·No text on this page.

·No text on this page.

·26, 705
¢.6. ༦༥
-
AC
•་ མཁས་

·-MAmar- विपरासारसमच्चय KRIT GO LBRAE CALONI AKSHARingiliTET [तन्त्रशास्त्रम् श्रीनागभट्टविरचितः श्रीगोविन्दाचार्यकतव्याख्यया समलतः । पण्डितकुलपतिना, वि, ए, उपाधिधारिणा संस्कृत: प्रकाशितश्च। द्वितीयसंस्करणम्। कलिकातानगरे कलिकाता यो LIBRARY सुद्रिकला प्रोजोवानन्दविद्यासागरभट्टाचार्येण ... ...

·पण्डितकुलपति:
श्रीजीवानन्दविद्यासागर वि, ए,
PANDIT KULAPATI
JIBANANDA VIDYASAGARA, B.A.
Superintendent, Free Sanskrit College, Calcutta.
.

·Eart"
त्रिपुरासारसमुनया
प्रथमः पटलः।
प्रहप्राचीनवर्हि:प्रमुख सुरवरानीककोटीरकोटि-
श्लिष्टस्पष्टेन्द्रनीलामलमणिमधुपथेणिजुष्टं वषोष्ट ।
श्रीपादाम्भोजयुग्म नखमुखविलसश्मिकिनकपुत्रम्
शिजन्मऔर हंसोमुखरितमनिशं मङ्गलं वो भवान्याः ॥१॥
नबा शहरचरर्स श्रीमगोविन्दशर्मणा ।
त्रिपुरासारटौकेयं रचते सारदृश्वना ।।
तवं दिशे सततमलिरव पीपः प्रतिप्यते मुखरिती मधुरहिरफैः ।
मागत्ति यव भगवान् गुरुचक्रवर्ती विश्वोदयप्रणयनाटकसूबधारः ॥
श्रीमदगुरुपरमेश्वरपदारविन्दप्रणिहितभक्तिभरावनमशिरसा परमाचायपरस्पर-
সভাপৰিলল অনিলবাৰনল সিঙ্গালহন্ধিলাঘাটল বি-
चितस त्रिपुरासारसमुच्चयस्य सम्प्रदायदीपिका व्याख्या भारभ्यते । तच सदाचारा.
मिततिबोधनं परदेवतास्मरणपूर्वकमायौलक्षणं शिष्यशिक्षार्थ निबधबार
प्रहप्राचीनवर्हिरिस्यादि। भवान्धाः श्रीपादाम्भोजयुग्म वी युमाकं मनालं अषोष्ट
करोतु। कौर प्राप्राचीनवर्हि:प्रमुखमरवरामीककोटीरकोटिनिटस्पन्द्र-
गौखामसमषिमधुपये पीलुष्ट प्राचीनवाई प्राधिपसत्प्रमुखास्तत्प्रधाना ये प्रद्धा
मखौभूता ये देवष्ठालेषां यः समूहः तस्य मुकुटसबन्धी व्यक्तीभूती यः इन्द्र-
मौलामखमणिः स एव भमरः तस्य पंतया था युनाम् । पन्धीजद्योतनमाह नवा
मुखत्यादि। नखानां मुखे विलसत् यमि तदव किनकसमूडी यस वाहनम् ।
पुनः कौर शिममधीरसीमुखरित शब्दायमामम् ॥ १ ॥

·१ त्रिपुरासारसमुच्चयः। भक्त्या गुरोर्भवपयोनिधिसेतुहेतून श्रीपादपश्मयुगरणुकणान् प्रणम्य । लम्बोदरच कथयामि गुरूपदिष्ट- माराधतक्रममई कुलनायिकायाः॥२॥ खात्वा यथाविधि विधौतकराननाहि पाचग्य सम्बगमलाम्बरयन्त्रमूवः। प्रागाननो धनददिम्बदनोऽथ वापि बहामनी गणपतिञ्च गुरुच नत्वा॥३॥ संयोग्य जीवमथ दुर्गममध्यनाड़ी- मार्गेण पुष्करनिविष्टशिवे सुसूक्ष्म । हंसेन देहममरेन्द्रपुरोगतेन साईन्दुना भसितसाद विदधीत मन्त्रो ॥ ४ ॥ . । इष्टदेवतां नमस्कृत्य गुरुनमस्कारमाह भत्या इति। गुरीः पादपारेण कणान् प्रणम्य खम्बोदरच प्रणम्य कुलनायिकाया भाराधनविधिं कथयामि। कौशन् तान् संसार एव पयोनिधिई स्तरत्वात् तदुत्तरणे सेतु हेतून् लीलातरण- हेतून् । पाराधनक्रम कौडधं गुरुपीपदिष्ट' विना पागमशानानर्थ क्यप्रसङ्गात् । तस्मादगुरुदेवतयारक्य' कर्तव्यम् । तदुक्त यस्य देवे परा भक्तियंचा देवे तथा गुरौ । तस्यैते कथिता ह्याः प्रकाशन्ते महात्मम इति ॥ २ ॥ गुरुदेवतादि नमरुत्य उपासवाप्रकारमाह सात्वे ति । नद्यादी यथाविधि सात्वा सध्यावन्दनादिकं कृत्वा यथाविधि भाचम्य प्रष्ठनिर्मखयशस्वः सन् पूर्वाभिमुखः यथायोग्यं महासने खक्षिकासने वा उपविश्य बामे गुरु' दचिणे गणेशं •मध्ये इष्टदेवतां नत्वा वत्यमाणभूतद्धि' विद. दुर्गममध्यमाडीमार्गेण सुषुखाम्नर्मिना चिवामार्गेण पुस्करनिविष्टशिवे सहयदलकमखमथपरमात्मनि नौवं जीवामान संयोज्य पत्र पन्यानरखरसव- शासवर्विशतितत्त्वावपि तत्र नयेत् । सेन स इति मन्त्री अमरेन्द्रपुरीमतेम ·प्रथमः पटलः। सांस्वादिनाथ मरताऽपनयवशेषम् सदभखाराशिमखिल भुवन सकेन । संझावयन् पलभिदा परिचिन्तयेत् ख- मात्मानमभसि घटेन सविन्दुन । ५॥ नसो वृहदबुटुबुदमध्यवर्तिस्क रत्यभामण्डलममाजम् । ध्यात्वा तदन्त वनान्यमूमि विचिन्तयेदभूतलमेतदन्तः ॥६॥ सितप्रसवशोमितं नवमनिन्धगन्धोखटम् कदम्बवनमुच्चकैरिह समन्ततचिन्तयेत्। सदन्तरपिं मण्डित मणिगणैर्महामण्डपम् हिरण्मयमुपाश्चित घुमणिमण्डलाभप्रभम् ॥७॥ चतुरोपेतं मषिमयचतुस्तोरणयुतम् स्फुरत्तारानाथद्युतिसितवितानासुपरि। साईन्दुना अमरेन्द्री खकारः तत्पुरोगतोरफः पोन्दुर्विम्लुसन रमिति मोर खकं खशरीरं भसितसात् भसामात् कुर्यात् भस्मीभूत स्वशरीरमिति चिन्तयेदि- त्यर्थः ॥ ३॥४॥ सास्थादिनाथ मरुतेति। साख विसनीयतस्यादिविन्दुः मरुत् बारः तेन यमिति वायुवौजेन भाराशिं निराकुर्वन् मानुसारच बलभिडीजेन बकारण सकलं भुवनं शाविव कुर्गन् खमामानं पमतमयाबपि सानुसारेण घटेन चिन्तयेत् । घटशद नाधिष्ठानलचण्या अखं चितम्। तेन च तहानेन वकारष सानुसार- वामृतमयाम्पसि पामा ध्यायेहित्यर्थः ॥५॥ तत इति । तदनन्तरं तबखयेगमध्यवर्षि रहोषिसमूई समाई ध्यायेत् । सदधन्तर चतुर्दश भुवनानि तवामभ्यती भूमिवसं विचिन्त्य तमध्ये करसवन चिन्तयेत्। कौड करवाने प्रकाशकुसुमशोभित गर्व नूतनम् पनिन्द्यगन्धीवाट खानीयसौरभमालिसी महत्कदमबन कानावनी मविभिभूषितं सौवर्ष- महामस सूर्यमखचाभदौय चिनयेत् ॥॥॥ पास परमपिमयेबदुर्मिसार: सहितम् । भरती या मधि-

·त्रिपुरासारसमुच्चयः ।।
-
खिलौहारहार चिरमणिमालाम्बरधरी
गणेशोत्यौ च सपरिकरी यस्य माहिती
पूर्वहारि सवार हरिहयं तस्यैव याम्ये यमम्
पाचात्ये वसं तवैव तदुदगहार कुवरं खितम् ।
सङ्गीतादिरतैस्तदन्तरमरस्त्रीणां गणैराकुलम् ।
ध्यायेत् सम्बगनाकुलेन मनसा गन्धर्वमुख्खैरपि ।
तस्य मध्यगतसिंहविष्टर पद्ममष्टदलशोभितं ततः ।
उद्यदुष्णकरमण्डलोळवलं चिन्तयेदरुणचारकेशरम् ॥१०॥
तत्कर्णिकोपरि कपञ्चममम्ब तुर्य-
युक्त मनुखरतदन्तयुतं विधाय।
प्रेतं धिया तदुपरि विदशेन्द्रवन्याम्
ध्यायत्रिलोकजननी दयितां पुरारः ॥ ११ ॥
.
दोप्तिस्तहत् सितेन वितामेनोपरि चित्र' यस्य मण्डपस्य तम्। प्रतिहार सपरि-
पारौ गणेशवपाली स्थिताविति चिन्तयेत् ॥ ८ ॥
पूर्वेति। तख महपस्य पूर्वहारि ऐरावतसहितमिन्द्र ध्यायेत् । दक्षिणहारि
महिषसहितं यमम् । पश्मिचारि मकरसहितं बरुषम् । उत्तरवारि भरवानं
कुवेरं ध्यायेत्। सवाहनानुकर्षि सकलान्ययि यदभ्यन्तरं नृत्यादिरलैः पमरस्त्री-
समूहै: व्याप्त चिन्तयेत्। गन्धर्वकलरप्याकुवं चिन्तयेत् ॥ ९ ॥
वसति। तख मण्डपस्थ मध्यस्थितसिंहासने अष्टदलपन' चिन्तयेत् । कीड
पद्म प्रातःकालीनसूर्यविम्बतुझम पहपमित्यर्थः तथा पर लीरितं. मनी-
हारिच किनक यस्य ॥१०॥
सदिति। तस्याष्टदलकर्णिकाया अपरि सौरवासनौज विधाय सदुशारक-
प्रकारमा व तो वकारः तत्पनी कारः पन्च रकार: मनुष्यः सकार:
सेन युक्तं मनपस्तुम तदपलचितसंख्यकसर भौकार तदन्तः पहारः ताा युनम
एतावता इसी इति भवति । एतदेवासनवीनं देवाः सदुपरि प्रेत शिवार विधिय
नसोपरि विलोमातरं रवाना ध्यायेत् ॥ ११ ॥

·प्रथमः पटलः। ३ संसचिरनासिका सुनयना सकपोलतला- भरुणजटाकलापकलितामलचन्द्रकलाम् । विलसदशमौन्दुकमनीयललाटतटाम् परिणतशारदेन्दुरुचिराननपारुहाम् ॥ १२ ॥ बन्धूकारुणकान्तिदन्तवसनामुत्तुङ्गहत्तस्त नीम् युक्ता बालमृणालनालललितैभव्य श्चतुर्भिभुजैः । तत्कालस्मितपद्मपत्रविलसनेत्रत्रयोद्भासिताम् ताराधीशदिनेशकुण्डलधरामुल्लासिचिल्लोलतीम् ॥ १३ ॥ वलित्रयोद्भासितदीनमध्यां प्रदक्षिणावर्तगभौरनाभीम्। कस्तूरिकाकर्दमलेखयेव विराजमानामपि रोमराज्या ॥१४॥ स्मितनवबन्धुजोवकुसुमारुणसहमनाम् मणिमयरसनाकलापकलितोरुनितम्बतटाम् । करिकरपौवरोरुयुगलां वरहंसगतिम् चरणतलप्रभाविजितपङ्कजगभंदलाम् ॥ १५ ॥ ध्ये यदेवीस्वरूपमाह सुरुचिरेत्यादि । परुण जटासमूहनिबद्धचन्द्रषोड़मभागां तथा प्रदक्षिणावर्तगभौरनाभी प्रदक्षिणावर्त: भूमिर्यस्याः तादृप्या नाभ्या युक्तं कसरि- काकर्दमरेखातुपया रोमराज्या युक्तं स्मितनवबन्धूककुसुमारुणसइसना विकसितबन्ध- क कुसुमारूण वस्त्रां मणिमयरसना कलापकलितीरुनितम्बतटा मणिमय क्षुद्रघण्टिकास- म्बन्धकटिदेगां करिकरपीवरीकहत युगलां हस्तिस्थ लहस्तजघनां चरणतलप्रभाविनि- तपर जगदला गर्भोऽभ्यन्तरं प्रणतपुरन्दरप्रमुखलखनिकायलसन्मपिमुकुटप्रभाफ्ट- खपाठलिताकि युगां नमीभूतेन्द्रीपक्रमदेवसमूहदीप्यमणि मुकुटदौप्पिसमूहवेतरता- पदइयां मणौनां नानाविधत्वाद्दीप्ते: पाटलत्वम्। सुरुचिरेति। पतिमनोहारि. सध्याकालीमाम्बु ददौप्तिसमूहशुषा सेवितेन निजसनुतेजसा स्वशरोरतेअसा कवयित स्थाप्ठ दिग्वल यश्च यया ताम् . दिव्याम्ब बाहति दिव्यमेघसम्झीदरनिर्गत- काफलेरिचितां रुचिरा मनोहारिणों एकावलीम्। को मस्तक सस्याने गले इन्तों अथवा कान्ते कमनीये गले । पाशार से जईवामदासान्यां वराभये पधः- বিলা আলাদ। সাৰিবাধাসিনো দো মন ·त्रिपुरासारसमुच्चयः। प्रणतपुरन्दरप्रमुखलेखनिकायखसन्- मणिमुकुटप्रभापटलपाटलितालियुगाम् । सुरुचिरसाध्यवारिधरकान्तिकलापजुषा निजतनुतेजसा कवलिताम्बरदिवलवाम् ॥ १६ ॥ दिव्याम्ब वाहनिवहोदरमुक्तावत्त- मुक्ताफलैविरचितां रुचिरा वहन्तीम् । एकावलीममलकोमलकान्तियुवाम् कान्ते गले च हरिचन्दनलिप्तगाबाम् ॥१०॥ पाशाङ्गुशाभयवरोद्यतपाणिपन्नाम् रत्नप्रकाण्डरचिताभरणाभिरामाम् । मेराननां रुचिरदन्तमरीचिकौचि- धौतारुणाधरदला सुरवन्दवन्द्याम् ॥ १८॥ खैक्येन त्रिभुवनमातरं मृडानीम् ध्यात्वैवं निजकुलकामधेनुमनाम् ।। इत्पद्म पुनरपि जीवमानयेत् खम् पाकाशाम्भोरुहकुटीरनिविष्टहंसात् ॥ १८ ॥ इति श्रीनागभट्टविरचिते त्रिपुरासारसमुच्चये प्रथमः पटलः। रचिवानि यान्याभरणागि सरभिरामा मनीराम्। रुचिरहन्तमरीचिवौचिधौता रुषाधरदला रुचिरा मनोहरा ये दन्तानां मरौषधी रश्मयतेषां वौचिमिस्तपै- धीत निर्मखौलतम् परुणाधरपलवं यस्याः ताम्। महन्ददेवबन्दवन्द्या सेवि- वाम् । खैको नेति एना विभुवमबननों भवानों खोन पानेको विचिन्त्य पुनरपि मोवामानम् पाकाशपनकुटीरनिविष्टपरमात्मनः. सकाशात् खौयं इस्कम- बम् भानुयेत्। इस रति मष चतुर्विशतिकखान्यपि. खख खान नये इत्वन्यपवखरसात् । इति भूतधरः । १२-१६॥ विपिपुरासारपसायटोकायां प्रथमः पटकः।

·पितीवः पटलः। द्वितीयः पटलः। पहुंष्ठादिकनिष्ठिकावधिकरहन्दाङ्गुलीषु यसैत वाणान् पञ्च गुरूपदिष्टविधिना बूमो वयं तानिह। भद्रीयो मुखवृत्तवधिसहितस्वायमदण्डस्विमू- र्खाकान्ताननवृत्तमेव खलु सहौज हितोयं भवेत् ॥ १॥ मुखान्तस्थितं देवराजाधिरूद सवामक्षणं बचपूर्वेण युक्तम् । मपूर्व सहनारिषष्ठस्वराईक्षपेशे कतुय्य कपूर्वेण युक्तम् ॥ २ ॥ न्यस्याङ्गान्यपि चाङ्गुलीषु करयोः स्थित्या कलान्यासकम् कुयात् साधकपुङ्गवो भगपरं माया कुलान्तं क्रमात् । वोजानां वयमचन्द्रसहितं विन्यस्य मूर्ध्नि सके सानन्तं मुखवृत्तके कगतकं संवर्तकं विन्यसेत् ॥ ३ ॥ एवं भूताद्धि विधाय परदेवताखरूपमामानं बुरा वक्ष्यमाई न्यासनाल विद- धते इत्यात पष्ठेत्यादिना । पङ्ग ठोपकमकं कनिष्ठाम' सहयाङ्ग लीषु वाचा बसेत् । ते च द्रावणचीमणशीकरणमारथमोहना पक्ष वाणाः तेषां वौजान्याह क्रमशः । षट्रीश प्रति । बद्रीशीदकार: मुखात बसव्याकारः वरिफ नान्यो सहित मोऽद्रोश पाय वौजं भवेत् सदण्डः सामुखारः तेन ट्रामिति बोकं भवति तदेव बौन विमूर्या ईकारण पाक्रान्तम् पनेन स्थानं यस्य तत् हितोयबीज भवति एतावना द्रौमिति भवति ॥ १॥ हतीयवौनमुहरति मुखेति । मुख न्यस्थत रति मुख विसर्ग: तदन्नः ककार: नहीत्। कोदशं देवराज इन्द्रः तदीब' खकारः तदुपरि खिवं वामकषि बखते इकारः तत्सहित वो न्यस्यते यी विसर्ग: मत्पूर्ण बिन्दुः तेन युक्तम् एतावता लौमिति वीज भवति । चतुर्थमुहरनि भपूर्वो वकारः वारिला सका. रैप पटवर अकारलेन च सहितम् एतावता मिति बोनं भवति । पषमयीन- मारविक जसं तडीज' वकारः तारीयः सकारः कवारपूर्वो विसर्गः तेन सहि वम् एतावता सापति भवति । सर्वव वीन भवेदित्यनुषाः ॥ १॥ बखेति । सितियासीवविधिमा समयका पौषु करतषयोग विनसत्।

·विपुरासारसमुच्चयः । सूक्ष्मादींचतुरो युगे नयनयो बस्येत्ततः थोत्रयोः साईन्दून् खकपोलयो गुयुगं घ्राणहयेनान्वितम् । चन्द्राङ्कितमस्तकच चिवुके खेतहयं विन्यसेत् पश्चाहण्डयुगान्वितं शशि कुलोपेतोत्तमान बुधः ॥ ४ ॥ दन्तपंक्तियुगले वकइयं सेन्दुखण्डरदनच्छदद्दयम् । पोष्ठयोर्घटयुगं ततो न्यसेहन्तयुग्ममुखपूर्वसंयुतम् ॥ ५ ॥ रसं नाभाब/डुपयुतममुं न्यस्य पवनम् न्यसेन्मन्त्री सान्त्यस्वरमपि शिखायामवहितः । खासो हि ब्रह्मचारी ग्रही मुमुक्षुरित्यधिकारिभेदात् सृष्टि स्थितिसंहारात्ममा विविधः । मध्यमादि कनिष्ठान्न' न्यसेत् प्रारिमां स्थितिम् । पङ्ग ठान्त' कनिष्ठादि सृष्टिन्यासोऽभिधीयते। अगष्ठादि कनिष्ठान्त संहारन्यास ईरितः । नाभ्यादि- केशपादान्त स्थित्या देहे न्यसेत् सुधीः। केशादिपादपर्यन्त मृष्टिन्यासोऽभिधीयते । पादादि केशपर्यन्त संहारन्यास ईरितः। एवं यथाधिकारं विन्यस्य वक्ष्यमाण- कलान्यासं कुर्यात् । तमेवाह भग एकारः तत्परम् ऐकारः माया भुवनेशीवीज हौं। कुलान्त' कुखविद्यायाः अन्त' सौः इति ।• साम्प्रदायिकान्तु अकुलान्तम् अकुलोऽकारः तस्यान्त' क्षकार इति वदन्ति । एतहौजवयं खके मूर्ध्नि नासेत् । सामन्त मुखत्त के प्रति संवर्तकं वकारः सानन्तम् पाकारयुक्त क्षगतं के शिरसि गतं विन्दुरित्यर्थः । तेन क्षामिति मुखवृत्तके न्यसेत् ॥ ३ ॥ सूमादौनिति। सूक्ष्म ईकारः स एव पादिर्यषां ते सूक्ष्मादयः । साईन्दून् सविन्टु कानित्यर्थः । तेन ई उ ऊ' इति नयनयी: श्रीवयोश्च न्यसेत् । खक- पोलयो गुयुगं सकारयुब घाणहयेनान्वितं ऋ ऋ इत्यमेनान्वितं सू सू इत्यर्ख- चन्दान्वित खकपोलयोन्यसेत् । चिके वेतयं वेत: षकारः गद्युमं न ल शशिकुलं विन्दुः विन्दु शिरस्वं तेन , इति वौजइयं चिबुकपा योन्यसेत् ॥ ४ ॥ दन्तपंक्तियुगले वकार्य सकारवयम्। रम्दुखण्होविन्दुः सविन्दुकं वदनचद- इयम् ए ऐ विन्दुसहितमित्यर्थः ॥ तेन 0 0 इति दन्तपयी न्यसेत् । पोष्ठयी- घंटयुगं घटी वकारस्तद्वयं दन्तयुगम् पी पी मुख विसर्जनौषः तत्पूर्वी विन्दु सविन्दुकमित्यधः री इति पीजयं पीटयो यसत् ॥ ५ ॥ ॥

·हितीयः पटलः । कलान्यासं कुर्वजमिह येथीतेन विधिना चिरं जीवत्यहा विगतगदमृत्यु : सुखमि ॥३॥ पचाहे कैवला मायका वा विन्यस्तव्या नद्रशत्वान्विता वाँ। विद्यान्यासं साधकेन्द्रस्ततोऽन्यास चास्य पासपूर्व विदध्यात् विद्यान्यास मूलमन्त्रस्य वर्णैः कुर्यामन्त्री वश्वमाणक्रमेण । प्राय वीज मू िगुये हितोयं तार्तीय वा विन्यसेत् प्रदेश सव्यापसव्येक्षणयोललाटे वौजत्रय श्रोत्रयुगे च यत्रो । अंशये चापि च पृष्ठवंश वौजवयं कूर्परयोस नाभौ ॥८॥ रसं नाभाविति। रसीरफः अझै पीविन्दुः तेन रमिति नाभी वसेत् । पवन यकारः पत्यखरी विसर्जनीयः । तेनं यमिति शिसि न्यसेत् । अवहितः साव- धानः इति षोडशकला न्यसेत् । न्यासफलमार--अमु न्यास कूर्वन उतविधिमा असौ साधकः रोगमृत्यरहित: सुख यथा स्यात्तथा अध्यामतत्त्वेन बीवति ॥ ६ ॥ षोडशकलान्यासानन्तरं माटको कैवलां बद्रशत्यान्विता वा यथास्थानं न्यसेत् । रुद्राः श्रीकण्ठादयः शक्रयः पूर्योदर्याश्यः । वासस्थानानि शारदायाम्। ललाट- मुखहत्ताधिश्रुतिघ्राणेषु गमढ़योः । पोष्ठदन्ती तमाशास्यदी:पत्सन्ध्यवर्कषु च । पात्र योः पृष्ठतो नाभौ जठरे उदय प्रक। ककुद्यसे च छत्पूर्व पाणिपादयुगे तथा। अठरामनयीर्थस्यै नमान कार्यान् यथाकमात्। त्वगङमासमेदोऽस्थिमज्जा- अकात्मकान् विदुः। यादौन, हादौन न्यसात्मपरमज्ञानपूर्वकान् । प्रयोगस्त- प' कठपूर्णादरीभ्यां नमी ललाटे इत्यादि। ततोऽमनार विधानका कुर्यात् ॥ ७॥ विद्यान्यासप्रकारमा विर्ष ति। वष्यमानप्रकारण मूलमनावर विद्यान्यास अर्थात् । प्रवर्म बीज मस्तके इनायं गुर्दे बतौयं उदये वसेत् । इलेकी सब्बेति। बामदविषनवयौरा व तीर्य ललाट पन्धः। कर्षयुगे ।वक वन्यासः। बजाय पहें वएको बासः। मायने नाभीच एकी न्यासः ।

