·YASHOVIJAYA JAINA GRANTHAMALA, 21,22. THE PRAMANANAYA- TATTYALOKALANKARA OF SHREE VADI DEVASURI WITH THE COMMENTARY RATNAKARAVATARIKA OR SHREE RATNA.PRABHACHARYA. EDITED UNDER THE BENIGN INFLUENCE AND PATRONAGE OF SHASTRAVISHARAD JAINACHARYA SHREE VIJAYA DHARMA SURI BY HIS HOLINESS' MOST DEVOTED SERVANTS, SHRAVAK PANDIT HARGOVINDDAS AND SHRVAK PANDIT BECHARDAS. PRINTED AND PUBLISHED BY HARSHCHAND BHURABHAT PROPRIETOR OF DHARMABHYUDAYA PRESS, BENARES. Veer-Era, 2437. Price, Rs 3-0-0.

·ਜੀ ਦੇ
.
Eਆਂ
ਤਕ

·अर्हम् प्रस्तावना। कः खल्वार्हततत्त्वाभियुक्तः, तार्किकचकचक्रवर्तित्वेन, प्रतिवादि- भयङ्करत्वेन च सुविश्रुतानां मूलप्रन्थमेतं प्रणेतृणां वादिश्रीदेवसूरीणां सुविहित-सुगृहीतेन नामधेयेन नास्त्यत्यन्तं परिचितः । एतेषां जन्म विक्रमार्काद् वहि-वेद-चन्द्र-भूमिप्रमिते (११४३) वर्षे गूर्जरदेशान्त- गते मड्डाहृतनाम्नि नगरे प्राग्वाटवंशमुक्तोपमस्य वीरेनागाह्वयस्य श्रेष्ठिनो जिनदेवीनाम्न्या गृहिण्याः कुक्षौ समजनिष्ट । प्रददे चैषां पितृभ्यां पूर्णचन्द्र इति नाम । पूर्वपुण्योदयवशेन निसर्गत एव संसाराद् विरक्तचित्तैस्तैः, परित्यज्य मोहसाम्राज्यशालिनी वैभविकी मूछी, श्रीमन्मुनिचन्द्रसूरीणां समीपे विक्रमादित्याद् द्विपञ्चैकेन्दुसंख्ये(११५२) संवत्सरे आहती दीक्षा प्रतिपेदे । समतिष्ठिपंश्च दीक्षासमये गुरव- स्तेषां रामचन्द्र इति नाम । स्तोकेनैव कालेनाऽचिन्त्यप्रतिभाप्रकर्षव- शतस्तैः समभ्यस्य सर्वविषयाणि शास्त्राणि, संप्राप्य वादविद्यायां परां काष्ठां, विहृत्य चानेकेषु देशेषु, महतीषु सभासु पराजयं लम्भिता नानाविधाः प्रतिवादिविशारदाः; यत्प्रभावकचरित्रे तच्चरित्रप्रतिपादन- परे एकविंशे शृङ्गे- १ "शिखिवेदाशवे जन्म" इति प्रभावकचरित्रे । २ यत्तु निर्णयसागरमुद्रितस्य प्रमाणनयतत्त्वालोकालङ्कारभाषानुवादपुस्तकस्य प्रस्तावनायां देवसूरिपितुर्नाम 'नाग- देव' इति व्यलेखि; तच्चिन्त्यम्, "सवृत्तो जीवनच्छायो राजमानः स्वतेजसा । प्राग्वाटवंशमुक्ताऽऽसीद वीरनागाभिधो गृही" ॥ ७ ॥ इति श्रीप्रभावकचरित्रे स्पष्टं 'वीरनाग' इत्युल्लेखात् । दीक्षा युग्मशरेश्वरे" इति प्रभावकचरित्रे । ३ ·( २ ) "शिवाद्वैतं वदन् बन्धः पुरे धवलके द्विजः । काश्मीरसागरो जिग्ये वादात् सत्यपुरे पुरे ॥ ३९॥ तथा नागपुरे क्षुण्णो गुणचन्द्रो दिगम्बरः । चित्रकूटे भागवतः शिवभूत्याख्यया पुनः ॥ ४० ॥ गङ्गाधरो गोपगिरौ धरायां धरणीधरः। पद्माकरो द्विजः पुष्करिण्यां च वाग्मदोद्धरः ॥ ४ ॥ जितश्च श्रीभृगुक्षेत्रे कृष्णाख्यो ब्राह्मणाप्रणीः । एवं वादजयोन्मुद्रो रामचन्द्रः क्षितावभूत्" ॥४२॥ एवं च विश्वस्मिन्नपि विश्वे वादिमतङ्गजशार्दूलत्वेन परां प्रसिद्धि समासादितवतस्तान् सुयोग्यतयाऽतिप्रसन्नचित्ता गुरवो 'देवसूरि' इति नामदानपूर्वकं विक्रमात् ११७४ वर्षे सूरिपदे न्यवीविशन् । एभिर्वादिप्रवरैरैणहिल्लपुरपत्तने श्रीसिद्धराजजयसिंहक्षितिपतेर्नाना- शास्त्रविशारदैरनेकैःप्रामाणिकप्रकाण्डैमण्डितायांचतुरङ्गायां परिषदि तर्क- कर्कशैरनल्पैर्विकल्पकल्पनाजालैः पराभूति प्राप्तिश्चतुरशीतौ सभासु लब्धजयप्रतिष्ठोऽपि कुमुदचन्द्रनामा दिगम्बराचार्यः, समर्थितश्च स- युक्तिसूक्तिकं नारीनिर्वाणविधिः, प्रभावमापादितं श्वेताम्बरं शासनम्, समुत्तम्भितश्च स्वकीयो विमलो यशःस्तम्भः । तदानीं च सभामध्य- मध्यासीनैरन्यगच्छीयैरपि बहुभिर्जगद्विख्यातैः श्रीमद्धेमचन्द्राचार्यप्रभृ- तिभिः सूरिभिः, अप्रतिबध्नद्भिर्निजं कवित्वकौशलं, परां स्तुतिमुपनीता श्रीदेवसूरिरपरश्च जगत्प्रसिद्धो वादीश्वरोऽस्तगुणचन्द्रमदोऽपि बाल्ये" इति गुर्वावल्यां श्रीमुनिसुन्दरसूरयोऽपि । २ "वेदाश्वशङ्करे वर्षे सूरित्वमभवत् प्रभोः" इति प्रभावकचरित्रे । ३ "शरवेदेश्वरे वर्षे कार्तिक पूर्णिमानिशि । जन्माऽभवत्प्रभोयोमबाणशम्भौ व्रतं तथा" ॥ ८४८ ॥ इति प्रभावकचरित्रे श्रीहेमचन्द्राचार्यप्रबन्धगतश्लोकेन हेमचन्द्राचार्याणी या- दिश्रीदेवसूरिसमानकालिकत्वं सुप्रतीतम् । CC १ ·( ३ ) वादीन्द्राः श्रीदेवसूरिपादाः; तथा च प्रभावकचरित्रे- "श्रीसिद्धहेमचन्द्राभिधानशब्दानुशासने । सूत्रधारः प्रभुः श्रीमान् हेमचन्द्रप्रभुर्जगौ" ॥ २५० ॥ तथाहि- यदि नाम कुमुदचन्द्रं नाजेष्यद् देवसूरिरहिमरुचिः। कटिपरिधानमधास्थत कतमः श्वेताम्बरो जगति ॥२५॥ श्रीचन्द्रसूण्यस्तत्र सिद्धान्तस्येव मूर्तयः । शासनोद्धारकूर्मायाऽशासन् श्रीदेवसूरये ॥ २५२ ॥ श्रीमद्देवगुरौ सिंहासनस्थे सति भास्वति । प्रतिष्ठायां न लग्नानि वृत्तानि महतामपि "॥॥ २५३ ।। अपरैरपि तत्समानकालिकैः, पश्चाद्भाविभिश्च भूरिभिः सूरिभि- दिवर्याणां जयश्रीसमागमस्य, चातुर्वैद्यवैशारद्यस्य, माहात्म्योत्कीर्त- नस्य, सत्तासमयाद्युपवर्णनस्य च तत्तद्ग्रन्थेषु विहितः संवादः सुस्पष्टं लोचनगोचरीभवति, तथाहि- " वैरत्र स्वप्रभया दिगम्बरस्याऽर्पिता पराभूतिः । प्रत्यक्षं विबुधानां जयन्ति ते देवसूरयो नव्याः "॥ (पृष्ट १) "आशावासःसमयसमिधां संचयैश्चीयमाने श्रीनिर्वाणोचितशुचिवचश्चातुरीचित्रभानौ । प्राजापत्यं प्रथयति तथा सिद्धराजे, जयश्री- यस्योद्वाहं व्यधित स सदा नन्दताद् देवसूरिः” ॥ (पृष्ठ १८६) (रत्नाकरावतारिकायां श्रीरत्नप्रभसूरयः) "शिष्यः श्रीमुनिचन्द्रसूरिमुनिभिर्गीतार्थचूडामणिः पट्टे स्खे विनिवोशितस्तदनु स श्रीदेवसूरिप्रभुः । आस्थाने जयसिंहदेवनृपतेर्येनाऽस्तदिग्वाससा स्त्रीनिर्वाणसमर्थनेन विजयस्तम्भः समुत्तम्भितः (उपदेशमालाटीकाप्रशस्तौ रत्नप्रभसूरयः) १ एतान्निर्माणकालस्तु ग्रन्थकर्तृभिस्तत्रैव “ विक्रमाद् वसुलोकार्कवर्षे माधे समर्थिता" इत्यनेन प्रतिपादितः । mesepsmanna ·। "अनन्यसाधारणशीलसंपदे विनम्र विद्वजनमुद्विताऽऽपदे । दिगम्बराडम्बरभनसूरये प्रणम्य तस्मै गुरुदेवसूरये" ॥ २ ॥ "श्रीदेवसूरिसुगुरोः स्फुटनाममन्त्रनित्यस्मृतिस्तदुपदेशवशेन वृत्तिम् । श्रीमन्मुनीन्द्रमुनिचन्द्रकृतावमुष्यां सूरिमहेश्वर इति प्रकटां चकार" ॥१॥ (आवश्यकसमतिटीकायां श्रीमहेश्वराचार्याः) "श्रीदेवसूरिप्रमुखा बभूवुरन्येऽपि तत्पादपयोजहंसाः। येषामबाभारचितस्थितीनां नालीकमैत्री मुदमाततान" । (जिनधर्मप्रतिबोधे श्रीसोमप्रभसूरयः ) “भेजेऽवकीर्णतां नन्नः कीर्तिकन्यामुपार्जयन् । तां देवसूरिराच्छिद्य तं निर्ग्रन्थं पुनर्व्यधात्" ॥ १ ॥ (श्री दयप्रमदेवाः) से श्रीकरीसप्तकवादिदेवाचार्यस्य शिष्योऽजनि रामचन्द्रः । सूरिर्वनेयो जयमङ्गलोऽस्य प्रशस्तिमेतां सुकृती व्यक्ति” || "वस्त्रप्रतिष्ठाचार्याय नमः श्रीदेवसूरये । यत्प्रसादमिवाऽऽख्याति सुखप्रश्नेषु दर्शनम्" ॥ (सैमरादित्यसंक्षेपे श्रीप्रद्युम्नाचार्याः) "वादविद्यावतोऽद्यापि लेखशालामनुज्झता। देवसूरिप्रभोः साम्यं कथं स्याद् देवसूरिणा?" "बार्हस्पत्याधिपत्यस्य पातने प्रथितोद्यमः अपूर्वः कोऽपि लोकेऽस्मिन् देवसूरिः कृतोदयः" ॥ १ एतद्ग्रन्थविरचनसमयः- "शशि-जलधि-सूर्यवर्षे शुचिमासे रविदिनसिताष्टम्याम् । जिनधर्मप्रतिबोधः क्लुप्तोऽयं गूर्जरेन्द्रपुरे" ॥ १४ ॥ इति प्रशस्तिप्रान्तभागे ग्रन्थकर्तृभिः स्वयमेवोदटकि। २ स्याद्वादमञ्जरीप्रणेतॄणां श्रीमल्लिषेणसूरीणां गुरवः, धर्माभ्युदयमहाकाव्या- दिविनिर्मातारश्च । 3 Ipigraphia Indica. Vol. ix. p. ४. “वर्षे वारिधिपक्षयक्षगाणिते श्रीवर्धमानस्थितिश्चक्रेऽमुं" इत्येतत्प्रशस्तिप्रा- न्तभागोल्लेखेन ग्रन्थस्याऽस्य निर्माणाऽवसरो विक्रमार्कसंवत् १३२४ रूपः प्रतीयते mam 79.

·( ५ ) श्रीजैनशासनसरोजविकाशभानुः श्रीदेवसूरिरिति तस्य बभूव शिष्यः । दुर्वादिकौशिकवयप्रतिभागान्ध्यं यावन्मरीचिनिचयै रचयांचकार । येषां दूरीकृतया की. वलयापि कुमुदचन्द्रस्य । विदधे विजयस्तजयमहिमा को नाम तेषां स्यात् ? " ॥ (शान्तिनाथचरित्रे श्रीमुनिदेवसूरयः) "वादिश्रीदेवसूरेगणगगनविधोर्बिभ्रता शारदाया नाम प्रत्यक्षपूर्व सुजयपदभृतो मङ्गलाह्वस्य सूरेः । पादद्वन्द्वारविन्दे बुधमधुपहिते भृङ्गभृङ्गिं दधानो वृत्तिं सोमोऽभिरामामकृत कृतिमतां वृत्तरत्नाकरस्य" ।। (वृत्तरत्नाकरटीकायां श्रीसोमचन्द्रपण्डिताः ) "नग्नो यत्प्रतिभाधर्मात् कीर्तियोगपटं त्यजन् । हियेवाऽत्याजि भारत्या देवसूरिर्मुदेऽस्तु वः ॥१॥ सत्रागारमशेषकेवलभृतां भुक्ति तथाऽस्थापय- नारीणामपि मोक्षतीर्थमभवत् तद्युक्तियुक्तोत्तरैः । यः श्वेताम्बरशासनस्य विजिते नग्ने प्रतिष्ठागुरु- स्तद्देवाद् गुरुतोऽप्यमेयमहिमा श्रीदेवसूरिप्रभुः" ॥२॥ प्रबन्धचिन्तामणौ श्रीमेरुतुजाचार्याः) "अतिष्टिपन् निर्वृतिमङ्गनाजने विजित्य ये दिक्पटमागमौक्तिभिः । विवादविद्याविदुरं वदावदा जयन्ति तेऽमी प्रभुदेवसूरयः"(पृ०२) "सिताम्बराणामपि यैश्च दर्शनं स्थिरं कृतं गूर्जरभूमिमण्डले । चलाचलं दिक्पटवादवात्यया मनोमुदे ते मम देवसूरयः " ॥ (") १ अयं अन्थो विक्रमाकीत् १३२९ वर्षे पण्डितनिर्मितः, यत्त एव ग्रन्थान्त- भागे- "श्रीविक्रमनृपकाले नन्द-कर-कृपीटयोनि-शशिसंख्ये। समजनि रजोत्सवदिने वृत्तिरियं मुग्धबोधकरी" ॥ ४ ॥ २ "एतद्ग्रन्थनिर्माणसमयः "त्रयोदशस्वब्दशतेयु चैकपष्टयाधिका क्रमतो गतेषु । वैशाखमासस्य च पूर्णिमायां ग्रन्थः समाप्तिं गमितो मितोऽयम्"॥ इति पद्यमुपन्यस्यद्भिग्रन्थकर्तृभिरेव प्रत्यपादि । MAHRAM ·( ६ ) "तत्पट्टाचलपूर्वपर्वतशिरःशृङ्गारतिग्मद्युतिः स्फूर्जत्कौमुदचन्द्रधामनिहतिप्रख्यातकीर्तिबजः । तापव्यापदपाकृतिप्रमुदितैरासेव्यमानो भृशं सञ्चः सततं चिरं स जयति श्रीदेवसूरिप्रभुः" ॥ (पृष्ठ-३५३) (शान्तिनाथमहाकाव्ये श्रीमुनिभद्रसूरयः) "तस्याऽभवनजितदेवमुनीन्द्रवादिश्रीदेवसूरिवृषभप्रमुखा विनेयाः"॥२४॥ (क्रियारत्नसमुच्चये श्रीगुणरत्नसूरयः) "अष्टहयेशमितेऽन्दे विक्रमकालाद् दिवं गतो भगवान् । श्रीमुनिचन्द्रमुनीन्द्रो ददातु भद्राणि सङ्काय ॥ ७२ ॥ तस्मादभूदजितदेवगुरुगरीयान् प्राच्यस्तपःश्रुतनिधिर्जलधिर्गुणानाम् । श्रीदेवसूरिरपरश्च जगप्रसिद्धो वादीश्वरोऽस्तगुणचन्द्रमदोऽपि बाल्ये ॥७३॥ येनाऽतिश्चतुरशीतिसुवादिलीलालब्धोल्लसजयरमामदकेलिशाली । वादाहवे कुमुदचन्द्रदिगम्बरेन्द्रः श्रीसिद्धभूमिपतिसंसदि पत्तनेऽस्मिन्॥७॥ वेदमुनीशमितेऽब्दे देवगुरुर्जगदनुत्तरोऽभ्युदितः" (गुर्वावल्यां श्रीमुनिसुन्दरसूरयः) १ श्रीयशोविजयजैनग्रन्थमालायां मुद्रितम् । एतद्ग्रन्थनिर्माणकालप्रतिपादन- पर तत्रस्थामिदं पद्यम्- "अन्तरिक्ष-रजनीहृदीश्वर-ब्रह्मवक्त्र-शशिसंख्यवत्सरे वैक्रमे शुचितपोजयातिथौ शान्तिनाथचरितं व्यरच्यत" ॥१७॥ २ श्रीयशोविजयजैनग्रन्थमालायां प्रसिद्धिमानीतोऽयं ग्रन्थः । इदंप्रन्यप्रण- यननिर्णयनाय- "काले षड्-रस-पूर्ववत्सरमिते श्रीविक्रमार्काद् गते गुर्वादेशवशाद् विमृश्य च सदा खान्योपकारं परम् । प्रन्थं श्रीगुणरत्नसूरिरतनोत् प्रज्ञाविहीनोऽप्यमुं निर्हेतूपकृतिप्रधानजननैः शोध्यस्त्वयं धीधनैः ॥ ६३ ॥ इति तत्प्रशस्तिप्रान्तभागे स्थितोऽयं श्लोक एवं पर्याप्तः ३ श्रीयशोविजयजैनग्रन्थमालायां प्राकाश्यं प्रापितोऽयं प्रन्थः । एतद्विधान- समयमिममुल्लिखन्ति ग्रन्थकाराः- रस-रस-मनुमितवर्षे मुनिसुन्दरसूरिणा कृता पूर्वम् मध्यस्थैरवधार्या गुर्वालीयं जयश्रीद्धा" ॥ - । " - बिट S ·(७) श्रीमुनिचन्द्रसूरिशिष्याः श्रीअजितदेवसूरिवादिदेवरिप्रभृतयः । तत्र वादिश्रीदेवसूरिभिः श्रीमदणहिल्लपुरपत्तने जयसिंहदेवराजस्याऽनेकविद्वज्जनक- लितायां सभायां चतुरशीतिवादलब्धजययशसं दिगम्बरचक्रवर्तिनं वादलिप्सुं कुमुदचन्द्राचार्य वादे निर्जित्य श्रीपत्तने दिगम्बरप्रवेशो निवारितोऽद्यापि प्रतीतः। तथा वि०चतुरधिकद्वादशशत(१२०४)वर्षे फलवर्द्धिग्रामे चैत्यबिम्बयोः प्रतिष्ठा कृता, तत्तीर्थ तु सम्प्रत्यपि प्रसिद्धम् । तथा आरासणे च श्रीनेमिनाथप्रति- ष्ठा कृता। चतुरशीतिसहस्त्र (८४०००)प्रमाणः स्याद्वादरत्नाकरनामा प्रमाणग्रन्थः कृतः। येभ्यश्च यन्नाम्नैव ख्यातिमञ्चतुर्विंशतिसूारिशाखं बभूव । एषां च वि० चतुस्त्रिंशदधिके एकादशशत(११३४)वर्षे जन्म, द्विपञ्चाशदाधिक (११५२)दीक्षा । चतुःसप्सत्यधिके(११७४)सूरिपदम् । षड्विंशत्यधिकद्वादशशत(१२२६)वर्षे नाव- णवदिसप्तम्यां गुरौ स्वर्गः ॥ (तपागच्छपट्टावल्यां श्रीधर्मसागरोपाध्यायाः) प्रतिपादितश्चैतेषां वादिपुङ्गवानां प्रपञ्चेन प्रबन्धो मुद्रितकुमुद- चन्द्रप्रकरण-प्रभावकचरित्र-प्रबन्धचिन्तामण्यादिग्रन्थेषु पूर्वकालिकैस्तै- स्तैर्विद्वद्वरैः, इति विशेषार्थिभ्यस्तत्रैव विलोकनार्थ विज्ञप्यते । एभिर्वादिकुलोत्तसैः प्रभातस्मरणकुलक-श्रीमुनिचन्द्रसूरिस्तुति- श्रावकधर्मकुलकादिव्यतिरिक्तोऽस्यैव ग्रन्थस्य विस्तरेणार्थप्रातिपादनपरश्च- तुरशीतिसहस्रश्लोकप्रमितः स्याद्वादरत्नाकराख्यो यथार्थनामा प्रमाणग्र- न्थोऽपि निरमायि'; यस्य परिचयाथै महत्त्वपूर्णत्वं सकलतर्कग्रन्थमौ- लिमुकुटत्वं च परिचाययितुं- "इह हि लक्ष्यमाणाऽक्षोदीयोऽर्थाथूणाक्षरक्षीरनिरन्तरे, तत इतो दृश्यमान- १ श्रीयशोविजयग्रन्थमालायां मुद्रितमिदं प्रकरणम् । '२ यत् स्याद्वादरत्नाकरे प्रथमपरिच्छेदपर्यवसाने वादिवर्याः- इति सकलतार्किक-वैयाकरण-सैद्धान्तिक-सहृदय-कविचक्रचक्रवर्ति-चारित्र- चूडामणि-सुविहितसुगृहीतनामधेयश्वेताम्बराधिपश्रीमन्मुनिचन्द्रसूरिचरणसरसीरुहोप- जीविना श्रीदेवाचार्येण विरचिते स्याद्वादरत्नाकरे प्रमाणनयतत्त्वालोकालबारे प्रमा- णखरूपनिर्णयो नाम प्रथमः परिच्छेदः । mareemenuin ·( ८ ) स्याद्वादमहामुद्रामुद्रितानिद्रप्रमेयसहस्रोत्तुङ्गरगत्तरङ्गभाङ्गिसङ्गसौभाग्यभाजने, अतुलफलभरभ्राजिष्णुभूयिष्टागमाभिरामातुच्छपरिच्छेदसंदोहशाहलासनकानन- निकुञ्ज,निरुपममनीषामहायानपानच्यापारपरायणपुरुषप्राप्यमाणाऽप्राप्तपूर्वरत्न- विशेषे, क्वचन वचनरचनानवद्यगद्यपरम्पराप्रवालजालजटिले,क्वचन सुकुमारका- न्तालोकनीयास्तोकश्लोकमौक्तिकप्रकरकरम्बिते, क्वचिदनेकान्तवादोपकल्पिताऽ- नल्पविकल्पकल्लोलोल्लासितोद्दामदूषणाद्रिविद्राव्यमाणानेकतीर्थिकनकचक्रचक्रवा- ले, क्वचिदपगताशेषदोपाऽनुमानाभिधानोद्वर्तमानासमानपाठीनपुग्छच्छटाच्छो- टनोच्छलदतुच्छशीकरश्लपसंजायमानमार्तण्डमण्डलप्रचण्डच्छमत्कारे, क्वापि ती- र्थिकग्रन्थग्रन्थिसाथसमर्थकदर्थनोपस्थापितार्थानवस्थितप्रदीपायमानप्लवमानस्व- लन्मणिफणीन्द्रभीषणे, सहृदय-सैद्धान्तिक-तार्किक-वैयाकरण- कविचक्रचक्रव- तिसुविहितसुगृहीतनामधेयाऽस्मद्गुरुश्रीदेवसूरिभिर्विरचिते स्याद्वादरत्नाकरे." " प्रभूतं चात्र वक्तव्यं तच्चोक्तमेव बृहद्वृत्ती वितत्य श्रीपूज्यैः एतदत्र विततीक्रियमाणं प्रस्तुतेतरदिव प्रतिभाति । विस्तराय च भवेदिति चिन्त्यं तद् विलोक्य गुरुगुम्फितवृत्तिम्"। "आक्षेपश्च समाधिश्च ज्ञेयौ रखाकरादिह" । भङ्गः कथात्रयस्याऽत्र निग्रहस्थाननिर्णयः । श्रीमद्ररत्नाकरग्रन्थाद् धीधनैरवधार्यताम् ॥ " यत:- im प्रमेयरत्नकोटीभिः पूर्णो रत्नाकरो महान्"। (रत्नाकरावतारिका) स्याद्वादरत्नाकरतर्कवेधा मुदे स केषां न हि देवसूरिः?"। (गुर्वावली) स्याद्वादरत्नाकर इत्यस्ति तर्को महत्तमः । वादिवृन्दारकश्रीमद्देवसूरिविनिर्मितः" ॥१॥ (रत्नाकरावतारिकापत्रिका) " कान्ताननेकान्तमतावलम्बिनः स्याद्वादरत्नाकरवाङ्मयादिकान्"। (विजयप्रशस्तिमहाकाव्ये) स्थाद्वादरत्नाकरनामा, अणहिल्लपुरपत्तने श्रीसिद्धराजजयसिंहदेवप्रमुख- ·( १ ) महासभ्यसमक्षं कुमुदचन्द्राख्यदिगम्बराचार्येण सह विवादं कुर्वाणैलब्धजय- वादेर्वादिश्रीदेवसूरिपादैः कृतश्चतुरशीतिसहस्रप्रमाणः प्रमाणग्रन्थः "। विजयप्रशस्तरुपरितनश्लोकस्य टीका) इत्यादयः प्राक्तनैरनूचानेरुल्लेखिता उल्लेखा एवाऽलं भविष्यन्ति, इति कृतमत्र बहुभाषितेनाऽस्माकम् । एतेनैतेषां वादिसिंहानां सर्व- शास्त्रविषयकं प्रौढपाण्डित्यं परमावधिमधिगतमित्यप्यास्माकीनं वक्तव्यं सामर्थ्यादेव नियूदं भवति । एतस्या रत्नाकरावतारिकाख्यायाप्टीकायास्तु विनिर्मातारस्तार्किक- मतल्लिका रत्नप्रभसूरयन्तेपामेव वादश्रेणिशिरोमणीनां शिप्योत्तंसाः समभूवन् , इति टीकाकृतः स्वयं म्वविरचितेषु तत्तद्ग्रन्थेषु प्रत्यपीपदन्; तथाच रत्नाकरावतारिकायाः प्रान्ते-- प्रज्ञातः पदवेदिभिः स्फुटदृशा संभावितस्तार्किकैः कुर्वाणः प्रमदाद् महाकविका सिद्धान्तमार्गाध्वगः । दुर्वाधङ्कुशदेवसूरिचरणाम्भोजद्वयीपट्पदः श्रीरत्नप्रभसूरिरल्पतरधीरेतां व्यधाद् वृत्तिकाम् ” ॥ ५ ॥ उपदेशमालाटीकायामपि- " पायं पायं प्रवचनसुधां प्रीयते या प्रकामं स्वैरं स्वैरं चरति कृतिनां कीर्तिवल्लीवनेषु । दोग्ध्री कामान् नवनवरसैः, सा भृशं प्रीणयन्ती मादृग्वत्सान् जयति जगति श्रीगवी देवसूरेः "॥ तत्पदृप्रभवोऽभवन्नथ गुणग्रामाभिरामोदयाः श्रीभद्रेश्वरसूरयः शुचिधियस्तन्मानसप्रीतये । श्रीरत्नप्रभसूरिभिः शुभकृते श्रीदेवसूरिप्रभोः शिष्यैः सेयमकारि संमदकृते वृत्तिविशेषार्थिनाम् " ॥ रत्नाकरावतारिकापञ्जिकायां श्रीराजशेखरसूरयश्च- श्रीदेवसूरिशिष्येन्द्रैः श्रीरत्नप्रभसूरिभिः ।

·( १० ) । तत्र टीका लघुश्चक्रे रत्नाकरावतारिका "। प्रबन्धचिन्तामण्या श्रीमरुतुङ्गाचार्या अपि-- “अथ देवसूरिप्रभो रत्नप्रभाभिधानः प्रथमशिष्यः क्षपामुखे गुप्तवे. पतया कुमुदचन्द्रस्य गुरुदरे गतः" एतेन य एव वादिवर्याणां समयः स एवैतेषां टीकाकृतामपि, इति निःसंशयं प्रतीयते । अत्र ग्रन्थे मूलसूत्राणां स्फुटतरमर्थप्रकाशनम् . तत्र सत्र विप्र- तिपन्नानामन्यदर्शनानां मतस्योपस्थापनम् , युक्तिततिभिर्जिनमताऽनुमतं तत्पतिविधानं च तादृश्या सहृदयहृदयहृदयङ्गमया लालित्यपूर्णया भाषापद्धत्या निर्वर्णितं, यादृशी विरलमेव तर्कग्रन्थेप्वन्येषूपलभ्यते । ग्रन्थस्याऽस्य दर्शनविषयकत्वेन स्वाभाविकं काठिन्यं, तत्राऽपि प्रौढलेखसहकृतगभीराशयत्वेनाऽतिकृच्छ्रगम्यत्वं च विज्ञाय तदर्थाव- बोधसहाये पण्डितश्रीज्ञानचन्द्रमलधारिश्रीराजशेखरसूरिभ्यां टिप्पण- पञ्जिके निरमायिषाताम् , ये अद्यापि विद्यमानतां बिभृतः । एते च टीकाकाराः शाब्दिकचेतश्चमत्कारचञ्चून शब्दप्रयोगान् प्रयुञ्जानाः समसूसुचन् निजां व्याकरणपारदर्शिताम् , सुमनोमनोहरै- रनवद्यैः पद्यैरेव संपूर्णमपि महीयांसं चक्षुःप्राप्यकारितावादं समुपन्य- स्यमाना आवीविदन्नात्मीयां साहित्यशास्त्रप्रवीणताम् , पुनः पुनः परा- वृत्तैस्त्रयोदशभिरेव वगैर्जगत्कर्तृत्वनिराकरणं निर्मिमाणाश्च पर्यचीचयन् स्वयमेव स्वकीयमद्भुतास्पदं प्रतिभाप्रकर्षम् , इति ग्रन्थस्याऽस्य समू- १ एवं च 'वादिदेवसूरिणामेव शिष्याः श्रीरत्नप्रभसूरयः' इति प्रतिपादनपरे- वनेकेषु निर्दोषेषु प्रमाणेषु सत्स्वपि, यदेतद्भाषानुवादपुस्तकप्रस्तावनायां केनापि श्रीरत्नप्रभसूरीणां गुरुत्वेन श्रीभद्रेश्वरसूरय उपन्यस्ताः, तत्र विना तत्प्रस्तावकस्या- ज्ञतां, किमन्यत्कारणमाभिधातुं शक्यते ।

·( ११ ) लचूलं सुविचारं विलोकनेन विनिश्चेष्यन्ते विपश्चितः, स्वयं श्रद्धास्यन्ते च टीकाकृद्भिग्रन्थपर्यवसानप्रतिपादितमिदं ग्रन्थमहत्त्वप्रदर्शकं पद्यमपि- " वृत्तिः पञ्च सहस्राणि येनेयं परिपव्यते । भा-रती भारती चास्य प्रसपैन्ति प्रजल्पतः श्रीमद्रत्नप्रभसूरिभिरन्येऽपि श्रीनेमिनाथचरित-उपदेशमालाटीका- मतपरीक्षापञ्चाशदादयो नानाविधा ग्रन्था अग्रन्थिषत, यैरपि तेषां विविधशास्त्रविचक्षणता, प्रतिभाप्राग्भराधिकारिता च बाढं प्रतीतिपथ- मवतरति । किञ्च, स्वयं वादिपुङ्गवा अपि निजे स्याद्वादरत्नाकरे श्लोकमिम समुपन्यस्यन्तश्चित्ताकर्षकैः शब्दैः श्रीरत्नप्रभसूरिभ्यः श्लाघन्ते- "किं दुष्करं भवतु तत्र मम प्रबन्धे यत्रातिनिर्मलमतिः सतताभियुक्तः । भद्रेश्वरः प्रवरसूक्तिसुधाप्रवाहो रत्नप्रभश्च भजते सहकारिभावम् ?" ॥१॥ एतन्मुद्रणावसरे यान्यादर्शपुस्तकानि येषां महात्मनां सान्निध्या- दुपलब्धानि, तानि, तेषां धन्यवादार्पणपूर्वकमुपकाराङ्गीकारसहकाराणि नामानि चात्रोल्लिख्यन्ते। १ पन्न्यासश्रीवीरविजयानां पुस्तकमेकं, शुद्धं, प्राचीनं, प्रान्ते एत- दुल्लेखसमन्वितं च- संवत् १४९५ वर्षे ज्येष्ठशुक्ल ९ भृगुवासरे महं नारदलिखितम् २ मुनिराजश्रीजयविजयानां पुस्तकमेकं शुद्धं, प्राचीनं च । ३ भावनगरश्रीसंघभाण्डागारस्य पुस्तकमेकं शुद्धं, नातिप्राचीनम् , अन्तेऽक्षरैरेतैः सहकृतं च- संवत् १७०० वर्षे प्रथमचैत्रमासे कृष्णपक्षे ३ शनौ दिने " ४ वाराणसेययतिवर्यश्रीनेमिचन्द्राणां पुस्तकमेकं नवीनं, शुद्धं च । एवं च पुस्तकचतुष्टयसाहाय्येन महता परिश्रमेण शोधितमुद्रिते

·( १२ )
ऽप्यस्मिन् पुस्तके 'मनुप्यसहभुवो प्रान्तयो दुनिवाराः ' इति नियमेन
याः काश्चनाऽशुद्धयः स्थिता भवेयुः, ताः कृपां विधाय स्वभावसुन्दरा:
सज्जनाः शोधयन्तु-
इति प्रार्थयते-
हरगोविन्द बेचरदासा।

·श्रीरत्नाकरावतारिकास्थवादस्थला- नामनुक्रमः। विषयः । प्रथमः परिच्छेदः । पृ. पतिः आदिवाक्यकरणाऽकरणचर्चायां बौद्धसम्मतः शब्दार्थसंबन्धख- पडनात्मकः पूर्वपक्षः, तदुत्तरं, वाक्यकरणेऽनेकान्तवादाभ्यु- n १२ न्यायमार्गानुयायिभिः कापिलश्च कल्पितस्य 'अर्थोपलब्धिहेतुः प्रमाणम् ' इत्येतत्प्रमाणलक्षणस्य, मीमांसकाऽभिप्रेतस्य अन- धिगतार्थाऽधिगन्तृ प्रमाणं' इति प्रमाणस्वरूपस्य च परा- करणम् । २३ स्वरचितप्रमाणलक्षणकण्टकोद्धारः । ११ सन्निकर्पप्रामाण्यपरासनम् । ताथागताऽभिमतनिर्विकल्पकप्रत्यक्षप्रामाण्यनिरासः। १२ विपर्ययममन्वानस्य विवेकाऽऽख्याति च स्वीकुर्वाणस्य प्रामा- करस्य तन्मतोपस्थापनपूर्वकं प्रतिविधानम् । शून्यवादखण्डनम्, अवयविवादनिराकरणं च । १२ बाह्यार्थापलापिनां ब्रह्मवादिनां समीक्षा, बाझार्थव्यवस्थापना च। २० स्वसंवेदनप्रत्यक्षविरोधिना भाट्टानां निराकरणम् । १९ ज्ञानान्तरवेद्यज्ञानवादिनां योगानामवमाननम् । २५ एकान्तेन स्वतः परतश्च प्रामाण्याऽप्रामाण्यवादिनां जैमिनीयानां तिरस्करणम् , यच्च स्वमते प्रामाण्यमग्रामाण्यं चोभयमपि परत- एवोत्पत्ती, शप्तौ तु स्वतः परतश्चेति, तब्यवस्थापनं च । २७ २६ ३९ द्वितीयः परिच्छेदः । प्रत्यक्ष-परोक्ष-प्रमाणद्वयव्यवस्थापना, अन्येषां च तेब्बेवान्तर्भावः।

·( २ ) विषयः । ६ ६५ पृ० पक्कि २३ चक्षुःप्राप्यकारित्वखण्डनम् । श्रोत्रेन्द्रियाप्राप्यकारित्वोत्थापनम् । २२ तमश्छाययोव्यत्वसंस्थापनम् । २२ सर्वज्ञसताऽऽवेदनपूर्व मीमांसकनिराकरणम् । जगत्कर्तृत्वाविध्वंसः। ३ केवलिकवलाहारसिद्धिः, तां चानभ्युपगतां दिगम्बराजा- मपाकरणम्। ३ तृतीयः परिच्छेदः। १. स्मृतिप्रामाण्यव्यवस्थापनम् । २७ उपमानप्रमाणनिराकरणपूर्व प्रत्यभिज्ञानप्रामाण्यस्थिरीकरणम् । १२ बौद्धाऽभिमतस्य ब्यासिनिर्णायकस्य विकल्पस्य निराकरणम् , तर्के एव व्याप्तिनिवेतृत्वप्रामाण्ययोईतीकरणं च । ९ १३ अनुमानप्रमाणतास्थापनपुरस्सरं चार्वाकाभितम्य मेवैकं प्रमाणम्' इति सिद्धान्तस्य पराकरणम् । २७ सद्धेतुलक्षणसमालोचनापूर्व परमतीतानां विलक्षण-पारा- मकानां हेतूनां व्यभिचारित्वप्रदर्शनम् । प्रत्यक्ष सम्म चतुर्थः परिच्छेदः। ३५ १२ आप्तवचनप्रमाणतास्थापनान्तर्गतं कणादेष्टस्य अनुमाने शब्दा- न्तर्भावस्य खण्डमम् । आप्तस्वरूपनिरूपणेन साधैं श्रुतीनामपौरुषेयत्वाङ्गीकारे दोषो. दावनम्। शब्दनित्यत्वाऽनित्यत्वसिद्धिपुरस्सरं तेषां पौलिकत्वस्थापनम् , नित्यशब्दुवादिनां मीमांसकानाम् , भनित्यशब्दवादिनां च यौ- गानां खण्डनं च। २५ शब्दानां स्वाभाविकसामर्थ्यसमयाभ्यामेवाऽर्थबोधशक्तिरिति स्थिरीकृत्य तयोरन्यतरकारणवादिनां यौगताथागतानां निरा. ३ ·( ३ ) कृतिः, सुगताऽभिमताऽपोहन्यबारश्च । १८ ससमाजरूपनिरूपणम् । प्रमाणस्य प्रतिबन्धकाऽपगमे युवाऽर्थपरिच्छेतृता, न तु तदुत्प- चितदाकारताभ्यामिति प्रतिपादनम् । पञ्चमः परिच्छेदः। वस्तुनः सामान्यविशेषाधनेकान्तात्मकस्वरूपवर्णनपूर्वं तदेका- न्तवादाऽवलम्बिना खण्डनम् । २५ तिर्यगूर्जतासामान्यनिरूपणम् , सौगतैः स्वीकृताऽन्यव्यावृत्ति- क्षणक्षयरूपसिद्धान्तयोस्तिरस्कारश्च । २२ पर्यायाणां प्ररूपणम् , स्याद्वादवादस्य स्थापनम् , अनेकान्त- वादिना चोत्थापनम् । षष्ठः परिच्छेदः । * असिख-विरुद्धा-ऽनैकान्तिकास्त्रय एव हेत्वाऽऽमासाः, नान्ये इति सर्च स्थापनम् , तद्भेदोपवर्णनं च। सप्तमः परिच्छेदः। ३ नयस्वरूपाख्यानं, नयाभासात्मकदर्शनान्तरदिग्दर्शनम् । प्रमातुरात्मनः सिद्धौ भूतजन्यचैतन्यवादिनां नास्तिकानाम् , आत्मस्थाने संतानवादिनां शौद्धोदनिशिष्याणां च निराकरणम् । ९ नैयायिकसंमतजडस्वरूप-कूटस्थनित्य-व्यापकाऽऽत्मवादे सांख्य- संख्याताऽकर्तृनिर्गुणपुरुषस्वीकारे, ब्रह्मवादिसंमतैकात्मसिद्धान्ते, नास्तिककलिताऽदृष्टनास्तित्वाभ्युपगमे च संख्यातीतदूषणप्रद- र्शनपूर्व चैतन्यस्वरूपस्य, परिणामिनः, कर्तुः, साक्षाभोक्तः, स्वदेहपरिमाणस्य, प्रतिशरीरं भिन्नस्य, संसारे पौनतिककर्माऽs- च्छन्नस्य च प्रमातुः संसाधनम् ।

·( ४ )
पृ० पतिः
विषयः।
१३ आत्मविशेषगुणोच्छेदरूपाया मुक्तेर्मुक्क्याभासता, स्त्रीणां मुक्ति न
मन्वानानामाशाम्बराणां निराकरण, शुद्ध मोक्षस्वरूपं च ।
अष्टमः परिच्छेदः।
३ वादि-प्रतिवादि-सभापत्यादिसहितवादस्वरूपनिरूपणम् ।

·अर्हम् श्रीविजयधर्मसूरिभ्यो नमः । श्रीवादिदेवसूरिविरचितः प्रमाणनयतत्त्वालोकालङ्कारः श्रीरत्नप्रभाचार्यविरचित-रत्नाकरावतारिकाऽऽख्य- लघुटीकासहितः। सिद्धये वर्धमानः स्तात् ताम्रा यन्नखमण्डली । प्रत्यूहशलभप्लोपे दीप्रदीपाङ्कुरायते ॥ १ ॥ यैरत्र स्वप्रभया दिगम्बरस्यार्पिता परा-भूतिः । प्रत्यक्षं विबुधानां जयन्तु ते देवसूरयो नव्याः ॥ २ ॥ स्याद्वादमुद्रामपनिद्रभक्त्या क्षमाभृतां स्तौमि जिनेश्वराणाम् । सन्न्यायमार्गानुगतस्य यस्यां सा श्रीस्तदन्यस्य पुनः स दण्डः ॥३॥ इह हि लक्ष्यमाणाऽक्षोदीयोऽर्थाथूणाक्षरक्षीरनिरन्तरे, तत इतो दृश्यमानस्याद्वादमहामुद्रामुद्रितानिद्रप्रमेयसहस्रोत्तुङ्गतङ्गत्तरङ्गभङ्गस- ङ्गसौभाग्यभाजने, अतुलफलभरभ्राजिष्णुभूयिष्ठागमाऽभिरामातुच्छप- रिच्छेदसन्दोहशाद्वलासन्नकानननिकुने, निरुपममनीषामहायानपात्र- व्यापारपरायणपूरुषप्राप्यमाणाप्राप्तपूर्वरत्नविशेषे,क्वचन वचनरचना- ऽनवद्यगद्यपरम्पराप्रवालजालजटिले, क्वचन सुकुमारकान्तालोकनीया- स्तोकश्लोकमौक्तिकप्रकरकरम्बिते, क्वचिदनेकान्तवादोपकल्पितानल्प- विकल्पकल्लोलोल्लासितोदामदूषणाद्रिविद्राव्यमाणानेकतीर्थकनकचक्रच- वाले, क्वचिदपगताशेषदोषानुमानाभिधानोद्वर्तमानासमानपाठीनपु- १ स एवेति टिप्पणसंमतः पाठः । , ·- २ रबाकरावतारिकायुक्तः च्छच्छटाऽऽच्छोटनोच्छलतुच्छशीकरश्लेषसंजायमानमार्तण्डमण्डलप्र- चण्डच्छमत्कारे, क्वापि तीर्थकमन्थप्रन्थिसार्थसमर्थकदर्थनोपस्थापि- तार्थानवस्थितप्रदीपायमानप्लवमानज्वलन्मणिफणीन्द्रभीषणे, सहृदयसै- द्धान्तिकतार्किकवैयाकरणकविचक्रचक्रवर्तिसुविहितसुगृहीतनामधेया- स्मद्गुरुश्रीदेवसूरिभिर्विरचिते स्याद्वादरत्नाकरे न खलु कतिपयतक- भाषातीर्थमजानन्तोऽपाठीना अधीवराश्च प्रवेष्टुं प्रभविष्णवः; इत्यतस्ते- षामवतारदर्शनं कर्तुमनुरूपम् । तच्च संक्षेपतः शास्त्रशरीरपरामर्शमन्तरेण नोपपद्यते । सोऽपि समासतःसूत्राभिधेयावधारणं विना न; इति प्रमाण- नयतत्त्वालोकाख्य-तत्सूत्रार्थमात्रप्रकाशनपरा रत्नाकरावतारिकानानी लघीयसी टीका प्रकटीक्रियते ।। तत्र चेह यत्र क्वचिदपि प्रवर्तमानस्य पुरुषत्वाभिमानिनोऽने- कप्रकारतत्तद्गुणदोषदर्शनाऽऽहितसंस्कारस्याऽह्राय द्वये स्मृतिकोटि- मुपढौकनीया भवन्त्युपकारिणः, अपकारिणश्च-विशेषतो ये यत्र तद्- भिमततत्त्वावधारणेनाऽऽरिराधयिषिताः, तदुपहितदोषापसारणेन परा- चिकीर्षिताश्च । द्वयेऽपि चामी द्वेधा-परापरभेदात् , बाह्यान्तरङ्गभेदाच । इत्यास्मिन् प्रमाणनयतत्त्वपरीक्षाप्रवीणे प्रक्रमे कृतज्ञास्तत्रभवन्तस्तेषां प्रागेव स्मृतये श्लोकमेकमेनमचिकीर्तन- रागद्वेषविजेतारं ज्ञातारं विश्ववस्तुनः। शक्रपूज्यं गिरामीशं तीर्थेशं स्मृतिमानये ॥१॥ तीर्थस्य चतुर्वर्णस्य श्रीश्रमणसङ्घस्य, ईशं स्वामिनम् , आसन्नोपकारित्वे- नात्र श्रीमहावीरम् ; अहमिह प्रक्रमे स्मृतिमानये, इति संटङ्कः। राग- द्वेषयोः प्रतीतयोः, विशेषेण अपुनर्जेयतारूपेण जयनशीलमिति ताच्छी- लिकस्तृन्ततः “न कर्तृतजकाभ्याम्" इति तृचा षष्ठीसमासप्रतिषेधात् कथमत्रायम् ?; इति नाऽऽरेकणीयम्। तथा विश्ववस्तुनः कालत्रयवर्तिसा- मान्यविशेषात्मकपदार्थस्य, ज्ञातारम् , अमलकेवलालोकेन। शक्राणामि- न्द्राणाम् , पूज्यमर्चनीयम् , जन्मस्नात्राष्टमहाप्रातिहार्यादिसंपादनेन । - ·३ प्रमाणनयतत्वालोकालङ्कारः- गिरां वाचाम् , ईशमीशितारम्, अवितथवस्तुवातविषयत्वेन तासां प्रयोक्तृत्वात् । अनेन च विशेषणचतुष्टयेनाऽमी यथाक्रमं भगवतो मूलातिशयाश्चत्वारः प्ररूपिताः । तद्यथा-अपायापगमातिशयः, ज्ञाना- तिशयः, पूजातिशयः, वागतिशयश्चेति । एतेनैव च समतेन गणध- रादेः स्वगुरुपर्यन्तस्य स्मृतिः कृतैव द्रष्टव्या; तस्याप्येकदेशेन तीर्थे- शत्वात् , निगदितातिशयचतुष्टयाधारत्वाच्च । इति परापरप्रकारेण द्विविधस्याप्युपकारिणः सूत्रकाराः सस्मरुः ॥ अपकारिणस्तु तथाभूतस्येत्थमनेनैव श्लोकेन स्मृतिमकुर्वन्-तीर्थस्य प्रागुक्तस्य, तदाधेयस्याऽऽगमस्य वा; ई लक्ष्मी, महिमानं वा; श्यति तत्तदसद्भूतदूषणोद्धोषणैः स्वाभिप्रायेण तनूकरोति यः स तीर्थेशः, तीर्थान्तरीयो बहिरङ्गापकारी, तम् । किंरूपम् ?, शक्रः पूज्यो यागादौ हविदर्दानादिना यस्य स तथा, तम् ; एतावता वेदानुसारिणो भट्टप्रभाक- रकणभक्षाक्षपादकापलाः सूचयाञ्चक्रिरे । पुनः किंभूतं तीर्थेशम् ?, गिरामीशं वाचस्पतिम्, इति नास्तिकमतप्रवर्तयितुर्वृहस्पतेः सूचा। तथा गिरां वाचाम् , ई लक्ष्मी शोभा, श्यति यः, तम् ; परमार्थतः पदार्थप्रतिपादनं हि वाचां शोभा, तां च तासामपोहमात्रगोचरतामा- चक्षाणस्तथागतस्तनूकरोत्येव इति विशेषणावृत्त्या सुगतोपक्षेपः । पुनः कीदृशं तम् ?, ज्ञातारं विश्ववस्तु नः-नोऽस्माकं श्वेतभिक्षूणां संबन्धि, विश्ववस्तु समस्तजीवादितत्त्वं कर्मताऽऽपन्नम् , समानतन्त्रत्वात् ज्ञाता- रम् ; इति दिगम्बरावमर्शः। ज्ञातारमिति च तृन्नन्तम् , इति "तृन्नुदन्त-" इत्यादिना कर्मणि षष्ठीप्रतिषेधः । नन्वेकस्मिन्नेव वक्तरि स्वात्मानं निर्दि- शति कथं 'आनये' इत्येकवचनम् , 'नः' इति बहुवचनं च समगंसा- ताम्?, इति चेत् । नैतद्वचनीयं वचनीयम् , 'नः' इत्यत्रापि वक्त्रा स्वस्यै- कत्वेनैव निर्देशात् ; बहुवचनं त्वेकशेषवशात् । तथाहि-ते चान्ये सर्वे श्वे- तवाससः, अहं च प्रचिक्रसितशास्त्रसूत्रधारः, वयम् ; तेषां नः;"त्यदा- दिः” इत्यनेनास्मच्छब्दोऽवशिष्यते, बहुवचनं च भवति । ततोऽ- स्माकं श्वेतवासोदर्शनाश्रितानां सर्वेषां तत्त्वं यो जानाति, तं च स्मरा- ·रत्नाकरावतारिकायुक्तः। मीत्युक्तं भवति । इत्थं चैकशेषशालिविशेषणं कुर्वाणैस्तच्छब्दोपदि- ष्टमार्गस्थाशेषश्वेताम्बरपारतन्त्र्यं स्वस्याविश्चके । पुनःकी दृक्षं तम् ?, रागद्वेषविजेताऽऽरम्-इतं प्राप्तसंबन्धम् , आरं सांसारिकानेकलेशस्व- रूपशत्रुसमूहो यस्मिस्तीर्थेशे स तथा, तं च; कथमेतादृशं तम् ?, इत्याह- रागद्वेषविजा- रागद्वेपाभ्यां कृत्वा याऽसौ विक् श्री- मदहत्प्रतिपादिततत्त्वात् पृथग्भावः, तथा । भगवदहत्प्रतिपा- दितं तत्त्वमनुभवन्तोऽपि हि रागद्वेषकालुप्यकलङ्काक्रान्तस्वान्त- तया परेऽपरथैव प्रलपन्त: सांसारिकक्लेशशात्रवगोचरतां गच्छ- न्त्येव । अनेन चाशेपाणां शेषाणामपि संभवतिह्यप्रमाणवादि- चरकप्रमुखाणामाविष्करणम् । न खलु मोहमहाशैलूपस्यैको नत- नप्रकारो यदशेषतीथिकानां प्रत्येक स्मृतिः कर्तुं शक्यत । नन्वेवमे- तान् प्रतिक्षेपार्थमुपक्षिपतोऽस्य रागद्वेपकालुष्यवृद्धि: स्यात् , इति श्रेयो- विशेषार्थमुपस्थितस्याऽश्रेयसि प्रवृत्तिरापन्ना; इति शङ्कां निरसितुं 'राग- द्वेष-' इति विशेषणं श्लिष्टमजीघटन-अरमत्यर्थम् , रागद्वेषयोविजयन- शीलः; तेषां स्मृतिमस्मि करोमि, न त्वन्यथा, इति तत्रभवभिप्रायः; प्रमाणनयतत्त्वं खल्वत्र शुचिविचारचातुरीपूर्वमालोकनीयम् । न च रागद्वेषकषायितान्तःकरणैविरच्यमानो विचारश्चारुतामञ्चति। इत्यन्तर- ङ्गापकारिस्मरणम् ॥ ननु तथापि कथमेतैदिव्यग्भिरागदृशोऽस्य तत्त्वविचारः साधीयान् ?, इत्यारेकामपाकर्तुं श्लेषणैव व्यशीशिषन्- ज्ञाताऽरं विश्ववस्तुनः । विमलकेवलालोकाऽऽलोकितलोकालोकश्रीमदह- प्रतिपादितागमवशात् खल्वहमपि कामं विश्ववस्तूनां ज्ञातैवेति । बृहवृत्तौ तु स्वकर्तृकत्वाद् नामीपामपकारिणां निराचिकीर्षितत्वेन स्मरणं व्याख्यायि, न खलु महतामीहशमर्थमित्थं प्रकटयतामौचिती नातिवर्तते; फलानुमेयप्रारम्भत्वात् तेषाम् । सूचामात्रं तु सूत्रे कतिपया- त्यन्तसहृदयहृदयसंवेद्यमविरुद्धमिति ॥ ननु यदिह वरप्रसरापसारिशेपशिरोरत्नोपदेशवद् अशक्यानु- १प्राप्तं संबद्धमित्यपि पाठः ।

·प्रमाणनयतत्त्वालोकालङ्कार:- ष्ठानाभिधेयम् , जननीपाणिपीडनोपदेशवद् अनभिमतप्रयोजनम् , दश- दाडिमादिवाक्यवत् संबन्धवन्ध्यं च, न तत्र प्रेक्षाचक्षुषः क्षोदिष्ठामषि प्रवृत्तिं प्रारभन्ते; तद्यदीदमपि तथा, न तर्हि तेषां प्रवृत्तौ निमित्तं स्यात् , इत्यारेकामधरीकतुमचीकृतन्- प्रमाणनयतत्त्वव्यवस्थापनार्थमिदमुपक्रम्यते ॥१॥ प्रकर्षेण संशयाद्यभावस्वभावेन, मीयते परिच्छिद्यते वस्तु येन तत्प्रमाणम् ; नीयते गम्यते, श्रुतप्रमाणपरिच्छिन्नाथैकदेशोऽनेनेति नयः; ततो द्वयोरपि द्वन्द्वे, बह्वच्त्वेऽपि प्रमाणस्याभ्यर्हितत्वेन "लक्षणहेत्वोः" इत्यादिवद् अल्पान्तरादपि नयशब्दात्प्रागुपादानम्। ततः प्रमाणनययो- स्तत्त्वमसाधारणं स्वरूपम् , तस्य व्यवस्थापनं यथाऽवस्थिततत्त्वनिष्टक- नम् , तदेवार्थः प्रयोजनं यत्रोपक्रमगे तत्तदर्थमिति क्रियाया विशेषणमे. तत्, न पुनरिदमितिनिर्दिष्टस्य शास्त्रस्य, आचार्यो हि शास्त्रेण कृत्वा प्रमा- णनयतत्त्वं व्यवस्थापयति; इत्याचार्यव्यापारस्यैवोपक्रमस्य तद्विशेषण- मनुगुणम् , न तु शास्त्रस्य; तस्य करणतयैव तत्रोपयोगात् , कर्तृत्वस्य तत्रौपचारिकत्वात्। इदं स्वसंवेदनप्रत्यक्षेण अन्तस्तत्त्वरूपतया प्रतिभा- समानं प्रकृतं शास्त्रम्, उपक्रम्यते बहिः शब्दरूपतया प्रारभ्यते। इदं च वाक्यं मुख्यतया प्रयोजनमेवप्रतिपादयितुमुपन्यस्तम् , तस्यैव प्राधा- न्येन प्रवृत्त्यङ्गत्वात् । अभिधेयसम्बन्धौतु सामर्थ्याद् गमयति। तथाहि-- प्रमाणनयतत्त्वमभिधेयम् , 'प्रमाणनयतत्त्व' इत्यवयवेन लक्षितम् , सुखा- नुष्ठेयं चैतत् ; इत्यशक्यानुष्ठानाभिधेयाशङ्का निराकारि। प्रयोजनं द्वेधा- कर्तुः श्रोतुश्च । तत्र कर्तुः प्रयोजनं प्रमाणनयतत्त्वव्यवस्थापनं प्रमाण- इत्यादिसूत्रावयवेन ण्यन्तेन साक्षादाचचक्षे। श्रोतृप्रयोजनं च 'व्यवस्था' इत्युपसर्गधातुसमुदायेनैव तदन्तर्गतं प्रत्याय्यते, प्रमाणनयतत्त्वनिश्चय- मिच्छवो हि श्रोतारोऽहंप्रथमिकयाऽत्र शास्त्रे प्रवर्तेरन् । अभिमतं चैत- त्प्रयोजनं द्वयोरपि, इत्यनभिमतप्रयोजनवारेका निरस्ता। संबन्धस्त्वभि- धेयेन सह वाच्यवाचकभावलक्षणः शास्त्रस्यावश्यंभावी, इत्यनुक्तोऽप्य- र्थाद् गम्यते, इति संयन्धरहितत्वाऽऽशङ्काऽनुत्थानोपहतैवेति ।।

·रत्नाकरावतारिकायुक्तः। अत्र धर्मोत्तरानुसारी प्राह-प्रयोजनमादिवाक्येन साक्षादाख्या- यत इति न क्षमे । यतः संबद्धमसंबद्धं वा तत् तदभिदधीत। यद्यसं- बद्धमेव; तदाऽऽदिवाक्यादेव समस्तशास्त्रार्थसंदर्भगर्भाविर्भावसंभवात् किं प्रकृतशास्रोपक्रमक्लेशेन ? । संबद्धं चेत् , तदसंबद्धम् । शब्दा- र्थयोः संबन्धासंभवात् । तथाहि- अयमनयोभवस्तादात्म्यम् , तदु- त्पत्तिः, वाच्यवाचकभावो वा भवेत् । प्राचीनपक्षे स एवात्मा यस्येति विग्रहे-किं तच्छब्दस्य शब्द एव, तदर्थो वा वाच्यतया त्वचित्ते चकास्यात् ? । यदि शब्दः, तर्हि समस्ता अप्यर्थाः स्वस्ववाचकस्वभावा बभूवांसः; इति युगपदशेषाणां तेषां निःशेषकालं यावद् गुमगुमाय- मानताऽऽपत्तेः-अयत्नोपनतपणववेणुवीणामृदङ्गसङ्गिसङ्गीतकारम्भनि- भृतमिव त्रिभुवनं भवेत् । अथ तदर्थः, तर्हि तुरगतरङ्गशृङ्गारभृङ्गारा- दिशब्दोच्चारणे चूरणप्लावनसंभोगघट्टनादिप्रसक्तिः । किञ्च, अतीताना- गतवर्धमानपद्मनाभादिकल्पितकथादिवचसामुच्चारणमचतुरस्रं स्यात्। न हि वृक्षात्मा शिंशपा तमन्तरेणापि क्वापि संपद्यते, तथात्वे हि खस्वरूपमेवासौ जह्यात्, कुम्भस्तम्भाम्भोरुहादिवत् । प्रत्यक्षमपि चैतयोस्तादात्म्यं न क्षमते; कर्णकोटरकुटुम्बी खल्वभिलापः प्रत्य- क्षेण लक्ष्यते, क्षितितलावलम्बी तु कलशकुलिशादिर्भावराशिः; इति कथमनयोरैक्यं शक्येत वक्तुम् ? । तन्न तादात्म्यपक्षोपक्षेपः सूक्ष्मः ।। तदुत्पत्तिपक्षेऽपि किं शब्दादर्थ उन्मज्जेत् ?,अर्थाद् वा शब्दः ?।प्राचिक- विकल्पे कलशादिशब्दादेव तदर्थोत्पत्तेर्न कोऽपि सूत्रखण्डदण्डचक्रचीव- रादिकारणकलापमीलनक्लेशमाश्रयेत्, प्रयोजनवाक्यमात्रादेव च तत्प्र- सिद्धेः प्रकृतशास्त्रारम्भाभियोगोऽपि निरुपयोगः स्यात् । द्वितीये पुन- रनुभवबाधनम् ; अधररदनरसनादिभ्यः शब्दोत्पत्तिसंवेदनात् ॥वाच्य- वाचकभावपक्षोऽपि न क्षेमकारः । यतोऽसौ वाच्यवाचकयोः स्वभा- वभूतः , तदतिरिक्तो वा भवेत् । आद्यभिदायां वाच्यवाचकावेव, न कश्चिद् वाच्यवाचकभावो नाम संबन्धः । द्वितीयभिदायां तु वाच्यवाचकाभ्यामेकान्तेन भिन्नोऽसौ स्यात्, कथञ्चिद् वा ।

·प्रमाणनयतत्वालाकालङ्कारः- आधभेदे भेदत्रयं त्रौकते-किमयं नित्यः, अनित्यः, नित्यानित्यो बा?; इति। नित्यश्चेत् , संबन्धिनोरपि नित्यताऽऽपत्तिः, अन्यथा संब- न्धस्याप्यनित्यत्वानुषङ्गात् तत्संबन्धिसंबद्धसम्बन्धस्वभावप्रच्युतेः । अथानित्यः, तदा सर्ववाच्यवाचकेष्वेकः, प्रतिवाच्यवाचकं भिन्नो वा । एकश्चेत्, तकस्मादेव शब्दादशेषपदार्थप्रतिपत्तिप्रसङ्गः । द्वितीयपक्षे तु किमसौ तत्र संबद्धोऽसंबद्धो वा भवेत् ?। असंबद्धश्चेत्, तर्हि घटशब्दादपि पटप्रतीतिः स्यात्, पटशब्दाच्च घटप्रतीतिः; द्वयोरपि वाच्यवाचकभावयोरुभयत्राविशेषात् । अथ संबद्धः, तादा- म्येन, तदुत्पत्त्या वा । न तावत् तादात्म्येन, भेदपक्षकक्षीकारात् । नापि तदुत्पत्त्या । यतः किमयं वाच्योत्पत्तिकाले जायेत, वाच- कोत्पत्तिकाले, युगपदुभयोरुत्पत्तिकाले, एकस्य प्रथममुत्पादेऽपि यदैव च द्वितीय उत्पद्यते तदैव वा ? । नाद्यौ पक्षावझूणौ; द्वया- धारत्वेनाऽस्याऽन्यतरस्याप्यसत्तायामुत्पत्तिविरोधात् । तार्तीयाकविकल्पे तु क्रमेणोत्पदिष्णवः पदार्थाः शब्दाश्च अवाच्या अवाचकाश्च भवेयुः । तुरीयपक्षे तु किमसौ वाच्यवाचकाभ्यामेव सकाशादुल्लसेत् , अन्यत एव, अन्यतोऽपि वा । आद्यकल्पनायाम् , अनाकलितसङ्केतस्यापि नालिके- रद्वीपवासिनः शब्दोच्चारणानन्तरमेव पदार्थप्रतीतिः स्यात् , तदानीमेव तस्योत्पादात् । अथोत्पन्नोऽप्यसौ सङ्केताभिव्यक्त एव वाच्यप्रतिपत्तिनि- मित्तम् , ननु कार्यकारणभावविशेष एवाभिव्यङ्ग्याभिव्यञ्जकभावः; तत्र चान्यतोऽपीति विकल्पप्रतिविधानमेव समाधानम् । अथान्यतः सङ्केतादेवायमुत्पद्यते, तदप्यवद्यम् , तदाधारस्य धर्मस्यान्यत एवो- त्पत्तिविरोधात्-न चैवं वाच्यवाचकयोस्तदुत्पत्तिसम्बन्धोऽस्य कथितः स्यात् । अथ सङ्केतसहकृताभ्यां वाच्यवाचकाभ्यामेष जायते इत्य- र्थवानन्यतोऽपीति तृतीयः पक्षः कक्षीक्रियते । नन्वसौ सङ्केतः प्रतीते वस्तुनि विधीयेत, अप्रतीते वा । न तावदप्रतीते; अतिप्रसङ्गसङ्गतेः। नापि प्रतीते, यतस्तत्क्षणिकत्वेन तदानीमेव खरसमीरसमीरिताम्भो- धरध्वंसमध्वंसिष्ट; इति कुत्र सङ्केतःक्रियेत? अर्थ तत्समानजातीयक्षण- ·रवाकरावतारिकायुक्तः। परम्पराया विद्यमानत्वात् कथं न सङ्केतगोचरता तस्य ?, तदसन् , न खल्वप्रतीतं विद्यमानमपि शब्दगोचरीभूयमुपनेतुं शक्यम् ; अति- प्रसक्तेः; यच्च प्रथमं प्रतीतं, तत्तदानीमेव व्यतीतम् । एवं शब्दोऽपि गवादिः प्रतीतोऽप्रतीतो वा तत्र सङ्केत्येत, इति प्राग्वदोषाः; सङ्केता- भावे च कथं वाच्यवाचकभावोत्पादः ? स्तां वा ते शब्दार्थव्यक्ती क्ष- णिकत्वपराङ्मुखे, उत्पादयतां च सङ्केतसहकृते वाच्यवाचकभावम् ; किन्तु न ते एव व्यवहारकालमनुगच्छतः; इत्यर्थान्तरे शब्दान्तरे च वाच्यवाचकभावोत्पत्तये सङ्केतान्तरं कर्तव्यम् , तथाच व्यवहाराभाव एव भवेत्, प्रतिवाच्यवाचकविशेष सङ्केतकर्तुरवश्यंभावाभावात् । अथ सामान्यगोचर एव सङ्केतः क्रियते; तदेव च वाच्यवाचकभावाधि- करणं कालान्तरव्यक्त्यन्तरानुसरणनैपुण्यधरं च; नित्यत्वाद्, व्यक्तिनि- ष्ठत्वाच्च; इति चेत्। तन्न मनीषिमान्यम् , सामान्यस्याभावात् । कथं प्रति- भासभाजनमपि तन्नास्ति ?, इति चेत् । न, तत्प्रतिभासासिद्धेः। तथाहि- दर्शने परिस्फुटत्वेनासाधारणमेव रूपं प्रथते, न साधारणम् । अथ साधा- रणमपि रूपमनुभूयते गौगौरिति, तदसाधीयः, शाबलेयबाहुलेयादि- तीव्रतीव्रतरगोशब्दादिरूपविवेकन तस्याप्रतिभासनात् , न च शाबले- यादिरूपमेव साधारणम् ; प्रतिव्यक्तिभिन्नरूपोपलम्भात्। यदि च सामा- न्याधार एव वाच्यवाचकभावः, तदा न शब्दात्प्रवृत्तिः स्यात् । ज्ञानमा- त्रलक्षणत्वात् सामान्यार्थक्रियायाः, तस्याश्च तदैव निष्पन्नत्वात्।अथापि सामान्यविशेषोभयाधारोऽसौ स्यात् , तदाऽपि तदेव दूषणम् ; “प्रत्येक यो भवेद्दोषो द्वयोर्भावे कथं न सः?" इति वचनात् । अथ कथमिदं भवेत् ?; न हि स्वतन्त्रौ सामान्यविशेषौ तदधिकरणमभिदध्महे, किन्तु तदु- भयात्मकत्वेन जात्यन्तररूपं प्रत्यक्षप्रतोतिसिद्धं कथञ्चिदनुगमव्याव- त्तिमद् वस्तु, इति चेत्। तदिदमपूर्व किमपि कपटनाटकपाटवप्रकटनम् , सामान्यविशेषोभयात्मकत्वस्य दुर्धरविरोधानुबन्धदुर्गन्धत्वात् । एते- नैव च कथञ्चिद्भेदनित्यानित्यत्वपक्षावपि प्रतिक्षिप्तौ लयितव्यौ । १ परिस्फुटमसाधारणमेवेति पाठान्तरम् ।

·रत्नाकरावतारिकायुक्तः तद् नाऽऽदिवाक्यं साक्षात्प्रयोजनं जल्पितुमलम् । न हि शब्दाः श्वपाका इव वराकाः स्वलक्षणब्राह्मणं क्षणमपि स्प्रष्टुमर्हन्ति, विकल्पशिल्पि- कल्पितार्थमात्रगोचरत्वात् तेषाम् , विकल्पानां चोत्प्रेक्षालक्षणव्यापार- पर्यवसितत्वात् । तदुक्तम्- "विकल्पयोनयः शब्दा विकल्पाः शब्दयोनयः । कार्यकारणता तेषां नार्थ शब्दाः स्पृशन्त्यपि " ॥१॥ तदेतदखिलमनिलाऽऽन्दोलिताऽर्कतूलतरलम् , यत एवं वदतस्ते कि- मादिवाक्योपक्षेपप्रतिक्षेपः काङ्कितः?, किंवा कारणान्तरं किमपि तत्कर- णेऽस्तीति विवक्षितम्। नाद्यः पक्षः; तत्र तत्र तावकैस्तस्य करणात् । नाप्युत्तरः; तस्य कस्यचिदसत्त्वात् । अथास्त्येव प्रयोजनार्थिप्रवृत्ति- निमित्तार्थसंदेहोत्पादनं तत् , तथाहि- प्रेक्षितप्रयोजनवाक्यानां प्रयोजनार्थिनां तदुपदर्शितप्रयोजनभावाभावपरामर्शपरः संशयः समा- विर्भवति, ततोऽपि च संशयतः सस्यसंपत्त्यादिफले कृष्यादौ कृषी- बला इव ते तत्र प्रवर्तन्ते, इति चेत् । तदप्राज्यम् , प्रयोजनवाक्योपन्या- सात् प्रागप्यस्य साधकबाधकप्रमाणाभावेन भावात् । अथ तदाऽसौ प्रयोजनसामान्ये सत्त्वासत्त्वाभ्यां संशयः, प्रमातारश्च प्रायः प्रयोजन- विशेषार्थिन एव; इति तद्विषयसंशयोत्पादनाय युक्तमेवेदम्, इति चेत्। न, अस्थापि प्रागेव भावात् ; तथाहि-प्रमाता शास्त्रमात्रमप्यालोक्या, ऽनुभूतप्रयोजनविशेषेण शास्त्रेणाऽस्य वर्णपदवाक्यकृतं साधर्म्यमवधार्य च किमिदमपि सप्रयोजनम् , अप्रयोजनं वा ?; सप्रयोजनमपि किम- स्मदभिमतेन तेन तद्वत् , किं वान्येन ?, इत्यादि वाक्यालोकनं वि- नापि संदिग्धे । अपि च, त्वन्मते न ध्वनिरर्थाभिधानधुरां दधाति, तत्कथं प्रयोजनविशेषविषयसंदेहोत्पादनेऽपि प्रत्यल: स्यात् ? ।। अर्चटश्चर्चचतुरः पुनराह-इह प्रेक्षावतां प्रवृत्तिः प्रयोजनवत्तया व्याप्ता, ततो यद् निष्प्रयोजनम् , न तत् तैरारम्भणीयम्; यथा काकद- न्तपरीक्षा; तथा चैतत् ; इति शास्त्रारम्भप्रतिषेधाय प्रयुज्यमानाया व्याप- कानुपलब्धेरसिद्धतोद्भावनार्थमादिवाक्यं कर्तव्यमिति । तदप्यनुपप- २ ·, १० प्रमाणनयतत्त्वालोकालङ्कारः- नम् , बाक्यस्य प्रमाणत्वेनाऽनवस्थिततया प्रयोजनविशेषसद्भाव- प्रकाशनसामर्थ्यशून्यत्वात् तदसिद्धिमुद्भावयितुमपर्याप्तत्वात् ।। रामटस्तु प्रकटयति-यद्यपीदं वाक्यमप्रमाणत्वात् प्रयोजनोपस्था- पनाद्वारेण निष्प्रयोजनत्वसाधनमसिद्धं विधातुमधीरम् , तथापि कि- दग्धं संदिग्धं कर्तुं संदिग्धासिद्धमपि च साधनमगमकमेव, यथा समुच्छलद्धवलधूलिपटलं धूमत्वेन संदिह्यामानं धनञ्जयस्येति । तदप्य- शस्तम्, अनुपन्यस्तेऽपि प्रयोजनवाक्येऽनुभूतपूर्वप्रयोजनविशेषशा- खान्तरसाधर्म्यदर्शनेन शास्त्रमात्रादपि निष्प्रयोजनत्वगोचरसंदेहस्य सद्भावात् । ननु यद्येवमादिवाक्यं पराक्रियते, न तहीदं भवद्भिरपि कर्तव्यम्, इति चेत् । नैवम् , कर्तव्यं च तं प्रति, यो नान्यथा प्रयो- जनं विदाञ्चकार, वाच्यवाचकोत्पत्तिसमयसम्भूष्णुशक्तिस्वभावस्या- ऽबाधिततथाऽनुभवेन चित्रज्ञानरूपस्पष्टदृष्टान्तावष्टम्भन च कृतवि- रोधपरिहारत्वाद् नित्यानित्यस्य वाच्यवाचकाभ्यां कथञ्चिद्भिन्नस्य सामान्यविशेषोभयस्वभाववस्तुगोचरोपरचिवसङ्केताभिव्यक्तस्य वाच्य- चाचकभावसम्बन्धस्य बलेन शब्दानामर्थस्य प्रतिपादकत्वं प्रतिपद्य प्रामाण्यं चाङ्गीचकार । एतच्च यथास्थानं समर्थयिष्यते । यः पुनर- न्यथाऽपि प्रयोजनमजानाद्, यश्च न शब्दविशेषं प्रमाणत्वेनाऽमंस्त; सौ प्रति न कर्तव्यं च; इत्यनेकान्तो विजयते ॥१॥ अथ प्रमाणस्यादी लक्षणं व्याचक्षते- खपरव्यवसायि ज्ञानं प्रमाणम् ॥ २ ॥ अत्र चादग्धदहनन्यायेन यावदप्राप्तं तावद् विधेयम् ; इति विप्रतिप- नानाश्रित्य स्वपरेत्यादिकम् , अव्युत्पन्नान् प्रति प्रमाणम् , प्रमाणप्रमेयाप- लापिनस्तूहिश्य द्वयमपि विधेयम् ; शेषं पुनरनुवाद्यम्। तत्र प्रमाणमि- ति प्राग्वत् । स्वमात्मा ज्ञानस्य स्वरूपम् ; परः स्वस्मादन्यः, अर्थ इति यावत् ; तौ विशेषेण यथाऽवस्थितस्वरूपेण, अवस्यति निश्चिनोती- त्येवं शीलं यत् तत् स्वपरव्यवसायि। ज्ञायते प्राधान्येन विशेपो गृह्यते- । । -- ·रत्नाकरावतारिकायुक्तः। ऽनेन इति ज्ञानम् । एतच्च विशेषणम्- अज्ञानरूपस्य व्यवहारधुराधौ- रेयतामनादधानस्य सन्मात्रगोचरस्य स्वसमयप्रसिद्धस्य दर्शनस्य, सन्नि- कर्षादेश्वाऽचेतनस्य नैयायिकादिकल्पितस्य प्रामाण्यपराकरणार्थम् । तस्याऽपि च प्रत्यक्षरूपस्य शाक्यनिर्विकल्पकतया प्रामाण्येन जल्पि- तस्य, संशयविपर्ययानध्यवसायानां च प्रमाणत्वव्यवच्छेदार्थ व्यव- सायीति । स्पष्टनिष्टयमानपारमार्थिकपदार्थसार्थलुण्टाकज्ञानाद्वैता- दिवादिमतमत्यसितुं परेति । नित्यपरोक्षबुद्धिवादिनां मीमांसकानाम् , एकात्मसमवायिज्ञानान्तरप्रत्यक्षज्ञानवादिनां यौगानाम् , अचेतनज्ञा- नवादिनां कापिलानां च कदाग्रहप्रहं निग्रहीतुं स्वेति । समग्रलक्षण- वाक्यं तु परपरिकल्पितस्यार्थोपलब्धिहेतुत्वादेः प्रमाणलक्षणत्वप्रति- क्षेपार्थम् , तथाहि-अर्थोपलब्धेरनन्तरहेतुः, परम्पराहेतुर्वा विवक्षा- ञ्चक्रे । परम्पराहेतुश्चेत् । तर्हि, इन्द्रियवदचनादेरपि प्रामाण्यप्रसङ्गः। अथानन्तरहेनुरिन्द्रियमेव प्रमाणम् , तत् किं द्रव्यन्द्रियम् , भावेन्द्रियं वा ? । द्रव्येन्द्रियमप्युपकरणरूपम् , निवृत्तिरूपं वा ? | न प्रथमम् ; लस्य निवृत्तीन्द्रियोपष्टम्भमात्रे चरितार्थत्वात् । नापि द्वितीयम् । तस्य भावेन्द्रियेणार्थोपलब्धौ व्यवधानादानन्तर्याऽसिद्धेः । भावेन्द्रियमपि लब्धिलक्षणम् , उपयोगलक्षणं वा? । न पौरस्त्यम् ; तस्यार्थग्रहणशक्ति- रूपस्यार्थग्रहणव्यापाररूपेण तेन व्यवधानात् । उदीचीनस्य तु प्रमा- णत्वेऽस्मल्लक्षितमेव लक्षणमक्षरान्तरैराख्यातं स्यात् । न च नास्त्ये- कामूदृशमिन्द्रियमिति भौतिकमेव तत् तत्रानन्तरो हेतुरिति वक्तव्यम् , व्यापारमन्तरेणात्मनः स्वार्थसंवित्फलस्यानुपपत्तेः । नह्यव्यापृत आत्मा स्पर्शादिप्रकाशकः, सुषुप्तावस्थायामपि प्रकाशप्रसङ्गात्। न च तदानी- मिन्द्रियं नास्ति, यतस्तदभावः स्यात् । अथ नेन्द्रियं सत्तामात्रेण तद्धेतुः; किन्तु मनसाऽर्थेन च सन्निकृष्टमिति चेत् । ननु सुषुप्तावस्थायामपि तत्तादृशमस्त्येव, मनसः शरीरव्यापिनः स्पर्शनादीन्द्रियेण, स्पर्शना- देश्च तूलिकादिना सन्निकर्षसद्भावात् । न चाणुपरिमाणत्वाद् मनसः शरीरव्यापित्वमासिद्धमिति वाच्यम्, तत्र तस्य प्रमाणेन प्रतिहत । ।

·१२ प्रमाणनयतचालोकालङ्कार:- , त्वात् , तथाहि-मनोऽणुपरिमाणं न भवति, इन्द्रियत्वाद्, नयनवत् । न च शरीरव्यापित्वे युगपज्ज्ञानोत्पत्तिप्रसङ्गः, ताक्षक्षयोपशमविश- षेणैव तस्य कृतोत्तरत्वात् । इति नैतत्प्रमाणलक्षणमक्षणम् । आच- क्ष्महि च मतपरीक्षापश्चाशति- "अर्थस्य प्रमिती प्रसाधनपटु पोचुः प्रमाणं परे तेषामजनभोजनाद्यपि भवेद् वस्तु प्रमाणं स्फुटम् । आसन्नस्य तु मानता यदि तदा संवेदनस्यैव सा स्यादित्यन्धभुजङ्गरन्ध्रगमवत तीथ्र्यैः श्रितं त्वन्मतम्"॥१॥इति । 'अनधिगतार्थाधिगन्त प्रमाणम्' इत्यपि प्रमाणलक्षणं न मीमांस- कस्य मीमांसामांसलतां सूचयति ; प्रत्यभिज्ञानस्याप्रामाण्यप्रसङ्गात् । अथात्रापूर्वोऽप्यर्थः प्रथते, “ इदानीतनमस्तित्वं न हि पूर्वधिया गतम्" इति चेत् । इदमन्यत्रापि तुल्यम् , उत्तरक्षणसत्त्वस्य प्राक्ष- णवत्तिसंवेदनेनावेदनात् । पूर्वोत्तरक्षणयोः सत्त्वस्यैक्यात् कथं तेन तस्यावेदनम् ?, इति चेत् । प्रत्यभिज्ञागोचरेऽपि तुल्यमेतत् , "रजतं गृह्यमाणं हि चिरस्थायीति गृह्यते” इति वचनात् , प्रागेव तद्वेदने च तदिदानीमस्ति ?, न वा ? कोहग वाऽस्ति ? इति तदनन्तरं न कोऽपि संदिहीत? ततोऽपार्थकमेवानधिगतेति विशेषणम् ; व्यवच्छेद्याभावात्।। न चाऽव्यापकत्वदोषः प्रकृतलक्षणे; प्रत्यक्षपरोक्षलक्षणव्यक्ति- व्यापकत्वात् । नाप्यतिव्यापकत्वकलङ्कः; संशयाचप्रमाणविशेषेष्वव- तनात् । नाप्यसंभवसंभवः; प्रमाणं स्वपरव्यवसायि ज्ञानम्, प्रमाण- खान्यथानुपपत्तेः, इत्यतस्तत्र स्वपरव्यवसायिज्ञानत्वसिद्धेः ।। अत्र चाय कण्टकोद्धारप्रकारः । तथाहि- न तावत्र पक्ष- प्रतिक्षेपदक्षदोषसंश्लेषः । अयं हि भवन् किं प्रतीतसाध्यधर्मवि- शेषणत्वम् , अनभीप्सितसाध्यधर्मविशेषणता, निराकृतसाध्यधर्मवि- शेषणत्वं वा भवेत् ?, इति भेदत्रयी त्रिवलीव तरलाक्षीणामु- न्मीलति । तत्र न तावत् प्रतीतसाध्यधर्मविशेषणत्वमत्राऽऽख्यायमानं संख्यावतां ख्यातये; यतः प्रसिद्धमेव साध्यं साधयतामेतदुन्मजति, ·an । रत्नाकरावारिकायुक्तः। आपो द्रवा इत्यादिवत्, न चैतत् प्रमाणलक्षणमद्यापि परेषां प्रसि- द्धिकोटिमाटीकिष्ट । नाप्यत्रानभीप्सितसाध्यधर्मविशेषणता भाषणी- या, साहि. स्वानभिप्रेतं साध्यं साधयतामधीमतां धावति; शौद्धो- दनस्य नित्यत्वसाधनवत् , न चाहतानामेतत् प्रमाणलक्षणमनाकाङ्कि- तम्। नापि निराकृतसाध्यधर्मविशेषणत्वमत्रोपपत्तिपद्धतिप्रतिबद्धता दधाति ; तद्धि प्रत्यक्षेण, अनुमानेन, आगमेन वा साध्यस्य निरा- करणाद् भवेत् । न चैतद् अनुष्णस्तेजोऽवयवी, नास्ति सर्वज्ञः, जैनेन रजनिभोजनं भजनीयमित्यादिवत् प्रत्यक्षानुमानाऽऽगमादिभि- बर्बाधासंबन्धवैधुर्य धानमीक्ष्यते। तस्माद् नाऽत्र दोषः पक्षस्य सूक्ष्मोऽ- प्युत्प्रेक्षितुं पार्यते ॥ नापि हेतोः; स खल्वसिद्धता, विरुद्धता, व्यभि- चारो वा भवेत् ? । यदि तावदसिद्धता, तदाऽपि किमन्यतरासिद्धिः उभयासिद्धिर्वा भवेत् । अन्यतरासिद्धिश्चेत् । तदाऽपि वादिनः प्रति- वादिनो वाऽन्यतरस्येयमसिद्धिः स्यात् ?। यदि वादिनः; तदा किं स्व- रूपद्वारेण, आश्रयद्वारेण, भिन्नाधिकरणताद्वारेण, पक्षैकदेशद्वारेण, प्रति- ज्ञार्थंकदेशद्वारेण वाऽसौ स्यात् ।। स्वरूपद्वारेण चेत् । तत्कि हेतुस्वरूपे विप्रतिपत्तेः, अप्रतिपत्तेः, सन्देहाद्वा । न प्राच्यः प्रकारः सारः;प्रमा- णत्वाख्यहेतुस्वरूपे समस्तप्रामाणिकपरिषदामविवादात् । नाऽपि द्विती- यः; प्रमाणस्वरूपमप्रतिपद्यमानस्य वादिनोऽप्रामाणिकत्वप्रसङ्गात् । नापि तृतीयः, सर्वथैवानिर्णीतप्रमाणस्वरूपस्य प्रतिपत्तुस्तत्र सन्देहानु- त्पादात्, न खलु सकलकालमनाकलितस्थाणुत्वस्य स्थाणुत्वपुरुषत्वो- ल्लेखी सन्देहः कस्याऽपि संपद्यते; तत्स्वरूपप्रतिपत्तौ वा कचित् कथं सर्वथा प्रमाणस्वरूपे संशयः स्यात् ? । आश्रयासिद्धिव्यधिकरणा- सिद्धी तु वादिनो जैनस्य दोषावेव न संमतौ; अस्ति सर्वज्ञः सुनिश्चि- ताऽसम्भवद्वाधकप्रमाणत्वात् , उदेष्यति शकटं कृत्तिकोदयात् , इत्यादेर्ग- मकत्वेन स्वीकृतत्वात् । संमतत्वे वा न तयोरत्रावकाशशङ्काशङ्कुसं- कथा; प्रमाणस्य धर्मिणः सकलवादिनामविवादास्पदत्वात् , प्रमा- णबहेतोस्तत्र वृत्तिनिर्णयाच 1 पक्षैकदेशासिद्धताऽपि नात्र साधीयस्तां " । 1 ·मान ? प्रमाणनयतत्त्वालोकालङ्कार:- दधाति, सा हि संपूर्णपक्षाव्यापकत्वे सति संभविनी, सचेतनास्तरवः स्वापात् ; इत्यादिवत् , न चैतदत्रास्ति । नाप्यनित्यः शब्दोऽनित्यत्वादि- त्यादिवत् प्रतिज्ञार्थंकदेशासिद्धताऽभिधानीया, तस्यास्तत्त्वतः स्वरूपा- सिद्धिरूपत्वात् ; अन्यथा धर्मिणोऽपि हेतुत्वे तत्प्रसङ्गात् । स्वरूपासि द्धिश्चात्र न यथा स्थमानमास्तिघ्नुते, तथाऽनन्तरमेव न्यरूपि, इति न वादिनःसाधनमसिद्धमेतत्। नापि प्रतिवादिनः, तत्राप्येवंप्रकारप्रकारक- ल्पनाप्रबन्धस्य प्रायः समानत्वात् । अत एव वादिप्रतिवाद्युभयस्यापि नासिद्धमिदम् । एवं च कथमिदं साधनमसिद्धिसम्बन्धं दधीत । नापि विरुद्धताबन्धकीसंपर्ककलङ्कितमेतत् ; विपक्षाद् व्यावृत्तत्वात् । नापि व्यभिचारपिशाचसंचारदुस्संचरम् , यतो निर्णीतविपक्षवृत्तित्वेन, सन्दिग्धविपक्षवृत्तित्वेन वाऽत्र व्यभिचारः प्रोच्येत?। न तावदायेन, अनित्यः शब्दः प्रमेयत्वादित्यादिवद् विपक्षे वृत्तिनिर्णयाभावात् ; स्व- परव्यवसायिज्ञानस्य हि विपक्षः संशयादिर्घटादिश्च, न च तत्र कदाचन प्रमाणता वरिवर्ति । नापि द्वितीयेन, विवादापन्नः पुमान् सर्वज्ञो न भवति, वक्तृत्वात् , इत्यादिवद् विपक्षे वृत्तिसन्देहस्यासंभवात् ; संशयघटादिभ्यः प्रमाणत्वव्यावृत्तनिर्णीतत्वात् । तन्नानैकान्तिकत्व- लक्षणमपि दूषणमत्रोपढौकते । इति न हेतोरपि कलङ्ककलिकाऽपि प्रो- न्मीलति । निदर्शनं पुनर्नोपदर्शितमेवात्र, इति न तद्दोषोद्धारसंरम्भः भवतु वा तदपि व्यतिरेकरूपं संशयघटादि; न चात्र कश्चिद् दूषणकणः। स खल्वसिद्धसाध्यव्यतिरेकः, असिद्धसाधनव्यतिरेकः, असिद्धोभ- यव्यतिरेकः, सन्दिग्धसाध्यव्यतिरेकः, सन्दिग्धसाधनव्यतिरेकः, स- न्दिग्धोभयव्यतिरेकः,अव्यतिरेकः, अन्प्रदर्शितव्यतिरेकः,विपरीतव्यति- रेको वा स्यात् । तत्र न तावदाद्याः षट् ; घटादी साध्यसाधनव्यतिरे- कस्य स्पष्टनिष्टकनात् । नापि सप्तमः; व्याप्त्याऽत्र व्यतिरेकनिर्णयात् । नाप्यष्टमनवमौ; यत्र न स्वपरव्यवसायिज्ञानत्वं न तत्र प्रमाणत्वमिति व्यतिरेकोपदर्शनात् , इत्यतो निष्कलङ्कादनुमानात् तल्लक्षणसिद्धरनवद्य- मिदं लक्षणम् ॥ २ ॥ १ प्रकारो विकल्पः । । - E । Home ·रत्नाकरावतारिकायुक्तः। , अथात्रैव ज्ञानमिति विशेषण समर्थयन्ते- अभिमतानभिमतवस्तुस्वीकारतिरस्कारक्षम हि प्रमाणम् , अतो ज्ञानमेवेदम् ॥शा अभिमतमुपादेयम् , अनभिमतं हेयम्। तद् द्वयमपि द्वेधा-मुख्यं गौणं च । तत्र मुख्यम्-सुखं दुःखं च । गौणं पुनः-तयोः कारणं कुसुमकु- कुमकामिनीकटाक्षादिकम् , खलकलहकालकूटकण्टकादिकं च । एवंवि- धयोरभिमतानभिमतदस्तुनायौँ स्वीकारतिरस्कारौ प्राप्तिपरिहारौ, तयोः क्षमं समर्थम् ; प्रापकं परिहारकं चेत्यर्थः । अनयोरुपलक्षणत्वादेतदु- भयाभावस्वभाव उपेक्षणीयोऽप्यत्रार्थो लक्षयितव्यः । रागगोचरः ख- ल्वभिमतः, द्वेषविषयोऽनभिमतः; रागद्वेषद्वितयानालम्बनं तु तृणादि- रुपेक्षणीयः। तस्य चोपेक्षकं प्रमाणं तदुपेक्षायां समर्थमित्यर्थः। हिर्यस्मा- दर्थे; यस्माद् अभिमतानभिमतवस्तुस्वीकारतिरस्कारक्षमं प्रमाणम् ,अत इदं ज्ञानमेव भवितुमर्हति; नाज्ञानरूपं सन्निकर्षादिकम् । प्रयोगश्च- प्रमाणं ज्ञानमेव, अभिमतानभिमतवस्तुस्वीकारतिरस्कारक्षमत्वात् , यत्तु नैवं न तदेवम् , यथा स्तम्भः, तथा चेदम् , तस्मात् तथा ॥३॥ उपपत्त्यन्तरं प्रकटयन्ति- न वै सन्निकर्षादेरज्ञानस्य प्रामाण्यमुपपन्नम्, तस्यार्थान्तरस्येव स्वार्थव्यवसितौ सा- धकतमत्वानुपपत्तेः ॥४॥ अयमर्थः-यथा संप्रतिपन्नस्य पटादेरर्थान्तरस्याज्ञानरूपस्य स्वा- र्थव्यवसितौ साधकतमत्वाभावात् प्रामाण्यं नोपपत्तिश्रियमशिश्रियत् , तथा सन्निकर्षादेरपि । प्रयोगः-सन्निकर्षादिर्न प्रमाणव्यवहारभाक्, स्वार्थव्यवसितावसाधकतमत्वाद्, यदेवं तदेवम् , यथा पटः, तथा चायम् , तस्मात् तथा ॥४॥ अथास्य साधनस्यासिद्धिसंवन्धवैधुर्य व्यञ्जयन्तः सूत्रद्वयं ब्रुवते- न खल्वस्य स्वनिर्णीतौ करणत्वम्, स्तम्भादेरिवाचे- vede ·१६ प्रमाणनयतत्त्वालोकालङ्कारः-- तनलात्; नाप्यर्थनिश्चितौ, खनिश्चितावकर- णस्य कुम्भादेरिव तत्राऽप्यकरणत्वात् ॥५॥ अस्येति सन्निकर्षादेः, करणत्वं साधकतमत्वम् । नाऽप्यर्थनिश्चिता- विति अस्य करणत्वमिति योगः। तत्रापीति अर्थनिश्चितावपीत्यर्थः । शेषमशेषमुत्तानार्थम् । प्रयोगौ तु-सन्निकर्षादिः स्वनिर्णीतौ करणं न भवति, अचेतनत्वात् , य इत्थं स इत्थम् , यथा स्तम्भः, तथा चायम् , तस्मात् तथा। सन्निकर्पादिरनिश्चिती करणं न भवति, स्वनिश्चिताव- करणत्वात् , य एवं स एवम् , यथा स्तम्भः, यथोक्तसाधनसंपन्नश्चा- यम्, तस्माद् यथोक्तसाध्यः ।। अत्र केचिद् यौगाः संगिरन्ते-सन्निकर्पादिन प्रमाणव्यवहारभा- गित्यादि यदवादि, तत्रादिशब्दसूचितकारकसाकल्यादेः काममप्रा- माण्यमस्तु; सन्निकर्षस्य तु प्रामाण्यापको नोऽमर्षप्रकर्षसिद्धये, तस्यार्थोपलब्धौ साधकतमत्वावधारणेन स्वार्थव्यवसितावसाधकतम- त्यादित्यत्र हेत्वेकदेशस्यासिद्धेः । यत्तु तत्सिद्धौ साधनमधुनैवाभ्य- धुः, तदसाधीयः, प्रदीपेन व्यभिचारान् , तस्य स्वनिश्चितावकरण- स्याप्यर्थनिश्चितौ करणत्वादिति । तदेतत् त्रपापात्रम्, अर्थोपलब्धौ सन्नि- कर्षस्य साधकतमत्वासिद्धेः। यत्र हि प्रमात्रा व्यापारिते सत्यवश्यं कार्य- स्योत्पत्तिः, अन्यथा पुनरनुत्पत्तिरव, तत् तत्र साधकतमम् ; यथा छिदायां दात्रम् ;न च नभसि नयनसन्निकर्षसम्भवेऽपि प्रमोत्पत्तिः।रूपस्य सह- कारिणोऽभावात् तत्र तदनुत्पत्तिरिति चेत् । कथमसौ रूपेऽपि स्यात् ?; न हि रूपे रूपमस्ति, निर्गुणत्वाद् गुणानाम् । नापि तदाधारभूते द्रव्ये रूपान्तरमस्ति, यावद्रव्यमाविसजातीयगुणद्वयस्य युगपदेकत्र त्वयाऽ- नभ्युपगमात् । अवयवगतं रूपमवयविरूपोपलव्धौ सहकारि सम- स्त्येवेति चेत् । कथं व्यणुकावयविरूपोपलम्भो भवेत् ? ; न हि व्यणु- कलक्षणावयवत्रयवर्तिरूपमुपलभ्यते, यतः सहकारि स्यात् । अनु- पलभ्यमानमपि तत् वत्र सहकारीति चेन्। तहि कथं न वनपाथास पाय- , Aatma ·। स्वसौधाऽध्यासधैर्यमार्जिजत् । यं च प्रदीपन व्यभिचारमुदचीचरः,' प्रदीपान्तरान्वेषणमस्ति । किन्त्वात्मनैवात्मानमयं प्रकाशयतीति क रत्नाकरावतारिकायुक्तः। कोपलम्भसंभवः ?; तदवयवेष्वनुपलभ्यमानस्य रूपस्य भावात् । यदि च रूपं सहकारि कल्प्यते, तदा समाकलितसकलनेत्रगोलकस्य दूराऽऽ- सन्नतिमिररोगावयविनः कथं नोपलब्धिः। अथाऽत्यन्ताऽऽसत्त्यभावो- ऽपि सहकारी, न चासौ तिमिरेऽस्तीति चेत्। नन्वियमासत्तिरात्मापेक्षया, शरीरापेक्षया, लोचनापेक्षया, तदधिष्ठानापेक्षया वा विवक्षांचके प्रेक्षादक्षेण ? । आये कल्पे, कथं कस्यापि पदार्थस्योपलब्धिः ?, व्या- पकस्याऽऽत्मनः सर्वभावैरासत्तिसंभवात् । द्वितीये, कथं करतल. तुलितमातुलिङ्गादेरुपलम्भः ?। तृतीये, कथं कापि चाक्षुषप्रत्यक्षमुन्म- जेत् ?, चक्षुषः प्राप्यकारित्वकक्षीकारेण सर्वत्र स्वगोचरेणाऽऽसत्तिस- द्भावात् । तुरीये, कथमधिष्ठानसंयुक्ताजनशलाकायाः समुपलब्धिः । अथ येनांशेन तस्यास्तत्र संसर्गः स नोपलभ्यत एव । नैवम् , अव- यविनो निरंशत्वेन स्वीकारात् । अपि च, कथमुदीची प्रति व्या- पारितनेत्रस्य प्रमातुर्न कांचन काञ्चनाऽचलोपलब्धिमनुभवामः ?" न च दवीयस्त्वाद् न तत्र नेत्ररश्मयः प्रसतुं शक्ताः, तेषां शशाङ्के- ऽपि प्रसरणाभावापत्तेः । अथ तदालोकमिलितास्ते वर्धन्ते, तर्हि खरतरकरनिकरनिरन्तराऽऽपूरितविष्टपोदरे मरीचिमालिनि सति सु- सरां सुराद्रिमभिसर्पतां तेषां वृद्धिर्भवेत् । न च दिनकरमरीचीनां नितरां कठोरत्वेन तैस्तेषां प्रतिघातः, तदाऽऽलोककलापाऽऽकलितकलश- कुलिशादिपदार्थानामप्यनुपलम्भापत्तेः । ततो न सन्निकर्षसद्भावेऽ- प्यवश्यं संवेदनोदयोऽस्ति । नापि तदभावेऽभाव एव, प्रातिभप्रत्य- क्षाणामार्षसंवेदनविशेषाणां च तत्कालाऽविद्यमानवस्तुविषयतया स- निक भावेऽपि समुद्भवात् । सन्न सन्निकर्षस्य साधकतमत्वं साधु- सोऽपि न चतुरचेतश्चमत्कारचञ्चुः, प्रदीपस्य मुख्यवृत्त्या करणत्वा- नुपपत्तेः, नेत्रसहकारितया करणत्वोपचारात् । यथा चोपचारादर्थ- व्यवसितौ करणमयम् , तथा स्वव्यवसितावपि; न हि प्रदीपोपलम्भे ·aten प्रमाणनयतत्त्वालोकालङ्कार:- म्यभिचारः ? । तन्न सन्निकर्षस्थार्थव्यवसितावसाधकतमत्वमसिद्धम् ।। अनयव दिशा कारकसाकल्यादेरप्यर्थव्यवसितावसाधकतमत्वं समर्थनीयम् । इति न हेत्वेकदेशासिद्धिः ।।५।। अथ व्यवसायीति विशेषणसमर्थनार्थमाहुः- तद् व्यवसायखभावम् , समारोपपरिपन्थित्वात् प्रमाणत्वाद् वा ॥ ६॥ तत्-प्रमाणत्वेन संमतं ज्ञानम् , व्यवसायस्वभावं निश्चया- त्मकमित्यर्थः, समारोपः संशयविपर्ययानध्यवसायस्वरूपोऽनन्तरमेव निरूपयिष्यमाणः, तत्परिपन्थित्वं तद्विरुद्धत्वम् , यथावस्थितवस्तु- प्राहकत्वमिति यावत् ; प्रमाणत्वाद् वा तत् तथाविधम् , वाशब्दो विकल्पार्थः, तेन प्रत्येकमेवामू हेतू प्रमाणत्वाभिमतज्ञानस्य व्यवसा- यखभावत्वसिद्धौ समर्थावित्यर्थः । प्रयोगौ तु-प्रमाणत्वाभिमतं ज्ञानं व्यवसायस्वभावम् , समारोपपरिपन्थित्वात् , प्रमाणत्वाद् वा, यत् पुनवं न तदेवम् , यथा-घटः, प्रोक्तसाधनद्वयाऽधिकरणं चेदम् , त- स्माद् व्यवसायस्वभावमिति ।। अत्रैकदेशेन पक्षस्य प्रत्यक्षप्रतिक्षेपमाचक्षते भिक्षवः, तथाहि-संह- तसकलविकल्पावस्थायां नीलादिदर्शनस्य व्यवसायवन्ध्यस्यैवानुभ- वात् पक्षीकृतप्रमाणैकदेशस्य प्रत्यक्षस्य व्यवसायस्वभावत्वसाधनम- साधीयः । तदसाधिष्ठम् , यतः-केन प्रत्यक्षेण तादृक्षस्य तस्यानुभवोऽ- भिधीयते ? ऐन्द्रियेण, मानसेन, योगिसत्केन, स्वसंवेदनेन वा ? | नायेन, तत्रेन्द्रियकुटुम्बस्य व्यापारपराङ्मुखत्वात् । न च द्वितीयेन, तस्येन्द्रियज्ञानपरिच्छिन्नपदार्थानन्तरक्षणसाक्षात्कारदक्षत्वात् । तृतीयेन, अस्मादृशां योगिप्रत्यक्षस्पर्शशून्यत्वात् , योगी तु तथा जाना- तीति कोशपानप्रत्यायनीयम् । नापि तुर्येण, यतः-तत् स्वरूपोपदर्शना- देव प्रमाणं स्यात्, अनुरूपविकल्पोत्पादकत्वाद् वा ?। आधे पक्षे, प्रत्यक्ष क्षणक्ष्यस्वर्गप्रापणशक्त्यादावपि प्रमाणतामास्कन्देत् । द्विती- न ·स्नाकरावतारिकायुक्तः। १९ यापक्षोऽध्यक्षमः, संहृतसकलविकल्पावस्थाभाविनीलादिदर्शनानन्तरम्- नीलादिरयमित्यर्थोल्लेखशेखरस्यैव विकल्पस्य प्रायेणानुभवात् । यत्रा- पिनीलादिज्ञानं ममोत्पन्नमिति ज्ञानोल्लेखी विकल्पः, तत्रापि ज्ञानमात्रो, ल्लेखित्वादस्य तत्रैव दर्शनस्य प्रामाण्यं स्याद् न तु तनिर्विकल्पकत्वे । अपि च, विकल्पस्यापि कथं सिद्धिः ? स्वसंवेदनप्रत्यक्षादिति चेत् । तस्यापि स्वरूपोपदर्शनमात्रात् प्रामाण्ये तदेव दूषणम् । विकल्पान्त- रोपजननात् पुनरनवस्था । तथा च कथं स्वसंवेदनस्य प्रामाण्य- सिद्धिः ?, यतस्तेन बाधा पक्षांशे स्यात् । अथ यन्न निर्विकल्पकतनैक विकल्पेन सहोत्पद्यते, यथा-विकल्पो विकल्पान्तरेण, विकल्पेनापि सहोत्पद्यते च प्रत्यक्षम् । न चेदं न सिषेध साधनम् , गन्धर्वविकल्प- दशायामपि गोः साक्षात्करणात्, अन्यथा समयान्तरे तत्स्मरणानु- त्पत्तिप्रसङ्गात् , इत्यनुमानबाधितः पक्षकदेश इति चेत्। तदपि कवलितं कालेन, कालान्तरे स्मरणसद्भावाद् व्यवसायात्मकस्यैव प्रत्यक्षस्य प्रसिद्धेनिर्विकल्पकस्य संस्कारकारणत्वविरोधात् क्षणिकत्वादिवत् । अथाभ्यासप्रकरणबुद्धिपाटवार्थित्वेभ्यो निर्विकल्पकादपि प्रत्यक्षाद् गंवादौ संस्कारः स्मरणं च समगस्त, न तु क्षणक्षयादौ, तभावा- दिति चेत् । तदप्यल्पीयः, भूयोदर्शनलक्षणस्याभ्यासस्य क्षणक्षया- दावक्षोदीयसः सद्भावात्, पुनः पुनर्विकल्पोत्पादरूपस्य चाभ्यासस्य परं प्रत्यसिद्धत्वात् , तत्रैव विवादात् । क्षणभिदेलिमभावाभिधानवे, लायां क्षणिकप्रकरणस्यापि भावात् । बुद्धिपाटवस्य क्षणिकत्वादी नीलादौ च समानत्वात् , तत्प्रत्यक्षस्य निरंशत्वेन कक्षीकारात्, अन्यथा विरुद्धधर्माध्यासेन तस्य भेदापत्तेः । अर्थित्वस्यापि जिज्ञा- सितत्वलक्षणस्य क्षणिकवादिनः क्षणिकत्वे सुतरां सद्भावाद् नीलादि- वत् । अभिलषितत्वरूपस्य तु तस्य व्यवसायजननं प्रत्यनिमित्तत्वात्, अनभिलषितेऽपि वस्तुनि कस्यापि व्यवसायसंभवात् । ततो ना नंशवस्तुवादिनः कचिदेव स्मरणं समगत । तथाच-यद् व्यवसाय- १ नालादाविति पाठान्तरम् । २ पुस्तकान्तरे नायं पाठः।

·२४ प्रमाणनयतवालोकालङ्कारः- शून्यं ज्ञानं न तत् स्मृतिहेतुः, यथा क्षणिकत्वादिदर्शनम् , तथा चाs- श्वविकल्पकाले गोदर्शनमिति प्रसङ्गः, तथा च तत् स्मृतिहेतुर्न स्याद् , भवति च पुनर्विकल्पयतस्तदनुस्मरणम्, तस्मात् तद् व्यवसायात्म- कमिति प्रसङ्गविपर्ययः । एवं च स्मरणात् तस्य व्यवसायात्मकस्यैव सिद्धेर्व्यवसायस्य च व्यवसायान्तरेण समानकालत्वाभावाद् विक- स्पेनापि सहोत्पद्यमानत्वादिति हेतुरसिद्धिबन्धकीसम्बन्धबाधित इति सिद्धम् । अथ न व्यवसायस्वभावत्वेन समारोपपरिपन्थित्वप्रमाणत्व- हेत्वोाप्तिरुपाऽपादि, तदभावेऽपि व्यवसायजनकत्वमात्रेण तयोः कचिद्भावाविरोधात् । अनुमानं हि व्यवसायस्वभावं सत् समारोप- परिपन्थि; प्रमाणं च, प्रत्यक्ष तु व्यवसायजनकमिति को बिरोधः?, इति चेत् । इह तावत् प्रमाणत्वहेतोाप्तिरुपदयते-प्रमाणं खल्व- विसंवादकमवादिषुः सौगताः, अविसंवादकत्वं चार्थप्रापकत्वेन व्याप्त म् ; अर्थाप्रापकस्याविसंवादित्वाभावाद् निर्विषयज्ञानवत् , तदपि प्रव- तकत्वेन व्यापि, अप्रवर्तकस्यार्थाप्रापकत्वात् ; तद्वदेव । तदपि विषयो- पदर्शकत्वेन व्यानशे, स्वविषयमुपदर्शयतः प्रवर्तकत्वव्यवहारविषयत्व- सिद्धेः, न हि पुरुषं हस्ते गृहीत्वा ज्ञानं प्रवर्तयति, स्वविषयं सूपदर्शयत् प्रवर्तकमुच्यतेऽर्थप्रापकं चेति ।। तत्रेदं चर्यते-किं दर्शनस्य व्यवसायोत्पत्तौ सत्यां विषयोपदर्श- कत्वं संजायेत ? समुत्पन्नमात्रस्यैव वा संभवेत् ? । प्राचिकविकल्पे, विकल्पकाले दर्शनस्यैव विनाशात् क्व नाम विषयोपदर्शकत्वं व्यव- तिष्ठेत ?। द्वितीयकल्पनायो पुनः-किमनेन कृतक्षौरनक्षत्रपरीक्षा- प्रायेण पश्चाप्रोल्लसता नीलादिविकल्पेनापेक्षितेन कर्तव्यम् ?, तम- न्तरेणापि विषयोपदर्शकत्वस्य सिद्धत्वात् । तथा च “यत्रैव जनयेदेनो सत्रैवास्य प्रमाणता इति राद्धान्तविरोधः, व्यबसायं विनैव विष- योपदर्शकत्वसद्भावे प्रामाण्यस्यापि तं विनैव भावात् , तन्मात्रनि- मित्तत्वात् तस्य । कथं चैवं क्षणक्षयस्वर्गप्रापणशक्त्यादावपि दर्शनस्य १ उदपादीत्यषि पाठः ।

