·श्रीरघुनन्दनभट्टाचार्यविरचितं
दायतत्त्वं
श्रीयुनकमिट्टिसावानुचया
कलिकाताराजधान्या इडुकेशन मुद्रायन्त्रालये
श्रीलक्ष्मीनारायणशर्मणा शोषितं मुद्रितश्च
॥ सम्बत् १८८५। शकाब्द१७५०॥

·॥ अथ दायत त्वस्य सूचीपत्र ।
पृष्ठाकाः पत्रकाः
१२
}
प्रकरणं
दायभागशब्दार्थकथन
तच खत्वविचार.
भागविशेषकथनं
एकदमस्यादिविभागकथनं
खखंदेशजात्यादिव्यवहतशास्त्रेण
दायभागनिर्भयकथन
पितविमामथनं
विषमविभागे विशेषकथनं
अयथाशास्त्र विभागे पितुर्नप्रभुलं
विषमविभागनिषेध
पैतामहमन्येईत पित्रोद्धृतं]
सदकामतोन विभजनीयं
अनुपि मश्यादा पितुरेवसाचन्छ
भाचायुद्धृतस्थावरविभागकथन
१०
१३
v.r
१६
-
१

·॥दायतत्वस्य सूचीपत्र। १४ ८ प्रकरण पृष्ठायाः पयहाः पित्तविभागे विमातुर्भागमाभिः पैतामहधने पितापुत्रयोस्तुल्यं खामिलं १० पैतामहे पितभीगदयकथनं १२ पितामहधनविभागकाल: १२ विभागानन्तरजातस्य विभागः श्रीरसेन महदत्तकादेविभागकथनं १४ सदस्य दासीपुत्रविभागकथन १५ अनियोगोत्पत्रक्षेत्रजस्सी रसेन सह विभागकथनं उपरते पितरि भ्रातृणां विभाकः सण दबा शेषं विभजेत् मातरि जीवनयां विभागोन धमर्थः बदितु विभज्येतं तदामातु. १६ १४ पुत्रतुवामप्राप्तिकथन दिप्रकारविभागकथन क्येष्ठप्रसशा अप्राप्तववहारादीनां व्यवस्था विभागमनीहमातस्य व्यथा संजतचाचाहीनां संस्कारकव १८ १६ १८ १७.

·दावनवखसूचीपत्र। १५ २४ ५ २४ प्रकरणे पृष्ठाकाः पत्यका विभागानधिकाट्रिकथन विभाज्याविभाज्यकथनं २९ विद्याधनकथनं अर्जकस्यांशयकथन गोपचारादीनामविभाधल १६ आधारपधनानि विशेष कथन २६ १४ कुखोपार्जितविद्यालयधनेविभागकथ १८ माधारणस्थावरख देयादेयकमनं अमुस्काले एककर्डकथावरविक्रयामुमत २६- कुटुम्बाचनादिक खामिनादे विभागसन्देशनियकथन विरमोषितस्यावय वंशस विधाय ५ भोगनिहाविद्धकथन पुरषिकभोगकथन ३५ १० भुक्तिमोधनकचन. विभागकाले निता। पवादवगतस्य विभाग हराबारक कभुक्रवचन विभागप्रवेशः निधिप्राशिवले व्यवखाकचनं १६ 4 १७ ·8 ॥ दायतत्वस्य सूचीपत्र । o प्रकरण पृष्ठाडाः पहला अथ स्त्रीधनकधनं स्वीधृतालङ्कारोन विभजनीयः ४२ सौदायिकधनकथन ४१ ५ स्थावरे विशेषकथन ४२ १३ व्यभिचारिस्त्रियै स्त्रीधनेनाधिकार: ४२ दुर्भिचादी व धने पत्युरधिकार ४२ स्त्रीधनाधिकारिकथन ४२ अथ तुकधनाधिकारिकथनं ४३ बाहयादिपञ्चकविवाहकाखलब्ध ४५ धने पुत्राद्यभावे भरधिकारः प्रासुरादित्रयविवाहबन्ध ४५ धने मात्राधिकार কলাথিক্কালিন ४५ पूर्वोक्तानामभाव स्त्रीधनाधिकारिकथनं ४५ अथा पुत्रधनाधिकारिक्रमकथन se मुंसृष्टिविभागकथन ५४ संसृष्टिलक्षणकथनं खावर विशेषकथनं १५ संसष्टिविभागे ज्येष्ठविभागनिषेधः ५६ . ४

·॥ दायतत्वस्य सूचीपत्र।
१०
प्रकरणं
पृष्ठाकाः पयकाः
मरष्टिनांमध्ये येनविद्याशौर्यादि
५६
माधिक खधं तस्यभागइयं देवं ।
सवर्णधातृणां विभागे ज्येष्ठभागकथनं ५६
१५
शूद्रस्य ज्येष्ठाशनिषेधः
५६
संसृष्टाससृष्टमोदरामोदर
विभागकथन
भातृणाममामोदरभातृपुचलाधिकारः ६०
पितामहाद्यधिकारकथनं
अथ-मातामहाधिकारकथन ६१
प्रात्मबग्वादिकथन
१२
मृतोपकारार्थ दानाद्यनुमत
इतिदावत लय सूची समाधा।
हरायोदर
५८
६२

·॥ॐनमः श्रीकृष्णाय॥
प्रणम्य सच्चिदानन्दं वासुदेवं जगत्यति । दाय
भागस्मृतेस्तत्त्वं वक्ति श्रीरघुनन्दनः॥निरूप्यन्तेऽत्र
संक्षेपाहायभागविनिमयः पिढकृतविभागश्चभान
भागक्रियास्तथा॥ अनधिकारिणोभागेष्वऽविभाज्य
विभाज्यता । विभक्तसंशयच्छेदोविभागोनिहुतस्य
च.॥ स्त्रीधनं तदिभागा:ऽपुत्रधनाधिकारिणः ॥
॥ अथ दायभागः॥
तत्र नारदः। विभागोऽर्थस्य पिव्यस्य पुत्रैर्यत्र
प्रकल्प्यतेदायभागइतिप्रोक्तं नदिवादपदंबुधैः॥

·२
॥दायतत्त्वं ॥
अधनं । पित्यः पिलसम्बन्धालब्धः । यत्र
विवादपदे। दीयते इतिव्युत्पत्त्थादायशब्दः । तत्र
ददामिप्रयोगोगौणः।मृतप्रजितादिखत्लनिवृत्ति
पूर्वकपरखलोत्पत्तिफलसाम्यात् । नत मतादीनां
खत्वध्वंसफल कान ममेदमितिसंकल्पात्मकस्यागस्त
बास्ति । एवं सवने दायपदप्रयोगात्पूर्वखामिनः
खत्वापगमोऽवसीयते । तत्रान्येषाञ्च पूर्वखामि
सम्बन्धाधीनं खत्वं जायते ॥
सेवाजेषु तगामीझार्थीभवतीति बौधायन
वचनात् ॥
पिलखत्वोपरमे पुत्रेषु विद्यमानेषु पुत्रगतं
तखत्यास्पदं धनं भवतीत्यर्थः। यत्तु मिसाचाराया
उत्पत्यैवार्थ स्वामित्वाल्लभेत त्याचा इति
गौतमवचनं तदपि पिट खलीपरमेऽनजत्वचेतु
बेनोत्पत्तिमात्रसम्बन्धेनान्यसम्बन्धाधिकेन जनक
बोचाणां खामित्वाइनं पुन्बोलभेत वाचसमन्धी
व्याचार्यामन्यन्ते । नच पिलखत्वं विद्यमानेऽपि
अंगाना नबने पुत्रखत्वमितिबाचं । देवचवचम
विरोधाती
--

·३
॥दायतत्तं ॥
तद्यथा। पित£परले पुत्राः विभजेयुईनं पितः।
अखाम्यहि भरेदेषा निषेपितरिस्थिते। निषे
ऽपतिते। अतएव विभागं प्रक्रम्य नारदःविनष्टेवा
प्यशरणे पितर्युपरतस्पृहे। विनष्टे पतिते। अशरणे
गृहस्थाश्रमरहिते । तेन भरण पातित्यगाईस्थ्थे
तराश्रमगमनः खत्वध्वंसे उपरतस्पृहे सत्यपि
खत्वे खगतधनेच्छारहिते च पुत्राणां विभागमाधि
कारः। अत्र पतितानामपि खधनसाध्यप्रायश्चित्त
बुन यातित्वेन खत्वनागः प्रायश्चित्तवैमुख्खे बोध्यः
खत्वसमानकालोनच्छामागभावासमानकालीने
छाध्वंसत्वमुपरतस्पृचत्वं । अबोपेक्षया खखे
नाशित कुपरिच्छया वखत्वमिति बोध्यं । तस्मात्
देवलवचनेपितरिविद्यमाने तड्वने पुत्रानामखाम्य
श्रुतेः उत्पत्यैवार्थ खाभित्वालभेतरत्याचा इति
गौतमवचने पिवखत्वोपरमानन्तरमेवजन्मना
पुत्रखत्वसम्पादनात् स्वामिलेन तेईने पुत्रोलभेते
लेतपरं । नतु पिलखत्वकाले जन्मानन्तरं । नारद
प्रथमवचने 'पिटपुत्रेतिसम्बन्धिमात्रीपलक्षणं ।
दायभाममुपक्रम्य पत्नीदुहितरश्चैव पितरोधातर

·8
॥ दायतत्त्वं ॥
स्तथा । तत्सुतीगोत्रजोबन्धुशिष्यसब्रह्मचारिणः॥
एषामभावे पूर्वस्य धनभागुत्तरोत्तरः। ख-तस्य
छपुत्रस्य सर्ववर्णेष्वयविधिः॥हतियाज्ञवल्क्योक्तः।
उत्तरोत्तर इतिविमाश्रुतेः पूर्वस्येत्यत्रापि तथा
तेन यचद्रव्येयत्स्वामिनः पुत्रत्वादिसम्बन्धाधीनं
तत्वत्वोपरमे तत्सम्बन्धिनःखत्वं तत्रतं प्रति
निरूढीदायशब्दः । पुत्रत्वादिसम्बन्धाधीनं नत
क्रयाद्यधीनं खखोपरमे नतु पतिखत्वसमकालीन
पत्नीखत्वयुक्तीगतत्र विभागस्तु सम्बन्ध्यन्तरसमावेन
भूहिरण्यादावुत्पन्नस्य एकदेशगतरूत्वस्य विनिग
मनाभावात विशेषव्यवहारानईस्य गुटिकापाता
दिना अमुकस्येदमितिविशेषेण भजनं खत्वज्ञापन
मितिवदन्ति तन्न समीचीनं । यत्रास्यखत्वं तत्रैव
गुटिकापातरतिकथं वचनाभावानिश्चेतव्यः। यत्र
बा पितुर्निधनानन्तरं तदीयाश्वयोरेकतरमादाय
भात्रा यदर्जितं तत्रार्जकस्य द्यावंशावपरस्यैका
सर्वसम्मतः तत्र यदि प्राचीनधनविभागे गुटिका
पातादर्जनसएवाश्वः पश्चालब्धः तदाप्रादेशिक
खत्ववादिमते प्रागजकस्यैवसोऽश्वइति तेना

·॥ दायतत्त्वं॥
५
जितधने कथं भ्रान्तरस्यभागः । यदि चार्जके
तरेण सोऽश्वोलब्धः तदा तेनार्जितधनस्य सम
भागोयुक्तः। एकस्य खायासेन अपरस्थाश्वायासेना
र्जितत्वात् वस्तुतस्तु पूर्वखामिखत्वोपरमेसम्बन्धा
विशेषात् सम्बन्धिनासर्वषनप्रसूतखत्वस्य गुटिका
पातादिना प्रादेशिकस्खत्व व्यवस्थापन विभागः ।
एवं कृत्वधनगतखत्वोत्यादविनाशावपि कल्प्येते
संस्ष्टताया प्रादेशिकखत्वनाशवानधनगतखतो
त्पादाविव ॥
एतच्च विभक्तीयः पुनः पित्रा धाचाचैकत्र
संस्थितः। पिटव्येणाथ वा प्रीत्या सत संखष्ट
उचते॥
इति वृहस्पतिवचने येषामेव हि पिढभाव
पिलव्यादीना पिपितामहोपार्जितद्रव्येनाविभ
तत्वमुत्पत्तितः सम्भवति तएव विभक्ताः सन्तः
परस्परप्रीत्या पूर्वकृतविभागध्वंसेन यत्तव धनं
तन्मम धनं तत्तवापि इत्येकस्मिन् कार्ये एकगृति
रूपतया स्थिताः संसृष्टाः। नत्वने रूपाणी धन
संसर्गमात्रेण संभूयकारिणी वणिजामपि संसर्गि

·॥दायतत्त्वं ॥
त्वं नापि विभक्तानां धनसंसर्गमात्रेण प्रीति
पूर्वकाभिसन्धानं विनाइत्यभिदधता दायभाग
कृतापि खहस्तितं । साधारणखत्वादेवहि ॥
बन्धूनामविभक्तानां भोगं नैव प्रदापयेत् । इति
कात्यायनवचनं यथाश्रुतं संगच्छते द्रव्यमाने
खत्वस्यापि सम्भवात् अतएवात्र चौर्यं न भवतीति
वक्ष्यते॥
एवञ्च साक्षित्वं प्रातिभाव्यच्च दानग्रहण
मेवच । विभक्ताभातरः कुर्युनाविभक्ताः परस्परं।
इतिनारदवचनेनाविभक्तपरस्परदानादिनिषेधी
ऽपि न्यायादेव संगच्छते । दानात्यूर्वमपि तड्वने
प्रतिग्रहीनखत्वसम्भवात् दानग्रहणयोरसम्भवः ।
एवं साक्षित्वप्रतिभाव्ययोज्ञेयं । खलाविशेषादेवा
विभक्तद्रव्येण यत्कृतं तत्र दृष्टादृष्टे कर्मणि
सर्वेषां फलभागित्वं॥
तथाच नारदः । भ्राढणामविभक्तानामेको
धर्मः प्रवर्तते। विभाग सति धोऽपि भवेत्तेषा
पृथक पृथक् । व्यासः स्थावरस्य समस्तस्य गोत्र
साधारणस्यच । नैकः कुर्यात्कयं दानं परस्परमतं

·॥ दायतत्त्वं॥
विना । अत्र समस्तस्येति विशेषणेन कृत्स्नधन
विषयकमेव प्रत्येकखत्वं प्रतीयते । तस्मात्तुल्य
सम्बन्ध्यन्तरसत्वे सम्बन्धिसकाशात्संक्रान्तधनं
तस्थापि ममापीति सम्बन्धिना प्रतीयते । तदिमतौ
खार्थं दानादिकं प्रतिषिद्धं । अतोनलेकदेशगत
खत्वमिति सिद्धं । भागं विशेषयति ॥
वृहस्पतिः । पिटरिक्थहराः पुत्राः सर्वएव
समांशतः। विद्याधर्मयुतस्तेषामधिकं लब्धुमईति ॥
विद्याविज्ञानशौर्यार्थज्ञानदानकष च । यस्येह
विष
प्रथिता कीर्तिः पितरस्तेन पुत्रिण, कालभेदेनापि
विभागमाह ॥
वृहस्पतिः । एका स्त्री कारयेत्कर्म यथाशेन
गृहे गृह। अत्र एकस्यापि एकस्या व्यक्तौसामयिक
नानाखत्वविनाशकल्पनं स्फुटमिति । सर्वेषा
सामयिकनामा खत्वसकोचोवा। देशादिभेदेनापि
विभागमाह कल्पतरूरत्नाकरयोः॥
कात्यायनः।देशस्य जातेः संघस्य धीग्रामस्थ
योभृगुः । उदितः स्थात् सतेनैव दायभागं प्रकल्प
येत् । भगुराहेतिमेषः॥

·॥ दायतत्त्वं ॥
॥ अथ पिकृतविभागः॥
हारीतः जीवन्नेव वा प्रविभज्य वनमाश्रयेत
वृद्धाश्रमम्वा गच्छेत् खपेन वा संविभज्य भूयिष्ठ
मादाय वसेत् यद्यपदश्येत् पुनस्तेभ्योगृहीया
दिति । वृड्वाश्रमः प्रव्रज्या। अनेनखल्पस्व विभागो
भूयिष्ठद्रव्यग्रहणश्च पितुरभिदितं ।
विष्णुः । पिता चेत् पुत्रान् विभजेत् तस्यखेच्छा
खयमुपात्तेऽर्थे पैतामहेतु पितापुत्रयोस्तुल्यं खामि
त्वमिति। स्वशातेिऽपि खेच्छयान्यूनाधिकविभागो
भक्तत्ववहुपानेनाक्षमत्वादिसलासत्वकारणात्॥
यथा कात्यायनः। जीवदिमागे तु पिता नैक
पुत्रं विशेषयेत् । निर्भाजयेन चैवैकमकमात्का
रणं विना। उक्तकारणहन्ये तु॥
नारदः। व्याधितः कुपितश्चैव विषयासक्तचे
तनः। अयथाशास्त्रकारीच न विभागे पिता प्रभुः॥
विषयासक्तत्वं सुभगापुत्रत्वादिना यत्र तु भ्रातर
एव विभागमर्थयन्ते तत्र विषमभागाभावमाह ॥
मनुः धातृणामविभक्ताना यद्युत्यानं भवेत्सर ।
न तत्र भार्ग विषमं पिता दद्यात् कथञ्चन ।

·॥ दायतत्त्वं॥
पैतामहमन्यैईतं पित्रोतं दृतदकामतोन विभज
नीयं॥
यथा मनुविष्णू । पैढकन्तु पिता द्रव्यमनवाप्न
यदाप्नुयात् । न तत्पुत्रैर्भजेत्साईमकामः खयम
जितं। तत् खयमजितमिति कृत्वा न विभजेदित्य
न्वयः अन्योद्वारे तु वक्ष्यमाणशङ्खवचनाद्यवस्था
सामान्यविशेषन्यायात् । एतत्तु स्थावरविषयं ।
मण्यादावनुट्टतेत पितुरेव खाच्छन्छ।
यथा याज्ञवल्क्यः। मणिमुक्तावालाना सर्व
'स्यैवं पिता प्रभुः। स्थावरस्य तु सा वषने पिता न
पितामहः। पितामहश्रुतेस्तवना धयमिदं। एवञ्च
पूर्वनष्टाञ्च योभूमिमेकश्चेदुङ्करछमात् । यथा
भागंभजन्यन्ये दत्वाशन्तु तुरीयकमितिशङ्खवचनं
धात्राद्यवृतविषयं। अत्र खयं तुरीयांशं गृहीत्वा
भावादिभिः सहोवती गृहीयात् अन्यथा विषम
सृष्टंस्थात् । पितुर्भागकरणे त्वपुत्रपत्यै पुचतुल्यांश
दानमाह॥
खं

·१०
॥ दायतत्त्वं ॥
व्यासः। अपुत्राश्च पितुःपन्यः समानांशाः प्रकी
र्तिताः। पितामह्यश्च सर्वास्तामातुल्याः प्रकी
र्तिताः । एतच्चादत्ते स्त्रीधने ।
यथा याज्ञवल्क्यः। यदिकुर्यात् समानांशान
पन्यः कायाः समाशिकाः । नदत्तं स्त्रीधनं यासी
भावा श्वशुरणवा।एतइचनैकवाक्यतया व्यास
वचने पितुः पत्न्यइतिनान्वयः। नच वैपरीत्यं स्पष्टस्थ
तु विधेर्मान्यैरुपसंहारइष्यतातिन्यायात् । तेन
पुत्रकृतविभाये बिमातुनीशिता स्त्रीधने दत्तत्वई
पुत्रांशस्य पन्नेदेयं ॥
अधिषिन्नस्त्रि देयमाधिवेदनिक सम। गदत्तं
स्त्रीधनं यस्यै दत्ते त्वई प्रति मिति विवाहे याज्ञ
बल्क्यदर्शनेन वहनामेकधणामकस्यापि यदु
यते । सर्वेषामेवतत्कुर्यादेकरूपाधि स्मृताः॥
इतिबौधायनोक्तन तथा प्रतीतेः पितामहधनस्थ
पौर्विभागे पितामही मानवद्भागोदेयइति पैता
महेतु पितापुचयोस्तु त्यं स्वामित्वमिति विष्णूक्तं ॥
भू- पितामहोपाता निबन्धोद्रव्यमेव वा।
तत्रस्यात् सदृशं खान्यं पितुः पुत्रस्य चोभयो। इति

·॥दांयतत्त्वं ॥
११
याज्ञवल्क्योक्तच्च । निबन्धाकरादौ राजादि
दत्तं नियतलभ्यमितिकल्पतरुतं द्रष्टव्यं । द्रव्यं
विपदरूपं भूसाइच-त् ॥
तथाच स्थावरं विपदच्चैव यद्यपि खयमर्जितं।
असम्भूय सुतान् सबीनदानं नच विक्रयः॥ इत्ये
नेषु निवन्धभूमिहिपदेषु पितामहोपात्तेषु पितु
Wथापावणपिण्डदाढत्वेन तत्पर धने खवंतथा
तन्मरणादिना तत् खत्वोपरमें तत्पुत्राणी पिट
योग्याशे सत्यपि पिलव्येऽशिता । वषय व व्यक्त
माह रत्नाकरधृतकात्यायनः। अमभक्त मृते पुत्रे
तत्सुतं रिक्थभागिनं । कुर्वीत जीवनं येन लब्धं
नैव पितामहात्॥लभेतांशंखपित्यञ्च पिटव्यात्तस्य
वा सुतात् । सति तु पितरि पार्वणानधिकारात्य
त्राणां नाशिता।एवं धनिनः पौत्रखत्वोपरमेतदंश
मात्र प्रपौचाणामंशिता । सति पात्रेतु नाशिता
इतियदा पुत्रेभ्यः खधनविभागदाने खाच्छन्द्यात्
यथा न्यूनाधिकदानं तथात्र नास्तीत्येतत्परं नतु
पितापुत्रयोस्तुल्याशित्वं ॥

·१२
॥दायतत्त्वं॥
बावशा प्रतिपद्येत विभजन्नात्मनःपितासगांश
हारिणी माता पुत्राणां स्यान्मते पती । इतिनारद
वचने पितुशित्वात्।नचैतत्वार्जितपिटद्रव्यपर।
तस्य खेच्छाखयमुपात्तेऽर्थे इतिविष्णूतखेच्छाया
उड्डामरूपायाचंशनिर्नयानईत्वात् भूयिष्ठमा
दाय वसेदित्यनेन विरोधात् किन्तु नारदवचन
द्यावंशाविति पितामहादिधनपरं॥
पितुःप्रशादाङ्गज्यन्ते वस्त्राण्याभरणानिच
स्थावरतीयत प्रशाद सति पैटके । इति
मिताक्षरातने वनमपि पितामधनपरं । पित्रा
च खोपार्जितं स्थावर दत्तं भुज्यतरवेति अन्यथा
मूलभूत श्रुत्वन्तरकल्प नापत्तः निवृत्तरजस्काया
मेवमातरि पितामधनविभागमाह॥
वृहस्पतिः । पित्रोरभावे भ्रातृणां विभागः
सम्प्रदर्शितः। मातुर्निवृत्ते रजसि जीवतोरपि
शस्यते ॥अत्र मात्र पदं विमातृपरमपि पुत्रान्तरी
त्यत्तिसम्भावनातोल्यात् । मानुर्निवृत्ते रजसोति
श्रुतेरेतद्वचनं पितामधनपरं मतुं पितृधनपर
तत्र विभक्तजस्य भागदर्शनात् ॥

·॥ दायतत्त्वं ॥
१३
यथाह वृहस्पतिः।पित्रा सह विभक्ताये सापना
वा सहोदराः। जघन्यजाश्च ये तेषां पितृभागहरा
स्तु ते॥ अनोशः पूर्वजः पित्रे धातृभागे विभक्तजः।
विभक्तजोविभागानन्तरंगीधानेन जातः। यथा
धने तथएँऽपि दानाधानक्रयेषुच । परस्परमनी
शास्ते मुक्का शौचोदकक्रियाः॥
याज्ञवल्क्यः । विभागच्चेत् पिता कुर्यादिश्या
विभजेत्सुतान् । ज्येष्ठंवा श्रेष्ठभागेन सर्वे वास्युः
समाशिनः ॥ अत्रेच्छयेति खोपात्तविषयं श्रेष्ठभा
गेन विंशोवारयुक्तभागेन श्रेष्ठसमभागा पैतामह
धनविषयौ प्रागुक्तवचनसामञ्जस्यात् ॥
एवं चोई पितुः पुत्रारिक्थं विभजेयुर्निवृत्ते
रजसि मातुर्जी वतिचेच्छति इतिगौतमवचनस्य
माटरजसोनिवृत्युक्तोः पैतामहधनगोचरत्वं तत
श्चाई पितुरिति पितुर्मरणप्रतीतेर्जी वतिचेच्छ ती
त्यत्रापि पितुरेवेच्छाप्रतीयते। तेन पितामहधने
पितरिच्छया विभागोन पुत्रस्येति सिद्धं ॥ एवञ्च
अश्वान्यं हि भवेदेषां निषेपितरि स्थिते । इति
देवखवचनं पितरनुमत्या विभागविषयकमिति

·१४
॥ दायतत्त्वं ॥
बौधायनवचनच्च पिटधनवत् पैतामहधनपर
मप्यविशेषात्। यदित निवृत्तरजस्काया मानर्यपि
दैवात् पितामहधनं विभक्तं ॥
तब विष्णुः । पिढविभक्ताविभागानन्तरोत्पन्नस्य
विभागं दद्युरिति ॥ नेदं पिढधनपरं । प्रागुक्त
वृहस्पतिवचनविरोधात दादशविधान् पुत्रानु
हिश्यदेवलः॥
सर्वे धनौरसस्यैते पुत्रादायहराः स्मृताः ।
औरसे पुनरुत्पन्ने तेषु ज्येष्ठं न विद्यते॥ तेषां सवर्णी
ये पुत्रास्तेढतीयांशभागिन । हीनास्तमुपजीबेयु
यीसाच्छादनसंवृताः । दायहराः पूशिवराः।
तेषामौरसव्यतिरिक्तानी मध्ये ये पितुः सवर्णास्ते
सत्यारसे हतीयामराः॥
अत्रापि विशेषमाह मनुः। औरसक्षेत्रजौ पुत्री
पिटरिक्थस्य भागिनौ। दशापरेच क्रमशोगोत्ररि
क्यांशभागिनः। सन्ततिकारकत्वेन धनिदेयपिण्ड
दाढत्वेनच प्रथमं पुत्रिकापुत्रस्य तदनन्तरं दत्त
कस्य गोत्ररिक्थयो गित्वं । क्रमशः पूर्बपूबी
भावे परम्परः इत्यं क्रमेण गोत्रधनयोगिनः॥
हद्रस्य दासीपुत्रविभागमार॥

