·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·TIZIANAGRAM SANSKRIT
UNDER THE SUPERINTENDRE QE OF
ARTHUR VENIS NA ON.
PRINCIPAL BANSKRIT MOLLEGE, BE;
شه
THE
NYÁYASUTRAS
with)
AND
VÅTSYÀYAÑA'S BHASHYA
EXTRACKSO. -ROM THS VYAYAVÅRTTIKÄ
ANDU TAIPARYATİK À
..
EPITED BY
MAHÎMAHOPAD NYAYA GANGÁDUAR! 15
PRESSOR, SVERIT COLLEGE, BEN
X.
VOLUME IX.
PRINTED, PIILISHED AN
E. J. LAZARUS & C.
MAS-BU HAD ALSO FROM "GANESH DAS
A EESTĦARAM MUKONDJI
OTTO
SITE AND M.
.co.

·No text on this page.

·SHEKHARA BHATTAR
RISHNA MISSION IS
श्रीमन्महर्षिगीतमप्रणीतन्यायसूत्राणां
श्रीमन्महवात्स्यायनविरचितं ।
न्यायभाष्यम्।
AI
llapishchaodrapar
MALDE
-400X000
काशिकराजकीयसंस्कृतपाठपालायां साहित्यदर्शनाध्यापकन
महामहोपाध्यायश्रीगङ्गाधरशास्त्रिणा
उद्योसकरकृतन्यायवार्त्तिकात मर्वनभस्वतनश्रीवाचस्पतिमिला-
विरचित यायवार्शिकतात्पर्यटाकायाश्च
प्रत्युपयुक्तभागं शष्टसस्तात्पर्यतश्चान्द्य पूरिलया टिया
समलंकृत्य संशोधितम् ।
LIBRARY
*.
काश्याम्
ने लानरमायाख्येन स्वमुद्रालये मुद्रित।
पंख १९५२

·No text on this page.

·श्री न्यायभाष्यस्य भूमिका। 11 अथेदमुपक्रम्यते श्रीमन्महर्षिगौतमप्रणीतानां न्यायसूचणां श्रीमः महर्षिवात्स्यायनविरचितं भाष्यं मुद्रयित्वा प्रकाशयितुम् । इदं हि कलि. कासानगरे विषारं मुद्रितमपि मन्ये प्रथममेकमेव पुस्तकमालम्ब्य मुद्रित तदनु तस्येव मुद्रितस्य पुस्तकस्य साहाय्येन द्विराजुद्रात येन तन्न सम्पर्क परिशुद्धिमाप यत: पापचयान्तानुपपत्तेश्च फलाभाव इति सूचं सर्वेष्वेव मुद्रित- पुस्तकेषु नोपलभ्यते । एतत्तत्त्वजिज्ञासुना च मया कलिकातास्थएशियाटिक सोसाइटीसमाजसंगृहीतं वात्स्यायनभाष्यपुस्तकं समानाय्य दृष्टं तत् खण्डितं शुटुं च तव लेखकप्रमादेन प्रदर्शितसूचसहिता पन्थभागस्तुटितो यन्म. लकता मुद्रणस्य तदपरिशुद्धश्च तळते यतश्च श्रीविश्वनाथपञ्चाननकृत- गोतमसूचवृत्ताविदं सूत्रं पश्यत् भाष्ये चापश्यतां केषां चिद् युरोपदेशस्थ- महाशयानां महान् भ्रमः समपद्यतेति तदीयलेखादवगम्यते । तदेखना लोच्य नानादेशस्थबहुलपुस्तकसाहायकावलम्बनेन सुपरिशुद्धपुस्तकप्रकाशन- कामेः काशिकराजकीयसंस्कृतपाठशालाप्रधानाधातः श्रीमदार्थनिससा- हिबमहाशयेरादौ पुण्यग्रामस्थपुस्तकालयस्थमेकं पुस्तकमानायितं परं तु सन्न परिशोधितमिति लेखकानवधानजनितानुपयुक्तासंपनार्थपाठभेदबाई ल्यप्रदर्शनं विद्वदायासमाचफलकं मन्यमानेन मगन सर्वचोपयोजितम् । तदनु प्रवृत्ते परिशुद्धपुस्तकान्वेषणे पुरा पुण्यनगग्रीपरिषठसभास्तारमुख्यानो प्रसिद्धवेदुषीविभवानी श्रीमेरुशास्त्रिणां काशीनिवासिनां परिशुद्धं संपूर्ण जो चेकं* पुस्तकमासादितं यत्प्रतिलिपिर्मुद्रणार्थमुपायोज्यत । अपरं त्यपुस्तकालयप्रधानाध्यक्षपण्डितश्रीविन्ध्येश्वरीप्रसाददत्तं संपूर्ण नातिशुद्धं नातिप्राचीन च । अन्यच्च मदीयगुरुवरश्रीदराजारामशास्त्रिचरणसब्रह्म- चारिणां सर्वशास्त्रपारगानां श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यवर्यपूर्याप्रमस्वामि- पत्र पुस्तके लिपिकालो नास्ति। . •+अप्रापि त्रिपिकासो नास्ति ।

·भूमिका । परणानां स्वहस्तलिखितं संपूर्ण परिशुद्धतमं च । इतरच पाठशाला ध्यो: संपादितं प्राचीनतममसंपूर्ण च । चरमं च मदीयशिष्यलब्धव्याक रणाचार्यपदयोकनित्यानन्दपन्तशर्गणा स्वाभिजनकूर्माचलप्रदेशादानायित संपूर्ण प्राचीन शुद्धं च । तदेवं पुस्तकषदं लिखितं मुद्रितं च पुस्तकद्वय- माश्रित्य मुद्रणे प्रवृत्तो ऽहे न्यायभाष्यस्यातिनिगूढाशयतया सचोपयुक्तसंधि- पटिप्पणीसंयोजनायादिष्टः प्रभुवरैः कलिकातानगरमुद्रितमोद्योतकरन्यायवा- निकस्य प्रथमखण्डमाचं वङ्गाक्षरलिखितावपरिपूर्णो तृतीयचतुर्थाध्यायो च श्री. वाचस्पतिमिश्रकृतन्यायवार्तिकृतात्पर्यटोकाया: कलिकातास्थपुस्तकालयादा- नीतान् प्रथमतृतीयचतुर्थपञ्चमानत्यन्तमशुद्धानध्यायानचत्यपुस्तकालयस्थं च खण्डितं तात्पर्यटीकापुस्तक|मासाद्यापि पूर्णस्टकस्यापि पुस्तकस्याला. भेन मन्थरप्रवृत्तिवार्तिकस्य द्वितीयपञ्चमावध्यामानाबानाय्य ददता नित्या- नन्दपन्तशर्मणा पुस्तकान्तरप्रदानेन प्रथमतृतीयचतुर्थाध्यायान पूरयनिर्वि- न्ध्येश्वरीप्रसादद्विवेदिभिश्च संपादितसंपूर्णवार्तिकपुस्तको महता प्रयासेना- विष्य महिसुरनगरातात्पर्यटीकाया द्वितीयतृतीयवतुर्थाध्यायानां ** प्रथमा- ध्यायस्यचान्यतस्त्यं संपूर्ण शुद्धतमं च पुस्तकमर्पयद्धिः प्रभुवरः मानुग्रहं समे धितात्साहः काशीनिवासिना विविधसंस्कृतपुस्तकसंपादनरसिकेन श्रीगोवि- न्ददासगुप्रमहोदयेनापरं तात्पर्यटीकायाः श्रीमदुदयनाचार्यविरचिततात्पर्य परिशुद्धेश्च नवीनमशोधितं संपूर्णप्रायं पुस्तकं वितरता घिरचितानुकूल्य: प्रस्तुतमहानिबन्धानां विस्तृततया वार्तिकस्य मुद्रमाणतया सात्पर्यटीकाश्च "मयेवं प्रभुवरनिदेशेन मुद्रयिष्यमायतया च तवत्यमुपयुक्ततमं भार शब्द- तस्तात्पर्यतश्चानूद्य संपादितेयं टिप्पणी । अथास्य मुद्रणे प्रवृत्ते तत्पालाधिनामवगमसाकयाय सूचाणि स्थल- समाक्षरैः स्थापितानि । सूपनिर्माणभाष्यनिर्मितिकालमध्ये कश्चन बार्तिकं निर्ममा यन्नाम सांप्रतं नोपलभ्यते यथा पाणिनीयव्याकरणे सूत्रभाष्ययोर- * अत्रापि लिपिकाला नास्ति । पत्र लिपिकालोनास्ति । || श्रम्य लिपिकाला नास्ति। अस्य लिपिकाल: १४५८ । + अस्य लिपिकाल: सं०१५६३। अस्य लिपिकालः सं० १९०३ । अस्य लिपिकालो मास्ति। ।

·. भूमिका । मारा कात्यायन इति तर्कयतां पाश्चात्त्यानां मतेन वार्तिकवचनानि सूपायों पर्यते या पदैः सूचबुसारिभिः स्वपदानि च पर्यन्ते भाष्यं भाष्यविदा विदुरिति भाष्यलक्षणानुसारेण भाष्यकारीयाण्येव सूचोपयाक्षेपतन्निरासह पाणि स्वेनेव व्याख्यातार्थानि वचनानीमानीति मन्यमानानां सांप्रदायिकानां दृष्ट्या भाष्यकृत्संक्षिपवाक्यानि मध्यातरः स्थापिताकि अन्य भाष्यं सूक्ष्मा परन्यवेश्यत । टिप्पण्यामपि पार्तिकतायटीकयोरविकल: शब्दसंदर्भ: सूक्ष्मतराक्षरेस्ततात्पर्यमाचानुवादो मत्प्रतिभातविषयश्च सूक्षातमाक्षरेर्निवे- शितः । प्रदर्शिताश्च पाठभेदा उपरिनिर्दिष्टपुस्तकक्रमेण संयोजिता. च वर्णक्रमेण विषयसूची । पृथक् सूत्रपाठश्च वाचस्पतिमिप्रकृतसूत्रोद्धारना- मकं षङ्गावरलिखितमेकं नातिप्राचीनं पुस्तकमालोच्य संयोजितः । गोतमसूपनिर्माणकाला पात्स्यायनभाष्यनिर्माणकालश्च नाद्यापि दृढ- प्रमाणेनाषधारित इति विचारपथर्तिनममुं विज्ञापनान्तरे प्रकाशयितास्मः । तदेवं महान्तमायासमनुभूय संपादिले ऽस्मिन् कार्ये न्यायदर्शनदुरू- इतायाः सुप्रसिद्धतया मन्पतेरपाटवेन सीसकाक्षरयोजकदोषेण च सुलभानि स्खलितानि नाम्यन्तो गुणेकदृशो दर्शनरसिका आस्वादयन्तु प्राचीनतम दर्शनप्रतिपादनशैलीसमालोचनसमुत्थं प्रमोद प्रसीदतु च सर्वान्तयामी भागवाननेन व्यापारण श्रीकाशीविश्वेश्वर इति शम् । महामहोपाध्यायो चेचयदि ० शुक्र सं० १६५२ । गङ्गाधरशास्सी।

·No text on this page.

·गौतमसूत्राणामकारादिक्रमेण सूचीपत्रम् । । ४ १ ४ २ . १ . 3 १ . . : २ ३ ४ २ m- १ २ ४ . २ . . २ का १ ४ १ प्र.पा. १५ अपरिसंख्यानाचम्मतिविषयस्य। प्रा. सू. ७ अणुश्यामत.नित्यत्ववदेतत्स्यात्। ९. ३१ असीमिताभ्युपगमात् तद्विशेष- ६७ अणुभ्यामतानित्यत्ववहा । .परीक्षामभ्युपगमद्ध.न्तः । ४४ प्रवन्सपाये कटेशमाधादुषमा- ४. अपयंग प्य स:। नसरे यथोक्तदोषानुपपत्तिः। ६२ अप्लेजोवायूनां पूर्व पूर्वमाया ५ अथ तत्पूर्वकं त्रिविधमनुमानं पू. ..काशम्योत्तरः। घंवच्छेषवत्सामान्यता दृष्टं च। ४६ अप्रताघातात्सविधापत्तिः । २७ अध्यापनादप्रतिषेधः । ७ अप्रत्यभिज्ञानं च विषयान्तर. ४ अनापसावधावस्यभिमानात् । ध्यासङ्गात् । २५ अनवस्थाकारित्याउन वस्याप ५ अभिज्ञाने च विनाशनमः । पत्तेश्चाप्रतिषेधः। ४४ अप्राप्य ग्रहणं काचाभपटलस्फटि- ४६ अनवस्थायित्वे च वर्णापन ब्ध. कान्तरितोपलब्धः। वठिकारोपपतिः। १४ प्रभावाम. घोत्तिानुपम २२ प्रनिग्रहस्थाने निग्रहस्थानाभिः प्रादुर्भावात् । योगी निरनुयोजनानुयोगः । १. ४२ अभिव्यक्ती चाभिभवात् । २४ अनित्यत्ययहादुरदर्घद्धान्तराद्वि- २० अभ्यासात् । नाशः शब्दवेत् । ५ अभ्युपेत्य कालभेदे दोषवखना। २२ अनिमितता भावात्यनि: कपट- २३ अयसो ऽयम्कान्ताभिगमनयत्तदुप- कतक्षयाटिदर्शनात। सर्पगाम। २३ अनिमिनिमित्तत्यानानिमित्ततः। ४२ अरग गुहापुलिनादिषु येोगाभ्या- ५२ नियमे नियमावानियमः । सोपदेशः। २२ अनुक्तस्यापित्तः पक्षहानेरुपप १५ अधीठापत्रस्य स्वपन पुनर्वच. किरनमत्यादनकान्तिकत्याचा धापनः १ अर्थासितः प्रतिपदसिद्धी. अनुप नम्भात्मकत्वादनुपलब्ध. पत्तिसमः। है प्रोत्तिरप्रमाण मनकान्तिक- ३० अनुपलम्भात्मकत्वादनुपलब्धेर- त्वात । हेतुः। ६१ अलातवमानवत्तदुपलब्धिरा- २० अनुपलम्भावण्यनुपलब्धिसद्भावा- शुसंचारात । बावरणानुपतिरनुपलम्भात्। । १० अवयवनाशे ऽध्यवयव्युरलब्धर- दोपपतंश्च । ३६ अनेकद्रव्यममवायापविशेगान ११ अवयत्रविपासवचनम प्राप्तका- रूपापलब्धिः । ५ अनन्तिकः सत्यभिचारः । १. अवयवासराभावे ऽप्यवृत्तेरहेतुः । २० अन्तर्बहिश्च कायंट्रयस्य कारणा- १५ अवयवावर्यावसनश्चेमा पल- न्सरवचनादकार्य तभावः। २.३० अन्यदन्यस्मादनन्यत्वादनन्यदि. ४० अविनात कारणोपपत्ति- त्यन्यसाभावः। सस्तत्त्व कानार्थमूहतर्कः। ४ २ १ २ . p ५ १ नम्। 2 २ . १ हे। १ ६० अनुव ५ २ १ . लम। ४ ३ ४ यात। १ ·सूबोपत्रम् । प्रा. प्रा. सू. ५ १७ अविज्ञातं चाजानम् । १२ अविशेषाभिहिते ऽर्थे वक्तुभिण- यादर्थान्तरकल्पना वाकछ- प्र. प्रा. म. ५१ प्राप्रयायतिरेकात फलोत्पत्ति- दित्य हेतुः। १ । ३ २ १ १ १ १० इच्छ द्वेषप्रयत्न सुण्यदुःखज्ञाना- न्यात्मना लिङ्गमिति । १. दुन्द्रियान्तरविकारात् । ५५ इन्द्रियार्थवञ्चत्वात् । ४ इन्द्रियार्थ तनिषोत्याचं जानमध्य- पदेश्यमयभिचारि व्यवसा. यात्मकं प्रत्यक्षम् । २१ इन्द्रिय मनसः सनि काभावात्त. वनुयत्तिः। ३ २ २ २ ૧ १७ विशेष वा किचित्साधम्यावे. कच्छल प्रसङ्ग ६ अधिशेषोक्त तो प्रतिषिद्धे विशे- पमिलता हेत्वन्तरः । ४५ अव्यक्तग्रहणमनवस्थायित्वाहि- युत्संपात रूपाट्य व्यक्तग्रहण- वत् । ३८ अभिचाराच्च प्रतिघातो भाति कधर्मः। ४ अव्यवस्थात्मनि व्यवस्थितत्वा- चाव्यवस्थायाः। २२ अव्य हाविष्टम्भविभुत्वानि चा- काशधाः । ३३ अश्रवणाकारणानुपलब्धः सतत- वणप्रसङ्गः । ६ असत्यर्थ नाभात्र इति चेन् नान्य लक्षणे पपत्तेः। মৰ স্পয়ান। २७ अस्पर्शवादप्रतिषेधः । ई. ४ ४ ५ १६ ईश्वरः कारणं पुरुषकाफल्य द- र्शनात् । २ . ५ २ २ २ ४ ९ R २ २ उ. १८ उत्तरम्यातिपत्तिरतिभा । ४६ उत्यादव्य प्रदर्शनात् । १. ३१ उदाहरणसाधर्म्यात्साध्यताधनं हेतुः । ३. उदाहरणापेक्षस्तथे यु प्रसंहारो न तथेति वा साध्यस्योपनयः । २६ उपपत्तिकारणाभ्यनुज्ञानादप्रति- २ २ ५ १ ४ २ षेधः। ४ २ २ २ ६०० १ ४ १ : ७१ उपपत्रश्च तद्वियोगः कर्मक्षयो- पपत्तेः ५० उपलब्धेद्विप्रत्तित्वात् । ३४ उपलभ्यमाने चानुपलब्धरसत्या. दनपदेशः। २५ उभयकारणोपपतेरुपपतिसमः । १६ उभयसाधम्र्यात प्रक्रिया प्रसिद्ध प्रकरणसमः । ३ २ ५ १ १ : मा. १८ श्राकाशयतिभेदात्त दनुपपत्तिः । १६ आकाशासर्वगतत्वं वा। ६५ प्राकृतिजातिलिहाख्या। प्राकृतितदपेतत्वाद सत्त्यव्यव- स्थ.सिद्धः १० प्रात्मनित्यत्वे प्रेत्यभावसिद्धिः । ३१ श्रात्मप्रेरणयदृच्छाजाताभिश्य न संयोगवशेषः ६ प्रात्म शरीरन्द्रियार्थन्द्रिमनःप्रव- त्तिदोषप्रेत्यभावफलदुःखाप- वर्गास्तु प्रमेयम् । ४६ श्रादशादकयोः प्रसादस्वाभाव्या- पोपलब्धिवत्तदुपलब्धिः । ४७ श्रादित्यरश्मे स्फटिकान्तरिते ऽपि दाहो विघातात् । १३ श्रादिमत्त्वावेन्द्रियक्रत्वात्कतकव- दुपचाराच्च । ७ प्राप्नोपदेशः शब्दः । ५२ श्राप्नोपदेशसामर्थ्य'छब्दादर्थ सं. प्रत्ययः । ऋ. ५६ ऋणकेशप्रवृत्त्यनुबन्धादपत्रा- भावः। ३ ३ २ ए. एकधापपत्तविशेष सर्वाविशेष प्रसवात्सायोपपत्तेरविशेष- समः। ६ एकविनाशे द्वितीयाविनाया. त्वम् । १ - ३ १ ३ .

·श्रा ४ 3 ४ २ W २ ३ १ ऐ. न ३ १ बेधः। १ १ २ 3 . ५ २ २ ३ २ ५ २ ५ R ५ नेपः। . . ५ सूचीकम् । सू. प्री प्रा. मू. ११, एकस्मिन भेदाभावाभेदशब्दप्र १३ दीविनाशे कारणानुपलब्धि- योगानुपपत्तेर प्रश्नः। कारात्पत्तिः । * एकैकश्येनोत्तरोत्तरगुणासद्भाखदुः ४० चुदादिभिः प्रवर्तनाच्च । तराणां तदनुपलब्धिः । ७० एतेनानियमः प्रत्युक्तः । ग. ५५. गायवाटायतिरेकानन्धादीनाम- प्रतिषेधः । ५८ ऐन्द्रियकत्वाद्रपादीनामप्रति- •६१ गन्धरसरूपस्पर्शशब्दानां स्पर्शप- चन्ताः पृथिव्याः । १४ गन्धरसरूपस्पर्शशब्दाः पृथिव्या- दिगुणास्तदाः । ३७ कर्मकारितश्चेन्द्रियाणां व्यूहः ५४ गुणा तरायत्त्युपमर्दवासद्धिल- पुरुषार्थतन्त्रः । शालेषेभ्यस्तु विकारोपपत्तेर्व- १ काकाशसाधासंशयः । विकाराः। ४४ कर्मानवस्थायिग्रहयात् । ३ गोत्वाद्गोसिद्धिवसिद्धिः । १७ कारणद्रव्यस्य प्रदेशशब्देनाभिधा- ५७ ग्रहणे हेतुविकल्यावरणविकल्यो मानित्ये ज्वप्यभिचार इति। न बुद्धिविकल्पात् । २८ कारणान्तरादपि तद्धमापपत्तर. प्रतिषेधः । १६ कार्यव्यासङ्गात्काविच्छेदो वि. १. ८. घटाटिनियत्तिदर्शनात्योहने चा. भिचारादप्रतिषेधः। ३८ कार्यान्यत्ये प्रयत्नातुत्वमनुपल- १२ घागारमनच जुत्यत्रोत्राणीन्द्रि- ब्धिकारणोपपत्तेः। पाणि भूतेभ्यः । १ कालात्ययापटिष्टः कालातीतः । ४६ कालान्तरेणानिष्यत्तिविना- शात् । १९ चेष्टन्द्रियार्धात्रयः शरीरम् । ५ किञ्चित्साधादुपसंहारमिद्धे- धादतिषेधः । ४५ कुझान्तरितानुपलब्धप्रतिषेधः । ५४ जातिविशेषे चानियमात् । ३८ कुम्भादिष्वनुपलब्धेरहेतुः । ३५ जस्येच्छानिमित्तत्वादारम्भ- ४३ कतताकर्तव्यतोपपत्तेस्तभयथा ग्र- निघत्त्योः। हाम्। १७ ज्ञातु नसाधनोपपत्तेः संज्ञाभे. ७ करकोशावृत्तित्वादययवानाम- दमात्रम् । वयव्यभावः। ७ ज्ञानग्रहणाभ्यासाद्वीच सह ३० कृष्णसारे सत्युपलम्झाद व्यतिरि- संवादः। ख्य चोपलम्भात् संशयः। २३ जानलिङ्गत्याठात्मनो नानवरोधः। ५४ केशनखादिष्वनुपलब्धः । २ ३१ ज्ञानविकल्यानां च भावाभावसं- ११ केशरमहे तैमिरिकोपलब्धिवत्त- वेदनादध्यात्मम् । दुपलब्धिः । २५ जानसमवेतात्मप्रदेशनिका- १८ क्रमनिर्देशादप्रतिषेधः । मनसः स्मत्युत्पत्तेर्न युगपतु- क्रमवृत्तित्वादयुगपदक्षणम् । २४ क चित्तधमानुपपत्तेः क्वचिच्चोप- | ३ २ ५६ ज्ञानायोगपढ्यादेकं मनः । पत्तेः प्रतिषेधाभावः। २. १७ क्वाधिविनाशकारयानुपलब्धेः क चिटोपलब्धेरनेकान्तः। २१ तत्कारितत्वावहेतुः । १ १ १ २ १ १ १ २ २ २ १ १ ४ ४ . . १ २ ५ ४ २ ३ २ . . .. १ . २ त्तिः। C0 १ ४ ·पूर्वपलम् । . . ४ ३ ५६ तदर्थ २ ३१ सदभाव नास्त्यनन्यता योरित- रेतरापेनसिद्धः ४ तटयोगपटालिङ्गत्वचन मनमः । यमनियमाध्यमात्मतं. स्कारे। योगाचाध्यात्मवि. ध्युपायेः। ५६ तटथे व्यक्त्यातजातिविधा. घुपचारात्सशयः। ५ तठसंशयः पूर्व हेतु प्रसिद्धत्यात् । ३० सट.त्मगुग्रात्व पितुल्य र । १४ तदात्मगुणासद्भावाद प्रतिषेधः । २८ तदाश्रयत्वादपयग्यहान। ७३ सपलब्धिरितरेतरद्रव्यगुणवेध. २ ३ ११ तत्रिविधं धाक्छन मामान्यक्ष. लमुपधारच्छलं ति। ४ १ । तराज रागद्वेषमोहार्यान्सरम तरभा. वात् । ३७ सन्ताधानभेदाच्च मिथ्याबुढे विद्रोपरि १५ तत्त्वभाक्तयानानात्वविभागाद- यभिचारः। ५० तत्वाध्यवसायसंरक्षणार्थ अल्प- वितण्डे बीजप्ररोहमरक्षणार्थ कण्टकशाखावरारत। १४ सयामागये वान्न सर्वप्रमाधि प्रतिषेधः तत्यामागये वा नापत्रामामा- ण्यम । ५५ तत्सम्बन्धात फलनिष्यत्तस्तेषु फलटुपचारः १० तसिद्धेनक्षितष्यातुः । ५ तथात्यन्तसंशयस्तद्धर्मसातत्योप- म ३ ४ श १ यंत्। 2 २ २ ३ २ १ १ ९ त:। . ५ १ २ २ २ १ १ . २ तथा दोषाः । १ ९३ तथा भावादुत्यनाय कारणोपप- तेन कारण प्रतिषेधः । ३५ तथा वैधात् । ६७ तथा हारस्य । ४८ तथेत्युपसंहारापमानसिद्धेनी. विशेषः । सकारत्यन्तविमोक्षो ऽपवर्गः । ७२ वटवृष्टकारितक्षित चेत्युनस्त- लामो ऽपवर्ग। १२७ मंनित्यत्वमग्नता विनाश्या- नुविनाशवत् । २६ सदनुपलब्धरनुयलम्भादमासि- हो ढिपर तापपत्तेरनुपल. सिमः। १६ मटनुपल्लोग्नुपलम्भाठावरगोप- पतिः । सठनुपलब्धेरहेतुः। २६ सम्सरालानुपलब्धेरहेतुः । ५७ तदप्रामाण्यमनतव्याघात पुनरु क्तदोषेभ्यः। ४५ तदभावमापवर्ग। ५ सदभावः सात्मकप्रहहऽपि स- चित्यस्वात् । २० तद्विकल्याज्जातिनियहस्थानबाहु त्वम्। १८ तद्विनिवृत्या प्रमाणसद्धिव त्पमेयरिद्रः। ३७ द्विपर्ययाद्वा विपरोतम् । ६६ तावत्यानं तु भूयस्त्वत् । ३.तावस्थ नादेवात्मसद्भावावप्र. सिषेधः । २६ तन्वाधिकरणाभ्युपगमतिः सिद्धान्तः । ३ निमित्त त्वभिमानः । ४० तयारण्यभायो वर्तमानाभावे तठपेक्षयात् । ३१ तल्लनणार गवरोधादप्रतिषेधः। 3 तल्लिङ्गत्यादिच्छाद्वेषयोः पार्थि- बाटोवतिषेधः । ४८ तं शिष्यगुरुमनहारिविशिष्टये याभिरनमृयुभिरभ्युपेयात् । ५१ ताभ्यां विमा कयनम् । ७१ तेनेव-तस्याग्रहणाच्च । ५५ से विभक्तयन्ताः पदम् । . सेषां मोहः पापीयानामूठस्येत- रोत्पते। ८ सेषु चावृत्तेरवययभावः । २७ तेश्चापदेशो जाविशेषाणाम् । १५ काल्यातिषेधश्च शब्दादाता. ससिद्धिवस्सि। १३.काल्यासिरप्रतिवेधानुपतिः। १८ प्रकाल्यासिर हतारहेतुसमः । ५५ स्वरुपयन्सत्वाकरस्य फैशन सादिवप्रसार ४ ३ १ . २ ४ १ . ४ . १ १ २ , १ २ ५ ·सूचोपनम् । . . २ ४ . १० न चावयध्यघयाः । २ . २ १ १ . १ २ १ ४ १ ४ २ . ५ . ३ १ ४ १ १ २ २ १ ४ ४ ४ २ ५२ त्वतिरेकात् । १ न चतुष्टयमे सह्या पत्तिमभवा. भावप्रामाण्यात । द. १ वर्शनस्पर्शनाभ्यामेकार्थग्रहणात् । ३३ न शोपचिपर्यावसद्भा. . २२ टिम्देशक लाशेष्यप्यावं मनः। वात्। • दुःख जन्मप्रतिदेभिय्याजाना- ५. पदनवत्यानात् । मामुत्तरोनराप.ये तटनन्तरा. ५६ न तदर्थब तुत्य त् । भावाठपः। १६ न साताभावात् । ५८ दुर्खावर मुख सिमानाच्च । २६ नतायुगति यान्मनमः । ५० दृष्टानुमि नां नियोग प्रतिषेचा. नदोष ननणाधिन्म.ह य । नुपपत्तिः । ४४ न नियमावश्यंभावित्वात् । ११ दृष्टान्तविरोधाटप्रतिषेधः । १५ न पयसः परिणामगुणान्तरप्रादु ६ दृष्टान्सम्य कारणानपदेशात प्र. भावात् । स्य वस्थानाच प्रति दृष्टान्तेन ३ २, ५१ न पाकजगुणान्तरोत्पत्तः । प्रमप्रति दृष्टान्तमा । ४१ नागिंव.प्ययः प्रत्यतत्वात् । ३४ दृष्टान्ने च साध्यसाधनभायेन ५३ न पत्रपशुस्वापरिकहरया- धर्मत्य हेतुत्वात्तस्य चोभय धाठिफनिशात् । थाभावाचविशेष । २० न पुरुष कमानावे फलानियनः । २ दानिमित्त रुगदयो विषयाः २१ न प्रत्यक्ष यायत्ताबाट प्यु धन- सङ्कल्पकताः। भात् । दोर्षानमित्तानां तत्वज्ञानादहका- १६ प्रदीप काशसिद्धियत्तत्सिद्ध। निर्शनः। १६ न प्रलपाणुसद्भावात् । ३५ द्रव्यगुणधर्मभेदाच्चोपलब्धिनि- ६४ न प्रतिः प्रतिसन्धापाय होन- कास्य। ४३ द्रा :कारे येषम्य पद वर्णवि. ५६ न बुद्धि लक्षणाधिष्ठानगत्याक- कार्रवकल्पः । तिजातिपञ्चत्यभ्यः। भर द्रव्ये स्वगुण परगुणोपलब्धः संशयः। ३ ४.न युगपदग्रहणात् । ६० न युगपटनेकिंगपलब्धः। ध. ५३ न युगपठानुपलब्धः । १४ धर्मविकनिशे ऽर्थमद्भवति- ३ १ ४० न रात्राप्यनुपलब्धेः । बेध उपचारच्छन्नम् । ५७ न पाटोनामितीतरवेधयात् । ३५ धारणाकर्षगापपत्तेश्च । ११ न लक्षणा:स्थ पेिक्षाहः । ४४ न विका धर्मानुपपत्तः । १५ न विनष्दभ्यो नियतः । ७१ म करणाकरणयोरारम्भदर्शनात् । न विषय प्रवस्थानात ५८ न कर्मकतसाधनवेगुगयात् । २३ न व्यवस्थानुपपत्तः। में न कानित्यत्वात् । ७२ न राष्टगु गप्पलब्धः। ४२ नकारणावयवभावात् । ४५ न सा कानान्तरोपभोग्यस्यात् । नकायोपयकर्षवधात् । १३ न महँगुणानुपनब्धः। ४३ नक्तंचरवयनरधिमदर्शनाच्च । ६० न सायानिमित्तत्वाच रागाढी. १५ न केशसनसतेः स्वाभाविकत्वात् । नाम न गत्यभाधात् ।। २७ नसकन्यनिमितत्वाद्रागादीनाम्। १२ न घटाट् घटानिष्पत्तः । ६५ मसाध्यसमत्वात् । १४ न घटाभावसामान्य नित्यत्वावि प न सुखस्यासरालनिष्पत्तेः । स्येवाप्यनित्यवतुपचाराच्च । ३० नमरणकालानियमात् । १ यमः। . २ १ - २ . . . . न.. १ २ . . ४ १ ३ १ ४ १ ४ १ ३ १ १. ३ २ ४ २ १ ३ ४ ·संधीपत्रम् । १ ४ १ T ४ १ ४ १ ५ १ । मितिः । ३ २ ४ २ 7 ४ R १ सिद्रिः। .. ३ १ २ २ २ २ R ४ १ १ ५ २ २ १ २ ३ २ ४ १ ३ १ म. १३ न स्मनः स्मतंयविषयत्वात् । २८ नित्यस्याप्रत्याख्यानं प्रयोपलब्धि ३६ न स्त्र गसिद्धिरापेक्षिकत्वात् । ध्ययस्थानात् । । ३८ न स्वनामिद्धेभीवानाम् । ४८ नित्यानामतीन्द्रियवतद्धर्मवि- ५६ न हेतु नः कार्यसिद्धेस्वकाल्या- कल्याच्च वर्णधिकाराणाम. प्रतिषेधः। ७७ नासताभ्यागमप्रसहात । ७ निमित्तनैमित्तिकभावादान्तर- ६२ नातिव्यक्त्यपेतत्वाज्जात्यभि- भावा दोषेभ्यः । व्यक्तः। २४ निमित्तानिमित्तयोरान्तरभावा- २४ नातुनित्यत्वात् । दप्रतिषेधः । ४५ नातीतानागतयोरितरेतरापेक्षा. ३१ नियमानियमा तु तद्विपकी । १८ नियमश्च निरनुमानः । १६ नातीतानागतयाः, कारकशब्दप्र- ११ नियमहेत्वभावाप्रथादर्शनमभ्य. योगात् । मुजा। ५. नियमानियमविरोधादनियमे ४२ नानुल्य प्रकृतीनां विकारविक नियमाच्चाप्रतिषेधः। ल्पात १६ नामतिपत्तिहेतूनां म स स. ४३ निरवयवत्वादहेतुः। २७ निर्दिष्टकारणाभावे ऽप्युपलम्भा म्भवात् । २१ नात्ममनमोः सचिक(भावे प्रत्य- दुपलब्धिसमः। ४८ मेतरेतरधर्मप्रसङ्गात् । क्षोत्यत्तिः। १८ नेन्द्रियार्थयोस्तद्विनाशे ऽपि ज्ञा- २६ नानित्यतानित्यत्वात्। नावस्यानात् । ३४ नानुमीयमानस्य प्रत्यक्षते: अनुप- १८'नेकवेशनामसादृश्येभ्यो ऽर्थान्तर- लब्धिरभावहेतुः। भावात्। ६ नानुवादपुनरुतयोविशेषः श. ४ नेकप्रत्यनीकभावात्। ब्ठाभ्यासोपपत्तेः। नेकस्मिनासास्थिव्यवचिते द्वित्या- ३५ नानेकलक्षणेरेकभानिष्यसे । भिमानात् । २६ नान्तःशरीरयत्तित्वान्मनमः । २२ नोत्पत्तिकारणानपदेशात् । २४ नान्यत्र प्रवृत्त्यभावात् । ३२ नोत्पत्तितत्कारणोपलब्धेः । २६ नान्यत्वे ऽप्यभ्यासस्योपचारात् । Ta नोत्तिनिमित्तत्यान्मातापित्रोः। ४७ नाप्रत्यक्षे गवये प्रमाणार्थमुपमा १२ नात्यत्तिविनाशकारणापलब्धः। नस्य पश्याम इति । ३० नात्याविनाशकारणोपलब्धः। ७ नाभावप्रामाण्यं प्रमेयासिद्धेः । २१ नोष्णशीतवर्षकालनिमित्तत्वात्य- २६ नाविशेषप्राबल्यात् । ज्वात्मविकाराणाम् । र नार्थविशेषप्राबल्यात् । ४१ न्यूनसमाधिकोपलब्धेर्विकारा- ४८ नासव सत्र सदमत् सदसतर्विध- णामहेतुः। म्यात् । २९ निग्रहस्थान प्राप्तस्थानियहा पर्यनु. ५ ५ पक्षप्रतिषेधे प्रतिज्ञातायनयनं योज्योपेक्षणम्। प्रतिज्ञासंन्यासः। ७५ नित्यत्वासश्च प्रायणानुपपत्तेः। २० पमादिषु प्रबोधसंमोलविका- ४७ नित्यत्वे ऽविकारादनित्यत्वे था- रवद्विकारः। नवस्थानात्। ३७ परवाढावारम्भनितितर्शनात् । है नित्यनैमित्तिकोपपत्तेश्च तुल्यजा १७ परे वा त्रुटेः। तीयानामप्रतिषेधः। ४१ परिशेषाढाथोक्तहेतूपपत्तेश्च । ३५ नित्यमनित्यभावादरित्ये नित्य- -२ ६ परिषलातिवादिभ्यां त्रिभिहित- सोपपत्तनित्यसमः। मषिवातमविज्ञानार्थम् । ४ १ १ ४ १ ३ २ ३ १ २ क ३ २ २ ४ १ १ १. ४ २ २ . ४२ . . ३ २ १ २ २ २ ५ १ ५ ·म. . . १ भावः। ५ २ १ १ ų १ ३ २ . ४ ४ २ . २ R ३ १ ५ १ ४ २ A . १ १ ५ २ सूचीपत्रम् । ग. प्रा. सू. १९ पश्चासिद्धी न प्रमाणेभ्यः प्रमे निरनुयोज्यानुयोगी सिद्रा- यसिद्धिः। साहेत्वाभासाश्च निग्रह- पाणिनिमित्त प्रश्लेषाच्छब्दाभावे स्थानानि । मानुपलब्धिः। ४ प्रतिज्ञाहेत्वोर्विरोधः प्रतिनावि.. १२ पात्रचयान्तानुपपत्तेश्च फला- गधः। २ तिहष्टान्तधर्माभ्यनुज्ञा स्वदृष्टा २८ पर्थिवं गुणान्तरापलब्धेः। तिज्ञाहानिः। १९ पुनरुत्तिः प्रेत्यभावः । १. ११ प्रतिदृष्टान्तहेतुत्ये च नाहेतु ई- ५३ पूरण प्रदाहपाटनानुपलब्धेश्व प्टान्तः । सम्बन्धाभाषः। ५२ प्रतिद्वन्द्वि सद्भः पाकजानामप्र- । पूर्वकृतफलानुअन्धात्तदुत्पत्तिः । तिषेधः । ४१ पूर्वकतफलानुबन्धात्तदुत्पत्तिः । ४६ प्रतिपक्षहीनपि वा प्रयोजना: ६८ पूर्वपूर्वगुणोत्कर्षात्तत्त प्रधानम् । धर्मार्थत्वं । ६ पूर्व हि प्रमाणसिद्धी नेन्द्रियार्थम- ५ १७ प्रतिपक्षात् प्रकरण प्रसिद्ध प्रति- विकर्षात प्रत्यक्षात्पत्तिः । पंधानुपपत्तिः। १६ पूर्वाभ्यस्तस्मत्यनुबन्धाज्जातस्य ४१ प्रतिषेर्धावप्रतिषेधे प्रतिषेधोष. हर्षभयशोकसम्प्रतिपत्तेः। वदोषः। १ एथक्वावयवेभ्यो ऽवृत्तेः । ४२ प्रतिषेधं सदोषमभ्युपेत्य प्रतिषेध. १३ पथिव्यापस्ते जा वायुराकाशक्षिप्त घितिषेधे समाना दोषप्रस- भूतानि। नो मतानुजा। १० पापियायोगादप्रतिसम्बद्धार्थम- ५ १. २० प्रतिषेधानुप्रपत्तेः प्रतिपेद्रव्याप्र- पार्थकम् । तिषेधः । ७ प्रकतादादप्रतिसम्बद्धार्थमा- ५ प्रतिषेधाप्रामाययं चाने कान्ति न्तरम् । कत्वात्। ४० प्रतिविद्धा विकारांवरच्छेः । ३९ प्रतिषेधे पि समाना दोषः । ५१ प्रकानयमाद्वधिकाराणाम् । ३६ प्रतिषेध्ये नित्यमनित्यभावान- ४३ प्रणिधा नबन्धाभ्यासलिङ्गलक्ष- त्ये नित्यत्वोपपत्तेः तिषेधा- णसादृश्यपरिणहाप्रयाश्रितस- म्बन्धानन्तर्यवियोगककार्यवि- २५ प्रत्यर्श मत्तत्वाचन्द्रियार्थयोः रोधातिशयप्राप्ति व्यवधानसु. निकर्षस्य स्वशब्दन वचनम् । खदुःखेच्छाद्वषभयार्थियक्रि- ३० प्रत्यक्षमनुमानमेकदेशग्रहणादुप. यारागाधनिमित्तेभ्यः । लब्धः । ३३ प्रणिधानलिङ्गादिजानानामयुग. २० प्रत्यक्षलक्षगानुपपत्तिरसमराय- दावादयुगपरस्मरणम् । चनात् । ३२ प्रतिज्ञाहेतूदाहरणोपनर्यानगमना- २ ८ प्रत्यक्षादीनामप्रामाययंत्रकाल्या. न्यवयवाः। ३ प्रतिज्ञातार्यप्रतिवेधे धर्मविकल्पा ३ प्रत्यक्षानुमानोपमानशब्दाः प्रमा. तदर्थनिर्देशः प्रतिज्ञान्तरम् । नि । १ प्रतिज्ञाहानिः प्रतिज्ञान्तरं प्रति- ४६ प्रत्यक्षेणाग्रत्यक्षसिद्धेः । जाविरोधः प्रतिज्ञासंन्यासो ४८ प्रदीपार्चिःसन्तभिव्यक्तग्रहण- स्वन्तरमान्तरं निरर्थकम वत्तद्वहणाम् । विज्ञातांर्थमपार्थक्रमप्राप्तकालं १० प्रदीपोपादानप्रसानित्तिवत्त- न्यूनर्माधकं पुनरुक्तमनन- द्विनित्तिः। भाषणमजानमप्रतिभा पितेपो ४ B. प्रधानशब्दानुपपत्तेनुंगाशब्दनानु. मतानुनी पर्यनुयोज्योपेत वादो निन्दाप्रशंसापपत्तः । ५ २ २ २ २ ૫ १ २ १ ३ . भावः। २ ३ १ १ . सिद्धः । ५ २ १ १ : ५ १ २ . ५ १ .

·१. २ बाटः॥ १ १ ४ ४ २ ४ ४ भ. . १ १ १ 9 ३ ३ ४ १ १ वोपनम् । मू. १ प्रमाणतर्कसाधनोपालम्भः सिं. २१ बाधमाला दुःमिति । शान्ताविरुद्धः पञ्चावयवा- ४१ बाधकाशा गानुग्रहान विषयोपल. पपत्रः पक्षप्रतिपक्षपरिग्रही ब्धेरनभियक्तित..ऽनु गलश्विः। १५ बुद्धिरूपलब्धिानमित्यनान्त २.९ प्रमाणतश्चार्यप्रतिपः। रम। १७ प्रमाणतः' मिन्द्रः प्रमागानां ५० बुद्धिमिधन्तु तदसत् । प्रमाणान्तमिxिप्रसङ्गः । ३४ बुद्धश्च निमित्तप्तद्भाधोपल. १ प्रमाणप्रमेयसंशप्रयोजनमष्टा म्भात। सिद्धान्तात्रय प्रतनिर्ण:- २६ बुरख्या विवेचनात्तु भावानां याथा- वाजल्यधिनगड हेमाम.म स्म्यानुपलब्धिस्तन्यपणे छनजाग्रिहस्थ नानां पटसद्धायानुपलब्धियत्तदनु सत्त्वज्ञान नि:साजिममः । पर्लाब्धः। 20 प्रमाणानुपपत्त्युपत्तभ्याम् । १६ प्रमेया च तुन्नाप्राम. यत् । ३७ प्रयत्न मर्यानिकत्वात् कार्यसमः । ३ १ ६० भूगु विशेषोपलब्धेसादा- १८ प्रयतनालक्षणा दोषाः । त्म्यम् । ८० प्रतिटोषजनता ऽर्थः फलम् । ६४ भूतभ्या मूत्यु पादानवत्तटुपाटा. १ प्रतियोक्ता। १७ प्रवृत्तिनाग्वद्धिशरारम्भ इति । प्रसिद्धसाधय साध्यसाधनमुप- म. मानम्। ३ १ ३६ मन्टिनोल्कापकाशानुपति. ४५ प्रसिद्ध माधर्म्य दुपमा सरेययो बत्तठमुपब्धिः। तटोपानुपतिः। ७४ मनः मनिमित्तत्याच संयोगा- ६ गुत्पत्तरभावानित्यत्ववत्स्वाभ:- नुच्छेदः। विक नित्यल्लम् । ६८ मन्वायुर्धटप्रामाण्यवच्च सत्तामा १८ प्रागुच्चारणानुपलब्धेर वरण:- गयाप्तामायात नुपलब्ध च। ३१ महणुगतात। १२ प्रागुत्यसरमावापपत्तश्च । ३. मायागन्धधनगरमगतष्णिकाद्वा १२ प्रागुत्यसः कारसाभावाटनुत्ति- ३५ मिध्य पश्चिविनाशस्तत्वज्ञा. ४७ प्रदिपतनफलवत्तत्स्यात् । नात्स्यविषयाभिमानप्रणा- शवपतिबाध ३० प्रतिभवन प्रणिध नादानपेक्ष स्मात योगपटाप्रसङ्गः। ४३ २३ मूर्ति मतांच मंस्थानोपपत्तरवर ६८ आनी चानियमात । वसभावः । ७ प्राप्य माध्यमप्राप्य वा तो: फ्या विशिष्टत्वादप्राप्या साधास्वाच्च प्राप्स्यप्राप्ति ७ यत्र संगयस्तोधमुत्तरे तरसतः। ३० यत्सिद्धाधन्यपकरणसद्धिः सो ५२ पोतंगत्माश्रयत्वाप्रतिषेधः । धिकरणसिद्धान्तः। २ प्रेत्याहाताभ्यास सतारतन्याभि. १० यात त्याच्च । " लापात् । ४० यथे क्त हेतुत्यात्यारतन्त्र्याटलता- भ्यागमाच्चन मनसः । होताध्यवसायाठेव तद्विशेषा ४ १ ५७ बाधनानियतादयतः पर्यषणदो- पेक्षासंगये नासंशयो नात्य. पादप्रतिषेधः। प्ससंशयो वा। ।" . . a १ २ ३ . ५ १ ४ ४ २ ममः। ४ . . ५ प्रा. समा। १ २ २ .

·सूत्रोप्रजा। प्रा. सू. . ४ . १ १ २ १ ३ २ १ ३ . . २ २.३ २ . . ३ २ २ १ १ २ २ १ ३ १ २ १ २ १ ३ ૧ २ २ . १ . सू. पानोपपत्रच्छलमातिनिग्रह- १६ विज्ञातस्य परिषठा त्रिभक्षित- स्थामसाधनापालम्भो जल्पः। स्थाप्य प्रत्युच्चारणमननुभाष २४. यमर्थमधिकाय प्रवर्तते ततायो. गम् । जनम् । ५ विटाविटाधिध्यात संशयः । ७ यस्मात् प्रकरणचिन्ता स निर्ण- ६३ विधिविधायकः । पार्थमपदिष्टः प्रकरणासमः । ६५ विधिधिक्षितस्यांनुवचनमनुवादः। ५० पायच्छरीरभाविवादणादीनाम् । ६२ विध्यर्थवाद नुयादवचनर्वािनयो- ५७. याशब्दसमूहत्यागारयत्हसंख्या- गात। वयुपश्चयवासमासानुबन्धा- ३६ विनाशकारणानुपलब्धेचावस्था- नां व्यक्तावुपचाराद्वयक्तिः न तनित्यत्वप्रसङ्गः। १६ युगपज्ज्ञानानुत्तिर्मनसा लिङ्गम्।। २३ विनाशकारणानुपलपलब्धेश्चा- १६ युगपळयानुपलब्धेश्च न मनप्तः। यस्थाने तचित्यत्वप्रसङ्गः। ११ पुगपदसिद्धी प्रत्यर्थनियतत्वात २ २ विनाशकारयानुपलब्धः । क्रमवृत्तित्वाभावा बुद्धीनाम् १६ विप्रतिपत्तिरतिपत्तिश्च निपह- स्थानम् । अघिप्रतिपसाच संप्रतिपत्तः । १२ म्यर्थविकर्षत्रिशेषात्तद्वक्षणाम् । २ वितस्यव्यवस्थाध्यवसायाच्च । ७ रोधोपघातसादृश्येभ्यो व्यभिचा ५४ विप्रतिषेधाच्च न त्वर्गका । रादनुमानमप्रमाणम् । ३. विभक्त्यन्तरोपपत्तश्च समासे । ४१. विमश्य पक्षतिपक्षाभ्यामर्याय- ल. धारणं निर्यायः। ३६ लक्षणाव्यवस्थानादेवाप्रतिषेधः । ५५ विविधबाधमायोगानुःखमेव ज. ८ लावतष्यलक्षगा क्षतत्वादलति. न्मातिः 'तानां तस्मेर्यामद्धः । ५८ विषयत्वातिरेकादेकत्वम् । १४ लिङ्गमा ग्रहणाचानुपलब्धिः । २ विषय भिजानात् । २५ लाकिकपक्षकाणां मनथ ६ विष्टं परं परंगा । बुरिट्र साम्यं स दृष्टान्तः। २५ वीतरागजन्मादर्शनात् । ६ वृत्त्यनुपपत्तेर्राप हि न संशयः । १३ व्यक्ता नष्यत्तरप्रतिषेधः । १० वसनविघातो विकल्पोपप- १९ व्यक्ताझक्तानां प्रत्यक्ष प्रामाण्यात् । न्या छलम् । ६४ व्यक्तिर्गवशेषायो मतिः । सक्रिर्मानदंशविरर्थकम् । ३६ वर्तमानाभाधः पततः पतितप. ६३ व्यक्त्यार्कातजातयस्तु पदार्थः । ६१. व्यत्तयाकलियुक्त ऽ ध्यप्रसङ्गात प्रोत- तितव्यकालापपत्तेः। णादीनां मनवकं जातिः । ४२ वर्तमानाभाय साक्षणं प्रत्यक्षा ५ ध्यभिचारादहेनुः। नुपपतेः। १५ व्याघातादप्रयोगः । १५ वाक्कलमवोपचारच्छलं तव- शेषात् । ३० व्यासक्तमनसः पादध्ययनेन संयो र्गावशेषेण समानम् । ६१ पविभागस्य चार्थग्रहणात् । ५० विकारर्मित्वे नित्यत्वाभावात् ४० व्याहतत्यादयुक्तम् । कालान्तरे विकारोपपत्तेश्चा. २८ व्याहतत्वातहेतुः। प्रतिषेधः। २७ व्याहतत्वादहेतुः। ४५ विकारणासानामपंमरापत्तेः । १६ व्यहान्तरोत्यत्तिवर्शनं पूर्वद्रव्यनि- ३६ विकारादेशोपदेशात्संशयः । त्तिरनुमानात् । ४ १ २ २ . m ३ २ २ १ १ m m MP १ २ a. ४ २ १ ४ १ . २ ५ २ २ २ . २ २ २ १ ४ १ Q २ २ २ १ • २ २ १ ४ २ २ २ : ३ २ ·सूचीयम् । २ २ ५. २ २ १ २ . २ २ . २ २ ૧ . श. टू २५ सर्वमनित्यमुत्पति धर्मब २ शब्दसिद्धार्थ न्तीवाटनुमाने पर्यापत्तिसम्भवाभावानान्स- ४७ सर्वमभावो भावेष्विरितराभाव. रभावाचाप्रतिषेधः। सिद्धः। २. शब्दमयोगविभवाच्च सर्वगतम् । . ३४ सर्वाग्रहण रवयासः । १४ शब्दार्थयोः पुनर्वचनं पुनरुक्तम- • मध्यवृष्टस्येतरेगा प्रत्यभिज्ञानात न्यत्रानुवादात् । ४ सयभिचारीवरुद्धप्रकरणसमसा- ५४ शब्दार्थव्यवस्थानादप्रतिषेधः । ध्यसमकालातीता हेत्वामा. ४६ शब्टो ऽनुमानमर्यस्यानुपलब्धेरनु. साः। मेयत्वात् । ५६ सहचरणास्थानतादर्थ्यवृत्तमानधा- ५६ गरीरगुणवैधात् । रणमामीप्योर गसाधनाधिप- ४ शरीरदाहे पातकाभावात् । त्येभ्या ब्राह्मणामञ्चकटराज- ५३ शरीरव्यापित्वात् । सक्तचन्दनगङ्गाशाटकानपुरो- पर शरीरोत्पत्तिनिमित्तवत्संयोगात्य यतद्भावे ऽपि तदुपचारः। तिनिमित्तं कर्म ४१ ४१ संख्य कान्तामितिः कारणानुपप- १७ शीघतरगमनोपदेशवदभ्यासाचा. ज्युपपत्तिभ्याम् । विशेषः। १६ सन्तानानुमाविशेषणात् । २६ अतिप्रामाययाच्च । २५ सम्प्रदानात् । स. ५९ सम्बन्धाच्च । २व सगुणद्रव्य त्यत्तियसपत्तिः । १३ सम्भवतो ऽर्थस्यातिसामान्यो ७० मुगुणानामिन्द्रियभायात् । गादसम्भूतार्थकल्पना सामा- न्यच्छलम्। ५४ सयः कालान्तरे चनिष्यत्तेःमंशयः। ८स द्विविधा द्रष्टादृष्टार्थत्वात् । २४ संयोगोपपत्तेश्च । ३ सप्रतिपक्षस्थापनाहोनावितपडा। ६ संसर्ग:च्चानेकगुणाग्रहणम् । ३८ समाविशेषाभ्यासात् । २ साधयंवैधाभ्यामुपसंहारे सह- २६ सभानतन्त्रामिद्धः परतन्त्रसिद्धः मविपर्ययोपपत्तेः साधर्म्यवैध. प्रतितसिद्धान्तः। यसमा। ६४ समान प्रसवात्मिका जातिः । १९ साधावैधर्माभ्यां प्रत्यवस्थान १ समामानेकधर्माध्यवसायादन्यतर. जातिः। धर्मांध्यवसायाद्वा न संशयः । . साधर्मावैधात्कापकर्षवषयांव- समानानेकधापपत्तेवितिपत्ते पर्यविकल्पसाध्यप्राप्त्यप्राप्ति उपलब्धयनुपलब्ध्यव्यवस्थात- प्रसादृष्टान्तानुत्पत्तिसंशया- पच विशेषापेक्षो' विमर्शः प्रकरणात्वापावशेषोप- संशयः। पन्युपलब्ध्यनुपब्धिनित्यानि १६ समारोपणादात्मन्यप्रतिषेधः । नित्यकार्यसमाः। २७ सर्वतन्त्रप्रतितन्त्राधिकरणाभ्युपग -५ . " साधातुल्यधमापपत्तेः सर्वामि. महंस्थित्यान्सरभावात् । स्यत्वप्रसङ्गानित्यसमा २८ सर्वसन्त्राविरुद्धस्सन्तोऽधितोऽर्थः ५. १५ साधात्संशये न संशयो वेध. सर्वतन्य सिद्धान्तः। ादुभयथा वा संशये त्या- ४० सर्वत्रवम् । संशयप्रसङ्गो नित्यत्वामभ्युप- २६ सर्व नित्यं पञ्चभूतनित्यत्वात् । गमाच्च सामान्यस्याप्रतिषेधः। १४ सर्व पृथग्भावलगाएथत्तवात् । ५१ ॥ सांधम्यादमिदः प्रतिषेधातिभिः १३ सर्वप्रमाणप्रतिषेधाच प्रतिषेधा- प्रतिषेध्यसाधा। मुपपत्तिः। . साध्यत्वावधान मंदे ४ १ . । २ २ २ १ १ ४ १ ·सूचीपर्यम् । प • प्रा. . १ २ क २७.सध्यत्वात हेतुः। । साध्य दृष्टान्तयोधर्मविकल्पादभय- साध्यत्वाचीत्कापका वधिकल्यसाध्यप्तमाः। " सानिर्देशः प्रतिज्ञा। : साध्यसमत्याटहेतुः। ३६ साध्यसाधात्तद्धर्मभावी दृष्टा. न्त उदाहरणम। साध्यातिदेशाच्च दृष्टान्तोपपत्तः। ८ साध्याCिशष्टः साध्यत्वात्साध्य समः । ५५ सार्मायकत्याच्छब्दा गर्थसंप्रत्य- ३ २ . २ ४. २ १ १ । स्फटिकान्यत्वाभिमानवत्तदन्य- स्वाभिमानः । १० स्फटिक परापरोत्पत्तेः क्षणिक लाद व्यक्तीनामहे ।। ४२ स्मरण वात्मना जायाभाव्यात २८ स्माता शरीरधारणापपत्तरप्रति बेधः । ३० स्मति कन्यवच्च स्याविषया 'भिमानः । २० स्वपनदेष भ्यवगमात्यापने दो परसहा मतानुजा। ४३ स्वपत्तलक्षापेक्षोपपत्यपसंहारे हेतु नः परपक्षदोषाभ्युपग मात्सम ना दोष त । ३९ स्वप्नविषाभिमानघदयं प्रमाण- प्रमेयाभिमानः । १४ स्वयिषपातिक्रमेयोन्ट्रियस्य पदु- मन्दभाय द्विषयग्रहणास्य तथा- भाया नाविषये प्रत्तिः। . २ १ यस्य। १४ सामान्यदृष्टान्तयोरेन्द्रियकत्ये समान नित्यानित्यसाधासं- शयप्तमः। ६ सिद्धान्तमभ्युपेत्य सविरोधी विरु- ४ २ ४ २ , २ २ . " १ २ २३ सिद्धान्तमभ्युपेत्यानियमात् क- थाप्रसङ्गा सिद्धान्तः । २६ सुप्तव्यासक्तमनसा चेन्द्रियार्थ यो संनिनिमित्तत्वात् । ४४ सुवर्णादीनां पुनरापत्तेरहतुः । 3 सुषुप्तस्य स्वप्नादर्शने ऋगाभा पादपवर्गः। १६ सेनाधनयवहणमिति चेत्राती- न्द्रियत्वाटणूनाम् । ६४ स्तुतिर्निन्दा परततिः पुराकल्प दस्यर्थवादः। ५५ स्थानान्यत्वे नानास्वादयविना. मामाम मंशयः । २ 2 १ ह. १२ होनमन्यतमेनाप्यवयवेम न्यनम् । १३ हेतूदाहरणाधिकमधिकम् । ४६ हेतूपादानात्प्रसिद्ध व्याभ्यनुज्ञा। ३६ हेत्वपदेशात्प्रतिज्ञायाः पुनर्वधर्म निगमनम्। १३ हेत्वभावासिद्धिा २४ हेत्वाभासाश्च यथोसाः । रति . २ ४ .

·No text on this page.

·अत्र टिप्पण्याम् श्रादोतकरं वार्तिकम् ।
वाचस्पतिमिश्रकृता न्यायवार्तिकतात्पर्यटीका
उदयनाचार्यकृता तात्पर्यपरिशुद्धिः ।
विश्वनाथपञ्चाननकृता गौतमसूत्रवृत्तिः
एते ग्रन्याः प्रमाणत्वेनाश्रिताः ।

·No text on this page.

·. ॥ श्रीगणेशाय नमः । মীমাংসমিমিষ মিথিলবিয়া। लिख्यते मुनिमूर्धन्यश्रीगौतममतं महत् ॥ १ ॥ प्रमाणप्रमेयसंशयप्रयोजनदृष्टान्तसिद्धान्तावयवत- निर्णयवादजल्पवितण्डा हेत्वाभासच्छलजातिनिग्रहस्था- नानां तत्त्वज्ञानानिःश्रेयसाधिगमः॥१॥दुःखजन्मप्रवृत्तिदोष. मिथ्याज्ञानानामुत्तरोत्तरापाये तदनन्तराभावादपवर्गः॥२॥ प्रत्यक्षानुमानापमानशब्दाः प्रमाणानि ॥३॥ इन्द्रियार्थ- सन्निकर्षीत्पन्नं ज्ञानमव्यपदेश्यमव्यभिचारि व्यवसायात्मक प्रत्यक्षम् ॥ ४ ॥ अथ तत्पूर्वकं त्रिविधमनुमानं पूर्ववच्छे- पवत्सामान्यता दृष्टं च ॥ ५॥ प्रसिद्धसाधासाध्यसा. धनमुपमानम् ॥ ६ ॥ श्राप्तोपदेशः शब्दः ॥ ॥ स द्वि- विधी दृष्टादृष्टार्थत्वात् ॥ ८॥ प्रात्मशरीरेन्द्रियार्थबुद्धि- मनःप्रवृत्तिदोषप्रेत्यभावफलदुःखापवास्तु प्रमेयम् ॥ ६॥ इच्छाद्वेषप्रयत्नसुखदुःखज्ञानान्यात्मनो लिङ्गमिति ॥ १० ॥ पत्र टिप्पण्या येषां सूत्रस्ने प्रमाणमुपलयं तवभाधे वा तयारवर्शनं था तदुपन्यस्यते । १ तासां खस्वासो सविधानामिति भाष्येण सूत्रमवतार्य पठितमिति तात्प. घंटीका । २ सवनन्तरापायाधिति पा० । क्रमप्रतिपावनार्थ चेदं मूत्रमिति धार्तिकम् । ३ अघोद्विष्टविभागद्वारण सूत्रमिति वार्तिकम् । ४ इन्द्रियार्थसनिकायचमि- त्यादिसूत्रमिति बार्तिकम् । ५ अनुमानविशेषणा सूत्रमिति वार्तिकम् । ॥ सूमार्थः पूर्ववदिति धार्तिकम् । ७ न शब्दमामिति सूत्रार्थ रति वार्तिकम् । ८ इदं सूत्रं हालिखितपुस्तकी बुठितम् । स द्विविधा दृष्टादृष्टार्थत्वादि. त्यस्य सूत्रस्य तात्पर्यमाहेति मात्पर्यठीकायां दर्शनासत्रमेवेदम् । एतदर्थ प्रकाशनायास्मादिसूत्रमिति बार्तिकम् । १० अतिशयः सूत्रानन्तर्गत एवं भाष्ये अनुमानाच्च प्रतिपत्तव्यः कथम् गच्छाद्वेषप्रयंवसुखदुःखजानान्यात्मनो लिङ्गमिति हेतुत्वार्थकतया संगतत्वात स्थापितः । रकं सूत्रमिति वार्तिकम् ।

·गोलमसूपम् । चेष्टेन्द्रियार्थाश्त्रयः शरीरम् ॥ ११ ॥ घ्राणरसनचक्षुस्त्वक्- श्रोत्राणीन्द्रियाणि भूतेभ्यः ॥ १२ ॥ पृथिव्यापस्तेजा धायु- राकाशमिति भूतानि ॥ १३ ॥ गन्धरसरूपस्पर्शशब्दाः पृथिव्यादिगुणास्तदाः ॥ १४ ॥ बुद्धिरुपलब्धि नमि- त्यनान्तरम् ॥ १५ ॥ युगपज ज्ञानानुत्पत्तिर्मनसो लि- ङ्गम् ॥ १६ ॥ . प्रवृत्तिर्वागबुद्धिशरीरारम्भ इति ॥ १० ॥ प्रवर्तनालक्षणा दोषाः ॥ १८ ॥ पुनरुत्पत्तिः प्रेत्य- भावः ॥१६॥ प्रवृत्तिदोषजनितो ऽर्थः फलम् ॥ २० ॥ बाधनालक्षणं दुःखमिति ॥ २१ ॥ तदत्यन्तविमानो ऽप- वर्गः ॥ २२॥ समानानेकधर्मापपत्तर्विप्रतिपत्तेरुपलब्ध्य- नुपलब्ध्यव्यवस्थातश्च विशेषापेक्षो विमर्शः संशयः ॥ २३ ॥ यमर्थमधिकृत्य प्रवर्तते तत्प्रयोजनम् ॥ २४ ॥ लौकिक- परीक्षकाणां यस्मिन्नर्थ बुद्धिसाम्यं स दृष्टान्तः ॥ २५ ॥ तन्त्राधिकरणाभ्युपगमसंस्थितिः सिद्धान्तः ॥ २६॥ सर्वत- ११ शरीरं लयितुं सूत्रं चेष्टेत्यादीति ता. टी.। १२ लक्षणसूत्राणि समानास- मानजातीविशेषणार्थानि सर्वाणीति सूत्रार्थी द्रष्टव्य इति वार्तिकम् । १३ अत्र २६ पृष्ठे टिप्पणी द्रष्टव्या । १४ एतत्सर्माित वार्तिकम् । १५ बुद्धेरवसर. प्राप्ताया लक्षणापदेशद्वारेण सूत्रमिति धार्तिकम् । १६ यस्मादिन्द्रियार्थसनिकर्ष सयपि युगपज् ज्ञानानि न भवन्ति अतो गम्यते अस्ति तदिन्द्रियसंयोगि सहकारि निमित्तान्तरमव्यापि यस्य संनिधानासंनिधानानुविधानाज ज्ञानस्योत्पत्त्यनुत्पत्ती भवत रति कुतः कारणवैकल्ये कार्यप्रतिबन्धादिति सूत्रार्थ ति बार्तिकम् । १७ तात्पर्यटीकापुस्तकेषु यत्र २ सूत्रं लिखितं तत्रैवान्ताक्षराणि दृश्यन्ते । अत्र प्रश्-भः इति लेखदर्शनार्दाितशब्दः सूत्रानन्तर्गत एव भाष्यपुस्तकेषु तथा दर्शना- निवेशितः। १८ दोषलतणं प्रव-पाति तात्पर्यटीका। १९ प्रेत्यभावं लक्षति पुन- वदति ता. टी. । २० प्रव-लमिति. ता. टी.। २१ दुःखलक्षणं बाध- खमिति ता. टी. । अत इतिशब्दः सूत्रानन्तर्गतः । २२ तद-र्ग इति ता. टी. । २३ समानानेकधापपत्तरिति सूत्रमिति वार्तिकम्। २४ प्रयोजनलक्षणं यम-न. मिति ताटी। २५ लौकिकपरीक्षकाणामिति सूत्रमिति वार्तिकम् । 18-३० पृष्ठ टिप्पणी इष्टव्या ।

·गौतमसूपम् । म्वतितन्त्राधिकरणाभ्युपगमसंस्थित्यर्थान्तरभावात् ॥२७॥ सर्वतन्त्राविरुद्धस्तन्ते ऽधिकृतो ऽर्थः सर्वतन्त्रसिद्धा. न्तः ॥७॥ समानतन्त्रासिद्धः परतन्त्रसिद्धः प्रतितन्त्र- सिद्धान्तः ॥ २९ ॥ यसिद्धावन्यप्रकरणसिद्धिः सो ऽधि- करणसिद्धान्तः ॥ ३०॥ अपरीक्षिलाभ्युपगमात् तविशे- पपरीक्षणमभ्युपगमसिद्धान्तः ॥ ३१॥ प्रतिज्ञाहेतूदाहर- णोपनयनिगमनान्यवयवाः ॥ ३२ ॥ माध्यनिर्दशः प्रति- शा ॥ ३३ ॥ उदाहरणसाधात्साध्यसाधनं हेतुः ॥ ३४ ॥ तथा वैधात् ॥ ३५ ॥ साध्यसाधात्तद्धर्मभावी दृष्टान्त उदाहरणम् ॥३६॥ तद्विपर्ययाद्वा विपरीतम् ॥ ३० ॥ उदाहरणापेक्षस्तथेत्युपसंहारी न तथेति. वा साध्यस्योप- नयः ॥ ३०॥ हेत्वपदेशात्प्रतिज्ञायाः पुनर्वचनं निगम- नम् ॥ ६ ॥ अविज्ञाततत्त्वे ऽर्थ कारंणोपपत्तितस्तत्त्वज्ञा- नार्थमूहस्तकः ॥ ४० ॥ विमृश्य पक्षप्रतिपक्षाभ्यामर्थावधा- रय निर्णयः ॥ ४१ ॥ इति गौतमसूत्रे प्रथमाध्यायस्य प्रथमाह्निकम् ॥ प्रमाणतर्कसाधनोपालम्भः सिद्धान्ताविरुद्धः पञ्चाव- यवोपपन्नः पक्षप्रतिपक्षपरिग्रहो वादः ॥१॥ यथोक्ती- पपन्नश्छलजातिनिग्रहस्थानसाधनोपालम्भो जल्पः ॥२॥ २८ सर्व-न्त इति ता. ठी. २९ समा-तंति ता. टी.। ३० यत्सि- •न्तर्गत ता. टी. ३१ अभ्युपगमसिद्धान्तलक्षणसूत्रम् अ-न्त इति ता. टीः । ३२ अवयवानां विभागोद्वेशार्थ समिति वार्तिकम् । ३३ साध्य-जा रति ता. टी.। ३४ अत्र ४० पृष्ठे टिप्पणी द्रष्टव्या । ই মাননায়নি মিনা बदिति तथा- दति ता. टी.। ३६ रदं सूर्माित धार्तिकम् । पृष्ठे टिप्पणी द्रष्टव्या । ३८ उद-य रति ता. टी.।' ३९ हेत्व-नमिति ता. टी.। ४० रदं सूमिति धार्तिकम् । ४१ इदं सूत्रमिति वार्तिकम् । १ इदं सूत्रमिति वार्तिकम् । २ समानजातिभ्यां वादविताभ्याम- समानखातीयेभ्यः प्रमाणादिभ्यो व्यवच्छेदः सचार्य रति ता. ठी। . ३० अत्र४२ ·गतिमसूपम् । स प्रतिपक्षस्थापनाहीने वितण्डा ॥३॥ सध्यभिचार- विरुद्धप्रकरणसमसाध्यप्तमकालातीता हेत्वाभासाः ॥ ४ ॥ अनेकान्तिकः सव्यभिचारः ॥ ५॥ सिद्धान्तमभ्युपेत्य तद्वि- रोधी विरुद्धः ॥ ६॥ यस्मात्प्रकरणचिन्ता स निर्णयार्थ- मपदिष्टः प्रकरणसमः ॥ ७॥ साध्याविशिष्टः साध्यत्वा- त्साध्यसमः ॥॥ कालात्ययापदिष्टः कालातीतः ॥९॥ वचनविघातो ऽर्थविकल्पोपपत्त्या छलम् ॥ १०॥ तत्ति- विधं वाक्छल सामान्यच्छलमुपचारच्छलं चेति ॥ ११ ॥ अविशेषाभिहिते ऽर्थ वक्तुरभिप्रायादर्थान्तरकल्पना वाक्- संभवतो ऽर्थम्यातिसामान्ययोगादसंभू- तार्थकल्पना सामान्यच्छलम् ॥ १३ ॥ धर्मविकल्पनिर्देश ऽर्थसद्भावप्रतिषेध उपचारच्छलम् ॥ १४ ॥ वाक्छलमे- वोपचारच्छलं तदविशेषात् ॥ १५ ॥ न तदर्थान्तर- भावात् ॥ १६ ॥ अविशेषे वा किञ्चित्साधादेकच्छ- लप्रसङ्गः ॥ १०॥ साधर्म्यवैधाभ्यां प्रत्यवस्थानं जातिः ॥ १८॥ विप्रतिपत्तिरप्रतिपत्तिश्च निग्रहस्था- नम् ॥ १९॥ तद्विकल्पाज्जातिनिग्रहस्थानबहुत्वम् ॥ २० ॥ इति गौतमसूत्रे प्रथमाध्यायः ॥१॥ • छलम् ॥ १२॥ । ३ सप्र-हा इति ता. टी. ४ विभागोदेशपरं सूत्रं सव्य-सा रति ताटी। ५ अनेकान्तः इति बडातासूत्रपुस्तकपाठः । अने- रति ताटी । को ऽस्य सूत्रस्यार्थ रति वार्तिकम् । ७ यस्मात्प्रकरणचिन्सेत्युक्तं सूत्रता । ता. टी। ८ साध्या-मइति ता. टी। अत्र ५४ पृष्ठे टिप्पणी द्रष्टव्या। १० वच-लमिति ता. टी.। ११ विभागसूत्रमवतारयतीति ता. टी. । १२ अधि- समिति ता. टी.। १६ संभ-लमिति ता. टी. । १४ धर्म-लमिति ताटी। १५ रदं सूमिति धार्तिकम् । १६ सिद्वान्तसूत्रं न तद-त इति ता. टी. । १० कोस्य सूत्रस्यार्थ इति बार्तिकम् । १८ सूत्रार्थस्तु यथाश्रुतीति वार्तिकम् । १६ विम-नमिति ता. टी'। ३० सूबान्तरमवतारयितुं भाष्यकार बाहेति ता. दी।

·५ . यत्र गोतममम । समानानेकधर्माध्यवसायाइन्यतरधर्माध्यवसायाद्वान संशयः ॥१॥ विप्रतिपत्त्यव्यवस्थाध्यवसायाच्च ॥ विप्रतिपत्ती च संप्रतिपत्तः ॥३॥ अव्यवस्थात्मनि व्यव- स्थितत्वाचाव्यवस्थायाः ॥ ४ ॥ . तथात्यन्तसंशयस्तद्धर्मसा- तत्योपपत्तेः ॥५॥ यथोक्ताध्यवसायादेव तद्विशेषापे- क्षात् संशधे नासंशयो नात्यन्तसंशयो वा ॥ ६ ॥ संशयस्तत्रैवमुत्तरोत्तरप्रसङ्गः ॥ प्रत्यक्षादीनाम- प्रामाण्यं त्रैकाल्यासिद्धः ॥८॥ पूर्व हि प्रमाणसिद्धी नेन्द्रियार्थसन्निकर्षाप्रत्यक्षोत्पत्तिः ॥९॥ पश्चासिद्धी न प्रमाणेभ्यः प्रमेयसिद्धिः ॥ १० ॥ युगपत्सिद्धी प्रत्य- र्थनियतत्वात् क्रमवृत्तित्वाभावो बुद्धीनाम् ॥ त्रैकाल्यासिद्धेः प्रतिषेधानुपपत्तिः ॥ १२ ॥ सर्वप्रमा- णप्रतिषेधाच्च प्रतिषेधानुपपत्तिः ॥ १३ ॥ तस्रा- माण्ये वा न सर्वप्रमाणविप्रतिषेधः ॥ १४ ॥ का- ल्याप्रतिषेधश्च शब्दादाताद्यसिद्धिवत्तत्सिद्धः ॥ १५ ॥ प्रमेया च तुलाप्रामाण्यवत् ॥ १६ ॥ सिद्धेः प्रमाणानां प्रमाणान्तरसिद्धिप्रसङ्गः ॥ १७ ॥ प्रमागतः १ समानानेकवयिवसायादित्यादिसूमिति वार्तिकम् । २ अस्य सूत्रत्वे विश्वनाथपञ्चाननतिः प्रमाणम् । ३ अन ६१ पृष्ठे टिप्पणी द्रष्टव्या । । अत्र ६१ पृष्ठे टिप्पयी दृष्टध्या । ५ अन्न ६१ पृष्ठे टिप्पणी द्रष्टव्या । ६ अत्रैवकारो बारलिखितपुस्तके नास्ति । अत्र ६१ पृष्ठे टिप्पणी द्रष्टव्या । मंच ६४ पृष्ठे टिप्पणी द्रष्टव्या । ८ प्रमाणसामान्याक्षेपसूत्रम् । ६४ पृष्ठे टिप्पणी द्रष्टव्या । १० पश्चासिद्धावितिसमिति धार्तिकम् । १९ युगपत्सिद्वाति सूमिति वार्तिकम् । १२ सिद्धान्तसमिति वृत्तिः । अयमपि प्रतिषेर्धास्ववपि कालेषु नोपपत्र इत्ययं सूत्रार्थ रति वार्तिकम् । १३ अस्य सूत्रत्वे प्रमाण नोपलभ्यते । १४ इदं सूमिति परिशुद्धिः । भूमिति वार्तिकम् । • १६ अस्य वार्थस्य ज्ञापनाचे सूत्रमिति वार्तिकम् । १० पूर्वमसूत्रमिति पत्तिः।

·तमसूपम् । सद्विनिवृत्तवा प्रमाणसिद्विवत्तमेयसिद्धिः ॥ १८॥ मप्रदी- पप्रकाशसिद्विवत्ससिद्धेः ॥ १९ ॥ प्रत्यक्षलक्षणानुपपत्तिर- समग्रवचनात् ॥ २०॥ नात्ममनसाः सन्निकर्षाभाषे प्रत्य- क्षोत्पत्तिः॥२१॥ दिग्देशकालाकाशेष्वप्येवं प्रसङ्गः ॥२२॥ ज्ञानलिङ्गत्वादात्मनो नानवरोधः ॥ २३॥ सदयोगपद्यलि. गत्वाच्च न मनसः॥२४॥ प्रत्यक्षनिमित्तत्वाञ्चेन्द्रियार्थया: सनिकर्षस्य स्वशब्देन वचनम् ॥ २५ ॥ सुप्तव्यासक्तमनसा पेन्द्रियार्थयाः सन्निकर्षनिमित्तत्वात् ॥६॥ तैश्चापदेश ज्ञानविशेषाणाम् ॥ २७॥ व्याहतत्वादहेतुः ॥२८॥ नार्थविशेषप्राबल्यात् ॥ २९ ॥ प्रत्यक्षमनुमानमेकदेश- ग्रहणादुपलब्धः ॥ ३०॥ न प्रत्यक्षेण यावत्तावदप्युपल- म्भात् ॥ ३१ ॥ न चैकदेशोपलब्धिरवयविसद्भावात् ॥ ३२ ॥ सध्यत्वादवयविनि संदेहः ॥ ३३ ॥ सर्वाग्रहणमवयव्यसि- डेः ॥ ३४ ॥ धारणाकर्षणोपपत्तश्च ॥ ३५ ॥ सेनावन- धद् ग्रहणमिति चेन्नातीन्द्रियत्वादणूनाम् ॥ ३६॥ रोधी- पघातसादृश्येभ्यो. व्यभिचारादनुमानमप्रमाणम् ॥ ३० ॥ १६ अस्य सूत्रत्वे प्रमाणं नोपलभ्यते । १९ सिद्धान्तसूत्रमिति वृत्तिः एसदये कचिवित्तिदर्शनादनित्तिदर्शनाच्च क्वचिदनेकान्तः ॥ इति सूधमस्ति सत्र २ पृष्ठे टिप्पणी द्रष्टव्या । तसिद्धिः इति व. पु. पाठः । २० प्रत्य-तं रति ता. टी. पूर्वपतसूत्रमिति परिशुद्धिः । २१ नात्ममनसारित्यादिसमिति ता. टी. । २२ अस्य सूत्रत्वे प्रमाणं नोपलभ्यते । २३ जान-ध दति ता. टी. । सूत्रत्वे प्रमाणं नोपलभ्यते अनवरोध इति वर्तत इति भाष्येण सूत्रत्वं प्रतीयते । २५ सिद्वान्तसूचमिति त्तिः। २६ अत्र ७५ पृष्ठे टिप्पणी द्रष्टव्या । २७ तैश्चा- णामिति ता. टी.। २८ व्याह-तुरिति ता. टी.। २९ परिहारसूत्र नार्थ- रति ता. दी। ३० पूर्वपत्तसमिति परिदिः । ३१ सदेतासचं बातिककारी ध्याचष्टे दति ता. दी।" ३२ अस्य सूत्र प्रमाणं नोपलभ्यते । ३३ साध्य स्वादिति यथाश्रुतं सूत्रं राहीत्वति ता. टी. । ३४ संशयापाकरणार्थ सूत्रमिति ३५ धार-श्चति ता. टी.। ३६ पाशङ्कात रसरसूनमिति ता. दी। ३७ प ८६ पृष्ठे दिप्पणी द्रष्टख्या । - बार्तिक ।

·गौतमसूत्रम् । नैकदेशवाससादृश्येभ्यो ऽर्थान्सरभावात् ॥ ३८ ॥ वर्तमाना- भावः पतंतः पतितपतितव्यकालोपपत्तेः॥ ३९ ॥ तयोरप्य- भावो वर्तमानाभावे तदपेक्षत्वात् ॥ ४० ॥ नातीतानागत- योरितरेतरापेक्षासिद्धिः ॥ ४१ ॥ वर्तमानाभावे सर्वाग्रहणं प्रत्यक्षानुपपत्तेः ॥४२॥ कृतताकर्तव्यतापपत्तेस्तूभयथा ग्रह- णम् ॥ ४३ ॥ अत्यन्तप्रायैकदेशप्ताधादुपमानसिद्धेर्यथा- क्तदोषानुपपत्तिः ॥ ४४ ॥ प्रसिद्धसाधादुपमानसिद्धेर्यथा- क्तदोषानुपपत्तिः॥४५॥ प्रत्यक्षेणाप्रत्यक्षसिद्धेः ॥ ४६ ॥ नाप्रत्यक्षे गवये प्रमाणार्थमुपमानस्य पश्याम इति ॥ ४ ॥ तथेत्युपसंहारादुपमानसिद्धेन विशेषः ॥ ४ ॥ शब्दो ऽनुमानमर्थस्यानुपलब्धेरनुमेयत्वात् ॥ ४ ॥ उपलब्धर- द्विप्रवृत्तित्वात् ॥ ५॥ संबन्धाच्च ।। ५५ ॥ प्राप्तीपदे- शसामाच्छब्दादर्थसंप्रत्ययः॥ ५२०॥ 'पूरण प्रदाहपाटना- नुपलब्धेश्च संबन्धाभावः ॥ ५३॥ . शब्दार्थव्यवस्थाना- दप्रतिषेधः ॥ ५४ ॥ सामयिकत्वाच्छब्दार्थसंप्रत्ययं- जातिविशेषे चानियमात् ॥ ५६ ॥ तद. प्रामाण्यमनृतव्याघातपुनरुक्तदोषेभ्यः ॥ ५७ ॥ कर्तृसाधनवैगुण्यात् ॥५॥ न कर्म ३८ अब पृष्ठे टिप्पणी द्रष्टव्या । ३९ वर्तमानकालप्रतिषेधार्थ मिति वार्तिकम् ।। ४० एतदनुज्ञापनार्थ सूत्रमिति बार्तिकम् । ४१ अत्र ८८ पृष्ठे टिप्पणी द्रष्टव्या। ४२ अत्र ८९ पृष्ठे टिप्पणी द्रष्टव्या। ४३९ पृष्ठे टिप्पणी द्रष्टव्या । ४४ अत्य-दुिरिति ता. टी । ४५ प्रसि-तिरिति ता. टी. । ४ प्रत्य-द्वेरिति ता. टी.। ४७-४८ अनयोः सूत्रत्वे प्रमाणं नोपलभ्यते । ge अ६१ पृष्ठे टिप्पणी द्रष्टव्या । ५० अस्य सूत्रस्खे प्रमाणं नोपलभ्यते । ५१ पत्र ९२ पृष्ठे टिप्पणी वृष्टव्या । ५२ अत्र.९२ पृष्ठे टिप्पणी द्रष्टव्या। ३३-५४-५५ एषां सूत्रत्वे प्रमाणं नोपलभ्यते । ५६ जाति-त रति ता..टी। ५० सद-भ्य रति ता. टी. ५८ सिद्वान्तामिति पत्तिः ।

·. गोतमसूपम् । अभ्युपेत्य काखभेदे दोषवचनात् ॥ ५ ॥ अनुवादप- तेश्च ॥६०॥ वाक्यविभागस्य चार्थग्रहणात् ॥ ६ ॥ विध्यर्थवादानुवादवचनविनियोगात् ॥ ६२ ॥ विधिर्वि- धायकः ॥ ६३ ॥. . स्तुतिर्निन्दा परकृतिः पुराकल्प इत्यर्थ- वादः ॥ ६४॥ विधिविहितस्यानुवचनमनुवादः ॥६५॥ मानुवादपुनरुक्तयोर्विशेषः शब्दाभ्यासोपपत्तेः ॥ ६६ ॥ शी- प्रतरगमनोपदेशवदभ्यासानाविशेषः ॥ ६॥ मन्त्रायुर्वेद- 'प्रामाण्यवञ्च तत्प्रामाण्यमाप्तप्रामाण्यात् ॥ ६ ॥ इति गौतमसूत्रे द्वितीयाध्यायस्यायमाह्निकम् ॥ न चतुष्वमैतिह्मार्थापत्तिसंभवाभावप्रामाण्यात् ॥१॥ शब्दऐतिमार्थान्तर्भावादनुमाने ऽर्थापत्तिसंभवाभावाना- न्सरभावाच्चाप्रतिषेधः ॥२॥ अर्थापत्तिरप्रमाणमनैकान्ति. अमर्थापत्तावापस्यभिमानात् ॥ ४ ॥ प्रतिषधाप्रामाण्यं चानैकान्तिकत्वात् ॥ ५ ॥ तत्प्रामाण्ये या मार्यापत्त्यप्रामाण्यम् ॥ ६ ॥ नाभावप्रामाण्यं प्रमे- यासिद्धः॥॥ लक्षितेष्वलक्षणलक्षितत्वादलक्षितानां सत्यमेयसिद्धः ॥॥ असत्यर्थ नाभाव इति चेद् मान्य- लक्षणोपपत्तेः ॥९॥ तसिद्धरलक्षितेष्वहेतुः ॥ १० ॥ ५९-६०-६१-६२-६३-६४-एषां सूत्रत्वे प्रमाणं नोपलभ्यते। ६५ विधि-द रति ता. टी.। ६६ कोऽस्य सुत्रस्यार्थ रतिवार्तिकम् । ६७ शीघ्र-वरति ता. दी। ६६ अमन्तरसूचावतारणपरं भाष्यं कि पुनः प्रतिषेधेति ता. टी. १बन १०० पृष्ठे टिप्पणी सृष्टव्या । २ अत्र १०१ पृष्ठे टिप्पणी द्रष्टव्या । ३ चस्य सूचले प्रमाणं नोपलभ्यते । ४ सोपं दूषणमाहेति ता. दी। . पुं. (मामेकान्तिमत्वमापतेरित्यादावधिमः पाठः) । ५ प्रति-हरति.सा. दी। ६पा १०२ एले टिप्पणी दृष्टव्या । • नामा-वेरिति ता. दी। समानेकधाभिवापश्वस्वोदाहरणार्थ मूत्रमिति बार्तिकम् । एके टिप्पणी ट्रष्टव्या । १० तवमुपशव्यरसिधिरांततेखहेतुः । एवं . पत्र १०४ ए टिप्पणी दृष्टया । कत्वात् ॥३॥ पाठः।

·गोतमसूत्रम् । ने लक्षणावस्थितापेक्षासिद्धेः ॥ ॥ प्रागुत्पत्तेरभावोपपं- तेश्च ॥ १२ ॥ आदिमत्त्वादैन्द्रियकत्वात्कृतकवदुपधारा- च॥३॥ न घटाभावसामान्य नित्यत्वान्नित्येष्यप्यनित्यव- दुपचाराच्च ॥ १४ ॥ तत्त्वभाक्तयोनानात्व विभागादंव्यभिचा- रः ॥ १५ ॥ सन्तानानुमानविशेषणात् ॥ १६ ॥ कारणद्रव्य- स्य प्रदेशशब्देनाभिधानाद् नित्येष्वप्यव्यभिचार इति ॥१७॥ प्रागुच्चारणादनुपलब्धेरावरणादानुपलब्धेश्च ॥ १८ ॥ तद- नुपलब्धेरनुपलम्भादावरणोपपत्तिः ॥ १६ ॥ अनुपलम्भाद- प्यनुपलब्धिसद्भावानावरणानुपपत्तिरनुपलम्भात् ॥ २० ॥ अनुपलम्भात्मकत्वादनुपलब्धेर हेतुः ॥ २१ ॥ .अस्पर्शत्वा- त्॥२२॥ न कर्मानित्यत्वात् ॥ २३॥ नाणुनित्यत्वात् ॥ २४ ॥ संप्रदानात् ॥ २५ ॥ तदन्तरालानुपलब्धेरहेतुः ॥ २६ ॥ अध्यापनादप्रतिषेधः ॥ २० ॥ अभ्यासात् ॥ २८ ॥ नान्यत्वे ऽप्यभ्यासस्योपचारात् ॥ २६ ॥ अन्यदन्यस्मादनन्यत्वादन न्यदित्यन्यताभावः ॥ ३० ॥ तदभावे नास्त्यनन्यता तयारि- तरेतरापेक्षसिद्धः ॥ ३१ ॥ विनाशकारणानुपलब्धः ॥ ३२ ॥ अश्रवणकारणानुपलब्धेः सततश्रवणप्रसङ्गः ॥ उपलभ्यमाने च.नुपलब्धसत्त्वादनपदेशः ॥ ३४ १६ अस्य चार्थस्य ज्ञापनार्थ सूमिति बार्तिकम् । १२ अस्य सूत्रत्वे प्रमाणं नोपलभ्यते। १३ कृतवदुपचारादित्यनेन सुषेणेति वार्तिकम् । १४ अत्र १०६ पृष्ठे टिप्पणी दृष्टव्या । १५-१६-१७ तासभाक्तयोः संतानानुमा. न-कारणद्रव्यस्यतिसूरिति ता. टी. । १८ पत्र १०८ पृष्ठे टिप्पणी द्रष्टव्या। १९-२० अत्र १०९ पृष्ठे टिप्पणी द्रष्टव्या । २१ पत्र ११० पृष्ठे टिप्पणी २२ अस्य सूत्रत्वे प्रमाणं नोपलभ्यते । २३ अत्र ११० पृष्ठे टिप्पणी-दृष्टव्या। २४ अस्य सूरत्वे प्रमाणं नोपलभ्यते । सूचवे प्रमाणं नोपलभ्यते । ४ पत्र १११ 'पृष्ठे टिप्पणी द्रष्टव्या । २७ सिद्धान्तसूत्रमिति वत्तिः । २८ पूर्वपसममिति,पतिः। सूत्राचे प्रमाणे नोपलभ्यते। ३०-३१ अघ १२ पडे टिप्पणी द्रष्टव्या । १२-4-29 वां भावे प्रमाखं मोफ्सभ्यते । ॥ द्रष्टव्या।

·१० गोममसूपम् । पाणिनिमित्तप्रश्लेषाच्छब्दाभावे नानुपलब्धिः ॥ ३५ ॥ विनाशकारणानुपलब्धेश्यावस्थाने तन्नित्यत्वप्रसङ्गः ॥ ६ ॥ अस्पर्शत्वादप्रतिषेधः ॥ ३० ॥ विभक्त्यन्तरोपपत्तेश्च स- मासे ॥३॥.. .विकारादेशोपदेशात्संशयः ॥ ३९ ॥ प्रकृ- तिविवृद्धी विकारवृद्धः ॥ ४० ॥ न्यूनसमाधिकापलब्धेर्वि- काराणामहेतुः ॥ ४१॥ मातुल्यप्रकृतीनां विकारविकल्पा- ॥४२॥ द्रव्यविकारे वैषम्यवद् वर्णविकारविकल्पः॥४३॥ न विकारधर्मानुषपत्तेः ॥ ४४ ॥ विकारप्राप्तानामपुनरा- पत्तः ॥ ४५ ॥ सुवर्णादीनां पुनरापत्तेरहेतुः ॥ ४६ ॥ नित्यत्वे ऽविकारादनित्यत्वे चानवस्थानात् ॥४॥ नि- त्यानामतीन्द्रियत्वात्तद्धर्मविकल्पाच्च वर्णविकाराणामप्रति- पेधः ॥४८॥ अनवस्थायित्वे च वीपलब्धिवत्तद्विकारी- पपत्तिः॥४९ ॥ विकारर्मित्वे नित्यत्वाभावात् कालान्तरे विकारोपपत्तेश्चाप्रतिषेधः ॥५०॥ प्रकृत्यनियमावर्णवि- काराणाम् ॥ १॥ अनियमे नियमानानियमः ॥ ५२ ॥ नियमानियमविरोधादनियमे नियमाच्चाप्रतिषेधः ॥ ५३ ॥ गुणान्सरापत्युपमर्दहासवृद्धिलेशश्लेषेभ्यस्तु विकारोपप- ४० मन ४४ अच ३५ उक्तार्थ सूत्रमिति वार्तिकम् । ३६ सिद्धान्तिनः सूत्रान्समिति पत्तिः । ३० पत्र ११५ पृष्ठे टिप्पणी द्रष्टव्या। ३८ विभ-से रति सूरख्याख्ययैव भाष्यवा- तिक व्याख्यातेरतिता. टीः ।। ३९ अत्र ११६ पृष्ठे टिप्पणी द्रष्टव्या । ११७ पृष्ठे टिप्पणी द्रष्टव्या। ४१ अत्र १३८ पृष्ठे टिप्पणी द्रष्टव्या। ४२ अस्य सूत्रत्वे प्रमाणं नोपलभ्यते । ४३ अत्र ११७ पृष्ठे टिप्पणी द्रष्टव्या । ११८ पृष्ठे टिप्पणी द्रष्टध्या । ४५ अस्य सूत्रत्वे प्रमाणं नोपलभ्यते । अपुनरावृत्तः । ४६ अब ११८ पृष्ठे टिप्पणी द्रष्टव्या । एतनुतरं .सद्धिका- राणां सुवर्णभावातिरेकात । इत्येकमेव सूत्रं सूत्रोद्वारे दृश्यते । सूत्रत्रयं मुद्रित पुस्तके तेषां सूत्रत्वे प्रमाणं नोपलभ्यते । ४७-४८-४९ एषां सूत्रत्व प्रमाणं नोप- सभ्यते । ५० अन १२० पृष्ठे टिप्पणी द्रष्टव्या । ५६ अस्य सूत्रत्वे प्रमाण बोपल- भयते। ५२ र १२० पंडे टिप्पखी दृष्टव्या। ५३ सय १२१ रहे टिप्पथी उडव्या. रति पा.

·व्यक्तया- गोतमम् । सर्वविकाराः ॥ ५४॥ तविभक्त्यन्ताः पदम् ॥ ५५ ॥ तदर्थध्यक्त्याकृतिजातिसन्निधावुपचारासंशयः ॥ ५६ ॥ याशब्दसमूहत्यागपरिग्रहसंख्यावृधुपचयवर्णसमासानुब. न्यानां ध्यक्तावुपचारााक्तिः ॥ ५० ॥.. 'म तदनवस्था- नात् ॥ ५॥ सहचरणस्थानतादर्थ्यवृत्तमानधारणसा- मीप्ययोगसाधनाधिपत्येभ्यो ब्राह्मणमञ्चकटंराजसत्तुचन्द- नगङ्गाशाटकानपुरुषेष्वतद्भावे ऽपि तदुपचारः ॥ ५ ॥ प्राकृतिस्तदपेक्षत्वात् सत्त्वव्यवस्थानसिद्धेः ॥६०॥ कृतियुक्त ऽप्यप्रसङ्गात् प्रोक्षणादीनां मृद्गवके जातिः॥ ६ ॥ नाकृतिव्यक्त्यपेक्षत्वाज्जात्यभिध्यक्तः ॥ ६ ॥ ध्यत्तयाकृ- तिजातयस्तु पदार्थः ॥ ६३ ॥ व्यक्तिर्गुणविशेषाश्रयो मूर्तिः ॥ ६४ ॥ श्राकृतिर्जातिलिङ्गाख्या ॥६५॥ समा. नमसवात्मिका जातिः ॥६६॥ इति गीतमसूत्रे द्वितीयो ऽध्यायः ॥ २ ॥ दर्शनस्पर्शनाभ्यामकार्थग्रहणात् ॥ १ ॥ पव्यवस्थानात् ॥२॥ तावस्थानादेवात्मसद्भावादप्र- तिषेधः ॥३॥ शरीरदाहे पातकाभावात् ॥ ४ ॥ न विष- ५४ पत्र ११ पृष्ठे टिप्पणी द्रष्टव्या। ५५ सेवि-दमिति ता. टी.। ५६ अस्य सूखे तिकतो ऽपि संशयः । ५७ अन १२२, एष्ठे टिप्पणी द्रष्टध्या । पत्र १२२ पृष्ठे टिप्पणी दंष्टक्ष्याः। ५८ सहचरणादिसूचमिति वार्तिकम् । ६० प्रस्य सूत्रस्वे प्रमाणं नोपलभ्यते । ६१ अस्य सूत्रले प्रमाणे मोफ- सभ्यता दर अस्थ सूत्रत्वे प्रमाणं नोपलभ्यते । ६३ पारमर्षसचं 'व्यतया- कारिजातयस्तु पदार्थ रति ता. टी. । ६४ व्यक्तिर्गुणविशेषानयो मतिरिति ममिति वार्तिकम् । ६५ पास-ख्या रति ताटी। ६६ समा-तिरिति ता. टी। १पत्र १८ पृष्ठे टिप्पणी द्रष्टध्या। वि-तति ता. टी.। ता-धरति ता. टो । समावस्थानादात्मसदावादप्रतिवेध इति सूमिति पातिकमा पत्र १३० एले टिप्पणी द्रष्ठव्या ।

·म . गौतमसूत्रम् । तदभावः सात्मकप्रदाहे पि तन्नित्यत्वात् ॥ ५ ॥ कार्याश्रयकर्तृवधात् ॥ ६॥. सव्यदृष्टस्येतरेण प्रत्यभिज्ञा- नात् ॥७॥ नैकस्मिन्नासास्थिव्यवहिते द्वित्वाभिमा- नात् ॥ ॥ 'एकविनाशे द्वितीयाविनाशाबैकत्वम् ॥ ६ ॥ अवयवनाशे ऽप्यवयव्युपलब्धेरहेतुः ॥ १० ॥ दृष्टान्तविरो- धादप्रतिषेधः ॥ ११ ॥ इन्द्रियान्तरविकारात्॥१२॥ न स्मू- तेः स्मर्तव्यविषयत्वात् ॥ १३ ॥ तदात्मगुणसदावादप्रति- षेधः ॥ १४ ॥ अपरिसंख्यानाच्च स्मृतिविषयस्य ॥ १५ ॥ ना- त्मप्रतिपत्तिहेतूनां मनसि संभवात् ॥ १६ ॥ ज्ञातु नसा- धनोपपत्तेः संज्ञाभेदमात्रम् ॥ १० ॥ नियमश्च निरनु- मानः॥१८॥ पूर्वाभ्यस्तस्मृत्यनुबन्धाज्जातस्य हर्षभय- शोकसंप्रतिप्रत्तेः ॥ १६॥ पदादिषु प्रबोधसंमीलनवि- कारवत्तद्विकारः ॥ २० ॥ नोष्णशीतवर्षकालनिमित्तत्वात पञ्चात्मकविकाराणाम् ॥ २१ ॥ प्रेत्याहाराभ्यासकृतात् स्तन्याभिलाषात् ॥ २२ ॥ अयसो ऽयस्कान्ताभिगमनवत्त- दुपसर्पणम् ॥ २३ ॥ नान्यत्र प्रवृत्त्यभावात् ॥ २४ ॥ ५ तद-त दति ता• टी.। ६ न कार्याश्यकर्तृवधात इति सूचमिति वार्ति. कम् । ७ सयेन चक्षुषा दृष्टमितरेण प्रभिनानातीति सूत्रमिति वार्तिकम् । सम-त दति ता. टी. । ८ नैक-त इति ता. टी.। एवं सूत्रमिति वार्तिकम् । र एक-स्वमिति सा. टी । १० अपरे तु अवयवनाशे ऽप्यपयापलश्चरहेतुरिति परिहारान्तरं वर्णन्ति तस्योत्तरं दृष्टान्तविरोधादिति सूत्रमिति धार्तिकादम्ब सूत्रस्खे मूलं चिन्त्यम् । ११ अस्य सूरत्वे पूर्वमूत्रस्यवार्तिकंप्रमाणम् । १२ इन्द्रि- या-हरति ता. टी. प्रतिसंधानं प्रकारान्तरेण सजयतीति परिशुद्धिः। १३ अस्या- हेपसूमिति ता. टी. । १४ तदा-धरति ता. टी.। १५ वं. पु. पञ्चदशसून नास्ति । अस्यासू बावे तितो ऽपि संशयः । १-१७-१८ एषां सूत्रले प्रमाणं नोपलभ्यते। १९ अस्यायस्य ज्ञापनार्थ पूर्वाभ्यासत्यादि सूमिनि वार्तिकम् । २० प १३८ पृष्ठे टिप्पणी द्रष्टध्या । २१ नाकस्मिकः पदादिप्रबोधनमीलनधि- भारति सूचाप इति धातिकम्। २२ अब १३८ पृष्ठे टिप्पणी द्रष्टव्या । • २३ अत्र १३८ पृष्ठे टिप्पणी द्रष्टव्या। जाम्यन प्रापभानानिनि सबमिति प्रातिका ।

·गौतमसूपम् । वीतरागजन्मादर्शनात् ॥ २५ ॥ सगुणद्रव्योत्पत्तिवत्तदुत्प- त्तिः ॥ २६ ॥ न संकल्पनिमित्तत्वाद्रागादीनाम् ॥२७॥ पा- र्थिवं गुणान्तरोपलब्धः ॥ २८ ॥ श्रुतिप्रामाण्याच्च ॥ २६ ॥ कृष्णसारे सत्युपलम्भाातिरिच्य चोमलम्भात्संशयः ॥ ३० ॥ महदणुग्रहणात् ॥ ३१ ॥ रश्म्यर्थसन्निकर्षविशेषात्तद्ग्रह- णम् ॥ ३२ ॥ तदनुपलब्धेरहेतुः ॥ ३३॥ नानुमीयमा- नस्य प्रत्यक्षता ऽनुपलब्धिरभावहेतुः ॥ ३४ ॥ द्रव्यगुण: धर्मभेदाच्चोपलब्धिनियमः ॥ ३५ ॥ अनिकद्रव्यसमवायाद् रूपविशेषाञ्च रूपापलब्धिः ॥ ३६ ॥ कर्मकारितश्चेन्द्रि- याणां व्यूहः पुरुषार्थतन्त्रः ॥ ३० ॥ अव्यभिचाराच्च प्र- तिघाती भौतिकधर्मः ॥ ३० ॥ मध्यन्दिनोल्काप्रकाशा नुपलब्धिवत्तदनुपलब्धिः ॥ ३ ॥ न रात्रावप्यनुपल- ब्धेः ॥ ४० ॥ बाह्यप्रकाशानुग्रहाद् विषयोपलब्धेरनभि- व्यक्तितो ऽनुपलब्धिः ॥ ४ ॥ अभिव्यक्ती चाभिभ- वात् ॥ ४२ ॥ नक्तंचरनयनरश्मिदर्शनाच्च ॥ ४३ ॥ २५ अस्य सूत्रत्वे प्रमाण नोपलभ्यते । २६ अनेकान्तिकपते सूमिति वा- तिकम् । २७ अस्य सूत्रत्वे प्रमाणं नोपलभ्यते । २८ सिद्धान्तसमिति वृतिः। अस्याये बङ्गातलिखितपुस्तके पार्थिवाप्यतेजसं तद्गुणोपलब्धः १ । निःश्वासा- च्छासोपलब्धेश्चातुतिकम २। गन्धस्वेदपाकव्य हावकाशदानेभ्यः पाञ्चभौति- कम ३। सूत्रश्यमस्ति सद्गीतमप्रणीतं न भवतीति भाष्यालोचनात्मतीयते । २९ अस्य सूत्रत्वे प्रगाणं नोपलभ्यते। ३० संशयतिपादनार्थ सूत्रमिति वार्तिकम्। ३१ अस्य सूत्रत्वे प्रमाणं नोपलभ्यते । ३२ अस्य सूत्रत्वे प्रमाण नेम्पलभ्यते । ३३ अत्र १४३ पृष्ठे टिप्पणी द्रष्टव्या। ३४ एवं तहीदं सत्रं नोपलञ्चः कारणपति- पादमिति वार्तिकम् । ३५ शेवं भाष्ये रति वार्तिकस्वरसादस्य सूत्रत्वं सिंध्यति । ३६ रखं च समिति वार्तिकम् । अत्र १४४ पृष्ठे टिप्पणी द्रष्टव्या । भाष्यति वार्तिकस्वरसादस्य सूत्रत्वं सिध्यति । ३८-३९ अनयोः सूत्रत्वे प्रमाणं नोपलभ्यते। ४० पत्र १४५ पृष्ठे टिप्पणी द्रष्टव्या। ४१ यत्र १४५ पृष्ठे टिप्पणी ४२ चभित रति सा. टी.। ४३ नक्तंचररश्मिदर्शनाचेति दृष्टान्त- सूत्रम् राति बार्तिकम् ।

·त्तिः ॥५०॥ จษ गौतमसूपम् । अप्राप्यग्रहणं काचाभ्रपटलस्फटिकान्तरितापलब्धः ॥ ४ ॥ कुड्यान्तरितानुपलब्धेरप्रतिषेधः ॥४५॥ अप्रतीघातारसन्नि: कर्षापपत्तिः ॥ ४६ ॥ श्रादित्यरश्मेः स्फटिकान्तरिते ऽपि दाटे ऽविघातात् ॥ ४ ॥ नेतरेतरधर्मप्रसङ्गात् ।। ४८ ॥ স্বামী प्रसादस्वाभाष्यापीपलब्धिवत्तदुपल- ब्धिः ॥४॥ दृष्टानुमितानां नियोगप्रतिषेधानुपप- स्थानान्यत्वे नानात्वादवयविनानास्थान- त्याच संशयः ॥ ५५ ॥ त्वंगव्यतिरेकात् ॥ ५२ ॥ न युगप- दर्यानुपलब्धः ॥ ५३ ॥ विप्रतिषेधाच्च न त्वगेका ॥ ५४ ॥ इन्द्रियार्थपञ्चत्वात् ॥ ५५ ॥ न तदर्थबहुत्थात् ॥ ५६ ॥ गन्धत्वाद्यव्यतिरेकानन्धादीनामप्रतिषेधः ॥ ५ ॥ विष- यत्वाध्यतिरेकादेकत्वम् ॥ ५ ॥ न बुद्धिलक्षणाधिष्ठा- नगत्याकृतिजातिपञ्चत्वेभ्यः ॥५६॥ भूतगुणविशेषोपल- बधेस्तादात्म्यम् ॥ ६॥ गन्धरसरूपस्पर्शशब्दानां स्पर्श- पर्यन्ताः पृथिव्याः ॥ ६ ॥ अप्लेजोवायूनां पूर्व पूर्वमपी- शाकाशस्योत्तरः ॥ २ ॥ न सर्वगुणानुपलब्धः ॥ ६३ ॥ 88 अस्य सूत्रत्वे प्रमाणं नोपलभ्यते। ४५ अस्य सूत्रत्वे शेष भाष्यति वा- र्तिकस्वरसो मानम् । नुपलब्धरहेतुरिति वातलिखितपुस्तकपाठः । ४६ अस्य सूत्रत्व प्रमाणं नोपलभ्यते । ४७ अस्य सूत्रत्वे शेषं भाष्यति धार्तिकं मानम् । ४८ अस्य सूत्रत्वे प्रमाणं नोपलभ्यते । ४९ अस्य सूत्रत्वे शेषं भाष्यति वार्तिकं प्रमा. णम् । ५० अस्य सूत्रत्वे प्रमाणं नोपलभ्यते । ५१ प्रश्नपूर्वक सूत्रमवतारयतीति मा. टी.। ५२ स्वग-त रति ता. टी. त्वगतिरेकादित्यस्य सूत्रता सूचयतीति परिशुद्धिः। ५३ साचं सिद्धान्तमाहेति ता. टी. । ५४ शेष भाष्यति वार्तिक- स्वरसादस्य सूत्रत्वम् । ५५ इन्द्रियार्थपञ्चत्वादिति समिति वार्तिकम् । ५६ पूर्वपक्षिण. सूत्रं न त-त दति ता. टी.। ५७ अस्योत्तरद्वारकं सूत्रमिति पार्तिकम् । ५८ अस्य सूत्राचे प्रमाणं नोपलभ्यते । ५६ रदं सूचमिति वाति- कम् । ६० अस्य सूत्रत्वे प्रमाणं नोपलभ्यते । ६१-६२ अन १५४ पृष्ठे टिप्पणी दृष्टध्या। १३ नस-रिति ता. टी.। .

·गोतमसुधम् । ऐकैकश्येनोत्तरोत्तरगुणसद्धावादुसराणां तदनुपलब्धिः॥४॥ संसर्गाच्चानेकगुणग्रहणम् ॥ ६५ ॥ विष्टं ह्मपरं परे- न पार्थिवाप्ययोः प्रत्यक्षत्वात् ॥ ६॥ यूर्व- पूर्वगुणोत्कर्षात्तत्तत्प्रधानम् ॥ ६८ ॥ • तावस्थानं तु भूय. स्त्वात् ॥ ६ ॥ सगुणानामिन्द्रियभावात् ॥ ७ ॥ तेनैव तस्याग्रहणाच॥ ७१ ॥ नं शब्दगुणोपलब्धः ॥ २ ॥ तदुपलब्धिरितरेतरद्रव्यगुणवैधात् ॥ ३ ॥ इति श्रीगौतमसूत्रे तृतीयाध्यायस्यायमाह्निकम् ॥ कमांकाशसाधात्संशयः ॥१॥ विषयप्रत्य- भिज्ञानात् ॥२॥ साध्यसमत्वादहेतुः ॥ ३ ॥ पदग्रहणात् ॥४॥ अप्रत्यभिज्ञाने च विनाशप्रस. गः ॥ ५॥ क्रमवृत्तित्वादयुगपद्ग्रहणम् ॥ ६ ॥ 'यभिज्ञानं च विषयान्तरव्यासङ्गात् ॥ ७ ॥ वात् ॥ ८॥ स्फटिकान्यत्वाभिमानवत्तदन्यत्वाभिमा- नः ॥ ६॥ स्फटिकेप्यपरापरोत्पत्तेः क्षणिकत्वासक्तीनाम- हेतुः ॥ १० ॥ नियमहेत्वभावादाथादर्शनमभ्यनुज्ञा ॥ ११ ॥ नोत्पत्तिविनाशकारणापलब्धः ॥ १२ ॥ क्षीरविनाशे न युग- न गत्यभा- ६४ ऐकैकश्यनेति सूत्रे निर्देश रति वार्तिकम् । ६५ अम्य सूत्रत्वे प्रमाणं नोपलभ्यते। ६६ विष्टं-गति ता. टी.। ६१ अस्य सूत्रस्य विकल्पतो ऽनेक: सूत्रार्थ इति धार्तिकम् । पूर्व-नम् इति ता. टी. । ६६ रदं सूत्रमिति वा- तिकम् । ७०-७१-७२ एषां सूत्रत्वे प्रमाणं नोपलभ्यते । ७३ रदं सूमिति वार्तिकम् । १ संशयप्रदर्शनाय सूत्रमिति वृत्तिः । २-३ अनयोः सूत्रत्वे प्रमाणं नोप- लभ्यते। ४-५ अत्र १६० पृष्ठे टिप्पणी द्रष्टव्या । ६ वृत्तित्तिमताना. नात्वादिति सूत्रार्थ पति वार्तिकम् । • अस्य सूत्रत्वे प्रमाणं नोपलभ्यते । ८ अन १६१ पृष्ठे टिप्पणी द्रष्टव्या। दरवं समिति वार्तिकम् । १० स्फटि. के-तुरिति ता. टी। ११ सिद्वान्तसूत्रमिति ता. टी. । १२ उत्तरं सूत्रमव- सारयतीति ता. टी.।

·१ . मनसः ॥ १९ ॥ गौतमसूपम् । कारणानुपलब्धिवद्दयुत्पत्तिः ॥ १३ ॥ लिङ्गतो ग्रहणा. जानुपलब्धिः ॥ १४ ॥ न पयसः परिणामगुणान्तरप्रादु- भावात् ॥ १५ ॥ व्यूहान्तरोत्पत्तिदर्शनं पूर्वद्रव्यनिवृत्ति- रनुमानात् ॥ ६॥ क चिद्विनाशकारणानुपलब्धः क चिच्चोपलब्धेरनेकान्तः ॥ १७ ॥ नेन्द्रियार्थयोस्तद्विनाशेपि ज्ञानावस्थानात् ॥ १८ ॥ युगपज जेयानुपलब्धेश्च न तवात्मगुणत्वेपि तुल्यम् ॥ २० ॥ इन्द्रियैर्मनसः सन्निकर्षाभावात्तदनुत्पत्तिः ॥ २१ ॥ नात्प- त्तिकारणानपदेशात् ॥ २२ ॥ विनाशकारणानुपलब्धे- चाव स्थाने तन्नित्यत्वप्रसङ्गः ॥ २३ ॥ अनित्यत्वग्रहा- बुद्धेव॒यन्तराद्विनाशः शब्दवत् ॥ २४ ॥ ज्ञानसमवेतात्मप्र- देशसन्निकर्षान्मनसः स्मृत्यत्पत्तेर्न युगपदुत्पत्तिः ॥ २५ ॥ नान्तःशरीरवृत्तित्वान्मनसः ॥ २६ ॥ साध्यत्वादहे- तुः ॥ २७ ॥ स्मरतः शरीरधारणापपत्तरप्रतिषेधः ॥ २६ ॥ न तदाशुगतित्वान्मनसः ॥ २६ ॥ न स्मरणकालानिय- मात् ॥ ३० ॥ श्रात्मप्रेरणयदृच्छाताभिश्च न संयोगवि- शेषः ॥ ३१ ॥ व्यासत्तमनसः पादव्यथनेन संयोगविशेषण समानम् ॥ ३२ ॥ प्रणिधानलिङ्गादिज्ञानानामयुगपदावा- लभ्यते। १३-१४ अनयोः सूत्रस्थे प्रमाणं नोपलभ्यते। १५ अस्य सूत्रत्वे प्रमाणं नोप- १६ शेष भाष्ये इति वार्तिकस्वरसादस्य भूत्रत्वम् । १७ सिद्धान्सिनः सूचमिति वृत्तिः। १८ सिद्वान्तसूमिति पत्तिः । १९ युगपञ् जेयानुपलब्धेश्व न मनस रति पूर्वसूत्रस्यस्यति परिशुद्धिः । २० तदात्मगुणत्वेऽपि तुयामिति सूत्रमति परिशुद्धिः। २१ अस्य सूत्रत्वे प्रमाणं नोपलभ्यते । २२ अन १६९ पृष्ठे ठिप्पणी द्रष्टव्या। २ विना-गहति ता. टी.। २४-२५-२६ एषां सूत्रत्वे प्रमाणं नोपलभ्यते । २७ साध्य-तुरिति ता. टी. । २८ स्म-रधरति ता. टी. । ९न स-सतिता. टो। ३० न स्मरत-रति ता. टी. ३१ अात्मव रति ता. टी. ३२ शास-नम् इति ता. टी. ।

·।' गौतमसूत्रम् । दयुगपत्स्मरणम् ॥ ३३ ॥ प्रातिभवत्तु प्रणिधानादानपेक्ष स्मार्त योगपरप्रसङ्गः ॥ ३४ ॥ जस्येच्छाद्वषनिमित्तत्वादा- रम्भनिवृत्त्योः ॥ ३५॥ तल्लिङ्गत्वादिच्छाद्वेषयोः पार्थि- वादोष्वप्रतिषेधः ॥ ३६॥ परवादावारम्भनिवृत्तिदर्शना- त् ॥ ३० ॥ कुम्भादिष्वनुपलब्धेरहेतुः ॥ ३८ ॥ नियमा- नियमी तु तद्विशेषको ॥ ३ ॥ यथोक्तहेतुत्वात्पार- तन्ज्यादकृताभ्यागमाच्च न मनसः ॥ ४०॥ परिशेषादा- थोक्तहेतूपपत्तेश्च ॥ ४१ ॥ स्मरणं त्वात्मना ज्ञस्वाभा- व्यात् ॥ ४२ ॥ प्रणिधाननिबन्धाभ्यासलिङ्गलक्षणसादृश्य- परिग्रहाश्रयाश्रितसंबन्धानन्तर्यवियोगैककार्यविरोधातिश- यप्राप्तिव्यवधानसुखदुःखेच्छाद्वेषभयार्थित्वक्रियारागधर्माध- मनिमित्तेभ्यः॥४३॥ कर्मानवस्थायिग्रहणात् ॥ ४४ ॥ अव्यक्तग्रहणमनवस्थायित्वाद्विद्युत्संपात रूपादाव्यक्तग्रह- णवत् ॥ ४१ ॥ हेतूपादानात् प्रतिषेव्याभ्यनुज्ञा ॥ ४६ ॥ ग्रहणे हेतुविकल्पाद् ग्रहणविकल्पो न बुद्धिविकल्पा- प्रदीपार्चिःसंतत्यभिव्यक्तग्रहणवत्तद्ग्रह- णम् ॥४८॥ द्रव्ये स्वगुणपरगुणापलब्धःसंशयः ॥ ४ ॥ यावच्छरीरभावित्वाद्रूपादीनाम् ॥ ५० ॥ न पाकजगुणा- त् ॥ ४॥ वं. पु. चतुस्त्रिंशत्तमं सूत्रं नास्ति । वं. पु. अष्टत्रिंशत्तममपि नास्ति । वं. पु. चतुश्चत्वारिंशत्तमसूत्रं नास्ति । ३३-३४ अनयोः सूत्रत्वे प्रमाणं नोपलभ्यते । ३५ ज्ञातुरेवेच्छादय रति सूत्रार्थ दति वार्तिकम् । ३६ अत्र १७४ पृष्ठे टिप्पणी द्रष्टष्या । ३७ अस्य सूत्रत्वे प्रमाणं नास्ति । ३८ अस्य सूत्रत्वे प्रमाणं नास्ति । ३९ अस्य सूत्रत्वे प्रमाणं नोप- लभ्यते । ४० यथो-सदति ता• टी.। ४१-४२ अनयोः सूत्रत्वे प्रमाणं नोपलभ्यते । ४३ प्रणिधानादिसूमिति वार्तिकम् । १७८ पृष्ठे टिप्पणी द्रष्टध्या। ४४ कमानव स्थायियहणादिति सूत्रमिति बार्तिकम् । ४५-४६-४७१४८ एषां सूचस्वे प्रमाण नोपलभ्यते । ४६ रवं सूचमिति घातकम् । ५० अन्न १८२ ए टिप्पणी द्रष्टव्या ।

·१८ - गौतमसूधम् । तरोत्पत्तेः ॥ ५५ ॥ प्रतिद्वन्द्विसिद्धेः पाकजानामप्रतिषे- धः ॥ ५२ ॥ शरीरव्यापित्वात् ॥ ५३॥ केशनखादिष्व- नुपलब्धेः ॥ ५४॥ त्वक्पर्यन्तत्वाच्छरीरस्य केश खादि- वप्रसङ्गः ॥ ५५ ॥ शरीरंगुणवैधात् ॥ ५६ ॥ न रूपा- दीनामितरतरवैधयेत् ॥ ५० ॥ ऐन्द्रियकत्वाद्रूपादीनाम- प्रतिषेधः॥५॥ ज्ञानायोगपढ्यादेकं मनः॥५६॥ न युग- पदनेकक्रियापलब्धः ॥ ६०॥ अलातचक्रदर्शनवत्तदुपल- धिराशुसंचारात ॥ ६ ॥ यथोक्तहेतुत्वाच्चाणु ॥ ६ ॥ पूर्वकृतफलानुबन्धात्तदुत्पत्तिः॥ ६३ ॥ भूतेभ्यो मूर्युपा- दानवत्तदुपादानम् ॥ ६४ ॥ न साध्यसमत्वात् नोत्पत्तिनिमित्तत्वान्मातापित्रीः ॥ ६६ ॥ तथाहार- स्य॥६०॥ प्राप्तौ चानियमात् ॥ ६ ॥ शरीरोत्प- त्तिनिमित्तवत्संयोगात्पत्तिनिमित्तं कर्म ॥६॥ एतेनानि- यमः प्रत्युक्तः ॥२०॥ उपपन्नश्च तद्वियोगः कर्मक्षयोप- 'पत्तः ॥ ७१ ॥ तदद्रुष्टकारितमिति चेत् पुनस्तत्प्रसङ्गो उपवर्ग ॥ २ ॥ न करणाकरणयोरारम्भदर्शनात् ॥ ०३ ॥ मनःकर्मनिमित्तत्वांच्च संयोगानुच्छेदः ॥ ७४ ॥ नित्यत्वप्र- ५१ सिद्धान्तसूत्रमिति वृत्तिः । ५२ सिद्धान्तसूत्रमिति वृत्तिः। ५३ शरीर. ध्यापित्वादित्यस्य सूत्रस्यति परिशुद्धिः । ५४ अत्र १८४ पृष्ठे टिप्पणी द्रष्टव्या । ५५ स्वपर्यन्तत्वाचरीरस्येति सूत्रव्याघातादिति परिशुद्धिः । ५६-५७ अनयोः सूत्रत्वे प्रमाणं नोपलभ्यते । ५८ उक्तः सूत्रार्थ रति वार्तिकम् । ५९ अस्य सूत्रत्वे ममाणं नोपलभ्यते। ६० शेषं भाष्ये इति वार्तिकस्वारस्यादस्य सूत्रत्वम् । ६१ अस्योत्तरद्वारकं सूत्रमिति वार्तिकम् । ६२ रदं सूमिति परिशुद्धिः। ६३ अस्य सूत्रत्वे प्रमाणं नोपलभ्यते । ६४ अन १८७ पृष्ठे टिप्पणी द्रष्टव्या। ६५ प्रस्य सूत्रत्वे प्रमाणं नोपलभ्यते । ६६-६७ पूर्वसूत्रप्रतीकेन पूरयतीति तात्पर्यटीकादर्शनादनया: सूत्रत्वम् । ६८ प्राप्ती-त इति ता. टी. । ६८ प्राप्तर्हि रयधिक: व. पु.। अस्योत्तरद्वारकं सूत्रमिति वार्तिकम्। ७० इदं मिति परिशुद्धिः । ७१ अस्य सूत्रत्वे प्रमाणं नोपलभ्यते । ७२-७३-७४ एषां मजाले प्रमाणं नोपलभ्यते । .

·गोतममूपम् । सङ्गश्च प्रायणानुपपत्तेः ॥ ०५॥ अणुश्यामतानित्यत्वब- देतत्स्यात् ॥ ०६ ॥ नाकृताभ्यागमप्रसङ्गात् ॥ ७ ॥ इति गौतमसूत्रे तृतीयाध्यायः ॥ ३॥. प्रवृत्तिर्यथोक्ता ॥१॥ तथा दोषाः ॥२॥ तत्र-- राश्यं रागद्वेषमाहार्थान्तरभावात् ॥ ३॥ .नैकप्रत्यनीक- भावात्॥४॥ व्यभिचारादहेतुः॥५॥ तेषां मोहः पापी. यानामूढस्येतरोत्पत्तः॥६॥ निमित्तनैमित्तिकभावादा- न्तरभावो दोषेभ्यः ॥७॥ न दोषलक्षणावरोधान्मोह- स्य ॥८॥ नित्यनैमित्तिकोपपत्तेश्च तुल्यजातीयानाम- प्रतिषेधः ॥६॥ प्रात्मनित्यत्वे प्रेत्यभावसिद्धिः ॥ १० ॥ व्यक्तादाक्तानां प्रत्यक्षप्रामाण्यात् ॥ ११॥ न घटाद् घटा- निष्पत्तेः ॥ १२॥ व्यक्ताद् घटनिष्पत्तरप्रतिषेधः ॥ १३ ॥ अभावदावोत्पत्तिनानुपमृद प्रादुर्भावात् ॥ १४॥ व्याघा- तादप्रयोगः ॥ १५ ॥ . नातीतानागतयोः कारकशब्दप्रयो- न विनष्टेभ्यो ऽनिष्पत्तेः ॥ १०॥ क्रमनिर्द- शादप्रतिषेधः ॥ १८ ॥ ईश्वरः कारणं पुरुषकाफल्यदर्श- न पुरुषकर्माभावे फलानिष्पत्तेः ॥ २० ॥ तत्कारितत्वादहेतुः ॥ २१ ॥ अनिमित्ततो भावोत्पत्तिः ७५-७६ अनयोः सूत्रत्वे प्रमाणं नोपलभ्यते । ७७ अब १९२ एण्ठे टिप्पणी द्रष्टव्या। १ शङ्कानिराकरणाय सूचमित्याहेति ता. टी. । २ प्रवृत्तिदोष- सूत्राभ्यामिति परिशुद्धिः । ३ सिद्धान्तसूत्रमिति त्तिः । ४-५-६-७-८-९ एषां सूत्रत्वे प्रमाणं नोपलभ्यते । १० सिद्धान्तपूत्रमिति वृत्तिः । ११ रूपादि. मत्सामयीपूर्वकं गवादि व्यक्तमिति सूत्रार्थ इति वार्तिकम्। १२-१३-१४-१५-१६ एषां सूत्रत्वे प्रमाणं नोपलभ्यते । १७ अत्र १९ पृष्ठे टिप्पणी द्रष्टव्यां । पर खोजविनाशः पश्चादकरोत्पत्तिरिति सूत्रार्थ इति वार्तिकम् । र्यात ईश्वर रतीति परिशुद्धिः । २० सिद्वान्तसूत्रमिति परिशुद्धिः । सूर्य योजयति तत्कारितत्वादिति परिशुद्धिः । गात्॥१६॥ नात्॥ १६ ॥ १८ १६ सूत्र- २१ तत्र ·MERABHATTACHIS गोतमसूपम् । कंण्टकतैक्ण्यादिदर्शनात् ॥२२॥ अनिमित्तनिमित्तत्वाना- निमित्ततः॥२३॥ निमिर्तीनिमित्तयोरान्तरभावादप्रति- षेधः ॥२४॥ सर्वमनित्यमुत्पत्तिविनाशधर्मकत्वात् ॥ २५ ॥ नानित्यता नित्यत्वात् ॥ २६ ॥ तदनित्यत्वमग्नेर्दाझं विना- श्यानुविनाशवत् ॥ २७.॥ नित्यस्याप्रत्याख्यानं यथोपलब्धि व्यवस्थानात् ।। २८ ॥ सर्व नित्यं पञ्चभूतनित्यत्वात् ॥ २६ ॥ नोत्पत्तिविनाशकारणोपलब्धः ॥ ३० ॥ तल्लक्षणावरोधा- दप्रतिषेधः ॥ ३१ ॥ गोत्पत्तितत्कारणापलब्धः ॥ ३२ ॥ न व्यवस्थानुपपत्तः॥ ३३ ॥ सर्व पृथग्भावलक्षणपृथक्त्वा- त् ॥ ३४॥ नानेकलक्षणैरेकभावनिष्पत्तेः॥ ३५ ॥ लक्षण- व्यवस्थानादेवाप्रतिषेधः ॥३६॥ सर्वमभावो भावेष्वितरेत- राभावसिद्धेः ॥ ३० ॥न स्वभावसिद्धर्भावानाम् ॥ ३८ ॥न स्व- भावसिद्धिरापेक्षिकत्वात् ॥ ॥ व्याहतत्वादयुक्तम् ॥ ४० ॥ संख्यैकान्तासिद्धिः कारणानुपपपत्त्युपपत्तिभ्याम् ॥ ११ ॥ न कारणावयवभावात् ॥ ४२ ॥ निरषयंवत्वादहेतुः ॥ ४३ ॥ सद्यः कालान्तरे घनिष्पत्तेः संशयः॥ ४४ ॥ न सदाः का- लान्तरोपभोग्यत्वात् ॥ ४५ ॥ कालान्तरेणानिष्पत्तिहेतु- ३५रे नास्ति । ४४ फलनिष्पत्तेः । प्रागुत्पत्तवपत्तिधर्मकमसदित्यसयो. पादकदर्शनात रतिसूत्रानन्तरं ततस्थाने ऽस्ति । २२ दृष्टान्तसूत्रमिति वार्तिकम् । २३-२४ नव्यास्तु सूत्रद्वयीमेवं व्याचक्षत. रति ति । २५ पूर्वपतसूत्रमिति पत्तिः । सूत्रस्य दृष्टान्तार्थत्वादिति बार्ति- कम् । २६ अस्य सबवे प्रमाणं नोपलभ्यते । २७ तनित्यमित्यादिसमिति परिशुष्ट्रिः । २८ अस्य सूत्रत्वे प्रमाणं नोपलभ्यते । २९ भाक्षेपसूत्रमिति वृत्तिः । ३० अस्य सूत्रत्वे प्रमाणं नोपलभ्यते । ३१-३२-३३ एषां सूत्रत्वे प्रमाणं नोपल. भ्यते । ३४ पूर्वपत्तसूर्नामति वृत्तिः । ३५-३६ पनयोः सूत्रत्वे प्रमाण नोलभ्यते । ३०-३८ किं पुनरमेन सूत्रेण क्रियते । पूर्वसूविरोधश्चोच्यतरति वार्तिकादनयोः सूत्रत्वम् । ३९-80 अनयोः सूत्रत्वे प्रमाणं नोपलभ्यते । ४१ प्रतिषेधद्वारकं सूत्र- मिति बार्तिकम् । ४२ . एकान्तोप्ययं सूचार्य रति बार्तिकम् । ४३-४-४५ एषां सबस्के प्रमाणं नोपलभ्यते ।

·२१ विविधबाधनायोगाद् दुःख- गोतमसूरम् । विनाशात् ॥ ४६॥ प्रानिष्पत्तेर्वक्षफलवत्तत्स्यात् ॥ ४ ॥ नांसंन्न सन्न सदसत्सदसतर्विधात् ॥४८॥ उत्पादव्ययद- र्शनात् ॥ ४ ॥ बुद्धिसिद्धं तु तदसत् ॥ ५० ॥ .आश्रया- व्यतिरेकातफलोत्पत्तिवदित्यहेतुः ॥ ५५ ॥ प्रीतेरात्मा- श्रयत्वादप्रतिषेधः ॥ ५२ ॥ न पुत्रपशुस्त्रीपरिच्छदहिर- ण्यानादिफलनिर्देशात् ॥ ५३॥ तत्संबन्धात् फलनिष्पत्ते- स्तेषु फलवदुपचारः ॥ ५४॥ मेव जन्मोत्पत्तिः ॥ ५५ ॥ न सुखस्योन्तरालनिष्पत्तेः ॥ ५६ ॥ बाधनानिवृत्तवेदयतः पर्यषणदोषादप्रतिषेधः ॥ ५० ॥ दुःखविकल्पे सुखाभिमानाच्च ॥५॥ऋणक्लेशप्रवृत्त्यनुबन्धा- दपवर्गाभावः॥५६॥ प्रधानशब्दानुपपत्तेर्गुणशब्देनानुवा- दो निन्दाप्रशंसापपत्तेः॥६०॥ समारोपणादात्मन्यप्रति- षेधः ॥ ६१ ॥ पात्रचयान्तानुपपत्तेश्च फलाभावः ॥ ६ ॥ सुषुप्तस्य स्वमादर्शने क्लेशाभावादपवर्गः॥६॥ न प्रवृत्तिः प्रतिसन्धानाय हीनलशस्य ॥ ६४ ॥ न क्लेशसन्ततः स्वा- भाविकत्वात् ॥ ६ ॥ प्रागुत्पत्तेरभावानित्यत्ववत्स्वाभावि- केप्यनित्यत्वम् ॥ ६६ ॥ अणुश्यामतानित्यत्ववद्वा ॥ ६ ॥ न सङ्कल्पनिमित्तत्वाञ्च रागादीनाम् ॥ ६८ ॥ इति श्रीगौतमसूत्रे चतुर्थाध्यायस्याद्यमाह्निकम् ॥ ४६-४७ एषां सूत्रस्ने प्रमाणं नोपलभ्यते । वपुः एकोनपञ्चाशत्तम सूचं ना. स्ति. न अधिकस्ति । ४८ सत्रमेवं योजनीमिति परिशुद्धिः । ४९-५०-५१ उत्पादव्ययदर्शनाद बुद्धिसिद्धं तु तददित्यनयोरपि मत्रत्वं सिद्धं भव- तीति परिशुद्धिः। ५२ पाश्रयतिरेकानु सिद्ध रति सूत्रार्थः रति हार्तिकम्। ५३-५४ सूत्रार्थकटनेनैव भाष्यवाति के व्याख्यात रति ता टी.। ५५-५६ अनयोः सूचत्त प्रमाणं नोपलभ्यते। ५७-५८ अनयोः सूत्रत्वे प्रमाणं नोपलभ्यते। ५६ अपवर्गः प्रत्या. स्यायते ऽनेन सूत्रोत वार्तिकम् । ६० अस्य सूत्रत्वे प्रमाणं नोपलभ्यते । ६१-६२ समारोपणादात्मन्यप्रतिषेध रति सचेण पात्रथयान्तानुपपत्तेश्व फलाभाव इत्यनेनापि ६३-६४-६५-६६-६७-६८ एषां सूत्रत्वे पमाणं नोपलभ्यते । रति परिशुद्धिः ।

·२ गोतामसूत्रम् । दोषनिमित्तानां तत्त्वज्ञानादहङ्कारनिवृत्तिः ॥ १॥ दोषनिमित्तं रूपादयो विषयाः सङ्कल्पकृताः ॥ २॥ तन्नि- मित्तं त्वषयव्यभिमानः ॥३॥ विद्याविद्याद्वैषिध्यात्संश- यः ॥ ४॥ तदसंशयः पूर्वहेतुप्रसिद्धत्वात् ॥ ५॥ वृत्त्य- नुपपत्तेरपि तर्हि न संशयः ॥ ६॥ कृत्स्नैकदेशावृत्तित्वा- दवयवानामवयव्यभावः ॥॥ तेषु चावृत्तेरवयव्यभा- बः॥८॥ पृथक् चावयवेभ्यो ऽवृत्तेः ॥ ६॥ न चावयव्य- बयाः ॥ १० ॥ एकस्मिन्भेदाभावाद् भेदशब्दप्रयोगानुप- पत्तेरप्रश्नः ॥ ११ ॥ अवयवान्तराभावेप्यवृत्तेरहेतुः ॥ १२ ॥ केशसमूहे तैमिरिकोपलब्धिवत्तदुपलब्धिः ॥ १३ ॥ स्वविष- यानतिक्रमेणेन्द्रियस्य पटुमन्दभावाद्विषयग्रहणस्य तथाभा- वो नाविषये प्रवृत्तिः ॥ १४ ॥ अवयवावयविप्रसङ्गश्चैव- मा प्रलयात् ॥ १५ ॥ न प्रलयो ऽणुसनावात् ॥ १६ ॥ परं वा त्रुटिः ॥ १७ ॥ आकाशव्यतिभेदात् तदनुपपत्तिः ॥ १८ ॥ आकाशासर्वगतत्वं वा ॥ १६॥ अन्तर्बहिश्च कार्यद्रव्यस्य कारणान्तरवचनादकार्य तदभावः ॥ २० ॥ शब्दसंयोगवि- भवाच्च सर्वगतम् ॥ २१ ॥ अव्यूहाविष्टम्भविभुत्वानि चा- काशधर्माः । २२ ॥ मूर्तिमतां च संस्थानोपपत्तेरवयव- विंशतितम सूत्रं नास्ति। १ अत्र २२५ पृष्ठे टिप्पणी द्रश्व्या । २ सूत्रं दोषनिमितमित्यादि ता. टीः । ३ सूत्रं निमित्तमिति ता. टीः । ४ संशयप्रदर्शनाय सूत्रमिति वृत्तिः । ५-६-७ एषां सूत्रत्वे प्रमाणं नारलभ्यते । ८ अस्य सूत्रत्वे वृत्तिकतो ऽपि संशयः। र पूर्वलिमूत्रमिति वृत्तिः । १० अस्य सूत्रत्व प्रमाणं नोपलभ्यते । ११ सिद्वान्तसमिति वृत्तिः । १२ अस्य सूत्रत्वे प्रमाणं नोपलभ्यते। १३ ददं समिति ता. टी.। १४ षुवृत्तिः रति वं. पुः । अस्य सूत्रत्वे प्रमाणं नोपलभ्यते । १५ दोषान्तराभिधानाय समिति वृत्तिः । अत्र २३० पृष्ठे टिप्पणी द्रष्टव्या। १६-१७ अनयोः सूत्रत्व प्रमाणं नोपलभ्यते । १८-१९ संयोगमानं चोत्तरसूत्रेणानयत- रतिवार्तिकादस्योत्तरस्य च सूत्रत्वम् । २०-२१-२२ एषां सूत्रत्वे प्रमाण बोपलभ्यते।

·२३ अनवस्थर- प्रमाण- नः ॥ ३१ ॥ गौतमसूत्रम्। सद्भावः ॥ २३ ॥ संयोगोपपत्तेश्च ॥ २४ ॥ कारित्वादनवस्थानुपपत्तेश्चाप्रतिषेधः ॥ २५ ॥ बुद्ध्या वि- वेचनात्तु भावानां याथात्म्यानुपलब्धिस्तन्त्वपकर्षणे पटस- द्वाषानुपलब्धिवत् तदनुपलब्धिः ॥ २६ ॥ व्याहतत्वादर- तुः ॥ २७ ॥ तदाश्रयत्वादपृथग्ग्रहणम् ॥ २८ ॥ तश्चार्थप्रतिपत्तेः ॥ २६ ॥ प्रमाण नुपपत्त्युपपत्तिभ्या- म् ॥ ३० ॥ स्वमविषयाभिमानवदयं प्रमाणप्रमेयाभिमा- मायागन्धर्वनगरमृगतृष्णकावद्वा ॥ ३२ ॥ हेत्वभावादसिद्धिः ॥ ३३ ॥ स्मृतिसङ्कल्पवच्च स्वमविषया- भिमानः ॥ ३४ ॥ मिथ्योपलब्धिविनाशस्तत्त्वज्ञानात्स्वाम- विषयाभिमानप्रणाशक्त्यतिबोध ॥ ३५ ॥ बुद्धेश्चैवं नि- मित्तसद्भावोपलम्भात् ॥ ३६ ॥ तत्त्वप्रधानभेदाच्च मिथ्या- बुद्धेद्वैविध्योपपत्तिः ॥ ३० ॥ समाधिविशेषाभ्यासात् ॥ ३८ ॥ नार्थविशेषप्राबल्यात् ॥ ३ ॥ क्षुदादिभिः प्रवर्तना- च ॥ ४० ॥ पूर्वकृतफलानुबन्धात्तदुत्पत्तिः ॥ ४१ ॥ अर एयगुहापुलिनादिषु योगाभ्यासोपदेशः ॥ ४२ ॥ अपवर्ग- प्येवं प्रसङ्गः ॥ ४३ ॥ न निष्पन्नावश्यंभावित्वात् ॥ ४४ ॥ तदभावश्चापवर्ग ॥ ४५ ॥ तदर्थ यमनियमाभ्यामात्म- २३ अस्य सूत्रत्वे ननु इदं सूत्रं संस्थानवत्त्वादित्यनेनैव चरितार्थमित्त्युत्तरस- चस्यं वार्तिकं प्रमाणम् । २४ अस्य सूत्रत्वे संयोगित्वादिति सूत्रार्थ रति वार्तिक प्रमाणम् । २५ अस्य सूत्रत्वे प्रमाणं नोपलभ्यते । २६ व. पु. तदनुपलब्धिरिति नास्ति । पूर्वपतसूत्रमिति वृत्तिः । २७-२८-२९-३०-३१ एषां सूत्रत्वे प्रमाणं नोपलभ्यते। ३२-३३ अनयोः सूत्रत्वे शङ्कते सूत्राभ्यामिति वृत्तिर्मूलम् । वं. द्वात्रिंशत्तमादिसूत्रवयं नास्ति । ३४-३५-३६-३७-३८ एषां सूत्रत्वे प्रमाणं नोप- ३९ अस्योत्तरसत्रमिति ता. टी। ४० अस्य सूत्रत्वे प्रमाणं नोप- ४१ अब २३८ पृष्ठे टिप्पणी दृष्टया । ४२-४३ अनयोः सूत्रत्वे प्रमाणं नोपलभ्यते । • ४४ अत्र २३८ पृष्ठे टिप्पणी दृष्टया । सबसे प्रमाणं नोपलभ्यते । लभ्यते। लभ्यते। ४५ अस्य ·२४ गौतमसूत्रम - . मंस्कारी योगाचाध्यात्मविध्युपायैः ॥ ४६ ॥ ज्ञानग्रहणा- भ्यासस्तद्विदौश्च सह संवादः ॥ ४॥ तं शिष्यगुरुसब्रह्म- चारिविशिष्टश्रेयार्थिभिरनसूयुभिरभ्युपेयात् ॥४८॥ प्रति- पक्षहीनमपि वा प्रयोजनार्थमर्थित्वे ॥ ४ ॥ तत्त्वाध्यत्र- सायसंरक्षणार्थ जल्पवितण्डे बीजप्ररोहसंरक्षणार्थ कण्ट- कशाखावरणवत् ॥ ५० ॥. ताभ्यां विगृह्य कथनम् ॥ ५१ ॥ इति गौतमसूत्रे चतुर्थाध्यायः ॥ ४ ॥ 'साधर्म्यवैधयोत्कर्षापकर्षवावय॑विकल्पसाध्यप्रा. प्त्यप्राप्तिप्रसङ्गदृष्टान्तानुत्पत्तिसंशयप्रकरणहेत्वर्थापत्त्य- विशेषोपपत्त्युपलब्ध्यनुपलब्धिनित्यानित्यकार्यसमाः ॥१॥ साधयंवैधाभ्यामुपसंहारे तद्धर्मविपर्ययोपपत्तेः साधर्म्य- वैधर्म्यसमा ॥२॥ गोत्वाद्गीसिद्धिवत्तत्सिद्धिः ॥ ३ ॥ साध्यदृष्टान्तयोर्द्धर्मविकल्पादुभयसांध्यत्वाञ्चोत्कर्षापकर्षव- ४६-४७-४८ एषां सूत्रत्वे प्रमाणं नोपलभ्यते । ४९ अत्र २४० पृष्ठे टिप्पणी ५० अस्य सूत्रत्वे प्रमाणं नोपलभ्यते । ५१ अत्र २४० पृष्ठे टिप्पणी १ साधाद्विसूत्रमिति वार्तिकम् । जातिविशेषलतणावतारहेतुतया संगतेन विभागसूत्रेण सह त्रिभिः सूत्रः सत्प्रतिपत्तदेरानाभासप्रकरणं लक्षणोत्तरसूत्र- मंपिण्डने त्रिभिः सूत्रः साध्यदृष्टान्तधर्मविकल्पप्रभवोत्कर्षसमाविष्टूप्रकरणं तथा द्विसूत्रकं प्राप्यप्राप्तियुगनवाहिविकल्पोपक्रमजातियप्रकरणं तथा त्रिभिः सूत्र- ध्यस्थिताव्यवस्थितोपक्रमजातियप्रकरणं तथा द्विद्विसत्रकाण्येकैकजातिकानि द्वादश प्रकरणानि कथाभासरूपषट्पतीप्रकरणं चेति प्रथमाहिके सप्तदश प्रकर- णानि । अथ विभागसूत्रेण सह पडिः सूत्रः प्रतिज्ञोपलक्षितीक्तमात्राश्रयनियहस्था. नपञ्चकप्रकरणं तथा चतुर्भिः सूत्रैः प्रकृतोपयोगिवाक्यार्थप्रतिपत्तिफलशून्यनियह- स्थानचतुष्कप्रकरणं तथा त्रिसत्रकं स्वसिद्धान्तानुरूपप्रयोगाभासनियहस्थानत्रिकन- करणं तथा द्विसत्रकं पुनरुतनियहस्थानप्रकरणं तथा चतुःसत्रमनुत्तरफलनिग्रह- स्थानचतुष्कप्रकरणं तथा त्रिसूत्रकं भ्रान्तोत्तरनियहस्थानत्रिकप्रकरणं तथा द्विसत्रक प्रमाणान्तरोपनयनप्रयासोडाव्यनियहस्थाद्विकप्रकरणमित्येवं द्वितीयाहिके सप्त- प्रकरणानीति परिशुद्विदर्शनात् पञ्चमाध्यायसनिर्णयः । २-३ अनयोः सूत्रत्वे प्रमाणं नोपलभ्यते । दृष्टध्या। द्रष्टव्या।

·२५ गोतममूत्रम् । भर्यावर्ण्य विकल्पसाध्यसमाः ॥ ४ ॥ किञ्चित्साधर्म्य दुपस- हारसिद्धधादप्रतिषेधः ॥ ५॥ साध्यातिदेश:च्च दृष्टा- न्तीपपत्तेः ॥ ६॥ प्राप्य साध्यमप्राप्य दा हेतोः प्रास्या ऽविशिष्टत्वादप्राप्त्या उसाधकत्वाच्च प्रात्य मानिसमा ॥ ७ ॥ घटादिनिष्पत्तिदर्शनात् पीडने चाभिचारादप्रतिषेधः॥८॥ दृष्टान्तस्य कारणानपदेशात् प्रत्यवस्थानाच्च प्रतिदृष्टान्तेन प्रसङ्गप्रतिदृष्टान्तसमौ ॥६॥ प्रदीपोपादानप्रसङ्गनिवृत्ति-. बत्तद्विनिवृत्तिः॥ १० ॥ प्रतिदृष्टान्तहेतुत्वं च नाहेतुदृष्टा- न्तः ॥ ११ ॥ प्रागुत्पत्तेः कारणाभावादनुत्पत्तिसमः ॥ १२ ॥ तथाभावादुत्पन्नस्य कारणोपपत्तेर्न कारण प्रतिषेधः ॥ १३ ॥ सामान्यदृष्टान्तयारैन्द्रियकत्वे समाने नित्यानित्यसाधा- संशयसमः ॥ १४॥ साधयात्संशये न संशयो वैधादुभयथा घा संशये ऽत्यन्तसंशयप्रंसलो नित्यत्वानभ्युपगमाच्च सामा- न्यस्याप्रतिषेधः ॥ १५॥ उभयसाधात् प्रक्रिया प्रसिद्धः प्रकरणसमः ॥ १६ ॥ प्रतिपक्षात्प्रकरणप्रसिद्धः प्रतिषेधा- नुपपत्तिः ॥ १७ ॥ त्रैका ल्या सद्धर्हतेनहेतुसमः ॥ १८ ॥ न हेतुतः कार्यसिद्ध स्त्रकाल्यासिद्धिः ॥ १६ ॥ प्रतिषेधानुप- पत्तेः प्रतिषेद्धव्याप्रतिषेधः ॥ २० ॥ अापत्तितः प्रतिपक्ष- सिद्धरापत्तिसमः ॥ २१ ॥ अनु कस्यापत्तेः पक्षहानेरु- - ११ ४. पु. च नास्ति १६ वं. पु. प्रसिद्धरित्यत्र ति नास्ति । १० धं. पु. प्रकरणसिद्धरित्यत्र ति नास्ति । प्रतियतोपपत्तेः इति सूत्ररूपमस्ति । ४ अस्य सूत्रत्व प्रमाणं नोपलभ्यते । ५ हेत्वर्थापरिजानादिति सूत्रार्थ इति वार्तिकम् । ६-७ अनयो: सूत्रत्वे प्रमाणं नोपलगते । ८ इदं सूत्रमिति तर. टी. ६-१०-११-१२-१३-१४ एषां सूत्रस्वे प्रमाण नोपलभ्यते । १५ अत्र २४७ पृष्ठे टिप्पणी द्रष्टव्या । १६-१७-१८ एषां सूत्रले प्रमाणं नोपलभ्यते । १९ व. पु. कायेत्यत्र साध्यस्ति । विरोधः सूत्रार्थ रति वार्तिकम् । २० प्रस्य सूचस्वे प्रमाणं नोपलभ्यते । २१ उदाहरणंपुरःसरं सूत्रं योमयतीति ता. टी. ।

·गोतामसूत्रम् । पंपत्तिरनुक्तत्वादनैकान्तिकत्वाच्चार्थापत्तेः ॥ २२ ॥ एक- धर्मापपत्तेरविशेषे सर्वाविशेषप्रसङ्गात्सदायोपपत्रविशेष- समः ॥ २३ ॥ व चित्तद्धर्मानुपपत्तेः क चिच्चोपपत्तेः प्रति- बेधाभावः ॥ २४.। उभयकारणोपपत्तेरुपपत्तिप्तमः ॥ २५ ॥ उपपत्तिकारणाभ्यनुज्ञानादप्रतिषेधः ॥ २६ ॥ निर्दिष्टका- रणाभावेप्युपलंम्भाद् उपलब्धिसमः ॥ २७ ॥ कारणान्तरा- दपि तदुर्भापपत्तेरप्रतिषेधः ॥ ७ ॥ तदनुपलब्धेरनुपल- म्भादभावसिद्धौ तद्विपरीतोपपत्तेरनुपलब्धिसमः ॥ २६ ॥ अनुपलम्भात्मकत्वादनुपलब्धेरहेतुः ॥ ३० ॥ ज्ञानविक- रूपानां च भावाभावसंवेदनादध्यात्मम् ॥ ३१ ॥ साधा- सुल्यधर्मापपत्तेः सर्वानित्यत्वप्रसङ्गादनित्यसमः ॥ ३२ ॥ साधादसिद्धेः प्रतिषेधासिद्धिः प्रतिषेध्यसाधर्म्यच्च ॥ ३३ ॥ दृष्टान्ते च साध्यप्ताधनभावेन धर्मस्य हेतुत्वात्तस्य चोभयथाभावान्नाविशेषः ॥ ३४ ॥ नित्यमनित्यभावादनि- त्ये नित्यत्वोपपत्तनित्यसमः ॥ ३५॥ प्रतिषेध्ये नित्यमनि- त्यभावादनित्ये नित्यत्वोपपत्तेः प्रतिषेधाभावः ॥ ३६ ॥ प्रयत्नकार्यानेकत्वात्कार्यसमः ॥ ३० ॥ कार्यान्यत्वे प्रयत्ना- हेतुत्वमनुपलब्धिकारणापपत्तेः ॥ ३८ ॥ प्रतिषेधेप्ति समा- ३४ व. पु. प्रजातस्यधिकम्ति। २२ अस्य प्रत्यादेशसू मिति धार्तिकम् । २३ अस्य सूत्रत्वे प्रमाण नोपलभ्यते । २४ के चिच्चोपपत्तरिति नास्ति । अस्य प्रयादेशसूत्रमिति ता. टी । २५ अभ्य सूत्रत्वे प्रमाणं नोपलभ्यते। २६ विरोधः सूत्रार्थ दति वार्तिकम्। २७ अभ्य सूत्राये 'प्रमाण नोपलभ्यते। २८ व. पु. रनुपश्चिसमः इत्यत्र रतिषेधः इत्येव पाठः । अस्य प्रत्याख्यानसू मति ता. टी.। २९-३० अनयोः सूत्रत्वे प्रमाणं नोपलभ्यते । १ ममापि तु सर्वजनप्रन्यात्मवेदनीयेत्याह सूत्रकार इति ता. टी । ३२ घ. पु. च नास्ति । अस्य सूत्रत्वे प्रमाणं नोपलभ्यते । ३३ अस्य प्रत्याख्यानसूत्रमिति ता टी । १३४-३५ अनयोः सूत्रत्व प्रमाया नोपलभ्यते । ३६ अस्य प्रत्याख्यानममिति ता. डी.। ३७ अस्य सूत्रत्व प्रमाणे नोपलभ्यते । ३८ सूत्रं कार्यान्यत्वे इति ता. टी. ..