·रत्नाकरावतारिकायुक्तः। विषयोपदर्शकत्वं न प्रसज्यते ? । अथाध्यवसानपर्यवसानो व्यापारो दर्शनस्य, इत्यध्यवसायव्यापारवत एवास्य विषयोपदर्शकत्वमवतिष्ठते, न पुनस्तमन्तरेणेति चेत् । तदध्यल्पम् , निर्विकल्पककार्यत्वेन व्यव- सायस्य ततो भिन्नकालत्वात् तेन तस्य व्यापारवत्त्वानुपपत्तेः । अस्तु वैतत् , तथापि तद् व्यापारभूतोऽसौ व्यवसायो दर्शनगोचरस्यो- पदर्शकः, अनुपदर्शको वा स्यात् ? । यद्यपदर्शकः; तदा स एव तत्र प्रवर्तकः प्रापकश्च स्यात् , ततोऽपि संवादकत्वात् प्रमाणम् , न पु- मस्तत्कारणीभूयमाभेजानं दर्शनम् । अथानुपदर्शकः, कथं दर्शनं तजननात् स्वविषयोपदर्शकम् , अतिप्रसङ्गात्-संशयविपर्ययकारण- स्यापि तस्य स्वविषयोपदर्शकत्वापत्तेः । दर्शनविषयसामान्यव्यवसा- यित्वाद् विकल्पस्य तज्जनकं दर्शनं स्वविषयोपदर्शकम् , नेतरदिति चेत् । तदशस्यम् , दर्शनविषयसामान्यस्यान्याऽपोहलक्षणस्यावस्तुत्वात् , त- द्विषयव्यवसायजनकस्य वस्तूपदर्शकत्वविरोधात् । अथ दृश्यविक- ल्प्ययोरेकीकरणाद् वस्तूपदर्शक एव व्यवसाय इति चेत् । नन्वेकी- करणमेकरूपतापादनम् , एकत्वाध्यवसायो वा ? । प्राचि पक्षे, अ- न्यतरस्यैव स तत्त्वं स्यात् । द्वितीये तु, उपचरितमेवानयोरैक्यम् , त- था च कथमेष व्यवसायो विषयोपदर्शकः स्यात् ;न हि षण्डः कुण्डो- नीत्वेनोपचरितोऽपि पयसा पात्री पूरयति । किञ्च, तदेकत्वाध्यव- सायो दर्शनेन, विकल्पेन, ज्ञानान्तरेण वा भवेत् ? । नाद्येन, दर्श- नश्रोत्रियस्याध्यवसायश्वपाकसंस्पर्शासंभवात् , न च तस्य बिकल्प्यं विषयतामेति । न द्वितीयेन, विकल्पकौणपस्य दृश्यदाशरथिं गोच- रयितुमपर्याप्तत्वात् । नापि तृतीयेन, निर्विकल्पकसविकल्पकविकल्प- युगलानतिक्रमेण दृश्यविकल्प्यद्वयविषयत्वविरोधात् । न च तदुभया- गोचरं ज्ञानं तदुभयैक्यमाकलयितुं कौशलमालम्बते, तथाहि-यद् यद् न गोचरयति न तत् तदैक्यमाकलयितुं कुशलम् , यथा-कलश- शानं वृक्षत्वशिंशपात्वयोः, तथा च प्रकृतमिति । तन्न व्यवसायजन- १ तदत्यलमिति च पाठः। - ·प्रमाणनयतत्त्वालोकालङ्कार:- नात् प्रत्यक्षस्य प्रामाण्यमुपपादकम् । कथं चैतत् क्षणक्षयस्वर्गप्राण- शक्त्यादावप्यनुरूपं विकल्पं कदाचिद् नोत्पादयति । स्वविकल्पवास- नाबलसमुज्जृम्भमाणाक्षणिकत्वादिसमारोपानुप्रवेशादिति चेत् । तद- पेशलम् , नीलादावपि तद्विपरीतसमारोपप्रसक्तेः; कथमन्यथा विरुद्ध- धर्माध्यासात् तदर्शनभेदो न भवेत् ?, न ह्यनंशं दर्शनं क्वचित् समारोपाक्रान्तं, क्वचिन्नेति वक्तुं युक्तम् । अथ तत्तव्यावृत्तिवशाद- नंशस्यापि दर्शनस्य तथा परिकल्पनाददोषः, समारोपाक्रान्तेभ्यो हि. व्यावृत्तमसमारोपाक्रान्तम् , असमारोपाक्रान्तेभ्यस्तु व्यावृत्तं समा- रोपाक्रान्तं तदुच्यत इति । तदप्यसूपपादम् , यतो व्यावृत्तिरपि वस्त्वंशं कंचिदाश्रित्य कल्प्येत, अन्यथा वा ?! अन्यथा चेत् , चित्रभा- नुरप्यचन्द्रव्यावृत्तिकल्पनया चन्द्रतामाद्रियेत । वस्त्वंशाश्रयणपक्षे तु, सिद्धो विरुद्धधर्माध्यासः, तथाहि-तद्दर्शनं येन स्वभावेन समारोपा- क्रान्तेभ्यो व्यावतिष्ट, न तेनैवाऽसमारोपाक्रान्तेभ्योऽपि; येन चाs- मीभ्यो व्यावर्तत न तेनैव तेभ्योऽपि; तयोर्द्वयोरपि व्यावृत्तयोरैक्या- पत्तेः। यदि पुनः स्वभावभेदोऽपि वस्तुनोऽतत्स्वभावव्यावृत्त्या कल्पित- एवेति मतं, तदा कल्पितस्वभावान्तरकल्पनायामनवस्था स्थेमानमा- स्तिघ्नुवीत । ततो न व्यवसायजननादस्य प्रामाण्यमनुगुणम् , किन्तु व्यवसायस्वभावत्वादेव । एवं प्रामाण्यसहचरं समारोपपरिपन्थित्वमपि वाच्यम्॥ ६॥ समारोपपरिपन्थित्वादित्युक्तमिति समारोपं प्ररूपयन्ति- अतस्मिंस्तध्यवसायः समारोपः ॥ ७ ॥ अतत्प्रकारे पदार्थे तत्प्रकारतानिर्णयः समारोप इत्यर्थः ॥ ७॥ अथैनं प्रकटयन्ति- स विपर्ययसंशयानध्यवसायभेदात् त्रेधा ॥८॥ उत्तानार्थमदः ॥ ८॥ अयोद्देशानुसारेण विपर्ययस्वरूपं तावत् प्ररूपयन्ति- विपरीतैककोटिनिष्टङ्कनं विपर्ययः ॥ ९ ॥ प्रकारतः ·रत्नाकरावतारिकायुक्तः। २३ विपरीताया अन्यथास्थिताया एकस्या एव कोटेवस्त्वंशस्य निष्ट- नं निश्चयनं विपर्यय इति ॥ ९॥ अत्रोदाहरन्ति- यथा शुक्तिकायामिदं रजतमिति ॥१०॥ यथेत्युदाहरणोपन्यासार्थः, अग्रेऽपि सर्वत्र । शुक्तिकायामरजता- कारायामिदं रजतमिति रजताकारतया ज्ञानं विपर्ययो विपरीतख्या- तिरित्यर्थः । इतिशब्द उल्लेखार्थः, अग्रेऽपि । उदाहरणसूत्रं चेदम्-अन्ये- षामपि प्रत्यक्षयोग्यविषयविपर्ययाणां पीतशङ्खज्ञानादीनाम्, तदितर- प्रमाणयोग्यविषयविपर्ययाणां हेत्वाभासादिसमुत्थज्ञानानां चोपलक्ष- । णार्थम् ॥ । अत्र विवेकाख्यातिवादी वदति-विवादास्पदमिदं रजतमिति प्रत्ययो न वैपरीत्येन स्वीकर्तव्यः, तथा विचार्यमाणस्य तस्यानुपपद्य- मानत्वात् , यद् यथा विचार्यमाणं नोपपद्यते, न तत् तथा स्वीकर्त- व्यम्, यथा-स्तम्भः कुम्भरूपतयेति । न चेदं साधनमसिद्धिमधार- यत् , तथाहि-किमिदं प्रत्ययस्य वैपरीत्यं स्यात् ?-अर्थक्रियाकारिपदा- प्रित्यायकत्वम्, अन्यथा प्रथनं वा । आधे भेदे, विवादास्पदप्र- त्ययप्रत्यायिते पदार्थे किमर्थक्रियामात्रमपि नास्ति, तद्विशेषसाध्या वा सा न विद्यते ? । नाधः पक्षः, शुक्तिसाध्यायास्तस्या भावात् । द्वितीये तु, ज्ञानकाले सा नास्ति, कालान्तरेऽपि वा ?| ज्ञानकाले तावत् तथ्य- कलधौतबोधेऽपि कापि सा नास्त्येव । कालान्तरे तु प्रचुरतरसमीर- समीरणाशुव्यपायिपयोबुबुदबोधेऽपि सा न विद्यत एव । तन्नार्थ- क्रियेत्यादिपक्षः क्षेमकारः । तत्पुरस्सरपक्षे तु, तथाविधवैपरीत्यं तस्य स्वेनैव, पूर्वज्ञानेन, उत्तरज्ञानेन वाऽवसीयेत ? । न स्वेनैव, तेन स्वस्य वैपरीत्यावसाये प्रमातुः प्रवृत्त्यभावप्रसङ्गात् । अथ पूर्वज्ञानेन; किं स्वकालस्थेन, तत्कालस्थेन वा ? । नाद्येन, तत्काले वैपरीत्यास्पदसंवे- दनस्यासत्त्वात् । नापि द्वितीयेन, ज्ञानयोर्योगपद्यासंभवात् । अथो- चरज्ञानेन, तत्कि विजातीयम्, सजातीयं वा स्यात् ? । विजातीय- ।

·अन्यत्व- २४ प्रमाणनयतत्त्वालोकालङ्कार:- मप्येकसन्तानम्, भिन्नसन्तानं वा ? । भेदद्वयेऽपि घटज्ञाने पटज्ञा- नस्य वैपरीत्यावसायि भवेत् । सजातीयमप्यकविषयम्, भिन्नविषयं था। एकविषयमप्येकसन्तानम्, भिन्नसन्तानं वा ? । द्वयमपीदं संवाददत्तहस्तावलम्ब कथं वैपरीत्यावबोधधुराधौरेयतां दधीत ? भिन्नाविषयमप्येकसन्तानम् , भिन्नसन्तानं वा ? । उभयत्रापि पटज्ञानं पटान्तरज्ञानस्य तथा भवेत् । अथ न सर्वमेवोत्तरज्ञानं प्राक्तनस्या- ऽन्यथात्वावबोधबद्धकक्षम् , किन्तु यदेव बाधकत्वेनोल्लसति । ननु किमिदं तस्य तद्वाधकत्वम् ?-तदन्यत्वम् , तदुपमर्दकत्वं, तस्य स्व- विषये प्रवर्तमानस्य प्रतिहन्तृत्वम्, प्रवृत्तस्यापि फलोत्पादप्रतिबन्ध- कत्वं वा । प्राचि पक्षे, मिथ्याज्ञानमपि तस्य बाधकं स्यात् , स्योभयत्राऽविशेषात् । द्वितीये घदज्ञानं पटज्ञानस्य बाधकं स्यात्, तस्यापि तदुपमर्दैनोत्पादात् । तृतीये, न प्रवृत्तिस्तस्य तेन प्रतिहन्तुं शक्या, यत्र क्वचन गोचरे प्रागेव प्रवृत्तत्वात् । तुरीयेऽपि, न फलो- त्पत्तिस्तस्य तेन प्रतिबन्धुं पार्यते, उपादानादिसंविदोऽपि प्रथममेव समुत्पन्नत्वात् । किञ्च, विपरीतप्रत्यये रजतमसञ्चकास्ति, सद् वा। असञ्चेत् । असत्ख्यातिरेवेयं स्यात् । सच्चेत् । तत्रैव, अन्यत्र वा ? | यदि तत्रैव, तदा तथ्यपदार्थख्यातिरेवेयं भवेत् । अन्यत्र तु सतः कथं तत्र प्रतीतिः?, पुरस्सरगोचर एव चक्षुरादेर्व्यापारात् । दोषमाहात्म्या- दिति चेत् । न, दोषाणामिन्द्रियसामर्थ्यकदर्थनमात्रचरितार्थत्वेन विपरीतकार्योत्पत्तिं प्रत्यकिञ्चित्करत्वात् । ततस्तथा विचार्यमाणस्य तस्यानुपपद्यमानत्वमसिध्यदेव । नापि व्यभिचारि, विपक्षादत्यन्तं व्यावत्तेः; अत एव न विरुद्धमपि । ततः सत्यमेवैतत् संवेदनद्वयम्- इदमिति प्रत्यक्षम्, रजतमिति तु स्मरणम् ; करणोद्भवदोषवशाच्छु- क्तिरजतयोः प्रत्यक्षस्मरणयोश्च भेदाप्रतिभासाद् भेदाख्यातिरियमु- च्यत इति ॥ अत्राभिध्महे-ये तावत् साधनासिद्धिविध्वंसनाय व्यधायिषत विकल्पाः, तत्र शुक्त्यादिरूपतयाऽन्यथास्थितार्थस्यान्यथारजताद्यर्थ, ।

·रवाकरावतारिकायुक्तः। २५ प्रकारेण यत्प्रथनं तत्स्वरूपं वैपरीत्यै नेदं रजतमित्येवं तदुपमर्दतः पश्चादुज्जृम्भमाणेन बाधकेनाऽवधार्यत इति ब्रूमः । तथा च अन्यथा- प्रथनोत्तरज्ञानतदुपमर्दकत्वविकल्पाभ्यां शेषं तुविकल्पनिकुरम्बं तुण्ड. ताण्डवाडम्बरविडम्बनामात्रफलमेव । अथ विजातीयं सजातीयं वा तदित्यादिप्रकारेषु किमुत्तरं ते स्याद् । ननु वितीर्णमेव । अस्तु यत्कि- ञ्चित् , तदुपमर्देन चेदुत्पद्यते, तदा तदखिलं बाधकं सत् तस्य तथात्व- माविष्करोतीति । उपमर्दश्च न प्रध्वंसः, यतः पटज्ञानप्रध्वंसेनोत्पद्य- मानस्य घटज्ञानस्य बाधकत्वं स्यात्, किन्तु तत्प्रतिभातवस्त्वसत्त्व- ख्यापनम्-यन्मदीयवेदने रजतमिति प्रत्यभात्, तद् रजतं न भवत्येवेति। अपि च, भेदाख्यातावपि प्रत्यक्षस्मरणयोर्भेदाख्यानं किं खेनैव वेद्यते ? इत्यादिसकलविकल्पपेटकमाटीकत एव, इति स्ववधाय कृत्योत्थापनमे- तद्भवतः। अथ प्रकृतज्ञाने रजतप्रतिभाने कथं तेन शुक्तिकाऽपेक्ष्येत? तन्न, संवृतस्वाकारायाः समुपात्तरजताकारायाः शुक्तिकाया एवात्र प्रतिभानात् । वस्तुस्थित्या हि शुक्तिरेव सा, त्रिकोणत्वादिविशेषग्रह- णाभावात्तु संवृतस्वाकारा, चाकचिक्यादिसाधारणधर्मदर्शनोपजनि- तरूप्यस्मरणाऽऽरोपितरजताकारत्वाच्च समुपात्तरजताकारा; इत्यभि- धीयते । यत् खलु यत्र कर्मतया चकास्ति तत् तत्राऽऽलम्बनम्, एतच शृङ्गग्राहिकया निर्दिश्यमानायां शुक्तौ समस्त्येव । सैव हि दोषवशात् तथा प्रतिभाति । दृष्टं च दोषवशाद् विपरीतकार्योत्पादकत्वम् , यथा- क्षिप्तमन्दाक्षलक्ष्मीकायाः कुलपक्ष्मलाश्यास्तद् तद् विरुद्धवीक्षणभाषणा- दि। त्वयाऽपि चैतदङ्गीकृतमेव, प्रकृतरजतस्मरणस्याऽनुभूतरजतदेशा- नुसारिप्रवृत्तिजनकत्वौत्सर्गिककार्यपरिहारण पुरोदेश एव प्रवृत्तिजन- कत्वस्वीकारात् । भेदाऽग्रहणं सहकारिणमपेक्ष्य प्रकृतरजतस्मरणस्य तदविरुद्धमिति चेत् । दोषान् सहकारिणोऽपेक्ष्य हृषीकस्यापि तत् तथास्तु । किञ्च, प्रत्यभिज्ञानेन रजतसंवित्तेः शुक्तिगोचरत्वमवस्था- प्यते-यदेव मम रजतत्वेन पूर्वमचकात् , तदेवेदं शुक्तिशकलम् ; इत्येवं १ अथ पूर्वाऽनुभूतरजतप्रतिभाने इति पाठान्तरम् । - ,

·प्रमाणनयतत्वालोकालङ्कारः-
तस्योत्पादात् । अनुमानेन च-विवादपदं रजतज्ञानं शुक्तिगोचरम् ,
तत्रैव प्रवर्तकत्वाद्, यदेवं तदेवं यथा सत्यरजतज्ञानं रजतगोचरम् ,
इति विचारेण वैपरीत्यस्योपपत्तेरसिद्धिदुर्गन्धमेव त्वत्साधनमिति
स्थितम् । यञ्चोक्तम्-शुक्तिरजतयोः प्रत्यक्षस्मरणयोश्च भेदाप्रतिभा-
सादिति, तत्र भेदाप्रतिभासस्तुच्छः कश्चिदुच्येत, अभेदप्रतिभासो
वा ? । नाद्यः, प्राभाकरैरभावानभ्युपगमात् । नापि द्वितीयः, विप-
रीतख्यातिप्रसक्तेः, भिन्नयोरभेदेन प्रतिभासात् । अथ भेदो व्यावर्तक-
धर्मयोगः, तस्य चाप्रतिभासः साधारणधर्मप्रतिभास इति चेत्। न,
शुक्तिज्ञाने सत्येऽपि तस्य भावाद्, दीप्रतादेस्तत्राऽपि प्रतिभासात् । अथ
न तत्र तस्यैव प्रतिभासः, त्रिकोणतादिव्यावर्तकधर्माणामपि प्रति-
भासादिति चेत् । तर्हि सावधारणः साधारणधर्मप्रतिभासः प्रकृतर-
जतबोधेऽपि नास्त्येव, रजतगतस्य रजतत्वस्येव शुक्तिगतस्य त्वनिय-
तदेशकालस्मर्यमाणरजतासंभविनियतदेशकालत्वस्य व्यावर्तकधर्मस्य
प्रतिभानादिति । ग्रहणस्मरणसंवित्ती अपि स्वसंविदिते प्राभाकरा-
णाम् । ते च यदि स्वरूपेण प्रतिभातः, तदा न रजतार्थिनस्तथा प्र-
वृत्तिः स्यात् । अथ प्रहणं स्मरणरूपतया प्रतिभाति, तदा विपरीत-
ख्यातेरस्पष्टतया प्रतिभानम् ; अनुभूतरजतदेशे प्रवृत्तिश्च स्यात् ।
अथ स्मरणं प्रहणरूपतया; तदाऽपि विपरीतख्यातिरेव । प्रभूतं चात्र
वक्तव्यम् , तच्चोक्तमेव बृहद्वृत्तौ वितत्य श्रीपूज्यैः ॥ १० ॥
अथ संशयं लक्षयन्ति-
साधकबाधकप्रमाणाभावादनवस्थिताऽनेककोटि-
संस्पर्शि ज्ञानं संशयः ॥ ११ ॥
उल्लिख्यमानस्थाणुत्वपुरुषत्वाद्यनेकांशगोचरयोः साधकबाधक-
प्रमाणयोरनुपलम्भादनवधारितनानांशावलम्बिविधिप्रतिषेधयोरसमर्थ
संवेदनं संशय इत्यर्थः, समिति समन्तात् सर्वप्रकारैः शेत इवेति
व्युत्पत्तेः ॥ ११॥

·रत्नाकरावतारिकायुक्तः। उदाहरन्ति- यथाऽयं स्थाणुर्वा पुरुषो वा ॥ १२ ॥ व्यक्तम् । अयं च प्रत्यक्षविषये संशयः । परोक्षविषये तु यथा- काऽपि विपिनप्रदेशे शृङ्गमात्रदर्शनात् किं गौरयं स्याद् गवयो वा ? इत्यादि ॥ १२ ॥ अथाऽनध्यवसायस्वरूपं प्ररूपयन्ति- किमित्यालोचनमात्रमनध्यवसायः ॥ १३ ॥ अस्पृष्टविशिष्टविशेष किमित्युल्लेखेनोत्पद्यमानं ज्ञानमात्रमनध्य- वसायः प्रोच्यते । समारोपरूपत्वं चाऽस्यौपचारिकम् , अतस्मिंस्तद्- ध्यवसायस्य तल्लक्षणस्याऽभावात् । समारोपनिमित्तं तु यथार्थापरि- च्छेदकत्वम् ॥ १३ ॥ उदाहरन्ति- यथा गच्छत्तृणस्पर्शज्ञानम् ॥ १४ ॥ गच्छतः प्रमातुस्तृणस्पर्शविषयं ज्ञानमन्यत्राऽऽसक्तचित्तत्वादेव जातीयकमेवंनामकमिदं वस्तु, इत्यादिविशेषानुल्लेखि किमपि मया स्पृष्टम् ; इत्यालोचनमात्रमित्यर्थः। प्रत्यक्षयोग्यविषयश्चायमनध्यवसायः। एतदुदाहरणदिशा च परोक्षयोग्यविषयोऽप्यनध्यवसायोऽवसेयः, यथा- कस्यचिदपरिज्ञातगोजातीयस्य पुंसः कचन वननिकुजे सानामा- त्रदर्शनात् पिण्डमात्रमनुमाय को नु खल्वत्र प्रदेशे प्राणी स्यात् ?,. इत्यादि ॥ १४॥ अथ प्रमाणलक्षणसूत्रोपात्तं परशब्दं व्याख्यान्ति- ज्ञानादन्योऽर्थः परः ॥ १५॥ ज्ञानाद् ग्राहकात् सकाशाद्, अन्यो ग्राह्यतया पृथग्भूतोऽचेतनः सचेतनो वा, अर्थोऽर्थक्रियार्थिभिरर्यमानः, परः परशब्दवाच्यः ।। अत्र शून्यवादिनः कतिपयविकल्पाटोपोच्चण्डतुण्डमुत्स्वप्नायन्ते- अहो! आर्हताः ! किं ज्ञानम् ?, कश्चार्थः ? । ग्राहकमन्तर्ज्ञानम् , ग्राह्यो ·प्रमाणनयतत्त्वालोकालङ्कारः- । बाह्योऽर्थ इति चेत् । कस्य ज्ञानं ग्राहकम् ?। अर्थस्य चेत् । अर्थ एवान- थमूलं तर्हि स एवोन्मूलनीयः, तथाहि-किमयमणुरूपः, स्थूलस्वरूपः, तदुभयस्वभावः, अनुभयस्वभावो वा ? । अणुरूपश्चेन् । कुतोऽणूनाम- वधारणम् ?-प्रत्यक्षाद्, अनुमानाद् वा ? । प्राचि पक्षे, किं योगिप्र- त्यक्षाद्, अस्मदादिप्रत्यक्षाद् वा ? | धुर्यः श्रद्धामात्राबधार्यः । द्वितीयस्तु, अनुभूतिपराभूत:-न हि वयमयं परमाणुरयं परमाणुरिति स्वप्नऽपि प्रतीमः, स्तम्भोऽयं कुम्भोऽयमित्येवमेव नः सदेव संवेदनो- दयात् । अथाऽनुमानात् परमाणुप्रवेदनम् । किमवधृतसाध्यसाधन- संबन्धात् , तदितरस्माद् वा ? । न तावत् तदितरस्मात् , अतिप्रसङ्ग- सङ्गमात् । प्राचिकप्रकारे तु, संबन्धाऽवधारणं प्रत्यक्षेण, अनुमानेन वा ? । न प्रत्यक्षेण, अणूनामतीन्द्रियत्वेन तैः सहाऽविनाभावस्य कापि लिङ्गे ग्रहीतुमशक्यत्वात् । अनुमानेनाऽपि तेनैव, अनुमानाs- न्तरेण वा तदवधारणम् ? । न तावत् तेनैव, परस्पराऽऽश्रयप्रस- मात्-सति हि संबन्धावधारणे तदनुमानोत्थानम् , सति चास्मिस्तव- धारणमिति । अनुमानाऽन्तरमपि गृहीतप्रतिबन्धम् , अगृहीतप्रति- बन्धमेव वा प्रवर्तेत ?, इत्याद्यावृत्तावनवस्थादौःस्थ्योपस्थापनम् । तद् नानुमानादपि परमाणुप्रतीतिः । किञ्च, अमी परमाणवो नित्या वा स्युः, अनित्या वा? नित्याश्चेत् । किमर्थक्रियाकारिणः, अकिञ्चित्करा वा । उदीचीनस्तावत्पक्षः क्षोदीयान् , अन्तरिक्षवृक्षवत् तेषामसत्वा- पत्तेः । अर्थक्रियाकारित्वं तु तेषां क्रमेण, युगपद् वा ? । क्रमेण चेत् । किं स्वभावाभेदेन, तद्भेदेन वा ? । स्वभावाभेदभिदायाम् , ते येनैव स्वभावेन प्राच्यं कार्यमर्जयन्ति, तेनैवोत्तरमपि ; यद्वा येनैवो- त्तरम् , तेनैव प्राच्यमपि ? । प्रथमे, प्रथमकार्यकाल एवोत्तरस्याप्यु- त्पत्तिप्रसक्तिः । तद्वद् द्वितीये द्वितीयकार्यकाल एव प्रथमस्याऽपि प्रभवप्राप्तिः । तद्वदेव स्वभावभेदपक्षे क्षणिकत्वापत्तिः, तल्लक्षणत्वात् क्षणभङ्गुरतायाः । युगपत्पक्षे, सकृदेव सकलखकार्यकार्यपुजस्याऽजि- तत्वाद् द्वितीयादिक्षणे तेषामसत्त्वं स्यात् । तद् नाऽमी नित्याः । अनि- । ।

·। , , रत्नाकरावतारिकायुक्तः। २९ त्याश्चेत् क्षणिकाः, कालान्तरस्थायिनो वा ? । क्षणिकाश्चेत् । किम- कस्माद् भवन्ति, कारणाद् वा कुतोऽपि ?। अकस्माच्चेत्। ननु किमिह कारणप्रतिषेधमात्रम् , भवनप्रतिषेधः, स्वात्महेतुकत्वम् , निरुपाख्य- हेतुकत्वं वा विवक्षितम् ? । आये, भवनस्यानपेक्षत्वेन सदा सत्त्व- स्याऽसत्त्वस्य वा प्रसक्तिः "नित्यं सत्त्वमसत्त्वं वा हेतोरन्यानपेक्षणात्" इत्युक्तेः । द्वितीये, प्रागिव पश्चादपि नाऽमी भवेयुः । तृतीये, कथ- मुत्पत्तिस्तेषाम् ?, स्वयमसतां स्वोत्पत्तौ व्यापारव्याहतेः । तुरीये, प्रागपि सत्त्वापत्तस्तेषां सनातनत्वं स्यात् । कारणाद् भवनपक्षे तु स्थूलं किञ्चित् तेषां कारणम् , परमाणव एव वा?। न स्थूलम् , परमा- गुरूपार्थपक्षस्यैव कक्षीकारात् । परमाणवश्चेत् । ते किं सन्तः, अस- न्तः, सदसद्रूपाः, अनुभयस्वभावा वा स्वकार्याणि कुर्युः ?। सन्तश्चेत् । किमुत्पत्तिक्षण एव, द्वितीयादिक्षणेऽपि वा ? । नाद्यः, तदानीमुत्प- त्तिमात्रव्यग्रत्वात् तेषाम् । अथ “भूतिर्येषां क्रिया सैव कारणं सैव चोच्यते” इति वचनाद् भवनमेव तेषामुत्तरोत्पत्तौ कारणतेति चेत् । एवं तर्हि रूपाणवो रसाणूनाम् , ते च तेषामुपादानं स्युः, उभयत्र भवनाविशेषात् । न द्वितीयः, क्षणक्षयक्षयापत्तेः । अथाऽसन्तस्ते तदुत्पादकाः, तर्हि तत्सत्ताक्षणमेकमपहाय सर्वदा तदुत्पादप्रसङ्गः, तद्भवनस्य सर्वदाऽविशेषात् । सदसद्रूपपक्षस्तु दुनिरोधविरोधानु- बन्धदुर्धरः-यदि हि ते सन्तः कथमसन्तः ?, तथा चेत् कथं सन्तः । अनुभयस्वभावभेदोऽप्यसाधुः, विधिप्रतिषेधयोरेकतरप्रतिषेधेऽन्यत- रस्यावश्यभावात् । तन्नाणवः क्षणिकाः सूक्ष्ममनीषामार्गमैयरुः । नापि कियत्कालस्थायिनः, क्षणिकपक्षोपक्षिप्तप्रतीकारस्याऽत्राऽप्यवता- रात् । किञ्च, कियत्कालस्थायिनोऽप्यमी किमर्थक्रियापराङ्मुखाः, तत्कारिणो वा भवेयुः १ । प्रथमभिदायाम् , अम्बरोद्भवाम्भोरुहसौ- रभवदसत्त्वापत्तिः । उदग्विकल्पे, किमसद्रूपम् , सद्रूपम् , उभय- रूपम् , अनुभयरूपं वा ते कार्य कुर्वीरन् ? । असद्रूपं चेत् । कथं करिकेसरकलापादेरपि न करणम् ? । सद्रूपं चेत् । कथं तस्य क- ·प्रमाणनयतत्त्वालोकालङ्कार:- रणम् ?, सतोऽपि करणे कथं कदाचित् क्रियाविरतिः ? । तृतीयतु- रीयभेदौ तु प्राक्प्रोक्तसदसद्रूपादिभेदवद् भजनीयौ । तन्नाणुरूपो- ऽर्थः सर्वथा स्थेमानमातेनिवान् । नापि स्थूलरूपः, यतस्तादृशो- ऽप्यसौ नित्यः, अनित्यो वा स्यात् ? । न तावद् नित्यः, परमाणु- नित्यतानिराकरणानुसारेणाऽस्यापि व्यपासितुं शक्यत्वात् । नाप्य- नित्यः, यतस्तस्य समुत्पादे स्थूलमेव किश्चित् कारणम् , अणवो १ । प्राच्यः पक्षः स्थवीयान् , स्थूलाद्वैतवादस्य वावदूकानां वदि- तुमयुक्तत्वात् , सूक्ष्मापेक्षयैव स्थूलस्य व्यवस्थानात् , कुंवलापेक्षया कुवलयस्येव । अथाणवस्तत्कारणम् , तर्हि तदनेतनस्तदुभयस्वभा- वार्थपक्षः कक्षीकृतः स्यात् । अस्त्वयमेवेति चेन् । तर्हि ते निरतिश- याः, सातिशया वा स्थूलमर्थ प्रथयेयुः ? ! आये भेदे, भूर्भुवःस्वस्त्र- यीकुहरकोणकुट्टितैकैकपरमाणुभिर्विशकलितैरपि सदैव तदुत्पादन- प्रसङ्गः। द्वितीये तु, कस्तेषामतिशय:-एकदेशावस्थितिः, संयोगः, क्रिया वा ?। प्रथमपक्षे, क्षोणीमण्डलाऽऽलम्बिपरिमण्डलैः स्थूलैककार्य- क्रियाप्रसक्तिः, तस्यैकदेशरूपत्वात् । अथ यावति प्रदेशे कतिपयेऽपि परमाणवः कार्यमेकमजयन्ति तावानेवैकः प्रदेशः, न सकलमिलामण्ड- लम् ; इति चेत् । तीतरेतराश्रयपिशाचप्रवेशः-सिद्ध हि कायें देश- क्यसिद्धिः, तत्सिद्धौ च तत्सिद्धिरिति । संयोगश्चेदतिशयः, स किं नित्यः, अनित्यो वा ? । यदि नित्यः, तदा सदाऽपि तदुत्पाद्यकार्यो- पादप्रसङ्गः। अनित्यश्चेत् । किमन्यत एव, तेभ्योऽपि वा प्रादुःप्यात् ?। नायो भेदः, तदाधारधर्मस्याऽन्यत एवोत्पत्तिविरोधात् । द्वितीये तु, तदुत्पत्तावपि निरतिशयाः, सातिशया वा ते व्याप्रियेरन् । प्राचि, प्राचीन एव दोषः । द्वितीये तु, अतिशयोत्पत्तावप्यतिशयान्तरेण भाव्यम् , तत्रापि तेन; इत्यनवस्थाकदर्थनम् । किञ्च, अयं संयोगस्तत्स्व- भावभूतः, तत्पृथग्भूतोवा। प्राच्ये, परमाणव एव न कश्चित् संयोगो नाम । द्वितीये तु, सर्वथा पृथग्भूतः, कश्चिद् वा । कथञ्चित्पक्षस्तावद् १ बदरापेक्षया कुवलयस्य स्थूलत्वम् । नि ·- समवायेन, ? । न संयो- । । रत्नाकरावतारिकायुक्तः। ३१ -विरोधबाधितः । सर्वथापक्षे तु, संबद्धः, असंबद्धो वा तत्रासौ स्यात् । असंबद्धविधायां तेषामेष इति संबन्धायोगः । संबद्धस्तु, संयोगेन, तादात्म्येन, तदुत्पत्त्या, अविष्वग्भावेन वा गेन, तस्य गुणरूपे संयोगे संभवाभावात् , “निर्गुणा गुणाः” इति वचनात् । न समवायेन, यतो यावदयमेकं संयोगमेकत्र संबन्धयति, तावदन्यत्राऽप्येनं किं न संबन्धयेत् ?, अस्य सर्वत्रैक्यात्। न तादा- त्म्येन, भेदपक्षकक्षीकारात् । नापि तदुत्पत्त्या, परमाणुभ्यः संयोगो- त्पादस्य प्रागेव व्यपास्तत्वात् । नाप्याविष्वग्भावन, तस्य कथञ्चित् तादात्म्यरूपत्वात् ; तत्र च कथञ्चिदित्यन्धपदम्, विरोधावरोधदुर्धर- त्वात् । किञ्च, अयं संयोगः सर्वात्मना, एकदेशेन वाऽणूनां प्रणि- गद्येत ? । प्रथमे, पिण्डोऽणुमात्रः स्यात् । द्वितीये, षट्केन युगपद्यो- गात् परमाणोः षडंशता स्यात् ; इति परमाणुकथाऽप्यस्तमियात् । तन्न संयोगोऽतिशयः । एतेन क्रियारूपातिशयपक्षोऽपि प्रतिक्षिप्तः । किञ्च, अयं स्थूलोऽवयवी निराधारः, साधारो वा ?। न तावद् निरा- धारः, साधारप्रतीतिविरोधात् । साधारश्चेत् । किमेकावयवाधारः, अनेकावयवाधारो वा ? । प्रथमे, प्रतीतिविरोधः, तथाहि-प्रतीतिरि- हाऽवयवेष्ववयवीति, नावयवेऽवयवीति । अथानेकावयवाधारः, तत्रा- प्यविरोध्यनेकावयवाधारः, विरोध्यनेकावयवाधारो वा ?। न प्राच्यः, चलाचलस्थूलास्थूलनीलानीलादिरूपाणामवयवानां विरोधप्रतीतेः । अथ द्वितीयः, तर्हि नैकः स्थूलोऽवयवी स्यात् , विरुद्धधर्माध्यासात् । अपि च, असौ तेषु वर्तमानः सामस्त्येन, एकदेशेन वा वर्तेत ? । सामस्त्येन वृत्तौ, एकस्मिन्नेवावयवे परिसमाप्तत्वादनेकावयववृत्तित्वं न स्यात् । एकदेशेन वृत्तौ, निरंशत्वं तस्योपगतं विरुध्येत । सांशत्वे वा तेऽप्यंशास्ततो भिन्नाः, अभिन्ना वा भवेयुः । भिन्नत्वे, पुनरप्यने- कांशवृत्तेरेकस्य सामस्त्यैकदेशविकल्पानतिक्रमादनवस्था । अभिन्नत्वे, न केचिदंशाः स्युः । इति न तदुभयस्वभावार्थपक्षोऽपि संगतिशृङ्ग- सङ्गमगात् । अनुभयस्वभावभेदोऽप्युपेक्षाक्षेत्रं प्रेक्षाणाम् , परमाणु- ·। ३२. प्रमाणनयतत्वालोकालङ्कार:- स्थूलंयोः परस्परप्रतिषेधात्मकत्वेनाऽन्यतरप्रतिषेधे तदितरविधेरवश्य- भावात्। इति नार्थः कश्चिद् विचारचूलामालम्बते॥ तदभावे तगाह- कतया संमतं ज्ञानमपि तथैव । किञ्च, एतदर्थसमकालम् , तद्भिन्न- कालं वा तद्ग्राहकं कल्प्येत ?। प्राक्कल्पनायाम्, त्रिलोकीतल्पोपगता- अपि पदार्थास्तत्र प्रथेरन्, समकालत्वाविशेषात् । तदग्यप्रकारे तु, निराकारम् , साकारं वा तत् स्यात् ? । प्रथमे, प्रतिनियतपदार्थपरि- च्छेदानुपपत्तिः । द्वितीये तु, किमयमाकारो व्यतिरिक्तः, अव्यतिरिक्तो वा ज्ञानात् ? । अव्यतिरेके, न कश्चिदाकारो नाम; तथाच निराका- रप्रकारप्रकाशितः परीहारः । व्यतिरेके, चिद्रूपः, अचिद्पो वाऽयं भवेत् ? । चिद्पश्चेत् । तदानीमाकारोऽपि वेदकः स्यात्, तथा चायमपि निराकारः, साकारो वा तद्वेदको भवेत् ? इत्यावर्तने- नाऽनवस्था । अथाचिद्रूपः; किमज्ञातः, ज्ञातो वा तज्ज्ञापकः स्यात्?। प्राचीने, चैत्रस्येव मैत्रस्याऽप्यसौ तज्ज्ञापकः स्यात् । तदुत्तरे तु, निराकारेण, साकारण वा ज्ञानेन तस्यापि ज्ञानं स्यात् ? इत्याद्यावृ- त्तावनवस्थैव । इति न ज्ञानमपि किश्चिञ्चतुरचेतोगोचरे संचरति । ततः सर्वशून्यतैव परं तत्त्वमवास्थित । इति सर्वापलापिविकल्प- संक्षेपः ।। तदेतदखिलमनल्पपलालपूलकूटकल्पमप्रतिमोत्तरकृशानुकणमात्रसा- ध्यम् , तथाहि-इदं प्रमाणमूलमालप्येत, अन्यथा वा ? । अन्यथा चेत् । उत्तिष्ठोत्तिष्ठ तर्हि कथमकृथाः प्रामाणिकपर्षदीह प्रवेशम् ? । प्रमाणमूलं चेत् । तत् प्रमाणमर्थरूपम् , ज्ञानरूपं वा भवेत् ? इत्यादि- स्वमार्गणैरेव मर्माविद्भिर्विद्धः कथमुछ्वसितुमपि शक्नोषि ? । कथं च प्रमाणाभ्युपगमे शून्यसिद्धिः । शून्यरूपमेव प्रमाणमिति चेत् । तर्हि शून्यतासिद्धिरपि शून्यैव; इति न शून्यसिद्धिः स्यात् । अभ्य- धिष्महि च- "शून्ये मानमुपैति चेद् ननु तदा शून्यात्मता दु:स्थिता नो चेत् तर्हि तथापि किं न सुतरां शून्यात्मता दुःस्थिता । ? - ·रत्नाकरावंतारिकायुक्तः। ३३ पन्ध्या मे जननीत्यमुष्य सदृशीमप्याश्रयन् शून्यतां शङ्के दुःशकसाहसैकरसिकः स्वामिन् ! असौ सौगतः" ॥१॥ अथेत्थमेव विचारयतां यदा न किञ्चित् संगतिं गाते, तदा शून्यमेवं तत्त्वमवतिष्ठत इति चेत् । तदेतत् प्रबलशृङ्खलस्खलितां- हेरुत्प्लवनप्रागल्भ्याभ्यसनम् , यतः- "विचारो वस्तुरूपश्चेत् किं सिध्येत् सर्वशून्यता ? । विचारोऽवस्तुरूपश्चेत् किं सिध्येत् सर्वशून्यता ? " ॥ १ ॥ न च तवाऽमून्यर्थज्ञानदूषणान्यपि सूपपादानि, यस्मादुभयख- भाव एवार्थ इति नः पक्षः । न चाणुभ्यः स्थूलोत्पादः सर्वत्र स्वीक्रि- यते; यतस्तत्कार्यकारणभावमात्रवित्रासनेनाऽर्थकथा विश्राम्येत् , स्थू- स्लादपि सूत्रपटलादेः स्थूलस्य पटादेः प्रादुर्भावविभावनात्, आत्मा- ऽऽकाशादेरपुद्गलकार्यत्वकक्षीकाराच्च । यत्र पुनरणुभ्यस्तदुत्पत्तिः, तत्र तत्तत्कालादिसामग्रीसव्यपेक्षक्रियावशात् प्रादुर्भूतं कथञ्चित्पृथग्भूतं संयोगातिशयमपेक्ष्येयमविरुद्धैव । केवलं कथञ्चिदिति किञ्चन त्वञ्चे- तस्तुदति, तत्रेयं प्रतिक्रिया-एकेनैव हि रूपेण भेदाभेदयोरभिधाने विरोधनिरोधः स्यात् , न चैवमिह, पर्यायरूपतया भेदस्य द्रव्यरूपतया चाऽभेदस्य भणनात्। त्वयाऽपि च "प्रमाणप्रमेयतत्त्वं नास्त्येव” इत्येक- मेव वचनं स्वपरपक्षावपेक्ष्य साधकं बाधकं वा कक्षीकृतमेव । याऽपि परमाणोः षडंशताऽऽपत्तिरुक्ता, साऽप्ययुक्ता, यतोऽत्रांशशब्दस्य संबन्धनिबन्धनं शक्तिस्वरूपोऽर्थो विवक्ष्येत, अवयवलक्षणो वा ? । न प्राच्ये प्रसङ्गः संगतः, तथाऽस्माभिस्तदभ्युपगमात् । द्वितीये तु, नास्त्यविनाभावः, तत्तच्छक्तिमात्रेणैव तत्तत्परमाणुसंबन्धस्य प्रतिषे- धुमशक्यत्वात् । यदपि निराधार इत्यादि न्यगादि, तत्रापि कथ- चिद्विरोध्यविरोध्यनेकावयवाविष्वग्भूतवृत्तिरवयव्यभिधीयते, तत्र च यद् विरोध्यनेकावयवाधारतायां विरुद्धधर्माध्यासनमभ्यधायि, तत्कथ- चिदुपेयत एव तावत्, अवयवात्मकस्य तस्यापि कथञ्चिदनेकरूप- त्वात् । यच्चोपन्यस्तम्-सामस्त्येनैकदेशेन वेत्यादि, तत्रापि विकल्पद्वया- ·प्रमाणनयतत्त्वालोकालद्वार:- नभ्युपगम एवोत्तरम् , अविष्वग्भावेनावयविनोऽवयवेषु वृत्तेः स्वी- कारात् । यच्चार्थसमकालमित्याद्युक्तम्, तत्रापि विकल्पद्वयमपि स्वी- क्रियत एव, अस्मदादिप्रत्यक्षं हि योग्यसमकालार्थाऽऽकलनकुशलम् , स्मरणमतीतस्य, शाब्दानुमाने त्रैकालिकस्याऽप्यर्थस्य परिच्छेदके। नि- राकारं चैतद् द्वयमपि, न चातिप्रसङ्गः। तद्ग्रहणपरिणामश्चेदाकारः, तदभ्युपगच्छामः; स्वज्ञानावरणवीर्यान्तरायक्षयोपशमविशेषवशादेवा- ऽस्य नैयत्येन प्रवृत्तः । शेषविकल्पनिकुरुम्बडम्बरेऽस्वीकार एव तिर- स्कारः । "निरस्ता शून्यता सेयमाशाः शाक्य ! वसन्त्यमू: । उन्मीलय चिराद् नेत्रे कौतुकालोकनोत्सुके" ॥ १ ॥ अथ ब्रह्मवादिवावदूका वदन्ति-युक्तं यदेष सकलापलापी पापी- यानपासे; आत्मब्रह्मणस्तात्त्विकस्य सत्त्वात् । न च सरलसालरसाल- प्रियालहिन्तालतालतमालप्रवालप्रमुखपदार्थसार्थोऽप्यहमहमिकया प्रती- यमानः कथं न पारमार्थिकः स्यात् ? इति वक्तव्यम्, तस्य मिथ्या- रूपत्वात् । तथाहि-प्रपञ्चो मिथ्या, प्रतीयमानत्वात्, यदेवं तदेवं यथा शुक्तिशकले कलधौतम् , तथा चायम् , तस्मात्तथा ।। तदेतदेतस्य न तर्कवितर्ककार्कश्यं सूचयति, तथाहि-मिथ्यात्वमत्र कीदृक्षमाकाङ्कितं सूक्ष्मदृशा-किमत्यन्तासत्त्वम् , उताऽन्यस्यान्याकार- तया प्रतीतत्वम् ,आहोखिदनिर्वाच्यत्वम् ?; इति भेदत्रयी त्रिनेत्रनेत्र- त्रयीव नौकते । प्राचि पक्षद्वये, त्वदनङ्गीकारः परीहारः । ताीयीकवि- कल्पे तु, किमिदमनिर्वाच्यत्वं नाम ?; किं निरुक्तिविरह एव, निरुक्ति- निमित्ताविरहः, निःस्वभावत्वं वा?। न प्रथमः कल्पः कल्पनाहः, स- रलोऽयं सालोऽयमिति निश्चितोक्तेरनुभवात् । नापि द्वितीयः, नि- रक्तर्हि निमित्तं ज्ञानं वा स्यात् , विषयो वा ? न प्रथमस्य विरहः, सरलसालादिसंवेदनस्य प्रतिप्राणि प्रतीतेः । नापि द्वितीयस्य, यतो विषयः किं भावरूपो नास्ति, अभावरूपो वा ? । प्रथमकल्पनायाम् , असत्ख्यात्यभ्युपगमप्रसङ्गः । द्वितीयकल्पनायां तु, सख्यातिरेव । - ·रवाकरावतारिकायुक्तः। उभावपि न स्त इति चेत्। ननु भावाभावशब्दाभ्यां लोकप्रतीतिसिद्धौ तावभिप्रेती, विपरीतौ वा ? प्रथमपक्षे तावद्, यथोभयोरेकत्र विधि - स्ति, तथा प्रतिषेधोऽपि; परस्परविरुद्धधर्मयोर्मध्यादेकतरविधिनिषेध- योरन्यतरनिषेधविधिनान्तरीयकत्वात् । द्वितीयपक्षे तु, न काचित् क्षतिः, नालौकिकविषयसहस्रनिवृत्तावपि लौकिकज्ञानविषयनिवृत्तिः, तन्निरुक्तिनिवृत्तिर्वा । निःस्वभावत्वपक्षेऽपि, निसः प्रतिषेधार्थत्वे स्वभावशब्दस्याऽपि भावाभावयोरन्यतरार्थत्वे पूर्ववत् प्रसङ्गः। प्रतीत्य- गोचरत्वं निःस्वभावत्वमिति चेद् । अत्र विरोधः-प्रपञ्चो न प्रती- यते चेत्, कथं धर्मितया, प्रतीयमानत्वं च हेतुतयोपाददे ?; तथोपादाने वा कथं न प्रतीयते ? | यथा प्रतीयते न तथेति चेत् । तर्हि विपरीत. ख्यातेरभ्युपगमः स्यात् । किञ्च, इयमनिर्वाच्यता प्रपञ्चस्य प्रत्यक्षेण प्रत्येक्षेपि-सरलोऽयमित्याद्याकारं हि प्रत्यक्षं प्रपञ्चस्य सत्यतामेव व्य- वस्यति, सरलादिप्रतिनियतपदार्थपरिच्छेदात्मनस्तस्योत्पादात् , इतरे- तरविविक्तवस्तूनामेव च प्रपञ्चवचोवाच्यत्वेन संमतत्वात् । अथ क- थमेतत्प्रत्यक्षं पक्षप्रतिक्षेपकम् ?, तद्धि विधायकमेव, इति तथा तथा ब्र. व विदधाति, न पुनः प्रपञ्चसत्यतां प्ररूपयति; सा हि तदा प्र- रूपिता स्याद्, यदीतरस्मिन्नितरेषां प्रतिषेधः कृतः स्यात् ; न चैवम् ; निषेधे कुण्ठत्वात् प्रत्यक्षस्येति चेत् । तदयुक्तम् , यतो विधायकमिति कोऽर्थः ?, इदमिति वस्तुस्वरूपं गृह्णाति, नान्यस्वरूपं प्रतिषेधति प्रत्यक्ष- मिति चेद् । मैवम् , अन्यरूपनिषेधमन्तरेण तत्स्वरूपपरिच्छेदस्या- प्यसंपत्तेः-पीतादिव्यवच्छिन्नं हि नीलं नीलमिति गृहीतं भवति, नेतरथा । यदेदमिति वस्तुस्वरूपमेव गृह्णाति प्रत्यक्षमित्युच्यते, त- दाऽवश्यमपरस्य प्रतिषेधमपि तत् प्रतिपद्यत इत्यभिहितमेव भवति, केवलवस्तुस्वरूपप्रतिपत्तेरेवान्यप्रतिषेधप्रतिपत्तिरूपत्वात् । अपि च, विधायकमेव प्रत्यक्षमिति नियमस्याऽङ्गीकारे विद्यावदविद्याया अपि विधानं तवाऽनुषज्यते । सोऽयमविद्याविवेकेन सन्मानं प्रत्यक्षात् १ विपरीतख्यातिरियमभ्युपगता स्यादित्यपि पाठान्तरम् । २ प्रतिक्षिप्ता । .

·प्रमाणनयतत्त्वालोकालङ्कार:-- । क । प्रतियन्नेव न निषेधकं तदिति ब्रुवाणः कथं स्वस्थः ? । इति सिद्धं प्र- त्यक्षबाधितः पक्ष इति । अनुमानबाधितश्च-प्रपञ्चो मिथ्या न भव- ति, असद्विलक्षणत्वाद्, य एवं स एवं यथा आत्मा, तथा चाऽयम्, तस्मात्तथेति । प्रतीयमानत्वं च हेतुब्रह्मात्मना व्यभिचारी, स हि प्रतीयते, न च मिथ्या । अप्रतीयमानत्वे तु, अस्य तद्गोचरवचनानाम- प्रवृत्तेर्मूकतैव तत्र कः श्रायसी स्यात् । दृष्टान्तश्च साध्यविकलः, शु- क्तिशकलकलधौतेऽपि प्रपञ्चाऽन्तर्गतत्वेनाऽनिर्वचनीयतायाः सा- ध्यमानत्वात् । किञ्च, इदमनुमानं प्रपञ्चाद् भिन्नम् , अभिन्नं वा?। यदि भिन्नम् , तर्हि सत्यम् , असत्यं वा ? । यदि सत्यम् , तहि तद्वदेव प्रप- श्वस्यापि सत्यत्वं स्यात् । अथाऽसत्यम् ; तत्रापि शून्यम् , अन्यथा- ख्यातम् , अनिर्वचनीयं वा ? । आद्यपक्षद्वयेऽपि न साध्यसाधक- त्वम् , नृशृङ्गवच्छुक्तिकलधौतवञ्च । तृतीयपक्षोऽप्यक्षमः, अनिर्वचनी- यस्याऽसंभवित्वेनाभिहितत्वात्। व्यवहारसत्यमिदमनुमानम् , अतोऽस- त्यत्वाभावात् स्वसाध्यसाधकमिति चेत् । किमिदं व्यवहारसत्यं नाम?; व्यवहृतिर्व्यवहारो ज्ञानं तेन चेत् सत्यम् , तर्हि पारमार्थिक- मैव तत् , तत्र चोक्तो दोषः । अथ व्यवहारः शब्दस्तेन सत्यम् । ननु शब्दोऽपि सत्यस्वरूपः, तदितरो वा ? । यद्याद्यः, तर्हि तेन यत्सत्यं तत्पारमार्थिकमेवेति तदेव दूषणम् । अथाऽसत्यस्वरूपः शब्दः, कथं ततस्तस्य सत्यत्वं नाम ?, न हि स्वयमसत्यमन्यस्य सत्यत्वव्यवस्था- हेतुः, अतिप्रसङ्गात् । अथ कूटकार्षापणे सत्यकार्षापणोचितक्रयविक्र- यव्यवहारजनकत्वेन सत्यकार्षापणव्यवहारवदसत्येऽप्यनुमाने सत्यव्य- वहार इति चेत् । तद्यसत्यमेव तदनुमानम् , तत्र चोको दोषः । अतो न प्रपञ्चाद्भिन्नमनुमानमुपपत्तिपदवीमापदानम् । नाप्यभिन्नम् , प्रपञ्च- स्वभावतया तस्यापि मिथ्यात्वप्रसक्तः,मिथ्यारूपं च तत्कथं नाम स्व- साध्यं साधयेत् ?, इत्युक्तमेव । एवं च प्रपञ्चस्य मिथ्यात्वासिद्धेः कथं परमब्रह्मणस्तात्त्विकत्वं स्यात् ?, यतो बाह्याऽर्थाभावो भवेदिति ॥१५॥ ...१ खीकुर्वन् । २ श्रेयसे इत्यपि पाठः। । ।

·रत्नाकरावतारिकायुक्तः। प्रमाणत्वाभिमतज्ञानस्य स्वव्यवसायीति विशेषणं व्याख्यान्ति- खस्य व्यवसायः स्वाभिमुख्येन प्रकाशनम्, बाह्यस्येव तदाभिमुख्येन, करिकलभकमहमात्मना जानामि ॥१६॥ यथा बाह्याभिमुख्येन बाह्यानुभवनेन प्रकाशनं बाह्यव्यवसायो ज्ञानस्य, तथा स्वाभिमुख्येन प्रकाशनं स्वव्यवसायः। अत्रोल्लेख:-करि- कलभकमित्यादि । यथा करिकलभकमिति प्रमेयस्य अहमिति प्रमातुः, जानामीति प्रमितेः प्रतिभासः, तथाऽऽत्मनेति प्रमाणत्वाभिमतज्ञान- स्याऽप्यस्त्येवेति भावः ॥ १६ ॥ स्वव्यवसायमेव स्पष्टदृष्टान्तप्रकटनेन निष्टङ्कयन्ति- कः खलु ज्ञानस्याऽऽलम्बनं बाह्य प्रतिभातमभिम- न्यमानस्तदपि तत्प्रकारं नाभिमन्येत ? मिहिरालोकवत् ॥ ॥१७॥ तदपीति ज्ञानमपि, तत्प्रकारमिति स प्रतिभातत्वलक्षणः प्रकारः प्रतिनियतं स्वरूपं यस्य तत् तत्प्रकारं प्रतिभातमित्यर्थः । यथैव हि गिरिनगरगहनादिकं मिहिरालोकस्य विषयं प्रतिभातमभिमन्यमान- मिहिरालोकोऽपि प्रतिभातोऽभिमन्यते लौकिकपरीक्षकैः, तद्वज्ज्ञानस्य विषयं कुम्भादिकं प्रतिभातमभिमन्यमानस्तानमपि प्रतिभातं स्वी- कर्तव्यमिति ॥ अत्रेयं भट्टचट्टघट्टना-ननु न स्वसंवेदनं वेदनस्य सुन्दरम् , स्वात्मनि क्रियाविरोधात्, इत्यस्य पारोक्ष्यमेवाणं कक्षीकरणी- यम् । तदेतदरमणीयम् , यतः-किमुत्पत्तिः, ज्ञप्तिा स्वात्मनि विरु- ध्यत ? । यशुत्पत्तिः, सा विरुध्यताम् , न हि ज्ञानमात्मानमुत्पा- दयतीति वयमध्यगीष्महि । अथ ज्ञप्तिः, नेयमात्मनि विरोधमदीध- रत्, तदात्मनेव ज्ञानस्य स्वकारणकलापादुत्पादात्, प्रकाशात्मनेव प्रदीपकलिकालोकस्य । अथ प्रकाशात्मनैव प्रदीपालोकोऽयमुदयमा- ·- प्रमाणनयतत्त्वालोकालङ्कार:- शिवानिति परप्रकाशकोऽस्तु, आत्मानमप्येतावन्मात्रेणैव प्रकाशय- तीति तु कौतस्कुती नीतिः? इति चेत् । तत्कि तेनाऽप्रकाशितेनैव वरा- केण स्थातव्यम् , आलोकान्तराद् वा प्रकाशेनाऽस्य भवितव्यम्। प्रथमे, प्रत्यक्षबाधा । द्वितीयेऽपि, सैवाऽनवस्थापत्तिश्च । अथ नाऽसौ स्वम- पेक्ष्य कर्मतया चकास्ति, इत्यस्वप्रकाशकः स्वीक्रियते, प्रकाशरूप- तया तूत्पन्नत्वात् स्वयं प्रकाशत एवेति चेत् । अनेनैव सुधामद्धि, न हि वयमपि ज्ञानं कमतयैव प्रतिभासमानं स्ववेद्यमावेदयामहि, ज्ञानं स्वयं प्रतिभासत इत्यादावकर्मकस्य तस्य चकासनात् । यथा तु ज्ञानं जानामीति कर्मतयाऽपि तद् भाति, यथा प्रदीप: स्वं प्रकाश- यतीत्ययमपि तथा प्रथत एव । अथावयवैरालोकावयवी प्रकाश्यत- इत्यस्वप्रकाशक एवायमिति चेत् । ननु तेऽपि केन प्रकाशनीयाः ?। अवयविनेति चेत् । नन्वमीषां परस्परगोचरज्ञानजनने सहकारि- त्वमेव तावत्प्रकाशकत्वमुच्यते । तच्चामीषामज्ञातानाम् , ज्ञातानां वा स्यात् ? । नाज्ञातानाम् , एवं घनालोकित एव प्रदीपकुड्मलाऽऽलो- कोऽपि कदाचित् कलशकुलिशादीज्ञापयेत् । ज्ञातानां चेत् । इतरेत- राश्रयापत्तिः-ज्ञाताः खल्ववयवा अवयविनं ज्ञापयेयुः, सोऽपि च ज्ञात- एव तान ज्ञापयेदिति । अथ तेषामप्यवयवानामवयवित्वाद् निजावय- वैज्ञप्तिः करिष्यते, तदानीमनवस्था । अथ पर्यन्ते केचिदक्यवाः स्वय- मेवात्मानं ज्ञापयेयुः, तर्हि ज्ञानमपि स्वयमेवात्मानं निश्चिनोतीति किं न कक्षीकुरुषे ? । कथं च पारोक्ष्ये ज्ञानस्य ज्ञानं स्यात् ? । अन्यथाऽनुपपद्यमानार्थप्राकट्यरूपार्थसमुत्थापितार्थापत्तरिति चेत् । ननु तदर्थप्राकट्यमात्मधर्मः, ज्ञानधर्मः, अर्थधर्मो वा भवेत् ? । नाद्यः प्रकारः, प्रभाकरकक्षापजरप्रवेशप्रसङ्गात् । न द्वैतीयीकः, ज्ञानस्य क्षणिकत्वेन तत्क्षण एव क्षीणत्वादुपरितनक्षणोत्पदिष्णोस्तस्य तद्धर्मत्वविरोधात् । नाऽपि तार्तीयीकः, तथात्वे हि चैत्रस्येव मैत्र- स्थापि स पदार्थः प्रकटः स्यात् । अथ यस्यैव ज्ञानेन जनयाम्बभू- बेऽसौ, तस्यैव तत्प्रकटनम् , तद् दुर्घटम्, घटस्य प्रतिनियतप्रमातृप्रबो- । । PERS R- ।

·। रत्नाकरावतारिकायुक्तः। धितप्रदीपाकुरप्रकटितस्याऽप्यनियतैर्दर्शनात् तन्नियमानुपपत्तेः ।मस्तु वैतत्, तथाप्ययमर्थधर्मो जडः, चिद्रूपो वा भवेत् ? । यदि जडः, कथमर्थदर्शनं स्यात् ?; अर्थदर्शनं ह्यर्थदृष्टिरर्थज्ञप्तिरुच्यते, जडत्वे तु प्राकट्यस्य कथमिदं घटेत ?। ज्ञानप्रमाणशब्दयोश्चैवं सामानाधिकर- ण्यमसूपपादम्, यतो ज्ञायते ज्ञप्तिर्जन्यते येन तत् ज्ञानमानायते, प्राकट्यस्य च जडत्वेनाऽज्ञप्तिरूपत्वे कथं तज्जनकं प्रमाणं ज्ञानं व्यप- दिश्येत ?। चिद्रूपश्चेत् । स्वसंवेद्यः, वेदनान्तरवेद्यो वा ? । यदि स्वसंवेद्यः, तर्हि "कृतश्च शीलविध्वंसो न चाऽनङ्गः शमं गतः इति न्यायः समायातः-स्वात्मनि क्रियाविरोधाद् विज्ञाने स्वसंवित्तिप्रतिक्षे- पपातकं कृत्वाऽपि प्राकट्ये तस्याः स्वयं स्वीकारात् । वेदनान्तरवेद्यत्वं पुनरस्य कुतस्त्यम् ?, तथाहि-किमयं यावदर्थम् , यावदक्षव्यापारं वाऽवतिष्ठत ?, ज्ञानवत्क्षणिको वा भवेत् ? । नाद्यः पक्षः, पदार्थ- मालोक्य निमीलितलोचनोत्पलयुगलस्य प्रकटतत्प्रतीतिप्रसक्तेः । न द्वितीयः, अक्षादिव्यापारस्य ज्ञानोत्पत्तिमात्रे व्यापारात् प्राकट्यस्य तदपेक्षानुपपत्तेः । नापि तृतीयः, क्षणजातनष्टस्य वेदनान्तरेण वेदि- तुमशक्यत्वात् , वेदने तु द्वित्रिक्षणावस्थितिप्रसक्तेः । तन्न तद् वेदन- मवदातम् , यतोऽर्थापत्तिरुल्लसेदिति ॥ अथ योगाः संगिरन्ते-अहो ! आर्हताः ! नाऽस्मिन् मीमांसके वराके व्यपाकृतेऽपि संवेदने स्वसंवेदनदोहदः पूरयितुं पार्यते। तथाहि- ज्ञानं स्वान्यप्रकाश्यम् , ईश्वरज्ञानान्यत्वे सति प्रमेयत्वाद्, यदेवं तदेवं, यथा घटः, तथा चेदम् , तस्मात् तथा । समुत्पन्नं हि ज्ञानमेकात्म- समवेतानन्तरसमयसमुत्पदिष्णुमानसप्रत्यक्षेणैव लक्ष्यते, न पुनः स्वेन । न चैवमनस्थावल्लेरुल्लासः, अर्थावसायिवेदनोत्पादमात्रेणैवाऽर्थसिद्धेः, तद्धि पदार्थपरामर्शस्वभावमेव; इत्युत्पन्नमात्रमेव पदार्थप्रथामनोरथरथ- स्थितं कृतार्थयति प्रमातारम् । अर्थज्ञानजिज्ञासायां तु तत्रापि ज्ञान- मुत्पद्यत एवेति ॥ तदेतदेतेषां मतेस्तरलतां तनोति प्रकटितप्रयोगे पक्षस्यानुमानेन ·। प्रमाणनयतत्त्वालोकालङ्कारः- मानखण्डनात् , तथा च तावकाऽऽकूतेन तत्र हेतोः कालात्ययापदि. टत्वनिष्टङ्कनाच्च । तथाहि-विवादास्पदं ज्ञानं स्वसंविदितम् , ज्ञान- त्वात् , ईश्वरज्ञानवत् । वाद्यसिद्धमेतन्निदर्शनम् ; जैनैरीश्वरास्वीकारेण तज्ज्ञानस्य तेषामप्रसिद्धः, इति चेत् । तदचतुरस्रम्, अनवद्यविद्या- विद्याधरीबन्धुरपरिष्वङ्गस्य पुरुषातिशेषविशेषस्य खण्डपरशोः स्वी- कारात्, त्रिविष्टपघटनलम्पटपटिम्नः सकलावलोकनकौशलशालिन एव चास्य तिरस्कारात् । व्यर्थविशेष्यश्चात्र हेतुः; समर्थविशेषणोपादाने- नैव साध्यसिद्धेः, धूमध्वजसिद्धौ धूमवत्त्वे सति द्रव्यत्वादितिवत् । न हीश्वरज्ञानादन्यत् स्वसंविदितमप्रमेयं चास्ति, यदपोहाय प्रमेयत्वा- दिति क्रियते । अप्रयोजकश्चायं हेतुः, सोपाधिकत्वात् , साधनाऽव्या- पकः साध्येन समव्याप्तिकः खलूपाधिरभिधीयते; तत्पुत्रत्वादिना श्या- मत्वे साध्ये शाकाद्याहारपरिणामवत् । कः पुनरुपाधिरत्र सूक्ष्मेक्षणै- रीक्षाञ्चक्रे? इति चेत् । उच्यते, निबिडजडिमन् ! जडिमलक्षणः । त. थाहि-ईश्वरज्ञानान्यत्वे प्रमेयत्वे सत्यपि यदेव जडिमपात्रं पात्रादि तदेव स्वस्मादन्येनैव प्रकाश्यते । स्वप्रकाशे परमुखोत्प्रेक्षित्वं हि ज- डस्य लक्षणम् न च ज्ञानं जडस्वरूपम्, इति सिद्धं साधनाव्यापकत्वं जाड्यस्य, साध्येन समव्याप्तिकत्वं चास्य स्पष्टमंव, जाड्यं विहाय स्वप्रकाशाभावस्य, तं च त्यक्त्वा जाड्यस्य कचिदप्यदर्शनादिति । य- च्चोक्तम्-समुत्पन्नं हि ज्ञानमेकात्मसमवेतेत्यादि । तदपि नावितथम् , इत्थमर्थज्ञानतज्ज्ञानयोरुत्पद्यमानयोः क्रमानुपलक्षणात् । आशूत्पादा- दत्र क्रमानुपलक्षणमुत्पलपत्रशतव्यतिभेदवदिति चेत् । तदचारु, जिज्ञा- साव्यवहितस्याऽर्थज्ञानज्ञानस्योत्पादप्रतिपादनात् । न च जिज्ञासासमु- त्पाद्यत्वं संवेदनानां संगच्छते, अजिज्ञासितेष्वपि योग्यदेशेषु गोचरेषु तदुत्पादप्रतीतेः । न चायोग्यदेशमर्थज्ञानम् , आत्मसमवेतस्याऽस्य स- मुत्पादात् , इति जिज्ञासामन्तरेणैवार्थज्ञाने ज्ञानोत्पादप्रसङ्गः। बा- ढमुत्पद्यतां नामेदम् , को दोष:? इति चेत् । नन्वेवमेव तज्ज्ञानज्ञाने- ऽप्यपरज्ञानोत्पादप्रसङ्गः, तत्राऽपि चैवमेवायम् , इत्यपरापरज्ञानो- ·रत्नाकरावतारिकायुक्तः। ४१ पादपरम्परायामेवात्मनो व्यापाराद् न विषयान्तरसंचारः स्यात् ; इति न ज्ञानस्य ज्ञानान्तरज्ञेयताऽपि युक्तिमार्गमवगाहते ॥ १७ ॥ प्रमाणं विविच्याऽस्यैव प्रामाण्यस्वरूपं धर्ममाविष्कुर्वन्ति- ज्ञानस्य प्रमेयाऽव्यभिचारित्वं प्रामाण्यम् ॥ १८ ॥ प्रमीयमाणार्थाऽव्यभिचरणशीलत्वं यज् ज्ञानस्य तत् प्रामाण्य- मित्यर्थः ॥ १८ ॥ प्रसङ्गायातमप्रामाण्यरूपमपि धर्म प्रकटयन्ति- तदितरत्त्वप्रामाण्यम् ॥ १९ ॥ तस्मात् प्रमेयाव्यभिचारित्वात् , इतरत् प्रमेयव्यभिचारित्वम् , अप्रामाण्यं प्रत्येयम् । प्रमेयव्यभिचारित्वं च ज्ञानस्य स्वव्यतिरिक्तना- ह्यापेक्षयैव लक्षणीयम् , स्वस्मिन् व्यभिचारस्यासंभवात् , तेन सर्व ज्ञानं स्वापेक्षया प्रमाणमेव; न प्रमाणाभासम् , बहिरापेक्षया तु किञ्चित् प्रमाणम् , किञ्चित् प्रमाणाभासम् ॥ १९ ॥ अथोत्पत्तौ स्वनिश्चये च ज्ञानानां स्वत एव प्रामाण्यम् , अप्रा- माण्यं तु परत एव यज् जैमिनीया जगुः, तद् निराकुर्वन्ति- तदुभयमुत्पत्तौ परत एव, ज्ञप्तौ तु स्वतः परतश्च ॥२०॥ अत्र ल्यब्लोपे पञ्चमी; परं स्वं चापेक्ष्येत्यर्थः, ज्ञानस्य हि प्रामाण्यमप्रामाण्यं च द्वितयमपि ज्ञानकारणगतगुणदोषरूपं परमपेक्ष्यो- त्पद्यते । निश्चीयते त्वभ्यासदशायां स्वतः, अनभ्यासदशायां तु प- रत इति । तत्र ज्ञानस्याऽभ्यासदशायां प्रमेयाऽव्यभिचारि, तदित- रच्चास्मीति प्रामाण्याप्रामाण्यनिश्चयः संवादकबाधकज्ञानमनपेक्ष्य प्रादुर्भवन् स्वतो भवतीत्यभिधीयते, अनभ्यासदशायां तु तदपेक्ष्य जायमानोऽसौ परत इति ।। अत्रैवं मीमांसका मीमांसामांसलतां दर्शयन्ति- स्वत एव १ अस्तीति पाठान्तरम् ।

·४२ प्रमाणनयतत्त्वालोकालङ्ककार:- सर्वथा प्रमाणानां प्रामाण्यं प्रतीतिकोटिमाटीकते । तथाहि- तदुत्प- त्तिप्रगुणा गुणाः प्रत्यक्षेण, अनुमानेन वा मीयेरम् ? । यदि प्रत्यक्षेण, तत् किमैन्द्रियेण, अतीन्द्रियेण वा ?। नैन्द्रियण, अतीन्द्रियेन्द्रियाऽधि- करणत्वेन तेषां तद्ग्रहणाऽयोग्यत्वात् । नाप्यतीन्द्रियेण, तस्य चारु- विचारगोचरचरिष्णुत्वाभावात् । अनुमानेन तान् निरणे महीति चन् । कुतस्तत्र नियमनिर्णयः स्यात् ?, प्रत्यक्षाद् गुणेषु तत्प्रवृत्तेः परास्त- त्वात् । तथा च-- "द्विष्ठसंबन्धसंवित्तिकरूपप्रवेदनात् । द्वयस्वरूपग्रहणे सति संबन्धवेदनम्" ॥ १ ॥ नाप्यनुमानात् , तत एव तनिश्चितावितरेतराश्रयस्य, तदन्तरात् पुनरनवस्थायाः प्रसक्तेः । ततो न गुणाः सन्ति केचित् , इति स्वरूपावस्थेभ्य एव कारणेभ्यो जायमानं तत् कथमुत्पत्तौ परत: स्यात् । निश्चयस्तु तस्य परतः कारणगुणज्ञानात् , बाधकामाव- ज्ञानात् , संवादिवेदनाद् वा स्यात् । तत्र प्राच्य प्रकारं प्रागेव प्रास्थाम, गुणग्रहणप्रवीणप्रमाणपराकरणात् । द्वितीये तु, तात्का- लिकस्य, कालान्तरभाविनो वा बाधकस्याऽभावज्ञानं तनिश्चायक । पौरस्त्यं तावत् कूटहाटकनिष्टङ्कनेऽपि स्पष्टमस्त्येव । द्वितीयं तु न चर्मचक्षुषां संभवति । संवादिवेदनं तु सहकारिरूपं सत् तन्निश्चयं विरचयेद्, ग्राहकं वा ? । नाभिद्, भिन्नकालत्वेन तस्य सहकारित्वासंभवात् । द्वितीयपक्षे तुः तस्यैव ग्राहक सत् , तद्वि- षयस्य, विषयान्तरस्य वा ? । न प्रथमः पक्षः, प्रवर्तकज्ञानस्य सुदू- रनष्टत्वेन ग्राह्यत्वायोगात् । द्वितीये तु; एकसन्तानम् , भिन्नसतानं वा तत् स्यात् ? । पक्षद्वयेऽपि, तैमिरिकाऽऽलोक्यमानमृगाङ्कमण्डलद्ध- यदर्शिदर्शनेन व्यभिचारः, तद्धि चैत्रस्य पुनःपुनमैत्रस्य चोत्पद्यत- एव । तृतीये पुनः, अर्थक्रियाज्ञानम् , अन्यद् वा तद् भवेत् । न पौर- स्त्यम् , प्रवर्तकस्य प्रामाण्यानिश्चये प्रवृत्त्यभावेनार्थक्रियाया एवाभा- वात् । निश्चितप्रामाण्यात् तु प्रवर्तकज्ञानात् प्रवृत्तौ चक्रकम्- निश्चित- स्यात् ।। पौरस्त्यं ।

·रत्नाकरावतारिकायुक्तः। ४ ? ? प्रामाण्यात् प्रवर्तकात् प्रवृत्तिः, प्रवृत्तेरर्थक्रियाज्ञानम् , तस्माच्च प्रब- तकज्ञानस्य प्रामाण्यनिश्चय इति । कथं चार्थक्रियाज्ञानस्याऽपि प्रा- माण्यनिश्चयः ? । अन्यस्मादर्थक्रियाज्ञानाच्चेत् । अनवस्था । प्रवर्त- कज्ञानाच्चेत् । अन्योन्याश्रयः । स्वतश्चेत् । प्रवर्तकज्ञानस्यापि तथै- वाऽस्तु । अन्यदपि विज्ञानमेकसन्तानम् , भिन्नसन्तानं वा । द्वयमपि चैतदेकजातीयम् , भिन्नजातीयं वा । चतुष्टयमपि चैतद् व्यभिचा- राभिचारदुस्संचरम् । तथाहि- एकसन्तानं भिन्नसन्तानं चैकजातीय- मपि तरलतरतुगतङ्गत्तरङ्गतरङ्गिणीतोयज्ञानम् , भिन्नजातीयं च कुम्भा- म्भोरुहादिज्ञानं मरुवसुन्धराचारिचतुरतरतरणिकिरणश्रेणिसङ्गिस- लिलसंवेदनस्य न संवादकमिति न ज्ञप्तावपि तत् परतः । अप्रामाण्यं तूत्पत्तौ दोषापेक्षत्वात् , ज्ञप्तौ तु बाधकापेक्षत्वात् परत एवेति ।। अत्राभिध्महे- यत्तावद् गुणाः प्रत्यक्षेणाऽनुमानेन वा मीये- रन्नित्यादि न्यगादि । तदखिलं न खलु न दोषप्रसरेऽपि प्रेरयितुं पार्यते। अथाध्यक्षेणैव चक्षुरादिस्थान् दोषान् निश्चिक्यिरे लोकाः । किं न नैर्म- ल्यादीन गुणानपि ? । अथ तिमिरादिदोषाभावमात्रमेव नैर्मल्यादि, न तु गुणरूपमिति कथमध्यक्षेण गुणनिश्चयः स्यात् ? । एवं तर्हि नैर्मल्यादिगुणाभावमात्रमेव तिमिरादि, न तु दोषरूपमिति विपर्य- यकल्पना किं न स्यात् ? । अस्तु वा दोषाभावमात्रमेव गुणः, तथापि नायं तुच्छः कश्चित् संगच्छते, "भावान्तरविनिर्मुक्तो भावोऽत्रानुपलम्भवत् । अभावः संमतस्तस्य हेतोः किं न समुद्भवः ?" ॥१॥ इति स्वयं भट्टेन प्रकटनात् । तदपेक्षायामपि च कथं न परतः प्रामा- ण्योत्पत्तिः । अथाऽऽसतां नर्मल्यादयो गुणाः, तथाप्यधिष्ठानप्रतिष्ठा- नेव तान् प्रत्यक्षं साक्षात्करोति; न करणस्थान् , तेषां परोक्षत्वात्। तर्हि तत एव दोषानपि तत्स्थानेव तत्साक्षात् कुर्यात्, इति कथं दोषा अपि प्रत्यक्षलक्ष्याः स्युः ? । अथाप्रामाण्यं विज्ञानमात्रोत्पादककारणकला- १ धारि" इति पाठान्तरम् ।

·प्रमाणनयतत्त्वालोकालङ्कार:- । पातिरिक्तकारकोत्याद्यम , विज्ञानमात्रानुवृत्तावपि व्यावर्तमानत्वात, यंदनुवृत्तावपि यद् व्यावर्तते तत्तन्मात्रीत्पादककारणकलापातिरिक्त- कारकोत्पाद्यम्, यथा पाथःपृथिवीपवनातपानुवृत्तावपि व्यावर्तमानः कोद्रवाकुरस्तदतिरिक्तकोद्रवोत्पाद्यः, इत्यनुमानाद् दोषप्रसिद्धिरिति चेत् । चिरं नन्दताद् भवान् , इदमेव ह्यनुमानमप्रामाण्यपदं निरस्य प्रामाण्यपदं च प्रक्षिप्य गुणसिद्धावपि विध्यान, इति कथं न दोषवद् गुणा अपि सिद्धयेयुः ? यतो नोत्पत्तौ परतः प्रामाण्यं स्यात् । प्रतिबन्धश्च यथा दोपानुमाने तथा गुणानुमानेऽपि निर्णेयः । कथं वाऽऽदित्यगत्यनुमाने तन्निर्णयः ? । दृष्टान्ते तु यथाऽत्र साध्यसाधन- संबन्धोद्बोधोऽस्ति, तथा गुणानुमानेऽपि । यच्चाऽवाचि-निश्च- यस्तु तस्य परत इत्यादि । तत्र संवादिवेदनादिति बेमः । कारणगुण- ज्ञानबाधकाभावज्ञानयोरपि च संवादकज्ञानरूपत्वं प्रतिपद्यामहे-या- दशोऽर्थः पूर्वज्ञाने प्रथापथमवतीर्णस्तादृश एवासो येन विज्ञानेन व्य- वस्थाप्यते तत् संवादकमित्येतावन्मानं हि तल्लक्षणमाचचक्षिरे धीराः । यस्तु गुणग्रहणप्रवणप्रमाणपराकरणपरायणातिदेशप्रयासः, प्रयास एव केवलमयमजनि भवतः, दोपसंदोहवद् गुणगणेऽपि प्रमाणप्रवृत्तेरनि- वारणात् । यत्तु बाधकामावज्ञानपक्षे विकल्पितम्-तात्कालिकस्य काला- न्तरभाविनो वेत्यादि । तत्राद्यविकल्पपरिकल्पनाऽल्पीयसी, न खलु साधननिर्भासिसंवेदेनोदयकाले कापि कस्यापि बाधकस्योदयः संभवी, उपयोगयोगपद्यासंभवात् , भविष्यत्कालस्य तु बाधकस्याभावज्ञा- नात् प्रामाण्यनिर्णयो निरवद्य एव । न च चर्मचक्षुषां तद- भावो भवितुमर्हति, यदुनसमग्रसामग्रीसंपाद्यसंवेदनं न तत्र भावि- बाधकावकाश इत्येवं तन्निर्णयात् । यदि च भाविवस्तुसंवेदनम- स्मादृशां न स्यादेव, तदा कथं कृत्तिकोदयात् शकटोदयानुमान नास्त- मियात् । यत्पुनरवादि-संवादिवेदनं वित्यादि । तत्र संवादि- वेदनात् साधननि सिप्रतिभासविषयस्य, विषयान्तरस्य वा ग्राह- १ यदित्यं तदित्यं यथेत्येव पुस्तकान्तरे पाठः । hing TER ·रत्नाकरावतारिकायुक्तः। कात् प्रामाण्यनिर्णय इति ब्रूमः । भवति हि तिमिरनिकुरम्बकर- म्बितालोकसहकारिकुम्भावभासस्य तत्रैवैकसन्तानं भिन्नसन्तानं च निरन्तरालोकसहकारिसामर्थ्यसमुद्भूतं संवेदनं संवादकम् । न च तैमिरिकादिवेदनेऽपि तत्प्रसङ्गः, तत्र परतो बाधकात् । स्वतः सिद्ध- प्रामाण्यादुत्तरस्याऽप्रामाण्यनिर्णयाद् विषयान्तरग्राहकमपि संवाद- कमेव, यथाऽथक्रियाज्ञानम् । न चात्र चक्रकावकाशः, प्रवर्तकप्रमा- णप्रामाण्यनिर्णयादिप्रयोजनायाः प्रथमप्रवृत्तेः संशयादपि भावात् । अर्थक्रियाज्ञानस्य तु स्वत एव प्रामाण्यनिश्चयः, अभ्यासदशापन्न स्वेन दृढतरस्यैवास्योत्पादात् । न च साधननिर्भासिनोऽपि तथैवा- ऽयमस्त्विति वाच्यम् , तस्य तद्विलक्षणत्वात् । अन्यदप्येकसन्तानं भिन्नसन्तानं चैकजातीयं च यथैकदरदर्शनं दस्रान्तरदर्शनस्य, भिन्नजातीयं च यथा निशीथे तथाविधरसास्वादनं तथाभूतरू- पस्य संवादकं भवत्येव । न च मिथ्यापाथःप्रथायाः पाथोऽन्तरे कुम्भादौ वा संवेदनं संवादकं प्रसज्यते, यतो न खलु निखिलं प्रागुक्तं संवेदनं संवादकं संगिरामहे, किं तर्हि?, यत्र पूर्वोत्तरत्र ज्ञान- गोचरयोरव्यभिचारस्तत्रैव । किञ्च, स्वत एव प्रामाण्यनिर्णयवर्णनस- कर्णेनाऽनेन स्वशब्द आत्मार्थः, आत्मीयार्थो वा कथ्येत ? । नाद्यः पक्षः, स्वावबोधविधानेऽप्यन्धया बुद्धया स्वधर्मस्य प्रामाण्यस्य निर्णे- तुमशक्तेः । द्वितीये तु; प्रकटकपटनाटकघटनपाटवं प्राचीकटत्, प्र- कारान्तरेणाऽस्मन्मताश्रयणात्- अस्माभिरप्यात्मीयेनैव ग्राहकेण प्रा- माण्यनिर्णयस्य स्वीकृतत्वात् । अथ येनैव ज्ञानमात्रं निर्णीयते तेनैव तत्प्रामाण्यमपि, इति स्वतः प्रामाण्यनिर्णयो वर्ण्यते । नन्वर्थप्राकट्यो- स्थापितार्थापत्तेः सकाशात् त्वया ज्ञाननिर्णीतिस्तावदभीप्सामासे । अर्थ- प्राकट्यं च यथार्थत्वविशेषणविशिष्टम् , निर्विशेषणं वाऽर्थापत्तिमुत्था- पयेत् । प्राचि पक्षे, तस्य तद्विशेषणग्रहणं प्रथमप्रमाणात्, अन्य- स्मात् , स्वतो वा भवेत् । प्रथमपक्षे, परस्पराश्रयप्रसङ्गः- निश्चितप्रा- माण्याद्धि प्रथमप्रमाणाद् यथार्थत्वविशिष्टार्थप्राकट्यग्रहणम् , तस्मा- S ·४६ प्रमाणनयतत्त्वालोकालङ्कारः- च्च प्रथमप्रमाणे प्रामाण्यनिर्णय इति । द्वितीयविकल्पे तु, अनवस्था- अन्यस्मिन्नपि हि प्रमाणे प्रामाण्यनिर्णायकार्थापत्त्युत्थापकस्यार्थप्राक- ट्यस्य यथार्थत्वविशेषणग्रहणमन्यस्मात्प्रमाणादिति । अथ स्वतस्त- द्विशेषणग्रहणम् , तथाहि-स्वसंविदितमर्थप्राकट्यं तच्चात्मानं निर्णय- मानं स्वधर्मभूतं यथार्थत्वमपि निर्णयते, तथा च ततोऽनुमीय- माने ज्ञाने स्वतः प्रामाण्यज्ञप्तिरिति । तदेतदनवदातम् , एवं सत्य- प्रामाण्यस्यापि स्वतो ज्ञप्तिप्रसक्तेः । स्वतो निश्चितवैतथ्यविशेषणा- दर्थप्राकट्याद् विज्ञानमनुमीयमानमास्कन्दिताप्रामाण्यमेवानुमीयते । ततः कथं प्रामाण्यवदप्रामाण्यस्यापि स्वतो निर्णीतिन स्यात् ? अथ तत्र बाधकादेवाऽप्रामाण्यनिर्णयो न पुनर्ज्ञाननिर्णायकात् , एवं तर्हि संवादकादेव प्रामाण्यस्यापि निर्णयोऽस्तु, इति तदपि कथं स्वतो निर्णीतं स्यात् ? । निर्विशेषणं चेत् तदर्थप्राकट्यमर्थापत्त्युत्थापकम् , तीप्रमाणेऽपि प्रामाण्यनिर्णायकार्थापत्त्युत्थापनाऽऽपत्तिः, अर्थप्राकट्य- मात्रस्य तत्रापि सद्भावात् । इति सूत्रोक्तव व्यवस्था सिद्धिसौधमध्यम- ध्यरुक्षत् ॥२०॥ इति प्रमाणनयतत्त्वालोकालङ्कारे श्रीरत्नप्रभाचार्यविरचितायां रत्नाकरावतारिकाख्यलघुटीकायां प्रमाणस्वरूपनिर्णयो नाम प्रथमः परिच्छेदः। ? १ प्रामाण्यमपि इति पाठान्तरम् ।

·अहम् द्वितीयः परिच्छेदः। एवं प्रमाणस्य स्वरूपं प्रतिपाद्य संख्यां समाख्यान्ति- तद् द्विभेदं प्रत्यक्षं च परोक्षं च ॥१॥ अक्षमिन्द्रियं प्रतिगतम्- इन्द्रियाधीनतया यदुत्पद्यते तत्प्रत्यक्ष- मिति तत्पुरुषः । नन्वक्षिशब्दादपि प्रतिपूर्वात् “प्रतिसमनुभ्यो- ऽक्ष्णः" इत्यव्ययीभावसमासान्ते टचि प्रत्यक्षमिति सिध्यति, तत् किं न कक्षीचक्रिवांसः ? । न चैवं स्पार्शनादिप्रत्यक्षं नैतच्छब्द- वाच्यं स्यादिति वाच्यम्, तत्प्रवृत्तिनिमित्तस्य स्पष्टत्वस्य तत्रापि भावेन तच्छब्दवाच्यतोपपत्तेः । व्युत्पत्तिनिमित्तमात्रतया ह्यत्राऽक्षि- शब्दः शब्द्यते, कथमन्यथाऽक्षशब्दोपादानेऽप्यनिन्द्रियप्रत्यक्षस्य तच्छ- ब्दवाच्यता चतुरस्रा स्यात् ? । अथ कथमेवं प्रत्यक्षः प्रेक्षाक्षणः, प्रत्यक्षा पक्ष्मलाक्षीति स्त्रीपुंसमावः ?, अस्याव्ययीभावस्य सदा नपुं- सकत्वाद् । नैवम्, प्रत्यक्षमस्यास्तीत्यर्शआदित्वेनादन्तत्वात् तद्भा- वसिद्धेः । अत्रोच्यते-एवमपि प्रत्यक्षो बोधः, प्रत्यक्षा बुद्धिरित्यत्र पौस्नं स्त्रैणं च न प्राप्नोति, न ह्यत्र मत्वर्थीयार्थो घटते, प्रत्यक्षस्वरू- पस्यैव वेदनस्य बोधबुद्धिशब्दाभ्यामभिधानात् । अक्षाणां परमक्ष- व्यापारनिरपेक्षं मनोव्यापारेणाऽसाक्षादर्थपरिच्छेदकं परोक्षमिति परशब्दसमानार्थेन परश्शब्देन सिद्धम् । चशब्दौ द्वयोरपि तुल्य- कक्षतां लक्षयतः, तेन या प्रत्यक्षस्य कैश्चिज्ज्येष्ठताऽभीष्टा; नासौ श्रेष्ठा, इति सूचितम् , द्वयोरपि प्रामाण्यं प्रति विशेषाभावात् । ननु कथमेतद् द्वैतमुपपद्यते ?; यावता प्रत्यक्षमेवैकं प्रमाणमिति चार्वा- कोऽवोचत् , अपरे तु प्रत्यक्षानुमानागमोपमानार्थापत्त्यभावसंभवै- तिह्यप्रातिभस्वभावान् भूयसो भेदान् प्रमाणस्य प्रोचुः, तत्कथमेतत् ?

·प्रमाणनयतत्वालोकालङ्कार:- । ? इति चेत् । उच्यते-समर्थयिष्यमाणप्रमाणभावेनानुमानेन तावञ्चा- र्वाकस्तिरस्करणीयः, अपरे तु संभवत्प्रमाणभावानामत्रैवाऽन्तर्भावेन बोधनीयाः-तत्राऽनुमानागमो परोक्षप्रकारावेव व्याख्यास्येते, उप- मानं तु नैयायिकमते तावत्-कश्चित् प्रेष्यः प्रभुणा प्रेषयांचके गवय- मानयेति, स गवयशब्दवाच्यमर्थमजानानः कञ्चन वनेचरं पुरुषम- प्राक्षीत् कीदृग् गवयः ? इति, स प्राह-यादृग् गौस्तादृग् गवय इति । ततस्तस्य प्रेष्यपुरुषस्याऽरण्यानीं प्राप्तस्याऽऽतातिदेशवाक्यार्थस्मरणसह- कारि गोसदृशगवयपिण्डज्ञानम् 'अयं स गवयशब्दवाच्योऽर्थः' इति प्रतिपत्तिं फलरूपामुत्पादयत् प्रमाणमिति । मीमांसकमते तु येन प्रति- पत्त्रा गौरुपलब्धो न गवयः, नवाऽतिदेशवाक्यं 'गौरिव गवयः' इति श्रुतम् , तस्य विकटाटवीपर्यटनलम्पटस्य गवयदर्शने प्रथमे समुत्पन्ने सति यत्परोक्षे गवि सादृश्यज्ञानमुन्मज्जति- 'अनेन सदृशः स गौः' इति, 'तस्य गोरनेन सादृश्यम्' इति वा, तदुपमानम् , "तस्माद् यत् स्मर्यते तत् स्यात् सादृश्येन विशेषितम् । प्रमेयमुपमानस्य सादृश्यं वा तदन्वितम् " ॥१॥ इति वचनादिति । तदुच्यते-एतच्च परोक्षभेदरूपायां प्रत्यभि- ज्ञायामेवान्तर्भावयिष्यते । अर्थापत्तिरपि "प्रमाणषटकविज्ञातो यत्रार्थोऽनन्यथाभवन् । अदृष्टं कल्पयेदन्यं साऽर्थापत्तिरुदाहृता" ॥१॥ इत्येवंलक्षणाऽनुमानान्तर्गतैव, तथाहि- अर्थापत्त्युत्थापकोऽर्थो- ऽन्यथानुपपद्यमानत्वेनाऽनवगतः, अवगतो वा दृष्टार्थपरिकल्पनानि- मित्तं स्यात् ? । न तावदनवगतः, अतिप्रसङ्गात् । अथाऽवगतः, तह्य- न्यथाऽनुपपद्यमानत्वावगमोऽर्थापत्तेरेव, प्रमाणान्तराद् वा ?। प्राच्य- प्रकारे परस्पराश्रयः, तथाहि-अन्यथाऽनुपपद्यमानत्वेन प्रतिपन्नादर्था- दापत्तिप्रवृत्तिः, तत्प्रवृत्तेश्चाऽस्याऽन्यथानुपपद्यमानत्वप्रतिपत्तिरिति । प्रमाणान्तरं तु भूयोदर्शनम् , विपक्षेऽनुपलम्भो वा ?। भूयोदर्शनमपि ·रत्नाकरावतारिकायुक्तः। साध्यधर्मिणि, दृष्टान्तधर्मिणि वा । यदि साध्यधर्मिणि, सदा भूयो। दर्शनेनैव साध्यस्यापि प्रतिपन्नत्वादापत्तेर्वैयर्थ्यम् । अथ दृष्टान्तध- मिणि, तर्हि तत्र प्रवृत्तं भूयोदर्शनं साध्यधर्मिण्यप्यन्यथाऽनुपपद्यमा- नत्वं निश्चाययति, तत्रैव वा ? । तत्रोत्तरः पक्षोऽसन्, न खलु दृष्टा- न्तर्मिणि निश्चितान्यथाऽनुपपद्यमानत्वोऽर्थः साध्यधर्मिणि तथावे- नाऽनिश्चितः स्वसाध्यं गमयति, अतिप्रसङ्गात् । प्रथमपक्षे तु, लिङ्गा- पित्त्युत्थापकार्थयोर्भेदाभावः । विपक्षेऽनुपलम्भात् तदवगम इति चेत् । नन्वसावनुपलम्भमात्ररूपोऽनिश्चितः, निश्चितो वा तदवगम- येत् ? । प्रथमपक्षे, तत्पुत्रत्वादेरपि गमकत्वापत्तिः । निश्चितश्चेत्, तर्झनुमानमेवार्थापत्तिरापन्ना, निश्चितान्यथाऽनुपपत्तेरनुमानरूपत्वात् । न च सपक्षसद्भावासद्भावकृतोऽनुमानार्थापत्त्योर्भेदः, पक्षधर्मतास- हितादनुमानात् तद्रहितस्य प्रमाणान्तरत्वानुषङ्गात् । न च पक्षधर्म- त्ववन्ध्यमनुमानमेव नास्तीति वाच्यम् , "पित्रोश्च ब्राह्मणत्वेन पुत्रब्राह्मणताऽनुमा । सर्वलोकप्रसिद्धा, न पक्षधर्ममपेक्षते " ॥ १ ॥ इति भट्टेन स्वयमभिधानात् ।। यदपि--- "प्रत्यक्षादेरनुत्पत्तिः प्रमाणाभाव उच्यते । साऽऽत्मनोऽपरिणामो वा विज्ञानं वाऽन्यवस्तुनि” ॥ १ ॥ सेति प्रत्यक्षाद्यनुत्पत्तिः, आत्मनो घटादिग्राहकतया परिणामा- भावः प्रसज्यपक्षे, पर्युदासपक्षे पुनरन्यस्मिन् घटविविक्तताऽऽख्ये वस्तु- न्यभावे घटो नास्तीति विज्ञानम् , इत्यभावप्रमाणमभिधीयते । तदपि यथासंभवं प्रत्यक्षाद्यन्तर्गतमेव, तथाहि- "गृहीत्वा वस्तुसद्भावं स्मृत्वा च प्रतियोगिनम् । मानसं नास्तिताज्ञानं जायतेऽक्षानपेक्षया" ॥ १ ॥ इतीयमभावप्रमाणजनिका सामग्री । तत्र च भूतलादिकं वस्तु प्रत्यक्षेण घटादिभिः प्रतियोगिभिः संसृष्टम् , असंस्पृष्टं वा गृह्येत । m

·५०
प्रमाणनयतत्त्वालोकालङ्ककारः
onmaye
।
नाद्यः पक्षः, प्रतियोगिसंसृष्टस्य भूतलादिवस्तुनः प्रत्यक्षेण अहणे तत्र
प्रतियोग्यभावग्राहकत्वेनाऽभावप्रमाणस्य प्रवृत्तिविरोधात् । प्रवृत्ती वा
न प्रामाण्यम् , प्रतियोगिनः सत्त्वेऽपि तत्प्रवृत्तेः । द्वितीयपक्षे तु;अभाव-
प्रमाणवैयर्थ्यम् , प्रत्यक्षेणैव प्रतियोगिनां कुम्भादीनामभावप्रतिपत्तेः ।
अथ न संसृष्टं नाप्यसंमृष्टं प्रतियोगिभिर्भूतलादिवस्तु प्रत्यक्षेण गृह्यते,
वस्तुमात्रस्य तेन ग्रहणाभ्युपगमादिति चेत् । तदपि दुष्टम् , संसृष्टत्वा-
संसृष्टत्वयोः परस्परपरिहारस्थितिरूपत्वनैकनिषधेऽपरविधानस्य परि-
हतुमशक्यत्वात् , इति सदसद्रूपवस्तुग्रहणप्रवणेन प्रत्यक्षेणैवाऽयं वद्य-
ते । कचित्तु तदघटं भूतलमिति स्मरणेन, तदेवेदमघट भूतलमिति
प्रत्यभिज्ञानेन, योऽग्निमान् न भवति नासो धूमवानिति तर्केण, नात्र
धूमोऽनग्नेरित्यनुमानेन, गृहे गर्गो नास्तीत्यागमेनाऽभावस्य प्रतीतेः क्का-
ऽभावप्रमाणं प्रवर्तताम् ? ॥
संभवोऽपि समुदायेन समुदायिनोऽवगम इत्येवलक्षण: 'संभवति
खायी द्रोणः' इत्यादि नानुमानान् पृथक् , तथाहि-खारी द्रोणवती,
खारीत्वात् , पूर्वोपलब्धखारीवत् ।।
ऐतिह्यं त्वनिर्दिष्टप्रवक्तृकं प्रवादपारम्पर्यमितीहोचुर्बुद्धाः, यथा-
'इह वटे यक्षः प्रतिवसति' इति । तदप्रमाणम् , अनिर्दिष्टप्रवक्तृकत्वेन
सांशयिकत्वात् , आप्तप्रवक्तृकत्वनिश्चये वागम इति ।।
यदपि प्रातिभमक्षलिङ्गशब्दव्यापारानपेक्षमकस्मादेव अद्य मे
महीपतिप्रसादो भविता' इत्याद्याकारं स्पष्टतया वेदनमुदयेत् , तदप्य.
निन्द्रियनिबन्धनतया मानसमिति प्रत्यक्षकुक्षिनिक्षिप्तमेव । यत्पुनः
प्रियाप्रियप्राप्तिप्रभृतिफलेन सार्ध गृहीतान्यथाऽनुपपत्तिकात्मनः प्रसा-
दोद्वेगादेर्लिङ्गादुदेति, तत् पिपीलिकापटलोत्सर्पणोत्थज्ञानवदस्पष्टमनु-
मानमेव । इति न प्रत्यक्षपरोक्षलक्षणद्वविध्यातिक्रमः शक्रेणाऽपि
कर्तुं शक्यः ॥१॥
प्रत्यक्षं लक्षयन्ति-
स्पष्टं प्रत्यक्षम् ॥ २॥

·रत्नाकरावतारिकायुक्तः। ५१ Numeed - प्रबलतरज्ञानावरणवीर्यान्तराययोः क्षयोपशमात् क्षयाद् वा स्पष्ट- ताविशिष्टं वैशद्यास्पदीभूतं यत् तत् प्रत्यक्षं प्रत्येयम् ॥ २ ॥ स्पष्टत्वमेव स्पष्टयन्ति- अनुमानाद्याधिक्येन विशेषप्रकाशनं स्पष्टत्वम् ॥३॥ अनुमानादिभ्यो वक्ष्यमाणपरोक्षप्रकारेभ्योऽतिरिकेण यद्विशेषा- णां नियतवर्णसंस्थानाधाकाराणां प्रतिभासनं ज्ञानस्य तत् स्पष्टत्व- मिति ॥३॥ प्रत्यक्षस्य प्रकारप्रकाशनायाहु:- तद् हिप्रकारम्-सांव्यवहारिकं पारमार्थिक च ॥४॥ संव्यवहारो बाधारहितप्रवृत्तिनिवृत्ती प्रयोजनमस्येति सांव्यवहा- रिकम् , बाह्येन्द्रियादिसामग्रीसापेक्षत्वादपारमार्थिकम् , अस्मदादिप्र- त्यक्षमित्यर्थः । परमार्थे भवं पारमार्थिकं मुख्यम् , आत्मसंनिधिमात्रा- पेक्षम् , अवध्यादिप्रत्यक्षमित्यर्थः ॥ ४ ॥ सांव्यवहारिकस्य प्रकारौ दर्शयन्ति तत्राद्यं द्विविधमिन्द्रियनिबन्धनमनिन्द्रियनिबन्धनं च॥५॥ इन्द्रियाणि चक्षुरादीनि निबन्धनमस्येतीन्द्रियनिबन्धनम् । नन्वि- न्द्रियज्ञाने मनोऽपि व्यापिपर्तीति कथं न तेन व्यपदेशः ?। उच्यते- इन्द्रियस्याऽसाधारणकारणत्वाद् , मनः पुनरनिन्द्रियवेदनेऽपि व्याप्रि- यत इति साधारणं तत् । असाधारणेन च व्यपदेशो दृश्यते, यथा-पयः- पवनाऽऽतपादिजन्यत्वेऽप्यङ्करस्य बीजेनैव व्यपदेशः-शाल्यङ्कुरः, कोद्रवाकुरोऽयमिति । अनिन्द्रियं मनो निबन्धनं यस्य तत्तथेति ॥ इदमिदानी मनाग मीमांसामहे-प्राप्यकारीणीन्द्रियाणि, अप्राप्य- कारीणि वेति । तत्र प्राप्यकारीण्येवेति कणभक्षाऽक्षपादमीमांस- कसांख्याः समाख्यान्ति । चक्षुःश्रोत्रेतराणि तानि तथेति ताथागताः । चक्षुर्वर्जानीति तु तथा स्याद्वादाऽवदातहृदयाः। तत्र प्रथमे प्रमाणयन्ति- चक्षुः प्राप्य मतिं करोति विषये बाह्येन्द्रियत्वादितो ·५२ प्रमाणनयतत्त्वालोकालङ्कारः- यद् बाह्यन्द्रियताऽऽदिना परिगतं तत् प्राप्यकारीक्षितम् । जिह्वावत् प्रकृतं तथा च विदितं तस्मात् तथा स्थीयता नाऽत्राऽसिद्धिमुखश्च दूषणकणस्तल्लक्षणाऽनीक्षणात् ।। १ ।। अद्रिचन्द्रकलनेषु या पुनर्योगपद्यधिषणा मनीषिणाम् । पद्मपत्रपटलीविलोपवत् सत्वरोदयनिबन्धनैव सा ॥ २ ॥ प्रथमतः परिसृत्य शिलोच्चयं निकटतः क्षणमीक्षणमीक्षते । तद्नु दूरतराम्बरमण्डलीतिलककान्तमुपेत्य सितत्विषम् ॥ ३॥ कुर्महेऽत्र वयमुत्तरकेली कीदृशी दृगिह धर्मितयोक्ता ? किं नु मांसमयगोलकरूपा, सूक्ष्मताभृदपरा किमु काऽपि ? ॥४॥ आदिमा यदि तदाऽपि किमर्थो लोचनाऽनुसरणव्यसनी स्यात् ? | लोचनं किमुत वस्तुनि गत्वा संसजेत् प्रिय इव प्रणयिन्याम् ?|५|| प्रत्यक्षबाधः प्रथमप्रकारे प्राकारपृथ्वीधरसिन्धुरादिः । संलक्ष्यते पक्ष्मषुटोपटङ्की प्रत्यक्षकाले कलयाऽपि नो यत् ॥६॥ पक्षे परत्रापि स एव दोषः सर्पद् न वस्तु प्रतिवीक्ष्यतऽक्षि। संसर्पणे वाऽस्य सकोटरत्वप्राप्त्या पुमान् किं न जरद्रुमः स्यात्?|| चक्षुषः सूक्ष्मतापक्षे सूक्ष्मता स्यादमूर्तता । यद्वाऽल्पपरिमाणत्वमित्येपा कल्पनोभयी ॥ ८॥ स्थाद् व्योमवद् व्यापकताप्रसक्त्या सर्वोपलम्भः प्रथमप्रकारे । प्राकारकान्तारविहारहारमुख्योपलम्भो न भवेद् द्वितीये ॥९॥ न खलु नखलु शखं स्वप्रमाणात् प्रथिष्ठे पटकटशकटादौ भेदकारि प्रसिद्धम् । अथ निगदसि तस्मिन् रश्मिचक्र क्रमेण प्रसरति तत एतत् स्यादनल्पप्रकाशम् ॥ १० ॥ तथाहि- प्रोदाममाणिक्यकणानुकारी दीपाङ्कुरस्त्विट्पटलीप्रभावात् । किं नैव कश्मीरजकज्जलादीन् प्रथीयसोऽपि प्रथयत्यशेषान् ? ॥१२॥ नन्वेवमध्यक्षनिराक्रिया स्यात् पक्षे पुरस्तादुपलक्षितेऽस्मिन् । FOR D

·रत्नाकरावतारिकायुक्तः।
प्रौढप्रभामण्डलमण्डितोऽर्थो नाऽऽभासते यत्प्रतिभासमानः ॥ १२॥
अथाऽप्यनुद्भूततया प्रभायाः पदार्थसंपर्कजुषोऽप्यनीक्षा ।
सिद्धिस्तदानी कथमस्तु तस्या ब्रवीपि चेत् तैजसताख्यहेतोः ॥१३॥
रूपादिमध्ये नियमेन रूपप्रकाशकत्वेन च तैजसत्वम् ।
प्रभाषसे चक्षुषि संप्रसिद्धं यथा प्रदीपाङ्गुरविादादौ ॥ १४ ॥
तदिदं घुसृणविमिश्रणमन्ध्रपुरन्ध्रीकपोलपालीनाम् ।
अनुहरते व्यभिचाराद् रूपेक्षणसन्निकर्षेण ॥ १५ ॥
द्रव्यत्वरूपेऽपि विशेषणे स्याद् हेतोरनैकान्तिकताऽजनेन ।
तस्यापि चेत् तैजसतां तनोषि तन्वादिना किं नु तदाऽपराद्धम् ॥१६॥
सौवीरसौवर्चलसैन्धवादि निश्चिन्वते पार्थिवमेव धीराः ।
कृशानुभावोपगमोऽस्य तस्मादयुक्त एव प्रतिभायमीषाम् ॥१७॥
तथाच-
सौवीरसौवर्चलसैन्धवादिकं स्यादाकरोद्भतिवशेन पार्थिवम् ।
मृदादिवद्, न व्यभिचारचेतनं चामीकरणाऽनुगुणं निरीक्ष्यते ॥१८॥
चामीकरादेरपि पार्थिवत्वं लिङ्गेन तेनैव निवेदनीयम् ।
शाब्दप्रमाणेन न चात्र बाधा पक्षस्य यद् नास्ति तदत्र सिद्धम् ॥१९॥
अञ्जनं मरिचरोचनादिकं पार्थिवं ननु तवाऽपि संमतम् ।
अञ्जनेऽपि तदसौ प्रवृत्तिमानप्रयोजकविडम्बडम्बरी ।।२०।।
हनूमल्लोललाङ्गुललम्बात् ते साधनादतः ।
न सिद्धिस्तैजसत्वस्य दृष्टसुस्पष्टदूषणात् ।। २१ ॥
चक्षुर्न तैजसमभास्वरतिग्मभावा-
दम्भोवदित्यनुमितिप्रतिषेधनाच ।
सिद्धिं दधाति नयनस्य न तैजसत्वं
तस्मादमुष्य घटते किमु रश्मिवत्ता? ॥ २२ ॥
अपि च,
प्रत्यक्षबाधः समलक्षि पक्षे न रश्मयो यद् दृशि दृष्टपूर्वाः ।
तथा च शास्त्रेण तवैव कालातीतत्वदोषोऽप्युदपादि हेतोः ॥ २३ ॥

·प्रमाणनयतत्त्वालोकालङ्कारः- अनुद्भवद्रूपजुषो भवेयुश्चेद् रश्मयस्तत्र ततो न दोषः । नन्वेवमेतस्य पदार्थसार्थप्रकाशकत्वं न सुवर्णवत् स्यात् ।। २४ ॥ आलोकसाचिव्यवशादथाऽस्य प्रकाशकत्वं घटनामियति । नन्वेवमेतत्सचिवस्य किं स्यात् प्रकाशकत्वं न कुटीकुटादेः ?॥२५॥ अथाऽस्तु कामं, ननु तैजसत्वमुत्तेजितं किं न भवेत् त्वयाऽस्य ? तथा च नव्यस्त्वदुपज्ञ एषोऽद्वैतप्रवादोऽजनि तैजसत्वे ॥ २६ ॥ उत्पद्यन्ते तरणिकिरणश्रेणिसंपर्कतश्चेत् तत्रोद्भूताः सपदि रुचयो लोचने रोचमानाः । यद् गृह्यन्ते न खलु तपनालोकसंपत्प्रतान- स्तस्मिन् हेतुर्भवति हि दिवा दीपभासामभासः ॥ २७ ॥ अत्रेयं प्रतिक्रिया- मुष्टिग्राह्ये कुवलयदलश्यामलिनाऽवलिप्से स्फीते ध्वान्ते स्फुरति चरतो घूककाकोदरादेः । किं लक्ष्यन्ते क्षणमपि रुचो लोचनेनैव यस्मा- दालोकस्य प्रसरणकथा काचिदप्यत्र नास्ति? ॥२८॥ उत्पत्तिरुद्भूततयाऽथ तासां तत्रैव यत्राऽस्ति रविप्रकाशः । काकोदरादेरपि तर्हि नैताः कीटप्रकाशे कुशला भवेयुः ॥ २९ ॥ अविवरतिमिरव्यतिकरपरिकरिताऽपवरकोदरे कचन । वृषदंशशि न दृष्टा मरीचयः किमु कदाचिदथ ? ॥ ३० ॥ अत एव विलोकयन्ति सम्यक् तिमिराङ्करकरम्बितेऽपि कोणे । मूषकपरिपन्थिनः पदार्थाज्वलनालोकविजृम्भणं विनैव ॥३१ ।। अत्रोत्तरम्- चाकचिक्यप्रतीभासमात्रमत्रास्ति वज्रवत् । नांशवः प्रसरन्तस्तु प्रेक्ष्यन्ते सूक्ष्मका अपि ॥ ३२ ॥ माारस्य यदीक्षणप्रणयिनः केचिद् मयूखाः सखे ! विद्येरन् न तदा कथं निशि भृशं तच्चक्षुषा प्रेक्षिते । नोन्मीलत्करपुञ्जपिजरतनौ संजातवत्युन्दुरे ।

·रत्नाकरावतारिकायुक्तः। प्रोज्जृम्भेत तवाऽपि हन्त ! धिषणा दीप्रप्रदीपाद् यथा ॥३३॥ कृशतरतया तेषां नो चेदुदेति मतिस्तव प्रभवति कथं तस्याऽप्यस्मिन्नसौ निरुपप्लवा? | घटननिपुणा साक्षात् प्रेक्षाविधौ हि ततिस्त्विषां न खलु न समा धीमन् ! सा चोभयत्र विभाव्यते ॥ ३४ ॥ अमूहग्मूषिकारीणां तस्मादस्ति स्वयोग्यता। यया तमस्यपीक्षन्ते न चक्षु रश्मिवत् पुनः ॥ ३५ ॥ इत्थं न चक्षुषि कथञ्चिदपि प्रयाति संसिद्धिपद्धतिमियं खलु रश्मिवत्ता। तस्मात् कथं कथय तार्किक ! चक्षुषः स्यात् प्राप्यैव वस्तुनि मतिप्रतिबोधकत्वम् ? ॥ ३६ ।। बहिरर्थग्रहोन्मुख्यं बहिष्कारणजन्यता। स्थायित्वं वा बहिर्देशे किं बाह्येन्द्रियता भवेत् ? ॥ ३७॥ तत्रादिमायां भिदि चेतसा स्यादेतस्य हेतोर्व्यभिचारचिह्नम् । अप्राप्यकारि प्रकरोति यस्माद् मन्दाकिनीमन्दरबुद्धिमेतत् ॥३८॥ दोषः स एवोत्तरकल्पनायां यदात्मनः पुद्गल एष बाह्यः । चेतश्च तस्मादुपजायमानमेतद् बहिष्कारणजन्यताभृत् ॥ ३९ ॥ चेतः सनातनतया कलितस्वरूपं सर्वापकृष्टपरिमाणपवित्रितं च । प्रायः प्रियः प्रणयिनीप्रणयातिरेका- देतत् करोति हृदये न तु तर्कतज्ज्ञः ॥ ४०॥ एतदत्र विततीक्रियमाणं प्रस्तुतेतरदिव प्रतिभाति । विस्तराय च भवेदिति चिन्यं तद् विलोक्य गुरुगुम्फितवृत्तिम्॥४१॥ पक्षे तृतीये विषयप्रदेशः शरीरदेशो यदि वा बहिः स्यात् । स्थायित्वमाये विषयाश्रितत्वं यद्वा प्रवृत्तिविषयोन्मुखी स्यात्॥४२॥ प्राचीनपक्षे प्रतिवाद्यसिद्धिकलङ्कपङ्कः समुपैति हेतोः।

