·बौद्धनांस्कृत-ग्रन्थावली-५
गण्ड व्यूह
हसूत्रम्।
वैद्योपाहश्रीपरशुरामशर्मणा
श्लोकमुच्यादिभिः संस्कृतम् ।

·Copies of this Volume may be had, postage pad, from your usual Book-seller or from the Duster Mithala Institute, Darbhanga, on pre-payment other in cash, Postal Order of M.O, of Rs 16 00 for Ordinary edition and Rs. 20 00 for Library edition The entire cost of preparation and production of this Volume has been met out of a subvention kindly placed at the disposal of the Institute jointly by the Government of India ( Ministry of Scientific Research and Cultural Affairs) and the State of Bihar Printed by Letraibol Nanyan Chaudhari, at tbc Niraaya Bagus Prets, 28-29 Forbhar Street, Bombay 2, od Publubed by Dr. P. L. Valdyn, for the Director, Mithila lartitute, Darbhanga, Bihar,

·सभासमयसमारसमयसम्म
क्षयमासस्वरमालविकास्सि
भिमसनरयावासा वसूमसमरिसपुरयरवस्यवसात
परामामामामागासवरसमा
प्रगतश्रावस्मरसमसमयि
सम्मेवारंगावरारपश्पससससाना
सम्मममममममसारभरममावसमझायासमा
नारसमानासम्ममहोमगायलयविसरमा
पवयमसंगमयसमा
विमसम्माविवास्थविम्बमस्यश्यामपनवजन
।
HALIKANER BARAHAसमझामसरकारवरमा सम्वनावरविक्षामा
मारादिलिपटीमासमखमबार सारस्वामदेवरभवविकासनगदसनिस्वास
परवानाANART-दिकालमनमायरसमिस चिजनालाययपध्मासिस्मनक्यापन
संविलयमसत्ववादासनगसियाउस
समयसमकामयावधिमायामनायब
समाविसमस्येपूर्वमयसमकक
देवावरमकम यस वियरमेहावयन
समसमसिम स्मारदानानिमश्यप्रविमानानिधि সূর্যৱমাননুমকির
ls in Newarı Script from The Oriental Institute, Baroda

·अनुक्रमणिका। ... : :: ८७ FACITHILE Of Baroda Ms. in Newari script ... facing page v INTRODUCTION IN EXOLISA AND HIXDI VII ABBRETZATIONS XXXI-XXXII १ निदानपरिवर्तः १ २ समन्तभद्रः २५ कल्याणमित्राणि ३ मजुश्रीः (१) ४ मेघश्री(२) ५सागरमेघः (३) ६सुप्रतिष्ठितः (४) ७ मेघः (५) ८मुकका (६) ९सारध्वजः (७) २० जाशा (८) ७९ ११ भीष्मोत्तरनिर्घोपः (९) १२ जयोप्मायतनः (१०) ९० १३ मैत्रायणी (११) १४ सुदर्शन: (१२) ९९ १५ इन्द्रियेश्वरः(१३) १६ प्रभूता (१४) १७ विद्वान् (१५) १८ रनचूडः (१६) १९ समन्तनेत्रः (१७) २० अनलः (१८) १२० २१ महाप्रभः (१९) १२४ २२ अचला (२०) २३ सर्वगामी (२१) २४ उत्पलभूतिः(२२) १४० २५ वैरः (२३) १४३ २६ जयोत्तमः (२४) १४५ २७ सिंहविजृम्भिता (२५) २८ वसुमित्रा (२६) २९ वेष्ठिलः (२७) ३० अवलोकितेश्वरः (२८) ३१ अनन्यगामी (२९) ३२ महादेवः (३०) ... ... ... ... ...

·... २०३ ૨૨૦ २३३ २४३ २६५ ... ... ... ... ३३ स्थावरा (३१) .." ३४ वासन्ती (३२) ३५ समन्तगम्भीरश्रीविमलप्रभा (३३) ३६ प्रमुदितनयनजगद्विरोचना (३४) ३७ समन्तसत्त्वत्राणोजाधी (३५) ३८ प्रशान्तरुतसागरवती (३६) ३९ सर्वनगररक्षासंभवतेजाश्रीः (३७) ४० सर्ववृक्षप्रफुल्लनसुखसंवासा (३८) ४१ सर्वजगद्रक्षाप्रणिधानवीर्यप्रभा (३९) ४२ सुतेजोमण्डलरतिधीः (४०) ४३ गोपा (४१) ४४ माया (४२) ४५ सुरेन्द्रामा (४३) ४६ विश्वामित्रः (४४) ४७ शिल्पामिशः (४५) ४८ भद्रोत्तमा (१६) ४९ मुकासारः (१७) ५० मुचन्द्रः (४८) ५१ अजितसेना (४२) ५२ शिवरामः (५०) ५२ श्रीसंभवः श्रीमतिश्च (५१-५२) ५. मैत्रेयः (५३) १६ समन्तभद्रचर्याप्रणिधानम् भातृकालेखकानां प्रशस्तयः श्लोकसूची ३५० ३५२ ... ... ३५७ ... ३६० ४१९ ४२० ... ४३९ ·Introduction 1. General The Gandavyūhasūtra (GV) is one of the nine Dharmas or Agamas of the Nepalese Buddhism, and as such it is a highly respected work among the Mahāyāna Buddhists all over the world. According to the tradition recorded in the colophon of this volume, the original text of the Gandavyuhasūtra was, like that of the Samādbirājasūtra, much more voluminous, and what is presented here in this volume is but a fraction now extant : आर्यगण्डव्यूहान्महाधर्मपर्यायाद् ययालब्धः सुधनकल्याणमित्रपर्युपासनचर्यैकदेशः dealing with the quest of Sudhana the Merchant's son to learn the course of conduct for the attainment of Buddhahood or Bodhi. sattvahood. He was advised for that purpose to meet several benevolent friends, the Kalyāṇamitras, already well-versed in that course, numbering 110 (Faini trafioriralama-p. 391) and for that purpose to visit an equal number of places, all situated in the Deccan, Dakşināpatha. Of these 110 friends we have an account in the extant portion of only 52 or 53 beginning with Maõjuśrī and ending with Samantabhadra. The learning of this course of conduct is crystallised in the last section of the work, and is known as भद्रचरीप्रणिधानम् or समन्तभद्रचर्याप्रणिधानम् meaning meditation on the course of conduct prescribed by Bodhisattva Samantabhadra. Mañjuśrī who picked up Sudhana as one destined to be a Bodhisattva and asked him to meet several saintly persons, monks, nuns, kings, laymen and laywomen, deities, teachers of arts and crafts, and ladies like Gopā and Māyā, wife and mother vi Gorama Buddha. Sudhana, however, found trat all these personalities had acquired only a fraction of the infinite number of qualities of the Bodhisattvas. Maitreya, the Bodhisattva, directed him to go back to Maðjuśrſ, who, in turn this time, asked him to meet Samantabhadra. It is this last-named Bodhisattva, who taught him the special instruction called Bhadracarīpranidhana, The volume as well as the language of the work which is a forerunner of the style of Bina are rather frightening; the former is about 12000 slokas of 32 syllables each for the extant portion ·VIII GANNATTĪHASTTRA of the original work, and the latter hyperbolic, some of the frequent terms and phrases being अमशिलप्यानभिलाप्य, मुशेनकोटीनयुतपरमाणुसन, and their synonyms like a, arter, agar taka. The descriptions of places and persons, the names of Tathāgatas and Bodhisattvas, past, present and future, samidkis and vimokşas, regions and kalpas referred to in the work, are so vast that the phrase strona internet " far beyond description" is the only term which correctly characteriscs the work. The text as preserved in Miss. or even in the only printed edition is corrupt at places, has numerous lacunac, and although I feel that I have presented in this edition a decidedly better test than one found in any single Ms, or in the sole printed edition, there are places where improvement in my text is still not im. possiblc. This edition is principally based on the only printed edition of the work by Suzuki and Idzumi, but I was fortunato to discover in the Mss. Library of the Oricntal Institute, Baroda, a fine Ms. in Nepalese script (facsimile of whose first and last pages appears in this volume as frontispiece), which enabled me to improve the text and fill up lacunae in numerous places, Besides, I have improved the punctuation, lave separated correctly words, phrases and paragraphs, have added numbers to verses in which respects the printed edition is painfully lacking. I may say, without a grain of boast, that the reader will find the present edition to mark an immense improvement on the former, 2. The Older Edition As has been mentioned above, there is only one printed edition of the work available. It was edited by Professors D.T. Suzuki and HI. Idzurai, and published by the Society for the Publication of Sacred Books of the World, Kyoto, Japan, 1949 (referred to as S in margin). This edition is itself a photographic reproduction of a mimcograph copy made by Professor S. Susa in 1924. This edition is based on six Mss., one from the Library of Royal Asiatic Society, London; two from the Cambridge University Library, one from the Bibliothèque nationale, Paris; one from the Library of Tokyo University; and one from Kyoto University Library. Of these six Misg., only one, that from Royal Asiatic Sociсty, Londen was a palm leaf Ms. dated 285 of ·INTRODUCTION IX the Nepalese era (1. D. 1166) and is the oldest, while all others are late copies on paper. The editors collected variant readings from these Mss., but have not supplied them in the volume, and now seem to have abandoned the idea of issuing them in a sepa. rate volume. The world has thus lost a valuable material useful for a critical scholar. It is, however, presumed that the editors have adopted the best and most authentic readings in their text, From a careful examination of this edition, however, it appears that the editors could not fill up all lacunae with the help of the six Mss. in their possession; and although I used a single new Ms. which did not reach the hands of these editors, I too could not succeed in filling the lacunae left by them. All the same, the discovery and use of the Baroda Ms, was of great help to me to fill up the lacunae in numerous places, to improve my text, to record a few important variants, and to note additions and omissions. I have already indicated above that the text in Kyoto edition could be made more readable and easy of understanding by improvement in punctuation, correct separation of words, phrases and paragraphs. It is on account of these features that the present edition marks a vast advance over the older edition. 3. The Baroda Ms. I was thus fortunate to discover a fresh Ms. in Newari script in the Mss. Collection of the Oriental Institute, Baroda (B in marginal references and foot-notes) No. 13208. It is clear that this Ms. is a copy of a codex different from those Mss. used by Professors Suzuki and Idzumi. This Baroda Ms, was procured for the Oriental Institute by Dr. B. Bhattacharya, former Director of the Institute from Nepal and belonged to Vajrăcārya Monastery in Kathamandu. It was made on Nepalese hand. made paper besmeared with yellow pigment on one side with a double-lined margin in red ink. The size of the Ms. is 61.5 cm. by 27.9 cm. with 9 lines to a page, about 98 letters to a line and has 218 folia. On the opening page, there is a multi-cloured illustration of Buddha and his assembly of Bodhisattvas in the centre. This Ms. also has lacunae at places marked by......, showing thereby that it also was copied from another older manuscript. The Director of the Institute also got prepared a Deva. någan transcript bearing Nos. 13517 and 13648 of the above Ms. by Pandit Hariram Shastri of the Institute, and seems to have ·GANDAVYOHASŪTBA personally checked it with the original to use it as a Press Copy for a projected edition in the Gaekwad Oriental Series. I was equally lucky to use this transcript which I personally compared with the original at crucial points during my frequent visits to Baroda during 1958-59 for the purpose of preparing the critical text of the Ayodhya Kanda of the Råmāyana for that Institute. I am very happy for this find as otherwise I would have been compelled to almost reproducc the text as in the Kyoto edition. It should, however, be clearly understood that the Baroda Ms, is just a Ms., having numerous misreadings, omissions (mostly haplographical) and gaps; but on the whole I find the Ms. very carefully prepared by a good scholar-scribc. While I was in Kathmandu in November 1956, I visited the Vajrācārya monastery where I saw several Devanāgarī Mss. of the Gandavyuhasūtra which appcared to be recent paper Mss. It means that it is still possible in that region to get an older Ms. of this sūtra to enable the younger scholar to improve my text further. 4. Analysis of the Work Like other works of the class of Agamas or Dharmas of Nepalese Buddhism, this work opens with an introductory section describing the Buddha seated in the assembly of Bodhisattvas, monks and lay disciples attending on him in the Jetavana garden donated to the Samgha by Anāthapindada at Srāvastī. The monts discussed among themselves the unfathomableness of the greatness of Buddha, and the means to obtain a fraction of that greatness. For this end, the real guide was a Kalyānamitra, 2 benevolent friend, The Buddba, knowing the contents of their discussion, entered into a samădhi called Simhavijrmbbita when several Bodhisattvas from different lands arrived there to wait upon him, and took their seats around the Master in such a manner that the entire extent of the Jetavana garden got filled with them. The Srūvakas like Śäriputra were not, however, aware of this prowess of the Buddha. Each one of the Bodhisattvas then recited a short hymn in praise of the Buddha (pp. 1-24). Then Bodkisattva Samantabhadra, who had realised the nature of the Samadhi as well as the prowess of Buddha, explained the same to the assembly. Next camc Bodhisattva Manjuści who also explained to the assembly the great power of Buddha's Samadhi. The assembly was thereupon filled with the sentiment of Karuni ·INTRODUCTION or compassion and decided to help other creatures of the world to attain the Bodhisattvahood as well as its preliminaries, assumed various forms such as monks, Brahmins, kings, physicians, merchants, lay disciples, princesses, queen-mothers etc. and moved in different parts of the country for that purpose (pp. 25–35). Mañjuśrī among them proceeded in the direction of Daksināpatha or the Deccan. Sāriputra noticed the great holiness of Manjusri, brought it to the notice of other monks, approached him, and expressed a desire to attain similar powers. Mañjuśrī explained to monks the ten causes which brought to him those powers. The monks obtained a samadhi as a result of Maſjuśrī's preaching, and attained enlightenment. Thereafter Mañjuśrī proceeded to the town called Dhanyākara. The citizens of Dhanyákara, in huge crowds, waited upon him, among whom was a merchant's son called Sudhana. Mañjuśrī immediately discovered that Sudhana was a fit person to obtain the omniscience of a Bodhisattva. Maõjuśri preached a sermon to him and left the town. Sudhana, however, persistently followed him, and to draw his attention recited a hymn in his honour, and requested him to show him the way to Bodhisattvahood. Maðjuśrī thereupon explained to him that Bodhisattvahood depended on one's meeting Kalyānamitras, and advised him to go to a monk named Meghaśrī and learn from him how an aspirant to Bodhisattvahood should conduct himself towards that objective (pp. 36-47). Sudhana, accordingly, approaches Meghaśrī, and puts him the above question, viz., how to attain Bodhisattvahood and how to conduct oncself to that end (pp. 36-50). As the subsequent part of the work relating to Sudhana's quest is so similar in respect of each Kalyānamitra, it may well be summarized in a tabular form attached herewith:

·A Table of Place of residence His vocation No Name of Kalyanamstra with page Nos २ मेघश्री (४८-५०) रामावरान्त-मुग्रीवपर्वत भिक्षु ३ सागरमेघ (५१-५४) सागरमुख-दिगुद्देश भिक्ष भिक्षु ४ सुप्रतिष्ठित (५५-५८) सागरतीर लापथम् ५ मेघो मिड (५९-६२) पत्रपुरे मिडपानम् द्रमिट ६ मुक्तक (६३-६७) वनवासी जनपद ७ सारथ्वन (६८-७८) मिल्सरण जम्बुद्वीपशीर्षम् मिथु आशा (७९-८६) नमन्तव्यूहमुद्यानम् उपासिका ९ भीष्मोत्तरनिर्घोष (८७-८९) মুনত্ব १. जयामायतन (९०-९५) षाणो जनपद् प्राण ११ मनायणी (९६-९८) निहीतम्भित नगरम् कन्या १२ गुदर्शन (१९-९०१) त्रिनयनो जनपद मिनु १३ दियेश्वर (१०२-१४) ममुरानगरम् दारक १४ प्रभूता (१०५-१.९) समुद्रप्रतिष्ठान नगरम् उपासिका १५ विद्वान (11.010) महामानमा गृहपति पर (18) गिहपोत नगरम् गर्मपष्टी १. गमनने (m.) वेत्रमूलको जनाद ·Kalyanamitras Results of that attainment Special attainment सर्ववुधर्मसंधारणा धारणी सर्वतथागतदर्शनम् । समन्तनेत्रधर्मपर्यायः महासागरस्य वैपुल्यम्। अमजमुसो बोधिसत्वविमोक्षः अमनकोटिनानालोकः । सरस्वत्या धारण्यालोकः सर्वेषां मन्त्राणां ज्ञानम् । . अमनव्यूहः तथागतविमोक्षः बुद्धानां भगवतां दर्शनम् । ममन्तमुखविभुद्धिव्यूहः समाधिः सर्वाधिष्टानज्ञानम् । अशोकनपजो योधिसत्त्वविमोक्षः तथागतदर्शनाविरहः । अपराजितघजो बोधिसत्त्वविमोक्षः तथागतपादमूले विहारः। पजार्चिःसमाध्यवमास सर्वेषां देवादीनामुपदेशदानम् । ममन्तव्यूहः प्रनापारमितामुसपरिवर्तः समन्तमुसधारणीजानम् । अनिशान्तनानप्रदीपो बोधिमत्त्वविमोनः एकचित्तोत्पादेन मर्वनानम् । मर्वधर्मनानशिल्पामिनावान ज्ञानालोकः गणनानयज्ञानम्। अक्षयन्यूहपुग्योयो योधिनत्वविनोक्षः एकपिठरिकमा सर्वमत्त्वसंतर्पणम् । मन को भगानि पुग्यानि राधसत्वेभ्योऽमादिदानम् । अप्रतिहतनिधिममुगलम्यूहो गृहसंपत। योधिगरपरिमोशः मर्गमरमरगमनमुमपुरान- गमिप्रायपरिपूरि। पूगेरपनमन्धविम्यम्।