·॥ दायतत्त्वं॥
याज्ञवल्क्यः जातोऽपिदास्था नेण कामतों
ऽशहरोभवेत् । मृते पितरि कुर्युस्तं धातरस्वई
भागिनं । अभावकोहरेत्मय दुहितृणासुताइते।
कामतःपितु रिच्छातः। अंशहरः पुत्रान्तरतुल्या
शहरः। सतित दौहित्रे तस्यैव खीयसन्तानत्वात् ।
दासीपुत्रस्यापरिणोताजातत्वात् । तयोस्तुल्याशित्वं
युक्तमिति । अनि योगोत्पन्नक्षेत्रजस्यौरसेन सह
विभागमाह मनुः। यद्येकऋक्थिनौ स्यातामौरस
क्षेत्री सुतौ । यद्यस्य पैक रिक्यं सतगृहीत
नेतरः। एकऋक्थि नो एकस्या जाती ऋक्थिना।
यस्य वीजाद्योजातः स तस्य ऋक्थं गृह्णीयात् ।
इतरोऽन्यवीजजोन गृहीयादित्यर्थः । स्त्रीधने
यपिटदत्तं यवनं स्वीयै नदीजजस्तदनं गृक्षीयात्
नान्यइत्याह नारदः। द्वौ सुतौ विवदेयाता दाभ्या
जाती स्त्रियाधने । तयोर्यद्यस्य पित्यं स्यात् सतह
हीत नेतरः॥
॥ अथोपरते पितरिधातॄणां विभागः ॥
तत्रदेवलः। पितhपरतेपुत्राविभजेयुद्धमंपितः।
पितुःशकाशादागतधनमित्यर्थः॥

·॥ दायतत्त्वं ॥
नारदः। यच्छिष्टं पिलदायेभ्यो दत्वर्ण पदक
ततः। भ्राटभिस्तविभक्तव्यमणी नस्यायथा पिता।
पिटदायेभ्यः पित्रादत्तप्रतिश्रुतेभ्यः। ऋणीन स्था
दित्यनेनाशक्ती शोधनीयमित्युत्तमर्ण स्थाने स्वीक
तव्य। अत्र मातरि जीवन्त्या सोदराणां विभागो
न धर्म्यः॥
यथा शङ्खलिखितौ। रक्थमूलं हि कुटुम्बमख
तन्त्राः पिढमन्तामातुरप्येवमखितायाः इति ॥
अतएव व्यासः।भ्रातृणां जीवतोः पित्रोः सह
वासोविधीयते । तदभावे विभक्तानां धर्मस्तेषा
विवईते ॥ विभक्तानां खमात्रधने वैदिककर्म
करणात्तन्मात्रधर्मत्वेन तद्धिरित्यर्थः। यदि तु
विभज्यते तदामातुभागमाह।
कात्यायनः। मातापि पितरि प्रेते पुत्रतुल्यांश
हारिणी। समाशता तु मातुरप्राप्तस्त्रीधनायाः ।
प्राप्त स्त्रीधनायास्तु भागाई प्रागुक्तवचनात्। सोड्दा
रानुड्वाराभ्या दिप्रकारविभागमाइ॥
बृहस्पतिः । दिप्रकाराविभागस्तु दायादानी
प्रकीर्तितः।वयोज्येष्ठ क्रमेणैकः समापरांशकल्पना।

·॥दायतत्त्वं ॥
वयोज्येष्ठ क्रमेणेत्युद्दाराभिप्रायेण । ते वड्वाराभावो
बच्यते । समभागस्य शास्त्रीयत्वेऽप्युद्यारपक्षोभक्त्यति
शयादविरुद्ध विभागाविभागविकल्पवत्॥
यथा मनुः । ज्येष्ठ एव तु गृहीयात् पित्त्यं धनमशे
पतः। शेषास्तमुपजीवेयुर्यथैव पितरं तथा ।
नारदः। विभृयादेच्छ तः सबीन ज्येष्ठोधाता
यथा पिता धाता शक्तः कनिष्ठावा शत्यपेक्षाकुले
स्थितिः ॥ मध्यमोऽत्र दण्डापूपन्यायामिवः । सच
न्यायोयथा मूषिकस्य दण्डभक्षणं दुष्करं ननि
व्यत्तौ तत्सहचरितापूपभक्षणमितिसुकरत्वात् यथा
सम्भाव्यते तथात्रापि सहचरितैकसिद्धावपरसिद्धे
रौचित्यात तत्सम्भाव्यते ॥
अतएवाविशेषान्नारदः। कुटुम्बार्थेषु चोद्युक्त
तत्कायं कुरुते तु यः। सभाटभिर्वहणीयोगासा
छादनबाचनैः॥
एवम्भूतं प्रशंसति व्यासः। जीविते यस्य जीवन्ति
विप्रामिवाणि बान्धवाः । सफलं जीवितं तस्य
मार्थे कोन जीवति । हरिवंशे वैपरीत्याहोष
माह इन्द्रं प्रति नारदः। अन्योन्यभेदोधावृणी
ग

·॥ दायतत्त्वं॥
सुहृदा वा बलान्तक । भवत्यानन्दकृहेव दिपता
नात्र संशयः। अत्र सर्वेच्छया नारदेन सहवास
उक्तः। विभागस्तु न तथा॥
यथा विभागं प्रक्रम्य कात्यायनः। अप्राप्तव्यव
हाराणी धनं व्ययविवर्जितं । न्यसेयुबन्धुमिचेषु
प्रोषिताना तथैवच । अप्राप्तव्यवहाराणां वालाना
यस्तु स्खयोग्यतया पित्रादिधने निस्पृहः सवाल
प्रस्थादि दत्वा तत्पुत्रादे१रन्ततानिरासाय विभज
नीयः॥
यथामनुः । भ्रातृणां यस्तु नेहेत पनं शक्ता
खकर्मणा । स निभीज्यः खकादंशात्किञ्चिहत्त्वोप
जीवनं ॥
कात्यायनः। दृश्यमानं विभज्येत गृहक्षेत्रचतु
व्यदं। गूढद्रव्याभिशकाया प्रत्ययस्तत्र कीर्तितः॥
प्रत्ययोदिव्यं । एतदेव स्पष्टयति ॥
गृहोपस्करवायास्तु दोह्याभरणकर्मिणः। दृश्य
मानाविभज्यन्ते कोषं गूढऽब्रवीद्धृगुः ॥गृहोपस्करः।
उदूखलादि कर्मिणोदासादयः कोषोदिव्यविशेषः।
सतु दिव्यतत्वेऽनुसन्धेयः। प्रसिद्धमन्यत्॥

·॥ दायतत्त्वं॥
१६
नारदः। येषान्तु न कृताः पित्रा संस्कारविधयः
क्रमात् । कर्त्तव्याधानृभिस्तेषां पैटकादेव तत्व
नात् । अविद्यमाने पित्रर्थे खाशादुहृत्य वा पुनः।
अवश्यकाऱ्याः संस्काराः बाढभिः पूर्वसंस्कृतः॥
कन्याभ्यस्तु विवाहोचितद्रव्यदानमाह ॥
देवलः। कन्याभ्यश्च पिढगव्याइयं वैवाहिक वसु ।
अपुत्रकस्य कन्या खा धर्मजा पुत्रवडरेत् ॥
विष्णुः । अनूढानान्तु कन्यानी खवृत्तानुसारेण
संस्कारं कुर्यात् । एवं तुरीयांशदानप्रतिपादक
मपि विवादोचितद्रव्यदानपरं । पिडव्यातिरिक्ता
नामपि संस्कर्टत्वमाह दैतनिर्णयामृतधृतस्मृतिः।
अष्टौ संस्कारकर्माणि गर्भाधानमिव खयं । पिता
कुर्यात्तदन्यो वा तस्याभावे तु तत्क्रमात् ॥
॥ अथ विभागानधिकारिणः ॥
आपस्तम्बः । सर्वे हि धर्मयुक्ताभागिनोद्रव्य
मईन्तिायखधर्मेण द्रव्याणि प्रतिपादयति ज्येष्ठोपि
तमभागं कु तेति ज्येष्टोऽपि पुचइतिशेषः ।

·२०
॥ दायतत्त्वं ॥
तथाच वृहस्पतिः । सवर्णाजोप्यऽगुणवान् नार्यः
स्यात पैटके धने तत्पिण्डदाः श्रोत्रियाये तेषान्त
दभिधीयते॥ तत्पिण्डदाः धनिपिण्डदाः अतएव
श्रोत्रियाइत्युक्तं अगुणवान् गुणविरुवदोषवान्
अगुणवद्गासाच्छादनदातारइति रत्नाकरः एत
मतेऽपि सुतरी धनिपिण्डदाटत्वं प्रतीयते॥
यथाजलं कुलवेन तरन्मज्जति मानवः। तथा
पिता कुपुत्रेण तमस्वन्धेनिमज्जति ॥
कात्यायनः । यज्ञार्थं द्रव्यमुत्पन्नं तस्मात् गव्यं
नियोजयेत् । स्थानेषु द्रव्ययोग्येषु न स्त्रीमूर्ख
विधर्मिषु॥ स्त्रीति पत्न्यादिविशेषविहितेतरसपिण्ड
स्लीपरं तथा शास्त्रशौर्यादिरहितस्तपोदानविव
जितः।आचारहीनः पुत्रस्तु मूत्रोच्चारसमस्तु सः॥
शङ्खः । अकृत्वा प्रेतकार्याणि प्रेतस्य धन
हारकः। यानी यद्दधे प्रोक्तं तद्भतं नियतश्चरेत्॥
देवलः। मृते पितरि न क्लीवकुष्ट्युन्मत्तजडा
न्धकारापतितः पतितापत्यं लिङ्गीदायांशभागिना
तेषां पतितवलेभ्योभक्त वस्त्रं प्रदीयते । तत्सुताः
पिनदायाशं लभेरन् दोषवर्जिताः। जडोधर्म

·॥ दायतत्त्वं ।।
२१
धत्ये निरुत्माहः अन्धाजन्मान्धः जात्यन्धवधिरी
तथेति मनुवचनात् लिङ्गी कपट व्रतधारी॥
नारदः । पिटविट्पतितः पण्डीयश्च स्थादोप
पातिकः । औरसाअपिनै तेशं लभेरन क्षेत्रजाः
कुतः । पिटविट् पितरि जीवति तत्ताडनादिकत्
मृते तु तत्वावादिविमुखः। औपपातिकः उपपा
तक संसृष्टः कल्पतरुकृता तु औपपातिकइत्यत्रा
पपाचितइति पठित्वा राजवधादिदोषेण बान्धवै
यस्य घटापवर्जनं कृतमितिविवृतं । प्रकाशकारेण
उपपातकीतिपठित्वा उपपातकैर्यतइति विवृत।
॥ अथ विभाज्याविभज्ये॥
तत्र व्यासः। अनाश्रित्य पिटद्रव्यं खशक्यानोति
यवनं । दायादेभ्योन तदद्यात् विद्यालब्धञ्च
यद्भवेत्॥
विद्याधनमाह कात्यायनः। उपन्यस्ते तु याब्ध
विद्ययापणपूर्वका विद्याधनन्तुतदिद्यात् विभागेन
नियोजयेत् ॥ शिष्यादाविज्यतः प्रश्नात्मन्दिग्ध प्रश्न
निर्णयात् । स्वज्ञानसंशनादादाजधं प्राध्ययनान्तु

·॥ दायतत्त्वं ॥
यत्। विद्याधनन्तु तपाइर्विभागे न प्रयोजयम् ।
शिल्पेष्वपि हिधोऽयंमूल्याद्यच्चाधिकं भवेत्॥ परं
निरस्य यलब्धं विद्यया द्यूतपूर्वकं । विद्याधनन्तु
तद्विद्यात् न विभाज्यं वृहस्पतिः॥ यदि भवान् भद्र
मुपन्यस्यति तदा भवतएव मयैतद्देयमिति पणितं
यत्रीपन्यासं निस्तीर्य लभते तन्न विभाज्यं शिष्याद
ध्यापितात् आर्खिज्यतः यजमानादक्षिणया लब्ध
धनं न प्रतिग्रहलब्धं बेतनरूपत्वात्तस्य तथा यत्कि
ञ्चिविद्याप्रश्ने निस्तीर्णेऽपणितं यदि कश्चित् परि
तोषाहदाति तथा योयस्मिन् शास्त्रार्थे अस्मान
संशयमपनयति तस्मै धन मिदंददानीत्युपस्थितस्य
संशयमपनीय यल्लब्धं वादिनोवा सन्देहे न्याय
करणार्थमार्गतयोः सम्यनिरूपणेन यज्ञब्ध षष्ठी
शादिकं तथा शास्त्रादिप्रकृष्टज्ञानं सम्भाव्य यत्
प्रतिग्रहादिना लब्धं तथा शास्त्रज्ञानविवादे अन्य
त्रापि यत्र कुत्रंचिदन्योन्यज्ञानविवादे निर्जित्य
यज्ञब्ध । तथैकस्मिन् देये वजनामुपञ्चवे येन प्रह
यात् यल्लब्धातथा शिल्पादिविद्यया चित्रकरसुवर्ष
कारादिभिर्यक्षब्धं । तथाछूतेनापि परं निर्जित्य

·॥दायतत्त्वं ॥
२३
यलब्ध तत्सर्वमविभाज्यमितः तस्माद्यया कयाचि
विद्यया लब्धमर्जकस्यैव तन्नेतरेषामिति । प्रदर्शना
र्थन्तु कात्यायनेन विस्तारितमिति दायभागः ॥
नारदः । कुटुम्बं विभयाजातुर्याविद्यामधिग
च्छतः । भागं विद्याधनात्तस्मात्सलभेताश्रुतोऽपि
सन्॥विभृयादित्येकववननिर्देशान्न बहवः यदि
विद्यामभ्यस्थताधातुः कुटुम्बमपरीभाता खधन
व्ययशरीरायासाभ्या सम्बईयति तदा तदिद्यार्जि
तधने तस्याधिकारः। अश्रुतोमूर्खः ॥ कल्पतरुमि
ताक्षरादीपकलिकासु॥
कात्यायनः । परभक्तीपयोगेन विद्या प्राधान्य
तस्तु या। तया लब्धं धनं यत्त विद्यालब्धं मदुच्यते।।
अन्यतः पिटमाटकुलव्यतिरिक्तात् अत्र विशेष
यति सरव नाविद्यानान्तु बैद्येन देयं विद्याधना
क्वचित् । समविद्याधिकानान्तु देयं वैद्येन तड्वनं॥
तत्रोच्चरितविद्यापदमुभाभ्या सम्बध्यते तेन सम
विद्याधिकविद्याना भागोन तु न्यूनविद्याविद्ययोः
वैद्येन विदुषा पुनर्विशेषयति ।। कुले विनीतवि
द्याना भ्रातृषा पित्तोऽपि वा शौर्यप्राप्तन्तु यदित्त

·२४
॥ दायतत्त्वं ॥
विभाज्यं तदृहस्पतिः । कुले खकुले पितामहपिट
व्यादिभ्यः पितएव वा शिक्षितविद्यानां भ्रातणी
यविद्याशार्यप्राप्तं धनं तदिभजनीयमिति कल्पतरु
रत्नाकरी॥
पुनः कात्यायनः । शहरोऽईहरीवा पुच
वित्ताजनायिता । पुत्रवित्तार्जनात् । कदभिडि
तोभागप्रव्यवत् प्रकाशतरति न्यायात् पुचार्जित
वित्तात् पित_शित्वं पिनधनानुपघातविषय
भाधनोपघातविषयच्च । अर्जकस्य तु शित्वं
भ्राधनोपधाते तु तेयामप्येकाशित्वं वक्ष्यमाण
व्यारव चनात् पिाईहरवन्तु पिटरव्योपघाता
दगुणवत्त्व देति दायभागः। अनुपधाते पिताझंश
हरः अर्जकत्वात् । खयमपि चंशहरः इतरेषाम
नंशिवं भावगव्योपधाते तु तस्याप्येकांश इति
झंशाहारयोर्भेदकथनं ॥
पुनः कात्यायनः । गोप्रचारश्च रथ्या च वस्त्रे
यच्चाङ्गयोजितं । प्रायोज्यं न विभज्येन शिल्पार्थन्तु
वृहस्पतिः प्रायोज्यं यद्यस्य प्रयोजनाई पुस्तकादि
मतमूर्खादिभिः सह पण्डितादिभिर्विभजनीयं एव
मेव दायभागमदनपारिजातादयः॥

·॥ दायतत्त्वं ॥
२५
याज्ञवल्क्यः । पिलभ्याञ्चैव यहत्तं तत्तस्यैव
धनं भवेत् । पुत्रदुहिवार्यदलकारादि दत्तं तत्त
थैवेति शूलपान्यूपाध्यायाः॥
नारदः। शौर्यभार्याधने चोभे यच्चविद्याधनम्भ
वेत्। त्रीन्येतान्यविभाज्यानि प्रसादी यश्चपैडकः
प्राप्तच सहभार्ययेति भरद्वाजवचनात्भार्याप्राप्ति
काले लब्धं धनं भार्याधनमौवाहिकमित्यर्थः चोमे
इत्यत्र हित्वेति, पाठे एतत्रिकं हित्वान्यदिभजेदित्य
नुवर्तते अतएतान्यविभाज्यानीति।प्रसाददत्तस्थ
पावापर्ये पूर्वसंप्रदानस्यैव नद्र्व्यं ॥
सर्वेष्वेव विवादेषु बलवत्युत्तरा क्रिया। आधौ
प्रविअरे क्रीते पूर्वात बलवत्तरेति याज्ञवल्क्यवच
नात्। अत्र या बलवती सैव सिद्ध्यतीत्यर्थः तत्राप्या
धिक्रिया खामिनोयथेष्टविनियोगविरोधिका नत
खत्वध्वंसजनिकेलि सा पूर्वापरा वा प्रतिग्रहरूप
क्रियाभ्या पूर्वखामिस्खत्वध्वंसोत्तरजाताभ्या बल
वतीभ्या साध्यते अतएव रत्नाकरादिधृतस्मृतिः॥
न्यासं कृत्वापरत्राधिं कृत्वा वाधि करोति यः विक्र
यम्बा क्रिया तत्र पश्चिमा बलवत्तरा।न्यासं कृत्वा

·२६
॥ दायतत्वं
धि करोति आधिचत्ला वा विक्रय करोति विक्रय
पदं खत्वध्वंसकत्वात् दानं लक्षयति तत्र पराक्रिया
सिवेत्यर्थः। एवञ्च विक्रोढदात्रोमरणादिना चाध्य
बुद्वारे विक्रयदानाभ्यां तत्कर्बतख्यखत्वजनना
सच तोटपतिगृहीतभ्यामाथुद्धारः कार्थति
सबैवागमविवाद ताभ्यान्तयोभौगएच व्यवस्था
पनीयोनागमादेरिति॥
शहलिखितौ भवास्तुविभागोनोदकपात्र
सहारोपयुक्तस्त्रीवाससामपा प्रचाररथ्याना विभा
गश्चेति प्रजापतिरिति यस्मिन् वास्तुमि बेन रो
थानादिकं कृतमपरेणापि स्थानान्तर वाचत
श्वेत्तदा येन यत्कृतं तत्तस्यैव अन्यचाप्येवं सपा
रणधनार्जितेऽपि विशेषमाच॥
व्यासः। साधारण समाश्रित्य यत्किञ्चिदाइना
युधा शार्यादिनानाति धनंधातरस्तच भागिनः॥
तस्य भागवयं देयं शेषास्तु समभामिनः । चत्र
धातरइत्युपलक्षणं पित्वब्यादयोपि बोइयाः तथा
र्जकस्य साधारणपधाते यख यावतोऽशस्थापन
जलायोपघातस्तथ सदनुसारेण आमकल्पना

·॥ दायतत्त्वं ॥
२७
कार्येतिदायभागः । नच स्थावरस्य समतस्य
गोत्रसाधारणस्यच । नैकाकु-क्रयं दानं परस्पर
मत विनाविभक्ताअविभक्तावा सपिण्डास्थावरे
समाः। एकोहनीशः सर्वत्र दानाबमनविक्रये।
इतिव्यासवचनाभ्यामेकस्य दानबन्धकविक्रयाधि
क्रारइतिवाचं । यथेष्टविनियोगाईवरूपस्य
खत्वस्य द्रव्यान्तरइवानाप्यविशेषात् वचनच्च
खामित्वेन दुर्वृत्तपुरुषगोचरविक्रमादिना कुटुम्ब
विरोधादधर्मज्ञापनार्थ निषेध नत विक्रयाद्य
निस्सत्यर्थमितिदायभागःविभक्तानामपि यत्रांश
विच्छेदोन जातस्तन्मध्यगतएवावतिष्ठते तेन तब
साधारणत्वमेव तत्रैकोऽनीशः पृथाभूतेषु खनन
छतस्य सिविरेवेति विवादचिन्तामणिः । वस्तु तस्त
विभक्तेष्वनुशाग्रहणं विभक्ताविभक्तसीमादिसंश
यव्युदासायग्रामसामन्ताद्यनुमतियशवन्तदुक्तं
मिताक्षराया। खयामज्ञातिसामन्तदायादानुमते
नचाहिरण्योदकदानेन निर्गच्छति मेदिनीति॥
दायादा दौरिचादयः । जातेः पृथगुपादानात्
हिरण्योदकदानेनेति स्थावरे विक्रयोनास्ति कुर्यों

·२०
।। दायतत्त्वं ॥
दाधिमनुजयाइति स्थावरस्य केवल विक्रयप्रतिषे
धात् एवं भूमि यः प्रतिगृह्णाति यश्च भूमि प्रयच्छति।
नावुभौ पुण्यकाणौ नियतं खर्गगामिनी ॥ इति
दानप्रशंसादर्शनाच्च विक्रयेपि कर्तव्ये सहिरण्य
मुदकं दत्वादानरूपेण स्थावरविक्रयइति विज्ञान
श्वरः वस्तुतस्तुस्थावरविक्रयनिषेधोऽविभक्तस्थावर
विषयः। तत्रापियदि विक्रय विनाऽवस्थिति भवति
तदा विक्रये कर्तव्ये दायादाना दुरन्ततानि
त्यर्थं क्रतुरिबीपादानमप्युक्तं अतएवचारीतेन
यच्चापकारिणे ददाति इति यत् दानपिसमय
मुक्तं तव्यसनोपकारिपरं तदितरोपकारिणे दाने
फलमाच दक्षः मातापित्रोर्गुरौ मित्रे विनीते
चोपकारिणे । दीनानाथविशिष्टेभ्योदत्तन्तुसफल
भवेत् ॥
अतएव नारदः। खभागान् यदि ते दद्युर्वि
क्रीणीयुरथापिवा । कुर्युर्थेष्टं तत्सर्वमीमालेख
धनस्यवै॥
अतएव याज्ञवल्क्यः । क्रमादभ्यागतंद्रव्यं हत
मभ्युद्वरेत्तु यः । दायादेभ्योन तद्दद्यात् विद्यया

·॥दायतत्त्वं ॥
२६
लब्धमेवच । पिटपितामहागतं बलादन्यैईतं
योग्यन्तरानामनुज्ञयाउडरति तदंश्यन्तरेभ्योन
दद्यात्। भूमौ तु विशेषयति ॥
शङ्खः। पूर्वनटाच्च योभमिमेकरवाइरनमात्।
यथाभागंभजन्त्यन्ये दवाशन्तु तुरीयकं॥ एतचनं
मृतिमहार्णवकामधेनुपारिजातप्रभृतिवलिखनाद
युक्तमेवेतिरत्नाकरः । तब दायभागमिताक्षरा
प्रभृतिधृतत्वात् पूर्वपुरुषार्जितष्टोद्वारे विशेष
यवि मिताक्षराया॥
स्थावरं विपदश्चैव यद्यपि खयमर्जितं । अस
भूय सुतान् साचदानं नच विक्रयः॥ये जाताये
ऽप्यजासावा ये च ग.व्यवस्थिताः। वृत्तिन्तेपिहि
काहन्ति वृत्तिलोपोविगतिः ॥ अस्थायपवाद
माह॥
एकोपिस्थावरे कु-हानाधमनविक्रयं ।
आपत्काले कुटुम्बार्थे धम्मार्थे च विशेषतः॥ आध
मनं बन्धकलेन ख्यातं । कुटुम्बार्थेदासकृतस्यापि
सिविमाह॥

·३०
॥दायतत्त्वं॥
मनुः । कुटुम्बार्थेऽथ्यधीनोपि व्यवहार यमा
चरेत् । खदेश वा विदेशे वा तं ज्यायान विचा
जयेत् ॥ तहेशथे देशान्तरस्थेवा खामिनि कुटुम्ब
व्यवहारनिमित्तं दाशोपि यदृणादिकं कुर्यात्
तत्वाम्यनुमन्येतेति कुलकभट्टः॥
व्यक्तमाह वृहपतिः । पिलव्यचारपुत्रस्ती
दासशिष्यानुजीविभिः। यदृचीन कुटुम्बार्थे सकृषी
दातु मईति॥
मनुः। खीरा यदिनः स्थात्कुटुम्बार्थे श्चत
व्ययः दातव्यं बान्धवैस्तस्यात् प्रविमतौरविता
खतःखधनात् ॥
कात्यायनः । कुटुम्बार्थमशक्तीतु गृहीतं व्याधि
तेऽयवा । पश्वनिमित्तन्तु विद्याापाकृताट
नत्॥ कन्यावैवाहिकच्चैव प्रेतकार्येच यत्कृतं। एक
सर्व प्रदातव्यं कुटुम्वेन कृतं प्रभाः। कुटुम्बमवर्य
भरणीयं । प्रभारिति कर्तरि षष्ठी तेन प्रभुना
दातव्यमिति रत्नाकरः॥
दायभागे हारीतः जीवति पितरि पुवाखामा
दानविसर्गाक्षेपेषु न खातन्यं कामं दीने प्रेषिते
आर्ति गतेवा ज्येष्ठोऽर्थाश्चिन्तयेत् ॥

·॥ दायतत्त्वं ॥
सुव्यक्तमाचतुः शाखिखितौ । पितर्वशक्त
कुटुम्बव्यवहारान् ज्येष्ठा प्रतिकुदिनन्तरोवा
कार्यजस्तदनुमनोनलकामे पितरि ऋक्थविभागो
वृद्धेविपरीतचेतसि दीर्घरोगिनि वा ज्येष्ठ एव पिढ
वदान्पालयेत् इतरेषासक्थमूलं हि कुटुम्ब
मखतन्ना पिवमन्तोमातुरप्येवमवस्थिताया। एत
इचनइयं कार्याक्षमे दीपरागिनि च पितरिविभामं
निषिश्चैव ज्येष्ठो चिन्तयेत् तनुजीवा कार्य
शइत्याह अनुमतिस्वप्रतिषेधान भवति ।
खंद्रव्यं दीयमानच्च याखामी ननिवारयेत्।
ऋत्विम्भिापरबापि दत्तं तेनैव तङ्गुरिति प्राय
वित्तविषेकधृतकात्यायनवचनात् अतएव परम
नमऽप्रतिसिड्वमनुमतं भवतीति न्यायविदः। एवं
दत्तानिवारणत्वात् सिविरिति ॥
॥अथ वृत्तविभागसन्देहनिर्णयः।
शङ्खः गोत्रभागविभागार्थे सन्देहे समुपस्थिते।
गोचजैश्चापरिचाते कुलं साक्षिखमईति ॥ गोत्र
भागविभागाथै सन्देहइति गोत्रलन्ध्यविभजनीय