·५६ प्रमाणनयतत्वालोकालङ्कारः- स्याद्वादिना यत् प्रतिवादिनाऽस्य नाऽङ्गीकृतं मेयसमाश्रितत्वम्॥४३॥ पक्षे तथा साधनशून्यताऽस्मिन् दृष्टान्तदोषः प्रकटः पटूनाम् । जिह्वेन्द्रियं नार्थसमाश्रितं यद् विलोकयामासुरमी कदाचित् ॥४४॥ द्वितीयकल्पे किमसौ प्रवृत्तिराभिमुख्येन विसर्पणं स्यात् ? आश्रित्य किं वा विषयप्रपञ्च प्रतीतिसंपत्प्रतिबोधकत्वम् ? ॥४५॥ पक्षे पुरश्चारिणि सिद्धिवन्ध्यं स्यात् साधनं जैनमतानुगानाम् । यस्माद् न तैर्लोचनरश्मिचक्रमङ्गीकृतं वस्तुमुखं प्रसपत् ॥४६॥ निदर्शनस्य स्फुटमेव दृष्टं वैकल्यमत्रैव हि साधनेन । पदार्थसाथै प्रति यद् न सर्पजिह्वेन्द्रियं केनचिदिष्टपूर्वम् ।। ४७ ।। पक्षान्तरे तु व्यभिचारमुद्रा किं चेतसा नैव समुज्जजम्भे ? । यस्मात् तदप्राप्य सुपर्वशैलस्वर्गे समुत्पादयति प्रतीतिम् ।। ४८ ॥ शरीरस्य बहिर्देशे स्थायित्वं यदि जलप्यते । बाह्येन्द्रियत्वमत्र स्यात् संदिग्धव्यभिचारिता ।। ४९ ॥ अप्राप्तार्थपरिच्छेदेनाऽपि साधं न विद्यते । हेतोर्बाह्येन्द्रियत्वस्य विरोधो बत कश्चन ॥ ५० ॥ कचित् साध्यनिवृत्त्या तु हेतुव्यावृत्तिदर्शनात् । प्रतिबन्धप्रसिद्धिश्चेत् तदाऽत्रापि कथं न सा ? ॥ ५१ ।। रसनस्पर्शनघ्राणश्रोत्रान्येन्द्रियताबलात् । चक्षुरप्राप्यविज्ञातृ मनोवत् प्रतिपद्यताम् ।। ५२ ।। साध्यव्यावृत्तितोऽत्रापि हेतुव्यावृत्तिरीक्षिता । न च कश्चिद् विशेषोऽस्ति येनैकत्रैव सा मता ॥ ५३ ।। बाह्येन्द्रियत्वं सकलङ्कमेवं न तार्किकान् प्रीणयितुं तदीष्टे । भ्रूविभ्रमो दुर्भगभामिनीनां वैदग्ध्यभाजो भजते न चेतः ॥५४॥ [ किञ्चाऽत्र संसूचितमादिशब्दाद् वृत्ते पुरश्चारिणि कारकत्वम् । यत् प्राप्यकारित्वसमर्थनाय नेत्रस्य तत् काणगञ्जनाभम् ।।५।। यस्मादिदं मन्त्रजपोपसर्पत्प्रोद्दामरामाव्यभिचारदोषात् । उत्तालवेतालकरालकेलीकलङ्कितश्रीकमिवाऽवभाति ।। ५६॥ ।

·रत्नाकरावतारिकायुक्तः। तथाहि कनकनिकषस्निग्धां मुग्धां मुहुर्मधुरस्मितां चटुलकुटिलभ्रूविभ्रान्ति कटाक्षपटुच्छटाम् । त्रिजगति गतां कश्चिद् मन्त्री समानयति क्षणात् तरुणरमणीमाराद् मन्त्रान् मनोभुवि संस्मरन् ।। ५७ ।। कश्चिदत्र गदति स्म यत् पुनमन्त्रमन्त्रणगवी समानयेत् । युक्तमेव मदिरेक्षणादिकं तेन नाऽभिहितदूषणोदयः ॥ ५८ ॥ मन्त्रस्य साक्षाद् घटना प्रियादिना परम्परातो यदि वा निगद्यते ? । साक्षाद् न तावद् यदयं विहायसो ध्वनिस्वरूपस्तव संमतोगुणः॥५९।। ततोऽस्य तेनैव समं समस्ति संसक्तिवार्ता न तु पक्ष्मलाक्ष्या। अथाऽक्षरालम्बनवेदन स्याद् मन्त्रस्तथाऽप्यस्त्वियमात्मनैव ॥ ६ ॥ अथापि मन्त्रस्य निवेद्यते त्वया संसक्तिरेतत्पतिदेवताऽऽत्मना । संतोषपोषप्रगुणा च सा प्रियां प्रियं प्रति प्रेरयति खयोगिनीम् ।।६।। महेऽन ननु देवताऽऽत्मना मन्त्रवर्णविसरस्य का घटा ?। अम्बरस्य गुण एष तत् कथं देवताऽऽत्मनि भजेत सङ्गतिम् ? ॥६२।। आश्रयद्वारतोऽप्यस्य संसर्गो नास्ति. सर्वथा । व्यापकद्रव्ययोर्यस्मात् संसर्गो नाऽमुना मतः ।। ६३ ॥ व्यापकेषु वदति व्यतिषङ्गं यस्तु तेन मनसा ध्वनिना च । बीतवस्तुविषयेण विमृश्यः स्पष्ट एव विलसन् व्यभिचारः ॥६४॥ अयस्कान्तादनेकान्तस्तथाऽत्र परिभाव्यताम् । आक्षेपश्च समाधिश्च ज्ञेयौ रत्नाकरादिह ॥ ६५ ।। कारकत्वमपि तद् न शोभते प्राप्यकारिणि यदीक्षणे मतम् । प्राप्य बस्तु वितनोति तद् मतिं नैव चक्षुरिति तत्त्वनिर्णयः ॥६६॥ अद्रिचन्द्रकलनेषु येत्यदः प्राक् प्ररूपितमुपैति नो घटाम् । रश्मिसंचयविपश्चितं हि तत् च तत्र नितरां व्यपाकृताः॥६॥ ते किञ्च, १ किमपीति पाठान्तरम् ।

·प्रमाणनयतत्वालोकालङ्कार:- चक्षुरप्राप्यधीकृद् व्यवधिमतोऽपि प्रकाशकं यस्मात् । अन्तःकरणं यद्वद् व्यतिरेके स्यात् पुनारसना ॥ ६८ ॥ अथ द्रुमादिव्यवधानभाज: प्रकाशकत्वं ददृशे न दृष्टौ। ततोऽप्ययं हेतुरसिद्धतायां धौरेयभावं बिभराम्बभूव ।। ६९ ।। एतद् न युक्तं शतकोटिकाचस्वच्छोदकस्फाटिकभित्तिमुख्यैः । पदार्थपुजे व्यवधानभाजि संजायते किं नयनाद् न संवित्?||७०॥ दम्भोलिप्रभृतिप्रभिद्यभिदुराश्चेद् रोचिषश्चक्षुषः संसर्गोपगताः पदार्थपटली पश्यन्ति तत्र स्थिताम् । एवं तहि समुच्छलन्मलभरं भित्त्वा जलं तत्क्षणात् तेनाऽप्यन्तरितस्थितीननिमिषानालोकयेयुन किम् ? ||७|| विध्यातास्तेन ते चेद् विमलजलभरात् किं भजन्ते न शान्ति ? किञ्चाऽम्भः काचकूपोदरविवरगतं निष्पतेत् तत् तदानीम् । दोषश्चेद् नैष तूर्ण यदयमुदयते नूतनव्यूहरूपः सर्पयुस्तहि नैताः कथमपि रुचयो लोचनस्यापि तस्मिन्।।७२।। भवति परिगमश्चेद् वेगववादमीषां कतिपयकलयाऽस्तु क्षीरपातस्तदानीम् । न च भवति कदाचिद् बुद्बुदस्यापि तस्मात् प्रपतनमिति युक्तस्तस्य नाशः किमाशु ? ॥ ७३ ॥ किञ्च, कलशकुलिशप्राकाराद्यत्रिविष्टपकन्दरा- कुहरकलितं विश्वं वस्तु प्रतिक्षणभङ्गुरम् । ज्वलनकलिकावत् किन्त्वस्मिन् निरन्तरताभ्रमः प्रभवति, वदन्नित्थं शाक्यः कथं प्रतिहन्यते ? ॥ ७४ ॥ तस्थौ स्थमा तदस्मिन् व्यवधिमदमुना प्रेक्ष्यते येन सर्व तत् सिद्धा नेत्रबुद्धिय॑वधिपरिगतस्यापि भावस्य सम्यक् । कुड्यावष्टब्धबुद्धिर्भवति किमु न चेद् नेदृशी योग्यताऽस्य प्राप्तस्यापि प्रकाशे प्रभवति न कथं लोचनाद् गन्धबुद्धिः ?||७५॥

·रत्नाकरावतारिकायुक्तः। किं वान प्रतिभासते शशधरे कर्मापि तद्रूपवद् ? दूराच्चेद् विलसत् तदस्य हृदये लक्ष्येत किं लाञ्छनम् तस्माञ्चक्षुषि योग्यतैवः शरणं साक्षी च नः प्रत्यय- स्तत् तर्कप्रगुण ! प्रतीहि नयनेष्वप्राप्यधीकर्तृताम् ॥ ७६ ॥ बौद्धाः पुनरिदमाहुः श्रोत्रं न प्राप्यबुद्धिमाधत्ते । दिग्देशव्यपदेशान् करोति शब्दे यतो दृग्वत् ।। ७७ ॥ . तथाहि- प्राच्यामत्र विजम्भते जलमुचामत्यूजितं गर्जितं प्रोन्मीलत्यलमेष चातकरवोऽक्षामः क्षणं दक्षिणः । केकाः केकिकुटुम्बकस्य विलसन्येताः कलाः काननाद् दिग्देशव्यपदेशवानिति न किं शब्देऽस्ति संप्रत्ययः ? ॥७॥ प्राप्यकारि यदि तु श्रवणं स्यात् तर्हि तत्र न कथञ्चन सैषः । प्रस्तुतः समुदियाद् व्यपदेशः शर्करास्पृशि यथा रसनायाम्॥७९॥ वेश्याऽनुरागप्रतिमं तदेतत् सुस्पष्टदृष्टव्यभिचारदोषात् । घ्राणं यदेतद् व्यपेदशभाजं प्राप्तप्रकाशं कुरुते मनीषाम् ।।८।। तथा च- मन्दं मन्दमुदेत्ययं परिमलः प्राग् माधवीमण्डपाद् भूयः सौरभमुद्वमन्त्युपवने फुल्लाः स्फुटं मल्लिकाः । गन्धो बन्धुर एष दक्षिणदिशः श्रीचन्दनात् प्राप्तवा- नित्येवं ननु विद्यते तनुभृतां घ्राणात् तथा प्रत्ययः ॥८॥ अस्ति त्वगिन्द्रियेणापि व्यभिचारविनिश्चयः । शेमुषीमादधानेन दिग्देशव्यपदेशिनीम् ॥ ८२ ॥ तथाहि- सेयं समीरलहरी हरिचन्दनेन्दुसंवादिनी वनभुवः प्रसभं प्रवृत्ता। स्फीतस्फुरत्युलकपल्लविताङ्गयाष्टिं मामातनोति तरुणीकरपल्लवश्च ॥८॥ अथानुमानादधिगम्य तेषां हेतूंस्ततस्तद्वयपदेशिनी धीः । . गगनाद् नवचन्द्रिका चेति च पाठः ।

·प्रमाणनयतत्त्वालोकालङ्कारः- न घ्राणतः स्पर्शनतश्च तादृक् प्रत्यक्षरूपा प्रथते मनीषा ॥८॥ श्रोत्रेऽपि सर्व तदिदं समानमालोकमानोऽपि न मन्यसे किम् ? । दृष्टव्यलीकामपि कामिनी यत् संमन्यते कामुक एव साध्वीम्।।८।। स्मृत्वा यथैव प्रतिबन्धमाशु शङ्खादिशब्दोऽयमिति प्रतीतिः । प्राच्यादिदूरादिगतेऽपि शब्दे तथैव युक्ता प्रतिपत्तिरेषा ।। ८६ ॥ दिग्देशानां श्रुतिविषयता किञ्च नो युक्तियुक्ता युक्तत्वे वा भवति न कथं ध्वानरूपत्वमेषाम् ?! तस्माद् भिन्नामितिविषयास्ते विशिषन्ति शब्द सिद्धे चैवं भवतु सुतरां साधने साऽप्यसिद्धिः ॥ ८७ ॥ अपि च, गृह्यते यदि बिनैष सङ्गतिं किं तदाऽनुगुणमारुते ध्वनौ ? । दूरतोऽपि धिषणा समुन्मिषेदन्यथा तु निकटेऽपि नैव सा ॥८८॥ मुहुर्मरुति मन्थर स्फुरति सानुलोमागमे समुल्लसितवल्लकीकणकलाकलापप्लुता । सकामनवकामिनीकलितघोलनाडम्बरा न किं निशि निशम्यते सपदि दूरतः काकली ? ॥ ८९ ॥ पटुघटितकपाटसंपुटौघे भवति कथं सदनेऽथ शब्दबुद्धिः ? । पटुघटितकपाटसंपुटौघे भवति कथं सदनेऽपि गन्धबुद्धिः ? ॥९०॥ तथाहि- कर्पूरपारीपरिरम्भमाजि श्रीखण्डखण्डे मृगनाभिमिश्रे । धूमायमाने पिहितेऽप्यगारे गन्धप्रबन्धो बहिरभ्युपैति ।। ९१ ॥ द्वारावृतेऽपि सदने प्रणयप्रकर्षा- देवं प्रिये स्फुरदपत्रपया स्खलन्ती । द्वारि स्थितस्य सरसा कुलबालिकायाः कर्णातिथीभवति मन्मनसूक्तिमुद्रा ॥ ९२ ॥ एवं च प्राप्त एवैष शब्दः श्रोत्रेण गृह्यते । श्रोत्रस्याऽपि ततः सिद्धा निर्वाधा प्राप्यकारिता ।। ९३ ।।

·रत्नाकरावतारिकायुक्तः। ६१ अथाऽस्य द्विविधस्यापि प्रकारान् प्रकटयन्ति- एतद्वितयमवग्रहेहावायधारणाभेदादेकशश्च- तुर्विकल्पम् ॥ ६॥ अवग्रहश्चेहा चाऽवायश्च धारणा च ताभिर्भेदो विशेषस्तस्मात् , प्रत्येकमिन्द्रियानिन्द्रियनिबन्धनप्रत्यक्षं चतुर्भेदमिति ।। ६ ।। अवग्रहादीनां स्वरूपं सूत्रचतुष्टयेन स्पष्टयन्ति- विषयविषयिसंनिपातानन्तरसमुद्भूतसत्तामात्र- गोचरदर्शनाजातमाद्यमवान्तरसामान्याका- रविशिष्टवस्तुग्रहणमवग्रहः ॥ ७ ॥ विषयः सामान्यविशेषात्मकोऽर्थः, विषयी चक्षुरादिः, तयोः समीचीनो भ्रान्त्याद्यजनकत्वेनाऽनुकूलो निपातो योग्यदेशाद्यवस्थानं तस्मादनन्तरं समुद्भूतमुत्पन्नं यत् सत्तामात्रगोचरं निःशेषविशेषवैमु- ख्येन सन्मात्रविषयं दर्शनं निराकारो बोधस्तस्माद् जातमा सत्त्व- सामान्यादवान्तरैः सामान्याकारैर्मनुष्यत्वादिभिर्जातिविशेषैर्विशिष्टस्य वस्तुनो यद् ग्रहणं ज्ञानं तदवग्रह इति नाम्ना गीयते ॥ ७ ॥ अवगृहीतार्थविशेषाऽऽकाङ्क्षणमीहा ॥८॥ अवगृहीतोऽवग्रहेण विषयीकृतो योऽर्थोऽवान्तरमनुष्यत्वादि- जातिविशेषलक्षणस्तस्य विशेषः कर्णाटलाटादिभेदस्तस्याकाङ्क्षणं भवि- तव्यताप्रत्ययरूपतया ग्रहणाभिमुख्यमीहेत्यभिधीयते ॥ ८॥ ईहितविशेषनिर्णयोऽवायः ॥ ९॥ इहितस्येहया विषयीकृतस्य विशेषस्य कर्णाटलाटादेनिर्णयो या- थाल्येनाऽवधारणमवाय इति कीयते ॥ ९ ॥ स एव दृढतमावस्थापन्नो धारणा ॥१०॥ स इत्यवायो दृढतमावस्थापन्नो विवक्षितविषयावसाय एव सा- ·६२ प्रमाणनयतत्त्वालोकालङ्कारः- दरस्य प्रमातुरत्यन्तोपचितः कश्चित् कालं तिष्ठन् धारणेत्यभिधीयते । दृढतमावस्थापन्नो ह्यवायः स्वोपढौकितात्मशक्तिविशेषरूपसंस्कारद्वा- रेण कालान्तरे स्मरणं कर्तु पर्याप्नोतीति ॥ १० ॥ नन्वनिश्चयरूपत्वादीहायाः संशयस्वभावतैव, इत्यारेकामपाकुर्वन्ति- संशयपूर्वकत्वादीहायाः संशयाद् भेदः ॥११॥ पुरुषावग्रहानन्तरं हि किमयं दाक्षिणात्य उतोदीच्य इत्यनेक- कोटिपरामर्शिसंशयः, ततोऽपि प्रमातुर्विशेषलिप्सायां दाक्षिणात्ये- नाऽनेन भवितव्यमित्येवमीहा जायते; इति हेतुहेतुमद्भावात् तन्तुपट- वद् व्यक्तमनयोः पृथक्त्वम् ।। ११ ॥ दर्शनादीनां कथञ्चिव्यतिरेकेऽपि संज्ञाभेदं समर्थयन्ते- कथञ्चिदभेदेऽपि परिणामविशेषादेषां व्यपदेशभेदः॥१२॥ यदप्येकजीवद्रव्यतादात्म्येन द्रव्यार्थादेशादमीषामैक्यम् , तथापि प- र्यायार्थादेशाद् भेदोऽपीति तदपेक्षया व्यपदेशभेदोऽपि सूपपाद इति ।।१२।। अथाऽमीषां भेदं भावयन्ति- असामस्त्येनाऽप्युत्पद्यमानत्वेनाऽसंकीर्णखभावतया ऽनुभूयमानत्वात, अपूर्वापूर्ववस्तुपर्यायप्रकाशक- त्वात्, क्रमभावित्वाच्चते व्यतिरिच्यन्ते ॥ १३ ॥ असंकीर्णस्वभावतया परस्परस्वरूपवैविक्त्येनाऽनुभूयमानत्वाद् दर्शनादयो भिद्यन्ते, तथाऽनुभवनमप्यमीषामसामस्त्येनाऽप्येकद्वि- त्र्यादिसंख्यतयोत्पद्यमानत्वादवसेयम् , तथाहि-प्रमातुर्विचित्रक्षयोपश- मवशात् कदाचिद् दर्शनमेव, कदाचिद् दर्शनावग्रहो, कदाचिद् दर्शनावग्रहसंशयादयः क्रमेण समुन्मजन्तीति, सिद्धमतोऽसंकीर्णत्वेनै- तेषामनुभवनम् । अपूर्वापूर्ववस्तुपर्यायप्रकाशकत्वक्रमभावित्वे अपि प्रत्यात्मवेद्ये एव । अत्र प्रयोगाः पुनरेवम्-येऽसंकीर्णस्वभावतयाऽनुभू- यन्ते, अपूर्वापूर्ववस्तुपर्यायप्रकाशकाः, क्रमभाविनो वा, ते परस्परं ·रत्नाकरावतारिकायुक्तः। ६३ , , व्यतिरिच्यन्ते, यथा स्तम्भादयः, अनुमानादयः, अकुरकन्दलका- ण्डादयो वा, तथा चैत इति ॥ १३ ॥ अथाऽमीषां क्रमनियमार्थमाहुः- क्रमोऽप्यमीषामयमेव तथैव संवेदनात, एवं- क्रमाविर्भूतनिजकर्मक्षयोपशमजन्यत्वाच्च ॥ १४॥ अयमेव दर्शनावग्रहादिरमीषां क्रमः, तेनैव क्रमेणानुभवात्-यदेव हि सन्मात्रमैक्षि, तदेव वर्णाद्याकारेण केनचिदवाग्राहि, तदनन्तर- मनिर्धारितरूपतया संदेहास्पदीचक्रे, ततोऽपि नियताकारणेहामासे, ततोऽपीहिताकारेण निरणायि, पुनः कालान्तरे स्मृतिहेतुत्वेन धार- याञ्चक्रे इति सर्वैरनुभूयते । दर्शनज्ञानावरणक्षयोपशमलक्षणकारणे- नाऽप्येवमेव भूष्णुनाऽमीषामुत्पाद्यत्वाचाऽयमेव क्रमः, क्रमोत्पदि- ष्णुना हि कारणेन क्रमेणैव स्वकार्य जनयितव्यम् , यथा स्थासको- शकुशूलच्छत्रादिनेति ॥ १४ ॥ व्यतिरेके दोषमाहुः- अन्यथा प्रमेयानवगतिप्रसङ्गः ॥१५॥ अन्यथेति यथोक्तक्रमानभ्युपगमे, प्रतीयमानक्रमापह्नवे हि दर्शना- दीनां प्रमेयापह्नव एव कृतो भवतीति ।। १५ ।। उक्तमेव क्रमं व्यतिरेकद्वारा समर्थयन्ते- न खल्वदृष्टमवगृह्यते, न चाऽनवगृहीतं संदिह्यते, न चाऽसंदिग्धमीयते, न चानीहितमवेयते, नाप्यनवेतं धार्यते ॥ १६ ॥ स्पष्टम् ॥ १३ ॥ कचिदेषां तथाक्रमानुपलक्षणे कारणमाहुः- क्वचित् क्रमस्याऽनुपलक्षणमेषामाशूत्पादात् , उत्पलपत्रशतव्यतिभेदकमवत् ॥ १७ ॥ - .

·६४ प्रमाणनयतचालोकालङ्कारः- कचिदित्यभ्यस्ते करतलादौ गोचरे, शेषं व्यक्तम् ॥ १७ ॥ पारमार्थिकप्रत्यक्षं लक्षयन्ति- पारमार्थिकं पुनरुत्पत्तावात्ममात्रापेक्षम् ॥ १८ ॥ क्षयक्षयोपशमविशेषविशिष्टमात्मद्रव्यमेवाऽव्यवहितं समाश्रित्य पारमार्थिकमेतदवध्यादिप्रत्यक्षमुन्मज्जति, न पुनः सांव्यवहारिकमिवे- न्द्रियादिव्यवहितमात्मद्रव्यमाश्रित्येति भावः ॥ १८॥ अस्य भेदावुपदिशन्ति- तद् विकलं सकलं च ॥ १९ ॥ असंपूर्णपदार्थपरिच्छेदकत्वाद् विकलम् , तद्विपरीतं तु सकलम्।।१९।। विकलं भेदतो दर्शयन्ति- तत्र विकलमवधिमनःपर्यायज्ञानरूपतया द्वेधा ॥२०॥ सुगमम् ॥ २०॥ अवधिं लक्षयन्ति- अवधिज्ञानावरणविलयविशेषसमुद्भवं भवगुणप्रत्ययं रूपिद्रव्यगोचरमवधिज्ञानम् ॥ २१ ॥ अवधिज्ञानावरणस्य विलयविशेषः क्षयोपशमभेदस्तस्मात् समुद्भव- ति यत्, भवः सुरनारकजन्मलक्षणः, गुणः सम्यग्दर्शनादिः, तौ प्रत्ययौ हेतू यस्य तत्तथा । तत्र भवप्रत्ययं सुरनारकाणाम् , गुणप्रत्ययं पुनर्नर- तिरश्वाम् । रूपिद्रव्यगोचरं रूपिद्रव्याणि पृथिवीपाथःपावकपवनान्धका- रच्छायाप्रभृतीनि तदालम्बनमवधिज्ञानं ज्ञेयम् ॥ अत्र न्यायमार्गानुयायिनः संगिरन्ते-ननु पृथिव्यादीनां चतुणी सकर्णा वर्णयन्तु द्रव्यताम् , तिमिरच्छाययोस्तु द्रव्यतावाचोयुक्तियु- क्तिरिक्तैव, भासामभाव एव हि तमश्छाये गदतां सच्छाये, तथाहि- शशधरदिनकरकरनिकरनिरन्तरप्रसरासम्भवे सर्वतोऽपि सति तम- इति प्रतीयते, यदा तु प्रतिनियतप्रदेशेनाऽऽतपत्रादिना प्रतिबद्धस्ते- ·रखाकरावतारिकायुक्तः। ? जःपुखो यत्र यत्र न संयुज्यते तदा तत्र तत्र च्छायेति प्रतीयते, प्रतिबन्धकाभावे तु स्वरूपेणाऽऽलोकः समालोक्यत इत्यालोकाभाव- एव तमश्छाये । यदि च तमो द्रव्यं भवेत् , तदा रूपिद्रव्यसंस्पर्शा- व्यभिचारात् स्पर्शवद्रव्यस्य च महतः प्रतिघातहेतुत्वात् तरलतर- तुङ्गतङ्गन्तरङ्गपरम्परोपेतपारावारावतार इव, प्रथमजलधरधाराधोरणी- धौताअनगिरिगरीयःशृङ्गप्रतिवादिनीव, निर्यन्निझरझात्कारिवारिदु. रिशीकरासारसिच्यमानाभिरामाऽऽराममहीरुहसमूहप्रतिच्छन्द इव च प्रवृत्ते तिमिरभरे संचरतः पुंसः प्रतिबन्धः स्यात् । भूगोलकस्येव चाऽ- स्याऽवयवभूतानि खण्डावयविद्रव्याणि प्रतीयेरन् , एवं छायायामपि, इति कथं ते द्रव्ये भवेताम् ? ॥ अत्राभिदध्महे- तमसस्तावदभावस्वभावतास्वीकृतिरानुभविकी, भानुमानिकी वा ।। न तावदानुभविकी, यतोऽभावानुभवो भावा- न्तरोपलम्भे सत्येव संभवी, कुम्भाभावोपलम्भवत् । न च प्रचुरतर- तिमिरनिकरपरिकरितापवरकोदरे स्वकरतलादिमावस्याऽप्युपलम्भः संभवति, तत्कथं तदनुभूतिर्भवेत् ? । कथं वा प्रदीपादिप्रभाप्राग्भार- प्रोज्जृम्भणमन्तेरणाऽस्योपलम्भः ?, कुम्भाधभावो हि तद्भावे एवानुभू- यमानो दृष्टः, तत् कथमेष न्यायमुद्रातिक्रमो न कृतः स्यात् ? । अथ यो भावो यावता सामग्येण गृह्यते तदभावोऽपि तावतैव तेन, तदिहा- लोकस्य स्वातन्त्र्येणालोकान्तरमन्तरेणैव ग्रहणमालोकितम् , इति तद्- भावस्यापि तत् किं नस्यात् ?, इति चेत्। अहो! पीतविषस्याऽप्यमृतो- द्वारः, एवं वदता त्वयैव तमसि द्रव्यताव्याहारात् । किमिदमीशमि- न्द्रजालम् ? इति चेत् । इदमीदृशमेवेन्द्रजालमालोक्यताम्-आलोकः किल चक्षुषा संयोगाद् गृह्यते, यदि च तदभावस्यापि तत्सामग्येणैव ग्रहणं स्यात् , तदा तस्यापि ग्रहणे चक्षुःसंयोगसद्भावादायाता द्रव्य- तापत्तिः, संयोगस्य गुणत्वेन तवृत्तित्वात् । अथाऽसंयुक्तोऽप्ययं प्रेक्ष्यते, तदा कथं यो भावो यावतेत्याचं मृषोद्यं न स्यात् ?; कथं वा चक्षुषः प्राप्यकारितापवादः सूपपादः स्यात् । विशेषणविशेष्य- ?

·Nee प्रमाणनयतत्वालोकालङ्कारः- भावसंबन्धबन्धुरस्यान्धकारस्य ग्रहणादयमदोष इति चेत् । कतमस्यैष विशेषणम् ? । न शरीरस्य, तदन्यत्रापि प्रतिभासनात् । नापि भूत- लकलशकुड्यादेः, तत एव । तार्ह भवतु नभस इति चेत् । तदशस्यम् , एतस्य तद्विशेषणविशेष्यीभावेन कदाचिदप्रतिभासनात् । तन्नैतद- भावतास्वीकृतिरानुभविकी भव्या ।। नाऽप्यानुमानिकी, यतः कतमोऽत्र हेतुराख्यायते सङ्ख्यावता?- किं भाववैलक्षण्येन लक्ष्यमाणत्वम्, भावविलक्षणसामग्रीसमुत्पाद्य- त्वम् , असत्येवाऽऽलोके तत्प्रतिभासनम्, आलोकग्रहणसामग्ऱ्या गृह्यमाणत्वम्, तिमिरद्रव्योत्पादककारणाभावः, द्रव्यगुणकर्मातिरि- क्तकार्यत्वम्, आलोकविरोधित्वम् , भावरूपताप्रसाधकप्रमाणाभावो वा ?, इत्यष्टपक्षी राक्षसीव त्वत्पक्षभक्ष्यभक्षणविचक्षणोपतिष्ठते । तत्र न तावदाऽऽद्यः पक्षः क्षेमङ्करः, 'कुम्भोऽयं स्तम्भोऽयम्' इति हि यथा कुम्भादयो भावा विधिमुखेन प्रत्यक्षेण प्रेक्ष्यन्ते, तथेदं तम इति तमोऽपि, अभावरूपतायां तस्य प्रतिषेधमुखेन प्रत्ययः प्रादुः- ध्यात्, यथा कुम्भोऽत्र नास्तीति । ननु नाशप्रध्वंसादिप्रत्यया विधि- मुखेनाऽपि प्रवर्तमाना दृश्यन्ते । नैवम् , नाशादिशब्दानामेव भावप्र- तिषेधाभिधायकत्वात् , अत एव हि कुम्भस्य प्रध्वंस इति सोपपदा- नामेषां प्रयोगोपपत्तिः, यदि तु तमःप्रभृतिशब्दा अपि तत्समानार्थ- तामाबिधीरन् , तदानीं कुम्भस्याऽभाव इतिवदालोकस्य तम इत्यपि प्रोच्यत, न चैवं कश्चिद् विपश्चिदपि प्रवक्ति । अथालोकाभावे संके- तितस्तमःशब्दः, नाभावमात्रे; ततो न तथा व्यपदेश इति चेत् । नैवम् , यदि ह्यन्धकाररूपोऽभावोऽपि विधिमुखेन वीक्ष्येत, तदानीं किमन्यदेतस्य भाववैलक्षण्येन लक्ष्यमाणत्वं स्यात् ? यतो हेतुसि- द्धिर्भवेत् ॥ अथ भावविलक्षणसामग्रीसमुत्पाद्यत्वं हेतुः, तथाहि-समवा- स्यसमवायिनिमित्तकारणकलापव्यापाररूपा भावोत्पादिका सामग्री, नैव तमसीय समगस्त । तदशस्तम्, यतः किमिदं समवायिकारण- ।

·रत्नाकरावतारिकायुक्तः। नाम्ना त्वमाम्नासी: । यत्र कार्य समवेतमुत्पद्यते तदिति चेत् । तदसम्यक्, समवायस्य निरन्तरसुहृद्भगोष्ठीषु गौरवाहत्वात् ; तत्प्रसा- धकत्वाभिमतस्य 'इह तन्तुषु पटः' इत्यादिप्रत्ययस्याप्रसिद्धेः, 'पटे त- न्तवः' इत्यादिरूपस्याऽस्याऽऽबालगोपालं प्रतीतत्वात् , सिद्धौ वा इह भूत- ले घटाभाव इत्यभावप्रत्ययेन व्यभिचारात् । संबन्धमात्रपूर्वताप्रसाधने सिद्धसाधनात्, अविष्वग्भावमात्रनिमित्ततया तदङ्गीकारात् । एका- न्तैकवरूपत्वेन चाऽस्यैकवस्तुसमवायसंभवे समस्तवस्तुसमवायस्य, विनश्यदेकवस्तुसमवायाभावे समस्तवस्तुसमवायाभावस्य वा प्रस- ङ्गात् । तत्तदवच्छेदकभेदात् तदुपपत्तौ तस्यापि कथञ्चिद्भेदापत्तेः, अ- नेकपुरुषावच्छिन्नपर्षदादेरपि तावत्स्वभावभावेन कथञ्चिद्भेदात् । अ- प्रच्युतानुत्पन्नस्थिरैकरूपतया चाऽस्याऽऽकाशसामान्याद्येताहग्वस्तु- समाश्रितत्वमेव भवेद्, न तु कार्यवस्तुसमाश्रितत्वम् । तत्तत्सहकारि- कारणकलापोपनिपातप्रभावात् कार्यसमवायस्वीकारोऽपि सनिकारः, तत्स्वभावप्रभावप्रतिबद्धानां तेषामपि सदा सन्निधानप्रधानत्वात् , तथा चास्तमिता समवायिकारणकिंवदन्ती। तदसत्त्वे किम्मसमवायिकारणम्!, समवायिकारणप्रत्यासन्नत्वं हि तल्लक्षणम् , तदसत्त्वे कथमेतत् स्यात् । तथा च तच्छेषभूतस्य निमित्तकारणस्यापि का व्यवस्था ? सन्तु वा कारणान्यमूनि, तथापि यथा कथञ्चिदालोककलापस्योत्पादः,तथा तम- सोऽपि भविष्यति, किमरुचिविरचनाभियंपासितुं शक्यते?। किमस्यो- त्पादकमिति चेत् । आलोकस्य किमिति वाच्यम् ?। तेजोऽणव इति चेत् । अस्यापि तमोऽणव एव सन्तु। सिद्धास्तावत् तैजसास्तेऽविवादेन वादिप्रतिवादिनोरिति चेत् । तामसा अपि तद्वदेव किं न सेत्स्यन्ति ?; इति त्यज्यतामाप्रहः ॥ असत्येवाऽऽलोके तत्प्रतिभासनमप्यसम्यक् , न हि यस्मिन्नसत्येव यत् प्रतिभासते तत् तदभावमात्रमेव भवति, असत्येव व्यवधाने प्रति- भासमानैर्घटादिभिर्व्यभिचारात् । कथं च नैवं प्रतिबन्धकेऽसत्येव समुत्पद्यमानस्य स्फोटस्यापि तदभावमात्रता स्यात् ? 1 अथ स्फोटो ·६८ प्रमाणनयतवालोकालङ्कार:- हाहकात्मकतया स्पार्शनप्रत्यक्षणाऽनुभूयते, अभावमात्रतायां हि तस्य नेयमोपपत्तिकी स्यात्, तार्ह तमोऽपि शैत्येन तेनैव प्रत्यक्षेण प्रेक्ष्यमाणं कथमभावखभावं भवेत् ? ॥ अथालोकग्रहणसामग्ऱ्या गृह्यमाणवं हेतुः, तथा च शङ्करन्या- यभूषणो-“यो हि भावो यावत्या सामाग्या गृह्यते तदभावोऽपि तावत्यैव, इत्यालोकग्रहणसामग्या गृह्यमाणं तमस्तदभाव एवेति"। तदपि न किञ्चित् , तमोग्रहणसामग्या गृह्यमाणस्यालोकस्यैव तदभा- वताप्रसङ्गेनाऽनैकान्तिकत्वात् , घटपटयोर्वा समानग्रहणसामग्रीकतया परस्पराभावत्वप्रसङ्गात् ।। अथ तिमिरद्रव्योत्पादककारणाभावो हेतुः, तथा च श्रीधर:- तमापरमाणवः स्पर्शवन्तः, तद्रहिता वा । न तावत् स्पर्शवन्तः, स्प- शवतस्सत्कार्यद्रव्यस्य कचिदष्यनुपलम्भात् । अदृष्टव्यापाराभावात् रूप शंवत्कार्यद्रव्याऽनारम्भका इति चेत् । रूपवन्तो वायुपरमाणवोऽदृष्ट- व्यापारवैगुण्याद् रूपक्त् कार्य नारभन्ते इति किं न कल्प्येत?, किंवा न कल्पितमेकजातीयादेव परमाणोरदृष्टोपग्रहाचतुर्धा कार्याणि जायन्त-- इति ? । कार्यैकसमधिगम्याः परमाणवो यथाकार्यमुनीयन्ते, न त- विलक्षणाः, प्रमाणाभावादिति चेत् । एवं तर्हि तामसाः परमाणवो- ऽप्यस्पर्शवन्तः कल्पनीयाः, तादृशाश्च कथं तमोद्रव्यमारभेरन् । अस्पर्शवत्वस्य कार्यद्रव्यानारम्भकत्वेनाऽव्यभिचारोपलम्भात् । कार्य- दर्शनात् तदनुगुणं कारणं कल्प्यते, न तु कारणवैकल्येन दृष्टकार्यवि. पर्यासो युज्यत इति चेत् । न वयमन्धकारस्य प्रत्यर्थिनः, किन्वार- म्भानुपपत्तेः, नीलिममात्रप्रतीतेश्च द्रव्यामिदं न भवतीति ब्रूम इति ॥ नैतदुपपत्तिपदवीं प्रतिपद्यते, यतः स्पर्शवन्त एव तामसाः परमा; णवः प्रोच्यन्ते । यत्पुनस्तत्रोपादेशि- स्पर्शवतस्तात्कार्यद्रव्यस्य कचि. दप्यनुलम्मादिति । तदसत्यम् , शीतस्पर्शवतस्तमोद्रव्यस्यैव तत्कार्यस्थ दर्शनात् । तत्र स्पर्शसद्भावे किं प्रमाणम् !, इति चेत् । तदभावे किं प्रमा- पाम् । इति वाच्यम्, न हि तत्प्रविषेधकप्रमाणमन्तरेणाऽस्पर्शवत्वात् का. । Sarita ·रवाकरावतारिकायुक्तः। यद्रव्यानारम्भस्त्वया प्रसाधयितुं शक्यते, अस्माकं तु तत्सद्भावे प्रमा- णाभावेऽपि तावद् न काचित् क्षतिः । न च नास्त्येव तत्, प्रत्यक्ष- स्यैव सद्भावात् , तथाहि-दिवा दिवाकरकरालातपप्रपातोपतप्तवपुषः प. थिकास्तमिस्रासंतमसशैत्यसंपर्कात् प्रमोदन्ते; न च तापाभावमात्रसू- त्रित एव तेषां प्रमोदः, प्रतीतिबाधात् , तन्मात्रनिमित्तो हि घटोऽत्र नास्तीतिवत् तापः संप्रति नास्तीति प्रतिषेधमुख एव प्रत्ययः प्रादुः- ध्यात्, न तु संप्रति शीतलीभूतं मे शरीरमिति विधिमुखः, तथात्वे हि तमोऽभावमात्रसूत्रित एवायमालोकप्रत्यय इत्यपि वावदूकस्य वदतो वदनं न वक्रीभवेत् । अथान्धकारनिबन्धनत्वे शैत्यस्पर्शप्रत्ययस्य नि- बिडतरघदितकपादसंपुटे. गवलकुवलयकलकण्ठीकण्ठकाण्डकृष्णान्धन कारैकार्णवीभूते कारागारे क्षिप्तस्य पुंसः सुतरां तत्प्रत्ययो भवेत् , इति चेत् । तापाभावनिमित्ततायामपि सुतरां स किं तत्र न स्यात् ?, त- त्रात्यन्त तापाभावसंभवात् । तस्माद् मन्दमन्दसमीरलहरिपरिचय एव जलस्पर्शस्येव तत्स्पर्शस्याऽप्यभिव्यक्तौ हेतुः, न चासौ तत्रास्तीति न तत्र तत्प्रतीतिः प्रादुर्भवति । अनुमानतोऽपि तत्र स्पर्शप्रतीतिः, तथा- हि-तमः स्पर्शवद्, रूपवत्त्वात् , पृथ्वीवत् । न च रूपवत्त्वमसिद्धम् , अन्धकारः कृष्णोऽयमिति कृष्णाकारप्रतिभासात् । ननु यदि तिमिरं श्यामरूपपरिकलितकलेवरं स्यात् तदावश्यं स्वप्रतिभासे आलोकमपे- क्षेत, कुवलयकोकिलतमालादिकृष्णवस्तूनामालोकापेक्षवीक्षणत्वादिति चेत् । तद् नाऽकलङ्कम् , उलूकादीनामालोकमन्तरेणापि तत्प्रतिभासात्। अथास्मदादिप्रतिभासमपेक्ष्यैतदुच्यते । तदपि न पेशलम् , यतो यद्यपि कुवलयादिकमालोकमन्तरेणालोकयितुं न शक्यतेऽस्मदादिभिः, तथापि तिमिरमालोकयिष्यते, विचित्रत्वाद् भावानाम् , इतरथा पीतावदाता- दयोऽपि तपनीयमुक्ताफलप्रमुखा नालोकनिरपेक्षवीक्षणा इति प्रदीप- चन्द्रादयोऽपि प्रकाशान्तरमपेक्षेरन् । इति सिद्धं तमो रूपवत् । तथा तमो रूपवत् , कायॆवत्त्वेन प्रतीयमानत्वात् , कुवलयवत् ,इत्यतोऽपितत्र रूपवत्त्वसिद्धिः, न खल्वरूपं कुम्भाभावादि कृष्णाद्याकारेण कदाचित् ·७० N प्रमाणनयतत्त्वालोकालङ्कारः- प्रतीयमानमालोकितम् , इति रूपवच्वसिद्धौ च सिद्धं स्पर्शवत्त्वम् । तथा च तामसपरमाणूनां कार्यद्रव्यारम्भप्रतिषेधोपन्यस्तमस्पर्शवत्त्वं खरूपासिद्धम् , परस्य तामसपरमाणूनामप्रसिद्धेराश्रयासिद्धं चेति स्थितम् ॥ द्रव्यगुणकर्मातिरिक्तकार्यत्वमपि न हेतुः, द्रव्यातिरिक्तकार्य- स्वस्य तस्मिन्नसिद्धत्वेनैकदेशासिद्धतापत्तेः । तत्प्रसिद्धिर्हि तस्याभा- वरूपतया, अन्यतो वा कुतोऽप्यभिधीयते ? । नाद्यः पक्षः, परस्परा- श्रयप्रसङ्गात्- अभावरूपतासिद्धौ हि तस्य द्रव्यातिरिक्तकार्यत्वसि- द्धिः, ततोऽपि सेति । अन्यहेतुतस्तत्सिद्धौ तु स एवास्तु, किमनेन सि- द्धोपस्थायिना कृतकभक्तिभृत्येनेव कर्तव्यम् ? ?॥ आलोकविरोधित्वमपि न साधीयः, न हि यो यद्विरोधी स तदभावस्वभाव एव, वारिवैश्वानरयोः परस्पराभावमात्रतापत्तेः । अथ सहानवस्थानलक्षणो विरोधस्तिमिरस्याऽभावस्वभावतासिद्धौ साधनत्वे- नाभिप्रेतः, न वध्यघातकभावः, स च भावाभावयोरेव संभवी, न पुनर्दयोरपि भावयोः, तदिहालोकानवकाशे सत्येव समुज्जम्भमाणस्या- न्धकारस्याऽभावरूपतैव श्रेयसी, कुम्भाभाववदिति चेत् । तदपवित्रम्, अत्रापि वध्यघातकभावस्यैव भावात् , घनतरतिमिरपूरिते पथि प्रसर्पता प्रदीपप्रभाप्राग्भारेण तिमिरनिकुरम्बाडम्बरविडम्बनात् ॥ भावरूपताप्रसाधकप्रमाणाभावोऽप्यसिद्धः, तत्प्रसाधकानुमानस- द्भावात् , तथाहि-भावरूपं तमः, धनतरनिकरलहरिप्रमुखशब्दैर्व्यपदि- श्यमानत्वात् , आलोकवत् । न चासिद्धिः साधनस्य, "रहःसंकेतस्थो घनतरतमःपुञ्जपिहिते वृथोन्मेषं चक्षुर्मुहुरुपद्धानः पथि पथि । खटत्कारादल्पादपि निभृतसंप्राप्तरमणी- भ्रमभ्राम्यद्वाहुर्दमदमिकयोत्ताम्यति युवा ॥ १ ॥ पर्यस्तो दिवसस्तटीमयमटत्यस्ताचलस्यांशुमान संप्रत्यङ्कुरिताऽन्धकारनिकरैर्लम्बाऽलका द्यौरभूत् ।

·रत्नाकरावतारिकायुक्तः। ७१ प्रध्वंसाभावः, एहान्तर्विश वेश्मनः प्रियसखि ! द्वारस्थलीतोरण- स्तम्भालम्बितबाहुवल्लि ! रुदती किं त्वं पथः पश्यसि ? ॥२॥ तिमिरलहरीगुर्वीमुर्वी करोतु विकखरां हरतु नितरां निद्रामुद्रां क्षणाद् गुणिनां गणात् । तदपि तरणे ! तेजःपुजः प्रियो न ममैष ते किमपि तिरयन् ज्योतिश्चक्रं स्वजातिविराजितम्" ॥३॥ औपचारिक एवायं तत्र तद्व्यपदेश इति चेत् । नैवम् , एतदभा- वरूपताप्रसिद्धि विना घनतरादिव्यपदेशस्य भावरूपमुख्यार्थबाधावि- रहेण तस्यौपचारिकत्वाऽयोगात्; तथात्वेऽपि वा तस्य तमसो भाव- रूपतैव प्रसिध्यति, न खलु कुम्भाद्यभावस्तथाप्रकारोपचारगोचरचा- रितामास्तिघ्नुते, तत्र सादृश्याद्युपचारकारणाभावात् । तथा नाभाव- रूपं तमः, प्रागभावाद्यखभावत्वाद्, व्योमवत् । न चायमपि हेतुर- सिद्धः, तथाहि-आलोकस्य प्रागभावः, इतरेतराभावः, अत्यन्ताभावो वा तमो भवेत् । आये, एकस्य, अनेकस्य वाऽयं तत् स्या- त् ? । न तावदेकस्यालोकस्य प्रागभावस्तमः, प्रदीपालोकेनेव प्रभाक- रालोकेनापि तस्य निवर्त्यमानत्वात् , यस्य हि यः प्रागभावः स तेनैव निवर्त्यते, यथा पटप्रागभावः पटेनैव । नाप्यनेकस्य, एकेन निवर्त्यमा- नत्वात् , पटप्रागभाववदेव । न च वाच्यं प्रत्यालोकं स्वस्वनिवर्तनीयस्य तमसो भेदात् प्रदीपादिना निवर्तितेऽपि तमोविशेषे पूषादिनिवर्तनीयं तमोऽन्तरं तदा तदभावाद् न निवर्तते, इत्येकेन निवर्त्यमानत्वादिति हेतुर सिद्ध इति,प्रदीपादिनिवर्तिततमसि प्रदेशे दिनकरादिनिवर्तनीयस्य तमो- ऽन्तरस्योपलब्धिलक्षणप्राप्तस्याऽनुपलब्धेः, संप्रतिपन्नवत्। यदि चेदं प्राग- भावस्वभावं स्यात् ,तदा प्रदीपप्रभाप्रबन्धप्रध्वंसेऽस्योत्पत्तिर्न स्यात् ,अना- दित्वात् प्रागभावस्य । नाप्यालोकस्य प्रध्वंसाभावस्तमः,निवर्त्यमानत्वात्, तस्यैव प्रागभाववत् । नापीतरेतराभावः, तस्य प्रसृतेऽपि प्रचण्डे मार्त- ण्डीये तेजसि सद्भावेन तमिस्रायामिव वासरेऽपि तमःप्रतीतिप्रसङ्गात्। नाप्यालोकस्याऽत्यन्ताभावस्तमः, तस्य स्वकारणकलापोपनिपातकाले स- ·प्रमाणनयतत्वालोकालद्वार:- NAB मुत्पद्यमानत्वात् । इति पक्षाऽष्टकेनाऽप्यघटमानत्वाद् नानुमानिक्यपि तमसोऽभावरूपतास्वीकृतिः।। एतत् सकलमपि प्रायेण च्छायायामपिस- मानमिति यथासंभवं योज्यम् । विशेषतश्चैतद्र्व्यताप्रसिद्धिः परि- पाटिप्राप्तस्याद्वादरत्नाकदिवधारणीया। यत्पुनरवाचि-तमसि सञ्च- रतः पुंसः प्रतिबन्धः स्यादित्यादि, तदखिलमालोकेऽपि समानमिति स एव प्रतिविधास्यति, इति किमतिप्रयत्नेन तत्रास्माकम् ? । इति सिद्धे तमश्छाये द्रव्ये ॥ २१ ॥ मनःपर्याय प्ररूपयन्ति- संयमविशुद्धिनिबन्धनाद् विशिष्टावरणविच्छेदाज्जातं मनोद्रव्यपर्यायालम्बनं मनःपर्यायज्ञानम् ॥२२॥ विशिष्टचारित्रवशेन योऽसौ मनःपर्यायज्ञानावरणक्षयोपशमस्त- स्मादुद्भूतं मानुषक्षेत्रवर्तिसंशिजीवगृहीतमनोद्रव्यपर्यायसाक्षात्कारि यज्ज्ञानं तन्मनःपर्यायज्ञानमित्यर्थः ।। २२ ॥ सकलप्रत्यक्षं लक्षयन्ति- सकलं तु सामग्रीविशेषतः समुहूतसमस्तावरणक्षयापेक्ष निखिलद्रव्यपर्यायसाक्षात्कारिस्वरूपं केवलज्ञानम्॥२३॥ सामग्री सम्यग्दर्शनादिलक्षणाऽन्तरङ्गा, बहिरङ्गा तु जिनकालि- कमनुष्यभवादिलक्षणा, ततः सामग्रीविशेषात् प्रकर्षप्राप्तसामग्रीतः स- मुद्भूतो यः समस्तावरणक्षयः सकलघातिसंघातविघातस्तदपेक्षं सकल- वस्तुप्रकाशस्वभावं केवलज्ञानं ज्ञातव्यम् ।। । यस्तु नैतमस्त मीमांसकः, मीमांसनीया तन्मनीषा, तथाहि- बाधकभावात्, साधकाभावाद् वा सकलप्रत्यक्षप्रतिक्षेपः ख्याप्येत?। आद्यपक्षे प्रत्यक्षम् , अप्रत्यक्षं वा बाधकमभिदध्याः । प्रत्यक्षं चेत् । पार- मार्थिकम् , सांव्यवहारिकं वा । पारमार्थिकमपि विकलम् , सकलं वा। विकलमप्यवधिलक्षणम् , मनःपर्यायरूपं वा। नैतत्पक्षद्वयमपि क्षे- माय, द्वयस्याऽस्य क्रमेण रूपिद्रव्यमनोवर्गणागोचरत्वेन द्वाधनविधा- -- པར་བ་ མ་ བ་ । dise ROSHAN ·रत्नाकरावतारिकायुक्तः। ७३ बधीरत्वात्। सकलं चेत् , अहो ! शुचिविचारचातुरी, यत्केवलमेव केव- लप्रत्यक्षस्याऽस्याऽभावं विभावयतीति वक्षि, वन्ध्याऽपिप्रसूयतामिदानी स्तनन्धयान , वान्ध्येयोपे च विधत्तामुत्तंसान् ।सांव्यवहारिकमप्यनि- न्द्रियोद्भवम् , इन्द्रियोद्भवं वा ?। न तावत् प्रथमम्, अस्य प्रातिभाति- रिक्तस्य स्वात्माविष्वग्भूतसुखादिमात्रगोचरत्वात् । प्रातिभं तु सद्भाधकं नानुभूयत एव । ऐन्द्रियं तु स्वकीयम् , परकीयं वा । स्वकीयमपीदा- नीमत्र तद् बाधेत, सर्वत्र सर्वदा वा ?। प्राचि पक्षे, पिष्टं पिनष्टि भवान्, तथा तदभावस्याऽस्माभिरप्यभीष्टेः । द्वितीये तु, सर्वदे. शकालानाकलय्येदं तदभावमुद्भावयेत्, इतरथा वा ?। आकलय्य चेत्, आकालं नन्दताद् भवान् , भवत्येव सकलकालकलाकलापाशे- षदेशविशेषवदिनि वेदनस्य तादृशः प्रसिद्धेः। अनाकलय्य चेत्, कथं सकलदेशकालाऽनाकलने सर्वत्र सर्वदा वेदनं तादृग् नास्तीति प्रती- तिरुल्लसेत् । परकीयमपीदानीमत्र तद्भावं बाधेत, सर्वत्र सर्वदा वेत्या- -दिविकल्पजालजर्जरीभूतं न तद्बाधनधुरां धारयितुं धीरतां दधा- ति। कथं वा परगृहरहस्याभिज्ञो भवानेवमभूत् ? । तादृक्षप्रत्यक्ष- प्रतिक्षेपदक्षं प्रत्यक्षं प्रावर्तिष्ट ममेति तेन कथनाचेत् । यदि कथिते प्रत्ययः, तर्हि तादृक्षाध्यक्षप्रतिक्षेपि प्रत्यक्षं नास्त्येव, इत्युत्तम्भितहस्ता वयं व्याकुर्मह इति किं न तथाऽनुमन्यसे ? । अथ न यौष्माकीणः प्रमा- णप्रवीणः समुल्लापः। परकीयः कथमिति वाच्यम् ?, न खल्वयं स्वप्र- त्यक्षं त्वत्प्रत्यक्षं कर्तुं शक्नोति, वचसा तु यथाऽसौ कथयति, तथा वय. मपि।अथ तदुपदर्शितेऽर्थे संवादात् तद्वचः प्रमाणम् । नन्वेवं प्रत्यक्षम् , अप्रत्यक्षं वा संवादकं स्यात् ? इत्यादिपूर्वोक्तावर्तनेनाऽनवस्थावल्लिरु- ल्लसन्ती कथं कर्तनीया ? । किञ्च, संविदामिन्द्रियागोचरत्वादैन्द्रि- यमध्यक्षं सकलप्रत्यक्षस्य विधौ प्रतिषेधे वा मूकमेव वराकम् । न च त्वन्मतेनाभावः प्रत्यक्षेण प्रेक्ष्यते, तथात्वे हि किमिदानीमपहृतसर्व- खेन तपस्विनाऽभावप्रमाणेन कर्तव्यम् ? । तन्न प्रत्यक्षं तद्वाधविधान- सप्तमी।

·प्रमाणनयतत्त्वालोकालङ्कारः-- । संविधानोधुरम् । अप्रत्यक्षमपि प्रत्यक्षाभावमात्रम्, अपरप्रमाण- रूपं वा प्रणिगोत ? । आद्यं चेत्, तर्हि निद्राणदशायामम्भस्तम्भ- कुम्भाभोरुहाम्भोधरादिगोचरप्रत्यक्षाभावात् तेषामभावो भवेत् । द्वि- तीयं चेत्, भावस्वभावम् , अभावस्वभावं वा ? | भावस्वभावमप्य- नुमानं, शाब्दम् , अर्थापत्तिः, उपमानं वा ? । अनुमानं चेत्, कस्तत्र धर्मी ?-सकलप्रत्यक्षम् , पुरुषो वा कश्चित् । सकलप्रत्यक्षं चेत्, तत्रो- षादीयमानः समस्तो हेतुराश्रयासिद्धतामाश्रयेत् , भवतस्तस्याऽप्रसिद्धः। पुरुषोऽपि सर्वज्ञः, तदन्यो वा धर्मी वयेत ? । सर्वज्ञश्चेत् , किं सर्वज्ञ- वेन निर्णीतः, पराभ्युपगतो वा ?। निर्णीतश्चेत्, कथं तत्र तादृक्षप्र- त्यक्षप्रतिक्षेपः प्रेक्षाकारिणः कर्तुमुचितः ?, तन्निर्णायकप्रमाणेनैव तद्वा- धनात् । अथ सर्वज्ञत्वेन परैरभ्युपगतः पुमान् वर्धमानादिर्धर्मी, तर्हि किं तत्र साध्यम्-नास्तित्वम् , असर्ववित्त्वं वा?। न तावद् नास्तित्वम्, तथाविधपुरुषमात्रसत्तायामुभयोरविवादात्, तथाव्यवहारपारमार्थि- कापारमार्थिकत्व एव विप्रतिपत्तेः । असर्ववित्त्वं चेत्, कस्तत्र हेतु:- उपलब्धिः, अनुपलब्धिर्वा ? । उपलब्धिश्चेत्, अविरुद्धोपलब्धिः, विरुद्धोपलब्धिर्वा ? । अविरुद्धोपलब्धिस्ताबद् व्यभिचारिणी, नित्य- त्वनिषेधाभिधीयमानप्रमेयत्ववत् । विरुद्धोपलब्धिस्तु किं साक्षाद् विरुद्धोपलब्धिः, विरुद्धव्याप्तोपलब्धिः, विरुद्धकार्योपलब्धिः, विरु- द्धकारणोपलब्धिः, विरुद्धसहचराग्रुपलब्धिर्वा स्यात् ? । नाद्या, सर्व- ज्ञत्वेन साक्षाद् विरुद्धस्य किञ्चिज्ज्ञत्वस्य तत्र प्रसाधकप्रमाणाभा- वात् । नागेतनविकल्पचतुष्टयमपि घटामटाट्यते, प्रतिषेध्यस्य हि: सर्ववित्त्वस्य विरुद्धं किञ्चिज्ज्ञत्वम् , तस्य च व्याप्यं कतिपयार्थसाक्षा: कारित्वम् , कार्य कतिपयार्थप्रज्ञापकत्वम् , कारणमावरणक्षयोपशमः, सहचरादि रागद्वेषादिकम् ; न च विवादापेदाने पुंसि तेषामन्यतम- स्यापि प्रसाधकं किञ्चित् प्रमाणं तवाऽस्ति, यतस्तदुपलब्धीनां सिद्धिः स्यात् । वक्तृत्वरूपाविरुद्धकार्योपलब्धिरस्त्येव तनिषेधे साधनं साधिष्ठ- मिति चेत् । ननु कोहगू वक्तृत्वमत्र विवक्षाञ्चक्रे, यत्सर्ववित्त्ववि- ·? रत्नाकरावंतारिकायुक्तः । रुद्धस्य कार्य स्यात्?-प्रमाणविरुद्धार्थवक्तृत्वम् , तदविरुद्धार्थवक्तृत्वम् , वक्तृत्वमानं वा । आद्यभिदायाम् , असिद्धं साधनम् , वर्धमानादौ भगवति तथाभूतार्थवक्तृत्वाभावात् । द्वितीयभिदि तु, नेयं विरुद्ध- कार्योपलब्धिः, किन्तु कार्योपलब्धिरेव तद्विधिसाधनी, धूमध्वजसिद्धि- निबन्धनोपन्यस्तधूमोपलब्धिवत्, तथा च विरुद्धो हेतुः । तृतीयभेदे त्वनेकान्तः, वक्तृत्वमात्रे सर्ववित्त्वकार्यत्वस्याविरोधात् । अनुपलब्धि- रपि विरुद्धानुपलब्धिः, अविरुद्धानुपलब्धिर्वा ? । विरुद्धानुपलब्धिस्ता- वद् विधिसिद्धावेव साधीयस्तां दधाति, अनेकान्तात्मकं वस्तु, एकान्त- खरूपानुपलब्धेः, इत्यादिवत् । अविरुद्धानुपलब्धिरपि स्वभावानुपलब्धिः, व्यापकानुपलब्धिः, कार्यानुपलब्धिः, कारणानुपलब्धिः, सहचराधनु- पलब्धिर्वाऽभिधीयेत ? । स्वभावानुपलब्धिरपि सामान्येन, उपलब्धि- लक्षणप्राप्तत्वविशेषणा वा व्याक्रियेत ? । पौरस्त्या तावत्, निशाचरा- दिना व्यभिचारिणी । द्वितीया पुनरसिद्धा, सर्ववित्त्वस्य स्वभाव- विप्रकृष्टत्वात् । व्यापकानुपलब्धिप्रभृतयोऽपि विकल्पा अल्पीयांसः, यतः सर्ववित्त्वस्य व्यापकं सकलार्थसाक्षात्कारित्वम् , कार्यमतीन्द्रि- यवस्तूपदेशः, कारणमखिलावरणविलयः, सहचरादि क्षायिकचारि- त्रादिकम् ; न च तत्र तदनुपलब्धीनां सिद्धौ साधनं किञ्चित् तेऽस्ति, इत्यसिद्धा एवाऽमूः । अथ सर्वज्ञादन्यः कश्चिद् धर्मी, तर्हि तस्याऽसर्व- वित्त्वे साध्ये सिद्धसाध्यता । तद् नानुमानं तद्बाधकम् ॥ नापि शा- ब्दम् , यतस्तदपौरुषेयम् , पौरुषेयं वा स्यात् ? । न तावदपौरुषेयम् , अपौरुषेयत्वस्य वचस्सु संभवाभावात् । पौरुषेयमपि केवलालीकाक- लितपुरुषप्रणीतम् , तदितरपुरुषप्रणीतं वा ? । आद्य कथं बाधकम् ?, विरोधात् । द्वितीये त्वसौ पुरुषः केवलालोकविकलाः सकलाः पुरुषप- पदः प्रेक्षते, नवा ?। प्राच्यपक्षे, कथं तत्प्रतिषेधः ?, तस्यैव तदाकलि- तत्वात् । द्वितीयेऽपि कथन्तरां, तत्प्रणीतशब्दस्य पांशुलपादकोपदिष्ट-- शब्दस्येव प्रमाणत्वासंभवात् ॥ नाप्यर्थापत्तिस्तदाधिका, तदभावमन्त- रेणानुपपद्यमानस्य प्रमाणषट्कनिष्टङ्कितस्यार्थस्य कस्यचिद्सत्त्वात् ।

·७ wrelims wometarte प्रमाणनयतत्त्वालोकालङ्कार:- नाप्युपमानम् , तस्य सादृश्यमानगोचरत्वात् । तन्न भावरूपं प्रमाणं त- बाधबद्धकक्षम् ।। नाप्यभावरूपम् , तस्य सत्तापरामर्शिप्रमाणपञ्चका- प्रवृत्तौ सत्यां भावात् , न चासौ समस्ति, विवादास्पदं कस्यचित् प्रत्यक्षम्, प्रमेयत्वात् , पटवत्, इति तद्ग्राहकानुमानस्य प्रवृत्तेः । तन्न बाधकभावात् सकलप्रत्यक्षाऽभावः । नापि साधकाभावात्, अनुमा- नस्यैव तत्साधकस्येदानीमेव निवेदनात् । इति सिद्धं करतलकलितनि- स्तुलस्थूलमुक्ताफलायमानाकलितसकलवस्तुविस्तारं केवलनामधेयं सं. बेदनम् । इति सिद्धमेवं केवलज्ञानम् ।। २३ ।। किन्तु कतरं पूरुषमेतदास्पदीकरोतीत्यत्राहुः- तहानहन निर्दोषत्वात् ॥ २४ ॥ तत्केवलं नित्यमस्यास्तीति नित्ययोगे मतुप् , निष्क्रान्तो दोषेभ्यो रागद्वेषाऽज्ञानलक्षणेभ्यो निर्दोषस्तद्भावस्तत्त्वं तस्मात् । प्रयोगः-अर्हन सर्वज्ञः, निर्दोषत्वात् , यस्तु नैवं स नैवं यथा रथ्यापुरुषः, तथा चा- ईन् , तस्मात् सर्वज्ञ इति ॥ २४ ॥ निर्दोषत्वमस्य प्रसाधयन्ति- निर्दोषोऽसौ प्रमाणाऽविरोधिवाक्त्वात् ॥ २५ ॥ प्रयोगः-अर्हन् निर्दोषः, प्रमाणाविरोधिवाक्त्वात् , यस्तु न नि- दोषः स न तथा यथा रथ्यापुरुषः, प्रमाणाविरोधिवाक् चाहन, ततो निर्दोष इति ।। २५॥ प्रमाणाविरोधिवाक्त्वमेवाऽहंतः प्रसाधयन्ति- तदिष्टस्य प्रमाणेनाऽवाध्यमानत्वात् तहाचस्ते- नाविरोधसिद्धिः ॥ २६ ॥ तस्थाऽहत इष्टस्य प्रति गद्यतया संमतस्याऽनेकान्ततत्त्वस्म, तद्वा- च इत्यहंद्वाचः । अर्हन सर्वत्र प्रमाणाविरोधिवाक्, तत्र प्रमाणाबाध्य- मानामिमततत्त्वत्वात्, यस्याऽभिमतं तत्त्वं यत्र प्रमाणेन न बाध्यते; से तत्र प्रमाणाविरोधिवाग्, यथा रोगादी भिषग्वरः, म बाध्यते व ANIN ·रत्नाकरावतारिकायुक्तः। प्रमाणेनाऽहतोऽभिमतमनेकान्तादितत्त्वम् , तस्मात् तत्राऽसौ प्रमाणात विरोधिवाक्, इति सिद्धमहन्नेव सर्वज्ञ इति ।। नन्वियं त्रिभुवनभवनान्तवर्तमानाऽन्तरितानन्तरितपदार्थप्रथा त्वत्तीर्थनाथवृत्तिर्न भवति, यतो भूभूधरप्रभृतिपदार्थप्रबन्धविधान- द्वारा प्रमथपतेरेवेयमुपपद्यते, यदेतदनुमानमत्र प्ररूप्यते न्यायतात्प- विबोधप्रधानमनोवृत्तिविद्वद्वन्देन-विवादपदभूतं भूभूभरादि, बुद्धि- मद्विधेयम् , यतो निमित्ताधीनात्मलाभम् , यद् निमित्ताधीनात्मलाभ तद् बुद्धिमद्विधेयम् , यथा मन्दिरम् , तथा पुनरेतत् , तेन तथा । न तावद् निमित्ताधीनात्मलाभत्वं वादिनः, प्रतिवादिनो वाऽप्रतीतम् , यतो भूभूधरादेरात्मीयात्मीयनिमित्तवातनिर्वर्तनीयतां भुवनभाविभव- भृत्प्रतीतैव । नाऽपि दोलायमानवेदननिमित्तम् , मतिमनिर्वर्तनीये- तराम्बरादिपदार्थतोऽत्यन्तव्यावृत्तत्वेन । नापि विरुद्धतावरोधदुर्धरम् , अम्बरादितोऽत्यन्तव्यावृत्तत्वेनैव । नाऽपि तुरीयव्याप्याभताप्रति- बद्धम् , इन्द्रियवेदनेन, अनुमाननाना, राद्धान्ताऽभिधानेन वा माने. नाऽबाधिताऽभिप्रेतधर्मधर्म्यनन्तरप्रतिपादितत्वेन । नापि प्रत्यनुमा- नापमानतानिबन्धनम् , एतत्परिपन्थिधर्मोपपादनप्रत्यलानुमानाभावेना. ननु भवतीदं तावदनुमानं परिपन्थिधर्मोपपादनप्रत्यलम् , यथा- भूताऽधिभूः, भूभूधरादिविधाता न भवति, वपुर्वन्ध्यत्वेन, निर्वृता- त्मवत् । तदनवदातम्, यतोऽत्रः त्रिनेत्ररूपो धर्मी धीधनेन प्रति- पन्नः, अप्रतिपन्नो वा प्ररूपितः ? । न तावदप्रतिपन्नः, यदेवमा धारद्वारा प्रतीतत्वोपद्रवो वपुर्वन्ध्यताव्याप्योपनिपातीभवन् न नि- सेद्धं तीर्यते । यदि पुनः प्रतिपन्नोऽयं धर्मी, तदा येन मानेन प्रतिपत्तिर्मन्मथप्रत्यर्थिनोऽभिधीयते, तेन तत्त्वादिविधानव्युत्पन्नमते. वेयमिति तत्रोपादीयमाना वपुर्वन्ध्यता बाधितवत्मैव, इति न नाम प्रवर्तितुं पर्याप्नोति । तदेवं निमित्ताधीनात्मलाभताव्याप्यमत्यन्तपूत- रूपं पर्वतादे/मद्धेतुताप्रतिपादनाऽवदातमेवेति ।। तत्राभिधीयते-यदिदं तावद् निमित्ताधीनात्मलाभत्वं व्याप्यमा- ·७८ प्रमाणनयतत्त्वालोकालङ्कार:- लपितं तद् द्रव्यद्वारा, पर्यायद्वारा वा ? इति भेदोभयो । यद्या- द्यः पन्थाः प्रथ्यते, तदानीमप्रतीतिर्नामव्याप्योपतापः, यतो द्रव्यरू- पतया पृथ्वीपर्वतादेनित्यत्वमेव प्रतिवादिनाऽभ्युपेयते । ननु भूभूध- राधमुत्पादवत् , अवयवित्वेन, यदेवं तदेवं यथेन्दीवरम् , अवयविरूपं पुनरिदम् , तदुत्पादवदेव, इत्यनुमानेन तन्नित्यता निर्मूलोन्मूलितैवेति । नैतद्धीमवृत्तिविधानप्रधानम् , यतो भूभूधरादेरवयवित्वमवयवार- भ्यत्वेन, यद्वाऽवयवत्रातवर्तमानतया मन्यते ?। न प्रथमविधा विबु- धाऽवधानधाम, यतो न नामैतत्पृथ्वीपृथ्वीधरप्रभृतिद्रव्यमभूतपूर्वम- बयववृन्देन निर्वर्तितमिति प्रतिवादिनः प्रतीतिर्विद्यते । यदि पुनरव- यववृत्तिभेदोऽभिधीयते, तदानीमवयवत्वेन दोलायमानताऽत्र, यतो 'अवयवोऽयमवयवोऽयम्' इतीत्थं बुद्धिवेद्यमवयवत्वमवयववितानवृत्ति भवति, न पुनरुत्पादपराधीनम् , नित्यत्वेन । ननु नार्थोऽनेन दुर्भेदप्रब- न्धप्रतिपादनेन, प्रतीतोऽयमवयवी तावद्वादिविततेरविवादेन पद्मप- पात्रदानादिरिति न नाम न प्रतीतः, अपि त्वात्माऽपि तथा नियमेन प्रतीतो वर्तते, न पुनरुत्पादवानित्यनुमेयतत्तुल्यतद्विरुद्धवृत्तितोपद्रवः । यदि तु पर्यायद्वारा निमित्ताधीनात्मलाभत्वं भूभूधरादेरभिधीयते, तदा नरामरादिपर्यायद्वारोत्पद्यमानात्मनोऽपि बुद्धिमदुत्पाद्यत्वमा- पद्यते । ननु नरामराग्रुत्पादनप्रत्यलधर्माधर्मोत्पाद्यानुभवायतनभूता तथाविधा तनुरेवोत्पद्यते, न पुनरात्मा लवमात्रतोऽपि, अनादिनिधन- वेन । यदि पुनरात्माऽप्युत्पत्तिविपत्तिधर्मा भवति, तदानीं भूतमात्र- तत्त्ववादिमतापत्तिः, आत्मनः पूर्वोत्तरभवानुयायिनोऽभेदिनोऽनभ्युपेत- त्वेनेति । तद् न बन्धुरम् , यतो यद्यात्मनोऽभिन्नरूपतैवाऽऽवेद्यते, तदा- ऽन्यतरनरामरादिभववर्येवाऽयमपरिमेयात्मीयानुभवनीयतत्तद्भवपर्या- यप्रबन्धानुभवनेन द्वितीयादिभवानुभववान् न भवितुमुपपद्यते, वेद्यते वनेनेयं भवपर्यायपरम्परा; इति तद्रूपतयाऽयमुत्पत्तिमानिति नियम्य- ते । नाप्येवं भूतमात्रतत्त्ववादितापत्तिः, आत्मनो द्रव्यरूपतया नित्य- ताभ्युपायेन पूर्वोत्तरभवप्रतीवितः । तन्मतेन तु न नाम. द्रव्यतया ·रत्नाकरावतारिकायुक्तः। ७९ नित्यं वेदनं वर्तते, यतो भूतधर्मतयाऽनेन प्रतिपादितमेतत्, तथैत- दनुमानधर्मीन्द्रियोद्भूतबोधेनाऽर्धतो बाध्यते, रूपं ध्वनिरपि नयनो- त्थप्रथाप्रत्येयमित्यादिवत्, यतोऽत्र दोलायमानविधानतत्परनरव्या- पारः पृथ्वीपृथ्वीधराभ्रतरुपुरन्दरधनुरादिर्भावजातो धर्मी प्ररूपितः, तत्र त्वभ्रतरुविद्युदादेरिदानीमप्युत्पद्यमानतया वेद्यमानतनोर्विधाता नोपलभ्यते । ननु भवत्येव बाधेयं यद्येतद्विधानावधानप्रधानः पुमा- निन्द्रियप्रभवप्रभावालम्बनीभूतोऽभ्युपेतो भवति, यावताऽतीन्द्रियोऽय- म्, इति नायमुपद्रवः प्रभवति । तदनभिधानीयम् , यतो व्याप्तिप्र-, तिपादनप्रत्यलं मानमत्रेन्द्रियद्वारोद्भूतं वेदनं तवाभिमतम्, धूमानुमा- नवत्, धूमानुमानेनापि न पारावारोद्भवौदर्यतनूनपात्तदितरतनूनपात्तु- ल्यत्वेन व्याप्तिः प्रतीता, इतीन्द्रियोद्भववेदनवेद्यभावालम्बनेनैवाऽने- नाऽनुमानेन भवितव्यम्, अन्यथा तु तेन व्याप्तिप्रतीतिर्दुरुपपादेव, ततोऽपि तत्र व्याप्त्यनालम्बनीभूतेन तेन बुद्धिमन्निमित्तेनाऽनुमेयता- ऽपि नाद्रियते । तथात्वेन प्रतिपादितं त्वेतदनेन्द्रियबोधावबोध्यतया, नियमेनाभ्युपेतव्यम् । यदि तु तथाभ्युपेयते, तदा नैतद् निमित्तं तरुविद्युदादेरुपलभ्यते, ततोऽनेन वेदनेनाऽत्र बाधो भवत्येव । ननु धूमानुमानप्रत्याय्यतनूनपातोऽप्येवमनेन वेदनेन बाधो भवति, यतो न तत्रापि विधीयमानानुमानेन प्रमात्रा तनूनपादिन्द्रियवेदनेन. वेद्यते । तदमनोरमम् , यतोऽत्रानुमातुर्व्यवधिर्विद्यते, व्यवधि- मान् पुनः पदार्थो नेन्द्रियालम्बनीभवति, इति तदनालम्बनीभूतः पर्व- ततनूनपाद् न तेन बाधितुं पार्यते । यदा पुनः प्रमाता तत्र प्रवृत्तो भवति, तदानीमव्यवधानवानयं तनूनपात् तेनोपलभ्यते । तरुविद्यु-. लताधादिबुद्धिमन्निमित्तं तु तत्र प्रवर्तमानेनाऽपि नितरामवधानवता- ऽपि नोपलभ्यते । ततो भवति तत्रेन्द्रियोद्भवबोधबाधेति । ततोऽपि तथाविधधर्म्यनन्तरनिमित्ताधीनात्मलाभत्वरूपव्याप्यप्रतिपादनेन त्व- न्मतेन तुरीयव्याप्याभत्वोपनिपातः, मन्मतेन त्वन्ताप्तेरभावेनानि- १.धूमानुमितेरपि इत्यपि पाठः।

·८० प्रमाणनयतत्त्वालोकालङ्कार:- यतप्रतिपत्तिनिमित्तताऽत्र व्याप्यपराभूतिः । तथेदं निमित्ताधीनात्म- लाभत्वं यदि तन्मात्रमेव व्याप्यत्वेन प्रतिपाद्यते, तदा नाभिप्रेतपदार्थ- प्रतीतिनिर्वर्तनपर्याप्तमनुपलब्धपूर्वोत्पत्तिव्यापारेन्द्रमों मर्त्यपूर्वत्वप्रती- त्यर्थोपात्तमृन्मयत्ववत्। न नाम निपेन्द्रमूों मृन्मयत्वमपि भिद्यते । ननु यद्यपि मृन्मयत्वं तुल्यमेवोभयत्रापि, तथापि नेन्द्रमूर्धाऽन्यो मानवपूर्व- त्वेन प्रतीतो विद्यते, ततो विवादपदापन्नोऽप्ययं तत्तुल्यत्वेन न मर्त्यनि- वयों भवति । तद् नावदातम् , यतोऽत्रापि न भूभूधरभुवनादिप्रायः पदार्थोऽन्यो बुद्धिमन्निमित्तोपेतः परिभावितो वर्तते । ततो विवादपद्धति- प्रतिबद्धोऽप्ययं न तथा भवितुं लभते । ननु निपादिविद्यते बुद्धिम- निमित्तोपेतः परिभावितः, अतो विवादापन्नोऽपि तथाऽनुमातुमनु- रूपः । तदवद्यम् , यतोऽन्यत्रापि निपादिरेव मानवनिर्वयों विभा- बितो विद्यते, ततः पुरन्दरमूर्धाऽपि तन्निवर्येन नितरां भवितव्यम् । ननु नरनिर्मितनिपादितः पुरन्दरमूर्तों वैरूप्यमुपलभ्यते, ततो न तत्र मर्त्यनिवर्त्यतानुमानमुपपन्नम् । यद्येवम् , तदानीमेतद् वैरूप्यं निपा- दितो भूभूधरभुवनादेरपि परिभाव्यते, यतो निपादिनाऽनुपलब्ध- बुद्धिमब्यापारात्मनाऽप्युपलब्धेन नियमतो नितितोऽयं मतिमतेति बुद्धिरुत्पाद्यते, न पुनर्भुवनादिना । ततो न निमित्ताधीनात्मलाभत्व. मात्रं बुद्धिमद्धेतुत्वप्रतीतिविधानबन्धुरम् । यदा तु धरित्रीधरित्रीधर- त्रिभुवनादिविधानं न प्रतीतम् , तदानीं त्रिनयनो भुवनभवनान्त- भाविभावनातप्रद्योतनप्रबलवेदनप्रदीपवान्, इति निर्धनदानमनोरथ- प्रथैवेयमिति ॥ त्यादिवचनद्वयेन स्यादिकवचनत्रयेण वर्णैस्तु । त्रिभिरधिकैर्दशभिरयं व्यधायि शिवसिद्धिविध्वंसः॥१॥२६॥ (ति, ते। सि, टा, बस् । तथधन । पबभम । यरलव ।) केवलिनः कवलाहारवत्त्वे सर्ववित्त्वं विरुध्यत इतीष्टवतो नग्नाटान् विघटयितुमाहुः न च कवलाहारवत्त्वेन तस्याऽसर्वज्ञत्वम् , कवलाहा- ·रवाकरावतारिकायुक्तः। रसर्वज्ञलयोरविरोधात् ॥ २७ ॥ तथाहि-अनयोः साक्षात्, परम्परया वा विरोधमभिदधीरनही- काः ? । तत्र यदि साक्षात्पक्षोपक्षेपदीक्षा दक्षा विवक्षेयुः क्षपणकाः, तत् क्षणम् , न हि सति सार्वज्ञ्ये केवली कवलान् न प्राप्नोति, प्राप्ता- नपि नाऽऽहतुं शक्नोति, शक्तोऽपि वा विमलकेवलाऽऽलोकपलायनश- कया नाहरतीत्यस्ति संभवः, अन्तरायकेवलावरणकर्मणोः समूलका- षषणात् । अथ परम्पराकल्पकल्पनास्वल्पतल्पगा जल्पेयुः, तद्- प्यल्पीयः, यतः किमेवं सति कवलाहारस्य व्यापकम् , कारणम् , कार्यम् , सहचरादि वा सार्वज्येन विरोधमधिवसेत् ?, अशेषमपि चैतत् परस्परपरिहारेण, सहानवस्थानेन वा विरुध्येत ? । प्राची- नेन चेत्, तदानीं तावकज्ञानेनाऽपि साकं कवलाहारव्यापकादेः परस्परपरिहारस्वरूपविरोधसद्भावाद् भवतोऽपि कवलाहाराभावः स्यात्, इत्यहो ! पुरुषकारः, यत् स्वस्यैव प्रभवितासि । द्वितीयेन तु न तावद् व्यापकं व्याहन्यते, कवलाहारस्य हि व्यापकं शक्तिविशेष- वशादुदरकन्दराकोणे क्षेपः, स च सति सार्वज्ये सुतरां संभाव्यते, वीर्यान्तरायकर्मनिर्मूलोन्मूलनात् , तत्र तत्क्षेपहेतोः शक्तिविशेषस्य संभवात् । कारणमपि बाह्यम् , आभ्यन्तरं वा विरोधमधिरोहेत् ? । बाह्यमपि कवलनीयं वस्तु, तदुपहारहेतुपात्रादिकम् , औदारिकशरीर वा?। न प्रथमम् , यतो यदि सर्ववेदिसंवेदनं कवलनीयपुद्गलैर्विरोध- धुरां धारयेत् , तदानीमस्मदादिसंवेदनमपि तथा स्यात; न खलु तरुणतरतरणिकिरणनिकरेणाऽन्धकारनिकुरुम्बं विरुद्ध प्रदीपालोके- नाऽपि न तथा भवति, तथा च करतलतुलिताहारगोचरज्ञानोत्पादे- ऽस्मदादीनामपि तदभावो भवेत्, इत्यहो! किमपि नूतनतत्त्वालोकको- शलम् , यदात्मन्यपि नाहारापेक्षा, अस्मदादौ तयोविरोधावबोध एव हि तत्र तत्प्रतिपत्तावुपायः, तस्याऽस्मदादीनामगोचरत्वात्, यथाऽस्मदादौ ज्ञानतारतम्यावबोधस्तस्य निःशेषविषयत्वस्य प्रतिपत्ताविति । पात्रादि- पक्षोऽपि नाऽक्षुणः,भगवतामहतां पाणिपात्रत्वात्। इतरेषामपि केवलिनां !

·१२ प्रमाणनयतत्त्वालोकालङ्कार:- - । । स्वरूपमात्रेण तत् तद्विरोधदुर्धरं स्यात् , ममकारकारणतयावा? तत्रा- दिमः समनन्तरपक्षप्रहारेणैवोपक्षीणः। द्वितीयोऽपि नास्ति, निर्मोहत्वेन तेषां तत्र ममकारविरहात्। न च पात्रादिभावे भवितव्यमेवानेनेत्यवश्य- म्भावोऽस्ति, शरीरभावेऽपि तद्भावप्रसङ्गात्, इतरजनेषूभयभावेऽपि तदर्शनात् । औदारिकशरीरमपि न तेन विरोधमध्यूषिवत् , केवलोत्प- त्तिसमनन्तरमेव तदभावापत्तेः । आभ्यन्तरमपि तत्कारणं शरीरम् , कर्म वा ?। न तावत् प्रथमं विरुध्यते, भुक्तिहेतोस्तैजसशरीरस्य सार्वज्येन सार्ध त्वयापि सत्त्वस्वीकारात् । कर्मापि घाति, अघाति वा ? घात्यपि मोहरूपम्, इतरद् वा ? । इतरदपि ज्ञानदर्शनावरणे, अन्त- रायो वा । नाद्यः, तयोर्ज्ञानदर्शनावरणमात्रचरितार्थत्वेन तत्कारण- त्वानुपपत्तेः, । नापि द्वितीयः, अन्तरायविलयस्यैव तत्कारणत्वात् , तस्य च साकल्येन केवलिनस्त्वयापि स्वीकारात् । मोहोऽपि बुभुक्षालक्षण- तत्कारणम् , सामान्येन वा ?। प्रथमप्रकारे सर्वत्रापीयं तत्कारणम् , स्मदादावेव वा ? । प्राच्यः प्रमाणमुद्रादरिद्रः । अथ या चेतनक्रिया सेच्छापूर्विकैव, यथा संप्रतिपन्ना, तथा च भुजिक्रिया, इत्यस्ति प्रमा- णम् , तथाहि-प्रथमं प्रमाता प्रमिणोति, तत इच्छति, अनन्तरं यतते, ततोऽपि करोतीति । नैवम् , सुप्तमत्तमूर्छितादिक्रियाभिर्व्यभिचारात्, स्ववशचेतनक्रियेति सविशेषणहेतूपादानेऽपि केवलिगतगतिस्थितिनि- षद्यादिक्रियाभिर्व्यभिचारात् । द्वितीये तु सिद्धसाध्याः स्मः, स्मः, केवलिनि वेदनीयादिकारणिकाया भुक्तेः सिद्धत्वात् । न सामान्येनाऽपि मोह- स्तत्कारणम् , एवं हि गतिस्थितिनिषद्यादीनामपि स एव कारणं स्यात्, तथा च केवलिनि मोहाभावात् तासामप्यभावो भवेदिति कुतस्तीर्थ- प्रवृत्तिः स्यात् ? । अथ गत्यादिकमैव तत्कारणम् , न मोहः; तर्हि बेदनीयादिकमैव कवलाहारकारणम्, न मोह इत्यपि प्रतिपद्यताम् । अथाघात्तिकर्म तत्कारणम्, किमाहारपर्याप्तिः, नामकर्मभेदः, वेद- नीयं वा । न द्वयमप्येतत् प्रत्यकं तथा युक्तम् , तथाविधाहारपर्याप्ति- नामकर्मोदये वेदनीयोदयप्रबलप्रज्वलदौर्यज्वलनोपतप्यमानो हि पु.

·रवाकरावतारिकायुक्तः।। मानाहारमाहारयति; एवं च समुदितं पुनरेतद् भवति तत्कारणम् , किन्तु न सावश्येन विरुध्यते, सर्वज्ञे त्वयाऽपि तदुपगमात् । अथ मोहसहकृतं तत् तत्कारणम् । तदसङ्गतम्, गत्यादिकर्मणामिवाऽस्यापि मोहसाहायकरहितस्यैव तत्र तत्कारित्वाविरोधात् । अथाशुभप्रकृतय- एवैतस्य साहायकमपेक्षन्ते, नान्या गत्यादयः, अशुभप्रकृतिश्चैयम- सातवेदनीयरूपेति चेत् । तत्किमियं परिभाषा? अस्मदादौ तथादर्शनादेवं कल्प्यत इति चेत् । ननु शुभप्रकृतयोऽप्यस्मदादौ मोहसहकृता एव स्वकार्यकारणकौशलमवलम्बमाना विलोकयाञ्च- क्रिरे, ततस्ता अपि तथा स्युः, ततो नैतद्वयस्य मोहापेक्षस्य तत्कार- णत्वम्, किन्तु स्वतन्त्रस्य, तच केवलिन्यविकलमस्त्येव । तन्न कारणं केवलित्वेन विरुध्यते । कार्य तु यदि विरुद्धम् , तदा तत् तत्र मोत्पादि । अविकलकारणस्तु तत्रोत्पद्यमानः कवलाहारोऽनिवार्य एव । किञ्च, किं नामाहारकार्य सार्वज्येन व्याहन्यते-रसनेन्द्रियोद्भवं मतिज्ञानम् , ध्यान- विघ्नः, परोपकारकरणान्तरायः, विसूचिकादिव्याधिः, ईर्यापथः, पुरी- पादिजुगुप्सितं कर्म, धातूपचयादिना रिरंसा, निद्रा वा?। नाद्यः तावन्मात्रेण रसनेन्द्रियज्ञानासम्भवात् , अन्यथाऽमरनिकरनि- रन्तरनिर्मुक्तकुसुमपरिमलादिसंबन्धाद् घ्राणेन्द्रियज्ञानमपि भवेत् । न द्वितीयः, केवलिनः शैलेशीप्रारम्भात् प्राग् ध्यानानभ्युपगमात् , तत्र च कवलाहारास्वीकारात्, तद्ध्यानस्य च शाश्वतत्वात्, अन्यथा गच्छ- तोऽपि कथं नैतद्विघ्नः स्यात् ? । न तृतीयः, तृयीययाममुहूर्तमात्र एव भगवतां भुक्तेः, शेषमशेषकालमुपकारावसराद् । न चतुर्थः, परिज्ञाय हितमिताहाराभ्यवहारात् । न पञ्चमः, गमनादिनाऽपीर्यापथप्रस- ङ्गात् । न षष्ठः, यतस्तस्मिन् क्रियमाणे तस्यैव जुगुप्सा संपद्येत, अ- । न तावत् तस्यैव भगवतः, निर्मोहत्वेन जुगुप्साया- असम्भवात् । अथाऽन्येषाम् , तत् किं मनुजदनुजामरेन्द्रतद्रमणीसह- नसकुलायां सभायामनंशुके भगवत्यासीने सा तेषां न संजायते ? । पक्षः न्येषां वा । १ तत्कामित्यपि पाठान्तरम् । २ तेनेत्यपि पाठान्तरम् ।

·। प्रयाणनयतत्वालोकालङ्कारः- अथ भगवतः सातिशयत्वाद् न तन्नाग्न्यं तेषां तद्धेतुः, ताई तत एवं तन्नीहारस्य मांसचक्षुषामदृश्यत्वाद् न दोषः । सामान्यकेवलिभिस्तु विविक्तदेशे तत्करणाद् दोषाभावः । नापि सप्तमाष्टमी, रिरंसानिद्र- योर्मोहनीयकार्यत्वात् , भगवति तु तदभावात् । तन्न कार्यमपि तस्य तेन विरुध्यते । नापि सहचरादि, यतस्तत्सहचरं छद्मस्थत्वम्, अ- न्यद् वा निगदेत् ? । न तावदाद्यम् , उभयवाद्यविवादास्पदत्वेनासिद्धेः, अस्मदादौ तथादर्शनात् , तत्साहचर्यनियमोपगमे गमनादेरपि तत् सह- चरं स्यात् । अन्यत्तु करवक्त्रचालनादि भवति तत्सहचरम् , न तु केव- लित्वेन विरुद्धम् । एवमुत्तरचरादिकमपि न केवलित्वेन विरुध्यते । इति स्थितं कवलाहारसर्वज्ञत्वयोरविरोधादिति हेतुः सिद्धिवधूसंबन्धब- न्धुर इति ॥ २७॥ इति प्रमाणनयतत्त्वालोकालङ्कारे श्रीरत्नप्रभाचार्यविरचि- तायां रत्नाकरावतारिकाख्यलघुटीकायां प्रत्यक्षख- रूपनिर्णयो नाम द्वितीयः परिच्छेदः॥

·अहम् अथ तृतीयः परिच्छेदः। staram प्रत्यक्षानन्तरं परोक्षं लक्षयन्ति- अस्पष्टं परोक्षम् ॥१॥ प्राक्सूत्रितस्पष्टत्वाभावभ्राजिष्णु यत् प्रमाणं तत् परोक्षं लक्षयित- व्यम् ॥१॥ अथैतत् प्रकारतः प्रकटयन्ति- स्मरणप्रत्यभिज्ञानतर्कानुमानागमभेदतस्तत् पश्च- प्रकारम् ॥२॥ स्पष्टम् ॥२॥ अर्थतेषु तावत् स्मरणं कारणगोचरस्वरूपैः प्ररूपयन्ति- तत्र संस्कारप्रबोधसंभूतमनुभूतार्थविषयं तदित्याकारंवेदनं स्मरणम्॥ ३ ॥ तत्रेति प्राक्तनेभ्यः संस्कारप्रबोधसंभूतत्वादिना गुणेन स्मरणं नि- रियन्ति । संस्कारस्यात्मशक्तिविशेषस्य प्रबोधात् फलदानाभिमुख्य- लक्षणात् संभूतमुत्पन्नमिति कारणनिरूपणम् । अनुभूतः प्रमाणमात्रेण परिच्छिन्नोऽर्थश्चेतनाऽचेतनरूपो विषयो यस्येति विषयव्यावर्णनम् । तदि- त्याकारं तदित्युल्लेखवत् । तदित्युल्लेखवत्ता चास्य योग्यतापेक्षयाऽऽख्या- यि । यावता 'स्मरसि चैत्र! कश्मीरेषु वत्स्यामस्तत्र द्राक्षा भोक्ष्यामहे' इत्यादिस्मरणे तच्छब्दोल्लेखो नोपलक्ष्यत एव, किन्त्विदं स्मरणं तेषु कश्मीरेषु इति ता द्राक्षा इति तच्छब्दोल्लेखमहत्येव । नचैवं प्रत्य- भिज्ञानेऽपि तत्प्रसङ्गः। तस्य स एवायमित्युल्लेखशेखरत्वात्। इति खरूप- प्रतिपादनम् ॥ ३॥ - ·प्रमाणनयतत्त्वालोकालङ्कार:- अत्रोदाहरन्ति- तत्तीर्थकरबिम्बमिति यथा ॥ ४ ॥ तदिति यत् प्राक् प्रत्यक्षीकृतम् , स्मृतम् , प्रत्यभिज्ञातम् , तम् , अनुमितम् , श्रुतं वा भगवतस्तीर्थकृतो बिम्ब प्रतिकृतिः तस्य परामर्शः; इत्येवंप्रकारं तच्छब्दपरामृष्टं यद्विज्ञानं तत्सर्व स्मरणमित्यर्थः । ये तु यौगाः स्मृतेरप्रामाण्यमध्यगीषत न ते साधु व्यधिषत । यतो यत्तावत् केचिदनर्थजत्वादस्याः तदाम्नासिषुः । तत्र हेतुः, 'अभूत् वृष्टि- रुदेष्यति शकटम्' इत्याद्यतीतानागतगोचरानुमानेन सव्यभिचार इत्यनुचित एवोच्चारयितुम् । परे तु मेनिरे-न स्मृतिः प्रमाणम् ; पूर्वा- नुभवविषयोपदर्शनेनार्थ निश्चिन्वत्या अर्थपरिच्छेदे पूर्वानुभवपारत- न्त्र्यात् । अनुमानज्ञानं तूत्पत्तौ परापेक्षं, स्वविषये तु स्वतन्त्रमेव।स्मृते- रिव तस्मात्पूर्वानुभवानुसन्धानेनार्थप्रतीत्यभावात् । । । । "पूर्वविज्ञानविषयं विज्ञानं स्मृतिरिष्यते । पूर्वज्ञानाद्विना तस्याः प्रामाण्यं नावगम्यते ॥१॥ तत्र यत्पूर्वविज्ञानं तस्य प्रामाण्यामिष्यते । तदुपस्थानमात्रेण स्मृतेः स्याञ्चरितार्थता"॥ २॥ इति। तदपि न पेशलम् । स्मृतेरप्युत्पत्तिमात्रेऽनुभवसव्यपेक्षत्वात् । तदा- हितसंस्कारात्तदुत्पत्तेः । स्वविषयपरिच्छेदे त्वस्याः स्वातन्त्र्यमेव । ननु नात्र खातन्त्र्यम् ; अस्याः पूर्वानुभवभावितभावभासनायामेवाभ्युद्यत- खात् । एवं तार्ह व्याप्तिप्रतिपादिप्रमाणप्रतिपन्नपदार्थोपस्थापनमात्रे प्रवृत्ते- रनुमानस्यापि कुतस्त्या स्वातन्त्र्यसङ्गतिः । अथ व्याप्तिग्राहकेणानयत्येन प्रतिपन्नात्तनूनपातो नैयत्यविशेषेणानुमाने परिस्फुरणसंभवात् कुतो न खातन्त्र्यमिति चेत्, तर्हि अनुभवे भूयो विशेषशालिनः स्मरणे तु कतिपयै- रेव विशेषर्विशिष्टस्य वस्तुनो भानात् कुतो नास्यापि तत् स्यात्। ननु तेऽपि विशेषास्तावदनुभूतौ प्रत्यभुरेव । अन्यथा स्मरणमेव तन्न स्यात् इति चेत्, नियतदेशोऽपि पावको व्याप्तिग्राहिणि प्रत्यभादेव। अन्यथाऽनुमानमेव तन्न स्यात् इति किन्न चेतयसे। अथ तत्र सर्वे सार्वदिकाः सार्वत्रिकाश्च पावकाः ·रत्नाकरावतारिकायुक्तः । पुस्फुरुः, अनुमाने तु स एवैकश्चकास्तीत्युक्तमिति चेत् , ननूत्तरमपि तत्रो- तमेव मा विस्मार्षीः । ननु न सर्वत्रैव कतिपयविशेषावसायव्याकुलं स्मर- णम् ; कचिद्यावदनुभूतरूपादिविशेषमपि तस्योत्पत्तेस्ततस्तत्र का गतिरिति चेत्। नैवम् । नहि रूपादय एव विशेषा वस्तुनः, किन्तु अनुभूयमानता- ऽपि।न चासौ स्मरणे कापि चकास्ति । तस्यापि प्राचीनानुभवस्वभावता- पत्तेः । किन्त्वनुभूततैव भावस्य तत्र भाति । इति सिद्धमनुमानस्येव स्मर- णस्यापि प्रामाण्यम् । नच तस्याप्रामाण्येऽनुमानस्यापि प्रामाण्यमुपापादि । संबन्धस्याप्रमाणस्मरणसंदर्शितस्यानुमानानङ्गत्वात् ; संशायतलिङ्गवत् । नच प्राक्प्रवृत्तसंबन्धग्राहिप्रमाणव्यापारोपस्थापनमात्रचरितार्थत्वान्नास्य तत्र प्रामाण्येन प्रयोजनमिति वाच्यम् । अप्रमाणस्य तदुपस्थाप- नेऽपि सामर्थ्यासंभवात् । किंच। अर्थोपलब्धिहेतुत्वं प्रमाणलक्षणं लक्षयां- चकृट्वे । तच्च धारावाहिप्रत्यक्षस्येवास्याप्यक्षूणमीक्ष्यत एवेति किमन्यै- रसत्प्रलापैरिति ॥४॥ अथ कारणादिभिः प्रत्यभिज्ञानं ज्ञापयन्ति- अनुभवस्मृतिहेतुकं तिर्यगूर्ध्वतासामान्यादिगोचर संकलनात्मकं ज्ञानं प्रत्यभिज्ञानम् ॥ ५ ॥ अनुभवश्च प्रमाणार्पिता प्रतीतिः, स्मृतिश्चानन्तरोक्तैव; ते हेतुर्यस्येति कारणोपदेशः । तिर्यक्सामान्यं च गवादिषु गोत्वादिस्वरूपसदृशपरि- णामात्मकम् । ऊर्ध्वतासामान्यं च परापरविवर्त्तव्यापि मृत्स्नादिद्रव्यम्; एतदुभयमादिर्यस्य विसदृशपरिणामादेर्धर्मस्तोमस्य स तिर्यगू_तासामा- न्यादिर्गोचरो यस्येति विषयाऽऽख्यानम् । संकलनं विवक्षितधर्मयुक्तत्वेन वस्तुनः प्रत्यवमर्शनमात्मा स्वभावो यस्येति स्वरूपनिरूपणम् । ॥ ५ ॥ अत्रोदाहरन्ति- यथा तज्जातीय एवायं गोपिण्डः, गोसदृशो गवयः, स एवायं जिनदत्त इत्यादि ॥ ६ ॥ अत्र तज्जातीय एवायं गोपिण्ड इत्यास्मिन् तिर्यक्सामान्योदाहरणे दर्शितेऽपि गोसदृशो गवय इति यत्तत्रैवोदाहरणान्तरं तन्नैयायिककदा- ·। प्रमाणनयतत्त्वालोकालङ्कारः- प्रहनिग्रहार्थम् । तस्य खलु गोसदृशो गवय इति उपमानमित्यभिमानः। सचायुक्तविधानः। गोविसदृशो महिष इत्यस्य प्रमाणान्तरत्वापत्तेः। अथ गवये गोसदृशो गवय इति विज्ञानं प्रत्यक्षफलमपि संज्ञासंज्ञिसंब- न्धप्रतिपत्तिरूपे फले प्रमाणान्तराप्रसाध्ये साधकतमत्वात् उपमानतां प्रतिपद्यते, तार्ह महिषे गोविसदृशमहिषोपलक्षणं प्रत्यक्षफलमपि तत्रैव तथाविधे फले साधकतमत्वात् प्रमाणान्तरमस्तु । न चैतदुपमानेऽन्तर्भा- वयितुं शक्यम्। उपमानस्य सादृश्यविषयतया व्यवस्थानात् । प्रस्तुतस्य तु वैसदृश्यव्यवसायकत्वात्। नच वैसदृश्यावसायस्य संज्ञा-सज्ञिसंबन्ध प्रतिपत्तिसाधकतमत्वमसिद्धम् । यतः समहिषमाहेयीमण्डले कापि विपि- नप्रदेशेऽनच्छायां छायायां रोमन्थायमाने नालिकेरद्वीपवासी कश्चित् केनचित्प्रेषितस्तद्विपिनप्रतिष्ठगोष्ठात् महिषमानयेति; सच तज्ज्ञं तमेव पृष्टवान् , कीडग् महिष इति; तेन च गोविसदृशो महिष इत्युक्ते तद्विपिन- गोष्ठं प्राप्त आप्तातिदेशवाक्यस्मरणसहकारी यमेव गोभ्यो विसदृशं पशु पश्यति, तमेव महिषशब्दवाच्यतया प्रतिपद्यत इति कः प्रतिविशेषो द्वयोरपि सङ्केतप्रतिपत्तौ। तदुक्तम्- "उपमानं प्रसिद्धार्थ-साधर्म्यात्साध्यसाधनम् । तद्वैधात्प्रमाणं किं स्यात् संज्ञिप्रतिपादनम् ?॥१॥ इति । यदा वा यादृग्गौस्तादृग्गवय इति वाक्याहितसंस्कारः प्रतिपत्ता तुरङ्गं गोविलक्षणमीक्षमाणो गवयसंज्ञासंबन्धप्रतिषेधं विधत्ते, नायं गवयवाग्वाच्यः पिण्ड इति; तदा गवयसंज्ञासंबन्धप्रतिषेधफलं किमेत. प्रमाणं स्यात् ? तत एवंविधसंवेदनानां सङ्कलनात्मकतया प्रत्यभिज्ञानते- वोपपद्यते; अन्यथा तु प्रमाणेयत्ता प्रलीयेत । यदैव हि यादृग् गौस्तादृग्ग- वय इति तेन शुश्रुवे, तदैव सामान्यतश्चेतसि स्फुरति पिण्डे संबन्धप्रत्ति- पत्तिरभूत्; यथा पृथुबुनोदराकारं वृत्तकण्ठं भावं कुम्भं विभावयेरित्या- कर्णनात् कुम्भे, ततः कान्तारविहारिणोऽस्य गवयसाक्षात्कारे प्राक्तनसा- मान्याकारसंबन्धस्मरणे च स एष गवयशब्दवाच्य इति सङ्कलनाज्ञान- रूपं प्रत्यभिज्ञानमुन्मजति, एवं गोविसदृशो महिष इत्याद्यपि तथारूप- Male । PER Kripa ·। रत्नाकरावतारिकायुक्तः। वात् प्रत्यभिज्ञानमेवेति । मीमांसकोऽप्यनेन सदृशः स गौरित्यनधिगतं गवि सादृश्यमवस्यदुपमानं प्रमाणमाचक्षाणोऽनेन महिषेण विसदृशः स गौरित्यनधिगतमहिषवैसदृश्यव्यवसायकस्य प्रमाणान्तरताप्रसङ्गेन पराकरणीयः । सादृश्याभावो वैसदृश्यामित्यभावप्रमाणपरिच्छेद्य- मेवैतदिति चेत्, वैसदृश्याभावः सादृश्यमितीदमपि तत्परिच्छेद्यमेव किं न स्यात् । यदि वैसदृश्याभावः सादृश्यं स्यात् , स गौः सदृशो गवयेनेति विधिमुखेन नोल्लिखेदिति चेत्, तदितरत्रापि तुल्यम् । स एवायं जिनदत्त इति तूर्ध्वतासामान्योदाहरणम् । आदिशब्दात् स एवायं वह्निरनु- मीयते मया, स एवानेनाप्यर्थः कथ्यते इत्यादि स्मरणसचिवानुमानागमा- दिजन्यम्; तस्मादीर्घ ह्रस्वमणु महन्नेदीयो दवीयो वेदं दूरादयं तिग्मस्तनू- सुरभीदं चन्दनमित्यादि च सङ्कलनमात्रोदाहरणं मन्तव्यम् । अथ कथं प्रत्यभिज्ञाप्रामाण्यमशक्यन्तः शाक्याः शक्याः शमयितुम् । ते हि प्राहुः-दलितकररुहशिरोरुहशिखरादिवत् सर्वत्र भ्रान्तैवेयमिति । अहो ! तर्ककर्कणकार्कश्यममीषाम् , एवं हि विहायस्तलावलम्बमानमृगाङ्कमण्डल- युगलावलोकिप्रत्यक्षवत् सकलमपि प्रत्यक्षं भ्रान्तिमत् किं न भवेत् । अथ लक्षणयुक्ते बाधासम्भवे तल्लक्षणमेव दूषितं भवति, संकलनं हि प्रत्यभि- ज्ञानचिह्न तद्युक्तमपि व कररुहादौ प्रत्यभिज्ञानमबाध्यतेति तल्लक्षणमेव बाधितम् । प्रत्यक्षे तुयत्र बाधा, न तत्र तल्लक्षणमखूणम् ; क्षणदाप्रियद्वया- वलोकनायामभ्रान्तत्वाभावात् , यत्र तु तदलणं न तत्र बाधा, स्तम्भादि- प्रत्यक्षवदिति चेत् ;नैवम्। न खलु संकलनमात्रमेव प्रत्यभिज्ञाप्रमाणलक्षण- माचक्ष्महे, किन्तु स्वपरव्यवसायिज्ञानत्वरूपप्रमाणसामान्यलक्षणसद्भावे सति यत्संकलनम् , न च कररुहादिवेदने तदस्ति । विशिष्टस्य विपर्ययशून्य- स्यावसायस्याभावादिति कथं लक्षणयुक्तेऽस्मिन्नपि बाधरोधः स्यात् । क्षण- भगुरत्वाद्भावानामैक्यगृहीतिर्धान्तिरेवेति चेत् । अत्र तावत् क्षणभङ्ग- भङ्ग एवाभगुरमुत्तरम् । अस्तु वा क्षणभङ्गस्तथापि नेयतैव निःशेषप्रत्य- भिज्ञानप्रामाण्यमुत्पुंसयितुं शक्यम् । तथाहि-“पदार्थेषु किमैक्यगृहीति- भ्रान्तिनिमित्तमिष्यते ? अपरापरोत्पादुकक्षणानां सादृश्यमिति चेत्, किं सादृश्यमस्ति किञ्चित् ? तथेति चेत्, कचित्तेन सदृशोऽयमिति प्रत्यभिज्ञा ·। प्रमाणनयतत्त्वालोकालङ्कार:- भगवती भजतामभीलुका, तर्हि प्रामाण्यम्। नास्त्येव सादृश्य, विलक्षण- वात् स्वलक्षणानामिति चेदिदानीमपिक पलायसे । एवं तर्हि तस्माद् विल- क्षणोऽयमिति प्रत्यभिज्ञा प्रामाण्यमास्तिघ्नुवीत । वैलक्षण्यमपि नास्ति, परमाणुप्रचयमात्रत्वात् समस्तवस्तूनामिति चेत्, नन्वेवमपि तस्मादयं महान् , अल्पो वा प्रचय इत्यादिप्रत्यभिज्ञा भवतु प्रामाण्यशोभाभारभा- गिनी। प्रचयोऽपि न कश्चित् , नीलपीतादिपरमाणूनामेव तात्त्विकत्वादिति चेत् , अहो ! उत्तमर्णाकीर्णदुर्गताधमर्ण इवायं स्वयं तत्तदुक्तमपलप्यापलप्य निनझुर्भिक्षुः । यदि हि सादृश्यादिकं न किञ्चिदस्ति, कथं तार्ह त्वयैव उत्तरीचक्रे । विकल्पोत्प्रेक्षा लक्ष्यमस्ति नतु बाह्य ग्राह्यमिति चेत्, नीलपीतादिविशेषोऽपि तथैवास्तु। बहिस्तदभावे कथं नैयत्येन विकल्पो- ल्लेख इति चेत्; सादृश्यादौ कथम् ? । वासनातश्चेत् ; अन्यत्रापि तत एवास्तु । वासनाया अपि नैयत्येन उद्बोधकं किञ्चित् बहिरेष्टव्यमिति चेत् ; को नामात्र परिपन्थी। किन्तु सादृश्यादिकमपि स्वीकुरु, ततो नीलपीतादिविशेषो वा बहिस्त्यज्यताम् , सादृश्यादिकमपि वा मन्यताम् । नान्यथा प्रमाणमुद्रा मृष्यते। सिद्धे चैवं सादृश्यादौ यत्र पूर्वाकारेण संकलनम् , तत्र प्रत्यभिज्ञा प्रमाणम् । अन्यत्र तु प्रत्यक्षमेव। मा भूद् वा बहिः सादृश्यादि तथाप्यनुमानवत् प्रमाणमेवेयम् । नानुमानपरिच्छे- द्यमपि अग्नित्वादिसामान्य बहिरस्ति तथापि यथा प्रणालिकया तद्विक- ल्पस्याग्न्यादिस्खलक्षणे प्रतिबन्धात् तत्प्रमाणम् , एवं सादृश्यादेर- सत्त्वेऽपि सदृशादिस्खलक्षणे तद्विकल्पस्य प्रतिबन्धात् किं नेयमपि तप- खिनी तथा स्यात् । अथ अयमनेन सदृश इति प्रत्यभिज्ञा, प्रत्यक्षं वा। कचित् किञ्चिदिति ब्रूमः । अनुभूततया परोक्षमप्येकं साक्षादिवाध्य- वस्यतः पश्यतश्चापरं प्रत्यभिज्ञवेयम् । भवति च परोक्षस्यापि साक्षादि- वाध्यवसाये प्रत्यक्षसर्वनाम्ना परामर्शः । एषोऽग्निरनुमीयते; अयमस्य वाक्यस्यार्थ इति । उभयं तु प्रत्यक्षेण लक्षयतः प्रत्यक्षमेवैतदिति ॥६॥ तर्कमपि कारणगोचरस्वरूपैः प्ररूपयन्ति- उपलम्भानुपलम्भसम्भवं त्रिकालीकलितसाध्यसाधन- संबन्धाद्यालम्बनं इदमस्मिन् सत्येव भवतीत्याद्या- , ·रत्नाकरावतारिकायुक्तः। कारं संवेदनमूहापरनामा तर्कः ॥ ७ ॥ उपलम्भानुपलम्भाभ्यां प्रमाणमात्रेण ग्रहणाग्रहणाभ्यां सम्भव उत्प- त्तिर्यस्येति कारणकीर्तनम् । त्रिकालीकलितयोः कालत्रयीवर्तिनोः साध्य- साधनयोर्गम्यगमकयोः सम्बन्धोऽविनाभावो व्याप्तिरित्यर्थः । स आदि- यस्याशेषदेशकालवत्तिवाच्यवाचकसंबन्धस्यालम्बनं गोचरः यस्य तत्त- थेति विषयाविष्करणम् । इदमस्मिन् सत्येव भवतीत्यादिशब्दादिदमस्मि- नसति न भवत्येवेत्याकारम् ; साध्यसाधनसंबन्धालम्बनम् , एवंजातीयः शब्द एवंजातीयस्यार्थस्य वाचकः; सोऽपि तथाभूतस्तथाभूतस्य वाच्य इत्याकारं वाच्यवाचकभावालम्बनं च संवेदनमिहोपादीयतेति स्वरूपप्र- तिपादनम्। एवंरूपं यद्वेदनं सतर्कः कीर्त्यते; ऊह इति च संज्ञान्तरं लभते। ये तु ताथागताः प्रामाण्यमूहस्य नोहाञ्चक्रिरे। तेषामशेषशून्यत्वपातका- पत्तिः। आः ! किमिदमकाण्डकूष्माण्डाडम्बरोड्डामरमभिधीयते । कथं हि तर्कप्रामाण्यानुपगममात्रेणेदृशमसमञ्जसमापनीपद्येत ? । शृणु ! श्राव- यामि किल । तर्काप्रामाण्ये तावन्नानुमानस्य प्राणाः; प्रतिबन्धप्रतिपत्त्युपा- यापायात् । तदभावे न प्रत्यक्षस्यापि । प्रत्यक्षेण हि पदार्थान् प्रतिपद्य प्रमाता प्रवर्त्तमानः क्वचन संवादादिदं प्रमाणमिति, अन्यत्र तु विसंवा- दादिदमप्रमाणमिति व्यवस्थाप्रन्थिमाबनीयात् । न खलूत्पत्तिमात्रेणैक प्रमाणाप्रमाणविवेकः कर्तुं शक्यः। तद्दशायां उभयोः सौसदृश्यात्। संवा- विसंवादापेक्षायां च तन्निश्चये निश्चित एवानुमानोपनिपातः । नचेदं प्रतिबन्धप्रतिपत्तौ तर्कस्वरूपोपायापाये । अनुमानाध्यक्षप्रमाणाभावे च प्रामाणिकमानिनस्ते कौतस्कुती प्रमेयव्यवस्थापीत्यायाता त्वदीयहृदयस्येव सर्वस्य शून्यता। सापि वा न प्राप्नोति । प्रमाणमन्तरेण तस्या अपि प्रति- पत्तुमशक्यत्वादिति, अहो ! महति प्रकटकष्टसङ्कटे प्रविष्टोऽयं तपस्वी किं नाम कुर्यात् । अथ- “धूमाधीर्वह्निविज्ञानं धूमज्ञानमधीस्तयोः । प्रत्यक्षानुपलम्भाभ्यामिति पञ्चभिरन्वयः॥१॥निर्णेष्यते। अनुपलम्भोऽपि प्रत्यक्षविशेष एवेति प्रत्यक्षमेव व्याप्तितात्पर्यपर्यालो- चनचातुर्यवय्ये, किं तर्कोपक्रमेणेति चेत्, ननु प्रत्यक्षं तावन्नियतधूमाग्निगो- ।

