·श्रीगुरुभ्यो नमः। विज्ञप्ति:- - अथोपक्रम्यते-रघुनाथभट्टाचार्यतार्किकशिरोमणिरुवशिरोमण्य- परनामकदीधितेष्ट्रीकां गदाधरभट्टाचार्यचक्रवर्तिप्रणीता संगतिनानी गादाधरौं मुद्रयित्वा प्रकाशयितुम् । इयं हि वाराणस्यां झैसुरनगरे च मन्ये फैथिदेफिमेव पुस्तकमालन्य मुद्रितेति । यतस्तदीय- टिप्पणीकृष्णंभट्टीयादिपु गृहीतवाक्याना कुचिदभायः पाठान्तरा- भावश्च पूर्वोकरावां द्रढयतः। किंच तत्रतत्र केवलं गावाधरी कुत्रचित् एकविधा टिप्पणी अन्यन च भिन्नति विशकलव्य मुद्रि- ताति । तदेतदालोच्याध्यापकाध्येसौकर्याय नानादेशस्थबहुल- पुस्तकावलम्बनेन सुपरिशुद्धपुस्तकप्रकाशनकामनिर्णयसागरमुद्रणा- लयप्रधानविद्वद्वयः पणशीकरोपाह-वासुदेवशास्त्रिमहोदयरेत- न्मुद्रापणाय सनियुक्तः तैरेव महाशयः प्रदत्तं मुद्रणालयग्रन्थमा- ण्डागारस्थमेकं पुस्तकमलभे ।तपुस्तकान्ते च काश्यां लिखितमिति वर्तते । परंतु सत्र लेसकानवधानजनितानुपयुक्तासमतार्थपाठभेद- प्रदर्शन विद्वदायासफलकं मन्यमानेन मया तदेव नसर्वनोपयोजितम्। तदनु प्रवृत्ते परिशुद्धपुस्तकान्वेषणे 'सातारानगरनिवासिना बिद्वार- गजेन्द्रगडकरोपाह-बाळाचार्याणां परंपरागतं परिशुद्धं संपूर्ण जीर्ण चैकं पुस्तकमासादितम् । यत्प्रतिलिपिर्मुद्रणार्थमुपायोज्यत । अपरंच 'नडियाद' नगरपुस्तकमाण्डागारस्थं तनसुखराममहाशयै- रानाय्य दत्तं नातिशुद्धं प्राचीनं सिंहव्यानलक्षणान्त च । अन्यथा- स्मदीयं परम्परागतं परिशुद्ध चतुर्थादर्शपुस्तकम । किंच मुद्रितपुस्त- कद्वयं । एवं सदीधितिगदाधर्याः पडादर्शपुस्तकान्यासादितानि । अथ च तट्टीकान्वेषणकाले तैरेव गजेन्द्रगढकरोपाह-बाळाचार्य- महाशयः पञ्चलक्षण्याः कृष्णंभट्टी, वथा आसार्वभौमपरिष्कार न्यायरतटीका च दत्ता । तथास्मदीयं शुद्धं टीकापुस्तकद्वयं च मुद्रणायोपयुक्तम् । किंच तनसुसराममहाशयदत्ता सिंहव्यानलक्षण- पर्यन्ता न्यायरत्नटीका च । अपरा मुद्रित-कृष्णंमट्टीटीका, तथा ·२ मुद्रित-न्यायरत्नटीकाद्वय चेति टीकायाः पश्चादर्शपुस्तकानि लब्धानि । तर अस्मदीयपुस्तफ्स्थपाठस्य वाळाचार्यपुस्तकपाठस्य च परस्पर भेदः प्रायशो न दृष्टः । अन्यान्यपुस्तकपाठान्तराणि तु तत्रतत्र दत्तान्येव । महासागरायमाणगादाधरीप्रवेशनौकायमानपञ्चलक्षणी-सिंह- व्याघ्रादिनन्थस्थानामनेकवार तनतत्र प्रयुक्ताना विपमपदाना परिष्कारकरणे व्याकरणनिष्णातगजेन्द्रगटफ्रोपाहसेतुमाधवाचार्य- महाशयः प्रेरितेन तथा तैरेव पिरचितानुपूल्येन सशोधनादिकर्मणि पद्धपरिपरैः पणशीकरवासुदेवमहाशयः ममेधितोत्साहन गया विपमपटाना तत्तत्स्थरानुरतया पुनचित्सर्वसाधारणतया च परि- पाराः मृताले पान्ते सयोजिताः सन्ति । निशितश्च विपय- सूचीप्रमः प्रारम्भ। इत्यं सर्वसाहित्यसमेलनपुर सर ममारन्ध मुद्रणमस्याग्माभिः । अनान्तर घ सस्तभापोद्धरणवद्धनाः निर्णयसागरमुद्रणालया- ध्यभाः श्रीमन्तः तुकारामष्ठिश्रेष्ठाः निप्रणवैरिणा प्रति. गुटिरेन देयतरंग परालारपरिणामस्मरण्याधिना स्य रमितो नीनाः । न जाने रिमिती या निरयणसमेतदकारणगायित्रियते भारतवर्ष विधानति । यदनेन प्रत्यहमेय परालयालयानहरे ममप्यन्ते तापी तानि भारतवर्षीयापि जगदुपतिपराणि मद्रनानि । सोचामा निधनेन भगवत्या. मोक्तमोन्वमिनमानानिष्टजी. यिनापा गााण्या पाण्या दुर्भागधेयविरसिनानि । योनयनात्रामु- तिन पदेन श्रीमनुकारामष्टिमहामाग गदीष्टा देवतेति मप्राध्यतेऽग्माभिः । अनन्तर घ सस्थानापनमरन्यूनयोग्यताप- मानुः श्रीपाद अष्टिगः पुन प्रेरित पायमारयम । नदेय महानगमायागगनुगूय गपारितऽग्मिन्याय गावाधरीदुम्हनायाः गुणमिलनया ममतरपान गीगारयोरफटीत पमुग्भात बाम्पन्नी गुरा माम्पसमा माया गापारी- नाममार्गमनगमुक प्रमोद प्रसवमयी- पानी जगदीपरी मगगनांग बघायरी शम् ।। पिद्दनुचरो मामाचार्य:

·शोधनसक्तिदिग्दर्शनम् -
अत्र सर्वत्र वाळाचार्यमहाशयपुस्तकपाठ एवाटत इति ती
यपाठान्तर प्रायशो न दर्त, परंतु पत्र कचित्तं तत्र "व. पु.
अथवा केवल "क. पा." इति वर्तते । अनन्तरं झसुरदेशादानीजन्य
इति दत्ताः । अथ व
मक्षयपुस्तकस्य पाठप्रभेदाः
तनसुखराममहाशयपुस्तकमाठाः "त. पा." इति निवेशिताः।
निर्णयसागरीयनन्यभाण्डागारपुस्तकमाठान्तराणि "का. पा. इयु-
विविवानि सन्ति ।

·श्रीमद्गादाधरीपञ्चलक्षणीविषयानुक्रमणिका ।। ... .. पनं ५ १५ ... ... ... .. ... ... .. ... ... ON ... ... ... .. 4. ४८ ... ... ... .. ... ... ... ... ... ... ६५ .. ... . ... ... ... .. ... .. ७१ विषयाः अनुमानप्रामाण्यव्यवस्थापनम् अव्यभिचारपदार्थस्यानुमितिद्वानाजनकलकथनम् पछलक्षणानामपि दोषकथनम् पञ्चलक्षणीप्रथमलक्षणम् पञ्चलक्षणीद्वितीयलक्षम् द्वितीयलक्षणे वेचित्तु कारमतनिरूपणम् खमतेन द्वितीयलक्षणपरिष्कार द्वितीयलक्षणस्य दूषणक्थनम् दीधितिकारमतखण्डनम् । पश्चलक्षणीतृतीयलक्षणम् - तृतीयलक्षणदूपणक्यनम् ... पञ्चलक्षणीचतुघलक्षणम् चतुर्धलक्षणदोपकथनम् मतान्तरेण चतुर्यटक्षणदूषणम् लक्षणान्तरावतारवीजकपनम् पघाणीपञ्चमलक्षणम् पसमक्षणपटरपदाना शान्दयोयस्थनम् सिंहव्यामलक्षणे प्रपमराक्षणम् प्रयमलक्षणशाब्दबोधकथनम् मिव्याघ्ररक्षणे द्वितीयउक्षणम् रक्षणद्वयसाप्येकरूपलकपनम् रक्षणदपस्य दूषणदानम् सार्वभौमस प्रथमरक्षणपरिकार. दीपितिशयाननिदिसमर्थनम् समाप्ता चेयं विपयानुक्रमणी। ... ... ... ८७ ... ... ... ... ... ... १५ १०६ .. ... .." ... ... . १२. ... an .. ... ... ... ... ...

·२ चावतिव्याप्रेरिणायाभाववये प्रतियोगिवैयधिकरण्यं बोध्यम्। हेत्वभावोऽपि प्रतियोगितावच्छेदकावच्छिनप्रतियोगिव्यधिक यो योध्यः । तत्प्रतियोगित्वं च हेतुतावच्छेदशरूपेण यो- ध्यम् । तेन द्रव्यत्यादौ साध्ये विशिष्टतावादी नाव्यातिः। नवा विशिष्टसत्तात्वादिना तादृशामावप्रतियोगिनि सत्यादा- वतिप्रसङ्गः । यचैकव्यक्तिक साध्यं विपक्षो वा, तम निर्धम वयाप्ये, तत्वेन साध्ये, विवंद्वित्वादी चान्यागिः । तत्र देव भावस्स वदयाप्रत्येक यागन्पियाचित्वादत आह- साध्यवदिति । अन्योन्याभावस्य साध्यवचावच्छिन्नम- तियोगिताकतं व्युत्पत्तिपतलभ्यम् । नहि भवति नीलो घो पटादन्य इति ।। इति दीथिती पश्चलक्षणी समाता॥

·श्रीहयग्रीवाय नमः। तत्त्वचिन्तामणिः। सिंहव्याघलक्षणदीधितिसहितः नापि साध्यासामानाधिकरण्यानधिकरणत्वं, साध्यवैयधिकरण्यानधिकरणत्वं वातदुभयम. पिसाध्यानधिकरणानधिकरणत्वम्। तच्च तत्र य- किंचित्साध्यानधिकरणाधिकरणे धूमे चाप्रसि. दम् ॥ इति तत्त्वचिन्तामणौ सिंहव्पामलक्षणे॥ नापीति । साध्यमसमानाधिकरणं यस्य, यदधिकरणान- धिकरणं साध्यं तत्रं, माध्यनिष्ठासामानाधिकरण्यप्रतियोगि- त्वम्, साध्यनिष्ठाधेयत्वनिरूपकाधिकरणवृत्तित्वमिति यावत् । तदनधिकरणत्वमित्यर्थः । साध्यवभिन्नस्य च साध्यनिष्ठाधेग- त्वानिरूपकत्वात्तदृत्तौ नातिप्रसंगः । साध्यनिष्ठाधेयत्वानिरू- पकाधिकरणत्वव्यापकाभावप्रतियोग्यधिकरणतासामान्यकत्व- मिति निकपः। तेन सत्तावान् द्रव्यत्वादित्यादौ न दोपः। साध्यवैयधिकरण्यं साध्यवद्भिन्नाधिकरणलं चरमाधिकरण- त्वांशस्थानतिनयोजनकतया तमपहाय खयमेकोक्त्यानूध दप- यति-तदुभयमपीति । साध्येत्यादः, साध्यं यदधिकरणा- नधिकरणं तत्वाभावः, साध्यस यदनधिकरणं तद्वृत्तित्याभा- वश्वार्थः । तन केवलान्वयिनि साध्यनिष्ठाधेयत्वानिरूपका- धिकरणाप्रसिध्या, नानाव्यक्तिसाध्यके च एकसाभ्यव्यक्तिनि- ठाधेयत्वानिरूपकात्र साधनाधिकरणव्यक्त्यन्तरसत्यव्याप्तिः । कचियभिचारिण्यतिव्यामिश्राद्ये । द्वितीये च साध्यवैयधिकरण्ये यदि साध्यवत्वावच्छिन्नप्रतियोगिताको बोधो विवक्षितः तदा केवलान्ययिनि यदिच यत्किचित्साध्यवयक्तिभेदः तदा नाना- धिकरणसाध्यके सर्वत्राध्याप्तिः।।इति दीधितौ सिंहन्यामलक्षणे॥ { व्यकिरा.यु.ना.। अरिकरणाव मा. आ. २ प्रसगः का. पर।

·चावतिच्यापेवारणायाभाषद्वये प्रतियोगिवैयधिकरग्य बोध्यम्। हेत्वभावोऽपि प्रतियोगितावच्छेदकावच्छिन्नमतियोगिव्यधिक रणो बोध्यः । तत्प्रतियोगित्व च हेनुतावच्छेदकरूपेण यो- ध्यम् । तेन द्रव्यवादी साध्ये विशिष्टसवादी नाव्याप्तिः। नवा विशिष्टसचात्वादिना तादृशामावप्रतियोगिनि सत्वादा वतिप्रसङ्गः । यत्रैकव्यक्तिक साध्य विपक्षो वा, तत्र निर्धम स्वव्याघे, तत्वेन साध्ये, निर्वद्भित्यादी चाव्याप्तिः । तत्र हेल भावस्थ वदयादेः प्रत्येक यावद्विपक्षावृत्तित्वात आहे-- साध्यवदिति । अत्रान्योन्यामावस्य साध्यवचावच्छिन्दप तियोगिताकत्व व्युत्पत्रिललभ्यम् । नहि भवति नीलो पटो घटादन्य इति ॥ इति दीधितौ पश्चलक्षणी समाप्ता ॥

·श्रीहयग्रीवाय नमः। तत्त्वचिन्तामणिः। सिंहव्याघलक्षणदीधितिसहितः नापि साध्यासामानाधिकरण्यानधिकरणत्वं, साध्यवैयधिकरण्यानधिकरणत्वं वातदुभयम- पिसाध्यानधिकरणानधिकरणत्वम्। तच्च तत्र य. किंचित्साध्यानधिकरणाधिकरणे धूमे चामसि- दम् ॥ इति तत्त्वचिन्तामणौ सिंहव्याघ्रलक्षणे॥ नापीति । साध्यमसमानाधिकरणं यस्य, यदधिकरणान- धिकरणं साध्यं तत्त्वं, साध्यनिष्ठासामानाधिकरण्यप्रतियोगि- त्वम्, साध्यनिष्ठाधेयत्वनिरूपकाधिकरणवृत्तित्वमिति यावत् । तदनधिकरणत्यमित्यर्थः । साध्यवद्भिन्नस्य च साध्यनिष्ठाधेय त्वानिरूपकत्वाचगृतौ नातिप्रसंगः | साध्यनिष्ठाधेयत्वानिरू- पकाधिकरणत्वव्यापकाभाषप्रतियोग्यधिकरणतासामान्यकत्व- मिति निष्कर्षः । तेन सचावान् द्रव्यत्वादित्यादौ न दोपः। साध्यवयधिकरण्यं साध्यपदिनाधिकरणलं चरमाधिकरण- लांशस्थानतिप्रयोजनकतया तमपहाय स्वयमकोच्यानूय दूप- यति तदुभयमपीति । साध्येत्यादेः, साध्यं यदधिकरणा- नधिकरणं तत्वाभावः, साध्यस यदनधिकरणं तदृचित्यामा- क्वार्थः । तत्र केवलान्वयिनि साध्यनिष्ठाधेयत्वानिरूपका- धिकरणाप्रसिघ्या, नानाव्यक्तिसाध्यके च एकसाध्यन्यक्तिनि- छाधेयवानिरूपकत्वं साधनाधिकरणव्यत्यन्तरस्येत्यव्याप्तिः । कचियभिचारिण्यतिव्याप्तिधाये। द्वितीय च साम्यवैयधिकरण्ये यदि साध्यवच्चावच्छिन्नप्रतियोगिताको बोधो विवक्षितः तदा केवलान्वयिनि यदिच यत्किंचित्साध्यवयक्तिभेदः तदा नाना- विकरणसाव्यसभापतिमा दीयौसिंहपामरूपण , निम.. ना.nीपरणव का. पा.। ३ मग का. पा.!

·श्रीहयग्रीवाय नमः। तत्त्वचिन्तामणिः। सिंहव्याप्रलक्षणदीधितिसहितः त्वम् नापि साध्यासामानाधिकरण्यानधिकरणत्वं, साध्यवैयधिकरण्यानधिकरणत्वं वा। तदुभयम- पिसाध्यानधिकरणानधिकरणत्वम्।तच तत्र य- किंचित्साध्यानधिकरणाधिकरणे धूमे चामसि. इम् ॥ इति तत्त्वचिन्तामणी सिंहव्याघ्रलक्षणे॥ नापीति । साध्यमसमानाधिकरणं यस्य, यदधिकरणान- धिकरणं साध्यं तचं, साध्यनिष्ठासामानाधिकरण्यप्रतियोगि- साध्यनिष्ठाधेयत्यनिरूपकाधिकरणवृत्तित्वमिति यावत् । तदनधिकरणत्वमित्यर्थः । साध्यवद्भिन्नस च साध्यनिष्ठाधेय- त्वानिरूपकत्वात्तद्वृत्ती नातिप्रसंगः । साध्यनिष्ठाघेयत्वानिरू- पकाधिकरणत्वव्यापकामावप्रतियोग्यधिकरणतासामान्यकत्व- मिति निष्कर्षः। तेन सत्तावान् द्रव्यत्वादित्यादौ न दोपः। साध्यवैयधिकरण्यं साध्ययद्भिन्नाधिकरणत्वं चरमाधिकरण- त्यांशसानतिप्रयोजनकतया तमपहाय स्वयमेकोक्त्यानूय दूप- यति-तदुभयमपीति । साध्येत्यादेः, साध्यं यदधिकरणा- नधिकरणं तत्वाभावः, साध्यस्य यदनधिकरणं तद्वृत्तित्वाभा- वश्वाः । तत्र केवलान्वयिनि साध्यनिष्ठाधेयत्सानिरूपका- धिकरणाप्रसिध्या, नानाव्यक्तिसाध्यके च एकसाध्यव्यक्तिनि- छाधेयत्वानिरूपकत्वं साधनाधिकरणव्यम्यन्तरस्येत्यव्याप्तिः । चियभिचारिण्यतिव्याप्तियाये। द्वितीये च साध्यययधिकरण्ये यदि साध्यवचावच्छिन्नप्रतियोगिताको बोधो विवक्षितः तदा केवलान्वयिनि यदिच यत्किचित्साध्यवयक्तिभेदः तदा नाना- धिकरणसाध्य के सर्वत्राच्यातिनातिदीपिता सिंहल्याप्रलक्षण। ५ व्यक्तिमा. पु. ना.। २ अपितरण का. पा.। ३ प्रसंगः का. पा.।

·अथ दीधितो सार्वभौमपरिष्कारः। केचित्तु । साध्येति । साध्यासामानाधिकरण्यं हेतुतार- च्छेदकसंबन्धेन हेत्वधिकरणे, तेनैव संबन्धेन साध्ययद्वृत्तित्वा- (स्या)मारस्तदधिकरणभिन्नत्वमर्थः । तेन धूमस्य स्वाचया सं. योगेन यहिमविच समवायेनावृत्तावपि न क्षतिः । तादृशा. भावश्च तत्रैव संबन्धान्तरेण वर्तमाने सुलभः । व्यभिचारिण- (स्तु)य व्यभिचारनिरूपकाधिकरण एव ताशि तादृशाभार- वत्वम् । सत्तायां गुणे न द्रव्यत्वसामानाधिकरण्यमिति प्र. तीतः । नवं विशिष्टमत्वेऽव्यामिः । विशिष्टस्यातिरिक्त स्वात् । अनतिरके तु विशेषणविशेप्यमंबन्धस्यैव परंपरया व्या. (स)प्यत्वात् । केवलान्वयिनि चाव्याप्तेरभिधानं द्वितीयलक्ष- णाभिप्रायेणेत्याहुः । तचिन्त्यम् । सत्तायां गुणे न द्रव्यत्व. सामानाधिकरण्यमिति मतीतिहि द्रव्यत्वे गुणे न पृथिवील. सामानाधिकरण्यमिति प्रतीतिपरसत्तानिष्ठद्रव्यत्वसामानाधि- करण्यावच्छेदकलस्य परंपरासंबन्धेन सामानाधिकरण्यस्य या अभावं गुणेऽवगाहते, नतु सत्तायामेव द्रष्यवृत्तिलाभावं । सत्ता न द्रव्यरत्तित्वामावरती द्रव्यत्तित्वामावो न सत्ता- तिरित्सादिसर्वजनप्र(सिद्ध)प्रदीतिबाधितत्यान् । बाधकामा- पातु संयोगवदभारयोरक्च्छेदकमैदैन एका प्रतीत्या तदुभ- योरकत्र प्रसिद्धिः। अतीन्द्रियमाध्यकेन्जीन्द्रिये व्यभिचारि. ण्यतिग्रमंगाच । तर मामानाधिकरण्यामारस्य प्रत्यक्षासमंत्र- नासिद्धः। नच तदमानवद्वृत्तिलेन तर तदनुमेयं तद्वृत्तिभि- अन्यसोपाधित्वात् । किंचेदमिदानीमिति प्रतीतिनियामकविशे- पणताविशेषण हेतुतायो सद्धतापव्याप्तिः । तेन संबन्धनाधिक- रणे काले तैन मंन्धने माध्यदृत्तित्वस्य विरहिणोऽप्रसिद्धः ।। इनि श्रीमद्रपुनाभट्टाचार्यशिरोमणिविरचिनाया शिरोमण्यापतात- चिन्तामणिव्यायाया दीधित्यागल्यायां सामीमपरिकारः समायः॥ मनका.पा मारमा पाश्मनमरिसोरा.पा.

·।। श्रीः॥ गदाधरीपञ्चलक्षणी। चिन्तामणि-दीधिति-गदाधरी-कृष्णभट्टीय- न्यायरत्नेति न्यायपश्चग्रन्थीसंग्रहः सिंहव्याघ्रलक्षणसार्वभौमपरिष्कारोपेतः । सर्वमिदं सति व्याप्तिनिश्चये सात् । स एव न संभवति उपायाभावादित्सत आह-व्यासीति । श्रीगुरुभ्यो नमः ॥ सर्वमिदम् । अनुमानप्रामाण्यव्यवस्थापक- युक्तिप्रदर्शनम् । व्याप्तिनिश्चये सतीत्सवयः ॥ स एव व्याप्ति- निश्चय एव । न संभवति नोत्पत्तुमर्हति । उपायाभावात् कृष्णभट्टीयं । श्रीः । चार्वाकण धूमत्वावच्छेदेनेवाग्रामापर्य साधनीयं नतु तत्सामाना- धिकरण्येन सिद्धसाधनप्रसङ्गात् । एवंच यामिकसात्पराजया तत्सामाना- धिकरण्येनेव प्रामाण्यसाधनेनापि अवच्छेदकावच्छेदेन प्रामाण्यानुमिनि- संभवादुमयोरमेकमेव धूमज्ञानं पक्षः। तम नैयायिकानां प्रमितिजनकता. पच्छेदकरूप हेतुः । वय व्यातिनिश्चयत्यमेव भवनि । तत्रासिद्धि बौखः नाते-सर्वमिदमिति । गादाधर्याम् । अनुमानं धूमज्ञानं । युक्तिः न्यायरन । श्रीः॥ न संभवति मोत्पत्तुमर्हतीति । अन संपूर्वकभूपातोत्पत्तियोग्य- स्वरूपमर्थमभिसंधायोफमुत्पत्त्यहत्वं नास्तीति । व्याप्तिनिश्चयच निषेझुमशक्यः विद्यसिद्धिभ्यां न्याघातात् । नचोत्पत्तियोग्यत्वाभावोऽपि वमशक्ययावी. बमते धर्यप्रसिद्धरिति वाच्यम् । च्यातिविपयरत्वसामान्यत्वशानावानां प्रत्येक प्रसिद्धानामकजन्यतावच्छेद कर दाभावस्यैव विवक्षितत्वात् । व्याप्ति- विपय फरवसंशयान्मत्वज्ञानसत्तिसमुदायव उन्यतावच्छेदकतापर्याप्त्यनवच्छे- दकमिति परमार्थः । नच सामान्यतो जन्यतावच्छेदके सशयान्यलस यत्तुम- शक्यताबाप्यंशे संशयान्यख वक्रव्यं । तच्च व्याप्त्यमावनिष्ठप्रकारखानिरूपित.

·६ गदाधरीपञ्चलक्षणी। [अवतर० निश्चायकाभावान् । अनुमानप्रामाण्योपपादकतया व्याप्तिमहोपायर- कृष्णभट्टीयं। प्यासिनिश्रयस्वरूपहेनुः । निश्चायकाभावादिति । सामन्या दुर्वचरवा. दिनि भाषः । एवंच प्यातिनिश्चयसंयोत्पत्तुमर्हतया सुतरां नैयायियोक्तहेव- प्रसिद्धिरिनि मावः। केपिसु मन्यवच्छेदक [] रूपमन्तरेण न प्रमाकरण- पसंभवः । तत्र न्याप्तिनिवपत्वमप्रमियम् । अन्ययानतिमततं. दुर्षयम् । सपाचानुगानमामाग्यं दुरपपादम् । प्रत्यक्षादिप्रामाण्यं स्वनायत्या स्वतोप्राझं स्वीकार्यम् । अनभ्यासदशापयशाने दोपादिवशात्तारामह इत्यत आह- यातीति मूलमवतारयन्ति । केचिनु प्याप्तिस्वरूपे विशिएपरामर्शनियों- हकायेन च्यातिविशिष्टेयादिलक्षणोपोदात. संगतिः । अनुमिनिशान इति मूलतोऽपि तथा एाभात् । नच यो काचिदनुमिनिष्टक्षणे व्याप्ति. स्वरूपखापटकतया ने सदवनार इनि पाच्यम् । मणिकारनिरूप्ये व्याति- सारूपे निरूपिताथसंगत्यपेक्षणादित्याहुः । पुगनि पक्षधमंता(विशेषण तापमहेन्यो भनुमिनिममज्ञानविषयसे यातिपदा) पोनरमपनसलेन यथा तमूसाधावयानुगपतिः । मामाण्यनिरूपणास्यवहितोपरनिरूपणापयि. फमगत्यसामवेनि समारम्धेत्यादिकमुप्तम् । तयाचानुमानमामापयोपोसास मंगत्या म्यातिस्परसनिस्पणमिति भावः। एतेनामिनि विज्ञान इति मूसा. धोऽपि [F] | तपाहि- अनुमितिः भनुमाने मामाण्यव्यररियतिः। सादप्यांत नारायपयोगः । परीक्षापदायभूनः । तत्र हेतु-प्रयोजक जनकमान शान करणप्युलापा निरूपणं । रिपपावं ससम्पर्धः । पाप रिपक्षानीभूनारायतिरूपनतिरूपगरिपप प्रत्यर्थः । पारिए सादी जनपर एय । पाप निरकारीक्षामनर्गभूलोपापनिरूपण त्ये. या । पर चोगपतिरूपग एपोपोदाव[रूप] मंगतिः गुप्यते । भ्याप्तिस्वरू- पनिरूपणे ममामाग्यसंगत्य पेशाकिंतूसापपादनातया सत्राथ. समाग | भतएव तापिपार्षिक रातमी। तयार प्याति- मम्पनिरूपगपूरपायनिरूपण एपोपादान स्या।। ननु रामाराधेगा. दिमिदानमिया दीपिनियन रिमर्थम् । म्याहिमहानिरपग. भारत स्वारमापर सम्मा पारित भार-अनुमानेति । प्र. पापरबा मरालातिर निवारण याममा पापम् । मापमानास्पदशा। reerनलिनिशिवाय firsttiem पसाराम पियर। 1.दा.

·७ प्रन्थ ] न्यायपश्चग्रन्थीसग्रहः । समारब्धानुमानप्रामाण्यपरीक्षाकारणीभूतव्याप्तिग्रहोपायप्रति- वेदानीमभिधातुमुचितत्वार , वक्ष्यत इत्यनेन तत्प्रतीक्षा विधाय व्या- प्तिस्वरूपनिरूपणमयुक्तमित्याशङ्का परिजिहीऍतत्याथम्ये तस व्या. प्तिमहोपायप्रतिपादनौपयिकत्व (रूप) वीज दर्शयन्नन्वित्यादिपन्थमन- तारयति-समारन्धेति । व्याप्तिमहोपायाकथनेन प्रामाण्यव्यव- स्थापनस्य अनिष्पन्नत्वात्समारब्धेति परीक्षाविशेषणम् । परीक्षा च कृष्णभट्टीय। कृत यदनुमानप्रामाण्यहेत्यसिरिनिरासद्वारा तसाधकरवरूपप्रकृतोपपाद करवमपाल्पर्ध । नचानुमानप्रामाण्यसिधुपयोगिपरामर्शखरूपनिर्वाह कत्येन सदुपोद्घात कुतो न दर्शित इति पाच्यम् । उपायाभिधान प्रतीक्षाया निर्मोजत्वापत्ते । इदानी च्यामिस्वरूपनिरूपणापाक् । उचितत्वादिति । उपोदातज्ञानादेव जिज्ञासाप्तभनान् । तत्प्रतीक्षा पायनिरूपणस्य प्रारब्धमामाण्यनिरूपणाव्यवहितोत्तरस्वत्यागम् । तत्प्राथम्ये व्यालिस्वरूपनिरूपणस्य उपायनिरूपणाधिकरणक्षणवृत्तिध्वसप्रतियोगिवे । जनमाणसाप येणेत्यादिमन्थेन भनुमानप्रामाण्यव्यवस्थापनेन वादिनिरा सात् व्याप्तिस्वरूपनिरूपण व्यर्थमित्याराकानिराकरणार्य समारब्धेनि वि शेषणमित्याह-व्याप्तीति । अनिप्पन्नत्वादिति । निप्पनत्वमवीतकृतिवि न्यायरत्र। प्रतीक्षां विधायेति । प्रवीक्षा भविष्यकालस्तव्यलप्रकाररज्ञानानुकू. एव्यापार । स च व्याप्तिमहोपायच वयत इत्येवरूप 1 तत्प्राथम्य इति । तस्स व्याप्तिखरूपनिरूपणस । प्राथम्ये प्रथमत कर्तव्यले इमर्थ । तस्म व्याप्तिखरूपनिरुपणस । व्याप्तिग्रहोपायप्रतिपादनौपयिकत्वमिति । औपयिकत्वं व्याप्तिग्रहोपायप्रतिपादनपटशेषायविषयकप्रतिपत्तिप्रयोजकलम् । प्रतिपत्तिश्च व्याप्तिमहननम्न्याभियारवानाभानसहनारज्ञानयोव्याप्तिमहजनकल्ल प्रसारिका । प्रयोजरत्व च जनमज्ञाने बनवतापटकीभूतजन्यतावरच्छेदक- विशिष्टसनस्य हैतुल्या पन्यतावच्छेदकीभूनाथमिचारनिधन राहवारज्ञानल सोने घटनीभूताव्यभिचारसहचारशानयोई तुलया परंपरया जनस्वरूप ध्यम् । ननु प्रामाण्यव्यवस्थापनस्याप्रमाणसाधय॑णेत्यादिप्रन्येन समाप्ततया समारब्धेति कप युज्यते। आसमातेरेन समास्थलव्यवहारादत भाइ-अ निष्पन्नत्वादिति । अपरिसमाप्तेरित्यर्थ । अप्रमाणसाधाणेत्यादे परम- दनिराकरणपरता समारब्धेति युज्यत' इति शेप । अनिष्पन्नखादित्यस्या- नन्तरं "aनिपतिरवश्य संपादनीयेति सूचनाये"वि शेष इति केचित् । १रूपका, पाट ·ग्रन्थः] न्यायपञ्चग्रन्थीसंग्रहः। ९ कृष्णंमदीयं । सिद्धार्थाऽनुमानाप्रामाण्यं । निराकरणं तद्विपयशाने मध्यस्थस्याप्रामाण्य- ज्ञानसंपादन । तत्पूर्वकं स्वमतव्ययस्थापनं स्वसियुक्तिजन्यव्यवस्थितिजगक- शब्दप्रयोगः । अनुमानप्रामाण्यस्यैतादशपरीक्षापदार्थकदेशव्यवस्थिताव न्वयः । तथाचानुमानप्रामाण्यपरीक्षापदेन परसिद्धरधानुमानामामापयत्रि- पयकज्ञानधर्मिशाप्रामाण्यवानसंपादनोत्तरकालीनस्वतियुक्तिजन्यानुमानप्रा- मापयविषयकव्यवस्थितिजनकशब्दप्रयोगलरामः । परमतसिद्धो योऽयो- अनुमाने प्रामाण्याभावः, तन्निरावरणं तरज्ञानानुत्पत्तिप्रयोगको व्यापारः) तापूर्वक स्वाभिप्रेतार्थानुमानप्रामाण्यं तद्विषयकज्ञानानुकूलव्यापार इति केचित् । तसच न्यायरूपतया मयोजावरूप जनरवं बोध्यम् । पराभि- प्रेतार्थज्ञानप्रतियन्धरुज्ञानानुकूलव्यापारस्तु न परीक्षा । प्रनिवादिन प्रति स्वस्यापि परवात तरतूंकव्यापारस्थापि परीक्षायापत्तेः । रमपरीक्षादावन्य- रवदुष्ट वादिनिरामपूर्यकसद्रिय निर्धारकव्यापारस्यैव परीक्षापदार्थावाच । एवमममाणसाधयेणे त्यादेः परमतनिराकरणस्वमतव्यवस्थापनपरतयैव स भारम्धेत्यादिपरीक्षान्तं बोध्यम् । कारणीभूतेति । भच निरच्यमानपनि- पादनस्य निरक्तसन्दरूपपरीक्षा प्रनि कारणत्वं नैव संभवदुक्तिकमिति पाच्यम् । परीक्षापदार्थयटकीभूतस्त्रमतव्यवस्थितिरूपानुमितौ च्यासिग्रहो- पायप्रतिपादनस्य हेनुस्वेन तद्विशिष्टे कारणत्वोक्तेः कथं तब तस्य हेतुत्व- मिनि चेत् । इरथम् । अग्रामाण्यरूपसाध्यानुमापकचासोक्तहनुमचाहानं पग्मध्यस्थस्य जातं तादृशहेतुमत्ताज्ञाने [तस्याप्रामाण्यज्ञानसंपादनार्थ प्रथ- मतः प्रामाण्यसाधकहेतुमताज्ञान] तस्य संपादनीयम् । तच्च न संभवनि । इन्द्रियत्वादाधव प्रमितिजकतावच्छेदकनायाः प्रारीद्धतया तादृशेन्द्रियावा. भावज्ञानस्यैव स्वरूपासिद्धिज्ञानरूपस्य मध्यस्थे विद्यमानत्वात् । एवंच तारशामिद्धिनितारणपूर्वमटेतमत्ताज्ञानसंपादनार्थ व्याप्तिमहोपायमनिपादन- मिनि रीत्या कारणावं योध्यम् । प्रतिपादन प्रतिपतिजन:शब्दप्रयोग. 1 तदेरदेशप्रतिपत्ती व्याप्तिग्रहोपायविषयताकमैदान्वयः । कारणीभूतान्तवैय- न्याया। तम् । तच प्रामाण्यपरीक्षायाः प्रामाण्यसाधकयुक्तिप्रदर्शनेन सिद्धत्वज्ञानवतः प्रत्यनुन येन तत्प्रतिबन्धकसिद्धलज्ञाननिवर्तन। तनिवृत्तिश्च सिद्धलघटकाती- तलमहनिवर्तनद्वारा नियनं च परीक्षाविषयकृतिघ्रासमानकालीनपरीक्षा- विषयक कृतिविषयवस्पसमायवघटकपरीक्षाविषयकृतिध्वंसासमानकाली- नवज्ञानस्योकसबन्धटुयेन वर्तमानसबलरूपातीतलशने प्रतिबन्धस्तया । नचोक्तसवन्धेनोक्तध्वंसक्ताने भायखनिधयस्य कर्ष प्रतिबन्धकसगिति शङ्काम् । भाद्यखस्योक्तबन्धेनोकध्वंसदलाभावव्याप्यतया तदभापव्याप्य- मत्तामानविषयक प्रतिबन्धकलात् । नचकमात्रकृतिजन्यफलानुकूलकतायुक्तो. १सितिविषयक इति पाठ:. ३ मालापत्तेः. ३ मै. पु.ब.

·१० गदाधरीपञ्चलक्षणी। [अवतर शेपणम् । यद्यपि व्याप्तिग्रहोपायप्रतिपादनस्य अनुमानप्रामाण्यव्य- वस्थापकत्वक्थनं न तस्यावश्यकत्यप्रदर्शनाय । व्याप्तिमहोपायश्च पक्ष्यत इत्येतद्न्यावतरणाव्याप्तिग्रहोपायस्य अनुमानप्रामाण्योपपाद- कतालाभेनैव तलामात् । तथापि प्रामाण्यव्यवस्थापन निर्वाहकतया भवतु व्याप्तिग्रहोपायस्य इदानीमाकादितत्यम् । एवमपि तन्न व्या- कृष्णमट्टीय। ध्यमाशते-यद्यपीति । तस्य व्याप्तिमहोपायम तिपादनस्य । अवतारण सर्वमिदमित्यादिन्थ । एवच तद्वन्धेनोपायप्रतिपादने समारब्धानुमान- प्रामाण्यपरीक्षाकारणावसूचनसमवे, पुन कारणीभूनान्ताभिधान पुनरक्ति- प्रसामिनि भाव । तल्लाभात् व्याप्तिग्रहोपायप्रतिपादनस्थावश्यकताला. भात् । कारणीभूतान्तोपादान एव उपायप्रतिपादने उत्तरीत्या रन्धयापि प्रामाण्यव्यपस्थापनजनकत्वस्य धर्मिपारसन्येण तजनकच्यामिम्वरूपनिरपणे सामो भवति नान्ययेति । सामन्यन्तरेण कथमपि तदसमवज्ञापनाय पुन कारणीभूतान्तीनिमित्ताशयेन समाधत्ते-तथापीति । नच तर सलाभ किमर्थमिति वाच्यम् । उपायप्रतिपादनस्य जनके व्याप्तिस्वरूप निरू पणे परीक्षाजनफावस्यापि रामेनात्यन्तावश्यकचलाभात् । एवमपीति। न्यायरन भयसबन्धेन तादृशध्वसवखाद्यखयो समावेशेन सामान्यव्याप्तिमा इति नाच्यम् । तथापि प्रामाण्यपरीक्षायतितस्य तादृशकृतावभावेन विशेषव्या- रव्याहतवात् । इत्थच समारब्धलविशेपणाधीनकृतिविशेषकायलमाने जात एव निश्च सबन्धेन तादृशध्वसवलज्ञानानुत्पादनेन तद्धटितसिद्धलज्ञानानुत्पाद समपी मान्यथेति । न्याधिमहोपायप्रतिपादनस्यागुमानप्रामाण्यव्यवस्थाप्यो. जबबहानार्थ कारणीभूतेति विशेषण वक्तव्य, तच्चान्यभासिद्धमिति शङ्कते- यद्यपीति । प्रामाण्यव्यवस्थापकत्वायनमिति । व्यवस्था निश्चय सन्धानुमानधर्मिक । तथाच व्यवस्थापक्रख प्रामाण्यानुमितिप्रतिवन्धकखरा- सिविज्ञान विघटयनम् । आवश्यकत्वं सफरलम् । प्रामाण्यव्यवस्थापक्व. विशिष्टव्याप्तिग्रहोपायप्रतिपादननिदानतलाभाय तद्विशेषणम् । नच तल्लभ किमयमिति शम्। तमस्य व्याप्तिनिरूपणस्यात्य तावश्यक लाभार्थनादि खागयेन गगाधानगाह-तथापीति केचिन् । कारणीभूतान्तोपादान एवोचरीला रथस्यापि प्रामाण्यव्यवस्थापनानर- तस्य धर्मिपारतध्येण व्याहिग्रहोपायप्रतिपादनजनक व्याप्तिनिरूपणे लामा भवति नान्यथेति पुन चरणीभूतान्तविशेषणमिलाशयेनाह तथापीत्यपरे॥ परेतु स्यादेव यदि भूतान्तन मन्येन च्यासिनोपायप्रतिपादनसापश्यरल. सूचन मन्यातुरभिप्रेत, तदेव न। किंतु तस्येदानी कर्तुमहत्वे विवादाभाव- ·ग्रन्थ.] न्यायरलेति न्यायपञ्चग्रन्थीसग्रहः । ११ पादननिदानं व्याप्तिखरूपनिरूपणमारभते- प्तिस्वरूपनिरूपण विना सभवतीति प्रथमतस्तदेवोचितमित्येतत्सूच. नाय तदभिहितम् । निदानमिति । व्याप्तिघटवीभूताव्यभिचाराश- भाने वाधाभावमुद्रया व्यभिचारज्ञानाभायो हेतु । साध्यसमानाधि- करणवृत्तिहेतुतावच्छेदकाशप्रहे विशेपणज्ञानमुद्रया सहचारपदो हेतुरिति क्रमेण व्यानिग्रहोपायप्रतिपादनस्य व्याप्तिस्वरूपमप्रति- कृष्णभट्टीय। तत् प्रामाण्यव्यवस्थापनम् । नच स्वरूपनिरूपण विना प्रामाण्यव्यवस्थापन न सभवतीति स्वरूपनिरूपण एव प्रामाण्यव्यवस्थापक वमुच्यतामिति वाच्यम् । व्याप्तिस्वरूपनिरूपणे प्रामाण्यव्यवस्थापनसाक्षाकारणतावा घादिनि रामदाय । वस्तुतो नैयायिकहेतौ सरूपासिद्धिचारणायोपा यनिरूपण साधनाप्रतिदिवारणाय च्यासिस्वरूपनिरूपणमिति साक्षाका रणता बोध्या। यद्वा समिद सनात्यावरतारणमन्धेन च्यातिमहोपायप्रतिपादने मामा ण्यव्यवस्थापनकारणयामसमयेऽपि व्याप्तिस्वरूपनिरूपणस्य फेवरष्याप्ति ग्रहोपायपनिपादननिदानवलाभेऽपि, न कथमपि च्याप्तिस्वरूपनिरूपणे प्रामाण्यव्यवस्थापकर विशिष्टव्यातिमहोपायमनिपादननिदानवस राम सभवति । एषध प्रामाण्यव्यवस्थापरत्वविशिष्टोपायप्रतिपादननिदानीभूत व्याप्तिस्वरूपादन्यस्यैव निरूपणमक वा केवलयाप्तिमहोपायप्रतिपादननिदा नीभूनव्याप्तिस्वरूप निरूपणारम्भोऽयान्तरमस्त इत्याशङ्काया ताशनिदान मपि व्याक्षिस्वरूपनिरूपण] एपेनि मन्तव्यम् । तच कारणीभूनान्तविरोपणा लभ्यत इति कारणीभूतान्तविशेषणसाथस्यमित्याशयेनाह-तथापीति । तदिति । प्रामाण्यवस्थापकत्वविशिष्टव्याप्तिमहोपायमनिपादनमित्यर्थ । व्याप्तीति । धूमध्यापफवसिमानाधिकरणधमन्वादिक ध्याप्ति । व्यापकरय न्यावरण सूचनाय सानुमतिसूभनमेवाभिप्रेत। तन न पूर्वप-यत्तात्पर्य विषय इत्याह--- तथापीति । भवलियादिनाकाहितजमिस वेन भूतान्तो कीर्तनफल खानु- मतिसूचन स्पष्टीकृत मिलाहु ॥ प्रथमतस्तदेवोचितमिति । विशेषणविशिष्टविशेष्यतनकखप्रहे धर्मपार तव्येण विशेषणतनकायस्यापि प्रहादुमयजनके निरूपणीये विशेष्यमानक- घ्याप्तिस्वरूपनिरूपणस्य प्राथम्यमनुचितमित्याशङ्काविरहाचाप्तिस्वरूपनिरूपणस्यैव ·१२ गदापरीपञ्चलक्षणी। [अवतर पाद्याशक्यत्वादिति भावः । प्रथमतः पूर्वपक्षस्यैव अभिधानेन नि. रूपयतीत्यसंगतम् । अत्त आरमत इत्युक्छम् । निरूपणस्य परमतनि- कृष्णमट्टीयं । ग्रहं प्रति व्यभिचारणही हेतुः सहचारविशिष्टधूमत्वादिग्रहो हेतुरित्याकार कोपायनिरूपणे मिहान्तसिदव्याशिखरूपनिरुपणस्य स्वतचान्त्रयतिरेक- सावादशातव्याप्तिस्वरूपशिष्यं प्रत्युपायनिरूपणस्य दुष्करस्वादिति भावः । एतलाभार्थमेव व्याविघटीभूतेत्युक्तं । नतु निरूपणस्यापि घटवताविष- यकरयलाभा, प्रयोजनाभावात् । नन्वत्र वालिस्वरूपनिरूपणमारभत शनि कथनमयुपम् । तादृशामिमहोपायप्रतिपादननिदान व्यामिस्वरूप निरूपयत्तीत्यस्तष सम्पवात् । निदानमिति चाभेदसंबन्धेन निरूपण- रियाविशेषणमित्यत आह-प्रथमत इति । धात्वों निरूपणं, देवल- शानानुकूल व्यापार शब्दप्रयोगलक्षण: । द्वितीयार्थो विषयित्वं तदेकदेशज्ञा- नेम्वेति। आरयावार्थः कृतिः, तस्यां धात्वर्थाम्नय.। पाण्यातापर्यचसान- स्वस्य कृतावन्ययः । नन्दित्यादिनेनि तृतीयाधों भेदः, धान्येन धनवानिति- चत् । तथाच निरक्तपरीक्षाकाहीभूनच्यातिनछोपायप्रतिपादननिदानामि नन्वनुमिनिहेतुव्याप्तिज्ञानेत्यादिप्रेन्याभिसे ययातिस्वरूपनिरूपण तदनुकूले- दानीतनकृतिमान्माणकार इनि बोधः। तथाचेदानी नन्वित्यादिना पूर्वपक्ष- स्वैवाविधानादिदानीवनकृतेर्नन्दित्यादिप्रन्याभिन्ननिरूपणानुकूलतया [ति- योग्यसमानाधिकरणेत्यादिन्यासिखरूपविषयकनिरूपणाननुकूलतथा व्याप्ति- स्वरूपनिरूपणानु मूलपर्तमाननिमायण मणिकारे भोपादसंगतिरित्यर्थः] आरमत इत्युक्तमिति । द्वितीयाथों विपयित्वम् । आइपूर्वकरभधातोरा- कृतिर्थ । मारवरसविषयकंधातु योगादाश्रयत्वमात्यातार्थ. दो माम्बत् । एवंच तादशनिदानाभिन्न पत्तादृशमन्याभिन व्याणिस्वरूपनिरूपण तिपय- कामकृत्याश्रयो मणिकार इति बोधः । नन्येवमपीदानी तनावकृते सिद्धान्तसिद्धयाप्तिस्वरूपनिरूपणाननुकुलत- मासंगतिचीसव माह-निरूपणस्पेति। स्थायरम। प्राथम्यमुचितमिति भावः । ननु व्याप्तिस्वरूपं निरूपयतीत्येव वकव्ये व्याप्तिस्वरूपनिरूपणमारभत इति किमर्थमुक्त बाबाधेऽप्यविश्लेखनस्यायुक्त- खादिस्यत आइ-प्रथम इति । निरूपयतीत्यसंगतमिति । निरूपयवी. खनाल्याताकृती निरूपणस साम्यवारयविषयतासंबन्धेनान्वयस शब्दखण्डे मिश्नवस्थापितलापूर्वपक्षामिधानजनकृतेः सिद्धान्तकथनपर्यन सितनिरूप- गोसाध्यक्तामावादिति गाव इति देचित् । अपरेतु व्याप्तिसरूपं निरूपयटीलन व्याप्तिस्वरूपविश्यकशानाजुकूलत्या. पारानुकतवर्तमानवेरेप माक्यार्थतया अनोच्यत इत्यादिना प्रतिपादित- २॥ तन्तर्गत चिदृश्यते.

·ग्रन्थः] न्यायपश्चग्रन्थीसंग्रहः। राकरणपूर्वकसिद्धान्तयाथनरूपतया पूर्वपक्षाभिधानतत्खण्डनयोरपि तदारम्भणरूपतेति ध्येयम् ॥ कृष्णमहीयं । तदारम्भणरूपतेति। तद्विषयकाद्यकृतिविषयतेत्यर्थः। तथाच निरूपणस्य परमतेत्यादिरूपरवोपगमे नन्वित्यादिप्रायस्यापि निरूपणपदार्थनया तद्विप यकायकृतेनिरूपणविपरस्त्वमक्षतमेवेनि आरभत इत्युनिसंगतिः । नवं निरूपयतीत्यायुनिपक्षेऽपि धात्वनिरूपणस्य परमत निराकरणपूर्वकस्वमत- व्यवस्थितिरूपत्वस्वीकारे वाधकाभावादुकरीत्या नन्वित्यादिप्रन्यानुकूलेदानी. तनकुनेनिरूपणविषयकरवमनपयामिति वाच्यम् । भारभत इत्युक्तावा. यकृतेः सविषयकरवस्वीकारेण निरूपणपदस्य यथार्थतार्थपरत्येप्यनुपप त्यभावान् । मच निरूपयतीत्युक्तिपक्षेऽपि आरयातेन कृतित्वेनाद्यतेरेव योधनस्वीकारादारमत इनि व्यर्थमेवेति वाच्यम् । निरूपयतीत्यनेन नियमत आद्यकृतियोधने मानाभावात् । आरभत इत्युच्यमाने भाइपूर्वकरभयातुना आद्यकृतेरेव चोधनादनुपपत्यभावात् । नचैनमायकृतः सविषयकरव- म्वीकारस्यावश्यकतया निरूपणपदस्य परमतेत्याधर्थकरवकथनं व्यमिनि चाच्यम् । निरूपणपदस्य प्रतियोग्यसमानाधिकरणेत्यादिनिरूपणमापररये तस्य नन्वित्यादिनेनि तृतीयार्थाभेदा वक्तव्यतया तदसंगनि. स्वादतस्तल्प- न्यायर। स्वैर स्वमते न्याप्तिस्वरूपातद्विपकनिरूपणानुकूलकृतेर्वतमानकालीनलाभावेन निरूपयतीति वाक्यार्थवाधादिति भाव इत्याहुः॥ आरभत इत्युक्तमिति व्याप्तिस्वरूपनिरूपणमित्यादि । परमतनिरा- परणपूर्वर व्याप्तिखरूपविषयकज्ञानागुलब्यापारो व्याप्तिखरूपनिरूपणपदार्थः द्वितीगार्यो विपगलं आयूर्वकरभधातोप्यायविरय: आख्याताश्वान पलं वर्तमानपालच, कालस्य धावर्षेऽन्यय । थाच परमतनिराकरणपूर्वकसम- तसिद्धन्याशिस्वरूपविषयज्ञानाजुकूलव्यापारानुकूलवर्तमानाद्यकतिमान्मणिकार इति वाक्यार्थ. । आद्यकृय स्वरूपनिरूपणविषयक्तनियमासिद्धान्द्रसिद्ध- व्यातिनिरूपणस्यायति विषयत्वं, तथाचोक्त "पूर्वपक्षाभिधारतरखण्डनयोस्त्रदा- रम्भनाल मि"ति । आरम्भकलगायकृतिविषयसमिति भावः ॥ केचित्तु व्याप्तिखरूपनिरूपणमारमत इसन निरूपणपदार्थः पूर्ववदेव । द्वितीगार्थ उद्देश्यत्य सामग्रोमेलनसाध्यक्फूर्तिदशायामपि घटमारभत इति व्य. वहारात्, । तच विद्धान्तकथनसाभ्यस्ताभाववसामपि पूर्वपक्षाभियानकृती सिद्धान्तलाध्यकतत्कथनजननकृती चाव्यातं । परमदानिराकरणपूर्ववत्सविशिष्ट- सिद्धान्तकभनमुदियैव पूर्वपक्षामिधानतरखण्डनमोरारन्धलात् । तदारम्भण- रुपतेति । न्याप्तिनिरूपणोदेश्यककृतिविषयतेसर्य इलाहुः ।। १व मिद्धरा. पाठः. इस्लभेनि का. पाठ गदा.प.२ ·अन्धः] न्यायपञ्चग्रन्थीसंग्रहः। १५ नुपज्यते । तथाचाव्यभिचारपदार्थो नानुमितिजनयाज्ञानविपय इ- कृष्णमट्टीय। साध्य इत्याह तथाचेति । उक्तभेदबूटसाधने न तावदिति नशुल्कीर्तन- मप्यधिकमित्यपि दूषणं दृष्टव्यम् । ननु अव्यभिचरितस्यैव पक्षस्ये पजानु गत पक्षतावच्छेदकं निर्यकुमशरयमित्यात सामान्यस. अव्यभिचारपदार्थत्वेन अव्यभिधारपदजन्यप्रतीतिविषयावारमन पश्चत्य दर्शयति-तथाचेति । च्यापरत। काव्यभिचरितलपदार्थस्य पक्षलमाह-तथाचेति । अव्यभिचरित्वपदार्थ इति । अनाव्यभिचरितत्वलस्थाननुगतत्वेन पक्षतापच्छेदकत्वासमवाव्यभि- चरितलपदस तत्प्रतिपाद्यतरूपानुगतधर्मानच्छिनारसमगीकृत्याव्यभिचरितल पदार्थस्य पक्षलानुसरणम् । नचाननुगतमेव पक्षतावच्छेदकमस्विति वाच्यम्। एमधीवच्चिास्य व्याप्तिलनिराकरणेप्यन्यधर्मावच्छिनस व्याप्तिलशहाऽनिरा करणातत्तदर्मावच्छिनरूपार्थपञ्चकपरतायातत्पदस्य पकव्यतया "सदुचरित" इति न्यायातिकमापत्तेवीक्य गेदापत्तेश्च । “नम्वनोच्यत" इत्यादिना वक्ष्यमाण- व्याप्तिमेदसाधने सिद्धसाधन । साभ्याभाषयउत्तिवादिमेदसाधने पाय इत्सत आह-नानुमितिजनकज्ञानविषय इति । तथाचानुगितिजनकशानवि- पसलमा गमिचरितलपदाथ पौ. स्वीकाराम सिद्धसाधनबाबाविति भार । अवमपि पनयमावयवृत्तिलकालीनपर्वतो वह्निमानिसादाव मितिजनक झान विषयलसानुमितिजनकतावच्छेद्कविषयखस्स चाव्यभिचरितवपदा राला. बाधो दुरि । नच धर्मितावच्छेदवतानात्मकलस्स विषयताविशेषणखान बाघ इति वाच्यम् । तभागि साध्यामानबदत्तिहेतुकेऽनुमितिजनकज्ञानीयधर्मि- सायरछदकतानात्मकविषयताया अपि तन सत्वेन वाधस्य दुर्वारलात् । नच तनापि व्याप्तिपदार्थगितावच्छदक तथैव साभ्याभाववदवृत्तिलस्स भावरान बाध इति वाच्यम् । एवगपि सागानाधिकरण्यत्वेन ताशत्तिलामावावगाहिज्ञान- मादाय बाधस दुरिलात् । अथ भ्रमान्यवृत्तिवस्य तादृशविषयताया निशान दोप इति चेत् सत्यम् । तथापि साध्याभाववत्तिलकालीनपक्षकस्थले धर्मितावच्छेदकपकारख ज्ञान- विधयानुमितिजनकशानीयवाहयाविषयलस्य तत्र सलाद्वापस्यानिराारणात् । नन्वनुमितिलावच्छिनजन्यतानिरूपित ननक्तापर्यन्तनिवेशान दोष इति चेत्तथा सति सिद्धसाधनापते । तथाहि अनुमिति प्रति परामर्शानामनैकलिकाना हेतुत्ले परस्परजन्यानुसिता व्यभिचारापत्या तत्तहिनपरामर्शविशियानुमिति प्रति तसा उस्स हेतुताया वक्तव्यतया ना नानुमितिलस जन्यतावच्छेदके निवेशस्य निष्प्रयोजनकत्तयाऽनुमितिलावच्छिनजन्यतानिरूपितमनस्तावच्छेदर विषयल- स मतदयेयव्यभिचरितलपदार्थेऽसतात् । नचैवमनुमितिलावच्छिपन्यताया अप्रशिद्धलादेष न सिद्धसाधनावकाश इति वाव्यम् । तथा सत्यमिति वाव. १बोध्यम् . २दर्शितम् .

·१६ गदाधरीपञ्चलक्षणी। [अवतर० कृष्णमट्टीय। नचागुगत पक्षतावच्छेदक विमर्थ प्रयेकमपि पक्षवसभवादिनि वाच्यम् । तथासति नानाप्रतिज्ञारणापत्ते । यस्य न पक्षव तस्य च्याशिवशङ्कासग चात् । (अत सामान्यतोऽव्यभिचारपदाजन्यमतीति विषयत्येन पक्षाव दर्शि तम्)। च्याते पृष्टतया व्याक्षिरव्यभिचारपदाथा ने युक्तिसभवात्तथा मोक्तम् । एतेन व्यासावव्यभिचारपदाथमेदसाधने विशेषभेदफूटल हेतुत्व, परतु तत्र केवलान्पयिन्यभावादिनि न हैतरित्यास विशेपपु फेवलाम्यविन्यभावरूप हेतुना प्रथमतो व्यातिभेद एथ साध्य । तत स्वनिष्ठभेदप्रतियोगित्यसरथेन न्यायरस। छिमस्याबस्सिालापत्त । नचैतहोपवारणाथैदान मिनिवस्य नन्यतावच्छेद निवेश इति शवयम् । एतद्दोपवारणायानुमितिन थे शानदेन वारणताया प्रथ कृताभ्युपेतलात् । अस्तु वा पिदमाधनाभावस्तथापि वाघोस्त्येव अनु मितिलाप भिजनातावच्छेदक विषयलाप्रसिद्ध । नच ज्ञानल विषयलयोरवच्छदसले नि निगमभाव ज्ञान लम्य स्वरूपतोऽवच्छेदकताया लापवसव ततात् । अनी स्यते। वार्यतावच्छदवकोटावामितिलनिवेश आरश्ययोऽग्यधापरामशकालीना नामन तानामनुमिसनामकानामेव परागर्गमयतलनापत । नचाउमिति बस पन्यतावच्छेदकत्सकपनमा तौल्यमिति वाच्यम् । धन तानुमितिमि ज्ञानपु जन्यखसय धरपनापेक्षयाऽनुमितितस्य तदवच्छदक्सकल्पनाया सापवान् । अषानुमितित्व न पायतानच्छेदकोटी निवेशयितु शक्य तथा रालन मिति वे तदवच्छेदक लम्प समवायतदवच्यदक्ताय दक्तस्य प कप नाप्रसङ्गात् । ननाग तहानेषु पन्यत्वकल्पन नदपे.रयापि गुग्भूतमिति याच्यम् । भानुमितिसाव्यवहितोतररायोधमधमिनावरेदभावे मिशिगमनाविरहण गुप्त रकायकारणभारद्वय कपनापने । मेयम् । पशुपगौरवम्याशेपत्तात् । यता अनुमितितावरिएणवस्थाने ज्ञानतानवनियमेव निवगनीयनया 7 पूरात दोष । धारावरोदयकाज्ञानीयजन्यताया राम वनवापरयदात् । अवर सथिरमायभाय चैन तादानियाभास भानसभयेनो अपपयनाया मतदय एर तत्र गवेन पाथ इस चत्र । पक्षविषयतानिर निमियतापिततस्यगी तब निषेधान् । न चैवमपि यत्राभिमेद साप्पत भाव तत्र पक्षशियन नितिविषयतानिहाधिषय साया भी गायेन नामो पर्नर म । नचाव्यनिगरपागामानायिका अपनेय यदिएससी जातम् । तथा सन साप्याट्रिनादन्यं मिग निरारणापत । पाररानुनि मालदमासदातिर माययमितिमानिया तक मायन मार गिरणापमारतेच 1 मंषम् । पशनिवजानापितहसमयावरिट यानिमा मनकलापटपमान भत्रय सफ्ताद । नच देवमतिपम्प ·ग्रन्थः] न्यायपञ्चग्रन्थीसग्रहः । सर्थः ॥ अनुमितिजनकल नान्यभिचारपदार्थावन्छिनहेतुविषयता- कृष्णभट्टीयं। विशेषणवरवायाप्ती विशेषभेदलूट इनि विनादेव गौरवात् । अप्रिमरीत्या सिद्धिभेगसाधने बाधाच । नन्वनानुमितिजनकज्ञान विषयस्य सिद्धान्तसिद्ध च्याप्ते दसाधने सिद्धसाधनम् । तादृशस्य साध्याभाववदवृतित्वादिरूप व्याप्ले/दसायने बाध । पक्ष स्वव्यापरमाध्याव्यापकसाध्यसमानाधिकरण- हेतुमान् हेतुश्च साध्याव्यभिचारीति समूहालम्बनस्यानुमिनिजनकत्वात् । एवं साध्याभाववदवृत्तित्वादिरूपतदव्यभिचारपदार्थाभावो हेनु स्यात्तत्र प्रत्येक हेतुरवे भागासिद्धि । कूटस्य हेतु स्वरूपासिद्धि । अनुमिति- जनकतायामव्यभिचारविषयकज्ञानावृत्तित्वसाधने अनुमिनिजनकज्ञानस्वा- विच्छेदका पच्छेदेनाव्यभिचाराविषयक्त्वसाधने याध । सामानाधिकर पयेन तत्साधने सिद्धसाधनमित्यत माह-अनुमितिजनकत्यमिति । रक्षणया[वैव] पतहाभो बोध्य । अर साध्ये हेतौ वा हेत्वनिवेशे भन्यभिचारपदाधनिपयितापटितधर्माव छिन्नत्याभाचसाधने पहभायवदवृत्ति पर्वतो यहिमान्यूमादित्यादी पति न्यापरन स्वरूपसबन्धेनाभावाशे भानादृत्तिलविषयताहेतुतावच्छेदकलरूपसम्पावच्छि मेति साम्प्रत । पक्षविषयतानिरूपितलावच्छेदकहेतुतावच्छेदकसब-धावरिकन विपयतालपदिषयतानिरूपितलपर्यन्तस्य विवक्षणीयतया पक्षस्यान प्रकारत्वेन हेतोच तदशे विशेष्यत्वेन हेतुविषयताया तादृशसयन्धावच्छिन विषयतारबेन पक्षविषयतानिरूपितलविरहात् । अथवा चरमविपयताया सरूपसन्धान छिनलनिवेशेन सर्वोऽयय दोपो वारणीय ॥ अर्थवमपि वयभावववृत्तिहेतु केऽनुमितिजनक्शानीयतासविषयताया अपि तत्र सलाद्वाध इति चेर । हेतुतावच्छेदकावच्छिमविषयतानिरूपितलस्यापि विषयताया विशेषणदानात् । अवैलमपि साध्यसमानाधिकरणगृत्तिहेतुतावच्छेदकस्य व्याप्तिवमते हेतुता- पच्छेदकापछि नविषयतानिरपितविषयताया भपि वर सलाद्वाप इति चैन । ताश विपयलपाध्यमावस विवक्षितसात् । इत्थच अनुमिति निधनानखानवच्छिन्नजन्यतानिरूपितजनकतावच्छेदकीभूत- धर्मितावच्छेदतानात्मकपक्षविषयतानिरूपितदेतुतावच्छेदकावच्छिनहेतुताव- च्छेदकस बन्धावच्छिनविषयतानिरूपितखरूपसन्धावच्छिन्नविषयतात्रय भेद. साथ इति न पिटोप इति सक्षेप. निरपक्षे निसायस साध्यताया तदि नेत्यादिना प्रतिपादिवसाच्याभाववदत्तिवाविभेदपकस्य हेतोरसिद्धिरत पर्यय गितमाइ--अनुमितिजनकत्वमिति । अव्यभिचारपदार्थाव. च्छिन्नहेतुविषयता अव्यभिचारपदजन्यप्रतीति विषयत्न सकेतविषयध- भावच्छि नहेतुविषयतेत्यर्थः ।

·१८ गदाधरीपञ्चलक्षणी। [अवतर० कृष्णभट्टीयं । व्याप्यधूमवान्वयमावश्पवृषिपर्वत इत्याकारकपरामर्शनिष्टानुमिनिजनक. तायां धर्मितारच्छेदकावहिलविषयताविधया अव्यभिचारपदावच्छित. विपयत्वावच्छिन्नत्वसत्वेन बाथः कूटरूपहेतौ स्वरूपासिद्धिनि हेतु निवेशः। एवंच नाशमनस्तायामन्यभिचारपदार्थावच्छिाविषयता[स्वा] वच्छिन्नत्व- स देपि ताशपदायांवच्छिन्नहेतुविषयता वा पटिन्नावाभावसत्वान वा- धादिः। नर तथापि बयभावपदवृत्तिधूमवन्महानससदृशः पर्वतो वह्नि- माम्धूमादित्यादिसलीयपरामर्शजनकतायां बाधादिर्दुवार एवेति वाच्यम् । अन्यभिचारपदार्थावच्छिन्नहेतुविषयतानिरूपितपक्षतावच्छेदकावच्छिन्नविष- यतापटितधर्माचच्छिववाभावस्यैव साध्यत्वादिविवक्षणेनादोपात् । नच सथापि पर्यंतो वहिमान्वहषभापववृत्तरित्यादौ हेनुतावरछेदकपर्यन्तस व्याप्तित्वमते हेतुव्यापकपहिममानाधिकरणवृत्तिवयमावरवृत्तित्वरूपहेतु. तावच्छेदकपापात् 'पर्वत' इत्याकारकनिधर्मितापच्छेदकपरामर्शगनातायां बाधादिदुधार । तस्यां तादशहेतुतारच्छेदकरूपाव्यभिचारपदावच्छिन्नहे. तुविषयतानिरूपितपक्षतावरछेदकारटिनविषयत्वावच्चिचत्वसत्वादिति या. च्यम् । पर्याप्ति निषेश्याव्यभिचारपदार्थपर्याप्तविषयतानिरूपितहेतुविषयता. निरूपितप्रकृतपक्षविषयताघटितधर्मानवविविवक्षणात् । गोतस्थल एवं हेतुब्यापकवाद्विपमानाधिकरणवृत्ति वह्नयभाववदगृत्तित्वववदयभावपद- वृतिमान्पर्वत इत्पन्तरा सर्मितावच्छेदकपरामर्शजनकतायां व्याप्तिधमि- तामोदरीभूताध्यभिचारपदार्थमानपर्याप्तधर्मितावच्छेदतात्मकविषयता- निरूपितहेनुविपषतानिरूपितप्रकृतपक्षविषयताघटितधर्मावच्छिन्नवसन्बाहा- धादिदुवार एवैति वाच्यम् । अथमिचारपदार्थ निष्टाविषयतायां घर्मितावच्छे- दकताभिवत्वरूपविदोषणदानात् । नचैव हेतुपदमनर्थक बयभादवदवृत्ति पर्वतपक्षकपरामर्शे वह रमाबवत्तित्वनिपयतापा धर्मितावच्छेदकवरूप- बेनादोपादिति वाच्यम् । पर्वतो वहिमान्वयभावववृत्तेरित्यावर पदय- भावववृत्तियापकसाभ्यसमानापिकरणहेतुमान्पर्वत इति परामर्शजन- कताया वयभावववृत्तिव्यापकैयामादाय दाधादिवारणाय हेतुतापच्छे- दकावचिन्सविषयतालाभाथं हेनुपदम् । बक्यभावपत्तिमततादाम्येन हेतुतात्पलेऽपि हेतुपदप्रयोजनं बोध्यम् । धानुमितिजनकज्ञान इत्यनुत्तम् । तत्र सक्षम्यों निष्ट वम् । तथाच ताशाहाननिष्ट मगकतालाम इति केचित् । एवमपि निष्टाराभात् अन्य- भिचारविशिष्टविषयत्वं तु न निदेशितम् । अव्यभिचरितत्वेन धूलीपटलादि- अमयावृत्तवादिनि । अभिचारपदार्थों हेतुविषयतावच्छेदकत्वेन विदो- पितः । व्यापक्सामानाधिकरण्यरवेनाव्यभिचारपदावच्छिन हेतु विषयता- न्यायरनं । मन वेचिज्ज्ञेयत्वं वाच्यखाव्यमिनारीति व्यवहारानुरोधेन साध्यतापग्छे- दकनिम्हेनुसमानाधिकरणाभावप्रतियोगितानवच्छेदकबस्याप्यव्यभिचारपदायें.

