·AS JAMHUS T41 KA THE F T XT A RIE TU т Y J. C. C ATT JI, B, A. (Ct b.), VIDYĀVĀ ID I, IR CTOR OF Th Ar h ologi al nd R A t rch p rt TAT, V. SNIVERS NA LIBRARY श्मीरग्रन ली श्रीजगदीशचन्द्र-चट्टोपाध्याय- संपादिता तृतीय . ण्डम् ARCH KAS ARTMENT STATE KA I.

·UNIV
INA
LIBRARY
--
THE
RATYA H JNA
R DAYA
vy Attri
BEING
y
th
ctri
t
h v Phi
y K
ir
Y
KSHEMA ĀJA
अथ
प्रत्यभिज्ञ हृदयम्
PRESEARCH
SANASI
DEPAR
RTMENT
श्रीनगर
(कश्मीर)
संवत् १६६८
wwwwwww
Paper cover Re. 1.
In cloth Rs. 116.

·R563x
X
4102
BOMBAY:
Printed by B. R. Ghanekar at the Nirnaya-Sagar Press,
23, Kolbhat Lane, and published by the Archäological and
Research Department, Srinagar, (Kashmir).

·PEFACE. The present edition of the Pratyabhijñā Hriday of Kshemarāja, printed now for the first time, has been prepared by a collation of the following Manuscripts: -A manuscript in Devanāgarī characters. -An old, much decayed manuscript in Shārada characters. --A Shārada manuscript on paper belonging to Pandit Har Bhatta Shūstrin of this Department. -An old manuscript in Shārada characters on birch bark (obtained from Lahore by M. M. Pandit Mukunda Rāma Shāstrin, Head Pandit of this Department). In the preparation of the text for the press th Panạits of the Department have given me the same help, in their several capacities, as they rendered in regard to the edition of the previously published volume of the Shiva-Sūtra-Vimarshinī; and I am very grateful to them for this help. An account of this work by Kshemarāja is given in y Kashmir Shaivaism, published as th Second Volume of this Series. It bears the same relation to the Advaita Shaiva System of Kashmir as the Vedānt - Sāra of Sadānanda does to the Vedānt System. That is to say, it is intended to be n easy introduction to, and a summary of the doctrines of, the System. Still, Kashmir Shaivaism being a hitherto neglected and little known System, full co prehension of th Pratyabhijñā Hriday will not perhaps b very e sy for most students. To them a preliminary study of the "Kashmir Shaiv ism" is recommended. Srinagar, JAGADĪSHA CHANDRA CHATTERJI. Kashmir.

·अथ त्यभिज्ञा द सूः ाणां ठानु णि सू० सं० ५ ६ सूत्राणि .. १ चितिः खतन्त्रा विश्वसिद्धिहेतुः । २ २ स्वेच्छया स्वभित्तौ विश्वमुन्मीलयति । ३ तन्नाना अनुरूपग्राह्यग्राहकभेदात् । ४ चितिसंकोचात्मा चेतनोऽपि संकुचितविश्वमयः । ८ ५ चितिरेव चेतनपदादवरूढा चेत्यसंकोचिनी चित्तम्। ११ ६ तन्मयो मायाप्रमाता। १३ ७ स चैको द्विरूपस्त्रिमयश्चतुरात्मा सप्तपञ्चकखभावः । १५ ८ तद्भूमिकाः सर्वदर्शनस्थितयः । ९ चिद्वत्तच्छक्तिसंकोचात् मलावृतः संसारी । २१ १० तथापि तद्वत् पञ्चकृत्यानि करोति २२ ११ आभासन-रक्ति-विमर्शन-बीजावस्थापनतस्तानि। २४ १२ तदपरिज्ञाने खशक्तिभिर्व्यामोहितता संसारित्वम् । २६ १३ तत्परिज्ञाने चित्तमेव अन्तर्मुखीभावेन चेतन- पदाध्यारोहाचितिः। ३२ १४ चितिवहिरवरोहपदे च्छन्नोऽपि मात्रया मेयेन्धनं ३४ १५ बललाभे विश्वमात्मसात्करोति । ३५ १६ चिदानन्दलाभे देहादिषु चेत्यमानेष्वपि चिदैका- म्यप्रतिपत्तिदाय जीवन्मुक्तिः ३६. १७ मध्यविकासाच्चिदानन्दलाभः । ष्यति । ३ ७ २ ·सू० ३९ प्रत्यभिज्ञाहृदयम् । सूत्राणि १८ विकल्पक्षय शक्तिसंकोचविकास-वाहच्छेदाधन्तको- टिनिभालनादय इहोपायाः। १९ समाधिसंस्कारवति व्युत्थाने भूयो भूयश्चिदैक्याम- र्शात् नित्योदितसमाधिलाभः । २० तदा प्रकाशानन्दसारमहामन्त्रवीर्यात्मकपूर्णाहन्ता- वेशात् सदा सर्वसर्गसंहारकारिनिजसंविद्देवता- चक्रेश्वरताप्राप्तिर्भवति इति शिवम् ४६ ८. इति प्रत्यभिज्ञाहृदये सूत्रपाठः समाप्तः ॥

·अथ प्रत्यभिज्ञ दयसूत्र णां तिसूत्रं संक्षिप्तवि र्थसंग्रहः १ खसंविच्छक्तेरेव मुख्यतया सर्वकारणत्वस्य, सुखोपायेन प्राप्तव्यताया, अत्युत्तमफलस्य च निरूपणम् । २ संविध्यतिरिक्तानां मायाप्रकृत्यादीनां विश्वसृष्टौ निमित्तो- पादानादिभावपरिहारप्रयोजनं विश्वस्य संविदैकात्म्यसत्तया अवस्थितिनिरूपणम् । ३ खसंविन्मयमात्रतायामपि तत्तदनुरूपविभागेन विश्वखरूप. प्रतिपादनम् ४ संकुचितचित्तया भेदावभासमापन्नस्य पशोरपि परमशिववत् विश्वरूपताव्याहरणम् । ५ नीलसुखादिरूपार्थग्रहणोन्मुखत्वेन संकुचितग्राहकरूपत्वस्य, चित्तस्य वस्तुतः चितिखरूपत्वनिरूपणम् ६ मायाप्रमातुरपि चित्तमयतानिरूपणम् । ७ प्रकाशरूपत्व-संकोचावभासवत्त्वाभ्यां द्वैरूप्य-त्रिमलावृतत्व- शून्यादिचतुरात्मत्व-शिवादिपञ्चत्रिंशत्तत्त्वसभावादिसत्तया नानाविधप्रपञ्चाभासेपि, चिदात्मनः तात्त्विकैकात्मत्वनिरू- S पणम् । ८ चार्वाकनैयायिकादिदर्शनान्तराणामर्वाचीनपदप्रतिष्ठाव्यव- स्थितेः, नीलसुखादिसंवित्स्थितीनां खात्मखरूपाभिव्यत्यु- पायत्वस्य च कथनम् । ९ आत्मनः खातन्त्र्येण अभेदव्याप्तिनिमज्जनभेदव्याप्त्यवलम्बनात् इच्छादिशक्तिसंकोचोत्तरं मलावृतसंसारित्वप्रदर्शनम् ।

·४ प्रत्यभिज्ञाहृदयम् १० शुद्धतराध्वस्फारणक्रमेण खरूपविकासरूपसृष्ट्यादिप कृत्य- कर्तुः भगवतः संसार्यवस्थापत्तावपि वरूपाभिज्ञानहेतुकस्र- तृत्वादिपञ्चविधकृत्यकारित्वनिरूपणम् । ११ आत्मनः संसार्यवस्थायामेव पञ्चविधकृत्यकारित्वरहस्याभि- ज्ञानानां प्रदर्शनम् । १२ पूर्वनिरूपितपञ्चविधकृत्यकारितानभिज्ञस्य स्वशक्तिकर्तृकव्या- मोहिततालक्षणपशुदशापोषणहेतूनां निरूपणम् । १३ खीयपञ्चकृत्यकारित्वपरिज्ञाने तदन्यथात्वकारिहेत्वपगमात् मोहनिवृत्त्या खातव्यलाभात् अन्तर्मुखीभूतस्य चित्तस्य स्व- रूपप्रत्यापत्त्यात्मचिद्रूपतावाप्तिप्रदर्शनम् । १४ मायाप्रमातृतायामपि चिच्छक्तेः अंशतः खकार्यकारितानि- रूपणम् । १५ अवाप्तखरूपस्फारचित्यात्मबललामे पूर्वनिर्दिष्टमायाप्रमातुः विश्वस्य आत्मसात्काररूपाभेदावभासनानिरूपणम् । १६ विश्वात्मसात्कारसमावेशलाभात् देहादिमत्त्वेऽपि जीवन्मुक्ति- लक्षणकथनम्। १७ संविद्विकासे ब्रह्मनाडीविकासे वा चिदानन्दलाभात्मजीवन्मु- क्तिफलनिरूपणम् । १८ प्रोक्तद्विविधमध्यविकासोपायभूतानां विकल्पक्षयादियुक्तीनां प्रदर्शनम् । १९ समावेशसमापत्त्यात्मसमाधिलाभस्य नित्योदिततायां युक्ति- निरूपणम् । २० समाधिलाभस्य पार्यन्तिकफलकथनम् । इति प्रत्यभिज्ञाहृदयसूत्रा । संधि वि यार्थ ॥ --

·ओं नमो मङ्गलमूर्तये
अथ
प्रत्यभिज्ञा दयम्
: शिवाय पञ्चकृत्यविधायिने
चिदानन्दघन
त्म र र्था भासिने
किरोपनिषत्सार भि महोदधेः
क्षेमे गोडि ते रवि
H
न्तये . २
ये सुकुमारमतयोऽकृततीक्ष्णतर्कशास्त्रपरि-
: शक्तिपातोन्मिषित-पारमेश्वरसमावेशा-
भिलाषिणः तिचित् भक्तिभ :, ते म्
ईश्वरप्रत्यभिज्ञोपदेशतत्त्वं मनाक् उन्मील्यते
१ तत्त्वं हि
'चिदानन्दैषणाज्ञानक्रियाणां स्फुटत्वतः ।
शिव-शक्ति- दीशान-विद्याख्यं तर प मू॥'
इति प कत्वेन आम्नातम् । उन्मी ते इति, तेषां कृते संक्षिप्य
टीक्रियते इति क्यार्थः ।
ग.
.
• उद्धरामि परं तर 'सारविषशान्तिदम् ॥ इति ।
कृततीक्ष्णशा इति पाठः ।
शोनि पारमेश्वरेति
वेिशाभिलापाः इति प ।
.शक्ति

·प्रत्यभि हृिदयम् [सू०१ खात्मदेवताया एव सर्वत्र कारणत्वं सुखोपायप्राप्यत्वं महाफलत्वं च अभिव्यङ्गुमाह चितिःस्व विश्वसिद्धिहेतुः १ 'विश्वस्य'-सदाशिवादेः भूम्यन्तस्य सिद्धौं' निष्पत्ती, प्रकाशने स्थित्यात्मनि, परप्रमातृवि- न्त्यात्मनि च संहारे, पराशक्तिरूपा 'चितिः' ' अनुत्तरविमर्शमयी शिवभ भिन्ना 'हेतु:-कारणम् अस्यां हि सरन्त्यां जगत् उन्मिषति व्यवतिष्ठते च, नि सरायां च निमिषति;-इति खानुभव एव साक्षी अन्यस्य तु मायाप्रकृत्यादेः चित्प्रकाशभिन्नस्य अप्रकाशमानत्वेन अस- चिदपि हेतुत्वम् ; प्रकाशमानत्वे तु काशैकात्म्यात् प्रकाशरूप चितिरेव हेतुः; एव भगवती त्वत् Peahatirrentrwireme • सर्वत्र इति पदं नास्ति । • महाफलाभिव्यक्ति चाह इति . स्खे चेत्यात्मनि इति पाठः । न्तविमर्शमयी इति पा । इति नास्ति। अप्रकाशत्वेन ति ।। असस्वादपि कचित् हे म् ति चिदे इति ।

·3 सू० १] प्र भिज्ञाहृदयम् स्वसौ श्चित एव देशेकाला र एतत्सृष्टा एतदनुप्राणिताश्च नैतत्स्वरू भेत्तु: मलम् ; इति व्याप -नित्योदित-परिपूर्णरूपा इयम् इत्यर्थलभ्यमेव एतत् जगदपि चितो भि नैव का श्चित्; अभेदे च थं हेतुहेतु द्भावः? उच्य चिदे भगवती खच रूपा त्तदनन्तजगदा- मना स्फुरति, इत्येतावत्परमार्थोऽयं रणभावः यतश्च इयमेव ति- विश्वस्य सिद्धौ काशने हेतुः, मोऽस्याः रिति काशरूपा ण- मे २ यदुक्तम् देशकालाकारभेदः 'विदो नहि युज्यते । स्मादेकैव पूर्णाह-विमर्शात्मा चिदुच्यते ॥ इति । • १ ग. पु. न स्वन्यः श्चिदिति पाठः । पं० २ क. ग. पु. एतत्प्राणिता इति पाठः । पं० ३ क. पु० परिपूर्णोऽयम् इति, ग. परिपूर्णेयम् इति पाठः। पं०४ पु० इत्ययन भ्यमेव इति प । . पु. कथं हे झाव इति पाठः। पं० .. पु० जगदात्मना विश्वरूपेण इति पाठः । . पु. अतश्चेयमिति, ङ. पु० यत् इयमेवेति पा । विच्छिन्नेति पाठः। . पं०६ . ०९ ·प्रत्यभिज्ञाहृदयम् । [सू० सिद्धौ अभिन र्थप्रकाशनरूपं प्रमाणवराक- मुपयुक्तम् वो तदुक्तं त्रिकसारे दा स्वशिरश्छायां यदल्लवितुमीहते पादोद्दे शिरो न स्यात्तथेयं बैन्दवी कला इति इयं विश्व सिद्धौ पराद्वयसामरस्या- पादनात्मनि च संहारे हेतुः, तत एव प्रत्यभिज्ञातवा सती,भोगमोक्षखरूपाणां विश्वसिद्धीनां हेतुः इति आवृत्त्या व्याख्येयम् पिच विश्वं नील सुख-देह-प्राणादि;तस्य 'सिद्धिः णोपारोहक्रमेण विमर्शमयप्र- मात्रावेशः, सैव हेतुः परिज्ञाने उपायो यस्याः ३ नहि सूर्यप्रकाशने दीपान्तर पयुज्यते इति भावः। ४ यो लवितुमीहते स्य यथा पादोद्देशे शिरो न त् तथा यमि- न्धः॥ ५ नी बहिरिन्द्रियगम्यम्, सुखमन्तरिन्द्रियगम्यम्, प्राणादि जीवचेष्टागम्यम् । । दूरस्थस्य अमेः अनुमितौ धूमः धिनं तद्वदित्यर्थः । सिद्धौ प्रकाशनेऽभिनवार्थप्रकाशनेति, अभिनवप्रकाशरूपम् ति एवेति पाठः। प्रत्यभिज्ञात भोगमोक्षसिद्धीनां हेतुः इति पाठः। • प्रमाणोपहारक्रमेण ति, • प्रमाणोपाहरणक्रमेणेति •विमर्शमात्रावेश इति एव हेतुरिति पाठः। HARHAMROMunawwameer . .