·२० गौसमसूत्रम् । नो दोषः ॥ ३९ ॥ सर्वत्रैवम् ॥ ४० ॥ प्रतिषेधविप्रतिषेथे प्रतिषेधदोषवद्दोषः ॥४१॥ प्रतिषेधं सदोषमभ्युपेत्य प्रति- षेधविप्रतिषेधे समाना दोषप्रसङ्गो मतानुज्ञा ॥४२॥ स्वप- क्षलक्षणापेक्षोपपत्त्युपसंहारे हेतुनिर्देशे परपक्षदोषाभ्युपग- मात्समाना दोष इति ॥ ४३ ॥ इति गौतमसूत्रे पञ्चमाध्यायस्यादामाहिकम् ॥ प्रतिचाहानिः प्रतिज्ञान्तरं प्रतिज्ञाविरोधः प्रतिज्ञासंन्या- सो हेत्वन्तरमर्थान्तरं निरर्थकमविज्ञातार्थमपार्थकमप्राप्त- कालं न्यूनमधिकं पुनरुक्तमननुभाषणमजानमप्रतिभा विक्षे- पो मतानुज्ञा पर्यनुयोज्योपेक्षणं निरनुयोज्यानुयोगो ऽपसि- द्वान्तो हेत्वाभासाश्च निग्रहस्थानानि ॥१॥ प्रतिदृष्टान्त- धर्माभ्यनुज्ञा स्वदृष्टान्ते प्रतिज्ञ हानिः ॥ २॥ प्रतिज्ञातार्थ- प्रतिषेधे धर्मविकल्पात्तदर्थनिर्दृशः प्रतिज्ञान्तरम् ॥ ३ ॥ प्रतिज्ञाहेत्वोर्विरोधः प्रतिज्ञाविरोधः॥४॥ पक्षप्रतिषेधे प्र- तिज्ञातार्यापनयनं प्रतिज्ञासंन्यासः॥५॥ अविशेषाक्त हेता प्रतिषिद्ध विशेषमिच्छता हेत्वन्तरम् ॥ ६ ॥ प्रकृतादादप्र. तिसंबद्धार्थमान्तरम् ॥ ७॥ वर्णक्रमनिर्देशवन्निरर्थकम् ॥ ८॥ परिषत्प्रतिवादिभ्यां त्रिरभिहितमप्यविज्ञातमविज्ञा- तार्थम् ॥ ६॥ पौर्वापर्यायोगादप्रतिसंबद्धार्थमपार्थकम् ॥ १० ॥ अवयवधिपर्यासवचनमप्राप्तकालम् ॥ ११ ॥ हीनमन्य- ३८ तदेतत्सत्रावतारपरं भामिति ता. टी.। ४० मासु जातिष्वेवेयं युक्तिरिति सूत्रार्थ दति वार्तिकम् । ४१-४२-४३ एषां सूत्रत्व प्रमाणं नोपलभ्यते । मिच्छवो दति अस्ति। एतन्हिकस्यसूत्राणां सूत्रत्वे वत्तिवार्तिकतात्पर्यटीकासु विशिष्य प्रमाणं नोपलभ्यते ऽथापि निग्रहस्थानविभागाद्वशेषलक्षणपरत्वेषां सूत्रत्वं निर्विवादम् । अपि नास्ति व. पु.। ११ वचनं नास्ति . पु.।

·रं गोतमसूत्रम् । तमेनाप्यवयवेन न्यूनम् ॥ १२ ॥ हेतूदाहरणाधिकमधिक- म् ॥ १३ ॥ शब्दार्ययोः पुनर्वचनं पुनरुक्तमन्यत्रांनुवादा- त् ॥ १४ ॥ अर्थादापन्नस्य स्वशब्देन पुनर्वचनम् ॥ १५॥ विज्ञा- तस्य परिषदा • त्रिरभिहितस्याप्यप्रत्युच्चारणमननुभाष- णम् ॥ १६ ॥ अविज्ञातं चाज्ञानम् ॥१०॥ उत्तरस्याप्रतिप- त्तिरप्रतिभा ॥ १८ ॥ कार्यव्यासङ्गात्कथाविच्छेदी विक्षेपः ॥ १६ ॥ स्वपक्षशेषाभ्युपगमात् परपक्षे दोषप्रप्तङ्गो मतानुजा । २० ॥ निग्रहस्थांनप्राप्तस्यानिग्रहः पर्यनुयोज्योपेक्षणम् ॥ २१ ॥ प्रनिग्रहस्थाने निग्रह स्थानाभियोगी निरनुयोज्यानु- योगः ॥ २२॥ सिद्धान्तमभ्युपेत्यानियमात् कथाप्रसङ्गोऽप- सिद्धान्तः ॥ २३ ॥ हेत्वाभासाश्च यथोक्ताः ॥ २४ ॥ इति गौतमसूत्रे पञ्चमाध्यायः ॥ ॥ इति न्यायसूत्राणि ॥ . १५ आपत्रस्येत्यनापत्रमानस्येयस्ति वचमित्यत्राभिधानस्ति व. पुः । १६ भादो अविज्ञानस्येत्यस्ति व. पुः । १७ विजातवतो ऽज्ञानम् रत्याकारकम् . पुः ।

·॥ श्रीः ।। न्यायभाष्यस्य सूचीपत्रम् विषया पं. . ८२ ८५ २०७ 262 ७८ २५ ८३ २५२ २४६ ५३ २४९ २५१ :४७ ८६ ૧૭૧ (0 नम्। धियाः २९ प्रज्ञानलक्षणम् । १ अवविसाधनम् । . प्रतीतानागतकालसिद्धः परस्परा. र प्रवर्याधनो ऽवयवेभ्यो चान्सरत्वे नपेक्षत्वम् । युक्तिः। ७ अधिकरणसिद्धान्तलक्षणम् । ४ अवधियाजेपपरिहारी। है अधिकलक्षणाम् । ४ अर्यायसत्तापपादनम् । १६ अननुभाषणलक्षणम् । १३ अवर्याबसमाधोपपाठनम् । १ अनित्यसर्मानराकरणम् । • अषयमभ्युपगमे प्रत्यक्षानुपपतिः। १८ अनित्यसमलक्षणाम् । २२६ ४ अवयव्युपरू.म्भापपादनम् । १ निमित्ततो भावोत्तिनिरासः । २६१ ও স্মৃতিরানালয়। ८ अनुत्पत्तिमनिराकरणाम् । २४६ १७ विशेषसामगकरणम् । ३ अनुत्पत्तिसमलक्षणम् । २४६ ११ विशेषममलक्षणाम् । १ अनुपलब्धिसमनिराकरणम् । १० आहेतुसमनिराकरयाम् । ११ अनुपलब्धिसमलतगाम् । ४ श्रोतुसमलतणम् । १७ अनुमानप्रामाण्याक्षेपः । १२३ १८ श्रातिमात्रस्य पदवाच्यत्वपूर्वपक्षः। ३ अनुमानप्रामाण्यातेपनिरास:। १२६ १ प्रातिलक्षणाम् । १ अनुमानलक्षणविभागी। १ प्रात्ममन:संयोगस्य शरीरान्तः- ५ अनुवाठपुनरुक्तयोलक्षयोपपाद- स्थत्यमा १३७ श्रात्ममित्यत्वहेतायावेषः । १३ अनुवादलक्षणम् । १३६ ५ प्रामनित्यत्वे युक्तान्तरम् । है अपवर्गानरूपणम् । ૧૨૯ १ प्रात्मनित्यत्वे हेत्वन्तरम् । २० प्रसिद्धान्तलक्षणम् । १ अात्मनो देहादितिरिक्तत्वम् । १० अपार्थकलक्षणम् । ૧૩ १० पात्मनो देहादिव्यतिरिक्तत्व १ प्रतिभालक्षणम । घुक्तिः। १५ अप्राप्तकाललक्षणाम। १६ १४ प्रात्मनो मित्यत्यहेतुः । १ प्रभावप्रामाण्यानेपः । ૧૩૧ ४ प्रात्मनो नित्यत्वे ऽपि हिंसादो. ४ अभावस्य वस्तुत्वव्यवस्थापनम् । पोपपत्तिः। ४ प्रभावाद भावोत्पतिनिरासः। ७ श्रात्मानुमापकानि । १ श्रभ्युपगसिद्धान्तलक्षणम् । ११० प्रावरणानिरामः। २० अर्थवादविभागः । १०६ ११ प्रावरणानेपः। ११ अर्थान्तरलक्षणम् । ૧૩૨ १ दन्द्रिय चैतन्यनिरासः । ८ अापत्तिप्रामाश्यप्रतिषेधानुपपत्तिः। /१९ १ इन्द्रियचैतन्यपूर्वपक्षविरामी। प्राप्तिसनिराकरणम्। १५९ ७ इन्द्रियपञ्चत्वसाधनम् । १६ अर्थात्तसमलक्षणम् । ४ इन्द्रियपरिगणनम् । १२ अर्थापत्तेरप्रामाण्याक्षेपः । १४५ १ इन्द्रियभातिकत्ये युक्तिः । १६ अर्यापनरप्रामाण्याक्षेपपरिहारः। १४३ १ इन्द्रियः भुत्य उपत्ति । ८ अवयवभागः । १४६ ६ इन्द्रियाणा प्राध्यकरित्यम् । १३ अवविनि पूर्वपतः। १४७ ४ इन्द्रियाणां प्राप्यकारित्वं श्राक्षेप- • पर्यावनि पूर्वपक्षः। निरासः। १२८ यह २६३ २६१ १०१ १०१ २६० १०३ २४९ । १०१ .

·एवापत्रम् । ५५ ૧૫૩ ५५ . २७ 10. २४० १५२ २०० २४४ १८१ ४३ गम् । ४१ ५७ १६८ ४३ २५० २२५ २२४ २० ७ १० ६ ..पु. पं. विषयाः । पं. विषयाः॥ १४२ १ इन्द्रियाणां भौतिकत्यसाधनम् । ७ छललक्षणाम् । १० इन्द्रियागामााक्तकनिरासः । १० छलविभागः। १ इन्द्रियार्यानरूपणाम । ४ जल्पलतमाम । १० इन्द्रियार्थ निकर्षपदावादाने ८ जयवितगडयोः प्रयोगावसनिक- पणम् । ५. न्म्येकाननस १२४ ५ जातिमात्रस्य पदवाच्यत्यपूर्वपक्षः। १४६ ७ इन्द्रिये त्वपूर्वपक्षः । १८ जातिलक्षणम् । १३ धन्द्रिय कत्वमाधास्वन्तरनिरासः १२६ ७ जातिलक्षणम् । १ ईश्वरम्वरूपनिरूपणम् । २४१ ४ जात्युत्तरविभागः। १०८ १४ उच्चारणात्याकशष्ठाभावः। १० ज्ञातव्यपदार्थनिरूपणम् । ३ उत्कर्षसमाढिनिराकरणम् । ४ ज्ञानगतव्यक्तत्वाव्यक्तत्व हेतु निम्प. ७ उत्कर्षसमाविलक्षणम् । ८ उदाहरणलक्षणम् । १६६ ७ ज्ञानयोगपट्यनिरामः। ११ उपचारचललक्षणम् । १० ज्ञानस्य मनोगुणत्वनिरासः । ६ उपनयलक्षणम्। ज्ञानस्यात्मगुणत्योपसंहारः। १५ उपपत्तिसनिराकरणम् । V१७३ २० ज्ञानेच्छाद्वेषादीनामेकगुणत्वम् । २५० ११ उपपत्तिसमलक्षणम् । १५ तत्त्वज्ञानफलम् । २ उपमानफलम् । ८ तत्त्वज्ञानविषर्यावचारः । ८ उपमानलक्षणम्। 8/548 ११ तत्त्वज्ञानस्यापवर्ग क्रमेणोपयोगः । १० ८ उपमानसाधनम् । १४ तत्त्वज्ञानोपायकथनम् । ३ उपमानसिद्धी पूर्वपक्षः। ३ तर्कानरूपणोपयोगः । .१० १७ उपमानस्यानुमानवेलक्षण्यापपाद १२ तर्कलक्षणम् । नम्। ७ तोपयोर्गानरूपणम् । १३ उपमानस्यानुमानान्तभावाक्षेपः। २१५ : उपलब्धिसनिराकरणम् । २५१ ४ दुःखपरीक्षा। २२ उपलब्धिसमलक्षणम् । ३ दुःखलक्षणम् । १ एकत्वमहत्त्वप्रत्याभ्यामवर्याव- ६ दुःखस्य सुखाभावमात्रत्वनिरासः । सिद्धिः। ३६ ४ दृष्टान्तलक्षणम् । १६५ १० ऐकाश्रनिरासे युक्तिः । २ दोर्षात्रत्वव्यवस्थापनम् । १०१ १ ऐतिह्यादीनां प्रमाणचतुष्टयान्त- १२ दोषलक्षणम् । १ निगमनलक्षणम् । १०० ७ ऐतिह्मादीनां प्रमाणान्तरत्वाक्षेपः। ५६ १० निग्रहस्थानबहुत्वम् । १७ कार्यसमनिराकरणम् । ४ निग्रहस्थानलक्षणम् । २५४ १० कार्यसमलक्षणम्। १७ निग्रहस्थानविभागः । १ कालातीतलक्षणम् । ६ निर्णयलक्षणाम् । ४ आणाकत्ववाद ऽनुपपत्तिः । ११ निर्णये सर्वत्र विमानावश्यक १ णिकभानिराकरणम् । त्वम् । १५४ १ गन्धादीनामाश्रर्यानरूपणम् । २५३ १८ नित्यसर्मानराकरणम् । १ ग्राहकत्वग्राह्यत्वसमावेशोदाहर- २५३ १३ नित्यसमलक्षणाम् । ४ नित्यमुखाभिव्यक्तिनिरासः । ૧૫૬ १६ प्राणादीनां गन्धादियहणसामर्थ्यम्। १५ नित्यमुखाभ्युपगमे मोक्षानुपपत्तिः । १५७ १४ प्राणादीनां स्वागतगुणाग्राहकत्वम्। २६३ १६ निरनुयोज्यानुयोगलक्षणम् । १३३ १ चक्षरिन्द्रियध्यकत्वम् । २६९ निरर्थकलक्षणम् । ५ छवियाक्षेपपरिहारी। २६१ १८ न्यूनलक्षणम् । ४५ - १० २५० २१६ ८४ .. भावः। ४४ २५४ ५६ २५७ ५४ . १६४ १६५ णम्। ५० ·सूचीपत्रम् ए. विषयाः । ५ २४ २५ १२१ २३४ २८ न 238 २४५ २४४ २४४ १ ૨૩૨ ६ २३३ ह ६५. २६२ १६ २६ २४७ २१२ ५३ २६ २१३ २५९ 1 ४० २१३. . . . पं. विषयाः । पं. ७ पञ्चावयनिरूपणोपयोगः । प्रमेषिभागः । ९ पञ्चावयवप्रयोजनम् । १७ प्रयोजनलक्षणम् । १५. पदलक्षणम् । १६४ ३ प्रत्तिदोषपरीक्षा। पदार्थानां प्रातीतिकमात्रौन- ८ प्रवृत्तिलक्षणम । रासः । २४५ ११ प्रसङ्गप्रतिदृष्टान्तसमनिराकरणाम् । ८ पढार्थानां प्रातीतिकमात्रनिरासे ३, प्रसङ्गापतिदृष्टान्तसमलक्षणे । युक्तिः । १७ प्राप्त्यप्राप्तिममनिराकरणम् । २६३ १२ पर्यनुयोज्योपेक्षणलक्षणम् । •११ प्राप्त्याप्तिसमलक्षणे । २३९ १ परमाणुनिरवयवल्वे प्राक्षेपः । १ प्रामारायग्रहोपायप्रमाण फलनिरूप- ६ परमाणुसावयवत्वाभ्युपगमे युक्तिः । णम् । २३० ६ परमाणुस्वरूपनिरूपणम् । २० प्रामागय प्रतिषेधानुपत्तिः । १ परमाणूनां साव यवनिरासः । ९ प्रामागय प्रमेयत्यसमावेशः । १६६ ५ परिणामवानिरासः । १२ प्रामाण्याक्षेपपरिहारः। ६ पुनरुक्तलक्षणम् । । प्रेत्यभावपरीक्षा। ३ पूर्वघदनुमानोदाहरणम् । ५ प्रेत्यभावलक्षणम् । १६ प्रकरणसमनिराकरणम् । है फलपरीक्षा। १ प्रकरणासमलक्षणम् । १२ फललताम् । १२ प्रकरणसमलक्षणाम। १४ फलस्य सत्त्यासत्त्वतदुभनिरासः। ६ प्रतिज्ञान्तरलक्षणाम् । १९६ १ पालस्येश्वरमात्र हेतुक्रनिरासः । ८ प्रतिज्ञालक्षणम् । फलस्यात्यत्तः प्रागसत्यव्यवस्थाप. २५६ ३ प्रतिजाधिरोधलक्षणाम् । नम्। ६ प्रतिज्ञासंन्यासलक्षणम् । ૧૫૮ ६ बुद्भिनित्यसपूर्वपक्षः। १ प्रतिज्ञाहानिलक्षणम् । ५ बुद्धिनिरूपया। १ प्रतितसिद्धान्तलक्षणम् । १२ बुद्धिपरीक्षारम्भः । ११ प्रत्यक्षलक्षणम् । ३ बुद्धिसन्तानमात्रचेतन्यामरामः । ३ प्रत्यक्षलतणम् । ३ बुद्धनित्यत्वम् । ३ प्रत्यक्षलक्षणमूत्रस्थपदकत्यम् । १५ बुद्धनित्यत्वोपमहारः । ४ प्रत्यक्षलक्षणमूत्रस्यपदकत्यम् । १४ ब्राह्मणावाक्यविभागः । ६ प्रत्यक्षलक्षण सूत्रस्थपदरुत्यम् । ४ भावानां र्माणकत्वांतपतविरामः। ६ प्रत्यत्तलक्षणाक्षेपः। १ भावानां स्वभासिद्धावाक्षेपपरि. ५. प्रत्यक्षलक्षणाक्षेपपरिहारः । प्रत्यक्षलक्षणे हेत्वन्तरानुक्तायुप- पत्तिः। ५ भूतगुणा नियमोपपादनम् । ६ भूतचैतन्यपूर्व पक्षनिरासः। । १ प्रत्यक्षस्यानुमानवनिरासः । ९ भूत चैतन्ये ऽनुपपत्तिः । १ प्रत्यक्षस्यानुमानत्वाक्षेपः । ११ भूतगणनम् । ११ प्रमाणपरीक्षारम्भः । ४ भूतमात्राच्छरीगरम्भे दृषणम् । ३ प्रमाणमात्रानभ्युपगमे प्रतिषेधस्या- ४ मतानुजालक्षणम् । प्यनुपत्तिः । २६३ ७ मतानुतालक्षणम् । •९ प्रमाणविभागः। १० मनश्चैतन्यपूर्वपक्षः। ४ प्रमाणादिप्रतीमिथ्यात्वनिरासः । ४ मनस एकत्वम् । १४ प्रमाणः प्रमाणसाधने नवस्था । 1/१७६ १४ मनसश्चतन्यनिरामः । ३ प्रमाणेकदेशाभ्युपगमे प्रामाययमा १८६ ऽणुत्वम् त्रापासंभवः। १ मन्त्रेऽनुमापकनिरूपणम् । १ प्रमेयपरीक्षारमः । मानसप्रत्यनिरूपणाम । २५८ ५९ . १५८ १५ १८० १२ १६७ १४ १६३ ७३ २०६ ७५ हारी। ७४ ૧૫૫ १७४ १७५ ७७ १२ १० ૧૨૫ १८५ ७० १० मभसा . १२७ ·१२२ ८ १३५ १२५ ११३ २३ णम् । २१ १४४ १२० ४ सूचीपत्रम् । विषयाः। पं. विषयाः। १४१ १. मानुषशरीरस्य पार्थिव प्रमाणा १४ वेदस्य नित्यस्येन प्रामापनिरासः। न्तरम् । ४२. ७ वैधम्यादाहरणालनणम्। १४० १७. मानुषशरीराणां पार्थिवत्वसाध- १६७ ३ ध्यतामतात्पतिनिशमः। मम्। ५ व्यक्तिमात्रस्य पदवाच्यत्वपूर्वपक्षः। १ मियाज्ञानस्वरुपाले । ११ व्यक्तिलक्षणम् । १९७ । मुक्तरनन्तरं शरीराभावे हेतुः । ४ व्यक्त्यातजातीनां पदवाच्यत्वम् । १७ माक्षशायामपि जानापतिपूर्व ११० १ शनित्यत्वतार्क्ष्यभिचारः। पत्नः। १ शनित्यत्व त्वन्तरनिरासः । १९ मोदप्रतिपादकतिनिरूपणम् । ४ शब्दनित्यत्वे ऽनुपपत्तिः । २३४ मोलस्वरूपानरूपणम् । ५११ ३ शनित्यत्वे हेत्वन्तरम् । २, १५ मोक्ष केशसन्तत्युच्छेदः । ५ शब्दप्रमाणानरूपणम् । १५ मा केशानुबविच्छेदउदाहर १० शब्दविभागः। ११४ ७ शब्दसंतानोत्पत्तिप्रतिबन्धकनिरू- १५ मा पूर्वपक्षः। पणम् । ४ मोक्षे पूर्वपक्षनिरासः। ११५ ७ शब्दस्थाकाशगुणस्वम् । ४ मोक्षोपत्तिः। १२ ५ शब्दस्यानुमानात्यार्थक्यम् । योगजधर्मस्य नित्यत्वनिरासः । . शब्दस्यानुमानास्वाक्षेपः। १ स्पोपलब्धिहेतुनिरूपणम् । १४ शब्दन्यानुमानत्वे युक्तिः । १५ वर्णविकारत्वोपगमे ऽनुपपत्यन्त १०४ १३ शब्दानित्यत्वसाधनम् । १०६ १४ शब्दानित्यत्यताभिचारशहर। ११६ इवानां नित्यत्वे नित्यत्वे व १०७ ८ शब्दानित्यत्यहेताव्यभिचारनि- विकारत्याभावे युक्तिः । रासः। ५ वर्णानां विकारनिरासः । ११ शब्दार्थव्यवस्थायाः समयकारिता १ वर्णानां विकारत्वहेतु निरामः। स्वम् । ११६ १ वर्ण विकारत्वादेशत्वसंशयः। शब्दार्थसंबन्धसाधनम् । १८ वर्तमानकालसाधनम् । १२ ९८ शब्दार्थमंबन्धाक्षेपः। ११ वर्तमानकालसाधनोपसंहारः। ८ शरीरचैतन्यनिरासः। १३ वर्तमानकालाक्षेपः। १८३ है शरीरचैतन्यनिरासः । ३ वर्तमानकालानभ्युपगमे सर्वप्रमा- ।१८२ ७ शरीरचे:न्यपूर्वपक्षः। यलोणात्तिः। .१८४ १० शरीरचेतन्याभावे त्यसरम् । १२ वाक्छललक्षणम् । १६ शरीरलक्षणम् । ४६. १ बावलक्षणम् । १३ शरीराणां कनिमित्तकत्वम् । ३ विक्षेपलसणम्। १६० । शरीराणां कर्मनिमित्तकत्ये उप. १ वितगडायाः प्रयोजनविचारः । १ वितण्डालनाणम् । १८६ १३ शरीराणां प्रत्यात्मनियसत्य हेतुः । : १७ विधिलक्षणम् । १० शरीरोयतिषिचारः । ३ विप्रतिपत्तेः संशयाहेतुत्वम् । शास्वप्रवृत्तेस्व विध्यम् । विरुद्धलक्षणम् । १६ २ शेषवटनुमानलक्षणेदाहरणे। १६२ ९ वसिनानात्वाभावपूर्वपरः । રામ पदपक्षीनिरूपणम् १६० २० वत्तित्तिमतारभेदनिरासः । २१० संख्यकान्तनिरासः। २६१ १० वृत्तीनामन्तःकरणधर्मवनिरासः। २१२ ४ संख्यकान्तनिरामहेतावाक्षेपः । ६४ १. वेदप्रामाण्याक्षेप संशयपरोक्षा। घेवामाययाक्षेपरिहार। ७ संशयपरीक्षोपसंहारः। 15 १५ वेदमामाययावगमोपायः। ४ संघयलक्षणम् । ०० २१८ १३० CE २५ १८८ पत्तिः। ४ ५१ १८७ ट ५२ ६० ·२४७ २४ ६१ ५६ १ पूचीपजम् । '५ विषयाः। पै. विषयाः। .. संशयसमनिराकरणम् । २४१ ११ साधर्म्यवेधर्म्यसमलक्षणे । संशयसमलक्षणम् । 43 १३ साध्यसमलतगाम् । १६ संशयाक्षेपपरिहारः। १४ सामान्यच्छललक्षणम् । संशयादिनिरूपणोपयोगप्रदर्शनम् । १४ सिद्धान्तलक्षणम् । १२ संशयानुपपत्तिः। ५ सिद्धान्तविभागः। - सर्वतन्त्रसिद्धान्तलक्षणम् । १७६ 'स्मतिहेतुनिरूपयाम् । ११ सनित्यत्वनिरासः । ८ स्मत्यंयोगपटान्वन्तरनिरामः। १ सर्वमित्यत्वनिरासे हेतुः । १७२ १८ स्मत्ययोगपटा हेतुनिरुपणाम् । ३ सनित्यत्वनिरासे हेत्वन्तरम् । .९३४ १ स्मत्या स्मस्थैर्यक्यसाधनम् । ५ सर्वएथनिरासः। ११ हेतुलक्षणम् । १४ सनित्यनिरासः । १४ हेत्वन्तरलक्षणम् । साभावनिरासः । ६ हेत्वाभाविभागः। ४ सर्वाभावनिरासे युक्तिः । १६ हेत्वाभासानां निग्रहस्थानत्वा । १२ सयभिचारलतणम् । ५ हेयोपादेयभावनानिरूपणम् । १३ साधर्म्यवेधर्म्यसनिराकरणम् । २०३ १७० २०४ २०५ ४० २५ ५१ . २६४ ५९ २RE ·न्यायभाष्यस्य शुद्धिपत्रम् । शुखम्। विषय २ C कया यु ८ २ पा. । प.. पं. अशुद्धम् । शुद्ध। पं. प्रशुखम् । १२ निः श्रेयसा निःश्रेयसा १२८ ८वषय १ जन्मा. जन्मा. १३५ २६ मवः ७ च्चासत्या (च्चाम्येयेति १३८ ३ कय यु पाठान्तरम् । १३६ ३१ नि दर्शन ६९ १० लक्षणमिति (लक्षणायचमि- १४० २६ विप्रतिपते নিঠান १४५ २८ नु हि (दर्थज्ञानान वि- १४७ २७ द्रव्यस्य- दर्थज्ञानं विशि- १४ शिष्यतइति ष्यते १४६ १६ व्याहत १४९२१ प्राप्प १४ १६ शब्दार्थव्याध. शब्दानुव्याध. १५६ २६ एयरन १ साषपणी माषप १५८ ११ तृतीस्या २३ १३ वेदनायस्य घेतनीयस्य १६४ १६ साधेय २४ १७ घटादिषद्रागा घटादिवद् द्रागा १६४ २४ मनाय, ३८ १५ दिर्थः। टित्यर्थः १६७२७ धम्य २ विकल्पतइति यकल्पतइति १७० २८ शिषिक ३६ ३८ ममत्र सूत्रम १७६ १३ रसिमती १ तन्त्रासिद्धः सन्वसिद्धः १८२ २२ दित्येन १ हानावितण्डा हीनो वितगडा १८४ ४ शार ५७ १६ सिद्ध सिद्ध १८४ १६ चेतना ६१ १३ नाय नायम-पा. १६० १७ त्यात्तः ५ अनितो नितो था पा. १६१ ६ निमित्त स्य संप्रतिपत्ति १६२ ६ त्यती शब्द समाख्या १६४ ८ प्रवर्तते ६३ १० स्यसमाख्या १६६ १९ बहुस्यां प्रतिषिध्यते २२०३५ वाया ७०. ५ नमपि ख्यानमपि २०१ २३ नुक्रम्या ७२ १३ दृर्शनात् दर्शनात २०३ १७ यात सीता २०७ १० प्रतिज्ञाभावे ६१ १ रात दति २०६ १३ दीर्घ १९३१ प्रत्येक्षे प्रत्यक्ष २१२ २८ पङ्कि भ्यासे ने २१३ १७ त्यर्विन मेवे २१४ २ रितिप्रागु ११० १५ नाणुर्नित्य नाणुनित्य २२२ १६ दुःखनु ૨૫ ३ २२६ १३ संज्ञाप्रहा ११४ १६ इस प्रारभ्य ५३ इत्यादयः ५३ २३३ २६ वेचास्य पर्यन्तम् पर्यन्तम् । २३४२२ भादापि ११५ १७ साव सनि २३५ विषयायाभि १२९ २३६ १७ नास्पान्त निदर्शन विपतिपत्ते नुग्रह द्रव्यस्य ध्याहन प्राप्य मोरन तृतीयस्था साधये मनो वर्ध धर्म्य वैशेषिक रमिप्रमती दित्यनेन शरीर याच्चेतना त्पत्तिः निमित्तं त्पत्ती प्रवर्तन्ते ५१ पा. बास्यां ३ १५ प्रतियते ८६२६ साता बारां नुकम्पा सस्योत्पत्ति प्रतिज्ञा भावे कीर्घ- पद्धि त्यविठा २६ भ्यासेने ३ मवे रिति प्रागु दुःखानु संजा प्रहा वेचनस्य भेदोपि विषयाभि नोत्पानी . ३ ३ धास्यास चास्या ·शुद्धिपत्रम् । ए. पं. शुखम् । प्रशुधम्। अलपत्र। D , अधुरम् । स्वत २५४ १७ का २५६ ७.लाब्धः २६० ६, दनात ६४ १ विषययात् २६४ असते २६४१२ माद शुद्धम् । अस्स्वेत कार्य लब्धिः टानात विपर्ययात सतो मटि ८१ सः ३४ १०३ श्रा.. सू. ३३ ११७३९-४२ 16-४३ ११६४३-४८ ४४-४६

·No text on this page.

·॥ श्रीगणेशाय नमः ॥ श्रीसरस्वत्यै नमः। नमः श्रीगौतमाय। . । . न्यायभाष्यम् । प्रमाणतो ऽर्थप्रतिपत्तो प्रवृत्तिसामार्थवत्प्रमाणम् । प्रमाणमन्तरेण नार्थप्रतिपत्तिः नार्थप्रतिपत्तिमन्तरेण प्रवृत्तिसामर्थ्यम् । प्रमाणेन खल्वयं ज्ञाता ऽर्थमुपलभ्य तमर्थमभीप्सति जिहासति वा । तस्ये- प्साजिहासाप्रयुक्तस्य समीहा प्रवृत्तिरित्युच्यते । सामर्थ्य पुनरस्याः फलेना- भिसंबन्ध: समीहमानस्तमर्थमभीप्सन् जिहासन्वा तमर्थमाप्नोति जहाति घा । अर्थस्तु सुखं सुखहेतुश्च दुःखं दुःखहेतुश्च । सो ऽयं प्रमाणार्थो ऽपरिसं- ख्येयः प्राणभृद्भेदस्यापरिसंख्येयत्वात् । अर्थवति च प्रमाणे प्रमाता प्रमेयं प्रमि. तिरित्यर्थवन्ति भवन्ति । कस्मात् अन्यतमापाये ऽर्थस्यानुपपत्तेः । तत्र यस्ये. साजिहासाप्रयुक्तस्य प्रवृत्तिः स प्रमाता स येनार्थ प्रमिणोति तत्पमा योऽर्थः प्रमीयते तत्प्रमेयं यदर्थविज्ञानं सा प्रमिति: चतसृषु चैवंविधा. स्वर्थतत्त्वं परिसमाप्यते । किं पुनस्तत्त्वम् । * प्रमाण प्रत्यक्षादि अर्थवद.अाध्यभिचारि प्रवृत्तिमामात् । संवादिप्रवृत्तिजनकत्यात् । प्रवृत्तिजनकतायामवान्तरव्यापारः प्रमाणजन्या ऽर्थप्रतीतिः । तथा च संवादिप्रत्तिजनकत्वेन प्रामाययमनुमीपतति बोधयितुमिदं वाक्यम् । अतश्च विषयमात्रायभासकस्य ज्ञानस्य स्वग्राह- कत्वस्याप्यभावेन स्वर्मिकप्रमात्वग्राहकताया अमंभवेन जानान्तरस्य चासिद्धप्रमााभायस्य पूर्वज्ञानप्रामाण्ययाहकत्यायोगात् प्रामाण्यमुभयथाऽपि दुर्माित शास्त्रं कथं पदार्थतत्वज्ञानं जनदिति तदद्वारेण तस्य निःश्रेयसोपायता न संभवतीति शङ्का निराकता भवति । न्या. वा. ता. टी.। प्रमाणत इति सिल हेतुत्वकरणत्वयोरुभयोरीप एकस्य द्वयोर्बहूनां च प्रमाणानां संग्र हार्थः । न्या. वा.। •+ प्रमाणेऽर्थति विषयाध्यभिचारिगि सति प्रमातार्थवान प्राप्तविषयः प्रमेयं चार्थ- वज ज्ञायमानरूपविशिष्टं प्रातिश्चार्थवती तनिष्ठावषयताका भवतीत्यर्थः । प्रमाणाभासन विषय प्रदर्शने प्रदर्शितप्रकाराभावात् । अन्य थाख्यातिरूपनेयायिकसिद्धान्त प्रमाणाभासजनित- ज्ञानविषयताया धयत्तिप्रकारवृत्तित्वात् । . तत्त्वरिसमाप्तिश्च विनियोगयोग्यता उपेक्ष्यता वा । न्या. वा. मुखमाध- मत्वेन दुःखसाधनस्वेन वा पूर्व सहीसे वस्तुनि प्रमाणेनोपदर्शिते संधाविप्रपत्त्यवतप्रमाणभा. .

·न्यायभाष्ये सतश्च सद्भावो ऽसतश्चासद्भावः। सत्सदिति गृह्यमाणं यथा. भूतमविपरीतं तत्वं भवति । असच्चासदिति गृह्यमाणं यथाभूतमविपरीत तत्त्वं भवति । कथमुत्तरस्य प्रमाणेनोपलब्धिरिति । सत्युपलभ्यमाने तदनुपलब्धेः प्रदीपवत् । यथा दर्शकेन दीपेन दृश्ये गृह्यमाणे तदिव यन्न गृह्यते तन्नास्ति यद्यभविष्यदिदमिव व्यज्ञा- स्यत विज्ञानाभावान्नास्तीति (एवं प्रमाणेन सति गृह्यमाणे तदिव यन्न गृह्यते तन्नास्ति यद्यभविष्यदिदमिव व्यज्ञास्यत विज्ञानाभावान्नास्तीति) । तदेवं 'सतः प्रकाशकं प्रमाणमसदपि प्रकाशयतीति। सच्च खलु षोडशधा व्यूठमुपदे- क्ष्यते । तासां खल्वासां सद्विधानाम् । प्रमाणप्रमेयसंशयप्रयोजनदृष्टान्तसिद्धान्तावयवतर्क- निर्णयवादजल्पवितण्डाहेत्वाभासच्छलजातिनिग्रहस्थाना- नां तत्त्वज्ञानानिः श्रेयसाधिगमः ॥ १ ॥ निर्देशे यथावचनं विग्रहः । चार्थे द्वन्द्वसमासः|| | प्रमाणादीनां तत्त्व. मिति शेषिकी षष्ठी । तत्त्वस्य ज्ञानं निःश्रेयसस्याधिगम इति कर्मणि षष्ठ्यो। तएतावन्तो विद्यमानार्थाः एषामविपरीतज्ञानार्थमिहोपदेशः । सो ऽयमनव- यवेनषा तन्त्रार्थ उद्दिष्टो वेदितव्यः । आत्मादेः खल प्रमेयस्य तत्त्वज्ञानानिःश्रे. यसाधिगमः । तच्चैतदुत्तरसूत्रेणानूद्यतइति । हेयं तस्य निर्वर्तक** हानमात्य- धेन तेन तद्रूपवैशिष्ट्येन ग्राहिते तज्जातीये सुखसाधनत्वस्मरणनोपादानं दुःखसाधनत्वस्मरणेन परिहार उभयवलक्षण्यस्मरणेनापेक्षा चेति फलं परिसमाप्तिरिति यावत् । क्व चित्यतिबन्धेनो- पाठानाटाभावपि तत्त्वसमाप्तिा विघानीति योग्यताग्रहणम् । ता. टी.। अर्थतत्त्वमित्यत्राति ३ पु. 'नास्ति । • सद् भावरूपं यस्तु सदिति प्रतीयमानं भावरूपेण नायमानं यथाभूतं यद्रूपविशिष्ट वस्तुतस्ततोऽन्यरूपेणाजातं तत्त्वमित्युच्यतइत्यर्थः । एवमपि । + तद्वदनुपलब्धेरिति ३ पु. पाठः। () एञ्चिहूमध्यस्थपाठः २ । ४ पुस्तकयोनास्ति । + असतां प्रमाविषयत्वेऽपि तेषां भाषपरतन्त्रत्याच्चतुर्वानन्सीवाद्वा भावप्रपञ्चनेने- वाभावप्रपञ्चस्याप्युद्धिष्टप्रायत्साहा सद्भेदा नोच्यन्ते । व्यहः संक्षेपः । न्या. वा. । अत्र त एते सदा दूति समिति बार्तिके तात्पर्यटोकायां च दृश्यते । ॥ सर्वपदार्थप्रधानो द्वन्द्वः समास इति वार्तिकतात्पर्पटीकयोः ममतः पाठः । * अनधयन साकल्येन। हेयं दुःखं सस्य निर्वर्तकविद्यावृष्ण धर्माधाति । म्या. वा. ।

·पदार्थोट्रेशः । अ. १ प्रा. १सू. १ न्तिकं तस्योपायो ऽधिगन्तव्य इत्येतानि चत्वार्य्यर्थपदानि* सम्यम्बट्वा निःश्रेयसमधिगच्छति । तच संशयादीनां पृथवचनमनर्थकम् । संशयादयो यथासम्भवं प्रमाणेषु प्रमेयेषु चान्तर्भवन्तो न व्यतिरिच्यन्तइति । सत्यमेतत् । इमास्तु च- तम्रो विद्याः पृथक्प्रस्थानाः प्राणभृतामनुग्रहायोपदिश्यन्ते यासां चतुर्थीयमा- न्वीक्षिकी न्यायविद्या । तस्याः पृथक्प्रस्थानाः। संशयादयः पदार्था: तेषां पृथ- ग्वधनमन्तरेणाध्यात्मविद्यामाचमियं स्यात् यथोपनिषदः । तस्मात्संशयादि- भिः पदाथैः पृथक् प्रस्थाप्यते। तत्र नानुपलब्ध न निर्णीते ऽर्थे न्याय: प्रवर्तते किं तर्हि संशयिते ऽर्थे । यथोक्तं विमृश्य पक्षप्रतिपक्षाभ्यामीवधारणं निर्णय इति । विमर्शः संशयः पक्षप्रतिपक्षी न्यायप्रवृत्तिः प्रावधारणं निर्णयस्तत्त्व- ज्ञानमिति । स चायं किं स्विदिति वस्तुविमर्षमात्रमनवधारणं ज्ञानं संशयः प्रमेये ऽन्तर्भवन्नेवमर्थ पृथगुव्यते। अथ प्रयोजनम् । येन प्रयुक्तःपा प्रवर्तते तत्य- योजनम् । यमर्थमभीप्सन् जिहासन्वा कारभते तेनानेन सर्वे प्राणिन: स- वाणि कर्माणि सर्वाश्च विद्या व्यापाः तदाश्रयश्च** न्यायः प्रवर्तते । कः पुन- रयं न्यायः । प्रमाणेरर्थपरीक्षणं न्यायः । प्रत्यक्षागमाप्रितमनुमानं माऽन्वीक्षा प्रत्यक्षागमाभ्यामीक्षितस्यान्वीक्षणमन्योक्षा तया प्रवर्ततइत्यान्वीक्षिकी न्या- यविद्या न्यायशास्त्रम् । यत्युनरनुमानं प्रत्यक्षागमविरुद्ध न्यायाभासः स * अर्थपदानि शास्त्रतिपाट्या विषयाः । + पृथक् प्रस्थानाः प्रतिपाट्यविषयलक्षविशिष्टाः । अग्निहोत्रहवनादिप्रस्थाना जयी । इलशकटादिप्रस्थाना वार्ता । स्वाम्यमात्यभेदानुविधायिनी दण्डनीतिः संशयादिभेदानुविधायिनी आन्वीतिकी । न्या. याः । + अात्मेति ४ । २ पुस्तकयाः पाठः । ६ पञ्चरूपश्चतरूपो वा हेतुयायः । प्रतिज्ञायवयवसमहो या न्यायः । नीयते प्राप्यते विवक्षितार्थसिदिरनेति । सा• टीः । | न्या. सू. अ. १ श्रा• १ सू. ४१ । | यदिच्छानितकतिमानित्यर्थः । यत्यदार्थो धर्मार्थकाममोक्षा इति के चित् । सुखाप्तिदुःखहाने रति न्या. वाः । ** उपकारकत्वमाश्रयार्थः न्या • वा • उद्देश्यसमिति सदर्थः । # प्रत्यक्षादिप्रमाणमालाः प्रतिज्ञादयः पञ्चावयवाः प्रमाणानि तैरर्यस्य लिहस्य परीक्षणम् । ता. टो। it उपमाविरुद्धं च प्रत्यक्षागमविरूद्रोत्यवोक्तमिति - एथगुक्तम् । न्या. वा. । .

·८ न्यायभाष्ये । इति । तच वादजल्यो सप्रयोजनो वितण्डा त परीक्ष्यते । वितण्डया प्रवर्त- मानो वैतण्डिकः । स प्रयोजनमनुयुक्तो यदि प्रतिपद्यते सो ऽस्य पक्षः सेो ऽस्य सिद्धान्त इति वैतरिडकत्वं जहाति । अथ न प्रतिपद्यते नायं लोकिको न परीक्षक इत्यापद्यते । प्रथापि परपक्षप्रतिषेधज्ञापनं प्रयोजनं ब्रवीति एत. दपि तादृगेव । यो ज्ञापयति यो जानाति येन ज्ञाप्यते यच्चा प्रतिपद्यते यदि तदा वैतण्डिकत्वं जहाति अथ न प्रतिपद्यते परपक्षप्रतिषेधज्ञापनं प्रयो- जनमित्येतदस्य वाक्यमनर्थकं भवति । वाक्यसमूहश्च स्थापनाहीनो वित- गडा तस्य यद्यभिधेयं प्रतिपद्यते सो ऽस्य पतः स्थापनीयो भवति अथ न प्रतिपद्यरो प्रलापमाघमनर्थकं भवति वितण्डात्वं निवर्तत इति । अथ दृष्टान्तः प्रत्यक्षविषयोऽर्थः यत्र लौकिकपरीक्षकाणां दर्शनं न व्याहन्यते स च प्रमेयम् । तस्य पृथग्वचनं च तदाश्रयावनुमानागमो तस्मिन्त्सति स्यातामनुमानागमा- घसति च न स्याताम् । तदाश्रया च न्यायप्रवृत्तिः । दृष्टान्तविरोधेन च पर. पक्षप्रतिषेधो वचनीयो भवति दृष्टान्तसमाधिना च स्वपक्षः साधनीया भवति। नास्तिकश्च दृष्टान्तमभ्युपगच्छन्नास्तिकत्वं जहाति|| । अनभ्युपगच्छन् किंसाधनः परमुपाल**भेतेति । निरुक्तेन च दृष्टान्तेन शक्यमभिधातुं साध्य- +साधात्तद्धर्मभावी दृष्टान्त उदाहरणम् । तद्विपर्ययाद्विपरीत मति। अस्त्ययमित्यनुज्ञायमाना ऽर्थः सिद्धान्तः । स च प्रमेयं तस्य पृथवचनं प्रयोजनस्य सकलकर्मविट्याव्यापकत्वोतया वितण्डायां स्वपक्षस्थापनाभावेन प्रयोजना भावकोटिः परपक्षप्रतिषेधमात्रेणापि प्रयोजनवत्ताकोटिश्चापस्थापितति संशयात् क्रमप्राप्तान दृष्टान्तादीनुल्लङ्घ्य वितण्डापरीक्षावसर इति ता. टी.। + यच्च माध्यते ५। ४ । २ पा. । + एतच्च प्रतिपटाते ५ । ४ । २ पा । $ अनुमानमात्रेणागममात्रेण वा गम्यस्यापि दृष्टान्ततया मन्त्रायुर्वेदप्रामाण्यवडणुश्या- मतानित्यत्ववति च सूत्रकारणवोपाटानाद यथाश्रुतार्थकत्व लक्षणासततिरिति ध्याचष्ट यो त्यादि । क्व चित्केवललाकिकानां क्व चित्केवलपरीक्षकाणां'क्य चिल्लोकिकानां परीक्षकाणां त व्याख्ययम् । ता. टी । || तस्य क्षणभङ्गादित्येन पूर्वदृष्टध्यक्तीनां सद्वतधर्माणां च साधनकाले प्रदर्शनासंभवा. दिति भावः। [ अनुपगच्छन ४ । २ पा. । ** उपालभेत ४ । २ पाः । ++ साध्यसाधनसाधयादिति १ पुः पाठः। 1. न्या. . अ. १ प्रा. १. ३६ । ३७ IS अभ्युपगम इदमित्यम्भूतं वेति । तस्य व्यवस्था मतविशेषाङ्गीकारण इदं मायष्यदं योगेष्विति । सर्वतसिद्धान्तलाई न सिद्धान्तो ऽव्यवस्थानात् । तच्च न यो ऽयं सर्वैरभ्युपगम 'इयमेव व्यवस्था । न्या. वा. ।

·. अ. १ प्रा. १सू. १ पदार्थोद्वेशः । ५ सिद्धान्तभेदेषु वादजल्पवितण्डाः प्रवर्तन्ते नातो ऽन्यथेति । साधनीयार्थस्य यावति शब्दसमूहे सिद्धिः परिसमाप्यते तस्य पञ्चावयवाः प्रतिज्ञादयः समः हमपेक्ष्यांषयवा उच्यन्ते । तेषु प्रमरणसमवाय भागमः* प्रतिज्ञा हेतुरनुमानम् । उदाहरणं प्रत्यक्षमा । उपनय नमुपमान सर्वेषामेकार्थसमवाये सामर्थ्य प्रदर्शनंग निगमनमिति । सो ऽयं परमे।** न्याय इति । एतेन वादजल्प- वितण्डाः प्रवर्तन्ते नातो ऽन्यथेति । तदानया च तत्त्वव्यवस्था से चेते ऽवयवाः शब्दविशेषाः सन्तः प्रमेये ऽन्तर्भूता एवमर्थ पृथगुच्यन्तइति । सक्का न प्रमाणसंगृहीतो न प्रमाणान्तरं प्रमाणानामनुग्राहकास्तत्त्वज्ञानाय कल्पते । सस्योदाहरणं किमिदं जन्म|| कृतकेनवाषा हेतुना निर्वय॑ते आहो स्विकृतके- न*** । एवमविज्ञाते ऽर्थे कारणोपपत्त्या ऊहः प्रवर्तते यदि कृतकेन हेतुना निर्व- स्य॑ते हेतूच्छेदादुपपन्नो ऽयं जन्माच्छेदः अथाकृतकेन हेतुना ततो हेतूच्छेद- स्याशक्यत्वादनुपपन्नो जन्मोच्छेदः । प्रथाकस्मिकमतो ऽकस्मानिवत्यमान न पुनर्निवय॑तीति निवृत्तिकारणं नोपपद्यते तेन जन्मानुच्छेद इति । एतस्मिं. * तत्रागमः प्रतिति म युक्तम् आगमस्य तत्त्ववच्छेदकत्वात प्रतिज्ञा- र्थस्य च प्रतिपादयत्वात् । आगमाधिगतार्थस्य प्रतिपादयत्वादागमः प्रतिति न दोषः । य एवार्थ आगमेनाधिगतस्तमेव परस्मा प्राचष्टइत्यागमः प्रतिजेत्यु- यते । एवं लिङ्गदर्शनमात्रे हेतूपचारादे॒तुरनुमानसित । न्या. याः । + स्मृतिविषयस्य प्रत्यक्षतः पुनरूपदर्शनादुदाहरणं प्रत्यक्षं यस्मात्पानुभूत- मर्थ स्मरति स्मृतं च विषयमुदाहरणत्वेनादत्ते । तेन पूर्वानुभवसिद्धमनुविधीय- मानं प्रत्यक्षमिव प्रत्यर्माित । न्या वा। + उपनय ५ । ४ । २ पु. पाठः। $ 'कः पुनरुपमानार्यः । अविप्रतिपत्तिः । यथा प्रत्यक्षे न विप्रतिपयते एव- मुदाहरणेपीति । ग्न्या. वा। || दर्शनम् ५।४ १ एकवाक्यभाये रतरतरसप्रययितार्थापतित्वम् । न्या. याः । " परमत्वं विप्रतिपनपुरुषप्रतिपादकत्वम् । एकैकश: प्रमाणानि प्रपत्तानि न विप्रतिपन पुरुषं प्रतिपादन्ति वाक्यभाषापानि पुनर्वितिपत्रमतोऽयं पर म इति । न्या. वा। it विशेषनिश्चयः पञ्चावयववाक्याधीन इत्यर्थः । प्रमागायुक्तस्वायुक्तत्वसंभाधकः । S$ कम्प्यते १ पुः पाठः । निकार्यावशिष्टाभिरपूर्वाभिः शरीन्द्रियबुद्धिवेदनाभिरभिसंबन्धो जन्म । सा• टी.। * प्रथाकस्मिकमिति । । २ पुः पाठः। कर्तन ५।७।२।३ पाठः। । अधिकः पाठः।

·६ । न्यायभाष्ये। स्तर्कविषये कर्मनिमित्तं जन्मेति प्रमाणानि प्रवर्तमानानि तःणानुगृह्यन्ते तत्त्व. मानविषयस्य विभागातत्त्वज्ञानाय कल्पते तर्क इति । सोऽयमित्यम्भतस्पर्कः प्रमाणसहितो वादे साधनायोपालम्भाय चार्थस्य भवतीत्येवमर्थ पृथगुच्यते प्रमेयांन्तर्भूतो. ऽपीति । निर्णयस्तत्त्वज्ञानं प्रमाणानां फलं* तदवसानो वादः । तस्य पालनार्थ जल्पवितण्डे । तावतो तर्कनिर्णयो लोकयाचां वहत इति । सो ऽयं निर्णयः प्रमेयान्तर्भूत एवमर्थ पृथगुद्दिष्ट इति । वादः खलु नानाप्रध. क्तृकः प्रत्यधिकरणसाधनो ऽन्यतराधिकरणनिर्णयावसानो वाक्यसमहः - पृथगुद्दष्ट उपलक्षणार्थम् । उपलक्षितेन व्यवहारस्तत्वज्ञानाय भवतीति । तद्विशेषों जल्पवितण्डेतत्त्वाथ्यवसायसंरक्षणार्थमित्युक्तम् । निग्रहस्थानेभ्यः पृथगुद्दिष्टा हेत्वाभासा वादे चोदनीया भविष्यन्तीति|| जल्पवितण्डयोस्तु योििन्द्रयापातजन्म प्रत्यत्तज्ञानमपि तत्त्वज्ञामिति निर्णयः स्याद- स आह । प्रमाणानामिति । अनेन पञ्चावयववाक्यमुपलक्षति । तत्र सतकाणां प्रमाणानां समवायात् । परमार्थतस्तु तर्क र्वकस्तत्त्वनिश्चयो विनिर्णय इति प्रत्यक्षादीनामपि तर्कप्ताहायानां निर्णयफलमिति । ता. टी. । + अधिक्रियतइधिकरणं साध्यम् । तदधिकृत्य साधनप्रवृत्तेः । उभाभ्यां धादिप्रतिवादिभ्यां स्वस्वसाध्ये साधनं वक्तव्यम् । अन्यतरस्मिन् साध्ये निर्णयः । वांदे हि तावद् बते यावदन्यतस्मिन् निर्णयो न जातः तत्त्वबुभुत्स्वोर्वादिनोवादे ऽधिकारात् । जल्पे तु पुरुषक्तिपरीक्षालतणेऽप्रतिभादिनापि पराजयोपपत्तेनावश्यं सवनिर्णयः । तस्मादन्यतनिर्णयावसानत्वेन जल्पाद्वेदो वावस्येति । ता. टी. । + विशेषोऽङ्गाधिस्यमङ्गहानिश्च । छलजातिनियहस्थानप्रयोगादधिको जल्यः । स प्रतिपत्तस्थापनाहीनस्तु वितण्डा । विषयभेदाच्च भेदः । शिष्यादि. विषया वादः शिष्यमाविषये जपवितण्डे इति । न्या. वाः । $ समितिः ५। ४ । २ । नास्ति । पृथगुपदिष्टानार्माप संशयादीनां वादे ऽचोदनीयत्वाद् वादे चोदनीयानामपि न्यूना- दीनां पृथगनुपदेशाद् यथाश्रुतं भाष्यं दूर्वायत्वा विट्या प्रस्थानभेदज्ञापनार्थत्वात्पृथगुपदेश पति वार्तिकम् -निग्रहस्थानान्तर्गतत्वेनैव विरूपणे प्रस्थानभेदसंभवादिदमप्ययुक्तमित्युक्त्वा वयं तु हेत्वाभासानां न नियहम्थानत्वं तथा सति सर्वत्र हेत्वाभाससत्वात् सर्वस्यैव निग्रहीतत्वापत्तेः । तस्माद् हेत्वाभासप्रयोगो नियहस्थानं द्विभाजकसूत्रस्यहेत्वा- भासपदं च तत्पयोगपरं तत्र च प्रयोगस्य न लतणमपेक्षणीयपि तु हेत्वाभासा. नामित्यत उक्तं हेत्वाभासाश्च यथोक्ता इति न च हेत्वाभासस्यावच्छेदकप्रवेशादेव पृथनिरूपणापेक्षेति वाचम् । तथा सति प्रमाणतोपालम्भ इति वादावावच्छे. दकप्रमाणादेरपि पृथनिरूपणापत्तेरिति युक्तमुत्पश्याम इति विश्वनाथपञ्चाननाः । गी. सू. ३. ।

·तत्खलु १ प्र. १ प्रा. १ स. २ तत्त्वज्ञानफलक्रमः । (निग्रहस्थानानीति । छलजातिनिग्रहस्थानानां पृथगुपदेश उपलक्षणार्थ इति उफ्लक्षितानां स्ववाक्यपरिवर्जनं कुलजाति) निग्रहस्थानानां परवाक्ये पर्य- नुयोगः । जातेश्च परेण प्रयुज्यमानायाः सुलभः समाधिः स्वयं च सुकरः प्रयोग* इति । सेयमान्वीक्षिकी प्रमाणादिभिः पदार्थविभज्यमाना । प्रदीपः सर्वविद्यानामुपायः सर्वकर्मणाम् । आश्रयः सर्वधर्माणां विद्योद्देशे प्रकीर्तिता ॥ सदिदं तत्वज्ञानं निःश्रेयसाधिगमार्थ यथाविध वेदितव्यम् । इह स्वध्यात्मविद्यायामात्मादितत्त्वज्ञानं निःश्रेयसाधिगमो पिवर्गप्राप्तिः । निःश्रेयसं किं तत्त्वज्ञानानन्तरमेव भवति । नेत्युच्यते । किं तर्हि तत्वज्ञानात् । दुःखजन्मप्रवृत्तिदोषमिथ्याज्ञानानामुत्तरोत्तरापाये तदनन्तरा|भावादपवर्गः ॥ २ ॥ तपात्माद्यपवर्गपर्यन्तं प्रमेये मिथ्याजानमनेकप्रकारक** वर्तते । आत्मनि ताव नास्तीति। अनात्मन्यात्मेति दुःखे सुखमिति अनित्ये नित्यमिति अाणे घाणमिति सभये निर्भयमिति जुगुपसिते ऽभिमतमिति हातव्ये ऽप्रतिहातव्यमिति प्रवृत्तो नास्ति कर्म नास्ति कर्मफलमिति दोषेषु नायं दोषनिमित्तः संसार इति प्रेत्यभावे नास्ति जन्तुजीवा वा सत्व () एतचिहूमध्यस्थः पाठः ४ । २ पुस्तकयोनास्ति । * परेण जाती प्रयुक्तायां प्राश्निकान ब्रवीति जातिरनेन प्रयुक्तति त एवं पर्यनुयुज्जीरन कथं ज्ञाति: कतमा जातिरतो जात्यभिज्ञः शक्नोति वक्तमेवं जातिरिय च जातिरिति । एवं च सुकरः प्रयोगः स्ववाक्ये परिवर्जन चेत्युभयमविरुद्धम् । न्या. या । + परीक्षितेति जयन्तत्तिधृतः पाठः । है याविधम् २।३ पाठः। अपरीक्ष्य तत्वनिर्णयायोगावचानितप्रयोजनसम्बन्धानां लक्षणपरीतयो- रवकाशः न च प्रयोजनसम्बन्धनिर्णयः परीक्षां वि:ति तत्परीक्षार्थ द्वितीयं सत्रम् । ता. टी। ॥ अपायादिति ५ । ३ पाठः। न अपवान्ते । ५। पाठः । ** प्रवर्तते ५ पाठः । ++ प्रात्मनि नास्तीति ४ । ३ पाठः। + सदसतोः प्रमाण गम्यत्वं सारूप्यं क्रियागुणयपदेशस्तहितता च विशेषः । अतश्च विशेषाग्रहात्साम्प्यग्रहाच्च विपर्ययः । प्रात्मानात्मनाः अहवारविषयत्वं साहमि. छायांधारानाधारता च विशेषः । न्या. वा. ।

·न्यायभाये। . आत्मा वा य: प्रेयात्त्य च भवेदिति, अनिमित्तं जन्मानिमितो जन्यो- परम इत्यादिमान प्रेत्यभावो ऽनन्तश्चेति नेमित्तिकः सन्नकर्मनिमित्तः प्रेत्य- भाष ..इति देहेन्द्रियबुद्धिवेदनासन्तानोच्छेदप्रतिसन्धानाभ्यां निरात्मकः प्रे- त्यभाव इति, अपवर्गे भीष्मः * खल्वयं सर्वकार्योपरमः सर्वविप्रयोगे ऽप- वगै बहुभिद्रकं लुप्यतइति कथं बुद्धिमान्त्सर्वसुखाच्छेदमचेतन्यममुम- पवर्ग रोचयेदिति । एतस्मान्मिथ्याज्ञानादनुकूलेषु रागः प्रतिकूलेषु द्वेषः । रागद्वेषाधिकाराच्चासत्येामायालोभादयो दोषा भवन्ति । दोषैः प्रयुक्तः शरी- रेणं प्रवर्तमानो हिंसास्तेयप्रतिषिद्धमेथुनान्याचरति । वाचा ऽनृतपरुषसूच- नासम्बद्धानि । मनसा परद्रोहं परट्रव्याभीप्सां नास्तिक्यं चेति । सेयं पापात्मिका प्रवृत्तिरधर्माय । अथ शुभा शरीरेण दानं परिचाणं परिचरणं च । वाचा सत्यं हितं प्रियं स्वाध्यायं चेति । मनसा दयामस्पृहां श्रद्धाञ्चेति । सेयं धमाघ । अत्र प्रवृत्तिसाधनो धर्माधर्मो प्रवृत्तिशब्देनोक्तो । यथा ऽन्नसाधनाः प्राणाः अन्नं वे प्राणिनः प्राणा इति । सेयं प्रवृत्तिः कुत्सितस्या- भिपूजितस्य च जन्मनः कारणम् । जन्म पुनः शरीरेन्द्रियबुद्धीनां निकायवि- शिष्टः प्रादुर्भावः तस्मिन्त्सति दुःखं तत्पुनः प्रतिकूलवेदनीयं बाधना पीडा ताप इति । तइमे मिथ्याज्ञानादयो दुःखान्ता धम्मो अविच्छेदेनेव प्रवर्त- मानाः संसार|| इति । यदा तु तत्त्वज्ञानान्मिथ्याज्ञानमति तदा मिथ्याज्ञा- नापाये दोषा अपयन्ति दोषापाये प्रवृत्तिरपतिमा प्रवृत्त्यपाये जन्मापैति जन्मा- पाये दुःखमपैति दुःखापाये च आत्यन्तिको ऽपवगै! निःश्रेयसमिति । तत्त्व- ज्ञानं तु खलु मिथ्याज्ञानविपर्ययेण व्याख्यातम् । आत्मनि तावदस्तीति अनात्मन्यनात्मेति एवं दुःखे नित्ये चाणे सभये जुगुपसिते हातव्ये च यथा- विषयं केदितव्यम् । प्रवृतो अस्ति कम्मास्ति कर्मफलमिति । दोषेषु दोष- बहु च भमिति ५। ४ । २ पाठः। 1 अमिति २।३ नास्ति । सत्रकारोक्तक्रमाद्विपरीतक्रमाभिधानं भाष्यकृतो दुःखादीनां मिथ्याज्ञान- चकत्वेन मिथ्याज्ञानस्य दुःखादिपूर्वकत्वेनानादित्वं दर्शयितुम् । ता. टी । ॥ दुःखादीनां कार्यकारणभावः संसार: स चानादिः । न्या. वा. । पा धर्माधी जन्मसाधनत्वात् प्रवृत्तिपदेन ग्राहो न क्रिया तस्याः क्षणिकत्वात्। * स खल्वर्यार्मात ५ । ३ पाठः। + न्या. वा.।

·६ अ. १ श्रा. १ स. २ प्रमाणविभागः । निमित्तो ऽयं संसार इति प्रेत्यभावे खल्वस्ति जन्तुोवः सत्त्वः आत्मा वा य: प्रेत्य भवेदिति, निमित्तवज्जन्म निमित्तवान् जन्मोपरम इत्यनादिः प्रेत्य. भावो ऽएवान्स इति नैमित्तिक: सन्प्रेत्यभावः प्रवृत्तिनिमित्त इति, सात्मकः सन् देहेन्द्रियबुद्धिवेदनासन्तानोच्छेदप्रतिसन्धानाभ्यां प्रवर्ततइति, अपवर्ग शान्तः खल्वयं सर्वविप्रयोगः सर्वोपरमो ऽपवर्ग: बहु व कृच्छं घोरं पापर्क लुप्यतइति कथं बुद्धिमान्सर्वदुःखाच्छेदं सर्वदुःखासंवि*दमपवर्ग न रोचये- दिति । तद्यथा मधुविषसंपृक्तानमनादेयमिति एवं सुखं दुःखानुष तामना- देयमिति । विविधा चास्य शास्त्रस्य प्रवृत्तिरुदेशो लक्षणं परीक्षा चेति । तत्र नाम. धेयेन पदार्थमावस्याभिधानमुद्देशः तोद्दिष्टस्य तत्वव्यवच्छेदको धर्म लक्षणम् । लक्षितस्य यथालक्षणमुपपद्यते न वेति प्रमाणेरवधारणं परीक्षा । तोद्दिष्टस्य प्रविभक्तस्य लक्षणमुच्यते यथा प्रमाणानां प्रमेयस्य च । उद्दिष्टस्य लक्षितस्य च विभागवचनं यथा छलस्य ववनविघातो ऽर्थोपपत्या छल्ला तत्रिविधमिति । अथोद्दिष्टस्य विभागवचनम् ॥ • संविदपवर्गम् ४ पाठः ।, + दुःखामिति १ पाठः। : अनुषङ्गो ऽविनाभावः यत्रैकं तत्रेतदिति । समाननिमित्तता वा ऽनुषङ्गः । यान्येव सुखसाधनानि तान्येव दुःखसाधनानीति । समानाधारता वा ऽनुषङ्गः यत्र सुखं तत्र दुःमिति । समानोपलभ्यता या ऽनुषङ्गः येन सुखमुपलभ्यते तेन दुःख. मपीति । न्या. वा। शर्थविकल्पोपपत्त्या ५ । ४ । २ । ३ पाठः। || न्या. सू. प्र. १ प्रा. २ मू ५१ ! विभागस्याप्युलेशस्वान्तर्भावात्रिविधा चास्य शास्त्रास्य प्रतिरित्यनेन न विरोधः । विभागे पि पदार्थमात्राभिधाननादेशलक्षणसत्त्वात् । विभागकरणां च प्रमाणान्तरसत्त्वशङ्कानि- वृत्तये । लक्षणेनेतरव्यावृत्तधर्मबोधने ऽपि प्रमाणान्तराभावबोधनस्याशक्यत्वात् । न्या. वा. । स्यादेतत् । विभागपरमेतत्स!मति वयात । न च विभागो न्यनाधिकसंख्याव्यव. च्छेदार्थ एकं किं चिदुपसंग्राहकमन्तरेण । न च प्रमाणत्वादन्यत्तदुपसंग्राहकं न चेदमलतितमुपसंग्रहाति । न चैतत्सत्रमस्य लक्षणपरं विभागपरत्वादिति शङ्कानि- राकरणपरं भाष्यमयोदिष्टस्यति । तस्यार्थः । यद्यपि विभागपरमेतत्सत्रं तथापि प्रमाणपदसमभिव्याहृतं सत्सामर्थ्यात्प्रमाणत्वमपि लतयतीति । तथा हि प्रमी- यते ऽनेनेत्यस्य वाक्यस्यार्थ प्रमाणपदप्रयोगः । प्रमा च स्मृतेरन्या ऽर्थाभिचारी स्वतन्त्रः परिच्छेदः । तस्माद्विभागपरादपि सत्रात प्रतीयमानं प्रमाणसामान्यला. णमपेक्षितं गृहीतमिति प्रमाणत्वोपरहीतानां प्रत्यक्षादीनां युक्तो विभागः । ता. टीः । २ ·१० । न्यायभाष्ये प्रत्यक्षानुमानोपमानशब्दाः प्रमाणानि ॥ ३ ॥ अक्षस्याहस्य प्रतिविषय* वृत्तिः प्रत्या वृत्तिस्तु सन्निकर्षों ज्ञानं वा । यदा सन्निकर्षस्तदा क्षानं प्रमिति: यदा ज्ञानं तदा हानोपादानापेक्षाबुद्धयः। फलम् । अनुमान मितेन लिङ्गेनार्थस्य पश्चान्मानमनुमानम् । उपमानं|| सामीप्यज्ञानं यथा गोरेवं गवय इति । सामीप्यं तु सामान्ययोगः । शब्दः शबद्यते ऽनेनार्थ इत्यभिधीयते ज्ञायतोउपलब्धिसाधनानि प्रमाणानीति समा- ख्यानिर्वचनसामावोद्धव्यम् । प्रमीयते ऽनेनेति करणाथाभिधानो हि प्रमा- 'णशब्दस्तद्विशेषसमाख्याया अपि तथैव व्याख्यानम् । किं पुनः प्रमाणानि प्रमे यमभिसंप्लवन्ते अथ पाप्रमेयं व्यवतिष्ठन्त**इति । उभयथा दर्शनम् । अस्त्यात्म- त्याप्तोपदेशात्प्रतीयते । तवानुमानमिच्छाद्वेषप्रयत्नसुखदुःखज्ञानान्यात्मनो लि- गामिति । प्रत्यक्षं युजानस्य योगसमाधिजमात्ममनसोः संयोगविशेषादात्मा प्रत्यक्ष इति । अग्निरामोपदेशात्प्रतीयते ऽचाग्निरिति प्रत्यासीदता धमदर्श- • प्रतिगतमा प्रत्यक्षमिति प्रादिसमासः । भाष्यं तु फलितार्थकथनपरम् । अन्यथा ऽव्ययीभावसमासाश्रयणे ऽतस्योत षष्ठीश्रवणानुपपत्तेः । न्या. वा. । इदं च त्युत्पत्तिनिमित्तमात्रम् । प्रतिनिमित्तत्त्वे हीन्द्रियगतेषु गुणसामान्यादिषु याम- चारः । अर्थसाक्षात्कारिजानजनकत्वं तु प्रतिनिमित्तम् । ता. टी. । त्तिापारः । + संनिकर्षस्य व्यापारत्ये प्रमितिः फलं ज्ञानस्य व्यापारत्वे हानादिबुद्धयः फलमिति विवेकः । उपादामधुरित्यस्योपादानविर्षायणी बुद्धिरिति नार्थः । उपादेयमिदं सलिल- मिति बुद्धिरनागतोपादानविशिष्टं सलिलमालम्बमाना न सातात्कारवती सलि- लमात्रसाक्षात्कारस्तु स्यात् न च तन्मात्रमस्य फलमपि तूपादेयता सा च परोता ऽनागतत्वात्तस्मादुपादीयते ऽनेनेत्युपादानमुपादानं चास। बुद्धिश्चेत्युपादानबुद्धिः प्रादापालोचिते तोये तज्जातीये दृष्टचरपिपासोपशमनहेतुभावस्य मतिबीजसंस्कारोबोधेन माणे तज्जातीयमिमिति लिङ्गपरामर्श एव साक्षात्कारफलम् । तस्योपादानकारणत्वात् । लिङ्गे घिनश्यदवस्यव्याप्तिस्मरणसहकारिदृश्यमानसा सलिलस्य पिपासोपशमनहे. सुतया अनुमानमुखेनोपादानबुद्धिरित्युच्यते । एवं हानबुझ्यादिकांप बोध्यम् । ता. टी.। + लिगिन इति ५ । ४ । २।३ पाठः । अत्र यत इत्यध्याहारः । तेनानुमितिकारणीभूतलिङ्गपरामाभिधानात्तस्य प्रमाणतो- पपद्यते । अनुमित्यभिधाने तु प्रमाणता नोपपट्येत । हानादिबुद्धिकारणस्वादनुमितेरेव प्रमाण- सेति यथाश्रुतमेव वा भाष्यं व्याख्येयम् । न्या- वा। || उपमानम् उग्रमानम् ४ । २।३ पाठः । प्रतिप्रमेयमिति ५०।४।२।३ पाठः। एककस्मिन प्रमेये बहूनां प्रमाणानां व्यापार एकैकस्यैव वेत्यर्थः । श्रा• १सू. १०॥ या सू.

·११ . अ. १ प्रा. १ स. ४ प्रमाण विभागः । नेनानुमीयते प्रत्यासनेन च प्रत्यक्षत उपलभ्यते । व्यवस्था पुनरग्निहो जुहुयात्स्वर्गकाम इति । लोकिकस्य स्वर्ग.*न लिङ्गदर्शनं न प्रत्यक्षम् । स्त- नयिबुशब्दे अयमाणे शब्दहेतोरनुमानम् । तत्र न प्रत्यक्षं नागमः । पाणी प्रत्यक्षत उपलभ्यमाने नानुमानं नागम इति । सा चेयं प्रमिति: प्रत्यक्षपरा। जिज्ञासितमर्थमाप्नोपदेशात्प्रतिपद्यमानो लिङ्गदर्शनेनापि बुभुत्सते। लिङ्गद- र्शनानुमितं च प्रत्यक्षता दिदृक्षतेप्रत्यक्षत उपलब्धे ऽर्थे जिज्ञासा निवर्तते । पूर्वोक्तमुदाहरणम् । अग्निरितिाप्रमातुः प्रमातव्ये ऽर्थे प्रमाणानां सम्भवो ऽभिसंप्रवः असम्भवा व्यवस्थेति । इति विसूचीभाष्यम् । अथ विभक्तानां लक्षयमिति । इन्द्रियार्थसन्निकर्षात्पन्नं ज्ञानमव्यपदेश्यमव्यभिचारि व्यवसायात्मकं प्रत्यक्षम् ॥ ४ ॥ इन्द्रियस्यार्थन सन्निक(दुत्पद्यते यज् ज्ञानं तित् प्रत्यक्षम् । न तहीं- दानीमिदं भवति आत्मा मनसा संयुज्यते मन इन्द्रियेण इन्द्रियमर्थनेति । नेदं कारणावधारणमेतावत्प्रत्यक्षे कारणमिति किं तु विशिष्टकारणवचनं- * न लिङ्गदर्शनप्रत्यक्षमिति ४ । ३ पाठः । । सकरो ऽभिसंसवः असङ्करी व्यवस्थेति ५ । ४ । २ । ३ पाठः । # अत्र च यत इत्यध्याहृत्य यत्तदानित्याभिसम्बन्धासत्प्रत्यमिति प्रमाण- घाचि प्रत्यक्षपदं योजनीयम् । वा. ता. टी.। सूत्रार्थः समानासमानजातीविशेषक- त्वम् । न्या. वा. समानजातीयमनुमानादि असमानजातीयं प्रत्यक्षाभासप्रमेयादि तेभ्यो विशेषकत्वं विशेषस्तदस्य सूत्रस्य प्रयोजनम् । यः खलु कुतश्चिद् व्यामोहा. समानासमानजातीयव्यावृत्तं तद्रूपं न शक्नोति ग्रहीतुं सो ऽनेन लक्षणेन बोध्यते एवंलक्षण प्रत्यक्षमिति । तस्मात् सामान्यतः सिद्धविविक्तप्रत्यक्षमात्रानुवादेन लक्षणविधानपरमिदं सूत्रम् । इतस्त्ववगतलक्षणस्तेनैव विविच्य प्रत्यक्षतत्त्वं यहा- तीति समानासमानजातीयध्यवच्छेदः सूत्रार्थ उक्त रति । सा. टी. । सन्निकर्षः पुनः घोठा भिटाले संयोगः संयुक्तसमवायः संयुक्तसमवेतसमवायः समवायः समवेतसमवायः विशेषण- विशेष्यभावश्चेति । द्रव्यप्रत्यक्ष संयोगः । द्रष्यगतम्पादिप्रत्यक्षेः संयुक्तसमवायः । रूपाठिगतसा- मान्यप्रत्यक्ष संयुक्तसमवेतसमवायः । शब्दप्रत्यक्ष समवायः । सरसामान्यप्रत्यक्ष समवेतसमः वायः समवायाभावयोर्विशेषणविशेष्यभावः।

·१२ न्यायभाष्ये। मिति । यत्प्रत्यक्षज्ञानस्य विशिष्टकारणं तदुच्यते यत्तु समानमनुमानादिज्ञा- नस्य न तनिवर्ततइति । मनसस्तहीन्द्रियेण संयोगो वक्तव्यः । मिद्यमानस्य प्रत्यतज्ञानस्य नायं भिद्यतइति समानत्वानोत इति । यावदर्थ वे नामधेय- शब्दास्तेरर्थसम्प्रत्यय: अर्थसम्प्रत्ययाच्च व्यवहारः । तदमिन्द्रियार्थसन्निका- - * कारणावधारणं कारणान्तरल्यवच्छेदः। विशिष्टकारणमसाधारणकारणम् । प्रात्ममन:- संयोगस्य ज्ञानमात्रं प्रति कारणत्वाल्लक्षणे ऽप्रवेश इति भावः । इन्द्रियमनःसंयोगस्य चेन्द्रियार्थ- विकर्षकथनेनेवोक्तत्वाम्मानसे सुखादिसाक्षात्कार इन्द्रियार्थसनिकर्षसत्त्वे पोन्द्रियमनःमत्रिका- भाधेमाख्यापकत्वाद्वा ऽनुक्तिः । अतएव विषयप्रकाशसंयोगस्य विषयगतानां रूपमहत्त्वानेकद्रध्य- स्वानामनुक्तिः । तेषामध्यापकत्वात् । संस्कारस्य चासाधारणत्वाभावात् । + समानत्वं चात्ममनःसंयोगेन । रूपज्ञानं रसज्ञानमिति विषयेणाभिलापवन्मनसा भिला. पाभावात् । अतीन्द्रियत्तित्वाहा विषयात्तित्वाहा मनात्तित्वाद्वा न्या. वाः । ननु न्द्रिया- र्थसन्निकर्षः प्रत्यक्ष न कारण चतुःोत्रयोरप्राप्यकारित्वात् । तयोरप्राप्यकारित्वं च सान्तरमहणात् पृथुतरग्रहणाच्च । न हि गोलकन विषयसयोगः सम्भति । वनादीनां पृथुतराणामप्युपलम्भान च तावत्यरिमाणाकेनाल्पपरिमाणकस्य चक्षुषः संयोगः सम्भवति इति चेत्र सान्तरग्रहणाटित्यस्य हेतोः साध्यातिरेकात् । संयोगमात्रेण पथुतरस्यापि ग्रहणोपपत्ती चक्षुषो गृह्यमाणसमानपरि- माणकस्यस्य प्रत्यक्षे ऽनपेक्षणीयम्वात् । चक्षुः प्राप्यकारि इन्द्रियत्वाद् घाणादिदित्यनुमानात्या- प्यकारियसिद्धिः । घ्राणाटायपि विप्रतिपत्ती तु इन्द्रियं प्राप्यकारि करणत्वाद्वास्यादिदिति सा- धनीयम् । करणमात्रे ऽप्राप्यकारित्वं वस्तु तथा सति सर्वत्र कार्यात्पत्तिप्रसज्जनेन बाधनीयः । अत्र वार्तिके तात्पर्यटीकायां च विस्तरः । सूत्रे इन्द्रियार्थसत्रिकर्षात सुखदुःखे अपि भव- तस्तव्युदासार्थमाह ज्ञानमिति न्या. वाः । + दह द्वयी प्रत्यतजातिरविकल्पिका सविकल्पिका चेति । तत्रोभयो दुन्द्रि- यार्थसत्रिकर्षात्पनं ज्ञानमयभिचारीति लक्षणेन संग्रहीतापि न स्वशब्देनोपात्ता तत्र विप्रतिपत्तेस्तत्राधिकल्पिकायाः पदमध्यपदेश्यमिति सविकल्पिकायाश्च व्यव- सायात्ममिति । तत्र व्यपदेशे विशेषणमुपलक्षणं वा नामजात्यादि तत्कर्म ध्यपदेश्यं विशेष्यामिति यावत् । सर्व हि सविकल्पकं विशेषणविशेष्यभान वस्तुयु प्रवर्तते । अविद्यमानं व्यपदेश्यं यस्मिस्तदव्यपदेश्यम् । जात्यादिस्वरूपावगाहि न त नात्यादीनां मिथो विशेषणविशेष्यभावावगाहीति यावत् । तत्र नामरहितम- विकल्पकं नास्तीति ये विप्रतिपयन्ते तन्मतमपाचिकीर्षुरूपन्यात यावदर्थं वै इत्यादि ।ता. टी. अर्था हि सर्वदा सर्वथा सर्वत्र नामधेयेनान्विता नास्ति सो ऽर्थी यः कदा चित्रामधेयेन वियुज्यते तदनेन नामधेयतादात्म्यमानाम् । अत्र हेतुमाह तैरर्थप्रत्यय इति । अर्था हि प्रतीयमाना नामधेयरुपतास्तत्सामानाधिकरण्येना- वगम्यन्ते गौरित्यर्थी ऽश्व इत्यर्थ इति । न चोपायतया सामानाधिकरण्यं घटते न हि चक्षुरादिसामानाधिकरण्यं रूपानुभति नापि ज्ञायमान उपाय उपेयसा- मानाधिकरण्यमनुभति न हि भवति धूमो ऽयं वन्हिरिति । अपि चाशब्दोपा- ये ऽनुमेयादौ न शब्दसम्भदेनाधिगमो भवेदस्ति तु तस्मात्तैः शश्वैः सह समाना- - ·प्र.१ प्रा. १ ४ प्रत्यक्षलक्षणम् । दुत्पन्नमर्थज्ञानं रूपमिति वा रस इत्येवं वा भवति रूपरसशब्दाश्च विषय- नामधेयम् । तेन व्यपदिश्यते ज्ञानं रूपमिति जानीते रस इति जानीते ना- मधेयशब्देन व्यपदिश्यमानं सच शाब्दं प्रसज्यते अत आह । अव्यपदेश्य- मिति । यदिदमनुपयुक्ते शब्दार्थसम्बन्थे ऽर्थज्ञानं तन्नामधेयशब्देन व्यपदि. श्रयमा- धिकरणस्यार्थस्य प्रत्ययो ऽतो नामधेयात्मारो ऽर्थाः । किञ्च गवादिषु वृतादिषु च शब्दापकर्ष अर्थप्रत्ययापकर्षात्तदुत्कर्ष स्वर्थप्रत्ययोत्कर्षात्प्रत्ययस्य च प्रत्येतव्या. त्कर्षाधीनोत्कर्षत्वावामधेयोत्कर्षणार्थोत्कर्षा ऽर्थस्य तादात्म्यं कथयत । तदिदं. समः प्रयोजनं सम्प्रत्यय इति । अर्थसम्प्रत्ययाच्च व्यवहारः । ततश्चाविसंवादात्म- माणं सत्रामधेयतादात्म्यं साधयत्यानामित्यर्थः । तथा चार्थानां नामधेयात्मक त्वात्तद्गोचरमालोचनपि नामगोचरमित्यर्थवनामधेयेन व्यपदिश्यमानं शादं प्रसज्यत इति । न शब्दप्रमाणकतया शाब्दमपि त शब्द जातं शाब्दं शब्दश्चास्य विषयत्वेन जनको ऽर्थतादात्म्यात् । तथा च नाविकल्यं शब्दहितमस्तीति तात्य- यार्थः । तदस्य निराकरणमव्यपदेश्यामिति । यदिदमनुपयुक्त शब्दार्थसम्बन्धे ऽर्थ- जानं तत्रामधेयेन न व्यपदिश्यते । अयमभिसन्तिः । सामानाधिकरण्येन शब्दा- त्मकत्वं रूपादीनामभिधीयमानं शब्दब्रह्मात्मकत्वं वाच्येत श्रयमाणारित्या- दिपदभेदात्मकत्वं वा । न तावदादयः कल्पः । न खल्वस्मदादिसमस्तंदर्शनप- थातिवृत्तेन शब्दब्रह्मणा रूपादीनामस्ति सामाधिकरण्यप्रतीतिलाकिकानां णशब्दसामानाधिकरण्येन तु तादात्म्यप्रसाधने ऽनुपयुक्तशब्दसम्बन्धस्य बालम. कादेः रूपादिज्ञानेषु नास्ति श्रयमाणशब्दगन्धो ऽपि प्रागेव तु तत्सामानाधिकर- ण्यम् । न तु तेषामपि प्राम्भवीयशब्दभावनाऽनुगमेन तत्सामानाधिकरण्यमिति सांप्रतम् ! न खलु रूपानात्मनः शब्दस्य रूपादिवशोनावैशयं सम्भवति । युगपद्वै शव्यावैशारूपविरुदुधर्मयोगेन भेदप्रसङ्गात वैशदो तु व्युत्पत्रवदव्युत्प- वो ऽपि शब्दैर्व्यवहरेत् । न तु सम्बन्धयहणमपेतेत । न च तादात्म्यादन्याच- कत्वं शब्दानां यत्र सम्बन्धयाहापेता भवेत् । न च तादात्म्ये ऽपि कल्पितभेदानां वाच्यवाचकभावः तथा सति न सामानाधिकरण्यं स्यात् । न झस्ति सम्भवो भेदकल्पना च सामानाधिकरण्यप्रथा चेति । तस्मादव्युत्पत्रानामस्ति शब्दरहितं रूपादिषु निर्विकल्पकं प्रत्यक्षमिति । न केवलमव्युत्पवानां व्युत्पवानामप्यस्ती- त्याह । गृहीते ऽपि च शब्दार्थसम्बन्धे इति । अस्यार्थस्य साखादिमद्रपस्यायं गकारामोकारो नामधेयमिति सम्बन्धयहणस्वरूपम् । न त्वयं पिण्डो डित्थ शब्द इति प्रत्ययः । तस्माद्विवयोरेव शब्दार्थयोः सम्बन्धयहासन्मूलत्वाच्च शब्दार्थव्य- वहारस्य न शब्दपुरःसरमपि ज्ञानं सामानाधिकरण्यमात्मनो ऽर्थस्यावगमयति ।

·२४ न्यायभाष्ये । श्यते । गृहीते ऽपि च शब्दार्थसंबन्धे ऽस्यार्थस्यायं शब्दो नामधेयमिति । यदा तु सेो ऽर्थो गृह्यते तदा तत्पूर्वस्मादर्थज्ञानं विशिष्यते तदर्थविज्ञानं तादृगेव भवति * । न चा ऽप्रतीयमानेन व्यवहारः तस्या शेयस्यार्थस्य संज्ञाशब्टेनेतिकरणयुक्तेन निर्दृिश्यते रूपमिति ज्ञानं रस इति ज्ञानमिति । तदेवमर्थज्ञानकाले स न समाख्याशब्दो व्याप्रियते व्यवहारकाले त व्याप्रि- यते । तस्मादशाब्दमर्थज्ञानमिन्द्रियार्थसन्निकर्षात्पन्नमिति । ग्रीष्मे मरीचयो भीमेनाष्मणा संसृष्टा: स्पन्दमाना दूरस्थस्य चक्षुषा सन्निकृष्यन्ते तन्द्रिया. .र्थसनिक दुदकमिति ज्ञानमुत्पद्यते। तच्च प्रत्यक्षं प्रसज्यतइत्यत आह । अव्यभिचारीति, यदतस्मिंस्तदिति तयभिचारि यत्तुतस्मिंस्तदिति तदव्यभि- * यत्तु शब्दानुपापि ज्ञाने शब्दः पूर्व सम्भवति तद्गृहीतसङ्केतस्य प्रथमिन्द्रि. यार्थविकर्षादालोचनेन शब्दसंसर्गरहितेनालोचिते ऽर्थमात्रे तस्यार्थस्य शब्दभे- देन सम्बन्धाच्छब्दविषयः संस्कारः प्रबोध्यते । स प्रबुद्धः शब्दस्मृतिं जनयति । तेन व्युत्पत्रस्य निर्विकल्पात पराञ्चः प्रत्ययाः शब्दानुपाया अपि शब्दपुरःसरा जायन्ते । तस्माद् व्युत्पवानामपि नामधेयस्मरणाय पूर्वमेषितव्यो विनैव नाम- धेयमर्थप्रत्ययः । तदेवमर्थज्ञानकाले न समाख्याशब्दो व्याप्रियते प्रतीयमानतया व्यवहारकाले परप्रत्यायनकाले तु व्याप्रियते कारणतया तदनेन गोपालाविपा- लादीनां संज्ञानिवेशनं तासु व्यक्तिषु व्यवहारोत्कर्षहेतुर्थाित्कर्षहेतुरित्यपि सूचितं भवति । तस्मादधिकल्पप्रत्यक्षविरोधेनाव्यपदेश्यपदेनास्यैवाविकल्पस्य शब्दार्थव्याधरहितता चितेत्याशयवानुपसंहरति तस्मादिति । ता. टी । तस्य त्वर्थज्ञानस्यान्यः समाख्याशब्दो नास्तीति येन प्रतीयमान व्यवहाराय कल्पतेति ५।४ । २ पुस्तकेयधिकः पाठः । + तस्मादिति ५।४ 1 अर्थस्यैव व्यभिचारः स च प्रतीयमानरूपाभावरूपः । यथा मरीचिषु प्रतीयमानतो- यत्वाभावः तद्विषयकत्वात्तु ज्ञानस्य व्यभिचारित्वमिति के चित् । विशेष्यावृत्तिधर्मावगाशिवाज ज्ञानमेव व्यभिचारीति । न्या. था। यद्यपि सामान्यलक्षणेनैव व्यभिचारिणो निर- स्ताः प्रत्ययास्तदपेतं च विशेषलक्षणम् । अन्यथा ऽनुमानादिपदेष्वप्यभिचारि- पदमुपादेयं स्यात्तथा ऽपि सिद्ध सत्यारम्भी नियमार्थः । द्वयी हि प्रमाणानां गतिः किं चित्सत्तामात्रेण प्रमासाधनं यथा प्रत्यतं न हि चतुरादीनां यहणं प्रमायामुप- युज्यते ऽपि तु सत्तेव। अनुमानादीनि तु स्वज्ञानेन प्रमासाधनानि । न खल्वगृहीतं लिङ्गं वा शब्दो वा ऽऽगमसहितं सादृश्यं वा यथाविषयमादधाति प्रमाम् । तत्राऽनुमानस्य प्रमोपाननामागेवाव्यभिचारग्रहणमपेक्ष्यते नान्यथा ततः प्रमा ।२।३ पाठः। .

·अ. १ प्रा. १ म.४ प्रत्यक्षलक्षणम् । चारि प्रत्यक्षमिति । दूराच्चक्षुषा ह्ययमर्थ पश्यन्नावधारयति धूम इति वा रेणुरि- ति वा तदेतदिन्द्रियार्थसन्निकर्षात्पन्नमनवधारणज्ञानं प्रत्यक्ष प्रसज्यतइत्यत आह । व्यवसायात्मकमिति । न'चेतन्मन्तव्यम् । आत्ममनःसन्निकर्षजमेवा- ऽनवधारणज्ञानमिति । चक्षुषा ह्ययमर्थ पंश्यन्नावधारयति यथा चेन्द्रियेणा- पलब्धमर्थ मनसोपलभते एवमिन्द्रियेणानवधारयन्मनसा नावधारयति । सिध्यतीति । शब्दादी तु यद्यपि प्रमोपजननं प्रति नाव्यभिचारयहापेक्षा तथापि शक्यमतिरोहितार्थमन्त्रमध्यपतितस्य द्रागित्येव प्रतीयमानार्थस्यापि सूण्येव जर्फरीतुमरीत इत्येवमादेमन्त्रस्याप्तप्रणेतृकतया सामान्यतो ऽव्यभिचा.' रित्वं ग्रहीतुम् । औसर्गिकं हि शब्दानामर्थपरत्वमत एव निगनिरुक्तसहा यास्तता ऽर्थमवधारयन्ति । एवं यथा मुद्गस्तथा मुद्गपर्णीति आप्तवास्यश्रवणादेव मुद्गसादृश्यज्ञानस्यानुपनितफलस्यापि शक्यं तदर्थाव्यभिचारित्वं निश्चेतुम् । प्रत्यत्तस्य तु प्रमाणस्यात्यन्तपरोक्षस्योपलम्भ एव प्रमोपजननात् प्राग दुर्लभः प्रागेव तु तस्याव्यभिचारित्वम् । यद्यपि च संवेदनप्रामाण्यपक्षे ऽपि तत्संवे. दनं मनसा सुलभं तथा ऽपि न तन्मानं प्रमाणपि त्वसाधारणेन्द्रियार्थसत्रिकर्ष- सहामिति तत्सहायस्य तस्य' परोक्षत्वमेव । तेन प्रत्यत्तस्य प्रमाणस्य फलाव्य- भिचारणवाव्यभिचारजानं न स्वरूपत इत्येतत्पमाणान्तरेभ्यो व्यावृत्तमसाधारणं प्रत्यत्तस्य रूपमापयितुमयभिचारिपदोपादानम् । अथ वा प्रत्यक्षाव्यभिचार एवा- नुमानामयभिचारे कारणम् । न झस्ति सम्भवो ऽव्यभिचरितप्रत्यक्षरहीतपत- धर्मताकं तर्कसहायप्रत्यतरहीताविनाभावं वा ऽनुसानं व्यभिचरतीति । यत्तु बाधिविषयं सत्यतिपतितं वा ऽनुमानं तदपि यद्यपि प्रथमं व्याप्तियहणदोषेण न खण्डितं तथापि खण्डनोत्तरकालं सोऽपि प्रतीयते । तथा च व्याप्तियाहि प्रत्यक्षं तत्रापि व्यभिचरतीति । एवमागमो ऽपि साक्षात् क चित्पारम्पर्यण प्रत्य- तपूर्वकस्तवाभिचारेणैव व्यभिचरति । आगमयभिचारेण चोपमानयभिचारो व्याख्यातः । तदेवं प्रत्यक्षाव्यभिचारेण प्रमाणानामव्यभिचारो ऽस्तीति प्रत्यतस्यैव विशेषणमव्यभिचारपदं चकार नेतरेषां प्रमाणानाम् । न मस्ति सम्भवस्तन्मूलं प्रत्यत्तमव्यभिचारि तानि च व्यभिचारीणीति । सो ऽयं विशेषः प्रमाणान्तरेभ्यः प्रत्यक्षस्य । तस्मात्सुष्ठक्तं यीष्मे मरीचय इति । ता • टी . * अव्यभिचारिपदेनैव संशयज्ञानपि परास्तम् । नो खलु संशयज्ञानं विक- प्यमानवस्तुगोचरं तद्रूपं वस्तु प्रापयति । अप्रापयच्चापदर्शितं कथं संवादकम् । असंवादकं च कथमव्यभिचारि । तस्मादयभिचारिपदेनैव संशयज्ञाने निरस्से सविकल्पकप्रत्यक्षावरोधार्थमुपादीयमानं व्यवसायात्मकपदं संशयज्ञानप्रत्यततापा- करणमन्वाचिनोति । व्यवसायात्मकपदं साक्षात्सविकल्पस्य वाचकम् । तथा ·न्यायभाये। यच्वेतदिन्द्रियानवधारणपूर्वक मनसा ऽनवधारणं तद्विशेषापेक्षं विमर्शमाचं* संशयो न पूर्वमिति । सर्वत्र प्रत्यक्षविषये ज्ञातुरिन्द्रियेण व्यवसाय: उपहते- न्द्रियाणामनुव्यवसायाभावादिति । आत्मादिषु सुखादिषु च प्रत्यक्षलक्षणं वक्तव्यमनिन्द्रियार्थन्निकर्षज हि तदिति । इन्द्रियस्य वै सतो मनस इन्द्रि- येभ्यः पृथगुपदेशो धर्मभेदात् । भौतिकानीन्द्रियाणि नियतविषयाणि सगुणानां चेषामिन्द्रियभाव इति। मनस्त्वभातिकं सर्वविषयं च नास्य सगुणस्यन्द्रिय- भाव इति । सति चेन्द्रियार्थसन्निकर्षे सन्निधिमसन्निधिं चा||स्य युगपज्ज्ञानानु- त्यत्तिकारणं वक्ष्याम इति। मनसश्चेन्द्रियभावात्तपन्न वाच्यं लक्षणान्तरमिति । सन्तान्तरसमाचाराच्चै**तत्प्रत्येतव्यमिति । परमतमप्रतिषिद्धमनुमतमिति हि तन्तयुक्तिः । व्याख्यातं प्रत्यक्षम।।। . * हि । व्यवसायो विनिश्चयों विकल्प इत्यनान्तरं स एवात्मा रूपं यस्य तत्स. विकल्पकं प्रत्यक्षम् । ताठी • अत्रैव विकल्पस्य प्रत्यक्षत्याभायपूर्वपदस्तस्य प्रत्यक्षत्वसा- धनं च विस्तरेण तात्पर्य टीकायाम् । तद्विमर्शति ५ । ४ । २ । ३. पाठः। + पश्चान्मनसानुव्यवसाय इति ५ । ४ । २ पुस्तकेष्वधिकः पाठः । + अनिन्द्रियमिति ५ । ४ । २ पुस्तकपाठः । मनः सर्वविषयं स्मृतिकारणसंयोगाधारत्वात् आत्मवत् । सुखग्राहकसंयो- गाधिकरणत्वात् समस्तेन्द्रियाधिष्ठातृत्वाच्यात्मदिति न्या. वाः । अत्र भातिका- भौतिकत्यरूपमिन्द्रियमनसोधये मनसो नित्यत्वेन तत्राप्रसिद्धस्य भौतिकत्वस्याभावस्याभ्युप. गमासम्भवात्तयोर्जन्यमात्रधर्मत्यात्तथात्वे त्रस्य चाभौतिकस्य पाठानुपपत्तिप्रसाद वार्तिके दूषितम् । प्राणादीनि यथा स्वगुणेन गन्धादिना बाह्यं गन्धादि बोधर्यान्त नैवं स्वगुणेन शब्देन श्रोत्रं बाह्यं शब्टं बोधर्यात तन्मनोवत् प्रोत्रमपि प्राणातिसूत्रे न पठितव्यमित्यापत्त्या सगुणानां चेषामिन्द्रियभाव दपि धार्तिके दूषितम् । ॥ वंति ५। ४ । २।३ पाठः । भावान वायमिति ५।४।२।३ पाठः । ** शास्त्रान्तरे मनस इन्द्रियस्वमुक्तमत्र च न दूषितमतस्तस्य स्वमतेऽपीन्द्रियत्वमिष्टमि- त्यनुमीयतहोत भावः। ++ ज्ञानादीनां व्यस्तानामेवात्मलक्षणस्वेपि इच्छा प्रयत्नद्वेषसुखदुःखज्ञानान्यात्मनो लिङ्ग मिति भूयसां सूत्रे पाठाढचर्नावधातो विकल्याणपत्त्या चलमिति ममस्तस्य लक्षणत्वाचे तत्सूत्र. पठितानां समस्तानां त्यक्षलक्षणसमुत व्यम्तानामिति सन्द हे प्रत्येक विशेषणानासनुमानमुखशा- ब्दविपर्ययसंशयव्यावर्तकत्वेन समस्तानामेव लक्षणमिति वार्तिकम् । अत्रैव ततो द्विज्ञानमिति कल्पना योमिति सत्संप्रयोगे पुरुषस्येन्द्रियाणां बुद्धिजन्म सत् प्रत्यक्षमिति च तन्त्रान्तीयलक्षणानि सर्वेषामेव विज्ञानानामर्थजस्वाद व्यावृत्तेरनुपपत्त्या प्रत्यक्षादिपदेवाच्यस्य कल्पनाऽपोठत्वानुपपत्त्या च संशये ऽतिप्रसङ्गाच्या विस्तरेण दृषितानि घाति के तत स्वानुसन्धेयानि ।

·१० अ. १ आ. १ सू. ५ अनुमानलक्षणम् । अथ* तत्पूर्वकं त्रिविध मनुमानं पूर्ववच्छेषवत्सामा- न्यता दृष्टं च ॥ ५॥ अत्रानुमानमिति सिद्धवत् प्रमाणविशेषरूपलत्यानुअगदएर नाप्रत्यक्ष प्रमाण- •मित्यप्रामाण्यमनुमानस्य सुदूरं प्रतिक्षिति। दृष्टप्रामाश्याप्रामाण्य विज्ञानव्यक्तिसाध- म्येण हि कासां चिद् व्यक्तीनां प्रामाण्यमप्रामाण्यं वा विदधीत दृष्टसाधम्यं चानुमा. नमेर्वोत कथं तेनैव तस्याप्रामाण्यम् । अपि चानुमानमप्रमाणामति वाश्यप्रयोगो ऽजं विप्रतिपवं सन्दिग्धं वा पुरुषं प्रत्यर्थवान न च परपुरुषवर्तिनो देहधर्मा अपि संदेहाज्ञानविपर्यासा गौरवादिवत् प्रत्यक्षा वीक्ष्यन्ते । न च तद्वचनात् प्रतीयन्ते, वचनस्यापि प्रत्यक्षावन्यस्याग्रामाण्योपगमात । पुरुषविशेषमधिकृत्य तु वचन- मनर्थकं प्रयुञ्जानो नायं लोकिको न परीतक इत्युन्मत्तवदनवधेयवचनः स्यात् । तस्मादकामेनापि प्रमाणमनुमानमुपेतव्यमिति लत्यं प्रमाणभेदमनुमानमनश तत्य- वमिति लतणं विधत्ते । अर्थात । आनन्तर्य । उक्तं प्रत्यतमनुमानस्य हेतुरिदा- नीमनुमान हेतुमद् व्युत्पादयते इत्यर्थः । ता. टी. । + तानि ते तत्पर्व यस्य तदिदं तत्पूर्वकम् । यदा तानीति विग्रहस्तदा समस्तप्रमाणाभिसम्बन्धात्सर्वप्रमाणपर्वकत्वमनुमानस्य वर्णितं भवति । पारम्प- येण पुनस्तत् प्रत्यक्षएव व्यवतिष्ठतइति तत्पर्वकत्वमुक्तं भवति । यदापि विवे- कात् ते पूर्व यस्यति ते द्वे प्रत्यक्ष पूर्व यस्य प्रत्यतस्य दिदं तत्पर्वकं प्रत्यत्त- मिति । ते च द्वे प्रत्यक्षे लिङ्गलिङ्गिसम्बन्धदर्शनमाझं प्रत्यतं लिङ्गदर्शनं द्वितीयम् । बुभुत्सावतो द्वितीयाल्लिङ्गदर्शनात संस्काराभिव्यक्त्युत्तरकालं स्मृतिः स्मृत्यनन्तरं च पुर्लिङ्गदर्शनमयं धूम इति । तदिदन्तिमं प्रत्यतं पूर्वाभ्यां प्रत्यक्षाभ्यां स्मृत्या चानुगृह्यमाणं परामर्शरूपमनुमानं भवति। यदा पुनस्तत पूर्व यस्य तदिदं तत्पूर्वमिति तदा भेदस्याविवतितत्वाल्लिङ्गलिङ्गिसम्बन्धदर्शनानन्तरं लिङ्गदर्श- नसम्बन्धस्मृतिभिर्लिङ्गपरामर्शी विशिष्यते । न्या. वा. । अत्र पूर्वसूत्राज जानपदं सम्बन्धनीयं तेन प्रत्यक्षपूर्वक जानमनुमानमिति लक्षणं पर्यव- स्यति । तेन प्रत्यनजन्ये संस्कार नातिव्याप्तिरिति वार्तिकम् । * पत्र लिङ्गस्य प्रसिद्धसदंसंदिग्धभेदेनानुमानस्य त्रैविध्यान्तरं धार्तिके प्रदर्शितम् । प्रसिद्धमिति पते व्यापकं सदिति सजातीयेऽस्ति असंदिग्मिति सजांतीयावि. नाभावीति सद्व्याख्यानं च तत्रैव । पूर्ववदादिपदेषु प्रदर्शिते कारणेन कार्यानुमानमित्यादि भाष्ये कारणस्याव्याप्यत्वेन तेनानुमानासम्भवमाशय कारणज्ञानेन कार्यज्ञानमित्याशयो वार्तिके दर्शितः। एवं शेषवित्यत्रापि । अचान्वयी व्यतिरेकी अन्वयव्यतिरेकी चेति भाष्योतविध्यादन्यत् त्रैविध्यं सूत्रघटकस- कालपदानामेकवाक्यतया पर्ववत्राम साध्यव्यापकं शेषदिति, समाने ऽस्ति सामान्य- तश्चादृष्टं चशब्दात प्रत्यक्षागमाविरुद्धं चेत्येवं चतुर्लक्षणं पञ्चलक्षणमनुमानमिति सूत्रव्याख्यान्तरं च वार्तिककतोक्तम् । अबाधितविषयमसत्मप्तिपदं पूर्वदिति ध्रुवं ·न्यायभाये तत्पूर्वकमित्यनेन लिङ्गलिङ्गिनाः सम्बन्धदर्शनं लिङ्गदर्शनं चाभिस- म्वध्यते । लिङ्गलिङ्गिना: संबद्धयोर्दर्शनेन लिङ्गस्मृतिरभिसम्बध्यते । स्मृत्या लिङ्गदर्शनेन चा प्रत्यक्षो ऽर्थो ऽनुमीयते । पूर्ववदिति यत्र कारणेन कार्यमनु- मीयते* यथा घोन्नत्या भविष्यति वृष्टिरिति। शेषवत्तद् यत्र कार्येण कारणमनु- मीयते। पूर्वोदकविपरीतमुदकं नद्याः पूर्णत्वं शीघ्रत्वञ्च दृष्ट्वा स्रोतसो ऽनुमीयते भूता वृष्टिरिति । सामान्यतोदृष्टं व्रज्यापूर्वकमन्यच दृष्टस्याऽन्यत्र दर्शनमिति। तथा चादित्यस्य तस्मादस्त्यप्रत्यक्षाऽप्यादित्यस्य व्रज्येति। अथ वा पूर्व- कृत्वा शेषदित्येका विधा । सामान्यतो ऽदृष्टमिति द्वितीया । शेषवत् सामा- न्यतादृष्टर्माित तृतीया । तदेवं त्रिविधमनुमानं तत्र चतुर्लक्षणं द्वयम् एकं पञ्च- लतामति तात्पर्यटीका । प्रत्यक्षागमाविरुद्धं चेति चकारणासप्रतिपक्षलमपि प्रचित- मिति तत्रैव । तेनाबाधिविषयमसतिपक्षं साध्यव्यापर्कार्मात विशेषण त्रयं लभ्यते । तत्र शेपर्वात सामान्यता ऽदृष्टं चेत्यनयोः पृथग्योजन चतुर्लक्षणं द्वयम् । उभयोमलनन सम्बन्ध पञ्चलक्षणं तृतीमिति बोध्यम् । * कारणज्ञानेन कार्यानुमानं कारगासामानाधिकरणयेन वा कार्यानुमान न विक्षितं कारण ज्ञानमात्रणाव्यापककार्यज्ञानासम्भवात्तयोळधिकरणत्वाच्न । किं तु कार्य कारणाव- शेषणत्वेनोपयुक्तं गुणभतमनुमीयते इति सूत्रार्थः । एवं शेषदित्यत्रापि कार्यदर्श. नेन कारणं कार्यस्याङ्गभूतमनुमीयत इति बोध्यम् । भाष्येक्तिोदाहरणयोः प्रयोगाक्रारश्च वृष्टिमन्त एते मेघा: गम्भीरध्यानवत्त्वे सति बहुबलाकावत्त्वे सति अचिरप्रभावत्त्वे सति उन्नतिमत्वाद् वृष्टिमन्मघर्वादति । उपरिष्टिमद्देशसम्बन्धिनी नदी स्रोतः- शीघ्रत्वे सति पूर्णफलकाष्ठादिवहनवत्त्वे ति पूर्णत्वात पूर्णवृष्टिमवदीवदिति । भविष्यति भूता वेति कालस्याविवक्षितत्वादाः कश्चित्काल उपादेय इति न्या. वा. + देशान्तरप्राप्तिमानादित्यः द्रव्यत्वे सति तयद्धिप्रत्ययाविषयत्वे च प्राङ्मुखेोपलभ्यत्वे च तदभिमुखदेशसम्बन्धादनुत्पन्नपाविहारस्य परिवृत्त्य तत्प- त्यविषयत्वात् मण्यादिदिति न्यायाकारः । न्या. वा. तत्पत्यविषयवादित्यु- च्यमाने पुरस्थितेन स्याणुना व्यभिचारः सो ऽपि हि प्रत्यभिज्ञानविषयो भर्वात तत्रैव स्थितस्त्ववृत्त्यर्थं परिवृत्येत्युक्तम् । तथा ऽपि गुणादिभिर्व्यभिचारस्तत्रि- वृत्यर्थ द्रव्यत्वे सतीति । तथापि प्रदीपप्रभाभिळभिचारस्तन्निवृत्त्यर्थ तयवृद्धिप्र- त्ययाविषयत्वे सतीति । तथापि पृष्ठतो ऽवस्थितया स्थणया व्यभिचारवि- त्यर्थ प्राङ्मुखोपलभ्यत्वे सीति । उपलभ्यता चेपलब्धिकर्मता सा चेहातीता विक्षिता ऽन्यथा पूर्वापरजलधिवेलाऽवगाहिना तुहिनशैलेन व्यभिचारः । यदा- प्ययमपि परावृत्त्य तत्प्रत्ययवतो तितितापलब्धिकर्मभावस्तथा ऽपि तदा नरा- न्तरस्यापलभ्यो मार्तण्डमण्डलं त्वस्तचूडावाम्ब न प्राच्यां कस्य चिदुपलम्भगा. चर इति वैषम्यम् । तथापि यदि दृष्ट्वैव पुरो ऽवस्थितस्य पश्चिमाभिमुखस्य " ·08 * अ. १ आ. १ सू. ५ अनुमानलक्षणम् वदिति यत्र यथापूर्व* प्रत्यक्षभूतयोरन्यतरदर्शनेनान्यतरस्याप्रत्यक्षस्यानुमानं यथा धमेनाग्निरिति । शेषवन्नाम परिशेषः स च प्रसक्तप्रतिषेधे ऽन्यवाप्रस- ङ्गाच्छिष्यमाणे सम्प्रत्ययः यथा सदनित्यमेवमादिना द्रव्यगुणकर्मणामवि- शेषेण सामान्यविशेषसमवायेभ्यो निर्भक्तस्य शब्दस्य तस्मिन्द्रव्यकर्मगुणसं- शये न द्रव्यमेकद्रव्यत्वात् । न कर्म शब्दान्तरहेतुत्वात् । यस्तु शिष्यते सो ऽयमिति शब्दस्य गुणत्वप्रतिपत्तिः । सामान्यतादृष्टं, नाम याप्रत्यक्ष लिङ्गलिङ्गिनाः सम्बन्धे केन चिदर्थन लिङ्गस्य सामान्यादप्रत्यक्षो लिङ्गी गम्यते यथेच्छादिभिरात्मा । इच्छादयो गुणा: गुणाश्च द्रव्यसंस्थानाः तद्य-, देषां स्थानं स आत्मेति । विभागवचनादेव विविधमिति सिद्धे त्रिविधवचनं || * प्रासादस्य स्वयमुपनिपत्य पृष्ठतो भवति तदोक्तलक्षणस्य हेतोरस्ति व्यभिचारस्त- विवृत्त्यर्थमनुत्पत्रपादविहारस्येत्युक्तम् । तदभिमुखदेशसम्बन्धादिति ल्यलेोपे पञ्चमी । स्वाभिमुखदेशमुद्दिश्यानुत्पन्नः पार्दावहारो यस्य स तथोक्तः । तमुश्यि खल्वयं पदमां सञ्चरमाण: प्रासादस्य पृष्ठतो भवतीति भावः । ता. टी. । एतेन देशान्तरस्याकाशत्ये दिकत्वे वा तयोरप्रत्यक्षत्वेन प्रत्यक्षाप्रत्यक्षसंयोगस्याप्रत्यक्षतया ताभ्यां महादित्यसंयोगस्याप्रत्यक्षत्वेन देशान्तरप्राप्तेरसिद्धतंया कथं तया गत्यनुमानसित निरस्तम् । उक्तरीत्या अनुमितया प्राप्त्या गत्यनुमानादिति दिक् । पूर्ववत्पदे वतिप्रत्ययो न तु मतुर्बाित भावः । साध्यतावच्छेदक हेतुतावच्छेदकरू पार स्कारेण यत्र व्याप्तिग्रहस्तत् पूर्ववदनुमानम् । पर्वते पक्षे धूमन हेतुना वन्ही माध्ये धूमत्वर्यान्ह त्य पुरस्कारणेव रसवत्यादी व्याप्तेर्ग हीतत्वात् । साध्यतावच्छेदकहेतुतावच्छेदकरूपव्यापकधर्मपु. रस्कारण व्याप्तिग्रहे तु सामान्यतोदृष्टम् । यथेच्छादिभिरानि माध्ये इच्छात्वात्मत्यव्याप काभ्यां गुणात्यद्रव्यत्वाभ्यां व्याप्तिग्रहः । शेषवदनुमानं तु प्रसिद्ध पक्षे ऽसिद्धस्य तरभेदस्य माध. मनुमा ति दिक् । + सनत्यममिति ५ । ४ । २ । ३ पाठः * इंदं त परिशेषस्योदाहरणं नादरणीयम् । व्यतिकिणा हि नामान्ता- मिदं परिशेष इति । एष पुनरन्वयतिरेकी । द्रव्यमान्यत्वे सति सदादाभे. दस्य सपते रूपादौ सत्त्वाद्विपक्षे सामान्यादावभावात् । तस्मादात्मतन्त्रतासा- धनमिच्छादीनां परिशेषोदाहरणं द्रष्टामति । ता. टी. । $ इच्छादीनां गुणत्वेन पारतन्त्र्यसाधनं सामान्यतोदृष्टानुमानेन । प्रात्मपरतन्त्रता तु शेषवदनुमानादिति वार्तिकम् । ॥ त्रिविसित नियमार्थमनेकधा भित्रस्यानुमानस्य त्रिविधेन पूर्ववदा. दिना संयह इति नियमं दर्यात । कथमनेकधा भिमिति । अन्वयव्यतिकि द्विधा सजातीये सदेव सदसच्च । अन्यपि द्विधैव । एवं व्यतिरेक्ये करूपं सपक्षाभावात् । तदिदं पञ्चधा भित्रमनुमान कालभेदेन पञ्चदशधा भवति । तदपि पुनः पुरुषभेदानुविधानात् प्टिभेदं भवति तस्य त्वान्तणिको ऽनन्तभेद । - ·२० न्यायभाष्ये महतो महाविषयस्य न्यायस्य लघीयसा सूत्रणोपदेशात्परं वाक्यलाघवं मन्य- मानस्यान्यस्मिन् वाक्यलाघवे ऽनादरः । तथा चायमित्थंभूतेन वाक्यविक- ल्पेन प्रवृत्तः सिद्धान्ते छले शब्दादिषु च बहुलं समाचार: शास्त्र इति। सद्वि- षयं च प्रत्यक्षं सदसद्विषयं चानुमानम् । कस्मात् । तत्काल्यग्रहणात् विकालयुक्ता अर्था अनुमानेन गृह्यन्ते भविष्यतीत्यनुमीयते भवतीति चाभू- दिति च असच्च खल्वतीतमनांगतं चेति । अथोपमानम् । प्रसिद्धसाधात्साध्यसाधनमुपमानम् ॥ ६ ॥ . इति वार्तिकम् । अनित्यः शब्दः कृतकत्वादिति सपने सदेव । अनित्यः शब्दः अ. स्मदादिप्रयाननान्तरीयकत्वादिति सपत्ते ऽसदेव । यथा परमाण्वादयः कस्य चित्त- त्यक्षाः प्रमेयस्वाद घटादिवदिति तथा सपते सदसत् । तथा तत्रैव साध्ये सत्वाद् घटादिदिति ।, कालभेदस्त्रकाल्यम् । प्रतिपनो ऽप्रतिपत्रः सन्टिग्धो विपर्यस्तति पुरुषभेदः । ता. टी. । * सदिति वर्तमानम् । असदित्यतीतानागत । प्रत्यतं हि लौकिकं वर्तमा- नविषयमेव । अनुमानं तु त्रैकाावषयम् । यद्यपि प्रत्यक्षमप्यतीतानागतयोः संप्रति निषेध्ययोनिषेधे वर्तमानमद्विषयं तथापि न निषेध्ययोः प्रवर्ततइत्येता- घतैव सद्विषयत्वमुक्तम् । अनुमानं तु तयोरपि प्रवर्ततइत्येतावत ऽसद्विषयत्वमु- क्तम् । ता. टी। + अत्रापि यत इत्यध्याहार्यम् । सिद्धिः साधनम् । ता. टी. यतः प्रमाणात साध्यस्य संज्ञासंजिसम्बन्धस्य साधनं सिद्धिर्निश्चय इति यावत् । तदुपमानं प्रमाणम् । तत्र हेतुः प्रसिद्धसाधादिति । प्रसिद्धस्य पूर्वदृष्टस्य गवादेः साधर्म्यस्य सादृश्यस्य ज्ञानादित्यर्थः । प्रमार्णावशेषलक्षणत्वसिद्धये यत इत्यध्याहारः। साध्यसाधर्नामत्युच्यमाने प्रत्यतादिसाधने सुखादिसाधने घटे प्रसङ्गः अत उक्तं प्रसिद्धसाधादिति । यद्यपि प्रसिद्धसाधर्म्यमुपमानमित्युच्यमाने प्रमाणविशे- पाभिधायुपमानपदसामानाधिकरण्यात कारकत्वलाभस्तथापि तदाभानिरा- करणाय साध्यसाधनपदोपादानम् । ता. टी. । प्रसिद्धसाधादित्यत्र प्रसिद्धिरुभयी श्रुतिमयी प्रत्यक्षमयी च । श्रुतिमयी यथा गौरवं गवय इति । प्रत्यतमयी च यथा गोसादृश्यविशिष्टो ऽयमीदृशः पिण्ड दति । तत्र प्रत्यक्षमयी प्रसिद्धिरागमाहितस्मृत्यपेता समाख्यासम्बन्धपति- पत्तिहेतुः । यपि यथा गौरवं गवय इत्येतस्मादपि गोसदृशस्य गवयः समा- ख्यात शक्यमवगन्तुं न शलु प्रत्यक्ष एव समाख्याकर्म समाननातीयव्यवच्छित्रे हि तद् भवति तच्च र्याद मानान्तरेणापि तथा ऽवगम्यते कस्तत्र संज्ञाकर्म ·२१ , अ. १ प्रा. १ स. ६ उपमानलक्षणम्। प्रज्ञातेन सामान्यात्प्रज्ञापनीयस्य प्रज्ञापनमुपमानमिति । यथा गोरेवं गवय इतिः। किं पुनरोपमानेन ,क्रियते। यदा खल्वयं गया समानधर्म प्रति. पद्यते तदा प्रत्यक्षतस्तमथ प्रतिपद्यतइति । समाख्यासम्बन्धप्रतिपत्तिरुप- मानार्थ इत्याह । यथा गोरेवं गवय इत्युपमाने प्रयुक्ते गवा समानधर्ममर्थ- मिन्द्रियार्थसन्निकर्षानुपलभमानो ऽस्य गवयशब्दः संक्षेति संज्ञासंक्षिसम्बन्धं निधारयेत् । गोसादृश्येन चोपलखितः पिण्डो य इति सर्वनांबा परामृष्टः शक्यो घटादिभ्यो ऽसमानजातीयेभ्यो महिषादिभ्यश्च समानजातीयेभ्यो व्यच्छितो ऽवगन्तुं गवयस्तथापि यावदयमसौ गवय इति साक्षात् प्रतीते सम्बन्धिान संज्ञा न निवेशयति तावदयं परिणतमतिः प्रमाता कं चित् खलु द्रत्यामि तादृशं पिण्डं यत्र गवयसंज्ञा प्रतिपत्स्यति प्रमोत्सुक एवोदीक्षेत । न चासौ वाक्य- मात्रसहायो ऽप्रत्यक्षीकृतगोसदृपिण्डो ऽयमसौ गवयाख्य इति प्रतिपत्तुमर्हति । न च वाक्यं विना प्रत्यक्षमात्रात् । तस्मादागमप्रत्यक्षाभ्यामन्यदेवेदमागमस्मृति- सहितं सादृश्यज्ञानमुपमानाख्यं प्रमाणमास्थयम् । नन यदादीच्येन क्रमेलक निन्दतोतं धिम्करभतिदीर्घयीवं लम्बाष्ठं कठोरतीक्ष्णकण्टकाशिनं कुत्सितत- रावयवनिवेशमपसदं पशूनामिति तदुपश्रुत्य. दाक्षिणात्य उत्तरापथं गत. स्सादृशं वस्तुपलभ्य नूनमसी करभ इत्यवैति तत्कतमदेतेषु प्रमाणं न तावदुपमानं साधाभाषावापि पञ्चमं प्रमाणमुपगम्यते । याच्येत निन्दापरं वाक्यं कर. भस्य तादृशत्वे न प्रमाणं न हन्यपराच्छब्दादन्यस्यावगम इति यत्र तर्हि तादृत्त पर्यवस्थति वाक्यं तत्र का तिः । अथ तत्रापि तादृक्करभ आगमावगतः प्रत्य- क्षेण प्रत्यभिज्ञायते करभशब्दवाच्यता च तस्य तत्पवं तादृश्करभपरत्वे ऽप्याग. मस्य प्रयोगमावादवगतानुमानात् । यो हि यत्र प्रयुज्यते शब्दो ऽसति वृत्त्यन्तरे स तस्य वाचको यथा गोशब्दो गोत्वे प्रयुक्तश्चायं तादृशे तस्मात्तस्य वाचक इति यदिदं प्रागेव प्रयोगानुमितवाचकत्वमस्य प्रत्यक्षसमये केवलं स्मर्यतइति समानमेतदुपमानवाक्ये ऽपि । तत्रापि वाक्यादवगतसाधर्म्यवान् पिण्डः प्रत्यक्षण प्रत्यभिज्ञायते प्रयोगानुमितं न गवयशब्दवाच्यत्वं स्मर्यतति न फलान्तरमव- शिष्यते यत्रोपमानं प्रमाणान्तरमिति । अत्रीच्यते । न तावदाकाशादिशब्दव- देष गवयशब्दः सातात पिण्डस्य वाचकः किं तु गवयत्वं निमित्तीकृत्य पिण्डे वर्ततति परमार्थः । न च यथा गौरवं गवय इति वाक्याट् गवयत्वमवगतं न नवगतसम्बन्धं गवयपदमवधारयति । ततस्तदवगमात सम्बन्धवेदने परस्परा. श्रयप्रसङ्गः । न च गोसादृश्येनोपलक्ष्यते । न खल्वनुपलब्धचरण गवयत्वेन गोसा- दृश्यं संबद्धं दृष्टम् । न चादृष्टसम्बन्धमुपलतकम् । न, हि पुरुषेणादृष्टसम्बन्धो दण्डः पुरुषमुपलतति । तस्मात् संबन्धिनो गवयत्वस्य सर्वथा ऽनुपपत्तेः कुतो वाक्यावा ऽनुमानाद्वा वाच्यवाचकसम्बन्धाधगमः अतस्तरां च सम्बन्धस्मृतिः । ।

·न्यायभाष्ये प्रतिपद्यतइति । यथा मुद्गस्तथा मुद्गपर्णी यथा माषस्तथा माषपणीत्युपमाने प्रयुक्ते उपमानात्संज्ञासंजिसम्बन्ध प्रतिपद्यमानस्तामोषधों भैषज्यायाहरति । एवमन्यो ऽप्युपमानस्य लोके विषयो बुभुत्सितव्य इति । अथ शब्दः । प्राप्तीपदेशः शब्दः ॥७॥ आनः खलु साक्षात्कृतधर्मा* यथादृष्टस्यार्थस्य चिख्यापयिषया प्रयुक्त. उपदेष्टा । साक्षात्करणमर्थस्यानिस्तया प्रवर्ततइत्यातः । ऋष्यार्यम्लेच्छानां समानं लक्षणम् । तथा च सर्वेषां व्यवहाराः प्रवर्तन्तइति । एवमेभिः प्रमा- गर्दैवमनुष्पतिरश्चां व्यवहाराः प्रकल्पन्ते नातो ऽन्यथेति । स द्विविधा दृष्टादृष्टार्थत्वात् ॥ ८ ॥ गवयत्वसामान्यविशेषति च पिण्डे प्रत्यक्षे युक्तः सम्बन्धावगमः सम्बन्धिनो गवयत्वम्य प्रत्यतत्वात् । तथापि किं गवयत्वजातिमान पिण्डी वाच्य उत गोसा. दृश्यवानिति कुतो विनिगमनेति चेत् । वाक्यार्थस्मरणसहकारिगवयत्वजातिमतः पिण्डस्य गोसादृश्यदर्शनमेव तर्कसहायं गवयत्वाभिधाने प्रमाणं तर्कश्च गोसा- दृकॊशिष्टपिण्डाभिधाने कल्पनागौरवप्रसङ्गः। तथा हि। सादृविशिष्टपिण्डा- भिधाने नाप्रतीतं सादृश्यं पिण्डं विशिनष्टीति तत्प्रतिपत्तव्यम् । न च शब्दा- दन्यतरूदवगम इति शब्दस्य तत्र वाचकत्वं कल्पनीयम् । न चाविशिष्टं सादृश्यं पिण्डविशेषएव गवयपदमवस्थापयितुमर्हति यस्य कस्य चित् येन केन चित सादृ- श्यादिति सदपि गवा विशेषणीयम् । न चान्यतो गोत्वस्यापि प्रतीतिर्राित तपि गवयपदेनाभिधाताति कल्पनागौरवम् । गवयत्वजातिमत्पिण्डाभिधाने तु लाघमिति तदनुजानाति । साधर्म्यग्रहणं च धर्ममात्रोपलक्षार्मात करभसंज्ञा- प्रतिपत्तिरप्युपमानफार्मात नाव्याप्तिापि पञ्चमप्रमाणाभ्युपगमः । अत एव बहून्युदाहरणान्युक्त्वा ऽप्याह स्म भगवान भाष्यकार एव मन्या ऽप्युपमानस्य लोके विषयो बुभुत्सितव्य इति तस्मात् सर्व चतुरस्रम् । ता. टी. । सुदृढेन प्रमाणेनावारिता अर्था येन स साक्षात्कृतधर्मा । यथादृष्टस्येति मत्सरितया विपरीतोपदेशो निवारितः । चिख्यायिषयेत्यरूपालसकारिते इति । प्रयुक्त उत्पादितप्रयन्न इत्यलसत्यम् । तथापि स्यानकरणपाटवाभान वर्षनिण्या- दनासामर्थ्यनाप्तः प्रसज्यतेत्यत आह । उपदेष्टा स्थानकरणपाटववानित्यर्थः । ता. टी. । शब्दादुत्यनज्ञानस्य पुरुषस्य प्रवृत्ती सत्यामाप्रलम्भे सत्यर्थतथावनिश्चयेन बोर्धाय- तुराप्तवनिश्चयस्मिन ति ग्रहीतप्रमाणभावपुरुषवचनर्जानतबुद्धी प्रमात्वग्रहेण प्रवृत्तिरित्य- न्योन्याश्रयो न शयः वाक्यस्य वाक्यार्थज्ञानजननमात्रे सामर्थ्यात् । प्रमात्वग्रहस्य परसरत्वेऽ प्य- विरोदिति दिक। * ·- अ. १ आ. १ स ७।८।६ प्रमेयविभागः । यस्यह दृश्यते ऽर्थः स दृष्टार्थो यस्यामुत्र प्रतीयते सो ऽदृष्टार्थः सवमृषिलौकिकवाक्यानां विभाग इति* । किमर्थ पुनरिदमुच्यते। स न मन्येत दृष्टार्थ एवाप्नोपदेशः प्रमाणमर्थस्यावधारणादिति । अदृष्टार्थे। ऽपि प्रमाणम- र्थस्यानुमानादिति । इति प्रमाणभाष्यम् ॥ किं पुनरनेन प्रमाणेना र्थजातं प्रमातव्यमिति तदुच्यते । आत्मशरीरेन्द्रियार्थबुद्धिमनःप्रवृत्तिदोषप्रेत्यभावफ- लदुःखापवास्तु: प्रमेयम् ॥ ६ ॥ तात्मा सर्वस्य द्रष्टा सर्वस्य भोक्त. सर्वज्ञः सर्वानुभावी । तस्य भोगायतनं शरीरम् । भोगसाधनानीन्द्रियाणि । भोक्तव्या इन्द्रियार्थाः । भागो बुद्धिः । सर्वार्थापलब्धो नेन्द्रियाणि प्रभवन्तीति सर्वविषयमन्तःकरणं मनः । शरीरेन्द्रियार्थबुद्धिसुखवेदनानां निर्वृत्तिकारणं प्रवृत्तिः दोषाश्च । नास्येदं शरीरमपूर्वमनुत्तरं च|| । पूर्वशरीराणामादिर्नास्त उत्तरेषामपवान्त इति प्रेत्यभावः ससाधनसुखदुःखापभोगः फलम् दुःखमिति नेदमनुकूलवेदनायस्य सुखस्य प्रतीतेः प्रत्याख्यानं किं तर्हि जन्मन एवेदं ससुखसाधनस्य दुःखा- नुषङ्गाद् दुःखेनाविप्रयोगाद्विविधबाधनायोगादुःखमिति समाधिभावनमुपदि- * वक्ता प्रत्यक्षीकृतस्यार्थस्य प्रतिपादकस्तेनानुमितस्य वा ऽर्थस्य प्रतिपादक इति द्विविध सवेत्यर्थः । + जायभिप्रायमेकवचनं प्रकृते प्रमेये यथायथं प्रमाणानामुपयोगात् । ता. टी. । + सूने तुशब्द एवार्थक श्रामादय एव प्रमेया प्रात्मादयः प्रमेया एवेति वाऽर्थः । अत्र प्रमेयपदं न प्रमेयमात्रे वर्तते किं तु यत्तत्त्वतो जायमानमपवर्गसाधनं तस्मि तच्चात्मादयेवेति युक्तो ऽन्ययोगव्यवच्छेदः । अथ वा मुमुक्षुगा siत्मादि प्रमेयमेय बोध्य- मेव तज्ज्ञानेनैव वैराग्योत्यादसम्भवादित्यर्थः । सर्वस्य द्रष्टा मर्वस्य भोक्तत्यत्रोभयत्रापि सुखस्य दुःखस्य चेत्यादिः । अप्राप्तस्य ज्ञानाभावेन सर्वज्ञत्वानुपपत्तेराह सर्वानुभावी । अनुभवः प्राप्तिः । आत्मन्ययं विशेषो यदनेन रूपेण हेयः केवलेन चोपादेयः शरीरादीनि तु हेयान्येव । अपवर्ग उपा- देय एवति । इत्यर्थः । ता. टीः । || अविदयमानं पूर्व शरीरं यस्य तपूर्व शरीरं विषेधति नास्येति । प्रमेयतत्त्वविदुष अात्मनः । अविदामानमुत्तरं शरीरं यस्य तदनुत्तरं शरीरं तदपि निषिद्धं चेत्यनुकर्षणात् । ता. टी. । [ अपवा इन्तति ५ पु. पाठः । com ·२४ न्यायभाप्ये श्यते समाहितो भावयति भावयन्निर्विद्यते निर्विण्णस्य वैराग्यं विरक्तस्यापवर्ग इति* जन्ममरणप्रबन्धोच्छेदः सर्वदुःखग्रहाणमपवर्ग इति। अस्त्यन्यदपि द्रव्य- गुणकर्मसामान्यविशेषसमवायाः प्रमेयम् । तदेदेन चापरिसंख्येयम् । अस्य तु तत्त्वज्ञानादपवर्गे। मिथ्याज्ञानात्संसार इत्यत एतदुपदिष्टं विशेषेणेति । तात्मा तावत्प्रत्यक्षतो न गृह्यते स किमानोपदेशमाघादेव प्रति- पद्यते इति । नेत्युच्यते । अनुमानाच्च प्रतिपत्तव्य, इति । कथम् । इच्छाद्वेषप्रयत्नसुखदुःखजानान्यात्मनो लिङ्गमिति ॥ १० ॥ यज्जातीयस्यार्थस्य सन्निकर्षात्सुखमात्मोपलब्धवान् तज्जातीयमेवार्थ पश्यन्नुपादातुमिच्छति सेयमादा||तुमिच्छा एकस्यानेकापार्थदर्शिनी दर्शनप्रतिस. न्धानाद्भवन्ती लिङ्गमात्मनः । नियतविषये हि बुद्धिभेदमाचे** न सम्भवति देहान्तरवदिति एवमेकस्यानेकार्थदर्शिनो दर्शनप्रतिसन्धानात् दुःखहेतो द्वेषः । यज्जातीयो ऽस्यार्थः सुखहेतुः प्रसिद्धस्सज्जातीयम) पश्यन्नादातुं प्रय- तते सो ऽयं प्रयत्न एकमनेकार्थदर्शिनं दर्शनप्रतिसन्धातारमन्तरेण न स्यात् । नियतविषये बुद्धिमाचे न सम्भवति देहान्तरवदिति। एतेन दुःखहेतो प्रयत्न सूत्रे सुखानुक्तिर्न तदभावेनापि तु तस्य दुःखत्वेन भावनायामभिरतिलक्षणवैराग्य- सिद्धयति भावः। + अहमिति ज्ञानं गौरायाकार शरीरावभासं न शक्यं घटादिवद्रागात्मनि प्रमाणयितुमिति भावः । परदेहवात्माभिप्रायं वा । ता. टी.। + अनुमानेनावधारितस्यागमेन प्रतीती संवादज्ञानेनागमे ऽप्रामाण्यशङ्का निवर्ततइति यज्जातीयस्येति व्याप्तिस्मृतिकथनं तज्जातीयं पश्यचिति पतधोप- नयः । तस्माददा सुखहेतुरित्यनुमायादातुमिच्छति । सेमिच्छेदृशी व्याप्तियह- णतन्स्मरणपतधर्मतायहणानुमानेच्छानामेकककत्वं सूचति । भेदे प्रतिसन्धा- नाभावेन तदनुपपत्तेः । यश्चासावेको ऽनुभविता च स्मता चानुमाता चेषिता स च आत्मा । न च शरीरमेवं भवितुमर्हति । तस्य बाल्यकौमारयौवनवार्धकभे. देनान्यत्वात् । नेन्द्रियमिन्द्रियान्तररहीते इन्द्रियान्तरण प्रतिसन्धानप्रसङ्गात् । नापि मनः । तस्य करणत्वेनैवानुमानात् । ता. टीः । ॥ सेयमुपादातुमिच्छा इति ५ पाठः । अनेकशिनरति ५ पाठः। ** मात्रयहणेन च सन्तानं सन्तानियतिरिक्तमपाकरोति । तदभ्युपगमे वा स एवात्मेति सिद्धं न समीहिमिति । ता. टी. । भेदमात्रेण सम्भवति पति ३ पु. भावः। पाठः।

·अ. १ प्रा. १ सः । १० । ११ प्रमेयविभागः । व्याख्यातः । सुखदुःखस्मृत्या चायं तत्साधनमाददान: सुखमुपलभते दुःख- मुपलभते सुखदुःखे वेदयते पूर्वोक्त एव हेतुः । बुभुत्समानः खल्वयं विमृ. शति किं स्विदिति विमृशंश्च जानीते इदमिति । तदिदं ज्ञानं बुभुत्साधिम- शाभ्यामभिन्नकर्तृकं गृह्यमाणमात्मलिङ्गं पूर्वोक्त ण्य हेतुरिति । तत्र देहान्त- रवदिति विभज्यते। यथा ऽनात्मवादिनो देहान्तरेषु नियतविषया बुद्धिभेदा न प्रतिसन्धीयन्ते तथैकदेहविषया अपि न प्रतिसन्धीयेरन् अविशेषात् । सो ऽयमेकसत्त्वस्य समाचारः स्वयं दृस्य स्मरणं नान्यदृष्टस्य नादृष्टस्येति । एवं खलु नानासत्त्वानां समाचारो ऽन्यदृष्टमन्यो न स्मरतीति। तदेतदुभय.. मशक्यमनात्मवादिना व्यवस्थापयितुमिति एवमुपपन्नमस्त्यात्मेति । तस्य भोगाधिष्ठानम्। चेष्टेन्द्रियार्थाश्रयः शरीरम् ॥ ११ ॥ कथं चेष्टाश्रय: । ईप्सितं जिहासितं वा ऽयमधिकृत्येप्माजिहासाप्रयु- तस्य तदुपायानुष्ठानलक्षणा समीहा चेष्टा सा यत्र वर्तते तच्छरीरम् । कथ- मिन्द्रियाश्रयः । यस्यानुग्रहणानुगृहीतानि उपघाते चोपहतानि स्वविषयेषु साध्वसाधुषु वर्तन्ते स एषामाश्रयः तच्छरीरम: । कथमाश्रयः । यस्मि- नादृष्टस्योत ५ । ४ । ३ पु. नास्ति । अथ वा ऽन्वयेनान्यः सूत्रार्थो ऽभिधीयतइति । रूपरसस्पर्शप्रत्ययाः एकानेकनिमित्तकाः स्मृत्या सह मर्यात प्रतिसन्धानात् कृतसङ्केतानां वृद्धानामेक- स्मिन् नर्तकीमतेपे युगपदनेकप्रत्ययवत् । यथा नानाकर्तृकाणां कृतमतानां नाना- भूताः प्रत्यया निमित्तस्य प्रक्षेपस्यैकत्वात् प्रतीयन्ते तयेहापि नानाविषया निमित्त- स्यैकत्वात् प्रतिसन्धास्यन्ते निमित्तं स ामति । अथ वा गुणा इच्छादयः गुणाः परतन्त्रा भवन्तीति न्यायः । गुणत्वं पारिशेष्यात् । न सामाविशेषसमवाया अनिर त्वात् । न द्रव्यं कर्म वा व्यापकद्रव्यसमवायात शब्ददित्यादिसामान्य- तोदृष्टमित्येतस्मिन्चनुमानं व्यवस्थितम् । एतेनानित्यत्वात् पारतन्य मिच्छादीनां कार्यत्वाच्च रूपादिदित्युक्तम् । अयावद्व्यभावित्वेन शरीरगुणत्वप्रतिषेधः तत्प्रतिषेधाच्यात्मगुणत्वमिति परिशेषात् सिद्ध आत्मेति । न्या. धाः । * आत्मनो दुःखनिदानानामिन्द्रियादीनां सर्वेषां साक्षात्यारम्पर्यण वा शरीरमाश्रित्य निदानमिति तदेवास्य दुःखमूलकारणमित्यनन्तरं शरीरं लत- यितुं सूत्रं चेष्टेत्यादि । सा. टी. । .६ कार्यभूतानां स्वगादीनां स्यावयाप्रितत्वाच्छोत्रमनसोश्च नित्यत्वेनानाधितत्यादि न्द्रियाप्रयत्वं शरीरस्य कमित्याशय शरीरानुविधानमिन्द्रियाश्रयत्वं शरीरानुग्रहेणानुग्रह्मन्ने . + ·न्यायभाष्ये । नायतने* इन्द्रियार्थसन्निकर्षादुत्पन्नयोः सुखदुःखयोः प्रवर्तते स एषामाश्रयः प्रतिसंवेदनं तच्छरीरमिति । भोगसाधनानि पुनः । घ्राणरसनचक्षुस्त्वक्त्रोत्राणीन्द्रियाणि भूतेभ्यः ॥ १२ ॥ जिघ्रत्यनेन घ्राणं गन्धं गृहातीति । रसयत्यनेनेति रसनं रसं गृहातीति। चष्टे ऽनेनेति चक्षुः रूपं पश्यतीति । त्वक्स्थानमिन्द्रियं त्वक तदुपचारः स्थानादिति । शणात्यनेनेति चं शब्टं गृहातीति । एवं समाख्या- निर्वचनसामाद्बोध्यं स्वविषयग्रहणलक्षणानीन्द्रियाणीति । भूतेभ्य इति प्रकृतीनामेषां सतां विषयनियमा नेकप्रकृतीनां सति च विषयनियमे स्ववि- षयग्रहणलक्षणत्वं भवतीति । कानि पुनरिन्द्रियकारणानि । पृथिव्यापस्तेजो वायुराकाशमिति भूतानि ॥ १३ ॥ संज्ञाशब्दैः पृथगुपदेशो भूतानां विभक्तानां सुवचं कार्य भविष्यतीति । इमे तु खल इन्द्रियाणि तदुपघाते चोपहन्यन्तइति शरीराश्रितानीत्युच्यन्त इति वार्तिकम् । एवमेवार्थाश्रय- त्वमप्युपपादनीयम् । गन्धाट्यपन्न नमित्तकमुखादः शरीरे सति भावादसति चाभावात् । अत्र चेष्टायां हिताहित प्राप्तिपरिहारफलकत्वं मून्तिराप्रयोज्यत्वं च विशेषणं देयं तेन वने दास- यन्त्रे च नातिव्याप्तिरिति । ता. टी. । अतश्च चेष्टादीनां व्यस्तानामेव लक्षणत्वमुपपटाते । चेष्टायां विशेषणनिवेश्य केवलाया अतिव्यापकत्वादिन्द्रियाप्रयत्यस्यैकस्मिवेव लक्षणे प्रवेशने ऽपि यक्षादाविन्द्रियमयोगित्वेनातिव्याप्तितादवस्थ्यादाश्रयनिवेशेपि रूपाट्याप्रयताया वृक्षादी प्रसिद्धत्येनातिप्रमदावारणात्यक्तिरीत्या चेष्टाश्रयत्वादेः परिष्कारे व्यस्सानामेव लक्षणत्वोपपत्तः । * यस्मिन्नायतनेन्द्रियार्थसन्त्रिक|दुत्पत्रयोरिति ३ पु. पाठः । + अत्र च कर्ण शष्कुलीसंयोगोपाधिना श्रोत्रस्य नभसः कथं चिद्वेदं विवक्षित्वा भूतेभ्य इति पञ्चम्यर्थी व्या त्यातव्यः । ता. टी: । एतानि च घाणादिपटेषु योगार्थाश्रय- न पञ्च लक्षणसूत्राणि एकसूत्रत्वेन पठितामि । भूतेभ्य इति च गन्धादियहनियमप्रदर्श- नाय । घार्णन्द्रियं पार्थिवं रूपाटिषु पञ्चसु मध्ये गन्धर्यवाभिव्यञ्जकत्यादित्यादिश्चानुमाना- कारः । तेन च सांख्याभिमतमाहङ्कारिकत्वं निराकृतं भवति । इन्द्रियप्रतित्वं तु भूत- लत्तणं वेदितामति । ता. टी. । विषयलक्षणानान्ट्रियाणोति इति पुः पाठः । नानाप्रकतीनार्माित ५। ४।३ पुः पाठः । कानि पुनरिन्द्रियकारणानि इति प्रश्नस्योत्तररूपं एथिव्यापस्तेजोवायुगकामिति भूतानीति भाष्यमेव न सूत्रम् । प्रमाणादिष्यनुक्रान्तेषु प्रमाणलक्षणविभागविशेषलक्षणसू. त्राणि प्रणीय प्रमेयानात्मशरीरेन्द्रियार्थादीनभिधाय सत्रादिष्टानामात्मशरीन्द्रियाणां लक्षणोऽ. भिहिते यस्वरूपज्ञापनस्यैव क्रम प्राप्तत्वाद् बार्तिके तात्पर्यटीकायां वा पूर्व सूत्रेषु सूत्रमिमित्य- भिधानवदस्य सूत्रत्वेनाभिधानात् गन्धरसेत्यादेरेव वार्तिके सूत्रत्वेनोक्तः । मुद्रितपुस्तकानुसा. tण विश्वनाथपञ्चाननकतगौतमसूत्रवृत्त्यनुसारेण च सूत्रत्वेन मुद्रितमिति केचित् सूत्रमेवेत्यन्ये ।

·२० अ. १ आ. १ मूः । १२-१५ अादिनिरूपणम् । गन्धरसरूपस्पर्शशब्दाः पृथिव्यादिगुणा स्तदर्थाः ॥ १४ ॥ पृथिव्यादीनां यथाविनियोगं गुणा इन्द्रियाणां यथाक्रममा विषया इति। अचेतनस्य करणस्य बुद्धेजानं वृत्तिः चेतनस्याक रुपलब्धिरिति युक्ति- विरुद्धमर्थ प्रत्याचक्षाणक इवेदमाह । बुद्धिरूपलब्धि नमित्यनान्तरम्। ॥ १५ ॥ नाचेतनस्य करणस्य बुद्धेजानं भवितुमर्हति । तद्धि चेतनं स्यात् एकश्चायं चेतना देहेन्द्रियसंघातव्यतिरिक्त इति । प्रमेयलक्षणार्थस्य वाक्यस्या- न्यार्थप्रकाशनमुपपत्तिसामादितिः । स्मृत्यनुमानागमसंशयप्रतिभास्वप्नज्ञानाहा: मुखादिप्रत्यक्षमिच्छाद- यश्च मनसो लिङ्गानि । तेषु सत्स्वियमपि । । अत्र एथिव्यादयश्च गुणा त द्वन्द्वसमासः । तेन एथिव्यादीनार्माप चक्षुरादीन्द्रिय- विषयत्वरूपं तदर्थत्वं मंगृहीतं भर्वात । षष्ठीतत्पुरुषायगो तु न संगृह्येत । विशेषणावययं च गन्धादीनामन्यगुणत्वाभावेन व्यावासम्भवात् । शिव्यादिग्रहणेन पृथिव्यप्तेजांसि बा. करणयाह्माण्यपदिश्यन्ते। गुणग्रहणेन च सर्व आश्रितो गुण ति संख्यापरिमाण- पृथस्वसंयोविभागपरत्वापरत्वस्नेहवेगकर्मसामाविशेषा अनाश्रितश्च समवाय. स्तद्धर्मत्वाद् गुण दति । गन्धरसरूपस्पर्शशब्दानां पृथभिधान मन्द्रिविशेष- नियमज्ञापनार्थम् । इन्द्रियाणि गन्धरसरूपस्पर्शशब्देषु तत्सामान्येषु नियतान्यन्य- चानियतानि । तत्र पथिव्यप्लेजांसि द्वीन्द्रियग्राह्माणि शेषश्च गुणराशिः सत्ता- गुणत्वे च सर्वेन्द्रियया: समवायो ऽभावश्च । न्या. वाः । अत्र विशेषो रेखापरे- खादिन त्वन्त्यस्तस्यातीन्द्रियत्वात् । ता. टीः । + पर्यायशब्दाभिधानाद् बुद्धिवनिराकरणम् । याहुबुद्धीनं वृत्तिरा- मन उपलब्धितिरिति । तनिराकरणार्थ समानार्थी एते शब्दा इति बुद्धि- त्तिः पृथङ् निराहता भवति । का पुनरत्रोपपत्तिर्भवति । आत्मोपलभते बुद्धिर्जा- नीते इति ब्रुवाणस्तयोश्चैतन्यं प्रतिपदयते । उभयवैतन्ये च प्रत्यययवस्थाऽनु- मानं स्यात् । यदि बुद्धिश्चेतना आत्मा च चेतनो न बुद्धसितानानात्मापल- भेत । चेतनापलब्यानां चेतनान्तरस्याप्रतिपत्तेः । अस्ति च प्रतिपत्तिस्तस्मादेक. श्चेतन इति । न्या. वाः । चेतनमात्रोपलभ्यानामित्यर्थः । न तावद् बुद्धेरात्मच्छायाप- सिरिन्दाविध मार्तण्डतेजःसङ्कान्तिः पारमार्थिकी । चितेरपरिणामितया सक्रम- णायोगात् । तस्माद् भ्रान्तिः सा च न बुद्धेस्तस्या अचेतनत्वावाप्यात्मनस्तस्या- त्तिकत्वात तथात्वे वा परिणामापत्तेः । तस्माद् बुद्धेः स्वाभाविक चैतन्यमास्येयं तथा चोभयचैतन्ये दूषणमुक्तम् । ता. टी.। + प्रमेयमनपठिताया अपि बुद्धेविषयत्वप्राप्तापि वियित्वमुपपत्त्या सिद्धमित्यर्थः । ।