·" विपुरासारसमुचयः । वीजवयेणेव षडाननानि प्रकल्पय मुखादि विहान् । प्राङ्गानि मूलेन च गुचमाभिरामूहखपि पत्र वाणान् ॥१०॥ ललाटदेश वदने इदि खे नाभौ च गुऽपि च विन्यसत्तान् । बैलोक्यसंशोभणदृष्टयतीन् पश्चापि कामानपि वक्ष्यमाणान् ॥ ११ कामराजमन्मथकन्दर्पमकरकेतनावापि । नामभिरतगदिता मनोभवेनान्विताः क्रमशः ॥ १२ ॥ कपञ्चमं शुचिनयनान्तसंयुतम् संवामहक्पवनगुणान्वितः करः । रविखरोहरिहयविष्णुषष्ठवद् वलं ततस्तर उपरान्वितों भृगुः । १३ ॥ जहाधीदविवके च एको वासः । तथा वामापरमध्यपकेषु एकः । एवं सप्तमूल- विद्या न्यसेदिति ॥९॥ वीजयेणेति। मूलमन्नवीजस्विभिरि यहाँ : षड़गानि प्रकल्पयेत् । यदुक्क विपुरावे-जहादि परवकान्त विद्यान्यास समाचरेत्। जो पूर्वे तथा वाम पृष्ठे दवे तथा क्रमादिति । मुचनामीति। गृह्यनाभिश्यामनमूईस पूर्वोक्त- वाषपच बदिति ॥१०॥ कामवासमा खलाटेति। वक्ष्यमाणान् पच कामान् ललाटादिषशास्थानेषु यसेत् ॥ ११॥ तान् कथयति इति। एते पञ्च कामाः नौनभिः कधिवाः । १५ ॥ एषा वनानि कथयति कपश्चममिति। कं बलं तदीयं बकारः तम्पकमी कार: चिना अनिवौजेन रेफेष नयनान्तेन वारस युक्त लेक डोमिति भवति । इति प्रथमवीणम्। बाम ईकार: पवनी यकार: तराशावर वतीयाचर लकारः करः ककारः। कवारणकारकार: कामास' बीज रितीयम् । रविखसादरखरः ऐकारः बकीयं वोनम् । हरियो सकाल वितः रवार तकः बहसार सकाला बस दवा कारखवारोवार चतुर्षम्। एतावना ·वितीयः पटलः। सिकां शिरःसु विदधीत मुधोऽर्थचन्द्रा- नव मया निमदिताः खलु पाच कामा। पुंसः स्मराननुदिनं असतः स्वदेहे खोकत्रयं भवति तस्य मनोऽनुवृत्तिः ॥ १४॥ प्रथ विलोकार्चितशासनाया वक्ष्यामि वौजनयमम्बिकायाः । मोमध्यमेतत् कुलधर्मविजिरामुष्टई तोर्निजसिइये च ॥ १५ कान्तादिभूतपदगं कगताईचन्द्रम् दन्तान्तपूर्वजलधिस्थितवर्ण युक्तम् । एतज्जपवरवरो भुवि वागभवाद्यम् वाचां सुधारसमुचां लभते स सिद्धिम् ॥ १५ ॥ कान्तान्तं कुलपूर्वपञ्चमयुतं नेवान्तदन्तान्वितम् कामाख्य गदितं जपन्मनुवरं साक्षाज्जगत्क्षोभवत् । मिति। तर इलि खरूप उपर: ईकारः भगः सकारः सकारतबाररेफेकार: विमं तेन स्त्रीमिति ॥ १३ ॥ तेषां शिरःस विदधीत बुधोऽईचन्द्रामिति । एतानि धौजानि प्रत्येकं विन्दुभिः मराजमन्मथकन्दर्पमकर केतनममीभवनामभिः संयोज्य न्यसेदिव्यर्थः ॥ १४ ॥ १५ ॥ कान्तादिभूतपदमिति । ककारीऽनुस्वारः स एवाती यस्यौकारख तस्यादि- तपदगम् पादिचतुर्दशपदगम् प्रकारः यवाकान्ती विसर्गस्वस्यादिभूतपदगम् पादी थतं यत् खरूपसकारः तमुहरेत्। कगलाई चन्द्र के मस्तके गतीचन्द्री यख दर्श शिरीगतानुस्खारमिव्यर्थः । दन्त धोकारः वदम्स पौकारः तत्पूर्वजलधिस्थित- संयुक्त तत्प्रातिलीम्येन चतुर्थमवर एकारः कगतार्वचन्द्र' सविन्दुकमित्यर्थः । एतैः हितायां गौ सत्या ऐ' रवि वाग्भवाग्यो महान् मन्त्र उड़तः । एतहाम्भवनामवं जं अपन् पशेषायतमधौं वाक्सि िलबते। गद्यापद्या शिवानी पचायतीति भवमिति प्रथम मूखमन्त्रीजम् ॥ १६ ॥ हितीयं वीजमुहरति कान्तान्तमिति। के मस्तके म्यस्थत रति कं विन्दुः तस्यान्ती उजनीयः परति वदन्नः ककारः । कुवं सकारः तत्पूर्वप्रथम तत्मातिस्लीमबेम मी बकारः । वदन ईकार: दूनी विन्दुः साकारखकारकारे एतवता मिति ·विपुरासारसमुपधः। . दन्तान्सेन युतं सदन्ति सकलं सम्मोहनात्य कुसन् सिध्यत्यस्य गुणाष्टकं खररता सिविन निलं अमित् ॥ १७॥ ऋषिदक्षिणामूर्तिसंज्ञो महात्मा भवेच्छन्द एतस्य मम्वस्थ पङ्क्तिः । सरखत्यचिम्यप्रभावा प्रदिष्टा बुधै देवता देवन्दार्चितातिः ॥१८॥ प्रमुष्थ मन्त्रस्य रदान्तयुक्ताजम् वीज सदन्त नकुलीशपूर्वम्। शक्तिस्तु साखण्डलकर्णपूर्वम् सहाईजैवाकमाननान्तम् ॥ १८॥ वर्ण: शुक्लो मुनिभिस्त्रिभुवनसहितस्य मन्त्रराजस्य । आगमपारगमतिभिर्गान्धारोऽस्य स्वरो गदितः ॥ २० ॥ विद्यामूलोत्पत्तिरेषा मयोक्ता ज्ञातव्येयं सर्वथा सिविकामैः । देव्या शप्ता येन विद्येयमाद्या पूर्व सेन प्राणहोनाऽभवत् सा ॥२१ कामराजास वीज गदित उक्तम् । अर्थ मन्त्री अपादेव जगत्पीभवत् भवति । तीयं वीजसहरति । दन्तान्तेति दन्तानामन्त्यपड को न्यस्थत इति दन्तान्त पौकारः तेन युतं कुखं सकारमुधरेत् । कीदृशं सदन्ति सानुखारं सकल विसर्गसहितम् अस्य वीज- वयनपादणिमादिसिद्धिर्भवति खेचरीसिद्धिय भवति । पणिमा लघिमा गरिमा प्राकाम्यं वशितेशिवा। प्राप्ति: कामावसायित्व शम्भीरैश्चर्यमहधा। एतडीमवया- मक: त्रिपुरामत्वः ऋष्यादिः श्लोकः सुगमः ॥ १७ ॥ १८ ॥ अस्य मन्त्रस्य वौनशक्ती पाह प्रमुष्येति । रद धोकारस्तस्थान्त चौकारः नकुली- शो हकारः तत्पूर्व सकारः दन्तीविन्द : एतेन सौ इति वौवं विद्यादिस्यध्या- कार्यम् । शक्तिस्तु पाखण्ड लेन कर्णपूर्वेण ईकारण भईजैबाटण पचन्द्रय च सहितम् पानमान्तककारं जानीयात् । तथाचास्य मन्त्रस्य सौं वीनं क्रौं भक्ति: पकी वर्ण: गान्धारः खर इति ॥ १९ । २० ॥ विध वि। विद्याया मूखोत्पत्तिरेषा मयोका प्रयमुत्पत्तिविद्यासिडिलिस मि. नतम्या। देव्येति यं विद्या देण्या सप्ता नेन माषशून्याऽमहत् ॥ २१ ·हितीयः पटलः। शिवाशिवीजमत एव मन्भुना 'निहित तवोपरि पूर्ववीजयोः। अकुल कुखोपरि मधमाधर हहनं ततः प्रति सोर्जिताऽभवत् ॥ २१ ॥ भैरवीयमुदिता कुलपूर्वी देशिौर्यदि भषत् कुलपूर्वा । सेव गौत्रफलदा भुवि विवेत्युचते पराजनेष्वतिगोप्या ॥ २३ ॥ शिवाष्टम केवलमादिवीज भगस्य पूर्वाष्टमीजमन्यत् पर शिरोऽन्त गदिता त्रिवर्णा सतविद्या गुरुवागम्या ॥२४॥ कान्तान्तवान्ताकुलवामनवान्वितं तथा दन्तिकुल सनादम् । षट्कूटमेतत्रिपुरार्णवोक्तमत्यन्तगुां स्मर एव साक्षात् ॥ २५ ॥ शिखति। बत श्यं विद्या भवाचा मला पसरवतीः तयोराबवीनयोरपरि शिवशक्तिवीनं इस सि कोम निहितम् । उक्त हिसडीप: परमा शक्तिः विकाशः परमः शिवः। सीप विकास समित्यवरायमिति। परस्यान्तवीजस्सी- परिपकुल हकारी निहितः। मध्ययोजस्वाधर पकुल हकारी निषितः । मध्य- बीजस्याधराय: रेफ्री निहितः । तद्रवधि सा विवा तेजीवती नामा ॥ २२ ॥ भैरवीयमिति। इयं वाला विद्या पकुलपूर्वा इकारपूर्वा सती भैरवी उक्ता सेव भैरवी यदि कुलपूर्वा सकारपूर्वा भवति तदा विद्य त्युचते। पाननेषु पल्स- मेषुषप्रकाश्या या पाजनेषु पदौचितेषु। तथाच तमन्नस्य भेदवयं भवति बागमवायम् । बाबा पकुलपूर्वा सती भैरवी कुलपूर्वा सती विद्यति ॥ २३ ॥ बीजवयीपबधित खतबधाइ शिवारममिति। शिव हकारमसाटम ऐकारः भग एकारः तत्पूर्वाष्टम कारः परं बतीयम्। शिरीविन्दुः तदन्ती यस्य । चौकारः स हतीयवीजीपलचक: यमायरो। सातषिया बपिता गुरूपद पर बुध्यते ॥ २४॥ बौनानरमार वान्तानिकविन्दुतस्यान्तीविसर्गनीयः तदन्तः वः कानः ववारीऽनी यख सबकार; पाली इकारः सकारोऽन्ती यख सरकः बामनवम् सिरः हनीपिस सकारः सानुसार समादम् एतचिपुपतलोक षट्कूई बनियानम् प्रतिमाया गीतम्यम् पर्व मनः मचात् पर एRARI ·त्रिपुरासारसमुच्चयः। 0 दन्तान्तेन युतं सदन्ति सकल सम्मोहनाध्य कुलम् सिध्यत्यस्य गुणाष्टकं खररता सिसि नित्यं अमेत् ॥१०॥ ऋषिदक्षिणामूर्तिसंत्रो महात्मा भवेच्छन्द एतस्य मन्बस्य पतिः । सरखत्यचिम्पप्रभावा प्रदिशा बुधै देवता देवनदार्चिताहिः ॥१८॥ प्रमुथ मन्त्रस्य रदान्तयुक्तजम् वीज सदन्त नकुलीयपूर्वम्। शक्तिस्तु साखण्डलकर्णपूर्वम् सहाईजैवालकमाननान्तम् ॥ १८॥ वर्ण: शुक्लो मुनिभिस्त्रिभुवनसहितस्य मन्त्रराजस्य । आगमपारगमतिभिर्गान्धारोऽस्य स्वरो गदितः ॥ २० ॥ विद्यामूलोत्पत्तिरेषा मयोक्ता ज्ञातव्येयं सर्वथा सिदिकामैः । देव्या शप्ता येन विद्येयमाद्या पूर्व तेन प्राणहोनाऽभवत् सा ॥२१ - - कामराजाय वीजं गदितं उक्तम् । अयं मन्त्री अपादेव जगत्पीभवत् भवति । तृतीयं वीजमुहरति । दन्तान्तेति दन्तानामन्त्यपड को न्यस्यत इति दन्तान्त पौकारः तेन युतं कुलं सकारमुञ्चरत् । कीदृशं सदन्ति सामुखार सकलं विसर्गसहितम् पस्य बीज- वयजपादणिमादिसिद्धिर्भववि खेचरीसिद्धिय भवति । पणिमा लधिमा गरिमा प्राकाम्यं वशितेशिता। प्राप्ति: कामावसायित्व शम्मीरैर्यमशधा। एतीनवया- मक: विपुरामन्त्रः ऋष्यादिः शोकः सुगमः ॥ १७॥ १८ ॥ अस्य मन्त्रस्य वौनशक्ती पाह अमुष्येति । रद श्रीकारस्तस्यान्त चौकारः नकुली- शो हकारः वत्पूर्व सकारः दन्तीविन्दु : एतेग सो पति वीजं विद्यादित्यध्या कार्यम् । शक्तिस्तु पाखण्डलेन कर्णपूर्वेण ईकारण पवाटण वर्षचन्द्रव च सहितम् पानमान्तककार जानीयात् । तथापास्य मनस्य सौ वीज को अति: गको वर्ण: गान्धारः खर इति ॥ १९ ॥२०॥ विछवि। विवाया मूलोत्पत्तिरेषा भयोजा इयमुत्पत्तिवियासिनिलिम भि- जतम्या। देव्येति यं विद्या देव्या मता नेन माषणबाऽभवत् । २१ ॥

·हितीयः पटलः। १५ शिवाशिवीनमत एव शम्भुना 'निहित तवोपरि पूर्ववीजयोः। अकुल कुखीपरिच मधमाधर दहनं ततः प्रभृति सोर्जिताऽभवत् ॥ २५ ॥ भैरवीयमुदिता कुलपूर्वी देशिौर्यदि भवत् कुलपूर्वा । सेव गौत्रफलदा भुवि विवेत्युचते पशजनेष्वतिगोप्या ॥ २३ ॥ शिवाष्टमं केवलमादिवीज भगस्य पूर्वाष्टमीजमन्यत्। पर शिरोऽन्त गदिता विवर्णा सोतविद्या गुरुवागम्या ॥२४॥ कान्तान्तबान्ताकुलवामनवान्वित तथा दतिकुलं सनादम्। षट्कूटमेतत्रिपुरार्णवोक्तमत्यन्तगुवं स्मर एव साक्षात् ॥ २५ ॥ . हिनोति। बत यं विद्या भवान्का बता पतएबीती: नयीरायवीजयोरपरि शिवशक्तियो इस रति वीज निहितम् । उक्त हिसकोष: परमा शक्ति: विकासः परमः शिवः। सीप विकास समित्यवरायमिति। परस्थानयोगस्यी- परिपकुलहकारी निहितः। मध्ययोजस्वाधर पकुखं हकारी लिहितः । मन- बीजस्याधरेऽधः रेफ्री निहितः । तदवधि सा विखा तेजोवती माता ॥ २९॥ भैरवीयमिति। यं वाला विद्या पकुलपूर्वा इकारपूर्वा सती भैरवी सता सेव भैरवी यदि कुलपूर्वा सकारपूर्वा भवति तदा विद्युत्थुचते। पपननेषु पल्प- पप्रकाश्या यहा पाजनेषु पदीक्षितेषु। तथाच एतम्मन्नस्य भेदवयं भवति बागमवायम् । वाला पकुलपूर्वा सती भैरवी कुलपूर्वा सती विद्य'ति ॥ २९॥ बोलवयोपवचितं खतन्त्रमा शिवाष्टममिति। मिव कारतखाटम ऐकारः भग एकारः तत्पूर्वाष्टम कारः परं शतीयम् । शिरोबिन्दुः तदन्ती यस्य । मौकारः स बतीयवाणीपलचक: इये मारी। भारतविद्या कथिता गुरुपदेश पर बुध्यते ॥ २४॥ गौनानरमा बालनि। कबिन्दुसस्थानीविसर्जनीयः तदन्तः कः कालः बकारीऽनी यस म सकारली बारः सकारोऽन्नी यस स रेफ: वामनवम् सार: दीपिड सर्व समारः सानुखार सनादम् एतचिपुषबीज पटकट बालियानाम् मिययन गीतव्यम् पर्व मन्त्रः मचान पर एक ॥ २५ ॥ ३ ·१४ बिपुरासारसमुधवः। पावं वीज मध्यम मध्यमादावनवंबान्त योजयित्वा पदयः । बेलोक्यान्तःपातिनो भूतसहावसानबाजी मवेयुः ॥२॥ पावसावा पावसानेऽक्वीजम् मधेमध चादिमे साधकेन्द्रः। कुर्यानित्य यो अपिबन्धमेनम् जीवनमत सोऽयते दिव्यासपिम् ॥ २७ ॥ मन्दराजममु समस्तजगमोहनकारकम माहकान्तरितं जपेदनुलोमतोऽपि विलोमतः । सडेवसमन्विते सकलं बधः पर एव वा सोऽपि दिव्यगुणान्वितो सभी सुसिबिमनुत्तमाम् ॥२८॥ .. पथ कामनाभेदेन नमव्यमन्त्रभेदानास पाधमिति। पादिन वीज मध्य- बीजस्थाने मध्यवीजशादिवोस्थाने पन्य खस्थान एवं योजयित्वा य एम मब नपेत् । तस्य परलोक्यवर्तिनः प्राचिन: बश्या भवन्ति ऐवयंच भवकि इत्ये क: प्रकारः। पपरमानामिति। पाद्य वीज पन्थ पन्तिम मध्ये मध्यमवाये हत्या प्रत्यहं य एनं मन्वं जपनि स जीवन्नेव मुक्की भवति दियानाच या मिहिमा खभजे ॥२०॥ मम्बराजमिति। य एन मन्वयेष्ठम अनुक्रमेव बहामेष व मानकारितं छात्वा जपति म दिन्यसभा स तु चतुलो सिडिमानौति । तब क्रमः मनाचार्य पन्ने पकारमुची पुनरपि मन मुचार्य भावारमुञ्चरेत् एवं लकारपयतमाथि। मन्नानरितं सजत्वा पुनमन्धरहितं केवलं चकारमेव स्थानीयमुशायं पुन: प्रति- श्रीमक्रमण सकारादि कारपर्यन्त प्रत्येक मन्त्रान्तरितं जपेत् । एवं माया- घरमालया अपं कुरतामकवारण नपः शतसंख्यापरिमिती भवतीत्यर्थः । शारदा- तिलक राघवहन एवं व्याख्यातम्। कारादितनाराना मावको पहिला मध्ये मन्त्र पठेत् । षों नमः .वर्णोऽयं तत: कारावकारात मावको पठन् । सवीता सिडि खभते । एता प्रकारान्तरम्। इंसदवमित्यादि भूगमक- ·वितीयः पटलः। - ध्यानसबमन्वितमतहवामाग्रतो निधिलखा। यो अपति खिरनिर्मबचित्तः मौनमुपैति वरः समुसिबिम् ॥२॥ कमलं परिलुप्तमध्यमाखखरमौशादियुतं सबिन्दुनादम्। निममादिनमोऽतर विराजवि देवो इद प्रविष्टमेतत् ॥३॥ विद्या कामदुधा विसोकविमुता खर्गापवर्गप्रदा गुवादगुचतरा महोदरकरी या योगिनीनामिह । सा सारखतजमभूनिगदिता सौभाग्यसम्यकरी सबः प्रत्ययकारिणी सादपि प्रशारिता भूतले ॥३१॥ यतः खप्रावस्खामियमुपमता विश्वविनुतां ततः सिधि नैव प्रवितरति जप्तापि सततम् । प्रबुद्धा विद्या फलति सहसा दीपमकरीम् ततो वियो वक्ष्याम्य हमिह रहस्थामतितराम् ॥ ३२ ॥ गोवन बकारसखाराभ्यां संयोज्य अपेत् । पर एपेति। श्रीमूलपिधायाः प्रपन- मध्वम बोले कैवले उचाय पतिम वो कारसकाराभ्यां संघीय नपेदित्यवः ॥११॥ व्यामसति। कारसकारयोरनर्गताकारागुखारान्तिमविसर्जनीयपि बोपविला वैवसम्बचनमाचमेव विषया संयोग्य जपेत् सोऽप्याडचा सिधि प्राणीति तदा प्रत्यारामिन पवित्ला जपेत् सुधोरिति ॥ ९ बमवमिति। बमबखरूपमेबोडरेत् कोहलं परिलुनी मानीऽवम्बरष यब ताहर' मबारामवसर एवंरपः । रंजः शिव सारखवादिरीबारः सविड- नाद तर तेलबबारसकारवारविन्दुमादेः बौमिति कामालावीयम् । निममादिः प्रवः । नमरति सम्परा प्रावममसीमध्ये वामयी निधिले पारशमिया देवी दवाखा पिया सात्। प्रासनिवासमा भैरवी सौति । १०॥ पिषोनि। सा विद्या भूतीया बिया योगिनीयां महीरवारोतल. मानवविवा कामदुधा विनाशायिनी पतिमीमा। पाकिमपि जमा स्नी प्रबक्सवितावित बवादि। बीती: नमारका मबार बियासी परसरमपिना विवि ·त्रिपुरासारसमुपयः। पुष्पं वारिमुचा दवादिरपरसावपरीतती. दीर्घ वारिसखान्तमपखपि तथा शान्ती सलोकसरी। विद्या वाग्भववीजदीपनकरी सारखतोत्पत्तये साचावाहितपारिजातलतिका वखचरोता मया ॥३॥ ब्रमा शक्रगन्धितः सहभगा मेषाविता नादिनी कान्तान्तं सभगं सपूषणमतोधान्त विमेषः सहन् । कालोऽनन्तयुतं वियत् सदधानः संवर्त को भोषणा सावरा कमलासनः सहशिवो वैवानरस्ताहयः ॥३४॥ म ददाति प्रबुद्धा यदि भवति तदा हठात् फलं ददाति पती रतीपिनी विद्यामा पर कथयामि रहखां गोप्याम। गोपनीये रसः मृतम् ॥ १२ ॥ सवाद्यवीजदीपनमाज पुपमिति । मेघाना पुनले सही वकारः तमु रैत्। चपरी रवर्ण: दवादिर्दवशब्दस्यादिभूतोदकारः पुनलावेष वौँ वारदवारी तदनन्तर दीर्घम पाकारसहित बारि नलवी सणा तस्यान्तेन गवारण वर्तत पति खानः कारस्तमुद्धरेत् । प्रभु बकार: तथा दीर्घतीन वाग्वा इति भवति तीव- खरयुती धान्नी धोऽन्त यस्य स दकार: पस्यान्ती बकारः दकारसकारी बीव- पदेन पिसंख्यीपलचितः सत्संख्यक इकारः तेन युतो एतावता बद बद बाबा. दिनिति भवति । इयमष्टाचरी विद्या वाम्भवीपचितवीजसन्दीपनमनिका सार- खतधर्मात्पत्तये पाकाञ्चिता) कल्पलतेव ॥५॥ रितीयपीनदीपनमन्बमार ति। ब्रमा ककारः शक्र माच पुनः पकः इन्द्रः नहीजं लकारः हशि पविषस्थत इति इक्कारः प्रथमोपानत्वात् सपरियाः । नादिनी सकारः भगन एकारण मेषेष सकारण पाविता साया कखानः सः सोऽने यख सक: सभगम् एकारसहित सपूषा सलकारम् अनार धान्न दकारम् परेन् । रसरूपो मेथी खकारः सहन् सारसहितः। बासी मकार सहचरीत् । पनन्नेन पावारेच युतं वियत् बारमपरन् । सदानः बोकार- महितः संवर्तकः पवार जयः। भीषला भकार: सातारा बालारा बान- बासनः बकारः उकारसहितः बामरी रेफः तास बारपितामः। एवापता विमोदिनि महावीर रति अति। .. ..

·हितीयः पटलः। १. एकादशाचरीय मअथवीजप्रबोधनकरी स्यात्। क्षोभ्यति नाकभूतलमानवासिनः सहसा ॥ ३५ ॥ सावित्री वदनयुता महादिकाली व्योमान्त' अशधरखण्डमण्डितान्तम् । मोहिन्या सरसिजभूयु तस्तथानि- विधेय परवौजदीपनी सा ॥ ३ ॥ या यस्य दीपनकरी गदितह विद्या वीजस्य तस्य पुर एव समुञ्चरेत्ताम् । विद्यापड़ावदनेषु यथावदेव न्यासेषु साधकवरो विदधीत शञ्च ॥ ३७ ॥ विद्याङ्गमेवं न्यसत: खदेहे त्रैलोक्यमेतदशमेति पुमः । पापानि सद्यः प्रशमं प्रयान्ति त्रस्यन्ति रक्षांसि सपनगानि ॥३८ मन्त्ररूपमिदमौरितं मया सर्वथा गुरुमुखेन लभ्यते । गुर्वनुग्रहमृते महीतले मन्त्र एष न हि सिद्धिदायकः ॥३८॥ इति श्रीनागभट्टविरचिते त्रिपुरासारममुच्चये द्वितीयः पटलः । स्यम् एकादश नगामि का विद्या मन्मथवौजस्य मध्यवीजम्य दोपिका भवेत् ॥३५॥ हतोयौजदीपनमाह सावित्रोति । सावित्रौपदिन पीडारी लक्षित: महा. दिकाली महाकालोत्यर्थः । तदायवर्णो मकारो लक्षितः वदन श्रीकारस्तेन युतः व्योम हकार: तदन्त सानुवारम् उ हरेत् मीहिन्या उकारण सरसिजभवना ककार उद्व व्यः । सती मीहिनो मतोऽग्निः रेफ: एतावता भी महानोक्षं कुरु इति सप्ताचरी परमवीजदीपमो उक्ता ॥ ३६ ॥ लेन प्रकारेण दोपनयोग इत्याह या यस्येति । या विद्या बस्य वीजस्य दोपन- करी उता तहीजस्य पुरत: यम तो विद्यासुसरत् ॥१०॥ व्यासेषु दीपनीयोगमा विधेति। विद्यान्यासपान्यास वदनन्यासेषु बीज- नीयति। एवं ते विद्या प्रभा भवति। एवं प्रकारष मूलविद्या मनमा खशरीरे न्यरतः पुस: लोकवयं वशमेति पापानि शाम्यन्ति सन्धः सह ॥ ३८ ॥ .

·विमुत्तासमुधरः। कृतीयः पटलः। अथेदं शरीर खकीयाङ्गलौभिः बुधैः षणवत्यलायाममताम्। दिनेशाङ्गुलीभिः शरीरात् समोरो- अधिकः प्राणसंञो मतो योगविधिः ॥ १॥ रह प्राणवायु सदाभ्यासतो यो नरो न्यूनभावं नयत्ये नमङ्गात् समत्व परौरेण वा भूतलेऽस्मिन् स पूज्यो बुधैरुत्तमो योगविल ॥२॥ चतुर्दशावापधने प्रधाना नायः स्मृतास्तास्वपि तिन एव । इड़ा सुषुम्नापि च पिङ्गलाख्या मुख्या सुषुम्वेव च तास नाड़ी दं मायामन्वखरूपं कथितं गुरुणा वा यदि लभ्यते तझ पर सिध्यति पन्धय गुरुप्रसादमन्तरण एष मन्त्री म सिध्यतौति ॥ ३८ ॥ इति बिपुरासारसमुच्चयटोकाया बिसीयः पटलः । एवं साधकानां सकलपुरुषार्थसारभूत मन्त्रखरूपमका पुरुषार्थान्तराय परि हाराय यीमानभूतप्राणायामप्रकारान् सरिशेषांश वक्त मुपक्रमने पछदं शरीरमि त्यादिना । इदं शरीरं परिणतः षड़धिकमवत्या लदेष्य म एक यस्य शरीरस्य परि माणं तस्यैवान लिमामेन । प्राणसंज्ञकोवायुः शरीरानिर्गमस्थानादादशा लोभि रधिको मतः हादशागलपर्यन्तं स्वरति ॥१॥ रहेति । भुवि यो नरः सदाभ्यासतः सदाभ्यासेन एनं प्राणवायु प्ररी। धनभावं सकलाव्यापकत्व नयति। शरीरेण समारस्व लोल्य या वासना व्यापकत्व था करीति स.योगवता मध्ये बिन भूतले पूज्यते इति ॥ २॥ प्राचाश्रयस्ता नाड़ी दर्शयति चतुर्दशति । तदाक माडीमामात्रयः पिली नार प्रापस्य पाश्रय इति। पषिन् शरीर चतुर्दश नायःप्रधानोभूना समिती चतुर्दशस मननः प्रधानाः मृताः ।।

·बतीयः पटलः। बड़ा नाम नाही खिता वामभागे तनोदक्षिण पिगला नाम नाड़ी। सयोः पृष्ठवंशं समाश्रित्य मध्ये सुषुम्ना स्थिता ब्रह्मरन्तु याञ्च ॥ ४ ॥ सुषुम्नान्तराले स्थिता चिखलाड़ी युता पञ्चवर्णोज्ज्वला पञ्चदेवः । तदन्तर्गतं ब्रह्मरन्छ सुसूक्ष्मम मुणालान्तरालोमसत्तस्तुतुल्यम् ॥ ५॥ . तासा तिसगां नामानि कथयति। रति । इडा पिङ्गला मुघुम्बा पैति साखपि तिस्तु मध्ये सुषुम्न व प्रधानीभूता। चतुदंगमाडौना नामानि यथा । राप पिनाला चैव सुषुमा व सरखती। गान्धारी हस्तिजिहा च सपूषा व यश- खिनी । अलम्बुषा कुशव शशिनी चिविधी तथा। विश्वोदरो विचमुखी व्याप्त! येता चतुर्दश ॥ एताखपि तिस्रो मुख्याः याखपि योग: प्रतिष्ठित: ताखपि मधुम्ब व मुख्या सा प बादशान्त पृष्ठवंशं समाश्रित्य सकलाभारत्व माधोमुखी अजुभता तिष्ठति । पाधारी नाम परस्थानात् घालादूई मेढादा लादधीभागे चतुर लायामविस्तारं अङ्ग लोन्नत त्वगादिधातुभिवेष्टितं चतुर्दखामकं पासरा. कारं पद्म तत्कर्णिकामध्ये विकोणा योनिः सन्मध्ये सकलप्रपञ्चमि मनीषादान- भूता कुण्डयाख्या चिन्मयो शक्ति: विगुणितादिरूपेण मूर्येन्दु वैश्वानराणां मूलभूता भमति या विकोणमुत्यिता सुषुम्ना नाम नाड़ी वीणादण्डाख्यपृष्ठवंशस्य पुरीभाग- मवलम्बा बनरन्ध पर्यनम् जहाकारा तिष्ठति । तथाच तम्ब चूड़ामणिः । मेरुदले वहित पा चन्द्रसूर्य्यातिमतके । किम्बा मध्ये-सघुमा समिविष्टा च तन्मध्ये चित्र कपियो। तव व ग्रथितं पत्रं मूलादिपअपरकम् । कलिकाकाररूपेण विन्या- पावलम्बितम् । मूलबार समाच्छाद्य स्थिता नागस्वरूपिणी। वायुमा भियते इस हृढ़ चिवा नयेत्ततः। तकासीज्वलकामस्य निखयाऽतिसव्यसा। प्रतिचक- प्रयुगा सा नौवामानं पर कुले। नियोजयति तदयोगादमतं घरते चिरम् । बीम प्रोशिय नासार गती चन्द्रदिवारी। पीका महापन बोकल्य सावया। ग्याधुध मासिनामय बर्व शिक्षा तु नाता। नई मिना पिण

·त्रिपुरासारसमुपयः।
अनसूत्रमिदमेव देहिनां जीवभूतममृतककारणम् ।
बहदम्ति मुनयः पुरातना दिव्यमार्ग इति भव्यचेतसः ।।।
वे इतरान् पुष्करान ततः । वहीमधमनाकाडाकारिणो मोक्षदायिनी। जौवना-
दृष्टसम्बडा स्थिरा परमसंनिधौ। एसईई विजानाति भित्ला याति परं पदम् ।
इत्यादि बहुशः। योगार्णवेऽपि । सुरपाटपान तेनैव सव्यतः क्रमान'
सूर्याचन्द्रमसौ नांद्यौ गते मामायावधि। तमध्ये हितीयं भित्त्वा सुषुम्नां पद्मकी-
टरे। ब्रह्मरम्भावधिर्याता भित्त्वा व्योमं सुरावयम् । सूखे माछाद्य तहार कुखलौक्ति-
मज्वला । निद्रावशगता देवी सप्तभंजगीपमा । तत्रिकोणस्य वामदक्षिण कोणयी: स.
म्म ने सुषुधाया वामदक्षिणभागे बड़ापिङ्गले स्थिते । तीमध्ये इड़ा नाम नाड़ी चापा-
कति त्या लिङ्गमूलस्थाने सुषुम्रामाशिष्य दक्षिणभागं गता तदाकारा पुनरपि नाभि-
स्थान वामभागं गता। तदा पुनरपि हृदयस्थानमाश्लिष्य दक्षिणभागं गता । तदा करो
पुनरपि जानुमूलमाग्निष्य वामनासापुट' गच्छति । एवं दक्षिणभागसम्भूता पिङ्गला
सुषुमामाश्लिष्य दक्षिणनासाविवरं गच्छति । सुषुम्नामूलपुरीभागादुत्यिता पाजि-
हान्त सरखती नाम नाड़ी स्थिता । केचित्तु वयं वर्णनति। एता: सुषुम्नास्तिनम
थास योग: प्रतिष्ठितः। ताच भासापुटइन्च ब्रह्मरन्धविमिर्गताः। सरस्वत्यादि-
चत्वारो मुखरन्धविनिर्गताः । ताख का शदजननो पन्या स्वरसवाहिनौ। पपरा
रसनाधारा परा तोयवहा शिवा। अन्याः षट् नेवकर्मानमदीदारविनिर्गताः ।
शहिनी नाभिसम्बन्धा या नातु हे दि बध्यते । यया गर्भगत: पिण्ड: पुष्यतेऽव-
रसादिभिः। एताभ्य एव नाडीभ्यः शाखीपशाखप्रकारेण साईलपवयसंख्यामा
नाड़ीनी सम्भवः । कुत्र का माडो तिहति इति शिष्या काझायामाह बड़ेति शरो-
रस्य वामोशमाश्रित्य बड़ा नाम नाड़ी दक्षिणभागे पिङ्गला तयीन योर्मध्ये दम्य
पृष्ठवंशमाश्रित्य ब्रह्मरन्धपर्यन्त सुषुम्ना अवस्थितेति । मुधुवावा अभ्यन्तरे चित्रा नाड़ी
स्थिता पसभिर्वणः तरकादिभिरुज्जवला पञ्चभिदंव भविषणु कट्रेश्वरसदाशिवः
संयुक्ता। तदुतम्। ब्रह्मा जनादंनी नट्र ईश्वरष सदाशिवः । चियाख्यनाद्य-
तास्थाय पचभूताधिदेवताः ॥ ४ ॥ ५ ॥
ब्रोति। पदमेव प्रशासूच शरीरिणां प्राणभतां जीवभूतम् पमतककारणम्
पमिन्नेव जायते मरणं न चरतीत्यर्थः । यब सूब प्राचीना मुनयी दिल्यमार्ग इति
कथयन्ति निर्वाणोपयोगी स एव मार्ग इत्यर्थः ॥ ६॥