·सू०२ प्र भि यम् स्तभेद दानाम् अनेन पायत्वमुक्तम् यदु श्रीवि भट्टारके । संवित्तिः मन्या सर्वदेहिन योगिनां विशेषोऽयं संबन्धे । इति 'चितिः' इति ए 'देश वच्छि- म् अभिदधत् तां नक्ति '-शब्दो ब्रह्मवादवैल- क्षण्यम् आचक्ष :चितो हेश्वर्यसारतां ब्रूते 'विश्व'-इ दिपदम् अशे शक्तित्वं, सर्वकार- त्वं, सुखोपायत्वं च आह ननु विश्वस्य दि चितिः हेतुः, त् पादानाद्यपेक्ष । भेदवादापरित्यागः त् इत्याशङ्क आह खेच स्वभित्तौ विश्व न्मी- .. लय २ , 'स्खे , दिवत् न्ये - . . 'बन्ध इति ठः। पु० च्छिन्न वाभिदधत् इति पाठः । पु० माहे रतां ब्रूते इति, • माहेश्वर शे शक्ति त्वम् इति ठः । दा । इति .. पं०९ पं. १० म् इति पं. २ .

·६ प्रत्यभिज्ञा दयम् [सू. ३ तयैव च, न तु उपादानाद्यपेक्षया, एवं हि प्रागुक्तखातग्रहान्या चित्त्वमेव न घटे 'ख भित्तौ',न तुअन्यत्र क्वापि, प्राक् निर्णीतं 'विश्वं' दर्पणे नगरवत् अभिन्नमपि भिन्नमिव 'उन्मी- लयति उन्मीलनं च अवस्थितस्यैव प्रकटीकर- णम् इत्यनेन जगतःप्रकाशैकात्म्येन अवस्था- नम् उक्तम् २ अथ विश्व स्वरूपं विभागेन प्रतिपादयि- माह तन्नाना अनुरूपग्राह्यग्राहक- भेदात् ३ तत्' विश्वं 'नाना'-अनेकप्रकारम् 'अनुरूपाणां' परस्परौचित्यावस्थितीनां 'ग्राह्या- ग्राहकाणां' च 'भेदात्' वैचित्र्यात् था च ग्राहकाः सप्त प्रमातारः, ते च (१) शिवः (२) मनमहेश्वराः (३) मन्त्रेश्वराः (४) मन्त्राः (५) विज्ञानाकलाः (६) प्र याकलाः () T: इत्यागमप्रसिद्धाः। थैव चेति ।ठः। पु० चित्तत्वमेव इति पाठः। दर्पणनगरवत् इति म : पाठः। उन्मीलयतीत्यनन्तरम् 'अवभासयति' इत्यप्यधिकः ठोस्ति। • अनणुरूणाम् इति पाठः। हकताभेदात् इति पाठः। थं? MOHRomal पं. पं०२ पं० . .

·सू०.३] प्रत्यभिज्ञाहृदयम् । सदाशिवतत्त्वे अहन्ताच्छादि अस्फुटेदन्ताम- • यादृशं परापररूपं विश्वं ग्राह्य, तागेव श्रीसदाशिवभ रकाधिष्ठितो महेश्वराख्यः प्रमातृवर्गः पर श्वरेच्छाव ल्पिततथावस्था- : ईश्वर वे फुटेदन्ताहन्तासामानाधिकर- ण्यात्म यादृक् विश्वं ग्राह्य, तथाविध एव ईश्वरभद्दार धष्ठितो श्वरवर्गः विद्यापदे श्री दनन्त रिकाधिष्ठिता भेदभिन्ना यथाभूता : प्रमातारः, भूतमेव भेदैकसारं विश्वमपि प्रमेयम् चे दृशा विज्ञानाकलाः कर्तृताशून्यशुद्धबो- धात्मानः, हिगेव तदभेदसारं कलात्मक-पूर्वावर पिरिचितम् एषां प्रमेयम् णां यकेवलिनां यो- हुशाखावान्तर- यायां शून्य । .वि अहन्ताच्छादितेऽपि फुटे इदन्तामयम् इति को मन्त्रमहेश्वराह इति नाधिकारार इति, . मानाधिकरण्यात्मतया इति स्वे ति, • विद्यापदेश-श्रीमत् इति । धिष्ठितानन्तबहुशाखेति, ०बहशाखा अवान्तर- इति, ० अधिष्ठितबहशाखेति कर्तृत्वशून्येति अभेदसारसकलेति :पाठः। यायाः तृणामिति दिः। . . . . पं०१ ·८ प्र भिज्ञाहृदयम् [सूप चितं प्रलीनकल्पं प्रमेयम् क्षितिपर्यन्तावस्थि- सर्वतो. *परिमि तथाभूतमेव प्रमेयम् तदुत्तीर्णशिवभ प्रकाशैकवपुषः प्रकाशैकरूपा एव भ : श्रीम- त्परमशिवस्य पुनः विश्वोत्तीर्ण-विश्वात्मक-पर- मानन्दमय-प्रकाशैकघन एवंविधमे शिवा- दि-धरण्यन्तम् अखिलम् अभेदेनैव स्फुरति; वस्तुतः अन्यत् किंचित् 'ग्राहकं अपि श्रीपरमशिवभ एव इर नानावैचि- त्र्यसहस्त्रैः स्फुरति इत्यभिहितप्रायम् ३ भगवान् विश्वशरीरः, चितिसंकोचात्मा चेतनो प संकुचितविश्वमयः ४ श्रीपरमशिवः स्वात्मैक्येन सि · विश्वं सदाशिवायुचितेन रूपेण बिभासयिषुः पूर्व स्थितिपर्यन्तेति इत्थमित्यमेतदिति-नानाविधवैचित्र्ये इत्यादि-अवतरणिकावाक्यपाठः पुस्तकाभ्यामुपन्यस्तः। सदाशिवायुदितेनेति, सदाशिवाभ्युदितेन इति . .

·सू०४ ] प्रत्यभिज्ञाहृदयम् । चिदैक्याख्य तिमयानाश्रितशिवपर्याय-शून्या- तिशून्यात्म शाभेदेन शमानतया स्फुरति; :चिद्र श्यानतारूपाशेषतत्त्वभु- वन-भाव- त्तत्प्रम [ ( तयापि थते था च एवं भगवान विश्वशरीरः, था 'चितिसं- कोचात्मा' संकुचि चिद्रूपः 'चेतनो' हकोऽपि वटधानिकावत् संकुचिताशेषविश्वरू : था च सिद्धान्तवचनम् 'विग्रहो विग्रही चैव सर्वविग्रहवि ही ।' इति त्रिशिरोमतेऽपि 'सर्वदेवमयः काय 'चेदानीं शृणु प्रिये । थिवी कठिनत्वेन द्रवत्वेऽम्भः प्रकी म् ॥' इत्युपक्रम्य 'त्रिशिरोभैरवः सा । प्य विश्वं व्यवरि : इत्यन्तेन ग्रन्थेन संकुचितविश्व- त्व व व्याहरति अयं च अत्राश : ग्राहकोऽपि प्रकाशै- श्यानरूपः अशेष. हि पाठः । संकुचित इति पाठः। स्तच्चेदानीम् इति ग्राहके संकुचितेति० ग्राहकेणासंकुचित इति पाठः। ग. पु० . ० . ०१५ ·प्रत्यभिज्ञाहृदयम् । [सू०४ त्म्येि उक्तागमयुक्त्या च विश्वशरीरशिवै- करूप एव, केवलं तन्मायाशक्त्या अनभिव्य- रूपत्वात् संकुचित इव आभाति; संको- गोऽपि विचार्य णः चिदैकात्म्येन थमानत्वात् चिन य एव, अन्यथा तु न किंचित् इति सर्वो हको विश्वशरीरः शिवभहारक एव तदुक्तं मयैव 'अल तिर्यदि न ख्याति ख्यातिरेवावशिष्यते ख्याति चेत् ख्यातिरूपत्वात् ख्यातिरेवावशिष्यते । इति नेनैव आशयेन श्रीस्पन्दशास्त्रेषु ८ यदुक्तं न्यायभूषणे कर्तृकर्मादि ारकलक्षणविचारे ।संभूय कारकाणां क्रियाजन त्वे हि तुल्यव्यापारत्वात् : साधकतमार्थः स्वत पर्थो वा ति विपारिषदं व्याकरणं विरुध्येत । अत एव तृव्यापारस्थ माणत्वमा :, स च ज्ञातृव्यापारः चिद्रूपे ज्ञातरि दात्म्येन स्थितत्वात् वोधात्मकः इति । तथा च अत्रैव "विवक्षातः कारकाणि भवन्ति' इति । यथा चितिः विश्वं धियति, चितिमासाद्य विश्वं भवति, चित्या विश्वमीश्वरः करोति, चितेः विश्वं भवति, चितेः विकारो विश्वं भवति, चितौ विश्वं स्थितमिति॥ Nawwamanirani २ . केवलं माया भिव्यक्तति ० एव इति पाठः। • वि रीरशिवभट्टारक एवेति तिः ख्यातिरेव ति, ग. तिरे इति पाठः। • यदि ख्याति तू ·सू०५] प्रत्यभिज्ञाहृदयम् । 'य र वमको जी इत्युप 'तेन शब्दार्थचिन्तासु न सावस्था न यः शिवः ।' इत्यादिना शिवजी योरभेद एव उक्तः एत- तर परिज्ञानमे मुक्तिः, एतत्तर परिज्ञानमेव च बधः, इति भविष्यति ए एतत् हकोऽयं वि « यः, विकल्पनं च चित्तहेतुकं; ति च चित्ते, थ स्य शि त्मि- त्वम् ? इति शङ्कित्वा चित्तमेव निर्णेतुमाह चितिरे चेतनपदादवरू चेत संमोचिनी चित्तम् ५ चित्तं ना अन् त् किंचित्, अपि सैव भगवती तत् था हि सा रूपं -- ९ अन्यथा 'तटः पिपतिषति' इत्यादि शब्दार्थचिन्तासु निश्चेतनस्य तटस्य कथमिच्छा घटेत । . पं०३ ङ. पु. तस्माच ब्दार्थेति, ग. पु० तस्मात्सर्वार्थ इति पा । पं० ४ ङ. पु० जीवशिवयोरभेद क इति पाठः, ङ.पु० एव पदं नास्ति। ङ. पु० चेत्यभावैः संकोचिनी इति पाठः । • चितिरेवेति चित्तं न चान्यत्किंचित् इति, ग. पु० चित्तं नान्यत् किंचित् अपि तु सैव इति पा । पं०१० पं० १२ .

·प्रत्यभिज्ञाहृदयम् । [सू० ५ गोपयित यदा संकोचं गृह्णाति, तदा दयी गतिः; कद चित् उल्लसितमपि कोचं गुणी- चित धान्येन स्फुरति, कदाचित् संको- चप्रधानतया चित्प्र धान्यपक्षे हजे प्रकाश- धानत्वे विज्ञानाकलता; शपरामर्श- धानत्वे विद्याप्रमातृता तत्रापि क्रमेण कोचस्य तनुत याम्, ईश-सदाशिवानाश्रित- रूपता माधिप्रयत्नोपार्जिते तु चिर धानत्वे शुद्धावप्रमातृ क्रमाक्रमं र्षवती संको न्ये तु शून्यादि तृता एवमव- स्थिते सति, 'चितिरे' 'कुचि ग्राहकरू 'चेतनपदात् अवरूढा' अर्थग्रहणोन्मुखी सती 'चेत्येन' नील-सुखादिना'चिनी' उभय को 'कुचितैव चित्तम् तथा च Jumlund . पं० • 'संकोचं' इति पदं नास्ति । प्रधान विज्ञानाकलता इति पाठः । ० संकोचां नुतायाम् इति, ग. पु० संकोचतनुतायाम् इति पाठः । धि यनो र्जितेन चित धानत्वेन इति पाठः। • संको । प्राधान्येन इति पा । एवमे स्थिते सति इति पाठः । संकुचितग्राहकरूपाच्चेतनादवरूढार्थग्रहेति पाठः । ०८ग. पं०९ ·.. सू०६] प्रत्यभिज्ञाहृदयम् १३. गरूपेषु भावेषु पत्यु नं क्रिया च य तीये एव पशोः सत्त्वं र इत्यादिन त्मा चितिशक्तिरेव ज्ञान- मायाशक्तिरू पशुदशायां त् िसत्त्व-रजस्तमःस्वभावचित्तार या स्फु- रतिः इति श्रीप्रत्यभि यामुक्तम् अत एव श्रीतत्त्वगर्भस्तोत्रे वि ल्पदशाय पि त्त्विक- खरूप द्भावात् दनु रणाभिप्रायेण उक्तम् 'अत ए ये केचित्पर र्था सारिणः ज्योति न लुप्यते । इति ५ चित्तमेव तु याप्रमातुः रू म्, इत्या तन्मयो याप्र ता ६ देहप्राणपदं ; शून्य- इति प्रत्यभिज्ञोक्तनीत्या स्वातन्येति . पु० संकोचप्रकाशात् इति पाठः । • 'प्रत्यभिज्ञायामुक्तम्' ति नास्ति । तदनुसारिणा इति पाठः। चित्परमार्थेति पि रूपस्य (तत्रापि, विकल्पदशायामपि) इति पर्यायोपेतः पं०१ देहप्राणपदात् तावञ्चित्तं प्रधानमेव इति पा । ते रू त् चित्त पं०३ . पं० 0 . . . ० अ एव पं०१० ग. . ० तेषां ·१ प्रत्यभिज्ञाहृदयम् । [सू०६ भूमिरपि चित्तसंस्कारवत्येव; अन्यथा ततो युत्थितस्य खकर्तव्यानुधावनाभावः स्यात् ; इति चित्तमय एव मायीयः अमुनैव आशयेन शिवसूत्रेषु वस्तुवृत्तानुसारेण 'चैतन्यमात्मा' (१-१) इत्यभिधाय, याप्रमातृलक्षणावसरे पुनः 'चित्तमात्मा' (३-१) इत्यु म् ६ अस्यैव सम्यक् खरूपज्ञानात् यतो मुक्तिः, असम्यक् तु संसारः, ततः तिलश एतत्स्वरूपं निर्भऋतुमाह १० चैतन्यमात्मा ति, चेतयते ति चे नः, वेषु नेषु र्वासु च क्रियासु स्वतन्त्रः; तस्य भावः चै न्यं, सर्व निक्रियासंबन्धमयं परिपूर्ण तत्र्यं; परमशिवस्यैव भगवतः संभवति, नान्येषां त्परत णा- मिति प्रथमसूत्र क्त्वा पुनः तृतीयोन्मेषे 'चित्तमात्मा' इत्युक्तम् । अस्यार्थः यदेतत् विषयवासनाच्छुरि ात् नित्यं, तध्यष यादि- व्यापारबुद्ध्यहंकृन्मनोरूपं चित्तं, तदेव अतति चिदात्मकस्वस्वरूपाख्यात्या त्त्वादिवृत्त्य म्बनेन योनीः संचरति इति आत्मा अणुरित्यर्थः; न तु चिदेकरूपस्य अस्य अतनमस्ति; अत एव 'चैतन्यमात्मा' इति स्वभा- भूत ात्त्विकैतत्स्वरूपप्रतिपादनाशयेन पूर्वमात्मा लक्षितः, अनेन तु एतदीयसंकोचावभासप्रधानाणवदशौचित्येन, इति न पूर्वापरवैषम्यम् । तुवृत्यनुसारे इति पाठः। विभङ्गुम् इति IA HIRANNEveresti-NMEMBRANCHINAVANAudiwumal -3K Ay's 0 .