·। न्यायपञ्चग्रन्थीसग्रहः। घटिवधर्मावच्छिन्नमिति पर्ययसितम् । अत्र हेतुमाह-तद्धि न साध्याभाववदवृत्तित्वमित्यादि(ना) । हि-यतः । साध्याभावव- कृष्णभट्टीय। गादाय वाधवारणाय निरूपनिरूपकभावापनविलक्षणायच्छेदकताया प्रमी यावच्छेदकताया वा निवेश । नचैतत्साधनमधिक तत्तदव्यभिचारपदार्थाच छिनेत्यादिक्रमेण च साधनादेवेष्टसिद्धिरिति पान्यम् । अध्यभिचारपदार्या- रन्टिोत्यादिकमेण अनौपाधिक वपदार्थावच्छिन्नेत्यादिक्रमेण च साधनादि- कमेव पूर्व पक्षशरीरमित्याशयेन तथोक्तिरिति । नन्वताव्यभिचारपदार्थोऽनु- मितिजनकतावच्छेदकहैतुविषयतावच्छेदक इत्येवास्तु । नच ययभावपद- वृत्तिपर्वतो वह्निमान्धूमादित्यादी अव्यभिचारे परामर्शनिष्ठजनक्तावरछेद- कीभूतपक्षविषयतामादाय पाघस्य हेतुपदानवेशनवारपोपि बनायभावपद- वृत्ति धूमवन् ] महानसधर्मपर्यतपक्षकोक्तस्थले परामर्शनिष्ठजनकतावच्छेदक- हेनुपियतावच्छेदकापसत्वेन बाध इति वाच्यम् । पक्षतावच्छेदकावरिछन- विषयतानिरूपितत्वेन हेतुविषयताया विशेषणीयत्वात् । नचैवमपि बद्धि माग्नहबम वववरित्यादी हेतुतावच्छेदकपर्यन्तव्याप्सिरवरपे हेतुष्यापक साम्पसमानाधिकरणवृत्तिबहयभावववृत्तित्ववद्वानिति निर्धर्मितावच्छेदक परामर्शमादाय याथ एथेति वाच्यम् । तादशहेतुविषयतावच्छेदकतापर्याय भावस्य वाच्यत्वात् । नच तव हेनुज्यापकचह्निसमानाधिकरणबद्धयभाव बवृत्तिरवावयभाववपत्तिमानिनि जन्तराधर्मितावच्छेदकपरामर्शीय- हेनुविषयतावच्छेदक्तापयातिसत्वेन बाधो दुर्वार । एब हैतुपदानुपादाने पर्वतो वद्धिमान्वयमावववृत्तिमत इत्यादी तादाम्येन देतृत्वस्थले हेनुव्यापवसाध्यसमानाधिकरणवृत्तिवहयभावववृत्तिमद्वान्पर्वत इत्यादिशा नीयजनकताया हेतुसमानाधिकरणेत्यशमादाय धाय । तारशहेतुतारच्छेद कमिपयशाया परपरया प्रकृतपक्षविश्यतानिरूपितत्वादिति राच्यम् । ताया हेतुतावच्छेदकावच्छिन्नहेतुविषयतानिरूपितधर्मितावच्छेदकतानात्म- मावच्छेदकयापर्यायभावस्व विवशष्येयत्वादिति चेन्मैवम् । तपासति साध्य- हेत्वोरभेदप्रसङ्गात् । तद्धिमेति । तदव्याभिचरितत्व साभ्याभावत्तित्यादि- न्यायाला खावश्यकलाद्धतुपदानुपादानेऽव्यभिचार पदार्थावठिन साध्यतावच्छेदकनिष्ठवि. पयत्तापटितधर्मावच्छिनसाभावस्स मिद्धान्तिमतेऽनुमितिजनकतायामभावाद्वाप इति तदुपातमिसाहु॥ अवमपि हेतुलस्य सामान्यत देवलान्वयित्वेन साध्यतावच्छेदकविषय ताब्यावृत्तिर्दुर्घटय । विशिष्य धूमवादिना हेतुनिवैशेऽपि धूमसाध्यतावच्छेदका- नुमितिजनकताया बोधो दुरि एव । अनुमितिजनातात्वसामानाधिकरण्येन १ इति त्वनुपादेयम् । परराप्तिसत्तावादोषाद् इति मै पा. अविरम् ·गदाघरीपञ्चलक्षणी। [अवतर दवृत्तित्वादिरूपम् । तत् अव्यभिचरितत्वम् । न व्याप्तिरित्यनुपङ्गे- कृष्णभट्टी। भिसमिति नार्थः । अपार्थकत्वापत्तेः । अतस्तपदं साध्याभावववृत्तित्वादि- शब्देन योजितम् । नेखाकारकमदीयभावादाह-व्याप्तिरिति । नवाच्या भिचारणदार्थ व्यातिभेदसाधने फेवलान्पयिन्यभावाहित्येकहेनुः । तत्र साध्याभाववदत्तियाचन्यतमरूपत्वमिति वाच्यम् । उकरीत्या याधात् । तद्धि नेवि नमो वैयथ्याच्च । नच यथा स्पंन द्रव्यं रसोन व्यमिति रीत्या विशेपेषु द्रव्यभेदसिद्धी तरसामान्ये नमिद्धि तथा प्रत्ये साध्या- भाषपदवृत्तियादी व्याप्तिभेदमिद्धी सामान्यतोऽध्यभिचारपदार्थेऽपि तद्भेद- सिद्धिरिति वायम् । अव्यभिचारपदार्थ इव विशेपेषु व्यातिभेदयाधेन स्वविशेषनिष्टण्यातिभेदवरवरूपसाधनाप्रसिद्धवारयात् । ननु भ्यातिवा- मावः व्यातिपदानुपहलभ्यतत्तदन्यभिचाराविषयावं तदवच्छिमाविषयावं या न हेतुः। विशिष्टरिश्यबोधजनकन्ये व्यभिचारान् । वत्तव्यभिचार- न्यायस्य। साध्यसिद्धेयरये भालोकादिलिझकानुमिहिजनक्तायां धूमविषयतापटिता- यस मतगेपि सतारिमद्धसाधनं । लिङ्गमैदेरि कारणोक्यमते व्यापकसामाना शिरण्यज्ञानस्य पृथत् हेतुनामादायापन्तिरं। पक्षतानिछजनक्तायां निरसगा. ज्यपगंवानमादायार्थान्तरं चेति चेत्र। हेतुविषयतेत्यनेन मुख्य विशेष्यविशेष- गतापनधर्म प्रचारलस विवक्षितलात् । थवच्छ दयापच्छेदेन गायग्दिाद- श्यसाथ न दर्शितदोषावकाश । तप प्रहारत्वं धर्मितायच्छेदकतानापनपदा- धायन सामानाधिकरम्यविशेषगतापनपदायित्येन च विदोषणीयं । तेन यभावपदातिधर्मवावधिमपक्षरानुमिति जनायो पापमाय वदतिधूम यरिएनहेतु मानुमितिजनालायां च न बाध । नामपि गागानापिरप. लेन गाण्यामापतितामायादगाविज्ञाननिष्ट जनरनायो पाथ इति वाच्यम् । अन्यभिचार्यपदायांवरिपन हेतुविषयताया नमान्यत्तित्येन विशेषणीयताम् । पदा भयभिचारपदार्यतावदिशारिएमा या अन्यभिचारपदार्थमायति मिषमता तामसीतवं हेतुविषयतायो निवेश्य । मापदाधान्तभावाग न गा. যালাথিয়গাবিন্বয়ংয়ে লাধিকার থমাবলি देवनुमिनिसनाटायो बाN ॥ जयनिहरक्षगायलार्य क मारया-या पत पायी दूम. 1 ननु सदि ने भूमापदे गनिहितपयभिचरितप्रयोगा- धनान र मायाभवानिगारिनेदप दाचारित्यागह-तव्यमि- चरितत्यमिनि । तपाय गाभ्यामायामास दापदापो विशेषणमनो म पायात गाए । नवनि मर्पमिति सम् I या रात गाण्या- मारपणामना रिमेय सामेन तदादिपकरारम सोरत्रयो वामानानताती दिए। १८.पु.नस ·ग्रन्थः] न्यायपञ्चग्रन्थीसंग्रहः। २१ णान्वयः। तथाच साध्याभाववत्तित्वादिरूपा येऽव्यभिचारपदा- थास्तवच्छिन्नहेतुविपयताघटितधर्मावच्छिन्नत्वाभावकूटवत्वादिति निरुक्तपर्यवसितसामान्याभावसाधकः फलितो हेतुः । नचाप्रयोज- कत्वम् । विशेषामावकूटस्य सामान्याभावव्याप्यतायामविवादात् । नैन साध्याभावववृत्तित्वादिरूपाः ये, पञ्चाव्यभिचारपदार्थाः, तदवच्छिन्ने विषयवाघटितधर्मावच्छिन्नरवाभावस्य प्रत्येकसाधकं हेतुं वक्ष्यति–केवलान्ययिन्यभावादिति | साध्येऽत्यन्ताभावाप्रति- योगित्यान्योन्यामावप्रतियोगितानवच्छेदकत्वरूपकेवलान्वयित्वग्रह- वृष्णभट्टीयं। विषयकरवानवछिन्नत्वोतो वह्नयभाववदत्तिपर्वतादिपक्षकपरामर्शजनक- ताया स्वरूपामिबिश्वेत्यत माह-तथाचेति । देशः साध्याभानववृत्ति- धूमवरपर्वतवानिति विशिष्टवैशिष्ट्ययोधीयजनकतायां प्रतियोगिप्रसिद्धिघटित. पदपर्यायनिवेशस्फोरकं तनिवेशस्य निष्प्रयोजनस्वात् । तेन विशेषणतालच्छे. एकप्रकारकगुणत्वेन हेतुतामतेपि न तदनसिद्धिः। अव्यभिचारपदार्थी इति सामान्यविशेषलाभाय नतु हेतुघटरूं । वैयर्थ्यात् । अविवादादिति । अन्या प्रवृत्तितत्तासंयोगाभावकूटस्य संयोगसागान्याभानव्यभिचारित्वस्य विवादोपि सदतिरिक्तविशेषाभाषकूटस्य सामान्याभावयभिचारित्वस फेना- पनभ्युपगमादित्यर्थः । तथाच विशेषाभावकूटयान्यदि सामान्याभाववान्न सात्तदा सामान्याभावविरोधिमान्यादित्येवानुकूलतकः । सच पक्षताव- च्छेदकसामानाधिकरपयेनापादकवत्ताज्ञानजन्यतया सदवच्छेदेन सामान्य- भावयत्ता निश्चये उपयुज्यते । केवलान्वयिसाध्यकानुमितिजनकपरामर्शा- वृत्तित्वस हेनुस्खे स्वरूपासिद्धिरत आह-साध्य इति । केरलान्वयिरव- च्यापर। स्यादेतद्भेदानुयोगिवाचकं पदान्तरमुपलभ्येत तदेव न। तथाच तत्पदस्यैव तथावं वक्तव्यं तथाच कथं न पूर्वोकदोषावकाश दसत आद-व्यातिरिति । तथाच ताशव्याप्तिपदसखात दोप इति भावः । अनुपनेणेति । अनुपनो पास्यान्तरे स्वस्मात्पूर्वपठिते श्रुतस्य पदस्य स्खघटकरवेनानुसन्धानम् । अता- शपदानुप्तधानमध्याहार इति विवेकः। नन्वन साध्याभावपतित्वादिभेद- कूटस हेतुत्वेऽव्यागारविशिष्टवैशिष्ट्यावगाहिबोधजनक्तायां तादृश हेतुमत्या निरुतमाच्याससाभिचार इत्यतः पर्यरसितहेतुमाह-तथाचेति। अनापि देनुपदप्रयोजनं पूर्ववदेव । अन्यत्रापि पूर्ववोध्यम् ॥ घटितेति । एतञ्च १ये ये.का. पाठः. २ तर इ. का. पा. पंचेति त. पाठे० भ. ४ फूटसेति त. पा. ५ वत्तदवछिन का. पाट: ६ अत्र तायाः का. पाठ: का.पाठ ·गदाधरीपञ्चलक्षणी। [अवतर० २२ दशायां असन्ता(भावा)न्योन्यामारयोः साध्यतद्वत्त्वावच्छिन्नप्रति- योगिताकत्यभानासभवेन प्रतियोगितया साध्यतदाश्रयविशेषिता- त्यन्तान्योन्यागाववदवृत्चित्वावच्छिन्नविषयतायास्तादृशविशेपर्यनु- मितिजनकज्ञानेऽभावादिसर्थः । एवच तादृशविषयतया शून्यवृत्ति- त्वमेव अनुमितिजनकतायां दर्शितसाध्यसाधको हेतुरभिमत इति कृष्णभहीय। ज्ञानकालीनतादृशानुगितिजनकज्ञानेऽव्यभिचारपदार्थावरिठनहेतुविषयताक स्यामानादित्यर्थ । तहिरहकालीने ज्ञाने हेत्वसिद्धिवारणाय कालीनान्तम् । व्यतिरेकिग्यपि केवलान्वयित्वज्ञानशायामव्यभिनाराभान द्रव्यम् । अत्राभाये प्रतियोगितासबन्धेन वाच्यत्वज्ञानप्रति तद्विषयकतासबन्धा पच्छितवाच्यचाभावज्ञान प्रतिबन्धकमित्यादिकमूझम् । साध्यवझेदादि- घटितलक्षणानुरोधेन द्वितीयवेपलान्वयित्योपादानम् । गन्यतानुमितिजनक ज्ञाने तादशविषयताकवाभावो न हेतु । स्वरूपासिद्धस्तादृशज्ञानस्यापक्ष स्वाच । नापि वाशविपयताशून्यानुमितिजनकत्वम् तविशिष्टज्ञानप वा। स्वरूपासिद्धे । अतएव न तादृशविषयताशालिज्ञानावृत्तित्व । अव्यभिचार वस्वहेतुल्याप्यसाध्यसामानाभिकरण्योभयज्ञानमादायोक्तदोपार । मचाभा वस्तादविषयताशून्यत्व स इति वाच्यम् । विशिष्टवैशियबोधजनकरने या व्यभिचारादित्यत माह-एवंचेति । तारशविपयता ततव्यभिचारि- पर्यायनिवेशसूचनाय । तनिवेशे साध्यहेत्वोरप्रसिद्ध्यापत्ते । विशेपेत्यादि । ननु सयोगविशेषभावकूटस तरसामान्याभावसाभवत्व न सर्वानुमतः । प्राचीन मते तदभावात् । मैष । व्याप्यवृत्तिप्रतियोगिवाभावकूटस तत्वे विवादामा वात् । ननु कूररूपहेतुरसिद्ध इत्याशङ्कशाह-तति । केवलान्वयीत्यादिमूले केवलान्वविपद् न वास्तबकेवगन्वयिपरम्। वभावादित्यस्य साध्यामानववृत्ति साभावपरतया तत्र तादृशाभावाद्यसभवात् । यदि तत्त्वेन ज्ञातपर तदा तादृश देवगन्वबिलाकान्ते धूमादौ तादृशामायासत्वाग्नेयवादावसत्त्वाच व्याहति नितरामिति वेवान्दयिपदस्य वेवरान्वयिखग्रहमासीनानुमिविजनरज्ञानपरख- मभावपदस्य च साध्याभाववदत्तिसविषयलाभायपरत्व चावलम्य व्याचष्टे- साभ्येति । इत्थ र देवरान्वयिनि निरूप्यनिरूपकभावापन तादृशविपयलप्रद सभवान व्याहविरिति भाव । ययास तान्योन्याभावपटितद्विविधब्याध्यमि प्रायेणासन्तान्योन्याभावघटितट्रिविभवावविखग्रहोपन्यास । अथासन्ताभावाप्रतियोगिलान्योन्याभावप्रतियोगितानवच्छेदक्तरूपरेका न्वयिलमही नास तान्योन्याभावघटितव्याप्तिग्रहे प्रनिबन्धी मधितुमहंतस्तु- संसर्गकविशिश्वुद्धी तदभावप्रकारज्ञानसाप्रतिवन्धक खात्। साध्यप्रतियोगि १हेतुविषतति त पा १ ददाविशेषीया का. पाठ न्यायरल।

·ग्रन्थः ] न्यायपश्चग्रन्थीसंग्रहः। २३ नासिध्यादिः। ईदशदिशाऽग्रिमहेनयोऽपि परिष्करणीयाः ॥ कृष्णभट्टीयं। स्वविषयता। दर्शितसाध्य कूटपटकीभूतप्रत्येकामावरूपं नासिद्यादिरिस्या. दिमा मययग्रंपरिप्रद । अग्निमेति । नापीत्यादिनन्यदूषणरूपा. पेव- लान्ययिन्यावादय परिष्करणीया । साध्य निष्ठाधेयत्वानिरूपकेल्यादिक्रमेण ताशप्रतियोग्यधिकरणतासामान्यकत्वावरिउनहेतुविषयताघटितधर्मागव- छिन्ननादिसाधका तारहेसविषयकज्ञानवृत्तित्वादय इत्यर्थः। यहापी. शरीत्या अन्याशिदर्शनस्य इतरभेदानुमिती व्यभिचारवारकत्तयाऽतिव्याक्षिण- दर्शनस्य च सार्थकत्येऽपि अत्तभवप्रदर्शनषयम् , तथापि विरुद्धरवमहणे. तरमैदानुमित्यनुपपत्ति स्यादिति तात्प्रदर्शनम् । यदा ध्यासी सामामाधिक- रण्येन रक्षणमहादवच्छेदकावच्छेदेनेतरत्वसशयनिवृत्सित्येपि सामानाधि- करण्येन तसशयोऽनुवर्तते, असभ तु तद्यमपीति विशेषग्युत्पादनाप पृथक् तदुभयोपादानम् । मुर्वच सामानाधिकरण्येनेतरवसंशयवारणावच्छ- दकावच्छेदेन लक्षणमहोऽध्यातिनिरासफलामेति । अव्याप्यवृत्तिसाधकै दीपितो अवच्छेदकायच्छेदेनान्वयसौरसर्गिक- तथा अव्याप्यवृत्तिसाध्यरसद्धतुरवावच्छेदेन रक्षणासत्यमिति नियमोऽभि- प्रेत । नचाव्याप्यत्तिसाध्य यस्य स अव्या प्रवृत्तिसाध्यक वादशश्वासी सद्धेतुश्चेनि प्युपाया कपिसंयोगी गगनादित्यादौ व्यभिचार इति वाच्यम् । रास्पदस गृत्तिमदर्शकत्वाद । नन्वेवमपि कपिसंयोगाभाववान्गुणत्वादित्यादी व्यभिचार ! मचाव्याप्यत्तिसाध्य यत्र तदव्यायवृत्तिसाध्यक तन सन् वर्त. मानो यो हेनुरिति व्युत्पत्ते साध्यनिष्टाव्याप्यवृत्तिता निरूपकाधिकारवृत्ति हेतुतायछेदेनाध्यातिरिति निष्कर्षे न दोप इति वाच्यम् । राधासति सत्पद- वैयथ्यापातात् । सत्पदपलादेव तादृशार्थलाम इत्युत्तौ च कपिसंयोगीस स्थादित्यादी निरक्तोद्देश्यतावच्छेदकविधेयोभयात्रान्तहेती अन्याले परलक्ष णेन दुचारस्वादसंगति । हेतुपदस्य व्याप्तिमदर्थकत्वेपि कपिसयोगाभाववा- न्द्रव्यरबादित्यादेनियमविपत्रस्य साध्ययझेदाप्रसिया परक्षणेनासंमहादसंग. निरि तिचेन्शन न्याणतिरस्याप्यवृत्तिरिनि व्युत्पस्या निरपच्छिन्नवृत्तिका. न्यत्वमव्याप्यतित्वमित्यदोपान । मगननाम्बहरिलादौ साध्ये निरचल्याप्य- वृत्तिन्यसत्येपि तदधिकरणानसिद्धेनोंत्तरलक्षणासत्वेपि क्षति.। हेतुरवस तत्रा. न्यायरल। बतदवच्छिन्न प्रतियोगिलससर्गकव्याप्तिज्ञानम्यैव लापवेनानुमितिहेतुतया तादृश- प्रतियोगितासवर्गवन्याप्तिज्ञाने निहत्तरवलान्दयिलमहयोरप्रतिबन्धकलादिति चेन ।साध्यैसन्ताभावाप्रतियोगिलानेऽभावेऽपि प्रतियोगितया साध्यामावा. वगाहनस्य तुल्यवितिवेद्यताम तसिद्धलातदवगाविज्ञानस्य च्यातिप्रहप्रतिवन्धक- ।

·२४ गदाधरीपञ्चलक्षणी। [अवतर० कृष्णभट्टीयं । भावात् । नच यत्किंचिवन्यज्ञानविषयतावान् वाच्यत्यादित्यादौ तथात्वेपि उत्तरलक्षणेन तदव्यारवारणमिति वाच्यम् । देशनिष्ठापच्छेदकायातिरूप- कत्वस्य प्रकृते च्याप्यवृत्तित्वात् । वस्तुतस्तु-केवलाम्वयिनि पृथग्दोषस्य दर्शनीयतया केवलान्वयिभि- साव्याप्यवृत्तिमध्ये तु सामान्येच्याहिरित्येव नियम । केवलाम्वविभिनरव- मन्योन्याशावप्रतियोगितावच्छेदकत्वमिति न कोऽपि दोपः । अन्यान्यवृत्तित्व स्वाभावसामानाधिकरण्यं नतु निरवच्छिन्नवृत्तिकान्यत्वं । संयोगी व्यत्वा- दिशादौ नियमभनापत्ते । प्राचांगते प्रत्ये संयोगसामान्याभावास धेनोहे- श्यतावच्छेदकाकान्ते तत्राव्यात्यभावात् । केचित्तु खप्रतियोगित्वस्वसमानाधिकरणयस्वसमानाधिकरणभेदप्रतियो. गितावच्छेदकावतघ्रितयसंबन्धेन यत्किचिदभावविशिष्टत्वमव्याप्यवृत्तित्व । तृतीयसंबन्धनिवेशाकपिसंयोगभाववान्गुणत्वादिस्यादेर्न संग्रहः । प्रथम सबन्धनिवेशादाकाशाभावमादाय द्वितीयसंवन्धनिषेशाद्रव्यरवाभावमादाय- च ध्यत्ययाव्याप्यवृत्तित्वेपि च द्रव्यत्वसाध्यकथिवीत्वादेने संग्रहः । कपिसंयोगी एतत्वादित्यादौ साध्यस्स हव्यातर्भावेन कपिसंयोगाभाव- सामानाधिकरण्यस्य गुणान्तर्भावण तरसमानाधिकरणभेदप्रतियोगिताब- च्छेएकस्वस प्रतियोगित्वस्य च सत्वेनोक्तत्रितयसंबन्धन कपिसंयोगाभाय- रूपयत्किंचिदमाषविशिष्टत्वारांमह । एनेन सर्व प्रमेपमिनि यत्किविज्ञान- न्यतेविषयतासंबन्धेन साध्यतायां घटरवादिहेतोर्निरवच्छिन्नवृत्तिकावरूप. व्याप्यवृत्तिरवकल्पे व्याप्यवृत्तित्वसाध्यकसदे॒तुरवेन संग्रहादुत्तरलक्षणस्या- [स्वात् ]मत्पेन वटोपतावस्थ्यम् । विपपत्तासंबन्धेन गादशज्ञानव्यक्तेः केवलान्वयित्वादिति दूपणमनवकाशमित्याहु.॥ अत्र भेदाव्याप्यवृत्तित्वमते कपिसंयोगाभाबसाध्यकगुणस्वादे. संग्रह- धारणाय संबन्धघटकभेदप्रतियोगिताया केबलान्वयिधर्मानवच्छिदरवं वाधिकरणे निरवच्छिन्नवृत्तित्वं वा भेदे निवेश्यम् । पूर्वमते तु मेद निरव छिन्नवृत्तिकवमिति । एतेनानवच्छिम्वृत्ति मान्योन्याभावसाध्यवृत्तिम- रमद्धेतुसामान्येऽव्याप्तिरिति कपिसंयोगाभावसायकवारस नियमोप्पपात। तथापि जन्य ज्ञानादि]साध्यके उक्तदोषात् ॥ न्यायरन । तावश्यक्तमिसभिप्रायान् । यद्वा प्रतियोगिताससविच्छिनप्रतियोगिताक- साध्यतावच्छेदकावच्छिनामावप्रकारवाभावलावच्छिचविशेष्यप्रदशाया सा- दरिधरप्रतियोगिताकबसबन्धावच्छित्रप्रतियोगिताकसाभ्यतावच्छेदकाभाव:- कारकाभारतावच्छिमाविशेष्यरग्रहदशाया येत्यस्यैव विवक्षितत्वात्तयोश्च ताश- वायनया मे, पाया, ·न्यायपञ्चग्रन्थीसंग्रहः। २५ कृष्णभट्टीय। परेनु स्वसमानाधिकरणाभावप्रतियोगिसाध्यकसदेतावित्यर्थ ।व हेतु । अभावो भारभिन्न । खसामानाधिकरण्ये च कालानवछिन्नत्व देयम् । यद्धा निरवच्छिन्नवृत्तिकान्यसाध्यसमानाधिकरणसद्धतावित्यर्थ । तेन गग नादिसा पके न दोष । जन्यज्ञानसाधकवारण माग्वदित्याहु । तन्न । रूपवान्पृथिवीरवादित्यादौ अध्याप्रकथनेन न्यूनतोपात्तेन ग्रन्थस्थकालपद विरोधात् । अत्र घटस्वतन्यधिकरणसयोगायोरन्यतरत्वेन साध्यताया तम्य किया[दित्या]दावच्याप्तिविरहेण सप्तमीत पुरुषपक्षमेव बहवोऽरोचयन्ते । अतएव गुणाजरपरमाणुरूपादित्यादायव्याप्त्यसत्वेऽपि न क्षतिरिति दिन । इति अवतरणिका ॥ न्यायरत। व्याप्तिग्रहप्रतिबन्धक्लात् । नच दर्शितप्रयोरभावलसामानाधिकरण्यैन तादृश भावप्रकारकत्ये तादृशग्रहयोन व्याप्तिग्रहविरोधि व । सामानायिकरण्येन प्राह्ययुद्धी सामानाधिकरण्येन तदभावनहस्याविरोधिचात् । अभावलावच्छेदेन तादृशा भावप्रकारवर बाहायंसापत्तिरभावाशे साध्यस्यैव भानादिति वाच्यम् । रााध्यतावच्छेदकसब-धावच्छिनसाध्यतावच्छेदकावच्छिनप्रतियोगिताया एवं प्रतियोगितावच्छेदक्सवन्धतया तेन सबन्धेनाभावाशे साध्यस्थाभानेनाहार्य सानवकाशात् । ननु केवलान्वयिन्यभावादिस्यनेन देवलान्वयिलमहालीनानु मिति ननवज्ञान प्रतित्वमभाध लब्ध तर विशिष्टस्योपलक्षितस्य वा हेतुत्व विशिष्टत्वहेतुत्वे सस्पासिद्धिर्शन तितविशिष्टस्यानुमिति ननकतायामभावादुप. लक्षितस्य हेतुत्वे साध्याभाववदत्तिवविशिष्टर्व शिष्टाबोधनकताया तादृशज्ञा नवृत्तित्वोपरक्षितसाध्याभावववृत्तिलविषयखाभावसत्वेन साध्यस्य चासत्वेन व्यभिचार इत्यत पर्यवसितहेतुमाह-एक्चेति । आदिपदेन व्यभिचारपरिग्रह । इति अवतरणिका समाप्ता। इति अवतरणिका समाप्ता ॥

·लक्षणं १] न्यायपश्चग्रन्थीसंग्रहः । १७ कृष्णभडीयं। दकत्वोपगमेनैतादृशविरक्षाया निष्प्रयोजनकत्वेनाच्याप्तिसंगतेः । गुरोः प्रतियोगितानवच्छेदकस्यमतेऽपि नैतद्विवक्षणमावश्यकम् । गुरुधर्मावच्छिन्न- साध्यफहेतोः केवलान्वयिमाभ्यकरपाकास्ततया तश्राव्यासर्वक्ष्यमाण[तया]. स्वेन तदारणानपेक्षणात् । नच गुरुधर्माश्मयस्स कथं विलान्यायित्वमिनि वाच्यम् । हेतुतावच्छेदकसंवन्धानुयोगिनिष्टाभावप्रतियोगितानपच्छेदकत्वस्य गुरपर्मसाधारण्यात् । अस्तुवा गुरोः प्रतियोगितानवच्छंदकन्यमतमय- लाव्य साध्याभाषपदेनोक्ताभावविवक्षा। तथापि साध्यतावच्छेदकसंबन्धे. नैर साध्यन्यापकताविचक्षणेन कपिसंयोगायव्याप्यवृत्तिसाध्यसाध्यातिपरि- हारेऽपि प्रतियोगिवैयधिकरण्यप्रवेशासवेन संयोगेन द्रव्याख्याप्यवृतितापक्षे संयोगेग साध्यतास्थले तेन संवन्धेन साध्यव्यापरस्याप्रसिद्धिः । तद्वारणाय प्रतियोगिवैयधिकरण्यघटितच्यापातानिवेदो च कपिसंयोगाविसाप्यका- व्याप्तिः । ताराप्ताभ्यध्यापकतापच्छेदकल्पावच्छिनपत्किचिरसाध्याभाव. निवेशे तु कपिसंयोगी परवादिस्यादी तादशद्रव्यमानसमवेताभावमादा- यातिभ्यातिरित्यागायेन दीधितिकृतोऽव्याप्तिस्यनं युक्तक्षेत्र । नचैकसंगन्धा- वच्छिन्नत्वस्य निदोषणाविशेपतानच्छिन्नत्वस्य या व्यापक(ता)वरूपावच्छिा- प्रतियोगितयोदनानाध्याप्ययुत्तिसाध्यके जायच्यातिरिति पाच्यम् । सालदीगोद्धारानावश्यकत्वसावेदनीयवाद । न्यायरल। वापारणाय हेतुतावच्छेदकस्बन्धेन वृत्तिमत्वस्योगयुग्याऽवश्यकतया तटित- लक्षणाव्यातेरपरिहारातघटितलक्षणाव्यातेरेव विवक्षितसारसयोगीसखादिल्या- दायव्याप्यत्तिसायकवरूपोद्देश्यतावच्छेदकानान्ते द्वितीयलक्षणेनाव्याप्तेरया. रणात्सपदस न्याप्तिमदर्थकस्सावश्यक्ताच । नव तथापि सयोगाभाव- साध्यक्गुणलतापुद्देश्यतावच्छेदकाकान्ते लक्षणासत्वविहादसगतिरिति वा- च्यम् । अव्याप्यवृत्तिसाध्यकत्सस्याव्याप्यत्ति साध्य यसिंवदयाप्यत्तिसाध्यक तस्मिन्सन वृत्तिमान्यो हेतुरित्यधररणानुगलादेव साध्यनिष्ठाव्याप्य तितानिरू- पकाधिकरणतिसविरहात् । अवमपि सयोगाभावसाभ्यनद्रव्यल देती तादृशे द्वितीयलक्षणासलाद- सपतिर्दुरिवेति चेदन देचित् । अव्याप्यत्तिसाध्यकेत्यस्य न व्याप्यत्तिर. ज्याप्यवृत्तिरिति न्युरात्त्या निरवच्छिन रत्तिवान्यसाध्य रहेतापित्यर्थः । तथान सयोगाभावस्य गुणादी निरर्वाचन तिवत्वेन तदन्यत्र विरहान तत्साध्या- हे तोक्यतावच्छेदका कान्तलमिति बदन्ति । तदसत् । जन्यज्ञानविषयत्वस्य विषयतासन्धेन जन्यज्ञानस्य वा साध्यताया हेतौ निहतान्याप्यरतिसाध्यके द्वितीयलक्षणासरचेनासगतेस्थापि दुरित्वात् । वन्नुवस्तु-अन्यायतियाध्यकेसवाव्याप्यतित्व समानाधिकरण ल-खसमानाधिकरणमेदप्रतियोगितावच्छेदकस वप्रतियोगिकल-एतमितयसव- ·लक्षण १] न्यायपञ्चमन्थीसमहः। २९ पालावच्छेदेन कपिसयोगाद्यभावसत्वादिति भावः । (प्रथमलक्षणं समाप्तम् ) कृष्णमट्टीय। नन्येवलक्षणपशरस भिमपुरुषस्तृक यादवतारणदान दीधितिकृताम शुद्ध । एककर्तृकय एव तदपेक्षणादिनि चे सत्यम् । दीधितिकृता अयतारण न दत्त । रितु मयिकृता साध्यवदन्यावृत्ति वमित्यारभ्य किन कृतपित्याशङ्का स्यात्तामपनि नी"मधुरेण समापये' दिति न्यायमनुसृत्य मधुरत्न पञ्चम लक्षणस्य प्रदर्शयितु लक्षणचतुष्टयख दोपग्रस्तत्व दशितमिति । कालति । बद्विमान्धूमादित्यादा पत्रिकालावच्छदेन वयमायस्य इत्यधिकरणपर्वता- दो सवादित्यपि योध्यम् । [इति प्रथमलक्षण] न्यायरता दिसादारपि विशिष्टामायमादायाव्याहिसभवेनासभव एव घातुमुचितो ना व्याप्ति । मच घटवानिलज्ञानखादित्यादी रक्षणसम-क्यायासमव दवि वा च्यम् । तत्रापि नित्यज्ञानान्यल विशिष्टामावरादायाव्याप्ते । यदिच नियज्ञाना- ग्यालविशिष्टोऽपि निसज्ञाने स्वीकियठे, तथापि व्याप्यत्तियाध्यकेऽपि करि दव्याप्तिसभवेन तदुपेक्षा निर्माता । ग साध्याभावपदस्य साध्यतावच्छेदका पच्छिनामारपरतया विशिष्ठाभावमादाय दाप इति वाच्यम् । तथा सति साध्याभापमपदस्य साध्यामापीयनिरवच्छिनाधिारणपरता खोकल्याव्यातेरपि शक्यवारण चात् । नन यथाशुताभिनायकता शक्यते वकुमसभवस्यैव प्रस द्वात् । (अत्रेदं समाधान) प्रतियोगिताससगच्याप्तिशानस्ययागुमिति हेतुतयाऽभावाशे साध्यस्य प्रतियोगिताससर्ग एवं निवेशनीय । तमच खलक्ष. गोकरीत्या साध्यविशेषणीभूतसाध्यतापच्छेदकावच्छिनप्रतियोगितात्वेनैव प्रति- योगिता भारात इति विचिद्धमबिशिरसाध्यस्थाभावमादाय न दोष । एते नाथान नान्याप्तिसभवो गुरुधर्मावछिनसाभ्यकाव्याप्तिवारणाय साध्याभावपदैन साध्यव्यापरतावच्छेदपावच्छिमपतियोगिताकस्मेवाभावस्य विक्षणीयतया तर व्यापकताया प्रतियोगिवैयधिकरण्यानिवेशेन सयोगागावस रक्षणाघटक लासाहशदव्यत्वाभावमादाय लक्षणसगमनादित्याशवाय तादृशस्थलस्य हेतुताव. च्छेदकरावधानुयोमिनिष्ठामारप्रतियोगितानवच्छेदसाव्यतावच्छेदस्वरूपये वला वयिसाध्यत्वेन तनाव्याप्तेरिटलासाध्याभाषपदेन ताशामावविवक्षाया fiध्ययोननकलात् । तथा विवक्षणेऽपि मिश्रलक्षणोपदिशाऽव्यापकताशरीरे प्रतियोगियधिकरण्यनिवेशावश्यकतया सयोगाभावस्य रक्षणघटकलादच्याप्ति रस्त्येयति समाधान हेय। यथानुनलक्षणनाक्यलय एवार्य दपणदानात् । आशयेति । साध्यवस्तामविरोभितानियामरराव-धेनैव साध्याभापयत्ताया निवेशनीयतया निरवच्छिनदेशिकविशेषणतायास्तथात्वे व्याप्तिविरहादव्याप्तेराहे- त्यनु काऽव्याप्तिमाशश्वेत्युतिरिति केचित् । गादायों कपिसयोगीति । सयोगसामान्याभावस्य द्रव्ये सविवादतथा कपिपदम् । [इति प्रधमलक्षणम् ।।

·३० रादाघरीपञ्चलक्षणी। [रक्षण अथ द्वितीयलक्षण) साध्यवदिनोयः साध्याभाववानिति कर्म- धारये अभेदसबन्धेन साध्यवद्भिनीयं यत्साव्याभागाधिकरण, तवृत्तित्वमर्थः स्यात् । तथा सति बद्धटरीभूतस्य अभेदसबन्धेन सा- कृष्णमहीय। [अथ द्वितीयरक्षण] कर्मधारय इति । तपुरपमरेश्य राघर, अधिकरणभेदनाभावभेदमतानाधयण धेयाशय । अमेदेति । एनध न्यायाम। अथ द्वितीयरक्षणम् ।]न्नु दीभित्युष्टतापुष्पयोऽगिन धर्मधारय पझे शायदादधिकरणमेदनाभावमेदानभ्युपगमा त्यागाधायामाह-साध्यय दिनो य साध्याभावयानित्यादि। अमेदेति । एतय गुपभम्या ·लक्षणं २] न्यायपञ्चग्रन्थीसंग्रहः । साध्यवद्भिने यः साध्याभावस्तद्वदवृत्तित्वमित्यर्थः । ध्यवगिन्नीयं यत्तवृत्तित्वस्मैव लक्षणत्वसंभवात्साध्याभाववत्वांशस्य वैयापत्तिरतः साध्याभावपदेन साध्यवद्भिन्नपदस्य सप्तमीतयुरूपं व्याचष्टे-साध्यवन्निन्न इति । तथाप माध्यवद्भिन्नवृत्तियः सा- ध्याभावः तद्वदत्तित्वमर्थः । तत्र पूर्ववदभेदेन साध्यवदिन्नपदार्थ- विशेपितधर्म्यवृत्तित्वादेर्न घंटकसा, वृत्यादिविशेपणतयैव साध्यव- द्भिन्नस्य निवेशादिति न साध्याभावांशवैयर्थ्यमिति भावः । अभावे कृष्णनीय। गुरधर्मस्य प्रतियोगितापच्छेदकरयमहीकृत्य । तेन साभ्यवद्विवृत्तितावस्यैव लघुत्वेऽपि न क्षतिः। चयापत्तिरिति । प्रवृतरक्षणयटकस्यैनि न्यायात् मतुप्पदस्थाने संबन्धिपदं योज्यम् । तेन प्रकृत्यसमभिन्याहारेऽपि न दोपः । नच साध्याभावांश निवेशेन यथासंनियशोऽस्विति वाच्यम् । प्राचां गुरो- रिवाज्यावरीकस्य समवे स्वभाव एवानयजेदकत्वात् योगतः साध्या- भावपरितस्यैव वाऽव्यभिचरितत्वशब्दयोध्यत्वसंभवात् । तदटितस्य न बोप्यत इति योचित् । व्याचष्टे विवृणोति । तत्समानार्थर वायरूपवित्र- रणेकदेशेऽर्थत्वपदकज्ञानजन्यत्वरूपद्वितीयार्थान्वय. । साभ्यपदिति । भ्यायरत्नं । भावप्रतियोगितावच्छेदकत्वमङ्गीकृत्य तेन साध्यमितिललापेक्षयाऽभेदेन साध्य वद्भिनविशिष्टसाध्याभावववृत्तिवस्य गुरुत्वेनानवच्छेदकतया न तदव- छिनाभावरूपलक्षणवाक्याप्रिसिद्धि । साध्याभायांशपैयर्थ्यमिति । तराय च तद्धटितधर्मस्य व्याप्यतावच्छेदकलासंभवादितरभेदानुमाना- संभवेनानुमितिसक्षणघटक्लासभवारादुपोद्धातसाला तनिरूपणासमवादिति भावः । अथान व्याप्यतावच्छेदपबप्रयोजकव्यर्थविशेषणयटित न स- भवति स्वसगानाधिकरणयाप्यतावच्छेदम्पमान्तरपरितस्यैव तस्य नील- धूमवादी दृष्टलात् । प्ररे च साध्यवद्भिनाधिकरणत्तिवलपर्याप्ताब- च्छेदकताकाभावादन्य एव साध्याभावटितरूपपर्याप्तावच्छेदक्ताको भव इति । तच्छरीरे साध्यामायापटितरूपावच्छिनामावस्यानिवेशादेतलक्षणे गुरु- धर्मस्थामावप्रतियोगितावच्छेदवनावश्यकत्वाच । नच खसमानाधिकरणेत्या- १ यत्सारभ्य पदस्पेसन्द्र व.पा. नास्ति, ३ घेणेति त. पा. ३ मिन्नीयाति- सादेरिति ब.पा. ४ ताशपदार्थस्य धर्मिण्यरिसेपणलार, रा.त. पा.म.

·लक्षणं २] न्यायपश्चग्रन्थीसंग्रहः। न्यायरखें। तदपरे न क्षमन्ते । तद्वीजं तु सिद्धान्तेऽपि कचित्साभ्याभाववृत्तिजस्य व्यभिचारपदार्थासंभवात्तायस्थले साथ्यवद्भिनाशयगे दुर्वार । ऋचित्साध्या- भावलाशयभ्यं, यथा घटलाभावादी साध्ये क्वचित्साच्याभावान्तयय, यथा घरखमेदादी साध्ये । एवंच सति व्यालेरपि स्थलगेदेव नानासापत्ति । न घेष्टापतिः केपलान्ययिनि साध्यसामानाधिकरण्यस्य व्याप्तित्वसमवेन केवला- न्ययिन्यगायादिति मन्यसहते । अपिच द्रव्यं पिशिष्टसत्वात्सतावानजाते. रियादावव्यासिवारणाय साध्यवदिनतिसाध्याभावयनिरूपितायतासामान्ये यत्सवन्पायचिनलयद्धावचिनलोभयाभावनिवेशस्यावश्यकतया all शोभयवत्तादृशाधेयतासामान्यमेव व्यभिचारपदाचा याच्यसर वृत्तिसाध्या- भाववलाशयगे दुर्यारमुक्तोभयरूपव साध्यवद्भिननिरूपिताधेयवसामान्यस्यैव व्यभिचारपदार्थलसभवात् । अन केनित् । साध्यवदिन्नश्वासी साभ्यामावश्च साध्यवद्भिवसाध्यागाय इति कर्मधारय एवोचित्तस्तत्र च साध्यवाद खप्रतियोगिफ्त स्वसामानाधिक- रय उभयसंयन्धेन । केवलसामानाधिकरण्यसंवन्धेन साध्यव व निवेशे घटाभा- घादीना साध्यवदन्यलविरहेणैव लक्षणाघटकतया साध्यपदं व्यर्थ स्मादिति खप्रतियोगिफ्ट्यानिवेशः । अथ "प्रक्षालनामीति न्याय प्रासातन देयमेवेति चेन । ससागानाधिकरण्यमानस्य परंपरात्वेन सबन्धलविरहात्खसामाना- धिकरण्यनिशिष्टप्रतियोगितस्यैर सयन्धतया तत्साश्यात् । नचासमयायि- धारणतावविष्यानुरोधेन सामानाधिकरण्यस्य संवन्धताया आवश्यक त्यमिति दाच्यम् । खसमवाविसमवेततात्मवसामानाधिकरण्यस्य तदनुरोधेन संबन्ध- लखीकारेऽपि सकलसागानाधिकरण्याना तथात्वे मानाभाया । अथवाऽभार मिन भारतादित्यादावभावमात्राधिकरणकामावस्याधिकरणसरूपलपक्षे सर्व- स्यवाभावस्य सामानाधिकरण्यचन्धेन साध्ययलात्तदन्याभावाप्रसिद्धर । स- प्रतियोगिलनिवेशसनिवेशेऽप्यममिद्विरिति तु न पायम् । तनिवेशस्य साध्य- सामानाधिारण्यावच्छेदक्सप्रतियोगिासस ससर्गतया निवेशफलकत्यात् । अभाव मेदाभावस्याभावसरूपायेऽप्यभावमेदप्रतियोगिकसापच्छेदेन तत्सागाना. विकरयानभ्युपगमातस्य नियकसबाधेन साम्यवद्धियत्याक्षते । एतेन साध्य सामानाधिकरम्पपटगृत्ति यदि गेनरेनचित्सबन्धेन निवेश्यते तदा दिगान्धूमादित्यादी पढ़यभावादेरपि कानिकराबन्धेन साध्यवत्तितया साध्यवदन्याभावाप्रसिद्धिरतः स्वस्पसन्धेनैव तनिवेश्य । तथान पर्वतला. मकाभावमादाय गाध्यपदमार्थवयमभये सप्रतियोगिरवं व्यर्थम् । नय खप्प्रतियोगिमताप्रदविरोषितानियामरसबन्धेनेव साध्ययदृत्तित्वं बरूयमिति वाध्य मालिकसंवन्धावचिनप्रतियोगिताकामाशाभावाभाववानात्मवादित्यादी ताशेन फालिन साध्यवहृतिवाप्रसिद्ध रिति निरस्तम् । असण्डाभावपटकतया ·. गदाधरीपश्चलक्षणी। [ लक्षणं २ अव्याप्यवृत्तिप्रतियोगिकाभावस्स व्याप्यवृत्तित्वाव्याप्यवृत्तिखरूपवि- रुद्धधर्माध्यासेन भेदस्य लक्षणकर्तुः संमतत्वादाकाशामावादे द- काभावेन तस्यैक्यान् । अतएवोक्तधर्माणां भेदकत्वम् । एतानि च न कृष्णभट्टीय। पकाव्यासितादवस्थ्येन साध्यवद्भिनत्तित्ययात् । अव्याप्यवृत्तीति । विरवधर्माभ्यासेन भेवाभिमानस्तु अन्याप्पत्तिमतियोगिकामा[भावभि. भाना मेव । प्रतियोगितामानाविश्रण्यादेरेव भेदकत्वात् । नेन द्रव्यवाद रपि कथंचिद्विरुद्धधर्माभ्याससंभवेऽपि न मेदः। विरवधर्माध्यासेन विरध. गंदपमतीयोः ममात्यानुरोधेन शव्याप्यवृत्तित्वान्याप्यवृत्तित्वयोरगिरोधेऽगैर- क्तव्यं तन्निरास संवदति -अतएवेति । व्याप्यत्तित्वाच्याप्यवृतित्यादीगा. न्यायरत्न । सार्थक्यसंभवाच । साम्यसामानाधिकरण्य च साध्यतावच्छेदवावच्छिन- सामानाधिकरण्य । तेन विशिष्टतावानात्यधिकरणबादित्यादी रातामातस्यैव साप्यवदन्यत्वेऽपि न क्षति । सयोगी द्रव्यखादित्यादी व्यत्तिल विशिशामाव- मादायय लक्षणं सामनीयम् । यसप्रतियोगिकल-खरामानाधिकरणय उभयसंबन्धेन साध्यवदन्याभाय. निवेशे महानसीयवहयभावस्य यादृश साध्यप्रतियोगियत्वं न उत्सामाना- पिरण्यं यादराम्यसागानाधिकरण्यं न तत्प्रतियोगित्तमित्युत्तोभयसकन्धेन साध्यवद्भिमरवैन लसणघटवतापत्ति । नच खाश्रय प्रतियोगित-सावच्छि- सामानाधिकरप्प उभयरवन्धेन साध्यतावच्छेदकवदन्यत्तस्यैव निवेश. नीयतया न तस्य लक्षणपटकवेति वाच्यम् । तया सति साध्यवदन्याभावस्य उक्षणापटकतया गूलसारस्य म्पादिति । तम । साम्यगामानाधिकरण्यावच्छेद- सप्रतियोगिकत्वस्य संसर्गतया निवेशे उक्तदोपाभावादित्साहु । सदरार। संयोगेन द्रव्यम्पान्याप्पारिता निरुप बन्धेन साथ्यवदन्याभावापान- ज्यारत्तेः। विस्थाप्यासेनेति । पप्यागो पर्तमानता । अयं भाव । की- सयोगामावर सममानाधिरणनेदप्रतियोमिनावटेदान्यागातिधर्मग- मानाधिकरणं व्याप्यतिनाव्याप्यसिमानाधिरणावर तवमिन्ये बारेश्यनुमानेन मेदसिदिति । यदा यो च्याप्यतिताध्यायतितापच्छेद- कयदर्मवान् ग पातिमेदकीयोगितारधर्मगमानामिाणतर्मवान् यथा माध्यम् । यप न्यायातिनाट्यान्यतिनाव- दगतari सतरानगि राष साम्पमामायापभिवारमयाति परम भाषानिस विवक्षित पान दोष । मेदकामायनेति । उहतोकापा- गारभिर-सपाट..

·लक्षणं २] न्यायपञ्चग्रन्थीसग्रहः। ३५ भेदकानीत्यनेन दीधितिकृग्निराकरिष्यति । अथवा साध्याभारपदं अनु- योगित(विशेप)संवन्धेन साभ्यीयपरम् । अभावीयविलक्षणानुयोगि- तालाभायैवाभावपदम्। नतु अभावत्वमपि निवेश्य प्रयोजनाभाषान् । कृष्णभट्टीय। मेर भेदकत्लख लक्षणकर्तृसंमतत्वादेत्यर्थः । अग्रिमग्रन्यवशायदकौन असतं तस्य गगनाभावादावसत्वात्रा भेद इति भाव । ननु हदत्वसामा. माधिकरण्यतयधिकरपयादीनामप्यभावभेदकत्व रक्षणकर्तृसमत । भत- गुयान दीविना अगाद गय न मिवेदिति पश्यते । अन्यथाऽव्याप्यवृत्यभाव एवेति घूयादिति । भापभिनमारसैयाधिकरणभेदाहेदमनुसत्य साध्यभेद- मनुसृत्य साध्यपदवैयप्यमुदरति-अथवेति । साध्यामाचपदं साध्या- भावेत्यत्र साध्यपदम्। अनुयोगितेति। सबन्धसाधारणानुयोगिताप्रवेशे साभ्यनानिवृत्तिप्रतियोगिरसमपायवृत्तिधूमस वृत्तेरव्याप्तिरतो विशेष- पदम् । भारभिजवरूपानुयोगिता निवेशे घटस्वाभावसायकाव्याप्तः । विलक्षणेति । भाषाभावसाधारणाभाववरूपसबम्धव्यायुत्तरित्यधं. । तादशविलक्षणसंयन्धनान्यत्र साध्यीय-याभावादेव नामसह. । एतेन न्यापरल। भारतिवाभावेनेस । राधाच हेतो. पक्षधर्मताविहान भेदमिद्धिरिति भाव । ननूक्तहेतो. पक्षत्तिलाभावेऽपि गगनाभावत्व याचिद्वयरतिपर- पृत्तिवृत्तिये सति पटान्य रत्तितिभावात्तिधर्मवारपटत्याभावपटत्वाभाका- ज्यतरत्वपदियनुमानेनाराशाभावसाप्यनिकरणभेदेन गेद सिद्धिरिसाशाह- अत पवेति । यभावे साध्यीयत्न येनानचिरसरन्धेन । अनिघसनात् किलनुयोगितात्यविलक्षणसमन्धेन । तशवाभावनिवेशो व्यर्थ इस्लग- साभावपदमेव तादृशानुयोगितारयसबन्धलाभायेति वक्तव्य । तथाच विल- क्षणानुयोगितासबन्धेन साध्यीयत्वनिवेशब्यापत्तिरभावमानस्साधिकरणभेदेन गेदपशेऽपि सुपयेत्याशयेनाह-अथवेति । साध्यीयपदम् । रक्षणया साध्यविशिष्टयोधकम् । यद्यप्यनुयोमिताविशेषरूपामानवस्य भावाभाव साधार- णनमवश्य पतन्यम् । अन्यथा घाभावाभावो घर इति घटेऽभावनन्यवहारो न स्यात् । इत्य चाभावपदस्यानुयोगिताविशेषविशिटे सकतायवाश्रुताकरवेऽपि साध्यपदार्थश्यसभपाह्मक्षणिकलगनुचिता । तथापि साध्याभावेसन तत्पु- हपसापूर्वपदे लक्षणाया आवस्यरसारसाध्यपदस्य विलक्षणानुयोगितासबन्धन साध्यविशिष्टे लक्षणाया आवश्यकावे, तेर्नव निर्वाऽभावपदार्थविवक्षाया अनु- पयोग इति भाव । अभाषीयविलक्षणानुयोगितेति । केवलानुयोगिता- निरस्वति त. पा. २निविते न. पा. ३ निवेश्यले का. पा. ४ अतएर तपासयभाव एस मसिमेदिति निरस्यति-दा. पाठ:.

·गदापरीपञ्चलक्षणी। [रक्षण २ ३६ इत्थंचं वादृशविरक्षणसवन्धेन यः साध्यीयः तद्ववृत्तित्वमित्ये- वार्थ । तनच साध्यस्य यत्पदार्थाविशेषणत्वे हृदादिवृत्तिप्रमेयत्वा- कृष्णभट्टीय। भावाभावसाधारणाभाव वप्रवेशे अन्यावर्तकता | सप्तमपदार्थमात्रवृत्तित प्रवेशेऽभावसाध्यकाव्यालेरिति निरस्तम् । प्रमेयत्वादिति । नचान साध्यवादिन्नवृत्तित्व न सबन्धसामान्येन किवि सपन्धेन वा । तथासनि कपिमयोगी एतरवादित्यादौ कपिसयोगाभावस्य कालिकादिसबन्धेन साध्य वद्धिनगुणा दिवृत्तितयाऽव्याले । नापि विशेषणताविदोपसबन्धनाभावसाध्य कायाले । अपि तु साध्यदत्ताग्रहविरोभितानिगामासबन्धेन वधाच प्रमे यत्वादिक्मादाय कथमव्याप्ति । एत कल्पे अभावमात्रभेदाच गगनाभावा दिकमादाय न सेति वाच्यम् । पलवप्रसारकममाविशेषत्वाभाववान्धू मादित्यादावच्याले । केचिनु उत्तरायवादिना साध्यददिनशासौ साध्याभाववाश्चति कर्म धारय एवोचित । साध्यवरद च स्वनियोगिस्वस्वसामानाधिकरप्पोमय सबन्धेन । एवच प्रतियोगिताय साध्यतावच्छदस्यमावठिनत्व साध्यता बच्छेदकसबन्धावरिट व चन देयमिति लाघवम् । एवच साध्यदिन साध्याभावाप्रसिधव केवलान्ययिन्यभावादिति मूलसगति । ननु सान तावच्छंदवीभूतधर्मसबन्धावद्धिनप्रतियोगिताकामावाप्रसिद्यति । घटाच भाववारणाय साध्यो पदो]पादानम् । नव साप्यपदसायक्याय स्वप्रति योगिक निवेश "प्रक्षालनाली नि न्यायन ग्रास । सामानाधिकरण्यस्य विशिएमवासनियागकतया तद्विशिष्टानुयोगिताविदोरवव सबन्धतया न्यायरत्न सब धेन साध्यीयपरत्वे पहिमा धूमादित्सादी तादृशसमपायवतिलस्य धूम सलादव्याप्त स्यादतो निलक्षणेति । साभ्यतापच्चरकसद थावच्छिनसाध्यता वच्छदकावच्मिप्रतियोगितानिरूपितति नदध । धयाभावपदावथ तावति रक्षणानुयोगितालाग इति चेत्, अभावपदसममिव्याहतपदा तरस्य विरक्षणानु योगितथा खार्यविशिष्टबोधकत्तस व्युत्पत्तिसिद्धत्वात्। अन्यथा सयोगो घटाभार इति व्यवहारापत्त । नच भाववाचक्पइसममियाहतामाबपदस्स भावमिना यसानायमतिप्रसङ्ग इति वाच्यम् । तथापि विपयितापटलामावाभाव इति व्यवहारापतैर्दुवारतात् ॥ इदादिवृत्तिममेयरयादिमतीति । अथासि लक्षणे सायपतामह पिरोधितानियामासम्बन्धेनव साध्यवद्भिग्नात्तसाध्याभाववत्ताया अग्रे निवे १ साध्यबद्रिनवृत्तियं इति या वरिव २ पाप्यारम्य त पा ३ वृत्यनिया मरतया वा पाठ ·लक्षणं २] न्यायपञ्चग्रन्थीसंग्रहः। कृष्णभट्टीयं। स्वपनियोगिकरवान [प्रयेशात् । तायन्माणोक्ती च साध्यवादिनसाध्यामावा- प्रसिद्धिरतः सामानाधिकरण्यमुपात्तम् । वरतुतस्तु-खसमानाधिरणत्वमात्रसंबन्धः । नतु स्वप्रतियोगिकत्व- मपि | पैयया॑न् । साध्यपदोपाबानं च तत्संबन्धलाभार्यमेवेति स्वपत्तिसाध्य- तावच्छेदकावच्छितसासानाधिकरण्यं तदर्थः। तेन विशिष्टसत्तायान् जाते- रित्यादी नातिव्याप्तिः। साध्यादिवारणाय अभावपदम् । एवंचानाभाव- भेदमतादरणं निरर्थकमेव । नचान्याप्यत्तिसाध्यके उससंवन्धेन साध्यवतो व्यत्तिसंयोगागभावादन्य एव साध्याभावः। एवं कालिकसंरधावच्छि. नप्रतियोगितामाकाशामावागाववानात्मवादित्यादौ तादशानित्यवृत्तेराका. शाभावादन्य एव निलावृत्ति. साध्यामाय इति लक्षणसमन्बयो वाच्यः । एवंच कालिकसंयन्धावच्छिन्नतद्वत्तायाः साध्याभावावोपगमेऽप्यनावरयक इति वाच्यम् । तदनादरेऽपि प्रथमे गुणासमवेताभावं द्वितीये जन्यावृत्यभा चादाय लक्षणप्तमन्वयसंभवात् । यसु सर्वत्र गगनघटितोभयाभावं व्यधि- करणसंवन्धेन साध्याभावं च विपक्षमात्रत्तिमादाय नाव्यास्यतिव्याप्ती । अधिररणभेदेनाभावमेदादभावभेद इति कपनं दकिममिति पृच्छामः । न्याया। शनीयतया बहिसायके सादृशेन देशिकविशेषणदासबन्धेन प्रमेयलवतोऽप्र- शिद्धत्येन न तदादायासंभर इति चेन । दैशिकविशेषणतायाः सरूपरवेनेव संवर्गलाखापरबन्धेन तादशेन प्रमेयखवलमादागासगवराहतेः । नच तथापि नासभव । संभवति विषयितासमन्यावच्छिन्न प्रतियोगिताके पटाभायादी साध्ये पटलादी तादृशेन विषयितासरन्थेन साध्यवद्भिनतिनः तस्यापि हेल- विकरणेऽसतालक्षणसमन्वयसभवादिति वाच्यम् । विषयिवासंबधारच्छिन- प्रतियोगिताकाभावस्य विषयिताया वृत्त्यनियामतयाऽभावप्रतियोगिताननन्हे- दरवेनाप्रतिध्या तत्साध्यकानुमानासंभवादिलभिप्रयाद । न प रयापि कालि- (पदिशतिपत्रस्यविषयोपरितनोयं विषयः । कृषौ साध्यामाचवतोऽन्वयानुए- पत्ते गन्ययीभारसमारास अग्यतया सेन सम समासान्दरासंभवाच । ननुपा- ध्यादिरूपान्यये विशेषाणामेव समसमानतेन परिगणितत्वारा परतुननु साध्या- भाव न धिर्यति विपरन्यापिकरणवीसनस्तर स्वालयः । साध्यामाग्नत इत्या निरूपितत्व पटवर्थः भन्वयश्वास वृत्तौ । तपाच साध्याभावाधिकरणनिरूपि- सयमावल अन्यमिचरितलफलिनम् । नच म्यधिकरणनीहिः सर्वत्र न साधुरिति पाच्यम् । भयच हेतु: यत्र व्यधिकरणं विनापि संगमयितु सस्पते तया साध्याभावषदत्तिरित्यादी बहुमोदि विना गत्यन्तराभानेनागापि म्यधिकरणबहु. बीहे साथुलाय। १ अनुरोधात दो दुर्वार. इति मै. पाठः गदा.प.४ ·३८ गदाधरीपञ्चलक्षणी। [लक्षण २ कृष्णमट्टीय। अभावभेदमते सवयैव साध्यसामान्याभावादिक्मादाय रक्षणसमन्वय समवाच्च । कालि कसबन्धवारणाय साध्याभावाधिकरणव साध्यसामाना धिकरण्यघटरवृत्तिव चाभावीयविझेपणतासबन्धेन निदेश्यम् । एतदर्थमेव घामावपदम् । तदटकसाध्यवत्व साध्यतावच्छेदकसबन्धेन । भगाव साध्यके च विपक्षावृत्यभाव साध्यवत्वमकारकममावभाव मुव बा लक्षण घटक । साध्यवत्ताग्रहविरोधितानियामकसवन्धेन तनिवेशे तु ताशा काशाभावाभावसाध्य केऽध्याति । साध्यपति तेन सबभेन वृत्तेरमसिद्धे । एवच घट वघकाशसयोगान्यतराभावसाध्यके घाशसयोगात्मक्सा भ्याभावमादायाव्याप्ति शश्या । घटस्वादिरूपसाच्याभावस्य निरुत्त सबन्धेन साध्यवादिनस्य विशेषणतयाऽधिकरणाप्रसिद्धावपि घटवृत्त्यभावमादायैव लक्षणसगतेरित्याहु । अन्येतु स्वप्रतियोगिकवखसामानाधिकरण्योभपसबन्धेन साध्यवद्धि नव न युक्तम् । सामानाधिकरण्ये यदि वृत्तित्व येन केनचि सबन्धेन तदा वयभावस्स कालिफसव धेन साध्यवृत्तिवाश्याप्त । यदि स्वप्रतियोगि मचान बिरोधितानियामकसबन्धेन सदा कारिकसबन्धावच्छिाकाशाभा वाभायसाध्य तथाविधकालिकसबाधेन साध्यपदृत्तिपाप्रसिद्धरण्याप्ति । यदि विशेषतासवर्धन साम्यवति वैशिविशेषणतया वृत्ति पि साध्य प्रतियोगिक नित्यवृत्ति चावच्छिन्नाभावमादाय लक्षणसानि , तदा दयव पर्षत वादिकमादायाव्याप्तिवारणाय साध्यपदावश्यकसया स्वप्रतियोगिक यात् । दाताकाशाभावाभावसायके भाकाशाभाषस्य साध्यताव दकसमन्धेन साध्यवति देशिकत्रिदोषणतया वृत्तिरवेऽपि साध्यप्रतियोगिक मामवृषिवावन्निाभावमादाय रक्षणसमतेश्च । नव स्वप्रतियोगिकरव त्याज्यमेवेति वाव्यम् । तथापि पर्वतानृत्यभाव लागवेन परतापात्मक साध्यप्रतियोगिकमादाय प्रसिद्धानुमानान्याते । एतादृशरीत्या गौरवाच । वस्तुतस्तु-महानसीयवदयभावस्य कथ व्यावृत्ति । यादशसाप्यमति योगिक ताशसाध्यवद्वृत्तित्व यामासाध्यपद्वतिय न तादृशप्साध्य प्रतियोगिकावमि युभयप्तव धेन साध्यवदन्य वात् । यदिच साध्यतावच्छे दकविशिष्टान्यस्व तत्र लिवेश्यम् । वैशिष्ट्य व स्वाश्रयप्रतियोगिकख बाध्य बति बोगयसयधेन तदा साध्यतावनोदक्वघटितस्य साध्यवद्भिस साध्याभावषवृत्ति वरूपमूलोष क्षणपरिफारवासभवादीधिनिकृता तद- नारतमित्याहु । ३ वतिनया मे पाठ २ पिशेष मै पु अविषम् २ पाता रवि में पार शिवति सपणरायपास मै पुस्तरे मायने ·लक्षणं २] न्यायपञ्चग्रन्थीसंग्रहः। विमति पर्वतादौ हेतोवृत्तेरसंभवः स्यादिति सन्निवेशः । अत्रच सा- ध्याभावः साध्यतावच्छेदकावच्छिन्नप्रतियोगिताको बोध्यः । अ- न्यथा पहिमान्धूमादित्यादौ हृदादिनिष्ठमहानसीयवह्नित्वाद्यवच्छिन्न- कृष्णमहीयं। परेतु, उक्तयुतिभ्यां साम्यवशिवश्चासौ साध्याभावयश्चित्येव कर्मधा. रयः । साध्यवद्धिसत्वं च स्वप्रतियोगिमदिनत्वम् । नच घटत्वकपिसंयोगा- म्यतराभाववानाप्मत्वादित्यादौ कपिसंयोगरूपसाध्याभावस्याधिकरणे आत्मनि गुणसामान्याभावश्यरूपप्रतियोगितावच्छेदकावच्छिनाधिकरणत्वसरवादच्या. सिरिति वाच्यम् । यारशप्रतियोगितावच्छेदकावच्छिनानाधिकरणं साध्य- शायरछेदकावचिन्नताशप्रतियोगिताकाभावाधिकरणमिति विवक्षितत्वात् । ताणताणामयाभावादिवारणाय साध्यतावच्छेदकावन्छिसाब निवेशः। सा. भ्यतावच्छेदकावस्छिनप्रतियोगितावच्छेदकावरिछन्नमतियोगितापच्छेदकता- कभेदवान्दलद्वयार्थः । तथाच साध्यतावच्छेदकावष्टिनप्रतियोगितावच्छेद- कताकभेदघटितपत्रमावतारेऽतिलाघवमित्याहुः । महानसीयेति । महान- न्यायरल। कसंबन्धादचिनप्रतियोगिताकघटाभाये साध्ये आत्मबादी लक्षणसमन्वय. तादृशेन कालिकेन साध्यपदिनवृतेः कस्यापि हेखधिकरणेऽभावादिति कपमा संभव इति वाच्यम् । विषयिलकालिकादिसवन्धावच्छिा प्रतियोगिताकाभावस्स वत्संयन्धावच्छिनाधिकरणलाभावरूपसाखरूपसंवन्धस्यैव साध्यक्त्तानविरो- विज्ञानविषयतया प्रमेयलादिकमादायासंभवसामात् । वस्तुतस्तु अभाववत्ताप- हेभावाभाववत्ताज्ञानस स्वरूपसबन्धेनैव विरोधिलमिति कूटघटिते अन्यकृदु- कगताभिप्रायेणेदमिति तत्वम् । अन्यथेति । अध प्रतियोगितयाऽनुयोगितया वा साम्य विशिष्टस्यैवाभावस्य लक्षणे निवेश नीयतया केवलप्रतियोगितायावनि- रूपिताजुयोगिवाया वा संरार्गत्वे व दिगति गहानसीयवहयभावविपयिष्या वहि- १ परदादापिति का. पु. नास्ति. २ साध्यद्रिनवासी राध्याभाववाति मंधारये साध्याभावपदवैषध्योपत्ते । अनः सहमीसमासः कृतः । नच नापि सापदिनेभान इत्यास्ता किं साभ्यप- देन अधिकरणभेदेन अगावमेदवादिना मत एतावारणान् । गगनाभावारिकमादा. याव्याहिविरहादिति वाध्यम् । प्रतियोगितावच्छेश्कसन्धेन साध्यद्भिन्ने वर्तते यः समवायसंबन्धावरिछतप्रतियोगिताकवड्वभावः तति देतोवृत्तितयाऽत्र्यानिवारणाय माध्यतावच्दासंबन्धावछिन्न प्रतियोगिनालामाद माध्यपदमिति जगदीशः। यत्रे. समाशा। एवं सति सप्रतियोगितादऋवेदकसबन्धेन सावनिनो यः साध्याभा. क्वानिति धर्मधारयः कई परित्यक्त इति विभावदीयम् ।

·अथ गदाधरीपश्चलक्षणी। [ लक्षण २ प्रतियोगिताकवयमावस्य धूमवति सत्वेन, पृथिवीत्वाभायद्व्यत्वा- भावान्यतरवान जलत्यादित्यादौ साध्यवद्भिन्नथिव्यादिनिष्ठेद्रव्यत्वा- द्यात्मकसाध्यप्रतियोगिकाभाषस्य जलादौ सत्वेन चाव्यात्यापत्ते । साध्यतावच्छेदकसबन्धावच्छिन्नत्वेनापि, प्रतियोगिता विशेष- णीया । अन्यथा हृदादिवृत्तिसमवायादिसबन्धावच्छिन्नप्रतियोगि- कृष्णमहोय। सीयविशिष्ट यहिव तदवच्छिन्नाभावस्तु नास्त्येवेत्यवच्छेदकतापर्याप्यु पादानेऽपि कथतानवकाश | द्वितीयलक्षणानुरोधेन हृदादिनिष्ठति । एव मप्रेऽपि । साध्यतावच्छेदकातिरिक्तवैशिष्यव्यासज्यवृनिधर्मानवच्छिन्नमतियो गितानियो, अभावमात्रभेदमते चाह-पृथिवीत्वेति । अन्यतरवा वच्छिमाभावस्ल पृथिवीवरूपरवादनिरिक्त वाहा नान्याहि । न्यायरल। नास्तीति प्रतीत्यापत्तेबहिलावच्छिन्नप्रतियोगितायास्तनिरूपितानुयोगिताया था सुसर्गतया भागमावसमिति प्रयोजनातरान्वेषण कुत इति चेत् । मन केचित् । साध्यक्षस प्रतियोगितावच्छदकखसभवात्साध्यतावच्छदकनिवेशन मचित्रमित्यमिप्रस तनिवेशस्य प्रयोजना रावेपणमित्याहु । तदसत् साध्य खस्य प्रकृतानुमिति विधेयलरूपस्यानुपस्थितिदशायामप्यनु मितेरानुमविकतया साध्यसनिवेशासभवान्महानसीयवहयभावमादाय लक्षणासखराशाच । मष माध्यतावच्छेदकलनिवेशेऽपि पूर्वदोषतादवस्य शश्वम् । तत्परिचितवाहिला. दीना विशिष्यन निवेशात् ॥ अपिच विशिष्टसत्तामा जायधिकरणलादित्यादी साध्यत्वावच्छिन्नाभावस्य जात्यादावेव वर्तमानतयाऽतिव्याप्ते । नच प्रमात्म कानुमितिविधेयलमेव सायनमिति वाच्यम् । एव सति साध्यतावच्छेदकान च्छिन्नवनिवेशापेक्षया गौरवापत । वस्तुतस्तु प्रतियोगिताया प्रकारतया नितेशेऽपि साध्यतावच्दवावच्छिन्नत्य निवेश्यमित्यभिप्रेत्याच्याप्तियारकतयापि तस्स सार्थक्य प्रकाशनमभिप्रेत्य वा प्रयोजना तराभिधान मिति ध्येयम् ॥ अयिकरणनेदेनामावभेदेखाइ-पृथिवीत्वाभाषद्रव्यत्वाभावान्यतरे ति । एवमुत्तरनापि स्थान्तरानुसरने पीन योध्यम् । अव्यायापत्ते रिति । अथानाभावामेदपक्षेऽसभव एव वक्तव्य । कुनाप लक्षणगमनाभा बात् । नतद्रूपवानेतखादित्यादी तमन शनम् । तत्रापि विशिथाभावोभ याभावमादायान्याप्त सलात्। नच विषयितया घटसाध्य के निलज्ञानबहेती लक्षणसमदय सभवतीति वाच्यम् । तमापि निखज्ञानान्यल विशिष्टघटाभाव मादायान्याप्ते । नच निसानाम्यात विशिष्टोऽपि निलझाने वर्तते घटाशे १ विवीलदस्यत्वोमवभावदान् इति ना पा २सका पा ·लक्षण २] न्यायपञ्चप्रन्थीसग्रहः। वाकवहयाद्यभावस्य धूमादिमत्यपि वृत्तेरसभवत्य, कालिकसवन्धेन द्रव्यत्वाभागादौ साध्ये कालत्वादिहेतौ साध्यवद्भिन्नपरमाणुगगना- दिपत्तिदैशिकविशेषणतासंथन्धावच्छिन्नप्रतियोगिताकसाध्याभावा- मरुद्रव्यत्वादेहेत्वधिपरणवृत्तित्वेन, अव्यामेर्वा प्रसङ्गान् । अनच साध्याभाववत्ताया सबन्धविशेपायच्छिन्नत्वानिवेशे, पहि- कृष्णमट्टीय। या मैदमतेऽम्याह-कालिकेति । ननु समायापच्छिमप्रतियोगिताके न्यायरता नित्यज्ञानान्यलबैशिष्ट्यप्रकारस्तस्यैव तन प्रयोजकलादिति वाच्यम् । तथापि पटपदजन्यवोपविषयताविशिष्टघटाभावस्स हेलधिकरणेऽवाधार, नहि ताट- शोऽपि पटतन वर्तत इति शक्य बदितु, तथा सति घटस्य पटपदपाव्यताप्र- सजाइ । नयेच्छायासादृशघटवल एवेयमापत्तिर्न झानस्येति वाच्यम् । ज्ञाने- च्छयो रामानविषयसनियमानानस्य तद्वत्वे इच्छायास्तलनियमार । ज्ञान- खेन वृतित्वेन वाशामकृत्यो शक्तिलस्यच्छावद्विनिगमनाविरहेण वक्तव्यला. वेति चेन सङ्केतस लोके पदाधापस्थितिप्रयोजकतया दृष्टरवेन तत्सजातीये- छैन शकिपदाथों गतु शानमिति झानस्य तादृशघटवत्येऽपि वाचकाभावादित्य- मिप्रायात् । वैशिष्ट्यव्यासज्यवृत्तिधर्मानवच्छिनत्वेन प्रतियोगिताविशेषणत्वे एकव्यक्तिसाप्यके लक्षणसमन्वयानाराभव इति केचित् । अय सभ्यतावच्छे- दकावच्छिताभावनिवेशेऽपि महानसीयवहयभाववारणमशक्य । तस्य साध्यता- भरेदवपहिलावच्दिनप्रतियोगिताक्लात् । नच साध्यतावच्छेदकपर्याप्तार- खेदकताकख निवेशासादशाभावधारणसभव इति वाच्यम् । तथापि महानसी. यसविशिश्वहिलवतोऽभावमादाय दोषवारणात् । नर ताशाभावो गुरुषर्मा- पच्छिन्न प्रतियोगिताकतयाऽप्रसिद्ध इति वाच्यम् । एतलक्षणे गुरुधर्मस प्रतियो- गितावच्छेदबावश्यकलात् । अन्यथा साम्यवद्भित्रवृत्तिमाध्याभावपत्तिलस्य साभ्यवद्भिवृत्तिलसापेक्षया गुरुतया ववच्छिमाभावरूपलक्षणवाक्यार्थाप्र- सिध्यापत्तेरिति चेत् । अत्र वदन्ति । उपलक्षिवधर्मावच्छिन्नाभावविशिष्ट- धर्मावद्धिनाभावयो लक्षण्याय विशिष्टधर्मावच्छिनाभावीयप्रतियोगितावच्छेद- वा, विशिष्टप्रतियोगिरसबन्धावरिशमा विशेषणविशेभ्योमयपर्याप्ता वा उप- लक्षितधर्मावच्छिमप्रतियोगितावच्छेदक्ता केवलमबन्धावचिना विशेष्यमात्र- पोशा वेलवरखमुपगतव्य । तथा च प्राई महानमीयत्वोपलक्षितमोर- छिनाभावस्य हेतुपयसत्वेन तद्विशिष्टावच्छिन्नामावस्य हेमति सत्वेऽपि तस्य विवक्षणीयसाप्यतावच्छेदकनापटकसरन्यावच्छिन्नमाध्यतावच्छेदकपर्याप्ताव. छेदकतालविरहेणानुपपत्त्यमादादिति दिछ ।। कालिक्संबन्धेन व्यत्याभावेति । अन दन्यतपद वदधिररणलपर ·४२ गदाधरीपञ्चलक्षणी। [ लक्षणं २ कृष्णमहीय (कालिकसंबन्धावच्छिनप्रतियोगिताके वा) द्रव्यलाभावे साध्ये कथम व्याप्ति. । साध्यतावच्छेदकसंबन्धेन साध्यवत्ताग्रहदिरोधितानियामक- संबन्धेन साध्यामाववत्वस्याने वाच्यतया साध्यतावच्छेदकीभूतकारिक- संबन्धेन साध्यवत्तावुद्धिप्रति तरसंपन्धापरिमसाध्याभानस्य स्वरूपसंपन्धेन तवत्ताज्ञानसैव विरोधितया अन्यत्वस तेन संबन्धेन साध्यवत्ताया असंमा. वितया साध्यतावच्छेदकसैवन्धावरिउससाध्यामावस्यैव लक्षणपटकस्मात् । द्वितीयलक्षणे च मुतरां तन साध्यतावच्छेदकसंवन्धेन साध्यवत्तामहः विरोधिवानियामकसंयन्धेन साध्यवानिवृत्तित्वस्य नियेशनीयत्वात् । नच प्रतियोगिमत्तामहविरोधितानियामकसंबन्धन रादुभम निर्धेश्यायातिः संग. मनीया। तथासति फपिसंयोगाभावस्प य कालिकसंबन्धावजिनामाव. सस्यापि प्रतियोगितया प्रतियोगिमतामहविरोषितानियामक्कारिकसंबन्धन मावाय व्याप्यवृत्तिसाध्यकाम्याप्ते । प्रतियोगितापच्छेदकसंबन्धेन साध्य- वत्तामह बिरोधितानियामकसंबन्धेन तदुभयनिवेशपक्षे तरसंगतिरित्यपि न । तथासनि स्वातियोगितावच्छेदकसंबधेन साध्यवस्वघटितसाध्यवादिन- त्तित्वस्य धूमपान्धूमकालीनवोरित्यादी संपन्धसामान्येन साध्यदिने हेतु शून्ये भूमकालीने साध्याभावसरवादतिव्याप्तिवारणायावश्यनिवेश्यतया साध्यवद्भिधो य सापामावदानिति कर्मधारयोपेक्षया निमित्वापाता मनियोगितावच्छेदकीभूतमप्रवावेन यहिमगिमवृत्तिः समवायसंयन्धावधि- अवधभावस्थ वारणाय साध्यतावच्छेदक सबन्धावरिटमताभ्याभाषसाप- संमयादिति चेन । दन्यवाभावादेन व्यवहारम्पमानिदोव्यायामावस विवक्षितवात् । एवंच साध्यपदिमवृतिवघटसाध्यापमपि साध्यतावस्टे. दकसंबन्धेनर निवेश्यमिति न फर्मधारयोपेक्षा नि:शेति । ननु कपिसंयोगी एतावादित्यादी शायत्तिकपिसंयोगाभावस्य साध्यपदिने कालिकसंबन्धेन कृतिवाद पाप्ति । देशिकीशेषणता तदृत्तिरवनिमेटो प पटवाभाषादी कारिकमययावपिउनप्रतियोगिताकारमायभायादी घसा ये आरमवादा- ययाति । प्रतियोगिमनामहविरोधितानियागम्मबन्धेन सानियेदो च कपि. संयोगादिसायके कारिकर्मबन्धेन कालिकसंवग्यावरिलतियोगिताक वृक्षतिकपिमंयोगाभागाभाषर पनियोगिमगामहविरोधितानियामापावा- पातिनि पेन । साध्यतापरकर्मयधैन सायवाप्रदविरोधिता- नियामक बन्धेन साधिवेशान् । मनु साध्य रहिनि निवेशकले सापा- भाषामाश्या समाश्वविलसणानुयोगितासाभार्धमिरघुन गदपेक्ष्य साम्यवाहियसिपम्प प्रतियोग्यनपिनमष्तिषकापापानमेवोचितं । पानुदान प्रतियोग्य नविकरण दायामानाधिकरणं तदेषोषितानियेशन- मिति भयम् । दिदमम्मे करत एक माचार्य. समापास्यमानापान । नामावण्यारिमादेन भिप्रावपतदेण्यपझे भाग्मादागा साप्या.

·लक्षणं २] न्यायपश्चग्रन्थीसंग्रहः। १३ मान् धूमादित्यादी सदादिवृत्तिवल्यायभावस्य कालिकसंबन्धेन पर्व- तादौ वृत्चेरख्याप्तिः। दैशिकविशेषगताविशेपारच्छिनत्वनिवेशे कालि- कसंवन्धावच्छिन्नप्रतियोगिताकाकाशाभावाभावादौ दैशिकविशेषण- तया साध्ये आत्मत्वादिहेतौ साध्यवद्धिनकालादिवृत्तेराकाशाभावा- रमकसाध्याभावस्य आत्मादिपु वृत्तेः । घटत्याभावादिसाध्यकसदेतो घटत्वादेर्देशिकविशेषणतासंवन्धेनाधिकरणतायां मानाभावेन चा- व्याप्तिः। अतः साध्यतावच्छेदकसवन्धेन साध्यवत्ताज्ञान प्रति याशसंयन्धेन सप्रकारकनिश्चयः प्रतिबन्धकः, तेन संवन्धेन अ- भावत्वं निवेश्यं । सयोगेन वहयादी साध्ये वादशसवन्धो दैशिक- विशेपणता । कालिकैसंबन्धेन आकाशाभावाभावे दैशिकविशेषण- तया साध्ये कालिकसंवन्ध एव तथा, समवायादिना घटत्वादेरभावे कृष्णमट्टीयं। भाषावविशिष्टानाधिकरणटवे पाह-पटत्वाभावेति । साध्यतेत्यादि । साध्यतापदकधर्मसंबन्धावच्छिनाकारतापटितधर्मावच्छिनप्रतिवध्यतानिरू- पितनियन्धस्तावच्छेदकीभूतस्यनिष्ठप्रकारतावच्छेदकसंबन्धेनेत्यर्थः । का- रिकसंबन्धावच्छियपरत्वामावसमवायसवधावच्छिनघटत्वाभावाम्यवरवा- पटरयादित्यादी विशेषणतया मालिकसंबन्धावच्छित्रपटवाभावमहंग्रनि कालि कसरन्धेन घट-वग्रहस्य प्रतिबन्धकतया तेन संबन्धेन घटत्वरूपसा- भ्याभायवति पटत्वादिरूपहेनुमत्वादव्याहि । नच घटत्वस्य न स्वपदेन भतुं शक्यते । साध्यवायच्छेदकधर्मसंबधापछिवाभावत्याभावादिति पाच्यम् । तथापि कालिकसन्धावरिजनप्रतियोगिताकामापाभावसाध्य समयायेनारमरवग्रहस्स समवायावच्छिनात्मत्वामावग्वेन साध्यग्रहप्रतिवन्ध- तयाऽव्यासिरित्सतः साध्यतावच्छेदकधर्मानिवेशः । साध्यतावच्छे- न्यायरतं । तेन बाविसबन्धेन व्यवासारवत्तायुद्धौ सहरसवन्धेने अदभाववत्ताना- नस्य विरोधितया तेन संबन्धेन द्रव्यसवतोऽप्रसिद्ध वेऽपि न क्षति. । अपरा भावाभारसाधारणदेशिकविशेषणवामित्रायकमिदम् । नवं साध्ययताप्रहवि. ऐधितानियामकसुबन्धेन साध्याभाववजनिवेशो व्यर्थ इति वाच्यम् । मतद्वय- साधारण्यानुरोधेन तग्निवेशात् । साभ्यतावच्छेदकसंवन्धेन साभ्यव- ताशानं प्रतीत्यादि । साध्यतावच्छेदकरावधानच्छिन्नमाध्यतावच्छेदकप. १ स्थल बा.पा. ३वृत्तिले का.पा. वृचिठाया त. पा. ३विशेषणति मा. अधिक ·१४ गदाधरीपञ्चलक्षणी। [ लक्षणं दैशिकविशेषणतया साध्ये समवायादिरेवेति न दोपः । नचैव वृक्ष- निष्ठा या कपिसंयोगाभावीयमूलावच्छिन्नविशेपणता तादृशसंवन्धेन वृक्षादौ तादशाभाववचाज्ञानेऽपि कपिसयोगवत्ताज्ञानोत्पत्तेः तादृश- संवन्धो न लक्षणपटक इति साध्यवद्भिनत्तित्वविशेषणं व्यर्थमिति वान्यम् । संयोगतदभावयोरविरुद्धत्वज्ञानाभावदशायां वृक्षः कपि- संयोगाभाववानिति ज्ञानस्यापि वृक्षे कपिसंयोगवत्ताज्ञानविरोधितया वृक्षनिष्टनदभावीयविशेपणताया अपि साध्यवत्ताज्ञानप्रतिवन्धकता- वच्छेदकीभूतसंसर्गवानयत्वात् ।। कृष्णमट्टीय। दकसंबन्धादन्छिनेत्यनुक्त्वा यत्किंचिसंवधेन साध्यवत्ताप्रहं प्रतीयुक्ती कालिकरांयन्भावच्छिन्दव्यत्याभावे कालिकसंबन्धेन साध्येऽध्यातिः । स्व. रूपसंबन्धेन साध्यवचाग्रहप्रति वरूपसंबन्धावरिजनप्रतियोगिताकसाभ्या- भावस्य दव्यत्वरूपतया कालिकसंबन्धेन तद्वत्ताज्ञानस्यापि प्रतिवन्धकतया कालिकसंपन्धस्यापि तथास्यापत्या कालस्वापि(स्त्र) तत्संबन्धेन साध्या- भावाधिकरगरवादित्यत साध्यतावच्छेदकसमाधेनेत्युक्तम् । नत्र संयोगी पुतदृक्षत्वादिस्यादौ व्यवृत्तिमयोगाभावस्यैव कालिफसबन्धेन साध्वनि- अगुणादिवृत्तिसयाऽध्यातिरत साध्यवादिनवृत्तिवमपि साप्यतावच्छेदकसं- मन्धेन साभ्यवत्ताप्रहविरोधितानियामकसंबन्धेन वाच्यम् । एवं[] साध्यवत्तामहविरोषितानियामकीभूतधारशसबन्धेनाभावस्य साध्यवदिन- वृत्तिस्त्र (तथाविध) ताशसमाधेन साध्याभारावमिनि संबन्धेनयरिनक्ष- णादुरुस्थले साध्याभाववदधिकरणतावच्छेदकीभूतकालिफसबन्धस्स साध्य- न्यायरन। मांवचिन्नप्रकारताशाल्यनाहार्यज्ञानसामान्य प्रति, यादृशसबन्धेन साध्यता- वच्छेदकधर्मावच्छिमसाध्यतावच्छेदकसबन्धावच्छिनप्रतियोगिताकाभावलाव- च्छिमपत्तावमाानाहानामाण्यवानानारकन्दितनिश्चयसामान्य प्रतिवन्धक, ताशबन्धेनेत्यर्थ । तेन पर्वत सयोगेन वहिमान्शालिकमबन्धावच्छिरदय- भावलावच्छिनप्रतियोगिताामावचिति समूहालंबनात्मकसाध्यवत्ताज्ञान विशेष प्रति, कालिकसबन्धन वडयभावव ताज्ञानस कालिकसंबन्धन प्रतिबन्धक्त्वेऽपि, वहिगान्धूमादित्यादौ नान्याप्ति । एवंच रणभ्यतापच्छेदनसबन्धनिशस्थापि सार्थक्य । अन्यथा लरूपसपन्थेन सयोगसंवन्धावच्छिनवायभाववशाज्ञानस्य साम्यवशाज्ञानसामान्यान्तगतं यत्समवायेन साध्यवत्ताशानं तं प्रत्सातिरन्या- १अभाव.पु. अधिकम, ·गदाधरीपञ्चलक्षणी। [लक्षणं २ न्यापर। तया दैशिकविशेषणताया अपि समहानुपपत्ते 1 नवमपि नानाथमितावच्छे दककसा यवत्ताज्ञानसाधारणकप्रतिबध्यताया अभावेन दैशिविशेषणताया असग्रहखवस्थ एवेति वाच्यम् । सर्व रहयभाववदिति निश्चयाय प्रतिवध्य- ताया एव तथाविधाया प्रसिद्ध । प्रकृतलक्षणे सर्वलावच्छिन्नविशेष्यकत्वेनैव निश्चयस्य विशेषणीयता । या खसमानधर्मितावच्छेद(क)कत्वेन साध्यन- ताज्ञान विशेषणीय ख प्रतिवन्धकनिश्चय इति दिक् ।। यत्तु साध्यतावच्छेदकसवन्धावच्छित्रसाध्यतावच्छेदकधमांवकिछत्रप्रकार तापटितधर्मावच्छिमप्रतिषभ्यतानिवेशेनयोकसम्हालम्बनमादाय दोपवारणय- भवात्साध्यवत्ताज्ञानसामान्यनिवेशो गौरवप्रस्त | प्रकारताया साध्यतावच्छेद कसन्धावच्छिन्नलानिवेशे पर्वयो वयभावलावच्छिनफालिकसन्धावच्छिन- प्रतियोगिताकाभाववानिति ज्ञाननिछाया नाठिकसबवावच्छिवयमावलाव- छिनमारताहालिनिश्चयनिरूपितप्रतिवध्यवाया प्रतियोगिलसवन्धावच्छिन- वहिलावच्छिनप्रकारतापरितर्भावच्छियतया कालिकसबन्धस्यापि समहापत्त्या महिमान्धूमादिलादापव्यात्यापतिरतस्तदुपात्तम् । साभ्यतावच्छेदकधर्गाव- लिनलस्य प्रकारवायामनिवेश वदिमत्त्वप्रकारकप्रमाविषयो धूमादित्यादौ, साध्याभावतारच्छिनकालिफसपन्यावच्छिन्न प्रतियोगिताकागावत्वेन साम्यवत्ता- जान प्रति, कालिकमबन्धेन साध्याभाववत्ताज्ञानस्य प्रतिवन्धकतया कालिक सबन्धसंग्रहापतिरवस्तनिवेश । ननमपि रायोगेन पहिमापर्वतो वहयभा- वलावच्छिन्नमालिकसवन्धावाच्छन्नप्रतियोगिताकाभाववानिलाकारकशान प्रति, संयोगेन वहिविशिष्ट पर्वते कारिकसबन्धेन बहयभानवत्ताज्ञानस प्रतिबन्धक- तया, कालिकसबन्धसग्रहो दुरि एव तादृशज्ञानायप्रतिवध्यताया धर्मिताव- च्छेदकविषयिताविधया सयोगसबन्धावच्छि नवहिलावच्छिनप्रकारिताया अव- च्छेदकत्वादिति वाच्यम् । सबलावच्छिाविशेष्य कवायभावप्रकारताशालिज्ञान- निरूपितप्रतिषभ्यतावच्छेदककोटी धामतावच्छेदकविषयिताया अनिदेशेनोफ- दोपाभावात् , निवेशेऽपि वा न वहिलापच्छिमप्रकारवालन, विदिलाताव- च्छेदकतात्वेनैव विनिवेशवा या विशिष्येव फलेच्छानामुत्तेजकलपत्राबध- मितापच्छेदभेदेन प्रतिवध्यप्रतिबन्यभावाभेदसावश्यकलात् । तथापि न क्षति धर्मिताबादकतानात्मकत्वेन प्रशारताया विशेषणीयताविति । तद- सत् । एव सति त्यनियामसुमन्धस्साभावप्रतियोगिता विच्छेदकावे प्रतियोगि- ता] सबन्भेन वह साध्यताया पहिध्वसबहेतावच्याप्नेर्दुदारतापतेखा साध्याभा- वसापत्रिकाठिकसरन्यावचिन्नप्रतियोगिताकाभावलापाचनसाध्यरत्ताबुदि प्रति, कालिकसबन्धेन साध्यामावदसाझानस्य प्रतिबन्धकतया, कालिकसवन्ध साहस दुरितात्तास्याज्ञानीयप्रतिवध्यतायो प्रतियोगितासबन्धावच्छिन बहि सावनि प्रचारताया अवच्छंदवतात् । यदिच साध्यतावच्छेदकस्बन्धला.