·प्रमाणनयतत्वालोकालङ्कारः- चरतया प्राक् प्रावृतत् । तद्यदि व्याप्तिरपि तावन्मात्रैव स्यात्तदाऽनुमान- मपि तत्रैव प्रवर्तेतेति कुतस्त्यं धूमान्महीधरकन्धराऽधिकरणाशुशुक्षणिल- क्षणम् । तद्बलाद्बभूवान् विकल्पः सार्वत्रिकी व्याप्तिं पर्याप्नोति निर्णेतुमिति चेत्; को नामैवं नामस्त तर्कविकल्पस्योपलम्भानुपलम्भसम्भवत्वेन स्वीकारात्, किन्तु व्याप्तिप्रतिपत्तावयमेव प्रमाणं कक्षीकरणीयः । अथ तथाप्रवर्त्तमानोऽयं प्राक्प्रवृत्तप्रत्यक्षव्यापारमेवाभिमुखयतीति तदेव तत्र प्रमाणम् इति चेत्, तर्हि अनुमानमपि लिङ्गमाहिप्रत्यक्षस्यैव व्यापार- मामुखयतीति तदेव वैश्वानरवेदने प्रमाणम्, नानुमानम् इवि किन्न स्यात् । अथ कथमेवं वक्तुं शक्यम् । लिङ्गप्रत्यक्षं हि लिङ्गगोचरमेव, अनुमानं तु साध्यगोचरम् इति कथं तत्तद्व्यापारमामुखयेत् , तार्ह प्रत्यक्ष पुरोवर्तिस्वलक्षणेक्षणक्षुण्णमेव । तर्कविकल्पस्तु साध्यसाधनसामान्या- वमर्षमनीषीति कथं सोऽपि तद्व्यापारमुद्दीपयेत् । अथ सामान्यममा- न्यमेव, असत्त्वादिति कथं तत्र प्रवर्तमानस्तर्कः प्रमाणं स्यात् इति चेत्, अनुमानमपि कथं स्यात्। तस्यापि सामान्यगोचरत्वाव्यभिचारात् 'अन्यत् सामान्यलक्षणं सोऽनुमानस्य विषयः' इति धर्मकीर्तिना कीर्तनात् । तत्त्व- तोऽप्रमाणमेवैतद्, व्यवहारेणैवास्य प्रामाण्यात् , सर्व एवायमनुमानानुमे- यव्यवहारो बुद्ध्यारूढेन धर्मर्मिन्यायेनेति वचनादिति चेत्, तर्कोऽपि तथाऽस्तु । अथ नायं व्यवहारेणापि प्रमाणं, सर्वथा वस्तुसंस्पर्शपराङ्मुख- वात् इति चेत् , अनुमानमपि तथाऽस्तु । अवस्तुनिर्भासमपि परम्परया पदार्थे प्रतिबन्धात् प्रमाणमनुमानमिति चेत्, किंन तर्कोऽपि । अवस्तुत्वं च सामान्यस्याद्यापि केसरिकिशोरवनक्रोडदंष्ट्राङ्कुराकर्षायमाणमस्ति । सदृशपरिणामरूपस्यास्य प्रत्यक्षादिपरिच्छेद्यत्वात् इति तत्त्वत एवानु- मानम् ; तर्कश्च प्रमाणे प्रत्यक्षवदिति पाषाणरेखा ॥७॥ अत्रोदाहरन्ति- यथा यावान् कश्चिद् धूमः स सर्वो वह्नौ सत्येव भव- तीति तस्मिन्नसत्यसौ न भवत्येव ॥८॥ अत्राघमुदाहरणमन्वयव्याप्तौ, द्वितीयं तु व्यतिरेकव्याप्तौ ॥ ८॥ । no । P य ·रत्नाकरावतारिकायुक्तः। अथानुमानस्य लक्षणार्थ तावत् प्रकारौ प्रकाशयन्ति- अनुमानं द्विप्रकारं स्वार्थ परार्थ च ॥ ९॥ नन्वनुमानस्याध्यक्षस्येव सामान्यलक्षणमनाख्यायैव कथमादित एव प्रकारकीर्तनमिति चेत् । उच्यते । परमार्थतः स्वार्थस्यैवानुमानस्य भावात् , स्वार्थमेव ह्यनुमानं कारणे कार्योपचारात् परार्थ कथ्यते । यद्वक्ष्य- न्ति तत्रभवन्तः “पक्षहेतुवचनात्मकं परार्थमनुमानमुपचारात्" इति। नहि गोरुपचरितगोत्वस्य च वाहीकस्यैकं लक्षणमस्ति । यत्पुनः स्वार्थेन तुल्य- कक्षतयाऽस्योपादानम् , तद्वादे शास्त्रे चानेनैव व्यवहाराल्लोकेऽपि च प्राये- णास्योपयोगात् तद्वत् प्राधान्यख्यापनार्थम्। तत्र अनु हेतुग्रहणसंबन्धस्मर- णयोः पश्चान्मीयते परिच्छिद्यतेऽर्थोऽनेनेत्यनुमानम् । स्वस्मै प्रमातुरात्मने इदं, स्वस्य वार्थोऽनेनेति स्वार्थम् । स्वावबोधनिबन्धनमित्यर्थः । एवं परा- र्थमपि । अत्र चार्वाकश्चर्चयति-नानुमानं प्रमाणम् ; गौणत्वात् । गौणं हनुमानम् ; उपचरितपक्षादिलक्षणत्वात् । तथाहि- "ज्ञातव्ये पक्षधर्मत्वे पक्षो धर्म्यभिधीयते । व्याप्तिकाले भवेद्धर्मः साध्यसिद्धौ पुनर्द्वयम्॥१॥ इति । अगौणं हि प्रमाणं प्रसिद्धम् , प्रत्यक्षवदिति। तत्रायं वराकश्चार्वाकः खा- रूढां शाखां खण्डयन्नियतं भौतमनुकरोति । गौणत्वादिति हि साधनम- भिधानो ध्रुवं स्वीकृतवानेवायमनुमानं प्रमाणमिति कथमेतदेव दल- येत् । नच पक्षधर्मत्वं हेतुलक्षणमाचक्ष्महे, येन तत्सिद्धये साध्यधर्मवि- शिष्टे धर्मिणि प्रसिद्धमपि पक्षत्वं धर्मिण्युपचरेम । अन्यथाऽनुपपत्त्येकलक्ष- णत्वाद्धेतोः । नापि व्याप्तिं पक्षेणैव ब्रूमहे, येन तत्सिद्धये धर्मे तदारो- पयेमहि । साध्यधर्मेणैव तदभिधानात् । नन्वानुमानिकप्रतीतौ धर्मविशिष्टो धर्मी, व्याप्तौ तु धर्मः साध्यमित्यभिधास्यत इत्येकत्र गौणमेव साध्यत्व- मिति चेत्। मैवम् । उभयत्र मुख्यतल्लक्षणभावेन साध्यत्वस्य मुख्यत्वात्। तत्किमिह द्वयं साधनीयम्। सत्यम् । नहि व्याप्तिरपि परस्य प्रतीता, ततस्त- प्रतिपादनेन धर्मविशिष्टं धर्मिणमयं प्रत्यायनीय इत्यसिद्धं गौणत्वम् । अथ नोपादीयत एव तत्सिद्धौ कोऽपि हेतुस्तार्ह कथं अप्रमाणिका प्रामाणिक- स्येष्टसिद्धिः स्यादिति नानुमानप्रामाण्यप्रतिषेधः साधीयस्तां दधाति । ૨ ·प्रमाणनयतत्त्वालोकालङ्कारः- "नानुमान प्रमेत्यत्र हेतुः स चेत् कानुमामानताबाधनं स्यात् तदा । नानुमानं प्रमेत्यत्र हेतुर्न चेत् कानुमामानतावाधनं स्यात्तदा"।।। इति संग्रहश्लोकः। कथं वा प्रत्यक्षस्य प्रामाण्यनिर्णयः ? यदि पुनरर्थक्रियासंवादात्तत्र तन्निर्णयस्तर्हि कथं नानुमानप्रामाण्यम् ?। प्रत्यपीपदाम च- प्रत्यक्षेपि परोक्षलक्षणमतेर्येन प्रमारूपता। प्रत्यक्षेऽपि कथं भविष्यति मते तस्य प्रमारूपता ॥९॥ इति । तत्र स्वार्थ व्यवस्थापयन्ति- तत्र हेतुग्रहणसंबन्धस्मरणकारणकं साध्यविज्ञानं स्वार्थम् ॥ १० ॥ हिनोत्यन्त वितणिजर्थत्वाद् गमयति परोक्षमर्थमिति हेतुः,अनन्त- रमेव निर्देक्ष्यमाणलक्षणस्तस्य ग्रहणं च प्रमाणेन निर्णयः, संवन्धस्मरणं च यथैव संबन्धो व्याप्तिनामा प्राक् तर्केणाऽतर्कि; तथैव परामर्शस्ते का- रणं यस्य तत्तथा । साध्यस्याख्यास्यमानस्य विशिष्टं संशयादिशून्यत्वेन ज्ञानं स्वार्थमनुमानं मन्तव्यम् ॥१०॥ हेतुस्वरूपं निरूपयन्ति-- निश्चितान्यथानुपपत्त्येकलक्षणो हेतुः ॥११॥ अन्यथा साध्यं विना, अनुपपत्तिरेव, न मनागप्युपपत्तिः । प्रयत्नान- न्तरीयकत्वे साध्ये विपक्षैकदेशवृत्तरनित्यत्वस्यापि गमकत्वापत्तेः । ततो निश्चिता निर्णीताऽन्यथानुपपत्तिरेवैका लक्षणं यस्य स तादृशो हेतु यः। अन्यथाऽनुपपत्तिश्चात्र हेतुप्रक्रमात् साध्यधर्मेणैव सार्ध ग्राह्या । तेन तदितरार्थाऽन्यथाऽनुपपन्नैः प्रत्यक्षादिज्ञानै तिव्याप्तिः ॥११॥ एतद्वयवच्छेचं दर्शयन्ति- न तु त्रिलक्षणकादिः॥१२॥ त्रीणि पक्षधर्मत्व-सपक्षसत्त्व-विपक्षासत्त्वानि लक्षणानि यस्य सौ- गतसम्मतस्य हेतोः।आदिशब्दाद्यौगसङ्गीतपञ्चलक्षणकहेत्ववरोधः। ते. ।

·रत्नाकरावतारिकायुक्तः। नाबाधितविषयत्वाऽसत्प्रतिपक्षत्वयोरपि तल्लक्षणत्वकथनात्। तथाहि । वह्निमत्त्वे साध्ये धूमवत्त्वं पक्षस्य पर्वतस्य धर्मः,न शब्दे चाक्षुषत्ववदतद्धर्मः। सपक्षे पाकस्थाने सन्, नतुप्राभाकरेण शब्दनित्यत्वे साध्ये श्रावणत्ववत्ततो व्यावृत्तम् । विपक्षे पयस्वति प्रदेशेऽसन् , नतु तत्रैव साध्ये प्रमेयत्ववत् तत्र वर्तमानम्। अबाधितविषयम् , प्रत्यक्षागमाभ्यां अबाध्यमानसाध्यत्वाद्, न तु अनुष्णस्तेजोऽवयवी द्रव्यत्वाजलवत्, विप्रेण सुरा पेया द्रवत्वात्तद्वदेवेति वत् ताभ्यां बाधितविषयम् । असत्प्रतिपक्षम् ,साध्यविपरीतार्थोपस्थापका- नुमानरहितम् , न पुनर्नित्यः शब्दोऽनित्यधर्मानुपलब्धेरित्यनुमानसमन्वि- तमनित्यः शब्दो नित्यधर्मानुपलब्धेरित्यनुमानमिव सत्प्रतिपक्षम् , इति लक्षणत्रयपञ्चकसद्भावाद् गमकम् । तत एतादृक्षलक्षणलक्षितमेवाझूणं लिङ्गम् , इति सौगतयोगयोरभिप्रायः । न चायं निरपायः ॥ १२ ॥ एतदुपपादयन्ति- तस्य हेत्वाभासस्यापि संभवात् ॥१३॥ अनेन अतिव्याप्तिं प्रागुक्तलक्षणस्याऽऽचख्युः। स श्यामः तत्पुत्रत्वात् प्रेक्ष्यमाणेतरतत्पुत्रवदित्यत्र समग्रतल्लक्षणवीक्षणेऽपि हेतुत्वाभावात् । अत्र विपक्षे असत्त्वं निश्चितं नास्ति, नहि श्यामत्वासत्त्वे तत्पुत्रत्वेन अवश्यंनिवर्तनीयमित्यत्र प्रमाणमस्तीति सौगतः । स एवं निश्चितान्य- थानुपपत्तिमेव शब्दान्तरोपदेशेन शठः शरणीकरोतीति सैव भगवती लक्षणत्वेनास्तु । यौगस्तु गर्जति-अनौपाधिकस्सम्बन्धो व्याप्तिः। न चायं तत्पुत्रत्वेऽस्ति । शाकाद्याहारपरिणामाशुपाधिनिबन्धनत्वात् । साधना:- व्यापकः साध्येन समव्याप्तिकः किलोपाधिरभिधीयते। तथाचात्र शाका- द्याहारपरिणाम इति उपाधिसद्भावात् न तत्पुत्रत्वे विपक्षासत्त्वसम्भव इति । सोऽपि न निश्चितान्यथानुपपत्तेरतिरिक्तमुक्तवानिति सैवैकाऽस्तु । नहि अनौपाधिकसम्बन्धे सति किंचिदवशिष्यते, यदपोहाय शेषलक्षण- प्रणयनमक्षूणं स्यात्। पक्षधर्मत्वाभावे रसवतीधूमोऽपि पर्वते सप्तार्चिषं गमयेत् इत्यभिदधानो बौद्धो न बुद्धिमान् । यतः पक्षधर्मत्वभावेऽपि किं नैष तत्र तं गमयेत् ? । ननु कौतुकमेतत् , कथं हि नाम पक्षधर्मतोपगमे रसवतीधर्मः सन् धूमो महीध्रकन्धराधिकरणं धनञ्जयं ज्ञापयतु इति चेत् ;

·, । १२ प्रमाणनयतच्चालोकालङ्कार:- एवं तर्हि जलचन्द्रोऽपि नभश्चन्द्रं मा जिज्ञपत्। जलचन्द्रस्य जलधर्मत्वात्। अथ जलनभश्चन्द्रान्तरालवत्तिनस्तावतो देशस्यैकस्य धर्मित्वेन जलचन्द्रस्य तद्धमत्वनिश्चयात् कुतो न तद् ज्ञापकत्वमिति चेद् एवं तर्हि रसवती- पर्वतान्तरालवर्तिवसुन्धराप्रदेशस्य धर्मित्वमस्तु । तथा च महानसधूम- स्यापि पर्वतधर्मतानिर्णयात् जलचन्द्रवत् कथं न तत्र तद्गमकत्वं स्यात् । पक्षधर्मता खलूभयत्राऽपि निमित्तम् ; ततो यथाऽसौ स्वसमीपदेशे धूमस्य धूमध्वजं गमयतोऽम्लानतनुरास्ते, तथा व्यवहितदेशेऽपि पर्वतादौ तद्व- स्थैव । अन्यथा जलचन्द्रेऽपि नासौ स्याद् । देशव्यवधानात् । अथ नेयमेवात्र गमकत्वाङ्गम् , किन्तु कार्यकारणभावोऽपि । कार्य च किमपि कीदृशम् । तदिह कृपीटजन्मा स्वसमीपप्रदेशमेव धूमकार्यमर्जयितुमधीशानः; नभ- श्चन्द्रस्तुव्यवहितदेशमपीति न महानसधूमो महीधरकन्धराकोणचारिण- माशुशुक्षणिं गमयतीति चेत्, नन्वेवं धूमस्तद्देशेनैव पावकेनान्यथानुप- पन्नः, नीरचन्द्रमाः पुनरतदेशेनाऽपि नभश्चन्द्रेण, इत्यन्यथाऽनुपपत्तिनि- र्णयमात्रसद्भावादेव साध्यसिद्धेः संभवात् किं नाम जलाकाशमृगाङ्कमण्ड- लान्तरालादेमित्वकल्पनाकदर्थनमात्रनिमित्तेन पक्षधर्मतावर्णनेन ? । योगस्याप्येवमेव च पक्षधर्मत्वानुपयोगो दर्शनीयः । सपक्षसत्त्वमप्यनौ- पयिकम्। सत्त्वादेरगमकत्वापत्तेः। यस्तु पक्षाद् बहिष्कृत्य किमपि कुटा- दिकं दृष्टान्तयति। तस्यापूर्वः पाण्डित्यप्रकारः। कुटस्थापि पटादिवद् विवा- दास्पदत्वेन पक्षाद्वहिष्करणाऽनुपपत्तेः । तथा च कथमय निदर्शनतयो- पश्येत ? । प्रमाणान्तरात्तत्रैव क्षणिकत्वं प्राक् प्रसाध्य निदर्शनतयोपा- दानमिति चेद्, ननु तत्रापि कः सपक्षीकरिष्यते?। यदि क्षणिकत्वप्रसाधन- पूर्व पदार्थान्तरमेव, तदा दुर्वारमनवस्थाकदर्थनम् । अन्यथा तु न सपक्षः कश्चित्। यत एव च प्रमाणात् क्षणिकत्वनिष्टङ्कनं कुटे प्रकट्यते। तत एव पटादिपदार्थान्तरेष्वपि प्रकट्यताम् ,किमपरप्रमाणोपन्यासालीकप्रागल्भी- प्रकाशनेन । यस्तु साध्यधर्मवान् सपक्ष इति सपक्षं लक्षयित्वा पक्षमेव सपक्षमाचक्षीत-साध्यधर्मवत्तया हि सपक्षत्वं,साध्यत्वेनष्टतयातु पक्षत्वम् ; नच विरोधः, वास्तवस्य सपक्षत्वस्येच्छाव्यवस्थितेन पक्षत्वेन निराकर्तु- मशक्यत्वादिति स महात्मा निश्चितं निविण्णः। सत्त्वादेःक्षणिकत्वाधनु-

·रत्नाकरावतारिकायुक्तः।
माने सपक्षसत्त्वावसायवेलायामेव साध्यधर्मस्यावबोधेनानुमानानर्थक्या-
त् । पक्षो हि साध्यधर्मवत्तया सपक्षश्चेत् निश्चिक्ये, हेतोश्च तत्र सत्त्वम्,
तदा किं नाम पश्चाद्धेतुना साधनीयम् ? । किञ्च। एवमनेन पक्षं लक्षयता
"साध्यधर्मसामान्येन समानोऽर्थः सपक्षः" इति दिग्नागस्य,
"अनुमेयेऽथ तत्तुल्ये सद्भावो नास्तिताऽसती"
इति धर्मकीर्तेश्च वचो निश्चितं वञ्चितमेव स्यात् । यौगश्च
केवलान्वयव्यतिरेकमनुमानमनुमन्यमानः कथं पञ्चलक्षणतां लिङ्गस्य
संवाहयेत् ? इति निश्चितान्यथानुपपत्तिरेवैकं लिङ्गलक्षणमझूणम् ।
तत्त्वमेतदेव, प्रपञ्चः पुनरयमिति चेत्, तर्हि सौगतेनाबाधितवि-
षयत्वमसत्प्रतिपक्षत्वं, ज्ञातत्वं च; योगेन च ज्ञातत्वं लक्षणमाख्या-
नीयम् । अथ विपक्षानिश्चितव्यावृत्तिमात्रेणाबाधितविषयत्वमसत्प्रति-
पक्षत्वं च, ज्ञापकहेत्वधिकारात् ज्ञातत्वं चलब्धमेवेति चेत् , तर्हि गमक-
हेत्वधिकारादशेषमपि लब्धमेवेति किं शेषेणापि प्रपञ्चेनेति ॥१३॥
साध्यविज्ञानमित्युक्तमिति साध्यमभिद्धति-
अप्रतीतमनिराकृतमभीप्सितं साध्यम् ॥१४॥
अप्रतीतमनिश्चितम् , अनिराकृतं प्रत्यक्षाद्यबाधितम् , अभीप्सितं सा-
ध्यत्वेनेष्टम् ॥१४॥
अप्रतीतत्वं समर्थयन्ते-
शङ्कितविपरीतानध्यवसितवस्तूनां साध्यताप्रति-
पत्त्यर्थमप्रतीतवचनम् ॥१५॥
एवंविधमेव हि साध्यम् ; अन्यथा साधनवैफल्यात् ॥१५॥
अनिराकृतत्वं सफलयन्ति-
प्रत्यक्षादिविरुद्धस्य साध्यत्वं मा प्रसज्यता-
मित्यनिराकृतग्रहणम् ॥१६॥
प्रत्यक्षादिविरुद्धस्य धनजयादौ शैत्यादेः॥१६॥

·MAIN १४ प्रमाणनयतत्त्वालोकालङ्कास- अभीप्सितत्वं व्यञ्जयन्ति- अनभिमतस्यासाध्यत्वप्रतिपत्तयेऽभीप्सितपदोपादानम्।१७॥ अनभिमतस्य साधयितुमनिष्टस्य ॥१७॥ साध्यत्वं सूत्रत्रयेण विषयविभागेन सङ्गिरन्ते- व्याप्तिग्रहणसमयाऽपेक्षया साध्यं धर्म एवान्यथा तदनुपपत्तेः॥१८॥ धर्मो वह्निमत्त्वादिः, तस्या व्याप्तेरनुपपत्तेः ॥१८॥ एतदेव भावयन्ति- नहि यत्र यत्र धूमस्तत्र तत्र चित्रभानोरिव धरित्री- धरस्याप्यनुवृत्तिरस्ति ॥१९॥ व्यक्तमेतत् ॥१९॥ आनुमानिकप्रतिपत्त्यवसरापेक्षया तु पक्षाऽपरपर्याय- स्तद्विशिष्टः प्रसिद्धो धर्मी ॥२०॥ आनुमानिकी प्रतिपत्तिरनुमानोद्भवा प्रमितिः, तद्विशिष्टोव्याप्तिका- लापेक्षया साध्यत्वाभिमतेन धर्मेण विशिष्टः ॥२०॥ प्रसिद्धो धर्मीत्युक्तमथ यतोऽस्य प्रसिद्धिस्तदभिद्धति- धर्मिणः प्रसिद्धिः क्वचिद्दिकल्पतः कुत्रचित्प्रमाणतः कापि विकल्पप्रमाणाभ्याम् ॥२१॥ विकल्पोऽध्यवसायमात्रम् ॥२१॥ अथात्र क्रमेणोदाहरन्ति- यथा समस्ति समस्तवस्तुवेदी, क्षितिधरकन्धरेयं धूमध्वजवती, ध्वनिः परिणतिमान् ॥२२॥ अत्राद्योदाहरणे धर्मिणो विकल्पेन सिद्धिः । नहि हेतुप्रयोगात् पूर्व Hima ·रत्नाकरावतारिकायुक्तः । १५ विकल्पं विहाय विश्ववित् कुतोऽपि प्रासिध्यत् । द्वितीये प्रमाणेन प्रत्यक्षादि- ना,क्षितिधरकन्धरायास्तदानी संवेदनात् । तृतीये तूभाभ्याम्। नहि श्रूयमा- णादन्येषां देशकालस्वभावव्यवहितध्वनीनां ग्राहकं किञ्चित् तदानींप्रमाणं प्रवर्तत इति विकल्पादेव तेषां सिद्धिः । ननु नास्ति विकल्पसिद्धो धर्मी, तन्मात्रेण सिद्धेः कस्याप्यसंभवात् । अन्यथाऽहंप्रथामिकया प्रमाणपर्येषण- प्रयासः परीक्षकाणामकक्षीकरणीय एव भवेत् । प्रमाणमूलतायां पुनरेतस्य प्रमाणसिद्धप्रकारेणैव गतार्थत्वादिति । सोऽयं स्वयं विकल्पसिद्धं धर्मिण- माचक्षाणः परोक्तं प्रत्याचक्षाणश्च नियतमुत्स्वप्नायते । यदि हि विकल्प- सिद्धो धर्मी नास्त्येव, तदा 'नास्ति विकल्पसिद्धो धर्मी, तन्मात्रेण सिद्धेः कस्याप्यसंभवात्' इत्यत्र कथं तमेवावोचथाः ? । परोपगमादयमस्येवेति चेत् । "यदि परोपगमः प्रमितिस्तदा कथमयं प्रतिषेधविधिर्भवेत् । अथ तथा न तदापि बतोच्यतां कथमयं प्रतिषेधविधिर्भवेत्॥१॥ तस्मात् प्रमाणात् पृथग्भूतादपि विकल्पादस्ति काचित्तथाविधा सिद्धिः। यामनाश्रयता तार्किकेण न क्षेमेणासितुं शक्यत इति ॥२२॥ अधुना परार्थानुमानं प्ररूपयन्ति- पक्षहेतुवचनात्मकं परार्थमनुमानमुपचारात् ॥२३॥ पक्षहेतुवचनात्मकत्वं च परार्थानुमानस्य व्युत्पन्नमतिप्रतिपाद्यापेक्षया ऽत्रोक्तम् । अतिव्युत्पन्नमतिप्रतिपाद्याऽपेक्षया तु धूमोऽत्र दृश्यत इत्यादि हेतुवचनमात्रात्मकमपि तद्भवति । बाहुल्येन तत्प्रयोगाभावात्तु नैतत्साक्षा- सूत्रे सूत्रितम् , उपलक्षितं तु द्रष्टव्यम् । मन्दमतिप्रतिपाद्यापेक्षया तु दृष्टा- न्तादिवचनात्मकमपि तद्भवति । यद्वक्ष्यन्ति “ मन्दमतीस्तु व्युत्पादयितुं दृष्टान्तोपनयनिगमनान्यपि प्रयोज्यानि” इति।पक्षहेतुवचनस्य च जडरू- पतया मुख्यतः प्रामाण्याऽयोगे सति उपचारादित्युक्तम् । कारणे कार्योप- चारादित्यर्थः । प्रतिपाद्यगतं हि यज्ज्ञानं तस्य कारणं पक्षादिवचनम् । कार्ये कारणोपचाराद्वा । प्रतिपादकगतं हि यत्स्वार्थानुमानं तस्य कार्य तद्वचनमिति ॥२३॥ ।

·प्रमाणनयतत्त्वालोकालङ्कारः- संप्रति व्याप्तिपुरस्सरं पक्षधर्मतोपसंहारं तत्पूर्विका वा व्याप्तिमा- चक्षाणान् भिक्षून पक्षप्रयोगमङ्गीकारयितुमाहुः- साध्यस्य प्रतिनियतधर्मिसंबन्धिताप्रसिद्धये हेतोरुप- संहारवचनवत् पक्षप्रयोगोऽप्यवश्यमाश्रयितव्यः ॥२४॥ यथा यत्र धूमस्तत्र धूमध्वज इति हेतोः सामान्येनाधारप्रतिपत्ता- वपि पर्वतादिविशिष्टधर्मिधर्मताधिगतये धूमश्चात्रेत्येवंरूपमुपसंहारवच- नमवश्यमाश्रीयते सौगतैः । तथा साध्यधर्मस्य नियतमिधर्मतासिद्धये पक्षप्रयोगोऽप्यवश्यमाश्रयितव्य इति ॥२४॥ अमुमेवार्थ सोपालम्भं समर्थयन्ते- त्रिविधं साधनमभिधायैव तत्समर्थनं विदधानः कः खलु न पक्षप्रयोगमङ्गीकुरुते ॥२५॥ त्रिविधं कार्यस्वभावानुपलम्भभेदात् । तस्य साधनस्य समर्थनमसि- द्धतादिव्युदासेन स्वसाध्यसाधनसामोपदर्शनम् । नहि असमार्थतो हेतुः साध्यसिद्धयङ्गम् । अतिप्रसङ्गात् । ततः पक्षप्रयोगमनङ्गीकुर्वता तत्समर्थनरूपं हेतुमनभिधायैव तत्समर्थनं विधेयम् । "हन्त हेतुरिह जलप्यते न चेत्, अस्तु कुत्र स समर्थनाविधिः । तर्हि पक्ष इह जल्प्यते न चेत् , अस्तु कुत्र स समर्थनाविधिः॥१॥ प्राप्यते ननु विवादतः स्फुट पक्ष एष किमतस्तदाख्यया । तर्हि हेतुरपि लभ्यते ततोऽनुक्त एव तदसौ समर्थ्यताम् ॥२॥ मन्दमतिप्रतिपत्तिनिमित्तं सौगत ! हेतुमथाभिदधीथाः । मन्दमतिप्रतिपत्तिनिमित्तं तर्हि न किं परिजल्पसि पक्षम् ॥३॥२५॥ अथ प्रत्यक्षस्यापि पारार्थ्य समर्थयन्ते- प्रत्यक्षपरिच्छिन्नार्थाभिधायि वचनं परार्थ प्रत्यक्षं, परप्रत्यक्षहेतुत्वात् ॥ २६॥ यथाऽनुमानप्रतीतोऽर्थः परस्मै प्रतिपाद्यमानोवचनरूपापन्नः परार्थ- । Maa ·- रत्नाकरावतारिकायुक्तः। मनुमानमुच्यते, तथा प्रत्यक्षप्रतीतोऽपि तथैव परार्थ प्रत्यक्षमित्युच्यताम् । परप्रत्यायनस्योभयत्राप्यविशिष्टत्वादिति ॥ २६ ॥ एतदुल्लिखन्ति- यथा पश्य पुरः स्फुरत्किरणमणिखण्डमण्डिताभरणभा- रिणी जिनपतिप्रतिमाम् ॥ २७ ॥ व्यक्तमदः । एवं स्मरणादेरपि यथासम्भवं पाराय॑ प्रतिपत्तव्यम् । तथा च वदन्ति- "स्मरत्यदो दाशराथर्भवन् भवानमुं वनान्ताद्वनिताऽपहारिणम् । पयोधिमाबद्धचलज्जलाविलं विलय लङ्कां निकषा हनिष्यति" ॥१॥ "परिभावय स एवाऽयं मुनिः पूर्व नमस्कृतः” इत्यादि ॥२७॥ प्रासङ्गिकमभिधाय पक्षहेतुवचनात्मकं परार्थमनुमानमिति प्रागुक्तं समर्थयन्ते- पक्षहेतुवचनलक्षणमवयवद्वयमेव परप्रतिपत्तेरङ्गं न दृष्टान्तादिवचनम् ॥ २८ ॥ आदिशब्देनोपनयनिगमनादिग्रहः। एवं च यद् व्याप्त्युपेतं पक्षधर्मतो- पसंहाररूपं सौगतैः, पक्षहेतुदृष्टान्तस्वरूपं भाट्टप्राभाकरकापिलैः, पक्षहेतु- दृष्टान्तोपनयनिगमनलक्षणं नैयायिकवैशेषिकाभ्यामनुमानमानायि; तदपास्तम् । व्युत्पन्नमतीन प्रति पक्षहेतुवचसोरेवोपयोगात् ॥२८॥ पक्षप्रयोगं प्रतिष्ठाप्य हेतुप्रयोगप्रकारं दर्शयन्ति- हेतुप्रयोगस्तथोपपत्त्यन्यथानुपपत्तिभ्यां द्विप्रकारः ॥२९॥ तथैव साध्यसंभवप्रकारेणैवोपपत्तिस्तथोपपत्तिः । अन्यथा साध्या- भावप्रकारेणानुपपत्तिरेवान्यथानुपपत्तिः ॥२९॥ अमू एव स्वरूपतो निरूपयन्ति- सत्येवं साध्ये हेतोरुपपत्तिस्तथोपपत्तिः, असति साध्ये हेतोरनुपपत्तिरेवान्यथानुपपत्तिः ॥३०॥ निगदव्याख्यानम् ॥३०॥ ३ ·१८ प्रमाणनयतत्त्वालोकालङ्कार:- प्रयोगतोऽपि प्रकटयन्ति- यथा कृशानुमानयं पाकप्रदेशः सत्येव कृशानुमत्त्वे धूमवत्त्वस्योपपत्तेः, , असत्यनुपपत्तेर्वा ॥३१॥ एतदपि तथैव ॥३१॥ अमुयोः प्रयोगौ नियमयन्ति- अनयोरन्यतरप्रयोगेणैव साध्यप्रतिपत्तौ द्वितीय- प्रयोगस्यैकत्रानुपयोगः ॥३२॥ अयमर्थः-प्रयोगयुग्मेऽपि वाक्यविन्यास एव विशिष्यते नार्थः । स चान्यतरप्रयोगेणैव प्रकटीबभूवेति किमपरप्रयोगेण ? इति ॥३२॥ अथ यदुक्तं "न दृष्टान्तादिवचनं परप्रतिपत्तेरङ्गम्” इति । तत्र दृष्टा- न्तवचनं तावन्निराचिकीर्षवस्तद्धि किं परप्रतिपत्त्यर्थ परैरङ्गीक्रियते ?, किंवा हेतोरन्यथानुपपत्तिनिीतये?, यद्वाऽविनाभावस्मृतये ?; इति विक- ल्पेषु प्रथमं विकल्पं तावडूषयन्ति- न दृष्टान्तवचनं परप्रतिपत्तये प्रभवति, तस्यां पक्षहेतु- वचनयोरेव व्यापारोपलब्धेः ॥३॥ प्रतिपन्नाऽविस्मृतसंबन्धस्य हि प्रमातुरग्निमानयं देशो धूमवत्त्वा- न्यथानुपपत्तेरित्येतावतैव भवत्येव साध्यप्रतीतिरिति ॥३३॥ द्वितीय विकल्पं परास्यन्ति- नच हेतोरन्यथानुपपत्तिनिर्णीतये, यथोक्ततर्कप्रमा- णादेव तदुपपत्तेः ॥३॥ दृष्टान्तवचनं प्रभवतीति योगः ॥३४॥ अत्रैवोपपत्त्यन्तरमुपवर्णयन्ति- नियतैकविशेषस्वभावे च दृष्टान्ते साकल्येन व्याप्तेर- योगतो विप्रतिपत्तौ तदन्तरापेक्षायामनवास्थिते?- *:- BAR ·रत्नाकरावतारिकायुक्तः। १९ निवारः समवतारः ॥ ३५ ॥ प्रतिनियतव्यक्तौ हि व्याप्तिनिश्चयः कर्तुमशक्यः। ततो व्यक्त्यन्तरेषु व्याप्त्यर्थ पुनदृष्टान्तान्तरं मृग्यम् । तस्यापि व्यक्तिरूपत्वेनापरदृष्टा- न्तापेक्षायामनवस्था स्यात् ॥ ३५ ॥ तृतीयविकल्प पराकुर्वन्ति- नाप्यविनाभावस्मृतये, प्रतिपन्नप्रतिबन्धस्य व्युत्पन्न- मतेः पक्षहेतुप्रदर्शनेनैव तत्प्रसिद्धेः ॥३६॥ दृष्टान्तवचनं प्रभवतीति योगः ॥३६।। अमुमेवार्थ समर्थयन्ते- अन्तर्व्याप्त्या हेतोः साध्यप्रत्यायने शक्तावशक्तौ च बहिर्व्याप्तरुद्भावनं व्यर्थम् ॥३७॥ अयमर्थ:-- "अन्तर्व्याप्तेः साध्यसंसिद्धिशक्तौ बाह्यव्याप्तेर्वर्णनं वन्ध्यमेव । अन्तर्व्याप्तेः साध्यसंसिद्ध्यशक्तौ बाह्यव्याप्तवर्णनं वन्ध्यमेव" ॥१॥ मत्पुत्रोऽयं बहिर्वक्ति, एवंरूपस्वरान्यथानुपपत्तेः, इत्यत्र बहिर्व्याप्त्य- भावेऽपि गमकत्वस्य; स श्यामः तत्पुत्रत्वात्, इतरतत्पुत्रवत् इत्यत्र तु तद्भावेऽप्यगमकत्वस्योपलब्धेरिति ॥ ३७ ॥ अथैतयोः स्वरूपमाहुः- पक्षीकृत एव विषये साधनस्य साध्येन व्याप्तिरन्ता- प्तिरन्यत्र तु बहियाप्तिः ॥३८॥ यथाऽनेकान्तात्मकं वस्तु सत्त्वस्य तथैवोपपत्तेरिति, अग्निमानयं देशो धूमवत्त्वात् य एवं स एवं यथा पाकस्थानमिति च ॥३९॥ उपनयनिगमनयोरपि परप्रतिपत्तौ सामर्थ्य कदर्थयन्ते- नोपनयनिगमनयोरपि परप्रतिपत्तौ सामर्थ्य पक्षहे- तुप्रयोगादेव तस्याः सद्भावात् ॥४०॥ D

·प्रमाणनयतत्वालोकासार:-
ON
।
न केवलं दृष्टान्तस्येत्यपेरर्थः ॥ ४०॥
एतदेवाहुः-
समर्थनमेव परं परप्रतिपत्त्यङ्गमास्तां तदन्तरेण
दृष्टान्तादिप्रयोगेऽपि तदसंभवात् ॥४१॥
प्रयुज्यापि हि दृष्टान्तादिकम् , समर्थन हेतोरवश्यं वक्तव्यम् । इत-
स्था साध्यसिद्ध्यसंभवादिति तदेवाभिधीयताम्, किं दृष्टान्तादिवचने-
न ? इति ॥४१॥
व्युत्पन्नानाश्रित्य परार्थानुमानमभिधाय मन्दमतीनुद्दिश्य तत् प्रपञ्चयन्ति-
मन्दमतीस्तु व्युत्पादयितुं दृष्टान्तोपनयनिगम-
नान्यपि प्रयोज्यानि ॥ ४२ ॥
अपिशब्दात्पक्षहेतू , पक्षादिशुद्धयश्च पञ्च ग्राह्याः । तत उत्कृष्ट दशा-
ऽवयवं परार्थानुमानमित्युक्तं भवति ! मध्यमं तु नवावयवादारभ्य यावत्
व्यवयवम् । जघन्यं पुनः साधनमाबोपन्यासखरूपम् । प्रतिपाद्यानां
मन्दव्युत्पन्नातिव्युत्पन्नत्वात् ।
तदुक्तम्-
अन्यथाऽनुपपत्त्येकलक्षणं लिङ्गमिष्यते ।
प्रयोगपरिपाटी तु प्रतिपाद्यानुसारतः" ॥१॥ इति ॥४२॥
अथ दृष्टान्त प्रकटयन्ति-
प्रतिबन्धप्रतिपत्तेरास्पदं दृष्टान्तः ॥ ४३ ॥
प्रतिबन्धो व्याप्तिरविनामावः । तत्स्मरणस्थानं महानसादि दृष्टा-
न्तो ज्ञेयः ।। ४३॥
भेदतोऽमून दर्शयन्ति-
स द्वेधा, साधर्म्यतो वैधयंतश्च ॥ १४ ॥
समानो धर्मो यस्याऽसौ सधर्मा । विसदृशो धर्मो यस्याऽसौ विध-
मो, तयोर्भावः साधर्म्य वैधय च, ततः ॥ ४४ ॥

·रवाकरावतारिकायुक्तः। २९ आधं प्रकारमाहुः- - यत्र साधनधर्मसत्तायामवश्यं साध्यधर्मसत्ता प्रकाश्यते, स साधर्म्यदृष्टान्तः ॥१५॥ यथा यत्र यत्र धूमस्तत्र तत्र वह्निर्यथा महानसः ॥४६॥ द्वितीयभेदं दर्शयन्ति- यत्र तु साध्याभावे साधनस्यावश्यमभावः प्रदीते, स वैधर्म्यदृष्टान्तः ॥१७॥ यथाऽग्न्यभावे न भवत्येव धूमो, यथा जलाशये ॥४॥ उपनयं वर्णयन्ति- हेतोः साध्यधर्मिण्युपसंहरणमुपनयः ॥४९॥ यथा धूमश्वात्र प्रदेशे ॥५०॥ निगमनं लक्षयन्ति- साध्यधर्मस्य पुनर्निगमनम् ॥५१॥ साध्यधर्मिण्युपसंहरणमिति योगः ॥५१॥ यथा तस्मादग्निरत्र ॥५२॥ पक्षवचनादीनां पूर्वाचार्यप्रवर्तितां संज्ञां कथयन्ति- एते पक्षप्रयोगादयः पञ्चाप्यवयवसंज्ञयाकीर्त्यन्ते ॥५३॥ अपिशब्दात् तच्छुद्धीनामप्यवयवसंज्ञा विज्ञेया ॥५३॥ प्रागुक्तमेव हेतुं प्रकारतो दर्शयन्ति- उक्तलक्षणो हेतुर्दिप्रकारः, उपलब्ध्यनुपलब्धिभ्यां भिद्यमानत्वात् ॥५४॥ D अथैतयोः साध्यमाहुः- mme .. उपलब्धिर्विधिनिषेधयोः सिद्धिनिबन्धनमनुपलब्धिश्च ॥५५॥ यथा चैतदेवं तथा वक्ष्यते ॥५५।।

·२२ प्रमाणनयतत्वालोकालङ्कार:-- विधिमाभिदधति- विधिः सदंशः ॥५६॥ सदसदंशात्मनो वस्तुनो योऽयं सदशो भावरूपः, स विधिरित्य- भिधीयते ॥५६॥ प्रतिषेधं प्रकटयन्ति- प्रतिषेधोऽसदंशः ॥५७॥ तादृशस्यैव वस्तुनो योऽयमसदंशोऽभावस्वभावः, स प्रतिषेध इति गीयते ॥५७॥ HODARA अस्यैव प्रकारानाहुः- monalisa स चतुर्दा प्रागभावः प्रध्वंसाभाव इतरेतराभावो- ऽत्यन्ताभावश्च ॥५८॥ प्राक् पूर्व वस्तूत्पत्तेरभावः, प्रध्वंसश्चासावभावश्च, इतरस्येतरस्मिन्न- भावः, अत्यन्तं सर्वदाऽभावः । विधिप्रकारास्तु प्राक्तनैर्नोचिरे । अतः सूत्रकृद्भिरपि नाभिदधिरे ॥ ५८ ॥ तत्र प्रागभावमाविर्भावयन्ति- यन्निवृत्तावेव कार्यस्य समुत्पत्तिःसोऽस्य प्रागभावः ॥५९॥ यस्य पदार्थस्य निवृत्तावेव सत्याम्, न पुनरनिवृत्तावपि; अतिव्या- प्तिप्रसक्तेः । अन्धकारस्यापि निवृत्तौ कचिज्ज्ञानोत्पत्तिदर्शनादन्धकार- स्यापि ज्ञानप्रागभावत्वप्रसङ्गात् । न चैवमपि रूपज्ञानं तन्निवृत्तावेवोत्पद्यत इति तत्प्रति तस्य तत्त्वप्रसक्तिरिति वाच्यम् । अतीन्द्रियदर्शिनि नक्तं- चरादौ च तद्भावेऽपि तद्भावात् । स इति पदार्थः, अस्येति कार्यस्य ॥५९॥ अत्रोदाहरन्ति- यथा मृत्पिण्डनिवृत्तावेव समुत्पद्यमानस्य घटस्य मृत्पिण्डः ॥६॥ destite Email A

·रत्नाकरावतारिकायुक्तः।
AN
प्रध्वंसाभावं प्राहुः-
-
यदुत्पत्तौ कार्यस्यावश्यं विपत्तिः सोऽस्य प्रध्वंसाभावः॥६१॥
यस्य पदार्थस्योत्पत्तौ सत्यां प्रागुत्पन्नकार्यस्यावश्यं नियमन, अन्यथा-
तिप्रसङ्गाद् विपत्तिविघटनम् , सोऽस्य कार्यस्य प्रध्वंसाभावोऽभिधी-
यते ॥ ६१ ॥
D
उदाहरन्ति-
यथा कपालकदम्बकोत्पत्तौ नियमतो विपद्यमानस्य
कलशस्य कपालकदम्बकम् ॥ ६२ ॥
इतरेतराभावं वर्णयन्ति-
खरूपान्तरात् स्वरूपव्यावृत्तिरितरेतराभावः ॥ ६३ ॥
स्वभावान्तरान्न पुनः स्वस्वरूपादेव तस्याभावप्रसक्तेः, स्वरूपव्या-
वृत्तिः स्वस्वभावव्यवच्छेद इतरेतराभावोऽन्यापोहनामा निगद्यते ॥६॥
उदाहरणमाहुः-
यथा स्तम्भस्वभावात् कुम्भखभावव्यावृत्तिः ॥ ६४ ॥
अत्यन्ताभावमुपदिशन्ति-
कालत्रयाऽपेक्षिणी हि तादात्म्यपरिणामनिवृत्तिरत्यन्ता-
भावः॥ ६५ ॥
अतीताऽनागतवर्त्तमानरूपकालत्रयेऽपि याऽसौ तादात्म्यपरिणाम-
निवृत्तिरेकत्वपरिणतिव्यावृत्तिः, सोऽत्यन्ताभावोऽभिधीयते ॥ ६५॥
निदर्शयन्ति-
यथा चेतनाऽचेतनयोः ॥ ६६ ॥
न खलु चेतनमात्मतत्त्वमचेतनपुद्गलात्मकतामचकलत् , कलयति,
कलयिष्यति वा । तच्चैतन्यविरोधात् । नाप्यचेतनं पुद्गलतत्त्वं चेतनख-
रूपताम् । अचेतनत्वविरोधात् ।। ६६ ॥
अथोपलब्धि प्रकारतो दर्शयन्ति-
उपलब्धेरपि दैविध्यमविरुद्धोपलब्धिविरुद्धोपलब्धिश्च॥६॥

·। प्रमाणनयतत्त्वालोकालङ्कार:- न केवलमुपलब्ध्यनुपलब्धिभ्यां भिद्यमानत्वेन हेतोद्वैविध्यमित्य- पेरर्थः । अविरुद्धो विरुद्धश्चात्र साध्येन सार्द्ध द्रष्टव्यः । ततस्तस्योपल- ब्धिरिति ।। ६७॥ आद्याया भेदानाहुः- तत्राविरुद्धोपलब्धिर्विधिसिद्धौ षोढा ॥ ६८ ॥ तानेव व्याख्यान्ति- साध्येनाविरुद्धानां व्याप्यकार्यकारणपूर्वचरोत्तरचर- सहचराणामुपलब्धिः ॥ ६९ ॥ ततो व्याप्याऽविरुद्धोपलब्धिः, कार्याऽविरुद्धोपलब्धिः, कारणाऽवि. रुद्धोपलब्धिः, पूर्वचराविरुद्धोपलब्धिः, उत्तरचराविरुद्धोपलब्धिः, सह- चराविरुद्धोपलब्धिरिति षट् प्रकारा भवन्ति । अत्र हि साध्यं शब्दस्य परिणामित्वादि तस्याऽविरुद्धं व्याप्यादि प्रयत्नानन्तरीयकलादि वक्ष्या- माणं तदुपलब्धिरिति । अत्र भिक्षुर्भाषते-विधिसिद्धौ स्वभावकार्ये एव साधने साधीयसी, न कारणम् । तस्यावश्यंतया कार्योत्पादकत्वाभावात्। प्रतिबद्धावस्थस्य मुर्मुरावस्थस्य चाधूमस्यापि धूमध्वजस्य दर्शनात्, अप्रतिबद्धसामर्थ्यम् , उग्रसामग्रीकं च तद्गमकमिति चेत् । एवमेतत्, किन्तु नैतादृशमर्वाग्दृशाऽवसातुं शक्यमिति ॥ ६९ ।। तन्निराक कीर्तयन्ति- तमखिन्यामाखाद्यमानादाम्रादिफलरसादेकसामग्यनु- मित्या रूपाद्यनुमितिमभिमन्यमानैरभिमतमेव किमपि कारणं हेतुतया यत्र शक्तेरप्रतिस्खलनमपरकारणसा- कल्यं च ॥ ७० ॥ तमविन्यामिति रूपाप्रत्यक्षत्वसूचनाय । शक्तेरप्रतिस्खलन सामर्थ्य- स्याऽप्रतिबन्धः । अपरकारणसाकल्यं शेषनिःशेषसहकारिसम्पर्कः । रजन्यां रस्यमानात्किल रसात् तज्जनकसामग्यनुमानम् , ततोऽपि रूपा- मुमानं भवति । प्राक्तनो हि रूपक्षणः सजातीयरूपान्तरक्षणलक्षण कार्य ।

·रत्नाकरावतारिकायुक्त।
२५
कुर्वन्नेव विजातीयं रसलक्षणं कार्य करोतीति प्राक्तनरूपक्षणात्सजातीयो-
त्पाद्यरूपक्षणान्तरानुमानं मन्यमानैः सौगतैरनुमतमेव किश्चित्कारणं
हेतुः, यस्मिन् सामर्थ्याप्रतिबन्धः, कारणान्तरसाकल्यं च निश्चेतुं शक्यते।
अथ नैतत् कारणात् कार्यानुमानम् , किन्तु स्वभावानुमानमदः । ईदृशरू-
पान्तरोत्पादसमर्थमिदं रूपमीदृशरसजनकत्वादित्येवं तत्स्वभावभूतस्यैव
तजननसामर्थ्यस्यानुमानादिति चेत् । नन्वेतदपि प्रतिबन्धाभावकारणा-
न्तरसाकल्यनिर्णयमन्तरेण नोपपद्यत एव । तन्निश्चये तु यदि कारणादेव
तस्मात् कार्यमनुमास्यते, तदा किं नाम दुश्चरितं चेतस्वी विचारयेत् ।
एवमस्त्यत्रच्छाया छत्रादित्यादीन्यव्यभिचारनिश्चयादनुमानान्येवेत्युक्तं
भवति ॥७॥
अथ पूर्वचरोत्तरचरयोः खभावकार्यकारणहेत्वनन्तर्भावाद्भेदान्तर-
वं समर्थयन्ते-
पूर्वचरोत्तरचरयोर्न स्वभावकार्यकारणभावी तयोः
- कालव्यवहितावनुपलम्भात् ॥७॥
साध्यसाधनयोस्तादात्म्ये सतिखभावहेतौ, तदुत्पत्तौ तु कार्य कारणे
वाऽन्तर्भावो विभाव्येत । न चैते स्तः। तादात्म्यं हि समसमयस्य प्रयत्ना-
नन्तरीयकत्वपरिणामित्वादेरुपपन्नम्। तदुत्पत्तिश्चान्योऽन्यमव्यवहितस्यैव
धूमधूमध्वजादेः समधिगता। न तु व्यवहितकालस्य। अतिप्रसक्तेः॥७१॥
ननु कालव्यवधानेऽपि कार्यकारणभावो भवत्येव, जाग्रदोधप्रबोधयोर्म-
रणारिष्टयोश्च तथा दर्शनादिति प्रतिजानानं प्रज्ञाकरं प्रतिक्षिपन्ति-
नचातिक्रान्तानागतयोर्जाग्रहशासंवेदनमरणयोःप्रबोधो-
त्पातौ प्रति कारणलं, व्यवहितत्वेन निर्व्यापारलात ॥७२॥
अयमर्थः । जामशासंवेदनमतीतम् , सुप्तावस्थोत्तरकालभाविज्ञान
वर्तमानं प्रति; मरणं चानागतं ध्रुवावीक्षणादिकमरिष्टं साम्प्रतिकं प्रति
व्यवहितत्वेन व्यापारपराङ्मुखम् , इति कथं तत्तत्र कारणत्वमवलम्बेत? ।
निर्व्यापारस्यापि वकल्पने सर्व सर्वस्य कारणं स्यात् ॥७२॥

·२६ प्रमाणमयतत्वालोकालङ्कार:- - इदमेव भावयन्ति- स्वव्यापारापेक्षिणी हि कार्य प्रति पदार्थस्य कारणत्वव्य- वस्था, कुलालस्येव कलशं प्रति ॥७३॥ अन्वयव्यतिरेकावसेयो हि सर्वत्र कार्यकारणभावः।तौ च कार्यस्य कारणव्यापारसव्यपेक्षावेव युज्यते । कुम्भस्येव कुम्भकारव्यापारसव्य- पेक्षाविति ॥७३॥ ननु चातिक्रान्ताऽनागतयोर्व्यवहितत्वेऽपि व्यापारः कथं न स्या- दित्यारेकामधरयन्ति- न च व्यवहितयोस्तयोर्व्यापारपरिकल्पनं न्याय्यमति- प्रसक्तः ॥७॥ तयोरतिक्रान्तानागतयोर्जाग्रहशासंवेदनमरणयोः ॥७४॥ अतिप्रसक्किमेव भावयन्ति- परम्पराव्यवहितानां परेषामपि तत्कल्पनस्य निवारयितु- मशक्यत्वात् ॥ ७५॥ परेषामपि रावणशङ्खचक्रवर्त्यादीनाम्। तत्कल्पनस्य व्यापारकल्पनस्य। अथान्वयव्यतिरेकसमधिगम्यः कार्यकारणभावः । ततो व्यवधानाविशेषे- ऽपि यस्यैव कार्यमन्वयव्यतिरेकावनुकरोति, तदेव तत्कारणम् । अन्यथाऽ- व्यवधानाविशेषेऽपि किं न काष्ठकृशानुवत्तत्र स्थित एव शर्कराकणनिकरो- ऽपिधूमकारणं स्यात् ? ततोनातिप्रसङ्ग इति चेत् । नन्वन्वयस्तद्भावे भावः, स चात्र तावन् नास्त्येव । जाग्रहशासंवेदनमरणयोरभाव एव सर्वदा तत्का- र्योत्पादात्। अथ खकाले सतोरेव तयोस्तत्कार्योत्पत्तेरन्वयः कथं न स्यादि- ति चेत्, तीदृशोऽयं रावणादिभिरप्यस्यास्त्येव । सत्यम् , अस्त्येव व्यति- रेकस्तु रिक्त इति चेत्। ननु कोऽयं व्यतिरेको नाम? तदभावेऽभाव इति चेत्, स तर्हि जाग्रहशासंवेदनादेः कथं स्यात् । तदभाव एव सर्वदा प्रबो- धादेर्भावात् । खकाले वभावस्तस्य नास्त्येवेति कथं व्यतिरेकः सिद्धिम- धिवसेत् ? इति न व्यवहितयोः कार्यकारणभावः संभवति ॥ ७५ ।।

·रत्नाकरावतारिकायुक्तः ।
सहचरहेतोरपि स्वभावकार्यकारणेषु नान्तीव इति दर्शयन्ति-
सहचारिणोः परस्परस्वरूपपरित्यागेन तादात्म्यानुपपत्तेः,
सहोत्पादेन तदुत्पत्तिविपत्तेश्व, सहचरहेतोरपि
प्रोक्तेषु नानुप्रवेशः ॥ ७६ ॥
यदि हि सहसंचरणशीलयोर्वस्तुनोस्तादात्म्यं स्यात् , तदा परस्पर-
परिहारेण स्वरूपोपलम्भो न भवेत् । अथ तदुत्पत्तिः, तदा पौर्वापर्ये-
णोत्पादप्रसङ्गात् सहोत्पादो न स्यात् । न चैवम् । ततो नास्य प्रोक्तेषु
खभावकार्यकारणेष्वन्तर्भावः ॥ ७६ ॥
इदानी मन्दमतिव्युत्पत्तिनिमित्तं साधयंवैधाभ्यां पञ्चावयवां
व्याप्याविरुद्धोपलब्धिमुदाहरन्ति-
ध्वनिः परिणतिमान् प्रयत्नानन्तरीयकत्वात् ,यःप्रयत्ना-
नन्तरीयकः स परिणतिमान् , यथा स्तम्भो, यो वान परि.
गतिमान् सन प्रयत्नानन्तरीयको, यथावान्ध्येयः; प्रय.
नानन्तरीयकश्च ध्वनिः, तस्मात्परिणतिमानिति व्याप्यस्य
साध्येनाऽविरुद्धस्योपलब्धिः साधर्म्यण वैधयेण च ॥७७॥
अत्र ध्वनिः परिणतिमानिति साध्यधर्मविशिष्टधभिधानरूपा
प्रतिज्ञा । प्रयत्नानन्तरीयकत्वादिति हेतुः । यः प्रयत्नानन्तरीयक इत्यादी
तु व्याप्तिप्रदर्शनपूर्वी साधर्म्यवैधाभ्यां स्तम्भवान्ध्येयरूपौ दृष्टान्तौ ।
प्रयत्नानन्तरीयकश्च ध्वनिरित्युपनयः। तस्मात्परिणतिमानिति निगमनम् ।
यद्यपि व्याप्यत्वं कार्यादिहेतूनामप्यस्ति, साध्येन व्याप्यत्वात् । तथापि
तन्नेह विवक्षितम् , किन्तु साध्येन तदात्मीभूतस्याकार्यादिरूपस्य प्रयत्ना-
नन्तरीयकत्वादेःखरूपमित्यदोषः॥ ७७॥
अथ कार्याऽविरुद्धोपलब्ध्यादीनुदाहरन्ति-
अस्त्यत्र गिरिनिकुञ्जे धनञ्जयो धूमसमुपलम्भादिति
कार्यस्य ॥ ७८ ॥

·२८
प्रमाणनयतत्वालोकायकार:-
साध्येनाऽविरुद्धस्योपलब्धिरिति पूर्वसूत्रादिहोत्तरत्र चानुवर्तनी-
यम् ॥ ७८॥
भविष्यति वर्ष तथाविधवारिवाहविलोकनादिति
कारणस्य ॥ ७९ ॥
तथाविधेति सातिशयोन्नतत्वादिधर्मोपेतत्वं गृह्यते ॥७९||
उदेष्यति मुहूर्तान्ते तिष्यतारकाः पुनर्वसूदयदर्श-
नादिति पूर्वचरस्य ॥ ८ ॥
तिष्यतारकेति पुष्यनक्षत्रम् ।।८०॥
उदगुर्मुहूर्तात्पूर्व पूर्वफल्गुन्य उत्तरकल्गुनीनामुद्ग-
मोपलब्धेरित्युत्तरचरस्य ॥ ८१॥
अस्तीह सहकारफले रूपविशेषः समाखाद्यमानर-
सविशेषादिति सहचरस्य ॥ ८२ ॥
इयं च साक्षात् पोढाऽविरुद्धोपलब्धिरक्ता । परम्परया पुनः संभव-
न्तीयमत्रैवान्तर्भावनीया। तद्यथा, कार्यकार्याऽविरुद्धोपलब्धिः कार्यावि-
रुद्धोपलब्धौ । अभूदत्र कोशः कलशोपलम्भात् इति। कोशस्य हि कार्य
कुशूलस्तस्य चाविरुद्ध कार्य कुम्भ इत्येवमन्या अप्यत्रैवान्तर्भाव-
नीयाः॥८२॥
अधुना विरुद्धोपलब्धिभेदानाहु:-
विरुद्धोपलब्धिस्तु प्रतिषेधप्रतिपत्तौ सप्तप्रकारा ॥३॥
प्रथमप्रकारं प्राक् प्रकाशयन्ति-
तत्राद्या स्वभावविरुद्धोपलब्धिः॥८॥
प्रतिषेध्यस्यार्थस्य यः खभावः स्वरूपम् , तेन सह यत् साक्षाद
विरुद्धम् , तस्योपलब्धिः स्वभावविरुद्धोपलब्धिः ॥ ८४ ॥

·रवाकरावसारिकायुक्ता। २९ GUS एतामुदाहरन्ति- यथा नास्त्येव सर्वथैकान्तोऽनेकान्तस्योपलम्भात ॥८५॥ स्पष्टो हि सर्वथैकान्तानेकान्तयोः साक्षाद्विरोधो भावाऽभावयोरिव । नन्वयमनुपलब्धिहेतुरेव युक्तः “यावान् कश्चित् प्रतिषेधः स सर्वोऽनुप- लब्धेः" इति वचनादिति चेत् । तन्मलीमसम् । उपलम्भाभावस्यात्र हेतुत्वे- नानुषन्यासात् । अथ विरुद्धयोः सर्वथैकान्तानेकान्तयोवह्निशीतस्पर्श- योरिव प्रथमं विरोधः स्वभावानुपलब्ध्या प्रतिपन्न इत्यनुपलब्धिमूल- वात्स्वभावविरुद्धोपलब्धेरनुपलब्धिरूपत्वं युक्तमेवेति चेत्, तर्हि साध्यध- मिणि भूधरादौ, साधने च धूमादावध्यक्षीकृते सतीदमप्यनुमानं प्रव- तत इति प्रत्यक्षमूलत्वादिदमपि प्रत्यक्षं किं न स्यात् ? इति ॥८५॥ विरुद्धोपलब्धेराद्यप्रकारं प्रदर्श्य शेषानाख्यान्ति- प्रतिषेध्यविरुद्धव्याप्तादीनामुपलब्धयः षट् ॥८६॥ प्रतिषेध्येनार्थेन सह ये साक्षाद्विरुद्धास्तेषां ये व्याप्तादयो व्याप्य- कार्यकारणपूर्वचरोत्तरचरसहचरास्तेषामुपलब्धयः षड् भवन्ति । विरुद्ध- व्याप्तोपलब्धिः, विरुद्धकार्योपलब्धिः, विरुद्धकारणोपलब्धिः, विरु- पूर्वचरोपलब्धिः, विरुद्धोत्तरचरोपलब्धिः, विरुद्धसहचरोपलब्धि- वेति ॥८६॥ क्रमेणासामुदाहरणान्याहुः- विरुद्धव्याप्तोपलब्धिर्यथा नास्त्यस्य पुंसस्तत्त्वेषु निश्चयस्तत्र सन्देहात् ॥८॥ अत्र जीवादितत्त्वगोचरो निश्चयः प्रतिषेध्यः, तद्विरुद्धश्चानिश्चयः, तेन व्याप्तस्य सन्देहस्योपलब्धिः॥८॥ विरुद्धकार्योपलब्धियथा न विद्यतेऽस्य क्रोधाद्युप- शान्तिर्वदनविकारादेः ॥८॥ वदनविकारस्तानतादिः, आदिशब्दादधरस्फुरणादिपरिग्रहः । अत्र ·३० प्रमाणनयतत्वालोकालङ्कार:- च प्रतिषेध्यः क्रोधाद्युपशमः, तद्विरुद्धस्तदनुपशमः, तत्कार्यस्य वदनवि- कारादेरुपलब्धिः ।।८८॥ विरुद्धकारणोपलब्धिर्यथा नास्य महर्षेरसत्यं वचः समस्ति रागद्वेषकालुष्याऽकलङ्कितज्ञानसंपन्नत्वात् ॥८९॥ प्रतिषेध्येन ह्यसत्येन सह विरुद्धं सत्यम् , तस्य कारणं रागद्वेषका- लुष्याकलङ्कितज्ञानम् । तत् कुतश्चित्सूक्ताभिधानादेः सिद्ध्यत् सत्यं साध- यति । तच्च सिद्ध्यदसत्यं प्रतिषेधति ॥८९॥ विरुद्धपूर्वचरोपलब्धिर्यथा नोद्गमिष्यति मुहूर्त्तान्ते पुष्यतारा रोहिण्युद्गमात् ॥१०॥ प्रतिषेध्योऽत्र पुष्यतारोद्गमः, तद्विरुद्धो मृगशीर्षोदयः, तदनन्तरं पुनर्वसूदयस्यैव भावात् । तत्पूर्वचरो रोहिण्युदयस्तस्योपलब्धिः ॥१०॥ विरुद्धोत्तरचरोपलब्धिर्यथा नोदगान्मुहूर्तात्पूर्व मृगशिरः पूर्वफल्गुन्युदयात् ॥११॥ प्रतिषेध्योऽत्र मृगशीर्षोदयः, तद्विरुद्धो मघोदयः, अनन्तरमाद्रों- दयादेरेव भावात् । तदुत्तरचरः पूर्वफल्गुन्युदयस्तस्योपलब्धिः ॥९॥ विरुद्धसहचरोपलब्धिर्यथा नास्त्यस्य मिथ्याज्ञानं सम्यग्दर्शनात् ॥९॥ प्रतिषेध्येन हि मिथ्याज्ञानेन सह विरुद्धं सम्यग्ज्ञानम् , तत्सहचरं सम्यग्दर्शनम् । तच्च प्राण्यनुकम्पादेः कुतश्चित् लिङ्गात्प्रसिद्ध्यत्सहचरं सम्यग्ज्ञानं साधयति । इयं च सप्तप्रकाराऽपि विरुद्धोपलब्धिः प्रतिषे- ध्येनार्थेन साक्षाद्विरोधमाश्रित्योक्ता, परम्परया विरोधाश्रयणेन त्वनेक- प्रकारा विरुद्धोपलब्धिः संभवन्त्यऽत्रैवाभियुक्तैरन्तर्भावनीया । तद्यथा कार्यविरुद्धोपलब्धिापकविरुद्धोपलब्धिः कारणविरुद्धोपलब्धिरिति त्रयं खभावविरुद्धोपलब्धौ । तत्र कार्यविरुद्धोपलब्धिर्यथा नात्र देहिनि - ·रवाकरावतारिकायुक्तः। ३१ । दुःखकारणमस्ति सुखोपलम्भादिति । साक्षादत्र सुखदुःखयोर्विरोधः । प्रतिषेध्यस्वभावेनतुदुःखकारणेन परम्परया। व्यापकविरुद्धोपलब्धिर्यथा न सन्निकर्षादिः प्रमाणमज्ञानत्वादिति । साक्षादन ज्ञानत्वाज्ञानत्वयो- विरोधः।प्रतिषेध्यस्वभावेन तु ज्ञानत्वव्याप्येन प्रामाण्येन व्यवहितः । कारणविरुद्धोपलब्धिर्यथा नासौ रोमहर्षादिविशेषवान् समीपवर्ति- पावकविशेषादिति । अत्र पावकः साक्षाद्विरुद्धः शीतेन । प्रतिषेध्यस्व- भावेन तु रोमहर्षादिना शीतकार्येण पारम्पर्येण । ये तु नास्त्यस्य हिमज- नितरोमहर्षादिविशेषो धूमात् , प्रतिषेध्यस्य हि रोमहर्षादिविशेषस्य कारणं हिमं तद्विरुद्धोऽग्निस्तत्कार्य धूम इत्यादयः कारणविरुद्धकार्योपलब्ध्यादयो विरुद्धोपलब्धेर्भेदाः । ते यथासंभवं विरुद्धकार्योपलब्ध्यादिष्वन्तर्भाव- नीयाः ॥९२॥ सम्प्रत्यनुपलब्धिं प्रकारतः प्राहुः- अनुपलब्धेरपि बैरूप्यम्, अविरुद्धानुपलब्धिविरुद्धा- नुपलब्धिश्च ॥१३॥ अविरुद्धस्य प्रतिषेध्येनार्थेन सह विरोधमप्राप्तस्यानुपलब्धिरविह- द्धाऽनुपलब्धिः । एवं विरुद्धानुपलब्धिरपि ॥९॥ सम्प्रत्यविरुद्धानुपलब्धनिषेधसिद्धौ प्रकारसङ्ख्यामाख्यान्ति- तत्राविरुद्धानुपलब्धिः प्रतिषेधावबोधे सप्तप्रकारा ॥९॥ अमूनेव प्रकारान् प्रकटयन्ति- प्रतिषेध्येनाविरुद्धानां स्वभावव्यापककार्यकारणपूर्वच- रोत्तरचरसहचराणामनुपलब्धिः ॥१५॥ एवं च स्वभावानुपलब्धिः, व्यापकानुपलब्धिः, कार्यानुपलब्धिः, कारणानुपलब्धिः, पूर्वचरानुपलब्धिः, उत्तरचरानुपलब्धिः, सहचरानु- पलब्धिश्चेति ॥९५॥ क्रमेणामूरुदाहरन्ति- स्वभावानुपलब्धिर्यथा नास्त्यत्र भूतले कुम्भ उपलब्धि-

·प्रमाणनयतत्वालोकालद्वार:-
।
लक्षणप्राप्तस्य तत्स्वभावस्यानुपलम्भात् ॥१६॥
उपलब्धिलक्षणप्राप्तस्येति उपलब्धिानम् , तस्य लक्षणानि कारणानि
चक्षुरादीनि, तैर्युपलब्धिलक्ष्यते जन्यत इति यावत् तानि प्राप्तः; जनक-
त्वेनोपलब्धिकारणान्तर्भावात् स तथा दृश्य इत्यर्थस्तस्यानुपलम्भात्।।९६।।
व्यापकानुपलब्धिर्यथा नास्त्यत्र प्रदेशे पनसः पादपानु-
पलब्धेः ॥१७॥
कार्यानुपलब्धियथा नास्त्यत्राप्रतिहतशक्तिकं बीजमङ्कु-
रानवलोकनात् ॥९८॥
अप्रतिहतशक्तिकत्वं हि कार्य प्रत्यप्रतिबद्धसामर्थ्यत्वं कथ्यते । तेन
बीजमात्रेण न व्यभिचारः ॥९८॥
कारणाऽनुपलब्धिर्यथा न सन्त्यस्य प्रशमप्रभृतयो भावा-
स्तत्त्वार्थश्रद्धानाभावात् ॥१९॥
प्रशमप्रभृतयो भावा इति प्रशमसंवेगनिर्वेदानुकम्पास्तिक्यलक्षण-
जीवपरिणामविशेषाः । तत्त्वार्थश्रद्धानं सम्यग्दर्शनं तस्याऽभावः कुतोऽपि
देवद्रव्यभक्षणादेः पापकर्मणः सकाशासिद्ध्यस्तत्त्वार्थश्रद्धानकार्यमू-
तानां प्रशमादीनामभावं गमयति ॥९९॥
पूर्वचरानुपलब्धिर्यथा नोद्गमिष्यति मुहूर्त्तान्ते स्वाति-
नक्षत्रं चित्रोदयादर्शनात् ॥१०॥
उत्तरचरानुपलब्धिर्यथा नोदगमत् पूर्वभद्रपदा मुहू-
"त्पूर्वमुत्तरभद्रपदोद्गमानवगमात् ॥१०१॥
सहचरानुपलब्धियथा नास्त्यस्य सम्यग्ज्ञानं सम्यग्-
दर्शनानुपलब्धेः ॥१२॥

·रत्नाकरावतारिकायुक्तः।
इयं च सप्तधाऽप्यनुपलब्धिः साक्षादनुपलम्भद्वारेण, परम्परया पुन-
रेषा सम्भवन्त्यत्रैवाऽन्तर्भावनीया। तथाहि । नास्ति एकान्तनिरन्वयं
तत्त्वम् , तत्र क्रमाक्रमानुपलब्धेरिति या कार्यव्यापकानुपलब्धिः, निरन्व-
यतत्त्वकार्यस्यार्थक्रियारूपस्य यड्यापर्क क्रमाक्रमरूपं तस्यानुपलम्भस-
द्भावात् , सा व्यापकानुपलब्धावेव प्रवेशनीया । एवमन्या अपि यथा-
सम्भवमास्वेव विशन्ति ॥१०२॥
विरुद्धानुपलब्धि विधिसिद्धौ भेदतो भाषन्ते-
विरुद्धानुपलब्धिस्तु विधिप्रतीतौ पञ्चधा ॥१.३॥
तानेव भेदानाहुः-
विरुद्धकार्यकारणस्वभावव्यापकसहचरानुपलम्भ-
भेदात् ॥ १०४॥
विधेयेनार्थेन विरुद्धानां कार्यकारणस्वभावव्यापकसहचराणामनुप-
लम्मा अनुपलब्धयस्तैर्भेदो विशेषस्तस्मात् । ततश्च विरुद्धकार्यानु-
पलब्धिः, विरुद्धकारणानुपलब्धिः, विरुद्धस्वभावानुपलब्धिः, विरुद्ध-
व्यापकानुपलब्धिः, विरुद्धसहचरानुपलब्धिश्चेति॥१०४॥
क्रमेणैतासामुदाहरणान्याहुः-
विरुद्धकार्यानुपलब्धियथाऽत्र शरीरिणि रोगातिशयः
समस्ति, नीरोगव्यापारानुपलब्धेः॥१०५॥
विधेयस्य हि रोगातिशयस्य विरुद्धमारोग्यम् , तस्य कार्य विशिष्टो
व्यापारः,तस्यानुपलब्धिरियम् ॥१०५॥
विरुद्धकारणानुपलब्धिर्यथा विद्यतेऽत्र प्राणिनि कष्टमिष्ट-
संयोगाभावात् ॥१०॥
अत्र विधेयं कष्टम् , तद्विरुद्धं सुखम् , तस्य कारणं इष्टसंयोगः,
तस्यानुपलाब्धिरेषा ॥ १०६॥

·प्रमाणनयतत्वालोकालङ्कार- विरुद्धस्वभावानुपलब्धिर्यथा वस्तुजातमनेकान्तात्म- कमेकान्तस्वभावानुपलम्भात् ॥१०७॥ वस्तुजातमन्तरङ्गो बहिरङ्गश्च विश्ववर्ती पदार्थसार्थः। अम्यते गम्यते निश्चीयत इत्यन्तो धर्मः, न एकोऽनेकः, अनेकश्वासावन्तश्चानेकान्तः। स आत्मा स्वभावो यस्य वस्तुजातस्य तदनेकान्तात्मकं सदसदाद्यनेकधर्मा- त्मकमित्यर्थः । अत्र हेतुः एकान्तस्वभावस्य सदसदाद्यन्यतरधर्मावधारण- स्वरूपस्यानुपलम्भादिति । अत्र विधेयेनानेकान्तात्मकत्वेन सह विरुद्धः सदायेकान्तस्वभावः, तस्यानुपलब्धिरसौ ॥१०७॥ विरुद्धव्यापकानुपलब्धिर्यथा अस्त्यत्र च्छाया, औष्ण्या- नुपलब्धेः॥१०॥ विधेयया छायया विरुद्धस्तापः, तद्व्यापकमौष्ण्यम् , तस्यानुपल- ब्धिरियम् ॥१०८॥ विरुद्धसहचरानुपलब्धिर्यथा अस्त्यस्य मिथ्याज्ञानं, सम्यग्दर्शनानुपलब्धेः ॥१०॥ विधेयेन मिथ्याज्ञानेन विरुद्धं सम्यग्ज्ञानम् , तत्सहचरं सम्यग्- दर्शनम् , तस्यानुपलब्धिरेषा ॥१०९।। इति प्रमाणनयतत्त्वालोकालङ्कारे श्रीरत्नप्रभाचार्यविरचितायां रत्नाकरावतारिकाख्यलघुटीकायां स्मरणप्रत्यभिज्ञान- तर्कानुमानस्वरूपनिर्णयस्तृतीयः परिच्छेदः॥

·अहम् अथ चतुर्थः परिच्छेदः। संप्रति परोक्षस्य पञ्चमप्रकारमागमाख्यं बहु वक्तव्यत्वातू परिच्छेदा- न्तरेणोपदिशन्ति- आप्तवचनादाविर्भूतमर्थसंवेदनमागमः॥१॥ आप्तः प्रतिपादयिष्यमाणस्वरूपः, तद्वचनाज्जातमर्थज्ञानमागमः। आगम्यन्ते मर्यादयाऽवबुध्यन्तेऽर्था अनेनेत्यागमः ॥१॥ ननु यद्यर्थसंवेदनमागमः, तर्हि कथमाप्तवचनात्मकोऽसौ सिद्धा- न्तविदां प्रसिद्ध इत्याशङ्कयाऽऽहुः- उपचारादाप्तवचनं च ॥२॥ प्रतिपाद्यज्ञानस्य ह्याप्तवचनं कारणमिति कारणे कार्योपचारात् तद- प्यागम इत्युच्यते, अनन्योपायताख्यापनार्थम् । अत्रैवं वदन्ति काणादा:- शब्दोऽनुमानम् , व्याप्तिग्रहणबलेनार्थप्रतिपादकत्वाद्, धूमवत्, इति । तत्र हेतोरामुखे कूटाकूटकार्षापणनिरूपणप्रवणप्रत्यक्षेण व्यभिचारः, तथाभूतस्यापि तत्प्रत्यक्षस्यानुमानरूपताऽपायात् । आः!कथं प्रत्यक्षं नाम भूत्वा व्याप्तिग्रहणपुरस्सरं पदार्थ परिच्छिन्द्यात् ? उन्मीलितं हि चेल्लो- चनम् , जातमेव परीक्षकाणां कूटाकूटविवेकेन प्रत्यक्षमिति क व्याप्ति- प्रहणावसर इति चेत्, एतदेवान्यत्रापि प्रतीहि । तथाहि । समुच्चारितश्चेद् ध्वनिः; जातमेव जनस्य शब्दार्थसंवेदनमिति क व्याप्तिग्रहणावकाश इति। एवं तर्हि नालिकरद्वीपवासिनोऽपि पनसशब्दात् तदर्थसंवित्तिः स्यादिति चेत्, किं नापरीक्षकस्यापि कार्षापणे कूटाकूटविवेकेन प्रत्यक्षोत्पत्तिः ? । अथ यावानेतादृशाविशेषसमाकलितकलेवरः कार्षापणः, तावानशेषः कूटो- ऽकूटो वा निष्टङ्कनीयस्त्वया; इत्युपदेशसाहायकापेक्षं चक्षुरादि तद्विवेके कौशलं कलयति; नचापरीक्षकस्यायं प्राक्प्रावतिष्टेति चेत्,तर्हि शब्दोऽपि यावान् पनसशब्दस्तावान् पनसार्थवाचक इति संवित्तिसहायः तत्प्रति- ·३६ प्रमाणनयतत्त्वालोकालङ्कार:- पादने पटीयान् ; नच नालिकेरद्वीपवासिनः प्रागियं प्रादुरासीदिति कथं तस्य तत्प्रतीतिः स्यात् ? । अथैतादृशसंवेदनं व्याप्तिसंवेदनरूपमेव, तदपेक्षायां च शब्दार्थज्ञानमनुमानमेव भवेदिति चेत्, कूटाकूटकार्षापण- विवेकप्रत्यक्षमपि किन्न तथा ?। तत्रापि तथाविधोपदेशस्य व्याप्त्युल्लेख- स्वरूपत्वात् । अथ व्याप्तेः प्राक् प्रवृत्तावपि तदानीमभ्यासदशापन्नत्वेनान- पेक्षणात् प्रत्यक्षमेवैतत् , तदपेक्षायां तु भवत्येवैतदनुमानम् ,कूटोऽयं कार्षा- पणः, तथाविधविशेषसमन्वितत्वात् , प्राक्प्रेक्षितकार्षापणवत् , इति चेत्, एतदेव समस्तमन्यत्रापि तुल्यं विदाङ्करोतु भवान् । नखल्वभ्यासदशायां कोऽपि व्याप्तिं शब्देऽप्यपेक्षते, सहसैव तज्ज्ञानोत्पत्तेः । अनभ्यासे तु को नाम नानुमानतां मन्यते ? यथा कस्यचिद्विस्मृतसङ्केतस्य कालान्तरे पनसशब्दश्रवणे; यः पनसशब्दः स आमूलफलेपहिविटपिविशेषवा- चकः, यथा यज्ञदत्तोक्तः प्राक्तनः, तथा चायमपि देवदत्तोक्त इति । एवं च पक्षकदेशे सिद्धसाध्यता, शब्दोऽनुमानमित्यत्र सकलवाचकानां पक्षीकृतानामेकदेशस्यानुमानरूपतया स्वीकृतत्वात् । यस्त्वागमरूपतया स्वीकृतः शब्दः, तत्राभ्यासदशापन्नत्वेन व्याप्तिग्रहणापेक्षैव नास्ति । अन्यथा कूटाकूटकार्षापणप्रत्यक्षेण व्यभिचारापत्तेः। तथा च हेतोर- सिद्धिः। एवं च (शब्दत्वस्य व्याप्तिग्रहणानपेक्षत्वे सिद्धे) विवादास्पदः शब्दो नानुमानम् , तद्विभिन्नसामग्रीकत्वात्, कूटाकूटकार्षापणविवेक- प्रत्यक्षवत्, इति सिद्धम् । किंच। वाचामनुमानमानतामातन्वानोऽसौ कथं पक्षधर्मतादिकमादर्शयेत् ?। चैत्रः ककुदादिमदर्थविवक्षावान , गोश- ब्दोच्चारणकर्तृत्वात् , अहमिव; इतीत्थमिति चेत्, नन्वतो विवक्षामात्रस्यैव प्रतीतिः स्यात् , तथा च कथमर्थे प्रवृत्तिर्भवेत् ? । विवक्षातोऽर्थसिद्धिरिति चेत्। मैवम् । अस्यास्तव्यभिचारात् , अनाप्तानां अन्यथाऽपि तदुपलब्धेः । अथ यथा प्रोक्ताच्छब्दात् तथाऽऽतविवक्षाऽतोऽझूणैवार्थसिद्धिर्भविष्य- तीति चेत् । सत्यम् । किन्त्वप्रतीतिपराहतैवेयं परम्परा, शब्दश्रुतौ सत्यां प्रतीत्यन्तराव्यवहितस्यैव अर्थस्य संवेदनात्, यथा लोचनव्यापारे सति रूपस्य । अपि च। अप्रातीतिकैतादृक्कल्पनामहापातकं क्रियतां नाम, यदि नान्या गतिः स्यात् , अस्ति चेयं, शब्दस्य स्वाभाविकवाच्यवाचकभावसं- SHED R

·Gm
रत्नाकरावतारिकायुक्तः।
बन्धद्वारेण अर्थप्रत्यायकत्वोपपत्तेः । एतच्च "स्वाभाविकसामर्थ्यसम-
याभ्यां-" इत्यादि सूत्रे निर्णेष्यते ॥ २ ॥
उदाहरन्ति-
समस्त्यत्र प्रदेशे रत्ननिधानं सन्ति रत्नसानुप्रभृतयः॥३॥
वक्ष्यमाणलौकिकजनकादिलोकोत्तरतीर्थकराद्यपेक्षया क्रमेणोदाहर-
णोभयी ॥३॥
आप्तस्वरूपं प्ररूपयन्ति-
अभिधेयं वस्तु यथावस्थितं यो जानीते यथाज्ञानं
चाभिधत्ते स आप्तः॥४॥
आप्यते प्रोक्तोऽर्थोऽस्मादित्याप्तः। यद्वा, आप्ती रागादिदोषक्षयः सा
विद्यते यस्येत्यर्शआदित्वादति आप्तः । जानन्नपि हि रागादिमान
पुमानन्यथाऽपि पदार्थान् कथयेत्, तद्व्यवच्छित्तये यथाज्ञानमिति ।
तदुक्तम्-
"आगमो ह्याप्तवचनमाप्तिं दोषक्षयं विदुः ।
क्षीणदोषोऽनृतं वाक्यं न ब्रूया त्वसम्भवात्" ॥ १ ॥ इति ।
आभिधानं च ध्वनेः परम्परयाऽप्यत्र द्रष्टव्यम्। तेनाक्षरविलेखनद्वारेण,
अङ्कोपदर्शनमुखेन, करपल्लव्यादिचेष्टाविशेषवशेन वा शब्दस्मरणाद्यः
परोक्षार्थविषयं विज्ञानं परस्योत्पादयति, सोऽप्याप्त इत्युक्तं भवति ।
स च स्मर्यमाणः शब्द आगम इति ॥४॥
कस्मादमूदृशस्वैवाप्तत्वमित्याहु:-
तस्य हि वचनमविसंवादि भवति ॥ ५॥
यो हि यथावस्थिताभिधेयवेदी; परिज्ञानानुसारेण तदुपदेशकुशलश्च
भवति तस्यैव यस्माद्वचनं विसंवादशून्यं संजायते । मूढवञ्चकवचने
विसंवादसंदर्शनात्। ततो यो यस्यावञ्चकः, स तस्याप्त इति ऋष्यार्यम्ले-
च्छसाधारणं वृद्धानामाप्तलक्षणमनूदितं भवति ॥ ५॥
आप्तभेदौ दर्शयन्ति-
स च द्वेधा लौकिको, लोकोत्तरश्च ॥६॥

·प्रमाणनयतवालोकालद्वार:- लोके सामान्यजनरूपे भवो लौकिकः।लोकादुत्तरःप्रधान मोक्षमा- गोपदेशकत्वाल्लोकोत्तरः ॥६॥ तावेव वदन्ति- लौकिको जनकादिर्लोकोत्तरस्तु तीर्थकरादिः ॥ ७ ॥ प्रथमादिशब्देन जनन्यादिग्रहः। द्वितीयादिशब्देन तु गणधरादि- ग्रहणम् । ये तु श्रोत्रियाः श्रुतेरपौरुषेयत्वे पौरुष स्फोरयांचक्रुः, ते कीदृशीं श्रुतिममूमास्थाय; किं वर्णरूपाम्, आनुपूर्वीरूपांवा। यदि प्राचि- कीम् , तदस्पष्टम् , उपरिष्टात् “अकारादिः पौद्गलिको वर्णः" इत्यत्र वित्रास्यमानत्वादस्याः । अथोदीचीनाम् , तर्हि तत्र तत्प्रतीतौ प्रत्यक्षम्, अनुमानम् , अापत्तिः, आगमो वा प्रमाणं प्रणिगद्येत । न प्रत्यक्षम्, अस्य तादात्विकभावस्वभावावमासमात्रचरित्रपवित्रत्वात् । “सम्बद्धं वर्तमानं च गृह्यते चक्षुरादिना” इति वचनात् । यैव श्रुतिर्मया प्रागध्यगायि, सैवेदानीमपीति प्रत्यभिज्ञाप्रत्य- क्षमझूणं लक्ष्यत एवास्याः सदात्वमवद्योतयदिति चेत्, नन्वसौ "समुदयमात्रमिदं कलेवरम्" इत्यादिलोकायतागमेष्वप्येकरसैवास्तीति तेऽपि तथा स्युः, तथा च तत्पठितानुष्ठाननिष्ठा पटिष्ठता विप्राणामपि प्राप्नोति, अन्यथा प्रत्यवायसंभवात् । अथानेयमभिधानानन्तरानुपल- म्भेन बाध्यते, किं न श्रुतावपि ? । अभिव्यक्त्यभावसंभवी तदानी- मनुपलम्भः श्रुतौ नाभावनिबन्धन इति चेत्, किं न नास्तिकसिद्धान्ते- ऽप्येवम् , इति सकलं समानम् । किंच । अनुभवानुचरणचतुरं प्रत्य- भिज्ञानम्, अनुभवश्च प्रायेण प्रत्यभिज्ञां ताद्भविकीम् , जातिस्मृत्यादि- मतः कस्यापि कतिपयभवविषयां च प्रभावयितुं प्रभुः; इति कथमनादौ काले केनापि नेयं श्रुतिः सूत्रिता, इति प्रकटयितुं पटीयसीयं स्यात् ? । तन्न तत्र प्रत्यक्षं क्षमते। नाप्यनुमानम् , तद्धि कञस्मरणम् , वेदाध्ययन- वाच्यत्वम् , कालत्वं वा । तत्रैतेषु सर्वेष्वपि प्रत्यक्षानुमानागमबाधितत्वं तावत्पक्षदोषः । तत्र प्रत्यक्षबाधः तावत् , तथाविधमठपीठिकाप्रतिष्ठ- शठबठराध्वयूद्गातहोतृप्रायप्रचुरखण्डिकेषु यजुःसामर्च उच्चस्तरां युग- * - यस M NARAY । གས པ ས བ ·३ , रत्नाकरावतारिकायुक्तः। पत् पूर्वत्सु कोलाहलममी कुर्वन्तीति प्रत्यक्ष प्रादुरस्ति, तेन चापौ- रुषेयत्वपक्षो बाध्यते । अभिव्यक्तिसद्भावादेवेयं प्रतीतिरिति चेत्, तर्हि हंसपक्षादिहस्तकेष्वपि किं नेयं तथा ? इति तेऽपि नित्याः स्युः । वर्णयिष्यमाणवर्णव्यक्तिव्यपाकरणं चेहाप्यनुसन्धानीयम् । श्रुतिः पौरु- षेयी, वर्णाद्यात्मकत्वात् , कुमारसंभवादिवत् , इत्यनुमानबाधः । पुरुषो हि परिभाव्याभिधेयभावस्वभावं तदनुगुणां ग्रन्थवीथीं ग्रथनाति, तदभावे कौतस्कुतीयं संभवेत् ?। यदि हि शङ्खसमुद्रमेघादिभ्योऽपूरुषेभ्योऽपि कदा- चित् तदात्मकं वाक्यमुपलभ्येत, तदाऽत्रापि संभाव्येत, नचैवम् । अथ वाद्यात्मकत्वमानं हेतूचिकीर्षितं चेत्, तदानीमप्रयोजकम् , वल्मी- कस्य कुलालपूर्वकत्वे साध्ये मृद्विकारत्ववत् । अथ लौकिकश्लोकादिवि- लक्षणं तत् तर्हि विरुद्धम् साधनशून्यं च कुमारसंभवादिनिदर्शनम् , तत्रैव साध्ये विशिष्टमृद्विकारत्ववत् , कूटदृष्टान्तवच्चेति चेत् । नैतच्चतुरस्रम् । यतस्तन्मात्रमेव हेतुः; न चाप्रयोजकम् , विशिष्टवाद्यात्मकत्वस्यैव काप्य- संभवाद् । दुःश्रवदुर्भणत्वादेस्तु श्रुतिविशेषस्य- "नांष्ट्रास्त्वाष्ट्रारिराष्ट्रे न, भ्राष्ट्र नादष्ट्रिणो जनाः। धार्तराष्ट्राः सुराष्ट्रे न, महाराष्ट्रे तु नोष्ट्रिणः" ॥१॥ इत्यादौ लौकिकश्लोके सविशेषस्य सद्भावात् । अभ्यधिष्महि च- "यत् कौमारकुमारसंभवभवाद् वाक्यान्न किञ्चित् कचित् । वैशिष्ट्यं श्रुतिषु स्थितं तत इमाः स्युः कर्तृशून्याः कथम्” इति । "प्रजापतिर्वेदमेकमासीत्, नाहरासीत् , नरात्रिरासीत् ;स तपोऽतप्यत, तस्मात्तपनः; तपनाञ्चत्वारो वेदा अजायन्त" इति स्वकर्तृप्रतिपादकागम- बाधः। ननु नायमागमः प्रमाणम् ,भूतार्थाभिधायकत्वात् , कार्य एव ह्यर्थे वाचांप्रामाण्यम् , अन्वयव्यतिरेकाभ्यां लोके कार्यान्वितेषु पदार्थेषु पदानां शक्त्यवगमादिति चेत् । तदश्लीलम् । कुशलोदकसम्पर्ककर्कशः साधूपास्या- प्रसङ्ग इत्यादेर्भूतार्थस्यापि शब्दस्य लोके प्रयोगोपलम्भात् । अथात्रापि कार्यार्थतैव, तस्मादत्र प्रवर्तितव्यमित्यवगमादिति चेत्, स तीवगम औ- पदेशिक औपदेशिकार्थकृतो वा भवेत् । न तावदाद्यः, तथाविधोपदेशाश्र- ·प्रमाणमयतत्त्वालोकालङ्कार- वणात्। द्वितीयस्तु स्यात् ; न पुनस्तत्रोपदेशस्य प्रामाण्यम् , अस्य स्वार्थ- प्रथामात्रचरितार्थत्वात् । प्रतिपादकत्वेनैव प्रमाणानां प्रामाण्यात् । अन्यथा प्रवृत्ताविव तत्साध्यार्थेऽपि प्रामाण्यप्रसङ्गात् । प्रत्यक्षस्य च विवक्षितार्थवत् तत्साध्यार्थक्रियाऽपि प्रमेया भवेत् , तस्मात् पुरुषेच्छाप्रतिबद्धवृत्तिः प्रवृ- त्तिरस्तु।मावाभूत्, प्रमाणेन पदार्थपरिच्छेदश्चेत् चक्राणः, तावतैव प्रेक्षा- वतोऽपेक्षाबुद्धेः पर्यवसानात्, पुण्यं प्रामाण्यमस्यावसेयम् । यद्वा, अस्तु तस्मादत्र प्रवर्तितव्यामित्यवगमात् कुशलोदत्यादिवाक्यानां प्रामाण्यम्, किंतु तद्वदेव वेदे कर्तृप्रतिपादकागमस्यापि प्रामाण्यं प्रासाङ्कीदेवेति सिद्ध आगमबाधोऽपि । यत्तु कञस्मरणं साधनम् , तदविशेषण सविशेषणं वा वर्येत । प्राक्तनं, तावत् पुराणकूपप्रासादारामविहारादिभिर्व्यभिचारि, तेषां कब्रस्मरणेऽपि पौरुषेयत्वात् । द्वितीयं तु सम्प्रदायाव्यवच्छेदे सति कञस्मरणादिति व्यधिकरणासिद्धम् , कर्चस्मरणस्य श्रुतेः अन्यत्राश्रये पुंसि वर्तनात् । अथापौरुषेयी श्रुतिः; संप्रदायाव्यवच्छेदे सत्यस्मर्यमाणक- र्तृकत्वात् , आकाशवत् , इत्यनुमानरचनायामनवकाशा व्यधिकरणासि- द्धिः। मैवम् । एवमपि विशेषणे सन्दिग्धासिद्धतापत्तेः। तथाहि ।आदिम- तामपि प्रासादादीनां सम्प्रदायो व्यवच्छिद्यमानो विलोक्यते, अनादेस्तु श्रुतेरव्यवच्छेदी सम्प्रदायोऽद्यापि विद्यत इति मृतकमुष्टिबन्धमन्वका- र्षीत् तथा च कथं नसन्दिग्धासिद्धं विशेषणम् ?। विशेष्यमप्युभयासि- द्धम् , वादिप्रतिवादिभ्यां तत्र कर्तुः स्मरणात् । ननु श्रोत्रियाः श्रुतौ कर्तारं स्मरन्तीति मृषोद्यम् , श्रोत्रियापशदाः खल्वमी इति चेत्, ननु यूयमा- नायमानासिष्ट तावत्, ततो “यो वै वेदांश्च प्रहिणोति" इति, प्रजापतिः सोमं राजानमन्वसृजत् ततस्त्रयो वेदा अन्वसृजन्त" इति च स्वयमेव खस्य कर्तारं स्मरयन्ती श्रुतिं विश्रुतामश्रुतामिव गणयन्तो यूयमेव श्रो- त्रियापशदाः किं न स्यात ? । किंच। कण्वमाध्यंदिनतित्तिरिप्रभृतिमुनि- नामाङ्किताः काश्चन शाखाः, तत्कृतत्वादेव, मन्वादिस्मृत्यादिवत् । उत्स- नानां तासां कल्पादौ तैदृष्टत्वात् , प्रकाशितत्वाद्वा तन्नामचिह्नेऽनादौ काले ऽनन्तमुनिनामाङ्कितत्वं तासां स्यात् । जैनाश्च कालासुरमेतत्कर्तारं स्मरन्ति । कर्तृविशेषे विप्रतिपत्तेरप्रमाणमेवैतत्स्मरणमिति चेत् । नैवम्। । । । tisgarh ities RA ·रत्नाकरावतारिकायुक्तः। पतो यत्रैव विप्रतिपत्तिः, तदेवाऽप्रमाणमस्तु, न पुनः कर्तृमात्रस्मरणमपि। "वेदस्याध्ययनं सर्व गुर्वध्ययनपूर्वकम् । वेदाध्ययनवाच्यत्वादधुनाऽध्ययनं यथा ॥ १ ॥ अतीतानागतौ कालौ वेदकारविवर्जितौ । कालत्वात् , तद्यथा कालो वर्त्तमानः समीक्ष्यते ॥२॥ इति कारिकोक्ते वेदाध्ययनवाच्यत्वकालत्वे अपि हेतू, 'कुरङ्गशृङ्ग- भङ्गुरं कुरङ्गाक्षीणां चेतः' इति वाक्याध्ययनं गुर्वध्ययनपूर्वकम् , एत- द्वाक्याध्ययनवाच्यत्वात्, अधुनातनाध्ययनवत् ; अतीतानागतौ कालो प्रक्रान्तवाक्यकर्तृवर्जितौ, कालत्वात्, वर्तमानकालवत्, इतिवदप्रयो- जकत्वात् , अनाकर्णनीयौ सकर्णानाम् । अथार्थापत्तेरपौरुषेयत्वनिर्णयो वेदस्य । तथाहि- संवादविसंवाददर्शनादर्शनाभ्यां तावदेष निःशेषपूरुषैः प्रामाण्येन निरणायि। तन्निर्णयश्चास्य पौरुषेयत्वे दुरापः । यतः- D. । "शब्दे दोषोद्भवस्तावद् वक्त्रधीन इति स्थितिः । तदभावः कचित्तावद् गुणवद्वत्तकत्वतः ।। तद्गुणैरपकृष्टानां शब्दे सक्रान्यसंभवात् । वेदे तु गुणवान् वक्ता निर्णेतुं नैव शक्यते ।। ततश्च दोषाभावोऽपि निर्णेतुं शक्यतां कथम् ? । वक्त्रभावे तु सुज्ञानो दोषाभावो विभाव्यते ॥ यस्माद्वक्तुरभावेन न स्युर्दोषा निराश्रयाः । ततः प्रामाण्यनिर्णयान्यथानुपपत्तेरपौरुषेयोऽयमिति । अस्तु ताव- दत्र कृपणपशुपरम्पराप्राणव्यपरोपणप्रगुणप्रचुरोपदेशापवित्रत्वादप्रमा- णमेवैष इत्यनुत्तरोत्तरप्रकारः। प्रामाण्यनिर्णयेऽप्यस्य न साध्यसिद्धिः, विरुद्धत्वाद्, गुणवद्वक्तृकतायामेव वाक्येषु प्रामाण्यनिर्णयोपपत्तेः । पुरुषो हि यथा रागादिमान् मृषावादी, तथा सत्यशौचादिमानवितथव- चनः समुपलब्धः । श्रुतौ तु तदुभयाभावे नैरर्थक्यमेव भवेत् । कथं वक्तुर्गुणित्वनिश्चयश्छन्दसीति चेत्, कथं पितृपितामहप्रपितामहादेरप्य- ६ ·प्रमाणनयतत्त्वालोकालङ्कार:- । सौ ते स्यात् ? येन तद्धस्तन्यस्ताक्षरश्रेणेः, पारम्पर्योपदेशस्य वाऽनुसा- रेण ग्राह्यदेयनिधानादौ निःशक्त प्रवर्तेथाः । कचित्संवादाच्चेत्, अत एवा- न्यत्रापि प्रतीहि । कारीर्यादौ संवाददर्शनात् । कादाचित्कविसंवादस्तु सामग्रीवैगुण्यात् त्वयाऽपि प्रतीयत एव, प्रतीताप्तत्वोपदिष्टमन्त्रवत् । प्रतिपादितश्च प्राक् रागद्वेषाज्ञानशून्यपुरुषविशेषनिर्णयः । किंच । अस्य व्याख्यानं तावत् पौरुषेयमेव, अपौरुषेयत्वे भावनानियोगादिविरुद्धव्या- ख्याभेदाभावप्रसङ्गात्, तथाच को नामात्र विश्रम्भो भवेत् ? । कथं चतद्ध्वनीनामर्थनिर्णीतिः ? लौकिकध्वन्यनुसारेणेति चेत्, किं न पौरु- षेयत्वनिर्णीतिरपि ?; तत्रोभयस्यापि विभावनात् । अन्यथा त्वर्द्धजरती- यम् । नच लौकिकार्थानुसारेण मदीयोऽर्थः स्थापनीय इति श्रुतिरेव स्वयं वक्ति, नच जैमिन्यादावपि तथा कथयति प्रत्यय इत्यपौरुषेयव- चसामर्थोऽप्यन्य एव कोऽपि संभाव्येत । पौरुषेयीणामपि म्लेच्छार्य- वाचामैकार्थ्य नास्ति, किं पुनरपौरुषेयवाचाम् । ततः परमकृपापीयूष- प्लावितान्तःकरणः कोऽपि पुमानिर्दोषः प्रसिद्धार्थैर्ध्वनिभिः स्वाध्यायं विधाय व्याख्याति, इदानींतनग्रन्थकारवत्, इति युक्तं पश्यामः। अवोचाम च- 'छन्दः स्वीकुरुषे प्रमाणमथ चैतद्वाच्यनिश्चायकम् । कश्चिद्विश्वविदं न जल्पसि ततो जातोऽस्यमूल्यक्रयी'। इति । आगमोऽपि नाऽपौरुषेयत्वमाख्याति । पौरुषेयत्वाविष्कारिण एवा- स्योक्तवत्सद्भावात् । अपि च । इयमानुपूर्वी पिपीलिकादीनामिव देश- कृता, अङ्कुरपत्रकन्दलकाण्डादीनामिव कालकृता वा वर्णानां वेदे न संभ- वति, तेषां नित्यव्यापकत्वात् । क्रमेणाभिव्यक्तेः सा संभवतीति चेत्, तार्ह कथमियमपौरुषेयी भवेत् ? अभिव्यक्तेः पौरुषेयत्वात्। इति सिद्धा पौरुषेयी श्रुतिः ॥ ७॥ आप्तं प्ररूप्य तद्वचनं प्ररूपयन्ति- वर्णपदवाक्यात्मकं वचनम्॥ ८ ॥ उपलक्षणं चतत् प्रकरणपरिच्छेदादीनामपि ॥ ८॥ Mube ।

·रवाकरावतारिकायुक्तः । DARA तत्र वर्ण वर्णयन्ति- अकारादिः पौद्गलिको वर्णः ॥९॥ पुद्गलैर्भाषावर्गणापरमाणुभिरारब्धः पौद्गलिकः । अत्र याज्ञिकाः प्रज्ञापयन्ति-वर्णस्याऽनित्यत्वमेव तावद् दुरुपपादम् , कुतस्तरांपुद्गलारब्ध- त्वमस्य स्यात् । तथाहि-स एवायंगकार इति प्रत्यभिज्ञा, शब्दो नित्यः श्रावणत्वाच्छब्दत्ववदित्यनुमानम् , शब्दो नित्यः, परार्थ तदुचार- णान्यथानुपपत्तेरित्यापत्तिश्चेति प्रमाणानि दिनकरकरनिकरनिरन्तरप्र- सरपरामर्शोपजातजृम्भाऽऽरम्भाम्भोजानीव मनःप्रसादमस्य नित्यत्वमेव धोतयन्ति । तदवद्यम् । यतः प्रत्यभिज्ञानं तावत् कथञ्चिदनित्यत्वेनै- वाऽविनाभावमाभेजानम् , एकान्तैकरूपतायां ध्वनेः स एवायमित्याका- रोभयगोचरत्वविरोधात् । कथमात्मनि तद्पेऽपि स एवाहमिति प्रत्य- भिज्ञेति चेत् । तदशस्यम् । तस्यापि कथञ्चिदनित्यस्यैव स्वीकारात् । प्रत्यभिज्ञाभासश्चायम् , प्रत्यक्षानुमानाभ्यां बाध्यमानत्वात्, प्रदीपप्रत्य- भिज्ञावत् । प्रत्यक्षं हि तावदुत्पेदे विपेदे च वागियमिति प्रवर्तते। नच प्रत्यभिज्ञानेनैवेदं प्रत्यक्षं बाधिष्यत इत्यभिधानीयम् , अस्यानन्यथासि- द्वत्वात् । अभिव्यक्तिभावाऽभावाभ्यामेवेयं प्रतीतिरिति चेत्, कुटकट- कटाहकटाक्षादावपि किं नेयं तथा ? | कुम्भकारमुद्गरादिकारणकलाप- व्यापारोपलम्भात् तदुत्पत्तिविपत्तिखीकृतौ, तालुवातादिहेतुव्यापारप्रे- क्षणादक्षरेष्वपि तत्स्वीकारोऽस्तु । तालुवातादेरभिव्यक्त्यनभिव्यक्ति- मात्रहेतुत्वे, कुलालादेरपि तदस्तु। नचाभिव्यक्तिभावाऽभावाभ्यां तथा प्रतीतिरुपापादि । दिनकरमरीचिराजीव्यज्यमाने, घनतरतिमिरनिकरा- कीर्यमाणे च कुम्भादावुदपादि व्यपादि चायमिति प्रतीत्यनुत्पत्तेः । तिमिरावरणवेलायामपि स्पार्शनप्रत्यक्षेणास्योपलम्भान्न तथेयमिति चेत्, यदा तर्हि नोपलम्भः तदा किं वक्ष्यसि ? । अथ कापि तिमिरादेः तत्- सत्त्वाविरोधित्वावधारणात् सर्वत्रानभिव्यक्तिदशायां तत्सत्त्वं निश्चीयत इति चेत्, तकिमावृतावस्थायां शब्दस्य सत्त्वनिर्णायकं न किञ्चित् प्रमाणमस्ति । ओमिति चेत्, तर्हि साधकप्रमाणाभावादसत्त्वमस्तु । अस्त्येव प्रत्यभिज्ञादिकं तदिति चेत् ।न। अस्य प्रत्यक्षबाधितत्वेनोन्मऋतु- ·४४ प्रमाणनयतत्त्वालोकालङ्कार:- । मशक्तेः । उन्मजनेऽपि व्यक्तिभावाभावयोः कुम्भादाविवात्राप्युदयव्यया- ध्यवसायो न स्यात्। अस्ति चायम् , तस्मादनन्यथासिद्धप्रत्यक्षप्रतिबद्ध ए- वेति निश्चीयते । अनित्यः शब्दस्तीब्रमन्दतादिधर्मोपेतत्वात् , सुखदुःखादि- वदित्यनुमानबाधः । व्यञ्जकाश्रितास्तीव्रतादयः तत्राभान्तीति चेत्, किं तत्रव्यजकम् । कोष्ठवायुविशेषाध्वनय इति चेत् , कथं तर्हि तद्धर्माणां तेषां श्रावणप्रत्यक्षे प्रतिभासः स्यात् ? ध्वनीनामश्रावणत्वेन तद्धर्माणामप्यश्राव- णत्वात् । न खलु मृदुसमीरलहरीतरङ्गयमाणनिष्पङ्कपयोभाजनादौ प्रतिबिम्बितमुखादिगतत्वेन तरलत्वमिव माधुर्यमप्यचाक्षुषं चक्षुःप्रत्य- क्षेण प्रेक्ष्यते । श्रोत्रमाह एव कश्चिदर्थः शब्दस्य व्यजकः, तीव्रत्वा- दिधर्मवान् , अनित्यश्चेष्यत इति चेत् । न । तस्यैव शब्दत्वात् । श्रोत्रप्राह्यत्वं हि शब्दलक्षणम् ; तल्लक्षणयुक्तस्य च तस्य ततोऽर्थान्तर- खमयुक्तम् । किं च । कस्य किं कुर्वन्तोऽमी व्यजका ध्वनयो भवेयुः ? । शब्दस्य, श्रोत्रस्योभयस्य वा संस्कारमिति चेत्, कोऽयं संस्कारोऽत्र ? रूपान्तरोत्पत्तिः, आवरणविपत्तिर्वा । आद्यश्चेत्, कथं न शब्दश्रोत्रयोरनित्यत्वं स्यात् ? स्वभावान्यत्वरूपत्वात्तस्य । अथ रूपं धर्मः; धर्मधर्मिणोश्च भेदात् , तदुत्पत्तावपि न भावस्वभावान्यत्वमिति चेत्, ननु धर्मान्तरोत्पादेऽपि भावस्वभावोऽजनयद्पखरूपस्ताहगेव चेत् ; तदा पटादिनेव श्रोत्रेण घटादेरिव ध्वनोपलम्भः संभवेत् । तत्संबन्धिनस्तस्य करणाददोष इति चेत्, स तावत् संबन्धो न संयोगः, तस्याऽद्रव्यत्वात् । समवायस्तु कथञ्चिदविष्वग्भावान्नान्यो भवितुमर्हतीति तदात्मकधर्मो- त्पत्तौ धर्मिणोऽपि कथञ्चिदुत्पत्तिरनिवार्या । आवरणापगमः संस्कारः क्षेमकार इति चेत् , स तार्ह शब्दस्यैव संभाव्यते, ततश्चैकत्रावरणविगमे समग्रवर्णाऽऽकर्णनं स्यात् । प्रतिवर्ण पृथगावरणमिति यस्यैवावरणविर- मणम् , तस्यैवोपलब्धिरिति चेत् । तन्नावितथम् । अपृथग्देशवर्तमानैकेन्द्रि- यग्राह्याणां प्रतिनियताऽऽवरणाऽऽवार्यत्वविरोधात् । यत् खलु प्रतिनिय- तावरणावार्यम् । तत् पृथग्देशे वर्तमानम् , अनेकेन्द्रियग्राह्यं च दृष्टं, यथा घटपटौ, यथा वा रूपरसाविति । अपृथग्देशवर्तमानैकेन्द्रियग्राह्यत्वादेव च नास्य प्रतिनियतव्यचकव्यङ्गयत्वमपि। अस्तु वैतत्तथाऽप्यऽयमाभि- ·रखाकराववारिकायुक्ती । - व्यज्यमानः सामस्त्येन, प्रदेशतो वा व्यज्येत । माद्यः. पक्षः क्षेमंकरः । सकलशरीरिणां युगपत्तदुपलम्भापत्तेः। द्वितीयविकल्पे तु कथं सकर्ण- स्यापि संपूर्णवर्णाकर्णनं भवेत् ? । न खलु निखिलावृताङ्गराजाङ्गनानाम- पटुपवनापनीयमानवसनाञ्चलत्वेन चलनाङ्गुलिकोटिप्रकटतायां विकस्व- रशिरीषकुसुमसुकुमारसमप्रविग्रहयष्टिनिष्टङ्कनं विशिष्टेक्षणानामपीक्ष्यते । प्रदेशाभिव्यक्तौ चास्य सप्रदेशत्वं प्रसज्यते । ततो व्यञ्जकस्य कस्यचि- च्छब्दे संभवाभावात् , तद्गता एव तीव्रतादय इति नासिद्धो हेतुः। यदपि श्रावणत्वादित्यनुमानम्, तदपि- "कान्तकीर्तिप्रथाकामः कामयेत स्वमातरम् । ब्रह्महत्यां च कुर्वीत स्वर्गकामः सुरां पिबेत्" ॥१॥ इत्याद्यानुपूर्व्या सव्यभिचारम्। नित्यैवेयमिति चेत् , तर्हि प्रेरणावत् प्रामाण्यप्रसङ्गः, तदनुष्ठानाश्रद्धाने च प्रत्यवायापत्तिः । उदात्तस्वरित- तीब्रमन्दसुखरविस्वरत्वादिधर्मैश्च व्यभिचारः, तेषां नित्यत्वे सदाप्ये- काकारप्रत्ययप्रसक्तेः । नित्यत्वेऽप्यमीषामभिव्यक्तिः कादाचित्कीति चेत् । तदचारु । परस्परविरुद्धानामेकत्र समावेशासंभवात् । प्रभाकरेण शब्दत्वास्वीकारादुभयविकलश्च तं प्रत्यत्र दृष्टान्तः। अथ भट्ट एवेत्थ- मनुमानयति । प्रभाकरस्तु देशकालभिन्ना गोशब्दव्यक्तिबुद्धय एकगो- शब्दगोचराः, गोरित्युत्पद्यमानत्वात् , अद्योच्चारितगोशब्दव्यक्तिबुद्धि- वदिति वदतीति चेत् । तदप्यनवदातम्। अत्र प्रतिबन्धाऽभावात् , तडित्त- न्तुनित्यत्वसिद्धावप्येवंविधानुमानस्य कर्तुं शक्यत्वात् । याऽप्यर्थापत्तिः प्रत्यपादि, तत्रायमर्थः-अनित्यत्वे सति यो गृहीतसंबन्धः शब्दः, स तदैव दध्वंसे इति व्यवहारकालेऽन्य एवागृहीतसंबन्धः कथमुच्चार्येत? उच्चार्यते च, तस्मान्नित्य एवायमिति । तद्युक्तम् । अनेन न्यायेनार्थस्यापि नित्य- तैकतापत्तेः, अन्यथा बाहुलेये गृहीतसंबन्धोऽपि गोशब्दः शाबलेयादि- ध्वगृहीतसंबन्धः कथं प्रतिपत्तिं कुर्यात् ? । सामान्यस्यैव शब्दार्थत्वाद- दोष इति चेत् । न । लम्बकम्बलः ककुद्मान् , वृत्तशृङ्गश्चायं गौरिति सामानाधिकरण्याभावप्रसक्तेः । ततः सामान्यविशेषात्मैव शब्दार्थः, स च नैकान्तेनाऽन्वतीति न नित्यैकरूपोऽभ्युपेयः स्यात् । कथं च धूमव्य- ·प्रमाणनयतत्वालोकालङ्कारा- स्यात्, । क्तिः पर्वते पावकं गमयेत् ! धूमत्वसामान्यमेव गमकमिति चेत्, वाचकमपि सामान्यमेवास्तु। अथ शब्दत्वम् , गोशब्दत्वम् , क्रमाभिव्य- ज्यमानगत्वौत्वादिकं वा तद्भवेत् । आद्यपक्षे प्रतिनियतार्थप्रतिपत्तिर्न सर्वत्र शब्दत्वस्याविशेषात् । गोशब्दत्वं तु नास्त्येव, गोशब्दव्य- क्तरेकस्याः कस्याश्चित्तदाधारभूताया असंभवात्, क्रमेण व्यज्यमानं हि वर्णद्वयमेवैतत् । क्रमाभिव्यज्यमानेत्यादिपक्षोऽप्यसंभवी, गत्वादि- सामान्यस्याविद्यमानत्वात्, सर्वत्र गकारादेरेकत्वात् । अत्रोच्यते । अस्तु तार्तीयीकः कल्पः; नच गकारादेरैक्यम् , गर्गभगवर्गस्वर्गादौ भूयांसोऽमी गकारा इति तद्भेदोपलम्भात् । व्यञ्जकभेदादयमिति चेत्, अकाराद्यशेषशेषवर्णेष्वप्येषोऽस्त्वित्येक एव वर्णः स्यात् । अथ यथा अयमपि गकारः, अयमपि गकारः, इत्येकाकारा प्रतीतिः, तथा नाकाराद्यशेषवर्णेष्वपीति चेत् । नैवम् । अयमपि वर्णः, अयमपि वर्णः, इत्येकप्रत्यवमर्शोत्पतेः। सामान्यनिमित्तक एवायमिति चेत् , तर्हि गका- रादावपि तथास्तु । अथाकारेकारादौ विशेषोऽनुभूयते, न तु गर्गादिगका- रेषु, तेषां तुल्यस्थानास्यप्रयत्नादित्वादिति चेत्, एवं तर्हि- "सहर्ष हेषन्ते हरिहरिति हम्मीरहरयः" इत्यादिहकारात् कण्ठ्याद्वह्निजिह्मादिहकारस्य "ह उरस्यो वह्निजिह्मादौ वर्गपञ्चमसंयुतः' इति वचनादुरस्यत्वेन स्थानभेदप्रतीतेः, ततो भिन्नोऽयं वर्णो भवेत्। नच गकारे नास्ति विशेषावभासः, तीब्रोऽयं मन्दोऽयं गकार इति तीव्रता- दिविशेषस्फुरणात्। व्यञ्जकगतास्तीव्रतादयः तत्र स्फुरन्तीति चेत् , कृतो- चरमेतत् । अकारेकारादावप्यनुभूयमानः स स विशेषः तद्गत एवाऽ- स्तु, तथाचैक एव वर्णः किं न भवेत् ? । मा भूद्वा विशेषावभासो गकारेषु भेदावभासस्तु विद्यत एव, बहवोऽमी गकारा इति प्रतीतेः । भवति च विशेषावभासं विनापि भेदस्फूर्तिः, सर्षपराशौ गुरुलाघवादि- विशेषावभासं विनापि तद्भेदप्रतिभासवत् । इति सिद्धो गकारभेदः । तथा च तदादिवर्णवत्तिसामान्यानामेव वाचकत्वमस्तु । तत्त्वतस्तु गो- शब्दत्वमेव सहशपरिणामात्मकं वाचकम् । क्रमाभिव्यज्यमानं वर्ण- ।