·] , : अौ सू प्रत्यभिज्ञाहृदयम् । १५ चैको द्विरूप यश्चतुरात सप्तपञ्चकस्वभा : ७ निर्णीतहशा चिदार । शि भ एव 'ए आत्मा, न तु अन्यः श्चत् ; प्रकाशस्य देश ल दिभिः भेदायोग त्; जडस्य ग्राहकत्वानु पत्तेः श ए त् गृहीतप्राणादिसंकोचः संकुचिताथग्राह- मिश्नुते, कोच- भासवर भ्यां 'द्विरूपः' अ णव-म यीय- ममला त्वात् 'त्रिमयः' शून्य- ाण-पुर्यष्टक- ११ वामदेवेन च मलत्रयस्वरूप भिहितमस्ति । यथा गोपि स्वमहि वोऽस्य मो द्विस्मृतात्मनः । यः संकोचः स एवास्मिन्नाणवो मल उच्यते ॥ १॥ षटुञ्च व्याप्तिवशाद्विलोपितनिजस्थितेः। भूतदेहस्थितिर्यासौ मायीयो मल उच्यते ॥ २ ॥ यदन्तःकरणागी. द्धिकर्मेन्द्रियादिभिः । बहिर्व्याप्रियते काम म मेतस्य तन्म म् ॥ ३ ॥ तत्र आणवेनैकेन मलेन युक्तो विज्ञानाकलः; द्वाभ्यामाणव-मायीया- भ्यामपवेद्यः या ला; त्रिभिः आणव- यीय-कार्ममलैः 'वेद्यः क दिधरण्यन्ततत्त्वमयः सकलः, इति । ० एव इति मायीयाणवकार्ममलिनत्वात् इति • मलात्रिम इति पाठः। . ०९ ग. पं०१० ·w मा प्रत्यभिज्ञाहृदयम् । [सू०८ शरीर भावत्वात् 'चतुरात्मा' ' श्चकानि शिदि थिव्यन्त नि ञ्चत्रिंशत्तर नि' स्व- वः' तथ शिवादि-सकलान्त- मातृसप्तक- रू; चिदानन्देच्छा-ज्ञान-क्रियाशक्तिरूप- त्वेऽपि अख्यातिवशात् कल -विद्या-र ग-काल- नियति वलितत्वात् पञ्च रूपः एवं च शिवैकरू त्वेन, ञ्चत्रिंशत्तत्त्वमयत्वेन, भावत्वेन चिदादिशक्तिपञ्चकार - त्वेन च अयं प्रत्यभिज्ञायमानो मुक्तिदः; तु रहेतुः ७ ए च तद्भूमिकाः र्वदर्शनस्थितयः ८ 'र्वेषां चार्वा दिदर्शनानां स्थितयः' सिद्धान्त : ' स्य' ए स्य अत् नो नटस्येव खेच्छाव हीताः त्रिमा 'भूमिकाः' तथा च 'चै न्यविशि' शरीरमात्मा ।' ति चार्व : तृप्त पनि पृथिव्यन्तानि इति 'शिवादि' पदहीनः पाठः । प्रमातृरू इति ।। शिवैकत्वेन इति पाठः । घि भूमय इति ।।

·- सू०८] प्रत्यभिज्ञाहृदयम् यि दयो ज्ञानादिगुणग द्धि- मे आत्म नं अ वर्गे दुर दे शून अहं- ती प्रत्येयः सुखदुः पाधिभिः तिर : आर इति मन ना मां यम् अबुद्धा नि वादि : ... ज्ञानसं न ए तत्त्वम् इति सौग बुद्धि- वृत्तिषु एव पर्यवसितः एव आत्मा इति केचित् श्रुत्यन्तविदः असदे इद सीत्- इ भा शून् भुव स्थ : ध्यमिका अपि एवं तिः भग न् सुदेवः द्वि फु- एव जीव : इति ञ्चर त्राः तेः रणा भ्युपग त् अव्यक्ते ए अभिनि: परा G ग पर ः . •पु०दुः - पु० हं- त्ययः सु दुः- दि पा :। ग. पाध्यभिभूत आत्मेति पा । • शून्यवादि इति सुदेवपदं नारि । ३ पं०९ पं० १३ . . .

·१८ ज्ञिान प्रत्यभिज्ञाहृदयम् । [सू०८ सांख्यादयस्तु i भूमिम् लम्बन्ते सदेव इदम आसीत् इति ईश्वरतत्त्व- पदमाश्रिता अपरे श्रुत्यन्तविदः पश्यन्तीरूपम् आर त्वम् इति वैयाकरणाः श्रीसदाशिवपदमध्या : एवमन्यदपि अनुमन्तव्यम् ए आग 'बुद्धितत्त्वे स्थिता बौद्धा गुणेष्वेवाहताः स्थिताः। स्थिता वेदविदः पुंसि अव्यक्ते पाश्चरात्रिकाः ।' इत्यादिना निरूपितम् श्वोत्तीर्णमात्मतत्त्वम्-इति विश्वमयम् इति लाद्याम्नायनिविष्टाः विश्वोत्तीर्ण विश्वमयं च इति त्रिकादि- दर्शनविदः एवम् एकस्यैव चिदात्मनो भगव : तत्र्यावभासिताः सर्वा इमा भूमिकाः खात प्रच्छादनोन्मीलनतारतम्यभेदिताः; अ एक • अवतिष्ठन्ते इति शून्यान्तविद इति पाठः। रूपं पश्यति इति पाठः । • दर्शनवादिन इति पं०१ ·सू०८] प्रत्यभिज्ञाहृदयम् । १९ मितदृष्टयस्तु र एव ए व आत्मा शांशि सु तदि यैव अभिमान हिताः, 'न देह दिषु भूमिषु पूर्वपूर्व तृव्याप्तिस थाय पि उक्तरूपा ह व्याप्तिं पर क्तिपातं विन न लभन्ते थो म् 'वै णवाद्यास्तु ये केचिद्वि रागेण रञ्जिताः न विदन्ति परं देवं सर्वज्ञं ज्ञानशालिनम् इति था 'भ्र यत्येव तान्माया मो मो लिप्सया । इति • आत्मोपा :वं न गच्छन्ति परं दम् इति च अपि च 'सर्वे । दर्शनानां' नां नीलसु ादिज्ञान नां याः 'स्थि । अन्तर्मुख- रूपा वि - यः : 'तद्भूमिक' चिदानन्द- नस्वात्मस्वरूपाभि यक्त्युप य: इ हि *. १ ग. T इति ।। • ग. पु० देहादिभूमि इति 4. शालिनम् इति श्लोक दो नास्ति । • तन्माया इति '. • अनामोपास ह्येते ति पं० १५ ग. पु० चिदा न्दात्मरूपेति ।। . ०११ ग.

·२
प्रत्यभिज्ञाहृदयम् । [सू०८
यदा यदा बहिर्मुखं रूपं स्वरूपे विश्राम्यति, तदा
दा बाह्यवस्तूपसंह रः, अन्तःप्रशान्तपदा
स्थितिः; त्तदुदेष्यत्संवित्संतत्यासूत्रणम् ; इति
सृष्टि-स्थिति-संहारमेलनारूपा इयं तुरीया
संविद्भट्टारिका तत्तत्सृष्टयादिभेदान् उद्वमन्ती
हरन्ती च, सदा पूर्णा च, कृशा च, उभय
रूपा च, अनुभयात्मा च, अक्रममेव फुरती
स्थिता उक्तं च श्री त्यभिज्ञाटीकायाम्
'तावदर्थावलेहेन उत्ति ति, पूर्णा च भवति'
इति ए भट्टारिका मारक म् अधि-
कमनुशील्यम ना र रोत्ये भ
नम्
यदि ए भूत आत्मनो विभूतिः, तत्
थम् अ
मला : अणुः कलादिवलितः
• री अभिधी ते ? इत्या
पं.
.
संपूर्णा चेति
क्रमेणैव फुरन्ती इति पाठः ।
हेलेन इति,
० अर्थावहेलना उत्तिष्ठन्ति
इति । ग
..
पूर्णा च भविष्यति इति च पाठः ।

·सू०९] . प्रत्यभिज्ञाहृदयम् । २१ चिहत्तच्छक्तिसंकोचात् ल तः संसारी ९ यदा चिद र 'परमेश्वरः त् अभेदन निमय भेदव्याम् अवलम्बते, 'दीया इच्छादिशक्तयः' असंकुचिता अपि । कोचवत्यो' भागि दानी व च अयं ' ल वृतः संसरी' भ ति प्रतिह व्यरू । इच्छाशत्ति: ती अपूर्णं न्यतारू म् आणवं मलम् ; ज्ञानशक्तिः क्रमेण कोच त भेदे किंचित त्व: अन :कर द्धीद्रिय पत्ति- पूर्वम् अत्यन्तं गोचग्रहणेन भ वे थ- रू'मायी म् ; क्रियाशक्तिः क्रमेण भेदे 5 तथा च • चिता वं ३ - - . : पं० . *०५ . पं०६ चिद्वि : शरि कोचेति ।। च्याभे त्ति तिम् इति, अभेदप्राप्तिम् इति यः कुरि । इति पाठः। • भ न्ति इति ।। । क्तिक्रमेण इति किंचिज्ज्ञत्वान्तः रणेत्यादि ० को हे इति पाठः । . पु० क्रियाशक्ति मेण इति पा । . ग. • भेदसर्वज्ञत्व- पं०१२ पं०१३ ·२२ प्रत्यभिज्ञाहृदयम् । [सू १० सर्वकर्तृत्वस्य किंचित्कर्तृत्वाप्तेः कर्मेन्द्रियरूप- संकोचग्रहणपूर्वम् अत्यन्तं परिमिततां प्राप्ता शुभ शुभानुष्ठानमयं कार्म मलम् तथा सर्व- कर्तृत्व-सर्वज्ञत्व-पूर्णत्व-नित्यत्व-व्यापकत्वशक्त- कोचं गृह्णाना थाक्रमं कला-वि राग- -नियतिरूपतया भान्ति तथाविधश्च अयं शक्तिदरिद्रः संसारी उच्यते; स्वशक्ति- विकासे तु शिव एव ननु सार्यवस्थायाम् अस्य किंचित् शिव- तोचि म् अभिज्ञानमस्ति येन शिव एव तथावस्थितः? इत्युद्धोष्यते अस्ति इत्याह तथ पि त त् पञ्चकृत्यानि करोति इह ईश्वराद्वयदर्शनस्य ह्मवादिभ्यः अय- ९ मेव विशे:, यत् UpIRavimshan.andawonpsong 'ष्टिसंहारकारं विलयस्थितिकारकम् अनुग्र करं देवं ण ातिविनाशनम् ।' भेदसर्वकर्तृत्वकिंचित्कर्तृत्वकर्मेन्द्रियेत्यादि-पाठः । • शिवतोचि किञ्चिदभिज्ञान स्ति? इति पाठः । पं०.११ • ये तथावस्थानः शिव एवेत्युद्धोष्यते इति : इति . पं० १५ ·सू०१०] प्रत्यभिज्ञाहृदयम् । २३ इति श्रीमत्वच दादिशासनोक्तनी सदा श्वविधकृत्यकारित चिदात्मनो भ च भगवन् शुद्धेतराध्वस्फारणक्रमेण रूपवि रूपाणि यादीनि करो 'संकुचितचि क्त या सारभू मपि पश्च नि धत्ते तथा है 'तदेवं व्यवहारेऽपि देहादिमाविशन् भान्तमेवान रॉघमिर या भासये हिः ।' इति प्रत्यभि । रिक्त र्थह य देह ण - दिपदम् आविशन् चिद्रूपो महेश्वरो बहिर्मु- पीभाव व रे नील दि नियतदेश लादितय दा आभ सयति, तदा नियतदे- शकालाद्य भा शेि अ भ शेि अ संहर्तृता; नीलाद्याभासांशे थ पकता; भेदेन आभ सांशे लयकारिता; शै येन शने अनु हीत यथा च ष्ट्र ; अन्यदेश पं०५ . . पं० १० था संकुचच्छक्ति या इति ०९ग. प्रत्यभिज्ञा रो ति पाठः । • चिद्रूहे र इति : पाठः। पं० १३ ख. ङ. दं नास्ति । पं०१५ • पु० भेदनांशे इति, भेदनाभेदांशे इति ।। , .

·२४ प्रत्यभिज्ञाहृदयम् [ सू० ११ सदा श्चविधकृ कारित्वं भगवतः, तथा वितत्य स्पन्दसंदोहे निर्णीतम् एवमिदं ञ्चविधकृत्यकारित्वम् आत्मी सदा दृढप्रतिपत्त्या रिशील्यमानं माहेश्वर्यम् उन्मीलयत्येव भक्तिभाजाम् अत एव ये सदा एतत् परिशीलयन्ति, ते स्वरूपविका विश्वं जानाना जीवन्मुक्ता इत्यानाताः ये तु न तथा, ते सर्वतो विभिन्नं मेयजातं श्य तो बद्ध त्मानः कारः पञ्चविधकृत्यका- रित्वे, य वत् अन्योऽपि कश्चित् रहस्यरूपो- न च अयमेव ऽस्ति इत्याह अ भासन-रक्ति-विमर्शन-बीजावस्था- पन-विलापनतस्तानि ञ्चविधकृत्यानि करोति' इति पूर्वतः सं- १ ग . पं० ३ ख. ङ. पु० पञ्चकृत्येति पाठः। पं०४ . पु. हेश्वर्यमे गोन्मीलयेत् इति पा । दैि त् इति, ग. . दैवैतत्परिशीलयन्त इति पा ।। त्यकारित्वे इति न्यदपि किंचिद्र रूपमस्तीति पा:। प्रभासमान इति, बीजावस्थानतद्वि- पिनेति पा ।। '०१५ नि-इ , .ग. पूर्वेण इति पं० १३ ग.

·सू०११] प्रत्यभिज्ञाहृदयम् २५ बध्यते श्रीमन्महाथ य दृगादिदेवीप्रसरण- क्रमेण त् यत् आभा , तत् तत् सृज्यते; तथा पदे त यदा शान्तनिमे कंचित् लं र ति, दा स्थितिदे य त् थाप्यते; चमत्कारापरपर्य यविमर्श मये संहियते थो रामे माधिवज्रेणाप्यन्यैरभेद्यो भेदभूधरः परामृ श्च न श्च त्वद्भक्तिबल लिभिः । इति यदा तु 'ह्रिय णमपि एतत् न्तः विचित्राशङ्कादिसंस्कारम् अ धत्ते, दा तत् पुनः उद्भविष्यत्संसारबीजभ विलय- दम् अध्य रोपि म् यद पुनः तत् अ : थापि म् अन्यत् वा अ भूय पाकक्रमेण अलं युक्त्या चिदग्निसाद्भा- म् आपद्यते, तदा पूर्ण दनेन अनुगृह्यते एव ईदृशं च श्वविधकृ कारित्वं . • महा गादिदेवी र मेणेति पं०.३ .: पु० 'पदे' इति पदं स्ति । . विमर्शसमये इति . भक्तिभरशालिभिरिति पं० १२ पु० पित न्यदा इति पं० १६ ईदृश त्यकारिता सदा संनिहितापि ति ।। . . .