·३२
॥दायतत्त्वं ॥
विभजनविषयक वृत्तविभागवैपरीत्यसन्देहे विभा
गकरणसन्देहे चकुलं वन्धुः एषामभावरवान्यः
साक्षी तल्लेख्यमाह॥
वृहस्पतिः धातरःसंविभक्ताये खरुच्यात पर
स्प।विभागपत्रंकुर्वन्तिभागलेख्यं तदुचते॥ बव
हारमाटकाया वृहस्पतिः।यद्यकशासने ग्रामक्षेत्रा
रामाश्च लेखिताः। एकदेशोपभोगेपि सर्वे:भुक्ता
भवन्ति ते ॥ शासनं पत्रादि तदेकदेशस्थानुपभोगे
तु सर्बस्य कागतीलानि यथासएव ॥
संविभागक्रयप्राप्तं पित्यं लब्धचराजतःस्थावर
सिविमानाति भुक्त्या चानिमुपेक्षया ॥ प्राप्तमात
भुत खीकृत्यापरिपन्थितं । तस्य तत्मिविमाप्नोति
हानिश्चापेक्षया तथा ॥ सविभागक्रयादिखब्धस्यैव
सति भोगे सिद्धिः तज्ञोगापेक्षया हानिरिति ।
नारदः। दानग्रहणपश्वनगृहक्षेत्रपरिग्रहा।
विभक्तानी प्रथग्ज्ञेयाः पाकधागमव्ययाः ॥
साक्षित्वं प्रातिभाव्यच्च दानं ग्रहणमेवच विभक्ता
भ्रातरः कुर्युनाविभक्ताः परस्परं ॥ येषामेताः क्रिया
खोके प्रवर्तन्ते खऋक्थतः । विभक्तानवमी
लेख्यमप्यन्तरेण तान्॥

·३
॥ दायतत्त्वं ॥
अतएव याज्ञवल्क्यः । धातृणामथदम्पत्यो
पितुः पुत्रस्य चैवहि।प्रातिभाव्यमृणं साक्ष्यमविभक्त
न तत्स्मृतं॥ परस्परमिति शेषः यद्यपि जायापत्योर्वि
भागोन विद्यते तथा पुण्यापुण्यफलेषु चेत्यापस्तम्वो
तबिभागाभावः। पत्यधिकरणेऽपि जीवत्पतिधन
मात्रे खवं युक्तञ्च। दम्पत्योर्मध्यगं धनमित्युक्तं
इतिश्राइविवेकः । मध्यगमुभयखामिकमित्यर्थः ।
तथापि यदिकुर्यात् समानाशाहपत्न्यः कार्याः
समाशिकाइमियाज्ञवल्क्येन पुत्र नागकरणे प्रव
त्तस्थाऽपुचपन्याअपि विभागावगतेस्तदभिप्रायेण
दम्पत्योरित्युक्त। यत्तु भार्यापुवश्च दासश्च त्रय
एवाधनाः स्मृताः। इत्यवाघनत्वश्रुतेरापस्तम्वीया
विभागाभिधानं वैदिककर्ममात्रेसहकारित्वेनाधि
कारार्थमिति । तन्न तवचनोत्तरार्दै यत्ते समधि
गच्छन्ति यस्यैते तस्य तवनमित्यनेन वार्जितस्यैव
पत्यादीनां पत्याद्यनुमतिमन्तरेणाखातव्यप्रति
पादनात्। श्रापस्तम्ववचने तथापुण्यापुण्यफलेषु
चेतिपृथगुपादानाच्च तस्मादिभागोन विद्यतइति
निषेधस्य प्रवृत्तिपूर्वकत्वादेकस्मिन् धने उभयो

·३४
॥ दायतत्त्वं ॥
खत्वं ज्ञाप्यते । अन्यथाभयोः खत्वाभावेन विभाग
अशक्त्यनुपपत्तेनिषेधविधिर्न स्थात् ॥
एकत्वं सागता यस्माञ्चरुमन्त्राहुतिब्रतैरिति लघु
हारीसोतीकत्वस्यैतदपिफचं ॥
-
॥अथ चिरप्राषितागतस्य वंशस्य विभागः॥
तत्र वृहस्पतिः। गोत्रसाधारणं त्यक्ता यान्यदेश
समाश्रितः । तदंशस्यागतस्याशः प्रदातव्योन
संशयः॥ तम्बीपञ्चमश्चैव सप्तमोवापि यो भवेत्।
जन्मनामपरिक्षाने लभेताशं क्रमागतं॥ यं परम्प
रया मौलाः सामन्ताः खामिनं विदुः। तदन्वयस्था
गतस्य दातव्या गोत्रजैर्मही ॥ भुक्तिस्वैपुरुषीसिहो
दपरेषा नसंशयः। अनिवृत्ते सपिण्डत्वे सकुल्यानां
न सिध्यति ॥ अखामिना तु यद्भुतं गृहक्षेत्रापणा
दिक। सुहहन्धुसकुल्यस्य नतोगेन हीयते ॥ विवा
ह्यात्रियैर्भुक्तं राज्ञामात्यैस्तथैवच । सुदीर्घेणापि
कालेन मेषी सियति तत्तुन । गोत्रसाधारणं द्रव्य
मितिशेषः आपणः पण्यवीथिका। अपरेषा गोत्र
जादपरेषा विवाघोजामाता इतिव्यवहारचिन्ता
मणिः॥

·॥ दायतत्त्वं ॥
३५
नारदः। अन्यायेनापि यद्भुतं पित्रा पूर्वतनै
स्विभिः । नतच्छक्यमपाका क्रमात्रिपुरुषागतं ॥
पित्रा पूर्वतनैरित्यत्रपित्रा सह पितरमादायबिभि
चतुर्थः समवाप्नुयादिति वचनार्थः। भोगं विशिनष्टि
व्यासः पिता पितामहोयस्य जीवेच्च प्रपितामहः ।
चयाणा जीवता भोगोविचेयस्वेकपूरुषः ॥ युग
पभोगे षष्ठिवर्षेपि न चैपुरुषिकः प्रपितामहस्य तत्र
खातन्त्रात् तस्यैव भोगः तदाकोन्मासावित्याच
विज्ञेयस्वेकपूरुषदति।
त्रिपुरुषं विशेषयति व्यासः। प्रपितामद्देन यमुक्तं
नत्युत्रेण विनाच तं तौ विना यस्य पित्रा च तस्य
भोगस्लिपौरुषः॥कियन्तं कालमेकैकस्य भोगइत्य
पेक्षायां व्यासः । वाणि विंशति भुला खामिना
व्याहता सती। भुक्तिः सा पौरुषी भूमेईिगुणाच
दिपौरुषी । विपौरुषी च त्रिगुणा नतत्राऽन्वेष्य
आगमः ॥ अत्राव्याहतेति प्रतिवादिसमक्ष लक्ष्यते
पष्टिवर्षभोगस्थाप्यनेनैकवाक्यत्वं । अतःपुनरुपे
क्षया खत्वनाशादृहस्पतिरपि आइती शोधयेत्

·३६
॥ दायतत्त्वं ॥
भुक्तिमागमञ्चापि संसदि । तत्सुतोभुक्तिमेवैका
पौत्रादिषु न किञ्चन॥
याज्ञवल्क्यः। आगमस्तु कृतोयेन सोभियुक्त
स्तमुद्दरेत् । न तत्सुतस्तत्सुतोवा भुक्तिस्तत्र गरी
यसी॥
भुक्तिशोधनमाह कात्यायनः । आगमोदीर्घ
कालच निश्छिद्रोन्यरवोभितः । प्रत्यर्थिसन्निधा
नच्च पञ्चाङ्ग गइष्यते ॥
॥ अथ विभागकाले निहुतस्य पश्चादवगतस्य
विभागः॥
तत्र कात्यायनः । प्रच्छादितन्तु यद्येन पुनरा
गत्य तत्ममंभिजेर भ्राभिः साईमभावे तु पितुः
सुताः॥ अन्योन्यापहृतं द्रव्यं दुर्विभक्तच्च यद्भवेत्।
पश्चात्यानं विभज्येलसमभागेन तद्भृगुः ॥ पश्चा
त्याप्तमित्युपादानात् विभक्ते सति लौकिकप्रमाणेन
यस्य कस्यचिन्नितस्य प्रदर्शनं विनापिन पुनर्वि
भागोनवा तत्र दिव्यं विना कचिदप्यनिश्चितद्रव्य
त्वेन सम्यविभागो न स्यात् ॥ दुर्बिभत्कमिति अस

·॥ दायतत्त्वं ॥
म्यग्विभागस्य पुनर्विभार्गदर्शयति । सकृदशोनिप
तति सकृत् कन्या प्रदीयते। सकृदाहददानीति
बोण्येतानि सता सकृत् ॥ इति मनुनारदकात्या
यनवृहस्पतिवचनेपि खेच्छापदोपादानं सम्यम्बि
भागविषयं॥
येनाशीयाहशोभुक्तस्तस्य तन्न विचालयेत् । खेच्छा
कृतविभागोयः पुनरेव विसम्बदेत्॥ स राज्ञाशे
खके स्थाप्यः शासनीयोऽनुबन्धकृदितिरत्नाकर
धृतवृहस्पतिवचनेपि
खेछाका पोपादानात्
खारसिकन्यूनाधिकपरं नतु भाच्यादिवतदुर्बिभा
गपरं। पश्चात् प्राप्तमित्यनेन तन्मात्रस्यैव विभागी
नपूर्वविभक्त विजनीयमित्यवगम्यते । समभागे
नेति अपहर्तुरपद्धतया भागोन देयोऽल्पावा
देयइति निरासार्थं भृगुराहेति शेषः वाक्यार्थकर्म
ताच अविभक्तत्वादेव विभागे प्राप्त वचनारम्भ
चार्यदोषाभावं चापयतीति विश्वरूपचलायधप्रभृ
तयः स्तेयधात्वनिष्पत्तिरित्यभिप्रायः । तथाहि
यत्परद्रव्यहरणं स्तेयं तत्परिकीर्तितमितिकात्या
यनवचने परशब्दादात्मीयत्वव्यवच्छेदेनैव पर

·३८
॥दायतत्त्वं ॥
कीयत्वस्थावगमात् । यथामुगापचारे प्रतिनिधित्वेन
माषप्राप्ताइव अयज्ञियावैमाषा इतिमाषानिषिड्वाः।
नत्र माषमात्रारम्भकमिश्रितानी निषेधोनतु माष
मुगोभयारम्भकमिश्रिताना तथात्रापि परमात्र
व्यस्यापहारएवस्तेयं नतु खपरसाधारणस्थाविभक्त
दायस्य भोगादिनेति साधारणासाधारणयोश्चासा
धारणस्यैव शोघ्रप्रतीतिरिति । अतएव परकीय
खेन विशेपतोजानतस्तदपचारे सैन्यं नतु खद्रव्य
भमेण परद्रसोपवह रपीति जिनेन्द्रदायभाग
प्रायश्चित्तविवेकवन्मतं । तत्र स्खीयबुद्या परकीया
पहारे यदस्तेयत्वमुक्तं तन्न समीचीनं भागवतीय
नृगोपाख्यानविरीत् तथादि कस्यचिट्विजमुख्यस्थ
भष्टा गार्मम गोधने । संपृक्ताऽविदुषा साच मया
दत्तादिजातये॥ ता नीयमानं तत्स्वामी दृष्ट्वोवाच
ममेति च। ममेयं प्रतिगृह्याह नृगोमे दत्तवानिनि॥
विौ विवदमानौ मामूचतुः खार्थसाधक भवान्
दातापही च तछुत्वा मेऽभवन मः । तत्यापात्
कलाशत्वं प्राप्तिश्चमे यथाभवत्। तावदद्राक्षमा
मानं कलाशतनं प्रभोइति । यत्तु अनेकेषा

·॥ दायतत्त्वं ॥
मगरीयकसमुदये सदृशतया आत्मीयागुरीयक
भ्रमेण परकीयागुरीयकविक्रये न स्तेयत्वं तद
विशेषचिकितव्याणा कपई कादोनी नानाखामि
कानामेकत्र स्थापनदशायामेव परस्परद्रव्यविनि
मयादव परस्परविनियोगे दोषाभावइत्यवगत्य
एकत्र स्थापनात् अन्यथा दोषशङ्कया न तथा
कुर्यादिति एतद्विषये॥
मत्स्यपुराणं । अज्ञानाद्यः पुमान् कुर्यात् पर
द्रव्यस्य विक्रयं । स निर्देषोऽज्ञान परिचौरवद्दण्ड
मईतीति एतदज्ञानचनदण्डाभीवपरमिति ॥
तेन परमात्रखत्वावच्छिन्नद्रव्ये परमाणुमति
मन्तरेण ममेदं यथेष्टविनियोज्यमिनि कृत्वा व्यव
हारः स्तेयं । सच कचिमानसः सङ्कल्परुषः कचित्
कायिकादानविक्रयादिलक्षणः सय चाविभक्त
थानादिधनेषु सम्भवः । इदंपरकीयमेव इदंममै
वेतिविशेषानिश्चयात्॥
अतएव कात्यायनः बन्धुनापहृतं द्रव्यं बला
नैव प्रदापयेत् । बब्धूनामविभक्ताना भोगं नैव
प्रदापयेत् । अत्रापहृतपदं भाक्तं सामादिना

·॥ हायतत्त्वं ॥
प्रदापयितव्योनतु बलात् अविभक्तन यद्यधिक
भुक्तं तदसौ न दाप्यः । एवञ्च निधेलीमेऽपिन
दोषीनष्टखामिकत्वात्॥
तथाच मनुः राजा लञ्चा निधिं दद्याट्विजेभ्यो
ऽई दिजः पुनः । बिहानशेषमादद्यात् स सर्बस्य
प्रभुर्यतः । इतरेण निधौ लब्धे राजा षष्ठांशमाछ
रेत्। अनिवेदितविज्ञाता दाप्यस्तं दण्डमेवच ॥
सम्भूयवाणिजिकानान्तु नैतादृशं वचनाभावात्
प्रत्त्युत जिमस्तीजेयुर्निलीभमिति याज्ञवल्क्यीयेन
वञ्चकस्य लाभशून्यं कृत्ला त्यागउक्त दायद्रव्य
इव वाणिजिकानामेकधने ऽनेकेषां खत्वाभावाच्च
किन्तु मिलनात्तदनिश्चय मात्रमिति ॥
॥ अथ स्त्रीधनं॥
नत्र कात्यायनः प्राप्तं शिल्पैस्तु यदित्तं प्रीत्या चैव
यदन्यतः भर्तुःखाम्यं भवेत्तत्र शेषन्तुस्त्रीधनं स्मृत॥
अन्यतः पिटमाटभ कुलव्यतिरिक्ताधलब्धं शिल्पे
नवा यदर्जितं तत्र भर्नुः खातन्त्यं तेन स्त्रियाअपि
धनं न स्त्रीधनं अखातव्यात् एतद्द्वयातिरिक्तधने
खत्वं स्त्रियाएव दानाद्यधिकारात्॥

·॥दायतत्त्वं ॥
४१
मनुविष्णू । पत्यौ जीवनि यः कश्चिदलद्वारीधृतो
भवेत्।न तं भजेरन् दायादाभजमानाः पतन्ति
ते ॥ पत्युरदत्तेऽपि तदनुजया परिहितोऽलङ्कार
तावतैव भार्यायाः स्खोयाभवतीति मेधातिथिः॥
कात्यायनः । अढया कन्यया वापि पत्युःपिद
गृहे ऽथवा। भर्तुः सकाशात् पित्रोबा लब्धं सौदा
यिक स्मृतं ॥ सौदायिकं धनं प्राप्य स्त्रीणी सातत्याम
प्यते। यस्मात्तदाऽनृशंस्थार्थं तैई तं तत् प्रजीवनं ॥
सौदायिके सदा स्त्रीणां खातच्यं परिकीर्तितं ।
विक्रये चैव दाने च यथेष्टं स्थावरप्वपि॥ सुदायेभ्यः
पिवमान कुलसम्बन्धिभ्योलब्ध सौदायिकं आनृ
शंस्यमनैष्ठुय॥
नारदः । भत्री प्रीतेन यहत्तं स्त्रियै तस्मिन्मृते
पितत् । सा यथाकाममश्रीयादद्यादा स्थावरा
इते ॥ भदत्तविशेषणात् भर्खदत्तस्थावराहतेऽन्य
स्थावरं देयमेव अन्यथा यथेष्टं स्थावरेवपीति
कात्यायनोक्तं विरुद्यते । कल्पतरूरत्नाकरयोग
कात्यायनः॥

·४२
॥ दायतत्त्वं ॥
अपकारक्रियायुक्ता निर्लज्जा चार्थनाशिनी।
व्यभिचाररता याच स्त्रीधनं नच साईति॥
याज्ञवल्क्यः दुर्भिक्षे धर्मकार्य वा व्याधी
संप्रतिरोधके । गृहीतं स्त्रीधनं भती नाकामा
दातुमईति । संप्रतिरोधके भोजनापवरोधकारि
एयुत्तमादिके। अन्यचतु॥
कात्यायनः । न भत्ती नैवच सुतोन पिता
धातरो नच आदानेवा विसर्गेवा स्वोधने प्रभ
विष्णवः॥
॥ अथ स्लोधनाधिकारिणः ॥
देवलः सामान्य पुत्रकन्याना मृताया स्त्रीधनं
विदुः । अप्रजाया हरगती माता भ्राता पिता
पिवा ॥ अत्र इन्दनिर्देशात् पुत्रकन्ययोस्तुल्याधि
कारः अन्यतराभावे ऽन्यतरस्य तद्धनं एतयो
रभाषे जढाया दुहितुः पुत्रवत्याः सम्भावित
पुत्रायाश्च तुल्याधिकारः खपुचहारेण पावणे
सपिण्डीकरणादूई यत्पितभ्यः प्रदीयते । सबैच
शहरा माता इतिधर्मेषु निश्चयः । इति शाता
तपोक्ततहाग्यपतिपिण्डदानसम्भवात्॥

·।दायतत्त्वं ॥
४३
तथाच नारदः । पुत्राभावेत दुहिता तुल्य
सन्तानदर्शनात् । अतएव एतादृशदुहित्रभाव
प्रौत्राधिकारः तदभावे दौहित्राधिकारः दौद्धि
बोपि प्रमु0नं सन्तारयति पौत्रवदिति मनु
बचने । दौहिचे पौत्रधातिदेशात् पुचेष
परिणीतदुहितुबीधादाधकयुत्रेणबाध्यदुछिटपुत्र
बाधस्य न्याय्यत्वात् एवं तदभावे प्रपौत्रानो
ग्यपिण्डदाढत्वात् तदभावे बन्ध्याविधवयोमाट
बनाधिकारः तयोरपितत्पजात्वात् नदभावे तु
भती । एतच्च न पिढमादत्तधनविषयं तत्र
धातुरधिकारात्॥
तथाच वृड्वकात्यायनः । पिसभ्याच्चैव यहत्तं
दुहितः स्थावरन्धनं । अप्रजायामतीताया भाव
गामितु सर्वदा ॥ मातः परिणयनकाललब्धन्तु
पुत्रसत्वेपि क्रमेणानूढोढदुरिवारवाधिकारः
मातुः पारिणाय्यं स्त्रियो विभजेरनिति वशिष्ठोती।
म्वोधनं दुहिढणामप्रत्तानामप्रतिष्ठितानाश्चेति
गोतमवचनेन प्रथममप्रत्तानामवाग्दत्तानां तद

·॥ दायतत्त्वं॥
भावत्वप्रतिष्ठिताना वाग्दत्तानी ईषदर्थे नञ्
सदभावे चकारसमुच्चितानामूढाना स्त्रीधनं
दुहितृणामिति सामान्यतः प्रागुक्तलान् अप्रत्ता
नामित्यादेस्तु । क्रमार्थवेनोपसंहारार्थलात्॥
व्यक्तमाह मनु मातुश्च यौतुकं यथात्
कुमारीभागएव सः इति यौतुकपदं युमिश्रणे इत्य
स्मात् सिई मिश्रताच स्त्रीपुंसयोर्विवाहाङ्गवति ॥
यदेतदृदयन्तव तदस्तु हदयं मम यदिदं हदयं
मम तदस्तु हृदयं तवेतिमन्त्रलिङ्गात् यौनक
नदिति वाचस्पतिमिश्ररायमुकुटधृतात् यौतक
यौतकमपि साधु । परिणयनकालः परिणयन
पूर्वापरी भूवकालः सच वृविश्राद्दारम्भपत्यभि
बादनान्तो विवाहतत्त्वे विवृतः॥
यत्तु मनुवचनं लियास्तु यद्भवेदितं पित्रा दत्त
कथञ्चनाबाह्मणीतवरेत्कन्या तदपत्यस्य वाभवे
दिति तपित्रा दत्तमिति विशेषणादिवाइसमया
दन्यदापि पिढदत्तं कन्यायाएवेत्येतदर्थं ब्राह्मणी
पदन्तु कन्यामाचपरं । यहा क्षचियादिस्त्रीणामनप
त्याना पिटदत्तं धनं सपत्नीदुहिता ब्राह्मणी

·-
॥दायतत्त्वं ॥
४५
कन्या हरेत् नपुनरप्रजस्त्रीधनं भर्तुरिति वचनाव
काशइतिवचनार्थः । तदभावे पुत्राधिकार:
दुहितृणामभावेतु रिक्थं पुत्रषु तद्भवेदिति मनु
वचनात् एवं पुत्राधिकारात् प्राग्दु दिधिकार
विधायकवचनान्तराण्यप्येतद्दिषयकानि पुत्राद्य
भावेतु ब्राध्यादिपञ्चकविवाहकालीनं स्वीधनं
भर्तुः आसरादित्रय विवाहकालीनन्तु मातुस्तद
भावे-पितुः॥
यथा मनुः बाह्यदैवार्षगान्धर्वप्राजापत्येषु
यवन अतीतायामप्रजायाभर्तुरेव तदिष्यते॥यत्त
स्थाःस्थावनं दत्तं विवाहेष्वासुरादिषु। अतीतायाम
प्रजाया मातापित्रोतदिव्यते। कन्याधनाधिकारे
क्रममा वौधायनः। रिक्थं मृतायाः कन्याया
गृतीयुः सोदराः खयं तदभावे भवेन्मातस्तदभावे
भवेत्पितुः ॥अत्र क्रमदर्शनात् पूर्ववचने माता
पित्रोरित्यंत्र पाठक्रमेणाधिकारानत इन्दनि
भात् समुच्चिलेन।
वृहपतिः मातुःखसा मातुलानी पिटव्यस्ली
पिलखसा । श्वश्रूः पूर्वजपत्नीच मानतुल्याः प्रकी

·॥दायतत्त्वं ॥
र्शिताः॥ यदासामौरसीनस्थात् सुतोदौहित्रएव
वा तत्सुतोवा धनन्तामा खसीयाद्याः समानुयुः ॥
औरसपद कन्यापुचोभयपर सुतइतिसपत्नीपुत्र
परं॥
सीसामेकपनीनामेका चेत्युत्रिणी भवेत् ।
सीस्तास्तेन पुत्रेण प्राच पुचवतीमनुरिनिमनु
सुनेगरकपत्नीनामिति एकःपतियासी ताः नसत
पदमारसविशेषणं वैयर्थात् सपत्नीपुत्रसद्भावे
खसीयाद्यधिकारापत्तेश्च तत्तइति पौत्रसपत्नी
पौत्रपरं नतु दौहित्रपुवपर तस्य स्खभाग्यभर्नु
पिण्डदानानधिकारात् अत्र प्रागुक्तानुसारात
दौहित्रपर्यन्तानन्तरमेव सपत्नीपुत्रतत्पुत्रयोर
धिकारः नत प्रागुक्तभत्रीदिपिढपर्यन्ताभावेपी
तिवाचं भनीदीना धनिभोग्यपार्वणपिण्डदाना
नधिकारात् तस्मादेतेषी सपत्नीपौत्रान्ताना
तासुतोवेति वाशब्दसमुच्चिताना सामान्यं पुत्र
कन्याना सताया स्त्रीधनं विदुः। अप्रजाया हरे
इत्ती माताभ्राता पितापिवा इनि देवलोक्तानां.
भत्रादिपिळपर्यंन्तानाञ्चाभावएव सत्स्वपिश्वशुर

·॥ दायतत्त्वं ॥
वाढश्वशुरादिषु खस्त्रीयाद्या इत्यनेन भगिनी
सुतभर्टभागिनेयभज्येष्ठकनिष्ठोभयरूप भाटसु
नखधार पुत्रजामालदेवराणी मासादिधने
अधिकारः अनन्यमतेर्बचनात्
अत्र त्रयाणामुदककार्यं त्रिषु पिण्डः प्रवर्तते।
चतुर्थः संप्रदा तेषां पञ्चमानीपपद्यतइति दाय
भागप्रकरणीयमनुस्मृतः पिण्डदोऽशहर इति याज्ञ
वल्क्यीयात् मातुल्याः प्रकीर्तिताइत्यनेन
खस्त्रीयादीनां पुत्रत्वज्ञापनेन पिण्डदत्तचनस्य
दायभागप्रकरणे उपकारतारतम्येन धनाधि
कारक्रमवापनेनैकप्रयोजनकत्वात् ॥
मातुलोभागिनेयस्य खस्सीयोमातुलस्य च। श्वशु
रस्य गुरोचैव सख्युमातामहस्य च । एतेषाञ्चैव
भार्याभ्यः खातुः पितुस्तथाः पिण्डदानन्तु
कर्तव्यमिति वेदविदा स्थितिरिति शातातपवच
नात् पिण्डदानविशेषेणैव घमामेषामधिकार
क्रमः प्रतिपत्तव्यः पाठक्रमादर्थक्रमस्य बल
बलात् अन्यथा सर्वशेषे देवराधिकारे महाजन
विरोधास्यात्।। तत्र प्रथम,देवरा तत्पिण्डत

·४८
॥ दायतत्त्वं ॥
पिण्डतगार्ड देयपुरुषत्रयपिण्डदत्वात् सपिण्ड
त्वाच्च धाटलीधनेऽधिकारी तदभावे धाट श्वशुर
देवरयोः सुतौ तत्पिण्डतपिण्डतनदेय
पुरुषदयपिण्डदाहात् सपिण्डत्वाच्च तयोरभावे
त्वसपिण्डोपि भगिनीपुत्रस्तत्पिण्डतत्युत्रदेवयि
चादिपिण्डत्रयदलात्तदभावे' भर्टभागिनेयः
पुत्रार्दुर्बलत्वेन तत्स्थानपातिनोरपि भगि
नोपुत्रभढभागिनेययोस्तथैव बलावलस्य न्याय्य
वेन तदेयपुरुषत्रयपिण्डदत्वात् तत्पिण्ड
दत्वात् तद्भर्टपिण्डदत्वाञ्च मातुलानी धनेऽ
धिकारी तदभावे बाट पुत्रः तत्पिण्ड तत्पुत्र
देयतत्पित्रादिपिण्डदयदत्वात् पिलखतुर्धनेऽधि
कारी तदभावे श्वशुरयो पिण्डदाना नामाना
ঘনঘিালি ঘর্ষীকা নিলম্বি
कारिमात्रपरं न पाढिकक्रमपरं एषा षमा
प्रातिखिकोक्तानामभावे सपिण्डानन्तर्येण वह
रादिवदधिकारी मच सपिण्डाभावे मादख
सेति पचनं वाचं अस्मिन्नाधिकारिगणने देवर