·XIV QANDAYTŪRASŪTRA Place of residence No. Name of Kalyanamitra with page Nos १८ अनल (१२०-१२३) His vocation तालध्वज नगरम् राजा १९ महाप्रभ (१२४-१३०) सुप्रभ नगरम् राजा २. अचला (१३१-१३६) स्थिरा राजधानी उपासिका २१ सर्यगामी (१३७-१३९) तोसल नगरम् परिवाजक २२ उत्पलभूति (१४०-१४२) गान्धिक श्रेष्ठी पृथुराष्ट्र जनपद २३ वैर ( १४३-१४४) कूटागारं नगरम् दाश २४ जयोत्तम (१४५-१४७) नन्दिहार नगरम् श्रेष्ठी २५ सिंहविजृम्भिता (१४८-१५३) कलिङ्गवन नगरम् २६ वमुमित्रा (१५४-१५६) भिक्षुणी रत्नव्यूह नगरम् भागवती शुभपारंगम नगरम् २७ वेष्ठिल (१५७-१५८) २८ अपलोकितेश्वर (१५९-१६४) २९ अन यगामी ( १६५-१६६) गृहपति पोतलक पर्वत बोधिसत्त्व गगनसचारी बोधिसत्त्व ३० महादेव (१६७-१६८) महादेव ३१ स्थावरा ( १६९-१७०) देव मगधविषय पृथ्वीदेवता कपिलवस्तु रानिदेवता मगधविषय रात्रिदेवता ३२ वासती (१७१-१०२) ३३ मम तगम्भीरश्रीविमलप्रभा (१८३-१८७) ३४ प्रमुदितनयनजगद्विरोचना (१८८-२०२) ३५ ममन्तसत्वग्राणोज श्री (२०३-२१९) ३९ प्रान्तस्तसागरवती (२२०-२३३) बैरोवनबोधिमण्ड रानिदेवता वैरोचनबोधिमण्ड रात्रिदेवता वैरोचनबोधिमण्ड रानिदेवता ·INTRODUCTION XV Special attainment Results of that attainment मायागतो बोधिसत्त्वविमोक्ष अधार्मिकसत्त्वदमनम् । महामैत्रीपजो ज्ञानलोक सर्वभयोपद्रवादिप्रशमनम् । दुर्योधनज्ञानगर्भो विमोक्ष अचिन्त्यानि प्रातिहार्याणि । सर्वसत्त्वार्थकरणम् । समन्तमुखव्यवचारणालोको नाम समाधिमुखम् सर्वगन्धयुकिज्ञानम् सत्त्वानां सुवर्णवर्णकुमुमविचित्रितत्वम् । महाकरुणाध्वजा मोधिसत्त्ववर्या सर्वसत्त्वार्थपरिपूरणम् । सर्वगामिनी बोधिसत्वचर्या लोके धर्मदेशना। सर्वमन्यनासमुद्धातितो विमोक्षः बुद्धपूजोपस्थानकम । विरागच्चेटीगतो विमोक्ष. रागविरागताय धर्मदेशना । अपर्यादत्तकोटीगतो विमोक्ष सर्वतथागताभिमुखीभवनम् । महाकरुगामुखाविलम्ब चर्यामुखम् सत्त्वाना सर्वभयेभ्यो विमोचनम् । समन्तमुसनिर्जननो विमोक्ष. सर्ववुद्धखरूपावतरणम् । मेघशालो नाम विमोक्ष कुशलधर्मप्रतिपत्तौ नियोजनम् । शानदुर्योधनगमों विमोक्ष घोधिसत्त्वचितचरितज्ञानम् । सर्वसस्वतमोविकिरणोपमास. सर्वसत्त्वप्रतिशरण वम् । जगदिनसमुसो विमोक्ष सर्वतयागतम्बम्पावतरणम् । सनम्यान रासमन्द विक्रमो विनोक्ष गर्यमत्त्वारिपायनम् । समन्तमा विरिपुल विमल्वेगपत्रो नान समाधि सर्वसनाविधुश्यमासप्रलम्भ । गरोभिनुगमनमनिशन नाम मिर मत्त्वाना धार्मिरक्षावरणामि ।