·w [सू० १२ प्रत्यभिज्ञाहृदयम् । वस्य सद संनिहित पि द्गुरूपदेशं विना न काशते, इति द्गुरुसपर्यैव एतत् थार्थम् अ र्तव्य पुनः द्गुरूपदेशं विना एतत्परिज्ञानं नास्ति, स्य अवच्छादितस्वस्वरूपाभिःनिजाभिः क्तिभिः व्यामोहितत्वं भवति इत्याह तदपरि ने स्वशक्तिभि र्यामोहि- तता संसारित्वम् १२ एतस्य द भ प विधकृत्य- कारित्व 'अ रिज्ञाने' शक्ति तिहेतुकखबलो- न्मीलनाभावात् अ शने 'स्वाभिः शक्तिभिः व्या मोहितत्वं' विविधलौकिकशास्त्रीयशङ्काश- कुकीलितत्वं यत्, इदमेव 'संसारित्वम्' दुक्तं श्रीसर्ववीरभट्टारके , २ गुरू यैवेतिः पं० ५ . व्येति पाठः। दितस्वरूपाभिः इति पाठः नि भिः इति दं पुस्तकादुपक्षिप्तम् । शक्तिव्यामोहित 'सारित्वमित्याहेति पा । शक्तिव्या मोहितता इति, क्ति मोहितत्वम् ति • तदा इति पाठः। ० पं० ·रि सू०१२] प्रत्यभिज्ञाहृदयम् । २. 'अज्ञा च्छङ्क लोक : श्च संहतिः॥ इति वात्म : सर्वे सर्वे वर्णाः वि त्मि : इति हि चित शात् यति- नि गोदित ह रूप पूर्णाहविमर्श- यी य इयं पर वाशक्तिः अदि-क्षान्त- रूपाशे शक्तिचक्रगर्भिणी, तावत् पश् न्ती- मध्यमादिक्रमेण हकभूमिकां भास ति च परारूपत्वेन रूपम् अप्रथयन्ती तुः अ फुट स ध रणार्थावभ सरूपां प्रतिक्षणं न नवां वि ल्पक्रिय मु । यति, शुद्धामपि च अविकल्प दाच दितामे दर्शयति त यादिदेवताधिष्ठि कारादिविचि शक्तिभिः - मोहि तो देह - णादिमेव परिमितम् अवशम् अर नं - ते मूढजनः ब्राहयादिदेव्यः शुदश यां भेद- त य ग. पु० ग. . . पं०३ पं०५ पं. ६ पं०८ पं०९ पं०१० पं. १ : शिवार हि पाठः । • नित्योदि म रूपा इति पाठः । पु० आदि न्तिशे तीति पाठः। . ध्यमादिग्राहकेति पा । • पु० स्वरूपं प्रथयन्तीति पाठः । ग. . ●भासां प्रतिक्षणे इति पाठः । • शक्तिव्यामोहि इति पाठः । . .

·imalayine । २८ प्रत्यभिज्ञाहृदयम् । [सू०१२ विषये सृष्टिस्थिती, अभेदविषये च संहारं थयन्त्यः, परिमितविकल्पपात्रतामेव संपाद- न्ति; पतिदशायां तु भेदे संहारम् , अभेदे च सर्गस्थिती प्रकटयन्त्यः, क्रमाक्रमं विकल्प- निर्हासनेन श्रीमद्भरवमुद्रानु वेशमयीं ह- तीम् अविकल्पभूमिमेव उन्मीलयन्ति 'सर्वो ममायं विभव इत्येवं परिजानतः । विश्वात्मनो विकल्पानां प्रसरेऽपि महेशता ।' इत्यादिरूपां चिदानन्दावेशम । शुद्धविकल्प- शक्तिम् उल्लासयन्ति ततः उक्तनीत्या स्वश- क्तिव्यामोहिततैव संसारित्वम् किंच चितिशक्तिरेव भग ती विश्ववमनात् १२ विज्ञानभैरवेपि 'सर्व : सर्वकर्ता च व्यापकः परमेश्वरः । एवाहं शैवधर्म इति दााच्छिवो भवेत् ॥' . . ० प्रयान्त इति पा । विकल्पहासे इति पाठः। इत्येवं परीत्यादि-पादत्रयहीनः ठः । ग. पु० नन्दावे साराम् इति, अशुद्धां विकल्पशरि मिति च, शुद्धविकल्पां शक्तिम् , द्वामविकल्पेति पाठान्तरयु :पा । • शक्तिभिर्व्यामोहितर म् इति पा :। श्वावसाननात् इति पाठः। . . .

·सू०१२] प्रत्यभिज्ञाहृदयस् २९ रवामाचारत्व वामेश्वर्याख्या सती, चरी-गोचरी-दि चरी-भूचरीरू: अशेषैः मातृ-अ : रण-बहिष्करण-भावस्वभावैः परि- स्फुरन्ती, पशुभूमिकायां शून्यपदवि न्ता किंचित्कर्तृत्वाद्यात -कलादिशक्त्यात खे- चरीचक्रेण गोपि पर आर्थिकचि गनचरीत. - खरूपेण च स्ति; भेदनि भिमान-विक- रून धानान्तः रणदेवीरूपेण गोचरीचके गोपिताभेदनिश्चया त्म पार थि रूपेण श; भेदालोचनादि ध नबहिष्करणदेव- तात्मन च दिक्चरीचक्रेण गोप भेद म रिमार्थिकखरूपेण फुरति; सर्वतो व्य- वच्छिन्न भास भ व मेय त्मन च भूचरी- चक्रेण गोपितसात्म्य रूपे पशु दय- यामोहिन भाति तिभूमिकायां तु व- ० . हिष्करणभावैरिति, बहिष्करणभावाभा भावैरिति पा । पं० विश्रान्तकिंचित् इति पा :। • खेचरीक्रमेण इति, ग. पु० खेचरीत्वक्रमेणेति ।। पं०६ • गगनचरीत्व मेण इति पा:। ०१०क.ग. • प्रधानता हिष्करणेति पा:। र रूपेणेति पाठः। पं०५ . .

·३ , S ३. प्रत्यभिज्ञाहृदयम् । [ सू०.१२ र्तृत्वादिशक्त्यात्मकचिद्गगनचरीत्वेन, अभेद- निश्चयाद्यात्मन गोचरीत्वेन, अभेदालोचना- द्यात्मना दिक्चरीत्वेन, स्वाङ्गकल्पाद्वयप्रथासा- रप्रमेयात्मना च भूचरीत्वेन पतिहृदयविक - सिना स्फुरति था च उक्तं सहजचमत्कार- परिजनि कृतकादरेण भट्टद मोदरेण विमु- केषु 'पूर्णावच्छि मात्रन्तर्बहि करणभावगाः । वामे द्याः परि निाज्ञानात्स्युर्मुक्तिबन्धदाः ' इति एवं निजशक्तिव्यामोहि तै रित्वम् अपि च चिदात्मनः रमेश्वरस्य स्वा अन- पायिनी एकैव स्फुरत्त सारकर्तृतात्म ऐश्वर्य- शक्तिः यद रूपं गोपयित्वा पशवे पदे [- नास्ति, . . पं० तिहृदये वि सिता इति पा : । पं०५ था चेत्यारभ्य क्ति न्धदा इत्यन : पा : ग. उप भ्यां पूर्णावि- च्छिन्न त्रास इति पा । . सानपायिनीति पा:। १३ • स्फुर सारा कर्तृता मै यशक्तिरिति पा :। गृहयि । इति ठः। . .

·३. सू०.१२] प्रत्यभिज्ञाहृदयम् । णापान न-शक्तिदशाभिः जाग्रत्स्वप्न- भूमिभिः देह- ण-पुर्य कल भिश्च यामो- हयति, तद तद्वयामोहितता. संसारित्वम् ; दा मध्यध मोल्लासाम् उदानशक्तिं, वि- श्वय प्तिसारां च यानशक्तिं, तुर्यदश रूपां तुर्यातीतदशारूपां च चिदानन्दघनाम् उन्मी- लयति, द देहाद्य स्थ यामपि तिदशात्मा जी मुक्तिर्भवति एत्रिधा शक्ति मो- हितता व्याख्य 'चिद्वत्' इति (९) सूत्रे चिर शो गृहीतसंकोचः संसारी इत्युक्तम्, इह तु शक्ति य गोहितत्वेन अस्य संसा- रित्वं भवति, इति भङ्गय तरेण उ म् एवं संकुचि शक्तिः ण दिम नपि दा स्वशक्ति- व्य मोहितो न भवति, तदा अयम् ३ आत्मा मनसा, मन इन्द्रियेण, इन्द्रियमर्थेन संयुज्यते इति चतु यसंनिकर्षः जाग्रदवस्था । आत्मा मनसा, मनो विषयेण इति त्रितय- संनिकर्षः स्वमावस्था । आत्मा विषयेण इति द्वयोः संनिकर्षः सुषुप्तिः । केवलात्म 'निकर्षः तुर्या । निस्तरङ्गमहोदधिकल्पाव निं तु तुर्यातीता. स्था इति । • तदा मोहता 'सारीति धामो त् उदा क्तिव्याप्ति रां व्यानेति, उदानशक्ति प्तीति विश्वपदहीनः पाठः। . .

·३२
प्रत्यभिज्ञाहृदयम् । [सू०१३
'शरीरी परमेश्वरः।
इत्य यस्थित्य शिवभ र एव, इति भङ्गया
निरूपि भवति यद गमः
' ष्यदेहमास्थाय नास्ते परमेश्वराः '
इति उक्तं च प्रत्यभिज्ञाटीकायाम्
'शरीरमेव घट द्यपि वा ये षट्त्रिंशत्तत्वमयं
शिवरूपतया प यन्ति तेऽपि सिध्यन्ति'
ति १२
उक्तसूत्रार्थ तिपक्ष्येण तत्त्वदृष्टिं दर्शयि-
माह
तत्परिज्ञाने चित्तमेव अ तर्मु-
खीभावेन चेतनपदाध्यारो-
हत् चितिः १३
पूर्वसूत्र याख्या सङ्गेन प्रमेयह
वि त्य
.
.
परमेश्वर एवेति 'एव' पदाधि : ।।
• शरीरमेव ये षद शत्तत्त्वम शिवरूपतया श्यन्ति चै-
न्ति तेपि सि न्ति, घादिकमपि थाभिनिविशन्ति
विवाद इ. क्तसूत्रार्थेति ठः।
मुंखीभावे चेतनेति ठः।
दा रो त् हि
वि यमेतत् शब गत्या क्रियते इति
तेपि इति ना

·सू० १३] प्रत्यभिज्ञाहृदयम् , आत्मी व्याख्यातप्रायमेतत् सूत्रम् ; ब्दसंगत्या तु धुना व्याख्यायते । कृत्यकारित्वस्य परिज्ञाने' ति अपरिज्ञानलक्ष- णकारणापगमात् शक्ति मोहिततानिवृत्तौ खातत्र्यलाभात् प्राक् व्याख्यातं यत् 'चित्तं' देव संमोचिनी बहिर्मुखतां जहत्, 'अन्तर्मु- खीभावेन चेतनपदाध्यारोहात्, ग्राहक णक्रमेण कोचकलाया अपि विगलनेन रूपापत्त्य च 'भ;खी चन्मयी परां भूमि विशति इत्यर्थः १३ ननु दि पार ! चच्छक्ति दं दकवलन भावं, त् अ मा पदेऽपि थारूपेण भवितव्यं यथा जलदा. आदित- १४ था चोक्तम् पुनः शाम्भवेच्छातः शिवाभेदं परामृशन् । क्रमान्म श-तन्नेतृरूपो याति शिवात्मताम् ॥' इति । . पिग दिति तच्या भादिति • संकोचिनी हिर्मुखता इति ।। ०८ ग. पु० विगलने इति मीनिर्दिष्टः प । भूमिम् इति . . . .

·३ प्रत्यभिज्ञाहृदयम् [सू०१ पि भानोः भासकत्वम् -इत्याशङ्क ह चिति हिरवरोहपदे छन्नोऽपि त्रिय मेये धनं प्लु- यति १४ 'चितिरेव' विश्व नशीलत्वात् वह्निः; असो एव अवरोहपदे' मायाप्रमातृतायां 'छन्नोऽपि' त्र्यात् आच्छादि खभावोऽपि, भूरिभूति- च्छन्नाग्निवत् अंशेन, नीलपीतादिप्रम- येन • 'प्लुष्यति' स्वात्मसात् करोति दस्य इदम् कूतम् त् वलयन् अपि सार्वात्म्येन ते, अपि तु अंशेन रात्मना उर पियति सकत्वं च सर्वप्रमा- खानुभवत एव सिद्धम् दुक्तं श्रीमदु- त्पलदेवपादैः नि स्तोत्रे , पदहीनः, वारोहिपदे चितिरेव नेति इति त्रियाप्यचे वेन्धनमिति स्मकत्वेनेति तीति नीलेति, पु० पीतादिमेयमे- . पं० १२ . ग. पु० संस रात्मक -- :

·३५ सू०१५] प्रत्यभिज्ञाहृदयम् 'वर्तन जन योऽशेषा अपि ह्येन्द्रविष्ण : न तो वन्दे देव विश्वं भवन्मयम् इति १ द पुनः रणेश्वरी रसंको रशी नयुक्तिम् अवि ति तदा लल भे विश्वमात्मसात्क- रोत चितिरेव देह णाद्याच्छाद निमज्जनेन रयन्ती म्, थोक्तं में हार ५ रू म् उन नत्वे 'दा लं ब्राः इति एवं च ' लल भे' .उन्म णे, क्षि दि-सदाशिवा' 'विश्वम् आर त् करोति'-खखरू भेदे निर्भा ति तदुक्तं पूर्वगुरुभिः भ येषु मसूत्रे 'य । हिरुद्घोधि तो दाद ति, विष- पाशान् भक्षयेत्' इति '. ५ पं०११ 4. रेति पाठः। पा येणेति, ग. • यथोक्तमिति पाठः। . यत्वेनेति ३ ·न प्रत्यभिज्ञाहृदयम् [सू०१६ ' चैवं व्यम्,-विश्वात्मसात्काररू। वे भूः कादाचित्की, म् उपादेय इयं स्यात् इति यतो देहा न्म ननिम नवशेन इदम् अस्याः कादाचि- र त्वम् इव अ भाति वस्तुतस् चितिखात याव- भासि दे धुन नात् एव कादाचित् त्वम् ए सदै काशमाना; अन्यथा तत् देहादि अपि शे अत एव देहादि मातृ भि ननि- ज्जनाय अभ्य सः, न सदा थम न सिारप्रमा- ताप्राप्त्यर्थम इति श्री त्यभिज्ञाकार : ५ एवं च चिद नन्दल भे देहादिषु चेत्य ने- प्वपि चिदैकार यप्रतिपत्तिद य जी मुति: १६ विश्वात्म रात्मनि मावेशरूपे चिदा- नन्दे लधे युत्थानदशायां दलकल्पत देह णनी सु दि अ भासमानेषु अपि, .विश्वार क्षात्कारेति पाठः। उपादेयमिति, ख. पु० उपादेया दिति ग. पु० त यावभासि देहेत्यादि, पा । दि एवेति पा । भ्या इति पाठः। ० सारपर तृता इति पाठः। देहादिष्वपि चेत्येति पं० १ ख. पं०२ ० . पं०४ . ० निम T .