·लक्षणं २] न्यायपञ्चग्रन्थीसंग्रहः। ४७ कृष्णभट्टीप। वदनिश्चयत्तिस्वकारतासामनतिरिम वृत्ति धरूसमयच्छेदकत्व निवे- श्यम् । निश्चयत्वमनुपादाय वा स्वप्रकारताया ज्ञानवैशियानवच्छिन्नप्रति- बन्धकताया स्वरूपसरन्धरूपावच्छेदत्व निवानीयम् । प्रतिमन्धकतावि. दोपलाभार्थ च निश्चयत्वोत्कीर्तनमिति । वस्तुतस्तु खनिरूपित्तप्रतिवन्धक- ताव्याप्यसाध्यतावच्छेदमसरन्यावच्छिन्नसराभ्यबत्तानिश्चयत्वाश्शयमहमतिब. न्यकत्व निश्चयपदोपसदानलभ्यम् । पक्व साध्यतावच्छेदकसबन्धाधुपादा- नमगति । समानधर्मिकत्याधुपरक्षणमेतत् । इनि भतिव्याप्तिमाशयेत्यादि- दीधितिरन्याहिसमायोत्ताकालीनकननिरस्वताच्यातेराहेत्यनुक्त्वाऽच्याति- माशोयुक्तम् । तर साध्यतावच्छेदकसबन्धेन सयोगपत्ताज्ञान प्रति निरवटिनविशेषणतासंबन्धन सयोगाभाववत्ताज्ञान प्रतिवन्धक मिति मते नाव्याप्ति । गुणादरेय तेन सबन्धेन साभ्याभावनत्वात् । अपितु अन्याय- वृत्तित्वज्ञानस्थोत्तेजकतामते स्वरूपसयन्धन सयोगाभावज्ञानस्य प्रतिबन्ध कतया तन्मत एवाच्यातिरित्याशङ्काबीजभूत पोरिद्वय कमेण शङ्कासमाधा- नाम्या दर्शयतिनचेति । तथाच निरनिविशेषणव ताशीय भिप्राय ।। अत्र निरवछिन्नविशेषणतासरन्धावच्छिनाभावस्यैव साध्यात्मकत्वपक्षे नाच्यामि । किंतु शुद्धनिदोषणतासबन्धावच्छिन्नाभावस्य तथात्वपक्षे इत्या- न्यायरत। यारशरूपादन्छिने पर्याप्ता, तादृशरूपविशिसान्यतावच्छेदकसवन्धपर्याप्ताव- च्छेदकताम्रय प्रसारताया याध्यतावच्छेदकसब-यावधिवत दशितप्रतिय- ध्यतावच्छेदकोटिप्रवियप्रकारता च न साभ्यतावच्छेदकशुद्धप्रतियोगितालवि- शिटप्रतियोगिबबन्यावच्छिना। अपितु प्रतियोगिखसबन्धावच्छिनखविधि- प्रतियोगितापन्छिनेति जोतदीप । एतेन निरवच्छिनाविशेषणवाया एव वपिसयोगवत्ताधीविरोविज्ञान विषयतया लक्षणे साध्यवद्भिनत्तिलविशेषण भ्य- थमिति । न चेसप्रिमशताया अनुस्थितिमूलावच्छिन्नविशिष्टसमवायसबन्धेन कृषिसयोगवत्ताज्ञान प्रति मूलायच्छिाविशेषणतासवन्धन कपिसयोगाभाववत्ता- ज्ञानस्य प्रतिवन्धमतया वादासबन्पेन कपिसयोपाभावपत्ताया वृऽसवात्त द्विशेषणवेयानवशादिवि परास्वमिति विभायदे। तदापि विपरीतशाना- मुरारलस प्रतिबध्यतावच्छेदकलपक्षे प्रतिसभ्यतावच्छेदककोटी प्रचारकसनि- वेशे प्रयोजनविरहेण दर्शितप्रकारफलापच्छिन्नलस प्रतियध्यवाया निवेशास- भयात् । कालिकाविशेषणतया बहभाववान्दैशिकविशेषभतया दहयभावदा. नितिज्ञानविशिष्टय पर्वत शालिकराबन्धेन वहयभाववानिति शानस वहिमत्ता ज्ञान प्रति, अवच्छदाधर्मदर्शनविधया प्रतिवन्धक्जामासिवन्धनदो वहि- साध्यस्थले दुवार इति प्रतिवन्धकदिशि निययसामान्योपादानम् । एवच सप्रकारका निश्चयलादीनामपि सार्थक्य मिसल बहुना ॥

·[ लक्षणं २ गदाधरीपञ्चलक्षणी। केचित्तु साध्यात्मकाभावनिरूपितप्रतियोगितावच्छेदकसंवन्धेन साध्याभाववत्वं विवक्षितम्। सच संबन्यो यत्संबन्धावच्छिन्नप्रतियो- गिताकः खाभावः साध्यात्मकः स इति नोक्तानुपपतिः । अथ स- मवायेन प्रमेयत्वावन्छिन्नसाध्यकव्यत्वप्रकारकप्रमाविशेष्यत्वादिहे- तुकस्थले कालिकसंवन्धस्यापि तत्संबन्धावच्छिन्नप्रतियोगिताकघटा- भावरूपप्रमेयनिरूपितप्रतियोगितावच्छेदकत्वात्तेन संबन्धेन साध्या- भाववति काले हेतोवृत्तेरव्याप्तिः । नच साध्यनिरूपितस्वनिष्ठप्रति- योगितावच्छेदकसंवन्धनिवेशानाय दोपः । कालिकसंवन्धावच्छिन्न- (प्रतियोगिवाक)घटाभावादिरूपप्रमेयस्य कालिकसंवन्धावच्छिन्नप्र- तियोगितायाः घटादावेव सत्वात्कालिफसंवन्धस्य न समवायसंव- न्धावच्छिन्नप्रमेयाभावात्मकस्वनिष्ठप्रतियोगितावच्छेदकसंथन्धरववि- रहादिति वाच्यम् । ताशप्रमेयाभावस्य कालिकसंबन्धावच्छिन्नप्र- तियोगिताको योऽभावः तस्यापि प्रमेयत्वेन साध्यतया तन्निरूपितता- दृशप्रमेयाभावरूपस्वनिष्ठप्रतियोगितावच्छेदकत्वस्य फालिकसंबन्धे- प्यक्षततया च्याप्तेर्दुवारत्वात् । नच यावत्साध्यनिरूपितप्रतियोगिता निवेशनीया।तथाचोपदर्शिताभावात्मकयत्किंचित्प्रमेयनिरूपिनस्वनिष्ठ- प्रतियोगितावच्छेदककालिकसंयन्धमादाय न दोप इति वाच्यम् । असमवेतप्रमेयस्य न समवायसंपन्धावच्छिन्नप्रमेयाभावोऽन्न नास्तीति प्रत्ययाविषयतया तादृशप्रमेयाभावाभावखे मानाभावात् । तादृशप्र- कृष्णभट्टीयं । शनाशयुकमितिमतं दर्शयति केचित्त्विति । साध्यात्मकामाव- निरूपितेति । साध्यनिरूपिवेत्यर्थः । अभावपदमसंभावनावारणाय । न्यायरल। केचित्पिति । साध्यात्मकवाभावनिरूपितेत्यस्य साध्यनिरूपितेत्येवार्य । साध्ये खाभावतकथनमसभावनावारणायाँते प्रमेण ग्रा-नचेति । भ्रमं निराकरोति-तसादिना । लापरमनुष्य पूर्वकल्पे वक्ष्यमाणदो चारे- प्यार-साध्यतावच्छेदकासंघम्धेन वृत्तिमत्साभ्यनिरूपितेति । १ खेति करा. पा. अधिक त. पारपि. नतमिति व.पु. पाठ सिक्स का... पा.

·लक्षणं २] न्यायपश्चग्रन्थीसंग्रहः । कृष्णभद्दी। नोक्तानुपपतिः । घटत्यामावादिसाध्यज्ञाच्यामिः हेतुतावच्छेदकसंबन्धाच- छिन्नवृत्तित्वाप्रसिद्धिभयेन व्यत्वोपेक्षा । सद्धेतुत्वार्थ प्रमेति । घटा- भावरूपति । समवायसंबन्धावच्छिन्नप्रमेयाभावस्य यो विशेपणतासंब- धावष्टिनामावस्तस्य प्रमेयमात्रस्वरूपत्येन कालिकसंबन्धावच्छिनघटाभा- चादिरूपत्व मिलाशयेनेदम् । यावत्साध्यनिरुपितेति । साध्यतावच्छेद- कव्यापकानुयोतितानिरूपितेत्यर्थः । तेन नैकव्यक्सिाध्यो सायरयाश- सिविः। सवैति । एककसमवेतरूपत्वे । सकलसमवेतरूपत्वे तु महागौर- यम् । यत्किंचित याववानिवेशस्फोरकम् । वैद्विमान्धूमादित्यादी स्वनिष्ठ- प्रतियोगितावच्छेदककालिरसंवन्धवारणाय साधयनिरूपितत्वनिवेशः । का- लिकसंगधावछिन्नयनेयाभारस्य दैशिकविदोपणवासंबन्धेनाभावोऽपि प्रमे- यत्वेन साम्य इति, तादोन दैशिकाविशेषणतासंबन्धन साध्यवद्भिवृसेः साध्याभावस्य तारशेन कालिकसंबन्धेनाधिकरणमादायाव्या रित्यतो यत्प- दम् । ननु तथापि गदाकालानुयोगिकविशेषतासंबन्धन प्रमेयस साप्यसे महाकालरवादावव्याप्तिः । साध्यतावच्छेदकसंबन्धावच्छिन्नममेयाभावस्स यः शुद्धकालिगसंवन्धावच्छिनाभावस्तस्य प्रमेयत्वेन साध्यतया महाकाला- जुगोगिककालिकसंबन्धेन दृतिया च तरप्रतियोगितापच्छेदकीभूतकालि- कसंबन्धेन साध्यन्निन्नयचे. साध्याभावस महाकाले तत्संबन्धन सवात् । एवं महाकालानुयोगिकालिकसंवन्धन व्यत्तित्वविशिष्टाभावस्य साध्य तायामुक्तहेतावव्यासिः निरक्तसाध्यस्थ र मुद्धकालिकसंबन्धावच्छिवाभावः तस्यापि च्यवृत्तियेन साध्यतया महाकालानुयोगिककालिकसंवन्धेन वृत्ति- तया च सन्निरूपितप्रतियोगितारच्छेदकीभूतशुद्धकालिकसंघन्वय साध्यव- दिन्नखण्टकालनिरूपितवृत्तितावच्छेदकारयात् । नचैतन्मते विशेषरूपेण न संबम्पत्यम् । अन्यथाग्रे स्वपदार्थस्य द्विधानिदेशानुपपत्ति, पहिल्पसाध्य- निरूपितप्रतियोगितावच्छेदकविशेपणताविदोपेणानाशाभावादेः पर्वतादाय- वृत्त्या चहिमान्धमादिस्यादापच्याप्त्यभावेन सा-याभाववैय्ययस्य ध्रुवत्वा- दिति याच्यम् । तथापि स्वरूपसंबन्धेन व्यवृत्तियविशिष्टाभावे साध्ये दन्यवादाचव्याः । साध्यतावच्छेदकधर्मसंबन्धायच्छिवाभावस्य यः काद्धि- कसंयन्धाबपिउनाभावतस्यापि निस्याद् व्यवृत्तिवेन यत्तित्व विशिष्टामा- चावासारततया साध्यरूमवन तवनियोगिताबादकीभूनकालिकर्मवम्येन माध्यवद्भिनरुपन्दादिवृत्तिसाध्याभावयति भन्यदन्ये हेतोः सत्वात । एवं विपयितासंयन्धन प्रमेयस साध्यस्ये ज्ञानवादावव्याप्तिः । विपयितासंत्र- न्यायपिउत्तमसेयाभावस्स यः कालिकसंबधावच्छिन्नाभावम्तस्य प्रमेयत्वेन साध्यतया तत्प्रतियोगितापच्छेदककालिकसंवन्धेन साध्यवभिन्नवृत्तिवस्म । स्वनिरूपितलपदपयोजनम्. व. पु. नास्ति. २ पिशेप मे. पु. अधिकम्, ·गदाधरीपञ्चलक्षणी। [लक्षण २ मेयाभावनिष्ठयावत्प्रमेयनिरूपितप्रतियोगित्वाप्रसिद्ध्या उत्स्थलेऽन्या- सिताइवरथ्यात् । नच साध्यतावच्छदकसवन्धेन वृत्तिमयावत्सा भ्यनिरूपित प्रतियोगिताया निवेशनीयतया नोक्ताप्रसिद्धिरिति वा- च्यम् । मर्वर समवायवैकया सत्तयैव तादृशप्रमेयाभावाभावव- ताप्रतीतिनिर्वाहे सर्वसमवार यसप्राहकगुणादीना तादृशप्रमेयाभावा- भावत्वे मानाभावेन दर्शिताप्रसिद्ध वीरत्वादिति चैन । साध्यता वच्छेदकसपन्धेन वृत्तिमात्किंचित्साध्यनिरूपितस्वनिष्ठप्रतियोगिता- पच्छेदसमन्धनिदेशेनोपपचे । कालिक्सरन्धावन्छिनप्रतियोगि वाफस्य दर्शितसाध्यामागभावस्य साध्यत्वेऽपि तस्य साध्यतावच्छे- दकसमवायसनन्धेनावृत्तिवान् । नचैवमपि कालिक्सबन्धन प्रमे- यसाध्यक कारवादिहेतापव्याप्ति । कालिफसबन्धावच्छिनप्रतियो मिताकप्रमेयाभावस्य य कालिकसन्धावच्छिन्नप्रतियोगिता- भाव वस्त्र साभावा मकस प्रमेयत्वेन माध्यस्य प्रतियोगितावच्छे दुपीभूतकालिकसमन्धेन पारियसपन्यावच्छिनप्रमेयाभायाधिकरणे हेतोमुत्तरिति यान्यम् । तादृशप्रतियोगिनावच्छे प्रयत्सबन्धेन मा- ध्यद्भिन्नत्तित्वमभारस्य तत्सरन्धन तद्वत्त्वस विवक्षणीयतात् । पृष्णनहीय। साधाभाव परस्त्र पजन्यमाने मरवात् । गाम्यतारपस्न्यापमान यातिनिरूपिवमनियागिता नियस्य द्वारगमभयपि महावारण सम वायन प्रमयायामान्यसाध्या माध्यामारामारम्य लायन सप्तारूपणमुप गम्म नपारिधानुयागियासिचायना । नप माम्यनिरूपितष्प मापय पायथपिद्विापनुरागिणामयम् । वय साध्यासमय धन पाय सायापकाउपन्यापरनाराभूतानुयागितानिरूपिरम् । नन माइमापन दोष । नधार नमनातिमायापस्तार पम्प निन्यस्यमाप्रापभारनिष्टानुपापिनापासम्म यातायात । पय विष বিনামৰ এমষঃকুবাংশ। পা ফাকি अमप ममगायन मापन गराध्याभावाभापम्प मारूपावन महानि वापरन। तारसतियागितारमवयसप धन साध्यनिमित्रम मायाति । नदार निभगिनहर परस्पर सास मान, अपन, पद्यनMan ·लक्षणं २] न्यायपञ्चग्रन्थीसंग्रहः । कृष्णभट्टीयं। सानुयोगिताया एव साध्यध्यापकतावच्छेदकतया तनिरूपितप्रतियोगिना- बच्छेदकीभूतः स्वरूपसंवन्ध एवेति नान्यातिः। अन्यथा प्रतियोगितायाः साध्यनिरूपितत्वदीर्लभ्यप्रसङ्गादिति वाच्यम् । कालिकसंबन्धावच्छिन्नमति. योगिताकाकाशाभावाभावानात्मवादित्यादी स्वरूपसंपन्धावरिछनपति- योगिताककालवृत्तित्वविशिष्टगगनाभावाभावस्य साध्यसमनियततया साध्य रूपरचमेति कालवृत्तित्वविशिष्टगगनाभावनिष्ठायाः साध्यनिरूपितप्रतियो- गिताया विशेष्यमानिष्ठत्वेन [विशिष्टस्य शुद्धाइनतिरिक्तत्वाहा ] गगना- भावनिष्ठावमिनि तदवच्छेदकस्वरूपसंवन्धेन गगनाभावरूपसाध्याभावस्था- समान वृत्तेरव्याप्तिः। [साध्यच्यापकतापच्छेदकानुयोगितानिरूपितप्रतियो- गितावच्छेदकसंबन्धनियशेपि भावात् ] | नोक्तस्थले स्वरूपसंयन्यत्र लक्षणघटकत्येऽपि अधिकरणभेदेन गगनाभावरूपसाध्याभावभेदोपगममात साध्यमित्रवृत्तिसाध्याभाववत्वमारमनि नास्येवेति कथमव्यातिीयत इति वाच्यम् । गगनाभावमैदोपसमे सनिएप्रतियोगितस्यत्र स्वनिष्टत्ववैफल्या- पत्तः । कालिकसंवन्धावच्छिनप्रतियोगिताकाकाशाभावाभावसाध्यफात्म- त्वदेती आकाशामावस्याधिकरणभेदेन भेदादेवाच्याहयनयकाशात् । एवं घटभितरादिसाध्यके कालिकसंबन्धावच्छिन्न प्रतियोगिताकस्स घटत्वत्रिशि- गगनागावाभावस्य साध्यसमनियततया तत्मतियोगितावच्छेदककालिक- संबन्धेन साध्याभावयति पटत्यादिहेतुसरनाम्याक्षेः स्वनिष्ठन्वस्यावश्यक- तयाऽथेत्या दिग्रन्थानुस्थितिः। किंवा स्वनिष्टत्योपादानेऽपि सादशवदत्ववि- शिगगनाभाषस्य तथारयेन कालिकसंवन्धसंग्रहप्रसन तत्रैवाच्या वार- त्वादिति चेन्न । साध्यपशिलमात्रवृत्तित्वस्य वाच्यत्वात् । नच तारसप्रतियो- गिताब छेदकीभूनयद्यत्संबन्धन साध्यवादिन गृत्तित्वं तत्तत्संबन्धेन साध्या- भाववरवं वायमिति सर्वदोपचारणान्मात्रपर्व व्यमिति वाच्यम् । विपयि. तासंबन्धेन प्रमेयसाध्यके गगनझानान्य तरवादित्यादातिव्याप्तिः । सब कालिकसंबन्धस्वरूपसंवन्धयोरपि संग्रहसंभवाचाभ्यां साध्याभावाधिकरणे ज्ञानभिन्नजन्ये हेतोरसवात् । अय मात्राधान्तभावापेक्षया लायवाघेन संबन्धेन लक्षणसमन्वयो जायते स एव तलदेनोपादेयः । आत्मा, काला- न्यनित्यपादित्यादी कालिकसंबन्धेन साध्यवनिमवृत्तेरामस्वाभावस तासं- यन्वेनाधिकरपो हेनोरखुचेरतिध्यामिरतः प्रतियोगिवायच्छेदकान्तमिति च । प्रमेयवान् गगनजात्यन्यतरवादित्यादी निक्षत्यैव देशिकविदोषयतां समवा- येन प्रमेयाभावस यः कालिकमबन्धावरिछनाभायखसापि प्रमेयत्वेन साध्यतया तलतियोगितावच्छेदककालिकचत्यमुरादातिच्यातिप्रसंगात् । समान्यप्रमेयसायके नु पूर्ववदिति । वस्नुवस्तु सचान्यग्रमेयाभावा-, १ मे.प. नास्ति, २ दुवारलेति मै. पा. ३व्याप्तेः इति मै. पाठः, ४ वस्तुतस्तु इत्यादि उप्रेधन्ते इचि पर्यन्त्र र. पु. नास्ति, ·गदाघरीपञ्चलक्षणी। [लक्षणं २ न्यायरता भागो व्यातिरिति समुरितार्थ ववित । जथैवमपि कालिकस्बन्धेन सर्व- बान्काललादिसादौ साध्याभावस्य य कालिकसबन्धावच्छिन्नाभावस्वस सर्वा. न्त पातितया साध्यतावच्छेदकस्बन्धेन रतिमत्साभ्यस्वरूपतया कालिकमब. न्यस्यापि तथात्वेन ताशसवन्धन साध्यवदिने जन्मकाले वर्तमानस्य माया- भावस्थापिकरणे महाकाले हेतो सलादव्याप्ति । एवं दिवतापेशेपणतया सर्व. साभ्यके महादिक्लहेती, विषयितासबन्धेन सर्वसाध्यकं निलहानलहेती दिट्ट- तविशेषणता विषयिता चादागागाप्तिदुारा । नच तादृशयारसबन्धेनेति वजन्य । प्रते तादृशयावदन्तर्गतदेशिकविशेषणतासरन्येन हेतुमति साध्या भावासलानान्याधिरिति शवम् । राधा राति अन्यदिमिहित]ता वक्ष्यमाणख- निष्टलविशेषणप्रयोजनासहरिवि चंद । जन्याना महाकालमहादिग्गृत्तिताया- मवच्छेदकत्व नतु कालदिक्त्वे । विपयितासन्धो नाभावप्रतियोगितायच्छ- दको न वा तेन सायनमिति मवेतपरिष्कारकरणात् । अर्थवमपि मग- नाभावलावच्छिनालिरसवन्यावच्छिनप्रतियोगितामा विशेपणताविशेषण साध्ये पात्मसहेतावव्याप्ति । ताशसाध्यस्य कात्तिसविशिष्टगगनाभावा- नावसमनियततया, तदमिगत्येन तदभावस्य कालतिलविशिष्टगमनाभावरू- पतया, देशिकविशेषणताया अपि, साम्यनिरूपितमाध्याभावनिप्रतियोगितार- च्छेदकाठबन्धतया, तेन सबन्धेन गगनाभावारमनपाध्याभारस, साध्यवा द्भिने वर्तमानस्यात्मनि सतात् । नच साध्यनिरूपितयाध्याभावनिष्ठयवियोगि- ताव्यजियन रूपेण येन सवन्धे नावच्छिना, तेन रूपेण न गन्धेन साध्यय- द्भिपाते साभ्यागावस वेन रूपेण वेन मबन्धेन यदमिकरण तदतिलाभावो व्याप्तिति विवक्षितम्। कालतिवरिशिष्ट गगनाभावजापच्छिमाया साध्यनि रुपिवतियोगिताया अपच्छेदभूत शिकविशेषणतामधन्धेन कार तितनि- शिगगनामातान्त्रिाधिकरणलस्यामन्यसामान्याप्तिरिति वाच्यम् । एवं गति प्रतियोगिवाया स्वनिष्ठत विशेषणापत्त । दर्मितस्थले शालिकम वन्यायनितियोगितासाभ्याभावनिष्ठप्रतियोगितायो, देशविदोपणतास- पन्धम्यावरसादकत्वऽपि, ताप्रतिगोगितापच्छदारूपेण वादप्रतियोगिता- भयोभूताभावस साभ्यरित्राततिरेरिनारस काकिमपन्यासिनाभा- योध्यावातिरिति मने प्रारपि, तसाविमरणनेइन भिन्नतावश्यकतया- मन्यावरच्यापनप नचादिति च । तापच्छदारमिानभिरणनिरूपित- सावदस्मयारिमायतावदिया पाया प्रायोगिता, चतर- न्याल गाभ्याभावनिप्रतियोगिताया निशन समामतम्या Fafaza स्वाभावाय तिसावनिमयोगिताका सिम्पमानितया मापदापश्चिमानविकरमानमारच्छेदार मगरम्यादश्चिप्राधे. যৱষণ লাৰিখোশাপাশি এ So दारामितादगागमन वितापिपरा- ·लक्षणं २] न्यायपञ्चग्रन्थीसंग्रहः। कृष्णभट्टीयं। भावः प्रव्यत्यगुणरयकर्मस्वान्यतमरूपः तस्य सत्तान्चत्वात् । अन्यथा समवे- तप्रमेयस्वरूपत्वे मानाभावादिति ग्रन्यवयथ्यात् । एपंच रूपान्यप्रमेयाभा. वाभावादेः रूपान्यसमवेतादिरूपतामभिप्रेत्य समवेतरूपतामभिधाय मुद्धन- मेयाभावाभावमाजस्य सचारूपत्याभिधानसहनि. । सत्तान्याप्रमेयाभावाभा- पस्य सतारूपरये साध्यतावच्छेदसंबन्धावरिम्नसाध्याभावाभावनिरूपित. प्रतियोगितावच्छेदकेत्यादिकमेण वा नियेशः। साध्याभायाभावश्च साध्यपत्ता- ग्रहविरोधितानियामकसंवन्यावच्छिन्न प्रतियोगिताक । तेन न पूर्वोक्तदोपः। साभ्यपद्वितिय तु यधाधुतमेव ।। परेतु साध्यतावच्छेदक्समानाधिकरणानियोगिता तारासाभ्याभावत्वा- बस्छिनप्रतियोगितामानुयोगितान्यतरनिरूपितप्रतियोगितेत्यादिक्रमेण नि. वैशः। प्रथमानुयोगिताय साध्यवत्तामहविरोधितानियामकसंबन्धावच्छि- अप्रतियोगितामनिवेशास पूर्वोक्तदोपः । घटत्वाभावसाध्य के घटत्वरूपसा- भ्याभावस्य कालिकसंबन्धावच्छिन्नाभावमादाय कालिफतवन्धमादायाच्या- सिरतः साध्याभावत्वावच्छिन्नप्रतियोगिता देशिकविशेषगवासंबन्धावच्छि- अत्यं निवेश्य । तथाच तत्रैव घटत्वरूपलानाभावनिष्टप्रतियोगितावच्छेदक- स्वरूपसंवन्धेन वैशिष्ट्यस्याप्रसिदिरतः समवायसंबन्धग्रहाय साध्योपा. दानं। कालिकासंबधापच्छिमामाशाभाचाभाचसायके आकाशाभावपटो- भयत्वावच्छिमपतियोगितावच्छेदकस्वरूपसंवन्धमादायाच्यामिरतः साध्या- भावापावच्छिन्नत्वनिवेशः। अथैयमामाशाभावनिष्टसाध्याभावत्यायच्छिन्नस्य स्वरूपसंबन्धेन केवलान्वयित्वात् अन्यतरघटकतदभावाप्रसिद्धिः । गगना. रमफसाध्याभावोपगमेन स्वरूपसंवन्धप्रहस साध्याभावाभाये वृत्तिमरत्रवि- शेपणेन वारणेऽपि तदप्रसिद्धि. । साध्याभावस्वावच्छिन्नमतियोगिताया संयोगस्वरूपान्यतरसंपन्धावच्छिन्नवदाने ताशाकाशाभावस्य स्वरूपसंव- मन वृत्तस्तदप्रसिविः। नच खरूपसंबन्धावच्छिन्नत्वसंयोगसंवन्धापरिछ- भवाम्यतरवं तद्विशेपणमिति संयोगसंवन्धावच्छिन्नाकाशाभावाभावस्य तरकस प्रसिविः । गगनाभावाभावानुपगमाच न स्वरूपसबन्धमादाय दोप इति वाच्यम् । तथासनि समवायाधवरिछनघटाभावसायके संयोग- संमहापश्याऽभ्यासेः । भवम् । संयोगविपपतोभयापरिछनत्वखरूपसंबधा- न्यायरत। साभ्याभाववदत्तिलमादायैव वसाध्यके गुणलइती लक्षणसमन्वय इति विक् (शिवम्)॥ अवैवमपि कालिकसरन्यावच्छितप्रतियोगिताकामाशाभावाभाचे साध्ये भात्मलादारच्याप्तिरस्येव । तादशसाप्यस्य यो ब्यधिकरणसयोगसंबन्धावच्छि. मप्रतियोगितामाभावो यश्च वादशसाध्य गगनोभयसावच्छिनागावखयोगगना- ·५४ गदाधरीपञ्चलक्षणी। [ लक्षणं २ कृष्णभट्टीयं । बच्छिन्नत्वान्यतरलेन प्रनियोगिताविशेषणात् उभयत्वावच्छिम संबन्धस वृत्त्यनियामकतया तमादाय दोपाभावात् । नच सत्तान्यप्रमेयसायके गुरु- तया सलान्यप्रमेयमापन्छिनामायाप्रसिद्धिः। गुरोरप्यवच्छेदक यात् । सत्ता न्यस्यैव वा समवायेन साध्यत्वं तदभावाभावस हायवेन सत्तारूपरवार । पुर्वच घटभेघटत्याभावयोमेंदे घरभेदाभावत्वावच्छिन्नस्वरूपसंबन्धावरिछ. अघटत्वनिष्टप्रतियोगिताकाभावस्य केपलायिनो पदयाभावाद्यन्यतया स- मनायसंग्रहानुपपत्तिरतस्तदानुभावनमावश्यकम् । ननु साध्याव्यापकमि रूपितेति कल्पे बहिव्यापकत्वस्य निवांहाय प्रतियोगियधिकरण्यस्य निवेश्यतया समवायाग्छिन्नघटाभावसायो कालिकसंगन्धावच्चिलघर. ग्याभावस्य व्यापकतया कालिकसंवन्यसंग्रहेणान्यालेति स्प्रेक्षन्ते ॥ नेनु कालिकसंवन्धावच्छिमप्रतियोगिताकात्मरयमकारकप्रमारिशेप्यरयाभाव. वानारमरवादिखादी कालिकसंवन्धावरियप्रतियोगिताकमायाभावस विशेषगतया योऽभावस्वस्यापि साध्यरूपतया तश्विरूपितप्रतियोगितावच्छे- एकीभूतविशेषगासंबन्धेन तादाप्रमाविदोप्यत्वरूपसाध्याभावयत्यारमान देतोः सत्याव्यातिः । एवं धभिन्न घटत्वस्यादित्यादी साध्यनिरूपितप्रति- योगितारछेदकीभूतवादारम्पसंयन्न घटवरूपसाध्याभावति देतुमाला- दव्याप्तिसद्वारणाय पनिष्टय निवेश्यम् । तथा सनि घटगेदस घरभेदाभा- बत्वावनिप्रतियोगितामाभारतया पटाये तपनियोगिता स्वीकार्यो । अन्यथा साध्याभारनिष्ठसा निरूपिनप्रतियोगिस्वतदवच्छेदकरवान्यतराप- मंदसंबन्धेन साध्याभापवस्व निवेश्य । निष्टान्त घान्यवरविदापणम् । न घेताकसे पटभेदसायके मेन्यतरान्तर्गतगादाम्यमादापाण्यासितादव. स्पम् । सायीपप्रतियोगितायामन्यन्ताभावस्वनिरूपितत्वनिषेशात् । पर. भेदनिरूपितपटनियोगित्यखात्यन्ताभारनिरूपितग्यात् । तरछेदक- स्पदले पासवाभाववनिरूपिठस्य न निवश्यम् । अन्यथा साप्मीयनि- प्रताशप्रतियोगिावाप्रमिया संपाम्याः । योषापपानाशाम्येन घरमाध्ययाति.। घरभेदाभारस्य परस्पतपा पदभेदारमक पर सविध्वनिपोगिताया अमापीयावादिनि वाच्यम्। पटावर घटस्यापि घरभेदाभारोपगमार। नन्देर कसरी पटाभिम पारावादित्यादा- चन्याति परस्यरूपमापाभावादी परमेश्वनियोमिररस्य तदारयस्य या सपन सदयसमपायन पदामम्याध्याभाषपनि (माले) देवास। भवति । साम्पाभावनिरपरणापामारे म्गायनियर गाभातियोगिताभर विषय पम् । पाइपरपाय- ग्वाभापरिभाष्टिायताभामिपियप्रतियोगितायो , पर tain 1मिनीयम् ..

·रक्षणं २] न्यायपञ्चग्रन्थीसग्रह। उत्तस्थले च साध्याभावस्य कालिकसबन्धेन साध्यवद्भिन्ने अवृत्तेः । अथैवं ताशप्रतियोगिताया खनिष्टत्वनिवेशो विफलः । तदनिवेशे कृष्णमहीय। किन घटत्वमेवेति नामाप्ति । यद्यपि द्वितीयकल्पे घटस्वस्त्र घटभेदप्रतियो गिताशून्यत्वानेद निवेशयितु शक्यते । नच तत्करपे साध्यसमव्यापकनिष्ठा- सन्ताभाववनिरूपितप्रतियोगिताश्रयत्व साध्यभावे निवेश्यम् । तथा सति घटभिन्न कपारस्यादित्यादी घटात्मकसाध्याभायस्य घटानुयोगिककालिकस- बधावच्छिन्नप्रतियोगिताकघटसामान्याभावस्य च साध्यसमनियतत्वेन त- निष्ठास्यन्ताभावत्वनिरूपितमतियोगिताध्यतया सध्यीयप्रतियोगितावच्छेद कतावरछेदकसमयायेन तसाया कपाले सत्यादयाले । तथापि साध्या भावे साध्याभाववावच्छिन्नप्रतियोगिताकाभावनिष्ठास्य-ताभावत्वनिरूपित प्रतियोगिताधयत्यवानान्न दोष । नर स्ववृत्तिप्रतियोगितावच्छेदकसर- न्धेन साध्याभापरत्व विवक्षियमिति न दोप इति वाच्यम् । तथा सत्याय तामारयनिरूपितप्रतियोगित्वनिदेशव्यावृत्यसकते । प्रागुक्तात्मत्यप्रकार कामाविशेष्यत्वाभावादिसायके खनिष्ठावघटकसवन्धन्यावृत्यसहतेश्च । अथ साध्याभाये तादात्म्यतयग्धावच्छिजसाध्यीयप्रतियोगितानाध्यत्वदा- नान घटभिन्नकपालरयादित्यादावव्याप्ति । वहिमान्यूमादित्यादी वहिमवेद मिस बद्धिस्वरूपतया यतिमनिन एव साध्यीयमतियोगितात्रयत्वप्रसि विरिति चेत्तहि ययभावस्य पतिमभिजतया साध्यीयवासप्रतियोगिताच त्वेनाव्याते । नच तादाम्यसबन्धानवच्छिमप्रतियोगिताश्रयाय साध्याभावे देयम् । अथवासन्ताभावत्यनिरुपितप्रतियोगिताध्यत्वमिति न दोष इति पाच्यम् । तथा सति द्वितीयरपे घटये घटभेदप्रतियोगिविरहेणान्या । चदि च तादाम्यसबन्धानपच्छिन्नप्रतियोगिस्वतादाम्यसरन्यायटिनप्रति- योगितावच्छेदकत्वान्यतराश्रयत्व तर दीयते । तथापि घटभिन्न कपालस्वा- दिस्यताव्यातिरेव । घटेपि पटभेदाभावत्वावन्छिनप्रतियोगिताया असन्ताभा. पावनिरूपितरणाचादाम्यसबन्धागवच्छिन्नत्वाचेति चेत् । गुणान्यस्वविशिष्ट सत्ताभाववान्गुणरवादियादावच्यामिवारणाय सापामावरच विशियाधिकरण- स्वनिवेशनमावश्यकम् । तथाच कपाले पदभेदो नास्तीनि प्रतीतिभयेन घरभेदाभावत्वविशिष्टाधिकरणयानुपगमार पटभिन्न कपालरयादित्यादी दोष । घटस्व घरभेदाभाव इति प्रतीतिबद्धन घटत्येऽपि घटभेदाभावत्वाव सिबन्धित्व स्वीकायमिति नात्यन्ताभाव वनिरूपकत्व विशेषणव्यावृत्य- सहति । परंतु पटवादी घरभेदादिप्रतियोमिताशीकणां प्रथमकल्पस्यब सम्यस्त्वमिति मनसिकृत्य स्वनिम्त्वनिवेशवययं शहते-अति । १ ताश्रयत्वेन रवि में पार २ इलादी इसे पाठ.

·गदापरीपञ्चलक्षणी। [क्षणं २ पटभिन्नं पटत्वाभावादित्यादौ पदभेदात्मकसाध्यनिरूपित्तप्रतियो- गितावच्छेदकवादात्म्यसबन्धेन घटलात्मकसाभ्याभाववति घटत्वे घटत्पाभावरूपहेनोः वृत्तेरव्यातिप्रसकावपि, तादृशान्यारीशवि- वक्षयैव वारणसभात् । घटत्वरूपसाध्याभावस्य साध्यनिरूपिवन- तियोगितावच्छेदकवादात्म्यसरन्येन साध्यपदिन्न घटेऽवृत्तः । न- चव तादृशसाध्यस्य तादशसमन्धन साध्यवद्भिनवृत्तिरभाव एवान- सिद्ध इति कथमव्याप्तिपरिहार इति वाच्यम् । पदभेदस्य पटत्या- भावसमनियतत्वेन तदमिन्नतया परत्वेऽपि ममपायसवन्यापन्छि- नायास्वादशप्रतियोगितायाः सत्वेन तारामतियोगितावच्छेदकस- मवायेन साध्यवद्भिग्नवृत्तिपटत्वरूपसाध्याभायग्य प्रसिद्धिसभया । तागामाययोदे पनिष्ठत्यस्य प्रतियोगिताविशेषणत्वेऽपि पटवरू- पसाभ्याभावनिष्ठमाध्यनिरूपितप्रतियोगिताप्रमिया नहोपनादय. स्यात् । सयोगिभेदम्प व्याप्याव्याप्यत्तित्वरूपधाण [सयोगा- भाषाभेदासभषेऽपि], सपोगवायसमाविषयलाभाराभेदे या कामा- यात् सरूपसपन्धम्यापि साध्यनिरूपितप्रतियोगितापच्छेकसय- नानया सेन सपन्धन मा पहिरोलादप्रमाविषमता- ध्याभारस प्रसिसा सोगिनिम्न गुणत्वादिन्यादापयामेरलममा- महापा संयोगपाति। मपमहश्यमनुभयोगिभरम पायशियोगाभा. पाभेदमभन भाग्मार द्वितीयाममप गयोभाnet मांगापिपमानियोगाभानिस्सानी पांगा मानाभा पाया । पोमिदामा पोAT मेवानिगाभारतमपोगाभास पापी मानपांगा भाvिantanARA पागा मारायला marriants (आनुमEिTTA AURAT Nirgutinो माहामारे मा. it tamine] AmAHALhshtra InsinोगसRRENERATE-II rntain [सिrite aifenevalamuTET.

·गदाधरीपञ्चलझणी। [लक्षण २ कृष्णभट्टीय । वसाध्यस्थलानुरोधेन साध्ययवृत्यधिकरणताकान्वस्यावश्यकतया काल वृत्तित्वविशिष्टगगनाभावामावस्य साध्यसमनियतत्येन साध्यात्मस्तया का लवृत्तित्वविशिष्टगानाभावस्स तदभावारमन साध्यवदवृत्यधिकरणताक व स्थाधिकरणे हेतुसत्वेनाव्याप्तेस्तनिवेश । नच तथापि साध्यनिरूपितस्यनिष्ट प्रतियोगितावच्छेदकरय दैशिकविशेषणतायामव्याहतमिनि वाच्यम् । सा- ध्यामावस्यसाध्यीयप्रतियोगिताया प्रतियोगिवान्तार्थत्वात् । कालिक सबन्धावच्छिनप्रतियोगिताया एर साध्याभाष परूपानुयोगितारूपत्वात् । नच तथापि एतरको विशिष्टसत्ताभावाभाय सत्तवेत्ययाशिवारणाय सा ध्याभावत्वे तादशाधिकरण तानिरूपकतावच्छेदकत्वस्य विवक्षित वात्तद्विशि प्राधिकरणतानिवेशावश्यक्तया सनिष्ठत्व व्यर्थमिति वाच्यम् । एव सहि अव्याप्यवृत्तिमाध्यमाच्या तादृशाधिकरणतामानस्य निवेश्यतया वि शिष्टाभावपति सताया सत्वेग तदभावविशिष्टबुद्धिवारणाय तदभावत्वेन वृत्तिनं कल्प्यते । आत्मनि कारिकसवन्धावच्छि नकाशाभावाभावो ना- स्तीनि प्रत्यातिप्रसजस्य गगमाभागीयकालिकसबन्धावच्छिाधिकरणना बिरहादेव वारणसमवात् । तत्र साध्याभावत्वेन दृश्यन्नरे मानाभाव इति न्याया। वयस्वारसमवायसन्धावच्छिनाप्रमेयाभावाभावस्य समाखरूपस वदता प्रन्यकृता प्रतियोगिलस्य प्रकृतलक्षणे स्वरूपसवन्धर्यबादरणीयत्वात् । अथै वमप्यभावलावच्चिनकारिकसबन्धावच्छिनप्रतियोगितामभावे दशिकविशेष पतया साध्ये भारमलाशवव्याप्ति । तर साप्यस्य य शालिग्सवधावच्छि पाभावस्तस्य यो दैशिकविशेषणतासवधावच्छिनाभावस्तस्स साध्यस्पतया दैशिष विशेषणवाया अपि लक्षणघटस्वात् । नच दर्शिताभावस्स साध्याप- त्वेऽपि तदीयप्रतियोगिता न खनिष्ठा साध्यतावच्छेदक्सबभावच्छिनसाध्यामा वस्व स्वपदाथसादिति वाच्यम् । साध्यतावच्छेदरसन्धावच्छिनप्रदतसाच्या भावस्य निसिरामावस्पतया पारितसवन्धावच्दिनप्रतियोगितासाभावनिष्टप्र तियोगिताया भी खनिष्टयासते । नच कारिवसन्धाचच्छिनप्रकृतसाध्या- भावस्य दैशिकपिरोपणठया निसमानयत्तितया सवदेशासमाहवत्वेन न तस्य साम्यतावच्छेदकसमन्धावच्छिमाध्याभारत परुप्यते किंतु सवटेशसप्राइक- गगनाभावादीनाम् । व्यतिरेकिंगतथा निरक्तसायाभावस काग्विान्याय वृत्तितापति वाच्यम् । व्यतिरेणि शालिकमबन्धावच्छिनप्रतियोगिताका- 'सायाभावस्स सवारुपतामा तस्य साध्यचित्ताभावेनाव्याप्तिरत माध्य बमृत्यधिवरणलाक्त्यस्यावदयवतया पालतिनिशिगगनाभावाभादम्य साध्य- समलियन साध्या मश्वया बारहरिवरिशिष्टागनाभावस्य तदभावादामन साध्ययायधिकरणता तम्यारिणे नुम्वन व्यास्तनिवेश । भै पा.

·लक्षणं २] न्यायपञ्चमन्धीसग्रहः। ५९ कृष्णमट्टीयं । मतमवलम्व्य स्वनिष्टस्यस निवेशनीपरवात् । एव धर्मिनिवेशप्रकार जन । नच साध्याभावाधिकरणताधेिर निवेश्य तत्र साध्यवदतिय नियंश- नीयमिति याच्यम् । तथा सत्यधिकरणभेदेन नानाविकरणतानो भेदा देव मयोगसाध्याध्याप्तिनिरासे संघोगाभावभेदमतानुधावनस्य निर्वाश पापाता। इदं तु योध्यम् । साध्यपद्धितमानमृत्ति यस्य प्रागावश्यक्रवमुक्तम् । ता साध्ययनिसमात्तिन्य न साध्यपदवृत्तियम् । कालिकमयम्पाद- छिसामाशामायाभाषमाध्यके कारिकप्तपन्धेन साध्यत्तिरवासिया अन्याले । रितु स्वव्यापर साध्ययनिग्नवत्वम् । एवंच महाकालमान- तिविशेषणतासंबन्धेन प्रमेयसाध्य साध्यसायच्छेदवासरन्धेन साध्यष३- दस पालिस्मयन्धेन साध्यतारच्छेदकधर्ममयन्धावरिटनसाध्याभावगामा- नाधिकरपारधेपि सदयापरयाशिमविशेषगतासमन्धेन तव्यापकत्वाचोक्त संबन्धेन स्वरूपसपन्धेन वा इत्यत्तिग्यविशिष्टाभारसायके साध्यवदेद स्योरयन्धेन ताशयाध्याभाववगुत्तिरवैपि तदव्यापक्रयाविशेषणासर धेन तयापरवाच । पियितासरन्धेन प्रमेयसाध्य के साध्यदस्य कारिकमबन्धेन साध्याभाग्यवृत्तिवेपि तदष्यापरवात् । विशेषणताम्य न्धन सम्मापकरवाच । सारिकसमधापजिसमगनाभागभारसायके सा भ्यबदस्य रिदोषणतासवन्धन साध्यामावपत्तियपि तदव्यापस्याका रिमविदोषणतासंबन्धेन तम्यापश्याच न पूर्वपशावसर । पुनच स्वनिष्ठ स्यनिवेशप्रयोजन चिन्त्यमेव ।। न्यायरब। भावय क्षेपलान्वयितया निलमात्तिताया असिद्धगंगनामावादिवत्तम्यापि गर्वदेवासपाहवला विशेपारगाप्यतावच्छेदफसवन्धावच्छिनमायाभावलावत्य- क्लादिमी चेन। व्याप्यत्तिसाव्याप्यतितरूपविदधर्माध्यामादभायभेदया. दिनां मते व्यतिरेस्प्रिीयोगिकालिन सरन्याच्छिनाभायखाधिवरणभेरेन मेशादेशसाह कलासिरिति बहुतरगहनीयम् ।। अगास्मिनक्षणे तादात्म्यमबन्धेन यटयाव्यके घटनहेतावच्याप्ति । तत्र सायीभूतपटी-पितघटभेदात्मकमाध्याभावनि प्रतियोगिता प्रसिद्ध । पटभे- दाभावस्य पटवसम्पलात् । यदिच पटमेदाभापस घटवरूपलबद्धटसप लमपि सीक्रियते तादात्म्यसबन्धेन घटवत्ताया पटभेदभावप्रतीनिनिशमन साय मानिप्रगङ्ग इत्युच्यने, तदा पटामिनं घटवाभावादिलादावच्याशिघटला स्मरगायाभावनिम्नतियोगितापच्छेदर रामवायसवन्धेन घटवारमाध्या- भवस्य याध्ययन्नितियातन राबन्धन घात्मरमाध्याभावाधिकरणे कपाले १.मे. पार २ निवेश्यन् । मे पाठ ·[ लक्षणं २ गदाधरीपञ्चलक्षणी। योगितावच्छेदकसंवन्धत्वविरहेणाच्यातेरनवकाशात् । नच साध्य- निरूपितस्वनिष्ठप्रतियोगितानिवेशे साध्याभावपदोपादानवैयय॑म् । कृष्णभट्टीयं । [इद तु चिन्त्यम् । साध्यवद्भिन्नमागृत्तित्वविवक्षणमसद्तम्। तथा सति भभावे साध्यीयत्ययात् । गगनाभावस्स प्रमेयत्यादेश तथात्वादिति । इदंपवधेयम् । साध्यवहिलरव व्यापकाधिकरणताकरवं साय साध्यीयत्वस्य सफर स्वसंभवात् । उक्तपूर्वपक्षध्युदासाच्च । एवंच स्वनिष्टत्वमावश्यक- मेवेति । परेतु समवायेन सत्तान्यप्रमेयसाध्यदन्यवरकारकप्रमाविषयकहेतुक मभूतिस्थलसंग्रहाय साभ्यतावच्छेदकारच्छिाज्यापकतावच्छेदकरूपावधि- मानुयोगिताफवनिप्रतियोगितेति विवक्षितम् । नचैवं स्वनिष्ठत्वं व्यर्थम् । कालिकसंबन्धावच्छिनामशाभावलाध्यके कालिकसंबधावच्छिमसाध्यामा- वाभापत्वस्य साध्यव्यापकतानवच्छेदकस्यादिति चास्यम् । अवच्छिसर्व व्यापफरवम् । तथाच तादशसा याभावाभाव निष्टानुयोगितायाः साध्यच्या. पकताबच्छेदक्रूपव्यापकत्वेन तत्मार्थयात् । अन्यथातिरिक्तवृत्तिधर्मखाव च्छेदकायात्रीकारे द्रव्यवृत्तित्वविशिष्टामात्रसाध्यके यथोक्तसाध्याभावस्य य कालिकसंबन्धावपिउनाभायो नित्यद्रव्यमात्रवृत्तिम्ननिएतथाविधसाध्यताव- पछेदकारच्छिवानुपौगितामादायाच्याप्तेरिति । एवंच नित्यवृत्तित्वविशिष्टा- भाववाहित्यवादित्यादी लागतावरछेदकधर्मसंबन्धावच्छिवाभावस्य यः कालिकसंबन्धावच्छिनाभावस्तशिष्टासुपोगिताया साध्यव्यापकतावच्छेदक- रूपत्वात्तविरूपितप्रतियोगितावच्छेदकझालिकसंवन्धेन साभ्यवद्भिवृत्ति साध्याभाववति महाकाले हेतुसत्वेपि नाध्याप्तिरित्याहुः । पस्तुतस्तु विशिष्टसत्तामाभागे द्रव्यत्वमेव । कालवृत्तित्वविशिष्टा- काशाभावाभाव. कालवामाव. I एवच गगनाभावे कालिकसबन्धावच्छि- कप्रतियोगिता नतु दैशिकविशेपणनासंबन्धावरिवसापि । कारवाभा- बीयानियोगिताया गगनाभावेऽनङ्गीकाररदिनि सनिष्टत्वनिवेशनमात्रश्य । धर्मनिवेशमकार प्रागुत । माध्यनिरूपितत्व तु साध्ययापकतावच्छेदक- तावच्छेदकानुषोगिताक्रवमिति न साध्यदिन्नमात्रगृत्तिवपर्यन्त निगा इनि ( साध्याभाषपदेति । साम्पशनिवेदोत्सर्थः । एवं सनि गगनायभा. न्यायरवं। हेतोते । यदि च साध्य निरूपितयाशसाध्याभावनिप्रतियोगितावच्छेदक- यत्सबन्येन साध्यवद्भिनत्ति पाउनसायाभावस्य ते चेन सुबन्धेन 10 एनचिदान्नगन वाक्यम् वा मुनानि, ३ विषयावर इति में पाटा. ३ रूपयावसार ति में पाठ.. ४० एनशिवानगत वाक्य वा.पु. नाति.

·लक्षणं २) न्यायपञ्चग्रन्थीसंग्रहः। अभावान्तरनिष्ठप्रतियोगितायाः साध्यनिरूपितत्वविरहेणेव तव्यावृत्ते. रिति वाच्यम् । स्वपदार्थस्य द्विधाऽनिवेशेन साध्याभावनिष्ठमाध्यी- कृष्णभदीयं । यग्य साभ्यवभिनवृतित्वानुयोगितथा ग्रहणापत्तियां धारयति-अभा- बान्तरेति । साध्यतावच्छंदधर्मसंमन्यावच्छिनाभावनिजाभावेत्यर्थः।) (अभावान्तरेति । यद्यपि कालिकसंबन्धावरिष्ठताकाशाभावाभावसा- पके कालिकसंबन्धावच्छिन्नसायाभावान्तरनिष्टप्रतियोगितायाः साध्यनि- रूपितवादसतिः। तथापि साध्यवद्धियवृत्यमाचे साध्यवावानुपादाने स्व- नित्यात स्वपदार्थ यदि साध्यतावच्छेदकसंवन्धो न निवेश्यते तदा ताशा भायस्य स्वपदार्थत्वेपि तन्निष्टप्रतियोगितावच्छेदकीभूते देशिकविशेषणतासंघ- धेन तस्य न साध्यवद्भिववृत्तित्वसंभवः । अथ तग्नियेश्यते तादृशकालिकसं- अन्धेन फाल एव ताशाभापातासस्थानाच्याधिरित्यभावान्तरेत्यय साध्य- तारच्छेदाधर्मावच्छिशाभावभिनाभावत्पर्धात्, साप्यनिरूपितत्चेत्यस्यामा- वान्तरस्य साध्यतावच्छेदकधर्मसंबन्धावरितनातियोगितारयेत्याद्वा ना- सद्गतिक स्वपदार्थस्पेति। साध्यमित्यभावे साध्यवतांदशनिवेशय- मिनि शङ्काभिप्रायेण एकत्रैव साध्यतावच्छेदकधर्मसंबन्धावरिछन्नाभाव- निवेशस्यैव प्रपोजनान्तरानुरोधेन स्वीकार्यत्वे समभिज्यादतशब्दान्तरपति- पायस्यैप स्वशब्देन परामर्शात्तानास्वनिष्पतियोगितावच्छेदकयसंयन्धन साध्यवद्भिासिय सायाभावस्पेति तासाभ्याभारनिष्ठप्रतियोगिता. बच्छेदकसंयन्धेन तत् सत्येनि या निवेश्यम् । तथाचानायत्या संबन्धय- रकतया साध्यवदिशत्तित्यानुयोगितया तारासाघ्याभावो निर्देशित एव । एवंच पुनः साध्यवत्ता निवेशप्रयोजनमनीषानुदयान तत्पदवैय- यमिति)। नच स्वपदेन साध्यतापच्छेदकधर्मसंन्धावठिनाभायोके: वाकालिक विशेषतासंबन्धेन काल एतादशाभावान्तररायानाच्याहिरिनि पाच्यम् । एवं सलमानान्तरनिष्टप्रतियोगितायाः साध्यनिरूपितवाभिधान. धेपथ्यात् । तथापि साध्यतावच्छेदकधर्मसंबन्धावरिछनाभायत्यविशिष्टनि- रूपितत्वलेवोक्तवातम्यावृत्तिरिराभिसान | घस्नुतः समभिन्याहनशब्दा- नारप्रतिपाद्यम्येच स्वपदन परमार, साध्यनिरूपितस्सनिष्टप्रतियोगिताव- दक्यासंबन्धेन साध्यवानिवृत्तिवमभावस्पेयुक्तौ उक्तस्थले स्वपदभाव- पदाभ्यो कालिकसंवन्धावच्छिवसायाभावस्सोपादाने तस्य व्याप्यत्तिये तपाविधदेशिकविशेषणनासंवन्धेन साभ्यवनिकाल्वृत्तिवान्, अन्याय- तित्ये च अधिकरणभेदेन सदार हेतुमाज सापदिण्डलिलावामा १ अरत्येवेति. मे. पा. २ तापीलादि वेवगिरि पर्यन्तमम मै. पु. नास्ति, ३ नत्यारम्य असन्तपर्यंता बा.पु. में पश्यते, सच प्रक्षित व भाति.

·६२ गदाधरीपश्चलक्षणी। [ लक्षणं २ वृष्णमट्टीयं। न दोप । एवच साध्यप्रतियोगिकाभावस्य भावान्तरपदार्थत्वासासङ्गतिः । साध्यवहिन निरूपितस्वनिष्ठप्रतियोगितावच्छेदकयत्संबन्धेन साध्यवभिनव- तित्वं साध्यतावच्छेदकावच्छिन्नाभावयेत्युक्तौ साध्यनिरूपितसाध्यतावच्छे- दकावच्छिमाभायनिष्टप्रतियोगितावच्छेदमयरसंबन्धेन साध्यवद्भिववृत्तिवं स्वस्पेति नोक्ती समवायाद्यवच्छिन्नवलयभावमादायाव्याप्तिः। तस्य वयस मवाये कालिकाव्याप्यवृत्तिरवेपि हुदपर्वतयो साध्ययशिलहेतुमतोः तइन्य स्यैव तस्य ध्याच्योरेकत्वेन सत्वात् । एव तत्र साध्यतावच्छेदकसंबन्धाव. रिउन्नाभाव प्रवेश्योक्तो महानसीयवड्यभावमादायाध्याप्ति स्वपदेन तस्यैव लाभादिति साध्यतावच्छेदकधर्म सबन्धावचिन्नाभाव एवं साध्यवद्भिनव- तित्वानुयोगितया प्रवेश्य.। तथाच संबन्धघटकतया स्वपदेन तस्यैव निवेश इति समाधते-स्वपदार्थस्येति । एकत्र निरुतसाध्याभाववनिवेदी आव- इपके पुनलस्य स्वपदार्थताया न प्रयोजनमनीपा भवति । यत्तत्पदयोरिवै- न्यायरत्र । सारशसाच्याभाववरव निवेशनीयं समवायस्य पटात्मवसाध्याभावनिष्ठप्रवियो- गितावच्छेदकलाभावाच तमादायाव्याप्तिरित्युच्यते, तदा घटभेदस्य घटखा. भावसमनियतलेन तदमिनखोपगमेन घटलस्य तत्प्रतियोगिलव्यवस्थापनस्य निष्पलत्यापत्ति । घटलस्य घटभेदप्रतियोगिखाभावेऽपि घटात्मकताभ्यागाव- मादाय घटभेदसाध्यके पटलादौ लक्षणगमनसभवादिति चेदन ब्रूम-। तादा- (म्यसबन्धेन पटस्य साभ्यतास्थले घटतादात्म्यस्यैव साध्यलोपगमकर्तृप्राचीन- मतेनैवैतत्परिष्कारकरणाइटभेदाभावस्य घटखमानवावेऽपि क्षतिविरहात् । अ वा तादाम्पधन्धेन पटादे साध्यक्ष तथापि न क्षति गायनिरूपित- खनिष्टप्रतियोगिलतदवच्छेदकलान्यतरावच्छेदकसबन्धस्यैव विवलक्षणादित्यल (परिवेग)। ननु साध्यनिरूपितस्य निष्ठप्रतियोगितावच्छेदक्सबन्धेन साध्याभाववत्त्वनि- वेशे लक्षणे साध्यागावपवयय तदनिनेशे खपदस्य साभ्यवभिनवृत्तिलरूपेण गगनाभावपरिचायकलप्रसपाबपि गगनाभावादिनि प्रतियोगिताया साध्यनि- रपितलाभावेन साध्यानिरूपितप्रतियोगिनाया गगनाभापवृत्तिसामान खनिष्ठ- साध्यीय प्रतियोगितावच्छेदसवन्धरूपपरम्परासबन्धघटकत्तित्वाशे गगनाभा- वप्रतियोगिकलाभावेन तादृशपरपराया साध्याभावातिरिकवस्तु उपन्यताया अ. सभवादिति सपदप्रयोगमूलकपरंपरासबन्धविवक्षामिमानेन शहते-नचेति । दार्शतविशिष्टस्य साक्षासवन्धलमेव विवक्षिन नतु परसरातमिति स्पष्टतया दर्शयितु साम्यनिरूपित नि प्रतियोगितावच्छेदकसवन्धेन साध्याभाववत्त्वाम- त्यत्र द्विधानिविष्टसाध्याभावटितवाक्यार्य शम्दान्तरेणानिधाय साध्याभाव- बलनिदेशशाक्य स्पश्यति-स्वपदार्थस्य द्विथा निवेशेनेति । साध्या- ·लक्षणं २] न्यायपञ्चग्रन्थीसंग्रहः। ६३ यप्रतियोगितावच्छेदकसंवन्धेन साध्याभावत्वनिवेशध्रौव्येण तत्प- दवैयनिवकाशात् । तादृशसंबन्धेन साभ्यवद्भिन्नवृतित्वमान- निवेशे साध्ययद्भिनवृत्त्यभावान्तरवति हेतोवृत्त्यानुपपत्तश्चेत्याहुः ॥ कृष्णमट्टीय। का निष्कासने भपरत्र निष्कासनस्य एकत्र प्रवेशे अपरत प्रवेशस्य पसिबेरिति न ययंशावकाश इत्यर्थः । एतेन साध्यवद्धिनमात्तित्वनिवेशरो साभ्यतावच्छेदकधर्मसंबन्धावरिउन्नमनियोगिताकत्वं व्य पृथिवीरवाभावद- व्यरयाभापान्यतरस्स कालिंकसंबन्धेन इयत्वाभावादेन साध्यताया दृष्यत्वा. रमकसायाभावस्य साध्य यद्यसिमेन लक्षणया घटकतयाऽदोपादिति समा- हितम् । संबन्धघटकतया यथोक्कसाध्याभावादन्यन साध्यवाहिनमार. त्तिरवानिर्वाहात् । एतेन साध्यतावच्छेदकधावच्छिन्नप्रतियोगितात्यानु- पादाने ( साध्यनिरूपितनिष्टप्रतियोगितावच्छेदकसंपन्धेनेस्यादिक्रमेण निवेदो स्वपदेन विशिष्यकाभावनिवेशान महानसीयवद्दयभावमादाया- व्याप्तिः। कित) धूमपान्वरित्यादी संयोगसंबन्धायच्छिन्नद्रव्यसामान्याभा. धमादायातिच्यातिसदभावस्य भूमादिरूपत्वात् । यदिच साध्यनिरूपितयय- निष्टप्रतियोगितावच्छेदकसंबन्धेन यस यस साध्यवादिनवृत्तित्वं तत्तदाधिक- रणवृत्तित्वाभावकूट विवक्षितम् । अथवा स्वाश्रय लिष्टसाध्यनिरूपितप्रतियो- गितावच्छेदको यः स्वाश्रयनि साध्यवरिप्रतिताया भयछेदकसंबन्धः तेन संवन्धेन साध्याभाववाश्रयाधिकरणत्तित्वाभावः धूमामायसाधारण च साध्याभावरपमित्यदोष इत्युच्यते तदा पहिमान्धमादित्यादी महानसीय. पदयभावमादायाच्याहिरिति तदुपादानमावश्यफमिति कोलाइलोनादेयः । साध्यवादिस यूचित्यानुयोगितावच्छेदकस्येन साध्यस्य न निवेशः। विमु स्वपर- स्थाने निरक्तसाध्याभावपदं योजयित्रा संबन्धघटकत्तयैव साध्याभावनिवेश इत्यनाद-साध्येति। [भत्र वह्निमा धूमादित्या स्वनिष्ठप्रतियोगितावच्छे. दम्कालिकसंरचन्युदासाय साध्यनिरूपितत्वनिवेश इति ध्येयम् ] । अधया लक्षणे साध्यामावस्य स्वपदार्थत्वेन न निवेशः किंतु साध्याभावपदार्थत्वेने- स्यभिप्रेत्य समापत्ते-स्वपदार्थस्येति। लक्षणं निरूपयनि-साध्यामा- घनिष्ठेति । कुत इयत्राह-ताशसंबन्धेनेति । अभाषान्तरम् । गग- नाभावममवाधावरिटनवदयभावमहानशीयवधभावादिः । अनुपपत्तेश्वेति चकारः प्रामादिकः । यद्वा ताशसंयन्यो घट्दग्भायीयस्वरूपसंपन्ध एपेत्या- न्यायरवं। निरूपितेत्यादिसंबन्धघटकतया साध्यवद्भिनत्तिसाध्याभावनवृत्तिलखरूपल- क्षणघरकतया चेलयं । निवेशेनेखन्त निवेशधाव्ये हेतुस्खपाच साध्यनिरू- पितस्वनिधप्रतियोगितावच्छेदक्सबन्धरूपविशिष्ठघटरवृत्तिलाशे गगनाभावप्र- १३चित्तु इ. मे. पा. २ मे. पु. अधिकर, १ साध्याभावलम् इति मै, पा. १ साध्याभावमनिवेश्य प्रकारान्तरेण निवेशे दूपणमाद-.५ मे. पु. अधिरम्, ·गदाधरीपञ्चलक्षणी। [ लक्षणं २ अदं बोध्यम् । साध्यवत्त्वप्रहविपयसंपन्धेन, साध्यनिरूपि- तप्रतियोगितावच्छेदसंबन्धेन वा अनुमित्यापयिकव्याप्तिशरीरे अभावत्वनिवेशेन संभवः । साध्यादिभेदेन व्याप्तेभैदान् । लाघवेन तत्तत्साध्यकस्थले तत्चत्साध्याभाववति दैशिककालिकाविशेषणता, समवायादिसंसर्गाणामेय विशिष्याभावसंवन्धतया निवेशौचित्यात् । उक्तरूपेण विशेषणताविशेषादीनां सक्न्धता .. अत्यन्ताप्रामाणिक- तया तद्रूपावन्छिन्नस्य सन्धविधया व्याप्तिपटक्त्यायोगाच । परंतु यादशसाध्यकस्यले यादृशसवन्धोऽभावसंघन्यतया व्याप्तिघटकल- कृष्णभट्टीय। हाशयः । विशेषगतासामान्यमिति उत्ताशय.] । अत्रेदमरचितीजम- घसेयम् । विशेषरूपेण संपन्धोपगमेऽपि निररच्छिाविदोपणतासंयन्धार. रिशसवपिसंयोगाभावाभाव कपिर्मयोगरूपो नोपगम्यते प्रयोजनाभावादिनि आशयेत्येतदयानि । नप सिद्धान्ते या साध्यवसामा(दर) प्रसिद्धिसत्र म संबन्धनिवेशसमय इन वाच्यम् । भाराभायसाधारणविशेषगतानीका णा साइशस्पले [ मानाभावात् । अन्यानामनिबन्धकस्य निवेशनीय. पात् । धर्मितापप्ठेदकतामयन्धेन प्रतिषश्यकतापक्षे दोपानि ।] न्याया। तियोगिवनामापेऽपि विशिरपटकरिया दशिरविशेषणतारूपै गगनामा नप्रतियोगिवत्तस्यासततया साध्यागायबलानियो गणनामावमादापाव्याप्ति स्यादेवेति भार । पनुन पसरासुवधगिरोजी रामवायसमधापटि. प्रमदानसीयतावच्छिन्नाभावमादाय पदिमानधूमादितादापयाप्तिवारणाय सा. प्यतापरासंपन्धारतिसाम्यतापदगारदिनाभापनिवेश थावरयर एवेति न पायाभातरवैयर्थम् ॥ से चितु गायनि-पिता गारगमन्पनिवेश विसपाभाषपदीयम्य । तयादि साध्यामावतापमाीस याप्पनिहतीनसनिप्रतियोगिनादच्छदार पन्धेन साप्पयाद्गिप्रतिरदायवाश्वमेध य । सादस विधेयव्यतिपल नियमेन यातायातमायमुरुगदनीय व चलि गानोरादेपा। तथाच गगनाभावच्यापिएशीयोनाया गप्प्यापितस परदेग सपनोगा. पानामागनामायमादयायागु बार-गतिमागाये सपा पनि मायामापरमेय निरख । पाभावादमाधिश पयनि- पारिसमागापागायनाराणाय गापाभासपी थाप मार- मे गमभानमार-म्पपदातिगादा रन माता। जानब ८४ २सहा... म.

·लक्षणं २] न्यायपञ्चमन्थीसग्रहः । ६५ परिचयायैव दर्शितोक्यः । तथाच यादृशसवन्धेन प्रकृतसाध्यवति तद्भिन्नवृत्तिसाध्याभावो न वर्तते साशसवन्धेन तद्वत्त्व निवेश्यमि- त्युक्त्यैव तत्परिचयसभवादलं वाग्जालेन । साध्याभाववत्पदेन कृष्णभट्टीय । मानाभावादिति । याहशसंयन्धेनेत्यादि।इदंतुचिन्त्यम्। साध्यवनि अत्तिसाध्याभावसाध्यवनिरपितपादृशसधन्धावष्टिलवृत्तिस्वाभाषवानिति न्यायरख। यादशसंवन्धेन प्रतिसाध्ययति तद्भिन्नवृत्तिसाध्याभावो न पर्तत इति । अथ यादृशसकन्धेनेत्यस्य साध्यवत्रिरूपितय सय भावच्छिन गृत्तिखाभाषवास्तादशाभाव इलये सत्तामावरााध्यके समनायासमह । साध्य वनिरूपितत समन्धावच्छिनवृत्तेरमसिद्धे । यदि च ताशसाध्याभावनिप्रसाध्य पनि पितत्तिव यत्सवधानच्छिनमित्वर्थस्वदाऽयमात्माज्ञानादिलादी सा ध्यामाने साध्यवदृसिलाप्रसिद्धि यदिच याभावनिध्यापकापावटिन तित्य साध्यवदनिरूपितमित्यर्थस्तदा, विशियसत्ताभावमाध्यफे समवायासमह इति चैन । यत्सयभानच्छिमतादृशसाध्याभावल विशिष्टाधिकरणलाभाव । साध्यबत्तिरित्येताहस्साय विक्षणान पूर्वोकदोषाणामववाश । साध्या- भायसनिशियाधिकरणयाभायनिवेशात्र निशिष्टसत्ताभावसाध्यरे समायास प्रह । नव विवक्षणेऽपि शब्दज्ञानान्यतरवसाध्य निसानलहेती विषय सासव धावच्छिनतादृशसाध्याभावलविशिष्याधिकरणलाभावस्य साध्यवति शब्दै वृत्तर्षिपगितासबन्धमप्रहादव्याप्तिरिति वाच्यम् । साध्यवत्तिरित्यनेम साध्य व्यापक इति विपक्षणात । नच तथाप्ययमात्मा शब्दज्ञानान्यतरमादित्यादी पारिकसबन्धावच्छिन्नतादशसाध्यामावाधिकरणलामावस्य साध्यध्यापकत्सा काक्सिय समादायातिन्याति । एवेन शब्दज्ञानान्यवरलसाभ्यके नित्यज्ञान- लहती विपयितासय धव्यायर्तनाय यत्सबन्धावच्छिनाधेयताप्तपन्थानच्छिन तियोगितार प्रतसाध्मयतोऽसन्तागाय साध्यवद्भिनत्तिसाध्याभावे वर्तते, या प्ररतसाध्यवत्वावच्छिनारायोगितामभेदप्रतियोगिताया येन सब धेन ताशसाध्याभावोऽयच्छेदक , यदा यत्सब धावच्छिमताशसाध्याभायनिष्ठा बच्छेदातावप्रतियोगितासाभ्यवति देशिक विशेषणतया न वसते तेन राब नेति विवक्षणमप्यपाल । उत्तास्थले तादृशालि कस्बन्धमादायातिव्यातरिति वाच्यम् । साध्यवत्तिरियनेन सायव्यापपये सति साध्यव्याप्यवस्स विवक्ष गान् । साम्ययाप्यतविवक्षणेनैव शब्दशानान्यतरवसाध्य विषयितासवन्य व्यावतनेपि निसलसाभ्यके महाकालमानतिहेता वाहिकसंपन्यव्यापतनाय साध्यव्यापरवनिवेश भावइयक । अदं योध्या निहतसंबन्धपरिचायकरूप. स्थापि व्यापक्वव्याप्यसपरितत्वेन पूर्वचिसवन्पपरिचायारूपापेक्षया ला ·६६ गदाधरीपश्चलक्षणी। [लक्षणं २ साध्याभावत्वविशिष्टाधिकरणं विवक्षणीयम् । तेन गुणान्यत्वविशि- कृष्णभट्टीयं । नार्थः । दर्शिताकाशाभावाभावसाध्य के रागवायकालिकसंवन्धासंग्रहापत्तेः । साध्यवनि तेन संबन्धेन वृत्तिनाप्रसिद्धः। साध्याभावस्य साध्यवत्तिा यत्मबन्धानवच्छेद्यमित्यपि नार्थ. [ आत्मत्वादिसाध्य के साक्ष्याभाचे साध्यय- दुतिनाप्रसिद्धः। नच यत्संपन्धावच्छिन्नताशसाध्याभायनिष्ठाधेयर सात्य- पदनिरूपितमित्यर्थः । ] विशिष्टसचाभावसायके सगवायासंग्रहात् । नापि यरसंबन्धवच्छिन्नस्वाभावः साध्यतावच्छेदकसंबन्धन साध्यच्यापक इत्यर्थः । साध्यसामानाधिकरपयोत्तौ सतादिसाध्यके कालिकसंबन्यसंग्रहापातात् । कपिसंयोगाभावाभावस व्यापकत्वार्थ व्यापकतायां प्रतियोनिवधिकर- ण्यमिति युतम् । कालिकसंवन्धावच्छिन्नवह्नयभावाभावस्य केवलान्वयितया कालिर[संवन्ध] संग्रहालज्ञात् । इतोऽपि योरसंवन्धावच्छिन्नस्वाभाषः साध्यमिति । केचिनुकोररेवोक्तत्वात् पटभेवघटत्वाभावयो”दमनुरद्य स्वयं साध्यबत्तेत्यादिप्रकारादरणात् । सत्तान्यप्रमेयसाध्यकस्थलानुरोधेन साध्य व्यापकनिरूपित्तप्रतियोगितायाः निषेशेऽपि फेचित्तुकारमतापरित्यागाच । अथ सध्यपद्रिावृत्तिशाप्याभावस्य यत्संवन्भावच्छिनाधिकरणतासामान्य साध्यदति नास्तीति निष्कर्षः । तेन सत्ताभावसाध्यके न दोप. । इदनिए. वालिकसंपन्यापरिमाधिकरणतावारणाय सामान्यपदम् । विशिष्टसत्ता- भावसाध्यकस्यले समवायस प्रहाय साध्याभावत्वविशिष्यनिरूपितत्वं देय- मिति चेत्, आत्माज्ञानादित्यादी कालिझविषयितादिसंबन्धासंग्रहापत्तेः । सटितस्य साध्ययत्ताग्रहविरोधिमहविषयसंबन्धेन साध्याभाववायपटित- व्यभिचाराविरोधिनोऽव्यभिचारपदार्थत्वानाचित्यात् । आरमाज्ञानशब्दान्य- तरमादित्यादी दशिकविशेषगताघटिताव्यभिचारित्वासत्वैपि कालिकादिष. दिनतदनियादुारवाच । [ऐतेन यासंबन्धावच्छिन्नस्याभापः साध्य- व्यापक इत्यर्थः । साध्यसामानाधिकरण्योती सत्तादिमायके कालिकसं- बन्धसंग्रहप्रसनः। फपिसंयोगायभायाभावस साध्यब्यापकरवायं प्यापक. ताया प्रतियोगियधिकरण्यं देयम् । एवं बक्षयभावस कालिकसंबन्धा- वच्छिनामारस्य केवलान्वयियेऽपि न काठिकसंबन्धसंग्रह इसपासमिति ] गोमाग्योवादित्यादी कालिरसंवग्धापरिनिगमाभावस्थ बालिकदक्षिकवि- शेषणनासंबन्धायटिशाधिकरणतायाः साध्यबद्दतिरवेन विषयतासंवन्धसं- महेश नानिच्याश्व, छियाप्रत्ययोरेव कारावात् । अन्यमानस्य तथाचेतु तच साम्पसदेतावन्यासिरिति । विशिऐति । विशिष्टाधिकरणवाय येन संबन्धेन साभ्यवत्यमित्रवतियोगानि. का. पा. २ मे. पु. अधिकम् . ३ प्रतियोगितल्यापभिप्रायाच, म.पा. ६.पू. अधिकम ·६७ रक्षणं २] न्यायपञ्चग्रन्थीसंग्रहः । यसत्ताभाववान गुणत्यादित्यादौ विशिष्टस्यानतिरिक्ततया सत्तारूप- साध्याभानस्य गुणादी सत्वेपि न क्षतिः । गुणे गुणान्यत्वविशिष्टरा- चाभावो नास्तीत्यप्रत्ययात् । तत्र ताशाभावत्यविशिष्टाधिकरण- (त्या)तानभ्युपगमात् । अथैतल्लक्षणे घटत्व-घटाकाशसयोगान्यतरा- भाववान् आकाशलादित्यादावव्याप्तिः । घटत्वस्य व्याप्यवृत्ति- तया तघटितान्यतराभाववद्भिन्ने घटे वर्तमानस्य घटाकाशसयो- गात्मकसाध्यामावस्य हेत्वधिकरणे गगनेऽपि वृत्तेः। निरवच्छिन्ने साध्याभाववत्तानिवेशे च साध्यवद्भिन्नवृत्तित्वनिवेशवैयादिति चेन्न । एतल्लक्षणकर्तृमते स्वप्रतियोगिमामानाधिकरण्य-स्वप्रतियोगि- वैयधिकरण्यरूपविरुद्धधर्माध्यासोऽभाव(स्य) भेदक इत्येतादृश- युक्तया द्रव्यवृत्तिसयोगाभावगुणवृत्तिसयोगाभावयोर्भेदसिद्धिरित्य- व्याप्यवृत्तिसाध्यस्थलेऽव्याप्तिः समाधीयते । तथाच पटाकाश- संयोगस्य उक्तान्यतराभारप्रतियोगित्वेऽपि न सदभावरूपता । तथा- सति तादृशविरुद्धधर्मयोः समावेशापोः । योर्विरोधाभावे संयो- गाभावस्थापि अधिकरणभेदेन भेदासिद्धेरव्याप्यत्तिसाध्यकशाले सर्वनयात्र्याप्तः । एतदभिप्रायेण लक्षणान्तरस्यावतरणीयत्वादिति गग(न)नातिरिक्तएर तदभावः स्वीकरणीयः । सच न साध्यवद्भिन्न- कृष्णमट्टीयं । साध्ययद्भिवृत्तिसापाभावनिरूपित पनिवेशासाव्याप्यत्तिसाधकाच्यामिः। जन्यस्तु साध्यवाहिन्नध्यासी साध्याभायवाश्रति कर्मधारये सामानाधिारण्य- संबन्धेन साध्यवापनिवेशासाध्यसमानाधिकरणान्यसाध्याभावाधिकरणते- सार्थ । तत्र सत्ताधिकरणताया. साध्यसमानाधिकरणतया विशिष्टाधिकरण- ताया एर तदन्यात्यासाच्या तिरिति कि निशिष्टाधिकरणत्वविवक्षणेनेनि चेन्न। तथा सति साध्याभावप्रवेदायथ्यात् । घटनेति। घटत्वघराकाशसंयो- गोमयाभासापरतुं साध्याभाव-वे साध्यमियवृत्तितावच्छेदकावं निये- श्या त्याशिवारणं मुकरमिति रानोनम् । निरयच्छिन्नेति । संयोगभित्र गुणरयादित्यादावनिरिक्स संपोगरप्रकारकममाविषयत्वरूपस्य वा साप्पा- भारत प्रवेशासाच्याप्तिः । गगन इति । अयं च गगनघटसंयोगावच्छेद- कादगायवच्छेदेन बोध्य ।साभ्यवद्नि इति। नच निरवन्छिनपत्तिकसा. १ साध्यदिनाप्रसिद्धि साध्यय येवलान्वयित्वादिवि तन्नोसम, मे. पा.