·vier GANDAVYŪHASUTRA It may be seen from this table that the Kalyānamitra possessed only one special attainment or Vimokşa out of an infinite number which Buddha or Bodhisattva possesses. The Bhadracari or Bhadracaryā as recommended by Samantabhadra (pp. 428-436) however, seems to contain an essence of such a course of conduct. Poona-2 7-9-1960 P. L. VAIDYA ·प्रस्तावना। गण्डन्यूहसूत्र नेपाली बौद्धधर्मके नौ धर्मों या आगमों में से एक है, और इस रूपमें वह ससार भरके महायान बौद्धोंका अतीव समादृत प्रय है । इस प्रथ के चरम पुष्पिका में उल्लिखित परंपराके अनुसार गण्डव्यूहसूत्र की मूल सहिता, समाधिराजसून के ही समान, बहुत अधिक विशाल थी, और इस रचना में जो प्रस्तुत है वह केवल आज उपलब्ध उसका एक अंशमात्र है। आर्यगण्डव्यूहान्महाधर्मपर्यायाद् ययालब्धः सुधनकल्याणमित्रपर्युपासनचर्यैकदेश । और इसका विषय है सुघन नामक सार्यवाहपुत्र का युद्धता या बोधिसत्वता की प्राप्ति के लिए आचारमार्ग जानने की खोज । इस उद्देश्यसिद्धि के लिए उसे उपदेश दिया गया कि वह कतिपय कल्याणमित्रों से-जो कि इस मार्गमें पारगत है, और जिनकी सख्या ११० है ( दशोचर कल्याणमित्रशत परिपृच्छन् पृ. ३९४ )-मिलने के लिए दक्षिणापय के उतने ही स्थानों का पर्यटन करे । इन ११० मित्रोंमें से मजुश्री से लेकर समतभद्र तक के केरल वावन या त्रेपन का ही वृत्तात इस उपलब्ध अशमें पाया जाता है । इस प्रयके अतिम परिच्छेद में प्रस्तुत आचारमार्ग सुप्रतिष्टित किया गया है और 'भद्रचरीप्रणिधानम्' या 'समन्तभद्रचर्याप्रणिधानम्' नाम से वह ज्ञात है, जिसका अप है बोधिसत्त्व समन्तभद्रद्वारा उपदिष्ट आचारमार्ग का चिन्तन । मजुश्री, जिसने सुधन को बोधिसत्य बननेकी क्षमता रखनेवाला जान लिया, उसे सगह देता है कि यह भिक्खु, भिक्खुणियाँ, राजालोग, श्रावक, श्राविकाएँ, देवतागण, कलाकौशलके अध्यापक तथा गोपा और माया-बुद्ध की पही और माता-जैसी त्रियाँ आदि कतिपय साधुवृत्ति व्यक्तियों से मिले । किन्तु सुधन ने जान लिया कि इन सब व्यकिरिशेपोंने बोधिसत्त्वोंके अनन्त गुणोंमें से केवल कुछ अश ही प्रात कर लिया है । बोधिसत्व मैत्रेपने उसे पुनः मजुश्रीफे पास जाने का आदेश दिया और मनुश्रीने इस बार उसे समन्तभद्रस मिग्ने को सगह दी। इसी बोधिसत्त्वसमन्तभदने मुधन को भदचरी- प्रगिधान नामक विशेष रिया पढायी। इस प्रय का कलेवर तपा भाषा-जो कि वाणमा की शैली के पूर्वग्रूप-सी है- दोनों वैसे तो भयानक ही है। उसके कोवर का विस्तार है ३२ अक्षरोंगले १२००० छन्द जो उपरन्ध अश में विपमान हैं, और भाषा अतिशयोक्त तपा आडम्बरपूर्ण है, जिनमें पारयार आनेपाटे सन्द तपा शन्दनम्न ये है-अनमिनाप्पानभिगाय, बुद्धक्षेत्र- पोटीनयुतपरमाणुरज सन और उनके समानाक मेघ, मार, गहानदीगासम आदि आदि। सगे ता पक्षियों के वृत्तान्त, मूत, पर्तमान और आगामी तयाातों तथा सोमरों के नाम, समावि तपा रिमोश, प्रदेश तथा कस आदि मय में उद्विग्नि ·TYTI GANDA YYŪHASTTRA It may be seen from this table that the Kalyanamitra possessed only one special attainment or Vimokşa out of an infinite number which Buddha or Bodhisattva possesses. The Bhadracari or Bhadracarya as recommended by Samantabhadra (pp. 428-436) however, seems to contain an essence of such a course of conduct. Poona-2 7-9-1960 P, L. VAIDYA ·बोरिसों के नाम, समाधि तथा रिमोक्ष, प्रदेश तथा करप आदि प्रथ में उल्लिखित , दोनों वैसे तो भयानक ही हैं । उसके कलेवर का विस्तार है ३२ अक्षरोंराले १२००० जिसमें वारवार आनेवाले शब्द तथा शन्दसमूह ये हैं--अनभिलाप्यानभिलाप्य, बुद्धक्षेत्र- बोटीनयुतपरमाणुरज सम और उनके समानार्थक मेध, सागर, गङ्गानदीबालशसम आदि. आदि । स्थरों तथा व्यक्तियों के वृत्तान्त, भूत, वर्तमान और आगामी तथागतों तथा प्रस्तावना। गण्डव्यूहस्त्र नेपाली बौद्धधर्मके नौ धर्मों या आगमों में से एक है, और इस रूपमें वह ससार भरके महायान बौद्धों का अतीव समाहत अथ है । इस प्रथ के चरम पुष्पिका में उल्लिखित परपराके अनुसार गण्डव्यूहसूत्र की मूल सहिता, समाधिराजसूत्र के ही समान, बहुत अधिक विशाल थी, और इस रचना में जो प्रस्तुत है वह केवल आज उपलब्ध उसका एक अंशमात्र है। आर्यगण्डव्यूहान्महाधर्मपर्यायाद् ययालब्धः सुधनकल्याणमित्रपर्युपासनचर्यैकदेशः । और इसका विषय है सुधन नामक सार्थनाहपुत्र का बुद्धता या बोधिसत्वता की प्राप्ति के लिए आचारमार्ग जानने की खोज । इस उद्देश्यसिद्धि के लिए उसे उपदेश दिया गया कि वह कतिपय कल्याणमित्रों से-जो कि इस मार्गमें पारगत है, और जिनकी संख्या ११० है (दशोत्तर कल्याणमित्रशत परिपृच्छन् पृ. ३९४ )-मिलने के लिए दक्षिणापथ के उतने ही स्थानो का पर्यटन करे । इन ११० मित्रोंमें से मजुश्री से लेकर समतभद्र तक के केवल बावन या त्रेपन का ही वृत्तात इस उपलब्ध अशमें पाया जाता है । इस प्रयके अतिम परिच्छेद में प्रस्तुत आचारमार्ग सुप्रतिष्ठित किया गया है और 'भद्रचरीप्रणिधानम्' या 'समन्तभद्रचर्याप्रणिधानम्' नाम से वह झात है, जिसका अर्थ है बोधिसत्त्व समन्तभद्रद्वारा उपदिष्ट आचारमार्ग का चिन्तन । मजुश्री, जिसने सुधन को बोधिसत्त्व बननेकी क्षमता रखनेवाला जान लिया, उसे सलाह देता है कि वह भिक्खु, भिक्खुणियाँ, राजालोग, श्रावक, श्राविकाएँ, देवतागण, कलाकौशलके अध्यापक तथा गोपा और माया-बुद्ध की पत्नी और माता-जैसी स्त्रियाँ आदि कतिपय साधुवृत्ति व्यक्तियों से मिले । किन्तु सुधन ने जान लिया कि इन सब व्यक्तिविशेषोने बोधिसत्त्वोंके अनन्त गुणोंमें से केवल कुछ अश ही प्राप्त कर लिया है । बोधिसत्त्व मैत्रेयने उसे पुन मजुश्रीके पास जाने का आदेश दिया और मजुश्रीने इस बार उसे समन्तभद्रसे मिलने की सलाह दी। इसी बोधिसत्वतमन्तमदने सुधन को भार प्रणिधान नामक विशेष विद्या पढायी। इस प्रय का कलेवर तथा भाषा-जो कि बाणभट्ट की शैली के पूर्वरूप-सी है- ब्द जो उपलब्ध अश में विद्यमान हैं, और भाषा अतिशयोक्त तथा आदम्बरपूर्ण है, ·गण्डव्यूहसूत्रम्। बातों के वर्णन इतने प्रचंड है कि 'अनमिलाप्यानभिलाप्य' अर्थात् वर्णनातीतो में वर्णनातीत ही एक शब्द-प्रयोग है जो इस ग्रंथका ठीक ठीक स्वरूप वर्णन कर सकता है। भिन्न भिन्न मात्राओं में ही नहीं, एकमात्र मुद्रित सस्करण में भी परिरक्षित सहितापाठ अनेक स्थलों में सदोष है, उसमें बहुसख्यक रिक्तस्थान है, और यद्यपि मेरा विश्वास है कि मैंने प्रस्तुत संस्करण में मातृकाओं में से किसी भी एक में या एकमात्र मुद्रित प्रति में प्राप्य पाठ से निश्चयपूर्वक विशुद्धतर पाठ दिया है, तोभी इसमें अनेक स्थल ऐसे हैं जहाँ सुधार असंभन नहीं । प्रस्तुत सस्करण प्रधानतया शुझुकि तथा इझुमि द्वारा संपादित एक मात्र छपे सस्करण पर आधारित है, तो भी सौभाग्यवश मुझे बडौदा की ओरिएन्टल इन्स्टि- ट्यूट के प्रयालय के हस्तलिखित विभाग में नेपाली लिपि में लिखित सुन्दर पाडुलिपि मिली ( जिसके प्रथम तथा अतिम पृष्ठकी छायामुद्रित प्रतिकृति प्रस्तुत सस्करण के पचम पृष्ठ के समुख मौजूद है ) । इस प्रति से सहिता का सशोधन करने तथा बहुसल्य रिक्तस्थलों की पूर्ति करने में पर्याप्त सहायता मिली । इसके अलावा मैने निरामचिहोंका प्रयोग सशोधित किया है, शब्दों, याक्समूहों तथा अनुच्छेदो को ठीक- ठीक अलग किया है, छन्दोको ऋमाफ दिये हैं । उपलब्ध मुद्रित सस्करण इन सब बातों से विहीन है, जिसमा वडा दुख है । मैं कह सकता हूँ, और इसमें अल्पमात्रा में भी घमड की बू नहीं है, कि पूर्वसंस्करण की अपेक्षा प्रस्तुत सस्करण में अत्यधिक में सुधार पाठक पाएंगे। २. पूर्ववर्ती संस्करण ऊपर मैं कर आया हूँ कि केवल एकमात्र मुद्रित संस्करण उपलब्ध है । प्रो. डी. टी. गुझुकि और प्रो. एच्. इझुमि द्वारा वह सस्करण सपादित है, तथा उसे ससार के पवित्र ग्रयों को प्रकाशन के लिए कियोटो, जापान में जो सस्था (The Society for the Publication of Sacred Books of the World) है उसने सन १९४९ में प्रकाशित किया है (हाशिये में 8 से उल्लिसित) । यह सस्करण खुद भी एफ मिमिओप्राफ प्रतिलिपि की छायाचिनित प्रतिकृति है । यह मिमिओग्राफ प्रतिलिपि सन १९२९ में प्रो. S. Susa द्वारा की गयी थी । यह सस्करण छ. मातृकाओं पर आधारित है, जिनमें से एक सदन की रॉयल एशियाटिक सोसायटी से मिली थी, दो कमिज विद्यापीठ प्रथालय से; एक निब्लिओयेक नॅशनेल, पारिस से, एक टोकियो इपीरियल युनिव्हर्सिटी से, तया एक कियोटो विद्यापीठ प्रथालय से। इन 3 मातृकाओं में से वेरल एक जो रॉयल एशियाटिक सोसायटी, लंदन से प्राप्त है, सापों पर लिपित है।