·३ वे सू०१७] प्रत्यभिज्ञाहृदयम् । रबलात् प्रतिपादयिष्यमाण- युक्ति मोपबृंहितात् 'चिदैकात्म्यप्रतिपत्तिद - यम्'-अविचला चिदे त्व था, सै 'जीव- न्मुक्तिः'-जी : णान् अपि ध र नोमुक्तिः त्यभिज्ञातनिजस्वरूपविद्रा शेि पाशराशि- त् यथोक्तं पन्दशास्त्रे 'इति वा य संवित्तिः क्रीडात्वेनाखिलं जगत् यन्स तं युक्तो वन को न शयः इति १६ थं चिदा न्दलाभो भ ति? इत्याह ध्यविक स िदनद- लभः नि रतमत्वेन निरत् तद्भित्ति 'विन च कस्यचित् अपि वरूप नुपपत्तेः 'विदेव भगवती 'मध्यम् तु मायादशाय थाभूतापि वरूपं गृहयित्व स ० ०२ख. ङ. क्तिकमेणेति पा:। ०३ ग. पु० अविचलच्चिदेकत्वेन । । इति ।। मुक्तिः निज रूपविद्रावितेति, ।। • रूपे विद्रावितेति पाठः । पं०८ पश्यन् इति पाठः। त्मि, पपत्तेः ति पा:। ० स्वात्म मिति पं०५ . . . पं०१ पं०१६ ·३८ प्रत्यभिज्ञाहृदयम् [सू० ७ क् संवित्माओं परिणता' इति नीत्य प्राणशक्तिभूमि स्वीकृत्य, अवरो- हक्रमेण बुद्धिदेहादिभुवम् अधिशयाना, नाडी- सरणिम् अनुस् । तत्रापि च पलाश- मध्यश खान्यायेन आ झरन्ध्रात् अधो- वक्रपर्यन्तं णशक्ति श्रयमध्यमनाडीरूप- धन्येन स्थिता; तत एव सर्ववृत्ती- नाम् उदयात्, तत्रैव च विश्रामात् एवं- भूतापि ए पशूनां निमीलितस्वरूपैव स्थि । १५ य । र्ववाहनसंपर मृद्धोपि राजा स्वेच्छया पद्भ्यां ग ति, थेयं संविद्भगवत्यपि खेच्छया परिमितप्रमात्रा देहादिभूमि स्वी रुते भावः। १६ प : विज्ञातपरतत्त्वाः । त । च 'अविज्ञाते परे तत्त्वे योगाभ्यासो हि निष्फ । विज्ञाते च परे त्वे योगाभ्यासो हि निष्फलः ॥' इति 1 . - . नानानाडीति .प्राणशक्तिर्व श्रियम डीरू स्वेनेति, ०प्रा श्रये मध्यम नाडीरूप येति, ग. शयेति पा:। सर्वचित्तवृत्तीनामिति, व त्तीनां प्रलयात् पु० रिश्रमणादिति इति पाठः। स्वरूपावस्थितेति ० . ९ .

·सू. १८] प्रत्यभिज्ञाहृदयम् ३९ दा तु उ युक्तिक्रमे सर्वान्तरतमत्वे मध्यभूत विद्भग ती वि ति, यदि क्ष्यमाणक्रमेण मध्यभूता ह्मनाडी विक- सति, दा' द्विक त् चिद नन्दस्य' उ रूपस्य 'ल भः' प्राप्तिर्भवति त श्च गुक्ता जीवन्मुक्तिः मध्यविकासे युक्तिमाह वि य-शक्ति को विकास- वाहच्छेद तोटिनिभाल- दय हो ८ 'इह' मध्यशक्तिवि से 'विकल्पक्षयादय उपाय:' प्रागुपदि पञ्चविधकृत्य रित्वा रणेन र्वमध 'विदो विमो ज यते इति अभिहि यम् उ न्तिरम् अपि तु उच्यते; -मुद्राबन्धादिसम- मत्वेन भूः इति पाठः । डीति • वि से जीवन्मुक्तियुक्तिमिति पाठः । दयो या इति, पाय इत्येकवचनान्तः ठः। •पु० सूद - म्, 'प्राणा रो रोहच्छेदा विकल दिय' इति भूर याः . . . पं० १० पं० ११ ·प्रत्यभिज्ञाहृदयम् [सू०१८ स्तयन्त्रणातत्रत्रोटनेन सुखोपायमेव, हृदये निहितचित्तः, उक्तयुक्त्या स्वस्थितिप्रतिबन विकल्पम् अकिंचिच्चिन कत्वे प्रशमयन्, अविकल्पपरामर्शेन दे द्यकलुषस्वचित्प्रमातृ- तानिभालनप्रवणः, अचिरादेव उन्मिषद्वि- तुर्य-तुर्यतीतसमावेशदशाम् आसाद- यति थोक्तम् 'विकल्पहानेनैका य त मेणेश्वरतापदम् । इति श्रीप्रत्यभिज्ञायाम् श्रीस्पन्देऽपि 'दा क्षोभः लीये तदा दम् ति श्रीज्ञानगर्भेऽपि 'वि य सकलाः हि या जननि मानसीः सर्वतो विमुक्तकर क्रियानु तिपार योज्वलम् स्थितस्त्वद भाव : पदि वेद्यते दशा नृभिर न्द्रिता सुखामृत न्दिनी । इति उप को मूर्धन हत् भिज्ञायां बोटनेनेति .पु० हृदयनिहितेति संनिहितेति, • तिबन्धनात् इति स्थितस्त्वदनुभावेति पाठः। न्द्रि । मूर्धत्वादिति त्पर परा 0 . . :,पा। ०२ग. ० . पाठः। पं०१ . . खेति ।। . . 4102 ·यिकत्वात् स्माभिः प्रसङ्गात् .. सू०१८] प्रत्यभिज्ञाहृदयम् प्रतिपादितत्वात् आदौ : शक्तिसंकोचाद- यस्तु यद्यपि प्रत्यभिज्ञायां प्रतिपादि:, थापि दर्श्यन्ते; हु हि प्रदर्शि षु कश्चित् केनचित् वेक्ष्यति इति 'शक्तेः संको, इन्द्रियद्वारेण रन्त्या ए आकुश्चनक्रमेण उन्मुखी र म् थो- म् आथर्वणि कोपनिषत्सु ठवल्यां र्थ- वल्लीप्रथममत्रे 'पराधि खानि : णत्वयंभू- स्तसात्पर ङ् ति न्तिरात्मन् कश्चिद्धीरः गात्मानमैक्षद् आ त्तचक्षुरमृ त्वमश्नन् ।' इति मृताय अपि वा कूर्माङ्गसको वत् ये हृत्प्रवेशव 'यो नि म् थोक्तम् १ उपायेषु । शक्तिसंकोचः, प्रतिपादितः, प्रदर्श्यते इत्येते मेिकवचनत्वे- : केन विशेत् इति कश्चिद्धीमान् इति, व्यावृत्त क्षुरिति, मूलौपनिषदपुस्तकेषु मुद्रिते । स्वमिच्छन्' इति पाठः नैव पा । । सर्वे - . श्यते । ६ ·प्र भिज्ञाहृदयम् [सूर ८ 'तदपोद्धृते नि गोदि स्थितिः । इति 'शक्तेर्विक :' अतर्निगूढाया क्रममेव रणचक्रविस्फ रणेन 'अन्तर्लक्ष्यो बहिदृष्टिनिमेषोन्मेषवर्जितः । इति भैरवीर्यमुद्रा प्रवेशयुक्त्य बहिः सर- णम् यथोक्तं कक्ष गोत्रे 'सर्वाः क्तीश्चेतसा दर्शनाद्याः खे वेद्ये योगपद्येन विष्वक क्षिप्त मध्ये हाट भभूत- स्तिष्ठन्विश्वाधार एकोऽवभासि ।' इति जीभ टेनापि उक्तम् - १८ भैरवीयमुद्रा खेचरीमुद्रा । तल्लक्षणं च यथा नः स्थिरं यस्य विनावलम्बनं वायुः स्थिरो यस्य विना रोधनम् । ष्टिः स्थिरा यस्य विनावलो नं स्यात्सैव मुद्रा विमला च खेचरी ॥' इति । . पु. नित्यस्थितिरिति पाठः । विकासोन्तर्विमूढाया पि क्रममेव इति, ग. . वि तो मूढाया इति पाठः। इति । वि. ।। इति । ९ # ग. . .

·सू०१८] प्रत्यभिज्ञाहृदयम् । سه दन मोनि १९ मयं क्षित् 'पादिषु परि । त् सिद्धिः ' इति शक्ते कोचवि ना पु त्सूक्ष्म णशक्त भ्रूभेदनेन मासादितो डलिनीपदे. रविश्रान्ति- दश परिशीलनम्; अधःकु डलिन्यां च ऋरूपायां गुणीकृत्य शक्तिं, तन्मूल-तदन- - ध्यभूमिस्पर्शावेशः थोक्तं विज्ञानभ रके 'वर्वि ध्ये तु चित्तं केवलं वायुपूर्ण व रानन्देन युय । इति अत्र वह्निः अ : अ वेशक्रमेण संकोचभूः, पदम् , 'वष्ल याप्तौ' इति अर्थ नुगमात् १९ ष वात्मनः शक्तेर्मूलभूर्वह्निः संकोचहेतुत्वात् , प्रसरणात्मव्या- सिहेतुर्विषं, तयोर्मध्ये सृष्टिग्रन्थौ मध्यनाड्यात्मनि, केवलमारोहावरोह- विषयसंबन्धरहितं वायुपूर्ण वा मध्यनाडीस्थिताक्रमोच्चारानक कलात्मक- णभरितम् ईदृशं सुखमयं हृादात्मकं चित्तं भावनया दिपेत् , ततः स्मरानन्देन युक्तो भवति सर्वविषयविस्मारकारणत्वात्कामानन्दस्य आन- न्दान्तरेभ्यः परत्वात् इति । वि स्थ नम् रयुक्त्या विक . २ •विकास इत्ये वचनपाठः। पं०३ .पु० भेदेन मेति, ग. पु. भेदसमा आदि । इति पाठः । पं०६ • पु० षष्ठचक्ररूपाम् इति , ग. पु० व पायामिति पाठः। •पु० रन वि सेति पा:। '. १२. . र्थावगमात् इति पा । पं० ११ ·प्रत्यभिज्ञाहृदयम् [सू० १८ 'वाहयोः' वामदक्षिणगतयोः पानयोः 'छेदो' हृदयविश्रान्तिपुरःसरम् न्तः ककार- हकारादिप्रायानच्कवर्णोच्चारेण विच्छेदनम् थो ज्ञानगर्भे 'अनच्कककृतायतिप्रसृतपार्श्वनाडीद्वय- च्छिदो विधृतचेतसो हृदयपङ्कजसोदरे उदेति दारि न्धि विद्या रो य एष परमे तां जनयि गोर यलम् इति दिकोटिः' हृदयम्, 'अन्तकोटिः' द्वाद- न्तः तयोः णोल्लासविश्रात्यवसरे 'निभा- ' चित्तनिवेशनेन रिशीलनम् थोक्तं विज्ञानभैरवे 'हृयाकाशे निलीनाक्षः टमध्यग: अनन् चेत : भगे परं सौभाग्यमाप्नुयात् इति 'य था यत्र तत्र द्वादशान्ते नः क्षिपेत् प्रति णं णवृत्तवैलक्षण्यं दिनैर्भवेत् । वामदक्षिणगत्योरिति • येणानच्को रेणेति, न कवर्णोच्चारणे इति पा । • चिति वेशनेनेति वैलक्ष्यं दि शो वेदिति, • वै क्षण्यं गैर्भवेत् इति . . . .

·सूर ८] प्र भिज्ञा म् भैरवे एव इति आदिपदात् उन्मेषदशानिषेवणम् थोक्तम् 'उने : वि: यं प क्षयेत् इति स्पन्दे र णी विषयचर्वणादय ही : यथो श्रीवि 'जरि पान तो सिर निन्दविजृम्भ त् भावये रिता स्थां हानन्दमयो वेत् गीतादिवि य दासमसौख्यै त्मि: योगिनस्तन्म त्वेन मनोरूढेस्तदात्मता यत्र मनस्तुष्टिर्म स्तत्रै धारयेत् रानन्द रूपं संप्रकाश । इति एवमन्यदपि आनन्दपूणखार नादि- म् अनु न्तव्यम् इत्ये माद : मध्य- विकासे मध्यविकासाच्चिदानन्दलाभः, एव परमयोगि: शसमापत्त्यादिपर्यायः माधिः निगेदितत्वे युक्ति हि दशापरि लिनं विशेषेणेति पा:। भैर दानन्दस्त नो भवेदिति, महानन्दोदय ति, मूले हानन्दस्ततो भवेदिति पा । • विषय दात्समसौख्येति • मनोरूढ्या तदेति तुष्टि धारयेदिति . . . म् इति ग. . . . . . .

·४६ रेण क्षीव इव प्रत्यभिज्ञाहृदयम् । [सूद १९ सर घिसंस्कारवति युत्थ ने भूयो भूयश्चदैक्यामर्श त्योदित समाधिल भः १९ आस दितस वेिशो योगिवरो व्युत्थाने अपि स धिर सं नन्दं घूर्णमानो, भ वराशिं शरद लवम् इव चिद्ग- गन एव लीयम नं पश्यन् , भूयो भूयः अत- र्मुखताम् एव स वलम्बम नो, निमीलनस- माधिक्रमेण चिदै यमे विमृशन् , "युत्थाना- भिमताव रे अपि समाध्येकरस एव भवति यथोक्तं सूत्रेषु 'क्रममुद्रय अन्तःस्वरूपया बहि खः समाविष्टो भवति साध: त्रादौ । त् अन्तः वेशः, आभ्यन्तरात् बा रूपे प्रवेशः आवेशवशात् जायते इति सबाह्याभ्यन्तरोऽयं द्राक्रमः' इति । अत्र र्थः सृष्टि-स्थिति-सं तिसंवि . पं०५ क. पु० धिसंस्कारेति, क्षीव इव चात्मानं पूर्यमाणभावेति च पं० १२ क. पु० हि मावि इति मस्तः प । पाठः। पं० १३ ख.पु० चे सि । दौ' इति वाक्यं (ङ० पुस्त त्) उप- • बाह्या प्रवेोऽभ्यन्तरादिति पाठः।