·४७ रत्नाकरावतारिकायुक्तः । यमेवैतत् , नैका गोशब्दव्यक्तिरिति च न वाच्यम् । नित्यत्वाऽप्रसिद्धा- वद्याप्यस्योत्तरस्य कूपरकोटिसंटङ्कितगुडायमानत्वात् । तस्मात् क्रमो- त्पदिष्णुतत्तद्गकारादिपर्यायोपहितभाषाद्रव्यात्मको गोशब्द एव सदृश- परिणामात्मा वाचकोऽस्तु । तथा च क्षीणाऽर्थापत्तिः । अस्त्वनित्यो- ध्वनिः, किन्तु नायं पौद्गलिकः संगच्छत इति यौगाः सङ्गिरमाणाः सप्र- णयप्रणयिनीनामेव गौरवार्हाः । यतः कोऽत्र हेतुः; स्पर्शशून्याश्रयत्वम् , अतिनिबिडप्रदेशे प्रवेशनिर्गमयोरप्रतिघातः, पूर्व पश्चाच्चाऽवयवानुपल- ब्धिः, सूक्ष्ममूर्त्तद्रव्यान्तराऽप्रेरकत्वं, गगनगुणत्वं वा । नाद्यः पक्षः। यतः शब्दपर्यायस्याश्रये भाषावर्गणारूपे स्पर्शाऽभावो न तावदनुपल- ब्धिमात्रात् प्रसिद्ध्यति, तस्य सव्यभिचारत्वात् । योग्यानुपलब्धिस्त्व- सिद्धा, तत्र स्पर्शस्यानुभूतत्वेनोपलब्धिलक्षणप्राप्तत्वाऽभावात् , उपल- भ्यमानगन्धाधारद्रव्यवत् । अथ धनसारगन्धसारादौ गन्धस्य स्पर्शा- व्यभिचारनिश्चयादत्रापि तन्निर्णयेऽप्यनुपलम्भादनुद्भूतत्वं युक्तम् , नेतरत्र, तन्निर्णायकाभावात् , इति चेत्, मा भूत्तावत्तनिर्णायकं कि- ञ्चित् । किन्तु पुद्गलानामुद्भूतानुद्भूतस्पर्शानामुपलब्धेः शब्देऽपि पौद्गलिकत्वेन परैः प्रणिगद्यमाने, बाधकाभावे च सति सन्देह एव स्यात् , नत्वभावनिश्चयः, तथा च सन्दिग्धासिद्धो हेतुः । नच नास्ति तन्निा- यकम् । तथाहि-शब्दाश्रयः स्पर्शवान् , अनुवातप्रतिवातयोर्विप्रकृष्टनि- कटशरीरिणोपलभ्यमानाऽनुपलभ्यमानेन्द्रियार्थत्वात्, तथाविधगन्धा- धारद्रव्यवत्, इति । द्वितीयकल्पेऽपि गन्धद्रव्येण व्यभिचारः वर्तमान- जात्यकस्तूरिकाकपूरकश्मीरजादिगन्धद्रव्यं हि पिहितकपाटसंपुटाऽपव- रकस्यान्तर्विशति, बहिश्च निस्सरति, नचाऽपौद्गलिकम्। अथ तत्र सूक्ष्म- रन्ध्रसंभवेनातिनिबिडत्वाभावात् तत्प्रवेशनिष्काशौ; अत एव तदल्पीय- स्ता, नत्वपावृतद्वारदशायामिव तदेकार्णवत्वम् , सर्वथा नीरन्ध्रेतु प्रदेशे नैतौ सम्भवत इति चेत् , एवं तार्ह शब्देऽपि सर्वस्य तुल्ययोगक्षेमत्वाद- सिद्धता हेतोरस्तु । पूर्व पश्चाच्चावयवानुपलब्धिः, सौदामिनीदामोल्कादि- भिरनैकान्तिकी। सूक्ष्ममूर्त्तद्रव्यान्तराप्रेरकत्वमपिगन्धद्रव्यविशेषसूक्ष्म- रजोधूमादिभिर्व्यभिचारी । नहि गन्धद्रव्यादिकमपि नसि निविशमानं ·४८ प्रमाणनयतत्त्वालोकालङ्कारः- G तद्विवरद्वारदेशोभिन्नश्मश्रुप्रेरकं प्रेक्ष्यते । गगनगुणत्वं त्वसिद्धम् । तथाहि । न गगनगुणः शब्दः अस्मदादिप्रत्यक्षत्वात् , रूपादिवदिति। पौद्गलिकत्वसिद्धिः पुनरस्य, शब्दः पौद्गलिकः, इन्द्रियार्थत्वात् , रूपा- दिवदेवेति ॥ ९॥ पदवाक्ये व्याकुर्वन्ति- वर्णानामन्योन्यापेक्षाणां निरपेक्षा संहतिः पदम् , पदानां तु वाक्यम् ॥ १० ॥ वर्णौ च वर्णाश्चेत्येकशेषात् ब्रह्मसंबोधने क इत्यादौ द्वयोः, गौरि त्यादौ बहूनां च वर्णानाम् । अन्योन्यापेक्षाणाम् , पदार्थे प्रतिपत्तौ कर्त्त- व्यायां परस्परं सहकारितया स्थितानाम् । निरपेक्षा, पदान्तरवत्तिवर्ण- निर्वतितोपकारपराङ्मुखी, संहतिर्मेलकः। पदमभिधीयते, पद्यते गम्यते स्वयोग्योऽर्थोऽनेनेति व्युत्पत्तेः । प्रायिकत्वाञ्च वर्णद्वयादेरेव पदत्वं लक्षितम् । यावता विष्णुवाचकैकाक्षराकारादिकमपि पदान्तरवर्तिवर्ण- निवतितोपकारपराङ्मुखत्वरूपेण निरपेक्षत्वलक्षणेन पदत्वेन लक्षितं द्रष्टव्यम् । पदानां पुनः खोचितवाक्यार्थप्रत्यायने विधेयेऽन्योन्यनिर्मि- तोपकारमनुसरतां वाक्यान्तरस्थपदापेक्षारहिता संहतिवाक्यमभिधीयते, उच्यते स्वसमुचितोऽर्थोऽनेनेति व्युत्पत्तेः॥१०॥ अथ संकेतमात्रेणैव शब्दोऽथै प्रतिपादयति; नतु स्वाभाविकसंबन्ध- वशादिति गदतो नैयायिकान् , समयादपि नाऽयं वस्तु वदतीति वदतः सौगतांश्च पराकुर्वन्ति- खाभाविकसामर्थ्यसमयाभ्यामर्थबोधनिबन्धनं शब्दः॥११॥ स्वाभाविकम् , सहजम् । सामर्थ्यम् , शब्दस्याऽर्थप्रतिपादनशक्तिः योग्यतानानी।समयश्च संकेतः। ताभ्यामर्थप्रतिपत्तिकारणंशब्द इति। तत्र नैयायिकान् प्रत्येवं विधेयानुवाद्यभावः, योऽयमर्थबोधनिबन्धनं शब्दोऽ- भ्युपगतोऽस्ति, स स्वाभाविकसामर्थ्यसमयाभ्यां द्वाभ्यामपि, न पुनः समयादेव केवलात् । समयो हि पुरुषायत्तवृत्तिः, नच पुरुषेच्छया वस्तु- HAR ·रवाकरावतारिकायुक्त नियमो युज्यते । अन्यथा तदिच्छाया अव्याहतप्रसरत्वादर्थोऽपि वाचकः, शब्दोऽपि वाच्यः स्यात् । अथ गत्वौत्वादिसामान्यसंबन्धो यस्य भवति, स वाचकत्वे योग्यः, इतरस्तु वाच्यत्वे, यथा द्रव्यत्वाविशेषेड- प्यग्नित्वादिसामान्यविशेषवत एव दाहजनकत्वम् ,न जलत्वादिसामान्य- विशेषवत इति चेत् । तद्युक्तम् । अतीन्द्रियां शक्तिं विनाऽग्नित्वादेरपि कार्य- कारणभावनियामकत्वानुपपत्तेः । अनित्वं हि दाहवद्विजातीयकारणज- न्यकार्येष्वपि तुल्यरूपम्। न हि दाहं प्रत्येवाग्नेरमित्वम् , यथा पुत्रापेक्षं पितुः पितृत्वम् । ततश्चाग्निदाहवत्पिपासापनोदमपि विध्यादिति नातीन्द्रियां शक्तिमन्तरेणाग्नित्वादीनां कार्यकारणभावव्यवस्थाहेतुत्वम् , तद्वदेव च गत्वौत्वादिसामान्यानामपि न वाच्यवाचकभावनियमहेतुत्वमिति निया- मिका शक्तिः स्वीकर्तव्यैव । अथ किमनेनातीन्द्रियशक्तिकल्पनालेशेन?। करतलानलसंयोगादिसहकारिकारणनिकरपरिकरितं कृपीटयोनिखरूपं हि स्फोटघटनपाटवं प्रकटयिष्यति, किमवशिष्टं यदनया करिष्यते । तथा च जयन्त:- HI "खरूपादुद्भवत्कार्य सहकार्युपबृंहितात् । नहि कल्पयितुं शक्तं शक्तिमन्यामतीन्द्रियाम्" ॥१॥ यत्तूक्तम्- अग्निहवत्पिपासापनोदमपि विध्यादिति । तन्न सत् । न हि वयमद्य कश्चिदभिनवं भावानां कार्यकारणभावमुत्थापयितुं शक्नुमः किंतु यथाप्रवृत्तमनुसरन्तो व्यवहरामः । नास्मदिच्छया आपः शीतं शमयन्ति, कृशानुर्वा पिपासाम्, किन्तु तत्र दाहादावन्वयव्यतिरेकाभ्यां वा, वृद्धव्यवहाराद्वा ज्वलनादेरेव कारणत्वमवगच्छाम इति तदेव तदर्थिन उपाद्महे, नजलादि । तदेतदतथ्यम्। यतो यथाभूतादेव विभावसोर्दाहो- त्पत्तिः प्रतीयते, तथाभूतादेव मणिमन्त्रयन्त्रतन्त्रौषधादिसन्निधाने सति न प्रतीयते। यदि हि दृष्टमेव रूपं स्फुटं स्फोटं घटयेत्, तदा तदानीं तस्य सम- स्तस्य सद्भावात्तदनुत्पादो न स्यात् । अस्ति चासौ, ततो दृष्टरूपस्य व्यभि- चारं प्रपश्चयनतीन्द्रियायाः शक्तेः सत्त्वं समर्पयति । तथा च- स्वरूपात्काप्यनुद्यत्तत् सहकार्युपबृंहितात् । किन्न कल्पयितुं शक्तं शक्तिमन्यामतीन्द्रियाम् ?" ॥१॥ ७ ·प्रमाणनयतत्त्वाळोकालङ्कार:- यत्तूक्तम्-दाहादावन्वयव्यतिरेकाभ्यां वा, वृद्धव्यवहाराद्वा ज्वलना- देरेव कारणत्वमवगच्छाम इति । तदुक्तिमात्रमेव। यत एव हि दाहदह- नयोः कार्यकारणभावनियमाप्रसिद्धिपद्धतिप्रतिबद्ध एव, तत एव प्रसङ्गः प्रवर्त्यते। यदि कृशानुः स्वरूपमात्रादेव दाहमुत्पादयेत्, तर्हि तदविशे- पादुदन्याऽपनोदमपि विध्यादिति । अथ न मणिमन्त्रादिप्रतिबन्धकनै- कट्ये स्फोटानुत्पत्तिरदृष्टं रूपमाक्षिपति । यथा ह्यन्वयव्यतिरेकाभ्यामव- धृतसामो दहनो दाहहेतुः, तथा प्रतिबन्धकाभावोऽपि । स च प्रति- बन्धकयोगे विनिवृत्त इति सामग्रीवैगुण्यादेव दाहस्यानुत्पत्तिः, न तु शक्तिवैकल्यादिति चेत् । तद्युक्तम् । यतः प्रतिबन्धकाभावो भावादेका- न्तव्यतिरिक्तः कथं किञ्चित्कार्य कुर्यात् ? कूर्मरोमराजीवत् । ननु नित्यानां कर्मणामकरणात्प्रागभावखभावात् प्रत्यवाय उत्पद्यते, अन्यथा नित्याकरणे प्रायश्चित्तानुष्ठानं न स्याद्, वैयर्थ्यात् । तन्न तथ्यम् । नित्याकरणखभावात् क्रियान्तरकरणादेव प्रत्यवायोत्पत्तेरभ्युपगमात् , त्वन्मतस्य तस्य तद्धेतुत्वासिद्धेः । यदप्युच्यते- "सुखदुःखसमुत्पत्तिरमावे शत्रुमित्रयोः । कण्टकाभावमालक्ष्य पादः पथि निधीयतेमाशा तत्राप्यमित्रमित्रकण्टकाभावज्ञानानामेव सुखदुःखानिनिधानका- र्यकारित्वम् , नत्वभावानाम् । तज्ज्ञानमप्यमित्रमित्रकण्टकविविक्तप्रतियो- गिवस्त्वन्तरसम्पादितमेव, नतु त्वदभिमताभावकृतम् । अथ भाववभा- वोऽपि भावजननसमर्थोऽस्तु; को दोषः। न हि निःशेषसामर्थ्यरहितत्वम- भावलक्षणम् ; अपितु नास्तीतिज्ञानगम्यत्वम् । सत्प्रत्ययगम्यो हि भाव उच्यते, असत्प्रत्ययगम्यस्त्वभाव इति चेत्। तदयुक्तम् । त्वदभ्युपगताभा- वस्य भावात्सर्वथा पार्थक्येन स्थितस्य भावोत्पादकत्वविरोधात् । तथाहि- विवादास्पदीभूतोऽभावो भावोत्पादको न भवति, भावादेकान्तव्यतिरिक्त- त्वात् , यदेवं तदेवं यथा तुरङ्गशृङ्गम्, तथा चायं तस्मात् तथा।प्रागभावप्र- ध्वंसाभावपरस्पराभावस्वभावो ह्यभावो वस्तुनो व्यतिरिक्तमूर्तिर्भावोत्पा- दुकः परैरिष्टः,सोऽत्र विवादपदशब्दितः । अन्यथा जैनस्य भावाविष्व- HOM

·रत्नाकरावतारिकायुक्तः।
५१
ग्भूताभावीवोत्पादकत्वेनाङ्गीकृतैर्बाधा स्यात् । यौगस्य चात्यन्ताभावेन
भावानुत्पादकेन सिद्धसाध्यता भवेत् । नन्वयं धर्मित्वेनोपात्तोऽभावो
भवद्भिः प्रतिपन्नो नवा । यदि प्रतिपन्नः; किं प्रत्यक्षाद्, अनुमानाद्,
विकल्पाद्वा; उपमानादेरत्रानुचितत्वात् । यदि प्रत्यक्षात् तदा कथमभा-
वस्य भावोत्पादनापवादः सूपपादः स्यात् ? प्रत्यक्षस्यैवोत्पादितत्वात् ।
अनुमानात्तु तत्प्रतिपत्तौ; तत्राप्यभावधर्मिणः प्रतीतिरनुमानान्तरादे-
व, इत्यत्रानवस्थादौस्थ्यस्थेमा । विकल्पादपि तत्प्रतीतिः; प्रमाणमूलात्,
तन्मात्रादेव वा । न प्रथमात्; प्रमाणप्रवृत्तेस्तत्र तिरस्कृतत्वात् । विक-
ल्पमात्रात्तु तत्प्रतीतिरसत्कल्पा, ततः कस्यापि प्रतिपत्तेरनुपपत्तेः ।
अन्यथा प्रामाणिकानां प्रमाणपर्येषणमरमणीयं स्यात् । तथाचाश्रया-
सिद्धो हेतुः । अथाप्रातिपन्नः, तर्हि कथं धर्मितयोपादायि? । उपात्तेचा-
स्मिन हेतुराश्रयासिद्ध एव । अत्रोच्यते । विकल्पमात्रादेव तत्प्रति-
पत्तिं ब्रूमहे । नचाश्रयासिद्धिः, अवस्तुनि विकल्पात्प्रसिद्धेरवश्यान-
यणीयत्वात् । अन्यथा वन्ध्यास्तनन्धयादिशब्दानुच्चारणप्रसङ्गात् । नच
नोच्चार्यत एवायं मयेति वाच्यम् । वान्ध्येयोऽस्ति, नास्ति वेति पर्यनुयोगे
पृथ्वीपतिपरिषद्यवश्यं विधिनिषेधान्यतराभिधायिवचनस्यावकाशात् ।
तूष्णीं पुष्णतोऽस्याप्रतिपित्सितम् , किञ्चिदुच्चारयतो वा पिशाचकित्वप्रस-
गात् । तथाविधवचनोच्चारणे च कथमेतदिति प्रमाणगवेषणेऽनुमा-
नमुच्चार्यमाणमाश्रयासिद्धिग्रस्तम् । समस्तं निष्प्रमाणकं वचनमानं प्रे-
क्षावता प्रश्नकृताऽनपेक्षितमेव । नचोभयाभावोऽभिधातुं शक्यः ।
विधिनिषेधयोर्भावाभावस्वभावत्वात् , एकनिषेधेनापरविधानात् । विधि-
प्रतिषेधो हि निषेधः, निषेधप्रतिषेधश्च विधिः । अस्तु वोभयप्रतिषे-
धप्रतिज्ञा, हतोस्तु तत्रोपादीयमानस्य नाश्रयासिद्धिपरिहारः ।
तदुक्तम्-
"धर्मस्य कस्यचिदवस्तुनि मानसिद्धा
बाधाविधिव्यवहृतिः किमिहास्ति नो वा ।
अस्त्येव चेत्, कथमियन्ति न दूषणानि ?
नास्त्येव चेत्, स्ववचनप्रतिरोधसिद्धिः" ॥१॥

·प्रमाणनयतत्वालोकालद्वारा- । -- अवस्तुनि बाधाविधिव्यवहारो नास्तीत्येतदनेनैव स्ववचनेन प्रति- रुध्यते; नास्तीतिप्रतिषेधस्य स्वयंकृतत्वात् , इत्यन्त्यपादस्यार्थः । तुरङ्गशृङ्गदृष्टान्तोऽपि विकल्पादेव प्रसिद्धः स्वीकर्तव्यः । तत्र च वस्त्वे. कान्तव्यतिरेके सति भावानुत्पादकत्वमपिप्रतीतम्, इति नास्य साध्यसा- धनोभयवैकल्यम्। ननु जैनैर्भावादभिन्नस्याभावस्याभ्युपगमाद्,वाद्यसिद्धो हेतुरिति चेत् । तदसत् । पराभ्युपगताभावस्य धर्मीकृतत्वात् , तस्य च भावादेकान्तेन पृथग्भूततया जैनैरपि स्वीकारात् । न खल्ववस्तु वस्तु- भूताद्भावादभिन्नमिति मन्यन्ते जैनाः । ततो नाभावो भावोत्पादकस्त- वास्तीति सिद्धम् । किंच । यदा प्रतिबन्धकाभावो विभावसुस्वरूपादेका- न्तभिन्नोऽभ्युपागामि, तदा विभावसुः प्रतिबन्धकस्वभावः स्वीकृतः स्यात्, प्रतिबन्धकाभावाब्यावर्तमानत्वात् , मणिमन्त्रादिप्रतिबन्धकखरूप- वत्। तथा च कथंकदाचिदाहादिकार्योत्पादोभवद् ? विभावसोरेव प्रति- बन्धकत्वात् । अथ कथं विभावसुः प्रतिबन्धकः स्यात् ? तत्र प्रतिबन्धक- प्रागभावस्य विद्यमानत्वात् । तदनवदातम् । एतावता हि तत्र वर्तमानः प्रतिबन्धकप्रागभाव एव प्रतिबन्धकस्वभावो मा भूत्, विभावसुस्वरूपं तु तदभावाड्यावर्तमान प्रतिबन्धकतां कथं न कलयेत् । यथा हि प्रति- बन्धकः स्वभावाव्यावर्त्तमानः प्रतिबन्धकतां दधाति, तथा तनूनपादपि प्रतिबन्धकाभावाड्यावर्त्तमानमूर्तिः कथं न प्रतिबन्धकरूपतांप्रतिपद्येत?। स्याद्वादिनां तु भावाभावोभयात्मकं वस्त्विति प्रतिबन्धकाभावात्मनः कृष्णवर्त्मनो न प्रतिबन्धकरूपता । किंच । प्रतिबन्धकाभावस्य कार- णत्वे, प्रतिबन्धकस्य कस्यचिन्नैकट्येऽपिप्रतिबन्धकाभावान्तराणामनेकेषां भावात्कथं न कार्योत्पाद: । न हि कुम्भकारकारणः कुम्भः कुम्भकारस्यै- कस्याभावेऽपि कुम्भकारान्तरव्यापारान्न भवति। नचैक एव कश्चित्प्रतिब- न्धकाभावः कारणम्, यदभावात् तदानीं न कार्य जायते, तद्वदेव त्वन्म- तेन सर्वेषामवधृतसामर्थ्यत्वात् । अथ सर्वे प्रतिबन्धकाभावाः समु- दिता एव कारणम् ; न पुनरेकैकशः कुम्भकारवत् , तार्ह कदाचिदपि दाहा- दिकार्योत्पत्तिर्न स्यात् , तेषां सर्वेषां कदाचिदभावाद्, भुवने मणिमन्त्रत- न्त्रादिप्रतिबन्धकानां भूयसां संभवात् । अथ ये प्रतिबन्धकास्तं तनूनपातं ·रनाकरावतारिकायुक्त। पावकस्य प्लोष- प्रतिबद्धुं प्रसिद्धसामर्थ्याः, तेषामेवाभावाः सर्वे कारणम्, न तु सर्वेषाम् ; सर्वशब्दस्य प्रकारकास्न्ये वर्तमानस्य स्वीकारात, इति चेत् । ननु प्रसिद्धसामर्थ्या इति सामर्थ्यशब्दस्यातीन्द्रिया शक्तिः, स्वरूपं वा प्रति- बन्धकान्द्रो वाच्यं स्यात् । प्राच्यपक्षकक्षीकारे; क्षीणः क्षणेनावयोः कण्ठ- शोषः, अतीन्द्रियशक्तिस्वीकारात् । द्वितीयपक्षे तु त एव ते प्रति प्रति- बन्धकाः;नापरे, इति कौतस्कुती नीतिः । स्वरूपस्योभयेषामपि भावात्। न खलु मणिमन्त्रादेः कश्चिदेव जातवेदसमाश्रित्य तत्स्वरूपम्, न पु- नजर्जातवेदोऽन्तरामिति । तथा न प्रतिबन्धकस्यात्यन्ताभावस्तावत् कार- णतया वक्तुं युक्तः, तस्यासत्त्वात्, अन्यथा जगति प्रतिबन्धककथांप्रत्यस्त- मयप्रसङ्गात् । अपरे पुनः प्रतिबन्धकाभावा एकैकैशःसहकारितां दधीरन्, द्वित्रा वा। प्रथमपक्षे प्रागभावः, प्रध्वंसाभावः, परस्पराभावः, यः कश्चि- द्वा सहकारी स्यात् । न प्रथमः, प्रतिबन्धकप्रध्वंसेऽपि कार्योपलम्भात् । न द्वितीयः, प्रतिबन्धकप्रागभावेऽपि दुहनस्य दाहो- त्पादकत्वात् । न तृतीयः, प्रतिबन्धकसंबन्धबन्धारपि धनञ्जयस्य स्फो- टघटनप्रसङ्गात्, तस्य तदानीमपि भावात् । न चतुर्थः, प्ररूपयिष्य- माणानियतहेतुकत्वदोषानुषङ्गात् । द्वित्रप्रतिबन्धकाभावभेदे तु कि प्रागभावप्रध्वंसाभावौ, प्रागभावपरस्पराभावी, प्रध्वंसाभावपरस्पराभावी, त्रयोऽपि वा हेतवो भवेयुः । नाद्यः पक्षः, उत्तम्भकनैकट्ये तावन्तरेणापि पावकस्य प्लोषकार्यार्जनदर्शनात् । न द्वितीयतृतीयतुरीयाः, प्रति- बन्धकपरस्पराभावस्य प्राक् तदकारणत्वेन वर्णितत्वात्, भेदत्र- यस्यापि चास्य परस्पराभावसंवलितत्वात् । अथ प्रागभावप्रध्वंसा- भावोत्तम्भकमणिमन्त्रतन्त्रादयो यथायोगं कारणमिति चेत् । तदस्फुटम्। स्फोटादिकार्यस्यैवमनियतहेतुकलप्रसङ्गात् । अनियतहेतुकं चाहेतुक- मेव। तथाहि-अन्वयव्यतिरेकावधार्यः कार्यकारणभावो भावानाम् ,धूम- धूमध्वजयोरिव । प्रस्तुते तु प्लोषादि यदेकदैकस्मादुत्पद्यमानमीक्षामासे, तदन्यदा यद्यन्यतोऽपि स्यात्, तर्हि तत्कारणकमेव तन्न भवेदिति कथं नाहेतुकं स्यात् ? । अथ गोमयाद्, वृश्चिकाच्च वृश्चिकोत्पादः प्रेक्ष्यते । नच तत्रानियतहेतुकत्वं स्वीकृतं त्वयाऽपीति चेत् । तदपि त्रपापात्रम् । - ·६४ प्रमाणनयतत्त्वालोकालङ्कार:- सर्वत्र हि शालूकगोमयादौ वृश्चिकडिम्भाऽऽरम्भशक्तिरेकास्ति, इति यानि तच्छक्तियुक्तानि, तानि तत्कार्योत्पादकानि,इति नायं नः कलङ्कः संक्रामति। भवतां पुनरत्राप्ययं प्रादुर्भवन् दुष्प्रतिषेधः,येषां वृश्चिकगोमयसाधारण- मेकं किञ्चिन्नास्ति । न च प्रागभावप्रध्वंसाभावोत्तम्भकादीनामप्येकं किं- चित्तुल्यं रूपं वर्तते। इति नानियतहेतुकत्वेन दुर्विधदेवेनेवामी मुच्यन्ते। एतेन 'भावस्वभावोऽप्यभाव एवास्तु हेतुर्नत्वतीन्द्रियशक्तिस्वीकारः सुन्द- रः' इत्यप्युच्यमानमपास्तम् । उक्ताभावविकल्पानामत्राप्यविशेषात् । अथ शक्तिपक्षप्रतिक्षेपदीक्षिता आक्षपादा एवं साक्षेपमाचक्षते- ननु भवत्पक्षे प्रतिबन्धकोऽकिञ्चित्करः, किञ्चित्करो वा भवेत् । अकिञ्चित्करप्रकारे, अतिप्रसङ्गः, शृङ्गभृङ्गभृङ्गारादेरप्यकिञ्चित्करस्य प्रतिबन्धकत्वप्रसङ्गात् । किञ्चित्करस्तु किञ्चिदुपचिन्वन् , अपचिन्वन् वा स्यात् । प्राचि पक्षे, किं दाहशक्तिप्रतिकूलां शक्तिं जनयेत्, तस्या एव धर्मान्तरं वा । न प्रथमः, प्रमाणाभावात् । दाहाभावस्तु, प्रतिबन्धकसन्निधिमात्रेणैव चरितार्थ इति न तामुपपादयितुमीश्वरः । धर्मान्तरजनने तदभावे सत्ये- व दाहोत्पाद इत्यभावस्य कारणत्वस्वीकारः, त्वदुक्ताशेषप्रागभावादिविक- ल्पावकाशश्च । अपचयपक्षे तु प्रतिबन्धकस्तां शक्तिं विकुट्टयेत् , तद्धर्म- वा। प्रथमप्रकारे, कुतस्यं कृपीटयोनेः पुनः स्फोटघटनपाटवम् । तदा- नीमन्यैव शक्तिः संजातेति चेत् । ननु सा संजायमाना किमुत्तम्भका- त्, प्रतिबन्धकाभावाद्, देशकालादिकारकचक्राद्, अतीन्द्रियार्थान्तराद्वा जायते । आद्यभिदायाम् , उत्तम्भकाभावेऽपि प्रतिबन्धकाभावमात्रात्कौ- तस्कुतं कार्यार्जनं जातवेदसः । द्वितीये भेदे, तत एव स्फोटोत्पत्तिसिद्धेः शक्तिकल्पनावैयर्थ्यम् । तृतीये, देशकालादिकारकचक्रस्य प्रतिबन्धकका- लेऽपि सद्भावेन शक्त्यन्तरप्रादुर्भावप्रसङ्गः। चतुर्थे, अतीन्द्रियार्थान्तरनि- मित्तकल्पने तत एव स्फोटःस्फुटं भविष्यति, किमनया कार्यम्। तन्न शक्ति- नाशः श्रायसः, तद्वदेव तद्धर्मनाशपक्षोऽपि प्रतिक्षेपणीयः । अत्राभिद- ध्महे । एतेषु शक्तिनाशपक्ष एव कक्षीक्रियत इत्यपरविकल्पशिल्पकल्पना- जल्पाकताकण्ठशोषायैव वःसंबभूव । यत्तूक्तम्-कुतः पुनरसावुत्पद्यतेति । तत्र शक्त्यन्तरसहकृतात्कृपीटयोनेरेवेति ब्रूमः। ननु प्रतिबन्धकदशायां ।

·रत्नाकराषतारिकायुक्तः। सा शक्तिरस्ति नवा । नास्ति चेत्, कुतः पुनरुत्पद्येत । शक्त्यन्तरसहक- तादग्नरेवेति चेत्, तहि साऽपि शक्त्यन्तरसध्रीचस्तस्मादेवोन्मजदित्यन- वस्था । अथास्ति, तदा तदानीमपि स्फोटोत्पादिकां शक्तिं संपादयेत् , ततोऽपि स्फोटः स्फुटं स्यादेवेति। अत्रोच्यते । प्रतिबन्धकावस्थायामप्य- स्त्येव शक्त्यन्तरम् , घटयति च स्फोटघटनलम्पटां शक्तिं तदाऽपि । यस्तु तदा स्फोटानुत्पादः, स प्रतिबन्धकेनोत्पन्नोत्पन्नायास्तस्याः प्रध्वंसात् । प्रतिबन्धकापगमे तुस्फोटः स्फुटीभवत्येवेत्यतीन्द्रियशक्तिसिद्धिः । अत्राऽऽ- शङ्कान्तरपरीहारप्रकारमौक्तिककणप्रचयावचायः स्याद्वादरत्नाकरात्तार्कि- कैः कर्त्तव्यः। एवं च स्वाभाविकशक्तिमान् शब्दोऽथै बोधयतीति सिद्धम् । अथ तदङ्गीकारे तत एवार्थसिद्धेः सङ्केतकल्पनाऽनर्थिकैव स्यादिति चेत् । नैवम् । अस्य सहकारितया स्वीकारात् ; अङ्कुरोत्पत्तौ पयःपृथिव्या- दिवत् । अथ स्वाभाविकसंबन्धाभ्युपगमे देशभेदेन शब्दानामर्थभेदो न भवेद्, भवति चायम्, चौरशब्दस्य दाक्षिणात्यैरोदने प्रयोगादिति चेत् । तदशस्यम् । सर्वशब्दानां सर्वार्थप्रत्यायनशक्तियुक्तत्वात् । यत्र च देशे यदर्थप्रतिपादनशक्तिसहकारी संकेतः, स तमर्थ तत्र प्रतिपाद- यतीति सर्वमवदातम् । सौगतांस्तु प्रत्येवं विधेयानुवाद्यभावः-योऽयं शब्दो वर्णात्माऽऽवयोः प्रसिद्धः, स स्वाभाविकसामर्थ्यसमयाभ्यां कृत्वा ऽर्थबोधनिबन्धनमेवेति । अथ स्वाभाविकसामर्थ्यसमयाभ्यां शब्दस्यार्थे सामान्यरूपे, विशेषलक्षणे, तदुभयस्वभाव वा वाचकत्वं व्याक्रियेत । न प्रथमे, सामान्यस्यार्थक्रियाकारित्वाभावेन नभोऽम्भोजसन्निभत्वात् । न द्वैतीयीके, विशेषस्य स्वलक्षणलक्षणस्य वैकल्पिकविज्ञानागोचरत्वेन सं- केतास्पदत्वासंभवात्। तत्सम्भवेऽपि विशेषस्य व्यवहारकालाननुयायित्वेन संकेतनैरर्थक्यात्। तार्तीयीके तु स्वतन्त्रयोः, तादात्म्यापन्नयोर्वा सामान्य- विशेषयोस्तद्गोचरता संगीर्येत । नाद्यः पक्षः, प्राचिकविकल्पोपदर्शितदो- पानुषङ्गात् । न द्वितीयः, सामान्यविशेषयोविरुद्धधर्माध्यासितत्वेन तादात्म्यायोगादिति नार्थो वाच्यो वाचाम् , अपि तु परमार्थतः सर्वतो व्यावृत्तस्वरूपेषु स्वलक्षणेष्वेकार्थकारित्वेन,एककारणत्वेन चोपजायमानै- कप्रत्यवमर्शरूपविकल्पस्याकारो बाह्यत्वेनाभिमन्यमानो बुद्धिप्रतिबिम्ब- " -- ·प्रमाणनयतवालोकालङ्कार:- । व्यपदेशभागपोहः; शब्दश्रुतौ सत्यां तादृशोल्लेखशेखरस्यैव वेदनस्योत्पा- दात् । अपोहत्वं चास्य स्वाकारविपरीताकारोन्मूलकत्वेनावसेयम् । अपो- ह्यते स्वाकाराद्विपरीत आकारोऽनेनेत्यपोह इतिव्युत्पत्तेः । तत्त्वतस्तु न किञ्चिद्वाच्यं वाचकं वा विद्यते, शब्दार्थतया कथिते बुद्धिप्रतिबिम्बा- त्मन्यपोहे कार्यकारणभावस्यैव वाच्यवाचकतया व्यवस्थापितत्वात् । "अथ श्रीमदनेकान्तसमुद्घोषपिपासितः अपोहमापिबामि द्राग् वीक्षन्तां भिक्षवः क्षणम् ॥१॥ इह तावद्विकल्पानां तथाप्रतीतिपरिहृतविरुद्धधर्माध्यासकथञ्चित्ता- दात्म्यापन्नसामान्यविशेषस्वरूपवस्तुलक्षणाक्षूणदीक्षादीक्षितत्वं प्राक् प्राकट्यत । ततस्तत्त्वतः शब्दानामपि तत्प्रसिद्धमेव । यतोऽजल्पि युष्मदीयैः “स एव शब्दानां विषयो यो विकल्पानाम्" इति कथमपोहः शब्दार्थः स्यात् । अस्तु वा तथाऽप्यनुमानवत् किं न शब्दः प्रमाणमु- च्यते । अपोहगोचरत्वेऽपि परम्परया पदार्थ प्रतिबन्धात् प्रमाणमनु- मानमिति चेत् , तत एव शब्दोऽपि प्रमाणमस्तु । अतीतानागताम्बरसरो- जादिष्वसत्स्वपि शब्दोपलम्भान्नात्रार्थप्रतिबन्ध इति चेत्, त_भूद् वृष्टिः; गिरिनदीवेगोपलम्भाद्, भावी भरण्युदयः; रेवत्युदयात् , नास्ति रासभ- शृङ्गम् ; समग्रप्रमाणैरनुपलम्भात्, इत्यादेरर्थाभावेऽपि प्रवृत्तेऽनुमानेऽपि नार्थप्रतिबन्धः स्यात्। यदि वचोवाच्यापोहोऽपि पारम्पर्येण पदार्थप्रतिष्ठः स्यात् , तदानीमलाबूनि मज्जन्तीत्यादिविप्रतारकवाक्यापोहोऽपि तथा भ- वेदिति चेत्, अनुमेयापोहेऽपि तुल्यमेतत्, प्रमेयत्वादिहेत्वनुमेयापोहेऽपि पदार्थप्रतिष्ठताप्रसक्तेः । प्रमेयत्वं हेतुरेव न भवति, विपक्षासत्त्वतल्लक्ष- णाभावादिति कुतस्त्या तदपोहस्य तन्निष्ठतेति चेत् , तार्ह विप्रतारकवाक्य- मप्यागम एव न भवति,आप्तोक्तत्वतल्लक्षणाभावादित्यादि समस्तं समानम्। यस्तु नाप्तोक्तत्वं वचसि विवेचयितुं शक्यामिति शाक्यो वक्ति, स पर्यनु- योज्यः। किमाप्तस्यैव कस्याप्यभावादेवमभिधीयेत,भावेऽप्यस्य निश्चयाभा- वात् ,निश्चयेऽपि मौनव्रतिकत्वाद्, वक्तृत्वेऽप्यनाप्तवचनात् , तद्वचसो विवे- कावधारणाभावाद्वा । सर्वमप्येतञ्चार्वाकादिवाचां प्रपश्चात् , मातापितपुत्र- भ्रातृगुरुसुगतादिवचसां विशेषमातिष्ठमानैरप्रकटनीयमेव । नच नास्ति । । A ·रवाकरावतारिकायुक्त। विशेषस्वीकारः,तत्पठितानुष्ठानघटनायामेव प्रवृत्तेनिनिवन्धनस्वापत्तेः । अथानुमानिक्येवाप्तशब्दादर्थप्रतीतिः ; (कथम् ?)- पादपार्थविवक्षावान् पुरुषोऽयं प्रतीयते । वृक्षशब्दप्रयोक्तृत्वात्, पूर्वावस्थास्वहं यथा ॥१॥ इति विवक्षामनुमाय, सत्या विवक्षेयम् आप्तविवक्षात्वात् , मद्विवक्षा- वदिति वस्तुनो निर्णयादिति चेत्। तदचतुरस्रम् । अमूहशव्यवस्थाया अन- न्तरोक्तवैशेषिकपक्षप्रतिक्षेपेण कृतनिर्वचनत्वात् । किंच । शाखादिमति पदार्थे वृक्षशब्दसङ्केते सत्येतद्विवक्षाऽनुमानमातन्येत, अन्यथा वा । न ता- वदन्यथा। केनचित्कले वृक्षशब्दं संकेत्य तदुच्चारणात् , उन्मत्तसुप्तशुकसा- रिकादिनागोत्रस्खलनवता चान्यथाऽपि तत्प्रतिपादनाच हेतोर्व्यभिचारा- पत्तेः। संकेतपक्षेतु यद्येष तपस्वी शब्दस्तद्वशाद्वस्त्वेव वदेत् , तदा किं नाम सूणं स्यात् । न खल्वेषोऽर्थाद्विभेति । विशेषलाभश्चैवं सति यदेवंविधान- नुभूयमानपारंपर्यपरित्याग इति । यदकथि-परमार्थतः सर्वतोऽव्यावृत्त- खरूपेषु स्खलक्षणेष्वेकार्थकारित्वेनेत्यादि । तवद्यम् । यतोऽर्थस्य वाहदो- हादेरेकत्वम् , अद्विरूपत्वं, समानत्वं वा विवक्षितम् । न तावदाद्यः पक्षः, पण्डमुण्डादौ कुण्डकाण्डभाण्डादिवाहादेरर्थस्य भिन्नभिन्नस्यैव संदर्श- नात् । द्वितीयपक्षेऽपि सहशपरिणामास्पदत्वम् , अन्यव्यावृत्त्यधिष्ठितलं वा समानत्वं स्यात् । न प्राच्यः प्रकारः, सदृशपरिणामस्य सौगतैरवी- कृतत्वात् । न द्वितीयः, अन्यव्यावृत्तरतात्त्विकत्वेन वान्ध्येयस्येव स्खलक्षणे- ऽधिष्ठानासंभवात् । किंच। अन्यतः सामान्येन, विजातीयाद्वा व्यावृत्ति- रन्यव्यावृत्तिर्भवेत् । प्रथमपक्षे, न किञ्चिदसमानं स्यात् , सर्वस्यापि सर्वतो व्यावृत्तत्वात् । द्वितीये तु विजातीयत्वं वाजिकुञ्जरादिकार्याणां वाहादिसजातीयत्वे सिद्धे सति स्यात्, तच्चान्यव्यावृत्तिरूपमन्येषां विजातीयत्वे सिद्धे सति, इति स्पष्टं परस्पराश्रयत्वमिति । एवं च कार- गैक्य, प्रत्यवमशैक्यं च विकल्प्य दूषणीयम् । अपिच । यदि बुद्धिप्र- तिबिम्बात्मा शब्दार्थः स्यात् , तदा कथमतो बहिरर्थे प्रवृत्तिः स्यात् ?। स्वप्रतिभासेऽनर्थेऽर्थाध्यवसायाश्चेत् । ननु कोऽयमर्थाध्यवसायो नाम । अर्थसमारोप इति चेत्, तर्हि सोऽयमर्थानर्थयोरग्निमाणवक्योरिव तद्धि- ·५८ प्रमाणनयवत्त्वाकोकालङ्कारा- कल्पविषयभावे सत्येव समुत्पत्तुमर्हति । नच समारोपविकल्पस्य स्खल- क्षणं कदाचन गोचरतामञ्चति । यदि चानर्थेऽर्थसमारोपः स्यात्, तदा वाहदोहाद्यर्थक्रियार्थिनः सुतरां प्रवृत्तिर्न स्यात् । नहि दाहपाकाद्यर्थी समारोपितपावकत्वे माणवके कदाचित्प्रवर्त्तते । रजतरूपताऽवभासमा- नशुक्तिकायामिव रजतार्थिनो अर्थक्रियार्थिनो विकल्पात्तत्र प्रवृत्तिरिति चेत् । भ्रान्तिरूपस्तयिं समारोपः, तथाच कथं ततः प्रवृत्तोऽर्थक्रियार्थी कृतार्थः स्यात् । यथा शुक्तिकायां प्रवृत्तो रजतार्थक्रियार्थीति । यदपि प्रोक्तम्-कार्यकारणभावस्यैव वाच्यवाचकतया व्यवस्थापितत्वादिति । तदप्ययुक्तम् । यतो यदि कार्यकारणभाव एव वाच्यवाचकभावः स्यात्, तदा श्रोत्रज्ञाने प्रतिभासमानः शब्दः स्वप्रतिभासस्य भवत्येव कारणमिति तस्याप्यसौ वाचकः स्यात् । यथा च विकल्पस्य शब्दः कारणम् , एवं परंपरया स्वलक्षणमपि, अतस्तदपि वाचकं भवेदिति प्रतिनियतवाच्यवाचकभावव्यवस्थानं प्रलयपद्धतिमनुधावेत्। ततः शब्दः सामान्यविशेषात्मकार्थावबोधनिबन्धनमेवेति स्थितम् ॥ ११ ॥ खाभाविकसामर्थ्यसमयाभ्यामर्थबोधनिबन्धनं शब्द इत्युक्तम् । अथ किमस्य शब्दस्य स्वाभाविक रूपं, किंच परापेक्षमिति विवेचयन्ति- अर्थप्रकाशकत्वमस्य स्वाभाविकं प्रदीपवद्यथार्थायथार्थ- वे पुनः पुरुषगुणदोषावनुसरतः ॥१२॥ अर्थप्रकाशकत्वम् , अर्थावबोधसामर्थ्यम् । अस्य शब्दस्य । स्वाभाविक परानपेक्षम्। प्रदीपवत् । यथा हि प्रदीपः प्रकाशमानः शुभमशुभं वा यथा- सन्निहितं भावमवभासयति, तथा शब्दोऽपि वक्त्रा प्रयुज्यमानः श्रुतिव- तिनीमवतीर्णः सत्येऽनृतेवा, समन्वितेऽसमन्विते वा, सफले निष्फलेवा, सिद्धे साध्ये वा वस्तुनि प्रतिपत्तिमुत्पादयतीति तावदेवास्य स्वाभाविकं रूपम् । अयं पुनः प्रदीपाच्छब्दस्य विशेषः-यदसौ संकेतव्युत्पत्तिम- पेक्षमाणः पदार्थप्रतीतिमुपजनयति, प्रदीपस्तु तन्निरपेक्षः । यथार्थत्वा- यथार्थत्वे सत्यार्थत्वासत्यार्थत्वे पुनः प्रतिपादकनराधिकरणशुद्धत्वाशु- द्धत्वे अनुसरतः । पुरुषगुणदोषापेक्षे इत्यर्थः । तथाहि-सम्यग्दर्शिनि ·। , रत्नाकरावतारिकायुक्तः। शुचौ पुरुषे वक्तरि यथार्थी शाब्दी प्रतीतिरन्यथा तु मिथ्यार्थेति । स्वाभाविके तु याथायें मिथ्यार्थत्वे चास्याः स्वीक्रियमाणे विप्रतार- केतरपुरुषप्रयुक्तवाक्येषु व्यभिचाराव्यभिचारनियमो न भवेत् । पुरु- षस्य च करुणादयो गुणा द्वेषादयो दोषाः प्रतीता एव । तत्र यदि पुरुषगुणानां प्रामाण्यहेतुत्वं नाभिमन्यते जैमिनीयैः, तार्ह दोषाणामप्य- प्रामाण्यनिमित्तता मा भूत् । दोषप्रशमनचरितार्था एव पुरुषगुणाः, प्रामाण्यहेतवस्तु न भवन्तीत्यत्र च कोशपानमेव शरणं श्रोत्रियाणा- मिति ॥ १२ ॥ इह यथैवान्तर्बहिर्वा भावराशिः स्वरूपमावित्ति, तथैव तं शब्देन प्रकाशयतां प्रयोक्तृणां प्रावीण्यमुपजायते । तं च तथाभूतं सप्तभङ्गी- समनुगत एव शब्दः प्रतिपादयितुं पटीयानित्याहुः- सर्वत्रायं ध्वनिर्विधिप्रतिषेधाभ्यां स्वार्थमभिधानः सप्त- भङ्गीमनुगच्छति ॥१३॥ सदसन्नित्यानित्यादिसकलैकान्तपक्षविलक्षणानेकान्तात्मके वस्तुनि विधिनिषेधविकल्पाभ्यां प्रवर्त्तमानः शब्दः सप्तभङ्गीमङ्गीकुर्वाण एव प्रवर्तत इति भावः ॥ १३ ॥ अथ सप्तभङ्गीमेव स्वरूपतो निरूपयन्ति- एकत्र वस्तुन्येकैकधर्मपर्यनुयोगवशादविरोधेन व्यस्त- योः समस्तयोश्च विधिनिषेधयोः कल्पनया स्यात्कारा- ङ्कितः सप्तधा वाक्प्रयोगः सप्तभङ्गी ॥१४॥ एकत्र जीवादी वस्तुन्येकैकसत्त्वादिधर्मविषयप्रश्नवशादविरोधेन प्रत्यक्षादिबाधापरिहारेण पृथग्भूतयोः समुदितयोश्च विधिनिषेधयोः पर्यालोचनया कृत्वा स्याच्छब्दलाञ्छितो वक्ष्यमाणैः सप्तभिः प्रकारैर्व- चनविन्यासः सप्तभङ्गी विज्ञेया । भज्यन्ते भिद्यन्तेऽर्था यैस्ते भङ्गा वचनप्रकारास्ततः सप्तभङ्गाः समाहृताः सप्तभङ्गीति कथ्यते। नानाव- ·प्रमाणनयतत्वालोकालकार:- । स्त्वाश्रयविधिनिषेधकल्पनया शतभङ्गीप्रसङ्गनिवर्त्तनाथमकत्र वस्तुनीत्यु- पन्यस्तम् । एकत्रापि जीवादिवस्तुनि विधीयमाननिषिध्यमानानन्तधर्म- पर्यालोचनयाऽनन्तभङ्गीप्रसक्तिव्यावर्तनार्थमेकैकधर्मपर्यनुयोगवशादि- त्युपात्तम् । अनन्तेष्वपि हि धर्मेषु प्रतिधर्म पर्यनुयोगस्य सप्तधैव प्रवर्त- मानत्वात् । तत्प्रतिवचनस्यापि सप्तविधत्वमेवोपपन्नमित्यकैकस्मिन् धर्मे एकैकैव सप्तभङ्गी साधीयसी । एवं चानन्तधर्मापेक्षया सप्तभङ्गी- नामानन्त्यं यदायाति, तदभिमतमेव । एतच्चाने सूत्रत एव निर्णेष्यते । प्रत्यक्षादिविरुद्धसदायेकान्तविधिप्रतिषेधकल्पनयाऽपि प्रवृत्तस्य वचन- प्रयोगस्य सप्तभङ्गीलानुषङ्गभङ्गार्थमविरोधेनेत्यभिहितम् । अवोचाम च- या प्रभाद्विधिपर्युदासभिदया बाधच्युता सप्तधा धर्म धर्ममपक्ष्य वाक्यरचनाऽनेकात्मके वस्तुनि । निर्दोषा निरदेशि देव! भवता सा सप्तभङ्गी यया जल्पन जल्परणाङ्गणे विजयते वादी विपक्षं क्षणात् ॥१॥ इदं च सप्तभङ्गीलक्षणं प्रमाणनयसप्तभङ्ग्योः साधारणमवधार- णीयम् । विशेषलक्षणं पुनरनयोरने वक्ष्यते ॥१४॥ अथास्यां प्रथमभङ्गोल्लेखं तावदर्शयन्ति- तद्यथा-स्यादस्त्येव सर्वमिति विधिविकल्पनया प्रथमो भङ्गः ॥१५॥ स्यादित्यव्ययमनेकान्तावद्योतकं स्यात्कथञ्चित्स्वद्रव्यक्षेत्रकालमा- वरूपेणास्त्येव सर्व कुम्भादि, न पुनः परद्रव्यक्षेत्रकालभावरूपेण । तथाहि- कुम्भो द्रव्यतः पार्थिवत्वेनास्ति, न जलादिरूपत्वेन; क्षेत्रतः पाटलिपुत्र- कत्वेन, न कान्यकुब्जादित्वेन; कालतः शैशिरत्वेन, न वासन्तिकादित्वेन; भावतः श्यामत्वेन, न रक्तत्वादिना । अन्यथेतररूपापत्त्या स्वरूपहा- निप्रसङ्ग इति । अवधारणं चात्र भङ्गेऽनभिमतार्थव्यावृत्त्यर्थमुपात्तम् । इतरथाऽनभिहिततुल्यतैवास्य वाक्यस्य प्रसज्येत, प्रतिनियतखार्थानाभि- धानात् । , ·रमाकरावतारिकायुक्त। , तदुक्तम्- "वाक्येऽवंधारणं तावदनिष्टार्थनिवृत्तये । कर्त्तव्यमन्यथाऽनुक्तसमत्वात् तस्य कुत्रचित् ॥ १॥ तथाऽप्यस्त्येव कुम्भ इत्येतावन्मात्रीपादाने कुम्भस्य स्तम्भाद्यस्तित्वे. नापि सर्वप्रकारेणास्तित्वप्राप्तेः प्रतिनियतस्वरूपानुपपत्तिः स्यात् , तत्प्र- तिपत्तये स्यादिति प्रयुज्यते, स्यात्कथञ्चित्वद्रव्यादिभिरवायमस्ति, न पर- द्रव्यादिभिरपीत्यर्थः। यत्रापि चासौ न प्रयुज्यते तत्रापि व्यवच्छेदुफलैव- कारवद् बुद्धिमद्भिः प्रतीयत एव । यदुक्तम्- " सोऽप्रयुक्तोऽपि वा तज्ज्ञैः सर्वत्रार्थात्प्रतीयते । यथैवकारो योगादिव्यवच्छेदप्रयोजनः॥१॥ १५ ॥ अथ द्वितीयभङ्गोल्लेखं ख्यापयन्ति- स्यान्नास्त्येव सर्वमिति निषेधकल्पनया द्वितीयः ॥१६॥ स्वद्रव्यादिभिरिव परद्रव्यादिभिरपि वस्तुनोऽसत्त्वानिष्टौ हि प्रति- नियतस्वरूपाभावाद्वस्तुप्रतिनियमविरोधः । नचास्तित्वैकान्तवादिभिरत्र नास्तित्वमसिद्धमित्यभिधानीयम् । कथञ्चित्तस्य वस्तुनि युक्तिसिद्धत्वा- साधनवत् । नहि कचिदनित्यत्वादौ साध्ये सत्त्वादिसाधनस्यास्तित्वं वि- पक्षे नास्तित्वमन्तरेणोपपन्नम् । तस्य साधनाभासत्वप्रसङ्गात् । अथ यदेव नियतं साध्यसद्भावेऽस्तित्वं तदेव साध्याभावे साधनस्य नास्तित्वमभि- धीयते; तत्कथं प्रतिषेध्यम् ? स्वरूपस्य प्रतिषेधत्वानुपपत्तेः, साध्यसद्भावे नास्तित्वं तु यत्तत्प्रतिषेध्यम्, तेनाविनाभावित्वे साध्यसद्भावास्तित्वस्य व्याघातात्तेनैव स्वरूपेणास्ति नास्ति चेति प्रतीत्यभावादिति चेत् । तदसत्। एवं हेतोस्त्रिरूपत्वविरोधात् । विपक्षासत्त्वस्य तात्त्विकस्याभावात् । यदि चायं भावाभावयोरेकत्वमाचक्षीत; तदा सर्वथा न कचित्प्रवर्त्तत । नापि कुतश्चिन्निवर्चेत । प्रवृत्तिनिवृत्तिविषयस्य भावस्याभावपरिहारेणासंभवात्, अभावस्य च भावपरिहारेणेति वस्तुनोऽस्तित्वनास्तित्वयो रूपान्तरत्व- ·६२ प्रमाणनयतत्त्वालोकालङ्कार:- मेष्टव्यम् । तथाचास्तित्वं नास्तित्वेन प्रतिषेध्येनाविनाभावि सिद्धम् । यथा च प्रतिषेध्यमस्तित्वस्य नास्तित्वं तथा प्रधानभावतः क्रमार्पितो- भयत्वादिधर्मपञ्चकमपि वक्ष्यमाणं लक्षणीयम् ॥ १६ ॥ अथ तृतीय भङ्गमुल्लेखतो व्यक्तीकुर्वन्ति- 'स्यादस्त्येव स्यान्नास्त्येवेति क्रमतो विधिनिषेधकल्पनया तृतीयः॥ १७ ॥ सर्वमिति पूर्वसूत्रादिहोत्तरत्र चानुवर्तनीयम् । ततोऽयमर्थः । क्रमा- र्पितवपरद्रव्यादिचतुष्टयापेक्षया क्रमाप्तिाभ्यामस्तित्वनास्तित्वाभ्यां वि- शेषितं सर्व कुम्भादि वस्तु स्यादस्त्येव स्यान्नास्त्येवेत्युल्लेखेन वक्तव्य- मिति ॥ १७॥ इदानी चतुर्थभङ्गोल्लेखमाविर्भावयन्ति- स्यादवक्तव्यमेवेति युगपहिधिनिषेधकल्पनया चतुर्थः ॥ १८ ॥ द्वाभ्यामस्तित्वनास्तित्वाख्यधर्माभ्यां युगपत्प्रधानतयाऽर्पिताभ्यामे- कस्य वस्तुनोऽभिधित्सायां तादृशस्य शब्दस्यासंभवादवक्तव्यं जीवादि वस्त्विति । तथाहि-सदसत्त्वगुणद्वयं युगपदेकत्र सदित्यभिधानेन वक्तुमशक्यम् । तस्यासत्त्वप्रतिपादनासमर्थत्वात्। तथैवासदित्यभिधानेन 'न तद्वक्तुं शक्यम् । तस्य सत्त्वप्रत्यायने सामर्थ्याभावात् । साङ्केतिक- मेकं पदं तदभिधातुं समर्थमित्यपि न सत्यम् । तस्यापि क्रमेणार्थद्वयप्र- त्यायने सामोपपत्तेः। शतृशानचौ सदिति शतृशानचोः सङ्केतितसच्छ- ब्दवत्। द्वन्द्ववृत्तिपदं तयोः सकृदभिधायकमित्यप्यनेनापास्तम्। सदसत्त्वे इत्यादि पदस्य क्रमेण धर्मद्वयप्रत्यायने समर्थत्वात् । कर्मधारयादिवृत्ति- पदमपि न तयोरभिधायकं तत एव वाक्यं तयोरभिधायकमनेनैवापा- स्तमिति सकलवाचकराहितत्वादवक्तव्यं वस्तु युगपत् सदसत्त्वाभ्यां प्रधा- 'नभावार्पिताभ्यामानान्तं व्यवतिष्ठते । अयं च भङ्गः कैश्चित्तृतीयभङ्ग- * । । S Liews ·॥ - रत्नाकरावतारिकायुक्त। स्थाने पठ्यते, तृतीयश्चैतस्य स्थाने । नचैवमपि कश्चिद्दोषः अर्थविशे- षस्याभावात् ।। १८ ॥ अथ पञ्चमभङ्गोल्लेखमुपदर्शयन्ति- स्यादस्त्येव स्यादवक्तव्यमेवेति विधिकल्पनया युगप- द्विधिनिषेधकल्पनया च पञ्चमः ॥ १९ ॥ खद्रव्यादिचतुष्टयापेक्षयाऽस्तित्वे सत्यस्तित्वनास्तित्वाभ्यां सह वक्तु- मशक्यं सर्व वस्तु। ततः स्यादस्त्येव स्यादवक्तव्यमेवेत्येवं पञ्चमभङ्गे- नोपदर्यत इति ॥ १९॥ अथ षष्टमङ्गोल्लेख प्रकटयन्ति- स्यान्नास्त्येव स्यादवक्तव्यमेवेति निषेधकल्पनया युग- पद्विधिनिषेधकल्पनया च षष्ठः ॥ २० ॥ परद्रव्यादिचतुष्टयापेक्षया नास्तित्वे सत्यस्तित्वनास्तित्वाभ्यां योग- पद्येन प्रतिपादयितुमशक्यं समस्तं वस्तु । ततः स्यान्नास्त्येव स्यादवक्त- व्यमेवेत्येवं षष्ठभङ्गेन प्रकाश्यते ॥ २० ॥ संप्रति सप्तमभङ्गमुल्लिखन्ति- स्यादस्त्येव स्यान्नास्त्येव स्थादवक्तव्यमेवेति क्रमतो वि. धिनिषेधकल्पनया युगपद्विधिनिषेधकल्पनया च सप्तम इति ॥२१॥ इतिशब्दः सप्तभङ्गीसमाप्त्यर्थः । स्वपरद्रव्यादिचतुष्टयापेक्षयाऽस्ति- त्वनास्तित्वयोः सतोरस्तित्वनास्तित्वाभ्यां समसमयमभिधातुमशक्यम- खिलं वस्तु तत एवमनन भङ्गेनोपदश्यते ॥२१॥ अथास्यामेव सप्तभङ्ग्यामेकान्तविकल्पानिराचिकीर्षवः सूत्राण्याहु:- विधिप्रधान एवं ध्वनिरिति न साधु ॥२२॥ प्राधान्येन विधिमेव शब्दोऽभिधत्ते इति न युक्तम् ॥२२॥ - ·- प्रमाणनयतत्त्वालोकाला- अत्र हेतुमाहुः- निषेधस्य तस्मादप्रतिपत्तिप्रसक्तः ॥२३॥ तस्मादितिशब्दात् ॥२॥ आशङ्कान्तरं निरस्यन्ति- अप्राधान्येनैव ध्वनिस्तमभिधत्ते इत्यप्यसारम् ॥२४॥ तमिति निषेधम् ॥२४॥ अत्र हेतुमाचक्षते- कचित्कदाचित्कथञ्चित्प्राधान्येनाप्रतिपन्नस्य तस्यामा- धान्यानुपपत्तेः ॥२५॥ न खलु मुख्यतः स्वरूपेणाप्रतिपन्नं वस्तु कचिदप्रधानभावमनु- भवतीति ॥२५॥ इत्थं प्रथमभङ्गैकान्तं निरस्येदानी द्वितीयभङ्गैकान्तनिरासमति- दिशन्ति- निषेधप्रधान एव शब्द इत्यपि प्रागुक्तन्यायादपास्तम्॥२६॥ व्यक्तम् ॥२६॥ अथ तृतीयभङ्गैकान्तं पराकुर्वन्ति- क्रमादुभयप्रधान एवायमित्यपि न साधीयः ॥२७॥ अयमितिशब्दः ॥२७॥ एतदुपपादयन्ति- अस्य विधिनिषेधान्यतरप्रधानत्वानुभवस्याप्यबाध्यमा- नत्वात् ॥२८॥ प्रथमद्वितीयभङ्गगतैकैकप्रधानत्वप्रतीतेरप्यबाधितत्वान्न तृतीयभङ्गै- कान्ताभ्युपगमः श्रेयान् ॥२८॥ अथ चतुर्थभङ्गैकान्तपराभवाय प्राहुः- युगपद्विधिनिषेधात्मनोऽर्थस्यावाचक एवासाविति munds am ·रनाकरावतारिकायुक्तः। - च न चतुरस्रम् ॥२९॥ स्यादवक्तव्यमेवेति चतुर्थभङ्गैकान्तो न श्रेयानित्यर्थः ॥२९॥ कुत इत्याहुः- तस्यावक्तव्यशब्देनाप्यवाच्यत्वप्रसङ्गात् ॥३०॥ अथ पञ्चमभङ्गैकान्तमपास्यन्ति- विध्यात्मनोऽर्थस्य वाचकः सन्नुभयात्मनो युगपदवाचक एव स इत्येकान्तोऽपि न कान्तः ॥३१॥ अत्र निमित्तमाहुः- निषेधात्मनः सह द्वयात्मनश्वार्थस्य वाचकलावाचकला- भ्यामपि शब्दस्य प्रतीयमानत्वात् ॥३२॥ निषेधात्मनोऽर्थस्य वाचकत्वेन सह, विधिनिषेधात्मनोऽर्थस्यावाच- कत्वेन च शब्दः षष्ठभङ्गे प्रतीयते यतः, ततः पञ्चमभङ्गैकान्तोऽपि न श्रेयान् ॥३२॥ षष्ठभङ्गैकान्तमपाकुर्वन्ति- निषेधात्मनोऽर्थस्य वाचकः सन्नुभयात्मनो युगपदवा- चक एवायमित्यप्यवधारणं न रमणीयम् ॥३३॥ अत्र हेतुमुपदर्शयन्ति- इतरथाऽपि संवेदनात् ॥ ३४॥ आद्यभङ्गादिषु विध्यादिप्रधानतयाऽपि शब्दस्य प्रतीयमानखादि- त्यर्थः ॥ ३४॥ अथ सप्तमभङ्गैकान्तमपाकुर्वन्ति- क्रमाक्रमाभ्यामुभयस्वभावस्य भावस्यवाचकश्चावाचकश्च ध्वनिर्नान्यथेत्यपि मिथ्या ॥ ३५ ॥ ९

·प्रमाणनयतत्त्वाकोकालकारा-
अत्र बीजमाख्यान्ति-
विधिमात्रादिप्रधानतयाऽपि तस्य प्रसिद्धेः॥१६॥
नन्वेकस्मिन् जीवादी वस्तुन्यनन्तानां विधीयमाननिषिध्यमानानां
धम्यामकीकरणादनन्ता एव वचनमार्गाः स्याद्वादिनां भवेयुः, वाच्ये-
यत्वाऽऽयत्तत्वाद् वाचकेयत्तायाः; ततो विरुद्धैव सप्तभङ्गीति ब्रुवाणं
निरस्यन्ति-
एकत्र वस्तुनि विधीयमाननिषिध्यमानानन्तधर्माभ्युपग-
मेनानन्तभङ्गीप्रसङ्गादसङ्गतैव सप्तभङ्गीति न चेतसि
निधेयम् ॥ ३७॥
अत्र हेतुमाहुः-
विधिनिषेधप्रकारापेक्षया प्रतिपर्यायं वस्तुन्यनन्तानामपि
सप्तभङ्गीनामेव संभवात् ॥३८॥
एकैकं पर्यायमाश्रित्य वस्तुनि विधिनिषेधविकल्पाभ्यां व्यस्तसम-
स्ताभ्यां सप्तैव भङ्गाः संभवन्ति, न पुनरनन्ताः । तत्कथमनन्तभङ्गी-
प्रसङ्गादसङ्गतत्वं सप्तभङ्गयाः समुद्भाव्यते ? ॥ ३८ ॥
कुतः सप्तैव भङ्गाः संभवन्तीत्याहुः-
प्रतिपर्यायं प्रतिपाद्यपर्यनुयोगानां सप्तानामेव संभवात् ॥
एतदपि कुत इत्याहुः-
तेषामपि सप्तत्वं सप्तविधतजिज्ञासानियमात् ॥४०॥
अथ सप्तविधतजिज्ञासानियमे निमित्तमाहुः-
तस्या अपि सप्तविधत्वं सप्तधैव तत्सन्देहसमुत्पादात ॥४॥
तस्यां अपीति प्रतिपाद्यजिज्ञासायाः। तत्संदेहसमुत्पादादिति प्रति-
पानसंशयसमुत्पत्तेः॥४१॥

·स्वाकरावतारिकायुक्त सन्देहस्यापि सप्तधात्वे कारणमाहुः- तस्यापि सप्तप्रकारत्वनियमः खगोचरवस्तुधर्माणां सप्तविधत्वस्यैवोपपत्तेः ॥ ४२ ॥ तस्य प्रतिपाद्यगतसन्देहस्य । स्वगोचरवस्तुधर्माणां सन्देहविषयी- कृतानामस्तित्वादिवस्तुपर्यायाणाम् ॥४२॥ इयं सप्तभङ्गी किं सकलादेशस्वरूपा, विकलादेशखरूपा वेत्यारेका पराकुर्वन्ति- इयं सप्तभङ्गी प्रतिभङ्गं सकलादेशखभावा विकला- देशखभावा च ॥४३॥ एकैको भङ्गोऽस्याः संबन्धी सकलादेशखभावः, विकलादेशसभा- बचेत्यर्थः॥४॥ अथ सकलादेश लक्षयन्ति- प्रमाणप्रतिपन्नानन्तधर्मात्मकवस्तुनः कालादिभिरभेद- वृत्तिप्राधान्यादभेदोपचाराहा योगपद्येन प्रतिपादक वचः सकलादेशः ॥४॥ कालादिभिरष्टाभिः कृत्वा यदभेदवृत्तेधर्मधर्मिणोरपृथग्भावस्य प्रा- धान्यं तस्मात्, कालादिभिर्भिन्नात्मनामपि धर्मधर्मिणामभेदाध्यारोपाद्वा समकालमभिधायकं वाक्यं सकलादेशः प्रमाणवाक्यमित्यर्थः। अयमर्थः- योगपद्येनाशेषधर्मात्मकं वस्तु कालादिभिरभेदवृत्त्या, अभेदोपचारेण वा प्रतिपादयति सकलादेशः, तस्य प्रमाणाधीनत्वात्। विकलादेशस्तु क्रमेण भेदोपचाराद्, भेदप्राधान्याद्वा तदभिधत्ते, तस्य नयायत्तत्वात् । कः पुनः क्रमः ? किं वायौगपद्यम् ?। यदाऽस्तित्वादिधर्माणांकालादिभिर्भेदविवक्षा, तदैकस्य शब्दस्यानेकार्थप्रत्यायने शक्त्यभावात् क्रमः, यदा तु तेषामेव धर्माणां कालादिभिरभेदेन वृत्तमात्मरूपमुच्यते, तदैकेनापि शब्देनैक- धर्मप्रत्यायनमुखेन तदात्मकतामापन्नस्यानेकाशेषरूपस वस्तुनः प्रति- ·प्रमाणनयतयालोकालङ्कार- पादनसंभवाद्यौगपद्यम् । के पुनः कालादयः ? । कालः, आत्मरूपं, अर्थः, संबन्धः, उपकारः, गुणिदेशः, संसर्गः, शब्दः, इत्यष्टौ । तत्र स्याज्जीवादि वस्त्वस्त्येवेत्यत्र यत्कालमस्तित्वं तत्कालाः शेषानन्तधर्मा वस्तुन्येकडेति तेषां कालेनाभेदवृत्तिः १ । यदेव चास्तित्वस्य तद्गुणत्व- मात्मरूपम् , तदेव चान्यानन्तगुणानामपीत्यात्मरूपेणाभेदवृत्तिः। ये एव चाधारोऽर्थो द्रव्याख्योऽस्तित्वस्य, स एवान्यपर्यायाणामित्यर्थेनाभेद- वृत्तिः३। य एव चाविष्वग्भावः कथञ्चित्तादात्म्यलक्षणः संबन्धोऽस्ति- त्वस्य, स एवाशेषविशेषाणामिति संबन्धेनाभेदवृत्तिः४। य एव चोपका- रोऽस्तित्वेन खानुरक्तत्वकरणम् , स एव शेषैरपि गुणैरित्युपकारेणाभेद- वृत्तिः५।य एव गुणिनः संबन्धी देशः क्षेत्रलक्षणोऽस्तित्वस्य, स एवा- न्यगुणानामिति गुणिदेशेनाभेदवृत्तिः ६। य एव चैकवस्त्वात्मनाऽस्त्वि- त्वस्य संसर्गः, स एवाशेषधर्माणामिति संसर्गेणाभेदवृत्तिः । ननु प्रागु- तसंबन्धादस्य कः प्रतिविशेषः? । उच्यते। अभेदप्राधान्येन भेदगुणभावन चप्रागुक्तः संबन्धः, भेदप्राधान्येनाभेदगुणभावेन चैष संसर्ग इति । य एवास्तीति शब्दोऽस्तित्वधर्मात्मकस्य वस्तुनो वाचकः, स एव शेषा- नन्तधर्मात्मकस्यापीति शब्देनाभेदवृत्तिः ८ ॥ पर्यायार्थिकनयगुणभावे द्रव्यार्थिकनयप्राधान्यादुपपद्यते । द्रव्यार्थिकगुणभावेन पर्यायार्थिकप्रा- धान्ये तु न गुणानामभेदवृत्तिः संभवति, समकालमेकत्र नानागुणानाम- संभवात् , संभवे वा तदाश्रयस्य तावद्वा भेदप्रसङ्गात् १। नानागुणानांसंब- न्धिन आत्मरूपस्य च भिन्नत्वात् , आत्मरूपाभेदेतेषां भेदस्य विरोधात् २। खाश्रयस्यार्थस्यापि नानात्वात्, अन्यथा नानागुणाश्रयत्वविरोधात्३ । संब- न्धस्य चसंबन्धिभेदेन भेददर्शनात्, नानासंबन्धिाभिरेक–कसंबन्धाघट- नात् ४।तैः क्रियमाणस्योपकारस्य च प्रतिनियतरूपस्यानेकत्वात् , अनेकैरुन पकारिभिः क्रियमाणस्योपकारस्यैकस्य विरोधात् ५।गुणिदेशस्य च प्रति- गुणं भेदात्, तदभेदे भिन्नार्थगुणानामपि गुणिदेशाभेदप्रसङ्गात् ६।संसर्ग- स्य च प्रतिसंसार्ग भेदात्, तदभेदे संसर्गिभेदविरोधात् ७ । शब्दस्य च प्रतिविषयं नानात्वात्, सर्वगुणानामेकशब्दवाच्यतायां सर्वार्थानामेकश- ब्दवाच्यताऽपत्तेःशब्दान्तरवैफल्यापत्तेः-८॥ तत्त्वतोऽस्तित्वादीनामेकत्र SEAR ·MON रवाकरावतारिकायुक्तः । वस्तुन्येवमभेदवृत्तेरसंभवे कालादिभिभिन्नात्मनामभेदोपचारः क्रियते । तदेताभ्यामभेदवृत्त्यभेदोपचाराभ्यां कृत्वा प्रमाणप्रतिपन्नानन्तधर्मात्म- कस्य वस्तुनः समसमयं यदभिधायकं वाक्यं स सकलादेशः प्रमा: णवाक्यापरपर्याय इति स्थितम् । "कालात्मरूपसंबन्धाः संसर्गोपक्रिये तथा । गुणिदेशार्थशब्दाश्चेत्यष्टौ कालादयः स्मृताः" ॥१॥४४॥ अधुना नयवाक्यस्वभावत्वेन नयविचारावसरलक्षणीयस्वरूपमपि विकलादेश सकलादेशस्वरूपनिरूपणप्रसङ्गेनात्रैव लक्षयन्ति- तद्विपरीतस्तु विकलादेशः ॥४५॥ नयविषयीकृतस्य वस्तुधर्मस्य भेदवृत्तिप्राधान्याद्, भेदोपचाराद्वा क्रमेण यदभिधायकं वाक्यम् , स विकलादेशः । एतदुल्लेखस्तु नयस्वरूपा- नभिज्ञश्रोतृणां दुरवगाह इति नयविचारावसर एव प्रदर्शयिष्यते॥४५॥ प्रमाणं निर्णीयाथ यतः कारणात् प्रतिनियतमर्थमेतव्यवस्थापयति, तत्कथयन्ति- तद् द्विभेदमपि प्रमाणमात्मीयप्रतिबन्धकापगमविशेषख- रूपसामर्थ्यतः प्रतिनियतमर्थमवद्योतयति ॥ ४६॥ प्रत्यक्षपरोक्षरूपतया द्विप्रकारमपि प्रागुपवर्णितस्वरूपं प्रमाणं स्वकी- यज्ञानावरणाद्यदृष्टविशेषक्षयक्षयोपशमलक्षणं योग्यतावशात्प्रतिनियतं नीलादिकमर्थ व्यवस्थापयति ॥४६ ।। एतद्व्यवच्छेद्यमाचक्षते- न तदुत्पत्तितदाकारताभ्याम् , तयोः पार्थक्येन सामस्ये- न च व्यभिचारोपलम्भात् ॥४७॥ तथाहि- ज्ञानस्य तदुत्पत्तितदाकारताभ्यां व्यस्ताभ्यां, समस्ताभ्यां वा प्रतिनियतार्थव्यवस्थापकत्वं स्यात् । यदि प्राच्यः पक्षः, तदा कपा- लक्षणः कलशान्त्यक्षणस्य व्यवस्थापकः स्यात्, तदुत्पत्तेः केवलायाः सद्भावात् । स्तम्भः स्तम्भान्तरस्य च व्यवस्थापकः स्यात्, तदाकारता- ·प्रमाणनयतत्वालोकालद्वार:- यास्तदुत्पत्तिरहितायाः संभवात् । अथ द्वितीयः, तदा कलशस्योत्तरक्षण: पूर्वक्षणस्य व्यवस्थापको भवेत् , समुदितयोस्तदुत्पत्तितदाकारतयोविद्य- मानत्वात्। अथ विद्यमानयोरप्यनयोनिमेवार्थस्य व्यवस्थापकम् ; नार्थः, तस्य जडत्वादिति मतम्। तदपि न न्यायानुगतम् , समानार्थसमनन्तर- प्रत्ययोत्पन्नज्ञानैर्व्यभिचारात्। तानि हि यथोक्तार्थव्यवस्थापकत्वलक्षणस्य समग्रस्य सद्भावेऽपिप्राच्यं जनकज्ञानक्षणं न गृहन्ति । अपि च किमिदम- कारत्वं वेदनानां? यदशात्प्रतिनियतार्थपरिच्छेदः स्यात् । किमर्थाकारो- ल्लेखित्वम् , अर्थाकारधारित्वं वा । प्रथमप्रकारे, अर्थाकारोल्लेखोऽर्थाका- रपरिच्छेद एव, ततश्च ज्ञानं प्रतिनियतार्थपरिच्छेदात्प्रतिनियतमर्थमवद्यो- तयतीति साध्याविशिष्टत्वं स्पष्टमुपढौकते। द्वितीयप्रकारे पुनराकारधा- रित्वं ज्ञानस्य सर्वात्मना, देशेन वा। प्रथमपक्षे,जडत्वादर्थस्य ज्ञानमपि जई भवेत्, उत्तरार्थक्षणवत् । प्रमाणरूपत्वाभावश्चोत्तरार्थक्षणवदेवास्य प्रस- ज्येत, सर्वात्मना प्रमेयरूपताऽनुकरणात्। अथ देशेन नीलत्वादिनाऽर्थाका- रचारित्वमिष्यते ज्ञानस्य, तार्ह तेनाजडाकारेण जडताप्रतिपत्तेरसंभवात् कथं तद्विशिष्टत्वमर्थस्य प्रतीयेत? न हि रूपज्ञानेनाप्रतिपन्नरसेन तद्विशि- ष्टता सहकारफलादौ प्रतीयते। किंच। देशेनाकारधारित्वानीलार्थवान:- शेषार्थानामपि ज्ञानेन प्रणापत्तिः, सत्त्वादिमात्रेण तस्य सर्वत्रार्थाका- रधारित्वाविशेषात् । अथ तदविशेषेऽपि नीलाद्याकारवैलक्षण्यानिखिला- र्थानामग्रहणम् , तार्ह समानाकाराणां समस्तानां ग्रहणप्राप्तिः । अथ यत एव ज्ञानमुत्पद्यते, तस्यैवाकारानुकरणद्वारेण प्राहकम् , हन्त ! एवमपि समानार्थसमनन्तरप्रत्ययस्य तद्ग्राहकं स्यादित्युक्तम् । ततो न तदुत्पत्ति- तदाकारताभ्यां ज्ञानस्य प्रतिनियतार्थावभासः, किंतु प्रतिबन्धकापगम- विशेषादिति सिद्धम् ॥४॥ इति प्रमाणनयतत्त्वालोकालङ्कारे श्रीरनप्रभाचार्यविरचितायां रत्नाकरावतारिकाख्यलघुटीकायामागमस्वरूपनिर्णयो नाम चतुर्थः परिच्छेदः।

·अहम् अथ पञ्चमः परिच्छेदः। इत्थं प्रमाणस्य स्वरूपसंख्ये समाख्याय विषयमाचक्षते- तस्य विषयः सामान्यविशेषाद्यनेकान्तात्मकं वस्तु ॥१॥ सस्य प्रमाणस्य । विसीयन्ते निबध्यन्ते विषयिणोऽस्मिन्निति विषयोगो- घरः परिच्छेद्यमिति यावत् । सामान्यविशेषौ वक्ष्यमाणलक्षणावादिर्यस्य सदसदाधनेकान्तस्य तत्तदात्मकं तत्वरूपं वस्त्विति । एवं च केवलस्य सा. मान्यस्य, विशेषस्य, तदुभयस्य वा स्वतन्त्रस्य प्रमाणविषयत्वं प्रतिक्षिप्तं भव- ति। अथैतदाकर्ण्य कर्णानेडपीडिता इव यौगाः संगिरन्ते। नन्वहो जैनाः! केनेदं सुहृदा कर्णपुटविटङ्कितमकारि युष्माकम् , स्वतन्त्रौ सामान्यविशेषौ नप्रमाणभूमिरिति। सर्वगतं हि सामान्य गोत्वादि, तद्विपरीतास्तु शब- लशाबलेयबाहुलेयादयो विशेषाः, ततः कथमेषामैक्यमाकर्णयितुमपि स- कर्णैः शक्यम् ? । तथा च सामान्यविशेषावत्यन्तभिन्नौ, विरुद्धधर्माध्य. स्तत्वात् ,यावेवं तावेवम् , यथा पाथःपावकौ, तथा चैतौ, तस्मात्तथा, ततो न सामान्यविशेषात्मकत्वं घटादेर्घटते । तदेतत्परमप्रणयपरायणप्रणयि- नीप्रियालापप्रायं वासवेश्मान्तरेवराजते। तथाहि-यदिदं सर्वगतत्वंसामा- न्यस्य न्यरूपि, तत् किं व्यक्तिसर्वगतत्वम् , सर्वसर्वगतत्वं वा स्वीकृत्य । यदि प्राक्तनम् , तदा तर्णकोत्पाददेशे तदविद्यमानं वर्णनीयम्, अन्यथा व्यक्तिसर्वगतत्वव्याघातात्। तत्रोत्पन्नायां च व्यक्तौ कुतस्तत् तत्रभवेत् ? किं व्यक्त्या सहैवोत्पद्येत, व्यक्त्यन्तराद्वा समागच्छेत् ? | नाद्यः पक्षः, नित्यत्वेनास्य स्वीकृतत्वात् । द्वितीयपक्षे तु ततस्तदागच्छत् पूर्वव्यक्तिं परित्यज्यागच्छेत् , अपरित्यज्य वा। प्राचिकविकल्पे, प्राक्तनव्यक्तेनिःसा- मान्यताऽऽपत्तिः। द्वितीयपक्षे तु किं व्यक्तया सहवागच्छेत्, केनचिदंशेन वा । आधे शाबलेयेऽपि बाहुलेयोऽयमिति प्रतीतिः स्यात् । द्वितीयपक्षे तु सामान्यस्य सांशताऽपत्तिः,सांशले चास्य व्यक्तिवदनित्यत्वप्राप्तिः अथ ·७२ प्रमाणनयतत्वालोकालङ्कार- विचित्रावस्तूनां शक्तिः; यथा मन्त्रादिसंस्कृतमस्त्रमुदरस्थं व्याधिविशेष छि- नत्ति, नोदरम्; तद्वदिहापि सामान्यस्येशी शक्तिः, यथा स्वहेतुभ्यः समु- त्पद्यमानेऽर्थे पूर्वस्थानादचलदेव तत्र वर्तत इति चेत् । स्यादेतदेवम् , यद्ये- कान्तेनैक्य सामान्यस्य प्रमाणेन प्रसिद्धं स्यात् ; नचैवम् , तस्यैव तत्त्वतो विचारयितुमुपक्रान्तत्वात्। तथाहि-यद्यस्यैकान्तैक्यं कीर्यते, तदा भिन्न- देशकालासु व्यक्तिषु वृत्तिर्न स्यादिति। यदि तु स्वभाववादालम्बनमात्रे- णैवेयमुपपाद्यते, तदा किममुना सामान्येन ?, किंतरां वाऽन्येनापि भूयसा वस्तुना परिकल्पितेन? । एकैव काचित् पद्मनिधीयमाना व्यक्ति- रभ्युपगम्यताम् । सा हि तथास्वभावत्वात् तथा तथा प्रथिष्यत इति लाभाभिलाषुकस्य मूलोच्छेदः । तन्न व्यक्तिसर्वगतत्वमेतस्य सङ्गतिगो- चरीभावमभजत् । नापि सर्वसर्वगतत्वम् , खण्डमुण्डादिव्यक्त्यन्तराले- पितदुपलम्भप्रसङ्गात् । अव्यक्तत्वात्तत्रतस्यानुपलम्भ इति चेत्, व्यक्ति- खात्मनोऽप्यनुपलम्भोऽत एव तत्रास्तु । अन्तराले व्यक्त्यात्मनः सद्भा- वावेदकप्रमाणाभावादसत्त्वादेवानुपलम्भे, सामान्यस्यापि सोऽसत्त्वादेव तत्रास्तु, विशेषाभावात् । किंच। प्रथमव्यक्तिसमाकलनवेलायां तदभि- व्यक्तस्य सामान्यस्य सर्वात्मनाऽभिव्यक्तिर्जातैव, अन्यथा व्यक्ताव्यक्तस्व- भावभेदेनानेकत्वानुषङ्गादसामान्यस्वरूपताऽऽपत्तिः । तस्मादुपलब्धिल- क्षणप्राप्तस्य स्वव्यक्त्यन्तराले सामान्यस्यानुपलम्भादसत्त्वम्, व्यक्तिस्वा- स्मवत् । अपि च । अव्यक्तत्वात् तत्र तस्यानुपलम्भस्तदा सिध्येद्, यदि ध्यक्त्यभिव्यङ्गथता सामान्यस्य सिद्धा स्यात् ; नचैवम् , नित्यैकरूपस्या- स्याभिव्यक्तेरेवानुपपत्तेः। तथाहि-व्यक्तिरुपकारं कश्चित्कुर्वती सामान्य- मभिव्यञ्जयेत् , इतरथा वा । कुर्वती चेत् , कोऽनया तस्योपकारः क्रियते। तज्ज्ञानोत्पादनयोग्यताचेत् , साततो भिन्ना, अभिन्ना वा विधीयेत । भिन्ना चेत्, तत्करणे सामान्यस्य न किञ्चित्कृतमिति तवस्थाऽस्यानभिव्यक्तिः। अभिन्ना चेत्, तत्करणे सामान्यमेव कृतं स्यात् , तथा चानित्यत्वप्राप्तिः। तज्ज्ञानं चेदुपकारः, तार्ह कथं सामान्यस्य सिद्धिः?, अनुगतज्ञानस्य व्य- क्तिभ्य एव प्रादुर्भावात्। तत्सहायस्यास्यैवात्र व्यापार इत्यपि श्रद्धामात्रम्। वृत्तो यदि घटोत्पत्चौ दुण्डाद्युपेतकुम्भकारवदू व्यक्त्युपेतं सामान्यमनु- क P PM EME ·रवाकरावतारिकायुक्तः। गतज्ञांनोत्पत्ती व्याप्रियमाणं प्रतीयेत, तदा स्यादेतत्, तच नास्त्येव । न किञ्चित् कुर्वत्याश्च व्यञ्जकत्वे, विजातीयव्यक्तेरपि व्यञ्जकत्वप्रसङ्गः । तन्नाव्यक्तत्वात् तत्र तस्यानुपलम्भः, किन्त्वसत्त्वादेव; इति न सर्व- सर्वगतमप्येतद्भवितुमर्हति, किन्तु प्रतिव्यक्ति कथञ्चिद्विभिन्नम्, कथ- चित्तदात्मकत्वाद्, विसदृशपरिणामवत् । यथैव हि काचिद्व्यक्तिरुप- लभ्यमानाब्यक्त्यन्तराद्विशिष्टा विसदृशपरिणामदर्शनादवतिष्ठते, तथा सहशपरिणामात्मकसामान्यदर्शनात् समानेति, तेनायं समानो गौः, सोऽनेन समान इति प्रतीतेः । नच व्यक्तिस्वरूपादभिन्नत्वात् सामा- न्यरूपताव्याघातोऽस्य, रूपादेरप्यत एव गुणरूपताव्याघातप्रसङ्गात् । कथञ्चिव्यतिरेकस्तु रूपादेरिव सदृशपरिणामस्याप्यस्त्येव । ननु प्रथम- व्यक्तिदर्शनवेलायां कथं न समानप्रत्ययोत्पत्तिः ?, तत्र सदृशपरिणामस्य भावादिति चेत्, तवापि विशिष्टप्रत्ययोत्पत्तिस्तदानीं कस्मान स्याद् ?, वैसदृश्यस्यापि भावात् । परापेक्षत्वात् तस्याप्रसङ्गोऽन्यत्रापि तुल्यः । समानप्रत्ययोऽपि हि परापेक्षः, परापेक्षामन्तरेण कचित् कदाचि- दप्यभावात्, अणुमहत्त्वादिप्रत्ययवत् । विशेषा अपि नैकान्तेन सामा- न्याद्विपरीतधर्माणो भवितुमर्हन्ति । यतो यदि सामान्यं सर्वगतं सिद्धं भवेत् , तदा तेषामव्यापकत्वेन ततो विरुद्धधर्माध्यासः स्यात्, नचैवम् , सामान्यस्य विशेषाणां च कथञ्चित्परस्पराव्यतिरेकेणैकानेकरूपतया- बस्थितत्वात् । विशेषेभ्योऽव्यतिरिक्तत्वाद्धि सामान्यमप्यनेकमिष्यते, सामान्यात्तु विशेषाणामव्यतिरेकात्तेऽप्येकरूपा इति । एकत्वं च सामा- न्यस्य संग्रहनयापणात् सर्वत्र विज्ञेयम् । प्रमाणार्पणात्तस्य सदृशप- रिणामरूपस्य विसदृशपरिणामवत् प्रतिव्यक्ति भेदात् । एवं चासिद्धं सर्वथा विरुद्धधर्माध्यस्तत्वं सामान्यविशेषयोः । यदि पुनः कथञ्चिदेव विरुद्धधर्माध्यस्तत्वं हेतुश्चिकीर्षितम् , तदा विरुद्धमेव, कथंचिद्विरुद्ध- धर्माध्यासस्य कथंचिद्भेदेनैवाविनाभूतत्वात् । पाथःपावकस्वरूपो दृष्टा- न्तोऽप्युभयविकल:, तयोरपि कथंचिदेव विरुद्धधर्माध्यस्तत्वेन भिन्नत्वेन च खीकरणात् । पयस्त्वपावकत्वादिना हि तयोविरुद्धधर्माध्यासो भेदश्च, द्रव्यत्वादिना पुनस्तद्वैपरीत्यमिति । तथा च कथं न सामान्यविशेषात्म- १० । । ।

·प्रमाणनयतत्त्वालोकालङ्कार:- कत्वं घटादेर्घटत इति ॥१॥ अधुना सामान्यविशेषवरूपानेकान्तात्मकवस्तुसमर्थनार्थ साक्षा- दे॒तुद्वयमभिधानाः सदसदाद्यनेकान्तात्मकवस्तुप्रसाधकहेतून् सूच- यन्ति- अनुगतविशिष्टाकारपतीतिविषयत्वात्, प्राचीनोत्तराका- रपरित्यागोपादानावस्थानस्वरूपपरिणत्याऽर्थक्रिया- सामर्थ्यघटनाच्च ॥२॥ अनुगताकाराऽनुवृत्तस्वभावा गौॉरित्यादिप्रतीतिः, विशिष्टाकारा व्यावृत्तरूपा शबलः श्यामल इत्यादिप्रतीतिस्तद्गोचरत्वात् ; इति तिर्यक्- सामान्यगुणाख्यविशेषलक्षणानेकान्तात्मकवस्तुसिद्धौ हेतुः । प्राचीनो- तराकारयोः यथासङ्ख्येन ये परित्यागोपादाने, ताभ्यां यदवस्थानम् तत्स्वरूपपरिणामेनार्थक्रियासामर्थ्यघटनात् कार्यकरणोपपत्तेः, इत्यूर्ध्व- तासामान्यपर्यायाख्यविशेषस्वरूपानेकान्तात्मकवस्तुसिद्धौ हेतुः । चका- रात् सदसदायनेकान्तसमर्थकहेतवः सदसदाकारप्रतीतिविषयत्वादयो द्रष्टव्याः॥२॥ इदानी सामान्य प्रकारतः प्ररूपयन्ति- सामान्यं द्विप्रकारं तिर्यक्सामान्यमूर्ध्वतासामान्यं च ॥३॥ तिर्यगुल्लेखिनाऽनुवृत्ताकारप्रत्ययेन गृह्यमाणं तिर्यक्सामान्यम्, ऊर्ध्व- मुल्लेखिनाऽनुगताकारप्रत्ययेन परिच्छिद्यमानमूर्ध्वतासामान्यं चेति ॥३॥ तत्राद्यभेदस्य स्वरूपं सोदाहरणमुपदर्शयन्ति- प्रतिव्यक्ति तुल्या परिणतिस्तिर्यक्सामान्यम् , शबलशाब- लेयादिपिण्डेषु गोत्वं यथा ॥४॥ व्यक्ति व्यक्तिमधिश्रित्य समाना परिणतिस्तिर्यक्सामान्य विज्ञेयम्। अत्र सौगताः सङ्गिरन्ते- गौौरित्याद्यनुगताकारप्रतिपत्तेरन्यव्यावृत्ति- D ·रवाकरावतारिकायुक्तः। ७८ मात्रेणैव व्यक्तिषु प्रसिद्धरनवसर एव सदृशपरिणामस्वरूपसामान्य- स्वीकारः । सर्वतो व्यावृत्तानि हि स्वलक्षणानि न मनागप्यात्मानमन्येन मिश्रयन्तीति । तदेतन्मरुमरीचिकाचक्रोदकाऽऽचान्तये ऽञ्जलिपुटप्रसा- रणम् । यत इयमन्यव्यावृत्तिर्बहिः, अन्तर्वा भवेत्। तत्र खण्डमुण्डादिवि- शेषप्रतिष्ठैकान्यव्यावृत्तेर्बहिः सद्भावे सामान्यरूपता दुर्निवारा । आन्त- रत्वे तु तस्याः कथं बहिराभिमुख्येनोल्लेखः स्यात् ? । नान्तः, बहिर्वा सेत्यपि स्वाभिप्रायप्रकटनमात्रम् । तथाभूतं ह्यन्यव्यावृत्तिस्वरूपं किञ्चित् , न किञ्चिद्वा। किञ्चिच्चेत्, नूनमन्तर्बहिर्वा तेन भाव्यम् , तत्र च प्रतिपादितदोषानतिक्रमः । न किञ्चिच्चेत्, कथं तथाभूतप्रत्ययहेतुः ।। वासनामात्रनिर्मित एवायमिति चेत्, तर्हि बहिरापेक्षा न भवेत् । न ह्यन्यकारणको भावोऽन्यदपेक्षते, धूमादेः सलिलाधपेक्षाप्रसङ्गात् । किञ्च । वासनाऽप्यनुभूतार्थविषयैवोपजायते। नचात्यन्तासत्त्वेन त्वन्मते सामान्यानुभवसम्भवः । अपि च । वासना तथाभूतं प्रत्ययं विषयतयोत्पा- दयेत्, कारणमात्रतया वा । प्राचि पक्षे सकलविशेषानुयायिनी पारमा- र्थिकी परिच्छेद्यस्वभावा वासनेति पर्यायान्तरेण सामान्यमेवाभिहितं भवेत् । कारणमात्रतया तु वासनायाः सदृशप्रत्ययजनने विषयोऽस्य वक्तव्यः, निर्विषयस्य प्रत्ययस्यैवासंभवात् । नच सदृशपरिणाम विमुच्यापरस्तद्विषयः सङ्गच्छते, प्रागुदीरितदोषानुषङ्गात् । किञ्च । इयमन्यव्यावृत्तिः स्वयमसमानाकारस्य, समानाकारस्य वा वस्तुनः स्यात् । प्राक्तनविकल्पकल्पनायामतिप्रसङ्गः, कुरङ्गतुरङ्गतरङ्गादिष्वपि तत्संभवापत्तेः, तथा च तेष्वनुगताकारैकप्रत्ययानुषङ्गः । स्वयं समा- नाकारस्य तु वस्तुनोऽभ्युपगमे समुपस्थित एवायमतिथिः सदृशपरि- णामः कथं पराणुद्यताम् ? । ननु यया प्रत्यासत्त्या केचन भावाः स्वयं सदृशपरिणामं बिभ्रति, तयैव स्वयमतदात्मका अपि सन्तस्तथा किन्नाव- भासेरन् ? इति चेत् । तदनुचितम् । चेतनेतरभेदाभावप्रसङ्गात् । ययै- व हि प्रत्यासत्त्या चेतनेतरस्वभावान् भावाः स्वीकुर्वन्ति, तयैव स्वयम- तदात्मकाअपि सन्तस्तथा किं नावभासेरन् ? इत्यपिब्रुवाणस्य ब्रह्माद्वैतवा- दिनो न वक्त्रं वक्रीभवेत् । चेतनेतरव्यतिरिक्तस्य ब्रह्मणोऽसत्त्वात् ·प्रमाणनयतवालोकाबार:- कथमस्य तथाऽवभासनम् ? इत्यन्यत्रापि तुल्यम् । न खलु सदृश- परिणामशून्यं स्वलक्षणमप्यस्ति, यत् तथाऽवभासेत । ननु स्वलक्षणस्य विसदृशाकारात्मनः सदृशपरिणामात्मकत्वं विरुध्यते । नैवम् । ज्ञानस्य चित्राकारतावत्, विकल्पेतराकारतावञ्चैकस्योभयात्मकत्वाविरोधात् । ततो व्यावृत्तप्रत्ययहेतुविसदृशाकारतावद् वस्तुनः सदृशपरिणामात्मकत्वमप्य- नुयायिप्रत्ययहेतुः स्वीकार्यम् ॥ ४॥ अथ सामान्यद्वितीयभेदं सनिदर्शनमुपदर्शयन्ति- पूर्वापरपरिणामसाधारणं द्रव्यमूवंतासामान्यं कटक- कङ्कणाद्यनुगामिकाञ्चनवत् ॥५॥ पूर्वापरपर्याययोरनुगतमेकं द्रव्यम् , द्रवति तांस्तान् पर्यायान् गच्छ- तीति व्युत्पत्त्या त्रिकालानुयायी यो वस्त्वंशः, तदूर्ध्वतासामान्यमित्यभि- धीयते। निदर्शनमुत्तानमेव । अत्रैकस्य कालत्रयानुयायितायां जनुषाऽन्धः शौद्धोदनिशिष्यः समाचष्टे-अहो ! कष्टः शिष्टैरुपक्रान्तोऽयमेकस्यानेक- कालावस्थितिवादः। प्रतिक्षणभङ्गुरभावावभासनायामेव हि प्रमाणमुद्रा साक्षिणी। तथाहि-यत् सत् , तत्क्षणिकम् , संश्च विवादाध्यासितःशब्दा- दिः। सत्त्वं तावद् यत् किञ्चिदन्यत्रास्तु, प्रस्तुते तावदर्थक्रियाकारित्वमेव मे संमतम् , तच्च शब्दादौधर्मिणि प्रत्यक्षप्रमाणप्रतीतमेव। विपक्षाच्च व्याप- कानुपलब्ध्या व्यावृत्तम् । सत्त्वस्य हि क्षणिकत्ववत् क्रमाक्रमावपि व्याप- कावेव । नहि क्रमाक्रमाभ्यामन्यः प्रकारः शङ्कितुमपि शक्यते, व्याघात- स्योद्भटत्वात् , न क्रम इति निषेधादेवाक्रमोपगमात् , नाक्रम इति निषेधा- देव च क्रमोपगमात् । तौ च क्रमाक्रमौ स्थिराव्यावर्त्तमानावर्थक्रियामपि ततो व्यावर्त्तयतः। वर्तमानार्थक्रियाकरणकाले ह्यतीतानागतयोरप्यर्थक्रि- ययोः समर्थत्वे तयोरपि करणप्रसङ्गः। असमर्थत्वे पूर्वापरकालयोरप्यकर- णापतिः । समर्थोऽप्यपेक्षणीयासन्निधेर्न करोति, तत्सन्निधेस्तु करोतीति चेत्। ननु किमर्थ सहकारिणामपेक्षा ? किं स्वरूपलाभार्थम् , उतोपकारा, र्थम् ,अथ कार्यार्थम् । न प्रथमः, स्वरूपस्य कारणाधीनस्य नित्यस्य वा पूर्व- सिद्धत्वात् । न द्वितीयः, स्वयं सामर्थेऽसामर्थे वा तस्यानुपयोगात्। the ·रखाकरावतारिकायुक्तः । C तथाच- "भावः स्वतः समर्थश्चेद् , उपकारः किमर्थकः ?। भावः स्वतोऽसमर्थश्चेद् , उपकारः किमर्थकः"? ॥१॥ अत एव न तृतीयः । उपकारवत् सहकारिणामप्यनुपयोगात्। तथाच- "भावः स्वतः समर्थश्चेत्, पर्याप्तं सहकारिभिः । भावः खतोऽसमर्थश्चेत्, पर्याप्तं सहकारिभिः॥१॥ अनेकाधीनखभावतया कार्यमेव तानपेक्षत इति चेत् । न । तस्या- स्वतन्त्रत्वात्, स्वातन्त्र्ये वा कार्यत्वव्याघातात्, तद्धि तत्साकल्येऽपि स्वातन्त्र्यादेव न भवेदिति । एवं च यत् क्रमाक्रमाभ्यामर्थक्रियाकारि न भवति, तदसत्, यथा गगनेन्दीवरम् , तथा चाक्षणिकाभिमतो भाव इति व्यापकानुपलब्धिरुत्तिष्ठते । तथा च क्रमयोगपद्ययोर्व्यापकयोः व्यावृ- तेरक्षणिकाड्यावर्त्तमानार्थक्रिया क्षणिके विश्राम्यतीति प्रतिबन्धसिद्धिः॥ अत्राचक्ष्महे । ननु क्षणभिदेलिमभावाभिधायिभिक्षुणा कारणग्राहिणः, कार्यग्राहिणः, तहयग्राहिणो वा प्रत्यक्षादर्थक्रियाकारित्वप्रतीतिः प्रोच्येत, यतस्तच्च शब्दादौ धर्मिणि प्रत्यक्षप्रमाणप्रतीतमेवेत्युक्तं युक्तं स्यात् । न तावत्पौरस्त्यात् , तस्य कारणमात्रमन्त्रणपरायणत्वेन कार्यकिंवदन्तीकुण्ठ- त्वात् । नापि द्वितीयात्, तस्य कार्यमात्रपरिच्छेदविदग्धत्वेन कारणाव- धारणवन्ध्यत्वात् । तदुभयावभासे चेदमस्य कारणम् , कार्य चेत्यर्थ- क्रियाकारित्वावसायोत्पादात् । वस्तुस्वरूपमेव कारणत्वम् , कार्यत्वं चेति तदन्यतरपरिच्छेदेऽपि तबुद्धिसिद्धिरिति चेत्, एवं तार्ह नालिकेरद्वी- पवासिनोऽपि वह्निदर्शनादेव तत्र धूमजनकत्वनिश्चयस्य, धूमदर्शना- देव वह्निजन्यत्वनिश्चयस्य च प्रसङ्गः। नापि तृतीयात् , कार्यकारणोभयी- प्राहिणः प्रत्यक्षस्यासंभवात् , तस्य क्षणमात्रजीवित्वात्, अन्यथाऽनेनैव हेतोर्व्यभिचारात् । तदुभयसामर्थ्यसमुद्भूतविकल्पप्रसादात्तदवसाय इति चेत्, तर्हि कथं प्रत्यक्षेण तत्प्रतीतिः ? । प्रत्यक्षव्यापारपरामर्शित्वात् विक- ल्पस्य तद्वारेण प्रत्यक्षमेव तल्लक्षकमिति चेत् । ननु न कार्यकारणग्रा- हिणोरन्यतरेणापि प्रत्यक्षेण प्राकार्यकारणभावो भासयामासे, तत् कथं ·७८ प्रमाणनयतत्त्वालोकालङ्कार:- विकल्पेन तव्यापारः परामृश्येत? इति न क्षणिकवादिनः काप्यर्थक्रिया- प्रतीतिरस्तीति वाद्यसिद्धं सत्त्वम् । संदिग्धानैकान्तिकं च, क्षणिकाक्षाणिके क्षणिकैकान्तविपक्षे क्रमाक्रमव्यापकानुपलम्भस्यासिद्धत्वेन तद्व्याप्तार्थ- क्रियायास्ततो व्यावृत्त्यनिर्णयात्। किंचित् कृत्वाऽन्यस्य करणं हि क्रमः। अयं च कलशस्य कथंचिदेकरूपस्यैव क्रमवत्सहकारिकारणकलापोप- ढौकनवशेन क्रमेण घटचोटिकामस्तकोपरिपर्यटनात्तासां क्लमं कुर्वतः सुप्रतीत एव । अत्र हि भवानत्यन्ततार्किकंमन्योऽप्येतदेव वक्तुं शक्नोति, यस्मादक्षेपक्रियाधर्मणः समर्थस्वभावादेकं कार्यमुदपादि, स एव चेत् पूर्व- मप्यस्ति, तदा तत्कालवत्तदैव तद्विधानः कथं वार्यताम् ? । "कार्याणि हि विलम्बन्ते कारणाऽसन्निधानतः। समर्थहेतुसद्भावे क्षेपस्तेषां नु किंकृतः ? "॥१॥ इति । नचैतदवदातम् । एकान्तेनाक्षेपक्रियाधर्मत्वानभ्युपगमात् । द्रव्य- रूपशक्त्यपेक्षया हि तत् समर्थमभिधीयते, पर्यायशक्त्यपेक्षया त्वसमर्थ- मिति । यदेव हि कुशूलमूलावलम्बि बीजद्रव्यम् , तदेवावनिवनपवनात- पसमर्पितातिशयविशेषस्वरूपपर्यायशक्तिसमन्वितमकुरं करोति । नन्व- सौ पर्यायशक्तिः कुशूलमूलावस्थानाऽवस्थायामविद्यमाना, क्षेत्रक्षितिक्षे- पक्षणे तु संपद्यमाना बीजद्रव्याद्भिन्ना वा स्यात् , अभिन्ना वा, भिन्ना- भिन्ना वा । यदा भिन्ना, तदा किमनया काणनेत्राञ्जनरेखाप्रख्यया ?, विभिन्नाः सन्निधिभाजः संवेदनकोटीमुपागताः सहकारिण एवासताम् । अथ सहकारिणः कमपि बीजस्यातिशेषविशेषमपोषयन्तः कथं सहका- रितामपि प्राप्नुयुः ? इति चेत् , त_तिशयोऽप्यतिशयान्तरमनारचयन् कथं तत्तां प्राप्नुयात् ? । अथायमारचयति तदन्तरम्, तार्ह समुपस्थित- मनवस्थादौस्थ्यम् । अथाभिन्ना भावात् पर्यायशक्तिः, तार्ह तत्करणे स एव कृत इति कथं न क्षणिकत्वम् ?। भिन्नाभिन्नपर्यायशक्तिपक्षोऽप्यशे क्षणिकत्वमनर्पयन कुशलीति ॥ अत्र ब्रूमः-एषु चरम एव पक्षः कक्षीक्रियते । नचात्र कलङ्कः कश्चित् , द्रव्यांशद्वारेणाऽक्षणिके वस्तुनि पर्यायांशद्वारेण क्षणिकत्वोपगमात्, क्षणिकैकान्तस्यैव कुट्टयितुमुप- क्रान्तत्वात् । क्षणिकपर्यायेभ्योऽव्यतिरेकात् क्षणिकमेव द्रव्यं प्राप्नो Pirom SH ·रत्नाकरावतारिकायुक्त। ७९ वीति चेत् । न । व्यतिरेकस्यापि संभवात् । नच व्यतिरेकाव्यति- रेकावेकस्य विरुध्येते । न हि नः प्रयोगाप्रयोगमात्रेण विरोधगतिः, अतिप्रसङ्गात् । "दलति हृदयं गाढोद्वेगं द्विधान तु भिद्यते वहति विकल: कायो मोहं न मुञ्चति चेतनाम् । ज्वलयति तनूमन्तर्दाहः करोति न भस्मसात् प्रहरति विधिमर्मच्छेदी न कृन्तति जीवितम्॥ १ ॥ इत्यादिष्वपि तत्प्राप्तेः । नच स्थिरभावस्यापि येनैव रूपेण व्यतिरे- कम् , तेनैवाव्यतिरेकं व्याकुर्महे; द्रव्यमेतत्, एते च पर्याया इतिरूपेण हि व्यतिरेकः, वस्त्वेतदितिरूपेण त्वव्यतिरेकः । एकमेव च विज्ञानक्षणं सविकल्पाविकल्पकम् , भ्रान्ताभ्रान्तम् , कार्य कारणं चाय स्वयमेव स्वीकरोति, भेदाभेदे तु विरोधप्रतिरोधमभिदधातीति महासाहसिकः, इति क्षणिकाक्षणिकेऽपि क्रमाक्रमाभ्यामर्थक्रियायाः संभवात् सिद्धं संदि- ग्धानकान्तिकं सत्त्वम् । क्षणिकैकान्ते ताभ्यामर्थक्रियाया अनुपपत्ते- विरुद्वं वा। तथाहि-क्रमस्तावद् द्वेधा; देशक्रमः, कालक्रमश्च। तत्र देश- क्रमो यथा तरलतरतरङ्गपरम्परोत्तरणरमणीयश्रेणीभूतश्वेतच्छदमिथु- नानाम् । कालक्रमस्त्वकस्मिन् कलशे क्रमेण मधुमधूकबन्धूकशम्बू- कादीनांधारणक्रियां कुर्वाणे । क्षणिकैकान्ते तु द्वयोरप्येतयोरभाव एव । येन हि वस्तुना क्वचिद्देशे, काले वा किंचित्कार्यमर्जयामासे, तत्तत्रैव, तदानीमेव च निरन्वयमनश्यत् , ततो देशान्तरकालान्तरानुसरणव्यस- नशालिनः कस्याप्येकस्यासंभवात् क नाम क्षणिकैकान्ते क्रमोऽस्तु । नाप्यत्र यौगपद्यमनवद्यम् । यतः क्षणिकानंशस्वरूपं रूपं युगपदेव स्व- कार्याणि कार्याणि कुर्वाणं येनैव स्वभावेन स्वोपादेयं रूपमुत्पादयति तेनैव ज्ञानक्षणमपि, यद्वा येनैव ज्ञानक्षणं तेनैव रूपक्षणमपि, स्वभावान्तरेण वा । प्राचि पक्षे, ज्ञानस्य रूपस्वरूपत्वापत्तिः, रूपोत्पादकैकस्वभावा- भिनिवर्त्यत्वात् , रूपस्वरूपवत् । द्वितीये, रूपस्य ज्ञानरूपताऽऽपत्तिः, ज्ञानोत्पादनकस्वभावसंपाद्यत्वात् , ज्ञानस्वरूपवत् । तृतीये, रूपक्षणस्य क्षणिकानंशस्वरूपस्यापत्तिः, स्वभावभेदस्य भेदकस्य सद्भावात् । अथानं- ·? प्रमाणनयतत्त्वालोकालङ्कार:- शैकस्वरूपमपि रूपं सामग्रीभेदाद्भिन्नकार्यकारि भविष्यति को दोष इति चेत्, तर्हि नित्यैकरूपोऽपि पदार्थस्तत्तत्सामग्रीभेदात् तत्तत्कार्यकर्ता भविष्यतीति कथं क्षणिकैकान्तसिद्धिः स्यात् ? । ततो न क्षणिकैकान्ते क्रमयोगपद्याभ्यामर्थक्रिया संभवतीति सिद्धं विरुद्धं सत्त्वमिति ॥ यदप्याचक्षते भिक्षवः क्षणक्षयिकान्तप्रसाधनाय प्रमाणम्-ये यद्भाव प्रत्यनपेक्षाः, ते तद्भावनियताः, यथाऽन्त्या कारणसामग्री स्वकार्य- जनने, विनाशं प्रत्यनपेक्षाश्च भावा इति । तत्र विनाशं प्रत्यनपेक्षत्वम- सिद्धतावष्टब्धमेव नोच्छ्रसितुमपि शक्कोतीति कथं वस्तूनां विनाशनै- यत्यसिद्धौ सावधानतां दध्यात्? । तथाहि-तरखिपुरुषप्रेरितप्रचण्ड- मुद्रसंपर्कात् कुम्भादयो ध्वसमानाः समीक्ष्यन्ते। नन्वेतत्साधनसि. द्धिबद्धकक्षेष्वस्मासु सत्सु कथमसिद्धताऽभिधातुं शक्या?। तथाहि-वेग- वन्मुद्गरादि शहेतुर्नश्वरं वा भावं नाशयति, अनश्वरं वा । तत्रानश्वरस्य नाशहेतुशतोपनिपातेऽपि नाशानुपपत्तिः, स्वभावस्य गीर्वाणप्रभुणाऽ- प्यन्यथाकर्तुमशक्यत्वात् । नश्वरस्य च नाशे तद्धेतूनां वैयर्थ्यम् । नहि स्वहेतुभ्य एवाप्तस्वभावे भावे भावान्तरव्यापारः फलवान् , तद्नुपरति- प्रसक्तेः। उक्तं च- "भावो हि नश्वरात्मा चेत्, कृतं प्रलयहेतुभिः । अथाप्यनश्वरात्माऽसौ, कृतं प्रलयहेतुभिः” ॥१॥ अपि च । भावात्पृथग्भूतो नाशो नाशहेतुभ्यः स्यात्, अपृथग्भू- तो वा । यद्यपृथग्भूतः; तदा भाव एव तद्धेतुभिः कृतः स्यात्, तस्य च खहेतोरेवोत्पत्तेः कृतस्य करणायोगात्तदेव तद्धेतुवैयर्थ्यम् । अथ पृथ- ग्भूतोऽसौ, तदा भावसमकालभावी, तदुत्तरकालभावी वा स्यात् । तत्र समकालभावित्वे निर्भरप्रतिबन्धबन्धुरबान्धवयोरिव भावाभावयोः सम- कालमेवोपलम्भो भवेत् , अविरोधात् । तदुत्तरकालभावित्वे तु घटादेः किमायातम् , ? येनासौ खोपलम्भं स्वार्थक्रियां च न कुर्यात् । न हि तन्त्वादेः समुत्पन्ने पटे घटः खोपलम्भं स्वार्थक्रियां च कुर्वन् केनचि- प्रतिषेधूं शक्यः । ननु पटस्याविरोधित्वान्न तदुत्पत्तौ तदभावः, अभावस्य तु तद्विपर्ययादसौ स्यात् । ननु किमिदमस्य विरोधित्वं . । BE ।