·२१ रडाया चरखेप चौतापमाली बातो वामभागऽस्त सन्त्रदिष्टम् । विः पिाखायो परत्वेषतसाद विष दधियो माम उती मुनीन्द्रः॥ जानीयादुदय बधः खजठर कन्दै शरीर हणाम प्राणात्तिम्मकराले खलु लय सम्य च पूर्वापर । उत्पत्तिष लयच सन्ततमधीहत्ति निशा वासरम चौहाँ वृत्तिमधस्तथा हिमकर चोही दिने गतिम् ॥१॥ तुषारांशनाड़ी प्रपोत देव तदा शान्तिकादौनि कर्माणि कुर्यात् । बुधो रौद्रकर्माणि मार्तण्डनाड़ी. मुमै मिथकर्माणि नापी प्रपत्रे ।। राथापिति। एष शिभिरविरको बामे डासंशायो माया पनि सेन वामभागऽमबसन पिकला वामादिभ्यवरति सा पदविषमागमाश्रितेति समागी विषसंभवः धादित्यस्य विचरत्वात् वाषियमेन सिध्यतीति ।.॥ तम्बीपतिविनाशवानमार जानीयादिति। बुधः पशरीरे बायोग कर पूलभूते पाधार चको उदयम् छा जानीयात् । वा पाधारको गदोपरि लिशायःखिते गयुत्तिष्ठति बालादिमागले विनसतीत्यर्थः । तदेव स्थान क्यं पूर्वापर मध्ये बलात् पूर्वसंख्या वाले बारमा बपियति । पचदितीति खानायम् उत्पत्ति जयं विनाच ते एवजातव्ये। पाधारति। बावीरोगमर्म निशा जानीयात् जगमनं पासर दिवस जानीयात् । पारय प्राणी राविरपान इति तथाधीहति चन्द्रं नानीयात् बाई नममिति । पतएव योगाने कल्यधीमुपचन्द्रः शेषत्व मुखीरविरिति ॥ ॥ बैब पायी बानि बर्माधि वव्यापीत्या वारीपनाहौमिति तुषा- सपनाही का मते पायी मानिननकानि समावि कुर्यात्। सूर्यनाड़ों पिता की मी रोमावि दापनि कर्मावि कुयान । पली- 26705 Trd MWAKRISHNA MISSI 2.71 . THE 17AMAK?ISHVA MISSION INSTITUTE OF INITITHIL UFCULTURI EXAKY ·विवारसरमः। भूतानामुदय योरपि दुखः संबवित पारी स्तबाधी वसुधोदय निधितधीविना इडसम । देवेऽधसशि वारियो कुतबहलो मते तूदयम् तिर्यसंसशि मारतस्थ परितः सृष्टे महर्जनः ॥१०॥ वश्यतभनयोः प्रशस्त उदयो भूमजवखोदयः मस्तः मान्तिकपौष्टिकादिषु शमवहाय व पुनः । शवोरिषदारणादिकरणेचाटनोकास्यो- योः शान्तिकनिर्विषीकरणयोर्कोनो हितबोदयः ११॥ धरणेरुदये गदार्दितानाम् यदि दूतः समुपेत्य पच्छतोह। सहमा नहि रोगजा प्रबाधा प्रशमं याति चिकिक्षितापि सम्बत् ॥१२॥ स्वात् मयंम्य पार करत्वादिति भावः । उभयनार नाडीस्थे बायो मान्तिकानि रोद्रागि चकमाथि कुयात् ॥ ६ ॥ भतानामिति। योरपि पचयीः कणयोभूताना पधिबने तेजीवावा- काशानाम् उ संलक्षयेत् अवधारयेत्। तत्र भतेषु मध्ये प्रषिया उदवं बाप- मध्यदण्डगन वायौ यदा प्रशस्थते दहाभारतिभवति तदा भूमरदयं नानीयात् । देवं वायो अधःस्पृशि सति वारिणी जलस्य उदयं जानीयात् । जई मते पायो त- बहस्याग्नेकदयं नानीयात्। सिम्यक् पाये संस्पशि वायोरदय मानीयात् । समस्तनासारमा व्यापक वायौ वहति सति महर्मन पाकाशव पदयं बानी- यात् । ॥१०॥ एलज्ञामफलमाह पश्येति । भमजदये पयजनक साजनकच व सर्वात् । भलभतम्योदये सति शानिजमकं पुष्टिमनकच फर्म कुर्यात् । झटिति म तु मार- पादिजनक कमपि को बदयः प्रशसः । शचीदेशोन्मूखने नगरोदर बायोपरयः प्रशनः । निर्षिपीकरवसावने च पाकाशखोदयः प्रमशः॥११॥ प्रनमाज परीरिति। धिम्या सदये सति मेवज्यममुकस भविचति दूत पासप पसमितवा रोगमा पीड़ा पयः मानतिनियापिठेन भानि भवति ·बातीय पदमः। २३ जलोदये ब्याधिपति मान्ति रत्व भवत्वे वरदय । बोदव पापि समोरपन व्योषोऽपिरीय राजा विनामः ॥१३॥ देव दक्षिभागगेऽच पुरुषो रोगातुरो दक्षिण स्थित्वा पचति पचकः स पुरुषो जीवत्वरोगविरम् । मायां तु रजाकुलोचतवनौ वामाश्रित चेहरे पामा पच्छति चेत् स्थिता गतगदा वामा चिरं जीवति ॥१४॥ वि गते पच्छति वाममार्ग स्थित्वा मरो दक्षिणती यदीह। यत्यासतोऽस्मादपि वसाध्य वदन्ति सन्तः खलु रोगजातम अन्तर्गते पृच्छति पच्छकोषे नरो जीवति वीतरीनः । तिनैव रोगण वहिर्गतेऽस्मिन् परतराजस्य पुरे प्रयाति ॥ १५ ॥ सर्वेषु कार्येषु यदीवरऽस्मिन् अन्तर्गत वाछितसिहयः स्युः । पहिर्गते मङ्गलमोखरेपि शभाशुभ कर्मफलं तु विद्यात् ॥१७॥ बायमित्यर्थः। जबस्योदये सति यदि पति तदा माधि: शान्ति' याति। बसूक्येऽमे रुदये यदि पृच्छति तदा रोगास्य मृत्य भवति। वातायनमिति विवः। गायीरुपये यदि पनि तदा सृत्य रित्यर्थः । पाकाशीदये यदि भागत्य पृशति तदा वयव. रोगाणां दिमाशी भवनि ॥ १२॥ १५॥१४॥ प्रकारान्तरमाइ। देवे वायो दधियां सजावे सवि मवैव स्थिता दूतो यहि पति तदा रोगानों जमी मीरोग: सन् बहुमतबय नीवति। रिया रोगगताया वामभावनती वायुभवति तदायिती दूतः पृच्छवि नदानों रोगान् सा चिर बीपति इति।१५.. देवति । वामाद मते बायो रक्षिणार्थ गत्ला दूती बदि पति मदा बार- मानव्य काव्यम्। चिपगे वायों वामभागगः पृच्छति वा कसा वन्य पदेना पमर्गव इति। मकरं गते वायो यदि एकः पति तदा मौरीनी गौरति । प्राचावहिडिमारपादिमते वापी यदि पति तदा ततव रोगच अमाशय

·पिपुरासारसम्पयः।
चारभ्य दर्शप्रथमामुदेति वाम घुटे बीपि दिनानिदेवः ।
वामेतरे बौषि ततो दिनानि पूर्ण तिथि विधवमित्र ॥१७॥
पथारभ्य एलान्यपधादिभूतान
तिधि बौषि देवो दिनान्यभ्युदेति ।
सुटे दक्षिण बौणि वाम तु यावत्
कुहरवमेव समालयबा॥१८॥
एकस्य पक्षस्य विपर्ययेन
रोगाभिभूतिर्भवतौह पुंसाम्।
तयोईयोबन्धुसहिपत्ति;
पचवये व्यत्वयतो मृतिः स्यात् ।।..॥
रोगी यातीति। कार्यान्तरे तत् प्रयोजन कथयति। यदीवर वायी पनर्गते पव
कार्ये पाकाशितसिद्धिर्भवति वहिर्गते धादशाङ्गलादधिक गते सर्वकार्यापि नय-
नौति। कति दिनानि कुव तिष्ठतौति कथयति ॥ १६ ॥१७॥
पारम्येति। दर्श एवं प्रथमा तिथिर्यस्याः प्रतिपदः मा दर्शप्रथमा प्रतिपत् नेन
गप्रतिपादितिपिवये वामे चतुर्थादि दचिये सप्तम्यादि वाम दशम्यादि दचिये
बखोदण्यादि वाम नवप्रतिपदादि दक्षिणे चतुष्यादि बामे सप्तम्यादि दचिरी दम-
ग्यादि बाम चयीद यादि दक्षिणे। अधेत्यनन्तरं नकाबपचादिभूतो कचातिपति-
थिमुपक्रम्य प्रापिदिनानि दचिवभाग वायुरुदेवीत्यादिसंख्या हला एवं' मा
पुरुष उदरं लचयेत् ॥ १६ ॥ १९॥
एकति। यर्षकव पर वायोर्वपरीत्य' भवति तदा तस पुरुष रोम
नमितोऽभिभयो भवति । पलप्रतिपदादिदिनवयं धावायुमपुट सबरवि तब
यदि दरियापुटे भवति एवं पसरदिनपर्यन्तं यदि व्यत्ययी भवति सदा गाभि-
भूनिर्भवति मासमाव' परीस्येन महदा विपत्ति: परचत्वारिमादिनानि वापरायची
तस पुरुषस मरवं भवतीति । वानीपरीत्ये होगादि भनीदिखानापिकी
शतिः ॥ २०॥

·बतीयः पदकाः। . यदालन: कासवमात् समीरणी विपर्य देति प्रति विहाय मः। तदा निरथ बसनं निपौड़ायद बचा खितं पचमुपैति चात्मनः ॥ २१ ॥ हावेव धत्तः सकल कालं दिवाकर करवबान्धवस । भोली सुषुना सकलस्य चास्य कालस्य दोषादिवसात्मकस्य ॥२२ ततः क्रमेणैव विशुधनाडीपथान्सर: प्राणसमौरंणस्य । शनैः शनैः संयमने प्रयत्न यथाविधान विदधीत धौरः ॥ २३ ॥ यो तांशमार्गेण शनैः समोरमापूरयेत् खोदरमादरेण । विकारमात्राभिरपेततन्द्रः कालाग्निमूलार्पितचित्तवृत्तिः ॥२४॥ ततो धारयेमारुतं शुद्धचेताचतुःषष्टिमावाः समापूरितं तम् । पहिआँखता रेचयेन्मन्दमन सदभिरन्तनिक तु ताभिः ॥२५॥ विपरीतीदये अभीदयः कथं स्थादित्यार यदति। स्वकीयादृष्टवशाहायुप- रौत्ये उदेति तदादिबोध कत्वा पास पौड़येत् यथा पुटाम्बरं गति ॥ २१ ॥ हावेवेति। कुमुदबन्धुश्चन्द्रः मूर्यचासौ सकलं कालं पत्त: दिवारात्रि. रसामकस्य राबिन्दिवीपलचितस्य कालस्य भीको मचिका सुषुमा पर मान्या माडी. भीत त्व' नाम चिस्कलासमवेतस्य तस्योपाधितया रूपत्वमापाद्य सर्वखामिभाषकाल- मित्यर्थः ॥ २२॥ तत् इति। सुषमेव भीको तदा क्रमिण विशोधितनाडौमार्गान्तरः सन् पार. पायीः शनैः शनैः संयमने नियम प्रयब यथा कथितप्रकारण कौत ॥ २३ ॥ तमेव प्रकार कथयति शीतांगमार्ग रति। शीतांशीचन्द्रस्य पर्ममा वाम- नाया वायुभिः खकीय मुदर विकारमावया पोपशमाषया पूरयेत्। पपेना तन्हा निद्रा यख स: कालाप्रिमूलाप्रिमूखार्पितपितत्तिः। बावाप्रिमूल मूहातारे- शर्पिता पितहत्निापारो येस ॥ २४ ॥ तत इति । पूरित वायु चतुःषष्टिमामापयन पारयेत् बस गताग गिरीष- वेत् भाखता सूर्यमार्गेष दधिरया शर्मसदभिर्वामिभन्मापामिरमानी निकर तं वायु रेचयेत् त्यजेत् ॥ २५ ॥ ३

·विपुरावारसमुपया।
विपरीतमतो विदधीत बुधा पुनरप्य तरिपरीतमिति।
पमुना विधिना सुमनाः सतत मरतो विदधीत संयमानम्॥२॥
प्रखेदं जनयति यः प्राणायामेषु सोऽधमः प्रोका।
पाल्पोमध्यः पुंसां भूमिस्वामं तमोस्तनोति परः ॥२७॥
तावविदधीत बुधः प्राणायाम समाधितो विधिवत् ।
यावत् सम्भवति भुवि प्राणायामस्योत्तमस्य गुषः ॥ २६॥
पर्य प्राणायाम: सकलदुरितध्वंसनकरो
विगर्भः प्रोक्तोऽसौ शतगुणफलो गर्भकलितः ।
जपध्यानापेलः स तु निगदितो गर्भरहितः
स गर्भस्तूमुक्तो मुनिप्ररितोगनिरतैः ॥ २८ ॥
सचिः प्राणायामान् प्रसवसहितान् षोड़श वयो
प्रभात सायक्ष प्रतिदिवसमेव विसनुते ।
हिलो यस्त भूणाहरणक्षतांघोऽभिकलितम्
पुनन्य ते माजादिह दुरिततूलौघदानाः ॥ ३० ॥
वायन्त्यमी षभिरपोह मासैर्जन्मान्तरोपार्जितपापपुश्चात् ।
संवत्सराप्रपदं तदेकं प्रकाशयरवेव यदचुताख्यम् ॥ ३१ ॥
बहरेचकपूरको विहाय स्थिरधीः कुम्भकमेव केवलं यः ।
सततं कुरुते मनोजवत्व लभते पौतजरामयः स मर्त्यः ॥३२॥
विपरीतमिति। चत: प्रवारिपरीत विदभीत कुर्यात् । पुनरपि तपिसैत
मलतकमेवादिकं पुनरपि सविपरीतम् एवमभ्यसेत् पमुना प्रकारेष मरती पायी.
नियम न कुर्यात् ॥ २८॥
प्रदमिति। पर्व संगनः ॥२७॥१८॥
पथमिति। मी गर्भशून्यः प्राणायाम उ: सन् सकलदुरितानि बिनाप्रति
म.व महितीऽयं शतगुरुपावसरितः कथितः विगपिचया की विगर्भः क समर्म:
हत्याकाहावामाइ नृपेति। अपांनेर शूबो यः गर्भरहितः ताभ्यां यत्तीय
मनः सथितः ॥ २८॥

·वतीय वटा मलित सुसम बिलीको मिया केवल वे विषय 'परिमादिगुवाहवंबरला मनु तव निरक्षर भौतिः ॥५॥ रावंदन्तबुमलादिमसान् सविधा रसना तदन्ति । काकरापुटमारत पिवेत् प्रावसंथम मतदुत्तमम् ॥ ३४॥ हिवाचघुसमीर अमेधवत: सम्परिकत्व सन्ध्ययोः । यमदाहगरोदरामयज्वरगुल्मा: प्रथम प्रयान्ति च ॥३५॥ उभयोरपि सध्ययो मत पिकधातु यतस्निमासमावम्। सरसे दिकच गमवाई मुवि सारखतसिरियतमा खात् ॥३॥ विषमुनमुदत्रवीर्यमानां प्रविना समुपैति पनगानाम् । किमु हरिककोटसूतकामामिह काकोरमुखानिलख पानात् हिकसमीर नरः सरसं यः परिव सन्ध्ययोः । कुरुते निजकुशलीमुखे चयरोगं स विमुच जीवति ॥ ३८ ॥ हिवच समोरर मरो यः पिबतीहानियमेव वीततमः। अपिरियादि। चतुरयं मुगमम् ॥१०-२१॥ राजदन्त वि। राबरतयुगलावस्खादिमनन् तेषाम् पनि समापे जित रविषाच बाबपुटेन वायु पियेत् । 'कामचधुपुटपन्मुख छाला पिवेदि- व्ययः । मधसूतदनचतुष्टयं राजदन्ताः एतदुत्वा पायोनियमनमिति ।। दिकवि । बिचमा समोर मायुवत: पिवतः घेट पा पाने। बाबा बारावी षिवी पिक बाप बमदार गरीविषम् उदरामयम् दररोगः परः परवायाः प्रामं प्रवादि।१५॥ ज्योरिवि। बी. पावः सायं सम्बयोमा दसावं यावत् पारवय- माया बसायं बस धातुः : पुस: बाबा पुटमारतं पिवतः बाबत relaगति सभामुहमा प्रारमय वेति मखितषिवालार्थः । ॥ . .

·त्रिपुरासारसामुगः। भवति ध्रुवमेव तस्थ वर्गवारनमप्यतीव दूरगत् ॥३८॥ बहुधा कथितैर्मुहुः क्रिममिविया समोरपस पानात् । अरसा सह नाशमाशु याति प्रबल मयुतं भव नराणाम् ॥४०॥ जिहां कत्वाऽनावाखस्तालुमूले दन्तईन्तान माइमापीड़यित्वा । मन्द मन्दं या पिवयवा सौधेः पूरैः साकमन्तः समतिः ॥४१॥ पण्मासाभ्यासिन रोगरोः पापेभ्योऽसौ मुचते साधकेन्द्रः। अब्दादेकाहिवसां मत्युदनीं जित्वा भूमौ दीर्घकालं स जीवित 1.४२ वर्षज्याभ्यासपणादतीतमनागतं वैवलिनोलकेयः। विषं न देह कमी तदीये दष्टे सुघोरैरपि पनगेन्द्र ॥ ४३॥ न कविम स्थावरजङ्गम वा विषं किमन्यैरपि कालकूटः। गुणाष्टकं कासवथादुपेत्य महोतले क्रीड़ति भैरवो वा ॥४४॥ या मुण्डाधारदण्डान्तरविवरगताहारनौहारगौरी सौधीं धारा नमोऽभोरुहकुहरविधोः संस्रवन्तीं वहन्ती। तस्या वच्चाख्यनाथा; खगमुदरदरीमध्यग यो विदध्यात् तस्या प्रमाणभाप्रसयमफ्धन स्थाधनं मृत्युमत्योः ॥४५॥ विषमिति। काकोला नवं सुगमम् ॥३-४ जिशामिति। तालुप्रदेश जिहां योजयित्वा परिस्थदन्तपढ्याधीतावलि पापीच सीधः पूर्वमुखावस्थितः सा मधवाई वायु' पिवे पचन सुगमम् । प्रका- रानरमा: जिहामिति। सोधे खानर्गतर: विखमों मरा विविध मारि- कैक्षमिश्रितकर खापर हिमखजादिकं नाम पार्वतीय व्याघ्रनाभिज गुमा- एवम् षष्टसिधिभरवावतागर्थे वाशब्दः ।।५-४ या मोति। सखुबानर्गतामा बवामानामा सदरमय हरी कदम साथ- पति वर्ग वायु' यो विधान करीवि तस पर शरीर मा योन मुहर भवति। वायु सेनः नस सत्य नाशकः तख लोकमारो भवति। ना माहोल .

·बतीय: पठलं. भूचर्चा गतीरति रोषसमूहमचा- कहा करोति गगने गमन नराचाम् । पातोपतो वितमुतऽमरता समस्त. मभ्यासत: मुलभमेव समोरपस्य ॥४॥ पथ पाणिनिराकम्पुर्ना ध्वजमूलस्थितसव्यपादपाणिः। ऋजुवायशिरोधरो यतात्मा विषयेभ्यो विनिवर्तितेन्द्रियाण:४७ काकौचनहटेर्मु हुरुदरदरी पूरधित्वा समोरै- रस्तुष्टाभ्यामुभाभ्यां मररिपुविवरे तर्जनीभ्यां च नैवे। नासार, निरुध्य स्थिरविमलमतिमध्यमाभ्यामथास्य. मन्याभि नातिगाद कमलजनिलये स्थापयन्मानसं खम् ॥४८॥ भुदर इत्यमरः। सा का मुण्डाधारदण्डान्सरविवरगर्चा मुण्डवाधारभूतो दण्डः पृष्ठवंशात्मकः तदन्तर्गससुषुम्ना सन्मध्यवर्तिनमित्यर्थः । कीदृशाइवे हिमवश्या- मृतधारी वहन्ती धारयन्ती पाकादेशावस्थितपद्माभ्यन्तरवर्तिमीविधीचन्द्रस्य चरन्तीम् तथाच यः सुषुम्नान्तर्गतवायु निरोधयति तस्व मरणं न भवतीत्यर्थः ॥४५॥ मूर्धामिति । मूर्चा निश्टत्व सति इति यावत् । पद्धा सत्वेन रोगसहातं निवारयति । बद्धः सन् नागरे निरतः भायतः सन् भनुष्याणाम् भाकारगमन निराधारसचार करोति मतः मनसा सह याति वाभीष्टदेश तथा विलीनः अमरताम् पमरयं मयति । तथाच भूईिती हरति व्याधि निहन्याभरणं मसः। बखः खेचरतां कुर्यात् बशो वायुस भैरवि !॥४॥ प्रकारानरमायेति । ना पुरुषः खीयमान कमजन्मनी अद्यत्री निषये पाधारकामलेऽवस्थापयेत् । कोहपापिना एकपादगुरुफेन निकाः कम्युनिषा मुदमागों वेन सः जमूल लिडमूलऽवस्थापिता अपरपादपार्थियेन सः। परनु- काय: प्रसासरीरयतामा इन्द्रियमेव दुरिवादर प्रवाः ॥ ४॥ काकीति। काकपभूमुखेमानाष्टा युनिकदरदरौं पूरयित्वा कररावण्या- हामो नरिपरि बस्यमा नरी पर्नुमः तख. रिपुः वर्ष: करविबर इत्यर्थः । तर्जनीन नेवाय मामाभ्याम् पर बोया नासापुट निरपवामितभिष ·बिपुरासारसमुपयः। यथाथत्याचास प्रतिदिवस मेवं विदधतः सुषुनान्तवायं प्रचरति शने देशपवनः । तदा नादी मैजो भवति सासामन्दजनमः माहीणावादिप्रहसमृदुवोणारवशयः ॥ ४ ॥ पादौ मत्तालिमालागलपथविनलत्तारझाकारहारी नादोऽसौ वंशिकांस्यामिलभरितलसहनिखानतुल्यः । घण्टानादानुकारी तदनु जलनिधिध्वानधौरो गभीरो गर्ज पर्य न्यघोषः पर इह कुहरे वर्तते ब्रह्मनायाः ॥५०॥' विजिते भवतौह तेन वायुः सहजो वस्य समुत्थितप्रणादः । अणिमादिगुणा भवन्ति तस्यामिसपुण्यस्य महासुखासदस्य ॥ सुरराजतनुजवेरिरन्ध विनिरुध्य स्वकरालोहयेन । जलधेरिव धौरनादमन्तः प्रसवन्तं सहसा शृणोति मयं ॥५२॥ परिभावयतोऽपि नादमेनं विदशाधीशतनूजवैरिजातम् । सततं भवतीह तस्य जन्तोणसम्यत्तिरपेतकल्मषस्य ॥५३॥ शृङ्गाण्यङ्गुलिभिनिरुध विधिवत् कोदण्ड्योः पण्डितो मध्ये बदमरुविरुध्य हषभरेष्ठच षष्ठेन्द्रियम् । 26705 यति। एवमनेन कपितप्रकार प्रतिदिनमभ्यसमः पुंसः सुषुखाभनरे का बायुः सबरति यदि सदा सततानन्दजनकी अनदी माद सापयते क्रमेव पुनवाशा समरवी भवति मीणावादिप्रकले नातिवमधुरणनिरिति । इयं सगमम् ४-५१ सुरराणति । मुरराम इन्द्रः मतनुनोऽर्जुनः तहरी कार्य: सब साताया जलियन निराध समुद्रसेव गभीर शब्दमभान्तरे प्रसरण चीति मर्म: तस्या पवतपासमा पापानिर्भवति मोधप्राप्तिर्भवतीवर्षः ॥ ५२ः ॥ १३ ॥ शानि। समाचौन्द्रियावि ताबडा लोभिः प्रतिवम कोदडवी बीमा निवलपवनः महः। वी विषय भजत इति वम: समान्दिया कवठेन्द्रियं ममः तबिरथरत्यर्थः । बनगाँव वेदान्तवेध' परसायन ·चतुर्थः पटलः । साचात्तचरमेव पश्यति धनत्रयन्तगीत परम् ज्योतिपुरमामुक्तायनशामलमप्रभम् ॥ ५४ ॥ इति श्रीनागमविरचिते त्रिपुरासारसमुच्चय तृतीयः पटलः। चतुर्थः पटलः । अथ पूरकयोगयोजितान्तः एषदखो निजमूलचक्रदेश। विदधीत बुधः समाहितोऽजोपपदमन्धिविभेदने प्रयत्नम् ॥१॥ शक्तत् समुत्सृज्य यथा शनैः ख सङ्कोचयेत् कम्बुनि मार्गमर्वा । बुधस्तथाधारनियोजितात्मा सोचयेत् कम्ब नि मार्ममुच्चैः ॥२॥ चामलमप्रभम् एककालीदितनिष्कलामेकचन्द्रप्रभम्। पयमर्थः। इन्द्रियाशि सकरागलौभिर्निरध्य व बोर्मण सातसबिनवायु खप्रभावक्रमेक यो नियमयति शशिप्रभ वेदान्तवेद्य' पर ज्योतिःसरूपमामानम् अनुभवतीत्यर्थः ॥ ५४॥ इति विपुरासारटी काया पदार्थादर्भ बतीयः पटलः । एवं प्राणायामैन पवनजयवीगमिषांचीका जितामरतामविकारावामदय- नि:यसप्रामुपायमूतं मनायो विवादिदोषपरिहारार्थ बोनिमुद्रावनाबार बामपकमते पथ पूरकयोग इत्यादिना। पादौ पूरकादियोगान्यासन निजमूल चक्रदेश मनः संबोम्य बजीपपश्यन्विविभेदने का प्रवर्गात पनी प्रामा स एव उप- पत्तिख विशब्दख तेन बनयिरिबर्थः । समाहितावासस्थानः ॥१॥ पविभेदप्रकारमाहमादिति । पर्वा पत्र: राषित समुत्यज्य बाबा येन प्रचारिक पनि माग गुदमार्ग सदोषयेत् तेन प्रकारकाधारको संकामा पला सायं कमनि मात्र सही नयेत् ।।

·त्रिपुरासस्सिमुः। विदधीत मुदुमदुर्गुहलानामती तिमालग्नयादि। दृढ़रषगुदध्वजान्तरालखिततेजोमयधारापयोभिः पथ काम्बुनि मारतं जितामा प्रतिलोमन भने प्रवेशयेत्तम् । कमलासनपङ्कजस्य मूलं खगुरुप्रोमविधानती दुरापम् ॥ ४ ॥ अमुना विधिना मुहुः कतिन क्रमशः कम्बुनि मारुतस्ततोऽसौ । प्रजपङ्कजमूलदेशमार्गप्रणयी प्रन्थिविमैदन करोति ॥ ५ ॥ परिहत्य खगाधिपस्तनोऽसौ सरसिं चन्द्रमसो नभोमणः । कमल कमलासनस्य पचाविदधीतोईमुख प्रविश्य सम्यक् ॥ ६ ॥ प्रतिभानमथाब्रुतं प्रविष्टे भवनान्त: परमेष्ठिनः खगेगे। लघुता वपुषो भवत्युदया जठरान्सचलनस्य चापि दीप्तिः । सडिकोटिप्रख्य' सुरुचिजितकालामलरुचिम् सहमादित्यांशप्रकरसदृशोद्योतकलितम् । ॥ विदधौतेति । मुहमारंवारं गरुपदिष्टप्रकारेण करकमलइयं नाभरधः- खिततेनीमयपनायस्य योनिच यबम निरुध्य गुदलिङ्गमध्यतेजीमयाकराग योनि- फैन निरुद्धमूलाधार इत्यर्थः । अयमर्थः गुदध्वर्जयोमध्ये खितं यचतुष्प पद्म तमध्ये विकोणाकारा योनिरिति ॥ ३॥ पथेति। कब नि मारतमपानवायु' दैशिकौतनवाकुचा शनकाई नौवा कमलासमपरनाम्य' सुषुमामूलं प्रवेशयेत् ॥ ४ ॥ अमुमा विधिनेति। एवं सुहम हरभ्यासम पधीहत निरुध्य तदन्तयमार्ग: हित्यविभेदन करीतीत्यर्थः ।। परिहत्येति। पपानस बत्तित्वेन प्राणात्मकत्वात् खनाधिपत्याखा समते। एपमूगमनाय प्रपोऽपानवायुः सीममूर्ध्यात्मवेडापिडालामाों परिब कमलमूल नामूलम् उपविश्य जामुख पारीति प्रतिमानमिनि। पापानवायो प्रती भवनाभ्यन्तर प्रविष्ट सात पा. मम् पारयजम मतिनान भवति वसुषः उरका वधुता भवति ॥ ॥ पहिलीठिपसमिति। बामशरीराषि ध्यायत्। मोह विषुदयतुषम् । खतनवा विनिया काचानस पियेंग मात्र सावधादिवतनासमूतन .