·६८ गदाधरीपञ्चलक्षणी। [ लक्षणं वृत्तिरिति न दोषः । साध्यवद्भिन्ने वर्तत इत्यानेनानवच्छिनाया एव वृत्तेर्विवक्षणाबूटाकाशसयोगात्मकाभावमादाय न दोष इति तु न श्रद्धेयम् । तथासति सुपुत्यादिकालावच्छेदेन अस्सदायात्मवृत्ती स्वाश्रय(त्वघटितसबन्धावच्छिन्नप्रतियोगिताकज्ञानत्यायभावे साध्ये सुखादायव्याप्ति । तत्र साध्यवद्भिन्ने ईश्वरे तादृशसवन्धेन निरव- च्छिन्नवृत्तिकस्य ज्ञानलादिरूपाभावस्य तेन सवन्धेन सुसाघधिक- रणे अगदाद्यात्मनि(अपि)वृत्तेः । उसत्तिकालावच्छिन्नघटादिवृत्तिता- शराबन्धावच्छिन्न प्रतियोगिताकसत्ताभावादिसाध्यकघटत्वादिहेता- वव्याप्तिश्च । सयोगाभावनिष्ठयोः व्याप्यवृत्तित्वाव्याप्यवृत्तिस्वयो प्रतियोगिसामानाधिकरण्यप्रतियोगिवैयधिकरण्ययो वक्ष्यमाणरीत्या न विरोध ईति । इति द्वितीयलक्षणम् ॥ कृष्णभट्टीय। भ्याभावनिवेदशेनेवायाप्यवृत्तिसाधकाम्याप्तिवारणा साध्यदिनीयत्व व्यथ मिति वाच्यम् । तपरित्यागस्येष्टत्वात् । अथ स्वानाश्रयनिरपरिछतवृत्तिया नुगोगिताविदोपोभयसबन्धेन साध्यवत्वमभाये निबेश्यामिति न वैयध्य मिति चेन्न । सबन्धान्तरसहितानुयोगिताया सवन्धत्वस्यादृष्ट चरस्वात् निरवजिरवृत्तिक यमनुयोगिताविशेषोभयमानस ससर्गवेनोपपत्तेश्च । अन्यथा स्वानाश्रय वस्वाभावाश्रयत्वोभयसबन्धेन साध्यवरवस्त्राधिकरणनि वैशनसाधक्पसभयारकर्मधारयनिराकरणानुपपतिरिनि । तथासतीति । खमते च सादृशशान नाभावरूपसाध्याभायस प्रतियोगियधिकरण्याच ध्यासेन ज्ञानवादिभिन्नतयाऽधिकरणमेदेन भिन्न बानाव्याप्ति । ईश्ररे नित्यमुखानीकर्तृमते व्यभिचार इत्यत सुखादावित्यादिपदम् । भादिना दु सादिपरिग्रह । इति द्वितीयलक्षणम् । न्यायरस घनाभावादल वाग्नालेनेत्युक्तिर्विचारणीयोति । इत्यनेनेति । तद तबानयेने त्यर्थ । अनवच्छिमवृत्तिकस्वरूपेति । तयाच तादृशवृत्तिखलाभार्यव साध्यवद्भिनीयत्व नतु लक्षणघटकमप्र साध्यवङ्गिने ईश्वरे इतितु स्वरूपकीर्तन- मामान तदग्रस्य पक्षणघटकलाभिप्रायेण तादृशत्तिलनिवेशे तदशस्य व्यर्थ लादिति ध्येयम् । तथा सतीति । खमते तादशज्ञानसाभावाभावस्य विरु धर्माच्यासमियाऽतिरिक्तललीशरणायिकरणभेदेन मेदानाच्याप्तिरिति भाव । १ निरवच्छिन्नवृत्तिवरूपपर्यवडिता तात्पर्याद पति गै पाठ २ इलाभिप्रायेण ३साध्यामावस्य मै । इति मे पार ·लक्षणं ३] न्यायपञ्चग्रन्थीसंग्रहः। कर्मादौ संयोगाद्यभावस्स भिन्नत्वे मानाभाषादाह- साध्यवदिति। अव्याप्यवृत्तिसाध्यकस्यलेऽव्याप्त्या लक्षणान्तरमवतारयति । (अथ तृतीयलक्षण) कर्मादाविति । इदंत्ववधेयम् । द्रव्यय- त्तिसंयोगाभावो गुणादौ नस्वीक्रियते। अपितु कृप्ततद्वृत्तिसंयोगवत्त्व- प्रकारकममाविषयत्वाद्यभावएव संयोगाभावत्वं कल्यते। अनन्तगुणा- घधिकरणे संयोगाद्यभानफल्पनामपेक्ष्य तथाविध एकाभावे संयोगा- (य)भावत्वकल्पने लाघवात् । नच संयोगवत्यप्रकारकं प्रमाविपयत्वा- (घ)भावे द्रव्यत्वाद्यभावद्रव्यं भेदरायोगिभेदादी वा संयोगाभाव कल्प्यते इत्यत्र विनिगमकाभाव इति वाच्यम् । तादृशाभारानां सम- नियततयाऽभेदात् । एपंच द्रव्यत्तिसंयोगाभावगुणविसंयोलामा- वयोर्भेदः सप्राण एव। अथैवं द्रव्यत्वाभायादीनामप्यानन्यापत्तिः। कृष्णभट्टीयं । दीधितिकारोक्तं मामाभावं सण्डयति-दत्विति । धर्मिणा अधिक- रणभेदेन भिलवाभायादीनां । यिनीति । विनिगसनाविरहेण संयोगाभा. वरूपधर्मिणोऽप्यनन्ताचिकरणवृत्तितयाऽतिरिक्तत्यमावश्यकम् । विनिगम- माविरहेण सिद चेदुभयमेव सियनीति न्यायात् । तथाच मानाभावनिरा. करणमात्रमिदम् । नत्यव्यायुद्धारकशक्त्या नव्यत्तिसंयोगाभावादन्यस सस्य गुणादौ विनिगमनाविरहेण सिद्धत्यादिति । [पतंच मिनध्य एब गानाभाव इत्यर्थमनालोच्योक्तम् ] । [अथ तृतीयलक्षणम् । ] साध्यय प्रतियोगितेति मूलम् । भयो- पशन्ताव्याप्यवृत्तिसाध्यके साध्यवदटादिभेदमादायाव्यात्यवारणात् सं. गतिः । नत्र यत्किचित्माध्यबद्यक्तिकमेनिवेशात्तन रक्षणसमन्वय इति धाष्यम्। तयासति यासज्यत्तिधर्मावच्छिन्नत्वरूपप्रतियोगिताविशेष. न्यायरतं ईश्वरे निलमुखानीकारे निरुकज्ञानलाभावे साम्ये गुर व्यभिचारीति सत्तामा बसाभ्यस्थलान्तरानुसरणम् । इति द्वितीयलक्षणम् । [अथ तृतीयलक्षणम् । ] दीधितो कर्मादाविति । गुणादाविति १ अन्याप्तिरप्युदर्तन .. मै. पा. २0,तचिन्हान्तर्गत मे. पु. प्रनित अधिक दृश्यते.

·गदाधरीपञ्चरक्षणी। [ लक्षणं ३ फर्मादौ गुणवृत्तिद्रव्यत्याभावो न चाप्यते । अपितु लुप्तनवृत्तिद्रव्य- गुणान्यतरत्याभाव एव तदभावत्वमित्यादितर्फगयेपणया फर्मादिप- चिद्रव्यत्याभावस्य गुणादिवृत्तिभावतो भेदसिद्धिरिति चेदिष्टमेवे- तदधिकरणभेदेनाभावभदवादिनाम् । नत्र सयोगाभावत्वपस्स- नाया धर्मिणामप्यानन्त्यात् उक्त विनिगमकामावसभय इति वाच्यम् । विनिगमनाविरहे(णा)पि द्रव्यत्याभावादी सयोगादाभाववररूप- नाया निप्पत्यूहत्वादिति । इति तृतीयलक्षणम् । कृष्णमट्टीय। पवेपथ्यात् । ताराराणां गगनादिपर्यन्तानुधायनस्य निर्वाजायात् । एप सामने प्रतियोगिताविदोपणानभिधागात् । गगनादिभिरी कुमापि न लक्षणसमन्वय इति ताशवृत्तिमदेनुरयापदनाव्याहिने पार्यते । नप रामने पक्षणे उभयाभायो गोपगम्यो । पदुपगमेनाच्यात्य भिधान घ तदुपगमेऽपि चिटक्षणमुपपादयितु शयत इनि भायैनेनि पाच्यम् । अमावभेदे मानाभावमुपगम्य यथा परररणमपतारितम् । तपोमयाभावमुपगम्य परावतारणासरयादिनि । मैनम् । एतस्कपिरायोगि पतग्यादित्यादी यशसम्पादेव ताररातिमनुष्यावरछेदेन अग्यातिनि पममनातकोपामते वयाप्पटिसाध्यो लक्षणरमन्यय विरगरपैय इस पक्षण एनमिनि धनयम् । मधेय दीधियिता पक्षपदोपदाता सगति तेषा तस्वीपर क्षणापात् । अय साध्यापक्षभेद व एक्षण । रुपाच पिसयोगि एप्सम्यादितगादायप्यातियायो। न नाधिकरणाहे तोरिति पूरणम कपिम पो एरयादित्यादापया कपना पूगोलपा मम् । अयमपि सकारारो तरिणाणमेव परण योगितानि दोपणामयात् ] यद्विमा तिमान् कनिमयोगि एनापान पदारण्याइप गावाबाह-गानेति। पूषक्षगावप्रािपय दशारणाय मारयोगीत। म्यायात्रा परभ्ये कर्मादाशी दयनीमा मारिधिमागापेशनिति प्येयम् । गादा पा यिनिगमनाविरदेषीनि। अब बगियोगभावापिकरणोद्रि मोभारमनयमिनदाता कमियाग्यमानियादाक्या सीव। नर यानिन ताय,ftsमानाभापा ९सी कादम् । यतस पोकरण नामावर एप माना यात्र PRIETARE पा कुन पान यति नि सीपूर मनापान 1 वनभुमाष्पादित HिTRAIN-ARTAIT. PARTwभाभो थाम्मारिन रपम् ।।

·लक्षणं ] न्यायपश्चग्रन्थीसमहः। हेतोः साध्यवत्पक्षभिन्नदृष्टान्तवृत्तिवनान्याप्राह-सक- लेति । साकल्प साध्याभाववति साध्ये च बोध्यम् । (अथ चतुर्थलक्षणं ) हेतोरिति । नानाधिकरणकश्येसादिः । अच्याप्तिरिति । एतद्रूपवान् एतद्रसादित्यादौ । एतद्रसाधिकरणे एतद्पाधिकरणस्य द्वित्वादिनामेदसत्वेपि व्यासज्यवृत्तिधर्मानवच्छि- नत्वेन साध्यवनिष्ठप्रतियोगितायाः मतियोग्यचित्वेन वा भेदस्य विशेपितत्वेन लक्षणगमनसभवानासभवो दर्शित । साकल्यमिति । बोध्यमित्यस्य विशेषणमित्यादिः । अन सा- कृष्णभट्टीय। स्वनिरूपितत्वखसामानाधिष्ण्योभयमवम्येन प्रनियोगिताविशिष्टान्यत्व म । नच बद्धिरदम्य स्वागावरूापनियोगिनिय सादात्म्याबरोदा- प्रतियोगितोपादानात् । नवोपकान्ताव्याप्यवृत्तिसाध्यकाव्याप्तिनिरासानेद समझसमिति वाच्यम् । एत कपिसयोगवानेतयादित्यादौ प्रतियोगित्वादि- विशेषणसरयेन लक्षणसगते । कपिसंयोगी एतत्वादियादी कपिसयोगव इटाशे भेदमादापायाहारप्पन्याप्यतिताध्यकसनुवावच्छेदनाव्याप्ति शानिराससभवात् । [इति तृतीयलक्षणम् । [अथ चतुर्थलक्षणम् । दीधिती साध्येचेति । ननु महानसीयव. दगदेरपि यड्यन्तरमादाय साकस्यवदात्तदमावमादायायाप्ति । स्वावरिछ- अप्रतियोगिताकत्यसबन्धेन साकल्यस्य साध्याभारगामित्वे तु यावावावच्छि- चामावमादापाच्याति । गच साकस्योपादानासाध्यतापप्टेदकव्यापकताच. छेदकस्यप्रतियोगिताकत्वमर्थ । तेन प्रतियोगिताया. म्वरूपातबन्धरूप- स्वेऽपि न वदयायभायासमह इति वाच्यम् । तथा सत्येकच्यक्ति साध्यमि- न्यायरवं। सद चिन्त्यम् । प्रतियोगिताससर्गकपिसयोगलावच्छिनकारप्रमा प्रति- गुणविधया स्वविषयकलौशिव प्रत्यक्ष प्रति विषयविधया र कपिसयोगतावच्छि माभातस्य तादात्म्यसबन्धेन कारणावे कल्पनीयकारगतावच्छेवरत्वं यदि वपिरायोगाभायत्तस्य तदा गौरव स्वापिनि पपिसयोगाभावनिष्ठतपतिलमेव वारणतायच्छेदक याच्यम् । तथाचाधिकरण देनाभावभेदे तपक्तिलस्य कारण तावच्छेदकाय ग समवतीत्यधिकरणभेदेप्यभावाभेद एव खोक्र्तमुचित इति । [इति तृतीयलक्षणम् । १ एतदारभ्य दीपिवापिसन्त मै पु. ना.

·गदाघरीपञ्चलक्षणी। लक्षणं ४ ध्यामायवति साकल्यविशेषणसत्वे एव साध्ये तद्विशेषणव्यावृत्तिः सगच्छते । अन्यथा साध्याभावयत्तायाः हेतुमत्साधारण्येऽपि साध्याभावावधलिचियचिनिष्ठाभावप्रतियोगित्वमादाय नानाव्य- तिसाध्यसिद्धेतौ रक्षणसमन्वयसभवात् । अतः साध्ये तद्- भानवति घेत्यनुक्त्वा साध्याभाववति सारस्य प्रथमतो दर्शितम् । नच माध्याभाववति सारल्यविशेषणासपेपि वहिमान्पर्वतान्यत्वा- दिसादावविव्यामिवारणमेव साध्ये सारस्यप्रयोजनमस्ति । उभयन सापल्यविशेपणादाने यत्किचित्साध्याभावपति पर्वते हेत्वभावस- स्वेनातिच्याति । साध्ये सात्यविदोषणसत्वे तु हृदादरैय सकर- साध्याभाववत्तया ता हेतुसत्येनातिव्या युद्धारादिवि नोक्ताभि- प्रायोपवर्णन सम्यगिवि याच्यम् । साध्याभावयति साफल्यविशेप- जासत्येपि साध्ये सारल्यविशेषणस्य उत्तातिव्याशिवारणप्रयोजन- पत्वसमवेऽपि सापल्यविशेपणस्य वक्ष्यमाणप्रयोजनस्यैव पासाय- कृष्णभहीय। स्यादिना माध्ये साकस्याप्रमिशामिधासगनिरिनि चेन । वृामसाध्यप यातयापाप पोसिमपान विशेषगम् । यदा सायसापडेद समानाधि करणयापर्गममानाधिकरणाककृतिशीयोगिताराभाषा सम्रपाभ्याभा पापाय । भनेतिया सानुषोगिवृधियानाध्यामनियोगिति वोभयमपन्धेन मेदयापम् । सेन प्यावाददष्यवघटायोभयमदपश्यपि म शनि । पानाधपरयनिषशान् । एप साम्यम्यपि साध्यतावस्पी पाडियानुसोगिताना मानायेऽपि अनेम्वाभावाप्तव्यनियमि धानमा सापतापरणेदरमागोकपित्रतियोगिताक इत्यपि थिन । रिपारिमांशाह-गादापया विशेषणमिति नजिदिपण सपनरनिर। पानामारपापि गाम्नाया । मग मापियाममादित्यादी, पदादिरशामराम्यामापपणाम प्राभायीपाणिनि वामपोगनामावन पामागपा पामयायाधिपार पर मायामा गाभिषय दिनानुपरण्यातप । यापरया [अध प्राधराणम् ] मारय सायाय साध्ये पोपनिषत्र 540'मदार-दोग्यमियमंति। पालातयेति । एस्पयर Irr .

·लक्षणं ४] न्यायपञ्चमन्थीसंग्रहः । कृष्णभट्टीयं। गनु साध्ये साकस्यस मुख्यप्रयोजनमायासत्येव । एतापगगनोभयपानेत- यक्तिस्वादित्यादी प्रतियोगितावच्छेदकायच्छिमाधिकरणाप्रसिधा प्रतापग- गनीमयाभावस लक्षणघटकतया एतपाभायमादायातिन्याहर्विपक्षे साक. स्यदानेनाशक्यवारणायाः[] साध्ये साकस्यविशेषणेनैय यारणात् । तस्य सकळसाध्याप्रतियोगिकवात् । एतद्पगगनोमयाभावस्थ प्रतियोगि- पैयधिफरण्याभावात् । गच प्रतियोगिवैयधिकरण्यघटकप्रतियोगितावच्छे. दुवैशिष्यस्य साध्यतावच्छेदकतापटकसंवन्धेन निषेशनीयतया पोशिसं. मधेनत परवविशिष्टाप्तमवादेतद्पाभावस लक्षणाघटकतया साध्ये साक- स्य विशेषणासत्येऽपि न क्षतिरिति वाच्यम् । तथाप्येतदूपरसोजयाभावमा- दायातिव्याप्से१वारस्यात् । गवमपि एतापगगनाम्यतराभाषमादायाति- ध्यातिारयेनि वाच्यम् । अन्यतरत्वस प्रत्येकधर्मत्वेन तदवच्छिसाभायस सकलसाध्यनिष्ठमतियोगिताकरपाभावात् । तस्यैतदूपाभावसमनियतादेन तनहायवेनेत दुपयस्यैव प्रतियोगितावच्छेदकरवोपगमाघ । नय साध्ये साकल्यानुपादानेऽपि तमेतद्रूपयवृत्तिरवायच्छिमामायं तदटावृत्तियास्टि- साभावं पादाय नानिव्याप्तिरिति वाध्यम्। एतपतियोगिरवावशिसममा- यसंपन्धेन एनपगगतोभयसायके एतदूपाभायस्यैव ताशसंयन्धेन प्रति- योगिन्यधिकरणतया तमादापातिघ्याशिवारणाय तदावश्यकवाद । विशे- पहाण संसर्गस्वानुपगमेऽपि रात्तागगनोमयवान्घटस्यादित्यादी, शुद्धरमया- पेन साध्यतार्या हेतापतिष्याप्तिधारकत्येन विनापि साध्याभावयति साकल्प तद्विशेषणस्यापश्यवायात् । साध्यतावच्छेदकताघटकसंबन्धेन प्रतियोगिता- धछेदकवशियोक्तावपि सत्तान्येसमयेतोभयामावमादायातिव्यातिरस्येव । पद्विभूमोभवाभाषपदेतदभावस सर्पमितत्याए । एवं प्रव्यागगनोभय- पान्धटादित्यादी समयायेनेय साध्ये साधनरये पदव्यावपालोभया. भावमादायातिध्याप्तिईष्टव्या । एवं घटावप्रकारकप्रमापिशेषयस्यीयस्वरूपसं. मधेन घटस्वामकारकप्रमाविशेष्यत्वघातिधर्मतदुभयसाध्यघटरवादावनि- प्याति पारणमपि साध्ये सारस्यस्य मुख्यप्रयोजनं । तपासति समेतद्रटा वृत्तित्यापरिनाभायादलक्षणाघटकतया साध्यतावच्छेदकायट्रिनाभायस्थ प्रतियोगिव्यधिकरणवाभावेन नातिव्यातिरिति चेत् । साभ्ये साफस्यदानेऽपि गगापटिसोतोभयादिसायके मुतपयदल्यावृत्तिरवावच्छिताभावस्थ सह- यावृत्तित्यायधिशाभाषादेव घटावमधारकममाविशेष्यस्वघटाशिधर्मस भयसाध्यको साध्यतापरछेदकसंबन्धेन प्रमेयसामान्याभावस्यैव सकलसा- भ्यनिएमतियोगिताकतया तादृशामावमादायातिप्यतिरिवेति, अध्याप्तिया- रणस्यैव यायोजनस्यात् । रिहा. र. म. पा. १ तद-4. ३ सागतावरोदरतापरकसजन प्रति योगितामछदफनैशिष्टये प्रवेशेतु तादृशावृत्तित्वविशिष्मयत्यावमिनाभावी योमः। गुरुपर्मसाप्यवस्टेदवार . मे. पु. भ. गदा.प..

·लक्षणं ] न्यायपञ्चग्रन्थीसंमहः । ७५ अव्याप्तिवारणाय साध्यागावे साफल्यविशेषणे धूमवान्वहेरि- त्यादी साध्यतावच्छेदकीभूतसंयोगसंबन्धावच्छिन्नप्रतियोगिताकस- फलसाध्यामानाधिकरणं गुणादिरेव स्यात् । अयोगोलकादेईदासंयु- तत्वावच्छिन्नाभावाधिकरणत्वादित्यतिव्याप्तिः । पहिगत्त्वप्रकारकम- माविषयो धूमादित्यादौ साध्यतावच्छेदकीगूनस्वरूपसंवन्धावच्छिन्न- प्रतियोगिताकतत्तद्विपक्षावृत्तित्यावच्छिन्नाभावस्य तत्तद्विपक्षमात्र- तितया सकलसाध्याभायाधिकरणाप्रसिद्ध्या अव्याप्तिश्चेति तदुपेक्ष्य साध्ये सापल्यविशेपणं निवेशितम् । ननु साध्ये साकल्यविशेष. णदानेऽपि वह्निमान्धूमादित्यादावव्याप्तितावस्थ्यम् । पर्वतादायपि पर्वतीयवद्वित्वाविनाऽभावसत्वेन सकलसाभ्याभावसत्वात् । व्या- कृष्णभट्टीर्य। ब्यासेवारत्वादिति भावः । जगदीशेन तु साध्यविपक्षयोः साक्क्या. सत्वेऽपि साध्याभावे साकल्यानातिव्याधिरित्युक्तम् । तत्साध्यतावच्छेदकसं. मन्यावळिशाभावमयेशे न गन्छत इसतोऽध्याहिरियुक्तम् । अध्याप्ति धेति । बा तत्तद्विपक्षावृत्तित्वादिरूपेण साध्याभावमादायासंभव । गगनभिनं घटायादित्यादावपि यद्विपक्षाधुत्तिस्वावरिछनामावमादावा- व्याप्तः समवादिति न साधु । साध्यतावच्छेदकसंबन्धावच्छिन्नसाध्यामाब- निवेशादिति सूचितम् । नच मन्मने प्रतियोगिताय साध्यावच्छेदफ- संबन्धानिदेशलाघवारसाभ्यतावच्छेदकसंबन्धेन प्रतियोगियाधिकरण्यस्यैव प्रवेशे स्वरूपसंबम्पेन रात्तगुणावृत्तीना स्वरूपसंयन्धेनाभावटितफूटाधिक रणाप्रसिदेजगदीवीयाऽतिघ्यायुद्धार. मथुरानाथीयोऽसंभवश्च संगरटत एवेति वाच्यम् । कल्पद्वयमधिकृत्यान्यासरेवारमाभिरभिधागादियादिनेति ध्यायरवं। नन्येतद्रूपगगनोभयधानतद्रसादिलादी साध्ये साकल्यविशेषणनिवेशस्य वास्वर- प्रयोजन सभवति । तथाहि साध्ये सावत्यानिवेशे प्रतियोगिव्याधिकरणतपला- बच्छिनाभायमादायाधिव्याप्ति साध्यामारवति सावत्यविशेषणेपि दुर्घटा। तनि. शेव प्रतियोगितावच्छेदकावछिनप्रतियोगिअधिकरणसलमाभ्याभावामसि. वनातिच्याप्तिरिति चैत । साध्ये साक्ल्यविशेषणदानेप्येतद्रूपगगनान्यतरला. चच्छिन्नाभावमादायातिव्याप्तेवारतया माध्यतावच्छेदकविशिष्टसाध्यसामानाधि- परण्याय देतो स्वतन्त्रविवक्षयाऽन्यथैव घा तत्रातिव्याप्तनारणीगलात्तत्प्रयोजना वास्तवलरिरहात् । किन निहतसाध्यके एतदसवदत्तितावच्छिन्नाभावस्यापि साध्ये साकल्यविशेषणासरचे लक्षणपदकनमा सायाभावयति सावल्यदानेना.

·गदापरीपघर क्षणी। [सणं राज्यत्तिधानमन्दिनप्रतियोगिरत्नाभावरिशेपणे यहिधूमोभय- यान वहरियादापतिष्यामिः । वहिमतनधाविषसपलसाध्याभा- मानधिररणगा। साध्यतावडेयानिरियो यो च्यामन्यवृत्ति. कृष्णमट्टीय। पूर्वगाया रिउभयद्धपापमायरस समरसायाप्रतियोगिमायापरित्याग । तथाविति । भप पिकायापनिशिएहिमायतरामावर न सम्हसा. रामाय । साम्यतावच्छेदशातिरिन इति'। सायतायदान- शिरमानवारिसपनियोगिताकाभाय नियोजिम यानां धर्माणा निस्तापपिरियनो ज्यामन्यत्तिगा। पदिच तादयातिनिधर्मनिटमा. पारम्पमामान्यामायनिपनियानम्तगांप्रदेशापध्यमिणुष्यते, सदा मोपयदिमागभूमादित्याद गुरुधर्ममा मायोगितारकायेन पिएर दिपारिजवाभावमादाय पादामापश्यन् । सयोगादिना मायय- रामपुरोधिन मानयरियमकासापरवापर सम्मापांविषय. याभपापा पागातावडेवाग्याप याध्यम् । नम्येय प्रक्षेपपलिर মামবাত্তি ধীমান্নাঘর থেr परी पंछ । शाहपारिहामायम्य क. rग । मप टिम्मान पनि सासरलास्दिनी समापन परियलिटामापमानापागाप्तिधारगार गाय सारस्पमाप- पनि कपालभायो सात वाच्यम् । यत्र परिमोभपष पदमरूपमन पसार पाहिम पहिषमापरया साभापारमा प्रतियोगिता पारपार- रिकारनामाइपरमया मा एप समपार faralfver- भागमभरा, गाय पाया। मंच महानपादा. भरचारपत्र गरमागरम tamarयाम्पमापति. भारमिनारयामासान मदारीयोगमाer. wrerriftir माथम् । गापनापागापना भA fit I एमपी पाmar गापाय. पापा KATreder: माध्यमायरातितिा गोपागाण बिना re-EAR'को ....... 14 Mantri .tri......

·लक्षणं] न्यायपञ्चमन्यीसंग्रहः। ७७ साध्याभावो वा, साध्यतावच्छेदकावच्छिन्नप्रतियोगिताको ग्राह्यः । तेन विपक्षकदेशनिष्ठाभावप्रतियोगिनि व्यभिचारिणि नातिव्याप्तिः। धर्मस्तदनयन्छिन्नप्रतियोगिताक्त्वनिवेशनेच लाघवात् । साध्यता- बच्छेदकावच्छिन्नप्रतियोगिताकत्वस्यैवाभावे निवेशनमुचितम् । किं साध्ये साफ्ल्यविशेषणेनेत्यभिप्रेस तथैवाह–साध्यतावच्छेदकेति। साध्याभाववति साफल्यविशेपणप्रयोजनमाइ-विपक्षेति । बैक- ल्पिकयोः साध्यतदभाययोः साकल्यसाध्यतावच्छेदकावच्छिन्नप्रति- कृष्णभट्टीयं । मोदकरये तु यहित्यप्रकारकप्रमाविशेष्यवाभायः सुलभो योध्य । लाय. यादिति । अथ गुरधर्मण साध्यतास्थलानुरोधेन प्रकृतसाभ्यव्यापकताब- पदररूपानचित्रागावस्य वाच्यतया कथ लायवमिति घेभ । च्यासज्यवृ- ति निहाय साध्यतावच्छेदकापर्याप्तावच्छेदकताफावसामान्याभाववत्प्रनि. योगिताकरवमेव निवैश्यम् । साभ्यतावरटेदकापर्याप्तविषयवाश्रयव्यासज्य- त्तिधर्मावच्छिन्तरवसामान्याभाववन्प्रतियोगिताकत्वनिवेशे तदपर्याप्तव्या- सज्यवृत्तिधर्मनिष्ठायोदकताघटितविशेपणनिवेदो, च महागौरवात् । पृथक साध्यताघटकसयन्धानच्छिनावच्छेदकताकत्य विशेषणावश्यकतापरल्या गौर- पार । एपंच गुरुधर्मेण माध्यतास्थलानुरोधेनानापि पारिभाषिक साध्यताव- च्छेदकमेव निवेश्यम् । प्रमेयवद्विधूगोभयप्ताध्यके च बहिभूमोमयाभाव एवं लक्षणघटक । ऐवं साध्ये साफल्यमप्यावश्यकम् । नच साध्यच्यापर- तावच्छेदकताप्रतियोमितावच्छेदकयोरेक्संन्धावच्छिसत्वनिवेशान कालि. कसंवन्धन नद्वित्वावच्छिमसाध्यके सगवायेन वविन्द विशिष्टाभावसंग्रहप्रैसं. गादिनि वाध्यम् । मिद्धमत्रमिति न्यायेन साध्ये साकल्यस्यैवाभिधा- नात् । एवंच लायवोक्तिसंगति । यत्संबन्धावच्छिनावच्छेदकत्वं सहसा. ध्यनिष्टमतियोगिताशे गृह्यसे तेन संबन्धेन साप्यांशे साध्यतावच्छेदक मासत इति नियमेन कारिकसंवन्धेव रहिन्वविशिष्टाभावपरामर्शाय पति- स्वसमवायावरिक्षावग्छेदक्ताकविधेयताशात्यनुमिलापत्तिरिति । एतेन [च्यासन्यत्तिबनिवेदशेन] प्रमेयवद्विधूमोभयसाध्यतिरेव । किंत व्यासज्यत्तित्व गुरधर्मसानवच्छेदकरवमते, लाघवं तु तस्यावच्छेदकरवमत १ प्रमीय. मे पा. २ कारिकसंबन्धन बदित्वावच्छिन्नसाध्यके समवायेन वधिवासिनामावदारणाय , में, पु म. ३ प्रसग इति. मै, मा. पु ना. समम पापयमिद मे.

·गदाधरीपञ्चलक्षणी। [ लक्षणं नवा नानाव्यक्तिसाध्यकसद्धेतावन्याप्ति। योगिताकत्वविशेषणयोावृत्तिमाह-नवेति । एकव्यक्तिके एत- दूपवानेतद्रसादित्यादौ हेत्वधिकरणे पूर्वक्षणवृत्तित्वविशिष्टसाध्या- भावो न प्रतियोगितावच्छेदकावच्छिन्नप्रतियोगिव्यधिकरणः । पूर्व- क्षणवृत्तित्वविशिष्ट एतद्रूपादेरेतद्रसाधिकरणे वृत्तेः। एतद्रूपतद्रूपोभ- यत्वावच्छिन्नाभावोऽपि न तथा प्रतियोगिवावच्छेदकावच्छिनाधि- करणाप्रसि। तत्र लक्षणसगतेरित्यतो नानाध्यत्तिवेत्युक्तम् । कृष्णभट्टीय। इति सदर्भविरोध इसपाकृतसिनि निभावनीयम् । (यद्वा व्यासज्यत्तिय निवेशकरपे साध्यतावच्छेदक पारिभाषिक र गुरधर्मश्चावाटेदक । प्यास ज्यवृत्तिरव पाखण्डामावपटक साकस्यनिवेशार्थमेव । अन्यथा सत्यभाद पारणातपय । एपच साकस्यव्यासज्यत्तियनन्द्वपनिवेशपक्ष लाप- घोप्ति ।) अतएर प्रतियोगियधिकाण्य विशिष्टसाध्याभावघटितल. क्षणस्य तमाच्यारूपभाषादेव । नाना लनेका, व्यनिराश्रयो पस्पति, यु- न्यायरमा गितानिवेशनवोपपत्ती व्यासज्यत्तिलनिवेशो व्यर्थ इति चेन्न । व्यासज्याति लानिदेशे साध्यतावच्छेक्षातिरिकत्वेन बना धर्माणां निवेशे गौरवापतिरतो धर्मराशेचा निषेध । यदि च साध्यतावच्छेदकातिरिकपमनिछावनोद. कम्पकलसामान्यामापनिवेशाप बहुधर्मनिवेद्यापतिरिति विभान्यते, सदा पदामादमपादमनन व्याराज्जवृत्तिवनियेशवयम्यम् । नच व्यासज्या- तितापटितस लक्षणस एभरे तद्वटितगुएरक्षणारम्भोऽन्याय पति वाच्यम् । साध्ये साक्वस्य मूलोफस्स सार्धश्यायव सटितरक्षणादरात् । यत्तु व्याराज्य इत्तिरप विहाय निश्चगामा याभावनिपेशे प्रमेयपकिमाथूमादित्यादावगतिस्तत्र प्रोय दहिला गुस्तयाऽनयच्छेदकत्वेन बहियामाच्यामावरय रक्षणपटकम्य अषम्य, बतुन परते तीमत्राधियोगितायां माध्यतावशारीरिकवादिता. वधिलामिति सदसन् । गुरूपांगविगायरनोवतापच्छेदकम्यन्धा नुयोगिनिष्टाभावप्रतियोगितानपादाम्यतारन्टदरुस्तपोवरावरिया ग्यकत्वेन तमाच्या रिश्ससासदावेदितता। गुस्थमसाभारप्रतियोगितार रोदरपे तपकिनगाभ्यानुमानमेव नारनीलभिप्रायस्य पर पयसाप । भतएर लपयन साम्यतावरोकायरिणाभावनिवेशीनिलवा पाउने भगया तथा पुरुषमापरिममा पचान्याप्तरपरिहाराणा पतापर फायरिएसनो साम्पत्यासिनयापनावरदयस्पादितस्यैव पिरामीणयामपानराणादिति विकास लक्षणसानेरिति पत्र ।

·लक्षणं ४] न्यायपश्चग्रन्थीसंग्रहः। अन्याप्यवृचिसाध्यकव्याप्यवृत्तिसद्धतावच्याप्तः । व्यभि- चारिणि चाव्याप्यवृत्तावतिच्यासारणायाभावद्वये प्रतियोगि- वैयधिकरण्यं बोध्यम् । अस एवाव्याप्तिरेवोक्ता नासंभवः । अत्रच नानाव्यक्तिसाध्यकत्वं व्यधिकरणद्वयवृत्तिसाध्यतावच्छेदककत्वम् । अतएव एत(ब्यक्तिव) दृत्तियावद्धर्मवानेतत्वादित्यादी नानाव्यक्तिसाध्यफेऽव्याप्तिविरहेऽपि न क्षतिः । अन्याप्यवृत्तीति । कपिसंयोगी एतहुभत्वादिल्या- दावित्यर्थः । अव्याारणायेत्यन्वयः । व्यभिचारिणि चेति । एतदृक्षत्ववान्कपिसयोगादित्यादावित्यर्थः । अभावद्वये साध्याभावे हेत्वभावे च । तथाचाव्याप्यवृत्तिसाध्यकव्याप्यवृत्तिसद्धतावल्या. मारणाय साध्याभावे व्यभिचारिणि चाव्याप्यवृत्तावतिव्याप्तेर्वारणाय कृष्णभट्टीय। त्पत्या नानाधिकरणावखामेऽपि, दृष्यावसायके सद्धेतावन्यात्यभावात् । साध्य एवं नानालदाने शदवान् गगनत्यादित्यादी, उभयत्रापि तहाने, सत्ता व्यवधियीत्वान्यतमवान्पृथिवीत्यादित्यादौ, तरमावस्यापरछेदेनाग्द- यव्याधातः स्यादित्यत आत-व्यधिकरणद्वयेति । यत्किषिरसाध्यागधिकर- गचिर साध्याधिकरणीमूतयस्ििचसत्यवृत्तित्वं वा। यदि व्यधिकरणद्वपक्- त्तिवं तदा शब्दवान् गगनरवादिस्यादी नाव्यारित भाह-पतवृत्तीति । मन्वेतदोषवारणाय व्यधिकरणद्वयवृत्तिरवं यरिकनित्साभ्यासमानाधिकरण- तिवमुच्यते तदोक्तान्यतमसाध्यापृथिवीजलान्यतरवायहेतुक एमोद्देश्य- तावच्छेदकशून्ये विधेयसत्वान्यूनतेति चेत्तशरीति परित्यज्य हेव- धिकरणयकिंचियतयत्तिरूपं साध्य एव नानावं निदेयम् । वस्तुतस्तु परिकचिरसाध्यानधिकरणदेवधिकरणवृत्तिसाभ्य निरवमय इति न कोऽपि दोपः । पुसेन व्यधिकरणद्वयधृप्तिस्वं चेकिंचि साध्यानधिकरणवृत्तिरवं तदा बन्यस्वयिपीवससान्यतमसाध्याधियीवादे संग्रहापत्तिः परस्परानधि. करणवृत्ति परस्परानधिकरणवृत्तिपरस्परवृत्तिरवं घेत्तदा नव्यवथिवीत्वा- न्यतरवाग्दव्यापादित्यादारव्याप्तिसंभवेन वदयने न म्यूनतेति मन्युक्तम् । भन्ने दोध्यम् । नानाधिकरणलाध्यके इत्येय ध्यायः । न चै सत्ता इ. व्यापृथिवीरवान्यतरवान्द्रव्यस्खादित्यादावश्याहिसाबादसहनिरिति वाच्यम् । पिवीकपिरायोगार इत्पादौ चैत्यर्थः इति का. पाठ.. ३ यदि नानाष्य- तिव. म. पा. २ तिल ..मे. सा. ४ पताम् .. मै. पा. ५ पृथिवी. लायन्यनगवान् चिद. पा ·८० गदाधरीपञ्चलक्षणी। [ लक्षण ४ हेत्वभाने प्रतियोगिवैयधिकरण्यमित्यर्थ । यद्यपि हेत्वभावे प्रति- योगिवैयधिकरण्यविशेषणस्यावश्यकतया फपिसयोगी कपिविभा- गादित्यायव्याप्यवृत्तिहेतुकेऽप्यव्याप्तिवारणप्रयोजनकत्व साध्याभावे तद्विशेषणस्य सभवतीति व्याप्यवृत्तीत्यकिचित्करम् । तथापि हेत्व- भावे तद्विशेषणप्रतिसधान विनैव व्याप्यत्तिहेतुकस्थलेऽव्याप्तिनि- र्णयो भवतीत्येतदमिसन्धायैव तदुक्तम् । प्रतियोगिवैयधिकरण्य च न प्रतियोग्यधिकरणावृत्तित्व । अव्याप्यवृत्तिसाथ्यके तथाविधहे- तुके च तादृशसाध्याभावहेत्वभावाप्रसिद्ध्याऽन्याप्ते । अपितु प्रति- योग्यनधिकरणवृत्तित्व । तथाच प्रतियोग्यतधिकरणवृत्तित्वविशि- प्रसाध्याभावाधिकरणेषु यावसु प्रतियोग्यन धिकरणवृत्तित्य विशिष्ट सन्वर्वते योऽभावस्त प्रतियोगित्वमर्थ । तेन कपिसयोगी एतदृक्ष स्वादित्यादौ फपिसयोगायनधिपरणगुणादिवृत्तित्वोपलक्षितकपिस- योगायभाषस्य हेत्वधिकरणे सत्वेऽपि नाव्याप्ति । नवा पतवृक्षत्व- वान् कपिसयोगादित्यादौ तथाविधफपिसयोगाद्यभावस्य हेत्वधि- हेप्णमट्टीय । तधिकरणवृत्तिरवविशिष्टपाध्याभायमादायाच्या । एतेन परस्परच्या प्यव्यापकभावानापनत्व साध्यविशेषणमपि प्ररयुक्त । रूपवान्प्रधिवीवा दित्यादौ पखापि स्पायनानाधिकरणपाभावेपि नागाधिकरणवृत्तिता वाउंदकसाध्यताय पदकस्थल इत्यथामायाप्ति । द्रव्य पृथिवीवादित्यादी घ विशिष्टामानादिक्मादापाध्याहिप्तभपातार छेदेना चयध्याघात इति । पतदृक्षत्यवानिति । एतत्यायोजन पित्यम् । पृक्षवृत्त्येताव पास भ्यतावश्यदकम् । अव विशिष्टाधिकरणतानिवेदो गौरवम् । एवच विशिष्ट सत्ताया नानिरिकरवे नाट्यान्यतिग्यभिचारिण्यतिम्यासेभेत्यत भाइ- प्रतियोगीति । ननु सि] प्रतियोगिरयेन माध्योगदान व्यर्थ साध्यानधि करणरवनिवेगेमु साप्यामावाधिवरणव पथमिति चेन्न । इदानीं मूलानु रोन साम्यामावाधिकरणतायां स्वनिरूपकाभावीयार स्वावध्छेदकावरित न्यायरया पपरोमयाभावग्य प्रतियोगियधिकरणस्य समवाद्भव येवाव्याशिरिनि चेप । परतवैव दा याभावप्रतियोगितावदकतमभवात्ताशीभयतालिमप्रति योगिताकामावम्य गुरूपमापच्दिनप्रतियोगिताक्तया दिसापिलायार । मयाभावाभिवरणे रनि का पाठ २साध्य मे पा इमा पायामा ·रक्षणं] न्यायपश्चग्रन्थीसंग्रहः। ८१ करणे सत्वेऽप्यतिव्याप्तिः । प्रतियोग्यनधिकरणीभूतसाध्याभा- वाधिकरणयावनिष्ठस्त्रप्रतियोग्यनधिकरणताकाभावप्रतियोगित्वमिति फलितोऽर्थः । प्रथमे साध्यतावच्छेदकसंवन्धेन चरमे हेतुतावच्छेद- कसंयन्न प्रतियोग्यतधिकरणत्वं योध्यम् । तेनायमात्मा आत्मम- दाफालान्यतरत्वादित्यादी व्यभिचारनिरूपकाधिकरणस्य कालस्य कालिकसंवन्धन साध्याधिकरणत्वेऽपि नातिव्याप्तिः । नवा पहिमा- धूमादित्यादौ साध्यामानाधिकरणयावदन्तर्गतकालज्ञानादिपु कालि- कृष्णंभहीयं । असामानाधिकरण्य-उभयसंबन्धेन प्रतियोगिताविशिष्टान्यत्वस्याभिप्रेतरयेन घटामावादिवारणाय साध्याभावनिवेशस्थावश्यकत्वात् । पश्चात्तु प्रकृतसा- ध्यानधिकरणरवस सयमभिभानीयस्वादिति । यदा साध्यतावच्छेदकाव- रिछसप्रतियोगितावच्छेदकावच्छिन्तानधिकरणेत्यभावाधिकरणान्तार्थः । सा- ध्याभावनिप्रतियोग्यनविकरणवृत्तितानिरूप ययावत्सनिष्टस्वप्रतियोग्यन- धिकरणतितानिरूपकताकाभावप्रतियोगिरवोक्तायगौरवमेव दृष्टभ्यम् । आत्मेति । नच साध्ये साकस्यामसिद्धिः । ज्ञानस्यैव साध्ययात् । [गचेयं सर्वस्यापि विपयितासंबन्धेन ज्ञानवावाददोषः। वन्यज्ञानविशेपरपेच साध्यत्वात् ] एवंच जन्य ज्ञानरूपप्रतियोग्यनधिकरणे महाप्रलये कालात्मा- ज्यतरवरूपहेतोः सत्येनातिमलहो नासीति । महेति । एतेनात्मत्वे साध्ये संबन्धसामान्येन प्रतियोग्यनधिकरणं गगनादिकमेव स्यामनु महाप्रलयः । वनापि कालिक संबन्धेनात्मवसरवात् । तत्र च हैरवभावरायं नातिमसह- न्यायरतं । यद्वा साभ्यवद्भिभवृत्तितावच्छेदकधर्मावप्निलाभारस्य याम्यनिष्ठप्रतियोगि- तासा निवेशे तत्र लक्षणसमन्वयसभवादित्सभिप्राय. साध्याभावाधि- फरपायायधिष्ठस्वमतियोग्यनाधिकरणताकाभावप्रतियोगित्वमिति फलितार्थ इति । यद्यप्युक्तफलितायें हेयभावे सक्लसाभ्याभावयभिष्टलबि- शेपणाप्रवेशानिधूमजव्याप्यचानिर्वहिलादित्यादी दीभितिकता लक्ष्यमाणा व्या. सराङ्गतिः। तथापि यथाशुतामिप्रायेण खपतियोग्यधिकरणतावद्यावरसा- ध्याभाववनिष्ठाभावप्रतियोगिसमिति फिचित्परिष्काराभिप्रायेण वा त्यमाणा- न्यासिः सनमनीया। आत्ममहाकालेति । सत्र महत्पदानुपादाने धूम. 1 आत्मसापिकरणयेऽपि इति का. पाठः, २ पधाचनस्यैव वा मै. पु. अधिकम्, ३ करण इ.मे. पा. ४ पानीयग..मे. पा. मे.पा. ५वखतद्ध.

·[लक्षणं ८२ गदाधरीपञ्चलक्षणी। हेलभानोऽपि प्रतियोगितावच्छेदकावच्छिन्न प्रतियोगिन्यधिक- फविपयित्वादिसपन्न हेयभावप्रतियोग्यधिपरणतासत्वेऽपि असं. भयः अन्यामिळ । इत्यंच प्रतियोगित्वे संबन्धविशेषान्छिन न विशेपणीये । सयन्धान्तरामच्छिन्न प्रतियोगितारयोः साध्याभा- वदेवभारयोरागयन्न प्रतियोगिसमानाधिकरणतया असंभ- पातिव्यायोगवशात् । विभागोपीति । अपिदाम्देन साध्या- भावेऽपि प्रतीयोगिनायल्छेदसावच्छिन्नवैयधिररण्य नियेशनीयमिति सूचितम । तेन रिशिष्टसजावान् जातेरित्यादी विविवरणगुणादिषु साभ्यामायप्रतियोगिम यादेः सत्वेऽपि नाति यातिः । अत्र साप्पा- माधी युगौ अप्रिमतत्पदन देवभारपरामर्शसंभवः सन देल्य. रामलीय। गोल मियाममा अग्गय इति । मामभिन्न भागमा धर्मपाया, मनापादियाति एपीन रजागविषपापों संगों. पामे पापाभाषणामति सेन समधन समापपीधिकारना. पारपारो गो गमगदुराणमे मतप्राप्यासि । भाम: समान मनानानाशिनम् । र प्रमिदानुगामेऽपि समपापानिमाकमानापार्गमय पर माहिती सामान पानीमायमाहापानिमालि । मनुमबापटेरि- ৰা পাৰপৈমাৱল বাশাপলাগা। arim লম্বা ঘোষণা **বিয়ে লেখাটাখালি প্যােথrtu. Narतापामा कोलिसापारकर्मया पहिले भार. पी amit-पंचति । मायादायिनि । - दागानि. rrenTAPATTI Marat FirenTAITRIrruixit. -rrrrTET MEAmr. rrencinia शगंगोमाEिATE. --- ·लक्षणं ४] न्यायपञ्चमन्थीसंग्रहः। रणो बोध्यः । तत्प्रतियोगित्वं च हेतुतावच्छेदकरूपेण चो- ध्यम् । तेन द्रव्यत्वादी साध्ये विशिष्टसत्त्वादौ नाच्याप्तिः । न वा विशिष्टसत्तावादिना तादृशाभावप्रतियोगिनि सत्वादा- पतिप्रसङ्गः। भावपदोपादाने चाक्षराधिक्यमिति वन्नोक्तम् । तत्प्रतियोगित्वं साध्याभावनिष्ठाभावप्रतियोगित्वम् ॥ हेतुतावच्छेदकरूपेण हेतु- तावच्छेदकावच्छिन्नमित्यर्थः। हेत्वभावनिष्ठप्रतियोगिवैयभिकरण्य- (शरीरे)स्वप्रतियोगितावच्छेदकावच्छिन्नत्वगिवेशनस्य प्रयोजनमाह -द्रव्यत्वादाविति । विशिष्टेति । गुणकर्मान्यत्वविशिष्टसत्ते- सर्थः । प्रतियोगितायां (हत्यभावप्रतियोगितायां) । हेतुतावच्छेद- कावच्छित्रत्वनिवेशनस्य फलमाह-नवेचि । अत्रापि अव्यत्यादी साध्ये इत्यनुपज्यते । विशिष्टसत्तात्वादिना गुणकर्मान्यत्वविशि- पृसत्तात्यादिना । मृतीयार्थश्च अवच्छिन्नप्रतियोगिताकरवं तस्य घाभावेऽन्वयः । प्रतियोगिपदार्थैकदेशप्रतियोगितान्वितमवच्छि- नवं या तदर्थः । तादृशाभावेति । सफल साध्याभाववन्निष्ठाभा- वेत्यर्थः । नच हेत्यभावे प्रतियोगितावच्छेदकावच्छिन्नप्रवियोगिवैय- थिकरण्यनिवेशस्थले हेतुतावच्छेदकावच्छिन्नवैयधिकरण्यमेव निवे- श्यताम्। ततोऽपि तत्प्रयोजननिर्वाहान् । तथाच द्रव्यं सत्यादित्यादौ गुणादिनिष्ठविशिष्टसत्ताभावस्य हेतुतावच्छेदकावच्छिन्नसमानाधि- करणतयैवातिव्याप्तिवारणसंभवात्प्रतियोगितायां हेतुतावच्छेदकाय- च्छिन्नत्वनिवेशनमफलमिति वाच्यम् । हेत्वमाये हेतुतायन्छेदकाव- च्छिन्नत्रयधिकरण्यनिवेशे सकलसाध्याभाववन्निष्टाया हेतुतावच्छेद- हर्णनटीग। मयं वा द्रव्यत्वं तेन न साध्ये साकल्याप्रसिद्धिः । अपच्छिन्नेति। अस्य प्रकारतया भानात् वझिरवेन नातीति न प्रत्ययः । देघा प्रतियोगित्वभाना. सहिष्णुराह-प्रतियोगीति । सबालेति । सफलतनिष्टद्वैतुतावादकाय- टिमानाधिकरणताकाभावप्रतियोगित्वं तु बहुग्रीवर्थर्मबन्धासंभवात्रोक्तम् । सकलेतिायद्यन्येतादृशपरिकारे निघूमत्यध्याप्पयामिद्वियादित्या दावच्या. हिदानासातिरिति सकलसाध्याभाववशिष्ट हेतुतावच्छेदकावधिप्रतियो.

·८४ गदाधरीपञ्चलक्षणी। [क्षण: कावच्छिन्नानाधिकरणवृत्तित्यविशिष्टनिरूपिताधिकरणवा तन्निरूप- काभाव(प्रतियोगित्योबस्वमर्थः स्याचदपेक्ष्या सकलसाभ्याभावव- निष्ठा या हेतुतावच्छेदकावच्छिन्ना यादृशमतियोगितावच्छेदपान- छिनामधिकरणता तद्वत्त्वरूपास्मदीयफलितार्थस्य धुत्वात् । नप ममापि सरलसाध्याभाषवनिष्ठं यद्धर्मावच्छिन्नानाधिकरणत्वं सद्धर्म- वत्यमित्येवार्थः । स चातिलपुरेवेति याच्यम् । एतादृशार्थकरणे मूलोकं प्रतियोगितायां व्याप्सित्वं व्याहन्येतेति मूडानुसारेण दीधि- तिपृता गुर्पयर्यानुसरणान् । उक्तविशेष्यविशेषणभावेन निवेशे व्यर्थविशेषणवानवकाशात् । चित्तु हेतुतावच्छेदपापन्निवैयधिक- रण्यनिवेशे सालसाध्यामावन्निविशिष्टसनात्वावच्छिन्नब्यधिकर- गाभावप्रतियोगित्यरूपव्यानिविशिष्टवैशिष्टयशानस्स गुणेऽपि सत्यान् पाधानवतारदशाया तत्र द्रव्यत्वानुमित्यापत्तिः । असन्मते तु तत्म- तियोगित्वं पेटवतो उन्धस्य तादृशाप्रतियोगितापपछेदपहेनुतावच्छेद- पम्प व्याभिचया तद्विशिष्टपैशिष्टपावाहितानस्य गुणेऽपि भ्रम- बादित्याहुः।

·लक्षणं ४] न्यायपञ्चमीसंग्रहः । यत्रैकव्यक्तिकं साध्यं विपक्षो वा, तत्र निघूमत्वव्याप्ये, [अथ चतुर्थलक्षणदूपणम्] । एतक्षणं दूपयित्त्वा उत्तरलक्षण- मवतारयति-पत्नैकव्यक्तिकमिति । यत्रैकव्यक्तिकं साध्यं वत्रा- व्याप्तिरियन्वयः । एतद्रूपवानेतद्सादित्यादी अव्याप्तिरित्यर्थः । अने- काशेपवरूपसाकल्यस्य साध्येऽसत्वादिति भानः। साध्ये साकल्यावि- शेपणं परित्यज्य कल्पान्तरानुसरणान्न तद्दोपावकाश इत्यत आह- विपक्षो वेति । विपक्षः साध्याभाववान । अत्राप्येकव्यक्तिक इत्यस्य विपरिणतस्यानुपङ्गः । तथाचैतहटभिन्नं पटत्यादिलसादौ साध्याभा- ववत्येतद्वटादौ साफल्याप्रसिध्याऽन्याप्तिरित्यर्थः । सकलपैदस्याशे- पमानपरत्वे दोपान्तरगाह-निघूमत्वव्याप्य इति । तत्पेन निघूमत्वव्याप्यत्वेन । तथाच धूमत्वायच्छिन्नाभावव्याप्ययान् वहि- त्यावच्छिन्नाभावादित्यादावित्यर्थः । निघूमत्वावन्छिन्ने साध्ये एक- कृष्णमट्टीयं । धिकरणान्दजन्यबोधे ताटदायोधे च विषयः यदर्मादच्छिन्द्वानविकरणशब्द- जन्यबोधे च पद्धर्मशन्देन विशिष्टहेतुतावच्छेदमस्थले तस्योपादेयतया सानात्वादिना न विषय इत्याशयेन विशिष्टाविशिष्टहेतुकथले विशेष्यविशे. पणभाययोयोनिसझतेः। [अथ चतुर्थलक्षणदोपः] अनेकाशेपत्वं स्वसमानाधिकरण- यायदर्मसमानाधिकरणानेकसाध्यवृत्तिसाध्यतावच्छेदकवस्वं । निघूमत्व. च्याप्यत्वं धूमवत्तिय स्थरपसंपन्ध. साध्यतावच्छेदका अन्यथा व्यभि- न्यायरर्व। व्याप्सित्ये व्याप्तेविशिष्ट कार्थरूपतानुपपत्तिरत. सकट साध्याभाववनिष्ठस्वावच्छेद- शवच्छिनानधिररणत्तिल विशिष्टनिरुपिताधिकरण तानिरूपकाभानीयहेतुताब- सापश्चिममतियोगित्वं न्याप्तिरित्येव वक्तव्यं । तथाच हेतुतावच्छेदवाव- छिनीयधिकरप्पनिवेशनुयोग दुर्वार एवेति प्रतिभाति । तथापि सकलसा- ध्याभाववशिष्टमेदप्रतियोगितावच्छेदकनावच्छेदर हेतुतारच्छेदकायच्छिमलपि. বিগ্নেমীলিৱণতাৰ ৰছীনাথনিবন্ত। [अथ चतुर्थलक्षणदोषः।] अनेकाशेषत्वरूपसाफल्यस्येति । अनानावं व्यासज्यत्तिधर्मपर्याप्त्यधिकरणलम् । व्यासज्यवृत्तिवं चाल- सत्र दोषा इति का. पार: ततोष इति मे. पाठः. २ शव पति का. पाठः. गदा.प.

·गदाधरीपञ्चलक्षणी। [लक्षणं तत्वेन साध्ये, निर्वहित्वादी चाव्याप्तिः । तत्र हेत्वमानस्य य- यादेः प्रत्येकंयावद्विपक्षावृत्तित्यादत आह-साध्यवदिति। व्यक्तिकतया पूर्वदोषाक्रान्नन्वेन तयाप्यसाध्यकानुसरण । निघूम- स्वव्याप्यस्य हेदादेस्ताम्येण साध्यताया सद्धेतुत्वानुपपत्तिरतस्तत्वे- नेत्युक्तम् । हेत्वभावति । अथ वयात्मकहेत्वभावस्य प्रत्येक सकलसाध्याभावयनिष्टत्वासभवेऽपि सकलतनिष्टवल्यभावादिभेदप्र- वियोगितामादायैव लक्षण सगमनीयम् । हेतुतावच्छेदकसवन्धेन प्रतियोगिवैयधिकरण्यनिवेशादेव व्यभिचारिणि सवन्धान्तरावच्छि- नप्रतियोगिताकहेत्वभावमादायातिप्रसमानवकारोन हेत्यभावप्रति- योगिताया हेतुतावन्छेदकसबन्धावच्छिन्नत्वानिवेशात् । यत्तु वहिम दहेतुफाभिप्रायकोऽय ग्रन्थ । भेदभेदस्यानवस्थाभ- येनाधिकरणस्वरूपस्य स्वीकरणीयतया तथा तस्य च प्रत्येक विश्रान्त- तया यावद्विपक्षवृत्तित्यसभवात्तन हेतुभेदमादायापि लक्षणगमनास- भवादिति । तन्न । आकाशाभावाधिकरणकभेदभेदस्याकौशाद्यमावा- माधिकरणखरूपतया तस्य च यावद्विपक्षवृत्तित्वेन तमादायैव रक्षणगमनसभवान् । नचैतादृशरीया आकाशामावमादाय भेद हेतु- कन्यभिचारिण्यतिव्यानिमसक्त्या हेलभावत्वेन सकलसाभ्याभावा- धिकरणचित्व विवक्षणीयम् । तथासति अधिकरणस्वरूपाभावस्य स्वस्मिन्नेव तदभावत्वेन वृत्तिरिति नातिव्याश्यवकाशः । एवचाका- कृष्णमट्टीय। चारि वापत्ति । व्यभिचारिणि आत्मभिन्न द्रव्य वादित्यादौ । भेदहेतु- फेति । गुणवान्पटभेदादित्यादी । स्वस्मिन्नेवेति । घटभेदादिरूप हेतुभेदत्येन न्यायरत। पयायवच्छेदकधर्मावच्छिनापयाप्तिकवरूपमैक्लविरुद्धत्व ससमानाधिकरण नेदप्रतियोगितावच्छदस्ततादात्म्यैतदुभयसबन्धेन किंचिद्धर्मनि गियर बेत्य. न्यदेतत् । अशपद न सममिव्याहतपदार्थताबच्छेदकधर्मव्यापकीभूतो योऽनम्त्यव्यासचत्तियमभितो धमतपयायधिश्रमत्व बोध्यम् । मेद- हेतुति । गुणवान्परमेदादित्यादाविलय । स्वस्मिन्नेति । घटभेदरू खादे इतिका पाठ २ स्वरूपमा तीचरणीयत्तयति मै पुस्खरे अपि ३ आशावभाइसहर ६ मै पा ·लक्षणं ] न्यायपश्चग्रन्थीसंग्रहः । शाभावमादाय नोक्ताव्याप्तिपरिहारसंभव इति वाच्यम् । उक्तस- ले आकाशाभावस्स हेतुतावच्छेदकसंबन्धेन मनियोगियधिकर- ण्यविरहादेवातिव्याप्तिवारणसंभवेन तादृशविरक्षायाः निप्पयोज- नत्वात् । वहिमद्धेदहेतुकस्थले च साध्याभावाधिकरणस्य हेतुरूपप्र- तियोग्यनधिकरणत्वेनाकाशभावरूपहेतुभेदस्य प्रतियोगिळ्यधिकर- णत्वेनाव्याप्तिवारणसभवादिति। अत्र केचित् । यन्न वह्नयभावान्यत्वविशिष्टनिघूमत्वव्याप्यं साध्यं च- हयभावान्यत्वविशिष्टवयमावो हेतुः । तत्र वलयभावस्यापि सफलमा. ध्याभावान्तर्गततया तत्र बढवभावभेदासत्वेन तमादाय लक्षणगमना- संभवान्। नच तादृशविशिष्टहेसुर स्थले हेतु( मत् )भेदस्य सकल- साध्याभाववनिष्ठत्वासंभवेऽपि असण्डस्य विशिष्टात्यन्ताभावस्य तथा- त्वमादायैव लक्षणं संगमनीयमिति वाच्यम्।प्राचीनमते विशिष्टाभाव- स्प विशेपणाभावविशेष्यामावाभ्यामनतिरिक्ततया तादृशविशिष्टाभा- वस्य यद्यभावत्वहथुभयरूपत्वेन सकलसाध्याभाववन्निष्टत्वासंभ- वात् । अथैवमपि विषयितादिसंबन्धावच्छिन्नप्रतियोगिताकस्य बदथ- भावात्यन्ताभावस्यासण्डतया सकलधूमवमिष्ठतया तमादायैव लक्षणं संगमनीयमिति चेन्न । वृत्त्यनियामकनया विषयितादिसपन्धानां अदा- न्ताभारप्रतियोगितानवच्छेदकत्वात् । सयोगादिरूपयधिकरणसंव- न्धावच्छिन्नप्रतियोगिताकवड्यभावा(त्यन्ता)भावस्यासण्डतया सक- लधूगयनिष्ठत्वेऽपि तदभावप्रतियोगिता न हेतुतायग्छेदकीभूतवह य- कृष्णंभवीय। गगनाभाव एव गगनाभावस्व वृत्तियमित्यर्थः । यदि हेतुभेदरवेन गयनाभाव- स फेवसाययित्व तदा घटमेदरूपहेतौ गगनाभावरूपहेती भेदसत्वेन य. टभेदो न घटभेद इति प्रयोगापत्तिरित्यर्थ. हत्वभावत्वेन हेतुतावच्छेदकाव. च्छिन्नयादशप्रतियोगिताकाभावग्येन। दीधितिकारोजस्थलेजच्यात्युद्धारेऽप्या- दिपदमायस्थलेऽव्यातिरिति वदतां मनं दूषयति । अन केचिदिति । अथैवमपीत्यादि । वहयभावात्यन्तागाय- स्पेति । यद्यभावान्यत्व विशिष्टवधभावात्वताभावस्येत्यर्थ. । असण्ड. तया। भतिरिक्ततपा न झय विशिष्टाभाव. । शिश्यघटकसंयन्धानव- १ बसण्यस्य इनि म. पाळ.

·गदाधरीपञ्चलक्षणी। [ लक्षण ४ भावत्वावच्छिन्ना । तत्र लाघवेनाभावत्यस्यैवावच्छेदकरवादिति न स- मादायापि लक्षणसगतिः । नच गुरुधर्मावच्छिन्नहेतुकश्यले लक्षणस- गमनाय पारिभापिकमेवावन्छेदकत्व हेतुतावच्छेदके निवेश्यम् । तथाच ययभायत्वादेरपि तादृशानच्छेदकत्वमक्षतमेवेति वान्यम् । एतल्लक्षणस्य परियाज्यतया निखिलदोषोद्धारानावश्यकत्वेन पारिभा- पिकमयपछेदक्त्व न निविष्टमित्यभिप्रायेणैव तद्दोपदानादिति वदन्ति ।। कृष्णमहीय। छिन्न नियोगिताकन्वात् । एवमुत्तरतापि। एतेनेय शङ्का न दीधिनिकारोक्त- स्थले पराम्ता । तत्र वाभावभेदमादायैव लक्षणसमन्वयोक्ते वियिता धनुधावनवैयादित्यपास्तम् । पारिभाषिकमेवेति । यद्यपि प्रतियोगि सापच्छेदयातिरिक्तगृत्तित्व म तल, द्रव्य सत्वादित्यादी सत्तास्यस्य विशिष्ट सत्ताभावप्रतियोगितावच्छेदकाननिरिक्तवृत्तिवादनिव्याप्ते । एतेन हेतुताप- च्छेदकसमानाधिकरणमेदानियोगितानवरछेदकधमानरिक्षत्व परास्तम् । नापि तदवच्छिन्नाभावबदसबद्धम्वविशिष्टसामान्य कस्व । प्रकृतेऽभाववरूप. तदवरिछनाभावाप्रसिदे । विपक्षनिष्ठाभारतियोगिताघटकसवन्धेन तद- पच्छिन्नाभायो न निवेशयितु शस्य । सयोगसवन्धावच्छिनप्रतियोगिता- कस फेवरायविरवाददयभाषत्वे तौरभ्याम् । तथापि स्वविशिष्टसमन्धि- निठामावप्रतियोगितानवच्छेदकतास्त्वमेव सदवच्छेदक व बोध्यम् । न चैव परिमाम्धमादित्यादी सयोगावच्छिन्नहरषभावप्रतियोगितावच्छेदकधूगस्वादि समवायावरियताशाभावतियोगितावच्छेदकावादण्याप्ति । प्रतियोगिन योरकसबधापरिटन्नपच वहाभाव ये तदारभ्यमस्त गिति वाच्यम् । स्ववि. शिष्टाधिकरणस्य हेतुताघटक्स पन्धेन प्रतियोग्यनधिकरणस्वेन विशेषणीय स्वादिति दिर ।। नन्वेरमपि हेवभावादे प्रतियोगियषधिरपयस्य हेतुतार दकमपन्धेन निवेशासोचस्य अध्याक्षिरणमिति चेन। यासप्रतियो गिता यद्धर्मविशिएसवधिनियाभावनियोगितानवडेदकावरिछना नमी पच्छिन्नानाधिकरणवरूपप्रतियोगियधिकरपयनिवेशात् । नचन कर्मभिन्न सवादिसादापतिच्याति साध्याभायव सकलनिष्ट सरन्धविशेषावनि वस्य निवेश्यरवान्प्रतियोगिताया पारिभाषिक हेनुतापरणेदवावरिउमन्त्र परित्यज्य, यद्धय देवव्यापकतापरटेदाम्व वा नियेश्यम् । तेन कमान्याय न्यापरया पहेतु भेदर पैन गगनाभाव एर गगनाभास तिमतमिलर्य । यदि पग्मेदभेदत्वेन गगनाभावस्य देवगपयित तदा घरमंदो न परमेद एमभावनासमतियोगितामसार निशानविरपलागि मै पुग ·लक्षणं न्यायपश्चान्धीसग्रहः। तदसत् । तथासत्यपि मालसाध्याभाववनिष्ठकालिक्सयन्धाव- छिन्नप्रतियोगिताकवयमावा(च)भाषमादाय लक्षणसमन्वयसभ- वात् । नच जन्यगानस्य कालोपाधितानये साध्याभाववति (पर्वतादौ) पालिकस मन्येन बढ्यभावा(दि)सत्त्वात्तत्र तत्सबन्धेन तस्याभायो न वर्त्तत एवेति वाच्यम् । कालिकसवन्धेन नन वह्नयभारस- वेऽपि प्रतियोग्यनधिरणीभूतवहिमद्देशावच्छेदेन तत्र तत्सबन्धा- वच्छिन्नप्रतियोगिताकतदभावस्यापि सत्वात् । (एवं विशिष्टाभावस्य विशेष्याभावविशेपणाभावाभ्यां अनतिरिक्तत्वे द्रव्य विशिष्टसत्त्वा. दित्यादावेवाव्याप्तिसमवे तदुपेक्षायां निजित्वाच्च ) । एतेने विशे. कृष्णभट्टीय । विशिष्टयत्ताभाषमादाय न दोष । तथा सत्यपीति । प्रियाप्रत्ययोरेव कालोपाधितापक्षे । सत्वादिति । नंच कालिकसबन्धावच्छिन्नप्रतियोगि- तारुवदरभावमेदविशिष्टययभावाभावस्याखण्डरपेऽपि राघरेन बदयभाव. स्वमेव तत्मनियोगितावउँदक सादिति वाच्यम् । तानियोगितानिरूपका- भावविरोधितावच्छेदकरवस्प ताशाभावाधिकरणनिरूपितप्रतियोगितापट कसरन्धावच्छिन्न निरवरिउसाधेयतानयच्छेदकरवरूपस्य प्रतियोगितासमय स्वघटकतया, विशिष्टसत्तास्वयत् विशिष्टपक्षयभायत्वस्य प्रतियोगितावच्छंद- करवान् । [तेत्र सत्ताररस तासायताबरछेदस्तया तदपेक्षयान गुरत्वं विशिष्टसापान । इहतु पथभाषरवस्यापि ताशनिरवच्छिनायता- नाच्छेदक्तया विशिष्टरदयभावत्वस्य ततो गुरल्यानपायादिति । मैवम् । तत्प्रतियोगितात्रयत्तिषु विशिष्टानवच्छेदकावच्छिनाया अनवच्छेदकत्वस्य वाच्यत्वात् । सं गुरधर्म बहाभावभेदनिशिष्टवयमावत्व सच्च वह यमा. वापच्छेदैन पतिमदपयापच्छेदेन चाधेयत्तानयज्छंदरम् । वह रमायस्थ महाकालेऽपि सद्विशिष्टसत्तानवच्छेदकत्वात् । केवलवहयभावत्व तु पध भावपटेदन तथाविधमहासत्यत्तितापच्छेदकमेवेति विदोषात् । ] ननु तत्र यहयभायभेदासत्वेनेनि पूर्वग्रन्थे ययभावभेदविशिष्टक्चरभारभेशसत्ये- नेति व्यारपान न युज्यते । गुरतया तादशवह्नयभावरबस्य भेदप्रतियोगि. न्यायरल। इति प्रयोगापत्तिरति ध्येयम् । कालिकसंवन्धापच्छिन्नप्रतियोगिताक- चाल्यभावमादायेति । अत्र बहपभावपद वहषभानान्यलविशिष्यवहयभा- पदिमदवयता पति का. पाठ २ तदुपेक्ष्याभासाच्या भावहेतुशानुभा. बने इति वा पा ३ नेत्यादि सभवादित्यन्तन् मा. पुस्तके न दृश्यते ४ लक्षणप रिसागे इति मे पाठ ७ अबरमरि मै. पा. एतदन्तगत बापना, ·गदाधरीपञ्चलक्षणी। [ लक्षणं 1 पगताविशेषेण सवन्धेन वृत्तिपदितसामानाधिरण्यसवन्धावच्छिन्न. प्रतियोगिताकधूमाभावव्याप्यवान् तादृशसामानाधिकरण्यसबन्धाव- च्छिन्नप्रतियोगिताकबहरमानादित्येतत्परम् ।तन धूमसामानाविकर- ण्यरूपस्य सकलसाध्याभावस्याधिकरण हेतुरपि । तस्य धूमाधिकारणे सत्वान् । तर च हेतुभेदमादायापि न लक्षणसमन्वयसमवः । अत्य- कृष्णमट्टीय। वानरडेदकस्यात् । द्रव्य सवादित्यादी विशिष्टसत्ताभावस्य विशेष्यविशेष णभावरूपतामते सकलसाध्याभावयनिष्टस्वाभावेनातिव्यातिविरहाताब- छेदकावच्छिन्न प्रतियोगिता विशेषण नोपादेयम् । पुनभिप्रायेणैव वड्य- भावाभेदतदभावो कीर्तनमरिग्दति चेत्र । तत्प्रतियोगिता न हेतुतावच्छेद- कीभूतबयभावत्वावच्चिनेति ग्रन्थविरोधात् । तस्माद्वह्निमान्द्रव्यादित्यादी साप्याभावासकलनिष्टधूमाभाषमादायातिव्याप्तिधारणाय हेतुनावच्छेदकध- मावच्छिन यगावश्यक वाच्यम् । यद्वयभारभेदासत्वेनेनि मन्थन गुरुधर्मस्य प्रतियोगितानवच्छेदकमते वयभावान्यत्वविशिष्वयमावभेदप्रमिहोत्य- यफ । एवच कालिकसयन्यावच्छिनप्रतियोगिताकबलयमापदविशिष्टप द्वयगावाभावस्थले गुरोरपि तादशाभावस्वस्थ प्रतियोगितावच्छेदकाव निप्प त्यूहम् । ननु कालिकसन-वावच्छिन्नमनियोगिताकपदयभावान्यत्वविशिष्ट वयभावाभावकालि कसबन्धावच्छिम्प्रतियोगिताकवयमाघामावयो स गनियत धेनैक्या केवलबचमावस्वखैर प्रतियोगितावच्छेड्सव । नतु विशिष्टबयभाववस्येति प्रतियोगिताया हेनुतावच्छेदकावच्छिसधाभावेना- व्याप्तिनश्वस्यैवेति चेह। तन तेन सबन्धेन हेत्वभावस्य वह्वयमावोऽप्यव- छेदक । तेन सबन्धन बङ्गभागाभावस्य तु तेन सबन्धेन पहिमश ण्येति भवच्छेदकभेदेनैव नयोमैदात् । अन्यथा कपिमयोगाभावपिपीरिका- संयोगाभावयोरप्यक्यापत्तरिति । पुत्र विशिष्टामावस्य विशेष्यामावविदोष गाभावाभ्यामनतिरिन वे अन्य पिशिष्टसत्यापियादाचव्यातिसभवात्तदुपै- क्षाया निजल्लादिनि । यद्यपि सत्ताया विशिष्टसचाभेदासत्वेन तमादाय रक्षणसमन्वयो नास्ति । सकर न्तर्गते साध्यामावनि नि ये सहजत जन्येच प्रनियोग्पनाधिकरणावच्छेदेन मालिकसबग्धावच्छित हेत्वभावखत्येन अन्या युद्धासभवात् । तथापि भट्टाचार्यरिखितत्वात्तया वोध्या। एतद्दीधितिग्रन्या कचिदपि तादृशमाध्यादेरराम इति तम्याग । हतो साध्याभावदत्ता- सपत्नये विशेषताविदोपेनि । सरस्येति । रासन्धावच्छिन्नमतियोगि साकामागाभाव तत्सबन्धरुप इत्यादायेनेदम् । तस्य सामानाधिकरण्यसब- , रम्मार मै पु अधिवम् २ खमियादि ऐक्यापत्तरिति पर्यंत मै पु पृष्ठन ग्य चनन ३ नच द मैं पा ४ चम्मै पु अ ५ इति पाच्य मै पाठ ·लक्षणं ४] न्यायपञ्चग्रन्थीसंग्रहः। न्ताभावमादाय तदसभवो दर्शितरीयावसेयः । इत्यंच विशिष्टाभा- वस्य विशेष्याभावविशेपणाभावाभ्यामनतिरिरात्येऽपि न दोपासंग- तिरिति परास्तम् । तनापि कालिकसयन्धावन्छिन्नाभायमादाय दो. पवारणसंभवान् । तस्मात्प्रतियोगितावच्छेदकसबन्धेनैव प्रतियोगि- वैयधिकरण्यं निविष्ट । प्रतियोगिता च हेतुतारच्छेदक्सयन्धावच्छिन्न- त्वेनै निविष्टेत्यभिप्रायेणैव तदोपदानं । हेतुतावन्छेदकसवन्धेन प्रति- योगियधिकरण्योपादाने तु अग्रिमलक्षणापेक्षया गौरयमेवेति लक्ष- णान्तरावतार बीजं बोध्यं । एतेन सम्लशब्दस्य व्यापरत्यार्थकतया साज्याभावव्यापीभूताभावप्रतियोगित्वमेय निकृष्टैतहक्षणार्थःधूम- वान्वरित्यादी प्रमेयत्लादिना यल्यभावस्य साध्याभारव्यापकत्वे (पि) न क्षतिः। यद्रपानन्छिन्नप्रतियोगिताकाभावत्वसाध्याभावव्यापक्ताच- रछेदकं तद्रूपत्वयैव लक्ष्णत्वात्।एवच हेत्यमावे प्रतियोगियधिकरण्यं कृष्णभट्टीय । धेन ययभावरूपदेतो । दर्शितेति । हेयभावस्स सामानाधिकरण्येन वतिरूपस्य तत्सामानाधिकरण्यरूपस्वेर नानास्यात् । कालि केति । एवं पर्वतत्तिरूपध्वसादी कालिक्सान्धेन हैतो स येऽपि तदनधिकरणघटा- सन्ताभावायवच्छेदेन तदभावोऽपि बोध्य । ननु साकल्प समभिज्यादत- पदार्थतावच्छेदकनिष्टव्यातिनिरूपकय समभिव्याहतपदार्थान्वयिसफलश. मोनरवृत्तिशन्दोपमन्दानात् । साध्याभावाधिकरणावृत्तितद[स्व]भावकत्वं निगलितार्थ । तत्रच वनयभावाति कालिफसंबन्धेन वा वृत्ति पनिवेशे सत्ता- चान् जातेरियादी तदप्रसिद्धि । गुन्यभिन्न निशिएसत्यादिशादी हेस्वभावा- भारे सत्यादी सारशद्रव्यवृत्ति व [एवं स्वागावाविकरणात्तिसाध्याभाव- त्योनी च सत्ताभाववान् जात्यभावादित्यादी च हेयभायाभाये स्वामावा- विपरणे साध्ययचामहविरोधितानियामकसमवायेन वृरपप्रसिध्मादिकम् ] चेन्यत आह-व्यापकतेति । एवंचेति । ननु सत्तावान् नातिमद्दत्तिरव. न्यायरता पपरे तेन प्रतियोगितामा रेनुतावच्छेदकावचिनलविदोषणसत्वेऽपि न क्षति । যায়গুণাগালাবালিকা নানাভংসদক্ষতস্তম্ভ न शहर । तथा सति ताश विशिष्टाभावस्य रहषमावरूपदेशावच्छेदेन काल- त्तिलानुपपते । प्रतियोगितावच्छेदकावच्छिनानधिकरणदेशस्यैव कालवृत्ति- तावच्छेदस्खादिति ध्येयम् । सकलशम्दय यापकत्वार्थकतयेति । १ मै पु. अधिषम् ·१२ गदापरीपञ्चमणी। [ रक्षणं ४ न निवेश्यते । व्यापातालमणे प्रतियोगिवैयधिपरण्यातवेगेना या- यत्तिहेतुरव्यभिचारिणि हेत्यभावस्स साध्याभारसनिष्टहेनुम्पामा- यमतियोगितया व्यापक्रवाभावेनातिप्रसगविरहात । व्यापरवाशरीरे प हेतुतावछेदसमन्धेन साध्याभावरनिष्टत्यमभावे निवेश्यम् । तेन पदयमाय (आदि)वति पालिपसन्धेन धृमादिरूपाभावस्य यू- प्तावपि धूमाभावादेर्न साध्याभावव्यापपताअति. । सत्तापान जाते- रिसादी साध्याभावयति हेनुतावच्छेदक्सरन्धन वृत्तरप्रसिद्धयाऽ- व्याप्तिस्तु लक्षणपश्चक एव दोष । कृष्णभट्टीय। विशिष्टामावादित्यादी स्वभावस्स य कारिक्सवधारठिनामावस्तत्व प्रतियोगिताबन्दसन्न प्रतियोगियधिकरणस्य साम्पाभाववनि हनु- तावादको भूनदेशिकविदोषणतामबन्धेन सम्वादव्याक्षिरतो व्यापकतायो प्रतियोगिवयधिकरण्य नियमिनि ६वभाये तदावश्यकमिति घेन । लाय चेन हेतुमनामहविरोभितानियामसरन्यायन्छिसमनियोगिताविवक्षणात् । अन्यथा तिमत्तामहविरोधितानियामासमन्धेन प्रानयोगिवैयधिकरण्यस्या वश्यकतया गौरवात् । दोप इति । एतेन तदोष त्यानुझावनीय यमुक्त । कैवरान्यपिन्पभावादिति गुले, परसाम्वयित्व हेनुतावच्छेदकसय धेन किषिपदाधिकरणदृश्यभारप्रतियोगिस प्य वमभिप्रेतमतो न न्यूनतेति भाव । थर कचित् । साध्याभावग्यापमवायच्छेदकर हेतावच्छेदकसय धावरिटन्नाधेयताबदमागीयप्रतियोगितावच्छेदक वमबन्धेन साध्याभावा वच्छिन्न प्रतियोगिताकाभाववाय । उक्तस्थरे र सामान्यादी तादृशवृत्तरमप्सि द्वावपि द्यवाद प्रसिद्धन निरकमान्धेन व्यधिकरणेन ससाभाचारच्छिन प्रतियोगिताकामावस जारसमाव वे सत्वासाव्याप्तिरित्याहु । तन्न ताशप रम्पराया प्रतियोगितावच्छेदकसय वे मानाभावात् 1 परेतु यपावप्छि प्रतियोगिताकाभावव खावटि प्रतियोगितामाभावववृत्तिसाध्याभा- वाधिकरणतार तपवन व्याप्तिरिति निष्कर्ष । उक्तस्थरे च साध्यामावा धिकरणताया नात्यभाव चावच्छिसमतियोगितामाभाववृरगवृतेन व्याप्तिरि त्याह । तनुच्छ । यस्पावच्छिन्न प्रतियोगिताकाभानत्वावहितप्रतियोगिता काभावाधिरणतिवाभावीयपनियोगिनाया तारशवृत्तिवस्य हैवधिकर णवृत्ति वयापेक्षया गौरवेणानवच्छेदक्तया तथा निर्वचनातभवात् । न च निरपतिद वस्त्र गौरदेणानपच्छदावेऽपि स्वनिरूपस्तावच्छेदक बोप १ अनि चाप्ति तिमै या २पामार मै पा ·लक्षणं] न्यायपश्चग्रन्थीसग्रह.. १३ कृष्णभट्टीय। लक्षितधमांवछिन्नाधिकरणत्तिरवत्वावश्चिमतियोगितामाभाचबरसाध्या भावाधिकरणताकप साध्यव्यापस्तापच्छेदकत्वम् । अभया स्वावच्छिन्नम- तियोगिताकामायानाधिकरणनिरूपिता या युत्तिता वत्तद्यनित्यावच्छिन्न पनि योगिताकाभावक़्टव साध्याभावाधिकरणताकत्व तत् । तेन प्रतियोगिता वच्छेदककोटी उपरक्षणविधया भानानुपगमेऽपि न क्षतिरिति वाच्यम् । एत. दर्ममा स्वाधिारणावृत्तिसाध्याभावास्यपयवमायितया फिम रोचयेदित्यनु योगस्य निष्परिहर वात् । यतु साध्याभावसामानाधिपरण्य हेतुप्तावच्छेद कस्वरूपान्यतरसबन्धन वाच्यम्। तेन सत्तावान् जातेरित्यादौ न दोष इति । तदसत् । अन्यतरत्वेन ससर्गस्वानुपगमार । उपगमेऽपि वा पर्वतो बाहि मान्पर्वतानुयोगिक वविशिष्टकालिकसबमेन पर्वत वाभावादित्यादी हेतुता बच्छेदकस्वरूपसवधान्यतरामारवरूपसब-न पर्वतत्वाभावारमाभारम्प सायाभावबगदादिवृत्तिमायापकरवानुपपरो । विशेषरूपेण पसर्गतानुप गमेऽपि महाकावान्यस्वविशिष्ट नियत्वाभावान्यालिकसवन्धनाकाशाभावा दित्यायो हेयभावाभावस्थामाशाभाया मन साध्यामापानि नित्ये स्वरूप सबन्धेन सपादल्याप्ते । साध्यामावघट्टत्तितावच्छेदप्रतियोगितानि वेशे न सोऽपि दोप इति घोध्यम्। यनु प्रतियोगियधिकरण्यविशिष्टसाध्याभावर यविचित्तितानवच्छेदकान्यायमेर साध्याभावण्यापरतावच्छेदकरव धूम शावरियादायतियाशिवारणाय यकिचिदिति । करिमयोगादिसायराम हाय प्रतियोगियधिकरपयम् । पृत्तिव च स्वरूपसबन्धेनेनि तत्तच्छम् । ससाभायवान् जान्यभागादित्यादी जातीना स्वरूपसब-धेनासत्यन हेस्वभावम्य ताशवृत्तिमानपच्छेदकरवेनाव्याक्षे । यनु द्विमान् शैवालादित्यादी व्यभिचा रेवालाभारस्वत प्रतियोगियाधिकरण्यविशिष्टबहयभावाधिकरणयत्किंचि न्यायात्मकभूतलतितावच्छेदकतया तादशत्तितानवच्छेदकगगनत्यान्य- स्वादतियातिरिति । तदशुद्धमेव । तथानिधीपालाधिकरणवृत्तिवानव छेद वरचसत्वात् । महाकारान्यस्वविशिष्टनियचे साध्ये कालिकसन्धावरिछना- घरवाभापराप्यभिचारीति न दोषलेशोऽपीति । मनु साध्याभावववृत्तित्वा दिलणेपु साध्याभावग्दचिवादिक न सनन्यसामान्येन, प्रनिशानुमान एवं गमरवात् । नापि यत्किचिरसकन्धेन, निधूमसमवेत वाभावमादायातिव्याले । नापि स्वरूपहेतुतारच्छेरकान्यतरसबन्धेन, अन्यतरत्वेन ससर्गलानुपगमात् । तदुपगमेऽप्यात्मभिन्न घटाभायादित्यादी कालिकसबन्धन देता साध्याभाव राति स्वरूपमबन्धेन हेतो सरदव्याप्ते । या तापावृत्ति याभाव पुष हेनुतावरछेदकावधिमाधिरगतानिरूपितहेतुतावच्छेदकसम्बावच्छिन तिवीयरपसमन्यायन्छिनप्रतियोगिताकत्व विशेषरम् । ननु वृत्तिवेऽपि १तव मे ·गदाधरीपश्चरक्षणी। [ लक्षणं ४ कृष्यभट्टीय। खरूपसबन्धनिवेदा इति म कोऽपि दोष इति । तद्विदशेपरूपेण ससर्गतान होकर्तृभिर्भवाचायवंचनभेव । तस्मादेनुत्तावच्छेदक्सरन्धान्यहेतुप्रतियोगि कसबन्यान्यसपन्धायच्छिाव ताश हेतुप्रतियोगिकसबधावच्छिसत्व धा वृत्तिाये विशेषणम् । तथाच सत्तावान जातेरित्यादौ तथाविधस्वरूपसपन्या वच्छिन्नवृत्तित्वसत्त्वाचाव्याप्ति । अयानामभिन्न प्रमेयादित्यादौ कालिकस बन्धेन हेतुताया तुतारच्छेदको य पालिकसबन्ध तदन्यममेयप्रतियोगि कसबन्धो यसहित कारिकसबध एवेति तदग्लिनसाध्याभावाधिकर- णीभूतामवृत्ति याप्रसिधाण्याप्ति । एव सत्तावान्प्रमेयादित्यादौ समवायेन विषयितया च हेतावपि समवायादरेव तादृशासबन्धनादेवप्रतियोगिकत्व घटकहेनी हेतुतावच्छेदकसकन्धेन सबन्धिव निरधक। उक्त हेतुष्वन्यात्यनु दारात् । अथ साध्याभावववृत्तिवादेर्यदर्मावदिनानुयोगिताकत्व सद छसप्रति विस्य हेतुप्रतियोगिपत्यस्पार्थ । दर्शितस्थले चा मा स्वसत्ताचादिरेन तपाविधी धर्म माम्बवेरियादी चा ट्रेन्धनप्रभचयहि स्वादेस्ताधर्मत्वेऽपि म क्षनिरिति चन्न । भात्मवृत्तित्वावरिछनप्रतियोगि ताकान्य वस्स कथचि स्वरूपसपन्धे स वेपन्याहानुदारादिति चेन । यथा समवायमबन्धावच्छिनप्रमेयाभावाभाववव सत्तायामेवोपेयते। एव का लिकसबन्धापरिजनप्रमेयाभावाभाव व [ कालमात्रवृत्तिधर्मविपयितासब न्यावधिसम्मेयाभावाभावस्वच] विपयितायामेव । तथाच हेतुप्रतियो गिमत्व हेवभावाभावरगावच्छिनप्रतियोगिताकवमेवेति न कोऽपि दोप । एबमारमभिब समवायतदिनोभयसव धेन कालचित्वविशिष्टममेवादि त्यादी हेतुतावच्छेदकसबन्धान्यमबधाप्रसिदिरप्यपाता । नचैवमुनस्यारे न्यासिनादवरध्यमेव । धूमवान्य रितादावनियातिवारणार्य हेतुतावच्छेद कावच्छिन्नानुयोगिताकत्वस साभ्याभावववृत्तिरये आवश्यकतया तथाविध समघायसवधावच्छिन्नवृत्ति वाभावस्य तादृशानुयोगिताक वाभावादिति वाच्यम् । हेतुतारम्छेदकावच्छिन्नानुयोगितात्रस तवच्छितव्यापकवान छेदकापच्चियानुयोगिताकवरूपवात् । अथवा देवरान्वयित्वमन्योन्या भावप्रतियोगितानवच्छेदकहेतुनावदकर वात्सन्ताभारप्रतियोगिसाध्यर स्वायतर वमीवास्थरे व्याप्तिर्मूलरभ्यवेनि । वैद्यपि सावल्यरक्षणेऽपि हैतु तावच्छेदफसव धान्यहेतुप्रतियोगिकसबन्यानवच्छिन्न साध्यामारवचिव निवेशयितु शक्यम् । [नच बविमान्सयोगेन रूपादियादापतिव्याति है तुताचच्छदासर धेम तन्निवेशितसाध्याभावात् । एवच देवभावादी प्रति- योगिवधिकरण्यनिवेशऽपि सत्तापान्द्रयवादिसावी न दोप इत्यारोच्य तन पारासरन्धनिवेदो आयामात् हेलभाचे प्रतियोगिवैयधिकरपय परिसन्य १ताच में पा ·लक्षणं] न्यायपश्चग्रन्थीसंग्रहः । अस्तुवा हेतुतावच्छेदकसबन्धेन हेतुमत्ताज्ञान प्रति यादृश- संयन्धेन हेलभाववत्ताग्रहप्रतिवन्धकः तादृशसान्धेन स्वावन्छि- नाधिकरणभिन्नसाध्याभायाधिकरणकं यद्यरस्यं तद्भिन्नत्वमेव सा- कृष्णभद्दीयं । निराकृत्य व्यापकताघटकाभाये भनियोगिवैयधिकरपयं स्वावच्छिन्नानाधिकर- णत्वरूप साध्याभावनि निमेश्ये तहत्यभावप्रतियोगित्व चैयारपरित्यज्य मिष्कर्षमाह-अस्तु धेनि] तथापि हेत्वमाये प्रतियोगिवयधिकरपय निये- शानुरोधेनाह-अस्तु वेति । व्यापाताघटकाभाये प्रतियोगियधिकरपयं च स्वावच्छिमानधिकरणत्वमेव साध्याभाववति तदृश्यभावप्रतियोगिरवं वैयापरित्यज्यायं निष्कर्षः कृत । हेतुतावच्छेदकसंघन्धेन हेतुमत्ता- महविरोधितासंबन्धेन साध्यगावव्यापकतायाऽवच्छेदकत्व यन्द्रमविच्छिन्नाभा वाधिकरणतार तद्धर्मवश्वमित्युती यद्यपि दोषाभाषनथापि अस्तुयेत्यादिना गुपंथांनुसरण परप्रनिपरयर्थमेवेनि बोध्यम् । हेतुनावच्छेदक्षमतेत्य सानु- पादाने सरसंवन्धभिन्न कारिकसंगन्यायच्छिन्नमतियोगिताकदव्यत्वाभावादि- त्यादी कालिकसंबन्धेन व्यगिचारिण्यनियासि कारिक्संबन्धस्य स्वरूपसं- धन्धेन हेनुमत्ताग्रह विरोधितानियामकतया न कालिक्सान्धेन वावरिळसा- नाधिकरणबस व्यभिचारनिरूपकाधिकरणीभूनतत्संबन्धासमानकालीनपदा. धमादायनोपपाइनीयस्यात् । अथवा अयमात्मा कालिक्संबन्धारच्छिवप्रतियोगिनाकाकाशाभावाभा- वादित्यादी स्वरूपसंबन्धन व्यभिचारणि स्वरुपस रग्धस्थापि यत्किंचित्संब- न्धेन हेनुमत्ताग्रहविरोधितानियामकतया तेन स्वरूपसंबन्धेन स्त्रापच्छिमा- नधिवरणरवं मगनाभावमादाय न संभवनीति गगनवाभावत्यादिक स्वप. देनोपादाय तदछिन्नानाधिकरण साध्याभावाधिकरण यकिचित्तद्भिवत्वस्य हेयभाये सस्त्रादतियाहिरतो हेतुतारच्छेदकरबन्धेनेत्युलम् । अथवा देव- मनामहविरोधिवं तादृशग्रह निष्टप्रतिवध्यतानिरूपितनिवन्धकाच घेत्तदा- स्मान्यरूपसाम्पस व्यभिचारिणि आत्मा हेतुमान्पर्वतश्च पदवालति समूहा- रम्पनरूपं हेतुमत्ताग्रहमादाय पर्वतो घटामावानिनि प्रतिबन्धकीभूतप्रह- विषयीभूस्वरूपसंपन्न गानाभावधापउिन्नानाधिकरणकाम्यत्वस्य हेव- भार सवानिध्याहि । हेतुमत्ताग्रहयावचिन्त्वनिवेदोऽप्यवस्छेदकरवए- यांतिनिवेशेऽसमयः । तदानिशे यत्किंचि संबन्धेन देवमनाप्रहमादायो- दीपम्नसादबग्निर्व व्यापकावर वाच्यम् । युवच निखिलसंवन्धेन हेतु- मतामह भ्यापिका न कापि मनियध्यतेति हेतुतावच्छेदासंवन्धेनम्युनम् । सच मतियोऽपि विभिनाधर्मितायछनकहनुमत्ताप्रहमादाय व्यापकत्वमा एवनि याच्यम् । तेन संबन्धन यकिपिदमावच्छिन्नधर्मिक हेतुमत्वाग्रहायच्या. पावस निवेशनीयावाना भान्मपदान्यतरवृत्तिधनवान वारिकसंवाधावस्छि- द्वारमयाभावममयायममवापसंदग्धावरिवारमत्याभावोभयसादित्यादी दि.