·रत्नाकरावतारिकायुक्तः। ८१ अविष्वग्भावो नाम ?। नाशकत्वम् , नाशखरूपत्वं वा । नाशकत्वं चेत् , तर्हि मुद्रादि- वन्नाशोत्पादद्वारेणानेन घटादिरुन्मूलनीयः; तथाच तत्रापि नाशेऽय- मेव पर्यनुयोग इत्यनवस्था । नाशस्वरूपत्वं चेत् । नन्वेवमर्थान्तरत्वा- विशेषात् कथं कुटस्यैवासौ स्यात् ?, अन्यस्यापि कस्मानोच्यते । तत्सं- बन्धित्वेन करणादिति चेत् , कः संबन्धः ? ; कार्यकारणभावः, संयोगः, विशेषणीभावः, वा । न प्राच्यः पक्षः, मुद्गरादिकार्यत्वेन तदभ्युपगमात्। न द्वितीयः, तस्याद्रव्यत्वात् , कुटादिसमकालतापत्तेश्च। न तृतीयः, भूतलादिविशेषणतया तत्कक्षीकारात् । तुरीये त्वविष्वग्भावः सर्वथाऽभेदः, कथञ्चिदभेदो वा भवेत् । नाद्यः पक्षः, पृथग्भूतत्वेनास्य कक्षीकारात्। न द्वितीयः, विरोधावरोधात् । इति नाशहेतोरयोगतः सिद्धं वस्तूनां तं प्रत्यनपेक्षत्वमिति । तदेतदेतस्य समस्तमुत्पादेऽपि समानं पश्यतः प्रध्वंस एव पर्यनुयुञ्जानस्य लुप्पैकलोचनतामाविष्करोति । तथाहि-उत्पा- दहेतुरपि सत्स्वभावस्य, असत्स्वभावस्य वा भाषस्योत्पादकः स्यात् । न सत्स्वभावस्य, तस्य कृतोपस्थायिताप्रसङ्गात् । नाप्यसत्स्वभावस्य, स्वभा- वस्यान्यथाकर्तुमशक्तेः, अभ्युपगमविरोधाच्च । न ह्यसत्वभावजन्योत्पा- दकत्वमिष्यते त्वया । अथानुत्पन्नस्यासत्त्वादुत्पन्नस्य सत्स्वभावत्वाव्यर्थों विकल्पयुगलोपन्यासपरिश्रम इति चेत् । नैवम् । नष्टेतरविकल्पापेक्ष- याऽस्य नाशेऽपि तुल्यत्वात् । तथाच- "भावो भवत्स्वभावश्चेत् कृतमुत्पादहेतुभिः । अथाभवत्स्वभावोऽसौ कृतमुत्पादहेतुभिः॥१॥ तथाऽयमुत्पद्यमानाव्यतिरिक्तः, अव्यतिरिक्तो वा । तत्र जन्याव्य- तिरिक्तोत्पादजनकत्वे न जन्यस्योत्पादः, जन्याव्यतिरिक्तत्वेनोत्पादस्य कस्यचिदयोगात्। न हि कथञ्चिद्भिन्नमुत्पादमन्तरेण तदेवोत्पद्यत इत्यपि वक्तुं शक्यते, किन्तु वस्त्विदमित्येव वक्तुं शक्यम् ; नच तथा तदुत्पादः कथितःस्यात्। उत्पद्यमानाव्यतिरिक्तोत्पादजनकतायां न तस्योत्पादः, तद्व- दन्यस्यापि वा कथमसौ न भवेत्। तस्यैव संबन्धिनस्तस्य करणादिति चेत्। तदप्यवद्यम्। उत्पादेनापि साकं कार्यकारणभावादेस्त्वन्मतेन संबन्धस्या- ·८२ प्रमाणनयतत्त्वालोकालङ्कार:- । संभवात् । तस्मान्नेयमीदग्विकल्पपरिकल्पजल्पाकता परिशीलनीया । इदं पुनरिहदैपर्यम्-यथा दण्डचक्रचीवरादिकारणकलापसहकृतात् मृत्स्नालक्ष- णोपादानकारणात् कुम्भ उत्पद्यते, तथा वेगवन्मुद्गरसहकृतात् तस्मादेव विनश्यत्यपि । नचैकान्तेन विनाशः कलशाद्भिन्न एव, मृल्लक्षणैकद्रव्य- तादात्म्यात् । विरोधित्वं चास्य विनाशरूपत्वमेव । नचैवं घटवत्पटस्यापि तदापत्तिः, मृद्रव्यतादात्म्येनैवावस्थानादुत्पादवत् । नच सर्वथा तादा- म्यम् , तदन्यतरस्यासत्त्वापत्तेः। नचैवमत्र विरोधावरोधः,चित्रैकज्ञानव- दन्यथोत्पादेऽपि तदापत्तेः । इत्यसिद्धं विनाशं प्रत्यनपेक्षत्वमर्थानाम् । अतः कथं क्षणमिदेलिमभावस्वभावसिद्धिः स्यात् ।। एवं च सिद्धं पूर्वा- परपरिणामव्यापकमेकमूर्खतासामान्यस्वभावं समस्तं वस्त्विति ॥५॥ अथ विशेषस्य प्रकारौ प्रकाशयन्ति- विशेषोऽपि द्विरूपो गुणः पर्यायश्च ॥ ६ ॥ सर्वेषां विशेषाणां वाचकोऽपि पर्यायशब्दो गुणशब्दस्य सहवर्ति- विशेषवाचिनः सन्निधानेन क्रमवर्तिविशेषवाची गोबलीवर्दन्यायात् अत्र गृह्यते ॥६॥ तत्र गुणं लक्षयन्ति- गुणः सहभावी धर्मो यथाऽऽत्मनि विज्ञानव्यक्तिशत्यादिः॥ सहभावित्वमत्र लक्षणम्। यथेत्यादिकमुदाहरणम् । विज्ञानव्यक्ति- यत्किञ्चित् ज्ञानं तदानीं विद्यमानम् । विज्ञानशक्तिरुत्तरज्ञानपरिणाम- योग्यता । आदिशब्दात् सुखपरिस्पन्दयौवनादयो गृह्यन्ते ॥७॥ पर्यायं प्ररूपयन्ति- पर्यायस्तु क्रमभावी यथा तत्रैव सुखदुःखादिः ॥८॥ धर्म इत्यनुवर्तनीयम् । क्रमभावित्वमिह लक्षणम् । परिशिष्टं तु निद- र्शनम् । तत्रेयात्मनि । आदिशब्देन हर्षविषादादीनामुपादानम् । अय- मर्थ:-ये सहभाविनः सुखज्ञानवीर्यपरिस्पन्दयौवनादयः, ते गुणाः; ये तु क्रमवृत्तयः सुखदुःखहर्षविषादादयः, ते पर्यायाः। नन्वेवं त एव गुणास्त एव पर्याया इति कथं तेषांभेदः ? इति चेत् । मैवम्। कालाभेदविभेदवि- D 1 ·रत्नाकरावतारिकायुक्तः। वक्षया तद्भेदस्यानुभूयमानत्वात्। नचैवमेषां सर्वथा भेद इत्यपि मन्तव्यम् ; कथञ्चिदभेदस्याप्यविरोधात् । न खल्वेषां स्तम्भकुम्भवद्भेदः, नापि ख- रूपवदभेदः, किन्तु धर्म्यपेक्षयाऽभेदः, स्वरूपापेक्षया तु भेद इति। अथै- तदाकर्ण्य यौगाः शालूककण्टकाक्रान्तमर्माण इवोत्प्लवन्ते- यदि धर्म्यपे- क्ष्या धर्मिणो धर्मा अभिन्ना भवेयुः, तदा तद्वत् तस्यापि भेदापत्तेः प्रत्यभि- ज्ञाप्रतिपन्नैकत्वव्याहतिरिति । तन्नावितथम्। कथञ्चित्तद्भेदस्याभीष्टत्वात्, प्रत्यभिज्ञायाश्च कथञ्चिदेकत्वगोचरत्वेनावस्थानात् , नित्यैकान्तस्य प्रमा- णाभूमित्वात् । तथाहि-यद्यसौ नित्यैकस्वरूपः पदार्थो वर्तमानार्थक्रिया- करणकालवत्पूर्वापरकालयोरपि समर्थः स्यात् , तदा तदानीमपि तत्त्रिया- करणप्रसङ्गः। अथासमर्थः पूर्व पश्चाद्वाऽयं स्यात् , तदा तदानीमिव वर्त्त- मानकालेऽपि तत्करणं कथं स्यात् ।। अथ समर्थोऽप्ययमपेक्षणीयासन्निधेर्न करोति, तत्सन्निधौ तु करोतीति चेत्। ननु केयमपेक्षा नाम ?; किं तैरुपकृतः करोतीत्युपकारभेदः ?, किंवा तैः सह करोतीत्यन्वयपर्यवसायी स्वभाव- भेदः, अथ तैविना न करोतीति व्यतिरेकनिष्ठं स्वरूपम् , यद्वा सहकारिषु सत्सु करोति, तद्विरहे तु न करोतीति तहयावलम्बि वस्तुरूपम् । तत्र प्राच्यः प्रकारस्तावदसारः, अनवस्थाराक्षसीकटाक्षितत्वात् । तथाहि-उपका- रेऽपि कर्त्तव्ये सहकार्यन्तरमपेक्षणीयम् , उपकरणीयं च तेनापीत्युपकार- परम्परा समापततीत्यनवस्था । तथाऽमी उपकारमारभमाणा भावस्व- भावभूतम् , अतत्वभावं वाऽऽरभेरन् । स्वभावभूतोपकारारम्भभेदे भाव- स्थाप्युत्पत्तिरापतति । नानुत्पद्यमानस्योत्पद्यमानः खभावो भवति; विरु- द्धधर्माध्यासात् । द्वितीयपक्षे तु धर्मिणः किमायातम् ? । नह्यन्यस्मिन् जाते नष्टे वाऽन्यस्य किञ्चिद्भवति, अतिप्रसङ्गात् , अथ तेनापि तस्य किञ्चिदुपकारान्तरमारचनीयमित्येषा पराऽनवस्था। तैः सह करोती- त्यादिपक्षोऽपि नाथूणः, स्वभावस्य तावस्थ्यात्। न ह्यस्य सहकारिव्या- वृत्तौ स्वभावव्यावृत्तिरिति तैर्विनाऽपि कुर्यात् । ननु यत एव सहका- रिव्यावृत्तावस्य स्वभावो न व्यावर्त्तते, अत एव तैर्विनाऽपि न करोति । कुर्वाणो हि तैः सहैव करोतीति स्वभावं जह्यात् । स तार्ह स्वभावभेदः सहकारिसाहित्ये सति कार्यकरणनियतः सहकारिणो न जह्यात् ।

·८४ प्रमाणनयतत्वालोकालङ्कारा- प्रत्युत पलायमानानपि गलेपादिकयोपस्थापयेत्, अन्यथा स्वभावहा- निप्रसङ्गात् । अत एव न तृतीयोऽपि । कर्तृवभावापरावृत्तेः । अथ तद्विरहाकर्तृवभावः, तर्हि कालान्तरेऽपि स्वहेतुवशादुपसर्पतोऽपि सहकारिणः पराणुध न कुर्यात् , तद्विरहाकर्तृशीलः खल्वयमिति । तुरी- यभेदे विरुद्धधर्माध्यासः, यः खलु सहकारिसहितः, स कथं तद्विरहितः स्यात् ?, तथाच भावभेदो भवेत् । अथायं कालभेदेन सुपरिहर एव; अन्यदा हि सहकारिसाकल्यम् , अन्यदा च तद्वैकल्यमिति । तदसत्।धर्मिणोऽन- तिरेकात् । कालभेदेऽपि ह्येक एव धर्मी स्वीचक्रे । तथाचास्य कथं तत्साकल्यवैकल्ये स्याताम् ?; सत्त्वे वा सिद्धो धार्मभेदः। अथ सहका- रिसाकल्यम् , तद्वैकल्यं च धर्मः।नच धर्मभेदेऽपि धर्मिणः किञ्चित् , ततो भिन्नत्वात् तेषां इति चेत् । अस्तु तावदेकान्तभिन्नधर्मधर्मिवादापवाद एव प्रष्ठः परीहारः । तत्त्वेऽपि न साकल्यमेव कार्यमर्जयति, किंतु सो- ऽपि पदार्थः। तथाच तस्य भावस्य यादृशश्चरमक्षणेऽक्षेपक्रियाधर्मखभा- वः, तादृश एव चेत्प्रथमक्षणेऽपि, तदा तदैवासौ प्रसह्य कुवाणो गीर्वाणशा- पेनापि नापहस्तयितुं शक्यः। यथा हि विरुद्धधर्माध्यासेन भेदप्रसङ्गपरि- हाराय साकल्यवैकल्यलक्षणौ धौं भिन्नखभावौ परिकल्पितौ तौ, तथा नसोऽप्यक्षेपक्रियाधर्मस्वभावो भावाद्भिन्न एवाभिधातुं शक्यः,भावस्या- कर्तृत्वप्रसङ्गात् । ततः सिद्धो विरुद्धधर्माध्यासः । एवं च यद्विरुद्ध- धर्माध्यस्तं, तद्भिन्नं, यथा शीतोष्णे, विरुद्धधर्माध्यस्तश्च विवादास्प- दीभूतो भाव इति न नित्यैकान्तसिद्धिः । एवं चोपस्थितमिदं नित्या- नित्यात्मकं वस्तु, उत्पादव्ययध्रौव्यात्मकत्वान्यथानुपपत्तेरिति । तथाहि- सर्व वस्तु द्रव्यात्मना नोत्पद्यते, विपद्यते वा; परिस्फुटमन्वयदर्शनात् । लूनपुनर्जातनखादिष्वन्वयदर्शनेन व्यभिचार इति न वाच्यम् । प्रमा- णेन बाध्यमानस्यान्वयस्यापरिस्फुटत्वात् । नच प्रस्तुतोऽन्वयः प्रमा- णविरुद्धः; सत्यप्रत्यभिज्ञानसिद्धत्वात्। ततो द्रव्यात्मना स्थितिरेव सर्वस्य वस्तुनः । पर्यायात्मना तु सर्व वस्तूत्पद्यते, विपद्यते च । अस्खलि- तपर्यायानुभवसद्भावात् । नचैवं शुक्ले शङ्ख पीतादिपयार्यानुभवेन व्य- भिचारः, तस्य स्खलद्रूपत्वात् । न खलु सोऽस्खलद्रूपो येन पूर्वा- ·८५ भिद्यन्ते, कथमेकं वस्तु ञ्यात्मकम् ?। न भिद्यन्ते चेत्, तथावि रत्नाकरावतारिकायुक्त कारविनाशाजहद्वृत्तोसराकारोत्पादाविनाभावी भवेत् । नच जीवादी वस्तुनि हर्षामाँदासीन्यादिपर्यायपरम्पराऽनुभवः स्खलद्रूपः, कस्य- चिद्बाधकस्याभावात् । ननूत्पादादयः परस्परं भिद्यन्ते, नना । यदि मेकं यात्मकम् ?। तथाच- " यद्युत्पत्त्यादयो भिन्नाः कथमेकं त्रयात्मकम् ? । अथोत्पत्त्यादयोऽभिन्नाः कथमकं त्रयात्मकम् ?" ॥१॥ इति चेत् । तद्युक्तम् । कथञ्चिद्भिन्नलक्षणत्वेन तेषां कथञ्चिद्भेदाभ्यु- पगमात्। तथाहि- उत्पादविनाशध्रौव्याणि स्याद्भिन्नानि, भिन्नलक्षणलात, रूपादिवत् । नच भिन्नलक्षणत्वमसिद्धम् । असतः आत्मलाभः, सतः सत्तावियोगः, द्रव्यरूपतयाऽनुवर्त्तनं च खलुत्पादादीनां परस्परमसंकी- र्णानि लक्षणानि सकललोकसाक्षिकाण्येव । नचामी भिन्नलक्षणा अपि परस्परानपेक्षाः, खपुष्पवदसत्त्वापत्तेः । तथाहि-उत्पादः केवलो नास्ति, स्थितिविगमरहितत्वात् , कूर्मरोमवत् ; तथा विनाशः केवलो नास्ति, स्थित्युत्पत्तिरहितत्वात, तद्वत् ; एवं स्थितिः केवला नास्ति, विनाशो- त्पादशून्यत्वात् , तद्वदेव; इत्यन्योन्यापेक्षाणामुत्पादादीनां वस्तुनि सत्त्वं प्रतिपत्तव्यम् । तथाच कथं नैकं च्यात्मकम् ? । किंच । अपरमभ्यधि- महि पञ्चाशति- प्रध्वस्ते कलशे शुशोच तनया मौलौ समुत्पादिते पुत्रः प्रीतमुवाह कामपि नृपः शिश्राय मध्यस्थताम् । पूर्वाकारपरिक्षयस्तदपराकारोदयस्तद्वया- धारश्चैक इति स्थितं त्रयमयं तत्त्वं तथाप्रत्ययात् ॥१॥ तथाच स्थितं नित्यानित्यानेकान्तः कान्त एवेति । एवं सदसद- नेकान्तोऽपि । नन्वत्र विरोधः। कथमेकमेव कुम्भादि वस्तु सञ्च, असञ्च भवति?। सत्त्वं ह्यसत्त्वपरिहारेण व्यवस्थितम् , असत्त्वमपि सत्त्वपरि- हारेण; अन्यथा तयोरविशेषः स्यात् । ततश्च तद्यदि सत् , कथमसत् ?, अथासत् , कथं सदिति?। तदनवदातम् । यतो यदि येनैव प्रकारेण सत्त्वम् , ·८६ प्रमाणनयतत्वालोकालङ्कारा- तेनैवाऽसत्त्वम् ; येनैव चासत्त्वम् , तेनैव सत्त्वमभ्युपेयेत, तदा स्याद्वि- रोधः। यदातुखरूपेण घटादित्वेन, स्वद्रव्येण हिरण्मयादित्वेन, स्वक्षेत्रेण नागरादित्वेन, खकालत्वेन वासन्तिकादित्वेन सत्त्वम्, पररूपादिना तु पटत्वतन्तुत्वग्राम्यत्वप्रैष्मिकत्वादिनाऽसत्त्वम् , तदा क विरोधगन्धोऽपि। ये तु सौगताः परासत्त्वं नाभ्युपयन्ति, तेषां घटादेः सर्वात्मकत्वास- ङ्गः। तथाहि- यथा घटस्य स्वरूपादिना सत्त्वम् , तथा यदि पररूपादि- नाऽपि स्यात् , तथा सति स्वरूपादित्ववत् पररूपादित्वप्रसक्तेः कथं न सर्वात्मकत्वं भवेत् । परासत्त्वेन तु प्रतिनियतोऽसौ सिध्यति । अथ न नाम नास्ति परासत्त्वम्, किंतु स्वसत्त्वमेव तदिति चेत् । अहो! नूतनः को- ऽपि तर्कवितर्ककर्कशः समुल्लापः । न खलु यदेव सत्त्वम्, तदेवासत्त्वं भवितुमर्हति, विधिप्रतिषेधरूपतया विरुद्धधर्माध्यासेनानयोरैक्यायोगात्। अथ पृथक् तन्नाभ्युपगम्यते; नच नाभ्युपगम्यत एवेति किमिदमिन्द्रजा- लम् । ततश्चास्यानक्षरमसत्त्वमेवोक्तं भवति । एवं च यथा स्वासत्त्वास- स्वात्स्वसत्त्वं तस्य तथा परासत्त्वासत्त्वात्परसत्त्वप्रसक्तिरनिवारितप्र- सरा, विशेषाभावात् । अथ नाभावनिवृत्त्या पदार्थो भावरूपः, प्रतिनियतो वा भवति, अपि तु स्वसामग्रीतः स्वस्वभावनियत एवोपजायत इति किं परासत्त्वेनेति चेत् । न किञ्चित् । केवलं स्वसामग्रीतः स्व- खभावनियतोत्पत्तिरेव परासत्त्वात्मकत्वव्यतिरेकेण नोपपद्यते, पार- मार्थिकस्वासत्त्वासत्त्वात्मकस्वसत्त्वेनेव परासत्त्वासत्त्वात्मकपरसत्त्वे- नाप्युत्पत्तिप्रसङ्गात् । यौगास्तु प्रगल्भन्ते- सर्वथा पृथग्भूतपरस्परा- भावाभ्युपगममात्रेण पदार्थप्रतिनियमप्रसिद्धेः पर्याप्तं तेषामसत्त्वा- स्मकत्वकल्पनाकदर्थनेनेति । तदसुन्दरम् । यतो यदा पटाद्यभाव- रूपी घटो न भवति, तदा घटः पटादिरेव स्यात् । यथाच घटस्य घटाभावाद्भिन्नत्वाद्धटरूपता, तथा पटादेरपि स्यात् , घटाभावाद्भिन्नत्वा- देव । किञ्च । अमीषां भावानां खतो भिन्नानाम्, अभिन्नानां वा भिन्ना- भावेन भेदः क्रियते । नाद्यः पक्षः, स्वहेतुभ्य एव भिन्नानामेषामुत्पत्तेः । नापि द्वितीयः, स्वयमाभिन्नानामन्योन्याभावासंभवात् । भावाभावयोश्च भेदः स्वत एव वा स्यात् , अभावान्तरेण वा । प्राचि पक्षे, भावानामपि । ।

·८७
।
रत्नाकरावतारिकायुक्तः।
स्वरूपेणैवायमस्तु, किमपरेणाभावेन परिकल्पितेन ? । द्वितीये, पुनरनव-
स्थानापत्तिः,अभावान्तरेष्वप्यभावान्तराणां भेदकानामवश्यखीकरणीय-
त्वात् । कथञ्चिदभिन्ने तु भावादभावे न कश्चिदमूदृशकलङ्कावकाशः ।
वस्त्वेव हि तत्तथा; सदसदंशयोस्तथापरिणतिरेव हि घटः पटो वाऽभि-
धीयते, न केवलः सदंशः, ततः कथं घटादिः परेणात्मानं मिश्रयेत् ? ।
इति सूक्तः सदसदनेकान्तः । एवमपरेऽपि भेदाभेदानेकान्तादयः स्वयं
चतुरैर्ववेचनीयाः॥८॥
इति प्रमाणनयतत्त्वालोकालङ्कारे श्रीरत्नप्रभाचार्यविरचि-
तायां रत्नाकरावतारिकाख्यलघुटीकायां प्रमेयस्वरूप-
निर्णयो नाम पञ्चमः परिच्छेदः॥५॥

·No text on this page.

·अहम अथ षष्ठः परिच्छेदः। एवं प्रमाणस्य लक्षणसंख्याविषयानाख्याय फलं स्फुटयन्ति- यत्प्रमाणेन प्रसाध्यते तदस्य फलम् ॥१॥ यद्वक्ष्यमाणमज्ञाननिवृत्त्यादिकं प्रत्यक्षादिना प्रमाणेन साधकतमे- न साध्यते, तदस्य प्रमाणस्य फलमवगन्तव्यम् ॥१॥ अर्थतत्प्रकारतो दर्शयन्ति- तविविधमानन्तर्येण पारम्पर्येण च ॥२॥ तत्राद्यभेदमादर्शयन्ति- तत्रानन्तर्येण सर्वप्रमाणानामज्ञाननिवृत्तिः फलम् ॥३॥ अज्ञानस्य विपर्ययादेर्निवृत्तिः प्रध्वंसः स्वपरव्यवसितिरूपा फर्क बोद्धव्यम् ॥३॥ अथापरप्रकारं प्रकाशयन्ति- पारम्पर्येण केवलज्ञानस्य तावकलमौदासीन्यम् ॥१॥ औदासीन्यं साक्षात्समस्तार्थानुभवेऽपि हानोपादानेच्छाविरहा- न्माध्यस्थ्यमुपेक्षेत्यर्थः । कुत इति चेत् । उच्यते । सिद्धप्रयोजनत्वात् केवलिनां सर्वत्रौदासीन्यमेव भवति, हेयस्य संसारतत्कारणस्य हाना- दुपादेयस्य मोक्षतत्कारणस्योपादानात् सिद्धप्रयोजनत्वं नासिद्धं भग- वताम् ॥४॥ अथ केवलव्यतिरिक्तप्रमाणानां परम्पराफलं प्रकटयन्ति- शेषप्रमाणानां पुनरुपादानहानापेक्षाबुद्धयः ॥५॥ पारम्पर्येण फलमिति संबन्धनीयम् । तत उपादेये कुङ्कुमकामिनीक- पूरादावर्थे ग्रहणबुद्धिः, हेये हिममकराङ्गारादौ परित्यागबुद्धिः, उपेक्षणी- १२ ·९० प्रमाणनयतत्वालोकालङ्कारः- ma येऽर्थानाप्रसाधकत्वेनोपादानहानान. जरत्तृणादौ वस्तुन्युपेक्षाबुद्धिः पारम्पर्येण फलमिति ॥५॥ प्रमाणात् फलस्य भेदाभेदैकान्तवादिनो यौगसौगतान्निराकत्तुं खमतं च व्यवस्थापयितुं प्रमाणयन्ति- तत्प्रमाणतः स्याद्भिन्नमभिन्नं च प्रमाणफलत्वान्यथा- नुपपत्तेः ॥६॥ तदिति प्रकृतं फलं परामृश्यते ॥६॥ अथात्राशङ्कय व्याभिचारमपसारयन्ति- उपादानबुद्ध्यादिना प्रमाणागिन्नेन व्यवहितफलेन हे- तोर्व्यभिचार इति न विभावनीयम् ॥७॥ प्रमाणफलं च भविष्यति, प्रमाणात् सर्वथा भिन्नं च भविष्यति, यथोपादानबुद्ध्यादिकमिति न परामर्शनीय यौगैरित्यर्थः ॥७॥ अत्र हेतु:- तस्यैकप्रमातृतादात्म्येन प्रमाणादभेदव्यवस्थितेः ॥८॥ एकप्रमातृतादात्म्यमपि कुतः सिद्धमित्याशङ्कयाहु:- प्रमाणतया परिणतस्यैवात्मनः फलतया परिणति- प्रतीतेः ॥९॥ यस्यैवात्मनः प्रमाणाकारेण परिणतिस्तस्यैव फलरूपतया परि- गाम इत्येकप्रमात्रपेक्षया प्रमाणफलयोरभेदः ॥९॥ एतदेव भावयन्ति- यः प्रमिमीते स एवोपादत्ते परित्यजत्युपेक्षते चेति सर्वसं- व्यवहारिभिरस्खलितमनुभवात् ॥१०॥ न खल्वन्यः प्रमाता प्रमाणपर्यायतया परिणमतेऽन्यश्चोपादान- हानोपेक्षाबुद्धिपर्यायस्वभावतयेति कस्यापि सचेतसोऽनुभवः सम- स्तीत्यर्थः ।।१०॥

·रत्नाकरावतारिकायुक्तः। ९१ यथोक्तार्थानभ्युपगमे दूषणमाहुः- इतरथा खपरयोः प्रमाणफलव्यवस्थाविप्लवः प्रस- ज्ज्येत ॥११॥ इतरथेत्येकस्यैव प्रमातुः प्रमाणफलतादात्म्यानङ्गीकारे इमे प्रमाणफले स्वकीये, इमे च परकीये इति नैयत्यं न स्यादिति भावः। तदित्थमुपादा- नादौ व्यवहिते फले प्रमाणादभेदस्यापि प्रसिद्धेन तेन प्रकृतहेतो- र्व्यभिचार इति सिद्धम् ॥११॥ अथ व्यभिचारान्तरं पराकुर्वन्ति- अज्ञाननिवृत्तिस्वरूपेण प्रमाणादभिन्नेन साक्षात्फ- लेन साधनस्यानेकान्त इति नाशकनीयम् ॥१२॥ प्रमाणफलं च स्यात् , प्रमाणात् सर्वथाऽप्यभिन्नं च स्यात् , यथा- ऽज्ञाननिवृत्तिरित्यनयो कान्तिकत्वं प्रमाणफलत्वान्यथानुपपत्ते तोरिति न शङ्कनीयं शाक्यैः ॥१२॥ regaon कुत इत्याह- कथञ्चित्तस्यापि प्रमाणानेदेन व्यवस्थानात् ॥१३॥ कथञ्चिदिति वक्ष्यमाणेन प्रकारेण ॥१३॥ तमेव प्रकारं प्रकाशयन्ति- साध्यसाधनभावेन प्रमाणफलयोः प्रतीयमानत्वात् ॥१४॥ ये हि साध्यसाधनभावेन प्रतीयेते, ते परस्परं भिद्येते, यथा कुठार- च्छिदे, साध्यसाधनभावेन प्रतीयते च प्रमाणाज्ञाननिवृत्त्याख्यफले॥१४॥ अस्यैव हेतोरसिद्धतां परिजिहीर्षवः प्रमाणस्य साधनतां तावत्सम- र्थयन्ते- प्रमाणं हि करणाख्यं साधनम्, स्वपरव्यवसितौ साधक- तमत्वात् ॥ १५॥ ARRAND ·प्रमाणनयतत्त्वालोकालङ्कारः- यत् खलु क्रियायां साधकतमम् , तत् करणाख्यं साधनं, यथा परश्वधः, साधकतमं च स्वपरव्यवसितौ प्रमाणमिति ॥१५॥ अथ फलस्य साध्यत्वं समर्थयन्ते- स्वपरव्यवसितिक्रियारूपाज्ञाननिवृत्त्याख्यं फलं तु साध्यम्, प्रमाणनिष्पाद्यत्वात् ॥१६॥ यत्प्रमाणनिष्पाद्यम्, तत्साध्य,यथोपादानबुद्ध्यादिकं,प्रमाणनिष्पाचं च प्रकृतं फलमिति। तन्न प्रमाणादेकान्तेन फलस्याभेदः साधीयान् । सर्वथा तादात्म्ये हि प्रमाणफलयोन व्यवस्था, तद्भावविरोधात्। न हि सारूप्य. मस्य प्रमाणम् , अधिगतिः फलमिति सर्वथा तादात्म्ये सिध्यति;अतिप्रस- केः। ननु प्रमाणस्यासारूप्यव्यावृत्तिः सारूप्यम्, अनधिगतिव्यावृत्तिर- धिगतिरिति व्यावृत्तिभेदादेकस्यापि प्रमाणफलव्यवस्थेति चेत् । नैवम्। खभावभेदमन्तरेणान्यव्यावृत्तिभेदस्याप्यनुपपत्तेः । कथं च प्रमाणस्या- प्रमाणाफलव्यावृत्त्याप्रमाणफलव्यवस्थावत्प्रमाणान्तरफलान्तरव्यावृत्त्या अप्रमाणत्वस्याफलत्वस्य च व्यवस्था न स्यात् ? इति ॥ १६ ॥ अथ प्रसङ्गतः कर्तुरपि सकाशात्प्रस्तुतफलस्य भेदं समर्थयन्ते- प्रमातुरपि स्वपरव्यवसितिक्रियायाः कथञ्चिद्भेदः॥१०॥ कर्तुरात्मनः किं पुनः प्रमाणादित्यपिशब्दार्थः ॥ १७ ॥ अत्र हेतुमाहुः- कर्तृक्रिययोः साध्यसाधकभावेनोपलम्भात् ॥१८॥ ये साध्यसाधकभावेनोपलभ्येते, ते भिन्ने, यथा देवदत्तदारुच्छिदि- क्रिये,साध्यसाधकभावेनोपलभ्येते च प्रमातृस्वपरव्यवसितिलक्षणक्रिये॥ एतद्धेत्वसिद्धतां प्रतिषेधन्ति- कर्ता हि साधकः, स्वतन्त्रत्वात् ; क्रिया तु साध्या, कर्तृ- निवर्त्यत्वात् ॥१९॥ स्वमात्मा तन्त्रं प्रधानमस्येति स्वतन्त्रस्तद्भावस्तत्त्वं तस्मात् । यः क्रियायां स्वतन्त्रःस साधको, यथा दारुच्छिदायांत्रश्चनः, स्वतन्त्रश्च खप- OM i ·रखाकरावतारिकायुक्तः। रव्यवसितिक्रियायां प्रमातेति। स्वतन्त्रत्वं कर्तुः कुतः सिद्धम् ? इति चेत्। क्रियासिद्धावपरायत्ततया प्राधान्येन विवक्षितत्वात् । स्वपरव्यवसि- तिलक्षणा क्रिया पुनः साध्या, कर्तृनिर्वय॑त्वात् , या कर्तृनिवर्त्या क्रिया, सा साध्येतिव्यवहारयोग्या; यथा संप्रतिपन्ना, तथा च स्वपरव्यवसिति- क्रियेति । तदेवं कर्तक्रिययोः साध्यसाधकभावेन प्रतीयमानत्वादुपपन्न: कथञ्चिद्भेदः॥१९॥ एनमेवार्थ द्रढयन्ति- न च क्रिया क्रियावतः सकाशादभिन्नैव, भिन्नैव वा; प्रतिनियतक्रियाक्रियावद्भावभङ्गप्रसङ्गात् ॥२०॥ अभिन्नैवेत्यनेन सौगतस्वीकृतमभेदैकान्तं, भिन्नैवेत्यनेन तु वैशेषिका- धाभिमतं भेदैकान्तं प्रतिक्षिपन्ति-क्रियायाः क्रियावत एकान्तेनाभेदे हि क्रियावन्मात्रमेव तात्विक स्यात् ; नतु द्वयम् , अभेदप्रतिज्ञाविरोधात् । एकान्तभेदे तु क्रियाक्रियावतोर्विवक्षितपदार्थस्यैवेयं क्रियेति संबन्धावधा- रणं न स्याद्, भेदाविशेषादशेषवस्तूनामप्यसौ किन्न भवेत् । नच सम- वायोऽत्र नियामकतया वक्तुं युक्तः, तस्यापि व्यापकत्वेन तन्नियामक तायामपर्याप्तत्वात् । तस्माद्भेदाभेदैकान्तपक्षयोः प्रतिनियतक्रियाक्रियाव- द्भावभङ्गप्रसङ्गः सुव्यक्त इति कथञ्चिदविष्वग्भूतैव क्रिया क्रियावतः सकाशादङ्गीकर्तुमुचिता ॥२०॥ कश्चिदाह-कल्पनाशिल्पिनिर्मिता सर्वाऽपि प्रमाणफलव्यवहतिरि- ति विफल एवायं प्रमाणफलालम्बनः स्याद्वादिनां भेदाभेदप्रतिष्ठोप- क्रम इति तन्मतमिदानीमपाकुर्वन्ति- संवृत्त्या प्रमाणफलव्यवहार इत्यप्रामाणिकप्रलापः, परमार्थतः स्वाभिमतसिद्धिविरोधात् ॥२१॥ अयमर्थः-सांवृतप्रमाणफलव्यवहारवादिनाऽपि सांवृतत्वं प्रमाण- फलयोः परमार्थवृत्त्या तावदेष्टव्यम्। तच्चासौ प्रमाणादभिमन्यते, अप्रमा- णाद्वा। न तावदप्रमाणात् , तस्याकिञ्चित्करत्वात्। अथ प्रमाणात् । तन्न। यतः सांवृतत्वग्राहकं प्रमाणं सांवृतम् , असांवृतं वा स्यात् । यदि सांवृतम्। , RAMMARRIERON

·प्रमाणनयतत्त्वालोकालङ्कारः-
कथं तस्मादपारमार्थिकात् पारमार्थिकस्य सकलप्रमाणफलव्यवहारसांव-
तत्वस्य सिद्धिः। तथाच पारमार्थिक एव समस्तोऽपि प्रमाणफलव्यवहारः
प्राप्तः । अथ प्रमाणफलसांवृतत्वग्राहकं प्रमाणं स्वयमसांवृतमिष्यते, तर्हि
क्षीणा सकलप्रमाणफलव्यवहारसांवृतत्वप्रतिज्ञा, अनेनैव व्यभिचारात्।
तदेवं सांवृतसकलप्रमाणफलव्यवहारवादिनो व्यक्त एव परमार्थतः खा-
भिमतसिद्धिविरोध इति ॥२१॥
प्रस्तुतमेवार्थ निगमयन्ति--
ततः पारमार्थिक एव प्रमाणफलव्यवहारः सकलपुरुषा-
र्थसिद्धिहेतुः स्वीकर्त्तव्यः ॥२२॥
एवं प्रमाण स्वरूपादिभिः प्ररूप्येदानी हेयज्ञाने सति तद्धानादुपा-
देयं सम्यगुपादातुं पार्यते, अतस्तत्वरूपाद्याभासमप्याहु:-
प्रमाणस्य स्वरूपादिचतुष्टयाद्विपरीतं तदाभासम् ॥२३॥
पूर्वपरिच्छेदप्रतिपादितात्प्रमाणसंबन्धिनः स्वरूपादिचतुष्टयात् स्व-
रूपसङ्ख्याविषयफललक्षणाद्विपरीतमपरं स्वरूपादिचतुष्टयाभासं स्वरू-
पाभासं, सङ्ख्याभासं, विषयाभासं, फलाभासं चेत्यर्थस्तद्वदाभासत
इति कृत्वा ॥२३॥
तत्र स्वरूपाभासं तावदाहुः-
अज्ञानात्मकानात्मप्रकाशकस्वमात्रावभासकनिर्विकल्प-
कसमारोपाः प्रमाणस्य खरूपाभासाः ॥२४॥
अज्ञानात्मकं च, अनात्मप्रकाशकंच, स्वमात्रावभासकं च, निर्वि-
कल्पकंच, समारोपश्चेति प्रमाणसंबन्धिनः स्वरूपाभासाः प्रमाणाभासाः
प्रत्येयाः ॥२४॥
अथ क्रमेण दृष्टान्तमाचक्षते-
यथा सन्निकर्षाद्यस्वसंविदितपरानवभासकज्ञानदर्श-
नविपर्ययसंशयानध्यवसायाः ॥२५॥

·रत्नाकरावतारिकायुक्तः। ९५ अत्र सन्निकर्षादिकमज्ञानात्मकस्य दृष्टान्तः, अखसंविदितज्ञानम- नात्मप्रकाशकस्य, परानवभासकज्ञानं बाह्यार्थापलापिज्ञानस्य, दर्शनं निर्विकल्पकस्य, विपर्ययादयस्तु समारोपस्येति ॥२५॥ कथमेषां तत्स्वरूपाभासता ? इत्यत्र हेतुमाहुः- तेभ्यः स्वपरव्यवसायस्यानुपपत्तेः ॥ २६ ॥ यथा चैतेभ्यः स्वपरव्यवसायो नोपपद्यते तथा प्रागुपदर्शितमेव ॥२६॥ सामान्यतः प्रमाणस्वरूपाभासमभिधाय विशेषतस्तदभिधित्सवः सांव्यवहारिकप्रत्यक्षाभासं तावदाहुः- सांव्यवहारिकप्रत्यक्षमिव यदाभासते तत्तदाभासम्॥२७॥ सांव्यवहारिकप्रत्यक्षमिन्द्रियानिन्द्रियनिबन्धनतया द्विप्रकारं प्रागु- पवर्णितस्वरूपम् ॥२७॥ उदाहरन्ति- यथाऽम्बुधरेषु गन्धर्वनगरज्ञानं, दुःखे सुखज्ञानं च ॥२८॥ अत्राचं निदर्शनमिन्द्रियनिबन्धनाभासस्य,द्वितीयं पुनरनिन्द्रियनिब- न्धनाभासस्य। अवग्रहाभासादयस्तु तद्भेदाः स्वयमेव प्राविज्ञेयाः॥२८॥ पारमार्थिकप्रत्यक्षाभासं प्रादुष्कुर्वन्ति- पारमार्थिकप्रत्यक्षमिव यदाभासते तत्तदाभासम् ॥२९॥ पारमार्थिकप्रत्यक्षं विकलसकलस्वरूपतया द्विभेदं प्रागुक्तम् ॥२९॥ उदाहरन्ति- यथा शिवाख्यस्य राजर्षेरसंख्यातद्वीपसमुद्रेषु सप्तद्वी- पसमुद्रज्ञानम् ॥३०॥ शिवाख्यो राजर्षिः स्वसमयप्रसिद्धः, तस्य किल विभङ्गापरपर्यायमव- ध्याभासं तादृशं वेदनमाविबभूवेत्याहुः सैद्धान्तिकाः । मनःपर्यायकेवल- ज्ञानयोस्तु विपर्ययः कदाचिन्न संभवति, एकस्य संयमविशुद्धिप्रादुर्भूत- त्वात् , अन्यस्य समस्तावरणक्षयसमुत्थत्वात्। ततश्च नात्र तदाभासचि- न्तावकाशः ॥३०॥ News ·१६ प्रमाणनयतत्वालोकालङ्कार:- अथ परोक्षाभासं विवक्षवः स्मरणाभासं तावदाहुः- अननुभूते वस्तुनि तदितिज्ञानं स्मरणाभासम् ॥३१॥ अननुभूते प्रमाणमात्रेणानुपलब्धे ॥३१॥ उदाहरन्ति- अननुभूते मुनिमण्डले तन्मुनिमण्डलमिति यथा ॥३२॥ प्रत्यभिज्ञाभासं प्ररूपयन्ति- तुल्ये पदार्थे स एवायमिति, एकस्मिंश्च तेन तुल्य इत्यादि- ज्ञानं प्रत्यभिज्ञानाभासम् ॥ ३३ ॥ प्रत्यभिज्ञानं हि तिर्यगूर्खतासामान्यादिगोचरमुपवर्णितं, तत्र तिर्य- क्सामान्यालिङ्गिते भावे स एवायमिति ऊर्ध्वतासामान्यखभावे चैक- स्मिन् द्रव्ये तेन तुल्य इति ज्ञानम्। आदिशब्दादेवंजातीयकमन्यदपि ज्ञानं प्रत्यभिज्ञानाभासमिति ॥३३॥ उदाहरन्ति- यमलकजातवत् ॥३४॥ यमलकजातयोरेकस्याः स्त्रिया एकदिनोत्पन्नयोः पुत्रयोर्मध्यादेकत्र द्वितीयेन तुल्योऽयमिति जिज्ञासिते स एवायमिति, अपरत्र स एवायमिति बुभुत्सिते तेन तुल्योऽयमिति च ज्ञानं प्रत्यभिज्ञानाभासम् ॥३४॥ तर्कामासमादर्शयन्ति- असत्यामपि व्याप्तौ तदवभासस्तर्कामासः ॥३५॥ व्याप्तिरविनाभावः ॥३५॥ उदाहरन्ति- स श्यामो मैत्रतनयत्वादित्यत्र यावान्मैत्रतनयःस श्याम इति यथा ॥३६॥ नहि मैत्रतनयत्वहेतोः श्यामत्वेन व्याप्तिरस्ति, शाकाद्याहारपरिण- तिपूर्वकत्वाच्छयामतायाः । यो हि जनन्युपभुक्तशाकाद्याहारपरिणामपूर्व- कस्तनयः, स एव श्याम इति सर्वाक्षेपेण यः प्रत्ययः, सतर्क इति ॥३६॥ POST Movies

·रत्नाकरावतारिकायुक्तः ।
९७
WHIND
अनुमानाभासमाख्यान्ति-
पक्षाभासादिसमुत्थं ज्ञानमनुमानाभासमवसेयम् ॥ ३७॥
पक्षाभासो वक्ष्यमाण आदिर्येषां हेत्वाभासादीनां भणिष्यमाणवरू-
पाणां तेभ्यः समुत्था समुत्पत्तिरस्येति पक्षाभासादिसमुत्थं ज्ञान-
मनुमानाभासमभिधीयते । एतच्च यदा स्वप्रतिपत्त्यथै तदा खार्थानुमा-
नाभासं, यदा तु परप्रतिपत्त्यर्थ पक्षादिवचनरूपापन्नं तदा परार्थानुमाना-
भासमवसेयमिति ।। ३७ ॥
पक्षाभासांस्तावदाहुः-
तत्र प्रतीतनिराकृतानभीप्सितसाध्यधर्मविशेषणास्त्रयः
पक्षाभासाः ॥ ३८॥
प्रतीतसाध्यधर्मविशेषणः, निराकृतसाध्यधर्मविशेषणः, अनभीप्सि-
तसाध्यधर्मविशेषणश्चेति यः पक्षाभासा भवन्ति; अप्रतीतानिराकृताभी-
प्सितसाध्यधर्मविशिष्टधर्मिणां सम्यक्पक्षत्वेन प्रागुपवर्णितत्वादेतेषां च
तद्विपरीतत्वात् ।। ३८ ॥
तत्राचं पक्षाभासमुदाहरन्ति--
प्रतीतसाध्यधर्मविशेषणो यथाऽऽर्हतान्प्रत्यवधारणवर्ज
परेण प्रयुज्यमानः समस्ति जीव इत्यादिः ॥३९॥
अवधारणं वर्जयित्वा परोपन्यस्तःसमस्तोऽपि वाक्प्रयोग आहतानां
प्रतीतमेवार्थ प्रकाशयति । ते हि सर्व जीवादिवस्त्वनेकान्तात्मकं प्रतिपन्नाः,
ततस्तेषामवधारणरहितं प्रमाणवाक्यं, सुनयवाक्यं वा प्रयुज्यमानं प्रसिद्ध-
मेवार्थमुद्भावयतीति व्यर्थस्तत्प्रयोगः। सिद्धसाधनः,प्रसिद्धसंबन्ध इत्यपि
संज्ञाद्वयमस्थाविरुद्धम् ॥ ३९ ॥
द्वितीयपक्षाभासं भेदतो नियमयन्ति-
निराकृतसाध्यधर्मविशेषणः प्रत्यक्षानुमानागमलोक-
खवचनादिभिः साध्यधर्मस्य निराकरणादनेक-
प्रकारः॥४०॥

·९८
प्रमाणनयतत्त्वालोकालङ्कार:-
auA
प्रत्यक्षनिराकृतसाध्यधर्मविशेषणः, अनुमाननिराकृतसाध्यधर्मविशे-
षणः, आगमनिराकृतसाध्यधर्मविशेषणः, लोकनिराकृतसाध्यधर्मवि-
शेषणः, स्ववचननिराकृतसाध्यधर्मविशेषणः; आदिशब्दात्स्मरणनिराक-
तसाध्यधर्मविशेषणः, प्रत्यभिज्ञाननिराकृतसाध्यधर्मविशेषणः, तर्कनिरा-
कृतसाध्यधर्मविशेषणश्चेति ॥ ४०॥
एषु प्रथमं प्रकारं प्रकाशयन्ति-
प्रत्यक्षनिराकृतसाध्यधर्मविशेषणो यथा नास्ति भूतवि-
लक्षण आत्मा ॥४१॥
खसंवेदनप्रत्यक्षेण हि पृथिव्यप्तेजोवायुभ्यः शरीरत्वेन परिण-
तेभ्यो भूतेभ्यो विलक्षणोऽन्य आत्मा परिच्छिद्यते, इति तद्विलक्षणात्म-
निराकरणप्रतिज्ञाऽनेन बाध्यते; यथाऽनुष्णोऽग्निः, इति प्रतिज्ञा बाह्ये-
न्द्रियप्रत्यक्षेण ॥ ४१॥
द्वितीयप्रकारं प्रकाशयन्ति-
अनुमाननिराकृतसाध्यधर्मविशेषणो यथा नास्ति सर्व-
ज्ञो वीतरागो वा ॥ ४२ ॥
अत्र हि यः कश्चिन्निहींसातिशयवान् , स कचित्स्वकारणजनितनिर्मू-
लक्षयः यथा कनकादिमलो, निहासातिशयवती चदोषावरणे इत्यनेनानु-
मानेन सुव्यक्तैव बाधा । एतस्मात्खल्वनुमानाद्यत्र कचन पुरुषधौरेये
दोषावरणयोः सर्वथा प्रक्षयप्रसिद्धिः, स एव सर्वज्ञो वीतरागश्चेति । एव-
मपरिणामी शब्द इत्यादिरपि प्रतिज्ञा परिणामी शब्दःकृतकत्वान्यथाऽनु-
पपत्तेरित्याद्यनुमानेन बाध्यमानाऽत्रोदाहरणीया ॥ ४२ ॥
अथ तृतीय भेदमाहुः-
आगमनिराकृतसाध्यधर्मविशेषणो यथा जैनेन रजनि-
भोजनं भजनीयम् ॥४३॥
"अत्थं गयंमि आइच्चे पुरत्था य अणुग्मए ।
आहारमाइयं सव्वं मणसावि न पत्थए"॥१॥

·रवाकरावतारिकायुक्तः। ? इत्यादिना हि प्रसिद्धप्रामाण्येन परमागमवाक्येन क्षपाभक्षणपक्षः प्रतिक्षिप्यमाणत्वान्न साधुत्वमास्कन्दति । एवं जैनेन परकलत्रमभिलष- णीयमित्यायुदाहरणीयम् ॥४३॥ चतुर्थ प्रकारं प्रथयन्ति- लोकनिराकृतसाध्यधर्मविशेषणो यथा न पारमार्थिक: प्रमाणप्रमेयव्यवहारः ॥ ४४ ॥ लोकशब्देनात्र लोकप्रतीतिरुच्यते । ततो लोकप्रतीतिनिराकृत- साध्यधर्मविशेषण इत्यर्थः । सर्वाऽपि हि लोकस्य प्रतीतिरीदृशी यत्पार- मार्थिकं प्रमाण, तेन च तत्त्वातत्त्वविवेकः पारमार्थिक एव क्रियते । ननु लोकप्रतीतिरप्रमाणं, प्रमाणं वा ?। अप्रमाणं चेत्, कथं तया बाधः कस्यापि कर्तुं शक्यः ? ।प्रमाणं चेत् , प्रत्यक्षाद्यतिरिक्तं, तदन्यतरद्वा। न तावदाद्यः पक्षः, प्रत्यक्षाद्यतिरिक्तप्रमाणस्यासंभवात् । अन्यथा “प्रत्यक्षं च परोक्षं च" इत्यादिविभागस्यासमञ्जस्यापत्तेः । द्वितीयपक्षे तु प्रत्यक्षनिराकृतसाध्यध- मविशेषणादिपक्षाभासेष्वेवास्यान्तर्भूतत्वात् न वाच्यः प्रकृतः पक्षाभास इति चेत् । सत्यमेतत्, किन्तु लोकप्रतीतिरत्रोत्कलितत्वेन प्रतिभातीति विनेयमनीषोन्मीलनार्थमस्य पार्थक्येन निर्देशः। एवं शुचि नरशिरःकपा- लप्रमुख, प्राण्यङ्गत्वात् , शङ्खशुक्तिवदित्याद्यपि दृश्यम् ॥४४॥ पञ्चमप्रकार कीर्तयन्ति- ववचननिराकृतसाध्यधर्मविशेषणो यथा नास्ति प्रमेयपरिच्छेदकं प्रमाणम् ॥ ४५ ॥ सर्वप्रमाणाभावमभ्युपगच्छतः स्वमपि वचनं स्वाभिप्रायप्रतिपाद- नपरं नास्तीति वाचंयमत्वमेव तस्य श्रेयः, ब्रुवाणस्तु नास्ति प्रमाणं प्रमेयपरिच्छेदकमिति स्ववचनं प्रमाणीकुर्वन् ब्रूत इति स्ववचनेनैवासौ व्याहन्यते; एवं निरन्तरमहं मौनीत्याद्यपि दृश्यम् । ननु स्ववचनस्य शब्द- रूपत्वात्तन्निराकृतसाध्यधर्मविशेषणः पक्षाभासः प्राग्गदितागमनिराकृ- तसाध्यधर्मविशेषण एव पक्षाभासेऽन्तर्भवतीति किमर्थमस्य भेदेन कथ- नमिति चेत् । एवमेतत्, तथापि शिष्यशेमुषीविकाशार्थमस्यापि पार्थक्येन

·प्रमाणनयतत्वालोकालवार:-
कथनमिति न दोषः । आदिशब्दसूचितास्तु पक्षाभासात्रयः स्मरण-
प्रत्यभिज्ञानतर्कनिराकृतसाध्यधर्मविशेषणाः । तत्र स्मरणनिराकृतसा-
ध्यधर्मविशेषणो यथा, स सहकारतरुः फलशून्य इति, अयं पक्षः कस्य-
चित्सहकारतरुं फलभरभ्राजिष्णुं सम्यक् स्मर्तुः स्मरणेन वाध्यते। प्रत्य-
भिज्ञाननिराकृतसाध्यधर्मविशेषणो यथा, सदृशेऽपि कचन वस्तुनि
कश्चन कञ्चनाधिकृत्योर्द्धतासामान्यभ्रान्त्या पक्षीकुरुते, तदेवेदमिति ।
तस्यायं पक्षस्तिर्यक्सामान्यावलम्बिना तेन सदृशमिदमिति प्रत्यभि-
ज्ञानेन निराक्रियते। तर्कनिराकृतसाध्यधर्मविशेषणो यथा, यो यस्त-
पुत्रः, सश्याम इति व्याप्तिः समीचीनेति। अस्यायं पक्षो यो
जनन्यु-
पभुक्तशाकाद्याहारपरिणामपूर्वकस्तत्पुत्रः, स श्याम इति व्याप्तिप्राहिणा
सम्यक्तर्केण निराक्रियते ॥४५॥
द्वितीय पक्षाभासं सभेदमुपदर्य तृतीयमुपदर्शयन्ति-
अनभीप्सितसाध्यधर्मविशेषणो यथा स्याद्वादिनः
शाश्वतिक एव कलशादिरशाश्वतिक एव वेति
वदतः॥४६॥
स्याद्वादिनो हि सर्वत्रापि वस्तुनि नित्यत्वैकान्तः, अनित्यत्वैकान्तो वा
नाभीप्सितः, तथापि कदाचिदसौ सभाक्षोभादिनैवमपि वदेत्। एवं नित्यः
शब्द इति ताथागतस्य वदतः प्रकृतः पक्षाभासः । ये त्वप्रसिद्धविशेषणा-
प्रसिद्धविशेष्याप्रसिद्धोभयाः पक्षभासाः परैःप्रोचिरे, नामी समीचीनाः।
अप्रसिद्धस्यैव विशेषणस्य साध्यमानत्वात् , अन्यथा सिद्धसाध्यताऽवता-
रात् । अथात्र सार्वत्रिकः प्रसिद्ध्यभावो विवक्षितो नतु तत्रैव धर्मिणि, यथा
साङ्ख्यस्य विनाशित्वं कापि धर्मिणि न प्रसिद्धम् ; तिरोभावमात्रस्यैव
सर्वत्र तेनाभिधानात् । तद्युक्तम्। एवं सति क्षणिकतां साधयतो भवतः
कथं नाप्रसिद्धविशेषणत्वं दोषो भवेत् ?, क्षणिकतायाः सपक्षे काप्यप्र-
सिद्धेः । विशेष्यस्य तु धर्मिणः सिद्धिर्विकल्पादपि प्रतिपादितेति कथ-
मप्रसिद्धताऽस्य ? । एतेनाप्रसिद्धोभयोऽपि परास्तः ॥ ४६॥

·रखाफरावतारिकायुक्तः। १०१ पक्षाभासान्निरूप्य हेत्वाभासानाहुः- असिद्धविरुद्धानैकान्तिकास्त्रयो हेलाभासाः॥४७॥ निश्चितान्यथाऽनुपपत्त्याख्यैकहेतुलक्षणविकलत्वेनाहेतवोऽपि हेतुस्थाने निवेशाद्धेतुवदाभासमाना हेत्वाभासाः ॥४७॥ तत्रासिद्धमभिदधति- यस्यान्यथानुपपत्तिः प्रमाणेन न प्रतीयते सोऽसिद्धः॥ अन्यथाऽनुपपत्तेविपरीताया अनिश्चितायाश्च विरुद्धानकान्तिकत्वेन कीर्तयिष्यमाणत्वादिह हेतुस्वरूपाप्रतीतिद्वारैकैवान्यथाऽनुपपत्त्यप्रतीति- रवशिष्टा द्रष्टव्या; हेतुस्वरूपाप्रतीतिश्चेयमज्ञानात्, सन्देहाद्, विपर्य- याद् वा विज्ञेया ॥४८॥ अथामुं भेदतो दर्शयन्ति- स द्विविध उभयासिद्धोऽन्यतरासिद्धश्च ॥ १९ ॥ उभयस्य वादिप्रतिवादिसमुदायस्यासिद्धः; अन्यतरस्य वादिनः, प्रतिवादिनो वाऽसिद्धः ।।४९।। तत्राद्यभेदं वदन्ति- उभयासिद्धो यथा परिणामी शब्दश्चाक्षुषत्वात् ॥५०॥ चक्षुषा गृह्यत इति चाक्षुषस्तस्य भावश्चाक्षुषत्वं तस्मात् । अयं च यादिप्रतिवादिनोरुभयोरप्यसिद्धः, श्रावणत्वाच्छब्दस्य ॥ ५० ॥ द्वितीयं भेदं वदन्ति- अन्यतरासिद्धो यथा अचेतनास्तरवो विज्ञानेन्द्रियायु- निरोधलक्षणमरणरहितत्वात् ॥५१॥ ताथागतो हि तरूणामचैतन्यं साधयन् विज्ञानेन्द्रियायुनिरोध- लक्षणमरणरहितत्वादिति हेतूपन्यासं कृतवान् । स च जैनानां तरुचैतन्य- वादिनामासिद्धः । तदागमे द्रुमेष्वपि विज्ञानेन्द्रियायुषां प्रमाणतः प्रतिष्ठि- तत्वात् । इदं च प्रतिवाद्यसिद्ध्यपेक्षयोदाहरणम् । वाद्यसिद्ध्यपेक्षया तु ·प्रमाणनयतत्त्वालोकालद्वार:- । अचेतनाः सुखादयः, उत्पत्तिमत्त्वादिति । अत्र हि वादिनः सांख्यस्योत्प- तिमत्त्वमप्रसिद्धम् ; तेनाविर्भावमात्रस्यैव सर्वत्र स्वीकृतत्वात् । नन्वित्थमसिद्धप्रकारप्रकाशनं परैश्चक्रे- स्वरूपेणासिद्धः, स्वरूपं वाऽसिद्धं यस्य सोऽयं स्वरूपासिद्धः, यथा अनित्यः शब्दः, चाक्षु- षत्वादिति । ननु चाक्षुषत्वं रूपादावस्ति, तेनास्य व्यधिकरणासि- द्धत्वं युक्तम्, न; रूपाद्यधिकरणत्वेनाप्रतिपादितत्वात् । शब्दधर्मिणि चोपदिष्टं चाक्षुषत्वं न स्वरूपतोऽस्तीति स्वरूपासिद्धम् । विरुद्धम- धिकरणं यस्य स चासावसिद्धश्चेति व्यधिकरणासिद्धो यथा, अनित्यः शब्दः, पटस्य कृतकत्वादिति । ननु शब्देऽपि कृतकत्वमस्ति, सत्यं, न तु तथा प्रतिपादितम् । नचान्यत्र प्रतिपादितमन्यत्र सिद्ध भवति। मीमांसकस्य वा कुर्वतो व्यधिकरणासिद्धम्। २। विशेष्यमसिद्धं यस्यासौ विशेष्यासिद्धो यथा, अनित्यः शब्दः, सामान्यवत्त्वे सति चाक्षु- षत्वात्।३। विशेषणासिद्धो यथा, अनित्यः शब्दः, चाक्षुषत्वे सति सामा- न्यवत्त्वात्। ४ । पक्षकदेशासिद्धपर्यायः पक्षमागेऽसिद्धत्वात् भागासिद्धो यथा, अनित्यः शब्दः, प्रयत्नानन्तरीयकत्वात् । ननु च वाद्यादिसमुत्थश- ब्दानामपीश्वरप्रयत्नपूर्वकत्वात् कथं भागासिद्धत्वम् ? । नैतत् । प्रयत्नस्य तीव्रमन्दादिभावानन्तरं शब्दस्य तथाभावो हि प्रयत्नानन्तरीयकत्वं विव- क्षितम् । नचेश्वरप्रयत्नस्य तीब्रादिभावोऽस्ति; नित्यत्वात्। अनभ्युपगतेश्वरं प्रति वाभागासिद्धत्वम्। ५ । आश्रयासिद्धो यथा, अस्ति प्रधान, विश्वस्य परिणामिकारणत्वात् । ६ । आश्रयैकदेशासिद्धो यथा, नित्याः प्रधानपु- रुषेश्वराः, अकृतकत्वात् । अत्र जैनस्य पुरुषः सिद्धो न प्रधानेश्वरौ ।। सन्दिग्धाश्रयासिद्धो यथा, गोत्वेन सन्दिह्यमाने गवये आरण्यकोऽयं गौः, जनदर्शनोत्पन्नत्रासत्वात् । ८। सन्दिग्धाश्रयैकदेशासिद्धो 'यथा, त्वेन सन्दिह्यमाने गवये गवि च आरण्यकावेतौ गावौ, जनदर्शनोत्पन्नत्रा- सत्वात् । ९। आश्रयसन्दिग्धवृत्त्यसिद्धो यथा, आश्रयहेत्वोः स्वरूप- निश्चये आश्रये हेतुवृत्तिसंशये मयूरवानयं प्रदेशः, केकायितोपेतत्वात् । १० । आश्रयैकदेशसन्दिग्धवृत्त्यसिद्धो यथा, आश्रयहेत्वोः स्वरूपनिश्चये सत्येवाश्रयैकदेशे हेतुबत्तिसंशये मयूरवन्तावेतौ सहकारकर्णिकारौ, तत- ·रखाकरावतारिकायुक्तः । एव । ११ । व्यर्थविशेषणासिद्धो यथा, अनित्यः शब्दः, सामान्यवत्त्वे सति कृतकत्वात् । १२ । व्यर्थविशेष्यासिद्धो यथा, अनित्यः शब्दः, कृतकत्वे सति सामान्यवत्त्वात् । १३ । सन्दिग्धासिद्धो यथा, धूमबा- पादिविवेकानिश्चये कश्चिदाह -वह्निमानयं प्रदेशः, धूमवत्त्वात् । १४ । संदिग्धविशेष्यासिद्धो यथा, अद्यापि रागादियुक्तः कपिलः, पुरुषत्वे सत्यद्याप्यनुत्पन्नतत्त्वज्ञानत्वात् । १५ । संदिग्धविशेषणासिद्धो यथा, अद्यापि रागादियुक्तः कपिलः, सर्वदा तत्त्वज्ञानरहितत्वे सति पुरुष- त्वात् । १६ । एकदेशासिद्धो यथा, प्रागभावो वस्तु, विनाशोत्पादधर्म- कत्वात् । १७ । विशेषणैकदेशासिद्धो यथा, तिमिरमभावस्वभावं, द्रव्य- गुणकर्मातिरिक्तत्वे सति कार्यत्वात् । अत्र जैनान् प्रति तिमिरे द्रव्याति- रेको न सिद्धः । १८ । विशेष्यैकदेशासिद्धो यथा, तिमिरमभावस्वभावं, कार्यत्वे सति द्रव्यगुणकर्मातिरिक्तत्वात् ।१९ । संदिग्धैकदेशासिद्धो यथा, नायं पुरुषः सर्वज्ञः, रागवक्तृत्वोपेतत्वात् । अत्र लिङ्गादनिश्चिते रागित्वे सन्देहः।२०। संदिग्धविशेषणैकदेशासिद्धो यथा, नायं पुरुषः सर्वज्ञः, राग- वक्तृत्वोपेतत्वे सति पुरुषत्वात्।२१। सन्दिग्धविशेष्यैकदेशासिद्धो यथा, नायं पुरुषः सर्वज्ञः, पुरुषत्वे सति रागवक्तृत्वोपेतत्वात् ।२२। व्यर्थैकदेशा- सिद्धो यथा, आग्नमानयं पर्वतप्रदेशः, प्रकाशधूमोपेतत्वात् । २३। व्यर्थ- विशेषणैकदेशासिद्धो यथा,गुणःशब्दः, प्रमेयत्वसामान्यवत्त्वे सति बाझै- 'केन्द्रियग्राह्यत्वात्। अत्र बायैकेन्द्रियग्राह्यस्यापि रूपत्वादिसामान्यस्य गुण- वाभावाव्यभिचारपरिहाराय सामान्यवत्त्वे सतीति सार्थकम् ; प्रमेयत्वं तु व्यर्थम् । २४ । व्यर्थविशेष्यैकदेशासिद्धो यथा, गुणः शब्दो बादै- केन्द्रियग्राह्यत्वे सति प्रमेयत्वसामान्यवत्त्वात् । २५ । एवमन्येऽप्येक- देशासिद्ध्यादिद्वारेण भूयांसोऽसिद्धभेदाः स्वयमभ्यूह्य वाच्याः । उदाह- रणेषु चैतेषु दूषणान्तरस्य सम्भवतोऽप्यप्रकृतत्वादनुपदर्शनम् । त एते भेदा भवद्भिः कथं नाभिहिताः ? ॥ उच्यते । एतेषु ये हेत्वाभासतां भजन्ते, ते यदोभयवाद्यसिद्धत्वेन विवक्ष्यन्ते, तदोभयासिद्धेऽन्तर्भवन्ति । यदात्वन्यतरासिद्धत्वेन तदा- ऽन्यतरासिद्ध इति । व्यधिकरणासिद्धस्तु हेत्वाभासो न भवत्येव ।

·प्रमाणनपतत्वालोकालद्वार:- व्यधिकरणादपि पित्रोर्ब्राह्मण्यात्पुत्रे ब्राह्मण्यानुमानदर्शनात्, नटभटा- दीनामपि ब्राह्मण्यं कस्मानायं साधयतीति चेत् । पक्षधर्मोऽपि पर्व- तद्रव्यता; तत्र चित्रभानुं किमिति नानुमापयति ? इति समानम् ; व्यभिचाराच्चेत् , तदपि तुल्यम्। तत्पित्रोर्ब्राह्मण्यं हि तद्गमकम् । एवं तर्हि प्रयोजकसंबन्धेन संबद्धो हेतुः कथं व्यधिकरणः ? इति चेत् । ननु यदि साध्याधिगमप्रयोजकसंबन्धाभावाद्वैयधिकरण्यमुच्यते । तदानी संमत- मेवैतदस्माकं दोषः, किन्तु प्रमेयत्वादयोऽपि व्यधिकरणा एव वाच्याः स्युर्न व्यभिचार्यादयः । तस्मात्पक्षान्यधर्मत्वाभिधानादेव व्यधिकरणो हेत्वाभासस्ते सम्मतः, सचागमक इति नियमं प्रत्याचक्ष्महे । अथ प्रति- भोहशक्त्याऽन्यथाभिधानेऽपि ब्राह्मणजन्यत्वादित्येवं हेत्वर्थ प्रतिपद्य साध्यं प्रतिपद्यते इति चेदेवं तर्हि प्रतिभोहशक्त्यैव पटस्य कृतकत्वादित्य- भिधानेऽपि पटस्य कृतकत्वादानित्यत्वं दृष्टम् , एवं शब्दस्यापि तत एव तद्- स्त्विति प्रतिपत्तौ नायमपि व्याधिकरणः स्यात् ; तस्माद्यथोपात्तो हेतुस्तथैव तद्गमकत्वं चिन्तनीयम् । नच यस्मात्पटस्य कृतकत्वं तस्मात्तदन्येनाप्य- नित्येन भवितव्यमित्यस्ति व्याप्तिः । अतोऽसौ व्यभिचारादेवागमकः । एवं काककाादिरपि । कथं वा व्यधिकरणोऽपि जलचन्द्रो नभश्चन्द्रस्य, कृत्तिकोदयो वा शकटोदयस्य गमकः स्यात् ? इति नास्ति व्यधिकरणो हेत्वाभासः ।आश्रयासिद्धताऽपि न युक्ता । अस्ति सर्वज्ञः, चन्द्रोपरागादि- ज्ञानान्यथाऽनुपपत्तेरियादेरपि गमकत्वनिर्णयात् । कथमत्र सर्वज्ञधर्मिणः सिद्धिः? इति चेत्, असिद्धिरपि कथमिति कथ्यताम् ? । प्रमाणागोचर- त्वादस्येति चेत्, एवं तर्हि तवापि तत्सिद्धिः कथं स्यात् ? । ननु को नाम सर्वज्ञधर्मिणमभ्यधात्, येनैष पर्यनुयोगः सोपयोगः स्यादिति चेत् । नैवम् । प्रमाणागोचरत्वादित्यतः सर्वज्ञो धर्मी न भवतीति सिषाधयि- षितत्वात् । अन्यथेदमम्बरं प्रति निशिततरतरवारिव्यापारप्रायं भवेत् । एवं च- आश्रयासिद्धता तेऽनुमाने न चेत्, साऽनुमाने मदीये तदा किं भवेत् ? । आश्रयासिद्धता तेऽनुमानेऽस्ति चेत्,साऽनुमाने मदीये तदा किं भवेत् ?॥ यदि त्वदीयानुमानेनाश्रयासिद्धिरस्ति तदा प्रकृतेऽप्यसौ मा भूः ।

·स्नाकरावनारिकायुक्तः । धर्मिण उभयत्राप्यैक्यात् ; अन्यस्यास्य प्रकृतानुपयोगित्वात् । अथास्ति तत्राश्रयासिद्धिः तदा बाधकाभावात् एषा कथं मदीयेऽनुमाने स्यादिन ति भावः। "विकल्पाद्धर्मिणः सिद्धिः क्रियतेऽथ निषिध्यते । द्विधाऽपि धर्मिणः सिद्धिर्विकल्पाते समागता" ॥१॥ द्वयमपि नास्मि करोमीत्यप्यनभिधेयम् , विधिप्रतिषेधयोर्युगपद्वि- धानस्य प्रतिषेधस्य चासंभवात् । यदि च द्वयमपि न करोषि, तदा व्यक्तममूल्यक्रयी कथं नोपहासाय जायसे ?; तथातायामाश्रयासिद्ध्यु- द्भावनाऽघटनात्। ननु यदि विकल्पसिद्धेऽपि धर्मिणि प्रमाणमन्वेषणी- यम् , तदा प्रमाणसिद्धेऽपि प्रमाणान्तरमन्विष्यताम् ; अन्यथा तु विक- ल्पसिद्धेऽपि पर्याप्तं प्रमाणान्वेषणेन, अहमहमिकया प्रमाणलक्षणपरी- क्षणं परीक्षकाणामकक्षीकरणीयं च स्यात् ; तावन्मात्रेणैव सर्वस्यापि सिद्धेः । तथा च चाक्षुषत्वादिरपि शब्दानित्यत्वे साध्ये सम्यग्धेतुरेव भवेदिति चेत्। तदत्यल्पम्। विकल्पाद्धि सत्त्वासत्त्वसाधारणं धर्मिमात्रं प्रतीयते, न तु तावन्मात्रेणैव तदस्तित्वस्यापि प्रतीतिरस्ति, यतोऽनुमा- नाऽनर्थक्यं भवेत् ; अन्यथा पृथिवीधरसाक्षात्कारे कृशानुमत्त्वसाधनम- प्यपार्थकं भवेत् । तस्याग्निमतोऽनग्निमतो वा प्रत्यक्षेणैव प्रेक्षणात्। अग्नि- मत्त्वाऽनग्निमत्त्वविशेषशून्यस्य शैलमात्रस्य प्रत्यक्षेण परिच्छेदाद् नानु- मानानर्थक्यमिति चेत् । तहस्तित्वनास्तित्वविशेषशून्यस्य सर्वज्ञमात्रस्य विकल्पेनाऽऽकलनात् कथमत्राप्यनुमानानर्थक्यं स्यात् ? । अस्तित्वना- स्तित्वव्यतिरेकेण कीदृशी सर्वज्ञमात्रसिद्धिरिति चेत् ?; अग्निमत्त्वानमि- मत्त्वव्यतिरेकेणक्षोणीधरमात्रसिद्धिरपि कीदृशी? इति वाच्यम्। क्षोणी- धरोऽयमित्येतावन्मात्रज्ञप्तिरेवेति चेत्, इतरत्रापि सर्वज्ञ इत्येतावन्मात्र- ज्ञप्तिरेव साऽस्तु; केवलमेका प्रमाणलक्षणोपपन्नत्वात् प्रामाणिकी, तदन्या तु तद्विपर्ययाद्वैकल्पिकीति । ननु किमनेन दुर्भगाऽऽभरणभाराय- माणेन विकल्पेन प्रामाणिकः कुर्यादिति चेत् । तदयुक्तम्। यतःप्रामा- १४ ·प्रमाणनयतवालोकालङ्कार:- । णिकोऽपि षट्तर्कीपरितर्ककर्कशशेमुषीविशेषसङ्ख्यावद्विराजिराजस- भायां खरविषाणमस्ति नास्ति वेति केनापि प्रसर्पहर्पोद्भुरकन्धरेण साक्षेपं प्रत्याहतोऽवश्यं पुरुषाभिमानी किञ्चिद् ब्रूयाद् न तूष्णीमेव पुष्णीयात् ; अप्रकृतं च किमपि प्रलपन सनिकारं निस्सार्येत, प्रकृ- तभाषणे तु विकल्पसिद्धं धर्मिणं विहाय काऽन्या गतिरास्ते ?। अप्रामा- णिके वस्तुनि मूकवावदूकयोः कतरः श्रेयानिति स्वयमेव विवेचयन्तु तार्किकाः ? इति चेत्; ननु भवान् स्वोक्तमेव तावद्विवेचयतु, मूकतैव श्रेयसीति च पूत्करोति निष्प्रमाणके वस्तुनीति विकल्पासिद्धं धर्मिणं विधाय मूकताधर्म च विदधातीत्यनात्मज्ञशेखरः । तस्मात्प्रामाणि- केनापि स्वीकर्तव्यैव कापि विकल्पसिद्धिः । न च सैव सर्वत्रास्तु, कृतं प्रमाणेनेति वाच्यम् । तदन्तरेण नियतव्यवस्थाऽयोगात्। एको विकल्प- यति, अस्ति सर्वज्ञोऽन्यस्तु नास्तीति किमत्र प्रतिपद्यताम्?। प्रमाणमुद्रा- व्यवस्थापिते त्वन्यतरस्मिन् धर्मे दुर्द्धरोऽपि कः किं कुर्यात् ? प्रमाणसि- द्वयनहें तुर्मिणि सर्वज्ञखपुष्पादौ विकल्पसिद्धिरपि साधीयसी; तार्कि- कचक्रचक्रवर्तिनामपि तथा व्यवहारदर्शनात्। एवं शब्दे चाक्षुषत्वमपि सिद्धयेदिति चेत् ? सत्यम् । तद्विकल्पसिद्धं विधाय यदि तत्रास्तित्वं प्रमा- णेन प्रसाधयितुं शक्यते, तदानीमस्तु नाम तत्सिद्धिः; न चैवम् ;तत्र प्रव- र्तमानस्य सर्वस्य हेतोः प्रत्यक्षप्रतिक्षिप्तपक्षत्वेनाकक्षीकारार्हत्वात् ; ततः कथमस्तित्वाप्रसिद्धौ शब्दे चाक्षुषत्वसिद्धिरस्तु ? । एवं च नाश्रयासिद्धो हेत्वाभासः समस्तीति स्थितम्॥ न चैवं विश्वस्य परिणामिकारणत्वा- दित्यस्यापि गमकता प्राप्नोति; अस्य स्वरूपासिद्धत्वात् प्रधानासिद्धौ वि- श्वस्य तत्परिणामित्वासिद्धेः। एवमाश्रयैकदेशासिद्धोऽपि न हेत्वाभासः। तहि प्रधानात्मानौ नित्यावकृतकत्वादित्ययमप्यात्मनीव प्रधानेऽपि नित्यत्वं गमयेत्। तदसत्यम्। नित्यत्वं खल्वाद्यन्तशून्यसद्रूपत्वम् , आद्य- न्तविरहमानं वा विवक्षितम् । आयेऽत्यन्ताभावेन व्यभिचारः, तस्या- कृतकस्याप्यतद्रूपत्वात् । द्वितीये सिद्धसाध्यता; अत्यन्ताभावरूपतया प्रधानस्याद्यन्तरहितत्वेन तदभाववादिभिरपि स्वीकारात् । तार्ह देव- ·रत्नाकरावतारिकायुक्तः। १०७ दत्तवान्ध्येयौ वक्त्रवन्तौ वक्तृत्वादित्ययं हेतुरस्तु । नैवम्। न वान्ध्येयो वक्त्रवान् , असत्त्वादित्यनेन तदाधनात् । तदसत्त्वं च साधकप्रमाणा- भावात् सुप्रसिद्धम् ।। सन्दिग्धाश्रयासिद्धिरपिन हेतुदोषः; हेतोः साध्ये- नाविनाभावसंभवात् । धर्यसिद्धिस्तु पक्षदोषः स्यात् । साध्यधर्मवि- शिष्टतया प्रसिद्धो हि धर्मी पक्षः प्रोच्यते, न च सन्देहास्पदीभूतस्यास्य प्रसिद्धिरस्तीति पक्षदोषेणैवास्य गतत्वान्न हेतोर्दोषो वाच्यः। सन्दिग्धा- श्रयैकदेशासिद्धोऽपि तथैव । आश्रयसन्दिग्धवृत्त्यसिद्धोऽपि न साधुः; यतो यदि पक्षधर्मत्वं गमकत्वाङ्गमङ्गीकृतं स्यात् तदा स्यादयं दोषः; न चैवम् । तत्किमाश्रयवृत्त्यनिश्चयेऽपि केकायितान्नियतदेशाधिकरण- मयूरसिद्धिर्भवतु ? । नैवम् । केकायितमात्रं हि मयूरमात्रेणैवाविनाभूतं निश्चितमिति तदेव गमयति । देशविशेषविशिष्टमयूरसिद्धौ तु देशवि- शेषविशिष्टस्यैव केकायितस्याविनाभावावसाय इति केकायितमात्रस्य तब्यभिचारसंभवादेवागमकत्वम्। एवमाश्रयैकदेशसंदिग्धवृत्तिरप्यसिद्धो न भवतीति । व्यर्थविशेषणविशेष्यासिद्धावपि नासिद्धभेदौ; वक्तुर- कौशलमात्रत्वाद्वचनवैयर्थ्यदोषस्य । एवं व्यर्थैकदेशासिद्धादयोऽपि वाच्याः। ततः स्थितमेतद्, एतेष्वसिद्धभेदेषु संभवन्त उभयासिद्धान्यत- रासिद्धयोरन्तर्भवन्ति । नन्वन्यतरासिद्धो हेत्वाभास एव नास्ति। तथाहि-परेणासिद्ध इत्युद्भाविते यदि वादी न तत्साधकं प्रमाणमाच- क्षीत तदा प्रमाणाभावादुभयोरप्यसिद्धः; अथाचक्षीत, तदा प्रमाण- स्यापक्षपातित्वादुभयोरप्यसौ सिद्धः । अथवा यावन्न परं प्रति प्रमा- णेन प्रसाध्यते, तावत्तं प्रत्यसिद्ध इति चेत्, गौणं तहसिद्धत्वम् ; नहि रत्नादिपदार्थस्तत्त्वतोऽप्रतीयमानस्तावन्तमपि कालं मुख्यतस्त- दाभासः । किं च । अन्यतरासिद्धो यदा हेत्वाभासस्तदा वादी निगृहीतः स्यात्; न च निगृहीतस्य पश्चादनिग्रह इति युक्तम् ; नापि हेतुसमर्थनं पश्चाद्युक्तम् ; निग्रहान्तत्वाद्वादस्येति । अत्रोच्यते- यदा वादी सम्यग्घेतुत्वं प्रतिपद्यमानोऽपि तत्समर्थनन्यायविस्मरणा- दिनिमित्तेन प्रतिवादिनं प्राश्निकान् वा प्रतिबोधयितुं न शक्नोत्यसिद्ध- - ·प्रमाणनयतत्वालोकालङ्कारः- तामपि नानुमन्यते, तदाऽन्यतरासिद्धत्वेनैव निगृह्यते । तथा स्वय- मनभ्युपगतोऽपि परस्य सिद्ध इत्येतावतैवोपन्यस्तो हेतुरन्यतरा- सिद्धो निग्रहाधिकरणम् ; यथा-सांख्यस्य जैनं प्रत्यचेतनाः सुखादयः, उत्पत्तिमत्त्वाद्धटवदिति। ननु कथं तर्हि प्रसङ्गसाधनं सूपपादं स्यात् ?; तथा च प्रमाणप्रसिद्धव्याप्तिकेन वाक्येन परस्यानिष्टत्वापादनाय प्रसञ्जनं प्रसङ्गः; यथा-यत्सर्वथैकं तन्नानेकत्र वर्तते, यथैकः पर- माणुस्तथाच सामान्यमिति कथमनेकव्यक्तिवर्ति स्यात् ?; अने- कव्यक्तिवत्तित्वाभावं व्यापकमन्तरेण सर्वथैक्यस्य व्याप्यस्यानुप- पत्तेः । अत्र हि वादिनः स्याद्वादिनः सर्वथैक्यमसिद्धमिति कथं धर्मान्तरस्यानेकव्यक्तिवर्तित्वाभावस्य गमकं स्यादिति चेत् ? । तद- युक्तम् । एकधर्मोपगमे धर्मान्तरोपगमसंदर्शनमात्रतत्परत्वेनास्य वस्तु- निश्चायकत्वाभावात् , प्रसङ्गविपर्ययरूपस्यैव मौलहेतोस्तन्निश्चायक- त्वात् । प्रसङ्गः खल्वत्र व्यापकविरुद्धोपलब्धिरूपः । अनेकव्यक्ति- वत्तित्वस्य हि व्यापकमनेकत्वम् ; एकान्तैकरूपस्यानेकव्यक्तिवतित्ववि- रोधात् । एकान्तैकरूपस्य सामान्यस्य प्रतिनियतपदार्थाधेयत्व- स्वभावादपरस्य स्वभावस्याभावेनान्यपदार्थाधेयत्वासंभवात् तद्भावस्य तभावस्य चान्योऽन्यपरिहारस्थितलक्षणत्वेन विरोधादिति सिद्ध- मनेकत्र वृत्तेरनेकत्वं व्यापकम् ; तद्विरुद्धं च सर्वथैक्यं सामान्ये संमतं तवेति नानेकवृत्तित्वं स्याद्विरोध्यैक्यसद्भावेन व्यापकस्या- नेकत्वस्य निवृत्त्या व्याप्यस्यानेकवृत्तित्वस्याऽवश्यं निवृत्तेः । न च तन्निवृत्तिरभ्युपगतेति लब्धावसरः प्रसङ्गविपर्ययाख्यो विरुद्धव्याप्तो- पलब्धिरूपोऽत्र मौलो हेतुः, यथा-यदनेकवृत्ति तदनेकम्। यथा-अनेक- भाजनगतं तालफलं, अनेकवृत्ति च सामान्यमिति एकत्वस्य विरुद्धम- नेकत्वम् । तेन व्याप्तमनेकवृत्तित्वम् ; तस्योपलब्धिरिह मौलत्वं चास्यै- तदपेक्षयैव प्रसङ्गस्योपन्यासात्। न चायमुभयोरपि न सिद्धः; सामान्ये जैनयोगाभ्यां तदभ्युपगमात् । ततोऽयमेव मौलो हेतुरयमेव च वस्तु- निनायकः । ननु यद्ययमेव वस्तुनिश्चायकः कक्षीक्रियते, तर्हि किं प्रस- ·रत्नाकरावतारिकायुक्तः। गोपन्यासेन ? प्रागेवायमेवोपन्यस्यताम् । निश्चयाङ्गमेव हि ब्रुवाणो वादी वादिनामवधेयवचनो भवतीति चेत् । मैवम् । मौलहेतुपरिकरत्वादस्य। अवश्यमेव हि प्रसङ्गं कुर्वतोऽर्थः कश्चिन्निश्चाययितुमिष्टो, निश्चयश्च सिद्धहेतुनिमित्त इति यस्तत्र सिद्धो हेतुरिष्टस्तस्य व्याप्यव्यापक- भावसाधने प्रकारान्तरमेवैतत् । यत्सर्वथैकं तन्नानेकत्र वर्तत इति व्याप्तिदर्शनमात्रमपि हि बाधकं विरुद्धधर्माध्यासमाक्षिपतीत्यन्योऽयं साधनप्रकारः । एवं च नान्यतरासिद्धस्य कस्यापि गमकत्वमिति ॥५१॥ अधुना विरुद्धलक्षणमाचक्षते- साध्यविपर्ययेणैव यस्यान्यथानुपपत्तिरध्यवसीयते स विरुद्धः ॥ ५२ ॥ यदा केनचित् साध्यविपर्ययेणाविनाभूतो हेतुः साध्याविना- भावभ्रान्त्या प्रयुज्यते तदाऽसौ विरुद्धो हेत्वाभासः ॥ ५२ ॥ अत्रोदाहरणम्- यथा नित्य एव पुरुषोऽनित्य एव वा, प्रत्यभिज्ञाना- दिमत्त्वात् ॥ ५३ ॥ आदिशब्दात् स्मरणप्रमाणतदाभासादिग्रहः । अयं च हेतुः प्राचि साध्ये साङ्ख्यादिभिराख्यातः। स्थिरैकस्वरूपपुरुषसाध्यविपरीतपरिणा- मिपुरुषेणैव व्याप्तत्वाद्विरुद्धः । तथाहि-यद्येष पुरुषः स्थिरैकस्वरूप एव, तदा सुषुप्ताद्यवस्थायामिव बाह्यार्थग्रहणादिरूपेण प्रवृत्त्यभावात् प्रत्यभिज्ञानादयः कदाचिन्न स्युः; तद्भावे वा स्थिरैकरूपत्वहानिः। अव- स्थाभेदादयं व्यवहारः । इत्यप्ययुक्तम् । तासामवस्थातुर्व्यतिरेकाव्यति- रेकविकल्पानुपपत्तेः । व्यतिरेके तास्तस्येति संबन्धाभावः; अव्यति- रेके पुनरवस्थातैवेति तदवस्थस्तदभावः । कथं च तदेकान्तैक्ये अव- स्थाभेदोऽपि भवेत्। तथैकान्तानित्यत्वेऽपि साध्ये सौगतेन क्रियमाणेऽयं हेतुविरुद्धः; परिणामिपुरुषेणैव व्याप्तत्वात् । तथाहि-अत्यन्तोच्छेदध- । ।

·प्रमाणनयतत्त्वालोकालङ्कार:- मिणि पुरुषे पुरुषान्तरचित्तवदेकसन्तानेऽपि स्मृतिप्रत्यभिज्ञाने न स्या- ताम् ; नित्यानित्ये पुंसि पुनः सर्वमेतदवदातमुपपद्यते । विरोधादेः सा- मान्यविशेषवच्चित्रज्ञानवच्चासंभवात् । तथा तुरङ्गोऽयं शृङ्गसङ्गित्वादि- त्याद्यप्यत्रोदाहर्त्तव्यम् । ये च सति सपक्षे पक्षविपक्षव्यापक इत्यादयो विरुद्धभेदास्तेऽस्यैव प्रपञ्चभूताः । तथाहि-सति सपक्षे चत्वारो वि- रुद्धाः । पक्षविपक्षव्यापको यथा-नित्यः शब्दः कार्यत्वात् । सपक्ष- श्वात्र चतुर्वपि व्योमादिनित्यः, स्वकारणसमवायः कार्यत्वं; उभयान्तो- पलक्षिता सत्ताऽनित्यत्वमित्येके; तदभिप्रायेण प्रागभावस्यापि नित्य- त्वाद्युक्तमेव विरुद्धोदाहरणम् । अन्यथा न विपक्षव्यापि कार्यत्वं स्यात् । यदा त्वादिमत्त्वमेव कार्यत्वं तदा प्रध्वंसस्य नित्यत्वेऽपि कार्यत्व- मस्तीत्यनैकान्तिकं स्यात् न विरुद्धमिति । अयं च पक्षे शब्दे विपक्षे घटादौ व्याप्य वर्तते । १। विपक्षैकदेशवृत्तिः पक्षव्यापको यथा- नित्यः शब्दः सामान्यवत्त्वे सत्यस्मदादिवाह्येन्द्रियग्राह्यत्वात् । अर्ह- त्यर्थे कृत्याभिधानात् ग्रहणयोग्यतामात्रं ग्राह्यत्वमुक्तम् , तेनास्य पक्ष- व्यापकत्वं, विपक्षे तु घटादावस्ति न सुखादौ । २। पक्षविपक्षैकदेश- वृत्तिर्यथा-नित्यः शब्दः प्रयत्नानन्तरीयकत्वात् । अयं हि पुरुषादि- शब्दे पक्षेऽस्ति न वाय्वादिशब्दे, घटादौ च विपक्षे,न विद्युदादौ। ३ । पक्षैकदेशवृत्तिर्विपक्षव्यापको यथा-नित्या पृथिवी कृतकत्वात् । कृत- कत्वं ब्यणुकादावस्ति पृथिव्यां न परमाणौ, विपक्षे तु घटादौ सर्वत्रा- स्ति । ४ । असति सपक्षे चत्वारो विरुद्धाः । पक्षविपक्षव्यापको यथा- आकाशविशेषगुणः शब्दः प्रमेयत्वात् । एषु चतुर्ध्वप्याकाशे विशेषगु- णान्तरस्याभावात् सपक्षाभावः । अयं च पक्षे शब्दे विपक्षे च रूपादौ व्याप्य वर्तते । ५। पक्षविपक्षैकदेशवृत्तिर्यथा-तत्रैव पक्षे प्रयत्ना- नन्तरीयकत्वात् । अयं पक्षे पुरुषादिशब्दे एव, विपक्षे च रूपा- दावेवास्ति, न वाय्वादिशब्दे विद्युदादौ च । ६ । पक्षव्यापको विपक्ष- केदशवृत्तिर्यथा-तत्रैव पक्षे बाह्येन्द्रियग्राह्यत्वात् । अयं शब्दं पक्षं व्याप्नोति, विपक्षे तु रूपादावस्ति न सुखादौ । ७ । विपक्षव्यापक: । ।

·witter रत्नाकरावतारिकायुक्तः। पक्षैकदेशवृत्तिर्यथा-तत्रैव पक्षे अपदात्मकत्वात् । अयं पक्षकदेशे वर्णात्मकेऽस्ति नान्यत्र, विपक्षे तु रूपादौ सर्वत्रास्ति । ८। ननु चत्वार एव विरुद्धभेदा ये पक्षव्यापका नान्ये, ये पक्षैकदेशवृत्तयस्तेषामसिद्ध- लक्षणोपपन्नत्वात् । तदसत् । उभयलक्षणोपपन्नत्वेनोभयव्यवहार- विषयत्वात्, तुलायां प्रमाणप्रमेयव्यवहारवत् । धर्मिस्वरूपविपरीतसा- धनधर्मिविशेषविपरीतसाधनौ तु सौगतसंमतौ हेत्वाभासावेव न भव- तः; साध्यस्वरूपविपर्ययसाधकस्यैव विरुद्धत्वेनाभिधानाद् । अन्यथा समस्तानुमानोच्छेदापत्तिः । तथाहि-अनित्यः शब्दः कृतकत्वादिति हेतुरनित्यतां साधयन्नपि यो यः कृतकः स शब्दो न भवति, यथा- घटः । यो यः कृतकः स श्रावणो न भवति । यथा-स एवेति धर्मिणः स्वरूपं विशेषं च साधयत्येवेत्यहेतुः स्यात्, नचैवं युक्तमिति ॥५३॥ अनैकान्तिकस्वरूपं प्ररूपयन्ति- यस्यान्यथानुपपत्तिः संदिह्यते सोऽनैकान्तिकः ॥५४॥ साध्यसद्भावे कचिद्धेतोर्विभावनात् कचित्तु तद्भावेऽपि विभाव- नादन्यथानुपपत्तिः सन्दिग्धा भवति ॥ ५४॥ एतद्भेदसङ्ख्यामाख्यान्ति- स देधा-निर्णीतविपक्षवृत्तिकः सन्दिग्धविपक्षवृत्तिकश्च॥ निर्णीता विपक्षे वृत्तिर्यस्य स तथा; सन्दिग्धा विपक्षे वृत्तिर्यस्य स तथोक्तः । अयं सन्दिग्धविपक्षव्यावृत्तिकः, सन्दिग्धान्यथानुपप- त्तिकः, सन्दिग्धव्यतिरेक इति नामान्तराणि प्राप्नोति ॥ ५५ ॥ तत्राद्यभेदमुदाहरन्ति- निर्णीतविपक्षवृत्तिको यथा-नित्यः शब्दः प्रमेयत्वात् ॥५६॥ प्रमेयत्वं हि सपक्षीभूते नित्ये व्योमादौ यथा प्रतीयत तथा विप- क्षभूतेऽप्यनित्ये घटादौ प्रतीयत एव; ततश्चोभयत्रापि प्रतीयमानत्वा- विशेषात् किमिदं नित्यत्वेनाविनाभूतम् , उताहो ! अनित्यत्वेन? इत्येव- । Bishn ·। प्रमाणनयतत्वालोकालङ्कार:- मन्यथानुपपत्तेः संदिह्यमानत्वादनैकान्तिकतां स्वीकुरुते । एवं वह्निमा- नयं पर्वतनितम्बः पाण्डुद्रव्योपेतत्वादित्याद्यप्युदाहार्यम् ॥ ५६ ।। अथ द्वितीयभेदमुदाहरन्ति- सन्दिग्धविपक्षवृत्तिको यथा-विवादपदापन्नः पुरुषः सर्वज्ञो न भवति वक्तृवात् ॥ ५७ ॥ वक्तृत्वं हि विपक्षे सर्वज्ञे सन्दिग्धवृत्तिकम् ; सर्वज्ञः किं वक्ता आ- होस्विन्न वक्ता ? इति संदेहात्। एवं स श्यामो मैत्रपुत्रत्वादित्याद्यप्युदा- हरणीयम्। सोपाधिरयमिति नैयायिकाः । उपाधिः खल्वत्र शाकाद्याहा- रपरिणामः,साधनाव्यापकत्वे सति साध्येन समव्याप्तिकत्वात्। साधन- व्यापकःखलूपाधिन भवति । अन्यथा वह्निसंबन्धोऽपि धूमस्य सोपाधिः स्यात् ,आ.न्धनसंबन्धस्य तथाभूतस्य संभवात्। ननु शाकाद्याहारपरि- णामोऽपि मैत्रपुत्रत्वाख्यसाधनस्य व्यापक एव; तमन्तरेणाऽस्य हेतोः कचिददर्शनात्। परिदृश्यमानकतिपयतत्पुत्रेषु तद्भाव एव तद्भावादिति चेत्। नैवम्। कचित्तद्भावभावित्वावलोकनेऽपि सर्वत्र मैत्रपुत्रता शाका- द्याहारपरिणामसमन्वितैवेति निर्णेतुमशक्तेः । तत्संबन्धस्यापि सोपाधि- कत्वात् । श्यामत्वरूपस्योपाधेविद्यमानत्वात् । मैत्रपुत्रोऽपि हि स एव शाकाद्याहारपरिणतिमान यः श्याम इति; साधनाव्यापकोऽपि यः सा- ध्यस्याप्यव्यापको नासावुपाधिः। यथा-धूमानुमाने खादिरत्वम्। तद्धि यथा-धूमस्य, एवं वह्वेरप्यव्यापकमेवेति नोपाधिः । अप्रयोजकोऽयं हे- त्वाभास इत्यपरे । परप्रयुक्तव्याप्त्युपजीवी हि हेतुरप्रयोजकः; परचो- पाधिः स चानास्तीति । न चैवमपि नामभेदे कश्चिद्दोषः, सन्दिग्ध- विपक्षवृत्तिकत्वानतिक्रमात् । ये तु पक्षसपक्षविपक्षव्यापकादयोऽ- नैकान्तिकभेदास्तेऽस्यैव प्रपञ्चभूताः । तथाहि-पक्षसपक्षविपक्ष- व्यापको यथा-अनित्यः शब्दः प्रमेयत्वात् । अयं पक्षे शब्द सपक्षे घटादौ विपक्षे व्योमादौ चास्ति।। १। पक्षव्यापकः सपक्षविपक्ष- कदेशवृत्तिर्यथा-अनित्यः शब्दः प्रत्यक्षत्वात् । अस्मदादीन्द्रियग्रहyou ·रत्नाकरावतारिकायुक्तः। णयोग्यतामात्रं प्रत्यक्षत्वमत्राभिप्रेतं, ततो नास्य पक्षत्रयव्यापकत्वं पक्षकदेशवृत्तित्वं वा प्रसज्यते । पक्षे हि शब्देऽयं सर्वत्रास्ति, न सपक्षविपक्षयोः, घटादौ सामान्यादौ च भावाद्, व्यणुकादौ व्योमादौ चाभावात् ।२। पक्षसपक्षव्यापको विपक्षैकदेशवृत्तियथा-गौरयं, विषा- णित्वात् । अयं हि पक्षं गां सपक्षं च गवान्तरं व्याप्नोति, विपक्षे तु महिष्यादावस्ति, न तु तुरङ्गादौ।३। पक्षविपक्षव्यापकः सपकदेशवृत्ति- यथा-नायं गौविषाणित्वात् । अयं पक्षं गवयं विपक्षं च गां व्याप्नोति, सपक्षे तु महिष्यादावस्ति, न तु तुरङ्गादौ । ४ । पक्षसपक्षविपक्षैकदेश- वृत्तिर्यथा-नित्या पृथिवी, प्रत्यक्षत्वात् । अयं पक्षे घटादावस्ति, न पर- माण्वादौ, सपक्षेसामान्यादावस्ति, नाकाशादौ, विपक्षे बुबुदादावस्ति, नाप्यव्यणुकादौ, अयोग्यक्षविषयत्वमेवात्र प्रत्यक्षत्वं द्रष्टव्यम् ।५। पक्षसपक्षैकदेशवृत्तिर्विपक्षव्यापको यथा-द्रव्याणि दिक्कालमनांसि, अमू- तत्वात्। अयं पक्षे दिकालयोर्वर्त्तते, न मनसि, सपक्षे व्योमन्यस्ति, न घटादौ, विपक्षं तु गुणादिकं व्याप्नोति । ६। पक्षविपक्षैकदेशवृत्तिः सपक्षव्यापको यथा-न द्रव्याणि दिक्कालमनांसि, अमूर्तत्वात् । प्राक्त- नवैपरीत्येन सुगममेतत् । ७ । सपक्षविपक्षव्यापकः पक्षकदेशवृत्ति- यथा-न द्रव्याणि आकाशकालदिगात्ममनांसि, क्षणिकविशेषगुणरहि- तत्वात् । अयं पक्षे कालदिग्मनःसु वर्त्तते, नाकाशात्मसु, सपक्षं गुणा- दिकं विपक्षं च पृथिव्यप्तेजोवायुरूपं व्याप्नोति । ८ । यश्च नित्यः शब्दः श्रावणत्वादित्यादि सपक्षविपक्षव्यावृत्तत्वेन संशयजनक- वादसाधारणानैकान्तिकः सौगतैः समाख्यायते; नैष सूक्ष्मतामञ्चति; श्रावणत्वाद्धि शब्दस्य । सर्वथैव नित्यत्वं यदि साध्यते तदाऽयं विरुद्ध एव हेतुः, कथञ्चिदनित्यत्वसाधनात्। प्राच्याश्रावणत्वस्वभावत्यागेनो- त्तरश्रावणत्वस्वभावोत्पत्तेः कथञ्चिदनित्यत्वमन्तरेण शब्देऽनुपपत्तेः । अथ कथञ्चिन्नित्यत्वमस्माच्छब्दे साध्यते तदाऽसौ सम्यग्घेतुरेव, कथ- ञ्चिन्नित्यत्वेन सार्द्धमन्यथाऽनुपपत्तिसद्भावादिति नायमनैकान्तिकः। यंच विरुद्धाव्यभिचारिनामानमनैकान्तिकविशेषमेते व्यतानिषुः, यथा- ·प्रमाणनयतत्त्वालोकालङ्कारः- अनित्यः शब्दः, कृतकत्वात् घटवत् । नित्यः शब्दः, श्रावणत्वात् , शब्द- त्ववदिति; सोऽपि नित्यानित्यस्वरूपानेकान्तसिद्धौ सम्यग्घेतुरेव; तद्- परपरिणामित्वादिहेतुवत् । सर्वथैकान्तसिद्धये पुनरुपन्यस्तोऽसौ भवत्येव हेत्वाभासः; स तु विरुद्धो वा संदिग्धविपक्षवृत्तिरनैकान्तिको वेति न कश्चिद्विरुद्धाव्यभिचारी नाम । एवं च असिद्धविरुद्धानकान्तिकास्त्रय एव हेत्वाभासा इति स्थितम्। नन्वन्योऽप्यकिञ्चित्कराख्यो हेत्वाभासः परैरुक्तः, यथा-प्रतीते प्रत्यक्षादिनिराकृते च साध्ये हेतुरकिञ्चित्करः। प्रतीते, यथा-शब्दः श्रावणः, शब्दत्वात् । प्रत्यक्षादिनिराकृते, यथा- अनुष्णः कृष्णवर्मा, द्रव्यत्वाद् ; यतिना वनिता सेवनीया, पुरुषत्वादि- त्यादिः; स कथं नात्राभिहित इति चेत्। उच्यते। नन्वेष हेतुनिश्चिताs- न्यथानुपपत्त्या सहितः स्याद्रहितो वा । प्रथमपक्षे, हेतोः सम्यक्त्वेऽपि प्रतीतसाध्यधर्मविशेषणप्रत्यक्षनिराकृतसाध्यधर्मविशेषणाऽऽगमनिराक- तसाध्यधर्मविशेषणादिपक्षाभासानां निवारयितुमशक्यत्वात् तैरेव दुष्ट- मनुमानम् । न च यत्र पक्षदोषस्तत्रावश्यं हेतुदोषोऽपि वाच्यः, दृष्टा- न्तादिदोषस्याप्यवश्यं वाच्यत्वप्रसक्तेः । द्वितीयपक्षे तु यथोक्तहत्वा- भासानामन्यतमेनैवानुमानस्य दुष्टत्वम् । तथा हि-अन्यथानुपपत्तेर- भावोऽनध्यवसायाद्विपर्ययात् संशयावा स्यात् , प्रकारान्तरासंभवात्; तत्र च क्रमेण यथोक्तहेत्वाभासावतार इति नोक्तहेत्वाभासेभ्योऽभ्य- धिकः कश्चिदकिञ्चित्करो नाम । एवमेव न कालात्ययापदिष्टोऽपि । तथाहि-अस्य स्वरूपं कालात्ययापदिष्टः कालातीत इति; हेतोः प्रयो- गकालः प्रत्यक्षागमानुपहतपक्षपरिग्रहसमयस्तमतीत्य प्रयुज्यमानः प्रत्य- क्षागमबाधिते विषये वर्तमानः कालात्ययापदिष्टो भवतीति । अयं चाकिञ्चित्करदूषणेनैव दूषितोऽवसेयः । प्रकरणसमोऽप्यप्रकटनीय एव । अस्य हि लक्षणं; यस्मात् प्रकरणचिन्ता स निर्णयार्थमपदिष्टः प्रकरणसम इति; यस्मात्प्रकरणस्य पक्षप्रतिपक्षयोश्चिन्ता विमर्शात्मिका प्रवर्तते, कस्माच्चासौ प्रवर्तते ?, विशेषानुपलम्भात् ; स एव विशे- पानुपलम्भो यदा निर्णयार्थमपदिश्यते तदा प्रकरणमनतिवर्तमा-

·रत्नाकरावतारिकायुक्तः।
११५
।
नत्वात् प्रकरणसमो भवति; प्रकरणे पक्षे प्रतिपक्षे च समस्तुल्य
इति । यथा-अनित्यः शब्दो नित्यधर्मानुपलब्धेरित्येकेनोक्ते, द्वितीयः
प्राह- यद्यनेन प्रकारेणानित्यत्वं साध्यते तर्हि नित्यतासिद्धिरप्यस्तु,
अन्यतरानुपलब्धेस्तत्रापि सद्भावात् । तथाहि- नित्यः शब्दोऽनि-
त्यधर्मानुपलब्धरिति । अयं चानुपपन्नः, यतो यदि नित्यधर्मानुपलब्धिनि-
श्चिता, तदा कथमतो नानित्यत्वसिद्धिः?; अथानिश्चिता, तर्हि संदिग्धा-
सिद्धतैव दोषः । अथ योग्यायोग्यविशेषणमपास्य नित्यधर्माणामनुप-
लब्धिमात्रं निश्चितमेव, तत्तर्हि व्यभिचार्येव । प्रतिवादिनचासौ नित्य-
धर्मानुपलब्धिः स्वरूपासिद्धव नित्यधर्मोपलब्धेस्तत्रास्य सिद्धेः। एवम-
नित्यधर्मानुपलब्धिरपि परीक्षणीया; इति सिद्धं त्रय एव हेत्वाभासाः॥५७।।
अथ दृष्टान्ताभासान् भासयन्ति-
साधर्म्यण दृष्टान्ताभासो नवप्रकारः ॥ ५८ ॥
दृष्टान्तो हि प्राग् द्विप्रकारः प्रोक्तः, साधर्येण वैधयेण च ।
ततस्तदाभासोऽपि तथैव वाच्य इति साधर्म्यदृष्टान्ताभासस्तावत्प्रका-
रतो दर्शितः ।। ५८॥
प्रकारानेव कीर्तयन्ति-
साध्यधर्मविकलः, साधनधर्मविकलः, उभयधर्मविकलः,
सन्दिग्धसाध्यधर्मा, सन्दिग्धसाधनधर्मा, सन्दिग्धो-
भयधर्मा, अनन्वयोऽप्रदर्शितान्वयो विपरीतान्व-
यश्चेति ॥ ५९॥
इतिशब्दः प्रकारपरिसमाप्तौ; एतावन्त एव साधर्म्यदृष्टान्ताभास-
प्रकारा इत्यर्थः ।। ५९ ॥
क्रमेणामून् उदाहरन्ति-
तत्रापौरुषेयः शब्दोऽमूर्चत्वाद् दुःखबदिति साध्यधर्म-
विकलः ॥ १॥ ६०॥