·न्यायभाष्ये युगपज् ज्ञानानुत्पत्तिर्मनसो लिङ्गम् ॥ १६ ॥ अनिन्द्रियनिमित्ताः स्मृत्यादयः करणान्तरनिमिता भवितुमर्हन्तीति । युगपञ्च खलु घ्राणादीनां गन्धादीनां च सन्निकर्षेषु सत्सु युगपनानानि नोत्य- द्यन्ते (तेनांनुमीयते अस्ति ततदिन्द्रियसंयोगि सहकारि निमित्तान्तरम- व्यापि यस्यासन्निधेन।त्पद्यते ज्ञानं सन्निधेश्चात्पद्यतइति) । मन:संयोगा- नपेक्षस्य हीन्द्रियार्थसन्निकर्षस्य ज्ञानहेतुत्वे युगपटुत्पद्येरन् ज्ञानानीति । क्रमप्रामा तु। प्रवृत्तिागबुद्धिशरीरारम्भ इति ॥ १७ ॥ मनो ऽत्र बुद्धिरित्यभिप्रेतं बुध्यते ऽनेनेति बुद्धिः सो ऽयमारम्भ: शरीरेण वाचा मनसा च पुण्यः पापश्च दविधः । तदेतत्कृतभाष्यं द्विती- यसूत्रइति । प्रवर्त्तनालक्षणा दोषाः ॥ १८ ॥ प्रवर्तना प्रवृत्तिहेतुत्वं ज्ञातारं हि रागादयः प्रवर्तयन्ति पुण्ये पापे युगपज ज्ञानाऽनुत्तिानगता मनोऽधर्मत्वात् कथं मनसो ऽनुमाषिकेत्याशय न्याया- कारो वार्तिके दर्शितः । रूपादिज्ञानानि चतदितिरेकेणाधिष्ठायकान्तरापेक्षाणि। अयुगपदुत्पत्तः । तदाथा ऽनेकशिल्पपर्यवदातस्याने वास्यादि संनिधानेनोपस्थित हस्ताधिष्ठायकापेक्षं न युगपदनेकरादिक्रियां निवर्तति तथा चतुदि न युग- पदनेकं ज्ञानं करोति तस्मात्तदधिष्ठायकान्तरमपेक्षतति । इन्द्रियाणि वा पत्ती- कृत्य वक्तव्यम् । चक्षुरादीन्द्रियमात्मप्रवृत्ताधिष्ठायकान्तरांपेतम् अयुगयत्प्रवृत्तः । वास्यादिदिति । नन्येवमप्यन्द्रिययाह्याणां नीलपीतादीनां कुतो न युगपज ज्ञानद्वयं मन:- संनिधानस्य तत्र सत्त्वात् । न च सम्बन्धिभेदादेकदा विषन्द्रियमनिकर्षरूपकारणाभावेन निर्वाहः । चक्षुःसंयुक्तगवादिगतगुणाक्रिययोरेकदा जानढयापत्तेरवारणात् । फलबलेन ज्ञानच्छायाः सहकारि. त्वमाश्रित्य तदभावान ज्ञानद्वयं तत्सत्त्वे तु समूहालम्बनात्मकस्यैकस्यैव ज्ञानस्योत्पत्ते यम.प. तिरिति चेन्न । मनसो ऽसिद्धिप्रसङ्गात् । बुभुत्साभावेनैव भिन्द्रियग्राह्याणामपि युगपज्ज्ञान- यापत्तेधारयितुं शक्यत्यादिति चेन्मेवम् । करणत्वेनेव हेतुना युगपढनेक्रियाकारित्वाभाव- सिद्धेः । वास्यादी युगपदने कक्रियाकारित्याभावस्य दृष्ट स्यादिति । प्रात्मनो ऽधिष्ठातृत्व ऽपि तस्य विभुतया सर्वेन्द्रियसम्बन्धस्य सर्वदा सत्वेन मनास्योकार विना अनुपत्तिपरिहारामम्भवार्शित वार्तिकम् । + ( ) एतचिन्हमध्यस्थः ४ पु. नास्ति। + कायेन परित्राणं परिचरणं दानमिति । वाचा सत्यं हितं प्रियं स्वाध्यायश्च । मनसा व्या स्पृहा श्रद्धा चेति । विपर्ययेण पापा दविधैव । न्या. वा. । प्रवृत्तिजनितयोर्धमाधर्मयोर्ज न्म हेतुत्वात्प्रवृत्तेर्जन्महेतुत्वमुपचर्यरति भावः ।

·अ. १ प्रा. १ मू. १६-२० प्रेत्यभावफललक्षणम् । वा यच मिथ्याज्ञानं* तत्र रागद्वेषाषिति । प्रत्यात्मवेदनीया 'हीमे दोषाः कस्माल्लक्षणतो निर्दृिश्यन्तइति । कर्मलक्षणाः खलु रक्तद्विष्टमूढा रक्तो हि तत्कर्म कुरुते येन कर्मणा सुखं दुःखं वा लभते तथा द्विष्टस्तथा मूढ इति रागद्वेषमोहा इत्युच्यमाने बहुनोक्तं भवतीति । पुनरुत्पत्तिः प्रेत्यभावः ॥ १६ ॥ उत्पन्नस्य व चित्सत्त्वनिकाये मृत्वा या पुनरुत्पत्तिः स प्रेत्यभावः उत्पन्नस्य संबद्धस्य । सम्बन्धस्तु देहेन्द्रियमनोबुद्धिवेदनाभिः । पुनरुत्पत्ति: ||पुनर्देहादिभिः संबन्धः । पुनरित्यभ्यासाभिधानं सत्र व चित्ग्राणभृनि- काये वर्तमान: पूर्वापातान्देहादीन जहाति तत्प्रेति । यत्तवान्यच वा देहादी- नन्यानुपादत्ते तद्भवति । प्रेत्यभावो मृत्वा पुनर्जन्म । सो ऽयं जन्ममरणप्रबन्धा- भ्यासो ऽनादिरपवान्तः प्रत्यभावो वेदितव्य इति । प्रवृत्तिदोषजनितो ऽर्थः फलम् ॥ २० ॥ सुखदुःखसंवेदनं फलम् । सुखविपाकं. कर्म दुःखविपाकं च । तत्यु- नर्देहेन्द्रियविषयबुद्धिषु सतीषु भवतीति सह देहादिभिः फलमभिप्रेतम् । तथा हि प्रवृत्तिदोषजनितो ऽर्थः फलमेतत्सर्व भवति तदेतत्फलमुपानमुपातं हेयं * तच्च मिथ्याज्ञानमिति ३ पु. पाठः । स्वशरीरावच्छिन्नानि प्रत्यक्षाः परशरीरे तु प्रवृत्त्या ऽनुमेयाः। प्रवर्तना च माहै- कार्यसमवायः । तावायं रागादिवशः स्पन्दते यावदस्य मोहो धर्ततति । ता. टीः । + भजतइति ५ । ४ । ३ पुः पाठः । पुनर्यहणं संसारानादित्वज्ञापनार्थम् । न्या. वा. । दुःखादीनां मिथ्याज्ञान पर्यन्तानार्मावच्छेदेन कार्यकारणभावरूपः संसारो ह्यनादिः । न हि शरीरसम्बन्धमन्तरेण दुःख सम्भवति । न च शरीरसम्बन्धो धर्माधर्मी विमा । न च धर्माधमी रागद्वेषाएते । न च रागद्वेषा- वज्ञानं विहाय । न चाज्ञानं शरीरं परित्यज्र्योत तत्रैव तदुपपादनं च । स चायं संसाठः क्रियाम- धिकत्य मनस उपभोगमधिकत्त्यात्मनः। संसारकारणीभूताजाने मनसो ऽसाधारणकारणत्वादात्म- नश्च तज्जनिताखरूपफलीपभोक्तृत्वात् । || पुनर्नेति २ पु. पा। ॥ प्रसिनित इति वक्तव्ये दोषग्रहणं न केवलं प्रवृत्तिं प्रति दोषाणां हेतुभावो ऽपि तु प्रवृत्तिकार्य सुखदुः :खे अपि प्रतीतिदर्शनार्थम् । दोषसलिलाव. सिक्तायां खल्वात्मभूमी धर्माधर्मबीजे सुखदुःखे जनयतो नान्यथा न चास्ति सम्भवो न सत्र तुष्यति न च तद् द्वेष्टि तच्च तस्य सुखं दुःमिति । अर्थयहणं गौणमुख्यफलावरोधार्थम् । सा• टी ।

·३० । - . न्यायभाये। त्यक्तं त्यक्तमुपादेयमिति (*नास्य हानोपादानयोनिष्ठा पर्यवसानं वास्ति स खल्वयं फलस्य हानापाटानस्रोतसोह्यते लोक इति । अथैतदेव)। बाधनालक्षणं दुःख ॥ २१ ॥ बाधना पीड़ा ताप इति तया ऽनुविद्धमनुषक्तमविनिागेन वर्तमान दुःखयोगाद् दुःखमिति । सो ऽयं सर्व दुःखेनानुविद्धं || मिति पश्यन् दुःखं 'जिहासुर्जन्मनि दुःखदर्शी निर्विद्यते निर्विणो विरज्यते विरक्तो विमु- चते । यत्र तु निष्ठा यत्र तु पर्यवसानं सो ऽयम् । तदत्यन्तविमोक्षो ऽपवर्गः ॥ २२ ॥ तेन दुःखेन जन्मनापा ऽत्यन्त** विमुक्तिरपवर्ग: कथमुपातस्य ज- न्मनो हानम् अन्यस्य चानुपादानम् । एतामवस्थामपर्यन्तामपवर्ग वेद. यन्ते ऽपवर्ग:वदः । तदभयमजरममृत्युपदं ब्रह्म क्षेमप्राग्निरिति । नित्यं सुख- ( ) एच्चिहूमध्यस्थः पाठः ४ । २ पुस्तकयो स्ति । + निष्ठा समाप्तिः सा च प्रलये ऽप्यस्तीत्यत उक्तं पर्यवसानमिति । अवसानमात्रमस्ति न पुनः परितः पुनरपि सर्गापादनयोभीवादित्यर्थः । ता. टी. । + न खन्वमिति ३ । पु. पाठः । अत्र दतिशब्दसहितः क्वचित् सूत्रपाठः।वार्तिके तात्पर्यटीकायां चेतिशष्वहित एव दृश्यते । इतिशब्दस्यात्रानुपयोगाच्च । मुद्रितपुस्तके तु भमात्सूत्रे निवेशः । शरीरादेर्बाधनाऽनुषड्नेण गाणं दुःखत्वं प्रतिकूलवेदनीये भावे तु मुख्यम् । शरीरे दुःनिमित्तत्वादिन्द्रियविषयबुद्धीनां तत्साध- नत्वात् सुखे च दुःखाविनाभावात् । न च सुख दुःखाभावमात्रमति शयम् । प्रत्यक्षसिद्धस्य तस्यानपन्हवनीयत्वात् । प्रतिद्वैविध्यदर्शनाच्च । कश्चित्सुखार्थ प्रवर्तते कश्चिद दुःखपरिहारा- र्थमेवेति । दुःखे ऽपि सुखाभाधमात्रत्वात्यापि वक्तुं शक्यत्वेन विनिगमनाविरहादुभसिद्धेश्चेति बोध्यम् । || अत्र कलिकाता मुद्रितपुस्तके विद्धं बहमितीति पाठः। ना दित्यनन्तरं गौणमुख्यभेदभिन्न दुःखं परामृति । मुख्यमेव दु:खमिति भ्रमो मा भूदित्यत उक्तं जन्मनेति । अनेन जायमाना दुःखशब्देन सर्व शरीरादय उच्यन्ते दैत्युक्तं भवति । ता. टी. । ** अत्यन्तग्रहणं प्रलयावस्थानिवत्यर्थम् । । अधिशून्याम् । tt अभमिति पुनः संसारभयाभावमाह । अभयं वै ब्रह्मेत्यसष्टावभयश्रुतेः । ये तु ब्रह्मैव नामरूपप्रपञ्चात्मना परिणमतइत्याहुस्तान प्रत्याह । अजरमिति । सर्वात्मना परिणामे सामना ब्रह्मणो ऽन्यथात्वाद्विनाशप्रसङ्गः । एकदेशपरिणामे तु सावयवत्वेन घटादिनदनित्यत्वप्रसङ्गः । वैनाशिकाः प्राहुः प्रदीपस्येव निर्वावं मोक्षस्सस्य चेतस इति । तान्प्रत्याह । अमृत्युपदमिति । ता. टी.। - ·अ. १ प्रा. १ सू. २१ । २२ अपवर्गलक्षणम् । मात्मनो महत्त्ववन्माने व्यज्यते तेनाभिव्यक्तेनात्यन्तं विमुक्त:* सुखी भव- तीति के चिन्मन्यन्ते । तेषां प्रमाणाभावादनुपपत्तिः । न प्रत्यक्षं नानुमानं नागमो वा विद्यते नित्यं सुखमात्मनो महत्त्ववन्मोक्षे ऽभिव्यज्यतइति । नित्यस्याभिव्यक्तिः संवेदनं तस्य हेतुवचनम् । नित्यस्याभि. व्यक्तिः संवेदनम् ज्ञानमिति तस्य हेतुर्वाच्यो यतस्तदुत्पद्यतइति । सुखवन्नित्यमिति चेत् संसारस्थस्य मुक्तनाविशेषः । यथा मुक्तः सुखेन तत्संवेदनेन च सन्नित्येनोपपन्न स्तथा संसारस्था ऽपि प्रसज्यत- इति उभयस्य नित्यत्वात् । अभ्यनुज्ञाने च धर्माधर्मफलेन साहचर्य योगपद्यं गृह्येत । यदिदमुत्पत्तिस्थानेषु धर्माधर्मफलं सुखं दुःखं वा संवेद्यते पायेण तम्य च नित्यं स्वसंवेदनस्य च सहभावो योगपद्यं गृह्येत न सुखाभावो नान. भिव्यक्तिरस्ति उभयस्य नित्यत्वात्|| । अनित्यत्वेष हेतुवचनम् । अथ मोक्षे नित्यस्य सुखस्य संवेद- नमनित्यं यत उत्पद्यते स हेतुर्वाच्यः । आत्ममनःसंयोगस्य निमित्तान्तरसहितस्य हेतुत्वम् । आत्ममन:संयोगो हेतुरिति चेद् एवमपि तस्य सहकारि निमित्तान्तरं वचनीयमिति । धर्मस्य कारणवचनम् । यदि धर्मा निमित्तान्तरं तस्य हेतुर्वाच्या यत उत्पद्यतइति** | * वियुक्त इति ४ । २ । ३ पाठः । +नित्येनोपपन्न इति ।'पाठः। नित्यसंवंदनात ५ । ४ । २ । उपाठः । नाभिव्यक्तिरस्तीति ३ । पाठः । सुखस्य तद्विषयकज्ञानस्य च नित्यत्वे संसारदशायामपि मोक्षाविशेषप्रसङ्गः । इष्टा. पत्ता तु धर्माधर्माभ्यां जनितयोः सुखदुःखयोरूपलब्धिकाले ऽपि नित्य सुखस्य तज्ज्ञानस्य सर्व- दातनत्वेन योगपट्यप्रसङ्गः। | अनित्ये हेतु- धमिति ५।४।२।३ पाठः। ** संसाराषस्थायां तावदयमात्ममनःसंयोगो धर्म निमित्तमपेतमाण: सुख- ज्ञानमकार्षीत् । यदि तु मुक्त्यवस्थायां तदनपेक्ष एव सुखजानं करोति हन्त रूपा- दिज्ञानेष्विन्द्रियायपि नापेक्षतेति भावः । ता. टी' ।

·न्यायभाष्ये । योगसमाधिजस्य कार्यावसायविरोधात्प्रलये संवेदन- निवृत्तिः । यदि योगसमाधिजो धर्म:, हेतुस्तस्य कार्यावसायविरोधात्म- लये संवेदनमत्यन्तं निवर्तयति । असंवेदने चाविद्यमानेनाविशेषः । यदि धर्मक्षयात्संवेदनोप- रमो नित्यं सुखं न संवेद्यतइति । किं विद्यमानं न संवेद्यते ऽथाविद्यमा- नमिति नानुमानं विशिष्टे ऽस्तीति । अप्रक्षयश्च धर्मस्य निरनुमानमुत्पत्तिधर्मकत्वात् । योगसमाधिजो धर्मो न क्षीयतइति नास्त्यनुमानमुत्पत्तिधर्मकमनियमिति । विपर्ययस्य त्वनुमानं यस्य तु संवेदनोपरमो नास्ति तेन संवेदनहेतुर्नित्य इत्यनुमेयम् । नित्ये च मुक्तसंसारस्थयारविशेष इत्युक्तम् । यथा मुक्तस्य नित्यं सुखं तत्संवेदनहेतुश्च संवेदनस्य तूपरमो नास्ति कारणस्य नित्य- त्वात् तथा संसारस्थस्यापीति । एवं च सति धर्माधर्मफलेन सुखदुःखसं. वेदनेन साहचर्य गृह्येतेति । शरीरादिसम्बन्धः प्रतिबन्धहेतुरिति चेद् न शरीरादी- नामुपभोगार्थत्वाद् विपर्ययस्य चाननुमानात्। स्यान्मतं संसाराव- स्थस्य शरीरादिसंबन्धो नित्यसुखसंवेदनहेतोः प्रतिबन्धकस्तेनाविशेषो ना- स्तीति । एतच्चायुक्तम् । शरीरादय उपभोगार्थास्ते भोगप्रतिबन्धं करिष्यन्ती- त्यनुपपन्नम्|| । न चास्त्यनुमानमशरीरस्यात्मनो भोगः कश्चिदस्तीति । इष्टाधिगमार्थी प्रवृत्तिरिति चेद् न अनिष्टोपरमार्थ- त्वात् । इदमनुमानम् इष्टाधिगमार्थो मोक्षोपदेशः प्रवृत्तिश्च मुमुक्षूणां नोभय- । * प्रतये इति ५ । ४ । २ । ३ पाठः । + योगसमाधिजस्य धर्मत्य कार्यत्वेन ममाप्ती नाशे सति तज्जनितायाः संवेदनायाः कारणामात्र कार्यस्थित्यकारे ऽनुभविरोधाद् नित्तिरभावः प्राप्नोति । तथा च मे।क्षदशायां सदा सुखानुभवाभ्युपगमो न सिध्यतीति भावः । + निवर्ततेति ५ । ४ । २ । १ पाठः । ६ अत्र हेतुपदं कारणास्य नित्यत्वादित्यत्र कारणपदं च प्रयोजकपरम् । नित्ययोः कार्यकारणभावासंभवात् । प्रयोज्यंयोजकभावस्य च धूमाभाववाभाषयोरिवाभ्युपगमसम्भप्रात् । ॥ उपभोगार्थमेवारब्धानां शरीरादीनामुपभोगप्रतिबन्धकत्वमुपपत्तिविरुद्धमित्यर्थः । मु. खायुपभोगं प्रति शरीरादेः प्रये जकत्यस्य लोके दृष्टत्येन दृष्टानुसारित्वाच्च कल्पनाया मुक्तावपि शरीराटाङ्गीकारे केवल्यानुपर्योत्तरनडीकारे च सुखानुभवानुपत्तियोगसमाधिजनितशरीरस्य नित्य- त्वाभ्युपगमश्च यज्जन्यं सनियमित्यनुमानविरुद्ध इति भावः । [ इच्छाधिगमाति १ पाठः।

·. देहेन्द्रियबद्धयः कल्पयितव्याः - . दुःखाभावे. अ. १ प्रा. १ स. २२ अपवर्गलक्षणम् । मनर्थकमिति । एतच्चायुक्तम् अनिष्टोपरमार्थो मोक्षोपदेशः प्रवृत्तिश्च मुमुक्षूणा- मिति । नेष्टमनिष्ठेनाननुविद्धं संभवतीति इष्टमप्यनिष्ठं संपद्यते अनिष्टहानाय घटमान इष्टमपि जहाति । विवेकहानस्याशक्यत्वादिति । दृष्टातिक्रमश्च देहादिषु तुल्यः । यथा दृष्टमनित्यं सुखं परित्यज्य नित्यसुखं कामयते एवं देहेन्द्रियबुद्धीरनित्या दृष्टा अतिक्रम्य मुक्तस्य नित्या देहेन्द्रियबद्धयः कल्पयितव्याः* साधीयश्च मुक्तस्य चकात्म्यं कल्पितं पवतीति उपपत्तिविरुहामति चेत् समानम् । देहादीनां नित्यत्वं ,प्र- , माणविरुद्धं कल्पयितुमशक्यमिति समानं सुखस्यापि नित्यत्वं प्रमाणविरुद्धं कल्पयितुमशक्यामिति । प्रात्यान्तिके च संसारदुःखाभावे सुखवचनादागमे ऽपि सत्यविरोधः । यद्यपि कश्चिदागमः स्यात् मुक्तस्यात्यन्तिक सुख मिति । सुखशब्द आत्यन्तिके प्रयुक्त इत्येवमुपपद्यते दृष्टो हि दुःखादेरभावे, सुखप्रयोगा बहुलं लोकइति|| । नित्यसुखरागस्य प्रहाणे मोक्षाधिगमाभावो रागस्य बन्ध- नसमाज्ञानात् । यदायं माने नित्यं सुखमभिव्यज्यतइति नित्यसुखरा- गेण मोक्षाय घटमानो न मोक्षमधिगच्छेन्नाधिगन्तुमर्हतीति बन्धनसमाज्ञा- तो हि रागः न च बन्धने सत्यपि कश्चिन्मुक्त इति उपपद्यतइति । प्रहीण**नित्यसुखरागस्याप्रतिकूलत्वम् । अथास्य नित्यसुख- रागः। प्रहीयते तस्मिन्नहीणे नास्य नित्यसुखरागः प्रतिकूलो भवति । यद्येवं * कल्पितव्या ति ५। ४ । २ पाठः । प्रागपि मावशेष ति ३ । पुः । * दुःखाभावे इति ५१४ । २ । ३ पाठः। 8 सुखशष्टप्रयोग इति ५।४। २ । ३ पाठः । || ज्वरादी निवृत्ते सुखी संवृत्तो मिति प्रसिद्धो हि लोकानुभव इति भावः। , नित्य सुखे रागान्मुमुक्षणां तत्र प्रवृत्ती रागस्यानिवृत्त्या हेत्वभावेन मोक्षानुपपत्तिाचे त्याह । अत्र मोक्षाय घटमान इत्यनन्तरं भवेदित्यध्याहृत्य वाक्यं समापनीयं न मोक्षमधिगळे. दिति तत्र दूषणं तस्यैव विवरणमये इति बोध्यम् । * प्रहाणेति ।।२।३ पाठः । tt अथास्यानित्यमुखराग इति ३ पुः । * यदपि द्वेषात् प्रवर्तते दुःखं हास्यामीति तथा ऽपि न मुच्येत द्वेषस्य बन्धनसमाजानादिति रागद्वेषौ हि बन्धनमिति । नाप्रतिकूलत्वात् । अप्रतिकूल दुःखहानं भवति न पुनरयं दुःखं द्वेष्टि अद्विषंश्चायं प्रवर्तमानो ऽप्रतिकूलं दुःख- हानमधिगति । न्या. वा.।

·न्यायभाये मुक्तस्य नित्यं सुखं भवति अथापि न भवति नास्योभयोः पक्षयोमीक्षाधिगमो विकल्पतइति । स्थानवत * एव तर्हि संशयस्य लक्षणं वाच्यमिति तदुच्यते । समान्मनेकधीपपत्तेर्विप्रतिपत्तेरुपलब्ध्यनुपलब्थ्यव्य- वस्थातश्च विशेषापेक्षो विमर्श संशयः ॥ २३ ॥ समानधर्मापपत्तेर्विशेषापेक्षो विमर्शः संशय इति । स्थाणुपुरुषयोः समान धर्ममारोहपरिणाही पश्यन्पर्वदृष्टं च तयोर्विशेषं बुभुत्समान: किं स्विदित्यन्यतरं नावधारयति तदनवधारणं ज्ञानं संशय: समानमनयोधर्म- मुपलभे विशेषमन्यतरस्य नोपलभइत्येषा बुद्धिरपेक्षा संशयस्य प्रवर्तिका वर्तते तेन विशेषापेक्षो विमर्शः संशयः । अनेकधीपपत्तेरिति समानजाती- यमसमानजातीयं चानेकं तस्यनेकस्य धर्मोपपत्तेर्विशेषस्योभयथा दृष्टत्वात समानजातीयेभ्यो ऽसमानजातीयेभ्यश्चार्थी घिशिष्यन्ते गन्धवत्या त्यथि- प्रमेयानन्तरमुद्दिष्टस्य प्रमेयलक्षणानन्तरं स्थानं कमा लक्षणस्य यस्येत्यर्थः । ता. टी. क्रमप्राप्तस्येति यावत् । । अत्र च विमर्शः संशय इति संशयसामान्यलक्षणम्। तत्र संशय इति लक्ष्य निर्देशो विमर्श इति लक्षणपदम् । एकस्मिन् धर्मिणि विरोधिनानाविमा विमर्शः। समानेत्यादीनि तु त्रीणि विशेषलक्षणानि । तेषु विमर्शः संशय इत्यनुवर्तनीयम् । अत्र विशिष्टो ऽवमर्श विमर्शः । विशिष्टसंशयो लत्यपदम् । समानधर्मापपत्तेरने. कधर्मापपर्वतिपतेरिति त्रीणि प्रत्येकं शेषैः पदैरुपेतानि लक्षणानीति । एतेन ये पञ्चविध संशयमाचतते ते निराकृताः । ता. टी. । अयं भावः । समानधर्मीपपत्तेस- पलब्ध्यनुपलब्ध्यव्यवस्थातो विशेषापेक्षो विमर्शः संशय इत्येकं लक्षणम्। अनाढ्यपदमात्रोपाठाने वृक्षो ऽमिति विशेर्षानश्चये सपि पुरुषगतसमानधर्मस्य महत्त्वादेपलब्धिरस्तीति संशयः स्यात् । अतः उपलबध्यनुपलबध्यव्यवस्थितरिति वक्तव्यम् । एकतरधर्मराकारकनिश्चयहेत्वभावे धर्मान्तराभावप्रकारकनिश्चयत्वभावे च सतीति तस्यार्थः । ततश्च वृक्षत्व प्रकारकनिश्चयहेतोः पुरुषवाभावप्रकारकनिश्चय हेताश्चाभावो ऽप्यपेक्षितः । प्रकले च स नास्तीति न संशयः । ताव. मात्रोताच अनुगतधर्मज्ञानाभावेऽपि विशेर्षानश्चयत्वभावमात्रेण संशयः स्याटत अाढापदम् । एवर्माप नौकया गच्छनारोहपरिणाहवन्तं पदार्थमात्रं पश्यन पक्ष इति निश्चायकं न गज इति निश्चायकं च हेतुमनुपलभमाना ऽयि अनुपादित्सिते ऽजिहासिते चौदासीने वस्तुनि न संदिग्धे बुभुत्साविरहात् । बुभुत्समानम्तु संदिग्धे तत्र बुभुत्साभावे ऽपि संशया मा भूदिति विशेषापेक्ष दति निवेशनीयम् । विशेषं बभुत्समानस्येति तस्यार्थः । सदेवं पदत्रयं मिलितं लक्षणां भवति । एवमनेकधीपपर्विप्रतिपत्तेश्चेति लक्षणद्वये ऽपि उपलब्ध्यनुपलबध्यव्यवस्थात इति विशेषापेक्ष इति च पटद्वयं निवेशनीयं तत्सार्थकां च पूर्ववद बोध्यम् । | गन्धवत्त्वादिति संशयस्य प्रत्युदाहरणम् । अस्ति चेत्यायुदाहरणम् । शब्द सनासम्ब- न्धेन सामान्यविशेषसमवायाभावेभ्यो भेदेन नाते विभागजस्वं द्रध्ये शब्दातिरिक्त गुणे कर्मणि चादृष्टमुपलभ्यमानं द्रव्यत्यादिविशेषनिश्चायकत्वभावेन संशायकं भवतीति भावः । ननु ·अ. १ प्रा. १ स. २३ । २४ संशयलक्षणम् । व्यबादिभ्यो विशिष्यते गुणकर्मभ्यश्च । अस्ति च शब्द विभागजत्वं विशे- षः । तस्मिन्द्रव्यं गुणः कर्म वेति संदेहः । विशेषस्योभयथा दृष्टत्वात् । किं द्रव्यस्य संतो गुणकर्मभ्यो विशेष आहो स्विद् गुणस्य सत इति श्रथ क- मण: सत इति । विशेषापेक्षा अन्यतमस्य व्यवस्थापकं धर्म नोपलभंइति बुद्धिरिति । विप्रतिपत्तेरिति व्याहतमेकार्थदर्शनं 'विप्रतिपत्तिः व्याघातो वि. रोधो ऽसहभाव इति । अस्त्यात्मेत्येकं दर्शन नास्त्यात्मेत्यपरम् । न च सद्भावासनावी सहेकच संभवतः । न चान्यतरसाधको हेतुरुपलभ्यते । तप तत्वानवधारणं संशय इति । उपलब्ध्यव्यवस्थात: खल्वपि* सच्चोदकमुपल.. भ्यते तडागादिषु मरीचिषु चाविद्यमानमुदकमिति अतः क चिटुपलभ्यमाने तत्त्वव्यवस्थापकस्य प्रमाणस्यानुपलब्धेः किं सदुपलभ्यते ऽथासदिति संशयो भवति । अनुपलब्ध्यव्यवस्थातः सच्च नोपलभ्यते मूलकीलकोदकादि अस- च्वानुत्पन्न निरुद्धं वा ततः (क्वचिदनुपलभ्यमाने संशय: किं सन्नोपलभ्यते उतासन्निति संशया भवति । विशेषापेक्षा पूर्ववत् पूर्वः समानो ऽनेकश्च धी ज्ञेयस्थ ) उपलब्ध्यनुपलब्धी धुनातृगते एतावता विशेषेण पुनर्वचनम् । समानधर्माधिगमात्समानधर्मोपपत्तेर्विशेषस्मृत्यपेक्षो विमर्श इति । स्थानवतां लक्षणमिति समानम् । यमर्यमधिकृत्य प्रवर्तते तत्प्रयोजनम् ॥ २४ ॥ । विभागे गुणे विभागजत्वं दृष्टं शब्दे प्रतीयमानं गुणत्वं निश्चापयिति । शब्दो गुणः विभागज- त्वाद्विभागदति । मैत्रम् । विभागविभागानङ्गीकारात् । विभागविभागासमधायिकारणक- त्वस्य शब्दमात्रवृतेः संशयहेतुत्याच्च । अत्र च समानधर्मापलब्धः संशयकारणत्वे दूरादारोहप- रिणाहवद्वस्तुदर्शनमुदाहरणम् । तत्र ह्यारोहपरिणाही तरुनरसाधारणा ज्ञायमाना संशयहेतू । अनेकधापलब्धेस्तु शष्ठे विभागजत्वमुपलभ्यमानं संशयकारणमित्युदाहरणम् । तत्र हि विभा- गजत्वं द्रव्यादित्रये नास्त्येष शब्दादन्यत्र दृष्टम् । ततश्च समानत्वाभावान पूर्वण गतार्थता । अनेकधीपलब्धेरित्यम्यासाधारणधर्मापलब्धेरित्यर्थः । अनेकस्माद्विशेषको धी निकधर्म इति तस्यार्थः । साधारणधर्मस्यासाधारणधर्मस्य वा गृह्यमाणभिचारस्य ज्ञानं मंशयकारणम् । रह्य. माणाव्यभिचारस्य च तस्य ज्ञानं निर्णयहेतुः । समानधर्मापपतेरित्यनेन विधीयमानयभिचार उपदिश्यते विभागजस्वाठित्यनेन प्रतिषियमानव्यभिचार इत्येतावता पृथभिधानम् । एवं ठं द्वयं जागतं संशयकारणम् । वितिपत्तिस्तु वक्तगता संशयकारणमिति पूर्वयोर्भेटः । सतत्मय वार्तिके प्रपञ्चितम् । * उपलब्ध्यव्यवस्थाया अनुपलव्ध्यव्यवस्थायाश्च पृथक् अंशयकारणत्वं वार्तिके दूषि- तम् । तत्र दोषः पूर्वोक्तलक्षणत्रये प्रवेशफलं च पूर्वमुक्तम् । ( ) एतचिहमध्यस्थः पाठः ४।२।३ नास्ति । .

·न्यायभाष्ये यमर्थ मानव्यं हातव्यं वा ऽध्यवसाय तदाग्निहानोपायमनुतिष्ठति प्रयोजनं तद्वेदितव्यम् । प्रवृत्तिहेतुत्वादिसमर्थमाप्स्यामि हास्यामि वेति व्यवसायो ऽर्थस्याधिकारः एवं व्यवसीयमानो ऽ ऽधिक्रियतइति ॥ लौकिकपरीक्षकाणां यस्मिन्नर्थ बुद्धिसाम्यं स दृष्टान्तः ॥ २५॥ लोकसाम्य मनतीताः लेकिकाः नेसर्गिकं वेनयिक बुद्धतिशय- मप्रामा: सद्विपरीताः परीक्षकास्तर्केण प्रमाणेरथ परीक्षितुमर्हन्तीति । यथा 'यमय लौकिका बुध्यन्ते तथा परीक्षका अपि सेो ऽर्थो दृष्टान्तः । दृष्टान्तविरो- धेन हि प्रतिपक्षाः प्रतिषे८व्या भवन्तीति दृष्टान्तसमाधिना च स्वपक्षाः स्थापनीया भवन्तीति । अवयवेषु चोदाहरणाय कल्पतइति । अथ सिद्धान्तः इदमित्थंभूतं चेत्यभ्यनुज्ञायमानमर्थजातं सिद्धं सिद्धस्य संस्थिति:** सिद्धान्तः संस्थितिरित्थम्भावव्यवस्था धर्मनियमः । स खल्वयम् । तन्त्राधिकरणाभ्युपगमसंस्थितिः सिद्धान्तः ॥ २६ ॥ * अत्रार्थशब्दो गौणमुख्यफलावरोधार्थः । तत्र मुख्यं सुखदुःखप्राप्तिपरि- हारी । गौणं तु तत्साधनम् । ता. टी. । + लाकिकानां परीक्षकाणां चेति पृथककोटी । तेनालाकिकस्याकाशावेरपि दृष्टान्सत्य सिरिति बाध्यम् । + लोकसामान्यमिति ५ । ४ । २ । ३ पाठः। ६ बुतिशयमप्राप्तत्यादिति ३ पु. || सो ऽयं दृष्टान्तः सारूप्यव्युत्पत्त्या वा स्यादसिद्धसाधनार्थी धा । यदि तावत् सारूप्यव्युत्पत्त्यर्यस्तदा नापमानादियते । अथासिद्धसाधना नो. दाहरणाद् भियते । यापमानं प्रमाणे ऽन्तभाव्यः अधोदाहरणमवयव इति न पृथग दृष्टान्तो ऽस्तीति । इदं तूलरमप्रतिसमाधेमिति पश्यामः । कस्मात् । त्रय. स्याप्यपरिज्ञानात । सारूप्यव्युत्पत्त्यर्थं तावदुपमानं न भवतीति वर्णितम् । दृष्टा. न्तः सारूप्यव्युत्पत्त्यर्थः असिसाधनार्थी वेति दृष्टान्तो न भर्वात । तदुदाह- रणं वर्णयन्तो वयाम इति । न्या. वा. । न खल्वसिद्धः साध्येन साधनस्याधि- नाभावो दृष्टान्तेन साध्यतइत्यर्थः । ता. टी. । "अत्र भाष्यकारः सिद्धान्तसामान्यलक्षणसूत्रमठित्वैव तात्पर्य ध्याचष्टे श्रथ सिद्धान्त सत्यादिनेति तात्पर्यटीकायां दृश्यते तेन सामान्यलक्षणसूत्रं किमप्यासीठावदात्ये न क्वाप्युपलभ्यते ति बोध्यम् । सामान्योपक्रमस्याभ्युपगमस्य प्रमाणतो विशेषपर्यन्तता परिसमाप्तिः संस्थितिरित्यर्थः । ता. टी.।

·३० अ. १ प्रा. १ सू. २५-२८ । सिद्धान्तलक्षणविभागो । तन्वार्थ संस्थितिः तन्त्रसंस्थितिः तन्त्र*मितरतराभिसंबटुस्यार्थस- मूहस्योपदेश: शास्त्रम् । अधिकरणानुषङ्गा था संस्थितिरधिकरण संस्थितिः अभ्युपगमसंस्थितिरनवधारितार्थपरिग्रहः तद्विशेषपरीक्षणायाभ्युपगमसिद्धा- न्तः । तन्त्रभेदात्तु खलु स चतुर्विधः । सर्वतन्त्रप्रतितन्त्राधिकरणाभ्युपगमसंस्थि- त्यर्थान्तरभावात् ॥ २० ॥ तवेताश्चतस्रः संस्थितयो ऽर्थान्तरभूता: । तासाम् । सर्वतन्त्राविरुद्धस्तन्त्रे ऽधिकृतो ऽर्थः सर्वतन्त्रसिद्धान्तः ॥ २८ ॥ यथा घाणादीनीन्द्रियाणि गन्धादय इन्द्रियार्थाः पृथिव्यादीनि भूता. नि प्रमाणेरर्थस्य ग्रहणमिति । । • तन्त्रग्रहणेन च सर्वतन्त्रप्रतितन्त्रयोपादानमुभयोरपि तन्त्रत्वात् । ता. टो। + अनुप्रतार्थ तिरिति ५। २ । ४ पाठः । + किं पुनरिदं सूत्रं लक्षणार्यमाहो विभागार्थमिति । किं चातः । यदि लत- णार्थ तन्त्राधिकरणयहणं न कर्तव्यम् एतावदस्त्वभ्युपगमव्यवस्था सिद्धान्त इति । अथ विभागाथं सर्वतन्त्रप्रतितन्त्रग्रहणं कर्तव्यं प्रतिज्ञादिवत् । लतणाथ च सूत्रान्तरं वक्तव्यम् । सर्वतन्त्रप्रतितन्त्राभ्युपगमसंस्थित्यर्थान्तरभावादिति सूत्रस्यान्या ऽथों वक्तव्यः । अथेदं विभागार्थ तथापि पूर्वसूत्रं परित्यज्यताम् । अथ विभक्तानां पुर्नार्व- भागः । त्रिविधा चास्य शास्त्रस्य प्रवृत्तिरिति व्याहन्येत । विभागश्च नियमार्थः विभक्तानां विभागः किमर्थः । यदि नियमार्थः । आढोन सूत्रेण कृतत्वात्र प्रयो- जनमस्तीति । तस्मात्पर्वमुत्तरं वा सूत्रमनामिति । नानार्षम् । अादास्य लत- णार्थत्वादुत्तरस्य विभागार्थत्वादिति । विभागश्च नियमार्थ इत्युक्तम् । एतेनाने- कधा भित्रस्य सिद्धान्तस्य चतुर्धा संग्रह इति नियमं दर्शयति । अनादयं सूत्रं कथं लक्षणार्थमिति । तन्त्राधिकरणानामानामभ्युपगम इति सूत्रार्थः । तन्त्र- मधिकरणं येषामर्थानां भवति ते तन्त्राधिकरणाः । तेषामभ्युपगमस्यितिरित्यं- भावव्यवस्था धर्मनियमः सिद्धान्तो भवतीति । किमुक्तं भवति । यो ऽर्थी न मंत्रितस्तस्याभ्युपगमो न सिद्धान्त इति । न्या. याः । $ यद्यपि घ्राणादिषु भौतिकत्वादयो विप्रतिपत्त्यस्तथापीन्द्रियत्वे नास्ति विप्रतिपत्तिरिति । ता. टी. । न दृष्टान्तात सर्वतन्त्र सिद्धान्तो भियते न चापि विप्रतिपत्तिरिहापीति । भियतइत्याह । दृष्टान्ते हि वादिप्रतिवादिभ्यामेव ·३ न्यायभाये समानतन्त्रासिद्धः परतन्त्रासिद्धः प्रतित- न्त्र सिद्धान्तः ॥ २६ ॥ यथा नासत आत्मलाभः न सत आत्महानं निरतिशयाश्चेतना: देहेन्द्रियमनासु विषयेषु तत्तत्कारणे च विशेष इति साख्यानां पुरुषकमादि- निमित्तो भूतसर्ग: कर्महेतवा दोषाः प्रवृत्तिश्च स्वगुणविशिष्टाश्चेतनाः अस. दुत्पदाते उत्पन्न निरुध्यतइति योगानाम् । यत्सिद्धावन्यप्रकरणसिद्धिः सो ऽधिक- रणसिद्धान्तः ॥ ३० ॥ यस्यार्थस्य सिद्धा वन्ये ऽथी अनुषज्यन्ते न तेर्विना सो ऽर्थः सि. ध्यति ते ऽथा यदधिष्ठानाः सो ऽधिकरणसिद्धान्तः । यथा देहेन्द्रियव्यति- रिक्तो ज्ञाता दर्शनस्पर्शनाभ्यामेकार्थग्रहणादिभिः । अचानुषङ्गिणो ऽथा इन्द्रि- यनानात्वं नियतविषयाणीन्द्रियाणि स्वविषयग्रहणलिङ्गानि ज्ञातु नसाध- नानि गन्धादिगुणव्यतिरिक्तं द्रव्यं गुणाधिकरगामनियतविषयाश्चेतना इति पूर्वार्थसिद्धावते ऽथी: सिध्यन्ति न तेविना सो ऽर्थः संभवतीति । . . निश्चितो न पुनरेवं सर्वतन्त्रसिद्धान्त इति । अनुमानागमयोराश्रयो दृष्टान्तो नैवं सर्वतन्त्रसिद्धान्त इति । न्या. वा. । * समानशब्द एकपर्यायः । निरतिशया अपरिणामिनो न केन चिटुर्म- णोपजनापायधर्मणा युज्यन्ते । प्राकृतेषु च तत्कारणेषु महदहङ्कारपञ्चतन्मात्र- भूतसूक्ष्मेषु विशेषो ऽतिशय इत्यर्थः । ता• टी । + मनाविषष्यिति ३ पुः पाठः। + पुरुषनिमित्तभूतसंसर्ग इति ३ पुः पाठः । 8 यस्यार्थस्य सायास्य हेतोवा सिद्धाविति विषयप्तप्तमी । न निमित्तस- प्तमी । टुयोजायमानयोनिमित्तनैमित्तिकभावायोगात् । तेन यस्मिन्नर्थ ज्ञायमाने तदनुषङ्गिणो ऽस्तदन्तीवेण गम्यन्ते सो ऽर्थः साक्षाधक्रियमाणस्तदनुर्षाङ्गणां चाधारस्तदाश्रयत्वात् । तत्सिद्धः सपतो वा भवतु हेतु अनेन रूपेणाधिकरण- सिद्धान्तः । पतस्ताविवादाध्यासितमुपलब्धिमत्कारणमुत्पत्तिमत्त्वानुस्वदिति । अत्र हि पृथिव्यादिगतेनोत्पत्तिमत्त्वेनोपलब्धिमत्पर्वकत्वं तदतं साध्यमानं स्वसि- झन्तर्गतानुर्षाङ्गसर्वज्ञत्वामुपेतमेव सिति । नान्योहोपलब्धिमत्पर्वकत्वस्य सिद्धरिति । भाष्ये हेतुपतिसन्धान सिध्यत् स्थानुषार्थान्तरान्वितं सिप्रतीत्यु- दाहृतम् । ता. टी।

·अ.१ प्रा. १ सू. २६-३२ । अभ्युपगमसिद्धान्तलक्षणम् अवयवविभागश्च । ३६ अपरीक्षिता भ्युपगमात्तद्विशेषपरीक्षणमा भ्युपगमसिद्धान्तः ॥ ३१ ॥ पत्र किं चिदर्थजातमपरीक्षितमभ्युपगम्यते अस्तु द्रव्यं शब्दः स तु नित्यो ऽथानित्य इति द्रव्यस्य सतो निन्यता ऽनित्यता वा तद्विशेष: परीक्ष्यते सो ऽभ्युपगमसिद्धान्तः स्वबुद्धगतिशयचिख्यापयिषया परबुद्धाः वज्ञानाचा प्रवर्ततइति । अथावयवाः । प्रतिज्ञाहेतूदाहरणोपनयनिगमनान्यवयवाः ॥ ३२ ॥. दशावयवानेके नैयायिका वाक्ये संचक्षते जिज्ञासा संशयः शक्यप्रा- पिः प्रयोजनं संशयव्युदास इति । ते कस्मान्नोच्यन्तइति । तत्राप्रतीयमाने ऽर्थे प्रत्ययार्थस्य प्रवर्तिका जिज्ञासा अप्रतीयमानमर्थ कस्माज्जिज्ञासते तं तत्त्वतो ज्ञातं हास्यामि योपादास्ये उपेक्षिष्ये वेति ता एता हानोपादानापे- क्षाबुद्धयस्तत्त्वज्ञानस्यार्थस्तदर्थमयं जिज्ञासले सा खल्वियमसाधनमस्येति जिज्ञासाधिष्ठानं संशयश्च व्याहतधर्मापसंघातात व ज्ञाने प्रत्यासन्नः व्याहत. योहि धर्मयारन्यतरतत्त्वं भवितुमर्हतीति । स पृथगुपदिष्टो ऽप्यसाधनमर्थ- • अपरीक्षितो ऽसत्रितः । न्या. वाः । सूत्रितस्य प्रायेण परीक्षासम्बन्धात् । मनसो हीन्द्रियत्वेनामूत्रितस्यापीन्द्रियत्वाभ्युपगमो यतः प्रमाणाधिकरणस्तस्मा. दयमभ्युपगसिद्धान्त इति । सूत्रं त्वेवं योजनीयम् । अमूत्रिताभ्युपगमाद्वेतार्य- द्विशेषपरीक्षणं भवति तस्माद्विशेषपरीक्षणाज ज्ञायते ऽसत्रितमभ्युपगतं सूत्र- कारण सो ऽयमभ्युपगसिद्धान्त इति । ता. टी. । भाध्ये त्यन्यथा व्याख्यातम् । + परबुद्धा वज्ञानाति ३ पुः पाठः । + दशावयवी ति के चियायिकाः । त्रयो ऽवयवा इति मीमांसकाः । तविराकरणार्थ सूत्रम् । परप्रतिपादका ये वाक्ये सम्भयेतरतरप्रत्ययितेनार्थनार्थ- वन्तो वाक्याहुतामुपयान्ति ते ऽवयवाः । वाक्याङ्गत्वमवयवार्थः । वक्याङ्गत्व- मवयवत्वम् । किं पुनर्वाश्यम् । यस्य प्रतिज्ञादिभिरूपस्कृतस्य विशेषास्थापनमर्थः तद्वाक्यम् । वाक्यार्थ संहत्यते निष्पादयन्तीत्यवयवा इत्युच्यन्ते । न पुर्जिना- सादयः परप्रतिपादका इत्यतो न वाक्यस्यावयवा इति । निश्चितत्वाच्च । निश्चतश्च सार्धायता भति न तस्य जिज्ञासासंशयो स्तः । प्रयोजनपि साध- नादेव गम्यते शक्यप्राप्तिश्चेति । न ह्मशस्यमप्रयोजन वा कश्चित्साधर्यात । तस्मात् प्रयोजनशक्यप्राप्ती अपि न वाक्यावयवी । न्या. वा. धर्मापसंघातस्तत्त्वज्ञाने इति ३ पु. पाठः । संघातात्, तत्त्वज्ञाने इति ४ । ५ पु. पा. ।

·४० - न्यायभाष्ये स्येति । प्रमातुः प्रमाणानि प्रमेयाधिगमार्थानि सा शक्यप्राप्पिन साधकस्य वाक्यस्य भागेन युज्यते प्रतिज्ञादिवदिति । प्रयोजनं तत्त्वावधारणमर्थसाध- कस्य वाक्य स्य फलं नेकदेश इति । संगधव्यु दासः प्रतिपक्षोपवर्णनं तत्प्रति. धे तत्त्वाभ्यनुज्ञानार्थ न त्वयं ( *साधकवाक्येकदेश इति प्रकरणे तु जिज्ञा- सादयः समी अवधारणीयापिकारात तत्त्वसाधकभावातु प्रतिज्ञादयः) साधकवाक्यस्य भागा एकदेशा अवयवा इति । तेषां तु यथाविभक्तानाम् । साध्यनिर्दशः प्रतिज्ञा ॥ ३३ ॥ प्रज्ञापनीयेन धर्मेण धर्मिणा विशिष्टस्य परियहवचनं प्रतिज्ञा प्रति- सा साध्यनिर्देश: अनित्यः शब्द इति । उदाहरणसाधात्साध्यसाधनं हेतुः ॥ ३४ ॥ * ( ) एतचिहाङ्कित पाठः ४ । ३ नास्ति । + प्रकरणमेते तथोपकुर्वन्तीति । न हि जिज्ञासादीनन्तरेण प्रकरणम्यो- त्यानमस्तीति प्रकरणोत्थापका नावयवा जिज्ञाप्ताक्ष्य दति । परप्रतिपादकत्वा- तु प्रतिज्ञादीनामधिकार इति तउदिश्यन्ते । ज्यवयवमपि वाक्यं तथा न भवति तथोपनयनिगमनयारान्तरमा वर्ण यन्तो वक्ष्यामः । न्या. बा. । * परिगृहाते ऽनेनेति परिग्रहः स च वचनं चेति परिग्रहवचनम् । ता. टी. । सिषार्धाषितस्यार्थस्य वचनमित्यर्थः। $ श्रुत्याभ्यामुभयलक्षणसूचनात्सूत्रम् । अत्र हेतुरिति लत्यनिर्देशः स च विभागविशे वाक्यावयव इति वचनरूपः । तस्य सामान्यलक्षणं साध्यसाधनं साध्यते ऽनेनेति व्युत्पत्त्या यापि पाराापवं कृतकत्वादिकमर्थमाह तथापि तस्य वचनात्मकहेतुसामानाधिकरण्यानुपपत्तर्विषयि कृतकत्वादित्यादिकं वचन- मुपलक्षति । यदि तु वचनं हेतुरित्युच्यते तत्साध्येन समभिव्याहृतं प्रतिज्ञा स्यात् । अथ वच मत्येतावदुध्येत तदा अतिव्याप्तिः । उपचारे तु न कचित्य- सङ्गः । उपनयादपि साधनं न परागतया गम्यते । कि प्रातिपदिकार्थप्रधान- तया स्वनिष्ठमिति न तत्रापि प्रसङ्गः । हेत्वाभासाश्च न साधनर्मित साधन- पदेनैव निराकृताः । न्यायवाक्यावर वत्वेन च नान्यशब्दे प्रसङ्गः । इदं चार्थ श्रोतं तु विशेषलक्षणं हेतुरिति यदपि सामान्यपदं तथापि प्रकरणादन्यग्यन्वय व्यतिरकिहेतुधिशेषपरं द्रष्टव्यम् । तेन हेतुरिति लत्यनिर्देशः परिशिष्टं तु लत- णम् । साधर्म्यपदव्याख्यानं सामान्यादिति । साध्यसाधनपदव्याख्यानं साध्यस्य धर्मस्यति । साध्यस्योट मिमात्रे बुद्धिमा भूदत उक्तं धर्मस्येति । धर्मसहितस्य मिण इत्यर्थः । नदेव स्फुटयति प्रतिसन्धाति । उदाहरणमायात साध्यस्ये. तु ·. ४१ अ. १ प्रा. १ सः । ३३-३६ हेतुलक्षणम् । उदाहरणेन सामान्यात्साध्यस्य धर्मस्य* साधनं प्रज्ञापनं हेतुः साध्ये प्रतिसंधाय धर्ममुदाहरणे च प्रतिसंधाय तस्य साधनतावचनं हेतु: उत्पत्तिधर्मकत्वादिति । उत्पत्तिधर्मकमनित्यं दृष्टमिति । किमेतावद्धतुलक्षणमिति । नेत्युच्यते किं तर्हि । तथा वैधात् ॥ ३५ ॥ उदाहरणवैधाच्च साध्यसाधनं हेतुः । कथम् अनित्यः शब्दः उत्पत्तिधर्मकं नित्यं यथा आत्मादिद्रव्यमिति । साध्यसाधर्म्यात्तद्धर्मभावी दृष्टान्त उदाहरणम् ॥ ३६ ॥ साध्येन साधर्म्य समानधर्मता साध्यसाधर्म्य ** कारणातद्धर्मभावी दृष्टान्त इति । तस्य धर्मस्तद्धर्मः । तस्य साध्यस्य । साध्यं च द्विविधं धर्मिवि- शिष्टो वा धर्मः शब्दस्यानित्यत्वं धर्मविशिष्टा वा धर्मी अनित्यः शब्द इति। इहोत्तरं तद्ग्रहणेन गृह्यतइति कस्मात्पृशग्धर्मवचनात् । तस्य धर्मस्तद्ध. मस्तस्य भावस्तद्धर्मभावः स यस्मिन् दृष्टान्ते वर्तते स दृष्टान्तः साध्यसा- त्यनेनान्वयपतधर्मत्वे अन्वयतिरकपत्तधर्मत्वानि च दर्शितानि । साध्यसाध- मित्यत्र च साध्यग्रहणेनाबाधिविषयत्वासत्प्रतिक्षितत्वे तद्विपरीतस्य साधनानहत्वात् । ता. टी. । * धर्मस्योत ४ । ३ नास्ति । + प्रतिज्ञा तिः ४ । ३ प्रज्ञानमिति २।५ पाठः । + प्रतिसंधीति ४ । २ । ३ पुः पाठः । ६ अत्र यदि वैधादित्युच्यते ततः सकलकेसरादिमत्पदार्थपतीकरणे- नाश्वत्वं यदि विषाणेन साधते तदा ऽस्ति पतवैधर्म्यमिति हेतुः स्यादित्यत उदाहरणेनं वैधाति । विपक्षणेत्यर्थः । ता. टी.। ॥ अत्रेटमुदाहण पूर्वोक्तोदाहरणाढलक्षगयाभावेन दूर्वायत्वा नेदं निरात्मकं जीवच्छरीरम. प्राणादिमत्त्वप्रसङ्गादिति वार्तिके उदाहरणान्सरं दत्तम् । अन्वय्युदाहरणं च पूर्वमत्र केवलात- रेक्युदाहरणं चात्रेति वेलक्षण्यं च प्रदर्शितम् । साध्येन धर्मिणा शब्देन साधाय दृष्टान्तस्य स्याल्यादेः कृतकत्वं हेतुः तनित्यत्वेन साध्ये शब्दे दृष्टान्ते च स्याल्यादौ समानम् । तस्मात्कारणात्य. योजकातदुर्मभावी तस्यैव साध्यस्य शब्दस्य धर्मः धर्मान्तरं येन विशिष्टः शनः सिपायिषितो ऽनित्यत्वेन तदनित्यत्वं तदुर्मः स एव भावस्तदुर्मभावः सो ऽस्या- स्तीति तदुर्मभावी स्याल्यादिनित्यत्वधर्मधानिति यावत् । तेन तादृशा दृष्टा. न्तेन उपलक्षितं द्विषयं वचनमुदाहरमिति । ता. टी । ** साध्येन साधात् समानधर्मत्वादिति ५ । ४ । २।३ पाठः । if सद्धर्मल भाव रति ५।४।२।३ पाठः ।

·* ४२ न्यायभाये धात्तद्धर्मभावी भवति स चादाहरणमिष्यते तत्र यदुत्पद्यते तदुत्पत्ति- धर्मकम् । तच्च भूत्वा न भवति आत्मानं जहाति निरुध्यतइत्यनित्यम् । एवमुत्पत्तिधर्मकत्वं साधनमनित्यत्वं साध्यं सो ऽयमेक्रस्मिन्द्वयोधर्मयोः साध्यंसाधनपावः साधावावस्थित उपलभ्यते तं दृष्टान्ते उपलभमानः शब्दे ऽप्यनुमिनोति शब्दो ऽप्युत्पत्तिधर्मकत्वादनित्यः स्थाल्यादिवदित्यु- दाहियते तेन धर्मयोः साध्यसाधनभाव इत्युदाहरणम् । तद्विपर्ययाद्वा विपरीतम् ॥ ३० ॥ दृष्टान्त उदाहरणमिति प्रकृतं साध्यवैधादतद्धर्मभावी दृष्टान्त उदाहरणमिति । अनित्यः शब्द उत्पत्तिधर्मकत्वात् अनुत्पत्तिधर्मकं नित्य- मात्मादि सो ऽयमात्मादिदृष्टान्तः साध्यवैधादनुत्पत्तिधर्मकत्वादतद्धर्मभा- वी यो ऽसौ साध्यस्य धर्मो नित्यत्वं स तस्मिन्न भवतीति । अचात्मादी दृष्टान्ते उत्यत्तिधर्मकत्वस्य भावादनित्यत्वं न भवतीति उपलभमानः अत्र साध्यसाधर्म्ययहणेन साधनविकलमनुदाहरणं भवतीत्युक्तं भवति । यथा नित्यः शब्दो ऽमूर्तत्वात्परमाणुर्वात । तदुर्मभावीत्यनेन च साध्यविकलं परास्तम् । यथा नित्यः शब्दो ऽमूर्तत्वात् कर्मवदिति । एतेनोभर्यावकलाप परास्तं यथा नित्यः शब्दो ऽमर्तत्वाद् घटदिति । पञ्चम्युपादानेन च यत्र वचने साध्यसाधर्म्यप्रयुक्तं तदुर्मभावित्वं प्रदर्श्यते तदेवोदाहरणं नान्यदिति दर्शितं भवति । प्रयोजकत्वं च साध्यसाधर्म्यस्य हेताः स्वाभाविकः सम्बन्धी व्याप्यत्व. मिति यारत । प्रयोज्यत्वं च साध्यधर्मस्य व्यापकत्वमेव । तेनाप्रदर्शितान्वय- विपरीतप्रदर्शितान्वययोरनुदाहरणत्वमुक्तं भवति । तद्यथा अनित्यः शब्द उत्पत्तिमत्त्वाद् घटवदिति । यो यो ऽनित्यः स स उत्पत्तिमान यथा घट इति । समाख्यानिर्वचनसामात्सामान्यलक्षणमनेन सूचितमित्याशयवता भाष्यकृता समाख्यानिक्तिः कृता उदाहियते ऽनेनेति । सा. टी. । + विरुद्रातति १ पाठः । * सात्मकल्या साध्येन जीवच्च रीरेण वैधाद् घटादेदृष्टान्तस्य सात्म- कत्वसाधर्म्यविरहादिति यावत् । तस्य साध्यस्य जीवच्चरीरस्य धर्मः प्राणादि- मत्त्वं तद्धर्मः स एव भावस्तदुर्मभावः सो ऽस्यास्तीति तदुर्मभावी न तद्धर्मभावी अतद्धर्मभावी प्राणादिरहितो घटादिरिति यावत् । एतदुक्तं भवति । यत्र घटादौ साध्यधर्माभावप्रयुक्तसाधनधाभावः स घटादिर्धधर्म्यदृष्टान्तः तद्विषयः शब्द उदाहरणमिति । सूत्रस्थश्च वाशब्दः समुच्चये वेदितव्यः । व्यतिरेकविषयत्वा. द्वैधादाहरणस्येति । ता. टी. । अत्रत्यं भाष्योदाहरणमन्त्रयतिरेकिरुपतया पूर्पणव गतामिति मत्वा केवलतिरेकी हेतुस्तदुदाहरणं चास्य सूत्रस्येति वार्तिकम् । ।

·४३ अ. १ आ. १ स. ३० । ३८ उदाहरणलक्षणम् । शब्दे विपर्ययमनुमिनोति उत्पत्तिधर्मकत्वस्य भावादनित्यः शब्दं इति । सा- धोक्तस्य हेतोः साध्यसाधांतद्धर्मभावी दृष्टान्त उदाहरणम् । वैधा- तस्य हेतोः साध्यवैधादतद्धर्मभावी दृष्टान्त उदाहरणम् । पूर्वस्मिन् दृष्टान्ते यो तो धर्मा साध्यसाधनभूतो पश्यति साध्ये ऽपि संयोः साध्य- साधनभावमनुमिनोति उत्तरस्मिन् दृष्टान्ते ययोधर्मयोरेकस्याभावादितरस्याः भावं पश्यति तयेोरेकस्याभावादितरस्याभायं साध्ये ऽनुमिनोतीति तदेतद्धे- त्वाभासेषु न संभवतीत्यहेतवो हेत्वाभासाः । तदिदं हेतूदाहरणयोः सामर्थ्य परमसूक्ष्म दुःखबाधं पण्डितरूप वेदनीयमिति । उदाहरणापेतस्तथेत्युपसंहारो न तथेति वा साध्यस्योपनयः ॥ ३८ ॥ उदाहरणापेक्षः उदाहरणतन्त्र: उदाहरणवशः । वशः सामर्थ्यम् । सा- ध्यसाधर्म्ययुक्त उदाहरणे स्थाल्यादि द्रव्यमुत्यत्तिधर्मकमनित्यं दृष्टं तथा शब्द उत्पतिधर्मक इति साध्यस्य शब्दस्योत्पत्तिधर्मकत्वमुपसंहियते साध्यवे- धर्म्ययुक्ते पुनरुदाहरणे आत्मादि द्रव्यमनुत्पत्तिधर्मकं नित्यं दृष्टं न च तथा शब्द इति अनुत्पत्तिधर्मकत्वस्योपसंहारप्रतिषेधेनोत्पत्तिधर्मकत्वमुप- संहियते। तदिदमुपसंहारद्वैतमुदाहरणद्वैताद्भवति : उपसंहियते ऽनेनेति चो- पसंहारो वेदितव्य इति । द्विविधस्य पुनर्हेतार्द्धिविधस्य चोदाहरणस्योपसंहार- द्वैते|| च समानम् । S * साध्यवेध देस्तद्भावी दृष्टान्त इति ३ पु. पाठः । + धर्माति२ ३ पुः पाठः। + पण्डितरूपवेदनीयं प्रशस्तपण्डितवेदनीमित्यर्थः । ता. टी. । ननु हेतोरुपसंहार उपनयो न साध्यस्य तथा चानुपपत्रः साध्यस्योपसंतर इत्यत' उक्तं साध्यस्य शब्दस्योत्पत्तिधर्मकत्वमिति । उदाहरणसिद्धव्याप्तिकहेतु. मत्तया साध्यमुपसंहियते न स्वरूपेणेत्यर्थः । अत्राप्युदाहरणापेत उपसंहार उपनय दति सामान्यलक्षणं तथा न तथेति च सामान्य लतखापते विशेषलतणे इति बोध्यम् । ता. टी.। || द्रुतमिति ५ पाठः ·४४ - न्यायभाष्ये *हेत्वपदेशात्प्रतिज्ञायाः पुनर्वचनं निगमनम् ॥ ३ ॥ साधोक्त वा वैधोक्ते वा यथोदाहरणमुपसंहियते तस्मादुत्पत्ति धर्मकत्वादनित्यः शब्द इति निगमनम् । निगम्यन्ते अनेनेति प्रतिज्ञा- हेतूदाहरणोपनया एकाचेति निगमनं निगम्यन्ते समर्थ्यन्ते संबध्यन्ते । तत्र साधयक्ति तावद्धेतो वाक्यमनित्यः शब्द इति प्रतिज्ञा। उत्पत्तिधर्मकत्वा- दिति हेतुः । उत्पत्तिधर्मकं स्थास्यादि द्रव्यमनित्यमित्युदाहरणम् । तथा चोत्पत्तिधर्मकः शब्द इत्युपनयः । तस्मादुत्पत्तिधर्मकत्वादनित्यः शब्द इति निगमनम् । वैधोक्ते ऽपि अनित्यः शब्द उत्पत्तिधर्मकत्वात् अनुत्पत्ति- धर्मकमात्मादि द्रव्यं नित्यं दृष्टं न च तथा ऽनुत्पत्तिधर्मकः शब्दः तस्मा. दुत्पत्तिधर्मकत्वादनित्यः शब्द इति । अवयवसमुदाये च वाक्ये, संभूयेतरे- तराभिसंबन्धात्प्रमाणान्यर्थ साधयन्तीति । संभवस्तावच्छब्दविषया प्रतिज्ञा आप्नोपदेशस्य प्रत्यक्षानुमानाभ्यां प्रतिसंधानादनृषेश्च स्वातन्त्र्यानुपपत्तेः अनु- मानं हेतु: उदाहरणे सादृश्यप्रतिपत्तेः तच्चादाहरणं भाष्ये व्याख्यातम् । प्रत्यक्षविषयमुदाहरणं दृष्टेनादृष्टसिद्धेः । उपमानमुपनयः तथेत्युपसंहारात न च तथेति चोपमानधर्मप्रतिषेधे|| विपरीतधर्मोपसंहारसिद्धः। सर्वेषामेकार्थप्रति. पत्ता सामर्थ्यप्रदर्शनं निगमनमिति । इतरेतराभिसंबन्धोष ऽप्यसत्यां प्रतिज्ञा- यामनानया हेत्वादयो न, प्रवर्तेरन् । असति हेतो कस्य साधनभावः प्रद- यंत । उदाहरणे साध्ये च कस्योपसंहारः स्यात्कस्य चापदेशात्प्रतिज्ञायाः पुनर्वचनं निगमनं स्यादिति । असत्युदाहरणे केन साधयं वैधयं धा साध्य. साधनमुपादीयेत कस्य वा साधर्म्यवशादुपसंहारः प्रवर्तेत । उपनयं चान्तरण साध्ये ऽनुपसंहृतः साधको धर्मो नार्थ साधयेत् निगमनाभाव** नानभिव्यक्त- संबन्धानां प्रतिज्ञादीनामेकार्थेन प्रवर्तनं तथेति प्रतिपादनं कस्यति । * प्राप्नोपदेशादिति ४ पाठः । + यपि च सिद्धनिर्देशो निगमनं सानिर्देशश्च प्रतिज्ञा तथापि यस्यैव प्रतिज्ञायां साध्यत्वमासीत्तस्यैव निगमने सिद्धवमित्यवस्थावन्तमेकमाश्रित्य समा. नविषयतया निगमनं प्रतिजेत्युपचर्यते तथा च पुनर्वचनमुपपत्रमिति । ध्याप्ति- प्रदर्शनविषयो दृष्टान्तः दृष्टव्याप्तिकस्य हेतोः साध्यमिण्युपसंहार उपनयः । + समुदार्यात ४ । २ १ ३ पाठः । ६ संदृश्येति ४ । २ । ३ पाठः । || न तयेति चोपमानप्रतिषेधे इति ३ पु. पाठः । पा संबन्ध इति ५ पाठः। .. मिगमनाभावे चेति ५।४। पाठः । tt एकार्थन प्रतीयेतार्थप्रतिपादकत्वमिति इति ३ पुः पाठः । ता. टी.

·। ४५ . अ. १ आ. १ स. । ३६ । ४० अवयवप्रयोजनम् । अथावयवार्थः । साध्यस्य धर्मस्य धर्मिणा संबन्धोपादानं प्रतिज्ञार्थः । उदाहरणेन समानस्य विपरीतस्य वा साध्यस्य धर्मस्य साधकभावव वनं हेत्वर्थः । धर्मयोः साध्यसाधनभावप्रदर्शन कचोदाहरणार्थः । साधनभूतस्य धर्मस्य साध्येन धर्मेण सामानाधिकरण्यापपादनमुपनयार्थः । उदाहरणस्थयो- ईर्मयाः साध्यसाधनभावोपपत्ता साध्ये विपरीतप्रसङ्गप्रतिषेधार्थ * निगम- नम् । न चेतस्यां हेतूदाहरणपरिशुद्धो सत्यां साधर्म्यवैधाभ्यां प्रत्यय स्थानस्य विकल्पाज्जातिनिग्रहस्थानबहुत्वं प्रक्रमते । अव्यवस्थाप्य खलु धर्मयोः साध्यसाधनभावमुदाहरणे जातिवादी प्रत्यवतियुते । व्यवस्थिते तु खलु धर्मयोः साध्यसाधनभावे दृष्टान्तस्थे गृह्यमाणे साधनभूतस्य धर्मस्य हेतुत्वेनोपादानं न साधर्म्य मावस्य न वैधर्म्यमात्रस्य वेति । अत अध्वं तका लक्षणीयस्तर्क, इति । अथेदमुच्यते । अविज्ञाततत्त्वे ऽर्थकारणोपपत्तित- स्तत्त्वज्ञानार्थमूहस्तर्कः॥ ॥ ४० ॥ * साधने प्रतिपक्षे वा साविपरीतप्रमङ्गः स्यादिति सायं प्रतिज्ञाविषय- स्यार्थस्याशेषप्रमाणमलावयवोपपत्ता सत्यां प्रतिज्ञयार्थस्य सिद्धतया पुनर्वचनेन निगमनेन प्रतिबध्यते । न च प्रतिज्ञावचनादेव तत्सिद्धं तस्य साध्यपरत्वात् । न चान्यपरादण्यातेपासिद्धिः । हेत्वादिप्रयोगवैयर्यप्रसङ्गात् । प्रतिज्ञात एव सर्वातेपात् । तस्मादूपट्ठयप्रतिपादनाथं निगमनम् । एतेन निगमनं प्रतिज्ञायाः समानाभिधेयत्वेपि प्रतिज्ञात्वेन प्रत्युक्तम् । प्रतिज्ञाया: साध्यपरत्वात् निगमनस्य च विपरोतशङ्कानित्तिपरत्वादिति । ता. टी. । + चेति ४ + अत्र भाष्यकारणे कस्मिन्नन्वयव्यतिरीकण्येव बीतावीतवाक्ये उदाहृते इति कदा चिद् भ्रान्तिः स्यादेकोदाहरण रणतया द्वे अपि वाश्ये परस्परापेते एवेति तनिराकरणावतारपरमत अध्यमिति । ता• टी । अवयर्वानरूपणोत्तरं क्रमप्राप्तत्वाच्च । $ कारणोपपत्तिस्तस्य तत्त्वज्ञानामिति ४ पाठः । । यगृहस्तर्क इत्येतावदुच्यते यदि वा तत्त्वज्ञानार्थमहस्तर्क इत्येतावन्मानं ततो विज्ञाततत्त्वे ऽपि यदोहः पूर्वानुभवपरिच्छेदात्मा जायते पुनस्तत्त्वज्ञानार्थ सोपि तर्क: स्यात्तस्मादविज्ञाततत्त्वति वक्तव्यमित्यर्थः । यद्यपि कारणोपपत्तित इत्येतस्मादण्ययमों गम्यतएव तथापि कारणोपपत्रेवरूपत्वं नाविज्ञाततत्त्व यहणमन्तरेण भवति । तथा हि । अधिगतपरिछेदात्मा ऽयहः कारणस्योपपत्त्या सम्भवेन जायते । कारणासम्भवे कार्यस्यासम्भवात् न स्वप्ताविज्ञाततत्व इति २३ पाठः।

·४६ न्यायभाष्ये अविज्ञायमानतत्त्वेऽर्थे जिज्ञासा तावज्जायते जानीयेममिति । अथ जिज्ञासितस्य वस्तुनो व्याहतो धर्ना विभांगेन विमृषति। किं स्विदित्येव- माहो स्विन्नेदा मिति। विमृश्यमानयोधर्मयोरेकं कारणोपपत्त्या ऽनुजानाति सम्भवत्यस्मिन् कारणं प्रमाणं हेतुरिति । कारणोपपत्त्या स्यादेवमेतन्नेतरदि- ति|| तत्र निदर्शनं यो ऽयं जाता जातव्यमर्थ जानीते तं च भोपाजानी- येति जिज्ञासा । सं किमुत्पत्तिधर्मको ऽनुत्यतिधर्मक इति विमर्शः । विमृश्य- माने ऽविज्ञाततत्त्वे ऽर्थे यस्य धर्मस्याभ्यनुज्ञाकारणमुपपद्यते तमनुजानाति । यद्ययमनु यत्तिधर्मकः ततः तस्य** कृतस्य कर्मणः फलमनुभवति ज्ञाता दुःखजन्मप्रवृत्तिदोषमिथ्याज्ञानानामुतरमुत्तरं पूर्वस्य । पूर्वस्य कारणमुत्तरो- तरापाये तदनन्तराभावादपवर्ग इति स्यातां संसारापवा उत्पत्तिधर्मके ज्ञा- तरि पुनर्न स्याताम् । उत्पन्नः खलु ज्ञाता देहेन्द्रियबुद्धिवेदनाभिः संबध्य- तइति नास्येदं स्वकृतस्य कर्मणः फलमुत्पन्नश्च भूत्वा न भवतीति तस्या- विद्यमानस्य निरुद्धस्य वा स्वकृतकर्मणः फलोपभोगो नास्ति तदेवमेक- स्यानेकशरीरयोगः शरीरवियोगाश्चात्यन्तं न स्यादिति यत्र कारणमनुप- ततो व्यवच्छेदः । तथा च सति प्रमाणमपि तर्कः स्यादत उक्तं कारणोपपत्तित इति । उक्त सति प्रयोजनानुसरणं न लिह लाघवादरः सूत्रकारस्येति मन्तव्यम् । * जानीये इमममिति ५ पाठः। । यद्यपि संशयस्य पश्चादेव जिज्ञासा भवति तथापि जिज्ञासायाः पश्चा- दपि संशयो भति स चात्र विवक्षितः। तर्कप्रवृत्त्यङ्गत्वात्तण हि प्रसङ्गापरनाम्बा द्वयोः पतयारकतरनिषेधेनैकतरः प्रमाविषयतया ऽभ्यनुज्ञातव्य इति विषयप्रत्या- सत्त्या तर्कप्रवृत्ति प्रत्यङ्गता संशयस्येति । ता. टी. । + नमिति ५ । २ पाठः। $ कारणोपपत्तिः कारणहम्मतः । अनुज्ञाया प्राकार एवमेतत्रेतरदिति । एतदुक्तं भवति । यस्मिन्विषये प्रमाणं प्रवर्तितुमुझतं तद्विपर्ययाशङ्कायां न तत्मवर्तते यावनिष्टापत्त्या विपर्ययाशङ्का नापनीयते । तदपनय एव च स्वविषये प्रमाण- सम्भव इति चोपपत्तिरित्याख्यायते । तया प्रमाणस्योपपत्त्या इतिकर्तव्यतया प्रमाणस्याभ्यनुज्ञातस्य विशोधिते विषये प्रमाणमप्रत्यहं प्रवर्तते । न चोत्पत्तिर- वास्तु निश्चयहेतुः कृतं प्रमाणेनेति वक्तव्यम् । उपपत्तेः स्वतन्त्राया आश्रयासिद्ध तया स्वतो निश्चयायोमात् । ता. टी. । || श्राहो स्विचेदमिति ३ पुः पाठः । तत्त्वतो जानीयेममिति ४।२ पाठः। ततः स्वकतस्येति ५।४।२ पाठः । tf पूर्वस्येत्येकमेव ४ । २ पुस्तकयोः । * शरीरवियोगश्चेति ४ । २।३ नास्ति । ता. टी.।

·४० . - अ. १ प्रा. १ स. । ४१ तर्कलक्षणम् । पद्यमानं पश्यति तच्चानुजानाति सो ऽयमेवंलक्षण जहस्तर्क इत्युच्यते । कथं पुनरयं तत्त्वज्ञानार्थो न तत्त्वज्ञानमेवेति । अनवधारणात् अनुजानात्ययमे- कतरं धर्म कारणोपपत्त्या न * त्ववधारयति न व्यवस्यति न निश्चिनाति एवमेवेदमिति । कथं तत्त्वज्ञानार्थ इति तत्त्वज्ञानविषयाभ्यनुज्ञालक्षणानुय हो- मावितात्प्रसन्ना दनन्तरं प्रमाणसामर्थ्यात्तत्त्वज्ञानमुत्पद्यतइत्येवं तत्त्वज्ञानार्थ इति । सो ऽयं तर्कः प्रमाणानि प्रतिसंदधानः प्रमाणाम्यनुज्ञानात् प्रमाणस- हितो वादे प्रदिष्ट इति । अविज्ञाततत्त्वमनुजानाति यथा सो ऽर्थो भवति तस्य यथा भाव||स्तत्वमविपर्ययो याथातथ्यम् । एतस्मिंश्च तर्कविषये । विमृश्य पक्षप्रतिपक्षाभ्यामर्थावधारणं निर्णयः ॥ ४ ॥ स्थापना साधनं प्रतिषेध उपालम्भ: । तो साधनोपालम्भा पक्षप्रति- पक्षाप्रयोग व्यतिषक्तावनुबन्धेन प्रवर्त्तमानो पक्षप्रतिपक्षावित्युच्यते । तयोर- न्यतरस्य निवृत्तिः एकतरस्यावस्थानमवश्यं **भावि तस्यावस्थापनं तस्या. वधारणं निर्णयः । नेदं पक्षप्रतिपक्षाभ्यामीवधारणं संभवतीतिएको हि प्रतिज्ञातमथ तं हेतुतः स्थापयति प्रतिषिद्धं चाटुरतीति। द्वितीयस्य द्विती येन स्थापनाहेतुः प्रतिषिध्यते तस्यैव प्रतिषेधहेतुश्चाध्रियते स निवर्तते । • एकतरकारणोपपत्यति ३ पुः पाठः । + लक्षणादूहादिति ५ । ४ । २ पाठः । * भावितात् चिन्तितात् । प्रसचादबाधितादित्यर्थः । प्रमाण सामादित्यनेन तर्कस्य स्वातन्त्यमपाकरोति । ता. टी. । $ अविज्ञाततत्त्वर्थति यथा मार्थी भवतीति २ अविज्ञाततत्त्वर्थं यथासी भवतीति ४ पाठः। || स तस्य तथा भाव इति ३ पु. पाठः । । प्रतिपक्षोटोशेन प्रवृत्त उपालम्भः प्रतिपक्षाय उच्यते । ** एकस्मिन वस्तुनि विरुद्धधर्मद्वयासम्भवादिति भावः । th यस्यावस्था र्मात ५। ४ । २ पाठः। # एको हीत्यादि निर्णय इत्यन्तं नेदं पक्षप्रतिपक्षाभ्यामर्थावधारणं सम्भवतीत्यस्योपपा- दनम् । वादी प्रतिज्ञातमर्थ हेतुतः स्थापर्यात द्वितीयम्य प्रतिवादिनः प्रतिषिद्ध प्रतिषेधं घायुक्तस्य हेतार्दूषमिति यावत् । दुर्रात दूषणाभासीकरोति । प्रतिवादिना वायुक्तस्य हेतोः स्थापनहेतुत्वं प्रतिषिध्यते । तस्यैव वादिनः प्रतिवामुक्तदूषणप्रतिषेधहेतुश्च प्रतिवादिनवोद्धियते । स वादिनो वा प्रतिवादिनो वा हेतुश्चोपालम्भश्च निवर्तते । तस्मिनिवृत्ते योवतिष्ठते एकस्ते- नानिर्णयो न द्वाभ्यां तस्मादयुक्तं पततिपताभ्यामिति । न ताव संशविषये निर्णये वादिप्रतिवादिनी स्तस्तयोनिश्चितयोरेव प्रवृत्तेः । ता. टी. । SS प्रतिज्ञानमिति ५ पाठः । द्वितीयेन तु ·४८ न्यायभाये तस्य निवृत्ती यो ऽवतिष्ठते तेनार्थावधारणं निर्णयः । *उभाभ्यामेवार्थावधा- रणमित्याह । कया युक्त्यां एकस्य संभवो द्वितीयस्यामंभवः । तावेतो संभवासं- भवौ विमर्श सह निवर्तयत: उभयसंभवे । उभयासंभवे त्वनिवृत्ता विमर्श इति । विमृश्यति विमर्श कृत्वा । सो ऽयं विमर्श: पक्षप्रतिपक्षाववद्योत्या न्यायं प्रवतयतीत्युपादीयतइति । एतच्च विरुद्धयोरेकर्मिस्थयोोद्धव्यम् । यत्र तु धर्मिसामान्यगतो विरुद्धो धो हेतुतः संभवतः तत्र समुच्चयः हेतुतो ऽर्थस्य तथाभावोपपत्तेः । यथा क्रियावद् द्रव्यमिति लक्षणवचने यस्य व्यस्य क्रियायोगो हेतुतः संभवति तत् क्रियावत् यस्य न संभवति तद- क्रियमिति । एकर्मिस्थयोश्च विरुद्धयोद्धमयारयुगपनाविनोः कालविकल्पः यथा. नदेव द्रव्यं क्रियायुक्तं क्रियावत् अनुत्पन्नापरतक्रियं पुनरक्रियमिति। न चायं निर्णये नियमः विमृश्येव पक्षप्रतिपनाभ्यामर्थावधारणं निर्णय इति । किं त्विन्द्रियार्थन्निकर्षत्यत्र प्रत्यक्षे ऽर्थे ऽवधारणं निर्णय इति। परीक्षाविषये विमृश्य पक्षप्रतिपक्षाभ्यामीवधारणं निर्णयः शास्त्रे वादे च विमर्शवजम् || | इति वात्स्यायनीये न्यायभाष्ये प्रथमाध्यायस्य प्रथमाहिकम् । तिम्र: कथाना भवन्ति वादा जल्पा वितण्डा चेति । तासाम् । * अभ्युपेत्य तु परिहरति । उभाभ्यामिति । वादिनः साधनस्य सम्भवः प्रतिवादिन उपालम्भस्यासम्भवः । एवं प्रतिवादिनः साधनस्य सम्भवो वादिन उपालम्भस्यासम्भव इति । विमृति विमषं कृत्वति । अनुपायो ऽपि विमर्षः कार्यत्वात् कृतिव्याप्य उक्तः । विमृष्यति पदोपादानस्य प्रयोजनमाह । सो ऽय- मिति । अवनात्यानियमेन विषयीकृत्येत्यर्थः । ता. टी. । एकस्मिन्विषये द्वयोरवधारणं प्रय हेतुत्वे ऽपि विषदभेदेन द्वयोरण्यवधारण हेतुत्वं नानुपमिति भावः । + उभयसम्भवति पूर्वान्वयि । उभयासम्भवे त्वनिवृत्तो विमर्श इति । साधनमात्र- निर्देशे प्रतिवादयुक्तदूषणानुद्धरणं सतातिपक्षितत्वेन दूषणानुभावनेऽपि दूषणसम्भावनामात्रेणापि संशयावस्थितिसम्भवात् । परीक्षायाः संशयपूर्वकत्वेन संशयकारणतयोपस्थितकोटिद्वयमध्य- एकतरकोटरबाधने प्रतिज्ञाम त्रिण सशनिवृत्तेरसम्भवादिति भावः । + पक्षप्रतिपक्षावटगार्मात ५ पाठः । विन्द्रियार्थति ४ । २ पाठः । || न हि ज्योतिष्टोमादीनां स्वर्गादिसम्बन्धनिर्णयागमेन कर्तव्ये विम. शी ऽस्ति नापि वादजावितण्डासु विमर्श निश्चितयोरेव धादिप्रतिवादिनो. स्तत्र प्रवृत्तरित्यर्थः । ता. टी. । " नानाप्रवक्तकत्वे सति तद्विचारवस्तुविषया वाक्यसंदृब्धिः कथा । तस्यां कथायामेष नियमस्तिस एवेति । इदं च पक्षतिपक्षपरिग्रह इति सूत्रावयवेन सूचि- तम्। ता. टो । तत्र गुर्वादिभिः सह बादः। विजिगीषुणा सह जपवितण्डे । न्या. वा. - ·४६ . अ. १ प्रा. २ सू. १ वादलक्षणम् । प्रमाणतर्कसाधनोपालम्भः सिद्धान्ताविरुद्धः पञ्चावय- वोपपन्नः पक्षप्रतिपक्षपरिग्रहो वादः* ॥ १॥ एकाधिकरणस्थो विरुद्धौ धमी पक्षप्रतिपक्षी प्रत्यनीकभावादस्त्यात्मा नास्त्यात्मेति । मानाधिकरणा विरुद्धौ न पक्षप्रतिपक्षी यथा नित्य आत्मा अनित्या बुद्धिरिति । परिग्रहो ऽभ्युपगमव्यवस्था । सो ऽयं पक्षप्रतिपक्षपरियहो वादः । तस्य विशेषणं प्रमाणतर्कसाधनोपालम्भः प्रमाणस्तर्केण च साथ- नमुपालम्भश्चास्मिन् क्रियतइति । साधनं स्थापना उपालम्भः प्रतिषेधः । तो साधनोपालम्भौ उभयोरपि पक्षयोर्व्यतिषक्तावनुबद्धौ यावदेको निवृत्त एकतरो व्यवस्थित इति निवृत्तस्योपालम्भो व्यवस्थितस्य साधनमिति। जल्पे निग्रहस्थानविनियोगाद्वादे तत्प्रतिषेधः । प्रतिषेधे कस्य चिदभ्यनुज्ञानार्थ सि- द्वान्ताविरुद्ध इति वचनम् । सिद्धान्तमभ्युपेत्य तद्विरोधी विरुद्ध || इति हेत्वाभासस्य निग्रहस्थानस्याभ्यनुज्ञा वादे । पञ्चावयवोपपन्न इति हीनमन्य- तमेनाप्यवयवेन न्यूनंग हेतूदाहरणाधिकमधिक**मिति चेतयारभ्यनुज्ञाना. र्थमिति । अवयवेषु प्रमाणतकान्तभावे पृथक् प्रमाणतर्कग्रहणं साधना- पालम्भव्यतिषङ्गतापनार्थम् । अन्यथाभावपि पक्षौ स्थापनाहेतुना प्रवृत्तौ वाद इति स्यात् । अन्तरेणापि चावयवसंबद्ध प्रमाणान्यर्थं साधयन्तीति दृष्टं तेनापि कल्पेन साधनोपालम्भौ वादे भवत इति ज्ञापयति|||| छलजाति. . • पक्षपरियहा वाद इति ३ पु. पाठः। + नानाधिकरणस्थार्वाित ५ । ४ । २।३ पाठः। + अस्याये प्रमाणतर्कसाधनः प्रमाणतकीपालम्भ इति ५। ४ । २।३ अधिकम् । अनेन विशेषणेन जावतण्डयान बादलक्षणातिव्याप्तिः । प्रमाणरेव यत्र साधनं तरेव च यत्रोपालम्भ ति तस्यार्थः । विजिगीषुकथायां तु जल्ये वितण्डायां च तत्यनिर्णय- स्यानपेक्षितत्वेन छलादिनापि स्वपक्षस्थापनं परपक्षप्रतिषेधो वा कर्तुं शक्यतति न तत्राति- व्याप्तिः। । न्या. म. प्र. १ श्रा• २ मू ४७ । ॥ न्या. सू. अ. ५ श्रा• २ सू. १२ । न्या. सू. अ. ५ प्रा. २ मा १३ । # वादे निग्रहस्थानानां प्रतिषेधे ऽपि विरुद्धस्य हेत्वाभासस्य न्यूनाधिकयोचोद्भावना नुमतिप्रदर्शनार्थ सिद्धान्तावद्ध इति पञ्चायवोपपत्र इति च विशेषण इत्यर्थः । 1 पञ्चाययोपपत्र इत्यनेनैव प्रमाणतर्कसाधनोपालम्भत्यलाभे सिद्धे पुनरुपादानं प्रमाणः साधनमेय कार्य तकणोपालम्भ एव कार्य इति बोधनार्थम् । 88 मंबन्धमिति ५। ४ । २ । ३ पाठः । lil पञ्चावयषवाक्यप्रयोगाभापि प्रत्यक्षादिप्रमाणानामर्थसाधकत्यस्य दृष्टतया तयापि रीत्या वादे साधनं भवतीत्यर्थः ।

·५० न्यायभाष्ये निग्रहस्थानसाधनोपालम्भो जल्प इति वचनाद्विनिग्रहो जल्प इति मा विज्ञायि छलजातिनिग्रहस्थानसाधनोपालम्भ एव जल्पः प्रमाणतर्कसाधना. पालम्भो वाद एवेति मा विज्ञायीत्येवमर्थ पृथक प्रमाणतर्कग्रहणमिति । यथोक्तोपपन्नश्छलजातिनिग्रहस्थानसाध- नोपालम्भी जल्पः ॥२॥ यथोक्तापपन्न इति प्रमाएतर्कसाधनोपालम्भः सिद्धान्ताविरुद्धः पञ्चा. घयवोपपन्नः पक्षप्रतिपक्षपरिग्रहः । छलजातिनिग्रहस्थानसाधनोपालम्भ इति छलजातिनिग्रहस्थाने: साधनमुपालम्भश्चास्मिन् क्रियतइति एवंविशेषणो जल्पः । न खल वे छलजातिनिग्रहस्थानेः साधनं कस्य चिदर्थस्य संभवति प्रतिषेधार्थतेवेषां सामान्यलक्षणे विशेषलक्षणे च श्रूयते । वचनविघातो ऽर्थ- विकल्पोपपत्त्या छलमिति साधर्म्यवैधाभ्यां प्रत्यवस्थानं जाति: विप्र- तिपत्तिरप्रतिपत्तिश्च निग्रहस्थानमिति विशेषलक्षणेष्वपि यथास्वमिति । न चेतद्विजानीयात्प्रतिषेधार्थतयैवार्थ साधयन्तीति छल जातिनिग्रहस्थानोपलम्भो जल्प इत्येवमप्युच्यमाने विज्ञायतएतदितिण। प्रमाणैः साधनोपालम्भयोश्छ- लजातीना* *मङ्गभावो रक्षणार्थत्वात् न स्वतन्त्राणां साधनभावः । यत्तत्प्रमा- गोरर्थस्य साधनं तच छलजातिनिग्रहस्थानानामङ्गभावो रक्षणार्थत्वात् तानि हि प्रयुज्यमानानि परपनविघातेन स्वपतं रक्षन्ति । तथा चोक्तं तत्त्वाध्यव- सायसंरक्षणार्थ जल्पवितण्डे बीजप्ररोहरक्षणार्थ कण्टकशाखावरणवदिति । यश्चासौ प्रमाणेः प्रतिपक्षस्योपालम्भस्तस्य चेतानि प्रयुज्यमानानि निषेधवि. घातात्सहकारीणि भवन्ति तदेवमङ्गीभूतानां छलादीनामुपादानम् । जल्पे न स्वतन्त्राणां साधनभावः उपालम्भे तु स्वातन्त्र्यमप्यस्तीति|| । k, प्रमाणतर्कसाधनग्रहणार्मात ३ पुः पाठः । + जल्पे प्रमाणादीनां प्रयोगे ऽपि प्रमाणनव साधनं तणवोपालम्भ इति नियमाभा- वातल्लक्षणस्य वादे तिव्याप्तिरिति भावः । + न्या. सू. • अ. १ श्रा• २ सू. ५१ । सू. • अः १ प्रा२ सू: ५६ । || न्या. सू. अ. १ प्रा. २ मू. ६० । । तथा च सूत्रे साधनपदप्रयोगो ऽनुपपत्र इति भावः । न खलु वै इत्यारभ्य एतदिती. त्येतत्पर्यन्तं शङ्का प्रमाणरित्यादिः परिहारः । जल्पकथायां प्रवृत्तेन प्रमाणः साधन क्रियमाणो परोदितसाधनानां छलादिनाऽपि निरासे स्वपक्षसिया तदप्रयोगे च प्रतिवादिविजयानुपपत्ते- रेतावन्मात्रेण तेषां साधनहेतुत्वमुच्यतइति भावः । अङ्गभावः स्वपक्षरक्षणार्थत्वादिति ५।४।२।३ पाठः। न तति ४।२।३ नास्ति । 11 न्या. सू.प्र. ४ श्रा.२ सू. ५०। $ प्रतिषेधेति ५ । ४ । २ पाठः । साधननरपेत्त्येण परोदितसाधनविघातकस्वमित्यर्थः । . न्या.

·५१ । अ. १ प्रा. २ स. २-५ वितण्डादिलक्षणम् । स प्रतिपक्षस्थापनाहीनावितण्डा ॥३॥ स जल्पो वितण्डा भवति, किंविशेषणः प्रतिपक्षस्थापनया हीन: । यो तो समानाधिकरणी विरुद्धौ धा* पक्षाषित्युक्तं तयारेकतर वैतण्डिको न स्थापयतीति परपक्षप्रतिषेधेनेव प्रवर्ततइति । अस्तु बर्हि स प्रतिपक्षहीना वितण्डा । यद्वै खलु तत्परप्रतिषेधलक्षणं वाक्यं स वैतण्डिकस्य पक्षः न त्वसौ साध्यं कं चिदर्थ प्रतिज्ञाय स्थापयतीति । तस्माद्यथान्यासमेवा. स्त्विति । हेतुलक्षणाभावादहेतवा हेतुसामान्या वेतुवदाभासमानाः । तइमे। सव्यभिचारविरुद्धप्रकरणसमसाध्यसमकालातीता|| हेत्वाभासाः॥४॥ तेषाम् । अनैकान्तिकः सव्यभिचारः ॥ ५॥ व्यभिचारण एकवाव्यवस्था । * *सह व्यभिचारण वर्तते इति सव्य- भिचारः । निदर्शनं नित्यः शब्दो ऽस्पर्शत्वात् स्पर्शवान कुम्भो ऽनित्यो दृष्टो न च तथा स्पर्शवान् शब्दस्तस्मादस्पर्शत्वान्नित्यः शब्द इति । दृष्टान्ते स्पर्श- वत्त्वमनित्यत्वं च धी न साध्यसाधनभूतो दृश्यते स्पर्शवांश्चाणुनित्यश्चे- * पक्षप्रतिपक्षावित्युक्तमिति ५ । ४ । २ पाठः । + साध्ये इति ४ । २ पाठः । । प्रतिपक्षस्य साधयितुः सत्त्यात्तथा न शक्यते वक्तुं साधनीयार्थाभावाच्च स्थापनाहीन इत्युक्ती नाव्याप्तिरिति भावः । प्रतिज्ञानन्तरं प्रयोगोऽन्यतमलिङ्गधर्मानुविधानं वा सामान्यम्। न्या. याः । अन्वयित्वव्यतिरेकिस्थान्वयष्यतिकित्यरूपधर्मत्रयमध्ये एकधर्मवत्ता ऽऽटयधर्मद्वयमध्ये एकधर्म- वत्ता वा। साधकासाधकत्वे तु विशेषः । अत्र हेत्वाभासानामवान्तरभेदा बहवो वार्तिकं दर्शि तास्ते प्रकतानुपयोगात्सूत्रोक्तभेदपञ्चकेन संग्रहीतत्वाच्च नोद्धतास्तत एवावगन्तव्याः । || समातीतकाला इति ५।४।२।३ पाठः । • साध्यतज्जातीयान्यवृत्तित्वं व्यभिचारः । यत् खनु साध्यतज्जातीय. त्तित्वे सत्यन्यत्र वर्तते तयाभिचारि तत्तित्वं व्यभिचारः । सर्वो ऽयं पदार्थभेदो ऽन्तद्वये ऽवतिष्ठते । अन्यत्र प्रमेयात नित्यश्चानित्यश्च व्यापकश्चाव्यापकश्चेत्येव. मादि । तत्र यो हेतुरुपात उभावन्तावाश्रित्य प्रवर्तते सो ऽनैकान्तिक इति । ** सह व्यवस्थेति ४ । २ पुस्तकयोरधिकम् । न्यावा.

·न्यायभाष्ये ति* । आत्मादौ च दृष्टान्ते उदाहरणसाधात्साध्यसाधनं हेतुरिति अस्प- शत्वादिति हेतुर्नित्यत्वं व्यभिचरति अस्पृशा बुद्धिरनित्या चेति । एवं द्वि- विधे ऽपि दृष्टान्ते व्यभिचारात्साध्यसाधनभावो नास्तीति लक्षणाभावादहेतु- रिति । नित्यत्वमप्येको ऽन्तः अनित्यत्वमप्येको ऽन्तः एकस्मिन्नन्ते विद्य. तइति ऐकान्तिकः उभयच|| व्यापकत्वादिति । सिद्धान्तमभ्युपेत्य तद्विरोधी विरुद्धः ॥ ६ ॥ तं विरुणद्धीति तद्विरोधी अभ्युपेतं सिद्धान्तं व्याहन्तीतिमा । यथा सो ऽय विकारों व्यक्तरति** नित्यत्वप्रतिषेधात् । अपेतो ऽप्यस्ति विनाशप्रति. षेधात् । न नित्यो विकार उपपद्यते इत्येवं हेतुर्व्यक्तेरपेतो ऽपि विकारो ऽस्तीत्यनेन स्वसिद्धान्तेन विरुध्यते । कथम् व्यक्तिरात्मलाभः अपाय: प्रच्युतिः यद्यात्मलाभात्प्रच्युतो विकारो ऽस्ति नित्यत्वप्रतिषेधो नोपपद्यते याक्तेरपेतस्यापि विकारस्यास्तित्वं तत्खल नित्यत्वमिति । नित्यत्वप्रति. षेधो नाम विकारस्यात्मलाभात्यच्युतेरुपपत्तिः । दात्मलाभात्प्रच्यवते तद- नित्यं दृष्टं यदस्ति न तदात्मलाभात्प्रच्यवते । अस्तित्वं चात्मलाभात्प्रच्युति- रिति विरुद्धावेतो धर्मो न सह सम्भवत इति । सेो ऽयं हेतुर्य सिद्धान्तमा. श्रित्य प्रवर्तते तमेव व्याहन्तीति । * ननु मा भूवित्यत्वं साध्यमस्पर्शत्वमेवास्तु नित्यत्वस्य सामित्यत आह स्पर्शवांश्चार्नित्यश्चेति । न्या. वा. । + माध्यसाधनहेतुरिति ४ । २ पाठः । + एवंविधे ऽपीति ४ । २ पाठः । विपर्य यादनकान्तिकति ५।४।२।३ अधिकः पाठः । उभयान्तव्यापकत्वादिति ५०४।२ पाठः। | अभ्युपगतार्थविरोधी विरुद्धः । एवं च सानुक्तविरुद्धसंग्रहः । नन्वेव. मेको हेत्वाभासो विरुद्धः प्राप्नोति । सत्यमेक एव हेत्वाभासो विरुद्धः । तस्य तु सामान्येन विरुदत्वेन संग्रहीतस्य पञ्चधा ऽपदेशो यथा प्रमेयमत्यनेन षोडश पदार्था रति । पृथभिधानं हि विरुद्धस्य न कर्तव्यम् । सामान्यतो ऽधिगतस्य विशेषज्ञापनार्थ यथा प्रमेयस्यैव । तत्रानैकान्तिकादिहेत्वाभासो द्विरूपो ऽनैका- न्तिकादिविरुद्धः । एतस्मिंस्तु विरुद्धति तृणोपलादिन्यायेन निष्कृष्याभिधानम् । तस्मादनकान्तिकादिषु निमित्तसमावेशात्सनाढयसमावेशः । विवक्षिततज्जाती- मान्यवृत्तित्वनानैकान्तिकत्वं हेतुविषयस्वरूपबाधारूपेण तु विरुद्धः । न्या. वा. । ** व्यक्तरभ्युपैतीति ३ पु. पाठः । 11 हेतुरुयपटाते व्यक्तरपेतति : पुः पाठः। 11.यथेति ५।४।२ पाठः। .

·५३ अ. १ प्रा. २ स. ६-८ प्रकरणसमादिलक्षणम् । यस्मात्प्रकरणचिन्ता स निर्णयार्थमपदिष्टः प्रकरणसमः॥७॥ विमाधिष्ठानो पक्षप्रतिपचावुभा वनवसितो प्रकरणम् । तस्य चिन्ता विमर्शात्प्रभृति प्रानिर्णयाद्यत्समीक्षणं सा जिज्ञासा यत्कृता .स निर्णयार्थ प्रयुक्त उभयपक्षसाम्योत प्रकरणमनतिवर्तमानः' प्रकरणसमा निर्णयाय न प्रकल्पते।। प्रज्ञापनं त्वनित्यः शन्टो नित्यधमानुपलब्धेरित्यनुपलभ्यमान- नित्यधर्मकमनित्यं दृष्टं स्थाल्यादि । यत्र समानो धर्मः संशयकारणं हेतुत्वे. नोपादीयते स संशयसमः सव्यभिचार एव । या तु विमर्शस्य विशेषापेक्षिता । उभयपक्षविशेषानुपलब्धिश्च सा प्रकरणं प्रवर्तयति । यथा शब्दे नित्यधी नोपलभ्यते एवमनित्यधर्मो ऽपि सेयमुभयपक्षविशेषानुपलब्धि: प्रकरणचिन्तां प्रवर्तयति । कथम् । विपर्यये हि प्रकरणनिवृत्तः यदि नित्यधर्मः शब्दे गृह्यते न स्यात्प्रकरणं यदि वा अनित्यधर्म। गृह्येत एवमपि निवर्तेत प्रकरणम् । सो ऽयं हेतुरुभी पक्षो प्रवर्तयन्नन्यतरस्य निर्णयाय नं प्रकल्पते । साध्याविशिष्टः साध्यत्वात्साध्यसमः ॥८॥ द्रव्यं छायेति साध्यं गतिमत्वादिति हेतुः साध्ये नाविशिष्टः साध- नीयत्वात्साध्यसमः । ||अयंमप्यसिद्धत्वात्साध्यवत्प्रज्ञापयितव्यः । साध्यं तावदेतत् किं पुरुषवच्छाया ऽपि गच्छति आहो स्विदावरकद्रव्ये संसर्पति आवरणसन्ताना**दसन्निधिसन्तानो ऽयं तेजसो गृह्यतइति । सर्मता खलु द्रव्येण ज्ञानाद्। यो यस्तेजाभाग प्रावियते तस्य तस्यासन्निधिरेवावच्छिन्नो गृह्यतइति आवरणं तु प्रामिप्रतिषेधः । * प्रतिपक्षावनसिताविति ५। ४ । २ पाठः । + संशविषयीभूतकोटिद्वयमध्ये एकतरकोट्युपस्थापक एव यत्र साध्यसाधकत्येनोपादी- यते म प्रकरणसम इत्यर्थः । योगार्थः प्रकरणमनतिक्रान्त इत्यनेन दर्शितः । प्रकरणान्तःपात्ये. ति तदर्थः । अयमेव च सत्प्रतिपक्ष इत्युच्यते । प्रज्ञापनं नित्यः शब्द इति ३ पुः पाठः । प्रवर्तयनान्यतरस्य प्रवर्तनाय कल्पते इति ३ पुः पाठः । उभयमिति ४ पाठः। पाहतोरपि यत्र पक्षण सम्बन्धो सिद्धत्वात्साधनीयः स साध्यसमः। अत्र हेतोः सम्बन्ध मृत्युपलक्षणम् पक्षतावच्छेदकादेरपि । अयमेवासिद्ध इत्युच्यते । सो ऽयसिद्धस्त्रेधाभ- वति । प्रज्ञापनीयधर्मसमान आश्रयासिद्धो ऽन्यथासिद्धश्चति । वार्तिकम् । ** पावरकद्रव्ये ऽपसर्पति श्रावरणनिधानति ३ पुः । # ज्ञानादिति ५।४।२ नास्ति । *# सनिधिविच्छिन्न ति ५ । ४ । २।३ पाठः। - ·५४ न्यायभाध्ये कालात्ययापदिष्टः कालातीतः ॥६॥ कालात्ययेन युक्तो यस्यार्थस्येकदेशो ऽपदिश्यमानस्य स कालात्यया- पदिष्टः कालातीत इच्युते । निदर्शनं नित्यः शब्दः संयोगव्यङ्यत्वाद् रूपवत् । प्रागढ़ च संक्रवस्थितं रूपं प्रदीपघटसंयोगेन व्यज्यते तथा च शब्दो ऽप्यवस्थितो भेरीदण्डसंयोगेन व्यज्यते दारूपरशुसंयोगेन वा । तस्मा. संयोगव्यङ्ग्यत्वान्नित्यः शब्द इत्ययमहेतुः कालात्ययापदेशात् । व्यञ्जकस्य संयोगस्य कालं न व्यङ्ग्यस्य रूपस्य व्यक्तिरत्येति । सति प्रदीपसंयोगे रूपस्य ग्रहणं भवति निवृत्ते संयोगे रूपं गृह्यते । निवृत्ते दारूपरशुसंयोगे दूर. स्थेन शब्दः श्रयते विभागकाले। सेयं शब्दस्य व्यक्तिः संयोगकालमत्येतीति न संयोगनिमिता भवति । कस्मात्कारणाभावाद्धि कार्याभाव इति । एवमुदा- हरणसाधर्म्यस्याभावादसाधन मयं हेतुर्हेत्वाभास इति। अवयवविपर्यासवचनं * साध्यकाले हेत्वभावधानित्यर्थः । नित्यः शब्दः संयोगव्यङ्गप्रत्यादित्यत्र युपलब्धः पूर्व संयोगो नोपलब्धिकाले । सो ऽयं संयोगो हेतुविशेषणत्वेनोपात्त उपलब्धिकालम. त्यति । यदोपलभ्यते तदा संयोगा नास्ति दास्त्रश्चने दारुपरशुसंयोनिवृत्ती शब्दो- पलब्धिरिति । नन्वयमनैकान्तिक एव संयोगव्यात्वादिति । अनित्यमपि संयो. गेन घ्यज्यमानं दृष्टं यथा घट इति । संयोगव्ययत्वेनावस्थानस्य साध्यत्वात् । न बमो नित्यः शब्द इति अपि त्वतिष्ठते शब्द इति प्रतिज्ञार्थः । तथा च संयोगव्यमत्वादित्ययं हेतुनानक्रान्तिकः । न हनवस्थितं किं चित्संयोगेन ध्यज्यमानं दृष्टर्माित । न्या. वा. । हेतोरपदेशस्य हि साध्यसन्देहविशिष्टः कालः । यथाहुः नानुपलब्धे न निर्णीते ऽथै न्यायः प्रवर्तते किं तु सन्दिग्धति । परे ऽप्याहुः । सन्दिग्धे हेतुवचनादिति । अत्र च प्रत्यक्षानुमानागमविरोधो यथा ऽनुष्णो ऽग्निद्रव्यत्वादिति अश्रावणः शब्दो गुणत्वादिति । शुचि नरशिरःकपालं प्राण्यत्वादिति च । स सर्वः प्रमाणतो विपरीतनिर्णयेन सन्देहविशिष्टकाल- मतिपतति । सो ऽयङ्कालस्यात्ययेनापदिश्यमानः कालातीत इति । तथा चोदा- हृतम् । एवं व्यवस्थिते भाष्यकारः सूत्रं स्वपरमश्लिष्टं व्याचष्टे । यस्यार्थस्यैक- देशः धर्मावशिष्टो धी हेतोरपदिश्यमानस्यार्थः स झर्यते हेतुना तस्यैकदेशः साध्यधर्मः स हि मिणि बलवता प्रमाणेन द्विपरीतधर्मनिर्णयं कुर्वता संशय कालमतिपातितस्तादृशो हेतुः कालात्ययापदिष्टः कालातीत इति स्वमतेना- स्यार्थः । अत्र च पूर्वमेवोदाहमिति पौनरुक्त्यानोदाहृतम् । परमते तु त्ययेन युक्तो यस्य हेतारर्थरूप एकदेशो विशेषणमिति यावत् । स कालात्ययाप- दिष्ट इति योजना । परमतेनैव निदर्शनमाह निदर्शनमिति । ता. टी. । + साधादिसाधनेति ३ पु. पाठः । - । काला- - ·५५ अ. १ आ. २ स. ६-१२ छलेलक्षणतद्विभागो । न सूत्रार्थः । कस्मात् । यस्य येनार्थसम्बन्धो दूरस्थस्यापि तस्य सः । अर्थतो समानामानन्तर्यमकारणम् । इत्येतद्वचनाद्विपर्यासेनोक्ता हेतुरुदाहरणमा- धातया वैधात्तत्साधन* हेतुलक्षणं न जहाति । अजहवेतुलक्षणं न हेत्वाभासो भवतीति । अवयवविपर्यासवचनमप्रातकालमिति नियहस्था- नमुक्तं तदेवेदं पुनरुच्यतइति । अतस्तन्न अतस्तन्न सूचार्य अथ छलम् । वचनविघातो ऽर्थविकल्पोपपत्त्या छलम् ॥१०॥ न सामान्यलक्षणे छलं शक्यमुदाहत्तुं विभागे तूदाहरणानि । विभा- गश्च । तत्त्रिविधं वाक्छलं सामान्यच्छलमुपचारच्छलं चेति ॥११॥ तेषाम् । अविशेषाभिहिते ऽर्थ वक्तुरभिप्रायादर्थान्तरकल्पना वाक्छलम् ॥ १२ ॥ नवकम्बलो ऽयं माणवक इति प्रयोगः । अच नवः कम्बलो ऽस्येति वक्तुरभिप्राय: । विग्र हे तु विशेषो न समासे तवायं छ नवादी वक्तुरभिप्रायाद- विवक्षितमन्यमर्थ नव कम्बला अस्येति तावदभिहितं भरतेति कल्पयति कल्पयित्वा चासम्भवेन प्रतिषेधति एको ऽस्य कम्बलः कुतो नव कम्बला इति । तदिदं सामान्य शब्दे वाचि छलं वाक्छलमिति । अस्य 'प्रत्यवस्थानं सामान्यशब्दस्यानेकार्थत्वेऽन्यतराभिधानकल्पनायां विशेषवचनम्। नवकम्बल इत्यनेकार्थस्याभिधानं नवः कम्बलो ऽस्य नव कम्बला अस्यति । एतस्मिन्प्र. युक्ते येयं कल्पना नव कम्बला अस्येत्येतद्भवता ऽभिहितं तच्च न सम्भव- साध्यसाधनर्माित. ५ ४ । २ पुः पाठः साध्यसाधनहेतुलक्षणमिति ३ . ! । न्या. सू. अ. १ श्रा• २ सू. ११ । 1 प्रतिज्ञानन्तरं हेतोरवसर प्राप्ते तस्याकथनं पश्चात्तदाहरणात्तत्कथनमिति न सूत्रार्थः । अनुक्तिसमये हेतारेवाभावेन तत्राभासत्वानुपपत्तेः । कथिते च तस्मिन हेतुलक्षणा- कान्ते हेत्वाभासत्यासम्भवाल्लक्षणानाक्रान्ते चानेकान्तिकायन्यतमत्वात्य या कथनाऽनुपपत्तेः पोनरुत्यापाताच्चेत्यर्थः । $ तदेतच्चलं पराजयावस्थायां जल्ये प्रयोक्तमित्युक्तम् । परवाक्ये पर्यनु- योगो ऽस्येति चोक्तम् । तदा यथा पर्यनुयोगस्तथा दर्शयति शिहिततया भाष्यकार: अस्य प्रत्यवस्थानमिति । ता. टी.। * .

·५६ । 'न्यायभाष्ये तीति । एतस्यामन्यतराभिधानकल्पनायां विशेषो वक्तव्यः । यस्माद्विशेषो ऽर्थविशेषेषु* विज्ञायते ऽयमों ऽनेनाभिहित इति । स च विशेषो नास्ति । तस्मान्मिथ्यानियोगमात्रमेतदिति । प्रसिद्धश्न लोके शब्दार्थसम्बन्धो ऽभि- धानाभिधेयनियमनियोगः । अस्याभिधानस्यायमा ऽभिधेय इति समान: । सामान्यशब्दस्य विशेषो विशिष्टशब्दस्य प्रयुक्तपूर्वाश्चेमे शब्दा अर्थे प्रयुज्यन्ते नाप्रयुक्तपूर्वा: । प्रयोगश्चार्थसम्प्रत्ययार्थः अर्थप्रत्ययाच्च व्यवहार इति । तत्र घमर्थगत्यर्थे शब्दप्रयोगे सामर्थ्यात्सामान्यशब्दस्य प्रयोगनियमः । अजां ग्राम नय सर्पिराहर ब्राह्मणं भोजयेति । सामान्यशब्दाः सन्तो ऽवयवेषु प्रयुः ज्यन्ते सामाद्यवार्थक्रियादेशना सम्भवति तत्र प्रवर्तन्ते नार्थसामान्ये क्रियादेशनाऽसम्भवात् । एवमयं सामान्यशब्द। नवकम्बल इति यो ऽर्थः सम्भवति नवः कम्बलो ऽस्येति तत्र प्रवर्तते यस्तु न सम्भवति नव कम्बला अस्येति तत्र न प्रवर्तते । सो ऽयमनुपपद्यमानार्यकल्प नया परवाक्यो. पालम्भस्ते न कल्पतइति । सम्भवतो ऽर्थस्यातिप्तमान्ययोगादसम्भूतार्थकल्पना सामान्यच्छलम् ॥ १३ ॥ "अहो खल्बसौ ब्राह्मणो विद्याचरणसम्पन्न इत्युक्ते कश्चिदाह सम्भवति ब्राह्मणे विद्याचरणसम्पदिति । अस्य वचनस्य विघातो ऽर्थविकल्पोपपत्त्या ऽसम्भतार्थ कल्पनया क्रियते। यदि ब्राह्मणे विद्याचरणसम्पत्सम्भवति व्रात्ये ऽपि सम्भवेत् व्रात्यो ऽपि ब्राह्मण: सो ऽप्यस्तु विद्याचरणसम्पन्न इति । यद्विवक्षितमर्थमाग्नोति चात्येति च तदतिसामान्यम् । यथा ब्राह्मणत्वं विद्याचरणसम्पर्ट व चिदानाति व चिदत्येति । सामान्यनिमिनं छल सामा * अवशेषेधितिः ४।२। नास्ति + एतदुक्तं भवति । न सङ्केतकरणावस्थायां वृद्धव्यवहारे वा कश्चिच्छब्दः कं चिदर्थ याहिकया बोधर्यात । अपि तु सामान्यद्वारेणार्थप्रकरणादिसहकारी विशेषे वर्तते । तस्मात्रैष प्रतिपादयितुरपराधा यविशेषशब्दविशेषान्तरं प्रतिपाद- यति । किं तु सङ्केतस्यापराधो यो विशेषमपहाय सामान्य शब्दानां वर्तते । तस्मा. यथासङ्केतं बोधयन्नापराध्यः प्रयोक्तति सिद्धम् । ता. टीः । । क्रियादेशना सम्भवेदिति ४ । २ । ३ पाठः । $ परवायोपालम्भो न कल्पतति ३ पु. पाठः ।

·५० अ. १ प्रा. २ स. १३ । १४ उपचारच्छललक्षणम् । न्यच्छलमिति । अस्य च प्रत्यवस्थानम् । अविवक्षितहेतुकस्य विषयानुवादः प्रशंमार्थत्वाद् धाक्यस्य* तदचासम्भूतार्थकल्पनानुपपत्तिः यथा सम्भव- त्यस्मिन्वये शालय इति । अनिरीकृतमविषक्षितं च बीजजन्म प्रवृत्तिविष- यस्तु क्षेत्र प्रशस्यते । सो ऽयं क्षेचानुवादो नास्मिन् शालयो विधीयन्त - इति बीजानु शालिनिवृत्तिः सती न विवक्षिता । व सम्भवति ब्राह्मणे विद्या चरणसम्पदिति सम्पद्विषया ब्राह्मणत्वं न सम्पद्धतुः । न चाच हेतु- विवक्षितः विषयानुवादस्त्वयं प्रशंसार्थत्वाद् वाक्यस्य । सति ब्राह्मणत्वे सम्पद्धेतुः समर्थ इति विषयं च प्रशंसता वाक्येन यथाहेतुतः फलनिष. . तिर्न प्रत्याख्यायते । तदेवं सति वचनविघातो ऽसम्भतार्थकल्पनया नोपप- दातइति । धर्मविकल्पनिर्देशे ऽर्थसद्भावप्रतिषेध उपचारच्छलम् ॥ १४ ॥ अभिधानस्य धी यथार्थप्रयोगः । धर्मविकल्पो ऽन्यत्र दृष्टस्यान्या प्रयोगः । तस्य निर्देशे धर्मविकल्पनिर्देशे । यथा मच्चाः क्रोशन्तीति अर्थसना- वेन प्रतिषेधः । मञ्चस्थाः पुरुषाः क्रोशन्ति न तु मञ्चाः क्रोशन्ति । का पुनर- चार्थविकल्पोपपत्तिः । अन्यथा प्रयुक्तस्यान्यथा ऽर्थकल्पनं भत्या प्रयोगे प्राधा. न्येन कल्पनमुपचारविषयं छलमुपचारच्छलम् । उपचारो नीतार्थः सह- धरणादिनिमित्तनातदावे तद्वदभिधानमुपचार इति । अथ समाधिः । प्रसिद्ध प्रयोगे पर्यथाभिप्रायं शब्दार्थयारनुज्ञा प्रतिषेधो वा न च्छन्दतः|| अधा- नभूतस्य शब्दस्य भाक्तस्य चना गुणभूतस्य प्रयोग** उभयोलीकसिद्धः। सिद्ध प्रयोगे यथा वकुरभिप्रायस्तया शब्दाथीवनुज्ञेयो प्रतिषेध्यो वा न च्छन्दतः । यदि वक्ता प्रधानशब्दं प्रमुङ्क्ते यथाभूतस्याभ्यनुज्ञा प्रतिषेधो वा न विषयानुवादकः प्रशंसार्थत्वाद्वाक्यस्येति ३ पुः । + विहान्ते सति ४ । २।३ पाठः । + सिद्ध इति मुः पु. पा. ति ४।२।३ नास्ति । 1| छलत ति ४ । पाठः। १ भाक्तस्येत्येताति वक्तव्ये प्रधानयहणं सिद्धान्ततया दृष्टान्तलाभाय । लोकसिद्ध एवोपचारः कर्तव्यो नापूर्वी विना प्रयोजनं लोकसिद्धश्चायमुपचारो मञ्चा: क्रोशन्तीत्यर्थः । सा. टी.। भातस्य च प्रयोग रति : पु. पाठः । . ** ·. ... ५८ न्यायभाये छन्दत:* ! अथ गुणभूतं तदा गुणभूतस्य । यत्र तु वक्ता गुणभूतं शब्द प्रयुङ्क्ते प्रधानभूतमभिप्रेत्य परः प्रतिषेधति स्वमनीषया प्रतिषेधो ऽसी भवति न परोपालम्भ इति । वाक्छलमेवोपचारच्छलं तदविशेषात् ॥ १५ ॥ न वाक्छलादुचारच्छलं भिद्यते तस्याप्यान्तरकल्पनाया अविशे- षात् । इहापि स्थान्यर्थी गुणशब्दः प्रधानशब्दः स्थानार्थ इति कल्पयित्वा प्रतिषिध्यतइति । न तदर्थान्तरभावात् ॥ १६ ॥ न वाक्छलमेवोपचारच्छल तस्यार्थसद्धावप्रतिषेधस्यार्थान्तरभावात् । कुतः । अर्थान्तरकल्पनात् । अन्या ह्यान्तरकल्पना अन्यो ऽर्थसद्धावप्रति- षेध इति । अविशेषे वा किञ्चित्साधादेकच्छल|प्रसङ्गः ॥ १७ ॥ छलस्य द्वित्वमभ्यनुज्ञाय चित्वं प्रतिषिध्यते किञ्चित्साधम्यात् । यथा चायं हेतुस्त्रित्वं प्रनिषेधति तथा द्वित्वमप्यभ्यनुज्ञातं प्रतिषेधति । विद्यते हिं किञ्चित्साधय द्वयोरपीति । अथ द्वित्वं किञ्चित्साधयान्न निवर्तते पित्वमपि न निवर्यति । प्रत अर्द्धम् । साधर्म्यवैधाभ्यां प्रत्यवस्थानं जातिः ॥ १८ ॥ प्रयुक्ते हि हेतो यः प्रसङ्गो जायते स जातिः । स च प्रसङ्गः साध- यंवैधाभ्यां प्रत्यवस्थानमुपालम्भः प्रतिषेध इति । उदाहरणसाधात्सा- + नैतदर्थान्तरभावादित ४।२।३ पाठः । अत्र ४ पुस्तके द्वितीयाध्यायप्रथमान्हिके हसू. प. ५३ पं. १४ धर्मशचनेत्यारभ्य ५५ ६१३ यत्रयत्रत्यन्तं प्रमालिखिमम् । + न धाकछलं तस्येति २ । ३ पाठः । , एकत्र वस्तु रद्धावः प्रतिषिध्यते नैव क्रोष्टारो मञ्चा इति । एकत्र वस्त्यभ्यनुज्ञाय कम्बलयोगमभ्युपगम्य कम्बलस्थानेकता धर्मः प्रतिषिध्यतइति । एकत्र धर्मः प्रतिषिधते ऽन्यत्र धर्मा सो ऽयमतिमहान विशेषः । न्या. धा।' || छलवति १ पाठः। का न च छले साधर्म्यवेधर्म्य सः । न च सम्यगदूषणं साधम्यंवैधयंमा- त्रात् । अपि तु प्रयोगादिति प्रयुक्त हेतौ तदाभासे वा य: प्रसङ्गो जायते सा जातिरिति । अल्पे हि प्रासावित्रांसं प्रति कहतना यता नास्तिकरर्धाित. छलत इति ४ । पाठः । .

·५६ अ. १ प्रा. २ स. १५-२० जातिनिग्रहस्थानलक्षणे । ध्यसाधनं हेतुरित्यस्योदाहरणवेधये ॥ प्रत्यवस्थानम् । उदाहरणवेधा- त्साध्यसाधनं हेतुरित्यस्योदाहरणसाधर्म्यण* प्रत्यवस्थानं प्रत्यनीकभाषा- ज्जायमानो ऽर्थी जातिरिति । विप्रतिपत्तिरप्रतिपत्तिश्च निग्रहस्थानम् ॥ १६ ॥ विपरीता वा कुत्सिता या प्रतिपत्तिविप्रतिपत्तिः,। विप्रतिपद्यमान: पराजयं प्राप्नोति निग्रहस्थानं खल पराजयप्राणिः । अप्रतिपत्तिस्त्वारम्भविषये ऽप्यप्रारम्भः । परेण स्थापितं वा न प्रतिषेधति प्रतिषेधं वा ,नोहरति । । असमासाच्च नेते एव निग्रहस्थाने इति । किं पुनदृष्टान्त ज्जातिनिग्रहस्था नयेोरभेदो ऽथ सिद्धान्तवनेद इत्यत आह । तद्विकल्पाज्जातिनिग्रहस्थानबहुत्वम् ॥ २० ॥ सस्य साधर्म्यवेधाभ्यां प्रत्यवस्थानस्य विकल्पाज्जातिब हुत्वं तयोश्च विप्रतिपत्त्यप्रतिपत्त्यार्विकल्पान्निग्रहस्थानबहुत्वम् । नानाकल्पा विकल्पः विविधो वा कल्पो विकल्पः । तवाननुभाषणमज्ञानमप्रतिभा विक्षयो मतानुज्ञा पर्यनयोज्योपेक्षणमित्यप्रतिपतिर्निग्रहस्थानम् । शेषस्तु विप्रतिपति- रिति । इमे प्रमाणादयः पदार्या उद्दिष्टा यथोद्वेशं लक्षिता यथालक्षणं परी. तिष्यन्तइति विविधा ऽस्य शास्त्रस्य प्रवृत्तिर्वेदितव्येति ॥ इति वात्स्यायनीये न्यायभाष्ये प्रथमो ऽध्यायः । - प्यते सदुत्तरं चास्य यदा सहसा न स्फुति तदेश्वराणां जनाधाराणां मा भूदा. प्रामाण्यबुद्धिरति जात्यापि प्रत्यवस्थेयम् । क्वचित्युनरबुद्धयर्वमेव हेतो हेत्वाभासे था जातिप्रयोगः सम्भवतीति । नायमानो ऽर्य इति पदयत्तिनिर्मित्ति दर्शितम् । ना. टी.। उदाहरणवैधयेणेति पाठः। + यद्यपि साधर्म्यवैधाभ्यां दृष्टान्तस्यापि भेदस्तथापि लक्षणाभेदाभि- प्रायेणाभेद उक्तः । ता. टी. । 1 जातिधिकल्याम्जासिबहुत्वमिति । पुः। x ·न्यायभाष्ये अत अध्वं प्रमाणादिपरीक्षा सा च विमृश्य पक्षप्रतिपक्षाभ्यामाव- धारणं निर्णय इत्यने विमर्श एव परीक्ष्यते । समानानेकधर्माध्यवसायादन्यतरधर्माध्यवसायावर न संशयः ॥ १॥ समानस्य धर्म याध्यवसायात्संशया न धर्ममाचाता । अथ वा समानमनयोर्द्धर्ममुपलभ इति धर्मधर्मिग्रहणे संशयाभाव इति । अथ वा समान||धर्माध्यवसायादर्थान्तरभूते धर्मिणि संशयो ऽनुपपन्नः न जातु रूप- स्थाान्तरभूतस्याध्यवसायादर्थान्तरभूते स्पर्श संशय इति । अथ वा नाध्य. घसायादीवधारणादनवधारणज्ञानं संशय उपपद्यते कार्यकारणया: सासू- प्याभावादिति । एतेनानेकधर्माध्यवसायादिति व्याख्यातम् । अन्यतरधर्मा. ध्यवसायाच्च संशयो न भवति । ततो ह्यन्यतरावधारणमेवेति । विप्रतिपत्त्यव्यवस्थाध्यवसायाच्च ॥ २ ॥ न विप्रतिपत्तिमाचादव्यवस्थामाादा संशयः किं तर्हि विप्रतिपत्तिम. पलभमानस्य संशय एघमव्यवस्थायामपीति । अथ वा ऽस्त्या* *त्मेत्येके ना. स्त्यात्मेत्यपरे मन्यन्तइत्युपलब्ध: । कथं संशयः स्यादिति। अथोपिलब्धि- * उदेशलक्षणयोरनन्तरं परीक्षाविसरे प्रमाणपरोक्षायाः पाठक्रमेण प्राप्नावसरत्यपि प्रमा. णानां निर्णय प्रत्युपयोगित्यात्संशयस्य ततः पूर्वभावित्याढार्थक्रमेणा प्रोपस्थितः संशय व परो. स्यतइत्यर्थः । यति निर्मादमात्रस्य न संशयपूर्वकवमिति प्राक् प्रतिपादितं सापि शास्त्रार्थनि. यस्य विचारपूर्वकत्वाद् विचारप्रवृत्तेश्च संशयपूर्वकनियमाटुक्तं संशयपरीक्षायाः प्राथम्यामिति धार्तिकम् । + अज्ञायमानस्य धर्ममात्रस्य संशयं प्रत्य हेतुत्वात्तठवधारणे निश्चयस्य संशविरोधित्व- स्वाभाव्येन संशय हेतुल्यानुपतिरिति भावः । + उपलब्ध इति ४ । ३ पाठः । ६ धर्मस्याभयानुगतत्वेनाग्रहगो यस्तुत उभयानुगतधर्मग्रहणेपि संशयामुत्पत्तेभयानुगतम्य यहणे विशेषणतया धर्मिणो ऽप्यवधृतवार्ताद्वषये संशयो ऽनुपपन्न ति भावः । || समानधर्मस्य कतकत्यस्य शब्द ऽध्यवसाये ऽपि तत्समानाधिकरणघटस्वादिप्रकारकसंश. मानुत्पत्तेः समानधानध्ययसाये ऽपि प्रकरणसमे विरुद्धाव्यभिचारिधर्मसंनिवाते सत्त्वानुपलब्धः संशयोत्पत्त्या व्यापकत्वात्समानधर्मोपलले संशयं प्रति न हेतुमिति वार्तिकम् । पा स्वरूपता विलियनः संशयाहेतुत्यात्तदवसायस्य च प्रागुक्तरीत्या संशयहेतुत्वासम्भव इति भावः। ** अस्त्यात्मेत्येके परे नास्त्यात्मति ++ उपलब्धरिति ५। २ पाठः । + तति ५। २ । ४ पाठः। ।२।४।३पाठः।

·-- अ. २ आ. १ सू. १-६ संशये पूर्वपक्षः । रव्यवस्थिता अनुपलब्धिश्चाव्यवस्थितेति विभागेनाध्यवसिते* अंशया नोप-. पद्यतइति । विप्रतिपत्तौ च संप्रतिपत्तेः। ॥ ३ ।। यां च विप्रतिप्रति भवान् संशयहेतुं मन्यते, सा संप्रतिपत्ति: सा हि द्वयोः प्रत्य नोकधर्मविषया । तत्र य द विप्रतिपः संशयः संप्रतिपत्ते रेव संशय इति । अव्यवस्थात्मनि व्यवस्थितत्वाच्चाव्यवस्थायाः ॥ ४ ॥ न संशयः । यदि तावदियमव्यवस्था आत्मन्येव.व्यवस्थिता व्यव. स्थानादव्यवस्था न भवतीत्यनुपपन्नः संशय: अथ व्यवस्था ऽऽत्मनि न व्यव- स्थिता एवमतादात्म्यादव्यवस्था न भवतीति संशयाभाव इति । तथात्यन्तसंशयस्तद्धर्मसातत्योपपत्तेः ॥ ५ ॥ येन कल्पेन भवान् समानधर्मोपपत्तेः संशय इति मन्यते** तेन खल्वत्यन्तसंशयः प्रसज्यते समानधोपपत्तेरनुच्छेदात्संशयानुच्छेदः । न ह्ययमतद्धमा धर्मी विमृष्यमाणो गृह्यते । स तं तु तद्धमा भवतीति। अस्य प्रतिषेधप्रपञ्चस्य संक्षेपेणोद्धारः । यथोक्ताध्यवसायादेव तद्विशेषापेक्षात् संशये ना- संशयो नात्यन्तसंशयो वा ॥ ६ ॥ न संशयानुत्पत्ति: संशयानुच्छेद एव||| प्रसज्यते । कथं यत्तावत् स- मानधर्माध्यवसायः संशयहेतुः न समानधर्ममात्रमिति एवमेतत्कस्मा- * विभागानाध्यसिते रति ३ पा• । + न वितिपत्तिरस्तीति सूत्रार्थः । न्या. वा. । प्रत्येकं वादिनोः सिद्धान्तरूपस्या- * नाव्यवस्था विझतइति सूत्रार्थः । न्या. याः । अव्यवस्थाऽऽत्ममि व्यवस्थानाव्य:स्था न भवतीति २।४ पा. । 4॥ प्रात्मनि व्यवस्थानादिति ५ पाः । पा समानधर्मादीनां सातत्यानित्यसंशय इति सूत्रार्थः । न्या. वा. । ** मन्यते तेन खन्वत्यन्तसंशयः सथात्यन्तसंशयः प्रसज्यतर्गत २ । ४ पाः । ++ विमश्यमानो गृह्यते ति ५। ३ पाः । * न सूत्रार्थापरिजानादिति सूत्रार्थः । न्या. वा. । " संशयानुपपसिरिति ५ पाः। || चेति ५।४।२। पाः । . दिति भावः।

·६२ न्यायभाये देवं नोच्यते इति विशेषापेक्ष इति पचनासिद्धेः । विशेषस्यापेक्षा ऽऽकाडा सा चानुपलभ्यमाने विशेषे समी । न चोक्तं समानधर्मापेक्ष इति समानेच धर्म कथमाकाङ्क्षा न भवेद् यद्ययं गत्यक्ष.' स्यात् । एतेन सामर्थ्य न विज्ञायते समानधर्माध्यवसायादिति । उपपत्तिवचसादा । समानधर्मोपपत्तेरित्युच्यते न चान्या सद्भाव- संवेदनादृते समानधर्मापपत्तिरस्ति । अनुपलभ्यमानसद्धावो हि समानो धर्म। ऽविद्यमानवदवतीति । विषयशब्देन वा विषयिणः प्रत्ययस्याभिधानं यथा लोके धमेनाग्निरनुमीयतइत्युक्ते धूमदर्शनेनाग्निरनुमीयतइति ज्ञायते कयं दृष्ट्वा हि धूममथाग्निमनुमिनाति नादृष्टे न च वाक्ये दर्शनशब्दः श्रूयते अनुजानाति च वाक्यस्यार्थप्रत्यायकत्वं तेन मन्यामहे विषयशब्देन विष- यिणः प्रत्ययस्याभिधानं बोद्धा ऽनुजानात्येवमिहापि समानधर्मशब्देन समा. नधर्माध्यवसायमाहेति यथोहित्वा समानमनया*धर्ममुपलभतइति । धर्म धर्मिग्रहणे संशयाभाव इति पूर्वदृष्टविषयमेतत् । यायहमों पूर्वमद्राक्षं तयोः समान धर्ममुपलभे विशेषं नोपलभइति कथं नु विशेषं पश्येयं येनान्य- तरमवधारयेयमिति । न चेतत् समानधर्मापलब्धी धर्मर्मिग्रहणमात्रेण निर्वतइति । यच्चोक्तं नार्थान्तराध्यवसायादन्यत्र संशय इति यो ह्यान्त- राध्यवसायमा संशयहेतुमुपाददीत स एवं वा इति । यत्पुनरेतत्कार्यका- रणयोः सारूप्याभावादिति कारणस्य भावाभावयोः कार्यस्य भावाभाव। कार्य- कारणयोः सारूप्यम् । यस्योत्पादाद्यदुत्पद्यते यस्य चानुत्पादाद्यन्नोत्पद्यते अन्ययोरिति ५। २ पाठः। + यथोक्तमिति ५ । २।३ पाठः । * न झान्तरभावमात्रं मया संशयहेतुत्वेनोपादीयतइति किं त्वर्थान्तर- विशेषः । कः पुनरयं विशेष: धर्मर्धामभावः । धर्मपलब्धे र्मिणि संशय इति परिहारं मन्यन्ते न पुनारूपस्पर्शयोधर्मर्मिभाव दति । अयं च परिहारो न युक्त इति पश्यामः । किं कारणम् । अर्थान्तरभावस्यानिवृत्तेः । यथैव रूपस्पशंयोरी- न्तरभावस्तथा धर्मर्मिणोरिति न युक्तो ऽान्तरदर्शनादर्थान्तरे संशयः । अत्रापि तदेवोत्तरं नानभ्युपगमादिति । न ब्रमो ऽर्थान्तरदर्शनादर्थान्तरे र्मािण सन्देहः अपि तु समानधर्मादिविशिष्टर्मिदर्शनाद्विशेषति धर्मिण्येव संशय इति । * । न्या. घा.. विशेषानवधारणमुभयो: सारूप्यम् । यथैव समानर्मदर्शनेन विशेषो नावधार्यते तथा संशयेनापीप्ति । कारणसद्भावात्कार्यसद्धाव इति न सारूप्यनिर्द- ·अं. २ प्रा. १ सू. संशयपूर्वपक्षनरासः । सत्कारणं कामिलरदित्येतत्साहप्यमस्ति च संशयकारणे संशये चेतदिति। . एतेनानेकधर्माध्यवसायादिति प्रतिषेधः परिहृत इति । यत्युनरैतदुक्तं विप्र- तिपत्त्यव्यवस्थाध्यवसायाच्च न संशय इति । पृथक्प्रवादयााहतमर्थमुपलभे विशेषं च न जानामि नोपलभे येनान्यतरमवधारयेयं तत्को पुत्र विशेषः स्यायेनेकतरमवधारयेयमिप्ति संशया विप्रतिपत्तिजनिती ऽयं न शक्य। विप्र' तिपत्तिसंशयमाण* निवर्तयितुमिति । एवमुपलब्ध्यनुपलब्ध्यव्यवस्थाकृते संशये वेदितामति । यत्युनरेतद्विप्रतिपत्ता संप्रतिपत्तरिति विप्रतिपत्तिशब्दस्यार्थः । तदध्यवसायो विशेषापेक्षः संशयहेतुस्तस्य च समाख्यान्तरेण न निवृति समाने ऽधिकरणे व्याहताया प्रवादी विप्रतिपतिशब्दस्यार्थः तदथ्यवसायो विशेषापेक्षः संशयहेतुः न चास्य समाख्यान्तरे योज्यमाने संशयहेतुत्वं निव- तते तदिदमकृतबुद्धि|संमोहनमितप । यत्पनरव्यवस्थात्मनि व्यवस्थितत्या. यवस्थाया** इति संशयहेतोरर्थस्याप्रतिषेधादव्यवस्थाभ्यनुज्ञानाच्च निमित्ता- न्तरेण शब्दान्तरकल्पना । व्या शब्दान्तरकल्पना व्यवस्था खल व्यवस्था। न भवत्यव्यवस्थात्मनि व्यवस्थितत्वादिति। नानये सपनयनुपलब्ध्याः सद- सद्विषयत्वं विशेषापेक्षा संशयहेतुर्न भवतीति प्रतिषेध्यते यावता चाव्यव- स्थात्मनि व्यवस्थिता न तावता ऽऽत्मानं जहाति तावता ह्यनुज्ञाता व्यक्स्था शो ऽयमपि तु कार्यकारणधर्मनिर्देशः तथा च कार्यान्तरप्यपि तदस्तीति । न हि किं चित्कार्य कारण तापमन्तरेण सम्भवतीति । न्या. वा. । यनु समानधर्मस्य कृतक- त्वस्य शब्द दर्शने ऽपि संशयानुत्पत्तहेतुत्वं तस्येति तन समानार्थापरिज्ञानान हि कतकत्वं समाना धी न्यथा समानधर्मस्याभिधानात । समानो धर्म इति विक्षिततज्जातीयान्यत्तियः स समानो न पुनः कतकत्वमेवम् ।, विरूद्धाव्यभिचारिधर्माध्यवसायस्य च संशयहेतुत्वानुपगमात्संशयहेतु- तायाः समानधर्माध्यवमानमात्रे नगीकाराच्च न व्यभिचारशङ्का । * वितित्तिसंप्रतिपत्तिमात्र गति । मु. ३ पा. । + द्वितपत्ती चेति ५। २ । ३ पाठः । + शब्दस्य यार्थ इति ५ । २।३ पा. । तदध्यवसायश्चेति ५। २ । ३ पा. । || प्रकृतबुद्धिमिति ५ । २ । ३ पाठः । वा विप्रतिपत्तेः प्रत्येक दिदृष्टा संप्रतिपत्तिरूपत्वेऽपि श्रोतुस्तटस्थस्योभ- संप्रतिपत्तिशब्दवाच्यतामात्रेण दूषणापन्यासस्यानीचित्यादिति भावः । ** व्यवस्थितत्वाच्चाध्यवस्थाया ति ५।२।३ पा । ++ व्यवस्थेति ५। २ पुस्तकयोनास्ति । विशेषापेक्षमिति ५।२।३ पाठः ।

·. . न्यायभाये एवमियं क्रियमाणापि शब्दान्तरकल्पना नार्थान्तरं साधयतीति । यत्पनरे- तत्तथा अत्यन्तसंशयः तद्धर्मसातत्योपपत्तेरिति नायं समानधर्मादिभ्य एव संशयः किं तर्हि तद्विषयाध्यवसागद् विशेषस्मृतिसहितादित्यतो. नात्यन्त संशय इति । अन्यतरधर्माध्यवसायाद्वा न संशय इति तन्न युक्तं विशेषापेक्षा विमर्श: संशय इति क्षेचनात् । विशेषश्चान्यतरधर्मो न तस्मिन्नध्य वसीयमा- मे विशेषापेक्षा सम्भवतीत ॥ . यत्र संशयस्तत्रैवमुत्तरोत्तरप्रसङ्गः ॥ ७ ॥ यत्र यच संशयपूर्विका परीक्षा शास्त्रे कथायां वा ततस्तवं संशये परेण प्रतिषिद्धे समाधिर्वाच्य इति । अतः सर्वपरीक्षाव्यापित्वात प्रथम संशय: परीक्षित इति । अथ प्रमाणपरीक्षा] । प्रत्यक्षादीनामप्रामाण्यं त्रैकाल्यासिद्धेः* ॥ ८॥ प्रत्यक्षादीनां . प्रमाणत्वं । नास्ति काल्यासिद्धेः पूर्वापरसहभावा- नुपपत्ते रति । अस्य। सामान्यवचनस्यार्थविभागः । पूर्व हि प्रमाणसिद्धी नेन्द्रियार्थसन्नि- कर्षात्प्रत्यक्षोत्पत्तिः ॥ ६ ॥ गन्धादिविषयं ज्ञानं प्रत्यक्षं तद्यदि पूर्व पश्चाद्गन्यादीनां सिद्धिः नेदं गन्धादिसंनिक(दुपद्यत इति । अव्यवस्थाया प्रात्मनि व्यवस्थितत्वेन व्यवस्थितपदप्रतिपाढत्वेऽपि नाव्यवस्थानि- त्तिः निमित्तान्तरविपातनार्थस्य संज्ञान्तरकरणे ऽपि स्वरूपानपायात् । + अन्यतरधर्मज्ञानमात्र संशयहेतुर्न तनिश्चय इति भावः । * कोऽस्य सूत्रस्यार्थः । स्वयं न सशयः प्रतिषेव्यः परेण तु संशये प्रतिषिद्धे एवमुत्तरं वामिति । न्या. बा..। तत्र तत्रति ५ । ।३ पाः । ॥ किं पुनरेषां परीयम् । आदौ तावत्सम्भवः किं प्रमाणानि सन्त्यय न सन्तीति । सदसतो: सामान्यात्ममेयत्वाद्विशेषादर्शनाच्च संशयः । न्या. याः । पा व्युदस्य संशयं परः पतरियणावतिष्ठते । न्या. वाः । अस्यार्थ: त्रिोप कालेषु प्रमाणानि नार्थ साधयन्तीति । न्या. वा। ++ प्रामार्याति ५ । ४ । ३ पाः । + अथेति ५। FF नेन्द्रियार्थसत्रिकर्षापेक्षं ज्ञानमिति सूत्रार्थ व्याघातो दोषः । यदि पूर्व जानं नेन्द्रियार्थविकर्षस्तस्य कारणमिति यदुमिन्द्रियार्थसत्रिकर्षात्यमिति तद् ध्याहन्यते । न्या. वा. । । * ** ।२।३पा. " ·मि खल भी. २.१ सू. 9-११ प्रामाण्याक्षेपः । पश्चासिद्धा न प्रमाणेभ्यः प्रमेयसिद्धिः* ॥ १० ॥ असति प्रमाणे केन प्रमीयमाणो ऽर्थः प्रमेयः स्यात् प्रमीयमाणोऽर्थः प्रमेयमित्येतसिध्यति । पुगपसिद्धी प्रत्यर्थनियतत्वात् क्रम- त्तित्वाभावी बुद्धीनाम् ॥ १ ॥ यदि प्रमाणं प्रमेयं च युगपद्भवतः एवमपि गन्धादिष्विन्द्रियार्थेषु ज्ञानानि प्रत्यर्थनियत्तानि युगपत्सम्भवन्तीति सानानां प्रत्यर्थनियतत्वात क्रमवृत्तित्वाभावः । या इमा बुद्धयः क्रमेणार्थेषु वर्तन्ते नासां क्रमवृत्तित्वं न सम्भवतीति । व्याघातश्च युगपत् ज्ञानानुत्पत्तिर्मनसो लिङ्गमिति । एतावांश्च प्रमाणप्रमेयया: सदावविषयः स चानुपपन्न इति तस्मात्प्रत्यक्षादीनां प्रमाणत्वं न सम्भवतीति । अस्य समाधिः । उपलब्धिहेतोरुपलब्धिविषयस्य चार्थस्य पूर्वीपरसहभावानियमा द्यथादर्शनं विभागवचनम् । व चिदुपल- ब्धिहेतुः पूर्व पश्चादुपलब्धिविषयः । यथा|| ऽऽदित्यस्य प्रकाशः । उत्पद्यमा. मानां व चित्पूर्वमुपलब्धिविषयः पश्चादुपलब्धिहेतुः यथावस्थितानां प्रदीपः । यद्यपि स्वरूपं न प्रमाणाधीनं तथाऽपि तस्य प्रमेयत्वं तदधीनं तदपि चेत्यमाणात्यवं न प्रमाणयोर्गानबन्धनं स्यादित्यर्थः । ता. टी. । + न प्रमाणनिमित्ता प्रमेयसनेति व्याघातः । प्रमाणमन्तरेण न प्रमेयमात्मानं लभेतदति न प्रमाणायत्ता प्रमेयसिद्धिः । न्या. धाः । । इन्द्रियार्थानां बुंदीनां च सत्रिपाते सति युगपड़ाव रति कत्तित्वं दृष्टं न स्थादिति व्याघातो दोषः । युगपज्ञानानुत्पत्तिरित्युक्तं तद् व्याहन्यते । न्या. वा. । अस्य वाक्यस्यासिद्धतादावनमर्थः । ना. अर्थसाधकत्वस्वभावकानां प्रत्यक्षादीनामर्थसाधकत्वं नेति व्याघासः । प्रामाण्यमात्रप्रतिषेधे च धर्मिणो प्रतिबंधात् स्वरूपेण सिद्धिः प्रत्यक्षादीनाम् । यदि च प्रमानननकलब्धजीवितानां प्रत्यक्षादीनां प्रामायये निषिद्धे कुतः स्वरूपसिद्धिरित्युच्यते हि साधकस्यापि प्रमाणत्वानुपपत्तेरप्रमानाप्रामाण्यसाधनासम्भवः । साधकस्य प्रामाययाभ्युपगमे च बाधः । प्रत्यनादीनां चाप्रामाण्यप्रतिज्ञायामन्येषां प्रामाण्याभ्युप- गमलाभात्तेषां वक्तव्यतापत्ती तत्साधनमार्णावशेषोपन्यासे तेनाभ्युपगतप्रामाययेनानुमानादिना आधः । त्वयुक्तनैव हेतुना त्वकुपन्यस्तस्याप्रामाण्यसाधनस्याप्यप्रमाणतापत्ताचप्रमाणे साध्यासि- . विश्च । प्रामाययस्य धर्मस्य धर्मिणो भेदाभ्युपगमेन धर्मप्रतिषेधे फलतो धर्मिणो ऽपि प्रतिषेध रत्युत्तोच प्रत्यवादोनामिति षष्ठार्थानुपपत्तिः प्रामागमति भावप्रत्ययानुपपत्तिश्च । हेतुत्वेना- पन्यस्सायास्कास्यामिद्धेस्वकाल्यनिष्ठत्वेन साध्यवैयधिकरणयावसाधकस्यम् । कालत्रये ऽप्यर्थसाध- स्वम्भावस्य सवर्थ माध्याषिशेष रति वार्मिकम् । || यथा आदित्य प्रकाशे ५। ४ । २ पा । वा. ६ ·- - न्यायभाष्य क्वचिदुपलब्धिहेतुरुपलब्धिविषयश्च मह भवतः यथा धमेनाग्नेहमिति उपलब्धिश्च प्रमाणे प्रमेये तूपलब्धिविषयः । एवं प्रमाणप्रमेययोः पूर्वाप. रसहभावे ऽनियते यथा ऽथों दृश्यो तथा विभज्य वचनीय इति । तका- न्तेन प्रतिषेधानुपपत्तिः । सामान्येन खल विभज्य प्रतिशेश उक्त इति । समाख्याहेतोत्रैकाल्ययोगात्तथाभूता समाख्या । यत्युनरिद पश्चासिद्धे* च सति प्रमाणे प्रमेयं न सिध्यति प्रमाणेन प्रमीयमाणो ऽर्थः प्रमेयमिति विज्ञायतइति प्रमाणमित्येतस्याः समाख्याया उपलब्धिहेतुत्वं निमित्तं तस्य काल्पयोगः । उपलब्धिमकार्षीदुपलब्धि करोति उपलब्धि करि- प्यतीति समाख्याहेतास्त्र काल्ययोगात् समाख्या तथाभूता । प्रमितो ऽनेनार्थः प्रमीयते प्रमास्यतइति प्रमाणम् । प्रमितं प्रमीयते प्रमास्यते इति च प्रमेयम् । एवं सति भवियत्यस्मिन् हेतुत उपलब्धिः । प्रमास्यते ऽयमर्थः प्रमेयमिदमि- त्येतत्सर्व भवतीति ।. त्रैकाल्यानभ्यनुज्ञाने च व्यवहारानुपपत्तिः । यश्चेवं नाभ्यनु. जानीयात्तस्य पाचकमानय पत्यति लावकमानय लविष्यतीति व्यवहारो नोपपद्यतइति । प्रत्यक्षादीनामप्रामाण्यं काल्यासिद्धेरित्येवमादिवाक्यं प्रमा- णप्रतिषेधः । तचायं प्रष्टव्यः अयानेन प्रतिषेधेन भवता किं क्रियतइति । कि सम्भवो निवर्त्यते अथासम्भवो ज्ञाप्यतइति। तद्यदि सम्भवो निवर्त्यते मति सम्भवे प्रत्यक्षादीनां प्रतिषेधानुपपत्तिः । अथासम्भवो ज्ञाप्यते प्रमाणल. क्षण प्रास्ता प्रतिषेधः प्रमाणासम्भवस्योपलब्धिहेतुत्वादिति । किं चातः । त्रैकाल्यासिद्धेः प्रतिषेधानुपपत्तिः ॥ १२ ॥ अस्य तु विभागः पूर्वं हि प्रतिषेधसिद्धाधसति प्रतिषेध्ये किं]] प्रति- षिध्यते । पश्चासिद्धी प्रतिषेध्यासिद्धिः प्रतिषेधाभावादिति युगपत्सिद्धा * सिजापति प्रमाणे इतिः ५।४।।पा। + लक्षमिति ५।४।२।पा। + प्रमाणानि पक्षीकत्यासत्ता शून्यत्वं वा ज्ञाप्यते । पाटो पक्षतावच्छेदकम्पेण पसिद्धा. वेव सत्र साध्यसाधनसम्भवात्तत्सद्भावाभ्युपगमे सेनेव बाधः। द्वितीये ऽपि पक्षतावच्छेदकस्य प्रमा. णस्याभ्युपगमे तथैव बाधः। साधनस्य च प्रामाण्यानुपगमो ऽप्रमाणेन साधनासम्भवः प्रामाण्या- प्रगमे तेनैव बाधरति भावः । , भवदुपन्यस्त हेतोः प्रतिषेधे ऽपि सत्त्वेन तेन साधनासम्भवाद ध्याघात रति भावः । ॥ किमनेनेति ५।४।२।पा।