उसपर नेपाली शकगणना के २८६ (सन १९६६) वें सारकी नियि मिलती है, अत यह प्राचीनतम है। वासी सन मातकार उसके बाद कागजपर लिरित हस्तलिपियाँ है । इन हस्तलिपियों से सपाइयों ने पाठान्तर सगृहीत किये, पर माना 7 ·प्रस्तावना। xxi , उस जिल्द में उन्हें समाविष्ट नहीं किया, और उन्हें अलग जिल्द में प्रकाशित करने का विचार भी अब उन्होने छोडसा दिया है। चिकित्सक पडितों के लिए उपयुक सामग्री से इस प्रकार समार वचित रह गया है । तथापि यह समझा जाता है कि संपादकोंने अपनी सहिता में सर्वोत्तम तथा विश्वसनीयतम पाठ ही स्वीकृत किये हैं। तथापि इस सस्करण की चिकिसापूर्ण जाँच से मालूम होता है कि उपलब्ध छहो मातृकाओं की सहायता से भी सहिताके रिक्त स्थानों की पूर्ति करने में सपादकमहाशय समर्थ नहीं हुए हैं । यद्यपि मुझे एकमात्र नयी मातृका मिली है, जो उन संपादकों के सामने नहीं थी, तो भी उनके छोडे हुए रिक्त स्थानों की पूर्ति करने में मुझे भी पूरी सफलता नहीं मिली है । इसके बावजूद भी बडौदा हस्तलिपिकी प्राप्ति तया उपयोग से अनेक स्थलों की रिक्ततापूर्ति करने में, मेरी सहिता के सशोधन में, कतिपय महत्त्व- पूर्ण पाठान्तर समाविष्ट करने में, तथा कतिपय पूर्तियाँ तथा त्रुटियाँ निर्दिष्ट करने में मुझे वडी सहायता मिली है । मैं ऊपर सूचित कर आया हूँ कि कियोटो सस्करणकी सहिताको विरामचिह्नों के प्रयोग में सुधार कर देने तया शब्दों और वाक्समूहो के शुद्ध विभाजन करने से अधिक वाचनीय तथा सरल किया जा सकता था। इन परिवर्तनो के कारण ही प्रस्तुत सस्करण पूर्ववर्ती सस्करणसे वहुत अधिक प्रगति कर चुका है। ३. बडौदा हस्तलिपि इस प्रकार सौभाग्यवश ओरिएटल इन्स्टिट्यूटकी हस्तलिपियों के सग्रह में नेवारी लिपि में लिखित इस नयी हस्तलिपि की प्राप्ति मुझे हो गयी (जो हाशिये के उल्लेखो तथा पादटिप्पणियों में B से निर्दिष्ट है) । यह स्पष्ट ही है कि प्रस्तुत हस्तलिपि प्रो. शुझुकि और प्रो. इझुमि द्वारा काममें लायी गयी मातृकाओं से भिन्न सहिता की प्रतिलिपि है । इन्स्टिट्यूट के भूतपूर्व सचालक डॉ. बी. भट्टाचार्य ने अपनी सस्थाके लिए नेपाल में वह प्राप्त की । काठमाडू के वज्राचार्य मठ में वह मिली। जिस कागज पर वह लिखी थी वह हायकी बनावट का एक ओर पीले रंग में रजित तथा लाल स्याही में द्वि-रेखीय हाशिये से अकित नेपाली कागज था । पृष्टकी ल्बाई ६१५ से मी. और चौडाई २८२ सें. मी थी। एक पृष्ठ पर नौ पक्तियाँ, और हर पक्कि में करीब ९८ अक्षर हैं, और ऐसे पन्ने कुल २१८ हैं । प्रथम पृष्ठ के वीचोबीच एक विविधरगीय चित्र है, जिसमें बुद्ध तथा उनके बोधिसत्त्रोंकी परिपद् आदि अकित है। इस हस्तलिपि में भी से अस्ति रिक्त स्थान मिलते है, जिनसे यह निर्देश मिलता है कि वह भी किसी अन्य पूर्ववर्ती हस्तलिपि की प्रतिलिपि है। इन्स्टिट्यूट के सचालक ने उपरिनिर्दिष्ट मातृका का देवनागरी लिप्यन्तर इन्स्टिट्यूट के पडित हरिराम शास्त्री द्वारा करवाया और मूल के साथ तुलना करके उसकी खय जाँच की । गायकवाड ओरिएटल प्रथमाला के सकल्पित आगामी सस्करण के लिए मुद्रणप्रति बनवाना उसका उद्देश्य रहा हो । सन १९५८-५९ में इन्स्टिट्यूट -4 ·XX11 गण्डव्यूहसूत्रम्। के लिए रामायण के अयोग्याकाण्ड की चिकित्सापूर्ण सहिता बनाने के हेतु मुझे बार बार बडोदा जाना पडा । तब मूल पाठ से तुलना करके कतिपय महत्वपूर्ण स्थलों का पाठनिर्णय करने में उक्त लिप्यन्तर से लाभ उठाने का मौका मुझे भाग्यवशात् मिल गया । मुझे इस बात की बड़ी खुशी है कि यह मौका मुझे मिल गया, अन्यथा कियोटो सस्करण की सहिता पर ही निर्भर रह कर उसका केरल पुनर्मुद्रण ही मुझे करना पडता। तथापि यह स्पष्टरूप से समझ लेना आवश्यक है कि बडौदा हस्तलिपि भी केवल एक हस्तलिपि ही है, जिसमें अनेक पाठदोप, अनेक हस्तच्युतियाँ तथा रिक्त स्थान विद्यमान हैं तथापि यह मैंने अनुभव किया कि वह हस्तलिपि एक कुशल पडित- लेखक ने बडी सतर्कता से बनायी है। नमबर १९५६ में जब मैं काठमाडूमें था, तब बन्नाचार्य मठमें गया था, जहाँ मैंने गण्डव्यूहसूत्र की कतिपय देवनागरी हस्तलिपियाँ देखीं, जो हाल में कागज पर बनी प्रतिलिपियाँ मालम हुई। इससे यह सूचना मिलती है कि उस प्रदेशमे उक्त सूत्र की प्राचीनतर हस्तलिपि का मिरना अब भी सभव है जिससे युवा पडितों को मेरी सहिता का सुधार करने में मदद मिल सके। ४. ग्रंथ का विषय-विश्लेषण नेपाली बौद्ध आगमी या धर्मों के वर्गवाले अन्य ग्रथोंकी भाँति इस रचनाका प्रारभ एक प्रास्ताविक विभाग से होता है, जिसमें यह वर्णन रहता है कि श्रावस्ती में अनायपिंडद द्वारा दान में सघ को प्राप्त जेतवन उद्यान में बुद्ध बैठे है और बोधिसत्यो, भिक्षुओं तथा श्रावको के सघ द्वारा उनकी परिचर्या की जा रही है । भिक्खुगण आपसमें बुद्ध की महानता की अगाधता के विषय में तथा उसके किसी अश को प्राप्त करने के साधनो के बारे में चर्चा कर रहे हैं । इस उद्देश्यसिद्धि के हेतु कल्याणमिन्न सच्चा पथप्रदर्शक हो सकता है। उनकी चर्चा का रख जानकर बुद्ध सिंहविजम्भित नामक समाधि में प्रविष्ट हुए, जिसके फलस्वरूप विभिन्न प्रदेशो से कतिपय बोधिसत्त्व उनकी परिचर्या के लिए वहाँ आ पहुँचे और इतनी सख्या में अपने प्रमुके चारो और आसन जमाये बैठ गये कि जेतवन उद्यान का समूचा विस्तार उनसे व्याप्त हो गया । बुद्ध की इस निभूति से सारिपुत्र आदि श्रापकगण परिचित नहीं थे। अनन्तर प्रत्येक बोधिसत्व ने बुद्ध की स्तुति में एक एक रधु स्तोत्र गाया (पृ १ से २४ ) । इसके पश्चात् बोधिसत्व समतभद्गने, जो समाधि के स्वरूप तथा बुद्ध की इस विभूति को जानता था, सप को यह विषय समझा दिया। उसके अनन्तर बोधिसत्न मजुश्री आया और उसने भी सबके सामने बुद्ध की समाधि का रहस्य विशद किया। इसके पल वरूप समूचा सघ करुणा से पारित हो गया। इस करुणाभार से प्रेरणा पाकर उन्होंने तय किया कि बोधिसत्यता तथा उसरी पूर्वसिद्धता प्राप्त करने में ससार के अन्य प्राणियोंगी ये सहायता करेंगे । इस हेतु उन्होंने भिक्खु, ब्राह्मण, राजा, वैद्य, व्यापारी, ग्राफ, राजकुमारियों, राजमाताएँ आदि के विभिन रूप धारण करके देशके ·प्रस्तावना। xxin भिन्न भिन्न विभागों में संचार किया (पृ. २५-३५)। उनमें से मंजुश्री दक्षिणापथ की ओर बढा । मंजुश्री के महान पावित्र्य को जानकर सारिपुत्र ने अन्य भिक्खुओं का ध्यान उस ओर आकर्षित किया और उसके पास जाकर तत्समान शक्तियों को प्राप्त करने की इच्छा प्रकट की। मंजुश्री ने उन दस कारणों का विवेचन भिक्खुओं के सामने किया जिनके वलपर उसे वे शक्तियाँ प्राप्त हो गयीं थीं। मंजुश्री के प्रवचन के फलखरूप भिक्खुओंको समाधि की उपलब्धि हुई और उन्होंने संबुद्धि प्राप्त की। इसके बाद मंजुश्री धन्याकर नामक नगर पहुँच गया । धन्याकर के नागरिक बडी भीड में उसकी परिचर्या के लिए इकट्ठा हुए, जिनमें सार्थवाहपुत्र सुधन भी था। मंजुश्रीने तुरन्त जान लिया कि सुधन बोधिसत्त्व की सर्वज्ञता प्राप्त करने की क्षमता रखता है । एक प्रवचन में उसे उपदेश देकर मंजुश्री नगर छोडकर चलता बना, पर सुधनने लगन से उसका पीछा नहीं छोडा । उसका ध्यान खींचने के लिए सुधन ने उसकी स्तुति में एक स्तोत्र गाया और बोधिसत्त्वता का मार्ग बताने की प्रार्थना की। तब मंजुश्री ने उसे समझाया कि बोधिसत्त्वता कल्याणमित्रों के लाभ पर निर्भर है, और उसे मेघश्री नामक भिक्खु के पास जाने की सलाह दी । उसने बतलाया कि बोधिसत्त्वता प्राप्त करने के इच्छुक को उस ध्येय की तरफ जाने के लिए कैसा आचरण करना चाहिये यह वह मेघश्री से सीख सकता है (पृ. ३६ से ४७)। उसके कहे अनुसार सुधन मेघश्री के पास पहुँच गया और उससे पूछा कि बोधिसत्त्वता किस मार्ग से प्राप्त की जाए और उस उद्देशद्धि के लिए किस प्रकार का आचरण आवश्यक है (पृ.३ से ५० )। इसके उपरान्त का ग्रंथ का हिस्सा जिसमें सुधन के अन्वेषण का वृत्तान्त निहित है, हर कल्याणमित्र के बारे में वह इतना क-समान है कि उसका सार एक तालिका के रूप में दिया जा सकता है जो इसके साथ जोड दी है:- ·कल्याणमित्र Place of residence No Name of Kalyanamitra with page Nos २ मेघश्री (४८-५०) His vocation रामावरान्त-मुग्रीवपर्यत भिक्षु ३ सागरमेघ (५१-५४) सागरमुस-दिगुद्देश भिक्षु ४ सुप्रतिष्ठित (५५-५८) सागरतीरं लकापथम् भिक्षुः ५ मेघो द्रमिड. (५९-६२) वज्रपुर द्रमिडपट्टनम् द्रमिडः ६ मुक्तक (६३-६७) वनवासी जनपदः श्रेष्ठी ७ सारध्वज (६८-७८) मिलस्फरणं जम्बुद्वीपशीर्षम् भिक्षु ८ आशा (७९-८६) समन्तव्यूहमुद्यानम् उपासिका ९ भीष्मोत्तरनिर्घोप (८७-८९) नालयुर्जनपद. ऋषि. १० जयोष्मायतन (९०-९५)) ईषाणो जनपद ब्राह्मणः ११ मैत्रायणी (९६-९८) सिंहविजृम्भित नगरम् १२ सुदर्शन. (९९-१०१) मिनयनो जनपद. भिक्षुः १३ इन्द्रियेवर (१०२-१०४) मुमुखं नगरम् दारका १४ प्रभूता (१०५-१०९) समुद्रप्रतिष्ठान नगरम् उपासिका १५ विद्वान् (११०-११३) महासभवं मगरम् गृहपतिः १६ रलद. (११४-११६) सिंहपोतं नगरम् धर्मभेष्ठी १५ ममन्तनेत्र (190-111) वेषमूलको जनपद मान्धिः ·तालिका Results of that attainment Special attainment सर्वयुद्धधर्मसंधारणा धारणी सर्वतथागतदर्शनम् । समन्तनेनधर्मपर्यायः महासागरस्य वैपुल्यम्। अमजमुखो बोधिसत्त्वविमोक्षः असरकोटिज्ञानालोकः। सरवसा घारण्यालोकः सर्वेषां मन्त्राणां ज्ञानम्। असतव्यूहः तथागतविमोक्षः बुद्धानां भगवतो दर्शनम् । समन्तमुखविशुद्धिव्यूहः समाधिः सर्वाधिष्ठानज्ञानम् । अशोकक्षेमध्वजो बोधिसत्त्वविमोक्षः तथागतदर्शनाविरहः । अपराजितध्वजो योधिसत्त्वविमोक्षः तथागतपादमूले विहारः। वनाचिःसमाध्यवभास सर्वेषां देवादीनामुपदेशदानम् । समन्तव्यूहः प्रज्ञापारमितामुखपरिवर्तः समन्तमुखधारणीज्ञानम् । अनिशान्तज्ञानप्रदीपो बोधिसत्त्वविमोक्षः एकचित्तोत्पादेन सर्वज्ञानम् । सर्वधर्मज्ञानशिल्पाभिज्ञावान् ज्ञानालोकः गणनानयज्ञानम् । भक्षयम्यूहपुण्यो बोधिसत्वविमोक्षः एकपिठरिक्या सर्वसत्त्वसंतर्पणम् । मन शर्मभवानि पुग्यानि सर्वसत्वेभ्योऽन्नादिदानम् । अप्रतिहतप्रनियिममुण्डतम्यूहो गृहसंपत् । बोधिसत्यविमोक्षः पूर्वमत्वमनोरममन्तमुखासदर्शन- सर्वामिप्रायपरिस्ःि। पूरस्थानमन्धविम्बन्।