·चतुर्थ पठसः। ११ भमन्त बोबत स्थ रदरचवम्भूकासमा प्रेम काम ध्यायेजहरयशवोटिमिरम्।। तस्वोम्निशिखा घिरघुतिलतापुत्रप्रभाभाखरा सूझा बापथान्तराम्बरगता चैतन्यमावा कला। एशोभूतमनन्तरं सह सया ध्यायचिया मिवलम् प्रात्मानच निवातदोपनिमया सस्वरूप बुधः ॥८॥ शक्ति: कुण्डलिनीति या निगदिता पाईमसंज्ञा अग विर्माणे सततोद्यता प्रविलसत्सौदामिनोसबिभा। शशावर्तनिभा प्रसुप्तभुजगाकारां जगमोहिनीम् तन्मध्ये परिभावयविषलसातन्तपमेयाकतिम् ॥ १० ॥ इशारण गुरूपदिष्टविधिना प्रोत्थाप्य सुप्तां ततः कत्वा तां कलया तया परमया चिद्रूपया सासाम्। मायां कुण्डलिनी समाहितमनास्तामुञ्चरत् कौशिकीम् शति ममहापधेन सहितामाधारत: स्वात्मना ॥ ११ ॥ । घोतेन कलितं सम्बद्ध योचतराधारच कसाबन्तरे भासमानं बन्ध कशब्देन रमा- भिमभावशिशिरम् । एतेन साधकानामानन्दजनकत्व बोध्यो । काममिमि मिशब्दोरहस्यागमे शौरदेशानर कदः । एव तेजोमयं कामं साधारगमनं भाव- ५ बधाचीन पायामल-बम' योनिगतं ध्यायेत् काम' मा कत्रिभम् । लवाखानाका वडिकोटिसमप्रभम् इति ॥८॥ तस्पेनि। तब कामराजासातवेदस उपरि शिखारूपातिसूचा रिमाया- चिया वा कला सा प्रति। केचित् विद्यमानसनिभा दिपाय- वा निवालाचा प्रत्यनुषम्यते। परमहंसखापामागं गया बाबा एकोसम्म तवदिति ॥ अभिरिति। तथा कमया या चिमा कला परिनीतिरिवि कविता शिशियामा परिभावयेत्। पनर्वाण खितां चायदिब्बईः।१॥ मम पियतितरवि। प्रसव मन्नतिन गुरुधामका.

·विपुरामारसमुंशयः । भिवा लिनयमय बधो समाजमोम गच्चन्ती त कमलजपदात् प्रापयेदामपतिम् । बीमाभीजप्रणयिपरमानन्दकन्द विसर्ग- सानं चन्द्रोपरि परिगलंदापीयूषधारम् ॥ ११ ॥ पौवा कुलोमतरस पुनरेव दिप्यम् मध्वं विशेदपधनस्य समाहितामा । यायात् कुलोदकुलमेव पुनर मावी- योगेन देशिकवरप्रतिपादितन ॥ १३ ॥ सां शक्ति: सकलगरोरजीवभूता प्राणोऽसाविति गदिताव तबिमुख्यः । जातः स तु परिपब्यते मुनीन्द्र प्रापोऽन्तः सशति यदा क्रमिक मौतः॥१४॥ भएँ खाधारखं प्रतिदिवसमन्यासनिरतः करोति बसावा संततमवधूताखिलमसः । स मुक्तो दुःखौघेरपयतज़राने शमरणो गुणप्रामोपेतः सुर इव चिरं जीवति भुवि ॥ १५ ॥ - रखता कुलविनों पापारकमनी सनामुत्याप्य प्रवीष्य बनना तया परमय पैसपना मिबिना कुणलिनों मायाँ कुखं मूलाधारः समां सरीरस्य देवा चितवन । बङ्गलं शिव बनाः कुख' विः प्रवीतिना। बीच तेनी विचार साहिविवितवनिय ति॥११॥ भिवि। पकषित बिजयं विभिल बनाया साबमा साना दूर्व' वा पतिनों शतिम् पाबामापीराप्रपबित्वम् पाबाधामीजसपरमा मन्दसविसर्गखान प्रापयेत् ध्यायेत् ।। पीमा हावतसमिति। एवं तां सावारपयन पोखा दवस दिन संपारस पीला वेष मार्ग निरीश्वमेव पपनस मय खावं बीयापार प्रापये बीरमण पूवाधारमिवर्षः। वर्ष बाहयदिबाट मापावीमेन गुरनामाबोग ·बतुर्वः पटलः। तुविधा या अधि सष्टिः प्रवर्तते सा सबालापि यसाम्। लोयते वापि जन सम जालानिहादिमिवान्तमितन् ॥१॥ यं मयोता खलु योनिमुद्रा बन्धस्तु देवैरपि दुर्लभः स्वात्। निन बन्धन न साध्यते यत्राव तत् साधकपुजवस ॥१॥ वित्वा कक्षाः सथिताः कीलिमा ये सुप्ता मत्ता मूर्छिता होनवौर्याः । यस्ताः शत्रुपक्षखिता ये बाला बहा गर्विता यौवनेन ॥ १८॥ । निर्जीवा ये च सत्त्वेन होना: पालीभूताबानमन्त्रीविहीना।। ते मुद्राबन्धमेनापि येऽन्ये मन्त्राः सर्वे वौयं वन्तो भवन्ति ॥१६॥ . . मेव गतागतं विदधीव । मावा तु-बिन्दुमाद सथा पशिवाजयमुबाइसमिति । था हि मावापरन पौठषयं विधीयते। पाशास्थानगबो विन्दुः तत्त्वाचा प्रका- कखरूप पूनांस्य पीठं तदुपरि बखाटमध्ये विन्दात्मकप्रकाशरूपस्य शिवात्मक कुरदूपनादात्मकस्य नादाख्य बितोय पीठ तदुपरि शिक्षा विवालिका प्रतिरवं 'या उता खलु निश्ये पस्या मुद्राया बन्धन देवरपि दुर्लभष। योविमुद्रामा गिन बन्धनप्रकारण यन्त्र माध्यते तदा परसम् तथा सर्वमेवामया सद्रया माध्यत त्यर्थः। इयं का जगति या चतुःप्रकारा सरिकमा यस्खा प्रवर्ती यती भवती थिः । इदिस्तगाद्याः खेदमाः लमिदंशायाः जरायुजा मनुष्यायाः पडना चिसादयः। कैचित्तु शब्दसृष्टिः शब्दार्थदृष्टिः प्रकतिपुरवरिति मन्बने । पथवा नैयायिकमते पुरुषष्टिः साथमते प्रतिपुषषयोगात् पातसमते कैवल- लते: मीमांसकमतहादिति। चतुर्विधा सष्टिः समर्श नगदपि बता साचाधि- छादिष्पा यस्थामव वयं याति पूर्वोक्तध्यानविशेष एव मुद्रा । ११-१०॥ हिवेति। युग्मकम् । एवं सर्वे मन्ना योनिमुद्राया ध्यानविशेष वीर्ययुत्ता बिना रविना मनीयस्वादिमध्यान्त खामिन बीकमचति । यु पारियुज युनानान्ताि पुन: । चतुषां पधा पाप स मन्त्राविसंघकः । पादिमधार गान भूमीजावलाम्छितः। पचाल स विजयी भुमिद्धिविवर्जितः । थे। - ·84 त्रिपुराचारसम्बयः। गुरुतलनिषेवर पानं हिनावा मानः सवर्यचीवम् । अमुना विलय प्रयान्ति सम्यक् सहदयाचरितन बधनेन ॥२०॥ सतु मनिवरः स एव योगी गुणसिः पदमास्थितः स एव । प्रमुना चरतीह बन्धनं यः सतत खोचितधर्मकर्मनिहः ॥२१॥ अमुना भवतौह देहमानो समताभ्यासमतेन बन्धनम । न जरा पिटराजवैजयन्ती न च मृत्युप्रतिपादिता च भौतिः ॥२६ कौलिताः-पादिमध्यावसानेषु इस: प्रासादवाम्भवी। कारी विन्दुबान बीवी वाकवर चतुष्कला। माया नमामि च पद नास्ति यस्य स कौखिमः । ये माश्रिताः। एक मध्ये स्वयं मूर्ध्नि यस्मिनिन्द्रपुरन्दरौ। न विद्यते स भन्नः स्यात् सन्धित: सिडिबीधनः। ये च सप्ताः। त्रिवर्णी सहीनो यः स सुप्तय उदाहतः । ये प मत्ता: । मन्त्री वाप्य थवा विद्या सताधिकदशाक्षरः । फ्ट कारः पञ्चकादियों मदोन्मत्त उदीरितः । ये च मूर्षिगः । पञ्चधास्त्र' स्थितां मध्ये यस मन्त्रः स मूक्तिः। ये हीनवीर्याः । विरामस्थामगं यस्य दोनवीर्य: स कथ्यते। ये च दग्धाः । पहिर्वायुसमायुक्तो यस्य मन्त्रस्य मूई नि। समषा दृश्यते सन्तु दग्ध मनी- तमन्त्रवित्। ये च अस्ताः । अस्त्र हाभ्यां विभिः षड्भिरटाभिर्ट भ्यतेऽपरः। तामा सोऽभिहितो मन्त्रः। ये च शत्रुपचे स्थिताः । तारादिभिरननुकूलाः । ये च पाखा: । समार्थोमनुलः। ये च उडाः। विशचतुःषष्टिवर्णी मन्त्रः शताधरः। चतुः- शतावरचापि हद इत्यभिधीयते ये च युवामः । षोडशाओं युवा प्रीतः । वेत्र जीवनाः । षष्ठानरो नौवहीनः। ये व सत्त्यहीनाः। हिवर: सवडीन: स्यात्। ये बगाडीमाः । षड विंशवचरी मन्त्रः षट्विभावसथा। एकोनविंशहर्ग- पाप्यमहीन उदाहतः । इत्यादिदोषरष्टा पपि मन्चा पमेन ध्यानेन विना भवन्ती त्यर्थः ॥ १८॥१९॥ गुरुतलनिषेवणमिनि। सादापरितनापि योनिद्राबन्धनेन पुरुषी महापात बाभुती भवतीत्यर्थः । पमुना इति। हिमाम् अमुना बीमिमुद्रावनेन सर्वदा कृतन वा भवति। बोडणी पिरामल बम बमनस सतताम्बामात् महावी ऽधिमायविधगुमान मानीति दुसमा प्रतिपनि भानच प्राणीति । योगाबाबा ·पामः पटलः। शतवहिबन्धनस्थ मनुजः प्रायोति प्रवत् जाता. दमासादपिमादिमितिमा संवित्तिमप्यूजिताम् । योगलाप्रतिम बया मरत: कालस्य वा वञ्चनम् दक्षियोः परमं पदन्तु सततं पश्यन्ति यत् सूरयः ॥ २३ ॥ इति बौनागभट्टविरचिते त्रिपुरासारसमुच्चय चतुर्थः पटलः । पञ्चमः पटलः । अथाधारपरहाण्यत्र वश्ये सुषुम्नान्तरस्थानि संक्षेपतोऽहम् । सदभोजपत्रस्थितांचापि देवांस्तदम्भोजवर्णान् षड़ाधारदेवीः ॥१॥ अजग्रन्थिपन पुरा यन्मयोक्तं तदाधारमाद्यं वदन्तीह शम्भुः । सुवर्णाभवर्णेश्चतुर्भिः समतं दलोंगिगम्य महाचर्यभूतम् ॥२॥ योगाभ्यासञ्च प्राप्नोति वायो विजयमानीति कालस्य वा वच्चनं सकलस्य च प्रेरणम् । वा स्वात् विकल्पोपमयोरेवार्थे च समुच्चये। विणीच तत्पदं स्थान पश्यन्ति सूरयः॥ २०-२५॥ इति विपुरासारटोकायां पदार्थदर्शन चतुर्थः पटलः । एवमधिकारिणामभ्युदयणिवी धसमानुपायभूतां योनिमहामना पननर पड़ा- धारिषु योगविशेषान् बनु सुपक्रमते पथाधारपरेकडायोन्यादि। सुनुवान्तरस्थानति या पूर्वोका सुषुषान्तरोऽवस्थि ताथा चिवा नाही तदन्तर्मूलाधारादिषट्पर्वापि सन्नि जायेव पापाराचीत्यर्थः । तेवाममोजाना पवावखितान् देवान् बादीन् पधी- नालीवर्णन भलादीन् पररापिच वाधारभूतान् पर्दवाच पश्ये इति सबन्धः ॥१॥ पसीनानि कथयति पति । योनिमुद्रारषणकारप बहन चतुर्दशाम भन्न तदेवापारमाइते बोमिनः । देवी निसान मसायधिवर्णन वापसान पूर्वा दिकमेव बन्। गरीन्द्राणिवायूनिवि पाठे नख' वारदापिरिन्द्रवितीय ·त्रिपुरासारसमुच्चयः । चतुर्वनपत्रेषु देवौनिवान जलायधिवर्णान न्यसेत् केवलानु वा। संविन्दूनमन्दप्रभावान् समिः स्फरज्जयोतिषो डाकिनौ देवतात्र ॥३॥ मूलाधार सततं ध्यानयोगात् तभदोभावुतम ति रौव। भूमिन्याग: खेचरत्व क्रमेण नृणामेते षड्गुणाः सम्भवन्ति ॥४॥ कान्तिप्रकर्षो वपुषोऽपि नादब्यतिः प्रदीप्तिर्जठरानलस्त्र । लघुत्वमङ्गस्य निजेछियाणां पटुत्वमारोग्यमदीनता च ॥ ५॥ कत्वा मनोनिश्चलमूलचक्रमध्ये मरा: केवलमादरेण । भूत भवञ्चापि भविथदर्थं वदन्ति शास्त्राण्यपि चा अतानि ॥६॥ शकारः। एवमग्ने नृतीयं षकारः मध्यवर्ण उक्तः । एवं वायोर्यकारस्य चतुर्थों दन्त्य- सकारः । तेन व श स इति वर्णान् प्रथमाद बीज ततो वकारः नव पायं वीज एवं क्रमेण चतुर्दलेषु चत्वारो वर्णा यसव्या इत्यर्थः ।, केवलान् वा केवल बिन्दु युक्त वसेत् । सब चतुर्दले डाकिनोरूपा देवो एतत्सकलप्रपञ्चमूलभूतत्वान. मूखा- धारमिति योगिनो वदन्ति । अस्मिन् मूलाधारे ध्यानाचरणात् पुसः साचोभी भवतः । निष्कृियत्व' भवति। उत्पति: उत्पवनं दादुरी दर्दुरी मस्कस सम्ब- विमो अतिरिति यावत्। मूमिम्यागच भवति तदनु खेचरत्व भवति । पाकाशेऽपि खे काविहारिल भवति क्रमेण एते षड गुणा भवन्ति ॥ २-४ ॥ अवान् गुणान् दर्शयति कानीति। शरीरस कान बत्कर्षों भवति। नाद- बक्तिः नादी भनिविशेषः। बठरामलख उद्दीपवः इन्द्रियाषा परादीनामक- पटव भवति। योगिनी हिन्द्रियासनिकटमप्यर्थं पश्यन्ति। नेज्यच भवति दुःखराहिल्याच भवति एतत् सर्व वायोरिणाद भवति ।। अन्नदपि प्रयोजनं दर्शयति मवेति । पव मूखचक्रमध्ये पामारकमले पाद- रण मनः स्थिर बत्वा भूतं पर्तमान भविषदपि वदन्ति । पतीसानागतान वदन्ति। अनमोधनधीतान्यपि शास्त्रापि वदन्ति व्याख्यानि

·पंचमः पटलः।
१९
विहाय सबः कमलासनस्य वनाम्बुजं प्रौतितरणसङ्गात् ।
नदीयवसाम्ब सहोदरान्त: सरस्वती नृत्यति दिव्यरूपिणी ॥७॥
पधिगम्य रसेन्द्रमन्त्रसिद्धी अपि कालच विजित्य दुर्निधारम् ।
परामरतामवाप्य चान्ते परमानन्दपदे मुदा रमन्ते ॥ ८॥
एकीभूतार्णवाम्भः तमखिलजगत् पूर्वमासौदपूर्व-
ज्योतिमूर्तिस्तदन्तर्महितमहिमभूर्लिङ्गरूपी वभूव ।
पसिहाधिष्ठितात्मा सकलसुरनुत: षभिरास्यरुपेतः
पड्मिः कोषैव देवो भवभय तिमिरध्वंसहंसो महगः ॥८॥
भायं लिङ्गवपुलं तो भगवतो देवोहिरण्डोऽभव-
हाली पूर्वमुखं शिवस्य तु महाकालस्तदूर्वाननम् ।
व दक्षिणमाशशुक्षणिरसी देवः पिनाको पुनः
पावात्यं छगसाड एष भगवान् वामास्यमस्याभवत् ॥१॥
1
अयोजनान्तरमा विहायेति। कमलासनस्य ब्रह्मासी मुखाम्बुज प्रौनिरव
सराससम्बन्धात् त्यहा नदीयवाम्ब कहीदरान्तरे वायुधारणात् कर्तुमुंखामोरक्षा-
वन्दर दिखरूपा सरखती हत्यति अभिरमति । ७१
प्रयोजनान्तरमा पधिगम्येति । रसदमन्वसिद्धी पधिगम्य दुर्मिवारष कार
जिला पनरामरवामवाप्य अक्सानकारी परमानन्दपद मीक्षपद रमन्ते । तमान
खानयीमात् बीवन्मुक्की भवति। पवसाने परमामनि लोनी भवतीत्वधः ।।
एकीभूत ति। पूर्वमखिलं जगत् एकीभूतं समुद्राधा नमासीत् । तसा-
भ्यारे मोशी देवी लिजकपी बभूव कीडशः पपूर्वज्योति:वरूपः अपूर्वतन ख
विजयपत्वेन परिणाममममदिव्यर्थः । कोदशः षभिः सिबिरखादिमिरविहि-
तात्मा तल विजयपुती भगवत पाद्यम् जई मुख रिरहनामा सिनपुरणः
पासी । पूर्वमुख बाली नामा जनिनम् पषधानममित्यर्थः। इचिर वायुः
पिनाकी परिमास तर युगलगमः तथा प्राधारामा हिरण: साविहानामा
गावी मषिपूरामा महाकाल: अमावामा परिः विण्डामा पिनाको पालामा
अगरः। वहिाम एषु खानेषु पिननीयम् ॥१॥

·पिपुरासारसमुचयः। खाधिष्ठानसमाजयं रसदलैमूले ध्वजस्याम्बुजन बालादित्यनिभं दलोपरिगतः पठादितर्काचरैः। विन्दूशासितमस्तक गवतोलिशात्मनः शूलिनः' स्थानं योगिवरखगोचरमिदं चास्याधिषा राकिनी ॥१॥ रह खाधिष्ठाने निहितनिजचेतो लयवशा- दमन्दानन्दौघस्तिमितादयः साधकवरः । समेतानोऽनङ्गः चितितलगतो वा मगदृशाम् स्मरस्मेरापाङ्ग रमयति गर्ण कान्तिकलितम् ॥१२॥ इह वेत्ति निधाय मानसं खं विविधं चाश्रुतशास्त्रजालमुच्चैः । अवधूतजरामयः स मर्त्यः सुचिरं जीवति वौतमृत्य भौतिः ॥१३॥ वपुषोऽशचिता जनस्थ सम्बत् परमां शचिमिहातनोति पुसाम् । शरदम्बु जपेलवस्य देहे दृढ़रुदो घनताश्च शीतरश्मिः ॥१४॥ चलितं सहसा महारसैन्द्र कमलालोकनतो वियसरीनात् । ये विनिधारयन्ति सन्तो मनु धीराः पुरुषोत्तमास्त एव॥१५ खाधिष्ठानमिति। सः रसदोः खकुलः पृष्ठादितर्काचरैः पृष्ठ' वकारः तदादितः मयवसः एभिर्विन्दुभूषितमस्तक: सविन्दु कैयु नावालादित्यनिमें प्रात:- काखीममूर्यतुल्यम् पख पक्रस्थाधिपा सकियो । ११ ।। पा किल समलक्ष्याणां नियमितमतां योगिनौकजातिशय दर्शयति रह खाषितान इति। लयवशात् पनीदरनिवेशवशात् समेताजीऽन: मगहीम रमयति । तया पर ओरापार परीष मेरमल्पप्रकाशम् अपार नेयीस्न यस गवस तम्। तथा कान्या लावण्येन कलित संरचम् ॥ १२ ॥ विशेषफलमाति। विगतनरामयः समाः पसं मानस निधाय वर्षयित्वा पचनशास्त्रसमूर विविध नामाप्रकार' वेत्ति पौतथा भौतिः स्पशायम- भयः । पपनस दर्शनात् पचिता मनख प्रौरस मिल पनि नीति सः शौतरणिः पक्र: बदमन्धः सन् धनवां निविता पानीति. महाकावन् पैलकः ·पक्षमः पटलः। भदधीतकटो महागजेन्द्रो वशतामेति यथा शनैरुपायात् । बलवानिहवे सुधाकरोऽसौ क्रमरुतः स्ववयो भवत्यवश्यम् ॥१६॥ एतस्मिन् कुलिशाजयोगनिरतादादौ लयो आयते रागादिन्द्रियदन्तिना लयवशात् संवित्तिरप्यूजिता अन्तर्नीलमहारसद्रवजुषां नृणान्तु चेतो यदा पाविर्भावमुपैत्यमन्दसहजानन्दच्छलेन्दूदयः ॥ १७ ॥ नाभिस्थ मणिपूरक दशदलैर्नीलाञ्जनाभैयुं तम् तड्डाद्यैश्च दशाक्षरैर्दलगतैर्विन्दुल्लसन्मस्तकैः । लाकिन्या समधिष्ठितञ्च सततं ध्यानैनराः केवलम् वश्याकर्षणनिर्विषीकरणपूरक्षोभादिकं कुर्वते ॥ १८ ॥ स्थानेऽस्मिविहितात्मनः सुमतिनः पातालसिधि पराम् खहस्याप्रतिमस्य साधनमपि स्यादीप्सितञ्च क्षिती रूप भूमिविसर्जनं परपुरे शक्त: प्रवेष्टुं जरा- हानिश्चाखिलदुःखरोगशमनं कालस्य वा वञ्चनम् ॥१८॥ - चलितमिति। सहस्रदलाञ्चलितं रसेन्द्र शुक्रम् एतत्कमलालोकनती ये विनिधारयन्ति ते पुरुषोत्तमाः। एतत्पद्मभावनयोगशकाः ॥ १५ ॥ १६ ॥ एतस्मिन् कुलिशानीति। तदैव योगः तस्मिन् रसात् रागादिन्द्रियदन्सिना लयो भवति पतएव कुलिशत्वेन निकपितम्। संवित्ति: ऊर्जिता। अन्तौलमिति । पन्सलि यम्म हावल पक्र' तदेव रसं तत्सविताना नृणां चेती यदा पाविर्भाव मातीति तदा पमन्दं महत् यत् सहनानन्द तछलेम अषिद्यावंसाधभ्यु दयात् इन्दुत्वेन निरूपितः ॥ १७॥ भषिपूरकनाह नाभिस्थमिति। नौलाञ्चनमुल्यैरंशदायुतम् इष्ट ढवत पद ध न प फ एतेदलगतः बिन्दूलसम्मतकः सविन्दुकयु का साकिन्या समधिष्ठि- तच एतद्यानोत् वण्याकर्षपनिर्विषीकर परपुरचीभकर परपुरप्रदेश तिरस्करणी सुकीविद्या इति यस्य प्रतिकिः। मनु स्मात् मणिपूरकमिति वचनात् कार्य मोल- रखमिति चेत् नीखरवस्थापि रजवान दीषः । पातालसिविः अधी.विपरवरक ·बिपुरासारसमुषयः। पदये रसेन्द्रगोपसन्ध्याघनसिन्दूरसुवर्षमनम्। यदनाहसमित्यशन्ति सन्तो रविसावपशोभित दसैः ॥२०॥ क्रोधीशायभैरवैर्भानुसंख्यैर्दण्डोपेतं मरिहत चलवीयैः । तत् काकिन्याधिष्ठितं दिव्यशक्त्या देव्या सेनापि देवेन प्रयत् एतस्मिन् सततं निविष्टमनसः स्थाने विमानस्थिताः क्षुभ्यन्त्यद्भुतरूपकान्तिकलिता दिव्यस्त्रियो योगिनः। जानञ्चाप्रतिमं त्रिकालविषयं क्षोभः पुरस्य श्रुति- दूरादेव च दर्शनञ्च खगति: स्यादयोमिनां मेलनम् ॥२२५ विशुद्धाख्य कण्ठे नलिनमथ धूमानलरुचि- युतं श्रीकण्ठादिखरपरिगतैः षोड़शदलैः । इह स्थाने शाकिन्यतुलनिजशक्तिर्भगवती स्थिता नित्यं देवौ शरणगमनातिप्रशमनी ॥ २३ ॥ अभ्यासयोगादिह सत्रिविष्टवान्तस्य शखबरपुङ्गवस्य । समर्थता स्यादनधीतशास्त्रमहावभाव वसुधातलेऽस्मिन् ॥ २४॥ ॥ .. मूकजरादिना खड्गसाधनमपि तान् ईमितसाधनं रूपञ्च कैचित् परपुरे मतभरीर प्रवेष्ट शक्तिमिति वदन्ति ॥ १८ ॥ १८ ॥ अनाहत चक्रमाह हृदय इति। इन्द्रगोपो रक्तवर्ण कौटबिशेषः क्रोधौशाय: ककारायः ठकारान्तैः क ख ग घ ङ च छ ज झ ञ ट ठ इति क्रोधीशहादश- भैरवसहित हादशाक्षरयुक्त हादशदलात्मकं कर्णिकान्तर्गतं मूलमन्त्रशतया काकिन्या चाधिष्ठित हंसेन चान्मना च दण्डोपतेः सविन्दुभिर्मण्डितम् ॥ २० ॥ २१ ॥ एतस्मिन्निति। एतस्मिन् स्थाने निविष्टमनसी योगिनः। कर्तृभूनाः विमानस्थिता: दिव्यस्त्रियः कर्मभूताः पातरूपकान्या कलितम् । पन्यच विकास- विषयज्ञामा पतुला दूरात् शुषणं दर्शनच्च योगिनां सम्मेलनच ॥ २२ ॥ विशुखचकमाह विशुद्धति। श्रीकण्ठादिस्वरपग्गिः षकारादिवर- दलपरिगतैयु तं तद्यथा- भालुलु ए पी पी' N ·पषमः पटला स्थानेऽत्र संसप्तामना मनुष्यस्त्रिकालदर्शी विगताधिसँगः। जिला जरामाननीलकेयः क्षिती चिरं जीवति वोलमत्युः ॥२५॥ इह स्थान चित्त सततमवधायात्तपवनो यदि कुलो योगी घलयति समस्त त्रिभुवनम् । न च ब्रह्मा विष्णुर्न च हरिहरो नैव खमणि- स्तदीयं सामर्थ्य शमयितुमलं नापि गणपः ॥ २६॥ प्राज्ञानाम भू युगमध्ये दलयुग्मो- पतं पद्म शारदचन्द्रमयूखाभम् । हाकिन्यक्तावापि च देवी दलयुग्मे वर्णावत्यौ विन्दुयुतौ संस्मरणीयौ ॥ २७ ॥ ध्यान योगनिरतस्य जायते पूर्वजन्मकतकर्मणां स्मृतिः । क्षेत्रवि दुनिलये च दूरतो दर्शनश्रवणयोः ममर्थता ॥ २८ ॥ इह सन्निहितचित्तवृत्ति प्रतिमायाः प्रतिजल्पनं करोति। गमनञ्च पुरे परेषां पुनरुत्थानमप्यहो मृतस्य ॥ २८ ॥ निरालम्बां मुद्रां निजगुरुमुखेनैव विदिता- मिह स्थाने कला स्थिरनिशितधीः साधकवरः । सदाभ्यासोऽपश्यत्यमरनिलयानन्तरखिला- नुश्रेणी विष्णोरपि पदमुडूनामपि पतिम् ॥ ३० ॥ पंइति षोड़शखर यु कमसमानवणं शाकिनीदेवताधिष्ठितं विशुद्धाय पद्म शरणगमनातिप्रशमनी जन्ममरणदुःप्रशमनी पनधीतशास्त्रसद्भावे सदावत्व स्थाने चित्तमेवावधाय प्रवधानं लत्वा पातपवनी ग्टहीतपवनी योनी ॥२१-२॥ पाचाचक्रमा पाज्ञानामेति। दलयुग्मीपेतं हिदलयुक्त अन्त्यौ वर्षों इकार- चकारी एतदुक्त भवति भुवीमध्ये सविन्दुकाभ्यां इकारचकाराभ्यां युक्तं हिदलात्मक परदम्बुजसाशं हाकिमौदेवताधिष्ठितम् पासाकमखं मृतस्य पुनरावृत्तिन विद्यत मन्माभावात् । २७-२८॥