·अ. २ प्रा. १ सू. १२–१४ प्रामाण्यसमर्धनम् । प्रतिषेध्य सिद्धाभ्यनुज्ञानादनर्थकः प्रतिषेध इति । प्रतिषेधलणे च पाक्ये ऽनुपपद्यमाने सिद्धं प्रत्यक्षादीनां प्रमाणत्व मिति ॥ सर्वप्रमाणप्रतिषेधाचं प्रतिषेधानुपपत्तिः ॥ १३ ॥.. कथं चकोल्यासिद्धेरित्यस्य हेतोर्यादाहरणमुपादीयते हेत्वर्थस्य साधकत्वं दृष्टान्ते दर्शयितव्यमिति । न च ताहि प्रत्यक्षादीनामप्रामाण्यम् । अथ प्रत्यक्षादीनामप्रामाण्यमुपादीयमानमप्युदाहरणं नार्थ साधयिष्यतीति । सोयं सर्वप्रमाणेाहतो हेतुरहेतुः सिद्धान्तमभ्युपेत्य तद्विरोधी विरुद्ध इति । वास्याओं सत्य सिद्धान्तः । स च वास्यार्थः प्रत्यक्षादीमि नार्थ साधयन्तीत इदं चावयवानामुपादानमर्थस्य साधनायेति । अथ नोपादीयते अप्रदर्शितहे. त्वर्थस्य दृष्टान्तेन साधकत्वमिति निषेधे।|| नोपपद्यते हेतुत्वासिद्धेगरिति । **तत्प्रामाण्ये वा न सर्वप्रमाणविप्रतिषेधः ॥ १४ ॥ प्रतिषेधलक्षणे स्ववाक्ये तेषामवयवाप्रितानां प्रत्यक्षादीनामप्रामाण्ये ऽभ्यनुज्ञायमाने परवाक्ये ऽप्यवयवाश्रितानां प्रामाण्यं प्रसज्यते अविशेषा- * - प्रतिषेधेति ४।२।पा। + प्रत्यक्षादीनामप्रामाण्यं त्रैकाल्यासिद्धेः प्रत्यनादीनां प्रामाण्यासिझेरिति च वाक्ययोरे. कार्थत्वं भिन्नार्थत्वं वा । पाटो प्रत्यक्षादीनां प्रामागर्यामत्येव कस्मानाच्यते । कुतश्च तयोरेकार्थ- सावगमः । यदि प्रमाणताह व्याघातः । अथ प्रमाणान्तरार्हि संज्ञाभेटमात्रं साधक प्रमाणा- भ्युपमात् । भिन्नार्थत्वेपि तत्त्वे प्रमाणोपन्यासे तर्थव व्याघातः। प्रत्यक्षादीनि न मन्तीति वाक्येन चान्यत्र प्रसिद्ध घटे ग्रहादिसम्बन्धस्याभाव इवान्यत्र प्रसिद्धेषु प्रमाणंषु सामर्थ्य प्रतिषेध स्वाच्येत न तु प्रमाणस्वरूपाभावी प्रसिद्ध प्रतियोगिकस्याभावस्यानभ्युपगमात् । प्रमाणस्वरूखसत्याभ्युपगमे तु व्याघातः । प्रमाणानां चासत्त्वं प्रतिपाटामानं केन कथं के प्रति चेति वक्तव्यम् । तत्र प्रतिपादास्य प्रतिपादयितुः प्रतिपादकताच तेषां च भेदस्य प्रामाणिकत्वे तेनैव बाधः । अनभ्युपगमे प्रति पादनानुपयोग इति दिक् । अथ प्रत्यक्षादीनामप्रामाण्यमिति ४ । २ पुस्तकयोनास्ति । यो. श्र. १ श्रा• १ सू.४७ । || प्रतिषेध इति ५ । ४ । २ पा. । बुद्धिविधताप्रयत्नधायूदीरणताल्वभिघातोष्ठस्यन्दादीन्यवर्जयन बुद्या धा. क्यमुत्रारसि स्थाणुकण्टकसपोदीन् परिहरन् पार्शवहरणादीनि करोषि ते रते वाक्यप्रवृत्ती प्रमाणप्रतिषेधान सम्भवत इति न्या. वा. । ** यदि माध्यमिको बयात् प्रत्यतादीनामप्रामाण्यं काल्यासिरिति स्ववाश्यावयाश्रितानि यथालोकप्रतीतिसिद्धानि तेरविचारिसिद्वैरतरेषां प्रा. माएवं प्रतिषिध्यतइति तत्रेदमुच्यते । ता. टी. ।

·. न्यायभाष्ये दिति । एवंचम सर्वाणि प्रमाणानि प्रतिषिध्यन्तइति विप्रतिषेध इति घोत्ययमुपसर्गः सम्प्रतिपत्त्यर्थे न व्याघाते ऽर्थाभावादिति ॥ श्रकाल्याप्रतिषेधश्च शब्दादातारसिद्धिवत्तसिद्धेः ॥ १५ ॥ किमर्थं पुनरिदमुच्यते पूर्वोक्तनिबन्धनार्थमा । यत्तावत्याक्तमुपल. ब्धिहेतोसपलब्धिविषयेस्य चार्थस्य पूर्वापरसहभावानियमाद् यथादर्शन विभागवचन मिति तदितःसमुत्थानं यथा विज्ञायेत । अनियमदी खल्ला- यमृििनयमेन प्रतिधं प्रत्याचष्टे काल्यस्य चायुक्तः प्रतिषेध इति । सकां विधामुदाहरति शब्दादाताद्यसिद्धिवदिति । यथा पश्चात्सितुन शब्देन पूर्वसिद्धमातोद्यमनमीयते साध्यं पाताचं साधर्म च शब्दः अन्तहिते याताये स्वनतो ऽनुमानं भवतीति । वीणा वाद्यते बेणुः पूर्यते इति स्वनवि- शेषेण आताद्यविशेष प्रतिपद्यते । तथा पूर्वसिद्धमुपलब्धिविषयं पश्चात्सिद्धे. नोपलब्धिहेतुना प्रतिपद्यते इति । निदर्शनार्थत्वाच्चास्य शेषयोर्विधयोर्यथोक्त- मुदाहरणं वेदिप्तव्यमिति ! कस्मात्पुनरिह तन्नोच्यते पूर्वोतमुपपाद्यत- इति । सर्वथा तावदयमर्थ: प्रकाशयितव्य: स इह. वा प्रकाश्यत सच या न कश्चिद्विशेष इति । प्रमाणं प्रमेय मति च समाख्या समावेशेन वर्तते समा. ख्यानिमितवशात् । समाख्यानिमितं तूपलब्धिसाधनं प्रमाणम् उपलब्धिविष- यश्च प्रमेयमिति । यदा चोपलब्धिविषयः कस्य चिदुपलब्धिसाधनं भवति तदा प्रमाणं प्रमेयमिति चेको ऽथों ऽभिधीयते । अस्यार्थस्यावद्योतनार्थमिदमुच्यते ॥ प्रमेया च तुलाप्रामाण्यवत् ॥ १६ ॥ गुरुत्वपरिमाण** ज्ञानसाधनं तुला प्रमाणं ज्ञानविषयो गुरुद्रव्यं सुवर्णा- दि प्रमेयम् । यदा सुवर्णादिना तुलान्तरं व्यवस्थाप्यते तदा तुलान्तरप्रतिपत्ता किमुक्तं भर्वात कानि चित्तमाणानि प्रतिषियन्ते कानि चिवभ्यनुज्ञायन्त- इति यानि स्ववाश्याश्रितानि तान्यभ्यनुज्ञायन्ते परवाक्याश्रितानि प्रतिषिध्यन्ते दति । न्या. बा.। + न तदस्माभिरुत्सनमुक्तपि तु सूत्रार्थ एवेति मापनार्थ सूत्रपाठी इस्माक- मित्यर्थः । ता. दी। + काल्ये ति ५। ४ । २।३ पा. , सहभावस्योबाहरणं धूमदर्शनादग्निं धूमविशेषणं प्रतिपाते। पूर्वसिद्धिरुप- सब्धिहेतुरादित्यः पश्चासिद्धानां प्रकाशक रति । न्या. वा. || प्रमेयमा चेति १ पाः । यथा प्रामाण्ये तुला प्रमेया च तथा ऽन्यदपि सर्व प्रमाणे प्रमेयमित्यर्थः। ता टी। * प्रमाणेति ५ * पा।

·६६ अ. २ पा. १ स. १५ । १६ । प्रामाण्यप्रमेयंत्यसमावेश: । सुवर्णादि प्रमाणं तुलान्तरं प्रमेय मति । एवमनषयधेन तन्त्ार्थ उदृष्टी वेदितव्य: । आत्मा तावदुपलब्धिविषयत्वात् प्रमेये परिपठितः । उपलब्ध। स्वातन्त्र्यात प्रमाता । बुद्धिरुपलब्धिसाधूनत्वात् प्रमाणम् उपलब्धिविषय. त्वात् प्रमेयम् उभयाभावात् प्रमिति: । एवमर्थविशेष समाध्यासमविशो योज्यः । तथा च कारकशब्दा निमित्तवशात समावेशेन वर्नन्तइति । वृक्ष. स्तिष्ठतीति स्वस्थिती स्वातन्त्र्या कता ! वृदं पश्यतीति दर्शनेनानुमिष्य- माणतमत्वात् कर्मः । वृक्षण चन्द्रमसं ज्ञापयतीति ज्ञापकस्य साधकतम- त्वात् करणम् । वृक्षायोदकमासिञ्चतीत आसिच्यमानेनादकेन वृक्षमाभ- प्रेतीति संप्रदानम्|| | वृक्षात्पर्ण पततीति ध्रुवमपाये ऽपादानमित्यपादानम् । वृक्षे वयांसि सन्तीत्याधारो ऽधिकरणमित्यधिकरणम** । एवं च सति न * कारकशब्दनिमित्तवशादिति । २ । पाठः। + कारकान्तरानपेक्षित्वं स्वातन्त्र्यम् । न हि तस्तिष्ठन् स्वस्थिती कारका- तरं प्रयुकइति । यदा ऽयं स्थितिशब्दो गतिनिषेधवचनो भवति तदैवम् । यदा- प्यस्तेरभिधायकस्तद्वाप्यस्यतिनिमित्तत्वेनावतिष्ठमानी स्तिं व्यनतीति कर्ते- म्युच्यते । यषि गेहसम्बन्धात्यभिधायको भवत्यस्तिशब्दो यथा गेहे देवदत्त. स्तिष्ठतीति प्रतिनिर्दिष्टे ऽस्तीति गम्यते तदा न सत्तामाह न गतिप्रतिषेधर्माप देवदत्तगेहसम्बन्धं तदापि देवदत्तगेहसम्बन्धानुभवक्रियास्तस्यामपि न कारका. न्तराणि प्रयुक्त स्वतन्त्रो भप्ति । यदा ऽप्ययमभग्नवचनः स्थितिशब्दस्तिष्ठति वृत्ती न भग्न इति तदापि स्वस्थिती न कारकान्तराणि प्रयुक्त स्वतन्त्रो भवति । समुदायैकदेशं वा स्वस्थिती प्रयुक्रे वृतो मूलैस्तिष्ठति प्रासादः स्तम्भ- धियलति । पूर्वापरप्रत्ययविषयता वा स्थितिः । यद्वस्तु प्राक् सिद्धं पुर्निमि- कान्तरसविधाने सत्युपलभ्यते यत्तस्यानेकायुगपत्कालप्रत्ययविषयत्वं सा स्थितिः । तस्यां स्थितावस्य मत्सहकारिसाधनं चतुरादि तत्करणमिति । न्या. बाः । कर्मणि का कारकार्यः क्रियाविषयत्वं यत्खलु क्रियाया विषयभावेन पाव- तिष्ठतरत्येतत्कर्म । एतेन कर्मलतणेन तथायुक्तं चानीप्सिमिति संगृहीतम् । आनन्तर्यप्रतिपत्तिः करणस्य साधकतमत्वार्थः वृक्षण चन्द्रमसं ज्ञापयतीति एवं रहीत्वा ऽनन्ता चन्द्रमसं प्रतिपातति वृत्तः करणम् । स्याः प्रा। || कारकशब्दवाच्यकर्मणा उप्तुमभीष्टं संप्रदानम् । आसिव्यमानमुदकं कर्म तेन एवं प्रापोतीति क्तः संप्रदानं भवतीति । न्या. वा. । अपगच्छत्यवतिष्ठते यत्तवपादानम् । यत्पति पति तस्मिनप्रग- सत्यवतिष्ठते वृत रति । न्या. वा.। तिहेतुरधिकरणम् । न्या. वाः । तु . न्या. वा.. MISSION INS U Of ** LIBRARY ·00 न्यायभाष्य द्रव्यमा कारकं न क्रियामाचं किं तहि क्रियासाधनं क्रियाविशेषयुक्तं कार- कम् । यत्किंयासाधनं स्वतन्तः स का न द्रव्यमाचं न क्रियामा क्रियया* व्यागमिष्यमाणतमं कर्म न द्रव्यमाचं नक्रियामात्रम् । एवं साधकतमादि. ष्वपि । एवं व कारकान्याख्यानं यथैव उपपत्तित एवं लक्षणतः कारकान्या- नमपि न द्रव्यमाण न क्रियया था कि तहि क्रियासाधने क्रियाविशेषयुक्त- इति। कारकशब्दश्चायं प्रमाणं प्रमेयमिति स च कारकधर्म न हातुमर्हति । अस्ति भोः कारकशब्टानां निमित्तवशात् समावेशः । प्रत्यक्षादीनि च प्रमाणानि उपलब्धिहेतुत्वात प्रमेयं चोपलब्धिविषयत्वात् । संवेद्यानि प्रत्यक्षादीनि प्रत्यक्षेणोपलभे अनुमानेनोपलभे उपमानेनोपलभे आगमेनोपलभे प्रत्यक्षं मे ज्ञानमानुमानिकं मे ज्ञानमोपमानिकं मे ज्ञानमागमिक मे ज्ञानमिति विशेषा गृह्यन्ते । लक्षणतश्च ज्ञाप्यमानानि ज्ञायन्ते विशेषणेन्द्रियार्थमन्त्रिकोत्पन्न ज्ञानमित्येवमादिना सेयमुपलब्धिः प्रत्यक्षादिविषया किं प्रमाणान्तरतो ऽथा. न्तरण प्रमाणान्तरमसाधनेति। कश्चात्र विशेष: ॥ प्रमाणतः सिद्धेः प्रमाणानां प्रमाणान्तरसिद्धिप्रसङ्गः ॥१०॥ यदि प्रत्यक्षादीनि प्रमाणे नापलभ्यन्ते येन प्रमाणेनोपलभ्यन्ते तत्प्र. माणान्तरमस्तीति प्रमाणान्तरसमावः प्रसज्यतइति. अनवस्थामाह तस्या- प्यन्येन तस्याप्यन्येनेति । न चानवस्था शश्यानुज्ञातुमनुपपतेरिति । अस्तु सहि प्रमाणान्तरमन्तरेण नि:साधनेति ॥ तद्विनिवृत्ती प्रमाणमिद्धिवत्प्रमेयसिद्धिः ॥ १८ ॥ यदि प्रत्यक्षाद्युपलब्धौ प्रमाणान्तरं निवर्तते आत्मेत्युपलब्धावपि प्रमाणान्तरं निवय॑त्यविशेषात् । एवं च सर्वप्रमाणविलोप इत्यत आह ॥ न प्रदीपप्रकाशसिद्धिवत्तसिद्धेः॥ ॥ १६ ॥ . * क्रियया ख्यामिष्यमाणतमम् ति १ पाः । + ति ५। ४ । ३ पुस्तके नास्ति । + संवेदयानि प्रत्यवादीनि प्रमाणानि चेति ५। ४।२। पाठः । प्रमाणन्तरसिद्धिदिप्ति १, २ पा । मूले तु वार्तिकानुसारी धसः । ॥ प्रदीपप्रकारे घटायुपलब्धिसाधनस्याङ्गत्वात्ममाणं स च प्रत्यतादिभिर- वोपलभ्यते नासावात्मापलब्या प्रत्यतादिव्यतिरकि प्रमाणं प्रयोजति तत्वापल भ्यते तथा प्रमाणान्यपि प्रत्यक्षादिभिरेवोपलभ्यन्तइति दृष्टान्तमात्रमेतत् । को ·अ. २ आ. १ . १०-१६ प्रामाण्यसमर्थनम् । यथा प्रदीपप्रकाश: प्रत्यक्षाङ्गत्वात् दृश्यदर्शने प्रमाणं सच प्रत्यक्षा- न्तरेण चक्षुषः सन्निकर्षण गृह्यते । प्रदीपभावाभावयोदर्शनस्य तथाभावाद- शनहेतुरनुमीयते तमसि प्रदीपमुपांददीया इत्यानोपदेशेनापि प्रतिपद्यते । एवं प्रत्यक्षादीनां यशादर्शनं प्रत्यक्षा दभिरेवोपलब्धिः । इन्द्रियाणि तावत् स्वविषयग्रहणेनेवानुमीयन्ते अर्थाः प्रत्यक्षता गृह्यन्ते इन्द्रियार्थसन्निकर्षा स्वा- वरणेन लिङ्गेनानुमीयन्ते इन्द्रियार्थसन्निकर्षात्पन्नं ज्ञानमात्ममनसोः संयोगवि- शेषादात्मसमवायाच्च सुखादिवद्गृह्यते एवं प्रमाणविशेषो विभज्य वचनीयः । यथा च दृश्यः सन् प्रदीपप्रकाशो दृश्यान्तराणां दर्शनहेतुरिति दृश्यदर्शना व्यवस्थां लभते एवं प्रमेयं सत्किञ्चिदर्थजातमुपलब्धिहेतुत्वात प्रमाणप्रमेय- व्यवस्थां लभते । सेयं प्रत्यक्षादिभिरेव प्रत्यक्षादीनां *यथादर्शनमुपलब्धि प्रमाणान्तरतो न च प्रमाणमन्तरेण नि:साधनेति । तेनैव तस्याग्रहणमिति चेद् नार्थभेदस्य लक्षणसामान्यात् । प्रत्यक्षादीनां प्रत्यक्षादिभिरेव ग्रहणमित्ययुक्तम्। अन्येन न्यस्य ग्रहणं दृष्टमिति नार्थभेदस्य लक्षणसामान्यात्|| । प्रत्यक्षलक्षणेनानेकार्थः संगृहीत. स्तच केन चित्कस्य चिदहणमित्यदोषः । एवमनुमानादिष्वपीति य यथोद्धृते- नोदकेनाशयस्थस्यण ग्रहणमिति ॥ ज्ञातृमनसोश्च दर्शनात् । अहं सुखी अहं दुःखी चेति तेनेव ज्ञाचा | तस्येव ग्रहणं दृश्यते । युगपज् ज्ञानानुत्पत्तिर्मनसो लिङ्गमिति च तेनेव मनसा तस्यैवानुमानं दृश्यते ज्ञातुर्जेयस्य चाभेदो ग्रहणस्य ग्राहकस्य चाभेद इति। ऽत्र न्याय इति चेदयं न्याय उच्यते । प्रत्यक्षादीनि स्वीपलब्धी प्रमाणान्तराप्रयोज- कानि परिच्छेदसाधनत्वात प्रदीपवत् सामान्यविशेषवत्त्वाच्च । यत्सामान्यविशेष- वत्तत्स्वोपलब्धौ न प्रत्यवादितिरेक प्रमाणं प्रयोजयति यथा प्रदीप रति । संवेदयत्वादाश्रितत्वात्कारण त्याद्वेत्येवमादि प्रदीपर्वादन्द्रियादयो ऽपि प्रत्यताङ्ग- त्वात्मत्यतादितिरिक्तप्रमाणान्तराप्रयोजका इति । न्या. वाः । * यथादर्शममिति ५३। नास्ति । + न च प्रमाणान्तरमन्तरेणेति ५।२।३ पाठः । रत्युक्तमिति ५। पा। ६ वन्यस्येति ४ । पाः । || लपणाप्रामाण्यादिति ४।पा। पा माशयस्येति ।पा। उसतजल- जातीयत्वं कूपादिस्थस्य जलस्योहतादन्यस्यैव सह्यते न सेनेव तस्य ग्रहणं सहापीत्यर्थः । ** चायमेकान्तोन तेनैव तस्य यहणं भवतीति। भवपि कदा चिथा। ++ ज्ञानादिति ४ । २ । ३ पाः । ** न्या. वा..

·. न्यायभाष्ये निमित्तभेदो ऽति चेत् 'समानम् । न निमित्तान्तरेण विना जाता ऽऽत्मानं जानीते न च निमित्तान्तरेण विना मनसा मनो गृह्यताति समानमेतत् प्रत्यवादिभिः । प्रत्यक्षादीनां ग्रहणमित्यत्राप्य भेवो न गृह्य- तइति ।: प्रत्यक्षादीनां चाविषयस्यानुपपत्तेः। यदि स्यात् किं चिदर्थ- जातं प्रत्यक्षादीनामविषयः यत्प्रत्यक्षादिभिर्न शक्यं ग्रहीतुं तस्य ग्रहणाय प्रमाणान्तरमुपादीयेत तत्तु न शक्यं केन चिदुपपादयितुमिति प्रत्यक्षादीनां यथादर्शनमेवेदं सच्चासच्च सर्व विषयः इति । के चित्तु दृष्टान्तमपरिगृहीतं हेतुना विशेषहेतुमन्तरेण साध्यसाध- मायोपाददते यथा प्रदीपप्रकाश: प्रदीपान्तरप्रकाशमन्तरेण गृह्यते तया प्रमाणानि प्रमाणान्तरमन्तरेण गृह्यन्तइति स चायम् । क चिन्निवृत्तिदर्शनादनिवृत्तिदर्शनाच्च क चिदनकान्तः।। यथा ऽयं प्रसङ्गो निवृत्तिदृर्शनात प्रमाणसाधनायोपादीयते पाएवं प्रमेयसाधना- याप्युपादेयो ऽविशेषहेतुत्वात् । यथा स्याल्यादिरूपग्रहणे प्रदीपप्रकाश: प्रमेय- साधनायोपादीयते एवं प्रमाणसाधनायाप्युगदेया विशेषहेत्वभावात्सोयं विशे- पहेतुपरिग्रहमन्तरेण दृष्टान्त एकस्मिन्पक्षे उपादेयो न प्रतिपक्षहत्यनेकान्तः । एकविंश्च पते दृष्टान्त इत्यनेकान्तो विशेषत्वभाषा* *दिति । विशेषहेतुपरिग्रहे सति उपसंहाराभ्यनुज्ञानादप्रतिषेधः । विशेष हेतु परिगृहीतस्तु दृष्टान्त एकस्मिन्पने उपसंहियमाणा न शक्यो ज्ञा- तुम् । एवं च सत्यनेकान्त इत्ययं प्रतिषेधो न भवति । * यथैव ज्ञाता सुखादिसंबन्धापेक्षद्विशेषणमात्मानं प्रतिपाते ऽहं सुख्यहं दुःखी चेति तथा प्रमाणपि प्रमाविषयत्वेनावतिष्ठमानं प्रमेयम् । न्या. वा. । +. अर्थभेदो गृह्यते इति ४ । २ । ३ पाठः। + सविषय इति ४।२। पा.। $ प्रमान्तरेणान्तरेणात ४ । ३ पाठः । !! तात्पर्यटीकालेखशेल्या सूत्रमिमिति प्रतीयते विश्वनाथपञ्चाननशतवृत्ती भामि- त्युक्त्या सूत्राईन निशितः । पा एमिति ४ । २ पुस्तकयोनास्ति । .. अयं च प्रदीपप्रकाशदृष्टान्तः प्रमाणपते भवतु मा भूत्रमेयपक्षरत्यत्रापि नियमहेतुर्वक्तव्यः । प्रदीपप्रकाशो दृष्टान्तो भवतु मा भूत् स्याल्यादिदृष्टान्त इत्यचापि नियमहेतुर्वक्तव्यः । सो ऽयमुभयथा ऽनेकान्तो हेतुमन्तरेणादृष्टान्तः tt प्रकाशस्वादिना मंगृहीतः । न्या. वा.। # न शक्याननुज्ञातुमिति ५। ४।२।३ पाठः। प्रसक्तः । न्या. वा.।

·अ. २ प्रा. १ सू. १६-२१ प्रत्यक्षलक्षणाक्षेपः । प्रत्यक्षादीनां प्रत्यक्षादिभिरुपलब्धावनवस्थेति चेद् न सं- विद्विषयनिमित्तानाम् उपलब्ध्या व्यवहारोपपत्तेः । प्रत्यक्षेणार्थमुप. लभे अनुमानेनार्थमुपलभे इिति प्रत्यक्षं मे जानमानुमानिकं मे ज्ञान- मागमिकं मे ज्ञानमिति संविद्विषयं संविन्निमित्तं नोपलभमानस्य धर्मा- र्थसुखापवर्गप्रयोजनस्तत्प्रत्यनीकपरिवर्जनप्रयोजनश्च व्यवहार उपपद्यते सायं तावत्येव|| निवर्ततेमा न चास्ति व्यवहारान्तरमनवस्थासाधनीय** येन प्रयुक्तो ऽनवस्थामुपाददीतेति । सामान्येन प्रमाणानि परीक्ष्य विशेषणा परीक्ष्यन्ते तत्र" प्रत्यक्षलक्षणानुपपत्तिरसमग्रवचनात् ॥ २० ॥ आत्ममनःसन्निकर्षी हि कारणान्तरं नोक्तमिति । न चासंयुक्ते द्रव्ये संयोगजन्यस्य गुणस्योत्पत्तिरिति । ज्ञानोत्पत्तिदर्शनादात्ममन:सन्निकर्षः कारणं मनःसन्निकर्षानपेक्षस्य चेन्द्रियार्थसन्निकर्षस्य जानकारणत्वे युगपदु. त्योरन् बुद्धय इति मनःसन्निकर्षो ऽपि कारणम् । तदिदं सूत्र पुरस्ता त्कृ- तभाष्यम् । नात्ममनसोः सन्निकर्षाभावे प्रत्यक्षीत्पत्तिः ॥ २१ ॥ आत्ममनसोः सन्निकर्षाभावे नोत्पद्यते प्रत्यक्षमिन्द्रियार्थसन्निकर्षा. भाववदिति । सति चेन्द्रियार्थसन्निकर्षे ज्ञानोत्पत्तिदर्शनात् कारणभावं ब्रुघते । . * यदि प्रत्यतादीनि प्रत्यक्षादिभिरुपलभ्यन्ते तान्यप्यन्यैरित्यनवस्था । अन- वस्थायां दादाप्रमाणाधिगमो न स्यात् । अथ व्यवस्थास्ति आदनप्रमाणाधितिर- प्रमाणा प्रसज्येत । न्या. वा..। + उपमानेनार्थमुपलभे पागमेनार्थमुपलभे रति " पुस्तके ऽधिकः पाठः । * श्रीपमानिकं मे जाति ५ । ३ अधिकः पाः । $ संधि िवषर्यार्मात विििनमित्तं ति ५ । ४ । २।३ पा । || तावत्यै ति ५ । ३ पा । वा निर्घर्ततीत ५। २ । ३ पाः । *** व्यवसायेन विषये प्रकाशिते ऽनुष्यवसायेन च त जानप्रकाशने तावन्मात्रेण सर्वव्यवहारो. पपत्तेः : पुनरनुव्यवसाय प्रकाशनाय ज्ञानान्तरं नापेक्ष्यतइति नास्त्यनवति भावः । ++ उपाटीयति ५। ३ पा । आत्ममनःसंयोगस्य ज्ञानान्तरसाधारणयादिन्द्रियमनःसंयोगस्यासाधारणत्येपि सूत्रस्य कार- यासरनिषेधे तात्पर्यादन्यतरेणैव लक्षणोपपत्तेः प्रत्यक्षस्य चाक्षुषं ज्ञानं रुपज्ञानमित्यादीन्द्रियाया- परागणेवाभिलापादेवमुक्तिरिति । $$ कारणाभामिति ५ । ४ । ३ । २ पाठोसंगतः । ..

·०४ न्यायभाष्ये दिग्देशकालाकाशेष्वप्येवं प्रसङ्गः ॥२२ ॥ दिगादिषु सत्सु *ज्ञानभावातान्यपि कारणानीति । अकारणभावे ऽपि ज्ञानोत्पत्तिद्धिंगादिसन्निधेरवर्जनीयत्वात्। यदाप्यकारणं दिगादीनि ज्ञानो- त्पत्तौ तदापि सत्सु द्विगादिषु ज्ञानेन भवितव्यं न हि दिगादीनां सन्निधिः शक्यः परिवर्जयितुमिति । तत्र +कारणभावे हेतुवचनमेतस्मा तार्दिगादीनि जानकारणानीति । आत्ममनःसन्निकर्षस्तर्युपसंख्येय इति । तदमुच्यते । ज्ञान लिङ्गत्वादात्मनो नानव रोधः ॥ २३ ॥ 'ज्ञानमात्मलिङ्गं तद्गुणत्वान्न चासंयुक्ते द्रव्ये संयोगजस्य गुणस्योत्य- तिरस्तीति ॥ मतदयोगपद्यलिङ्गत्वाच्च न मनसः ॥ २४ ॥ अनवरोध इति वर्तते । युगपज् ज्ञानानुत्पत्तिर्मनसो लिङ्गमित्युच्य. माने सिद्धात्येव मन:सन्निकर्षापेक्ष इन्द्रियार्थसन्निकर्षा ज्ञानकारण**मिति । प्रत्यक्षनिमित्तत्वाच्चेन्द्रियार्थयाः सन्निकर्षस्य स्वशब्देन वचनम् ॥ २५ ॥ * ज्ञानाभावादिति ५।४।२। + कतमेन पुनयायेन दिगायकारणं सामानुपलब्धः । न हि ज्ञानोत्पत्ती दिगादीनां सामर्थ्यमुपलभ्यते तस्मादकारणम् । न्या. वा. । दिगादीनां नित्यत्वाद व्यापकत्वाच्च तत्संनिधेरवर्जनीयतया संनिधिमात्रेण न कारणत्वमादितुं युक्तम् । यथा रूपोप- लब्धग तेजसो रूपविशेष हेतुर्न पुनस्तेजसः स्पर्शविशेषः संनिधिमात्रेण सामादर्शनात् । रूपस्य त्वन्धययतिरेकाभ्यां सामर्थ्य कृप्तं चन्द्रमस्तेजःस्पर्शनाष्पोन विनापि तद्रूपोपलब्धेः । अपवरका. दिस्यस्य चाण्ययस्य विना रूपं प्रकाशकत्वाभावात् । * प्रात्मलिङ्गत्वादिति ४ पाठः । 5 जानमामलिमित्युक्तं तेनात्ममनःसंयोगो ऽनुक्तो ऽप्यनुमेयः । ज्ञानस्या- मलिङ्गत्वं तद्गुणत्वात् । जन्यत्वे सति आत्मसमवेतत्वात्तस्यात्मगुणत्वं सुखादिवत न हि द्रव्यं कर्म वा ऽऽत्मनि समवैति । न पृथिव्यादिगुणः स्वमात्रसंवेदनत्वात् । उक्त चात्र न यावत्पत्यसकारणं सर्व तद् वक्तमिति । न्या. वा. । ॥ प्रात्मनो ऽनवरोध ति ५।४।२।३ पाः । पा अथेन्द्रियमनःसंयोगः कस्माचाभिधीयते। न्या. वा । सूत्रे नेति ५।४ पु. नास्ति। युगपदुत्पत्तिसूत्रस्य मनःसिद्धिपरत्वेन मनसो जामकारणत्वाभिधायकोऽपि जानस्य सत्परतन्त्रात्याभिधानमुखेन तछेतुकत्यावगमात् ।

·" अ. २ प्रा. १ मू. २२-२० प्रत्यक्षलक्षणाक्षेपपरिहारः । प्रत्यक्षानुमानापमानशब्दानां निमित्तमात्ममनःसन्निकर्षः प्रत्यक्षस्य. बेन्द्रियार्थसन्निकर्ष इत्यसमानो ऽसमानत्वात्तस्य ग्रहणम* ।। सुप्तव्यासक्तमनसां चेन्द्रियार्थयाः सन्निक- .र्षनिमित्तत्वात्। ॥ २६ ॥ इन्द्रियार्थसन्निकर्षस्य ग्रहणं नात्ममनसोः, सन्निकर्षस्येति । एकंदा खल्वयं प्रबोधकालं प्रणिधाय सुन: प्रणिधानवशात प्रबुध्यते । यदा तु तीव्रौ ध्वनिस्पर्शो प्रबोधकारणं भवतः तदा प्रसुनस्यन्द्रियसन्निकर्षनिमित्तं प्रबोधज्ञानमुत्पद्यते तच न ज्ञातुर्मनसश्च सन्निकर्षस्य प्राधान्यं भवति किं मह' इन्द्रियार्थयाः सन्निकर्षस्य । न ह्यात्मा जिज्ञासमान: प्रयत्नेन मनस्तदा प्रेरय- तीति। एकदा खल्वयं विषयान्तरासतमना: संकल्पवाद्विषयान्तरं जिज्ञा- समानः प्रयत्नप्रेरितेन मनसा इन्द्रियं संयोज्य तद्विषयान्तरं जानीते। यदा तु खल्वस्य नि:संकल्पस्य निर्जिज्ञासस्य च व्यासक्तमनसो बाह्यविषयोपनिपात- नाज ज्ञानमुत्पद्यते तदेन्द्रियार्थसन्निकर्षस्य 'प्राधान्यं न चासो जिज्ञास- मान: प्रयत्नेन मन: प्रेरयतीति । प्राधान्याच्चेन्द्रियार्थसन्निकर्षस्य ग्रहण कार्य गुणत्वाद् नात्ममनसाः सन्निकर्षस्येति । प्राधान्ये च हेत्वन्तरम् ॥ तैश्चापदेशो ज्ञानविशेषाणाम् ॥ २७ ॥ तेरिन्द्रियैरर्थश्च व्यपदिश्यन्ते ज्ञानविशेषाः । कथं घाणेन जिघ्रति चक्षुषा पश्यति रसनया रसयतीति घ्राणविज्ञानं चक्षुर्विज्ञान|| गन्धविज्ञानं रूपाविज्ञानं रसविज्ञानमिति च । इन्द्रियविषय**विशेषाच्च पञ्चधा बुद्धिर्भवति अत: प्राधान्यभिन्द्रियार्थसन्निकर्षस्येति । यदुक्तमिन्द्रियार्थसन्निकर्षग्रहणं कार्य . * ज्ञानान्तरसाधारणकारणत्याच प्रत्यक्षलक्षणे तदुपादानमिति पूर्वसूत्राति पदं संबन्ध्य सूत्रं व्याख्येयम् । न यावदसाधारणं सर्व तद्वक्तव्यमपि तु न साधारणं वक्तामत्यय सूत्रार्थ रति वार्तिकदर्शनात् सूत्रमेवेदं भाष्यत्वेन मुद्रितपुस्तके निवेशस्तु प्रामाठिकः । + इन्द्रियार्थसनिकर्षप्राधान्यपरमिदं सूत्रम् । न्या. वाः । अत एवास्य भाष्यत्वेन लेखः प्रामादिकः । + प्रतिषेधकामिति १ पाः । यस्मादिदं प्रत्यतज्ञानमुत्पदयमानं विषयेण कारणेन वा ध्यपदिश्यते यत्वासाधारणं तेन व्यपदेशो दृष्टो यथा शाल्यकुर इति । न्या. वा. । || चक्षुर्विज्ञानमित्यस्याने रस धज्ञानमिति ५। अधिकः पाठः । । कपवित्रानमिति २।४ पुस्तकयोनास्ति। ** विषतिनाति । .. .

·न्यायभाष्ये नात्ममनसोः सन्निकर्षस्येति कस्मात्सुप्रव्यासक्तमनसामिन्द्रियार्थयाः सन्निक- घस्य ज्ञाननिमित्तत्वादिति सायम् ॥ व्याहतत्वादहेतुः ॥२८॥ यदि तावत व चिदात्ममनसोः सन्निकर्षस्य जानकारणत्वं नेष्यते सदा युगपज ज्ञानानुपित्तिर्मनसे लिङ्गमिति व्याहन्येत। तदानी मनसः सन्निकर्षमिन्द्रियार्थसन्निकर्षो ऽपेक्षते मनःसंयोगानपेक्षायां च युगपज् ज्ञाना- त्पत्तिप्रसङ्गः । अथ मा भद् व्याघात इति सर्व विज्ञानानामात्ममनसोः सन्निकर्ष: कारणमिष्यते तदवस्थमेवेदं भवति ज्ञानकारणत्वादात्ममनसाः सन्निकर्षस्य ग्रहणं कार्यमिति ॥ नार्थविशेष प्राबल्यात् ॥ २६ ॥ नास्ति व्याघातो न ह्यात्ममनःसन्निकर्षस्य जानकारणत्वं व्यभिच- रति इन्द्रियार्थसन्निकर्षस्य प्राधान्यमुपादीयते अर्थविशेषप्राबल्यादि मुनव्या- सक्तमनसां ज्ञानोत्पत्तिरेकदा भवति। अर्थविशेषः कश्चिदेवेन्द्रियार्थः तस्य प्राबल्यं तीव्रतापटुते न ||चार्थविशेषप्राबल्यमिन्द्रियार्थसन्निकर्षविषयं नात्मम- नसोः सन्निकर्षविषयं तस्मादिन्द्रियार्थसन्निकर्षः प्रधानमिति । असति प्रणि- धाने संकल्प चापासति सुप्रव्यासक्तमनसां यदिन्द्रियार्थसन्निकर्षानुत्पद्यते ज्ञानं तष मन:संयोगो ऽपि कारणमिति मनसि क्रियाकारणं वाच्यमिति । यथैव ज्ञातुः खल्वयमिछाजनित: प्रग्रहा** मनस: प्रेरक आत्मगुण एवमात्मनि गुणान्तरं सर्वस्य साधकं प्रवृत्तिदोषजनितमस्ति येन प्रेरितं मन इन्द्रियेण संबध्यते । तेन ह्यप्रेर्यमाणे मनसि संयोगाभाषाज ज्ञानानुत्पत्तौ सर्वार्थता ऽस्य निवर्तते राषितष्यं चास्य गुणान्तरस्य द्रव्यगुणकर्मकारकत्वम् । अन्यथा हि चतुर्विधानामनां भूतसूक्ष्माणां मनसां च ततो ऽन्यस्य क्रियाहेतारसं- भवात् शरीरन्द्रियविषयाणामनुत्पत्तिप्रसङ्गः ॥ * व्याहतत्वादित्यनेन त्रिसूत्री प्रत्याचष्टे । न्या. वाः । + नेदानीमिर्मात ५ । ४ । २ । ३ पाठः । + सर्वज्ञानानामिति ५।४।३ । २पा। नानया त्रिसज्या ऽऽत्ममनःसंयोगस्य कारणभावः प्रतिषिध्यते ऽपि प्राममिन्द्रियार्थसनिकर्षस्य प्रतिपादयते । न्या. बाः । || सच्चेति ५ । ४ । २ । ३ पाठः । पा वेति २। पाठः। ** प्रयत्नात ५।४ । २।३। पाठः । - ॥

·90 अ. २ श्रा. १ स. २८-३० प्रत्यक्षस्यानुमानान्तवाक्षेपः । *प्रत्यक्षमनुमानमेकदेशग्रहणादुपलब्धः ॥ ३० ॥ यदिदमिन्द्रियार्थसन्निकर्षांदुत्पद्यते ज्ञानं वृक्ष इत्येतत् किल प्रत्यक्ष तत् खल्वानुमानमेव कस्मादेकदेशग्रहणात् । वृक्षस्योपलब्धेराग्भागमयं गृ- होत्या वृक्षमुपलभतेन चेकदेशो वृक्षः । तत्र यथा धर्म, गृहीत्वा वहिमनुमि- नोति तादृगेव तद्भवति । किं पुनर्गृह्यमाणादेकदेशाद् अर्थान्तरम मयं मन्यसे अवयवसमूहपते अवयवान्तराणि 'द्रव्योत्पत्तिपः तानि चावयवी वेति । अवयवसमूहपक्षे तावदेकदेशग्रहणाद वृक्षबुद्धेरभावः नागृह्यमाणमे. कदेशान्तरं वृक्षो गृह्यमाणेकदेश वदिति । अथैकदेशराहणादेकदेशान्तरा- नुमाने समुदायप्रतिसंधानात् तत्र वृक्षबुद्धिः न तर्हि वृक्षबुद्धिरनुमानमेवं सति भवितुमर्हतीति। द्रव्यान्तरोत्पत्तिपक्षे नावयव्यनुमेयो ऽस्यैकदेश||संब. न्यस्याग्रहणाद् ग्रहणे चाविशेषादनमेयत्वाभ वाभावः । तस्मादृक्षबुद्धिरनुमानंपा न भवति । एकदेशग्रहणमाश्रित्य प्रत्यक्षस्यानुमानत्वमुपपाद्यते तच्च । - * एवं तावत्समधिगतं प्रत्यंतलतणम् । अतः पमिदानी प्रत्यक्षस्यानुमाने ऽन्तभावं कुर्वाण इदमाह । न्या. वा. । + किलेति ५। ४ । २।।गाठः । + सेयमवयवसमूहपने पक्षबुद्धिसत्ययमाना निर्विषया। अर्धाग्भागः परभागो मध्यभाग पत्येतच नास्ति अवधिप्रत्याख्याने ऽवयवत्वस्य दुर्निरूपत्वात् । एकदेश एवावयव इति धेन । अवयव्याधारस्येवेकदेशपदार्यत्वादवविनो भावसकदेशस्याभावात् । प्रथाकार्यकारणाभूतानां परम्परप्रत्यासत्युपय हेणेकदेशावस्थानमवयवशब्दार्थः । तदपि न । अकार्यकारणभूतानां परस्परो- पकारविधुराणामवयवत्वानुपपत्तेः । मस्मिन पक्षे वक्षबुद्धेरभाव एव । कथम् । अग्भिागस्य परभागस्य चापक्षस्यात् । न चैतत्यते ऽवयवान्तरानुमानसंभवः । अवयवस्यावययान्तराविनाभावविरहात् । अवर्यायनश्चानभ्यु. पगमादेव नानुमेयत्व संभवः । अनुमाने ततः पूर्व व्याप्तिदर्शनस्यापेक्षितत्वेनाययव्यनभ्युपगन्तुया- निदर्शनासंभवश्च । परभागस्यार्वाग्भागेन व्यवहितस्याग्रहणे तेन साकं संबन्धग्रहामभवन तस्या- स्मतस्यानुमेयत्वासंभवश्च । अपविनो निभ्युपगमेन पूर्वम ननुभूतस्यावविना स्मरणेनानुमानासं- भवश्च । पूर्वापरभागयोश्चावनभूतयोईन इत्याकारक पतीतिविषयत्वोपगमे तादृशप्रतीतान्तिा- पतया तस्याः प्रमाणजन्य त्यानुपपत्तिश्च । भान्तरप्यन्यत्र दृष्टस्यान्य प्रकारेण प्रतीतिरूपतया वृक्ष. प्रत्ययस्य यथार्थम्यानभ्युपगमे भमस्याप्यसंभवश्च । || संबन्धस्य ग्रहणादिति ४ । संबद्धस्य ग्रहणादिति २।३ । पाठः । पा भागस्येवावविनोपीन्द्रियसंबद्धतया प्रत्यक्षस्यैव संभवात् । श्रथावयवी न प्रत्यक्षयोग्य- स्तर्हि तेन समं व्याप्तिग्रहणानुपपत्त्यानुमितेरसंभवः। परमाणूनामतीन्द्रियतया विविनां च प्रत्य- क्षानभ्युपगमेन भागप्रत्यक्षस्याप्यसंभवेन भागप्रत्यक्षेणावयध्यनुमितेरनुपपत्तिश्च । प्रत्यक्षमात्रम्यानु- मितित्वं वदतो ऽनुमितेरसंभव एव तस्याः प्रत्यक्षपूर्यकत्यनियमात् । सामान्यतोदृष्टानुमापि प्रत्यक्षविषयतावच्छेदकध्यापकरुपयोरेव व्याप्यव्यापकभावग्रहेणानुमिरिष्टतया व्याप्यरूपपुर- स्कारेण तत्रापि प्रत्यक्षस्य सत्त्वाचानुमितेः प्रत्यक्षपूर्वकवनियमे व्यभिचारः। - ·'न्यायभाष्ये * म प्रत्यक्षेण यावत्तावदप्युपलम्भात् ॥ ३१ ॥ न प्रत्यक्षमनुमानम् । कस्मात प्रत्यक्षणेवोपनम्भात् । यत् तदेकदेशन- हणमाश्रीयते प्रत्यक्षणासावुपलम्भ: न चोपलम्भो निर्विषयोस्ति यावच्चार्थजातं तस्य विषयस्तावदभानुज्ञायमानं प्रत्यक्षव्यवस्थापकं भवति । किं पुनस्तता ऽन्येदर्थजातमवयवी समुदायो वा। न चेकदेशग्रहणमनुमानं भावयितुं शक्यं हेत्वभावादिति । अन्यथापि च प्रत्यक्षस्य नानुमानत्वप्रसङ्गस्तत्पूर्वकत्वात् । प्रत्यक्षपूर्वकमनुमानं संबद्धावग्निधमा प्रत्यक्षता दृष्टवतो धूमप्रत्यक्षदर्शनाद- नावनुमानं भवति यत्र च संबद्धयोर्लिङ्गलिङ्गिनाः प्रत्यक्षं यच्च लिङ्गमाषप्र- त्यवग्रहणं नेतदन्तरेणानुमानस्य प्रवृत्तिरस्ति । न त्वेतदनुमानमिन्द्रियार्थ- सन्निकर्षजत्वात् । न चानुमेयस्येन्द्रियेण सन्निकर्षादनुमानं भवति । सायं प्रत्य- क्षानुमानयोर्लक्षणभेदो महानायितव्य इति । न चैकदेशोपलब्धिरवयविसद्भावात् ॥ ३२ ॥ न चैकदेशोपलब्धिमाचं किं तकदेशोपलब्धिः तत्सहचरिताषयव्युप- लब्धिश्च कस्मादवयविसद्भावात् । अस्ति ह्ययमेकदेशव्यतिरिक्तो ऽवयवी त- स्यावयवस्थानस्योपलब्धिकारणप्रापस्य कदेशोपलब्धावनुपलब्धिरनुपपन्नेतिया। अकृत्स्नग्रहणादिति चेद् न कारणतो ऽन्यस्यैकदेशस्याभा- वात् । न चावयवाः कृत्स्ना गृह्यन्ते अवयवेरेवावयवान्तरव्यवधानाद नावयवी कृत्स्नो गृह्यतइति । नायं गृह्यमाणेष्ववयथेषु परिसमान इति सेयमे- कदेशोपलब्धिरनिवृत्तेवे* *ति । कृत्स्त्रमिति खल्वशेषतायां सत्यां भवति *विरुद्धश्चायं हेतुरेकदेशयहणाद् वृक्षोपलब्धिरिति । कथम् । न्या. वाः । + एकदेशप्रत्यक्षस्वीकारेणापि प्रत्यक्षसत्त्वोपपत्तेः । सर्वस्य प्रत्यक्षविषयताया अप्रतिज्ञात- स्वात् । प्रत्यक्षस्यैव निर्विकल्पकतया तत्र सप्रकारकत्वनियतानुमितित्वासंभवश्च । संनिकष्टमा. अग्राहकतया प्रत्यक्षस्यासंनिफष्टातीतानागतग्राह्यनुमितित्वानुपत्तिः । व्याप्तिमहादेरसत्त्वे ऽपि प्रत्यक्षोत्यत्त्या चियतानुर्माितत्यामंभवश्च । * तत्र यत्रेति ४ । तत्र यच्चेति । २ । ३ ! पाठः। अवविसंभवादिति ४ । २।३ । पाटः । || कारणमात्रस्येति ४ । ३ । पाठः । पा महदनेकद्रव्यरूपाण्यपलब्धिकारणानि तान्येकदेशवदेकदेशियपि विदा- न्ते तस्मादेकदेश उपलभ्यते नैकदेशोत्ययुक्तम् । न्या. वा. । अनिवतो वेति ।।२।। पाठः । t+ खलु शेषसायामिति ।। ** ·অন্যথা? . अ. २ प्रा. १ सू. ३१-३३ अवयविनि पूर्वपक्षः । अकृत्स्नमिति शेषे सति तच्चेतदवयवेषु बहुष्यस्ति अव्यवधाने ग्रहणाद् व्यवधाने चायहणादिति । अङ्ग तु भवान् पृष्टो व्याचष्टां गृह्यमाणस्यावय- विन: किगगृहीतं मन्यसे येनेकदेशोपलब्धिः स्यादिति । न ह्यस्य कारणेभ्यो ऽन्ये एकदेशा भवन्तीति तचावयववृतं नोपपद्यतइति । इदं तस्य घृतं येषामिन्द्रियसंनिका दहणमवयवानां ते: सह गृह्यते येषामवयवाना व्यवधानादग्रहणं ते: मह न गृह्यते । न. चेतत्कृतो ऽस्ति भेद इति । समुदायोप्यशेषता वा समुदायो वृक्षः स्यात् तत्प्राप्रिती उभयथा ग्रहणा- भावः मूलस्कन्धशाखापलाशादीनामशेषता वा समुदायो वृक्ष इति स्यातु प्राप्तिा समुदायिनामिति उभयथा समुदायभूतस्य वृक्षस्य ग्रहणं नापंपद्यत- इति । अवयवेस्तावदवयवान्तरस्य व्यवधानादशेषग्रहणं नोपपद्यते प्राप्निय- हणमपि नोपपद्यते प्राप्पिमतामग्रहणात् । सेयमेकदेशग्रहणसहचरिता वृक्ष- बुद्धिव्यान्तरोत्पत्तो कल्पते न समुदायमाचे इति । साध्यत्वादवयविनि संदेहः ॥ ३३ ॥ सन्द्रियार्थमविक्रादिति ५। ४।२।३ पाठः। + नन्ववयवेषु वर्तमानो ऽवयवी किं प्रत्ययययं साकल्येन वर्ततउत्तेकदेशेन । नाटयः । श्रव यवान्तरवेयर्थ्यप्रसङ्गात् । एकावयवपर्याप्त महत्त्वानेकद्रव्यत्वयोरभावेन तत्प्रत्यक्षानुपपत्तेश्च । एकावयवस्य विभागासंभवेन विभागहेतुकाधविनाशामभवाच्च । न द्वितीयः । श्रारम्भकावयव- ध्यतिरिक्तावयवाभावेनावययेष्वे कदेशेन वर्ततइत्युक्तरसंभवात् । एकदेशेनापनब्धिसंभव ऽपि का नानुपलम्भादवयवी नोपलभ्यतइत्यापप्रतिक्षपासंभवाच्च भागान्तरयहितभागान्तरसं- निकासंभवेन निकृष्टासंनिकष्टसमवेतस्यावविनः प्रत्यक्षानुपपत्तेरिति चेन्न । एतस्यावर्याव- नो ऽवयवेष्वनेकेष्वपर्याप्त्या वृत्तेरङ्गीकारात्। प्रत्यवयचं पर्याप्लायवर्यावनो ऽनेकत्व प्रसङ्गात् । एकदे- शेन वर्तते ऽवयवीत्यभ्युपगमोऽपि प्रारम्भकाणामवयवानां स्वस्मिन्वृत्तेरसंभवन नयतिरिक्तायय- वाभावेन न संभवति । तथा सति वृत्तीनामेकदेशानामनेकत्येनैकमनेकत्रेत्युक्तरसंभवात् । तस्मात् कत्लेकदेशशब्दयोरनेकनिषययोर्नेकस्मिनपर्यावनि विकल्पो युक्तः । वर्तमानश्चावयवी समवायेन प्रत्यवयवमपर्याप्त्या वर्ततइति युक्तम् । गामागोभ्यो ऽवयवेभ्यो ऽग्रह्यमाणानामवयवानां भेद पव गृह्यमाणाप्रतादवविना रह्यमाणाश्रितो ऽवयवी भिन्नस्सनतरूपादिवदिति चेत्र। एकाधयवेन सह ग्रहीतस्यावयवान्तरेण साकमग्रहणेपि खड्नेन सह ग्रहीतस्य देवदत्तस्योष्णीषेण महाग्रहगो ऽपि सो- ष्णीषस्य यदवसा भेदवदभेदोपपत्तेः। अवर्यायना सह संयोगसैनिकर्षस्य सोन संयुक्तसमवायस्यान- पेक्षितत्वेन सत्प्रत्यक्षानुपपत्तेरचोदनीयत्वात् । असंनिकष्टावयवान्सरापाहणे ऽपि तेषामवर्याधनो भिवत्वन तवयहस्यावयव्यग्रहण प्रत्यप्रयोजकत्वात् । * समुदायशेषता वेति ४ समुदाय्यशेषताधेसि ५।२।पा। किमत्र साध्यम् । किमयतिरेको ऽथावयवीति । यदावयवी न लिङ्ग- मस्ति विप्रतिपत्तेः न हि मिणि विप्रतिपयमानः कुर्ताश्चदनुज्ञां लब्धुमर्हति । न च धर्मिणि विप्रतिपत्त/जमस्ति सादृश्याभावात् । न हि सादृश्यमन्तरेण विप्रतिपत्तीनमस्ति । किं कारणम् । विप्रतिपत्तिनाम विपरीता प्रतिपत्तिः । * ·८० न्यायभाष्ये *यदक्तमययविसदाषात्याग्निमतामयमहेतुः साध्यत्वात्साध्यं तावदे- अवविसद्भावादित्ययम वेतुर्शित ५ । ४ । २ ३ पा. । सस्याश्च कारण समानधर्मापलब्धावनधिगविशेषस्य द्विपरीतधर्मवध्यारोपः । न चानभ्यु पातावविनो ऽवविनि सादृश्यं किं चिर्दास्त नापि विपरीतधर्मा. ध्यारोपः । तस्मान थिंतिपत्तिः । अथाव्यतिरेक: साध्यः । तत्राव्यतिरेकप्रतिपा- दक प्रमाण वक्तव्यं न हात्र प्रामाणिकी का चित्प्रतिपत्तिरस्ति । इदं प्रमाणम् । अर्थान्तरानवयवत्वम् । अर्थान्तरमर्यान्तरस्यावयवो न भवति । यथा न गोरखा. वयवः । अवयवाश्च तन्तवो ऽवयवी च पटः । तस्मावासी तेभ्यो ऽन्तमिति । न्या. वा. । भार्थान्तरं पटात्तन्तवस्तटवयवत्वाति प्रयोग ति चेन्मेवम् । पटस्य व्यतिरेकसिद्धेः पूर्व तन्तुषु तदवयवत्या सिद्धेः । अवयवत्वं ह्यवविनिपितं नासत्यवर्यावनि संभवतीति । अवयवभूतानां तन्तु मां घटाद तिरेकस्याभियसंप्रप्तिपत्रतया ऽवयवत्वेन पटादपि तिरकस्य सिद्मा विरुद्धश्च । न च पटावयवत्वं पटादातरेक हेतुः पटानभ्युगन्तुः पटावयवत्यासिद्धेः । हेतास्तन्तुमात्रविश्रान्ततया ऽसाधारण्यं चात्र हेतुदोषः । पटं पतीकृत्यातिरेकसाधने ऽवयवत्वस्य पक्षधर्मतानुपपत्तिः । अवयवत्वस्य समवायिकारणत्यविशेषरूपतया ति कार्य निरुपणस्या- शक्यत्वेन हेसिद्धिश्च । यस पटो नाम नार्थान्तरं किं तु संस्था वशेषावस्थितास्तन्तव एव पटाख्यां लभन्ते सत्कार्य वाढायणाद् अत्र पक्षे कार्यकारणभावस्यानभ्युपगमादिति । तन्न । पटपदव्यवहारस्यान्यत्राभिट्या पिटात्मकेषु तन्तुषु पटसादृश्यविरहेणारोपात्मकव्यवहारस्य दुर्व- चत्वात् । भारोपे धर्मिभेदस्य मादृश्यात्य चायश्यमपेक्षितत्वात् संस्थानविशेषस्य च व्यतिरेकाव्य- तिरकविकल्प सिद्धान्तवाक्या प्रसिद्धिदोषाच्च । अस्माकं तु संस्थानविशेषः संयोगः स चार्था- न्तरम् । यनु नार्थान्तरं संयोगः संयोगत्वात् । यत्रान्तिरत्वं न तत्र संयोगत्वं यथा भवत्संप्र- तिपनार्थान्तरमावे गवि न संयोगत्वमिति । तत्र । हेतारसाधारणत्वात् । अर्थान्तरं संयोगो विशेषयाल्यादिति हेतुना संये गस्यार्थान्तरसिद्धश्च । संयुक्तमाहरेत्युक्तस्य प्रयोज्यपद्धस्यासंयु तांद 'व्यावृत्तं संयोगमध्यक्षीकतपत एव तद्विशेषणकद्रव्या हरणादर्शनात् । ननु प्रतीघातावमा- नायां प्रत्यासत्ता संयोगव्यवहारो न तु संयोगा अर्थान्तरं द्रव्याणि हि तावत्प्रत्यासीदन्ति यावत्प्र- तिहतानि न भर्यान्त प्रतीघाते' च मंयोगव्यवहार इति । मेवम् । संयोगानभ्युपगमे प्रत्यासति- घातयोर्दुर्वचत्वात् । संयुक्तसंयोगाल्पीयस्त्वं हि प्रत्यात्तिः मूर्तस्पर्शवद्व्यसंयोगश्च प्रती- घात इति । संयोगस्यार्थान्तरत्वाभावे च क्षेत्रोटकबोजाग्नीन्धनादीनां सर्वत्रास्थितानां सर्वत्र पाकटिहेतुत्य प्रसङ्गः । तथा च क्षेत्रादीनि अकराव्युत्पत्ती सापेक्षाणि सर्वदा कर्यानारम्भात् । यश्चापेक्ष्यते स संयोग इति संयोगस्य तद्व्यतिरिक्तस्य सिद्धिः । एतेन सान्तरत्वेन प्रतीयमानस्य विभक्तत्वं नरन्तर्येण प्रत्ययविषयत्वं संयुक्तत्वमित्यपास्तम् । तावतेवेष्टसिद्धः । विषयवलक्षणया- भावे पतीतिवेलक्षणयस्यानुपपत्त्या वलक्षयनिर्वाहकत्वेनेव संयोगविभागाभ्युपगमस्यावश्यकत्वात् । असंयुक्त संयुक्त व्यवहारस्यारोपात्मकर्तया रोप्यमाणस्यान्यत्र सत्यनियमेन तत्सिद्धेश्च । प्रत्य- निमित्ततया च संयोगसिद्धिः । यत्त्वसपि संयोगे भवतीहप्रत्ययो यथेह वने तिलका इति सत्यपि संयोगे न भवति यथाङ्गुल्यारिति न संयोगस्यहप्रत्यनिमित्ततेति । तन्त्र । संयोगस्येव विभागाद- नस्यापीहप्रत्यनिमित्तत्यस्वीकारात् । निमित्तिकायाश्च गौणत्वात् । मुख्य प्रतीतिविषयस्य च दुरपन्हयत्वात् । मयोगस्येहपत्यविषयताव्याप्यत्वस्थानभ्युपगमात् । वृक्षाणां वने स्वगतसंख्यारब्ध. बहुस्वसमवायस्य संबन्धस्य सत्त्वेन तादृशा तीतेः संबन्धविषयकत्वोपपादनसंभवेनेह प्रत्ययसाध्य- साबच्छेदकसंबन्धत्वपुरस्कारेणवेतरबाधसहकतेनेह कुण्डे बदराणोति प्रत्ययनिमित्ततया संयोगास- उद्धः । न च संबन्धाभावे ऽपि भवतोहप्रत्ययो यथेह तन्तुषु पटसमवाय इति समवायस्य संबन्धान्त रानभ्युपगमादिति शड्यम तादृशप्रतीतेरप्रामाणिकत्वात्। समवेतसमवायिनारिव समवायस्यापि भेटनाग्रहणास्य ताशभमप्रयोजकत्वादिति दिक् । अस्तु तर्हि पटं पक्षीकस्य तन्तुभ्यो ऽध्यतिरेका साध्यः अपवित्वं च हेतुरिति न हेतोः पक्षधर्मताऽनुपपत्तिरिति । मेवम् । पक्षाप्रसिद्ध । सन्सना- मेव पत्क्षत्वे हेत्वसिद्धिः। अन्यस्य पक्षले बाधश्च। यत्त्वेकत्वेऽपि भवत्यववित्वव्यवहारो यथा प्रता - ·८१ अ. २ आ• १ स. ३४ अवयविनि पूर्वपक्षः । तत्कारणेभ्यो द्रव्यान्तरमुत्पद्यतइति । अनुपपादितमेतत्। एवं च सति विप्र- तिपत्तिमाचं भवति विप्रतिपत्तेश्चापयविनि संशय इति । - - . %- - ऽऽकाशस्य प्रदेश इति न हेसिरिरिति । तत्र । अवयवर प्रदेशत्वयाभेदात् । कारयाविशेयो यवयव प्राधारविशेषश्च प्रदेशः। न त्वाकाशम्य भयमपीति अध्याप्पत्तिसंयोगवत्वं प्रदेशवढ्द्र- ध्यसाम्यं निमितीकृत्य प्रसाया भवत्पर्शितप्रतीतर्ग:णत्वात् । एतेन तेत उत्पत्तरभेदसिद्धिरित्यापि निरस्तम् । तोरसाधारणत्वात् । तुट्युत्पन्ने पटे तुादिभेदस्योभयमंप्रतिपनत्वेन 'प्रत्युत भेटसाधकतया विरुद्ध त्याच्च । अर्थान्तरत्ये तन्तुनामन्यावयवट मपि स्याच्चके रथावयवत्ववत् । न च तन्तवः पटादन्यस्यापवा इति न ततोऽर्थान्तमित्यपि न । पूर्वोक्तदोषातियत्तेः । रथा- दीनां चक्रादिभ्यो भेटस्याभ्युपगमे तेनैव दृष्टान्तेन सन्तुपि पटभेदसिद्धेश्च । भेदानभ्युपगमे चाय- यवत्वम्य दुर्निरूपत्वात् । तस्य कारणाविशेषरूपतया कार्यनिरूप्यत्वात् । ननु तदेशोपलभ्यमानत्यं तकेशोत्यतिकत्वं वा भेदमाधकमस्तु भित्रयोर्गवाश्वयोस्तवदर्शनादिति, चेन्न । श्रादयस्यासाधार- णत्वात् । तन्तनां तन्वषयवदेशोत्यत्तिकत्वेन तन्तुदेशोत्पत्तेः पटण्य सत्वनोत्पत्तचापूर्वोत्मलाभ- पत्येन पटस्यार्थान्तरत्यासिया द्वितीयताविरुद्ध त्यात् । एवमेव स्मिन् सत्य न्यारम्भकत्याभावा- दान्तात्वाभावः । अान्तरस्य हि कटात्तन्ताः कटे सति ततो ऽन्यपटारम्भरत्वं दृष्टं न च पटे सति तन्तनां पटान्यारम्भकत्वं ततो नार्थान्तर्रामपि निरसनीयम् । अस्यापि हेतोरमाधारणत्याम पटाभ्युपगमे विरूद्रत्वादनभ्यु प्रगमे क्रियाया एवासंभवात् । तन्तुसंयोगव्यतिरे फेणानुत्पट्यमानत्या टियपि तथैव । ननु न द्रव्यान्तरगुणानां द्रव्यान्तरगुणेभ्य उत्पत्तिर्दृश्यते गोगुणेभ्यो ऽश्वगुणानुत्पत्तेः। दृश्यते तु तन्तु गुगाभ्यः पटगुणात्तिस्ततः घटस्तन्तुभ्यो नार्थान्तमिति चेन्मेवम् । पटानभ्युपगमे पटगुण त्पत्तरमभवेन तन्तु गुणभ्यस्सन्तुगुणानामनुत्यादेनास्य हेतार्दिरुद्धत्वात् । यत्तु ण्टस्यान्सर- त्वे ऽप्रत्यक्षत्व:मङ्गः प्रत्यक्षा' त्यत्तित्वात् । यथा गर्भमातृसंयोगस्याप्रत्यक्षत्वं प्रत्यक्षश्च पटस्त. स्मानान्तरमिति । तन्न । भेदस्य प्रत्यक्षणव सिनेविरुद्धत्वात् । प्रत्यक्षाप्रत्यक्षतताया अप्रत्य. क्षप्रयोजकत्वे भावस्या प्रत्यक्षत्व प्रमहात् । सत्तादेर्भावस्य प्रत्यक्षाप्रत्यक्षर्शतत्वात् । प्रत्यक्षाप्रत्यक्षा: रब्धस्य तथात्ये हिमवत्परिमाणम्या प्रत्यक्षत्वापत्तेः । हिमवदवयवानां केषां चिट प्रत्यक्षत्वात् गृह्यमाणावयम्सह मनिरुष्टस्यावविनः प्रत्यक्षताया उपपादितत्वात । अवयवानामप्रत्यक्षत्ये. नावविनः प्रत्यक्षाभावे मर्वस्याप्यवर्याय ना प्रत्यक्षत्वात् । सर्वावयवानां कदा ऽप्यप्रत्यनत्वात् । परमाणानामप्रत्यक्षत्वन ततोऽर्थान्तरस्य पटस्यानभ्युपगमन द्रट्यास्यक्षमात्रस्याच्छेदापत्तेश्च । न च परमाणवो नातीन्द्रिया रूपादिमत्त्वाद् घटादिवदिति वाच्यम् । महत्त्वस्योपाधित्वात् । न च कार्यद्रव्यमात्रन्द्रियककार्यमन्द्रियकत्याद् घटादिवदिति वाच्यम् । त्रुटिकारणस्य प्रत्यक्षतो ऽनुप- लम्भेन त्रुटी प्रत्यक्षकार्यत्वस्य बाधितत्वात् । न हि वातायच्छिद्रे दृश्यस्त्रुटिरेव परमाणुः साव- यवल्यादनित्यत्वात्सामान्यवत्त्ये सत्यस्मदादिबायकरण प्रत्यक्षत्वान्च । तस्मात्तदवयवा निरवयवा अतीन्द्रियाः परमाणवः । न च परमाणावा ऽपि संहता एवेति वाच्यम् । संहतानां संहन्य. मानतन्त्रतया तेषामपि संहतत्वे ऽनवस्याप्रमनासंहतत्वात् । ननु पटस्तन्तुभ्यो नार्थान्तरं तन्तु- भिः कदाप्रसंयुक्तस्वादविभक्तत्याच्च । अर्थान्तरे बदरे कुण्डसंयोगस्य शकुनी वृक्षविभागस्य च दर्शनादिति चेन्मेवम् । द्रव्यादर्थान्सरे गुण व्यभिचारात् । मांख्य मते ऽन्योन्यमान्त त्येनाभिमतेषु सत्त्यादिगुणेषु हेतुसत्त्वाद्विसदश्च । यत्तु नान्यो ऽवषव्यवयवेभ्यो गुरुत्वान्तरकाधीग्रहणात् । अर्था- न्तरत्वे हि कारणगुरुत्वकार्य तुलावमत्यन्यत्कार्यगुरुत्वकार्य तुलानमनं गृह्यत न च गृह्यते इति तत्र । तोरपक्षधर्मत्वात् । यत्त्वनेन हेतुना कारण गुणानां कार्य गुणं प्रत्यहेतुत्वं साध्यं कारणगुणा- नामारम्भकत्वे ह्यविशेषाद्रूत्वमप्यारभ्येत तच्च कार्ये उपलभ्यत न चोपलभ्यते तस्मान कारण- गुणानां कार्य गुणारम्भकामति तत्तुच्छम् । कार्यानुपगमे साध्या प्रसिद्धः । अभ्युपगमे कार्यस्य निर्गु- णस्यानुपलम्भन कारणगुणानां च तदसमवेतत्वेन कार्यगुणानां कारणगुणपूर्वक्रत्वोपगमावश्यक त्वेन बाधः । गुरुत्वान्तरं तु कार्य इष्यतएव । कारणगतस्य तस्य कार्य समवेतत्वात् । न हि का. र्यगुरुत्वं कारणगुरुत्वाधिकमेति क्वचिदाययोः संप्रतिपत्तिः । तथा सति कार्य गुरुत्यकारणगुरुत्वा भ्यां जग्यमाना तुलाऽवनतिर्विभक्तपिण्डद्वयगतगुरुत्वजन्यावतिविलक्षणा स्यादिति चेत्र । गुरुत्व- वद्ध्यासमापिट्रव्यगतगुरुत्वस्यैवावनतिलक्षणयप्रयोजकलात् कारणद्रव्यस्य च समवापि. - - ·न्यायभाष्ये सर्वाग्रहणमवयव्यसिद्धः* ॥ ३४ ॥ यद्यवयवी नास्ति सर्वस्य ग्रहणं नोपपद्यते । कि तत्सर्व द्रव्यगुण- कर्मसामान्यविशेषसमवायाः । कथं कृत्वा परमाणुसमवस्थान, तावद् दर्शनविषयों न भवत्यतीन्द्रियत्वादणूनां द्रव्यान्तरात्यधिभूतं दर्शनविषयो नासित दर्शनविषयस्थाश्चमे द्रव्यादयो गृह्यन्ते तेन निरथिठाना न गृह्येरन् । गृह्यन्ते तुषा कुम्भायं श्याम एको महान् युक्तः स्पन्दते अस्ति मृन्मयश्चेति सन्ति घेमे गुणादयो धर्मा इति । तेन सर्वस्य ग्रहणात्य- श्यामो ऽस्ति द्रव्यान्तरभूतो ऽवयवीति । धारणाकर्षणोपपत्तेश्च ** ॥ ३५ ॥ अवयव्यर्थान्तरभूत इति । संग्रहकारिते वै धारणाकर्षणे संग्रहो नाम स्वात् । कार्य गुरुत्वेन कारणगुरुत्वस्य प्रतिबन्धे। विनाशो वेति तु न युक्तम् । तथा सति कार्यपाते कारणस्य पाताभावप्रसङ्गात् । द्वितीयपक्षे कार्यनाशोत्तरमपि कारणणताभावप्रसङ्गाच्च । संसार- स्यानादित्वेन सर्वेरेव परमाणुभिः कदा चित्कार्यारम्भेण तद्गत्वेन परमाणुगुरुत्वनाशे ऽगुरुभिः परमाणुभिरारब्धे कार्य गुरुत्वानुत्पत्त्या कार्यमात्रस्यागुरुत्यप्रसाच्च । इत्यं चावविनो ऽमत्त्वाव्य- तिरेकयोईत्यभावात्प्रत्युतावविसत्त्वे व्यतिरेके च प्रमाणस्य दर्शितत्याच्च माध्यत्यादयविनि संदेह रति न युक्तम् । माध्यत्वम्य संशयहेतुत्वाकीर्तनादिदम युक्तमिति तु न । साध्यत्वाचीताया वि. प्रसियत्तः संशयहेतुत्वे तात्पर्यात् । इत्यत्रत्यवार्तिकसारसंक्षेपः । • . अथवा सर्वैः प्रमाणैरयहणम् । कथम् । प्रत्यत्तस्य वर्तमानमहद्विषय. त्वात् । अवविप्रत्याख्याने च न बाह्मकरणप्रत्यक्षविषयो ऽस्ति । तस्याभावाद- 'नुमानादेरप्यभावः सेयं सर्वप्रमाणनित्तिः । उपलभ्यन्ते चार्थाः प्रत्यक्षादिभिः प्रमा- णैः तैः सर्वग्रहणात्पश्यामो ऽस्त्यवयवीति । तदिदं सूत्रमवयव्यनभ्युपगमे विरोध- प्रदर्शनपरं सायं सर्वप्रकारो विरोधो लोकपरिदृष्टप्रत्ययोच्छेद दति । न्या. वा। + समावस्थानमिति ४।२।३ पा. + द्रव्यान्सरञ्चावविभूमिति ५।४।।पा। दर्शनविषयाश्चेमे इति ५।४।२। || ते इति ५ णः। ते तु कुम्भोऽयमिति ४।२।३ पाठः । ॥ अवयव्यर्थान्तरभूत इति चार्थः । एकदेशग्रहणसाहचर्य सत्यवर्याधनो दे. शान्तरप्राप्तिप्रतिषेधो धारणम् । तथा सत्यवपिनो देशान्तरमापणमाकर्षणम् । न हि धारणाकर्षणे निरवयो ऽवयवे च दृष्टे तस्मादवविधर्माविति । यत्त्वत्रोक्तं संयहकारित धारणाकर्षणे नावविकारित पांगुराशिप्रभृतिष्वभावात् वृणोपलका- ष्ठादिषु जतुसंग्रहीतेषु दर्शनादिति । तव । अनवधारणात् । न बमः सर्वस्मिव- घधिनि धारणाकर्षणे भवतः । अपि त्वन्यत्र न भवतः । तृणादयश्चावधिन स्वते । दिदमुच्यते संग्रहकारिते ते दति । न विशेषहेत्वभावात् । पांशुराशिम- भृतिषु य एव भवतः संयहाभावे हेतुः स एवाव विनो विद्यमानस्य धारणाकर्ष- णभाषेपीति । सो ऽयं तिरेकी हेतुः । न्या. था। + अर्थान्तरभूतः मयहकारिते इति ५।४।३।३ पा । ।

·. च. २ श्रा. १ सू. ३४-३६ । अवयषिसाधनम् । ८३ संयोगसहचरितं गुणान्तरं स्नेहद्रवत्वकारितमपां संयोगादामे कुम्भे ऽग्नि- संयोगात्पक्के । यदि त्वषयविकारिते* प्रभविष्यतां पांशुराशिप्रभृतिष्य प्यज्ञा- स्येताम् । द्रव्यान्तरानुत्पत्तो च तृणोपलकाष्ठादिषु जतुसंगृहीतेष्वपि नाभविष्य. तामिति । अथावयपिनं प्रत्याचक्षाणको मा भूत प्रत्यक्षलोप इत्यणुसंञ्चयं दर्शनविषयं प्रतिजानान: किमनुयोक्तव्य इति । एकमिदं द्रव्यमित्येकमुद्ध- बिषयं पर्यनुयोज्य: किमेकबुद्धिरभिन्नार्थविषया आहा भिन्नार्थविषयेति । अभि. वार्थविषयेति चेत् । अर्थान्तरानुज्ञानादवयविसिद्धिः|| । 'नानार्थविषयेति चेद भिन्नेष्वकदर्शनानुपपत्तिः अनेकस्मिन्नेक इति व्याहता बुद्धिर्न दृश्यतइति । सेनावनवद् ग्रहणमिति चेन्नातीन्द्रियत्वादणूनाम् ** ॥ ३६॥ यथा सेनाङ्गेषु वनाङ्गेषु च दूरादगृह्यमाणपृथक्वेष्वेक्रमिदमित्यु त्पद्यते बुद्धिः एवमगुषु सञ्चितेष्वगृह्यमाणपृथक्वेष्वेकमिदमित्युपपद्यते बुद्धि- रिति यथा गृह्यमाणपृथक्कानां सेनावनाङ्गानामारात्कारणान्तरतः पृथक्वस्याग्र- हणं यथा ऽगृह्यमाणजातीनां पलाश इति वा खदिर इति वा नाराज्जातिय- हणं भवति। यथा गृह्यमाणप्रस्पन्दानां नारात स्पन्दग्रहणं गृह्यमाणे चार्थजाते पृथक्वस्याग्रहणादेकमिति भाक्तः प्रत्ययो भवति न त्वानां गृह्यमाणपृथकानां कारणतः पृथक्कस्याग्रहणादाक्तं एकप्रत्ययो ऽतीन्द्रियत्वादणूनामिति । बदमेव च परीक्ष्यते किमेकप्रत्ययो ऽणुसञ्चयविषय आहो स्विन्नेति। अणुसञ्चय एख सेनावनाङ्गानि न च परीक्ष्यमाणमुदाहरणमिति युक्तं साध्यत्वादिति । * अवयवकारिते इति ५।३ पा. । + अथान्ययिनो हेतोः प्रयोगमुपसिविदमाह । न्या. वाः । आहा नानाति ५ । २४ ।। ३ । पा. । || एकानेकबुद्धी भिविषये विशेषवत्त्वाद्रपादिविषयवदिति । अथ वा एका- नेकबुद्धी भित्रविषये समुच्चिविषयत्वात्। इमिति यथा चेदं चेदं चेति । न्या. वाः । । आशङ्कात इतरसूमिति । ता. टी.। ** रदं तावत्सत्रं साधनपते दृष्टान्तमात्रत्वादसंबदुम् । अनेकान्तीकरणपते तु न असिद्धत्वात् केन सेनावनयोरनान्तरभावो ऽभ्युपगम्यते। अनेकस्मित्रप्युपल- भ्यमाने भेदस्यादर्शनादभेदप्रत्ययः । भेदस्यादर्शनमारानिमित्तात् । न तु परमा- णयः केन चिदुपलभ्यन्ते ऽतीन्द्रियत्वात् । न्या. धाः । ++ इत्युपेति ५। ४।३।३ पाः । * परमाणूनामेव घटादिबुद्धि हेतुत्वमुपजाविशेषाणामनुपजातविशेषाणां वा । प्राये ऽवविसिद्धिः । उपजायमानस्य विशेषस्यावर्यावरूपत्वात् । न च संयोग एव विशेषः । अतीन्द्रि यसंयोगस्यातीन्द्रियत्वात् । द्वितीये परमाणवो ऽतीन्द्रिया ऐन्द्रियकापचेति विरुद्धम् । + प्रभतीति३ ५। नास्ति । .

·८४ न्यायभाष्ये दृष्टमिति चेन्न तद्विषयस्य परीक्ष्योपपत्तेः । यदपि मन्येत दृष्टमिदं सेनावनाङ्गानां पृथक्कस्याग्रहणादभेदेनेकमिति ग्रहणं न च दृष्टं शक्यं प्रत्याख्यातुमिति तच्च नैवं तद्विषयस्य परीक्षापपत्तेः । दर्शनविषय एवायं परीक्ष्यते यो ऽयमेकमिति प्रत्ययो दृश्यते स परीक्ष्यते कि द्रव्यान्तरविषयो वा अथाणुसञ्चयविषय इत्यत्र दर्शनमन्यतरस्य साधकं न भवति नानाभावे चाणूनां पृथक्कप्याग्रहणादभेदेनैमिति ग्रहणम् । अतस्मिंस्तदिति प्रत्ययो यथा स्थाणा पुरुष इति । ततः किमतस्मिंस्तदिति प्रत्ययस्य प्रधानापेक्षित्वात् प्रधानसिद्धिः । स्थाणा पुरुष इति प्रत्ययस्य किं प्रधानं यो ऽसौ पुरुषे पुरुष. प्रत्ययस्तस्मिन्सति पुरुषसामान्यग्रहणात स्थाणी पुरुषोमिति । एवं नानाभू- तेष्वेकमिति प्रामाण्यग्रहणात्। प्रधाने सति भवितुमर्हति प्रधानं च सर्व- स्याग्रहणादिति नोपपद्यते तस्मादभिन्न एवायमभेदप्रत्यय एक्रमिति । इन्द्रियान्तरविषयेवभेदप्रत्ययः प्रधानमिति चेद् न विशे- षहेत्वभावात् । दृष्टान्ताव्यवस्था श्रोचादिविषयेषु शब्दादिष्वभिन्नष्वे कन- त्ययः प्रधानमनेकस्मिन्नेकप्रत्ययस्येति । एवं च सति दृष्टान्तोपादानं न व्यव. तिष्ठते विशेषहेत्वभावात् । अणुषु सञ्चितेष्वेकप्रत्यय: किमतस्मिंस्तदिति प्रत्यय: स्थाणी पुरुषप्रत्ययवद् अथार्थस्य तथाभावात्तस्मिंप्तदिति प्रत्ययो यथा शब्दस्यकत्वादेकः शब्द, इति । विशेषहेतुपरिग्रहमन्तरेण दृष्टान्तो संशयमापादयत इति कुम्भवत्सवयमाचं गन्थादयोपीत्यनुदाहरणं गन्धादय इति । एवं परिमाणसंयोगस्पन्दजातिविशेषप्रत्ययानप्यनुयोक्तव्यस्तेषु चेवं प्रसङ्ग इति । एकत्वबुद्धिस्तस्मिंस्तदिति प्रत्यय इति विशेषहेतुहिदिति प्रत्ययेन सामानाधिकरण्यात् । एकमिदं महन्चेति एकविषयो प्रत्ययो समा. नाधिकरणो भवत: तेन विज्ञायते यन्महत्तदेकमिति । अणुसमूहातिशय परीक्षोपपतरिति ५ । ४ । २ । ३ पाठः । + सामान्यग्रहणादिति ५। ४ । २।३ पाठः। यांश्च शब्दादीन प्रधानप्रत्ययनिमित्तत्वेन भवान प्रतिपाते तेपि संचि- ता एव संचितत्वात्तेष्वयमेकप्रत्ययो न युक्तः । शब्दावियु चैकप्रत्ययः समु सिनिमित्त एकत्ववद्व्यसामान्यादाक्तः । न्या. वा. । समुच्चयनि- ·अ. २ प्रा. १ स. ३६ । अवयविन्याक्षेपपरिहारी । ग्रहणं महत्प्रत्यय इति चेत्सायममहत्सु अणुषु महत्प्रत्ययो ऽतस्मिंस्त- दिति प्रत्यया भवतीति । किं चातः । अतस्मिंस्तदिति प्रत्ययंस्य प्रधाना- पेक्षितत्वात प्रधानसिद्धिरिति भवितव्यं महत्येव महत्प्रत्ययेनेति । अणुः शब्दो, महानिति च व्यवसायात्, प्रधानसिद्धिरिति चेद् न मन्दतीव्रताग्रहणमियत्तानवधारणाद् यथा द्रव्ये । अमः शब्दो ऽल्पो मन्द इत्येतस्य ग्रहणं महान् शब्दः पटुस्तीव्र इत्येतस्य ग्रहणं कस्मादियतानवधारणात् । न ह्ययं महान् शब्द इति व्यवस्यनि- यानयमित्यवधारयति । यथा बदरामलकबिल्बादीनि* । संयुक्त इमे इति . च द्वित्वसमानाअयप्राप्निग्रहणम् । द्वौ समुदायावाश्रयः संयोगस्येति चेत् । को ऽयं समुदाय: प्राप्तिरनेकस्यानेका वा प्रामिरेकस्य समुदाय इति चेत् प्राप्तेरग्रहणम् । प्राण्या- नितायाः संयुक्त इमे वस्तुनी इति नाच द्वे प्राप्नी संयुक्त गृह्यते । अनेकसमूहः समुदाय इति चेद् न द्वित्वेन समानाधिकर- एस्य ग्रहणात् । द्वाविमा संयुक्तावाविति ग्रहणे सति नानेकसमहाश्रयः संयोगो गृह्यते न च द्वयारण्वार्यहणमस्ति तस्मान्महती द्वित्वानयभूते द्रव्ये संयोगस्य स्थानमिति । प्रत्यासत्तिःप्रतीघातावसाना संयोगो नान्तरमिति चेद् नान्तरहेतुत्वात्संयोगस्य । शब्दरूपादिस्पन्दानां हेतुः संयोगो न च द्रव्ययोर्गुणान्तरोपजननमन्तरेण शब्दे रूपादिषु स्पन्दे च कारणत्वं गृह्यते तस्माद्गुणान्तरं प्रत्ययविषयश्चार्थान्तरं तत्प्रतिषेधो वा कुण्डली * शब्वेष्वपि पूर्वावस्तं शब्दमुपलभ्य तस्माच्छब्दादयं महानणुर्वेत्यवधार्यते नाव धारणं प्रतिषिध्यते । रवं तु चिन्त्यते । यो ऽयं शब्बे महटणु प्रत्ययः स किं परिमाणयोगादुतान्यस्मानि- मित्तात् । अन्यस्मानिमित्तादिति युक्तम् । गुणे गुणानङ्गीकारात् । महत्प्रत्ययविषयत्वाद्गुणवान् शब्दो द्रव्यदिति चेत्र । अनेकान्ताद् यथा महरिमाणमिति । द्रव्ये तु महरिमायायोगान्महत्य. त्यविषयत्वं न तु विपरीतम् । मञ्चारमाणापागम्तु द्रव्यस्य विशेषप्रत्ययानामनाकस्मिकत्सेन । शब्देऽप्येवं प्रमद् इति चेन्न मन्दत्वतीयत्वहेतुकल्यात् । अणु द्रव्यसामान्यात्सामान्य प्रत्ययविषयत्वं मन्दता । महद्रव्यसामान्याच्चासामान्य प्रत्यर्यावषयत्वं तीव्रता । + संयुक्तमहत्प्रत्ययाधनेविषयो प्रतिसंधानाचीलोत्पलादिप्रत्ययवत् । यथा नीलमुत्पलं चेति प्रतिसंधीयमानौ प्रत्ययावेविषयी भवतः तथा संयुक्त महती दूति प्रतिसंधानमस्ति तस्मात्मतिसंधानादेविषयाविति । न्या. वा. ।

·न्यायभाष्ये गुरुरकुण्डलश्छात्र इति । संयोगबुद्धेश्च यद्यर्थान्तरं न विषयः अान्तर- प्रतिषेधस्साह विषयः । तत्र प्रतिषिध्यमानवचनम् । संयुक्ते द्रव्ये इति यदर्थान्तरमन्यत्र दृष्टमिह प्रतिषिथ्यते तद्वक्तव्यमिति । द्वयोमहताराश्रितस्य ग्रहणानायवाश्रय इति जातिविशेषस्य प्रत्ययानुवृत्तिलिङ्गम्याप्रत्याख्याने प्रत्या- ख्याने या प्रत्ययव्यवस्थानुपपत्तिः । व्यधिकरणस्यानभिव्यक्तरधिकरण- वचनम् । अणुसमषस्थानं विषय इति चेत् प्राप्ताप्राप्तसामर्थ्यवचनम् । किम् प्राप्ने अणुसमवस्थाने तदाश्रयो जातिविशेषो गृह्यते अथ प्राप्ने इति । अनाने 'यणमिति चेद् व्यवहितस्याणुसमवस्थानस्याप्युपलब्धिप्रसङ्गः व्यवहिते ऽणुस- मवस्थाने तदाश्रयो जातिविशेषो गृह्येत । प्राप्त ग्रहणमिति चेद् मध्यपरभाग- योरानावनभिव्यक्तिः । यावत्प्राप्नं भवति तावत्यभिव्यक्तिरिति चेत् तावतो ऽधिकरणत्वमणुसमवस्थानस्य । याति प्राप्ने जातिविशेषो गृह्यते तावदस्या- धिकरणमिति प्राप्नं भवति । तत्रैकसमुदाये प्रतीयमाने ऽर्थभेदः । एवं च सति यो ऽयमणुसमुदायो वृत इति प्रतीयते तत्र वृक्षबहुत्वं प्रतीयेत या यत्र ह्यणुसमुदायस्य भागे वृक्षत्वं गृह्यते सस वृक्ष इति। तस्मात्समुदिता- ऽणुसमवस्थानस्यार्थान्तरस्य* जातिविशेषाभिव्यक्तिविषयत्वादषयव्यथान्त- रभूत इति । परीक्षितं प्रत्यक्षम् । अनुमानमिदानी परीक्ष्यते । रोधीपघातासादृश्येभ्यो व्यभिचारादनु- मानमप्रमाणम् ॥ ३० ॥ अप्रमाणमित्येकदाप्यर्थस्य न प्रतिपादकमिति । रोधादपि नदी पूर्णा गृह्यते तदा चोपरिष्टादृष्टो देव इति मिथ्यानुमानम् । नीडोपघातादपि पि. * समुदिता प्रणवः स्थानं यस्य तादृशस्यान्तरस्य जातिविशेषाभिव्यक्ति हेतुत्वं नाणू- मामिति सिध्यस्यवयवी। + जातिविशेषस्येति ४।२।३ पा । + अन्तरस्यावविमो ऽनभ्युपगमे परमाणु शब्दार्थानुपत्तिः। तस्य महदपेक्षत्वात्। सत्त्व रजतमतां सर्वापकष्टः संघात इति तु न व्याघातात् । सापकष्ठत्वसंघातत्वयोरेशत्रासमावे. शात् । अर्थान्तरं पटात्तन्तवः तदेतुत्वात्तविषत् । सामर्थभेदाद्विषागठवत् । भित्र प्रत्यविषय- स्वाद्रूपस्पर्शवत् । तन्तुपटरुपे भिन्नकारण विशेषत्वाद्रुपस्पर्शवदिति चाान्तरत्वे हेतयः । एतदुदाहरणव्यभिचारद्वारकं सूत्रम् । तत्र रोधी नामापा स्यन्दमानानां ट्रवत्वप्रतिबन्धहेतुः । उपधातः पिपीलिमारहाणामुपमर्दः । सादृश्यं मयूरपुरुष- शब्दयाः समानप्रत्ययकर्वस्वम् । न्या. वा.। || उपधानति - ३।।पा।

·अ. २ प्रा. १ स. ३०-४० । अनुमानप्रामाण्ये श्राक्षेपपरिहारी । पीलिकाण्डसच्चारो भवति तदा च भविष्यति वृष्टिरिति मिथ्यानुमानमिति । पुरुषोपि मयूरवाशितमनुकरोति तदापि शब्दसादृश्यान्मिथ्यानुमान भवति । नैकदेशवाससादृश्येभ्यो ऽर्यान्तरभावात् ॥ ३८ ॥ नायमनुमानव्यभिचारः अननुमाने तु खल्वयमनमानाभिमान: । को माविशिष्टो लिङ्गं भवितुमर्हति । पूर्वोदकविशिष्टं खलु वर्षादकं शीघ्रतरत्वं स्रोतसो बहुतरफेनफलपर्णकाष्ठादिवहनं चोपलममानः पूर्णत्वेन नद्या उपरि धृष्टो देव इत्यनुमिनोति नोदकवृद्धिमारेण । पिपीलिकाप्रीयस्याण्डसञ्चारे भवि- प्यति वृधिरित्यनुमीयते न कासां चिदिति । नेदं मयूरवाशितं तत्सदृशा : ऽयं शब्द इति विशेषापरिज्ञानान्मिथ्यानुमानमिति । यस्तु विशिष्टाच्छब्दावि- शिष्टमयूरवाशितं गृह्णाति तस्य विशिष्टोों गृह्यमाणो लिङ्गं यथा सपोदीना- मिति। सायमनुमातुरपराधो नानुमानस्य यो ऽर्थविशेषेणानुमेयमर्थमविशिष्ठार्थ- दर्शनेन बुभुत्सतइति । चिकालविषयमनुमानं काल्यग्रहणादित्युक्तमत्र च । वर्तमानाभावः पततः पतितपतितध्यकालोपपत्तेः। ॥ ३ ॥ वृन्तात्प्रच्युतस्य फलस्य भूमो प्रत्यासीदतो यदूध्वं स पतितो ऽध्या तत्संयुक्तः पतितकाल: । यो ऽधस्तात्स पतितव्यो ऽध्या तत्संयुक्तः काल: पतितव्यकाल: । नेदानी तृतीयोध्या विद्यते यत्र पततीति वर्तमान: कालो गृह्येत तस्माद्वर्तमान: काला न विद्यतइति । तयोरप्यभावो वर्तमानाभावे तदपेक्षत्वात् ॥ ४ ॥ नाध्वव्यङ्गमः कालः किं तहि क्रियाव्याः पततीति यदा पतन- क्रिया व्युपरता भवति स कालः पतितकाल: । यदोत्पत्स्यते स पतित- मिथ्यानुमानं भवतीति ५।४।२। + यत्तावदनुमानमग्रमार्णामत्युक्तं तटयुक्तं प्रतिज्ञापदयायाघातात् । संबन्धस्यातीन्द्रियम्य गाधकं हनुमानं तच्चाप्रमाणामति व्याहतम् । किं चानेन हेतुना ऽनुमानमात्रस्याप्रामाययं माध्यते ऽनुमानविशेषस्य वा । नाटाः। हेतोः पक्षतावच्छेदकाव्यापकत्वात् । अप्रामाण्यसाधकत्वेनाभिमते ध्यभिचारे व्यभिचाराभावात् । व्यभिचार्यनुमानस्य पनत्वे पक्षतावच्छेवकत्वोरकत्वापत्तिः सिद्ध. साधनं.च। + यान्येतान्यदाहरणानि व्यभिचारीण्युच्यन्ते तेष्वपि व्यभिचारी नास्तीत्य- सिद्धत्वादावनद्वारकं सूत्रम् । न्या. वा. । यस्तु सहशाद्विशिष्टादिति- ५।४।३।पा। ॥ सत्र तावत्काल एव नास्तीति के चित् । तत्र । प्रमाणाभावात् । अनुपलब्धरयोग्यवेनो- पपत्तेः। परापरप्रत्ययनिमित्तत्वाच्य कालसिद्धिः । कालस्यैकत्येन तथापि प्रत्ययभेदानुपपत्तिरिति देव । निम्पकभेवेन सदुपपसेः । एवं कालोपपत्ती वर्तमानकालप्रतिवेधार्थ सूत्रम् । .

·न्यायभाष्ये व्यकालः । यदा द्रव्ये वर्तमाना क्रिया गृह्यते स वर्तमानः कालः । यदि चाय द्रव्ये वर्तमान पतनं न गृह्णाति कस्योपरममुत्यत्स्यमानती वा प्रति- पद्यते । पतित: काल इति भूता क्रिया पतितव्यः काल इति चोत्य- स्यमांना क्रिया । उभयोः कालयोः क्रियाहीनं द्रव्यम् अधः पततीति क्रियासंबटुं सार्य क्रियाद्रव्ययोः संबन्धं गृह्णाति वर्तमानः कालस्तदायो चेतरी काला तदभावे न स्यातामिति । अथापि । नातीतानांगतयोरितरेतरापेक्षासिद्धिः ॥ ४१ ॥ यद्यतीतानागतावितरेतरापेवा सिद्धयेतां प्रतिपद्येमहि धर्नमानवि- लोप नातीतापेक्षा ऽनागतसिद्धिः । नाप्य नागतापेक्षा ऽतीतसिद्धिः । कया युत्या केन कल्पनातीतः कथमतीतापेक्षा ऽनागसिद्धिः केन च कल्पेनाना- गत ति नेतच्छक्यं निर्वक्तुमव्याकरणीयमेतद्वर्तमानलेप इति । यच्च मन्येव हस्वदीर्घयोः स्थलनिम्नयोश्छायातपयोश्च यथेतरेतरापेक्षया सिद्धि- रेवमतीतानागतयारिति तन्नोपपद्यते विशेषहेत्वभावात् । दृष्टान्तयत्प्रतिदृष्टा- न्तापि प्रसज्यते यथा रुपस्पर्शी गन्धरसे। नेतरेतरांपेक्षा सिध्यतः एवमतीताना- गताविति नेतिरेतरापेक्षा कस्य चित्सिद्धिरिति। यस्मादेकाभावेऽन्यतराभावा- दुर्भयाभावः यद्येकस्यान्यतरापेक्षा सिद्धिरन्यतरस्येदानी किमपेक्षा यद्यन्यत- रस्यैकापेक्षा सिद्धिरेकस्येदानी किमपेक्षा एवमेकस्याभावे अन्यतरन्न सिध्यती. त्युभयाभावः प्रसज्यते । अर्थसद्भावव्यङ्गमश्चायं वर्तमान: काल: विद्यते द्रव्यं विद्यते गुणः विद्यते कर्मेति । यस्य चायं नास्ति तस्य । वर्तमानाभावे सर्वाग्रहणं प्रत्यक्षानुपपत्तेः ॥ ४२ ॥ प्रत्यक्षमिन्द्रियार्थसन्निकर्षजं न चाविद्यमानमर्सदिन्द्रियेण सन्निक- न कालो ऽतीतो न फलमतीतं कालस्य सर्वदा वर्तमानत्वात् । फलस्य चापतत्पति पतिष्यतीति क्रियाविशेषणत्वेन प्रत्यर्यावषयत्वात क्रियायां संभवो न फलइति । तस्माक्रिया कालाभिक्तिनिमित्तं नाध्या । गन्तव्यस्य तादवस्थ्यात् । यासो गन्तव्यो देशः स यथाभूत एवानुत्पक्रिये फले तथाभूत एवोत्पत्रक्रिया त्य- भेदानाध्या कालव्यक्तिहेतुः । न्या. बा. । + परस्परापेक्षासिद्धेहि वर्तमानाभावः सैव तु नास्तीति सूत्रार्थः। ता. टी. * वर्तमानकालतिध्वंसप्रतियोगित्वस्येवातीसपदार्थत्वात् वर्तमानकालत्तिप्रागभाव- प्रतियोगित्यस्येव थानागतपदार्थत्वाद्वर्तमानकालानभ्युपगमे योनिकपयितुमशकात्वादिति $ वितरति ३ पु. पा। . भावः।

·२. ३ श्रा. १ मू. ४१-४३ वर्तमानकालसाधनम् । ध्यते । न चायं विद्यमानं स त्किं चिदनुजानाति प्रत्यक्षनिमित्तं प्रत्यक्ष- विषय: प्रत्यक्षजानं सर्व नोपपद्यते. प्रत्यक्षानुपपत्ता तत्पर्वकत्वाद् अनुमा. नागमयोरनुपपत्तिः । सर्वप्रमाणविलापे सर्वग्रहणं न भवतीति । उभयथा च वर्तमानः कालो गृह्यते व चिदर्थसनावव्यङ्गमः यथा द्रव्ये द्रव्यमिति । 'क चित् क्रियासन्तानव्यमः यथा पचति छिनतीति ।" नानाविधा कार्या क्रिया क्रियासन्तानः क्रियाभ्यासश्च । नानाविधा चेका क्रिया पचतीति स्थाल्यधिप्रयणमुदकासेचनं तगडुलावपनमेधोऽपसर्पणमान्यभिज्वालनं दी. घटनं मगउम्रावणमधोवतारणमिति । छिनत्तीति क्रियाभ्यास उद्यम्योद्यम्य परशुं दारुणि निपातयन् छिनत्तीत्युच्यते । यच्चेदं पच्यमानं छिद्यमानं च तत्क्रियमाणं तस्मिन् क्रियमाणे । कृतताकर्त्तव्यतापपत्तेस्तूभयथा ग्रहणम्॥ ॥ ४३ ॥ क्रियासन्तानो ऽनारब्धश्चिकीर्षितो ऽनागतः, काल: पक्ष्यतीति । प्रयोजनावसान: क्रियासन्तानोपरमः अतीतः कालो ऽपानीद् इति । पार- ब्यक्रियासन्तानो वर्तमान: काल: पचतीति । तच या उपरता सा कृतता या चिकीर्षिता सा कर्तध्यता । या विद्यमानासा क्रियमाणता । तदेवं क्रिया- सन्तानस्थस्त्रकाल्यसमाहारः पचति पच्यतइति वर्तमानयहणेन गृह्यते क्रियासन्तानस्य ह्मचाविच्छेदो विधीयते नारम्भने नोपरम इति । सोय- मुभयथा वर्तमानो गृह्यते अपवृक्तो व्यपवृक्तश्च । अतीतानागताभ्यां स्थिति- व्यमो विद्यते द्रव्यमिति । क्रियासन्तानाऽविच्छेदाभिधायी च काल्यान्वितः * तदिति । पा.। + सूत्रार्थी विरोधः । कथं पुनर्वर्तमानभावे प्रत्यक्षानुपपत्तिः । यस्मादिदं प्रत्यक्ष वर्तमानाधारं कार्यत्वायत्कार्य तद्वर्तमानाधारं दृष्टं यथा तीरं कार्य च प्रत्यतं तस्माद्वर्तमानाधारमिति । वर्तमानकालानभ्युपगमादनाधार प्रत्यक्ष प्राप्नोति । भनाधारं च कार्य नास्तीति प्रत्यक्षानुपपत्तिः । न्या. धाः । + यथास्ति द्रव्यमिति ५ । ४ । २ । ३ पाः । तस्य च कारकस्य वर्तमानक्रियासंबन्धमतीतानागतानपेक्षामपेक्ष्याताता- नागतत्वे क्रियायाः कारकस्यापि व्यक्तिः तद्वावक्तिः । तद्वेतुकं च द्वैविध्यामिति प्रतिपादनपरं सूत्रमवतारयति । ता. टी. । ना कस्य वर्तमानस्य । न्या याः।

·। न्यायभाये पचति छिनत्तीति । अन्यश्च प्रत्यासत्तिप्रभृतेरर्थस्य विवक्षायां तदभिधायी बहुप्रकारो* लोकेषु उत्प्रेक्षितव्यः । तम्मादस्ति वर्तमान: काल इति । अत्यन्तप्रायैकदेशसाधाबुपमानासिद्धिः ॥ ४ ॥ अत्यन्तसाधर्म्याटुपमानं न सिध्यति । न चेवं भवति यथा गोरेवं होरिति । प्रायः साधयाटुपमानं न सिध्यति । न हि भवति यथा ऽनड्डानेवं महिष इप्ति । एकदेशसाधादुपमानं न सिध्यति न हि सर्वेण सर्वमुपमी- यतइति ॥ प्रसिद्धसाधादुपमानसिद्धेर्यथोक्तदोषानुपपत्तिः ॥ ४५ ॥ न साधर्म्यस्या कृत्स्नप्रायाल्पभावमाश्रित्योपमानं प्रवर्तते कि तह प्रसिद्धसाधात्साध्यसाधनभावमाग्नित्य प्रवर्तते । यच चेतदस्ति न तचोप- मानं प्रतिषेढुं शक्यं तस्माद्यथोक्तदोषो नोपपद्यत इति । अस्तु तर्युपमा- नमनुमानम् प्रत्यक्षणाप्रत्यक्षसिद्धेः ॥ ४६ ॥ यथा धूमेन प्रत्यक्षणाप्रत्यक्षस्य वहणमनुमानम् एवं गवा प्रत्य- क्षेणाऽप्रत्यक्षस्य गवयस्य ग्रहणमिति नेदमनुमानाद्विशिष्यते । विशिष्यतर. त्याह कया युक्त्या ॥ नाप्रत्यक्षे गवये प्रमाणार्थमुपमानस्य पश्याम इति ॥४॥ यदा ह्ययमुपयुक्तापमानो गोदी गवय||समानमर्थ पश्यति तदा यिं गवय इत्यस्य संज्ञाशब्टस्य व्यवस्था प्रतिपद्यते न चैवषामनुमानमिति । * कदा चिदयं वर्तमानमतीते प्रयुते पागतः सन् ब्रवीत्येष आगच्छामीति । कदा चिदनागते प्रयुङ्क्ते स्थितः सन ब्रवीत्येष गच्छामीति । न्या. वा. + न साध्यस्येति १ पाः । + सर्वथा भावाच्चात्यन्तसाधादुपमानं सिति । यदि तक्रिययेव तकि- योपमीयते यथा रामरावणयोर्युदं रामरावणयारिवति । भूयः साधर्म्यण भति यदा गोर्बलप्रकर्षजिज्ञासा भवति तदा भयः साधणापमानं यथा गोस्सथा महिष दति । यदा तु सन्मानं जिज्ञासितं भर्वात मेरोः सत्ता किंपेति तदा यथा सर्षपस्य तथा मेरोरिति तस्मादप्रतिषेध इति । न्या. वा. । अथ प्रत्य गवये क उपमानार्थः। संज्ञासंनिसंबन्धप्रतिपत्तिः। एवं चनोप- मानमागमोन प्रत्यमिति । न झयमागमात्प्रत्यक्षाद्वा ऽयं गवय इति प्रतिपयले || गति २।३ पा। पान चेदमिति ५।४ ४।२।। . न्या. वा.।

·अ. २ प्रा. १ सू. ४४-५० शब्दापमानयोरनुमानन्वाक्षेपपरिहारः । ६१ परार्थ चोपमानं यस्य ह्युपमान मप्रसिद्धं तदर्थ प्रसिद्धोभयेन क्रियतहात । परार्थमुपमानमिति चेट् न स्वयमध्यवसायाद् । भवति च भाः स्वयमध्य- वसायः यथा गोरेवं गवय इति । नाध्यवसाय: प्रतिषिध्यते उपमानं तु तन्न भवति प्रसिद्धसाधयात् साध्यसाधनमुपमानम्, । न व यस्योभयं प्रसिद्धं तं प्रति साध्यसाधनभावो विद्यत इति । अथापि । तयेत्युपसंहारादुपमानसिद्ध विशेषः ॥ ४८ ॥ तथेति समानधोपसंहाराटुपमानं सिध्यति नानुमानम् । अयं चान- योर्विशेष इति । शब्दो ऽनुमानमर्थस्यानुपलब्धेरनुमेयात्वात् ॥ ४ ॥ शब्दो ऽनुमानं न प्रमाणान्तरं कस्माच शब्दार्थस्यानुमेयत्वात् । कथमनुमेयत्वं प्रत्यक्षतो ऽनुपलब्धेः । यथा ऽनुपलभ्यमानो लिङ्गी मितेन लिखेन पश्चान्मीयतइति अनुमानम् । एवं मितेन शब्टेन पश्चान्मीयते ऽर्थो ऽनुपलभ्यमान इत्यनुमानं शब्दः । इतश्चानुमानं शब्दः । उपलब्धरविप्रवृत्तित्वात् ॥ ५० ॥ प्रमाणान्तरभावे द्विप्रवृत्तिरूपलब्धिः अन्यथा युपलब्धिरनुमाने अन्य- थोपमाने तयाख्यातम् । शब्दानुमानयोस्तूपलब्धिरद्विप्रवृप्तिः यथानुमाने प्रवर्तते तथा शब्दे ऽपि विशेषाभावादनुमानं शब्द इति । * उपमेयमिति २।३ पा. + प्रसिद्धोपमयेति ४।२। + न हि यथा गौरवं गवय इत्येतदागममन्तरेण सारूप्यमात्रपरिजानमुपमानं न झागममात्र सारूप्यज्ञानमन्तरेणापमानं भवति । न चैवमनुमानम् । तस्मादाथा लिङ्गलिङ्गिसंबन्धस्मृत्यनुयहे सति लिङ्गपरामर्शी ऽनुमानं तच्च प्रत्यहं तथा ऽऽगमा- हितसंस्कारस्मृत्यपेवं सारूप्यप्रत्यतमुपमानमिति । प्रतिपतिभेदाच्च । नानुमानमेवं भवति यथा धमस्तथा ऽग्निरिति । अस्ति तपमाने यथा गोरेवं गवय रति । यस च प्रतिपत्तिभेदस्तत्पमाणान्तरम् । यथा प्रत्यक्षादनुमानम् । न्या. का। ६ ननु शब्दो न प्रमायां विद्यमानस्याप्य प्रयमाणस्य प्रमित्यजनकत्वात् । अयमाणस्य प्रमि तिबनकत्वेन कदा चिसमितिजनने प्रमाणत्वोपपत्तेः । विषयाभावादिति चेत्र । प्रत्यक्षानुमान- विषिविषयस्थ प्रागुपर्णाटतत्वात् । अविज्ञानात्मकत्वाद घटादिवत् । बाह्यकरण/प्रत्यक्षत्वाद घटादिवत् । बाल्मासमवेतत्वाद घदादिवत् । श्राकाशगुणास्वाच्च संख्यावदप्रमाणमिति चेत्र । पाढ्यानां प्रयाणां प्रदीपे व्यभिचारात् । चतुर्थस्याप्याकाशमहत्त्ये स्वप्रत्यक्षता व्यभिचारामा प्रस्तु सानुमानं शब्दः स्मत्यपेक्षत्वात् । त्रिकालविषयवाच अन्वयष्यतिरेकोपयोति वार्तिकम् । । प्रत्येक्षेणानुपलभ्यमानार्थस्वादिति सूत्रार्थः । न्या. वा.

·'६२ न्यायभाष्ये . संबन्धाच्च ॥ ११ ॥ शब्द। ऽनुमानमिति वर्तते । संबद्धयोश्च शब्दार्थया: संबन्धप्रसिद्धी शब्दापलब्धेरथग्रहणं यथा संबद्धयालिलिङ्गिनाः संबन्धप्रतीतो लिङ्गोप- लब्धो लिङ्गिग्रहण मिति । यत्तावदर्थस्यानुमेयत्वादिति तिच । +प्राप्तोपदेशसामर्थ्याच्छब्दादर्थसंप्रत्ययः ॥ ५२ ॥ स्वर्ग: अप्सरसः उत्तराः कुरवः सप्त द्वीपाः समुद्रो लोकसन्निवेश इत्येषमादेरप्रत्यक्षस्यार्थस्य न शब्दमापात्प्रत्ययः किं तहि अाप्नरय मुक्तः शब्द इत्यतः संप्रत्ययः विपर्ययेण संप्रत्ययाभावाद् न त्वेवमनुमानमिति । यत्पुनरूपलब्धरद्विप्रवृत्तित्वादिति । अयमेव शब्दानुमानयोरुपलब्धेः प्रवृत्ति भेदः तत्र विशेष सत्यहेतुर्विशेषाभावादिति । यत्पुनरिदं संबन्धाच्चेति अस्ति च शब्दार्थ योः संबन्धो ऽनुज्ञातः अस्ति च प्रतिषिद्धः । अस्येदमिति षष्ठी. विशिष्टस्य वाक्यस्याविशेषो ऽनुज्ञातः प्राप्निलक्षणस्तु शब्दार्थयाः संबन्धः प्रतिषिद्धः । कस्मात् । प्रमाणतो ऽनुपलब्धेः|| | • प्रत्यक्षतस्तावच्छन्दार्थप्राप्ने गनापलब्धिरतीन्द्रियत्वात् । येनेन्द्रियेण गृह्यते.शब्दस्तस्य विषयभावमतिवृत्तो ऽथी न गृह्यते । अस्ति चातीन्द्रियवि- षयभूतो ऽप्यर्थः समानेन चेन्द्रियेण गृह्यमाणयोः प्राप्तिर्गृह्यतइति । प्राप्निलक्षणे च गृह्यमाणे संबन्धे शब्दार्थयोः शब्दान्तिके **वार्थः स्यात् प्रान्तिके वा शब्दः स्याद् उभयं वोभयच । अथ खल्वयम् । पूरण प्रदाहपाटनानुपलब्धेश्च संबन्धाभावः ॥ ५३ ॥ स्थानकरणाभावादिति चार्थः । न चायमनुमानतो ऽप्युपलभ्यते संबद्धार्थप्रतिपादकत्वाति सूत्रार्थः । न्या. वाः । + यत्तावत्स्मत्यपेनस्वादनुमानं शब्द इति । तन्त्र । अनेकान्तात् । संशये तर्क उपमाने . स्मत्यपेक्षत्वात् । अत एव त्रिकालविषयत्वपि न हेतुः । अन्त्यतिरेकोपपसिस्तु प्रत्यक्षे व्यभिचरिता । पटपटनामयोरन्वयतिरेकोपपत्तेः । अनुपलभ्वमानार्थत्वं स्वस्ति न तु स्वापूर्व- देवतादी प्रत्यक्षानुमानावसर इति वार्तिकम् । तति २ । ३ पाः । । मत्यायनाङ्गान्वयव्यतिरेकज्ञानं त्वन्यादृशं शब्दे । अन्यादृशं त्वनुमाने । तद्धि पतधर्मतापेत्तमनुमाने शब्दे तु तदनपेमित्यत्र सूत्रं भवति । ता• टीः । प्राप्तः प्रयुक्त रति || अस्य मुद्रितपुस्तके सूत्रत्वेन लेखः प्रामादिया। पा प्राप्ने नोपारितिपा। ** शब्दान्तिकमिति १ पाठः । । कारणादिति २ पा.। . ..

·श्र. २ श्रा. १ सू. ५१-५५ शब्दार्थयोः स्वाभाविकसंबन्धाभावः । शब्दान्तिके ऽर्थ इति । एतस्मिन्पो ऽप्य*स्य स्थानकरणोच्चारणीय: शब्द- स्तदन्तिके ऽर्थ इति अन्नान्यसिशब्दोच्चारणे पूरणप्रदाहपाटनानि गृह्यरन न च प्रगृह्यन्ते । अग्रहणानानुमेय: प्रानिलक्षणः संबन्धः अान्तिके शब्द इति । स्थानकरणासंभवाद् अनुच्चारणं|| स्थानं काठादयः करणं प्रयत्न- विशेषः तस्यान्तिके ऽनुपपत्तिरिति उभयप्रतिषेधाच्च नाभयम् । तस्मान्न शब्देनार्थः प्राममा इति । शब्दार्थव्यवस्थानादप्रतिषेधः॥ ४ ॥ शब्दार्थप्रत्ययस्य** व्यवस्थादर्शनादनुमीयते ऽमित शब्दार्थसंबन्यो व्यवस्थाकारणम् । असंबन्धे हि शब्दमाचादर्थमाचे प्रत्ययप्रसङ्गः तस्माद- प्रतिषेधः। संबन्धस्येति । अत्र समाधिः । न सामयिकत्वाच्छब्दार्थसंप्रत्ययस्य ॥ ५५ ॥ न संबन्धकारित शब्दार्थव्यवस्थानं किं. तहि समयकारितं यत्तदवोचामास्पदमिति षष्ठीविशिष्टस्य वाक्यस्यार्थविशेषो ऽनुज्ञातः शब्दा. र्थयाः संबन्ध इति समयन्त दवाचामेति । कः पुनरयं समयः । अस्य . . - - .. * प्यास्यति २।४ पाः । + गयन्तति २।४ पुः । * नानुमेधप्राप्तिलक्षण इति १ पुः । अथ शब्दो ऽान्तिकमुपपद्यते तस्यानुपत्तिाघातात् । नित्यः शब्दः स- सानवृत्त्या गच्छतीति व्याहतम् । अथ नागच्छत्यर्थदेशएवं भति। नित्यश्च भवति चेति ध्याहतम् । न्या. वा। || स्थानकरणसम्भवानुच्चारणमिति २ पुः । पा अथ न गच्छति न भवति तत्र व्यज्यतएको विलत्यावस्थित इति चेन । सर्वार्थापलब्धिप्रस. जात्। यदि सर्वएवं शब्दावितत्यावस्थिताः स्थानकरणादिनिधाने सति व्यज्यन्तति मन्यसे सा. थानुपलब्धिः प्राफसा यदेकस्य शब्दस्य व्यजकं तच्छब्दान्तराणामपीति। वितत्यास्थितश्च शब्दो व्यक्ततिाविषयप्राप्यवस्थाने ति यत्र क्व चनावस्थितानां गोशब्दाढीनां व्यक्ती ककुदादिमदर्थ- प्रत्यायनं स्यात् । सामान्यवदेतत्स्यात् । यथा सामान्यं सर्वत्रावस्थितं न सर्वत्रोपलभ्यते तथा शब्दो- पोति चेन्न। सामान्यस्याश्योपलब्धियक्तिहेतुः न पुनः शब्दस्याप्रयोपलब्धिरस्ति। न च वाध्ये पत्तिः वाच्ये वत्तित्त्वे वाच्योपलब्धावकतसमयेनापि प्रतिपटोत यथा सामान्यम् । तस्मावानुमानादपि प्रतिपटाते । इतश्च स्वाप्रयादन्येनापि न संबन्धी शब्दः गुणत्वात् । अन्येन गवादिना शब्द प्रति समवायो नास्ति शब्दस्याकाशत्तिस्वान् । नाषि शब्दार्थयारेकार्थसमवायः ताभ्यामेकस्यानार- म्भात् । जपमानस्य तु नायं विषयः । प्रागमातिपत्स्यतरति चेत्स एवायं विचार्यते किं शब्दा संबढाषुप्तासंबद्धाविति । न चानुमानं शब्दः स्वपरात्मप्रत्यायकत्वात्प्रदीपवत् । ** शब्दादर्थप्रत्ययस्येति २ पुः । th शब्दः संबद्धो ऽयं प्रत्याययति प्रत्ययनियमहेनुस्वात्मदीपवत । अथ वासंबद्धाभ्यां शब्दार्थाभ्यां प्रत्ययो भवति नियमात् । न्या. वाः । # न संबन्धाकारितमिति पुः । " समवाचाम इति पुः। - - ·न्यायभाये शब्दस्येदमर्थजातमभिधेयमिति अभिधानाभिधे*यनियमनियोगः तस्मिन्नु पयुक्त शब्दादर्थ संप्रत्ययो भवति । विपर्यये हि शब्दश्रवणेपि प्रत्ययाभावः । संबन्धवादिनापि चायमवर्जनीय इति । प्रयुज्यमानग्रहणाच्च समयोपयोगी लौकिकानाम् । समयपालनार्थ चेदं पदलक्षणाया पाचो ऽन्वाख्यानं व्याफ- रणं वाक्यलक्षणाया पाचो ऽथा लक्षणम् । पदसमूहो वाक्यमर्थपरिसमाता- विति । तदेवं प्राप्रिलक्षणस्य शब्दार्थसंबन्धस्यार्थजुषो ऽपि अनुमानहेतुर्न भवतीति । जातिविशेषे चानियमात् ॥ ५६ ॥ सामयिकः शब्दादर्थसंप्रत्ययो न स्वाभाविकः । ष्यार्यम्लेच्छानां यथाकामं शब्दनियोगोपा ऽर्थप्रत्यायनाय प्रवर्तते स्वाभाविक हि शब्दस्या- । थप्रत्यायकत्वे यथाकामं न स्याद् यथा तेजसस्य प्रकाशस्य रूपप्रत्ययहे. तुत्वं न जातिविशेष** व्यभिचरतीति । तदप्रामाण्यमनृतव्याघातपुनरुक्तदाषेभ्यः ॥ ५७ ॥ पुचकामेष्टिहवनाभ्यासेषु । तस्येति शब्दविशेषमेवाधिकुरुते भगवान् ऋषिः । शब्दस्य प्रमाणत्वं न संभवति कस्माद् अनृतदोषात पुचकामेष्टा । पुषकामः पुष्या यजेतेति नष्टौ संस्थितायां पुषजन्म दृश्यते । दृष्टार्थस्य * अभिधानाभिधेयेति । २।३।" पु. पाः । + शब्दाति २ पुः। + लोकतश्च समयो बोद्धध्यः । मामादीस्तेषु तेष्वर्थेषु तांस्तान शब्दान प्रयुजानानुपलभ्य सोपि तथैव शिक्षितस्तानेव शब्दांस्तेषु तेष्वर्थेषु प्रयुङ्क्ते न पुन- रनं श्चिल्लिपिविशेषमिव शितयतीति । न्या. वाः । अर्थ संप्रत्यय इति २।४ पुपा. । || ऋषीति । २ पु. नास्ति पा शब्दर्शिनयोग पति ३ शब्द प्रयोग इति ४ पु. पाठः। ** विशेषमिति २।४ पुः । ++ यदि स्वाभाविकः शब्दार्थसंबन्धो ऽभविष्यत्र जातिविशेषे शब्दार्थव्यव- स्था ऽभविष्यत् । अस्ति तु जातिविशेषे प्रयोगः । जातिविशेषे यथाकामं प्रयोगो दृष्टः न तु स्वाभाविकेन संबन्धेन संबद्वानां जातिविशेषे व्यभिचारो दृष्टः । न हि प्रदीपो ऽस्माकमन्यथा प्रकाशयत्यन्यथा जातिविशेष रति । न्या. वा. । #तदित्यधिकारः । यस्मात्याप्तमपि प्रकरणेन शब्दं तच्छब्देन पुनरभिधले तेन झापति शब्दविशेष प्रतीयं चिन्ता न शब्दमानं प्रति । अन्यथैवं वक्तव्यम- प्रमाणं शब्दोऽनृतव्याघातपुनरुक्तदोषेभ्य दति अप्रामाण्यमर्थस्याप्रत्यायकत्वम् । अनु- तत्वमयथार्थाभिधानम् । व्याघातः पवयोवाक्ययोषी सहासंभवः पुनसतं पूर्व- भिहितार्थाभिधानम् । न्या: वाः । ६ भवतीति ।।

·६५ ॥ अ.२ आ. १ सू. ५६-५८ शब्दविशेषप्रामाण्याक्षेपपरिहारे।। वाक्यस्याऽनृतत्वाद् अदृष्टार्थमपि वाक्यम् अग्निहो जुहुयात् स्वर्गकाम . इत्याद्यनृतमिति ज्ञायते । विहितव्याघातदोषाच्च । हपने* उदिते होतव्यम अनुदिते होतव्यं समयाध्युषिते होलव्यमिति विधाय विहितं व्याहन्ति श्यावा ऽस्याहुप्तिमभ्यवहरति य उदिते जुहोति शबलेो ऽस्याहुतिमभ्यवहरति यो ऽनुदिते जुहोति श्यावशबला वास्याहुतिमभ्यवहरतो य: समयाध्युषिते जुहोति व्याघाताच्चान्यतरन्मिध्येति । पुनरुक्तदोषाचं अभ्यासे देश्यमाने । वि: प्रथमामन्वाह विरुतमामिति पुनरुतदोषो भवति पुनरुक्तं च प्रमत्तवा- क्यमिति । तस्मादप्रमाणं शब्द! इति । अनृतव्याघातपुनरुक्तदोषेभ्य इति । न कर्मकर्तृसाधनवैगुण्यात् ॥ ५ ॥ नानृतदोषः पुत्रकामेष्टा कस्मात् कर्मकर्तृसाधनवेगुण्यात् । इष्टया पितरो संयुज्यमानो पुचं जनयत इति । इष्टिः करणं साधनं पितरो कतारी संयोगः कर्म बयाणां गुणयोगात पुत्रजन्म । वैगुण्याद्विपर्यय: |इष्टयानयं तावत्कर्मवैगुण्यं समीहा भ्रषः । कर्तृवैगुण्यम् अविद्वान् प्रयोक्ता कपूयाचर- णश्च । साधनवेगुण्यं हविरसंस्कृतमुपहतमिति मन्त्रा न्यूनाधिकाः स्वरध- हीना इति । दक्षिणा दुरागता** हीना निन्दिता चेति । अथोपजना- श्रयं कर्मवैगुण्यं मिथ्यासंप्रयोगः । कर्तृवैगुण्यं योनिव्यापाो बीजापघात. श्चेति । साधनवैगुण्यम् इष्टावभिहितम् । लोके चाग्निकामो दारुणी मयीयादिति विधिवाक्यं तच कर्मवैगुण्यं मिथ्याभिमन्यनं कर्तृवैगुण्यं प्रज्ञाप्र- यत्रगतः प्रमादः साधनवेगुण्यम् आद्रं सुषिरं दार्विति तच फलं न निष्पद्यत- इति नानृतंदोषः । गुणयोगेन फलनिष्पत्तिदर्शनात् । न चेदं लोकिका- द्विद्यते पुचकामः पुचेष्ट्या यजेतेति । * हवने इति २ पु. नास्ति । + घ्यावः शबलभचास्याहुतिमभ्यवहरतीति । पु. पाः । * दृष्टान्तत्वेनैतानि वास्यान्युपन्यस्य एककर्तृकत्वेन शेषताानामप्रमा- णत्वमिति । अग्निहोत्रादिवाक्यानां वा ऽप्रमाणत्वं तदन्यवाक्यवत् । न्या• वा । शब्दोनतेत्यादि १।३।४ पुः पाठः । ॥ इज्यानमिति १ । २ पुः । पा कुपूति ४ पाः। दुरधिगतेति ३ । ४ पा। ++ अर्थो यजनाप्रमिति ४ । २ अथोपयजमाश्रयमिति ३ पुः पाठः । # यच्चेदं वाक्यं तदप्रामाण्यमनतव्याघातपुनरुक्तदोषेभ्य इति । एतदपि वेदस्य पक्षीकत. स्वावव्यापकम् । अथ यान्यवंधर्मकाणि वेदवाक्यानि तानि पक्षीक्रियन्त तीनतत्वादीनां पक्ष. तावच्छेदकत्वाद्धेतुरन्यो वक्तव्यः । श्रनतत्वादप्रमाणमिति चेत्किं तदन्तत्वं यदायथार्थाभिधानं मन्वयमेव प्रतिज्ञा प्रमाणागति । अन्तत्वं चासिद्धमित्युक्तम् ।

·মাস *अभ्युपेत्य कालभेदे दोषवचनात् ॥ ५ ॥ न व्याघातो हवनइत्यनुवर्तते । यो ऽभ्युपगतं हवनकालं भिनति संतान्यच जुहोति तचायमभ्युपगतकालभेदे दोष उच्यते श्यावो विा- स्याहुतिमभ्यवहरति य उदिते जुहोति तदिदं विधिभ्रेषे निन्दायधनमिति । अनुवादोपपत्तेश्च ॥ ६॥ पुनरुक्तदोषो ऽभ्यासेनेति प्रकृतम् । अनर्थको ऽभ्यास: पुनरुक्तः अर्थवान- भ्यासो ऽनुवादः । यो ऽयमभ्यासस्तिः प्रथमामन्वाह चिरुत्तमामित्यनुषाद उपपद्यते अर्थवत्त्वात् । चिर्वचनेन हि प्रथमोत्तमयोः पञ्चदशत्वं सामिधे. नीनां भवति । तथा च मन्त्राभिवादः इदमहं भ्रातृव्यं पञ्चदशावरण धाग्वजेण बाधे यो ऽस्मान्द्वेष्टि यं च वयं द्विष्म इति पञ्चदशसामिथेनीर्व- जमन्त्रो ऽभिवदति तदभ्यासमन्तरेण न स्यादिति । वाकाविभागस्य चार्थग्रहणात्॥ ॥ ६ ॥ प्रमाणं शब्दो यथा लोके । विभागश्च ब्राह्मणवाक्यानां विविधः । विध्यर्थवादानुवादवचनविनियोगात् ॥ ६२ ॥ विधा खलु ब्राह्मणवाक्यानि विनियुक्तानि विधिवचनान्यर्थवाद- वचनान्यनुवादवचनानीति । तत्र । विधिविधायकः ॥ ६३ ॥ यद्वाक्यं विधायकं चोदकं स विधिः । विधिस्तु नियोगोमा ऽमुसा वा । यथाग्निहोत्रं जुहुयात स्वर्गकाम इत्यादि। स्तुतिर्मिन्दा परकृतिः पुराकल्प इत्यर्थवादः ॥ ६४ ॥ यत्युनाघातदोषादिति तत्रोच्यते । न्यायाः। + वेति १ पु. नास्ति। + पुनरुक्तं नाम तस्यैवार्थस्यानङ्गीकृतविशेषस्य यत्पुनर्वचनम् । अनुवावस्तु पुनःश्रुतिसामान्यादङ्गीकृतविशेषस्यार्थस्य वादः । एवं च सति यथोक्तो न दोषः । पुत्रकामेष्टिवाक्यानि प्रमाणं वेदैकदेशत्वाद् भूमिरावपनं महदिति वाक्यवत् । पदादिनियमाद् द्वादश मासाः संवत्सर इति वाक्यवत् । वक्तविशेषाभिहितत्वात अग्निहिमस्य भेषजमिति वाक्यवत् । न्या. वा. । $ पञ्चदशारेणेति । । ४ पुः पाठः । || समस्तानि वेदवाक्यानि पत्तीशत्याभिधीयते । प्रमाणं वेदवाण्यान्यर्ष- विभागत्वानमन्वादिषाश्यवत् । न्या. वाः । पा विनियोग रति ३ पा. ।

·२ श्रा. १ सू. ५६-६५ अनुषादलक्षणम् । विधेः फलवादलक्षणा या प्रशंसा सा स्तुतिः संप्रत्ययाथै* स्तूय- मान अधीतेति । प्रवर्तिका च फलनवणात प्रवर्तते सर्वजिता वे देवाः सर्वमजयन् सर्वस्याप्ये सर्वस्य जित्ये सर्वमेवेतिनामोति सर्व जयतीत्येव- मादि । अनिष्फलबादो निन्दा धर्जनार्थ निन्दितं न समाचरेदिति स||पष वाव प्रथमो यज्ञा यज्ञानां यज्जोतिष्ठोमो य एतेनानिष्ठा ऽन्येन यजते गर्ने पतत्ययमेवेतज्जीयते वा प्रमीयते वा इत्येवमादि । अन्यकर्तृकस्य व्याह- तस्य विधेर्वादः परकृतिः । हुत्वा वपामेवाये ऽभिधारयन्ति अथ पृषदाज्य तदा घरकाध्यर्यवः पृषदाज्यमेवाग्रे ऽभिधारयन्ति अग्नेः प्राणाः पृषदाज्यपा; स्तोममित्येवमभिदधतीत्येवमादि । ऐतिहासमाचरिता विधिः पुराकल्प इति तस्माद्वा एतेन ब्राह्मणा **बहिः पवमानं सामस्तोममस्तोषन् योने यज्ञ प्रतनवामहें इत्येवमादि । कथं परकृतिपुराकल्पावर्थवादाविति स्तुतिनिन्दा- वाक्येनाभिसंबन्धाद्विध्याश्रयस्य कस्य चिदर्थस्य द्योतनादर्थवाद इति । विधिविहितस्यानुवचनमनुवादः ॥ ६॥ विध्यनुवचनं चानुवादी विहितानुवचनं च । पूर्व: शब्दानुवादो उपरोऽर्थानुवादः । यथा पुनरुक्तं द्विविधमेव मनुवादापि । किमर्थ पुनर्विहि- समनद्यते । अधिकारार्थ विहितमधिकृत्य स्तुतिबाध्यते निन्दा वा विधि- शेषो धा ऽभिधीयते । विहितानन्तरार्थो ऽपि चानुवादो भवति एवमन्यदप्यु- प्रेक्षणीयम् । लोके ऽपि च विधिरर्थवादो ऽनुवाद इति व विविध वाक्यम् । ओदनं पचेदिति विधिघाक्यम् । अथवादवाक्यमायुर्वी बलं सुखं प्रतिभाने चान्ने प्रतिष्ठितम् । अनुवादः पचतु पचतु भवानित्यभ्यास: शिनं पच्यतामिति वा श्रेज पच्यतामित्यध्यषणार्थम् । पच्यतामेवेति चा||वधार- णार्थम् । यथा लोकिके वाक्ये विभागेनार्थग्रहणात्प्रमाणत्वम् एवं मानावेदवा- क्यानामपि विभागेनार्थग्रहणात्प्रमाणत्वं भवितुमर्हतीति । * समात्ययार्थ इति ५ पुः सम्प्रत्ययार्थी ति ४ पुः । + सर्वजितो वे देवा इति २ पुः । + सर्वमेव तेनामासीति २ पु. निन्दावर्जनार्या इति २।४। || स एष वा प्रथम प्रति १।३ पु. पा. । ॥ एषदाध्यमिति । पुरा ब्रामणा बहिः २।४ हविरिति ३ पु. पाठः। वमानानामिति २।४। * कस्य कस्यति २३ । यस्य कस्यति ४ पुः । • अनित्यो नित्य रति शबपुनरुतमनिस्यो निरोधधर्मक रत्यर्थपुनसक्तम् । पा। सथा धेटे पि भवितुमईतीति २।४। ४ पु. पा. वेति ।।३।४।

·te . । न्यायभाष्ये मानुपादपुनरुक्तयाविशेषः शब्दाभ्यासापपत्तः ॥६६॥ पुनरुक्तमसाधु साधुरनुषाद इति अयं विशेषी नापपद्यते । कस्मादु- भया हि प्रतीतार्थः शब्दो ऽभ्यस्यते चरितार्थस्य शब्दस्याभ्यासावुभय- मसाध्विति। शीघ्रतरगमनोपदेशवदभ्यासानाविशेषः ॥ ६ ॥ नानुवादपुर्नस्तयोरविशेषः । कस्माद अर्थवतो ऽभ्यासस्यानुवादभा- वात् । समाने ऽभ्यासे पुनरुक्तमनर्थकम् । अर्थवानभ्यासो ऽनुषादः शीघ्र- तरगमनोपदेशवत । शीघ्र शीघं|| गम्यतामिति क्रियातिशयो ऽभ्यासेने. वोच्यते । उदाहरणार्थ चेदम् । एवमन्यो ऽप्यभ्यासःप पचति पचतीति क्रियानुपरमः । ग्रामो ग्रामो रमणीय इति व्यानिः । परि परि गितेभ्यो षष्टो देव इति परिवर्जनम् । अध्यधिकुड्यं निषण्णमिति सामीप्यम् । तिक्तं तिक्तम् इति प्रकारः । एवमनुवादस्य स्तुतिनिन्दाशेषविधि* *वधिकारार्थता विहितानन्तरार्थता चेति । किं पुनः प्रतिषेधहेतुद्धारादेव शब्दस्य प्रमाणत्वं सिध्यति । अतश्च । मन्त्रायुर्वेदप्रामाण्यवञ्च तत्प्रामाण्यमाप्तप्रामाण्यात् ॥ ६ ॥ किं पुनरायुर्वेदस्य प्रामाण्यं यत्तदायुर्वेदेनोपदिश्यते इदं कृत्वेष्टमधिग- छतीदं वर्जयित्वा ऽनिष्ठं जहाति तस्यानुष्ठीयमानस्य तथाभावः सत्यार्थता ऽधिपर्यय: । मन्त्रपदानां च विभूतानिप्रतिषेधार्थानां प्रयोगे ऽर्थस्य तथाभाव एतत्प्रामाण्यम् । किंकृतमेतद् श्रापप्रामाण्यकृतम् । किं पुनरामाना प्रामाण्यं साक्षात्कृतधर्मता भूतदया यथाभूतार्थविख्यापयिषेति । श्रापाः खलु साक्षात्कृतधर्माण इदं हातव्यमिदमस्य हानिहेतुरिदमस्याधिगन्तव्य- *प्रतीतार्थशब्दाभ्यासो ऽर्थवादपुनरुक्तयोः सामान्यमतः प्रतीतार्थशब्दा. भ्यासादुभयमसार्धात । न्या. वा. । + अभ्यासार्थे विशेषति २ पुः। अनर्थमिति २४। अर्थवाननुवादलक्षणो ऽभ्यासः प्रत्ययविशेष हेसुस्वाच्छी तरगमनोपदे. वह । न्या. वा। || शीघ्रं गम्यतामिति र थी शीचं गम्यतां शीघ्रतरं गम्यतामिति १111४ पुः । पा एवमन्ये ऽप्यभ्यासा इति । ** विधिकारातति ।। 1 प्रमाणस्वंम सिति । ४ पुः। " विषयभूतात ! " भूतं सदभया पाभूतार्यताति । ।

·२३ प. २ प्रा. १ सू. ६६-६८ वेदप्रामाण्याषगमापांय: । मिदमस्याधिगमहेतुरिति भूतान्यनुकम्पन्ते । तेषां खलु वे प्राणभृतां स्वयम- नवयुद्धामानानां नान्यदुपदेशादवबोधकारणमस्ति । न चानषबाधे समीहा धनं वा न वा* ऽकृत्वा स्वस्तिभावो नाप्यस्यान्य उपकारको ऽप्यस्ति । इन्त षयमेभ्यो यथादर्शनं यथाभूतमुपदिशामस्तइमे श्रुत्वा प्रतिपद्यमाना हेयं हास्यन्त्यधिगन्तव्यमेवाधिगमिष्यन्तीति । एषमानोपदेशः । एतेन विधि- धेनाप्रप्रामाण्येन परिगृहीतो ऽनुष्ठीयमानो ऽर्थस्य साधको भवति एवमाना- पदेशः प्रमाणम् । एवमानाः प्रमाणम् । दृष्टार्थेनाप्नोपदेशेनायुर्वेदेनाऽदृष्टार्थी घेदभागो ऽनुमातव्यः प्रमाणमिति । श्रापप्रामाण्यस्य हेतोः समानत्वादिति । अस्यापि चेकदेशो यामकामो यजेतेत्येवमादिदृष्टार्थस्नानुमातव्यमिति लोके च भूयानुपदेशाप्रयो व्यवहारः । लोकिकस्याप्युपदेष्टुरुपदेष्टव्यार्थ- चान परानुजिघृक्षया यथाभूतार्थविख्यापयिषया च प्रामाण्यं तत्परि- यहादामोपदेश: प्रमाणमिति । द्रष्टुप्रवक्तृसामान्याच्चानुमान यण्वाना वेदा- थानां द्रष्टारः प्रवक्तारश्च तण्घायुर्वेदप्रभृतीनाम् इत्यायुर्वेदप्रामाण्यवद्वेदप्रा- माण्यमनुमातव्यमिति । नित्यत्वाद् वेदवाक्यानां प्रमाणत्वे तत्प्रामाण्य- मानप्रामाण्यादित्ययुक्तम् । शब्दस्य पाचकत्वादर्थप्रतिपत्ती प्रमाणत्वं न नित्यत्वात । नित्यत्वे हि सर्वस्य सर्वेण वचनाच्छब्दार्थव्यवस्थानुप- पतिः । नानित्यत्वे वाचकत्वमिति चेद न लोकिकेष्वदर्शनात् । तेऽपि नित्या इति चेद् न । अनानोपदेशादर्थविसंवादो ऽनुपपत्रः । नित्यत्वाद्धि शब्दः प्रमाणमिति । अनित्यः स इति चेद् अविशेषषचनम् । अनाप्नोपदेश लाकिको न,नित्य इति कारणं वाच्यमिति । यथापयोगं चार्थस्य प्रत्याय- माद नामधेयशब्दानां लोके प्रामाण्यं नित्यत्वात्प्रामाण्यानुपपत्तिः । यचार्थे न बाकत्वति ।। फुपाः । + उपवेष्टव्यार्थज्ञानेन परेति ४ पुः पाठः। अस्य प्रयोगः प्रमाणं घेदवाक्यानि वक्तविशेषाभिहितत्यानमायुर्वेद- बावयवत् । एककर्तृकत्वेन वा मन्त्रायुर्वेदवाक्यानि पतीत्यालौकिकार्थप्रतिपाद परवेन वैधHहेतुर्वध्यः । न्या. धाः । प्रसिद्धं नित्यत्वम् । के चितु न किंचिचित्यं प्रमाणमस्तोत्याधुः। तत्र मनस पात्मनश्य मित्यस्यापि प्रमाणत्वात् । तस्मादविभागवस्वामित्यावं लौकिकवाक्यवत् । सान्यपि मित्या. मोति विभागानुपपनः । धर्मवत्वात् सामान्यविशेषवश्वं सति जोत्रयाधत्वात्यहातिमा स्वाच्छानिस्यत्वम् । H.नाहिति ।। नियोणमिति * ·१०० न्यायभाष्ये नामधेयशब्दो नियुज्यते लोके त*नियोगसामर्थ्यात्प्रत्यायको भवति न मित्यत्वात् । मन्वन्तरयुगान्तरेषु चातीतानागतेषु संप्रदायाभ्यासप्रयोगा। विच्छेदो वेदानां नित्यत्वम् । श्रापप्रामाण्याच्च प्रामाययं लोकिकेषु शब्देषु चेतत्समानमिति । इति वात्स्यायनीय न्यायभाष्ये द्वितीयाध्यायस्याद्यमाहिकम् । अयथार्थः प्रमाणोद्देश इति मत्वा ऽऽह । न चतुष्वमैतिद्धार्थापत्तिसंभवाऽभावप्रामाण्यात् ॥ १॥ न चत्वार्यव प्रमाणानि कि ताँतिरमापत्तिः संभवो ऽभाव इत्येतान्यपि प्रमाणानि तानि|| कस्मान्नोक्तानि । इति होचुरित्यनिर्दिष्ट- प्रवक्तृकं प्रवादपारंपर्यमे तह्यम् । अर्थादापत्तिरीपत्तिः । आपत्तिः प्राप्तिः प्रसङ्गः यथा ऽभिधीयमाने ऽर्थे यो ऽन्यो ऽर्थः प्रसज्यते सोऽर्थापत्तिः । यथा मेघेष्यमत्सु वृष्टिर्न भवतीति किमत्र प्रसज्यते सत्सु भवतीति। सम्भवो नामा- विनाभाघिनो ऽर्थस्य सत्तायहणादन्यस्य सप्ताग्रहणम् । यथा द्रोणस्य सत्ताय- हणादाठकस्य सत्ताग्रहणम् आठस्य ग्रहणात्प्रस्थस्येति । प्रभावो विरोधी अभूतं भूतस्याविद्यमानं वर्षकर्म विद्यमानस्य वाय्वभ्रसंयोगस्य प्रतिपादक विधारके हि वाय्वभ्रसंयोगे गुरुत्वादपां पतनकर्म न भवतीति । सत्यम् सतानि प्रमाणानि न तु प्रमाणान्तराणि** | प्रमाणान्तरं च मन्यमानेन प्रति. षेध उच्यते । सायम् । तस्येति । १।२।३।। पु. पा. + तान्येव वेदवाक्यानि मन्वन्तरचतुर्युगान्तरेषु संप्रदायाभ्यासाविच्छवेन प्रवर्तन । तदा पेक्षया लौकिका शब्दान प्रयुञ्जते नित्या वेदा रति । नित्याः पर्वता रति यथा। यता मन्वादि. वाक्येषु समानम् । न पुर्नित्यत्वादेव तथा प्रयोगः अनित्यत्वप्रमाणानामव्याहतत्वात् । उपच. रितं तु नित्यत्वम् । + प्रत्यक्षानुमानोपमामशब्दाः प्रमाणानीति सूत्रम् । समाक्षेपः । न चवायव प्रमाणानि ऐतिह्यादीनां प्रमाणान्तरत्वात् । संशयव्युवासार्थ वा प्रकरण किमतिमाढयो विद्यमाना नोक्ता उसाविद्यामाना रसि । विधिन्यनतापरिवागर्थ धा प्रकरणम् । विठामामामामसियादीनाम- नुक्तः । यदि ते दुष्टा दोषो वक्तशः । अभिधाने शास्त्रस्य न्यूनता । प्रत्यक्षादिष्वन्तविप्रवर्थ मार्थ वा प्रकरणम् । ननु. चत्वार्यव प्रमाणानीति नियमबोधनादेवान्येषामुलेवन्तभाव: प्रती. यते । सत्यम् । सामान्येन ज्ञानेपि कस्य कुत्रान्तभाव पति विशेषतो ज्ञानात । अत एवं प्रकर- समारभ्यमेव । ६ परभ्युपगताउस्माकं संशयादिति सूत्रार्थः । ता. टी. । ॥ तानि कस्माचीताभीति । पु. नास्ति । पा पति ** तान्येतान्यतिवादीनि लक्षणंभेवादेष्वेवासर्भवतीति न एथगुख्यन्ते । प्रत्यक्षादानधिगत- विषयभावाच । भय प्रयोजनभेदादो भ्युपगम्यते साई प्रमाणाननत्यापतावष्टत्वप्रतिज्ञा * ·૧0૧ अ. २ श्रा. १ १-४ प्रमाणचतुष्टव्यवस्थापनम् । 'शब्दऐतियानान्तरभावादनुमाने ऽर्यापत्तिसम्भवा- भावानान्तरभावाच्चाप्रतिषेधः ॥२॥' अनुपपन्नः प्रतिषेधः । कथम् प्राप्नोपदेशः शब्द इति न च शब्द- लक्षणमेतियायावर्तते. सायं भेदः सामान्यात्संगृह्यलाति । प्रत्यक्षेणाप्रत्य- क्षस्य सम्बद्धस्य प्रतिपतिरनुमानम् । तथा चार्थापतिसम्भवाभाषा:वाक्या- र्थसंप्रत्ययेनानभिहितस्यार्थस्य प्रत्यनीकभावादहण मापतिरनुमानमेव । अधिनाभाववृत्त्या च सम्बद्धयोः समुदायसमुदायिनोः समुदायेनेतरस्य ग्रहणं सम्भवः तदप्यनुमानमेव । अस्मिन्सतीदं नाण्यातहति विरो- धित्वे प्रसिद्धे कार्यानुत्पत्त्या कारणस्य प्रतिबन्धकमनुमीयते । सो ऽयं यथार्थ एव प्रमाणोद्वेश इति । सत्यमेतानि प्रमाणानि न तु प्रमाणान्तराणीत्युक्तम् अवार्थापत्तेः प्रमाणभाषाभ्यनुज्ञा नोपपद्यते तथा होयम् । अर्थापत्तिरप्रमाणमनैकान्तिकत्वात् ॥ ३ ॥ असत्सु मेघेषु दृष्टिर्न भवतीति सत्सु भवतीत्येतदर्यादापदाते सत्स्वपि चेकदा न भवति सेयमापत्तिरप्रमाणमिति । नानेकान्तिकत्वम- धीपतेः । अनर्थापत्तावापत्त्यभिमानात् ॥ ४॥ असति कारणे कार्य नोत्पद्यतइति वाक्यात्प्रत्यनीकभूतो ऽर्थः सति कारणे कार्यमुत्पद्यते इत्यादापद्यते । प्रभावस्य हि वाक्या||त्प्रत्यनीक बाध्यत । नीलपीतादित्यक्षस्पफलभेदेपोन्द्रियस्याभेटायोजनभेदः प्रमाणभेदाभचारी। अथ तेषां प्रत्यक्षात्न प्रयोजनकत्वं हि ऐतियादीनामपि प्रत्यहादावसभावो नानुपपनः । * अनाभावप्रदर्शनार्थ सूत्रम् । न्या. वाः । + अर्यापतिसम्भवाभावः वाक्यार्थ रति । +पोरेकसरतिषेधस्य द्वितीयाभ्यनुज्ञाविषयत्वाद यथा दिवा न भवभिधामादानी भारति गम्यते । दिवा न भवति तु न । अस्यासंभवेनेत्र निरस्तत्वात् । न हि आनो पि भाव, जियान्सरपरिवारस्यासंभवात् । तस्माळिवेव न भरति बत्तमम् । तथा रात्री भुर- रति गैस्यते । सामान्यतो दृष्टं चानुमानमेषु बोध्यम् । अापत्तिमात्रस्य प्रक्षीकरणे निकान्तिकत्वमव्यापकम् । अमेकान्तियाः पक्षीकरयो सिख साधनम् । हेत्वभावश्च । स्वदुत्ताहेतोः पक्षविश्वेषणत्वात् । अनेकानिसक्या अप्रामापयोती तदितरस्याः प्रामाययाभ्युपगमलाभेन प्रतिज्ञाव्याघातश्च । || भावः प्रत्यमीकरति । पु.पा. ।

·न्यायभाष्य इति । सायं कार्योत्पादः सति कारणे चोदापद्यमानो नकारणस्य सत्तां व्यभिचरति । न खल्वसति कारणे कार्यमुत्पद्यते तस्मानानेकान्तिकी । यतु सति कारणे निमित्तप्रतिबन्धात्काय नात्पद्यते इति कारणों ऽसौ न त्वापत्तेः प्रमेयम् । किं तयस्याः प्रमेयं सति कारणे कार्यमुत्पद्यत- इति यो ऽसी कार्योत्पादः कारणसत्तां न व्यभिचरति सदस्याः प्रमेयम् । एवं तु सत्यनापत्तावापत्त्यभिमानं कृत्वा प्रतिषेध उच्यते इति । दृष्टश्च कारणधी न शक्यः प्रत्याख्यातुमिति । प्रतिषेधाप्रामाण्यं चानैकान्तिकत्वात् ॥ ५ ॥ अर्थापतिर्न प्रमाणम् अनेकान्तिकत्वादिति वाक्यं प्रतिषेधः । तेना. मेनापतेः प्रमाणत्वं प्रतिषिध्यते न मद्धावः। एवमनेकान्तिको भवति । अनेकान्तिकत्वादप्रमाणेनानेन न कश्चिदर्थः प्रतिषिध्यते इति । अथ मन्यसे नियतविषयेष्वर्येषु स्वविषये व्यभिचारो भवति न च प्रतिषेधस्य सद्भावो विषयः। एवं तहि। ॥तत्प्रामाण्ये वा नार्थापत्यप्रामाण्यम् ॥ ६ ॥ अापत्तेरपि कार्योत्पादन कारणसत्ताया अव्यभिचारो विषयः ।। कारणधी निमिन प्रतिबन्धात कार्यानुत्पादकत्वमिति अभावस्य ताई प्रमाणभावाभ्यनुज्ञा नोपपद्यते कथमिति । * मामेकान्तिको मिति २। नानकान्तिक्रीय किनिवति ४ पु. पाः । + म सत्र सत्सु मेघेषु वष्टिर्भवत्येवेति प्रमेयं किं तु मत्स्वेष भक्तीति। सबबाधित कार्यस्य कारणाभिचारात् । कथं न सत्ताप्रतिषेधः । यस्मादापतिविशेषः प्रतिषियते न वोपत्ति मा तेन सत्ताप्रतिषेधादनकान्तिको भवति । बाधा। $ अथ मन्यसे न प्रतिषेधस्य सत्वं विषयः किं तु प्रमाणत्वं सो ऽयं प्रति- बेधः स्वविषये वर्तमानो नानकान्तिको भवितुमर्हति अनेकान्तिको हि नाम स यो यः स्वविषयतजातीयान्यतिः । न चानकान्तिकं प्रमाणमस्ति तस्मावानेको. तिकः प्रतिषेधः । न्या. वा. । ॥ यदि स्वविषयसम्जातीयान्यतिरनकान्सिक रति मन्यसे पर्यापतिरपि सबनेकान्तिको न भवति। न झसति कारणे कार्यमुत्पमामानं दृष्टमिति । सदिक्ष सूर्य ध्याघातदेशनार्थम् । न्या. मा ।

·ब. २ था. मु. ५-१५ प्रभाषस्य वस्तुत्वव्यवस्थापनम् । १०४ *माभावप्रामाण्यं प्रमेयासिद्धः ॥॥ प्रभाषस्य भूयसि प्रमेये 'लोकसिद्धे वेयात्यादुच्यते नाभाषप्रामाण्य प्रमेयामिद्धेरिति । अथायमर्थबहुत्यादर्थकदेश उदाहियते । लक्षितेष्वलक्षणलक्षितत्वादलक्षितानां तत्प्रमेयसिद्धः ॥६॥ तस्याभावस्य सिध्यति प्रमेयम् । कथं लक्षितषु वासःसु .अनु. पादेयेषु उपादेयानामलपितानामलक्षणलक्षितत्वाद् लक्षणाभावेन लवि- तत्वादिति । उभयसंनिधावलषितानि वासांस्यानयेति प्रयुक्तो येषु षासस्सु लक्षणानि न भवन्ति तानि लक्षणाभावेन प्रतिपद्यते प्रतिपद्य धानयति प्रतिपत्तिहेतुश्च प्रमाणमिति । असंत्यर्थ नाभाव इति चेद् नान्यलक्षणापपत्तेः ॥६॥ यच भूत्वा किं चिन्न भवति तच तस्याभाष उपपद्यते अलक्षितेषु च घासस्सु लक्षणानि भूत्वा न भवन्ति । तस्मातेषु लक्षणाभावो ऽनुपपन्न इति । नान्य लक्षणोपपत्तेः यथा ऽयमन्येषु वासंस्सु लक्षणानामुपपत्तिं पश्यति नेवमलक्षितेषु सायं लक्षणाभावं पश्यन्नभावेनार्थ प्रतिपद्यते इति । तत्सिद्धेरलक्षितेष्वहेतुः ॥ १० ॥ तेषु षासस्सु लक्षितेषु सिद्धिर्विद्यमानता येषां भवति न तेषाम- भावो लक्षणानाम् । यानि च लक्षितेषु विद्यन्ते लक्षणानि तेषामलक्षितेष्वभाव इत्यहेतुः । यानि खलु भवन्ति तेषामभावो व्याहत इति । न लक्षणावस्थितापेक्षासिद्धेः ॥ ११ ॥ न बमो यानि लक्षणानि भवन्ति तेषामभाव इति किं तु के पिल्ल- पणान्यवस्थितानि अनवस्थितानि केषु घिदपेक्षमाणा येषु लक्षणानां भावं न पश्यलितानि लक्षणाभावेन प्रतिपद्यतइति । • नाभाषः प्रमावं विषयाभावात् । यदविषयं सक्षप्रमाणं यथा गोशब्दो श्वप्रतिपादने तथा चाभावस्तस्मादप्रमाणमिति । कश्चक्माहाभावः प्रमाणमपि स्वभावविषया प्रतिपत्तिः प्रमाणं तया प्रमीयतरति । न्या. वा। + सिद्धिरिति ।।४.पु. पा. । प्रेषसंप्रतिपत्त्यारेकविषयत्वात् । न्या. वा. अयथायी ऽयमुपालम्भ रत्थत उहाये नान्यसतमोपपत्तेरिति सूत्रम् । काचा ·१०४ न्यायभाये प्रागुत्पत्तेरभावोपपत्तेश्च ॥ १२ ॥ अभावद्वतं खलु भवति प्राक् दोत्पत्तरविद्यमानता उत्पन्नस्य चा. त्मनो हानादविद्यमानता । तचालक्षितेषु वासस्सु प्रागुत्पतेरविद्यमानताल- पण लक्षणानामभावो नेतर इति* । श्रामोपदेशः शब्द इति प्रमाणभावे विशेषणे अवता नानाप्रकार: शब्द इति ज्ञाप्यते तस्मिन् सामान्येन विचार: किं नित्यो ऽथानित्य इति । विमर्शहेत्वनुयोगे च विप्रतिपत्तेः संशयः । श्राकाशगुणः शब्दो विभुनित्यो ऽभिव्यक्तिधर्मक इत्येके । गन्धादिसहवृत्तिव्येषु सन्निविष्टा गन्धादिवदव- स्थितो ऽभिव्यक्तिधर्मक इत्यपरे|| । आकाशगुणः शब्द उत्पत्तिनिरोधधर्मको बुद्धिवदित्यपरेपा । महाभूतसंक्षामनः शब्दो ऽनाश्रितः उत्पत्तिधर्मको निरो- धधर्मक रत्यन्ये** | अतः संशय: किमच तत्त्वमिति। अनित्य शब्द इत्युत्तरम् । कथम् । आदिमत्त्वादेन्द्रियकत्वात्कृतकवदुपचाराच ॥ १३ ॥ आदिोनिः कारणम् आदीयते अस्मादिति । कारणवदनित्यं दृष्टम् । संयोगविभागमश्च शब्दः कारखवत्त्वादनित्य इति। का पुनरियमर्थ- देशभा कारणवत्वादिति उत्यतिधर्मकत्वादनित्यः शब्द इति भूत्वा न भवति যিনাঘর্ম হুনি ভাষ্যযিন জিনিদ্ধা ঠামিমালা গয় आहो स्विदभिव्यक्तिकारणमित्यत आह । ऐन्द्रियकत्वाद् इन्द्रियप्रत्याति- * असत्यर्थे नाभाधस्तसिद्धेरलतितेष्वहेतुरित्येते उभे छलसूत्रे छलस्यो- तमुत्तरं ज्ञात्वा ऽज्ञात्वा ऽसंबदुत्वमजानं चेति तस्मादप्रयोज्ये छलमिति। न्या. का + मुद्रितधुस्तके ऽस्य सूत्रस्वेन लेखः प्रामादिकः । * विभुनित्य रति क्वचित् । मन्येसासत्यामिति ३ | ४ पु. पाः । मीमांसका। ॥ सांख्याः पा वैशेषिका: बाबा ++'नित्यः शब्दः अविनश्यदाधारकद्रव्यवसित्वान् प्राकाशगतमहत्ववदिति प्रयोगः । मो नित्यः सबभिव्यक्तिधर्मा तस्याभिव्यञ्जकाः संयोगविभागनादा रति । + उभयानापरिच्छियवस्तुमसा नित्यता । उभयान्तापरिविना वस्तुसताच नित्यता। पागभावप्रध्वंसाभावसंबन्धित्वमनित्यत्वमिति तु न । भावाभाषयोः संबन्धस्य दुर्निग्यत्वात् । उत्पनरनन्तरं विनाशाय प्राक् प्रागभावप्रध्वंसयोरभावेन तदानीतनवस्तुनो नित्यस्वव्यवहारानु- पपत्तेश्च । अत एव विनाशहेतुमत्त्वमनित्यत्वमित्यपि निरस्तम् । यत्तूपलब्धिलक्षणापास्यास्य- नामनुपलभ्यता ऽनित्यवति तक। अनुपजातविश्वेषस्य वस्तुस्तिरोभावामुपपत्तः । # निमित्तकारणभेदानुविधान कारणवत्वम् । सदभिव्ययेषु नास्ति । न हि किं चिदभिव्यन्यमानं निमित्तकारणभेदानुविधायि दृष्टमिसि । याबा..