·२६ गदाधरीपञ्चलक्षणी। [लक्षण ४ ध्याभावव्यापकतावच्छेइसत्त्वम् । इत्यच सत्तावान् जातेरित्यादौ वैतादृश स जातित्वाभायत्यादिक्मेव तद्भिन च जात्यभावत्वा दिकमिति रक्षणसमन्वय । इत्थच एतदृक्षत्ववान् कपि- सयोगादित्यातौ कपिसयोगाभावत्यावच्छिन्नानाधिकरणत्वाप्रसिद्ध्या कपिसयोगाभावत्व नैतादृश स्व इति कपिसयोगाभावत्वस्य साध्या भावव्यापक्तावच्छेदकत्वादतिव्यानिवारणाय हेत्वभावे प्रतियोगि- वैयधिकरण्य विशेपण देयमेव । न देयमेव वा अधिकरणत्वाभा- कृष्णभट्टीय। पक्षस्यात्मनो हेतुम तामहविरोधितानियामकीभूतकारिकसबन्धन हे वभावा नधिारणतया याहि स्यादनी हेतुताव उदधर्मवैशिश्य निघश्या घटवा धू माभाववानपच घटवानिात कालिकसबन्धनावच्दुकधर्मदर्शनस्य प्रतिबध कतया ताराकालिकसमादायाव्याप्तिरतो हेचभावनिवेश । नचवमपि धूमाभाववान् भूमाभाववानयच भूमामायवानिान कारिकसवधनावच्छे दुकधर्मदशनस मातबन्धकमात्तद्विषयमालिक्सब धमादायाव्याप्तिर्दुवावोन वाच्यम्। तपदेन चैशिष्या उजमातवम्धकताया वा। अभावहेतुकव्य मिचारिष्यतिव्याप्तर्विोपपतासवन्यापेक्षा । देयमेवेति । तथाच स्वप्रतियो गगनधिकरण या साइच्छिन्नाधिकरण सशिन या साध्यभानाधिकरण या कनि तक रख सहिब वमित्यथ । न-वचमैतदृक्ष वदा कपिरायोगाभावादित्यादी मयोगा महामावस्व सपदेन दुर्धर । समायोगिन सयोगाभावसानधिकर णाप्रसिद्ध । स्त्रपदेनाभावान्तरमादायातिन्यासिरित्यत आह-नदेयमिति । न्यायरत। सकलशब्दस्य व्यापरवपरतयत्सधस परत्व तच्छाब्दबोधाजनकस्यापि मानस पारमादाय निवहतीति वाध्यम् । यत्तु व्यापकत्व सकलशब्दस शक्य लक्ष्य वेति यथाश्रुतमेष सम्यमिति तदसदिव प्रतिभाति । तथाहि सक्लघटा रूपवन्त सकसपटनिष्ठ पृथिवील मियादी घटे व्यापकलप्रदीलापत्त । इतरथा सक्लानवे प्राधेति गवारयविवरणानुपपत्त । एतेन सक्लादापत्र्यापरत्व उत्तरप दायतावच्छकपालस्य निहापित ना वयो बापश्यस्य तु स्पपृथिवीलयो रचय इति निरस्तम् । पदावतावच्उदयटनस्य घटविशपणतयोपस्थितला तस व्यापरखा बयस्यकविशेषणतयत्यादिव्यु पत्तिविश्वत्वात् । व्यापकलस्य रूपा पगिदै कामत इति तद्धितवृत्त्यनुपपत्तश्च । सविशपणाना वृत्तिन इतस्य च पिण्यामा नलभियुकवचनानिति दिक् । देयमेवेति । तथाच तद्विशि पहलमापलपव व्यापकतारउदात्त विच गोय । निश्चल ताहासयोगा भावलय सपदेनोपादानसभवानातिव्याप्ति । मवेयमेतद्दालना पियोगा भावालादायतिव्याप्त तर सप्रतियाग्यराधिकरणहात्तवावशिष्टहेलभावस्या प्रडिया वाशसभावलस वपदेनोपादानासभवादत अह- देयमेव ·रक्षणं ४] न्यायपञ्चमन्थीसग्रहः। वसैवाधिकरणमिनत्वस्थाने निवेशनीयत्वात् । कपिसयोगाभावादे- रिव तदधिकरणताया अप्यव्याप्यवृत्तितया तदभावस्य साध्याभा- ववति सत्वेनातिव्याप्त्यनवकाशात् । अधिकरणानाभावादिश्चाभाव- प्रतियोगिकतयाऽतिरिक्त एवेति विशेषणताविशेपेणैव तद्वत्वं सा- ध्याभावयति विप्रेक्षणीयगिति । एवच निघूमत्वव्याप्यवान् निर्यहि- त्वादित्यादी हेत्वभारस्य बहयादेः प्रत्येक यायद्विपक्षावित्वेऽपि हेखभायत्येन तेपा साध्याभावव्यापकत्वानाच्याप्तिरिति पूर्णपक्षो- ऽप्यकिचिलरः। यत्र यावता साध्याभाववता सभवतानापि प्राति- विकरूपेण तत्तदधिकरणवृत्तित्वमेव हेत्वभावविशेपणतया लक्षणघ- टक । नतु साध्याभावच्यापकत्वमित्यभिप्रायेणैतद्दोपदानात् । प्रका- परिष्कारे सबललक्षणानामेव परिकारसभवादलं पयितेन । इति चतुर्थलक्षणदोपः ॥ कृष्णभट्टीय। [यदिच, पनियोगिवैयधिकरप्यविशिष्ट, यद्धर्मावरिछन्नामावलमेव, खाद- छिनाधिकरणभित्रसाध्यामावाधिकरणकान्यत्वानुयोगितया निवेश्यते । तदा पुतवृक्षवयान्कपिसयोगाभागादित्यादावनिष्यात्यभावेपि राघवादेव न देयमिति प्रन्यावतारो बोध्य 1 मनु तझतवृक्षावबान्कपिसयोगादित्यादी हेषभावस्वावच्छिमानधिकरणाप्रसिध्याऽतिष्याप्तिरियत आह-अधिक- रणवाभावस्यैवेति । ननु हेत्यभाषाधिकरणवाभावो हेतुरूपएष लाघवा तथाच पहिमा धूमादित्यादी पदयभाववत कालिकसपन्धेन तद्रवादव्या. शिरतो हेतुवायदकसबन्धेन स्वाच्छिन्नाधिकरणत्वाभायवस्व निवेश्यम् । तथाच साध्याभावयति सामान्यादी तेन सबन्धेन तद्वत्त्वामसिद्या सत्तावान् जातेरियादापव्याप्तिरत आह-अधिकरणत्याभावादिश्चेति । यति। साध्याभाववासिष्टमकारयनिस्वावरियत्तिहेरवमावेत्सर्थ । एकविपक्ष तु साकल्य न देयमेवेत्याशय । ननु साध्याभाववत्ताया निरवच्छिन्नत्त न दातु पाक्यते । सयोगिभिन्न गुणावादित्यादाचव्याप्ति । अतएव साध्याभावे निरवरिछत्तिकरयमवष्टिनत्तिकान्यत्व या कपितयोगसाध्यकाव्याश्च । बारो धचित्तद्विशिष्टसाध्याभाववत्तानियेदशेनादोऽपि द्वितीये वयाविघसा- भ्याभावाप्रसिद्धरा साध्याभाचे प्रतियोगिवैयधिकरपयविशेषण युज्यते । हेत्व भाष गुरवारप्रतियोगियधिकरण्यविशेषण हेयभेष, किंतु लाघवात् साध्या- भावयति साकल्ये निरवरिउन्नवृत्तित्वमेव दीयताम् । नचवमारमभिन्न कालि १रिशपणमिति मै पाट गदा, प.

·गादाधरीपवलक्षणी। [ लक्षणं ५ अवान्योन्याभावस साध्यवचारच्छिन्नप्रतियोगिताकत्वं प्यु. [ अथ पश्चमलक्षणम् । ] माध्यमयक्तिभेदमादाया(ति)व्यामि परिहरति-अति । साध्यत्वावच्छिन्न प्रतियोगिताकत्वमिति । साध्यतावच्छेदपरिशिष्टमाध्यपर्यातप्रतियोगितापरछेदरचारसमि- सर्थः । तेन वद्विमान्धूमादित्यादी तत्तद्वद्धिमत्त्वावच्छिन्न प्रतियोगिता- फभेदमादाय न दोपः तादाभेदप्रतियोगितारच्छेदबतायातत्ववि- कृप्यमहीय। फसंबन्धावरियप्रतियोगिताम्वन्यायादित्यादी काटिम्सयधावारिसदेव- भायमादयातिव्याहिरियति याच्यम् । पूर्वमते प्रतियोगितायां हेतुता- वरदकर्तबग्धापरिहारवासावेपि एनन्मने सप्रियेशत्यावश्यकवादिनि पेप। एतन्मते व्यभिरा संयोगिभेदादित्यादावव्यास प्रतियोपियधिकरपयस्व. पावश्यकस्यात् । अथवा सयोगिभेदाभावस ध्यानादिरूपयोपगमेऽपि सा- ध्याभाववचायां देखमाववत्तायां वा न निरवरियस्वमुचित । तपासति साध्यादिमत्तामविरोधितानियामकसपन्धाररिकसत्वस्यापि निवेशनीयवा- पत्ते । अस्मन्मतेप्राण्डपनियोग्यमधिकरणरदनिशे साधवादित्यभिप्रायः । इति चतुर्थलक्षणदोपः चतुर्थलक्षणं च समासम् । [अथ पचमलक्षणम् ।] साध्यतावच्छेदफेति । विपयितया वहिरव विशिष्टवझेदवारणाय साध्यतावच्छेदकनिष्ठावरदकतायां साध्य- तावच्छेदकतापटकसमयावच्छिन्नस्वमावश्यक तपाच तेनेवोतभेदारणे तद्विशेषणवयभ्यं । नच रूपवान् पृथिवीत्वादित्यादी विपयितया रूप. स्वविशिएबहेदवारणार्थमेव तद्विोपण प्रतियोगितावच्छेदस्ताया साध्य- निष्ठत्वनिवेशेऽपि गुणवान् पृथिवीत्वादित्यादौ विषयितया गुणस्य विशिष्टय. देदो दुवार एवेनि पाच्यम् । साध्यतावच्छेदकव्यापकत्वस प्रतियोगिताव- छेदकताया निवेशनीयबादिति । मैवम् । व्यापकशरीरे साध्यतावच्छेदक- ताघटसबन्धेन साध्यतावच्छेदकयवस्थावश्यकतया प्रत्युत व्यापकतानिवेश एच पीरवादिति । यद्विघटोभयवनेदवारणाय पर्याप्तति । अनुयोगितावच्छे. दकावदेनवेति एवकार । मकाशकृपद च तसामानाभिरण्यपरनन्त्र- योगो नास्तीति प्रदर्शनाय । तेन जल न द्रव्य पन्धदिति वाश्यप ना- ज्यापरतं । वेति । तददाने एतदृक्षलवावपिसयोगादित्यादाघुचातिव्याप्ति वारयत्यधिक- रणलागावस्ववेत्यादिना । इति चतुर्थदोपः चतुर्थलक्षणंच समाप्तम्। । ३ निवेश्य।

·लक्षणं ५] न्यायपञ्चमन्धीसग्रहः। त्पत्तिबललभ्यम् । नहि भवति नीलो घटो घटादन्य इति । इति दीधितो पञ्चलक्षणी समाता ।। शिष्टवहिमत्त्व एव पर्याप्तत्वात् । व्युत्पत्तिवललभ्यम् अन्यादिपदस- ममिव्याहारयललभ्यम् । नञ्पदसमभिन्याहारज्ञानस्यैव पाशपदस- मभिव्याहारज्ञानस्याप्यन्वयितावच्छेदकधर्मावच्छिन्नप्रतियोगिताका- भावशाच्द(घुद्धि)त्यावच्छिन्न प्रत्येव जनकत्वादिति भावः । व्युत्प- तिघललभ्यमित्यनेन यथावतलक्षणयाक्यार्थ एवायमिति सूचितम् । तादृशसमभिव्याहारसले तत्प्रतियोगिताकामावगानवोधेऽतिप्रसङ्ग सूचयति-नहि भवतीति । प्रामाणिकव्यवहार इति शेप. । तथाचान्वयिप्रतियोगिकाभावमानवोघे नीलपटेऽपि पीतघटादिभेद- सत्वेन तादशव्यवहारोपि स्यादिति भावः । द्रव्य न घट इत्याद्य- प्रयोगात् । अनुयोगितावच्छेदकारच्छेदेनेवान्योन्याभायादिरन्यादि- पदेन प्रत्याय्यते । अनुयोगितावच्छेदकश्च प्रतियोग्यवृत्तिरेव धर्म इति प्रकाराकदगीकृतव्युत्पत्त्यविरोधावटो घटा(द)न्य इति प्रयोग- यारणसभवान् । नील इति। घटादन्य इत्यादी प्राचीनमते पञ्चम्याः कृष्णभट्टीय। धेस्योद्देश्यतावच्छेदक्रयेन जर भिरा द्रव्यमित्यर्थनिराकरणपरावयवग्रन्यावि रोध । अन्यथा अनुयोगितावच्छेदकसामानाधिकरपयेनामावादेव ताणार्या मसत्तेस्तदसगतेरिति । अनुयोगितेति । भव्याप्यवृत्तिहिरनावच्छिनोदस्य तदनवप्छेदक एवानुयोगितावच्छेदक इदानी द्वित्वादिविशिष्टप्रतियोगिनी- धकपदासगभिव्याहतनत्र द्विवाटिसाभारोधम्वनियम स्वीकार्य । सेन द्वित्वान्यायिप्रतियोगिभेदस्य घटवावच्छेदेन सपाटो घटान्य इति प्रयोगसा दुरितामसग । पश्चानु भयोजनाभावेनैन मुत परित्याग इत्यपि द्रष्टव्य । विरोधादिशियारणेत्यनेनान्वित । भनुरोधादिरापि पाठ । ननु नीमयटनस्य कय प्रतियोग्यतृत्तिवमिति चेत् । विशिष्टसचादान गुणान्य इति व्यवहारस्य मागाण्यायधर्माचरिछसवत्व । प्रतियोग्यवृत्तियदर्मी दा प्रतियोगितितानवच्छेदक तद्धर्मावच्छिन्नमेय मेदानुयोगितापच्छेदा मिति नयोपि दोष । नीलघटरवावटिमवाय च घटावृत्तीति दीधितिकारोक्यु पतिरप्यावश्यकीन बोध्यम् । साध्यवदन्येति समासे साध्यवरवावच्छि सप्रतियोगितात्रय एब्धव्यत्वात्तदुत्तरभावप्रत्ययतिखन दीधितिकृतामनु चितमिनयाशहापरिहाराय साध्यवतोऽन्येति व्यास इव समासस्थले साध्यब ·१०० गादाघरीपञ्चलक्षणी। [ लक्षणं ५ प्रतियोगित्वमर्थः । तनच प्रत्यर्थस्य घटत्वादिविशिष्टस्य पटत्वाध- पच्छिन्नत्वविशिष्टाधेय(ता)त्वसवन्धेनान्वयः। अथवा केवलमाधे- यत्वमेय (या) घटस्य समन्धः । धर्मिपारतत्र्येण घटखादेरपि अव- च्छिन्नत्वसवन्धेन तान्वयोपगमात् । एक(ब)विशेपणत्वेनोपस्थि- तस्यान्यन पारतव्येणान्नयस्य व्युत्पत्तिसिद्धत्वात् । प्रतियोगित्वस्य व्युत्पत्तिवैचित्र्येणान्यपदार्थकदेशे भेदे निरूपकतासबन्धेनान्वयः । घटान्य इत्यादौ निरूपकतासवन्धेन घटत्वाद्यवच्छिन्नप्रतियोगिता- विशिष्टो लक्षणया घटादिपदार्थः । तत्पुरपे पूर्वपदस्य तत्तद्विभक्त्य- न्वार्थविशिष्टे लाक्षणिकत्वात् । तादृशघटादिपदार्थस्स चाभेदसव- न्धेन भेदेनान्वयः । नवीनमते (च) घटादन्य इत्यादी अनुयोगित्वं पञ्चम्यर्थ । साच प्रकृतार्थस्य घटत्वादिविशिष्टस्य स्ववृत्तिघटत्वाध- पच्छिन्ननिरूपकताकत्वसवन्धेनान्वयः । अनुयोगितायाश्चाभयतास- वन्धेन भेदेऽन्वयः। समासस्थले च घटत्वाद्यवच्छिननिरूपितानुयो- गिताविशिष्टे पूर्वपदस्य रक्षणा तस्स चाभेदसवन्धेन भेदेऽन्वयः । अथैव साध्यवदन्यावृत्तित्वमित्येवादशलक्षणवाक्यात् अभेदसबन्धेन तादृशप्रतियोगिताविशिष्टविशेपितस्तादृशानुयोगिताविशिष्टविशेपि- वो या यो भेदस्तवृत्तित्वमेव प्रतीयते । तथाचानुमित्यौपयिकव्या. प्तिस्वरूपनिज्ञासाया तादृशरणानिधानेऽर्थान्तरप्रसङ्गः। तादृश- प्रतियोगितासबन्धेन तादृशानुयोगितासमन्धेन या साध्यवद्विशेषि- कृष्णभट्टीय। खापच्छिन्नमतियोगितामस्थलाम कथयितु दृष्टान्त दैयासिकसामासिकार्थी वर्शयनि-घटान्य इति । विशेषरूपेण सबन्धस्वानुपगमात् । जाच्छिन्न स्वविशेषितप्रतियोगितागा अलाभाचाह-अथवेति । घटादन्यो न घटा दित्यादौ पञ्चम्या प्रतियोगिव चेत्सर्थ । तदा घटनिष्टप्रतियोगिनाया निरू पकतासन्धापच्छिाभावदोधो वाच्य । नच निरपवस वृत्पनियामर तया तादृशाभावाप्रसिद्या न सभवनीति नवीनमतानुवादन । अनुयोगि- स्वचाश्रयतास्पस्वरूपसबन्धन बनते । तसवन्धस्स च वृत्तिनियामकतया मानुपपत्तिरिति मात्र । घटो नेत्याची प्रतियोगितासम्वनय घटाभात्रोपग मेऽपि न क्षति । घने न देसादेर्यपहारस्वैवास वादतो घटादव्य इत्यभिहित, इदानी समासे ताशप्रतियोगितात्रय लाभयितुमाशते-अथेति ।

·लक्षणं ५] ग्यायपञ्चग्रन्थीसंग्रहः। १०१ तभेदवद्वृत्तित्वज्ञानस्यैव लाघवेनानुमितिहेतुत्वादिति चेन्न । यार- दाब्यामिज्ञानमनुमितिहेतुः तस्यामेवास्य तात्पयोत् । तस्याः शाब्द- वोधाविषयत्वेऽपि वन्मूलकोदीन्यतादृशव्याप्तिविषयिकमानसोपनी- तभान(विषय)स्यैतादृशतात्पर्यनिर्वायत्वात् ताशशाब्दबोधस्यापि कथंचित् उपपादयितुं शक्यत्वाच । नीलो घटः कम्बुग्रीवादिमदन्य इत्यादिवाक्यस्याप्रामाण्यात् । पटः फम्बुप्रीवादिमदन्य इत्या- कृष्णभहीयं । चाशुपायसंभयाग्मानसानुधादनं । कथंचिदिति । भन्यपदार्थकदेशभेदे अभेदसंबन्धेन साध्यववनुयोगिताकस भाने पर्मिपारतध्येण साध्यवतोऽपि ताशानुयोगितासंबन्धेन तत्र भानोपगमादनुमित्योपयिकच्यातेरपि ततो लाम । नील इति कम्युग्रीचादिमवायच्छिनप्रतियोगिताकभेदाभापति गीलपटे तादृशमेदबोधस्तया तद्वाक्यस्याप्यप्रामाण्यं न संभवतीति ताद. दामेदाममिन्द्धि रिति भावः । कानुनीयादिमध्यावच्छिमायणम्पप्रतियोगि- तायां सादृशावच्छिन्नत्वावगाहितया संसर्गकोटी चमत्वोपगमे तु तुत्यन्या- येन दोपमाह-पट इति । यद्वा रघुग्नीयादिमत्प्रतियोगिम्मेदभानोपगमे पर इटादिवाक्यस्य प्रामाण्यनिर्वाहेऽरि नील इत्यादिवाक्यामामापर्य म निर्षहति । काग्रीवादिमयावच्छिन्नतियोगिताकमेदभातोपगमे तु नील इत्यादरप्रामाण्यनिर्वाहेऽपि पट इत्यादे. प्रामाण्यं न निर्वहतीनि बोध्यम् । साशावच्छेदकापसामान्याभारनिये कम्बुनीनादिमानविशिष्टतंबन्धिनिष्ठा- भावप्रतियोगितापच्छेदकवावापेक्षया घटत्वविशिष्टसंबन्धिनिष्ठाभानप्रतियो- गितावच्छेदक्तावादेर्लधुतया प्रतियोगितावच्छेदस्तया सामान्याभावाप्र. मिद्धिरत: कूटनिवेशः। नन्वेवं वहिन वतिरिति मनीतिब्बरदारयोरापत्तिः । तादोधिनत्वावच्छिन्नभेदसत्वात् । मच तर तत्तदवच्छिन्नभेदभेदण्टाभा- नोपगमास वोप इति वाच्यम् । इन्धनं न वद्धिरिति मयोगानुपपत्तेः। नव पारिभापिकावच्छेदके अन्वयितापच्छेदकधर्मसामानाधिकरण्यनिवेशान दोप इति वाच्यम् । कालिकादिसंबन्धेन इन्धनत्वयतित्ययोः समानाधिकरण- मात् संबन्धविदोषविवक्षायामपि, वहिन बहीत्यनाघन्य तर इति प्रयोगर- न्यापर। अथ पञ्चमलक्षणम् । शादियोधस्यापि कथंचिदिति । साम्यव- पदार्थे साध्यवसावन्द्रिमप्रतियोगितामे देनान्यपदायकदेशे मेदेऽन्वीयमाने धार्मिपारतध्येण साध्यस्थापच्छिन्नप्रतियोगिताकखसकन्धेनान्वयः खोमियते । एवमन्यपदार्थे मेदवनिपितात्मकेऽमेदेन त्तिरवेऽन्यीयमाने धर्मिपारतध्येगा- न्यस्य निरूपितलसवन्धेनान्वय. सीकियो। एव वृत्तिवपदार्थे तिलप्रतियो- गिताकात्मकेऽमेदेन तिलात्मक वा साक्षात्मवियोगिताराबग्धेन ननात्मकनि- ·१०२ गादाघरीपञ्चलक्षणी। [लक्षणं ५ दिवाक्यस्य च प्रमाणत्वान् । अन्वयितावन्छेदकानिरूपितपारिभा- पिकमवच्छिन्नत्वं प्रतियोगितायां भासत इत्युपेयम् । अतः साध्य- वदन्य' इत्यादौ मतुवन्तप्रतिपाद्यतापच्छेदकस्य साध्यसंबन्धस्स सा- ध्यापेक्षया गुरतयाऽनवन्छेदकत्वेऽपि नोवलक्षणवाफ्यार्थाप्रसिद्धिः कृष्णमट्टीय। पत्ति । तादो इन्धनलावटिमभेदप्तभवादिति । किच घटो न प्रभेयगग. नामिनि प्रयोगानुपपत्ति । गगनालापेक्षया प्रमेयगगनत्वस गुरतया तदय- टितभेदाममिद्धे । अव तन्निरूपिरापारिभापिकापच्छिाव मनियोगि- ताया भासत इति वक्यम् । तच्चेदवच्छिन्नत्य यदि सनिएसंवन्धीत्या. द्विरूप तदा संयोगेन गगनत्वविशिष्टसंबन्धिनोऽप्रमिद्धिरिति चेत् । भत्रके चित् । अन्वयितावच्छेदक्ष्यापकधर्माचटितय तात्पर्य। एवच प्रमेयगग- दरवरूप यदन्वयितारच्छेदक तद्याप यहगनाव तवच्छिन्नयीय पारिमा पिकतवचिछनत्यमित्यदोप । स्वविशिष्टसवन्धीयन संबन्धिपद संपाता. यात स्वात्मक यद्विशिष्ट इनि दा विवक्षित । अभावपद च भेदार्थक मिति राल्लाभ । नन्देव वहिन वतिरित्यादिप्रयोगापचिर्दवाव । पति परवान्वयि- ताव उदकव्यापकीमूनो यो यतिघटोभयत्वरूपो धर्म वाटतभेदस्य बाधितत्वात् । नच व्यापस्ताया प्रतियोगिनयविकारण्य न देय । तथाच बहिषटोभववृत्तिद्विव दहित्वतमानाधिकरणभेदप्रतियोगितावच्छेदकावेन वद्वित्वान्यापकगेवेति वाच्यम् । बहिनं घटपटोभयमिनि प्रयोगानुपपत्ते । मैदप्रतियोगितावच्छेदरीभूवघटपटोभयत्वस्व अन्वयितावच्छेदकीभून द्वित्व समानाधिकरणमेवप्रतियोगितावच्छेदरवेन तद्यापरवसभवात् । एको न द्वानित्यादिमयोगानुपविध । एक्च व्यापकताया प्रतियोगिवैयधिकरण्यसा- वश्यकतया वहिन वहिरिति व्यवहारो दुर्धार एवेति चेन । भन्ययिताब- प्टेदग्धर्मसमनियतधर्मावच्छिनावमेव तदर्मनिरूपितपारिभाविकमनस्टि- अवं घटवन्युमयरच च न बद्विरवन समनियतमित्यदोप । नचैवमपि केय. रान्वयिवहित्वेन समनियतताणीतार्णदहनोभयत्वायटिनमेदमादाय वहिन यतिरिति प्रयोगापचिरिति वाच्यम् । अन्वयितावच्छेदकसमनियतधर्म- न्यायरन। पातार्थेऽन्वीयमाने साध्य वदिशेषितमेदवदिशेपितवृत्तितलावच्चिनस्यापि ताट- शत्तिलखावच्छिनप्रतियोगिताकतसवन्धेनान्वय खोक्रियत इति ब्याले शादयोः । न चामेदेनैरविशेषिता परपदार्पपटितधर्मावच्छिमामादा देनैक- पदाथतावच्छेदक विशेषतापरपदायंटितधर्मावच्दिनाभावोऽन्य एव । प्रतियो- गिदावच्छेदकभेदादिति का निरान्वयशी पाच्यम् । समनियताभावानाम- क्योपगमेन ताशुधर्मावच्दिनामावयोमेंदावरहाद । अमामाण्यादिति ।

·लक्षणं ५] न्यायपश्चमन्थीसंग्रहः। पारिभापिकतवच्छिन्नत्वं(च) वद्विशिष्टसबन्धिनिष्ठाभावीया या या प्रतियोगिता तदवच्छेदकत्वाभायदयदवच्छिन्नत्वं । एतादृशावच्छि- नत्वस्य सन्धतया प्रातिस्विकरूपेण तत्तत्प्रतियोगिताव्यक्तीनां दु- कृष्णमट्टीय । सान्ययितावच्छेदकसजातीयत्वेन विशेषणीयत्वात् । वस्तुतस्तु इहान्दयि- तावच्छेदरल्यापकत्वमन्वयितावच्छेदकापरिधानुयोगिताकभेदप्रतियोगिता पभेदप्रतियोगितावच्छेदम्त्यरूपमेव निदेश्यमिति न कश्चिद्दोप । एको न द्वाविति प्रत्ययस्य प्रतियोगिवैयधिकरण्यमनिवेश्यापि निर्वाहसभवात् । वहि- घटोमयभेदमादाय बहिन पहिरिति प्रयोगापत्ते । समनयत्यनिवेश विनापि वारणसभवाच । एतेन व्यासज्यवृत्तित्वाव्यासज्यत्तित्वान्यतररूपेण साजात्य निवेशने इमान द्वाविति प्रत्ययप्रसङ्ग । अन्ययितावच्छेदकसमनियतनित्य- वढ़ेदसत्वादिति परास्त मित्याहु । तदसत् । तथासनि सत्ताया विशिष्टसत्ता- भेदाभावेन सत्ता न सत्तेति प्रयोगवारणेऽपि गुणे न सत्तेति प्रयोगापत्ति । विशिष्टसतात्पस्य सत्तावसमनियतत्वात् । तत्र विशिष्टसत्त्वभावसत्वात् । वस्तुतस्तु स्वविशिष्टसन्धिनिष्ठामाव प्रतियोगिव्यधिकरणो योध्य तेन घटो न वाहिरियादी बहिरवादेहिनियाभावप्रतियोगितावच्छेदकन्येऽपि न क्षनि । सन्धित्व प्रतियोगियधिकरण्य चैकसकन्धेन । रोन घटोन प्रमेयगगनमि- यादी गगनाधिकरणामसिद्धायपि तादाम्येन विषयतया वा सबन्धिन प्रसि हेर्न दोष निगगनाभावस देन सबन्धन प्रतियोगिम्यधिकरणवाभावान प्रतियोगिसपोरेकसबम्धावरिछसत्य योध्यम् । अत्र रक्षणवाक्यासाध्यवयनि- शिष्टसवन्धिनिष्ठामावप्रतियोगितावच्छदकत्वामागकूटवदवन्नित्वसव-धेन साध्यवस्व विरोपिता या प्रतियोगिता वादशप्रतियोगिताकभेदपदधिकरणा विवापि तापदशो न व्याप्तिस्वरूपम् | साध्यवत्व विहाय साध्यापछि नप्रतियोगितामभेद लक्षणे निवेश्य तावदशास्व अनुमित्योपयिकत्वादित्या न्यायरमा अय भाव । तत्र रम्बुग्रीवादिमत्प्रतियोगिकमेदभानोपगमे तस्य नीलपटेपि रात्वेन तादृशयास्यस्य मागाण्यापत्तिरतोऽन्ययितावच्छेदककम्युग्रीवादिमखान- छिन्नलत्येप प्रतियोगिताया भानमभ्युषेय तस्य चाप्रसिद्धलात्मसर्माशे भ्रमल मादाय ताशवाक्यस्याप्रामाण्य सपादनीय तथासत पट कम्युप्रीवादिमदन्य इत्यादे प्रामाण्यानिवीद इति । तद्विशिष्टसंवन्धिनिष्ठामावीया या या प्रतियोगितेति । कम्युग्रीवादिप्रसविशिष्टसन्धिनियाभावीयमतियोगिताव च्छेदकतारतापेक्षया पानपाटदाराबादमावस्य लघुरुया बायवच्छे. दकखसामान्यागावप्रसिद्धिरत कूरनिवेश । अधान यत्सरन्धावच्छिनपतियो मितानिरूपित पारिभापिरावच्छेदकल्प प्रसामनीय तेन संवन्धेन सबधिल प्रतियोगित्व च यदि विवक्ष्यते तदा समपायेन प्रमेयगगन नास्तीत्यासामगति । गमवाये गगनल विशिरसबन्धिनोऽप्रसिद्ध । यदिध तादात्म्यसबन्धेन कैमसूत्र- ·गादाघरीपञ्चलक्षणी। [लक्षणं ५ शेयत्वेऽपि न क्षतिः। संवन्धज्ञानस्य विशिष्टयुद्धावनपेक्षितत्वात् । अनुमिति प्रति च साध्यावच्छिन्नप्रतियोगिवावगाहिज्ञानमेव कारणं कल्यते लाघवात्। नतु साध्यसबन्धावच्छिन्नप्रतियोगिताकत्वावगा- हिज्ञानमित्यनुमित्यौपयिकव्याप्तिशरीरे तादृश्येव प्रतियोगिता निवे- कृष्णमट्टीय। शयमानाह-अनुमितिप्रतीति । एषच लक्षगवाफ्यस्य साध्यावनिप्र. नियोगिताकमेदवदतित्वरूपार्थे तात्पर्यमित्याह-तादृश्येवेति । साध्या- वरिटवेतार्थः । ननु साध्यायरिजनप्रतियोगिताकभेदस्खव लक्षणघटकावेऽपि कम्युमीवादिसतविशिष्ट घटायपेक्षया गुर यांसाध्य सग साध्यावरिउसमति न्यायरन। धेन था तदा गुणे सत्ता नास्तीति स्यात् । गुणान्यसविशिष्टसत्तालावच्छिना. तियोगितानिरूपितनिररूपारिमापिसाच्दवत्स रातात्ये सत्त्वादिति चेदन केचित् । येन येग सबन्धेन सरिशिष्ट सवन्धित्व प्रसिद्ध प्रत्ये तत्तत्सबन्धार- नित्य सन्धिसमतियोगिलयानवेश्यापच्छदाताभावाटसपमेव व्यापक तापच्छेदकाव पारिभापिकापच्छेद्यवशरीरे निवेद्यनीयम् । यदिच रिपयितास- यम्पपटित व्यापकतावच्छेदकाव पम्युप्रीपाश्मिलनिरूपित घटत्वे दुर्घट तदा सत्सपभानिरिचा एर प्रतिसबन्धा प्राचा इति वदन्ति । परेतु यत्सयन्धा- वटिपप्रतियोगिता निरूपितपारिभापिकावच्छेदवल प्राय तेनैव समन्धित्वं प्रतियोगित्व र प्राय । नर्थव समवायन प्रयगानसधिलाडिपिरिति सान्यम् । समवायेन वारसागमनसमन्धित हि यदधिारणानुयोगिस्तस- पन्धान नियोगिततरसवन्धप्रतियोगिसोमयाभाव प्रमेयसविशिएगगनै वर्तते तस्वमेय रथ पटादा प्रतिदम् । नया तमियाभावीयतत्पन्धावच्मिप्रतियो. गितागपच्छेदय व गगनले दुर्घटमिति वाच्यम् । तनिष्टाभापीयतासन्धावच्छिन प्रावियागितानवच्छेदकसहि तमिष्टाभावीयप्रतियोगितासामान्ये रामबाया. सिमरसमपतनिधनयवांवटिमलतमिलावटमाभायसतमिलस चिनक्षि- वादिति यन्ति । संयन्धमानस्य पिशिष्टयुद्धायनपक्षितत्यादिति । वस्त्रवार दि प्रत्येक उरसानस हेनुसाटसनगदी बूटागापेक्षणादिशी मार । ताट्यप्रतियोगिनासपन्यापचिमसाध्ययम्पसभिप्रभारताती- सपिट मेदनियगातानिरत विशेष्यताशानिपोषजनकतम भारतातीविताया पापीटीयरिशेभ्यता रातारातालहानस्य माध्यवदन्य एपेना- सदायवादयाप प्रतिवया सम च वारबन्धप्रकाराकसत्त महानामा तापपतिरित पेना गाम्पत्यविशिष्टयपीटाणारा. परिवािररतामाटरपालिप्रतियोगितामयम्याटिनमा- प्यमयपशिकारवानादिन्धिाताभिरपितरिष्यतामाटि- ·लक्षणं ५] न्यायपञ्चग्रन्थीसंग्रहः। १०५ श्यते कम्युमीवादिगान्पटादित्यादी विशेषदर्शिनामनुगितेः प्रामाणि- करवे निरुक्तपारिभापिकमवच्छिन्नत्वमेवानुमित्यापयिकव्याप्तियटकं । तादृशगुरुधर्मावच्छिन्नसाध्यकानुमानस्य केवलान्वयिसाध्यकसम- शीलत्वमादिनस्तु स्वरूपसंवन्धावच्छिन्नत्यमेव व्याप्तिशरीरे निवेश- यन्ति । इति पञ्चलक्षणी समाप्ता । कृष्णभट्टीयं । योगिताप्यप्रसिद्ववेत्यत आह-कम्ध्यिति । निमक्तेति । साध्यविशिष्टसं. पन्धिनिष्ठाभायप्रतियोगितापच्छेदकं यद्यत् तत्तव्यतिरवायच्छिन्नभेदपूटवद्ध- मीवच्छियप्रतियोगिताकभेदघटितं सर्वत्र लक्षणं कार्यमित्यर्थः । पारिभाषि- कारच्छिन्नत्वं न निवेशनीयं । किंतु स्वरूपसंबन्धरूपावच्छिनास्वमिनि मता- न्वरमाह-तारोति । उभयसाधारणकेवलान्नयिरवं च अत्यन्ताभाषपति- योगितानवदकधर्मवरसाध्यकरवं । तथाच कम्युग्रीवादिमसाध्यकाच्याप्ति- रपि मूलकाराभिमतैवेति भावः । केरलान्यायिभिन्ने द्रव्यं पृथिवीवादित्यादौ व्यावस्यविशिष्टस्य केपलद्रव्यत्यागौरपेण तहदेवाप्रसिया भन्यासिरधि- कैरेत्यस्वरमः ॥ इति शणभट्टीये पञ्चलक्षणीविवरणम् । -न्यापरसं। बोषजनकखनिष्ठप्रकार तानिरूपितइच्छीयविशेष्यतासवन्धेन साध्यसंपन्धविशि- प्रकारकवाक्यविशेयकज्ञानस्यैव तादशशान्दवोधहेतुतया तस्य च तारासंय- प्रकारकखाभावेन तादृशसंबन्यज्ञानाभावेपि न तदनुपपत्तिः । शाब्दबोधे संयन्यतात्पर्यशान न हेतुः किंतु प्रकरणशानमेवेति मतामिप्रायोति केचित् । अनियतरांनन्धस्थल एव संवन्धवारपर्यज्ञान हेरित्यभिप्रायेणेदमुरुसंबन्धस्य नियतखान तज्ज्ञानापेक्षेत्यपरे। यद्यपि प्रतियोगितानां ततपतित्वेन निवेशे तत्तत्प्रतियोगिताव्यक्त्यवच्छेदरखाभावकूटपद्धर्मावच्छिासमेव पर्यवसितं तच न कम्युमीवादिमत्त्वस संयन्यः कम्पीयादिमत्त्वप्रतियोगिकपदार्थाघटितला- तथापि खसमानाधिकरणतारशकूटवद्धर्मावच्छिनसमेव सबन्धतया विवक्षित सामानाधिकरण्यघटकाधिकरणसांशस्य फम्बुमीवादिगलतियोगिकतया ता- टितस्य निरुताटवद्धमांवच्छिनालस्स कम्युग्रीवादिमत्त्यसंवन्धलनिर्वाह । या स्वविशिष्टसंबन्धिनिष्ठाभावीयप्रतियोगितापच्छेदकत्लसमानाधिकरणोभयावृतिध- मौवच्छिमप्रतियोगिताम्मेदटपद्धमावच्छिन्नवमेव संबन्धउभयावृत्तिपर्यन्तमु. पलक्षणं । तस्य कम्युग्रीवादिमत्त्वप्रतियोगिरपदापटिनलात्तत्संबन्धवनिर्वाह इति ध्येयम् । (इति पञ्चलक्षणी संपूर्णा) | ·अथ सिंहव्याघ्रलक्षणे। नापीति । साध्यमसमानाधिकरणं यस्य, यदधिकरणान- साध्यासामानाधिकरण्यानपिकरणत्वलक्षणे यदि तधिकरणार- तिरूपासामानाधिकरण्यं निवेदयते, वदा द्रव्यं सत्त्वादिलादावविव्या- निः। सत्तायाः द्रव्यत्याधिकरणचितमा नाशासामानाधिपरण्यान- धिकरणत्वात्। वदनाधिकरणदृत्तित्वसारामानाधिकरणपदार्थत्वेऽनन्त- रवत्यमाणलक्षणाभेद इत्यतो व्याचष्टे-साध्यमिति । असामानाधि- कृष्यमट्टीयं । अथ सिंहव्याघ्रलक्षणविवरणम् । उदधिकरणेति । यद्यपि समानमधिकरणं यस्पेति न तथा। अधिकर• पक्षाबद्दृष्पधिकरणचानिरूपकमिनिपावत् । वस्त्र भाषः सामानाधिकरण्यम् । साध्यस्य सामानाधिश्रयं साध्यसामानाधिकरपयं साध्यसामानाधिकर- ज्यस्य अमाव साध्यासामानाधिकरण्यामित्यव्ययीमावः। तयाच साध्या- शिकरणादृचिवलामः । तत्र ससंवन्धिकामंदोधकोचरपदघटितपमुदायेन सम नसमास इति नरम पनिवेशोपपत्ति.। नतु न सामानाधिकरण्य- महामानाधिकरण्यामन्यन्ययीभावोचरं साप्यपषष्टीतपुरषो महाचायत- मना। येन समासाप्रविष्टपदार्यान्वयवाट्युत्पतया नव्ययीभावसमासघटक- समानपदार्थे अधिकरणे साध्यपदाधीनन्दयामंगमयेन समासपदस्य साध्या- धिकरणे रक्षणाया. साध्यपदस तत्तापर्यवाहकनायान स्वीकारेण नसा- न्यायरतं। अथ सिंहव्याघ्रलक्षणविवरणम् । तदधिकरणावृत्तित्यरूपमिति । तदन्वितापिरमवृत्तिवाभावरूपान- वयं तेन सायम्पासानानाविकरम्यादाथांपटक वैपि न नि । इदं च स. मानमपिकरण यस्य ससमानाधिकरण.। दन्य भाव सामानाधिकरम सापत्य सामनाविरम्य साम्यसानानाघिसाम्यं न सापसामानाधिकरय साध्याना- मानाविकरम्पनिवि ब्युलतिननिला द्वादशव्युत्पत्ती समानमधिकरण यस्पेसन सहपोनरपया न्यानो समापदम्पारेकशिलमा मारिएर दार्थ स एव ममानपदार्थैकदेशाधेयताया पध्मांधताया सम्बय. समाना- दास्याविरणादाऽनेनान्वयसपाच यनिष्टायतारेरकाभिन्नमविकर- पमिति विप्रवाश्याट्रोधः। समानाविकरणेति समासवाक्ये आधेवतानिरूप- ·लक्षणे] न्यायपञ्चप्रन्थीसंग्रहः। १०७ फरणं यस्येत्यत्रासमानाधिकरणपदस्य स्वानधिकरणाधिकरणार्थकत्ये न्यायरवं। काधिकरणनिरूपितायतापान लक्षणयाऽधिकरणपदार्थः समानपदं । तादृशा) लक्षणा तात्पर्यपाइकमेव । समानाधिकरणपदोत्तरगावप्रत्ययेन ताराघयत्वं बोष्यवे । साध्यस्य सामानाधिकरण्यमित्यत्र साभ्यपदोत्तरषध्यर्थ आधेयत्वं तस्य गामानाधिकरवपदार्थघटकायतायामन्वयसाटशसाध्यसामानाधिकरण्यपदा- र्थस्य नगर्थेऽभावेऽन्वय इति साध्यनिशाधेयतानिहपकाधिकरणनिरूपितवृत्ति- लाभावः साभ्यासामानाधिकरप्यपदार्थः। तदनधिकरणवृतित्यस्येति । समानमेव सामानं साध्यस्य सामानं न भवतीति साध्यासामानं तदधिकरणं यस स साध्यासामानाधिकरणलस्य भावः साध्यासामानाधिकरण्य मिति विप्रहे, समानपदार्थः आधेयतानिरूपकं तदेकदेशाधेयतायां साध्यपदोत्तरपध्धांधेय- ताया अन्ययः ननयों भेदवान तदेकदेशे मेदे प्रतियोगितथा समानपदार्थान्वयः तशाच साध्यनिष्ठाधेयतानिरूपकभेदवान्साघ्यासामानपदार्थः साध्यासामानम- धिकरणं यस्येति बहुबीहावधिकरणपदार्थः आधेयतानिरूपकं तदैकदेशाधेय- ताया यत्पदोत्तरपश्यघियताया अन्ययः तथाच यनिष्टाधेयतानिरूपकं साध्य- निष्टाधेयतानिरूपकभिन्न मिति विप्रहवाक्यार्थ. समासनानये साध्यान धिकरण- तिलक्षणयाऽधिकरणपदार्थः साभ्यासामानपदं तादृशलक्षणातात्पर्य ग्राहक भाव- मत्समेन ताशत्तित्वं योग्यत इति साध्यानधिकरणत्तित्वं साभ्यासामानाधि- करण्यपदार्थ इति केचित् । परेतु साध्यपदं साभ्याधिकरणलक्षणं यमानपद- स्थानिसमर्थः भावप्रधानो निर्देशः यदा भिन्नत्वं तदर्यस्तथाच साध्यसमान- मित्यस्य साध्यापिकरणामिनलमित्यर्थः ततध साध्यसमान न भवतीति व्यु- स्पत्त्या ननोऽभाववति लाक्षणिक्तया साध्याधिकरणामेदाभाववान्साम्याधिक- रणमिनपर्यवरितः साध्यासामानपदार्थ याधिकरणलादिननेदप्रतियोगिकाभान- रूपस्य खात्युभयारतियवसात्मतादात्म्यस्पत्य वाऽमेदस्यापि ससंयन्धिन वृतित्वेन वा परितक्या ससंबन्धिकलानियो मध्यनिवेशस्थापि साधुलाविषटक- सातादशार्थकसाध्याशामानपदेनाधिकरणपदस्स बहुवीही भावप्रत्यये च साध्या- नधिकरणत्तित्वं साध्यासामानाधिकरण्यपदारभ्यत इति वदन्ति । यक्ष्य- माणलक्षणाभेद इति । साध्यययधिकरण्यानधिकरणलरूपलक्षणार्यामेद इत्यर्थः समापि साध्यस्य वि अधिकरणं यस स साध्यन्यधिकरणस्तस्य भावः सा- प्यमधिकरणमिति विप्रहे वि पदस्याधिकरणं गेदश्व खण्डशक्त्यार्थः भन्ययाना- मनेकार्थतात्पयन्त साप्यपदार्यान्विताधिकरणस्य भेदे तस्य नायतानिरूपका- पाधिकरणपदार्धेऽधिकरणपदार्थकदेशाधेमतायां यत्पदोतरपयर्थाथेयलसान्वये यनिष्टाधेयतानिरूपर्क साध्याधिकरणभिन्न मिति विप्रइवाक्याद्वोधः । समा तु साध्याधिकरणभिमवृत्तिरक्षणयाऽधिकरणपदार्थः पूर्वपदे तात्पर्यप्राहके भावप्र- सयेन तारशस्तित्व बोध्यात इति साभ्यानधिकरणवृतित साध्ययभिकरण्य- ·१०८ गादाघरीपञ्चलक्षणी। [सिंहय्याम द्रव्य सत्त्वादित्यादावविव्याप्ति । द्रव्यत्वादेः सचाचनधिकरणरत्व- विरहेण यत्पदेन सत्त्वादेरुपादानासभवात्। सत्तावान द्रश्यत्वादिसा- कृष्णमट्टीय। मानाधिकरण्यशब्दादेव साभ्याधिररणावृत्तिवलामो भयेत् । तपाच का तदधिरणावृत्तिम्यरूपासामानाधिकरण्यमित्यभिधानमिति । तपापि सदन्विताधिकरणेसथविरक्षणाय दोप । स्वरीती ससबन्धिमाधैरवप्रकाशना व तमोतमिति बोध्यम् । समानमेव साभान न सामान असामान साध्यस्य असामान साध्यासामानम् तत् अधिकरण यस्य स साध्यासामानाधिकरण, तस्य भाव साध्यासामानाधिकरण्य साध्यानधिकरणवृत्तिवमिति यावत् । अस्मिन्पक्षे पौनरक्य पर्शयति । तदनधीति | साध्यमसमानाधिकरण य स्पेति विग्रहवाक्य भसमानाधिकरणमित्याकारकबहुमीहिरूपोत्तरपदगर्ममिति प्रथमतो समानाधिकरणमिति बहुमोहेर्चिग्रह प्रदर्शनीय । नच न समान अधिकरण यस्यस्येवरूप तर यदि नवर्थमेदै समानपदार्थस दौवालावधि करपादे प्रतियोगितया अस्वयस्तदा साध्याधिकरण निधभेदप्रतियोजिसमा नपदार्थीभूतोवालायधिकरण प्रत्याप्येत । सथासति साध्य असमानाधिक रण पनि द्वितीयबहुनीहिविग्रहवाश्यात् यदधिमरण वावनिप्रतियो- गिताफनेदानुयोग्यधिकरणक साथ मतीयेत । वय अतिव्यायादिप्रस्तमि बाह-असमानाधिकरणं यस्येत्यादिना । एव च प्रथमबहुबोहिदि ग्रहवाक्ये मार्यभेदे समानपदार्थस्य प्रतियोगितयाम्दय इति न भ्रमितव्य ।। किंतु अनुयोगितयेवेनि हिनीयबहुव्रीहिविग्रहवाग्यजन्यबोधे याशार्थों न्यायरस। पदार्य । पौनदत्यापत्तिरिति पचिपाठ । भिननुक्मप्येक लक्षण वास्यद- येनोपन्य स्वत्तो गणित इति शेष । स्थानधिकरणाधिकरणार्थक्त्व इति । असमानाधिकरणपदेन असगानमधिकरण यस्य तदसगानाधि करणमिति विग्रहे समानपदार्थस्याधेयतानिरूपकस्य भेदविशिष्टरूपनार्थक देशे मेदेऽ दर । तमाचाथेयतानिरूपरमिन्नमसमानपदार्थ अधिकरणपदार्थ आधेषतानिहाक देकदेशाधेयतामा पातयत्सदाथस्य यनिष्टलसान्बर तथाच यनियधेयतानिरूपक्माधेयतानिरूपाभिनमिति विग्रहवाच्यार्य । गब प्यसमानपदेनाथेयतानिहपकसामान्यमेदो न विवक्षितु शक्योऽप्रसिदलात् । तथापि समानपदस्थायदाविशेषगिस्पकर क्षरखादविवरणविशेषनिनमेव त. पदेन विवक्षितमेतद्धाभायैव सानभिकरणसन सपदमुभात्तम् । समासे तु सायिकरणरूपाधिकरणावशेषाभिनाधिकरण लक्षणयाऽधिकरणापदाय अत समानपद वात्सयमाहमिति खानपिनराशाधिकरणमसमानाधिकरणपदाय । तधिकरणानधिकरणकत्वपरतयेति । असमानामिकरणेलन नन्न्य- त्यासेन समानानधिकरणेति शब्दकल्पनया समान न अपितरण यस्येति ·लक्षणे] न्यायपञ्चग्रन्धीसग्रह । दावव्याप्तेश्व। सत्वादेव्यत्वाचनधिकरणाधिकरणकत्वाद्तस्तदधि- करणतया तत्पदं व्याचष्टे-पदधिकरणेति । यदधिकरणानधिकर- णकं साध्य तत्त्वानधिकरणत्यस्य व्याप्तित्ये, व्याप्तेविशिष्टैवार्थतानुप- पत्त्या विशिष्टपरामर्शस्यानुमितिहेतुत्वानिर्वाहः । यत्यतत्वाननुगमेन तत्वाधिकरणत्वाभावकूटस्य निवेशनीयतया गौरवचेत्याशयेन य- कृष्णभट्टीय। विषय ताशापरतामाह । तदधिकरणपरतयेति । सचार्थ यदधिकर- णत्वावच्छिमप्रतियोगिकमेप्रतियोग्यधिकरणक साध्यमित्येषरूप । यत्तु ज गदीशेन साध्य असमानाधिकरण यस्येत्यस्य साप्य यदधिकरणावृत्तीत्यर्थ । तावागाधिकरणाय च लक्षण । तच यतिमान्धूमादित्यादी वह्निमात्रस्य तर दूमाधिकरणावृत्तित्वाव्याप्तिरिति द्वितीयकल्पोऽवतारित । ततादसाव णने कि बीज । न तावत् द्रव्य सत्तादित्सादावनिव्याप्तिवारण । द्रव्यत्वस्य सत्ताधिकरणवृत्तित्येनानिध्यासे । अवतार्यकल्पेन तदुदारस्यानानुपयोगात् । यदि तु साध्य यदधिरणसामान्यवृत्तिभिन्नमिति नार्थ किंतु यदधिकरण यफिविध्यतित्तिभिनमिति, तदा सइतिव्याधुखारेऽपिनीयकल्पाभेद एथे- सभिप्रेत्य स्वय द्वितीयकरापोऽन्यथावतारित । स्वाधिकरणानधिकरणकसाध्य पानधिारणामोनोवाह । यत्तिति । अन्यथा व्यभिचारिण्यतिव्याप्ते । ग्याथरस। व्युत्पता यदधिररणमधिकरणविशेपनि नमिति विप्रचाक्याथ । समासवाक्ये यदविवरणनिष्ट गेदप्रतियोग्यविमरणत्तिलक्षणयोतरपदाथ पूर्वपद तात्पयमा हामिति, तदधिारणानविकरणकमसमानाधिकरणपदाध इति कचित् । अरा मानाधिकरणमिसन न समानमधिकरण यस साध्य स्थति व्युत्पत्ति । तन च ममानपदाथ शेवालायधिकरणे य-पदार्थसाध्याधिकरणभेदो विधेय । नतु समा- नपदार्थभेद साध्याधिकरणे विधेय इति नव्यत्यास विनाप्युक्तार्धराम इयत्ये। परेतु न समानमधिररण यस्य साप्यस्येति व्युत्पत्ती यापदार्थराभ्यस्य रामा नपदायऽपिारणे-वयस्तादशाविररणविशेषितननथमेदसाधिकरणपदार्थ श. यालराधिकरणल्पे वय इति स्वीकारानन्यसास विनय दार्शताधलाभ सभर नीति वदन्ति । यदधिकरणानधिकरणं साध्यं तचाधिकरणत्वस्य व्याप्तित्वेऽपीति । यद्यप्ययमों न साध्यासामानाविकरण्यानचिारणत्तमिति रक्षणयारमान्यते । विनु साध्यमसमानाधिकरण यस्य तखाननिकरणसमिति विप्रहयापयादेव । तथापि तस्य तादृश लक्षणवास्थतारपर्य विषयलामासति । रक्षणवायतात्पर्यविषयीभूतार्थस्यैव लक्षणलस्सायनोकला क्षणवाक्यजय- मादवोधविषयीभूतार्थस्तूतरलक्षणाभिन इति हृदयम् । गौरवं चेति । पादा.प. -- ·गादाधरीपञ्चलक्षणी। [सिंहव्यान- धिकरणं साध्यं तचं, साध्यनिष्ठासामानाधिकरण्यप्रतियोगि- स्वतनापटितसाध्यासामानाधिकरण्यपदार्थमाह-साध्यनिष्ठेति । साध्यनिष्ठं यदसामानाधिकरण्यं स्वाधिकरणीभूतयत्किंचियत्तिवृत्ति- वाभावः। तत्प्रतियोगित्व च तत्प्रतियोगिकोटिनिविष्टाधिकरणस्त्वम् । साध्यनिष्ठाभावीयाधेयत्वनिष्टप्रतियोगितायां निरूपितत्वसवन्धेन य- दवछेदकं तद्वृत्तित्वगिति यावन् । वद्विमान्धूमादित्यादौ साध्यनि- घाभावो हृदाधेयत्वाभावस्तदीयप्रतियोगितायां निरूपितत्वं उक्तसं- वन्धनायच्छेदको सदादिः । तत्र्यक्तिवृत्तित्वानधिकरणत्वं धूमादाविति लक्षणसमन्नयः । अन साध्यनिष्ठाभावप्रतियोग्याधेयत्वं साध्यताय- च्छेदकसवन्धानच्छिन ग्राह्यम् । अन्यथा वद्विमान्धूगादित्यादौ पर्व- वादिसमवेतत्वाद्यभावमादायानुपपत्तेः । तथाच सत्तावान् सम- कृष्णभट्टीय। पदार्थमिति । प्राध्यासामानाधिकरपये शब्दे साध्ये असामानाधि- करण्य यस्येति व्युत्पश्चन्तराट्रीकारेण भावप्रधाननिर्देशात्साध्यनिष्टासामा नाधिकरण्ये प्रतियोगिवराम । द्रव्य सत्वादित्यादेवारणाय यत्किंचिदिति । रननु प्रतियोगित्वशदेग सामानाविकरण्ये निरूपकत्वग्रहणे ताभानीय मयाय । जमावप्रतियोगियस्य सामानाविषयमात्रनिष्ठतदा अतिम्या गृहीनुमशवप पादत्त आह । तत्मतियोगित्यंचेति । प्रतियोगिघटकत्वेना- धिकरणोपादाने शिरोवेदनेन नासास्पर्शरीतिभयेम सम्प्रतियोग्याथेपत्तानि- रूपन्वेन तदुपादेय । साविकरणी भूतयत्किंचियक्तितित्वप्रतियोगिकद रूपाभावविशेषग हेय । पयार । ननु सपुरुत्दासयुक्तत्वोभयाभाषप्रति- योपाधेयतानिरूपकताया पर्वताही सत्वादन्याहिरित्यतोऽवच्छेदकच विव क्षयति । साम्येति। तारसमनियोगिनावच्छेदकस्य भयोगोलकतिनले पर्याप्तत्वादनिव्यापि । हेतुनावच्छेदक्सरन्धावच्छिन्तदृत्तिपनिवेशे च न्यायरन। श्वमुपलक्षाणम् । अधर्वज्ञहुर्शयसापि द्रव्या। साध्यनिष्टेति । साध्येऽसामा- नाविरण्य स्वाविवरणयविचितिवृत्तिलाभायो यस्य तत्क्षाध्याप्तामानावि- करप्पमिति व्युत्पत्या भाषप्रधान निर्देशात्साप्यनिष्ठासामानाधिकरपलाम इति केचित् । असामानाधिरणप्रतियोगिवस यामानाधिकरण्य एव सत्वाधभिः चारिणि बहयादिहेनुकेऽतिव्याप्तिरत आह तत्प्रतियोगिधंचेति । सा ध्येति । तादृशावच्छेदकखस्सायोगोलवृत्तिलत्वे पर्याप्तलादनियाप्तिरतो ·लक्षणे] न्यायपञ्चग्रन्थीसंग्रहः । वायित्वादित्यादौ साध्यनिष्ठाभावीयसमवेतत्वनिष्ठप्रतियोगितावच्छे. दकाधिकरणाप्रसिद्धेरव्याप्तिः । यहिगान्धूमादित्यादायपि धूमा- दाययोगोलकीयवहयादिनिष्ठपर्वतादित्तित्वाभावप्रतियोगितावच्छेद- कृष्णमहीयं । असंभव इत्यतो निरूपितत्वमबन्धेनेयुक्त । समयायित्वं । समायानु- गोगित्वं । स्वरूपसंवन्धेन हेतुः। उत्तरस्पेपि हेतुनासम्छेदकसंबन्धेन त्यप्रसिद्धेः समवायेन हेतूपेक्षा । ननु समवेतच्यासमवेतखोगयाभा- वमादाय तादशप्रतियोगितापनि रधिकरणानसिध्यनुधावनं ताशाभाव- प्रतियोगितायच्छेदकताया आधेयतावादी सवेऽप्यधिरणे तदसरवादिति । ननु साध्यनिष्ठाभावप्रतियोग्यधिकरणमेव विवक्षणीयं तर साध्यतावच्छेद- संपन्धानच्छिाधेयतामंजस्यावच्छिन्नत्वेन प्रतियोगिता निवेशाय दोष. । तादशेन व्यधिकरणेन सत्तायां सामान्यावभावसंभवावित्यत आह-यहि- मानिति । अयोगोलकेति । अथ महानसीयवद्यादौ पर्वतवृत्तित्यामार. सत्येनैवाव्याः सत्वादयःपिण्डीययस्यनुधावन व्यर्थम् । नच यरूपायच्छिन्न सागानाधिकरण्याभावः साध्यनिष्टः तदन्य हेनुतावच्छेदक्यत्वं तदर्थ इति तत्साश्यमिति बाध्य । इयं सवादित्यादापति व्यायुग्मार्जनापते. या पावरिटन्नयरिकनियनिवृत्तित्वाभावविवक्षणे अय.पिण्डीयवत्यनुधावन- ययंतावस्थ्यम् । मैवम्। यदि हृदादिचित्याभावमादायानियालेरणाय यद्यक्ति वृत्तित्वाभावस्टवसायं तत्तयक्तितित्यानधिकरणत्वं विवक्ष्यते सदा वह्निमान्धूमादियादी यावम्ति हेतुमति तत्तव्यनिवृनिभाय स्ट- न्यायरखें। निरूपितखसंबन्धेन यदवच्छेदर मिति । समवायित्वं समयायानुयोगित्वं ख- रूपसपन्धेन हेतु। साध्यतावच्छेदसंबन्धावच्चिनलविलक्षणेऽपि सगवायन वृत्त्यप्रसिघ्याऽव्याप्तेदुवारयात्रामवायेत हेतुपेक्षा ! समवेतवासमवेतस्योभया- भानमादाय तादृश प्रतियोगिलप्रनिद्धवच्छेदकाधिकरणाप्रसिद्ध्युद्भावगम् । ननु साध्यनियामावप्रतियोग्यधिकरणलमेव विवक्षणीयम्। प्रतियोगिता च साध्यता- वच्छेदकबन्धावधिमाधेयतासवधावच्छिन्नत्वेन विशेषणीया । सत्ताया सग- कायावच्छिन्नाधेयतया ब्यधिकरणबन्धेन सामान्याभावसभयान दोप.1 नच वयादा संयोगायविनायतासबन्धन पर्वतहदोमयाभावमादाय तत्पतियो- गितायाः पर्वते सतादव्याप्तिरिति वाच्यम् । व्यासन्यतिधर्मानचिनायेन प्रतियोगिताया विपक्षणीमलादत माह-यद्विमान्धूमादित्यादाविति । अयोगोलकीयेति । अथ महानसीयवहयादी पर्वत तिलाभायावादव्या- तिसंभवेऽयोगोलकीयवरिपन्तानुधारने कि वीजगिन चैमिवान्चौरसादी हादितिलाभायमादायातिव्याप्तेवारणाय यद्यतितिखाभाववत्याध्य तत्तद्- ·११२ गादाधरीपञ्चलक्षणी। [सिंहव्याघ्र- त्वम् , साध्यनिष्ठाधेयत्तनिरूपकाधिकरणवृतित्वमिति यावत् । कपर्ववादिवृत्तित्वाव्याप्तिः । साध्यतावच्छेदकव्यापकीभूततभाव- निवेशे गौरवमित्याशयेन फलितार्थमाह-साध्यनिष्ठाधेयत्व- कृष्ण भट्टीयं । स्थापि संभवमाविष्फतुं अप.पिण्डीपरयनुधावनात् । संण्यानाम्परिमा. णादित्यादी यत्किंचिद्रटाघेक्तरवृत्रित्याभावघटितटमादायान्याप्तः सत्वेऽपि न क्षति । विषमव्याति तदतां तकाकाराणामेव तरक्षतेः । घस्तुतस्तु साध्यनिष्टो यदूपायच्चिनसामानाधिकरण्यामाव इत्येव साध्यनिष्टासा- मामाधिकरपये प्रतियोगिलमिति दीधित्यर्थः । तत्र साभ्यासामानाधिकर- ण्येत्यादिलक्षणे प्रथमत एव द्रव्यं सत्यादित्यादायतिब्याप्तिः शकिता। तस्या- चरमनिफगर वारणं मध्यार्थाश्चात्याशिवारका एपेति यथाथुतसंदर्भ। तमनुरन्धानानामय पिण्डीयबढेरनुधावनं संगच्छत एव । पर्वच व्यधिक. रणबहुवी हिरूपसाध्यासामानाधिकरण्ये शब्दार्थस्य दव्यं सत्वादित्यादाव- तिव्यापकमया अतिजघन्यत्वमालोच्योक्तद्वारकप्रकारस्य विपमध्याप्ते पर्वतीयादिवही महानसादिवृत्तिावाभाषमादाय समन्याते चाव्याप्ती न फश्चिद्विरोधः । नच सामानाधिकरण्यसायाप्यवृत्तित्वमतमवलम्च्य न्य सम्यादित्यादावनि व्याक्षि कुतो न थार्यत इति वाच्यं । संरयावागरिमाणा- दित्यादिसमव्यापके रियायवच्छेदन साध्ये सामानाधिकरण्याद्यभावमादा. याध्याप्ते । साध्याधिकरणापच्छेद्यत्वविशेषगदाने च द्रव्यं सरवादित्यादाव- तिव्या. हेयत्वाधिकरणावच्छेद्यस्योतो ट्रय गगनघटत्वान्यतस्त्वादित्यादी घरवादेः साध्यासंवन्धित्वेनानवच्छेदकत्वेनातिव्या सदस्याप्यवृत्तित्वसा. नभिमतत्वाच । साध्यतावच्छेदकव्यापकेति । सर्वत्र सत्तापानसम• वायमादित्यादावच्यातिनोंदतव आधेयतासबन्धावच्छिन्नाधिकरणाभावस वृत्यनियामकसबन्धावशिवप्रतियोगिताकत्वेनाप्रसिध्या निवेशासंभवादिति घेतार्ह साश्यतावरछेदसंबन्धान्यसाध्यानियोगिकसंवन्धान्पसंबन्धावच्छि सावं आधेयतायो निवेशनीयं । नम्वेवं वद्विमान्यूमादित्यादौ वह्नौ खरू. पसंपन्धावच्ठिापर्वत वृत्तित्वसंयोगसंबन्धावच्छिनपर्वतवृत्तित्वोभयाभाव- स स्वरूपसंबन्धावच्छिन्नपर्वतवृत्तित्वाभावत्स च सस्वादमाति । गच तत्प्रतियोगितावरटेदककोटावायेयतावस्थाप्यन्तीव. । अन्यथा बद्धी संयो- गसंबन्धायच्छिन्नपर्वतवृतित्वस चेन तदभावदोलम्यापातात् । तदन्तभावे च समानाधिकरणमाने तादातमधेगावच्छेदकपर्याहित्येितादृशाभानो न लक्षणपरक इति वाच्यं । भधिकरणमा निरूपरतासंवन्धेन अवच्छेदकप- यांः सकलमतसिद्धव्यात् । अन्यथा असत्यप्रकारकप्रमाविदोप्यत्वादी ताड- 1 ·लक्षणे] न्यायपञ्चग्रन्थीसंग्रहः। ११३ मिति | अनिरूपरत्यमिह साध्यनिष्ठाघेयतात्यावन्छेदेन माघम् । तेन पहिगान्धूमादित्यादौ महानसादेः पर्वतीयवहिनिष्ठावेयत्यानि- कृष्णमट्टीय। प्रशाभावदालभ्यापातादिति । मैयम् । तादृशाधेयतासामान्यत्तिप्रतियोगि- वानिवेशेनादोपात् । एवच असतारिवाया अयोगोलीयबयादिवृत्तिपर्व- तवृत्तियाभावशब्देनाप्येतन्मते साध्यतावच्छेदकान्यसाध्यप्रतियोगिरान्य- सबधापरिकामा वृत्तित्वनियोगिकामावस्यैवाभिप्रेतत्वान्न तद्विरोध । वस्तुतस्तु प्रमेयवान् पवादित्यादी समवायसंबन्धेन साध्यताया समवाया- न्यसाध्यप्रतियोगिकसंबधान्यसबन्ध समवायसंबन्ध एव सदन्किरा सामान्यतित्वमप्रसिदमेवेति गोत्तरीत्या आधेयताविदोषण सम्यर। किंतु साध्यतावच्छेदसंबन्धावरिउजत्वमेव । तथाच मतावासमवायादित्यादा वन्याप्तिमनुसन्येव पतिमानित्यादिना दूषणान्तरारोपगौरयमित्यन्तग्रन्थ इस्पेन सम्यक। पूर्व यहुग्रीहि विग्रहवाक्यजन्यवोधविषयस्य साध्य यदधिरणानुयो- गिकभेदनियोग्यधिकरणमित्येवरूपस प्रदर्शनानन्तर समानान्तरल धार्थ प्रदर्स पूर्यबहुव्रीहिन्यर्थ पर दीपिनिकृता साध्यनिऐसादिनाङ्गीकृत । इदंत गोप्यं । पूर्वबहुवीया मसाध्यासामानाधिकरण्यगन्दस्य साध्यनिष्टर- धेयन्यानिरपकाधिकरणवृत्तित्वमेवारी । आगो विग्रहार्थो तृतीय समाना. तरार्थश्च परप्रत्यया गल्शणघटक इनि योध्य । अनिरूपकत्यं अनि- रूपम्वप्रतियोगिनिरूपश्यं । आधेयताधावच्छेदेन आधेयताचव्यापक । तथाच साध्यनिष्ठाधेयतात्य व्यापर निरूपरत्वावच्छिमप्रतियोगिताम्मेदयनि- रपित वृत्तिवानधिकरणत्यमिति नपर्ष । नव अधेियवाव बांधेयताया- मेर । पयधिारणतारूपतिरूपरवध पर्वतादायेति वैयधिकरण्यारकथ व्यापकम्पमिति वाय। स्वाधयाधेगनाश्रयत्वसवन्धन आधेयताब व्याय, न्यायरमा तिलानधिारणत्व यदि विवश्यते, तदा पहिमान्धूमादित्यादी यावन्ति हेतुमन्ति तत्तयति तिलाभावस्टमपि सभपतीति ज्ञापयितुम्मसवेहि । मू साध्य निष्टाधेयत्येति विशिष्यासज्यतिधर्मानिरिक्तयमावसिनाधेयता अधिक रणमैदा भिनव नतु सावश्छेदकधर्मीयेऽधिकरणमेदेऽणमिति मतानुसरणाद- द्विनिष्टसयोगवयग्धाच्चिसायलानिरूपाधिारण गुणादी हेतुनापसंदक्स- बन्धेन वृत्यप्रसिध्या बहिमाधूमादित्यादावव्याप्तिरिति पूरपक्षानवरारा इति ध्येयम् । दोशेताशाभपत दडीप याकचिदा यतानिरूपरुलाभावगादाय प्रससामन्यानिशा साध्यनिष्ठाधेयतालरूपसामान्यधर्मगुरवारेण साप्याठा- यताया भनिरूपक्वान्तविशेषणघटकना । ननु यकिपिदाधेयतायेने ति दीपित्याशयं प्रस्ट्यन्वारयति । अनिरूपकत्वमिहेति । यनिस्मानान्न विशेषण परकायनमित्यर्थ । आधेयतात्यायच्छेदेनेति । साभ्यनिष्टाधेय- ·गादाधरीपञ्चलक्षणी। [सिंहव्याध रपरत्वेनाव्याप्तिः। एवं साध्यतायन्छेदक्सयन्धावच्छिनत्वेनाधे- यता निवेशनीया। तेन अयमात्मा आत्ममहाकालान्यतरत्वादित्यादी पाल्स्य कालिग्सयन्धावन्छिन्नात्मत्वादिनिष्ठाधेयत्वादिनिरूपत्वे- कृष्णभहीय। स्वनिरूपिरावृतित्यसकन्धेन स्वनिरूपकरय व्यापकमिति बह्वयादिरूपमा पान्तर्भावेन ब्यापकस्योपपत्ते । नच साध्यनिष्टाधेयतावस द्रव्यस्वावच्छि बाधेयतामाधारणस्य निरनसबन्धेन जले सरवातत्रोक्सन्धेन वयधि करणस्वरूपनिरूपकत्वासमव । यदिच न्यवावच्छिन्नाधेयतानिरूपिता. धिकरणवरूपसदादिसाधारण निरूपावस तादृशाधेयतास्वव्यापकतया गुणादरेव तदयच्छिम्प्रतियोगिताकभेदसत्वेन नाव्याप्ति , तदा तुल्ययुक्त्या धूमवान्वहरियादावनिव्यातिरिति वाच्यम् । आधेयतात्वव्याप्यत्वस्यापि निरूपक्ताया निदेश्यत्वात् । आधैयतात्वव्याप्यत्व च साध्यानुयोति फवविशिष्टस्वानयाश्रयत्वसबन्धावस्चिनप्रतियोगिताकाधेयता वाभावयति खनिरूपितवृत्ति वमबन्धेनावृत्तिव स्वाश्रयनिरूपिताधेयताप्रपेशे पहिस मानाधिकरणद्ध्याम्तरल्याप्यवभाससग । नचैवमपि दहिसान् धूमा वित्यादारज्याति । यद्यधिकरणयावन्माननिष्टवलयविकरणतारूपनिरू पकताया वहिनिष्टशैवालादिसाधारणद्रव्य वावसिाधेयतारवयापकवास नवात् । द्रव्य वावरिउननिरूपकतायाश्च ताशाधेयतात्याच्याप्यत्वादिति वाच्य । साध्यानुयोगिक व विशिएखाशयाधयवसदधेन साध्यनिष्ठाधेय ताप्बाधिकरणनिष्ठाभावप्रतियोगिरवरूपतादृशाधेयतास्वव्यापकत्वनिवेशान् । भषेवमभावे साध्यतावरछेदफध्यापक वनिवेशे गौरवाभिधानमसरातम् । ननु वैयत्यावशमपेक्ष्यलाघवात् । अद समाधानमाकलपामहे । वृक्षया धेयताविदोपाभावस्स साध्यतावच्छेदकच्यापरत्वादष्याप्ति । नच निरूपक तास बन्धेन अधिकरणबदनाव प्रवेश्य इति वाच्य । तथासति संयुक्त पस मवेत वयो निरूपकताया एकजानीय वेन आधेयतायां साध्यतावच्छेदक ग्यायरल। ताखरूपसामान्यधर्मावशेषितमित्यर्थ इति केचित् । परंतु यद्याधेयतावच्छेदक- देवायत्सतानलपकचयोमैदस्तदाऽनिरुपक्तम् । अनिरपकलप्रतियोगिनि रूपकलम् । भाषेयताखावदेन आधेयताखव्यापकम् । तथाच साध्यनि साधेयतालव्यापरनिरूपरखावच्छिनमेदो निवेश्य इति पर्यवसितम् । बन च्याप्यत्व स्वाथया नयलसव धेन व्यापकत्व तु खनिरूपिताधेयवावलराबन्धेन पालते ना यतालनिरूपक्लयोयधिकरण्येऽपि न क्षति । नच धूमवान् वयधिकरणलादित्यादी द्रव्यसावच्छिनायतासाधारणसाध्यनिछाप्रैयताखव्या पकनिरूपकलावच्छिनभेदस्य गुणादावव सलादविव्याप्तिरिति वाच्यम् । तार ·लक्षणे ] न्यायपश्चग्रन्थीसंग्रहः। कृष्णभट्टीयं । संपन्धापच्छिमात्वविशेषणवैयथ्यात् । साध्यतावच्छेदकतदितरसंबन्धावरित आधेयरायोयभिचारनिरूपकाधिकरणयत्वसत्वेन तदभावस्य साध्ये सत्वेना- तिच्याश्च । तत्तनिरूपकतारयेन संसर्ग-वं तु विशेषरूपेण संबन्धमापत्ति- पराहतं । नच साध्यतावच्छेदकसंवन्धावच्छिसाधेयतावादच्छितात्वं मति- योगिताविशेषणमिति वाच्यं । पुचमपि पूर्वक्षणवृत्तियविशिषपर्वतसंयुत- स्याभावमादायाच्याः । नच भावेऽव्याप्यत्तित्वं निरवरिउमाविशेषणतासं. साधेन व्यापरत्यं वा निवेश्यामिति धारय । एवमपि घटपर्वतसंयुक्तयोभ- याभाषावारणात् । गय प्रतियोगिवैयविकरण्याघटितसाध्यतापच्छेदकच्याप- योपादानातुक्ताभावयनिरास इशि वाच्यं । तथापि बिरद्वहुदपर्वतसं- युक्तन्योभयाभावाबारणात् । तस्स केवलान्ययित्वेन तदभावासरवादिनि । मच तदवारणेऽपि न क्षतिः । पर्मासिसंबन्धेन तदवच्छेदकताया उभयमेव सत्यात् । तदुभयावृत्तित्वस्य धूमे संभवेनाव्यास्यसत्वादिति वा । उभये पर्याप्त प्रत्येरुपयांतिनियतत्वात् । अतः साध्यतावच्छेदकसंबन्धारच्छिन्ना. धेयतासामान्यति प्रतियोगिताविशेषणमावश्यक । तच्चावच्छेदकताचट- कनिरूपकत्यरूपसंबन्धनिरूपकतादशसंबन्धावच्छिचायतात्वव्यापकरवमिति मामंभवः । स्वग्रनियोग्यसामानाधिकरण्य चाभावविशेषणमिति पूर्वक्षणत्ति. विविशिष्टपर्यंत संयुक्तत्वाधभावनिरास । तयाच साध्यनिष्टभेदप्रतियोगितानव- दरग्यमेव साध्यतापच्छेदकव्यापपरवमिति व्यापकताइयसत्वेऽप्यधिकवि- शेपणस वाद्वारबामाससंगनिरननुपाइयैवेति कृतबुद्धयो चिदाकुर्वन्तु । अनेनं योध्यं। मनु नयन्यनिश तम परंपराभेदानां संवन्धत्वं चापेक्ष्य द्रव्यत्वाव- रिसाधेयतावारणाय साध्यतावच्छेदकव्याप्ये धर्मास्तरावच्छिन्नसाध्यनिष्ठा- धेपत्यान्तरनिष्टन्यूनवृत्तितानिरूपकाधेपतान्यर साध्यनिष्ठाधेयाविशेषणं तत्तद्वति-धावच्छिमाघयतामादायाच्यातिचारणायानयच्छिमातमन्तरविशे- पणं । पुतद्रूपादिसायके तत्ताक्षगावच्छिन्ने तदूपत्वावच्छिन्नाधेयतानामेव प्रसिद्धिः । साम्यनिष्टाधेयतापारच्छेदेनेत्यस्यान्यनर तात्पर्यम् । साध्यनिष्ट- ताशाधेयतानिरूपकावसामान्यामायश्च निवेश्य । अथवा साध्यतावच्छे- समनियताधेयतैव निवेश्या। भगीभेदलाभायैव लघुतरेऽप्याभासप्रकारे यथाभुतदीधित्यनुसारेणगौरवाभिधानम् । अथवा साध्यनिष्ठाधेयतापो साय- ताचरछेदकाररित्राधेवतान्यवं, साध्यानसाधेयवासावच्छेदेनेत्येतलभ्यम् । अपच्छेदकानपछि त्यस पर्याध्यनुपादानान्स सात्वावरिछद्राधेयतायाः सा. प्यतावच्छेदकावपिछयतथा चियभिचारिणीनि पदिगतिः । तद्- निशानियारणाय पर्यायुपादानेनु नन्न्यवैयध्यांत । साध्यतापच्छेदका- वञ्चितत्वोपादाने नायं दोष इत्यग्रिमनन्यसानिः । गय साध्यतावच्छे- दापटिनाधेयताया उपादानेऽपि पर्याप्युपादानानुपादानाम्या पहिग्रन्या संगठेने प्रवेति वाच्यम् । तथासनि साध्यनिष्ट वपरित्यागेनोदक्षरला.