·सू०१९] प्रत्यभिज्ञाहृदयम् । कार कंक मुद्रयति, धिष्ठि म् अत्मात् रोति येयं तुरीय चितिशक्तिः, तय 'क्र मु- द्रया'; अतरिति-पूर्णाह रूपया; ' हिर्मु- ख' इति, विषयेषु य तःअपि; ' म स क्षात्कृतपरशक्तिस्फारः धि: परमयोगी भवति तत्र च 'ब ह्याद्' स्यमानात् विषय म त् 'अतः' परस्यां चिति भूमौ, सनक णैव वेशः वेशो भवति 'अभ्यतरात् चितिशक्तिस्वरूपात् च क्ष त्कृत त् 'आवेशव- शात समावेशसामर्थ्य त्ए 'बाह्यस्वरूपे' इद- निर्भासे वि य मे, वमनयुक्त्या ' वेशः' चिद्रसाश्यानत थनात्मा वेशो जायते; इति स ाह्य भ्यन्तरः अयं नित्योदि शात्मा, ‘मुदो' हर्षस्य वितरण त् पर नन्द- खरूपत्वात्, पशद्रावणात्, विश्वस्य अतः वे- पं०२ पं०३ क. • यैव इति अन्तरि पूर्णाहन्तारूपयेति पा । पं० ८ ग. पु० अन्तर चिति क्तिरूपादिति पा । पं० ९ क. पु० साक्षात्कृ वेिश मि.दे ह्येति, पु० साक्षा- स्कृतार विशसा झंदे विशसा झंदे ह्येति पा । मनेति स्थाने ग्रसन क्या इति पाठः । ६. पं०११ ·प्रत्यभिज्ञाहृदयम् [सू०२० : अपि स्वात् च: तुरीयसत्ता 'मुद्रणात् च मुद्रार , सृष्टयादिक्रमा त्वात् तत्क्रमाभ सरूप- ' इति अभिधीय इति १९ इदानीम् अस्य समाधि भस्य फलमाह तदा प्रकाशानन्दसारमहामन्त्रवीर्य- म पूर्णाहन्तावेशात्सदा सर्व र्ग- संह रकारिनिज विहेवताच- श्वरत प्राहि भवतीति शिवम् २ नित्योदि समाधौ लब्धे सति, ' शा- नन्दसारा' चिदाहादैकघना 'महती मनवीर्या- त्मिका'-सर्वमनजीवितभूत 'पूर्णा' राभट्टारि- कारूपा इयम् 'अहन्ता' अ त्रिमः स्वात्म- 'आवेशात्' 'सदा' लाग्न्यादेः चरमकलापर्यन्तस्य विश्वस्य यौ । र्गसंहारौं विचित्रौ सृष्टिप्रलयौ 'तत्कारि' यत् निजं 'वि- , or . . तुरीयदशायाः सत्तायामिति सृष्टयादिक्रमाभासरूपत्वात् इति ।। सदाशिवान्तं देरित्यादि, ० सदा ग्यादीश्वरसतत्त्वकलान्तस्येति पं०१ ·or सू०२०] प्रत्यभिज्ञाहृदयम् । देवताचक्र' 'तदैश्वर्य ''प्राप्तिः' आ दनं 'भ- ति, करणि स्य परमयोगिन इ र्थः, इति' ए त् शिवखरूपमेव इति उपहारः-इति संगतिः तत्र यावत् इदं किंचित् संवे ते, तस्य संवेदनमे स्वरूपं; स्यापि अतर्मु विमर्श- मयाःप्रमातारः त्वम् ; तेषामपि विगलितदेहा- युपाधि चाभि [ना अशे शरीर सद शि- वेश्वरतैव रम् ; अस्य अपि शै द्भा प दि शे विश्वचमत्कार यः श्रीमान् हे- श्वर ए पर र्थः; हि पारमार्थि शा- वेशं विन कस्यापि शिमानत च परमेश्वरः रित्वात् आदि-क्षान्ता- यशब्दराशि र र्शमयत्वेनैव एतत्वी- स्तवाच्य- चकमयाशेष गदानन्द • प्राकरणिकयोगिन इति पा । . ग. पु० दिदम् इति पु० अन्तर्मुखमया इति पाठः । पु० देहादि कोचेति 'उपाधि' दहीनः पाठः । *. सदाशिवे रता त्रैवेति पं०९ • श्री हे : रमार्थ इति पं० १२ आदिक्षान्तमायीयेति ।। ०१३ ..पु० त्स्वी तेति । न्द भवापादादिति पा :। ते - पं०५ . ० . .

·प्रत्यभिज्ञाहृदयम् [सू०२ भावापादनात् परं परिपूर्णत त् सर्वाका शून्यतय आन द सरनिर्भरः; अत एव अनु- रा लखरूपात् अ रात् आरभ्य शक्तिस्फा- ररूपहला येतं यत् विश्वं तं, क्षकारस्य रशमनरू त्वात् तत् अकार-हकार भ्यामेव पुटी रयुक्त्या प्र हार यायेन अन्तः वी- त् अविभागवेदन र कबिदुरूपतया स्फुरि म् अनुत्तर एव विश्र म्यति; इति शद- राशि रू एव अयम् अकृ को वि र्शः यथो आत्मविश्रानि रहं-भागो हि कीर्ति : च सै विश्रानि: पि निरोध: तत्वं ख्यीश्वरत पिच इति एषैव च ह सर्वम उ य . म् उदयवि- २० ह रो व्योमशक्तिरूपः ह ला व्योमकला, ततः परं किमपि स्ति, तत्सर्वत्रास्ति तत्र न किंचिदस्तीति भावः । . पं० परिपूर्णत्वेनेति पाठः। • अनुत्त कु “भ दिनस्वरूपादिति पाठः । कार नतम् इति ग. पु० कारस्याप्यप्रसररू • क्षकार प्रिसर । दिति च पाठः। - त्वात् कारेति, ·सू० २०] प्रत्यभिज्ञाहृदयम् । ५१ श्रा स्थ नत्वात् एतहलेनै च दर्थक्रि- कारित्व त् हती वीर्यभूमिः दुक्तम् दा य बलं मन्त्र ..................। इत्यादि 'त एते शिवधर्मिणः । इत्यन्तम् श्रीर दे शि सूत्रे अपि 'मह हृद संधानान्मत्रवीर्यानुभवः, (१उ २२सू ) इति तदत्र हा वीर्यात्मि यां पू हन - य म्'आवेशो' देह णादिनि नात् तत्पद - भे देह दीनां नील दी मिपि द्र- साप्लावनेन न्मयीकर म् थ हि दे नीलादि यत् किंचित् थते, अध्यवसीयते, स्मयते संकल्प्यते वा, त वैत्रैव भगवती चितिशक्तिमयी था भित्तिभूतै फुरति; त- दस्फुरणे स्यापि अस्फुरणात् इति उक्तत्वात् केवलं था फुरत्यपि , त याशक्त्य २१ शब्दराशिस्फारात्मकपराहन्ताविमर्शो यस्य, तस्य मन्त्रवीर्यस्या- नुभवः, स्वात्मतया स्फुरणं भवतीत्यर्थः। पं० २ क. पु० हती वीर्यभूमिः इति क्यिं नारि । देहादीनामपि वा सेत्यादि ठः। वसीयते इति पाठः। - ० . पं० १० पं० १२ ख.

·५२ प्रत्यभिज्ञाहृदयम् । [ सू० २० अ भासितदेहनीलाद्युपरागदत्ताभिमान शात् भिन्नभि स्वभाव इ भाती ज्ञानसंकल्प - दिरूपतया म याप्र तृभिः अभिम- न्यते; व तुतस्तु एकैव असौ चितिशक्तिः ध्यव थो म् ta.MARA...: 2017-"-. 'या चैष तिभा तत्तत्पद र्थकमरूषिता अक्रमा न्तचिद्रूपः माता स महेश्वरः ।' इति था याशक्त्या विभोः सैव भि संवेद्यगोचरा कथि ज्ञानसंकल्पाध्यवसायादिनामभिः ॥' इति एवम् ए सर्वदश सु एकैव चितिशक्तिः विजृम्भ यदि तदनु वेश-तदव भयु- या द्यते, तत् तदावेश त् पूर्वोक्तयुक्त्या करणोन्मीलननिलनक्रमेण वस्य सर्वमय- त् तत्तत्सं रादौ अपि 'सदा सर्वसर्गसंहार- रि' त् ' हज वित्तिदेवत चक्रम्' अमा- यी न्तर्बहिष रण रीचिपुञ्जः, तत्र ईश्वरता' पं०१ ग. पु० उपरागेदन्ताभिमानेति पाठः । ० रूपता मातृभिरिति पाठः । पु० । परमेश्वर इति पाठः। पं० १५ ग. . समाधाविति पाठः। • यदि जं संविद्देवेति पाठः। ईश्वर ।। परभै वात्मा इति पा । MEREmes . . . ७ . . .

·- hey al . सू०२०] प्रत्यभिज्ञाहृदयम् ५३ ज्यं परभैरवार तत्प्राप्तिः भव पर- मयोगिनः थो म् 'यदा कत्र संरूढ दा लयोद्भवौ नियच्छन्भोक्त मिति श्वरो भवेत् एकत्र इति 'एकत्रारोपयेत्सर्वम्" इति चित्सामान पन्दभूः उन्मेषार व्य रु व्या 'पुर्य न संरुद्ध" न्तं पुर्य कम् एव व्यम्; था विवरणकृतः 'एक सूक्ष्मे थूले शरीरे ' इति याकृतव: तुतं च 'स्वतत्रश्चितिचक्राणां चक्रवर्ती महेश्वरः संवित्तिदेव चक्रजु : कोऽपि य सौ । इति इतिशब्द उ संहारे, यत् एतावत् उक्त- णशरीरं तत् व 'शिवम्' शिवप्राप्तिहेतु- इति अने .... ति -- पं० . पु० तदा चक्रेश्वर इति पाठः। ङ. पु० इति सामान्येति, पु० मान्यभूरुन ति पाठः । ख्यिा इति ।। .

·त्वात् च, शिव
प्रत्यभिज्ञाहृदयम् । [सू०२०
वात्, शिवात् प्रसृतत्वात् शिवस्वरूपाभि .
इति शिवम्
देहप्राणसुखादिभिः प्रतिकलं संरुध्यमानो
पूर्णानन्दघनामिमां न चनुते माहेश्वरीं 'चितिम्
मध्येबोधसुधाब्धि विश्वमभितस्तत्फेनपि डोपमं
यः पश्येदुपदेशतस्तु कथितः साक्षात्स ए : शिवः
येषां वृत्तः करः क्तिपातो
येऽनभ्यासात्तीक्ष्णयुक्तिष्वयोग्य :
ज्ञानेश्वरप्रत्यभिज्ञा-
मुक्तस्तेषामेष त्वोपदे :
समाप्तमिदं प्रत्यभिज्ञाहृदयम्
कृतिस्तत्रभवन्महामाहेश्वराचार्यवयेश्रीमदभि-
नवगुप्तपादपद्मोपजीविनः श्री ो राजान
क्षेमराजाचार्यस्य
शुभमस्तु ।
.
शिवात्मसतत्त्वात् इति
विश्वमखिलमिति पाठः।
• यः पश्यत्युपदेशत इति
युक्तिष्वतीक्ष्णा इति ।।
I.

·अथ प्रत्यभिज्ञाहृदये परिशिष्टभागः रिशिष्टम् अकारादिक्रमेण सूत्राणामनुक्रमणिका ष्यति । २ NA सूत्राणि सूत्राङ्कः पृष्ठा : आभासन-रक्ति-विमर्शन-बीजावस्थापनतस्तानि । ११ २४ चितिरेव चेतनपदादवरूढा चेत्यसंकोचिनी चित्तम् । ५ ११ चितिवह्निरवरोहपदे च्छन्नोऽपि मात्रया मेयेन्धनं १४ चितिसंकोचात्मा चेतनोऽपि संकुचितविश्वमयः। चितिः स्वतन्त्रा विश्वसिद्धिहेतुः । चिदानन्दलामे देहादिषु चेत्यमानेष्वपि चिदै- कात्म्यप्रतिपत्तिदाढ्य जीवन्मुक्तिः । १६ ३६ चिद्वत्तच्छक्तिसंकोचात् मलावृतः संसारी । २१ तत्परिज्ञाने चित्तमेवान्तर्मुखीभावेन चेतनपदाध्या- रोहाच्चितिः। १३ ३२ तथापि तद्वत् पञ्चकृत्यानि करोति । १० २२ तदपरिज्ञाने खशक्तिभियामोहितता संसारित्वम्। १२ २६ तदा प्रकाशानन्दसारमहामन्त्रवीर्यात्मकपूर्णाहन्ता- वेशात् सदा सर्वसर्गसंहारकारिनिजसं. विद्देवताचक्रेश्वरताप्राप्तिर्भवति । २० तद्भूमिकाः सर्वदर्शनस्थितयः । १६ तन्नाना अनुरूपग्राह्यग्राहकभेदात् । ३ ६ ·प्रत्यभिज्ञाहृदयम् । w सूत्राणि सूत्राङ्क: पृष्ठाङ्क: तन्मयो मायाप्रमाता। १३ बललामे विश्वमात्मसात्करोति । १५ ३५ मध्यविकासाच्चिदानन्दलाभः। १७ ३७ विकल्पक्षय-शक्तिसंकोचविकास-वाहच्छेदाद्यन्त- कोटिनिभालनादय इहोपायाः। १८ स चैको द्विरूपस्त्रिमयश्चतुरात्मा सप्तपञ्चकस्वभावः । १५ समाधिसंस्कारवति व्युत्थाने भूयो भूयश्चिदैक्या- मान्नित्योदितसमाधिलाभः । खेच्छया खभित्तौ विश्वमुन्मीलयति । २ ५ इति प्रत्यभिज्ञाहृदयस्थसूत्राणामकारादिक्रमसूची समाप्ता ।। ७ सभी PICS 144. MEERURPRISINISAMANABEERE SHASSETTEASED .

·अथ द्विती परिशिष्टम् प्रत्यभिज्ञाहृदये संवादितप्र णवाक्य न म- क राद्यनुक्रमणिका पृष्ठाङ्कः ग्रन्थाङ्कः ४ प्रमाणप्रतीकं अख्यातिर्यदि न ख्याति १० (क्षेमराजः) (४) अज्ञानाच्छङ्कते लोकः २७ सर्ववीरभट्टारकः अत एव तु ये केचित् १३ तत्त्वगर्भस्तोत्रं अनच्कककृतायति ज्ञानगर्भस्तोत्रं अन्तर्लक्ष्यो बहिर्दृष्टिः ४२ (2) इति वा यस्य संवित्तिः (२ नि०५का०) ३७ स्पन्दः उन्मेषः स तु विज्ञेयः(३नि०९का उत्तरार्ध)४५ स्पन्दः एकत्रारोपयेत्सर्व ५३ (१) क्रममुद्रयाऽन्तःखरूपया क्रमसूत्रं ग्राह्यग्राहकसंवित्तिः (१०६ श्लो०) विज्ञान भैरवः चित्तमात्मा ( ३ उ० १ सू० ) शिवसूत्रं चैतन्यमात्मा (१उ०१सू०) शिवसूत्रं चैतन्यविशिष्टं शरीरमात्मा १६ चार्वाकमतं (2) जग्धिपानकृतोल्लास (७२ श्लो०) ४५ विज्ञानभैरवः ते आत्मोपासकाः शैवं (८अधि३० श्लो० पूर्वार्ध) मृत्युजित् (तथा४ पट०३८७उत्त०) खच्छन्दः तदपोद्धृते नित्योदितस्थितिः ४२ (१) तदाक्रम्य बलं मन्त्राः (२नि०१का०) ३५,५१ स्पन्दः ·६० प्रत्यभिज्ञाहृदयम् । पृष्ठाङ्कः ग्रन्था: 'न चैवं वक्तव्यम् प्रमाणप्रतीक तदेवं व्यवहारेऽपि (१अ०६आ०७का०) २३ प्रत्यभिज्ञा 'तावदर्थावलेहेन २० प्रत्यभिज्ञाटीका ३६ प्रत्यभिज्ञाटीका पराञ्चि खानि व्यतृणत्वयंभूः (२अध्या० ४वल्ली १ म) ४१ कठोपनिषत् पुर्यष्टकेन संरुद्धः (३ नि०१७का उत्त०)५३ स्पन्दः पूर्णावच्छिन्नमात्रन्तर ३० भट्टदामोदरः(१) प्रकाशस्यात्मविश्रान्तिः (२२ उत्त २३) ५० अजडप्रमातृसिद्धिः प्राक्संवित्प्राणे परिणता ३८तत्त्वार्थचिन्तामणिः बुद्धितत्त्वे स्थिता बौद्धाः १८ आगमः(१) भ्रमयत्येव तान्माया (८ आहि०) १९ तन्त्रालोकः मनुष्यदेहमास्थाय ३२ आगमः मन्त्रा वर्णात्मकाः सर्वे २७ सर्ववीरभट्टारकः महादानुसंधानान्मन्त्रवीर्यानुभवः(१-२२)५१ शिवसूत्रं मायाशक्त्या विभोः सैव (१अधि०५आह्नि० १८ का) ५२ प्रत्यभिज्ञा यथा तथा यत्र तत्र (५१ श्लो०) विज्ञानभैरवः यथा वहिरुबोधितो ३५ क्रमसूत्रं यदा क्षोभः प्रलीयेत(१नि०९का० उत्त०) ४० स्पन्दः यदा त्वेकत्र संरूढः (३ नि०१९का) ५३ स्पन्दः यस्मात्सर्वमयो जीवः (३ नि० ३ का) ११ स्पन्दः या चैषा प्रतिभा तत्तत्(१अधि०७आह्नि०१का०)५२ प्रत्यभिज्ञा रूपादिषु परिणामात्तत्सिद्धिः ४३ भट्टकल्लटः (१) वर्तन्ते जन्तवोऽशेषा(२० स्तो० २७ श्लो०)३५ शिवस्तोत्रावलिः mareemaa.TAT:-II.