·१०५ अ.२ श्रा. २ स. १२-१३ शब्दानित्यत्वसाधनम् । ग्राह्य ऐन्द्रियकः किमयं ध्यजकेन समानदेशो ऽभिव्यज्यते रूपादिषद् अथ संयोगजाच्छब्दाच्छब्दसन्ताने सति पाचप्रत्यासन्ना* गृह्यतइति । संयोगनिवृत्तौ शब्दग्रहणान्न व्यञ्जकेन समानदेशस्य ग्रहणम् । दारुवश्चने दारूपरशुध्योगनिवृत्तो दूरस्थेन शब्दो गृह्यते । न च व्यञ्ज- काभावे व्याग्रहणं भवति तस्मान्न व्यग्नकः संयोगः । उत्पादके तु संयोगे संयोगजाच्छब्दाच्छब्दसन्ताने सति पाचप्रत्यासन्नस्य ग्रहणम् इति युक्तं संयोगनिवृत्तो शब्दस्य ग्रहणमिति । इत्तश्च शब्द उत्पद्यते नाभि- व्यज्यते कृतकवटुपचारात् । तीव्र मन्दमिति कृतकमुपचर्यजे तीवं सुखं मन्दं' सुखं तीवं दुःखं मन्दं दु.खमिति । उपर्यते च तीव्रः शब्दो मन्दः शब्द। इति । व्यञ्जकस्य तथाभावाद् ग्रहणस्य तीव्रमन्दता रूपवदिति घेद् न अभिभवोपपत्तेः । संयोगस्य व्यनकस्य तीव्रमन्दतया शब्द- ग्रहणस्य तीव्रमन्दता भवति न तु शब्दो भिद्यते यथा प्रकाशस्य तीव्रम- न्दतया रूपग्रहणस्येति तच्च नेक्म अभिभवोपपत्तेः । तीव्रो भेरीशब्दो मन्दं तन्त्रीशब्टमभिभवति न मन्दः । न च शब्दग्रहणमभिभावकं शब्दश्च न . * ततः किम् । यदीन्द्रियप्रत्यासत्तियाझ ऐन्द्रियकस्सतो न व्यज्यते। नहि व्यज्यमानस्येन्द्रिय प्रत्यात्तिर्युक्ता । कमिति । न तायक्रोत्रं शब्ददेशमुपगच्छति अमूर्तत्वात् । अमतं हि निष्क्रिय रूपादिवत् क्रियाकारणगुणसमवायात क्रियावस्व. मिति तु न अात्मनि व्यभिचारात् । महरिमाणेन क्रियाप्रतिबन्धाच्च । तस्मारिक- सकारणगुणसंमवाये सति मूर्तत्वं क्रियाहेतुस्तस्याकाशे ऽभावान क्रियावत्यम् । न चाप्राप्तस्य शब्दस्य यहणं युक्तं सर्वदेशस्यशब्दोपलब्धिप्रसङ्गात् । परिशेषात्तु संतान- सिद्धिः। तत्रायः शब्दःसंयोगविभागहेतुकस्तस्माच्छब्दान्तराणि कदम्बगोलकन्यायेन सर्वविक्कानि तेभ्यः प्रत्येकमेकैकः शब्दो मन्दतरतमादिभावेनाश्रयाप्रतिबन्धमनुवि- धीयमानः प्रादुर्रास्त। ततो ऽन्त्यस्यातिमान्याचब्दान्तरोत्पत्तिक्तिप्रतिबन्धो भव. तीत्यतः शब्दसन्तानोच्छेदः । तत्र यः कर्णशष्कुलीमन्तमाकाशं प्राप्नोति स उपल- भ्यते नेसर रति। तस्मादन्द्रियकं तच्चान्यथा न युक्तमित्यतो ऽनित्य ति। न्या. वा। + अस्य प्रयोगः । अनित्यः शब्दस्तीवमन्दशब्दविषयत्वात मुखदिति । शतकवदुपचारादित्यनेन सर्वानित्यवसाधनधर्मसंयहः । कृतकवडणार्थत्वास । यथा सामान्यविशेषवतो ऽस्मदाविबाझाकरणप्रत्ययत्वास । उपसभ्यस्यानुपलब्धि- कारणाभावे सत्यनुपलब्धेर्मुणस्य सतो ऽस्मदाविमत्यववादित्येवमादि । न्या. वाः । १४ ·१०६ न्यायभाये भिद्यते शब्दे तु भिद्यमाने युक्तो ऽभिभषः तस्मादुत्पद्यते शब्दो नाभि- व्यज्यत इति । अभिभवानुपपत्तिश्च व्यञ्जकसमानदेशस्याभिव्यक्ती प्राप्त्य- भावात् । व्यजकेत्र समानदेशो ऽभिव्यज्यते शब्द इत्येतस्मिन्पक्ष नाप- पद्यते ऽभिभव: 1 न हि भेरीशब्टेन सन्त्रीस्वनः प्राप्त इति । अप्राप्ते ऽभिभव इति चेच शब्दमात्राभिभवप्रसङ्गः। अथ मन्यतासत्यां प्रामावभिभवो भवतीति । एवं सति यथा भेरीशब्दः कं 'चितन्त्रीस्वनमभिपवति एवमन्तिकस्थोपादानमिव दवीयःस्थापादानानपि सन्त्रीस्वनानभिभवेद। अप्राप्रविशेषात् । तच क्वचिदेव भेयां प्रणादितायां सर्वलोकेषु समानकालास्तन्त्रीस्वना न भयेरन इति । नानाभूतेषु शब्दस- न्तानेषु सत्सु चप्रत्यासत्तिभावेन कस्य चिच्छब्दस्य तीव्रण मन्दस्याभिभवो युक्त|| इति । कः पुनरयमभिभवो नाम । ग्राह्यसमानजातीयग्रहणकृत. मग्रहणम् अभिभवः । यथोल्काप्रकाशस्य ग्रहणाहस्यादित्यप्रकाशेनेति । न घटाभावसामान्यनित्यत्वान्नित्येष्वप्यनित्यव- दुपचाराच्च ॥ १४ ॥ * न च शब्दस्यकत्येपि निमित्तभेदातहणभेदो यहणभेदाच्चाभिभव दति युक्तम् । यहणभेदस्यैकत्रादृष्टत्वाद् अन्यथा नित्यं ग्रहणभेदापत्तेः । ततश्च भित्रो भित्र इति भित्राभित्र प्रत्ययौ न स्याताम् । अभिभवानुपपत्तिश्च यहणयोर्युगपद- संभवात् । न चैकयहणमात्मन एवाभिभावकं न चायभिभवो नास्ति तस्मादि- दाते शब्दः । न्या. वा. । + एवमन्तिकस्योपादानानिव ववीयस्थोपाढानानपि पुः । + स्वनं नाभिभवेदिति २।३ पु. पा. । ६ शब्दानां विभुत्वेन नैष दोष इति चेन्न । तथा मत्येक्रव्यजकनिपाते सर्वशब्दोपल- ब्धिप्रसनः । तीवेण मन्तस्याभिभवाभ्युपगमे समानदेशत्वात् सर्वशब्दानां शहखशब्देन वीणाश- ब्दाभिभवाद्वीणाशब्दस्याश्रवण प्रसङ्गस्तस्माच्छब्दा एव भिटान्ते । || न च शब्दसन्तानाभ्युपगमे तेषु पूर्वण शष्ठ उत्तरेण शब्द रति दिग्देशप्रत्ययानुपपत्तिः कर्णशकुलीप्रत्यासवस्यैव ग्रहणादिति वाच्यम् । तस्योपादानिमित्तकत्वात् । उत्पत्तिदेशस्यशब्द- ग्रहणपक्षे युगयदनेकशब्दोपलब्धिप्रसङ्गात् । मम सु यानि निमित्तानि शब्दकारणस्य संयोगस्यानुन- कारीणि दिग्वेशन्ति तेषां निमित्तानां भेदादिदेशभेदप्रत्यय इति । अत एव तस्य ग्रहणसव पूर्वादिप्रत्ययो नान्यथेति सिध्यति । एके तु ब्रुवते नैव शब्ठेषु पूर्वादिप्रत्ययाः सन्ति । चक्षुर्विष- येष्वेव तदभ्युपगमात् । अत एव न जात्यन्धानां विप्रत्ययाः । अपरे तु शब्दषु दिग्वेशपत्य- भादेव चक्षुःोत्रे अप्राप्यकारिणी इत्याहुस्तच प्रत्यक्षलक्षणसूत्रव्याख्यानावसरे दूषितम् । स सूत्रस्य पूर्वहेतूनामनैकान्तिकात्वज्ञापनमर्थः । न्या. वा. ।

·409 अ. २ श्रा. २ स. १४-१७ शब्दनित्यत्वाक्षेपः । न खलु आदिमत्त्वादनित्यः शब्दः । कस्माद् व्यभिचारात् । श्रादि- मतः खलु घटाभावस्य दृष्टं नित्यत्वम् । कथमादिमान् कारणविभागेभ्यो हि घटो न भवति । कथमस्य नित्यत्व यो ऽसी कारणधिभागेभ्यो न भवति न तस्याभावो भावेन कदा चिन्निवय॑तइति । यदप्येन्द्रियकत्वात् सदपि व्यभिचरति ऐन्द्रियकं च सामान्यं नित्यं चेति । यदपि कृतकवटुः पचारादिति । एतदपि व्यभिचरति । नित्येष्यनित्यवटुपचारो दृष्टा यथा हिं भवति वृक्षस्य प्रदेश: कम्बलस्य प्रदेश: एषमाकाशस्य प्रदेश: आत्मनः प्रदेश इति भवतीति । तत्त्वभाक्तयानानात्वविभागादव्यभिचारः ॥ १५ ॥ निल्यमित्यष किं तावतत्वम् आत्मान्तरस्यानुत्पत्तिधर्मकस्यात्म- हानानुपपत्ति|नित्यत्वं तच्चाभावे नोपपद्यते । भाक्तं तु भवति यत्तचात्मान- महासीद्यद्भूत्वा न भवति न जातु तत्पुनर्भवति तानित्य इव नित्योप घटाभाव इत्ययं पदार्थ** इति तच यथाजातीयकः शब्दो न तथाजातीय कार्य किं चिन्नित्यं दृश्यतइत्यव्यभिचारः । यदपि सामान्यनित्यत्वादिति इन्द्रियप्रत्यासत्तिग्राह्यमेन्द्रियकमिति । सन्तानानुमानविशेषणात् ॥ १६ ॥ नित्ये व्यभिचार इति प्रकृतम् । नेन्द्रियग्रहणसामाच्छब्दस्यानि स्यत्वं कि तहि इन्द्रियप्रत्यासतिग्राह्यत्वात् सन्तानानुमानं तेनानित्यत्वा- मिति । यदपि नित्येष्वप्यनित्यत्ववटुपचाराद् इति । न । कारणद्रव्यस्य प्रदेशशब्देनाभिधानात् नित्येष्वप्पव्यभिचार इति ॥ १७ ॥ कथमस्यानित्यत्वमिति २ पु. पा. । + कम्बलस्य प्रदेश इति २ पुस्तके नास्ति । तत्वभाति सन्तानानुमानति कारणद्रव्येति च त्रयाणां सूत्रत्वं कस्मात्युनः सूत्रका- रस्थास्मिवर्थे पति वक्ष्यमाणभाष्यव्याख्यायां कतस्मिन) इति वार्तिकप्रतीकमुपादाय तात्पर्य- अर्थान्तरस्येति इति २।४। पुः । || अनुत्तरिति २ पुः । पा तत्र नित्य व नित्य इति २।४ पु. पाः । उभयान्तापरिच्छिचवस्तुसत्तासम्बन्धो हि नित्यत्वं तच्च न प्रागभावप्रध्वंसयोरतस्त- योगपत्तिनाशाभावसामान्यमूलकं भाक्त नित्यत्वम् । # नवयमन्द्रियकत्वेनानित्यत्वं प्रतिपादयामः । अपि तु शब्दस्याभिव्यक्ति मतिषेधामः । न हि व्यज्यमानस्यन्द्रियकत्वं युक्तमिति पुरस्तादुक्तम् । न्या. वाः । टीकायां स्पष्टम् । .

·. १०८ न्यायभाष्य एषमाझाशप्रदेशः आत्मप्रदेश इति नापाकाशात्मनोः कारणद्रव्यम- भिधीयते यथा कृतकस्य । कथं विद्यमानमभिधीयते । अविद्यमानता च प्रमाणतो ऽनुपलब्धः । किं तहि माभिधीयते संयोगस्याव्याप्यवृत्तित्वं परि- छिन्नेन द्रध्येणाकाशस्य संयोगो नाकाशं व्यापति श्रव्याप्य वर्ततरति तदस्य कृतकेन द्रव्येण सामान्यं न ह्यामलकयाः संयोग पाश्रयं व्यानोति सामान्यकृता च भक्तिराकाशस्य प्रदेश इति* अनेनात्मप्रदेशो व्याख्यातः । संयोगवच्च शब्दबुद्धगदीनाम् अव्याप्यवृत्तित्वमिति । परीक्षिता च तीव्रम- ज्दता शब्दात्वं न भक्तिकृतेति.। कस्मात्पुन: सूधकारस्यास्मिन्नथै सूचं न भूयते इति शीलमिदं भगवतः सूचकारस्य बहुष्वधिकरणेषु वो पक्षो न व्यवस्थापयति तच शास्वसिद्धान्तानत्वावधारणं प्रतिपत्तमहतीति मन्यते । शास्त्रसिद्धान्तस्तु न्यायसमाख्यातमनुमतं बहुशाखमनुमानमिति । अथापि खल्विदमस्ति इदं नास्तीति कुत एतत्प्रतिपत्तव्यमिति प्रमाणत उपल. ब्धेरनुपलब्धेश्चेति । अविद्यमानस्तहि शब्दः । प्रागुच्चारणादनुपलब्धेरावरणादानुपलब्धेश्च ॥ १८ ॥ प्रागुच्चारणान्नास्ति शब्दः । कस्मादनुपलब्धेः सतो ऽनुपलब्धिरावर- णादिभ्य एतन्नोपपद्यते । कस्माद् प्रावरणादीनामनुपलब्धिकारणानामग्रह- * आकाशात्मनाविभुत्वेन नित्यत्वेन च सदाधारस्य तस्कारयास्य चासंभवावेतदन्यसर स्यैव प्रदेशपदार्थत्वात्तयोर्वस्तुतः प्रदेशासंभव पतिसंयोगाव्याप्यत्तित्वसामान्यमूलकस्लादेशव्यप. देशः । ननु किमित्याकाशप्रदेशा भाक्ता दृष्यन्ते न पुनस्तत्त्वत एव । मेवम् । वस्तुत दृष्यमा. णानां तेषामाकाशत्वे आकाशनानास्वप्रसङ्गः। तदात्मकत्वे तत्स्वरूपं किम् । प्राधारत्वकार- णत्ययोषितत्वावन्यस्य चाप्रसिद्धत्वात् । संयोगत्वं प्रदेशाच्छिचस्वव्यायमिति तु न परमाणु- द्वयसंयोगे व्यभिचारात् । आकाशस्य निदेशत्वे तद्वतशब्दस्य सर्वेरुपलब्धिप्रसङ्गस्तु शब्दस्याध्या- प्यसिस्वाचिरसनीयः । । कतस्मिवर्थ । निष्पदेशमाकाशं निष्पदेश अात्मेत्यर्थे । शब्दसन्तान- प्रतिपादने वा न सत्रम् । न्या. वाः । + अनुपलभ्यमानास्तित्वं ये शब्द नित्यं कल्पन्ति तरदं पर्यनुयोज्याः रद- मस्ति रदं नास्तीत्येतद्ववन्तः कथं प्रतिपद्यन्ते। एवमनुयुक्ताः सन्तः प्रसिधते । न्या. वा.। यच्चोभयपक्षसंप्रतिपन घटायनित्यत्वेन तेन चानुयोज्याः । यदिदम- नित्यं घटादि भवतिः प्रतिपयते सत्कथमनियमिति । एवमनुयुक्ता यदि घटा- अनित्यत्वे न्यायं प्रतिपदान्ते स.शब्द ऽपीति सूत्रम् । मावाः ।

·१०१ अ.२ आ. २ मू. १८-२० शब्दानित्यत्वसाधनम् । खात । अनेनावृतः शब्दो नोपलभ्यते असनिकृष्टश्चेन्द्रियव्यवधानादित्येष- मादि अनुपलब्धिकारणं न गृह्यतइति सोयमनुच्चारितो नास्तीति । उच्चा. रणमस्य व्यञ्जकं तदभावात्मागुच्चारणादनुपलब्धिरिति । किमिदमुच्चारणं नामेति । विषक्षाजनितेन प्रयत्नेन कोष्ठयस्य वायो: प्रेरितस्य कंगठताल्या- दिप्रतिघातः यथास्थानं प्रतिघाताद्वर्णाभिव्यक्तिरिति । संयोगविशेषो वे प्रति- घातः प्रतिषिद्धं च संयोगस्य व्यजकत्वं तस्मान्न व्यजकाभावादग्रहणम् अपि त्वभाषादेवेति। सोयमुच्चार्यमाणः श्रूयते अयमाणश्च भूत्वा* भवतीति अनुमीयते । उ चोच्चारणं भूयते स भूत्वा न भवति अभावान्न श्रूयत- इति कथम् । प्रावरणाद्यनुपलब्धेरित्युक्तं तस्मादुत्पत्तितिरोभावधर्मकः शब्द इति । एवं च सति तत्त्वं पांशुभिरिवाकिरनिदमाह । तदनुपलब्धरनुपलम्भादावरणापपत्तिः ॥१६॥ यद्यनुपलम्भादावरणं नास्ति आपरर वरणानुपलब्धिरपि तमुनुपलम्भा स्तीति तस्या प्रभावादप्रतिषिद्धमावरणमिति । कथं पुनीनीते भवा||नावरणा- नुपलब्धिरुपलभ्यतइति । किमत्र ज्ञेयं प्रत्यात्मवेदनीयत्वात् समानम् । अयं खल्वावरणम् अनुपलभमानः प्रत्यात्ममेव संवेदयते नावरणमुपलभइति यथा कुडोनावृतस्यावरणमुपलभमान: प्रत्यात्ममेव संवेदयते सेयमावरणा- पलब्धिवदावरणानुपलब्धिरपि संवेद्यवेति । एवं च सत्यपहृतविषयमुत्तरवा- क्यमस्तीति अभ्यनुज्ञापादेम सूच्यते जातिवादिना । अनुपलम्भादप्यनुपलब्धिसद्भावान्नावरणा- मुपपत्तिरनुपलम्भात् ॥ २० ॥ यथा ऽनुपलभ्यमाना**प्यावरणानुपलब्धिरस्ति एवममुपलभ्यमान- मप्यावरणमस्तीति यद्यभ्यनुजानाति भवान् नानुपलभ्यमानावरणानुपलब्धि- म्भाना- धूयमाणचाभूत्वेति २।४ पु. पाः । + ऊर्य चोच्चारणाच ध्यतरति २।४ पुः । ऊध्ये चोच्चारणादिति । + तत्वे उक्त जात्या प्रत्यवतिष्ठते । सानातिः । न्या. वा. । अत्र जातिवादिनः सूत्रद्वयं तदनुपलब्धेरिस्यनुपजम्भादिति घेति तात्पर्यटीकायाम् । || जानीते भावादिति ३ पुस्तके । । अस्य सूत्रस्यानुपलब्धेरनेकान्तिमत्वमर्थः । न्या. बा.। अनुषसभ्यमानादिति ॥ ** ·११० . न्यायभाष्ये रस्तीति अभ्यनुसाय च वदति नास्त्यावरणमनुपलम्भादित्येतद् एतस्मिन्न- प्यभ्यनुज्ञावाद प्रतिपत्तिनियमो नोपपद्यतइति । अनुपलम्भात्मकत्वादनुपलब्धेरहेतुः ॥ २१ ॥ यदपलभ्यते तदस्ति यन्नोपलभ्यते तनास्ति इति अनुपलम्भात्मक- मसदिति व्यवस्थितम् । उपलब्ध्यभावश्चानुपलब्धिरिति । सेयमभावत्वानो- पलभ्यते सच्च खल्वावरणं तस्योपलब्ध्या भवितव्यं न चोपलभ्यते तस्माना- .स्तीति । बच्चा यदुक्तं नावरणानुपपतिरनुपलम्भादित्ययुक्तमिति । अथ शब्दस्य नित्यत्वं प्रतिजानान: कस्माद्धेतोः प्रतिजानीते। अस्पर्शत्वात् ॥ २२ ॥ अस्पर्शमाकाशं नित्यं दृष्टमिति तथा च शब्द इति । सोयमभयतः सव्यभिचारः स्पर्शवांश्चाणुनित्यः । अस्पर्श च कर्मानित्यं दृष्टम् । अस्पर्शत्वा- दित्येतस्य साध्यसाधर्म्यणोदाहरणम् । न कर्मानित्यत्वात् ॥ २३ ॥ साध्यवेधय॒णोदाहरणम् । नाणुर्नित्यत्वात्॥ ॥ २४ ॥ * अतथाजातीयेन प्रत्यवस्थानादनुत्तमिति सूत्रार्थः । यथाजातीयकः शब्दो नित्यस्तथाजातीयकं किं चिचित्यं न दृष्टमिति । उक्तं चात्रोभयान्तापरि- च्छिचवस्तुसत्तासंबन्धो नित्यतेति । तस्मादयथार्थप्रत्यवस्थानीव किं चिदेतत् । अनित्यः शब्दो गुणत्वे सत्यस्मदादीन्द्रियविषयत्वात् । अव्यापकस्य व्यापकद्रव्य- समवायित्वे सति प्रत्यतत्वात सुखवत । आकानिष्प्रदेशत्वे हेतुः निष्पदेशमा- काशं व्यापकत्वाद् द्रव्यस्य सतः सर्वदा ऽमूर्तत्वादात्मवत् । व्यापकत्वादेवालात- कत्वम् । व्यापकत्वं च द्रव्यस्य सतः सर्वदा ऽमर्तत्वात् । एतेन दिक्काली व्याख्याता एतावत्स्वसाधनमनित्यः शब्द इति । न्या. धाः। + तत्रेति २।४। + विप्रतिपत्तेः प्रमाणमूलत्वावेतोः परिप्रश्नः । न्या. वा. । । तस्या व्यभिचारप्रदर्शनार्थ सूत्रम् । न्या. वा. । ॥ अस्पर्शन कर्मणैवोभयतो व्यभिचारे लब्ध नित्येनाणुना व्यभिचारोदावन कृतकत्वानित्यत्यवत्समव्याप्तिकत्वनिराकरणार्थ द्रष्टव्यम् । ता. टी. ।

·१११ . प. २ प्रा. २ मू. २१-२८ शब्दानित्यत्वे हेत्वन्तरम् । उभयस्मिनुदाहरणे व्यभिचारान हेतुः । अयं तर्हि हेतुः । संप्रदानात्* ॥ २५ ॥ संप्रदीयमानमवस्थितं दृष्टं संप्रदीयते च शब्द आचार्यणान्तेवासिने तस्मादवस्थित इति ।। तिदन्तरालानुपलब्धेरहेतुः ॥ २६ ॥ येन संप्रदीयते यस्मै च तयोरन्तराले ऽवस्थानमस्य केन लिङ्गेना- पलभ्यते । संप्रदीयमानो ह्यवस्थितः संप्रदातुरपति संप्रदानं च प्रामोति इत्य- वर्जनीयमेतत् । अध्यापनादप्रतिषेधः ॥ २७ ॥ अध्यापनं लिङ्गमसति संप्रदाने ऽध्यापनं न स्यादिति । उभयोः पतयारन्यतरस्याध्यापनादप्रतिषेधः समानमध्यापनमुभया: पक्षयोः संश- यानतिवृत्तः किमाचार्यस्थः शब्दो ऽन्तेवासिनमापद्यते तदध्यापनम् आहो ॥स्विन्नत्योपदे शवगृहीतस्यमनुकरणमध्यापनमिति । एवमंध्यापनमलिङ्गं ना संप्र- दानस्येति । अयं तर्हि हेतुः । अभ्यासात् ॥ २० ॥ अभ्यस्यमानमवस्थितं दृष्टम् । पञ्चकृत्वः पश्यतीति रूपमवस्थित पुन: पुनर्दृश्यते । भवति च शब्दे ऽभ्यास: दशकृत्वो ऽधीतो ऽनुवाको विंश. तिकृत्वो ऽधीत इति तस्मादवस्थितस्य पुन: पुनरुच्चारणमभ्यास इति । नहि किं चित्रित्यं संप्रदीयमानं दृष्टमित्यायना दृष्टान्तस्याभावा- द्विरुद्धः । न्या. वा. + अथायं प्रतिज्ञार्थी ज्वतिष्ठते शब्दः संप्रदानाद् घटवदिति एवमपि नित्यत्वं न सिति । विरोधः सूत्रार्थः । न्या. वाः । + न विरोधो ऽनुमानादुपलब्धेः न हि प्रत्यततो ऽनुपलब्यस्वानुमानेनोप- लब्धिः सत्ता बाधते । किमनुमानम् । अध्यापनम् । किमिदमध्यापनं नाम दीय- मानस्य संप्रदानप्राप्तिः दातृप्रतियहीनोरन्तराले शब्दोस्ति अध्यापनाद गवादि. धदिति । न्या. वा.। ६ संशयानिवृत्तरिति २ || उस स्विदिति २।५ पुः । १ सिद्धसाधनमेतत् । वयपि अमः दामोच्चारितः शब्दः संतानवृत्त्या संप्रदानमेतीत्यवस्थाने न हेतुः । न्या. वाः । * ५ पु. पा..

·११२. भवति एव. . . শায়মা नान्यत्वे ऽप्यभ्यासस्योपचारात् ॥ २६ ॥ अनपस्थाने ऽप्यभ्यासस्याभिधानं भवति द्विर्नृत्यतु भवान् चिर्नृत्यतु भषानिति द्विरनृत्यत् चिरनृत्यद् द्विरग्निहोत्रं जुहोति द्विभुङ्के एवं व्यभि- चारात प्रतिषिदुतावन्यशब्दस्य प्रयोगः प्रतिषिध्यते । अन्यदन्यस्मादनन्यत्वादनन्यदित्यन्यताभावः ॥ ३० ॥ यदिदमन्यदिति मन्यसे तत् स्वार्थेनानन्यत्वादन्यन्न मन्यताया अभावः तत्र यदुक्तमन्यत्वे ऽप्यभ्यासोपचारादित्येतदयुक्तमिति शब्दप्रयोग प्रतिषेधतः शब्दान्तरप्रयोगः प्रतिषिध्यते । तदभावे नास्त्यनन्यता तयोरितरेतरापेक्षसिद्धः॥ ॥ ३१ ॥ पाअन्यस्मादन्यतामुपपादयति भवान् उपपाद्य चान्यत् प्रत्याचष्टे अनन्यदिति च शब्दमनुजानाति प्रयुते चानन्यदिति । एतत् समासपदम- न्यशब्दो ऽयं प्रतिषेधेन सह समस्यते यदि चाचोत्तरं पदं नास्ति कस्यायं प्रतिषेधेन सह समासः । तस्मात्तयो**रनन्यान्यशब्दयोरितरोऽनन्यशब्द इतरमन्यशब्दमपेक्षमाणः सिद्धातीति तच यदुक्तमन्यताया प्रभाव इत्ये- तदयुक्तमिति । अस्तु तहींदानी शब्दस्य नित्यत्वम् । विनाशकारणानुपलब्धः ॥ ३२ ॥ अन्यस्य चाप्यभ्यासाभिधानमिति २।५ । + अनित्येष्वेवाभ्यास इत्यनेकान्तः । अभ्यासस्वरूपानवधारणादसिद्धश्च अभ्यासो होकविषयो ऽनेकज्ञानोत्पाद एकाकारविषयो वा । तत्रायमभ्यास एकधि- षय एकाकारविषयो ति संदिग्धासिद्धावभ्यासोपचारविषयत्वेन साधनं तस्या. नैकान्तिकत्वज्ञापनार्थम् । न्या. वाः । । एतत्सत्रमन्यत्वप्रतिषेधार्थम् । न्या. वा. । स्वात्मनो ऽनन्यत्वादिति ।। ५ । ॥ तस्य परिहारसूत्रम् । ता. टी. । पअन्यस्येति ।।५। ** अन्यानन्यशब्दयोरिति २।५। ++ नान्यशब्दमपेक्षमाण इति । ९ पु. # ननु स एवार्य गोशब्द रति प्रत्यभिज्ञानाको उनन्यत्वसिद्धिरिति चेन्मेवम् । तदेवा- पर्धामस्याठावन्यत्वेऽपि तत्सत्ययविषयत्वदर्शनेन सस्थानन्यत्वव्यभिचारात् । प्रधाभिचरितात- लात्यविषयत्वं प्रत्यभिज्ञामं सदेवेदमावमित्यादी विशेषनिमलतभावालाको छ तत्सत्वा- दिति सच । नायकं प्रत्यासिनः। शब्वे किं विशेषादर्शनमूलकस्तत्सत्यय उत सदमेवमूलक रति संदेहाचा ·११३ . अ. २ प्रा. २ स. २६-३४ शब्दनित्यत्वाक्षेप। यदनित्यं तस्य विनाशः कारणाद्भवति यथा लोष्टस्य कारणद्रव्य. विभागाच् शब्दश्चेदनित्यस्तस्य विनाशो यस्मात्कारणाद्भवति तदुपलभोत्त न चोपलभ्यते तस्मानित्य इति ।, अश्रवणकारणानुपलब्धः सततश्रवणप्रसङ्गः ॥.३३ ॥ यथा विनाशकारणानुपलब्धेरविनाशप्रसङ्गः एवमप्रवणकारणानुप- लब्धः सततं श्रवणप्रसङ्गः व्यजकाभावादश्रवणमिति चेत् प्रतिषिद्धं व्यज्ज- कम् । श्रथाविद्यमानस्य* निर्निमित्तं श्रवणमिति विद्यमानस्य निर्निमित्तो विनाश इति समानश्च दृष्ठविरोधी निमित्तमन्तरेण विनाशे चावणे चेति । उपलभ्यमाने चानुपलब्धेरसत्त्वादनपदेशः ॥ ३४ ॥ अनुमानाच्चापलभ्यमाने शब्दस्य विनाशकारणे विनाशकारणानुपल- ब्धरसत्त्वादित्यनपदेश:+ । यस्मा द्विषाणी तस्मादश्व इति । किमनु. मानमिति चेत् सन्तानोपपत्तिः । उपपादितः शब्दसन्तान: संयोगविभाग- जाच्छब्दाच्छब्दान्तरं ततो प्यन्यत्ततो ऽप्यन्यदिति । तत्र कार्य: शब्द: कारणशब्दमभिरुद्धि प्रतिघातिद्रव्यसंयोगस्त्वन्त्यस्य शब्दस्य निरो. धकः । दृष्टं हि तिरःप्रतिकुडामन्तिकस्थेनाप्यश्रवणं शब्दस्य श्रवणं दूर स्थेनाप्यसति व्यवधाने इति । घण्टायामभिहन्यमानायां तारस्तोरतरो मन्दो मन्दतर इति श्रुतिभेदान्नानापाशब्दसन्तानो ऽविच्छेदेन अयते* * . * अथ विदयमानस्येति २।५ । + कर्मत्ववदिति चेव । आश्रयानित्यत्वात् । अथ मनुषे नित्यस्याप्यु पल- भ्यमानस्यात्यन्तमग्रहणं दृष्टं यथा कर्मत्वति तच्च न आश्रयानित्यत्वात् । आश्रयस्य नित्यत्वादश्रवणानुपपतिरिति बमः । कर्मत्वस्य पुनरयहणकारणमाश्र. यानित्यत्वस्ति तस्मादप्रसङ्ग दति । न्या. वा.। * यथेत्यधिकम् । २।५ $ ५ पुस्त के पिर्नास्ति। ततोन्यत्र ततो ऽप्याति २ पु. पाः । || विरुणद्धीति १ पु.। पा नाति १ । नास्ति । ** तत्रेदं चिन्त्यते । शब्दभ्य व्यज्यमानस्य यत्तद् ाक्तकारणं तत्किं घण्टास्थमाहो स्विदन्यवृत्तीति । पक्षद्वये ऽपि किमवस्थितमुत संतानवृत्तीति विकल्पः । यदि घण्टास्यमस्थित च हि श्रुतिभेदो न प्राप्नोति। कारणस्येकत्वात् । घण्टास्थं सन्तानति चेति चेयुगपढनेकशब्दो- पलब्धिप्रसङ्गः । घण्टास्थस्य कारणस्यान्यत्र वर्तमान शब्दव्यजकत्वानुपात्तिश्च । अन्यगतस्याव. स्थितस्य सन्तानवृत्तवा कारणस्य शब्दाभिव्यक्तिहेतुत्वे ऽभिहसघपटायामेव सभष्यक्तिर्न घण्टा- न्सरेष्विति नियमानुपपत्तिः। शब्दाभेदाछुप्तिभेदानुपपत्तिश्च । तारकमेव न शब्द- धर्मवाति तु न । सारः शब्द इति प्रतीतः । भान्तत्वं तु नामा प्रसामित्वात अनि १५ PISHN LIBRARY ·११४ . न्यायभाष्ये तन* नित्ये शब्दे घण्टास्थमन्यगतं वा ऽवस्थितं सन्ताननिवृत्तिरभिव्यक्ति कारणं वाच्यं येन श्रुतिसन्तानो भवतीति शब्दभेदा (श्चासति श्रुतिभेद) उपपादयितथ्य इति । अनित्ये तु शब्द घण्टास्यं सन्सानवृत्ति संयोगसह. कारि निमित्तान्तरं संस्कारभूतं पटुमन्द मिति वर्तते तस्यानुवृत्त्या शब्दस- सानानुवृत्तिः पटुमन्दभावाच्च तीव्रमन्दता शब्दस्य तत्कृतश्च श्रुतिभेद इति । न वे निनिमित्तान्तरं संस्कार उपलभ्यते अनुपलब्धनास्तीति । पाणिनिमित्तश्लेषाच्छब्दाभावे नानुपलब्धिः ॥ ३५ ॥ पाएिकर्मया पाणिघण्टाप्रश्लेषो भवति तस्मिंश्च सति शब्द- सन्तानो नोपलभ्यते अतः श्रवणानुपपत्तिः । तप प्रतिघातिद्रव्यसं. योगः शब्दस्य निमित्तान्तरं संस्कारभूतं निरुणद्धीत्यनुमीयते तस्य च निरोधाच्छन्दसन्तानो नोत्पद्यते । अनुत्पत्त।|| श्रुतिविच्छेदःमा यथा प्रतिघातिद्रव्यसंयोगादिषोः क्रियाहेतो संस्कार निरुद्धे गमनाभाष इति कम्पसन्तानस्य स्पर्शनेन्द्रियग्राह्यस्य** चोपरमः कांस्यपाचादिषु पाणिसं. श्लेषो लिङ्गं संस्कारसन्तानस्येति । तस्मानिमित्तान्तरस्य संस्कारभूतस्य मानुपलब्धिरिति । विनाशकारणानुपलब्धेश्यावस्थाने तन्नित्यत्वप्रसङ्गः ॥३॥ यदि यस्य विनाशकारणं नापलभ्यते तदवतिष्ठते अवस्थानाच तस्य नित्यत्वं प्रसज्यते एवं यानि खल्विमानि शब्दश्रवणानि शब्दाभिव्यक्तय इति । बादिनस्ववयवोपचये दीर्घादिप्रतीत्या शब्दसंतानग्रहणे सरसामान्याकीर्घाटिगत्ययोपपत्तिः । सन्तामगलसंस्कारभेदाच मन्दमन्दसरमन्दतमादिशब्दश्रवणोपपत्तिश्च । * समेति २।५ पु. 1 शब्दभेदे चासतीति । २ । ५ पुस्तके ( ) १ पु. मास्ति। + मन्ठमनुवर्ततरति २।५ पुः । निर्विमिसासमिति १ पुः । ॥ अनुत्यवे चेति २।५ पुः । यदि संस्कारं शब्दोत्पतिनिमित्तं न प्रतिपदासे पाणिघण्टासंश्लेषाच्छ- ब्दसन्तानोच्छेदोन प्राप्नोति । अथ घण्टास्थ: संस्कारः पाणिसंश्लेषाधिवर्तते तथापि कथं शब्दसन्तानोच्छेदः । न बमो घण्टासंश्लेषः शब्दानुच्छिनातीति । अपि तु पाणिघण्टासंश्लेषात्तदृत्तिसंस्कारः स्पर्शधद्रव्यसंयोगविरोधित्वाविवर्तते। निवतेच कारणाभावात्कार्याभाव इति सन्तानोच्छेदः । न्या. बा.। चेसि १ । नास्ति । । सिंहावलोकितन्यायेन पूर्वोतं हेतुं दूषयति । सा- टीः । ति १ नास्ति। - ·११५ अ.२ प्रा. २ मू. ३५-३० शब्दस्याकाण्गुणत्वम् । मतं न तेषां विनाशकारणं भवतोपपाद्यते अनुपपादनादनवस्थान मनवस्था.. नात तेषां नित्यत्वं प्रसज्यतइति । अथ नेकं तिहिं विनाश कारणामुपलब्धे: शब्दस्यावस्थानानित्यत्वमिति । कम्पसमानाश्रयस्य च नादस्य पाणिप्रश्लेषात कम्पवत् कारणोपरमादभावः । वेयधिकरण्ये हि प्रतिघातिद्रव्यप्रश्लेषात समानाधिकरणस्यवोपरमः स्यदिति । अस्पर्शत्वादप्रतिषेधः ॥ ६ ॥ यदिद||माकाशमुणः शब्द इति प्रतिषिवाते अयमनुषपन्नः प्रतिषेधः । अस्पर्शत्वाच्छब्दाप्रयस्य रूपादिसमानदेशस्यायहणे शब्दसन्तानोपपत्तेरस्पर्श . ध्यापिद्रव्याश्रयः शब्द इति जायते न (घ)माकम्पसमानाप्रय* *इति । प्रतिद्रव्य रूपादिभिः सह सनिषिष्ठः शब्दसमानदेश व्यज्यतइति नोपपद्यते कथम् । विभक्त्यन्तरोपपत्तेश्च समासे ॥ ३० ॥ सन्तानोपपत्तेश्चेति चार्थः । तयाख्यातम् । यदि रूपादयः शब्दाश्च प्रतिद्रव्यं समस्ताः समुदितास्तस्मिन्समाससमुदाये यो यथाजातीयकः सान. विष्टस्तस्य तथाजातीयस्येवं यहणेन भवितव्यं शब्दरूपादिवत् । तर यो ऽयं विभाग एकद्रव्ये नानारूपा भिन्नश्रुतयो विधर्माणः शब्दाः शब्द अभिव्यज्यमा-- नाः श्रूयन्ते यच्च विभागानन्तरं सरूपाः समानश्रुतयः सधर्माणः शब्दास्तीन- मन्दधर्मतया भिन्नाः प्रयन्ते तदुभयं नापपद्यते नानाभूतानामुत्पद्यमानानामयं धर्मो नेकस्य व्यज्यमानस्येति । अस्ति चायं विभागो विभागान्तरं च तेन विभा- गोपपत्तर्मन्यामहे न प्रतिद्रव्यं रूपादिभिः सह शब्दः सन्निविष्ठा व्यज्यतइति । द्विविधश्चायं शब्दो वर्णात्मको ध्वनिमाचश्च । तच वात्मनि तावत् । अवस्यानमवस्थानादिति २।५। + म ति २।५ पुः । मास्ति । : अनुमावस्येति ३।५ पु..। अस्पर्शद्रव्याश्रयः शब्द इति सूत्रार्थः । न्या. वाः । ॥ नाकाशगुण रति २।५ पुः । ) नास्ति २।५। एन्टचारणत्वेनाभिमतः संस्काराच कार्यशब्दभेदादनेकः । संस्कारस्यकत्वे बाणपाता. सुपपत्तः सत्यो वा पातापत्तः बाणमात्रस्योत्तरदेशसंयोगकारणो कदा चिपि पातो न स्यात् । 'tt शब्दे स्पादिवदिति २।४।५ # विभागश्च विभागान्तरं च विभक्त्यन्तरम् । विधर्माणश्च शब्दाः सह- पाश्चकद्रव्याः प्रयन्ते । समासः समुदायः । एतत स्पर्शवद्रव्यत्तिषु शब्देषु न मानाति गन्धादिवत् । यथा प्रसिद्रव्यमेको गन्ध एवं प्रतिद्रव्यमेवः द इति । * ·૧૧૬ न्यायभाष्ये विकारादेशोपदेशात्संशयः* ॥ ३८ ॥ दध्यषेति के चिट् इकार इत्वं हित्वा यत्यमापद्यतइति विकारं मन्यन्ते । के चिदिकारस्य प्रयोगे विषयदाते यदिकारः स्थानं जहाति तर यकारस्य प्रयोगं ब्रुवते । संहितायां विषये इकारो न प्रयुज्यते तस्य स्थाने यकार: प्रयुज्यते स ादेश इति उभयमिदमुपदिश्यते । तत्र न ज्ञायते किं तत्त्वमिति । श्रादेशोपदेशस्तत्त्वम् । विकारोपदेशे ह्यन्वयस्याग्रहणादिकारानुमानम्। । सत्यन्वये • किं चिन्निवर्चते किं चिदुपजायतइति शक्येत विकारो ऽनुमातुम् । न चान्वयो गृह्यते । तस्माद्विकारो नास्तीति । भिन्नकरणयोश्च वर्णयोरप्रयोगे प्रयोगोपपत्तिः । विघृतकरण इकार ईषत्स्पृष्टकरणो यकारः ताधिमा पृथक्करणाख्येन प्रयत्नेनोच्चारणीयो तयो- रेकस्याप्रयोगे ऽन्यतरस्य प्रयोग उपपन्न इति । अविकारे चाविशेषः। यत्रेमाविकारयकारी न विकारभूतो यतते यच्छति प्रायस्त इति इकार इदमिति च य च विकारभूतो इदं]] व्याहरति उभयच प्रयोक्तुरविशेषो यत्नः पातुश्च श्रुतिरित्यादेशोपपत्तिः । प्रयुज्यमानाग्रहणाच । न खलु इकारः प्रयुज्यमानो यकारतामा- पद्यमानो गृह्यते किं तींकारस्य प्रयोगे यकारः प्रयुज्यते । तस्मादविकार इति । अविकारे च न शब्दान्वाख्यानलोपः । न विक्रियन्ते वर्णा इति । न घेतस्मिन्पक्ष शब्दान्वाख्यानस्यासम्भवो येन वर्णधिकार प्रतिपद्यमही- ति। न खलु धर्णस्य वर्णान्तरं कार्य न हि इकाराद्यकार उत्पद्यते यकाराद्वा स्कारः १ पृथक् स्थानप्रयत्नात्याद्या हीमे वास्तेषामन्यो ऽन्यस्य स्थाने प्रयुज्यतइति युक्तम् । सतावच्चैतत्परिणामो विकारः स्यात् कार्यकारणभा- वो वा उभयं च नास्ति तस्मान्न सन्ति वर्णविकाराः । * सूत्रम् । न्या. वा। संशयकारणज्ञापनार्थ + विकारामनुमानमिति २।५ । + अन्योति २।५। इनास्ति। ॥ अष्टया वध्यारेति इति ५ बदष्कोति । पुः पाठः । .

·११० अ. २ प्रा. २ मू. ३८-४२ वर्णानां विकारत्वाभावः । वर्णसमुदायविकारानुपपत्तिवञ्च वर्णविकारानुपपत्तिः। श्र- स्तभूः ब्रुवो वचिरिति यथा वर्णसमुदायस्य धातुलक्षणस्य व चिद्विषये घान्तरसमुदायो न परिणामो न कार्य शब्दान्तरस्य स्थाने शब्दान्तरं प्रयु- ज्यते तथा वर्णस्य *वर्णान्तरमिति । इतश्च न सन्ति विकाराः । प्रकृतिविवृद्धी विकारवृद्धः ॥ ३ ॥ प्रकृत्यनुविधानं विकारेषु दृष्टं यकारें हस्वंदीधानुविधानं नास्ति येन विकारत्वमनुमीयतइति । न्यूनसमाधिकापलब्यर्विकाराणामहेतुः ॥ ४० ॥ द्रव्यविकारा न्यूनाः समाः अधिकाश्च गृह्यन्ते । तद्वदयं विकारो न्यन: स्यादिति । द्विविधस्यापि हेतोरभाषादसाधनं दृष्टान्तः अत्र नोदा. हरणसाधाद्धेतुरस्ति न वेधयात् । अनुपसंहृतश्च हेतुना दृष्टान्तो न साधक इति । प्रतिदृष्टान्ते चाऽनियमः प्रसज्येत । यथा ऽनडुहः स्थाने ऽश्वो वोढुं नियुक्तों न तोद्वकारो भवति एवमिवर्णस्य स्थाने यकारः प्रयुक्तो न विकार इति न चाच नियमहेतुरस्ति दृष्टान्त: साधको न प्रतिदृष्टान्त इति । द्रव्यविकारोदाहरणं च । **नातुल्यप्रकृतीनां विकारविकल्पात् ॥ ४५ ॥ अतुल्यानां द्रव्याणां प्रकृतिभावो ऽवकल्पते। विकारश्च प्रकृतीर. नुविधीयते । न त्विवर्णमनुविधीयते यकारः तस्मादनुदाहरणं द्रव्यषि- कार इति । द्रव्यविकारे वैषम्यवद् वर्णविकारविकल्पः ॥ ४२ ॥ यथा द्रव्यभावेन तुल्यायाः प्रकृतेर्विकारवेषम्यम् एवं वर्णभावेन सुल्याया: प्रकृतेर्विकारविकल्प इति । वर्णान्तरसमुदायो न परिणामो न कार्य शब्दान्तरस्य स्थाने शब्दान्तरं प्रयुज्यते तथा वर्णस्येति २ । ५ पुस्तकयोरधिकम् । + अतश्चेति २।५ पुः। प्रकृत्यनुविधानादिति सूत्रार्थः । न्या. वा. । १ अस्याचेपसूत्रम् । ता• टो। || साधनपते दृष्टान्तमात्रादहेतुः । न्या. वाः । दूषणपने तु । न्या. वा। ++ विकल्पते १।४। " अनुविधीयन्ते । 65 अस्थालेपसूत्रम् । ता. टो। . वा वेति १ पुः।

·૧૧૨ . न्यायभाष्ये *न विकारधर्मानुपपत्तः ॥ ४३ ॥ अयं विकारधी द्रव्यसामान्ये पदात्मकं द्रव्यं मृद्वा सुवर्ण वा तस्यात्मनो ऽन्वये पूर्व। व्यहो निवर्तते ष्यहान्तर चोपजायते सं विकार- माचक्षते न वर्णसामान्ये कश्चिच्छब्दात्मा इन्वयी य इत्वं जहाति यत्वं चापद्यते । तच यथा सति द्रव्यभावे विकारवेषम्ये नाऽनडुहो ऽश्वा विकारो विकारधर्मानुपपतेः सवमिवर्णस्य न यकारो विकारो विकारधर्मानुपपत्तेरिति । इतश्च न सन्ति वर्णविकाराः । +विकारप्राप्तानामपुनरापत्तः ॥ ४४ ॥ अनुपपन्ना पुनरापतिः । कथं पुनरापत्तेरननुमानादिति । इकारो यकारत्वमापन्नः पुनरिकारो भवति न पुनरिकारस्य स्थाने यकारस्य प्रयोगो प्रयोगश्चेत्यवानुमानं नास्ति। सुवर्णादीनां पुनरापत्तेरहेतुः॥ ॥ ४५ ॥ अननुमानादिति न। इदं हनुमानं सुवर्ण कुण्डलत्यं हित्वा रुचकत्व. मापदते रुचकत्वं हित्वा पुनः कुण्डलत्वमापद्यते एवमिकारो यणि यकार. स्वमापनः पुनरिकारो भवतीति व्यभिचारादननुमानम्। यथा पयो दधिभा. धमापन्नं पुन: पयो भवति किमेवं वर्णानां पुनरापत्तिः अथ सुवर्णवत् पुनरा- पत्तिरिति सुवर्णोदाहरणेपिपत्तिश्च न । तविकाराणां सुवर्णभावाव्यतिरेकात् । अवस्थितं सुवर्ण होय- मानेन धर्मणप धर्मि भवति ने कश्चिच्छब्दात्मा हीयमानेन स्वेनोपजाय- मानेन यत्वेन धर्मो गृह्यते तस्मात्सुवर्णदाहरणं नाघपद्यते इति । वर्णत्वाव्यतिरेकावर्णविकाराणामतिषेधः। वर्णविकारा अपि वर्णत्वं म व्यभिचरन्ति यथा सुवर्णविकारः सुवर्णत्वमिति । * सब प्रत्याख्यानसूत्रम् । ता. टी. । + प्राचम १।२।४।५ पुः। सश्च न सन्ति वविकारा रत्याह । ता. टी.। ॐ अस्यासेपः सुवर्णादीनामिति सूत्रम् । ता. टी. । || विकारप्राप्तानां पुनरापत्तिदर्शनादनेकान्त इति सूत्रार्थः । न्या. वा. । । उपज्ञापमानेन चेति २।५ अधिकम् । " ·૧૧૯ श्र. २ प्रा. २ मू. ४३-४८ वर्णानां विकारत्वाभावे युक्तिः ! सामान्यवतो धर्मयोगो न सामान्यस्य । कुण्डलरुचको सुध.. र्णस्य धर्मो न सुवर्णत्वस्य एवमिकारयकारो कस्य वर्णात्मनो धमा वर्णत्वी वर्णधर्मयोगो न सामान्यस्यमो धा भषितुंमहतः । न च निवर्तमानो धर्म उपजायमानस्य प्रकृतिस्तच निवर्तमान इकारो न यकारस्योपलायमानस्य प्रकृतिरिति । इतश्च वर्णाविकारानुपपतिः । नित्यत्वे ऽविकारादनित्यत्वे चानवेस्थानात् ॥ ४६ ॥ नित्या वा इत्येतस्मिन्पो इकारयकारी वर्गों इत्युभयोनित्यत्वा- द्विकारानुपपत्तिः । नित्यत्वे ऽविनाशित्वात् कः कस्य विकार इति। प्रथा-. नित्या वर्णा इति पतः एवमप्यनषस्थानं वर्णानां किमिदमनवस्थानं वर्णा- नाम् । उत्पद्य निरोध: उत्पद्य निरुद्ध इकारे यकार उत्पद्यते यकारे चोत्पद्य निरुद्ध एकार उत्पद्यते कः कस्य विकारः । तदेतदवगृह्य संधाने संधाय चावयह वेदितव्यमिति । नित्यपक्षे तु तावत्समाधिः । नित्यानामतीन्द्रियत्वात्तद्धर्मविकल्पाच्च वर्णविकाराणामप्रतिषेधः|| ॥ ४ ॥ नित्या वणी न विक्रियन्त इति विप्रतिषेधः । यथा नित्यत्वे सति किं चिदतीपन्द्रियमिन्द्रियग्राह्याश्च वर्णा एवं नित्यत्वे सति किं चिन्न विक्रि- यते वास्तु विक्रियन्तइति विरोधादहेतुस्तद्धर्मविकल्पः नित्यं नोपजायते नापति अनुपजनापायधर्मकं नित्यमनित्यं पुनरूपजनापाययुक्तं न चान्तरे- गोपजनापायो विकारः सम्भवति । तद्यदि वा विक्रियन्ते नित्यत्वमेषां निवर्तते अर्थ नित्या विकारधर्मत्वमेषां निवर्तते । सायं विरुद्धो हेत्वाभासो धर्मविकल्प इति । अनित्यपने समाधिः । अनवस्थायित्वे च वापलब्धिवत्तद्विकारोपपत्तिः** ॥४८॥ सद्विकाराणामिति वर्णत्वातिरेकाठिति सामान्यवत ति च वाक्यानां मुद्रिसपुस्त- कापगते सूत्रत्वे प्रमाण चिन्त्यम् । + वर्णत्वं सामान्यं न तस्येमाविति १।२।४।५। . नित्या धी रति न युक्तो विकारः, व्याघातात् । अनित्या वा इति न युक्तो विकारो ऽनस्थितानां विकारादर्शनादिति । न्या. वा. । अनित्य विनाशित्वादिति १ ।२।४।५ पुः । !! विकल्पसमा जातिः। न्या. वा.। इन्द्रिययामिति २।५। * साधर्म्यसमा जातिः । न्या. वा. ।

·१२० न्यायभाध्य यथा ऽनवस्थायिनां वर्णानां श्रवणं भवत्येवमेषां विकारो भवतीति असम्बन्धादसमा अर्थप्रतिपादिका वापलब्धिर्न विकारण सम्बन्धादस- मर्थी या* गृह्यमाणा वर्णविकार मनुत्यादयेदिति । तच यादृगिदं यथा गल्धगुणा पृथिव्येवं शब्दसुखादिगुणापीति सादृगेतद्भवतीति । न च वाप- लब्धिर्वर्णनिवृत्ती वोन्तर प्रयोगस्य निर्तिका योयमिवर्णनिवृत्ती यका. रस्य प्रयोगो यद्ययं वर्णापलब्ध्या निवर्तते तदा तोपलभ्यमान दवा यत्वमापद्यते इति गृह्यते तस्माद्वोपलब्धिरहेतुर्वर्णविकारस्येति । विकारधर्मित्वे नित्यत्वाभावात् कालान्तरे विकारोपपत्तेश्चाप्रतिषेधः ॥ ४ ॥ सद्धर्मविकल्पादिति न युक्तः प्रतिषेधः । न खलु विकारधर्मकं किंचिन्नि- त्यमुपलभ्यतइति वर्गापलब्धिवदिति न युक्तः प्रतिषेधः** | अवयह हि दधि अति प्रयुज्य चिरं स्थित्वा ततः संहितायां प्रयुङ्क्ते दध्यति चिरनिवृत्त चायमिवणे यकारः प्रयुज्यमान: कस्य विकार इति प्रतीयते कारणाभावात कार्याभाव इति अनुयोगः प्रसज्यत इति । इतश्च वर्णविकारानुपपत्तिः । प्रकृत्यनियमाद्वर्णविकाराणाम् ॥ ५० ॥ इकारस्थाने यकारः श्रूयते यकारस्थाने खल्विकारो विधीयते वि- ध्यति तद्यदि स्यात् प्रकृतिविकारभावो वर्णानां तस्य प्रकृतिनियमः स्यात् । दृष्टो विकारर्मित्वे प्रकृतिनियम इति । अनियमे नियमानानियमः ॥ १ ॥ योयं प्रकृतेरनियम उक्तः स नियतो यथाविषयं व्यस्थिता निय- तत्वानियम इति भवत्येवं सत्यनियमो नास्ति तच यदुक्तं प्रकृत्यनियमा- दित्येतदयुक्तमिति । + अर्थमनुमापदिति २ । ५ । अनुपपाठदति १ । ४ पु. पा. । + वर्णान्सरप्रयोगस्योत २।४।५।पुः। $ पोत ति ३।५ । पुः । || तदेवं जात्युत्तरमुत्थितमारितं कृत्वा भाष्यकारो ऽत्रैवार्थ सूत्रं पठति।ला. टी.। पा उभयोरप्युत्तरम् ** नित्या विक्रियन्तइति व्याघातो दोषः ।. उपलभ्यमानस्य चेकारस्य यत्यानुपपत्तेर्वपलब्धिर्वादत्यसंबद्धम् । न्या. वाः । th वियुष्यति ।। ५ पुः। # सूत्रार्थी ऽनियमो नास्तीति । न्या. वाः । * ति २ पुः ।

·अ. २ पा. २ सू. ५०-५५ पदलक्षणम् । नियमानियमविरोधादनियमे नियमाञ्चाप्रतिषेधः ॥ ५३ ॥ नियम इत्याभ्यनुज्ञा, अनियम इति तस्य प्रतिषेधः। अनुशात. निषिद्धयोश्च व्याघातादनान्तरत्वं न भवति अनियमश्च नियतत्वा.. नियमो न भवतीति नार्थस्य तथाभावः प्रतिषिध्यते किं तहि तथाभ- तस्यार्थस्य नियमशब्देनाभिधीयमानस्य नियतत्वानियमशब्द एवोपपद्यते । सायं नियमादनियमे प्रतिषेधो न भवतीति । न धेयं वर्णविकारोपपत्तिः परिणामात कार्यकारणभावाद्वा किं तहि ।' गुणान्तरापत्त्युपमर्दवासवृद्धिलेशश्लेषेभ्यस्तु विकारोपपत्तवर्णविकाराः ॥ ५४॥ स्थान्यादेशभाषादप्रयोगे प्रयोगो विकारशब्दार्थः । स भिद्यते गुणा- सरापत्तिः उदात्तस्यानुदात्त इत्येवमादिः। उपमर्दो नाम एकरूपनिवृत्तौ रूपान्त- रोपजनः। हासो दीर्घस्य हस्वः ।वृद्धिई स्वस्य दीर्घः तयोवा मृतः । लेशो लाघवं स्त इत्यस्तैर्विकारः । श्लेष प्रागमः प्रकृतेः प्रत्ययस्य वा। एतएव विशेषा विकारा इतिरसरकादेशाः एते.चेद्विकारा उपपद्यन्ते तहि वर्णविकारा इति । ते विभक्त्यन्ताः पदम् ॥ ५५ ॥ यथादर्शनं विकृता वो विभत्यन्ताः पदसंज्ञा भवन्ति|| । विभक्ति- द्वयो नामिक्याख्यातिकी च ब्राह्मणः पचतीत्युदाहरणम् । उपसर्गनिपा- तास्तहि न पदसंज्ञाः लक्षणान्सरं वाच्यम् इति। मिष्यते च खलु नामिक्या विभक्तरव्ययालोप: तयोः पदसंज्ञार्थमिति । पदेनार्थसंप्रत्यय इति प्रयोजनम् । नामपदं चाधिकृत्या परीक्षा गोरिति पदं खल्विदमुदाहरणम् । * विरोधः सूचार्थः । न्या. वाः । ९१४ पृष्ठे ३५ सूत्राङ्कः प्रमादाद हिर्मुद्रितोऽतोऽत्र ५. प्रारभ्य स्थापितः। +तदेवं प्रकृतिधिकारभाव निराहत्य विकारवचनक्ति शब्दानामादेश- पक्षे समर्थति । ता. टी । । वयविकारोपपत्तेरिति । पु.पाः । वर्णविकार रति ४ पु. । सन्तीति सूत्रार्थः । न्या. धाः । ॥ अर्थप्रत्ययस्तहि न प्राप्नोति । न न प्राप्नोति । अन्त्यपर्याप्रत्ययात्पर्षवर्णन. तिसंधानप्रत्ययापेतादर्थप्रत्यय इति । न्या. वाः । वा मानवाधिकारो व्यापकत्वात् । न च पदोच्चारणमात्रेण विशेषाप्रतीतः पदम वाचकमिति वाच्यम् । पदेन सामान्याभिधानात् । न च सामान्यस्य व्यवहाराविषयत्वात्तत्प्रत्या. यनवेयर्थ्यम् । विशेषबोधनार्थस्वात् । सामान्यतः पदेनोपस्थापिते वाक्येन विशेषमाधोपपत्तेः। प्रधाचकावे तु सामान्यस्यापि सेनानुपस्थिता विशेषप्रत्यापनासंभवः । - १६ ·१२२ न्यायमाष्ये तदर्थ व्यक्त्याकृतिजातिसनिधाधुपचारात्संशयः ॥ ६ ॥ अधिनाभावनिः सन्निधिः । अधिनाभावेन वर्तमानासु व्यस्याकृ- तिजातिषु गोरिति प्रयुज्यते तप न ज्ञायते किमन्यतमः पदार्थ उत सर्व इति शब्दस्य प्रयोगसामात् पदावधारणं* तस्मात् । याशब्दसमूहत्यागपुरिग्रहसंख्याधुपचयवर्णसमा- सानुबन्धानां व्यक्तावुपचारादाक्तिः ॥ ५ ॥ व्यक्ति पदार्थः । कस्माद् याशब्दप्रभृतीनां व्यक्तावुपचारात् । उपचारः प्रयोगः या गोस्तिष्ठति या गार्निषगणेति नेदं वाक्यं जातेरभिधायकमभेदात्। भेदातु द्रव्याभिधायकम। । चेद्याय, गां ददातीति द्रव्यस्य त्यागी न जातेरमूर्तत्वात् प्रतिक्रमानुक्रमानुपपत्तेश्च । परिग्रहः स्वत्वेनाभिसंबन्धः कोरिडन्यस्य गोब्राह्मणस्य गोरिति द्रव्याभिधाने|| द्रव्यभेदात संबन्धभेद इति उपपन्नम्। अभिन्ना तु जातिरिति। संख्या दश गावो विंशतिगाव इति भिन्नं द्रव्यं संख्यायते न जातिरभेदादिति । वृद्धिः कारणवतो द्रव्यस्याव- यवोपचयः अवर्द्धत गोरिति निरवयवा जातिरिति । एतेनापचया - व्याख्यातः । वर्णः शुक्रा गोः कपिला गोरिति । द्रव्यस्य गुणयोगो न सामा- न्यस्य । समासः गोहितं गोसुखमिति द्रव्यस्य सुखादियोगे न जातेरिति। अनु- बन्धः सरूपप्रजननसन्तानो गोगा जनयतीति तदुत्पत्तिधर्मत्वाद् द्रव्ये युक्तं न जातो विपर्ययादितिष । द्रव्यं व्यक्तिरिति हि नार्थान्तरम् । अस्य प्रतिषेधः । न तदनवस्थानात्** ॥ ८ ॥ न व्यक्तिः पदार्थः कस्मादनवस्थानात् । याशब्दप्रभृतिभिर्यो विशे- '+ + पदार्थावधारणमिति २।४ । ५। प्रयोगप्रदर्शनार्थ याशब्दादिसूत्रम् । न्यायाः । गवां समूह दति भेदाद द्रव्याभिधानं न जातेरभेदादिति २१३ । ५ पुस्तकेयधिक ४ नास्ति वेयायेति २।४।। || द्रष्याभिधाने इति २।५ नास्ति । पा मारतेरप्यभिधायकमेतत्र भति निष्क्रियत्वादाकृतः । न हि निष्क्रि. या तिष्ठति गच्छति वेति । एवं सर्वत्र । यस्य चानेन विशेषेण तिष्ठत्यादिना योगस्तं शब्दोऽभिधातुमर्हति। कुतः विशेषणविशेष्यभावस्यकविषयत्वात् । न्याया। ** नानेन गौशब्देन व्यक्तिमा शुद्धमुच्यते । यदायं व्यक्तिमात्राभिधायको भविष्यतेन यस्यां कस्यां चिद् व्यक्ती प्रत्ययो भिषिदिति सूत्रार्थः । न्या. वा. ।

·अ.२ श्रा. २ स. ५६-६० शब्दानां जातिमात्रांचकत्वपूर्वपक्षः । प्यते स गोशब्दार्थी या गोस्तिष्ठति या गोनिषण्णेति न द्रव्यमांचमविशिष्टं जात्या विना ऽभिधीयते। किं तहि जातिविशिष्टम् । तस्मान्न व्यक्तिः पदार्थः । एवं समूहादिषु द्रष्टव्यम् । यदि न व्यक्तिः पदार्थः कथं तहि व्यक्तायुपचार इति निमित्तादंतदापि तदुपचारो दृश्यते खलु । सहचरणस्थानतादर्थ्यवृत्तमानधारणसामीप्ययोगसाधना- धिपत्येभ्यो ब्राह्मणमञ्चकटराजसक्तचन्दनगङ्गाशाटका*- नपुरुषेष्वतद्भावे ऽपि तदुपचारः ॥ ५ ॥ अतद्भावे ऽपि तदुपचार इत्येतच्छब्दस्य तेन शलाभिधानइति । सहचरणाद्यष्टिकां भोजयेति यष्टिकासहचरितो ब्राह्मणो ऽभिधीयतइति । स्थानाद मञ्चाः क्रोशन्तीति मञ्चस्थाः पुरुषा अभिधीयन्ते । तादात् कटार्थेषु वीरगेषु व्यह्यमानेषु कटं करोतीति भवति । वृत्ताद यमो राजा कुबेरो राजेति तद्वद्वर्तते इति । मानाट् आठके निमिताः सक्तवः पाठक- परव|| इति । धारणात तलायां धृतं चन्दनं तुलाचन्दनमिति । सामीप्याद गङ्गायां गावश्चरन्तीति देशो ऽभिधीयते सन्निकृष्टः । योगात कृष्णेन रागण युक्तः शाटकः कृष्ण इत्यभिधीयते। साधनाद् अनं प्राणा इति । प्राधिप- त्याद् प्रयं पुरुषः कुलम् अयं गोचमिति। तचायं सहचरणाद्योगाद्वा नाति- शब्दो व्यक्तो प्रयुज्यतइति । यदि गोरित्यस्य पदस्य नव्यक्तिरो ऽस्तु तहि। प्राकृतिस्तदपेक्षत्त्वात् सत्वव्यवस्थानसिद्धः ॥ ६० ॥ प्राकृतिः पदार्थः । कस्मात् तदपेक्षत्वात् सत्त्वव्यवस्थानसिद्धेः** सत्त्वावयवानां तदषयवानां च नियतो व्यह आकृतिः तस्यं गृह्यमाणायां सन्वव्यवस्थान सिध्यति अयं गीरयमश्व इति नागृह्यमाणायाम् । यस्य ग्रह- - । * शकटेति मुद्रितपुस्तकपाठान्तरम् । + इत्यतच्छब्दस्येति २।५। * अभिधानमिति २।४।५। 5 साहचर्यात्संयुक्तसमवेतां जाति ब्राह्मणे ऽध्यारोप्य ब्राह्मणं यष्टिकत्याह । एवं शेषाण्युपचारबीजानि स्वयमुमेक्षितव्यानि । न्या था । ॥ पाठकं मक्तत्र दति २ ५। पा तुलयेति १।४। ** प्रचापि तदेवोपस्थितं न सदनवस्यानादिति । न्या. वा. ।

·१२४ न्यायभाष्ये णात् सत्त्वव्यवस्थानं सिध्यति तं शब्दो ऽभिधातुमईति सो ऽस्यार्थ इति । नेतदुपपद्यते यस्य जात्या योगस्तदा अतिविशिष्टमभिधीयते गोरिति । न वाघयवव्यहस्य जात्या योगः कस्य तर्हि नियताषयषव्यहस्य द्रष्यस्य । तस्मानाकृतिः पदार्थः । अस्तु सहि जाति: पदार्थः । व्यक्त्याकृतियुक्त ऽप्यप्रसङ्गात् प्रोक्षणादीनां मृद्गवके जातिः ॥ ६१ ॥ जाति: पदार्थः कस्मात्याकृतियुक्त ऽपि मृगषके प्रोक्षणादीना- मानसशादिसि । गां प्रोक्षय गामानय गां देहीति नेतानि मृद्गषके प्रयुज्यन्ते कस्माज्जारभावात् । अस्ति हि तत्र व्यक्तिः अस्त्याकृतिः यदभाषा- तपासंग्रत्यय: स पदार्थ इति । नाकृतिव्यत्त्यापेक्षत्वाज्जात्यभिव्यक्तः ॥ ६ ॥ * मनिर्मितगवकस्य गोभिवत्वेन गोस्वाभावात्तताकतिमामान्येन गोशब्दप्रयोगो भाष पति भावः । न च जासः सर्वगतस्याभ्युपगमाद मढ़वगतत्वमपीति वाच्यम् । तस्याः स्वविषय- सर्वगतस्वमात्राभ्युपगमात् । यत्र गोत्वनिमित्तोऽनुक्सप्रत्ययो भवति तत्रैव ककुदादिव्ययस्य गो- स्वस्य स्वीकारान मद्धे तवभावात् । + यत्तु न पिगडव्यतिरिक्त गोस्वं पिण्डान्सरालेष्वदर्शनादिति सिन । अन्तरालपदेना- कायस्य भावस्य द्रध्यान्तरस्य वा ग्रहणे सेषु गोत्वाभावेऽपि गोपिण्डपतिताया अबाधितत्वात् । नानाध्यक्तिषु गोरित्यनुवत्तप्रत्ययनिमिसतया च गोस्वसिद्धिः। अनुश्तधर्मानभ्युपगमे ऽनुषसप्रत्ययो- पपाठनस्याशक्यत्वात् । न चाकतिसामान्याठनुवत्तप्रत्ययोपपत्तिः । अवयवयोगरूपाणामाकती- नामपि परस्परव्यावृत्तस्येनानुएम प्रत्ययहेतुस्वानुपपत्तेः । तद्विलक्षणाया पाकसेरनुक्त्तस्वाभ्युपगमे तु सेव जातिः । न चानुवृत्तप्रत्ययानां सामानिमित्तकस्वे सामान्यशून्यानां गोस्वावस्वातीनां सामान्य सामान्यमित्यनुवत्तप्रत्ययविषयत्वानुपपत्तिः । सेवामप्यनेकार्थसमवायमनुगत निमित्तीक- स्येवानुश्त्तप्रत्ययविषयत्वोपगमात् । एतेन पाचकादिशब्दानां नानाक्रियाप्रतिनिमित्तकानाम- प्येकाकारप्रतीसिविषयत्वदर्शनाच सेन गोत्वसिद्धिरिति निरस्सम् । सत्रापि पाकक्रियां प्रति प्राधान्यस्यानुगतस्येवानुवृत्तप्रत्यय हेतुत्वात् । जासरेवानुएतप्रत्ययनिमित्तति नियमानभ्युपगमात् । प्रधानेकासु गोषु धर्तमानं गोत्वं किं प्रतिव्यक्ति पर्याप्त्या वर्तते उसे देशेन । पाटो एकक्ति विधान्तत्वेन तस्य सामान्यत्वानुपपत्तिः । द्वितीये तदेकदेशानामेव तत्तप्रक्तिवत्तित्वेन गाव- स्यानेकानुगतत्वानुपपत्तिस्तदवस्था । एक्रवेशानां सामान्यात्मकत्वे ऽपि तेषां प्रतिव्यवसाधारण- स्वेन सामान्य स्वानुपपत्तिरसामान्यात्मकत्ये स्वनुवत्तप्रत्ययनिमित्तत्वासंभवः । मेवम् । सावयवेषु कत्येकदेशविकल्पसंभवे ऽपि निरवयवस्य सामान्यस्य सातृशविकल्येन दूषणाभिधानानुपपतेः । गो. स्वादेश्व समवायेन तदभिव्यञ्जकावयवसंस्थानवतीषु सर्वासु व्यक्तिवेकस्यैव विधानतः। पनु गति बेद गोस्वमुपेयते प्राग्गोत्वसंबन्धाद गोरेवासाविति व्यर्थ गोस्वम्। प्रगवि वेदश्वादावपि सत्य- माति तच । गोरगीरित्यनयोर्धिशिष्टप्रत्ययस्थम विशेषणसंबन्धमन्सरा मुपपसेटस्सत्पत्तिकाले एव जातिबन्धाभ्युपगमाद गोत्वशूम्यतत्संबन्धयोग्यवस्तुनो ऽप्रसिद्धः। तस्मादुपपचा जातिः सा. मदवे नास्तीति सेध पदार्थः। * ध्यत्यासी रति प्राप्त प्राधान्यादाकृतेः पूर्वनिपातः । किं प्राधान्यम् । - ·प.२ श्रा. २ मू. ६१-६४ शब्दानां चितयवाचकत्वम् । १२५ जातेरभिव्यक्तिराकृतिव्यक्ती अपेक्षते नागृह्यमाणायामांकृतो व्यक्तो जातिमा शुद्ध* गृह्यते तस्मात्र जातिः पदार्थ इति । न वे पदार्थम मा भषितुं शक्यं कः खल्विदानी प्रदार्थ इति । व्यक्त्याकृतिजातयस्तु पदार्थः ॥ ६३ ॥ तुशब्दो विशेषणार्थः । किं विशिष्यते प्रधानाङ्गमावस्यानियमेन पदार्थत्वमिति । यदा हि भेदविषक्षा विशेषगति(श्च) तदा व्यक्तिः प्रधान मङ्गं तु जात्याकृती। यदा तु भेदो ऽविवक्षितः सामान्यगतिस्तदा जातिः प्रधानमङ्गं तु व्यत्याकृती। तदेतद्वहुल प्रयोगेषु । प्राकृतेस्तु प्रधानभाव उत्प्रे.. . क्षितव्यः|| । कथं पुनर्वायते नाना व्यत्याकृतिजातयण इति लक्षणभेदात् । तप तावत् । व्यक्तिर्गुणविशेषाश्रयो मूर्तिः ॥ ६४ ॥ व्यज्यतइति व्यक्तिरिन्द्रियग्राह्येति न सर्व द्रव्यं व्यक्तिः। यो गुणषि- शेषाणां स्पर्शन्तानां गुरुत्वघनत्वद्वत्वसंस्काराणा**मव्यापिनः परिमाग- स्याश्रयो यथासम्भवं तद द्रव्यं मूर्तिः मूर्छिताषयवत्वादिति । भाकृतिविशेषणत्वं व्यक्तः यस्मात्या विशेष्यमाणा ऽऽकृतिर्जालिहुं भवति सस्मात्पधानमाकृतिः । न्या. वा.। * व्यक्तमिति । + नेति नास्ति। ( ) + नास्ति। सामान्यगतिश्चेति २।५। || कपुनराकृतेः प्राधान्यं यथा पिष्टकमय्यो गावः क्रियन्तामिति । न्या. वा.। गयाशब्दादिसूत्ररधिगतस्वास्मश्नानुपपत्तिरिति चेत्र निमित्त विध्ये सति सद्विशेषविषयज्ञानार्थत्वात्पश्नस्य । गोशब्द उच्चरन् प्रधानोपसर्जनभावेन निमि. सत्रयं प्रतिपादयतीति याशब्दादिसूत्राणामर्थः । एवं च सति सद्विशेषज्ञानार्थी युक्तः प्रश्नः । न्या. वा. । ** यदापि गुरुत्वादयः सामान्यगुणास्तथापि गुणान्तरेभ्यो ध्यावर्तमामा गुणविशेषा इत्युध्यन्ते । ता. टी. । th किमिवमवयविद्रव्यलक्षणमाहो पदार्थत्वेन त्रयाणां प्रसताना मास्या. कतिष्यवच्छेदक लतमिति। वयं तु ब्रमो नात्रावयवी व्यवच्छेयोऽपि तु जात्या. छतिपदयतिरिक्तस्य ध्यक्तिपदस्या वक्तव्य इति । सा च व्यक्तियों नमाति- नोक्षप्तिस्तस्या अनेन सूत्रेण संग्रहः । गुणविशेषास्सदाश्रयश्चानलोपामु. विशेषाश्रयशब्न द्रव्यमुच्यते । कर्मापि गुणविशेषशब्दाल्लभ्यते गुणेभ्यो विशेषों गुणविशेष रति । विशेषयहणं गुणपदार्थेन संग्रहीताया भावनिराकरणार्यम् । भाहतेः संयोगविशेषत्वात् । गुणविशेष रति चात्र दियो विषहः गुणारच ते ·न्यायभाष्ये प्राकृति तिलिङ्गाख्या ॥ ६५ ॥ यया जातिजोतिलिङ्गानि च प्रख्यायन्ते तामाकृतिं विद्यात् । सा घ नान्यसत्त्वाषयवानां* तदवयवानां च नियताद् व्यहादिति । नियताषय- वव्यहाः खलु सत्त्वावयवा जातिलिङ्गं शिरसा पादेन गामनुमिन्वन्ति। नियते च सत्त्वावयवानां व्यहे संक्ति गोत्वं प्रख्यायत इति । अनाकृतिव्यङ्गमायां जातो मृत्सुवर्ण रजतम् इत्येवमादिष्वाकृििनवर्तते। जहाति पदार्थत्वमिति। समानप्रसवात्मिका जातिः ॥ ६६ ॥ या समानां बुद्धिं प्रसूते भिन्नेष्वधिकरणेषु यया बहूनीतरेतरतो न व्यावर्तन्ते यो ऽर्थी ऽनेकत्र प्रत्ययानुवृत्तिनिमित्तं तत्सामान्यम्|| । यच्च केषां चिदभेदं कुतश्चिनेदंगा करोति तत् सामान्यविशेषो जातिरिति । इति वात्स्यायनीये न्यायभाष्ये द्वितीयो ऽध्यायः ॥ २ ॥ * विशेषा रति । मूर्तिशब्देन द्रव्यमुच्यते । एवं चैतल्लतणं रूपायाकाशानुगतं भवति । अथ वा गुणविशेषाणामाश्रय इति गुणाश्च विशेषाश्च तेषामाश्रयो द्रव्यं तत्र मूछते इति मूर्तिः । न्या. वा. । नानासत्त्वावयवानामिति २।३ पु. पाः । + न ख्यायतइति । आकृती नियमो न जाती सा ऽऽतिर्जाति लिङ्गति न पुनः सर्वा जातिराकृत्या लिङ्गमते । न्या. वा. । $ यया इति २।४।५ । || समानप्रत्ययोत्पत्ती कारणं जातिरिति जाती नियमो न समानप्रत्ययो- त्यतो पाचकानातिमन्तरेणापि दृष्टत्वात् । गवादिष्वनुश्त्तप्रत्ययः पिण्डज्य- तिरिताल्लिङ्गादति विशेषवत्त्वाचीलादिप्रत्ययवदिति । गाती प्रान्तरं गोस्वं भिवप्रत्ययविषयत्वात्पस्पर्शप्रत्ययविति । न्या. याः । पा केषां चिदमिति १।४।

·१२० अ. ३ श्रा. १ सू. १ प्रमेयपरीक्षाऽऽरम्भः । परीक्षितानि प्रमाणानि प्रमेयमिदानी परीक्ष्यते । तच्चात्मादी- त्यात्मा विषिच्यते किं देहेन्द्रियमनोबुद्धिवेदनासंघातमाघमात्मा आहो. स्वि- सयतिरिक्त इति । कुतः संशयः । व्यपदेशस्योभयथा सिद्धेः क्रियाकरणयोः को संबन्धस्याभिधानं ध्य. पदेशः । स द्विविधः अवयवेन समुदायस्य मूलवृक्षस्तिष्ठति स्तम्भैः प्रासादी ध्रियताति, अन्येनान्यस्य व्यपदेशः परशुना वृश्चति प्रदीपेन पश्यति । अस्ति चायं व्यपदेश: चतुषा पश्यति मनसा विजानाति बुद्धा विचारयति शरीरेण सुखदुःखमनुभवतीति । तच नावधार्यते किमवयन समुदायस्य देहादिसंघातस्य अथान्येनान्यस्य तयतिरिक्तस्येति । अन्येनायमन्यस्य व्यपदेशः । कस्मात् । . - * अनेन प्रमाणप्रमेयपरीक्षयोहेतुफलभावः प्रदर्यते । परीक्षितर्हि प्रमाणेः प्रमेयपरीक्षा युज्यतति । + यपि वृक्षप्रासादयोरन्ययोरेवान्येनावयवेन समुदायिना व्यपदेशस्तथा ऽप्यवयव्यभाव समुदायं च समुदाय्यतिरिक्तं 'मन्वानस्य परस्योदाहरणं द्रष्ट- व्यम् । ता• टी. . . - + अत्र सकलबादिप्रतिवादिप्रत्यक्षसिद्धम्यात्मनों देहादिभेठाभेदविषयेव विप्रतिनिन तु र्मिणि । असति र्मिणि यक्ष्यमानहेतूनां साध्यस्य नास्तित्वस्य चाश्रयासिद्धरभावकोट्युपस्थाना- संभवात् । न चाप्रसिद्धप्रतियोगिको भावः मुवचः । घटो नास्तीत्यादेरप्यन्यत्र देशे काले वा प्रसि. 'द्रस्यैवात्र देशे काले वा भावस्य वक्तव्यत्वात् स्वरूपतो घटाभावस्य क्व चित्कदा चिट्ठा घटस- त्वेन दुर्घचत्वात् । विभूनां चावृत्तितया देशविशेषनिरूपितस्य कालविशेषानपितस्य वा वृत्ति- त्वस्यात्मन्यनभ्युपगमादेव तदभावप्साधने सिद्धसाधनप्रसङ्गात् । प्रात्मा शरीरे नास्ति अन्यत्र नास्तीति प्रतीतिर्हि प्रात्मनि शरीरनिरूपितमन्यदेशकालनिरूपितं या वृत्तित्वं प्रतिषेर्धात स धाभावो विभारात्मनो ऽवृत्तित्वादेव सिद्ध ति न साध्यः । प्रात्मा स्तीति बुद्धिस्तु प्रात्मनि सत्तासमवायं विषयीकुर्वन्ती प्राक्प्रदर्शितधिया ऽविरुद्धव । ध्वंसप्रतियोगिनो ऽतीतत्वेन प्रत्यया. त्यागप्यभावतियोगिनश्च भविष्यत्त्वेन प्रत्ययादतीतप्रागभावाश्रयत्व सत्यनागतप्रध्यविशिष्टस्य च वर्तमानत्वेन प्रत्ययाचित्यस्यात्मनः प्रागभावप्रध्वंसयोरप्रतियोगित्यादतीतानागततत्पतियोगि- त्वस्य चाप्यभावेन कालविशेषसम्बन्धस्यो दिशा नित्येषु दुर्ववत्वेन तत्प्रतिषेधस्यात्मनि सिद्ध त्या- देव साधनासम्भवात् । प्रात्मनो नित्यत्वं च १६ सूत्रे सार्धायष्यते । अात्मनि सत्त्वाभावसाधनस्य च पक्षाभ्युपगमे बाधितत्वेनानभ्युपगमे त्याप्रयासिझ्या संभवात् । प्रात्मनास्तित्ववादिना चात्मप- वस्यार्थी वक्तव्यः । न हि पदमर्थशून्यं क्वचिद् दृष्टम् । अतश्चात्मपदं सार्थकं पदत्वाद घटप- दवदित्यनुमानेमात्मा सिध्यति । न च तत्पदं शरीरादिना ऽर्थवदिप्ति सुवचे तथा सति पात्मा भास्तीत्युक्तः शरीरादयो न सम्तीत्यत्र पर्यवसानेन प्रत्यक्षविरोधात् । प्रथात्मशब्दाभिधेयत्वेन मेघायिकादिभिः कल्पितं पक्षीकात्य मास्सित्वं साध्यते तापि पक्षतावच्छेवकं कल्पितत्वमतथा- भूतस्य तथाप्रतीतिविषयत्वं तम्बासति धर्मिययनुपपमिति पक्षाप्रसिद्धिः । सति तु सेनेव माध्यस्य बाधः । प्रसथाभूतायाः शुतस्तथाभूतशुक्तिरूपतया प्रतीती साधर्म्यस्य प्रयोजकतायाः कृप्तत्वेना- सलः सप्ता साधर्म्यस्य वामशक्यस्वेन कल्पितत्वरुपपद्यतावच्छेदकाप्रसिद्धिः । साधाधिकरणा- भ्युपगमे तु बाधः । बौद्धमतप्रसिद्धेषु रूपादिषु पञ्चमु स्कन्धेषु प्रत्येकमात्मपदार्थताया अभावाद

·१२८
न्यायभाये
दर्शनस्पर्शनाभ्यामेकार्थग्रहणात् ॥१॥
दर्शनेन कश्चिदर्थी गृहीत: स्पर्शनेनापि सार्थो गृह्यते यमहम-
द्राक्षं चक्षुषा ते स्पर्शनेनापि स्पृशामीति.यं चास्याई स्पर्शनेन तं चक्षुषा
पश्यामीति । एकविषयोचेमी प्रत्ययावेककर्तृको प्रतिसन्धीयेते न च संथा-
तकर्तृको नेन्द्रियेणेककर्तृको । तद्योसौ चषुषा त्वगिन्द्रियेण चेकार्थस्य
ग्रहीता भिन्ननिमित्तावनन्यकर्तृको प्रत्ययो समानविषयो प्रतिसन्दधाति
मार्थान्तरभूत आत्मा । कथं पुनर्नेन्द्रियेणेककर्तृको इन्द्रियं खलु **स्वस्व.
घषयग्रहणमनन्यकर्तृकं प्रतिसन्धातुमर्हति नेन्द्रियान्तरस्य विषयान्तरयहण.
मिति । कथं न संघातकर्तृको एकः खल्वयं भिन्ननिमितो स्वात्मकर्तृको प्रति-
संहितो वेदयते न संघातः । कस्मात् अनिवृत्तं हि संघाते प्रत्येक विषया-
न्सरग्रहणस्याप्रतिसंधानमिन्द्रियान्तरणेवेति ।
-
मुख्यवृत्तेः प्रदर्शितदिशा अवश्यकत्वेनात्मा नास्तीति कथनानुपपत्तिः। एवं नास्तित्वे साध्ये पुजा-
सस्वादिति हेतुः पक्षस्यास्वीकारे ऽसिद्धः स्वीकारे च सेनेव व्यभिचरितः । वस्तुधर्मस्वान्जनना-
भावस्य निराश्रयस्य तस्यानुपपत्तेः । श्रसत्त्वरूपत्वे साध्याध्यतिरेकः । अकारणाकत्यरूपये सति
धर्मिगयकारणकताया नित्यत्वसाधकतया विरुद्धः । एवमन्येषु निहतुकस्वादित्याठिषु हेतुषु देगा
अनुसंधेयाः। यनु पदत्वं नार्थवत्त्वव्याप्यं मन्यतमाशब्दादा व्यभिचारादिति । सब। शून्यशवनाभा-
वाश्रयस्य द्रव्यादेस्तमाशठेन तेजःसंयोगाभाववद्रय्यस्याभिधानावयभिचारात् । विषाणव-
दिति तृष्टान्तो ऽप्यसिद्धः । शविषाणयोः एथप्रसिद्धत्वात्सामान्यतो विषाणमात्रे शशसम्बन्ध-
स्यापि कस्य चित्सवचत्वेन शशकार्यताया अन्यत्र दृष्टाया एव विषाणे प्रसिद्ध व्यत्वेनात्यन्तासतः
प्रतिषेविषयत्वे दृष्टान्ताभावात् । अनुपलब्धेरिति हेतु प पूर्ववत्यक्षासत्त्वेऽसिद्धः सत्त्वे च बाधित:
प्रत्यतत्वाध्यात्मनो ऽहमिति जानेम बाधितः । यत्तु स्पादिविषयत्वामहंप्रत्ययस्येति तब । पई
मिति प्रतीतेरभावात् । गारो हमिति प्रतीतेस्तद्विषयत्वादन्यथा मम पमिति प्रतीत्यनु
पत्तः। स्पादिस्कन्धवाचकशब्दविषयव्यतिरिक्तवाचक प्रात्मशब्दो स्पादिभ्यो ऽन्यत्वे सत्येकशब्द.
स्वाद घटशब्दवित्यनुमान चात्मास्तितायां साधकम् । यत्तु जीवच्छरीरं निरात्मकं सत्त्वाद घट
वदिति प्रत्यनुमान सत्रात्मानुपकारकत्वं चेत्साध्यं दृष्टान्तविकलता। शरोरभेवः शरीरावतित्वं
वा चेस्सिद्धसाधनम् । शरीरसंबन्धसामान्याभावश्वेद दृष्टान्त हानिः घटाढापि तत्संबन्धात् ।
प्रथामा पक्षीकत्यानित्यवावकत्वं वात्मकत्वेन साधयेहि नित्यशब्दावी व्यभिचार एत्येषा
दिक।
* प्रावस्य भवित्रपेतत्वाच्चेति सूत्रार्थः । न्या. वा. । दर्शनस्पर्शनक्रिययोनिराधा-
ग्योरनुपपत्ते रिति भावः।
+ यावदर्थ रसि २।५।
+ स्पर्धनेनापि से शामि स्पर्शनेन यावदों रहीतः चक्षुषा तं पश्यामीति र पुः ।
न दर्शनादे कपादिमाविषयकस्वेनविषयवसिद्धं स्याग्रहणेऽपि सदायराहणस्य
मोलायुपरिस्थितस्कटिकाटा रात्री बलाकागतम्यायहणे ऽपि तत्सत्यक्षस्य मायमानत्वेन घटादे
स्पादिभ्यो व्यतिरेकसि।
|| अनुव्यवसायेनेककर्वस्वेन वनस्पर्शनयोर्विषयीकरणासंघातस्य नामात्वेनकस्वाभावादेक-
स्पेन्द्रियस्य द्विविविषयपक्षणासामासामाभ्युपगमे धेन्द्रियान्तरवेयर्य प्रमादिति भावः ।
पाएकार्वकाविति।५।
** खं स्वमिति ॥४॥

·१२६ अ. ३ श्रा. १ सू. १-३ आत्मसद्धावाक्षेपपरिहारो। न विषयव्यवस्थानात् ॥ २॥ न देहादिसंघातादन्यश्चेतनः । कस्माद्विषयव्यवस्थानात् । व्यवस्थित- विषयाणीन्द्रियाणि चतुष्यसति रूपं न गृह्यते सति च गृह्यते । यच्च यस्मि- चमति न भवति सति भवति तस्य तदिति विज्ञायते। तस्मादूपग्रहणं चतुषः चत रूपं पश्यति । एवं प्राणादिष्वपीति । तानीन्द्रियाणीमानि स्वस्वविषय- ग्रहणाचेतमानि इन्द्रियाणां भावाभावयोर्विषयग्रहणस्य तथाभावात्।। एवं सति किमन्येन चेतनेन । सन्दिग्धत्वादहेतुः । यो ऽयमिन्द्रियाणां भाषाभावयाविषयग्रह णस्य तथाभावः स कि (मयं) चेतनत्वादाहो स्विच्चेतनापकरणानां ग्रहणनि- मित्तत्वादिति सन्दिह्यते। चेतनापकरणत्वे ऽपीन्द्रियाणां ग्रहणनिमित्तत्वा- द्भवितुमर्हति । यच्चोक्तं विषयव्यवस्थानादिति । तदावस्थानादेवात्मसद्धावादप्रतिषेधः ॥ ३ ॥ यदि खल्वेकमिन्द्रियमव्यवस्थितविषयं सर्वज्ञं सर्वविषययाहि चेतनं स्यात कस्ततोऽन्य चेतामनुमातुं शक्नुयात् । यस्मात व्यवस्थितविषयाणीन्द्रि- याणि तस्मातेभ्यो ऽन्यश्चेतनः सर्वज्ञः सर्वविषयमाही विषयव्यवस्थितिमती. तोनुमीयते|| । तदं प्रत्यभिज्ञानमप्रत्याख्येयं चेतनवृतमुदाहियते । कूपदर्शी खल्वयं रसं गन्धं वा पूर्वगृहीतमनुमिनोति । गन्धप्रतिवेदी च रूपरसावनु. मिनोति एवं विषयशेषेपि वाच्यम् । रूपं दृष्ट्वा गन्ध जिति घात्वा च गन्धं सूपं पश्यति। तदेवमनियतपर्यायंग सर्वविषयग्रहणमेकचेतनाधिकरणमनन्य. . * प्राणं जिघ्रतीति । + यदावाभावानुविधायिनी ज्ञानभावाभावी तवेतनमिन्द्रियभावाभावानु- विधायिनी ताताविति तदेव चेत मत्यर्थः । ता. टी. । + सिद्धान्तभाष्यं संदिग्धत्वादहेतुः । अनन्यथासिद्धान्वयतिरेको कारण- त्वमात्रे प्रमाणं न तु न कर्ता चेतनश्चेतनं करणमित्यत्रेत्यर्थः । ता. टी. । ( ) अमिति नास्ति २।४ । $ सर्वेषार्मािन्द्रयान्तराणां च ये विषयास्तद्वाही । इन्द्रियान्तराणि च पुनर्व्यवस्थितविषयाणि । तेनावाग्दृपि सर्वज्ञ इत्यादि सिद्धम् । ता. टी. । || अयं च व्यतिरेकी हेतुः । प्रात्मा चेतनः स्वतन्त्रत्वे सत्यव्यवस्थानात् । यो यस्यतन्ताः व्यवस्थितश्च न स चेतनो यथा घटादिस्तथा च चक्षुराटि तस्मान' चेतनमिति। ना अनियतकमित्यर्थः । ता. टी.।

·१३0 न्यायभाष्ये । । कर्तृकं प्रतिसन्धत्ते प्रत्यक्षानुमानागमसंशयान् प्रत्ययांश्च नानाविषयान् स्वात्मा कर्तृकान प्रतिसंदधाति प्रतिसन्धाय वेदयते । सर्वविषयं च शास्त्र प्रतिपद्यते अर्थमविषयभूतं श्रोषस्य क्रमभाषिनो वर्णाज् श्रुत्वा पदवाक्यभावेन प्रतिस- न्याय शब्दार्थव्यवस्थां च बुध्यमानेो ऽनकविषयमर्थजातमग्रहणीयमेकेकेने- न्द्रियेण गृहाति । सेयं सर्वजस्य ज्ञेयाव्यवस्था ऽनुपदं न शक्या परिक्रमितुम् । प्राकृतिमाचं तूदाहृतम् । तत्र यदुक्तमिन्द्रियचेतन्ये सति किमन्येन चेतनेन तंदयुक्तं भवति । इतश्च देहादिव्यतिरिक्त प्रात्मा न देहादिसंघातमाघम् । शरीरदाहे पातकाभावात् ॥ ४ ॥ शरीरग्रहणेन शरीरेन्द्रियबुद्धिवेदनासंघात: प्राणिभूतो गृह्यते । प्राणि- भूतं शरीरं दहतः प्राणिहिंसाकृतपापं पातकमित्युच्यते । तस्याभावः तत्क- लेन कर्तुरसंबन्धात् । अकर्तुश्च संबन्धात्॥ शरीरेन्द्रियबुद्धिवेदनाप्रबन्धेमा खल्वन्यः सङ्घात उत्पद्यते ऽन्यो निरुध्यते। उत्यादनिरोधसन्ततिभूतः प्रबन्यो नान्यत्वं बाधते देहादिसङ्घातस्यान्यत्वाधिष्ठानत्वात् । अन्यत्वाधिष्ठाना* ह्यसौ प्रख्यायतइति । एवं सति यो देहादिसंघातः प्राणिभूतो हिंसां करोति नासा हिंसाफलेन संबध्यते यश्च संबध्यते न तेन हिंसा कृता । तदेवं सत्त्वभेदे कृतहानमकृताभ्यागमः प्रसज्यते । सति च सत्त्वात्पादे सत्त्वनि- विषार्दाित २। + सर्वार्थविषयति। ३।४। + पदवाक्यभावमिति २।५। $ प्रातिपाते पातकाभावप्रसङ्गादित्यर्थः । अयं च भूतचैतनिकानां ना. निष्टप्रसङ्गस्तथा ऽपि शाक्यान् प्रति द्रष्टव्यः । एवं च न बुद्धिरात्मेति वक्तव्ये देहादियहणं विचित्राभिसंधिवात्युंसां यदि कश्चिद् भूतचैनिकः प्राणातिपात- कृतं पातमिच्छेत्तं प्रति दूषणं भविष्यतीत्येवममिति मन्तव्यम् । ता. टी. । ॥ शास्त्रचोदितं फलमनुष्ठातरीत्युत्सा यत्र पुनः शास्त्रमन्यस्याह यथा श्राडे वैश्वानरीयेष्ट्यादैा च तत्र भवतु पुत्रकृतस्य श्राद्धस्य पितृगामि फलं पितृ- कृताया वा जातेष्टः पुत्रगामि फमिति भावः । ता. टी. । प्रबन्धनति २।५। अनन्यत्वाधिष्ठानइति । । तदिदं सूत्रं यस्यात्मा नास्ति तस्यायं दोष दति प्रतिपादनार्थ न सा. ध्रनामिति । न्या. वा। ठेहावेरुपचयापचयाभ्यामन्यत्वस्य प्रत्यक्षसिद्धवेन तर्घाटससमुदायस्य भेदात् । $$ सत्त्वं चेतन प्रात्मा सस्योत्पादे नाशे वर देहचैतन्यपक्षे देहनाशादेव तद्वतधर्मादीमां नाशे स्थिरस्यात्मनो ऽभावामेहान्तरोत्पादोधर्मादिनिमित्तक इति वक्तुं न शक्यते। ततश्च मुक्त्यर्थी ब्रह्मचर्यादिनीपवयते । देवस्य सत्तादशायां मुक्तरसंभवाळाहे स्वत एव मुक्तत्वाधान्तरोत्यावस्य सस्कसकर्मानिमिसकस्वादेतत्तवार्मणा सत्यतिबन्धासंभवादिति भावः। * ·अ. ३ श्रा. १ सू. ४-६ पात्मनो देहादिमित्रत्वसाधनम् । १३ रोथे चाकर्मनिमित्तः सत्त्वसर्गः प्रामाति तब मुत्या ब्रह्मचर्यकासो न स्यात् । तद्यदि देहादिसडातमाचं सत्त्वं स्याच शरीरदाहे पातकं न भवेत् । अनिष्ट चेतत् तस्मादेहादिसङ्घातव्यतिरिक्त आत्मा नित्य इति । तदभावः सात्मकप्रदाहेपि तन्नित्यत्वात् ॥५॥ यस्यापि नित्येनात्मना सात्मकं शरीरं दहाते तस्यापि शरीरदाहे पातकं न भवेदग्धुः । कस्मानित्यत्वादात्मनः । न जातु कश्चिन्नित्यं हिंसि. तुमर्हति अथ हिंस्यते नित्यत्वमस्य न भवति । सेयमेकस्मिन्पो हिंसा निष्फला ऽन्यस्मिंस्त्वनुपपन्नेति । न कार्याश्रयकर्तृवधात् ॥ ६ ॥ न बमो नित्यस्य सत्वस्य बधो हिंसा अपि त्वनुकितिधर्मकस्य सत्त्वस्य कार्याश्रयस्य शरीरस्य स्वविषयोपलब्धेश्च कर्तृणामिन्द्रियाणामुप- घातः पीडा वेकल्यलक्षणः प्रबन्धोच्छेदो वा प्रमापणलक्षणो वा वो हिंसेति । कार्य तु मुखदुःखसंवेदनं तस्यायतनंमधिष्ठानमाश्रयः शरी कार्या- श्रयस्य शरीरस्य स्वविषयोपलब्धेश्च कर्तृणामिन्द्रियाणां वधो हिंसा न नित्यस्यात्मनः । तत्र यदुक्तं तदभावः सात्मकप्रदाहेपि तन्नित्यत्वादित्येत- दयुक्तम् । यस्य सत्त्वोच्छेदो हिंसा तस्य कृतहानमकृताभ्यागमश्चेति दोषः । एतावच्चैतात्स्यात् सत्त्वोच्छेदो वा हिंसानुच्छित्तिधर्मकस्य सत्त्वस्य कार्याश्रय. कर्तृषधो वा न कल्पान्तरमस्ति । सत्त्वोच्छेदश्च प्रतिषिद्धः तत्र किमन्यच्छेषं यथाभूतमिति । अथ वा कार्यालयकर्तृवधादिति कार्याश्या देहेन्द्रियबुद्धि- महातो नित्यस्यात्मनस्तत्र सुखदुःखप्रतिसंवेदनं तस्याधिष्ठानमाश्रयः तदा- यतनं तद्भवति न सतान्यदिति स एव कती । तन्निमित्ता हि सुखदुःख- संवेदनस्य निर्वृत्तिः न समन्तरेणेति । तस्य वध उपधात: पीडा. प्रमापां षा हिंसा न नित्यत्वेनात्मेच्छेदः । तत्र यदुक्तं सदभावः सात्मकप्रदाहेपित सन्नित्यत्वादेतन्नेति । इतश्च देहादिव्यतिरिक्त आत्मा । तत्र कार्याअयशब्देन शरीरमुच्यते तनिमित्तत्यानुपभोगस्यति । कर्तृणीन्द्रियाणि सत्सा. धनत्वात् । अथ वा समानाधिकरणसमासाच्छरीरमेव कार्याश्रयकर्तृशब्दाभ्यामुच्यते । न्या. वा. । एवं च तदवच्छेदकशरीरतदुपकरणेन्द्रियादिविनाशनितदुःखसमयायित्वादात्मनो नित्यत्ये पि सद्धन्तुः प्रत्यवाय उपपठ्यते अतिरिक्तचेतमानभ्युपगमे तु घरीरान्तरसमवेतदुःखात्यावकारीरान्तर विनारों सनिमित्तशरीरस्य तत्प्रत्यवायजनितफलोपभोक्तुत्वं सतनाशाकताभ्यागमप्रसहानुपपत्र- मिति भावः। + स्याधिष्ठान र्मात २.५। एताव तस्यादिति २। ६२ पुस्तकोऽपिनास्ति। * ·१३२ न्यायभाष्य सव्यदृष्टस्येतरेण प्रत्यभिज्ञानात् ॥ ७ ॥ पूर्वपरयोर्विज्ञानयोरेकविषये प्रतिसन्धिज्ञानं प्रत्यभिज्ञानं तमेवे- ताह पश्यामि यमज्ञासिषं स एवायमर्थ इति सव्येन चक्षुषा दृष्टामथेत. रेणापि चतुषां प्रत्यभिज्ञानाद् यमद्राक्षं तमेवेतहि पश्यामीति । इन्द्रियचेतन्ये तु नान्यदृष्टमन्यः प्रत्यभिजातातीति प्रत्यभिज्ञानुपपतिः । अस्ति त्विदं प्रत्यभिज्ञानं तस्मादिन्द्रियव्यतिरिक्तश्चेतन: । नैकस्मिन्नासास्थिव्यवहिते द्वित्वाभिमानात् ॥ ८॥ ||एकमिदं चक्षुर्मध्ये नासास्थिव्यवहितं तस्यान्तो गृह्यमाणा द्वित्वा- भिमान प्रयोजयता मध्यव्यवहितस्य दीर्घस्येव । एकविनाशे द्वितीयाविनाशान्नैकत्वम् ॥ ६ ॥ एकस्मिन्नुपहते चोट्टते वा चक्षुषि द्वितीयमवतिष्ठते चक्षुर्विषयग्रह- पालिङ्गं तस्मादेकस्य व्यवधानानुपपत्तिः । अवयवनाशे ऽप्यवयव्युपलब्धेरहेतुः ॥ १० ॥ एकविनाशे द्वितीयाविनाशादित्यहेतुः । कस्माद् वृक्षस्य हि कासु चिच्छाखासु छिन्नासपलभ्यतण्व वृतः । दृष्टान्तविरोधादप्रतिषेधः** ॥ ११ ॥ पूर्वप्रकरणेन शरीराभेदे सिद्धे इन्द्रियभेटप्रतिपादनार्थमिदं प्रकरणामति के चित् । पूर्वप्रकरणेनेव सस्यापि सिद्धत्यात्समुच्चयार्थमित्यन्ये । समुच्चीयमानहेतोः पूर्वनेत्यपेक्षया ऽभेदादि- दपि न युक्तमिति इन्द्रियगद्विस्वनिराकरणामित्यपरे। सध्यन चक्षषा दृष्टं वस्तु नष्टे ऽपि तस्मिन्बामेन प्रत्यभिजानातीति चक्षुरेकम् । द्वित्वपक्षे ऽणोर्मनसो नेत्रद्वयेन संयोगस्य युगपदसंभ- वावुभयकरणाकैककालिकप्रत्यक्षासंभवः । मनसा संयुक्तस्यैकस्य प्रत्यक्ष सामर्थ्यकल्पनायामपरस्यापि सर्थवास्त्विति मन:कल्पनानुपयोगः । प्रात्मसंयोगस्य सदातनत्वेन मनःसंयोगस्यैवाव्यवहितप्राक- कालिकव्यापाररूपतया तद्राहित्ये करणत्वानुपपत्तिश्च । इन्द्रियपञ्चत्यप्रतिपादकप्रकरणविरोध प्रति + दृष्टस्यतरेणापीति २५। + प्रत्यभिज्ञानानुरिति २।५। $ अस्त्विमिति क चित्पाठः । ॥ एकमिदं द्रव्यं वाधिष्ठानमभिवम् । को ऽधिष्ठानार्थः तैजसस्य चतुषः पार्थिवेन कृष्णसारेण उपकारविकारभेदानुविधानम् । यस्मात कृष्णसारे उपक्रियमाणे उपक्रियते विक्रियमाणे विक्रियते तस्मादस्य कृष्णसारमधिष्ठानमुच्यते । न्या. वाः । पविभक्तिरहितः सर्वत्र पाठः। अत्र भाष्यमते चतुरिन्द्रिये हित्यम् । एकेन यहीतस्यापरेण प्रत्यभिज्ञानाख साभ्यां कर. साभ्यां भिवः स्थिर प्रात्मा सिध्यति । अप्रैकत्वं पूर्वपक्षिणः द्वित्वं तु काल्पनिकम् । कल्पनायां च व्यवधानं निमित्तम् । एकविनाशे ऽपीति सूत्रं भेवसाधकम् । तत्रावयवमाशेषीत्याक्षेपः । दृष्टान्तविरोधादिति सपरिवारसतस्मारिन्द्रियं द्वित्वदिति सिति । बार्सिकमते तु . - " ** - ·१३३ अ. ३ श्रा. १ . ०-१३ चर्शियस्यकत्वम् । न कारणद्रव्यविभागे कार्यद्रव्यमवतिष्ठते नित्यत्वप्रसङ्गात् ! बहुष्य- षयविषु यस्य कारणानि विभक्तानि तस्य विनाशः येषां कारणान्यविभक्तानि तानि अवतिष्ठन्ते । अथ वा दृश्यमानार्थविरोधो दृष्टान्तविरोधः । मृतस्य हि शिरःकपाले द्वावषटो, नासास्थिव्यवहितो चक्षुषः स्थाने भेदेन गृह्यते न चेतदेकस्मिन्नासास्थिव्यवहिते संभवति । अथ चेकविनाशस्याऽनियमात् द्वावि. मावों तो च पृथगावरणोपघातो अनुमीयेते विभिन्नाविति । अवपीडनाच्चे- कस्य चक्षुषो रश्मिविषयसन्निकर्षस्य भेदादृश्यभेद इव गृह्यते तच्चैकत्वे विरु ध्यते । अवपीडननिवृत्तो चाभिन्न प्रतिसंधानमिति तस्मादकस्य व्यवधानानु- पपत्तिः । अनुमीयते* चायं देहादिसंघातव्यतिरिक्तश्चेतन इति । इन्द्रियान्तरविकारात्। ॥ १२ ॥ कस्य चिदम्नफलस्य गृहीततद्रससाहचर्य रूपे गन्धे वा केन चिदि- न्द्रियेण गृह्यमाणे रसनस्येन्द्रियान्तरस्य विकारः रसानुस्मृतो रसर्धि प्र- वर्तितो दन्तोदकसंलभूतो गृह्यते । तस्येन्द्रियचेतन्ये ऽनुपपत्तिः नान्यदृष्ट- मन्यः स्मरति । न स्मृतेः स्मर्त्तव्यविषयत्वात् ॥ १३ ॥ स्मृतिनाम ध निमित्तादुत्पद्यते तस्याः स्मर्तव्यो विषयः तत्कृत 'इन्द्रियान्तरविकारो नात्मकृत इति । चक्षुरकत्वं सिद्धान्तः । तत्रोपपत्तिर्शितेव । तस्येव द्विलोनोपलम्भोषणाटकं नकस्मिनिति सूत्रम् । अधिष्ठानं गोलकं भिमिति प्रतिपादनाय एकविनाशे ऽपीत्यादि सूत्रम् । गोलकस्य तेन भिवत्ये सिद्धेपि नेन्द्रियभेटः इन्द्रियस्य गोलकादभेदात् । अवयवनाशे ऽपीत्यादि परिहारान्तरम्। ततश्च गोलकद्वयाधिष्ठितकचक्षुरक्षयवनाप्यवर्यावनो ऽनाशाद्वहणोपपत्तेन द्वित्वसिद्धिति भावः अस्यो- त्तरं दृष्टाविरोति । ततश्च कारणाद्रव्यनाशे कार्यद्रव्यनाशावश्यकत्सोन नानविस्थितिः संभवतीति भावः । ततश्च गोलकमा भिमिन्द्रियं त्वेकमेव तच्चानेष्टमेवेति । * तदेवं प्रतिसंधानद्वारेणात्मनि प्रत्यहं प्रमायित्वा ऽनुमानमिदानी प्रमाथायति । ता. टीः । + इन्द्रियान्सरविकारेण सत्कारणीभूता ऽनुमीयमाना स्मतिरात्मानमनुमापयतीति विका- रस्थात्मासिस्वे ऽपि नानुपपतिरिति बोध्यम् । + रसगन्धप्रवर्तित इति २ । स्मृतिरात्मानं कारणत्वेन गमविषयस्वेन वा । न तावत्कारणत्वेन तस्याः संस्कारकारकत्वात् न विषयत्वेन तस्याः स्मर्तव्यविषयत्वात स्मृताच्च तस्मादिन्द्रियविकारोत्पत्तरित्यर्थः । ता. टी.।

·१३४ न्यायभाये तदात्मगुणसदावादप्रतिषेधः ॥ १४ ॥ तस्या 'प्रात्मगुणत्वे सति सद्धावादप्रतिषेध आत्मन: । यदि स्मृति- रात्मगुणः एवं सति स्मृतिरुपपद्यते नान्यदृष्टमन्यः स्मरणीति । इन्द्रियचे. तन्ये तु नानाकर्तृकाणां विषयग्रहणानामप्रतिसंधान प्रतिसंधाने वा विषय. व्यवस्थानुपपत्ति: । एकस्तु चेतना ऽनेकार्थदर्शी भिन्ननिमित्तः । पूर्वदृष्टमर्थ स्मरतीति एकस्यानेकार्थदर्शिनी दर्शनप्रतिसंधानात् स्मृतेरात्मगुणत्वे सति सनाव: विपर्यये चानुपपत्तिः । स्मृत्यानया: प्राणभृतां सर्व व्यवहाराः । आत्मलिङ्गमुदाहरणमामिन्द्रियान्तरविकार इति । अपरिसंख्यानाच्च स्मृतिविषयस्य ॥ १५ ॥ अपरिसंख्याय च स्मृतिविषयमिदमुच्यते न स्मृतेः स्मर्तव्यविषयत्वा- दिति। येयं स्मृतिरगृह्यमाणे ऽर्थे ऽज्ञासिषमहममुमर्थमिति एतस्या ज्ञातृचान- विशिष्टः पूर्वजातीर्थो विषयो नार्थमाचं ज्ञातवानहमममर्थम् असावा मया ज्ञात: अस्मिन्नर्थ मम ज्ञानमभूदिति । चतुर्बिधमेतद्वाक्यं स्मृमिविषयज्ञापकं समाना- थैम । सर्वच खलु ज्ञाता ज्ञानं ज्ञेयं च गृह्यते। अथ प्रत्यक्षे ऽर्थे या स्मृतिस्तया ची.ण ज्ञानानि एकस्मिन्नर्थ प्रतिसन्धीयन्ते समानकर्तृकाणि न नानाकर्तृकाणि नाकर्तृकाणि किं तककर्तृकाणि । अद्राक्षममुमथे यमेवेतर्हि पश्यामि श्रद्धा. क्षमिति दर्शनं दर्शनसंविच्चन खल्बसंविदिते स्वे दर्शने स्यादेतदद्वानमिति । ते खल्वेते द्वे जाने। यमेवैताह पश्यामीति तृतीयं ज्ञानमेवमेको ऽर्थस्तिभिजा- नयुज्यमाना नाकर्तृको न नानाकर्तृकः किं तहाँककर्तृक इति। सायं स्मृति- विषयो ऽपरिसंख्यायमानो विद्यमान: प्रज्ञातार्थ: प्रतिषिध्यते नास्त्यात्मा स्मृतेः स्मर्तव्यविषयत्वादिति। न चेदं स्मृतिमा स्मर्तव्यमाविषयममा इदं * न स्मर्तव्यमात्रात स्मृतिरुपपद्यते यदा ऽयमतीतम स्मरति सदा स्मृतिरनाधारा प्राप्नोति न चेयमनाधारा युक्ता गुणस्वात् । न चेन्द्रिये संभव- त्यननभतत्वात् । न विषये तस्यासत्त्वात्। न शरीरे शरीरगुणानां प्रत्यताणामात्मप- रामप्रत्यतत्वात्। न चेयं नास्ति न चात्मन्यसत्यस्याः सदायो युक्त रति। न्या. वा. । + २।५।४ पुस्तकेषु इन्द्रियचेतन्ये तु ति दृश्यते । * पूर्वक्षणो ऽवधारणं खण्डति । ता. टी. परिसंख्येयमान ति ५ पाठान्तरम् । || प्रजानोर्थ रति १ पा स्मर्तव्यमात्रविषयं वेति २।४।५।

·. . । अ. ३ श्रा. १ सू. १४-१८ अात्मसिद्धा हेत्वन्तरम् । खलु ज्ञानप्रतिसन्धानषत्स्मृतिप्रतिसन्धानमेकस्य सर्वविषयत्वात् । एकोयं ज्ञाता सर्वविषयः स्वानि ज्ञानानि प्रतिसन्धत्ते अमुमर्थ ज्ञास्यामि अमुमर्थ विजा- नाम्यममर्थमज्ञासिषममुमर्थ जिज्ञासमानश्चिरमज्ञात्वा ऽध्यवस्यत्यज्ञासित-. मिति । एवं स्मृतिमपि पिकालविशिष्टां सुस्मोविशिष्टां च प्रतिसन्धत्ते। संस्का. रसन्ततिमाचे तु सत्त्वे उत्पद्योत्पद्य संस्कारास्तिरोभवन्ति स नास्त्येकोपि संस्कारो यस्त्रिकालविशिष्टं ज्ञानं स्मृतिं चानुभवेत् । न चानुभवमन्तरेगा ज्ञानस्य स्मृतेश्च प्रतिसन्धानमहं ममेति चौत्पद्यते देहान्तरवत् । अतोनुमी- यते अस्त्येकः सर्वविषयः प्रतिदेहं स्वज्ञानप्रबन्ध स्मृतिप्रबन्धं च प्रतिसन्धत्ते इति । यस्य देहान्तरेषु वृत्तरभावान्न प्रतिसन्धानं भवतीति । नात्मप्रतिपत्तिहेतूनां मनसि सम्भवात् ॥ १६ ॥ नादेहादि*)संघातव्यतिरिक्त आत्मा । कस्माद् आत्मप्रतिपत्तिहेतूनां मनसि सम्भवात् । दर्शनस्पर्शनाभ्यामेकार्थग्रहणादित्येवमादीनामात्म प्रतिपा- दकानां हेतूनां मनसि सम्भव। यत: मनो हि सर्वविषयमिति तस्मान्न शरीरेन्द्रियमलो (बुद्धिसंघात) व्यतिरिक्त आत्मेति । ज्ञातु नसाधनोपपत्तेः संज्ञा दमात्रम् ॥ १७ ॥ ज्ञातुः खलु ज्ञानसाधनान्युपपद्यन्ते चक्षुषा पश्यति घ्राणेन जिप्रति स्पर्शनेन स्पृशति (एवं मन्तुः सर्वविषयस्य मतिसाधनमन्तःकरणभूतं पर्वविषयं विद्यते येनायं मन्यतइति।) एवं ससि ज्ञातयात्मसंज्ञा न मृष्यते मन:संज्ञाभ्यनुज्ञायते । मनसि च मन:संज्ञा न मृष्यते मतिसाधन|| त्वभ्यनुज्ञायते। तदिदं संज्ञाभेदमात्र नार्थप विवाद इति। प्रत्याख्याने वा सन्द्रियविलोपप्रसङ्गः । अथ मन्तुः सर्वविषयस्य मतिसाधन** सर्वविषयं प्रत्याख्यायते नास्तीति एवं' रूपादिविषयग्रहणसाधनान्यपि न सन्ति इति सर्वेन्द्रियविषयलोप: । प्रसज्यतइति । नियमश्च निरनुमानः ॥ १८ ॥ * ( ) इदं २ पु. नास्ति + प्रात्मप्रतिपादकानां मनसि सम्भवादिति १ *( )२ पु. नास्ति। ( ) एवं मन्तः सर्वविषयं प्रतिसाधनं मनः करणभूतमिति २। || मतिसाधनसंज्ञा मष्यते । पानात्मनि विवाद इति । ** प्रतिसाधमिति । + सन्द्रियविलोपति १ । ४ । ५ इत्यधिकं २ पुः ।

·। 'न्यायभाष्ये योयं नियम इष्यते रूपादिग्रहणसाधनान्यस्य सन्ति मतिसाधन सर्वविषयं नास्तीति। अयं नियमो निरनुमानो नाचानुमानमस्ति येन नियम प्रतिपद्यामहइति । रूपादिभ्यश्च विषयान्तरं सुखादयस्तदुपलब्धो करणान्तर- सदावः । यथा चक्षुषा गन्धो न गृह्यतइति करणान्तरं घाणमेवं चक्षुर्घाणाभ्यां रसो न गृह्यत इति करणान्तरं रसनम एवं शेषेष्वपि । तथा चक्षुरादिभिः सुखादयो न गृह्यन्तइति करणान्तरेण भवितव्यं तच्च ज्ञानायोगपद्यलि- ङ्गम् । यच्च सुखाद्युपलब्धो करणं तच्च ज्ञानायोगपद्यलिङ्गं तस्येन्द्रियमिन्द्रियं प्रति सन्निधेरसन्निधेः न युगपज् ज्ञानान्युत्पद्यन्ते इति तच यदुक्तमात्म- प्रतिपत्तिहेतूनां मनसि संभवादिति तदयुक्तम् । किं पुनरयं देहादिसंघाता- दन्गे नित्य उतानित्य इति। कुतः संशय: उभयथा दृष्ठत्वात् संशयः । विद्यमानमुभयथा भवति नित्यमनित्यं च। प्रतिपादिते चात्मसमावे। संश- यानिवृत्तेरिति। आत्मसद्भावहेतुभिरेवास्य प्राग देहभेदादवस्थानं सिद्धम. ईमपि देहभेदादवतिष्ठते कुतः । पूर्वाभ्यस्तस्मृत्यनुबन्धाज्जातस्य हर्षभयशेकिसंप्रतिपत्तेः ॥ १६ ॥ जातः खल्वयं कुमारको ऽस्मिन् जन्मन्यगृहीतेषु हर्षभयशोकहेतुष हर्षभयंशोकान प्रतिपद्यते लिङ्गानुमेयान । ते च स्मृत्यनुबन्धादुत्पद्यन्ते शास्त्रानुभूताभ्युदयनिःश्रेयसेपियोगिनं परनाकं विवतुः परीताहेतुभूतं संशयमाह । ता. टी.। + आत्मसंभवे इति। देहभेदादिति ल्यबलोपे पञ्चमी बाल्यकौमारयौवनवार्धक्देहभेदमभि- समीत्य प्रतिसंधानादस्यावस्यानं सिमित्यर्थः । ता. टी. । 5 जन्म निकाविशिष्टाभिः शरीन्द्रियबुद्धिवेदनाभिः संबन्धः । अभिप्रेत- विषयकप्रार्थनाप्राप्ती सुखानुभयो हर्षः । अनिष्टविषयसाधनोपनिपाते जिहा. सोहीनाशक्यता भयम् । इष्टविषवियोगे सति तत्मायशक्यप्रार्थना शोकः । तदनुभवः संप्रतिपत्तिः । एकविषयानेकविज्ञानोत्पादो ऽभ्यासः । प्रत्यक्षनिरोधे तदनुसंधानविषयः प्रत्ययः स्मृतिः । तदनुगृहीतस्तदनुसंधानविषयः प्रत्ययस्सद्धा- विषयः प्रत्यभिज्ञानम् । अनुबन्धो भावनास्मृतिहेतुः संस्कारः । न्या. वाः । || स्मितटिते तयोलि। शोकादिमदात्मवती बाल्यावस्था स्मितवितादिमत्त्वात् । बाल्यावस्था धयोधमा यौवनावस्थावत् । ततश्च शोकादिमठास्मवत्वेन स्मतिवदात्मवत्वं तेन संस्कारपदात्मवत्त्वं तेन पूर्वानुभववदात्मतत्त्वं सेन पूर्वशरीरसंबन्धवदात्मवत्त्वं साध्यं सर्वत्र यौव- " * । नावस्था दृष्टान्तः।

·प. ३ आ. १ सू. १६-२१ आत्मनित्यत्वाक्षेपः । नान्यथा। स्मृत्यनुबन्धश्च पूर्वाभ्यासमन्तरेण न भवति पूर्वाभ्यासश्च पूर्व- जन्मनि सति नान्यथेति सिटुात्येतदवतिष्ठते अयमद्धं शरीरभेदादिति । पदादिषु प्रबोधसंमीलनविकारवत्तद्विकारः* ॥ २० ॥ यथा पद्नादिनित्येषु प्रबोधः सम्मीलनं विकारो भवति' एवमनित्य- स्यात्मनो हर्षभयशोकसंप्रतिपत्ति(र्विकारः।) स्यात् । हेत्वभावादयुक्तम् । अनेन हेतुना पद्नादिषु प्रबोधसंमीलनविकारवदनित्यस्यात्मनो हर्षादिसंप्रतिपत्ति- रिति नाचोदाहरणसाधात्साध्यसाधनं हेतुर्न वैधादस्ति हेत्वभावात् । असंबद्धार्थकमपार्थकमुच्यते इति । दृष्टान्ताच्च हर्षादिनिमिनस्यानिवृत्तिः या चेयमासेवितेषु विषयेषु हर्षादिसंप्रतिपत्तिः स्मृत्यनुबन्धकृता प्रत्यात्म गृह्यते सेयं पदादिसंमीलनदृष्टान्तेन न निवर्त्यते । यथा चेयं न निवर्तते तथा जातस्यापीति । क्रियाजातश्च पर्णविभागः संयोगप्रबोधसंमीलने क्रिया- हेतुश्च क्रियानुमेयः । एवं च सति किं दृष्टान्तेन प्रतिषिध्यते । अथ निर्नि- मित्तः पदादिषु प्रबोधसंमीलनविकार इति · मतमेवमात्मनापि हर्षादिसं- प्रतिपत्तिरिति । तच्च । नाणशीतवर्षकालनिमित्तत्वात् पञ्चात्मकविकाराणाम् ॥२६॥ उष्णादिषु सत्सु भावादसत्स्वभावातन्निमित्ताः पञ्चभूतामुग्रहेण निर्वृत्तानां पद्नादीनां प्रबोधसंमीलनविकारा इति ननिनिमित्ताः । एवं हर्षा- दयोपि विकारा निमित्तादवितुमईन्ति न निमित्तमन्तरेण । न चान्यत्पाभ्य- स्तस्मृत्यनुबन्धानिमित्तमस्तीति । न चोत्पत्तिनिरोधकारणानुमानमात्मनो दृष्टान्तात|| । न हर्षादीनां निमित्तमन्तरेणात्पत्तिः नोष्णादिवन्निमितान्तरोपा. दानं हर्षादीनां तस्मादयुक्तमेतत् । इतश्च नित्य आत्मा । * अनित्ये ऽपि विकारदर्शनादनेकान्त इति सूत्रार्थः । पदपत्रावयवि- भागो विनश्यत्कार्यः प्रबोधः । पदपत्रावयवानामारब्धकार्याणां यत्युनः परस्परण प्राप्तयस्सत संमीलनम् । न्या. वा.। ( ) +२ पु. मास्ति + पर्यायोगविभाग इति ४ । , सतीति २ नास्ति। ॥ द्रव्यस्वे सति सर्वदा मूर्तत्वादकारणक पात्मा आकाशदित्यनुमानेनात्मनित्य स्व- सिद्धो दृष्टान्तमात्रेणात्यत्तिविनाशकारणकल्पनं न युक्तमित्यर्थः। घटादीनामपि प्रथमक्षणे मूर्स- स्वाद व्यभिचारवारणाय सर्वदेति । १८ ·१३८ न्यायभाष्ये *प्रेत्याहाराभ्यासकृतात् स्तन्याभिलाषात् ॥ २२ ॥ जातमाचस्य वत्सस्य प्रवृत्तिलिङ्गः स्तन्याभिलाषो गृह्यते। स च नान्त- रेणाहाराभ्यासम् । कय युक्त्या दृश्यते हि शरीरिणां क्षुधा पीडामानानामाहा. राभ्यासकृतास्मरणानुबन्धादाहाराभिलाषः । न च पूर्वशरीराभ्यासमन्त- रेणासो जातमात्रस्योपपद्यते। तेनानुमीयते भूतपूर्व शरीरं यानेनाहारोभ्यस्त इति । स खल्षयमात्मा पूर्वशरीरात्मेत्य शरीरान्तरमापन्नः क्षुत्पीडित: पूर्वा- भ्यस्तमाहारमनुस्मरने स्तन्यमभिलषति । तस्मान देहभेदादात्मा भिद्यते भवत्येवोढुं देहभेदादिति । अयसो ऽयस्कान्ताभिगमनवत्तदुपसर्पणम् ॥ २३ ॥ यथ खल्वयो ऽभ्यासमन्तरेणायस्कान्तमुपसर्पति एवमाहाराभ्यासमन्त. रेण बालः स्तन्यमभिलपति । किमिदमयसो ऽयस्कान्ताभिसर्पणं निनिमित्त- मथ निमित्तादिति । निर्निमित्तं तावत् । नान्यत्र प्रवृत्त्यभावात् ॥ २४ ॥ यदि निर्निमितं लोष्टायोप्ययस्कान्तमुपसर्पयुर्न जातु नियमे कार- णमस्तीति । अथ निमित्तात्तत्केनोपलभ्यतइति । क्रियालिङ्गः क्रियाहेतुः क्रि. यानियमलिङ्गश्च क्रियाहेतुनियमः । तेनान्यत्र प्रवृत्त्यभावः बालस्यापि निय- तमुपसर्पणक्रियोपलभ्यतेथा न च स्तन्याभिलाषलिङ्गमन्यदाहाराभ्यासकृता. स्मरणानुबन्धात् । निमित्तं दृष्टान्तेनोपपाद्यते न चासति निमिते कस्य चिदु. त्पत्तिः । न च दृष्टान्तो दृष्टमभिलापहेतुं बाधते तस्मा(दयसो ऽय)स्का**न्ता- भिगमनमदृष्टान्त इति । अयसः खल्वपि नान्यत्र प्रवृत्तिर्भवति न जात्वया लोष्ट- किमर्थं पुनरिदं सूत्रमारभ्यते यदा ऽयमर्थ:-पूर्वाभ्यस्तसूत्रे ऽवगतः । सा. मान्यतो ऽधिगतस्य विशेषज्ञापनार्थ सूत्रमित्यदोषः । न्या. वा.। • + न च पूर्वशरीरमन्तरेणेति ।। ४ । # प्रवृत्तिमात्रस्यानैकान्तिकत्वज्ञापनार्थ सूमिदम् । न्या. वा.। न पूर्वी. भ्यस्तस्मृत्यनुबन्ध एव प्रवृत्तिकारणमयसो ऽयस्कान्तोपसर्पणे तदभावात् । यदि च बालकस्य स्मृत्यनुबन्धो भवेज्जात्यन्धबधिरादयस्तज्जन्मानुभूतानिव रसस्पर्शग- न्धादीन नात्यन्तरानुभूतान रूपशब्दादीपि व्याचतीवित्यभिप्रायः । ता. टी. । अभिगमन मिति २।५। || क्रियानियमतुनियम इति । वा उपसर्पणं क्रियोपलभ्यत इति ४ । ( ) यस इति २ नास्ति । * ·.१३६ अ. ३ श्रा. १ स. २२-२६ आत्मनित्यत्वे हेतुः । मुपसर्पति किंकृतास्य* नियम इति यदि कारणनियमात्स च क्रियानियम- लिङ्गी एवं बालस्यापि नियतविषयोभिलाषः कारणनियमाद्भवितुमर्हति । तच्च कारणमभ्यस्तस्मरणमन्यद्वेति दृष्टेन विशिष्यते । दृष्टो हि शरीरिणामभ्यस्तः स्मरणादाहाराभिलाष इति । इतश्च नित्य आत्मा, । कस्मात् । वीतरागजन्मादर्शनात् ॥ २५ ॥ सरागो जायतइत्यादापद्यते । अयं जायमानो रागानुबलो जायते रागस्य पूर्वानुभूतविषयानुचिन्तनं योनिः । पूर्वानुभवश्च विषयाणामन्यस्मिन्|| जन्मनि शरीरमन्तरेण नोपपद्यते । सोयमात्मा पूर्वशरीरानुभूतान विषयान अनुस्मरन् तेषु तेषु रज्यते तथा चायं द्वयोर्जन्मनाः प्रतिसंधिः एवं पूर्वश- रीरस्य पूर्वतरण पूर्वतरस्या पूर्वतमेनेत्यादिना ऽनादिश्चेतनस्य शरीरयोगः । अनादिश्च रागानुबन्ध इति सिटुं नित्यत्वमिति । कथं पुनर्जायते पूर्व विषया- नुचिन्तनजनितो जातस्य रागो न पुनः । सगुणद्रव्योत्पत्तिवत्तदुत्पत्तिः** ॥ २६॥ यथोत्पत्तिधर्मकस्य द्रव्यस्य गुणाः कारणत उत्पद्यन्ते तथोत्पत्तिधर्म- कस्यात्मनो रागः कुतश्चिटुत्पद्यते । अत्रायमुदिता मनुवादी निदर्शनार्थः । * किंकतो ऽस्यानियम इति ४ । + यदि कारणनियमः सर्वक्रियानियमलिङ्गः । यदि कारनियमाः सर्वक्रियानियमलिङ्गा 'ति २ पु.। + यौवनावस्थायां हि चेतनस्य प्रवृत्तिः तीरादी पूर्वाभ्यस्तस्मृत्यनुबन्ध. हेतुका प्रतीति बाल्यावस्थायामपि चेतनस्य तद्वेतुकैव भवितुमर्हति तेन हेतुना चैतनप्रवृत्तेः स्वाभाविकसंबन्धावगमाद् वन्हिनेव धूमस्य । एवं व्यवस्थिते यत्र स्मृतः कायं दृश्यते तन्माविषयैव बालस्य स्मृतिरनुमीयते नान्यत्र । न च य एकस्य स्मरति तेनापरमपि स्मर्तामति नियमहेतुरस्ति येन जात्यन्धधिरादयो रूपादीनाचक्षीरन् । अदृष्टपरिपाकोबोधितस्य संस्कारस्य तत्रियमेन नियमोपपत्तः । अयत्वेपि चानुभूतेषु कस्य चिदेव स्मरति न सर्वस्येति । ता. टी.। न च रागस्यादृष्ट हेतुकत्याचानुपपत्तिः । तावता ऽप्य दृष्टाश्रयतया सत्कारणकर्मकल्य- नायां पूर्वशरीरसंबन्धकल्पनोपपत्तेः । सूत्रस्यात्रैव तात्ययात् । || पूर्वस्मिन जन्मनीति ५॥ पा पूर्वतरशरीरस्येति २।५। ** अनेकान्तिकत्वप्रतिपादनाथं सूत्रम् । # उदितमिदं चोदामयस्कान्तदृष्टान्सचोदोन तथापि तस्यानुवादो निद- र्शनार्थः पूर्वमयस्कान्तो निदर्शनमिदानी घटादीनामुत्पदामानानां रूपादयो नि दर्शन मिति तदर्थ इत्यर्थः । ता. टी. ।

·१४० न्यायभाष्य न संकल्पनिमित्तत्वाद्रागादीनाम् ॥ २० ॥ न खलु सगुणद्रव्योत्पत्तिवदुत्यतिरात्मनो रागस्य च । कस्मात्सङ्क ल्पनिमित्तत्वादागादीनाम् । अयं खलु प्राणिनां विषयानासेवमानानां संकल्प- जनितो रागों गृह्यते संकल्पश्च पूर्वानुभूतविषयानुचिन्तनयोनिः । तेनानुमी- यते जातस्यापि पूर्वानुभूतार्थचिन्तनकृतो राग इति । प्रात्मोत्यादाधिकरणानु *रागोत्पत्तिर्भवन्ती सङ्कल्पादन्यस्लिन् रागकारणे सति वाच्या कार्यद्रव्यगुण- वत् । न चात्मोत्पादः सिद्धो नापि संकल्पादन्यदागकारणमस्ति। तस्मादयुक्तं सगुणद्रव्योत्पत्तिकायोरुत्पत्तिरिति । अथापि संकल्पादन्यदागकारणं धमाध- मलक्षणमदृष्टमुपादीयते तथापि पूर्वशरीरयोगो ऽप्रत्याख्येयः । तत्र हि तस्य निवृत्तिः नास्मिन् जन्मनि । तन्मयत्वादागः इति विषयाभ्यासः खलवयं भाषनाहेतुः तन्मयत्वमुच्यतइति जातिविशेषाच्च रागविशेष इति। कर्म खल्विदं जातिविशेषनिर्वर्तकं तादात्म्यात्ताच्छब्द्यं विज्ञायते । तस्मादनुपपन्नं संकल्पाद- न्यदागकारणमिति । अनादिश्वेतनस्य शरीरयोग इत्युक्तं स्वकृतकर्मनिमितं चास्य शरीरं सुखदुःखाधिष्ठानं तत्परीक्ष्यते किं घ्राणादिषदेकप्रकृतिकमुत नानाप्रकृतीति|| । कुतः संशयः । विप्रतिपत्तेःमा संशयः । पृथिव्यादीनि भूतानि संख्याविकल्पेन शरीरप्रकृतिरिति प्रतिजानतइति । किं तत्र तत्त्वम् । पार्थिवं गुणान्तरोपलब्धः ॥ २८ ॥ तच मानुषं शरीरं पार्थिवम् । कस्माद् गुणान्तरोपलब्धः । गन्धवती । * यथा चोत्पत्तिरिति २।५। + श्रात्मोत्पादाधिकरणानान्विति अभ्युपेत्यादृष्टकारणत्वं रागादीनां पूर्व परिहतं परमार्थस्तु तन्मयत्वा- द्राग रत्यर्थः । स्यादेतत् । यदि पूर्वाभ्यस्तस्मृत्यनुबन्धाद्रागद्वेषादीनामुत्पादो हन्त मनुष्यजन्मानन्तरं प्राप्तकरभभावस्य मनुष्यजन्मोचितानां भावनानामानन्त- योत्तदनुरूपा एवास्य रागादयो भवेयुन करभानुरूपाः करभजातेरस्य विजातीय- जन्मसहस्रव्यवायादत आह । जातिविशेषाचक्रेत । कर्मणः संस्कारोबोधकत्वात करभवनात्यनुबढेन कर्मणा जन्मसहस्रव्यवहितापि करभभावनोद्वोध्यते नानन्त- रापि मनुष्यभावना प्रायणाभिभूतेति भावः । ता. टी. । प्रात्मपरीक्षानन्तरं शरीरपरीक्षाया अवसरमापत्यादात्मना माविसंबन्धाच्च शरीरपरी- सेति बार्सिकम् । || प्रतिकमिति २।५। पा विप्रप्तिपतपसि। .

·१४१ चं. ३ आ. १ स. २०-२६ शरीरपरीक्षा । पृथिवी गन्धवैच्च शरीरम् । अबादीनामगन्यत्वात् तत्प्रकृत्यगन्धं स्यातः । न त्विदमबादिभिरसंपृक्तया पृथिव्यारब्धं चेष्टेन्द्रियाप्रियभावेन कल्पते। इत्यतः पञ्चानां भूतानां संयोगे अति शरीरं भवति । भूतसंयोगो हि मिथः पञ्चानां न निषिद्ध इति । प्राप्यतेजसवायव्यानि लोकान्तरे शरीराणि तेष्वपि भूतसंयोगः पुरुषार्थतन्त्र इति । स्थाल्यादिद्रव्यनिष्पत्तावपि नि:संशयाई नाबादिसंयोगमन्तरेण निष्यतिरिति। पार्थिवाप्यतेजसं तद्गुणोपलब्धः नि:खा- मेच्छासोपलब्धेश्चातुर्भोतिक गन्धलेदपाकव्यहावकाशंदानेभ्यः पाञ्चभौतिक तइमे संदिग्धा हेतब इत्युपेक्षितवान्सूचकारः । कथं संदिग्धाः सति च. प्रकृतिभावे भूतानां धर्मोपलब्धिरसति च संयोगाप्रतिषेधात|| सन्निहिता- नामिति। यथा स्थाल्यामुदकतेजोवाय्वाकाशनामिति। तदिदमनेकभूतप्रकृति शरीरमगन्धमरसमरूपमस्पर्श च प्रकृत्यनुविधानात्स्यात् । न त्विदमित्थंभूतं तस्मात्पार्थिवं गुणान्तरोपलब्धः । श्रुतिप्रामाण्याच्च ॥ २ ॥ सूर्य ते चक्षुर्गच्छतादित्यच मन्त्र पृथिवी ते शरीरमिति भूयते । तदिदं प्रकृतो विकारस्य प्रलयाभिधानमिति। सूर्य ते चक्षुःस्पृणोमि इत्यंत्र मन्त्रान्तरे पृथिवी ते शरीरं स्मृणामीति* श्रयते। सेयं कारणाद्विकारस्य स्मृ- मानुषशरीरमेकात्मकं गन्धवत्त्वात्यार्थिवपरमाणुवदिति न्यायाकारः । अयमभिसंधिः । पृथिव्याप्यपरमाणू तायवेकं टाणुकमारब्युमर्हतः तयो रूपस्पर्शवत्वेन तदारम्भसं. भवे ऽपि गन्धवत्त्वाभावप्रसवात् । एकपार्थिवाणुसमवेतस्य गन्धस्यैकत्वेनानारम्भक- स्वात् । नापि पार्थिवपरमाणुद्वयमेकश्च पाथसीयः परमाणुरित्यणनामारम्भकारो गन्धयत्वोपपत्तिरिति वाच्यम् । परमाणनां बहूनामनारम्भकत्वात् । तथा हि । चयः परमाणवो न कार्यद्रव्यमारभन्ते परमाणुत्वे सति बहुत्वसंख्यायुक्तत्वात । घटोपरहीतपरमाणुप्रचयवत । पारम्भकत्वे तेषां घटोपरहीतानां कपालशर्करा. चूर्णक्रमो घटनाशे नोपलभ्येत । हाणुके च विजातीयानारम्भकरवं दृष्टं सेनेव दृष्टान्सेनान्यत्रापि विजातीयारम्भो निषेध्यः। एतेन पार्थिवावयवानां बहूनां सतां पाथसीयरवयवैः शरीरारम्भः प्रत्युक्तः। विजातीयानामनारम्भकत्वस्य दृष्टान्समिणि विनिश्चयादिति । ता. टी. । + कल्पने रतः पञ्चानामिति । + निःसंशय इति २।४।५। सन्दिग्धा रति सतीति २।५। ॥ अनेकेषां प्रतिस्थे रवानेकेषां संयोगमात्रे ऽपि सत्यनेषगुणोपलब्धिसंभवाचानेकगुणो- पलब्धिरनेककार्यस्वानुमापिकेति भावः । अत्रानेकेषां प्रतित्वमभ्युपगमवादेन न तु वस्तुत उकयुक्तः। सणामि ॥५॥ * मणोमि २।। + स्मतिरभिधीयतरति ।। in m.