·दायतत्त्वं॥
नसुतभाटवारसुतानामधिकारज्ञापनादासन्न
तरश्वभरधावश्रादेः परित्यागादिति ॥
॥ अथापुत्रधनाधिकारिणः॥
याज्ञवल्क्यः । पत्नी दुहितरश्चैव पितरोधातर
सथा।तत्सुतोगोबजोबन्धुःशिष्यः सब्रह्मचारिणः॥
एषामभावे पूर्वस्य धनभागुत्तरोत्तरः । वातस्य
ह्यपुत्रस्य सर्ववर्णेवयं विधिः॥
तथा विष्णः । अपुत्रस्य धनं पत्यभिगामि तद
भावे दुढिगामि तदभावे दौशिलामि तदभावे
पिढगामि तदभावे मागामि तदभावेधाटगामि
तदभावेबाबपुत्रगामि तदभावे सकुल्यगामि तद
भावे बन्धुगामि सदभावे शिष्यगामि तदभावे सहा
ध्यायिगामि तदभावे ब्राह्मण धनवज राजगा
मीति॥अत्रापुचपदंपुत्रपौत्रप्रपौत्राभावपर तेषा
पार्बणपिण्डदाढत्वाविशेषात् अतएव बौधायन
वचने पुत्रपौत्रप्रपौत्रानुपक्रम्य सत्वङ्गजेषु तदा
मीझर्योभवतीत्युक्तं तद्यथा प्रपितामहःपितामहः
पिता खयं सोद-भातरः सवायाः पुत्रः पौत्रः
छ

·५०
॥ दायतत्त्वं ॥
प्रपौत्रएतानविभक्तदायादान सपिण्डानाचक्षते
विभक्तदायादान् सकुस्त्यानाचक्षते सत्वङ्गजेषु
तहामी अर्थाभवतीति । अस्थार्थः पिचादिपिण्ड
बयेषु सपिण्डनेन भातृत्वात् पुत्रादिभिस्तिभि
स्तपिण्डस्यैव दानात् यश्च जीवन् यत्पिण्डदाता
स मृतः सन् सपिण्डनेन तत्पिण्डभोक्ता एवं
मध्यस्थितः पुरुषः पूर्वेषा जीवन् पिण्डदाता
मृतश्च तत्पिण्डभोक्ता परेषा जीवता पिण्ड
सम्पदानभूतचासीत् मृतेश्च तैः सह दौहित्रादि
देयपिण्डभोपिहातोयेषामयं पिण्डदाता ये वा
मपिण्डदातारस्ते अविभक्तं पिण्डरूपं दाय
मनन्तीति अविभक्तदायादाः सपिण्डाः पञ्चमस्य
पूर्वस्य मध्यमः पञ्चमोन पिण्डदाता न च
तत्पिण्डभोक्ता एवमधस्तनोऽपि पञ्चमोनमध्यमस्य
पिण्डदाता नापि तत्पिण्डभोक्ता तेन वृड्वप्रपिता
महात् प्रभृतित्रयः पूर्वपुरुषाः प्रतिनतृतः प्रभृत्य
धस्तनास्खयः पुरुषाएकपिण्डभोक्तृत्वाभावादिभ
क्लदायादाः सकुल्या इत्याचक्षते । इदं सपिण्डत्वं
सकुल्यत्वञ्चदायग्रहणार्थमित्युक्तं अशौचविवाहा

·॥ दायतत्त्वं॥
५१
द्यर्थश्च पिण्डलेपभुजामपीति विवृत शुदितत्त्वे ।
पुत्रादिविभागक्रमं व्यक्तमाइ रत्नाकर धृत कात्या
यनः। अविभक्त मृते पुत्रे तत्सुतं रिक्थभागिनं ।
कुर्चीत जीवनं येन लब्धं नैव पितामहात् ॥ लभे
ताशं स पिबन्तु पिटव्यात्तस्य वा सुतात् । सरवा
शस्तु सर्वेषां धातृणां न्यायतीभवेत् ॥ लभेत
तत्सुतोवापि निवृत्तिः परतोभवेत्। जीवनं जीवनो
चितद्रव्यं यदा भातृणी कश्चिदेकोन विद्यते तदा
तत्सुतस्य पित्रंशोदातव्यः यदा विपन्नस्थाप्यनेक
पुत्रास्तदा एकः पित्रंशस्तेषां निसच्चे दातव्यः एवं
तत्सुतोऽप्यंशं लभेत तत्सुतस्य भागोनिवर्तत
इत्यर्थः एतच्च सहवासविषयं ।
यथा देवलः । अविभक्तविभक्तानां कुल्यानां
वसता सहाभूयोदायविभागः स्यादाचतुर्थादिति
स्थितिः ॥ अविभक्तानी विभक्तानी सहवसती
संसृष्टाना वा पुनर्विभागोभाटतत्सुततत्सुतपर्य
न्तमेव तत्सुताच्चतुर्थानिवर्त्तते इति प्रागुक्तसप्तम
पुरुषपर्यन्तं विभागदानन्तु भित्रदेशादागताना

·५२
॥ दायतत्त्वं॥
मिति न विरोधः तेन प्रपौत्रपर्यन्तानामभावे पत्नी
धनाधिकारिणी॥
यथा कात्यायनः। भर्खदायं मृते पत्यौ विन्य
सेत् स्त्री यथेष्टतः। विद्यमाने तु संरक्षेत् क्षपयेत्त
त्कुलेऽन्यथा ॥ अपुचा शयनं भर्तुः पाल यन्ती व्रते
स्थिता । भुञ्जीतामरणात् क्षान्ता दायादाजीमा
प्नुयुः। यथेष्टत इति धर्मार्थ ॥
तथाच व्यासः। लोकान्तरस्थं भारमात्मानञ्च
वरानने। ताररत्युभयं नारी नित्यं धर्मपरायणा ॥
मदनपारिजात वृतास्मृतिः।यद्यदिष्टतमं लोके यद्य
त्यत्युः समीहितं । तत्तणवते देयं पतिप्रीणन
काम्यया ॥ भर्तुः शयनं पालयन्ती नान्यगामिनी।
अतएव परिवंशीयपुण्यकव्रतोपाख्याने दानोप
वासपुण्यानि तुकृतान्यप्यरुन्धति । निष्फलान्यस
तीना हि पुण्यकानि तथा भे॥
तथावृहन्मनुः । अपुत्रा शयनं भर्तुः पालयन्ती
अते स्थिता । पत्त्येव दद्यात् तत्पिण्डं कृत्स्नमंशं
लभेत च ॥ तत्पिण्डमित्यत्र नदित्यनुषज्यते तच्छ
ब्देन भर्तः परामर्शाङ्गर्तुः कृत्स्नमंशं यावदंश

·५३
॥दायतत्त्वं ॥
हरेत् न तु वर्त्तनजीवनोचितमात्रं पत्नी सवर्णा
ज्येष्ठा पत्नीत्यभिधानात् ॥
ज्येष्ठत्वमाह मनुः। यदि खाश्च पराव विन्दे
रन् योषितोदिजाः।तास वर्णक्रमेणैव ज्येष्ठ
पूजा
च वेश्म च। तदन्यस्याभा-याः पोषणमाचमाह।
नारदः । भ्रातृणामप्रजा प्रेयात् कश्चिञ्चेबन
जेच्च वा । विभजेरन् धनन्तस्य शेषास्ते स्त्रीधनं
विना ॥ भरणञ्चास्य कुोरन् स्त्रीणामाजीवनक्ष
यात् । रक्षन्ति शय्या भर्तुञ्चेदाछिन्चरितरासु च।
प्रेयात् नियेत एवं पत्नीभार्यारहत।
ततोदायमपुत्रस्य विभजेरन् सहोदराः। तुल्या
दुहितरोवापि प्रियमाणः पितापि वा ॥ सवर्णा
भातरीमाता भार्या चैव यथाक्रमं । तेषामभावे
गृहीयुः कुख्यानां सहवासिनः इत्यादिवचनानि
व्यवस्थेयानि ध्रियमाणोजीवन् । वस्तुतस्तु एतदुक्त
क्रमः सर्वच न ग्रायः उपकारतारतम्यमूलकवक्ष्य
माणवचनविरोधात् अतएवात्र क्रमानास्था
सूचकमपि वापीत्युक्तं पत्न्यभावे दुहितरः अत्र
बहुवचनात् कन्योढादौहिचाणा परिग्रहः तत्र

·५४
॥ दायतत्त्व॥
कन्योढयोस्तु अपुत्रस्य मृतस्य कुमारी ऋक्थं
गृह्णीयात् तदभावे चोढेति पराशरवचनात् क्रमः
नदभावे दौहित्रः पौत्रदौहित्रयोलीके विशेषो
नास्ति धर्मतः । तयोईि मातापितरौ सम्भूतौ तस्य
देहतइति मनुवचने पौत्रतुल्यत्वाभिधानेन यथा
पुत्राभाडे पौत्रः तथा दुहिचभावे दौचित्रः अत
एव गोविन्दराजधृताविष्णुः । अपुत्रपौत्र संसार
दौहिचाधनमाप्नुयुः । पूषा हि खधाकारे पौत्र
दौहित्रकाः समाः।दौहित्राभावेपितरीतत्र प्रथम
पिता ततोमाता पूर्वोक्तविष्णुस्मृतेः । तदभावे
धातरः अत्रापि बहुवचनं सोदरासोदरसंसृ
वभेदेनाधिकारिभेदार्थ अतएव एकपिट जात
योरपि सादरविमावजयोतदेयषट्पुरुषपिण्ड
दाढत्वन सोदरस्यैव धनाधिकारोनतु पित्रादि
त्रयमात्रपिण्डदातुर्विमाबजस्व क्वचित्तु संसृष्ट
त्वेन विमाजस्थाप्यसंसृष्टसादरेण सच तुल्याधि
कारिता सोदरस्य संसृष्टत्वेन सरव गृहीयान
संस्थ्यपि विमाटजइति॥
तथाच याज्ञवल्क्यः। संसृष्टिनस्तु संसृष्टी सोदर

·॥ दायतत्त्व ॥
૫૫
स्य तु सोदरः। दद्याच्चापहरेदंशं जातस्य च मृत
स्य च। अन्योदर्यस्तु संसृष्टी नान्योदयाधनंहीत्।
असंहध्यपि चादद्यात्संसटोनान्यमारजः॥संसृष्टि
नमा वृहस्पतिः। विभक्तीयः पुनः पित्रा भात्रा
चैकत्र संस्थितः। पिलव्येणाथ वा प्रीत्या सत संसृष्ट
उच्यते । तेन विभागानन्तरं मैव्यात् पितवाद
पिटव्य भानपुत्राणां यथायथमेकत्रावस्थानं
संसर्गः तद्युक्तः संसर्गी एवम्भूतस्य संसर्गिणोमृतस्य
धनं तज्जातस्थापत्यस्य तदपत्याभावे संसर्गी खयं
गृहीयात् एवं सोदरस्य तु साट-अत्र विशेष
यति॥
यमः। अविभक्तं स्थावरं यत्सर्वेषामेव तद्भवेत्।
विभक्तं स्थावरं प्राप्तं नान्योदर्यः कदाचन ॥ सर्वे
षा सोदरासोदराणा स्थावरातिरिक्तन्तु विभक्ता
विभक्तं सोदगणामेवेत्यर्थतः सिई तेषां तत्पिण्ड
दावत्वेन तन्माभाग्यपार्वणपिण्डदाढलेन
चाधिकारात्॥
व्यक्तमाह मनुः। येषां ज्येष्ठः कनिष्ठोवा हीयेता
शप्रदानतः नियेतान्यतरोवापि तस्य भागोन
-

·५६
॥ दायतत्त्वं॥
लुप्यते । अंशप्रदानताविभागात् पूर्व हीयेत प्रत्र
ज्यादिनेति शेषः केषामंशविभागइत्यत्राहस एव ।
सोद-विभजेरंस्तं समेत्य सहिताः समं भातरो
ये च संसृष्टाभगिन्यश्च सनाभयः॥
वृहस्पतिः । विभक्तादातरोये च संप्रीत्यैकत्र
संस्थिताः। पुनर्विभागकरणे तेषा ज्येष्ठं न विद्यते॥
यदि कश्चित्मीयेत प्रव्रजेद्दा कथञ्चन । नलुप्यते
तस्य भागः सोदरस्य विधीयते । या तस्य भगिनी
सात ततोऽशंलब्धुमईति। अनपत्यस्य धम्मोऽयम
भार्याफ्टिकर। संखष्टानान्तु यः कश्चिविद्या
शौर्यादिना धनं । प्राप्नोति तस्य दातव्याचंशः
शेषाः समाशिनः॥ अत्र संखष्टाना ज्येष्ठाशाभावो
वर्णत्रयाणा बोध्यः सदस्य तु सर्वदा ज्येष्ठाशा
भावात्॥
तथाच मनुः । समवासु ये जाताः सर्वे पुत्रादि
जन्मनाम्। उड्वारं ज्यायसे दवा भजेरनितरे सम।
सदस्य तु सवर्णव नान्याभार्योपदिश्यते ॥ तस्या
जाताः समांशाः स्युर्यदि पुत्रशतं भवेत् । समांशाः
समभागाएव भवेयु।डारः कस्यचिद्देयइति

·॥ दायतत्त्वं ॥
५७
कुलकभष्टः युक्तच्चैनत् तथापि ज्येष्ठस्य विंश
उड्वारः सर्वद्रव्याच्च यबरं । ततोऽई मध्यमस्य
स्वात्तुरीयन्तु यवीयसः॥इति ममुना सामान्यतो
ज्येष्ठादीनामुड्वाराभिधानात् दिजन्मनी इत्यस्य
वर्णमात्रीपलक्षकत्वशङ्कानिरासायोत्तरवचनोत्त
राई म च पुन्नामनरकवाढत्वाविशेषाच्च द्रव्यस्था
प्यधिकारइति वाचं तदनिस्तारकमध्यमकनीय
सोरईपादोवारदर्शनेन तस्याप्रयोजकत्वात् नचा
बारांशयोर्भेदात् समाशिताभिधानेन पूर्वोक्ता
सवर्माजानविषमांशभागएवं सदस्य निषिध्यते
नावारइति वाचं सदस्य तु सववेति पूर्वार्द्ध
नैव समिद्धमिति दिजन्मनामप्युद्यारनिरासाय
समांशता मनुना विहिता समानं समवर्णाखिति
वचनमभिधाय द्विप्रकारोविभागस्तु दायादाना
प्रदर्शितः। वयोज्येष्टमेणैकः परा समांशकल्पना।
इति प्रकीर्तितइत्यत्र प्रदर्शितइति वृहस्पतिः अत्र
भगिन्यधिकारोविवाहोचितगाव्यलाभाय मुनिभिः
संग्रवद्भिस्तथोक्तत्वात् अभार्यापिटकस्येत्यत्र
पिढपदमेकशेषात् पिढमालपरमातुरभावे धात्र
ज

·५८
॥दायतत्त्वं ॥
धिकारस्य विष्वादिभिरक्तत्वात् ततश्च संरष्टि
नस्तु संसृष्टीत्येतद्वचनं तुल्यरूपसम्बन्धिसमवाये
संसर्गकृतविशेषप्रतिपयर्थ न सोदराणी साप
नाना भावपुत्राणां पित्तव्याणां तुल्याना सद्भावे
संसर्गी गृहीयात् वाक्यादविशेषश्रुतेः पूर्ववचने
सर्वेषामेव प्रकृतत्वात् सर्वेषु चाक्षेपासम्भवात्
अतोन धानमात्रविषयमिदं वचनमिति जीमूत
वाहनः। सोदरे त्वंसंसृष्टिनि संवृष्टिन्यसोदर च
सति कतरस्ताबगशीयात् एवं सोदरामोदरयोः
संसूष्टयोः सद्भावे कतरइत्यत्र प्रथमतः आद
अन्योदयंखिति अन्योदर्यः पुनः संसृष्टो सन्
गृहीयात् नान्योदर्यामात्रः किन्तु असंहध्यपि
पूर्ववचनस्थसोदरपदानुषङ्गात् प्राप्तः सोदरच
गृक्षीयात् तेनैकत्र विषये पूर्ववचनोक्तसंसृष्टत्व
सोदरत्वयारेकशः सम्बन्धेन तुल्यत्वादुभयोर्वि
भज्य अक्षणं तदुभयसत्त्वे चासोदर्यस्यासंदृष्टिनोऽ
तुल्यरूपत्वाचेति द्वितीयेआर संखटोनान्यमावज
इति सोदरे संसटिनि सति अन्यमादजः संस
ध्यपि न गृहीयात् अर्थात्तत्र संसृष्टी सोदरएव

·॥दायतत्त्वं॥
५९
यहीयात् संशष्टत्वाविशेषेऽपि सोदरत्वेन तस्यैव
बलवत्त्वात्। दायभागकारस्तु अन्योदय॑स्तु संसृष्टी
सन् सत्यपि सोदर संसटिनि धनं हरेत् नान्यो
दर्यः संसख्यपि गृतीयादिति पूबाईस्थार्थः। तत्र
किं सोदरस्तदानीं न तृतीयादेवेत्यपेक्षायामुत्त
रा.नोक्तं असंखध्यपि चादद्यात् सोदरइत्य
नुषज्यते न संखष्टोऽन्यमादजः केवलः किन्तु
उभाभ्यामेव विभज्य ग्रहीतव्यमित्याहुः॥
मिताक्षरादयोऽप्येवं। याज्ञवल्क्यदीपकलिकायां
शूलपाणिमहामहोपाध्यायास्तु अन्योदर्यस्तु संख
टी नान्योदयंधनं हरेत् । असंतश्यपि सोदरएक
गृहीयात् नतु संसृष्टः सापत्नोधाता संसृष्टइति
गर्भसंखष्टः सादरइति केचित् नान्यादर्योधनं
हरेदिति पाठे अन्योदर्यः सन् धनं न गृहीयात्
इति व्याख्या असंखष्टिसोदरस्याधिकारार्थमिदं
वचनमतोन पुनरुक्तिरित्याहुः । रत्नाकरप्रभृत
यस्तु यस्तु कल्पतरो नान्योदयं धनंबरेदिति पाठी
दृश्यते स मूलभूतयाज्ञवल्क्यमिताक्षरापारिजात
बच्चायुधग्रन्थेषु नान्योदर्योधनं हरदिति पाठ

·१०
॥ दायतत्त्वं ॥
दर्शनात् तदनुसारव्याख्यादर्शनाच्च लिपिकर
प्रमादइत्याहुः। धातृणामभावे तत्सुतः तत्र प्रथम
सोदरपुत्रः॥
खेन भत्री सह आई माता भुत खधा
मयं । पिताभचीच खेनैव खेनैव प्रपितामहरीति
बृहस्पतिवचनात् । सोदरभातपुत्रदत्तपिता
महपिण्डे धनिमातीगश्रुतेस्तगतधनत्वेन नथो
पकारदर्शनात् तदभावे वैमात्रेयपुत्रः तदभावे
गोत्रजः । तत्र जयाणामुदकं कार्यं त्रिषु पिण्ड:
प्रवर्तते। चतुर्थः संप्रदातेषी पञ्चमोनोपपद्यते।
अनन्तरः सपिण्डाद्यस्तस्य तस्य धनं हरेदिति
मनूता तस्य मृतस्य धनिनः सपिण्डात् सपिण्ड
मध्यात् अनन्तरः सन्निहिततरस्तस्य धनं भवेत
एवमेव कुचूकभट्टः । वक्षवोशातयोयत्र सकुख्या
वान्धवास्तथा । योगासनतरस्तेषां सोऽनपत्यधनं
हरेदिति बृहस्पत्युक्तत्वाच्च पिण्डदानसम्बन्धता
रतम्येन आसन्नजननतारतम्येन च धनेश्वधि
कारी तत्र यथा दौहित्रान्तखसन्तानाभावेs
न्योऽधिकारी एवं धानपुत्राभावे नदौहित्राना

·॥ दायतत्त्वं॥
पितुः सन्तानोऽधिकारी तदभावे पितामहः सद
भावे पितामही॥
अनपत्यस्य पुत्रस्य माता दायमवाप्नुयात्।
मातर्यपि च वृत्तायां पितुर्माता धनं हरे
दितिमनुवचनात् यथा पिचभावे माता तथा
पितामहाभावे पितामही तदभावे पितामहदौद्धि
बान्तसन्तानः पितरि तथा दर्शनात् एवं प्रपिता
। महः प्रपितामही तत्सन्तानाअपि कृतभोग्यपिण्ड
दात्रभावे बन्धुरिति मातामहमातुलादिः तत्रापि
पित्रादिवत्सति मातामधे सरव तदभावे यथा
क्रम मातुलादिः मृतदेयमातामहादिपिण्डद
वात् तदभावे सकुल्योविभक्तपिण्डः प्रतिनतृतः
प्रभृतिपुरुषचयमधस्तनं वृड्वप्रपितामहादिसन्तति
व अतएव दायक्वता ननु सहोदरभावपुत्रवत्
पिढव्यस्थापि धनिदेयपूर्वपुरुषदर्यापण्डदत्वात्
धनिपिलव्यभाटपुत्रयोस्तुल्योऽधिकारः स्यादुचते
पिव्यादि धनिपितामहप्रपितामहयोः पिण्डदः
भाटपुत्रस्तु धनिपितरं
प्रधानमादाय पुरुष
दयपिण्डदइति सएव बलवान् इति पिढव्यात्

·दर
॥ दायतत्त्वं ॥
पूर्वमधिक्रियते इत्युक्तं । एवं यत्र मृतस्य
पिटव्यमतपिलव्यपुत्रयोः सत्त्वे धनिदेयपितामह
प्रपितामपिण्डदाढत्वाविशेषेऽपि अनेकपिढका
पान्तु पित्तोभागकल्पनेत्यत्र जननसान्निध्यतार
तम्येन भागदर्शनात् अत्रापि जननसनिकर्षा
धिक्येन पिढव्यस्यैवाधिकारः अतएव मिताच
राया पितामहपिढव्यतत्पुत्राः क्रमेणाधिकारिण
इत्युक्तं । विवादचिन्तामणावपि अपुत्रधनाधि
कारे धातरभावे तत्पुत्रः तदभावे आसन्नस
पिण्डइत्युक्तां वृहस्पत्युक्तबान्धवाइत्यनेन यथाक्रम
आसन्नपिनमावान्धवाधनाधिकारिणः ते च
आत्मपितुःखसुः पुत्राात्ममातुःखसुः सुताः।
आत्ममातुलपुचाच विज्ञेयात्मबान्धवाः। पितुः
पितुःखसुः पुत्राः पितुमातुःखसुः सुताः । पित
मीतुलपुत्राश्च विधेयाः पिढबान्धवाः । मातुर्मातुः
खसुः पुत्रामातुः पितुःखसुः सुताः। मातुर्मातुल
पुत्राच विज्ञेयामाहबान्धवाः॥ आपस्तम्बः। अन्ते
वासी वार्थीस्तदर्थेषु धर्मकृत्येषु योजयेइंहिता
वेति । तदर्थेषु मासिकादिना तोगार्थ धर्म

·॥दायनत्त्वं॥
६३
कृत्येचिति अदृष्टार्थमिति एवञ्च यस्य मृतस्य
धनं देशान्तरस्थतड्वनाधिकारिसत्वे नवनविना
शसम्भावनायं तदौर्बदेहिककार्य तत्पुण्यार्थच
येन केनापि दातुं युक्तं ॥
यदृच्छयापि यः कुर्यादाविज्यं प्रीतिपूर्वकमिति
नारदवचने तस्यापि प्रतिनिधित्वात् एतत् प्रप
ञ्चितं पवितत्त्वे । दायभागकृतापि सर्वत्रोक्त
रीत्या मृतधनस्य मृतार्थत्वमनुसन्धेयमिति वदता
प्येतत् वचस्तितमिति॥महामहोपाध्यायश्रीहरिचर
भट्टाचार्यात्मज श्रीरघुनन्दनभट्टाचार्यविरचित
अतितत्त्वे दायतत्त्वं समाप्त ॥ शकाब्दे १७५०॥

·DÁYA KRAMA SANGRAHA,
A
COMPENDIUM OF THE ORDER
OF
INHERITANCE,
BY
Krishna Ter kálankúra Bhattacharya.
EDITED BX
LAKSHMI NÁRAYÁN SERMÁ,
Librarian, Sanscrit College
PUBLISHED UNDER THE AUTHORITY OF THE COMMITI EL
Public Instruction,
PRINTED AT THE EDUCATION PRESS,
ļ828.