·११६ गादाधरीपञ्चलक्षणी। [सिंहव्याघ. तदनधिकरणत्वमित्यर्थः । साध्यवद्भिन्नस्य च साध्यनिष्ठाधेय- ऽपि नातिव्याप्तिः। तादृशाधेयत्यानिरूपक्सनाधिकरणत्यमविवक्षि- तम् । तदनिरूपकमान निविष्टम् । प्रथमतो द्रव्यं सत्तादित्यादा- वति यारागङ्गिततया व्यभिचारिसामान्य एवातिव्याप्तिमुद्धरति । साध्यय भिन्नस्य चेति । व्यभिचारनिरूपकाधिकरणस्येसर्थः । कृष्णमट्टीय। पत्ते । एतत्सर्वमवरछेदकभेदादाधेयताभेदमभ्युपेत । वस्तुततु । साप निसाधेषतानिरूपम यद्यत्तत्तद्भेदरूट एव निवेश्य । अन्यथाधिकरणभेदनेव निरूपरताना भेदाहिमा धूमादित्यादाकव्याप्ते । एवच निस्पकताभेदेने बाधेयतागा भेदासाध्येतरवृत्याधेयताना रक्षणपटकलादेव दोष । साध्य निष्टाधेयनारवायच्छेदनेत्यस्याप्य तापम् । एपच तत्र समनयत्यादिविव. क्षण सर व्यर्धमेव । एतेन साध्यतावच्छेदकव्यापकाभावप्रतियोग्यावेयता निरूपकाधिकरणवृत्ति वान धिरणत्यै तात्पर्यमित्यपानम् । सत्तावान् समया विवादित्यादावव्याप्तिनावस्थ्याच । अयया साध्यनिरूपितनिर परवाभाये ताशनिरूपाभदेथा तत्तापर्यम् । द्वितीये साध्वेन रूपेणाधिकरणभेद इनि नाभेद इति शिवम् ॥ अपि समानाधिकरणपदे । भधिकरणपदद्वथापि भाधेयतानिरपकार तन गये नम्वेशे भाषापानिपतित्वलाभ स्यात्, ननु भाधेयावा निरपराधिमरणत्तित्वलाम । मध्यमाधिकरणराम- कासवात् । नचाधेयता निराधिकरण सदयं । तथाप्य निरूपराधिकर. पतावदित्यनमिधाययमभिधाने अनदेवालोथ्य अधिकरणस्य रक्षणापट- फरवमह । ताशेति । यन साध्यनिष्टाधेयतानिर पकरवपदन्य प्रदेश- सभव । माधयायाधिकरणस्योरधिकरणस्वान्तभावनवावश्यकनिस्प:- भाव्यवहारोपपती साध्यवत साध्यनिष्टाधेयनानिरपरुग्यान्तो मानाभा पादित्यधिकरणपत्र । तपाच ताशाधेयनानिस्षकाधिकरणस्वावधिभेद. निवेशात दोष इति । तन्न । अधिकरणमायेपतानिरपामिनि मुस्यव्यवहा रानुराधेन निस्पकारान्तरपीसारच सर्वाभिमत यात्। पदपि अधिकरण लिष्ट निराकपान्तरोपगमेऽपि पद्धिमान्पर्व ताधिकरणरतदन्यतयापित स्वादी देनुमत साध्यनिधियतानिरपवादतिव्याशेरधिारणपद निलश न्यायरमा शाधेपतालमाप्पसम्मारि निपस्तविशेषगसातायाधेयतातच्याप्यत्व घसा. पनुयापिरत मिशिरमाययाशयसपाहियातियोगिताकनाशायना- साभारपहियनिरूपितनियमयन्नानिलम् । यदि चायरलय येऽप्यार परणगापगमेश्वदा साध्यनिराधेय तानिएक यद्यत्तस्तदाटमा नि.

·लक्षणे] न्यायपश्चग्रन्थीसंग्रहः। वानिरूपकत्वानद्वृत्ती नातिनसंगः । साध्यनिष्ठाधेयत्वानिरू पकाधिकरणत्यव्यापकामायप्रतियोग्यधिकरणतासामान्यकत्व- अत्राधिकरणवृत्तित्वं हेतुतानच्छेदकसंवन्धेन पाच्यम् अन्यथा वहिमान्धूमादित्यादी वहयादिनिष्ठाधेयत्वानिरूपकस्यावयवादी धू- मादेः ममवायेन वृत्तरव्यास्यापत्तेः । इत्थंच सत्तावान द्रव्यत्यादि- सादारव्याप्तिः । साध्यनिष्ठाधेयत्यानिरूपकत्वाधिकरणे सामान्यादी हेतुतावन्छेदकसंवन्धात्मकसमवायादिना वृत्तेरप्रसिद्धेः । एवं द्रव्यं विशिष्टसत्वादित्यादावपि विशिष्टसत्यादेः सत्ताधनतिरिक्ततया साध्यनिष्ठाघेयतानिरूपकाधिकरणगुणादिवृत्तित्वानधिकरणलासंभ- वादच्यामिरित्यतो निष्कृष्टार्थमाह -साध्यनिष्ठेति । अत्रापि पूर्व- दोपवारणाय साध्यतावच्छेदकसंवन्धावच्छिन्नत्वेनाधेयत्वं निवेश- नीयम् । एवमधिकरणत्वमप्यविवक्षितम् । तादृशाधेयत्वानिरूपक- त्वव्यापकतैयामाचे निवेशनीया तादृशाधेयत्वानिरूपकवृत्तित्वमान- निवेशे धूमवान्यरित्यादौ वयधिकरणतासामान्याभावस्य धूमनि- ठाधेयत्वानिरूपपदादिवृत्तित्यादतिन्याप्तिरतो व्यापकतानिवेशः व्यापकत्यं तद्वन्निष्ठान्योन्याभावप्रतियोगितानयच्छेदकत्वं नतु त. निमात्यन्ताभावाप्रतियोगिलम् । सर्वस्यैव तथाविधद्वित्वावन्छिन्ना- भावप्रतियोगितया तदप्रसिद्धेः । नगा तद्वन्निष्ठात्यन्ताभावप्रतियोगि- तानवच्छेदकधर्मयत्वम् । ताहशाभावप्रतियोगिताच छेदकीभूतामाव- त्यादिकमादाय वयधिकरणत्वसामान्याभायस्यापि घूमानधिकरण- त्वव्यापकतया अतिव्यात्यापत्तेः । अनयन्छेदकलं चावच्छेदकताप- वृष्णभट्टीयं । णाधिकरणनिष्ठनिरूपकम्बलाभार्थ। सच तारशाधेयतानिरूपकं यदधिकरण- मिति योजनयति । तत्तुरतरं । अधिकरणतासाधारणनिरूपायरये माना- भावात् । निशियाधिकरणनिष्टनिरूपकत्वविदोपस्यैव रव्यात् । अन्यथा भधिकरणपदपरणापतेः । नच साशनिरूपभेदयूटलाभार्थमधिकरणपद- मिनि युज्यते वहाभग्य नत्रमाणाधीनरगन् । नापि अभिकरणपदार्थताव. छैदकाधिकरण साध्यनिधाययायानिस्पकत्वाग्यपार्थसधिकरणपदं । असं. भयापरो। साम्यवनिस स्पेनि पसी कथनमुत्तरलक्षणेऽतिव्यातिनिराससूचरं ।

·११८ गादाघरीपञ्चलक्षणी। [सिंहव्याघ्र- र्यास्यनधिकरणलम् । अत उभयवन्दमादाय न दोपः । अथवा यधिकरणासामान्याभावत्वं साध्यनिष्टाधेयत्यानिरूपकवृत्त्यत्यन्ता- भावप्रतियोगितामवच्छेदक तत्वमेव समुदायार्थः । अतो अभाव- त्यादिना व्यापकतामादाय न दोपः । अधिकरणता च हेतु- तावच्छेदकसंवन्धावच्छिन्ना प्राया । तेन वह्निमान्धूमादित्यादी वह पधिकरणधूमावययादौ धूमाधिकरणस्वसामान्याभावासत्वेऽपि न क्षतिः । धूमवान्यरित्यादौ यत्किंचिद्वयधिकरणवाभावस्य धूगानधिकरणत्वच्यापरतयाऽतिव्याप्तिवारणाय सामान्यपदम् । तथाच तादृशाधेयत्वानिरूपफत्वव्यापकाभावप्रतियोगितावच्छेदकं यद्पावच्छिन्नाधिकरणतात्वं, यद्पावच्छिन्नाधिकरणतात्वावच्छिन्ना- भावत्वं चा वादशानिरूपकत्यव्यापकतावच्छेदकं मपत्वमिति फलि- कृष्णंभहीय। समवायेनेति । यस्किचित्संबन्धेन वृत्तित्वोनी चातिव्यातिएव्या। हेतु- तापग्छेदकसंवन्धावच्छिन्नाधेयतासंबन्धेन साम्यनिष्टाधेयत्वानिरूपकाधिकार- णामावस हेतुतावच्छेदकसंवन्धान्यहेतुप्रतियोगिकसंबन्धान्यसंपन्धावधि- बतादतवृत्ति वामावस्य वा निवेदो वाह-पवमिति । व्यापरत्वंचेति भेदग्वमरसपडोपाधिरिति न प्रतियोगितापच्छेदासंबन्धनिवेशः । अपच्छेद- करवं स्वरूपसंबन्धेन निवेश तेन रेखाधिकरणत्वामावस्य विषयितासंबन्धे- नावच्छेदकोऽपि नाव्यानि । तदयोगोलम्मेदवान् तदीपदण्डादित्यादी पनि हेत्वधिकरणवाभावस्वविशिष्टरूपाचंसादे. साध्यनिशा- धेय पानिरूपवव्यापकतयातिव्याप्तिः। सतो हेलधिकरणवाभारवरविष्य खरूपसंबन्धेन निवेश्यमिति तु नाय । तथापि त्यधिकरणयाभारन्याया- पकत्वान् । मनु एनक्षत्ववान मनिसंयोगादित्यादी देररधिकरणवाभावादे. क्वलान्वयित्वादनिग्यासिरिसत भाह । अथवेति । इदंतु योध्यं । रासमा. नाधिकरणभेदपनियोगितानिरूपिननिरवरिउन्नविदोषणनासंबन्धावरिमार- छेदकत्ताशून्य रेसनि निरवरियत्तित्वं व्यापकम्यम् । निरवसित्तियो. पादानानन्यज्ञान विषयावर पन्यभिचारिइवधिकरणदाभावस्य निरनन्याप. कवेपि नक्षतिः । व्यापाभूतामायनियोग्यधिकरणतानिदेश्यस्याने यार- कीभूनमेहतियोगितारमाधिम्रतानि वा। तथापास्यन्ताभाषप. तिप्यापसवपरिष्कारप्राधेप इति । देवरिमाणता वायापम्प्रतियोगिता. काव निरस्पनि । तयाचेति । तादृशेति। प्यापकामावतियोगितायाम- विकरणतानिष्टायां निरपम्तासन्धेनावरलेवनाया अवच्छेदमहेनुनार- ·लक्षणे] न्यायपश्चग्रन्थीसग्रहः। तोऽर्थः । तेन धूमानधिकरणकन्यापकीभूतरहयनधिररणत्यधू- माधिकरणत्वोमयसामान्याभारप्रतियोगिताया यहथनधिकरणत्य- सामान्यनिष्टत्वेऽपि नातिव्याप्तिः । यदधिकरणतामाननिवेश द्रव्य विशिष्ट सत्यादित्यादावव्याप्तिः । द्रव्यत्वानधिकरणगुणादी हेत्वधिकरणतात्वानच्छिन्नाभावसत्वात् । अतो यदूपायच्छिन्नेति । हेत्वभावस्स व्यापकतानिवेशे व्यापपताशरीरे हेतुतावच्छेदपसब- धेन तद्वनिष्टत्यं निवेश्यम् । अन्यथा यदिगान्धूमादित्यादौ साध्य- निष्टाधेयरयानिरूपकहदादौ धूमात्मकाभाया पालिक्सयन्धेन वृत्ते- रख्याध्यापत्तेः। तथासति सत्तावान व्यत्यादिसादायव्याप्तिः । साध्यनिष्ठाघेयत्नागिरूपकाधिकरणे हेतुतावच्छेदकसरन्धेन वृत्तैरप्र- सिद्धः। अतो हेयधिकरणवाभावस्य व्यापकताघटितमेव लक्षणं कृतम् । तथाचाधिकरणताया विशेषणताविशेषेण वृत्तिमत्तया तेन सबन्धेन यन्निष्टत्वं निवेश्य, अतो न दोपः। पूर्वकल्पपरित्यागे वीज- गभट्टीय। स्छेदकावरयस वाच्यतया विशिष्टपरामर्शानुपपत्ति । यद्रूपेति । यदूपाव रिमाधिकरणताप्रतियोगिकाभावस वाधिमरणत्वगगनोमयाभावाधिकर- तयाऽतिब्यासि । सदयटिमाभागामारीबेरतलपा नोचम् । सारनिरूप काधिकरणदृश्यमारप्रतियोगिताया स्वावच्छिन्नप्रतियोगिताक्यमरन्धेनान दरछेदकीभूनाधिकरणतानिरूपरतावच्छेदक स्यायरिउताधिकरणताकत्वसव न्धेन अनवच्छेदक या यढे सुतारच्छेदक मरयमर्थइति न रिशिष्टपरामर्श मुपपत्ति । हेत्वमायस्येति । स्समियादित्यनियामकसबन्धेन हेतुता तग धनादिसनन्धस्य व्याप्यतयैवोपपत्ते । वद्या साध्यताथा स्पा सयोगेन हेतुताया व्यायुपगमेऽपि न धनि । पत्र पक्षधर्मतापिरहादेव प. समस्याप्रमावसभवादिनि मात्र । हेयभावे प्रतियोगिवैयधिारण्यागन्येन ध्यपघटकामावस्य हेनुमत्तानविरोधितानियामरुसबन्धापरिनि सोगितानिदोडण्याइ। अन्य धेतित्तमिति । अधिकरणताह न सब न्यायरव। पेय साध्यनिष्ठेलादिप्रन्यस्यायचय तात्पर्य मिति वदन्ति । अव्याप्यत्यधिक रणताया अगायतितमतेऽन्याप्य तिव्यभिचारिणतिव्याप्तिरभाबे प्रतियो- गियेयधिकरप्पादिप्रवेशे गौरव मिसालोथाह-अथवेति । अमसिद्धेरतो हत्यधिपरणत्यामावस्येति । एतेन पृत्यनियामोन व्याधिरणेन वा समन्धेन हेतुवाललेऽयाप्रतिव्याप्तेती धारणमधिकरणलनियेशननयो नमिति ·१२० गादाधरीपञ्चलक्षणी। [ सिंहव्याघ्र- निति निष्कर्षः । तेन सत्तावान् द्रव्यखादित्यादौ न दोषः । साध्यचैपधिकरण्यं साध्यवद्भिन्नाधिकरणत्वम् ! चरमाधिकरण- खांशसानतिप्रयोजनकतया तमपहाय स्वयमेकोच्यानूध दूप- माह- तेनेति । न दोष इति । सामान्यादौ हेतुतावच्छेदकसंव- न्धेन वृत्तेरप्रसिद्धावपि तत्सबन्धानच्छिन्नायाः द्रव्यत्वाधिकरणतायाः द्रव्ये प्रसिद्धाया अभावस्य साध्यागधिकरणत्वादिति भावः । इति सिंहव्याघ्रलक्षणयोः प्रथमलक्षणं समाप्तम् । अथ सिंहव्यानलक्षणयोः द्वितीयलक्षणम् । साध्यवैयधिक- रग्यस्य निरुताकत्वे पोनरुत्तयापत्तेस्तव्याचष्टे साध्यति । इति सिंहव्याघ्रलक्षणयोः द्वितीयलक्षणं समाप्तम् ॥ कृप्यभट्टीयं । धिना । तादात्म्यसंबन्धेन साध्यतायामिय तादाम्येन साधनतायामपि पाप्यहीकारात् । इति सिंहव्यानलक्षणयोः प्रथमलक्षणं समाप्तम् । (अथ सिंहयामलक्षणे द्वितीयलक्षणम् । ) निस्कार्थकत्व- मिति । साध्य व्यधिकरणं यस्येति विग्रहः । व्यधिकरणमिनि बहुबाहिरूपो. तरपटित.। तत्र विभिन अधिकरणभिवं आधेयता निस्पभि अधिकरणं यसेति विग्रहात् पढाधेयतानिस्पकरदारविषप्रतियोगितारभेदाधिररण प्रतीयते । व्यधिररणमिति समासात्तु अधिमणनिष्टभेदप्रतियोगितादच्छेद चीभूननिरूपवाकाषेयतावान् बुध्यत इति । शेपमप्रिमरीक्षा इष्टव्यम् । साध्येतीति। विभिशमधिकरणं यत्र तत् प्यधिकरण उस भावना साध्यायधिकरण साध्ययधिररण्यम् । साम्पपदस्य सायाधिकरणे लक्षणेनि साप्पानधिकरण मृत्तियलाभः । इति सिंहव्यामलक्षणयोः द्वितीयलक्षण समाप्तम् । न्यायर। वर्णयन्तो वगीशा परासा । यत्स्थलीयायातिवारणाय यापनापटिनपरि- पारारम्भसंबर मतान् द्रव्यवारिसादावधिारणनिशानयोजनसमये तदुपेशाया निजितादिति ध्येयम् । इति सिरन्यासनयमद्वितीयलक्ष. मेः समा ·लक्षणे न्यायपश्चग्रन्थीसंग्रहः। १२१ यति-तदुभयमपीति । साध्येत्यादेः, साध्यं यदधिकरणा- " ननु मूले तदुभयमपि साध्यानधिकरणानधिकरणत्वमित्यनेनोक्त- लक्षणद्वयानुवादोऽसङ्गतः। असामानाधिकरण्यवैयधिकरण्ययोरधिक- रणताद्वयघटितत्वेन तादृशलक्षणयोरधिकरणतात्रयघटितत्वादनुवादे चाधिकरणताद्वयमानस्य निवेशादित्यतस्ताहशमूलं सगमयति- चरमेति । अनतीति । अनधिकरणत्वस्याधिकरणत्याभावरूपतया तद्धटफाधिकरणत्यांश परित्यज्य साध्यासामानाधिकरण्याभाववैयधि- करण्याभावनिवेशेनवोपपत्तेरिति भावः । असामानाधिकरण्याद्यधि- करणत्वाभावस्यासण्टस्यासामानाधिकरण्याद्यभावापटिततया न थे- यर्थ्यमित्यनतिप्रयोजनकनयेत्युक्तम् । तदपहाय चरमाधिकरणत्वांश परित्यज्य । द्वयम् साध्यासामानाधिकरण्याभाबसाध्यवैयधिकर- ण्याभावरूपनिष्कृष्टरक्षणार्थद्वयम् । साध्यानधिकरणाधिकरणत्यमि- लनेन सत्तावान् द्रव्यत्वादित्यादी अव्याप्तिवारणाय विवक्षितस्य प्रथमलक्षणनिष्कृष्टार्थस्य कथंचिदपि प्रतिपादनासंभवात्तदनुवाद- कतानुपप (तिरि)ति यथार्थतार्यानुवादपरवया सगमयितुं अनुव- दनीयलक्षणार्थद्वयगाह-साध्येत्यादेरिति । लक्षणद्वयस्य क्रमेणेति कृष्णभट्टीर्य। [अथ सिंहव्याघ्रलक्षणदूपणम् । ] दीभितौ एकोक्त्येत्यनेन तदुभ- यमपि तदुभयाग्दप्रति पायमपि साध्यानधिकरणानधिकरणस्वशब्दप्रतिपा- मित्यधावनुवादरवलाभः। नचानुवादार्थदूषणेऽपि पुरोवादार्थो निर्दिष्ट एवेति घाच्यम् । समनियतानुवादामुखस्य पुरोधादार्थमुखानन्यत्वात् । प्रथम- लक्षणेति | साध्यामधिकरण अनधिकरणं यसति विग्रहः येन पथा असाभ्यानि साध्यविरोधीनीति पूर्वपदार्थतावरछेदकसायाविरोधयापकत्व- लाभः । तयेहापि साप्रपद्रेदध्यापकत्रलाभ प्राशयता वासनि मनधि- करणमिति प्राथमिकसमासासंभादित्यनेन । विरोधात्। किंतु साध्यानधिका- च्यावरत्न । [अथ सिंहच्याप्रलक्षणदूषणम्।] पूर्वनिपातितस्यैव नम इति । मन यद्ययन्तामापाथरेन नमा उत्तरपदार्थाभावे विद्यमानं यदव्ययं सत्समस्या गादा.प.११ ·[सिंहव्यान- १२२ गादाघरीपञ्चलक्षणी। शेपः । तत्वाभाव इत्यन्तेन प्रथमलक्षणाक्थनम् । एवच सा- ध्याधिकरणानधिकरणशन्देन साध्य यदधिकरणानधिकरणकं तदो- प्यते । तदुत्तरत्यप्रत्ययेन तत्त्व साध्यपदोत्तरसन्निविष्टनत्रा तदभावः प्रयायत इति प्रथमलक्षणार्थयोधकत्वं साध्यानधिकरणानधिकरणत्व- मित्यस्य । नच साध्याधिकरणानधिकरणत्वपदेन नसमासे सत्येव पृष्णमट्टीय। रणमधिकरण यस्खेलनेन । नतमपि पश्चातम्समासे वक्ष्यमागरीया नन साध्य निवेशाधिकरणरवाभावताभ सभवति । नमो मध्यनिवेदोऽपि भाव- प्रत्ययान्तबहुचीद्यर्थीभूततथाविधाधेयवेनैव तदन्वयात् । नरवधिकरणतया । गमो यर्मापरिछन्नोपस्थापकपदसममिव्याहारस्वधर्मावच्छिमत्रतियोगिता- कत्वेनाभावबोधक बग्यु पत्ते । तेन दर्शितसमास एव प्रथमाधिकरणपद स्याधैयतानिरूपकार्थत्वमुपगम्य । सत्तावान् द्रव्यत्वादित्यादिस्थलीयाव्याप्ति वारकार्थ सभवात्प्रथमेत्यसगतमिति न सका। अथ तार धारमते अनधि करणमिनि प्राथमिकसमास कवचिराभवतीति चेत् तदा पुरोरादरीरयैदेड शरारानुवादकत्वनियम । तत्र प्रथमे पुरोवादस्य यहुची हिगर्भबहुमीहिन्या तत्पुर पगर्भबहुव्रीहित्वमनुवादस्य न युज्यते । बहुव्रीहिगर्भबहुव्रीहित्येतु सचायान् जातेरित्यादावव्याप्तिमारफार्थप्रतिपत्ति । द्वितीयेच पुरोवाद पदस्य तणुरुषगर्भवहुमोहि चादनुवादकत्व । तत्र पुरोवाइस तथा- विधनश्ममासगर्भबहुव्रीहिन्वेऽभ्यनुवादस्य तथाविधनसमासबहुमीहित्यो पगमेन, सत्तावान् नाते रित्यादावव्याप्तिवारकार्थलाभ इति प्रथमे युपा दान भवति विशेषक । वस्तुतस्तु अनुवादपुच्छस्य पुरोवादपुच्छता जाये पुच्छदूषण वनम स्यात् । दूपणानौपयिकाभिधारेच दिनह इति तद विवक्षा तन्मते सुपचैव । प्रथमेत्युपलक्षण द्वितीयेपि प्रष्टव्यामिति । साध्यमधिकरणानधिकरण यस्येति विग्रहे अधिकरणमाधेयतानिरूपक य. स्येति समस्य नशूसमासस्पमुत्तरपद । तमोत्तरपदस्य ससन्धिकायांबोधक वया नसो मध्यनिवेदास्थासाधकरवमेवेसन्यत्र शइते- चेति । साध्या धिकरणाधिकरणस्वस्याभाव साध्यानधिकरणानधिकरणत्वमिति ननोऽव्यथी ज्यापरख। इत्यर्थफेन 'भव्यय विमती'त्यादिसूण सिनोव्ययीभाव । यदि वा 'सुबन्तेन नम् सगस्पत' इसकेन 'ननिति' सूण सिद्धसत्पुरषो वानीयते उभयथापि नन एव पूर्व निपातस्तस्यैवाव्ययमिति नविति च प्रथमान्तपदप्रतिपाद्यत्वेन समासशास्त्र प्रथमान्तशब्दप्रतिपाचमुपसर्जनसज्ञ स्यादित्यर्थकेन 'प्रथमानिर्दिष्ट समासउपस जैन मि ति सूत्रेणोपसर्जनसालाच 'उपसर्जन पूर्व मिति' पाणिनिनाऽमिधानादिति ·लक्षणे] न्यायपञ्चग्रन्थीसंग्रहः । १२३ तदर्थाभावो ना प्रत्याययितुं शक्यते । तथाच साध्यपदोत्तरं नमो निपातोऽसंभवी। समस्यमानपदपूर्वनिपतितत्त्यैव नमः साधुत्वादन्यथा अचित्रगुरित्यादौ चित्रादिपदोत्तरमपि न प्रयोगापत्तेरिति वाच्यम् । ससंपन्धिकार्थवोधकोत्तरपदघटित्तसमुदायेन सर्भ नभ्समासस्थले नमो मध्यनिवेशस्यापि साधुत्वसंपादकारवात् । अन्यथा घटानधिकर- णत्वं साध्याभाबववृत्तित्वमित्यादौ घटाधिकरणत्वाभावसाध्याभावव- हृत्तित्वाभावप्रत्ययानुपपत्तेः।नहि तत्रानधिकरणत्वपदानां घटा दिपदैः समासे ताशार्थप्रतीतिरुपपद्यते । अनधिकरणत्यपदादिजन्यप्रतीति- विशेष्यीभूताभावेन सममेव घटादिसंसर्गभानात्ममस्यमानपदप्रति- पाद्यतावच्छेदककोटिनिविष्ठेनापरपदार्यान्वये राजपुरुपादन्य इत्यर्थे राजाऽपुरुप इत्यादिसमासापत्तेः । एवं गनान्ययितावच्छेदकावच्छि- कृष्णभट्टीयं । भारसमासः। ससंबन्धिकाय नित्यसाकाद्वितन्वं । नियमानो नियतः संवन्धी गस्येत्यर्यात् । संवन्धित्वं जिज्ञास्यत्वं । संघन्धोपस्थिति नियनोप- स्थितिकार्य था । चैप्रस्थ भायेंत्यादी भार्यात्यादी घटानधिकरणमित्यादी भधिकरणपदाथैकदेशात्मनः भाक्प्रत्ययार्थादेः चैत्रघटायन्वयात् साध्यनि- येशः। संबन्धिकार्थबोधकपदात्पूर्वस्थानं । जगदीशमतं निराकरोति-- नहीति । घटानधीति । घटस्य न अधिकरणमिति विपदसमासस्तु न । अनुशासनामावाव । तादृशाः घटाधिकरणत्याभावः । घटादिसंसर्ग- भानादिति । नत्यधिकरणादिनेति । माभिमतलाभः । समस्येति । अनधिकरणरवादिपदप्रतिपाद्यतावच्छेदकम् । प्रकृते अधिकरणवाभाववरवा- दिनि। राजापुरुष इति । राज्ञः अपुरुषइति विग्रहः । एतेन न अधिकरण- न्यायरनं। भाषः । प्रत्ययानुपपत्तेरिति । राधा चागत्या पृपोदरादिगणपाठकल्पनया पृषोदरादीनि यथोपदिष्टमिलनेभेन निहतप्रयोगार्थ सानुलमुपपादनीयमिति भावः । केचित्तु पटानधिकरणलमिसादावधिकरणपदमेव पदाधिकरणलादाशिक घटपदं तु तात्पर्यग्राहककाहानिदिकम् । आममाविकरणशब्दादिवत् । एवं सति न प्रायमिकसमासासंभवः । असमानापिकरणपदस्य यदधिकरणानधिकरणल- स्पार्थस्य दीधित्युक्तस्य न समानमसमानमित्याद्यधिकरणविशेषार्थक समानपदस्य नमा प्राथमिकसमासमभ्युपेत्येव वजव्यलाच । नच घटपदमेब घटाधिकरण- लाक्षणिकमधिकरणपदं तात्पर्यवाहकमिति कुतो न स्यादिति वाच्यम् । ननः १निपात मै. पु. पा.

·[सिंहव्याघ्र- १२४ गादावरीपञ्चलक्षणी! न्नाभावस्यैष बोधनादधिकरणसामान्यभेदवानवानधिकरणपदार्थः स्यात्, वस्य चाप्रसिद्धशा नपदाधिकरणपदयोः प्राथसिकसमासासं- भवाचेति । साध्यनिष्ठाघेयत्वानिरूपकाधिकरणवृत्तित्वाभावरूपः प्र. थमलक्षणस्य निष्कृष्टयथाश्रुवार्थोऽपि साध्यानधिकरणानधिकरणत्व- मिति शब्देन प्रतिपाद्यते । तथाहि । आधेयतानिरूपकार्थकचरमा- धिकरणपदघटितेन अधिकरणानधिकरणपदेन अधिकरणमनधिक- रणं आधेयतानिरूपक यस्येति व्युत्पत्त्या अधिकरणनिष्ठ मेदनतियो- गितावच्छेदकनिस्पकताकाधेयतात्वेगान्यपदार्थो बोध्यते । बहुनीही विग्रहायादशविशेषणविशेष्यभावापन्नस्य योधस्तद्विपरीवविशेपणवि- शेष्यभावापनस्य प्रत्ययात् । चिना गौर्यस्येति विग्रहवाक्यात् यत्पदार्थ- संबन्धिरन चिनगोश्निनगुरित्यतः चिनगोनिष्ठसवन्धप्रतियोगित्वेन यत्पदार्थबोधात् । प्रकृतस्थले च विप्रवाक्यात् यत्पदार्थनिष्टाधेयता- निरूपरत्वावच्छिन्नभेवत्वेनाधिकरणप्रतीते: । एवच साध्यं यस्या- धिकरणानधिकरणक यद्धिकरणनिष्ठभेदप्रतियोगितावच्छेदकीभूत- कृष्णमहीय। मनधिकरण घटस्थानधिकरण घटानाधिकरण मन्त्राधिकरणपदस्य घटाधिकरणे लक्षणा। घटपद तात्पर्यमाहामिलपासा । तथासति पुरणपदस्य राजपुरुपे लक्षणा राजपद तात्पर्यग्राहक मित्रास्यापि मुवचवात् । अप्रसिध्येति । एतेन शम्दशासप्रणेतापि पदाक्षितः । नच शशशमादिशपदपद्यमपि समा- सलदारतासत्यपि मधे ज्ञान शन्द करोनि ही"ति न्यायादिति चाव्यम् । तन ज्ञानशब्देनान्यधारयातेरक्त चात् । इह प्रमाणप्समासस्थामभवोस । अप्रमाणसमासगर्भसमाप्रामाण्यस्थाचावात् । भमसिदार्थापगअनुरो- धन का तेषां सूर्यप्रणायन । नैतानता तदभुपराधनुरोधेत नली मध्य निवेश न म्यापरक्षा उत्तरपदार्थमेदवोपक्राव्युत्पतिभापतेरिति । न अधिकरणमनधिकरणमिति दरितव्युत्पायैव विवक्षितार्यलाभसभव नबो मध्यनिवेशोऽयमाणिक एवेति व दन्तिासायनिष्टाधेयत्वानिरूपकाधिकरणत्तित्वामावरूप इति । दमुपलक्षण साध्यानिटासामानाधिकापप्रतियोगितस्पस्याप्यम्पराम सम- पनि । तथाहि पाध्येऽपिरणानधिकरणल यदविवरणतिवाभावो यस त. गाम्माधिकरणाधिकरण व भावनपानामा तायलाभलरभावत्र सायपोत- रनमा योग्यत इति साध्यानटासामानाधिकरणबन्धिलाभायराम समापथ प्रतियागितमेवति । परेनु साम्यनिष्टाधेयसारिपक्वम्य साप्य वद्भिमन्वस्थ ·लक्षणे] न्यायपञ्चग्रन्थीसंग्रहः। १२५ नधिकरणं तत्त्वाभावः । साध्यस यदनधिकरणं तद्भुत्तित्वाभा- वधार्थः । तत्र केवलान्वयिनि साध्यनिष्ठापयत्वानिरूपका- निरूपताकाधेयतावदिति व्युत्पत्त्या साध्यनिष्ठाघेयत्वानिरूपकत्वाव- च्छिन्नभेदवदधिकरणवृत्तित्वं साध्याधिकरणानधिकरणशब्देन प्रत्या- य्यते । तद्भावः साध्यपदोत्तरनम्पदमटिततद्वाक्येनेति । द्वितीयलक्षणार्थमाह-साध्यस्येति । तथाच साध्यानधिक- रणमधिकरणं आधेयतानिरूपकं यस्येति व्युत्पत्त्या साध्यान- धिकरणाधिकरणत्वशब्देन साध्यानधिकरणवृत्चित्वं प्रत्याप्यते । तदभावो द्वितीयनअति उक्तशब्दस्स एतदर्थानुवादकतेति भावः । पूरणसंवलितं तत्रति प्रन्थं व्याचष्टे-तत्रेत्यादिना । मूले फेवलान्वयिनि वह्निमान्धूमादित्यादी चाव्याप्ती हेत्वकथनात् । प्रथमलक्षणे केवलान्वयिन्यव्याप्तिहेतुं पूरयति-साध्येत्यादिना, अप्रसिद्धरित्यन्तेन । साध्यनिष्ठाधेयतानिरूपकसामान्यभेदुनि- कृष्णभट्टीयं । सुमतः । न्यूनतापतेः । तेषांपद एव स्वातच्यात् । अतएवोक्तं साधुवेत्यादि। ननु साध्यानविकरणेत्यायनुनादस्य यदधिकरणानधिकरण साध्यमित्याद्यर्थ- प्रतिपादकत्वमुक्तमसंगतं । साध्यनिष्टाधेयरवानिरूपकाधिकरणाप्रसिध्येत्यग्नि- महत्वलमस्तापतेः। तस्य साध्यनिष्टाधेयत्वानिरूपकेसाद्यांप्रतिपादकतया श्रमसिद्धिकथनस्याकिचित्ररत्वात् । अतसादृशानुपादस्य तत्प्रतिपादकत्वं अधिकरणानधिकरपोति ब्याससमाप्तभेदेन पदयायोधं दर्शयित्वा साभ्या. धिकरणानधिकरणेति तदेदेन पदयीयबोधं क्रमेण दर्शयन्नेव दर्शयति- साध्यनिष्टेति । व्युत्पत्येति । अधिारण न अधिकरणं यस्येति त्रिपदबहु- मीहिः । अन्यथा अनाधिकरणपद मसिध्या प्राथमिक समासो न स्यादिति न राय । साध्यपदाधिकरणाधिकरणपदयोन्हुप्रीशुचरं नन्समासे गमो मध्य- निवेशेन साध्याधिकरणानाधिकरणशब्द तात्पर्यात् । अस्य पदार्थः प्रकृते साध्यरूपः । हेत्वकथनादिति । साध्याधिकरणानधिकरण इति शब्दामा- न्यायरने । वा ब्यापकीभूतोऽभावस्तुप्रतियोग्यधिारणतासामान्यस्वरूपोप्यर्थः साध्या- नाधिकरणानधिकरणलशब्दात्प्रतिपादयित शायते । तथादि साध्यान- १ वृत्तिवन रूपेण नौकादिरूपान्यपदार्थ. 1 साध्यापिकरणानधिसरणपदेन तदृत्तिधर्मश्च वा. पु..

·गादाधरीपञ्चलक्षणी। [सिंहव्याघ्र- धिकरणाप्रसिध्या, नानाव्यक्तिसाध्यके व एकसाध्यन्यक्तिनि- वैशाभिप्रायेणाप्रसिद्धिरमिहिवा । यत्किंचिन्निरूपरभेदनिवेशे च तादृशभेदवदधिकरणे हेतोपत्रख्याप्तिर्योध्या । वक्ष्यमाणक्रमेण ना- नाव्यक्तिसाध्यके हेत्वन्तरेऽव्याप्तेः सत्वात् धूममाने तत्कथनं मूलकता न्यूनतासपादकमतो धूम इत्यस्योपलक्षणवाभिप्रायेण पाठ- मधृत्वैव व्याचष्टे-मानान्यक्तिकेति । अवच यथासभवमच्याप्ति- पोथ्या। तेनैतवृत्तियावद्धर्मवानेतत्वादित्यादौ वक्ष्यमाणरीत्या अव्या- प्तिविरहेऽपि न क्षतिः । अतएव नानाधिकरणकसायरे सर्वनेति कृष्णभद्रीय। वात् । वक्ष्यमाणेति । एतच्च या कचिसाध्यनिष्टाधेयत्वनिरूपकररमभि- भेस्य । अन्यथा तदसगते?ार वात् । यथा संभवतीति । नानान्यक्तिसा. मकदेतुपसामानाधिकरण्येनेत्यर्थे । पच्छेदकाबदकेनाम्यये बाधक- माह-तेनेति । यद्यपि शन्दनान् गगनस्वादिस्यादावपि नाव्याप्ति । तथा प्यमिममिय पदमयोपन न तति तपाग 1 यक्ष्यमाणरीत्या एकसा प्पयतिनिष्टायपरवेत्यादिरीसा । अतएव नानाव्यक्तिसाध्यक इनि प्रन्यम्य सामानाधिकरण्येनाच्यातिपरावादेव । सर्वनेत्यनेन द्वितीयलक्षण एवावरटेदकापादनाव्याहिं पक्ष्यति । अन्यथा वापि सर्वनि किन व्यायाम विकरणमधिकरण यम्येति व्युत्पत्तितम साध्यानधिकरण मित्स्य साध्य निहायसानिरूपा साध्यवादिन पार्ष । निधिरण यस्यत्यत्राधिकरणपदम "यपदार्थ देलधिकरणरायर यस्यति ता पयसाट्कम् । अपवाऽधिकरणपदमा पेपनाविशेषनिरूपकरूपापिकरणे रामनिय तक देशाधेयताविशेष यस्येति पण तादेवनिष्टतसापय भावनधाननिर्देशापानविकरणनित्यनेन हेलपिकरण- लामावगम । चोदेयतावाव्यापस्तमराति साधने विधेये भारात इति व्युत्पत्तियरादेखधिकरणलाभावरूपे विधेय साप्यानविकरणसरूपोरेस- सावदाव्यापरवराम इति वदति । यथासमयमिति 1 नानाम्यक्ति मायदेवत्वसामानाधिरण्येनेल । भवरेदवार देनान्वये बाप- मार-नेति । यद्यपि शदवान् गानखादिल्यादावधि नायातिरूपाप्य বিষযমৰবিৰলয়ানগালাবাড়িয়া निरपि पदयात्रन वडि हरपाय । पश्यमापीत्या एरमापरिनियाप रामसाएवान नानाधिकरणसाप्यये. सर्पति पायतीति । मत्र सम्पावधी पूर्वपदेर गामानाधिरये ·लक्षणे] न्यायपञ्चान्धीसंग्रहः। १२७ छाधेयत्वानिरूपकत्वं साधनाधिकरणव्यक्त्यन्तरसत्यव्याप्तिः । कचियभिचारिण्यतिव्याप्तिधाये। द्वितीये च साध्यवैयधिकरण्ये यदि साध्यवत्वावच्छिन्नप्रतियोगिताको बोधो विवक्षितः तदा पक्ष्यति । यद्वा नानाधिकरणफसाध्यत्यय मिधो व्यधिकरणद्वयवृत्ति. साध्यतावच्छेदककइयर्थः । अत्राच्याप्तेहेतुं पूरयति–एकेल्यादिना इतीत्यन्तेन ।अनया रीत्याऽन्याप्तिश्च । यत्किंचित्साध्यनिष्ठाधेयतानिरू. पकत्वावच्छिन्नभेदनिवेशाभिप्रायेण साध्यनिष्ठाधेयतानिरूपकसामा- न्यभेदनिवेशे च केवलान्पयिन्यव्यामिरेव दोष इति ध्येयम् । कचिदि- ति। पृथिव्यन्यत्वविशिष्टद्रव्यत्ववान्द्रन्यत्वादित्यादौ। अतिव्यतिरिवि। विशिष्टद्रव्यत्यस्य द्रव्यत्वानतिरेकितया पृथिव्यादेः साध्यनिष्ठाधेय- त्यानिरूपकस्यासभयादितिभावः । आधेयतायां साध्यतावच्छेदकाव- कृष्णभट्टीय। घदेदिति भावः। उद्देश्यतावच्छेदकापच्छेदो न विधेयाग्यषस्सोसर्गिकस्य रक्षणायेत्याइ-योति । मिथ इति । यत्किंचिन्साध्यमतियोगिकाभावाधि- करणं यत्किचियत्साध्यवयत्किंचित्साध्यप्रतियोगिकाभावसमानाधिकरण य. रिकचि तासाभ्य तदुभयवृत्तिरगं युत्तिवान्तार्थः । तन च सत्ता द्रव्यत्वधि- पीवान्यतमयान् सत्यरयादित्यादी अध्यात्यलामास्यूनतेनि घेत । यत्किचि- साध्यप्रतियोगिताकाभावाधिकरणी मूत हेत्वधिकरणत्तिसाध्यतावच्छेदकव. यस्थ समुदायाधात् । पतिपिदिति निरूपकत्वेन्वेति भत्र विशिष्टधमापच्छि- साधेयताया अननिरिचत्वासाध्यतावच्छेदकावच्छिसवनियेशवेयध्यमिति मतनिराकरणायाह-आधेयतायामिति । यत्किचिर्य व्यक्तावन्येति। न्याया। मान्वयभ्रम सादिलाशय इति केचित् । क्षमएष सर्वप्रेति वश्यतीत्यर्थ तथा चाप्र इवेहाप्यवच्छेदकावच्छेदेनान्वयस्य विवक्षितत्वेनापि सर्वरवि पठेदि- सपरे । मिथो व्यधिकरणद्वषवृत्तिसाध्यतावच्छेदक इति । यद्यपि मियो व्यधिकरण न परस्परानधिकरणपुचित्वं भूतलाभावमूर्तलाभावाम्य- तरवान् गुणसादरप्युदेश्यतावच्छेदकाकान्ताया तनाव्यातिरूपविधेयाभावेन याधापत्ते । नापि परस्पराविकरणातिवं । सादृशान्यतरमाध्यकमनस्ल हैतोर- संप्रहापते । एवेन परस्परानाधिकरणलपिगरणवृतिसमपि निरस्वम् । तथापि १ अधिकरणापना.पा.। २प्रसंग.वा. पा.।

·१२८ गादाधरीपञ्चलक्षणी। [सिंहव्यान- केवलान्वयिनि यदिच यत्किचित्साध्यवयक्तिभेदः तदा नानाधिकरणसाध्यके सर्वत्राव्याप्तिः॥ इति दीधितौ सिंह- व्याघलक्षणे॥ . च्छिन्नत्यनिपेशेच नैप दोपः । अधिकरणतानिरूपकतावच्छेदकस्यैव आधेयतावच्छेदकतया पृथिवीनिष्टाधिकरणतानिरूपकतानवच्छेदक- पृथिन्यन्यत्वविशिष्टद्रव्यत्वत्वादेः पृथिवीनिरूपिताधेयनानवच्छेदक- त्वादिति ध्येयम् । द्वितीयलक्षणे साध्यवत्वावच्छिन्नप्रतियोगिताक- भेदनिवेशे धूमादी नान्याप्तिरेय। यत्किंचित्साध्यवब्यक्तिभेदनिवेशे घ उभयस्थल एवाव्याप्तिरिति । मूलामिप्राय स्फुटयन्ति-द्वितीयेचे- त्यादिना । साध्यवत्वावच्छिन्नप्रतियोगिताकभेदः साध्यवैयधिक- रण्ये विवक्षितः। साप्यवैयधिपरण्यपटकतया विवक्षित इत्यर्थः । केवलान्वयीति । फेवलान्ययिन्येव । नानाधिकरणकति । एक- व्यत्तिसाध्य सत्तावान्द्रव्यलादित्यादौ एकस्य साध्यवतो भेदस्यान्यस्मिन्साप्यवति सत्त्वाव्याप्तेः नानाव्यक्तिसाध्यकेऽपि एतवृत्तिधर्मपानेतत्त्वादित्यादी अव्यायसभपान्नानान्यचिसाध्यति कृष्णमहीय। तयाच साध्यवत्तानियवामिभेद इलार्य । तेन नासंभव । मूलेति । यद्यपि तति वदल्या फेवलान्न यिन्यव्याप्ति. साध्यवस्वावधिभेदनि- येशप एव । तथापि एमेचेनि कारण त्यस्सागुपदाचस्किविष्यनिषेश- न्यायरत। यविचित्साध्यानधिकरणदतधिकरण तिचे तायर्यात्र दोष । अधिकरण निरूपश्तावच्छेदक्सवेति । यत्र जगदीशमथुरानाथी विशिष्टसत्ता गुणपत्तिरिति पी प्रमैव विरिष्टगत्तावान्गुण इति भीरप्रमवति म्यानुमयानुसारेण कल्प यन्ती विशिष्टताख गुणनेशावितरणतानिपरतानवच्चदकमपि गुणनि- सपिनायनाइदा भवत्यवेति मन्यते । गदाधरास्त्वविदोषेण दर्शितधी- यस्याप्रमाव पयमाना रिशिष्टमसाक्षम्य गुणनिरूपितायतारच्छेदकरवन क्ष. मन्त इति ध्येयम् । नानाबत्तिति नोक्तमिति । धवमप्यत्र गरपति पदं हिमय परंवश्व यथासमवमव्यायापि निर्वाहा । भय सत्यनुत्ती द्वितीयस्य नामाभिरतस्य रेवानपिसाध्यगम्यामिरेक १० ·लक्षणे ] न्यायपञ्चग्रन्थीसंग्रहः। मोक्तम् । तथाच द्वितीयलक्षणाभिप्रायेण धूम इति मूलं नानाधिक- रणसाध्यकसामान्योपलक्षणमिति भावः । इति सिंहच्या लक्षण- दूपणम् । कृष्णभटीयं । कल्पे यत्किषिरसाध्यानधिकरणानधिकरण इत्युभयनैव हेतुरिति भावः । अव्याप्तेरिति । संभवेन न्यूनतापत्तेरिति शेषः । इति कृष्णमट्टीये सिंहव्याघलक्षणविवरणम् ॥ न्यायरतं । वैकल्पिकस्यार्थस्य केवलान्वयिभिन्न एव नानाधिकरणसाध्य केऽव्याप्तिरिति प्रमः स्यादतः सर्वप्रेति वक्तव्यं एतत्सूचनायेव सर्वरेत्यस्य केवलान्वयिनि व्यतिरेकिणि चेति भवानन्दादीना व्याख्यानमिति चेन्न । एवं सति नानाव्यक्तिक इति पूर्वप्रन्थेपि सर्वप्रेति वक्तव्यं स्यात् । अन्यथा प्रथमलक्षणीयद्वित्तीयवैकल्पिकार्थस्याव्यातस्तन सत्त्वेन तदक्थनेन न्यूनतासाम्यात् । मैवं नानाव्यत्तिसाप्यके चेति चकारण केवलान्वयिनोऽपि समुच्चयात्सर्वति तत्रानुक्कादपि न्यूनताविरहात् । नन्व. शापि सर्वनेति स्थाने चकारं पठिला केवलान्वयिसाध्यकसमुचय कुतो म कृतः वैरुप्यस्थान्याय्यखादितिशक्काम् । उपायस्योपायान्तरादूपकलात् । अथ नाना- व्यक्तिरेयस्य स्थाने नानाधिकरणकेति कुतो नोक्त द्रव्य पृथिवीलादित्यादौ पूर्व लक्षणस्याव्याप्तिविरहेऽपि यथासमवमव्याप्तौ तात्पर्यस्य वक्तु शक्यसादिति चेन। पूर्वलक्षणे साध्याधिकरणनानात्वं नाव्याप्तिप्रयोजक। किंतु साध्यनानाल. मिल्लागयेन पूर्व नानाव्यत्तिसाम्यकेत्युक्तं । तदपि एतदृत्तियावदर्मसाध्यके व्य- भिचारेण यथाभुतं न प्रयोजकमिति मिथ इत्यादिरीत्या पारिभाषिकं तदनुसू. तमिति ध्यैयम् ॥ इति सिंहव्यानलक्षणदूपणं समाप्तम् ॥

·अथ सार्वभौमपरिष्कारः। कैचित्तु । साध्येति । साध्यासामानाधिकरण्यं हेतुताव- छेदकसंबन्धेन हेत्वधिकरणे, तेनैव संबन्धेन साध्यवद्वृत्तित्वा- साध्यासामानाधिकरण्यानधिकरणत्वमित्या साध्यासामानाधि- करण्यपदेन साध्याधिकरणवृत्तित्वाभावविवक्षणेपि द्रव्यं सत्यादित्या- दावविव्याप्तिन सभवति । सामानाधिकरण्यस्याव्याप्यत्तितया सत्ता- दावपि गुणाद्यवच्छेदेन द्रव्यत्वादिसामानाधिकरण्याभावसत्यात् । किंतु यतिगान्धूमादियादावव्याप्तिः । स्वावयवावच्छेदेन धूमादावपि वहयादिसामानाधिकरण्याभावासत्वात्। सापि हेतुतायच्छेदकसवन्ये. न यद्धेतुमत्तदवच्छिन्नत्वेनाभावं विशेष्य वारयितुं शक्यत इत्यभिप्रा- येण तत्पदं तादृशाभावपरं वर्णयतः सार्वभौमस्य मतमुपन्यस्यति । केचित्विति । हेलधिकरण इति । सप्तम्यर्थो भावान्वय्यव- च्छिन्नत्यम् । तेनैव संवन्धेनेति । तृतीयार्थोऽपि वृत्त्यन्वितमय- च्छिन्नत्वम् । वृत्तिपदस्य संवन्धार्थकत्वे तु अभेद् एव तदर्थः । अ- नधिकरणत्वपदस्याधिकरणत्वामावः अभावमानं वा यद्यर्थः स्यात्तदा कृष्णभट्टीपं । अध सार्वभौमपरिष्कारप्रारम्भः । हेतुमदिति । पस्किचिरपरार्धयदिरयुत्ती संमोगेन शैवालादिगद्रवार देन रुणादिमरस्वाश्ययावच्छेदेन च धूमे यद्विसामानाधिकरण्याभाव:- वादग्यासिरतो हेतुपद । अभायमानमिति । परमाधिकरणांश- न्यापरय अथ सार्वभौमपरिष्कारविचरणम् । पहेतुमदिति । यतिचित्पदार्यवदित युती तुणादिमस्याषपदावरदेन पहियामानापियरप्याभावस्य धूमादायक्षततासदोषनादवरम्यमतो हेतुनिनेश । पूर्ण पर्वते न पश्मियुक्तत्वमिति प्रनीतेरधिारणमेदेन इसमनिष्टातिरि- साधिकरण तायामेव पर्वतापनितमानमुरगम्य धारणसभवापरतावलि. मतपरिवायाभारनितपितविपक्षणापिरणतानीकारो व्यर्थ इत्यभिप्राये. मपितरापा.

·सार्वभौम.] न्यायपश्चग्रन्थीसंग्रहः। (स्था)भावस्तदधिकरणभिन्नत्वमर्थः । तेन धूमस खावयवे सं- अच्याप्यवृत्त्यधिकरणताया अप्यव्याप्यत्तितायाः सत्तादौ द्रव्याद्य- घच्छेदेन साध्यासामानाधिकरण्याभावाधिकरणत्वाभावस्य सामाना- धिकरण्यरूपतभावाभावस्य चाक्षतत्वादतिव्याप्तिस्तदवस्थैवत्सनधि- फरणपदं अधिकरणभेदवदर्थकतया व्याकरोति-तदधीति । यद्यपि अधिकरणभेदेनाभावभेदाभावात्संयोगादिना धूमाद्यधिकरणपर्वताद्य- वच्छिन्नो यः संयन्धान्तरेण तद्वृत्तिरूपादिनिष्ठवहयादिमत्संयुक्तत्वा- भावः तस्य खाययवापच्छेदेन धूमादौ वर्तमानतया धूमादेस्वाद- शाभावानधिकरणत्वं दुर्घटम् । तथापि तादृशहेत्वधिकरणावच्छिन्न- त्वविशिष्टाभावानधिकरणत्वस्यैव विवक्षणीयतया न दोपः। रूपे पर्यते न बहिमत्संयुक्तत्वमितिवत् , धूमे पर्वते न बहिमत्संयुकरव- मिति प्रतीत्यनुदयासर्वतत्वावच्छिन्नत्वविशिष्टनिरूपितायाः वहिम- संयुक्तत्या(घ)भावीयविलक्षणाधिकरणताया रूपादावेवोपगमान् । अमानाधिकरणवायामेय वाधिकरणविशेपावच्छिन्नत्वं निवेशनीयम् । तावतापि धूमरूपयोरभिन्नस्याप्यभावस्य परस्परानवच्छेदकावच्छि- प्राधिकरणताभेदेन कथितदोपनिराकरणसंभवात् । उभयत्र हेतुता- बच्छेदकसंवन्धनिवेशमयोजनं क्रमेण दर्शयति-तेनेति । स्वावयवे कृष्णभट्टीय। त्यागमभिप्रेत्य । अधिकरणभेददिति । भेदस्तु मायाप्यवृत्तिरिति भावः । नन्विदमयुक्तं । विशिष्टानिरिकतापक्षे साध्यापटितमूविशिष्टश- ब्दबोध्ययस्तुनोऽनधिकरणानस्य साध्यनिरूपितव्याप्तित्यासंगवात् । तच्छन्द- योध्यस्र साध्यसामानाधिकरण्याभावानात्मकरवात् विधिकरणामच्छिध- विस्थाधिकरणतानिरूपकतावच्छेदकत्ये मानाभावागौरवाचेत्यत आह- न्याया। णाह-अभायाधिकरणतायामेव वेति । यद्यपि पूर्वशरपे विशिष्टा- धिकरणतानिवेशो पर्थ. । सार्वभौममते विशिष्यातिरिक्तवालिधिकरणावच्छि- मलनिशिटानविकरणलनिवेशादेवाव्याप्तिवारणसंभवात् । तथापि मतदयसा- धारण्येन तनिवेशो बोध्यः । परस्परेति । यथा स्पनिष्ठा ताधिकरण- तायां लाययवो नावच्छेदक्खया धूमनिष्टतविकरणवायां पर्वतो नावले- ·१३२ गादाधरीपञ्चलक्षणी [सिंहव्यान- सयोरोनावृत्तावपीत्यन्वयः । नधाच स्वावयवावच्छेदेन साध्यवत्सयु- तत्त्वासत्वेन तदमावस्याक्षततया प्रथमतो हेतुतावच्छेदकसमन्धा- निवेशे स्थावयवरूपस्वाधिकरणावच्छिन्नसाध्यवत्सयुक्तत्वाभावान- धिकरणस्वविरहेण सयोगेन धूमहेतौ क्स्यापि साध्यस्य व्याप्तिने स्यादिति भावः । यद्यपि वादशसबन्धनिवेशेऽपि वहिमत्सयुत्तत्वादेः कालिकाव्याप्यवृत्तितया धूमादावुत्पत्तिकालावच्छेदेन वह्निमत्सयुक्त- स्वाभाववृत्तेः पर्वतादेरपि कालोपाधितया तादृशाभावावच्छेदक- स्वादव्याप्तितावस्थ्यम् , तथापि इदानीमिति प्रतीतिनियामक- कालस्सायच्छेदकत्यादिहेति प्रतीतिनियामकदेशनिष्ठावच्छेदकताया वैलक्षण्य दुरपह्नवम्। यदभावात्पर्वते धूमे न बदिमत्सयुक्तस्वमिति कृष्णभट्टीय। अमावापीति। पर्वतेति । यथा रूप निहाया तदधिकरपाताया स्वावय- वो नावच्छेदक तथा धूमनिष्ठायां तदधिकरणताया पर्वतो नावच्छेदक त्यर्थ । कस्यापीप्ति। हिमनीयस्यासबन्धसूचनाय । इदानीं भूमे न वद्धिमत्सयुक्तरदमिनि प्रतीनिम्नत्र प्रमाण। नतु तत्र पर्वत इति देशत्वेन पर्व तान्तभाव इत्याशयेन कारोपाधिविधयेति वैलक्षण्यानुपगमे वाधकमाह-- यदिति । पपद विलक्षणावच्छेदकतापर । कालविषयावच्छेदकाताया देश विधयाऽवच्छेदकतावलक्षण्यानुपगमे पवतरूपकालस्य धूमनिष्टमाध्यसा- मानाधिकरपयाभावापच्छेदकतया पर्वते धूमेन पहिम सयुकावमिति पती- त्यापति । तसा बिलक्षणावच्छेदकताविरहस्से त्यणे । तारशावच्छेदकतयो. भैदे प्रमाणमिलामानिराकरणाय इदानीमिति । प्रतीतिनियाम- केति । इहेति प्रतीतिनियामकेति चोक्त। तेन काल विधयावच्छेदक. तास्वादिक चापडोपाधि । तदवच्छिल कारावादिभाननियतमानकमिति लभ्यते । यतादानी मिलि प्रत्यपनिरूपितकालनिएविषयतानिरूपितविषय रवामान एव चैरक्षप्यमिनि । तसुध। इहेदानीमिति विभिनवीत्योर्विप यभेदामिद्धी प्रनिनियतविषयता तदमावरूपवैरक्षण्यासिदे । विपिसमय- परपनमाणस तदविषयावतदभापरूपवैलक्षण्यासाधकरवाच । नहि घर घर इत्यादिप्रत्ययाना सविण्यस्वभावादिविषयमस्य । अनुव्यवसायस्पेय तथारबादिति। मन धूमनिष्टसाध्यसामानाधिकरण्याभावीया देशविधया भव- ज्यायरता दक इलर्य । कालोपाधितयति । कालरदेनेसर्थ । एडेन पर्वतस्य ताशामाषावच्छेदकले इदानी मिलादिप्रतीतिरेव नियामिका । न सिह पवते इत्यादिप्रकीतिरिति सूचितम् । चैलक्षण्यमिति । अखण्डोपाविरुणमिति ·परिष्कारः] न्यायपञ्चग्रन्थीसंग्रहः । १३३ प्रत्ययाभावः । हेतुमनिष्टतादृशावच्छेदफगानिरूपकत्यमेव निवेश्य- मनो न दोपः । नच कालोपाघेरवच्छेदक्तायां अयच्छेद्याधिकरणे- नावच्छेदकस्य कालिक्संबन्यो अयच्छेदस्वानियामकः । इत्थंच वाशसंपन्धानयच्छिन्नत्वमेव देशस्यावच्छेदकतायां वैलक्षण्यं, अ. न्यस्य दुर्वचनात् । तथाच व्यभिचारिणि कालिकसयन्धेन हेती कृष्णमट्टीय। छेदकता तदीयकारविधया अयरटेदवतातो विलक्षणा कारवानिपयकप्र- माविषयधूमनिष्टयहिमसंयुमरवामावावच्छेदकतात्वादिति मयोग । तेन पर्वते धमे न पहिमत्संयुक्तरयमिति प्रत्ययासिद्धावपि न क्षते । अधया पर्वतादी दे- शधियाऽयरटेदकरवस्थाभावात्तन ताशावच्छेदकताविषयकमत्ययाभार ता- यावच्छेदकताविषयतानिरूपितविपयवासयन्धावरिउमभूमनिष्ट्रवाहिमवृत्ति- विप्रत्ययाभायो वा विशेष्यतद्वत्वस्य प्रमावविशिष्टतद्वत्ताज्ञाननियामवत्वा- दिनि अनुः पन्थाः । व्यभिचारिणि कालिफसंयन्धेन हेताविति । सं- योगेन द्विमान्कालिकेन धूमादित्यादिव्यभिचारिणीत्यर्थः । व्यभिचारनिरूर- कहेस्वधिकरणीभूतहूदायरच्छेदेन घहिमनिर पितकालिक संरन्धायरिंछन- वृत्तियाभावस्व देसी सत्वेऽपि राख केयधिशरणीभूतदनिष्टमाहिरसंस्था वच्छितावच्छेदकताररव नियमेन न लक्षणपटकता। हिदायपच्छेदेन हद- समयेरारूपावावेच ताशाभारस मसिद्धिरिति तहिनायस हेती सम्यादति- ज्याति नच धूमावयवारच्छेदेन कालिरसवधावच्छिातथाविधवृत्तित्वा- भावस्यैर विधिकरणीभूतो य स्वावयय. तनिछपमवायसंबन्धावच्छिना- चच्छेदम्याकरवाशातिव्यास्यवकाश इति याच्यम् । एवमपि समवायेन थितीत्ववान्यालिकेन घटस्यादित्यादी निरवयये व्यभिचारिणि त्रिपक्षीभूतज- रसमवेत रूपस्येव ताहासाध्यवदृत्तिस्वाभावाधिकरणतया हेतोस्तदिनत्वा- दनिन्याः। नच समापि जन्यज्ञानावच्छेदेन साध्यवत्तित्वाभावसरवाना- तिब्यासिरिति वाच्यम् । तथाप्येतरियाभिवं कालिफेन घटादित्यादावति- च्याले सतरिक्रयाया एक व्यभिचारनिरूपकाधिकरणतया तस्या' कालिके- मैय देतुनिष्ठताध्यतिरयाभावस्थावच्छेदक्तया हेतुनिएस्तादशवृत्तित्वा. भायो न लक्षणघटक. । किनु फियाटर प्रवेत्यतिच्याति । एवं महाकालभिन्न कालिकेन कारभेदात्, सन्दाम्पो पायात, प्रलयभिन्न कालिकेन गोव्यादि त्यग्नाप्यनिव्याप्त.महाकालादा हेतो. कारिक्तरसंपन्धामसिद्धरित्याशयात् । कारभेदवान कालिग काठमेदादित्यादी विन्दे साध्यवनिरूपितका लिकसंबन्धाचस्टिमवृत्तिरदामासदेर व्यभिचारिणी नि । कालिकादीया न्यायरतं । शेषः । प्रकारान्तरेण वैलक्षम्यमाश निराहते-तचेति । व्यमिचारि- गादा.फ. १२ ·गादाधरीपञ्चलक्षणी। [सार्वभौम- १३४ घसमाने साध्यसामानाधिकरण्याभाये व्यभिचारनिरूपाधिकर- पीयावन्छेदफवाया कालिकसंन्धानपरिउन्नत्यविरहादतिव्याप्ति- रिति मान्यम । कालिकव्याप्यवृत्तायपि कालिकसंयन्धपटिता. स्मत्वाकाशत्वादिसामानाधिकरण्ये दैशिसंगन्धैनात्मत्वासनधिक- रणकालस्य देगविधयवारन्छेदरवान । कालविधया तम्याव- न्छेदकरवे ताशसामानाधिकरण्यस्य पालिवाव्याप्यत्तिसापत्तेः पालिकसमन्धानवन्टिन्नत्यादन्यस्यैव वैलमण्यस्य देगरिधया अपच्छेदकतापां स्वीकरणीयवान् । हेवधिकरण इटार हेतुपदं अधिकरणभिन्नत्वानुयोगितत्तद्वेतुपरम् । अतो धूमावन्तरसंयु- कृष्णभट्टीयं । दिना संबन्धसामान्यपरिप्रहः । कालिकच्याप्यवृत्ती। कालानपच्छि- ने शिकसंयन्धेनारमायाचनधिकरणकारस्पेनिच कालिक संपन्धेनय अवले. वाधिकरणसंबन्धिन्वं वन युक्तं। तथाचात्मत्वसामानाधिकरण्यावरदको यः कालस्तनिष्टावच्छेदकतायाः कालिकसंबन्धावरित सत्वेऽपि तस्या देशविधवा- वच्छेदक्वारूपायमिति शास्त्रीयं । इह घटे आकाशत्वे भाग्मत्व सामानाधिक- रण्यामिनि प्रत्ययादिति । कालिकाच्याप्यवृत्तित्वापत्तेरिति । तस्कारा. न्यायरवं। णीति । महाकालभितो पटवादिलादाविखर्घ । गर महागालावन महाकालान्यवृत्तिवाभावस्य महाकालपुतित्तितया कालिक्सबन्धावच्छिनता- दृशाधिकरणलाप्रतिष नातिव्याप्तिरिति क्षम् । महानालपरिमाणनिष्टता:- शाविकरणताया महावालस्य कालिकसबन्धेनेच समवायेनाप्यवच्छेदक्तसभवा समवायापन्धिनाधिकरणताया कालिक्सपन्धानपच्चिनलप्रसिदिसौलस्यात् । कालिकव्याप्यवृत्तावपीति । भाकाशत्वे इदानीमात्मलसामानाभिकरण न तदानी मिति प्रत्ययामावादिति भाव । यद्यपि व्याप्य वृत्तावित्यस्य सामाना. विकरण्ये इति हीय विशेषणसालीयतमपेक्षितमिति व्याप्पत्तिनीरयेम वक्तुमु. चितम् । तथापि व्याप्यवृत्तिपदे व्याप्या निरवच्छिन्ना उत्तिर्यस्येति विप्रहा"तृती- यादिषु भापितपुरक पुवद्गारवस्येति" सूत्रेण तृतीयादिविभकी परत पुस्पसा- धारणप्रवृत्तिनिमितकशब्दस पुंवद्धावविधानात्प्रकृते च्याप्यतिशन्दप्रवृत्तिनि- मिास्य निरवच्छिनतिलस्य पुरुषसाधारस्यान पुंवद्रावानुपपत्तिरिति ध्येयम् । दैशिकसंवन्धनात्मत्वानधिकरणेति । एतेन शानिवासबन्धातिरिक्त पन्धेन तस्यापच्छेएकत्वाभाव सूचितः । कालिकायाप्यवृत्तित्वापत १ सान्यान्तरेण वर्तमानप्रमेवलादिनिधप्रलयाद्यवच्छेदसाध्यसामानाधिकरण्या- वच्छेदकमाया एतादृशावाभावशाभापापिसरणे प्रमेवावादिभिन्नत्वस्य सला- दिति । २ वैयधिकरण्या ·परिष्कारः] न्यायपश्चग्रन्थीसंग्रहः। क्तसावयवावच्छेदेन धूमादेस्तादशाभावसत्वेऽपि न क्षतिः । एवंच व्याप्तेः प्रतिधूमादिकं मिन्नत्वेऽपि केनापि रूपेणानुगतानां कृष्णामहीयं। परिउन्नत्वस्य तदन्यकालावच्छेदेन तद्वद्वत्यभावप्रतियोगित्यव्याप्यतया तदुप- गमे तादृशमतियोगिध्यापत्तेरित्यर्थः । तद्देशादच्छितवंतु न तदन्यदेशादच्छे. दैन तबट्टरभावप्रतियोगित्वव्याप्यायरवादी घटायवच्छिमयाच्यावसामा- नाधिकरण्यं तदन्यदेशावच्छिन्नवदृत्यभारप्रतियोगित्वस्यासलादिति न दे. शिकाम्याप्यत्तित्यापत्तिः । ननु व्याप्तेस्तत्तद्यक्तित्यरूपत्वे धूमरवादेर्याप्यता- वच्छेदकत्वं न स्यात् । न्यायघरकयात् । प्रत्येक तत्तद्यक्तिवरूपन्यास्यनिरि- सवृत्तित्यायेत्यत क्षार-पवंचेति । तत्तयतिवायतमरवं सावन्तत्तद्विषय- कज्ञान व्यक्तिरेयवा विदोप्यतासंबन्धन अनुगमकं रूपं । नरमपि द्रव्यवान् संयोगेन प्रमेयादित्यादी प्रमेयत्यमतिप्रसक्तमेवेति वाच्यं । स्वविशिष्टव्यापक. न्यायरवं। रिति । तत्कालावच्चिालस्य तदन्ययाजानच्छेदेन तवृत्त्यभायप्रतियोगिल- व्याप्यलात्तदुपगमे तादृशप्रतियोगिलापतेरिसर्थ इति केचित् । वनुतनु आ. হােমিলত্তয়বাধিকাসেমিটি রীনিকায়নমালাক্ষাদ্বান- बसमानाधिकरणमिह नेति प्रतीतिरप्यनुभवसिद्धा। तत्र प्रथमपतीती कालिका सबन्धारच्छिमरूप पाठविधयाजदरलं यदि भागते तदा नेवानी मिति प्रतीत्यापतेरिति भाव । धूमाद्यन्तरसंयुक्तेति । यद्यपि खादययपयुक्तधूः मादी ताशाभावानधिारणसभवान हेतुपदस्य तद्धेनुपरल युक्तं । तथापि धूमवावरसादी पर्वतीयवही तादृशाभावानविकरणलमादायातिच्याप्तेर्वार- गाय हेतुनावच्छेदकापच्छेदेन तदनधिकरणलविपक्षणावश्यकलायुक्तं तद्धेतुप- रत्वं हेतुपदस्य । ननु हेतुपदस्य तदेतपरत्वे व्यास्त तद्यक्तिरूपतापश्या न वस्थापि तचिवम्यान तिप्रराक्त धूमलमिति धूमतस न्याप्यतावन्टेदकलं न स्यान येष्टापतिः । धूमलापच्चिनहेतुकानुभित्यपरापापत्तेधूमादित्यादिन्यायनयो- गासागसापत्तेचेसत आह-एवं चेति । केनापि रूपेणेति ।अन्यतमता- दिनेत्यर्थः । धूमत्यादिकमवच्छेदमिति । तापतत्ततिलान्यतमलाव- हिमानतिप्रसक्तस्य धूमलादेव्याप्यतावच्छेदकले निराया । सावधाप्तीमा स्वप्रतियोगितिलस्वसगानाधिारण्योभयसबन्धेन मैदविशिष्टान्यतरूपानुगनत- हासिलवरूपमामान्यप्रत्यासत्या ज्ञातं शक्यलान दुहरतापीति भावः। अभेष- मपि सत्तावानरामयायेन प्रमेयादिति प्रयोगानुपपत्तिरसमवेतप्रभेयस निरुक्तव्या- प्रयघटपरवेन प्रमेयत्वस समयेनप्रमेयनिष्ठतत्तयतितान्यतमलारच्छिमातिप्रमा कतया तदवच्छेदक्सविरहादिति चेन। वारशान्यतमलावच्छिमानतिप्रसजश. देन ताशान्यतमत्वं हेनुतावच्छेदसंबन्धप्रतियोमिनि यद्धर्मविशिष्ठे वर्तमाना- भायप्रतियोगितायामनपच्छेदक तलस विवक्षिततात् । भगतम्याप्ति वदता ·[सार्वभौम- अथवा गादाधरीपनलक्षणी। पासा धूमत्वादिकमवच्छेदकम् । यतु हेतुपद हेतुतावच्छेदकाय- कृष्णभट्टीय। सावच्छेदक्तावच्छेदकतारशरूपकत्वेनैव तस्याप्यवच्छेदकत्वात् । व्याप्तिपद त्व तु नावच्छेदरताया तन्नामिनि थूमरवादित्यादौ न तदसिद्धि । धूमवा वरित्यादी साध्यसमानाधिकरणहती व्याप्तिसत्वेपि यहित्यादेईतताव छेदकस नावच्छेदकावमित्यवच्छेदकाङ्गीकारफल । हेतुपदमिति । अन्धकारमते नानाव्यक्ति हैनुके हैनुव्यक्तिभदायाप्तिभेद नत्वेतन्मत इत्ये. सावन्मानमहानाय हेत्वधिकरणावरिउन्नवविशेपणवैयात् । हत्यधिकरणावरददैनवेति एवयकार पूरणीय । हेतुतावच्छेदकावस्तित्व घ स्वानुयोगिवर पमने विवक्षणीयमिति प्रथमतो यथार्थतार्थाभिधान । एवच स्वानुयोगित्वादेविशेषणीयत्वादिस्यन्तस हेयधिकरणापच्छेदेनेत्यस्स तत्रैव तारपर्यादित्यर्थ । तदनयस्टिनाधिकरणतान्यायस एपसारार्थयात् । भन्न केचित् । हेतुपद हेतुतावच्छेदकावच्छितपामिति । अन्यथा अन्य मिशि- टसत्यादित्यादापण्या तिन सत्ताया गुणे न व्यावसामानाधिकरण्यामिति प्रतीतिामेदाया सत्ता निदण्या सामानाधिकरण्याभावाधिररणताया स्वा. नुयोगिमतानिरपितसमवायसयधापच्चिसाधिकरणतावनिष्टायष्ठेदकताक- वेन तदभावविरहास्वपदेन तदुपाशनासभालाताशलान्यावाद, हेस्वधि- करणावच्छिन्नरवाच । हेगुनापच्छेदकावच्छिन्नत्योतीच तसासाहेवधिक रणीभूतद्रव्यानवरटेधावेन रापाविधाधिरणताग प्रमयनिष्ठाया एर गृहीत सायाषि तथा म्यानुयोग्यविरणानवजिवन सानिमाया घामावादि. निहायानयाविधामावाधिारणताया आयपगभावादिगिमा पस्म निशिएस तार्या मायेन एणयमन्वयात् । तथाच स्वानुमोगिनिदेनुनावच्छेदकसबन्धा परिटराधेयतानिरपिताधिकरणानावलिटरेनुवानररेदकसन्धावरिउन्नाप- छेदकतानिरपितावच्छेद्यावारिभिसा या याधिकरणता तदेदटरतिया हेतुतापाटेवरमधारिटमहेनुतावच्छेदकारष्टिनाधेयता निरूपिताधिका- पतावविष्टापडेनानिर पितावडेसनामारी माध्यावृति याभागाधिरण सातबन्याय समुदाया । नच दीधिपुर हेरवाधिरणापरिक्षाव्यर्थमिनि याप्पम् । खानुयोग्यधिकरणानरन्टिमसभिधानामनन्नान वारादिमिष्टा धिकरणनाना यातायेनपादाना । द्रव्य विशिष्टमम्पादित्यादी निशिएमसर- या शुदमाननिग्निपा गत्तानिष्टमाध्ययदृत्ति सभायाधिगतापा म्या जुयोगिसत्ताधिमणगुणावरदेषनया मादेन दुरयान्। बादशम्यान्याधात् । भात पहिवनदुपादानमियाहु । तदमम् । विशिष्टानिरिचय दिशे पर्यापारस याप्पयामितिमाएपदिंग्य विशिष्टमयादित्यपाध्याय माधिविधीपगलय वैषध्यन हेनादमिनि मदभांमगतेदवारवान् । निशिएम्यातिरिवारिलिपना निमिटर रिशिष्टाधिरणतासमिति परस्त कपत्तियापारिरितिष्टनिरिमामयम्प पत्नपारागामभिमत याइयो ·परिपार । न्यायपञ्चग्रन्थीसग्रह । न्टिन्नपरमेव । हेतुतावन्छेदकसमन्धेन स्वानुयोगिनो यद्धिकरण त- कृष्णभट्टीय। पअन्यथा तासाध्वियाग्रिमपणासगत्यापत्ते । गगननिष्टसाध्यसामानाधि फरण्याभावचत्ताया हेत्वविकरणानवनिमयात् । भवन्मते द्रय विशिष्टस स्वादिलादेस्सप्रदाय सदावश्यकत्वात् । तदनुपादाय दूपणाभिधानामगते । स्वानुयोग्यधिकरणानचिन्न वस परिचायक पादनुगतेन तत्तदर निशि एसाध्यसामानाधिकरण्यामानाधिकरणनात्वनैवानन्तशयालायधिकरणताना नियतया, विशिष्यानिवेश्यतया सद्यापनावश्यकत्व घेनि । परेतु । स्वानुयोगिनो हैनुतावच्छेदकायच्छिमस्य यधिाणमिति रीत्या स्वानुयोति सविदोप्यतया हेतुतावच्छेदाकापछि निवेशार्थमाह-हेतुपदमिति । वि शिष्टाननिरिक्ततापक्षे द्रव्य विशिष्टसरवादित्यादिसमवाय स्वायनायरधश वारादित्तिसाध्यपदृत्ति याभायाधिकरणनानामनन्ताना व्याहत्तये च तथा तशिवेश | रायासति जन्यगुणायपदेन विशिष्टसताया साध्ययनुत्तिवा भागसव्वाल्लक्षणसम-दय । हेवधिकरणारछैदेनैवेत्येवकारपूरणार प्रकृत हेतो स्वानुयोगित्दविशेषणदानाच ताशाथलाम । पतरूपादाविति पति खरसोऽन्यत्रै । इद वाच्य औपचादित्यादी हेतौ स्वरूपराव-धावच्छिासा ध्यत्तियाभावाप्रसिद्धि । आमाधवरदेश कालिशसयन्धाधनिया च्यवति गाभायसरवेऽपि तदपिरणता स्वानुयोगिशेययाधिकरणावप्ठेये चेति आकाशभावायधिकरणतय तादृशी निरवच्छिन्नवादिति रक्षणसमति रित्याहु ॥ स्वानुयोगिन इति पदमन्य उपनियोग्यविसरणतापरं । बहि- गान् धूमादित्यादी च स धूमादिनिष्टसाध्यसामानाधिकरप्याभावाधिकरणता तदनुषोगिनो धूमादे संयोगेनाधिकाण पर्वताति, तनवच्छेया स्वायपपाव उद्या सव । तद्देदवटवति घ रूपादिनिष्टसाप्तामानाधिकरण्याभावाधि करणतया एवं सत्तामा द्रव्यवादित्यावी च नन्यगुणावदेन प्यावे या साध्यसामानाधिकरण्याभावाधिकरणता सेव स्वानुयोगिध्यायाधिकरणान वरद्या तद्रिना चाभावादिनिष्टसाध्यसामानाधिकरण्यागावाधिकरणच । पुष इद वाच्य शेयवादित्यादी घावटेदन घटत्वप्रकारमाविशेष्यचे साध्ययनिरूपितस्वरूपमय धावरिप्रवृत्ति वमयेऽपि घटायपरटेदेन तद न्यायरस । मतमाह--यचिति हेतुतावच्छेदकसंपन्धेन स्त्रानुयोगिनो यदधि वरणमिति । सपदमधिकरण तारामान्यपरं तथाच हेनुनारच्दकशवन्धेन खानुयोगिनो यदधिकरण तद्नचिना या या खास्मिनायिकरणवा तत्तदन्य साध्यसामानाधिकरण्याभापाधिकरणतावद्भिग्रसमिसर्थस्तेन धूमवा व रित्यादी सपदमाघटादिनिष्टाधिरणताभयानुयोग्यनवच्छिनाधिररणतासामान्यभेदस्य खसिमा सत्वेऽपि नातिव्याप्ति । यो पतिकाले धूमे न चहिमत्स्युझलमिति ·१३८ गादाधरीपञ्चलक्षणी। [ सार्वभौम- . कृष्णभट्टीयं । भावमा गत् स्वशन्देनोपात्ता या साध्यसामानाधिकरण्याभावाधिकरणता तदनुयोगिगो पटवप्रकारकममाविशेष्यत्वस्खाधिकरणे घटे या हेतुतावच्छे- दकसंदधावच्छिन्नावच्छेदकता तनिरूपितावच्छेयतावदिशा सैव । तद्भिश्ना च सयुगसमवेतपदार्यचिमाध्यसामानाधिकरण्याभावाधिकरणति हेतो- माहिभाशत्तत्र वन रक्षणसमन्वय । अन्यगुणस्य घटादेव कालिकसंबन्धेन- पावयाधिकरणसंवन्धितया तनिष्टावच्छेदकता वारिकसयधावटिया योया। एव स्वानुयोग्यधिकरणाबरठेद्य शैवालसामानाधिररण्याभावाधि. करणबादिक तत्र मूक्ष्मतिभिस्सम् ॥ स्वानुयोगिन इनि स्वपदमुद्रासी. नाधिकरणतासाधारणाधिकरणताणाम् । मनु माध्यमामानाधिकरण्या. भावीयाधिकरणतामाप्रपरम् । प्रयोजनाभायादित्यनादेयम् । अव्यायनका. धिकरणमाभेदनिवेदो गौरवात् । मन स्वानुयोग्यधिकरणावरिष्ठनं परम्ब तदन्याधिकरणताम्यरवमेव कृतो नोमम् । तपासनि धूमल्पयोरधिकरण- नाया दुर्धरघऽपि दीपंदनेवालादिनिष्टाधिएणतामादायैव रक्षणसंगति- समयादिनि वारयम्। जानिमान् सरवादित्यादी पदासददेन साम्यव- तिपाभावाधिकाणताया सत्तायो सन्यऽपि अधिकरणतावच्छेदस्तयोगता. पठेदफर्मपन्यावसिनरयसवेन सा स्पराम्देन दुर्धरा । रिनु द्रव्यवृत्तिया- चमाराधिनरनिनि सर्वस्या अपि साध्यमामानाधिरण्पाभापाभिसरण- नापानादन्यानाध्याप्ते । भूमातरमंपुनमापयेत्यादिरील्या याप्ते म्या. नुयोगिनियेशः पिम् । स्वानुयोगिनो पदधिकरणमिति । म्यानु- योगिनी पराधिकरणमित्यर्थः । अन्यथा दयं मयादिस्वादावनियाहि । गमाया गुणे २ प्रयायामानाधिकरण्यामिति प्रनानिगिदा गुगावस्या सम्पासियामायाधिकरणना म्य सदनुपोगिसमाया अधिकाग किचिष्ट्रव्य- मेव गहनरामा सर, सहिया च गुणवादिमिष्टा व्यपियामानाधिक- रगी इंना तदन्यागम्य मावान् । नम्यवमतापवानेतद्रपारियादी म्यानु. पोशिशरणयनिकतया मानापामावादध्याप्तिरिति पन्छ। तस. याधिमरणम्य मानुपोगिनिष्टा या हेतुनायरदस्मयम्पावसिापता त मिपिता पा मधिसरगना सदावहाजिनिटामाटेदकरवपदान पश्यायान् । मानुपोम्पधिकरणाच्यापमानासायर साताधिकर. पारदरा येथे धमा समिनिहार दम्दानिरसम्समुदाया म्यापरव प्रदािमारशिलामादाय पूनारमाशिराय सानुमोधिघर. स्तनानुभिमनिष्पकमाया देवडायमान- चम्पारमियमा निना नारदरबन्याटिमा FRयामापरता दरम्या या मुग्यामानासिरपाभातपिबरगवा मतपक्ष दामन गानुयोगामाग य.