·त्रिपुरासारसमुच्चयः । ब्रह्माणं सुरखन्दवन्दितपदहन्द मुकुन्द तथा देवं देवनिकायनायकमपि प्रेनाधिपं वारिपम् ।। प्रहां वह्निमपि प्रभुच्च पवन ता_च यक्षेश्वरम् गन्धर्वानपि किंवरानपि गुणैः सिहान् प्रसिद्धानपि ॥३१॥ यक्षान् राक्षसपुङ्गवानपि मुनीन् दिव्यांच भव्यावती- नन्त:कान्तिकलांकलापकलितान् विद्याधरान् माटकाम्। रक्षोत्तुङ्गतरङ्गसङ्गतजला स्वर्लोककलोलिनीम योगी पश्यति शश्वदक्षितरुचिं तचापि हेमाचलम् ॥३२॥ उत्तुङ्गापौवरपयोधरभारनन- कम्राङ्गमङ्गजमतजमन्दयातम् । उल्लासिचिलियुगलं चकितैणशाव- लोलेक्षणं विसरमप्सरसा तथैव ॥ ३३ ॥ समुत्तुङ्गैः शृङ्गः स्थगितगगनाभोगककुभो लसबानारत्नाकलितकटकान् भूधरवरांन्। कुरङ्गैः सारङ्गरपि च रमणीयां वनभुवम् तथा गुर्वीमुवी महितविविधक्षेत्रसहिताम् ॥ ३४ ॥ तरङ्ग रुत्तुङ्गरहिमकरमातङ्गनिकरैः करालानाभीरैरपि जलधरैर्भूधरवरैः। तथा पारावारानमलसंरितो वारिभरिता: सइंसालीमालीमपि च सरसां सारसंजुषाम् ॥ ३५ ॥ निरालम्वामिति। ई विन्दुनिलये पांगास्थाने निरालम्बा खेचरों मुद्रा वा अमरनिलयः खर्गः तदूईम पखिखाम् उडश्रेणी नवौषों पश्यति विधी: पदम् भाकाशम् । श्री प्रभु सूर्यम् उल्लासिविलियुगल भूयुगवम्। पसरस: विसर समूह पश्यति भूधरामपि पश्यति ताम् कीदृशान् सी: स्थगित गगन- महलं दिक् च यक्षान्। कुरंगांदिनौरमणीयां वनभुवन पश्यति। मनोन ·पञ्चमः पटलः। ४५ ससनरालं वककोटिमा तडिकरालान्तरवारिलोनम् । कलापिकान्त सधवानुकूल प्रवासिवाल नवमेधजालम् ॥१६॥ एतस्मिन् परमाताव्ययमहानन्दैककन्दे पर खाने मानसमात्मनः स्थिरमतिः संयोजयेन्मुद्रया। योगी तन्मयतामुपैति शनको तो निरालम्बया पश्चाबेजमहामुख लयवशादाविर्भवत्यन्तरम् ॥ ३७॥ लौने चेतसि तत्र विन्दुनिलये वरिवादी कला दृश्यन्ते तदनन्तरच विलसद्रूपाः प्रदौपाडुराः । बालस्येव दिवाकरस्य बहलयोतिस्ततो बोलते यहा भूगगनान्तरालविलसन्जयोत्स्नासपन महः ॥३॥ नित्यानन्द इति श्रियः पतिरिति श्रीवासुदेवः पुमान् पात्मेत्ययत इत्यचिन्त्यमहिमा यो गीयते योगिभिः । मलहस्ती सरसा पालौं समूह मरावं राजहंसम् । वककीटि: वका पति मयूर- प्रियकाल प्रोसिजनकत्वात्। सधवाः पतिसहिताः तासाम् अनुकूल प्रवासिकाल प्रवासिमौना कालं यमस्वरूप नवमेघजालं नूतनमेघसमूही यत्र त कौरशम्. रति सङ्गित्करालान्तरवारिलीनं तड़िसा सौदामिन्या कराल भयानक यदन्तर्वारि तब सीमं निमग्रम् ॥ ३०-३६॥ एतमिनिति। परमम् अङ्गतम् पव्ययं यन्महामन्ह तस्यैककन्टे मूलखरूपे परे स्थाने धामनो मानस मुद्रया निरालम्बया स्थापयेत्। तदा योगी तन्मयता ब्रा- भयताम् उपैति । वाकारः समुचये । इति निरालम्बया मुद्रया मिज महासुख' प्रमा नन्दसुखम् पन्तर' अन्तर्गत लयवादाविभवति प्रकाशते । पचिन पेतसि लौने सति पादी व विरणस्था लिङ्गा उत्खन्न । तदनन्तर प्रदीपाडुराः चपरष बालस्य सूर्यस्य उद्योतः प्रकामः तती धोक्ते प्रकाशते। यहा तमासेजः प्रकाशते पावि- भवति कौडणम् पाकामध्ये विलसत् यत् ज्योतवारमयततुल्यम्। पसिन खानेपन्ययः परमनरः साचायः साधिखरूपी भवति ॥२७॥३८॥ स एव कारत्या नित्यानन्द इत्यादि। यथा परामरगती रामदायी- ·त्रिपुरासारसमुशयः। स्थानेऽस्मिन् परमेश एष भगवान् व्यसो भवस्यव्ययः साची राहुरिवाम्बरान्तरगतचन्द्रार्कयो मण्डले ॥१८॥ विश्वखायतन महद्भगवतः स्वानं तदेतत्परम् यवारीप्य समोरणं सुकतिन: प्राणप्रयाये नराः । दौष्यन्तं परमं पुराणपुरुषं वेदान्तवेद्य कविम् विवाद्यं प्रविशन्ति सन्ततमहामन्देककन्दं विभुम् ॥ ४॥ सहसारपन विसर्गादधस्तादधो वामारशाकिनकपुनम् । कुरलेख हीनस्विङ्गस्तदन्तःस्फुरद्रश्मिजाल: सुधांशः समारते ।। तदन्तर्गतं ब्रह्मरन् सुसूक्ष्म यदाधारभूतं सुषुम्नायनापाः । तदेतत् पदं दिव्यमत्यन्तगुद्ध सुरैरप्यगम्यं सुगोप्यं सुयवात् ॥४२॥ एतत् कैलाससंच परमकुलपदं विन्दुरूपी खरूपी यतास्ते देवदेवो भवभयतिमिरध्वंसहंसो महयः । भूतानामादिदेवो रसविसरसितां सन्ततामन्तरले सौधों धारां विमुञ्चवभिमतफलदो योगिनां योगगम्यः ॥४३ मखये रति दृष्टान्त कृलेन पिढनायाचन्द्रमात्मकत्वात्। डापियोमध्ये मुघुबाया भोज त्वात् मधुबा राहुरिति प्रतिपादिता । १९ । विपखेति। विश्वस्य प्रपञ्चवरूपस्वायतनं तदेव भगवतः स्थानं यव स्थाये पाधास्थाने सनौरणमारोप्य प्रापय्य समतिमी नराः दीन्यन्त कीड़न पुरुष प्रवि- शान्ति इति । अतएव पुरा अजरामर नरामत्य विहीन वेदान्तेन वेद्य विवाद विवादी भवं जन्म यस्य तं प्रविशन्ति । महानन्दस्यै कमूलप्रभव विभुम् ॥ ४॥ सचदापामासाचारपमिति। पावरणदख सासरलपरजमिन्यथैः । विसर्गस्थ रूपातीतस्य कुलादिपदस्सावागभव्या इत्यर्थः। अधीमुणे पारविधता पन्चे बव राकेशरमित्यर्थः। कुरोप हीन: विनामितकलर: चिम युक्तः विकोषाकारः स्फुरदसिनालः स्फुरत्प्रभासमूह साधरमतकरः समासे ।। तदन्तर्गतमिति । तन्मध्ये ब्रह्मरन्ध, सूचाकोर खुवाख्यनापा भाषारम्तायाः सर्वव निवनचेतन्यामपरमेवरस्थोपाधिभूतचित्वना दुमडवमध्य वर्तिनी पारन भाषारोकाय रेशमगुगवा रत्यर्थः। अथाची बोगार्थी-शिव पार्व

·पथमः पटरः
मखास जानमावेच घुमा अनामिन सबबी मेव भूयः।
पाम सन्ततन्यासयोगात कत्तुं छत्तुं स्थाच मलिः सममा ४५
ने पर इसनिवासभूते कैलासनाबीह विधाय घेतः ।
गतव्याधिरपकताधिबाधविर जीवति मृत्युमुक्तः ॥ ४५ ॥
स्थानेऽस्मिन् चयधिभावरहिता नित्योदिताधीमुखी
बालादित्यनिभप्रभा शशभृतः सास्ते कला षोड़गी।
बालापस्य विखण्डित शतधा चैकन भागनं या
सूक्ष्मत्वात् सद्दशी निरन्तरगलत्पीयूषधाराधरा ॥ ४ ॥
एतस्याः परतः खिता भगवती भूताधिदेवाधिपा
निर्वाणाख्यकलाईचन्द्रकुटिला सा षोड़शान्तर्गता ।
बालाग्रस्य सहस्रधा विगलितस्यैकेन भागेन या
सूक्ष्मत्वात् सदृशी विलोकजननी या हादशार्कप्रभा ॥४॥
तदेवाधारमहमिति। यदेतहिसर्गस्विमङ्गलपटं तदेव कैलासाख्य बिन्दु-
पुम्पलत्यामक: विसर्यः। प्रकृतिर्माता बिन्दुसर्गामिका सिः। तदात्मकमिक
इति। कौडा भूतानामादिभूवः .पादिखरूपः। सौषों धारा पारा
परे मुञ्चन्। धारा कोदशौं रसविसरसिता रसी द्रव्यविशेषः । तव सिता
योगमम्यो भगवान् योगिनामभिमतफलप्रदः । अब कैलासस्थाने नियमित
वि.परतः ॥ ४२ ॥ ४३ ॥
पतिशय दर्शयति स्थानस्यास्येबि। प्रत्यादि सुगमम् । ४४ ॥
नेि पर रति। खल परमहसख निवासभूने गता व्याधयो यस्य सः। भूधाहता
योन्याषषस येन सः। बाखादित्यसमप्रभा सशभतमन्द्रस्व पोपशी कला पति-
। अममता कोशख बाखाग्रस्य शतशी विखखिनस्य एककभागेन सूचत्वात् ।
पो निरन्तरगखत्पीयूषधाराधरेव भाति पीयूषधारा पीयूषवर्षभघतल्या !
रतस्या इति। एतस्याः बोडशकलायाः परत: परथिन् भूतानामधिपी
रतस्याधिपा भगवनी स्थिता निर्वाणसंज्ञाकला निर्वाचषोभीकला तो मता।
की वाचायस्थ सहस्रधा विभक्तस्य दलितस्य एवेन भागेन सूचत्वात् सानी
तल्या प्रभावान्तिर्यस्याः ॥ ४०॥

·त्रिपुरासारसमुच्चयः। निर्वाणाख्यकलापदोपरिगता निर्वाणशक्तिः परा कोव्यादित्यसमप्रभातिगहना बालाप्रमागस्य या। कोवंशेन समा समस्तजननी नित्योदिता निर्मला नित्यानन्दपदस्थलोरविगलद्वारा निरालम्बना ॥४८॥ एतस्याः परतः परात्परतरं निर्वाणशक्तः पदम शैवं शाखतमप्रमेयममलं नित्योदित निष्वियम् । तद्विष्णोः पदमित्युशन्ति सुधियः केचित् पदं ब्रह्मणः कचिहंसपदं भिरञ्जनपदं कचिबिरालम्बनम् ॥ ४८ ॥ प्रारोग्यारोप्य शक्ति कमलजनिलयादात्मना साकमेषु स्थानेष्वाजावसानेष्ववहितहृदयश्चिन्तयित्वा क्रमेण । नीत्वा नादावसानं खगतकुलमहापासमान्तरस्थाम् ध्यायेच्चैतन्यरूपामभिमतफलसम्प्राप्तये शक्तिमाद्याम् ॥५. साक्षालाक्षारसाभं गगनगतमहापद्मसमस्थहंसाम् पौत्वा दिव्यामृतौघं पुनरपि च विशेन्मध्यदेशं कुलस्य । चक्रे चक्र क्रमेणामृतरसविसरैस्तर्पनिदेवतास्ता हाकिन्याद्याः समस्ताः कमलंजपदगां तर्पयेत् कुण्डली ताम्। इति श्रीमागमविरचिते त्रिपुरासारसमुच्चये पञ्चमः पटलः निर्वाणेति। निर्वाणाख्यकलापदं स्थानं सस्नोपरि बधोगता निर्वाह स्थिता। पीयादित्यसमा प्रभा यस्याः सा पतएवातिगामा कीढी बालायभाग शशभत: कोयन समा नित्यानन्दपदस्थान प्रवपदम्। अब उपमहती विगा द्वारा यस्याः निरालम्बना अवलम्बनरहिता ॥ 5 ४६॥ पारीप्यति। कमखजनिलयात मूलाधारात मशिम पारोग्य पात्मना साय एषु स्थानेषु शनि चिन्तयित्वा क्रमेण नादायसाय नोवा भावागत महापा मेव सम यह नस्यामरस्था चैतन्यदपा ध्यायेत् ॥ ५० ॥ साचादिति। दिव्यामतीपीला गगनगतमापयिता कालरा और ·४९ षष्ठः पटलः। खवलिङ्ग निजयोनिमध्यवनान्तरे हमरसौरहान्तः । बालाय चेतरमन्तराले वदन्ति सन्तो गगनाम्ब जेऽन्ये ॥१॥ यहीजं वाग्भवाख्य द्रुतकनकनिभं तत् स्वयम्भ तलिङ्गम् स्थाने ध्यात्वा हदम्भोरुहकुहरगते वाणलिङ्ग द्वितीयम् । कामाख्य बन्धुजीवप्रसरसमरुचिं शारदेन्दुप्रभावम् साीयौकन्तु वीज वितरपदमतं चिन्तयेच्छान्तरूपः ॥२॥ प्राणान् योनिगतान् विधाय मनसा ध्यायन्ति तां भारतीम् वीजाख्यां निजयोनिरन्धनिलयादामाभिरन्धोस्थिताम् । मध्यदेशं मूलाधारं विशेत् । सत: प्रतिचक्रे स्थिता डाकिन्याद्याः यदि समन्तादेव ततोऽमतरससमू हैतर्पयेत् । वतः कमल जपदा मूलाधारस्थां कुण्डलिनीच्च तर्पयेत् ॥ ५१ ॥ इति विपुरासारठौकाया पदार्थादर्श पञ्चमः पटलः ॥ एवच्चाधारेषु वोगविशेषातुक्का मूलाधाराद्याधारीषु स्वयम्भुलिङ्गवाणादिविशेषान् वक्नुमुपक्रमते स्वयम्भुलिङ्ग मिवि। योनिब्रह्मरन्धान्तरामिति शङ्गाकार प्रागुक्त- स्थाने स्वयम्भुलिङ्ग याति लयं यत्र जपेदिति तलिङ्ग' लिगञ्च घराचरमिति इत्- सरोजवान खिङ्गामिति । इतरं लिङ्ग परलिङ्गमित्यर्थः। अन्तरालश्च वीमध्ये इति। अन्ये तु इतरपदम् एवं वर्षयन्ति । अन्तराले विन्दौ स्थितं तदितरं लिगन् पन्चे तु गगनाम्बुजे विसांख्य परविन्दुमिर्मलपद इत्यर्थः ॥१॥ श्रीमूलविद्यायास्त्रयाणां वीनामा स्वयम्भ वालिजयीनिमाछ। यहीज- मिति। यहाम्भवाय प्रथमवीज निर्मलकाधनसाशं मूलाधार स्वयम् लिङ्गामकं ध्यायेत् । यिन्कामाख्य मध्य वीज कुसुममा उदयकमय- कस्किामध्ये बाणलिङ्ग' तृतीयबीज शारदेन्दुसहाशम् पाशास्थाने परलिगाम ध्यायेदित्यर्थः ॥ २॥ .

·त्रिपुरासारसमुच्चयः। बालारिणतेजसी भगवती ये सिबलिकाकतिम् तेषामेव कवित्वसम्पदतुला पीयूषनिःस्थन्दिनी ॥३॥ सिन्दूरारुणसुन्दरौभिरखिलं प्रोझासयन्ती कुलम् हत्पवान्तरगां प्रभाभिरनिशं ये वाणलिकाकतिम् । पाविन्दोदितामनन्यमनसो ध्यायन्ति दिव्याङ्गना: कामार्ता विलपन्ति लोलमनसस्तेषां पदान्ते भुवि ॥ ४ ॥ ये गौरीमितराभिधा निजरुचा ध्यायन्ति लिङ्गाकतिम् विन्दुस्थानगतां सुधाकरकरचौहारिणीद्भाविताम् । अन्दुप्रतिमा विसर्गगमहापद्मश्रुता विश्वतीम् धारां विद्रुमपाटलामृतमयी ते सम्पदामास्पदम् ॥ ५ ॥ त्रयाणां लिङ्गानामतिबहलसेजःश्रुतिजुषाम् विषु स्थानेष्येषु स्थिरनिहितधीः साधकवरः । अपेन्मन् लक्षं सरसकुसुमैबतरजे- स्त्रिमध्वतोमं सदनु निधि चारेल जुहुयात् ॥ ६ ॥ निःशङ्ग हरिणामम्बरमलात् पातासमूलं गतम् तवस्थेन दिवाकरण पुटित कात्वा समादाय च । . एनेषां वीजवया जपध्यानफलविशेषफलशाह प्राणान् यौनिगतामित्यादि । सिन्दूरारुपसुन्दरोभिः प्रभाभिः पखिलं कुल मूलाधारादिचक्रमित्यर्थः । पावि दीरदितां विन्दुस्थानपर्यन्त सुधाकरचौहारिका महेशेन झाविमा। एवम्म तो खिजाततिं ये ध्यायन्ति ते सम्पदा पद स्थानमिलि। शोकवयेण साकल्येन नपा स्थानावशेषका प्रयाणां लिङ्गानामिति। मपेनचमिति। यलिन यहीनयानं बब तख लक्षपः। तेम विवीजन बच समुदायजपस्तु विलक्षमिति नियमः । अनतरजः पलाशकुसुमैः। निश्चिारण डायां वायौ गते सति ॥३-१। काम्यविशेषाना नि:शामिति । हरिणः रानाड़ीस्थिववायुः काओं আৰীৰ। এমন বাপ্পালা, রামু মুখাৰ অয়ন तबस्नेग दिवाकरेप पिङ्गलावायना मुदितम् अभयवायीरक्व लत्वा तं बाय- ·पष्टः पटलः। - राहोरास्यगत कपालिकरणप्रस्तावनापण्डितः कुण्डे हस्तकरडकेन जुन्यानोमोऽयमत्वगुतः ॥ ७ ॥ एक वसरमेवमेव शिषधी मो शमोतीर यः सद्यो मृत्युमसौ विजित्ये वपुषः पुष्टि विशिष्टां दधत् । दर्प दर्पकसविभो मगदृशां भअन् सुवाना- श्रेणीश्रीमदरालकुन्तलचयो जीविंदनेवाः समाः॥८॥ मादाय राहीरास्यगते कुंडलोमुखे इस्त करकेन तरूपेण मनसा जुहुयात् । कपाखिकरण प्रस्तावनापगिड़तः कपालिकरणाख्य प्रक्रियायां प्रातः जहाषाकर विदुरित्या पडित इत्यर्थः । गुप्तार्थस्तु किश्चित् प्रकाश्यते। हरिवारद्रव्य- विशेषः स्थानविशेषः स्थानविशेषगते स्थानविशेषस्थदिवाकरण द्रव्यविशेष पुटित मिश्रितं हत्वा राहीरास्यगले कुखे स्थानविशेष उस्तकरडकन संरुपश्रुवेश नुवादिति । द्रव्यसंज्ञा पकाया एतदर्थ कपने शिष्टीपहास इति वचपूड़ा. मणिश्च रा: भिरः शिरी वा ग्रहीत्वा चाड़ेन विशेत्। सूर्य्यात्मकं समादानु यदा तस्यां तिथौ युते। पातालगम्या देवेश व्योमस्थानाहिवाकरम्। पतितं राहुपके तु बुढाक्य प्रापयेततः । रावण तत्कुई होमं कुर्य्यात्त सद्दिने । सत्र यन्जायते द्रव्यं तदेव कुण्डगीतकम्। कुण्ड शिवसहायेन गोषकं शिवसतः । एतत्रयाणां मध्ये तु स्वयम्भुकुमम महत्। कंचिदगन्धर्वराजेन लभ्यते वा न वा विभी!। यदि तमध्यने देवि ! लाचारससमन्वितम्। कस्तूरीकुडुमानाच पटी कत्वा तु गोषयेत्। मन्दराज समालिख्ख प्रयोगं तेन निवपेत् । तत्तिथि समनु- प्राप्य खयमुत्तिष्ठने कुखम्। आमसञ्चोभयोर्देव ! भी देवी न संशयः । ममादि- सेषदुष्टा ये मम्बा विद्याप कोलिताः। प्रबुमसत्प्रयोगेण यावत् सा पुनरागता। 'दितीयायां गते देवि ! उश्या या सा कलावती। सिधिकमेय सा देवी पौर्णमास्याः फलप्रदा इति। एतदर्थप्रकाशन देवताशपी जायते इति। तत् कथं बहु- सूचितमिति ॥ ७॥ कोपनियम फसचा एकमिति। दर्पः कन्दपः तत्तषः सन् मगाशी दप भचन पनेकाः समा जीवित चिरजीवी भवेदित्यर्थः । कोहक परालः कुटिलाकारः कुनबषयः करसमूती वस्य सः । भानापौना गोवियते यख पात् भूषा- नागोषीमांचासी परालकुम्लखति वर्मधारयः ॥८॥ .

·५२. त्रिपुरासारसमुच्चयः। ततो देवीं ध्यायेत् परिणतपरश्चन्द्रसदृश- प्रसन्नस्मेरास्यामलिकलभसशाशकवरीम् । विराजन्ती नेत्रविकचनवनौलोत्पलनिर्भ- स्त्रिभिर्दन्तश्रेणीरुचिविजितहारावलिरुचिम् ॥६॥ बन्धूकसाव्यधनवन्धुरकान्तिकान्तम् मन्दस्मितांश विशदोकतमुहहन्तीम् । दन्तच्छदं रुचिरकुण्डलमण्डलञ्च गण्डस्थलीयुगलखण्डसुधांशुपाण्डु ॥ १० ॥ उत्तुङ्गसङ्गतपयोधरभारनम- कमा वनमविलसत्तिवलौतरङ्गाम् । गम्भोरनाभिविवरां वररामरम्मा- स्तम्भोपमोरुयुगलामरुणाछिपद्माम् ॥ ११ ॥ कलां मौलाविन्दोगलदमलपीयूषविसराम् वहन्ती सन्तानप्रसवरचितं शेखरमपि। वसानां महासोहिमकिरणनिर्मोकविशदम् महाविन्दारूढ़ां जठरशशभृशकोटिधवलाम् ॥ १२ ॥ हस्ताभ्यामक्षमालां स्फटिकमणिमयों ज्ञानमुद्राच्च भद्राम् विभ्राणां दक्षिणाभ्यां मणिमयमुकुटां पुस्तकञ्चाभयञ्च । वामाभ्यां रत्नकाञ्चोपरिवृतजघनां रत्नकेयूरहाराम् . दिव्यालङ्कारयुक्तां त्रिभुवनजननी दिव्यगन्धानुलिप्ताम् ॥१॥ तती देवौं ध्यायेदिति सुगमम् ॥६॥ . कीदृशौं देवौं दन्तच्छदं वहन्तौं कीदृशं बन्ध कपुष्पं सन्ध्यासम्बन्धि यधर्म वर्ष यन्मनोहरकान्ति तहत् कान्त कमनीयम्। मन्दस्मितांना विश्दीकृतम्। पुम कौशौं उपयोधरभारनमकमावनमविलसत्बिवतीतरजाम् उत्तुको य: पयो परभारलेन मम कम अमवलम्ब' कमनीयमुदरं तब विवल्याकारतरजो यस ·षष्ठः पटलः। . समुहिरन्तीमपि शास्त्रजाल निरन्तरं कान्तिकलासमग्राम् । विनम्रदेवासुरबन्दमौलिमालारजोराजितपादपनाम् ॥१४॥ ध्यात्वा वागोखरी तां गगनगतमहाविन्दुपीठादतीत- स्थानं चानीय तस्मादपि तदनु नयेदागतस्थानमेनाम् । शान्तातौतन्तु तस्मादनुपममहिमा सूर्यचक्रन्तु तस्मा- योमाम्भोज ततथाखिलभुवननुतामानयत् प्रेतभूमिम् ॥१५॥ प्रेतस्थानादईचन्द्रं ततस्तामारम्भ तु प्रापयेत् सेतुबन्धम् । तस्माच्चैवं व्योम तस्मादमेयस्थानप्राप्तां चिन्तयेदीखरस्य ॥१६॥ तस्माद्द्रस्यालयं रुद्रगेहाहिष्णुस्थानं प्रापयेहेवदेवीम् । विष्णुस्थानाब्रह्मणः स्थानमेनां ब्रह्मस्थानात् कुण्डलीगेहमध्यम् १७ सहस्रदलशोभिते रुचिरकर्णिकाकेशर लसन्महसि कुण्डलीभवनपङ्कजे तां स्थिताम् । विसर्गगखगाख्यविन्दुविलसत्सुधाधारया ततः समभिषेचयेदभगवतीमविच्छिन्द्रया ॥ १८ ॥ ताम् । उरुर्महान् यो रामकदलीस्तम्भः स एव उपमा ययो: ऊर्वोः ताम् अरुपमद्धिः । पद्म यस्याः ताम् । तथा इन्दीः कलां मौली वहन्तौं कौशौं कला गखत्पीयूषसम्- हाम्। तदुत्प्रेक्षते सन्तानकप्रसबरचितं शेखरमिव कल्पवृक्षपुष्यरचित शेखर- मिव किरीटमिव । हिमकरश्चन्द्रः निर्मोकी मुक्त कञ्चकः सहद्दिशदं निर्मलं तथा सहासी वसाना तथा महाविन्दाकदा गगनीपरि विन्टु स्थानमारूढां तथा जठर- शशभृत्कोटिधवलां परिपूर्णकोटिचन्द्र तखाम् ॥ १०-१४ ॥ एवं वागीश्वरौं ध्यात्वा विन्दुपीठात् विन्दुपौठों प्रतीते स्थान पामयेत् । तस्मादतीतस्थानात् भातपस्थानं तत पातपस्थानात् शान्तातीतं तस्माकान्तातीताल सूर्यचक्र तती व्योमाम्भोज ततः प्रेतस्थानं शिवस्थानं प्रेतस्थानादचन्द्र तस्मादारम्भ बतः सेतुबन्ध ततः पुनर्योम तत प्रामयम् ईश्वरस्य ववी रुद्रालयः बद्रगेहाचक्ति- स्थानम् ॥ १५॥ १६ ॥ तस्मात् कुण्डलिनीभवन किमित्याह सहस्रति। सहसदलशीभिते विसगंगवी ·५४ विधुरासारसमुचयः। पमेन शवविहितेन देवी- ध्यानेन नाथ समुपैति मृत्युः । याः सिख्यो दिव्यगणाधिपस्य भवन्ति ता अप्यचिरेण पुंसाम् ॥ १८ ॥ प्राधारादुल्लसन्तीमकुलगतमहापद्मपर्यन्तमन्त- ध्यायन्ती ब्रह्मनाद्या स्फुरदमलरुचिप्रख्यरूपां भवानीम् । ये देवीं लिङ्गरूपां भुवि विमलधियो भावनामावगम्याम् नि— ताशेषपापा निखिलगुणयुता धानिनस्ते भवन्ति ॥२०॥ ये गोक्षौरतुषारहारधवलपोहामतेजश्छटा- च्छायोझासितरोमकूपविवराशेषाङ्कलिङ्गाकृतिम् । वागीशी धवलाम्ब जान्तरगलत्पीयूषधाराद्रवै- रासिञ्चन्ति समन्ततोऽखिलवपु त्योश्च से मृत्यवः ॥२१॥ लिङ्गाकारधरां सुरासुरयुतां सौषुम्ननाद्यन्तरे देवीमचनपुञ्जमेचकरुचिं सिञ्चन्ति शखबवि । ये दिव्यामृतधारया प्रचुरया कालाग्रदूतौ नृणाम् रूपोन्मूलनदृष्टिपाटवधरा तेषां कुतो विनसा ॥ २२ ॥ लाचारसम्नपितभग्नमृणालनाल- तन्तूपमा स्मरति यस्त्रिपुरां कुलान्तः । सं विसरन्ति मितचारदृशः स्पारार्ता वाम वो रतिपतिप्रतिमं स्मरन्ति ॥ २३॥ सिन्दूरपूरपरिपिञ्चरितामिव द्याम् लाक्षारसादि तमिव क्षितिमण्डलञ्च । . ॥ बतखगास्थविन्दुः तव विलसती या सुधाधारा तया देवौं समभिषेचयेत्। मनु अडविनीगड मूलाधारं नत् कथमुतामिदं सत्य मूलादिन भरधान्त कुडली.