·१४२. न्यायभाष्ये तिरभिधीयते* इति । स्थास्यादिषु च तुल्यजातीयानामेककार्यारम्भदर्शनाद् भिन्नजातीयानामेककार्यारम्भानुपपतिः । अथेदानीमिन्द्रियाणि प्रमेयक्रमण विचार्यन्ते किमाव्यक्तिकान्याहो स्विद् भैातिकानीतिः । कुतः संशयः । कृष्णसारे सत्युपलम्भाव्यतिरिच्य चोपलम्भात्संशयः ॥ ३० ॥ कृष्णसारं भौतिक तस्मिन्ननुपहते रूपोपलब्धिः उपहते चानुपल- ब्धिरिति । व्यतिरिच्य कृष्णसारमवस्थितस्य विषयस्य उपलम्भो न कृष्ण- सारप्राप्तस्य न चानाप्यकारित्वमिन्द्रियाणां तदिदमभौतिकत्वे विभुत्वात्स- 'म्भवति । एवमुभ्यधर्मोपलब्धेः संशयः । अभातिकानीत्याह । कस्मात् । महदणुग्रहणात् ॥ ३१ ॥ महदिति महत्तरं महत्तमंचापलभ्यते यथा न्यग्रोधपर्वतादि । अपिवति अणुतरमणुतमं च गृह्यते न्यग्रोधधानादि । तदुभयमुपलभ्यमानं चतुषो भौतिकत्वं बाधते । भौतिकं हि यावत्तावदेव व्यानोति अभौतिकं तु विभु- त्वात्सर्वव्यापकमिति । न महदणु||ग्रहणमाचादभौतिकत्वं त्रिभुत्वं चेन्द्रि- याणां शक्यं प्रतिपत्तुम् । इदं खलु । । । * अस्यापि मन्त्रस्यायमों यास्मादायातं तत्तस्मिन्नेव प्रलयं गच्छतीति प्रकृती विकारस्य प्रलयभिधानं प्रकृतिशब्देन कार्यशन्य कारणमुच्यते न पुनः कार्यस्य कारणे लयः । एवं चासदुत्पाते सविरुध्यतइत्ययमर्थ उक्तो भवति । न्या. वाः । + उपलक्षणं चैतत् । यदापि भातिकानि तदापि कृष्णसारं यदेतदुपलभ्यते तदेन्द्रियमाहो तदधिष्ठानं तेजसमियाप संशयो द्रष्टव्यः । तत्र पूर्वः संशयः सांख्यनैयायिकयोर्वितिपत्तरुत्तरस्तु सोगतनैयायिकयोरिति । आव्याक्तकत्वमाहं- कारिकत्वं द्रष्टव्यम् । अहंकाराद्धि बुद्धिधिकाराद्वैकारिकाटेकादशेन्द्रियाणि ना- यन्सइति सांख्या: । प्रायक्तिकत्वं त्वव्यक्तस्य मूलकारणत्वादुक्तम् । ता. टी. । + ष्णसारे सति रूपोपलब्धेरसत्यनुपलब्धेः कृष्णसारमेव चक्षुः । अत्र प्रदीपेन यभि- चारो धार्तिके दर्शितः । तेनान्वयतिरेकयोः सतोरपि तस्य चक्षुष्ट्याभावात् । कृष्णसारस्य चक्षुष्टो च संनिकष्टविप्रकष्टयोस्तुल्योपलब्धिप्रसङ्गः। कृष्णसारेण हिन विषयः संयुज्यते असंयोगे चाविशेषादुभयोस्तुल्योपलब्धिः प्रामोति । अथ संनिसष्टस्यैव विषयता न विप्रकष्टस्येति न विप्र- कष्टस्यापि विषयत्वात् । एवं कोट्यन्तरे ध्यभिचारित भौतिकानीति साध्ये हेतुप्रतिपादक सूत्रम् । ॥ अणुयहणं संपातायातं न तु तदत्र विवक्षितमसाधकत्वादिति । सा. टी. । भौतिकामामपि दीपादीनां महदणुप्रकाशकस्वादयं हेतुयभिचरित इति वार्तिकम् । रन्द्रियाणाम- भूसात्मकत्ये ध्यापकत्वे चात्रीयमाणे व्यवहितस्यापि विषयस्य महणप्रसङ्गः। व्यापकत्वादेव कुडया- देस्तदाधरणसामयाभावात् । न च तद्वत्तीमामावरणमिन्द्रियव्यतिरेकेण तवृत्ती प्रमाणाभावात् ।

·१४३ अ.३ पा. १ सू. ३०-३५ इन्द्रियपरीक्षा। रश्म्यर्थसन्निकर्षविशेषात्तद्ग्रहणम् ॥ ३२ ॥ तयोर्महदण्यार्यहणं चक्षरश्मेरर्थस्य च सन्निकर्षविशेषाद्भवति यथा प्रदीपरश्मेरर्थस्य चेति । रम्यर्थन्निकर्षश्चावरणलिङ्गः चाक्षुषो हि रश्मि: कुमादिभिरावृतमथ न प्रकाशयति यथा प्रदीपरश्मिरिति । आयरणानुमेयत्वे सतीदमाह। तदनुपलब्धरहेतु ॥ ३३ ॥. रूपस्पर्शवद्धि तेजो महत्त्वादनेकद्रव्यवत्त्वाटूपवत्त्वाच्चोपलब्धिरितिक प्रदीपवत् प्रत्यक्षत उपलभ्येत चाक्षुषो रश्मिर्यदि स्यादिति। . नानुमीयमानस्य प्रत्यक्षता ऽनुपलब्धिरभावहेतुः ॥ ३४ ॥ सन्निकर्षप्रतिषेधार्थनावरणेन लिङ्गेनानुमीयमानस्य रश्मा प्रत्यक्षता ऽनुपलब्धिन्नासावभावं प्रतिपादयति यथा चन्द्रमसः परभागस्य पृथिव्या. श्चाधाभागस्य । द्रव्यगुणधर्मभेदाच्चोपलब्धिनियमः ॥ ३५ ॥ भिन्नः खल्वयं द्रव्यधर्मे। गुणधर्मश्च महदनेकद्रव्यवच्च विषक्तावयव- माप्यं द्रव्यं प्रत्यक्षता नोपलभ्यते स्पर्शस्तु शीतो गृह्यते । तस्य द्रव्यस्या- नुबन्धात् हेमन्तशिशिरी कल्पेते । तथाविधमेव च तेजसं द्रव्यमनुभूतरूपं सह रूपेण नोपलभ्यते स्पर्शस्त्वस्योष्ण उपलभ्यते 'तस्य द्रव्यस्यानुबन्धाद ग्रीष्मवसन्ती कल्यते यत्र त्वेषा भवति । भूयोऽवयवसैनिकर्षानुग्रहः । यस्मादयं संनिकी विशेषप्रतिपत्तिहेत - योऽवयवसंयोगैरनुगृह्यते । सोयमवान्तरसंयोगापेक्षया ऽवयवीन्द्रियसंनिकर्षः सनि- कर्षविशेष इत्युच्यते स च रश्म्यर्थसनिकर्षावशेषो महदण्वोस्तुल्यो भवतीत्यन्यथा महदखोर्यहणं सिध्यति । न्या. वाः । + न चाक्षुषो रश्मिवियतइति सूत्रार्थः । न्या. वाः । महत्त्वं तावत्कारणमहत्त्वबहुत्वप्रचयेभ्यः । अनेकद्रव्यवत्त्वमपि कार- णबहुत्वादेव । रूपस्पर्शवद्धि तेज ति नारूपं तत् । एवमशेषोपलब्धिकारणसंनि- धाने सति येन नोपलभ्यते तेन गम्यते नास्तीति । न्या. वा. । । सत्यमुपलब्धिलक्षणप्राप्तमनुपलभ्यमानं न शक्यमनुमातुं न तु महत्त्वा. देवोपब्धिसतणप्राप्तिरपि तु रूपविशेषो ऽपि न चासो विशेष उद्धृतसमाख्यातः कृष्णसाराधिष्ठानस्य चक्षुषोऽ स्तीत्यर्थः । ता. टीः ।

·१४४ न्यायभाष्ये अनेकद्रव्य समवायात् रूपविशेषाञ्च रूपापलब्धिः ॥ ६ ॥ यत्र रूपं च द्रव्यं च तदाश्रयः प्रत्यक्षत उपलभ्यते रूपविशेषस्तु ' यद्धावारक चिटूपोपलब्धिः यदभावाच्च व्यस्य क्वचिदनुपलब्धिः स रूप- धौयमुनषसमाख्यात इति । अनुभूतश्चायं नायना रश्मिः तस्मात्प्रत्यक्षता नोपलभ्यतइति । दृष्टश्च तेजसो धर्मभेद उद्भतरूपस्पर्श प्रत्यक्षं तेजो यथा आदित्यरश्मयः । उद्धृतरूपमनुभूतस्पर्श च प्रत्यक्षं यथा प्रदीपरश्मयः । उद्भूत- स्पर्शमनुद्भूतरूपमप्रत्यक्षं यथाबादिसंयुक्तं तेलो ऽनुद्भूतरूपस्पशे ऽप्रत्यक्षः 'चाक्षुषो रश्मिरिति । कर्मकारितश्चेन्द्रियाणां व्यूहः पुरुषार्थतन्त्रः ॥ ३० ॥ यथा चेतनस्यार्थी विषयोपलब्धिभूतः सुखदुःखोपलब्धिभूतश्च कल्पते तथेन्द्रियाणि व्यठानि विषयप्राप्यर्थश्च रश्मेश्चाक्षुषस्य व्यूहः रूपस्पशीन- भिव्यक्तिश्च व्यवहारप्रक्रया द्रव्यविशेषे च प्रतीघातादावरणोपपत्तिय॑ष- हाराथा । सर्वद्रव्याणां विश्वरूपी व्यूह इन्द्रियवत् कर्मकारितः पुरुषार्थतन्तः । कर्म तु धर्माधर्मभूतं चेतनस्योपभोगार्थमिति । अनेकद्रव्येण समवायादिति वार्तिकसंमतः पाठः । एवं सूत्रं वैशेषिकसूत्रेषु प्र. ४ प्रा. १सू. ८ दृश्यते । अत्र रूपविशेषयहणेन रूपविशेष उदयसमाख्यो ऽभिधीयते न रूपत्वं न रूपान्तरादूपं विशिष्टि अपितूदयो विशेषकत्वाद्विशेष इत्युच्यते। उद्वश्व कार्यगम्यः यस्याभावाद्विषक्तावयवमाण्यद्रव्यं हेमन्ते न गृह्यते तेजसो ग्रीष्म अमा। यस्य भावात्मदीपरश्मिरुपलभ्यते आदित्यरश्मिश्च स उदवो नाम विशेषः । न्या वाः । + सच स्पधर्म उद्भवसमाख्यात इति २१५ अनुभूतरूपस्येति अप्रधाशेतिया। 5 रूपस्पशनभिक्तिश्च व्यवहारप्रकृया । यदि नायनो रश्मिरुद्धत- स्वी भवेत्तेन दृश्यविशेषे ऽनेकरश्मिनिपाते सति द्रव्यं वोत । अनेकश्मिीन- पाते च सति व्यवहितत्वात् द्रव्यस्यानुपलब्ध्या भवितव्यम् । अथ मन्यसे यथा ss- दित्यरश्मिसंबद्ध ऽर्थ नायनो रश्मिन व्यवधीयते एवं रम्यन्तरसंनिपासपीति तत्र । व्यतिभियानुगाहकत्वात् । व्यतिभिरादित्यरश्मिस्ससंबढेन द्रव्येण संबध्यते । उबूतरूपस्पर्शवत्वे च चतुषो यस्य पूर्व संनिपतितं चतुस्सदितरेण व्यवहिसमपि नार्थ राडीयात् । अथानेकरश्मिसंनिपाते सति समानजातीयद्रव्येण द्रध्यान्तरं रश्मिरुत्पदातदति । एवं सति समयासमयचक्षुषोस्तुल्योपलम्भः प्राप्नोति न घेत- विष्टमनुपलब्धेरिति व्यवहारावयार्थ च.नायनस्य रसमेनुट्वंतरूपस्पर्शवत्वमिति सर्वव्याणां विश्वरूपो यहः पुरुषार्थकारित रति । न्याया । * ·१४५ यथा. अ. ३ श्रा. १ सू. ३६-४५ इन्द्रियभौतिकत्वे युक्तिः । अव्यभिचाराञ्च प्रतिघातो भैातिकधर्मः ॥ ३८ ॥ यश्चावरणोपलम्भादिन्द्रियस्य द्रव्यविशेष प्रतिघातः स भौतिकी न भूतानि व्यभिचरति नाभौतिक प्रतिघातधर्मकं दृष्टमिति । अप्रतिघातस्तु व्यभिचारी भौतिकाभौतिकयोः समानत्वादिति । यदपि, मन्यते प्रतिघातांद्रा- तिकानीन्द्रियाणि अप्रतिघातादभौतिकानीति प्राप्तम् । दृष्टश्चाप्रतिघातः काचा- भ्रपटलस्फटिकान्तरितापलब्धेः । तन्न युक्तम् । कस्माद् यस्मानातिकमपि म प्रतिहन्यते काचाभ्रपटलस्फटिकान्तरितप्रकाशात् प्रदीपरश्मीनां स्थाल्यादिषु पाचकस्य तेजसो ऽप्रतिघात: । उपपद्यते चानुपलब्धि: कारणभेदात् । मध्यन्दिनोल्काप्रकाशानुपलब्धिवत्तदनुपलब्धिः ॥ ३ ॥ ऽनेकद्रव्येण समवायापविशेषाच्चोपलब्धिरिति सत्युपलब्धिकारणे मध्यन्दिनाल्काप्रकाश नोपलभ्यते आदित्यप्रकाशेनाभिभूतः । एवं महदनेक- द्रव्यवत्त्वादूपविशेषाच्चेपिलब्धिरिति सत्युपलब्धिकारणे चाक्षुषो रश्मिनीपल- भ्यते निमितान्तरतः । तच्च व्याख्यातम नलूतरूपस्पर्शस्य द्रव्यस्य प्रत्यक्षतो ऽनुपलब्धिरिति । अत्यन्तानुपलब्धिश्चाभावकारणं यो हि ब्रवीति लोष्टप्रकाशो मध्यंदिने आदित्यप्रकाशाभिभवान्नापलभ्यते इति तस्येतत्स्यात् । न रात्रावप्यनुपलब्धः। ॥ ४० ॥ अप्यनुमानतो ऽनुपलब्धेरिति । एवमत्यन्तानुपलब्धीष्टप्रकाशो नास्ति म त्वेवं चक्षुषो रश्मिरिति । उपपन्नरूपा चेयम् । बाह्यप्रकाशानुग्रहाद् विषयोपलब्धेरनभिव्य- क्तितो ऽनुपलब्धिः ॥ ४१ ॥ अनुद्भूतरूपस्यति २. पु. पा. + मदिनोल्काप्रकाशी नोपलभ्यते आदित्यप्रकाशादित्ययुक्तं सर्वरश्मि- वत्त्वप्रसङ्गात् । एवं सति लोष्टं रश्मिवत प्राप्नोति । अथ लोष्टरश्मयः कस्माचोपल- भ्यन्तइत्याभियुक्तो ज्यादादित्यरम्यभिभवादित्ययुक्तं तदेतदुत्तरद्वारकं सूत्रम् । अनुमानतश्च नोपलभ्यते लोष्टरश्मिरियपिशवाद गम्यते । न्या. वा.। + दृष्टान्तस्याने एतत् सूत्रम् । किमुक्तं भवति । यत् खलु बाह्यप्रकाश- मपेतते स्यानुपलब्धी रूपानभिव्यक्तित इत्यनुतेर्यथा विषक्तावयवस्याप्यद्रव्यस्य रूपानसेरयहणम् । तथा चातुषो रश्मिबाह्यप्रकाशानु हमपेक्षते तस्मादस्यापि रूपस्यानइतेश्यहमिति । न्या. वा. । + ·१४६ न्यायभाष्य बाह्येन प्रकाशनानुगृहीतं चक्षुर्विषययाहकं तदभावे ऽनुपलब्धिः । सति च प्रकाशानुग्रहे शीतस्प”पलब्धौ च सत्यां तदानयस्य द्रव्यस्य चक्षुषा ग्रहणं रूपस्यानुद्भूतत्वात्सेयं रूपानभिव्यक्तितो रूपान्नयस्य द्रव्यस्यानुपलब्धि- दृष्टांतच यटुक्तं तदनुपलब्धेरहेतुरित्येतदयुक्तम् । कस्मात्युनरभिभवो ऽनुप- लब्धिकारणं चाक्षुषस्य रश्में!च्यतइति । अभिव्यक्ती चाभिभवात् ॥ ४२ ॥ बाह्यप्रकाशानुग्रहनिरपेक्षतायां चेति चार्थः । यदूपमभिव्यक्तमतं बाह्यप्रकाशानुग्रहं च नापेक्षते तद्विषयो ऽभिभवो विपर्यये ऽभिभवाभावात् । अन्तरूपत्वाच्चानुपलभ्यमानं बाह्यप्रकाशानुग्रहाच्चोपलभ्यमानं नाभिभूयत- इति एवमुपपन्नमस्ति चाक्षुषो रश्मि रिति । नक्तंचरनयनरश्मिदर्शनाच्च ॥ ४३ ॥ दृश्यन्ते हि नक्तं नयनरश्मयो नक्तंचराणां पदंशप्रभृतीनां तेन शेषस्यानुमानमिति । जातिभेदवदिन्द्रियभेद इति चेद् धर्मभेदमार्च चानुपपन्नमावरणस्य प्राप्तिप्रतिषेधार्थस्य|| दर्शनादिति । इन्द्रियार्थसन्निकर्षस्य ज्ञानकरणत्वानुपपत्तिः । कस्मात् । अप्राप्य ग्रहणं काचाभ्रपटलस्फटिकान्तरितापलब्धेः॥४४॥ * बाह्यप्रकाशेनेति । + विप्रतिपतिविषयः कृष्णसारं रश्मिवद् द्रव्यत्वे सति रूपापलब्धी निय तस्य साधनस्य निमित्तत्वात् प्रदीपदिति । अथ वा रश्मिवच्चतुः द्रव्यत्वे सति नियतत्वे सति स्फटिकादिव्यवहितार्थप्रकाशकत्वात्मदीपदिति । न्या. वा. # मानुषं चतुः रश्मिवत् अप्राप्तिस्वभावत्वे रूपायुपलब्धिनिमित्तत्वाय. कंचरचतुर्वदिति । न्या. वा। $ धर्मभेदमात्रञ्चेति १ धर्ममात्रभेदे चेति २।५। || यथा बिडालत्वजातिवषदंशे वर्तते न मनुष्ये एवं रश्मिदिडालस्यैव चक्षुर्भविष्यति न मानुषस्येति चेत्र आवरणमामात् । सत्येतस्मिन् जातिभेदे यथा वृषदंशप्रभृतीनां कुयादिभी रश्मय आवियन्ते तथा मनुष्याणामपीति समा. नमेति । इतश्च भौतिकानीन्द्रियाणि प्रतिघातित्वाद् घटादिदिति । भूतं श्रोत्रं द्रव्यत्वे सति बाझार्थप्रकाशकत्वाद घाणवदिति । न्या. वाः । । वृषदंशनयनस्य रश्मिवत्त्वं धी मनुष्यनयनस्य तु न त्वमिति यो ऽयं धर्मभेदः स एव धर्मभेदमात्रं तच्चानुपपन चो ऽवधारणे भिवक्रमः अनुप- पवमेवेति योजना । ता. टी. ।

·१४० A RISHNA MISSION INSTUFOF, अ. ३ श्रा. १ सू. ४२-४० इन्द्रियाणां प्राप्यकारित्वम् । तृणादिसर्पद् द्रव्यं काचे ऽभ्रपटले वा प्रतिहतं दृष्टमव्यवहितेन सन्निक- यत व्याहन्यते वै प्रापिळवधानेनेति । यदि च रशम्यर्यसन्निको ग्रहणहेतु: स्याद् न व्यवहितस्य सन्निकर्ष इत्यग्रहणं स्यात् । अस्ति चेयं कांचाभ्रपटलस्फ- ( दिकान्तरितोपलब्धि: सा *ज्ञापयत्यप्राप्यकारीणीन्द्रियाणि । अत एवाभाति- कानि प्राप्यकारित्वं हि भौतिकधर्म इति न । कुड्यान्तरितानुपलब्धेरप्रतिषेधः ॥ ४५ ॥ अप्राप्यकारित्वे सतीन्द्रियाणां कुड्यान्तरितस्यानुपलब्धिन स्यात् । प्राप्यकारित्वे ऽपि तु काचाभ्रपटलस्फटिकान्तरितोपलब्धिर्न, स्मत् । अप्रतीघातात्सन्निकर्षापपत्तिः ॥ ४६ ॥ न. काचा भ्रपटलं वा नयनरश्मि विष्टम्नाति सो ऽप्रतिहन्यमानः सनिकृष्यत इति यश्च मन्यते न भौतिकस्याप्रतिघात इति तना। श्रादित्यरश्मः स्फटिकान्तरितेपि दाटे ऽविघातात् ॥४७॥ ॥नादित्यरमेशविघातात स्फटिकान्तरिते ऽप्यविधाताद् दाह्ये ऽवि- घातात् । अविघातादिति च पदाभिसंबन्धभेदाद्वाक्यभेद इति ॥ मायथावास्यं चार्थभेद इति । आदित्यरश्मिः कुम्भादिषु न प्रतिहन्यते ऽविधातात् । कुम्भस्थमुदकं तपति प्राप्नो हि द्रव्यान्तरगुणस्य उष्णस्य स्पर्शस्य ग्रहणं तिन च शीतस्पर्शाभिभव इति । स्फटिकान्तरिते ऽपि प्रकाशनीये प्रदीपरश्मीनामप्रति- घात: अप्रतिघातात्यानस्य ग्रहणमिति । भर्जनकपालादिस्थं च द्रव्यमाग्नेयेन तेजसा दह्यते तचाविघातात्याग्निः प्राग्नौ तु दाहो नाप्राप्यकारि तेज इति । अविघातादिति च केवलं पदमुपादीयते को ऽयमविधाता नाम । अव्यूह्यमा- नावयवेन व्यवधायकेन द्रव्येण सर्वतो द्रव्यस्याविष्टम्भः क्रियाहेतारप्रति. बन्धः प्राप्नरप्रतिषे* *ध इति । दृष्टं हि कलशनिषतानामपां बहिः शीतस्पर्श- तस्माज्जायत इति । + काचाभ्रपटर्माित ४। + अप्रतिघात इति न इति २ । ६ स्फटिकान्तरेपीति ।। || आदित्यरधमेरिति । मा प्रतिवाक्यं वाक्यभेद इति ४ पुस्तके ऽधिकम् । यस्य द्रव्यस्यावयवा न व्यह्मन्ते तस्यान्तरवयवैरव्यमानस्य यो ऽभि- संबन्धः सो विघात ति । अन्तर्व्यवस्थितस्य वा द्रव्यस्यालायामानावयवद्रव्यस्य. बहिरवस्थितद्रव्यप्राप्तिः । न्या. वाः । - . * LIBRARY ·१४८ न्यायभाष्य ग्रहणम् । न चेन्द्रियेणासनिकृष्टस्य द्रव्यस्य स्पर्णपलब्धिः दृष्टौ च प्रस्य- न्दपरिसवो । तप काचाभ्रपटलादिभिनायनरश्मेरप्रतिघाताद्विभिद्यार्थेन सह सन्निकर्षानुपपन्नं ग्रहणमिति ।। नेतरेतरधर्मप्रसङ्गात् ॥ ४ ॥ काचाभ्रपटलादिवद्वा कुमादिभिर प्रतीघातः कुआदिवद्वा काचाभ- पंटलादिभिः प्रतीघात इति प्रसज्यते नियमे कारणं वाच्यमिति । आदीदकयोः प्रसादस्वाभाव्याद्रूपोप- लब्धिवत्तदुपलब्धिः ॥ ४ ॥ आदीदकयोः प्रसादो रूपविशेषः* स्वो धी नियमदर्शनात प्रसादस्य वा स्वो धर्मो रूपोपलम्भनम् । यथा ऽऽदर्शप्रतिहतस्य परावृत्तस्य नयनरश्मे: स्वेन मुखेन सन्निकर्षे सति स्वमुखोपलम्भनं प्रतिबिम्बग्रहणा. ख्यमादर्शरूपानुग्रहात्तन्निमित्तं भवति। आदर्शरूपोपघाते तदभावात् कुअादिषु च प्रतिबिम्बग्रहणं न भवति। एवं काचाभ्रपटलादिभिरविघातश्चतूरश्मेः कुमादिभिश्च प्रतिघातो द्रव्यस्त्रभावनियमादिति । दृष्टानुमितानां नियोगप्रतिषेधानुपपत्तिः ॥ ५० ॥ प्रमाणस्य तत्वविषयत्वात् । न खलु भोः परीक्षमाणेन दृष्टानुमिता अर्था: शक्या नियोतुमेवं भवतेति । नापि प्रतिषेखमेवं न भवतेति । न हीद- मुपपद्यते रूपवद्गन्धो ऽपि चाक्षुषो भवत्विति गन्यवद्वा रूपं चाक्षुषं मा भूदिति अग्निप्रतिपत्तिवद्धमेनोदकप्रतिपत्तिरपि भवत्विति उदकाप्रतिपत्तिवता धूमे. नाग्निप्रतिपत्ति(रपि) माभूदिति । किं कारणं यथा खल्वा भवन्ति य एषां स्वो भावः स्वो धर्म इति तथाभूताः प्रमाणेन प्रतिपद्यन्तइति । तथाभूतविष- यकं हिं प्रमाणमिति । इमो खलु नियोगप्रतिषेधो भवता देशितो काचाभ्रप- टलादिवद्वा कुमादिभिरप्रनिघातो भवतु कुआदिवद्वा काचाभ्रपटलादिभिर- प्रतीघातो मा भूदिति । न दृष्टानुमिताः खल्विमे द्रव्यधाः प्रतिघाताप्रतीघा- तयाझुपलब्ध्यनुपलब्धी व्यवस्थापिके । व्यवहितानुपलब्ध्या ऽनुमीयते कुआ. * द्रव्यान्तरासंयुक्तद्रव्यसमवायः । तस्य वा रूपोपलम्भमसामयं धर्मः । ( ) नास्ति । ५ ।। न्या वा।

·१४६ । . अ.३ पा. १ मू. ४८-५२ इन्द्रियैकत्वपूर्वपक्षः । दिभिः प्रतिघातो व्यवहितापलब्ध्या ऽनुमीयते काचाभ्रपटलांदिभिरप्रति- घात* इति । अथापि खल्वेकमिदमिन्द्रियं बहूनीन्द्रियाणि वा। कुतः संशया । स्थानान्यत्वे नानात्वा दवयविनाना- स्थानत्वाच्च संशयः॥ ११ ॥ बहूनि द्रव्याणि नानास्थानानि दृश्यन्ते 'नानास्थानश्च सन्नेको ऽष- यवी चेति । तेनेन्द्रियेषु भिन्नस्थानेषु संशय, इति । एकमिन्द्रियम् । त्वगव्यतिरेकात् ॥ ५२ ॥ त्वगेमिन्द्रियमित्याह कस्माद् अव्यतिरेकात् । न त्वचा किं चिदि- न्द्रियाधिष्ठानं न प्राप्नं न चासत्यां त्वचि किं चिद्विषयग्रहणं भवति यया सर्वेन्द्रियस्थानानि व्यानानि यस्यां च सत्यां विषयग्रहणं भवति सा त्वगे- कमिन्द्रियमिति । नेन्द्रियान्तरार्थानुपलब्धेः ।। स्पर्शपलब्धिलक्षणायां सत्यां त्वचि गृह्यमाणे त्वगिन्द्रियेण स्पर्श इन्द्रियान्तराा रूपादयो न गृह्यन्ते अन्धा- दिभिः । न स्पर्शग्राहका(|दिन्द्रिया)दिन्द्रियान्तरमस्तीति स्पर्शवदन्यादिभि- गुटेरन् रूपादयो न च गृह्यन्ते तस्मान्नकमिन्द्रियं त्वगिति । त्वगवयव विशेषेण धूमोपलब्धिवत्तदुपलब्धिः ॥ यथा त्वचा ऽवयवविशेषः कश्चिच्चक्षुषि सन्निकृष्टो धूमस्पर्श गृह्णाति नान्य एवं त्वचा वयविशेषा रूपादियाहकास्तेषामुपघातादन्धादिभिर्न गृह्यन्ते रूपादयइति । ब्याहतत्वादहेतुः ॥ त्वगव्यतिरेकादेकमिन्द्रियमित्युक्का त्वगष- यविशेषेण धूमोपलब्धिबदूपाद्युपलब्धिरित्युच्यते । एवं च सति नानाभू. * अथेन्द्रियस्य प्राप्पकारित्वे ऽज्जनशलाकादि कस्मावोपलभ्यते । इन्द्रि. येणासंबन्धात् । अधिष्ठानस्यानिन्द्रियत्वात । रश्मिरिन्द्रियं नाधिष्ठानं न च रश्मिना जनशलाका संबति न्या. बाः । + अवविनानात्वादिति अधिकम् ४ । + शरीरव्यतिरिक्त सच्चोभयथा दृष्टमेकमनेकं चेति तदपि संशयबीजमिति वार्तिकम् । नेन्द्रियान्सगानुपलब्धेः स्वगवयविशेषेण धूमोपलब्धियत्तदुपलब्धिः व्याहतवादहे. तुरिति भाष्यमेव न सूत्रत्रयं सिद्धान्तभाष्यं नेन्द्रियति इत्युपक्रम्य एवं भाष्यकारीयं सिद्धा- न्तमुक्त्वा सोचं सिद्धान्तमाह सूत्रेण चाभिसंबन्धः सिद्धान्तस्येत्युपसंहृत्य न युगपदानु पलब्धेरिति तात्पर्यटीकायामुक्तत्वात् । कोलकातामुद्रितपुस्तके तु ममात्सूत्रत्वेन लेखः । ( ) रन्द्रियादिति ४ पुस्तके नास्ति । । || ग्राहक रति ।।

·१५० . न्यायभाष्ये तानि विषयग्राहकाणि विषयव्यवस्थानात् तदावे विषयग्रहणस्य भावात. दुपाते चाभावात् तथा च पूर्वो वाद उत्तरेण वादेन व्याहृन्यतइति । संदिग्धश्चाव्यतिरेकः । पृथिव्यादिभिरपि भूतेरिन्द्रियाधिष्ठानानि व्यापानि न च तेष्वसत्सु विषयग्रहणं भवतीति । तस्मान्न त्वगन्यद्वा सर्व- विषयमेकमिन्द्रियमिति । नि युगपदर्थानुपलब्धः ॥ ५३॥ आत्मा मनसा संबध्यते मन इन्द्रियेण इन्द्रियं सर्वार्थः सन्निकृष्ट- 'मिति आत्मेन्द्रियमनार्थसन्निकर्षेभ्यो युगपद्हणानि स्युः । न च युगपदपा- दयो गृह्यन्ते तस्मान्नेकमिन्द्रियं सर्वविषयमस्तीति । असाहचर्याच्च विष- यग्रहणानां नैकमिन्द्रियं सर्वविषयकं साहचर्ये हि विषयग्रहणानामन्धाद्यनुप- पत्तिरिति । विप्रतिषेधाच्च न त्वगेका ॥ ५४ ॥ न खलु त्वगेकमिन्द्रियं व्याघातात् । त्वचा रूपाण्यप्राणानि गृह्यन्ते इति । अप्राप्यकारित्वे स्पर्शादिष्यप्येवं प्रसङ्गः स्पशादीनां च प्राप्तानां ग्रहणादू- पादीनां सामानामग्रहणमिति प्राप्तम् । सामिकारित्वमिति चेद् आवरणा- * प्रागेमिन्द्रियं त्वगित्युपगम्येदानीं त्वगवयव विशेषा रूपादियाहका इति ब्रुधाणः प्रतिषेध्यमभ्यनुजानाति । न झवयव्यतिरिक्ता अवयवा इति । यांश्चावयवान रूपादियाहकांस्त्वचा मन्यन्ते ते किमिन्द्रियात्मका उत नेति। किं चातः यदीन्द्रियात्मका नैमिन्द्रियम् । अथेन्द्रियात्मका न भवन्ति न तीन्द्रियमाझा रूपादय इति । न्या. वा. । + नायुगपदर्थानुपलब्धः । + अत्रानेन्द्रियवादे ऽपि घटस्य चानुषं त्वाचं च युगपत्कमावत्याशा फलबलेन बुभुत्सायाः सहकारित्याश्रयणेन दोषवारणे विन्द्रियैकत्वपचे ऽपि तथैव दोषवारण संभवतीति भाष्योक्तं दृषण परिहृत्य करणस्य युगपदनेकक्रियाकारित्वाभावेन युगपदनेकज्ञानवारणेपीन्द्रियेक- स्वपक्षप्यवमेवोपपत्तेः त्वचः करणस्यकल्वे तस्य प्राप्यकारित्याप्राप्यकारित्वयोर्विकल्येन प्राप्यका- रित्वे त्वचा प्राप्तानां रूपाणामग्रहण प्रसङ्गादप्राप्य कारित्वे च दूरस्थ द्रव्यगतस्पर्शस्यापि यहण- प्रसङ्गादेवस्येव प्राप्यकारित्याप्राण्यकारित्वयोरनुपपत्तेरनेन्द्रियपक्षे एकेन्द्रियायाह्येषु करणस्वाभा- व्येन युगपदनेकक्रियाकारित्वाभावोपपादनदिन्द्रियैकत्वपक्षे समाधानासंभवामिन्द्रियमिति वार्तिकम्। 5 साहचर्य नाम यस्यैकं विषययहणं तस्य द्वितीयमपीत्यन्यधिरान- भावप्रसङ्गः । न्या. वा.। || प्राप्तानां महामति । २ ५। या प्राण्याप्राप्यकारित्वमिति । २।५।'

·१५१ अ. ३ श्रा. १ मू. ५३-५० इन्द्रियपञ्चत्वसाधनम् । नुपपतेविषयमापस्य ग्रहणम् । अथापि मन्येत प्राप्ताः स्पादयस्त्वचा गृह्यन्ते रूपाणि स्वप्राणानीति एवं सति नास्त्यावरणम् श्रावरणानुपपत्तेश्च रूपमा- पस्य ग्रहणं व्यवहितस्य चाव्यवहितस्य चेति । दूरान्तिकानुविधानं रूपोपलब्ध्यनुपलब्ध्योन स्यात् । अप्राप्नं त्वचा गृह्यते रूपमिति दूरे रूपस्या- ग्रहणमन्तिके च ग्रहणमित्येतन्न स्यादिति । *प्रतिषेधाच्च। नानात्वसिद्धा स्थापनाहेतुरप्युपादीयते। इन्द्रियार्थपञ्चत्वात्। ॥ ५५ ॥ अर्थः प्रयोजनं तत् पञ्चविधमिन्द्रियाणां स्पर्शनेनेन्द्रियेणं स्पर्शग्रहणे मति न तेनेव रूपं गृह्यतइति रूपग्रहणप्रयोजनं चतुरनुमीयते । स्पर्शरूप- ग्रहणे च ताभ्यामेव न गन्धो गृह्यतइति गन्धग्रहणप्रयोजनं घ्राणमनुमी. यते । चयाणां ग्रहणे न तेरेव रसो गृह्यतइति रसग्रहणप्रयोजनं रसनमनु- मीयते । न चतुणों ग्रहणे तेरेव शब्दः प्रयते इति शब्दग्रहणप्रयोजनं श्रोत्र. मनुमीयते । गमिन्द्रियप्रयोजनस्यानितरेतरसाधनसाध्यत्वात्पञ्चवेन्द्रियाणि । न तदर्थबहुत्वात् ।। ५६ ॥ न खल्विन्द्रियार्थपञ्चत्वात्पञ्चेन्द्रियाणीति सिद्धाति। कस्मात्तेषामर्थानां बहुत्वात् । बहवः खल्विमे इन्द्रियार्थाः स्पास्तावच्छीतोष्णानुष्णांशीता इति । रूपाणि शुक्रहरितादीनि । गन्धा इष्टानिष्टापेक्षणीयाः । रसाः कटु कादयः । शब्दा वात्मानो ध्वनिमाचाश्च भिन्नाः । तद्यस्येन्द्रियार्थपञ्चत्वात् पञ्चेन्द्रियाणि तस्येन्द्रियार्थबहुत्वादहूनि इन्द्रियाणि प्रसज्यन्तइति । •गन्यत्वादाव्यतिरेकाद्गन्धादीनामप्रतिषेधः ॥ ५० ॥ * एकत्वप्रतिषेधाति ।४।५। + एकत्वप्रतिषेधमाप्रेणा चानात्वे सिद्धेऽपि नानात्यसिद्धये वक्ष्यमाणे हेतुरप्युच्यतर- त्यर्थः । अथ वा प्रतिषेधादित्यस्याये ऽनन्तरमिति पूयित्वा स्थापनातुरुपादीयतहति व्याख्या न्तरं वार्तिके। * अत्र विषयगतं प्रयोजनज्ञानगतं वा पञ्चत्वं व्यधिकरणत्वात् कमिन्द्रियगतपञ्च- स्वसाधकमित्याशय कतारमात्मानं पक्षीमत्य रूपादिषु नानाविषयेष्वकेन करणेनेकस्य विषयीक- रणे ऽप्यन्यविषयज्ञामक्रियानिष्यतये करणान्तरापेक्षित्वे माध्ये इन्द्रियपञ्चत्वं सिति यथा लोके एकस्य कर्तुरेकेन करणेनेकस्यां क्रियायां पर्यवसितायां क्रियान्तरनिण्यत्तये करणान्तरापेक्षेति वार्तिकम् ·१५२. আয়মা गन्धत्वादिभिः स्वसामान्यः कृतव्यवस्थानां गन्यादीनां यानि गन्या- दिग्रहणानि तान्यसमानसाधनसाध्यत्वाद् ग्राहकान्तराणि न प्रयोजयन्ति अर्थसमूहोनुमानमुक्तो नार्थंकदेश: । अर्थंकदेशं चाश्रित्य विषयपञ्चत्व. माचं भवान्ट्रतिषेधति तस्मादयुक्तोयं प्रतिषेध इति । कथं पुनर्गन्धत्वा- दिभिः स्वसामान्यः कृतव्यवस्था गन्यादय इति । स्पर्शः खल्वयं विविधः शीत उष्णो ऽनुष्णाशीतश्च स्पर्शत्वेन स्वसामान्येन संगृहीतः । गृह्यमाणे च शीतस्पर्श नोष्णास्यानुष्णाशीतस्य वा स्पर्शस्य ग्रहणं ग्राहकान्तरं प्रयोजयति .स्पर्शभेदानामेकसाधनसाध्यत्वाद् येनेव शीतस्पी गृह्यते सेनेवेतरावपीति । एवं गन्धत्वेन गन्धानां रूपत्वेन रूपाणां रसत्वेन रसानां शब्दत्वेन शब्दा- नामिति । गन्धादिग्रहणानि पुनरसमानसाधनसाध्यत्वाद् ग्राहकान्तराणां प्रयोजकानि । तस्माटुपपन्नमिन्द्रियार्थपञ्चत्वात् पञ्चेन्द्रियाणीति । यदि सामान्यं संग्राहकं प्राप्नमिन्द्रियाणाम् । विषयत्वाव्यतिरेकादेकत्वम् ॥ ५ ॥ विषयत्वेन हि सामान्येन गन्धादयः संगृहीता इति । 'न बुद्धिलक्षणाधिष्ठानगत्याकृतिजातिपञ्चत्वेभ्यः ॥५६ ॥ न खल विषयत्वेन सामान्येन कृतव्यवस्था विषया ग्राहकान्तरनि. रपेक्षा एकसाधनग्राह्या अनुमीयन्ते । अनुमीयन्ते च पञ्च गन्धादयो गन्धत्वा- दिभिः स्वसामान्यः कृतव्यवस्था इन्द्रियान्तरमाह्यास्तस्मादसंबटुमेतत् । अयमेव चार्थो ऽनद्यते बुद्धिलक्षणपञ्चत्वादिति । बुद्धय एव लक्षणानि विष. यग्रहणलिङ्गत्वादिन्द्रियाणां तदेतदिन्द्रियार्थपञ्चत्वादित्येतस्मिन्सः कृतभा. व्यमिति । तस्माद् बुद्धिलक्षणपञ्चत्वात्पञ्चेन्द्रियाणि । अधिष्ठानान्यपि खलु पञ्चेन्द्रियाणां सर्वशरीराधिष्ठानं स्पर्शनं स्पर्शग्रहणलिङ्गं कृष्णताराधिष्ठानं चक्षुः बहिनि:सृतं रूपयहणलिङ्गं नासाधिष्ठानं घ्राणं जिहाधिष्ठानं रसनं कर्णच्छि- दाधिष्ठानं ओचं गन्धरसरूपस्पर्शशब्दग्रहणलिङ्गत्वादिति । गतिभेदादपीन्द्रि- * असमानमसाधारणं यत्साधनं यागादि सत्साध्यस्वाटेकेन घायोनेव सर्वविधगन्ध- यहणसंभवाठिति यावत् । स्पस्पशादीनां त्वकेन्द्रियग्राह्यत्वं म संभवति दूषितस्यादिति भावः । + नेति नास्ति। * अर्थानां विषयाणां समूह एकजातीयानामिप्ति यावत् । अनुमानम मितिमाधनं न तु प्रत्येक विषया रत्यर्थः।

·प्र. ३ आ. १ सू. ५८-६० इन्द्रियभौतिकत्वे युक्तिः । यभेदः । कृष्णसारोपनिबर्द्ध चर्बहिनिःसृत्य रूपाधिकरणानि द्रव्याणि प्राप्नोति। स्पर्शनादीनि त्विन्द्रियाणि विषया एवाश्रयोपसर्पणात्प्रत्यासीदन्ति। संतामवृत्त्या शब्दस्य श्रोषप्रत्यासत्तिरिति । प्राकृतिः खनु परिमाणमियता सा पञ्चधा । स्वस्थानमाचाणि घाणरसनस्पर्शनानि विषयग्रहणेनानुमेनानि। तुः कृष्णसा- राश्रयं बहिनिःसृतं विषयव्यापि । श्रोचं नान्यदाकाशात तच्च विभु शब्दमाचा- नुभवानुमेयं पुरुषसंस्कारोपग्रहाच्चाधिष्ठाननियमेन शब्दस्य व्यजक मिति । जातिरिति योनि प्रचक्षते । पञ्च खल्विन्द्रिययोनयः पृथिव्यादीनि भूतानि तस्मात्प्रकृतिपञ्चत्वादपि पञ्चेन्द्रियाणीति सिद्धम् । कथं पुनायते भूतप्रकृतीनीन्द्रियाणि नाव्यक्तप्रकृतीनीति । भूतगुणविशेषापलब्धस्तादात्म्यम् ॥ ६० ॥ दृष्टो हि वाय्वादीनां भूतानां गुणविशेषाभिव्यक्तिनियमः । वायु: स्पर्शव्यञ्जनः आपो रसव्यज्जिकाः तेजो रूपव्यञ्जकं पार्थिवं किञ्चिद् द्रव्यं फस्य चिद् द्रव्यस्य गन्धव्यजकम् । अस्ति चायमिन्द्रियाणां भूतगुणविशेषो- पलब्धिनियमः । तेन भूतगुण विशेषापलब्धमन्यामहे भूतप्रकृतीनीन्द्रियाणि नाव्यतप्रकृतीनीति । गन्धादयः पृथिव्यादिगुणा इत्युपदिष्टम् उदेशश्च पृथिव्यादीनामेकगुणत्वे चानेकगुणत्वे समान इत्यत आह । धर्माधर्मसहितया दृष्टानिष्टोपेतणीयशब्दसाधनभूतया कर्णशष्कल्या य आकाशस्य संबन्धस्तत्संबन्धाविधाय्याकाशं न विधरान्तरेणास्यादिना शब्द- मुयलतर्यात नान्यत्रेति तदुपकारप्रतीकारभेदादा उपक्रियते चेति न पुनराकाश- नित्यत्वादुपक्रियते न प्रतिक्रियतइति । प्रकृष्टाप्रकष्टोत्रभेदो ऽप्यत एव । न्या. वा. + इन्द्रियाणां योनिस्तादात्म्यं न पुनस्तत्कार्यत्वमाकाशे संभवति नित्यत्वात् । न्या. वा.। | तत्र पार्थ घ्राणं रूपरसस्पर्शगन्धेष नियमेन गन्धस्य व्यजकत्वाद बाह्मपार्थिवदिति । यथा हि मृगमदादिगन्धव्यञ्जकाः पार्थिवाः कुक्कुटोच्चारा. दय वृत्यर्थः । न चातपेनानेकान्सः । न हातपो गन्धव्यजको ऽपि तु जलाभिभूतो द्रयाणां गन्धो नोपलभ्यते केवल जलमातपो ऽपनर्यात न तु द्रध्यस्य गन्धमभिव्य. नक्ति तस्मावानेकान्तः । एवं रतनमिन्द्रियमाप्यं गन्धादिषु मध्ये नियमेन रसस्य व्यजकत्वाद् नन्तान्तरस्यन्दमानोबिन्दुवत् । न खनु विस्पन्दास्यो मोवादि. रसमनुभवति । एवं तेजसं चतुर्गन्धादिषु मध्ये नियमेन रूपध्यजक्रत्यास्पदीपादि. . .

·१४ गुणा न ते न्यायभाये गन्धरसरूपस्पर्शशब्दानां स्पर्शपर्यन्ताः पृथिव्याः ॥ ६ ॥ अप्तेजोवायूनां पूर्व पूर्वमपाहाकाशस्योत्तरः* ॥६२ ॥ स्पर्शपर्यन्तानामिति विभक्तिविपरिणामः । आकाशस्योत्तरः शब्दः स्पर्शपर्यन्तेभ्य इति । कथं तर्हि तरनिर्देशः । स्वतन्त्रविनियोगसामाता । तेनोत्तरशब्दस्य परार्थाभिधानं विज्ञायते । उदेशसूत्र हि स्पर्शपर्यन्तेभ्य: पर: शब्द इति । तन् वा स्पर्शस्य विवक्षितत्वात स्पर्शपर्यन्तेषु नियुक्तेषु योन्य- स्तदुतरः शब्द इति। न सर्वगुणानुपलब्धः ॥ ६३ ॥ नायं गुणनियोगः साधुः । कस्माद् यस्य भूतस्य ये तदात्मकेनेन्द्रियेण सर्वउपलभ्यन्ते । पार्थिवेन हि घ्राणेन स्पर्शपर्यन्ता न गृह्यन्ते गन्ध पवेको गृह्यते एवं शेषेष्वपीति । कथं तोमे गुणा विनियो- ताव्या इति । ऐकैकश्येनोत्तरोत्तरगुणसद्धावादुत्तराणां तदनुपलब्धिः ॥६॥ गन्धादीनामेकेको यथाक्रमं पृथिव्यादीनामेकैकस्य गुण: अतस्तदनु- पलब्धिः तेषां तयोः तस्य चानुपलब्धि: । घ्राणेन रसलपस्पर्शानां रसनेन रूपस्पर्शयोः चक्षुषा स्पर्शस्येति। कथं त_नेकगुणानि भूतानि गृह्यन्तइति । यत् । एवं वायवीयं त्वगिन्द्रियं गन्धादिषु मध्ये नियमेन स्पर्शस्य व्यजकत्वात स्वेदोर्दाबन्दुशीतस्पर्शव्यजकव्यजनवातवत् । नियमयहणं मनोनिवृत्त्यर्थम् । गन्धादिषु मध्ये इति चावधारणसिद्धार्थम् । अन्यथा घ्राणादीनां गन्धत्वादिष्य. ज्जकत्वेनावधारणं न म्यादिति । एवं चेन्द्रियपञ्चत्वेन हस्तपादपायपस्थवाचा- मिन्द्रियत्वनिषेधोपि गृहीत इन्द्रियलक्षविरहात् । यच्चरीरसंयुक्तं सत्कारकदोष- यतिरिक्तताक्षात्यतीतिसाधनं तदिन्द्रियमिति हीन्द्रियलक्षणं न चैतदस्ति हस्ता- दिषु । जानेन्द्रियाणां तल्लतमिमानि तु कर्मेन्द्रियाणीति चेद्वन्तेषामिन्द्रियो लतणान्तरं वक्तव्यम् । शरीराश्रितमसाधारणकार्यकारीन्द्रियमिति लक्षमिति चेद्वक्तव्यमेषामसाधारणं कार्यम् । उक्तं वचनादानविहरणोत्सर्गानन्दाश्च पञ्चाना- मिति नन्वादानविहरणोत्सगास्तावदुस्तादिभिरपि कतुं शक्याः । अपि चास्ति कण्ठकपामाशयपक्वाशयादीनामपि निगरणादि तत्तदसाधारणं कामिति तान्य. पीन्द्रियाणि प्रसज्येरन् तस्मात्किं चिदेदिति । सा. टी. । नियमार्थ सूत्रे । न्या. वा. अत एकसूत्रत्वेन लेखः प्रामादिका + स्वतन्त्रस्यावधारणीयानपेक्षस्य धिनियोगो बोधार्य व्युत्पी प्रयोगस्तत्वामीको रिति पाषत।

·. प. ३ श्री. १ सू. ६१-६० भूतगुणनियमोपपादनम् । संसर्गाच्चानेकगुणग्रहणम् ॥ ६५ ॥.. प्रबादिसंसर्गाच्च पृथिव्यां रसादयो गृह्यन्ते एवं शेषेष्वपीति । नियम- स्लाई न प्राप्नोति संसर्गस्यानियमाच्चतुर्गुणा पृथिवी चिगुणा पापी द्विगुणं तेष एकगुणो वायुरिति । नियमश्चोपपद्यते कथम् । विष्टं परं परेण ॥ ६ ॥ प्रथिव्यादीनां पूर्वपूर्वमुत्तरेणोत्तरेण विष्ट मतः संसानियम इति । तञ्चेतदूतसृष्टा वेदितव्यं नेतहीति । न पार्थिवाप्ययोः प्रत्यक्षत्वात् ॥ ६ ॥ नेति पिसूची प्रत्याचष्टे । कस्मात्यार्थिषस्य द्रव्यस्याप्यस्य च प्रत्यक्षत्वात् । महत्त्वानेकद्रव्यत्वादूपाच्चापलब्धिरिति तेजसमेव द्रव्यं प्रत्यक्षं स्यात् । न पार्थिवमाप्यं वा रूपाभावात् । तेजसवत्तु पार्थिवाप्ययाः प्रत्यक्षत्वाद् न संसादनेकगुणयहणं भूतानामिति।भूतान्तररूपकृतं च पार्थिवाप्ययोः प्रत्य- पत्वं ब्रुवतः' प्रत्यक्ष वायुः प्रसज्यते नियमे वा कारणमुच्यतामिति । रस- योवा पार्थिवाप्ययोः प्रत्यक्षत्वात् पार्थिवा रसः षड्विधः श्राप्यो मधुर,एव नचेतत्संसगादवितुमर्हति। रूपयोवा पार्थिवाप्ययोः प्रत्यक्षत्वात तेजसहपा- नुगृहीतयाः संसर्ग हि व्यजकमेव रूपं न व्यङ्गामस्तीति । एकानेकविधत्वे च पार्थिवाप्ययोः प्रत्यक्षत्वाद् रूपयोः पार्थिवं हरितलोहितपीताद्यनेकविध रूपमाप्यं तु शुक्रमप्रकाशकं न चेतदेकगुणानां संसगै सत्युपलभ्यतइति । उदा. हरणमा तत्। अतः परं प्रपञ्चः । स्पर्शयोवा पार्थिवतेजसयोः प्रत्यक्षत्वात् * विष्टत्वं संयोगविशेषः । न्या. वाः । संयोगविशेषो व्याप्तिरित्यर्थः । ती.टी. + भूतष्टिप्रतिपादकेषु पुराणेषु । नैतीति नेदानीमननुभवादित्यर्थः । ता. टी. + त्रिविधं द्रव्यं चातुमिष्यते पार्थिवमाप्यं तेजसं च । तत्र रूपवत्वेन सेजसमेव चानुषं स्यात्रेतावरूपत्वात् । न हि रूपिद्रव्यसंसर्गाच्यातुषत्वमरूपयोरपि पार्थिवाप्ययोरिति युक्तं नभानभस्वतारपि चाक्षुषत्वप्रसङ्गात । अस्ति हि तयोरपि रूपवतेजसा संयोग रति । ता. टी. । तेजसम्पानुमहोतयोः प्रत्यक्षात्वावियधिकम् ।। ५ ।

·१५६ न्यायभाष्य पार्थिवानुष्णाशीतः स्पर्शः उष्यस्लेजसः प्रत्यक्षो न चेतदेकगुणानामनुष्णाशी. वस्यशेन वायुना संसर्गणापपद्यतइति । अथ या पार्थिवाप्ययोव्ययोर्व्यवस्थि. तगुणयोः प्रत्यक्षत्वाच धतुर्गुणं पार्थिव द्रव्यं पिगुणमाप्यं प्रत्यक्षं तेन तत्कारणमनुमीयते तथाभूतमिति । तस्य कार्य लिङ्गं कारणभावाद्विकार्यभाष इति । एवं तेजसवायव्ययाव्ययोः प्रत्यक्षत्वाद् गुणव्यवस्थाया: तत्कारणे द्रव्ये व्यवस्थानुमानमिति । दृष्टश्च विवेकः पार्थिवाप्ययो: प्रत्यक्षत्वात् पार्थिवं द्रव्यमबादिभिर्वियुक्तं प्रत्यक्षतो गृह्यते आप्यं च पराभ्यां तेजसं च वायुना न चेकेकगुणं गृह्यतइति निरनुमानं तु विष्टं परं परेणेत्येतदिति । नाप लिङ्ग मनुमापकं गृह्यतइति येनेतदेवं प्रतिपद्येमहि । यच्चोक्तं विष्ट ह्यपरं परेणेति भूतसृष्टौ वेदितव्यं न साम्प्रतमिति नियमकारणाभावादयुक्तम् । दृष्टं च साम्प्र- समपरं परेण विष्टमिति वायुना च विष्ठं तेज इति । विष्ठत्वं संयोगः स. द्वयोः समाना, वायुना च विष्ठत्वात्स्पर्शवतेजो न तु तेजसा विष्ठत्वाद रूपवा- न्वायुरिति नियमकारणं नास्तीति। दृष्टं च तेजसेन स्पर्शन वायव्यस्य स्पर्शस्या- भिभवादग्रहणमिति न च तेनैव तस्याभिभव इति । तदेवं न्यायविरुद्ध प्रवावं प्रतिषिध्य न सर्वगुणानुपलब्धेरिति चोदितं समाधीयते । पूर्वपूर्वगुणात्कर्षात्तत्तत्प्रधानम् ॥ ६ ॥ तस्मान्न सर्वगुणोपलब्धिः घ्राणादीनां पूर्व पूर्व गन्धादेर्गुणस्योत्कभी- तत्तत्प्रधानम् । का प्रधानता विषयवाहकत्वम् । को गुणोत्कर्ष: अभिव्यक्ती समर्थत्वम् । यथा बाह्यानां पार्थिवाप्यतेजसानां द्रव्याणां चतुर्गुणचिगुणद्विगु- णानां न सर्वगुणव्यजकत्वं गन्धरसरूपोत्कर्षातु यथाक्रमं गन्धरसरूपव्याक- तथागुणमिति २।५। + नियमो गन्धश्च वै पृथिव्यामित्येवमादिः तस्य कारणं प्रमाणं नास्ति सदाधकस्यैव प्रमाणस्योक्तत्वात् । तस्माद, भूतष्टिः कथं चिदुप्रचारतो व्याख्ये. यति । ता. टी.। । अत्यगुणो यदन्यत्रोपलभ्यते तत कि संयोगावाहो व्याप्नेः । यदि घ्याप्तेनीयोगोलके वन्दिसंपते पनिगुणा रयान् सयोाण्यव्यापकभावाभावात । तस्मादन्यसंयोगो हेतुः स च द्वयोरविशिष्ट इति तेजसा संयुक्तस्य वायोरपि रूप. इति । ता. टी. गुणत्वादि । न्या. बा। * वत्स्वेन चाक्षुषत्वप्रसङ्ग ·अ. ३ आ. १ सू. ६८-०१ घाणादीनां स्वगतगुणायाहकत्वम् । त्वम् । एवं घाणरसनचक्षुषां चतुर्गुणचिगुणद्विगुणानां ने सर्वगुणग्राहकत्वं गन्ध. रसरूपोत्कर्षातु यथाक्रमं गन्धरसरूपगाहकत्वम् । तस्माद् घाणादिभिर्न सर्वेषां गुणानामुपलब्धि रिति । यस्तु प्रतिजानीते गन्धगुणत्वाद् घ्राणं गन्धस्य साहकमेवं रसनादिष्वपीति । तस्य यथागुणयोगं घ्राणादिभिर्गुणयहणं प्रसज्य- तइति । किं कृतं पुनर्व्यवस्थानं किञ्चित्यार्थिवमिन्द्रियं न सर्वाणि . कानि चिदाप्यतेनसवायव्यानि इन्द्रियाणि न सनाणीति । तद्वावस्थानं तु भूयस्त्वात् ॥ ६ ॥ अर्थनिर्वृत्तिसमर्थस्य प्रविभक्तस्य द्रव्यस्य संसर्गः पुरुषसंस्कारकारिता भूयस्त्वम् । दृष्टो हि प्रकर्षे भूयस्त्वशब्दः प्रकृष्टो यथा विषयो भूयानित्युच्यते। यथा पृथगर्थक्रियासमर्थानि पुरुषसंस्कारवशाद्विषषिधिमणिप्रभृतीनि द्रव्याणि निर्वय॑न्ते न सर्व सर्वार्थमेवं पृथग्विषयग्रहणसमर्थानि घ्राणादीनि निर्वर्त्यन्त न सर्वविषयग्रहणसमर्थानीति । स्वगुणान्नोपलभन्ते इन्द्रियाणि । कस्मा- दिति चेत् । सगुणानामिन्द्रियभावात् ॥ ७० ॥ स्वान् गन्धादीनोपलभन्ते घ्राणादीनि । केन कारणेनेति चेत् । स्वगुणे: सह घ्राणादीनामिन्द्रियभावात् । घ्राणं स्वेन गन्धेन समानार्थकारिणा सह बाह्यं गन्धं गृहाति तस्य स्वगन्धग्रहणं सहकारिवैकल्यान भवति। एवं शेषा- णामपि । यदि पुनर्गन्धःसहकारि च स्याद् घाणस्य ग्राह्यस्यत्यत आह । . तैनैव तस्याग्रहणाच्च ॥ १ ॥ न गुणोपलनिधरिन्द्रियाणाम् । यो ब्रूते यथा बाह्यं द्रव्यं चक्षुषा गृह्यते तथा तेनेव चक्षुषा तदेव चतुर्गृह्यतामिति तादृगिदं तुल्यो युभयच प्रतिपति- हेत्वभाव इति । * सर्वेषां समवायाविशेषे ऽपि गन्धस्यैव घ्राणे उत्कर्ष इति गन्धमेव राहाति । सेन गन्धवत्वनिषेधपरं प्राधान्याभिधानं न पुनर्गन्धवत्त्वं गन्धयहणे प्रयोजकपि तु गन्धस्योत्कर्ष रति सिद्धम् । ता. टी. । + घाणस्य प्राणान्सरयाचक्रताया अदृष्टयावालेपः गन्धपाहतायास्तु दृष्टत्वात्स्वगन्ध ग्रहणानेपः । न्द्रियाणीति २। ६. प्राणादीमि केन कारणेनेति चेत् सगुणाणातीमा-२ पुः । || इत्येतवाति ४ ग्रामश्चेत्यत माहेति १ ।।

·१५८ . - न्यायभाष्य न शब्दगुणोपलब्धः ॥ २ ॥ स्वगुणान्नोपलभन्तइन्द्रियाणीति एतन्न भवति । उपलभ्यते हि स्वगुणः शब्दः श्रोषणेति । सदुपलब्धिरितरतरद्रव्यगुणवैधान् ॥ ३ ॥ न शब्देन गुणेन सगुणमाकाशमिन्द्रियं भवति । न शब्दः शब्दस्य व्यग्नकः न च घ्राणादीनां स्वगुणग्रहणं प्रत्यक्षं नाप्यनुमीयते । अनुमीयते স্মযাহ্মামন মায় যা যা স্ব আন্ধায়নি। বিষয় भुमानं वेदितव्यम् । आत्मा तावत् श्रोता न करणं मनसः श्रोषत्वे बधिर- स्वाभाषः पृथिव्यादीनां प्राणादिभावे सामर्थ्य प्रोभावे चासामर्थ्यम् । अस्ति चेदं पोषमाकाशं च शिष्यते परिशेषादाकाशं प्रोषमिति । इति श्रीवात्स्यायनीये भाष्ये तृतीस्यायमाहिकम् । परीक्षितानीन्द्रियाण्याश्च बढेरिदानी परीक्षाक्रमः सा किम. नित्या नित्या वेति । कुत: संशयः । काकाशसाधात्संशयः ॥१॥ अस्पर्शवत्वं ताभ्यां समानो धर्म उपलभ्यते बुद्धी विशेषश्चोपजना- पायधर्मवत्त्वं विपर्ययश्च यथास्वमनित्यनित्ययास्तस्यां बुद्धो नोपलभ्यते तेन संशय इति । अनुपपन्नः खल्वयं संशयः सर्वशरीरिणां हि प्रत्यात्मवेद- भीया अनित्या बुद्धिः सुखादिवत् । भवति च संवित्तिास्यामि जानामि * मनसः त्रत्वे बधिराव्यभावः सविषयत्वाच्च मनसः सर्वविषयं श्रीचं प्राप्नोति । पृथिव्यायपि न श्रोत्रम् घ्राणादिभावे विनियोगात् । घाणादिवि- नियुक्ताः पृथिव्यादयः श्रोत्रभावे च घ्राणादीनां तदैकल्ये शब्दानुपलब्धिप्रसङ्गः । स्वचः त्रत्वे बधिराभावः सर्वोपघाते च प्रायणम् । दिककालयोः श्रीवत्वे व शब्दस्यान्यगुणत्वादयहणप्रसङ्गः । तद्गुणत्वमिति चेत्रामि विवादः । यस्य शब्दो गुणस्सदाकाशं भवता संज्ञामात्रं भियते तो दिक्कालाविति । आकाशप्रत्याख्यान वा ऽन्यगुणत्वाच्छब्दस्य । यदि शब्दो दिक्कालगुणो भवति पाकाशं तर्हि प्रत्या. ज्यातम् । न हि शब्दमन्तरेणाकाशास्तित्वे लिङ्गमस्ति यथा दिक्कालयोः परा. परादि लिमिति न द्रव्यान्तरं शिष्यतरति । न च गुणानां श्रीजभावो युक्तः । म चाकार्याणां सामान्यविशेषसमधायानां सामानुपलब्धः । न घेवं श्रीचं नास्ति शब्दोपलब्धिलिङ्गम् । न्या. धा।

·१५४ 0 अ. ३ प्रा. २ मू. ०२-३ बुद्धिनित्यत्वनिराकरणम् । प्रज्ञासिषमिति न चोपजनापायावन्तरेण काल्यव्यक्तिस्ततश्च काल्यव्यक्त- रनित्या बुद्धिरित्येतत्सिद्धम् । प्रमाणसिद्धं चेदं शास्त्रेप्युक्तमिन्द्रियार्थसन्निकर्षा- त्यन्नं युगपज ज्ञानानुत्पत्तिर्मनसो लिङ्गमित्येवमादि तस्मात्संशयप्रक्रियानुपप.. तिरिति । * दृष्टिप्रवादोपालम्भार्थं तु प्रकरणम् । एवं हि पश्यन्तः प्रवदन्ति सांख्याः पुरुषस्यान्तःकरणभूता नित्या बुद्धिरिति । साधनं च प्रचक्षते । विषयप्रत्यभिज्ञानात् ॥ २ ॥ किं पुनरिदं प्रत्यभिज्ञानं पूर्वमज्ञासिषमथं तमिमं जानामीति ज्ञानयो: समानर्थ प्रतिसन्धिज्ञानं प्रत्यभिज्ञानमेतच्चावस्थिताया बुद्धरुप्रपत्तम् । नानात्वे. तु बुद्धिभेदेषत्पन्नापर्वार्गषु प्रत्यभिज्ञानानुपपत्तिः नान्यज्ञातमन्यः प्रत्यभिजा. नातीति । साध्यसमत्वादहेतुः ॥ ३ ॥ यथा खलु नित्यत्वं बुद्धेः साध्यमेवं प्रत्यभिज्ञानमपीति । किं कारणं चेतनधर्मस्य करणे ऽनुपपत्तिः । पुरुषधर्मः खन्वयं ज्ञानं दर्शनमुपलब्धिबोध: प्रत्ययो ऽध्यवसाय इति । चेतना हि पूर्वज्ञातमथं प्रत्यभिजानाति तस्येत- स्माद्धेतोर्नित्यत्वं युक्तमिति । करणचेतन्याभ्युपगमे तु चेतनस्वरूपं वचनीयं मानिर्दिष्ट्रस्यरूपमात्मान्तरं शक्यमस्तीति प्रतिपत्तुम् । ज्ञानं बुद्धेरन्तःकरण- * सांख्यानां हि दर्शने प्रवादो महदन्तःकरयां बुद्धिरिति तदुपालम्भनार्थ प्रकरणमिति । अयमभिप्रायो नेह नित्यानिांवचार: प्रधानतो ऽपि त्वनया द्वारा इत्तेतिरिक्ता सांख्याभिमता बुद्धिनिराक्रियते सामान्यता बुद्धिमात्रस्य नित्यानि- त्यत्वविचारणं । र्याद हि नित्या बुद्धिः स्यात्ततो वृत्तिभ्य उदयवतीभ्या व्यतिरिक्त महत्तत्त्वमन्तःकरणं स्यात् । अथ तु नित्यत्वसाधनानि प्रतिसंधानादीनि न बुद्धि- नित्यत्वस्येशते ततो वृत्तय एव बुद्धयो न ततिरिक्तं बुद्धितत्त्वं सिध्यतीति । सा. टी. + वृत्तिमान किल विषयं प्रत्यभिजानवात्मानपि प्रत्यभिजानाति नच चेतनो वृत्तिमान् तस्य कूटनित्यत्वात् । अन्यथा तु पूर्वापरावस्थाभेदवाव कूटनित्यः स्यात् । परिणामिनित्या तु बुद्धिरुदयव्ययवदनेकत्तिमती युज्यते रति भावः । ता. टी.। + वृत्तयो हि वृत्तिमतो भिवाः तेन तासामनित्यत्वे ऽपि न वृत्तिमान कोटस्थ्याव्यक्त । तथा च प्रभिनाता ऽऽत्मैव प्रत्यभिज्ञानावित्यः सिध्यति न स्वन्तःकरणं दिसंज्ञकं न हि समयभिज्ञाने प्रकाशतइत्यर्थः । ता. टी. । 10 ·१६० न्यायभाये स्याऽभ्युपगम्यते घेतनस्येदानी किं स्वरूपं को धर्मः किं तत्वं ज्ञानेन । बुष्टी वर्तमानेनायं चेतन: किं करोतीति । चेतयतइति चेद् न ज्ञानादर्थान्तरवचनम् । पुरुषश्चेतयते बुद्धि जीभातीति नेदं ज्ञामादर्थान्तरमुच्यते चेतयते जानीते पश्यति उपलभते इत्येको ऽयमर्थ इति। बुद्धि पयतीति चेद् श्रद्धा जानीते पुरुषों बुद्धिापयतीति सत्य- मेतत् । एवं चाभ्युपगमे ज्ञानं पुरुषस्यति सिद्धं भवति न बुद्धेरन्तःकरणस्येति। प्रतिपुरुषं च शब्दान्तरव्यवस्थाप्रतिज्ञाने प्रतिषेधहेतुवच- नम् । *यश्च प्रतिजानीते कश्चित्पुरुषश्चेतयते कश्चिदुध्यते कश्चिदुपल- भते कश्चित्यश्यतीति पुरुषान्तराणि खल्विमानि चेतना बोद्धोपलब्धा द्रष्टेति नेकस्यैते धर्मा इति अच कः प्रतिषेधहेतुरिति । अर्थस्याभेद। इति चेत् समानम् । अभिन्नार्थी एते शब्दा इति तष व्यवस्थानुपपत्तिरित्येयं चेन्मन्यसे समानं भवति पुरुषश्चेतयते बुद्धिजीनीते इत्याप्यों न भिद्यते तपोभयोश्चेतनत्वादन्यतरलोप इति । यदि पुनर्बु. ध्यते ऽनयेति बोधनं बुद्धिर्मन एवोच्यते तच्च नित्यम् अस्त्वेतदेवं न तु मनसो विषयप्रत्यभिज्ञानान्नित्यत्वम् । दृष्टं हि करणभेदे ज्ञातुरेकत्वात् प्रत्य- भिज्ञानं सध्यदृष्टस्यतरेण प्रत्यभिज्ञानादिति । चतुर्वत् प्रदीपवच्च प्रदीपान्तर- दृष्टस्य प्रदीपान्तरेण प्रत्यभिज्ञानमिति । तस्माज चातुरयं नित्यत्वे हेतु. रिति । यच्च मन्यते बुद्धेरवस्थिताया यथाविषयं वृत्तयो ज्ञानानि निश्चरन्ति त्तिश्च वृत्तिमता नान्येति तच्च । न युगपदग्रहणात् ॥ ४ ॥ वृत्तिवृत्तिमतारनन्यत्वे वृत्तिमतो ऽवस्थानाद् वृत्तीनामवस्थानमिति मानीमानि विषयग्रहणानि तान्यवतिष्ठन्तहति युगपद विषयाणां ग्रहणं प्रसा जयत इति । अप्रत्यभिज्ञामे च विनाशप्रसङ्गः ॥ ५ ॥ अतीते च प्रत्यभिचाने वृत्तिमानप्यतीत इत्यन्त:करणस्य विनाश: * को प्रीति । + अर्थस्य भेद इति । त्तिमतो ऽवस्थानाद् वृत्त्यवस्थानप्रसङ्ग इति सूत्रार्थः । न्या. बा. तीनामपगमे पत्तिमतो ऽप्यपगम इति सूत्रार्थः । न्या. वा. ० ·१६१ (. अ. ३ पा. २ म. ४-८ वृत्तीनामत:करणधर्मत्यनिरास: । प्रसज्यते विपर्यये च नानात्वमिति । अविभु चेक मनः पर्यायेणेन्द्रियः संयु- ज्यतइति । क्रमवृत्तित्वादयुगपद् ग्रहणम् ॥ ६ ॥ इन्द्रियार्थानां वृत्तिवृत्तिमतानानात्वमिति । एकत्वे च प्रादुर्भावतिरो- भावयोरभाव इति । अप्रत्यभिज्ञानं च विषयान्तरव्यासङ्गात् ॥ ७ ॥ अप्रत्यभिज्ञानमनुपलब्धिः अनुपलब्धिश्च कस्य चिदर्थस्य विषया; न्सरव्यासक्ते मनस्युपपद्यते वृत्तितिमतानानात्वादेकत्वे हि अनर्थको व्यासङ्ग इति । विभुत्वे चान्तःकरणस्य पर्यायेणेन्द्रियः संयोगः । न गत्यभावात्* ॥६॥ प्रापानीन्द्रियाण्यन्तःकरणेनेति प्राप्त्यर्थस्य गमनस्याभावः । तत्र क्रम- वृत्तित्वाभावादयुगपद् ग्रहणानुपपत्तिरिति । गत्यभावाच्च प्रतिषिद्धं विभुना ऽन्तःकरणस्यायुगपदहणं न 'लिङ्गान्तरेणानुमीयते इति । यथा चक्षुषो गतिः प्रतिषिद्धा सन्निकृष्टविप्रकृष्टयोस्तुल्यकालग्रहणात्पाणिचन्द्रमसाळवधानेन प्रतीघाते सानुमीयतइति सायं नान्तःकरणे विवादो न तस्य नित्यत्वे । सिद्धं हि मनोन्तःकरणं नित्यं चेति । व ताई विवादः तस्य विभुत्वे सच्च प्रमाणतो ऽनुपलब्धे प्रतिषिद्धमिति। एक चान्तःकरणं नाना चेता ज्ञानात्मिका वृत्तयः चक्षुर्विज्ञानं घाणविज्ञानं रूपविज्ञानं गन्धविज्ञानम् । एतच्च वृत्ति धृत्तिमतारकत्वे ऽनुपपन्नमिति पुरुषो जानीत नान्त:करणमिति । एतेन विषयान्तरव्यासङ्ग प्रत्युक्तः । विषयान्तरग्रहणलक्षणा विषयान्तरव्यासङ्गः पुरु. षस्य मान्तःकरणस्येति केन'क चिदिन्द्रियेण सन्निधि: केन क्वचिदसन्निधि- रित्ययं तु व्यासको ऽनुज्ञायते मनस इति यकमन्तःकरणं नानावृत्तय इति । सत्यभेदे वृत्तेरिदमुच्यते । * प्राप्तान्यन्तःकरणेनेन्द्रियाणीति सूत्रार्थः न्या. धाः । + यदपि सांख्या पाचचतिर विषयान्तरव्यासक्ते ऽन्तःकरणे चक्षुरादिसंब. इस्याप्यर्थ स्याज्ञानावन्तःकरणतिजानमिति निराकरणपरं भाष्यम् । ता. टी. । '' अभीष्टविषयो ऽनेकविज्ञानोत्पादः । न्या. वा.

·१६२. न्यायभाष्ये स्फटिकान्यत्वाभिमानवत्तदन्यत्वाभिमान:* ॥९॥ तस्यां वृत्तो नानात्वाभिमानो यथा द्रव्यान्तरोपहिते स्फटिके प्रत्यत्वाभिमानी नीलो लोहित इति एवं विषयान्तरोपधानादिति । न हेत्वभावात् । स्फटिकान्यत्वाभिमानषदथं ज्ञानेषु नानात्वाभि- मानो गौणो न पुनर्गन्धाद्यन्यत्वाभिमानवदिति हेतुनास्ति हेत्वभावादनुप. पन्न इति। समानों हेत्वभाव इति चेट न ज्ञानानां क्रमेणोपजनापायदर्श. * एतदुक्तं भवति । यद्यपि वृत्तयो नाना प्रतिभान्ति तथापि भ्रान्तिरि. यमेकस्मादन्तःकरणादभिवानां नानात्वानुपपत्तेः । तस्मात्स्फटिकस्य यथैकस्यापि सापिच्छजपाकर्णिकारादिकुसुमपिधानाद्वेद औपाधिक एवमन्त:करणे ऽपि स्वच्छस्य- न्द्रियप्रणाडिकया तत्तदर्थापरक्तस्योपाधिकं नानात्वं वृत्तिरिति च प्रत्यय इति च ज्ञानमिति चाख्यायतइत्यर्थः । ता. टी. । + हेत्वभावादिति भाष्यं ध्याचष्टे सति सात्पर्यटोकायां दर्शनाचेदं सूत्रम् यो ऽयं दृष्टान्तः स्फटिकवदिति विकल्पोऽत्र किमयं स्फटिक उपधानभेदेन भियते उत नेति । किं चातः । यदि भियते न दृष्टान्तः । अथ न भियते नानात्वाभि- मानः कथम् । यद्यपधानभेदाद भिवमुपधानमिति कथं प्रतिपद्मसे । यदि प्रत्य- यभेदाद् व्याघातः । अभिना वृत्तिः प्रत्ययश्च । व्याघातः प्रत्ययपर्यायवाद वृत्तेः । अथ भवतो वृत्तीनां भेदे किं प्रमाणम् । ज्ञानानां क्रमेणापजनापायदर्शनम् । जाना- न्युपजायन्ते ऽपर्यान्त चेति दृश्यते। एकानेकविषयत्वाच्च प्रत्ययनानात्वाभिमान- स्यैकानेविषयाधितिः। कथमेकस्मिंश्च विषये नानात्वाभिमानः स्फटिके दृष्टा- न्तः । नानाभूतेषु गन्धादिषु नानात्वाभिमानो दृष्टः। तेन नानात्वाभिमानस्याभयथा दृष्टत्वादिदमेर्कामदमनेमिति न युक्तः प्रत्यय इति । यश्चायमभिन्न स्फटिके भेद- प्रत्यय: सोऽपि प्रत्ययभेदमन्तरेण न युक्तः। न हि प्रत्ययाभेदवादिनः स्फटिके नीला- दिप्रत्ययभेदो युक्त इति । स्फटिके नीलादिप्रत्ययो ऽसंबन्धात्र युक्तः । नहि नीलं द्रव्यं चतुः संनिकृष्टमिति। अथ संनिकृष्टं तदेव नीलं न स्फटिक दति । स्फटिके समाना- धिकरणः स्फटिके नीलप्रत्ययो न युक्तः । न नैरन्तर्यदलनात् । नरन्तर्यणास्थिते स्फटिकनोलद्रव्ये चतुषा संनिष्कृष्यते । ततः संनिकर्षानीलगुणाध्यारोपेण स्फटिके मिथ्याप्रत्ययो नील ति । यथा सान्तरेष्वन्तरालदलनात्संयुक्तप्रत्यय इति । यस्य च प्रत्ययो न भियते तस्य त्रीणि प्रमाणानीति शास्त्र बाध्यते । न हि प्रत्ययाभेदे प्रमाणभेदः संभवति । विषयभेदात त्रिमिति चेदथ मन्यसे विषयस्त्रेधा भिव- स्सेनानुरजितः प्रत्ययस्त्रेधा भवति । तब युक्तं प्रमाणाभेदे विषयभेदानधिगतः । न हि प्रमाणभेवमन्तरेण विषयभेदो ऽवगन्तं शक्यतइति । विषयतादात्स्या- दिति चेदथ मन्यसे विषय एवासी तथा ऽवस्थितस्ततादात्म्यात्तथा ख्यातिरिति प्रमाणवेययं घेच प्रसङ्गात । एवं सति व्यर्थ प्रमाणं न विषयभेदं प्रमाणभेदो ।

·१६३ अ. ३ श्रा. २ सू. ६-११ चणिक मावनिराकरणम् । मात् । क्रमेण हीन्द्रियार्थेषु ज्ञानान्युपजायन्ते चापयन्ति चेति दृश्यते । तस्माद् गन्धाद्यन्यत्वाभिमानवदयं जानेषु नानात्वाभिमान इति । स्फटि- कान्यत्वाभिमानवदित्येतदमृष्यमाणः क्षणिकवाद्याह । स्फटिकेप्यपरापरोत्पत्तेः क्षणिकत्वादाक्तीनामहेतुः ॥१०॥ स्फटिकस्याभेदेनावस्थितस्योपधानभेदान्नानात्वाभिमान इत्ययमवि. द्यमानहेतुका पक्षः । कस्मात् स्फटिके ऽप्यपरापरोत्पतेः। स्फटिकेपि अन्या व्यक्तय उत्पद्यन्ते प्रन्या निरुद्धान्तइति । कथं क्षणिकत्वाद् व्यक्तीनाम् । पणश्चाल्पीयान्काल: क्षणस्थितिकाः क्षणिकाः । कथं पुनर्गम्यतेक्षणिका व्यक्तय इति । उपचयापचयप्रबन्धदर्शनाच्छरीरादिषु पिक्तिनिवृत्तस्याहाररसस्य शरीरे रुधिरादिभावेनोपचयो ऽपचयश्च प्रबन्धन प्रवर्तते उपचयायक्तीनामु- त्पादः अपचयाक्तिनिरोधः । एवं च सत्यवयवपरिणामभेदेन वृद्धिः शरीरस्य कालान्तरे गृह्यते इति सायं व्यक्तिविशेषधी व्यक्तिमाचे वेदितव्य इति । नियमहत्वभावाद्यथादर्शनमभ्यनुज्ञा ॥ ११ ॥ सर्वासु व्यक्तिषु उपचयापचयप्रबन्धः शरीरवदिति नायं नियमः । कस्माद्धत्वभावात् । नाच प्रत्यक्षमनुमानं वा प्रतिपादकमस्तीति । तस्माद्य. थादर्शनमभ्यनुज्ञा यचयचोपचयापचयप्रबन्धो दृश्यते तत्रतत्र व्यक्तोनाम- धरापरोत्पत्तिरूपचयापचयप्रबन्धदर्शनेनाभ्यनुज्ञायते यथा शरीरादिषु । यष. यत्र न दृश्यते तचतच प्रत्याख्यायते यथा ग्रावप्रभृतिषु । स्फटिकेप्युपचया- ऽवगमयति विषयस्सु तादात्म्यात्तथा व्यतिष्ठतइति । यथा ऽध्यवस्थति तथा चेतयतइति ध्याहतः अप्रकारत्वात् । प्रकारवत्येतद् युक्तमप्रकारे न युक्तम् । बुद्धिस्तं प्रत्ययमुपलभतति च विरोधो ऽधिकरणाधेययोरभेदात । यः प्रत्ययः स बुद्धिरित्यधिकरणाधेययोरभेदः । एवं च बुद्धिस्तं प्रत्ययमुपत्नभतइति व्याहतम् । न्या. घा.. * अल्पीयःकाल रति । + पक्तित्तस्थेति । अस्य प्रयोगः । प्रतिक्षणं शरीरमन्यच्चान्यच्च भवति । बामप्रत्ययाभेदे सत्यन्ते विशेषदलनात पच्यमानभूमिपाकजदिति । न्या. धा । पटस्य कुमादि. द्रव्यसंयोगे सत्यन्ते ऽणिमलतणो विशेषो दृश्यते न चास्यायामा प्रतिक्षण. भावीत्यंत उबाझप्रत्ययाभेटे सतीति । सा• टी । ६ वर्तसे रसि ५।

·१६४ न्यायमाध्य पचयप्रबन्धो न दृश्यते तस्मादयुक्तं स्कटिकेप्यपरापरोत्पत्तिरिति । यथा चांर्कस्य कटुकिम्ना सर्वद्रव्याणां कटुकिमानमापादयेत्तादृगेतदिति । यश्चा- शेषनिरोधेनापूर्वोत्पादं निरन्वयं द्रव्यसन्ताने क्षणिकतां मन्यते तस्येतत् । मात्पत्तिविनाशकारणापलब्धः ॥ १२ ॥ उत्पत्तिकारणं तावदुपलभ्यते अवयवोपचयो वल्मीकादीनां विना- शकारणं चापलभ्यतें घटादीनामयपविभागः । यस्य त्वनपचितावयवं निरु- ध्यते अनुपचितावयवं चोत्पद्यते तस्याशेषनिरोधे निरन्वये वा पूर्वोत्पादे न कारणमुभयंचाप्युपलभ्यतइति । क्षीरविनाश कारणानुपलब्धिवट्युत्पत्तिवञ्च तंदुत्पत्तिः ॥ १३ ॥ यथानुपलभ्यमानं क्षीरविनाशकारणं दध्युत्पत्तिकारणं चाभ्यनुज्ञायते तथा स्फटिके परापरामु व्यक्तिषु विनाशकारणमुत्पत्तिकारणं चाभ्यनुज्ञेय- मिति । लिङ्गता ग्रहणानानुपलब्धिः ॥ १४ ॥ • क्षीरविनाशलिङ्गं क्षीरविनाशकारणं दध्युत्पत्तिलिङ्गं दथ्युत्पत्तिका- रणं च गृह्यते ऽतो नानुपलब्धि: विपर्ययस्तु स्फटिकादिषु द्रव्येषु . . - * सो ऽयं हेतुर्यत्रोपलभ्यते तत्र क्षणिकत्वं साधेय न पुनः सर्वभावानाम् । श्रामिति चेदनेन हेतुना ऽन्यत्वं सिध्येच तु क्षणिकत्वम् । हेताश्चान्यथोपपत्तेः क्षणिकत्वं विना नानुप- पत्तिः । पूर्वशरीरावयवा हि आहारावयवसहिताः पूर्वव्यूहपरित्यागेन थ्यूहान्तरमापामामाः शरीरान्तरमुत्यादयन्तीति युक्तो भेद इत्य हेतुरेषः । क्षणिकत्वमेव भेदहेतुः कुतो नेति चेत्तत्साधनेन निर्दिष्टेन हेतुनेव भेदसिद्धेः कृतं चणिकत्वस्य सद्धेतुत्वकल्पगयेति । विशेषदलनं चान्यथोपपत्र क्षणिकत्येन साधर्नामति । + उपचयापचयावस्थितवस्तुविषयी णिकत्ये सर्वभावानां न संगच्छेयाताम् । न हि जायमानोवर्धत इत्युच्यते विनश्यन्यायचित इति । उपचयापचयापत्तिविनाशकारणापल' ध्धेरिति सूत्रार्थः । न्या. याः । उपचयापचया च तात्पत्तिविनाशझारणे चेति कर्मधारयः । ता. टी. । मा ऽत्र कारणपदेनाधारो याह्यः । प्राधाराधेयभावप्रतीतेन दणिक- स्वम् । प्रयोगश्च कार्यकारणे एककालवर्तिनी प्राधाराधेयभावात्कुगडक्षीरवदिति । क्षणिकत्वमते आधाराधेयभावो ऽसिद्ध रति चेत्र सिद्धान्तविरोधात् । त्वया ऽपि हि स्पस्य सार्श प्राधारो भ्यु- पगत ति । श्राधाराधेयभावाभावे ऽपि कार्यकारणभावस्सुलान्तनमनोत्रमनयोर्दृष्ट पति .चेन्न । गुरुत्ववद्व्यसंयोगस्ययोभी प्रति कारणत्वात् । * चा २।५। । वा ·- .. - - अ. ३ श्रा. २ मू. १२-१४ क्षणिकभावनिराकरणम् । अपरापोत्पत्तीमां* न लिङ्गमस्तीत्यनुत्पत्ति रेवेति । अब कश्चि. स्परीहार माह । * अपरापरात्पत्ती।४।५। + त्यनुत्तरिति ।। ६ परिहार म. २।५। । नन्वत्रापि शीतोष्णस्पर्शभेदावानास्वमग्न्युवकर्वाति चेत्र । तस्याप्तेजोऽवयवानुप- पेनिमित्तकत्वेन तस्य स्फदिकगतत्वाभावात् । ननु न शैत्योषपययोरपतेजोवयवानुप्रवेनिमि- सकत्वं हेमन्ते ऽनायतानां काष्ठभूम्यश्मलोहानां शैत्यतारतम्यस्य गोष्मे चोषण्यतारतम्यस्यानुप- पत्तेः । न हि तेषु कचिदधिकावयवानुप्रवेशे क्व विटल्यावयवान प्रवेश कारण संभवति तम्माद बानिमित्तानसरानपेक्षा भावानां स्वभावादेव भित्रभित्ररूपेण परिणाम दति सेन । अन्वयतिरेकाभ्यामप्तेजोऽवयानुप्रवेशे कारणताया दुर्वारत्वात् । स्तभावस्य सर्घटांतनत्वनाहेतु- स्वात् । अप्रेजोऽवयवानुप्रवेशे हेतुत्वमुपेक्ष्य स्वभावस्य भेटहेतुत्वे खरने होष्णोरणात्मकानि भूता- नीति स्वसिद्धान्तविरोधः। एकस्यत्र द्वित्रिस्वभावकत्येन व्यावर्तकत्वरूपलक्षणत्वासंभवात् । ननु न. विशेषमात्रस्य नानास्यसाधकत्वमपि तु विरुद्ध विशेषस्य तेन काञ्चने एकदेवोपणयकाठिन्य चलनानां दर्शनादविरुदत्येन न भेदसाधकता । शेत्याषणययोस्त्येकदेकत्रादर्शनेन भेदतुति चेच । सामा- नाधिकरणयाभ्युपगमे लक्षणत्यासंभवस्योक्तत्वात् । न हि काठिन्याठिकमन्यत्रापि विद्यमानं पथि- ध्यादीनां लक्षणं भवितुमर्हति । मम तु काठिन्यादेः पृथिव्याढिमात्रवृत्तितया ऽन्यत्रोपलम्भस्य च सत्तदवयवानुप्रवेशेन तत्तदषयनिष्ठापयादिविषयकतया साधारययेन लक्षण त्यस्य नानुपपत्तिः । स्फटिके माध्यं चान्यत्वं परीक्षणीयं कीदृशं दिति । यदि भेदमानं ततः सिद्धसाधनं स्तम्भादि. भेटस्यष्टत्वात् । यदि स्फटिकान्तराभेदः स एव दोषः । पूर्वस्फोटकाढ़ेद इति चेन्न । प्रतियोग्य. प्रसिद्धः । न हि तस्य क्षणिकस्य प्रतीतिविषयता प्रतीतिकाले ऽभावात् । अयोभयत्रादिसिद्धं पूर्व- प्रतीतं स्फटिकान्तरमपेक्ष्य भेदः साध्यते तदा सिद्धसाधनम् । यदातीते स्फटिके वर्तमानस्फोट- कभेदः वसिद्धि प्रतीतत्वेन स्पर्श मेदस्य सत्रामत्यमाणत्वात् । पूर्वक्षगीतत्तणत्तिशिष्ट- योर्भवस्य सिद्धत्वेन सिनसाधनं च । अथ तस्मिन्नेव भेदः साध्यते तर्हि बाधः । अथेकस्मिवयुग- पत्कालिकात्ययाविषयत्वं साध्यते तदा दृष्टान्ताभावः । प्रदीपो दृष्टान्त रति चेत्र । तत्र स्वकारणसत्तासंबन्धकालस्य स्वाभिव्यक्तिकालम्यावयविभागकालस्यावयवयोगविनाशकालस्य घानन्तरं द्रव्यविनाशस्य सत्त्वेनैकस्योक्तकालचतुष्टयत्तिप्रत्ययविषयत्वात् । एवं सर्वत्र योज्यम् । अकारणधिनाशानुपपत्तेः । विनाश हेत्वभावाब विनाशः सकारणको पि तु भावः स्वभावत सवोत्ययो नश्यतीति चेत् । तथा ति विनाशे तुच्छत्वस्य वानियत्वस्य प्रमङ्गात्। तथा सतिभावानां एर्षदासनत्यमत्यन्तानुपलब्धिर्वा स्यात् । प्रथाविनाशिस्वादकारणको विनाश इति चेन्न । छेवास छ। कार्यस्य पुनरुत्पत्तिप्रसाद्विनाशो ऽविनाशीति चेन । कारणसामग्यामसत्यां विनाशनाशमा- प्रेण भावोत्पत्तेरनुपपत्तेः। तस्याभावाभावमात्रत्याभावात् । अभावस्य सकारणकत्वे ऽपि भावत्वा- भावेन नाशाभाधोपपत्तेश्च । सकारणकत्वे सति भावस्येव नानियमात् । न च विनाशस्य सकारणकात्ये ऽग्निसंयोगस्य पाकजरुणयुक्ति प्रति साशं प्रति कारणत्योपगमे जनकस्येक विनाशकत्वप्रसङ्ग इति वाच्यम् । अग्निसंयोगान्तरस्य सविनाशकत्वोपगमात् । ननु जनक्रसजा. सीयस्य न विनाशकत्वमिति नियमः । नायं नियमः अकरजनकस्थाय्यप्संयोगस्य तद्विनाशकत्वदर्श- नान । अकारणकविनाशाभ्युपगमे पूर्वोक्तदोषाणां दुष्परिहरत्वात् । किं चेई भावानां णिकत्वं यदि धिनाशिवं तदा सिद्ध साधनम् । यट्याशुविनाशित्वं तदा विशेषणं व्यर्थ त्वन्मते स्थिरान- भ्युपगमात् । प्रथोत्यविनाशित्वं तदापि सिद्धसाधनम् । अधात्पत्तिविनाशयोरेककालत्वं तदा ऽनुत्पन्नस्यैव विनाशापत्तिः । अथोत्यनस्य विनाश इत्युत्पत्तेः काठाचिकत्वेन सकारणकत्वति काशस्यापि सकारणकस्मपत्री सिद्धान्तविरोधः । क्षणिक इति मत्वर्थीयश्च कथम् । यदि यो ऽत्र क्षणशब्दार्थः तदा क्षयतटाययोरेककालिकत्वाभावेन भावस्य तद्वत्ताऽनुपर्णत्तः । यदि चावस्था न्तरविशिष्टं भावान्तरंक्षणशब्दार्थस्सदापि स एव दोषः । अथ प्राक्तनभाव एव क्षणस्तदापि स एव दोषः स्ववैशिष्ट्यस्य स्वस्मिनभावात् । यदि सर्वान्त्यकालः क्षणशब्दार्थस्तहि कालाभ्युपगमासिद्धा- तविरोधः । तस्य कल्पनामाप्रसिद्रावे विशेषणस्वानुपपत्तिः। न चात्र तृष्टान्तः प्रदीपादेतत्त्वाभा- वस्य मा साधितत्वात् । अत्रोक्ता हेतवमधासिद्धा अन्यथामिद्धा विरुद्धाका उत्पप्रध्वंसिनां वि. । - ·१६६ . न्यायभाष्ये न पयसः परिणामगुणान्तरप्रादुर्भावात् ॥ १५ ॥ पयस: परिणाम। न विनाश इत्येक प्राह । परिणामश्चावस्थि- . तस्य द्रव्यस्य पूर्वधर्मनिवृत्ती धर्मान्तरोत्यत्तिरिति । गुणान्तरप्रादुर्भाव इत्य- परं आह । सतो द्रव्यस्य पूर्वगुणनिवृत्तौ गुणान्तरमुत्पद्यतइति । स खल्वे- कपक्षीभाव* इव । अचा तु प्रतिषेधः । व्यूहान्तराद् द्रव्यान्तरोत्पत्तिदर्शनं पूर्वद्रव्य- 'निवृत्तेरनुमानम् ॥ १६ ॥ संमूर्धनलक्षणादवयवव्यूहाद् द्रव्यान्तरे दध्युत्पन्ने गृह्यमाणे पूर्व पयो द्रव्यमषयवविभागेभ्यो निवृत्तमित्यनुमीयते यथा मृदवयवानां व्यहा- न्तराद् द्रव्यान्तरे स्थाल्यामुत्पन्नायां पूर्व मृत्पिण्डद्रव्यं मृदषयवविभागेभ्यो निवर्ततइति । मृवच्चावयवान्वय: पयोदधोनाशेषनिरोधे निरन्वयो द्रव्या- न्तरोत्यादो घटत||इति । अभ्यनुज्ञाय च निष्कारणं वीरविनाशं दध्य- त्यादं च प्रतिषेध उच्यतइति। - - षवत्त्वाऽनुपपत्तेः। तदभ्युपगमे तु विशेष्ाश्रयकालर्तिनि क्षणिकत्वस्याभावाद्धेतोच सस्वाद व्यभि- चार । अन्ते विशेषदर्शनस्य हेतुत्वे तु विनाशकाले विशेषानुपलब्धर्बाधः। अन्तिम वस्त्येवान्तश- ब्दार्थस्तथा सत्येकस्मिन्विशेषाभ्युपगमेन तम्य स्थैर्यसाधकतया विरहस्यम् । दीपस्य दशाभेदेन दर्शना. दर्शनयोस्तत्तशभेदेनोत्पाविनाशहेतुकल्यायद देवदत्तादेरपि देशभेदेन दर्शनादर्शनयोस्तत्र तत्रो- स्पार्शवनाशहेतुकमिति तु म । दृष्टान्सवाान्तिकयोरुभयोरपि सत्तधेशसंयोविभागनि मसक- स्वेनात्याविनाशहेतुकत्वाभावात् । प्रदीपस्य तदेशउत्पा सत्य एष ध्वस्तस्य संस्कारानाधार. खेम देशान्तर उत्पत्तमयोग्यत्वात् । यदप्याकाशे क्षिप्लानां यावणामपां चातुल्यकालपातदर्शनास्व- शिकविलक्षणावस्थावत्वं कल्प्यतइति । सदपि न क चिट् गुरुत्वप्रयवक्षेपाणां समुदितानां व चिद गुरुत्वायत्रयोरेव क्व चिद्रूत्वमात्रस्य पाते करणस्य वैलक्षायादेव पातवेल क्षयोपपत्तेः । स्य प्रमाणं त्वाधाराधेयभावः। न हि कार्यकाले ऽविटामानं कारणं तदाधारः संभवति न चानाधार- कार्यमिति । अतश्च विप्रतिपतिविषया प्रयुगपत्कालाः प्रत्यया एकधिमया अभान्तसत्प्रत्ययसा- मानाधिकरयये सति समानशब्दघाच्यत्वात् । वर्तमानकक्षणानेकपुरुषप्रत्ययवत् । यथा वर्तमानक- विषयाणामनेकपुरुषप्रत्ययानामभान्तसत्प्रत्ययविषयाणामेसविषयकत्वमेवमयुगपत्कालानामण्य- भान्ततत्पत्यविषयाणामप्येविषयत्वमिति । प्रत्यात्म प्रत्यया नानेककर्वका अतिसंधानप्रस- शाळेवदत्तादिप्रत्ययर्वाति । रूपरसगन्धस्पर्शप्रत्यया एकानेकनिमित्ता ममेति प्रतिसंधानात् कस- समयानां बहनां वर्तमानेकक्षणानेकविज्ञानवदिति । श्वसनायतनविज्ञानान्ये कसंततावेकानेक- निमित्तानि ममेति प्रतिसंधानात्पूर्वदिति। * पसद्वपि द्रव्यमतिष्ठते एकस्य सिरोभावाभिव्यक्ती अपरस्य विनाशप्रादुर्भावावि- घुपमार्थः । + अयन्तु प्रतिषेध.३।५। || न मनपरक्तस्य पूर्वावस्यातो ऽभिव्यत्यनभिव्यक्ती भवतो बिनाशप्रादु- भावों बेति तस्मादयुक्तमवस्थितस्य परिणाम रति । न्या. वा. ।

·अ. ३ पा. २ मू. १५-१० परिणामणादनिरासः । कचिद्विनाशकारणानुपलब्धः क्वचिच्चोपलब्धेरनेकान्तः॥१॥ क्षीरदधिवन्निष्कारणो विनाशोत्पादो स्फटिकव्यक्तीनामिति नायमेकान्त इति । कस्माद् हेत्वभावाद् नाच हेतुरस्ति । अकारणो विनाशोत्यादी स्फटि. कादिव्यक्तीनां क्षीरदधिवट् न पुनर्यथा विनाशकारणभावात् कुम्भस्य वि- नाश उत्पत्तिकारणाभावच्चानुत्पत्तिरेवं स्फटिकादिव्यक्तीनां ||विनाशोत्पत्ति- कारणभावाद्विनाशोत्पत्तिभाव इति । निरधिष्ठानं च *"दृशन्तवचनम् । गृह्यमणयाविनाशोत्पादयोः स्फटिकादिषु स्यादयमाश्रयवान् दृष्टान्तः क्षीरविनाशकारणानुपलब्धिवध्य.. त्पत्तिवच्चेति। तो तु न गृह्येते तस्मानिरधिष्ठानायं दृष्टान्त इति । अभ्यनुज्ञाय च स्फटिकस्योत्पादर्विनाशा योत्र साधकस्त- स्याभ्यनुज्ञानादप्रतिषेधः । कुम्भवन्न निष्कारणो विनाशोत्यादौ स्फटि. कादीनामित्यभ्यनुज्ञेयायं दृष्टान्तः प्रतिषेद्यमशक्यत्वात् । क्षीरदधिवत्तु निष्कारणो विनाशोत्यादाविति शक्योयं प्रतिषेद्धं कारणतो विनाशोत्पत्ति दर्शनात् । क्षीरदधोर्विनाशोत्यत्ती पश्यता यत्कारणमनुमेयं कार्यलिङ्गं हि कारणमित्युपपन्नमनित्या बुद्धिरिति । इदं तु चिन्त्यते कस्येयं बुद्धिरात्मेन्द्रियमनार्थानां गुण इति । प्रसिद्धो|||पि खल्वयमर्थः परीक्षाशेषं प्रवर्तयामीति प्रक्रियते । सायं बुद्धो सन्निकर्पोत्पत्तेः संशयः विशेषस्याग्रहणादिति । तवायं विशेषः । * विनाशोत्यादी स्फटिकाटिव्यक्तीनार्मािस कस्माद हेत्वभावाद नात्र हेतुरस्ति स्वका- रणो विनाशोत्यादी च स्फटिकादिर्शित २ । + यर्थात नास्ति १ । ४ । + कारणाभावादित ४ । चानुत्पत्तिरिति १ चोत्तिरिति २।४।५। || विनाशकारोत्तिभावादिति । पा को ऽधिष्ठानार्थः । आश्रयार्थः किमुक्तं भवति निरधिष्ठानमिति धर्मों नास्तीति यावदुक्तं भवति । न हि स्फटिकस्योत्पादविनाशी प्रतिक्षणामुपलभ्येते यत यं चिन्ता भवेत् किमेतो सकारणकावाहो स्विदकारणकाविति । यथा ऽन- भ्युपगतशब्दतत्त्वं प्रति कश्चिद् अयात्कृतकत्वादनित्यः शब्द दति तादृगेतदिति । धसिद्वेश्च दृष्टान्ताभाव इति च समानम् । न्या. वा. ** चेति नास्ति। ++ दध्युपलब्धिवच्चेति १ दध्युत्पत्तिकारणानुपलब्धियति ५। # रसश्चानित्या बुद्धिः गुणत्वे सति प्रत्यताया व्यापकद्रव्यसमवायात शब्दवत । नातिमत्त्वे सत्यम्मदादिप्रत्यत्तत्वादाश्रितत्वात् शब्दवत् । न्या. वाः । 56 न गुणभावासिद्धः अनित्यत्वे सत्यचातुषप्रत्यतत्वाद् गुणभावः । साथ- कास्पतः संशय रति । म्या. या । || प्रसिद्धोपि चेति ।।५। - ·१६८ न्यायभाष्ये नेन्द्रियार्थयास्तद्विनाशिपि ज्ञानाऽवस्थानात् ॥ १६ ॥ नेन्द्रियाणामर्थानां वा गुणो ज्ञानं तेषां विनाशे ज्ञानस्य भावात् । भवति खल्विदमिन्द्रियेर्थे च विनष्टे ज्ञानापद्राक्षमिति । न च जातरि विनष्टे ज्ञानं भवितुमर्हति । अन्यत् खलु वे तदिन्द्रियार्थसन्निकर्षजं ज्ञान यदिन्द्रि- यार्थविनाशे न भवति । इदमन्यदात्ममनःसन्निकर्षजं* तस्य युक्तो भाव इति । स्मृतिः खल्वियमद्राक्ष मति पूर्वदृष्टविषया न च विज्ञातरि नष्टे पूर्वो. पलब्धः स्मरणं युक्तं न चान्यदृष्टमन्यः स्मरति । न च मनसि ज्ञातर्यभ्यु. पगम्यमाने शक्यमिन्द्रियार्थयोातृत्वं प्रतिपादयितुम् । अस्तु सहि मनोगुणो ज्ञानम् । युगपज जेयानुपलब्धेश्च न मनसः ॥ १६ ॥ युगपज् ज्ञेयानुपलब्धिरन्तःकरणस्य लिङ्गं तत्र युगपज् ज्ञेयानुपलब्ध्या यदनुमीयते अन्तःकरणं न तस्य गुणा ज्ञानम् । कस्य तर्हि ज्ञस्य वशित्वात् । वशी ज्ञाता वश्यं करणं, ज्ञानगुणत्वे वा करणभावनिवृत्तिः । घाणादिसाधनस्य च ज्ञातुर्गन्धादिज्ञानभाषादनुमीयते अन्तःकरणसाधनस्य सुखादिज्ञानं स्मृति. श्चेति तत्र यज्|| ज्ञानगुणं मनः स आत्मा यतु सुखाद्युपलब्धिसाधनम. न्तःकरण मनस्तदिति संज्ञाभेदमात्र नार्थभेद इति। युगपज् ज्ञेयानुपलब्धेश्च योगिन इति वा चार्थः । योगी खलु ऋद्धी प्रादुर्भूतायां विकरणधर्मा निमीय * प्रात्ममनासनिक प्रात्ममनसोः सविकर्षजमिति । + यदिति नास्ति १।४। # तत् खलु युगपज् जेयानुपलब्ध्या समधिगतं मनो नातस्तद्गुणा ज्ञानम् । विशेषणोपादानादन्तःकरणबहुवप्रसङ्ग इति चेत्र सन्द्रियस्य निर्मित्तत्यान्मन. ननिमित्तत्वात् । सर्वमिन्द्रियं मनननिमित्तत्वान्मन इत्युच्यते । एवं च सति विशे- षणं युक्तं युगपज्जेयानुपलब्ध्या समधिगतं मनो न तस्य गुणो ज्ञानमिति । एवमपि व्यर्थ विशेषणमन्यस्यानभ्युपगमात् । यदि तस्यान्तःकरणस्य न भवत्यन्यस्य हि साधनस्य ज्ञान इति प्राप्तम् । अन्यस्यानभ्युपगमात् । अन्यस्योपपत्तेरपति. षेधः । अनस्थितत्वात्प्रमाणप्रमेयभावस्य यदाऽयं योगी पुरुषान्तरेण पुरुषान्तरं परिच्छित्ति तदा पुरुषान्तरपरिच्छेदे पुरुषान्तरं साधनमिति तस्य जानं गुणो भवतीति युक्तं विशेषणार्मात । तस्मात्र तस्य गुणो ज्ञानमिति । न्या. वा. । न चैवं ज्ञातरि नियमो जाता वश्येव वयपि. भवतीति । अचेतने तु नियमः अचेतनं सर्व वश्यामिति। वश्यं मनो ऽचेतनस्वाद घ्राणदिति। न्या. वा. । ॥ चतु। पा मन इति नास्ति। .

·१६३ .. अ. ३ आ. २ सू. १८-२३ ज्ञानयोगपद्यनिरासः । सेन्द्रियाणि शरीरान्तराणि तेषु तेषु युगपज् ज्ञेयान्युपलभते तच्चेतद्विभी ज्ञातर्युपपद्यते नाणो मनसीति । विभुत्वे वा मनसो ज्ञानस्य नात्मगुणत्व- प्रतिषेधः । विभु* च मनस्तदन्तःकरणभूतमिति तस्य सर्वन्द्रिययुगपत्. संयोगाद्युपगज ज्ञानान्युत्पोरनिति । तदात्मगुणत्वेपि तुल्यम् ॥ २० ॥ सर्वेन्द्रियैः संयुक्त इनि युगपज ज्ञानोत्पत्तिप्रसङ्ग इति । इन्द्रियैर्मनसः सन्निकर्षाभावात्तदनुत्पत्तिः ॥ २१ ॥ गन्धादु पलब्धेरिन्द्रियार्थसन्निकर्षवदिन्द्रियमनःसन्निकोपि कारणं तस्य चायोगपद्यमणुत्वान्मनसः । अयोगपझदनुत्पत्तियुगपज! ज्ञानाना- मात्मगुणलेपीति । यदि पुनरात्मेन्द्रियार्थसन्निकर्षमाचा गन्धादिज्ञानमु. विभुरात्मा त्पद्यते । " नोत्पत्तिकारणानपदेशात् ॥ २२ ॥ प्रात्मेन्द्रियन्निकर्षमाचाट् गन्धादिज्ञानमुत्पद्यते इति नाचोत्पत्ति- कारणमपदिश्यते येनैतत्प्रतिपद्येमहीति ॥ विनाशकारणानुपलब्धेश्चावस्थाने तन्नित्यत्वप्रसङ्गः॥ २३ ॥ तदात्मगुणत्वेपि तुल्यमित्येतदनेन समुच्चीयते । द्विविधा हि गुणना- 'शहेतुः गुणानामाश्रयाभावो विरोधी च गुणः । नित्यत्वादात्मनोऽनुपपन्नः पूर्वः विरोधी च बुद्धेर्गुणा न गृह्यते तस्मादात्मगुणत्वे सति बुद्धेर्नित्यत्वप्रसङ्गः । विभु मनस्तरन्तःकरणभूमिति ४ । ५ विभुत्वमन्तःकरणभूतमिति १ । + तनुपपत्तिरिति ४। + युगादति नास्ति २।५। मात्रं कारणमिति २।" गन्धाठिज्ञानर्मात च नास्ति । || अस्मादेवोत्पत्यतामिति न कारणमपदिश्यतति सूत्रार्थः । आत्मेन्द्रि- यार्थसविकर्षान्जानमुत्पन्नतइत्ययुगपदुत्पत्तो वा न कारणान्तरमपदिश्यतइति । विदेहप्रत्ययानुत्पत्ती वा यन्द्रियमर्थन बहिरस्थितेन संबध्यते आत्मसंबन्धो ऽपि तत्रास्तीति कस्माद्विदेहप्रत्याख्याने च केवलमात्मा स्मृत्यादिकारामति कस्माव युगपदुत्तिः स्मृतीनाम् । यदा न्द्रियमात्मा ऽर्थन युगपत्सम्बद्वौ तदा किमिन्द्रियार्थसत्रिकर्षः कारणमुतात्मार्थसत्रिकर्ष उतात्मेन्द्रियविकर्ष इति कार- यानपदेश रति न्या. बा।

·१०० । न्यायभाष्य अनित्यत्वग्रहाबुद्धेर्बुड्यन्तराद्विनाशः शब्दवत् ॥ २४ ॥ अनित्या बुद्धिरिति सर्वशरीरिणां प्रत्यात्मवेदनीयमेतत् । गृह्यते । 'बुद्धिसन्तानस्तत्र बुद्धर्बान्तरं विरोधो गुण इत्यनुमीयते यथा* शब्दसन्ताने शब्दः शब्दान्तरविरोधीति । असंख्ययेषु ज्ञानकारितेषु संस्कारेषु स्मृतिहेतु- ध्यात्मसमवेतेष्वात्ममनसोश्च मनिकर्षे समाने स्मृतिहेता सति न कारण- स्यायोगपद्यमस्तीति युगपत्स्मृतयः प्रादुर्भवेयुः यदि बुद्धिरात्मगुणः स्या- दिति । तत्र कश्चित्सन्निकर्षस्यायोगपद्यम्पपादयिष्यन्नाह । जानसमवेतात्मप्रदेशसन्निकर्षान्मनसः स्मृत्यु- त्पत्तेर्न युगपदुत्पत्तिः ॥ २५ ॥ ज्ञानसाधनः संस्कारो ज्ञानमित्युच्यते ज्ञानसंस्कृतैरात्मप्रदेशैः पर्या- येण मन: संनिकृष्यते । आत्ममनःसन्निकर्षात्स्मृतयोपि पर्यायेण भवन्तीति । नान्तःशरीरवृत्तित्वान्मनसः ॥ २६ ॥ सदेहस्यात्मनो मनसा संयोग। विपाध्यमानकनाशयसहितो जीवन. मिन्यते तत्रास्य प्राक् प्रायणादन्तःशरीरे वर्तमानस्य मनसः । शरीरावहिान- संस्कृतेरात्मप्रदेशः संयोगा नोपपद्यतइति । साध्यत्वादहेतुः ॥ २७ ॥ विपच्यमानकमाशयमाचं जीवनमेवं च सति साध्यमन्तःशरीर. त्तित्वं मनसः इति । तथा२ 1: .. + बुद्धनित्यत्वे साधिले बुद्धान्तरात्संस्काराद्वा विनाश ति बोध्यम् । तस्या युगपदत्य- तिप्रतिषेधे ऽपि युगपत्स्थितरतिषेधाद् द्वितीयक्षणात्यन्त्रया बुझ्या प्रथम क्षणोत्पन्नाया बुद्धेनीशः शब्दवत् । अन्त्ययोस्तु बुद्धिशब्दयोः स्थिते हैत्यभावात्संस्काराट्टा कालाहा विनाशः। कारणयोगप- व्य िमत्तकश्चेज् ज्ञानयोगपट्यविरहः स्मतीनां युगपदुत्पत्तिः प्राप्नोति कारणयोगपढ्यात् । श्रत्र कारणस्य युगपढनेक्रियानिवृत्ती सामर्थ्यविरहार्दाित परिहारो मुख्यः । स्मतिर्न युगपदुत्पटाते. ऽर्थपरिच्छेटत्वादनुभवति वा । मनसः शरीरासमवेतत्वे ऽपि संगोगमात्रस्यातिप्रसक्तत्वे ऽपि चेन्द्रियार्थनिकर्षस्य मनः- कार्यस्य शरीराद बहिः सत्त्वेन शरीरान्तरेष कार्यकारित्यनियमाभावेऽपि च येनात्मना यच्छरीरं कमापार्जितं तत्संयुक्तस्य मनमो शिषकज्ञानादिलक्षणकार्यकारित्वं न तदसंयुक्तस्येति शरीराश्रि. तत्वं मनसो नान्यदित्यर्थः। 5 अशरीरं मनः पुरुषार्थासमर्थमिति साध्यमेतत् । न्या. वा.

·૧૦૧ - अ.३ श्रा. २ सू. २४-३१ आत्ममन:संयोगस्य शरीरान्तःस्थत्वम् स्मरतः शरीरधारणोपपत्तरप्रतिषेधः ॥ २० ॥ सुस्मर्षया खल्वयं मनः प्रणिदधान: चिरादपि कं चिदर्थ स्मरति स्मरतश्च शरीरधारणं दृश्यते आत्ममन:सन्निकर्षजश्च प्रयत्नो द्विविधा धारकः प्रेरकश्च निःसृते च शरीरावहिर्मनसि धारकस्य प्रयत्नस्याभावाद् गुरुत्वात्पतनं स्यात् शरीरस्य *स्मरता इति । न तदाशुगतित्वान्मनसः ॥ २६ ॥ आशुगति मनस्तस्य बहिः शरीरादात्मप्रदेशेन ज्ञानसंस्कृतेन सन्निकर्षः प्रत्यागतस्य च प्रयत्नोत्पादनमुभयं युज्यतइति उत्पाद्य वा धारक प्रयत्नं शरीरान्निःसरणं मनसो ऽतस्तचोपपन्नं धारणमिति । न स्मरणकालानियमात् ॥ ३० ॥ किं चित्क्षिप्रं स्मयते किं चिच्चिरेण यदा चिरेण तदा सुस्मर्षया मनसि धार्यमाणे चिन्ताप्रबन्धे सति कस्य चिदर्थस्य लिङ्गभूतस्य चिन्तनमाराधितं| स्मृतिहेतुर्भवति । लवच्चिरनिश्चरिते मनसि नोपपद्यतइति । शरीरसंयो- गानपेक्षश्चात्ममन:संयोगो न स्मृतिहेतुः शरीरस्य भोगायतनत्वाद् उग्रभा- गायतनं पुरुषस्य ज्ञातुः शरीरं न ततो निश्चरितस्य मनस आत्मसंयोगमात्र ज्ञानसुखादीनामुत्यत्ता कल्पते कृतौ वा शरीरवैयर्थ्य**मिति । आत्मप्रेरणयदृच्छाशताभिश्च न संयोगविशेषः ॥ ३१ ॥ आत्मप्रेरणेन वा मनसो बहिः शरीरात संयोगविशेष: स्याद् यदृच्छ- या वा ऽऽकस्मिकतया जतया वा मनसः सर्वथा चानुपपत्तिः । कथं स्मर्तव्यत्वा- * शरीरस्यात्मवत इति ५ । + स्मरणशरीरधारणे युगपद्रवत इति दृष्टम् । दृष्टं च सर्वण, प्रतिपत्त- व्यम् । चिनिचरिते च म स स्मरतः शरीरधारणं न स्यात् । न्या. धाः । + उभयतः सन्यतति । 6 उभयं सिध्यति स्मरणं धारणं च । न्या. वा.। || प्रारचितमिति २।४।५। पा उपभोगायतनत्वादिति २।५। ** अनियतः स्मृतिकालो ऽतो ऽयुक्तमेतत् । शरीरसंयोगानपेक्षं चात्ममनः- संयोगं स्मृतिकारणं अवतः शरीरस्य भोगायतनत्वं निवर्तते ततस्त्ववृत्ती शरीरो- त्यतिवेयर्थ्यमिति । न्या. वा. ।

·१०२ । न्यायभाष्ये दिच्छात: स्मरणज्ञानासम्भवाच्च । यदि तावदात्मा अमुष्यार्थस्य स्मृतिहेतुः संस्कारः अमुष्मिन्नात्मप्रदेशे समवेतस्तेन मन: संयुज्यतामिति मनः प्रेरयति तदा स्मृत एवासावों भवति न स्मर्तव्यः । न चात्मप्रत्यक्ष वात्मप्रदेश :संस्का. .रो वा तचानुपपन्नात्मप्रत्यक्षेण संवित्तिरिति । सुस्मर्षया चायं मनः प्रणिदधान- श्चिरादपि कं चिदर्थ स्मरति नाकस्मात् । जुत्वं च मनसो नास्ति चानप्र- तिषेधादिति एतच्च । व्यासक्तमनसः पादव्यथनेन संयोगविशेषेण समानम् ॥३२॥ यदा खल्वयं व्यासक्तमनाः क्व चिट्* दृश्य शर्करया कण्टकेन वा पाद- व्यथनमाप्नोति तदात्ममन:संयोगविशेष एषितव्यः । दृष्टं हि दुःखं दुःखवेदनं चेति तचायं समानः प्रतिषेधः । यदृच्छया तु विशेषो नाकस्मिकी क्रिया नाक. स्मिकः संयोग इति। कीदृमुपभोगार्थ क्रियाहेतुरिति चेत्समानम् । कादृष्टं पुरुषस्थं पुरुषोपभोगार्थ मनसि क्रियाहेतुरेवं दुःखं दुःखसं- वेदनं च सिध्यति चेत्येवं चेन्मन्यसे समानं स्मृतिहेतावपि योगविशेषो भवितुमर्हति । तत्र यदुक्तमात्मप्रेरणयदृच्छाज्ञताभिश्च न संयोगविशेष इत्ययमप्रतिषेध इति । पूर्वस्तु प्रतिषेधो नान्तःशरीरवृत्तित्वान्मनस इति । कः खरिवदानी कारणयोगपद्यसद्भावे युगपदस्मरणस्य हेतुरिति । प्रणिधानलिङ्गदिज्ञानामामयुगपदावादयुगपत्स्मरणम् ॥३३॥ यथा खल्वात्ममनसोः सन्निकर्षः संस्कारश्च स्मृतिहेतुरेवं प्रणिधानं लि- ङ्गादिज्ञानानि तानि च न युगपद्भवन्ति तत्कृता स्मृतीनां युगपदनुत्पत्तिरिति । प्रातिभवत्तु प्रणिधानादानपेक्षे स्मात योगपद्यप्रसङ्गः॥३४॥ यत्खल्विदं प्रातिभमिव ज्ञानं प्रणिधानादानपेक्षं स्मातमुत्पद्यते कदा चित्तस्य युगपदुत्पत्तिप्रसङ्गा हेत्वभावात् सतः स्मृतिहेतोरसंवेदनात प्राति- भेन समानाभिमान: । बहुर्थविषये वै चिन्ताप्रबन्धे कश्चिदेवार्थः कस्य चित्स्मृतिहेतु: तस्यानुचिन्तनात् तस्य स्मृतिर्भवति न चायं स्मता सर्व स्मृतिहेतुं संवेदयते एवं मे स्मृतिरुत्पन्नेत्यसंवेदनात्प्रातिभमिव ज्ञान- मिदं स्मार्त(मित्यभिमन्यते न त्वस्ति प्रणिधानाद्यपेक्षं स्मातीमति । + समिति नास्ति २।४ । + इदं सून वृत्तिकारसम्मतमिति * वेध २।४।५।

·अ. ३ आ. २ सू. ३२-३५ ज्ञानेच्छाद्वेषादीनामेकगुणत्वम् । प्रातिभे कथमिति चेत् पुरुषकर्म विशेषा)दुपभोगवनियमः ॥ प्रातिभमिदानी ज्ञानं युगपत् कस्मान्नोत्पद्यते यथोपभोगार्थ कर्म युगपदुपभोगं न करोति एवं मुरुषकर्मविशेष: प्रतिभाहेतुने युगपदनेक प्रातिभं ज्ञानमुत्यादयति । हेत्वभावादयुक्तमिति चेद् न करणस्य प्रत्ययपर्याये सामर्थ्याद् ॥ उपभोगवन्नियम इत्यस्ति दृष्टान्तो हेतुर्नास्तीति चेन्मन्यसे न करण- प्रत्ययपर्याये सामर्थ्याट् नैकस्मिन् जेये युगपदनेकं ज्ञानमुत्पद्यते । न चानेक स्मिंस्तदिदं दृष्टेन प्रत्ययपर्यायेणानुमेयं करणसामर्थ्यमित्यंभूतमिति न ज्ञातु- विकरणचर्मणो देहनानात्वे प्रत्यययोगपद्यादिति । अयं च द्वितीयः प्रतिषेधः व्यवस्थितशरीरस्य चानेकज्ञानसमवायादेकप्रदेशे युगपदनेकार्थस्मरणं स्यात् क चिदेवावस्थितशरीरस्य ज्ञातुरिन्द्रियार्थप्रबन्धेन नं ज्ञानमनेकमेकस्मिन्नात्म- प्रदेशे समवैति । तेन यदा मनः संयुज्यते तदा ज्ञातपूर्वस्यानेकस्य युगपत् स्मरणं प्रसज्यते । प्रदेशसंयोगपर्यायाभावादिति । प्रात्मप्रदेशानामद्रव्यान्त- रत्वादेकार्थसमवायस्याविशेषे स्मृतियोगपद्यप्रतिषेधानुपपत्तिः । शब्दसन्ताने तु प्रचाधिष्ठानप्रत्यासत्या शब्दश्रवणवत्संस्कारप्रत्यासत्या मनसः स्मृत्यु- त्यत्तेर्न युगपटुत्पत्तिप्रसङ्गः। पूर्व एव तु प्रतिषेधो नानेकज्ञानसमवायादेकप्रदेशे • युगपत् स्मृतिप्रसङ्ग इति । पुरुषधमा ज्ञानमन्तःकरणस्येच्छाद्वेषप्रयत्नसुखदुः. खानि धर्मा इति कस्य चिदर्शनं तत्प्रतिषिध्यते । जस्येच्छाद्वेषनिमित्तत्वादारम्भनिवृत्त्योः ॥ ३५ ॥ अयं खलु जानीते तावदिदं सुखसाधनमिदं मे दुःखसाधनमिति ज्ञातं स्वस्य सुखसाधनमामिच्छति दुःखसाधनं हातुमिच्छति पाप्रामुमिच्छा- । * ( ) एतन्मध्यगः पाठः २ पु. नास्ति । +•क चिदेशे इति २।५। + प्रसज्यतेति २।५। का प्रत्यात्तिः न हि संस्काराणां संनिकृष्टविप्रकृष्टभावो ऽस्ति समा. नदेशत्वात् । न ब्रमः संनिकृष्टता प्रत्यात्तिः । अपि तु संस्कारस्य सहकारिका- रणसमवधानं प्रत्यासत्तिः । यथा शब्दाः सन्तानवर्तिनः सर्वत्रैवाकाशे समवय- न्ति .समानदेशत्वेऽपि यस्योपलब्धः कारणानि सन्ति स उपलभ्यते नेतरे तथा संस्कारष्वपीति । न्या. वा. । || ज्ञात्वा सुखसाधमिति ४।५। प्राप्तीच्छति । .

·१०४ न्यायभाष्ये युक्तस्यास्य* सुखसाधनावाप्नये समीहविशेष प्रारम्भो जिहासाप्रयुक्तस्य दुःख- साधनपरिवर्जनं निवृत्तिरेवं ज्ञानेच्छाप्रयत्नद्वेषसुखदुःखानामेकेनाभिसंबन्धः । एककर्तृत्वं ज्ञानेच्छाप्रवृत्तीनां समानानयत्यं च तस्माज क्षस्येच्छाद्वेषप्रयत्नसु. खदुःखानि या नातनस्यति। आरम्भनिवृत्त्याश्च प्रत्यगात्मनि दृष्ट. त्वात् परवानुमानं वेदितव्यमिति । अब भूतचेतनिक आह । तल्लिङ्गत्वादिच्छाद्वेषयोः पार्थिवादोष्व प्रतिषेधः ॥ ३६ ॥ श्रारम्भनिवृत्तिलिङ्गाविच्छाद्वेषाविति यस्यारम्भनिवृत्ती तस्येच्छाद्वेषा तस्य ज्ञानमिति प्राप्नं पार्थिवाप्यतेजसवायवीयानां शरीराणामारम्भनिवृत्ति- दर्शनादिच्छाद्वेषज्ञानर्याग इति चैतन्यम् । परश्वादिष्वारम्भनिवृत्तिदर्शनात् ॥ ३० ॥ शरीरचेतन्यनिवृत्तिः प्रारम्भनिवृत्तिदर्शनादिच्छाद्वेषज्ञानर्योग इति प्राप्नं परश्वादेः करणस्यारम्भनिवृत्तिदर्शनाच्चैतन्यमिति । अथ शरीरस्येच्छा- दिभिर्योगः परश्वादेस्तु करणस्यारम्भनिवृत्ती व्यभिचरतः न तयं हेतुः पार्थिवाप्यतेजसघायवीयानां शरीराणामारम्भनिवृत्तिदर्शनादिच्छाद्वेषज्ञानयोग इति । अयं तबन्यो ऽर्थस्तल्लिङ्गत्वादिच्छाद्वेषयोः पार्थिवाद्येष्वप्रतिषेधः पृथिव्यादीनां भूतानामारम्भस्तावत्॥ स स्थावरशरीरेषु तदवयषव्यहलिङ्गः प्रवृत्तिविशेषः लोष्टादिषु लिङ्गाभावात् प्रवृतिविशेषाभावो निवृत्तिः प्रारम्भनि- वृत्तिलिङ्गाविच्छाद्वेषाविति । पार्थिवाद्येष्वणुषु तदर्शनादिच्छाद्वेषयास्तद्योगाज ज्ञानयोग इति सिद्धं भूतचैतन्यमिति । * इच्छतीति १ नास्ति । + एतदुक्तं भवति । ज्ञानसामानाधिकरण्येनोपलब्धेरन्यदीयानामिच्छा. दीनामन्यस्याप्रत्यक्षीकरणात्तत्करणे वा मैत्रगतानां चैत्रण ग्रहणप्रसङ्गादन्तःकर- णवृत्तीनां च गुणान्तराणां नित्याप्रत्यतत्वादामश्रिता एवेच्छादयो नान्तःकरणा- प्रया इति । ता. टी.। # प्रवृत्तिनित्तिभ्यां सामानाधिकरण्याच्छरीरादिष्वप्रसङ्गः इति सूत्रार्थः । अनेकान्तो वाक्यार्थः । न्या. वाः । || असत्सु स्थावरशरीरेषु २ । सस्था० ४ । पारम्भस्तु सस्थावर श०९। न्या. वा..

·१०५ . ३ पा. २ सू. ३६-३६ भूतचेतन्यनिरास: । कुम्भादिष्वनुपलब्धेरहेतुः ॥ ३८ ॥ कुम्भादिमृदवयवानां व्यूहलिङ्गः प्रवृत्तिविशेष प्रारम्भः सिकतादिषु प्रवृत्तिविशेषाभावो निवृत्तिः । न च मृत्सिकतानामारम्भनिवृत्तिदर्शनादिच्छा- ट्रेनषयनज्ञानर्योगः तम्मातल्लिङ्गत्वादिच्छाद्वेषयोरित्यस्तुरिति । नियमानियमा तु तद्विशेषको ॥ ३ ॥ तयोरिच्छाद्वेषयोनियमानियम।* विशेषको भेदको चस्येच्छाद्वेषनि- मिते प्रवृत्तिनिवृत्ती न स्वाप्रये किं तर्हि प्रयोज्याश्रये । तत्र प्रयुज्यमानेषु भूतेषु प्रवृत्तिनिवृत्ती स्त: न सर्वेष्वित्यनियमोपपत्तिः । यस्य तु 'ज्ञत्वाद्भूता- नामिच्छाद्वेषनिमिते आरम्भनिवृती स्वाश्रये तस्य नियमः स्यात् । यथा भूतानां गुणान्तरनिमिता प्रवृत्तिर्गुणप्रतिबन्धाच्च निवृत्तिर्भूतमाचे भवति नियमेनेवं भूतमाचे ज्ञानेच्छाद्वषनिमिते प्रवृत्तिनिवृत्ती स्वाश्रये स्यातां न तु भवतः तस्मात् प्रयोजकाश्रिता ज्ञानेच्छाद्वेषप्रयत्नाः प्रयोज्याश्रये तु प्रवृत्ति- निवृत्ती इति सिद्धम् । एकशरीरे ज्ञातृबहुत्वं निरनुमानं भूतचैतनिकस्यैक- शरीरे बहूनि भूतानि ज्ञानेच्छ द्वेषप्रयत्नगुणानीति ज्ञातृबहुत्वं प्राप्तम् । मिति ब्रुवतः प्रमाणं नास्ति यया नानाशरीरेषु नानाज्ञातारो बुद्गदिगुणव्यवस्था. नात् । एवमेकशरीरेपि बुगादिव्यवस्थानुमानं स्याज ज्ञातृबहुत्वस्येति । . न्या. वा.॥ प्रयुज्यमानभूविषयत्वं प्रवृत्तिनिवृत्त्यार्नियमः । यानि भूतानि प्रयु- ज्यन्ते तेष्वेव प्रवृत्तिनिवृत्ती भवतो न सर्वेषु । यदि पुनर्जत्वाद् भूताना प्रतिन- वृत्ती स्यातां भूतमात्रे स्याताम् । यथा गुरुत्यादिभ्यः । यानि गुरुत्वादिन्ति भूतानि तानि स्वगुणात्पतन्तीति नियमश्च दृष्टः । तस्मात्र भूतानि चेतनानीति । + जत्वादभूतानामि २ । ५ । ज्ञानाद्भूतानामि ४ । । यथा हि मदिरावयवेष्वपि प्रत्येकमेव मदशक्तिस्ति न पुन; समुदा- यमात्रसमवायिनी एवं शरीरावयवेष्वपीति प्रत्येक्रमेव चैतन्यन भवितव्यम् । न च वैयात्यात्कायसमुदायाश्रयमेव चैतन्यं नावयवाश्रमिति शस्यमास्यातुं त्रिचतुराव. यवच्छेदे ऽपि चैतन्योपलम्भात । तस्मादधयवानां प्रत्येकं चैतन्ये शरीरएकस्मिन बहवश्चेतनाः स्युः । भवतु किं नो बाध्यतइति चेत्र विरुद्वाभिप्रायत्वे स्वतन्त्रा. णां न किं चिदपि कार्य जायेत । न च बहूनाकाभिप्रार्यानयमो दृष्टः काकता- लीयन्यायेन स्यादेकाभिप्रायत्वं न पुनरस्य नियमो दृष्टचर इति प्रसिद्धत्वादेत दूषणमुपेत्य वार्तिककृता प्रत्ययव्यवस्थाऽनुमानं न भवेदिति दूषणमुक्तम् । एक- ·१०६ न्यायभाष्ये दृषश्चान्यान्यगुणनिमित्तः प्रवृत्तिविशेषो भूतानां सोनुमानमन्यत्रापि ॥ *दृष्टः करणलक्षणेषु भूतेषु परश्वादिषु उपादानलक्षणेषु च मृत्प्रभृ- तिष्वन्यगुणनिमितः प्रवृत्तिविशेषः सोनुमानमन्यचापि स स्थावरशरीरेषु तदवयवव्यूहलिङ्गः प्रवृत्तिविशेषो। भूतानामन्यगुणनिमित्त इति । स च गुणः प्रयत्नसमानाश्रयः संस्कारो धर्माधर्मसमाख्यात: सर्वार्थः पुरुषार्थारा- धनाय प्रयोजको भूतानां प्रयत्नवदिति । आत्मास्तित्वहेतुभिरात्मनित्य- त्वहेतुभिश्च भूतचेतन्यप्रतिषेधः कृतो वेदितव्य: । नेन्द्रियार्थयोस्तद्विना. शेपि ज्ञानावस्थानादिति च समानः प्रतिषेध इति । क्रियामा क्रियापर. ममाचं चारम्भनिवृत्ती इत्यभिप्रेत्योक्तं तल्लिङ्गत्वादिच्छाद्वेषयाः पार्थिवाद्ये. ध्वप्रतिषेध: । अन्यथा त्विमे आरम्भनिवृत्ती आख्याते न च तथाविधे पृथिव्यादिषु दृश्यते तस्मादयुक्तं तल्लिङ्गत्वादिच्छाद्वेषयाः पार्थिवाद्येष्वप्रतिषेध इति भूतेन्द्रियमनसां समानः प्रतिषेधो मनस्तदाहरणमात्रम् ॥ यथोक्तहेतुत्वात्पारतन्यादकृताभ्यागमाच्च न मनसः॥४०॥ इच्छाद्वेषप्रयत्नसुखदुःखज्ञानान्यात्मनो लिङ्गमित्यत:प्रभृति यथोक्तं संगृह्यते तेन भूतेन्द्रियमनसां चेतन्यप्रतिषेधः पारतन्त्र्यात् । परतन्त्राणि भूतेन्द्रियमनांसि धारणप्रेरणव्यहनक्रियासु प्रयत्नवशात्प्रवर्तन्ते चेतन्ये पुनः स्वतन्त्राणि स्युरिति । ||अकृताभ्यागमाच्च प्रवृत्तिवाम्बुद्धिशरीरारम्भ इति घेतन्ये भूतेन्द्रियमनसां परकृतं कर्म पुरुषेणोपभुज्यतइति स्याद् अचेतन्ये . स्मिन् शरीरे प्रत्ययानां परस्परतिसंधानं पश्यामो न शरीरान्तरति व्यवस्था सेयं योकस्मिन् शरीरएक एव चेतनो न च शरीरान्तरे ततो भवेचान्यथेत्यर्थः । ता.टी.। दृष्टश्चान्यगुणनिमित्त इति २।४।५। + भूप्रभृतिषु रति २।५ पुस्तके चो नास्ति। + प्रतिषेध इति । हिताहितप्राप्तिपरिहारहेतुः परिस्पन्दः प्रवृत्तिविशेषः । सो ऽयं प्रयोगः सस्थावरशरीरेषु प्रवृत्तिः स्वाश्रयतिरिक्ताश्रयगुनमित्ता प्रवृत्तिविशे- पत्वात परश्वादिगतप्रवृत्तिवत् ।' ता. टी. । शरीरस्य चैतन्ये कर्तुभस्मीभावेन फलानुपभोगो कर्तुः शरीरान्तरस्योकप्तफलाभ्यागम ·१०० अ. ३ श्रा. २ मू. ४०-४१ ज्ञानस्यात्मगुणत्वोपसंहारः । तु तत्साधनस्य स्वकृतकर्मफलॉपभोगः पुरुषस्येत्युपपद्यतइति । अथायं सिद्धोपसंग्रहः ॥ परिशेषादाथोताहेतूपपत्तेश्च ॥ ४१ ॥४१॥ आत्मगुणो ज्ञानमिति प्रकृतम् । परिशेषो नाम प्रसक्तप्रतिषेधे अन्यषा- प्रसङ्गाच्छिष्यमाणे संप्रत्ययः । भूतेन्द्रियमनसा प्रतिषेधे द्रव्यान्तरं न प्रसज्यते शिष्यते चात्मा तस्य गुणो ज्ञानमितिः ज्ञायते । यथोक्तहेलपपत्तेश्चेति दर्शनस्पर्शनाभ्यामेकार्थग्रहणादित्येवमादीनामात्मप्रतिपत्तिहेतूनामप्रतिषेधा - दिति। परिशेषज्ञापनार्थ प्रकृतस्थापनादिज्ञानार्थं च यथोक्तिहेतूपपत्तिवचन- मिति । अथ वोपपत्तश्चेति हेत्वन्तरमेवेदं नित्यः खल्वयमात्मा यस्मादे- कस्मिन् शरीरे धर्म चरित्वा कायभेदात, स्वर्गे देवेषपपद्यते अधर्म चरित्वा देहभेदाद नरकेषपपद्यते इति । उपपत्तिः शरीरान्तरप्रानिलक्षणा सा सति सत्त्वे नित्ये चाश्रयवती । बुद्धिप्रबन्धमाचे तु निरात्मके निराश्रया नोपपद्यतइति । एकसत्त्वाधिष्ठानश्चानेकशरीरयोगः संसार उपपद्यते शरीरप्र- बन्धोच्छेदश्चापवर्गो मुक्तिरित्युपपद्यते । बुद्धिसंततिमाचे त्वेकसत्वानुपपत्तेने कश्चिदीर्घमध्वानं संधावति न कश्चिच्छरीरप्रबन्धाद्विमुच्यतइति संसारा- पवर्गानुपपत्तिरिति । बुद्धिसंततिमाचे च सत्त्वभेदात्सर्वमिदं प्राणिव्यवहारजा- तमप्रतिसंहित||मव्यावृत्तमपरिनिष्ठितं च स्यात् । ततः स्मरणाभावान्नान्यदृष्ट- 'मन्यः स्मरतीति । स्मरणं च खलु पूर्वज्ञातस्य समानेन ज्ञाचा ग्रहणमजासि- * उपसंहार इत्यर्थः । ता. टी. । + उपपत्तिपदार्थव्याख्यानमप्रतिषेधादिति । ता. टी. । भेदाद्विनाशादिति । ता. टी. । स्वर्गषूप• ५।२ || पूर्वयुरर्धकतानामपरेयुः परिसमापना दृष्टा समारब्धं ममैव समाप- नीमिति प्रतिसंधाय । अतिसंधाने तु न समापयेयुः । परिसमापने वा चैत्रा- रख्यमचैत्रः समापयेत् । यतः स्वयमारब्धात परारब्धमव्यावृत्तविशिष्टं स्वस्यापि परत्वात् । अपरिनिष्ठितं च कर्मजातं स्यात् । तथा हि । वैश्यस्तोमे वैश्य एवा. धिकारी न ब्राह्मणराजन्यौ एवं राजसूये रानैव न ब्राह्मणो वैश्यो बा। एवं सोम- साधनके ब्राह्मण एवाधिकृतो न राजन्यवैश्या शूद्रश्चानाधिकृत एति परिनिष्ठा मा बुद्धिसंततिमात्रे न स्यात् । कुतः । सल्लतणानां सर्वेषामेव त्रैलोक्यलक्षण्येन भेदात् । अन्यापोहसामान्यस्य च व्यावर्तितत्वादित्यर्थः । ता• टीः ।

·१०८. न्यायभाष्ये षममुमर्थ ज्ञेयमिति सोयमेको ज्ञाता पूर्वज्ञातमर्थ गृह्णाति तच्चास्य ग्रहणं स्मरणमिति तद् बुद्धिप्रबन्धमाचे निरात्मके नोपपद्यते ॥ स्मरणं त्वात्मनो ज्ञस्वाभाव्यात* ॥ ४२ ॥ उपपद्यते इति आत्मन एव स्मरणं न बुद्धिसंततिमावस्येति । तुश. ब्दो ऽवधारणे कथं ज्ञस्वभावत्वाज ज्ञ इत्यस्य स्वभावः स्वो धर्मः अयं खल ज्ञास्यति जानाति · अज्ञासीदिति विकालविषयेणानेकेन ज्ञानेन संबध्यते तच्चास्य चिकालविषयं ज्ञानं प्रस्त्यात्मवेदनीयं ज्ञास्यामि जानामि अज्ञासिष- मिति वर्तते तद्यस्यायं स्वो धर्मस्तस्य स्मरणं न बुद्धिप्रबन्धमात्रस्य निरा. त्मकस्येति । स्मृतिहेतूनामयोगपद्याद्युगपदस्मरणमित्युक्तम्।। अथ केभ्यः स्मृतिरुत्पद्यतइति स्मृतिः खलु । प्रणिधाननिबन्धाभ्यासलिङ्गलक्षणसादृश्यपरिग्रहाश्रया- श्रितसंबन्धानन्तर्यवियोगैककार्यविरोधातिशयप्राप्ति- व्यवधानसुखदुःखेच्छाद्वेषभयार्थित्वकिया- रागधर्माधर्मनिमित्तेभ्यः ॥ ४३ ॥ सुरमर्षया मनसो धारणं प्रणिधानं सुस्मर्षितलिङ्गचिन्तनं चार्थस्मृ. तिकारणम् । निबन्धः खल्वेकग्रन्थोपयमार्थानाम् एकग्रन्थोपयताः खल्वी अन्योन्यस्मृतिहेतव आनुपर्योतरथा|वा भवन्तीति । धारणाशास्त्रकृतो वा प्रज्ञातेषु वस्तुषु स्मर्तव्यानामुपनिःक्षेपो निबन्ध इति । अभ्यासस्तु * त्रिकालव्यापिनी ज्ञानक्तिरेव ज्ञस्वाभाव्यं तद्वयाकाशादिभ्यो व्यावृत्तं त्रिकालव्यापि स्वरूपमेवात्मनः । ता. टी.। + स्वामिति । + स्मृतिहेतूनामयोगपढ्यादित्येतत सिंहावलोकितन्यायेन पृच्छत्यनन्तर- सूत्रमवतारयितुम् । सा. टो। 5 तेषु तेषु प्रसक्तस्य मनसस्ततो निवारणामत्यर्थः । सुर्षितलिङ्गानु- चिन्तनं वा साक्षाद्वा तत्र धारणं तल्लिङ्गेधा प्रयत्न इत्यर्थः । ता. टीः । || यथा नियहस्थानानां स्मृत्वा प्रमाणानां स्मरति । ता. टी. । धारणशास्त्रं जैगीषव्यादिप्रोक्तं तत्कृतो ज्ञातेषु वस्तुषु नाडीचहृत्यु- राडरीककण्ठकूपनासायतालुललाटब्रह्मरन्धादिषु स्मर्तव्यानां बीजसंस्थानाभरणभृतां च देवतानामुनिक्षेपः समारोपः । तथा च तत्र तत्र देवताः समारोपितास्सत्ता दवयत्रयहणात्स्मयन्तरत्यर्थः । ता. टी. । " ·१०६ अ. ३ आ. २ स. ४२-४३ स्मृतिहेतुनिरूपणम् । समाने विषये ज्ञानानामभ्यावृत्तिरभ्यासजनित: संस्कार* आत्मगुणाभ्यास- शब्देनाच्यते स च स्मृतिहेतुः समान इति । लिङ्गं पुनः संयोगि समवाय्य. कार्थसमवायि विरोधि चेति । संयोगि यथा धूमाग्ने: गार्विषाणं पाणि: पादस्य रूपं स्पर्शस्या अभूतं भतस्येति । लक्षणं पश्ववयवस्थं गोवत्य : स्मृतिहेतुः बिदानामिदं गाणामिदमिति । सादृश्यं चित्रगतं प्रतिरूपकं देवदत्तस्येत्येव- मादि । परिग्रहात्स्वेन वा स्वामी स्वामिना वा स्वं स्मर्यते। अानयाद ग्रामण्या तदधीनं संस्मरति । आश्रितात् तदधीनेन ग्रामण्यमिति । संबन्धाद् अन्तेवासिना युक्तं गुरुं स्मरति ऋत्विजा याज्यमिति । अानन्तर्यादितिः करणीयेष्वर्थेषु । वियोगाद् येन विप्रयुज्यते तद्वियोगप्रतिसंवेटी भृशं स्मरति । एककार्याल कन्तरदर्शनात कर्वन्तरे स्मृतिः । विरोधाद् विजिगीषमाणयो- रन्यतरदर्शनादन्यतरः|| स्मर्यते। अतिशयाद् येनातिशय उत्पादितः । प्राप्ने: यतानेन किं चित्प्राममानव्यं वा भवति तमभीक्ष्णं स्मरति । व्यवधानात कोशादिभिरसिभृतीनि स्मर्यन्ते सुखदुःखाभ्यां तद्धेतुः स्मर्यते । इच्छाढे- षाभ्यां यमिच्छति यं चे द्वेष्टि तं स्मरति । भयाद् यतो बिभेति । अर्थित्वाद् येनार्थी भोजनेनाच्छादनेन वा । क्रियया रथेन रथकारं स्मरति । रागाद् यस्यां स्त्रियां रक्तो भवति तामभीक्ष्णं स्मरति। धर्माज् जात्यन्तरम्मरणमिह चाधीतश्रुतावधारणमिति । अधर्मात्यागनुभूतदुःखसाधनं स्मरति । न**चेतेषु निमितेषु नियुगपत्संवेदनानि भवन्तीति युगपदस्मरणमिति। निदर्शनं चेदं स्मृतिहेतूनां न परिसंख्यानमिति। अनित्यायां चबुद्धौ उत्पन्नापवांर्गत्वात् काला- न्तरावस्थानांच्च नित्यानां संशयः किमुत्पन्नापर्वागणी बद्धिः शब्दवदाहो स्वि. * अत्र च स्मृतिहेतूनां न समावेशी विवक्षितः । तेन संस्कारण स्मृति- कारणानां सर्वषामेव प्रणिधानादीनां समावेश एव निबन्धनादिभिस्तु यथायोगं समावेशासमावेशावहनीयार्शित ता. टी. । + एकस्यावर्याधनो ऽर्थस्य समायो ऽत्रेति समासे पाणिः पादस्येत्युदा. हरणम् । एकस्मिनर्थ समवायोस्येति समासे त रूपं स्पर्शस्यति । स्वाभाविकाविनाभावयुक्त लिङ्गं सांकेतिकं तु चिन्हमिति विशेषः । ता. टी.। ६ कर्जन्तरबोधनाद इति । ** नत नास्ति। # ननन्मादादयोपि स्मृतिहेतवो लोकांसद्धास्तत् किं ते ऽपि नोक्ता इत्यत पाह। ताटी । पायेन। || अन्यतरत २। tअव्यवहिते २।

·१८० न्यायभाष्ये कालान्तरावस्थायिनी कुम्भवदिति । *उत्पन्नापर्वागणीति पक्षः परिगृह्यते कस्मात् । कर्मानवस्थायिग्रहणात् ॥ ४४ ॥ कर्मणानवस्थायिनो ग्रहणादिति क्षिपस्येषोरापतनात् क्रियासं- तानो गृह्यते प्रत्यर्थनियमाच्च बुद्धीनां - क्रियासंतानवद्वद्धिसंतानोपपत्ति- रिति । अवस्थितग्रहणे च व्यवधीयमानस्य प्रत्यक्षनिवृत्तेः । अवस्थिते च कुम्भे गृह्यमाणे सन्तानेनेव. बुद्धिवर्तते. प्रागव्यवधानात् तेन व्यवहिते प्रत्यक्षं ज्ञानं निवर्तते कालान्तरावस्थाने तु बुद्धेदृश्यव्यवधानेपि प्रत्यक्षम- वतिष्ठतेति । स्मृतिश्चालिङ्गं. बुद्धावस्थाने संस्कारस्य बुद्धिजस्य स्मृतिहेतु. त्वात्। यश्च मन्येतावतिष्ठते बुद्धिः दृष्टा हि बुद्धिविषये स्मृतिः सा च बुद्धावनित्यायां कारणाभावान्न स्यादिति तदिदमलिङ्गं कस्माद् बुद्धिजो हि संस्कारो गुणान्तरं स्मृतिहेतुर्न बुद्धिरिति । हेत्वाभावादयुक्तमिति चेद् बुद्धयवस्थानात्प्रत्यक्षत्वे स्मृत्यभावः। यावदवतिष्ठते बुद्धिस्तावदसा बोद्धव्यार्थः प्रत्यक्षः प्रत्यक्षे च स्मृति- रनुगपन्नेति ॥ अव्यक्तग्रहणमनवस्थायित्वाद्विद्युत्संपाते रूपाव्यक्त- ग्रहणवत् ॥ ४५ ॥ यद्युत्पन्नापर्गिणी बुद्धिः प्रानमव्यक्तं बोद्धव्यस्य ग्रहणं यथा विद्यु- संपाते वैद्युतस्य प्रकाशस्यानवस्थानादव्यक्तं रूपग्रहणमिति व्यक्तं तु द्रव्याणां ग्रहणं तस्मादयुक्तमेतदिति । * अन्येभ्यो धिनाशिभ्य आशुतरं विनश्यतीति। न स्वयमर्थः उत्पत्त्यनन्तरं धसतति । कः पुनरत्र न्याय: आशुतविनाशिनी बुद्धिः जातिमत्त्वे सति अस्मदा. दिप्रत्यत्तत्वे सति व्यापकद्रव्यसमवायाच्छन्दर्शिता आत्मत्वे व्यभिचारवारणायादयं विशेषणम् । आत्मगतपरममहत्परिमाणे व्यभिचारवारणाय द्वितीयम् । घटादौ व्यभिचारधारणाय विशेष्यं व्यापकविशेषणं च । अथ वा ऽऽशुतर्रावनाशिनी बुद्धिः गुणत्वे सत्यबाझकरणप्रत्यक्षत्वात् सुखदिति। सुखत्वादी व्यभिचारधारणाय विशे- षणम् । न्या. वा. ता. टी.। + बुद्धः स्थिरत्वे घटप्रत्यक्षानन्तरं व्यवधाने ऽपि घटं साक्षात्करीमीत्यनुष्यवसायप्रसङ्गः । कालान्तरे स्मतिस्तु तज्जन्यसंस्कारी त्तिका न बुद्धिस्थैर्यनिमित्तिका । स्मतेरेव बुझेनवस्था- यित्वम् । प्रत्यक्षनिरोधे ति तत्पूर्वकविषयप्रतिसंधेरेव स्मतित्वात् प्रत्यक्षस्य तदनुपपत्तेः । + अव्यर्वाहति ।

·१८१ अ. ३ श्रा. २ सू. ४४-४० बुद्धरनित्यत्वम् । हेतूपादानात् प्रतिषेद्धव्याभ्यनुज्ञा ॥ ४६ ॥ उत्पन्नापर्वार्गणी बुद्धिरिति प्रतिषेद्धव्यं त*देवाभ्यनुज्ञायते विद्युत्स- पाते रूपाव्यक्तग्रहणवदिति । यचात्यक्तयहणं तमोत्यन्नापवर्गिणों बुद्धिरिति । ग्रहणे हेतुविकल्पाद् ग्रहणविकल्पो न बुद्धिविकल्पात्॥४७॥ यदिदं क चिदव्यक्तं क्व चियक्तं ' ग्रहणमयं ग्रहणहेतुविकल्पाद् यचानवस्थिता ग्रहणहेतु: तपाव्यक्तं ग्रहणं यावस्थितस्तत्र व्यक्तं न तु बुद्धेरवस्थानानवस्थानाभ्यामिति । कस्मादर्थग्रहणं हि बुद्धिर्यच तदर्थग्रहणम- व्यक्तं व्यक्तं धा बुद्धिः सेति । विशेषाग्रहणे च सामान्यग्रहणमा व्यक्तग्रहणं तत्र विषयान्तरे बुद्धान्तरानुत्पत्तिर्निमित्ताभावात् । यच समानधर्मयुक्तश्च धर्मी गृह्यते.विशेषधर्मयुक्तश्च तयक्तं ग्रहणं यच तु विशेषे ऽगृह्यमाणे सामान्य. ग्रहणमा तदव्यक्तं ग्रहणम् । समानधर्मयोगाच्च विशिष्टधर्मयोगी विषयान्तरं तत्र यत्त ग्रहणं न भवति तद्ग्रहणं निमित्ताभावाद् न बुद्धेरनवस्थानादिति। यथा- विषयं च ग्रहणं व्यक्तमेव प्रत्यर्थनियतत्वाच्च बुद्धीनां सामान्यविषयं च ग्रहणं स्वविषयं प्रतिव्यक्तं विशेषविषयं च ग्रहणं स्वविषयं प्रतिव्यक्त प्रत्यर्थनियता हि बुद्धयः तदिदमव्यक्तग्रहणं देशितं क्व विषये बुद्धानवस्था. नकारितं स्यादिति । धर्मिणस्तु धर्मभेदे बुद्धिनानात्वस्य भावाभावाभ्यां तदुपपत्तिः । धर्मिणः खल्वर्थस्य समानाश्च धर्मा विशिष्टाश्च तेषु प्रत्यर्थनियता नानाबुद्धयः ता उभय्यो यदि धर्मिणि वर्तन्ते तदा व्यक्तं ग्रहणं धर्मिणम. भिप्रेत्य । यदा तु सामान्यग्रहणमा तदा ऽव्यक्तं ग्रहणमिति एवं धर्मिणम. भिप्रेत्य व्यक्ताव्यक्तयाग्रहणयोरुपपत्तिरिति न वे||दमव्यक्तं ग्रहणं बुद्धेर्बोद्ध- व्यस्य वानवस्थायित्वादुपपद्यतइति । इदं हि नप । . भावः। * तदेकनेति । + विद्युत्संपातकाले बालोकसंयोगेनैकस्याः सामान्य वर्षायण्या बुद्धसत्यादे ऽपि द्वितीयक्षणे श्रालोकसंयोगाभावेन सहकारिकारणवैकल्येन विशेषविषयकबुद्धेरनुत्यादाढव्यक्तं यहमिति * प्रत्यव्यक्तमिति २। ६ ग्रहयामेव धर्मिणमभिन्नत्य एवं व्यक्ताव्यक्तयोरुपपत्तिरिति । || न चेदमिति । ा अनेकान्ताच्च । नायमेकान्तो ऽस्ति विषययहणहतार्याझस्यानवस्थानं तबाध्यंतरहणम् । न्या. धाः ।

·૧ર . 1 न्यायभाष्ये प्रदीपार्चिःसंतत्यभिव्यक्तग्रहणवत्तद्ग्रहणम् ॥ ४ ॥ अनवस्थायित्वेपि बुद्धेस्तेषां द्रव्याणां ग्रहणं व्यक्तं प्रतिपत्तव्यम् । कथं प्रदीपार्चि:संतत्यभिव्यक्तग्रहणवत प्रदीपार्चियां संतत्या वर्तमानानां ग्रहणा- नवस्थानं ग्राह्यानवस्थानं च प्रत्यार्थनियतत्वाद्वा बुद्धीनां यावन्ति प्रदीपाची षि तावत्यो बुद्धय इति । दृश्यते चाच व्यक्तं प्रदीपार्चिषां ग्रहणमिति । चेतना शरीरगुणः सति शरीरे भावादसति चाभावादिति । द्रव्ये स्वगुणपरगुणोपलब्धः संशयः ॥ ४ ॥ सांशधिक सति भावः* स्वगुणोप्मु द्रवत्वमुपलभ्यते परगुणश्चोष्णता तेनायं संशय: किं शरीरगुणश्चेतना शरीरे गृह्यते अथ द्रव्यान्तरगुण इति। न शरीरगुणश्चेतना कस्मात् । यावच्छरीरभावित्वाद्रपादीनाम् ॥ ५० ॥ न रूपादिहीनं शरीरं गृह्यते चेतनाहीनं तु गृह्यते यथोष्णताहीना आप: तस्मान्न शरीरगुणश्चेतनेति । संस्कारवदिति चेद् न कारणानुच्छेदात् । यथाविधे द्रव्ये संस्कार तथाविध एवोपरमेो न तत्र कारणोच्छेदा. दत्यन्तं|| संस्कारानुपपत्तिर्भवति यथाविधे शरीरे चेतना गृह्यते तथाविध एवात्यन्तोपरमश्चेतनाया गृह्यते तस्मात्संस्कारवदित्यसमः समाधिः । अथापि शरीरस्थं चेतनात्पत्तिकारणंण स्याद् द्रव्यान्तरस्थं वा उभयस्थं वा तन्न नि- न ति भावाच्छरीरगुणत्वं चेतनायाः सियति सति भावस्यान्यगुण- त्वेऽपि दर्शनात् । न तावत्संयोगविभागसंस्काराः कर्मगुणाः अथ च सति कर्मणि भावो ऽसति चाभाव इति । तद्गुणत्वं च तत्रोपलब्ध्या सिति यात्र वर्तमान- मुपलभ्यते रूपादिकं तत्तस्य गुण इति । अथ सति भावादित्येन शरीरे चेतनाप- लब्धि ब्रूयात्तस्यासिद्धता दोषः । न हि शरीरे चेतनोपलभ्यते चेतनामात्रं तूपलभ्यते तच्च संदिग्धं कि शरीरे उतान्यस्मिविति । न्या. याः । + दृष्टान्तसत्रं वैधय॑ण । न्या. याः । | यथा संस्कारः शरीरगुणो न च यावच्छरीरं वर्तते तथा चेतनापि। न्या. वाः । । संस्कारस्य न शरीरमाचं कारणम् । तस्य नोदनादिकारणसंनिधाने तदभावे च भाषाभावी युक्तौ । 'न्या. वा। :- अथ मन्यसे यथैव संस्कारस्य कारणमसंनिहितमेवं चेतनाकारणम- पीति तदयुक्तम् । विकल्पानुपपत्तेः । यच्छरीरे चेतनोत्पत्तिकारणं तत्किं शरीर- . Mदत्यन्ता-२ ·१८३ . - - श्र. ३ श्रा. २ मू. ४८-५३ शरीरचेतन्यनिरास: । यमहेत्वभावात् । शरीरस्थेन कदा चिच्चेतनात्पद्यते कदा चिन्नेति नियमे. हेतुर्नास्तीति । द्रव्यान्तरस्थेन च शरीरएव चेतनात्यद्यते न लोष्टादिष्वित्यंत्र नियमहेतुरस्तीति । उभयस्य* निमित्तत्वे शरीरसमानजातीयद्रव्ये चेतना नो- त्पद्यते शरीरव चोत्पद्यते इति नियम हेतुर्नास्तीति । यच्च मन्येत संति श्यामादिगुणे द्रव्ये श्यामाद्युपरमो दृष्टः एवं चेतनापरमः स्यादिति । न पाकजगुणान्तरोत्पत्तेः॥ ५१ ॥ नात्यन्तरूपोपरमो द्रव्यस्य श्यामे रूघे निवृत्ते पाकजं गुणान्तरं रक्तं रूपमुपपद्यते शरीरे तु चेतनामाचोपरमो ऽत्यन्तमिति । अथापि । प्रतिद्वन्द्विसिद्धेः पाकजानामप्रतिषेधः ॥ ५२ ॥ यावत्सु द्रव्येषु पूर्वगुणप्रतिद्वन्द्विसिद्धिस्तावत्सु पाकजोत्पत्तिदृश्यते पूर्वगुणेः सह पाक्रजानामवस्थानस्याग्रहणात् । न च शरीरे चेतनाप्रतिद्वन्द्वि- सिद्धो सहानवस्थायि गुणान्तरं गृह्यते येनानुमीयेत तेन चेतनाया विरोधः । तस्मादप्रतिषिष्ट्वा चेतना यावच्छरीरं वर्तत न तु वर्तते तस्मान्न शरीरगुण- श्चेतना इति । इतश्च न शरीरगुण: चेतना । शरीरव्यापित्वात् ॥ ५३ ॥ शरीरं शरीरावयवाश्च सर्व चेतनोत्पत्त्या व्याप्ता इति न क्वचिदनु- त्यत्तिश्चेतनाया: शरीरवच्छरीरावयवाश्चेतना इति प्राप्नं चेतनबहुक्त्वं तत्र यथा प्रतिशरीरं चेतनबहुत्वे सुखदुःखज्ञानानां व्यवस्था लिङ्गमेवमेकशरी- स्थमुत द्रव्यान्तरस्यम् । शरीरस्थमपि च यावद्रव्यभावि उत नैमित्तिकनिति । यदि यावद्रव्यवि न कदा चिच्चेतनाहीनं शरीरमुपलभ्येत निमित्तस्य संनिहि- तत्वात् । अथ नैमित्तिकं यनरीरे चेतनोत्पर्निमित्तस्य कारणं तत्रापि चेतनाव. त्पसङ्गः । अथ द्रव्यान्तरवृत्तिकारणं शरीरे चेतनां करोति न द्रव्यान्तर्राष्वित्यत्रापि नियमहेतुर्वक्तव्यः । द्रव्यान्तरस्यं नित्यनित्यं वा । अनित्यमपि कालान्तरस्थायि प्रतिक्षणध्यसि वेति चेतनावत्प्रसङ्गः। न्या. वा. । * उभयस्थस्येति ५ उभयतस्तचि०२। + नियमे । अथ मन्यसे शरीरे ऽचेतना गुणान्तरमिति तत्र । रूपता ऽनिर्देशात् । यत्तदचेतनत्वं तच्चेतनाविपरीतं धर्मभूतं वस्तु उत चेतनाप्रतिषेधमामिति । र्याद विपरीतं चेतनावत्संवेझ स्यात् । अथ चेतनप्रतिषेधमात्रं तव गुण इति । न्या. वा. .