·Xxn गण्डन्युहसूत्रम् । Place of residence No. Name of Kalyanamitra with page Nos. १८ अनल: (१२०-१२३) His vocation तालध्यज नगरम् १९ महाप्रभः (१२४-१३०) मुप्रभ नगरम् राजा २० अचला (१३१-१३६) स्थिरा राजधानी उपासिका २१ सर्वगामी (१३५-१३९) तोसलं नगरम् परिनाजसः २२ उत्पलभूतिः (१४०-१४२) गान्धिक श्रेष्ठी पृथुराष्ट्र जनपदः २३ धेरः (१४३-१४४) कूटागारं नगरम् दाशः २४ जयोत्तमः (१४५-१४७) नन्दिहार नगरम् श्रेष्ठी २५ सिंहविजृम्भिता (१४८-१५३) कलिगवनं नगरम् भिक्षुणी २६ वममिता (१५४-१५६) रस्नव्यूह नगरम् भागवती शुभपारंगमं नगरम् २७ वेष्ठिल. (१५७-१५८) २८ अवलोकितेश्वरः (१५९-१६४) २९ अनन्यगामी (१६५-१६६) गृहपतिः पोतलकः पर्वतः बोधिसत्त्वः गगनसंचारी पोधिसत्त्वः ३. महादेवः (१६५-१६८) महादेवः देवः ३१ स्थावरा ( १६९-१०) मगधविषयः पृथ्वीदेवता कपिलवस्तु रात्रिदेवता मगधविषयः रात्रिदेवता ३२ वासन्ती ( १७१-१८२) ३३ समन्तगम्भीरश्रीविमलप्रमा (१८३-१८७) ३४ प्रमुदितनयनजगद्विरोचना (१८८-२०२) ३५ समन्तमत्वाणोज श्री (२०३-२१९) ३६ प्रशान्तस्तमापरवती (२२०-२३२) वैरोचनबोधिमण्डः रानिदेवता वैरोचनबोधिमण्डः रानिदेवता वैरोचनबोधिमण्दः रात्रिदेवता ·प्रस्तावना। XXVII Special attainment Results of that attainment मायागतो बोधिसत्त्वविमोक्षः अधार्मिकसत्त्वदमनम्। महामैत्रीध्वजो ज्ञानलोकः सर्वभयोपद्रवादिप्रशमनम् । दुर्योधनज्ञानगर्भो विमोक्षः अचिन्त्यानि प्रातिहार्याणि। सर्वसत्त्वार्थकरणम् । समन्तमुखव्यवचारणालोको नाम समाधिमुखम् सर्वगन्धयुक्तिज्ञानम् सत्त्वाना मुवर्णवर्णकुमुमविचित्रितत्वम् । महाकरुणाध्वजा योधिसत्त्वचर्या सर्वसत्त्वार्थपरिपूरणम् । सर्वगामिनी बोधिसत्त्वचर्या लोके धर्मदेशना। सर्वमन्यनासमुद्घातितो विमोक्षः बुद्धपूजोपस्थानकर्म । विरागकोटीगतो विमोक्षः रागविरागतायै धर्मदेशना । अपर्यादत्तकोटीगतो विमोक्षः सर्वतयागताभिमुखीभवनम् । महाकरुणामुखाविलम्ब चर्यामुखम् सत्त्वानां सर्वमयेभ्यो विमोचनम् । समन्तमुखनिर्जवनो विमोक्षः सर्वयुद्धखरूपावतरणम् । मेपजालो नाम विमोक्षः कुशलधर्मप्रतिपत्तौ नियोजनम् । शानदुर्योधनगो विमोशः बोधिसत्वचित्तचरितज्ञानम् । सर्वस स्वतमोविकिरणधर्मावमास- सर्वसत्त्वप्रविशरणत्वम् । जगदिनयमुसो विमोक्षः सर्वतथागतसम्पावतरणम् । शान्तभ्यानमससनन्तविस्मो पिनोक्षः मर्यसत्तपरिपाचनम् । समन्तभानिमिपुतविमलवेगवगे नाम समाधिः सर्वशताविमुदवमामप्रविलम्मः। गोसभिगुरागादिनपनिदर्शन नामधिमोशः मुवानी धार्मिग्ररशावरणगुतिः।

·xx गण्डन्यूएसूनम् । Place of residence His Tocation वरोचनमोधिमण्ड। रानिदेवता रोचनयोधिमण्ड रानिदेवता No Name of Kalyánamitru with page Nog ३७ सर्वनगररक्षासभवतेज थी (२३३-२४०) ३८ सर्वक्षप्रफुल्लनमुरासवासा (२४३-२६४) ३९ सर्वजगदक्षाप्रणिधानवीर्यप्रमा (२६५-२८४) ४० सुतेजोमण्डलरतिश्री (२८५-२९९) ४१ गोपा (३००-३३८) वैरोचनबोधिमण्ड रानिदेवता शुम्बिनीवनम् लुम्बिनीवनदेवता कपिलवस्तु शाक्यका ४२ मायादेवी ( ३१९-३४९) वैरोचनबोधिमण्ड मोधिसत्त्वनेत्री ४३ मुरे दाभा ( ३५०-३५१) निदशे द्रभवनम् देवकन्या ४४ विधामिन (३५२) कपिलवस्तु दारकाचार्य अष्ठिदार ४५ शिल्पामित ३५३-३५४) उपासिका ४६ भद्रोतमा (३५५) वर्तनक नगर ४७ मुक्तासार (३५६) भएकच्छ नगरम् हैरण्यक ४८ सुचद (३५७) भरकच्छ नगरम् गृहपति ४९ अजितसेन (३५८) रोक मगरम् गृहपति ५. शिवरात्र (३५६) धर्मग्राम ब्राह्मण ५१ श्रीमभव श्रीमतिश्च (३६०-३६७) सुमनामुख नगरम् दारका, दारिका ५२ मैत्रेय (३६८) बोधिसत्व वैरोचनन्यूहालकारगर्भो महाकूटायार ·प्रस्तावना। XXIX Special attainment Results of that attainment अनुत्तरधर्मसंग्रहः। तथागतपुण्यसत्त्वसंग्रहज्ञानोपायावभासः। सर्वधर्मस्खभावसमताववोधनम् । विपुलप्रीतिवेगसंभवचित्तक्षणव्यूहो विमोक्षः मनोज्ञरुतगम्भीरविकुर्वितप्रवेशो विमोक्षः विपुलप्रीविसंभवसंतुष्टयवभासो विमोक्षः सर्वसत्त्वपरिपाकसंचोदनकुशलसंभवो विमोक्षः अप्रमेयकल्पसर्वारम्वणबोधिसत्त्वजन्म- विकुर्वित तत्सदर्शनो विमोक्षः बोधिसत्त्वसमाधिसागरनयव्यवलोकमविषयो विमोक्षः महामणिधारहरनमायामातम्यूहो विमोक्षः वैरोचनजन्मसमुद्रावतरणम् । सर्वसत्त्वानां कर्मसमादानज्ञानम् । बोधिसत्त्वजननीत्वम् । असजस्मृतिविशुद्धव्यूहो विमोक्षः तथागताविरहः। शिल्पाभिज्ञावान् विमोक्षः प्रज्ञापारमितामुग्वावक्रान्तिः । अनालयमण्डलधर्मपर्यायज्ञानम् सर्वज्ञतामण्डलप्रवर्तनम् । असगरमृतिव्यूहो विमोक्षः तथागतपादमूले धर्मपर्येष्टिः। विमलज्ञानप्रभो विमोक्षः अक्षयलक्षणो विमोक्षः अक्षययुद्धदर्शनप्रतिलम्भः । सत्याधिष्टानम् सर्वकामसमृद्धिः। मायागतो बोधिसत्वविमोक्षः मायागतसर्वलोकज्ञानम् । सर्वश्यध्वारम्बणज्ञानप्रवेशासंमोपस्मृति- व्यूहगों विमोक्षः ययास्थितसर्ववस्तुखभावसंदर्शनम् ।

·गण्डन्यूदसूत्रम् ।
इस तालिका से यह दिखाई देगा कि एक कल्याणमित्र बुद्ध या बोधिसत्त्व के
अनन्त गुणों में से केवल एक गुणविशेष ही अपने पास रखता है । तोभी समन्तभद्र
की प्रदर्शित भद्रचरी या भद्रचर्या (पृ. ४२८-४३६ ) में इस आचारमार्ग का सार
दिखाई देता है।
पुणे--२
७-९-६०
प. ल. वैद्य

·ABBREVIATIONS II Lohauta, AK (870 760 ) Aradana-Kalpalata of Ksemendia, Bibliotheca Indica edition our edition in BST Nos 22-23 AS (2707) --Atadana-Satala by J S Speyer, Bibliotheca Buddhica edition oui edition in BST No 19 Asta (360) Astasahasriha Prajnaparamita, ed. by Rajendralal Mitra BC-Buddhacarita of Aśvaghosa, edns by Cowell and Johnstone BCA-Bodhrcaryavatara of Santideva, with Pañuzha of Prajna karamati ed by Poussin bale text in Zapishi, oui edition in BST, No 12 BCP-Bodhicar yaratarapañiha of Prajnakaramati, ed by Poussin, our edition in BST, No 12 CP-Caryapitala, PTS edition, also by B C Law CS-Catuhstala of Nagarjuna (I Nerupama, III Acintya, and IV Paramartha) DA (FE4T0 ) Dır yavadana, our edition in BST No 20 also Covell and Neils edition DBh ( 10 )--Dasabhumikasutra ed by Rahder our edition in BST, NO 6 GM-Gilgit Mss ed by N Dutt GV (TV3° )-Gandavyuhasutra ed by Suzuki and Idzumi, Kyoto, Japan 1949 our edition in BST, No 5 J (STO)-Jataha, ed by Fausbol JM (570 FTO) Jatahamala of Arya Sura ed by H Kern, HOS, our edition in BST No 21 KV (<vs)-Karandalyuha BTS edition LA (770) Lankazatarasutra, ed. by B Nanjio, Kyoto, Japan, 1923 reprint 1956 LV (afsto)-Lalila-Vastara, our edition in BST No 1 MŚ (7• 211• |--Madhyamakasastra of Nagarjuna, our edition in BST No 10 MV (7• 20-dfadhyamalar rtis called Prasannapada of Candra kırtı, our edition in BST No 10 MVastu (Maharastu, ed. by E Senart VIVy (#)-Mahavyutpatti ed. by IP Minayefl, Bibliotheca Buddhica

·PP-Prajñaparamita
RP (TEO )--Rastrapalaparıprcchu, ed by L Feer, Bibliotheca
Buddhica, our edition in BST No 17
ŚS ( Fort Sikeŭsamuccaya of Santidera, ed by Bendall in
Bibliotheca Buddhica, our edition in BST No 11
SA (ATO) Sutralamkāra of Asanga, ed by S Levi
SN-Stundarananda of Asynghoşi, edns by H. P Shastri and
Johnstone
SR (Taifa h-Samhırājasutra ed by N Dutt, in GM, otr
edition in BST No 2
SDP (UR.) - Suldharmapundarıkasutra, ed by N Dutt, also by
Kern and Nanpo, our edition in BST No 6
SP (upe) --Suvarnaprabhusasutra, ed by B Nanyio and H.
Idzami, Kyoto, Japan, 1931, also by J Nobel
SV (yen )–Sukhīvatiyuha ed by Max Müller
T--Tibetan translation
T-followed by number /-Tohoku Catalogue
IG (1470)-Tathagalaguhyasútra or Cuhyasamaja, GOS edn
TS (1192.)- Tutivasamgraha of Santarakṣita, GOS edition.
TTP-Lauho Tripitaka, Tokyo, 1924-1934
VCh (11• Vazracchediki, ed by Max Müller, our edition m
BST No 17
(N B--Most of the works mentioned above ate planned to be
included in the BUDDHIST SANSKRIT TEXTS Series
The list will be found at the end of the Volume )

·॥ गण्ड व्यूह सूत्रम् ॥ १ निदानपरिवर्तः। ॥ ॐ नमः सर्वबुद्धबोधिसत्त्वेम्यः ॥ एवं मया श्रुतम् । एकस्मिन् समये भगवान् श्रावस्त्यां विहरति स्म जेतवनेऽनाथ- पिण्डदस्यारामे महान्यूहे कुटागारे साधं पञ्चमात्रैबोधिसत्त्वसहस्रैः समन्तभद्रमञ्जुश्रीबोधि- सलपूर्वगमैः । यदुत ज्ञानोत्तरज्ञानिना च बोधिसत्त्वेन महासत्त्वेन । सत्त्वोत्तरज्ञानिना च असङ्गोत्तरज्ञानिना च । कुसुमोत्तरज्ञानिना च । सूर्योत्तरज्ञानिना च । चन्द्रोत्तरज्ञानिना च । विमलोत्तरज्ञानिना च । वज्रोत्तरज्ञानिना च । विरजोत्तरज्ञानिना च । वैरोचनोत्तर- १ Before एवं, all Mss, read the following stanzas which, of course, do not form part of the text:- गण्डव्यूहमहार्णवस्तोत्रनिनादि भो जिनसुतानाम् । पर्षन्मण्डलमागरनाम्ना व्यूहादिकं प्रोक्तम् ॥ १॥ सुगतसमाध्यवतरणा अचिन्तियबुद्धनिदर्शनं चैव । धीमत्संघागमन श्रावकविषयानुगमनं च ॥ २॥ स्तुतिमेघाचिन्त्यमहाबुद्धोत्पादप्रकाशनं सुधियाम् । सद्धर्मरलसागरसमन्तभद्रार्थनिर्देशम् ॥३॥ सर्वतयागतमुरुचिरसमाधिसागरपरंपरावगमात् । जिनसुतसमाधिसागरपरंपराथानुगन्तव्याः॥४॥ इति सुगतसमाधिशतैर्विमोक्षसागरपरंपराभिश्च । सुगतात्मजेन मुधिया मजुश्रीनामधेयेन ॥ ५॥ निर्दिर्शता सुगतानां व्यूहमचिन्यं तथा जिनसुतानाम् । विक्रीडितैर्वहुविधैः स्फुटं जगदनन्तपर्यन्तम् ॥ ६ ॥ तस्यैवं निर्दिशतो दशबलतनयस्य बोधिवरसत्त्वाः । अन्तेर्दिननदधिमन सुरताना निरझोनम् ॥७॥ तेषां समाधिसागरमोक्रमतां दशवलानुभावेन । विक्रीडितैरचिन्यैश्वरन्ति यस्यानुभावेन ॥८॥ एवं समाहितधियस्ते वशिनः सत्त्वसागरमनन्तम् । प्रविचेविनयशतैर्विविधैरात्मप्रभावनयः ॥९॥ न च सुगतपादमूलात्केचिदप्यपजग्मुख महासत्त्वाः । विविधैर्विमोक्षविषयैर्व्यहरस्वत्राप्रमेयैस्ते ॥१०॥ प्राकामीदक्षिणापयमय चरियां जिनमुतस्य स मञ्जुश्रीः । बोधिसत्त्वललितैर्विनयन् सत्त्वान् परमोधौ ॥ ११॥ धन्याकरापुरवरादनुपूर्वेणाय सो विनेयवशात् । विनयामास महाजनमचिन्त्यनिर्देशवशिताभिः ॥ १२ ॥ २B चण्डोत्तर'. ३ B निर्शनश्चैव. ४ B °गमनश्च. ५B "सुगत. ६S निर्दिशता. ७B रमवफमाइश. . B प्रक्रामन्.