·प्रमाणनयतत्त्वालोकालङ्कार:- पुरुषव्यापाराभावे दुःखानुत्पादेन दुःखस्य पौरुषेयत्वात् । तत्रापौरुषेयत्वसाध्यस्यावृत्तेरयं साध्यधर्मविकल इति ॥१॥६०॥ तस्यामेव प्रतिज्ञायां तस्मिन्नेव हेतौ परमाणुवादिति साधनधर्मविकलः ॥ २॥ ६१ ॥ परमाणौ हि साध्यधर्मोऽपौरुषेयत्वमस्ति, साधनधर्मस्त्वमूर्त्तत्वं ना- स्ति, मूतत्वात् परमाणोः ॥ २ ॥ ६१ ।। कलशवदित्यभयधर्मविकलः ॥ ३ ॥ ६२ ॥ तस्यामेव प्रतिज्ञायां तस्मिन्नेव च हेतौ कलशदृष्टान्तस्य पौरुषेय- त्वान्मूर्त्तत्वाञ्च साध्यसाधनोभयधर्मविकलता ।। ३ ॥ ६२ ।। रागादिमानयं वक्तृत्वाद्देवदत्तवदिति सन्दिग्धसाध्य- धर्मा ॥ ४ ॥ ६३ ॥ देवदत्ते हि रागादयः सदसत्त्वाभ्यां संदिग्धाः; परचेतोविकाराणां परोक्षत्वाद्रागाद्यव्यभिचारिलिङ्गादर्शनाच ॥ ४॥ ६३ ।। मरणधर्माऽयं रागादिमत्त्वात् मैत्रवदिति संदिग्धसाधन- धर्मा ॥ ५॥ ६४॥ मैत्रे हि साधनधर्मो रागादिमत्त्वाख्यः संदिग्धः ॥ ५॥ ६४॥ नायं सर्वदशी रागादिमत्वात् मुनिविशेषवदिति सन्दि- ग्धोभयधर्मा ॥ ६ ॥ ५ ॥ मुनिविशेषेसर्वदर्शित्वरागादिमत्त्वाख्यौ साध्यसाधनधौं संदि- होते; तव्यभिचारिलिङ्गादर्शनात् ॥ ६॥६५॥ रागादिमान् विवक्षितः पुरुषो वक्तृत्वादिष्टपुरुषवदित्य- नन्वयः ॥ ७ ॥ ६६ ॥ यद्यपीष्टपुरुषे रागादिमत्त्वं च वक्तृत्वं च साध्यसाधनधौ दृष्टी, तथापि यो यो वक्ता स स रागादिमानिति व्याप्त्यसिद्धेरनन्वयत्वम्॥णा६६ -- ·रत्नाकरावतारिकायुक्तः। ११७ अनित्यः शब्दः कृतकत्वात् घटवदित्यप्रदर्शि- तान्वयः ॥ ८ ॥ ६७ ॥ अत्र यद्यपि वास्तवोऽन्वयोऽस्ति तथापि वादिना वचनेन न प्रका- शित इत्यप्रदर्शितान्वयत्वम् । यद्यप्यत्र वस्तुनिष्ठो न कश्चिद्दोषस्तथापि परार्थानुमाने वचनगुणदोषानुसारेण वक्तृगुणदोषौ परीक्षणीयाविति भवत्यस्य वाचनिकं दुष्टत्वम् । एवं विपरीतान्वयाप्रदर्शितव्यतिरेकवि- परीतव्यतिरेकेष्वपि द्रष्टव्यम् ।। ८ ।। ६७ ॥ अनित्यः शब्दः कृतकत्वात् , यदनित्यं तत् कृतकं घट- वदिति विपरीतान्वयः ॥ ९॥ ६८ ॥ प्रसिद्धानुवादेन ह्यप्रसिद्ध विधेयम् ; प्रसिद्धं चात्र कृतकत्वं हेतुत्वे- नोपादानाद्, अप्रसिद्धं त्वनित्यत्वं साध्यत्वेन निर्देशाद् इति प्रसिद्धस्य कृतकत्वस्यैवानुवादसर्वनाम्ना यच्छब्देन निर्देशो युक्तः, न पुनरप्रसिद्ध- स्यानित्यत्वस्य; आनित्यत्वस्यैव च विधिसर्वनाम्ना यच्छब्देन परामर्श- उपपन्नो न तु कृतकत्वस्य ॥ ९॥६८॥ अथ वैधर्म्यदृष्टान्ताभासमाहुः- वैधयेणापि दृष्टान्ताभासो नवधा ॥ ६९ ॥ तानेव प्रकारानुद्दिशन्ति- असिद्धसाध्यव्यतिरेकोऽसिद्धसाधनव्यतिरेकोऽसिद्धोभ- यव्यतिरेकः, सन्दिग्धसाध्यव्यतिरेकः, सन्दिग्धसाधन- व्यतिरेकः, सन्दिग्धोभयव्यतिरेकोऽव्यतिरेकोऽप्रदर्शि- तव्यतिरेको विपरीतव्यतिरेकश्व ॥ ७० ॥ अथैतान् क्रमेणोदाहरन्ति- तेषु भ्रान्तमनुमानं प्रमाणलात् यत्पुनीन्तं न भवति ·प्रमाणनयतत्त्वालोकालङ्कारः- न तत् प्रमाणं यथा खप्नज्ञानमिति असिद्धसाध्यव्य- तिरेकः; स्वप्नज्ञानात् भ्रान्तत्वस्यानिवृत्तेः ॥१॥७१॥ निर्विकल्पकं प्रत्यक्षं प्रमाणवाद् यत्तु साविकल्पकं न तत्प्रमाणं यथा लैङ्गिकमित्यसिद्धसाधनव्यतिरेको लैङ्गि- कात्प्रमाणत्वस्यानिवृत्तेः ॥ २ ॥ ७२ ॥ नित्यानित्यः शब्दः सत्त्वात् यस्तु न नित्यानित्यः स न संस्तद्यथा स्तम्भ इत्यसिद्धोभयव्यतिरेकः स्तम्भान्नि- त्यानित्यत्वस्य सत्त्वस्य चाव्यावृत्तेः ॥ ३ ॥ ७३ ॥ व्यक्तमेतत्सूत्रत्रयमपि ।। ३ ।। ७३ ।। असर्वज्ञोऽनाप्तो वा कपिलोऽक्षणिकैकान्तवादित्वाद् यः सर्वज्ञ आप्तो वा स क्षणिकैकान्तवादी यथा सुगत इति सन्दिग्धसाध्यव्यतिरेकः सुगतेऽसर्वज्ञतानाप्तवयोः सा- ध्यधर्मयोावृत्तेः सन्देहात् ॥ ४॥ ७४ ॥ अयं च परमार्थतोऽसिद्धसाध्यव्यतिरेक एव क्षणिकैकान्तस्थ प्रमाणबाधितत्वेन तदभिधातुरसर्वज्ञतानाप्तत्वप्राप्तेः केवलं तत्प्रतिक्षे- पकप्रमाणमाहात्म्यपरामर्शनशून्यानां प्रमानणां सन्दिग्धसाध्यव्यतिरे- कत्वेनाभास इति तथैव कथितः ॥ ४ ॥७४॥ अनादेयवचनः कश्चिद्विवक्षितः पुरुषो रागादिमत्त्वाद् यः पुनरादेयवचनःस वीतरागस्तद्यथा शौद्धोदनिरिति सन्दिग्धसाधनव्यतिरेकः शौद्धोदनौ रागादिमत्त्वस्य निवृत्तेः संशयात् ॥५॥ ७५ ॥ यद्यपि तद्दर्शनानुरागिणां शौद्धोदनेरादेयवचनत्वं प्रसिद्धं तथापि रागादिमत्त्वाभावस्तन्निश्चायकप्रमाणवैकल्यतः सन्दिग्ध एव ।।५।।७५॥

·रत्नाकरावतारिकायुक्तः।
न वीतरागः कपिलः करुणाऽऽस्पदेष्वपि परमकृपयाऽन-
र्पितनिजपिशितशकलत्वात् यस्तु वीतरागः स करुणा-
स्पदेषु परमकृपया समर्पितनिजपिशितशकलस्तद्यथा-
तपनबन्धुरिति सन्दिग्धोभयव्यतिरेक इति तपनबन्धौ
वीतरागवाभावस्य करुणाऽऽस्पदेष्वपि परमकृपया-
उनर्पितनिजपिशितशकलत्वस्य च व्यावृत्तेः सन्दे-
हात् ॥ ६॥ ७६ ॥
तपनबन्धुर्बुद्धो वैधHदृष्टान्ततया यः समुपन्यस्तः स न ज्ञायते किं
रागादिमानुत वीतरागः, तथा करुणाऽऽस्पदेषु परमकृपया निजपिशित-
शकलानि समर्पितवान्नवा, तन्निश्चायकप्रमाणापरिस्फुरणात् ।।६।।७६।।
न वीतरागः कश्चिद्विवक्षितः पुरुषो वक्तृत्वात् यः पुनर्वी-
तरागो न स वक्ता यथोपलखण्ड इत्यव्यतिरेकः॥७॥७॥
यद्यपि किलोपलखण्डादुभयं व्यावृत्तं तथापि व्याप्त्या व्यतिरे-
कासिद्धेरव्यतिरेकत्वम् ।। ७ ।। ७७ ।।
अनित्यः शब्दः कृतकलादाकाशवदित्यप्रदर्शित-
व्यतिरेकः ॥ ८ ॥ ७८ ॥
अत्र यदनित्यं न भवति तत्कृतकमपि न भवतीति विद्यमानो-
ऽपि व्यतिरेको वादिना स्ववचनेन नोद्भावित इत्यप्रदर्शितव्यतिरेक-
त्वम् ॥ ८॥ ७८॥
अनित्यः शब्दः कृतकत्वाद् यदकृतकं तन्नित्यं यथाऽऽ-
काशमिति विपरीतव्यतिरेकः ॥ ९॥ ७९ ॥
वैधर्म्यप्रयोगे हि साध्याभावः साधनाभावाकान्तो दर्शनीयो न
चैवमत्रेति विपरीतव्यतिरेकत्वम् ॥ ९॥ ७९ ॥

·१२० प्रमाणनयतत्त्वालोकालङ्कारः- Jilam - अथोपनयननिगमनाभासौ प्रभाषन्ते- उक्तलक्षणोल्लङ्घनेनोपनयनिगमनयोर्वचने तदाभासौदा 'हेतोः साध्यधर्मिण्युपसंहरणमुपनयः' इत्युपनयस्य लक्षणम् ; 'साध्यधर्मस्य पुनर्निगमनम्' इति निगमनस्येति ॥ ८॥ उपनयाभासमुदाहरन्ति- यथा परिणामी शब्दः कृतकत्वाद् यः कृतकः स परिणामी यथा कुम्भ इत्यत्र परिणामी च शब्द इति कृतकश्व कुम्भ इति च ॥ ८१॥ इह साध्यधर्म साध्यामणि साधनधर्म वा दृष्टान्तधर्मिणि उप- संहरत उपनयाभासः ॥ ८१ ।। निगमनाभासमुदाहरन्ति- तस्मिन्नेव प्रयोगे तस्मात् कृतकः शब्द इति तस्मा- परिणामी कुम्भ इति च ॥ ८२ ॥ अत्रापि साधनधर्म साध्यधार्मणि साध्यधर्म वा दृष्टान्तर्मिणि उपसंहरतो निगमनाभासः । एवं पक्षशुद्धयाद्यवयवपञ्चकस्य भ्रान्या वैपरीत्यप्रयोगे तदाभासपञ्चकमपि तर्कणीयम् ।। ८२ ॥ इत्थमनुमानाभासमभिधायागमाभासमाहुः- अनाप्तवचनप्रभवं ज्ञानमागमाभासम् ॥ ८३ ॥ अभिधेयं वस्तु यथावस्थितं यो जानीते यथाज्ञानं चाभिधत्ते स आप्त उक्तस्तद्विपरीतोऽनाप्तस्तद्वचनसमुत्थं ज्ञानमागमाभासं ज्ञेयम् ।। अत्रोदाहरन्ति- यथा मेकलकन्यकायाः कूले तालहिन्तालयोर्मूले सुलभाः पिण्डखर्जूराः सन्ति त्वरितं गच्छत २ शावकाः! ॥८४॥ रागाक्रान्तो ह्यनाप्तः पुरुषः क्रीडापरवशः सन्नात्मनो विनोदार्थ 4 ·Tala रत्नाकरावतारिकायुक्तः। १२१ wate किचन वस्त्वन्तरमलभमानः शावकैरपि समं क्रीडाऽभिलाषेणेदं वा- क्यमुच्चारयति ।। ८४॥ एवमुक्तः प्रमाणस्य स्वरूपाभासः; संप्रति संख्याऽऽभासमाख्यान्ति- प्रत्यक्षमेवैकं प्रमाणमित्यादिसंख्यानं तस्य संख्याऽऽभासम्॥८॥ प्रत्यक्षपरोक्षभेदाद्धिप्रमाणस्य द्वैविध्यमुक्तम् ; तद्वैपरीत्येन प्रत्यक्ष- मेव, प्रत्यक्षानुमाने एव, प्रत्यक्षानुमानागमा एव प्रमाणमित्यादिकंचार्वा- कवैशेषिकसौगतसांख्यादितीर्थान्तरीयाणां संख्यानं, तस्य प्रमाणस्य संख्याऽऽभासम् । प्रमाणसंख्याभ्युपगमश्च परेषामितोऽवसेयः- चार्वाकोऽध्यक्षमेकं सुगतकणभुजौ सानुमानं सशाब्दं तद् द्वैतं पारमर्षः सहितमुपमया तत् त्रयं चाक्षपादः । अर्थापत्त्या प्रभाकृद्वदति च निखिलं मन्यते भट्ट एतत् साभावं, द्वे प्रमाणे जिनपतिसमये स्पष्टतोऽस्पष्टतश्च ॥१॥८५॥ अथ विषयाभासं प्रकाशयन्ति- सामान्यमेव, विशेष एव, तद्वयं वा खतन्त्रमित्यादि- स्तस्य विषयाभासः ॥ ८६ ॥ सामान्यमानं सत्ताद्वैतवादिनो, विशेषमात्रं सौगतस्य, तदुभयं च स्वतन्त्रं नैयायिकादरित्यादिरेकान्तस्तस्य प्रमाणस्य विषयाभासः । आदि- शब्दान्नित्यमेवानित्यमेव तद्वयं वा परस्परनिरपेक्षमित्यायेकान्तपरि- ग्रहः॥८६॥ अथ फलाभासमाहुः- अभिन्नमेव भिन्नमेव वा प्रमाणात्फलं तस्य तदाभा- सम्॥ ८७॥ अभिन्नमेव प्रमाणात्फलं बौद्धानां, भिन्नमेव नैयायिकादीनां तस्य १६ - Urson ·१२२ प्रमाणनयतत्त्वालोकालङ्कारः- प्रमाणस्य तदाभासं फलाभास; यथा फलस्य भेदाभेदैकान्तावकान्तावेव तथा सूत्रत एव प्रागुपपादितमिति ॥ ८७॥ इति प्रमाणनयतत्त्वालोकालङ्कारे श्रीरनप्रभाचार्यविरचितायां रत्नाकरावतारिकाख्यलघुटीकायां फलप्रमाणखरूपायाभा- सनिर्णयो नाम षष्ठः परिच्छेदः।

·अर्हम् अथ सप्तमः परिच्छेदः। एताचता प्रमाणतत्त्वं व्यवस्थाप्यदानी नयतत्त्वं व्यवस्थापयन्ति- नीयते येन श्रुताख्यप्रमाणविषयीकृतस्यार्थस्यांशस्तदि- तरांशीदासीन्यतः स प्रतिपत्तुरभिप्रायविशेषो नयः॥१॥ अत्रैकवचनमतन्त्रं तेनांशावंशावा, येन परामर्शविशेषेण श्रुत- प्रमाणप्रतिपन्नवस्तुनो विषयीक्रियन्ते तदितरांशौदासीन्यापेक्षया स नयोऽभिधीयते । तदितरांशप्रतिक्षेपे तु तदाभासता भणिष्यते । प्रत्य- पायाम च स्तुतिद्वात्रिंशति- अहो ! चित्रं चित्रं तव चरितमेतन्मुनिपते ! वकीयानामेषां विविधविषयव्याप्तिवशिनाम् । विपक्षापेक्षाणां कथयसि नयानां सुनयतां विपक्षक्षेप्तॄणां पुनरिह विभो ! दुष्टनयताम् ॥१॥ पञ्चाशति च- निःशेषांशजुषां प्रमाणविषयीभूयं समासेदुषां वस्तूनां नियतांशकल्पनपराः सप्त श्रुतासङ्गिनः । औदासीन्यपरायणास्तदुपरे चांशे भवेयुर्नया- श्वेदेकान्तकलङ्कपङ्ककलुषास्ते स्युस्तदा दुर्नयाः ॥१॥ ननु नयस्य प्रमाणाद्भेदेन लक्षणप्रणयनमयुक्तम् । स्वार्थव्यवसाया- त्मकत्वेन तस्य प्रमाणवरूपत्वात् । तथाहि-नयःप्रमाणमेव, खार्थव्यव- सायकत्वादिष्टप्रमाणवत् स्वार्थव्यवसायकस्याप्यस्य प्रमाणत्वानभ्युपगमे प्रमाणस्यापि तथाविधस्य प्रमाणत्वं न स्यादिति कश्चित् । तदसत् । नयस्य स्वार्थंकदेशनिर्णीतिलक्षणत्वेन स्वार्थव्यवसायकत्वासिद्धेः । ननु नयविषयतया संमतोऽथैकदेशोऽपि यदि वस्तु तदा तत्परिच्छेदी ·१२४ प्रमाणनयतत्त्वालोकालङ्कारः- नयः प्रमाणमेव, वस्तुपरिच्छेदलक्षणत्वात्प्रमाणस्य । स न चेद्वस्तु तह तद्विषयो नयो मिथ्याज्ञानमेव स्यात् , तस्यावस्तुविषयत्वलक्षणत्वा- दिति चेत् । तदवद्यम् । अथैकदेशस्य वस्तुत्वावस्तुत्वपरिहारेण वस्त्वं- शतया प्रतिज्ञानात् । तथा चावाचि- नायं वस्तु न चावस्तु वस्त्वंशः कथ्यते बुधैः । नासमुद्रः समुद्रो वा समुद्रांशो यथैव हि ॥ १ ॥ तन्मात्रस्य समुद्रत्वे शेषांशस्यासमुद्रता । समुद्रबहुता वा स्यात् तत्त्वे वास्तु समुद्रवित् ?॥२॥ यथैव हि समुद्रांशस्य समुद्रत्वे शेषसमुद्रांशानामसमुद्रत्वप्रस- ङ्गात् समुद्रबहुत्वापत्तेर्वा; तेषामपि प्रत्येकं समुद्रत्वात् । तस्यासमुद्र- त्वे वा शेषसमुद्रांशानामप्यसमुद्रत्वात् कचिदपि समुद्रव्यवहारायो- गात् । समुद्रांशः समुद्रांश एवोच्यते, तथा स्वार्थैकदेशो नयस्य न वस्तु, स्वार्थैकदेशान्तराणामवस्तुत्वप्रसङ्गाद् वस्तुबहुत्वानुषक्तेर्वा, नाप्य- वस्तु, शेषांशानामप्यवस्तुत्वेन कचिदपि वस्तुव्यवस्थाऽनुपपत्तेः । किं तर्हि वस्त्वंश एवासौ तादृक्प्रतीतेर्बाधकाभावात् ? ततो वस्त्वंशे प्रवर्त्त- मानो नयः स्वार्थैकदेशव्यवसायलक्षणो न प्रमाणं, नापि मिथ्याज्ञान- मिति ॥१॥ नयसामान्यलक्षणमुक्त्वा नयाभासस्य तदर्शयितुमाहुः- खाभिप्रेतादशादितरांशापलापी पुनर्नयाभासः ॥ २॥ पुनः शब्दो नयात् व्यतिरेकं द्योतयति । नयाभासो नयप्रतिबि- म्बात्मा दुर्नय इत्यर्थः । यथा तीथिकानां नित्यानित्यायेकान्तप्रदर्शक सकलं वाक्यमिति ॥२॥ नयप्रकारसूचनायाहुः- स व्याससमासाभ्यां द्विप्रकारः॥३॥ स प्रकृतो नयः व्यासो विस्तरः समासः संक्षेपस्ताभ्यां द्विभेदः, व्यासनयः समासनयश्चेति ॥३॥ - - ·१२५ ON रत्नाकरावतारिकायुक्त। व्यासनयप्रकारान् प्रकाशयन्ति- व्यासतोऽनेकविकल्पः॥४॥ एकांशगोचरस्य हि प्रतिपत्त्रभिप्रायविशेषस्य नयस्वरूपत्वमुक्तं, ततश्चानन्तांशात्मके वस्तुन्येकैकांशपर्यवसायिनो यावन्तः प्रतिप- तृणामभिप्रायास्तावन्तो नयाः, तेचनियतसंख्यया संख्यातुं न शक्यन्त इति व्यासतो नयस्याऽनेकप्रकारत्वमुक्तम् ।। ४ ।। समासनयं भेदतो दर्शयन्ति- समासतस्तु विभेदो द्रव्यार्थिकः पर्यायार्थिकश्च ॥ ५॥ नय इत्यनुवर्तते; द्रवति द्रोष्यति अदुद्रुवत् तांस्तान् पर्याया- निति द्रव्यं तदेवार्थः, सोऽस्ति यस्य विषयत्वेन स द्रव्यार्थिकः। पर्ये- त्युत्पादविनाशौ प्राप्नोतीति पर्यायः स एवार्थः, सोऽस्ति यस्याऽसौ पर्यायार्थिकः । एतावेव च द्रव्यास्तिकपर्यायास्तिकाविति, द्रव्यस्थित- पर्यायस्थिताविति, द्रव्यार्थपर्यायार्थाविति च प्रोच्यते । ननु गुण- विषयस्तृतीयो गुणार्थिकोऽपि किमिति नोक्त इति चेत् , गुणस्य पर्याय- एवान्तर्भूतत्वेन पर्यायार्थिकनैव तत्संग्रहात् । पर्यायो हि द्विविध:-क्र- मभावी सहभावी च । तत्र सहभावी गुण इत्यभिधीयते । पर्यायशब्दे- न तु पर्यायसामान्यस्य स्वव्यक्तिव्यापिनोऽभिधानान्न दोषः । ननु द्रव्यपर्यायव्यतिरिक्तौ सामान्यविशेषौ विद्येते ततस्तद्गोचरमपरमपि नयद्वयं प्राप्नोतीति चेत्। नैतदनुपद्रवम् । द्रव्यपर्यायाभ्यांव्यतिरिक्तयोः सामान्यविशेषयोरप्रसिद्धेः । तथाहि-द्विप्रकारं सामान्यमुक्तम्-ऊर्द्धता- सामान्यं तिर्यक्सामान्यं च। तत्रोद्धृतासामान्यं द्रव्यमेव; तिर्यक्सा- मान्यं तु प्रतिव्यक्तिसहशपरिणामलक्षणं व्यञ्जनपर्याय एव । स्थूलाः कालान्तरस्थायिनः शब्दानां सङ्केतविषया व्यजनपर्याया इति प्रावचनिकप्रसिद्धेः । विशेषोऽपि वैसदृश्यविवर्तलक्षणः पर्याय एवान्तर्भवतीति नैताभ्यामधिकनयावकाशः ॥ ५॥ द्रव्यार्थिकभेदानाहुः-- आयो नैगमसंग्रहव्यवहारभेदात् त्रेधा ॥ ६॥ ।

·१२६
प्रमाणनयतत्त्वालोकालङ्कारः-
-
आद्यो द्रव्यार्थिकः ॥ ६॥
तत्र नैगमं प्ररूपयन्ति-
धर्मयोधर्मिणोधर्मधर्मिणोश्च प्रधानोपसर्जनभावन
यद्विवक्षणं स नैकगमो नैगमः ॥ ७॥
पर्याययोर्द्रव्ययोर्द्रव्यपर्याययोश्च मुख्यामुख्यरूपतया यद्विवक्षणं स
एवंरूपो नैके गमा बोधमार्गा यस्याऽसौ नैगमो नाम नयो ज्ञेयः ॥७॥
अथास्योदाहरणाय सूत्रत्रयीमाहुः-
सञ्चैतन्यमात्मनीति धर्मयोः ॥ ८॥
प्रधानोपसर्जनभावन विवक्षणमितीहोत्तरत्र च सूत्रद्वये योजनी-
यम् । अत्र चैतन्याख्यस्य व्यञ्जनपर्यायस्य प्राधान्येन विवक्षणम् ; विशे-
ध्यत्वात् । सत्त्वाख्यस्य तु व्यञ्जनपर्यायस्योपसर्जनभावेन; तस्य
चैतन्यविशेषणत्वादिति धर्मद्वयगोचरो नैगमस्य प्रथमो भेदः ॥८॥
वस्तु पर्यायवद् द्रव्यमिति धर्मिणोः ॥९॥
अत्र हि पर्यायवद् द्रव्यं वस्तु वर्तत इति विवक्षायां पर्यायवद्
द्रव्याख्यस्य धर्मिणो विशेष्यत्वेन प्राधान्यम् , वस्त्वाख्यस्य तु विशेषण-
त्वेन गौणत्वम् । यद्वा । किं वस्तु पर्यायवद् द्रव्यमिति विवक्षायां व-
स्तुनो विशेष्यत्वात् प्राधान्यम् , पर्यायवद् द्रव्यस्य तु विशेषणत्वात्
गौणत्वमिति धर्मियुग्मगोचरोऽयं नैगमस्य द्वितीयो भेदः ॥९॥
क्षणमेकं सुखी विषयासक्तजीव इति धर्मधर्मिणोः॥१०॥
अत्र हि विषयासक्तजीवाख्यस्य धर्मिणो मुख्यता, विशेष्यत्वात् ,
सुखलक्षणस्य तु धर्मस्याप्रधानता, तद्विशेषणत्वेनोपात्तत्वादिति धर्म-
धालम्बनोऽयं नैगमस्य तृतीयो भेदः । नचास्यैवं प्रमाणात्मकत्वा-
नुषङ्गो धर्मधर्मिणोः प्राधान्येनात्र ज्ञप्तेरसंभवात् तयोरन्यतर एव हि
नैगमनयेन प्रधानतयाऽनुभूयते । प्राधान्येन द्रव्यपर्यायद्वयात्मकं चा-
र्थमनुभवद्विज्ञानं प्रमाणं प्रतिपत्तव्यं नान्यत् ॥१०॥

·-
-
रत्नाकरावतारिकायुक्तः। १२७
अथ नैगमाभासमाहुः
धर्मद्वयादीनामैकान्तिकपार्थक्याभिसन्धि ग-
माभासः ॥ ११ ॥
आदिशब्दाद् धर्मिद्वयधर्मधर्मद्वययोः परिग्रहः । ऐकान्तिक-
पार्थक्याभिसन्धिरैकान्तिकभेदाभिप्रायो नैगमाभासो नैगमदुर्नय इ-
त्यर्थः ॥ ११ ॥
अत्रोदाहरन्ति-
यथाऽऽत्मनि सत्त्वचैतन्ये परस्परमत्यन्तं पृथग्भूते
इत्यादिः ॥१२॥
आदिशब्दाद्वस्त्वाख्यपर्यायवद्र्व्याख्ययोधर्मिणोः सुखजीवलक्ष-
णयोधर्मधर्मिणोश्च सर्वथा पार्थक्येन कथनं तदाभासत्वेन द्रष्टव्यम् ।
नैयायिकवैशेषिकदर्शनं चैतदाभासतया ज्ञेयम् ॥ १२ ॥
अथ संग्रहस्वरूपमुपवर्णयन्ति-
सामान्यमात्रग्राही परामर्शः संग्रहः ॥ १३ ॥
सामान्यमात्रमशेषविशेषरहितं सत्त्वद्रव्यत्वादिकं गृहातीत्येवं-
शीलः, समेकीभावेन पिण्डीभूततया विशेषराशिं गृह्णातीति संग्रहः।
अयमर्थः। स्वजातेदृष्टेष्टाभ्यामविरोधेन विशेषाणामेकरूपतया यद् ग्रहणं
स संग्रह इति ॥१३॥
अमुं भेदतो दर्शयन्ति-
अयमुभयविकल्पः परोऽपरश्च ॥ १४ ॥
तत्र परसंग्रहमाहुः-
अशेषविशेषेष्वौदासीन्य भजमानः शुद्धद्रव्यं
सन्मात्रमभिमन्यमानः परसंग्रहः ॥ १५ ॥
परामर्श इत्यप्रेतनेऽपि योजनीयम् ॥ १५ ॥

·१२८ प्रमाणनयतत्त्वालोकालङ्कारः- PRO उदाहरन्ति- विश्वमेकं सदविशेषादिति यथा ॥ १६ ॥ अस्मिन् उक्ते हि सदितिज्ञानाभिधानानुवृत्तिलिङ्गानुमितसत्ताक- त्वेनैकत्वमशेषार्थानां संगृह्यते ।।१६।। एतदाभासमाहुः- सत्ताऽद्वैतं खीकुर्वाणः सकलविशेषान्निराचक्षाण- स्तदाभासः॥१७॥ अशेषविशेषेष्वौदासीन्यं भजमानो हि परामर्शविशेषः संग्रहा- ख्यां लभते, न चायं तथेति तदाभासः ॥ १७ ॥ उदाहरन्ति- यथा सत्तैव तत्त्वं ततः पृथग्भूतानां विशेषाणाम- दर्शनात् ॥ १८॥ अद्वैतवादिदर्शनान्यखिलानि सांख्यदर्शनं चैतदाभासत्वेन प्रत्ये- यम् । अद्वैतवादस्य सर्वस्यापि दृष्टेष्टाभ्यां विरुद्धथमानत्वात् ॥ १८ ॥ अथापरसंग्रहमाहु:- द्रव्यत्वादीन्यवान्तरसामान्यानि मन्वानस्तद्भेदेषु गज- निमीलिकामवलम्बमानः पुनरपरसंग्रहः ॥ १९ ॥ द्रव्यत्वमादिर्येषां पर्यायत्वप्रभृतीनां तानि वथा, अवान्तर- सामान्यानि सत्ताख्यमहासामान्यापेक्षया कतिपयव्यक्तिनिष्ठानि तद्भे- देषु द्रव्यत्वाद्याश्रयभूतविशेषेषु द्रव्यपर्यायादिषु गजनिमीलिकामुपे- क्षाम् ॥ १९॥ उदाहरन्ति- धर्माधर्माकाशकालपुद्गलजीवद्रव्याणामैक्यं द्रव्य- त्वामेदादित्यादिर्यथा ॥ २०॥ --

·रत्नाकरावतारिकायुक्तः। १२९
अत्र द्रव्यं द्रव्यमित्यभिन्नज्ञानाभिधानलक्षणलिङ्गानुमितद्रव्यत्वा-
स्मकत्वेनैक्यं षण्णामपि धर्मादिद्रव्याणां संगृह्यते । आदिशब्दाच्चेतना-
चेतनपर्यायाणां सर्वेषामेकत्वम् ; पर्यायत्वाविशेषादित्यादि दृश्यम् ॥२०॥
एतदाभासमाहु:-
द्रव्यत्वादिकं प्रतिजानानस्तहिशेषान्निढुवानस्त-
दाभासः ॥ २१॥
तदाभासोऽपरसंग्रहाभासः ॥ २१॥
उदाहरन्ति-
यथा द्रव्यत्वमेव तत्त्वं, ततोऽर्थान्तरभूतानां द्रव्या-
णामनुपलब्धेरित्यादिः ॥ २२ ॥
अयं हि द्रव्यत्वस्यैव तात्त्विकतां प्रख्यापयति, तद्विशेषभूतानि
तु धर्मादिद्रव्याण्यपद्भुत इत्यपरसंग्रहाभासनिदर्शनम् । सर्वत्र संग्रहा-
भासत्वे कारणं प्रमाणविरोध एव, सामान्यविशेषात्मनो वस्तुनस्तेन
प्रतीतेरभिहितत्वात् ॥ २२ ।।
अथ व्यवहारनयं व्याहरन्ति-
संग्रहेण गोचरीकृतानामर्थानां विधिपूर्वकमवहरणं
येनाभिसन्धिना क्रियते स व्यवहारः ॥ २३ ॥
संग्रहगृहीतान् सत्त्वाद्यर्थान् विधाय न तु निषिध्य यः परामर्शवि-
शेषस्तानेव विभजते, स व्यवहारनयस्तज्ज्ञैः कीर्त्यते ।। २३ ।।
उदाहरन्ति-
यथा यत्सत्तद् द्रव्यं पर्यायो वेत्यादिः ॥ २४ ॥
आदिशब्दादपरसंग्रहगृहीतार्थगोचरव्यवहारोदाहरणं दृश्यम् ।
यद् द्रव्यं तज्जीवादि षड्विधं, यः पर्यायःस द्विविधः-क्रमभावी सहभावी
चेति । एवं यो जीवः स मुक्तः संसारी च, यः क्रमभावी पर्यायः स
क्रियारूपोऽक्रियारूपश्वेत्यादि ।॥ २४ ॥

·New प्रमाणनयतत्त्वालोकालङ्कारः- एतदाभासं वर्णयन्ति- यः पुनरपारमार्थिकद्रव्यपर्यायविभागमभिप्रैति स व्यवहाराभासः॥ २५ ॥ यः पुनः परामर्शविशेषः कल्पनाऽऽरोपितद्रव्यपर्यायप्रविवेकं म- न्यते सोऽत्र व्यवहारदुर्नयः प्रत्येयः ॥ २५ ॥ उदाहरन्ति- यथा चार्वाकदर्शनम् ॥ २६ ॥ चार्वाको हि प्रमाणप्रतिपन्नं जीवद्रव्यपर्यायादिप्रविभागं कल्प- नाऽऽरोपितत्वेनापहृते, अविचारितरमणीयं भूतचतुष्टयप्रविभागमात्रं तु स्थूललोकव्यवहारानुयायितया समर्थयत इत्यस्य दर्शनं व्यवहा- रनयाभासतयोपदर्शितम् ॥ २६ ॥ द्रव्यार्थिकं त्रेधाऽभिधाय पर्यायार्थिकं प्रपञ्चयन्ति- पर्यायार्थिकश्चतुर्दा ऋजुसूत्रः शब्दः समभिरूढ एवंभूतश्च ॥ २७ ॥ एषु ऋजुसूत्रं तावद्वितन्वन्ति- ऋजु वर्तमानक्षणस्थायि पर्यायमात्रं प्राधान्यतः सूत्र- यन्नभिप्राय ऋजुसूत्रः ॥ २८ ॥ ऋजु अतीतानागतकालक्षणलक्षणकौटिल्यवैकल्यात् प्राञ्जलम् ; अयं हि द्रव्यं सदपि गुणीभावान्नार्पयति, पर्यायांस्तु क्षणध्वंसिनः प्रधानतया दर्शयतीति ॥ २८ ॥ उदाहरन्ति- यथा सुखविवर्त्तः सम्प्रत्यस्तीत्यादिः ॥ २९ ॥ अनेन हि वाक्येन क्षणस्थायिसुखाख्यं पर्यायमानं प्राधान्येन प्रयते, तदधिकरणभूतं पुनरात्मद्रव्यं गौणतया नाय॑ते । आन

·रत्नाकरावतारिकायुक्तः
दिशब्दाद् दुःखपर्यायोऽधुनाऽस्तीत्यादिकं प्रकृतनयनिदर्शनमभ्यूह-
नीयम् ॥ २९॥
अजुसूत्राभासं ब्रुवते-
सर्वथा द्रव्यापलापी तदाभासः ॥ ३० ॥
सर्वथा गुणप्रधानभावाभावप्रकारेण तदाभास ऋजुसूत्राभासः॥३०॥
उदाहरन्ति-
यथा तथागतमतम् ॥ ३१ ॥
तथागतो हि प्रतिक्षणविनश्वरान् पर्यायानेव पारमार्थिकतया
समर्थयते, तदाधारभूतं तु प्रत्यभिज्ञादिप्रमाणप्रसिद्धं त्रिकालस्था-
यि द्रव्यं तिरस्कुरुत इत्येतन्मतं तदाभासतयोदाहृतम् ।। ३१ ॥
शब्दनयं शब्दयन्ति-
कालादिभेदेन ध्वनेरर्थभेदं प्रतिपद्यमानः शब्दः॥ ३२ ॥
कालादिभेदेन कालकारकलिङ्गसंख्यापुरुषोपसर्गभेदेन ॥ ३२ ॥
उदाहरन्ति-
यथा बभूव भवति भविष्यति सुमेरुरित्यादिः॥ ३३ ॥
अत्रातीतवर्तमानभविष्यल्लक्षणकालत्रयभेदात्कनकाचलस्य भेदं
शब्दनयः प्रतिपद्यते । द्रव्यरूपतया पुनरभेदममुष्योपेक्षते । एतच्च
कालभेदे उदाहरणम् । करोति क्रियते कुम्भ इति कारकभेदे,
तटस्तटी तटामिति लिङ्गभेदे, दाराः कलत्रमित्यादि संख्याभेदे, एहि
मन्ये रथेन यास्यसि नहि यास्यसि यातस्ते पितेति पुरुषभेदे, सन्तिष्ठते
अवतिष्ठत इत्युपसर्गभेदे ॥ ३३ ॥
एतदाभासं ब्रुवते-
तद्भेदेन तस्य तमेव समर्थयमानस्तदाभासः॥३४॥
तद्भेदेन कालादिभेदेन तस्य ध्वनेस्तमेवार्थभेदमेव; तदाभासः
शब्दामासः ॥ ३४ ॥

·me १३२ प्रमाणनयतत्वालोकालङ्कार:- उदाहरन्ति- यथा बभूव भवति भविष्यति सुमेरुरित्यादयो भि- न्नकालाः शब्दा भिन्नसेवार्थमभिदधति भिन्नकाल- शब्दत्वात् तादृसिद्धान्यशब्दवदित्यादिः ॥३५॥ अनेन हि तथाविधपरामर्शोत्थेन वचनेन कालादिभेदाद्भिन्नस्यै- वार्थस्याभिधायकत्वं शब्दानां व्यजितम् । एतच्च प्रमाणविरुद्धमिति तद्वचनस्य शब्दनयाभासत्वम् । आदिशब्देन करोति क्रियते कट इ. त्यादिशब्दनयाभासोदाहरणं सूचितम् ॥ ३५ ॥ समभिरूढनयं वर्णयन्ति- पर्यायशब्देषु निरुक्तिभेदेन भिन्नमर्थ समभिरोह- न समभिरूढः ॥ ३६ ॥ शब्दनयो हि पर्यायभेदेऽप्यर्थाभेदमभिप्रैति, समभिरूढस्तु 4- र्यायभेदे भिन्नानर्थानभिमन्यते, अभेदं त्वर्थगतं पर्यायशब्दानामु- पेक्षत इति ॥ ३६॥ उदाहरन्ति- इन्दनादिन्द्रः शकनाच्छकः पूर्दारणात् पुरन्दर इत्यादिषु यथा ॥ ३७॥ इत्यादिषु पर्यायशब्देषु यथा निरुक्तिभेदेन भिन्नमर्थ समभि- रोहन्नभिप्रायविशेषः समभिरूढस्तथाऽन्येष्वपि घटकुटकुम्भादिषु द्रष्टव्यः ॥ ३७॥ एतदाभासमाभाषन्ते- पर्यायध्वनीनामभिधेयनानात्वमेव कक्षीकुर्वाणस्त- दाभासः ॥ ३८ ॥ सदाभासः समभिरूढाभासः ।। ३८ ॥ A E --- ।

·रत्नाकरावतारिकायुक्तः।
,
उदाहरन्ति-
यथेन्द्रः शक्रः पुरन्दर इत्यादयः शब्दा भिन्नाभिधेया एव
भिन्नशब्दत्वात् करिकुरङ्गतुरङ्गशब्दवदित्यादिः॥३९॥
एवंभूतनयं प्रकाशयन्ति-
शब्दानां वप्रवृत्तिनिमित्तभूतक्रियाविष्टमर्थ
वाच्यत्वेनाभ्युपगच्छन्नेवंभूतः ॥४०॥
समभिरूढनयो हीन्दनादिक्रियायां सत्यामसत्यां च वासवादे-
रथस्येन्द्रादिव्यपदेशमभिप्रैति, पशुविशेषस्य गमनक्रियायां सत्यामसत्यां
च गोव्यपदेशवत् तथा रूढेः सद्भावात् । एवंभूतः पुनरिन्दनादिक्रिया-
परिणतमर्थ तक्रियाकाले इन्द्रादिव्यपदेशभाजमभिमन्यते; न हि
कश्चिदक्रियाशब्दोऽस्यास्ति, गौरश्व इत्यादिजातिशब्दाभिमतानामपि
क्रियाशब्दत्वात्-गच्छतीति गौः, आशुगामित्वादश्व इति । शुक्लो नील
इति गुणशब्दाभिमता अपि क्रियाशब्दा एव-शुचिभवनात् शुक्लो
नीलनान्नील इति । देवदत्तो यज्ञदत्त इति यहच्छाशब्दाभिमता अपि
क्रियाशब्दा एव-देव एनं देयात्, यज्ञ एनं देयादिति । संयोगिद्र-
व्यशब्दाः समवायिद्रव्यशब्दाश्चाभिमताः क्रियाशब्दा एव-दण्डोऽ-
स्यास्तीति दण्डी, विषाणमस्यास्तीति विषाणीत्यस्तिक्रियाप्रधानत्वात् ।
पञ्चतयी तु शब्दानां व्यवहारमात्राद् न निश्चयादित्ययं नयः स्वी-
कुरुते ॥ ४० ॥
उदाहरन्ति-
यथेन्दनमनुभवन्निन्द्रः शकनक्रियापरिणतः शक्रः
पूरणप्रवृत्तः पुरन्दर इत्युच्यते ॥ १ ॥
एवंभूताभासमाचक्षते-
क्रियाऽनाविष्टं वस्तु शब्दवाच्यतया प्रतिक्षिपस्तु त-
दाभासः॥ ४२ ॥

·१३४ प्रमाणनयतत्त्वालोकालङ्कारः- - क्रियाऽऽविष्टं वस्तु ध्वनीनामभिधेयतया प्रतिजानानोऽपि यः परा- मर्शस्तदनाविष्टं तत्तेषां तथा प्रतिक्षिपति नतूपेक्षते स एवंभूतनया- भासः, प्रतीतिविघातात् ॥ ४२ ॥ उदाहरन्ति- यथा विशिष्टचेष्टाशून्यं घटाख्यं वस्तु न घटशब्द- वाच्यं घटशब्दप्रवृत्तिनिमित्तभूतक्रियाशू- न्यत्वात् पटवदित्यादिः ॥ ४३ ॥ अनेन हि वचसा क्रियाऽनाविष्टस्य घटादेर्वस्तुनो घटादिशब्दवा. च्यतानिषेधः क्रियते स च प्रमाणबाधित इति तद्वचनमेवंभूतनया- भासोदाहरणतयोक्तम् ॥ ४३ ॥ के पुनरेषु नयेष्वर्थप्रधानाः के च शब्दनया इति दर्शयन्ति- एतेषु चत्वारः प्रथमेऽर्थनिरूपणप्रवणत्वादर्थनयाःnen शेषास्तु त्रयः शब्दवाच्यार्थगोचरतया शब्दनयाः॥४५॥ कः पुनरत्र बहुविषयः को वाऽल्पविषयो नय इति विवेचयन्ति- पूर्वः पूर्वो नयः प्रचुरगोचरः, परः परस्तु परिमित- विषयः ॥ ४६॥ तत्र नैगमसंग्रहयोस्तावन्न संग्रहो बहुविषयो नैगमात्परः किं तर्हि नैगम एव संग्रहात्पूर्व इत्याहुः- सन्मात्रगोचरात्संग्रहान्नैगमो भावाभावभूमिकत्वाद् भूमविषयः ॥ ४७ ॥ भावाभावभूमिकत्वाद्भावाभावविषयत्वात् , भूमविषयो बहुवि- षयः॥४७॥ संग्रहाद् व्यवहारो बहुविषय इति विपर्ययमपास्यन्ति- सद्विशेषप्रकाशकाव्यवहारतः संग्रहः समस्तसत्समूहोप-

·रत्नाकरावतारिकायुक्तः।
दर्शकत्वात् बहुविषयः ॥ ४८ ॥
व्यवहारो हि कतिपयान् सत्प्रकारान् प्रकाशयतीत्यल्पविषयः,
संग्रहस्तु सकलसत्प्रकाराणां समूह ख्यापयतीति बहुविषयः ॥४८॥
व्यवहारात् ऋजुसूत्रो बहुविषय इति विपर्यासं निरस्यन्ति-
वर्त्तमानविषयाजुसूत्राद्यवहारस्त्रिकालविषयावल-
म्बित्वादनल्पार्थः ॥ ४९॥
वर्तमानक्षणमात्रस्थायिनमर्थमृजुसूत्रः सूत्रयतीत्यसावल्पविषयः,
व्यवहारस्तु कालत्रितयवर्त्यर्थजातमवलम्बत इत्ययमनल्पार्थ इति॥४९॥
ऋजुसूत्राच्छब्दो बहुविषय इत्याशङ्कामपसारयन्ति-
कालादिभेदेन भिन्नार्थोपदर्शिनः शब्दादृजुसूत्रस्ताहि-
परीतवेदकत्वान्महार्थः ॥ ५० ॥
शब्दनयो हि कालादिभेदाद्भिन्नमर्थमुपदर्शयतीति स्तोकविषयः,
ऋजुसूत्रस्तु कालादिभेदतोऽप्यभिन्नमर्थ सूचयतीति बहुविषय इति॥५०॥
शब्दात्समभिरूढो महार्थ इत्यारेका पराकुर्वन्ति-
प्रतिपर्यायशब्दमर्थभेदमभीप्सतः समभिरूढाच्छब्दस्त-
द्विपर्ययानुयायित्वात् प्रभूतविषयः ॥ ५१ ॥
समभिरूढनयो हि पर्यायशब्दानां व्युत्पत्तिभेदेन भिन्नार्थतामर्थ-
'यत इति तनुगोचरोऽसौ, शब्दनयस्तु तेषां तद्भेदेनाप्येकार्थतां समर्थ-
यत इति समधिकविषयः॥ ५१ ।।
समभिरूढादेवंभूतो भूमविषय इत्यप्याकूतं प्रतिक्षिपन्ति-
प्रतिक्रियं विभिन्नमर्थ प्रतिजानानादेवंभूतात्समभिरूढ-
स्तदन्यथार्थस्थापकत्वान्महागोचरः॥ ५२ ॥
एवंभूतनयो हि क्रियाभेदेन भिन्नमर्थ प्रतिजानीत इति तुच्छ-
विषयोऽसौ, समभिरूढस्तु तद्भेदेनाप्यभिन्नं भावमभिप्रेतीति प्रभूत-
विषयः॥५२॥

·प्रमाणनयतत्त्वालोकालङ्कार:- reasts - अथ यथा नयवाक्यं प्रवर्तते तथा प्रकाशयन्ति- नयवाक्यमपि स्वविषये प्रवर्त्तमानं विधिप्रतिषेधाभ्यां सप्तभङ्गीमनुव्रजति ॥ ५३ ॥ नयवाक्यं प्राग्लक्षितविकलादेशस्वरूपं; न केवलं सकलादेशस्व- भावं प्रमाणवाक्यमित्यपि शब्दार्थः । स्वविषये स्वाभिधेये प्रवर्तमान विधिप्रतिषेधाभ्यां परस्परविभिन्नार्थनययुग्मसमुत्थविधाननिषेधा- भ्यां कृत्वा सप्तभङ्गीमनुगच्छति, प्रमाणसप्तभङ्गीवदेतद्विचारः कर्त्त- व्यः । नयसप्तभङ्गीष्वपि प्रतिभङ्गं स्यात्कारस्यैवकारस्य च प्रयोग- सद्भावात् । तासां विकलादेशत्वादेव सकलादेशात्मिकायाः प्रमाण- सप्तभङ्ग्या विशेषव्यवस्थापनात् । विकलादेशस्वभावा हि नयसप्तभङ्गी वस्त्वंशमात्रप्ररूपकत्वात् ; सकलादेशस्वभावातु प्रमाणसप्तभङ्गी संपूर्ण- वस्तुस्वरूपप्ररूपकत्वादिति ॥ ५३ ।। एवं नयस्य लक्षणसंख्याविषयान् व्यवस्थाप्येदानी फलं स्फुटयन्ति- प्रमाणवदस्य फलं व्यवस्थापनीयम् ॥ ५४ ॥ प्रमाणस्येव प्रमाणवत्, अस्येति नयस्य, यथा खल्वानन्तर्येण प्रमाणस्य संपूर्णवस्त्वज्ञाननिवृत्तिः फलमुक्तम् , तथा नयस्यापि वस्त्वेकदेशाज्ञाननिवृत्तिः फलमानन्तर्येणावधार्यम् । यथा च पारंप- र्येण प्रमाणस्योपादानहानोपेक्षाबुद्धयः संपूर्णवस्तुविषयाः फलत्वेना- भिहितास्तथा नयस्यापि वस्त्वंशविषयास्ताः परम्पराफलत्वेनावधा- रणीयाः। तदेतद् द्विप्रकारमपि नयस्य फलं ततः कथञ्चिद्भिन्नमाभिन्नं वाऽवगन्तव्यम् । नयफलत्वान्यथानुपपत्तेः कथञ्चिद्भेदाभेदप्रतिष्ठा च नयफलयोः प्रागुक्तप्रमाणफलयोरिव कुशलैः कर्त्तव्याः ॥ ५४ ॥ तदित्थं प्रमाणनयतत्त्वं व्यवस्थाप्य संप्रति तेषां तत्र कथञ्चिद- विष्वग्भावेनावस्थितेरखिलप्रमाणनयानां व्यापकं प्रमातारं स्वरूपतो व्यवस्थापयन्ति- प्रमाता प्रत्यक्षादिप्रसिद्ध आत्मा ॥ ५५ ॥ Pani Rinku - -- ·" न ते स्वीकारः सुन्दरः, प्रत्यक्षातिरिक्तप्रमाणस्य तत्साधकस्य भवतोऽ- रत्नाकरावतारिकायुक्तः। १३७ प्रमिणोतीति प्रमाता, किंभूतः क इत्याह-प्रत्यक्षादिप्रसिद्धः प्रत्यक्षपरोक्षप्रमाणप्रतीतः, अतति अपरापरपर्यायान् सततं गच्छतीत्या- त्मा जीवः । इहात्मानं प्रति विप्रतिपेदिरे परे । चार्वाकास्तावचर्चयां- चक्रुः कायाकारपरिणामदशायामभिव्यक्तचैतन्यधर्मकाणि पृथिव्य- प्तेजोवायुसंज्ञकानि चत्वार्येव भूतानि तत्त्वम् , न तु तव्यतिरिक्तः कश्चिद् भवान्तरानुसरणव्यसनवानात्मा; यदुवाच बृहस्पतिः-"पृ- थिव्यापस्तेजो वायुरिति तत्त्वानि, तत्समुदाये शरीरविषयेन्द्रियसंज्ञाः, तेभ्यश्चैतन्यम्” इति प्रत्येकमदृश्यमानचैतन्यान्यपि च भूतानि समु- दितावस्थानि चैतन्यं व्यञ्जयिष्यन्ति, मदशक्तिवत् ; यथा हि काष्ठ- पिष्टादयः प्रागदृश्यमानामपि मदशक्तिमासादितसुराकारपरिणामा व्य- जयन्ति; तद्वदेतान्यपि चैतन्यमिति । तदेतत् तरलतरमतिविलसितम् , कायाकारपरिणतभूतैश्चैतन्याभिव्यक्तेरसिद्धेः,सतः खल्वभिव्यक्तिर्युक्ता। न च देहदशायाः प्राग् भूतेषु चैतन्यसत्तासाधकं प्रत्यक्षमस्ति, तस्यैन्द्रि- यकस्यातीन्द्रिये तस्मिन्नप्रवर्तनात् , अनैन्द्रियकस्य तस्य त्वयाऽनङ्गी- काराच्च । नाप्यनुमानम् , तस्याप्यनङ्गीकारादेव। अथ स्वीक्रियत एव लोकयात्रानिर्वाहणप्रवणं धूमाद्यनुमानम् , स्वर्गापूर्वादिप्रसाधकस्यालौ- किकस्यैव तस्य तिरस्कारादिति चेत् ; तर्हि कायाकारहेतुष्वकायाकारभू- तेषु भूतेषु चैतन्यानुमानमप्यलौकिकं स्याद्, लौकिकैस्तत्र तस्याननुमी- यमानत्वात् , स्वर्गापूर्वादिप्रसाधकमपि वा तद् लौकिकं भवेत् । अथोक्तं प्राकाष्ठपिष्टप्रभृतिषु प्रत्येकमप्रतीयमानाऽपि मदशक्तिः समुदायदशायां यथाभिव्यज्यते, तथा कायाकारे चैतन्यमपीति चेत् । तदसत्यम् । यतः केयं मदशक्तिर्नाम ?। वस्तुस्वरूपमेव, अतीन्द्रिया वा काचित्। न प्राच्यः पक्षः, काष्ठपिष्टादिवस्तुस्वरूपस्यासमुदायदशायामपि सत्त्वेन तदानीम- पिमदशक्तेरभिव्याक्तिप्रसक्तेः।अतीन्द्रियायास्तु तस्यास्तदानीमन्यदा वा भावात्। जैनैस्तदानीं स्वीकृतैव तावदियम् , समुदायदशायामभिव्यक्ति- स्वीकारादिति चेत् । तदसत्, तस्यास्तदानीं तैरुत्पाद्यत्वेन स्वीकारात्, ·। १३८ प्रमाणनयतत्त्वालोकालङ्कार:- मृपिण्डदण्डकुलालादिसामग्यां घटवत् । सति वस्तुनि ज्ञानजनन- योग्य ह्यभिव्यजकमुच्यते, प्रदीपादिवद्। न च काष्ठपिष्टादीनि मद- शक्तौ तथा, तस्याः साधकप्रमाणाभावाद् इति कथं तदृष्टान्तेन चैत- न्यव्यक्तिः सिध्येत् ।। अथ भूतेभ्यश्चैतन्यमुत्पद्यमानमिष्यते । नैतदपि प्रशस्यम् , पृथगवस्थेभ्योऽपि तेभ्यस्तदुत्पत्तिप्रसक्तेः । भूतसमुदयस्वभा- वात् कायात्तदुत्पाद इति चेद्, ननु समस्ताव्यस्ताद्वा तस्मात् तदु- त्पद्येत । न तावत् समस्तात् , अङ्गुल्यादिच्छेदेऽपि पञ्चताप्रसङ्गात् , अन्यथा शिरश्छेदेऽप्यपञ्चत्वप्राप्तेः । नापि व्यस्ताद् एकस्मिन्नेव कायेऽनेकचैतन्योत्पत्तिप्रसङ्गात् । अथैकः शरीरावयवी तत एकमेव चैतन्यमुत्पद्यते । तदप्यसूक्ष्मम् , अक्षपादमत एव तादृशावयविस्वी- कारात्, त्वन्मते तु “ समुदयमात्रमिदं कलेवरम्" इत्यभिधानात् । किन्च, शरीरस्यावैकल्याद् मृतशरीरेऽपि चैतन्योत्पत्तिः स्यात् । अथ वातादिदोषैर्वैगुण्याद् न मृतशरीरस्य चैतन्योत्पादकत्वम् । नैतद् युक्तम् । यतो मृतस्य समीभवन्ति दोषास्ततो देहस्याऽऽरोग्यलाभः, तथाचोक्तम्-"तेषां समत्वमारोग्यं क्षयवृद्धी विपर्यये” इति; ततश्च पुनरुज्जीवनं स्यात् । अथ समीकरणं दोषाणां कुतो ज्ञायते ?, ज्वरादि- विकारादर्शनात्। अथ वैगुण्यकारिणि निवृत्तेऽपि नावश्यं तत्कृतस्य वैगुण्यस्य निवृत्तिः, यथा वह्निनिवृत्तावपि न काष्ठे श्यामिकाकौटि- स्यादिविकारस्य । तदप्यसूपपादम् । यतः किञ्चित् क्वचिदनिवयं- विकारारम्भकं दृष्टम् ,यथा काष्ठे वह्निः श्यामिकादेः; कचिच्च निवर्त्य- विकारारम्भकम् , यथा सुवर्णे द्रवतायाः; तत्र यदि दोषविकारोऽनि- वर्त्यः स्यात् चिकित्साशास्त्रं वृथैव स्यात् , ततो दौर्बल्यादिविकारस्येव महतोऽपि मरणविकारस्य निवृत्तिः प्रसज्येत । अथ चिकित्साप्रयोगाद् दौर्बल्यादिनिवृत्त्युपलब्धेरपनेयविकारत्वम् , असाध्यव्याधेरुपलब्धेर- नपनेयविकारत्वं चेत्युभयथादर्शनाद् मरणानिवृत्तिः । तदसत् । यत- औषधादेरलाभाद् आयुःक्षयाद् वा कश्चिदसाध्यो विकारो भवति, दोषे तु केवले विकारकारिणि नास्त्यसाध्यता । तथा हि-तेनैव व्याधि- ·रत्नाकरावतारिकायुक्तः। । , ना कश्चिद् म्रियते कश्चिद् न, इति नेदं दोषे केवले विकारकारिणि घटते; तस्मात् कर्माधिपत्यमेवाऽत्र सुसूत्रम्। न चैतत् परलोकादागतमात्मानं विनेति, तथाहि-एतस्योत्पादे देहः सहकारिकारणम् , उपादानकारणं वा भवेत्। प्राचि विकल्पे कलेवरस्य सहकारिभावे किमुपादानं चैतन्यस्य स्या- त्? तव्यतिरेकेण तत्त्वान्तराभावात्। न चानुपादाना कस्यचित्कार्यस्योत्प- त्तिरुपलब्धचरी, शब्दविद्युदादीनामप्यनुपादानत्वे तत्त्वचतुष्टयानन्त- र्भावो भवेत् ; देहाधिकोपादानाभ्युपगमे तु चैतन्यस्य निष्प्रत्यूहाऽऽ- त्मसिद्धिः, कायसहकृतादात्मोपादानात् तथाविधचैतन्यपर्यायोत्पा- दप्रसिद्धेः । नाप्युपादानकारणं कायश्चैतन्योपादेयस्य, परस्परानुयायि- विकारवत्त्वं खलूपादानोपादेययोर्लक्षणम् , यथा पटानुयायिनीलि- मवत्त्वं तन्तूनाम् , तन्त्वनुयायिनीलिमवत्त्वं च पटस्य; तथाहि- नीलतन्तुपटलपरिघटितमूर्तिः पटो नील एव भवति, शुक्लश्च पटो नीली- द्रवादिना रज्यमानो नीलतन्तुसन्तान एव भवतीति । तत्र न ता- वत् तनोरुपादानत्वोपपत्तिः, उपादानभावाभिमततनुभाजः शस्त्रसंपाता- दिजनितस्य विकारस्य वासीचन्दनकल्पानामन्यत्र गतचित्तानां वा चैतन्येऽनुपलम्भात् । यस्तु शस्त्रसंपाताद्यनन्तरं कस्यापि मूर्छादि- चैतन्यविकारः, स रुधिरसंदर्शनपीडाभयादिसम्भव एव, न तु काय- विकारकारणकः; पररुधिरसंदर्शनव्याघ्रादिभयोत्पन्नमूर्छादिवत् । अ- स्तु वा कायविकारकारणकोऽसौ, तथापि नोपादानकारणं कायः, तस्मिन्नवस्थामात्रकारणतया तस्य सहकारिकारणत्वस्यैवोपपत्तेः, सुव- र्णद्रवतायां दहनवत् । नापि चैतन्यस्योपादेयत्वोपपत्तिः, उपादेयभावा- भिमतचैतन्यजुषो हर्षविषादमूर्छानिद्राभीतिशोकानेकशास्त्रप्रबोधादे- विकारस्य कायेऽनुपलम्भादिति नोक्तमुपादानलक्षणं देहस्योपपद्यते । यवृद्धौ; यदात्मनः कार्यस्य वृद्धिस्तत्तस्योपादानम् , यथा तन्तवः पटस्य; इत्यप्युपादानलक्षणं न तनोश्चैतन्यं प्रति युज्यते, योजन- शतादिशरीरप्रमाणानामपि मत्स्यादीनामल्पतमबुद्धित्वात् , कृशतरश- रीराणामपि केषांचिद् नृणां सातिशयप्रज्ञाबलशालित्वात् ; या पुन- , ·ge , प्रमाणनयतत्त्वालोकालङ्कार:- रेषा बालकादेविग्रहवृद्धौ चैतन्यवृद्धिः, सा शरीरस्य चैतन्यं प्रति सहकारिभावाद्, उदकवृद्धावङ्कुरवृद्धिवत् ; उपादानभावे हि नियमेन चैतन्यस्य तवृद्धयनुविधायित्वं स्याद्; न चैवम् , तथानुभवाभावात् । पूर्वाकारपरित्यागाजहद्वृत्तोत्तराकारोपादानमप्युपादानलक्षणं तनोश्चै- तन्यं प्रति नास्त्येव, उपादानभावाभिमतशरीरप्राक्तनाकारपरित्यागाभा- वेऽपि प्रादुर्भवन्नानाप्रकारप्रकर्षरूपचैतन्यविकारोपलम्भादिति न चै- तन्यं प्रत्युपादानभावोऽपि वपुषः सूपपादः । किञ्च, यथा काष्ठा- द्यन्तःप्रतिष्ठादव्यक्ताज्ज्वलनाज्ज्वलनः, चन्द्रकान्तान्तर्गताद् वा तोयात् तोयं व्यक्तीभवदभ्युगतं भवता, तथाऽव्यक्ता काञ्चैतन्यात् कुतोऽपि पाश्चात्या- व्यक्तचैतन्यमभ्युपगम्यताम् ; तथा चात्मसिद्धिः । अथ दृश्यमानकाष्ठे- न्दुकान्तादेरेव पार्थिवाज्ज्वलनोदकाद्युत्पादोऽभ्युपगम्यते, नादृश्यमानात् कुतोऽपि; तर्हि क्षीणस्ते तत्त्वचतुष्टयवादः, सर्वेषां भूम्यादीनामुपादानोपा- देयभावप्रसङ्गेन जैनाभिप्रेतपुद्गलैकतत्त्ववादप्रसङ्गादिति न भूतेभ्यश्चैत- न्योत्पादःसद्वादः। ननु ज्ञानंभूतान्वयव्यतिरेकानुविधायि दृश्यते, तथा- हि-भूतेष्वन्नपानोपयोगतुष्टेषु पट्टी चेतना भवति, तद्विपर्यये विपर्ययः, ब्राह्मीघृतागुपयोगसंस्कृते च कुमारकशरीरे पटुप्रज्ञता प्रजायते, वर्षासु च स्वेदादिना नातिदवीयसैव कालेन दध्यवयवा एव चलन्तः पूतरादिकृमि- रूपा उपलभ्यन्ते, इति भूतचैतन्यपक्ष एव युक्तियुक्तो लक्ष्यत इति चेद्। नैतच्चारु। यतश्चेष्टेन्द्रियार्थाश्रयः शरीरं प्रसिद्धम् , तदनुग्रहात् तत्सह- कारीन्द्रियानुग्रहे सति पटुकरणत्वाद् विषयग्रहणमपि पटुतरमेव भवति। न च विषयग्रहणादन्यच्चैतन्यं नाम, एतेन ब्राह्मीघृतोपयोगोऽपिव्या- ख्यातः। आत्मनो भोगायतनत्वेन शरीरस्य कदाचित् केषाञ्चिद् भूताव- यवानामुपादानम् , अतः शुक्रशोणितवद् दध्यवयवान् विकृतानुपादास्य- ते। तथा च स्वेदजादिभेदेन बहुभेदो भूतसर्गः प्रवर्तते विचित्रकर्मविपा- कापेक्षयेति यत्किंचिदेतत् । आत्मप्रतीतौ किं प्रमाणमिति चेत्, प्रत्य- क्षमेव तावत् , तथाहि-सुखी दुःखी वाऽहमित्याद्यहंप्रत्ययश्चेतनातत्त्वमा- स्मात्यमर्पयत्येव । न चायं भ्रान्तिभ्राता, विसंवादापवादवन्ध्यत्वात् । Here is ·रत्नाकरावतारिकायुक्तः। , नापि लैङ्गिकादिः, लिङ्गादितत्तत्कारणकलापोपनिपातमन्तरेणैवोत्पादात्। ततः स्पष्टप्रतिभासखरूपत्वेन प्रत्यक्षलक्षणोऽयमन्तर्मुखाकारतया परिस्फुरन्नात्मानमुद्द्योतयति। ननु मूर्तिमात्रमन्त्रणप्रवण एवैष प्रत्ययः, स्थूलोऽहं कृशोऽहमित्यादिप्रत्ययवत् ; न खल्वेषोऽप्यात्मालम्बनः, तस्य स्थूलतादिधर्माधारत्वाभावादिति चेत् , तत्किमिदानीमुन्दुरवृन्दं विद्यत- इति मन्दिरमादीपनीयम् ?। न हि नीलः स्फटिक इत्यादि वेदनं सत्यं न संभवतीत्येतावता शुक्लः स्फटिक इत्यपि मा भूत् । स्थूलोऽहमित्याद्यपि हि ज्ञानं स्थूलशरीरवानहमित्येवं शरीरोपाधिकमुत्पद्यमानमात्मालम्बनतया सत्यमेव, यदि तु भेदं तिरस्कुर्वदुत्पद्यते तदा भ्रान्तमेव, नीलः स्फटिक- इत्यादिज्ञानवत् ; अस्ति च भेदेनापि प्रतिपत्तिः-स्थूलं कृशं वा मम शरीरमिति । ननु मदीय आत्मेत्येषाऽपि प्रतिपत्तिरस्ति, न च मच्छब्द- धाच्यमात्मान्तरमत्राऽभ्युपगतं त्वया। यद्येवम् , प्रतिपन्न आत्मा तर्हि त्वयाऽप्येतदात्मशब्दाभिधेयः, मच्छब्दवाच्ये तत्र विवादात्। प्रतिपन्ने च विवादः सापवादः, स्ववचनविरोधबाधितत्वात् । अथ मम शरीरमि- त्यादिषु शरीरव्यतिरिक्तमालम्बनं ममेति ज्ञानस्याभ्युपगच्छतो ममा- त्मेत्यत्राप्यात्मव्यतिरिक्तमालम्बनं प्रसज्यत इत्यनिष्टापादनार्थत्वाददो- षोऽयमिति चेत् । तदचतुरस्त्रम् , अप्रीतभासनाद्न हि ममायमात्मति प्रत्यये शरीरादिवद् मत्प्रत्ययविषयादन्य आत्मा प्रतिभाति, किन्त्वह- मित्यात्मानं प्रत्यक्षतः प्रतिपद्यात्मान्तरव्यवच्छेदेन परप्रतीत्यर्थ ममा- त्मेति निर्दिशति, ममात्मा अहमेवेत्यर्थः । यदा पुनः शरीरमात्मशब्देन निर्देष्टुमिच्छति, तदा ममात्मेति भेदाभिधानमेवेदम् , शरीरस्यात्मोप- कारकत्वेनात्मत्वेनोपचारात्, अत्यन्तोपकारके भृत्येऽहमेवायमिति- वत् । किञ्च, ममात्मेति मत्प्रत्ययविषयाद् भेदेनात्मज्ञानं बाध्यमान- त्वाद् भ्रान्तं भवतु, शरीरभेदज्ञानं तु कस्माद् भ्रान्तम!; न ह्येकत्र केशादिज्ञानस्य भ्रान्तत्वे सर्वत्र भ्रान्तत्वं युक्तम् , भ्रान्ताऽभ्रान्तविशे- षाभावप्रसङ्गात् । ततः प्रत्यक्षादात्मा सिद्धिसौधमध्यमध्यासामास । नन्वात्मनः किं रूपं यत् प्रत्यक्षेण साक्षाक्रियते ? । यद्येवम् , सुखा- ·१४२ प्रमाणनयतत्त्वालोकालङ्कार:- देरपि किं रूपं यद् मानसप्रत्यक्षसमधिगम्यमिष्यते ?। नन्वानन्दादि- स्वभावं प्रसिद्धमेव रूपं सुखादेः, तर्हि तदाधारत्वमात्मनोऽपि रूप- मवगच्छतु भवान्। "सुखादि चेत्यमानं हि स्वतन्त्रं नाऽनुभूयते । मतुबर्थानुवेधात् तु सिद्धं ग्रहणमात्मनः ॥१॥ इदं सुखमिति ज्ञानं दृश्यते न घटादिवत् । अहं सुखीति तु ज्ञप्तिरात्मनोऽपि प्रकाशिका" ॥२॥ अनुमानतोऽप्यात्मा प्रसिध्यत्येव, तथाहि-चैतन्यं तन्वादिविल- क्षणाश्रयाश्रितम् , तत्र बाधकोपपत्तौ सत्यां कार्यत्वान्यथानुपपत्तेः । न तावदयं हेतुविशेष्यासिद्धः, कटकुटपटज्ञानादिविचित्रपरिणामपरम्परा- याः कादाचित्कत्वेन पटादिवत् तत्र कार्यत्वप्रसिद्धेः । नापि विशेषणा- सिद्धः,न शरीरेन्द्रियविषयाश्चैतन्यधर्माणः, रूपादिमत्त्वाद्, भौतिकत्वाद् वा घटवत् ; इत्यनेन तत्र तस्य बाधनात् । नाप्ययं व्यभिचारी विरुद्धो वा, तन्वादिलक्षणाश्रयाश्रिताद् विपक्षात् तन्वादिवर्तिनो रूपादेः शरी- रत्वसामान्याद् वा सविशेषणकार्यत्वहेतोरत्यन्तं व्यावृत्तत्वात् । इत्यनु- मानतोऽप्यात्मा प्रासिध्यत् । “उपयोगलक्षणो जीवः” इत्यागमप्रदीपो- ऽप्यात्मानमुद्द्योतयति । अनुमानागमयोश्च प्रामाण्यं प्रागेव प्रसा- धितमित्यात्मप्रसिद्धिः॥ बौद्धास्तु बुद्धिक्षणपरम्परामात्रमेवात्मानमा- म्नासिषुः, न पुनमौक्तिककणनिकरनिरन्तरानुस्यूतैकसूत्रवत् तदन्व- यिनमेकम् । ते लोकायतलुण्टाकेभ्योऽपि पापीयांसः, तद्भावेऽपि तेषां स्मरणप्रत्यभिज्ञानाद्यघटनात्; तथाहि-पूर्वबुद्धयाऽनुभूतेऽर्थे नोत्तरबुद्धी- नांस्मृतिः संभवति, ततोऽन्यत्वात् , सन्तानान्तरबुद्धिवत्। न ह्यन्यदृष्टो- ऽर्थोऽन्येन स्मयते, अन्यथैकेन दृष्टोऽर्थः सर्वैः स्मर्यंत । स्मरणाभावे च कौतस्कुती प्रत्यभिज्ञाप्रसूतिः ?, तस्याः स्मरणानुभवोभयसंभवत्वात्। पदार्थप्रेक्षणप्रबुद्धप्राक्तनसंस्कारस्य हि प्रमातुः स एवायमित्याकारणेय. मुत्पद्यते । अथ स्यादयं दोषो यद्यविशेषेणाऽन्यदृष्टमन्यः स्मरतीत्युच्यते, १ वितत्वाद् इति पाठान्तरम् ,तदपि विपक्षत्वस्यैवावस्थापने हेतुत्वेन सुयोजम् । T Hindi inshiehients

·४
रत्नाकरावतारिकायुक्तः। १४३
किन्त्वन्यत्वेऽपि कार्यकारणभावादेव स्मृतिः, भिन्नसंतानबुद्धीनां तु
कार्यकारणभावो नास्ति, तेन सन्तानान्तराणां स्मृतिर्न भवति; न चैक-
सान्तानिकीनामपि बुद्धीनां कार्यकारणभावो नास्ति, येन पूर्वबुद्धयनुभू-
तेऽर्थे तदुत्तरबुद्धीनां स्मृतिर्न स्यात् । तदप्यनवदातम् , एवमपि नाना-
त्वस्य तदवस्थत्वात् । अन्यत्वं हि स्मृत्यसंभवे साधनमुक्तम् , तच्च
कार्यकारणभावाभिधानेऽपि नापगतम् , न हि कार्यकारणभावाभिधाने
तस्यासिद्धत्वादीनामन्यतमो दोषः प्रतिपद्यते । नापि स्वपक्षसिद्धिरनेन
क्रियते, न हि कार्यकारणभावात् स्मृतिरित्यत्रोभयप्रसिद्धोऽस्ति
दृष्टान्तः। अथ-
" यस्मिन्नेव हि संतान आहिता कर्मवासना ।
फलं तत्रैव संधत्ते कसे रक्तता यथा” ॥१॥
इति कर्पासरक्ततादृष्टान्तोऽस्तीति चेत् । तदसाधीयः, साधनदूष-
णासंभवात्। अन्वयाद्यसम्भवान्न साधनम्-न हि कार्यकारणभावो यत्र
तत्र स्मृतिः कर्पासे रक्ततावदित्यन्वयः संभवति, नापि यत्र न स्मृति-
स्तत्र न कार्यकारणभाव इति व्यतिरेकोऽस्ति । असिद्धत्वाचनुद्भावनाच्च
न दूषणम्, न हि ततोऽन्यत्वादित्यस्य हेतोः कर्पासे रक्ततावदित्यनेन
कश्चिद्दोषः प्रतिपाद्यते । किञ्च, यद्यन्यत्वेऽपि कार्यकारणभावेन स्मृते-
रुत्पत्तिरिष्यते, तदा शिष्याचार्यादिबुद्धीनामपि कार्यकारणभावसद्भा-
घेन स्मृत्यादि स्यात् । अथ नायं प्रसङ्गः, एकसंतानत्वे सतीति विशेषणा-
दिति चेत् । तदयुक्तम् , भेदाभेदपक्षाभ्यां तस्योपक्षीणत्वात् । क्षणपर-
म्परातस्तस्याऽभेदे हि क्षणपरम्परैव सा, तथा च सन्तान इति न कि-
श्चिदतिरिक्तमुक्तम् । भेदे तु पारमार्थिकोऽपारमार्थिको वाऽसौ स्यात् ।
अपारमार्थिकत्वे त्वस्य तदेव दूषणम् । पारमार्थिकत्वे स्थिरो वा
स्यात् , क्षणिको वा। क्षणिकत्वे सन्तानिनिर्विशेष एवायमिति किमनेन
स्तनभीतस्य स्तेनान्तरशरणस्वीकरणकारिणा ? ।
"स्थिरमथ सन्तानमभ्युपेयाः प्रथयन्तं परमार्थसत्स्वरूपम् ।
अमृतं पिब पूतयाऽनयोक्त्या स्थिरवपुषः परलोकिनः प्रसिद्धेः॥१॥

·१४४ प्रमाणनयतत्त्वालोकालङ्कारः- उपादानोपादेयभावप्रवन्धेन प्रवर्त्तमानः कार्यकारणभाव एव सन्ता- न इति चेत् । तदवद्यम् , अविष्वग्भावादिसंबन्धविशेषाभावे कारणत्व- मात्राविशेषादुपादानेतरविभागानुपपत्तेः । सन्तानजनकं यत् तदुपा- दानमिति चेत् । न, इतरेतराश्रयत्वप्रसङ्गात्-सन्तानजनकत्वेनोपादा- नकारणत्वम् , उपादानकारणजन्यत्वेन च सन्तानत्वमिति । लोके तु समानजातीयानां कार्यकारणभावे संतानव्यवहारः, तद्यथा- ब्राह्मणसन्तान इति , तत्प्रसिद्ध्या चास्माभिरपि शब्दप्रदीपादिषु सन्तानव्यवहारः क्रियते, तवापि यद्येवमभिप्रेतः सन्तानस्तदा कथं न शिष्याचार्यबुद्धीनामेकसन्तानत्वम् ? । न ह्यासां समानजा- तीयत्वं कार्यकारणभावो वा नास्ति, ततः शिष्यस्य चिरव्यवहिता- अपि बुद्धयः पारम्पर्येण कारणमिति तदनुभूतेऽप्यर्थे यथा स्मृति- भवति तथोपाध्यायबुद्धयोऽपि जन्मप्रभृत्युत्पन्नाः पारम्पर्येण कारण- मिति तदनुभूतेऽप्यर्थे स्मृतिर्भवेत् । किञ्च, धूमशब्दादीनामुपादान- कारणं विनैवोत्पत्तिस्तव स्याद् , न हि तेषामप्यनादिप्रबन्धेन समानजा- तीयं कारणमस्तीति शक्यते वक्तुम् , तथा च ज्ञानस्यापि गर्भादावनुपा- दानवोत्पत्तिः स्यादिति परलोकाभावः । अथ धूमशब्दादीनां विजाती- यमप्युपादानभिष्यते, एवं तहि ज्ञानस्याप्युपादानं गर्भशरीरमेवास्तु न जन्मान्तरज्ञानं कल्पनीयम् , यथादर्शनं ह्युपादानमिष्टम् , अन्यथा धूमश- ब्दादीनामप्यनादिः सन्तानः कल्पनीयः स्यादिति संतानाघटनाद्न प- रेषां स्मृत्यादिव्यवस्था, नापि परलोकः कोऽपि प्रसिद्धिपद्धतिं दधाति, परलोकिनः कस्यचिदसंभवात् । सत्यपि वा परलोके कथमकृताभ्याग- मकृतप्रणाशौ पराक्रियेते ? येन हि ज्ञानेन चैत्यवन्दनादिकर्म कृतम् , तस्य विनाशाद् न तत्फलोपभोगः; यस्य च फलोपभोगः, तेन न तत्कर्म कृत- मिति । अथ नायं दोषः, कार्यकारणभावस्य नियामकत्वात् ; अनादि- प्रबन्धप्रवृत्तो हि ज्ञानानां हेतुफलभावप्रवाहः । स च सन्तान इत्यु- च्यते, तद्वशात् सर्वो व्यवहारः संगच्छते; नित्यस्त्वात्माऽभ्युपगम्यमानो यदि सुखादिजन्मना विकृतिमनुभवति तदयमनित्य एव चर्मादिव- Nagar । । स ·? रत्नाकरावतारिकायुक्तः। दुक्तः स्यात् , निर्विकारकत्वे तु सताऽसता वा सुखदुःखादिना कर्मफलेन कस्तस्य विशेषः ?, इति कर्मवैफल्यमेव । तदुक्तम्- "वर्षातपाभ्यां किं व्योन्नश्चर्मण्यस्ति तयोः चर्मोपमश्चेत् सोऽनित्यः खतुल्यश्चेदसत्समः" ॥ १ ॥ इति तस्मात् त्यज्यतामेष मूर्धाभिषिक्तः प्रथमो मोह आत्मग्रहो नाम, तन्निवृत्तावात्मीयग्रहोऽपि विरस्यति-अहमेव न, किं मम ? इति। तदिदमहंकारममकारप्रन्थिप्रहाणेन नैरात्म्यदर्शनमेव निर्वाणद्वारम्, अन्यथा कौतस्कुती निर्वाणवार्ताऽपि ? । तदपि वार्तम् , हेतुफलभाव- प्रवाहस्वभावस्य सन्तानस्यानन्तरमेव नियामकत्वेन निरस्तत्वात् । यत् पुनः सुखादिविकाराभ्युपगमे चर्मादिवदात्मनोऽनित्यत्वं प्रसजितम् , तदिष्टमेव, कथञ्चिदनित्यत्वेनाऽऽत्मनः स्याद्वादिभिः स्वीकाराद् ; नित्य- त्त्वस्य कथञ्चिदेवाभ्युपगमात् । यत्तु नित्यत्वेऽस्याऽऽत्मीयग्रहसद्भावेन मुक्त्यनवाप्तिदूषणमभाणि, तदप्यनवदातम्, विदितपर्यन्तविरस- संसारस्वरूपाणां परिगतंपारमाथिकैकान्तिकाऽऽत्यन्तिकानन्दसन्दोहख- भावापवर्गोपनिषदां च महात्मनां शरीरेऽपि किंपाकपाकोपलिप्तपायस- इव निर्ममत्वदर्शनात् । नैरात्म्यदर्शने पुनरात्मैव तावन्नास्ति, कः प्रेत्य- सुखीभवनाथै यतिष्यते?; ज्ञानक्षणोऽपि संसारी कथमपरज्ञानक्षणसु- खीभवनाय घटिष्यते ?; न हि दुःखी देवदत्तो यज्ञदत्तसुखाय चेष्टमानो दृष्टः, एकक्षणस्य तु दुःखं स्वरसनाशित्वात् तेनैव साध दध्वंसे । स- न्तानस्तु न वास्तवः कश्चिदिति प्ररूपितमेव, वास्तवत्वे तस्य निष्प्र- त्यूहाऽऽत्मसिद्धिरिति ॥ ५५ ॥ अथात्मनः परपरिकल्पितस्वरूपप्रतिषेधाय स्वाभिमतधर्मान वर्णयन्ति- चैतन्यस्वरूपः परिणामी का साक्षाद्भोक्ता ख- देहपरिमाणः प्रतिक्षेत्रं भिन्नः पौगलिका- दृष्टवांश्वायम् ॥ ५६ ॥ pundean १९ ·Pageanta १४६ प्रमाणनयतत्त्वालोकालङ्कारः- चैतन्यं साकारनिराकारोपयोगाख्यं स्वरूपं यस्याऽसौ चैतन्यस्वरूपः, परिणमनं प्रतिसमयमपरापरपर्यायेषु गमनं परिणामः स नित्यमस्या- स्तीति परिणामी, करोत्यदृष्टादिकमिति कर्ता, साक्षादनुपचरि- तवृत्त्या भुङ्क्ते सुखादिकमिति साक्षाद्भोक्ता, स्वदेहपरिमाणः स्वोपा- त्तवपुर्व्यापकः, प्रतिक्षेत्र प्रतिशरीरं भिन्नः पृथक् , पौद्गलिकादृष्टवान् पुद्गलघटितकर्मपरतन्त्रः, अयमित्यनन्तरं प्रमातृत्वेन निरूपित- आत्मति । अत्र चैतन्यस्वरूपत्वपरिणामित्वविशेषणाभ्यां जडस्वरूप, कूटस्थनित्यो नैयायिकादिसंमतः प्रमाता व्यवच्छिद्यते । यतो येषा- मात्माऽनुपयोगस्वभावस्तावत् , तेषां नासौ पदार्थपरिच्छेदं विध्याद्, अचेतनत्वात् ; आकाशवत् । अथ नोपयोगस्वभावत्वं चेतनत्वम्, किन्तु चैतन्यसमवायः; स चात्मनोऽस्तीत्यसिद्धमचेतनत्वमिति चेत्। तदनुचि- तम् , इत्थमाकाशादेरपि चेतनत्वापत्तेः, चैतन्यसमवायो हि विहायःप्रमु- खेऽपि समानः; समवायस्य स्वयमविशिष्टस्यैकस्य प्रतिनियमहेत्वभा- वादाऽऽत्मन्येव ज्ञानं समवेतं नाकाशादिष्विति विशेषाव्यवस्थितेः । न- नु यथेह कुण्डे दधीति प्रत्ययाद् न तत्कुण्डादन्यत्र तद्दधिसंयोगः शक्यसं- पादनः,तथेह मयि ज्ञानमितीहेदंप्रत्ययाद् नात्मनोऽन्यत्र गगनादिषु ज्ञा- नसमवाय इति चेत्। तदयौक्तिकम् । यतः खादयोऽपि ज्ञानमस्मास्विति प्रतियन्तु, स्वयमचेतनत्वाद् , आत्मवत् ; आत्मानो वा मैवं प्रतिगुः, तत- एव, खादिवत्, इति जडात्मवादिमते सन्नपि ज्ञानमिहेतिप्रत्ययः प्रत्यात्म- वेद्यो न ज्ञानस्याऽऽत्मनि समवायं नियमयति, विशेषाभावात्। नन्वेक- मिह पृथिव्यादिषु रूपादय इति प्रत्ययोऽपि न रूपादीनां पृथिव्यादिषु समवायं साधयेत्, यथा खादिषु; तत्र वा स तं साधयेत्, पृथिव्यादि- विवः इति न क्वचित् प्रत्ययविशेषात् कस्यचिद् व्यवस्थेति चेत्। सत्यम्, अयमपरोऽस्य दोषोऽस्तु, पृथिव्यादीनां रूपाद्यनात्मकत्वे खादिभ्यो वि- शिष्टतया व्यवस्थापयितुमशक्तेः। स्यान्मतम् , आत्मानो ज्ञानमस्मास्थिति प्रतियन्ति आत्मत्वात् , ये तु न तथा ते नाऽऽत्मानः, यथा खादयः, आ- मानश्चैतेऽहंप्रत्ययमाह्याः, तस्मात्तथा; इत्यात्मत्वमेव खादिभ्यो विशेष- । saas ·रत्नाकरावतारिकायुक्तः मात्मनां साधयति, पृथिवीत्वादिवत्,पृथिव्यादीनां पृथिवीत्वादियोगाद्धि पृथिव्यादयः, तद्वदात्मत्वयोगादात्मान इति। तद्युक्तम् , आत्मत्वादिजा- तीनामपि जातिमदनात्मकत्वे तत्समवायनियमासिद्धेः । प्रत्ययवि- शेषात् तत्सिद्धिरिति चेत्, स एव विचारयितुमारब्धः; परस्परमत्यन्त- भेदाविशेषेऽपि जातितद्वताम् , आत्मत्वजांतिरात्मनि प्रत्ययविशेषमुपज- नयति, न पृथिव्यादिषुः पृथिवीत्वादिजातयश्च तत्रैव प्रत्ययमुत्पादयन्ति, नात्मनि; इति कोऽत्र नियमहेतुः? |समवाय इति चेत्, सोऽयमन्योन्यसं- श्रय:-सति प्रत्ययविशेषे जातिविशेषस्य जातिमति समवायः, सति च समवाये प्रत्ययविशेष इति । प्रत्यासत्तिविशेषादन्यत एव तत्प्रत्ययवि- शेष इति चेत् । स कोऽन्योऽन्यत्र कथञ्चित्तादात्म्यपरिणामात् ?, इति स एव प्रत्ययविशेषहेतुरेषितव्यस्तभावे तदघटनात् , जातिविशेषस्य कचिदेव समवायासिद्धरात्मादिविभागानुपपत्तेरात्मन्येव ज्ञानं सम- वेतमिहेदमिति प्रत्ययं कुरुते, न पुनराकाशादिषु; इति प्रतिपत्तुमशक्ते ने चैतन्ययोगादात्मनश्चेतनत्वं सिद्धयेत्; अथ किमपरेण ?, प्रतीयते तावचेतनासमवायादात्मा चेतन इति चेत् । तद्युक्तम् । यतः प्रतीतिश्चेत् प्रमाणीक्रियते, तर्हि निष्प्रतिद्वन्द्वमुपयोगात्मक एवात्मा प्रसिद्धयति । न हि जातुचित् स्वयमचेतनोऽहं चेतनायोगाचेतनः, अचेतने वा मयि चेतनायाः समवाय इति प्रतीतिरस्ति; ज्ञाताऽहमिति समानाधिकर- णतया प्रतीतेः। भेदे तथाप्रतीतिरिति चेत् । न, कथञ्चित्तादात्म्याभावे तददर्शनात् । यष्टिः पुरुष इत्यादिप्रतीतिस्तु भेदे सत्युपचाराद् दृष्टा, न पुनस्तात्त्विकी । तथा चात्मनि ज्ञाताऽहमिति प्रतीतिः कथञ्चिञ्चेत- नात्मतां गमयति, तामन्तरेणाऽनुपपद्यमानत्वात् , कलशादिवत् ; न हि कलशादिरचेतनात्मको ज्ञाताऽहमिति प्रत्येति । चैतन्ययोगाभावादसौ न तथा प्रत्येतीति चेत् । न, अचेतनस्यापि चैतन्ययोगाचेतनोऽहमिति प्रतिपत्तेरनन्तरमेव निरस्तत्वात् , इत्यचेतनत्वं सिद्धमात्मनो जडस्यार्थ- परिच्छेदं पराकरोति; तं पुनरिच्छता चैतन्यस्वरूपताऽस्य स्वीकरणीया। ननु ज्ञानवानहमिति प्रत्ययादात्मज्ञानयोर्भेदः, अन्यथा धनवानिति प्र- ·१४८ प्रमाणनयतत्त्वालोकालङ्कारः- ? त्ययादपि धनतद्वतोर्मेदाभावानुषङ्गादिति कश्चित् । तदप्यसत् । यतो ज्ञानवानहमिति नात्मा प्रत्येति, जडत्वैकान्तरूपत्वाद् , घटवत् । सर्वथा जडश्च स्यादात्मा, ज्ञानवानहमिति प्रत्ययश्चास्य स्याद् , विरोधाभावात् , इति मा निर्णैषीः; तस्य तथोत्पत्त्यसम्भवात् ; ज्ञानवानहमिति हि प्रत्ययो नागृहीते ज्ञानाख्ये विशेषणे विशेष्ये चात्मनि जातूत्पद्यते, स्वमतविरो- धात् “नागृहीतविशेषणा विशेष्ये बुद्धिः" इति वचनात् । गृहीतयो- स्तयोरुत्पद्यत इति चेत् , कुतस्तद्गृहीतिः। न तावत् स्वतः, स्वसंवे- दनानभ्युपगमात्, स्वसंविदिते ह्यात्मनि ज्ञाने च स्वतः सा युज्यते, नान्यथा; सन्तानान्तरवत् । परतश्चेत् , तदपि ज्ञानान्तरं विशेष्यं नागृ- होते ज्ञानत्वविशेषणे ग्रहीतुं शक्यमिति ज्ञानान्तरात् तद्हणेन भाव्य- मित्यनवस्थानात् कुतः प्रकृतप्रत्ययः । तदेवं नात्मनो जडस्वरूपता संगच्छते । नापि कूटस्थनित्यता, यतो यथाविधः पूर्वदशायामात्मा, तथाविध एव चेज्ञानोत्पत्तिसमयेऽपि भवेत् , सदाप्रागिव कथमेष पदार्थ- परिच्छेदकः स्यात् ? प्रतिनियतस्वरूपाप्रच्युतिरूपत्वात् कौटस्थ्यस्य;पदा- र्थपरिच्छेदे तु प्रागप्रमातुःप्रमातृरुपतया परिणामात् कुतः कौटस्थ्यमि- ति ॥ कर्ता साक्षाद्भोक्तेतिविशेषणयुगलकेन कापिलमतं तिरस्क्रियते, तथाहि-कापिलः कर्तृत्वं प्रकृतेः प्रतिजानीते न पुरुषस्य, “अकर्ता नि- गुणो भोक्ता" इति वचनात् । तद्युक्तम् । यतो यद्ययमकर्ता स्यात्, तदानीमनुभविताऽपि न भवेत् । द्रष्टुः कर्तृत्वे मुक्तस्यापि कर्तृत्वप्रस- क्तिरिति चेत् । मुक्तः किमकर्तेष्टः ? | विषयसुखादेरकतैवेति चेत्, कुतः स तथा? । तत्कारणकर्मकर्तृत्वाभावादिति चेत्, तर्हि संसारी विषयसुखादिकारणकर्मविशेषस्य कर्तृत्वाद् विषयसुखादेः कर्ता, स एव चाऽनुभविता किं न भवेत् ? । संसार्यवस्थायामात्मा विषयसुखादि- तत्कारणकर्मणां न कर्ता, चेतनत्वाद्, मुक्तावस्थावत्, इत्येतदपि न सुन्दरम् , स्वेष्टविघातकारित्वात् । संसार्यवस्थायामात्मा न सुखा- देर्भोक्ता, चेतनत्वाद्, मुक्तावस्थावत् ; इति स्वेष्टस्यात्मनो भोक्तृत्वस्य विघातात् । प्रतीतिविरुद्धमिष्टविघातसाधनामिमिति चेत्, कर्तृत्वाभा- । BE ht i ·? रत्नाकरावतारिकायुक्तः। १४९ वसाधनमपि किं न तथा ? पुंसः श्रोताऽऽघाताऽहमिति स्वकर्तृत्वप्र- तीतेः। अथ श्रोताऽहमित्यादिप्रतीतिरहङ्कारास्पदम् , अहङ्कारस्य च प्रधा- नमेव कर्तृतया प्रतीयत इति चेत् , तत एवानुभवितृ प्रधानमस्तु । न हि तस्याहङ्कारास्पदत्वं न प्रतिभाति, शब्दादेरनुभविताऽहमिति प्रतीते: सकलजनसाक्षिकत्वात् । भ्रान्तमनुभवितुरहङ्कारास्पदत्वमिति चेत्, कर्तुः कथं न भ्रान्तम् ? । तस्याहङ्कारास्पदत्वादिति चेत्, तत एवा- ऽनुभवितुस्तदभ्रान्तमस्तु । तस्यौपाधिकत्वादहङ्कारास्पदत्वं भ्रान्त- मेवेति चेत्, कुतस्तदोपाधिकत्वसिद्धिः ? । अथ पुरुषस्वभावत्वा- भावादहङ्कारस्य तदास्पदत्वं पुरुषस्वभावस्यानुभवितृत्वस्यौपाधिक- मिति चेत् । स्यादेवम् , यदि पुरुषस्वभावोऽहङ्कारो न स्यात् । मुक्तस्या- हङ्काराभावादपुरुषखभाव एवाहङ्कारः; स्वभावो हि न जातुचित् त- द्वन्तं त्यजति, तस्य निःस्वभावत्वप्रसङ्गादिति चेत् । न, स्वभाव- स्य द्विविधत्वात् सामान्यविशेषपर्यायभेदात्, तत्र सामान्यपर्यायः शाश्वतिकस्वभावः, कादाचित्को विशेषपर्याय इति न कादाचि- कत्वात् पुंस्यहङ्कारादेरतत्स्वभावता, ततो न तदास्पदत्वमनुभवितृत्व- स्यौपाधिकम् , येनाभ्रान्तं न भवेत्। ततः सिद्धमात्माऽनुभवितेव कर्ता; अकर्तुर्भोक्तृत्वानुपपत्तेश्च । ननु भोक्तृत्वमप्युपचरितमेवास्य, प्रकृति- विकारभूतायां हि दर्पणाकारायां बुद्धौ संक्रान्तानां सुखदुःखादीनां पुरुषः स्वात्मनि प्रतिबिम्बोदयमात्रेण भोक्ता व्यपदिश्यते । तदशस्यम् , तस्य तथापरिणाममन्तरेण प्रतिबिम्बोदयस्याऽघटनात्, स्फटिका- दावपि परिणामेनैव प्रतिबिम्बोदयसमर्थनात् ; तथापरिणामाभ्यु- पगमे च कुतः कर्तृत्वमस्य न स्यात् ?; इति सिद्धमस्य कर्तृत्वं साक्षा- दोक्तृत्वं चेति ॥स्वदेहपरिमाण इत्यनेनाऽपि नैयायिकादिपरिकल्पितं सर्वगतत्वमात्मनो निषिध्यते, तथात्वे जीवतत्त्वप्रभेदानां व्यव- स्थानाप्रसिद्धिप्रसङ्गात् । सर्वगतात्मन्येकत्रैव नानात्मकार्यपरि- समाप्तेः, सकृन्नानामनःसमायोगो हि नानात्मकार्यम् , तच्चैकत्रापि युज्यते, नभसि नानाघटादिसंयोगवत् । एतेन युगपन्नानाशरीरे- " ·१५० प्रमाणनयतत्त्वालोकालङ्कार:- न्द्रियसंयोगः प्रतिपादितः । युगपन्नानाशरीरेष्वात्मसमवायिनां सुख- दुःखादीनामनुपपत्तिः, विरोधादिति चेत् । न, युगपन्नानाभेर्यादिष्वा- काशसमवायिनां विततादिशब्दानामनुपपत्तिप्रसङ्गात् , तद्विरोधस्या- विशेषात्। तथाविधशब्दकारणभेदाद् न तदनुपपत्तिरिति चेत्, सुखा- दिकारणभेदात् तदनुपपत्तिरप्येकत्राऽऽत्मनि मा भूद्, विशेषाभावात् । विरुद्धधर्माध्यासादात्मनो नानात्वमिति चेत् , तत एवाकाशनानात्व- मस्तु । प्रदेशभेदोपचाराददोष इति चेत्, तत एवात्मन्यप्यदोषः जननमरणकरणादिप्रतिनियमोऽपि सर्वगतात्मवादिनां नाऽऽत्मबहुत्वं साधयेत्, एकत्राऽपि तदुपपत्तेः, घटाकाशादिजननविनाशादिवत् ; न हि घटाकाशस्योत्पत्तौ घटाकाशस्योत्पत्तिरेव, तदा विनाशस्यापि दर्शन नात्; नापि विनाशे विनाश एव, जननस्यापि तदोपलम्भात् ; स्थिती वा न स्थितिरेव विनाशोत्पादयोरपि तदा समीक्षणात् । सति बन्धे न मोक्षः, सति वा मोक्षे न बन्धः स्यात् , एकत्रात्मनि विरोधादिति चेत्। न, आकाशेऽपि सति घटबन्धे घटान्तरमोक्षाभावप्रसङ्गात् ; सति वा घट- विश्लेषे घटान्तरविश्लेषप्रसङ्गात् । प्रदेशभेदोपचाराद् न तत्प्रसङ्ग इति चेत्, तत एवात्मनि न तत्प्रसङ्गः । नभसः प्रदेशभेदोपगमे जीवस्या- ऽप्येकस्य प्रदेशभेदोऽस्त्विति कुतो जीवतत्त्वप्रभेदव्यवस्था ? यतो व्यापन कत्वं स्यात् । नन्वात्मनो व्यापकत्वाभावे दिग्देशान्तरवर्तिपरमाणु- भिर्युगपत्संयोगाभावादाद्यकाभावः, तभावादन्त्यसंयोगस्य तन्निमि- त्तशरीरस्य, तेन तत्संबन्धस्य चाभावादनुपायसिद्धः सर्वदा सर्वेषां मोक्षः स्यात्। अस्तु वा यथा कथञ्चिच्छरीरोत्पत्तिः, तथापि सावयवंश- रीरं प्रत्यवयवमनुप्रविशन्नात्मा सावयवःस्यात् , तथा चास्य पटादिवत् कार्यत्वप्रसङ्गः । कार्यत्वे चासौ विजातीयैः सजातीयैर्वा कारणैरा- सभ्येत । न प्राच्यः प्रकारः, विजातीयानामनारम्भकत्वात् । न द्वि- तीयः, यतः सजातीयत्वं तेषामात्मत्वाभिसंबन्धादेव स्यात्, तथा चा- त्मभिरारभ्यते इत्यायातम् ; एतच्चायुक्तम् , एकत्र शरीरेऽनेकात्मनामान मारम्भकाणामसम्भवात् , सम्भवे वा प्रतिसन्धानानुपपत्तिः, न हन्येन Free ·रत्नाकरावतारिकायुक्तः। पृष्टमन्यः प्रतिसन्धातुमर्हति अतिप्रसङ्गात् , तदारभ्यत्वे चास्य घटवदव- यवक्रियातो विभागात् संयोगविनाशाद् विनाशः स्यात् । शरीरपरिणामत्वे वात्मनो मूर्त्तत्वानुषणाच्छरीरेऽनुप्रवेशो न स्यात्, मूर्ते मूर्तस्यानुप्रवे- शविरोधात् ; ततो निरात्मकमेवाखिलं शरीरमनुषज्यते । कथंवा तत्प- रिमाणत्वे तस्य बालशरीरपरिमाणस्य सतो युवशरीरपरिमाणस्वी- कारः स्यात् ? तत्परिमाणपरित्यागात् , तदपरित्यागाद्वा। परित्यागाचेत् , तदाशरीरवत् तस्यानित्यत्वप्रसङ्गात् परलोकाद्यभावानुषङ्गः । अथापरि- त्यागात् , तन्न, पूर्वपरिमाणापरित्यागे शरीरवत् तस्योत्तरपरिमाणो- त्पत्त्यनुपपत्तेः । तथा- "यदि वपुष्परिमाणपवित्रितं वदसि जैनमतानुग ! पूरुषम् । वद तदा कथमस्य विखण्डने भवति तस्य न खण्डनडंम्बरम् ||१ अत्राभिदध्महे- यदुभ्यधायि-नन्वात्मनो व्यापकत्वाभाव इत्यादि, सदसत्यम् , यद् येन संयुक्तं तदेव तं प्रत्युपसर्पतीति नियमासंभवात्, अयस्कान्तं प्रत्ययसस्तेनाऽसंयुक्तस्याऽप्याकर्षणोपलब्धेः।अथासंयुक्तस्या- ऽप्याकर्षणे तच्छरीरारम्भं प्रत्येकमुखीभूतानां त्रिभुवनोदरविवरवर्तिपर- माणूनामुपसर्पणप्रसङ्गाद् न जाने कियत्परिमाणं तच्छरीरं स्यादिति ।। चेत्। संयुक्तस्याऽप्याकर्षणे कथं स एव दोषो नभवेत् ? आत्मनो व्यापक- त्वोन सकलपरमाणूनां तेन संयोगात् । अथ तद्भावाविशेषेऽप्यदृष्टवशाद् विवक्षितशरीरोत्पादनानुगुणा नियता एव परमाणव उपसर्पन्ति; तदि- तरत्रापि तुल्यम् । यच्चान्यदुक्तम्-सावयवं शरीरं प्रत्यवयवमनुप्रविशु- नात्मेत्यादि, तदप्युक्तिमात्रम् , सावयवयत्वकार्यत्वयोः कथञ्चिदा- त्मन्यभ्युपगमात् । न चैवं घटादिवत् प्राक्प्रसिद्धसमानजातीयावयवार- भ्यत्वप्रसक्तिः, न खलु घटादावपि कार्ये प्राक्प्रसिद्धसमानजातीय- कपालसंयोगारभ्यत्वं दृष्टम् , कुम्भकारादिव्यापारान्विताद् मृत्पिण्डात् प्रथममेव पृथुबुध्नोदराद्याकारस्याऽस्योत्पत्तिप्रतीतेः । द्रव्यस्य हि पूर्वाकारपरित्यागनोत्तराकारपरिणामः कार्यत्वम् , तच्च बहिरिवा- न्तरण्यनुभूयत एव । न च पटादौ स्वावयवसंयोगपूर्वककार्यत्वो- ·१५२ प्रमाणनयतत्त्वालोकालङ्कार:- पलम्भात् सर्वत्र तथाभावो युक्तः, काष्टे लोहलेख्यत्वोपलम्भाद् वजेऽपि तथाभावप्रसङ्गात् ; प्रमाणबाधनमुभयत्र तुल्यम् । न चोक्त- लक्षणकार्यत्वाभ्युपगमेऽप्यात्मनोऽनित्यत्वानुषङ्गात् प्रतिसन्धानाभा- वोऽनुषज्यते, कथञ्चिदनित्यत्वे सत्येवाऽस्योपपद्यमानत्वात् । यच्चाऽवा- चि-शरीरपरिमाणत्वे चात्मनो मूर्तत्वानुषङ्ग इत्यादि, तत्र किमिदं मूतत्वं नाम ? असर्वगतद्रव्यपरिमाणत्वं, रूपादिमत्त्वं वा । तत्र नाद्यः पक्षो दोषपोषाय, संमतत्वात् । द्वितीयपक्षस्त्वयुक्तः, व्याप्त्यभावात् । न हि यदसर्वगतं तन्नियमेन रूपादिमदित्यविनाभावोऽस्ति, मनसोऽसर्व- गतत्वेऽपि तदसम्भवात् । अतो नात्मनः शरीरेऽनुप्रवेशानुपपत्तिर्यतो निरात्मकं तत् स्यात् ; असर्वगतद्रव्यपरिमाणलक्षणमूर्तत्वस्य मनो- वत् प्रवेशाप्रतिबन्धकत्वात् ; रूपादिमत्त्वलक्षणमूर्त्तत्वोपेतस्यापि हि जलादेर्भमादावनुप्रवेशो न निषिध्यते, आत्मनस्तु तद्रहितस्यापि तत्रासौ प्रतिबध्यत इति महच्चित्रम् । यदप्यवादि-तत्परिमाणत्वे तस्य बालशरीरपरिमाणस्येत्यादि, तदप्ययुक्तम् , तदप्ययुक्तम् , युवशरीरपरिमाणा- वस्थायामात्मनो बालशरीरपरिमाणपरित्यागे सर्वथा विनाशासम्भ- वात् ,विफणावस्थोत्पादे सर्पवत् , इति कथं परलोकाभावोऽनुषज्यते?; पर्यायतस्तस्याऽनित्यत्वेऽपि द्रव्यतो नित्यत्वात्। यच्चाजल्पि-यदि वपु- परिमाणपवित्रितमित्यादि, तदप्यपेशलम्, शरीरखण्डने कथञ्चि- चत्खण्डनस्येष्टत्वात्, शरीरसंबद्धात्मप्रदेशेभ्यो हि कतिपयात्मप्रदे- शानां खण्डितशरीरप्रदेशेऽवस्थानमात्मनः खण्डनम् , तच्चात्र विद्यत- एव; अन्यथा शरीरात् पृथग्भूतावयवस्य कम्पोपलब्धिर्न स्यात् । न च खण्डितावयवानुप्रविष्टस्यात्मप्रदेशस्य पृथगात्मत्वप्रसङ्गः, तत्रैवानु- प्रवेशात् । न चैकत्र सन्तानेऽनेक आत्मा, अनेकार्थप्रतिभासिज्ञाना- नामेकप्रमात्राधारतया प्रतिभासाभावप्रसङ्गात् , प्रतिभासाभावप्रसङ्गात् , शरीरान्तरव्यव- स्थितानेकज्ञानावसेयार्थसंवित्तिवत् । कथं खण्डिताखण्डिताव- यवयोः संघट्टनं पश्चादिति चेत् ?, एकान्तेन च्छेदानभ्युपगमात्, पद्मनालतन्तुवदच्छेदस्यापि स्वीकारात्; तथाभूतादृष्टवशाच्च तत्सं- F- FREE MAP Ramested । Soinesh M - ·रत्नाकरावतारिकायुक्तः। । घट्टनमविरुद्धमेवेति तनुपरिमाण एवाऽऽत्माऽङ्गीकर्तव्यो न व्यापकः । तथा चाऽऽत्मा व्यापको न भवति, चेतनत्वात् , यत्तु नैवं न तच्चतनं यथा व्योम, चेतनश्चात्मा, तस्मादव्यापकः । अव्यापकत्वे चाऽस्य तत्रै- वोपलभ्यमानगुणत्वेन सिद्धा शरीरपरिमाणता ॥ प्रतिक्षेत्रं वि- भिन्न इत्यनेन तु विशेषणेनाऽऽत्माऽद्वैतमपास्तम् । एतदपासनप्रका- रश्च प्रागेव प्रोक्त इति न पुनरुच्यते ॥ पौद्गलिकादृष्टवानिति नास्ति- कादिमतमत्यसितुम् । तथाहि-नास्तिकस्तावद् नाऽदृष्टमिष्टवान् । स प्रष्टव्यः-किमाश्रयस्य परलोकिनोऽभावात् , अप्रत्यक्षत्वाद्, विचाराक्षम- त्वात् , साधकाभावाद्वाऽदृष्टाभावो भवेत्। न तावत् प्रथमात्, परलो- किनःप्राक्प्रसाधितत्वात्। नाऽप्यप्रत्यक्षत्वात् , यतस्तवाऽप्रत्यक्षं तत् , सर्व- प्रमातॄणां वा । प्रथमपक्षे त्वत्पितामहादेरप्यभावो भवेत् , चिरातीतत्वे- न तस्य तवाऽप्रत्यक्षत्वात् ; तदभावे भवतोऽप्यभावो भवेदित्यहो! नवीना वादवैदग्धी । द्वितीयकल्पोऽप्यल्पीयान् , सर्वप्रमातृप्रत्यक्षमदृष्ट- निष्टङ्कनिष्णातं न भवतीति वादिना प्रत्येतुमशक्तेः; प्रतिवादिना तु तदाऽऽकलनकुशलः केवली कक्षीकृत एव । विचाराक्षमत्वमप्य- क्षमम् , कर्कशतकस्तय॑माणस्य तस्य घटनात् । ननु कथं घटते ? तथाहि-तदनिमित्तं सनिमित्तं वा भवेत् । न तावदनिमित्तम् , सदा सत्त्वासत्त्वयोः प्रसङ्गात् "नियं सत्त्वमसत्त्वं वा हेतोरन्या- नपेक्षणात्" ।यदि पुनः सनिमित्तम् , तदाऽपि तन्निमित्तमदृष्टान्तरमेव, रागद्वेषादिकषायकालुष्यम् , हिंसादिक्रिया वा। प्रथमे पक्षेऽनवस्था- व्यवस्था । द्वितीये तु न कदापि कस्यापि कर्माभावो भवेत् , तद्धेतो- रागद्वेषादिकषायकालुष्यस्य सर्वसंसारिणां भावात् । तृतीयपक्षोऽप्य- सूपपादः, पापपुण्यहेतुत्वसंमतयोहिसाऽहत्पूजादिक्रिययोर्व्यभिचार- दर्शनात्-कृपणपशुपरम्पराप्राणप्रहाणकारिणां कपटघटनापटीयसां पि- तृमातृमित्रपुत्रादिद्रोहिणामपि केपांचिच्चपलचारुचामरश्वेतातपत्रपात्र- पार्थिवश्रीदर्शनात् , जिनपतिपदपङ्कजपूजापरायणानां निखिलप्राणि- परम्पराऽपारकरुणाकूपाराणामपि केषांचिदनेकोपद्रवदारिद्यमुद्राक्रा- ·१५४ प्रमाणनयतचालोकालङ्कारः- "" पुण्यस्य" तत्वाऽऽलोकनादिति । अत्र ब्रूमः-पक्षत्रयमप्येतत् कक्षीक्रियत एव । प्राच्याऽदृष्टान्तरवशगो हि प्राणी रागद्वेषादिना प्राणव्यपरोपणादि कु- र्वाणः कर्मणा बध्यते । न च प्रथमपक्षेऽनवस्था दौस्थ्याय, मूलक्ष- यकरत्वाभावाद् , वीजाङ्कुरादिसन्तानवत् तत्सन्तानस्याऽनादित्वे- नेष्टत्वात् । द्वितीयेऽपि यदि कस्यापि कर्माभावो न भवेद् मा भूत्, सिद्धं तावदृष्टम् । मुक्तिवादे तदभावोऽपि प्रसाधयिष्यते । तृतीये तु या हिंसावतोऽपि समृद्धिः, अर्हत्पूजावतोऽपि दारियाऽऽप्तिः; सा क्रमेण प्रागुपात्तस्य पापानुबन्धिनः पुण्यस्य, पुण्यानुवन्धिनः पापस्य च फल- म् । तक्रियोपात्तं तु कर्म जन्मान्तरे फलिष्यतीति नाऽत्र नियतकार्य- कारणभावव्यभिचारः । साधकामावादपि नाऽदृष्टाभावः, प्राक्प्रसा- धितप्रामाण्ययोरागमाऽनुमानयोस्तत्प्रसाधकयोर्भावात् । तथा च "शुभः अशुभः पापस्य" इत्यागमः । अनुमानं तु-तुल्यसाधनानां कार्ये विशेषः सहेतुकः, कार्यत्वात् , कुम्भवत् । दृष्टश्च साध्वीसुतयोर्यमयोस्तुल्यजन्मनोः । विशेषो वीर्यविज्ञानवैराग्यारोग्यसंपदाम् " ॥ १ ॥ न चायं विशेषो विशिष्टमदृष्टकारणमन्तरेण । यदूचुर्जिनभद्रगणिक्षमाश्रमणमिश्राः- "जो तुल्लसाहणाणं फले विसेसो ण सो विणा हे। कजत्तणओ गोयम ! घडोव्व हेऊ य से कम्म"॥१॥ अथ यथैकप्रदेशसंभवानामपि बदरीकण्टकानां कौटिल्याज- वादिविशेषः, यथा वैकसरसीसंभूतानामपि पङ्कजानां नीलधवलपा- टलपीतशतपत्रसहस्रपत्रादिर्भेदः, तथा शरीरिणामपि स्वभावादेवाऽयं विशेषो भविष्यति । तदशस्यम् , कण्टकपङ्कजादीनामपि प्राणि- त्वेन परेषां प्रसिद्धेस्तदृष्टान्तावष्टम्भस्य दुष्टत्वात् ; आहारक्षत- हिदोहदादिना वनस्पतीनामपि प्राणित्वेन तैः प्रसाधनात् । यूवयो यस्तुल्यसाधनानां फले विशेषो न स विना हेतुम् र्यत्वतः, गौतम ! घट इव हेतुश्च स कर्म ॥१॥ - काला ·? रत्नाकरावतारिकायुक्तः। अथ गगनपरिसरे मकरकरितुरङ्गकुरङ्गभृङ्गाराङ्गाराद्याकाराननेक- प्रकारान् बिभ्रत्यभ्राणि, न च तान्यपि चेतनानि वः संमतानि; तद्वत् तनुभाजोऽपि राजरङ्कादयः सन्त्विति चेत्। तदसत् , तेषामपि जगददृष्टवशादेव देवपदवीपरिसरे विचरतां विचित्राकारस्वीकारात् । कश्चायं स्वभावो यद्वशाजगद्वैचित्र्यमुच्यते ? ?। किं निर्हेतुकत्वम्, स्वात्महे- तुकत्वम् , वस्तुधर्मः, वस्तुविशेषो वा। आये पक्षे सदा सत्त्वस्य, असत्त्व- स्य वा प्रसङ्गः । द्वितीये आत्माश्रयत्वं दोषः, अविद्यमानो हि भावात्मा कथं हेतुः स्यात् ? ; विद्यमानोऽपि विद्यमानत्वादेव कथं स्वोत्पाद्यः स्यात् ? । वस्तुधर्मोऽपि दृश्यः कश्चित् , अदृश्योवा। दृश्यस्तावदनुपल- म्भबाधितः । अदृश्यस्तु कथं सत्त्वेन वक्तुं शक्यः ? । अनुमानात् तु तनिर्णयेऽदृष्टानुमानमेव श्रेयः । वस्तुविशेषश्चेत् स्वभावो भूतातिरिक्तो भूतस्वरूपो वा । प्रथमे मूर्तोऽमूर्तो वा । मूर्तोऽपि दृश्योऽदृश्यो वा । दृश्यस्तावद् दृश्यानुपलम्भबाधितः । अदृश्यस्त्वदृष्टमेव स्वभावभा- षया बभाषे । अमूर्तः पुनः परः परलोकिनः को नामाऽस्तु ?। न चा- दृष्टविघटितस्य तस्य परलोकस्वीकारः, इत्यतोऽप्यदृष्टं स्पष्टं निष्ट- क्यते । भूतस्वरूपस्तु स्वभावो नरेन्द्रदरिद्रतादिवसदृश्यभाजोर्य- मलजातयोरुत्पादकस्तुल्य एव विलोक्यते, इति कौतस्कुतस्तयोर्विशेषः स्यात् । तदर्शनात् तत्राऽदृष्टभूतविशेषानुमानेन नामान्तरति- रोहितमदृष्टमेवानुमितिसिद्धं दृष्टम् ; इतोऽपि-बालशरीरं शरीरा- न्तरपूर्वकम् , इन्द्रियादिमत्त्वात् , तरुणशरीरवत् । न च प्राचीनभ- वातीततनुपूर्वकमेवेदम् , तस्य तद्भवावसान एव पटुपवनप्रेरिता- तितीव्रचिताज्वलनज्वालाकलापप्लुष्टतया भस्मसादावादपान्तराल- गतावभावेन तत्पूर्वकत्वानुपपत्तेः । न चाऽशरीरिणो नियतगर्भ- देशस्थानप्राप्तिपूर्वकशरीरग्रहो युज्यते, नियामककारणामावात् । स्वभावस्य तु नियामकत्वं प्रागेव व्यपास्तम् । ततो यच्छरीरपू- वकं बालशरीरं तत्कर्ममयमिति । पौगलिकं चेदमदृष्टमेष्टव्यम् , आत्मनः पारतन्त्र्यनिमित्तत्वाद् , निगडादिवत् । क्रोधादिना ·१५६ प्रमाणनयतत्त्वालोकालङ्कारा- B । PAHARMA व्यभिचार इति चेत् । न, तस्याऽऽत्मपरिणामरूपस्य पारतन्त्र्य- खभावत्वात् ; तन्निमित्तभूतस्य तु कर्मणः पौगलिकत्वात् । एवं सीधु- स्वादनोद्भवचित्तवैकल्यमपि पारतन्त्र्यमेव, तद्धेतुस्तु सीधु पौद्गलिकमे- वेति नैतेनाऽपि व्यभिचारः । ततो यद् यौगैरात्मविशेषगुणलक्षणम् , कापिलैः प्रकृतिविकारस्वरूपम् , सौगतैर्वासनास्वभावम्, ब्रह्मवादि- भिरविद्यास्वरूपं चाऽदृष्टमवादि; तदपास्तम् । विशेषतः पुनरमीषां नि- षेधो विस्तराय स्यादिति न कृतः ।। ५६ ॥ अथात्मन एव विशेषणान्तरमाहुः- तस्योपात्तपुंस्त्रीशरीरस्य सम्यग्ज्ञानक्रियाभ्यां कृत्स्नकर्मक्षयखरूपा सिद्धिः ॥ ५७ ॥ तस्याऽनन्तरनिरूपितरूपस्याऽऽत्मनः, उपात्तपुंस्त्रीशरीरस्य स्वी- कृतपुरुषयोषिद्वपुषः, एतेन स्त्रीनिर्वाणद्वेषिणः काष्ठाम्बरान् शिक्ष- यन्ति । सम्यग्ज्ञानं च यथावस्थितवस्तुतत्त्वावबोधः, क्रिया च तपश्चरणादिका, ताभ्याम् । ननु सम्यग्दर्शनमपि कृत्स्नकर्मक्ष- यकारणमेव । यदाहु:-" सम्यग्दर्शनज्ञानचारित्राणि मोक्षमार्गः " इति, तत् कथमिह नोपदिष्टम् ? । उच्यते । सम्यग्ज्ञानोपादानेनैव तस्याक्षिप्तत्वात् , द्वयोरप्यनयोः सहचरत्वात् । सम्यग्ज्ञानस्य क्रि- यातः पृथगुपादानाद् या क्रिया सम्यग्ज्ञानपूर्विका सैव तत्कारणम् , न पुनर्मिथ्यात्वमलपटलावलुप्तविवेकविकलानां मिथ्याज्ञानपूर्विका क- न्दफलमूलशैवालकवलनादिका । कृत्स्नस्याऽष्टप्रकारस्यापि, न तु क- तिपयस्य, जीवनमुक्तेरनभिधित्सितत्वात् । कर्मणो ज्ञानावरणादेरह- ष्टस्य, न तु बुद्धयादिगुणानामपि, नापि ज्ञानमात्रसंतानस्य । क्षयः सामस्त्येन प्रलयः स्वरूपं यस्याः सा तथा । एतेन नैयायिक- सौगतोपकल्पितमुक्तिप्रतिक्षेपः । एवंविधा सिद्धिर्मोक्षो भवति । इह केचिज्ज्ञानादेव मोक्षमास्थिषत, तथा ते ब्रुवते-सम्यग्ज्ञान- मेव फलसंपादनप्रत्यलम् , न क्रिया; अन्यथा मिथ्याज्ञानादपि ·रत्नाकरावतारिकायुक्तः । ११५७ क्रियायां फलोत्पादप्रसङ्गात् । यदुक्तम्- "विज्ञप्तिः फलदा पुंसां न क्रिया फलदा मता। मिथ्याज्ञानात् प्रवृत्तस्य फलाऽसंवाददर्शनात् " ॥१॥ तथा- "श्रियः प्रसूते विपदो रुणद्धि यशांसि दुग्धे मलिनं प्रमाष्टि । संस्कारशौचन परं पुनीते शुद्धा हि बुद्धिः कुलकामधेनुः " ॥१॥ क्रियावादिनस्तु वदन्ति-क्रियैव फलहेतुर्न ज्ञानम्, भक्ष्यादिविज्ञा- नेऽपि क्रियामन्तरेण सौहित्यादिफलानुत्पादात् । यदवाचि- "क्रियैव फलदा पुंसां न ज्ञानं फलदं मतम् । यतः स्त्रीभक्ष्यभोगज्ञो न ज्ञानात् सुखितो भवेत् ” ॥१॥ तथा- "शास्त्राण्यधीत्याऽपि भवन्ति मूर्खा यस्तु क्रियावान् पुरुषः स विद्वान् । संचिन्त्यतामौषधमातुरं हि न ज्ञानमात्रेण करोत्यरोगम् ” ॥ १ ॥ अत्र ब्रूमहे- यदुक्तम्-सम्यग्ज्ञानमेव फलसंपादनप्रत्यलमित्यादि, तत् 'स्त्रीभक्ष्यभोगज्ञो न ज्ञानात् सुखितो भवेत्' इत्यनेन क्रियावादिनैव व्यपास्तम् , इत्युपेक्षणीयमेव । ततः सम्यग्ज्ञानं सम्य क्रियासध्रीची- नमेव फलसिद्धिनिबन्धनमित्यभ्युपगन्तव्यम् ; न तुज्ञानैकान्तः कान्तः। क्रियैकान्तोऽपि भ्रान्त एव। यतः स्त्रीभक्ष्यभागज्ञो न ज्ञानात् सुखितोभवे- त्' इति तुन युक्तम् । यतः सम्यग्ज्ञानकारणैकान्तवादिनामयमुपालम्भो न पुनरस्माकम् , सम्यग्ज्ञानक्रिययोरुभयोरपि परस्परापेक्षयोः कार- णत्वस्वीकारात् । न च नितम्बिनीमोदकादिगोचरायां प्रवृत्तौ तद्वि- ज्ञानं सर्वथा नास्त्येव, यतः क्रियाया एव तत्कारणता कल्प्येत । तद्गोचरविज्ञानसनाथैव तत्र प्रवृत्तिः प्रीतिपरम्परोत्पादनप्रत्यला; अन्यथोन्मत्तमूच्छितादेरपि प्रौढप्रेमपरायणप्रणयिनीनिबिडाश्लेषक्रि- याऽपि तदुत्पादाय किं न स्यात् ।। अथासौ क्रियैव तत्त्वतो न भवति, सैव हि क्रिया तात्त्विकी या स्वकीयकार्याऽव्यभिचारिणी; हन्त ! तर्हि तदेव तात्त्विकं ज्ञानं यत् स्वकीयकार्याव्यभिचारीति कथं स्त्रीभक्ष्य-