·१८४ " न्यायभाष्ये रेपि* स्याद् न तु भवति । तस्मान्न शरीरगुणश्चेतनेति । यदुक्तं न व चिच्छरीरावयवे चेतनाया अनुत्पत्तिरिति स न । केशनखादिष्वनुपलब्धः ॥ ५४ ॥ केशेषु नखादिषु चानुत्पत्तिश्चेतनाया इति अनुपपन्नं शरीरव्यापित्व- मिति । त्वपर्यन्तत्वाच्छरीरस्य केशनखादिष्वप्रसङ्गः ॥ ५५ ॥ इन्द्रियाश्रयत्वं शरीरुलक्षणं त्वपर्यन्तं जीवमनःसुखदुःखसंवित्या- 'यतनभूतं शरीरं तस्मान्न केशादिषु चेतनोत्पद्यते । अर्थकारितस्तु शरीरोपनि- बन्ध: केशादीनामिति । इतश्च न शरीरगुणश्चेतना । शरीरगुणवैधात् ॥ ५६ ॥ द्विविधः शरीरगृणो ऽप्रत्यक्षश्च गुरुत्वम् । इन्द्रियग्राह्यश्च रूपादिः विधान्तरं तु चेतना नाप्रत्यक्षा संवेद्यत्वाद् नेन्द्रियग्राह्या मनोविषयत्वात् तस्माद् द्रव्यान्तरगुण इति । न रूपादीनाभितरेतरवैधात् ॥ ५ ॥ यथेतरेतरविधर्माणो रूपादयो न शरीरगुणत्वं जहत्येवं रूपादिवेध- मच्चेितना शरीरगुणत्वं न हास्यतीति । ऐन्द्रियकत्वाद्रपादीनामप्रतिषेधः ॥ ५ ॥ अप्रत्यक्षत्वाच्चेति यथेतरेतरविधर्माणो रूपादयो न वैविध्यमतिष- तन्ते तथा रूपादिवेधाचेतना न द्वैविध्यमतिवर्तेत यदि शरीरगुणः स्यादिति । अतिवर्तते तु तस्मान्न शरीरगुण|| इति भूतेन्द्रियमनसां ज्ञान- २ अपिनास्ति । + (सा) नास्ति। 1 दृष्टान्तसूत्रम् । न्या. वाः । न करचरणादयश्चेतनाः शरीरावयवत्वात केशनखादिति । ता. टी. । $ शरीरावयवत्वं केशनखादीनां हेतुरसिद्धः । इन्द्रियाश्रयत्वं हि शरीर- लक्षणं तदात्र शरीरं समवेतं तेन्द्रियाश्रयेणावश्यं भवितव्यं त्वक्पर्यन्तावयवसमूह- स्तथा न तु केशनखादयस्तादृशा इति न शरीरावयवा इत्यर्थः । ता. टी.। || चेतना शरीरगुणत्वाभाववती बाह्यकरणाजन्यप्रत्यक्षविषयवात्सुखादिदिति प्रयोगः।

·: । अ. ३ पा. २ स. ५४-६१ मनस एकत्वम् । ૧ણ प्रतिषेधात् । सिद्धे सत्यारम्भो विशेषज्ञापनार्थः । बहुधा परीक्ष्यमाणं तत्त्वं सुनिश्चिततरं भवतीति । परीक्षिता बुद्धिः मनस इदानी परीक्षाक्रमः *तत्प- तिशरीरमेकमनेकमिति विचारे । ज्ञानायोगपद्यादेकं मनः ॥ ५ ॥ अस्ति खलु वै ज्ञानायोगपद्यमेकैकस्यन्द्रियस्य यथाविषयं. करण- स्यकप्रत्ययनिवृतो सामर्थ्यान्न तदेकत्वे मनसो लिङ्गं यत्तु खल्विदमिन्द्रि- यान्तराणां विषयान्तरेषु ज्ञानायोगपद्यमिति तलिङ्गम् । कस्मात्सम्भवति खलु वे बहुषु मन स्विन्द्रियमनःसंयोगयोगपद्यमिति ज्ञानयोगपद्य 'स्यात् । न तु भवति तस्माद्विषये प्रत्ययपर्यायादेकं मनः । न युगपदनेकक्रियापलब्धेः ॥ ६॥ अयं खल्बध्यापकोधीते व्रजति कमण्डलुं धारयति पन्थानं पश्यति शृणोत्या|रण्यजान् शब्दान् बिभेतिषव्याललिङ्गानि बुभुत्सते स्मरति च गन्तव्यं संस्स्यायन**मिति. क्रमस्याग्रहणाद्युगपदेताः क्रिया इति प्राप्नं मनसा बहुत्वमिति । अलातचक्रदर्शनंवत्तदुपलब्धिराशुसंचारात् ॥ ६ ॥ श्राशुसंचारादलातस्य भ्रमता विद्यमानः क्रमोन गृह्यते क्रमस्या- • ग्रहणादविच्छेदबुद्धा चक्रवद्धिर्भवति । तथा बुद्धीनां क्रियाणां चाशुवृत्ति. स्वाद्विद्यमानः क्रमो न गृह्यते क्रमस्याग्रहणाद्युगपत् क्रिया भवन्तीति अभि- माना भवति। किं पुनः क्रमस्याग्रहणाद् युगपत क्रियाभिमानः अथ युगपदा- पादेव युगपदनेकक्रियोपलब्धिरिति । नाच विशेषप्रतिपत्तेः कारणमुच्यते| उक्तमिन्द्रियान्तराणां विषयान्तरेषु पर्यायेण बुद्धयो भवन्तीति तच्चाप्रत्याख्ये- • तािति १।४।५। + २ । खल्विति नास्ति । + ४ इमिति नास्ति। ६ र्याद बहूनि मनांसि स्युः प्रतीन्द्रियं मनसः संबन्ध इति युगपदनेका- र्थसंनिधाने युगपदनेकजानानि यत्त्वेन्द्रियग्राह्येषु ज्ञानानामयुगपदावः स न मनस एकत्वे लिङ्गम् । करणत्वात्तद्भवतीत्युक्तम् । न्या. वा। ॥ अरगति १।२।४। J बिभ्यद्वद्याललिङ्गानि ।। ४ । * स्थानीयमिति ।। स्थानीयमिति ४ प्र..तचक्रोत ५। संभमत इति ॥१॥ IS भवतीति इति २।४ । ५। ||| उच्यत । इति २।४।५। - ·। । १८६ न्यायभाष्ये यमात्मप्रत्यक्षत्वात् । प्रथापि दृष्टपतानांश्चिन्तयतः क्रमेण बुद्धयो वर्तन्ते न युगपंदनेनानुमातव्यमिति । वर्णपदवाक्यबुद्धीनां तदर्थबुद्धीनां चाशुवृत्ति- त्वात् क्रमस्याग्रहणम् । कथं वाक्यस्थेषु खलु वर्णेषच्चरत्सु प्रतिवणं तावच्छवणं ' भवति श्रुतं वर्णमेकमनेकं वा पदभावेन प्रतिसंधते प्रतिसंधाय पदं व्यवस्यति पदव्यवसायेन स्मृत्या पदार्थ प्रतिपद्यते पदसमूहप्रतिसंधानाच्च वाक्यं व्यय स्यति संबद्धांश्च पदार्थान् गृहीत्वा वाक्यार्थ प्रतिपद्यते । न चासां* क्रमेण वर्तमानानां बुद्धीनामाशुवृत्तित्वात् क्रमो गृह्यते तदेतदनुमानमन्यच बुद्धि- क्रियायोगपद्मभिमानस्येति। न चास्ति। मुक्तसंशयं युगपदुत्पत्तिर्बुद्धीनां यया मनसो बहुत्वमेकशरीरे ऽनुमीयतइति । यथोक्तहेतुत्वाच्चाणु ॥ ६२॥ अणु मन एकं चेति धर्मसमुच्चयो ज्ञानायोगपद्यात् । महत्त्वे मनसः सर्वन्द्रियसंयोगाद्युगपद्विषयग्रहणं स्यादिति । मनसः खलु|| भोः सेन्द्रियस्य शरीरे वृतिलाभो नान्यत्र शरीरात् । ज्ञातुश्च पुरुषस्य शरीरायतना बुद्धवाद- यो विषयोपभोगो जिहासितहानमीप्सितावानिश्च सर्वे च शरीराप्रया व्यवहा- राः। तच खलु विप्रतिपत्तेः संशयः किमयं पुरुषकर्मनिमित्तः शरीरसर्गः आहोगा भूतमाचादकर्मनिमित्त इति । अयते खल्वच विप्रतिपत्तिरिति। तचेदं तत्त्वम् । पूर्वकृतफलानुबन्धात्तदुत्पत्तिः ॥ ३ ॥ पूर्वशरीरे या प्रवृत्तिवान्बुद्धिशरीरारम्भलक्षणा तत्पर्वकृतं कक्तिं तस्य फलं तज्जनिती धर्माधी तत्फलस्यानुबन्ध आत्मसमवेतस्यावस्था * न चासो २॥ + न चास्योभयपतसंप्रतिपत्रा युगपदुत्पत्तिर्यया बहुत्वं मनसः प्रतिपोम- हीति । न्या. वा। + युक्तिः संशयादिति २। मुक्तसंशया इति । य एवैकत्वे मनसो हेतुरुतो ऽनेनैवाणु मनो ऽवसातामति । . न्या. वा.. || मनसः खलु भोः सेन्द्रियस्य शरीर वृत्तिः। शरीरे विचारिते मन पव विचारितं भवतीत्यतः शरारं पुर्विचार्यते । न्या. वाः। मन एवाधिकरर्णायचार- णापि परीयतति नासंबन्धः शरीरोपानिमितविचारस्य । परित ईता हि परीक्षा सापि रूपतः संन्धितश्च । शरीरं च मनःसंबन्धि तदधिकरणत्वान्मनसः । तस्मान्मनस एवेयं परीता या शरीरस्यत्यर्थः । ता. टी. । | अथ वा इति ५ ·१८५ । अ. ३ श्रा. २ मू. ६२-६५ शरीरीत्यत्तिविचारः । तेन प्रयुक्तभ्यो भूतेभ्यस्तस्योत्पत्ति:* शरीरस्य न स्वतन्त्रेभ्य इति । यदधिष्ठा-. . नोऽयमात्मायमहमिति मन्यमानो यचाभियुक्तो यचोपभोगतृष्णया विषयांनु- . पलभमानो धर्माधी संस्करोति सदस्य शरीरं तेन संस्कारेण धर्माधर्मल-. क्षणेन भूतसहितेन (पतिते) स्मिन् शरीरे उत्तरं, निष्पद्यत्वे निष्पन्नस्य । चास्य|| पूर्वशरीरवत्पुरुषार्थक्रिया पुरुषस्य चा पूर्वशरीरवत् प्रवृत्तिरिति कर्मा- पेक्षेभ्यो भूतेभ्यः शरीरसर्गे सत्येतदुपपद्यते इति । दृष्टा च पुषगुणेन प्रय वेन प्रयुक्तेभ्यो भूतेभ्य: पुरुषार्थक्रियासमर्थानां द्रव्याणां **रथप्रभृतीनामुत्पत्तिः तथा नुमातव्यं शरीरमपि पुरुषार्थक्रियासमर्थमुत्पद्यमानं पुरुषस्य गुणा, न्तरापेक्षेभ्यो भूतेभ्य उत्पद्यते इति । अथ नास्तिक आह । भूतेभ्यो मूर्त्यपादानवत्तदुपादानम् ॥ ६४ ॥ यथा कर्मनिरपेक्षेभ्यो भूतेभ्यो निवृत्ता मूर्तय: सिकता|||शर्करापा- षाणगेरिकाजनप्रभृतयः पुरुषार्थकारित्वादुपादीयन्ते तथा कर्मनिरपेक्षेभ्यो भूतेभ्य: शरीरमुत्यन्नं पुरुषार्थकारित्वादुपादीयतइति । गगन साध्यसमत्वात् ॥ ६ ॥ यथा शरीरोत्यत्तिरकर्मनिमिता साध्या तथा सिकताशर्करापाषाणगे- रिकाजनप्रभृतीनामप्यकर्मनिमित: सर्ग: साध्यसमत्वादसाध- नमिति । । भूतेभ्यो मूर्युत्पादनवदिति चानेन साम्यम् । तस्य शरीरस्यात्यत्तिरिति ।। ५ । + यदमिति २: + ( ) मास्ति २ । शरीरान्तरम् निष्याटाते इति २।५। ॥ तस्योत २।५। ** सकप्रभतीनामिति २।५। ++ तयेति २।५। # पुरुषगुणरितभूतपूर्वकं शरीरं कार्यत्वे सति पुरुषार्थक्रियासामात । यत्पुरुषार्थसमर्थ तत्पुरुषगुणप्रेरितभूतपूर्वकं दृष्टं यथा रादि पुरुषगुणेन प्रयवेन प्रेरित तेरारभ्यमाणं पुरुषार्थक्रियासमर्थ दृष्टं तथा च शरीरं तस्मादिदर्माप सापे तैरारभ्यते । सुखदुःख िमत्तत्वाद् घटादिवत् । इतश्च कार्यत्वाद्रथा- दिदिति । बाह्मकरणप्रत्यतत्वे सति रूपादिमत्त्वाद् घटादिवदेव । न्या. वा. । 66 पुरुषार्थक्रियासामर्थ्यादित्यस्य हेतोरनैकान्तिकत्वद्वारकं सूत्रम् । न्या. वाः । III पाषाणशर्करा पति २ । गग साधनपक्षे दृष्टान्तमात्रत्वादसिद्धम् । अथ पक्षः निरपेक्षाणि भूतानि शरीरमारभन्ते पुरुषार्थक्रियासामर्थ्यात् सिकतादिदिति तच्च न । न्या. वा। *सिकतादीनापि कर्मनिमित्तकः सर्ग इत्येतस्मादेतोः सिध्यतीति । साध्यः * चा नास्ति २।५।

·ग न्यायभाष्ये नोत्पत्तिनिमित्तत्वान्मातापित्रीः ॥ ६६ ॥ विषमश्चायमुपन्यासः । कस्माद् निर्बोजा इमा मूर्तय उत्पद्यन्ते बीजपूर्विका तु शरीरोत्पत्तिः । मातापितृशब्देन लोहितरेतसी बीजभते* गृह्येते तत्र. सत्यस्य, गर्भवासानुभवनीयं कर्म पिचोश्च पुत्रफलानुभवनीये कर्मणी मातुर्गाश्रये शरीरोत्पति भूतेभ्यः प्रयोजयन्तीत्युपपन्नं बीजानुवि- धानमिति । 'तथा ऽऽहारस्य ॥ ६ ॥ उत्पतिगिमित्तत्वादिति प्रकृतम् । भुक्तं पीतमाहारस्तस्य पक्तिनिवृतं रसद्रव्यं मातृशरीरे चोपचिते बंजे गर्भाशयस्थे बीजसमानपाकं माया चौपचयों बीजे यावद्व्यहसमर्थः संचय इति । संचितं चार्बुदमांसपेशीकल- लकण्डर शिरः||पाण्यादिना च व्यहेनेन्द्रियाधिष्ठानभेदेन व्यह्यते व्यूहे च गर्भनाड्यावतारितं रसद्रव्यमुपचीयते यावत्प्रसवसमर्थमिति । न पचाय- मनपानस्य स्थाल्यादिगतस्य कल्पतइति । एतस्मात्कारणात्कर्मनिमित्तत्वं शरीरस्य विज्ञायतइति । प्राप्तौ चानियमात् ॥ ६ ॥ न सर्वो टंपत्योः संयोगा गर्भाधानहेतुर्दृश्यते तासति कर्मणि न भवति सति च भवतीत्यनुषपन्नो नियमाभाव इति कर्मनिरपेक्षेषु भूतेषु शरीरोत्पत्तिहेतुषु नियमः स्यात् न ह्यच कारणाभाव इति । अथापि । **शरीरोत्पत्तिनिमित्तवत्संयोगात्पत्तिनिमित्तं कर्म ॥६॥ यथा खलविदं शरीरं धातुप्राणसंवाहिनीनां नाडीनां शुक्रान्तानां तथा चाभ्यपक्षसंघतिपत्रो रादिदृष्टान्तः पुरुषगुणप्रेरितभूतपूर्वको ऽस्ति न तथा ऽकर्म िमत्तसगपते दृष्टान्तो ऽस्तीति । न्या. वाः । ननु मातापितरी शरीरोत्पत्तौ न साक्षात्कारणमत प्राह । ता• टी.। + पाकमात्रं चेति । * पाचनव्यहेति २।४। कगडूल २ कण्डरा ४ कपडर ५ कडर १ || पाणिपाटाटिनेति । पा मिति २।५। *** नन्वात्मनां विभुत्वात्सकलशरीरैः संबन्धादिदं शरीरमस्येवात्मन इति नियमे को हेतु- रित्यस्योत्तरढ रकं सूत्रम्। ++ निमित्त काशये इति ।

·. अ. ३ आ. २ स. ६६-०० शरीराणां प्रत्यात्मनियतत्व हेतुः । १८६ धातूनां च स्नायुत्वास्थिशिरामेशीकललकगडराणां च शिराबाहूदराणां *सयां च कोष्ठगानां च वातपित्तक्रफानां च मुखकण्ठहृदयामाशयपक्काश- याधःस्रोतसां च परमदुःखसंपादनीयेन सनिवेशेन व्यहननशक्यं पृथि- व्यादिभिः कर्मनिरपेक्षे त्यादयितुमिति कर्मनिमित्ता शरीरोत्यत्तिरिति विज्ञायते । एवं च 'प्रत्यात्मनियतस्य निमितस्याभावानिरतिशयैरात्मभिः संबन्धात्सर्वात्मनां च समानः पृथिव्यादिभिरुत्पादितं शरीरं पृथिव्यादिग: तस्य च नियमहेतारभावात् सर्वात्मनी सुखदुःखसंवित्यायतन समानं प्रापम् । यत्तु प्रत्यात्म व्यवतिष्ठते तत्र शरराित्पतिनिमित्तं कर्म|| व्यवस्था- हेतुरिति विज्ञायते। परिपच्यमानो हि प्रत्यात्मनियतः कर्माशयो यस्मिन्ना- त्मनि वर्तते तस्यैवोपभोगायतनं शरीरमुत्पाद्य व्यवस्थापयति । तदेवं शरीरोत्पतिनिमित्तवत्संयोगनिमित्तं कर्मेति विज्ञायते । प्रत्यात्मव्यवस्थानं तु शरीरस्यात्मना संयोगं प्रचत्महप इति ॥ एतेनानियमः प्रत्युक्तः** ॥ ७० ॥ ++थो ऽथमुकर्मनिमित्त शरीरसर्गे सत्यनियम इत्युच्यते अयं शरीरो- त्यत्तिनिमित्तवत्संये गोत्पत्तिनिमित्तं कर्मत्यनेमा (नियमः) प्रत्युक्तः । कस्ता- पदयं नियमः यथैकस्यात्मनः शरीरं तथा सर्वेषामिति नियमः ।.अन्यस्या- मत्तान्तकाष्ठाङ्गानाञ्चति २ । + हितुम् २ हितम् ५ । । + कर्मनिरपेक्षति । $ संर्वाितसाधमिति २।५ । || येनैव कर्मणा शरीरमुत्पादयते तदेव संयोगं नियमति । अकर्मनि- मित्त शरीरसर्ग यथोक्तदोष इति । न्या. याः । पा कर्मणस्तदात्ममंबन्धिवनिमस्तु संयोगनिमित्तकः। संयोगे ऽपि तदात्मसंबन्धित्यनियमो मनोनिमित्तकः यस्यात्मनो यन्मनस्तेन यः संयोगो जन्यते स तस्येति । मनसस्तदीयभावस्तु कर्म- निमित्तकः अनादित्वोच्च संसारस्य न चक्रकम् । संयोगप्रचयसंसर्गः २ पा । तदेवमात्मगुनिबन्धने शरीरसर्ग व्यवस्था दर्शिता । ये तु मेनिरे न कर्मनिबन्धनः शरीरसगी पतु प्रकृत्यादिनिबन्धनः। प्रकृतयो हि स्वयमेव धर्मा- धर्मरूपनिमित्तानपेक्षाः सत्त्वरजस्तमोरूपतया प्रतिशोना: स्वं स्वं विकारमारभन्ते प्रतिबन्धापगममात्रे तु धपाधावपेक्षन्ते । तदाथो कृपीवलः केदारादपां पूर्णात्के- दारान्तरमपूर्ण मापिलायिषुरपां सेतुमान भिनत्ति । तास्तु निम्बाभिसर्पणस्वभावा अपहतसेतवः स्वयमेव केदारमालावन्ति एवमालावन्ति प्रकृतयो ऽपि विकारा. निति । यथाहुः निमित्तमप्रयोजकं प्रकृतीनां धरणभेदस्तु ततः त्रिवदिति ता- न्मत्याह । सा. टी. ++ सो ऽयमकर्मनिमित्तशरीरसगै मते नियम दु.२ । ( ) मास्ति । १ । २।४। ५ FF द्विवारं नास्ति ४ अन्यस्यान्यवान्यंधति ।

·१६० न्यायभाष्ये न्यथान्यस्यान्यथेत्यनियमे भेदो व्यावृत्तिविशेष इति । दृष्टा च जन्मव्या. तिच्चाभिजनो निकृष्टाभिजन इति प्रशस्तं निन्दितमिति व्याधिबहुलम- रोगभिति समयं विकलमिति पीडाबहुलं सुखबहुलमिति पुरुषातिशयलक्ष. णोपपन्नं विपरीतमिति प्रशस्तलक्षणं निन्दितलक्षणमिति पट्विन्द्रियं मृद्विन्द्रि- यमिति। सूक्ष्मश्च भेदो ऽपरिमेयः सायं जन्मभेदः प्रत्यात्मनियतात्कर्मभेदा- द्रुपपद्यरो असति कर्मभेदै प्रत्यात्मनियते निरतियित्वादात्मनां समान- त्वाच्च पृथिव्यादीनां पृथिव्यादिगतस्य नियमहेतारभावात्सर्व* सर्वात्मनां प्रसज्येत न त्विदमित्थंभूतं जन्म तस्मानाकर्मनिमित्ता शरीरोत्पत्तिरिति । उपपन्नश्च तद्वियोगः कर्मक्षयोपपत्तेः ॥ १ ॥ कर्मनिमित्त शरीरसगै तेन शरीरेणात्मनो वियोग उत्पन्नः । कस्मा- कर्मक्षयोपपत्तेः । उपपद्यते खल कर्मक्षयः सम्यग्दर्शनात् प्रक्षीणे मोहे वीत- रागः पुनर्भवहेतुकर्म कायवाङ्मनोभिर्न करोति इत्युत्तरस्यानुपचयः पूर्वोपचि- तस्य विपाकप्रतिसंवेदनात्मक्षयः । एवं प्रसवहेतोरभावात् पतितेस्मिन् शरीरे पुनः शरीरान्तरानुपपत्तेरप्रतिसंधिः । अकर्मनिमिते तु शरीरसगै भूतल्यानुपपत्तेस्तद्वियोगानुपपत्तिरिति ॥ तददृष्टकारितमिति चेत्॥ पुनस्तत्प्रसङ्गो ऽपवर्ग ॥ १२ ॥ अदर्शनं खलवदृष्टमित्युच्यते अदृष्टकारिता भूतेभ्य: **शरीरोत्यातः ।, न जात्वनुत्पन्ने शरीरे द्रष्टा निरायतनो दृश्यं पश्यति तच्चास्य दृश्यं द्विविधं विषयश्च नानात्वं चाव्यक्तात्मनास्तदर्थः। शरीरसर्ग: तस्मिन्नवसिते चरि- तानि भूतानि न शरीरमुत्पादयन्तीत्युपपन्नः शरीरवियोग इति । एवं चेन्मन्यसे पुनस्तत्प्रसङ्गो ऽपवर्ग पुनः शरीरोत्पत्तिः प्रसज्यतइति या चानुत्पन्ने - , * सर्व सर्माित । + न केवलमकर्मनिमित्त शरीरसगै साधारणवियहवत्त्वं दोषः अपि तु मोतो ऽपि न स्यादिति दर्शयितुं स्वपक्षे मोक्षमुपपादयति । ता. टी. । * शरीरान्तरानुत्पत्तिरप्रतिन्धिरिति २ । $ भूतकपेति । || उपभोग्यशब्दाशदर्शनं प्रतिपुरुषभेदादर्शनं चादृष्टमुच्यते तत्कारित- मित्यर्थः । सा. टी.। पा ५ सूत्रद्वयम ** भूतयहणमुपलतणार्थम् । सा. टोः । tt चात्मामात्मनोरिति ।

·१६१ अ. ३ श्रा. २ स. ०१-०४ मोक्षोपपत्तिः। शरीरे दर्शनानुत्यतिरदर्शनाभिमता, या चापवर्ग शरीरनिवृत्ती दर्शनानुत्प- तिरदर्शनभूता नेतयारदर्शनयोः क्व चिद्विशेष इत्यदर्शनस्यानिवृत्तेरपवर्ग* पुनः शरीरोत्पत्तिप्रसङ्ग इति (चरितार्थता विशेष इति चेत् ).। न करणाकरणयोरारम्भदर्शनात् ॥ ३ ॥ चरितार्थानि 'भूतानि दर्शनाघसानान्न शरीरान्तरमारभन्तइत्ययं विशेष एवं चेदुच्यते न करणाकरणयोरारम्भदर्शनात् । चरितार्थानां भूतानां. विषयोपलब्धिकरणात्पुनःपुनः शरीरारम्भो दृश्यते प्रकृतिपुरुषयोनीनात्वदर्श- नस्याकरणानिरर्थकः शरीरारम्भः पुन:पुनदृश्यते । तस्मादकर्मनिमिनायां मूतसृष्टा न दर्शनार्थी शरीरोत्पत्तियुक्ता युक्ता तु कर्मनिमित सर्गे दर्शनार्थी शरीरोत्पत्तिः । कर्मविपाकः संवेदनं दर्शनमिति तददृष्टकारितमिति चेत् कस्य चिदर्शनमदृष्टं नाम परमाणनां गुणविशेषः क्रियाहेतुस्तेन प्रेरिता: परमाणव: संमूर्छिताः शरीरमुत्यादयन्तीति तन्मन: समाविशति स्वगुणेनादृष्टेन प्रेरित|| समनस्के शरीरे द्रष्टरुपलब्धिर्भवतीति । एतस्मिन् वे दर्शने गुणा- नुच्छेदात्पुनस्सत्प्रसो ऽपवो ऽपवर्ग शरीरोत्पत्तिः परमाणुगुणस्यादृष्ट- स्यानुच्छेद्यत्वादितिमा। मनःकर्मनिमित्तत्वाच्च संयोगानुच्छेदः ॥ २४ ॥ मनोगुणेनादृष्टेन समावेशिते मनसि संयोगव्युच्छेदो** न स्यात् तच्चा किंकृतं शरीरादपसर्पणं मनस इति । (तदिदं दृष्टान्तस्य साध्यसमत्वमभिधी- यते इति अथ वा नाकृताभ्यागमप्रसङ्गाद् अणुश्यामता दृष्टान्ते) कर्माशयक्षये तु कर्मानयान्तराद्विपच्यमानादपसर्पणोपपत्तिरिति । अदृष्टादेवापसर्पणमिति * यथा प्रागदर्शनमेवं निरोधसमाधेः पश्चादण्यदर्श मत्यपवृक्तोऽपि पुनः संसदित्यर्थः । ता. टी.। ( ) नास्ति २ चरितार्थाविशेष इति चेदिति ।। ४ । + भानानामिति २। सष्टाविति २ । || प्रेरिते २।४। ा अपरे त्वाहता अदृष्टं परमाणुगुणं वर्णन्ति पार्थिवादीनामणानां मन- सश्च गुणो ऽदृष्टं तत्र पार्थिवाट्या अणवः स्वादृष्टप्रयुक्ताः शरीरमारभन्ते मनश्च स्वगुणप्रयुक्त शरीरमाविति तच्च स्वकादेवादृष्टात् पुद्गलस्य सुखदुःखोपभोगं साधयति न तु पुनलस्य धो ऽदृष्टमिति सांख्यवत्तेषामपि दिगम्बराणां पुनस्त- त्यसो ऽपवग एतदुपपादति । ता. टी. । संयोगायुच्छेदति । () अस्मिञ्चधिकः । $$ कान्तरादिति . तत्र मनः २।५ । ** * तत्र२॥

·૧૨ . . न्यायभाष्ये चेद् यो ऽदृष्टः शरीरोपसर्पणहेतुः स एवामसर्पण हेतुरपीसि । नेकस्य जीव. नप्रायणहेतुत्वानुपपत्तेः । एवं च सति एको दृष्टं जीवनप्रायणये हेतुरिति प्राप्नं नेतदुपपद्यते । नित्यत्वप्रसङ्गश्च प्रायणानुपपत्तेः ॥ ५ ॥ विपाकसंवेदनात कर्माशयक्षये शरीरपात: प्रायणं काशयान्तराच्च पुनर्जन्म भूतमाचातु कर्मनिरपेक्षाच शरीरीत्यतो कस्य क्षयाच অমান: प्रायणमिति प्रायणानुपपत्तेः खल घे नित्यत्वप्रसङ्ग विद्गः यादृच्छिके तु प्रायणे प्रायणभेदानुपप्रतिरिति । पुनस्तत्प्रसङ्गो ऽपवर्गइत्येतत्समाधित्सुराह । अणुश्यामतानित्यत्ववदेतत्स्यात् ॥ ७६ ॥ यथा अयोः श्यामता नित्या अग्निसंयोगेन प्रतिविद्धा न पुनरु- त्यद्यते एवमदृष्टकारितं शरीरमपवर्ग पुनर्नोत्पद्यतइति । नाकृताभ्यागमप्रसङ्गात् ॥ ७७ ॥ नायमस्ति दृष्टान्तः कस्माद् अकृताभ्यागमप्रसङ्गाद। अकृतं|| प्रमाणतो ऽनुपपन्नं तस्याभ्यागमो ऽभ्युपपत्तियवसाय: सतच श्रद्धानेन प्रमाणतो ऽनु. पपन्नं मन्तव्यम् । तस्मानायं दृष्टान्तो न प्रत्यक्षं न चानुमानं किं चिटुच्यतइति । तदिदं दृष्टान्तस्य साध्यसमत्वमभिधीयतहति । अथ वा ** नाकृताभ्यागम- " * अपसर्पणं मनस ति २। + ननु सदकरणं नियामति कथं शरीरं सकारणं नित्यं भवेदित्यत माह। ता. टी.। # प्रायणानुपत्तिं बमो विनाशानुपपत्तरित्यर्थः । 8 अकारणत्वादित्यम्य हेतोरनैकान्तिकत्वेन प्रत्यतिष्ठते । सा. टीः । | प्रमाणेनाविषयीशतमकृतं प्रत्युत प्रत्यक्षागमविप्रतिषिमिति यावत् । सा. टो। । न च परमाणुश्यामता ऽप्यकारणा पार्थिवरूत्वाल्लोहितादिदित्य. नुमानेन तस्या अपि पाजत्वाभ्युपगमादिति भावः । ता. टी. । यथाश्रुति पा सूत्रार्थः । अकृतस्य कर्मणः फलोपभोगप्रसङ्गादिति । यदा खलु परमाणुगुण एव नित्यः शरीरादयारम्भकस्सदासी नित्यत्वाब केन चि. लियते तस्याकृतस्यैव फलं पुरुषैरुपभुज्येत ततश्चायमास्तिकानां विहिनिषिद्ध- प्रतिनिधयो ऽनर्थकः शास्त्रप्रणयने चानर्थकं भवेदिति भावः । ता. टी. ।

·१६३ अ. ३ श्रा. २ सू. ०६-०० मुक्तेरनन्तरं शरीरान्तराभावहेतुः । प्रसङ्गाद् अणुश्यामतादृष्टान्तेनाकर्मनिमित्तां शरीरोत्पतिं समादधानयाकृता. भ्यागमप्रसङ्गः । प्रकृते सुखदुःखहेतो कर्मणि पुरुषस्य सुखं दुःखमभ्यागच्छ- तीति प्रसज्येत । आमिति ब्रुवतः प्रत्यक्षानुमानागमविरोधः । प्रत्यक्षविरोध. स्तावद्विानमिदं सुखदुःखं प्रत्यात्मवेदनीयत्वात् प्रत्यक्षं सर्वशरीरिणाम ।' को. भेदः तीव्र मन्दं चिरमाशु नानाप्रकारमेकप्रकारमिति एवमादिविशेषः । न चास्ति प्रत्यात्मनियतः सुखदुःखहेतुविशेषः न चासति हेतुविशेषे फलवि- शेषो दृश्यते । कर्मनिमित्ते तु* सुखदुःखयोगे कर्मणां नीव्रमन्दतोपपत्तेः कर्म- सञ्चयानां चोत्कर्षापकर्षभावान्नानाविधेकविधभावाच्च कर्मणां सुखदुःखभेदो पपत्तिः । सायं हेतुभेदाभावाद् दृष्टः सुखदुःखभेटो न स्यादिति प्रत्यक्षविरोधः । तथा ऽनुमानविरोधः दृष्टं हि पुरुषगुणव्यवस्थानाल्सुखदुःखव्यवस्थानम् । य: खलु चेतनावान् साधननिर्वर्तनीयं सुखं बुद्धा तटीप्सन साधनावाप्रये प्रयतते स सुखेन युज्यते न विपरीतः । यश्च साधननिर्वर्तनीयं दुःखं बुद्धा तज्जि- हासुः साधनपरिवर्जनाय यतते स च दुःखेन त्यज्यते न विपरीतः । अस्ति चेदं यत्नमन्तरण थेवनानां सुखदुःखव्यवस्थानं तेनापि चेतनगुणान्तरव्यवस्था- कृतेना भवितव्यमित्यनुमानम् । तदेतदकर्मनिमिते सुखदुःखयोगे विव्यते इति । तच्च गुणान्तरमसंवेद्यत्वाददृष्टं विपाककालानियमाच्चायवस्थितम् । बुद्धमादयस्तु संवेद्याश्चापर्गिणश्चेति । अथागमविरोधः बहु खल्विदमार्षम. .षीणामुपदेशजातमनुष्ठानपरिवर्जनाश्रयमुपदेशफलं च शरीरिणां वर्णाश्रमवि- भागेनानुष्ठानलक्षणा प्रवृतिः परिवर्जनलक्षणा निवृत्तिः तच्चाभयमेतस्या दृष्टी नास्ति कर्म सुचरितं दुश्चरितं वा कर्मनिमित्तः पुरुषाणां सुखदुःखयोग|| इति विरुध्यते । सेयं पापिष्ठानां मिथ्यादृष्टिरकर्मनिमिता शरीरसृष्टरकर्मनिमित्तः सुखदुःखयोगमा इति । इति वात्स्यायनीये न्यायभाष्ये तृतीयाध्यायः ॥ ३ ॥ . * तुनास्ति । + यतेत ४।५। + न कतेनेति २।५। ६ एतस्यादृष्टे ति। || प्रयोग इति । का प्रयोग दति। २५ ·१६४ न्यायभाष्ये मनसोनन्तरा प्रवृत्तिः* परीक्षितव्या तत्र खलु यावद्धर्माधर्माश्रयशरी- रादि परीक्षितं सर्वा सा प्रवृत्ते: परीक्षेत्याह । प्रवृत्तिर्यथोक्ता ॥१॥ तथा परीक्षितेति । प्रवृत्त्यनन्तरास्ताहि दोषाः परीक्ष्यन्तामित्यत आह। तथा दोषाः ॥२॥ परीक्षिता इति । बुद्धिसमानाश्रयत्वादात्मगुणाः प्रवृत्तिहेतुत्वात पुनर्भवप्रतिसंधानसामर्थ्याच्च संसारहेतवः संसारस्यानादित्वादनादिना प्रब- न्धन प्रवर्तते मिथ्याज्ञाननिवृत्तिस्तत्त्वज्ञानात् तन्निवृत्तौ रागद्वेषप्रबन्धोच्छेदे ऽपवर्ग इति । प्रादुर्भावतिरोधानधर्मका इत्येवमायुक्तं दोषाणामिति । प्रव. तेनालक्षणा दोषा इत्युक्तं तथा चेमे मानेयासूयाविचिकित्सामत्सरादय: ते कस्मानापसंख्यायन्तइत्यत आह । तत्त्रैराश्यं रागद्वेषमाहार्थान्तरभावात् ॥ ३ ॥ तेषां दोषाणां चयो राशयस्त्रयःपक्षाः रागपक्षः कामे || मत्सरः स्पृहा तृष्णा लोभ इति द्वेषपक्षः, क्रोध इा ऽसूया द्रोहो ऽमर्ष इति** मोहपक्षो +मिथ्याज्ञानं विचिकित्सा मानः प्रमाद इति पैराश्यानोपसंख्यायन्तइति। लक्षणस्यातीभेदात्रित्वमनुपपन्नं नानुपपन्नं रागद्वेषमाहार्थान्तरभावात श्रा- सक्तिलक्षणो राग: अमर्षलक्षणो द्वषः मिथ्याप्रतिपत्तिलक्षणो मोह इति। एत.. त्प्रत्यात्मवेदनीयं सर्वशरीरिणां विजानात्ययं शरीरी रागमुत्पन्नमस्ति मेध्यात्म * ऽनन्तरमिति + पूर्वा सा २ । ४ । सर्वासाम् १। . * अभीष्टानभीष्टविषयानुचिन्तनप्रभवा वक्ष्यमाणा दोषा न बुद्धिधिकरणा भवितुम- हन्ति तथा सति चैत्रस्य विषयानुचिन्तने मैत्रस्य द्वेषादिप्रसङ्गादिति भावः । $ निरोधधर्मका इति । ४ । || कामः स्त्रीगतो ऽभिलाषः । प्रतीयमाणवस्त्वपरित्यागेच्छा मत्सरः । अस्व. परस्वादानेच्छा स्पृहा । पुनर्भवतिसंधानहेतुभूता वृष्णा । प्रमाणविरुद्धपरद्रव्याप- हारच्छा लोभः । न्या. वा. । पा इति द्वेषपता इति । शरीन्द्रियाधिष्ठानवैश्वत्यहेतुः क्रोधः । साधारणे वस्तुनि पराभिनिवेश- प्रतिषेधेच्छा दया । परगुणाक्षमता असूया । परापकारच्छा द्रोहः । अपकाराक्षम- ता अमर्षः । न्या. वा। ++ मोहपता इति । * :संशयो विचिकित्सा । विटामानाविधामानगुणाध्यारोपेणात्मोत्कर्षप्रत्ययो मानः। कार्स- व्याकरणं प्रमादः। FS सक्तिलक्षणो राग इति । ।४।५। . - ·१६५ अ. ४ श्रा. १ सू. १-८ दोषषित्वव्यवस्थापनम् । रागधर्म इति विरागं च विजानाति नास्ति मेध्यात्म रागधर्म इति एवमि. तरयोरपीति । मानेयासूयाप्रभृतयस्तु पैराश्यमनुपतिता इति नापसंख्यायन्ते । नैकप्रत्यनीकभावात् ॥ ४ ॥ नान्तर रागादयः कस्मादेकप्रत्यनीकभावात् । तत्त्वज्ञानं सम्यक्ष- तिरार्यप्रजा संबोध इत्येकमिदं प्रत्यनीकं चयाणामिति । व्यभिचारादहेतुः ॥५॥ एकप्रत्यनीकाः पृथिव्यां श्यामादयोग्निसंयोगेनेकेन एकयोनयश्च पा- कजा इति सति चार्थान्तरभावे । तेषां मोहः पापीयानामूढस्येतरीत्पत्तेः॥६॥ मोह: पापः पापतरो वा द्वावभिप्रेत्योक्तं कस्माद् नामूढस्येतरोत्पत्ते: अमूठस्य रागद्वेषो नोत्पद्यते मढस्य तु यथासंकल्पमुत्पत्तिर्विषयेषु रज्जनीयाः संकल्या रागहेतवः कोपनीयाः संकल्पा द्वेषहेतवः उभये च संकल्पा न मि- थ्याप्रतिपत्तिलक्षणत्वान्मोहादन्ये ताविमो मोहयोनी रागद्वेशविति। तत्त्वज्ञा. नाच्च माहनिवृत्तौ रागद्वेषानुत्पतिरित्येकप्रत्यनीकभावोपपत्तिः । एवं च कृत्वा तत्त्वज्ञानाद् दुःखजन्मप्रवृत्तिदोषमिथ्याज्ञानानामुत्तरोतरापाये तदमन्तराभा- वादपवर्ग इति व्याख्यातमिति । प्रापस्तहि । निमित्तनैमित्तकभावादान्तरभावी दोषेभ्यः॥ ॥ ७ ॥ अन्यद्धि निमित्तमन्यच्च नैमित्तिकमिति दोषनिमितत्वाददोषो मोह ननदोषलक्षणावरोधान्मोहस्य ॥८॥ * रागादय ऐक्यवन्त एकतत्त्व तानविरुद्धत्वात् यर्थकसंयोगविरुद्धो नानातुको पि वि- भाग इति । + एकयोनित्वादेके रागादयः शब्ददित्यप्यनेनैव प्रत्युक्तम् । एकयोनयो रू. पादयो न चैषामेकवमिति । न्या. वा. । + अमठस्येतरोपत्तिन भवति यत इत्यर्थे नामठस्येतरोत्परित्युक्तम् । ता. टी.। $ तदनन्तरापायाति वृत्तिकारसम्मतः पाठः ४। ॥ अदोषो मोहः दोर्षामित्तत्वादिदिति न्यायसंभवात् । प दोषनिमित्तत्वादिति हेतोरप्रयोजकत्वमाह । ता. दी।

·૧૯ 0 न्यायभाष्य प्रवर्तनालक्षणा दोषा इत्यनेन दोषलक्षणेनावरुध्यते दोषेषु मोह इति। निमित्तनैमित्तकोपपत्तेश्च तुल्यजाती- यानामप्रतिषेधः* ॥६॥ द्रव्याणां गुणानां वा ऽनेकविधविकल्पो निमितनेमिनिकभावे तुल्य- जातीयांना इति । दोषानन्तरं प्रेत्यभावस्तस्यासिद्धिः । प्रात्मनो नित्यत्वात् । न खलु नित्यं किं चिज्जायते म्रियतइति जन्ममरणयोर्नित्यत्वादात्मनो ऽनुपपत्तिः उभयं च प्रेत्यभाव इति तचायं सिद्धानुवादः । अात्मनित्यत्वे प्रेत्यभावसिद्धिः ॥ १० ॥ नित्यायमात्मा प्रति पूर्वशरीरं जहाति म्रियतइति प्रेत्य च पूर्वश- रीरं हित्वा भवति जायते शरीरान्तरमुपादत्तइति तच्चैतदुभयं पुनरुत्पत्तिः प्रेत्यभावः ( इत्यत्रोक्तं पूर्वशरीरं हित्वा शरीरान्तरोणदानं प्रेत्यभाव) इति तच्चैतन्नित्यत्वे संभवतीति । यस्य तु सत्त्वोत्यादः सत्वनिरोधः प्रेत्यभावः तस्य कृतहानमकृताभ्यागमश्च दोषः । उच्छेदहेतुवादे प्युपदेशाश्चानर्थ- का इति । कथमुत्पत्तिरिति चेत् । व्यक्तामत्तानां प्रत्यक्षप्रामाण्यात् ॥ ११ ॥ केन प्रकारेण किंधर्मकात्कारणायुक्तं शरीराद्युत्पद्यतइति व्यक्ता- तसमाख्यातात्पृथिव्यादितः परमसूक्ष्मानित्यायुक्तं शरीरेन्द्रियविषयोपकर- णाधार प्रज्ञातं द्रव्यमुत्पद्यते । व्यक्तं च खल्विन्द्रिययाह्यं तत्सामान्या- त्कारणमपि व्यक्तम् । किं सामान्यम् रूपादिगुणयोगः रूपादिगुणयुक्तेभ्य: पृथिव्यादिभ्यो नित्येभ्यो रूपादिगुणयुक्तं शरीराद्युत्पद्यते । प्रत्यक्षप्रामा- ण्याद् दृष्टो हि रूपादिगुगायुक्तभ्यो मृत्प्रभृतिभ्य स्तथाभूतस्य द्रव्यस्योत्पादः * यथा बुद्धिर्बुद्धान्तनिमित्तं बुद्धिजातीया च । तुर्यादयो द्रनिमित्तं द्रव्यजातीयाः । नोदनादाभिघातसंयुक्तसंयोगाः संस्कारस्य गुणा इति न्या. धाः । ( ) २ पु. नास्ति। + अरूपस्यापि कपालद्वपयोगस्य उपवघटादिकारणत्वदर्शनादनेकान्त ति चेच गवादेयतस्य स्पादिमत्सामग्रीपूर्वकत्यध्याप्तः । + प्रकृतिभ्य इति । .

·अ.४ प्रा. १ १६० सू. ६-१६ व्यक्तान व्यक्तोत्पत्तिनिरासः । तेन चादृष्टस्यानुमानमिति । रूपादीनामन्वयदर्शनात् प्रकृतिविकारयोः. . पृथिव्यादीनां नित्यानामतीन्द्रियाणां कारणभावानुमीयतइति । न घटाद् घटानिष्पत्तेः ॥ १२ ॥ इदमपि प्रत्यक्षं न खलु व्यक्ताद् घटायतो घट उत्पद्यमानेो दृश्यते इति व्यता व्यक्तस्यानुत्पत्तिदर्शनान व्यक्तं कारणमिति । व्यक्ताद् घटनिष्पत्तेरप्रतिषेधः ॥ १३ ॥. न बमः सर्व सर्वस्य कारणमिति किन्तु यदुत्पद्यते व्यक्तं द्रव्यं ततयाभूतादेशत्पद्यतइति । व्यक्तं च तन्मृद् द्रव्यं कपालसंज्ञक यतों घट उत्पद्यते न चैतन्निहुवानः क्व चिदभ्यनुज्ञा लब्युमर्ह नीति । तदेत. त्तत्वम् । अतः परं प्राबाटुकानां दृष्टयः प्रदर्श्यन्ते । अभावादावोत्पत्तिानुपमृदा प्रादुर्भावात् ॥ १४ ॥ असत: सदुत्पद्यतइत्ययं पक्षः कस्मात् । उपमृद्य प्रादुर्भावात उपमृद्य बीजमङ्कुर, उत्पद्यते नानुपमृद्य न चेद्बीजापमर्दोङ्करकारणम् अनुपम- देपि बीजस्याङ्करात्यतिः स्यादिति । अचामिधीयते । व्याघातादप्रयोगः ॥ १५ ॥ उपमृद्य प्रादुर्भावादित्ययुक्तः प्रयोग। व्यावानात् । यदुपमृदाति न तदुपमृद्य प्रादुर्भवितुमर्हति विद्यमानत्वात् । यच्च प्रादुर्भवति न तेनाप्रादुर्भू- तेनाविद्यमानेनोपमर्द्ध इति । नातीतानागतयोः कारकशब्दप्रयोगात् ॥ १६ ॥ अतीते चानागते चाविद्यमाने कारकशब्दाः प्रयुज्यन्ते । पुत्रो जनिष्यते जनिष्यमाणं पुत्रमभिनन्दति पुत्रस्य जनिष्यमाणस्य नाम करोति अभूत्कुम्भो भिन्नं कुम्भमनुशोचति भिन्नस्य कुम्भस्य कपालानि| अजाताः * प्रत्यक्षकारणापलापी न कस्मिपि दर्शने मंवादं चब्धं योग्यः स्यादित्यर्थः । + प्रादुर्भावस्योपमोत्तरकालिकत्वेनोपमदीत्यूर्वमविटयमानस्यापम हेतुत्वोक्तिाहतेत्यर्थः । * यदुपमद्राति इति ।। ४ । ५ । $ कारकशब्दः प्रयुज्यते २ । || भिवस्य कुम्भस्य कपालानीति यपि न साक्षात्कारकशब्दस्तथापि बना संबन्धाभिधानासस्य क्रियागर्भत्वात्क्रियायाश्च कारकनान्तरीयकत्वात्यार. म्पर्यणं कारकशब्दता द्रष्टव्या । ता. टो।

·१६८ पुत्राः । न्यायभाष्ये पितरं तापयन्तीति बहुलं भाक्ताः प्रयोगा दृश्यन्ते । का पुनरियं भक्तिः प्रानन्तर्य भक्ति: प्रानन्तर्यसामानुपमृद्य प्रादुर्भावार्थः प्रादुर्भविष्यन्नङ्कुर उपमृदा तीति भाक्तं कर्तृत्वमिति । न पिनष्टेभ्यो ऽनिष्पत्तः ॥ १७ ॥ न. विनष्टाद्वीजादङ्कर उत्पद्यतइति तस्मान्नाभावादावोत्यत्तिरिति । क्रमनिर्देशादप्रतिषेधः ॥ १८ ॥ उपमप्रादुर्भावयोः पौर्वापर्यनियमः क्रमः स खल्वभावादावोत्पत्ते. हेतुर्निर्दृिश्यते स च न प्रतिषिध्यतइति । व्याहतव्यहानामवयवानां पूर्व- व्यहनिवृत्ती व्यूहान्तराद् द्रव्यनिष्पत्तिाभावात् । बोजावयवाः कुतश्चिन्नि- मित्तात्प्रादुर्भूतक्रिया: पूर्वव्याई जहति व्यूहान्तरं चापद्यन्ते व्यहन्तराटङ्कर उत्पद्यते । दृश्यन्ते खलु अत्यवास्तत्संयोगाश्चाङ्करोत्यत्तिहेतवः । न चानिवृत्ते पूर्वव्यूहे बीजावयवानां शक्यं व्यूहान्तरेण भवितुमित्युपमप्रादुभाषयोः पौवापर्यनियमः क्रमः तस्मान्नाभावादावोत्पत्तिरिति । न चान्यवीजावयवेभ्यो. कुरोत्पत्तिकारणमित्युपपद्यते बीजोपादाननियम इति अथापर आह । ईश्वरः कारणं पुरुषकर्माफल्यदर्शनात्॥ ॥ १६ ॥ • पुरुषोयं समीहमानो नावश्यं समीहाफलं प्राप्नोति तेनानुमीयते परा- धीनं पुरुषस्य कर्मफलाराधमिति यदधीनं स ईश्वरः । तस्मादीश्वरः कारणमिति । * उपमनातीति । + बीविनाशश्चेदङ्करोत्यादहेतुरथ विनष्टे बीजे तदवयवेषु परस्परविच्छि- घेषु अति तेषां व्यहान्तरे कस्मादकरो न भवति सति तु तेषां व्यहे भवति तस्माद्विनष्टेभ्यो ऽकरानुत्पत्तेरसति व्यहे न बीजविनाशः कारणमिति सूत्रार्थः । अनन्यप्रयुक्तमानन्तयं कार्यकारणभावसानिमिदं तु व्यहान्तरानन्तर्यप्र- युक्तर्माित नाभावस्य कारणत्वं गर्मायतुमहतीत्यर्थः । ता. टीः । बीजावयोपादाने ऽवर्जनीयतया बीजमागच्छदशक्यप्रत्याख्यानमित्यर्थः । ॥ मा भूदयं नामरूपप्रपञ्चः शन्यतोपादानो ऽपि तु ब्रह्मोपादानो भवि- यति ब्रह्मैव प्रपञ्चरूपेण परिणमते मृत्तिकेव घटशरावोदञ्चनादिभावन । न चैवं नित्यत्वध्याघातः परिणामे ऽपि तत्त्वानपायाद् तल्लक्षणत्वाच्वं नित्यतायाः। यदाह ता. टी। ता. टी.।

·१६६ अ.४ प्रा. सू. १०-२१ फलस्येश्वरमाचहेतुकत्त्वनिरासः । न पुरुषकर्माभावे फलानिष्पत्तेः ॥ २० ॥ ईश्वराधीना चेत्फलनिष्पत्तिः स्यादपि तर्हि पुरुषस्य समीहामन्तरण फलं निष्पद्यतेति। लत्कारितत्वादहेतुः ॥ २१ ॥ पुरुषकारमीश्वरोनुगृह्णाति फलाय पुरुषस्यं यतमानम्येश्वर: फलं. संपादयतीति । यदा न संपादयति तदा पुरुषकाफलं भवतीति । तस्मा- यस्मिंस्तत्वं न विहन्यते तदपि निमित्येकं दर्शनम् । अपरं च बलवानादधि- योपधानभेदाचामरूपप्रपञ्चभेदेन विवर्तते मुर्खामवैकमनेकर्माणकृपाणादर्शभेदा. चैविधप्रतिबिम्बभेदेति । तदेतदर्शनयमनेन सूचितम् । ईश्वरो ब्रह्म ईशना- योगात् । चेतनाक्तिः क्रियाक्तिश्चेशना सा चास्ति बह्मणीति ब्रह्मेश्वरः कारणं जगतः । श्रयते हि तदेतत बहुस्यां प्रजायेति । सा चेयं श्रुतिः चेतनस्य जगत्का. रणतामाह । न चाभावो वा प्रधानं वा परमाणवो वा चेतयन्ते । ननु जीवा एवं चेतनास्तत्कर्मनिबन्धनो नामरूप्रपञ्चो भविष्यति कृतमत्र भगवतेश्वरेणेत्यत उक्तं पुरुषकाफल्यदर्शनात् । पुरुषश्चेवेतयते नैव निष्फलं कमारभेत । निष्फलं वि- द्वान प्रवर्तमानः कथं चेतनो नाम । तस्मात्पुरुषकाफल्यदर्शनादीश्वरः कारण- मित्यर्थः । ता. टी.। * न तावन्मृत्तिकेव नामरूपप्रपञ्चरूपेण ब्रह्म परिणमते । तद्धि' सर्वात्मना वा परिणमतएकदेशेन वा तत्र सर्वात्मना परिणामे तत्त्वविघातानित्यत्वम् । एकदेशेन परिणामे सावयवत्वात्तदेवानित्यत्वम् । अथ तत्त्वेनानुगतस्यापरिणाम- स्तंच्च ब्रह्म न हि ब्रह्मणः परिणामः । न च निभागस्येकस्य स्वसंवेदनप्रत्यक्षस्य विपरीतज्ञानगोचरत्वसंभवः । सामान्यतो यहे रूविशेषायहे च तदन्यरूपारोपेण विभ्रमा दृष्टः शुक्तिरजतादौ । न जातु शुक्तिरूपं विद्वान् रजमिति विपर्यस्यति । न च निरंशे स्वसंवेदनप्रत्यत्ते ब्रह्मणि तत्स्वरूपायहः सामान्यग्रहो वा भवति त- स्मादीश्वरो जगद्वेदेनं विवर्ततइत्ययुक्तम् । निमित्तं तु स्यादीश्वरो जगतः । स चेदनपेक्ष एव जगत्कारणमित्युच्यते तत्रेदमुपतिष्ठते । ता• टी. । + ततश्च कर्मलोपो ऽनिर्मातश्च । ईश्वरस्यैकरूपत्वादेकरूपा क्रियेति । अथेश्वरः कारणभेदानुविधानेन कार्य निर्वतर्यात यदपेतते तत्र करोतीति प्राप्त न हि कुलाला दण्डादि करोति । एवं कर्मसापेनश्चेदीश्वरो जगदुत्पत्तिकारणं स्यात्कर्मणीश्वरो नेश्वरः स्यात् । ता. टी. । तथा च तत्तत्कारणानि नेश्वरेण प्रयु- ज्यन्तरत्यनेकान्तो वक्ष्यमाणो हेतुरिति । ता. टी. । + तदेवमीश्वरोपादानत्वं ब्रह्मविवर्तत्वं च निरपेतेश्वरनिमित्तत्वं च प्रत्या- ख्यायाभिमतं पैतं ग्रहाति । ता• टी. । ६ याथाभूतं यस्य यदा विपाककालस्तसथा तदा विनियु । न्या. वा.

·. . २००. न्यायभाष्ये दीश्वरकारितत्वादहेतुः । पुरुषकर्माभावे फलानिष्यतरति गुणविशिष्टमा- त्मान्तरमीश्वरः तस्यात्म(कल्पा)त्कल्पान्तरानुपपत्तिः अधर्ममिथ्याज्ञा- नप्रमादहान्या धर्मज्ञानसमाधिसंपदा च .विशिष्ठमात्मान्तरमीश्वरः तस्य च . धर्मसमाधिपानमःणम्माष्टविधर्मेश्वयम् । संकल्पानुविधायी चास्य धर्म:|| प्रत्यात्मवृत्तीन धर्माधर्मसंचयान् पृथिव्यादीनि च भूतानि प्रवर्तयति । एवं च स्वकृताभ्यागमस्यालापेनमा निर्माणप्राकाम्यमीश्वरस्य स्वकृतकर्मफलं वेदि * परम णपादानस्य जगतः पुरुषकमीपेक्ष ईखरो निमित्तं यच तेनापेक्ष- गीयं पुरुषकर्म, तदपीवनिमित्तमेव । न च यदपेक्षते तस्यानिमित्तं वास्यादेत- क्षसहकारिणस्तक्षनिमित्तकालदर्शनात् । तस्मादीश्वरकारितत्वात्पुरुषकारस्य तत्स- हाय ईश्वरो निमि नकारणं जगत इत्यस्य पतम्य निराकरणे पुरुषकमाभावे फला- निष्पत्तरित्यहेतुः निरपेक्षेश्वरनिमित्तत्वे तु हेतुरेवेत्यर्थः । ता. टी. । + संख्यापरिमाणपृथक्त्वस्योर्गावभागबुद्धय एव तस्य गुणाः । न्या. वा.। बुद्धि- वदिच्छाप्रयात्रावण्यस्य नित्या सकर्तृकत्वसाधनान्तर्गत मन्तव्यौ । ज्ञानचिकीर्षा- प्रयत्नसमवायलक्षणत्वात्कर्तृत्वस्य । तेषां च परस्पराविनाभावादन्यतसिद्धावितर. योः सिद्धिः । ता. टी.। * अन्मकल्पादित्यत्रात्मप्रकारादात्मजातीयादिति यावत् । सा. टी. () कल्पादिति २. नास्ति नन्यात्मान्तरायनित्यज्ञानयोगीनि दृष्टानि तद्वैलक्षण्यावीश्वरो नात्म- जातोयो र्भावतुमर्हतीत्यत आह आत्मकल्पादिति । यदाप्यात्मान्तरानित्यज्ञान- योगीनि अयं च नित्यबुद्धयादियुक्तः तथाप्यात्मजातीय एव बुद्धयादिगुणयोगित्वात् । अन्यथा तोयादिपरमाणनामतोदित्य प्रसङ्गो नित्यरूपादियोगात् । करकादिगता- नां रूपादीनामनित्यत्वोपलरिति । ता. टी । ईश्वरसमवेतबुद्धनित्यत्वं च मिग्राहक मानेन सिद्धम् । बुद्धिमत्कारणार्धािष्ठताः परमाणवः प्रवर्तन्तइति । नन्वनेन बुद्धिमत्तामात्रं सिति न तु बुद्धनित्यत्वमपीति चेन्न । प्रत्यनियमासंभवात् । ये खलु प्रत्यर्थनियता बुद्धिभे दास्त शरीराधिकारणनिधाने मतिं भवन्ति न त्वियं प्रत्यर्थनियता सुगपदने कायायत्तिदर्श नात् । यथा स्थावरभेटम्यानकस्य युगपदुत्पाद इति । ननु बुद्धिमत्त्यनव शरीरित्वमपीश्वरस्य स्याज्जीवानां तथा दर्शनार्दाित चेन्न । कल्प्यमानस्य शरीरस्यानित्यत्वाङ्गीकारे तस्य धर्मादिनि मित्तकत्यापत्ती तत्तन्त शरीरसंबन्धवत्तटेश्वरस्यानीश्वरत्वपसङ्कः कारणास्य धर्मस्य नित्यस्यानित्य विकल्पनानवस्थाशरीरनित्यत्वयोगपत्तिश्च । शरीरस्य नित्यत्वे तु दृष्टविरोधस्य तदवस्थतय शरीरकल्पनार्वयथ्यम् । बुद्धिनित्यमाश्रयणेनेव कार्योपपत्तेः । बुद्धित्वं शरीरव्याप्यमिति तु न जन्यत्वस्योपाधित्वात् । ईश्वरबुद्धिजिकीकृतीनां नित्यत्वे युगपत्सर्वकार्यात्याटप्रसङ्गस्तु तत्तत्सह कारिधर्माधर्मकाल शादिर्घाटतसामयीवकल्येन निरसनीयः । || नन्वस्य कर्मानुष्ठानाभावात्कुतो धर्मः । तथा चाणिमादिकमस्यै खा कार्यरूपं विनैव कर्मणेत्यकृताभ्यागमप्रसङ्ग इत्यत आह । ता. टी. । 1 मा भूद् वाह्यानुष्ठानं संकल्पलतणानुष्ठानजनितधर्मफलमस्यै श्वयं जा दिमाणफमिति नाश्ताभ्यागमप्रसङ्ग इत्यर्थः। ता टी. । ईश्वरस्य ज्ञानक्रियाश ·२०१ . अ. ४ प्रा. १सू. २१ ईश्वरस्वरूपनिरूपणम् । तव्यम् आप्रकल्पश्चायं यथा पिताऽपत्त्यानां तथा पितृभूत ईश्वरों भूतानाम् । न चात्मकल्पादन्यः कल्पः सम्भवति । न तावदस्य बुद्धिं विना कश्चिद्धर्मो लिङ्गभूत: शक्य उपपादयितुमा । आगमान्च द्रिष्टा बोद्धा सर्वज्ञाता ईश्वर इति । बुद्धगादिभिश्चात्मलिङ्गेनिरुपाख्यमीवर प्रत्यक्षानुमानागमविषयातीतं. कः शक्त उपपादयितुम् । स्वकृलाभ्यागमलोपेन च प्रवर्तमानस्यास्य यदुक्तं प्रतिषेधजातमकर्मनिर्मिते शरीरसगें तत्सर्व प्रसज्यतइति । अपर इदा- नीमाह । . " नित्ये इत्यैश्वयं नित्यमणिमादिकं त्वनित्यं तदभिप्रायं च भाष्यस्य धर्मफलत्वा- भिधानम् । नात ऐश्वर्यनित्यत्वे धर्मवैयर्थ्यनित्यत्वे तत्कारणकल्पनया निवस्थेति चोदनावकाशः । प्रत्यात्यत्तिधर्माधर्मसंनिचयाधिष्ठान संकल्पानुविधायिन ईश्वर- धर्मस्य प्रयोजनम् । दाभ्युपेत्येश्वरधर्म मेतदुक्तं भाषण ता । परमार्थतस्तु नेश्वरस्य धर्मसद्धावे प्रमाणस्ति नित्याभ्यामेव जानक्रियाक्तिभ्यां सकलकार्यात्पतिसिरि- स्याशयेन न चेश्वरधा ऽस्तीति वातिर्कार्मात । ता. टी. । स्यादेतत् । प्रयोजनं विना प्रेतावतां,न प्रत्तिः । न च प्राप्तमकलप्रा. प्तव्यस्यास्ति प्रापर्णायं किं चिदीश्वरस्य तस्मात्कृतमस्य जर्गानमा नेत्यत आह । प्राप्तकल्पचति । माभूदस्य भगवतः स्वार्थ: परानुग्रहार्थं प्रवर्यतीत्यर्थः । ता. टी. + प्रधानपरमाणुकर्माणि प्रॉक प्रवृत्तर्बुद्धिमत्कारणार्धािष्ठतानि प्रवर्तन्ते ऽचेतनत्वाद्वा- स्यादिदित्यनुमानन हीरो बुद्धिमत्त्वेनैव सिति । तस्य बुद्धानङ्गीकारे तु म एव न सिध्ये- दिति भावः। + दृष्टो बाद्देति ! ॐ स्यादेतत् । र्याद कारुण्यादीश्वरो जर्गाप्रमाणे प्रवर्तते हन्त भोः 'सुखिनमेव सुजेन दुःखिनम् । न च क्षेत्रजगतधर्माधर्मसहकारितया निर्माणवे. चियं वाच्यमधर्मस्य तदनर्धािष्ठतम्य स्वकार्याकरणेन कारुणिकेनाधिष्ठानायो- गात् । तस्मात्सुखिदुःख्यादिभेदेन जगद्वैचित्र्यदर्शनाचानुकम्याप्रयुक्त ईश्वर: करो- तीत्यत आह । स्वकताभ्यागमलोपेन प्रवर्तमानस्यति । अयमभिसंधिः । कारुणिको ऽप्ययमात्मान्ततिशायिर्माहमापि न वस्तूनां सामर्थ्यमन्यथाक्रतुं पारयति । तस्मादधर्मेणात्तिमता नेश्वरप्रभावादपि नित्येन भवितुं युक्तं न च स्वफविरो. धिना फलमप्रदाय विनंष्टुमपि शक्यम् । अतः क्षेत्रज्ञानां निर्यातमन यतेश्वरेण नाधर्मः शक्यो ऽनधिष्ठातुं तस्मात्कारुणिकोप्ययं वस्तुस्वभावमनुविधीयमानो धर्मा- धर्मसहकारी जगद्वैचित्र्यं विधत्ते । दिदमुक्तं स्वकतेत्यादि । पुरुषैर्यत्कृतं तत्फला- भ्याममलोपेन प्रवर्तमानस्येत्यर्थः। ता. टी.। ईश्वरप्रवृत्तिः क्रीडार्थमित्य के । क्रीडाया अप्या- मन्तफलकत्वाचित्याप्तकामस्य क्रीडाऽनुपपत्तविभूतिख्यापनार्थमित्यन्ये । विभूतिख्यापने ऽपि प्रयो- जनानुपपत्तेः तत्स्वाभाव्यात्प्रवर्ततइत्यदुष्टमिति वार्तिकम् । प्रवृत्तिस्वाभाव्योप सहकारिधर्माध. मकालुविशेषतनिधानासंनिधानवशेन युगपत्सर्वकार्यानुत्याट उपपाठनीयः । अत्रेश्वरानुमानापा- सचिराकरणं च वार्तिकतात्पर्यटीकयोर्विस्तरेण कृतं विस्तरभयाचेहीद्धतं तत एवायगन्तव्यम् ।

·न्यायभाष्ये अनिमित्तता भावोत्पत्तिः कण्टकतैदण्यादि- दर्शनात् ॥ २२ ॥ अनिमिता शरीराद्युत्यत्तिः (कगटकतैष्ण्यादिदर्शनात) कण्टकस्य तेदण्यं पर्वतधातूनां चित्रता यावणां श्लक्ष्णता निर्निमित्तं चौपादानं तथा शरीरसोपीति । अनिमित्तनिमित्तत्वानानिमित्ततः ॥ २३ ॥ अनिमित्तता भावोत्पत्तिरित्युच्यते यतश्चोत्पद्यते तन्निमित्तम् । अनि- मित्तस्य निमितत्वान्नानिमित्ता भावात्यत्तिरिति । निमित्तानिमित्तयोरान्तरभावादप्रतिषेधः ॥ २४ ॥ अन्यद्धि(निमित्तमन्यच्च निमित्तप्रत्याख्यानं न च प्रत्याख्यानमेव प्रत्याख्येयं यथा ऽनुदकः कमण्डलुरिति नोदकप्रतिषेध उदकं भवतीति । स खल्वयं वादो ऽकर्मनिमित्तः शरीरादिसर्ग इत्येतस्मान्न भिद्यते अभेदा- तत्प्रतिषेधेनैव प्रतिषिद्धो वेदितव्य इति । अन्ये तु मन्यन्ते सर्वमनित्यमुत्पत्तिविनाशधर्मकत्वात् ॥ २५ ॥ किमनित्यं नाम यस्य कदा चिद् भावरतदनित्यम् । उत्पत्तिधर्मक- मनुत्पन्नं नास्ति विनाशधर्मकं ||चाविनष्टं नास्ति । किं पुनः सर्व भौतिक च शरीरादि अभौतिकं च बुद्धगदि तदुभयमुत्पत्तिविनाशधर्मकं विज्ञायते तस्मात्तत्सर्वमनित्यमिति । नानित्यतानित्यत्वात् ॥ २६ ॥ यदि तावत्सर्वस्यानित्यता नित्या तन्नित्यत्वान्न सर्वमनित्यम् । अथानित्या तस्यामविद्यमानायां सर्व नित्यमिति । * कण्टकादीनां संस्थानभेदवता निमित्तादर्शनेनानिमित्ततां मन्वानस्तेनैव दृष्टान्तेन शरीरादीनामपि संस्थानवतानिमित्ततां मन्वानः पूर्वपतति । अनिमि- सत इति । अदृश्यमाननिमित्तानां शरीरकण्टकादीनां पतनिःक्षेपात्पक्षण व्यभिचा. रानुदावनादुद्भावने वा सर्वानुमानोच्छेदप्रसङ्गात्सर्वत्र तस्य सुलभत्वादुभसिद्धनि- मित्तवत्पटदृष्टान्तन संस्थानवत्त्वात् कण्टकशरीरादीनापि निमित्तवत्वमिति रा. द्वान्तः । ता. टी.। ( )२ नास्ति 1 ग्रावणः इति २ । ५। ( ) नास्ति । $ कस्मात्युनः पूर्वपक्षः स्वयं सूत्रकारेण न निराकृत इत्यत माह। ता. टी. । म त्यति ।

·प्र.४ प्रा. १ २०३ स. २२-३१ सर्वानित्यत्वनिरास: तदनित्यत्वमग्नेर्दाह्यं विनाश्यानुविनाशवत् ॥ २७ ॥ तस्या अनित्यताया अनित्यत्वम् । कथं यथा अग्निदाह्यं धिना. श्यानुविनश्यति एवं सर्वस्यानित्यता सर्व विनाश्यानुविनश्यतीति । नित्यस्याप्रत्याख्यानं यथोपलब्धि व्यवस्थानात् ॥ २८ ॥ अयं खलु वादा नित्यं प्रत्याचष्टे नित्यस्य क प्रत्याख्यानमनुपपन्नम् । कस्माद् यथोपलब्धि व्यवस्थानाद् यस्योत्पत्तिविनाशधमेकत्वमुपलभ्यते प्रमा. णतस्तदनित्यं यस्य नोपलभ्यते .तद्विपरीतमः। न च परमसन्माणां भूनाना- माकाशकालदिगात्ममनसां तद्गुणानां च केषां चित्सामान्यविशेषसमवायानां चोत्पतिविनाशधर्मकत्वं प्रमाणत उपलभ्यते *तस्मान्नित्यान्यतानीति । अय- मन्य एकान्तः । सर्वं नित्यं पञ्चभूतनित्यत्वात्। ॥ २६ ॥ भूतमात्रमिदं सर्व तानि च नित्यानि भूताच्छेदानुपपत्तेरिति । निोत्पत्तिविनाशकारणापलब्धः ॥ ३० ॥ उत्पत्तिकारणं चोपलभ्यते विनाशकारणं च तत्सर्वनित्यत्वे व्याह- न्यतइति । तिल्लक्षणावरोधादप्रतिषेधः ॥ ३१ ॥ यस्यत्पित्तिविनाशकारणमुपलभ्यतइति मन्यसे न तद्तलक्षणहीनम- थान्तरं गृह्यते भूतलक्षणावरोधातमात्रमिदमित्ययुक्तायं प्रतिषेध इति । * सर्वस्य पनत्वे परमाण्याकाशादिषु हेत्वभावेन भागासिद्धिः कस्य चि- त्पतत्वे सिद्धसाधर्नार्मात वार्तिकम् । + पञ्चभूतात्मकं खल्धेतद् गोघटादिकार्यमुपलभ्यते । व्यपदिन्ति हि मृद् घटो मृक्षरीरमिति । भूतानि च नित्यानि तेषामुच्छेदस्य नैयायिकैरनभ्यु. पगमात् । तेन भूतात्मनां गोघटादीनां नित्यति पूर्वपतः । ता. टी. । भूतेभ्यो भौतिकानि भिवानि न हि परमसूक्ष्माः परमाणवो गोघटा- दयः परमाणुवत्तेपामतीन्द्रियत्वे सर्वायहणप्रसङ्गादित्युक्तं द्वितीयाध्याये । तस्माद् यहणायहणावरुद्धधर्मयोगादन्ये भौतिका भूतेभ्यः । तथा च तेषामुत्पतिविनाश- कारणापलब्धेन नित्यत्वं भूतनित्यत्वे ऽपीति सिद्धान्तमाह । ता. टी. । 9 भूतसारूप्येण तादात्म्यं मन्यमानः पुनरपि पूर्वपक्षवादशाह । सा. टी. । • ·२०४ न्यायभाष्ये नोत्पत्तितत्कारणापलब्धः ॥ ३२ ॥ कारणसमानगुणस्योत्पत्तिः कारणं चोपलभ्यते । न चैतदुभयं नित्यवि- षयं न चोत्पत्तितत्कारणापलब्धिः शक्या प्रत्याख्यातुं न चाविषया का चिदु- • पलब्धिः । उपलब्धिसामात्कारणेन समानगुणं कार्यमुत्पद्यतइत्यनुमीयते । म खलपलब्धेर्विषय इति । एवं च तल्लक्षणावरोधोपपतिरिति । उत्पत्तिवि. नाशकारणप्रयुक्तस्य ज्ञातुः प्रयत्रो दृष्ट इति । प्रसिद्धश्चावयवी तद्धमा उत्पत्ति- विनाशधा चावयवी सिद्ध इति । शब्दकर्मबुद्धगादीनां चाव्याप्तिः पञ्चभूत. नित्यत्वात् तत्वक्षणावरोधाच्चेत्यनेन शब्दकर्मबुद्धिसुखदुःखेच्छाद्वेषप्रयत्नाश्च न व्यामाः तस्मादनेकान्त:. |स्वमविषयाभिमानवद् मिथ्योपलब्धिरिति चेदू भूतोपल- न्या तुल्यम् । यथा स्वप्ने विषयाभिमान एवमुत्त्पत्तिकारणाभिमान इति। एवं चेततापलब्धो तुल्यं पृथिव्याद्युपलब्धिरपि स्वप्नविषयाभिमानवत् प्रसज्यते। पृथिव्याद्यभावे सर्वव्यवहारविलोप इति चेत् तदितरत्र समानम्। उत्पत्तिविनाशकारणापलब्धिविषयस्याप्यभावे सर्वव्यवहार- विलोए इति सायं नित्यानामतीन्द्रियत्वादविषयत्वाच्चात्यत्तिविनाशयोः स्वप्नविषयाभिमानवदित्यहेतुरिति । अवस्थितस्योपादानस्य धर्ममाचं निवर्ततें धर्ममाचमुपजायते स खनत्यत्तिविनाशयाविषय:** । यच्चोपजा. भूतसारूप्यं गोघटादीनां भूतकार्यत्वे ऽप्युपपदामानं न भूतात्मकत्वमव' गमयतीत्याशयवानाह । ता. टी. + अपि च यमुत्पत्तिविनाशी भावानां न वस्तुसन्तौ कथं प्रेक्षावतामभि- मतोयत्तिकारणे ऽनभिमतविनाशकारणे च तार्थनां प्रवृत्तिरित्याह । ता. टो। + अपि चाव्यापको हेतुरित्याह । ता. टीः । अव्यापकश्चानेकान्त उक्तः । पत्तोहि सर्व नियमिति । तस्मितस्य सत्वास- स्वाभ्यामनेकान्तः। अनेकः सत्त्वासत्त्वलक्षणो ऽन्तोऽस्येत्यनेकान्त इति । ता. दी। ॥ असति बाधके मिथ्यात्वकल्पनायामतिप्रसङ्ग इत्यमुमर्थ शङ्कानिराकर. णाभ्यामाह । ता. टी. । | तदेवं सांख्यानां मतमपास्य स्वायंभुवानां मतं दूषयति । सा. टी. ** त्रिविधः खल्वयं धर्मिणः परिणामो धर्मलतणावस्थारूपः । ताथा । सुवर्ण मि तस्य परिणामी वर्धमानरुचकादिः । धर्मस्य तु लक्षणपरिणामो ऽना- गतारिः। यदा खल्वयं सुवर्णकारो वर्धमान भइतवा स्वकमारचति तदा वर्धमा. .

·२०५ अ.४ प्रा. १ सू. ३२-३४ सर्बनित्यत्वनिरांस: । यते* तत्प्रागप्युपजननादस्ति यच्छ निवर्तते तन्निवृत्तमप्यस्तीति। एवं च सर्वस्य नित्यत्वमिति । न व्यवस्थानुपपत्तेः ॥ ३३ ॥ अयमुपजनः इयं निवृत्तिरिति (व्यवस्था नोपपदाते उपजातनिवृत्तया.. विद्यमानत्वात् । अयं धर्म उपजातो ऽयं निवृत्त इति) सद्भावाविशेषादव्यवस्था इदानीमुपजननिवृत्ती नेदानोमिति कालव्यवस्था नोपपद्यते सर्वदा विद्यमा नत्वाद् । अस्य धर्मस्योपजननिवृती नास्येति व्यवस्थानुपपत्तिः उभयोरविशे- पाद् । अनागतो ऽतीत इति च कालव्यवस्थानुपपत्तिः वर्तमानस्य सदावल: क्षणत्वाद् । अविद्यमानस्यात्मलाभ उपजना विद्यमानस्यात्महानं निवृत्तिरि- त्येतस्मिन्सति नेते दोषाः । तस्माद्यदुक्तं प्रागप्युपजननादस्ति निवृतं चास्ति तदयुक्तमिति । अयमन्य एकान्तः|| । सर्व पृथग्भावलक्षणपृथक्त्वात् ॥ ३४ ॥ नको वर्तमानलक्षणं हित्वा उत्तीतलक्षणमापाते। स्थकस्त्वनागततालक्षणं हित्वा वर्तमानतामापयते। वर्तमानतामापत्र एव तु रुघको नवपुराणभावमापदामानो ऽव. स्थापरिणामवान् भवति । नक्षपुराणावस्याश्च वर्तमानलक्षणाश्रया लतणपरिणा- माः । सो ऽयं त्रिविधः परिणामो र्मिणः । धर्मलतणावस्थाश्च धर्मिणो भिना- श्वाभिवाश्च । तथा च धर्म्यभेदानित्यत्वेन नित्या भेदाचोत्पत्तिविनाविषय. स्वमित्युभयमुपपमिति । ता. टीः । * ननु यापजनापायधर्मकत्वं धर्माणां हन्तोत्यत्तेः प्राक् तेषामसत्त्वाति- नाशाच्चोयमसत्त्वात्कथं सर्वनित्यवसिद्धिरित्यत आह । ता. टी. । + धार्मरूपेणेति शेषः । ता• टी । उपजनापाययोः स्वरूपतो कालतो विशेषतश्च संबन्धितो ऽनागतत्वादि. सश्च व्यवस्थानुपपत्तेरित्यर्थः । एतदुक्तं भवति । न तावदेदाभेदी परस्परपरीहार- व्यवस्थितधर्मावेकर समवेतः । तस्मादुपजानापायव्यवस्थायै भेदं धर्मलतणावस्या- नां धर्मिण इच्छता तेषामनित्यत्वमभ्युपेतव्यम् । सांख्यवत्सत्कार्याभ्युपगमेन तु नित्यत्वव्यवस्थापने यत्रिवर्तते निवृत्तमप्यस्तीति ब्रुवाणा भवान् प्रष्टव्यो भर्वात किमुक्तं भवति र्याद ब्रषे पूर्वग्रुपलब्धं पश्चात्रोपलभ्यते तस्यापविशेषोत्यादः पूर्व. विशेषप्रच्यवो ऽभ्युपेय इति व्याघातः । अथाविभावो ऽभिव्यक्तिस्तथापि पूर्वदोषा- नित्तिरसती भवतीति । ता. टो। ( ) २ पु. नास्ति. अनागते ऽतीत चेति । •॥ बोद्धानाम् । स टो।

·२०६ न्यायभाष्ये सर्व नाना न कश्चिदेको भावो विद्यते । कस्माद् भावलक्षणपृथकात् । भावस्य लक्षणमभिधानं येन लक्ष्यते भावः स समाख्याशब्दः तस्य पृथग्वि- प्रयत्वात् । सर्वा भावसमाल्याशब्दः समूहवाची कुम्भ इति संज्ञाशब्दो गन्ध- रसरूपस्पर्शसमूहे बुधपार्श्वग्रीवादिसमूहे च वर्तते निदर्शनमात्र चेदमिति । नानेकलक्षणैरेकभावनिष्पत्तः ॥ ३५॥ अनेकविधलक्षणैरिति मध्यमपदलापी समासः । गन्धादिभिश्च गुणे- बुधादिभिश्चावयवैः संबद्ध एको भावो निष्पद्यते गुणव्यतिरिक्तं च द्रव्यमव- यवातिरिक्तश्चावयवीति । विभक्तन्यायं चेतदुभयमिति । अथापि । लक्षणव्यवस्थानादेवाप्रतिषेधः ॥ ३६ ॥ न कश्चिदेको भाव इत्ययुक्तः प्रतिषेधः । कस्माल लक्षणव्यवस्था- नादेव । यदिह लक्षणं भावस्य संज्ञाशब्दभूतं तदेकस्मिन्व्यवस्थित यं कुम्भ- मद्राक्षं तं स्पृशामि यमेवात्यावं तं पश्यामीति । नाणुसमूहो गृह्यतइति अणुसमूहे चागृह्यमाणे यद्गृह्यते तदेकमेवेति । अथाप्येतदनुक्तं नास्त्येको भावो यस्मात्मभुदायः । एकानु- पपत्तेनीस्त्येव समूहः नास्त्येको भावो यस्मात्समूहे भावशब्दप्रयोगः एकस्य चानुपपत्ते: समूह। नेोपपद्यते एकसमुच्चयो हि समूह इति व्याहतत्वादनुपपन्नं नास्त्येको भाव इति । यस्य प्रतिषेधः प्रतिज्ञायते समूहे भावशब्दप्रयोगा- दिति हेतुं ब्रुवता स एवाभ्यनुज्ञायते । एकसमुच्चयो हि समूह इति । समूहे भावशब्दप्रयोगादिति च समूहमाश्रित्य प्रत्येक समूहि ||प्रतिषेधो नास्त्येको भाउ इति । सायमुभयता व्याघाताद्यत्किञ्चनवाद इति । अयमपर एकान्तः । सर्वमभावा भावेष्वितरेतराभावसिद्धेः ॥ ३० ॥ यावद्धावजातं तत्सर्वमभावः । कस्माद् मावेष्वितरेतराभावसिद्धेः * अस्य प्रयोगः । कुम्भशब्दो ऽनेकविषय एकपदत्वात् सेनाशब्ददिति + सर्वस्य पक्षीकरणाद दृशान्ताभावः । आधाराधेयभावेनानुपक्तानां कटा दीनामवविनश्च ग्रहणाद यथासिद्धः। नजः प्रसज्यप्रतिषेधपर्युदासविषयत्वेना वस्थानाच्च विरुद्धः । न्या. वा. । + अस्पाक्षमिति ५। ६ तत्समूहात २।५। ॥ समूहम इति ५। * संप्रति शून्यतावादिनमुत्थापति । ता. टी. । न्या. वा.।

·२०७ अ. ४ आ. १ स. ३५-३८ सर्वाभावत्वनिरास: । असन गौरवात्मना ऽनश्खो गौरसन्नखो गवात्मना ऽगौरव इत्यसत्प्रत्ययस्य . प्रतिषेधस्य च भावशब्देन सामानाधिकरण्यात सर्वमभाव इति । प्रतिज्ञावाक्ये पद्योःप्रतिज्ञाहेत्वोश्च व्याघातादयुक्तम्।। अनेकस्याशेषता सर्वशब्दस्यार्थी भावप्रतिषेधश्चाभावशब्दस्यार्थः । पूर्व सोपा- ख्यमुत्तरं निरूपाख्यं तत्र समुमाख्यायमानं कथं निरुपाख्यमभावः स्यादिति न जात्वभावो निरुपाख्यो ऽनेकतया ऽशेषतया शयः प्रतिज्ञातुर्मिति सर्व- मेतदभाव इति चेद् यदिदं सर्वमिति मन्यसे तदभाव इति एवं चेदनिवृत्तो व्याघात: अनेकमशेषं चेति नाभावप्रत्ययेन शक्यं भवितुम् । अस्ति चायं प्रत्ययः सर्वमिति तस्मानाभाव इति । प्रतिज्ञाहेत्वोश्च व्याघात: इति भावप्रतिषेधः प्रतिज्ञाभावेष्वितरेतराभाव स रिति हेतु: भावेष्वितरेत- राभावमनुज्ञायाश्रित्य चेतरेतराभावसिद्धौ सर्वमभाव इत्युच्यते । यदि सर्व मभावो भावेष्वितरेतराभावसिद्धेरिति नोपपद्यते । अथ भावेष्वितरेतराभाव- सिद्धिः सर्वमभाव इति नोपपद्यते । सूत्रेण चाभिसम्बन्धः ॥ न स्वभावसिद्धेभीवानाम् || ॥ ३८ ॥ न सर्वमभावः । कस्मात् स्वेन भावेन सदावादावानां स्वेन, धर्मण भावा भवन्तीति प्रतिज्ञायते । कश्च स्वो धी भावानां द्रव्यगुणकर्मणां * प्रमाणादयः खल्वमी परस्परानात्मतया असदिति प्रत्ययस्य नजरच गो- चरा अनुभयन्त। अतस्तद्वचनां शब्दानां तत्सामानाधिकरण्यं ततः प्रमाणादयो ऽसन्तः अनुत्पत्रप्रध्यस्लपटवत् । अपि चामी भावा नित्या अनित्या वा नित्यत्वे सर्वसामाहितस्यासत्त्वं न हि नित्यं व चित्कार्य उपयुज्यते क्रमाक्रमानुपपत्तेरि- त्युक्तम् । अनित्यत्वे तु विनाशस्वभावाश्चेद् द्वितीयादिष्विव प्रथमक्षणे ऽपि न स्यः सत्त्वे वा नामी विनाशस्वभावाः । अतत्स्वभावत्वे वा क्षणान्तरे ऽपि न नश्ये- युः । नो खलु नीलं स्वकारणादुपजातं जातु कारणसहस्रैरपि पीतं कत्तुं शक्य- मिति विनाशस्वभावकत्वमकामेनापि अनित्यानामेषितव्यम् । तस्माद्धावानां शून्यतैव पारमार्थिकी कल्पितया त्ववस्तुसत्या सन्त इव भामन्तइति युक्तमुत्प- + एतदुक्तमिति २।४ । ५ । + न झत्यन्तासविरुपाख्यं सर्भाित ar भाव इति वा ऽभिमानस्य गो- चरः असदा निर्वचनीयं वा न ख्यातिगोचरो ऽपि तु सदेव संदन्तरात्मना तथा च कुतो ऽत्यन्तासतः कल्पनागोचरत्वमपीति ।' ता. टी. । F निरूपायाति २ । ५। ॥ स्लो भावो धर्मा द्रव्यादीनां सदादिः अथ वा स्वभावः स्वरूपं भावानां येनामी भावाः स्वभावाद व्यावर्तन्ते तस्य सिद्धेः । अथ वा ऽसबिति प्रत्ययस्य श्यामः । ता टी. ।

·२०८ न्यायमाष्ये सदादि सामान्यं द्रव्याणां क्रियावदित्येवमादिविशेष: स्पर्शपर्यन्ताः पृथिव्या इति च प्रत्येकं चानन्तो भेदः । सामान्यविशेषसमवायानां च विशिष्ठा धर्मा गृह्यन्ते । सोयालभावस्य निरुपाख्यत्वात् संप्रत्यायको ऽर्थभेटो न स्यात् । अस्ति त्वयं तस्मान्न सर्वमभाव इति । अथ वा न स्वभावसिद्धेभीवानामिति स्वरूपमिद्धेरिति । गोरिति प्रयुज्यमाने शन्दे जातिविशिष्टं द्रव्यं गृह्यते लाभावमा* यदि समभावः गोरित्यभावः प्रतीयेत । गोशब्देन चाभाव उच्यत (तस्मातु गोशब्देन चाभाव उच्यते ) यस्मात गोशब्दप्र- योगे द्रव्यविशेष: प्रतीयते नाभावस्तस्मादयुक्तमिति। अथ वा न स्वभाव- सिद्धेरिति असन गौरश्वात्मनेति गवात्मना कस्मानोच्यते अवचनाद्वा- स्मना गोरस्तीति स्यभावसिद्धिः अनश्वो ऽश्व इति वा गोरगोरिति वा कस्मानाच्यते। अबधनात्स्वेल रुपेण विद्यमानता द्रव्यस्येति विज्ञायते प्रिव्य- तिरेके प्रतिषेधे व भावानामसंयोगादिमम्बन्धो व्यतिरेको वाऽव्यतिरेको उभे- दाख्यसम्बन्धः प्रत्ययसामानाधिकरण्यं यथा न सन्ति कुण्डे बदराणीति । असन् गौरश्वात्मना ऽनश्वो गारिति च गवाश्ययोरव्यतिरेकः प्रतिषिध्यते गपाश्वयारकत्वं नास्तीति । तस्मिन्प्रतिषिध्यमाने भावन गवा सामानाधि- करण्यमसत्प्रत्ययस्यासन गौरवात्मनेति यथा न सन्ति कुण्डे बदराणीति फुण्डे बदरसंयोगे प्रतिषिध्यमाने सद्धिरसत्प्रत्ययस्य सामानाधिकरण्यमिति । गव्यश्वात्मनेति विशेषणादौरित्यस्य गां परिहत्याश्वादिभिः संबन्धाद् गोभाव, सिद्धेरेषमश्वादिष्वपीति स्वभासिदुभावानां नाभाव इत्यर्थः । ता. टी । नाभाव इति अय वा न स्वभावसिद्धिमामिति । + नेति २ ( ) ४ । ५ । नास्ति । * अतिरेकप्रतिषेधे च भावानामसत् इत्यधिकम् ५ । असच ब्दः खलु भावविशेषणं सदेवाभिधत्ते एवमसत्प्रत्ययो ऽप्यभाव- विशेषणं सदेवालम्बते । यथा शुक्लशब्दः शुक्लगुवशिष्टे पटे वर्तते तथा चासत्य- त्ययाभिधानयोरुपपत्र भाववाचिना पदेन सामानाधिकरण्यमित्यर्थः । भावश्च कश्चिचित्यः कश्चिदनित्यः सा नित्यस्यार्थक्रियाकारिसमुपपादितं क्षणभङ्गभड़े। अनित्यापि न विनाशस्वभावो भावः कारणान्तरात्तु विनश्यति । यत्ततं न शक्य नीलं पीतं कर्तुमिति तत्र ब्रूमः शक्य एघ नीलः पीतः कर्तुम् । आमश्यामः कुम्भो हिसंयोगाद्रक्तः । अथ नीलत्वं न शक्यं पीतत्वं कर्तुं ननु भावापि नाभावः शक्यः कर्तुमिति यथैककुम्भाधिकरणे श्यामत्वरक्तत्वे पर्यायेण भवतः एवं कपालाधिक- रणो कुम्भभावाभावाविति न दोषः । ता. टी. । १ ·२०४ " अ. ४ श्रा. १ सू. ३९-४० सर्वोभावत्वनिरासः । न स्वभावसिद्धिरापेक्षिकत्वात् ॥ ge अपेक्षाकृतमापेक्षिकम् । हूस्वापेक्षाकृतं दीर्घ दीघापेक्षाकृतं हस्वन • स्वेनात्मनावस्थितं किं चित्कस्माद अपेक्षासामात् तस्मान्न स्वभावसिद्धि भावानामिति । व्याहतत्वादयुक्तम् ॥ ४ ॥ यदि हूस्वापेक्षाकृतं दीर्घ किमिदानीमपेक्ष्य हम्वमिति गृह्यते। अथ दीर्यापेक्षाकृतं हस्वं दीर्घमनापेक्षिकम् । एवमितरतराश्रययोरेकाभावेन्यत- राभाषा इति दीर्घापेक्षाव्यवस्थानुपपन्ना । स्वभावसिद्धावसत्यां समया: परिमण्डलयोवी द्रव्ययोरापेक्षिके दीर्घत्वहस्वत्वे, कस्मान भवतः अपेक्षा- यामनपेक्षाणां च द्रव्ययोरभेदः । यावती द्रव्ये अपेक्षमाणे तावती एवा. नपेक्षमाणे नान्यतरच भेदः । श्रापेक्षिकत्वे तु सत्यन्यतरत्र विशेषो. पजन: स्यादिति । किमपेक्षासामर्थ्य मिति चेद् व्योर्ग्रहणे ऽतिशय- ग्रहणोपपतिः । द्वे द्रव्ये पश्यन्नेकत्र विद्यमानमतिशयं गृह्णाति तदीर्घ मिति व्यवस्यति यच्च हीनं गृहाति तहस्वमिति व्यवस्यतीति । एतच्चा- पेक्षासामर्थ्यमिति । अथेमे संख्यकान्ताः । सर्वमेकं सदविशेषात्|| । सर्व - सर्व हि भिवस्वभावा भावा भित्रत्वं च तेषामन्यापेतं तथा हि नीलं भन्नं पीतायपेक्षया न तु स्वभावतः । एवं इस्वत्वदीर्घत्वे परापरत्वे पितापुत्रा- दयः परापेक्षा द्रष्टव्याः । यच्च परापेक्षं न ताविकं यथा जपाकुसुमापेतः स्फटि. कस्यारुणिमेत्याक्षेपः । ता. टी. । + दीर्घमनापेक्षिकम समितरेतराश्रययोरेकाभावे सन्यतराभावादुभयं किमिति पयते अथ दीर्थापेक्षो उभयाभाव इति ५ । सतारेव वस्तुनाः परमारापेक्षं हस्वत्वदीर्घत्वादिकं न वस्तुन्यति घटतइत्यर्थः। किं न सर्वेषां भावानां सापेक्षत्वं यथा रूपादीनामिति हेतोः पक्षाव्यापकत्वम्। अपि च सर्वमभाव रति प्रतिज्ञायामुपन्यस्त हेतोः सत्त्वाङ्गीकारे व्याघातः । असत्वे साध्यासिद्धिः । प्रयुज्यमानस्य वाक्यस्यार्थे सत्त्वेनाङ्गोकते व्याधातः । असत्त्वे तु वाक्यस्य निरर्थकत्वम् । सर्वमभावः सर्व भाव इत्य- मयोर्वाक्ययोरर्थभेदे ऽभ्युपगते व्याघातः अनभ्युपगतं तु विशेषोपादानवेयर्थ्यम् । १ संख्या एकान्ता येषु वादेषु ते तथोक्ताः । ता. टी. । || इदमस्याकूतम् । न तावदयं नामरूपप्रपञ्चः प्रकाशाद्वितः सन् प्रकाशि- तुमर्हति नहस्य स्वयं प्रकाशासम्भवात् । न च प्रकाशयोगात्मकाशतति युक्तं न बस्वान्तरण प्रकाशेनास्य कश्चिद्योगः सम्भवति । विषविषयिभावः संबन्ध ति ·२१० -- 4 न्यायभाष्ये द्वेधा नित्यानित्यभेदात* । सर्व वेधा ज्ञाता ज्ञानं जेयमिति सर्व चतुर्द्धी प्रमाता प्रमाणं प्रमेयं प्रमितिरिति । एवं यथासम्भवमन्ये ऽपीति तत्र परीक्षा। संख्यैकान्तासिद्धिः कारणानुपपत्त्युपपत्तिभ्याम् ॥ ४१ ॥ चेन । तत्राकिञ्चित्करस्य वियित्वासम्भवात् न चार्थ- ज्ञानं फलं जनयतीति साम्प्रतम् । अतीतानागायोरर्थयास्तदसम्भवात् । न च न तयाविषयभावः । तस्माज जानादिनस्य नामरूपप्रपञ्चस्य न प्रकाशसम्भव इति ज्ञानस्यैवायं विवर्त इति युक्तमुत्पश्यामः । न च प्रकाशात्मानो घटपटादय एवोदयव्ययर्मिणः परस्प- रख्यावृत्ताः सन्विति साम्प्रतम् । तात्तिग्रहणे प्रमाणाभावात् । सा हि यातो 'व्यावर्तते तदुर्भयबहे गृह्येत । न च विज्ञानानि विलक्षणानि म्वरूपमात्रास्थि. तानि परस्परवाताऽनभिज्ञानि ज्ञानान्तरसप ग्रहीतुमुत्सहन्ते प्रागेव स्वस्माद् व्यावर्तयितुम् । न च निषनिषेधाधिकरणयहकरणो व्यावृत्तियहः स्वकारणेन समसमयोत्पादो भवितुमर्हति। तादृशोः सव्येतविषाणयोरिव कार्यकारणभावाभा. वात् । न चैकं विज्ञानं क्षणिकं निषेयनिषेधाधिकरणे गृहीत्वा पश्चादेदं गृहातीति युक्तं क्षणिकस्य क्रमाक्रमवापारायोगात् । न चैकं विज्ञानं निषेयनिषेधाधिकरणे ग्रहाति अथ ज्ञानान्तरं निषेधतीति युक्तं चैत्रागृहीतपि तस्मिन् मैत्रस्य निषेधज्ञा- नप्रसङ्गात् । न च ज्ञानस्वरूपग्रह एवास्य निषेधग्रह दति साम्प्रतम् । एवं हिस भवेदादि स्वरूपतदन्यव्यावृत्त्योकत्वं स्यात् तत्र व्यावृत्तिस्वभावो वा भावो भाव- स्वरूपा वा व्यात्तिः । तत्र पस्मिन कल्पे व्यायत्तेस्तुच्छत्वात् तत्स्वभावाभाव- दास्तुच्छा: स्युः ततश्च वचोभङ्गयन्तरेण शून्यवादप्रसङ्गः । इतरस्मिंस्तु कल्पे विधिरूपो भाव एवं व्यातिरिति विधिरूपतया च ते न यावर्तन्तत न व्याश्त्ता भावा: परस्परं परमार्थतः । तदिदमुक्त सविशेदिति । अनानिर्वचनीयाविनानिबन्धन तु भावानां भेदं न व्यासेधामः । न च ज्ञातुर्राप ज्ञानादेदयाहकस्ति प्रमाणमुक्तादे- वाविशेषात् । यस्मात्र जेयानां परस्परतश्च ज्ञानादिः नापि ज्ञातुर्मानार्दास्त भेदो नापि ज्ञानानामन्योन्यस्य तस्मात्प्रकाश एव प्रपञ्चो ब्रह्मत्यद्वैसिद्धिः । ता. टी. । * न हि नित्यानित्याभ्यामन्योरशिस्ति यमाश्रित्य पदार्थास्त्रित्वादिके व्यतिष्ठेरनिति । ता. टी. । +प्तिरपि जायमानत्वाज जेयावातिरिच्यतइति भावः । ता. टी. । एवं चात्र ज्ञानपदं ज्ञानसाधनपरम् । : र्याद मितिनाम तत्त्वं प्रमाणादिभ्यो भिन्नं नास्थीयते प्रमायाः प्रधा- नक्रियाया अभावात्कथं प्रमात्रादयः । कथं च प्रधानक्रियामन्तरेणैकवाक्यता स्यात् । कारकवैचित्र्यं वा । प्रमाया: फलत्वावस्थाया उपरि प्रमेयत्वं न वारयामः न चैतावता तत्त्वान्तरं न भवतीति । ता टी. । ६ प्रकृतिपुरुषाविति वा पञ्च स्कन्धा इति वा पशुपाशतदुच्छेदेश्वरा ति वेत्यादयः । ताटी। ।

·२११ - अ. ४ श्रा. १ सू. ४१-४२ संख्येकान्तनिरासः । यदि साध्यसाधनयोनानात्वमेकान्तो न सिति व्यतिरेकाद् । अथ. . साध्यसाधनयोरभेदः एवमप्येकान्तो न सिध्यति साधनाभावात् न हि तम- नरेण कस्य चित्सिद्धिरिति । न कारणावयवभावात् ॥ ४२ ॥ न संख्यकान्तानामसिद्धिः कस्मात्कारणस्यावयवभावात् । अवयवः कश्चित् साधनभूत इत्यव्यतिरेकः । एवं द्वैतादीनांमपीति ॥ + अनवयवेन सर्व चेदेकं द्वेधा त्रेधा चतुधा वेति प्रतिज्ञार्थ: तदतिरिक्त साधनं वाच्यं न हि साध्यमेव साधनं भर्वात. तथा च साधनस्य तिरेकान संख्यकान्तसिद्धिः । न च किं चिदपि स्वसंवेदनमस्ति ज्ञानप्रदीपादीनामपि पर संवेदयत्वात् । यथा च जानातिरिक्तो ऽप्यर्थी विषयस्तथा विज्ञानवादनिराकरणा- वसरे वत्यते । न च विज्ञानादर्थभेदो ऽशक्ययहः । तया हि नीलमुपलभइत्यनहं- कारास्पदमगीतादिरूपं नीलं प्रत्यात्ममनुभवगोचरः । एवं नीलादीनामपि पर- स्परमन्यथा घटमानर्योत देशिता लोचने निमील्य शयीत । शयीथा दति देशित- स्तोयमेवाहरेत्कस्य चित्कथं चिद्विवेकाभावात् । न चानिर्वचनीयाविद्यानिब. न्धनो ऽयं भेदव्यवहार दति साम्प्रतम् । अनिर्वचनीयख्याते: पर्वमेवापाकृत- त्वात् । तस्मात्सर्वजनसंवेदनसिद्धो ऽयं भेदप्रत्ययो न कारणमुनिरीक्षणेन युक्तो निराकर्तुमपि तु स्पष्टदृष्टकार्यभेदप्रत्ययात्तादृशं तत्कारणं कल्पभीयं यादृशेन कारणेन प्रपञ्चप्रत्ययो ऽप्रत्यहमुत्पत्तुमर्हति तच्च प्रत्यक्षमेव । तथा हि । तबीलं परिच्छन्दत्पीतादिभ्यो ऽस्य भेदं परिच्छित्ति संयुक्तविशेषणलतादिन्द्रियार्थस- चिकर्षात् । नीलं हि नीमित्यनुभववयं पीतं च पीमित्यनुभवन् 'स्मरन्वा शक्नोति निषेनिषेधाधिकरणतया समाकायतुं रूपमात्रेणागृहीतपरस्परभेद- मंपि । न हि तत्र भेदेन प्रथतइत्यभेदेन प्रथेत येनानयो लंपीतयोगहीतस्वरूप. योरवध्यवधिमदावो न स्यात् । तथा च तो गृहीत्वा प्रत्यक्षेण शक्नोत्ययमनयो- र्भदं यहीमित्यसाम्प्रतमेतत् । अन्योन्य संश्रयावदो न प्रमान्तरसाधनः । तस्मि- चिदं नामिति वस्तुभेदं विना न धोरिति । एतैन प्रमातुर्राप प्रमाया भेदो व्या. ख्यातः । प्रमातारश्चानेकविधसुखदुःखोपभोगव्यवस्थानाधिरान्धादिकोविदजाला- मुक्तसंसारिवभागोपपत्तेश्च भेदवन्तोऽनुमीयन्ते । एकस्मिवपर्यायेण विहंदुधर्मसंत- गाभावात् । कल्पनया कथं चित्सम्भाव्यमानो ऽव्ययं गोमयपायसीयन्यायमावति । तदेवं प्रत्यक्षाविरोधादनुपपनार्थाः श्रुतय एकमेवाद्वितीर्यामत्यायाः प्रथमां वृत्तिमुल्ला जघन्यामालम्बन्ते यजमानः प्रस्तर आदित्यो वै यूपति । तस्मा- चाद्वैतमिति । साध्यात्साधनभेदेन च संख्यान्तरैकान्ता अप्यपशिता इत्युक्तम् । ता. टी.! + एकस्य च द्वयादीनां वा कश्चिदेकदेशः साधनं तथा च न संख्यान्तरं नसाधनाभाव इत्यर्थः । ता. टी. ।

·२१२ न्यायभाये निरवयवत्वादहतुः ॥ ४३ ॥ कारणस्यावयवेभावादित्यहेतुः कस्मात्सर्वमेकमित्यनपवर्गण प्रति. ज्ञाय कस्य चिदकत्वमुच्यते तत्र व्यपवृक्तावयव:* साधनभूतो नोपपद्यते . • एवं द्वेतादिष्टपीति । ते खल्विमे संख्यैकान्ता विशेषकारितस्यार्थभेदविस्ता- रस्य प्रत्याख्यानेन वर्तन्ते प्रत्यक्षानुमानागमविरोधान्मिथ्यावादा मवन्ति । अथाभ्यनुज्ञानेन वर्तन्ते समानधर्मकारितार्थसंग्रहो विशेषकारितश्चार्थभेद इति एवमेकान्तत्वं जहतीति । ते खल्वेते तत्त्वज्ञान प्रविबेकार्थमेकान्ताः परीक्षिता|| इति । प्रेत्यभावानन्तरं फलं तस्मिन् । सद्यः कालान्तरे च फलनिष्पत्तः संशयः ॥ ४४ ॥ पचति दोग्धीति सद्यः फलमोदनपयसी कृषति धपतीति काला- न्तरे फलं सस्याधिगम इति । अस्ति चेयं क्रिया अग्निहोत्रं जुहुयात्स्वर्गकाम इति एतस्याः फले संशयः । पन सद्यः कालान्तरोपभोग्यत्वात् ॥ ४५ ॥ • यासक्तो ऽवयव इति २।... + यदि साध्यस्य कश्चिदवयवो भवेत्र संख्यकान्तः स्यादिति । सर्वमेक- मित्येतस्मिन् प्रतिज्ञातेथै न किं चिढावर्तते यतस्तत्साधनं स्यादित्यर्थः । ता. टी. । कोटरफाण्यादिविशेषकारितो यो ऽविशेषः स्थाणुपुरुषादिस्तत्म- त्यारव्यानेनेत्यर्थः । ता. टीः । स्वचित्ते इति २ || अद्वैतत्वादिग्वेकान्तेषु प्रेत्यभावो न तात्त्विको भवेपि तु काल्पनिक केवलं प्रेत्यभावो ऽपि तु षोडशापि पदार्थाः तस्मादेतेषां यत्तत्वज्ञानं तविवेकेन ज्ञानप्रविवेक इति तदर्थमते परीतिता इति । ता. टी. । T कानन्तरं दुःखं लोकपत्यादिकं चोपलभ्यते प्रशंसन्ति हि लौकिका धार्मिको ऽयं साधुतम इति । तस्विमेतदेवास्य फलमस्तु अथामुष्मिकं स्वमा दीति। किं तावत्याप्तं स्वर्गादिफलत्वे कर्मणः स्वरूपेणाकारणत्वाचिरनिर्वत्ते तस्मिंस्तदुत्पत्तरपूर्वकल्पनायां च प्रधानाङ्गापूर्वाणि भूयाप्ति कल्पनीयानि । न च तान्युत्पत्रमात्राणि जनन्ति सहकार्यन्तराणि कल्पनीयानीत्यदृष्टकल्पनागौर- वासदनन्तरं दृष्टफलबाधनाळ भास्थामुष्मिकं स्वादि फलमपि त्वनन्तरदृश्यमा- नमेव । तत्रापि 'दुःखफलत्वउपदेशव्याघाताल्लोके पङ्किलाभख्यात्यादिकमेव फलं सच्च सुखहेतुतया स्वर्गादिफलत्वेनोच्यते दृष्टो हि सुखहेतौ स्वर्गपदप्रयोगो लोके यथा चन्दनं स्वनः सूत्माणि वासांसि स्वर्ग दूति प्राप्तम् । एवं, प्राप्से बमः । स्वर्गपदस्य तावदर्थवादतो यत्र दुःखेन संभिवं न च यस्तमनारम् । अभिलायो ·२१३ प. ४ श्रा. १ सू. ४३-४८ फलपरीधा । स्वर्ग: फलं श्रूयते तच्च भिन्ने ऽस्मिन्देहभेदादुत्पद्यतइति न सद्यः पामादिकामानामारम्भफलमिति । कालान्तरेणानिष्पत्ति तुविनाशात् ॥ ४८ ॥ ध्यस्तायां प्रवृत्ती प्रवृत्तेः फलं न कारणमन्तरेणात्पत्तुमर्हति न खलु धे विनष्टात्कारणात्किं चिदुत्पद्यतइति । । प्राङ् निष्पत्तेर्वृक्षफलवत्तत्स्यात् ॥ ४७ ॥ यथा फलार्थिना वृतमले सेकादि परिक्रम क्रियते तस्मिंश्च प्रध्वस्ते पृथिवीधातुरब्धातुना संगृहीत आन्तरेण तेजसा पच्यमाना रसद्रव्यं निर्वत यति स दव्यभूतो रसो वृक्षानुगतः पाकविशिष्ट व्यूहविशेषेण सन्निविशमान: पादि फलं निर्वतयति एवं परिषेकादि कर्म चार्थवत् । न च विनष्ठात्फलनि- ध्यत्तिः । तथा प्रवृत्त्या संस्कारो धर्माधर्मलक्षणो जन्यते स जातो निमिता- न्तरानुगृहीतः कालान्तरे फलं निष्पादयतीति उक्तञ्चतत् पूर्वकृतफलानुबन्धा. तदुत्पत्तिरिति । तदिदं प्राङ् निष्यतेर्निष्यद्यमानम् । नासन्न सन्न सदसत्सदसतावैधात् ॥ ४॥ प्राङ् निष्यतेर्निष्यत्तिधर्मकं नासद् उपादाननियमात् । कस्य चिदुत्य- तये किं चिटुपादेयं न सर्व सर्वस्येत्यसदावे नियमो नोपपद्यलइति । न सत् प्रागु- स्पतर्विद्यमानस्योत्पतिरनुपपन्नेति सदसत् न सदसतावैधात्सदित्याभ्य- पनीतं च तत्सुखं स्व:पदास्पदनिर्मात सुखं प्रति वाचकत्वमवधारितम् । न च तद्वाचकत्वेनैव चन्दनादी तत्प्रयोगोपपत्तावनेकार्थत्वकल्पना युक्ता । यथाहुरन्याय- श्चानेकर्थत्वमिति। तस्मान्मुख्योयं स्वर्गशब्द उतभेदे सुखे । तस्मात्स्वर्गकाम इत्यत्र मुख्यार्थसम्भवे नोपचरितार्थता युक्ता । न चानेकार्थकल्पनाभयान्मुख्यार्थपरित्यागो न्याय्यः । प्रमाणसिद्धे नियोगपर्यनुयोगानुपपत्तेः। यथाहुः। श्रुतसिद्धार्थमश्रुतापलब्यौ यत्रवता भवितव्यं न तु श्रुतशैथिल्यमादरणीमिति । तथा प्रमाणवन्त्यदृष्टानि कल्प्यानि मुबाप । न चानन्तरदृश्यमानं लोकायादि होमादानुष्ठानफल- मपि तु तदुपलम्भफलमदाम्भिकानां प्रच्छन्त्रमनुतिष्ठलार्माप लोके पत्यादेरभावात् । तस्मात्मष्ठतं नः सदा इति ता. टी-। नैष पुरुषसंस्कार: स्वानादिजन्य दव बोदव्यो ऽपि तु पुरुषधर्मतामात्रेण संस्कार इत्युच्यते । परमार्थतस्त्वयं धर्मः पुरुषानयो ऽपि कर्मणा फले जनयितव्ये तस्य धास्तवव्यापार इति । ता. टी.। . * ·२१४ न्यायभाष्ये . नुज्ञा असदिति अर्थप्रतिषेधः एतयोाघातो वैधयं व्याघातादव्यतिरेकानु- पपत्तिरितिप्रागुत्पतेरुत्पत्तिधर्मकमसदित्यद्धा । कस्मात् । उत्पादव्ययदर्शनात् ॥ ४ ॥ य'नरुक्तं प्रागुत्पत्तेः कार्य नामदुपादाननियमादिति । बुद्धिसिद्धं तु तदसत्। ॥ ५० ॥ इदमस्योत्पत्तये समर्थ 'न सर्वमिति प्रागुत्पत्तेनियतकारणं कार्य बुद्धग सिद्धमुत्यत्तिनियमदर्शनात् । तस्मादुपादाननियमस्योपपत्तिः सति तु कार्य प्रागुत्यतेसत्पत्तिरेव नास्तीति । प्राश्रयव्यतिरेकाहृक्षफलोत्पत्तिवदित्यहेतुः ॥ ५१ ॥ मूलसेकादि परिकर्म फलं चोभयं वृक्षाश्रयं कर्म चेह शरीरे फलं चामुत्रेत्याश्रयव्यतिरेकादहेतुरिति । प्रीतेरात्माश्रयत्वादप्रतिषेधः ॥ ५२ ॥ प्रीत्निरात्मप्रत्यक्षत्वादामाश्रया तदाश्रयमेव कर्म धर्मसंजितं धर्मस्यान्मगुणत्वात् तस्मादाश्रयव्यतिरेकानुपपत्तिरिति । न पुत्रपशुस्त्रीपरिच्छदहिरण्यान्नादिफलनिर्द्वशात् ॥ ५३ ॥ पुषादिफलं निर्दृिश्यते न प्रीति: ग्रामकामा यजेत पुत्रकामा यजेतेति तत्र यदुक्तं प्रीतिः फलमित्येतदयुक्तमिति । * यथा नित्यस्वरूपायाचितिशक्तीत्पादो न व्यय एवं फलस्यापि नित्य- स्य तो न स्यातामित्यर्थः । ता. 'टी.। तदसद् भाविकार्यमनेनैव कारणेन जन्यते नान्येनेत्यनुमानबुद्धिसिद्धमे- वेत्यर्थः । ता. टी.। देहादयतिरिक्तमात्मानं नित्यं परलोकिनमसन्तं मन्यमान प्राह । " ता.टी. । 5 अस्त्यात्मा स्वर्गापभोगसमर्थः शरीरयतिरिक्तः कतैत्युपपादितमित्या- शयवानाह। ताटी । || अस्तु स्वर्गाद्यात्माश्रयं तथाप्यव्यापको हेतः पत्रादिफलेभ्यो निवृत्तेरिति देशयति । ता. टी.।

·२१५ दुःखं अ. ४ आ. १ स. ४६-५५ दुःखपरीक्षा । तत्संबन्धात् फलनिष्पत्तेस्तेषु फलवदुपचारः ॥ ५४ ।। पुत्रादिसंबन्धात् फलं प्रीतिलक्षणमुत्पद्यतइति पुत्रादिषु फलवर्दुप- • धारः । यथान्ने प्राणशब्दोन्नं वे प्राणा इति । फलानन्तरं दुःखमुद्दिष्टमुक्तं च बाधनालक्षणं दुखमिति तत्किमिदं । प्रत्यात्मवेदनीयस्य सर्वजन्तुप्रत्यक्षस्य सुखस्य प्रत्याख्यानमाहो स्विदन्यः कल्प इति । अन्य इत्याह । कथं न वे मृर्वलोकसाक्षिकं सुखं शक्यं प्रत्या- ख्यातुम् । अयं तु जन्ममरणप्रबन्धानुभवनिमित्ताद् दुःखानिर्विरणास्य जिहासतो दुःखसंज्ञाभावनोपदेशो दुःखहानार्थ, इति। कया मुक्या सर्वे खलु सत्त्वनिकायाः सर्वाण्युत्पत्तिस्थानानि सर्वः पुनर्भवो बाधनानुषक्तो दुःखसा- हचर्यादाधनालक्षणं दुःखमित्युक्तमृषिभिर्दुःखसंज्ञाभावनमुपदिश्यते। 'अत्र च हेतुरुपादीयते । विविधबाधनायोगाद् दुःखमेव जन्मोत्पत्तिः ॥ ५५ ॥ जन्म, जायतइति शरीरेन्द्रियबुद्धयः शरीरादीनां संस्थानविशिष्टानां प्रादुर्भाव उत्पत्ति: विविधा च बाधना हीना मध्यमा उत्कृष्टा चेति । उत्कृष्टा नारकिणां तिरश्चां तु मध्यमा मनुष्याणां हीना देवानां हीनतरा वीतरा- गाणां च । एवं सर्वमुत्पत्तिस्थान विविधबाधनानुषक्तं पश्यतः सुखे तत्सा- * स्वौ ऽपि यावत्स्वर्गतया न काम्यते कि त भोग्यतया। एवं सति कैव कथा पुत्रादिपि तेपि भोग्यतयैव काम्यन्ते न तु स्वरूपं भाग्यमिति तत्साध्यं सुखं भोग्यं तस्मात्पुत्रादिसंबन्धात्तदुत्पत्तेः सुखोत्पत्तेस्तेषु फलप्रयोगः । ता. टी. । + भवतु बाधनालक्षणं दुःखमनुभूयमानं यत्पु रदं प्रत्यात्ममनुकूलवेद- नीयं सुखं तत्कथं दुःखमनुभवविरोधात् । शरीरेन्द्रियबुद्धयश्च र्याद दुःखहेतुतया दुःखं कस्मात्सुखहेतुतया सुखमेव न भवन्ति । सेयर्मातभीरता सकललोकयात्रा- विरोधिनी । तस्मान्मांसार्थी वैकः कण्ठतालमृत्य मांसमश्नवानर्थ मोत्येवं प्रेतावान् दुःखमुद्धोन्द्रयादिसाधनं सुखं भाक्ष्यते । सन्ति च विविधदुःख. परिवर्जनहेतवो दृष्टाः परिदृष्टसामा अन्वयव्यतिरेकाभ्यामित्यभिप्रायवान पूर्व- पती गुर्जािहकया संशयान इव पृच्छति । ता. टी । + उत्तिः सुखदुःखहेतुभता विषयसंपत्तिः । तस्याः स्यानानि भुवनानि आ सत्यलोकादा चावीचेरिति । एतदुक्तं भवति। यदि दुःखपरिवर्जनेन शस्येत सुखमुपादातुं ततस्तादृशमनुकूलवेदनीयं का प्रेतावान् प्रजह्मात् । न च तादृश- कण्टकजन्यमा- .

·- ॥ শায়মা धनेषु च शरीरेन्द्रियबुद्धिषु दुःखसंज्ञा व्यवतिष्ठते । दुःखसंज्ञाव्यवस्थानात्स- लोकेष्वनभिरतिसंज्ञा भवति । अनभिरतिसंज्ञामुपासीनस्य सर्वलोकविषया तृष्णा विच्छिद्यते* तृष्णाग्रहाणात्सर्वदुःखाद्विमुच्यतइति । यथा विषयोगात्य • यो विषमिति बुध्यमानो नोपादते अनुपाददानो मरणदुःखं नामोति । दुःखा- देशस्तु न सुखस्य प्रत्याख्यानं कस्मात् । नि सुखस्यान्तरालनिष्पत्तेः ॥ ५६ ॥ न खल्वयं दुःखोटेशः सुखस्य प्रत्याख्यानम् । कस्मात् सुखस्या- न्तरालनिष्पते: । निष्पद्यते खलु बाधनान्तरालेषु सुखं प्रत्यात्मवेदनीयं शरीरिणां तदशक्यं प्रत्याख्यातुमिति । अथापि । बाधनानिवृत्तेर्वदयतः पर्यषणदोषादप्रतिषेधः ॥ ५० ॥ सुखस्य दुःखादेशेनेति प्रकरणात् पर्येषणं प्रार्थनाविषयार्जनतृष्णा पर्यषणस्य दोषो यदयं वेदयमान: प्रार्थयते तस्य प्रार्थितं न संपद्यते संपद्य वा विपद्यते न्यनं वा संपद्यते बहुप्रत्यनीकं ला संपद्यतइत्येतस्मात्पर्यषण- दोषान्नानाविधी मानस: संतापो भवत्येवं वेदयतः पर्येषणदोषाद्वाधनाया अनिवृत्तिः । बाधनाऽनिवृत्तेर्दुःखसंज्ञाभावनमुद्दिश्यते अनेन कारणेन दुःखं जन्म न तु सुखस्याभावादिति । अथाप्येतदनक्तं कामं कामयमानस्य यदा कामः समृध्यते । अथैनमपरः काम: क्षिप्रमेव प्रबाधते । अपि चेदुदनेमि सम- सामिमालभते सं गवाश्यां न स तेन धनेन धनेषी तृप्यति किं नु सुखं धनकाम इति । दुःखविकल्पे सुखाभिमानाच्च ॥ ५८ ॥ मस्ति सुखं व चिदपि सर्वस्य दुःखाविनाभाविनः केवलस्योपादातुमशक्यत्वात् । तस्मादं सुखस्य प्रत्याख्यानपि तु सुखएव दुखःभावनमुपदिश्यते ऋषिणा । * विलिटात इति । + सुखस्याप्यन्तरालनिष्पत्तेः ।। * समन्तादुदमि यथा भवति तथा भूमि लभतति योजना | सा. टीः । १ ननु यान्तरालमुखान्यनुभति तथापि दुःखसंभेदमाकलयन अनुप- दिष्टोपि स्वयमेव निवस्यति कृतमस्य. दुःखभावनोपदेशेनेत्यत आह । दुःधि- फरसे मुखाभिमानाच्च । अधिकिनामिति शेषः । सा. टी. । ता. टी. .