·२ 82 B2 . 83 गण्डन्यूहसूधम् । [१.- ज्ञानिना च बोधिसत्वेन महासत्त्वेन ॥ ज्योतिजेन च । मस्यजेन च । रनध्वजेन च । असहवजेन च । कुसुमध्वजेन च । विमलध्वजेन च । सूर्यध्वजेन च । रुचिर- ध्वजेन च । विरजयजेन च । वैरोचनचजेन च बोधिसत्त्वेन महासत्त्वेन ॥ रत्नतेजसा च । महातेजसा च । ज्ञानवतेजसा च । विमलतेजसा च । धर्मसूर्यतेजसा च । पुण्यपर्वत- तेजसा च । ज्ञानावभासतेजसा च । समन्तश्रीतेजसा च । समन्तानभतेजसा च । समैन्त- प्रमश्रीतेजसा च बोविसत्त्वेन महासत्वेन ॥ धारणीगर्भेण च । गगनगर्भण च । पद्मगर्भग च । रत्नगर्भग चे । सूर्यगर्भेण च । गुणविशुद्धिगर्भेण च । धर्मसमुद्रगर्भेण च । वैरोचनगर्भेण च । नाभिगर्मेण च । पद्मश्रीगर्मेण च बोधिसत्येन महातत्वेन । सुनेत्रेण च । विशुद्धनेत्रेण च । विमलनेत्रेण च । असङ्गनेत्रेण च । समन्तदर्शननेत्रेण 10 च । सुविलोकितनेत्रेण च । अवलोकितनेत्रेण च । उत्पलनेत्रेण च । वज्रनेत्रेण च । रत्ननेत्रेण च । गगननेत्रण च । समन्तनत्रेण च बोधिसत्त्वेन महासत्वेन ॥ देवमुकुटेन च । धर्मधातुप्रतिभासमणिमुकुटेन च । बोधिमण्डमुकुटेन च । दिग्वैरोचनमुकुटेन च । सर्वयुद्धसंभूतगर्भमणिमुकुटेन च । सर्वलोकधाद्गतमुकुटेन च । समन्तवैरोचनमुकुटेन च । अनभिभूतमुकुटेन च । सर्वतथागतसिंहासनसंप्रतिष्ठितमणिमुकुटेन च । समन्तधर्म- 15 धातुगगनप्रतिभासमुकुटेन च बोधिसत्त्वेन महासत्वेन ।। ब्रह्मेन्द्रचूडेन च । नागेन्द्रचूडेन च । सर्वबुद्धनिर्माणप्रतिभासचूडेन च । बोधिमण्डचूडेन च । सर्वप्रणिधानसागरनिर्घोप- मणिराजचूडेन च । सर्वतयागतप्रभामण्डलप्रमुचनमणिरत्ननिगर्जितचूडेन च । साकाशतलासंभेदविज्ञप्तिमणिरत्नविभूषितचूडेन च । सर्वतथागतविकुर्वितप्रतिभासध्वज- मणिराजजालसंछादितचूडेन च । सर्वतयागतधर्मचक्रनिर्घोपचूडेन च । सर्वत्र्यध्वनाम- 10 चक्रनिर्धोपचूडेन च बोधिसत्त्वैन महासत्वेन ॥ महाप्रभेण च । विमलप्रभेण च । विमलतेजःप्रभण च । रतप्रभेण च । विरजप्रभेण च । जोतिप्रभेण च । धर्मप्रभेण च । शान्तिप्रभेण च । सूर्यप्रभेण च । विकुर्वितप्रभेण च । देवप्नभेण च बोधिसत्वेन महासत्त्वेन ॥ पुण्यकेतुना च । ज्ञानकेतुना च । धर्मकेतुना च । अभिज्ञा- तर सुधन कृपालुधर्मधनो वोधये समादाप्य । कल्याणमिनसागरवर्मन्यवतार्य काम्याद ॥ १३॥ वित्रहार सत्यविनयैर्वहुभिः क्षेत्राणवेष्वमितकायः । एवंविधरपायरगिविनयन् भव्यजनकायम् ॥ १४ ॥ सुधनोऽपि तरतुशास्त्या मेघनीसागराम्युप्रमुखम् । कन्याणमियमागरमाराग्य समन्तभद्रायम् ॥ १५ ॥ दिनयन सत्वरहस्रान् तलायर्यान्तर्गतः समाधिशतः। बिनहारानन्तधिया समन्तभदरियामिमुखः ।।१६।। 1 Dom. रत्नपजेन च. ३ Bom. सूर्यवजेन च. ३ Bom. समन्तभनौतेजसा च. V Badds तस्वगणच. ५ Bom. मरलोकितनेरेशच. B'प्रमोवन'. 25 Bार्या. 1B मुखम. Sभाम्य ·१ निदानपरिवर्तः। ३ केतुना च । प्रभाकेतुना । कुसुमकेतुना च । बोधिकेतुना च । ब्रह्मकेतुना च । समन्ता- वमासकेतुना च । मणिकेतुना च बोधिसत्त्वेन महासत्वेन ॥ ब्रह्मघोपेण च । सागर- घोषेण च । धरणीनिर्नादघोपेण च । लोकेन्द्रधोपेण च । शैलेन्द्रराजसघट्टनघोघेण च । सर्वधर्मधातुस्फरणघोपेण च । सर्वधर्मधातुसागरनिगार्जितघोपेण च । सर्वमारमण्डलप्रमर्दन- घोषेण च । महाकरुणानयमेघनिगर्जितघोपेण च । सर्वजगहु खप्रशान्त्याश्वासनघोपेण च 5 बोधिसत्त्वेन महासत्त्वेन ॥ धर्मोद्गतेन च । निशेपोद्गतेन च । ज्ञानोद्गतेन च । पुण्यसुमेरू- द्गतेन च । गुणप्रभावोद्गतेन च । यशोद्गतेन च । समन्ताभासोद्गतेन च । महामैत्र्युद्गतेन च । ज्ञानसभारोद्गतेन च । तथागतकुलगोत्रोद्गतेन च बोधिसत्वेन महासत्वेन ॥ प्रभाश्रिया च । प्रवरश्रिया च । समुद्गतश्रिया च । वैरोचनश्रिया च । धर्मश्रिया च । चन्द्रश्रिया च । गगनश्रिया च । रतश्रिया च । केतुश्रिया च । ज्ञानश्रिया च बोधिसत्वेन महासत्त्वेन || 10 शैलेन्द्रराजेन च । धर्मेन्द्रराजेन च । जगदिन्द्रराजेन च । ब्रह्मेन्द्रराजेन च । गणेन्द्र- राजेन च । देवेन्द्रराजेन च । शान्तेन्द्रराजेन च । अचलेन्द्रराजेन च । ऋषभेन्द्रराजेन च । प्रवरेन्द्रराजेन च बोधिसत्त्वेन महासत्त्वेन ॥ प्रशान्तस्त्ररेण च । असगखरेण च । धरणी- निर्घोपस्वरेण च । सागरनिगर्जितखरेण च । मेघनि|पवरेण च । धर्मारभासवरेण च । गगननिर्घोषस्वरेण च । सर्वसत्त्वकुशलमूलनिगर्जितखरेण च । पूर्वप्रणिधानसचोदनखरेण 15 च । मारमण्डलनि?पखरेण च बोधिसत्त्वेन महासत्त्वेन ।। रतबुद्धिना च । ज्ञानबुद्धिना च । गगनबुद्धिना च । असङ्गबुद्धिना च । विमलबुदिना च । विशुद्धबुद्धिना चै । त्र्यध्वावभासबुद्धिना च । विशालबुद्धिना च । समन्तावलोकबुद्धिना च । धर्मधातुनया- वभासबुद्धिना च बोधिसत्त्वेन महासत्त्वेन ॥ एचप्रमुखैः पञ्चमात्रैर्बोधिसत्सहस्रः सौंः समन्तभद्रबोधिसत्त्वचर्याप्रणिधानाभिनिर्यातैरसङ्गगोचरैः सर्वबुद्धक्षेत्रस्फरणतया । अनन्त-20 कायाधिष्ठानैः सर्वतथागतोपसक्रमणतया । अनावरणचक्षुर्मण्डलपिशुद्ध. सीवुद्धविकुर्वित- दर्शनतया । विज्ञप्तिष्वप्रमाणगते. सर्वतयागताभिसबोधिमुखोपसक्रमणाप्रतिप्रनब्धतया । अनन्तालोकैः सर्वबुद्धधर्मसमुद्नयज्ञानावभासप्रतिलब्धतया । अनन्तकल्पाक्षीगगुण- निर्देशैः प्रतिसविद्विशुद्धया । आकाशधातुपरमज्ञानगोचरविशुद्ध्यनिगृहीतैर्ययाशयजगद्प- कायसदर्शनतया । नितिमिरैनि सत्वनिर्जीवसत्त्वधातुपरिज्ञया । गगनसमप्रज्ञैः सर्वधर्मधातु-25 रश्मिजालस्फरणतया ॥ पञ्चभिश्च श्रापकमहर्द्धिकशतैः सः सत्यनयस्वभावाभिसबुद्धैर्भूत- कोटिप्रत्यक्षगतैर्धर्मप्रल्पनतीर्भवसमुद्रोच्चलितैस्तथागतगगनगोचरैः सपोजनानुशपयासना- विनिवर्तितैरसङ्गालयनिलयैर्गगनशान्तविहारिभिर्बुद्धकालानिमतिविचिकित्सासमुच्छिनैः बुद्ध- ज्ञानसमुद्राधिमुक्तिपथावतीणे. ॥ लोकेन्द्रैश्च पूर्वजिनकृताधिकारे. सर्वजगद्धितसुखप्रतिपन्न- १ B सर्वशुद्धसत्त्व २ B adds विवुदबुद्धिना च ३ B "सत्त्वशतसहस्र . ४ BPस्फरणानन्तत. ५ B"विबुद्ध . ६ दर्शनविज्ञप्ति. ७ B प्रत्यवेक्ष. ८B°धर्म- प्रत्यवतीर्ण, १ Bसर्वजगद्धितार्थप्रति.

·४ गण्डव्यूहसूत्रम् । रनधीष्टकल्याणमिरैः परसत्वरक्षाप्रतिपन्नै लोकरिशेपरतिज्ञानमुखातीर्णः ससित्त्वापरि- त्यागचित्तैदशासनगोचरनियतितथागतशासनरक्षाप्रतिपन्नैर्वृद्धवंशसंधारणप्रणिधिनिर्माते- स्तथागतनुलगोनसभाभिमुरौ सज्ञिताज्ञानाभिलापिभि ॥ अथ खलु तेपा बोधिसत्वानां सपरिवाराणां तेषां च श्रावस्महद्धिकाना तेषां च लोकेन्द्राणा सपरिवाराणामेतदभवत्-न शक्य सदेवकेनापि लोकेन तयागतविषय तथागत. ज्ञानगोचर तथागताधिष्टान तयागताल तयागतशारद्य तथागतसमाधि तथागतविहार तया- गताधिपत्य तथागतकाय तथागतज्ञानमार्गन्तु या अपगरहितु या अधिमोक्तुं या नैज्ञातु वा विज्ञातु या विचारयितु वा निभारयितु या विभाजितु वा प्रभावयितु या परसत्यसतानेषु वा प्रतिष्टापयितुम् , अन्यत्र तथागताधिष्टानेन तथागतपितुर्वितेन तथागतानुभावेन तथागत. 10 पूर्वप्राणिधानेन पूर्वयुद्धसुवृतदुशलमूटतया कल्याणमित्रपरिमहेण श्रद्धानयनज्ञानपरिशुद्ध्या उदाराधिमुक्त्यवभासप्रतिलम्भेन बोधिसत्चाच्याशयपरिशुद्ध्या अध्याशयसर्वज्ञताप्रणिधान- प्रस्थानेन । अप्येन नाम भगवानरमाक यथाशयाना बोधिसत्वाना सपा च सत्यानामाशय- विमानतया अधिमुक्तिनानात्वतया प्रतिबोधनानात्वतया बचनसकेतनानात्वप्राप्तानां नानाधि- पतेयभूमिप्रतिष्टिताना नानेन्द्रियविशुद्धाना नानाशपप्रयोगाना नानानेतनाविषयाणा नाना- 15 तथाप्तगुणनिश्रिताना नानाधर्मनिर्देशदिगभिमुखाना पूर्वसर्वज्ञताप्रस्थान च संदर्शयेत् । पूर्व- वोधिसत्वप्रणिधानाभिनिर्झर च सदर्शयेत् । पूर्वनोधिसलपारमितामण्डलविशुद्धिं च सदर्श- येत् । पूर्वबोधिसत्वभूम्याम्भणविर्षित च सदर्शयेत् । पूर्वबोधिसत्त्वचर्यामण्डलानिनिरि- परिधरं च सदर्शयेत् । पूर्वयोधिसत्वयानाभिनि:रव्यहावभास च सदर्शयेत् । पूर्ववोधि- सप्तमार्गव्यूहपरिशुद्धिं च सदर्शयेत् । पूर्वबोधिसत्यनिर्याणनयसागराभिनि:रव्यूहानपि 20 सदर्शयेत् । पूर्ववोधिसत्यसमुद्रागमविदुर्मितसागरव्यूहानपि सदर्शयेत् । बोधिसत्त्वपूर्वयोग- समुदानपि सदर्शपेत् । अभिसबोधिमुखनियुर्तितसागरानपि सदर्शयेत् । तथागतधर्मचक्र- प्रवर्तनविर्तितवृषभितामपि सदर्शयेत् । तयागतवुद्धक्षेत्रपरिशुद्धिविबुर्मितसागरानपि रादर्श- येत् । तथागतसत्त्वधातुविनयोपायमुखान्यपि सदर्शयेत् । तथागतसज्ञिताधर्मनगराधिपतेयता- मपि सदर्शयेत् । तथागतसबसचमार्गावभासानपि सदर्शयेत् । तथागतसत्तभवनप्रवेशविकु- पितान्यपि सदर्शयत् । तथागतसत्त्वदक्षिणाप्रतिग्रहाश्च सदर्शयेत् । तथागतसर्वसत्त्वपुष्य- दक्षिणादेशनाप्रातिहाण्यिपि सदर्शयेत् । तथागतसर्वसत्तचितगतिपु बुद्धप्रतिभासविज्ञप्ती- रपि सदर्शयेत् । तथागतसत्वनिर्मितप्रातिहार्याण्यपि सदर्शयत् । तथागतसर्वसत्त्वदेशना नुशासनीप्रातिहाण्यपि सदर्शयेत् । तथागतसत्वाचिन्त्सवुद्धसमाधिगोचरविकुर्वितान्यपि सदर्शयेदिति ॥ अथ खल भगवानेपा बोधिसत्त्वाना चेतसैन चेत परिवितर्कमानाय महाकरुणा- शारीर महाफरणामुरा महाकरुणापूनगम मशकरुणाधर्मगगननयानुगम सिंहविजृम्भित नाम १Bअवतर्तुम् .. B आज्ञानु ३ Bom विभावपितृ शतानुरागाधिपतेवता सर्शियन, ४ Badda तथागतसर्व 25 30 ·१ निदानपरिवर्तः। समाधि समापद्यते स्म जगद्विरोचनव्यूहम् । समनन्तरसमापन्नस्य च भगवतो महान्यूहः कूटागारोऽनन्तमध्यविपुलः संस्थितोऽभूत् । अपराजितवज्रधरणीतलन्यूहः सर्वमणिरत्नराज- जालसंस्थितभूमितलमनेकरनपुष्पाभिकीर्णो महामणिरत्नसुविकीर्णो वैडूर्यस्तम्भोपशोभितो जगद्विरोचनमणिराजसुविभक्तालंकारः सर्वरनयमकसंघातो जाम्बूनदमणिरत्नकूटोपशोभितः सर्वरतनियुंहतोरणहर्म्यगवाक्षासंख्येयवेदिकाविशुद्धव्यूहः सर्वलोकेन्द्रसदृशमणिरत्रव्यूहो । जगत्सागरमणिरत्नव्यूहः सर्वमणिरत्नसंछादितः समुच्छ्रितच्छत्रध्वजपताकः सर्वद्वारतोरण- व्यूहमुखैधर्मधातुरश्मिजालामुक्तस्फरणब्यूहो बहिरनमिलाप्यपर्षन्मण्डलभूमितलवेदिकाव्यूहः समन्तदिक्सोपानमणिरतकूटः परमसुविभक्तोपशोभितः । सर्वं च जेतवनं विपुलायाम- विस्तारं संस्थितमभूत् । तान्यपि च बुद्धानुभावेन अनभिलाप्यबुद्धक्षेत्रपरमाणुरजःसमानि बुद्धक्षेत्राणि विपुलायामविस्ताराणि संस्थितान्यभूवन् । सर्वरत्नविचित्रव्यूहानि अनभिलाप्य-10 रत्नचित्रसंस्थितभूमितलानि असंख्येयमणिरतप्राकारपरिक्षिप्तानि विविधरनतालपशिव्यूहानि संस्थितान्यभूवन् । तेषु च अपरिमाणगन्धोदकनद्योऽनन्तावर्तगन्धोदकपरिपूर्णाः सर्वरा- पुष्पौषकलपाः प्रदक्षिणवाहिन्यः सर्वबुद्धनिर्घोपनिगर्जितव्यूहाः समवतिष्ठन्ते स्म । अचि- न्याश्च रत्नपुण्डरीकपतयः सर्वरत्नोद्गतप्रफुल्लपद्मव्यूहोपशोभिततलाश्च रनवृक्षाः, अचिन्त्याश्च विचित्ररत्नकूटागारपतयः सर्वमणिरतजालसंछना असंख्येयमणिरत्नरश्मिजालावभासव्यूहा 15 असंख्येयमणिरत्नविमानसर्वमणिरतव्यूहाः सर्वगन्धकोशप्रमुक्ताः सर्वधूपपटलव्यूहाः संस्थिता अभूवन् । अपरिमाणाश्च रत्नध्वजाः, एवं वस्त्रध्वजाः पताकाध्वजा रत्नपट्टध्वजाः पुष्पध्वजा आभरणध्वजा माल्यध्वजाः सर्वरत्नकिङ्किणीजालध्वजा मणिराजच्छत्रध्वजाः समन्तावभास- स्फरणमणिरत्नध्वजाः सर्वतथागतनामचक्रनिर्घोषमणिरत्नराजध्वजाः सिंहकान्तमणिरत्नराज- पजाः सर्वतथागतपूर्वयोगनिगर्जनमणिरत्नराजध्वजाः सर्वधर्मधातुप्रतिभासध्वजा मणिरत्नराज- 20 घजव्यूहाः सर्वध्वजालंकारसमन्तदिक्तुविभक्तव्यूहाः संतिष्ठन्ते स्म । सर्वावच्च जेतवनमचि- न्यदिव्यविमानमेघगगनतलालंकारं संस्थितमभूत् । असंख्येयसर्वगन्धवृक्षमेघसंछन्नालंकारम् , अनभिलाप्यसर्वव्यूहसुमेरुसंछन्नालंकारम् , अनभिलाप्यवाद्यतूर्यमंघसर्वतथागतस्तुतिसंगीतिमधु- रनिर्घोपालंकारम् , अनभिलाप्यरनपद्ममेघसंछन्नालंकारम् , अनभिलाप्यरतसिंहासनदिव्यमणि- रत्नवस्त्रप्रज्ञप्तबोधिसत्वनिषण्णतथागतस्तुतिमेघमधुरनिर्घोपालंकारम् , अनभिलाप्यदेवेन्द्रबिम्ब-28 सदृशाभिमुखमणिविग्रहमेघालंकारम् , अनभिलाप्यश्वेतमुक्तिजालमेघालंकारम् , अनमिलाप्य- लोहितमुक्ताकूटागारमेघसंछनालंकारम्, अनभिलाप्यवज्रसारमुक्तामेघप्रवर्पणालंकारं संस्थित- मभूत् । तत्कस्य हेतोः? तथा हि तदचिन्त्यं तपागतकुशलमूलम् , अचिन्त्यस्तथागतशुलधर्मो- पचयः, अचिन्त्यं तथागतबुद्धवृपभिताधिष्ठानम् , अचिन्त्यं तथागतसर्वलोकधात्वेककायस्फरण- विकुर्वितम्, अचिन्त्यं सर्वतयागनैककायप्रवेशसर्वयुद्धक्षेत्रव्यूहसमवसरणाधिष्ठानसंदर्शनम् , 30 अचिन्त्य तथागतानामेकपरमाणुरजसि सर्वधर्मधातुप्रतिभासविज्ञप्तिसंदर्शनम् , अचिन्सं तया- Bom. अचिन्त्यं...विकुर्वितम्, ·w गण्डव्यूहसूत्रम्। गतानामैकरोमकूपे पूर्वान्तकोटीगतसर्वतयागतपरंपरासंदर्शनम्, अचिन्त्य तथागतामेकररिम- मुखसर्वलोकधातुपरमाणुरजःअसरावभासनम्, अचिन् तथागतानामेकरोममुखसर्वलोकधातु- परमाणुरजःसनं निर्मितमेघसर्वबुद्धक्षेत्रस्फरणम्, अचिन्सं तयागतानामेकरोममुखसर्वलोक- धातुसंवर्तविवर्तकल्पसंदर्शनं च । यथा च जेतवनमेवरूपया बुद्धक्षेत्रपरिशुद्ध्या परिशुद्ध संस्थितम् , एवं दशसु दिक्षु धर्मधातुपरमाकाशधातुपर्यवसानाः सर्वलोकधातवः परिशुमाः संस्थिता अलंकृताः प्रतिमण्डिताः तथागतकायपरिस्फुटा जेतवनसमवसरणा बोधिसत्व- परिपूर्णाः तथागतपर्यन्मण्डलसमुद्रसुव्यवस्थिताः सर्वव्यूहमेधामिप्रवर्पणाः, सर्वरसप्रभाव- भासिताः सर्वमणिरत्नमेघप्रयर्पितालंकाराः, सर्वक्षेत्रव्यूहमेघसंछन्नालंकाराः, सर्वदिव्यात्मभाव- भेघनवर्षितालंकाराः सर्वपुष्पमेघप्रवर्पितालंकाराः, सुपरिपतकोशस्फरणालंकाराः, सर्ववन- 10 मेवनानारहरुचिरचीवरवर्षप्रमुक्तकोशाः, सर्वमाल्यदामहारब्यूहमेघाच्छनधाराभिषवर्पणा- लंकाराः सर्वैदिक्समुत्थितनानागन्धधूपमेघपटेटसर्वजगच्छरीरसशसंस्थानप्रवर्षणालंकाराः सर्वरतकुसुमजालमेघाच्छन्नरमजालसूक्ष्मचूर्णप्रवर्षणालंकाराः सर्वरत्नध्वजपताकामेघदिव्य- कन्यापाणिपरिगृहीतगगनतलावर्तनपरिवर्तनालंकाराः सर्यरतपद्मविचित्ररतपत्रमण्डलोज़- दण्डाधाकेसरनिबद्धत्र्यसंघष्टितमधुरनिर्घोपालंकाराः सर्वरतबिम्बजालसिंहपश्चरनानारनचित्र- 18 हारमात्यालंकाराः संस्थिताः संदृश्यन्ते स्म । समनन्तरसमापन्नस्य भगवत एवं सिंहविजृम्मितं तथागतसमाधिम् , अथ तावदेव पूर्वस्यां दिशि अनभिलाप्यबुद्धक्षेत्रपरमाणुरजःसमाना लोकधातुसमुद्राणां परेण कनकमेध- प्रदीपध्वजाया लोकधातोवैरोचनश्रीतेजोराजस्य तथागतस्य बुद्धक्षेत्राद्वैरोचनप्रणिधाननाभि- रश्मिप्रभो नाम बोधिसत्वो महासखः सार्धमनभिलाप्ययुद्धक्षेत्रपरमाणुरजःसमैर्बोधिसत्वैस्तेन 20 भगवता अनुज्ञातः ततः पर्षन्मण्डलसमुदादुञ्चलित्या येन सहालोकधातुस्तेनोपसंफ्रान्तो नाना- व्यूहमेधैगगनतलमलकुर्वन् । यदुत दिव्यपुप्यमेववर्षमभिप्रवर्षन् , दिव्यगन्धमेघवर्ष प्रमुञ्चन् , दिव्यरनपद्ममेघवर्षमभिप्रकिरन् , दिन्यमासमेघवर्षमवसृजन् , दिव्यरत्नमेघवर्षमभिप्रवर्षन्, दिव्याभरणमेघवर्षमभिनवर्षन् , दिव्यरतश्छन्नमेघानभिनिर्हरन् , विचित्रनानारङ्गसूक्ष्मदिव्यबस्त्र- मेघवर्षमभिप्रवर्षन्, दिव्यरनम्वजपताकामेघान् गगनतलेऽधितिष्ठन् , रुचिरैः सर्वरत्नमेघन्यू है: 25 गंगनतलं स्फरन् , येन भगवांस्तेनोपसंक्रम्य साधू परिवारेण भगवन्तं नमस्कृत्स पूर्वा दिश- मुपनिश्रिय समन्तगृहमणिरत्नजालसंचनानि कूटागाराणि दिक्प्रभासमणिराजपद्मगर्भाणि च सिंहासनान्यभिनिर्माय न्यपीदत्पर्ययमामुज्य चिन्ताराजमणिरखजालालंकारसंछनानि बोधिसत्वशरीराण्यधिष्ठाय । दक्षिणायां दिशि अनभिलाप्ययुद्धक्षेत्रपरमाणुरज:समानां लोकधातुसमुद्राणां परेण 50 वसागरगर्भाया लोकघातोः समन्तावभासश्रीगर्भराजस्य तथागतस्य बुद्धक्षेत्राद् दुर्योधन- वीर्यवेगरानो नाम बोधिसत्यो महासत्वः सार्धमनभिलाष्यबुद्धक्षेत्रपरमाणुरज समाधिसत्वैः तेन च भगवता अनुज्ञातः ततः पर्षन्मण्डलसमुद्रादुच्चलिया येन सहालोकधानुस्तेनोप- Sपन.' RSH..