·श्रीकृष्णतकालङ्कारभट्टाचार्यकृतः
दायाधिकारक्रमसंयम
.
श्रीयुतकमिट्टिसाहेवानुज्ञया
कलिकाताराजधान्या इडुकेशन्मुद्रायन्त्रालये
श्रीलक्ष्मीनारायणशर्मणाशोधितामुद्रितश्च
सम्बत् १८८५शकाब्दा १७५०

·॥ अथ दायक्रममयहस्य सूचीपत्र।
६
8
प्रकरण
पृष्ठावा. पतरकाः
श्रादौस्तधने पुत्राधिकारः
तदभावे पौत्रस्य
नदभावे प्रपौत्रस्य
मृतपित काना व्यवस्थाकथनं
जीवत्यिकाना व्यवसाकथन
अपुत्रवने प्रथम पत्न्यधिकार.
२
५
पत्यभावे दुहितृणामधिकारः
तत्रापि प्रथम कुमा-
तत्र कश्चिविशेष कथन
कुमार्यभावोढायाः पुत्रवत्या' सभावितपुत्रायाश्चतुल्यो
धिकार.
१२
तयारकतराभावे एकतरायाः
सर्वदुहित्रभावे दो हवस्थाधिकारः
५
दौहित्राभावे पितुरधिकारः
पिनभावे मातरधिकारः
४
४
४
४
५

·२ । दायक्रमसंग्रहस्य सूचीपत्र। प्रकरण पृष्ठाङ्काः पङ्करका तदभावे सादरस्थाधिकारः १४ मोदराभावे सजातीयसापत्नस्य नत्रससृष्टामस्ष्टादीना व्यवस्था १६- बदभावे सादरभाबपुत्राधिकारः संसर्ग्यसंसर्गिसदरभातपुत्राणा १५ भानपुत्राभावे धारपौत्रस्य भ्राहपौवाभावे पिटदौहित्रस्य पिटदौहित्राभावे भादौहित्रस्य नदभावे पितामहाधिकारः १२ पितामहाभाव पितामह्याः पितामह्यभावे पिटव्यस्य नदभावे पिटव्यपुत्रव्य नदभावे पिटव्यपात्रस्याधिकार पिलव्यपात्राभावे पितामहदौहित्रय पितामहदौहित्राभावे पिदव्यदौहित्रस्य १३ नतः प्रपितामहप्रपितामह्यो क्रमेणाधिकार १५ नतः पितामहभ्राताधिकारी ततः पितामहधापुत्रःपितामहथारपाचः । १८ वतः प्रपितामहदौहित्रः १० - 9 : 9 Is B is is sa 2 ४ ·।।दायक्रममयह स्थ स्वीपत्र। or २ १० ४ تکو १. १४ " प्रकरणं पृष्ठाकाः पतनकाः तदभावप्रपितामहमा दौहित्रस्याधिकारः १. ततोमातामहस्याधिकारः ततोमातुलस्य तदभावे मातल पुत्रस्थाधिकार. ततामातुल पौत्रस्य ततोमातामहदौहित्रस्य १० १३ तदभावे प्रमातामहस्य तत' प्रमातामहपुत्रस्य तत'प्रमातामहपौत्रस्य ततः प्रमातामह प्रपौत्रस्य १५ तत. प्रमातामहदौहिचस्य २० ततोद्धप्रमातामहस्य ततोप्रमातामहपुचस्व तदभावे वृद्धप्रमातामहपौत्रस्य १८ तदबावे वृद्धप्रमातामहप्रपौत्रस्य) तदभावे वृद्धप्रमातामहदौहित्रस्थ ११ तदभावे सकुल्याधिकारी सकुयोपि विविध. तत्रादावधस्तनसकुख्याना क्रमेणाधिकारः ११ ततअर्द्धतनानी सकुख्याना,क्रमेणाधिकारः ११ १६ १० ·॥दायक्रमसग्रहस्य सूचीपत्र॥ کر اور १३ प्रकरणं पृष्ठावाः पत्यका एवविधसकुख्याभावे समानोदकाना १६ ततआचार्य्यस्याधिकार. तदभावे शिव्यस्य १२ सदभावे सहवेदाध्यायिसब्रह्मचारिण' १२ तदभावे खग्रामस्थाखगोवजाअधिकारिण. १२ तदभाव तथाविधा' समानप्रवराः १२ तदभावेतद्वामस्यश्रोत्रियमाणाः १२ एतत्पर्य्यन्ताभावे ब्राहमणधनवर्ज राजगामि १२ ब्राह्मण धनेब्राह्मणस्वयामान्तरस्थ स्याधिकार:१२ वानप्रस्थयतिब्रह्मचारिधने धर्मभाव मच्छिष्याचार्या अधिकारिणः तदावे चैकत्रवास्येकाश्रमी ५ प्रचचारी विविधस्तलक्षण तच नैष्ठिकधने आचार्यस्याधिकार. १३ उपकुर्वाणयधने पिचादीनामधिकारः अथ स्त्रीधनाधिकारक्रमः १३ कुमारीधने सोदरचाताधिकारी १३ तदभावभवेझाता तदमावेभवेत्यिता १३ १५ वरदत्तधवरोधिकारी १३ अथोढास्त्रीधननिरूपण ५ १२ १८ ३ १४ १४ ·५ १६ ॥दायक्रमसंग्रहस्य सूचीपत्रं ।। प्रकरणं पृष्ठाङ्का परकाः अध्यग्निधनकथनं १४ ११ यौतुकधनकथन १४ १५ अध्यावाहनिकधनकथन १५ आधिवेदनिकधनकथन १६ शुल्कधनलक्षणं १६ अन्वाधेयकधनकथन १७ संक्षेपत' स्त्रीधनलक्षणं सौदायिकधनकथन १८ ५ दुर्भिक्षादौ भनीदीना धनग्रहणव्यवस्था १६ दुर्भिक्षाचापद विना नाधिकारः ९५ दिभार्य्यस्य व्यवस्था स्त्रियाअनवस्वाद्यदानेव्यवस्था चौतुकधने प्रथमकुमाऱ्या अधिकारः २१ तदभावे वाग्दत्ताया' ततऊढायाधिकारः २१ पुत्रवत्याः सम्भावितपुत्रायाश्चयुगपदधिकारः २१ ततोबन्ध्या विधवयोर्युगपदधिकार २१ कुमारीवाग्दत्ताविषये विशेषः २२ १३ सर्वदुहित्रभावपुत्रस्य २२ पुचाभावेदीहिचाऽधिकारी २२ २ 8 १ ५ २ ·६ ॥ दायक्रमसंग्रहस्य सूचीपत्र । ८ प्रकरणं दृष्टाका' पतनका दौहित्राभावे पौत्रः तदभावे प्रपौत्रः २२ १२ तदभावे सपत्नीपुत्र २२ १३ तत सपत्नीपोत्रप्रपात्री क्रमेणाधिकारिणी २३ एतत्पर्यन्ताभावे ब्राह्मादिविवाहपञ्चकलब्धयोतक्रधने भर्तुरधिकार. २३ ५ भर्तुरभावे भातुरधिकार. तदभावे मातस्ततः पित २३ सपत्नीप्रपौत्रपर्यन्ताभावे पैशाचादिविवाहविकलब्धयौतुक धने मातुरधिकार मात्रभावेभवेत् पितु २४ पित्रभावे भवेशात. भात्रभावेभवेद्भर्नु १२ यौतुकधने कन्यापुत्रयोर्युगपदधिकारः २४ तयोरकतराभावेऽन्यतरस्य २५ दयौरेवतयोरभावे जढायाः पुत्रवत्याः सम्भावितपुत्रायाश्च तुख्यवदधिकारः २५ एतयारकतराभावेऽन्यतरस्थाः एतयोईयोरभावे पौत्रस्य २५ ११ पौत्राभावे दौहित्रस्य २५ १२ तदभावे प्रपौत्रस्य ૨૫ १८ नत सपत्नीपुत्रस्य ततः सपत्नीपौत्रस्थ २५ २४ ५ १८ ·॥ दायक्रमसंग्रहस्य सूचीपत्र। प्रकरणं पृष्ठावा. पयशाः नदभावेसपत्नीप्रपौत्रस्य २६ ततोबन्ध्याविधवयोर्चुगपदधिकार: २६ एतयोरेकतराभावेचान्यतरस्थाः तयाईयोरभावे ब्राह्मादौ भर्ख भ्राहमालपितॄणामधि कार. 2 } १४ श्रासुरादौमादपिटचाल २६ भर्तृणा क्रमेणाधिकारः विवाहकाले तत्पूर्वपरकाले वा पिढदत्तधने कुमा अधिकारः २६ १३ तदनन्तरमूढाया. पुत्रवतीसम्भावितपुत्रयोः २६ तताबन्ध्याविधवयोश्चाधिकार' २६ सर्वदुहिचभावे पुत्रार्दै क्रमेणाधिकार.. २६ तताबाह्मादिविवाहपञ्चक्रलब्धयौतुकधने पिलपर्यन्ताभावे देवरादेरधिकार. २७ भासुरादिविवाहविकलधधने भर्नु पर्यन्ताभावे देवरा देरधिकार २० देवराभावे देवरधातृवहारयोः सुताना युगपदधिकार. २८ तेषामभाव भगिनीपुत्रस्याधिकारः ४ २८ ·८ ॥ दायक्रमसंग्रहस्य सूचीपत्र। १८ १६. २ } प्रकरणं पृष्ठाका' पतघकाः तदभावे भर्तभागिनेयस्याधिकारः २८ ततोभारसुतोधिकारी २८ बदभावे जामाता नतोभावशारादीनां 1 २६ मपिण्डानामधिकारः सपिण्डाभावे सकुख्या. ममानोदकाः समानप्रवराच क्रमेणा धिकारिण २८ एतत्पर्य्यन्ताभावे ब्राह्मणीधने खग्रामस्थश्रोत्रियादेरधि कारः २९ क्षत्रियादिस्त्रीधनेराज्ञ एवाधिकारः अथ विभागानधिकारिणः अथ विभाज्याविभान्धनिर्णयः नत्र विभाज्यमाह साधारणधनोपघातार्जितधने व्यवस्था १२ विद्याधने विशेष व्यवस्खा ३२ विद्याधनलक्षण १२ अविभाज्यप्रकारकथन ३५ क्रमादभ्यागतहतोद्धारव्यवस्था ३६. भूमौविशेषमाह ३६ १. ट ४ ·॥ दायक्रमसंग्रहस्य सूचीपत्र। १ 10 ४४ - प्रकरणं पृष्ठाकाः पतरकाः तथान्यदप्यविभाज्यमाहतुर्मनुविष्णू वास्वादयोन विभाज्या. ३८ १२ अथ ससर्गनिरूपण अथ ससृष्टिविभागकथन १४ अथ पिटकृतविभागः ४२ तत्र पितुः खोपात्तधनविभागे व्यवस्था ४२ पुत्रस्य गुणवत्तादिनिमित्तस्थले पिछतपितामहधनविभागस्थले पुत्रहीनपत्नीस्थले खोपार्जिन ४६ धनविभागे व्यवस्था सूट्रस्यदासीपुत्रस्थले व्यवस्था अथ मृते पितरि भातृणा विभाग व्यवस्था, तत्र सवर्णभातृणा विभागव्यवस्था सोदरासेदरविभागवस्था ५१ ५ विषमवर्णभ्रातृणां विभागव्यवस्था औरसेन सह दत्तका २५ दोना विभागव्यवस्था विभागस्तु पित्रादण ५२ परिशोधकर्तव्यः १४ ४८ १४ } ·१० ॥दायक्रमसग्रहस्य सचीपर। पृष्ठाका. पत्रकाः ५३ ६ प्रकरण विभागात्पूर्व येन यययादिक कृत तन्न विभागमध्ये प्रवेशनीय असहातभात्रादिस्यले विभागकालेऽपछुताव्यस्य ५३ पशातपातसयवखा ५४ १८ ५५ २ ५५ २ ५६ ५ अमादिना हताशास्त्रीयविभागे व्यवस्था पिदेवगतय पुनरागस्य विभाग. तत्र सप्तमपुरुषपर्यन्त भागभाजः देश स्थस्थविभागव्यवस्था एकमात्कयो विभिन्नपिट) कयोविभागव्यवस्था प्रथमाधारणस्यैककर्ट कदेवादेयविचारः साधारणत्वकथनं दासकृतदेयत्व अथदामनिरूपण तत्रगृहजातादिलक्षणं तिदायक्रमसग्रस्यसूची मासप्ता ५६ १६ ५८ १ ५८

·॥श्रीकृष्णाय नमः॥
जगदम्बापदद्दन्दमापदा क्षयसाधनं । विश्व
कोटिविनिर्माणस्थितिसंहारकारणं ॥ निधाय
हृदये दायाधिकारक्रमसंग्रहः। क्रियते पण्डिता
मोदी श्रीमच्छीकृष्णशर्मणा ॥
॥ अथ दायाधिकारक्रमः॥
तत्रादौ मृतधने औरसपुत्रस्याधिकारः।जङ्घ
पितुश्च मातुश्च समेत्य धातरः समं । भजेरन्
पैढक ऋक्थमनीशास्तहि जीवतोरित्यादिवचनैः
पिटमरणानन्तरं पुत्रस्य खत्वज्ञापनात् । तद
भावे पौत्रस्य तदभावे प्रपौत्रस्याधिकारः ॥ मृत
क

·२
॥ दायक्रमसंग्रहः॥
पिटकपावमृतपित्वपितामहकप्रपौत्रयोः पुत्रण
सह तुल्याधिकारः तेषां पार्वणपिण्डदाटत्वेन
उपकाराविशेषात् । जीवपिढकयोस्तु पौत्रप्रपा
चयोनीधिकारः। पार्वणपिण्डदानाभावेन उप
काराभावात्॥ एषामभावे पत्नी धनाधिकारिणी॥
पत्नी दुहितरक्षेवेत्यादिवचनात् ॥ मत्रायं
पत्नी तड्वनं भुञ्जीव नतु तस्य दानाधम
नविक्रवान् कर्तुमईति॥
तदाह कात्यायनः। अपुत्रा शयनं भर्तुः पाल
यन्ती गुरौ स्थिता ।भुञ्जीतामरणात्क्षान्ता दायादा
जईमानुयुः । गुरी स्त्यिति वशरादी भर्टकुले
खिता। यावजीवं तकनंभुचीस न तु स्त्रीधनवत्
खाच्छन्धं दानाधमनविक्रयानपि तस्यान्तु मृताया
पव्यभावे या दुहितरोऽधिकारिण्यः तायडीयुः
नतु मातयः॥षा दुहिवादिभ्योजघन्यत्वात्तदाध
कत्यानुपपत्तः॥
तथा दानधर्मे ॥ स्त्रीणां स्वपतिदायस्तु उप
भोगफलः स्मृतः। नापहार स्त्रियः कुर्युः पतिदाया
कथञ्चन । उपभोगोहि न सूक्ष्मवस्त्रपरीधाना

·or
॥दायक्रमसंग्रहः॥
दिना किन्तु खशरीरधारणेन पत्युपकारात्तनोगा
नुज्ञातं । एवञ्च भर्तुरौ देविकक्रियार्थ दानादि
कमप्यनुमतं।अतएव नापहार स्त्रियः कुर्युरित्यादि
स्वपहारवचनं अपहारश्च धनखाम्यनुपयोगे
भवति अतएव वर्त्तनाशक्ती आधमनमप्यनुमतं
नदशक्ती विक्रयमपि । भर्तुरीर्द्धदेहिकक्रियार्थ
मर्थानुरूपं भवपिटव्यादिभ्योदद्यात् ॥
तदाह वृहस्पतिः। पिटव्यगुरुदौहित्रान् भ तुः
खसीयमातुलान्। पूजयेत् कव्यपूचीभ्या वृवाना
थातिथीन स्त्रियः । पित्त व्यपदं भर्खसपिण्डर
दौहित्रपदं दुहितृसन्तानपरं स्वसीयपदं भर्खख
सीयसन्तानपरं मातुलपदच्चभलमातुलपरंतदेव
मादिभ्योदद्यात् न पुनरेवमादिषु सत्स्लेव पितृ
कुलेभ्यः पितृव्यादिवचनानर्थक्यात् तदनुमत्या
खपितृमातृकुलेभ्योऽपि दद्यात्॥
तदाह नारदः। मृते भर्त्तर्यपुत्रायाः पतिपक्षः
प्रभुः स्त्रियाः।विनियोगार्थरक्षासुभरणे चसईश्वरः
परिक्षीणे पतिकुले निर्मानुष्ये निराश्रयो नत्मपिण्डेषु
चासत्सु पितपक्षः प्रभुः स्मृतः। विनियोगे दानादौ ।

·॥ दायक्रमसंग्रहः॥
पतिपुत्राभावे भर्ख कुलपारतन्यं तस्या इति दाय
भागः। पत्नी चाधुना सवर्णव कलावसवर्णाविवाह
निषेधात् पन्यभावे दुहिता। अपुत्रस्य च खा कन्या
धर्मजा पुत्रवड्वरेदित्यादिवचनात् । वा सवर्णा
धर्मजा औरसी तत्रापि प्रथम कुमारी ।।
अपुत्रस्य मृतस्य कुमारी ऋक्थं गृहीयात् तद
भावे चोति पाराशरीयात्। तत्रायविशेषः कन्या
नवाधिकारा पश्चात् परिणीता सती अविद्यमान
पुचों यदि वियेत सदा तत्पित्वदाये सपुत्रायाः
सम्भावितपुचायाश्च भगिन्याः तुल्याधिकारः नतु
सननीदीनां स्त्रीधनएव तेषामधिकारात् कुमार्य
भावे चोढायाः पुत्रवत्याः सम्भावितपुत्रायाश्च
तुल्योऽधिकारः तयारकतराभावे एकतराधि
कारः उक्तीपराशरवचनात् ॥
सदृशी सहशेनोढा साध्वी शुश्रूषणे रता। कृता
कृतावा पुत्रस्य पितुर्धनहरीतु सा इतिवचनात्
खपुबद्दारेण पार्वणपिण्डदातृतया तयोरुपकारा
विशेषाच्च। वन्ध्यापुत्रहीनविधवयोस्तु पुत्रदारण
पार्वणपिण्डदानोपकाराभावात् पुत्रवतीसम्मा

·५
॥ दायक्रमसंग्रहः॥
वितपुचयोरसत्वेऽपि नाधिकारइति दीक्षितमतं
दायभागवताप्याहतमिति बाध्यं । सर्वदुहित्र
भावे दौहित्रस्याधिकारः॥
दौहित्रोद्यखिलं ऋक्थमपुत्रस्य पितुईरेत्।
सएव दद्यात् दौ पिण्डौ पित्रे मातामहाय चेत्या
दिवचनात् । पितुः मातुः पितुरित्यर्थः । अपुत्र
स्येति दुहिटपर्यन्ताभाषोपलक्षणं अन्यथा पत्नी
दुहितरबैवेत्यादियाज्ञवल्क्यप्रभृतिविरोधात
अतएवोक्तवचनात् पुचाभावएव दुचितृसत्वऽपि
दौरिचाधिकारइति गोविन्दराजमतमपातं ।
मैथिलास्तु पत्नी दुहितरश्चैव इत्यादिनानावचन
बाध्याधिकारिणा सर्वेषां पश्चात् दौहित्राधिकार
माहुः तदसत् राज्ञोऽप्यधिकारितया परिगणित
त्वात् तदभावस्य कदाप्यसम्भवात् फलतोदौहित्र
स्थाधिकाराभाषएव पर्यवसाने दौहित्रस्याधिका
रप्रतिपादकवचनाना निर्विशयत्वापत्तेः । दौछि
चाभावेपितुरधिकारः॥
विभक्त संस्थिते वित्तं पुचाभावे पिता हरेदिति
कात्यायनीयात् । मृतभोग्यपिण्डदयदाढत्वेन

·६
। दायक्रमसंग्रहः॥
उपकारकत्वाच्च । मिश्रास्तु तदभावे माटगामि
तदभावे पिटगामि इति विष्णुवचने पाठं कल्प
यित्वा पितुः पूर्व मातुरधिकारमाहुः। तन्नतदभावे
पिढगामि तदभावे मारगामीति विपरीतपाठ
स्यैवाकरसिदत्वात् तथैव सबैर्निबन्धभिलिखित
वात् उक्तकात्यायनविरोधात्॥
वोजस्यैव च योन्याश्च वीजमुत्कृष्टमुच्यते इति
माववचनावगतोत्कर्षेण च मातुः पूर्वं पितुरधि
कारस्यैव शास्त्रार्थत्वाच्च पितुरधिकाराभावे मात
रधिकार उक्त विष्णुवचनात् ॥
भा-पुत्रविहीनस्य तनयस्य मृतस्यच माता
ऋक्थहरी ज्ञेया भाता वा तदनुज्ञयेति वृहस्पति
वचनात् तनेोग्यपित्रादिपिण्डत्रयदाढतमान
जननोपकारकत्वाच्च तदभावे सोदरस्याधिकारः
सद्भोग्यपिचादित्रयपिण्डदातृत्वात् । सोदराभावे
सजातीयवैमात्रेयाणं सोग्यपित्रादित्रयपिण्ड
दाढत्वात्। पितरोधातरस्तथेति याज्ञवल्क्यर्वच
नात् एकपिढजातत्वेन विमानपुत्राणामधिकारः।
अत्र यदि सोदरासोदरी धासरी असंवष्टिना

·॥ दायक्रमसंग्रहः॥
स्थाता तदा सोदरस्य धनासोदरएव गृहीयात्
यथा सादरस्य तु सादरः इतिवचनात् यत्र संसू
छामोदरोऽसंसृष्टिसोदरश्च तदा उभाभ्यामेवयही
तव्य तदिति अन्योदर्यस्तु संदृष्टीति वचनात्
यदा सोदरामोदरी संसृष्टिनौ तदा संहृष्टी
सोदरएव गृहीयात् तस्योभयधर्मवत्त्वात् संतुष्टि
नस्तु संसृष्टीति वचनात्। एवमधिकारिलं सोदा
सादरवाढ पुत्राणामपि तदभावे सोदरधानन
स्याधिकारः नतु वैमात्रेयभ्रातृपुत्रस्य तहत्तधनि
पितृपितामहपिण्डे धनिमातृपितामधीभोग्यत्वा
भावेनसादरभातृपुत्रापेक्षया न्यूनोपकारकत्वात्।
खेन भत्री सह श्राई माता भुत खधामयं पिता
मही च खेनैव स्खेनैव प्रपितामहीत्यादिषु पित्रा
दिपिण्डे पिण्डदातुर्माचादीनामेव भोगश्रुतेः
संसार्यसंसर्गिसौदरभातृपुत्रेषु संसर्गिधातृपुत्रस्या
धिकारः । एवं संसर्ग्यसंसर्गिवैमात्रेयभ्रातृपुत्रेषु
संसर्गिवैमात्रेयभ्रातृपुत्रस्याधिकारः यदात्वसंसर्गि
सोदरभातृपुत्रः संसर्गी चासोदरधातृपुत्रः तदा
तयोर्युगपदधिकारः। यदा पुनः सोदरबैमात्रेय

·८
॥दायक्रमसंग्रहः॥
भातृपुत्रौ संसर्गिणी असंसर्गिौ वा तदा उभ
यथैव सोदरभातृपुत्रस्याधिकारः । भातृपुत्रस्या
भावे भातृपौत्रस्याधिकारः । धनिभोग्यपिण्डदा
तृत्वात् सपिण्डत्वाच भातृप्रपौत्रास्तु नाधिका
रिणः धनिपितुः पञ्चमत्वेन उपकारकवाभावात्
अत्रापि सोदरवैमात्रेयभातृपुत्रवत् क्रमोबाध्यः॥
भ्रातृपौत्रस्याभाबे पितुर्दैछित्रस्याधिकारः धनि
बादित्रयपिण्डदातृत्वात् । अत्र सोदरभगिनी
घुत्रवैमात्रेयभगिनीपुत्रयोस्तुल्यवदधिकार इत्या
चार्यचूडामणिः पिनुौहित्राभावे भ्रातृदौहित्री
ऽधिकारी धनिभोग्यपितृपितामह पिण्डदातृत्वात्
सदभावे पितामहाधिकारः दौहित्रान्तखसन्ता
नाभावे पितुरधिकारवत् पितृदौहित्रान्ताभावे
पितामहस्य सारष्टिकन्यायसिदत्वात् धनिभोग्य
प्रपितामहपिण्ड दातृत्वाच्च पितामहाभावे पिता
महाअधिकारः॥
अनपत्यस्य पुत्रस्य माता दायमवाभुयात् ।
मातर्यपिच वृत्तायां पितुर्माता हरेड्डनं इतिमनु
वचनात् । यथा पित्रभावे माता तथापितामहा

·ट
-
॥ दायक्रमसंग्रहः॥
भावेऽपि पितामहीति सादृष्टिकन्यायेन पितामहा
त्परं पितामयधिकारः॥पितामयभावे पितृव्यस्था
धिकारः धनिभोग्यपितामहप्रपितामहपिण्डदातृ
वात् । तदभावे पितृव्यपुत्रस्याधिकारः तस्यापि
धनिपितामहप्रपितामहपिण्डदातृत्वात् तदभावे
पितृव्यपाचस्याधिकारः तस्यापि धनिभोग्यपिता
महपिण्डदालत्वात् पिढयपात्राभावे पितामह
दौहित्रस्याधिकारः धनिभोग्यपितामहप्रपिताम
पिण्डदाटत्वात् यद्यपि धनिभाग्यपिण्डदयंदा
तत्वेन धनिभाग्यैकपिण्डदातुः पित्तव्यपैौचात्
उपकाराधिक्यं तथापि पिटव्यपौत्रस्याधिकारः
सपिण्डत्वेन बलवत्त्वात् पितामहदौहित्रस्थाभावे
पिलव्यदौहित्रस्याधिकारः धनिभोग्यतत्पितामह
प्रपितामहपिण्डद्दयदाटत्वात् तत्प्रपितामहप्रपिता
मद्योः क्रमेणाधिकारः प्रपितामहपिण्डस्य धनि
भोग्यत्वात् पूर्वोक्तसादृष्टिकन्यायसिङ्घत्वाच्च। ततः
पितामहवाना अधिकारी सदभावे पितामहचान
पुत्रः तदभावे पितामधाबपौत्रः तेषाधनिभोग्य
तत्प्रपितामहपिण्डदाढत्वात् ततः प्रपितामह
ख

·१० ॥दायक्रमसंग्रहः॥
दौहित्रोऽधिकारी धमिभोग्यप्रपितामहपिण्डदान
वात् ततः पितामहमादौहित्रोऽधिकारी धनि
भोग्यप्रपितामहपिण्डदाढत्वात् तदभावे माता
महः तदभावे मातुलः तदभावे मातुलपुत्रः तद
भावे मातुलपौत्रः॥
मनुना त्रयाणामुदकं कार्यं त्रिषु पिण्डः प्रव
ते। अनन्तरः सपिण्डाद्यस्तस्य तस्य धनं भवेत्॥
पधाभ्या वचनाभ्या उपकारानन्तर्यक्रमेण धना
धिकारप्रतिपादकाभ्यां तेषामधिकारप्रतिपादनात्
एतयोर्दायभागप्रकरणे कथनस्थोपकारक्रमेण
धनाधिकारज्ञापनैकप्रयोजनकत्वात्
दायभागप्रकरणे तदुपादानवैयर्थं । तदभावे
मातामहदौरिचोऽधिकारी तदभावे प्रमातामहः
तदभावेप्रमातामहपुत्रातदभावेप्रमातामहपौत्रः
तदभावे प्रमातामहप्रपौत्रः नदमावे प्रमातामह
दौहित्रोऽधिकारी तदभावे वृद्धप्रमानामोऽधि
कारी तदभावे वृद्धप्रमातामहपुचः तदभावे वृद्ध
प्रमातामहपौत्रः सदभावे वृद्धप्रमातामहप्रपौत्र।
अन्यथा

·॥दायक्रमसंग्रहः॥ ११
सदभावे वृतप्रमातामघदौचिचोऽधिकारी। मृत
घनिभोग्यपिण्डदाचभावे सकुल्योऽधिकारी सद
भावे सकुल्यः स्थादाचार्य शिष्यएववेति मनुवच
नात् सकुल्यादिविधः अधस्तनऊईतनश्च अत्र
प्रपौत्रपुत्रावधयोऽधस्तनास्त्रयोवृड्वप्रपितामहादि
चयः पूर्वे जीतनाः तत्राप्यादावधस्तमाना
सकुल्वानी क्रमेणाधिकारः तेषी मृतभोग्यपिण्ड
खेपदाढत्वात् तेषामभावे अर्द्धत नाना त्रयाही
क्रमेणाधिकारः वृड्वप्रपितामहादित्रयपिण्डलेपस्य
धनिभोग्यत्वात् तत्मततीनाच धनिदेयपिण्डचे
पभुम्योवृड्वप्रपितामहादिभ्यः पिण्डदाढत्वात् ।।
वहवाशातयोंयत्र सकुल्यावान्धवास्तथा ।
योगासनतरस्तेषा सोऽनपत्यधनंहरदिति वृश्य
तिवचनाच्च। श्रासनतर त्वच्च उपकारतारतम्येन
पूर्वा तवचनाभ्यामेकवाक्यत्वात् । एवम्विध
सकुल्याभावे समानोदकाः सकुल्यपदेनोपात्ता
मन्तव्याः तदभावे आचार्यः तदभावे शिष्यः
आचार्य शिष्यएवेति मनुना क्रमेण तयोरधिकार
प्रतिपादनात्॥