·बहः पटलः । ५५ ध्यायन्ति यें रुचिचयहरवल्लभाया लज्जां विहाय भुवि सानुपयान्ति कान्ता: ॥ २४ ॥ शक्ति हंसेन युक्तां कमलजनिलयाद ब्रह्मनाद्यन्तराले निष्यन्दश्चन्द्रविम्बान्तरगलितसुधाविन्दुसन्दोहपनम् । नौत्वा तवैव नित्यं स्मरति खगगतामात्मना शक्तिमाद्याम् यस्तस्याजाण्डखण्डप्रलयमपधनं स्याद् धनं मृत्यु मृत्योः ॥२५॥ पीतामा स्तम्भनादौ शशधरधवला शान्तिकादौ सुधूमा- मुच्चाटादौ जवाभां त्रिभुवनजनताकर्षणे कार्मणे च। नित्यां नित्यं विशुद्धस्फटिकमणिनिभा खेचरत्वादिसिहौ मोक्षे माक्षादपेताम्बुदगगननिभां भावयेद्भक्तिगम्याम् ॥२६॥ मार्गेऽस्मिन्नवलक्षमक्षयपदप्राप्तौ ततो लक्षये- मन्त्राणामिह येन सिद्धिरतुला पञ्चप्रकारापि च । प्राधारध्वजनाभिदेशहृदये कण्ठे तथा लम्बिके भ्र मध्येऽपि च भूतनाथविलये स्थाने नवाम्तेऽपि च ॥२७॥ आधार कनकप्रभां परिलसद्दीपावतिं षण्म स्थाने नूतनभानुकान्तिसदृशां नाभी हदम्भोरुहे। ख- भवनं विदुः। पाद्यमाच्छाद्य भवने ज्ञानगोषवी विराजते। माग्याहिणुपदं गत्वा रामते निजमन्दिरी। ज्ञानदा तव सा देवी कुण्डली परदेवता। पविद्याविद्ययी- दीनाभवत्र प्रकाशिता। क्रीडीहत्य जगत् सर्व कारागारमिव स्थितेति । शक्ति- मिति शक्तिं कुण्डलिनों हंसेन युक्ताम् पामना सह इंसमन्वय मूलादिस्थानाव सहस्रदलपा नीत्वा यः स्मरति तस्यापदधन निवीतं भवति ॥ १७-२५॥ कर्मविशेष ध्यानमाह पीताभामिति । काम्यजपमाह मार्गेऽस्मिन्निति। अस्मिन् मामें सघुम्नावर्मनि वक्ष्यमाणस्थानेषु अक्षयफलप्राप्ती मोक्षफलप्राप्तौ लषयेत् ध्यायेत्। सिद्धिरतुला पञ्चप्रकारा चेति सिद्धयः । पाताल गुटिकाअनखमुद्राद्या पाधिका मन्बयोगामचानाख्या चेति ॥ २६ ॥ २७ ॥ व किं पेव ध्यात्वा जप्तव्यमित्याह भाधार इति । षण्म खस्थाने षड़यनोपखाने - ·त्रिपुरासारसमुच्चयः । दीपाकारनिभा तथा खरकरोयोतप्रभां भावयेत् कण्ठे दीपशिखावति मणिगणोद्योता भुवोरन्तरे ॥२८॥ मवान्ये च ज्योतिर्भवभयतमोध्वंसकुशलम् तदेतहिन्दाख्य निरतिशयथर्मोर्मिजनकम् । दुरापं पापैर्यत् त्रिभुवनधरं पुरमिति प्रतीतं तत्त्वानां यदुपरिगतं यच्च परमम् ॥ २८ ॥ इति त्रिपुरासारसमुच्चये षष्ठः पटलः । सप्तमः पटलः। अथामरेन्द्ररपि दानवेन्द्रैधतं प्रसिद्धरपि सिद्धवर्गः । सौभाग्यसम्पत्तिगुणैकहेतुं यत्त पुरं तत् कथयामि मन्त्रम् ॥१॥ कर्पू रक्षोददिग्धाखिलतनुरमल: स्नानपूतो वसानः क्षौमं श्रीखण्डपङ्गस्फ टरचितलसच्चित्रको नेत्रयुग्मम् । मन्त्री कृत्वाञ्जनाक्त मधुरसविरसप्राप्तहर्षप्रकर्ष- स्वाम्ब लग्रासपूर्णारुणमुखकुहरथालिखेमन्त्रराजम् ॥२॥ स्वाधिष्टाने इत्यर्थः । नूतनं प्रात:कालीनसूर्यवर्णसदृशम् । खरकरबीतः खरस्त्रीमूल- द्योतनं यस्य सतप्रभां ध्यायेत् । नादान्ने नादान्तपर्यन्तम् जाई' गच्छति यत् ज्योतिम्त- हैव विन्दाव्यम् अतिशयानन्द अनकं पापात्मभिर्न रागं यौवरं परमं महः । प्रतीत जातव्य चतुर्विंशतितत्त्वानासुपरिगतश्च ॥ २८ ॥ ॥ इति त्रिपुरासारसमुच्चयटोकायर्या पदार्थादर्भ षष्ठः पटलः । एवं मूलाधारस्थानेषु वाग्मवादिवोजाना खयम्भुवाणलिङ्गामकले स्थानविशेषा. पीका पनन्तरं सौभाग्यलक्षणादि सर्वेश्वर्यपदं यन्त्रमाह पथामरेन्द्र स्त्यिादिना ॥१॥ कपूरचीददिग्धाखिलतनुः करचोदेन भप्रकपूरेण दिग्धा लिप्ता पखिल- सहन सः। पमिन्द्रियमनीवत्तिरित्यर्थः। पोम पट्टपस्व वसानः श्रीखण्ड- ·सप्तमः पटलः । कस्तूरिकागुरुसुधाकरखण्डकुड गोलोत्यमाङ्गलगुड़: सपटौरपः । युक्तः स्वयम्भु कुसुमेन विशालभूज- पत्र लिखेदविवर सपनीयसूया ॥३॥ लिखेपपत्राणि वृत्त तदन्तः वहिर्मासपत्राणि तहाघदेश। पुनर्भू पत्राणि तेषां दलानाम् वहिर्दन्तपपत्राणि चारूणि धौरः ॥ ४ ॥ ततः कर्णिकायां महायोनिमध्ये लिखेद्दाग्भवं कामवीजञ्च शक्तिम् । तयोरूईत: कारयेचंसदेवो- परिष्टाज्जगनायिका षोड़शारे ॥ ५ ॥ ततः षोड़शस्वरान् हादशारे पुन: कामवीज लिखेत्तत्र वीजम् । लिखेहासरशस्खरैर्भिन्नमवम् विधायान्त्ववोज पर षोड़शारे ॥६॥ पछेन स्कुटरचितं लसत्तिलकं पुण्डाकार येम म सथा। नेत्र युग्मम् अचनाक कृत्या मधुरसविस रपलीत्यातौ यो हर्षः तेन प्रकर्षः प्रक्लष्टः तवा साम्बूलग्रासपूर्या- रणमुखकुहरः समुदितान्त वर्तिः स्वरः स्वरूपवेशीऽम्बिकाया: पादाम्ब जभङ्गाय- मानमानसः। स्व गुरुचरणप्रणामपुरःसरं यन्त्राणि विलिखेत् इत्याह बरिषीद- दिवाङ्ग इत्यादिना ॥२॥ बन्द लिखनद्रव्याण्याइ कस्तूरिकेत्यादि। सुधाकरखण्ड कपूरखण्ड पंटी रचन्दनं कुद्धगोलादिव्य गुरुवंशगम्यं देवतानामपि दुर्लभवात् न प्रकाशितम्।। सापळे पविवर पछिद्रे तपनीयसूच्या सुवर्णशलाकया ॥१॥ यन्नलिखनप्रकारमा लिखे पपवाणीत्यादिमा । भूपाः बीड़नसंख्यका रामामः । नचाहि मायः पम्बरीश: एणविन्दुः परः पयुः पमरत्वान खरतः खाद ·विपुरासारसमुचयः। कलाविन्दुमादः शिरोदेशलग्नीः परिधाजमानान् ककारादिवान् । लिखेहन्तपत्रेषु सर्व तदेतद भुवो मन्दिरस्योदरखं विदध्यात्॥७॥ शषिरण वेष्टयेत् समन्तादथ मन्त्री महनीयमन्त्रराजम् । सुविभुसुवर्णपट्टबई विदधीतारमवतादिसिमेनम् ॥ ८॥ इयं रक्षा साक्षाचिपुरमथनेनापि विभुना थियः कान्त नापि विदशगुरुणा चापि इरिणा। धता कन्दर्पणाप्यमृतकिरणेनापि विनता तनूजेनाप्येषा सततमपि गौतेतररुचा ॥८॥ गन्धर्वैरपि किवरैरपि धृता यः सदा राक्षसैः सिद्धैः साध्यगणैश्य पनगवविद्याधरैर्गु धकैः । सौभाग्यार्थिभिरेव विदयैरम्य जगन्मङ्गलै- मङ्गल्या मनुजोत्तमैरपि नृपैश्यार्थिभिः कामिभिः ॥१०॥ वायो दिलीपः गिरिः रन्तिदेव: ययातिः बामभूः रघु: भगीरथः एते भूपचन्द्राः षोड़शकलामका: षोडश पवाणीत्यर्थः। तहहिसिपाणि हा शपचाणि सहित पीड़शपवापि तदा पुन नपचापि हाशियवाणि । ततः कर्णिकायो महायीनि- मध्ये षटकोणवाग्भवं कामरानतिकूटरमाविस्मयादोजपनम् । एतथीर्वाग्भव. करमराजयोपरि समनी तस्वीपरि मूखविधा लिखत्। पोड़गदी पीड़मखरान एकारान् पीडश खरानिति पाठः। घोड़ाखरलिखमं हादशारे पुनः कामयीन बोलाया हितीयवीजं तत: पर षोड़शारे वासरेशखरेद्वादशवररेकार: सचिनम् कारखाने पदिशीस रजीवी लिखत् ॥ ४-६॥ तत: कलाविन्नादः कसाखरविन्दुनादः शिरोदे लप: ककारादि. चिंशा गाविंशत्यवेषु लिखनम्। चचे तु अन्यथा वर्षयन्ति । सोवाग्भय विन्दुः समादी हकारः एकारसकाराकारभिन्नः ककारादिवारियर्थः। विद पादकवाधिकामिति भुवी मन्दिरं चतुरष भुवी मन्दरमिनि पाठ मन्दर ·सप्तमः पटलः। ह वधुरगन्धसिन्धुरैर्मदधाराविनिलिप्तगण्यपिण्डः। तुमुले युधि यन्वराजयत्या समवाप्रोति जयश्रियं नरेन्द्रः ॥१९॥ नरपालमहे दुरोदर व्यवहारपि च धारणादमुथ । मनुजोऽपि च वादिभिर्विवादे जयमानोति यन्वसत्तमस्य ॥१२॥ विपिनेषु खुलापच्विकायविप्रभल्ल ककुलाकुलेषु पुंसाम् । चरतां न चिराय विद्यते भौस्त्रिपुरायन्त्रवरस्य धारणेन ॥१३॥ नरनाथवरा भवन्ति वश्यास्तदधौनाः सचिवाच तत्तनूजाः । प्रमदाः समदाश्च यौवनाव्याः स्तनभारनमिता: सलीलयाताः॥१४ विषमुग्रमपोह कालकूटप्रतिम संहतिकर्म कर्मठञ्च यत्। अमृतं भवति ध्रुवं तदेतद्दधतस्त्रपुरयन्त्रराजमेनम् ॥१५॥ दहनस्तुहिनस्यसौ दवान्तविततो/क्तभूरिलोलकोलः । धृतयन्ववरस्य देहभाजः पयसाच्चापि निधिः स्खलायवेऽयम् ॥१६॥ द्वत्पपङ्कहकर्णिकोपरिदले मन्त्री तु यत्राधिपम् ध्यावा शक्तिगमागमं प्रकुरुते धौरः सुषुम्नान्तरे। यस्तं शखदखण्डपुण्यनिलयं वाक् कामिनी गोमिनी सामानाधिकरण्यसम्पदतुला नोमुञ्चति मातले ॥१७॥ चकारः तन्मध्ये प्रत्यर्थः। तथाच-चकारी मन्दरः प्रोक्तः चकारी मेरुसंधक इति। शिवेन प्रकारेच वेष्टयेत् । पात्मकतादिसिद्धिप्राणप्रतिष्ठादिसम्पादि- तान्तम्। विभुना प्रणा स्त्रियः कान्नेन विशुना प्रस्न गुरुया नस्पतिना (चा धृता ॥ ७-१०॥ बन्धुरः पमनोरथः गन्धः येषां इलिना महास्तिभिरित्यर्थः । तमुख रणे दरीदर पूते व्यवहार लोकव्यवारये लुलापी महिष: चित्रकायी व्याघ्रविशेष: रिपीसी की नविशेषः प्रसिरः। एतत् कुलाकुलेषु वर्ल' सखोलयाता सलोखं गमनं खासंहतिकर्म महुतिकर्मणि मारणकर्मणि कर्मनिपुर्ण दहनोऽनि: तुहिनति पारस्परिन हिम हिमवदाचरति । कोदशी दानः दवानर्विततो कतरितीव- और। दबोवनानिः बदतमध्ये वितता वितीर्णा जई कना च भरिलीया ·त्रिपुरासारसमुच्चयः । पादौ मन्मथकोष्ठकोदरगतं कामाधिराज लिखेत् कन्दर्पतियेन चाथ पुटितं कुर्यात्तदेतत्यम् । धौरोथो मकरध्वजं परिलिखेत् कोणेषु षट् खादरा- मध्ये नाम मनोभवस्य सकुलं कुक्षी तदेतत् क्षिपेत् ॥१६ यन्त्र पूर्वोक्तायन्त्राधिपसदृशमिदं चापि मौलौ गले वा वाहो वा यो विभर्ति त्रिभुवनमखिलं तहशे वर्तते च । कान्ताः कान्तालकान्ताः पृथुकठिनकुचा नमकमानयष्ट कामेनोपद्रवन्त्याकुलितनिधियस्तं सदोल्लासिचित्तः ॥१६ ध्यात्वैवं मूलचक्रान्तरकमलकुटीकोटरे यन्त्रराजम् साध्यं सानन्दमन्द तरुणतरणिभाभावराङ्गच तञ्च । यन्वान्तः सुस्थसाध्यामलरुचिविलसचेतनामात्ररूपम् हृष्टोऽवष्टभ्य मन्त्री मथनमथशरैराचरेदात्मशक्त्या ॥२०॥ भवत्यवश्य मथनेन वश्यः साध्यः सदा साधकपुङ्गवस्य । त्रिःसप्तरात्रेण महानुभावो देवोऽपि मर्त्य : किमु मन्दवीर्यः : . चञ्चला कौला ज्वाला येन सः । बने योवाल कोला वहितिः शिखास्त्रियामिल मरः। हृत्पद्म भूकर्णिकोपरि हृदय कमल कर्णिकामध्ये यन्त्रराजं ध्यात्वा मूल विद्यां जपन मूलाधारात् कुण्डलिनी चिण्मयौं शक्तिमुत्थाप्य ब्रह्मनाड्या हादशान बौत्वा तदन्तर्गतया मूबधारया अभिषिच्यमानं मूलाधार नयेत् एवं पुनः पुनरभ्यासा वाक् कामिनी सरखती गोमिनी लक्ष्मी: एकाधिकरण सम्पत् यस्याः सा एवम्भू तं पुरुषं न मुञ्चति ॥ ११-१७॥ यवानरमाड पादाविति। प्रादी कामवीजस्यादौ विकोणमध्ये कामवी होकार लिखेत्। तचिकीणं कन्दर्यान्वितेन षट्कोणाकारेण वेष्टयेत् । षट्कोणे मकरध्वजाद्यवहारं लिखेत् । एतत् सर्वं मनीभवाद्यन स्त्रों कारण वेष्टयेत् मनीभवस्य कुक्षौ मनीभववीजमध्ये साध्यसाधकमाम लिखेत् ॥ १८ ॥ १९॥ साध्यस्य मूलाधार कमलकर्णिकामध्ये इदं कामवीजयन्वं ध्यात्वा साड तन्मध्ये बालदिवाकरसहाशम् भानन्दमन्द' चेतनामावरूपं ध्यात्वा दैशिकोपः। - ·प्ररमः पटलः। कलापत्रोपेतं कमलमभिसंलिख्य सुमना. सदन्तः शृङ्गारहितयमपि चान्योन्यपुटितम्। लिखेमध्ये देवौहदयमथ कोणेषु मदनान् तदन्तः षट्खाख्यां समभिमतसाध्यस्य मतिमान् ॥२२॥ खराम् पवेष्व तच्छुषिरजठरान्त: परिलिखे- ज्जगत्यस्मिन् यन्त्रं प्रथितमिह यन्त्रामृतमिति । जनस्यैतदयन्त्र बरकमलपट्टेषु विहितम् जगत् सर्व शश्च भवति वशवीह वहतः ॥ २३ ॥ इति त्रिपुरासारसमुच्चये सप्तमः पटलः । अष्टमः पटलः। अथ त्रिलोकार्चितशासनाया वक्ष्यामि वाद्यार्चनमम्बिकायाः । यदर्चनीयत्वमुपैति कुर्वत्रुर्वीतले सर्वजनैर्मनुष्यः ॥ १ ॥ क्रमेण स्वशत्या मथनं कुर्यादित्याच ध्यात्व वमित्यादि । पात्मशतया कुण्डखिम्या मथनवायुसच्चारयोगादमतोलप्लावनम् पाचरेत्। दक्षिण वर्मना इति केचित् । मच्चिन्यम् ॥ २०॥ २१॥ मन्याम्सरमाह। कलापवं षोडशदलात्मक पद्म विलिख्य तस्कर्णिकायां जाट- हितीयाख्यं षटकीणं विलिख्य तन्मध्य देवोहदयं को गौं नमः इति यन्त्र लिखेत् । परकोणेषु पञ्चसु कामच ह्रौं की ऐ५. स्त्रौं इति विलिख्य अन्तिमको भाख्याम् अभिमतसाध्यनाम लिखेत्। षोड़शदर्लषु स्वररूपान् षोड़शखरान् सविन्दुकान् लिखेत्। शषिरजठरान्तः प्रविलिखेत् । शषिरजठरे उत्तोदरे चिपेत् । एतयन्त्र बहती ननस्य जगदशवों भवति इह संसार ॥ २२ ॥ २३ ॥ पति विपुरासारटीकायर्या पदार्थादर्थे सप्तमः पटलः । एवं यजरचनाकथनानन्तरं वाद्यपूजाविधान वक्तुमुपक्रमते पथेति । यदिवि ·૨૨ त्रिपुरासारसमुच्चयः । शुद्धे मनोजे पशदृष्टिपातविवर्जिते भूमिग्रहे रह वा। पूर्वोक्तमार्गेण कृतात्मशुचिः स्थानस्य शुद्धि विदधीत पश्चात् ॥२॥ भगत: परमास्यपूर्वयुक्त गगनं सानलवामहक् तथैव । कुशतोयसमुक्षणात् क्षमेयं मनुनानेन विशुध्यते समन्तात् ॥३॥ अकुलं सकुलादितर्कवौज शिवपूर्वेण युतं सहेन्दुखण्डम् । अमुना मनुना समाहितात्मा तनुयाद् द्रव्यसमुक्षणं कुशाभिः ॥४ पुष्करं शिवमुखादिसंयुतं पात्रशुधिमनुरेष कौर्तितः । क्षालयेदमलवारिभिस्ततः पात्रजालममुनैव मानवः ॥ ५॥ विलिम्पत्तत: पीठमम्भीविधीतं स्वयम्भू तपुष्पेन्दुकस्तूरिकाभिः । मकाश्मीरगोरोचनाभिः समन्तालिखेदत्र यन्त्र ततो वक्ष्यमाणम् त्रिकोणं विलिख्यानुवृत्तं दलानाम् ततः पञ्चकं तहहिश्चापि वृत्तम् । बत् कुर्वन्नरः सर्वजनरचनं यन्त्रमुपैति प्रशमं सानादिनात्मशुद्धि विधाय भूमिटके पातालग्रहे मौरन्ध, गृहे वा यथा उद्यौविकया वैनापि लक्ष्यते ॥ १ ॥ एतादृशे ग्रह यागमण्डलं परिकल्पाानन्तरं नलगोमयाभ्यां शीधर्यदित्याह गुइ इत्यादिना ॥ २ ॥ भगतः भग एकारः । तत्पर ऐकार: पास्यं विसर्जनोयः । तत्पूर्व युक्तम् अनुस्वार- युक्तम् । मगनं हकारः पनली रेफ: वामह जकारः तथैव पूर्वोकविन्टुरनुवृत्तः । तेन 'ही' इति मन्त्रेण कुशतीयममुक्षपादियं युग्मा पृथियो भनेम मनुना शुध्यते ॥३॥ द्रव्य शुद्धिमाह । पकुलं हकारः कुलं सकारः । तस्बादिताक्षरं तत्प्राति- नीम्येन षष्ठाक्षरं रेफः शिव उकारः तत्पूर्व ईकारः इन्दुखण्डो विन्दुः तेन ह्रौं इति मोण ट्रव्यशुद्धिं कुर्यात् ॥ ४ ॥ पावडिमाह पुष्करमित्यादिना। पुष्करमाकाशं तदीयं इकारः शिव उकारः मुख विसर्जनौयः । तदादि: विन्दुः। तेन मिति मनुना पावरजिकुर्यात् ॥ ५ ॥ खयम्भूतादिद्रव्यैर्लिप्ते पौठे यन्त्र लिखे। स्वयमातमित्याद्यनुपादेयत्वास लिखितं गुरुमुखार्दन शातव्यम् । विकोर्ष बिलिख्य तदा पञ्चदखामि तदहि- --- ।

·अष्टमः पटलः। पुनः षड्दलं वायतश्चापि वृत्तम् लिखेदष्टपत्राणि तहानदेशे ॥ ७॥ पीठस्योत्तरभाग गुरुपंक्तीः पूजयहिधिवत् । वायव्यदिग्भागादारभ्येशानपर्यन्तम् ॥ ८ ॥ आधारशक्तिमासनमूलेऽनन्तञ्च सम्प ज्य कूर्मम् । तदुपरि पृथिवीमपि गन्धाद्यैः समर्चयेन्मन्त्री ॥५॥ पौठस्याग्ने यादिषु चतुर्दा कोणेषु पूजयेत् क्रमशः । धर्मादीन् गन्धाद्यैश्चतुरोऽधर्मादिकांस्ततोदिक्षु ॥ १० ॥ पीठस्योपरि सत्त्वरजस्तमसां त्रितयञ्च सम्पूज्य । सदुपरि पद्म पद्म वसुरविशशिमण्डलानि यजेत् ॥११॥ प्रेतं त्रिकोणमध्यगं शशिमण्डलमध्यमे यजत्तदनु । तदुपरि शङ्करदयितां हृदयाम्बु जगह्वरात् समावाह्य ॥१२॥ संस्थाप्य सन्निरुध्य सन्निधाप्य च सम्पनिरुध्य प्रदर्शयेन्मुद्राम् । येत् । असं तइहिः षड्दलं त इहितं तदाद्येऽटदलं चतुहारीपेतं च कार्यमिति शेषः ॥६॥ अर्ध्य स्थापनादिप्रसिद्धत्वान्न लिखितं पीठस्योत्तरभागे गुरुपंती: स्वनामभिः पूज- वायव्यादीशानपर्यन्त प्रहादानन्द नाथ-मकलानन्दनाथ-कुमारानन्दनाथ- वशिष्ठानन्दनाथ-शुकानन्दनाथ-विमलानन्दनाथ व्यालानन्दनाथ-श्रीपादुकां पूजया- मौति सर्वत्र योज्यम् ॥ ८॥ आसनमूले आधारशक्ति 'पूजयेत्। पीठम्य चतुष्कोणेषु अग्नौशाननिऋति- वायुष धर्मादौन् धर्मज्ञानवैराग्यश्वयोणि दिक्षु पूर्वपश्चिमदक्षिणोत्तरेषु अधर्मादीन् अधर्माज्ञानावराजानश्नान् सत्त्वादित्रितयम् धादिवौजसहितमित्यर्थः । तद- परि पन' पन वसुरविशशिमण्डलानि प्रणववितयवीजयुक्तानीति अकागेकार- मकारवीजानीत्यर्थः । तदुपरि प्रेतं परमसदाशिवं मन्त्रम्तु हेसौः सदाशिवमहा- प्रेतपद्मासनाय नमः। तदुपरि हृदयानन्दशिवां शङ्करदयितां करस्थपुष्पाञ्जली विरचान्तः संस्थापनमुद्रया संस्थाप्य सनिधिकारिण्या मुद्रया सविधाप्य सबिरीधन- .

·त्रिपुरासारसमुच्चयः ।
माहेशी तां कपालोज्वलडमरुवराभौतिशूलोस्टान्
बिभ्राणां वाहुदण्डैनिविड़हिमनिभामग्निदिक्पवमूले ।
नेरुदासमानां त्रिभिररुणजटाकोटिबद्धेन्दुखण्डाम्
गन्धाद्यैः पूजयेत्तां वृषभमुनिभं या समारुह्य याति ॥ २४ ॥
कोमारी यौवनाव्यां सुरुचिरवदनां कुश्मामा सुशोभाम्
शक्ति पाशाङ्गशो या वहति निजकरैर्दक्षिणे चाभयञ्च ।
हालालोला विशालामलनयमयुगामचयेद् गन्धपुष्यैः
सर्वालङ्कारयुक्तां शिखिनि यदिशां पत्रमूले निपणाम् ॥२५..
रक्षोदिक्पत्त्रमूले सजलजलधरण्यामलाङ्गीं सुकंशोम्
घण्टां का कपालं रथचरणमथो बिधती बाहुद गडेः ।
आमोनां वैनतेये मणिमयमुकुटोद्भासितां वैष्णवों ताम्
गन्धारिचयेत्ता मधुमदमुदितां नित्यमालोलाष्टम् ॥ २६ ॥
वाराही खटकास्युटहलमुषलान् बिभ्रती पोत्रियताम्
पाश्चात्ये पत्रमूले मणिमयविलसत्कुण्डलोपुष्टगगडाम् ।
या शवहिवपूज्या गिरिशिपवरखग (धरा) भीमकोले निषम्मा
गन्धारिचयेत्तां सुरुचिरवदनां धूमधूम्राङ्गकान्तिम् ॥ २७ ॥
इन्द्राणों चन्द्रविम्वप्रतिमनिजमुखोमिन्द्रनौलाभवणाम्
कर्णान्ताक्रान्तनवां मणिमयमुकुटां वायुदिक्पवमूले ।
अग्रिदल माहेशी पूजयेत् । कोशी कपाली तमडमकबराभोमशाली कटवान्
कपालं नरशिरःखपरम् उत्तमम् उत्सर्ट सडमरुवरं इममयं टम् आभीमं भया
नकं शूलम् उर महत् टङ्गः पापागणदारण । एतान् बिधाणां धारयन्तीम् ॥२४॥
थाम्य कौमारी शिखिनि मयूर निघमाम् ॥ २५ ॥
नैऋते वणवीम् ॥ २६ ॥
पश्चिम वाराहीं की। गिरिशिखर व शिखरः म चासौ खर: प्रखर
भाभीमो भयानकश्च कोल: शूकर तम्मिनिषसां धूयति अतिशयभूमवर्णाम् ॥२७॥