·७ १ निदानपरिवर्तः। संक्रान्तः सर्वगन्धदामजालाबनद्वान् सर्वलोकसमुद्रानधितिष्ठन्, सर्वरनहारदामजालावन- द्वान् सर्वबुद्वक्षेत्रप्रसरानधितिष्टन् , सर्वपुष्पदामहारजालावनद्धान् सर्वबुद्धक्षेत्रवंशानधि- तिष्ठन् , सर्वमाल्यदामहारजालावनद्धान् सर्ववुद्धक्षेत्रपरिवनिधितिष्ठन् , सर्ववाहारा- धस्तलप्रतिष्ठानसंगृहीतानि सर्वयुद्धक्षेत्रपर्षन्मण्डलान्यधितिष्ठन् , सर्वमणिरत्नजालावनद्वान् सर्वबुद्धक्षेत्रनयानधितिष्ठन्, सर्ववस्त्रदामसमन्तपरिग्रहपरिगृहीतान् सर्वलोकधातूनधितिष्ठन् । सर्वरतबिम्बहारदामकलापजालावनद्धानि सर्वबुद्धक्षेत्राण्यभिनिर्हरन्, श्रीरश्मिमणिरत्नहार- दामजालावनद्धानि सर्वक्षेत्राण्यधितिष्टन्, सर्वव्यूहरदम्यवमासवैरोचनमणिराजदामजाला- चनद्धानि सर्वबुद्धक्षेत्राण्यधितिष्ठन् , सिंहकान्तमणिरत्नहारदामजालप्रतिष्ठानसंगृहीतान् सर्व- लोकधातूनषितिष्ठन् येन भगवांस्तेनोपसंक्रम्य साधू परिवारेण भगवन्तं नमस्कृत्य दक्षिणां दिशमुपनिश्रित्य जगद्विरोचनमणिकूटागाराणि समन्तदिग्विरोचनमणिरत्नपद्मगर्भाणि च 10 सिंहासनान्यभिनिर्माय न्यपीदत् पर्यमाभुज्य सर्वरतकुसुमजालालंकारसंठन्नानि बोधि- सत्वशरीराण्यधिष्ठाय ॥ पश्चिमायां दिशि अनभिलाप्यबुद्धक्षेत्रपरमाणुरज:समानां लोकधातुसमुद्राणां परेण मणिसुमेरुविरोचनथ्वज्ञप्रदीपाया लोकधातोर्धर्मधातुज्ञानप्रदीपस्य तथागतस्य बुद्धक्षेत्रात्समन्त- श्रीसमुद्गतराजो नाम बोधिसत्वः सार्धमनभिलाप्यलोकधातुसमुद्रपरमाणुरजःसमैर्बोधि- 15 सत्वैस्तेन भगवता अनुज्ञातः ततः पर्पन्मण्डलादुच्चलित्वा येन सहालोकधातुस्तेनोपसंक्रान्तो- ऽनभिलाप्पबुद्धक्षेत्रपरमाणुरजःसमै नाचर्णगन्धवजसुमेरुमेधैः सर्वधर्मधातुं स्फरन्, अनभिलाप्यबुद्धक्षेत्रपरमाणुरजःसमैर्विविधगन्धकुसुममेधैः सर्वधर्मधातुं स्फरन् , भनभिलाप्य- बुद्धक्षेत्रपरमाणुरजःसमैरनेकवर्णगन्धसुमेरुधूपमेघैः सर्वधर्मधातुं स्फरन्, अनमिलाप्य- बुद्धक्षेत्रपरमाणुरजःसमैर्विचित्रवर्णगन्धमेधैः सर्वधर्मधातुं स्फरन्, अनमिलाप्यबुद्धक्षेत्र- 20 परमाणुरजःसमैः सर्वपरिष्कारसदृशवर्णैः रोमतेजःसंभवमणिराजसुमेरुमेधैः सर्वधर्मधातुं स्फरन्, अनभिलाप्ययुद्धक्षेत्रपरमाणुरजःसमैर्नानाप्रभामण्डलव्यूहज्योतिर्वजमणिरत्नसुमेरु- मैङ्कः सर्वधर्मधातुं स्करन्, अनभिलाप्ययुद्धक्षेत्रपरमाणुरजःसमै नावर्णवज्रगर्भमणिराज- नानाव्यूहविषयसुमेरुमेधैः सर्वधर्मधातुं स्फरन्, अनभिलाप्यबुद्धक्षेत्रपरमाणुरजःसमैः सर्वलोकधातुप्रतिभासविषयैर्जाम्बूनदमणिरत्नसुमेरुमेधैः सर्वधर्मधातुं स्फरन्, अनभिलाप्य-25 बुद्धक्षेत्रपरमाणुरजःसमैः सर्वपर्वतधर्मधातुप्रतिभासमणिराजसुमेरुमेधैः संछन्नं गगनतलमधि. तिष्ठन् , अनभिलाप्यबुद्धक्षेत्रपरमाणुरजःसमैः सर्वतयागतलक्षणप्रतिभासमणिराजसुमेहमेधैः सर्वधर्मधातुविषयं स्फरन्, अनभिलाप्यबुद्धक्षेत्रपरमाणुरजःसमैः सर्वतथागतपूर्वयोगप्रतिभास. संदर्शनबोधिसत्वचर्यानि?पखरमणिराजसुमेरुमेधैः सर्वधर्मधातुगगनं स्फरन्, अनमिलाप्य- बुद्धक्षेत्रपरमाणुरजःसमैः सर्वतयागतबोधिमण्डप्रतिभासमणिराजसुमेरुमेधैर्दश दिशः स्फरन् ७० येन भगतांस्तेनोपसंक्रम्य साधं परिवारेण भगवन्तं नमस्कृत्य पश्चिमां दिशमुपनिश्रिय १Bom, from विविध upto अनेक ·[...- ८ गण्डन्यूहस्त्रम् । सर्पगन्धराजशरीरमुक्काजालसंडादितान् कूटागारान् देयेन्द्रप्रतिमासवजमणिरदरपद्मग णि च सिंहासनान्यभिनिर्माय न्यपीदत् पर्यमाभुज्य सुवर्णमणिराजसादितानि चिन्ताराज- माटाररानि योधिसत्वशरीराप्यधिष्ठाय ॥ उत्तराया दिशि अनभिलाप्यबुद्धक्षेत्रपरमाणुरज समाना लोकधातुसमुद्राणा परेण रतनसावभासघनाया लोकयाती धर्मधातुगगनश्रीरोचनस्य तथागतस्य धुद्धक्षेनादसङ्ग- श्रीराजो नाम बोधिसत्वो महासत्व सार्धगनभिष्टाप्यलोकधातुसमुद्रपरमाणुरज समै;धि- सत्तेस्तेन भगरता अनुज्ञात तत पर्पन्गण्डलसमुद्रादुच्चलित्या येन सहालोकधातुस्तेनोप- सक्रान्त । सरनपट्टनेपालकार गगनतलमधितिष्ठन् , पीतवर्णपीतनिसिरसमसमेघाल्कार गगनतलमधितिष्ठन्, नानागन्धपरिसासितमणिसमेघनवर्पितालकार मनमतलमधितिष्ठन् , 10 आदित्यध्वजमणिराजवस्त्रमेघालकार गगनतलमवितिष्टन् , कनकधीज्वलनमगिरनवसमेघा- लकार गगनतलमधितिष्टन् , रनचल्नमणिराजवनमेपालकारं गगनतलमधितिष्ठन् , सर्व- ज्योति प्रतिबिम्वविचित्रमणिवस्त्रमेघाल कार गगनतलमधितिष्ठन्, पाण्डकम्बलशिलावभास- मणिरतरत्नमेधदशदिक्परिस्फुट गगनतलमधितिष्ठन् , पैरोचन श्रीवलनानभासमणिराजबन्न- मेघदशदिक्परिस्फुट गगननलमधितिष्ठन्, अवासोत्तमपदिकुलवैरोचनमणिराजनलमेघ- दशदिवपरिस्पुट गगनतलमधितिछन् , सागरव्यूहमणिराजवनमेघसठन गगनतमधितिष्ठन येन भावास्तेनोपसकम्य साधं परिवारेण भगान्त नमस्कृत्य उत्तरा दिशमुपनिश्रिय सागरसभामणिराजकूटागारवेर्यपद्मगर्भसिंहासनानि च अभिनिर्माय न्यपीदत् पर्यङ्क- भाभुज्य सिंहकान्तमणिराजजालसछादितानि ज्योतिप्रजमणिचूडाबदानि बोधिसत्त्वशरी- राण्यधिष्ठाय॥ उत्तरपूर्वस्या दिशि अनमिलाप्यबुद्धक्षेत्रपरमाणुरज समाना लोकधातुसमुद्राणा परेण सर्वमहापूपिपीराजमणिरश्मिजीलप्रमुक्ताया लोकधातोरनिलम्भचक्षुषस्तथागतस्य युद्धक्षेत्राद्वर्गवातु निर्गितप्रणिधिचन्द्रो नाम बोधिसत्त्व सार्धगनभिलायलोकधातुसमुद्रपर- माथुरज समैोधिसत्वैस्तेन भगयता अनुज्ञात तत पर्षमण्डल्समुद्रादुश्चलित्वा येन सहालोकधातुस्तैनोपसमन्त । रत्नकूटागारे मेघसछन्नान् सर्वलोकधातुप्रसरानधितिष्ठन् , गन्धकूटागारमेघसछन्मान् सर्वलोकधातुप्रासनधितिष्ठन्, धूपकूटागारमेषसछन्नान् सर्वलोक- धातुप्रसरानधितिष्ठन् , चन्दनकूटागारमेघसम्मान् सर्वलोकधातुप्रसरानधितिष्ठन् , कुसुम- कूटागारमेघसम्नान् सर्वोकधानुप्रसरानधितिष्ठन्, मणिकूटागारमेघसम्मान् सर्वलोक- धातुमसरानधितिष्ठन् , बटागारमेघसम्नान् सर्वलोकधातुप्रससनधितिष्ठन् , कनककूटा- गारमेघसमन्नान् सोधातप्रसरानधितिष्ठन् , बसकूटागारमेघसन्मान् सर्वलोकधातग्रसरा- ० नधितिष्टन्, पद्मकूटागारमेघसटलान् लोकधातुप्रसरानधितिष्ठन् येन भगवास्तेनोपसक्रम्य साधं परिवारेण भगान्त नमस्कृत्स उत्तरपूर्वी दिशमुपनिश्रित्य सरनधर्मधात्वभिमुखद्वार- 1B अवभासौतरयावरि २ Bom. 'जाल'. 20 ·-१..] १ निदानपरिवर्त । शिखरमहामणिरनकूटागारान् अतुल्यगन्धराजमणिपद्मगर्भसिंहासनानि च अभिनिर्माय न्यपीदत् पर्यकमाभुज्य कुसुमराजजालसादितानि पिचित्रकोशजालमणिमकुटाववद्धानि बोधिसत्त्वशरीराण्यधिष्ठाय ॥ पूर्वदक्षिणाया दिशि अनभिलाप्यबुद्धक्षेत्रपरमाणुरज समाना लोकधातुसमुद्राणा परेण गन्धमेघव्यूहध्वजाया लोकधातोर्नागेश्वरराजस्य तथागतस्य बुद्धक्षेत्राद्धर्मार्चिष्मत्तेजो- 5 राजो नाम बोधिसत्त्व सार्धमन भिलाप्यलोकधातुसमुद्रपरमाणुरज समैोधिसत्वैस्तेन भगरता अनुज्ञात तत पर्पन्मण्डलनयसमुद्रादुच्चलित्वा येन सहालोकधातुस्तेनोपसकान्त । कनक- वर्णप्रभामण्डलमैथै सर्वगगनतल सछादयन्, अनन्तपर्णरत्नप्रभामण्डलमेधै सगगनतल सछादयन्, तयागतोर्णवर्णप्रभामण्डलमेधै सर्वगगनतल सादयन् , विचित्ररत्नवर्ण प्रभामण्डलमेधै सगगनतल सछादयन् , पद्मगर्भप्रभामण्डलमेधै सर्वगगनतल 10 सादयन् , रतद्रुमशाखागण्डलमणिराजवर्णप्रभामण्डलमेधै सगगनतल सठादयन् , तथागतोष्णीपवर्णप्रभामण्डलमेधे सर्व गगनतल सठादयन् , जाम्बूनदकनकवर्णप्रभा- मण्डलमेधै संगगनतल सछादयन् , आदित्यवर्णप्रभामण्डलमेधै सर्व गगनतल सलादयन् , चन्द्रज्योतिश्चक्रमण्डलवर्णमेधै सगगनतल सछादयन् येन भगवास्तेनोपसक्रम्य साधं परिवारेण भगवन्त नमस्कृत्य पूर्वदक्षिणा दिशमुपनिश्रित्य विरजोवैरोचनमणिश्रीकुसुम 15 कूटागारान् सिंहवज्रमणिपद्मगर्भसिंहासनानि च अभिनिर्माय न्यपीदत् पर्यङ्कमामुज्य रत्नाचिज्वलनमणिराजसछादितानि' बोधिसत्वशरीराण्यधिष्ठाय ।। दक्षिणपश्चिमाया दिशि अनभिलाप्यबुद्धक्षेत्रपरमाणुरज समाना लोकधातुसमुद्राणा परेण मणिसूर्यप्रतिभासगर्भाया लोकधातोर्धर्मचन्द्रसमन्तज्ञानाप्रभासराजस्य तथागतस्य बुद्धक्षेत्रात् सर्वमारमण्डलनिकिरणज्ञानध्वजो नाम बोधिसत्व सार्धमनभिलाप्यलोकधातु- 20 समुद्रपरमाणुरज समैर्बोधिसत्वैस्तेन मगरता अनुज्ञात तत पर्षन्मण्डलसमुद्रादुञ्चलिला येन सहालोकधातुस्तेनोपसक्रान्त । सर्वरोमविवरेम्य आकाशधातुविपुलान् कुसुमार्चिमेघान् प्रमुञ्चन् , सर्वरोमविवरेम्य आकाशधातुविपुलान् सर्ववाद्यार्चिमेघान् प्रमुञ्चन् , सनरोमविव- रेभ्य आकाशधातुविपुलान् मणिरत्नार्चिमेधान् प्रमुञ्चन् , सरोमकूपेभ्य आकाशधातुविपु- लान् नानागन्धधूपधूपितरनपत्रार्चिमेघान् प्रमुञ्चन् , सर्वरोमविवरेभ्य आकाशधातुविपुलान् 20 नागविकुतिविद्युमेधान् प्रमुचन्, सर्वरोमविपरेभ्य आकाशधातुविपुलान् वैरोचनमणि- रत्नार्चिमेधान् प्रमुञ्चन् , सर्वरोमपिपरेभ्य आकाशधातुरिपुलान् सुवर्णज्वलनरत्नार्चिमेघान् प्रमुश्चन् , सरोमविवरेम्य आकाशधातुपिपुलान् श्रीगर्भमणिराजज्वलनार्चिमेघान् प्रमुञ्चन् , सरोममिनरेभ्य आकाशधातुनिपुलास्तथागतस्मृतिसमुद्रसदृशत्र्यघतलाभासनयनरत्नार्चि मेघान् प्रमुञ्चन् येन भगतास्तेनोपसक्रम्य साधं परिवारेण भगात नमस्कृत्य दक्षिणपश्चिमा 30 दिशमुपनिश्रित्य समन्तदिगभिमुखरस्मिजालबिन्दुसद्धर्मधातुप्रभासमहामणिरतकुटागारान् १B विचित्राणि कोश गण्ड.२ २Badds समन्तप्रभमणिचूडावरानि ·गण्डन्यूहसूपम्। गन्धप्रदीपार्चिमणिपद्मगर्भसिंहासनानि च अभिनिर्माय व्यपीदत् पर्यङ्कमामुन्य पिमलगर्म मणिराजजालसादितानि सर्वसत्यप्रस्थाननिर्घोपमणिराजमफुटापबद्धानि बोधिसत्वशरी राण्यधिष्ठाय ।। पश्चिमोत्तराया दिशि अनभिलाप्ययुद्धक्षेत्रपरमाणुरज समाना लोकधातुसमुदाणा 5 परेण वैरोचनश्रीप्रणिधिगीया लोकधातो समन्तवैरोचनश्रीमेरुराजस्य तथागतस्य मुद्धक्षेत्रावरोचनप्रणिधिज्ञानकेतु म बोधिसत्य सार्धमलमिलाप्यरोकधातुसमुद्रपरमाणु- रज समत्रोधिसत्वस्तेन भगवता अनुज्ञात तत पर्यन्मण्डलादुच्चलित्या येन सहा लोकधातुस्तेनोपसकान्त । सर्वलक्षणानुव्यञ्जनेम्य सरोममुखेभ्य सर्वशरीरात् सयथ्य- प्राप्तास्तथागतकायप्रतिविम्बमेधान् निश्वारयन् , सर्वलक्षणानुव्यञ्जनेभ्य सर्वरोममुखेभ्य 10 सर्वशरीरात् सत्यश्वप्रावबोधिसत्वकायप्रतिबिम्वमेघान् निश्चारयन् , सलक्षणानुव्यञ्जनेम्प रोममुग्वेभ्य सर्वशरीरात् सर्वत्र्यप्राप्ततथागतपर्प मण्डलकायप्रतिबिम्धमेघान्निश्चारयन् , सर्वरक्षणानुव्यञ्जनेभ्य सरोममुखेन्प सर्वशरीरात् सत्र्यध्यप्राप्तबुद्धनिर्माणचक्रप्रतिबिम्ब कायमेघान्निश्वारयन् , सर्वलक्षणानुव्यञ्जनेम्प सर्वरोममुखेभ्य सशरीरात् सर्वत्र्यध्यप्राप्त- तथागतपूर्वयोगप्रतिबिम्बकायमेवान्निधारयन् , सर्वरक्षणानुव्यञ्जनेभ्य सरोममुखेभ्य स 15 शरीरात सर्वत्र्यध्यप्राप्तश्रावकप्रत्येकबुद्धकायप्रतिबिम्बमेघानिश्चारयन् , सर्वलक्षणानुव्यञ्जनेभ्य सरोममुखेभ्य सर्वशरीरात सर्वत्र्यध्वप्राप्ततथागतकायबोधिमण्डवृक्षरूपप्रतिनिन्धमेवानिश्चार- यन् , सर्वलक्षणानुव्यञ्जनेभ्य सर्वरोममुखेभ्य सर्वशरीरात् सर्वत्र्यध्वप्रासयुद्धविकुर्वितप्रति बिम्बकायमेवानिश्चारयन् , सर्वलक्षणानुव्यञ्जनेभ्य सर्वरोममुखेभ्य सर्वशरीरात सध्यान प्राप्तलोकेन्द्रकायप्रतिविम्वमेघान्निश्चारयन् , सरक्षणानुव्यञ्जनेभ्य सरोममुखेभ्य सर्व 20. शरीरात सर्वत्र्यव्यप्राप्तपरिशुद्धबुद्धक्षेत्रमेधान्निश्वारयन् , क्षणे क्षणे सर्वमाझाशधातु स्फरन् येन भगवास्तेनोपसम्म्य साधू परिवारेण भगान्त नमस्कय पश्विमोचरा दिवामुप निश्रिल समन्तदिग्वैरोचनमणिराजगर्भकूटागारान् जगद्विरोचनमणिपद्मगर्भसिंहासनानि च अभिनिर्माय न्यषीदत् पर्यङ्गमाभुज्य अजितप्रभमुक्ताजालसम्नानि समन्तावभासप्रभामणि- मकुटारबद्धानि बोविसत्वशरीराप्यधिष्टाय ॥ अधोदिशि अनभिलाप्ययुद्धक्षेत्रपरमाणुरज समाना लोकधातुसमुद्राणा परेण सीतथा- गतप्रभामण्डलपैरोचनाया लोकधातोरसङ्गज्ञानकेतुथ्वजराजस्य तथागतस्य बुद्धक्षेत्रात सर्गररविकिरणज्ञानमिामी नाम बोधिसत्त्व सार्धमनभिलाप्पटोकधातुसमुद्रपरमाणुरज समगधिप्तस्तेन भगतता अनुज्ञात तत पर्प मण्डलसमुद्रादभ्युगम्य येन सहागेकधातु- तेनोपसमान्त । सहरोमविरेन्य सामन्त्रसागरसरनिरुक्तिनिरिनि|पानिश्वारयन् । ७ सत्यध्ययोधिसत्यप्रसूतिनयसागरमेघनिर्घोपान्निगर्जन, सर्वबोधिसत्त्रप्रणिधानाभिनिहार- नयसागरनि|पान् प्रमुञ्चन्, सर्वबोधिसत्यपारमितापरिशुद्धिपरिनियसागरमेघनिर्घोषान् Bom सर्वरोगमुन्य 25 - ·२.