·१२
॥दायक्रमसंग्रहः॥
उपनीय दददभाचार्यः सउदाहतइत्यने
नोक्तः सदभावे सच्वेदाध्यायिसब्रह्मचारिणः
शिष्यः सब्रह्मचारिणइति याज्ञवल्क्यवचनात् तद
भावे खग्रामस्थाः सगोत्रजाः तदभावे तथा
विधाः समानप्रवराः॥
पिण्डगोत्रार्षसम्बन्धाक्यं हरेयुरिति गौतम
वचनात्
उक्त पर्यन्ताभावे
तनामस्थाः
विद्य
दिगुणयुक्ताः ब्राह्मणाअधिकारिणः ॥
सर्वेषामप्यभावे तु ब्राह्मणाधनहारिणः ।
विद्याः शुचयोदान्ताः एवं धीन हीयते इति
मनुवचनात् एतेषामभावे ब्राह्मणधनवज राज
गामीति॥
तथा मनुः। अहार्यं ब्राह्मण धनं राज्ञा नित्य
मिति स्थितिः। इतरेषान्तु वानां साभावे हरेनृप
इति । ब्राह्मणधनस्य तु गुणवठ्ठाह्मण पर्यन्ताभावे
ब्राह्मणस्य ग्रामान्तरस्थस्यापि अधिकारोन तु राज्ञ
इत्यवधेयं । वानप्रस्थयतिब्रह्मचारिणां धनं धर्म
धावसच्छिष्याचार्यागृतीयुः तदभावे चैकत्र वासी
एकाश्रमी वा गृहीयात्॥

·॥ दायक्रमसंग्रहः॥ १३
तथाच याज्ञवल्क्यः । वामप्रस्थयतिब्रह्मचारिणी
धनहारिणः । क्रमेणाचार्यसच्छिष्यधर्मावावेक
तीर्थिनः। क्रमेण प्रतिलोमेन तेन ब्रह्मचारिणोधने
आचार्यः यतेर्धने सच्छिष्यः वानप्रस्थधने एक
तीर्थवासिरूपएकाश्रमनिवासिरूपोवा धर्माधाता
धिकारीत्यर्थः। ब्रह्मचारी च विविधः नैष्ठिकउप
कुर्वाणश्च तत्र नैष्ठिकधने आचार्यस्याधिकार:
पित्रादिपरित्यागेन यावज्जीवमाचार्यकुलवासनि
ष्ठायाः कृतत्वात् । उपकुवाणस्य तु धनं पिदादि
भिरेव ग्राह्यं तस्य पाठार्थमेवाचार्यनिकटगत
तया तादृशविरहादिति दायमागः॥ इति पुंधना
धिकारिणः॥
॥ अथ स्त्रीधनाधिकारिक्रमः॥
तत्र कुमारीधने प्रथमं सोदरचाताधिकारी
तुदमावे माता तदभावे पिता ॥
ऋक्थं मृतायाः कन्यायाग्रहीयुः सोदराः खयं।
तदभावे भवेन्मातस्तदभावे भवेपितुरिति नारदी
यात्। एतच्च कन्यायावरदत्तातिरिक्तविषयं वर
दत्तधने वरोऽधिकारी॥

·॥दायक्रमसंग्रहः॥
खञ्च सरकं वरीनीयात् इति पैठीनसिवच
नात् । अथागच्छेत्ममूढाया दत्तं पूर्ववरोहरेत्।
मृताया पुनरादद्यात्परिशयोभयव्ययं इति नार
दीयाच्च॥
अथोढस्त्रीधनाधिकारक्रमनिरूपणार्थ सहन
निरूप्यते॥
तत्र नारदः। अध्यन्यध्यावानिक भदाय
स्तथैव च । चाहदत्तं पिटभ्याञ्च पविध स्त्रीधनं
मृतं । अत्र षट्सङ्ख्या न विवक्षिता स्त्रीधनस्य
वहुविधस्य वक्ष्यमाणत्वात् ॥
अध्यनिधनमाह कात्यायनः।विवाहकाले यत्
स्वीभ्योदीयते छमिसन्निधौ । तंदध्यमिकृतं सङ्गिः
स्त्रीधनं परिकीर्तितं । विवाहकालश्च वृट्विश्राड्वादि
पत्यभिवादनान्तः कालः तत्काललब्धमेव धनं
यौतुक युमिश्रणे इतिधात्वनुसारात् मिश्रता च
स्त्रीपुंसयोरेकशरीररूपता यताविवाहाङ्गवति ॥
तथाच श्रुतिः अस्थिभिरस्थीनि मांसैमासं
खचा त्वचमिति॥

·॥दायक्रमसंग्रहः॥ १५
नथाच व्यासः। विवाचकाले यत्किञ्चित् वरा
योहिश्य दीयते। कन्यायास्तवनं सर्वमविभाज्यच्च
बन्धुभिः । उद्दिश्य कन्यायाइदं भवत्वित्युद्दिश्य
वराय दीयते वरहस्ते समय॑ते न खेतदभिसन्धि
विनापीत्यर्थः तेन पूर्ववचने अभिसन्निधाविति
अत्र च वचने विवाहकाले इतिइयमप्युपलक्षणं ।
यदा कदाचिदेव कन्यामुहिग्य वरइस्तसमर्पित
स्यैव कन्याधनत्वात् अभिसन्धिमूलत्वादेव स्वामि
त्वस्य अतएव वरायेत्युपलक्षणं अन्यचस्तसमर्पणे
ऽपि नादृशाभिसन्धिसत्वे कन्यायाएव तड्वनमिति ॥
अध्यावाइनिकमाह कात्यायनः। यत्युनर्लभते
नारी नीयमाना हि पैटकात् । अध्यावानिक
नाम स्त्रीधनं परिकीर्तित। पैढकादित्येकशेषः तेन
भगृहं नीयमाना पिढमाबकुलाद्यड्डनं लभते
सदध्यावाचनिकमित्यर्थः भर्खदायोभर्टदत्तधनं ॥
भदायं मृते पत्यो विन्यसेत् स्त्री यथेष्टतः।
विद्यमाने तु संरक्षेत् क्षपयेत्तत्कुलेऽन्यथा । इति
वचनान्तरे कात्यायनेनैव दायपदस्य दत्ते प्रयुक्त
खात् न चात्र दायपदं संक्रान्तधनपरमेवेति

·॥ दायक्रमसंग्रहः॥
वाचं विद्यमाने तु संरक्षदित्युत्तरार्द्धसङ्गतेः पत्यौ
जीवति स्वीसंक्रान्तभदायाप्रसक्ती न तु मृत
भसंक्रान्तधनपर भर्खदायपदं स्लीधनप्रकरणा
ख्यानात् । संक्रान्तधनस्य तु स्त्रीधनत्वाभावात्
तथात्वे ददातेगौणत्वापत्तेश्च क्षपयेत् स्थापयेत्
तत्कुले भर्टकुले देवरादौ अन्यथा खयंरक्षणा
सामर्थे ।
यथा याज्ञवल्क्यः । पिटमापतिधारदत्त
मध्यग्न्युपागतं । प्राधिवेदनिकच्चैव स्त्रीधनं परि
कीर्तितं । द्वितीयविवाहार्थिना पूर्व स्त्रियै पारि
तोषिकं यवनं दत्तं तदाधिवेदनिकं अधिकस्ली
लाभार्थत्वात्तस्य॥
तथा देवलः।वृत्तिराभरणं शुरुवं लाभश्च स्त्रीधनं
विदुः। भोली तस्वयमेवेदं पतिईत्यनापदि ॥
वृत्तिरबाच्छादनं॥
सलमाह कात्यायनः । गृहोपस्करवायाना
दोह्याभरणकर्मािणी । मूल्यं लब्धन्तु यत्किञ्चित्
एवं तत्परिकीर्तितं । स्त्रिया गृहादिकर्मिरूप
शिल्पिखभदारेणान्येषा गृहादिकर्मनिष्यादनात्
उत्कोचविधया अन्येभ्योयड्नं गृहीतं तच्छुत्वं

·॥दायक्रमसंग्रहः॥
तदेव मूल्यं भर्टप्रेरणार्थत्वात् । उपस्वारोमार्जनी
वाह्यावलीबहादयः दोह्याधेनवः लाभानिध्यादेः॥
तथाच विष्णुः । पिटमासुतभारदत्तमध्यन्यु
पागतं । आधिवेदनिकं बन्धुदत्तं शाकान्वाधेयक
मिति स्त्रीधनं बन्धुपदेन मातुलाधुपलक्षणं ॥
अन्धाधेयकमार देवलः। विवाहात्परतीयत्तु
लब्धं भर्टकुलात् स्त्रिया। अन्वाधेयं तदुक्तञ्च लब्धं
बन्धु कुलात्तथा। ऊईलब्धन्तु यत्किञ्चित् संस्कारा
प्रीतितः स्त्रिया। भर्तुः सकाशात्पित्राी अन्चाधे
यन्तु तद्भृगुः । बन्धुकुलादित्यत्र बन्धुपदेन माता
पित्रीरुपलक्षणं तेन भद्दारेण सम्बन्धिना श्वशारा
दीना मातापितृदारेण सम्बन्धिनां मातामहपिता
महादीनाञ्च सकाशात् विवाहात्यरतोयल्लब्धधनं
तदन्वाधेयकमिति प्रथमवचनस्वार्थः विवाहात्य
रतोभर्तुः पित्रोवा सकाशात् यड्वनं लब्धं तदन्चा
धेयकमिति दितीयवचनस्यार्थः । तदेवं नाना
मुनि भिनानाविधस्त्रीधनकीर्तनात् नारदवचने
टसङ्ख्या नादृता किन्तु स्त्रीधनपराण्येव वचनानि
संक्षेपतस्तु तदेव धनं व घनं यवने भर्ततः
ग

·॥ दायक्रमसंग्रहः॥
खातन्येण स्त्रियायथेष्टविनियोगाईत्वं शास्त्र
बोधितं भवति तच्च शास्त्रं ॥
कात्यायनः। प्राप्तं शिल्पैस्तु यदितं प्रीत्या चैव
यदन्यतः। भर्तुः साम्यं भवेत्तत्र शेषन्तु स्त्रीधनं स्मृतं।
जढया कन्यया वापि पत्युः पिटगृहेऽथवा भर्तुः
सकाशावित्रीया लब्धं सौदायिक स्मृतं । सौदा
यिकं धनं प्राप्य स्त्रीणी हातन्यमिष्यते। यस्मात्तदा
नशं सार्थ तैर्दत्तं तत्पजीवनं । सौदायिके सदा
स्त्रीणां खातव्यं परिकीर्तितं । विक्रये चैव दाने च
यथेष्टं स्थावरेवपि । शेषपदार्थ विवृणेति । जब
येत्यादि अन्यतः भर्समापिटकुलव्यतिरिक्तात्
यन्नब्धं शिल्पेन चित्रकर्मखूबकर्तनादिना च यद
र्जितं तत्र भर्नुः खातव्यं अमापद्यपि भाग्रहीत
मईति नतदुभयधनस्य स्त्रीखामिकधनत्वेऽपिन
तस्याः खातन्यविषयः किन्तु वचनबलात् भर्तुरेव
खातव्यविषयः तथा च स्त्रिया तवननियोगेभत्रनु
मत्यपेक्षेनि स्त्रीधनं स्मृतमिति स्त्रिया यथेष्टविनि
योगाई स्मृनं जढयेति जढया पत्युः कुलात् पिचो
बी कुलात् कन्यया च पित्रोः कुलात् यलब्धं तत्सौ

·मादायक्रमसंग्रहः॥
दायिकमित्यर्थः आनृशंस्थमनुकम्पा. स्थावरेख
पीति भट्टदत्तस्थावराति.रक्तस्थावरपर भर्टदत्त
स्थावरे स्त्रियादानविक्रयनिषेधात् ॥
तथाच नारदः । भनी प्रीतेन यहत्तं स्त्रियै
तस्मिन्मृतेऽपि तत् । सा यथाकाममश्नीयात् दद्या
हा स्थावराहते। इत्यत्र भर्ट दत्तेति विशेषणात्
पूर्वी क्तकात्यायनसामान्यवचनं भर्ट दत्तस्थाबरा
तिरिक्तस्थावरपर सामान्यविशेषन्यायात्। भती
तु दुर्भिक्षादौ यदा स्त्रीधनं विना वर्तनाक्षमः
सदा सौदायिकमपि स्त्रीधनं ग्रहीतुमईति ॥
तदाह याज्ञवल्क्यः । दुर्भिक्षे धर्मकार्ये च
व्याधौ संप्रतिरोधके । गृहीतं स्त्रीधनं भत्ती ना
कामोदातुमईति । संप्रतिरोधके उत्तमर्यादिना
खधनप्राप्त्यर्थं छतेसानभोजनादिप्रतिरोधे। उक्त
स्त्रीधने दुर्भिक्षाद्यापदं विना त्वधिकाराभावमार
कात्यायनः॥ न भती नैव च सुनोन पिता भ्रातर
स्तथा। श्रादाने वा विसर्गे वा स्त्रीधने प्रभविष्णकः।
यदि होकतरोऽमीषा स्त्रीधनं भक्षयेदसात् । स
वृद्धि प्रतिदाप्यः स्यात् दण्डं चैव समाप्नुयात्। तदेव

·२०
॥ दायक्रमसंग्रहः॥
यदनुज्ञाप्य भक्षयेत् प्रीतिपूर्वका मूलमेव तु दाप्यः
स्यात् स यदाधनवान् भवेत्। अथ चेत् सदिभार्यः
स्यात् न च ती भजते पुनः । प्रीत्या विसृष्टमपि
तत् प्रतिदाप्यः सतबलात् । ग्रासाच्छादनवासा
नामुच्छेदोयत्र योषिता । तत्र खमाददीत स्त्री
विभागं ऋक्थिनस्तथा। सवृट्विमिति बलादीत
स्त्रीधनरूपर्णमिति शेषः। अतोन स्लीधनविशेषणं
सवृद्धिमिति तविशेषणत्वे सवृड्वीत्येव साधु स्यादिति।
मूलमेवेत्येवकारेण वृड्विव्यवच्छेदः। अथ चेदिति
स्त्रियाधनं गृहीत्वा यद्यप्यपरभार्यया सह वसति
ताच्चावजानीते प्रीत्या गृहीतमपि स्त्रीधनं राज्ञा
बलाद्दाप्यइत्यर्थः। ग्रासाच्छादनेति जीवनोपायि
कमन्न वस्त्रादि यदि भती न ददाति खयच्च
निषा तदा स्वयमावष्य स्त्रिया तडायमित्यर्थः।
वासोनिवासगृह विभागमितिभर्तरिमृते तत्याप्ति
योग्याशं ऋक्विनोदेवरादः सकाशादाददीते
व्यर्थः इत्यस्तु कि विस्तरेण प्रकृतमभिधीयते।तदेवं
स्त्रीधने निरूपिते तस्या मृताया तवनाधिकारी

·॥दायक्रमसंग्रहः॥
२९
निरूप्यते । तत्र यौतुकधने प्रथम कुमा-अधि
कारः॥
मातुश्च यौतुकं यत् स्थात् कुमारीभागएव स
इति मनुवचनात् तदभावे वाग्दत्तायाः तदभावे
चोढायाः पुत्रवत्याः सम्भावितपुत्रायाश्च युगपद
धिकारः । स्त्रीधनं दुहितृणा अप्रत्तानामप्रति
ष्ठितानाञ्चेति गौतमवचनात् अत्रदुहितृणामिति
सामान्यतः सर्वदुहितृणामधिकारप्राप्ती अप्रत्ता
नामित्यादः क्रमार्थत्वेनैव सार्थकनया प्रथमम
प्रत्ता कुमारी ततोऽप्रतिष्ठिता वाग्दत्ता तदभावे
पुनरूढा पूर्वोक्ता तदभावे बन्ध्याविधवयोरपि
तुल्यवदधिकारइति वचनार्थः। अत्र कुमारी वा
ग्दत्ता वा जाताधिकारा अनन्तरं परिणीता सती
पश्चाइन्ध्यात्वनावधृता पुत्रमनुत्पाद्यैव वा विधवा
तदा तस्या मृताया तत्संक्रान्तमाटधने तनगिन्योः
पुत्रवतीसंभावितपुत्रयोः तयोरभावे बन्ध्याविध
वयोरप्यधिकारः न तु तद्भर्तुः भधिकारस्य स्त्री
धनविषयत्वात् अस्य च सङ्घान्तधनत्वेन स्त्रीधन
बाभावादिति बोध्यं बन्ध्याविधवयोःसाक्षात्पुत्रबारे

·२२
॥ दायक्रमसंग्रहः॥
णोपकाराभावेऽप्यढानूढासामान्याधिकार प्रतिपा
दकगौतमवचनादेवाधिकारः । सर्बदुहित्रभावे
पुत्रस्याधिकारः॥
मातुर्दुहितरः शेषमृणात्ताभ्यन्तेऽन्वयइति
याज्ञवल्क्यीयेन दुहिचभावेऽन्वयपदेन पुत्राधि
कारप्रतिपादनात् सापेक्षया तस्यैवोपकाराति
शयाच्च॥
सत्खणजेषु तगामी ह्यर्थीभवतीति बौधायन
वचनाच्च । पुजाभावे दौरिचोऽधिकारी पुत्राधि
कारात्याक् दुठिचधिकारश्रुतेः तदाधिकायादुपितुः
पुत्रेण बाध्यपुचवाधस्वैव न्याय्यत्वात् दौहित्रा
भावे पौत्रः तदभावे प्रपौत्रः उपकारतारतम्यात्
तदभावे सपत्नीपुत्रः॥
मानखसा मातुलानी पिटव्यस्ती पिटखसा।
शशूः पूर्वजपत्नी च मातुल्याः प्रकीर्तिताः। यदा
सामारसोन स्थात् सुतोदौहित्रएव वा। तत्सुतोवा
धनं तामा स्वसीयाद्याः समानुयुरिति वृहस्पति
बचने सुतपदेन सपनोपुत्रस्याधिकारप्रतिपाद
नात् अन्यथा सुतपदस्यौरसविशेषणत्वे चैय

·॥ दायक्रमसंग्रहः॥
२३
र्थात् सपत्नीपुत्रसत्त्वे देवरस्याधिकारापत्तेश्च ।
सदभाघे सपत्नीपौवः सदभावे सपत्नीपैमात्रः
तयोःखभोग्यखमपिण्डदाढत्वात्। एतत्पर्यन्ता
माये ब्राह्मदैवार्षगान्धर्वप्राजापत्याख्थविवार
पञ्चकलब्धयौतुकधने भर्तुरधिकारः॥
प्राध्यदैवार्षगान्धव्यं प्राजापत्येषु यवनं । अती
सायामप्रजाया भर्तुरेव तदिश्यतइति मनुवच
नात् । भर्तुरभावे धातुः॥
बन्धुदत्तं तथा शुल्कमन्वाधेयकमेव च । अप्र
जायामतीतायां बान्धवास्तदपाप्नुयुः । इति याज्ञ
वल्क्यवचनात् अत्र बन्धुपदेन मातापित्रोरुपा
दानं अतएव बान्धवाभातरः। पिढभ्यां चैव यहत्तं
दुहितः स्थावरं धनं। अप्रजायामतीताया भार
गामि तु सर्वदा। इति कात्यायनवचनैकवाक्य
त्वात् अत्र स्थावरग्रहणात् दण्डापूपन्यायाद
परधनस्यापि लाभइति दायभागः सर्वदापदेन
वाच्याद्यष्टविधविवाहपरियहः शुल्क प्रागेवाभि
हितं । अन्वाधेयकमप्यग्रे वाचं । तदभावे माता
धिकारिणी तदभाये पिता।

·२४ ॥ दायक्रमसंग्रहः॥
भगिनीपरक सादाणा जव मातुः पितुः
पूर्वच्चैक। इति कात्यायनवचनात् भगिनीशल्क
भगिनीधनं प्रथमं सोदाणां तेषामभावे मातुः
तदभावे पितुः पूर्वच्चैकइति परमतं । एतन्मते
प्रथमं पितुस्ततोमातुरित्यर्थः । सपत्नीप्रपौत्रपर्य
न्ताभावे पैशाचराक्षसासुराख्यविवाहचिकलब्ध
यौतुकधने प्रथम मातुरधिकारः तदभावे पितुः॥
यत्तस्याः स्थावनं दत्तं विवाहेश्वासुरादिषु ।
अप्रजायामतीताया मातापिनोस्तदिव्यते। इति
मनुवचनात् अत्र मातापित्रोरित्यनेन तयोः क्रम
प्रतिपादनात् युगपदधिकारे पिचोरित्येव ब्रूयात्
पितुरभावे भ्रातः धातुरभावे भर्तुः ॥
बन्धुदत्तन्तु बन्धूनामभावे भर्तगामि तदिति
कात्यायनीयात् । बन्धुर्माता पिता च बन्धूनाम
भावे इत्यनेन भातुरभावइत्यपि सूचितं भातुर
भाषएव पित्रोरधिकारात् एतत्पर्य्यन्ताभावे तु
यौतुकायौतुकसाधारणक्रमोऽये वच्यते ॥
अथागतुकस्त्रीधनाधिकारक्रमः॥अत्र विवा
तत्पूर्वपरकालपिढदत्तयौतुकाभ्यामतिरिक्तस्ली
धने कन्यापुचयोर्युगपदधिकारः॥

·॥ दायक्रमसंग्रहः॥
२५
सामान्य पुत्रकन्यामा मृताया स्त्रीधनं स्त्रिया।
अप्रजाया हरेनती माता भ्राता पितापिवेतिदेव
लवचनपूर्वाद्वीत् अत्र पुत्रकन्यानामिति इन्दनि
देशात सामान्य साधारणमित्युक्तेश्च कन्यापुत्रयो
युगपदधिकारसिद्धिः । तयोरकतराभावेऽन्यतरस्य
तवन इयोरेव तयोरभावे वढायाः पुत्रवत्याः
सम्भावितायाश्च तुल्यवदधिकारः।।
पुत्राभावेतु दुहिता तुल्यसन्तानदर्शनादिति
नारदवचनात् खपुत्रहारेण पावणे तभोग्यपति
पिण्डदाटत्वाच्च । एतयोरकतराभावेऽन्यतरत्याः
एतयोईयोरभावे पौत्रः पार्वणे नोग्यपतिपिण्ड
दाढत्वात् ।
पौत्राभावे
तु दौहित्रः पुत्रस्योढा
बाधकतया बाधकपुत्रेण बाध्यापुत्रबाघस्य न्याय्य
खात्॥
दौहित्रोऽपि झमुचैनं सन्तारयनि पौत्रवदिति
मनुवचनाच्च दौहित्राधिकारप्रतिपादनात्। पौत्र
वदित्यनेनासति बाधके पौत्रानन्तरं दौहित्रा
धिकारसिडेच। तदभावे प्रपौत्रः तदभावे सपत्नी
पुनः वदभावे सपत्नीपौत्रः तदभावे सपत्नीप्रपौत्रो
घ

·२६ ॥ दायक्रमसंग्रहः॥
ऽधिकारी एतेषां नद्भाग्यपतिपिण्ड दाटत्वात् ततो
बन्ध्याविधवा च तुल्यवदधिकारिण्या तयोरपि
तत्प्रजात्वात् प्रजासामान्याभावएव भर्तुरधि
कारात्॥
अप्रजास्त्रीधनं भर्तुब्राह्मादिषु चतुर्थपोति
मनूक्तः एतयोरेकतराभावे चान्यतरस्थाः। बन्ध्या
विधवापर्यन्ताभावे यौतुकधनवत् ब्राह्मादि
विवाहपञ्चकविवादितायाधने भधामाद
पितृणां आसुरादित्रिकक्विाचिताधने धानमा
पिटभट्टणी क्रमेणाधिकारः सादृष्टिकन्यायात् ।
एतत्पर्यन्ताभावे तु व्यवस्था वक्ष्यते। विवाहका
तत्पूर्वीपरकाले का स्त्रियै यईनं पित्रा दक्तं तत्र
तु धने प्रथम कुमार्याः तदनन्तरं जढायाः पुत्र
वतोसम्भावितपुत्रयोस्तदनन्तरञ्च बन्ध्याविधवयों
श्वाधिकारः । सर्बदुचित्रमावे पुत्रादेातुकधन
वत् क्रमेणाधिकार॥
स्त्रियास्तु यद्भवेदितं पित्रा दत्तं कथञ्चन ।
ब्राह्मणी तबरेत् कन्या तदपत्यस्य वा भवेदिति
मनुवचनात् । अत्र पित्रा दत्तमिति विशेषणात्

·॥दायक्रमसंग्रहः॥
२७
विवाहसमयादन्यत्रापि यत् पिबदत्तं तत् प्रथम
कन्यायास्तदनन्तरं तदपत्वस्य पुत्रस्येत्यर्थः ।
ब्राह्मणीपदश्चानुवादइति दायभागः । ततो
ब्राह्मादिविवाहपञ्चकलब्धयौतुकधनेषु पिल्टपर्य
न्ताभावे आसुरादिविवादचिकलब्धयौतुकधनेषु
भलपर्यन्ताभावे अन्येषु च सर्वेषु स्त्रीधनेषु देवरा
देरधिकारः देवरादीनामेव तदानीमधिकारस्य
बृहस्पतिना प्रतिपादनात् ।
तथाच वृहस्पतिः । माटखसा मातुलानी
मितव्यस्ती पिढखसा । श्वश्रूः पूर्वजपत्नी च मान
तुल्याः प्रकीर्तिताः।यदासामौरसोन स्यात् सुतो
दौहित्ररव वा । तमुतोवा धनं तासी खत्री
याद्याः समानुयुः। अनौरसपदं कन्यापुत्रपरं सुत
पदं सपत्नीपुत्रपरं नत्वारसविशेषणं वैयर्थात्।
सपत्नीपुत्रसत्त्वे देवराद्यधिकारापत्तेश्च । तत्सुत
इत्यत्र तत्यदेन पुत्रसपत्नीपुत्रयोरुपादानं नतु
कन्यादौरिचयोरपि कन्यापुत्रस्य दौहित्रपदेनोपा
तत्वात् दौहित्रपुत्रस्य तु पिण्डवरिभीवेणोपकारा
भावात् वाशब्देन च पुत्रसपत्नीपुत्रयोः पुत्राः