·अष्टमः पटलः । C चाप कम्बञ्च वज्र शरमपि दधतीं हस्तपद्मश्चतुर्भिः वर्मातङ्गे निषमा सुरवरविनुतामर्चयेन्नित्यमत्ताम् ॥ २८॥ चामुण्डां चण्ड हासोटविकटरदां भौमवक्त्रां त्रिनेत्राम् खझं शूलं कपाल निजकरकमलेबिधतों खेटकञ्च । निमांसां रक्तनेत्रां त्रिभुवनभयदां सौम्यदिक्पत्रमूले कालों कङ्कालभूषां पिटवननिलयामचयेदूई केशाम् ॥ २८ ॥ पश्चादाथर्यरूपां सुरुचिरवदनां शुद्धजाम्ब नदाभाम् हाताओरक्षसूत्राभयकमललमन्मातुलुङ्गोफलानि । बिभ्राणामचयेत्तां त्रिभुवनजनताभ्यर्चितां लक्षणाढ्याम् लक्ष्मीमुत्तुङ्ग पौनम्तनभरनमितामोशदिक्पत्रमूले ॥ ३० ॥ वोजान्यमूषामथ वचम्यनन्तो दौघं नभोऽन्तं नयनान्तमिन्द्रः । प्रांशुई गन्तान्तपरं कुलान्तमनन्तरुट्रे गा तत: समतम् ॥ ३१ ॥ तियांश: मानन्ता भृगुरथ हरोऽनन्तसहितो वकान्तो भोतोशस्तदनु च वकोऽनन्तसहितः । वायो इन्द्राणी स्वमति रावते च युक्ताम् ॥ २८ ॥ कीवर चामुण्डो कोशी चण्ड हासीभविकटरदां चण्डहामेन उभटा उग्रा विकटा भवद्भरा रदा दन्ता यस्याः तां पिट 1 रमशानम् ॥ २६ ॥ ईशान लक्ष्मी प न यत् । जाम्ब नदामा सुनामीभामित्यर्थः ॥ ३० ॥ आसां वोजान्याह । अनन्तः श्राकारः नभी हमार: अन्तः क्षकार: सदोघम् श्राकारण युनं तेन हां तो इति प्रमाणीवो जदयम् । मयनान्तमी कारः इन्द्री लकारः प्रणिः श्राकारः तद्यक्त सेन ई ला माशीमनुः । दृक् उकारः तत्परम् ऊकारः तत्परं भकारः। कुल सकारः तदाकारः अनन्तन प्राकारण कट्रेण रेफेण च समेतः तेन ऊ झाकीमारीवीज मन्यम् ॥ ३१ ॥ विथोश: ऋकारः सानन्तः साकारः गुः सर: तेम ऋसां वैष्णवीमन्त्र: । हरी हकारः वकः शकारः तदनः षः तन हा त्रास होमतः । भौतीशः एकारः वक, शकारः अनन्तः आकारः तत्सहितः तेन । सीमन्त्रः । की विन्दुः तत्पूर्व ·त्रिपुरासारसमुच्चयः। कपूर्व सूक्ष्मान्तान्वितमथ वनं चानु वदनम् शचीनाथोपेतं गगनमपि कान्तान्वितमथ ॥२॥ अथासिताङ्ग रुरुचण्डसंज्ञौ क्रोधीशमुन्मत्तकपालिनी च । पलाशमध्येष्वपि भोषणाख्य संहारसंजञ्च यजेत् क्रमेण ॥ ३३ ॥ दधतोऽञ्जनमेघपुञ्जवर्णानुरुवेतालकपालशूलदण्डान् । लघुदुन्दुभिसंयुतांस्त्रिनेत्रान् करदण्डैः करिहस्तदण्डचण्डैः ॥३४॥ गजत्तिनिवर्तितोत्तरीयान् भुकुटीसङ्घटितैललाटपट्टः । कुटिलालिकुलाभकुन्तला ग्रान् मुदितान्तःकरणान् सुयोधनाध्यान् ॥ ३५ ॥ हरात्तृतौयं भगभूतसंयुतं कुलान्तमप्यित्तविलोचमान्तयुक् । निशाकरा नितमस्तकच मयेह सेषामपि वौजमीरितम् ॥३६॥ यो हेतुको यस्त्रिपुरान्तकाख्यो यौ बद्भिवेतालहुताशजिही। कालः करालच तथैकपादो भौमारुतियः खलु भीमसंज्ञः ॥३७॥ ततो नौलजोमूतसङ्काशवर्णान् दलाग्रषु गन्धादिभिस्तान् क्रमेण । . औकार: जलं वकारः मुना इकारः स एवान्ती यस्य पाकारस्य तेन त्रौं वो वीज चामुण्डामन्त्रः । वदनं विसर्जनीयम् । ष: पनवदमम् पाकारः शचीमाथोपेतं गगनम् इकारः कान्तान्वितम् पमुखारण युतम् अ: हौं महालमीमन्तः ॥ ३२ ॥ पवमध्ये अष्टौ भैरवा: सम्पूज्या इत्याह पथेति । पसिताजी रुरुश्चण्डः क्रोधीश उन्मत्तकपालिभीषणसंहाराः वेतालदगह कपालशूललघुडमरुदुन्दुभिहस्तान् चतु. भंजान् ॥ ३३-३५ ॥ वीजमाई। हरात् टतोयं ऐ भग एकारं सत् भूताक्षरं पञ्चाक्षरम् अनुस्वारं तेन संयुतं तेन ऐ' कुली सकारस्तदन्नो हकारः अप्पित्तः भों अग्निः रेफः । विलोचनम् ई कारः तदन्त जकार: निशाकराडौं विन्दु स्वदक्षिसमस्तकं तेन ऐं ह्रौं एतेन वीज- हयेनासिताङ्गान् भैरवान पूजयेत् । ऐं ह्रौं असिताङ्गाय भैरवाय नम इत्यादि ॥२६॥ ततोऽन्तकादीन् पूजये दिवाइ इति। ऐं हेतु काय गम इत्यादिप्रयोगः । हेतु- ·प्रष्टमः पटलः। te . त्रिशूलं कपाल स्फुरबागपाशम् तनु दुन्दुभि विभ्रती बाहुदण्डैः ॥ ३८ ॥ दंष्ट्राभोमविशालवाकुहरान् नेवैस्त्रिभिः प्रस्फर- दोश्च भुकुटीकरालवदनान् कादम्बरौलालसान्। जोभूतशिरोरुहान् नववयोयुक्तांच भीमावतीन भौतौशेन निशाकराईसहितेनाभ्यर्चयेत् साधकः ॥ ३८ ॥ प्रियङ्गश्यामाङ्ग परिकलितपाणिं मणिमयो- लसञ्चूड़ापीड़हिरदनवराधिष्ठिततनुम् । सहस्रं बिभ्राणं नयनकमलानां हरिहयम् यजेत्तं पूर्वस्यां दिशि कुसुमगन्धादिभिरथ ॥ ४० ॥ अथ विकसितकिंशुकाभमग्निं छगलपतं शिततियुक्तहस्तम् । मणिमयभुकुटं यजेत् सुगन्धैः कुसुमवरेई तरत्नकुण्डलञ्च ॥४१॥ अर्चयेत्तदनु दक्षिणभाग नोलनौरदनिभं पिलनाथम् । दण्डहस्तमरुणायतनेत्र मेरिभाङ्गगतमुज्ज्वलधेशम् ॥ ४२ ॥ नरारूढ़ां रक्षोदिशि विकटदंष्ट्र सुनियतम् कपाणं बिभ्राणं सजलजलदश्यामलतनुम् । यजद्धालालोलं पलचपलमारक्तनयनम् विचिवालङ्कार तदनु विधिवद्राक्षसपतिम् ॥ ४३ ॥ शरद शशाङ्गनिभ वरुणां मकरस्थितमुचलवेशधरम् । मणिकुण्डलमण्डितगण्डतलम् वरपाशकरच यजेत् दिशि ॥४४ वरसंवरसंशृणिशक्तिकरं शचिकेतमधूमनिभाङ्गचिम् । कादिविपुरान्त: वनितालः हुताजिनः कालः एकपादः भीमः इत्यष्टौ एतान् चतुर्भुजानु कादम्बरौलालसान् मदिरालालसान् तेषां मन्त्रमा भौतीशे मेति । भौतीश ऐकार: निशाकराईसहितेन साईचन्द्र प तेन ऐं ॥ ३७-३९ ॥ वहाद्येन्द्रादयः पूज्या इत्याह प्रियङ्ग श्यामेति। हिरदनवराधिष्ठितत ·त्रिपुरासारसमुच्चयः । निजदिश्यं नेलं विधिनाथ यजेत् कुसुमप्रमुखेमेणिहारधरम् ४५ अथोर्णायौ देवं कनकसमवर्ण धनपतिम् समासोनं यतैः परिवृतमशेषैश्च निधिभिः । गदाहस्त पिङ्गाक्षकमलयुगं तं सुकुसुमै- र्यजेद् गन्धैधू पैः स्वदिशि लसदाकल्पमपि च ॥ ४६ ॥ ऐशान्यां शशिखण्डमण्डितजटाजूटं त्रिनेत्रं हरम् सिन्दूरारुणविग्रहं दिशि यजेच्छूलं कपालं सदा । बिभ्राणं सुभुजेश्चतुर्भिरपरां योगाख्यमुद्रां तथा भस्मोद्धूलितविग्रहं वृषगतिं गन्धादिभिः साधकः ॥ ४७ ॥ मस्तकादिजलराशिगं सकं मस्तकादनलगां वकान्तयुक् । सूक्ष्मपूर्वमुखपूर्वसंयुतं लोकपालमनुरेष कीर्तितः ॥ ४८ ॥ वटकगणपदुर्गाक्षेत्रपालान् स्ववोजे- रपि साधकेन्द्रः क्रमेण। मलयजकुसुमारिचयेद् भक्तियुक्तो हुतवहपिशिताशाधौशवायोशदिक्षु ॥ ४६ ॥ तदनु नमोऽन्तः हिरदनवरोहस्तिवरः तमधिष्ठिता तनुर्येन से पिटनायं यमं संवरणं मृगं गुचिकेत नीष म. तहान्नभाङ्गरुचयो यस्य तम् जर्णायु मेषः तस्मिन् समासोनं पिङ्गञ्च तत् अक्ष कमलयुग्मञ्च ॥ ४०-४७ ॥ लोकपालानां मन्त्रमाह मन्तकादोति । मस्त कं विन्दुः अ तत्प्रातिलीम्यम चतुर्थमक्षरम् एकारं सक सविन्दुकं मस्तकं विन्दः तस्मादनलगं तोयमक्षरं क कार: वकः शकारः तदन्तः षकारः तद्युक्तः क कारः सूमा इकारः तत्पूर्वमाकारं मुख विसर्जनौयं तत्पूर्व विन्दुः संयुतं सविन्द कमित्यर्थः । तेन लक्षां समुदायन एंचा इति मन्त्रण इन्द्रादिलोकपाला: पूज्याः || ४८ ॥ ततो वटु कगणपतिदुर्गाचे वपालान् स्वस्ववौजेः पनिने तवायौशानदिक्षु पजयेत् । वं वटुगणेभ्यो नमः गं गणपतये नमः दु' दुर्गायै नमः इति सम्य जयेत् । तत ऐन्द्रवारुणयाम्यसौम्यदिक्ष अष्टवसुभ्यो नमः । एकादशरुद्र न्यो नमः ·भवमः पटलः। ७१ वसुभ्यो रुद्रेभ्यो दिनपरिब भ्योऽपि च वलिम् सभूतभ्यो दद्याद् यजनविधिरित्य निगदितः । अमुं कुर्वब्रुर्वीतलमधि बुधो नित्यमपि यः म सम्प र्णान् कामान् गिरिश इव सम्प्राप्य रमते ॥ ५० ॥ इति श्रोत्रिपुरासारसमुञ्चये सर्वतलोत्तमोत्तमे अष्टमः पटलः । नवमः पटलः । प्रथाग्निकार्य कथयामि पूजारहस्य कुर्यादिशि वासवस्य । ईशस्य यहा दिशि वित्तपस्य विभावसोर्मण्डपमधिकोणम् ॥१॥ नवहस्तमात्रमथ शैलदोमितं यदि वा हृषीककरसम्मितं मतम् । रुचिरैश्चतुर्भिरपरन्धमुन्नतं कुशतोरणैः सितवितानशोभितम् ॥२॥ बादशादित्यभ्यो नमः इति क्रमणाभ्यर्य ततः परमानन्दामृतसन्दीहस्यन्द नादखण्ड- विनम्वरूपिणी भजमानपारिजातलतिका परमेश्वरौं गन्धपुष्पधूपदीपनैवेद्यान्नैरुप- वाररभ्यर्य सकलभुवनोत्पत्तिविभूजिपरिभृतिमूलौभूतां संहारमुद्रया मण्डलकम- नेमाघ्राय वृदयारविन्द मरविन्द नीत्वा तन्मयमात्मानं परिभाव्य तदनुग्रहीतप्रसादः स्वयममृतानन्दमयी भृत्वा वीजमुक्तो यथामुखं विहरीदिति शुभः ॥ ४६ ५०। इति श्रीविपुरासारसमुच्चयटोकाया पदार्थादर्शऽष्टमः पटलः । एवमिहलोकसुखसाधदनभुतपरदेवतासमवधानकथनामन्तर हीमविधानं वा । मुपक्रमते अथाग्निकार्यमिति। नियमच्चाह पूजारहस्य त्यादि। अयमर्थः पत्य माणदौचामण्डपमध्यस्थ वेदिकाया: पूर्वस्यान्दिशि ईशकोणे चासनमपि अग्री ईश अचिरकोणं चतुरस्रात्मकं मण्डलं कुर्यात् ॥ १ ॥ अथ दीक्षामण्डपलक्षणमाह नवहस्त मावमित्यादि । इन्द्रवारुणयाम्यसौम्यश्च नव. हस्त परिमिनदृढ़ावरणम्। चतुहरि तोरणोपशोभितं मण्डपं कुर्यादिति । शैखदोर्मितमिति शैलाश्च सप्त समान्यामाः सत्य हस्तपरिमितं हृषीकाणि इन्द्रियाणि तानि पञ्चहस्तपरिमितमित्यर्थः ॥ २ ॥ मतः

·०२
त्रिपुरासारसमुच्चयः।
चतुर्दारयुक्त ततस्तस्य मध्ये विधा तहिभागेन भागैकवेदीम् ।
अरविप्रमाणीव्रतादर्पणान्तर्निभां तां मनोहारिणीं चापि कुऱ्या
अंदानं योनिमोडुपनिभमनलालं च वृत्तं षड़सम्
पद्माकारं गजासं हरिहयहरिदारभ्य तस्या विदध्यात् ।
मध्ये वृत्तच्च गौरीपतिसुरपदिशोः पण्डिता केचिदाहु-
र्वायव्ये पञ्चकोणं दिशि मदनरिपोः सप्तकोणच कुण्डम् ॥
प्राक् सूत्र प्रथमं निधाय विदधीताईन तस्याङ्गितम्
मध्ये मत्ययुगं दिशोरमलधीः कौनाशवित्तेशयोः ।
ताभ्यां सूत्रमणिं प्रसार्य चतुरः कोणांस्ततो लाग्छयेत्
क्षेत्र स्याञ्चतुरस्र मत्र रचयेदन्यानि कुण्डान्यपि ॥ ५ ॥
क्षेत्रे क्षिप्वा वहिरिह पुरोभूतभागेऽशर्मकम्
कोणालाई सुनिशितमति ओमयेत् सम्प्रग्या ।
वेदिकानिमाण प्रकारमाह ततस्तस्य मध्य इत्यादिना तन्मण्डपविभागका
भागेन वेदिकां कुर्यात् यथा प्राक् प्रत्यय सूत्रचतुष्टयनासकान्या दक्षिणोत्तरा पा
तथैव चानयेत् एव कृते तन्मण्डपं नवपदात्मकं जायते तेषु मध्यपदे वेदिकामरवि
मात्रीनसा दर्पणान्तनिभा दर्पणमध्यवनिर्मलीकऱ्यांत ॥३॥
अवशिष्टषु पूर्वाद्यष्टदिक्पवेष क्रमेण वेदासमित्यादि वक्ष्यमाणेन कुर्यात
वैदान चतुरनं योनिम् पश्त्यपवाकारम् अझै पनिभम् पईचन्द्राकारम् अमला
विकोणं तसं षड्स पद्माकारं गजासम् अष्टावं हरियहरिदारभ्य प्राचौं दिशमार
भ्य त्यर्थः । शारदातिल के तु पाचार्यकुण्ड' मध्ये स्वादगौरीपरिमहन्दयोरित
चार्यहत्तं वर्तुलम् । अन्ये वेवमाहुः इन्ट्रेशानयोर्मध्यावत वायव्ये पच्चकोणम् ई
कोणे मण्डलकोणं कुय्यांत् ॥ ४ ॥
कुण्डप्रसारमाह प्राक् सूवमित्यादिना। प्रथमं प्राक् प्राचग्रसूवमास्यास्य तन्मध
हितं धृत्वा तन्मानेन दिशीदक्षिणोत्तरदिक्षु सूबचतुष्टयम् पास्पालयेत् । एवं
चतुर्हस्तपादीपेतं समं चतुरन मण्डलं जायते । एतत् कुह पूर्वदिग्गतं भव
एतदेव चतुरस्रम् ॥ ५॥

·नवमः पटलः।
७३
यावत् कोणं परमपि तथा सूत्रयुग्मस्य पातम्
मध्यात् कुर्याद् भवति तदिदं मन्मथावासकुण्डम् ॥६॥
परित्यज्य भागहयं पतिभागी
कृतेऽत्रीपरिष्टादधस्ताञ्च विहान् ।
परिमामयेत्तेन मानेन सम्यम्
भवेदर्धचन्द्राह्वयं कुण्डमेतत् ॥ ७ ॥
शर्वरीसाईभागौकतक्षेत्रतः पार्श्वयोन्यस्य भागवयं पण्डितः ।
तेन मानेन सूत्रहयं विन्यसेत् कुण्डमेतद्भवेद्रुद्रनेत्रासम् ॥८॥
दिग्गजादधिकपंक्तिभागत: क्षेत्रतो निशितधौर्वहिन्यसेत् ।
भागमककमनेन सवतो भ्रामयेद् भवति वृत्तमुत्तमम् ॥ ८॥
भूपांशेऽ'शहयमिह वहिः पार्श्वयोन्य॑स्य मध्यात्
क्षेत्रव्यासे सुविमलमतिस्तेन मानेन कृत्वा ।
चतुरसञ्च कृत्वान्यानि कुण्डान्यवरदित्याहुः वे क्षिति। तसचतुरसे
आग्नेयमारुतनैऋतेशञ्च सूतदयम् श्रास्फाल्य पुनश्चतुरसं पञ्चावितय एकम् अंश
वहिः क्षिप्रा कोणाचप्रमाणेन सम्पूज्य भ्रामयेत् कोणशब्द न कोणन्य रयते ।
तस्थाई कोणसूत्रद्दयमध्यसम्पातस्थानं तदई पश्चिमकोष्ठयुगले हितोय कोणसूत्रस्थान
तत्प्रमाणन: तत्स्थानात् कीयासंलग्न भामयेत् एतद्वयीनिकुण्डम् अग्निदिगातम् ॥६॥
अर्धचन्द्रकुण्डमाह परित्यज्येति । चतुरस्र कृतं भूभागं दशधा विभज्य अध अई
भागदयम् जई एकम् पध एकं परित्यज्य अग्रे ज्यामूव खे खे सप्रमाणं पातयित्वा
तेन मूले व्यासप्रमाणेन भामर्थत्। सूत्रखण्हान्यन्यानि परिमार्जयत्। एतदई-
चन्द्राह्वयं कुण्ड दक्षिणदिग्गतम् ॥ ७ ॥
अनकुलमाह शर्वरीति । साईभागीकृत इति प्रकृतं चतुरस' क्षेवम् अष्टधा
विभव्य पार्श्वयोः तिर्यक् प्राचीम्वपार्थ यी: प्रत्येक भागइयं वई येत्। सूचसकलानि
परिमार्जयेत् । ऐन्द्रकोणकुण्ड नि तिदिग्गतम् ॥८॥
वृत्तकण्डमाइ दिगिति। चेवतीऽष्टाधिकदशभाग क्लते एवं भाग' चतुःपायें
वहिन्यस्य बत्ताकारण भामयेत् । वृत्तखण्डान्यन्यानि परिवर्जयेत् । एसद्वृत्तकुण्ड
पश्चिमदिग्गवम् ॥ ६॥

·७४
त्रिपुरासारसमुच्चयः ।
पार्खहन्हे झषयुगयुगं सूत्रषट्कोणपातम्
कुयात् कुण्डं भवति तदिदं तर्ककोणं मनीनम् ॥१०॥
दशांशेऽत्र विन्यस्य वाोऽशमकम्
परिचाम्य तेनैव वृत्तं दलानाम् ।
वहिर्मध्यमे कर्णिकाचापि कुर्याद
भवेदष्टपत्र बुधः पद्मकुण्डम् ॥ ११ ॥
क्षेत्रे क्षिवान वाद्ये दिशि दिशि मिहिरहन्दकांशेऽशमेकम्
कृत्वानेनाब्धिकोणं पुनरपि मतिमान् कोणतोऽई गृहीत्वा ।
तत्कोणाभ्यां विदध्यादिह खलु परितस्तेन मानेन चिहा-
नष्टास्रं स्यात् समन्तादपिच वितनुयादष्टसूत्रप्रयोगम् ॥ १२ ॥
हयांशेऽत्र भागं वहिन्यस्य वृत्तं परिभ्राम्य भूयो युगांशीलतांशैः ।
त्रिभिः पदीय॑ भवेत् पञ्चसूत्र प्रयोगादिहानेन पञ्चास्रकुण्डम्
॥१३॥
षड़सकुण्डमाह भूपति। क्षेत्र दृशां भूपांशीलत्य षोड़शधा कृत्वा मध्यसूवात् ।
पार्श्व मेवै कमेकं विन्यस्य पार्श्व इन्वे मत्स्य चतुष्क ततः षट्सून पातयेत्। तेन षट्-
कोणात्मकं कुण्ड भवेत् तदायव्यदिग्गतम् ॥ १० ॥
पद्मकुण्डमाह दशांशेति। चतुरख क्षेवं दशांशीकृत्य वईयित्वा वर्तुलाकारण
भामयित्वा पुनरपि तेन मानेन धामयित्वा कुण्डात्मकमध्यवत्तेन कर्णिकाहितयवत्तेन
केशराणि तृतीये चाष्टदलानि पद्मकुण्ड कौवेरदिग्गतम् ॥ ११ ॥
अष्टासमाह क्षेत्र इति। चतुरस क्षेत्र' मिहिरहन्छाश चतुर्विशांश विधाय
दिशि दिशि एकमेकम् पलं निम्मा वईयित्वा पब्धिकीणं कृत्वा ततः कोणतो.
ऽ रहौत्वा अन्तचतुरस्रकीणाई गृहीत्वा कोणाभ्यां वाचतुरसकोणाभ्यां
दिशि दिशि चिहानि कृत्वा अष्टसचे पातेमाष्टान कुण्ड ईशदिग्गतम् ॥ १२ ॥
पञ्चास्त्रकुण्डमन्याचार्यमतमाह हयांशे इति चतुरस्र सप्तभाग विधाय एकम्
पंश वहिव लत्वं न वईयित्वा पुनरपि युगांशौकत्य चतुर्वा विभज्य विभिरंशरायाम-
देय रुत्वा तच्च सूवप्रयोग पञ्चकोणात्मक कुण' वायुकोणगतम् ॥ १३॥

·नवमः पटलः। क्षेत्रव्यासे दशांशैर्वहिरिह विनिधायैकमंशं सुहत्तम् मानेनानेन क्त्वा पुनरपिच चतुःषष्टिभागोकतेऽत्र । पट्टायामप्रमाणं दृढ़मतिरमुना सविकस्त्रिंशदंशैः कुर्यात् सप्तास्रकुण्ड भवति हि तदिदं सप्तसूचप्रयोगात् ॥१४॥ यावमानं कुण्डविस्तारकस्य तावत् खातस्यापि मानं प्रदिष्टम् । कुण्डाकारं पण्डितो यादृशं तत् तारा पं मेखलाया निदध्यात् . + तिनः कुण्डे मेखलामेखले हे यहा चैका मेखलां वापि कुर्यात् । कुर्यादूई मेखलाया गजौष्ठाकारं योनिं चापि होतुर्दिशौह ॥१६ मुष्टिमात्रे तु ता मेखला बङ्गलैका. इलाह्यङ्गुलोमेधताराः क्रमात् स्युः । रनिमात्र तु तास्त्रानुलाङ्गुलैका- गुलोमेधतारा भवेयुः पुनस्ताः ॥ १७ ॥ युगाप्पित्तनेवाङ्गुलोत्सेधताराः स्युरेताः क्रमावस्तमात्रेऽत्र कुण्हे । करहन्मात्रे रसाम्भोधिवजयङ्गुलोत्सेधतारा भवेयुः पुनस्ताः ॥१८ वेदकरऽस्मिन् सिन्धुरताब्धाङ्गुलतारोत्सेधयुताः स्युः । षट्करमात्रेऽस्मिन् दशवस्तृत्वगुलतारोत्सेधसमेताः ॥ १८ ॥ भास्करपंक्तिगजाङ्ग लतारोत्स धयुताः स्युरिमा वसुहस्ते । नाभिमिहाम्ब जवञ्च विदध्यादष्टदलं सह कर्णिकयाम्तः ॥२०॥ सप्तास्रकुण्डमाइ देवव्यास इति । अव व्यासप्रकृतं चतुरस्र दशधा विभज्य एकांशेन वहिवईयित्वा पुमस्तेनैव मामेन परिती वृत्त' धामयेत् । पुनरपि चतुरस' चतुःषष्टधा विभज्य तेष्वे कविशदंशं परित्यज्य प्रवशिष्टेन त्रयस्त्रिंशदंशन उत्तरेखां सप्तधा प्रणीय सप्तचिङ्गानि कृत्वा सप्तमूत्राण्यास्फालयेत्। एव' सप्तकीणम् प्रसङ्घ चिताय कुर्यादिति ॥ १४ ॥ खालमानमाइ यावदिति। युगं चत्वारि पर्पितं वागलं नेवाङ्गल सिन्धु - वाचौ नका- षट् अवयवत्वारः। नाभिप्रसरमाह मामिमिहति ॥ पनः कुण्ड मध्ये ·त्रिपुरासारसमुच्चयः । मुष्टिमात्र रसाभोधिनेवालायामतारोबतियोनिरुक्ता बुधैः । नेत्रवेदाङ्ग लोत्सेधतारान्विता माभिरप्यत्र योन्यग्रमेकाङ्गलम्२१ योन्यामेतद्रदितं रत्रिमावस्य कुण्डस्य । यन्मयोक्त सदेव खलु हस्तमात्रस्य ॥ २२ ॥ एकैकेनाङ्गलौनामलनिशितमतिर्वईयेदन्यकुण्डे- वनां योनिञ्च नाभिं खलु यवयुगलेनेह योन्यास्तथाग्रम् । कुर्य्यावाभिञ्च वृन्ताकतिमपि यदि वा कुण्डरूपस्वरूपम् योन्याकारेऽत्र योनि सरसिजसदृशे मो विदध्याच्च नाभिम्॥२३॥ कुण्डस्यैक हस्तमात्रस्य योनिं प्राहुभूताग्न्यङ्ग लायामताराम् । व्यासस्यैकांशकोत्सेधयुक्तां कुर्याद् बोधिमाजपत्रानुरूपाम् ॥२४॥ नेत्रभूताङ्ग लोत्से घतारान्वितां नाभिमंशय तहलानि । व्यासवांशतोऽशेन तत्कर्णिका मध्यभागे विदध्याहुधः कुण्डत:२५ कुण्डस्यैककरस्य चारु परितो नेमिर्भवेदङ्ग ले- नैकैनैव ततो विलोचनकरादारभ्य संवर्द्धयेत् । कुण्ड दिक्करकुण्डकावधि बुध: प्रत्येकमाङ्ग लम् तहाहो खलु मेखलानितयकं कुर्यायथोक्तक्रमात् ॥ २६ ॥ योनिप्रकारमाह मुष्टौति । दैर्घ्य रणविस्तारः नेतरः षट्चतुङ्गलायामः यथा संख्यम् । नाभिमानमाह नेवेति । योन्यग्रमाह योन्यग्रमिति योनिकुण्ड योनि पद्मकुण्ड नाभिचाविहिते प्रत्याह इत्ये काहुल इत्यादि विदध्याच नाभिमित्यन्तेन च। कुण्डस्वेति एके भागमविदः हस्तपरिमितकुण्डस्य योनिमामम् अन्यथा वर्ण- यन्ति भूत-प्रन्धि-पङ्गलायामताराम् । व्यास: पायामः तस्मिन् पायामे तां घट- संख्यां घड़गाला बोधिधमाजपत्रानुरूपाम् अश्वत्थपधाकाराम् एतदुता' भवति । हस्तमात्र स्वषडङ्ग लविस्टता बङ्गलीब्रतामश्वल्यपववत् ॥ १५-२४ ॥ नेव ति। ग्रङ्ग लपञ्चाङ्ग लैकत्सेधतारान्वितां कुर्य्यात्। भागहयेऽष्टदलानि च व्यासख विस्तारस्य वहंाशभागेम तौयभागेन मध्यकुण्डे कर्मिको कुर्यात्। एक- हसकुण्डस्य परितः सर्वत्र एकेन अंशम अमेन नेमिः एवं विलोचनात् विकरादारभ्य एक- .