·प्रत्यभिज्ञाहृदयम् पृष्ठाङ्कः ग्रन्थाङ्क: ४० ४० प्रमाणप्रतीक वहेर्विषस्य मध्ये तु (६८ श्लो०) ४३ विज्ञानभैरवः विकल्पहानेनैकाग्र्यात् (४अधि०१आहि० ११ का० उत्त) प्रत्यभिज्ञा विग्रहो विग्रही चैव ९ सिद्धान्तवचनं(?) विहाय संकलाः क्रियाः ज्ञानगर्भस्तोत्रं वैष्णवाद्यास्तु ये केचित् १९ (2) शरीरमेव घटाद्यपि वा ३२ प्रत्यभिज्ञाटीका शरीरी परमेश्वरः ३२ (१) समाधिवजेणाप्यन्यैः २५ श्रीरामः (१) सर्वदेवमयः कायः त्रिशिरोमतं सर्वाः शक्तीश्चेतसा दर्शनाद्याः ४२ कक्ष्यास्तोत्रं सर्वो मयायं विभवः (४ अधि० १ आहि० १२ का०) २८ प्रत्यभिज्ञा सृष्टिसंहारकर्तारं (१ पट ३ श्लो०) २२ स्वच्छन्दः खतन्त्रश्चितिचक्राणां ५३क्षेमराजाचार्यः(१) खपदा खशिरश्छायां त्रिकसारः खाङ्गरूपेषु भावेषु (४ अधि० १ आ० ४ का०) १३ प्रत्यभिज्ञा हृद्याकाशे निलीनाक्षः (४९ श्लो०) विज्ञानभैरवः ९ ४ ४४ इति प्रत्यभिज्ञाहृदये प्रमाणवाक्यानुक्रमणिका समाप्ता ॥

·- . अथ तृतीयपरिशि म् प्रत्यभिज्ञाहृदये प्रामाणिकग्रन्थ-तत्प्रमाणानां यथायथं समुच्चयनम् १८ न चैवं अजडप्रमातृसिद्धौ पृ०सं० प्रकाशस्यात्मविश्रान्तिः (२२ उत्त० २३) आगमे । बुद्धितत्त्वे स्थिता बौद्धाः मनुष्यदेहमास्थाय ३२ ईश्वरप्रत्यभिज्ञाटीकायाम् तावदर्थावलेहेन उत्तिष्ठति पूर्णा च भवति २० वक्तव्यम् ३६ शरीरमेव घटाद्यपि वा ये षट्रिंशत्तत्त्वमयं शिवरूपतया पश्यन्ति तेऽपि सिद्ध्यन्ति । ३२ ईश्वरप्रत्यभिज्ञायाम् तदेवं व्यवहारेऽपि (१ अधि० ६ आ० ७ का) २३ मायाशक्त्या विभोः सैव (१ अधि० ५ आ० १८ का) ५२ या चैषा प्रतिभा तत्तत् (१ अधि ७ आ० १ का) ५२ विकल्पहानेनैकाग्र्यात् (४ अधि० १ आ० ११ का० उ०)४० सर्वो ममायं विभवः (४ अधि० १ आ० १२ का) २८ खाङ्गरूपेषु भावेषु (४ अधि० १ आ० ४ का) १३ क्ष्यास्तोत्रे। सर्वाः शक्तीश्वेतसा दर्शनाद्याः ४२ - ...

·प्रत्यभिज्ञाहृदयम् ६ ०सं० ४१ ४६ ३५ ४० १३ ३८ कठवल्ली। पराचि खानि व्यतृणत्स्वयंभूः (२ अ० ४ व० १ मन्त्र) क्रमसूत्रेषु क्रममुद्रयाऽन्तःखरूपया यथा वह्निरुद्बोधितो निगर्भस्तोत्रे। अनच्कककृतायति विहाय सकलाः क्रियाः तत्त्वगर्भस्तोत्रे। अत एव तु ये केचित् त्वार्थचिन प्राक् संवित्प्राणे परिणता त्रिकसारे खपदा खशिरश्छायां त्रिशिरो ते । सर्वदेवमयः कायः मृत्युजिति ते आत्मोपासकाः शैवे-न.(४ अधि० ३० श्लो० पूर्वार्ध तथा खच्छ० ४ पट० ३८७ श्लो० उत्त०) 1 नभ र ग्राह्यग्राहकसंवित्तिः (१०६ श्लो०) जग्धिपानकृतोल्लास (७२ श्लो०) यथा तथा यत्र तत्र (५१ श्लो०) वह्नर्विषस्य मध्ये तु (६८ श्लो० ) हृद्याकाशे निलीनाक्षः (१९ श्लो०) ४ १९ ४५ ४३ ४४ ·प्रत्यभिज्ञाहृदयम् शिवसूत्रे । पृ०सं० चित्तमात्मा (३ उन्मे० १ सू०) १४ चैतन्यमात्मा (१ उन्मे० १ सू०) १४ महाहदानुसंधानान्मन्त्रवीर्यानुभवः (१ उन्मे० २२ सू०) ५१ शिवस्तोत्रावली वर्तन्ते जन्तवोऽशेषाः (२० स्तो १७ श्लो०) ३५ सर्ववीरभट्टारके अज्ञानाच्छङ्कते लोकः २७ मन्त्रा वर्णात्मकाः सर्वे २७ सिद्धान वचनम् ९ ३७ ४५ ३५,५१ ५३ -S विग्रहो विग्रही चैव पन्दे इति वा यस्य संवित्तिः (२ नि० ५ का०) उन्मेषः स तु विज्ञेयः (३ नि० का उत्त) तदाक्रम्य बलं मन्त्राः (२ नि० १ का०) पुर्य केन संरुद्धः (३ नि० १७ का० उत्त ) यदा क्षोभः प्रलीयेत (१ नि० ९ का उत्त०) यदा त्वेकत्र संरूढः (३ नि० १९ का ) यसात्सर्वमयो जीवः (३ नि० ३ का०) च्छन्दे सृष्टिसंहारकर्तारं (१ पट० ३ श्लो०) (१) अख्यातिर्यदि न ख्याति अन्तर्लक्ष्यो बहिर्दृष्टि एकत्रारोपयेत्सर्व ५३ ११ २२ Tamanamainme-mam HEREauseurmaratmarAALINICE STREAM १० ४२

·प्रत्यभिज्ञाहृदयम्
६५
पृ०सं०
१६
४२
२
३
४३
वैष्णवाद्यास्तु
चैतन्यविशिष्टं शरीरमात्मा
तदपोद्धृते नित्योदितस्थितिः
पूर्णावच्छिन्नमात्रन्तर
रूपादिषु परिणामात्तत्सिद्धिः
ये केचित् .
शरीरी परमेश्वरः
समाधिवजेणाप्यन्यैः
खतन्त्रश्चितिचक्राणां
इति प्रत्यभिज्ञाहृदये प्रामाणिकग्रन्थ-तत्प्रमाणानां
यथायथं स यनम् ॥
१९
३२
२५
--

·अथ यभि हृद्य चतुर्थपरिशिष्टम् अकार दिक्रमेण पारिभाषिकपदसंग्रहतदर्थ- विवरणात्मकम् -- । पदानि अर्थविवर म् पृ० सं० अख्यातिः संकोचः। १० अणुः सकलप्रमाता ( अर्थान्तरं शिवसू० वि० पु० ११ शे पृष्ठे ५२ तमटिप्पन्यां द्र- ष्टव्यम् )। २० अनन्तभट्टारकः विद्यातत्त्वावस्थितानां मत्रप्रमातॄणामधि- ष्ठाता अनाश्रितशिवः शून्यातिशून्यात्मा, शिवतत्त्वावस्थितकारणप- श्चके प्रथमं कारणं वा। द्वादशान्तः । अलंग्रासयुक्तिः प्रशमविशेषः (यत्र अत्यर्थ सृष्ट्याधुपा- धीनां स्वात्मसात्कारः )। २५ अवरोहपदम् मायाप्रमातृभावः। आणवमलम् अपूर्णमन्यता । १५ आदिकोटिः हृदयम् । ईश्वरतत्त्वम् स्फुटेदन्ताहन्तासामानाधिकर येन तथावि- धविश्वावभासनमयी व्यवस्था । ईश्वरभट्टारकः ईश्वरतत्त्वावस्थितानां मन्त्रेश्वराणामधि- ता अन्तःकोटिः ४४ ReemaSINE ·६ थवि र म् ४८ प्रत्यभिज्ञाहृदयम् पदानि. उन्मीलनम् अवस्थितस्यैव प्रकटीकरणम् । उन्मेषः स्पन्दभूमिः। ४५ ऊर्ध्वकुण्डलिनी औन्मनसं पदम् । ४३ करणेश्वर्यः खेचरी-गोचरी-दिकरी-भूचरीचक्रम् । ३५ कला संकुचिता कर्तृत्वशक्तिः । १६ कार्ममलं शुभाशुभानुष्ठानम् । (अर्थान्तरं शि० सू० वि०१५ पृ० ७०टिप्पन्यां च द्र व्यम्)। १५ काल: संकुचितनित्यताशक्तिः। १६ कालाग्निः निवृत्तिकलायां कालाग्निभुवनेशो नाम रुद्रविशेषः, (यत्प्रकोपोपक्रमे विश्वं समुपरम्यते संहारारम्भे)। क्रममुद्रा तुरीया चितिशक्तिः, (सृष्टि-स्थिति-संह- तिसंविच्चक्रात्मकं क्रमं मुद्रयति खाधि- ष्ठितमात्मसात्करोति इति)। खेचरीचक्रम् कलादिशक्तिचक्रम् । प्रमातृभूमिकाश्रितो योगिनीगणो वा २९ गोचरीचक्रम् भेदनिश्चयाभिमानविकल्पनप्रधानान्तःकर- णदेवीसमूहः । २९ ग्राहकः विकल्पमयो जीवः । ११ चरमकला शान्त्यतीताख्या कला। चित्तम् संकोचप्रकर्षात् चितिशक्तेः सत्त्वादिख- भावतया स्फुरणखरूपम् । मायीयप्रमातुः खरूपं वा। १३ दिकरीचक्रम् भेदालोचनादिप्रधानबहिष्करणदेवताच- २९ ४८ ऋम्।

·प्रत्यभिज्ञाहृदयम् । दानि नियतिः प कृत्यानि थैवि म् संकुचितव्यापकत्वशक्तिः । ममेदं कर्त- व्यमिति नियमहेतुः तत्त्वविशेषो वा १६ सृष्टिः स्थितिः संहारो विलयोऽनुग्रहः इ- त्येवमभिधानानि । अथवा आभासन-र- ति-विमर्शन-बीजावस्थापन-विलापना- ख्यानि । तत्र देहप्राणादिपदमाविशन् चिद्रूपो महेश्वरो बहिर्मुखीभावावसरे नी- लादिकमर्थ नियतदेशकालादितया यदा भास ति तदा नियतदेशकालाद्याभासांशे अस्य स्रष्टुता, अन्यदेशकालाद्याभासांशे संहर्तृता, नीलाद्याभासांशे स्थापकता, भे- देन आभासांशे विलयकारिता, प्रकाशै- क्येन प्रकाशने अनुग्रहीतृता, इति । २२-२४ परप्रमातृदशा, शुद्धाध्वप्रमातृता, मु. क्तिर्वा ३१ विश्वोत्तीर्णविश्वात्मकपरमानन्दमयप्रकाशै- कघनः खभावः। अनन्यापेक्षाहंपरामर्शमयी पराशक्तिः, पर- मानन्दात्मकखातन्यशक्तिर्वा । २७ पारमेश्वरी खातन्त्र्यशक्तिः, (यया इदं शि- वादिधरण्यन्तमविकल्पकसंविन्मात्ररूपत- या बिभर्ति च पश्यति च भासयति च परमेश्वरः) अज्ञानी, अविद्यास्मितादिभिः पाशितो ३८ पतिदशा परमशिवः ८ परावाक् पराशक्तिः २ पशुः .. जीवः । ..

·प्रत्यभिज्ञाहृदयम् । अर्थवि रगम् पृ० सं० : पुर्य कम् . बैन्दवी कला पदानि पश्यन्ती वाग्विशेषः (यत्र वाच्यवाचकयोः क्रमा- नुल्लासेन अस्फुटविभागः, चित्प्राधान्यात् पराशक्तेः द्रष्टुरूपताप्राप्तिश्च)। २७ तन्मात्र-मनोऽहंकृहुद्धीनां संघातात्मकम- ष्टकं सूक्ष्मशरीरम् । ३१ प्रलयकेवलिनः मायातत्त्वावस्थिताः शून्यप्रमातारः, प्रलया- कला इत्यभिधान्तराः। बन्धः शिवतत्त्वापरिज्ञानम् , (अर्थान्तरं शि०सू० वि० १२-१३ पृ० ७४ टिप्पन्यां च द्रष्टव्यम् )। खातन्त्र्यशक्तिः। ब्रह्मनाडी सुषुम्नाख्या मध्यनाडी। भूचरीचक्रम् सर्वतो व्यवच्छिन्नाभासखभावप्रमेयचक्रम् । २९ भूमिका चिदानन्दघनखात्मस्वरूपाभिव्यक्त्युपायः। १९ मध्यम् संवित् । ३७ मध्यधाम ब्रह्मनाडी। ३१ मध्यमा वाग्विशेषः (यत्र वाच्यवाचकक्रमस्य आ- सूत्रितविभागत्वेऽपि स्फुटास्फुटरूपतया बुद्धिमात्रपरिनि ।, पराशक्तेः दर्शनप्रधा- नतया द्रष्टदृश्यान्तरालवर्तित्वम् च ।) .२७ मध्यशक्तिः संविच्छक्तिः। ३९ मन्त्रमहेश्वराः प्रमातृवर्गः (यः परमेश्वरेच्छया सदाशिव- तत्त्वे अवकल्पितपरापरात्मविश्वग्रहीतृभा- वावस्थानः)। म : विद्यातत्त्वमध्यासिताः प्रमातारः । ७ ७ ..