·२८
॥दायक्रमसंग्रहः॥
समुचिताः । एतवचनपाठक्रमस्तु नादरणीयः
तदा सर्वशेषे देवराधिकारापत्तिः। नच तद्युक्तां
तवचनोपात्तसापेक्षया तस्यैवाधिकोपकारक
वात्॥
त्रयाणामुदकं कार्य विषु पिण्डः प्रवर्तते ।
अनन्तरः सपिण्डाद्यः तस्य तस्य धनं मवेदिव्ये
ताभ्यां दायभागप्रकरणोत्तमनुवचनाभ्यामुपकार
कलेनैव धनाधिकारप्रतिपादनान् अन्यथा दाय
भागप्रकरणे तदभिधानवैयापत्तिः। इत्यच्चोप
कारतारतम्येनाधिकारक्रमः । तथाच पाठकमा
इलवदर्थक्रमएवादरणीयः तेन प्रथमं देवरस्या
धिकारः तत्पिण्डतबर्दपिण्डतगर्ददेयपुरुषत्रय
पिण्डदाढत्वात् सपिण्डवाच्च । तदभावे देवर
भाववशरयोः सुतानी युगपदधिकारः तत्पिण्ड
तद्भर्टपिण्डतबर्बदेयपुरुषहयपिण्डदाढत्वात् स
पिण्डत्वाच्च। तेषामभावे सपिण्डोऽपि भगिनीपुत्रः
नपिण्डतत्विवादिचयपिण्डदादत्वात्। सदभावे
भर्वभागिनेयः तत्पिण्डतझर्दपिण्डतदेयपुरुष
चयपिण्डदानत्वात् तदभावे भावतः समित्व

·॥दायक्रमसंग्रहः॥ २९
पितामहयोस्तस्याश्च 'पिण्डदाढत्वात् तदभावे
मशरयोः पिण्डदानाजामाताधिकारी। वचनन्तु
एतेषामधिकारमात्रप्रतिपादकं नतु क्रमविधा
थकमिति । जामापर्यन्ताभावे सपिण्डानन्तर्य
क्रमेण श्वशरमाटवारादीनी सपिण्डानामधि
कारसपिण्डाभावेसकुल्याः समानोदकाःसमान
प्रवराश्च पुम्बत् क्रमेणाधिकारिणः । एतत्सवी
भावे ब्राह्मणीधने खग्रामश्रोत्रि रधिकारः
क्षत्रियादिस्लोधने तु राज्ञएवाधिकारः॥ इति स्त्री
धनाधिकारक्रमः॥
॥अथ विभागानधिकारिणः कथ्यन्ते ।
एतत्ययुंदासेनाधिकारिज्ञापनार्थे ।
मनुः । अनंशा स्लोवपतितो जात्यन्धवधिरी
तथा। उन्मत्तजडमूकाच ये च केचिन्निरिन्द्रियाः॥
क्लीवमाह कात्यायनः । न मूत्रं फेणिलं यस्य
विद्या चामुनिमज्जति। मेच्चोन्मादशकाभ्यां छीनं
जीवः सउयते । जात्या खभावेन नवागन्तुक
घेतोरन्धोबधिरचयःजन्मावध्यधबधिरावित्यर्थः।

·३०
॥ दायक्रमसंग्रहः॥
नारदः। पिटहिद पतितः षण्डीयश्च स्यादौप
पातिकः । औरसाअपि नैतेशं लभेरन् क्षेत्रजाः
कुतः । पिटविट् जीवति पितरि तत्ताडनकृत्
मृते आवादिविमुखः। औपपातिकः उपपातकादि
दोषैबान्धवैर्भिन्नादकीकृतः॥
तथा याज्ञवल्क्यः सर्वएव विकर्मस्थानाईन्ति
भातरोधनं । विकर्मस्थाविरुद्धकर्मस्थाः पानद्यता
द्याशताइडियावत्॥
मनुः। पति नैस्तत्मतः क्लीवः पङ्गुश्चान्मत्तकोजङः।
अन्धोऽचिकित्मरोगातीभर्त्तव्यास्ते निरंशकाः ।
पया न गच्छतीति पङ्गः जडावेदग्रहणासमर्थः।
नारदः। दीर्घतीब्रामयग्रस्ताजडोन्मत्तान्धपङ्गवः।
भर्त्तव्याः स्युः कुलस्यैते तत्पुत्रास्वंशभागिनः । दीर्घ
जम्मादि तीनं कुष्ठादि तत्युचानिर्देोषाशभा
गिनः भरणन्तु पतितवज्ज ॥
तेषां पतितवर्षेभ्योभक्तं वस्त्रं प्रदीयते इति
नारदीयात् पतितपदेनतत्सुतस्याप्युपादानं पति
नोत्पनत्वेन पतितत्वात् ॥
व्यक्तमा बौधायनः । अतीतव्यवहारान्
यासाच्छादनैर्विभूयुः अन्धजडलीवव्यसनिव्याधि

·॥ दायक्रमसंग्रहः। ३१
तादींचाकर्मिणः पतिततज्जातवर्जमिति । एतेषां
भार्याणामनधिकारमाह ॥
यथा अपुचायोषितश्चैषां भर्तव्याः साधुवृत्तयः।
निर्वास्याव्यभिचारिण्यः प्रतिकूलास्तथैव च । सुता
वैषा प्रमर्त्तव्यायावन्न भसात्कृताः ॥
॥ अथ विभाज्याविभाज्यनिर्मयः॥
तब विभाज्यमाह कात्यायनः । पैतामहञ्च
पित्रञ्च यच्चान्यत् खयमर्जितं।दादानां विभागे
तु सर्वमेतदिभज्यते। यच्चान्यदिति चकारः खयमि
त्यनेन सम्बध्यते तेन वयचार्जितमित्यभिधानात्
चकारादन्यस्थापि तदर्जनं साधारणधनहारण
व्यापारण वा। अतएव साधारणपघातेनार्जित
धनेऽर्जकस्य भागइयं इतरेषामेकाशिकत्वमा
व्यासः।साधारणं समाश्रित्य यत्किच्चिदाइनायुघं।
शौर्यादिनाप्नोति धनं भ्रातरस्तत्र भागिनः। तस्य
भागइयं देयं शेषास्तु समभागिनः। तस्यार्जकस्य
युक्तच्चैतत् । अर्जकस्य साधारणधनहारेण शरी
रायासेन च अनर्जकानान्तु केवलसाधारण धन

·३२ ॥ दायक्रमसंग्रहः॥
द्वारेणार्जितत्वात् । एवं यजैकेन शरीरव्यापार
मात्रेण अपरेण च खधनशरीरायासाभ्यामर्जितं
तत्र शरीरायासमात्रेणार्जकस्य एकाशित्वं धन
शरीरायासाभ्यामर्जकस्य यशित्वं न्यायसाम्यात् ।
एतेन पैतामई पिबर्जितं साधारणधनीपघाते
नार्जितञ्च इति त्रिविधं धनं सर्वेरेव विभाज्यं ।
अन्यव्यापारणार्जिनधनम्तु व्यापारिणैव सच
विभाज्यमिति स्थितं । विद्योपाधिना लब्धधनन्तु
साधारणपोंचपघातेनार्जितमपि समविद्याधि
कविद्यैः सह विभाज्यं नतु न्यूनविद्याविद्यैः सह ।
नाविद्यानान्तु वैद्यन देयं विद्याधनं कचित्। सम
विद्याधिकानान्तु देयं बैद्येन तइनमिति कात्या
यनवचनात्॥
मध्यपडितविद्यापद उभाभ्या सम्बध्यते
काकाशिन्यायात् तेन समविद्याधिकविद्याना
मित्यर्थः । यदि विद्यार्जनकाले तदीयकुटुम्बमप
रोभाता खायासासाधारणधनेन विभर्ति तदा
तविद्यार्जितधने मूर्खस्याप्यपरस्य धातुरंशित्वं ।
कुटुम्वं विभृयाजातुविद्यामधिगच्छतः । भांग
विद्याधनात्तस्मात् स लभेताश्रुतोऽपि सन्निति ॥

·॥ दायक्रमसंग्रहः॥
इति नारदवचनात्। अश्रुतोमूखोऽपि सन्।
खकुलात् पित्रादितोलब्धविद्यार्जितधने त सर्वे
षामेव मूर्खामूर्खाणामशित्वं ॥
कुलोपार्जितविद्यानां भातृणां पित्तोऽपि वा।
शौर्यप्राप्तन्तु यदितं तहिभाज्वं वस्यतिरिति वच
नात्॥
अपि वा शब्दाभ्या पितामहपिलव्यादयः समु
चिताः। शौर्यप्राप्तं साधारणधनोपधान शौर्या
जितधनविषयं । साधारणधनानुभवातार्जित
धनस्याविभाज्यतया वक्ष्यमाणत्वात् वृहस्पतिराहे
विशेषः । अत्र विद्याधनमाह॥
कात्यायनः। उपन्यस्ते तु यावं विद्यया पण
पूर्वका विद्याधनन्तु तदिद्यात् विभागे न प्रयुज्यते।
शिष्यादाय॑िज्यतः प्रश्नात्मन्दिग्धप्रश्ननिर्णयात् ।
खज्ञानशंसनादादालब्धं प्राध्ययनाच्च यत् । विद्या
धनन्तु नत्याहुर्विभागेन प्रयुज्यते । शिल्पेबपि हि
धोऽयं मूल्याद्यच्चाधिकं भवेत्।परं निरस्य यमब्ध
विद्यया द्यूतपूर्वकं । विद्याधनन्तु तदिद्यात् न वि
भाज्यं वृहस्पतिः। एषामर्थः यदि भवान् भद्रमुपन्य

·॥ दायक्रमसंग्रहः॥
स्थति तदा भवते मयैतावनं देयमिति पणितं तत्र
भट्टोपन्यासेन यत्पणितं लब्धं तब विभाज्यं तथा
शिष्यादध्यापितात् ऋतिकर्मकरणेन यजमानादा
दक्षिणारूपं लब्धं यत् । यच्च यत्किञ्चित् विद्याया
प्रश्न केनापि छते तत्र सम्यगुत्तरेण परितोषाद
पणितमेव किच्चिनं ददाति । तथा सन्दिग्धप्रश्न
निर्भयात् सन्दिग्पार्थे निश्चयार्थं प्रश्ने कृते तन्निर्मय
जननात्योह्यस्मिन् शास्त्रार्थे मम संशयमप
नयति तके सवर्णादिकमिदं दास्थामीत्युक्तो तस्य
संशयमपनीय यलब्धमित्यर्थः। अथवा वादिनीः
कुत्रचिदादविषये सन्देहन्यायकरणार्थमागतयोः
सम्यक निरूपणेन यसब्यमित्यर्थः। तथा खज्ञान
शंसनात् शास्वादिषु प्रष्टं खज्ञानं प्रकाश्य प्रति
ग्रहादिना यल्लब्धमित्यर्थः । तथा वादात् वाद
विचारे परं निर्जित्य यल्लब्धं तथाएकस्मिन्देये वस्तु
नि वडूना ब्राह्मणानां समुत्याने येन प्रकार वेद
मधीत्य यलब्धातथाशिल्पविद्यया चित्रकारसुवर्ण
कारादिभिर्यलब्धं । तथा घृतेनापि पर निर्जित्व
यज्ञब्धतत्म विद्याधनं अविभाज्यमितरैःसहेति।

·॥दायक्रमसंग्रहः॥ ३५
अवापि विशेषमात्र कात्यायनः । परभक्तीफ्यो
गेन विद्याप्राप्तान्यतस्तु या । तया लब्धं धनं यत्तु
विद्यालब्धं तदुचते तेन पित्वपिलव्याद्यतिरिक्ततः
प्राप्तया यया कयाचिद्विद्यया साधारण धनोपघात
मन्तरेण यदर्जितं तत्समविद्यविद्याधिकैरेव वि
भाज्यं नतु न्यूनविद्याविद्यैरिति समुदायार्थ
निष्कर्ष
॥ अथाविभाज्य
तत्र नारदः। शौर्यभार्याधने हित्वा यच्च विद्या
धनं भवेत् । त्रीण्येतान्यविभाज्यानि प्रसादीयश्च
पैटकः। अयमर्थः शौर्यधनं भार्याप्राप्तिनिमित्त
वारादितोलब्धं धनं विद्याधनं पिचादितः
प्रसादरूपेण यझब्धं धनं एतानि चत्वारि अवि
भाज्यानि यतोऽतस्तानि छित्वा अन्यदिभजेदिति
प्रकान्तेनान्वयः॥
तथा मनुः । विद्याधनन्तु यद्यस्य तत्तस्यैव धनं
भवेत् । मैत्रमौदाहिकञ्चैव माधुपर्किकमेव च ।
भै मित्रालब्ध औदाहिकं जामाटतया श्वारा

·॥दायक्रमसंग्रहः॥
दिभ्योलब्ध माघुपर्किकं आबिंज्यलब्ध । तथा अनु
पघ्नन् पिटद्रव्यं श्रमेण यदुपार्जितं खयमीहित
लब्ध तन्नाकामोदातुमईति ।।
तथा याज्ञवल्क्यः। क्रमादभ्यागतं द्रव्यं हतम
भ्युद्धरेत्तु यदायादेभ्योन तहद्याविद्यया लब्धमेव
च। क्रमादभ्यागतंद्रव्यं अन्येन हृतं यदि दाया
दानामनुमत्या तेषामेकतमः साधारणधनानुप
धातेन व्यापारनैरपेक्षेण च समुद्धरति तन्न
विभाज्यमिता
भूमौ तु विशेषमाह । पूर्वनष्टान्तु योभूमिमेक
एवोइरेत् श्रमात् । यथाभागं भजन्त्यन्ये दत्वांशन्तु
तुरीयकं । उद्दारकर्ने उद्धृतभूमेस्तुरीयाशं दत्वा
भागत्रयं तेन सह सधै खस्य योग्यांशक्रमेण
विभज्य वखाशं लभेरन्नित्यर्थः। तदेवमादि वचना
नामयं निष्कर्षः। विभक्तन अविभक्तनवा साधा
रणधनानुपधातेन अपरब्यापारनैरपेक्ष्येण च
यदर्जितं तदर्जकस्यैव तदविभाज्यमितरैः किन्तु
विद्याधनमाचे विशेषः प्रागेवाभिहितः॥

·॥दायक्रमसंग्रहः॥
तथान्यदप्यविभाज्यमाइतः मनुविष्णू । वस्त्र
पत्रमलबारः कृतानमुदकं स्त्रियः। योगक्षेमप्रचा
रश्च न विभाज्यं प्रचक्षते । वस्त्रमङ्गयोजितं पति
परिच्छेदार्थच्च । पत्रं वाहनमश्वादि अलङ्कारो
गुरीयादिः कृतान्नं लड्डुकादि उदकं कूपवाप्यादि
गतं पित्रादिसम्बन्धिकूपादिजलं नान्यधनवत्
विभाज्यं किन्तुखखव्ययानुसारेण गृहीतव्यं ।
उदृत्वकूपवायम्भस्खनुसारेण म्यत इति
वृहस्पतिवचनात्॥
योगक्षेमप्रचारः खखव्यवहारोपयुक्तशयना
सनभोजनपात्रादिः॥
तथाच व्यासः। अविभाज्यं सगोत्राणामासनं
शयनादिक। याज्यं क्षेत्रच्च पात्रच कृतानमुदक
स्त्रियः । याज्यं यागस्थानं देवप्रतिमा वा नतु
याजनलब्धं तस्य विद्याधनत्वेन गतार्थत्वात्॥
तथा कात्यायनः। योगप्रचारी रथ्या च वस्त्रं
यच्चाङ्गयोजितं । प्रायोज्यं न विभज्येत शिल्यार्थच्च
वृहस्पतिः। प्रायोज्यं यद्यस्य प्रयोजनाई यथाऽश्रु
नादौ पुस्तकादि न तन्मूर्विभजनीयमिति दाय

·॥दायक्रमसंयः॥
भागः। तथाच पुस्तकं मूर्खन्न माद्यं पण्डितानामेव
नत् तदनन्तर्गतखाशस्य तुल्यमूल्यद्रव्यान्तर
मूल्यमेव वा पण्डितात्तेन ग्राह्यं अन्यथा मूर्खस्य
पुस्तकानधिकाराद्युपगमे यत्र पुस्तकमा साधा
रणमस्ति तत्र विभागे मूर्खख भागलोपापत्तिः।न
चेष्टापत्तिः।ये जातायेऽप्यजाताश्च येच गर्भे व्यव
स्थिताः । वृत्तिं हि तेऽपि कान्ति वृत्तिलोपो न
विद्यते इत्यनेन बिरोधात्।नचतवचनस्य तदितर
विषयत्वेन सेवेचा असोचेनैवोपपत्तौसद्दीचस्या
न्यायसिकत्वात् । एवं शिल्पोपयुक्त शिल्पिनामेव
नाशिल्पिना तत्रापीदृशी व्यवस्थेति ॥
तथा शङ्कलिखिता। नबास्तुविभागोनोदक
पाचालङ्कारोपयुक्तस्त्रीवाससामपापचाररथ्यानी
विभागश्चेति वृहस्पतिः। पितरि जीवति यस्मिन्
वास्तायेन यत् गृहोद्यानादिकं कृतं तत्तस्यावि
भाज्यं पितुरप्रतिषेधेनानुमतत्वात्। एतच्चापरोणा
पिवास्वन्तरे तथाकरणे बाध्यं उपयुक्तं भोजनी
पात्रादि स्त्रियोदासीव्यतिरिक्ताइति ॥

·॥ दायक्रमसंग्रहः॥
३९
॥ अथ संखष्टिभागार्थमादौ संसौनिरूप्यते ।
तत्राह वृहस्पतिः।विभक्तीयः पुनः पिबाभ्रात्रा
चैकत्र संस्थितः । पिटव्येनाथ वा प्रीत्या सत
संशष्टउच्यते । तेन पित्रादिसहविभक्तः सन् पुन
रन्योन्येच्छया पूर्वकृतविभागमुपेच्य यत्तव धनं
तन्मम धनं तत्तवेति व्यवस्थया एकरतिरूपतया
व्यवस्थानं संसर्गइति प्रपन्नं अत्र पित्रादिविशेषो
पादानार्दतेषामेव निरुक्तः संसौन्वति नत्वनु
पात्तपिढव्यपुत्रादिभिरपि अन्यथा त्रादिविशेषा
पादानवैयादिति दायभागमतं ॥ पिचादिपद
मुपलक्षणं येषामेवोत्पत्तितोऽविभक्तत्वं तेषामेव
विभागानन्तरमेकत्रावस्थानं संसर्गः तेन पिटव्य
पुत्रादिभिरपि संसर्गाभवतीति मैथिलमतं ॥
॥अथ संसृष्टिविभागः॥
तत्र संसृष्टधातुणा पुनर्विभागे ज्येष्ठस्य ज्येष्ठा
शिता नास्ति किन्तु सवर्णधातृणां समाशितैव ॥
तथा वृहस्पतिः। विभत्ताधातरी ये च संप्रीत्यै
कत्र संस्थिताः । पुनर्विभागकरणे तेषु ज्यैष्ठं न

·।।दायक्रमसंग्रहः॥
विद्यते।इत्यत्र भाटणामन्येषाम्खा तुल्यसम्बन्धिना
संसर्ग्यसंसर्गिणा मध्ये संसर्गिणामेव प्रथमं मृत
संसर्गिधनेऽधिकारः संसृष्टिनस्तु संसृष्टीति वक्ष्य
माणवचनात् तदभावे तथाविधासंसर्गिणामिति
क्रमः। एवं यदा पित्रा पुत्रान् विभज्य यथाशास्त्रं
भागं गृहीत्वापुत्रैः सहासंशष्ट एव पुत्रान्तरमुत्पाद्य
मृतस्तदा विभागानन्तरजातएव तत्पितधनाधि
कारी नवनविभक्तोऽपीत्येवं पूर्वधाढविभागे
ऽपि विभक्तश्च नाशित्वं ॥
तथा वृहस्पतिः।पिचा सहविभक्ताये सापत्ना
वा सहोदराः जघन्यजाश्च ये तत्र पिटभागहरा
स्तुते। अनीशः पूर्वजः पित्रे भ्रातुभीगे विभक्तजः।
परस्परमनीशास्तेमुक्काशौचोदकक्रियाइति जघन्य
जाविभागानन्तरजाताः यदि येन केनचित्युत्रेण
सह संसृष्टः सन् पिता स्मृतस्त दातड्वनं संसृष्ट
विभक्तजाभ्या पुत्राभ्या समं विभाज्यं ॥
जई विभागाजातस्तु पित्रमेव हरेड्वनं । संसष्टा
खेन वा येस्युर्विभजेत सतैः सहइतिवचनात् अत्र
विशेषः। संखटिनापि पित्रा खासाधारणशरीरा

·॥ दायक्रमसंग्रहः॥ ४१
यासाभ्या यदर्जितं तत् विभक्तजस्यैव नतु सं
सूरपुत्रान्तरस्थापि॥
तथाच वृहस्पतिः । पुत्रैः सह विभक्तन पित्रा
यत्वयमर्जितं । विभक्तजस्य तत्सर्वमनोशाः पूर्व
जाः स्मृताः। अत्र खयमित्यनेनासाधारणधनशरी
रायासेनार्जनं दर्शयति। एवं विभक्तपित्रा यदृणा
दिकं खार्थमेव कृतं तद्दिभक्तजेनैव समंधेय। यथा
धने तथर्मेऽपि दानाधानक्रयेषुदत तवचन
शेषात्।यदि पुनः संसृष्टेन सह साधारण्येन ऋणा
दिकं पित्रा कृतं तदुभाभ्यामेव संसृष्टविमहाजाभ्यां
समाधेयं । विभक्तजश्च विभागानन्तरं गभाधाने
नोत्पन्नः गभीधानादृते जनकव्यापाराभावात्।
अतीयद्यज्ञातगभीयामेव स्त्रिया पुत्राविभक्ताः
तदा नगर्भजातोविभक्तभ्यएव धात्तभ्यः पूर्व
विभक्तद्रव्याण्येकीकृत्य पुनर्विभाज्य खाशं गृही
यात् नत विभक्तजेन सह पिटद्रव्येऽप्यशित्वं एतच्च
विभक्तजस्य पिढधनाधिकारिलं पितुः खार्जित
धनविषयं पैतामहधनस्य तु मातुर्विमातुश्च रजो
निवृत्तिमन्तरेण विभागाभावात् । भ्रान्त्या कृतस्य
....

·४२
॥दायक्रमसंग्रहः॥
तस्याशास्त्रीयत्वेनानुपरदेयत्वात् तत्र विभक्तजा
विभक्तजाना सर्वेषामेवाशित्वात्। अतएव यदि
दैवात् पैतामहमपि भूम्यादिकं विभाज्य यथा
शास्त्रं खयमंशयं गृहीत्वा पिता पृथस्थितस्त
दापि पितामहसम्बन्धिधनविभागंधात्रादिभ्योविभ
तजोऽपि गृहीयात् पूर्वविभागस्याशास्त्रीयत्वेन
निवर्त्यत्वात्। तथात्रैव विषये विष्णुः ॥
पिताविभागानन्तरोत्पन्नस्य भागं दद्यु
रिति॥
.
॥ अथ पिटकृतविभागोनिरूप्यते ॥
तत्र पित्रा वनविभागः पिटकृतविभागः । तत्र
खोपार्जिते धने पितुरिच्छेव नियामिका पिता
महधने तु माढरजोनिवृत्तिसहकृता तदिच्छा
नियामिका इति विशेषः॥
पिता चे युत्रान् विभजेत्तस्य स्वेच्छा खयमुपा
तेऽर्थे इति विष्णुवचनात् पितामधनविषये
जई पितुः पुवा क्थं विभजेरन् मातुर्निवृत्ते
रजसि जीवति चेकृतीति गौतमवचनात् । नच

·॥दायक्रमसंग्रहः॥
गौतमवचनं पितुः खोपात्तधनविषयमेव किन्न
स्थादिति वाच्यं पितुः खोपार्जितधने रजो
निवृत्त्यन्तरमेव विभागाभ्युपगमेऊई विभागाजात
स्तु पित्रमेव परेडनमित्यस्य निर्विषयत्वापत्तेः रजो
निवृत्तौ पुत्रीत्यत्त्यभावान् नचैतस्यैव पितामहधन
गोचरत्वं अतोन निर्विषयत्वमिति वाच्चं तथाले
पितामहधने विभक्तजस्य निरंशतया तस्य वृत्ति
लोपापत्तेः वृत्तिलोपस्य च ये जाता येऽप्यजाताश्च
इति वचनेन निषेधात् । नच पिटगृहीतपिता
महद्रव्यएव पित्रनन्तरं विभक्तजस्याधिकारान्न
वृत्तिलोपइति वाच्यं पित्रा सकल तड्दनस्य भुक्तत्वे
वृत्तिलोपस्यावश्यकत्वात्। वस्तुतः पिता चेत्पुत्रान्
विभजेत् तस्य खेच्छा खयमुपात्तेऽर्थे इति विष्णु
वचनेन पितुः खार्जिते इच्छामात्रस्य प्रयोजक
त्वात् तदनुरोधेन माटरजोनिवृत्तः सहकारित्वा
भिधायक गोतमवचनं पितामहधनविषयमेवेति
तत्व। तत्र पितुः खोपात्तधनविभागे यावदेव खर्य
ग्रहीतुमिच्छति तावदेव गृहीत्वान्यत्युत्रेभ्यावि
भजेत् लिखित विष्णुवचनात्॥

·४४
॥दायक्रमसंग्रह।
जीवन्नेव वा विभज्य वनमाश्रयेत् वृद्धाश्रमं वा
गच्छेत् खल्पेन वाविभज्य भूयिष्ठमादाय वसेत् या
पदश्येत् पुनस्तेभ्योगृहीयादिति चारीतवचनाच्च॥
वृड्वाश्रमं प्रव्रज्या उपदश्येत् भुक्ताशेषधनः
स्यात्। यदि तु कस्मैचित्पुत्राय गुणवत्तया भक्तत्वेन
वहुपोष्यत्वेनाक्षमलेन वा निमित्तेन अधिकंददा
ति तदा सोऽपि शास्त्रार्थः॥
पित्रैव तु विभक्ताये समन्यूनापिकैर्धनैः। तेषा
सरव धर्मः स्यात् सर्वस्य हि पिता प्रभुरिति नारद
वचनात् प्रभुः खेच्छया यथेष्टविनियोगाईतेनैत
इचनं खार्जितविषयं पितामहधने निरुक्तप्रभुत्वा
सम्भवात् । उक्तान्यनिमित्तं विना तु व्याध्याद्याकुल
चित्ततया कस्मिंश्चित् पुत्रे क्रोधेन वा सुभगापुत्र
स्नेहेन वा न्यूनाधिकदाने न पितुः प्रभुत्वं ॥
व्याधितः कुपित श्वैव विषयासक्तचेतनः। अयथा
शास्त्रकारी च न विभागे पिता प्रभुरिति नारदी
यात् विषयासक्तत्वं सुभगापुत्रत्वादिना । पिट
कृतपितामधनविभागे तु पिता खयमंशइयं
गृहीत्वा पुत्रेभ्यएकैकाशं दद्यात् ॥