·२१० प्र.४ श्रा• १ स. ५६-५६ मोक्षे पूर्वपक्षः । दुःखसंज्ञाभावनोपदेशः क्रियते । अयं खलु सुखसंवेदने व्यवस्थितः मुखं परमपुरुषार्थ मन्यते न सुखादन्यनिःश्रेयसमस्ति सुख प्राप्ने चरितार्थ: • कृतकरणीयो भवति । मिथ्यासंकल्पात्सुखे तत्साधनेषु च विषयेषु संरज्यते संरक्तः सुखाय घटते घटमानस्यास्य जन्मजराव्याधिप्रायणानिष्टसंयोगेष्टवि-. योगप्रार्थितानुपपत्तिनिमित्तमनेकविधं यावद् दुःखमुत्पद्यते तं दुःखविकल्पं मुखमित्यभिमन्यते । सुखाङ्गभूतं दुःखं न दुःखमनापाद्य* शक्यं सुखमवाj तादात्सुखमेवेदमिति सुखसंज्ञापहतप्रज्ञों जायस्व नियस्व संधाति संसार नातिवर्तते । सदस्याः सुखसंज्ञायाः प्रतिपक्षो दुःखसंज्ञाभाषनमुपदिश्यते दुःखानुषङ्गाद् दुःखं जन्मेति न सुखस्याभावात् । यो कस्माद् दुःखं जन्मेति। नोच्यते सोयमेवं वाच्ये यदेवमाहं दुःखमेव जन्मेति तेन सुखाभावं ज्ञापयतीति । जन्मविनियहार्थीया|| दे खल्वयमेवशब्दः कथं न दुःखं जन्म स्वरूपतः किं तु दुःखेोपचाराट् एवं सुखमपीति एतदनेनेव निर्व. य॑ते न तु दुःखमेव जन्मेति । दुःखोपदेशानन्तरमपवर्गः स प्रत्याख्यायते । ऋणक्नेशप्रवृत्त्यनुबन्धादपवाभावः ॥ ५ ॥ ऋणानुबन्धानास्त्यपवर्ग: । जायमानो ह वे ब्राह्मणस्तिंभिणे. गवान ** जायते ब्रह्मचर्यण ऋषिभ्यो यज्ञेन देवेभ्यः प्रजया पितृभ्य इति ऋणानि तेषामनुबन्धः स्वकर्मभिः संबन्धः कर्मसंबन्यवचनाज जरामय वा एतत्सत्रं यदग्निहोत्र दर्शपूर्णमासी चेति जरयां ह एष तस्मात्साद्विमु. च्यते मृत्युना ह वेति । ऋणानुबन्धादपवर्गानुष्ठानकाला नास्तीत्यपवर्गाभावः । क्लेशानुबन्धानास्त्यपवर्ग: क्लेशानुबद्ध एवायं म्रियते क्लेशानुबद्धश्च जायते नास्य क्लेशानुबन्धविच्छेदो गृह्यते । प्रवृत्यनुबन्धानास्त्यपवर्ग: जन्मप्रभृ- ॥ . . अनासायति ५ + सन्धावतीति । संबाधाचेति ।। + एवकार: किमर्थ इत्यर्थः । ता. टी. । $ यदेवं प्राह २। || जन्मविनिग्रहो जन्मविनिवतिः स एवात्र वर्ततति जन्मविनिय- हार्थोयः यथा मत्वर्थीय इति । एतदुक्तं भवति । जन्म दुःखमेवेति भार्वायतव्यं न मना. गपि सुखबुद्धिः कर्तव्या अनेकानर्थपरम्परापातेनापवर्गप्रत्यहासङ्गदिति । ता. टी. .. १ अनुबन्धः सर्वदा करणीयता । न्यः याः । सयवा जायतति ।५।

·२१८ न्यायभाष्ये त्ययं यावत्यायणं वाम्बुद्धिशरीरारम्भेणाविमुक्तो गृह्यते तत्र यदुक्तं दुःख- जन्मप्रवृत्तिदोषमिथ्याज्ञानानामुतरोतरापाये तदनन्तराभावादपवर्ग इति तद- नुपपन्न मिति। अत्राभिधीयते । यत्ताबणानुबन्धादिति ऋणेरिव ऋणेरिति । प्रधानशब्दानुपपत्तेर्गणशब्देनानुवादी निन्दाप्रशंसापपत्तेः ॥ ६॥ ऋगोरिति नायं प्रधानशब्दः । यत्र खल्वेकः प्रत्यादेयं ददाति द्विती- यश्च प्रतिदेयं गृह्णाति तपास्य दृष्टत्वात् प्रधानमृणशब्दः । न चेतदिहापप- द्यते प्रधानशब्दानुपपत्ते: गुणशब्देनायमनुवाद ऋगरिव ऋगेरिति । प्रयु. तोपमं चेतद् यथा ऽग्निर्माणबक इति । अन्यत्र दृष्टश्चायमृणशब्द इह प्रयु. ज्यते यथाग्निशब्दो माणवके । कथं गुणशब्देनानुवादः निन्दाप्रशंसॉपपत्तेः । कर्मलाये ऋणीव ऋणादानान्निन्द्यते कर्मानुष्ठाने च ऋणीव ऋणदानात्म- शस्यते स एवोपमार्थ इति । जायमान इति गुणशब्दो विपर्यये ऽनधिकारात् । जायमानो ह वे ब्राह्मण इति च शब्दो गृहस्थः संपद्यमानो जायमान इति यदायं गृहस्थो जायते तदा कर्मभिरधिक्रियते मातृतो जायमानस्यानधिका- रात् । यदा तु मातृतो जायते कुमारो न तदा कर्मभिरधिक्रियते अर्थिन: शक्तस्य (चाधिकारात् । अर्थिनः कर्मभिरधिकारः कर्मविधी कामसंयोग- स्मृतेः अग्निहोत्रं जुहुयात्स्वर्गकाम इत्येवमादि शक्तस्य ) च प्रवृत्तिसंभवात. शक्तस्य कर्मभिरधिकारः प्रवृत्तिसंभवात् । शताः खलु विहिते कर्मणि प्रवर्तते नेतर इति । उभयाभावस्तु प्रधानशब्दार्थे । मातृतो जायमाने कुमार उभयमर्थिता शक्तिश्च न भवतीति । न भिद्यते च लोकिकाद्वान्याद्वेदिकं वाक्यं प्रेक्षापूर्वकारिपुरुषप्रणीतत्वेन । तच लोकिकस्तावदपरीक्षको ऽपि न जातमा कुमारकमेवं ज्यादधीष्व यजस्व ब्रह्मचर्य चरेति। कुत एष ऋषिरुपपन्नानवद्य- वादी उपदेशार्थन प्रयुक्त उपदिशति न खल वे नर्तकान्धेषु प्रवर्तते न गायनो बधिरेष्विति । उपदिष्टार्थविज्ञानी चोपदेशविषयः यश्चोपदिष्टमर्थ विजानाति * सत्र णत्रयापाकरणेनैव वयःसमाप्तमातनिवेशक्षण नास्तीत्यपवर्गाभाव इत्यर्थः । नानुछिनिदानः संसारः शक्य उच्छेत्मित्यर्थः । ता. टीः । + () २ मास्ति । + विज्ञासा चोपदेविषय इति २।५।

·३१६ . . अ. ४ श्रा. १ सू. ६० मोक्षे पूर्वपक्षनिरास: । सं प्रत्युपदेशः क्रियते न चैतदस्ति जायमानकुमारके इति । गार्हस्थ्यलिङ्गं ध मन्त्र ब्राह्मणं कर्माभिवदति यच्च मन्तब्राह्मणं कर्माभिवदति तत्पनीसंब: न्यादिना गार्हस्थ्यलिङ्गेनोपपन्नं तस्माद्गृहस्थोयं जायमानो ऽभिधीयते इति । अर्थित्वस्य चावि.परिणामे जरामर्यवादोपपत्तिः । यावच्चास्य फलेनार्थित्वं न विपरिणमते न निवर्तते तावदनेन कर्मा- नुष्ठे यमित्युपपद्यते 'जरामर्यवादस्तं प्रतीत जरया ह वेत्यायुषस्तुरीयस्य चतुर्थस्य प्रव्रज्यायुक्तस्य वचनं जरया ह वा एष एतस्माद्विमुच्यतइति । आयुषस्तुरीयं चतुर्थं प्रव्रज्यायुक्तं जरेत्युच्यते । तत्र हि प्रवज्या विधीयते अत्यन्तजरासंयोगे जरया ह वेत्यनर्थकम् अशक्तो विमुच्यतइत्येतदपि नोप. पद्यते स्वयमशक्तस्य बाह्यां शक्तिमाह। अन्तेवासी वा जुहुयाद् ब्रह्मणा स परिक्रीत: क्षीरहोता या जुहुयाद्धनेन स परिक्रीत इति । अथापि॥ विहितं वानोता कामाद्वार्थः परिकल्प्येत विहितानुवचनं न्यायमिति *। ऋण- वानिवास्वतन्त्तो गृहस्थः कर्मसु प्रवर्ततइत्युपपन्नं वाक्यस्यं सामर्थ्यम् । फलस्य हि साधनानि प्रयत्न विषयो न फलं। तानि संपन्नानि फलाय * तत्फलंति २ । + गार्हस्थ्यस्य लिङ्ग पनी स्मिन् कणि तत्तथोक्तम् । ता. टी. + परिणाम इति । 5 तेन यदुनमृणापाकरणेन वयापर्यवसानानास्ति मोक्षायसर इति तद- पाकृतं भवति । ता. टी.। || यदापि एहम्यस्य यजन्तराणि सन्ति तथापि जायमान रणैस्त्रिभिरिति वाक्यं बालस्यापि यज्ञादि विधास्तीत्येतामाशङ्कां विमर्शपूर्वकमपाकरोति । ता. टी. पा नानूटो तेति २। ** न तावन्जायमानो ह वै इत्यादिवाक्ये विर्धािवभक्तिरस्ति तेन सिद्धानु- . वादः स्वरसत: प्रतीयते । र्याद तु तस्यार्थस्य सिदिवाक्यादा प्रमाणान्तराद्वा कथपि न कल्पत ततो वचनानि त्वपर्वत्वादिति न्यायेन विधित्वमस्य कल्येत । सन्ति त शतशस्तदविधायकानि वाक्यानि विधिविक्तिमन्तीति को जात्वस्य- च्छामात्रेण विधार्थतां कल्पयेत् । तस्माििहताबुवचनमेव न्यामिति जायमा- नशब्दो जघन्यत्तिरिति युक्तमुत्पश्यामः । ता. जी । tf अयमभिप्रायः विर्धािर्ह स्वव्यापारे पुरुषं कर्तृतया नियझे प्रयवश्चास्य व्यापारः । स च निर्विषयो न शक्यो निर्वतयितुमिति स्वविषयमपक्षते न चास्य साक्षात्फलं प्रयाविषयो भवितुमर्हति तदुद्वेश्यतामात्रेण तु भवेच चैतावता प्रथ- बोस्य निणाति यावदयं साताभिनिर्वर्तनीयं न प्रामोति तदुपायश्चास्य साना- ·२२० न्यायभाष्ये कल्प्यन्ते । विहितं च जायमानं विधीयते चंजायमानं तेन यः संबढ़ाते सायं जायमान इति । प्रत्यक्षविधानाभावादिति चेद् न प्रतिषेधस्यापि प्रत्यक्षविधानाभावादिति । प्रत्यक्षता विधीयते गार्हस्थ्यं ब्राह्मणेन यदि' वाश्रमान्सरमभविष्यत्तदपि व्यधास्यत्। प्रत्यक्षतः । प्रत्यक्षविधानाभावान्ना- ঘনমিনি ন সুনিময় সন্মদাখিনামা'। ন মুনিমখাথি ম ब्राह्मणेन प्रत्यक्षता विधीयते न सन्त्याप्रमान्तराणि एक एव गृहस्थाश्रम इति प्रतिषेधस्य प्रत्यक्षता ऽश्रवणादयुक्तमेतदिति । अधिकाराच विधानं विद्यान्तरंवत् । यथा शास्त्रान्तराणि स्वे स्वे अधिकार प्रत्यक्षता विधायकानि नार्थान्तराभाग सवमिदं ब्राह्मणं गृहस्थशास्तं स्वे .ऽधिकार प्रत्यक्षता विधायकं नापमान्तराणा- मभावादिति । ऋग्ब्राह्मणं चापवर्गाभिधाय्यभिधीयते । चश्य ब्राह्म णानि चापवाभिवादीनि भवन्ति । ऋचश्च तावत्कर्मभिर्मृत्युमृषयो निषेदः प्रजावन्तो द्रविणमिच्छमानाः । अथापरे ऋषयो मनीषिणः ||परं कर्मभ्यो ऽमृतत्वमानशुः । न कर्मणा न प्रजया धनेन त्यागनेके अमृतत्वमा नशुः ।, परेण नाकं निहितं गुहायां विभ्राजते तद्यतया विशन्ति । वेदाहमेतं पुरुषं महान्तमादित्यवर्ण । तमसः परस्तात् । तमेव विदित्वा ऽति मृत्युमेति नान्यः पन्था विद्यतेयनाय । अथ ब्राह्मणानि यो धर्मस्कन्धा यज्ञो ऽध्ययनं दानमिति प्रथमस्तप एव द्वितीयो ब्रह्मचार्याचार्यकुलघासीति: तृतीयो ऽत्यन्तमात्मानमाचार्यकुले ऽवसादयन्सर्वएवेते पुण्यलोका भवन्ति दर्भिनिर्वर्तनीय इति फलोद्वेशप्रवृत्तस्य पुरुषप्रयत्नस्य तदैवोपार्यो विषय: । न च बालस्यापि तदुपायमविदुषस्तत्र सीमर्थ्यमस्ति । असमर्थश्चाका कथमेनं प्रयनेन व्याप्नुयादव्याप्नुवंश्च कथमधिकारीति जायमानशब्दो जघन्यतिरेव न्याय्य दति सिद्धम् । ता. टी.। * कल्यन्ते र्शत । ५। । न चाविधानेन तत्प्रतिषेधानुमानमित्याह । अधिकाराचति । ता• टी. । अत एवास्य मूत्रत्वं नास्तीति मत्वा मुत्राटी न निशितः । ६ प्राप्यान्तराभावादिति २ नाण्यान्तराभावादिति ५ । || परे इति । ग प्रेत्यभामित्यर्थः । परं कर्मभ्य इति कर्मपरित्यागमपवर्गसाधनं सूच. यति । अमृतमिति चापवर्गः । ता. टी । ** नाकं परेण अवियातः परमित्यर्थः । निहितं गुहायामिति लौकिकप्र- माणागाचरत्वं दर्शयति । अविद्या तमः । सा. टी. । +f नित्यप्रकाशमित्यर्थः । तदनेनेश्वरप्रणिधानस्यापवर्गीपायत्वमुकम् । प• टो। + ध्यधास्यत।४ ।

·२२१ . . . अ. ४ पा. १ सू. ६१-६२ मोक्षस्य श्रुतिसिद्धत्वम् । ब्रह्मसंस्थोमृतत्वमेति । एतमेव प्रवाजिनो लोकमभीप्सन्तः प्रव्रजन्तीति.. अथो खल्वाहुः काममय एवायं पुरुष इति स यथाकामो भवति तथाक्रतु*- र्भवति यथाक्रतुर्भवति। तत्कर्म कुरुते ( यत्कर्म कुरुते तदभिसंपद्यत) इति कर्मभिः संसरणमुक्का प्रकृतमन्यदुपदिशन्ति इति न कामयमानो ऽथा- कामयमानो यो ऽकामा निष्काम आत्मकाम प्राप्रकामा भवति न तस्य प्राणा उत्क्रान्ति इहैव समवनीयन्त 'ब्रह्म 'सन् ब्रह्माप्यतीति । तत्र यदुक्तमृणानुबन्धादपवाभाव इत्येतदयुक्तमिति|| के चत्वारः पथया देव. याना इति च चातुराप्रम्य गुतेरैकाश्रम्यानुपपत्तिः फलार्थिनश्चेदं ब्राह्मणं जरामयं वा एतत्सचं यदग्निहोत्रं दर्शपूर्णमासी चेति वाम् । समारोपणादात्मन्यप्रतिषेधः ॥ ६१ ॥ ,प्राजापत्यामिष्टिं निरूप्य तस्यां सार्ववेदसं** हुत्वा आत्मन्यग्नी- न्समारोप्य ब्राह्मणः प्रव्रजेदिति श्रूयते तेन विजानीमः प्रजावितलोकेषणा- (भ्यो।। व्युत्थितस्य निवृते फलार्यत्वे समारोपणं विधीयतइति । एवं च ब्राह्मणानि, सोन्यद् व्रतमुपाकरिष्यमाणो याज्ञवल्क्यो मेयीमिति होवाच प्रजिष्यन्याअरे अहमस्मात्स्थानादस्मि हन्त ते ऽनया कात्यायन्या सहान्तं करवाणीति । अथाप्युक्तानुशासनासि मेयि एतावदरे खल्वमृतत्वमिति होवा याज्ञवल्क्यः प्रवताजेति । पात्रचयान्तानुपपत्तेश्च फलाभावः ॥ ६२ ॥ जरामर्य च कर्मण्यविशेषेण कल्प्यमाने सर्वस्थ पाचचयान्तानि कर्मा- णीति प्रसज्यते तषणाव्युत्थानं न श्रयेत ||| । गतवस्म वे तत्पूर्व ब्राह्मणा अनूचाना विद्वांसः प्रजां न कामयन्ते किं प्रजया करिष्यामो येषां नाय- मात्मायं लोक इति ते ह स्म पुषणाया याश्च वित्तषणायाश्च लोकेषणा)- * ऋतुः संकल्पः । ता• टी. । + तथा तत्कर्म कुरुते ।। ( ) न तदभिसंपटातइति । * तु ६ समवलीयन्तति । || एतयुक्तमिति ४। पात्मन्यानीनां समारोपणादृणानुबन्धेनापवर्गस्याप्रतिषेधः । तदनेन छलेन प्रत्यक्षविधानं प्रवज्याया अपि दर्शितम् । ता. टी. । ** सर्ववेदसं महोत्वोति २ । ++ १ । ४ । पुस्तकयोनास्ति । * वृत्तमिति । F मैत्रेयीति होवाचेति । Ill भूयते इति । (१) एतन्मध्यगो प्रन्यो मुद्रितपुस्तके नास्ति । कोलकाताऽनीतलिखित पुस्तकापि चटितः । अन्येषु लिखितेषु त्रिवपि पुस्तकषु दृश्यते । न्यायवार्तिके तात्पर्यटीकायां च पात्र-ये- त्यादिसूत्रमुपलभ्यते । ति २।

·२२२ न्यायभाष्ये -याश्च व्युत्यायाथ भिक्षाचर्य चरन्तीति । एषणाभ्यश्च व्युथितस्य पायचया- न्तानि कर्माणि नोपपद्यन्ते इति । नाविशेषेण कर्तुः प्रयोजकफलं भवतीति चातुराप्रम्यविधानाच्चेतिहासपुराणधर्मशास्तेष्वैकाप्रम्यानुपपतिः । तदप्रमा-' णमिति चेद् न (प्रमाणेन प्रामाण्याभ्यनुज्ञानात्) प्रमाणेन खलु ब्राह्मणेनेतिहासपुराणस्य प्रामाण्यमभ्यनुज्ञायते ते वा खल्वेते अथर्वाङ्गिरस एतदितिहासपुराणमभ्यवदन्नितिहासपुराणं पञ्चमं वेदानां वेद इति । तस्मा- दयुक्तमेतदप्रामाण्यमिति । अग्रामाण्ये च* धर्मशास्त्रस्य प्राणभृतां व्यवहा. रलोपालोकोच्छेदरसङ्गः । द्रष्टुप्रवक्तृसामान्याच्चाप्रामाण्यानुपपत्तिः । यण्व मन्तब्राह्मणस्य द्रष्टारः प्रवक्तारश्च ते खल्वितिहासपुराणस्य धर्मशास्त्रम्य चेति। विषयव्यवस्थानाच्च यथाविषयं प्रामाण्यमन्या मन्तब्राह्मणस्य विषया. उन्यच्चेतिहांसपुराणधर्मशास्त्राणामिति । यज्ञो मन्तब्राह्मणस्य लोकवृत्त मति. हासपुराणस्य लोकव्यवहारव्यवस्थानं धर्मशास्त्रस्य विषयः। तत्रकेन सर्व व्यवस्थाप्यतइति यथाविषयमेतानि प्रामाणानीन्द्रियादिवदिति । यत्पुनरेतत् कशानुबन्धस्याविच्छेदादिति । सुषुप्तस्य स्वमादर्शने क्लेशाभावादपवर्गः ॥ ६३ ॥ यथा सुषुरस्य खनु स्वमादर्शने रागानुबन्ध: सुखदुःखनुबन्धश्च विच्छिद्यते तथापवर्गपीतिः । एतच्च ब्रह्मविदो मुक्तस्यात्मनो रूपमुदा.. हरन्तीति । यदपि पंवृत्त्यनुबन्धादिति । न प्रवृत्तिः प्रतिसन्धानाय हीनक्लेशस्य ॥ ६॥ प्रक्षीणेषु रागद्वेषमोहेषु प्रवृत्तिर्न प्रतिसन्धानाय । प्रतिसन्धिस्तु पूर्वजन्म- निवृत्तो पुनर्जन्म तच्चादृष्टकारितं तस्यां प्रहीणाया पूर्वजन्माभावे जन्मान्तगभा. बोप्रतिसन्धानमपवर्ग: । कर्मवैफल्यप्रसङ्गइति चेद् न कर्मविपाकप्रति- संवेदनस्याप्रत्याख्यानात्। पूर्वजन्मनिवृत्तौ पुनर्जन्म न भवतीत्युच्यते न * ( ) ४ नास्ति । वा इति ५। + न ममिति २। ५। एतावांस्तु मुक्तावस्थायां विशेषः यदस्यां राधापनापि नास्ति सुषुप्ता. वस्थायां प्रलयावस्थायां च विच्छेदे ऽपि तद्वासनास्तीति । ता. ही। ६ जन्मान्तरातिसंधानमिति । कर्मवैकल्यप्रसङ्ग इति ।४।

·२२३ ३ अ. ४ श्रा. १ स. ६३-६८ मोक्ष केशसंतत्युच्छेदः । तु कर्मविपाकप्रतिसंवेदनं प्रत्याख्यायते सर्वाणि पूर्वकर्माणि ह्यन्ते* जन्मनि विपच्यन्त इति । न क्लेशसंततेः स्वाभाविकत्वात् ॥ ६ ॥ नोपपद्यते केशानुबन्धविच्छेदः कस्मात्नेशमतते: स्वाभाविकत्वात् । अनादिरियं क्लेशसंततिः न चांमादिः शक्य. उच्छेतुमिति। सच कश्चित्य- रीहारमाह। प्रागुत्पत्तेरभावानित्यत्ववत्स्वाभाविकप्यनित्यत्वम् ॥६६॥ यथानादिः प्रागुत्पत्तेरभाव उत्पन्नेमभावेन नियंते एवं स्वाभा- विकी केशसंततिरनित्येति । अणुश्यामतानित्यत्ववद्वा। ॥ ६ ॥ अपर आह । यथा ऽनादिरणुश्यामता अथ चाग्निसंयोगादनित्या तथा क्लेशसंततिरपीति । सतः खलु धर्म। नित्यत्वमनित्यत्वं च तत्त्वं भावे ऽभावे भाक्तमिति । अनादिरणुश्यामतेति हेत्वभावादयुक्तम् । अनुत्ति- धर्मकमनित्यमिति नाच हेतुरस्तीति । अयं तु समाधिः । • न संकल्पनिमित्तत्वाच्च रागादीनाम् ॥ ६ ॥ कर्मनिमित्तत्वादितरेतरनिमित्तत्वाच्चेति|| समुच्चयः । मिथ्या संकल्पेभ्यो 'रजनीयकोपनीयमोहनीयेभ्योपा रागद्वेषमोहा उत्पद्यन्ते कर्म च सत्त्वनिकाय- निर्वर्तकं नेयमिकान् रागद्वेषमोहानिर्वतयति नियमदंर्शनात्। दृश्यते हि कश्चित्सत्त्वनिकायो रागबहुलः कश्चिन्मोहबहुल इति इतरेतरनिमित्ता च रागादीनामुत्यत्तिः । मूढो रज्यति मूढः कुप्यति रक्तो मुह्यति कुपितो मुह्यति। . सर्वमिथ्यासंकल्पानां तत्वज्ञानादनुत्पत्तिः कारणानुत्पत्तो च कार्यानुत्पत्ते- * त्वन्ते पति २।५। । यदेतच श्यामं तदत्रस्येत्यागमः पार्थिवानां परमाणनां श्यामतामनादि- माह अत्रपदेन मृदो ऽभिधानादिति भावः । ता. टी. । * नित्यत्ववत्त्वम्भावे दति। ६ अणुश्यामता कार्या पृथिवीरूपत्वाल्लोहितादिदिति प्रत्युतानित्यताहेतु- रस्ति पुरुषप्रयवजन्यत्नाहितरूपवैलक्षण्येन त्वस्याप्रयत्नपूर्वकत्वमात्रेणानादित्वाभि- धानमिति नागविगधः । ता. टोः । || उत्तरेतरनिमित्ता चेति २।४। प भव्यगेयादिपाठात्करि सत्यः । ता टी।

·२२४ न्यायभाष्ये • रिति। रागादीनामत्यन्तमनुत्पतिरिति। अनादिश्च केशसंततिरित्य*युक्त सर्वइमे खल्वाध्यामिका भाषा अनादिना प्रबन्धेन प्रवर्तन्ते शरीरादयो न जात्वच कश्चिंदनुत्पन्नपूर्वः प्रथमत उत्पद्यते ऽन्यत्र तत्त्वज्ञानात् । न चेवं सत्यनुत्पत्तिधर्मकं किञ्चिायधर्मकं प्रतिज्ञायतइति । कर्म च सत्त्वनिकाय- निर्वर्तकं तत्वज्ञानकृतान्मिथ्यासंकल्पावधातान्न रागाद्युत्पत्तिनिमितं भवति सुखदुःखसंविातफलं तु भवतीति । इति श्रीवात्स्यायनीये नयायभाष्ये चतुर्थाध्यायस्याद्यमाहिकम् । किं नु खलु भोः यावन्तो विषयास्तापत्सु प्रत्येकं तत्त्वज्ञानमुत्य- द्यते अथ क चिटुत्पद्यतइति । कश्चात्र विशेषः । न तावदेकेकत्र यावद्विष. यमुत्पद्यते जेयानामानन्त्यात् । नापिक्व चिटुत्पद्यते यत्र नोत्पद्यते तत्रा- निवृत्ती मोह|| इति मोहशेषप्रसङ्गः । न चान्यविषयेण तत्त्वज्ञानेनान्यविषयो मोहः शक्यः प्रतिषटुमितिगा। मिथ्याज्ञानं वे खल **महान तत्त्वज्ञानस्या- नुत्पत्तिमाचं तच्च मिथ्याज्ञानं यत्र विषये प्रवर्तमान संसारबीजं भवति स . . . * रत्ययुक्तम् ।। + निकायेन जातिरुपलक्ष्यते । ता. टो। + सदेनं संशयप्रमाणप्रमेयाणि परीक्षितानि प्रपोजनादयो ऽपि यत्र संशयस्त- चैवमुत्तरोत्तरप्रसङ्ग रतिदेशेन परीक्षित इति षोडशापि प्रमाणादयः परीक्षिताः । तेषां तत्त्वज्ञानं निःश्रेयसाधिगमहेतुरित्युक्तम् । तत्रापि प्रमेयतत्त्वज्ञान मातावि:- श्रेयसहेतुरितरेषां तु तत्त्वज्ञानाईतयेत्युक्तम् । दमिदानों परीत्यते किं प्रत्येकमा- त्मादीनां तत्त्वज्ञानं निःश्रेयसाधिगमहेतुरुत कस्य चिदेषामेकदेशस्यति । ता. टीः । इयत्ताप्रत्ययाविषयत्वात् । || यत्र मोहस्सत्र रागद्वेषाविति । रागद्वेषमोहाश्च बन्धनमिनिमीक्षा- सङ्गः एवमपवर्गः प्राणिमात्रे भवति । न्या. वा.। ** वै पूर्वपक्षातमायां खलुशब्दो हेत्वर्थे । अयुक्तः पूर्वपक्षो यस्मान्मिध्या- जान मोह दति । न तत्त्वज्ञानमज्ञाननितिमात्रेण निःश्रेयसोपयोग्यपि तु संसार. निदानोच्छेदहारण दृष्टेनैव न च तत्त्वज्ञानं संसारहेतुपि तु मियाजानं तदु. छिन्दविरोधितया तत्त्वज्ञानमपवर्गहेतुरिति । सा. टी. । " स्वसंबन्धिनो यात्मादयो विपर्ययेण परिष्कवाः संसारहेतव दति तद्वि- घयमेव मिथ्याज्ञानमपनेयं नात्मानन्तरविषयं तेन तत्र मिथ्याज्ञानं मा निर्तिष्ट निवर्ततां वा स्वात्मादिदृष्टान्तेन न तु तस्य संसारनित्ति प्रत्युपयोगः यस्य तूप- योगस्तस्य तत्त्वज्ञानं न दुष्करमिति । ता• टी. । न्या. वा. ।

·२२५ श्र. ४ श्रा. २ सू. १-२ तत्त्वज्ञानफलम। विषयस्तत्त्वतो जेय इति। किं पुनस्तन्मिथ्याज्ञानम् अनात्मन्यात्मग्रहः अह. मस्मीति मोहोहङ्कार इति । अनात्मानं खल्वहमस्मीति पंश्यता दृष्टिरहङ्कार इति। किं पुनस्तदर्थजातं यद्विषयो ऽहङ्कारः। शरीरेन्द्रियमनवेदनाबुद्धयः.।. कथं तद्विषयाहङ्कारः संसारबीजं भवति । अयं खलु शरीराद्यर्थजातमहमस्मीति व्यवसित: तदुच्छेदैनात्मोच्छेदं मन्यमानो ऽनुच्छेदतृष्णापरिमुत: पुनः पुनस्तदुपादते तदुपाददाना जन्ममरणाय यतते तेनावियोगानात्यन्तं दुःखा. द्विमुच्यतइति । यस्तु दु.खं दुःखायतनं दुःखानुषक्तं सुखं च सर्वमिदं दुःख. मिति पश्यति स दुःखं परिजानाति परिज्ञाते च दुःखं प्रहीणं भवत्यनुपा- दानात सविषान्नवत् । एवं दोषान* कर्म च दुःखहेतुरिति पश्यति । न चा- प्रहोणेषु दोषेषु दुःखप्रबन्धोच्छेदेन शक्यं भवितुमिति दोषान् जहाति प्रही- गेषु च दोषेषु न प्रवृत्तिः प्रतिसंधानायेत्युक्तम् । प्रेत्यभाषफलदुःखानि च ज्ञेयामि व्यवस्थापयति कर्म च दोषांश्च प्रहेयान् । अपवाधिगन्तव्यस्तस्याधिगमोपा- यस्तत्वज्ञानम् । एवं चतसृभिर्विधाभिः प्रमेयं विभक्तमासेवमानस्याभ्यस्यता भावयतः सम्यग्दर्शनं यथाभूतावबोधस्तत्त्वज्ञानमुत्पद्यते । एवं च । दोषनिमित्तानां तत्त्वज्ञानादहङ्कारनिवृत्तिः ॥ १ ॥ शरीरादि दुःखान्तं प्रमेयं दोषनिमित्तं तद्विषयत्वान्मिथ्याज्ञानस्य । तदिदं तत्त्वज्ञानं तद्विषयमुत्पन्नमहङ्कारं निवर्तयति समानविषये तयार्वि- •रोधात्। एवं तत्त्वज्ञानाट् दुःखजन्मप्रवृत्तिदोषमिथ्याज्ञानानामुत्तरोत्तरापये तदनन्तराभावादपवर्ग इति । स चायं शास्त्रार्थसंग्रहों नूद्यते नापूर्वी विधीयत. इति । प्रसङ्घानानुसूया तु खलु । दोषनिमित्तं रूपादयो विषयाः संकल्पकृताः ॥२॥ कामविषया इन्द्रियार्थी इति सुपादय उच्यन्ते ते मिथ्या संकल्प्यमाना रागद्वेषमोहान् प्रवर्तयन्ति तान्पर्व प्रसंचक्षीत । तांश्च प्रसंचक्षाणस्य रूपादि- + अर्थतिं परिशोध्यात्रार्थ सूत्रं पठति । ता. टी. । + शास्त्रतात्पर्यसंग्रहो द्वितीयसूत्रेणानयतदत्यर्थः । ता. टी. । प्रसंख्यानं समाधिजं तत्वज्ञानं तच्च विषये सुकरमिति तत्रैव प्राम- कस्य प्रथमं यत्रो युक्तः । ता. टी. । .. * शेषादिति । २।

·२२६ न्यायभाष्ये विषयो मिथ्या संकल्पो निवर्तते । तन्निवृत्तावध्यात्मं शरीरादि प्रसंचक्षीत । त. त्यसवानादध्यात्मविषयो हिङ्कारो निवर्तते। सोयमध्यात्म बहिश्च विवक्त- चित्तो विहरन्मुक्त इत्युच्यते । अतः परं का चित्संज्ञा हेया का चिदावधि.. तव्येत्युपदिश्यते नार्थनिराकरणमर्थापादानं वा । कथमिति । तन्निमित्तं.त्ववयव्यभिमानः ॥ ३ ॥ तेषां दोषाणां निमित्तं त्ववयव्यभिमानः । सा च खलु स्त्रीसंज्ञा(स. परिष्कारा पुरुषस्य पुरुषमंज्ञा च स्त्रिया: परिष्कारश्च निमित्तसंज्ञा अनुव्य- जनसंज्ञा च निमित्तसंज्ञा दन्तोष्ठं चक्षुर्नासिकम् अनुव्यजनसंज्ञा इत्थं दन्तौ इत्यमाष्ठाविति सेयं संज्ञा कामं वर्धयति तदनुषकांश्च दोषान् विवर्ज- नीयान् वर्जनं त्वस्याः भेदेनावयवसंज्ञा केशलोममांसशोणितास्थिस्नायुशि- राकफपित्तोच्चारादिसंज्ञा तामशुभसंज्ञेत्याचक्षते । तामस्य भावयत: कामराग: प्रहीयते सत्येव च द्विविधे विषये का चित्संज्ञा भावनीया का चित्परिवर्ज- नीयेत्युपदिश्यते यथा विषसंपृक्ते ऽन्ने ऽन्नसंज्ञोपादानाय विषसंज्ञाप्रहाणायेति । अथेदानीमर्थ निराकरिष्यतावमव्युपपाद्यते|| । विद्याऽविद्याद्वैविध्यात् संशयः ॥ ४ ॥ सदसतोपलम्भाद्विद्या द्विविधा सदसतारनुपलम्भादविद्यापि कः पुनरी मिथ्यासंकल्पः । असाधारणप्रत्ययोतिनिमित्तत्वेन ममै वैतति व्यवसायंस्तानसाधारणतया प्रसंचतीत नैते ममैव चौराग्निदायादसाधा. रणा एवेति । न्या. वा। + अन्ये खल्ववर्यावसंजां निवर्तयन्तो ऽवविनमेव प्रत्याचक्षते तान् प्रत्या चताण पाह। ता. टी. । ( ) २ पुस्तके नास्ति । + दोषा विवर्जनीया इति । 5 द्विविध एवासी कामिनीलक्षणो विषयः तथापि रागादिप्रहाणार्थमवयवा दिमंज्ञागोचरत्वं परित्यज्याशुभंसंज्ञागाचरत्वमस्योपादीयते वैराग्योत्पादनायेत्यर्थः ता. टी.। ॥ विज्ञानवादिना ऽपर्यावनिराकरणमुपपायते । अर्थविशेषे खल्वश्यवान নার নাঘমারামান্নান s ষালনল নারাযায় ময়ম मवयवी निराक्रियते पश्चात्परमाणः ततश्च ज्ञानमात्रमा हितं सिद्धं भवतीत्य भिप्रायः । ता. टी.। * ·२२० अ. ४ श्रा. २ मू. ३-८ अवयविनि पूर्वपक्षः । द्विविधा* | उपलभ्यमाने ऽवयवि.नं विद्य वैविध्यात्संशय: अनुपलभ्यमाने चाविद्याद्वे वध्यात्संशयः । सोयमवयवी यापलभ्यते अथापि नोपलभ्यते न कथ धन संशयान्मुच्यते इति । तदसंशयः पूर्वहेतुप्रसिद्धत्वात् ॥ ५ ॥ तस्मिन्ननुपपन्नः संशयः । कस्मात पूर्वोकहेतूनामप्रतिषेधादस्ति द्रव्या- न्तरारम्भ इति । "" वृत्त्यनुपपत्तेरपि तर्हि न संशयः ॥ ६ ॥ सिंशयानुपपत्तिनास्त्यवयवीति । तद्विभजते । कृत्स्नैकदेशावृत्तित्वादवयवानामययव्यभावः ॥ ७॥ एकेकोवयवो न तावत् कृत्स्ने ऽवयविनिः वर्तते तयोः परिमा- णभेदादवयवान्तरसंबन्धाभावप्रसङ्गाच्च । नाप्यवयव्येकदेशेन न ह्यस्यान्ये अवयवा एकदेशभूताः सन्तीति । अथावयवेष्वेवावयवी वर्तते ।, तेषु चावृत्तेरवयव्यभावः ॥८॥ न तावत्प्रत्यवयवं वर्तते तयोः परिमाणभेदाद् द्रव्यस्य चेकद्य- त्वप्रसङ्गात् । नाप्येकदेशे सर्वेष्वन्यावयवाभावात् । तदेवं न युक्तः संशयो • नास्त्यवयवीति । उप दिया ऽनुपब्धिश्चाविद्या' । सच्चोपलभ्यते यथा तडागगतं नायमसच्चोपलभ्यते यथा मरुमरीचिकायामुदकं सच नोपलभ्यते यथा चिनिग्वातं भमा नियादि असच्च नोपलभ्यते यथा भूतने दृश्यमाने तत्तुल्योपलम्भयोग्यो घटादिस्तदेवं विद्या विद्या विध्यादवनि संशयः । ता. टी. । + पत्त्यनुपपत्तेपि हि । १ । ४ । ५ । # वृस्तिष्ठति शाखादिषु शाखादयो वा वृक्षति लौकिको प्रतिपत्ति- मनुरुध्येदम् । • अणुपरिमाणो ऽवयवो महापरिमाणो ऽवयवीत्यणुपरिमाणेन महापरि- माणस्याव्याप्तेः । एकद्रव्य रचायवः प्राप्नोति एकाववित्तित्वात् । न चैकद्रव्यं द्रव्यमविनश्यदाधारस्ति । कृतनित्यत्वप्रसङ्गात् ।' ता. टोः । । एकावयवत्तित्वात् एकद्रव्यो ऽवयवी प्राप्नोति । एकद्रव्यश्चावयत्री एकेन ध्येणारभ्यतइति सततात्पत्तिप्रसङ्गः । किं चैंकद्रव्यत्तित्वादेकद्रव्यं वाणुक- मेस्मिन् परमाणो वर्ततति कारणविभावनाशाभावावित्यं प्राप्नोति । उपनि- मच्च नित्यं चेति न दृष्टान्तो ऽस्ति । न्या. वा. । .

·२२८ न्यायभाष्ये पृथक् चावयवेभ्यो ऽवृत्तः ॥६॥ पृथक् चावयवेभ्यो धर्मिभ्यो धर्मस्याग्रहणादिति समानम् । न चावयव्यवयवाः ॥ १० ॥ एकस्मिन्, भेदाभावाद् भेदशब्दप्रयोगानुपपत्तेर- प्रश्नः ॥ ११ ॥ किं प्रत्यवयवं कृत्स्नो ऽवयवी वर्तते अथैकदेशेनेति नोपपद्यते प्रश्न: । कस्मादेकस्मिन् भेदाभावाद भेदशब्दप्रयोगानुपपत्तेः । कृत्स्नमित्यनेक- स्याशेषाभिधानम् एकदेश इति नानात्वे कम्य चिदभिधानं ताविमो कृत्स्न. कदेशशब्टौ भेदविषयो नेकस्मिन्नवयविन्यपपद्यते भेदाभावादिति । अन्या- वयवाभावान्नकदेशेन वर्ततइत्यहेतुः । अवयवान्तराभावेप्यवृत्तेरहेतुः ॥ १२ ॥ अवयवान्तराभावादिति यद्यप्येकदेशो ऽवयवान्तरभूतस्य तथाप्यव यवे ऽवयवान्तरं वर्तेत नावयवीति। अन्योऽवयवीति अन्यावयवभावे ऽप्य. तेरवयविनो मेकदेशेन वृत्तिरन्यावयवाभावादित्यहेतु: । वृत्तिः कथमिति चेद एकस्यानेचाश्रयाश्रितसंबन्धलक्षणा प्रापिः । आश्रयाश्रितभावः कथमिति चेद यस्य यतो ऽन्यत्रात्मलाभानुपपत्तिःस पाश्रयः न कारणद्रव्येभ्यो ऽन्यत्र कार्यद्र- व्यमात्मानं लभते विपर्ययस्तु कारणद्रव्येष्विति । नित्येषु कथमिति चेद् (अनित्येषु दर्शनासिछम् । नित्येषु द्रव्येषु कथमाश्नयाअयिभाव इति चेद||) यस्तु मन्यत अधयवानां धर्ममात्रमण्यवी न त्वषयवेभ्यो ऽत्यन्त भित्रोऽभि- घोवा । भिन्नत्वे गवाश्वद्धर्मर्धार्मभावानुपपत्तेः । अभिवत्वे ऽपि मिरूपवत्तदनुप- पत्तेः । तस्मात् कथं चिनिशे ऽभिन्नः कथं चिदुर्ममात्रमवयवानामवयबीति तं प्रत्याह । न चावयव्यवयवाः । न तावद्वेदाभेदी परस्पराभावात्मानावेकन समवेत इत्युक्तम नाप्याान्तके भेदे धर्मार्मभावः । तस्मात्यथा त्यन्तिकभेदे ऽपि केषां चिदेव कार्यकारणभावस्तथा केषां चिदेव धर्मधामभाव इत्येषितव्यम् । तथा च दूषणमित्यर्थः । ता. टी.। + एकदेशेन चावयधी, न स्वावयथेषु वर्ततइत्यत्र प्रतिज्ञार्थ ऽवयवान्सरा भावादित्यहेतुः । कस्मात्याप्यवयवान्तरमवर्यावनो भवत्यथाप्यवधवान्तराण्येवा. वर्याधनो ऽवयवान्तरे वर्तन्ते किमायासमवविधतेरिति । एक चानेकत्र वर्ततति प्रतिनानानः किं कायन किमेकदेशे त नानुयोज्यः । कस्मादुभयेन कास्यनक- देशन वा नानान्कार्थसमायिस्वादिना एकस्यावविनों व्याघातात् । ता. टी. + भूतस्यालथापोति । ६ नानि ।। ॥ ) नास्ति ·२२९ अ. ४ श्रा. २ सू. ६-१४ अवयव्युपलम्भोपादनम् । अनित्येषु (द्रव्यगुणेषु* ) दर्शनादापयाश्रितभावस्य नित्येषु सिद्धिरिति। तस्मा. दवयव्यभिमानः प्रतिषिद्धाते निःश्रेयसकामस्य नावयवी यथा रूपादिषु मिथ्या- संकल्पो नरूपादय इति । सर्वाग्रहणमपश्यसिद्धेरितिप्रत्यवस्थितोऽप्ये तदाह । केशसमूहे तैमिरिकोपलब्धिवत्तदुपलब्धिः ॥ १३ ॥ यथैकेकः केश. (स्तमिरिकेण) नोपलभ्यते. केशसमूहस्तपलभ्यते तथैकेको ऽणु!पलभ्यते अणुसं त्यस्तपलभ्यते तदिदमणुसमूहविषयं ग्रह- यामिति । स्वविषयानतिक्रमेणेन्द्रियस्य पटुमन्दभावाद्विषय- ग्रहणस्य तथा भावो नाविषये प्रवृत्तिः ॥ १४ ॥ यथाविषयमिन्द्रियाणां पटुमन्दभावा द्वषयंग्रहणानां पटुमन्दभावो भवतिः। चक्षुः खलु प्रकृष्यमाणं नाविषयं गन्धं गृह्णांति निकृष्यमाणं च न स्वविषयात् प्रच्यवते । सायं तेमिरिकः कश्चिचक्षुर्विषयं केशं न गृहाति कश्चि- दृप्राप्ति केशसमूहम् । उभयं यतेमिरिकेण चक्षुषा गृह्यते परमाणवस्त्वती- न्द्रिया ( इन्द्रियाविषयभूता) न केन चिदिन्द्रियेण गृह्यन्ते समुदितास्तु गृह्य- न्तरत्यविषये प्रवृत्तिरिन्द्रियस्य प्रसज्येत । न जात्वर्थान्तरमणुभ्यो' गृह्यत- इति । ते खल्बिमे परमाणवः संनिहिता! गृह्यमाणा अतीन्द्रियत्वं जहति वियुक्ताश्चागृह्यमाणा इन्द्रियविषयत्वं न लभन्तइति । सेो ऽयं द्रव्यान्सरा; नुत्यत्तावतिमहान् व्याघात इत्युपपद्यते द्रव्यान्तरं यदलणस्य विषय इति । संचयमात्रं विषय इति चेद् न संचयस्य संयोगभावात्तस्य चाती- न्द्रियस्याग्रहणादयुक्तम् । संचयः खल्बनेकस्य संयोगः स च गृह्यमाणा- श्रयो गृह्यते नातीन्द्रियाप्रय: भवति हीदमनेन संयुक्तमिति तस्मादयुक्त- मेतदिति । गृह्यमाणस्य चेन्द्रियेण विषयस्यावरणाद्यनुपलब्धिकारणमुपल- भ्यते तस्मान्नेन्द्रियदौर्बल्यादनुपलब्धिरणूनाम् । यथा नेन्द्रियदौर्बल्याच्चक्षुषा उनुपलब्धिगन्धादीनामिति । * ( )२नास्ति। ( ) २ नास्ति ।' इत्युच्यते इति । + व्यवस्थितपीदमाह * ( ) २ नास्ति- || सन्धिता प्रतीन्द्रियत्यं जहतीति । संचयसंयोगभावादिति ।

·२३० न्यायभाष्य गैरल्पतरप्रसङ्गस्य *अवयवावयविप्रसङ्गश्चैवमा प्रलयात् ॥ १५ ॥ यः खल्पवयपिनो ऽवयवेषु वृत्तिप्रतिषेधादभावः सेो ऽयमवयवस्याव- यवेषु प्रसज्यभान: सर्वप्रलदाय वा कल्पत निरवयवादा परमाणुतो निवसंव उभयथा चोपलब्धिविषयस्याभावः तदभावादुपलब्ध्यभावः उपलब्ध्या प्रयश्चायं वृत्तिप्रतिषेधः स आश्रयं व्यानन्नात्मघाताय कल्पतइति । अथापि । प्रलयो ऽणुसद्भावात् ॥ १६ ॥ अवयवविभागमाश्रित्य वृत्तिप्रतिषेधादभाव: प्रसज्यमाना निरवयवा- त्परमाणार्निवर्तते न सर्वप्रलयाय कल्पते निरवयवत्वं खन परमाणाविभा. यता नाल्पीयस्तवावस्थानात् । लोष्टस्य खलु प्रविभज्यमा नावयषस्याल्पतरमल्पतम मुत्तरमुत्तरं भवति स चायमल्पतरप्रसङ्गः।यस्मा- नाल्पतरमस्ति यः परमोल्पस्तत्र निवर्तते यतश्च नाल्पीयोस्ति तं पर- माणुं प्रचन्महइति । परं वा त्रुटेः ॥ १७ ॥ **अवयवविभागम्यानवस्थानाद् द्रव्याणाममंख्येयत्वात् चुटित्वनि- वत्तिरिति । अथेदानीमानुपलम्भिकः सर्व नास्तीति मन्यमान आह । * अपि चायं विकल्प आश्रयव्याघातादयुक्त इत्याह । ता. टोः । + अत्र त्रयः पताः सम्भवन्ति । यो ऽयमवश्वेष्ववर्यावत्तिविकन्यानुपप- त्या ऽवयवनो ऽभावप्रसङ्गापादयते स प्रलयादा निवर्तते परमाणे वा न क्वचिदपि निवर्तते वेति । तत्र प्रधद्वितीयविकल्पाश्रित्येदं सूत्रम् । यथैष वत्तिविकल्पः स्थले घटादावेवं तदवयवेषु तदत्रयष्यिति तदभावात्पलये व्यतिष्ठेत । न च प्रलयः सर्वाख्यारहितो दर्शनविषयः संभवतीति दर्शनविषयाभावादनाश विक- ल्प आत्मानमेव न लभते । उपलक्षणं चेदमा प्रलयादिति या परमाणोरियाप द्रष्टव्यम् । परमाणू नामतीन्द्रियत्वेन दर्शनविषयत्वाभावादनाश्रयता विकल्पस्य तदवस्थव दिदमुक्तम् । ता. टीः । + कल्प्यते इति ४ । अल्पतराल्पतर्मार्मात २९५। । प्रसङ्केति। पा अथानन्तमेवायमवय विभागः कस्माव भवतीत्यत आह । यदि जुटेः परं द्वित्रिपदके' ऽधपविभागो नातिष्ठते सतो ऽवयविभागस्यानवस्थानाद द्रध्याणामसंख्येयत्वात् त्रुटित्वानिवृत्तिः त्रुटिपि हि सुमेरुणा तुल्यपरिमाणः स्यात् । न खम्वनन्तावयवत्वे क िदृशेष इत्यर्थः । ता. टी. ** अवर्यावभागस्थानघस्थात २।

·२३१ .. अ. ४ आ. २ सू. १५-२२ परमाणुनिरवयवत्वे प्रक्षेपः । आकाशव्यतिभेदात् तदनुपपत्तिः ॥ १८ ॥ तस्याणार्निरवयवस्य (नित्य* ) स्यानुपपत्तिः । कस्माद् आकाश- व्यतिभेदात् । अन्तर्बहिश्चाणुराकाशेन समाविको व्यतिभिन्नो व्यतिभेदा- त्सावयवः सावयवत्वादनित्य इति । आकाशासर्वगतत्वं वा ॥ १६ ॥ अर्थतन्ने यते परमाणारन्तनास्त्याकाशमित्यसर्वगतत्वं प्रसज्यते इति । अन्तर्बहिश्च कार्यद्रव्यस्य कारणान्तरवच- नादकार्य तदभावः ॥ २० ॥ अन्तरिति पिहितं कारणान्तरैः कारणमुच्यते । बहिरिति च व्यव. धायकमव्यवहितं कारणमेवोच्यते । तदेतत्कार्यदव्यस्य संभवति नाणोरकार्य- त्वात् । अकार्ये हि परमाणावन्तर्बहिरित्यस्याभावः । यत्र चास्य भावो ऽणु- कार्य तन्न परमाणुः यते। हि नान्पतरमस्ति स परमाणुरिति । शब्दसंयोगविभवाच्च सर्वगतम् ॥ २१ ॥ यत्र व चिदुत्पन्नाः शब्दा विभवन्त्याकाशे तदाश्रया भवन्ति मनोभिः परमाणुभिस्तत्कार्येश्च संयोग विभवन्त्याकाशे नासंयुक्तमाकाशेन किं चिन्मू- नेद्रव्यमुपलभ्यते तस्मान्नासर्वगतमिति । प्रव्यूहाविष्टम्भविभुत्वानि चाकाशधर्माः ॥ २२ ॥ संसर्पता प्रतिघातिना द्रव्येण न व्यह्यते यत्रा काष्ठ नादकम् । कस्माद् निरषयवत्वात् । सर्पच्च प्रतिघातिद्रव्य न विष्टनाति नास्य क्रियाहेतुं गुणं प्रतिबधाति । कस्माद् अस्पर्शत्वात विपर्यये. हि विष्टम्भो दृष्ट इति (सावयवे** ) स्पर्शवति द्रव्ये दृष्टं धर्म विपरीते नाशङ्कितुमर्हति । अण्ववयवस्याणुतरत्वप्रसङ्गादणुकार्यप्रतिषेधः ॥ ()४ नास्ति। + तिभित्र । दति २। कारणान्तरं कारणविशेषः तस्य वचनमित्यर्थः । ता. टी.। $ सर्वसंयोगशब्दति १।४ । ॥ स्यादेतत् । आकाशं चेत्सर्वगतं ततो मूर्तिमतां द्रव्याणां व्यहान्तरापा. दनं च जलौघस्येव नावादिना भवेद् न चास्ति तस्मात्र सर्वगतमित्यत आह । ता. ठी। ! संयतातिघातिनति ५ । ४ । ( ) नास्ति ४ स भवान् ति ५ । * ·न्यायभाष्ये सावयवत्ये चाणारण्ववयवो ऽणुतर इति प्रसज्यते । कस्मात्कार्यकार- गद्रव्ययोः परिमाणभेददर्शनात् । तस्मादण्ववयवस्यागुतरत्वं यस्तु सावययो ऽणुकार्य तदिति । तस्मादणुकामिदं प्रतिषिध्यतइति । कारणविभागाच. कार्यस्यानित्यत्वं नाकाशव्यतिभेदात् । लोष्टस्यावयविभागादनित्यत्वं नाका- शरूमावेशादिति । *मूर्त्तिमतां च संस्थानोपपत्तेरवयवसदावः ॥ २३ ॥ परिच्छिन्नानां हि स्पर्शवतां संस्थानं त्रिकोणं चतुरनं समं परिमगड- लमित्युपपद्यते यत्तत्संस्थान से ऽवयवसन्निवेशः परिमण्डलाश्चाणवस्तस्मा- त्साषयवा इति । संयोगोपपत्तेश्च ॥ २४ ॥ मध्ये सन्नणुः पूर्वापराभ्याम् अणुभ्यां संयु कस्तयोर्व्यवधानं कुरुते । व्यवधानेनानुमीयते पूर्वभागेन पूर्वणाणुना संयुज्यते परभागेन परेणाणुना संयुज्यते यो तो पूर्वापरो भागों तावस्यावयवा एवं सर्वगः संयुज्यमानस्य सर्वतोभागा अवयवा इति । यतावन्मर्तिमतां संस्थानापपत्तेरवयवसदाव इति अश्वशक्तं किमुक्तम्। विभागाल्पतरप्रसङ्गस्य यता नाल्पीयस्तर निवृत्तेरएवषयवस्य चाणुतस्त्वप्रसङ्गादणुकार्यप्रतिषेध इति । यत्पुनरेतत्संयोगोपपतेश्चेति स्पर्गव- त्वावधानमाश्रयस्य चाव्या या भागभक्तिः । उक्तं धात्र स्पर्शवानणुः स्पर्श वतारवाः प्रतिघातीहापधायको न सावयवत्वात् । स्पर्शवत्वाच्च व्यवधाने सत्यणुसंयोगो नाभयं व्यामोतीति भागभक्तिर्भवति भागधानिवायमिति । उक्त चार विभागे ऽल्पतरप्रसङ्गस्य' यता नाल्पीयस्तवावस्थानात् तदवयवस्य चाणुतरत्वप्रसङ्गादणुकार्यप्रतिषेध इति । मूर्तिमतां च संस्थानोपपत्तेः संयो- गोपपत्तेश्च परमाणनां सावयवत्वमिति हेत्वोः अनवस्थाकारित्वादनवस्थानुपपत्तश्चाप्रतिषेधः ॥ २५ ॥ पुनः शम्यतावादी प्रत्यवतिष्ठते । ता. टी. । + संस्थानं नाम प्रचयाख्यः संयोगो घटादिसिर्घटत्वादिजातिव्यक्ति तुरिति संयोगः । संयोगमानं त्वमाप्तिपर्वका प्राप्तिरिति तस्मादपोनरुत्यम् । * तदेतच्कून्यतामतमपाकरोति । यत्सादिति । ता. टी..। * ता. टो।

·अ. ४ आ. २ स. २३-२७ परमाणूनां सावयवत्वनिरासः । यावन्मतिमद्यावच्च संयुज्यते तत्सर्व सावयवमित्यनवस्थाकारिणाविमो हेतू सा चानवस्था नोपपद्यते । सत्यामनवस्थायां सत्यो हेतू स्याता तस्मादप्रतिषेधो ऽयं निरवयवत्वस्येति । विभागस्य च विभज्यमानहानिर्नोए- पद्यते तस्मात्प्रलयान्तता नोपपद्यत इति । अनवस्थायां च प्रत्यधिकरणं द्रव्यावयवानामानन्त्यात परिमाणभेदानां गुरुत्वस्य चाग्रहणं समानपरिमाणत्वं चावयवावविनाः परमाणववयवविभागादूर्ध्वमिति । यदिदम्भवान्बुद्धीरा' श्रित्य बुद्धिविषयाः सन्तीति मन्यते मिथ्याबुदय गताः । यदि हि तत्त्वबुदयः स्युर्बुद्धा विवेचने क्रियमाणे याथात्म्यं बुद्धिविषयाणामुपलभ्येत । बुद्ध्या विवेचनात्तु भावानां याथात्म्पानुपलब्धिस्तन्त्वप- कर्षणे पटसद्भावानुपलब्धिवत् तदनुपलब्धिः ॥ २६ ॥ यथा ऽयं तन्तुरयं तन्तुरिति प्रत्येकं तन्तुषु विविध्यमानेषु नार्थी- न्तरं किं चिदुपलभ्यते यत्पटबुद्धेविषय: स्यात् । याथात्म्यानुपलब्धरसति विषये पटबुद्धिर्भवन्ती मिश्याबुद्धिर्भवति एवं सर्वति । व्याहतत्वादहेतुः यदि बुद्धा विवेचनं भावानां न सर्वभावानां याथात्म्यानुपलब्धिः । अथ सर्वभावानां यथात्म्यानुपलब्धिर्न बुला विवेचनं भावानां पयाथात्म्यानु- पलब्धिश्चेति व्याहन्यते** । तदुक्तम् अवयवावयविप्रसङ्गश्चेषमा प्रलयादिति । ॥२७॥ , सत्यामधस्थायामिति ४ । + विभागस्य परमाणवन्तत्वं प्रलयान्सत्वमनन्तत्वं धा वक्तध्यं तत्राटो तत्रैव मूर्तिमत्त्वस्य यभिचारः । निरवयवत्वेनाभ्युपगते तस्मिन मूर्तिमत्त्वस्य सावयवत्वस्य चाभ्युपगमे ध्याघातश्च । अन्तयोः पक्षयोव्याघातस्फुटेरमेयत्वप्रसङ्गो विभागस्य चानाधारत्वप्रसङ्गः । परमाणुत्वेन स्वोकते माध्यवत्वतः निरवयद्रव्यानभ्युपगमाच्च । । विज्ञानवादमाह। यदिमिति । ता. टी. यथा ऽयं तन्तुरयं तन्तुरयं तन्तुरिति २ पुस्तके । || भवतीति १।२।४ । ५। का बुद्ध्या विवेचनं चेति २ पुस्तके ऽधिकम् । ** यस्य विविच्यमानस्य याथाानुपलब्धिस्तत् कुनश्चिद्विवेचनीयम् । अबुध्यमाने तदनुपपत्तेः तथा च तेनावधिना क चिदवस्थातव्यम् । अनवस्थायां जुटेरमेयत्वप्रसङ्गादित्युक्तम् । तस्मात्परमाणुयु वा तत्संयोगेषु वा तेनावस्थातव्यं तथा च यतो निषिच्यते भावः स एवास्यावधियाथार्यन नोपलभ्यताति बुझा वि. बेचनस्य भावानुपपत्तिव्याघात इति सिद्धम् । ता. टीः ।

·न्यायभाष्ये . . . लदाश्रयत्वादपृथग्ग्रहणम् ॥ २८ ॥ कार्यद्रव्यं कारणद्रव्यानितं तत्कारणेभ्यः . पृथङ् नोपलभ्यते विपर्यये ঘযান্। যানিমৰা নামি,মৰ বৃথয়ঃমিনি মুক্তা মিষ- नानु भावामां पृथग्रहणमतीन्द्रियेवणुषु । यदिन्द्रियेण गृह्यते तदेतया बुद्धा विविच्यमानमन्यदिति ।, प्रमाणतश्चार्यप्रतिपत्तेः ॥ २६ ॥ बुद्धग विवेचनादावानी याथात्म्योपलब्धि: यदस्ति यथा च (य- नास्ति यथा च) तत्सर्व प्रमाणत उपलब्ध्या सिध्यति याच प्रमाणात उप. " लब्धिस्तद्रुह्मा विवेचनं भावानां तेन सर्वशास्त्राणि सर्वकर्माणि सर्वे,च शरी- रिणां व्यवहारा व्यापाः । परीक्षमाणा हि बुट्या ऽध्यवस्यति इदमस्तीदं नास्तीति तत्र न सर्वभावानुपपत्तिः । प्रमाणानुपपत्त्युपपत्तिभ्याम् ॥ ३० ॥ एवं श्च सति सर्व गस्तीति नोपपद्यते कस्मात्प्रमाणानु पत्युपप- त्तिभ्याम् । यदि सर्व नास्तीति प्रमाणमुपपद्यते सर्व नास्तीत्येता हन्यते । अथ प्रमाणं नोपपद्यते सर्व नास्तीत्यस्य कथं सिद्धिः । अथ प्रमाणमन्तरेण सिद्धिः सर्वमस्तीत्यस्य कथं न सिद्धिः । ॥स्वमविषयाभिमानवदयं प्रमाणप्रमेयाभिमानः ॥ ३१ ॥ यथा स्वग्न न विषयाः सन्त्यथ चाभिमानो भवति एवं न प्रमाणानि प्रमेयानि च सन्त्यथ च प्रमाणप्रमेयाभिमानो भवति । मायागन्धर्वनगरमृगढष्णिकावता ॥ ३२ ॥ पहेत्वभावादसिद्धिः ॥ ३३ ॥ C * सन्तनामनेवखन ज्ञानं पटस्य त्वेकल्वेनेति पृथग्य हणमस्त्येव । पटस्य तन्तवस्तन्तनां चांश इत्याधारभाटो पि । पटस्यान्यत्रादर्शने तु तदाश्रितत्वं तिित न तदभेदगमकमित्यर्थः । + तत्करणेभ्य रति ५। + प्रमाणतश्चार्थप्रतिषेधः २ । () २ नास्ति। ॥ यदुनं प्रमाणे पात्त्य नुपरत्तिभ्यां न सर्वभावानुपतिरिति तत्र प्रत्य. तिष्ठते विज्ञानवादी । ता ठी। १ तदेतद् दूषयति । ता. दी।

·२३५ अ. ४ आ. २ मू. २८-३४ प्रमाणादिप्रतीमिथ्यात्वनिरासः । स्वप्नान्ते विषणभिमानवत्प्रमाणप्रमेयाभिमाना न पुनजागरितान्ते . विषयोपलब्धिवदित्यत्र हेतुर्नास्ति । हेत्वभावाटसिद्धिः । स्वमान्ते* चासम्तो विषया उपलभ्यन्तइत्यत्रापि हेत्वभावः । प्रतिबोधेऽनुपलम्भादिति चेत् प्रतिबोधविषयोपलम्भादप्रतिषेधः । यदि प्रतिबोधे ऽनुपलम्भात्स्वप्ने विषया न सन्तीति तहि यइमे. प्रतिबुद्धेन विषया उपलभ्यन्ते उपलम्भा- सन्तीति विपर्यये 'हि हेतुसामर्थ्यमुपलम्भाभावे सत्यनुपलम्भादभावः सिध्यति उभश्या त्वभावे नानुपलम्भस्य सामर्थ्यमस्ति यथा प्रदीपस्या- भावाद्रूपस्यादर्शनमिति। तत्र भावेनाभावः समयतइति। स्वमान्तविकल्पे च हेतुवचनम् । स्वप्नविषयायाभिमानवदिति ब्रुवता स्वप्नान्तविकल्पे हेतु. वाच्य: । कश्चिस्त्वना भयोपसं.हतः कश्चित्पमा पसं.हतः कश्चिदुभर- विपरीत: कदा चित्स्वप्नमेव न पश्यतीति । निमितवतस्तु स्वप्न विषयाभिमा- नस्य निमित्तविकल्पाद्वकल्पोपपत्तिः । स्मृतिसंकल्पवच्च स्वप्नविषयाभिमानः ॥ ३४ ॥ पूर्वोपलब्धविषय:॥ यथा स्मृतिश्च संकल्पश्च पूर्वापलब्धविषयो न तस्य प्रत्याख्यानाय कल्पते तथा स्वप्ने विषयग्रहण पर्योपलव्यविषयं न तस्य प्रत्याख्यानायमा कल्पतइति । एवं दृष्टविषयश्च स्वप्नान्तो जागरितान्तेन य: सुप्रः स्वप्नं पश्यति स एव जायत्स्वप्नदर्शनानि प्रतिबंधन इदमद्राक्षमिति । तर जायबुद्धिवृत्तिवशात्स्वान विषयाभिमानो मिा। व्यवसाय: । सति च • अन्त शब्दो ऽवयववचनो ऽण्याश्रितत्वमात्रेणावस्थायां प्रयुक्तः तेन स्वप्ना- वस्थायां जागरितावस्थायामित्यर्थः । एतदुतं भवति । स्वप्नविज्ञानस्यायाथार्थ्यमि- छता बाधकमन्तरेण तदनुपपत्ते यत्म ययो ऽस्य बाधको वक्तव्यः । न चासावस- मीचीनस्तं बाधितुत्सहतइति समीचीनत्वं जायत्प्रत्ययानामभ्युपगन्तव्य तथा च जागरितान्ने विषयोपलब्धिदित्युपपवम् । सा, टी. । + स्वमजागरितावस्थयोरुभयोरपि विषयाभावामुपगमे ऽनुपलब्धेरभावग्रहकत्वमपि न सिध्ययोग्यताया प्रभावादिति भावः । * स्वमेति १।४। स्वमविध्यस्य कादाचिकत्वेन महेनुकत्यानिमिनचित्र्यस्यावश्याभ्युपगन्तव्यत्वेन सेनेत विषयसत्तासिद्धः सर्वशून्यता बाधितेति भावः । ॥ उपलब्धो विषय रति ४ । * पूर्वोपलधेरूप व्यत्वेन तापकत्वानुपपतेरिति भावः ।

·न्यायभाध्य रति व्यव- प्रतिबंधाने या ज़ायतो बुद्धिवृत्तिस्तदशादर्य व्यवसायः स्वमविषयाभिमानी मि- ध्येति। उभया विशेषे तु साधनानर्थक्यम् । यस्य स्वप्नान्तजागरितान्तयो- रविशेषस्तस्य स्वमविषयाभिमानवदिति साधनमनर्थकं तदाश्रयप्रत्याख्यानात। अतस्मिंस्तदिति च व्यवसाय: प्रधानाग्नयः अपुरुषे स्थाणे। पुरुष सायः स प्रधानाश्रयो (न खलु पुरुषे ऽनुपलब्धे पुरुष इत्यपुरुषे व्यवसायो भवति एवं स्वामविषयस्य व्यवसायो हस्तिनमदा पर्वतमदासमिति प्रथा- नाश्रयो ) भवितुमर्हति । एवं च सस्ति । मिथ्योपलब्धिविनाशस्तत्त्वज्ञानात्स्वमविषयाभिमान- प्रणाशतत्प्रतिबोधे* ॥ ३५ ॥ स्थाणा पुरुषो ऽयमिति व्यवसायो मिथ्योपलब्धि: (प्रतस्मिंस्तदिति ज्ञानं स्थाणो स्थाणुरिति व्यवसाग्रस्तत्त्वज्ञानं तत्वज्ञानेन च मिथ्योपला धर्निवयते नार्थः स्थाणुपुरुषसामान्यलक्षणः यथा प्रतिबोथे या ज्ञानवृत्तिस्तया स्वाधि- षयाभिमाना ) निवर्त्यते नार्थो विषयसामान्यलक्षणः तथा मायागन्धर्व नगरमृगतृष्णिकाणामपि या बुद्धयो ऽतस्मिंस्तदिति व्यवसायास्तचाप्यनेनेव कल्पन मिध्योपलब्धिविनाशस्तत्त्वज्ञानानार्थप्रतिषेध इति । उपादानवच्च मा. यादिषु मिथ्याज्ञानं प्रज्ञापनीयसरूपं च द्रव्यमुपादाय साधनवान्परस्य मिथ्या ऽध्यवसायं करोति सा माया नीहारप्रभृतीनां नगरसरूपसन्निवेशे दूगनगर: बुद्धिरुत्पद्यते विपर्यये तदभावात् । सूर्यमरीचिषु भोमेनोष्मणा संसृष्टषु स्पन्द मानेषदकबुद्धिर्भवति सामान्यग्रहणाद् अन्तिकस्थस्य विपर्यये तदभाषात् । क चित् कदा चित् कस्य चिच्च भावान्नानिमित्तं मिथ्यावानं दृष्टं च बुद्धिद्वतं मायाप्रयोतुः परस्य च दूरान्तिकस्थयोर्गन्धर्वनगरमृगतृष्णिकासु सुप्रप्रति- बुद्धयोश्च स्वप्नविषये तदेतत्सर्वस्याभावे निस्पाख्यतायां निरात्मकत्वे नो- पपद्यत इति । . . * एवं सति मिथ्याज्ञानस्य प्रधानाश्रयत्वे सति मिथ्योपलब्धेविनाशस्तत्व. जानाद् बाधकात् स्वविषयाभिमानप्रणाशवमतिबाधे न त्वर्थस्य सामान्यस्या. पीति शेषः । ता. टी.। 1() भास्ति। * स्वाति ।

·२३० . अ. ४ श्रा. २ मू. ३५-३६ तत्त्वज्ञानोपायकथनम् । बुद्धेश्चैवं निमित्तसद्भावोपलम्भात् ॥ ३६ ॥ मिथ्याबुद्धेश्वार्थषदप्रतिषेधः । कस्माद् निमित्तोपलम्भात सद्भावाप.. लम्भाच्च । उपलभ्यते मिथ्याबुद्धिनिमितं मिथ्याबुद्धिश्च प्रत्यात्ममुत्पन्ना गृह्यते संवेद्यत्वात् तस्मान्मिथ्याबुद्धिरप्यस्तीति । तत्त्वप्रधानभेदाच्च मिथ्याबुद्धेवैिविध्योपपत्तिः ॥ ३ ॥ तत्त्वं स्थाणुरिति प्रधानं पुरुष इति तत्त्वप्रधानयारलापालेदात् स्थाणा पुरुष इति मिथ्याबुद्धिरुत्पद्यते सामान्यग्रहणात् । एवं पताकायां बलाकेति लोट कपोत इति न तु||समाने विषये मिथ्याबुद्दीनां समावेश: सामान्य. ग्रहणाव्यवस्थानात् । यस्य तु निरात्मकं निरूपाख्यं सर्व तस्य समावेशः प्रसज्यते । गन्धादो च प्रमेये गन्धादिबुद्धया मिथ्याभिमतास्तत्वप्रधानयोः सामान्यग्रहणस्य चाभावात्तत्त्वबुद्धय एव भवन्ति तस्मादयुक्तमेतत् प्रमाणप्र- मेयबुद्धयो मिथ्येति । दोषनिमित्तानां तत्वज्ञानादहङ्कारनिवृत्तिरित्युक्तम् । अया कथं तत्त्वज्ञानमुत्पद्यतइति । समाधिविशेषाभ्यासात् ॥ ३८ ॥ स तु प्रत्याहृतस्येन्द्रियेभ्यो** मनसा धारकेण प्रयत्नेन धार्यमाण- स्यात्मना संयोगस्तित्त्वबुभुत्साविशिष्टः सति हि तस्मिन्निन्द्रियार्थेषु बुद्धयो नोत्पद्यन्त तदभ्यासवशातत्वबुद्धिरुत्पद्यते ! यदुक्तं सति हि तस्मिन् इन्द्रियार्थषु बुद्धयो नोत्पद्यन्तौ इत्येतत् । नार्थविशेषप्राबल्यात् ॥ ३ ॥ * अर्थ हि निषिद्धे तवेदप्येतत तावस्थापने तद्वदेवाप्रत्यहं बुद्धिसद्धा- वो ऽपि सियति । ता. टी.। + मिथ्याबुद्धा तत्रिमित्तं सत्यते तेन मिथ्याबुद्धिनिमित्तस्य द्वैविध्यमि- त्यर्थः । ता. टी। * मिथ्याबुद्धिविध्योपारिति । $ लोष्ठति १।४। || असमाने रति २पाः। पसमाधित स्वाभ्यासादिति तात्पर्यटीकाकृतः पाठः। इन्द्रियार्थभ्य दति २।५। # अनेन विने निवर्तर्यात । ता. टी. । # अयं खलु सुषुप्तावस्थायामस्सीत्यत उक्तम् । ता. टी. । रन्द्रियविषयरूपहतमनसो न धारणा तथा च तवभ्यासाभावाच तस्व साक्षात्कार इति सूत्रार्थः ता. टी. । .

·२३८ न्यायभाष्ये अनिच्छतो ऽपि बुद्ध्युत्पत्ते तद्युक्तम् । कस्माद् अर्थ वशे प्रप्राबल्याद प्रभुत्समानस्यापि बुट्यत्पत्तिर्दृष्टा यथा स्तनयिवशब्दप्रभृतिषु तच समाधि- पेशेषो नोपपद्यते। *क्षुदादिभिः प्रवर्तनाच्च ॥ ४० ॥ कुत्पिपासाभ्यां शीतोष्णाभ्यां व्याधिभिश्चानिच्छतो ऽपि बुद्धयः विर्तन्ते तस्मादेकाय्यानुपपत्तिरिति । अस्त्वात्समाधिं विहाय व्युत्यानं युत्थाननिमित्तं समाधिप्रत्यनीकं चं सति त्वेतस्मिन् । पूर्वकृतफलानुबन्धात्तदुत्पत्तिः ॥ ४१ ॥ पूर्वकृतो जन्मान्तरोपचितस्तत्वज्ञानहेतुधर्मप्रविवेकः फलानुबन्धो योगाभ्यासमामयं निष्फले ह्यभ्यासे नाभ्यासमाद्रियेरन् । दृष्टं हि लौकिकेषु कर्मस्वभ्याससामर्थ्यम् । प्रत्यनीकपरिहारार्थ च । अरण्यगुहापुलिनादिषु योगाभ्यासोपदेशः ॥ ४२ ॥ योगाभ्यासजनितो धर्मो जन्मान्तरे ऽप्यनुवर्तते प्रचयकाष्ठागते॥ तत्त्वज्ञानहेतो धर्म प्रकृष्टायां समाधिभावनायां तत्त्वज्ञानमुत्पद्यतइति । दृष्टश्च समाधिना ऽर्थविशेषप्राबल्याभिभव: नाहमे दोषं नामहेतदक्षा- सिषमन्यत्र में मनो भूदित्याह लौकिक इति ।। यद्यर्थविशेषप्राबल्यादनिच्छतो ऽपि बुझुत्यनिरनुचायते । अपवर्गणे प्रसङ्गः ॥ ४३ ॥ मुक्तस्यापि बोह्यार्थसामाद् बुद्धय उत्पोरनिति । न निष्पन्नावश्यम्भावित्वात्मा ॥ ४४ ॥ कर्मवशान्निष्पन्ने शरीरे । चेष्टेन्द्रियार्थी प्रये निमित्तभावादयश्यंभावी बुद्धीनामुत्पादः न च प्रबलो ऽपि सन् बाह्यो**र्थ आत्मनो बुझुत्पादे समर्थो भवति तस्येन्द्रियेण संयोगाट्य यादे सामर्थ्य दृष्टमिति । सुधादिभिरति क्वचित् । + पर्वकृतः समाधिः । तस्य फलं संस्कारः तस्यानुअन्धः स्थमा तस्मा. दिति सूत्रार्थः । सा. टी.। प्रधिविच्यते विशिष्यतति विवेकः धर्मश्चासी प्रधिवेकश्चेति धर्म- प्रधिवेकः । ता. टी। $ योगाभ्यासोपदेशाति २ । || काष्ठां गते दति २। पं. पूर्वपक्षिणः सिद्धान्तसूत्रम् । सा. टी. । सति शरीरे बामविशेषयोजानोला- सिकारणत्वं नान्यये ते सूत्रार्थः । न्या. वाः । ** बायार्थ दति।५। .

·। .. अ. ४ श्रा. २ स. ४०-४८ मोक्षस्वरूपनिरूपणम् । तदभावश्चापवर्ग ॥ ४५ ॥ तस्य बुद्धिनिमित्तात्रयस्य शरीरेन्द्रियस्य धर्माधर्माभावादभावा ऽपवर्ग । तत्र यदुक्तमपवर्ग ऽप्येवं प्रसङ्ग इति तवयुक्तम् । तस्मात्सर्वदुःखग्नि- मोक्षो ऽपवर्ग: । यस्मात्सर्वदुःखबीजं सर्वदुःखायतनं चापवर्गे विच्छिद्यते तस्मात्सर्वेण दुःखेन विमुक्तिरपवर्गो न निजं निरायतनं च दुःखमुत्प. दातइति । तदर्थ यमनियमाभ्यामात्मसंस्कारी योगाच्चाध्यात्मवि- ध्युपायैः ॥ ४६॥ तस्यापवगस्याधिगमाय यमनियमाभ्यामात्मसंस्कारः। यमः समा- नमामिणां धर्मसाधनं नियमस्तु विशिष्टम।। आत्मसंस्कारः पुनरधर्महानं धर्मोपचयश्च योगशास्त्राच्चाध्यात्मविधि: प्रतिपत्तव्यः । स पुनस्तपः प्राणा- यामः प्रत्याहारो ध्यानं धारणेति । इन्द्रियविषयेषु प्रसंख्यानाभ्यासा रागद्वेष- प्रहाणार्थः उपायम्तु योगाचार विधानमिति । ज्ञानग्रहणाभ्यासंस्तद्विद्यैश्च.सह संवादः॥ ॥ ४ ॥ तदर्थमिति प्रकृतम् । ज्ञायते ऽनेनेति ज्ञानमात्मविद्याशास्त्रमा तस्य ग्रहणमध्ययनधारणे अभ्यास: सततक्रियाऽध्ययनप्रवणचिन्तनानि तद्वि. द्यैश्च** सह संवाद इति प्रज्ञापरिपाकाथ परिपाकस्तु संशयच्छेदनमविज्ञाता- र्थबोधो ऽध्यवसिताभ्यनुज्ञानमिति समापवादः संवादः । तद्विद्यश्च सह संवाद इत्यविभक्तार्थ वचनं विभज्यते । तं शिष्यगुरुमब्रह्मचारिविशिष्टश्यार्थिभिरनसूयुभिरभ्यु- पेयात् ॥ ४ ॥ तटभावश्चापवर्ग तस्यति । + विशिष्ट इति । योगाचार एकायकारिता आहारविशेष एकत्रानवस्थानादि इत्यादि यतिधोक्तम् । ता. टी। 5 ननु योततत्त्वज्ञानोत्पादक्रमेणापगापायः कृतं तहान्वीतियेत्यत पाह। ता. टी.। || सहति नास्ति । ४ । ५। नात्मविद्या प्रान्वीतिकी । ता. टी। सहेति नास्ति । ++ अर्थावबोधो ध्यसति १।४। # अभिमुखमुपेत्य नानीयात । ताटी। . .

·२४० . . न्यायभाष्य पतन्निगदेनेव नीतार्थमिति । यदिदं मन्येत पक्षप्रतिपक्षपरिग्रहः प्रतिकूल: परस्येति । प्रतिपक्षहीलमपि वा प्रयोजनार्थमर्थित्वे ॥ ४ ॥ तमभ्यपेयादिति वर्तते । परतः प्रज्ञामुपादित्समानस्तत्वबुभुत्साप्रका- शनेन स्वपक्षमनवस्थापयन् स्वदर्शनं परिशोधयेदिति । अन्योन्यप्रत्यनीकानि च प्रावादुकानां दर्शनानि । स्वपक्षरागण के न्यायमनिवर्तन्ते तत्र । तत्त्वाध्यवसायसंरक्षणार्थं जल्पवितण्डे बीजप्ररोहसंरक्षणार्थ . कण्टकशाखावरणवत् ॥ ५० ॥ अनुत्पन्नतत्वज्ञानानामाहीणदोषाणां तदर्थ घटमानानामेतदिति । विद्यानिर्वदादिभिश्च परेणावज्ञायमानस्य । ताभ्यां विगृह्म कथनम् ॥ १ ॥ विगृह्येति विजिगीषया न तत्त्वबुभुत्सयेति । तदेतविद्यापालनार्थ न लाभूपूजाख्यात्यर्थमिति।। इति श्रीवात्स्यायनीये न्यायभाष्ये चतुर्थो ऽध्यायः समानः ॥ ४ ॥ . * परस्य गुर्वादेः । तस्मात्र यादो ऽप्युचित इति । तत्रेदं सूत्रमुपतिष्ठते । ता. टी। | अयुक्तपरित्यागेन युक्तपरियहेण च परिशाधदिति संबध्यते। ता. टी. । + ताभ्यां विरह्मा कथन मिति. सूत्रम् । ता. टी. । परेणाविज्ञायमानस्येति । || न हि परहितप्रवृत्तः परमकाणिको मुनिर्दृष्टार्थ परपासनोपायमुप- दिशतीति । सा. टी।

·२४१ अ. ५ श्रा. १ सू. ४६-५१ । १ । २ जात्युत्तरविभागः । साधर्म्यवेधाभ्यां प्रत्यवस्थानस्य विकल्पाज्जातिबहुत्वमिति संक्षपे- योक्तं तद्विस्तरेण विभज्यते । ताः खल्विमा जातयः* स्थापनाहते। प्रयुक्त चतुर्विशतिः प्रतिषेधहेतवः । साधर्म्यवैधात्कर्षापकषवण्यावण्यावकल्पसाध्य- प्राप्त्यप्राप्तिप्रसङ्गप्रतिदृष्टान्तानुत्पत्तिसंशय- प्रकरणहत्वर्थापत्यविशेषोपपत्त्युपलब्थ्य- नुपलब्धिनित्यानित्यकार्यसमाः ॥ १ ॥ साधम्र्येण प्रत्यवस्थानमविशिष्यमाणं स्थापनाहेतुतः साधर्म्यसमः । अविशेषं तत्र तोदाहरिष्यामः । एवं वेधर्म्यसमप्रभृतयो ऽपि निर्वक्तव्याः लक्षणं བུ་ साधर्म्यवैधाभ्यामुपसंहारे तद्धर्मविपर्ययोपपत्तेः साधर्म्यवैधर्म्यसमा ॥३॥ साधयेणोपसंहारे साध्यधर्मविपर्ययोपपत्तेः साधयेणेव प्रत्यवस्था- नमविशिष्यमाणं स्थापनाहेतुतः साधर्म्यसमः प्रतिषेधः । निदर्शनं क्रियावा. नात्मा द्रव्यस्य क्रियाहेतुगुगयोगात् । द्रव्यं लोष्टः क्रियाहेतुगुणयुक्तः क्रिया- वान तथा चात्मा तस्मात्क्रियावानिति । एवमुपसंहृते पर: साधयेणेव प्रत्यवतिष्ठते निष्क्रिय प्रात्मा विभुने। द्रव्यस्य निष्क्रियत्वाद् विभुचाकाशं निष्क्रियं च तथा चात्मा तस्मानिष्क्रिय इति । न चास्ति विशेषहेतुः क्रिया- घत्साधात् क्रियावता भवितव्यं न पुनरक्रियसाधा निष्क्रियेणेति । सत्र जातिनाम स्थापनाहेती प्रयुक्त यः प्रतिषेधासमण हेतुः । न्या. वा. । अत्र प्रतिषेधबुद्ध्या' प्रयुक्त इति शेष इति । ता. टी.। यदा बादी परस्य साधनं साध्विति मन्यते लाभपजाख्यातिकामश्च भवति तदा जाति प्रयुड़े कदा चिदयं जात्युत्तरेणाकुलीकृतो नाता प्रतिपाते उत्तरातिपत्त्या च निगृह्माते। अनभिधाने च जातरेकान्तजयः परस्येत्येकान्तिकात्पराजयादरमस्तु संदेह पति युक्तो जातेः प्रयोगः । न्या• वा। + समीकरणार्थ प्रयोगः समः । साधर्म्यमेव समं वैधर्म्यमेव सममिति । स. मार्थः समीकरणार्थः प्रयोगो द्रष्टव्यः । समीक्रियतां परपत्तो मा वा कारि अयं तु समीकरणा) प्रवर्तते यथा लोके कुटुम्बार्थ घटतइति । न्या. वा. । साधर्म्यमेव समं यस्मिन् प्रयोगदति शेषः । ता. टी। + एवमुपसंबते पति । $ साधयानिष्क्रियेोति ।

·२४२ न्यायभाष्य विशेषंहेत्वभावात्साधर्म्यसमः प्रतिषेधो भवति । अथ वेधर्म्यसमः क्रियाहेतु- गुणयुक्तो लोष्टः परिच्छिन्नो दृष्टो न च तथात्मा तस्मान्न लोष्टवत् क्रियावा- निति । न चास्ति विशेषहेतुः क्रियावत्साधात् क्रियावता भवितव्यं न पुनः क्रियांवद्वधर्म्यदक्रयेणेति विशेषहेत्वभावाद्वधर्म्यसमः । वैधयेण चोपसंहारे* निष्क्रिय आत्मा विभुत्वात् क्रियावद् द्रव्यमविभु दृष्टं यथा लोष्ठो न च तथात्मा तस्मानिष्क्रिया इति। वैधयेण प्रत्यवस्थान निष्क्रियं द्रव्यमाकाशं क्रियाहेतुगुणरहितं दृष्टं न तथात्मा तस्मान्न निष्क्रिय इति । न चास्ति विशेष- हेतुः क्रियावद्वेधानिष्क्रियेण भवितव्यं न पुनरक्रियवैधयात् क्रियावतेति विशेषहेत्वभावाद्वधर्म्य पमः । क्रियावान् लोष्टः क्रियाहेतुगुणयुक्तो दृष्टः तथा चात्मा तस्मात् क्रियावानिति । न चास्ति विशेषहेतुः क्रियावद्वैधानिष्क्रिया न . पुन: क्रियावत्साधात् क्रियावानिति विशेषहेत्वभावात्साधर्म्यसमः । अनयोरुत्तरम् । गात्वाद्गीसिद्धिवत्तत्सिद्धिः ॥ ३॥ . * धम्यण चोपसंहारः। + अस्ति खल्वात्मनः क्रिया हेतुर्गुणः प्रयत्रो ऽवृष्टं वा। लोष्ट स्यापि क्रियाहे- तुर्गुणः स्पर्शवद्वेगवव्यसंयोग इति एवमुपसंहृते पर: साधयेणैव प्रत्यवतिष्ठते । निष्क्रिय पात्मा विभुत्वादाकाशदिति । अत्र च साधनमाभासमुत्तरं च न जातिः । विभुत्वस्याक्रियत्वन स्वभावतः प्रतिबन्धात् । तेनैतदुपेक्ष्य वार्तिककार, उदाहरणान्तरमाह । यथा नित्यःशब्द उत्तिधर्मकत्वात् । इदं तु सम्यक साध- नमुत्तरं स्वाभामिति । ता. टी. । यनित्यघटसाधयानन्यः नित्येनाप्याकाशेन साधर्म्यममतत्वमस्तीति नित्यः प्राप्त इति । एतस्मिवेव हेलावाकाशवैधादि- त्युक्त यदि नित्याकाशवैधानि यः नित्य साधम्यमप्याकाशेनामूतत्वमता नित्यः प्राप्तः । अथ मन्यसे सास्मन् साधर्म्य न नित्यः न हि वक्तव्यमनित्यघटसा. धानित्याकारावैधाच्चानित्य ति। सेयं जातिविशेषत्वभावं दर्शयति विशेष. हेत्वभावाच्चानक्रान्तिकदेशनाभास इति । एवं वैधयेणाक्त हेतो तद्विपरीतवैध- म्येण प्रत्यवस्थानं साधयेणोक्ते है। द्विपरीतवैधायेण प्रत्ययस्थानं वैधर्म्यतमः । यथा तस्मिवेव हेतावाकाशवैधादनित्य इत्युक्ते यदि नित्याकाशवैधानि यः अनि येन घटेनास्य वैधर्म्यममूर्तत्वमतो नित्यः प्राप्तः तस्मिवय हेता घटसाधा- दियुक्त यनित्यघटसाधानि यः वैधर्म्यम व्यस्यास्त्यमूर्तत्वमतो नित्यः प्राप्तः । अथ मन्यसे सत्येतस्मिन् वैधय न नित्यः न तॉयमेकान्तो नित्यघटताधावि- त्याकाशवैधाच्चानित्य दन्ति । सेोऽयं विशेषहेत्वभावः । न्या वाः ।

·अ. ५ श्रा. १ सू. ३ । ४ उत्कर्षादिसमलक्षणम् । साधर्म्यमाण वैधय॑माण च साध्यसाधने प्रतिज्ञायमाने स्याद.. व्यवस्था सा तु धर्मविशेष नापपद्यते* गोसाधर्म्य गोत्याज्जातिविशेषादीः सिध्यति न तु सास्नादिसंबन्धाद । अश्वादिधर्म्याट्रोत्वादेव न गो:. सिध्यति न गुणादिभेदात् । तच्चतत् कृतव्याख्यान मवयवप्रकरणे प्रमाणांना- मभिसंबन्धाच्चैकार्यकारित्वं समानं वाक्यइति । हेत्वाभासामया खल्विनम- व्यवस्थेति । साध्यदृष्टान्तयोर्द्धर्मविकल्पादुभयसाध्यत्वाच्चोत्कर्षा- पकर्षवर्ध्यावय॑विकल्पसाध्यसमाः ॥ ४ ॥ दृष्टान्तधर्म साध्ये समासजन||. उत्कर्षसमः । यदि क्रियाहेतुगुण- योगालोष्टवत् क्रियावानात्मा लोष्टषदेव स्पर्शवानपि प्राप्नोति । अथ न स्पर्शवान लोष्टवत् क्रियावानपि न प्राप्नोति विपर्यये वा विशेष वक्तव्य इति । साध्ये धर्माभावं दृष्टान्तात् प्रसज्जतो ऽपकर्षसमः । लोष्ट:** खलु क्रियावानविभुष्टः काममात्मा ।ऽपि, क्रियावानविभुरस्तु विपर्यये वा विशेषो वक्तव्य इति । ख्यापनीया पर्यो विपर्ययादवर्यः । तावेत. माध्यदष्टान्त विपर्यस्यता वर्यावर्यसमो भवतः । साधनधर्मयुक्त दृष्टान्ते धर्मान्तरविकल्पात्साध्यधर्म- विकल्प प्रसज्जतो विकल्पसमः । क्रियाहेतुगुणयुक्त किं चिद् गुरु यथा लोष्टः किं चिल्लघु यथा वायुरेवं क्रियाहेतुगुणयुक्त किं.चित्क्रियावत्स्याद् यथा लोष्टः किं चिदक्रियं यथा त्मा विशेषो वा वाच्य इति । हेत्वाद्य व्यवसामर्थ्य योगी धर्मः साध्यः तं दृष्टान्ते प्रसञ्जत: सागसम: । यदि यथा लोष्टस्तथा . भवेदेवं यदान्वयातरकमात्रादेतागमकत्वं स्यात् । तता विशेषयहणा- भावात्मकरणसमत्वं स्यात् । न स्वयं भवति स्वाभाविकसंबन्धमाजो गमकत्वात् । स्वभावसंबद्धं च कृतकत्वमनित्यत्व न त्वमूतत्वे तस्य स्वाभाधिकसंबन्यो बुद्धिक- मादौ व्यभिचारात् । तस्माद् गृह्ममार्णावशेषत्वात्र प्रकरणसमः । सा. टी. । + कतव्यवस्था र्मात १।२।४।५। + दृष्टान्त दृष्टम्य पक्षनिष्टस्य धर्मस्य माध्येन मुहापादनमुत्कर्षसमः। दृष्टान्ते विद्यमा- नधाभावापादनमपकर्षसमः । दृष्टान्तसादृश्यमात्रण साध्यापाटनं वर्षसमः । पक्षप्तादृश्यमा- श्रण दृष्टान्ते साध्याभावापादनमवर्यसमः । पक्षदृष्टान्तयोधर्मान्तरेण वेसाहश्यात्साध्यसाधन- मसाध्यसाधनं वा विकल्पसमः । दृष्टान्ने दृष्टस्यापि साध्यत्वापादनं साध्यममर्शत पद जातयः । साध्येति ।। || समासजन इति २ समासजत इति ५। पा प्रमजतोपकर्षसम इति १।२।५। ** लोष्ठति । 11 विपर्यस्य तार्वाित ४ । सजत इति १ । ४ । FF प्रसात दति ।।४। . + ·२४४ न्यायभाष्ये ऽऽत्मा प्रासाई यथात्मा तथा लोष्ट इति । साध्यश्चायमात्मा क्रियावानिति काम लोष्ठोपि साध्यः । अथ ने सहि यथा लोष्टः तथात्मा । एतेषामुत्तरम् । किंचित्सांधादुपसंहारसिद्धेधादप्रतिषेधः ॥ ५॥ अलभ्यः सिद्धेस्य निन्हवः सिद्धं च किंचित्माधादुपमानं यथा गोस्तथा गवय इति तब न लभ्यो गेोगधययार्द्धर्मविकल्पश्चोदयितुम् । एवं. साधक धर्मे दृष्टान्तादिसामर्थ्ययुक्ते न लभ्यः साध्यदृष्टान्तयोधर्मविक- ल्पाद्वधात्प्रतिषेधो धमिति । *साध्यातिदेशाच्च दृष्टान्तीपपत्तेः ॥ ६ ॥ याच लोकिकपरीक्षकाणां। बुद्धिसाम्यं तेनाविपरीतो ऽर्थो ऽतिदिश्यते प्रज्ञापनार्थमेवं साध्यातिदेशाद् दृष्टान्तउपपद्यमाने साध्यत्वमनुपपन्नमिति । प्राप्य साध्यमप्राप्य वा हेताः प्रात्या विशिष्टत्वाद- प्राप्त्या ऽसाधकत्वाच्च प्राप्त्यप्राप्तिसमौ ॥ ७ ॥ हेतुः प्राप्य वा साध्यं साधयेदप्राप्य वा। न तावत्प्राप्य प्राण्यामवि- शिष्ठत्वाटसाधकः । द्वयोर्विद्यमानयोः प्रानो सत्यां किं कस्य साधकं साध्य वा अप्राप्य 'साधकं न भवति नाप्रातः प्रदीप: प्रकाशयतीति । प्रात्या प्रत्यक. स्थान प्रानिसमः अप्राण्या प्रत्यवस्थानमप्रानिसमः । अनयोरुतरम् । घटादिनिष्पत्तिदर्शनात् पीडने चाभि- चारादप्रतिषेधः ॥८॥ . न हि दृष्टान्तदृष्टसकलधर्मोंगित्वं पक्षस्य सुवचं तथा सति दृष्टान्तदाष्टीनिकभाव. स्येवानुपपत्तेः किं तु.दृष्टान्तदृष्टसाध्यव्याप्य हेतुमत्तानिश्चयेन साध्यमात्रं पक्ष सिध्यति न तत्स. मानाधिकरणं धर्मान्तरं नापि पक्षप्रसिद्धधर्मयत्ता दृष्टान्से साधकाभावादिति भावः । + लौकिके परीक्षकाणामिति २।५। षण्णां जांतीनां प्रत्याख्यानमुत्वा धावर्ण्यसाध्यसमानामपरं प्रत्या. ख्यानमाति । ता. टी.। पने हेतुमाध्ययोर्वर्तमानतायो साध्यत्वानुपपत्तिरवर्तमानतायां तो साधकस्वानुपप; सिरिति जाती। अंसत्साध्यते न तु सत् । प्राप्तं तु सदसतः प्राप्यसंभवात् । त. स्माच साध्यम् । अपि च येन यस्य प्राप्तिस्तेन तस्यैक्यमेव । यथा गङ्गा सागरण संगता सागरेणाभिवा । तद्वदेवाभित्रे चेत्साध्यसाधने नास्ति साध्यसाधनभावः तस्य भेदाधिष्ठानस्वादिति द्रष्टव्यम् । अप्राप्तिसमः स्फुट एवेति । ता. टी. ।

·२४५ अ. ५ श्रा. १ स. ५-११ प्रसङ्गप्रतिदृष्टान्तसमलक्षणे । उभयथा खल्वयुक्तः प्रतिषेधः कर्तृकरणाधिकरणानि प्राप्य मृदं घटा-. दिकार्य निष्पादयन्ति अभिचाराच्च पीडने सति दृष्टमप्राप्य साधकत्वमिति । दृष्टान्तस्य कारणानपदेशात्। प्रत्यास्थानाञ्च प्रतिदृष्टान्तेन प्रसङ्गप्रतिदृष्टान्तस्मा ॥६॥ साधनस्यापि साधनं वक्तव्यमिति प्रसङ्गेन ,प्रत्यवस्थान प्रसङ्गसमः। प्रतिषेधः । क्रियाहेतुगुणयोगी क्रियावान लोष्ट इति हेतु पदिश्यते न च हेतु-, मन्तरेण सिद्धिरस्तीति प्रतिदृष्टान्तेन प्रत्यवम्यानं प्रतिपृष्टान्तसमः । क्रियावा. नात्मा क्रियाहेतुगुणयोगाद् लोष्टवदित्युक्ते प्रतिदृष्टान्त उपादीयते क्रियाहेतु. गुणयुक्तमाकाशं निष्क्रियं दृष्टमिति । कः पुनराकाशस्य क्रियाहेतुर्गुणा वायुना संयोगः संस्कारापेक्षः वायुवनस्पतिसंयोगवदिति । अनयास्तरम् । प्रदीपापादानप्रसङ्गनिवृत्तिवत्तद्विनिवृत्तिः॥१०॥ इदं तावदयं पृष्ठो वतुमर्हति अथ के प्रदीपमुपाददते, किमर्थं वति॥ दिदृक्षमाणा दृश्यदर्शनार्थमिति । अथ प्रदीपं दिदृक्षमाणाः प्रदीपान्तरं कस्मा. नोपाददते अन्तरेणापि प्रदीपान्तरं दृश्यते प्रदीप: सत्र प्रदीपदर्शनार्थ प्रदीपोपा- दानं निरर्थकम् । अथ दृष्टान्तः किमर्थमुच्यतइति अप्रज्ञातस्य ज्ञापनार्थमिति । अथ दृष्टान्त कारणापदेशः किमर्थ दृश्यतेषा यदि प्रज्ञापनार्थ प्रज्ञातो दृष्टान्तः । लौकिकपरीक्षकाणां यस्मिन्नर्थ बुद्धिसाम्यं स दृष्टान्त इति । तत्प- ज्ञापनार्थः कारणापदेशो निरर्थक इति प्रसङ्गसमस्योतरम् । अथ प्रतिदृ ष्टान्तसमस्योनरम् । प्रतिदृष्टान्तहेतुत्वे च नाहेतुईष्टान्तः ॥ ११ ॥ प्रतिदृष्टान्तं ब्रुवता न विशेषहेतुरपदिश्यते अनेन प्रकारेण प्रतिदृ- - -- स खल . * घटादेर्मत्पिण्डे प्राप्तस्य समवेतस्य मत्पिण्डसंयुत्तरेव ठण्डाभिमन्यादनादभिचारेण । ज्येनादिनोबेश्यासंयुक्तनेवाळेश्यपीडाया जननाचोभयथावि प्रत्यवस्थानं युक्तमिति भावः । + करणानपदेशादिति १।४ । + साध्यसमो हि दृष्टान्ते साध्यवत् हेत्वादास्यवं प्रभजति पञ्चाय. यवप्रयोगसाध्यतां दृष्टान्तगतस्यानित्यत्वस्य प्रसञ्जयतीति यावत् । प्रसङ्ग समस्तु दृष्टान्तगतस्यानित्यत्वस्य प्रमाणमात्रसाध्यतामित्यपानरुत्यम् । ता. टी.! पीपाटानेति १।। || चेति ५ । पामायते । !

·२४६ न्यायभाष्ये : धान्तः साधकः न दृष्टान्त इति । एवं प्रशिदृष्टान्तहेतुत्वेनाहेतुर्दृष्टान्त इत्युप. पद्यते स च कथमहेतुर्न स्याद* यद्यप्रतिषिद्धः साधकः स्यादिति । प्रागुत्पत्ते कारणाभावादनुत्पत्तिसमः ॥ १२ ॥ अनित्यः शब्दः प्रयत्नानन्तरीयकत्वाद् घटवदित्युक्ते अपर आह । प्रागुन्यत्तेरनुत्पन्ने शब्द प्रयत्नानन्तरीयकत्वम(नित्यत्व)कारणं नास्ति तद- भावाद् नित्यत्वं प्रनं नित्यस्य चात्यतिनास्ति अनुत्यत्या प्रत्यवस्थानमनु- त्पत्तिसमः । अस्य उत्तरम् । तथाभावादुत्पन्नस्य कारणोपपत्तेन कारणप्रतिषेधः ॥ १३॥ तथाभावाटुत्पन्नस्येति उत्पन्नः खन्वयं शब्द इति भवति । प्रागुत्पते: शब्द एव नास्ति उत्पन्नस्य शब्दभावाच शब्दस्य सत: प्रयत्नानन्तरीयकत्व. मनित्यत्वकारणमुपपद्यते कारणोपपत्तेरयुक्तो यं दोष: प्रागुत्पत्ते: कारणा- भावादिरि।। सामान्यदृष्टान्तयारैन्द्रियकत्वे समाने नित्या- नित्यसाधीत्संशयसमः ॥ १४ ॥ अनित्यः शब्दः प्रयत्नानन्तरीयकत्वाद् घटवदि युक्त हेतो संश- येन प्रत्यवतिष्ठते । सति प्रयत्नानन्तरीयकत्वे अस्त्येवास्य नित्येन सामान्यन . । मदीयस्य दृष्टान्तस्याभ्युपगमात्र त्वदीयो दृष्टान्त इत्यर्थः । अथैवं प्रयुड़े यथा मदीयो न दृष्टान्तस्तथा त्वदीय इति तथापि व्याघाताव दृष्टान्तः मदीय- स्यादृष्टान्तये साध्ये प्रतिदृष्टान्तेन हि तेन मदीयस्यादृष्टान्तता साध्या स चेव दृष्टान्तस्तेन मदीयस्यादृष्टान्तता साति व्याहमित्ययः । ती. टी. । ( ) नास्ति । । अनित्यकाराति १।। ४ । 5 जापश्चायं हेतुर्न कारक: । ज्ञापके च कारकवत् प्रत्यवस्थानमसंब. हम । न्या. वा.। कारको हेतुनिवर्तमानः स्वकार्य निवर्तति न तु जापकः । तदभावे ऽपि भूमी चिनिखातायां निध्यादीनामनिवृत्तरिति । ततश्च विशेषणमनर्थक प्रागुत्प- रिति । प्रागसतो हि सत्तासंबन्ध उत्तिः । प्रागपिं चेदसावभ्युपगतः प्रागिति विशेषण मनर्थक्रमुत्पत्तेरभावे सदेशानुत्पत्तिधर्मकत्वादित्यर्थः । ता. टी. । :॥ संशयसमा साधर्म्यसमातो न भियतइति चेत्र । उभयैकसाधर्म्यभेदाद उभयसाधर्म्यत् संशयसमः एकसाधात् साधम्मतम इति । न्या. धाः । - ·२४७ अ.५ पा. १ स. १२-१० प्रकरणसमलक्षमाम् । साधर्म्यमेन्द्रियकत्वमस्ति च घटेनानित्येनातो नित्यानित्यसाधम्यादनिवृतः संशय इति । अस्योतरम् । , साधात्संशये न संशयो वैधादुभयथा वा संशये ऽत्य- न्तसंशय प्रसङ्गो नित्यत्वानभ्युपगमोच्च सामा- न्यस्याप्रतिषेधः* ॥ १५ ॥ विशेषाद्वैधयादवधार्यमाणे ऽर्थ गुरुष इति न स्थाणुपुरुषमाधा-, संशयो ऽवकाशं लभते । एवं वैधाद्विशेषात् प्रयत्नानन्तरीयकत्वादवधार्य- माणे शब्दस्यानित्यत्वे नित्यानित्यसाधम्यात्सशयो ऽवकाशं न लभते । यदि वै लभेत तत: स्थाणुपुरुषसाधयानुच्छेदादत्पन्तं संशय: स्यात् । गृह्यमाणे च विशेषे नित्य साधम्यं संशयहेतुरिति नाभ्युपगम्यते न हि गृह्यमाणे पुरुषस्य विशेष स्थाणुपुरुषसाधम्र्य संशयहेतुर्भवति । उभयसाधात् प्रक्रियासिद्धेः प्रकरणसमः ॥ १६ ॥ उभगेन ,नित्येन चानित्येन च साधम्यात्यक्षप्रतिपक्षया: प्रवृत्तिः प्रक्रिया। अनित्यः शंन्दः प्रयत्नानन्तरीय फत्वाद् घटवदित्येक पक्ष प्रवर्तयति द्वितीयश्च नित्यसाधात् । एवं च सति प्रयत्नानन्तरीयकत्वादित हेतुरनि. त्यसाधर्म्यणाच्यमानेन हेतो तदिदं प्रकरणानतिवृत्त्या प्रत्यवस्थानं प्रकर- णसमः । समानं चैतद्ववर्ये ऽपि उभयवैधात प्रक्रिया सद्धेः प्रकरणसम इति । अस्योत्तरम् । , प्रतिपक्षात्प्रकरणसिद्धेः प्रतिषेधानुपपत्तिः प्रतिपक्षोपपत्तः ॥ १७ ॥ उभयसाधात् प्रक्रियासिद्धिं ब्रवता प्रतिपक्षात्यक्रियासिद्धिरूका भवति यद्युभयसाधम्यं तत्र एकतरः प्रतिपक्षः इत्येवं सत्युपपन्नः प्रतिपक्षो भवति । , : . * न सामान्यदर्शनमात्रं संशयस्य कारणमपि तु शेिषादर्शनहितं विशेषदर्शने तु तहतं न कारणामति सूत्रार्थः । ता. टी। + २ हिन्ति । * उभयेन नित्येनानियेन च साधणेद्भाव्यमानेन प्रक्रियाः प्रकरणस्यामिति- प्रयोजकस्य संशयस्येति यावत् । सिद्धेः प्रकरणसमो नाम जातिरित्यर्थः । एवं च नित्य साधयणानि- त्यसाधर्मेण च प्रत्यवस्थानं प्रकारणसमद्वयम् । एवमेव वैधयेणापि प्रकरणसममिति प्रकरणस- मचतुष्टयम् । 5.प्युभयसाधर्यात्स एकतर दति २ । - ·२४८ न्यायभाष्ये प्रतिपक्षोपपतरनुपपन्नः प्रतिषेधे। यत:*. प्रतिपक्षोपपत्तिः। प्रतिषेधोपपत्ति श्च । विप्रतिषिद्धमिति । तत्वानवधारणाच्च प्रक्रियामिद्धिविपर्यये प्रकरणाव- सानात् तत्त्वावधारणे ह्यवसि प्रकरणं भवतीति । त्रैका ज्यासिद्धतार हेतुसमः ॥ १८ ॥ (अहेतुसमः हेतुः) हेतुः साधनं तत्साध्यात् पूर्व पश्चात्सह घा भवेत् । यदि पूर्व साधनमसति साध्ये कस्य साधनम् । अय पश्चाद् असति साधने कस्येदं साध्यम ! अथ युगपत्साध्यसाधने द्वयोर्विद्यमानयोः किं कस्य साधनं किं कस्य साध्यमिति ||(हेतु)रहेतुना न विशिष्यते । अहेतुना साधात् प्रत्यवस्थानमहेतुसमः । अस्योत्तरम् । न हेतुतः साध्यसिद्ध स्त्रैकाल्यासिद्धिः ॥ १६ ॥ न चेक्राल्यासिद्धिः । कस्माद् हेतुतः साध्यसिद्धः । निर्वर्तनीयस्य नितिर्विज्ञेयस्य विज्ञानमुभयं कारणतो दृश्यते से। ऽयं महान्प्रत्यक्षविषय उदाहरणमिति । यतु खनक्तममति साध्ये कस्य साधनमिति यत निर्वत्यते यच्च विज्ञाप्यते तस्येति । प्रतिषेधानुपपत्तेः** प्रतिषेद्धव्याप्रतिषेधः ॥ २० ॥ पूर्व पश्चाद्युगपद्वा प्रतिषेध इति नोपपद्यते प्रतिषेधानुपपत्तेः स्थाप- नाहेतुः सिद्ध इति। अर्थापत्तितः प्रतिपक्षसिद्धरापत्तिसमः ॥ २१ ॥ अनित्यः शब्दः प्रयत्नानन्तरीयकत्वाद् घटवदिति स्थापिते पते अर्थापत्या प्रतिपक्षं साधयतो ऽापत्तिसमः। यदि प्रयत्नानन्तरीयकत्वा- । । * यदि २ ।। + प्रतिषेधो नापपाते अथ प्रतिषेधोपपत्तिः प्रतिपक्षी नोपपदाते प्रतिपक्षोपपत्तिश्चे- यधिकम् २।५। + प्रकरणसमस्य सत्यतिपक्षरूपहेत्वाभासत्वेनोक्तत्वादन जातित्वेनोक्तिः कथमिति चेत् । स्वसानिर्णयेन परसाधविघटमबुद्ध्या प्रतिपतसाधनं प्रकरणसमजात्युत्तरं भवति सतिपततया वादिनः साधनमनिश्चायकं करोमीति बुया प्रतिपक्षमाधनं प्रयु. जानो न जातिवादी सत्तरवादिस्वाद् इति । ता• टी. । ३ () २ नास्ति । || ( ) ४ नास्ति। T विज्ञायते इति २।५। ** चोधिकः ।। ++ वादिना प्रयुक्त हेती तद्विपरीतहेतोः साध्याभावसाधकत्वमनुक्तमप्यादापढातहति संभाष्य घाटितात्यविषयताऽपाठनेन यत्र प्रतिशेतुः साध्याभावसाधक इत्यापाटाते सोपत्ति- समः।

·२४६ अ. ५ श्रा. १ सू. १८-२४ अविशेषसमलक्षणम् । दनित्यसाधादनित्यः शब्द इत्यर्यादापद्यते मित्याचम्यानित्य इति अस्ति स्व*स्य नित्येन साधर्म्यमस्पर्शत्वमिति । अस्योत्तरम् । अनुक्तस्यार्थापत्तेः पक्षहानेरुपपेत्तिक्तत्वादन- कान्तिकत्वाच्चापत्तेः ॥ २॥ अनुपपाद्या सामर्थ्यममुक्तमादापद्यतइति ब्रुवतः पक्षहानेरुपप- तिरनुक्तत्वाद् अनित्यपक्षसिद्धावादापन्नं नित्यपक्षस्य हानिरिति । अनेका, न्तिकत्वाच्यार्थीपत्तेः उभयपक्षसमा चेयमापत्तिर्यदि नित्यसाधादस्पर्शत्वा- दाकाशवच्च नित्यः शब्दो ऽर्यादापन्नमनित्यसाधात् प्रयत्नानन्तरीयकत्वा- दनित्य इति । न चेयं विपर्ययमात्रादेकान्तेनापत्तिः न खलु वै घनस्या पावणां पतनमिति अर्यादापद्यते द्रवाणामपां पतंनाभाव इति । एकधर्मापपत्तेरविशेषे सर्वाविशेष प्रसङ्गात्सद्भावा- पपत्तेरविशेषसमः|| ॥ २३ ॥ एको धर्मः प्रयत्नानन्तरीयकत्वं शब्दघटयोरुपपद्यतइत्यविशेषे उभ- योरनित्यत्वे सर्वस्याविशेषः' प्रसज्यते । कथं सदावोपपत्तेरेको धर्मः सदावः सर्वस्योपपद्यते सदावोपपत्तेः साविशेषप्रसङ्गात् प्रत्यवस्थानमविशेषसमः । अस्योत्तरम् । पक्क चिद्धर्मानुपपत्तेः प्रतिषेधाभावः** ॥ २४ ॥. * अस्ति चास्यति २ । + अनुपपोति । 1 लदेव खल्वनुक्तं वचनाल्लभ्यते यत्कल्पनमन्तरेण वचनार्थी न घटते यथा पीनो देवटसा दिवा न भुङ्के इति । यथा वा यागेन स्वगं भावयेदित्युक्तेऽ- न्तरापूर्व कृति वाक्यापिपादने तस्य मामात् । न स्वाभचारिण: साध- यात साध्ये साध्यमाने ऽर्थीदुक्तं भति व्यभिचारिणा ऽपि साधर्म्यण सार्धायतव्य. मिति तस्य वाक्यापिपादने ऽसामात् । तदन्तरेण वाकार्यापपत्तेः । र्याद पुनरनुपलब्धसामथ्यंमनुक्तमाचं गम्यते ततस्त्वया नित्यत्वापादने शब्दस्योच्यमाने ऽनुच्यमानमनित्यत्वं प्रत्येतव्यं तथा च भवभिमतस्य नित्यत्वस्य व्याहतिः । ६ घनोपलानामिति २।५। घनस्य ग्रावणः पतमिति १ । ४ । || एकसाधात्मत्यवस्थानं साधम्यसमः समस्तसाधातु विशेषसम इति भेदः । पा व चित्रोपपत्तेः क्व चिच्चानुपपत्तेः प्रतिषेधाभाव दति २ । " एतदुक्तं भवति । अविनाभावसंपवं साधय गमकं न तु साधर्म्यमात्र- मिति । ता. टी.। क,चिच्चोपपत्तेः ता. टी.। ३२ ·२५० न्यायभाष्ये यथा साध्यदृष्टान्तयोरेकधर्मस्य प्रयत्नानन्तरीयकत्वस्योपपत्तरनित्य. त्वं धर्मान्तरमविशेषो नेवं सर्वभावानां सदावोषपत्तिनिमितं धर्मान्तरमस्ति येनाविशेष: स्यात् । अथ मतमनित्यत्वमेव धर्मान्तरं सदावोपपत्तिनिमित्त भावानां सर्वच स्यादित्येवं खलु वै कल्प्यमाने अनित्याः सर्वे भावाः सदा- वोपंपत्तेरिति पनः प्राप्नोति तत्र, प्रतिज्ञार्थव्यतिरिक्तमन्यदुदाहरणं नास्ति । अनुदाहरणश्च हेतु स्तीति । प्रतिचैकदेशस्य चोदाहरणत्वमनुपपन्नं न हि साध्यमुदाहरणं भवति ततश्च नित्यानित्यभावादनित्यत्वानुवपत्तिः । तस्मा- त्सदावोपपत्तेः सर्वाविशेषप्रसङ्ग इति निरभिधेयमेतद्वाक्यमिति । सर्वभावानां समावोपयत्तेरनित्यत्वमिति ब्रुवता ऽनुज्ञातं शब्दस्यानित्यत्वं तवानुपपन्नः प्रतिषेध इति । उभयकारणोपपत्तेरुपपत्तिसमः ॥ २५ । पद्यनित्यत्वकारणमुपपद्यते शब्दस्यत्यनित्यः शब्दो नित्यत्वकारगा- मप्युपपद्यते ऽस्यास्पर्शत्वमिति नित्यत्वमप्युपपद्यते (उभयत्यानित्यत्वस्य नित्यत्वस्य त्व* ) कारणोपपत्या प्रत्यवस्थानमुपपत्तिसमः । अस्योत्तरम् । उपपत्तिकारणाभ्यनुज्ञानाद प्रतिषेधः ॥ २६ ॥ उभयकारणोपपत्तरिति ब्रुवता नानित्यत्वकारमोपपतेरनित्यत्वं प्रति. निध्यते यदि प्रतिषिध्यते नौभयकारणोपपत्ति: स्यात् । उभयकारणोपपत्तिः वचनादनित्यत्वकारणोपपत्तिरभ्यनुज्ञायते अभ्यनुज्ञानादनुपपन्नः प्रतिषेधः । व्याघातात्प्रतिषेध इति चेत्समानो व्याघातः । एकस्य , नित्यत्वा- नित्यत्वप्रसङ्गं व्याहतं ब्रुवतातः प्रतिषेध इति चेत् स्वपक्षपरपक्षयोः समानो व्याघात; सच नेकतरस्य साधक इति । निर्दिष्टकारणाभावेप्युपलम्भादुपलब्धिसमः ॥ २० ॥ निर्दृष्टस्य प्रयत्नामेन्तरीयकत्वस्यानित्यत्वकारणस्याभावे ऽपि वा. * () नास्ति । +प्रकरणसमायां जातो पतप्रतिपक्षसाधनयोः समानबलत्वेऽपि प्रतिवादी साधनात स्वपक्षसिद्या बाविसाधनदूषणे प्रवर्तते उपपत्तिसमायां तु स्वसाधनेनै. खेति विशेषः । ताटी । 3: निर्दिष्टप्रयोति १।४।

·२५१ अ. ५ श्रा. १ सू. २५-२६ अनुपलब्धिसमलक्षणम् । युनोदनादृक्षशाखाभङ्गजस्य शब्दस्यानित्यत्वमुपलभ्यते निर्दृिष्टस्य साधन. स्याभावे ऽपि साध्यधर्मोपलब्ध्या प्रत्यवस्थानमुपलब्धिसमः । अस्योत्तरम् । कारणान्तरादपि तद्धर्मोपपत्तेरप्रतिषौः। ॥ २८ ॥ . प्रयत्नानन्तरीयकत्वादिति ब्रुबता कारणत उत्पत्तिरभिधीयते न कार्यस्य कारणनियमः । यदि च कारणान्तरादप्युपपद्यमानस्य शब्दस्य तदनित्यत्व- मुपपद्यते किमत्र प्रतिषिध्यतइति । न प्रागुच्चारणाद्विद्यमानस्य शब्दस्या- नुपलब्धिः कस्मादावरणाद्यनुपलब्धः यथा विद्यमानस्योदकादेरर्थस्यावर- खादेरनुपलब्धि: नैवं शब्दस्याग्रहणकारणेनावरणादिनानुएलब्धि: गृह्यते घे. तदस्याग्रहणकारणमुदकादिवन्न गृह्यते तस्मादुदकादिविपरीतः शब्द ऽनुप. लभ्यमान इति । तदनुपलब्धरनुपलम्भादभावसिद्धौं तद्विपरीता- पपत्तेरनुपलब्धिसमः ॥ २६ ॥ तेषामावरणादीनामनुपलब्धि पलभ्यते अनुपलम्भानास्तीत्यभाव। ऽस्याः सिध्यति अभावसिलो हेत्वभाशतविपरीतमस्तित्वमावरणादीनाम- वधार्याते तद्विपरीतोपपत्यत्प्रतिज्ञातं न प्रागुवारणाद्विद्यमानस्य शब्दस्या- नुपलब्धिरित्येतन्न सिध्यति सो ऽयं हेतुरावरणाद्यनुपलब्धरित्यावरणादिषु चावरणाद्यनुपलब्धौ च !! समयानुपलब्ध्या प्रत्यवस्थितो ऽनुप्रलब्धिसमो भवति। अस्योत्तरम् । . - * यद्यपि यात्मकः शब्दो ऽनित्यत्वेन साध्यतया वितितः प्रकरणाद- नित्यः शब्दः प्रयत्नानान्तरीयकत्वाद् घटदिति तथा ऽपि शब्दमात्रमनेन पी. तमित्यारोहणणं साधनस्योपासमार्थः । ता. टी.। + कारणतः प्रयत्नाच शब्दस्योतिनियो ऽभिधीयते ' वर्णानामनित्यत्वं सायितुं न तु कार्यस्य कारनियमः प्रयवादेव सर्वः शब्दो जायते न तु वायु. संयोगजाद वृत्तभङ्गादिति नियम उच्यते येनाव्यापकत्वं हेतोः स्यादिति सूत्रार्थः । ता. टी.। + अविटामानस्यति । ६ उपलभ्यमानत्वे उपलब्धिरूपतया उनुपलब्धित्वानुपपत्तेः । तथा पान पलब्धेरनुपलम्भादनुपलब्धिनास्तीति आवरण वावरणानुपलब्धावण्य नुपमधिसमें त्यर्थः। ता. टी.। || समतयेति २।५।

·२५२ न्यायभाष्ये अनुपलम्भात्मकत्वादनुपलब्धेरहेतुः ॥ ३० ॥ प्रावरणाद्युपलब्धिनास्ति अनुपलम्भादित्यहेतुः । कस्मादनुपलम्भा- स्मकत्वादनुपलब्ध उपलम्भाभावमाचत्वादनुपलब्धेः । यदस्ति तदुपलब्धे. विषयः उपलब्ध्या तदस्तीति प्रतिज्ञायते । यन्नास्ति तदनुपलब्धेविषय: अनुपलभ्यमानं नास्तीति प्रतिज्ञायते । सो ऽयमावरणाद्यनुपलब्धेरनुपलम्भा- भावो ऽनुपलब्धो स्वविषये प्रवर्तमानो न स्वं +विषयं प्रतिषेधति । अप्रतिषिद्धा चावरणाद्यनुपलब्धिहेतुत्वाय कल्पते । आवरणादीनि तु विद्यमानत्वादुप- लब्धेः विषयाः तेषामुपलब्ध्या भवितव्यम् । यत्तानि नोपलभ्यन्ते तदुपलब्धः स्वविषयप्रतिपादिकाया अभावाद् अनुपलम्भादनुपलब्धे विषयो गम्यते न. सन्त्यावरणादीनि शब्दस्याग्रहणकारणानीति । अनुपलम्भादनुपलब्धि: सि- ध्यति विषयः स तस्येति ॥ 'ज्ञानविकल्पानां च भावाभावसंवेदनादध्यात्मम् ॥ ३५ ॥ अहेतुरिति वर्तते। शरीरै शरीरिणां ज्ञानविकल्पानां भावाभावी संघ- दनीयो । अस्ति मे संशयज्ञानं नास्ति मे संशय॑ज्ञानमिति एवं प्रत्यक्षानुमाना- गमस्मृतिज्ञानेषु । सेयमावरणाद्यनुपलश्चिरुपलब्थ्यभावः स्वसंवेद्यो| नास्ति मे. शब्दस्यावरणाद्युपलब्धिरिति नोपलभ्यन्ते शब्दस्याग्रहण कारणान्यावरणा- दोनोति । तत्र यंदुक्तं तदनुपलब्धरनुपलम्भादभावसिद्धिरिति एतन्नोपपद्यते साधात्तुल्यधर्मापपत्तेः सर्वानित्यत्व- प्रसङ्गादनित्यसमः ॥ ३२ ॥ अमित्येन घटेन सानयादनित्यः शब्द इति ब्रुवतास्ति घटेनानि- त्येन सर्वभावानां साधर्म्यमिति सर्वस्यानित्यत्वमनिष्टं संपद्यते सो ऽयमनि- त्यत्वेन प्रत्यवस्थानादनित्यसम इति । अस्योत्तरम् ॥ * आधरणादानुपस्थिरावरणादीनामभावं गमयति न त्यात्मनो ऽभाव. माधरणायुपलब्धिरूपं न सावनुपलब्धिरात्मनो येनात्माऽभावं गमयेत् । उपल- किरप्युपलभ्यविषया नाविषया किं पुनरनुपलब्धिः । तस्मादनुपलब्धिरुपलभ्या- भावहेतुने हेतुरात्माभावस्य तथा सति सैव न स्यादुपलभ्याभावो ऽपीति प्रावरणं दुपलब्धिश्च स्यादिति । ता. टी. । + स्वविषमिति १।२। वारणादिति । अनुपलब्धिहिति । D ॥ स्वबेोति ·२५३ अ. ५ पा. १ सू. ३०-३६ नित्यसमलक्षणम् । साधादसिद्धः प्रतिषेध्यसिद्धिः प्रतिषेध्यसाधा* ॥३॥ प्रतिज्ञाद्यज्यवयुक्तं वाक्यं पक्षनिर्वर्तकं प्रतिपक्षलक्षणं प्रतिषेधस्तस्य पक्षण प्रतिषेध्येन साधयं प्रतिज्ञादियोगः तद्यनित्य साधयानित्यत्व- सिद्धिः साधर्म्यादसिद्धेः प्रतिषेधस्याप्यसिद्धिः प्रतिषेछन साधयादिति । दृष्टान्ते च साध्यसाधनभावेन प्रज्ञातस्य धर्मस्य हेतुत्वात्तस्य चोभयथा भावान्नाविशेषः ॥ ३४ ॥ दृष्टान्ते यः खलु धर्म: साध्यसाधनभावेन 'प्रज्ञायते स हेतुत्वेना- भिधीयते। स चोभयथा भवति केन चित्समानः कुतश्चिद्विशिष्टः । सामान्या- त्साधम्य विशेषाच्च वैधर्म्यम् । एवं साधर्म्यविशेष| हेतुन्नीविशेषेण साधर्म्य. मात्र वैधर्म्यमा वा साधर्म्यमाचं वेधर्म्य मात्र चानित्य भवानाह'साथ- यात्तुल्यधर्मपिपत्तेः सर्वानित्यत्वप्रसङ्गादनित्यसम इति एतदयुक्तमिति । अविशेषसमप्रतिषेधे च यदुक्तं तदपि वेदितव्यम् । नित्यमनित्यभावादनित्ये नित्यत्वोपपत्तेनित्यसमः॥ ३५॥ अनित्यः शब्द इति प्रतिज्ञायते तदमित्यत्वं किं शब्दे नित्यम- थानित्यं यदि तावत्सर्वदा भवति धर्मस्य सदा भावाद्धर्मिणो ऽपि सदा भाव इंति|| नित्यः शब्ट इति । अथ न सर्वदा भवति अनित्यत्वस्याभावां- नित्यः शब्दः । एवं नित्यत्वेन प्रत्यवस्थामा नित्यसमः । अस्यातरम् ॥ प्रतिषेध्ये नित्यमनित्यभावादनित्ये नित्यत्वोपपत्तेः प्रतिषेधाभावः** ॥ ३६ ॥ . * चा नास्ति २।५। + निवर्तमिति २। + अनित्यत्वस्यासिद्धिरिति । इस हेतुः तस्य चोभयथा भावना ऽभिधीयते इति २ स हेतुः स चोभयथा भवतीति ५। ॥ धर्मस्य सर्वदा भावामिणो ऽपि सर्वदा भावः । न मस्ति संभवः सामान्यसमवायतिरिक्ता धर्मा नित्या धर्मा चानित्य इति । ता. टी. । पा प्रत्यवस्थानाचानित्यसम इति । *• उत्पत्रस्य निरोधादभावः शब्दस्यानित्यत्वं तत्र परिप्रश्नानुपत्तिः । यदि हि निरोधकादभाषो ऽनित्यत्वं तथापि प्रश्नानुपत्तिरथाप्यस्मन्मते समवाय. स्तथा ऽपि तदनुपात्तिः । अनित्यत्व हि शब्दस्यापरान्ताच्छिवसत्तासमवायः न चासौ.शब्दाधेयः तस्य स्वतन्त्रत्वादेवेत्यर्थः । ता. टी. ।

·२५४ न्यायभाष्ये प्रतिषेध्ये शब्दे नित्यमनित्यत्वस्य भावादित्युच्यमाने ऽनुज्ञातं शब्द- स्थानित्यत्वम् । अनित्यत्वोपपतेश्च नानित्यः शब्द इति प्रतिषेधे। नोपपद्यते। अथ नाभ्युपगम्यते नित्यमनित्यत्वस्य भावादिति हेतुर्न भवतीति हेत्वमा वात्प्रतिषेधानुपपत्ति इति* उत्पन्नस्य निरोधादभावः शब्टस्यानित्यत्वं तर परिप्रश्नानुपपोत्तः । सो ऽयं प्रश्नः तिदनित्यत्वं किं शब्दे सर्वदा भवति अथ 'नेत्यनुपंपन्नः । कस्माद् उत्पन्नस्य यो निरोधाइभावः शब्दस्य तदनित्यत्वमेवं च सत्यधिकरणाधेविभागो व्याघातानास्तीति । नित्यानित्यत्वविरोधाच्च नित्यत्वमनित्यत्वं च एकस्य धर्मिणो धर्माविति विरुध्यते न सम्भवनः । तच यदुक्तं नित्यमनित्यत्वस्य भावाद् नित्य एव तदवर्तमानार्थमुक्तमिति । प्रयत्नकार्यानकत्वात्कार्यसमः ॥ ३० ॥ নাননীযজন্তাবুনি: হা বুনি সহ সল্লালনমাললাম: सत्खलवभूत्वा भवति यथा घटादिकार्यमनित्यमिति च भूत्वा न भवती- त्येतद्विज्ञायते । एवमवस्थिते प्रयत्न कार्यानेकत्वादिति प्रतिषेध उच्यते । प्रय. नानन्तरमात्मनाभश्च दृष्टो घटादीनां व्यवधानापोहाच्चाभिव्यक्तिर्व्यवहितानां तत्किं प्रयत्नानन्तरमात्मलाभ: शब्दस्याहो ऽभिव्यक्तिरिति विशेषो नास्ति कार्याविशेषेण प्रत्यवस्थानं कार्यसमः । अस्योत्तरम् ॥ का गन्यत्वे प्रयत्नाहेतुत्वमनुपलब्धिकारणोपपत्तेः ॥ ३८ ॥ * प्रतिषेधानुपपतरिति । + निधार्शित-विशेषार्शित २ । + तति ।। प्रयत्नान्तरीयकत्वं प्रयवान्तरोत्पादो वा स्यात्पयत्रानन्तरोपलम्भो वा स्यात् । न तावत्पर्वः कल्पः असिद्धत्वात् । तस्मात्प्रयत्नानन्तरोपलम्भ आस्थयः । सत्र कार्यसमप्रतिषेधमाह । प्रयनानन्तरमुपलभ्यमानानां प्रयत्नानन्तरमात्मलाभश्च दृष्टा यथा घटादीनां व्यवधानापोहाच्चाभिातळर्वाहतानां मूनकीलकादीनां तत् किं प्रयवानन्तरमात्मलाभः शब्दस्य आता स्विदभिव्यक्तिरिति विशेषो नास्ति तदेवं कार्याविशेषेण प्रत्यवस्था कार्यसमः । ता. टी. । || कार्यस्योपत्तिलतणस्यान्यत्वे ऽभिव्यक्तिलक्षणात् कार्यात प्रयनस्याभि- व्यक्तिं प्रत्यहेतुत्वं कस्मादभिक्तिं प्रति हेतुत्वं न भवतीत्यत आह । अनुपलब्धिका- रणस्यावरणादरुपपत्तेः । अभियक्तिहेतुत्वं स्यात् । एवं तु नास्तीति व्यतिरेकपरं द्रष्टव्यम् । यत्र प्रयवानन्तरीमत्यत्र यत्रतत्रयोयत्यासः । तत्र प्रयत्रानन्तरमभि. यक्तिपत्रानुपलब्धिकारणं व्वधानमुपपाते ता. टी. । संशयसमातो न भियतदति घेवुभयसाधयात्संशयप्तमः अयं तु न तथा तस्माद भियते । साधर्म्यसमातेन ·अ. ५ पा. १ मू. ३०-४१ षट्पक्षीनिरूपणम् । २५५ मति कार्यान्यत्वे अनुपलब्धिकारणोपपत्ते:* प्रयत्नस्याहेतुन्वं शब्द- स्याभिव्यक्त्यै। यच प्रयत्नानन्तरमभिव्यक्तिस्तचानुपलब्धिकारणं व्यवधानमः पपद्यते व्यवधानापोहाच्च प्रयनानन्तरभाविनो ऽस्योपलब्धिलक्षणाभिव्यक्ति- भंवतीति । न तु शब्दस्यानुपलब्धिकारणं किं चिदुपपद्यते यस्य प्रयवानन्त. रमयोहाच्छब्दस्योपलब्धिलक्षणाभिव्यक्तिर्भवतीति तस्मादुत्पद्यते शब्दो गाभिव्यज्यतइति । हेताश्चेदनेकान्तिकत्वमुपपाद्यते अनेकान्तिकत्वादसा.. धकः स्याद् इति । यदि चानेकान्तिकत्वदिसाधकम् ॥ प्रतिषेधे ऽपि समाना दोषः ॥ ३ ॥ प्रतिषेधो ऽप्यनैकान्तिकः किं चित्प्रतिषेधति किं चिन्नति अनेकान्ति. कत्वादसाधक इति । अथ वा शब्दस्यानित्यत्वपक्षे प्रयत्नानन्तरमुत्पादो नाभिव्यक्तिरिति विशेषत्वभावः । नित्यत्वपक्षे ऽपि प्रयत्नानन्तरमभिव्य. क्ति पाद इति विशेषत्वभावः । सेो ऽयमुभयपक्षसमो विशेषहेत्वभाव इत्युभयमप्यनेकान्तिकमिति ॥ सर्वत्रैवम् ॥ ४० ॥ सर्वेषु साधर्म्यप्रभृतिषु प्रतिषेधहेतुषु'यच|| याविशेषो दृश्यते तो- भये:: पक्षयाः समः प्रसज्यत इति । प्रतिषेधविप्रतिषेधे प्रतिषेधदोषवदोषः ॥ ४१ ॥' यो ऽयं प्रतिषेधे ऽपि समानो दोषों निकान्तिकत्वमापद्यते सेो ऽयं प्रतिषेधस्य प्रतिषेधे ऽपि समानः तानित्यः शब्दः प्रयत्नानम्तरीयकत्वादिति साधनवादिनः स्थापना प्रथमः पक्ष: । प्रयत्न कार्यानेकत्वात् कार्यसम इति दूष- भियतति चेत्र हेत्वध्यारोपणात । साधर्म्यसमा न हेत्वध्यारोपेण प्रवर्तते इयं वन्यथा भिहिते हेतावन्यथाकारं प्रवर्तते न्या. धाः। * कारणानुपपरिति । पाठान्तरम् । + अभिव्यक्ताविति ।। ५। * तुर्ना स्त। तदेवं जात्युत्तरवादिनं प्रति साधनवादिना सर्वत्रैव सम्यक् समाधान स्वसाधनस्य वक्तव्यमेवं सति तनिर्णये कथापर्यवसानं भवति र्याद पुनापि जातिव दिन प्रति साधनाभासन प्रत्यतिष्ठते ततः षट्पत्यां सत्यां न तत्वनिर्ण- यावमाना कथा भवेदिति शिहितः सूत्रकारः समाधानाभासादिन प्रति षट्- पत्तीमवतारयति । ता. टी. । ना यत्र विशेष इति ४ । यत्र यत्र विशेष इति २ । पाविशेष पति ५ ·२५६ न्यायभाष्ये रणवादिनः 'प्रतिषेधंहेतुना द्वितीयः पक्षः स च प्रतिषेध इत्युच्यते तस्यास्य प्रतिषेधे ऽपि समानो दोष इति तृतीयः* पक्षो विप्रतिषेध उच्यते । तस्मिन् प्रतिषेधावप्रतिष्धे ऽमि समाना दोषो ऽनेकान्तिकत्वं चतुर्थः पक्षः । 'प्रतिषेधं सदोषमभ्युपेत्य प्रतिषेधविप्रतिषेधे समानो दोषप्रसङ्गो मतानुज्ञा ॥ ४२ ॥ प्रतिषेधं द्वितीय पक्षं सदोषमभ्युपेत्य तदुद्धारमनुक्का अनुज्ञाय प्रति. पेविप्रतिषेधे तृतीयपक्षे समानमनैकान्तिकत्वमिति समानं दूषणं प्रस- उजतो दूषणवादिनो मतानुज्ञा प्रसज्यतइति पञ्चमः पक्षः । स्वपक्षलक्षणापेक्षोपपत्त्युपसंहारे हेतुनिर्दृशे परपक्ष- दोषाभ्युपगमात्समांना दोषी इति ॥ ४३ ॥ • 'स्थापनापने प्रयनकार्यत्वानेकत्वादिति दोषः स्थापनाहतुवादिनः स्वपक्षलक्षण। भवति । कस्मात् स्वपक्षसमुत्थत्वात्सो ऽयं स्वपक्षलक्षणं दोषम- पेक्षमाणा ऽनु त्यानुज्ञाय प्रतिषेधे ऽपि समाना दोष इत्युपपद्यमानं दोषं पर- पक्ष उपसंहरति इत्यंचानकान्तिकः प्रतिषेध इति हेतुं निदिशति । तर स्वपक्षलक्षणापेक्षयोपपद्यमानदोषोपसंहारे हेतुनिर्देशे च सत्यनेन परपक्षोभ्यु- पगतो भवति । कथं कृत्वा यः परेण प्रयत्नकार्यत्वाप नेकत्वादित्यादिनानका- न्तिकदोष उक्तः लमनुसृत्य प्रतिषेधे ऽपि समाना दोष इत्याहं । एवं स्थापना सदोषामभ्युपेत्य प्रतिषेधे ऽपि संमानं दोषं प्रसञ्जत:** परपक्षाभ्युपगमात. समानो दोषो भवति यथा परस्य प्रतिषेधं सदोषमभ्युपेत्य प्रतिषेधधि- प्रतिषेधे ऽपि समाना दोषप्रसङ्गो मताऽनुज्ञा प्रसज्यतइति तथास्यापि) स्थाप- नां सदोषामभ्युपेत्य प्रतिषेधे ऽपि समानं दोषं प्रसज्जता मतानुज्ञा प्रसज्यत- इति। स खल्वयं षष्ठः पक्षः तखलु स्थापनाहेतुवादिनः प्रथमतृतीयपञ्चम- पक्षाः प्रतिषेधहेतुवादिनः द्वितीयचतुर्थषष्ठपक्षाः । तेषां साध्वसाधुतायां मी. मांस्यमानायां चतुर्थषष्ठयोरपिशेषात् पुनरुक्तदोषप्रसङ्गः चतुर्थपक्षे समानदो- * नास्ति १.४। * समानदोषप्रसङ्ग इति । || चः२।५। नास्ति ** प्रसजत ति १।२।४। नास्ति । .+ प्रसजल ति १।३।४। कार्यानेकत्वादिति १।२। ४ । ५। पा कार्यानेकत्वादिति २।४।५। ++ नास्ति १।४। F प्रसजत इति । .

·२५० अ. ५ प्रा. २ सू. ४२-१ निग्रहस्थानविभागः । षत्वं परस्योच्यते प्रतिषेधविप्रतिषेधे प्रतिषेधदोषवदोष इति । षष्ठे ऽपि पर- पक्षाभ्युपगमात समानो दोष इति समानदोषत्वमेवाच्यले नार्थविशेषः कग्नि- दस्ति। समानस्तृतीयपञ्चमयोः पुनरुक्तदोषप्रसङ्गः । तृतीपक्षे ऽपि प्रतिषेधेऽपि समानो दोष इति समानत्वमभ्युपगम्यते पञ्चमपतेऽपि प्रतिषेधप्रतिषेधे स- मानो दोषप्रसङ्गो ऽभ्युपगम्यते नाविशेषः कश्चिदुच्यतइति । तच पञ्चमषष्ठ- पक्षयोः अर्थाविशेषात् पुनरुक्तदोषः । तृतीयचतुर्थयोर्मतानुज्ञा। प्रथमद्वितीय: योर्विशेषहेत्वभाव इति षट्पक्ष्यामुभयोरसिद्धिः । कदा षट्पक्षी- यदा प्रति- धे ऽपि समानो दोष इत्येवं प्रवर्तते तदोभयोः पक्षयोरसिद्धिः । यदातु का- योन्यत्वे प्रयत्नाहेतुत्वमनुपलब्धिकारणोपपत्तेरित्यनेन तृतीयपनो युज्यते तदा विशेषहेतुवचनात् प्रयत्नानन्तरमात्मलाभः शब्दस्य नाभिव्यक्तिरिति सिद्धः* प्रथमपक्षो न षट्पक्षी प्रवर्ततइति ॥ इति श्रीवात्स्यायनीये न्यायभाष्ये पञ्चमाध्यायस्याद्यमाहिकम.॥ विप्रतिपत्त्यप्रतिपत्त्योर्विकल्पान्निग्रहस्थानबहुत्वमिति संक्षेपणोक्तं तदिदानी विभजनीयम् । निग्रहस्थानानि खलु पराजयवस्तून्यपराधाधिकर- णानि प्रायेण प्रतिज्ञाद्यवयवाश्रयाणि तत्ववादिनमतत्त्ववादिनं चाभिसंत- वन्ते । तेषां विभागः । प्रतिज्ञाहानिः प्रतिज्ञान्तरं प्रतिज्ञाविरोधः प्रतिज्ञासं- न्यासी हेत्वन्तरमर्थान्तरं निरर्थकमविज्ञातार्थमपा- र्थकमप्राप्तकालं न्यूनमधिकं पुनरुक्तमननुभाष- प्रणमज्ञानम प्रतिभा विक्षेपो मतानुज्ञा पर्यनुयो- ज्योपेक्षणं निरनुयोज्यानुयोगोऽपसिद्धान्तो हेत्वाभासाश्च निग्रहस्थानानि ॥ १ ॥ तानीमानि द्वाविंशतिधा विभज्य लक्ष्यन्ते । . * सिद्धिः प्रथमपते पति २ । + साध्यस्य साधनस्य वा विषयान्तरे (बाधितत्वात्मकते तेन हेतुना सार्धायतुमशक्यं तत्सा- ध्यस्वेन तवसाधकं वा तत्साधनत्वेनापाटदानस्य वादिनः कर्तुरेव निग्रहः । तदुपादानं चाज्ञानेन विपरीतज्ञानेन ति सामान्यतो द्वे एव निग्रहस्थाने वान्तरभेदाः पुनाविंशतिः । मार्धायतुमश- कास्य माध्यत्वेनोपाठानाटसाधकस्य च तोतुवाक्ये साधनत्वेनापादानातिनादिविषयकाज्ञान- विप्पीसनानवतः कर्तुनियहाचियस्थानस्य समवायेन कती धिकरणं विषयतया तु प्रतिज्ञाठय वृति ·२५८ न्यायभाष्ये प्रतिष्टान्तधर्माभ्यनुज्ञा स्वदृष्टान्ते प्रतिज्ञाहानिः ॥२॥ साध्यधर्मप्रत्यभीकन धर्मेण प्रत्यवस्थिते प्रतिदृष्टान्तधर्म स्वदृष्टान्ते ऽभ्यनजानन् प्रतिज्ञां जहातीति प्रतिज्ञाहानिः । निदर्शनम् ऐन्द्रियक- त्वादनित्यः शब्दो घटवदिति कृते अपर आह। दृष्टमेन्द्रियकत्वं सामान्ये नित्ये कस्मान्न तथा शब्द इति प्रत्यवस्थिते इदमाह यद्यन्द्रियकं सामान्य नित्यं कामं घटो नित्योस्थिति। म खल्वयं साधकस्य दृष्टान्तस्य नित्यत्वं प्रसज्जयन्निगमनान्तमेव पदं जहाति पक्षं जहत्प्रतिज्ञां जहातीत्युच्यते प्रति. जाश्रयत्वात्यक्षस्येति । प्रतिज्ञातार्थप्रतिषेधे धर्मविकल्पात्तद- र्थनिर्देशः.प्रतिज्ञान्तरम् ॥ ३ ॥ प्रतिज्ञाता ऽनित्यः शब्दः ऐन्द्रियकत्वाद् घटवदित्युक्ते यो ऽस्य प्रतिषेधः प्रतिदृष्टान्तेन हेतुव्यभिचार: सामान्यमेन्द्रियकं नित्यमिति तस्मिंश्च प्रतिज्ञातार्थप्रतिषेधे धर्मविकल्पादिति दृष्टान्तप्रतिर्दृष्टान्तयोः साध- ये योगे धर्मभेदात्सामान्यमन्द्रियकं सर्वगतमेन्द्रियकस्त्वसर्वगतो घट इति धर्मविकल्पातदर्थनिर्देश इति साध्यसिद्धार्थ कथं यथा घटो ऽसर्वगत एवं शब्दाप्यसर्वगतो घटवदेवानित्य इति तचानित्यः शब्द इति पूर्वी प्रतिज्ञा . असर्वगत इति द्वितीया प्रतिज्ञा प्रतिज्ञान्तरं तत्कथं निग्रहस्थानमिति । न 4 काश्रयस्यापि प्रतिज्ञाढावयवाश्रयत्वे न विरोधः । सत्त्ववादिनो ऽपि परोक्तदूषणे अभासत्या. ग्रहेण सम्यग् दूषणात्यग्रहेण वा तदाभासवानदर्शने निग्रहात्तत्ववादिनो ऽपि नियहस्थानाश्रयत्वं नानुपपत्रम्। * घटस्तथैव नित्यो ऽस्विति २।५ । + ऐन्द्रियनत्वस्य सामान्ये नित्ये ऽपि प्रदर्शनेन तस्य नित्यत्वव्याध्यता न संभवतीति चो दिते दृष्टान्ते घटे ऽपि नित्यत्वमभ्युपगच्छतो वाटिन ऐन्द्रियकत्वस्य नित्यत्वव्याप्यत्वेनावधारया:- लेन हेतुना शब्दे पि नित्यताप्राप्तः प्रतिज्ञाहानिरिति भावः । धार्तिककारस्तु घटादेनित्यत्वाभ्यु. पगममात्रेण शब्द पि नित्यत्वाभ्युपगमेजयनानुपपत्तेनित्यत्तव्याप्यत्वासिद्धेरैन्द्रियकत्वे प्रतिद- ष्टान्तेन लापि शब्द नित्यत्वाभ्युपगमस्य वादिना तत्वाचे प्रतिज्ञाहान्यु वाहणं किं तु तथा चोदिते अस्तु शब्दो नित्य पति कथनएव प्रतिज्ञाहानिः । सूत्रं तु दृष्टश्चासायन्ते व्यवस्थित इति दृष्टान्तः स्वश्चासो दृष्टान्तश्चेति व्युत्पत्त्या दृष्टान्तति दृष्टान्तशब्दाभ्यां पक्षप्रतिपक्षयोर्विव- विसत्यात्यक्षरित्यागे प्रतिज्ञाहानिरिति यायमित्याह । + धर्मधिकल्पेन सदनिर्देशः प्रतितान्तरम् २ । तदर्थमिति ५ । ६ सर्वदा मिति ।

·२५६ २ अ. ५ पा. २ मू. २-६ प्रतिज्ञाविरोधलक्षणम् । प्रतिज्ञाया: साधनं प्रतिज्ञान्तरं किंतु हेतुदृष्टान्तो सोधन प्रतिक्षायाः तदे. सदसाधनोपादानमनर्थकमिति । आनर्थयाचिग्रहस्थानमिति । प्रतिज्ञाहेत्वोर्विरोधः प्रतिवाविरोधः ॥ ४ ॥ गुणव्यतिरिक्तं द्रव्यमिति प्रतिज्ञा । रूपादितोऽशान्तरास्यानुपलब्धेरि- ति हेतुः सेो ऽयं प्रतिज्ञाहेत्वविरोधः । कथं यदि गुणव्यतिरिक्तं द्रव्यं रूपादिभ्यो ऽथान्तरस्यानुपलब्धिोपपद्यते । अथ रूपादिभ्यो ऽथान्तरस्या- नुपलाब्ध: गुणव्यतिरिक्तं द्रव्यमिति नापपद्यते. गुणव्यतिरिक्तं च द्रव्यं रूपादिभ्यश्चान्तरस्यानुपलब्धिरिति विरुध्यते व्याहन्यते न संभवतीति । पक्षप्रतिषेधे प्रतिज्ञातार्थापनयनं प्रतिज्ञासंन्यासः ॥५॥ 'अनित्यः शब्दः ऐन्द्रियकत्वादित्युक्ते परी बधात्सामान्यमेन्द्रियक न चानित्यमेवं शब्दाप्यन्द्रियको न चानित्य इति । एवं प्रतिषिद्धे पंक्षे यदि बधात् कः पुनराह अनित्य. शब्द इति । सेो ऽयं प्रतिज्ञातार्थनिहूबः प्रति- ज्ञासंन्यास इति। अविशेषाक्त हेता प्रतिषिद्धे विशेष- मिच्छता हेत्वन्तरम् ॥ ६ ॥ निदर्शनम् एकप्रकृतीदं व्यक्तमिति प्रतिज्ञा कस्माद्वेतारकप्रकृतीनां विकाराणां परिमाणाद् मृत्यर्वकाणां शरावादीनां दृष्टं परिमाणं यावान्प्रकृते. व्यूहो भवति तागन्विकार इमि दृष्टं च प्रतिविकारं परिमाणाम् । अस्ति चेदं * असर्वगतत्वे सन्द्रियकत्यस्य सामान्यत्र्यारत्तस्यानित्यत्यध्याप्यताया वादिना विद्य- वित्रत्वे पि तथा निर्देशादसर्वगतत्वस्य साध्यत्वेन निर्देशात्प्रतिज्ञालक्षणयोगात्यतिज्ञायाश्च प्रतिज्ञान्तरासाधकवादद निग्रहस्थानम् । + अत्र प्रतिज्ञाहेत्वोर्शित प्रतियोगिट्ठयमात्रोपलक्षणापरं तेन दृष्टान्ताद. यो ऽपि प्रतियोगिन उन्याः । एतदुक्तं भर्वात येषां वाक्यगतानां पदार्थानां मियो ध्याघातः प्रतीयते प्रमाणान्तरं च विरोधकं स विरोधो नाम विग्रहस्थानं लत्यस्थि. तस्य प्रति जाग्रहणस्य प्युपलक्षणार्थत्वात् । ता. टी।। अत एव यत्र प्रतिज्ञा हेतुना विम ध्यते प्रतिज्ञा स्वत्रचननंव वा हेतुर्वा दृष्टान्तेन प्रमाणावरण वा प्रतिज्ञाहेतू वा प्रमाणान्तरण तस्य सर्वस्याप्यननव संग्रह इति वार्तिकम् ।। + हेतोः साध्याध्याप्यत्वे प्रतिवादिना प्रदर्शिते तदनक्रान्तिकत्वमुद्धिधीर्षुणा साध्याप- लापे कते साध्यस्यैवानिटं तद्वाभिचारस्थान्यत्र प्रदविनुमशक्यतया तटभ्युपगम्य पश्चाग्द- भिचारप्रदर्शनापेक्षया भ्युपगतमाध्यत्यागस्येव निग्रहस्थानत्योद्भावनं प्रथममुप.तष्ठतदति तेनेव प्रत्यवस्थर्मात भावः।

·२६० न्यायभाष्य परिमाणं प्रतिव्यक्तं तदेप्रकृतीनां विकाराणां परिमाणात् पश्यामा व्यक्तिमा दनेकप्रकृतीति । अस्य व्यभिचारेण प्रत्यवस्थानं नानाप्रकृतीनामेकप्रकृतीनां च विकाराणां दृष्टं परिमाणमिति । एवं प्रत्यवस्थिते* आह एकप्रकृतिसमन्वये पति शराबादिविकाराणां परिमाणदर्शनात सुखदुःखमोहसमन्वितं हीदं व्यक्त परमिदं गृह्यते तत्र प्रकृत्यन्तररूपसमन्वयाभावे, सत्येकप्रकृतित्वमिति । सदिदमविशेषोक्त हेता प्रतिषिद्ध विशेष अवतो हेत्वन्तरं भवति । सति च हेत्वन्तरभाव पूर्वस्य हेतोरंसाधकत्वान्निग्रहस्थानं हेत्वन्तरवचने सति यदि हेत्वर्थनिदर्शनो दृष्टान्त उपादीयंते नेदं व्यक्तमेकप्रकृति भवति प्रकृत्यन्तुरो- पादनाद् अथ नोपादीयते दृष्टान्त हेत्वर्थस्यानिदर्शितस्य साधकभावानुपपत्तेः नर्थक्याटेतोरनिवृत्तं निग्रहस्थानमिति । प्रकृतादादप्रतिसंबन्धार्थमर्थान्तरम् ॥ ७ ॥ यथोक्तलक्षणे पक्षप्रतिपक्षपरिग्रहे हेतुत: साध्यसिद्धौ प्रकृतायां ब्रया- नित्यः शब्दो ऽस्पर्शत्वादिति हेतुः । हेतुनाम हिनातेर्धातास्तुनिष्प्रत्यये कृद- •न्तपदं पदं च नामाख्यातापसर्गमिपाता: अभिधेयस्य क्रियान्तरयोगाद्विशि- ष्यमाणरूपः :शब्दो नाम क्रियाकारकसमुदाय: कारकः सयाविशिष्टक्रिया- कालयोगाभिधाय्याख्यातं धात्वर्थमाचं च कालाभिधानविशिष्टं प्रयोगेष्वधा- दभिद्यमानरूपा निपाता उपसृजमानाः क्रियावद्योतका उपसा इत्येव- मादि तदर्थान्तर वेदितव्यमिति|| । 0 * उक्तवते । इति । + समुच्चयाभावे इति । * साधनान्तरोपादाने पूर्वस्यासामध्यख्यापनाविग्रहस्थानत्वं मामर्थ्य वा हेत्वन्तरं व्यर्थप्रिति । न्या. वा. । दत्तात्तरावसरण्य वादिनि यदि प्रतिवादी हेतुं व्यभिचारयति वादी तृतीयपदके स्थितो हेतुं विशेषति तदा साधनान्तरोपादा. नाविगृह्मातामुतानकान्तिकसाधनोपादानाच तावदनैकान्तिसाधनोपादानादस्य निग्रहो हेतुविशेषणेन समाहितत्वोसम्म सस्माद्धे त्वन्तरवचनादेव निराहाते पूर्वस्य वस्तु- तो ऽसमर्थस्यासामर्थख्यापनार्थत्वात्सामथ्र्य या हेत्वन्तरानज्यामिति । ता. टी. । , क्रियावद टोसका इति । ६ अभ्यागतार्थासंगतत्वाचिरहस्यानम् । न्या. वा. । यथा च साधनवा. दिनो ऽर्थान्तरं निग्रहस्थानमेवमुत्तरवादिनो ऽपि द्रष्टव्यम् । सा. टी. ।

·२६१ श्र. ५ श्रा. २ स. ०-१२ निरर्थकलक्षणम् । वर्णक्रमनि शवन्निरर्थकम् ॥८॥ यथा नित्यः शब्दः कचटतपा: जबडदश्वात् मञ्घढर्धषव. दिति एवंप्रकार निरर्थकम् । अभिधानामिधेवभावानुपपत्ता अर्थगतेरभावाद् वर्णाः क्रमेण निर्दिश्यन्त इति । परिषत्प्रतिवादिभ्यां त्रिरभिहितमप्यविज्ञात- मविज्ञातार्थम् ॥ ॥. यद्वाक्यं परिषदा प्रतिवादिना व विरभिहितमपि न विज्ञायते श्लिष्टशब्दमप्रतीतप्रयागमतिद्रुतोच्चरितमित्येवमादिना कारणेन तदविज्ञात- मविज्ञातार्थमसामर्थ्यसंवरणाय प्रयुक्तमिति निग्रहस्थानमिति पौर्वापर्यायोगादप्रतिसंबद्धार्थमपार्थकम् ॥ ११ ॥ यचानेकस्य पदस्य वाक्यस्य वा पावापणान्वययोग। नास्ति इत्य- संबद्धार्थत्वं गृह्यते तत्समुदायार्थस्यापायादपार्थकम् । यथा. दश दाडिमानि षडपूपाः मुगडमजाजिनं पजलपिण्ड: अधरोरुकमेतत्|| कुमार्या: पाय्यं तस्याः पिता अप्रतिशीन इति । अवयवविपर्यासवचनमप्राप्तकालम् ॥ १५ ॥ प्रतिज्ञादीनामवयवानां यथालक्षणमर्थवशात् क्रमः तत्रावयविपर्या सेन वचनमप्राप्रकालमसंबद्धार्थ निग्रहस्थानमिति** | हीनमन्यतमेनाप्यवयवेन न्यूनम्।। ॥ १२ ॥ वर्णक्रमनिर्देशर्वात तिः वर्णक्रमनिर्देशमात्रस्य विर्वाक्षताबोधकत्ववत्तमा- पानभिज्ञं प्रति तभाषया सानिर्देश प्रतिवादिनो बाधा त्यत्तेस्तुल्यत्वात् । शवं च बाधोश्ये बाधाजनकस्य बाधजननयोग्यस्योपादाने एवेदं निग्रहस्थानं तेन कपोलवादत्रादी नाति प्रसङ्गः । + कचटतपानामिति । * धादिना त्रिरभिहिताप परिषदा प्रतिवादिना च न विज्ञायतइत्यन्वयः। वि. जाने हेतुः पिलष्टशब्दस्वादिः । प्रायेण निरभिधाने बोधानुत्पत्तिापपातति त्रिरित्युक्तम् । , वाच्या न्यायं निरर्थकत्वम् । समुदायार्थशून्यत्वमपार्थकत्वम् । पति भेदः । धरारकमेतदिति। वा अतिशीत इति । * प्रतिवादिप्रयोगस्य मिकता प्रमाणाये व्यवस्थापितवाद व्युत्क्रमेण प्रयोग झटिति विक्षितामिया क्रिमेण शब्दप्रयोग कर्तुमुचितस्तेन तदुल्लङ्कने धादिनो ऽसाम- याचपनाति भावः। अवयवपरीतकमध्ये सातमहाप्यनुपावाने विधिलासिद्धः प्रचमाध्याय निर्णीत- स्वादिति भावः।

·न्यायभाष्ये प्रतिज्ञादीनामवयवानामन्यतमेनाप्यवयवेन होनं न्यूनं निग्रहस्थान सायनाभावे साध्यारिद्धिरिति हतूदाहरणाधिकमधिकम् ॥ १३ ॥ एकेन कृतत्वाद् अन्यतरस्यानर्थक्यमिति तदेतन्नियमाभ्युपगमे वेदितव्यमित। शब्दार्थयाः पुनर्वचनं पुनरुक्तमन्यत्रानुवादात् ॥ १४ ॥ अन्यचानुवादांच शब्दपुनरुक्तमर्थपुनरुक्तं पा नित्यः शब्टो नित्यः शब्द इति शब्दपुनरुक्तमर्थपुनरुतमनित्यः शब्दो निरोधधर्मको ध्वान इति । अनुवादे त्वपुनरुक्तं शब्दा दाभ्यासादर्थविशेषोपपत्तः । •यथा हेत्वपदेशात् प्रतिज्ञायाः पुनर्वचनं निगमनमिति।। 'अर्यादापन्नस्य स्वशब्देन पुनर्वचनम् ॥ १५ ॥ पुनरुक्तमिति प्रकृतम् । निदर्शनम् उत्यत्तिधर्मकत्वादनित्यमि. त्युका अर्थादांपन्नस्य योभिधायकः शब्टस्तन स्वशब्देन यादनुत्पत्तिध- मकं नित्यमिति तच्च पुनरुक्तं वेदितव्यम् । अर्थसंवयाथै शब्दप्रयोगे प्रतीतः सार्थो ऽपित्त्येति । विज्ञातस्य परिषदा त्रिरभिहितस्याप्य|प्रत्युच्चा- रणमननुभाषणम् ॥ १६ ॥ विज्ञावस्य वाक्यार्थस्य परिषदा प्रतिवादिना चिरभिहितस्य यदप्र- त्युच्चारणं तदननुभाषणं नाम निग्रहस्थानमिति ।. अप्रत्युच्चारयन् किमाश्वयं परपक्षप्रतिषेधं ब्रयात् । अविज्ञातं चांज्ञानम् ॥ १७ ॥ विज्ञातार्थस्य परिषदा प्रतिवादिना घिरभिहितस्य यदविज्ञातं तदक्षानं निग्रहस्थानमिति । अयं खल्वविज्ञाय कस्य** प्रतिषेधं ब्रयादिति । * एकेन हेतुना दृष्टान्तेन वा साध्यसिद्धी मिव्यमायां हेत्वन्तरस्य दृष्टान्तान्तरस्य वा सा- धकस्येनासाधनस्य साधनबुद्धा प्रयोगे विप्रतिपत्तः सत्त्वात् । नियमानभ्युपगमे म संभवतामने- अत्रापि प्रर्ववढययन नियहस्थानत्वम् । पुनरभिधानमिति ५। अनुच्चारणमिति । स द्वर्षायमिष्टस्य हेतादृष्टा युरो झटित्युत्तरमावाभिधाने दूषणाधि- करणस्यांप्रतिपत्तेः यावानी विसावतः प्रत्युबामणमय कार्यमिति भावः । . कार्माप प्रयोगः। + नास्ति। . "विज्ञापकस्यति ISIA LIBRAS Y

·No text on this page.

·Mostar INSTIUTE
OF
KRISHNA
ina
LIBRARY
TUIRE
THE
CAUCUS

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.