·परिष्कारः] न्यायपश्चग्रन्थीसग्रहः। दनवच्छिन्ता या या अधिकरणता तत्तदन्यतेन साध्यसामानाधिक- कृष्णभट्टीय। माववर या इन्य सवादित्यादाक्याप्तिप्रसामिया । वस्तुतस्तु । हेतुताब नेदकसमन्धावस्टिनस्वानुयोग्यधिकरणतावदनयच्छेद्यत्व सम्याए । द्रव्य स- यादित्यादी स्वानुयोगिसत्ताधिकरणतावदनवरदेवाय न स्यस्पेत्यनतिमतगात्। अन स्वानुयोगिनो यद्यदधिररणमिति निवेशपक्षे कालि कसबन्धन धमानुयो गिध्वसादयद्यदर्थान्तर्गततया तनिष्ठहेनुतावच्छेदयसबन्धावच्छितावच्छेदव- (बाप्रसिद्धि । वस्तुतस्तुकापे च, सबन्धान्तरेण वर्तमाननिष्टाधिकरणनाया अपि स्वानुयोग्यधिकरणानवरियायमेव । गगनादेरपि विषयतासबन्धेनाधि करणसभवात् । एव वहिमान् मयोगेन रूपादित्यादावतिव्याधि । सानु योग्यधिकरणनिष्टदेतुतावच्छेदकसवधायन्टियावश्ठेदवान्यत्वस्य हेतुनिष्ठा पिपरणताया सत्वात् । अत स्वानुयोग्यधिररणताया हेतुनारच्छेदपसबन्धा यपिउन्मस्व निवेश । धूमानारसयुत्तेत्यादिरीत्या व्याप्तिपारण तु न त परम् । हेतुतापरले दफसबन्धावलियावच्छेदकतानिवेशयत्वेनाव्यात्यगत्यात् । धू- मान्तरमयुराखाययवादसिधूमनिएतादृशाधिकरणतायां धृमान्तरनिता रमाधिकरणारभेदस पादुगदोपतादरम्यामिति दे व इति वीप्सा यानच्छि सानुयोग्यधिकरणावच्छेद्यतानरच्छेदकाधिकरणदावरिटरुमेदस्तु नोच । स्पभूमशैयालादित्यधिकरणतामाधारणसाध्यवदुत्तित्वाभायाधिकरणता न्यायरता यमिति चेन्न। तथासति हेतुतावच्छेदकसरन्यापच्छिनातीतानागतदेशान्तरी यकालातरीयावच्टेदवतानामपि लक्षणे निवेशापल्या गौरवात् । किच सत्ता पान्यखादिसादावमाप्ति , नासमवेत त्यधिकरणताया हेतुतावच्छेदकसय- धापच्छिन्नावच्दरताकान्यनारसमवेते च साध्यसामानाधिकरण्याभावाधिकर- जताया असत्पन हेतुतावच्छेदकसयभावच्छिमावच्छेदकदाकान्याधिकरणवान्य- तायाधिकरणताया अप्रसिद्ध । नचोत्पत्तिक्षणविशिष्टे द्रव्ये गुणेन सत्तावत्समवे- समिति प्रतीत्योत्पत्तिक्षणविशिल्यावच्छेदेन रातावररामवेतलाभायाधिकरण- ताया गुणादी प्रसिद्मा तस्या एव हेतुतावच्छेदक्सवन्धावच्छिवायच्छेदकतारा. म्याधिकरणतान्याभ्यसामानाधिकरण्याभावाधिकरणवातात्तद्भिनवस्य हेती रालारक्षणसमन्वय सभवतीति वाच्यम्।खानुयोग्यधिररणाशनिवेशेऽप्युत्पति क्षण विशिष्टपर्वते धूमेन बद्धिमत्उयुक्तत्वमिति प्रतीति सिद्धमाध्यसामानाधिकर- प्याभावाधिरणाभावाधिारणतामादायाच्याप्तेवारणाय दाशप्रतीवेरपतिक्ष परिशिपर्वतावरदेशलामावविषयकतरीनोपगमनातासमशीलोसतिक्षणविशि दध्ये इलायकारकशितप्रतीतेहत्पत्तिशणमिशिदव्यापच्छेयसाभावविषय:- तमा तारमाधिकरणान्यसाध्यसामानाधिकरण्यागावाधिकरणताया सत्तावा- द्रव्यलादिसादावप्रमिरिति हेतुतारपदासबन्धेन खानुयोग्यविवरणशनि- ·[सार्वभौम- गादाधरीपञ्चलक्षणी। रण्याभावाधिकरणतायाः विशेषणीयत्वान्नोक्तदोपः। नवाऽननुगमः। एवंच कालोपाधिविधया हेनधिकरणस्य देशस्यावच्छेदकत्वेन उक्त- दोपरा अनवच्छिन्नप्रतियोगिकोटौ हेतुतावच्छेदकसंवन्धावच्छिन्ना- कृष्णभट्टीयं । स्वस्य स्वपदेनोपादानेऽपि तस्यातिप्रसक्तत्वेन तादृशावच्छेयतानबच्छेदकतया तपरिछसभिमसाध्यवत्तिस्वाभानाधिकरणवाया अप्रसिद्धः । संबन्धा ग्तरेणावरीमानदृत्यधिकरणताव्यावृत्तस्य खावयवाय.पिण्डरूपवद्धदकभिन्ना- धिकरणवादगमात्राधिकरणताविशेषत्वादेः सपदार्थत्वे तस्यातिप्रसकरया तादृशावच्छेद्यतानवच्छेदकतया तदवच्छिन्नभिन्नाया संवन्धान्तरेण वर्तमान वृत्यधिकरणताया एव प्रसिद्धरतिच्याते । राचदधिकरणतानुयोग्यधिकरणान- बच्छेयत्वकूट विशियाधिकरणतारवानवच्छिन्नभेदस्तु नोक्तः। येयेत्यन्तस्य परि चायस्तया ततोऽपि यथोक्त करपे लाघवात् । स्वाधिकरणावच्छेद्यसाध्यसामा नाधिकरण्यामानाधिकरणतावद्भिनरवनिवेदोऽनुगमात् स्वानुयोगीत्यादिरीत्या निवेश इत्याह-नवेति । इदानी घूमे ग पहिमरसंयुक्तस्यमिति प्रतीतिसि- इतदधिकरणशामादाय मसंजितदोपं देशबिधया विलक्षणावच्छेदकत्वानिये. शेऽप्युदरति । एवंचेति । याप्येवं सनि खानुयोगित्वं व्यर्थम् । धूमान्तर- संयुक्तस्वावयवनिष्टसाध्यसामानाधिकरण्यामावावच्छेदकताया हेतुतावच्छे वकसंबन्धावरिछनात्यात्तवाव्यात्यभावात् । तथापि प्रसिद्धानुमाने हेतुनि पाना संवन्धान्तरेण वर्तमाननिशानां अवृत्तिनिष्टाना च साध्यव दृत्तित्वा- भावाधिकरणतानां देखतावच्छेदकसंबन्धावरियतावच्छेदकत्वानिरूपकतया सचितादृशाधिकरणतानामप्रसिद्धिरतस्तनिवेश । मनु लाघमाच स्वानु। योगिनो हेतो; यदधिकरणं तनिष्टहेतुतावच्छेदकसंवन्धारच्छिन्नावच्छेदक- ताकत्वमेव निवेश्यम् । एवंच हेतुतावच्छेदकसंवन्धेनाधिकरणं नवर्य च न्यायरतं । वेशः। तद खानुयोगिलविशेषतया हेतुतावच्छेदवावच्छिनस्य निवेशय हेतु- पद हेतुतावच्छेदकावच्छिन्नपरमित्युक्तम् । अन्यथा द्रव्यं विशिष्ट सल्लादित्यादा- वन्यात्यापत्तेः सत्तानिष्वव्याल सामानाधिकरण्याभावाधिकरणताया सानुयोग्य- किरणगुणायनवरयतविरहेण सपदेनोपादानारामयात् । उकदोपस्पेति । उत्पत्तिकाटे धूमे न वहिमसंयुचवमिति प्रतीतिनिधूिमनिटसाध्यसामानाधिकर- प्वाभावाधिकरणतामादायाच्याप्तरित्यर्थ हेतुतावच्छेदकसंपन्धापच्छि प्रावच्छेदकत्यनियेशेनापीति। अपिना पित्क्षणदेशनिधयाऽनच्छेदकल निवेशेनाप्युफदौपवारणं कर्तव्यमिति सूचितम् । अवेदं योध्यम् । स्वानुयोग्यधि. करणनिष्टावच्छेदरवाया हेदुतावच्छेदकसयन्धावच्छिनलनिवेशे हेतुतापच्छेदक- सपन्धेन सानुयोग्यविवरणलनिवेशो व्यर्थ सापचयापच्छिताया साध्यमामा- ·परिष्कारः] न्यायपश्चग्रन्थीसंग्रहः । ४१ वच्छेदकलनिवेशेनापि वारणसंभवः। पर्वतरूपादौ हेतुतारच्छेदक. संबन्धारच्छिन्नपर्यतादिनिष्ठावच्छेदकताकसाध्यसामानाधिकरण्या- भावयत्वाप्रसिद्धावपि रूपादिनिष्टतादृशावच्छेदकतायां धूमादिप्रसिद्ध- कृष्णमट्टीय। च्यघंगित्याशगाह-पर्वतस्पादाविति । अप्रसिद्धाविति । नच संर- याघान्तरेण वर्गमाननिष्ठतादृशाधिकरणतानिरूपिनहेतुतावच्छेदकसंबन्धाव. शिरयच्छेदकामसिहायपि सायाधिकरणतदनधिकरणमाप्रवृत्तिदीधंद- पदादी माध्यानधिकरणावरदेन साध्यसामानाधिकरण्यप्रतिहेक्षणसंग. तिसंभवः। प्रयोजनामापेन निधान्तमनुपादाय हेतुतावच्छेदकसंअन्धार- चिसापच्छेदकतावमारोपादानादिति वाच्यम् । एवमपि जातिमान्स- पादित्यादौ तदप्रसिद्धटुंबास्यात् । लक्षणगमनादिति । नचरमसंभव संवम्धारतरेण वर्तमाननिष्टतथाविधाधिकरणस्यीयहेतुतावच्छेदकसंबन्धाव- हिसाबच्छेदकरवामगिद्धरिति वाच्यम् । प्रसिद्धानुमानादौ साध्याधिकरणत. दनधिकरणसाधारणदीर्घदण्डादी पर्यतायवच्छेदेन पानालादिमदृत्तियाभाव- पसायो वासंपन्यायधिजावच्छेदकतारयस्थ प्रसिझे । जातिमान् सत्पादि- यादी माघारिसमसाध्यवहनिवाभावानुयोगिसनाधिकरणयावच्छेदेन दव्यरये द्विरवादी वाम समाधापरिछनारदकताका पतिवाभाव. वत्ता गुणरूपवत्वादिल्या तीरावच्छेदेन नीरत्यादी क्रियासिवाभाव रूपावादी रक्तरूपादिवृत्तिवाभायत्ता चैत्वादिरीयाममन्तव्यम् ॥ भ्यायरन नाधिकरण्याभावाधिकरणताया हेतुतावच्छेदकसबन्धावच्छिनापच्छेदस्तारा- न्यस्वेन सानुयोग्यधिकरणानवच्छिन्नतानपागेन ताश यलं तदन्यतविरद्वेग सामादायाव्यात्यनवकाशात् । नवं रूपनिष्ठसाप्यसामानाधिकरण्याभावाधि- रवाया अपि सानुयोग्यधिवरणनिष्टदेतृतावच्छेदकसबन्धादच्छिमावच्छेद- कतासन्यत्नेन तादृशं ययस्वं तदन्यसाध्यसामानाधिकरण्याभावाधिकरणताया आणि शिरिति वाच्यम् । साभ्यन्ये हेनुतावच्छेदकरवन्धेन यो वृत्तिमान- निठसाध्यसामानाधिकरवाभावाधिकरणताया. खागुषोग्यपिकरणनिष्ठहेतुताक- रटेदारन्धासनावच्छेदकताकत्येन सपदेनोपादानासभवात्तस्या एक तारा यह तदन्यसान्दवासावाविरम्पाभाराधिकरणालावरमालार सर्वत्र रक्षणसमन्वयसभवात् । यत्तु स्त्रानुयोगिनो यदधिकरणमित्यत्र ययद- विकरणपति वक्तव्यमन्यथा द्रव्य सलादिसादौ सत्तानिदव्यबसामानाधिकर- पाभाषाधिकरणताया सानयोग्यविसरणं यान्यं तदनपमित्येन तदन्य- १ निस्ताविकाताया.पा. ३ दिम युदवाते दा. पा.

·[ सार्वभौम १४२ गादाधरीपञ्चलक्षणी। योगेन वह्निमतिच समगायनाचायपि न क्षतिः । । निरुचाधिकरणताना भेदस्याप्यक्षततया सद्वदन्यत्वेन धूमादी लक्षणसमन्वयसमवादिति । तन्न साधु । तथासति किंचेत्यायप्रि- मदोपासगते । गगननिष्टसाध्यसामानाधिकरण्याभावाधिकरणताया एवोक्ताधिकरणताभिनाया प्रसिद्ध । वद्विमति चेति । तथाच तेनैर समन्धेनेत्यनुफ्त्वा यत्किंचित्पन्धेनेत्युत्तौ पर्वतापछिमवहिमत्स- युक्त्वात्यपि तदवच्छिन्नयहिमत्समवेतत्वाभावसत्वाखूमस्य वहिष्या- प्यत्व नोपपद्यत इति भाव । साध्यवरायन्धत्वसामान्याभावनिवेशे वहिमत्समवेत सामान्याभावस्य लक्ष्णघटपरवेपि वहिमत्सबन्ध स्ववति हेत्वधिकरणविशेपावच्छिन्नसाध्यवत्सबद्धत्वसामान्याभाव- स्याप्रसिद्ध्या असभवो वोध्य माध्यवसवन्धस्य हेतुमति सबन्धास- भवावच्छेद्याधिकरणसन्धिन एवावच्छेदकतया तनिष्ठाभावे हेतु कृष्णभट्टीय। गगननिष्ठेति । आमादच्छदेन साध्यतिरूपितकालिकसबन्धावरिछ नवृत्तिपाभापव वानादशाभाषाधिकरणता स्वपदेन माझा । स्वरूपसबन्धन गगनादेरपि नृत्तिम पक्षावरनात्तत्र न साव्यसामानाधिकरण्याभानवर मिात तु न वाच्यम् । तथासति है बधिकरणावच्छेदेनेत्यस्यासगते । अन दि पयतासबन्धेन साध्यवाया हेतुनाया च बरवे पदावच्छदन साध्यन्त्रविरूपि तविपयतासवधावरिछावृत्ति वाभावस वान स्त्रपदेन तदधिकरणतोपादेषेति गगने साध्यबदृत्ति वस्यैव सवात् सहिनसाध्यवदृत्तिनाभावाभिकरणताया अनमिद्धिरित्यज्याप्तिरपि बोध्या। तदवच्छिन्नेति । यद्यपोदानीमेतशिवे शो नास्ति वैयथ्यात् । तथापि तदवच्छिन्नवाशिम समवेतवाभावो वसते ननु तवच्छिन्न वह्निमसयुक्त धाभाव इत्यधावेदनाय तदुल्लीतनम् । पटायन्ता भावस्तव्यक्ति यादित्यादौ सयोगादिसवधावच्छिन्नमिव विषयतापनियोगिव पोयनियामकतया त सबन्धानि च घाभाववृत्तिवमप्रसिमिति स्व न्यायरत। बामावाद तिव्याप्त तयाच हृतावच्ददवसवधेन शानुयोग्यचिरणहानि वेशे पहिमा धूमादिसादी कालिप्रसपधेन सानुयोग्यधिकरणध्वसादिनिष्टहतु रावच्छदकसर धावच्छिनारच्छदकनाया अप्रतिद्धे धूमावयवापच्चिनसाध्यसा मानाधिकरण्यामानाधिकरणताया स्वपदेनोपादानासमवेन तादृश यत्स्त्र दद ·परिकारः] न्यायपश्चान्धीसग्रहः । १४३ मतोऽनवच्छेदकत्यात् । नक्षतिरिति । नाव्याप्तिः । नासभवश्चेत्य- भः। साध्ययत्ता च साध्यतावच्छेदक् सबन्धेन योद्ध्या । तेन सम- यायेन वह्नौ साध्ये सयोगेन हेती धूमे पर्वताधवच्छिन्नमहिमट्ट. त्तित्वसामान्याभावासत्वेऽपि नातिब्यातिः। नवा सद्धेतावपि य- किंचित्सवन्धेन यः साध्यवान् नवृत्तित्वाभावस्य स्वाधिकरणायाछे. देन सत्वेऽपि न दोषः । साध्यवत्वं चोपलक्षणविधया अभावपति- योगितावच्छेदकोटी निवेशनीयम् । ननु विशेषणविधया तेनोत्प- त्तिक्षणावच्छिन्नघटाटा गन्धाधसत्वात्तादृशघटाद्यवछेदेन पृथिवी- त्यादी गन्धादिविशिष्वृत्तित्याभारसत्वेऽपि गन्धवान् पृथिवीत्यादि- त्यादी मूलावन्छिन्मवृक्षादौ यपिसयोगाभावसत्त्वात्तादृशवृक्षाद्यय- कृपणमट्टीय। रूपसपन्धापच्छिात्वियाभायमादाय क्षणगमनादुत्त धूमस्येति, भने ना. ध्यासिरि तिच । असभवप्रकारस्य पूरित वादाइ-नासंभवश्चेति। तेनेति । संपन्यसामाग्येन साध्ययत्तानिवेशेअत्र पूर्वोत्तत्यायेन पहावययवे धूमान्तरम भवारमाध्यतावरडेदकम्ममवायसंयन्धेन साध्यवग्निरूपितसयोगसबन्धावरित- अपित्याभावस्य धूमान्तरे असावेपिपवयवययेन पद्ममयोगतत्र माशामा. वस्य पर्यतावच्छेदेन सोलम्यम् । अन्यथा व्याभिचारित्वानुपपत्तेरिनि बोभ्यम् । साध्ययत्वचेति साध्यवत्तापमानाधिकरणाधिररणताकरवत्यापच्छिमामा- वनिवेशानसाध्यनिष्टगृत्तिवाभावस लक्षणघटके तेत्यर्थ ।अवच्छेदकतापर्यास्यु. पादानाथ साध्यविशिष्टपत्तियाभावयुदास । तप्रतियोगितावदकताया च्यापरवा न्यत्वेनाध्याप्तिप्रसा इति तनिवेश इति । तन । सायोग्यधिकरणवावनिष्टहे. तुतारच्छेदर समन्धारच्छिनावच्छेदस्ताालसामान्याभावरूपस्वानुरोग्यविकर- मानवच्छिमलनिवेशेन द्रव्य सवादिखादापतिव्याप्ति वारणायद्यदिनि निशाना वश्यक्तात् । यदपि हेतुतावच्छेदकसबन्धेनेनि एतीयान सानुयोग्यधिका- णाशे । नान्येति रिनु सानुयोग्यधिारणानयरिटनसत्रावन्डेदक्तायामेवेति न नययमिति तदपि न । त्या पति "हलादिनिष्टनिरुताधिकरणताया धूमा. दिन गिद्धनिकाधिररणताना मेदसाशतवमा तद्वदन्यस्यैन धूमादी लक्षण- समन्वयादिति" प्रन्यविरोधादिशी। साध्या पोपलक्षणविधयेति । तथा च "यदुपलक्षितनिरूपितसमतायादेरपच्छेदकताबटक्सवन्धरयं तस्योपल- क्षणतयाध्यदरसमिति" सिद्धान्तलक्षणे यक्ष्यमागरीसा साध्यस्योपरक्षणव- यावदरतविवक्षायो साथ्योरलक्षिताविवरणप्रतियोगिनिरूपितलसबन्धा.

·[सानगौम- - १४४ गादाधरीपञ्चलक्षणी। च्छेदेन एतदृक्षादौ कपिसयोगादिविशिष्टवृत्तित्वागावसत्वेपि कपि- सयोगी एतदृक्षत्वादित्यादौ वा नाव्याप्तिः । तत्तत्कालदेशावच्छिन- तत्तधिकरणायच्छेदेनापि तन तर हेती तादृशसाभ्योपलक्षितत- कृष्णभट्टीय। देशकाशाबच्छेद्यवविशिष्टपर्याप्तत्वात् । सत्तादान जातेरित्यादी सत्तावसम- देतत्वाभाव एव रक्षणघटक । उपलक्षणस्यापि मतियोगितापच्छेदककोटिम वेशात । गुरधर्मस प्रतियोगितावच्छेदफत्वाच । नच साध्याधिकरणातिरिच विशोषणाविशेपितवृत्ति वाभाव एव नियेश्य । गुरुधर्मस प्रतियोगितावच्छ दकाचेऽपि न रामयेत वाभावमदायोपपतेरिति वाच्यम् । तथासनि साध्यस्थ व्यायघटकरवापत्ते । साध्यविशिष्टयत्तित्वाभावस्ख लक्षणधक्त्वेऽपि अवच्छेद कताया निरवच्छिनत्व निवेशाब गन्धवान् पृथिवीत्यादित्यादी अव्याप्तिरिति प्रकाशिकाकृन्मत निराकर्तुमाह-नविति।साध्याधिकरणतावैशिश्यावच्छि नवृत्तियामावनिवेशे निरवच्छितविशेषणनिवेशेष गौरवादिति भाव । निर वधिमवानुत्तौ विशेपणतया साध्यवत्तनिवेशेऽव्याति प्रापलक्षणतया तन्निवेशाद्वारणमाह--तेनेत्यादिना । एवमपि। साध्यवत्वस्योपलक्षण त्वेपि। देश शिखरादि । कालो वहिपागभावादि , तथाच धूमाधिकरण ताया स्वभावतएव नितम्वाद्यवच्छिबतया पनि रूपकत्वाभायसवादब्याप्ति रत निरवच्छिन्नत्यमायस्थयामित्यभिसधि विशिष्टधार्मिपाध्यानच्छदफ़ताया न्यायरल। परिछनसायाधिकरणनिष्ठायच्छदक्ताकतिललावच्छिन्न प्रतियोगिताकामाव साभ्यसामानाधिकरण्याभावपदेन विवक्षणीय । यद्वा खावच्छिननिरूपकरा: क्लसबन्धावच्छिनसाध्यनिछावच्छेदकलानिरूपितवृत्तिलनिष्प्रतियोगितासाभा वस्वत्पदेन विवक्षणीय । साध्यविशिथाधिकरणत्तिवाभावप्रतीती च साध स्थाधिकरणाशे भासमानस्य धर्मिपारतब्येण वृत्तिखरूपप्रतियोग्यशे माननिय मात्ताशप्रतीतिविषयाभाव सातपाखान तमादायोत्पत्तिकालीनघटो ग घना -पृथिवीलादिलादावव्याति । ननु गधानविकरणोत्पत्तिकालावशिषिन्या पृथिवीत्वेन गन्धवत्समवेतजमिति प्रतातिर्थयोत्पत्तिकाल विशिष्पशिदिव्यवच्छेदेन थिवीत्वे गन्धविशिष्टनिरूपितसमवेतखाभावमवमाहते तथा धूमनिध्यवत तिताचवच्छेदन निराम्बधूमासमानशलादिविशिष्टपवते धूमेन वसिमरसयुक्तल मिति प्रतीतिरपि वाढविशिष्पर्वतावच्छेदन दहिमत्सयुक्ताभावमवगाहत इति तद्विषयाभादमादायात्याप्ति । यदिच विशेष्यम्य पर्वतादै प्रतियोग्यवच्छ पपतया विशिष्टस्य तस्य नाभावापच्छदकत्वमिति तादृशाभावो धूमादावसिद्ध इत्युच्यते तदा शुद्धगृथिव्या अपि प्रतियोग्यवच्छदक्तया विशिष्टपृथिव्या जमा वावच्छेदकलासमवेन तादशाभादोऽपि पृथिवीलादावसिद्ध इत्यधिकरणाशे ·परिष्कारः]] न्यायपश्चग्रन्थीसंग्रहः तद्धमिवृत्तित्वसत्वात् । नचैयमपि घूमादौ पर्वतवृत्तरनयन्छेदको यो देशः कालो या तवच्छिन्नपर्यवाद्यवच्छेदेन वयादिमदृत्तित्वाभा- यस्य धूमादौ सत्यादव्याप्ति चोरैवेति याच्यम् । तत्तद्देशकालावच्छि- अपर्वतादे—माद्यसंबन्धितया धूमादावभाववृत्तावपि वादशस्थानव- च्छेदकत्वात् । नचैवमुत्पत्तिक्षणविशिष्टपर्वते न घहिमत्संयुक्तत्य(मि- सादि)मिति प्रतीत्यनुपपत्तिः। द्रव्यत्वे गुणे न पृथिवीत्वसामानाधि- करण्यमित्यादिवदुक्तमतीतेः सामानाधिकरण्यावच्छेदकत्वाभावावल- मनता न संभवति विशेषस्यावच्छेदयत्वे विशिष्टस्यानवच्छेदकत्वा- संभवादिति याच्यम् । तादृशातीतीनां सामानाधिकरण्ये विशिष्टप- पाययछेद्ययाभावावगाहितयैवोपपत्तेः । उत्पत्तिक्षणे पर्वते धूमस्य कृष्णंभहीयं । विशिष्टययनुयोगिकसंपन्धनियतत्वमित्याशयेन समाधत्ते । तत्तद्देशेति । नर देशकालान्तरापच्छेदेन धूमर्सपन्धिरवं तरकालावच्छेदेन संपन्धस्यैव तरकारापच्छिमावदरतानियामकत्वात् । तथाच धूमनिष्टाभावस्य हेत्व. घिवरणापरिउन्नरवं नाम्नीति भावः । नचैवमपि शिखराबच्छिापतल कालिकसंवन्धेन साध्यत्तिराभावानुयोगिधूमवावारकथं नावच्छेदकत्व- मिनि याच्यम् । तदवच्छेदकवाया देशविधया तनिजत्वात, सवच्छिन्नता रसंबधापतिदधिकरणताया एव तनिष्टधर्मनिरूपितसदवनितासंब- धावचिनावच्छेदक्तानियामकरवमितपरिचयावच्छेदकतारपतीयनियमः । एतेन रूपवान् रसादित्यादावव्याप्तिवारणायेव निरवरिउन्नरवमित्यपास्त्रम् । यरकालावन्देमापच्छेधाधिकरणसंबन्धता तत्कालावरदेन हेती साध्यद. न्यायरत्नं । सायस्पोपलक्षणयावच्छेदक्तनिवेशो निरर्थक इसभिप्रायेण शहते-चप- मपि धूमादाविति । एवं विशेष्यस्य प्रतियोग्यवच्छेदवास्येशी किंचिद्रूपेणाभा- पावच्छेदकले। अनयच्छेदकस्यादिति । अवच्छेदम्घटकीभूतविशेषण वि- शेष्ययोरलच्छेदक्तया भाने तयोरवच्छेयाविररणाधिकरणले नियामवमन्यथा हृदविसिटपर्यवे पूमे न यहिमत्सयुक्तमिति नतीलापते । एवं च धूमत्ति तानबच्छेदकदेशकालयोस्वच्डेयाधिकरणधूमावधिकरणलाइमादी दादृश्याभावा. मान तमादायाव्याप्तिरुत्पत्तिक्षणधियो पृथिवीतस्य नियतयाऽपच्छेद्या- पिारणतदधिकरणससमवेनोत्पतिक्षणविधिम्यूथिन्या पृथिवीलेर गन्धविशि- एममासमिवि प्रवीतिसभवादधिकरणाशे सान्यस्योपलक्षणतयाऽवच्छेदकविव- यामिति भावं । न चैयमिति । एवं विशिष्टयावच्छेदकले विरोपण- गादा.११३ ·[ सार्वभौम- गादाघरीपञ्चलक्षणी। न वहिमत्सयुक्तत्वमित्यादौ पर्वतायवच्छिन्न यद्भूमस्य पहिमासयुक्तलं तस्योत्पत्तिक्षणो नावच्छेदक इत्यादिरप्यर्थः सभवति । धूगनिष्ठव- हिमत्सयुक्त्वाभाचे उत्पत्तिक्षणपर्वतोभयावच्छिन्नत्वं तु नार्थः । पर्वतस्य प्रतियोग्यवच्छेदकतया तदन्तर्भावेन द्वयोरभावावच्छेदक. वस्यासमवात् घटपटयोर्घटत्वामानाधिकरणवायत् । एतेनोचोभया. पच्छिन्नसाध्यासामानाधिकरण्याभाववत्वव्यावर्तनाय हेत्वधिकरण- कृष्णभट्टीय। दृत्ति रामावासवाव्यातिभायात् । इत्यादिपीत्यादिना तन्नोरपतिक्षणा- नवरिउसरव पर्वतामच्छिन्नावोसविलक्षणाचचिमचोभयाभावो पा प्राय । अपिना रकमकारसगुचय । असंभयादिति। तथाच नान्याप्ति । हत्यधि परणमाति । तय यचपि देवधिकरणभियानवरिउयरवे सति हे वधिक- रणायच्छिचवम् । पदचाबडेदकताभेदेनाधिकरणलाभेदारपर्वतरूपादे का शिरमबन्धेन दादी मत्वेऽपि वसिष्टावेदकत्वनिरूपसाध्यपत्तिमामा- याधिकरणनामादाय पक्षणामनेऽपि तथासतीत्यादिना दोपानिधानासगति । सथापि केवलाययिनि हेपधिररणभित्राप्रसिदेरख्याले केवलायमिनी. त्यादिम यविरोध । भतो हे चधिकरणरब यसिष्टपाध्यमवृत्तिस्वाभावावरछेद- फताव्यापकमिल्लावासगनि । अथैवमपि पर्वतरूपादे काठिकसबन्धेन हदादी सत्वात् तनिष्टकारिकसय धारस्टिसावराटेदस्तापा देशविधया बरकतारमायाति । पाटिरेतास भारष्टिन्तनियमाप्यमामागा धिरण्यारपडेदकापयदि सशिष्टतभापीयाालिकसभापच्छिमावच्छेदक स्यम्य अतपायम् । अन्यथा सनिष्टहेतुतारडेक्सबन्धायग्निाप्पबद्दल सिमभावानदस्तावामधारहिवाधिारणतासामान्यायमि- नि एक्षणे देगविषया भराडेदवघटिते ससावान् नातेरियादी पसाच वादे देनी साध्यतिपाभावप्रसिद्धेनुपयोगिरन मयारिनि पेत्र। एनमने भपादस्तायो कारितरत्यायमित्यय निदेशान् । किया- भित्र कारिन घादित्यादागुलरीया-दीपेऽपि न क्षति । अनिच्यातिरूप. पा 1 पीप यासतीत्यादिना भनियास्यभिधान धूमधादियदम न्यायरवा पोमपाकारपिका-विमा नियामरसत्या दिएप रति । शरिल समापियामासादिमी भी चितम् । हेवपिपरणमात्रापच्छिन्नति । थप देविक रमायरियासत हपपिरणाम्यान परिपत्र मलदे परिसरणापरिष. लगा गयविशार पाच परादिनस्यापिकरणान्यात्र ·परिष्कारः] न्यायपञ्चग्रन्थीसंग्रहः। १४७ मागावच्छिन्नत्यनिवेशनं केषाचिदनुपादेयमेव । तथासति वढ्यादि- कृष्णंमट्टीयं । यात् । संयोगेन व्यभिचारिणि धूमवान् वझेरित्यग्नेव । गतु कालिकसंब- न्धेन व्यभिचारिप्यपि । तथापच्छेदकताया कालिकसंबन्धावहिमायहेतु- सावरछेदक संबन्धावरिटवायोभयाभावनिवेशो वोध्य । एवंच बहिमान पूमादिरयादी कालिकेन हेती परमाणोर्चमधूमनिष्टसाध्यसामानाधिकर. प्याभावीयसमवायसन्धावच्छिन्नावच्छेदकतावत' कालिकसंबन्धन हेतुयू- न्यस्वेऽपि न शति. । सपोर्गन व्यभिचारिसमस्यात् । यदिवसति उपत्ति क्षणपर्वतयो भूमाने एसाध्यसामानाधिकरण्याभावावरच्छेदकत्व पर्वतनिष्ठाव- प्छेदकताया एतादशविदोपणवचया देखाधिकरणताव्याच्यरन चाज्यातिता. दयस्थ्यान्मानपदं व्यर्थ । तदापि प्रतियोग्यवच्छेदके पर्वते तदुगावापरछेद करवं न स्यात् । पर्वते सकाले भूगस्य सयोगाराष्यात् । अत. कालिकसबन्ध एवावच्छेदकतानियामको वाय. । तथाच पर्वतनिष्ठावरच्छेदकताया नोभ- पामायत्यमिति नाव्याप्ति । यदिच पूर्वमुत्पत्तिक्षणविधया पर्वतस्यावच्छेद- करवाभिमानादिदानी सिद्धान्ते च तदनहीकारे विरोध ठदा पर्वतधूमयो संयोग एवापरछेक्सानियामक सिद्धान्ते प्रतियोग्यघरछेदकतया अभावा- पच्छेदकता नास्ति एतन्मते कालनिडावरदकतासानिन्येन नास्तीनि विशेष इति मन्यते । सदा कालिमसमन्धापरिउन्नत्यहेतुतारच्छेदकसवधाव- स्छिमस्वोत्पत्तिक्षणारवारस्टिसरवेत्तत्रितयाभाव पवायच्छेदकताया निवेश्य । तमासति पर्यंत निघावच्छेदक्तायां कालिकसयन्धावच्छिन्नत्येन उत्पत्तिक्षण- निहायच्छेदपताया उत्पत्तिक्षणत्यापच्छिमावेन त्रितयाभावसत्वेऽपि हेतुभू- न्योलतिक्षणसत्येन हेविधिकरणवस्य तदव्यापकत्वासाव्याधि । उभयाभाव. गिरायाभावविदोषित तद्विदशेपितकल्पयोदीपमाह-तथासतीति । यदिच न्यायरल। गिद्धे. । भत एन हेतधिकरणनिष्ठावच्छेदक्तामिनायच्छेदकलानिरूपरलसहि- राहेल धिररणनिष्ठावच्छेदकतानिरूपकल त दिसपिन । सर्वस्सा अप्यवच्छेदक- तया हेलविकरणनिटलात्तदायावच्छेदस्तायामाप्रविस्तात् । च हेल. विवरणनिष्ठा देश विधया याऽवच्छेदवता तदन्यावच्छेदकलानिरूपासादिस्मेव तरिति नौफस्थरेऽव्याप्तिरिति माध्यम् । एव सति तथा सतीत्यादिना पक्ष्यमा- जाति व्यायसंभव पारिनिहाधिकरणतायामप्ययोगोलके रूपेण धूमवत्सयुक्त- समिदानी रूपेण धूमपरण्युत्तासमिति प्रतीतिभ्यामयोगोठमोत्पत्तिकालरोभयाव- च्छिमलावगाहनातादृशाधिकरणताया अप्रउिदे । एतेन वावच्छेदस्ताव्या- पर हेलधिकरणताक्तमेव तदिति निरसम् । यदि गगनादिनिकाधिकरणतर ताधीत्युच्यते तदा पहिमाधिमारियादावपि तस्या एवं प्रसिद्धनासव सा- . भान्तरेण दर्तमान इति प्रन्यनिरोप इति चेत्र । तादृशमन्यस्य यथाश्रुताभित्रा- ·[ सार्वभौम- १४८ गादाधरीपञ्चलक्षणी। तादृशाभावश्च तत्रैव संवन्धान्तरेण वर्तमाने सुलभः । निष्टधूमसामानाधिकरण्याभावस्यापि अयोगोलस्वावयवोभयाव- च्छिन्नतया हेतुतावच्छेदकसबन्धेन हेतुमन्मानानवच्छेद्यतयाऽति- व्याप्तिप्रराशाच । केचित्तु । विशिष्टपर्वतादेवच्छेदकतामादाया- च्याप्तेारणायावच्छेदकान्तरानवच्छिन्नहेत्वधिकरणावच्छिन्नत्वमभावे निवेशनीयम् । एवंच पर्वतादेः कालविधया धूमनिष्टवहिमत्संयुत्तरमा- भावावच्छेदकत्वस्यापि व्यावृत्तिः। पर्वतादेः स्थूलकालतया वहिम- संयुक्तत्वादिरूपप्रतियोगिनोऽपि अवच्छेदकत्वात्तनिष्ठाभायाबन्छ- दकतया अविरोधाय अवान्तरकालायन्छिन्नत्वोपगमादित्यज्याहुः ॥ हेतुगत्संवद्धे सायासामानाधिकरण्यामावस्सोक्तयुक्त्या हेलधिकरणा- यच्छिन्नत्यविरहान् । हेतुतायन्छेदकसंवन्धन हेतुमत्संगद्धे हेतुमद- परिछनताशाभावप्रसिद्धिमाह-ताशेति । हेनुतापन्छेदकरांय- न्धेन साध्यत्तित्वस्य तेन संबन्धेन हेतुमद्वन्छिन्नाभावश्चेत्यर्थः । तत्रय-ताशदेतुमत्येव । नम तथाविधरूपादा पहिमसंयुक्तवाभा- कृष्यभट्टीपं। स्वावरटेदकताध्यापकद्देश्यधिकरणामसाध्यवसिपाभावाधिरगताया - सदर निष्कर्षः। तदा पदोप.। स्वावपापोगोठम्योरपरहेक- ता देनाधिकरणताभेदात् । यदिवापि पर्यते प्रतियोग्परछेदका भर स्टैदस्तान भियते । स्नुि पनिटव संकपत इयुचते, तदा हेयधिकर- भारताकतव मानपदार्यः तारापतिमायेचन कोपिदीय दल. यणं । अवच्छेदकान्तरेति । ससमीपदनिदेश्य देशालयोरवारका न्याया। यस्तार । वमुतानु देतविरनिष्ठा या देशविपयाजदरता तहल्यहेतुना. परेसरन्यावरिपसानुयोगिनिकरिताधिकरणवानवच्छेदकानिटावरलेख- ताफ पपत्वं तत्तद्रिप्रसाभ्यगामानाधिकरपाभाकाधिकरणतावद्भिपसमिति निषों विक्षित । एव स्पानिशविरमतामा म्यानुयोगिनिपिन हेतुना. মশালিমাখিগেস্বামি বলালাখাল - तपिपरि.1 पायपापिलाया मारल्योगा- पारिसमानुपौमिनिहीतापितानपदोपनियमावयवादिन. শাহানা সাইনীলনঃশ্নাঘামিমানামা गयी पेयम् । अवन्डेदशालरानजिनेति । विद्यावर.

·परिष्कार ] न्यायपञ्चग्रन्थीसग्रह । १४९ यो व्याप्यवृत्तिरेवेति तत्राधिकरणविशेपत्यावच्छेदयत्व निर्वाधिक प्र- तियोगिमति अभाववृत्तावेघ विरोधमननार्थ अवच्छेदकभेदापेक्षणान्। धूमवत्कपालादिसमवेत एव चहिमन्महानससयुक्तघटादौ महानसाद्य- यच्छेदेन वहिमत्सयुक्त्यवति हेनुमत्कपालाद्यवच्छेदेन यहिमत्सयुक्त- स्वाभावसौलभ्येऽपि एतद्रूपवानेतद्रसादित्यादौ एतद्रूपादिमत्समवेतत्व- वति इत्यधिकरणावच्छेदेन प्रतियोगिसत्यात्तदवच्छेदेन साध्यासामा- नाधिकरण्यामाश्वत्यासभयाना एतद्रूपादिमति सवन्धान्तरमाण वर्त- माने साध्ययत्समवेतत्याभावस्य व्याप्यवृत्तितया हेत्यधिकरणानव- छिनत्वविरहेण निरुत्तामाषाप्रसिद्धवारत्वादिति वाच्यम्। पर्वते रूपे न घद्धिमत्रायुतत्यमिति प्रशीतिवलेन च्याप्यवृत्तेरपि साध्यासामाना- घिपरण्याभायाधिकरणविशेपावच्छिनत्योपगमात् । यत्तु व्याप्ययत्ते. रभावस्थाधिकरणविशेषावछिन्नत्यानुपगमे हेतुतावच्छेदकसबन्धाव- च्छिनसाध्यवद्वृत्तित्वाभावाधिकरणतासामान्ये हेत्वनुयोगिफलहे- त्वधिकरणविशेपावच्छिन्नयोभयाभावो विवक्षणीयः । तथाच धूमा- दिनिधस्वावयवाचवच्छिन्नतदधिकरणताया हेतुतावच्छेदकसकन्धेन हेतुमदवच्छिन्नलस्य रूपादिनिष्ठाद्विमत्सयुक्तवाद्यभायाधिकरणताया घटादिनिष्ठधूमवलपालावच्छिन्नताधिकरणवाया व हेत्वनुयोगिक- कृष्णमट्टीय। स्वमित्याविष्कतुं । मत्तु तदन्भमागभापमान तगन्धावसादित्यारी हेतौ सा ध्यविशिष्यत्तिरवाभाषसम्यादण्यातिरिति । ष, तन कालविशेषस्थापछेदक घटकरस्यात् । तदन्धपसे घनृत्ति वस्यानवच्छेदककालावच्छिमघटस्य तद्- सन्धिवाय उारीत्यधोपपती विशेषणपूरणमस्वरस । व्याप्यवृत्तेनाव- रोइकमिति वादिना निष्कर्षमुत्थापयति । यत्त्विति । अयोगोलकवृत्तित- न्यायरता दकतानिरूपितहेत्साधिकरणनिष्टापच्छेदरतापत्यथ । अनाहुरित्यस्वरस तदोर्ज नु स्पनियहिमरस युक्तलामावाधिकरणावायच्छेदकतार्या पर्यतनिष्ठायामपि पर्वतखस्यावच्छेदसतमाऽवच्छेदकान्तरानच्छिमहेखधिकरणनिष्ठावच्छेदक्खा. प्रवियाऽसभव । अवच्छेदश तर निविलक्षणारच्छेदस्तानिवेशेऽपि तसद- थागारकालावच्छिनपर्वतादेखत्तत्क्षणसरल्पनापेक्षया ततदपा रमाउसव क्ष- पलसमवेनोत्पत्तिक्षणनिछावच्छेदकतायामध्यवच्छेदकान्तरानवच्छिन्नलाक्षर. न्यासिनि । यस्थिति । भयोगोलकत्तिहणादिनिछाधिकरणद्वायागुभयागाव- ·१५० गादाघरीपञ्चलक्षणी। [सार्वभौम- व्यभिचारिण(स्त)थ व्यभिचारनिरूपकाधिकरण एव ताशि ताशाभाववत्वम् । त्वस्याभावेनोमयाभावस(वोत्वाल्लक्षणसमन्वय इति तन्न व्याप्यवृत्तर- वच्छेदकानुगमे पृथिवी रूपादियादावतिव्याप्तिः । पृथिवीत्वादिव्य- मिनारिजलीयरूपादिनिष्वसाध्यासामानाधिकरण्याभावस्य व्याप्ययू- तितया तदधिकरणतासामान्ये निरुक्तोभयाभावस्याश्तत्त्वात् । हेत्व- धिकरणावच्छिन्नत्वोभयामावस्यैव वन निवेशनीयत्वान्नायं दोषः । जलरूपनिष्एथिवीसमवेतमाभावाधिकरणताया अवच्छिन्नत्वविरहे. गोभयाभावसत्यात् । एवंच तावतैचोपदर्शिताप्रसिद्धरपि निवारित. वात् । तादृशोभयाभायवदा णताबदन्यत्वमेव निवेशनीयम् । न तूचाधिकरणतासामान्ये हेत्वनुयोगिक्वतादशोभयाभाववत्वोभ- याभावः प्रयोजनविरहादिति चेदेवमपि वक्ष्यमाणायाः कालिकादि- सबन्धेन हेतापव्याप्तेरसङ्गतिर्दुवीरैवेति। तन कालिकसबन्धेनावृत्ति- गगनादावेव दर्शितोभयाभाववत्साध्यसामानाधिकरण्याभावाधिकर- णतायाः प्रसिद्धे । अवृत्तावेच सर्वन साहशाभावप्रसिद्ध्या सबन्धा- न्तरेण वर्तमानपर्यंतानुधावनविरोधश्च । तस्मायाप्यवृत्तेरण्य- वच्छेदकत्वमेव ग्रन्थकारानुमतमित्यपधेयम् । द्रव्यं सत्वादित्यादा- चाशङ्कितामतिण्याप्तिमुद्धरवि । व्यभिचारिणश्चेति । तादशीति । हेतुतायन्छेदकसबन्धेन हेतुमतीत्यर्थः । अवच्छेदकत्व सप्तम्य- र्थः । ताशाभाववचम् । हेतुतावच्छेदकसपन्धेन साध्याभावव- कृष्णभट्टीय। णादिनिष्टधूमवत्तित्वाभाववत्तायामुभयाभावपखादतिव्याप्त सामान्यपद । तवों व्यापकत्व तथाच तादृशाधिकरणरवयापक. हेत्वनुयोगिकत्वयद्धमा- वच्छिन्नाधिकरणविशेषावच्छिन्न वोभयाभाव तन्दर्मवत्वमित्यर्थ । धूमादि- स्यादिनित्यादि तदुभयप्रयोजनम् । नच धूमाधवनारसयुक्त स्वारपवाद- र देनेत्यादिरीया व्याक्षि दलद्येऽपि तयक्तिस्वात्मकैकधर्मस्यैव यद्धर्मपदे- नोपादानात् एतामते तारशसावयवस्यासपाच धूमातरेण वृत्यनियामक- सत्वादनिव्याप्ते सामान्यपदम् । पृथिवीरूपादित्यादाविति । यद्यपि धूमवा परिसादायथ्ययोपोलीयपहिनिष्ठता शाधिकरणताया व्यापतितया- १ खसान बच्छिनत्वदलपिकरणास्वच्छिनल मा पा न्यायरता ·परिकारः] न्यायपश्चान्धीसग्रहः । सत्तायां गुणेन द्रव्यत्वसामानाधिकरण्यमिति प्रतीतेः । नवं विशिष्टसत्वेऽव्याप्तिः । विशिष्टसातिरिक्तस्यात् । तिवाभावयत्यम् । अत्र प्रमाणााक्षायामाह-सत्तायामिति । ईशप्रतीत्या व्यवसामानाधिकरण्यवसामपि सत्तायां तदनवच्छे- दरगुणाद्ययन्छेदेन तदभावनानानगाहनादिति भावः । सत्तायां द्रव्यत्वसामानाधिकरण्याभावोपगने। विशिष्टसले गुणान्यत्यवि. शिष्ठसत्तावाद्यवस्छिन्ने । अन्याप्तिरिति । गुणाद्यवच्छेदेन साध्य- सामानाधिकरण्यामावयति केनापि रूपेण तदनधिकरणत्वासभा- दिति भावः । विशिष्टस्येति । तथाच विशिष्टसत्यं द्रव्यमानवृत्तित- दधिकरणत्वं न गुणादेरिति न हेचधिकरणाचच्छेदेन हेतौ साध्यसा- मानाधिकरण्यामायवत्वमिति नाव्याप्तिरिति भागः । यद्यपि हेतुनान- च्छेदफविशिष्टहेत्वधिकरणावच्छिन्नत्वं निपेश्यापीयमन्याप्तिः शक्यते चारयितुं तथापि प्रकारान्तरेण वारणसभवे अधिकनिवेशनमनु- चितं इत्यमित्य विशिष्टातिरिक्तवपक्ष आश्रितः । नच हेतुतावच्छे. दुपविशिष्टाधिकरणतानिवेशनमवश्ययम् । अन्यथा इझं पवित् भूत- त्वमूर्तयोभयवादित्यादी भूतत्वे मूतत्वे च हेतौ स्वाधिकरणे गग- ने मनसि च साध्यसामानाधिकरणयविरहेणाव्याप्तिप्रसङ्गादिति वा. च्यम् । उभयत्वस्य एकविशिष्टापरत्वरूपतामयलम्य विशिष्टस्यान- तिरिततया तन साच्छिन्ननिरूपिताधिकरणवरूपपरम्परासंबन्धे- हाभट्टीया एव संयोग. हेरवधिकरणताच लक्षणयटितेयुनिसंभवाच । धूमवान् बढे रिस्थादौ पूमवसाधारणयविभिनानातिन्यासिरत पृथिवीति । शकते-है- विधीति।जलेति क्षितिजसोमपत्तिदीर्घदण्डे क्षितिमाप्रतिपटवदवृतित्व- पत्तायां हैवधिकरणावच्चिनरवप्रमिद्धि । तेभित्र सत्ता हव्यत्तिवा- भाववनी दव्यात्तिनाभाव विशेष्यकाधेयासंबन्धापच्चिारमाप्रसारस्वात् । यो यदिशेयकप्रमाप्रकार. स द्वानिनि व्याप्तेरिति प्रयोग । केनापीति । वियोध्यचिनिप्रतियोगितावन्दपनासभेदानुयोगिताया विशिष्ट अनही- कारात् । विरुदमिष्टोमयस्वर विशिष्टापरस्वरूपवासंभपादुमयाममानद- बानिरिणय स्वीटत्य नस्यैष हेतुन्ध मोहयामिनि समाभ्यन्तरमाह- मिनुभवादना.पा. र गुणवमान्यतनिटिस.पा.

·૨ गादापरीपञ्चलक्षणी। [ सार्वभौम- नोभयत्तस्यै वा तत्राव्या समाधानसंभवात् । ननु द्रव्य गुणा- न्यत्वेसति सत्सादित्यादौ विशिष्टातिरिक्ततापक्षमवलम्ब्याव्याप्तेारण न विचारसहम् । तथाहि । गुणादिवृत्तिसत्तादितो गुणान्यत्ववि- शिष्टमत्तादेरतिरिक्तत्वेऽनुगतधर्ममात्रोच्छेदः । एकव्यक्तिचित्ववि- शिष्टस्य अपरच्यफिचिन्यसत्यात् । नच तत्तव्यक्तिवृत्तित्वविशिष्ट- सत्तादीनां मिथो भेदेऽपि शुद्धसत्तादिकमनुगतं गिरावधिमेति वाच्यम् । शुद्धसत्तादौ तत्तव्यक्तिवृत्तित्यवैशिष्ट्याभ्युपगमे भवतां तदे- कत्यासंभवान् । तदेवाभ्युपगगे तस्यावृत्तित्वाप्रसङ्गात् । एवं सर्वेपा- मेव वस्तूनां तत्तत्क्षणादिवृत्तित्वरूपविशेषणभेदाढ़ेदप्रसत्या क्षणभ- झापत्तिपर्यवसान(नंदुर)मेव। अथ प्रयभिज्ञाद्यनुरोधेन एकस्मिन्ना- नादेशकालवृत्तित्ववैशिष्पं स्वीक्रियत एव । परन्तु गुणे द्रव्यवृत्तित्ववि- शिष्यसत्ता नास्ति इदानी पूर्वक्षणवृत्तित्वविशिष्टघटत्वं नास्तीति प्रती- सनुरोधेन मियो भिन्ना अपि तत्तद्वि(शेषणवि)शिष्टसत्ववादयः स्त्री- श्रीयन्ते । तदवलम्बनतयेवैतादृशप्रतीत्यनुपपत्तिः। द्रव्यवृत्तित्ववैशि- पपुरस्कारेण चानुगतसत्वादे व्यत्वानुमापकता न स्वीक्रियते।अपितु तदन्यतादृशविशेषणविशिष्टस्य गुणाद्यवृत्तिवस्तुन एवेति तत्र द्रव्य- त्यादिव्याप्तिविरहेऽपि न क्षतिरितिवेत्तादृशवस्तूनां केन रूपेण व्या- प्यता। न द्रव्ययुत्तित्वविशिष्टत्वेन नादृशरूपस्याव्याप्यानुगतधर्मसा- धारणात् । नापि तादृशविशेषणविशिष्टतत्तद्यक्तित्वादिना तारावि- शेपणवैशिष्ट्यांशस्य वैयर्थ्यात् । तव्यक्तित्यानुपस्थितापनुमानानिर्वा- हाच । एवं विशिष्टसत्ता नास्तीत्या विशिष्टस्याप्यवच्छिनामावस्य न विषयवासंभवः तद्रूपावलीढाननुगतसत्तावति तद्रूपावच्छिन्नाभावा- कृष्णभट्टीयं । तति । नय यथा परंपरासंपन्येनोभयत्वास हेतुत्वं तथा विशिधानतिरि- सत्वेऽपि वैशिज्यस्यापि स्वावच्छिन्ननिरूपितसमवायेन हेतुरर्ष वक्तुं शस्पत इति चेदिदमेवाननिरेकेस्विसादिना उद्दाव्यं । पिहितमित्यदोपः। न केवलमनुगतधर्ममानोच्छेदमसंगगा किंवन्यदपीत्याह-एवमिति । अनुगतधर्ममात्रोछेदं क्षणभमापत्तिपर्यवसानं चोदत्य विशिष्टशवोध्यक्ष स्तुनोऽतिरिक्त्वं व्यवस्थापयति । परिवति । न द्रव्यत्वेति । तस्या एवं गुणादी सरवन व्यभिचारिप्वात् । वस्तुन एपेति । केन स्पेण वादाव- स्तुनो हेनुतेनि दिदानी रूपविवेचन नास्त्येवेति बोध्यम् । धर्म सत्तादिः । वैशिष्यांशत्यागेऽप्याह-तयक्तित्वादिति । विशिष्टसचा नातीति प्रत्य- १ हेतुल सीहत्वैव ना.मे. पा.

·परिष्कारः] न्यायपञ्चग्रन्थीसंग्रहः। १५३ अनतिरेके तु विशेषणविशेष्यसंबन्धखैव परंपरया न्या(स)- प्यत्वात् । । संभवान् । नापि तत्तव्यक्तित्वावच्छिन्नाभावस्य तत्तव्यक्तित्वस्य प्रतियोगितावच्छेदककोटायनुल्लेखान् । विशेषणावच्छिन्नप्रतियो- गिकसंबन्यो विलक्षणः सच नानुगतसत्तायाः संवन्धः, अपितु भ- तिरिक्तविशिष्टसत्ताया एवेति प्रतियोगितायच्छेदकधर्मस्य गुणादिया तिसत्तासाधारण्येऽपि तन्त्र विशिष्टभावोऽअत एव । प्रतियोगिताव- न्छेदकावच्छिन्नप्रतियोगिफशून्यत्वमात्रय विशिष्ठाभावसत्वेऽपि स्थि- सत्याविति चेत्तर्हि गुणादिसत्ताया एवातिरिक्तसंवन्धो गुणादिव्यावृत्तः स्वीक्रियता किं सत्तान्तरकल्पनेनेसभिप्रेलाह । अनतिरेकेविति । विशेषणविशेष्यसंवन्धस्यैवेति । सत्वनिष्ठगुणान्यत्ववैशिष्टयस्यैवेत्य- र्थः । परंपरया । परंपरासंयन्वेन सावच्छिन्ननिरूपितसमवायादि- संबन्धेनेति यावत् । व्याप्यत्वादिति।गुणान्यत्ववैशिष्ट्यावच्छिन्नायाः अधिकरणताया गुणादायसत्वान् । ताशसंवन्धेन तद्वैशिष्यस्य द्रव्यमानवृत्तित्वादिति भावः । एवकारेण सत्तायाः व्यवच्छेदः । या विशेषगविशेषावन्छिनसमाहेनुकद्रव्यत्वानुमिविरभिमता दत्त. वैशिष्ट्यहेतुकानुगितिरचोपेयते वैशिष्ट्यपरंपरासंबन्धेन व्याप्तिधीवि- रहे चानुमितिरप्रसिद्धैवेति भावः । यद्यपि विशिष्टनिरूपितस्य विल- क्षणत्वे वादशसंयन्येन सताया अपि व्यायल्यं निर्वहति । तथापि विशेषणावच्छिन्ननिरूपितसमवायत्वादिना न सत्चादिसंबन्यता किंतु कृष्णमट्टीयं। यस स्वापरिनामावावलम्बनता न स्वीक्रियते । भपिनु विशिष्टाचारावल- बनेत्यानाहते। विशेषणेति । तहीति । गुणादिव्यावृत्त इति । गुणो विशिष्टगचायानिनि प्रतीतिनिरासाय सत्ताया इति पीसंवन्धः पटकसम्पनियोगिकन्यमानार्या सत्तासंबधताया अनुपदमेव निराक- रणात् । यद्यपीति । एवंच दिशेपणविशेष्यसंबन्धस्थ व्याप्पस्यानुसरण व्यमिनि भानः । न सत्तादीति । अन्यया कदाचिए गुणः सत्ता- पानिति प्रलपस भ्रमरयमपि स्यात् । नन्वेवं समवायमानस्य सत्तासं- पन्धरये गुणो विशिष्टससायानिति प्रमाप्रसंग इत्याह-विविति। १ अनलिरिले तुका.पा. २ संवन्ध्यनरक पनेनेति मे. पा.

·[ सार्वभौम- १५४ गादाघरीपञ्चलक्षणी। केवलान्वयिनि चाच्यातेरभिधानं द्वितीयलक्षणाभिप्रायेणे- साहुः। । विशिष्टसचावानिति प्रत्यये वैशिष्टयस्यैय सत्तादिविशेषणवापनस्य निरुत्परपरासबन्धेन धर्मिणि विशेपणत्वोपगमानातिप्रसङ्ग इत्याश- येनेदमभिहितम् । नन्वेवरीत्या प्रथमलक्षणपरिप्पारे वक्ष्यमाणरेन- राबयिसाध्यवान्यास्यप्रसङ्गति । तत्रापि सबन्धान्तरेण हेतुमदृत्ती हेलधिकरणानच्छिन्नसाध्यसामानाधिकरण्याभावप्रसिझ्या लक्षणग- मनसभवादत आह- केवलान्ययिनीति । द्वितीयलक्षणेति । नप तञ्चेत्यनेनोभयत्वाद्ययन्छिन्नस्यैव परामर्शात्प्रथमलक्षणेऽव्यात्यसम- बेऽसङ्गातारैवेति यान्यम्, केपलान्ययिसाध्यरे भूमे चाव्याप्तिपद- र्शनात् तदुभयत्वेनोपस्थितप्रथमरक्षणेऽव्यात्यसभवेऽपि रक्षणद्वये यथायोग तत्तस्यले व्याप्यन्वये तात्पर्यान् । यद्यपि धूमादावपि सा- ध्यसामानाधिकरण्यसामान्याभारपटितम्य प्रथमलक्षणार्थस्य नान्या. त्यनवराश. । तथापि यदि श्चित्साध्यवातिभेदनिदेशाभिप्रायेण हामवीय। सत्तादिविशेषणतेति । द्वय वैशिष्ट्यवदित्यमत्ययात् । नातिमसंगः न गुणो गुणान्य परिशिष्टसत्तावानिनि प्रायस प्रमात्यपराग । तयाघ विशेष्यस मुदसपन्ध इति वैशिष्टयस्य साध्यव्याप्यरयमनुसृतमिति मार । यपि वितिटस्यनिरूपितमबन्धी विशिष्टाधारवादि रातासयन्ध तेन धन्धेन सधावानिति प्रत्यय गुणो विशिष्ठमसागनिति प्रत्ययश्च प्रकारला. पदवन वैशिषमान एव तत्पर पभानमिति नियममुपेत्य यारर्णय । एवघ सेन समन्धन विशिष्टसत्ताया भपि माघर मभवतीति पशिष्टयस्थ- यययकारवैयप्यम् । तथापि सामय धो न साभौमामिमन इनि प्रदर्श नायवसार अतएवाशयेनेग्युतम् । दिलीपरक्षणे सापवरमामान्यभेदनि- मेरी भूम इस्युन्मत्तान भयात्यभायात् । अतमत्याप्तविंदौर- निशाभिमान वाध्यम् । तपासति तीखा प्रपमरक्षणाम्याति रिनि दुवरियेगाशयेन समाप-तथापीति । यमिचिरत सापति म्यापाया नियासिनवसारी पूमाभिमदनपिर नापारगमग भो ठायदानम् । नासानायां सपरिवेशी न्यायानप- मंदारमानास्तिसामनासारत भर पनि।

·परिष्कार ] न्यायपञ्चग्रन्थीसग्रहः। तचिन्त्यम् । सत्तायां गुणे न द्रव्यत्वसामानाधिकरण्यमिति प्रतीतिहिं द्रव्यत्वे गुणे न पृथिवीत्वसामानाधिकरण्यमिति प्रतीतिवत्सवानिष्ठद्रव्यत्वसामानाधिकरण्यावच्छेदकत्वस्य परं- परासंपन्धेन सामानाधिकरण्यस्य या अभावं गुणेऽवगाहते । नतु सत्तायामेव द्रव्यवृत्तित्वाभावं । । द्वितीयलक्षणस्यैव यत्किञ्चित्साध्यसामानाधिकरण्यागावनिवेशाभि- प्रायेणैव प्रथमलक्षणस्यापि नानाव्यक्तिसाध्यकस्यलेऽन्याप्तिप्तदर्शन- गविरुद्धम् । मुलेच यत्किञ्चित्साध्यानधिकरणाधिकरण इत्युपलक्ष- णम् । यत्किंचित्साध्याधिकरणावृत्तावित्यपि योध्यम् । तेन प्रथमलक्ष- णाव्याप्तिसंपादकहेत्वकथनान्यूनत्वस्य नावकाश इतिध्येयम् । सामा- नाधिकरण्यस्याव्याप्यवृत्तितायो प्रमाणसिद्धायामेव दर्शितातिन्यप्तिर्वा- रयितु शक्यते । तत्रैव न प्रमाण उक्तप्रतीतेरन्यविपयपत्यादित्याह- सत्तायामिति । प्रतीतिर्हि इति । अभाव गुणेऽयगाहत इसग्निमे- णान्ययः । अवच्छेदकत्यसेति । निरूपकत्वस्येसर्थः । तेन सामा- नाधिकरण्यस्य व्याप्यवृत्तित्वमते तवच्छेदकत्वस्य प्रामाणिक्त्वेऽपि न क्षति, । उक्ताकारप्रतीतो अवन्छेदक्त्वानुसात् । अवच्छेदात्या- भावायगाहिता न संभवतीत्याशयाह-परंपरेति । ननु परपरासं- वन्धो न वृत्तिनियामकः । आकाश द्रव्यत्वसामानाधिकरण्यवदि- स्यमल्ययात् इति उक्तसबन्धावच्छिन्नाभाव एवाप्रामाणिक इति वाद- शाभावावलम्बनतापि नोत्तप्रतीतेः सभवतीत्याशद्दोद्वारायानुरूपद- कृष्णभट्टीय। योध्यम् । विशिष्टानतिरिक्तामते साध्यतावच्छेदकावच्छिन्नविनायव विशिष्यत्तादिसाध्यरानिध्यातिवारणान् तदनिरिक्ततापते तु रक्षणदयेऽपि साध्य एव तमियोऽपि न नि । गानाधिपरणगी दीभिनिदर्शनात् तत्रापि साध्यन्येव वा सन् । आकाशमिति । सत्तायां गगनान्तर्भा- वेन यवसामानाधिरण्यात् । यो द्रव्य वसामानाधिररण्यवानिति न्यायरस न केवलगनुगतधर्ममानोच्छेद किंसन्यदपीसाह-एवमिति । केचित् ननु नि- शिमतानिष्टतयषिक्षानुपस्थितिदशाया नामितिरनुभवसिद्धेल्यत माह- ·गादाघरीपञ्चरक्षणी। [ सार्वभौम- सचा न द्रव्यदृचित्वामाववती द्रव्यवृत्तित्वाभावो न सत्ता- धान्तमाह-द्रव्यत्वे इति । गुणस्तावच्छेदक्वानियामकद्रव्यत्वस- धन्धशून्यतया द्रव्यत्यनिष्टाभावावच्छेदकत्वं न सभवतीत्यगया गुण- निष्ठो द्रध्यत्वपृथिवीत्वसामानाधिकरण्यावच्छेदकत्वस परपरासच. न्धावच्छिन्नताशसामानाधिकरण्याभाव एष तादृशप्रतीतिविपय इति अवश्य उपेयम् । तद्वदनापीत्यर्थः । स्वरसतो याददादाम्दान् यादृशार्यः प्रतीयते तादृशशब्दोलिखितप्रत्यये नाशार्थविषयकत्वमे- वासति वाधव युज्यत इलाशयेन दर्शितप्रतीतेः सत्ताया गुणाव- च्छिन्नद्रव्यवृत्तित्वाभावावगाहिताया वाधाप्रतीतिमाह-सत्ता न- दूच्यतित्वाभाववतीति । नच द्रव्यवृत्तित्वाभावाभापस्य द्रव्यय- तित्वरूपस्य सचायामरमन्मतेऽपि सत्तात्वम् । नैतस्याः प्रतीत धक- व सभवति विरोध्यविषयक्त्वादिति वाच्यम् । तादाशब्देन द्रव्य वृत्तित्वाभापयझेदस्यैव प्रत्ययनान् । अपरप्रतीनेरपि बद्भदायगाहित. कृष्णभट्टीय । सामान्याकारस्य सर्वमत सिद्धवारम नोन । गुणस्पेति । समापरू पनाशसयधान्य वमुच, सामान्यत तासबधशून्यावे तु नित्य गुगो बोध्य । कादिकसपन्यस्य जन्यगुणे सरदात् । अथवा कालिक सबभस्याप्यवस्छेदकतानियामकत्ये इदमिदानी मिनि प्रत्यय वात् । नच काटिकमवन्धनादण्टेदसापि पूर्वोत पुच्या देशविषया भवच्छेदत्व बीकार इनि वाच्यम् । सकरकारे आरममाकाग्वोभयसामानाधिकर प्रयम वेग निरवच्छिमता तयाभापविरहादुमचारपयोतकयाच । का टिकाव्याप्यतिवापत्ति विहार । सन्कल्पस्य मिदान्तविरदयादित्यपधे यम् । अनुरूपमिति । यायनियामकसाधापच्चिसाभावानीकारे । अन्यथा दच्य वनिष्टविवाग्यमामानाधिकरपये गुणनिरूपित चमों योऽय । कदाचिन पायनियामम्प्ससन्धावरिउन्नाभावो भानु सिचायाँ गुणे न दृष्य पृत्तिवमित्याकारानुरोधात् । तस्वव्याप्यायभाव इति सुघनाय तदुभम् । सप्ता नेत्यादिक न दूषणान्तर घाभारात् । वो इष्टान्वेस्तु याधार दोनान्यथोरपादन प्रकृत : यापामित्याशशयामिदमस्याशयेनावतार न्यायरय। एयमिनि व्यतित्याभाषपदसयेति । तक्षेपकगमानविकिा सीपम्पनुपोषिशयादरममियाहारमतादिति गान । गी िदयगाध्यकी ·परिष्कारः] न्यायपञ्चप्रन्थीसंग्रहः । १५७ या याधफत्वात् भेदस्याव्याप्यत्तिताविरहेण सामानाधिकरण्या- भावयद्भेदस्य तदभावविरोधित्वात् । यदिच भेदस्याच्याप्यवृत्तित्य- मतमपलम्ब्य तादृशप्रतीतेविरोध्यविषयकत्वमुपपाद्यते तदा स- त्तायां द्रव्यसामानाधिकरण्याभावेऽपि तदधिकरणभिन्नत्वस्याप्यक्ष- ततयाऽतिच्यामिवारणमास्यमिति भावः । अव्याप्यवृत्तित्व- साध्यफदर्शितप्रतीतेरगावरूपविशेष्ये सत्तावृत्तित्वावगाहिताया उभ- गमात्तनाभावविशेष्यकसत्तावृत्तित्वविरोधिविपयकप्रत्ययं वाधक- तयोपन्यसतिद्रव्यवृत्तित्वाभाव इति । यद्यपि द्रव्यवृत्तित्वाभावे सत्तावृत्तिवं गुणाधवच्छेदेन नतु यावच्छेदेनेति तदवच्छेदेन वत्र सत्तात्तित्वाभाषः संभवति । एवं सत्तावृत्तित्वसत्तात्वसामाना- धिकरण्यरूपम्। सामानाधिकरण्यसान्याप्यवृत्तित्वमते अन्याय ति। तदनयतछेकगुणत्वाद्यवच्छेदेन द्रव्यवृत्तित्वामावे तदभावः संभ- वत्येवेति न विरोधः । तथाप्युक्तयुक्त्या दर्शितप्रतीते. सत्तावृत्तिभे- दावाहितया पाधपात्य दुरिमेय । यत्तु सत्तावृत्तावभावेऽयच्छेद- फभेदेन सत्तावृत्तित्वाभावसभवेऽपि अवच्छेदकाप्रतीतिदशायां कृष्णमट्टीयं । यति--स्यरूपसत इति । अशफ्यमेवेति । हेवधिकरणापरिमसाध्या सामानाधिपरण्याभायाधिकरणं यद्यत् तत्तद्भिन्नस्वरूपलक्षणकरणे याप्पा. वृत्तिधरी म्योपरगावेनाण्याले. साध्याघटितत्वं विशेषणत्वे तद्विशिरतब्यनि- विमप्यन्यापायेच भविष्यति । यदिच तत्समानाधिकरणसरडतब्यक्तित्या- थपिउनभिन्नत्वमर्थ इति मन्यते, तदापि भ्यभिचायंसण्डद्व्यत्तिरूपाया. स्मपतधक्तिस्थलेशनव्याप्तेः । उक्तास उदारवाञ्चेति । यद्यपीत्यादि। नच हव्यत्तित्वाभावनिष्टमतावृत्तितायां कथं गुणस्यावच्छेदकरवं अवच्छे. चाधिकरणांशूनयतिवाभावेन सार्य गुणसंवन्धाभावादिति पाच्यम् । वग्यात्विाभाये गुणाषायाः सरवेन सत्ताजन्यतित्यागावयो। संब- म्धय सत्ताइतिवरक्षणस तदवच्छेचस्वात् । संयोगसामावच्छेयतया तत्समवायादेवच्छेयरवादिनि । अथा यदभावो यवध्छेदेन तदभाय- चशितिरवमपि तदवच्छेदेनेत्यनुभपानुसारेण तथोक्तिः । तदनव- च्छेदफेति। व्यनिरवामाचे गुणावे सत्ताइचित्रं नासीति अनुभवा. दिति भावः। दुरिमेवेति । एवंच ममामदत्तिवाभायो न सवा- वृत्तिरिनि प्रत्ययसाधे समाया गुर्ण न इच्यावसामानाधिकरण्यमिति प्रपीते- गादा.प.१४.