·प्रत्यभिज्ञाहृदयम् । पृ० सं० GG नि र्थविवरणम् मन्त्रेश्वराः प्रमातृवर्गविशेषः (ईश्वरतत्त्वे स्फुटेदन्ता- हन्तासामानाधिकरण्यात्मनि ग्राह्ये विश्व- स्मिन् परिकल्पित-तथाविधतहीतृभावा- वस्थितिः। माया दुर्घटसंपादनसमर्थः शक्तिविशेषः । मायाप्रमाता जीवः, सकलाख्यः प्रमाता वा । १४ मायीयमलम् भिन्नवेद्यप्रथा, मायादिविद्यातत्त्वान्तकञ्चको वा। १५ मुक्तिः शिवभट्टारकात्मतत्त्वपरिज्ञानम् , अज्ञानग्र- न्थिभेदात्खशत्तयभिव्यक्तिः, विश्वोत्तीर्णप- रमशिवीभावो वा। ११ षट्त्रिंशत्तत्त्वान्तर्वर्तितत्त्वविशेषः,संकुचित- पूर्णत्वशक्तिर्वा । १६ वह्निः षष्ठवनात्मशक्तेर्मूलभूमिः संकोचहेतुः । ४३ वामेश्वरी विश्ववमनशीला, संसारवामाचारशालिनी च शक्तिः । २९ वाहच्छेदः वामदक्षिणगतयोः प्राणापानयोः हृदयवि- श्रान्तिपुरःसरमन्तः ककार-हकारादिप्रा- यानच्कवर्णोच्चारेण विच्छेदनम् । विज्ञानाकलाः मायतत्त्वस्य उपरि शुद्धविद्यातत्त्वात् अधः कल्पितावस्थानः कर्तृताशून्यशुद्धबोधात्मा प्रमातृवर्गः । विद्या उन्मनाशक्तिः । किंचिज्ज्ञत्वकारणं त- त्वम् । संकुचिता सर्वज्ञत्वशक्तिर्वा, (अर्था- न्तरं शि सू० वि ५ पृष्ठे द्रष्टव्यम्)। १६ ·प्रत्यभिज्ञाहृदयम् अर्थ वरणम् ४ पदानि विद्यापदम् विद्यातत्त्वम् , मायाप्रमातरि शून्यादिरू- पेऽपि अनुल्लसिते चिन्मात्र एव प्रमातरि कर्तरि च सति चिदेकरूपेष्वपि भावे यदचिद्रूपतया भेदप्रकाशलक्षणं खातन्त्र्यम्। १७ विश्वम् सदाशिवादिभूम्यन्तः तत्त्वनिचयः । यद्वा प्रमातृप्रमाणप्रमेयरूपम् । अथवा नीलसु- खदेहप्राणादि । २-३--४ विश्वसिद्धयः भोगमोक्षस्वरूपाः । विषस्थानम् प्रसरयुक्त्या विकासपदम् । शक्तिपातः अनुग्राहिकाख्यायाः शक्तेः समरीचिच- यस्फारः। शक्तिविकासः अन्तर्निगूढायाः शक्तेः अक्रममे सकल- करणचक्रविस्फारणेन भैरवीयमुद्रानुप्रवे- शयुक्त्या बहिःप्रसरणम् । ४२ शक्तिसंकोचः इन्द्रियद्वारेण प्रसरन्त्या एव शक्तेः आ- कु नक्रमेण उन्मुखीकरणम् । प्रसृताया अपि वा कूर्माङ्गसंकोचवत् त्राससमये हृ- प्रवेशवच्च सर्वतो निवर्तनम् । ४१ शिवभट्टारकः मन्त्रमहेश्वरा त्तीर्णः प्रकाशैकवपुः खखभावः। ८ शुद्धावा शिवादिविद्यातत्त्वान्तं तत्त्वपञ्चकम् । १२ शुद्धतराध्वा अशुद्धावा (क्षित्यादिमायान्तः तत्त्वस- मूहः)। २३ शून्यप्रमातारः शून्ये जडत्वादबोधरूपे, प्राणे बुद्धौ वा येषामहमिति चमत्कारयोगात् कर्तृत्वम् , ·७२. प्रत्यभिज्ञाहृदयम् अर्थवि णम् दानि कलातत्त्वोपलक्षितकरणकार्यरहिता अबो- धरूपाः कर्तारश्च प्रलयाकलाः । शून्यभूमिः प्रलयाकलावस्था । १३ षट्त्रिंशत्तत्त्वानि १ शिव २ शक्ति ३ सदाशिव ईश्वर ५ शुद्धविद्या ६ माया ७ कला ८ विद्या ९ राग १० काल ११ नियति १२ पुरुष १३ प्रकृति १४ बुद्धि १५ अहं- कार १६ मनः १७ श्रोत्र १८ त्वक् १९ चक्षुः २० जिह्वा २१ घ्राण २२ वाक् २३ पाणि २४ पाद २५ पायु २६ उपस्थ २७ शब्द २८ स्पर्श २९ रूप ३०रस ३१गन्ध ३२ आकाश ३३ वायु ३४ वह्नि ३५ सलिल ३६ भूमयः । ३२ संवित्तिदेवताचक्रम् खेचर्यादिदेवीचक्रम् , अन्तर्बहिष्करणम- रीचिपुञ्जो वा। ५२ सकलाः मायातत्त्वान्तरालवार्तनो देवादिस्थावरान्ता मलत्रयभाजः कार्ममलप्राधान्यात्संसारिणः कार्यकारणसंबद्धा जीवाः । सदाशिवतत्त्वम् तृतीयं तत्त्वम् । अहन्ताच्छादितास्फुटे- दन्तावभासनमयोऽवस्थाविशेषः, (महा- शून्यातिशून्याख्यायां शक्तौ महेशस्य अह- मिदमित्यभेदेन पूर्णाहन्ताचमत्कारमयाव- स्थाविशेषो वा)। सदाशिवभट्टारकः सदाशिवतत्त्वावस्थितानामधिष्ठातृविशेषः।

·प्रत्यभिज्ञाहृदयम् । ७३ अर्थविवर म् पदानि समावेशः सिद्धिः मितप्रमातृभावगुणीकारात् खतन्त्रबोधता- दात्म्यम् । निष्पत्तिः सृष्ट्यात्मा, प्रकाशात्मा स्थितिः, परप्रमातृविश्रान्त्यात्मा संहारः । यद्वा पराद्वयसामरस्यापादनात्मा संहारः । अ- थवा प्रमाणोपारोहक्रमेण विमर्शमयप्रमा- त्रावेशः। २-४ । भावाभिप्वङ्गः । सिद्धान्तः । अन्तर्मुखरूपा विश्रान्तिर्वा । १६-१९ हठः क्रमातिक्रमरूपसकृदुपदेशात्मबला- त्कारः तेन पाकः चिदग्निसात्कारः, तस्य क्रमेण सृष्ट्याधुपाधीनां विगलनम् , इति हठपाकक्रमाख्यः प्रशमविशेषः । २५ स्थितिः हठपाकक्रमः , इति प्रत्यभिज्ञाहृदये सविवरणः पारिभाषिकपदसंग्रहः समाप्तः ॥ १०

·!
PUBLISHED BY
A A is AC AN AC ATTE JI, .A.
( CANTAB. ), VIDYĀVĀRIDIII.
Director of the Archäological and Rescarch Department, Kaslınir.
BOMBAY:
Printed by B. R. Ghanckar at the Nirnaya-Sagar Press,
23, Kolbhat Lanc, for the publisher,

·THE A CÆL CAL A E AC PA T T, JAMMU AN KA H I TAT. TH KASHMIR SERIES OF TEXTS AND STUDIES, A FULL LIST OF Workes in the Press and in Preparation. The Arch ological and Research Department of the Jammu and Kashmir State has been preparing for publication a number of Sanskrit and Kashmiri Works which have remained unpublished till this day. These works when published will form a Series, to be called the "Kashmir Series of Texts and Sudies." The first of the Series was to be: 1. The Ranavāra Prüyashchitto-Nibandha.-Which His Highness the Mahārājā Sahib Bahadur wanted the Department to take in hand first. But although quite ready for the press, it cannot be published yet owing to certain difficulties in regard to its printing. It is a work which in MS. covers over 1,000 pages ( foolscap size ) It fors part of a reat work entitled Dharma Sbāstra Prapaſcha, co piled by order of His late Highne Mahārāja Raņavīra Si " ha, and consists largely of quotations from nearly all branches of Hi du Scriptures. All of those quotations were give i the origin l compilation without any exact reference. I many cases the vague references ive ·were erroneous and misleading. All these have been carefully corrected and most of the quotations have been traced back to their original sources and exact references given. Thus the work has cost the Department an immense a ount of labour, and it is hoped that it will be possible to place the work in the hands of the public without further delay. As owing to reasons hinted at above, the first fruits of the activities of the Department cannot see the light yet and, therefore, could not form the first publication of the Series, its place has been taken by the 2. i. Shiva-Sūtra-Vimarshinī, (being the Shiva Sūtras said to h ve been received inspirationally or in a dream by the Vasu Gupta together with its Commentary, the Vimarshini, by Kshemarāja ) Published in original Sanskrit; price Rs. 2/8, ( Rs. 3 in cloth; foreign, 3/6 and 4 shilling ). 3. ii. The Kashmir Shaivaism, being a brief Introduction to the history, literature and doctrines of the Advaita Shaiva Philosophy of Kashmir, Specifically called the Trika System. Published i English; price Rs. 1/12. Superior paper, Rs. 2/8. 4. iii. The Pratyabhijñā-Hșidaya, by Kshemarāja. An excellent compendium of 20 Sūtras together with the author's own Comment ry, giving summary of the doctrine of tho Trika i. e. the Advaita Shaivaism of Kaslımir. It may be said to bear the same relation to the Trika system as the well-known Vedānta Sāra of Sadānanda doos to the Vedānta system. Published in original skrit, price Re. 1. In cloth Re. 1/6. T i. Shiva-Sutra-Värttila--by Bh sk r.

·ame 6. ii. Shiva-Sutra-Tritti-This also is, as the implies, a commentary on the Shiva Sūtras by an unknown author; or it may be merely an abstract from the Shiva Sutra Vimarshini of Kșhemrāja, almost every word of it being found interspersed in the latter work. 7. iii. Spanda-Vritti.-By Kallața. It is a short commentary o the Spanda Kārikās. 8. iv. Spanda-Vivriti.-by Rāma or Rāmakantha. A second commentary on the Spanda-Kārik? 9. v. Spanda-Pradāpikā.-By Utpala Vaishnava (this Utpala is not the same as the author of the Ishvara-Pratyabhijñā-Kārikās ). It is also called the Utpala-Vaishnavi and is a third commentary o the Spanda-Kārikās. Althongh it has bee printed before in Benares, the present editio is being brought out after carefully collating a number of MSS. The above three works, being commentaries on the Spanda-Kārikās, naturally deal with the same subject and explain, in more or less detail, what are, technically called (a) Svarūpa Spanda (6) Sahaja-vidyodaya and (c) Vibhuti-yoga; 10. vi. Spanda-Sandoha.--It is a sort of com entary on the first of the Spanda Kārikās wherein is given the purport of the whole of the latter work. It is also by Kshemarāja. . 11. vii, The Ishvara-Pratyabhijñā Sūtras or Karīkās of Utpalācbārya together with the Vimarshini of Abhinava Gupta (and the incomplete Vritti by Utpalāchārya himself ). 12. viii. Parāprūvesliko.-By Kșhemarāja, very ·.. --- 14. X. short work on the Shaiva Philosophy, dealing with the 36 principles (Tattvas) recognised by the system. 13. ix, Tattva-Sandoha.-Another small work by the s me author in Āryā Verses and dealing with the same subject. Paramartha-Sära.--By Abhinava Gupt with a commentary by Yogarāja. For an account of this work, see "The Kashmir Shaisvaism". i. e. the second of the published volumes of this series. 15. xi. Stava-Chintāmani.-By Bhatta Nārāyaṇa. As the name implies it consists of Stotras and is a devotional work from the standpoint of the Shaiva Philosophy. P PA AI 16. i. Tantrāloka--the great work of Abhinava Gupta on the Shaivaism of Kashmir together with its Commentary called Viveka by Jayaratha (as far as the latter is available). 17. ii. T ntrasāra--being an abridgement in prose of the above work by the same author 18. iii. Mālini-Vijaya (Tantra ) 19. iv, Svachchhanda (Tantra), together with a Kshemaraja's commentary on it called Udyota. 20. v. Vijñāša-Bhairava (Tantra ), together with its cranea tarz partly by Kshemarāja and partly by Suivopā hyāties. - 21. vi. M taliga Tantra, with its cummentary calied the Vritti by Rāmakantha. 22. vii. Parā-Trinishikā, being an extract said to be taken from the Rudra-Yāmala, together with its commentary called the Vivarana by Abhi- Va G pt ·25. X. 3. viii. Mahārtha-Manjarī. 24. ix. Nareshvara-Parīkshā. Netra Tantra 26. xi. Mahānaya-Prakāsha 27. xii. Sanvit-Sphāra. All the above are works o the Kashmir Shaivaism. An account of most of them is to be found in 'The Kashmir Shaivaism' i.e. Vol. II. of the series. Besides the above the following other works are also included in the series ( some of them quite ready for the press and others are still in preparation. ) 8. i. Commentary on the Bhagavad Gitā. by Abhinava Gupta. 29. ii. Another commentary on the same by Rāma- Kantha; it is called Sarvatobhadra. v 30. iii. Another comentary on the same called Tattva- Prakashika by Lakshmīrāma or Lakshmīdhara. 31. iv. Shārīraka Sārci, by Lakshmidhara. 32. v. Pañchikaranavārttika 33. vi. Tripuropanishat. 34. vii. Vedānta-Sāra. (Not the well known Vedānta- Sāra by Sadānanda.) 35. viii Ananda Laharī.-A work on Yoga. 36. ix, Vishnu Dharmottara. --A work of the Purāna style, bei g a short Encyclopædia of the Hind religion and learning. 37 Loka-Prakasha. The later Rāja-Taranginīs. (These will ost likely not now be published by this Dep rtment). Further, there are included in the series the following works in Kashmiri, some of which are ready for the press and others are in preparation.

·6
38. i. Shiva-Lagan (Shiva's Marriage ).-A poe
covering some 400 leaves in Ms.
39. ii. Rāma-Avatāra (Story of Rāma ).-A poe
200 leav in Ms.
40. iii. Krishna-avatāra—By Prakāshānanda.
41. iv. Krishna, vatāra.--Another work on the same
8 bject by Paramānanda, covering 345 leaves
in M
42. v. Yonuka Wanvun, --Songs sung by Hindu
wo en o the occasion of the Sacred Thread
ceremony:
43. vi. Natruk Wanvun..—Marriage songs su g by
Hindu women.
44. vii. Mar Wanvun.Death lamentatio s.
45. vii. The Philosophical sayings of Lalleshvari,
46. viii. The Philosophical sayings of Rupa Bhavā i.
47. ix. A poe
on the life of Sudāma.
48. x. A translation of the Bhagavad Gitā in verse.
49. xi. The Mahābhārata in Kashmiri.