·॥दायक्रमसंग्रहः॥
जीवदिमागे तु पिता गृहीताशइयं खयमिति
पितामधनगोचरवृहस्पतिवचनात् ॥
पिलधनगोचरत्वश्चास्य नाशकनीयं तत्र खेच्छा
माचाधीनग्रहणप्रतिपादकविष्यादिविरोधात्र
छया न्यूनाधिकरणस्यापि सम्भवात् भाग
इयमाचक्षणानुपपत्तेश्च । पूर्वोक्तगुणवत्ता
दिनिमित्तेनापि पिसामधनस्य भूमिमिवन्धदिप
दान्यतमरूपस्य न्यूनाधिकदाने पितुन प्रभुले ॥
भू- पितामोपात्ता निबन्धीद्रव्यमेव वा।
तत्र स्यात्मदृशं खाम्यं पितुः पुत्रस्य चोभयारिति
पितुः स्वाच्छानिवृत्तिपरयाज्ञवल्क्यवचनात् ॥
सति पितामरधनखामिनि पितरि सत्युवाणी
पितामधनखामित्वाप्रसक्तर्यथाथतार्थवाधात् ।
भूम्यादिवितयातिरिक्त मणिमुक्तादौ तु पैतामरे
पितुः वाजितवत् खाच्छन्द्यमेव ॥
मणिमुक्ताप्रवालाना सर्वस्यैव पिता प्रभुः ।
स्थावरस्य तु सर्वस्य न पिता न पितामहति याच
वल्क्यीयात् । अत्र मणिमुक्ताप्रवालानामित्युपा
दाय पुनः सर्वस्येत्युपादानं भूम्यादित्रितयभिन्न

·४६ ॥दायक्रमसंग्रहः॥
यावत्मवादिद्रव्यसंग्रहणार्य द्वितीया? सर्वस्येत्यु
पादानात् सर्वस्य कुटुम्बवर्तनाविरोधेन स्थाव
रादेर्न दानादिनिषेधः इति दायभागः । एवं
पिचा खाजितधनात् पैतामहादा विंशोहारोऽपि
ज्येष्ठायेच्छया दातव्यः॥
विभागञ्चेत् पिता कुर्यात् खेच्छया विभजेत्सु
नान् । ज्येष्ठम्वा श्रेष्ठभागेन सर्वे वा स्युः समाशिन
इति याज्ञवल्क्यीयात् अत्र पूर्वाई खाजितविषयं
परा पितामधन गोचरमिति दायभागः तथा
पित्रा वार्जिनधनविभागे पुत्रहीनपन्य पुत्रतुल्या
शोदेयः॥
असुतास्तु पितुः पन्यः समानाशाः प्रकीर्तिता
इति व्यामवचनात्।पितुरिति कर्तरि षष्ठी पुत्रक
ढकभागे विमातुरशाभावस्य च वक्ष्यमाणत्वात्।
समानांशदानमपि भादितः स्त्रीधनादाने॥
यथा याज्ञवल्क्यः। यदि कुर्यात्ममानाशान् पत्न्यः
कार्याः समाशिकाः। न दत्तं स्त्रीधनं यासा भी
वा श्वशुरण वेति। याभ्यः स्त्रीधनंदत्तं तत्समानध
नवत्योऽपुत्राः पत्न्यः पित्राका इत्यर्थः तादृशस्ती

·॥ दायक्रमसंग्रहः॥
धनाभावेतु पुत्रसमाशिका कार्याइत्यर्थः पुत्रेभ्यः
समांशदाने इयं व्यवस्था पुत्रेभ्योन्यूनदाने खय
मधिकग्रहणे त खाशात्ममांशिकाः कार्याः। मिश्र
सम्मतमप्येतत् खीधनदाने त्वईदानं। अधिवि
बस्लियै प्राप्तधनायै आधिवेदनिकस्याईदानदर्श
नात् सांदृष्टिकन्यायेन ॥
तथा याज्ञवल्क्यः। अधिविचस्त्रियै देयमाधि
वेदनिकं समं। न दत्तं स्त्रीधन यस्यै दत्ते त्वई प्रको
तिसं॥रति द्वितीयविवाहार्थिना प्रथमस्त्रियै पारि
तोषिकं यवनं दीयते तदाधिवेदनिक अधिक
विवाहार्थत्वात्तस्य तच्च दितीयस्त्रियै यावद्दीयते
तत्सम देयमित्यर्थः दायभागेऽप्येवं । मिथास्तु स्त्री
धनदाने नाईदानं वचनाभावादिति वदन्ति ।
सदस्य दासीपुत्रोऽपि पितुरिच्छया परिणोत
स्त्रीजातपुत्रेण सह तुल्याधिकारी मृते तु पितरि
तद्वौशाधिकारी। तथाविधधात्रभावे दौहित्रे
चासति पितुः सर्वधनाधिकारी सति त दौहित्रे
तेन सह तुल्याधिकारीत्याह याज्ञवल्क्यः ।
जातोऽपि दास्या हद्रेण कामतोशहरोभवेत्।

·४८
॥दायक्रमसंग्रहः॥
मृते पितरि कुर्युस्तं चातरच भागिनं । अभा
कोहरेत् सर्वं दुचितॄणां सुतादृते । कामतः
पितुरिच्छातः दुधितृणां सुताइतइति एवञ्च सति
दौहित्रेण सह समभागित्वमस्य । समं स्थादश्रुत
त्वाहिशेषस्येति न्यायात् एवमेव दायभागः ॥
॥ अथ मतेपितरि भ्रातृणां विभागः ॥
सोऽपि पित्वमरणानन्तरं धातृणां सत्यपि धन
खामिल मातरि जीवन्त्या न धर्म्यः॥
जई पितुश्च मातुश्च समेत्य धातरः समं। भजे
रन् पैटकंऋक्थमनीशास्ते हि जीवतारितिमनुना
मातुरूर्द्धस्योक्तत्वात् । यदि तु जीवन्या मातरि
विभागं कुर्वन्ति तदा मातापि खपुत्रतुल्यांशहा
रिणी॥
समांशहारिणी माता पुत्राणां स्थान्मृते पतौ
इति वचनात् । अत्र माटपदस्य जननीपरत्वात्
विमातुनीशिता किन्तु पासाच्छादनादिना भर्त
व्येति एवं पितामधने पौचैविभज्यमाने पिताम
ह्यापि पौत्रतुल्यांशभागिनी॥

·॥ दायक्रमसंग्रहः॥
४९
पितामह्यश्च सम्मीस्तामातुल्याः प्रकीर्तिता
इत्यत्र माटतुल्याइत्यनेन यथा वपुत्रकृतख
भर्टधनविभागे मातुः पुत्रतुल्याशित्वं तथा पिता
महधने चौविभज्यमाने पितामयाअपि पौत्र
तुल्याशित्वमिति प्रतिपादनात् । अत्रापि पिता
महीसपत्नीनी नाशित्वं किन्तु भर्त्तव्यमा पूर्वोक्त
न्यायेन पितामहीपदस्थापि पिटजननीमात्रवाच
कत्वादिति सम्पदायः । वस्तुतस्तु पितामह्मच
सीस्तामावतुल्याः प्रकीर्तिताइत्यत्र सीपदो
पादानात् वहुवचनाच्च पितामहीसपत्नीनामपि
तत्राशित्वमिति युक्तं । मैथिलास्तु समांशहारिणी
मातापुत्राणी स्यान्मृते पतावित्यत्र मापदं विमा
परमपि वृहस्पतिवचनैकवाक्यत्वात् ॥
तथाच वृहस्पतिः। तदभावेतु जैननो तनयांश
समाशिनी । समांशामातरस्तेषां तुरीयांशास्तु
काकाइति । अस्थार्थः । तदभावे पितुरभावे
अर्थात् पुर्विभागे क्रियमाणे जननी पुत्रवती
मातरोऽपुत्रा विमानरः एताः सर्वाः खपुत्रतुल्यांश
भागिन्यः एपा भागिना भगिन्यथाविवाहिता
छ

·५.
॥ दायक्रमसंग्रहः॥
विबाहार्थं खखधाचंशतुरीयांशभाजः विवाहो
चितधनभागिन्योभवन्तीति वदन्ति । एतन्मतानु
साराच्च पितामहीसपत्नीनामपि खभर्टधनेऽशि
वं युक्तमेवेति बोध्यं । अत्र सवर्णभातखा विभाग
उड्वारपूर्वक समएक्वेति दिविधः ॥
दिप्रकारोविभागस्तु दायादाना प्रकीर्तितः ।
बयोज्येष्ठ क्रमेणैकः समापरीशकल्पनेति मनुवच
नात् वयोज्येष्ठेव्युवारं दर्शयति। नच केवलसम
भागस्थापि शास्त्रीयत्वे तस्यैव नित्यवदनुष्ठाने प्राप्ने
सोड्वारविधेरननुष्ठानलक्षणाप्रामाण्यापन्तिरिति
वाच्यं भक्त्यतिशयादिना धावृणामिच्छया सोडवा
रविभागस्यापि सम्भवात् । इदानीच्चधातॄणां भक्त्य
विशयाभावात् उड्वाराईज्येष्ठाभावाच्च लोके सम
भागएव दृश्यते । ज्येष्ठत्वञ्च माटतः सजातीय
विमाढतोवा जाताना सर्वेषा भाढना अग्रजा
तत्वं । सशस्त्रीषु जाताना पुत्रानामविशेसतः ।
न तेषा माटतोज्येष्ठं जन्मतोज्यैष्ठमुच्चतइतिमनु
वचनात् । सशस्त्रीषु सवासु । पुत्रिकौरस

·॥दायक्रमसंग्रहः॥
योस्तु समाशित्वमेव नत पुत्रिकायाः प्राक्तनत्येऽपि
ज्येष्ठाशित्वं ॥
पुत्रिकाया कृतायां तु यदिपुत्रानुजायते।सम
स्तच विभागःस्थात् ज्येष्ठता नास्ति हि स्त्रियाइति
मनुवचनात् । विंशोड्वारश्चासोदरभ्राविभाग
एव सोदरमाचभ्राविभागेत ज्येष्ठस्य चंशित्वं ।
तथाच वृहस्पतिः॥ समवर्णासु ये जाताः सबै
पुत्रादिजन्मना उड्वारं ज्यायसे दवा भजेरनितरे
सममिति । समवमीसु वहीषु स्त्रोप्रित्यर्थः॥ अत्र
समवमीनास्त्रीजातानामुबारोक्तः । एकाधिक
हरेज्जेष्ठइतिमनुना वंशीवापूर्वजः स्यादिति गौत
मेन च यत् ज्येष्ठंस्य चंशित्वमुक्तं तत्मोदरमात्र
बिभागएव पर्यवस्यति । सामान्यविशेषन्यायात् ॥
अत्र सवनावित्यभिधानात् विषमवर्मजाताना
ब्राह्मणादिपुत्राणां यथाक्रमं चतुस्त्रीोकांशित्वं ॥
. तथामनुः चतुरोगान् हरदिप्रस्तीनंशान्
क्षत्रियासुतः॥वैग्यासतोहरतवंशमंशं शूद्रासतो
हरेदिति सदस्थापि पुत्ररक्षार्थं जन्मदापूजारूप
देवकृत्यस्याभ्युदयिकादिरूपपिछत्यस्य कर्तव्य

·५२ ॥ दायक्रममयः॥
वात्। मनुवचनेऽपि द्विजन्मनामित्युपलक्षम् ॥ तेन
हद्रस्थापि बिंशोद्दारादिकमस्येव पुनामनर कत्रा
णादिरूपोपकारस्याधिकलाभतोरविशेषात् ।
अतएव सदैव भार्या शुगस्य नान्याभार्योपदिश्य
तोतस्या जाता:समांशाः स्युर्यदि पुत्रशतं भवेदिति
मनुना सदस्थासवाभा-विरहेण व-वैषम्यान
युक्तविषमभागनिवृत्तिरेवोक्ता ॥ नतु विंशोडारा
दिनिवृत्तिरपीतियुक्तमुत्पत्श्यामः । औरसेन
तुदत्तकादीनां विभागे औरसस्य यशित्वं सवर्ण
दत्तकादेरेकाशित्वं छीनवर्णदत्तकादेस्तुनाशित्वं
किन्तु ग्रासाच्छादनमात्र॥
तथाच नारदः ॥ सर्वे छनौरसस्यैते पुत्रा
दायहराः स्मृताः । औरमे पुनरुत्पन्ने तेषु ज्यैष्ठं
नविद्यते । तेषां सवनी ये पुत्रास्तेटतीयांशभा
गिनः । होनास्तमुपजीवेयुर्यासाच्छादनसम्भताः।
दायहराः पितुः कृत्वांशहराः । तेषां मध्ये ये
सवाः पुत्राइत्यर्थः विभागस्तु धनिनः पिचादे
कणं परिशोध्य तद वशिष्टधनस्य करणीयः ।
उत्तमलेंच्छया विभज्य वा तहणं परिशोधनीयं ।

·॥दायक्रमसंग्रह। ५३
तथाच नारदः। यच्छिष्टं पित्वदायेभ्योदवर्ण
पैतकं ततः।भाभिस्तविभक्तव्यमणी नस्याद्यथा
पिता । अत्र ऋणी नस्याद्यथापिते त्यनेन विभा
गानन्तरमपि ऋणपरिशोधनं दर्शितं । अन्यथा
तद्यथं स्यादिति । एवमेकेन भ्रात्रादिना वहुपो
ध्यतया यत्राधिकं भुक्तं तत्र भुक्तांशोविभागमध्ये
न प्रवेशनीयः। किन्तु भुक्तावशिष्टस्य विद्यमानस्यैव
धनस्य विभाग कार्यः ।।
बन्धूनामविभक्ताना भोगं नैव प्रदापयेत्
दृश्यादा तदिभागः स्यादायव्ययविशोधितात् इति
नारदवचनात् दृश्याइति वाशब्दएवार्थे तेनाविभ
ततादशायां याववनमुपचितं, यावच्च व्ययित
तत्मा बुद्ध्वा यदृश्यं विद्यमानं तस्मादेव विभागः
कार्यइत्यर्थः । असंस्कृतभाटभगिनीना पैटक
धनेन संस्कार्यतामाह व्यासः । असंस्कृताश्च ये
तब पैढकादेव तनात् । संस्कार्याधाभिज्य हैः
कन्यकाश्च यथाविधीति । पिटधनाभाबे खधने
नापि तैरवश्यं संस्कार्याः ॥
अविद्यमाने पित्रर्थे खांशादुद्धृत्व वा पुनः ।

·५४ ॥दायक्रमसंग्रहः॥
अवग्यकाऱ्याः संस्काराभादभिः पूर्वसंस्कृतैरिति
नारदवचनात् अथ विभागकाले केनचित्
भागिना निहुतस्य पश्चात् प्राप्तस्य विभागः॥
तत्र मनुः । ऋणे धनेच सर्वस्मिन् प्रविभक्त
यथाविधि । पश्चात् दृश्येत यत्किञ्चित् तत्सर्व
समता नयेत् । पूर्व यस्य यथा भागकल्पना कृता
तत् समानैवापही सहापद्भुतद्रव्यस्य तथासा
कार्या नपुनरस्थापोलतयाऽल्पभागोदातव्यः न
दातव्यएववेति समता नयेदित्यस्यार्थः । विंशो
बारादिवाधे हेत्वभावात् ब्राह्मणक्षत्रियादि
पुत्राणां समभागायत्तेच॥
तथाकात्यायनः॥ अन्योन्यापहृतं नव्यं दुर्वि
भक्तश्च यद्भवेत् । पश्चात्याप्तं विभज्येत समभागेन
तगुः पश्चात्याप्तमित्यनेनापहतद्रव्यस्यैव विभा
गोन पुनर्विभक्त स्थापि पुनर्विभाग इति दर्शितं।
दुर्विभक्तमित्यनेन भ्रमादिना कृताशास्त्रीयविभा
गधनस्य पुनः शास्त्रीयविभागः कार्यइत्यर्थः।
सहदंशोनिपततीतिच शास्लीयविभागानन्तरं पुन
खविभागइत्येतत्परं अतानि तव द्रव्यस्य निहो.

·॥ दायक्रमसंयः॥
५५
त्रा सहयथोक्तभागःकार्याइति स्थितं अथ विदेश
गतस्य पुनरागतस्य विभागः॥
तत्र वृहस्पतिः । कृतेऽकृतेविभागवा क्थी
यत्र प्रवर्तते । सामान्यन्तु भवेद्यत्तु तत्र भागह
रस्तु सः । ऋक्थी दायादः सामान्यं साधारणं ।
तथा ऋणं लेख्यं गृहं क्षेत्रं यस्य पैतामहं भवेत् ।
चिरकालपोषितापि भागभागागतस्तुसः । नके
वलं सएव भागभाक् अपितु सप्तमपुरुषपर्यन्तं
तत्मन्ततयोपि भागभाजइत्यादसएंव ॥
गोत्रसाधारणं त्यका योन्यदेशं समाश्रितः ।
तदंशस्थागतस्याशः प्रदातव्योनसंशयः । तीयः
पञ्चमोवापि सप्तमोवापि योभनेत्। जन्मनामपरि
ज्ञाने लभेताशं क्रमागतं । यं परम्परया मौलाः
सामन्ताः खामिनं विदुः । तदन्वयस्थागतस्य
दातव्या गोत्रजैर्मही। मौलाआत्मीयाः सामन्ताः
प्रतिवासिनः। महीति साधारणधनमात्रीपलक्षणं
तेनाविभक्ततादशाया देशान्तरगतस्य चिरका
सानन्तरं समागतस्य तत्सप्तमपर्यन्तसन्ततेरपि
मौलसामन्तादिदारों खज्ञानपूर्वकं क्रमागत

·પૂછું
॥दायक्रमसंग्रहः॥
धनात् यथाशास्लमंशित्वमितिस्थितं ॥ एषा च
व्यवस्था विदेशगतविषयिन्येव देशस्थविशयेत् धनि
नश्चतुर्थपुरुषपर्यन्तएव तड्नभागाईता पञ्चमादेः
पार्वणपिण्डदाबवाभावेनानुपकारकावादिति
प्रागेवोक्तं ॥ एकमाढकयोर्विभिन्नपिनकयोर्विभाग
माह विष्णुः ॥ एका माता इयोर्यत्र पितरौ हौ च
कुत्र चित् । तयोर्यास्त्र पित्रं स्थात् सतङ्गीत
नेतरः । यस्यदि वीजाद्योजातः स तवनं गृही
यात न इतरोऽन्यवीजजागृतीयादित्यर्थः । तेन
नात्र समाशितादि व्यवस्थेति एवं यथाविधपुचाभ्या
माधनविभागेऽपि यस्य पित्रा यवनं तस्मै दन्तं
नेनैव तहाचं नेवरेण॥
दौ सुतौ विवदेयाता दाभ्या जाती स्त्रियाधने।
तयोर्यद्यस्य पिचं स्यात् स तगहीत नेतरः। इति
वचनात् मात्रा खयमजिते तुल्याशित्वमेव ॥अथ
साधारणस्यैकेन देयादेयविचारः ॥ अत्र केचित्
साधारणमेकेनादेयमेव ।
सामान्यं पुत्रकन्याधिसर्वखं न्यासयाचितं ।
अदेयान्याहुरष्टैवयच्चान्यस्मै प्रतिश्रुतमितिमनुवचने
भ

·५७
॥दायक्रमसंग्रहः॥
सामान्यस्य साधारणस्थादेयत्वप्रतिपादनात् ।
अतएव स्थावरस्य समस्तस्य गोत्रसाधारणस्थच।
नैकः कुर्यात् क्रयं दानं परस्परमतं विना ॥
विभक्ताअविभक्तावा सपिण्डाः स्थावरे समाः ।
एकोहनीशः सर्वत्र दानाधमनविक्रये ॥ इति
व्यासवचनाभ्यामेकस्य दानाद्यनीशत्वमाहुःएतेषा
सामान्यखत्ववादित्वात् सर्बधनएक सर्वेषा
खलसवात् । एकेच्छया कृतदानविक्रया
द्यसिद्दमित्याशयः । तदसत् । सामान्य खत्वस्थ
दायभागकृतैव प्रमाणाभावेन-निरंशितत्वात् ।
अतएव दायभागकृतैव तयासवचन विलिख्य
तयासवचनादेकर दानविक्रयाद्यनधिकारइति
पूर्वपक्षयित्वा यथेटविनियोगाईत्वलक्षणस्य खत्व
स्थ द्रव्यान्तरवदत्राप्यविशेषात् ।
वचनन्तु
स्वामित्वेन दुर्वृत्तपुरुषविक्रये कूटुम्वविरोधादध
मर्मभागिताज्ञापनार्थ निषेधरूपं नतु विक्रया
द्यनिष्यत्त्यर्थमिति समाहितं । अत्र च द्रव्या
न्तरवदित्यस्य साधारणद्रव्यान्तरवदनापि साधा
रणस्थावरादावप्यविशेषात् खामित्वाविशेषादि
ज

·५८
॥ दायक्रमसंग्रहः॥
त्यर्थः। सामान्यखत्वाभावेन साधारणत्वस्य नाना
खामिकत्वरूपस्यालीकतया साधारणत्वमविभक्त
त्वमेव तत्र च साधारणे स्वत्वस्थ विभागात्
प्रागेव जातत्वेन तदानीमपि खांशदानादौ
बाधकामावति प्रादेशिकखत्ववादिनी दायभा
गकर्तुराशयः॥
अतएव रोकजातावहवः पृथग्धाः
पृथक्रियाः । पृथक्कर्मागुणोपेतानचेत् कार्येषु
सम्मताः । 'खभागान् यदि दद्युस्ते विक्रीणी
युरथापिवा । कुर्युर्यथेष्टं तत्सर्वमीशास्ते खधनस्य
वै इति नारदवचने एकेन क्रियमाणकार्येषु अन्ये
घामसम्म तत्वेऽपि स्वभागदाबादाबीशत्वमुक्तं ॥
नच विभक्तविषयमेतदिति वाचं । तत्रान्येषा
मस्वामित्वनिश्चयेन तत्समतेरजागलस्तनन्याय
मानत्वात् । इत्यञ्च पूर्वलिसितमनुवचने यत्सा
मान्य स्थादेयमध्ये गणनं तनिषेधपरमेव नत
दानाद्यनिष्यत्तिपरमिति । एवमेव स्मृतिसारप्रभू
तयः । एतेन विभक्ताविभक्तसाधरणखांशदानं
सिध्यत्येवेति सिद्धं॥

·॥ दायक्रमसंग्रहः॥ ५६
एवं खामिनोवैदेण्यादौ तत्कुटुम्बभरणार्थं
दासेनापि यहणादिकं कृतं तत्सब खामिना समा
धेयं॥
तथाच कुटुखार्थे ह्यधोनोऽपि व्यवहारं यमा
चरेत् । खदेशे वा विदेशे वा तत् ज्यायान्न विचा
लयेत्। अधीनोऽपि दासोपि व्यवहार ऋणादिक।
अथदासानिरूप्यन्ते तेच पञ्चदशप्रभेदाः ॥
॥ तथाच नारदः॥
गृहजातस्तथा क्रीतोलब्धादायादुपागतः ।
अन्नाकालभृतस्तद्ददाहितः खामिना च यः। मोक्षि
तोमरतश्चात् युद्धे प्राप्तः पणे जिसः। सवामित्य
पगतः प्रव्रज्यावसितः कृतः। भन्तदासश्च विज्ञेय
तथैव वडवाकृतःविक्रेता चात्मनः शास्त्रे दासाः
पञ्चदश स्मृताः। गृहजातोदास्यामुत्पन्नः दायादा
गतः क्रमागतः। अन्नाकालभृतः दुर्भिक्षोपाधिना
खामिना आहितः बन्धकीकृतः । मोक्षितइति
ऋणमोचनेनागीकृतदास्यइत्यर्थः तवामिति
कस्याप्यदासः सन् खयं दासत्वेन दत्तरूपः। प्रन
ज्यावसितः सन्यासभ्रष्टः कुतः केनचिन्निमित्ते

·॥दायक्रमसंग्रहः॥
नैव तत्कालपर्यन्तं तवाई. दासइति समयः ।
भक्तदासः सुभिक्षेऽपिभक्तनाङ्गीवनदास्यः । वडवा
दासीतज्ञोभादगीकृतदास्यः॥
तथाच वृहस्पतिः। योभुक्ते परदासीन्तु स शेयो
वडवाकृतः। कर्म तत्वामिनः कुर्यात् यथान्नेन
भृतोनरः। तत्खामिनोदासीखामिनः ॥
प्रव्रज्यावसिते नारदः । राज्ञएव तु दासः
स्थात् प्रव्रज्यावसितोनरः। न तस्य हि विमोक्षोऽस्ति
न विशुद्धिः कथञ्च न । एवञ्च राज्ञादासत्वं
प्रव्रज्यावसितयोः क्षत्रियवैश्य योरेव ब्राह्मणस्य
तथाविधस्य निर्वासनमेव दासत्वं ॥
तथाच कात्यायनः प्रवज्यावसितायत्रत्रयोवणी
दिक्षातयः। निवासं कारयेदिप्रं दासत्वं क्षचवि
बृपः । क्षत्रविडिति समाचारइन्दः द्वितीयैकवच
नान्तश्चेत्कारयेदित्यस्य कर्मा। एतेषां मध्ये तु गृह
जातादिचतुणी आत्मविक्रतुच खामिप्रसाद
विना नदास्यमोक्षः। अन्नाकालभृतस्तु दुर्भिक्षे या
क्षितं नगोयुगसहितं दत्वा मुच्येत भक्त दासोभक्त
बरयात् बडवाकृतस्तु बडवात्यागामुव्येत ।

·॥दायमसंग्रहः॥ ६१
आहितस्य खामिना कृतोद्दारे उत्तमर्णदास्यामा
चनं । एवमेषां मध्ये यः खामिनं प्राणसंशयात्
महामंकटादा मोक्षयेत् स दास्यान्मुच्येत ॥
कात्यायनः दासे नोढा त्वदासी या सापि दासी
खमाप्नुयात् । यस्मात्त्री प्रभुस्तस्याः खाम्यधीना
प्रभुर्यतः। अत्र दासीपदस्य सम्बन्धिकतया तदुप
स्थापितस्वामिनएव दासी।साच द्विविधा कस्थापि
न दासीअन्यदासी च । तत्र पूर्वी दासोढत्वमात्रे
णैव दासेश्वरस्य दासी । परा च तत्पभोरनुमति
सहकारणानुमता च न दासी. एवं तुल्यन्यायेन
कस्थायदातो यदि दासों परिणयति तदा परिणे
ता दासीश्वरस्य दामोभवति। अन्यदासश्चेत् परिणे
तादासेश्वरस्या नुमत्या दासीश्चरस्य दासः। एवञ्च
यद्यननुमत्या दासेन दासीपरिणेता तदा खख
खामिनोरव दासदास्या तयोरपत्यन्तु द्वाभ्यामेव
खामिभ्या बिभजनीयं ॥
नच ओघवाताहृतं बीजं यस्य क्षेत्रे प्ररोहति।
क्षत्रिकस्यैव तद्दीनवटा फलमईति । एष धाग
वाश्वस्य दास्युष्ट्राजाविकस्यच । विहङ्गमहिषी

·६२
॥ दायक्रमसंग्रहः॥
णाच विज्ञेयः प्रसवं प्रति । इति मनुवचनाहा
सीश्वरस्यैव तद्पत्यमिति वाच्यं । तत्र दासीपदस्य
परोढादासीपरत्वात् खयमूढायान्तु दास्यातथावि
धापत्यस्य विभाज्यत्वमेवेति स्मार्त्तमतमप्येतदिति
श्रीकृष्णतीलङ्कारभट्टाचार्यविरचितो
दायाधिकारक्रमसंग्रहः समाप्तः ।