·१५८ गादाघरीपञ्चरणी। [ सानभीम- त्तिरित्यादिसर्वजन(प्रसिद्ध)प्रवीतिनाधितत्वात् । पापकामा वात्तु सयोगतदभावयोरवच्छेदकभेदेन एका प्रतीत्या तदुभ- योरेकन प्रसिद्धिः। अतीन्द्रियसाध्यकेऽतीन्द्रिये व्यभिचारि- जायमानणत्प्रत्ययस्य सत्तावृत्तित्वमहमतिबन्धातया तदुत्तर जाय- गानाया सत्ताया गुणे न द्रव्यत्वसामानाधिकरण्यमिति प्रतीते सामानाधिकरण्याभावे भत्ताचित्रावाहित्वासभवेन गुणनिष्ठसा- मानाधिकरण्यावच्छेदकलाद्यभावायगाहित्वे सर्वनैव तवगाहित्वक- रूपनमुचिसमिति भाववर्णनम् । नदमत् । एव सति अवच्छेदकाविप यिण्या द्रव्यसमानाधिकरणत्वेन सत्ताया तत्सामानाधिकरण्यविषय कप्रतीतेरपि वाधक्तासभवेग सत्ता न द्रव्यवृत्तित्वाभाववतीत्यादि पर्यन्तानुधावनस्य निर्वीजवापातात् । नन्वेव सयोगादिमति सयो गादेरप्यभावो नायातु मूले न कपिसयोग इति प्रतीतेरपि मूलनिष्ट सयोगाद्यवच्छेदकत्वाभावावलम्बनतयोपपत्तेरित्यत आह-माध- काभावादिति । तत्र कार्पिसयोगाभावो पृक्षावृत्तिरित्यादिप्रत्ययस्या- ननुभवादिति भाव सयोगामावे वृक्षावृत्तित्वप्रत्यय इव द्रव्पत्ति स्वागावे सत्तावृत्तित्वात्ययेऽपि विवादसभवादन सामानाधिकर ण्याभावस्य न प्रत्यक्षसभव तत्र तत्सत्वे सानामावेन तदनधि करणत्य निष्प्रत्यूहमियतिव्याप्तिरित्साह-अतीन्द्रियसाध्यकमिति । कृष्णमट्टीष। नच्यवृत्तित्वाभावविषयकाया असभव क्थिचिनातायाश्च पूर्वमतीनित्रिपयदि रुद्धार्थविषयक वेग भ्रमव । नहि विरुद्ध विपयस्योरुभयो प्रती यो प्रमारब सभव । एक्च सत्ताया गुण इत्यादिप्रतीनि समावेसति गुणावच्छेधद्व्य दृत्ति भावानवलग्पना तबिरुद्धव्यवृत्ति वाभावचनिन्नयमनगरकममारम कप्रसयकवादिति प्रयोग । य प्रलय यपदावविरुद्धपदाथविषयकपमा प्रत्यया ताप स ममा वै सति तपदाथविषयकारवाभाववानिति व्याप्ते । यद्वा सत्ता मध्यवृत्ति वाभारनिष्ठप्रमीपविषयतानिरूपितविपत्ताशून्यद्रव्य बृत्तिवाभाववदिन्न दनिएप्रमाप्रकारतानिरूपितविशेष्यताशारिवाद । यदि परीतनिटममामकारतानिरूपितविशष्यतालिव यत्र तत्र तनिष्टप्रमात्रि पयता निरपिाविपपताशून्यम्वनिति च्यारिनि । अतीन्द्रियसाध्यक इत्यादि दीपितो अतीन्द्रियसाध्यकमेक मतीदियहेतुक चरममिनि व्यभि ·परिष्कार. ] न्यायपश्चग्रन्थीसमहः । ण्यतिनसगाच । तन्न सामानाधिकरण्याभावस्य प्रत्यक्षासंभवे. नासिद्धः। नच तदभाववद्वृत्चित्वेन तत्र तदनुमेयं तद्भुनिमि- इदं गुरुद्रव्यत्वापृथिवी गुरुत्वादित्यादावित्यर्थः । अथवा स्तम्भादौ पिशाचत्याभावस्यैव स्तम्भत्यादौ पिशाचत्वसामानाधिकरण्याभावस्थ महति वायौ रूपाभावस्येव महत्वादी रूपसामानाधिकरण्याभाव- स्यापि प्रत्यक्षवादुभयत्रातीन्द्रियत्वोपादानम् । तनेति । गुरु- त्यादिसाध्यस्थले साध्यसामानाधिकरण्यामावस्यातीन्द्रियप्रतियो- गिकतया अतीन्द्रियत्वेन अतीन्द्रियहेतुकस्थले च धर्मिण एव तथात्वात् । हेती साध्यसामानाधिकरण्याभावस्य प्रत्यक्षासम- येन तर तदसिद्धेरित्यर्थः । तदभाववद्गुत्तित्वेन गुरुत्वाभा- ववद्वृत्तित्वेन । तत्र द्रव्यत्वादौ । तत् गुरत्वादिमवृत्तित्वा- भाववत्वम् । अनुमेयमिति । तद्विरद्धदृष्टान्तेनेत्यादिः । तद्वदिति । कृष्णभट्टीय। चारिद्वय प्रतीयत इत्याशयेनाह-इदं गुर्विति । साध्यविशियत्तित्या. भावनिवेशमभिप्रेत्य । ननु दीभितो गुरुत्वविशिष्टयत्तित्याभावस्वैप प्रत्यक्षा. सभव उक्त । तस्य सिनिपाथोन्यतरनिवाभावानात्मकत्वात् । नतु न्दु- पलक्षितवृत्तिरवाभावरूपस्य गुरत्वसामानाधिकरपयाभावस्य रोजाधवच्छे. देन द्रव्यवादी धियीजलान्यतरवृत्तित्वामावस्य प्रत्यक्षतमा गुरत्तिवा- भारस्थापि तदात्मकायेम प्रत्यक्षरवान् । नच समनित्रताभारभेदमते दीधि- तिसंगति । तथापि प्रत्यक्षमूनेन जलभियन्यतरवृत्तिरवाभावरूपरिन तदनुमानसभवात् । तथा गुरावधापके नानिध्याप्तिसमय पक्ष्यमाणो. परिपाधित्वभवाच । चकारादर्शनेन व्यभिचारिद्वयालाभ वक्ष्यमाणास्वर- सनि मनस्त्ववदणुवादित्येकव्यभिचारिपरतामाइ-अथवेति । इटा- नाम्यां प्रमेणोक्तशरे साध्यसामानाधिकरण्यामारपत्यक्षलाभ । तद्विर- दम् । आरमत्योष्णस्पर्शादि । नन्वशुत्व गनोवृत्तिावामागवन् मनपामाव- बत्तिरवादारमादित्यादी साध्ये यभिचारनिरूपकाधिररणावच्छेनापस स्थ च्यायरत्र। पीरितावतीन्द्रियसाध्यकमेकमपरं पातीन्द्रिय हेतु समिति व्यभिचारिद्वय प्रतीयत इलाशयेनाह-इदं गुर्षिति । ननु गुरुतविधियत्तिलानावस्यातीन्द्रियताः- माइत्तिलप्रतियोगिक्तयाऽतीन्द्रियत्वेऽपि गुरखोपलक्षिततिलाभावस्य जलथि- व्यन्यतसत्तिलाभावात्मनस्य न तपासलक्षणे साध्योपलक्षिताधिकरणत्तिखा.

·१६० गादाधरीपञ्चलक्षणी। [ सार्वभौम- नत्योपाधित्वात् । किंचेदमिदानीमिति प्रातिनियामकविशे- गुरुत्वादिमदित्यर्थः । उपाधित्वादिति । तद्वदृत्तिभिनत्वस्य तद्विर. दृष्टान्ते साध्यव्यापकताया पक्षीभूतप्रकृतहेतौ च भेदस्य व्याप्य- वृत्तित्वेन साधनाव्यापक्ताया सग्रहान् 1 पक्षे साभ्यसन्देहेन पक्षावृत्तितादृशोपाधौ साध्यव्यापक्लनिश्चयातभवेपि सन्दिग्धोपा- धित्पस्य दुर्चारत्वात्। अनुकूलतर्कविरहे(ण) सदिग्धोपाधैरपि दूपपत्या- दिति भाव । नन्वेवमतीन्द्रियसयोगादेरप्यवृत्तिन न स्यान् । तद्वति तदभावस्य प्रत्यक्षासभवेनासिद्धे । अनुमानस्याप्रयोजरवा- त् । एव सामानाधिकरण्यस्याव्याप्यवृत्तिता(मत)गाश्रित्य मणिस्तैव सिद्धान्तलक्षणे हेतुसामानाधिकरण्याभावे प्रतियोगितामानाधिक रण्याभावस्य विशेषणताक्ल्पे कर्मणि च सयोगाभाव प्रतियोग्य. समानाधिकरण इति ग्रन्थेसाव्याप्यत्तिसाध्यकन्यभिचारिणि अति- व्याप्तिरुद्धृता । तथाच तन्मते युक्तिर्भवतु मा वा उभयथापि तत्राश्रित्य पूर्वपक्षलक्षण व्याचक्षाणो नापराध्यतीत्याशार दूपणान्तरमाह- किंचेति । इदमिदानीमिति । कालिकविशेषणतात्मकविलक्षणस- कृष्णमट्टीय। लाभ तदनवरच सदसिदौ चातरमसग । परमाव यमनोवृत्ति स्वाभावमाधने तु भामरत्वे पर्शितहेतुमति साध्यास वेन व्यभिचारमसग इनि चेल! हेता मनोवृत्तिवस्य निवेशनीय वेन व्यभिचाराभावात् । व्यवाद रणुतुल्यस्यापि तत्र कथापि सहचारग्रह । अथवा मनोवृत्तिवाभावस्य पर मापदबच्छेद्य चे सरापवमिति लाघवानसहारेगवेष्टसिद्धेर्न हतौ तद्विशेषय देयम् । एतेन मनो घरवृत्तिवादित्यादौ अभिचारतारणाय पक्षान्य मुगा न्यव अवच्छेदकात्तिगुणान्यव वा विदोषण । प्राप्यणु वमन परमाणुस योगादे पक्षवे स्वरूपासिद्धिवारणाय पक्षान्य वाविप्रवेश इत्यपातम् । परनु परपरमाणुचव हेतु 1 अन्यथानुगतरूपेण हेतु वेऽपि सा यादृत्तिव तदभावयोरेकवास देन विवादायोगात् मनरव साध्यमिति बोध्यम् । नरव प्रसिदानुमाने पर्वनेतरपादे मदिरखोपाधिवपतिरत आई-अनुक लेति । अनुमानस्येति । अध्याप्यवृत्तिरवसाधनार्थस्य गुण पाया प्याप्यत्तिवृत्तिजातीयम रुपलिहस । तथाचाप्रयोजन वशानिरहदशाया रूपोले व्यापतिथसिद्विवदुपाधिशहाया सर्वदा सवेन तद्विरहशा यामनान्द्रियहेतावनाष्ट्रियसाध्यसामानाधिकरण्याभागानुमिनिसभवानानि १ मुनगवाए।मे पास ·परिष्कारः] न्यायपञ्चग्रन्थीसंग्रह। पणताविशेषेण हेतुतायां सद्धेवायव्याप्तिः । तेन संबन्धेनाधिक- रणे काले तेन संबन्धेन साध्यवद्वृत्तित्वस्य विरहिणोऽप्रसिद्धः ।। इति श्रीमद्रधुनाथभट्टाचार्यशिरोमणिविरचितायां शिरोमण्याख्यतत्त्व- चिन्तामणिव्याख्यायां दीधित्यपराख्यायां सार्वभौमपरिष्कारः समाप्तः॥ बन्धेनेत्यर्थः । अभावादेरिहेति प्रत्ययनियामको यो दैशिमाविशेपणा- साविशेपः तत्र ताशसंवन्धवलक्षण्यस्य प्रामाणिकतालाभार्थ विल- क्षणप्रतीतिनियामकत्वाभिधानम् । नचेदानीमिति प्रतीतो संवन्धवै- लक्षण्याभाषेऽपि फालत्वेनाधिकरणावगाहादिहेति प्रत्ययात्तस्य वै- लक्षण्यमुपपद्यत इति कि संबन्धलक्षण्येनेति वाच्यम् । संवन्ध- विशेषानुयोगित्यादन्यस्य कालत्वस्य दुर्वचत्वात् । इदानीं कालल्ला- भाव इत्यादिप्रतीत्या कालत्वाद्यभावयुत्तेः प्रामाणिकत्वे काले कालत्वं नास्तीति प्रतीत्यनुदयानास्तीत्याकारकप्रतीतो कालिकसंबन्धच्याप्य- रूपावच्छिन्नाया एव विशेषणतायाः नियामकत्वस्यावश्यकत्वाद- शिककालिकसाधारणसंपन्यतावच्छेदकस्याप्रामाणिकतया कालिक- संवन्धे संयन्धतावच्छेदकीभूतस्य वैलमण्यस्य सिद्धनिष्प्रत्यूहत्वाच । सद्धताविति । कालत्यादिसाध्यकघटादिहेतापित्यर्थः । कालेति । कालावच्छेदेनेत्यर्थः । अप्रसिद्धेरिति । वृत्तिमतः कालावच्छेदेन कृष्णमट्टीयं । व्याप्तिरिति भावः । असाचादेरिति । गगनादाविह कर्मरत्वं मातीति प्रत्ययेऽपि इदानी कम मातीति प्रत्ययाभायात्तत्र सादशप्रत्ययवारणाय वैलक्षण्माभिधानम् । भत्र विदोपणतावेन संवन्धतासंभवे विशेषणपदोपा. हाला कालिकरिशेपणास्रेन संपन्धरा तदा गहाकालानुयोगिक विशेष- तास्वेन संवन्धतासात् । विशेषणातायां विशेष इलात्। तथाच तेन संबन्धेत घटादिसाध्यऽध्यासििित मतं निराचिकीविशेषपदस्य चिोपशतात्यामसि- लिस्चातया विदोषरूपेण मंअन्धवं निराकरोति । दैशिफेति । पिशेषणतान्वं चैदनुगर्न स्थाचदा स्यादपि तथ्यसंगः तदैत्याप्रामाणिकमित्यर्थः । व्यभिचा- रिणि जानित्वाभाषयान् घटत्वात्। एतदात्मत्वाभावान् भारमनः शब्द- वान् गगनमहामालान्यतरस्सादिलादौ । धूमवान् बरिसादी तादात्म्येन देतोरपि कातिकारित न संवन्धयात्ततिरिक्तेति । बालागोते.

·[ सार्वभौम- गादाघरीपञ्चरक्षणी। काल-बादिसामानाधिकरण्यवत्वात् , अवृत्तिनिष्टतभावस्य काला- नवच्छिन्नत्वात्, अवच्छेद्याधिकरणसवन्धिनोऽवच्छेदकत्वान् । अथ हेत्वधिरणमहाकालावच्छेदेन महाफाले एव कार गृत्तित्वाभाव प्र- सिद्धयति । महाकालस्य गगनादिवदवृत्तितया तत्र कालवृत्तित्वा(स्था) सत्यासस्य तादात्म्यसबन्धेन म्यसबन्धितया स्वनिष्टाभावावच्छेदक- स्वसभवाच । नच तादात्म्यसरन्धो नावच्छेदकतानियामक । रूपे पर्वते न वहिमत्सयुक्तत्वमिति प्रीतिवत् रूपे स्वस्मिन वहिगत्स- युक्त्यमित्यादिप्रतीते सविवादत्वादिति वाच्यम् । तथासति तादा- त्यसवन्धेन व्यभिचारिणि तदतिरिक्तसनन्धिनि स्वासद्धे हेतो त सवन्धेन हेतुम म्वावच्छेदेन साध्यसामानाधिपरण्याभावविरहा दतिव्याप्ते स्फुटतया तद्दोपापेक्षया अनुचिन वात् । अर वेचिन् । कारिक्सवन्धेन गगनादेरपि वृत्तित्वमिति मताभिप्रायरोग अन्य । तथाच कालावन्छेदेन महाकालेपि कारिफसबन्धेन साध्ययवृत्ति (त्वसत्तावान् । तद्विरहिणोऽप्रसिद्धिन विरुध्यत इति वदन्ति । वस्तुनस्तु स्वस्मिन्साध्यसामानाधिकरण्यतदभावयोमुत्यवच्छेदकत्वे खाधिकरणवमेव नियामक ननु ससवन्धितामानम् । साधिकरणा- बच्छेदनेच सस्मिसात्प्रतीतेरनुभवसिद्धत्वात् । अतएव सपन्धान्तरेण सनद्ध इत्युपेक्ष्य सरन्थान्तरेण वर्तमान इत्यभिहितम् । नच तादा स्यादिवृत्त्यनियामरसवन्धेन व्यभिचारिण्यतित्र्यास्यकथनात्यूनता दुर्वरिवेति या यम् । तादृशसन्धेन साध्यवत्तित्वस्य हेत्वधिकर- णवम्य चामसिझवि यात्यसभवात् । नच रोन समन्धेन मद्धेती लक्ष पगानाय वृत्तेरधिकरणतायाध सन्धिप्रतियोगिलानुयोगित्वयोरेव निवेदानीयसादतिच्यातेरागदपकतेति वाच्यम। प्राचा मते सेन सर. भट्टीय। नैति । कारयामापानाच्छेदयरामाय । उपाचावच्छेदवारमाविशेष णाभागदिशयाभावाचामसिद्धिरित्यय । दाधिती देनुमतीनि चैतदयमेव । देनुमनात्यवानतिप्रपोजनमस्वरस । अनच रपे स्वस्मिन् वतिम सयुक्त स्वति प्रतिभा तादात्म्यम्यार दक्तानियासमय निराकुरापनि याममा बेन गा पारगावमगुगम्य रक्षण पादादिनियेमुपगम्य दीधिनिमामिति समय-वस्तुतस्वित्यादिना । प्राग मत भारस्पर निपटनादत पार-अयाति । फेचिदिति विशेषरूपेण धनग में पा न्यापरण।

·परिष्कारः] न्यायपश्चग्रन्धीसंग्रहः । न्धेन च्याप्तेरनभ्युपगमसंभवेग वृत्त्यादेरपि निवेशसंभव इत्यभि- प्रायेणैवातिव्यात्यनुद्भायनान् । एतेन इत्यधिरुरणपण्डकालदिशे- पायच्छेदेन कारिफसंवन्धेन तदवृत्तौ वद्विपयनज्ञान एव साध्य- सामानाधिकरण्यप्रसिद्धिः संभवति । नन्वेवमपि कालत्ववानसर्व- स्मादिलादी खण्डकालस्य हेत्वनाधिकरणतया हेत्वधिकरणावच्छिन्न- साध्यसामानाधिकरण्याप्रसिद्धिवीरैवेति वाच्यम् । हेतुतावन्छेद- कावन्छिन हेत्वधिकरणत्वपर्यन्तानिवेशेन वैशिष्ट्यस्य व्यासन्यवृत्ति- धर्मावच्छिन्नस्य यन हेतुत्वं वत्र तादृशधर्गस्यैवैनन्मते खावच्छि- अनिरूपिताधिकरणतारूपपरंपरासंवन्धेन हेतुत्वस्यानुमततया उक्त- स्थले सर्वत्वस्य तादृशसंवन्धेन हेतुतया तादृशसंयन्धेनावृत्तौ का- लिफसंयन्धेन कालवृत्तौ गगनवादावेय तादृशसंवन्धेन साध्यव- त्तित्वाभावस्य हेत्वधिकरणकालावच्छेदेन प्रसिद्धिरिति परास्तम् । शाशकाले उक्ततज्ञानस्य विषयत्तासंपन्धेन सत्वेपि ताशसंवन्धस्य वृत्तिनियासमत्वानभ्युपगमेग नज्ज्ञानस्य तत्कालीनताविरहेण च तस्य तजानानधिकरणत्वात् । वज्ञाने अभाववृत्तौ तत्कालस्यानधिकर- कृष्णभट्टीयं । इति । तेलादात्म्यसंबन्धेन यस्य हेनुताधर्मस वृत्तिनियामकसंवन्धेन तदागनि भानमुपगम्य तत्तद्धर्मलिझकानुमिति सामच्या व्यापकत्वमुपगम्य सद्धर्महेनुनास्तरमाध्यकानुमितिस्वीकारात् । तज्ज्ञानस्येति । विभिलका- टीनयोगांधाराधेयभार इपि भावः। तत्र तादात्म्यस्यावच्छेदकतानियामक- रवेशिकालवप्रकारकममाविषयवसाध्यके सादाम्पकालिकान्यवरसंवन्धेन कालहत केऽच्यातिनारय । संयोगादिसंबन्धन वृतिमन्मात्रस्य भावाभादो. भयस्य कालिकसंवन्धेन महाकालस्य तादात्म्यसंबन्धेन महाकाले सत्वेन साध्यवनिरूपितताशान्यतरर्सवन्यावधिमवृत्तिरवाभायख स्वाधिकरणदे- शारच्छेदेनाप्रमिदे। गगनादौ च तव्यमिन्दावपि हेवधिरणानच्छिन- स्वात् । तस्मात्तवाव्यातिप्रतिपाइकोऽयं ग्रन्म उपलक्षणपरतया घ्यारयेयः । एकंचायतेसादिपूर्वक्षणोऽप्यकिंचियर एवेति । अत्र चान्यतरत्वेन संग्या स्वोपगममसंगो योभ्यः । वस्तुतस्तु ज्ञानं सविषयकं घटादित्यादी विषय- तायाः अन्यकागते नृत्तिनियामकतया तत्संगधेन हती पदार्थमाग्रस्थ तरसंबन्धेनेश्वरज्ञानवृतितपा निर्विषयकावल्छेदेनैव साध्यमामामायिकरण्या- भायो बोध्यः । मन हेत्रधिकरणावच्छिन्नः तदपच्छेदेन कापि पदायें स १ अनवसत्वाद ·[सार्वभौम- १६४ गादाधरीपञ्चलक्षणी। गत्वान् । महाकालानुयोगिकविशेषणताविशेषेण घटादिहेतुकस्थ- लाभिप्रायोय ग्रन्थः । तादृशसवन्धेन हेतुतायाः सण्डकाले. ऽभायान्नोक्तदिशा प्रसिद्धिरित्यपि पेचित् । अत्र स्वनिष्ठहेतुतावच्छे- दकसवन्धावच्छिन्नसाध्ययदृत्तित्वाभावानवच्छेदकता तादृशसव- न्धापच्छिन्नवाधिकरणकावसामान्यकत्वं विवक्षणीयमिति नोका- व्याध्यनवकाशः । स्वावयवपरमाण्वाद्ययच्छेदेन घटादौ वर्तमाने कालत्वादिसामानाधिकरण्याभावे तदधिकरणकालसामान्यस्यानव- च्छेदकतया तर लक्षणसमन्वयसभवात् । सत्तावान्जातेरित्यादौ कालिकसवन्येन जातिसमन्धिध्यसाद्ययन्छेदेन साप्यवत्तित्या- भावो जादौ प्रसिद्ध इति ज्ञेयम् । केवरान्वयिसाध्यके जेयत्वाशे सर्वाधिकरणान छेदेनैव हेतुतावच्छेदकसबन्धावच्छिन्नसाध्यव- तित्वसत्त्यान् सनि(तनि)ष्ठतदभायाप्रसिदाऽच्यातिन क्षतिमावहति । कृामहीय। न प्रसिध्यतीनि अन्याप्तिध्या । महेति । विशेषणरूपेण सबन्धतास्वीकारो स्वरस । अग्रेत्यादय परिष्कारस्य पन्यानो हुएच्या इत्यन्वय । स्वनि. प्ठेति । पालादेशलिकसम्धेन पर्वते सरयात्तत्र तमिरापास्यवदृषि- मावानयच्छेदत्वामान्तरेत्यादिरीला चाच्या स्वनिष्ट पनिवेश । साध्यवत्तितााटेदकहेतावच्छेदकमवन्धानुपादाने चिन्त्यमेतत् । गग. नभिन्न घटस्पादित्यादी खनिएस साम्पसबन्धस्वसामान्याभावसा प्रसिदहेतु ताव छेदकमयावनिवेश । मनिष्ट चानुपादाने इद चिन्त्यम् । अधिकरण- साया तारसधारम्भिावस्पोजन सुदम् । खतिष्ठव ताशाधिकरण ताया प्रियजन तेन भूमरूपयो साध्यत्रवृत्तित्वाभावसरापि नायाप्ति । व्यभिचारिवारणाय सामान्यपद । जन्यमानस कालोपाधितालयेऽप्याह- परमाण्विति । जगण्टेदकता निषामिमा विकृतविशेषगता। मूर्तमान न दिगुपाधि किंतु जन्यगूनमिथुनौयाह-आदीति । आदिना महादि- परिमह । सबन्ध पान पुरा थान शान सविषयक प्रमादित्यादी विष पतामबन्धन देता मोगादिना साविकरणभूनरापदादेन सत्तापन् । समयमायतरपान जाओरिन्यादा कारिकसवन्धेन जानिमाधिस्यमा याटेदेन अनुयोगितारिशेपमधेन भेदापदेना, मनापायान्यनर पान् घमारादित्यादीच पिशायरदेन इतिगमागी लोप । सर्वेश मार देशविधपारदरयात् एष प्रलयरिमो गोयादित्यादौ समगन म्यापरव। रचोरोसाग 1 अति। परिकार पन्यानोच्या इत्यनेनाधिनम् । स्वनिधेति । पूमतरमयुर स्वाश्यवेलगामायाले सनिश्वनिक्य ।

·परिष्कारः] न्यायपञ्चग्रन्थीसग्रह। गूलकृतैव तनाव्याप्रेक्ष्यमाणत्वान् । यदिचैवमात्मभिन्नं ज्ञानपदन्य- चादित्यादी हेतोरात्मान्यसक्लयस्त्ववच्छेदेनैव दैशिक विशेपणतया साध्यवद्वृत्तित्वसत्वान् । आत्मनन केनापि सबन्धेन हेतुमत्नाभा- वान् । तदवच्छेदेन हेतौ साध्यसामानाधिकरण्याभावयद्वृत्त्य- सभयाद्धेतुनिष्ठताशाभावाप्रसिद्ध्याऽव्याप्तिरिति विभाव्यते तदा हेतुतावच्छेदक्सनन्धेन. यत्स्वाधिकरण तदवच्छेदेन सस्मि- कृष्णमहीय। हैतामप्यूयम् । केवर साध्ययात्तिनेन रहित अन्वय साध्यवदृत्तित्व यस्येति व्युत्पत्या साध्यतामानाधिकरण्याभावाप्रसिध्या व्याप्तैमूर काराभि- मतत्वात् । यदिचेति । वस्तुतस्तु अव्याप्यवादे सबधतामने न व्याप्ति रतो यादति । हेतुतेति । आत्मभिन्न ज्ञानपदन्यत्वादित्यादी विषयता- दिसव-धन हेताप हेनुतावच्छेदकसबन्धेन हेत्वविकरणे मन पारसम- येतत्वाधभायो योध्य । कालत्वयानिति । अथैतोपवारणाय सकार फरिया धर्मायटिसाधिकरणावदेन हेतुवृत्तिकाभावप्रतियोगितापच्छेदश साप- वदृत्तित्वत्व तद्धर्मवल व्याप्तिरिति हेतुतावच्छेदक्सबन्धाविशेपितसाध्यव. न्यायरत। गगनमिन घटलादित्यादी खनिष्टसाम्यवदृत्तिलसामान्याभावाप्रतिवईतुताब- छेदकसवन्पावच्छिनताशवृत्तिलनिवेश । समवायेन धूमाधिकरणखात्रयवस्म साधिकरणताव सामान्यान्तर्गतस खनिएतादृशाभावानवच्छेदकलविरहादया हिवारणाय साधिकरणताया हेतुतावच्छेदकसब धावच्छिनत्तनिवेश सत्तावि परणद्रव्यस्य अनिष्टादशत्तिलामावानवच्छेदकालाइव्यवसाध्य के तनातिन्या- तिवारणाय सामान्यपदम् । हेतुतावच्छेदकसबन्धेन यत्स्वाधिकरणमिति । बन साथ्ययत्तित्वे हेतुवायच्छेदकराइन्भनिवेशो व्यर्थ । नत्र योगेन धूम चति पर्वतस्यालेऽयोगोल की यवद्वे स्याधिकरणायोगोलकावच्छदेनव कालिकन वृत्ति कारे वृत्ती देशस्यावच्छेदकलात्तथा चायोगोलवाद्यवच्छेदेन धूमप्रवृति- खसामान्यागावस्य बहावसतादवियाप्ततावच्छेदकसत्यनिवेश इति बाच्यम् । सामानाधिकरणपनिरूपकमेर तदवच्छेदम्मन्यत्तदभावावच्छेदकमिति प्रथमसमतातघाच सामानाविवरश्यानिरूपपस्थायोगोलक्स तदभावावच्छेद- बनमध्याहृतम्। अन्यथा हेनुतावच्छेदकसबन्धनिवेशेऽपि सयोगेन धूमसाध्यकेन पशुत्वेऽतिप्रमजस्स दुारखापत्ते । परंतु हेतृतावच्छेदरमपन्थेन हेलपिकर- गावच्छेद्यहेनुतावच्छेदासरन्यायधिनसाध्यपत्तितागायव दिनकरूपलक्षण- पटरपदाचीपरित्य गेनैव कतिपयपदार्थविशेषणविशेप्यभावव्यलयनवद लक्षण कृतमिति ज्ञापनायव उदुपादानमिति ध्येयम् । अन हेतु देन यातिमेदादुद. क्षरत्वाच साभ्यवदृत्तिताभावपटितलक्षणान्तरमाह-हेतुतेति । गहारसायो.

·गादापरीपञ्चलक्षणी। [ सार्यमोम- म्वर्तते यो अमावस्तरपतियोगितानपच्छेदक्तादातरन्धावन्छिन्न- साध्यवद्धृत्तित्वक्वं व्याप्तिरित्येव विवक्षणीयम् । फालत्ववान्पटा- दियादी घटादौ कालायच्छेदेन वर्तमानः कपालसमवेतमायभायएव प्रसिद्ध तत्प्रतियोगितानवच्छेदकं कालिफसन्धावच्छिन्नं काल- कृष्णभट्टीय । दृचिप्पपटितलक्षणमुरीक्रियते । भट्टाचासविदोपितसाभ्यवत्तिवघटित, स्त्राधिकरणावच्छेदेन स्वस्मिन्वर्तते योऽभाव इसायेतत् तनानुगतहेनुतात्र रोदकरूपेण हेतुनिवेशायायैक्यसमवात् स्वत्वेन तसिवेश्यत्तदो न युज्य ते। किंच साध्यपक्षुत्तिरपे हेतुतावच्छेदकसरन्धनिवेशो व्यर्थ महानमीयभूगे यद्रिमामयुतत्वाभावसत्वेऽपि तस कारिकादिसवन्धेन चह्निमत्सवन्धतया तसामान्याभावासत्वेनाच्याझ्यप्तस्वात् । व्यभिचारिणि व्यभिचारनिरूपका- बिकरणे साध्यासत्वेम सदपच्छेदन साध्यसामानाधिकरण्याभाववत्वेनाति- व्यात्यभावाच । भय सयोगन धूमवति पर्वतरूपकाले अयोगोरगरीयपढे साधिकरणामूवायोगोरकाद्यवच्छेदेनैव काटिसबन्धेन वृत्ते काहे नृत्ती देवस्यावरटेदवाना तथाचायोगोलकाद्यवच्छेदेन धूमवत्सबन्धावसामान्या- भावो न यही वर्तत इति अतिव्याप्तेत्ती हेतुतावच्छेदकसयन्धनिवेश इति चेत् । सामानाभिकरण्यनिरूपकमेव तध्वच्छेदक अन्यत्तदभाषावच्छेदक मिति लक्षणकरसमततया अय पिण्डस्य तदभावावच्छेदकत्वात् । अन्यथा हेतुतावच्छेदकसबन्धोपादानेऽपि तत्रैद कालिकेन हेती नही तदवच्छेदेन भूमवनिरूपितकालिकसबन्धावच्छिमावृत्तित्वाभापासवापत्ते प्रतियोग्यन धिकरणधूमबद्भेदेन कालिकप्तबन्धावटिसायोगोलकीरवयभाववद्वमवनि रूपितकारिकसवधावच्छिन्नवृतित्वानिरूपकतैव तदभावे धूसदिन्नस्याव पटेदकत्वौचित्याच्च । नच तर्कालकारमदे सामानाधिकरण्यातिरूपविभया बच्छेदकता विलक्षणावच्छेदकतानिवेश । भट्टाचार्याणा तु सदनिवेशाद्धेतुता पच्छेदकसकन्धनिरा इत्युभयनन्यसामासमिति वाच्यम् । द्रव्य गुणान्य स्वनिविष्यसवाड़िसादौ सवानिष्टनन्यवृत्तिकावच्छेदकक्रियाया व्यत्ति या भावानवच्छेदकतया अतिव्याने सर्वमवे विलक्षणावच्छेदस्तानिवेशवश्य- कत्वात् । कारे वृचा देशस्यावच्छेदकत्वात् सामानाधिकरण्यनिरूपकदेशधि- भयानछेदकत्वस्याप्यन्यजातीयवाच । भन्यथा आत्मत्वे कालिपसबग्धप. ठिताकाशत्वमामानाधिकरण्ये आमन प्रवाकाशाववजन्ये कालिकसम्भाव- छिसमस्यामा जन्यस्यैवच देशस्यावच्छेदकत्व घटादे तदभावाषच्छेदकत्व वारमन इति सिद्धान्तमगमसगात् । मतियोग्यनवच्छेदकस्यैवाभावाब- पदकावमिति सजातीयावच्छेदकताविषयक नियमस्य मद्गात् । तस्मासाम्य- वत्तिरवे हेनुतापच्छेदकमवण्यावरिस्पाविशेषण निष्फलमेदेतिन्मवम् ।

·परिष्कारः] न्यायपश्चग्रन्थीसग्रहः। १६७ त्तित्यत्वादियामिति लक्षणसमन्वयः। हेतुतावच्छेदकसंपन्धेन यदृत्तिम. त् तनिष्ठतत्संबन्धावन्टिन्नसाध्ययवृत्तित्वाभावानयच्छेदकतत्सबन्धा- वच्छिन्नतद्वस्तुप्रकृतहेतूभयाधिकरणवावसामान्यकत्व वा यक्तव्यम् । आत्मभिन्न नानवदन्यत्वादित्यादी आत्माद्यवच्छेदेन घटत्वाभावा- दिनिष्ठस्यात्मान्यनिष्ठत्वाभावस्यानपच्छेदकत्वं घटत्वाभावज्ञानवदन्य- योभयाधिकरणतावरसामान्यमिति लक्षणसमन्वयः । उभयाधिकरण- मनिवेशाद्वहिमान्धूमादित्यादौ धूमातिसयोगिनः कपालादेर्घटनिष्ठ- वद्भिमत्संयुक्तध्याभागावच्छेदकत्येऽपि न दोषः । कपालादेः संयो- गन तद्धटानधिकरणतयोक्तोभयाधिकरणतावसामान्यानन्तर्गत- कृष्णमट्टीय। तग्न तद्विरोपणनिशिना हेतुतित्व व्यर्थ । पर्वतरूपादी साध्यवसवन्धरक- सामान्याभायासरवात् । नापि पर्वतीयधूमे महानसावरदेन धूमान्सरसंयु. तस्यायपायजेदन धूमेचा साध्ययसबन्धवसामान्याभाव महानसस्वा. ययययोरपि वद्धिमत्वादिति । हेतुतावच्छेदकरावधावच्छिलाधैवतारपशुद्धा. भेगतात्रयोर्याप्यच्यापकभावमा पृथारापनोपापित्त चेति गधासनिवेश वैयमिति वारोच्य हेतुनाबरछेदफसन्धावचिनबाधेयतोपादान कृतम् । हेसुतावरच्छेदकसन्धापछिसाधेयतैव समन्धान्तरापच्छिमायनाभ्यो भि- धन इत्युपगमेऽपि हेतुवृत्तिस्वनिवेशिना साध्यबत्तिाचे अनुपातमपि हेतु सापच्छे कसंबन्धावच्छिनत्वमातीनि सूचनायैव तदुपादानम् । तथासत्येव धूमान्तरेलादिक्रमेणायसे सार्थकच्चादा नच हेतुतित्वोपादाने पै सपाया- झिर्न वार्यत इति वाच्यम् । हेतुतायच्छेदावधिसमिरवस्य पदर्थत्वात् । अप्रातिप्रातकधर्मव्याप्यायोमिवारच्छेदकावे राधकाभावात् शार्थकहे- नुनि पनिवेशेऽप्यन्याझेटुंरिव्यमालोच्य स्वय स्वगृत्तित्वनिवेश कृत । धम देनुत्तिय स्वनिष्ठव चोपादीयता यथा सनिवेदोऽवैयात् हेतुनाव- छेदमसान्धावजिन्नस्त्रययय तु न हीयत इति चेत्, हेअभिकरणास्टि पसायरभिरूपिशदेखतापच्छेदकसबधापश्चिमवृत्तिस्वाभावयनियरवर क्ष. पघटकपदार्थपरिहारेण कतिपयपदा विशेष्यपिशेषणभावव्यत्यासेनेद लक्षण कृतमिनि सूचनाय नदुपादानात । अत्र देतभेदेन व्यामिभेदात् उदशरवाच साध्ययावृत्तित्वाभावघटित लक्षणान्तरमाइ-हेतुतेति । वद्धिमान् धमा- दित्यादी बातुपदेग शैवालादिक न माह्य । तथासति तहरतु प्रत्तहेर्भया प्रिकरणाप्रसिद्धि सात । किंतु पर्वतादिनिधनगादिस्मेर तत्र स्थावयवाव स्छेदेन सापत्तिस्यामावसबालक्षशतमन्वय । कालिब सबन्धेन हेती हेतुतारडेदका मधेन वृत्तिमति घटादी स्वावयपरमावादेन वाच्यम् । शेयवादिस्यादौ तथाविधघटस्यप्रकारानमाविषपरबादावुक्तीला ·[ सार्वभौम- १६८ गादाधरीपञ्चलक्षणी। त्वान् । अथवा हेतुवायच्छेदकसयन्येन यत्स्वाधिश्रण रावच्छिन्नं कृष्णभट्टीय । घटाद्यवच्छेदेन विपयतासयम्धेन हेतौ ताशहेतुभिन्नघटादौ स्वाभिकरणभूः तलाधवच्छेदेन च साध्ययत्तित्वाभाव प्रसिद्ध । धूमवान् वतरित्यादी महान ससाधारणदीर्घदण्डरूपतद्वस्तुप्रकृतइत्भयाधिकरणमहानमा साध्य- वत्तिन्वाभापानवच्छेदक वादतियाप्ते सामान्यपदम् । उभयाधिकरण- स्वनिवेशादित्यादिना स्वयमेव तहस्नुनिवेश सार्थकयिष्यति । तेन व्यधिक रणधुमान्तरसयुक्तस्वावयवावच्छेदेन साध्यवहुत्तित्वाभावसत्वाखुर्भऽपि ना- व्याप्ति । प्रकृतहेस्वनिवेशे हेती घूमरूपतहस्त्वधिकरणकल्लसत्वेपि लान्वयिनि घर प्रकारकममारिपयरयरूपतदधिकरणकावासभषेनाव्यरसि- रत सनिवेश । आत्मभिन्न नामवदन्यत्वादित्यादी घट थाभाचे आत्मान- च्छेदेन साध्ययत्तित्वाभाववरवादव्याप्तिवारणमपि तत्प्रयोजनं । द्रव्य विशिष्ट मचात्वादित्यादी विशिष्टसत्तानतिरिक्ततामते सत्तानिष्टसाध्यपत्ति- स्वाभावामवच्छंदकावविरहाच्याते च्याहत्यानुरोधेन च प्रकृतलनिवेश । हेतुतावच्छेदकसबन्धेन तद्वयिकरणतानियेशाबभव कालसमवेतपटे सा ध्यवद्वृत्तित्वाभावसत्वेन कपार स्य तदवच्छेदकरवेपि न क्षनि । नच हेतुता- वच्छेदकसबन्धेन सदस्वधिकरणतानियेशे यत्तिमत्वमात्रनिवेशेपि निर्वाहस- भयाद्वृत्ती हेतुनायटेदकसबन्धेनेनि व्यर्थमिति वाच्यम् । देवृत्तावच्छेदक सपन्धन पद्वस्तु प्रकृतत्मियाधिकरणप्रसिद्धि तदस्तुन पदोपादेयतया वृत्तिमप्यानिवेशेप्यद्रोपात् । तथाच यशिष्ठसाध्यवत्तित्वाभावानपच्छे दकरय हेतापच्छेदकसवन्धापच्छिन्नमिष्टाधेयतानिरूपवसहितयधर्मा वच्छिन्नाविकरणताध्यापक तधर्मसत्यमात्र निवेशे हेवतावच्छेदकमवन्धार- चिन्नवृत्ति पद्यत् तदेव यच्छब्देनोपादेयमित्येतहाभाथं तयोक्तिरिति । अध धूमाहिसयोगिन कपालादे घटादिनिष्ठयतिमासयुपरयामायावादकत्वेऽपि धूमाधिकरणस पहयादिरूपयत्किचिद्वस्तुनिष्टवद्धिमत्सयुक्तचाभावानवच्छे दकतया रक्षणसमन्वयसभवाद्धेतुतावच्छेदकसयधारतिवदलमत्व व्यर्थ । नच भूमपान यज्ञैरिसादी धूमवयुभयाधिकरणस्य धमनिष्टसाध्या- सामानाधिकरण्याभावानवच्छेदकावेपि सामान्यान्तर्गतायोगोडकल काले क्लाम्येन धूमाधिकरणतया तादृशावच्छेदकत्वादनियासिविरपि जाति मान् भाववादित्यादी सत्तावत्दप्रकारकप्रमाविषयत्वनिष्ठमाध्यामानाधि- करण्याभारानवरदेदक इत्यधिकरण पादतियाक्षिरिनि यहादूरख विपक्षणीय । एक्च तत्तद्वस्वन्तर्गरघटमादायाच्यागरणाय तद्विर क्षणमाश्यसमिति याच्यम् । तथापनि शैपालस्यापि पच्दान्तर्गततया तविष्टसाध्यवदृत्ति स्वाभावानवच्छेदवशवारभूमोभयाधिकरणामसिद्ध । तरसामान्यत्तिवा- भावे नाच्याहिरिनि चेत्र । हेतुसमानाधिकरण यस यनराविशेषणात् ।

·परिष्कारः] न्यायपञ्चग्रन्थीसंग्रहः। १६९ स्ववृत्तिकान्यहेतुतावच्छेदकसंवन्यावच्छिन्नसाध्यवदृत्तित्वाभावविव- क्षणान्न कत्रिदोपः । सर्वत्र सद्धेतावन्ततः प्रसिद्धः साध्यसामाना- धिकरण्याभाव एव स्ववृत्तिकान्यत्वसत्वेन लक्षणसमन्वयात् । वहयादिनिष्टधूमादिसामानाधिकरण्याभावेऽयोगोलकादिरिव तद्वृत्ति- त्वस्यापिआयच्छेदकसंबन्धावच्छिन्नवृत्त्यनवच्छिन्नहेतुतावच्छेदकसं- बन्धावच्छिन्नसाध्यसामानाधिकरण्याभावकत्वं वा विवक्षणीयम् । इत्यादयः परिप्कारस्य पन्थानो द्रष्टव्याः ॥ इति सार्वभौमपरि- प्कारः संपूर्णः॥ इति श्रीगदाधरभट्टाचार्यविरचितल्याशिएच संपूर्णम् । कृष्णंभही। घरनुतस्तु यहुदीही पूर्वपदार्थस्य विधेयतया यघदस्त प्रकृतहेतूमयाधिकरण- सामान्यं तद्वस्तुवृत्ति साध्यसामानाधिकरण्याभावानवच्छेदकमित्येवाभिमैतं । यत्र च धूमवत्काले तृणघटी तत्र तृणधूमोमयवृत्तिघटनिष्टसाध्यवचित्वा- भावानवच्छेदकरवेऽपि न क्षतिः । प्रत्येकमेकैकवरतुघटितोडेशे सदस्तुपटित- विधेयाभावात् । एचंच व्यभिचारनिरूपकाधिकरणमात्रवृत्तितृणादेर्यघदर्या- स्तर्गतत्यारामादायवातिव्याप्तिविरहेऽपि सदूपभिनं गुणवादित्यादी भतिव्या- तिरतः सामान्यपदं । एवं च हेतुमद्गुत्तिरवं व्यर्थमेव । न चारमभिन्नं झागवद- म्यस्यादित्यादी गगनात्मान्यतरभेदत्य यद्यदान्तर्गतत्वात्तनिष्टसाध्यसामा. नाधिकरण्यामाधाप्रसिद्धरण्यातिरिति वाच्यम् । उद्देशघटकवस्तुनोपि कल्प- द्वयेऽपि साध्यवत्तिरवाभाववापनिवेश इति दिका त्वधिकरणापशिलवाद- धिकरणल्यपदन्यत्वप्रवेश एवं दीधितिकारोक्तदोषः प्रप्तज्यते । मतु तदवच्छि- बस्वगृत्तिकान्यत्वनिवेश इत्याशयमाह-अथयेति । हेत्वधिकरणाचच्छिय- रूपनिष्ठमाध्यसामानाधिकरण्यमादाय ध्याः स्ववृत्तिकावनिषेशः । अब हेतु. तावच्छेदुकनिवेशः । हेत्वधिकरणावच्छिन्न स्ववृत्तिनाग्यस्वस्थाने स्खनिष्टहए- तापरटेदपसंपन्धावच्छिन्त्यमवरिक्षावनिवेशायोपममते। धन्यधीति। शैवालादिनिष्टसाध्ययमृत्तित्वाभावस्त्र तनिष्टवायवच्छिन्नत्याव्याप्तिरतः ख. न्यायरतं । गोलकसाधारणदीपदण्डादिरूपवस्तुहेतूमयापिकरणमाइनसादेः गाथ्यवद्धृत्तिला- गावानवच्छेदकत्तामवान्वटेरिलादावतिष्याप्तः, सामान्यपदम् । केवलान्य- मिन्यात्ममिन ज्ञानवदन्यलादित्यादी न घटसप्रकारकामाविषय लघटखाभाया- दिरूपतदधिकरणखस्स हेतावभावात्मदहेनुनिनेशः । तदस्तुखावच्छिन्नोभया- धिरण-धर्मवत्वनिवेशायाप्रीक्योपपत्तिः । उभयाधिकरणाचनिशा श्योर गादा.प.१५ ·[ सार्वभौम- १७० गादाघरीपञ्चलक्षणी। कृष्णभही। निष्ट पनिवेश इत्यादय इत्यादिना हे उधिकरणावच्छिणव न साध्यसामा नाधिकरण्याभावाधिकरणताविशेषणम् । किंतु हेविधिकरणसामान्यचद्भिग्नाव उद्रेवसव । एवच भेदस्यावृत्तितया गुणावच्छेदेन साध्यसामानाधिकरण्या भाववत्या सत्ताया हव्यावण्ठदन वतमानेऽपि तहदेदो म हे वधिकरणसा मान्यावच्छिा स्वमतियोगितावच्छेदकावदकस भेदानवच्छेदकरवादिति द्रव्य सत्यादित्यादी नातिव्याप्ति । मूलानुरोधत्तु हेरवधिकरणसामान्याव रिमसाध्यवद्धृत्ति पदाथमेर लक्षणम् । भारमभित्र ज्ञानवदन्यत्वादित्यादी माध्यसामानाधिकरण्याभावाधिसरणताया हेवानिएस्वाभाषेपि घटस्वाभा बादावामापच्छेदेन प्रनिदाया सहददे हेवधिकरणसामान्यापरिनत्वस्य साधन प्रयमस्य हेती साध्यवातिवस्य ध्यायत्तिरवपि व्याप्यवृत्तेरवाले दकस्य रक्षणसमततया द्वितीयस्य च लक्षणस्य समवय इत्यस्य परि ग्रह । मनु हेनुवादग्वेदकसवधावरिछावच्छेदकताकसाध्यवसिरूपित हेतुतावादासयन्धावच्छित्तिस्वाभावाधिकरणभिवस्वमेव लापवालक्ष नमस्तु । नचंद यहिमान रूपादित्यादी सयोगन हेती अहिमरसयुक्तवा भावसरयेऽपि हेतुनायच्छेदकसयोगसबभेन तदधिकरणानरिया साशा भाये सत्तामवधायधिशावादकतानिरूपितायच्छेघावासमवेन सय भावपिउनादकतानिरूपितापच्छेद्यताशालिवद्धिमासयुतत्वाधभायाधि काणीपालादिभिरगतिव्यातिरिति वाप्यम् 1 तापच्छेदकसपन्धेन सवधिविस्वापि देती निदेनीयवात् । नच दृष्यरदषान् प्रष्यादित्यादी मपोगेन नुतायो तामयन्धावरिछनाबच्छदकतानिरूपितावच्छेपताशालि साप्पद्विरूपितवृत्तिापामावानमिशाच्यातिरिति पाप्यम् । हेयतावच्छेदक मबधारग्विधावस्थाने हेतुनावच्छेदकमा पातिरिछतुमतियोपिकमन मानवजिवायसव निवेशनीयावात् न्यायप्रकारकममादिविशेप्यताया मताराप्तधापत्रिस्वरूपमबधावसिायदकतानिरूपितायडेच म्यापरन मय यक्ष्यत । अधिकरणवायो हेनुतावच्छेदकसर पावसिप्तत निवेशापर 'पारगमपतपटे ग्राम्यवसिलामादयस्यातदुभयाधिकरणकपारम्य तदर सम्वपि धूमादी नान्याति । यत्र र यनिष्ठमाध्यवतिलाभावानवच्छन कर निटनसारमादकसेर भावच्छिमतानिशापयतानिरूपससहिततरव पारिएमयदमायसिनाधिकरताव्या तस्वसव न्याप्तिसम्मवादे दुतावादकसब पन पदतिमयिनारदमकमेव परंतु देवतावरदप भन यदमु प्रतिवेदभयाधिकरणानिदिखारवेव यत्सदेन माध्यमिति सूच. नव निरनिरोप रिकरणावटिमतदधिरनावदन्यत निवेश रडिपरोक्दोषप्रदिपस्त्रियानिहायजानियेश इन्याय. पनर-अपयेनिलिपिकरणसिधानिसल्याम्याने हेदवावद ·परिष्कारः] न्यायपश्चप्रन्थीसंग्रहः। १७१ कृष्णमटी। ताशालिसाध्ययत्तिस्वाभावासिया तदधिकरणभिन्नत्वस्य हेतो सत्वात् । मन्येवं संयोगेन द्रव्यसाध्यक तेनैव संवन्धेन प्रमेयहेतुकस्थले हेतुताव. च्छेदकसंबन्धस्य तत्संबन्धावच्छिन्नावृत्तिधाभावावच्छेदकत्वासंमवान् । तदितरस्स सक्लस्यापि संबन्धस्स हेतुप्रतियोगितया तत्संवन्धावच्छिन्नाव- च्छेदकतानिरूपितावच्छेद्यताशालिसाध्यय दृत्तित्वाभावाप्रसिद्या अव्याप्ति- रिति चेन्न । हेतुतावच्छेदकसंबन्धेन संबन्धित्वयावच्छेदकतानियामकमं. बन्धघटकीभूतहेतुप्रतियोगितात्र हेतावेव निवेश्यनया हेतुतावच्छेदकसंब- धातिरिक्तहेतुतावच्छेदकर्सबन्धेन संबन्धि हेतुप्रतियोगिकसंबन्धानवधि- नत्वलामेन प्रकृते हेनुतावच्छेदकसंवन्धेन संवन्धियद्रव्यं तत्मतियोगिकाति- रिकस स्वरूपादेः संसर्गस मसिद्धतया तदवच्छिमावच्छेदकताकसाम्यव- दृत्तिस्वाभावस्स 'द्रव्याप्रकारम्पमानिशेष्यत्वादावेव मसिद्धत्वादिनि । एवंच न किंचेत्यादिदीधिनिग्रन्थोकदोप । कालो घटवान् घटादित्यादावपि हेनुतापच्छेदकीभूतकालिकातिरिक्ततरसंबन्धेन संबन्धिघटप्रतियोगिसमया- पादिसंबन्धानपच्छिन्नत्वस कालिकसंबन्धेन घटवनिरूपिततासंयन्धावच्छि- प्रवृत्तित्वप्रतियोगिकगगनत्वप्रकारकप्रमाविशेष्यरयतदभावाधिकरणकाभाव- निष्ठावच्छेद्यतानिरूपितस्वरूपसंपन्धावच्छिन्नावच्छेदकतायां प्रसिद्धरवेन त. थाविधामावाधिकरणभिन्नत्वस घटत्वावच्छिन्ने वर्तमानतया लक्षणसग- तिरिति चेन्न । कालिकसंबन्धेन घटसाध्य के तेनैव संबन्धेन प्रमेयहेतु कस्थले अव्याप्तितादवस्थ्यात् । अत्यवच्छेदेन गगनल्ववृत्तितथाविधाभावावच्छेद- करवेपि तथा विधातिरिक्तसंबन्धावच्छिन्नत्वसरवेन तथाविधसंबन्धानवधि- बावच्छेदकत्वस्यामसिद्धत्वादिति दिक। इति कृष्यभट्टीये सार्वमीमपरिष्कारः॥ न्यायर। कसंयन्यायच्छिनदृस्यनवनियनिवेशायोपक्रमते—यहयादीति । विदुषां कण्ठभूपायै रघुनाथेन निर्मिते । संन्यायरने सम्पूर्तिमगमत्पश्चलक्षणी॥ इति मीमांसान्यायपश्चास्यधीमद्राययाचार्यशिष्यस्य पर्वते इत्युपनामवस्य रघुनाथस्य कृतो गादाधरीपञ्चवादटिप्पण्या न्यायरत्नाभिधायां सार्वभौमप्रन्यान्तपम्बलक्षणी समाप्ता ॥

·न्यायपारिभाषिकशब्दकोशः। अघटकत्यम्- स्वाविषयप्रतीतिवृत्तितत्तनिरूपितविषयताकत्वम् । २ सद्विपयत्याव्यापकविपयतावानम् । अतिव्याप्तिः-लक्ष्यतावच्छेदकसमानाधिकरणाचे सनि लक्ष्यतावच्छेद- कावच्छिन्नप्रतियोगिताकभेदसामानाधिकरण्यम् । अधिकरणत्वम्-१ यथार्थविशिष्टधीविशेष्यत्वम् । २ विषयताविशेष इनि केचन । अनतिरिकत्वम्-स्वान्यूनवृत्तितत्कनम् । अनयस्था-अव्यवस्थितपरम्परारोपाधीनोऽनिष्टप्रसङ्गः। अनवस्थितिः-सप्तवस्तुसजातीयवस्तुपरंपराकल्पनस्य विरामाभावः । अनित्यत्वम्-प्रतियोगितामवन्धन ध्वसंवत्वम् । अनुमितिः-व्याप्तिविशिष्टपक्षधर्मत्व विपग्रताशान्तिनिश्चयत्यावच्छिन्नकार- णतानिरूपितकार्यस्ये सति ज्ञानम् । अनेकाधितगुणत्वम्-स्वाभयप्रतियोगिकान्योन्याभावसमानाधिकरण- गुणवम् । अन्यतमत्वम्-भेदकतावलिमप्रतियोगिताकभेदवावम् । अन्यतरत्यम्-भेदद्वयावच्छित्रप्रतियोगिताकमेदवत्वम् । अर्थान्तरम् - प्रकृतानाकासितार्थाभिधानम् । २ प्रकृतोपगुनार्थमुपेश्यासंवद्धार्थाभिधानम् । अवच्छिन्नत्यम्- 'इदमेतद्विशिष्टे एतरप्रकारकम्' इति प्रतीतिसाक्षिका स्वरूपसंबन्धविशेषः। २ 'इदमेतद्विशेष्यकरयांशे एतस्प्रकारक' इति धा। अबच्छेद:--प्रतियोगी । कचित् व्याप्तिः । प्रचित् इयत्ताकरणम् । धचित् अवधारणम् । अवच्छेदकत्वम्- प्रतियोग्यशनकारीभूनधर्मत्वम् । २ अतिरिक्तवृत्तिस्वम् । तच्च ब्यावर्तकरवसामानाधिकरण्य, स्वनिष्टा बच्छेदताकत्व एतप्रितयसंवन्धेन यकिंचिद्धर्मविशिष्टस्वम् । अवच्छेद्यत्वम्-भवन्निवदेवासार्थः । १ अयच नित्यत्वपरिष्कार. प्रागभावानगीकारपले ध्वंसस्य नित्यलपक्षेऽपि सगच्छो। २ समानाधिकरणयोरेवावग्छेद्यावच्छेदकमानः । १ अन्यूनानतिरिकत्तिधर्मस्येवान टटेदक्तम् ।

·२ अध्याप्तिः-लक्ष्यतापच्छेदकसमानाधिकरणासन्ताभावप्रतियोगित्वम् । अव्याप्यवृत्तित्वम्-१ खात्यन्तामावसमानाधिकरणत्वम् । २ स्वप्रतियोगित्व-स्वसामानाधिकरण्यतहुभयसंबन्धेनामावावम् । असंभवः-लक्ष्यवावच्छेदकच्यापकीभूतासावप्रतियोगित्वम् । आकाङ्क्षा-1 स्वरूपयोग्यत्वेलति अजनितान्वयबोधजनकत्वम् । (स) २ यत्पदस्य यस्पदाभावपयुक्तमन्वयवोधाजनकत्वं तत्पदसममिव्याहृतत- त्पदवम्। आघेयता-आधेयमित्याकारकप्रतीति नियामकधर्मविशेषः। आहार्यम्-स्वविरोधिधर्मधर्मितावच्छेदकं स्वप्रकारकं ज्ञानम् । उत्पत्तिः-५ स्वाधिकरणक्षणावृत्तिमागभावप्रतियोगिक्षणसंबन्धः । २ स्वाधिकरणक्षणध्वंसानाधिकरणक्षणसंबन्यो वा तदधिकरणक्षगावृत्ति- स्वच्याप्यस्यत्तियसप्रतियोगिताम्समयवृत्तित्वम् । उत्सर्गः-स्वानुयोगिकप्राप्तवस्तुप्रतियोमिकसंबन्धविरहच्छा । उपलक्षणम्-विवक्षिताषयप्रतियोगितामवच्छेदकरवे सति व्यव- उल्लेदकम्। उपाय:-साक्षात् परंपरया वा यकिंचित्कार्यजनने समर्थः । एकत्वम्-स्वसंजातीयनिष्टमेदप्रतियोगितानवच्छेदककरणम् । एकैकवृत्तिगुणत्वम्-स्वानयान्योन्याभावव्यापकात्यन्ताभावप्रतियोगि- गुणस्वम् । औपयिकत्यम्-व्याप्सिग्रहोपायप्रतिपादनघटकोपायविषयकातिपत्तिप्रयो. •जकत्वम्। कर्मधारयः-ऋमिकपदार्थयोरेकस धर्मिणि तादात्म्येनापरनाम्रोऽर्थ स्या. वयो प्रति समर्थन कादाचित्कत्वम्-सत्वे सति किंदित्कालवृषभावप्रतियोगित्वम् । कालोपाधि:-क्षणदिनादिव्यवहारविषयावनियामको धर्मः। २क्रियामा वा। . १ अत्र स्वपदेन देवदत्तादेग्रहणम् । २ साजात्यं च समभिव्याहतपदार्यसंसर्गित्वविशिक्यतावच्छेदक. रूपेण शेयम्। ३(१) खजन्यविभागप्रागभानावच्छिन्नं कर्म । तदर्धश्च स्वं ( रविक्रिया) तबन्यो विभागः (रविपूर्वदेशयोर्षिभागः ) तस्य प्रागभावः ( स तागति योयत्तिकाले विति) तवच्छिन ( वदेव इम) इति । .(२) योगावच्छिन्नविभागः। सच सनन्यविभागनाइयपूर्वसंयोगवि- शिष्टजन्य विभागः।

·केपलान्वयित्वम्-असद्विपक्षायम् । ग्रन्थः-मुकार्थप्रनिपादकवायसन्दर्भः । ग्रहः-- सामान्य संबन्धानटिनप्रमाातानिरूपित्तप्रकारतासमानाधिकरणगु- गत्वयाप्यजातिमरयम् । घटकत्वम्-तद्विपयताव्यापकविषयवारयम् । २ (ख) स्वभिमस्व-स्वव्यापकरय एतदुभयसंबन्धेन विषयता विशिष्ट- पियतारवम् । चरमत्यम्-स्त्रसजातीयपदार्थनागभावानधिकरणत्वम् । २ स्वेतैरभावकारणागपेक्षकार्यकत्वम् । तत्पुरुषः-१ स्वघटकैकपदार्थ निष्पद्वितीयाद्यर्थावरिछसापरपदार्थबोध- कसमासरवरूपधर्मवस्वम् । २ समासप्रयुक्तलक्षणाशून्योचरनामको सति लुप्तद्वितीयादिविधि- कपूर्वनामकममास. तद्यक्तिरयम्-तचत्तादाम्पविशिष्टधर्मः। तर्क:-अविज्ञाततरपेऽय कारणोपपत्तितस्त्रावज्ञानार्थमूहः । द्वित्वम्- अपेक्षावुद्धिविशेषविषयत्वम् । २ अपेक्षानुद्धिजन्यो गुणविशेषः। निराकरणम्-तत्तद्विषयकज्ञाने मध्यस्थस्य अप्रामाण्ययावकन्यापारः। निरूपकत्वम्-१ स्वरूपसंपन्धविशेष । २ तज्ञानजनकज्ञानविषयस्वम् । निरूपणम्-१ हातानुकूलराब्दप्रयोगः । (३) पूर्वसंयोगनाशावच्छिनोत्तरसंयोग प्रागभाव । सप खजन्यविभाग- वन्यपूर्वसंयोगनाशावच्छिन्न खजन्योत्तरसंयोगप्रागभार । (४) स्तरसंयोगावच्छिन कर्म च खनाशक उत्तरसयोग इत्यर्थः । थने- नोराधिचतुष्टयेन झणचतुष्टयव्यवहार उपपश्ते । एवं लक्षणान्तरव्यवहार- नियामकै कर्मान्तरायूझम् । महाप्रलये क्षणादिव्यवहारो यद्यस्ति तदा सोऽनाय- साबसेनन उपपादनीय इदि। १इद प्रलयादी। २ कारणोपपत्तित ऊह इति रक्षणम् । अविज्ञाततत्वेऽयं तत्वज्ञानार्थमिति प्रयोजनकपनम् । २ व्यासज्यत्ति । पपीतिसबन्धेन योरेव द्रव्ययोस्तिष्ठति । ४द सस्पस्बन्धेन पदार्थमाने तिष्ठति ।

·४ २रक्षणखरूपप्रामाण्यादिप्रकारकहानजननानुए प्यापारः। ३ परमनिराकरणपूर्वमिद्वानायथनम् । निरूपितत्वम्-सरूपसंपन्धविदोषः । तरज्ञानजनकज्ञान विषयस्वम् । निर्णयः- तदभावाप्रकारकं तमशाकं ज्ञानम् । २ विमृश्य पक्षप्रतिपक्षाभ्यामथांधारणम्। निश्चयः-१ तदभायमदारतानिरूपिततामकारवानिरूपितविशेष्यताशालि. ज्ञानम् । २ ते विशेष्यकरवावारिसतदभावप्रकारताशून्यतविशेष्यकरयावच्छिनत प्रकारकरववज्ञानम् । निष्पक्षत्वम्-अनीततिविषयत्वम् । अतीतस्वं च स्वाधिकरणकालवृत्ति कृतिजन्यकियाजम्यफलानुपियानुपूज्वविशिष्टमनियोगिस्वसंवन्धेन धर्तमागवंसविशित्वम् । परीक्षा-परमतनिराकरणपूर्वस्व मतस्थापनम् । (ख) यथावल्लक्षितायतलक्षणमुपपद्यते न वेति विचारः । पुनरतिः-अनुवादान्यत्वेसति निष्प्रयोजनं पुनरभिधानम् । प्रतिपादनम्-मतिपत्तिजननानुकूलशब्दप्रयोगः । प्रतियोगित्वम्-- सरूपसंपन्धविशेषः । निरूपकत्वम् । प्रतियोगितावच्छेदकः- येन रूपेण यस्वाभावाद्री प्रतियोगिता बोप्यते स धर्मः। २येन संवन्धेन प्रतियोगिताया अभावाशे मान ससंबन्धः। प्रतिसंधानम्-भनुचिन्तनम् । प्रतीक्षा--भविष्यत्काले कर्तव्यत्वप्रकारकज्ञानानुकुलव्यापार । मपाण्यम्-तइशिष्ट विशेष्यतानिरूपिततनिष्प्रकारताशाल्लनुभवत्वम् । विशेष्यत्तावच्छेदेन तमावच्छिन्नमारतासंबन्धेन तद्धर्मवत्वं तार- बन्धानुयोगिविशेष्यत्वावरियतामतियोगिसंबन्धावच्छिमप्रकारक- ज्ञानत्वम्। १ इद जल्पवितण्डामधिकृत्योक्तम् । २ संशयमिग्रज्ञान मिति सवैषा सिद्धान्त । निधयत्वं न जाति., प्रत्यक्ष- नादिना साकर्याद । किंतु विषयतापिशेष । ३ महानसोयं वहिमान नवा पर्वतो बडिमान् इलर नातिप्रसग । ४ स व कनिदेन कचिवनेक । तर वहिर्नास्तीसादौ वहिलमेरम् महान- सीयपहिारवीत्यादी महानसीयत्वं दद्वित्व चेयुभयम् ।

·अनधिगतार्थवाहित्वमिति मीमांसकाः । प्रयोजकत्वम्-तनिष्टान्यथासिद्धिभिन्नान्यथासिद्धिशून्यरवे सति कार्या- व्यवहितपूर्ववृत्तित्वम् । बहुचीहि.-नियमतः समासप्रयुक्तलाक्षणिकोत्तरनामकसमासः । अन्यपदार्थप्रधानो बहुवीहिरिति शान्दिकाः। महाकाल:--अनवग्छिन्नः कालः, उपाध्यनवद्यियः कालः । युतिः-साधकबाधकप्रमाणोपन्यासः । अनुमानं तच्च साध्यसाधकलिङ्गज्ञानम् । न्याय इति मीमांसका। लघुष्यम्-शीमारपोरस्थितिगनकल्लम् । लक्षणम्- यो धर्मो लक्ष्ये व्यास्या यतेनयतते चाम्यत्र स धर्मः । २ लक्ष्यतावच्छेदकसमनियतत्वम् । लक्षणा-स्वशक्यसंवन्धः । शब्दनिरूपितोऽर्धनिष्टशाब्दबोधप्रयोजकः शब्दार्थसंबन्धः । विकल्पः-दैविध्यम्। विग्रहः-नृत्यर्थावबोधकं वाक्यमिति केचन । समासादिवृत्तिसमानार्थक- धाक्यविशेषः इति वैयाकरणाः । विनिगमकम्-अन्यतरपक्षपातिनी युतिः। विशेषणम्-स्वरूपसंवन्धरूपः सन्निकर्षविशेषः । प्रकारतारपो विषयताविशेषः । वैयधिकरण्यम्- तदनधिरणवृत्तित्वम् । २ तदधिकरणावृत्तित्वम् । वैशिष्टयम्-संबन्धः यस्य यत्र या संबन्धः स एव तत्र तप वैशियम् । व्यभिचारा कार्यकारणभावमङ्गः । व्यवस्था-1 मर्यादा । साच शास्त्रविहितस्य विषयान्तरपरिहारेण विषय- विशेष स्थापनम् । २ सोभिधेयापेक्षावधिनियम इति वैयाकरणा! १ राजपुरुष इत्यादिवारमाय उत्तरेति नामपिशेपणम् । अर्धपिप्पलीत्यादि- सदएपवारणाय नियमतः इति. पदम् । नत्युको तु न लिपस्ता २ न्यायो नाम श्रुत्यो. परस्परविरोध निर्णायकप्रमाणम् । "श्रुत्योर्विरोधे न्यायस्तु बलवानर्थनिर्णये। युझिहीनविवारे तु धर्महानि प्रजायते ॥” इति । 1 तदर्थश्च दिग्देशालेरपधिनियमभेदरूपलम् ।

·व्यापरत्वम्-यनिरूपितसाध्यतावरछेदकताघटकसबन्धसामान्य प्रतियो गिरवाधिकरणयविचिद्यतयनुयोगिकीवाभाव तदन्यत्वम् । व्यापरत्वम्- तरसमानाधिकरणासन्ताभावप्रतियोगितानवच्छेदाधर्म- वरवम् । २ सदनिशान्योन्याभावप्रतियोगितानवच्छेदकत्वम् । ३ निरप्रतियोग्यनधिकरणहेतुमयिष्ठाभावप्रतियोगितासामान्य मास यन्धावच्छिन्नरव यद्धमावस्टिनस्व एतदुमयाभाव तेन सबन्धन तद्धमी- वच्छिन्नय तहेतुयापकल्पम् । व्यानि-अनौपाधिक समय । अनौपाधिकरव तु याव स्वसमानाधिक रणात्यन्ताभावामतियोगिकात्यन्ताभावासमानाधिकरणावताभावाप्रति योगिप्रतियोगिकात्यन्ताभावासमानाधिकरणसाध्यसामानाधिकरण्यम् । व्यासज्यवृत्तित्यम्-स्वसमानाधिकरणभेदप्रतियोगिताय कामतादा म्यतदुभयसबभेन यत्किचि पदार्थ दिदिष्टरवम् । व्युत्पति-शास्त्रजन्यशब्दाथज्ञानादिसपायसस्कार विशेष । सपन्ध-स्वभिन्नसदम्याभितखभियप्रतियोगिक पदार्थ । ससर्गमर्यादा-समभिव्याहारज्ञानकार्यतावच्छदककोटिप्रविष्टस रन्धता। समनियतत्वम्-व्याप्य वे सात व्यापकत्वम् । समारण्यत्वम्-वतमानकालवृतिध्वसप्रातयोगिसमानायकृतिविषय घम् । मतमालकालवृत्तिभ्यसप्रतियोगिप्रमाणत व विवेचकस्वाविषयककृतिथ्वसा समानकालीनस्वविषयककृतिवम् । मुसदीयत्वम्-' भनेकपर्याप्तो धर्म । २ त्रित्वादिपर्याप्तसरयाविशेष । सामानाधिकरण्यम्- मतियोगितासबन्धेन तदनुयोगिकरवम् । २ वावच्छेदकीभूतो य काल तवरिछना या स्वविशिष्टनिरूपिता यत्किंचितिनियाऽधेयता सा। मुपुति -पुरीतता मन सयोग । स्वरूपम्-सभादविशेष । वारमक पदाथ। १३द प्रतियोगिताध्यापकत्वम् । २१द साध्यस हव्यापक पम् । ३ प्रत्येकानतिरिक्त इति नैयायिकसिद्धात । ४ इद एकक्षणावच्छिन्नसामानाधिकरण्यम् ।

·संस्कृतनूतनपुस्तकानि । कारिकावली। सिद्धान्तमुक्तावलीसंवलिता। दिनकरीव्याख्या-रामरुद्रीव्याख्याभ्यां सनाथीकृता । न्यायगानप्रविविक्षणा मुक्तावोसहितकारिकावस्येवादावादरणीयेति सुप्र- सिद्ध सर्वेपाम् । परमुमयोरप्यतिगम्भीरार्थत्वेन दुरूहखादध्येतृणामध्यापकानाच भवत्येव व्याख्यान्तरापेक्षेति तेषा शोकांयाऽम प्रन्य. सुप्रसिद्धाभ्या शिरोनि- दिष्टव्यात्याभ्या सयोज्य टिप्पण्यादिमिश्च सम्यकपरिष्कृत्य मुदितोऽस्ति । मूल्यं २॥ रु., मार्ग. ८ आ. कारिकावली। (सिद्धान्तमुक्तावलीमहिता) नास्त्वविदितमेतत्कृतगीर्वाणभाषापरिचयाना विशेषतश्च भारतीयानां यत्तिल राक्लप्रारणमौलिभूना सिद्धान्तमुक्तावलीभासिता कारिकावळी न्यायतिद्धान्त करतलपतमिव प्रकाशयन्ती गादाधरीनागीशीप्रभृतितत्वविन्तामणिदीधिति व्यारयाध्ययनयोग्यतामाद्धायध्यैतृणामिति । सेयमस्माभिदिनकरीव्यास्यया पाटानरावाय विषमस्थलटिप्पणीनिवेशनपुर सरं प्रकाशिता. मूल्यं ६ आ., मार्ग. १ आ. न्यायलीलावती। श्रीमछल्लभाचार्यविरचिता। मैथिलदेशीयप्राचीनमहानैयायिकधीमलभाचार्यविरचितोय वैशेषिकदर्श- नसारभूतो न्यायतीरापीग्रन्थोऽस्माभिःणि विद्यारसिपननविनोदाय महता प्रयासैन सपाद्य समुद्य प्रकाशित । अस्मिन्प्रन्ये वैशेषिकदर्शनप्रमिद्धपदार्थना मण्डनं मतान्तरखण्डनं च विद्वजनमहनीयाभियुक्तिभिः कृतगति । श्रीमद्रले- शोपाध्याय श्रीरघुनाथता िकशिरोमण्यादिभ्योऽपि प्राचीनतरो बदभाचार्यमा सायं प्रन्योऽयावधि शापि न पेनापि साकल्येन मुदयिता प्रावाश्य नीत । सतो दानिकविद्यारसिकरवश्यं समायमिदं प्रन्यरत्नम् । मूल्यं १२ आ., मार्ग, २ मा.

·२ तर्कसंग्रहचन्द्रिका तर्कसंग्रहसहिता। इय व्यारया गभीराथापि सुन्दरतरास्ति । अस्या प्रणेता श्रीकाशीस्थ पाच्यो विद्वान महामहोपाध्यायप्रतिभी गाडेगिरीपाद श्रीगुकुन्दशमांसौदितिवि प्रायदे । बालाल्पमतिदुरववोधविषयांचा यापयिपुगानेन व्याख्याता महता परि श्रमेण व्यरचीय टीका तथा निविवटिप्पणपरिष्कृतास्तीति विद्यार्षिमिरादरणीया- मूल्य ६ आ., मार्ग.१ आ. भास्करोदया। तर्फमंग्रह-दीपिका-भकाश(नीलकण्ठी)संवलिते- यमपूर्वा व्याख्या मुदितास्ति। तसमहदीपिकाया यथावदवबोधाम यथा नीलवण्युपक रोति एबमेद नीलकण्ठ्या अप्यषयवयो यथावज्ज्ञानायेय भास्करोदयातीका माहाय्यशरिम्पस्ति मूल्यं १४ आ., मार्ग.२ आ. श्रीलौगाक्षिभास्करप्रणीतः अर्थसंग्रहः। श्रीमत्परमहंसरामेश्वरशिवयोगिभिक्षुप्रणीत- मीमांसार्थसंग्रहकौमुदीव्याख्यासहितः । भय प्रभो निखिलमीमायापदार्थनिरूपणपरत्वेन अमिनीयतन्त्रप्रविविक्षणा मपागलन्तोपकारक रायभीमासाप्रकरणप्रन्धानविशेवे । अयमनेमानेर पारमहिनोश्य दियाहुल्यादमुचितसबन्ध आसीत्सोऽस्माभिर्महता पत्रेन मु प्रसिद्ध विद्रद्वारा मुशोधाय पिप्यादिभिररकृत्य मुदितोस्ति । मूल्यं १२ आणका, मार्गव्यय २ आणकी. प्रमेयकमलमार्तण्डः। श्रीचन्द्रप्रभाचार्यविरचितः। भप निदर्शनस्यार्य रचकोटिको न्यायप्रन्योऽसि । श्रीमाणियनन्याना यप्रणीतस्य परीक्षामुसनान, गुद्धिम यस्य वृत्तिष्पापेनाप सम्पति । प्राय भोभोराजवानोऽस प्रणेतासीदिराजमानतोऽयत .. नवशत १..परिमितकारोऽस्य जन्मन आसीतिति निश्चीयते। मूल्य ४स, मार्ग.८ आ. नियसागस्यवारयाधिपति पाण्डरह जायजी, शाळबाददौगेड, मुंबई .