·१५८
प्रमाणनयतत्त्वालोकालङ्कारः-
भोगज्ञ इत्युपालम्भः शोभेत ?। ततः कार्यमर्जयन्ती यथा निश्चयनयेन
क्रिया क्रियोच्यते, तथा ज्ञानमपि; इति कचिद् व्यभिचाराभावाद् द्वय-
मेवैतत् फलोत्पत्तिकारणमनुगुणमिति । अथ भवत्वेतत्कारणिका मुक्तिः,
तथापि बुद्धयादीनां नवानामात्मविशेषगुणानां योऽत्यन्तमुच्छेदः, तद्-
पैव स्वीकर्तव्या; न पुननिःशेषकर्मक्षयलक्षणा । तथा चानुमानम्-न
वानामात्मविशेषगुणानां सन्तानोऽत्यन्तमुच्छिद्यते, सन्तानत्वात् ,
यो यः सन्तानःस सोऽत्यन्तमुच्छिद्यते यथा प्रदीपसन्तानः, तथा चायम् ,
तस्मादत्यन्तमुच्छिद्यत इति । " न ह वै सशरीरस्य सतः प्रियाप्रिय-
योरपहतिरस्ति", "अशरीरं वा वसन्तं प्रियाप्रिये न स्पृशतः "
इत्यादयो वेदान्ता अपि तादृशीमेव मुक्तिमादिशन्ति । अपि च-
"यावदात्मगुणाः सर्वे नोच्छिन्ना वासनादयः ।
तावदात्यन्तिकी दुःखव्यावृत्तिन विकल्प्यते ॥१॥
धर्माधर्मनिमित्तो हि संभवः सुखदुःखयोः ।
मूलभूतौ च तावेव स्तम्भौ संसारसद्मनः ॥ २ ॥
तदुच्छेदे च तत्कार्यशरीराद्यनुपप्लवात् ।
नात्मनः सुखदुःखे स्त इत्यसौ मुक्त उच्यते ॥३॥
इच्छाद्वेषप्रयत्नादि भोगायतनबन्धनम् ।
उच्छिन्नभोगायतनो नात्मा तैरपि युज्यते ॥४॥
तदेवं धिषणादीनां नवानामपि मूलतः ।
गुणानामात्मनो ध्वंसः सोऽपवर्गः प्रतिष्ठितः ॥५॥
ननु तस्यामवस्थायां कीदृगात्माऽवशिष्यते ? ।
स्वरूपैकप्रतिष्ठानः परित्यक्तोऽखिलैर्गुणैः ॥ ६॥
ऊर्मिषट्कातिगं रूपं तदस्याहुर्मनीषिणः ।
संसारबन्धनाधीनदुःखक्लेशाद्यदूषितम् " ॥७॥
ऊर्मयः कामक्रोधमदगर्वलोभदम्भाः ।
"प्राणस्य क्षुत्पिपासे द्वे मनसः शोकमूढते ।
जरामृत्यू शरीरस्य षडूमिरहितः शिवः " ॥१॥

·रत्नाकरावतारिकायुक्तः। १५९ इति तु पुराणे ॥ अत्र ब्रूमः -यदवादि-सन्तानत्वादिति, तत्र किमिदं सन्तानत्वं नाम ? किमुपादानोपादेयभावप्रबन्धेन प्रवर्तमान- त्वम् , कार्यकारणभावप्रबन्धेन प्रवृत्तिः, अपरापरदार्थोत्पत्तिमात्रता वा । आद्यः पक्षः सावद्यः, आश्रयासिद्धिस्वरूपासिद्धतयोरापत्तेः, बुद्धधादिनवक्षणानामुपादानोपादेयभावरूपतया सन्तानस्य सौगताना- मेव संमतत्वात् ; आत्मनः समवायिनः, आत्ममनःसंयोगादसमवायिनः, अदृष्टादेनिमित्ताच्च तैरात्मगुणोत्पादप्रतिपादनात् । एतेन द्वितीयपक्षोऽपि व्यपास्तः, बुद्धयादिक्षणानां कार्यकारणभावमात्रस्याऽपि तैरवी- कारात् ; प्रलयप्रलीनबुद्धयादेरप्यात्मनः पुनर्बुद्धयागुत्पादाङ्गीका- रात् । तृतीयपक्षेऽपि व्यभिचारः, अपरापरेषामुत्पादुकानां पट- कटकपाटादीनां सन्तानत्वेऽप्यत्यन्तमनुच्छिद्यमानत्वात्। अथैकाश्रया- ऽपरापरोत्पत्तिः सन्तानः, ततो नैष दोषः; तर्हि तादृशं सन्तानत्वं प्रदीपे नास्तीति साधनवैकल्यं दृष्टान्तस्य; परमाणुपाकजरूपादिभिश्च व्यभि- चारी हेतुः, तथाविधसन्तानत्वस्य तत्र सद्भावेऽप्यत्यन्तोच्छेदाभावात्। अपि च, संतानत्वमपि भविष्यत्यत्यन्तानुच्छेदश्च, विपर्यये बाधकप्रमाणा- भावात् , इति सन्दिग्धविपक्षव्यावृत्तिकत्वादप्यनैकान्तिकोऽयम् । विरुद्ध- श्व, शब्दबुद्धिविद्युत्नदीपादिष्वत्यन्तानुच्छेदवत्स्वेव सन्तानत्वस्य व्यव- स्थानात् शब्दबुद्धिविद्युत्प्रदीपायो हि पर्याया द्रव्यरूपतया स्थास्नव एव, तद्रव्याविष्वग्भूतं पर्यायान्तरमुत्पादयन्त एव प्रध्वंसन्ते । न पुनरमी- षामत्यन्तमुच्छेदः सूपपादः, उत्पादव्ययध्रौव्याणां परस्परनिरपेक्षाणां खरविषाणप्रख्यत्वात् । तथाहि- नास्ति कचिदत्यन्तमुच्छेदः, स्थि- त्युत्पादरहितत्वात् , खरविषाणवत् ; इति न प्रस्तुतानुमानाद् बुद्ध्या- दिगुणोच्छेदरूपा सिद्धिः सिध्यति । नापि न ह वै सशरीरस्येत्यादि- गदितागमात् , शुभाशुभादृष्टपरिपाकप्रभवेन भवसम्भविनी हि प्रियाप्रिये परस्परानुषक्ते अपेक्ष्याऽयं व्यवस्थितः; सकलादृष्टक्षयका- रणकं पुनरैकान्तिकात्यन्तिकरूपं केवलमेव प्रियं निःश्रेयसदशा- यामिष्यते, तत् कुतः प्रतिषिध्यते ? । आगमार्थश्चायमित्थमेव सम- ।

·१६० प्रमाणनयतत्त्वालोकालङ्कारः- र्थनीयः, यत एतदर्थानुपातिन्येव स्मृतिरपि विलोक्यते- "सुखमात्यन्तिकं यत्र बुद्धिग्राह्यमतीन्द्रियम् । तं वै मोक्षं विजानीयाद् दुष्प्रापमकृतात्मभिः " ॥१॥ न चायं सुखशब्दो दुःखाभावमात्रे वर्तनीयः, मुख्यसुख- वाच्यतायां बाधकाभावात् । न च भवदुदीरितो मोक्षः पुंसा- मुपादेयतया संमतः, को हि नाम शिलाशकलकल्पमपगतसकल- सुखसंवदेनस्पर्शमात्मानमुपपादयितुं यतेत ? । सोपाधिकसावधि- कपरिमितानन्दनिष्यन्दात् स्वर्गादप्यधिकमनवधिकनिरतिशयनैस- गिकाऽऽनन्दसुन्दरमपरिम्लानतत्संवेदनसामर्थ्य चतुर्थ पुरुषार्थ- माचक्षते विचक्षणाः । यदि तु जडः पाषाणनिर्विशेष एव तस्यामवस्थायामात्मा भवेत् , तत् कृतमपवर्गेण, संसार एव वर- मस्तु; यत्र तावदन्तराऽन्तराऽपि दुःखकलुषितमपि सुखमुपभुज्यते । चिन्यतांतावदिदम्-किमल्पसुखानुभवो भव्यः, उत सर्वसुखोच्छेद ए. व ? अथास्ति तथाभूते मोक्षे लाभातिरेकः प्रेक्षाणाम् । ते ह्येवं वि- वेचयन्ति-दुःखसंस्पर्शशून्यशाश्वतिकसुखसंभोगासंभवाद् चाऽवश्यहातव्यत्वाद् विवेकहानस्य चाशक्यत्वाद् विषमधुनी इवैकत्रा- ऽमत्रे पतिते उभे अपि सुखदुःखे त्यज्येयातामिति; अतश्च संसाराद् मोक्षः श्रेयान् यत्राऽयमियानतिदुःसहो दुःखप्रबन्धोऽवलुप्यते; वरमि- यती कादाचित्कसुखकणिका त्यक्ता, न तु तस्याः कृते दुःखभार- इयान् व्यूढ इति । तत्र दुःखसंस्पर्शशून्यशाश्वतिकसुखसम्भोगा- सम्भवादित्यत्र शाश्वतिकमनादिनिधनम् , यद्वाऽऽदिमदपि प्रध्वं- सवदपर्यवसानं सुखं विवक्षितम् । तत्रादिपर्यवसानशून्यं सुखं तावत् प्रेक्षाणामुपादित्सागोचर एव न भवति सदैव प्राप्तत्वात् , इति कुत- स्तदभावः तत्राऽप्रवृत्तौ प्रेक्षाकारिणां कारणमभिधीयते ? | द्वितीयं सुखं भवत्येव तत्प्रवृत्तिनिमित्तम् । न च तस्याऽसंभवः, बाधकप्रमा- णाभावात् । अनन्तं च तत्, तदानीं विनाशकारणाभावात् । तद्वि- नाशकारणं हि कर्म, न च तदानीं तदस्ति, तस्य समूलमुन्मूलित- दुःखस्य तु RE HTRA सो ।

·रत्नाकरावतारिकायुक्तः। १६१ तत्कारणस्याभा- । त्वात्। मिथ्यात्वाविरतिकषाययोगलक्षणस्य वाञ्च न पुनरपि कर्मनिर्माणम् । कारणाभावात् तादृशसुखोत्पाद- एव नास्तीति चेत् । न, सकलकर्मोपरमस्यैव तत्कारणस्य सद्भा- वात् । यञ्चोक्तम्-विवेकहानस्य चाशक्यत्वादिति, तदेवमेव, सांसारि- कसुखस्यैतादृशत्वात् ; तद्धि मधुदिग्धधाराकरालमण्डलाप्रपासवद् दुःखाकरोतीति युक्ता मुमुक्षूणां तजिहासा, किन्त्वात्यन्तिकसुख- विशेषलिप्सूनामेव । ये अपि विषमधुनी एकत्राऽमत्रे संपृक्त परित्य- ज्येते, ते अपि सुखविशेषलिप्सयैव । किञ्च, यथा प्राणिनां संसारा- वस्थायां सुखमिष्टम् , दुःखं चानिष्टम् ; तथा मोक्षावस्थायां दुःखनिवृत्ति- रिष्टा, सुखनिवृत्तिस्त्वनिष्टैव । ततो यदि त्वदभिमतो मोक्षः स्यात्, तदान प्रेक्षावतामत्र प्रवृत्तिः स्याद्, भवति चेयम् । ततः सिद्धं मोक्षः सुखसंवेदनस्वभावः, प्रेक्षावत्प्रवृत्तिविषयत्वाऽन्यथानुपपत्तेरिति । अथ सुखसंवेदनैकस्वभावो यदि मोक्षः स्यात्, तदा तद्ागेण प्रयतमानो मुमुक्षुन मोक्षमधिगच्छेत् ; न हि रागिणां मोक्षोऽस्तीति मोक्षविदः, तस्य बन्धनात्मकत्वात् । तदयुक्तम् । यो हि सुखसाध- नेषु शब्दादिष्वभिष्वङ्गः स रागो बन्धनात्मकः, तस्य विषयार्जनरक्ष- णादिप्रवृत्तिद्वारेण संसारहेतुत्वात् । अनन्ते तु सुखे यद्यपि रागस्त- थाऽप्यसौ सर्व विषयार्जनादिनिवृत्तिमोक्षोपायप्रवृत्त्योरेव हेतुः; अन्यथा तस्य सुखस्य प्राप्तुमशक्यत्वात् । न हि तद् विषयसाध्यम् , नापि तत्क्षीयते, येन विषयसुखार्थमिव पुनः पुनस्तदर्थ हिंसादि- वऽपि प्रवर्तेत । तन्न बन्धहेतुर्मुमुक्षोरस्ति रागः, स्पृहामात्ररूपो ऽपि चासौ परां कोटिमारूढस्यास्य निवर्तते,“मोक्षे भवेच सर्वत्र निस्पृ- हो मुनिसत्तमः” इति वचनात् ; अन्यथा दुःखनिवृत्त्यात्मकेऽपि मोक्षे प्रयतमानस्य दुःखद्वेषकषायकालुष्यं किं न स्यात् ? । अथ नास्त्येव मुमुक्षोदे॒षः । रागद्वेषौ हि संसारकारणमिति तौ मुमुक्षुर्मुञ्चति, द्वेष्टि च दुःखम् , इति कथमिदं सङ्गच्छेत ? इति चेत् । तदितरत्राऽपि तुल्यम्। इति सिद्धं कृत्स्नकर्मक्षयात् परमसुखसंवेदनात्मा मोक्षः, न बुद्ध्यादिविशेष- ·१६२ प्रमाणनयतत्त्वालोकालङ्कारः- गुणोच्छेदरूप इति ॥ अथ दिक्पटाः प्रकटयन्ति-भवत्वेतादृशस्वरूपो मोक्षः, स तूपात्तस्त्रीशरीरस्यात्मन इति न मृष्यामहे । न खलु त्रि- यो मुक्तिभाजो भवन्ति । तथा च प्रभाचन्द्रः-स्त्रीणां न मोक्षः, पुरुषेभ्यो हीनत्वाद्, नपुंसकादिवदिति । अत्र ब्रूमः-सामान्येनाऽत्र धर्मित्वेनोपात्ताः स्त्रियः, विवादास्पदीभूता वा । प्राचि पक्षे पक्षकदे- शे सिद्धसाध्यता, असंख्यातवर्षायुष्कदुष्षमादिकालोत्पन्नतिरश्वीदेव्य- भव्यादिस्त्रीणां भूयसीनामस्माभिरपि मोक्षाभावस्याभिधानात् । द्वितीये तु न्यूनता पक्षस्य, विवादास्पदीभूतेति विशेषणं विना नियत- स्त्रीलाभाभावात् , प्रकरणादेव तल्लाभे पक्षोपादानमपि तत एव का- न स्यात् ; तथाऽप्युपादाने नियतस्यैव तस्योपादानमवदातम् ; यथा धानुष्कस्य नियतस्यैव लक्ष्यस्योपदर्शनमिति । हेतूकृतः पुरुषाप- कर्षोऽपि योषितां कुतस्त्यः ? किं सम्यग्दर्शनादिरत्नत्रयाभावेन, विशि- ष्टसामर्थ्यासत्त्वेन, पुरुषानभिवन्द्यत्वेन, स्मारणाद्यकर्तृत्वेन, अमहद्धि- कत्वेन, मायादिप्रकर्षवत्त्वेन वा । प्राचि प्रकारे कुतः स्त्रीणां रत्नत्र- याभावः ? । स चीवरपरिग्रहत्वेन चारित्राभावादिति चेत् । तदचतुर- स्रम् । यतः परिग्रहरूपता चीवरस्य शरीरसंपर्कमात्रेण, परिभुज्य- मानत्वेन, मूच्छाहेतुत्वेन वा भवेत् । प्रथमपक्षे क्षित्यादिना शरीरसं- पर्किणाऽप्यपरिग्रहेण व्यभिचारः । द्वितीयप्रकारे चीवरपरिभोग- स्तासामशक्यत्यागतया, गुरूपदेशाद् वा । नाद्यः पक्षः, यतः संप्रत्यपि प्राणानपि त्यजन्त्यो याः संदृश्यन्ते, तासामैकान्तिकात्यन्तिकानन्द- संपदथिनीनां बाह्यचीवरं प्रति का नामाशक्यत्यागता?, नग्नयोगिन्यश्च काश्चिदिदानीमपि प्रेक्ष्यन्त एव । द्वितीयपक्षोऽपि न सूक्ष्मः, यतो विश्वजनीनेन विश्वदर्शिना परमगुरुणा भगवता मुमुक्षुपक्ष्मलाक्षीणां यदेव संयमोपकारि, तदेव चीवरोपकरणं " नो कप्पदि निग्गंथीए अचेलाए होत्तए" इत्यादिनोपदिष्टम् ,प्रतिलेखनकमण्डलुप्रमुखवत् , इति कथं तस्य परिभोगात् परिग्रहरूपता ?, प्रतिलेखनादिधर्मोपकरणस्यापि तत्प्रसङ्गात् । तथाच- ·रत्नाकरावतारिकायुक्तः। "यत् संयमोपकाराय वर्त्तते प्रोक्तमेतदुपकरणम् । धर्मस्य हि तत् साधनमतोऽन्यदधिकरणमाहाऽर्हन् " ॥१॥ उपकारकं हि करणमुपकरणम् , अधिक्रियन्ते घाताय प्राणिनोऽस्मि- निति त्वधिकरणम् । अथ प्रतिलेखनं तावत् संयमप्रतिपालनार्थ भगवतो- पदिष्टम् , वस्त्रं तु किमर्थमिति ?; तदपि संयमप्रतिपालनार्थमेवेति ब्रूमः, अभिभूयन्ते हि प्रायेणाऽल्पसत्त्वतया विवृताङ्गोपाङ्गसंदर्शनजनितचि- त्तभेदैः पुरुषैरङ्गना अकृतप्रावरणा घोटिका इव घोटकैः । ननु यासा- मतितुच्छसत्त्वानां प्राणिमात्रेणाऽप्यभिभवः, ताः कथं सकलत्रैलोक्या- भिभावककमराशिप्रक्षयलक्षणं मोक्षं महासत्त्वप्रसाध्यं प्रसाधयन्तीति चेत् ? । तदयुक्तम् । यतो नात्र शरीरसामर्थ्यमतिरिक्तं यस्य भवति तस्यैव निर्वाणोपार्जनगोचरेण सत्त्वेन भवितव्यमिति नियमः समस्ति; अन्यथा पङ्गुवामनात्यन्तरोगिणः पुमांसोऽपि स्त्रीभिरभिभूयमाना दृश्यन्ते इति तेऽपि तुच्छशरीरसत्त्वाः कथं तथाविधसिद्धिनिब- न्धनसत्त्वभाजो भवेयुः । यथा तु तेषां शरीरसामर्थ्यासत्त्वेऽपि मोक्षसाधनसामर्थ्यमविरुद्धम् , तथा स्त्रीणामपि सत्यपि वस्त्रे मोक्षाभ्युपगमे। गृहिणः कुतो न मोक्ष इति चेद्, ममत्वसद्भावाद्। नहि गृही वस्त्रे ममत्वरहितः, ममत्वमेव च परिग्रहः,सति हि ममत्वे नग्नोऽपि परिग्रहवान् भवति, शरीरेऽपि तद्भावात् । आर्यिकायाश्च ममत्वाभावा- दुपसर्गाद्यासक्तमिवाम्बरमपरिग्रहः, न हि यतेरपि ग्राम गृहं वनं वा प्रतिवसतोऽममत्वादन्यच्छरणमस्ति । न च निगृहीतात्मनां महा- स्मनां कासाञ्चित् कचिदपि मूर्छाऽस्ति ? । तथाहि- "निर्वाणश्रीप्रभवपरमप्रीतितीव्रस्पृहाणां मूर्छा तासां कथमिव भवेत् क्वापि संसारभागे ?। भोगे रोगे रहास सजने सजने दुर्जने वा यासां स्वान्तं किमपि भजते नैव वैषम्यमुद्राम् " ॥१॥ उक्तं च-"अवि अप्पणो वि देहमि नारयन्ति ममाइयं ति। एतेन मूछोहेतुत्वेनेत्यपि पक्षः प्रतिक्षिप्तः, शरीरवच्चीवरस्यापि काश्चित् प्रति

·-
१६४ प्रमाणनयतत्त्वालोकालङ्कारः-
मू हेतुत्वाभावेन परिग्रहरूपत्वाभावात्। तन्न सम्यग्दर्शनादिरत्नत्रया-
भावेन स्त्रीणां पुरुषेभ्योऽपकर्षः । नापि विशिष्टसामर्थ्यासत्त्वेन, यत-
स्तदपि तासां किं सप्तमपृथ्वीगमनाभावेन, वादादिलब्धिरहितत्वेन, अ-
ल्पश्रुतत्वेन, अनुपस्थाप्यतापाराञ्चितकशून्यत्वेन वा भवेत्।न तावदा-
द्यः पक्षः, यतोऽत्र सप्तमपृथ्वीगमनाभावो यत्रैव जन्मनि तासां मु-
क्तिगामित्वं तत्रैवोच्यते, सामान्येन वा । प्राचि पक्षे चरमशरीरिभिर-
नेकान्तः। द्वितीये त्वयमाशयः- यथैव हि स्त्रीणां सप्तमपृथ्वीगम-
नसमर्थतीव्रतराशुभपरिणामे सामर्थ्याभावादपकर्षः, तथा मुक्तिगमन-
योग्योत्कृष्टशुभपरिणामेऽपि; चरमशरीरिणां तु प्रसन्नचन्द्रराजर्षिप्रमु-
खाणामुभयत्रापि सामर्थ्याद् नैकत्राऽप्यपकर्षः । तद्युक्तम् । यतो
नायमविनाभावः प्रामाणिकः, यदुत्कृष्टाऽशुभगत्युपार्जनसामर्थ्याभावे
सत्युत्कृष्टशुभगत्युपार्जनसामर्थेनाऽपि न भवितव्यम् ; अन्यथा प्रकृष्ट-
शुभगत्युपार्जनसामर्थ्याभावे प्रकृष्टाऽशुभगत्युपार्जनसामर्थ्य नास्तीत्यपि
किं न स्यात् ?; तथा चाऽभव्यानां सप्तमपृथ्वीगमनं न भवेत् । अथ
वादादिलब्धिरहितत्वेन स्त्रीणां विशिष्टसामर्थ्याऽसत्त्वम् , यत्र खल्वै-
हिकवादविक्रियाचारणादिलब्धीनामपि हेतुः संयमविशेषरूपं सामर्थ्य
नास्ति, तत्र मोक्षहेतुस्तद्भविष्यतीति कः सुधीः श्रद्दधीत ? । तदुचारु,
व्यभिचारात् ; माषतुषादीनां तदभावेऽपि विशिष्टसामोपलब्धेः ।
न च लब्धीनां संयमावशेषहेतुकत्वमागामिकम् , कर्मोदयक्षयक्षयो-
पशमोपशमहेतुकतया तासां तत्रोदितत्वात् । तथा चाऽवाचि-
उद्यखयखओवसमोवसमसमुत्था बहुप्पगाराओ ।
एवं परिणामवसा लद्धीउ हवन्ति जीवाणं " ॥१॥
चक्रवर्तिबलदेववासुदेवत्वादिप्राप्तयोऽपि हि लब्धयः, न च संयम-
सद्भावनिबन्धना तत्प्राप्तिः। सन्तुवा तन्निबन्धना लब्धयः, तथापि स्त्रीषु,
तासां सर्वासामभावोऽभिधीयते, नियतानामेव वा। नाद्यः पक्षः, चक्र-
१ उदयक्षयक्षयोपशमोपशमसमुत्था बहुप्रकाराः ।
एवं परिणामशाद लब्धयो भवन्ति जीवानाम् ॥ १॥

·रत्नाकरावतारिकायुक्तः। वादिलब्धीनां कासाञ्चिदेव तासु प्रतिषेधात् , आमोषध्यादीनां तु भू- यसीनां भावात् । द्वितीयपक्षे तु व्यभिचारः, पुरुषाणां सर्ववादादिल- ब्ध्यभावेऽपि विशिष्टसामर्थ्य स्वीकारात् , अकेशवानामेव, अतीर्थकरच- क्रवादीनामपि च मोक्षसंभवात् । अल्पश्रुतत्वमपि मुक्त्यवाप्त्याऽनुमि- तविशिष्टसामथ्र्यैर्माषतुषादिभिरेवाऽनैकान्तिकमित्यनुरोष्यमेव । अनु- पस्थाप्यतापाराञ्चितकशून्यत्वेनेत्यप्ययुक्तम् , यतो न तन्निषेधाद् वि- शिष्टसामर्थ्याभावः प्रतीयते । योग्यतापेक्षो हि चित्रः शास्त्रे विशुद्ध्यु- पदेशः । उक्तं च- " संवरनिर्जररूपो बहुप्रकारस्तपोविधिः शास्त्रे । रोगचिकित्साविधिरिव कस्यापि कथञ्चिदुपकारी” ॥ १॥ पुरुषानभिवन्द्यत्वमपि योषितां नापकर्षाय, यतस्तदपि सा- मान्येन, गुणाधिकपुरुषापेक्षं वा । आधेऽसिद्धतादोषः, तीर्थ- करजनन्यादयो हि पुरन्दरादिभिरपि प्रणताः, किमङ्ग ! शेषपु- रुषैः ? । द्वितीये तु शिष्या अप्याचा भिवन्द्यन्त एवेति ते- ऽपि ततोऽपकृष्यमाणत्वेन निवृतिभाजो न भवेयुः; न चैवम् , चण्ड- रुद्रादिशिष्याणां शास्त्रे तच्छ्रवणादिति मूलहेतोर्व्यभिचारः । एतेन स्मारणाद्यकर्तृत्वमपि प्रतिक्षिप्तम् । अथ पुरुषविषयं स्मारणाद्यक- र्तृत्वमत्र विवक्षितं, न तु स्मारणाद्यकर्तृत्वमात्रम् ; न च स्त्रियः कदा- चन पुंसां स्मारणादीन कुर्वन्तीति न व्यभिचार इति चेत्, तर्हि पुरुषेति- विशेषणं करणीयम् । करणेऽप्यसिद्धतादोषः, स्त्रीणामपि कासाञ्चित् पारगतागमरहस्यवासितसप्तधातूनां क्वापि तथाविधावसरे समुच्छृङ्ख- लप्रवृत्तिपराधीनसाधुस्मारणादेरविरोधात् । अथामहद्धिकत्वेन स्त्रीणां पुरुषेभ्योऽपकर्षः। सोऽपि किमाध्यात्मिकी समृद्धिमाश्रित्य,बाह्यां वा।ना- ऽऽध्यात्मिकम् , सम्यग्दर्शनादिरत्नत्रयादेस्तासामपि सद्भावात् । नापि बाह्याम् , एवं हि महत्यास्तीर्थकरादिलक्ष्म्या गणधरादयः, चक्रधरादिल- क्ष्म्याश्चेतरक्षत्रियादयो न भाजनम् ; इति तेषामप्यमहद्धिकत्वेनापकृष्य- माणत्वाद् मुक्त्यभावो भवेत्। अथ याऽसौ पुरुषवर्गस्य महती समृद्धिस्ती- ·प्रमाणनयतत्त्वालोकालङ्कारः- G र्थकरत्वलक्षणा, सा स्त्रीषु नास्तीत्यमहद्धिकत्वमासां विवक्ष्यते । तदानीम- प्यसिद्धता, स्त्रीणामपि परमपुण्यपात्रभूतानां कासाञ्चित् तीर्थकृत्वावि- रोधात् , तद्विरोधसाधकप्रमाणस्य कस्याऽप्यभावात्, एतस्याऽद्यापि वि- वादास्पदत्वात् , अनुमानान्तरस्य चाभावात् । मायादिप्रकर्षवत्त्वेनेत्यप्य- शस्यम् , तस्य स्त्रीपुंसयोस्तुल्यत्वेन दर्शनाद्, आगमे च श्रवणात् ; श्रूयते हि चरमशरीरिणामपि नारदादीनां मायादिप्रकर्षवत्त्वम् । तन्न पुरुषेभ्यो हीनत्वं स्त्रीनिर्वाणनिषेधे साधीयान् हेतुः। यत् पुनः-निर्वाणकारणं ज्ञा- नादिपरमप्रकर्षः स्त्रीषु नास्ति, परमप्रकर्षत्वात् , सप्तमपृथ्वीगमनकार- णाऽपुण्यपरमप्रकर्षवत् ; इति तेनैवोक्तम् । तत्र मोहनीयस्थितिपरमप्रक- र्षेण स्त्रीवेदादिपरमप्रकर्षेण च व्यभिचारः । नास्ति स्त्रीणां मोक्षः, प- रिग्रहवत्त्वात् , गृहस्थवद्, इत्यपि न पेशलम् ; धर्मोपकरणचीवरस्यापरि- ग्रहत्वेन प्रसाधितत्वात् ; इति स्त्रीनिर्वाणे संक्षेपेण बाधकोद्धारः। साध- कोपन्यासस्तु-मनुष्यस्त्री काचिद् निर्वाति, अविकलतत्कारणत्वात्, पुरुषवत् । निर्वाणस्य हि कारणमविकलं सम्यग्दर्शनादिरत्नत्रयम् , तच्च तासु विद्यते एवेत्यादित एवोक्तम् , इति नासिद्धमेतत् । विपक्षाद् नपुंस- कादेरत्यन्तव्यावृत्तत्वाद् न विरुद्धमनैकान्तिकं वा । तथा मनुष्यस्त्रीजा- तिः कयाचिद् व्यक्त्या मुक्त्यविकलकारणवत्या तद्वती, प्रव्रज्याधिका- रित्वात्, पुरुषवत्। न चैतदसिद्ध साधनं "गुठ्विणी बालवच्छा य प- व्वावेउं न कप्पई" इति सिद्धान्तेन तासां तदधिकारित्वप्रतिपादनात्, विशेषप्रतिषेधस्य शेषाभ्यनुज्ञानान्तरीयकत्वात् । दृश्यन्ते च सांप्रतम- प्येताः कृतशिरोलुञ्चना उपात्तपिच्छकाकमण्डलुप्रमुखयतिलिङ्गाश्च, इति कुतो नैतासांप्रव्रज्याधिकारित्वसिद्धि.?, यतो न मुक्तिः स्यात् । इति सिद्धा यथोक्तरूपस्यात्मनो यथोक्तलक्षणा सिद्धिः । इति प्रमाणनयतत्त्वालोकालङ्कारे श्रीरत्नप्रभाचार्यविरचितायां रत्नाकरावतारिकाख्यलघुटीकायां नयात्मस्वरूपनिर्णयो नाम सप्तमः परिच्छेदः॥

·अहम अथाष्टमः परिच्छेदः। प्रमाणनयतत्त्वं व्यवस्थाप्य संप्रति तत्प्रयोगभूमिभूतं वस्तुनि- र्णयाभिप्रायोपक्रमं वादं वदन्ति- विरुद्धयोधर्मयोरेकधर्मव्यवच्छेदेन स्वीकृत- तदन्यधर्मव्यवस्थापनार्थ साधनदूष- णवचनं वादः॥१॥ विरुद्धयोरेकत्र प्रमाणेनाऽनुपपद्यमानोपलम्भयोधर्मयोर्मध्यादिति निर्धारणे षष्ठी सप्तमी वा । विरुद्धावेव हि धर्मावेकान्तनित्यत्वकथ- ञ्चिन्नित्यत्वादी वादं प्रयोजयतः, न पुनरितरौ, तद्यथा-पर्यायवद् द्रव्यं गुणवच्च; विरोधश्चैकाधिकरणत्वैककालत्वयोरेव सतोः संभवति। अनित्या बुद्धिनित्य आत्मेति भिन्नाधिकरणयोः; पूर्व निष्क्रियम् , इदानी क्रियावद् द्रव्यमिति भिन्नकालयोश्च तयोः प्रमाणेन प्रतीतौ विरो- धासंभवात् । अयमेव हि विरोधो यत्प्रमाणेनाऽनुपलम्भनं नाम, अ- न्यथाऽपि तस्याभ्युपगमे सर्वत्र तदनुषङ्गप्रसङ्गात् , इति विरुद्धत्वान्यथा- नुपपत्तरेकाधिकरणत्वैककालत्वयोरवगतौ । यद् न्यायभाष्ये-“वस्तुध- सवेकाधिकरणौ विरुद्धावेककालावनवसितौ" इति तयोरुपादानम् , तत् पुनरुक्तम् , अपुष्टाथै वा । यदप्यत्रैवानवसिताविति, तदप्यव्यापकम् , यतो वीतरागविषयवादकथायामनवसितत्वसद्भावेऽपि जिगीषुगोचर- वादकथायां तदसद्भावात् । वीतरागवादो ह्यन्यतरसंदेहादपि प्रवर्तते । जिगीषुगोचरः पुनर्वादो न नाम निर्णयमन्तरेण प्रवर्तितुमुत्सहते । तथाहि-वादी शब्दादौ नित्यत्वं स्वयं प्रमाणेन प्रतीत्यैव प्रवर्तमानोऽ- समानप्रतिपक्षप्रतिक्षेपमनोरथोऽहमहमिकयाऽनुमानमुपन्यस्यति; प्र- तिवाद्यपि तत्रैव धर्मिणि प्रतिपन्नानित्यत्वधर्मस्तथैव दूषणमुदीरयतीति ·१६८ प्रमाणनयतत्त्वालोकालङ्कारः- तदसत्, क नाम वादकथाप्रारम्भात् प्रागनवसायस्यावकाशः ?। ततोऽयं सूत्रार्थः-यावेकाधिकरणावेककालौ च धौं विरुध्येते, तयोर्म- ध्यादेकस्य सर्वथा नित्यत्वस्य कथंचिन्नित्यत्वस्य वा, व्यवच्छेदन निरासेन, स्वीकृततदन्यधर्मस्य कथंचिन्नित्यत्वस्य सर्वथा नित्यत्वस्य वा , व्यवस्थापनार्थ वादिनः प्रतिवादिनश्च साधनदूषणवचनं वाद- इत्यभिधीयते । सामर्थ्याच स्वपक्षविषयं साधनम् , परपक्षविषयं तु दूषणम्, साधनदूषणवचने च प्रमाणरूपे एव संभवतः, तदितरयो- स्तयोस्तदाऽऽभासत्वात् ; न च ताभ्यां वस्तु साधयितुं दूषयितुं वा शक्यमिति । ननु यस्मिन्नेव (मण्येकतरधर्मनिरासेन तदितरधर्म- व्यवस्थापनार्थ वादिनः साधनवचनम् , कथं तस्मिन्नेव प्रतिवादि- नस्तद्विपरीतं दूषणवचनमुचितं स्यात्?, व्याघातात् ; इति चेत् । स्वाभिप्रायानुसारेण वादिप्रतिवादिभ्यां तथासाधनदूष- णवचने विरोधाभावात् । पूर्व हि तावद् वादी स्वाभिप्रायेण साधनम- भिधत्ते, पश्चात् प्रतिवाद्यपि स्वाभिप्रायेण दूषणमुद्भावयति। न खल्वत्र साधनं दूषणं चैकत्रैव धर्मिणि तात्त्विकमस्तीति विवक्षितम् ; किन्तु स्वस्वाभिप्रायानुसरणेन वादिप्रतिवादिनौ ते तथा प्रयुजाते, इति तथैवोक्ते ॥ १॥ अङ्गनियमभेदप्रदर्शनार्थ वादे प्रारम्भकभेदो वदन्ति- प्रारम्भकश्वात्र जिगीषुः, तत्त्वनिर्णिनीषुश्च ॥ २ ॥ तत्र जिगीषुः प्रसह्य प्रथमं च वादमारभते, प्रथममेव च तत्त्व- निर्णिनीषुः, इति द्वावप्यतौ प्रारम्भको भवतः । तत्र जिगीषो:- "सारङ्गमातङ्गतुरङ्गपूगाः ! पलाय्यतामाशु वनादमुष्मात् । साटोपकोपस्फुटकेशरश्रीमृगाधिराजोऽयमुपेयिवान् यत्" ॥१॥ इत्यादिविचित्रपत्रोत्तम्भनम् । अयि ! कपटनाटकपटो ! सित- पट ! किमेतान् मन्दमेधसस्तपस्विनः शिष्यानलीकतुण्डताण्डवाडम्ब- रप्रचण्डपाण्डित्याविष्कारेण विप्रतारयसि ?; क जीवः ?, न प्रमाणwisote ·। रत्नाकरावतारिकायुक्तः। दृष्टमदृष्टम् , दवीयसी परलोकवार्त्तति साक्षादाक्षेपो वा, न विद्यते निरवद्यविद्यावदातस्तव सदसि कश्चिदपि विपश्चिदित्यादिना भूपते: समुत्तेजनं च; इत्यादिर्वादारम्भः । तत्त्वनिर्णिनीषोस्तु सब्रह्मचारिन् ! शब्दः किं कथञ्चिद् नित्यः स्याद् नित्य एव वेति संशयोपक्रमो वा, कथञ्चिद् नित्य एव शब्द इति निर्णयोपक्रमो वा इत्यादिरूपः।वचनव्यक्ती सूत्रेष्वतन्त्रे, क्वचिदेकस्मिन्नपि प्रौढे प्रतिवादिनि बहवोऽपि संभूय विव- देरन जिगीषवः, पर्यनुयुञ्जीरंश्च तत्त्वनिणिनीषवः, स च प्रौढत- यैव तांस्तावतोऽप्यभ्युपैति, प्रत्याख्याति च, तत्त्वं चाचष्टे । क- चिदेकमपि तत्त्वनिर्णिनीषु बहवोऽपि तथाविधाः प्रतिबोधयेयुः। इत्यने- कवादिकृतः, स्त्रीकृतश्च वादारम्भः संगृह्यते ॥ २ ॥ तत्र जिगीषोः स्वरूपमाहुः- स्वीकृतधर्मव्यवस्थापनार्थ साधनदूषणाभ्यां परं पराजेतुमिच्छर्जिगीषुः ॥ ३ ॥ स्वीकृतो धर्मः शब्दादेः कथञ्चिद् नित्यत्वादियः, तस्य व्यवस्थाप- नार्थम् , यत्सामर्थ्यात् तस्यैव साधनं परपक्षस्य च दूषणम् , ताभ्यां कृत्वा परं पराजेतुमिच्छर्जिगीषुरित्यर्थः । एतेन यौगिकोऽप्ययं जिगीषु- शब्दो वादाधिकारिनिरूपणप्रकरणे योगरूढ इति प्रदर्शितम् ॥ ३ ॥ अथ तत्त्वनिर्णिनीषोः स्वरूपं निरूपयन्ति- तथैव तत्त्वं प्रतितिष्ठापयिषुस्तत्त्वनिर्णिनीषुः ॥ ४॥ तथैव स्वीकृतधर्मव्यवस्थापनार्थ साधनदूषणाभ्याम् , शब्दादेः कथञ्चिद् नित्यत्वादिरूपं तत्त्वम् , प्रतिष्ठापयितुमिच्छुस्तत्त्वनिर्णिनीषु- रित्यर्थः ॥ ४॥ अस्यैवाङ्गेयत्तावैचित्र्यहेतवे भेदावुपदर्शयन्ति- अयं च द्वेधा खात्मनि परत्र च ॥ ५ ॥ अयमिति तत्त्वनिर्णिनीषुः, कश्चिद् खलु सन्देहाद्युपहतचेतो- २२ ·१७० प्रमाणनयतत्त्वालोकालङ्कार:- । वृत्तिः स्वात्मनि तत्त्वं निर्णेतुमिच्छति, अपरस्तु परानुग्रहकरसिकतया परत्र तथा; इति द्वेधाऽसौ तत्त्वनिर्णिनीषुः। सर्वोऽपि च धात्वर्थः करोत्य- र्थेन व्याप्त इति स्वात्मनि परत्र च तत्त्वनिर्णयं चिकीर्षुरित्यर्थः । अथ परं प्रति तत्त्वनिर्णिनीषोरप्यस्य तन्निर्णयोपजनने जयघोषणामुद्घोषय- न्येव सभ्या इति चेत्, ततः किम् ?। जिगीषुता स्यादिति चेत् , कथं यों यदनिच्छुः स तदिच्छुः परोक्तिमात्राद् भवेत् ? । तत् किं नासौ जयः मश्नुते ?, बाढमश्नुते। न च तमिच्छति च, अश्नुते चेति किमपि कैतवं तवेति चेत्, स्यादेवम् ,यद्यनिष्टमपि न प्राप्येत । अवलोक्यन्ते चानिष्टान्य- प्यनुकूलप्रतिकूलदैवोपकल्पितानि जनैरुपभुज्यमानानि शतशः फलानि। तदिदमिह रहस्यम्-परोपकारैकपरायणस्य कस्यचिद्वादिवृन्दारकस्यप- रत्र तत्त्वनिर्णिनीषोरानुषङ्गिकं फलं जयः, मुख्यं तु परतत्त्वावबोधनम्। जिगीषोस्तु विपर्यय इति ॥ ५ ॥ स्वात्मनि तत्त्वनिर्णिनीषुमुदाहरन्ति- आद्यः शिष्यादिः ॥ ६॥ आद्य इति स्वात्मनि तत्त्वनिर्णिनीषुरित्यर्थः । आदिग्रहणादिहोत्त- रत्र च सब्रह्मचारिसुहृदादिरादीयते ॥६॥ परत्र तत्त्वनिर्णिनीषुमुदाहरन्ति- द्वितीयो गुर्वादिः ॥ ७॥ द्वितीय इति परत्र तत्त्वनिर्णिनीषुः ॥ ७॥ द्वितीयस्य भेदावभिदधति- अयं द्विविधः क्षायोपशमिकज्ञानशाली केवली च ॥८॥ अयमिति परत्र तत्त्वनिर्णिनीषुणुर्वादिः, ज्ञानावरणीयस्य कर्मणः श्योपशमेन निवृत्तं ज्ञानं मतिश्रुतावधिमनःपर्यायरूपं व्यस्तं समस्तं वा यस्यास्ति स तावदेकः, द्वितीयस्तु तस्यैव क्षयेण यजनितं केवलज्ञानं ·स्त्नाकरावतारिकायुक्तः । तद्वान् । तदेवं चत्वारः प्रारम्भका:-जिगीषुः, स्वात्मनि तत्त्वनिर्णिनीषुः, परत्र तत्त्वनिर्णिनीषू च क्षायोपशमिकज्ञानशालिकेवलिनाविति। तत्त्व- निर्णिनीषोहि ये भेदप्रभेदाः प्रदर्शिताः, नते जिगीषोः सर्वेऽपि संभवन्ति। तथाहि-न कश्चिद् विपश्चिदात्मानं जेतुमिच्छति । न च केवली परं पराजेतुमिच्छति, वीतरागत्वात् । गौडद्रविडादिभेदस्तु नाङ्गनिय- मभेदोपयोगी, प्रसञ्जयति चानन्त्यम् ; इति पारिशेष्यात् क्षायोपशमिक- ज्ञानशाली परत्र जिगीषुर्भवतीत्येकरूप एवासौ न भेदप्रदर्शनमर्हति । यौ च परत्र तत्त्वनिणिनीषोर्भेदावुक्तौ, न तौ द्वावपि स्वात्मनि तत्त्वनि- णिनीषोः संभवतः, निर्णीतसमस्ततत्त्वज्ञानशालिनः केवलिनः स्वा- स्मनि तत्त्वनिर्णयेच्छानुपपत्तेः, इति पारिशेष्यात् क्षायोपशमिकज्ञान- वानेव स्वात्मनि तत्त्वनिर्णिनीषुर्भवतीत्यसावप्येकरूप एवेति ॥ ८॥ वादिप्रतिवादिनोहस्तिप्रतिहस्तिन्यायेन प्रसिद्धेर्यावद् वादिनः, तावद् वैव प्रतिवादिभिरपि भवितव्यम्, ? इत्याहु:- एतेन प्रत्यारम्भकोऽपि व्याख्यातः॥ ९ ॥ आरम्भकं प्रति प्रतीपं चाऽऽरभमाणः प्रत्यारम्भकः, सोऽयमेतेन 'प्रारम्भकभेदप्रभेदप्ररूपणेन व्याख्यातः । प्रदर्शितभेदप्रभेदः सहृदयैः स्वयमवगन्तव्यः । एवं च प्रत्यारम्भकस्यापि जिगीषुप्रभृतयश्चत्वारः प्रकारा भवन्ति । तत्र यद्यप्येकैकशः प्रारम्भकस्य प्रत्यारम्भकण सार्ध वादे षोडश भेदाः प्रादुर्भवन्ति, तथापि जिगीषोः स्वात्मनि तत्त्वनि- र्णिनीषुणा, स्वात्मनि तत्त्वनिर्णिनीपोजिगीषुणा, स्वात्मनि तत्त्वनि- र्णिनीषोः स्वात्मनि तत्वनिर्णिनीषुणा च, केवलिनश्च केवलिना सह वादो न संभवत्येव; इति चतुरो भेदान् पातयित्वा द्वादशैव तेऽत्र ग- ण्यन्ते । तद्यथा-वादी जिगीषुः, प्रतिवादी तु जिर्गःपुः स्वःत्मनि तत्त्व- निर्णिनीपुर्न, परत्र तत्त्वनिर्णिनीषुः क्षायोपशमिकज्ञानशाली, केवली च । तथा वादी स्वात्मनि तत्त्वनिर्णिनीपुः, प्रतिवादी तु जिगीपुर्न स्वा- स्मनि तत्त्वनिर्णिनीषुर्न, परत्र तत्त्वनिणिनीषुःक्षायोपशमिकज्ञानशाली, केवली च । तथा वादी परत्र तत्त्वनिर्णिनीषुः क्षायोपशमिकज्ञानशाली ·१७२ प्रमाणनयतत्त्वालोकालङ्कारः- प्रतिवादी तु जिगीषुः, स्वात्मनि तत्त्वनिर्णिनीषुः, परत्र तत्त्वनिर्णि- नीषुः क्षायोपशमिकज्ञानशाली, केवली च । तथा वादी परत्र तत्त्व- निर्णिनीषुः केवली च प्रतिवादी तु जिगीषुः, स्वात्मनि तत्त्वनिर्णि- नीषुः, परत्र तत्त्वनिर्णिनीषुः क्षायोपशमिकज्ञानशाली, केवली च न । एवमेते चत्वारश्चतुष्काः षोडश । नबपलक्षितेषु चतुर्यु पातितेषु द्वादश भवन्ति- "अङ्गनैयत्यनिश्चित्यै वादे वादफलार्थिभिः । द्वादशैवाऽवसातव्या एते भेदा मनस्विभिः” ॥ १ ॥९॥ अङ्गनियममेव निवेदयन्ति- तत्र प्रथमे प्रथमतृतीयतुरीयाणां चतुरङ्ग एव, अन्यतमस्याऽप्यङ्गस्यापाये जयपराजयव्यव- स्थादिदौःस्थ्यापत्तेः ॥ १० ॥ उक्तेभ्यश्चतुर्यः प्रारम्भकेभ्यः प्रथमे जिगीषौ प्रारम्भके सति प्रथमस्य जिगीषोरेव, तृतीयस्य परत्र तत्त्वनिणिनीषुभेदस्य क्षायोपश- मिकज्ञानशालिनः तद्भेदस्यैव, तुरीयस्य केवलिनश्च प्रत्यारम्भकस्य प्रतिवा- दिनश्चतुरङ्ग एव प्रकरणाद् वादो भवति । वादिप्रतिवादिरूपयोरङ्गन्योर- भावे वादस्यानुत्थानोपहततैव, इति तयोरयत्नसिद्धत्वेऽप्यपराङ्गद्वयस्या- वश्यम्भावप्रदर्शनार्थ चतुरङ्गत्वं विधीयते । प्रसिद्धं च सिद्धांशामिश्रि- तस्याऽप्यसिद्धस्यांशस्य विधानम् । यथा शब्दे हि समुच्चारिते यावा- नर्थः प्रतीयते तावति शब्दस्याभिधैव व्यापार इति "निःशेषच्युत- चन्दनम्" इत्यादौ वाच्य एवैकोऽर्थ इति प्रत्यवस्थितं प्रति द्वावेतावों बाच्यः प्रतीयमानश्चेत्येवंरूपतया वाच्यस्य सिद्धत्वेऽपि प्रतीयमान- पार्थक्यसिद्धयर्थ द्वित्वविधानम् । तत्र वादिप्रतिवादिनोरभावे वाद एव न संभवति, दूरे जयपराजयव्यवस्था; इति स्वतःसिद्धावेव तौ । तत्र च बादिवत् प्रतिवाद्यपि चेजिर्गःषुः, तदानीमुभाभ्यामपि परस्परस्य शाध्यकलहादेर्जयपराजयव्यवस्थाविलोपकारिणो निवारणार्थ लाभा- ।

·रत्नाकरावतारिकायुक्तः। १७३ धर्थ वाऽपराङ्गद्वयमप्यवश्यमपेक्षणीयम् । अथ तृतीयस्तुरीयो वाऽसौ स्यात् , तथाऽप्यनेन जिगोषोर्वादिनः शाठ्यकलहाद्यपोहाय, जिगीषुणा च प्रारम्भकेण लाभपूजाख्यात्यादिहेतवे तदपेक्ष्यत एवेति सिद्धैव चतुरङ्गता । स्वात्मनि तत्त्वनिर्णिनीषुस्तु जिगीषु प्रति वादितां प्रतिवादितां च न प्रतिपद्यते, स्वयं तत्त्वनिर्णयानभिमाने परावबो- धार्थ प्रवृत्तेरभावात् , तस्मात् तत्त्वनिर्णयासम्भवाच्च; इति नायमिहोत्त- रत्र च निर्दिश्यते ॥ १०॥ अनयैव नीत्या जिगीषुमिव स्वात्मनि तत्त्वनिणिनीषुमपि प्रत्यस्य वादिता प्रतिवादिता वा न सङ्गच्छत इति पारिशेष्यात् तृतीयतुरी- ययोरेवास्मिन् वादः सम्भवतीति तृतीयस्य तावदङ्गनियममभिदधते- द्वितीये तृतीयस्य कदाचिद् द्यङ्गः, कदाचित् व्यङ्गः॥११॥ स्वात्मनि तत्त्वनिर्णिनीषौ वादिनि समुपस्थिते सति तृतीयस्य पर- त्र तत्त्वनिणिनीषोः क्षायोपशमिकज्ञानशालिनः प्रतिवादिनः, कदा- चिद् व्यङ्गो वादो भवति, यदा जयपराजयादिनिरपेक्षतयाऽपेक्षितस्त- त्त्वावबोधो वादिनि प्रतिवादिना कत्तु पार्यते, तदानीमितरस्य सभ्य- सभापतिरूपस्याऽङ्गद्वयस्यानुपयोगात् । न ह्यनयोः स्वपरोपकारायैव प्रवृत्तयोः शाठ्यकलहादिलाभादिकामभावाः सम्भवन्ति । यदा पुनरुत्ताम्यताऽपि क्षायोपशमिकज्ञानशालिना प्रतिवादिना न कथं- चित्तत्त्वनिर्णयः कर्तुं शक्यते, तदा तन्निर्णयार्थमुभाभ्यामपि सभ्या- नामपेक्ष्यमाणत्वात् कलहलामाद्यभिप्रायाभावेन सभापतेरनपेक्ष- णीयत्वात् त्र्यङ्गः ॥ ११ ॥ द्वितीय एव वादिनि चतुर्थस्याङ्गनियममाहुः- तत्रैव व्यङ्गस्तुरीयस्य ॥ १२ ॥ तत्रैव द्वितीये स्वात्मनि तत्त्वनिर्णिनीषौ वादिनि, तुरीयस्य परत्र तत्त्वनिणिनीषोः केवलिनः प्रतिवादिनः, व्यङ्ग एव वादः, तत्त्वनिर्णाय- कत्वाभावासंभवेन सभ्यानामभिहितदिशा सभापतेश्चाऽनपेक्षणात्।।१२।। are ·१७४ प्रमाणनयतत्त्वालोकालङ्कारः- । तृतीयेऽङ्गनियममाहु:- तृतीये प्रथमादीनां यथायोगं पूर्ववत् ॥ १३ ॥ परत्र तत्त्वनिर्णिनीषौ क्षायोपशमिकज्ञानशालिनि वादिनि, निवे- दितरूपाणां प्रथमद्वितीयतृतीयतुरीयाणां प्रतिवादिनाम् , उक्तयुक्त्यैव प्रथमस्य चतुरङ्गः, द्वितीयतृतीययोः कदाचिद् व्यङ्गः, कदाचित् त्र्यङ्गः, तुरीयस्य तु द्वयङ्ग एव वादो भवति । निःसीमा हि मोहहतकस्य महि- मा, इति कश्चिदात्मानं निर्णीततत्त्वमिव मन्यमानः समग्रपदार्थपरमार्थ- दर्शिनि केवलिन्यपि तन्निर्णयोपजननार्थ प्रवर्तत इति न कदाचिद- सम्भावना, भगवांस्तु केवली प्रबलकृपापीयूषपूरपूरितान्तःकरण- तया तमप्यवबोधयतीति को नाम नानुमन्यते ? ॥ १३ ॥ परोपकारैकपरायणस्य भगवतः केवलिनः संभवन्त्यपि परत्र तत्त्वनिर्णिनीषा न केवलकलावलोकितसकलवस्तुतया कृतकृत्ये केवलिनि विलसितुमुत्सहत इति प्रथमादीनां त्रयाणामेवाङ्गनिय- ममाहुः- तुरीये प्रथमादीनामेवम् ॥ १४ ॥ परत्र तत्त्वनिणिनीषौ केवलिनि वादिनि, प्रथमद्वितीयतृतीया- नामेवमिति पूर्ववत् प्रथमस्य चतुरङ्गः, द्वितीयतृतीययोस्तु व्यङ्ग- एव वादो भवतीत्यर्थः। "प्रारम्भकापेक्षतया यदेवमङ्गव्यवस्था लभते प्रतिष्ठाम् । संचिन्त्य तस्मादमुमादरेण प्रत्यारभेत प्रतिभाप्रगल्भः " ॥१॥१४॥ चतुरङ्गो वाद इत्युक्तम् , कानि पुनश्चत्वार्यङ्गानि ? इत्याहु:- वादिप्रतिवादिसभ्यसभापतयश्चत्वार्यङ्गानि ॥ १५ ॥ स्पष्टम् ॥ १५ ॥ अथैतेषां लक्षणं कर्म च कीर्तयन्ति- प्रारम्भकप्रत्यारम्भकावेव मल्लप्रतिमल्लन्यायेन Pacideo ·रत्नाकराचतारिकायुक्तः। १७५ वादिप्रतिवादिनौ ॥ १६ ॥ यौ तौ प्रारम्भकप्रत्यारम्भको पूर्वमुक्तौ, तावेव परस्परं वादि- प्रतिवादिनौ व्यपदिश्यते; यथा द्वौ नियुध्यमानौ मल्लप्रतिमल्ला- विति ॥ १६ ॥ प्रमाणतः खपक्षस्थापनप्रतिपक्षप्रतिक्षेपावनयोः कर्म ॥१७॥ वादिना प्रतिवादिना च स्वपक्षस्थापनं परपक्षप्रतिक्षेपश्च द्वित- यमपि कर्तव्यम् , एकतरस्यापि विरहे तत्त्वनिर्णयानुत्पत्तेः । अत एव स्वपक्षेत्यादिद्विवचनेनोपक्रम्यापि कर्मेत्येकवचनम् , यथेन्धनध्मानाधि- श्रयणादीनामन्यतमस्याप्यपाये विक्लित्तरनिष्पत्तेः सर्वेषामपि पाक- इत्येकतया व्यपदेश इति । स्वपक्षस्थापनपरपक्षप्रतिक्षेपयोः समा- सेन निर्देशः कचिदेकप्रयत्ननिष्पन्नताप्रत्यायनार्थम् । यदा हि नि- वृत्तायां प्रथमकक्षायां प्राप्तावसरायां च द्वितीयकक्षायां प्रतिवादी न किञ्चिद् वदति, तदानीं प्रथमकक्षायां स्वदर्शनानुसारेण सत्प्र- माणोपक्रमत्वे स्वपक्षस्थापनमेव परपक्षप्रतिक्षेपः; यदा वा विरुद्ध- त्वादिकमुद्भावयेत् , तदा परपक्षप्रतिक्षप एव स्वपक्षसिद्धिः; इति समा- सेऽपि तुल्यकक्षताप्रदर्शनार्थमितरेतरयोगद्वन्द्वः । यथा स्वपक्षः स्थाप्यते तथा परपक्षः प्रतिक्षेप्यः, यथा चायं प्रतिक्षिप्यते तथा स्वपक्षः स्थाप्यः, न तु सर्वत्र पारिशेष्यात् परितोषिणा भवितव्यम् । "मानेन पक्षप्रतिपक्षयोः क्रमात् प्रसाधनक्षेपणकेलिकर्मठौ । वादेऽत्र मल्लप्रतिमल्लनीतितो वदन्ति वादिप्रतिवादिनौ बुधाः॥१॥१७॥ वादिप्रतिवादिसिद्धान्ततत्त्वनदीष्णत्वधारणा- बाहुश्रुत्यप्रतिभाक्षान्तिमाध्यस्थ्यैरुभयाभि- मताः सभ्याः॥ १८ ॥ JAINISHKare ·१७६ प्रमाणनयतत्त्वालोकालङ्कार:- नदीष्ण इति कुशलः, प्राधान्यख्यापनार्थ वादिप्रतिवादिसिद्धा- न्ततत्त्वनदीष्णत्वस्य प्रथमं निर्देशः । न चैतद् बहुश्रुतत्वे सत्यवश्यं भावि, तस्यान्यथापि भावात् , अवश्यापेक्षणीयं चैतत् , इतरथा वादिप्रतिवादि- प्रतिपादितसाधनदूषणेषु सिद्धान्तसिद्धत्वादिगुणानां तद्वाधितत्वादिदो- षाणां चावधारयितुमशक्यत्वात् । सत्यप्येतस्मिन् धारणामन्तरेण न स्वावसरे गुणदोषावबोधकत्वमिति धारणाया अभिधानम् । कदाचिद् वादिप्रतिवादिभ्यां स्वात्मनः प्रौढताप्रसिद्धये स्वस्वसिद्धान्ताप्रतिपादि- तयोरपि व्याकरणादिप्रसिद्धयोः प्रसङ्गतः प्रयुक्तोद्भावितयोविशेषलक्षण- च्युतसंस्कारादिगुणदोषयोः परिज्ञानार्थ बाहुश्रुत्योपादानम् । ताभ्यामेव स्वस्वप्रतिभयोत्प्रेक्षितयोस्तत्तद्गुणदोषयोनिणयार्थ प्रतिभायाः प्रतिपा- दनम् । वादिप्रतिवादिनोर्मध्ये यस्य दोषोऽनुमन्यते स यदि कश्चिद् कदा- चित्परुषमप्यभिधीत, तथापि नैते सभासदः कोपपिशाचस्य प्रवेशंस- हन्ते, तत्त्वावगमव्याघातप्रसङ्गादिति क्षान्तेरुक्तिः । तत्त्वं विदन्तोऽपि पक्षपातेन गुणदोषौ विपरीतावपि प्रतिपादयेयुरिति माध्यस्थ्यवचनम् । एभिः षड्भिर्गुणैरुभयोः प्रकरणात् वादिप्रतिवादिनोरभिप्रेताः सभ्या भवन्ति । सभ्या इति बहुवचनं त्रिचतुरादयोऽमी प्रायेण कर्तव्या इति ज्ञापनार्थम् , तदभावेऽपि द्वावेको वाऽसौ विधेयः ॥ १८॥ वादिप्रतिवादिनोर्यथायोगं वादस्थानककथाविशे- पाङ्गीकारणाऽग्रवादोत्तरवाादनिर्देशः, साधकबा- धकोक्तिगुणदोषावधारणम् , यथावसरं तत्त्व- प्रकाशनेन कथाविरमणम् , यथासंभवं स- भायां कथाफलकथनं चैषां कर्माणि ॥ १९॥ यत्र स्वयमस्वीकृतप्रतिनियतवादस्थानको वादिप्रतिवादिनौ समु- पतिष्ठेते, तत्र सभ्यास्तौ प्रतिनियतं वादस्थानकं सर्वानुवादेन दूध्या- नुवादेन वा, वर्गपरिहारेण वा वक्तव्यमित्यादिर्योऽसौ कथाविशेषस्तं ·। रत्नाकरावतारिकायुक्तः। ৩৩ चाङ्गीकारयन्ति, अस्याप्रवादोऽस्य चोत्तरवाद इति च निर्दिशन्ति, वादिप्रतिवादिभ्यामभिहितयोः साधकबाधकयोर्गुणं दोषं चावधार- यन्ति । यदैकतरेण प्रतिपादितमपि तत्त्वं मोहादभिनिवेशाद् वाऽन्य- तरोऽनङ्गीकुर्वाणः कथायां न विरमति, यदा वा द्वावपि तत्त्वपरा- मुखमुदीरयन्तौ न विरमतः, तदा तत्त्वप्रकाशनेन तो विरमयन्ति । यथायोगं च कथायाः फलं जयपराजयादिकमुद्घोषयन्ति, तैः खलूद्धो- षितं तन्निर्विवादतामवगाहते। "सिद्धान्तद्वयवेदिनः प्रतिभया प्रेम्णा समालिङ्गिता- स्तत्तच्छास्त्रसमृद्धिबन्धुरधियो निष्पक्षपातोदयाः । क्षान्त्या धारणया च रञ्जितहृदो बाढं द्वयोः संमताः सभ्याः शम्भुशिरोनदीशुचिशुभैलभ्यास्त एते बुधैः"॥१॥१९॥ प्रज्ञाज्ञैश्चर्यक्षमामाध्यस्थ्यसंपन्नः सभापतिः ॥२०॥ यद्यप्युक्तलक्षणानां सभ्यानां शाठ्यं न संभवति, तथापि वादिनः प्रतिवादिनो वा जिगीषोस्तत् संभवत्येवेति सभ्यानपि प्रति विप्रतिपत्तौ विधीयमानायां नाऽप्राज्ञः सभापतिस्तत्र तत्समयोचितं तथा तथा विवे- क्तुमलम् , न चासौ सभ्यैरपि बोधयितुं शक्यते । स्वाधिष्ठितवसुन्धरा- यामस्फुरिताऽऽज्ञैश्वर्यो न स कलहं व्यपोहितुमुत्सहते, उत्पन्नकोपा हि पार्थिवा यदि न तत्फलमुपदर्शयेयुः, तदा निदर्शनमकिंचित्कराणां स्युः, इति सफले तेषां कोपे वादोपमर्द एव भवेदिति । कृतपक्षपाते च सभा पतौसभ्या अपि भीतभीता इवैकतः किल कलङ्कः, अन्यतश्चालम्बितपक्ष- पातः प्रतापप्रज्ञाधिपतिः सभापतिरिति 'इतस्तटमितो व्याघ्रः' इति नयेन कामपि कष्टां दशामाविशेयुः; न पुनः परमार्थ प्रथयितुं प्रभवेयुः, इत्युक्तं प्रज्ञाऽऽज्ञैश्वर्यक्षमामाध्यस्थ्यसंपन्न इति ॥ २०॥ वादिसभ्याभिहितावधारणकलहव्यपोहादिकं चास्य कर्म ॥ २१ ॥ वादिभ्यां सभ्यश्चाभिहितस्याऽर्थस्याऽवधारणम् , वादिनोः कलह- २३ ·१७८ प्रमाणनयतवालोकालङ्कारा- Wion व्यपोहो यो येन जीयते स तस्य शिष्य इत्यादेर्वादिप्रतिवादिभ्यां प्रति- ज्ञातस्यार्थस्य कारणा, पारितोषिकवितरणादिकं च समापतेः कर्म । विवेकवाचस्पतिरुच्छ्रिताज्ञः क्षमान्वितः संहृतपक्षपातः । सभापतिः प्रस्तुतवादिसभ्यैरभ्यर्थ्यते वादसमर्थनार्थम् शा२१|| अथ जिगीषुवादे कियत्कक्षं वादिप्रतिवादिभ्यां वक्तव्यमिति निर्णेतुमाहुः- सजिगीषुकेऽस्मिन् यावत्सभ्यापेक्षं स्फूर्ती वक्तव्यम् ॥ सह जिगीषुणा जिगीषुभ्यां जिगीषुभिर्वा वर्तते योऽसौ तथा तस्मिन् वादे, वादिप्रतिवादिगतायाः स्वपक्षसिद्धिपरपक्षप्रतिक्षेपविष- यायाः शक्तेरशक्तेश्च परीक्षणार्थ यावत् तत्रभवन्तः सभ्याः किलाऽपेक्ष- न्ते, तावत् कक्षाद्वयत्रयादि स्फूतौ सत्यां वादिप्रतिवादिभ्यां वक्तव्यम्। ते च वाच्यौचित्यपरतन्त्रतया कदाचित् कचित् कियदप्यपेक्षन्ते इति नास्ति कश्चित् कक्षानियमः । इह हि जिगीषुतरतया यः कश्चिद् विप- श्चित् प्रागेव पराक्षेपपुरःसरं वादसझामसीनि प्रवर्तते, तस्य स्वयमेव वादविशेषपरिग्रहे, तदपरिग्रहे सभ्यैस्तत्समर्पणे वाऽप्रवादेऽधिकारः। तेन सभ्यसभापतिसमक्षमक्षोभेण प्रतिवादिनमुद्दिश्याऽवश्यं स्वसिद्धान्त- बुद्धिवैभवानुसारितया साधु साधनं स्वपक्षसिद्धयेऽभिधानीयम् । अथ क्षोभादेः कुतोऽपि प्रागेवाऽसौ वक्तुमशक्तो भवेत्, तदानी दूरीकृतस- मस्तमत्सरविकारैः सभासारैरुभयोरपि वस्तुव्यवस्थापनदूषणशक्तिप- रीक्षणार्थ तदितरस्याओवादेऽभिषेकः कार्यः। अथ वादिनस्तूष्णीम्भावा- देव पराजितत्वेन कथापरिसमाप्तेः किमितरस्याग्रवादाभिषेकेण?, इति चेत्। स्यादेतत् , यदि प्रतिवादिनोऽपि पक्षो न भवेत्, सति तु तस्मिन् वादीव तमसमर्थयमानोऽसौ न जयति, नापि जीयते,प्रौढिप्रदर्शनार्थ तु तद्गृहीतमुक्तमप्रवादमङ्गीकुर्वाणः श्लाघ्यो भवेत्। उभावप्यनङ्गीकुर्वाणौ तु भङ्गयन्तरेण वादमेव निराकुरुत इति तयोः सभ्यैः सभाबहिर्भाव- एवाऽऽदेष्टव्यः । तत्र वादी स्वपक्षविधिमुखेन वा, परपक्षप्रतिषेधमुखेन ·रत्नाकरावतारिकायुक्तः । १७९ वा साधनमभिदधीत, यथा-जीवच्छरीरं सात्मकं प्राणादिमत्त्वान्यथानु- पपत्तेरिति, नेदं निरात्मकं तत एवेति । अत्र च यद्यप्यर्थान्तराद्यमि- धानेऽपि वस्तुनः साधनदूषणयोरसंभवाद् न कथोपरमः, तथापि परा- र्थानुमाने वक्तुर्गुणदोषा अपि परीक्ष्यन्त इति न्यायात् स्वात्मनोऽश्ला- ध्यत्वविघाताय यावदेवावदातं तावदेवाभिधातव्यम् । अन्यथा शब्दा- नित्यत्वं साधयितुकामस्य 'प्रागेव नाभिप्रदेशात् प्रयत्नप्रेरितो वायुः प्राणो नामोर्ध्वमाक्रामन्नुरःप्रभृतीनां स्थानानामन्यतमस्मिन् स्थाने प्रयत्नेन विधार्यते, स विधार्यमाणः स्थानमभिहन्ति, तस्मात् स्थानाद् ध्वनिरुत्पद्यते' इत्यादिशिक्षासूत्रोपदिष्टशब्दोत्पत्तिस्थानादिनिरूपणां क- र्णकोटरप्रवेशप्रक्रियां च प्रकाश्य य एवंविधः शब्दः सोऽनित्यः कृतकत्वादिति हेतुमुपन्यस्य पुनः पटकुटादिदृष्टान्तमुत्पत्त्यादिमुखेन वर्णयतः प्रथमकक्षैव न समाप्येत,कुतः प्रतिवादिनोऽवकाशः। किञ्च, परप्रतिपत्तये वचनमुच्चार्यत इति यावदेव परेणाऽऽकाङ्कितम् , तावदेवे युक्तं वक्तुम् । लोकेऽपि वादिनोः करणावतीर्णयोरेकः स्वकीयकुलादि- वर्णनां कुर्वाणः पराक्रियते, प्रकृतानुगतमेवोच्यतामिति चानुशिष्यते । किं पुनस्तद्वदातम् ? इति चेत्, यस्मिन्नभिहिते न भवति मनागपि स- चेतसां चेतसि क्लेशलेशः; एते हि महात्मानो निष्प्रतिमप्रतिभाप्रेयसी- परिशीलनसुकुमारहृदयाः स्वल्पेनाप्यर्थान्तरादिसंकीर्तनेन प्रकृतार्थ- प्रतिपत्तौ विघ्नायमानेन न नाम न क्लिश्यन्ति । तेन स्वस्वदर्शनानु- सारेण साधनं दूषणं चाऽर्थान्तरन्यूनक्लिष्टतादिदोषाऽकलुषितं वक्तव्यम्। तत्रार्थान्तरं प्रागेवाऽभ्यधायि।न्यूनं तु नैयायिकस्य चतुरवयवाद्यनुमान- मुपन्यस्यतः । क्लिष्टं यथा-यत् कृतकं, कृतकश्चार्य, यथा घटः, तस्माद- नित्यस्तत्तदनित्यम् , कृतकत्वाच्छब्दोऽनित्य इत्यादि व्यवहितसंबन्धम् । नेयार्थ यथा-शब्दोऽनित्यो द्विकत्वादिति, द्वौ ककारौ यत्रेति द्विकशब्दे- न कृतकशब्दो लक्ष्यते, तेन कृतकत्वादित्यर्थः। व्याकरणसंस्कारहीनं यथा-शब्दोऽनित्यः कृतकत्वस्मादिति । असमर्थ यथा-अयं हेतुर्न स्वसा- ध्यगमक इत्यर्थेनाऽसौ स्वसाध्यघातक इति । अश्लीलं यथा-नोदनार्थे ·१८० प्रमाणनयतत्त्वालोकालङ्कारः चकारादिपदम् । निरर्थकं यथा-शब्दो वै अनित्यः कृतकत्वात् खल्विति । अपरामृष्टविधेयांशं यथा-अनित्यशब्दः कृतकत्वादिति, अत्र शब्दस्याऽनित्यत्वं साध्यं प्राधान्यात् पृथग् निर्देश्यम् , न तु समासे गुणीभावकालुष्यकलङ्कितमिति । पृथग्निर्देशेऽपि पूर्वमनुवाद्यस्य शब्द- स्य निर्देशः शस्यतरः, समानाधिकरणतायां तदनुविधेयस्यानित्यत्वस्या- ऽलब्धास्पदस्य तस्य विधातुमशक्यत्वादित्यादि । तदेवमादि वदन् वादी समाश्लिष्यते नियतमश्लाध्यतया। प्रतिवादिना तु स्वस्थानुषङ्गिक- लाध्यत्वसिद्धये तत्प्रकाश्य साधनदूषणे यत्नवता भाव्यम् , नतु तावतैव स्वात्मनि विजयश्रीपरिरम्भः संभावनीयः । प्रकटिततीर्थान्तरीयकल- कोऽकलकोऽपि प्राह-वादन्याये दोषमात्रेण यदि पराजयप्राप्तिः पुनरु- कवच्छ्रुतिदुष्टार्थदुष्टकल्पनादुष्टादयोऽलङ्कारदोषाः पराजयाय कल्पेर- निति। ननु वादी साधनमभिधाय कण्टकोद्धारं कुर्वीत वा, न बा?, का- मचार इत्याचक्ष्महे । तत्राऽकरणे तावद् न गुणो न दोषः। तथाहि- स्वढेिरप्रदर्शनाद् न गुणः,परानुद्भावितस्यैव दूषणस्यानुद्धाराञ्च नदोषः; उद्भावितं हि दूषणमनुद्धरन दुष्येत । अथ कथं न दोषः?, यतः सत्य- पि हेतोः सामर्थ्य तदप्रतिपादनात संदेहे प्रारब्धासिद्धिः, इत्यवश्यकर- णीयं दूषणोद्धरणमिति चेत् । कस्यायं सन्देहः? वादिनः, प्रतिवादिनः, सभ्यानां वा । न तावद् वादिनः, तस्यासत्यपि सामर्थ्य तन्निर्णयाभि- मानेनैव प्रवृत्तेः, किं पुनः सति प्रतिवादिसभ्यसंदेहापोहाय तु सामर्थ्य प्रमाणेनैव प्रदर्शनीयम् ? । तत्रापि प्रमाणान्तरेण सामर्थ्यांप्रदर्शने संदेहः, प्रदर्शने तु तत्रापि प्रमाणान्तरेण तत्प्रदर्शनेनाऽनवस्था । अथ यथा स्वार्थानुमाने हेतोः साध्यमध्यवसीयते, हेतोश्च प्रत्यक्षादिभिः प्रतिपत्तिः, न चाऽनवस्था, तथा परार्थानुमानेऽपीति चेत्, तर्हि यथा प्रत्य- क्षादेः कस्यचिदभ्यासदशायां स्वतःसिद्धप्रमाणतयाऽनपेक्षितसामर्थ्यप्र- दर्शनस्यापि गमकत्वम् , एवमन्ततो गत्वा कस्यचित् परार्थानुमानस्या- पि तथैव तदवश्यमभ्युपेयम् ; इति गतं सामर्थ्यप्रदर्शननियमेन । अथ ५.चोदनमित्यर्थः । MITORON .

·रत्नाकरावतारिकायुक्तः। यत्रानभ्यासदशायां परतःप्रामाण्यसिद्धिः, तत्र तत्प्रदर्शनीयमेवेति चेत्, यदि न प्रदश्यते किं स्यात् ? , ननूक्तमेव-संदेहात् प्रारब्धासिद्धिः, इति चेत्। तर्हि यथा सदपि सामर्थ्यमप्रदर्शितं न प्रतिवादिना प्रती- यते, तद्वत् संदेहोऽपि प्रतिवादिगतोऽप्रदर्शितः कथं वादिना प्रती- येत ?। स्वबुद्धयोत्प्रेक्ष्यत इति चेत्, इतरेणापि यदि तत्सामर्थ्य स्वबुद्धथैवोत्प्रेक्ष्येत, तदा किं खूणं स्यात् ? । अथ वादिनः साधनसम- र्थनशक्तिं परीक्षितुं न तदुत्प्रेक्ष्यते, तर्हि प्रतिवादिनो दूषणशक्तिं परीक्षितुमितरेणापि न संदेहः स्वयमुत्प्रेक्ष्यते। अथ द्वितीयकक्षायां दूषणान्तरवत् संदेहमपि प्रदर्शयन् स्फोरयत्येव दूषणशक्तिं प्रतिवादी, इति चेत् । तर्हि वाद्यपि तृतीयकक्षायां दूषणान्तरवत् संदेहमपि व्यपो- हमानः किं न समर्थनशक्तिं व्यक्तीकरोति ? । किञ्च, केनचित् प्रका- रेण सामर्थ्यप्रदर्शनात् कस्यचित् संदेहस्यापोहेऽपि तस्य प्रकारान्तरेण संभवतोऽनपोहे कथं प्रारब्धसिद्धिः ?; विप्रतिपत्तेरिव संदेहस्यापि ह्यप- रिमिताः प्रकाराः, इति कियन्तस्ते स्वयमेवाशङ्क्याऽऽशङ्क्य शक्याः पराकर्तुम् ? । न च प्रदर्शितेऽपि सामर्थ्य स्वपक्षैकपक्षपातिनोऽस्य विश्रम्भः संभवति, येन प्रारब्धमवबुध्येत । दृश्यन्ते हि साधन- मिव तत्समर्थनमपि कदर्थयन्तः प्रतिवादिनः, इति साधनमभिधाय सामर्थ्याऽप्रदर्शनेऽपि दोषाभावात् स्थितमेतदकरणे न गुणो न दोष- इति । करणे तु यदेव संदेहस्य विवादस्य वा भवेदास्पदम् , तस्यैवोद्धारं कुर्वाणः समलंक्रियते प्रौढतागुणेन, यदुद्धरेत् तत्संदिग्धमेव विवा- दापन्नमेव चोद्धरेदित्यवमवधार्यते, न तु यावत् संदिग्धं विवादा- पन्नं वा तावत् सर्वमुद्धरेदेव; असंख्याता हि सन्देहविवादयोर्भेदाः, कस्तान कात्स्न्येन ज्ञातुं निराकर्तु वा शक्नुयात् ?। इति यावत्तेभ्यः प्र- सिद्धिः प्रतिभा वा भगवती प्रदर्शयति, तावदुद्धरणीयम् , तदधिकोद्धार- करणे तु कदर्थ्यते सिद्धसाधनाभिधानादिदोषेण । सिद्धमपि साध- यंश्च कदा नामायं वावदूको विरमेदिति सत्यं व्याकुलाः स्मः, एकेन प्रमाणेन समर्थितस्यापि हेतोः पुनः समर्थनाय प्रमाणान्तरोपन्यास- ·PRIL प्रमाणनयतत्वालोकालारस- प्रसङ्गात् , साध्यादेरप्येवम् , इति न काश्चिदमुष्य सीमानमालोकयामः। तेन सिद्धस्य समर्थनमनर्थकत्वाद् न कर्तव्यम्। 'सिद्धसाध्यसमुच्चारणे सिद्धं साध्यायोपदिश्यते' इति न्यायात् साध्यसिद्धये त्वभिधानमस्या- वश्यमुपेयम् , अपरथा ह्यसिद्धमसिद्धेन साधयतः किं नाम न सिद्धये- त् ? । यत्र तु सिद्धत्वेनोपन्यस्तस्यापि सिद्धत्वं संदिग्धं विवादाधि- रूढं वा भवेत् , तत्र तत्समर्थनं सार्थकमेव । ततः स्थितमेतद् यो यत् सिद्धमभ्युपैति, तं प्रति न तत्साधनीयमिति । बौद्धो हि मीमांस- कं प्रत्यनित्यः शब्दः सत्त्वात् , इत्यभिधायोभयसिद्धस्यार्थक्रिया- कारित्वरूपस्य सत्त्वस्यासिद्धत्वमुद्धरन् न कमप्यर्थ पुष्णाति, केवलं सिद्धमेवार्थ समर्थयमानो न सचेतसामादरास्पदम् । अनैकान्ति- कत्वं पुनराशयोद्धरनधिरोपयति सरसे सभ्यचेतसि स्वप्रौढिवल्ल- रीम् । तदिह यथा-कश्चित् चिकित्सकः कुतश्चित् पूर्वरूपादेः संभाव्य- मानोत्पत्ति दोष चिकित्सति, अन्यः कश्चिदुत्पन्नमेव, कश्चित्त्वसंभाव्य- मानोत्पत्तितयाऽनुत्पन्नतया च निश्चिताभावम् , इत्येते त्रयोऽपि यथो- त्तरमुत्तममध्यमाधमाः; तद्वद्वाद्यप्येकः कथञ्चिदाशयमानोद्भावन दोषं समुद्धरति, अपरः परोद्भावितम् , अन्यस्त्वनाशक्यमानाद्भावन- मनुद्भावितं चेति, एतेऽपि त्रयो यथोत्तरमुत्तममध्यमाधमा इति परमार्थः। "स्वपक्षसिद्धये वादी साधनं प्रागुदीरयेत् । यदि प्रौढिः प्रिया तत्र, दोषानपि तदुद्धरेत्" ॥१॥ इति संग्रहश्लोकः। द्वितीयकक्षायां तु प्रतिवादिना स्वात्मनो निर्दोषत्वसिद्धये वादि- बदवदातमेव वक्तव्यम् । द्वयं च विधेयम्-परपक्षप्रतिक्षेपः, स्वपक्षसि- .द्धिश्च । तत्र कदाचिद् द्वयमप्येतदेकेनैव प्रयत्नेन निर्वय॑ते, यथा- नित्यः शब्दः कृतकत्वात् , इत्यादौ विरुद्धोद्भावने, परप्रहरणेनैव परप्रा- णव्यपरोपणात्मरक्षणप्रायं चैतत् प्रौढतारूपप्रियसखीसमन्वितामेव विजयश्रियमनुषन्जयति । असिद्धतायुद्भावने तु खपक्षसिद्धये सा- ·रत्नाकरावतारिकायुक्तः। धनान्तरमनित्यः शब्दः सत्त्वादित्युपाददानः केवलामेव तामव- लम्बते । तदप्यनुपाददानस्त्वसिद्धतायुद्भावनभूतं श्लाघ्यतामात्रमेव प्राप्नोति, न तु प्रियतमा विजयश्रियम् । यदुदयनोऽप्युपादिशत्-वादि- वचनार्थमवगम्याऽनूद्य दूषयित्वा प्रतिवादी स्वपक्षे स्थापनां प्रयु- जीत, अप्रयुजानस्तु दूषितपरपक्षोऽपि न विजयी, श्लाघ्यस्तु स्यात्, आत्मानमरक्षन् परघातीव वीर इति । तद्यदीच्छेत् प्रौढता- न्वितां विजयश्रियम् , तत्राऽप्रयत्नोपनतां तयोः प्राणभूतां हेतो- विरुद्धतामवधीरयेत् , निपुणतरमन्विष्य सति संभवे तामेव प्रसा- धयेत् । न च विरुद्धत्वमुद्भाव्य स्वपक्षसिद्धये साधनान्तरमभिद- धीत, व्यर्थत्वस्य प्रसक्तेः । एवं तृतीयकक्षास्थितेन वादिना विरुद्ध- त्वे परिहृते चतुर्थकक्षायामपि प्रतिवादी तत्परिहारोद्धारमेव विद- धीत, न तु दूषणान्तरमुद्भाव्य स्वपक्षं साधयेत् , कथाविरामाभावप्र- सङ्गात् । नित्यः शब्दः कृतकत्वात्, इत्यादौ हि कृतकत्वस्य विरुद्धत्व- मुद्भावयता प्रतिवादिना नियतं तस्यैवाऽनित्यत्वसिद्धौ साधनत्व- मध्यवसितम् , अत एव न तदाऽसौ साधनान्तरमारचयति । स चे- दयं चतुर्थकक्षायां तत्परिहारोद्धारमनवधारयन् प्रकारान्तरेण पर- पक्षं प्रतिक्षिपेत् ; स्वपक्षं च साधयेत् , तदानी वादिना तद्रूषणे कृते स पुनरन्यथा समर्थयेत् ; इत्येवमनवस्था । किञ्च, एवं चेत् प्रतिवादी विरुद्धत्वोद्भावनमुखेनाऽनित्यत्वसिद्धौ स्वीकृतमपि कृतकत्वं हेतुं परि- हृत्य सत्त्वादिरूपं हेत्वन्तरमुररीकुर्यात् , तदा वाद्यपि नित्यत्वसिद्धौ तमुपात्तं परित्यज्य प्रत्यभिज्ञायमानत्वादि साधनान्तरमभिदधानः कथं वार्येत ?, अनिवारणे तु सैवानवस्था सुस्थायते । वदिदमिह रह- स्यम्-उपक्रान्तं साधनं दूषणं वा परित्यज्य नापरं तदुदीरयेदिति । विरुद्धत्वोद्भावनवत् प्रत्यक्षेण पक्षबाधोद्भावनेऽप्येकप्रयत्ननिवर्ये एव परपक्षप्रतिक्षेपस्वपक्षसिद्धी । कदाचिद् भिन्नप्रयत्ननिर्वत्यै एते संभवतः, तत्र चायमेव क्रमः-प्रथमं परपक्षप्रतिक्षेपः, तदनु स्वप- क्षसिद्धिरिति। यथा-नित्यः शब्दश्वाक्षुषत्वात् , प्रमेयत्वावा; इत्युक्तेऽ- ·प्रमाणनयतत्त्वालोकालङ्कार:- सिद्धत्वानकान्तिकत्वाभ्यां परपक्षं प्रतिक्षिपेत् , अनित्यः शब्दः कृत- कत्वात् , इत्यादिना च प्रमाणेन स्वपक्षं साधयेत् । ननु न परं निगृह्य स्वपक्षसिद्धये साधनमभिधानाहम् , पराजितेन सार्ध विवादाभावात् ;न खलु लोकेऽपि कृतान्तवक्रान्तरसंचारिणा सह रणो दृष्टः श्रुतो वेति । तत् किमिदानी द्वयोजिगीषतोः कचिद्देशे राज्याभिषेकाय स्वीकृत- विभिन्नराजबीजयोरेकञ्चदन्यतरं निहन्यात्, तदा स्वीकृतं राजबीज न तत्राभिषिञ्चेत् ?, तदर्थमेव ह्यसौ परं निहतवान् । अकलकोऽप्य- भ्यधात्- " विरुद्धं हेतुमुद्भाव्य वादिनं जयतीतरः । आभासान्तरमुद्भाव्य पक्षसिद्धिमपेक्षते" ॥१॥ इति । परपक्षं च दूषयन् यावता दोषविषयः प्रतीयते, तावदनु- वदेत् , निराश्रयस्य दोषस्य प्रत्येतुमशक्यत्वात् । न च सर्व दोषविषय- मेकदैवाऽनुवदेत् ; एवं हि युगपद् दोषाभिधानस्य कर्तुमशक्यत्वात् , क्रमेण दोषवचने कार्ये । ततोनिधार्य पुनः प्रकृतदोषविषयः प्रदर्शनीयः, अप्रदर्शिते तस्मिन् दोषस्य वक्तुमशक्यत्वात् , तथा च द्विरनुवादः स्यात् , तत्र च प्राक्तनं सर्वानुभाषणं व्यर्थमेव भवेदिति । अनुवादश्चा- ऽनित्यः शब्दः कृतकत्वादित्युक्ते कृतकत्वादित्यसिद्धो हेतुः, कृतकत्व- मसिद्धम् , असिद्धोऽयं हेतुरित्येवमादिभिःप्रकारैरनेकधा संभवति । अथ दूषणमेकमनेकं वा कीर्तयेत् , किमत्र तत्त्वम् । पर्षदजिज्ञासायामेकमेव, तस्मादेव परपक्षप्रतिक्षेपस्य सिद्धेद्वितीयादिदोषाभिधानस्य वैय- •त् , तज्जिज्ञासायां च संभवे यावत्स्फूर्त्यनेकमपि प्रौढिप्रसिद्धेः, , इति ब्रूमः। 'दूषणं परपक्षस्य स्वपक्षस्य च साधनम् । प्रतिवादी द्वयं कुर्याद् भिन्नाभिन्नप्रयत्नतः" ॥१॥ इति संग्रहश्लोकः । तृतीयकक्षायां तु वादी द्वितीयकक्षास्थितप्रतिवादिप्रदर्शितदूष- ममदूषणं कुर्यात् , अप्रमाणयेच प्रमाणम् , अनयोरेन्यतरस्यैव करणे ·रबाकरावतारिकायुक्तः। । वादाभासप्रसङ्गात् । उदयनोऽप्याह-नापि प्रतिपक्षसाधनमनिवर्त्य प्रथमस्य साधनत्वावस्थितिः, शङ्कितप्रतिपक्षत्वादिति; ' अदूषयंस्तु रक्षितस्वपक्षोऽपि न विजयी, श्लाघ्यस्तु स्याद्, वञ्चितपरप्रहार इव तमप्रहरमाण इति चेति । न च प्रथमं प्रमाणं दूषितत्वात् परित्यज्य परोदीरितं च प्रमाणं दूषयित्वा स्वपक्षसिद्धये प्रमाणान्तरमाद्रियेत, कथाविरामाभावप्रसङ्गादित्युक्तमेव । अत एव स्वसाधनस्य दूषणानु- द्धारे परसाधने विरुद्धत्वोद्भावनेऽपि न जयव्यवस्था; तदुद्धारे तु तदुद्भावनं सुतरां विजयायेति को नाम नानुमन्यते ?। सोऽयं सर्व- विजयेभ्यः श्लाघ्यते विजयों यत्परोऽङ्गीकृतपक्षं परित्याज्य स्वपक्षा- राधनं कार्यत इति । वादी तृतीयकक्षायां प्रतिवादिप्रदर्शितं दूषणं दूषयेत् , पूर्व प्रमाणं चाप्रमाणयेदिति । एवं चतुर्थपञ्चमकक्षादावपि स्वयमेव विचारणीयम् ॥ २२ ॥ अथ तत्त्वनिर्णिनीषुवादे कियकक्षं वादिप्रतिवादिभ्यां वक्तव्यमिति निर्णेतुमाहुः- उभयोस्तत्त्वनिर्णिनीषुत्वे यावत् तत्त्वनिर्णयं यावत्स्फूर्ति च वाच्यम् ॥ २३ ॥ एकः स्वात्मनि तत्त्वनिर्णिनीषुः; परश्च परत्र, द्वौ वा परस्परम् , इत्येवं द्वावपि यदा तत्त्वनिर्णिनीषू भवतस्तदा यावता तत्त्वस्य निर्णयो भवति, तावत् ताभ्यां स्फूतौँ सत्यां वक्तव्यम् ; अनिर्णये वा यावत् स्फुरति तावद् वक्तव्यम् । एवं च स्थितमेतत्- 'स्वं स्वं दर्शनमाश्रित्य सम्यक् साधनदूषणैः । जिगीषोनिर्णिनीषोर्वा वाद एकः कथा भवेत् ।। १ ।। भङ्गः कथात्रयस्याऽत्र निग्रहस्थाननिर्णयः । श्रीमद्रत्नाकरग्रन्थाद् धीधनैरवधार्यताम् ॥ २॥ POST प्रमेयरत्नकोटीभिः पूर्णो रत्नाकरो महान् ।

·१८६ प्रमाणनयतत्त्वालोकालङ्कारः- तत्रावतारमात्रेण वृत्तेरस्याः कृतार्थता" ॥३॥ प्रमाणे च प्रमेये च बालानां बुद्धिसिद्धये । किश्चिद् वचनचातुर्यचापलायेयमादधे ॥ १॥ न्यायमार्गादतिक्रान्तं किञ्चिदत्र मतिभ्रमात् । यदुक्तं, तार्किकैः शोध्यं तत् कुर्वाणैः कृपां मयि ॥२॥ आशावास:समयसमिधां संचयैश्चीयमाने स्त्रीनिर्वाणोचितशुचिवचश्चातुरीचित्रभानौ । प्राजापत्यं प्रथयति तथा सिद्धराजे जयश्री- यस्योदाहं व्यधित स सदा नन्दताद् देवसूरिः ॥ ३॥ प्रज्ञातः पवेदिभिः स्फुटदृशा संभावितस्तार्किकैः कुर्वाणः प्रमदाद् महाकविकथां सिद्धान्तमार्गाध्वगः । दुर्वाधङ्कुशदेवसूरिचरणाम्भोजद्वयीषट्पदः श्रीरत्नप्रभसूरिरल्पतरधीरेतां व्यधाद् वृत्तिकाम् ॥ ५ ॥ वृत्तिः पञ्च सहस्राणि येनेयं परिपठ्यते । भारती भारती चाऽस्य प्रसर्पन्ति प्रजल्पतः ॥ ६॥ इति प्रमाणनयतत्त्वालोकालङ्कारे श्रीरत्नप्रभाचार्यविरचितायां रत्नाकरावतारिकाख्यलघुटीकायां वादस्वरूपनिर्णयो नामाष्टमः परिच्छेदः। ॥ तत्समाप्तौ च समाप्तेयं रत्नाकरावतारिकाऽऽख्यलघुटीका ॥ Dog- १ द्विवचनम् ।

·श्रीयशोविजयजैनग्रन्थमाला मां आजसुधी छपाइने प्रकाशित थएला ग्रन्थो नुं सूचीपत्र । ००८-० १. प्रमाणनयतत्त्वालोकालङ्कार-मूल श्रीवादिदेवसूरि ०-८-० २. हैमलिङ्गानुशासन-श्रीहेमचन्द्रसूरि ०-५-० ३. सिद्धहेमशब्दानुशासन-लघुवृत्तिसहित ३-०-० ४. गुर्वावलि-मुनिसुन्दरसूरिरचित बीजी आवृत्ति ०-४-० ५. रत्नाकरावतारिका-बे परिच्छेद टि. पं. सहित १-०-० ६. सिद्धहेमशब्दानुशासन-मूलमात्र ०-५-० ७. स्तोत्रसंग्रह-भाग-१ सीलीक मां नथी ०-६-० ८. मुद्रितकुमुदचन्द्रप्रकरण-श्रावक यशश्चन्द्रकृत ९. स्तोत्रसंग्रह-भाग-२ सीलीक मां नथी १-०-० १०. क्रियारत्नसमुच्चय-श्रीगुणरत्नसूरिविरचित २-०-० ११. श्रीसिद्धहेमशब्दानुशासनसूची अकारादि अनुक्रम ०-४-० १२. कविकल्पद्रुम-श्रीहर्षकुलगणिरचित श्लोकबद्धधातुपाठ ०-४-१ १३. सम्मतिताख्यप्रकरण-प्रथमखण्ड न्यायनोअलौकिक ग्रन्थ. श्रीसिद्धसेनदिवाकर विरचित ३-०-० १४. श्रीजगद्गुरुकाव्य-श्रीहीरविजयसूरि नुं चरित्र १५. श्रीशालिभद्रचरित्र-टिप्पणसहित पत्राकार १-४-० १६. श्रीपर्वकथासंग्रह-प्रथमभाग पत्राकार ०.४.० १७. घड्दर्शनसमुच्चय-राजशेखरसूरिकृत ०-४-० १८. शीलदूतकाव्य-चारित्रसुन्दरगणिकृत १९. निर्भयभीमव्यायोग-श्रीरामचन्द्रसूरिकृत २०. श्रीशान्तिनाथचरित्र-श्रीमुनिभद्रसूरिविरचित ३-०-० २१. रत्नाकरावतारिका-रत्नप्रभाचार्यकृत परिच्छेद ३थी८१-८-० २२. १-२१-०-० संपर्ण पाकुं पुठं. ३-०-० ०-४-० ०-४-० ०-४-२ ·( २ ) उपदेशतरङ्गिणी-पत्राकार-उपदेशतथारसीककथाओ ३.०-० न्यायार्थमञ्जूषा-सिद्धहैमनीपरिभाषाओनी व्याख्या ३-०-० २३. गुरुगुणरत्नाकरकाव्य-लक्ष्मीसागरसूरिनो इतिहास ०८-० २४. विजयप्रशस्तिमहाकाव्य-सटीक-हेमविजयगणी ५-०-० २६. गद्यपाण्डवचरित्र-पण्डित देवविजयजीगणीए बनावेलं, घj सरल अने बोधदायक छे. सामान्य संस्कृत जाणनाराओ पण वांचननो सारो लाभ मेलवी शके छे. वधारे खात्री अनुभवथी करो किमत मात्र रु. ४-०-० २९. मल्लिनाथमहाकाव्य-(पुस्तकाकारे तेमज पत्राकारे)आ महाकाव्य श्रीविनयचन्द्रसूरिए बनावेलुं छे. जेमां मल्लिनाथस्वामीना चरित्र उपरान्त प्रासङ्गिक केटलीक रसिक कथाओ सरल संस्कृतमां आपवामां आवीछे. साधारण संस्कृत जाणनाराओ पण तेनो लाम लई शके छे. किमत. ३-०-० ३०. स्याद्वादमञ्जरी-(पत्राकारे) आ पुस्तक केटलेक स्थळे मुद्रित छे, तो पण अमे शुद्धता तेमज अल्प मूल्यथी से प्राप्त थई शके तेटला सारू छपाव्युं छे किमत मात्र १.०० ३२. पार्श्वनाथ चरित्र-भावदेवसूरिविरचित-घणुंज रसिक तथा सरल छे, पुस्तकाकारे तथा पत्राकारे श्लोकबद्ध कीमत रु. ३-०-० मशास्त्रविशारद जैनाचार्य-श्रीविजयधर्मसूरिजी विरचित पुस्तको। १. जैनतत्त्वादिग्दर्शन (हिन्दी भाषा) २. जैनशिक्षादिगदर्शन ३. (गुजराती) ४. पुरुषार्थदिग्दर्शन (हिन्दी भाषा) आत्मोनतिदिगदर्शन (गुजराती) पोस्टेज, ६. अहिंसादिग्दर्शन (हिन्दी भाषा) (बंगला) ०-२-० ०-२-० ०-२-० ०-४-० ०-०-६ ..2- । । imes ఇక నేను న న న న న న న న న న న న న న న S MeriALI ARTH Hasigion HAMARINER ·एशीयाटीक सोसायटी ओफ बंगालमा छपाएला जैन ग्रन्थो. १. योगशास्त्र-त्रण अंको प्रत्येकना २. शान्तिनाथचरित्र-त्रण अंक दरेकना ०-१०५२ ३. षड्दर्शनसमुच्चय-बे अंक, प्रत्येकना ०-१०-० ४. समराइचकहा-चार अंक, प्रत्येकना ५. प्रबन्धचिन्तामणि-(इंग्रेजीभाषामां) त्रण अंक प्रत्येकना १-४-० ६. परीक्षामुख-लघुवृत्तिसहित, न्यायनो ग्रन्थ. १-०-० ७. न्यायसार-सटीक. २-०-० ८. तत्त्वार्थाधिगमसूत्र-भाष्य सहित, त्रण अंक, प्रत्येकना ०-१०-० ९. उपमितिभवप्रपश्चाकथा-(बीजो तथा चोथो अंक छोडी) १३ अंक संपूर्ण. प्रत्येक अंकना ०-१०-० १०. उपासकदशाङ्गसूत्र-मूल तथा टीका. प्राकृत शब्दोनो कोश पण साथे छे. ६-०-० ११. प्राकृतलक्षण-चण्डकृत-प्राकृतव्याकरण १-८-० १२. बौद्धप्रकरणसंग्रह- बौद्ध न्यायशास्त्रनां न्हानां न्हानां छ प्रकरणोनो समावेश छे. ०-१०-० १. श्रीधर्ममहोदय-(संस्कृत) श्रीरलविजयजी विरचित २. श्रीविजयधर्ममूरिचरित्र-(गूजराती) पोस्टेज ३. सुजनसम्मेलनम्-( हिन्दी ) महामहोपाध्याय श्रीरा- ममिश्रशास्त्रीजीनुं व्याख्यान तेमां जैनधर्मनी प्राचीनता- सिद्ध करी छे. ०-१-० ०-१-० 'जैन-शासन आ पत्र दरेक पूर्णिमा तथा अमावास्याए प्रगट थाय छे. पो-

·( १ )
स्टेज सहित बार्षिक लवाजम रु. २) प्राहक थवा इच्छनारे पोतार्नु
नाम, गाम, ठाम शुद्ध अक्षरे लखी मोकलq ।
श्रीयशोविजयजैनग्रन्थमाला.
(संस्कृत मासिक पुस्तक)
श्रीयशोविजय जैन ग्रन्थमाळा मासिकमां एक सो पृष्ठ संस्कृत
अने प्राकृत साहित्यने माटे रोकवामां आवेछे, जेनी अंदर न्याय, कोश,
तथा महाकाव्यना ग्रंथो प्रसिद्ध करवामां आवेछे. पोस्टखर्च साथे वार्षिक
लवाजम रु-८) प्रथमथी लेवामां आवे छे. नमूना दाखल काइने
अंक मोकलवामां आवतो नथी.
विशेषावश्यकभाष्य.
बृहद्वृत्तिसहित.
पहेलो बीजोत्रीजो अने चोथो भाग दरेक २०० पानानां.
जलदी मंगावी ल्यो, व्हेलो ते पहेलो, ग्राहक थनारने दर त्रण
त्रण मासे बसो बसो पानानो एक एक भाग मोकलवामां आवशे.
"संपूर्ण ग्रन्थनी कि० रु. २५) अगाउथीज लेवामां आवे छे. पाछळथी
प्राहक थनार पासेथी रु. ३२) लेवामां आवशे.
प्राकृत मार्गोपदेशिका.
आ पुस्तक मी० भाण्डारकरनी रीतीने अनुसरि तैयार करवामां
आव्युं छे. संस्कृत शिख्या वगर मात्र गुजराती भाषा जाणनाराओ पण
आ पुस्तक द्वारा प्राकृत भाषा सारी रीते शिखी शकेछे. की. ०-१२-०
मलवानुं ठेका'-शाह हर्षचन्द्र भूराभाई,
धीर सं-२४३८ दीवाली। मा अंग्रेजी कोठी, बनारस सिटी.
Dharmabhyudaya Press, Benares.City.
२८
*
RA
।