·नवमः पटलः। शतार्थ होमे खलु मुष्टिमात्रमरनिमात्र शतहोमकुण्डम् । हस्तं सहस्रे त्वयुते हिहस्तं लक्षे चतुर्हस्तमिदं प्रदिष्टम् ॥ २७॥ दशलक्षे रसहस्तं वसुहस्तं कोटिहोमे स्यात्। कोव्यई चाष्टकर होमवागमविदो ब्रुवते ॥ २८ ॥ केचिद्धस्तं लक्षहोमे दिहस्तं लक्षहन्डे वडिलक्षे त्रिहस्तम् । होमे कुण्ड वेदलब्धिहस्तं प्राहुर्दोषणां पञ्चकं पञ्चलक्षे ॥२८॥ वसुलक्षे वसुहस्तं सप्तकरं सप्तलक्षे स्यात् । वसुहस्तं वसुलक्षे नवलक्षे नवहम्तम् ॥ ३० ॥ दशहस्तं दशलक्षे दशकरमेवेह कोटिहोमऽपि। दशहस्तानहि कुण्डं परमस्ति महीतलेऽमुष्मिन् ॥ ३१ ॥ सर्वसिद्धिकरमम्बधिकोणं पुत्रदं मनसिजालयमथोताम् । अई चन्द्र पट्ट शुभदं स्यादग्निकोणमरिमर्दनहेतः ॥ ३२ ॥ शान्तिकमणि भवेत् सुवर्तलं छेदमारणकरं षड़स्रकम् । पद्म कुण्डामह व्युष्टिकारकं रोगशान्तिकरमष्टकोणकम् ॥ ३३ ॥ चतुरस्त्रं विप्राणां गन्नामिह वर्तुलं कुण्डम् । वगिजामई शशाङ्काकार बाखं तु शूद्राणाम् ॥ ३४ ॥ चतुरस्रं मर्वयां प्रशस्तमिति कचिदाहुराचार्या: । . वाञ्छितफलदं यज्ञकुण्ड इयमपि भुक्तिमुक्तिकरम् ॥ ३५ ॥ षट्कोणमईचन्द्राकारञ्चापि प्रजाकरकुण्डम् । - वईयेत्। एवं दिकरकुण्डावधि दश हस्त कुण्ड पर्यन्त प्रत्येकम् अागल न वईयत् । तदाद्य खल मेखलावितयं कुर्यात् ॥ २५ ॥ २६ ॥ होमसंख्यानुरूपकुडमाह शलाईति। विहस्तमयुते दिहस्तं हम्न कुण्ड कोणसूत्र- परिमितं तथाच सूचप्रमाणेन दिहस्त कुण्डसद्धरेत्। एकहस्तस्थ कुण्डस्य कर्णमूव- प्रमाणतः। विहस्त मुद्धरेत् कुण्डमेवं तन्त्र विदो विदुः ॥ २७-३१ ॥

·त्रिपुरासारसमुच्चयः । मुक्तिकरं पञ्चास्रं हयकोणञ्चह राज्यदा योनिः ॥ ३६ ॥ इति श्रोत्रिपुरासारसमुच्चये नवमः पटलः । दशमः पटलः । नित्ये नैमित्तिके च प्रविमलसतयः प्राहुरेकेऽब्धिकोणम् कुण्डं हस्तप्रमाणं स्मरटहमदृशं चाय वृत्त प्रशस्तम् । षटकोणं चाईदोषाकरसदृशमथ स्थण्डिलं त्निमाला- यामं नाङ्गाष्ठपर्वोन्वतमपि सुपमं निर्मितं वालुकाभिः ॥ १ ॥ चतुष्कोणमधाङ्ग लोत्स धमेके बुधा हस्तविस्तारयुक्त तदाहुः । तत: शोधनं क्षालनं चापि कुर्य्या- तथा प्लावनं चापि कुण्डस्य विद्वान् ॥२॥ तिम्रतत्र लिखेदुदग्गतगिखारखा हृदा वहिषा प्रागग्राश्च तथा चतुर्मुखयमश्यामाकरा देवताः । तासां वरिपोर्हरिद्गशिखोयामध्यमव्योत्तराः काम्यविशर्षि कुण्ड विशेषमाह समिजिकरमिति। मनमिज करम (म यातधानि कुगड जातिविशेषे कण्ड विर्शपमाह चतुर समिति ॥ ३२-३६ ॥ इति श्रीविषुरासाररामुच्चयटोकाया पदार्थादर्श नवमः पटलः ॥ ८ ॥ - एवं मण्डपकुण्ड विधानानन्तरं रघण्डिल विधानं होमविधानञ्च वक्तमुपक्रम नित्ये त्यादिना । नित्ये नैमित्तिकै हस्त प्रमाणे कुण्डमाचार्याः प्राहुः । वालुकानिर्मित स्थाण्डलप्रमाणमाह स्थण्डिल मिति ॥ १ ॥ कुण्डशीधनप्रकारमाह तत इति, कुण्डू राण्डलं च तत्वा नख के शलोधाश्मादौन संशोध्य गोमयाम्भसा कुण्डमुपनिष पण्डिलं चाभ्युक्ष्य वायुवीजन संशीध्य वरुणवी जेनामावन तत्वा हुदा हृदय सगा नम इति मन्त्रेण वहिषा हिंग णित कुशेन दक्षिणाय पश्चिमादिगूर्वाग्रम मेण रेखावयं विलिख्य नासां दक्षिणा- ·दशमः पटलः । ७८ श्रीशादीशसुगधिपा इति तथा प्रागग्ररेखाधिपा: ॥ ३ ॥ अभ्युक्ष्य मूलेनाम्भोभिगन्धादैम्तस्य मध्यमभ्यर्थ इह नीलनोरदाभां ध्यायेद्दागोखरीमृतुनाताम् ॥ ४ ॥ जातं मार्तण्डकान्ताडुतवहमरणे: थोत्रियागारतो वा क्षेत्राविक्षिप्य पात्रे बरकनकमये ताम्रपाऽथवापि । मृत्पात्र वा निधायामलविपलमतिङ्गिवोजेन मन्त्रो क्रयानां त्यजस्तत्तदनु च मनना शोधयेद स्त्रवण ॥ ५ ॥ कवचेन ततोऽवगुण्ठा पश्चाट् यतात्मा परिदृश्य धनुमद्राम् । अस्को कारण ततो विदध्याजलवोजन मविन्द ला शानो: ॥६। प्राविण्याचिः परिभाय म.म्यग वागो व व्या: कुण्ड मध्ये स्वितायाः । योनावनं विन्धमत् स्वाभिवः स् पश्चादग्नि मूलमन्त्रेग रन्त्री ॥ ७॥ दत्तगग्रेषु मध्यपयिमप्रवभागगताना कण नायममोमाः पशिमादिपवाग प म दक्षिात्तगणां दिशः श्रीश मगविपादेनत: रमनल तती दत्तिणभागन गमपश्या सातादीन हीनद्रव्याणि संस्थाप्य वामभाग वा ग्रान् दर्भानाम्तोग्य तदुपरि यी ती निपातान् तीर्थ जननाच यं पूर्वोतो ट्रव्यजातम्। पात्राणि च प्रोनमन्त्र मा मम्मी न्य कुण्ड स्थाण्डलयोरन्यतम मध्ये गन्धादिभिग्यच्च ॥ २ ॥ ३ ॥ वागीश्वरीमृतुम्नातां वागीश्वरण संयुक्तां विभुनाम् उत्पलधारिणीमिति ध्यात्वा ॥ ४ ॥ मूर्यकान्त सम्भवं अरगा: शीवियो हाना एकमग्निमानीय पगिवीजन पात्र निधाय ऋज्यादन किनिद्दारखगड' परित्यज्य अस्त्रेण सञ्छाद्य ॥ ५ ॥ कवचेनावगुराहा अमृतवीजन धनमुट्रया अमृतीतत्य उल्याप्य प्रार्दा क्षण्य कामगा म्थण्डिलकुण्ड परिभ्राम्य स्वसम्मुखं कवा। स्ववीजबुद्ध्या कुण्डमध्ये देया यांनी तत् समर्पयेत् ॥ ६ ॥ ७ ॥ .

·त्रिपुरासारसमुच्चयः । हृन्मन्त्रेण समाहितोऽथ जुहुयादाज्येन सप्ताहतो. गर्भाधानमिदं सितेतरगतेः सम्यक् कृतं स्यादिह । एवं पुसवनं ततो वितनुयान्मन्त्री तु सौमन्तकम् तेनेवास्य तु जातकर्म विधिना बहेविदध्यादिह ॥८॥ सतः सप्तहस्तं त्रिपादं विशीष चतुभिर्विषाणैस्त्रिधाबद्दमिदम् । पिगङ्गेयतं लोचनैस्तकसंख्येविनाशं रणन्त चतुःश्रोत्रमग्निम्॥८॥ रक्ताम्ब जास्यं परिमंम्बितेकपादञ्च पृष्ठेन गतं वृषेन्द्रम् । स्वमम खं दक्षिणगैश्चतुभिर्वामेस्त्रिभिर्बाहुभिरप्युपेतम् ॥ १० ॥ शक्ति रन्ध सुनुवौ मव्यहस्तैर्वामैहस्तैस्तोमरं तालान्तम् । मपिः पूर्ण तप्तसौवर्णवणं पात्र स्वाञ्च सप्तजिह्वां दधानम् ॥११॥ या माहिरण्या कनका च रक्ता दृष्टा च सव्याननगा रसज्ञा । या सुप्रभाख्या रमनातिरता वामाननस्था बहुरूपिका च ॥१२॥ तत्र योगपीठमभ्य च्य पश्चाद्दे वस्य देव्याश्व दद्यादाचमनादिकम् । ज्वालयन्मन नानेन तनग्निमय देशिकः। ओं चित् पङ्गल हन हन दह दह पच पच सवा- ब्रानि ज्ञापय स्वाहा। अग्नि प्रज्वलित वन्द जातवेदी हुताशनम् । सवर्णवर्ण ममल ममिडे सर्वतो मुखम् । पतिठेत विधिना मनुनानेन पावकम्। विन्य- मदामनी देह मन्त्र जिहाहविर्भजः। लिङ्ग पायशिरीवक्तवाण नेषु मर्वतः । बहिर्षीप्रमंयुक्ताः सादिवर्णाः सविन्दवः । तेन म्यूध्र अंव' य्यु मणामन्त्राः सम- विष्टा जिहा: सप्तदेशिकः। पूर्वोक्ताहन्मन्त्रण गर्भाधानपुंसवनमीमन्तोन्नयनजात- कर्मणां प्रत्येक सप्ताहुतौः कृत्वा तव गायवानुष्टु व्हतीपंक्तिविष्ट वजगत छन्दोमय- सप्तधातुम् ॥८॥ गार्हपत्याहवनीयदक्षिणाग्निमयं विपादं यजमानं प्रत्यात्मकं दिशीष चतुःशङ्गम् । वेदचतुष्टयं चतुःस्कन्ध प्रातमध्याह्न सायमिति शवलत्रयमवशरीर वेदालोकाय पन- रावबौद्धाई ईम्। हव्यस्यात्मकं विना पुंसवनवयेषु ऋग्यजुःमामाथवर्वात्मकं चत.. श्रोत्र जङ्गमदीप्यमानवपुषं वृषन्द्रपृष्ठेन गतं वरेन्द्र स्य पृष्ठ गतं तथालम्बितकपालम्, भधः दक्षिणभागेचतुर्भुजैः शक्ति बीज सुनुवौ। बामकरैस्त्रिभिस्तीमरतालवन्त' सवर्णपूसौवर्णपानञ्च दधानमित्यादि ॥ ९-११ ॥ .

·देशमः पटलः । सुतप्तचामीकरचारवर्णा स्थिता हिरण्या दिशि शूलपाणः । बैदूर्य वर्णा कनकाभिधाना या सा निषसा दिशि वासवस्य । १३ यारता तरुणदिवाकराभवर्णा सा जिह्वा हरिति सुसंस्थिता कशानोः । या कृष्णा विकसितमौलनीरजाभा सा रक्षःपरिवढ़दिग्विभागलग्ना ॥ १४ ॥ पुनरागसदृशप्रभोज्ज्वला सुप्रभा वरुणदिश्यवस्थिता । या महारजतपुष्यसबिमा गन्धवाहदिशि मातिरक्तिका ॥ १५ ॥ यथार्थसंज्ञा बहुरूपिका या जिह्वोत्तर दक्षिणतः स्थिता सा। कुण्डस्य मध्ये त्वथ सा प्रशस्ता जिह्वा हिरण्या भुवि काम- णादौ ॥ १६ ॥ स्तम्भनादिषु मता कनकाख्या हेषणादिषु मता खल रक्ता। मारणे निगदिता भुवि कृष्णा सुप्रभा बधवरैरिह शान्त्याम् ॥१७ उच्चाटनेऽतिरता या बहुरूपोत्तरी सिद्धिम् । ऋद्धि दक्षिणतः सा तनुते मध्ये शुभानि सदा ॥ १८ ॥ अन्ये त्वागमपारगामलधियः प्राहुबंधा: सुप्रभाम् हतारः ककुभि स्थितां पिळपतेः कृष्णां हिरण्यां पुनः । वारुण्यां बहुरूपिका पुरभिदो रक्तामुदोच्यां श्रिता- माग्नेय्यामतिरक्तिकाञ्च कनकां कुण्डस्यमध्ये स्थिताम् ॥ १८ ॥ जिह्वान्तु हिरण्याख्यां शान्तिकर्मणि तथा कनकाख्याम् । रतां कार्मणकर्मणि कृष्णां क्षुद्रक्रियासु बुधः ॥ २० ॥ जातवेदसं ध्यात्वायं पाद्यादिधूपदीपान्तरुपचारैरभ्यय तत: प्रागरूदग द - रकमेखलाकुण्ड मेखलाधस्तात्। हिमेखले योर्मध्ये विमखले मेखलायां परि- नार्थ यदि स्थण्डिले तदा दक्षिणीत्तरपश्चिमभागेषु वीन् परिधीन् विन्यस्य पविषिच्य ततो गर्भाधान पुंसवनं सीमन्तोनयनं पुनः। अनन्तर जातकर्म स्थानामकरण तथा ।

·त्रिपुरासारसमुच्चयः । या सुप्रभेति गदिता तामाहुर्मोक्षकारिणी जिताम् । अतिरतामाकष्टौ बहुरूपामखिलसिचिदा जिह्वाम् ॥ २१ ॥ मलङ्गरणान्वितां सर्वकर्मखेवं रूपं साधकश्चित्रभानुम् । सम्यग्ध्यायेत् सप्तजिह्वाभिर्युक्त ज्ञात्वा वाग्यतोत्तानवक्त्रम् ॥२ कुर्यान्मन्त्री जातकर्मावसाने पाद्यार्थ्याधरर्चयित्वा यथावत् । हमन्त्रेणाज्याहुतीः सप्त कृत्वा श्रीमनामामुष्य धूमध्वजस्य ॥२३ प्रागप्रेरुदग: परिस्तरदथ कुशैः सम्यक् । एकमेखलकुण्ड निशितमतिर्मेखलाधस्तात् ॥ २४ ॥ परिस्तरेद्दिमेखले द्वितीयमेखलोपरि। विमेखले तु मध्यमेखलोपरि परिस्तरेत् ॥ २५ ॥ स्थण्डिलके सिकतानामग्रे पार्खेऽथ विन्यसेत् परिधीन् । कुण्डस्य दक्षिणोत्तरपश्चिमभागेषु साधको मतिमान् ॥ २६ ॥ होतुः पूर्वं पूर्वभागं प्रदिष्टं सव्यं भागं दक्षिणं भागमग्नः । वाम विद्यादुत्तरं भागमा प्रज्ञावद्भिः पश्चिम भागमुक्तम् ॥२७ ततो वामभागे परिस्तोर्य दर्भान् पुलोमात्मजावल्लभाशागताग्रान् । तदूधै न्यसेहन्दरूपेण पात्रा- ण्यथोऽधोगतास्यानि सर्वाणि धीमान् ॥ २८ ॥ सौवर्णाण्यपि राजतान्यपि तथा पात्राणि शोल्वानि वा मृत्यात्राण्यपि शान्तिकादिषु परं शस्तानि कर्मविह। शेखक्षद्रुमशिभूरुहकतान्य तानि विहेषणो- बाटोच्छादनमारणादिषु भृशं शस्तानि पानाख्यपि ॥ २८ ॥ उपनिष्कमणं पयादन्नप्राशनमौरितम् । चौड़ीपनयने भूयी महाननिमहाव्रत- मित्यादि । प्रयोगान्त मङ्गलनामोऽर्गर्भाधामं करोमि नमः स्वाहा इत्यादि। तथाच शत मङ्गलनामानं कुण्डेऽग्निस्थापन तथेति। उत्तरी सिद्धिमिति दक्षिणतः ·दशमः पटलः । ॥ प्रथोत्तानितेष्वषु पात्रेषु विहान् जलेनैकमापूर्य तीर्थानि तत्र। सुसञ्चिन्त्य तैः प्रोक्षयेत् कूर्चदर्भ- स्तदा सव्यभागस्थितं द्रव्यजातम् ॥३०॥ साततशुद्धिः प्रविमलबुधि हुयादाहुतिसप्तकमत्र । अन्नप्राशनमथचूड़ोपनयनयोरपि विदधीतेत्यम् ॥ ३१ ॥ मोदानमङ्गलादिषु सर्वेषु सहृदयेन । तेनैव समावर्तनविवाहयोराछुतोर्जुहुयात् ॥ ३२ ॥ अमूनिति सुसंस्कृत कशानो विधिना पूर्वसमौरितासनं तत् । परिकल्पा यथावदचयेत्ता परिवारण सहाम्बिकामथान ॥३३॥ परिवारस्यैकैकां देव्याश्च दशाहुतीर्जुहुयात् । एवं भैरव्यग्निर्जनितः स्याडोममाचरताथ ॥ ३४ ॥ पालाशैर्मधुरत्त्रयेण कुसुमैः सिक्त रशेषाबरः कामांश्चम्पकपाटलाविचिकिलै: प्राप्नोति होमश्रियम् । राज्य विल्वदलैः फलैरपि तथा सामान्यमम्भोरुहै वायुः शाहलपल्लवैः सह गुड़े शान्तिं सहानस्तिलैः ॥ ३५ ॥ अघोरण द्रविणं विगदत्वं प्राप्याञ्च सिद्धार्थैः । प्रीतिं प्रियङ्ग पत्रः पुत्रान् सौख्यं फलैर्मनुजाः ॥ ३६ ॥ लाजैः सौभाग्य धान्यहोमन होमात् पुष्य र्यक्षलोकाधिपत्यम् । मर्त्यः पुनागैरतिविद्याधरत्वम् पुष्प मालत्याः सिद्धगन्धर्वलोकान् ॥ ३७ ॥ भ . स्थिता सा उत्तरे मध्ये च ऋद्धि सिद्धिञ्च तनुते । श्रीमन्नामेति पमुष्य धम- ध्वजस्य वरु: श्रीमन्नामासि मङ्गलनामासीति शारदातिलके राघवभः । परिधी- निति प्रादेशद्यपरिमितयशीयकाष्ठ शेलुः कृतविशेषः । शैलुः श्रेमातक: शीत ·८४ . C त्रिपुरासारसमुच्चयः आवष्टियक्षिणीनां धिमधुरसहितैरर्जुनैः सर्षपैः स्याद वेश्या वश्या भवेयुहयरिपुकुसुमैः किंशकैश्चापि होमात् । वश्याः स्युः कर्णिकारैरथ धरणिमुराः क्षत्रियाः कांसमर्दै- वैश्यानां किदिरातैर्गण इह वशग: पाटलाभैश्च शूद्राः ॥३८॥ छागलाङ्गजजाङ्गलहोमात् परराष्ट्र खवशं भवेदशेषम् । अथवारिवलं पराख्नु खस्यान्मधुराक्तन महापललेन वापि ॥३८ कटुत्रयपत्रनिम्बकेश: सगुड़ रपलान्वितैर्निशामु । कटुतैलविमिश्रितैश्च होमादरयस्त्रिमुनिवासरान् मियन्ते ॥४०॥ नग्नजिदस्थ्यजरो हरिद्राकण्डनकैर्विहितः किल होम: सप्तदिनात् प्रतिपक्षन्टपाणां स्तम्भनकृत् प्रबलस्य बलस्य ॥४१॥ माषेमू कत्व कोद्रवैर्व्याधिबाधाम् आतङ्कार्तिः स्यात् कलायैस्तु होमात्। उन्मत्तः स्यादक्षजाभिः समिनि- मृत्युः सप्ताहाच्छ। मलौवक्षजाभिः ॥ ४२ ॥ कपिलातसंयुतमनुष्यो यवगोधूमतिलैः षड़स्रकुण्डे । नियुतं खचरत्वमति हुवा निशि चारण समाहितान्तरात्मा ॥४६ पलाशस्य काठः परिज्वाल्य हव्यासनं चन्दनाम्ब क्षितेर्बन्धुजोवैः । समस्तानि भूतानि वश्यानि होमाद्भवेयुः प्रियङ्गुप्रसूतैश्च तहत् ॥४४॥ खशाखः उद्दाली बहुवारकः इत्यमरः । क्षुद्रमंशाता इति यस्य प्रसिधिः । शिफः क्षुप इत्यमरः । शिग्रुः शैलज इति ख्याते । विचिकिलः पुषविशेषः बन्धु जीव इति केचित् । कासमदः कालकासुन्दापुष्य : । किनिरातः पुष्यविशेषः छागलाङजं छागमांसं जङ्गली द्रव्यविशेषः पूर्ववत् । अथवेति परिक्लं शचुबलं परामख स्यात. मधुराक्तन महापलल महामांसम् पतएव वैद्योक्तशास्त्रे ब्राह्मणे च तथा तैले मांस चेत्यादिषु महच्छब्दी म दौयते, तथा, कटुवयनिम्बपवकेशैरपलान्वितः ·त्रिपुरासारसमुच्चयः । ८५ नरो भक्ष्यभोज्यानपानानि हुत्वा परां सम्पदां प्राप्नुयादव लोके वटोदुम्बराबरैः स्वादुवर्गान्वितैः कल्यता मल्लिकाभिर्यशः स्यात् ॥४५॥ तुष्टिर्नीलाम्ब जोमात् स्वादचिरेण स्वशक्तिमुपेतम् । वृताहुतिद्विगुणितषोड़शाङ्गुलोबतिर्वरा तत इह मध्यमाईत: ४६ गजाडलोबतिरधमा तिलोव तथैव माविकमपि पञ्चगव्ययुक् । एक बुलकं पयसो दनो रसमक्षवञ्च तहत् ॥ ४७ : एकैकापूपलिकापायसमक्षप्रमाण च । कदलीफलमेकैकं नागरग मातुलुङ्गञ्च ॥ १८ ॥ पनसं दशखण्ड स्याद्गुणखण्ड' स्यात् फलं वैषम् । कर्कटिकागुखखण्डात् दलपुष्पफलान्यखण्डानि ॥ ४८ ॥ चतुरङ्गुष्ठसमानव्यञ्जनपिण्याककशराच । चुल्वकार्वा हि तिला: प्रसूतिमिताः शक्तावो गदिताः ॥ ५० ॥ लाजाः स्युर्मुष्टिमिताः कर्षाय: सर्षपाः प्रोक्लाः । कर्षप्रतिमा मुद्दा माषाच बोहयो मुष्टिमिताः ॥५१॥ षोड़शनरपतिमाषा नोधूमाश्च रक्तशालयस्तहत् । सप्ताष्टी वाय वा सवाः पञ्चशो भणिता: । ५२॥ अपलं गुड़मान मुख्य तण्डुलाः प्रोक्ताः । कुटुमसगमदचन्दनधनसाराथनकमात्राः स्युः ॥ ५३ ॥ बरमांस गोमात् भवयः विसप्तवासरात् एकविंशतिदिवसात् प्राक् मियन्न । तथा माजिदखि कार्पासवौज कैचिदुद्राक्षफलम् पजलीम हरिद्राखणविहिती होन: समाहात् प्रति प्रतिपक्षपाणां स्तम्भनकत् प्रबलस्य मांसहोमात् सुकरम्। पच. मावड़ासमितिः निश्चिारण डायो वायौ गते । १२-४४ ॥ द्रव्यपरिभाषमाइ। वृताहुतिहिगुचितपीड़शा लोग्रसि: हाचि'भदा लोषि- धारा एवम्भूता पाहुतिर्वरा श्रेष्ठा अन मध्य तथा तिलोड़व' तैलं माचिक " ·दशमः पटलः । । वदरफलप्रमाणं पुरं हिखण्ड कपित्थफलकम् । मातकं पिशाचतरु त्यत्वान्येभ्यः समाहरेत् समिधः ॥५४ गोपुच्छमीषिकांश्च त्यक्तान्यटणं परिस्तरणम् । एधांसि हिरण्यायां चरुमाघारांच कनकायाम् ॥ ५५ ॥ बहुरूपायां जुहुयात् सिद्धार्थवैणवांश्च रक्तायाम् । कृष्णायामिह लाजान् शक्तून् वैशप्रभायाञ्च ॥ १६ ॥ अतिरक्तायां तु तिलान् सर्वद्रव्याणि कनकायां वः । कर्ण होमे व्याधिबाधा नेवेऽन्ध नामिकायाश्च व्याधिः ॥ ५७ ॥ द्रव्यच्छेदो मस्तके स्यान्मुखान्तोमं कुर्यात्तेन नित्य विपश्चित् ॥५८॥ भेरीवारणवारिदध्वनिनिभो वह्न ध्वनिः शोभनो- वर्णः स्वर्णनिभः शुभोदयकरः सिन्दूरवर्णः समम् । उद्यद्भास्करसन्निभश्च धुमृणक्षीनेन्द्रगोपारुणो गन्धश्चम्यकपाटलाविचिकिलेराज्येन तुल्योऽपि च ॥५॥ मधु पञ्चगव्य' मूकत्वहरणे तथैव पूर्ववज्ज्ञ यम्। उदम्बराग्रान् उडम्बरसमिधः सया एकमेकं जुहुयात्। व्यञ्जनं सूपादि पिण्या कमनं कशरास्तिलतण्डुलाः चतु- रजलसमाना: चतुःपूर्वपरीताः। कर्षाई इति पशौतिगुनापरिमितशास्त्रोक्त- सोलकइयं कर्ष इति श्रतएव श्रुवलक्षणे कोद्युग्राहि तच्छिर इत्युक्त' कइयं धूक्तिः । पोडशमाषकपरिमिता राजमाषाः । रेणयवा: चूर्णयवाः पुरं गुग्गुलुः नेमात पूर्वोत्तहचविशेषः। पिशाचतकः वहड़ा। गीपुरमीषिकान् वणशेषान, वका अन्य- हमपरिसरणम् एधासि सप्तजिमायां पृथग् द्रव्येण होतव्यं तदेवाह हिरण्याबा पद कनकायाम् पाघारं तप्ततं दद्यात् । कर्णादिहोमे भूषणमा पर रिति ॥ ४५-५८॥ बनिफलमाह मेरीनि। भेरी वाविशेषः वारणी हस्ती। वर्णफलनात वर्ण इति। अस्त्र प अस्त्रमन्त्रेण चक्रपूर्जा दशदिग्बन्धनच कुर्यात् । दोषशानी Prod ·त्रिपुरासारसमुच्चयः। पुवागनागकेशरगुग्गुलुगन्धोपमञ्च सिधिकरः । छत्राकारा तु शिखा शिखिनः शुभदाथ कल्पना च भवेत् ॥१०॥ धूमोऽग्ने : कुन्दनिभः शुभफलदः काशकुसुमसङ्काशः । खरवायसरवसदृशो वः शब्दो विनाशकरः ॥ ६१ ॥ कृष्णो हुतवहवर्णो यजमानं नाशयेदचिरात् । पिङ्गो वहुरोगकरो रौप्याभो राष्ट्रहानिमपि तनुयात् ॥ ६२ ॥ विष्ठामदृशो गन्धो वङ्गेर्दुःखानि विदधाति । मूत्रसमो बलहानि स्वेदजे शुभविनाशनं कुर्यात् ॥ ६३ ॥ विच्छिन्नाग्ने मत्यु शिखा सुवृत्ता करोति बलहानिम् । शुकपिच्छाभो धूमो वॉर्वाहानिहाश नाशयति ॥६४॥ कुर्यात् कपोतसदृश: सपोटयोनिर्गवां नाशम् । श्रावतः शुभफलदः प्रदक्षिणो वौतिहोत्रस्य ॥६५॥ विद्युत्पाते दर्दुरे विस्फूलिङ्ग आनय स्थाडोमकाले कशानोः । वामावर्तो विग्रहो हामयुक्त होतुर्भीति: सम्भवभूतसङ्घात् ॥६६॥ वस्वधिकं शतमाज्यै जुहुयात् शान्तिकामेषु दोषेषु । अस्त्रेण साधकेन्द्रस्तव्यादर्थ चक्रपूजाञ्च ॥ ६७ ॥ वशो भवत्यवश्य भूमिपतिलक्षहोमन । लक्षाईनामात्यः सामन्तो लक्षपादन ॥६॥ षड्भिः सहस्र भू पतिपत्नयो वश्यास्तदीयपुत्वाच । एकसहस्रहोमात् सुभगा गणिकाच वश्याः स्युः । ६८ ॥ नियुतैर्दशभिर्भवन्ति सर्वे वशा नाकसदः सुरेन्द्रमुख्याः । नियुतैस्त्रिभिरेव देवपत्नयो सुनयश्चापि प्रथान्यदेवता ॥ ७ ॥ गन्धर्षसिद्धचारणगणास्परसो हृषीकलक्षण । विंशतिलवंशगा भवन्ति विद्येश्वराः सर्वे ॥ ७१ ॥ লাল লিঙ্গসন্ধ্যা সলনি। সন্মান্ধী দুলাপাত্মীয় ·TAKRISHNA MISSION INSTITUTE दशमः पटलः। “ नियुतैः शताईसंख्येः सदाशिवाभोगनेवकमलभवाः । वश्या भवन्ति नः कोटिभिराम्रोति शाखतं धाम ॥ २ ॥ पूर्णाहुतिमथ हुत्वा पुररिपुदयितां विसृज्य दृढभक्तिः । सदनु समाहितबुद्धिः स्वाहानाथं विसर्जयेमन्त्री ॥७३॥ सपरिस्तराननुहोमे नित्ये परिधीब दहेन्मतिमान् । नैमित्तिके तु होमे परिधीन् परिस्तरान् दहन्मन्बी ॥ ७४ ॥ सुधाकर चाथ समर्थ देवी मृत्यश्च गौतैः स्तुतिभिः प्रणम्य । उहास्य मूलेन गुरूपदिष्टकादम्बरीभिर्जुहुयाभनखी ॥ ७५ ॥ जन्माधारग्रहोदरादजमुखवासान्तमाधान्तया हत्था जल्पति शक्तितन्त्रनियतः सूवाक्षमालायुतः । मन्वय स्ववशोहत: प्रतिपदं सत्प्रत्यगाथासुखम् लिच स्थितमव्ययं विजयते नित्यो नपात् त्रपुरः ॥७॥ पति श्रीनागमविरचिते त्रिपुरासारसमुचये होमविधानं नाम दशमः पटलः। अजमुखवासाम्तमावानया पनमुख मूलाधारमबारम्प, बदन्तर्गतं वास तदन. गैतमावया तेजोरूपसूचशिखया चाहत्या पौनापुचे खरको मन्त्रः प्रतिपदं प्रत्येक द्रव्य विजास्थितं विषयीपरि यत्तेजः तस्यीपरिस्थितं प्रत्यगाशामुख सर्वतोमुख तिमीविशेषवं जपति नही करीति कीहक्मनः शतितम्बनिहितः कुशलः सथा सूबाचमाखायुक्तः सूत्ररूपाकारा चकारादिचकारान्तवर्णमालायुक्तः। एवं चिन्तन निवजपरूपी भवति ॥ ५७-०६॥ इति धौगोविन्दाचार्यविरचिताय विपुरासारसमुचवटौकाया पदार्था- दर्भ दशमः पटलः । समाप्तोऽयं अवः। LIBRARY THE CALCUTTI

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·MISSION INSTITUTE
X 9'SHNA
LIBRARY
TE
4 CURI

·No text on this page.