० १निदानपरिवर्तः। प्रमुञ्चन्, सर्पबोधिसत्वचर्यामण्डलसक्षेत्रस्फरणनयसागरनि|पान् प्रमुञ्चन् , सर्वबोधि- सत्वसमुदागमनिकुर्वितनयसागरनि|पान् प्रमुञ्चन्, सर्वतयागतबोधिमण्डोपसरमणमारकलि- विकिरणबोधिपियुध्यनयविकुणनिर्घोपमागरान् प्रमुञ्चन्, तथागतधर्मचक्रप्रवर्तनसूत्रान्त- नयनामसागरनि|पमेघालिगर्जन, सर्वजगद्विनयकालचक्रविनयधर्मनयोपायनिर्घोषान् प्रमुञ्चन् , सर्वज्ञानाधिगमययाप्रणिधिकुशलमूलांपशेषकालोपायधर्मनयसागरनि_पान् प्रमुञ्चन् 5 येन भगवास्तेनोपसकम्य साधं परिवारेण भगरन्त नमस्कृत्य अधोदिशमुपनिश्रित्य सर्वतथागतविमानप्रतिभासगर्भसर्वरत्नविचित्रकोशकूटागारान् सरनविद्धपद्मसधारितगर्म- सिंहासनानि च अभिनिर्माय न्यधीदत् पर्यमामुज्य सर्वबोधिमण्डप्रतिभासध्वजमणिमकुट- चूडाववद्वानि सर्वक्षेत्रावभासमणिराजजालसलादितानि बोधिसत्त्वशरीराण्यधिष्ठाय ॥ उर्घाया दिशि अनभिलाप्यबुद्धक्षेत्रपरमाणुरज समाना लोकधातुसमुद्राणा परेण 10 अक्षयबुद्धवशनिर्देशाया लोकधातो समन्तज्ञानमण्डलप्रतिभासनिर्घोषस्य तथागतस्य बुद्ध- क्षेत्राद्धर्मधातुप्रणिधितलनिर्भेदो नाम बोधिसत्व. सार्धमनभिलाप्यलोकधातुसमुद्रपरमाणुरज - सर्वोधिसत्वैस्तेन भगवता अनुज्ञात. तत. पर्यन्मण्डलसमुद्रादुच्चलित्वा येन सहालोकधातु- स्तेनोपसत्रान्त. । सर्वलक्षणानुव्यञ्जनेभ्य सर्वरोगमुखेभ्य. सर्मकायात् साङ्गप्रत्यङ्गेभ्यः सर्वचनपथेभ्यः सर्वचीयरपरिवारेभ्यः सबोधिसत्वपरिवारस्य आत्मनो भगवतश्च वैरोचनस्य 15 पून्तिकोटीगताना च अतीतानागताना' सर्वतथागतानामपरान्तकोटीगताना च अनागताना व्याकृताव्याकृताना सर्वतथागताना प्रत्युत्पन्नाना च दशसु दिक्षु सर्वक्षेत्रप्रसरप्रतिष्टिताना सर्वदानपारमिताप्रतिसयुक्तान् पूर्वयोगसमुद्रान् सर्वप्रतिग्राहकदेयवस्त्रप्रतिबिम्बानि च लक्षणानुव्यञ्जनरोगमुखसर्वशरीराङ्गप्रत्यङ्गवचनपथसर्वशरीरपरिवारेषु प्रतिभासप्राप्तानि विज्ञा- पयन्, सर्वशीलपारमिताप्रतिसयुक्तानपि पूर्वयोगसमुद्रान् प्रतिभासप्राप्तान् सदर्शयन् , सर्वक्षान्तिपारमितासप्रयुक्ताना च अङ्गप्रत्यङ्गच्छेदेन निदर्शनसप्रयुक्तानपि पूर्वयोगसमुद्रान् प्रतिमासप्राप्तान् सदर्शयन् , सर्वबोधिसत्त्ववीर्यवेगविक्रमसप्रयुक्तानपि पूर्वयोगसमुद्रान् प्रति- भासप्राप्तान् सदर्शयन् , सर्वतथागतध्यानसागरपर्येष्टिनिष्पत्तिसप्रयुक्तानपि पूर्वयोगसमुद्रान् प्रतिभासप्राप्तान् सदर्शयन् , सर्वतथागतधर्मचक्रगतिपरिनिप्पत्तिधर्मपर्येष्टिसप्रयुक्तानपि सर्वास्तिपरित्यागमहाव्यवसायशरीरमुखबिम्बविज्ञापनान् पूर्वयोगसमुद्रान् प्रतिभासप्राप्तान 2. सदर्शयन् , सर्वतथागतदर्शनप्रीतिसर्वबोधिसत्त्वमार्गर्मजगदभिरोचनसप्रयुक्तानपि पूर्वयोग- समुद्रान् प्रतिभासप्राप्तान् सदर्शयन् , सर्वबोधिसत्त्वप्रणिधानसागराभिनिहरमुखपरिशुद्धि- व्यूहसप्रयुकानपि पूर्वयोगसमुद्रान् प्रतिमासप्रातान् सदर्शयन् , सर्वनोधिसत्त्ववलपारमिता- निप्पत्तिविक्रमविशुद्धिसप्रयुक्कानपि पूर्वयोगसमुद्रान् प्रतिभासप्राप्तान् सदर्शयन् , निपुलविपुल धर्मधातु सर्वविकुर्षितमेघै. स्फरित्या सर्वबोधिसत्वज्ञानमण्डलसप्रयुक्तानपि पूर्वयोगसमुद्रान् 50 । 20 ३ Bom, अपरान्त.. तथागताना Bअकूप for अक्षयः. २Badds व्याक्तानां ४B पूर्व for सर्व ·गण्डव्यूहसूत्रम्। गन्धप्रदीपार्चिमणिपद्मगर्भसिंहासनानि च अभिनिर्माय व्यपीदत् पर्यक्षमामुग्य रिमलगर्म- मणिराजजालसादितानि सर्वसत्यप्रस्थाननिर्घोपमणिराजममुटावनद्धानि बोधिसत्त्वशरी- राण्यधिष्ठाय ॥ पश्चिमोत्तराया दिशि अनमिलाप्यबुद्धक्षेत्रपरमाणुरज.समाना लोकधातुसमुद्राणा 5 परेण वैरोचनश्रीप्रणिधिग या लोकधातो. समन्तवैरोचनधीमेरुराजस्य तयागतस्य बुद्धक्षेत्रावरोचनप्रणिधिज्ञानकेतुर्नाम बोधिसत्व सार्धमनभिलाप्यलोकधातुसमुद्रपरमाणु- रज समोधिसत्नस्तेन भगरता अनुज्ञात तत पपन्मण्डलादुघटिया येन सहा- लोकधातुस्तेनोपसक्रान्त । सर्वलक्षणानुव्यचनेभ्य सरोममुखेभ्यः सर्वशरीरात सर्वत्र्यव- प्राप्तास्तथागतकायप्रतिविम्बमधान् निश्वारयन्, सर्पलक्षणानुव्यञ्जनेभ्यः सर्वरोममुखम्य 10 सशिरीरात सर्वत्र्यञ्चप्राप्त बोधिसत्त्वकायप्रतिविम्यमेघान् निश्चारयन् , लक्षणानुव्यञ्जनेभ्य सरोममुखेम्य. सर्पशरीरात् सर्वध्यध्यप्राप्तथागतपर्प-मण्डलगायप्रतिबिम्प्रमेघानिश्वारयन् , सर्वलक्षणानुव्यञ्जनेभ्य सरोममुखेभ्य शरीरात सर्वत्र्यध्वमाप्तबुद्धनिर्माणचक्रप्रतिबिम्ब कायमेघानिश्चारयन् , सर्पलक्षणानुव्यञ्जनेभ्य सरोममुखेभ्य सशरीरात सर्वत्र्यपप्राप्त- तथागतपूर्वयोगप्रतिबिम्बकायमेघानिश्चास्यन् , सर्वलक्षणानुव्यञ्जनेभ्य सर्वरोमनुखेम्य सर्व- 15 शरीरात् सर्वत्र्यध्यप्राप्तधायकप्रत्येकबुद्धकायप्रतिविम्बगेधानिश्वारयन् , सर्वलक्षणानुव्यञ्जनेभ्य सरोममुखेम्य सर्वशरीरात सध्यध्वप्रास्तथागतकायबोधिमण्डवृक्षरूपप्रतिबिम्भमेधानिश्चार पन्, सलक्षणानुव्यसनेम्य सर्वरोभमुखेन्य सर्वशरीरात सर्वत्र्यध्यानातयुद्धविकुर्वितप्रति पिनकायमेधानिश्चारयन् , सर्पलक्षणानुव्यञ्जनेभ्य सरोममुखम्म सर्वशरीरात् सर्वव्याय- प्राप्तलोकेन्द्रकापप्रतिविम्वमेधान्निश्वारयन् , क्षणानुव्यञ्जनेभ्य सरोममुखेम्प सर्व- 25 शरीरात् सर्व यत्रातपरिशुदबुद्धक्षेत्रमेघानिश्चारयन् , क्षणे क्षणे सर्वमाकाशधातु स्फरन् येन भगवास्तेनोपसकम्य साधं परिवारेण भगवन्त नमस्कृत्य पश्चिमोत्तरा दिशमुप- निश्रिय समन्तदिग्वैरोचनमणिराजगभकूटागारान् जगहिरोचनमणिपद्मगर्भसिंहासनानि च अभिनिर्माप न्यपीदत् पर्यङ्कमाभुज्य अजितप्रभमुक्काजालसम्मानि समन्तावभासप्रभामणि- मकुटामबद्धानि बोविसत्वशरीराण्यधिष्टाय ।। अधोदिशि अनभिलाष्यबुद्धक्षेत्रपरमाणुरज समाना लोकधातुसमुद्राणा परेण सर्वतया- गतप्रभामण्डलवैरोचनाया लोकधातोरसङ्गज्ञानकेतुष्वजराजस्य तथागतस्य बुद्धक्षेत्रात सावरणविकिरणज्ञानरिणामी नाम बोधिसत्त्व सार्थमनभिलाप्यलोकधातुसमुद्रपरमाणुरज समैोधिसत्तेन भगरता अनुज्ञात तत पर्यन्मण्डलसमुद्रादभ्युद्गम्य येन सहालोकधातु- स्तेनोपसान्त । सर्वरोमपिवरेम्य सजिगन्मत्रसागरसरनिरुक्तिनिरिनिर्धोयान्त्रिक्षारयन् । 30 सध्यध्वयोधिसत्यप्रसूतिग्यसागरमेधनिर्थोपान्निगर्जन्, सर्वबोधिसत्वप्रणिधानामिनिहार- नयसागरनि|पान् प्रमुञ्चन् , सर्वबोधिसत्वपारमितापरिशुद्धिपरिपूरिनयसागरमेघनिधोंषान् 1 Bom सर्वरोममुखेभ्य . 20 '- ·१ निदानपरिवर्तः। बोधिसत्त्वप्रातिहार्य बोधिसत्वपर्षन्मण्डल बोधिसत्त्वदिगवस्थानं बोधिसत्त्वसिंहासनव्यूह बोधिसत्त्वभवन बोधिसत्त्वविहार बोधिसत्त्वसमाधिविक्रीडित बोधिसत्त्वव्यवलोकित बोधि- सत्त्वविजृम्भित बोधिसत्त्वविक्रम बोधिसत्वतथागतपूजा बोधिसत्त्वव्याकरण बोधिसत्त्वविपाक बोधिसत्त्वपराक्रम बोधिसत्वधर्मकायपरिशुद्धि बोधिसत्त्वज्ञानकायपरिपूरि बोधिसत्त्वप्रणिधि- कायविज्ञप्तिं बोधिसत्त्वरूपकायपरिनिष्पत्तिं बोधिसत्त्वलक्षणसपत्परिशुद्धि बोधिसत्त्वानन्तबल- 5 प्रभामण्डलव्यूह बोधिसत्वरश्मिजालप्रमुञ्चन बोधिसत्त्वनिर्मितमेघावसृजन बोधिसत्वदि- ग्जालस्फरण बोधिसत्त्वचर्यामण्डलविकुर्वितमद्राक्षु । तत्कस्य हेतो : कुशलमूलासभागतया। न हि ते सर्वबुद्धविकुनितदर्शनसवर्तनीयानि कुशलमूलान्युपचितानि । न च तेपा पूर्व दश- दिग्लोकधातुपर्यापना सर्वबुद्धक्षेत्रगुणव्यूहपरिशुद्धय सवर्णिता । न च तेषा बुद्धैर्भगवद्भि- नानावुद्धविकुर्वितानि सवर्णितानि । न च तै पूर्व ससारे ससरद्भिरनुत्तराया सम्यक्सबोधौ 10 सत्त्वा पारमितासु समादापिता । न च तैर्बोधिचित्तोत्पाद परसतानेषु प्रतिष्ठापित । न च ते तथागतवशस्यानुपच्छेदाय प्रतिपन्ना । न च सर्वसत्त्वसग्रहाय प्रयुक्ता । न च तैर्बोधिसत्वा पारमितासु समादापिता । न च तै पूर्व ससारे ससरद्भि सर्वजगद्विशेषवती- ज्ञानभूमिरघ्यालम्बिता । न च तै सर्पज्ञतासवर्तनीय कुशलमूरमुपचितम् । न च तैस्तथागत- लोकोत्तरकुशलमूलपरिनिष्पना सबुद्धक्षेत्रपरिशुद्धिविकुर्विताभिज्ञा ज्ञाता । न च बोधि-15 सवचक्षुष्पथविज्ञप्तिरसाधारगलोकोत्तरबोध्यालम्बनकुशलमूलमहाबोधिसत्त्वप्रणिधानसभवा ज्ञाता । च तथागताधिष्ठान निर्यातमायागतधर्मता निर्वृत्ता । स्वप्नोपम- बोधिसत्त्वनानासज्ञाग्रहाधिष्ठाना महाबोधिसत्त्वप्रीतिवेगविनर्धना सगन्तभद्रबोधिसत्त्वज्ञान- चक्षुप्पथविज्ञप्तयोऽसाधारणा सर्वश्रावकप्रत्येकबुद्धर्शाता । तेन ते महाश्रावका अप्रयुग- भद्रयुगप्रमुखास्त तथागतविजुर्वित न पश्यन्ति, न शुष्पन्ति, न जानति, न बुध्यन्ति, 20 नायतरन्ति, नाधिमुच्यन्ते नाधिगच्छति, न समन्वाहरन्ति, न विलोकयन्ति, न निरीक्षन्ते, न निध्यायन्ति, नोपनिध्यायन्ति । तत्कस्य हेतो ? बुद्धज्ञानगोचरोऽसो, न श्रावकगोचर । तेन ते महानारकास्तत्रैव जेतपने स्थितास्तानि बुद्धविकुर्वितानि न पश्यन्ति । न हि तेपा तद्भागीय कुशलमूलमस्ति, न च तेषा तज्ज्ञानचक्षुपिशुद्धम् , येन तानि बुद्धविदुषितानि परययु । न च समाधि सविद्यते, येन परीत्वालम्बने विपुलविपुषिताधिष्ठानान्यवतरेयु 125 नौटौ विमोक्षा सविद्यते, न सा ऋद्धि , न सा वृपभिता, न तद्वलम्, न तदाधिपतेयम्, न तत्स्थानम् , न सज्ञा, न चक्षुर्विक्रम सविद्यते, येन तत्सजानीयुर्वा पश्येयुर्ग औतरेयुर्य अधिगच्छेयुर्वा स्फरेयुा प्रसरेयुर्वी व्यालोकयेयुर्वा अनुभमेयुर्वा आक्रमेयुर्ण परेषा प्रभावयेपुर्वा देशयेयु: सूचयेयुर्वा सवर्णयेयुर्वा सदर्शयेयुर्वा उपनामयेयुर्या उपस- हेरेयुर्या, तत्र वा सत्त्वानि समादापयेयु, निर्योजयेयु प्रतिष्ठापयेयु , तस्या बुद्धपिर्तित-30 न , - S'मूलसभाग om अपतरेयुर्वी २ Bom पारमितासु ३ B तद्भोगाय ४Sनासौ ५B ·૨૨ गण्डन्यूहसूत्रम्। प्रतिभाममातान् सदर्शयन् येन भगनास्तेनोपसक्रम्य साधं परिवारेण भगान्त नमस्कृत्य ऊर्जा दिशमुपनिश्रित्य सविजेन्द्रपिचित्रव्यूहकूटागारान् वजेन्द्रधारासमन्तभद्रबोधिसत्त्व- नीलपदागर्मसिंहासनानि च अभिनिर्माय न्यपीदत् पर्यङ्कमाभुज्य सर्वरतचलनमणिराज जालसछनानि न्यध्यतथागतनामनिर्घोपमणिराजहारप्रलम्बचूडामणिरत्नमकुटावबद्धानि बोधि 5 सचशरीराण्यधिष्ठाय ॥ स च ते बोधिसत्वा सपरिवारा समन्तभद्रयोधिसत्वचर्याप्रणिधाननिर्याता सर्वतथागतपाइमूलमुखोदर्शनाय परिशुद्धज्ञानचक्षुप तथागतधर्मचक्रमूत्रान्तनयनि!ष- समुद्रसुश्नोत्रसमवसरणा सौगोधिसत्त्वपशिताप्रतिलम्भपरमपारमिनाता सन्तथागतोपसक मणक्षणक्षणसदर्शनविनितनिर्याता सलोकधात्वेककायस्फरणविषया तथागतपर्ष- 10 मण्डाभ्युद्गतविरोचनवाया एक्परमाणुरजसि सर्वलोकयात्येकलोकधातुप्रतिभाससमय सरणसदर्शननिपया सर्वजगत्परिपाचनविनयकालागमनप्रवेणा सर्वतथागतधर्मचत्रमेघसर्व शेममुखनिगर्जनपिपया मायोपमसर्वसत्त्वधातुपरिज्ञाप्रतिलब्या प्रतिमासोपमसर्वतथागता वतीर्णा सप्नोपमसर्वभागयुपपत्तिज्ञाननिर्याता प्रतिविम्योपमसनकर्मविपाकज्ञानविशुद्धा गरीभ्युपमस भिनिर्वृत्तिज्ञानाभिज्ञा निर्मितोपमतर्गलोकधातुप्रसरातीर्णा दशतथागतब 16 ज्ञानाप्रभासपतिब्धा वैशारद्यर्षभसिंहनादपरात्रमा अक्षयप्रतिसवित्समुद्रावतीर्णा सर्प जगमन्नसागरधर्मनिरतिज्ञानप्रतिलब्धा असङ्गधर्मधातुगगनज्ञानगोचरा सर्वधर्मानावरण ज्ञानप्रतिच्या सर्वबोधिसत्वाभिज्ञाज्ञानमण्टलपिशुद्धा समारमण्डलविक्षोभणवीर्या सर्व यवज्ञानवर प्रतिष्टाना अनावरणसर्वज्ञानप्रतिरब्धा अनालयगगनगोचरा अनायूहसर्वज्ञता भूमिगगनवीर्या सभिमानिरम्भज्ञानगोचरा सर्वधर्मधातुनयसागरज्ञानप्रसरिता सर्वलोक 20 धानसभेदज्ञानमुखप्रविष्ठा सांगेधाव योन्यसमवसरणनिर्वितनिर्याता सर्वलोकधातु कुरोपप युपपन्नवायसदर्शका सर्वोवातुसूक्ष्मोदारविपुलसक्षिप्तनानासस्थानप्रतिविद्धा सूदमारम्नणनिपु क्षेत्रसमवसरणज्ञानाधिगता विपुलालम्बनमूक्ष्मज्ञानानुगता सबुद्धक चित्तक्षणविहारप्रतिच्या सर्वतथागतज्ञानशरीरा सदिक्सागरासमोहज्ञानप्रतिधा सर्वदिक्समुचिराक्षणविर्तितस्सरणा । एवरूपाप्रमाणसमन्वागतैर्बोधिसत्वै सर्व जेतवन - परिपूर्णमभूत् यत तथागतानामधिष्ठानेन || न च ते महाभारका शारिपुरमोद्गल्यायनमहायाश्यपरेवतसुभूत्यनिरद्धनदिक- कपिणकान्यायनपूर्णमेलापणीपुत्रप्रमुखा जेतपने तयागनिर्मितमद्राक्षु । न च तान् युद्ध यान् वुभिता युद्धगिरीदिन बुद्धप्रातिहायं बुद्धाधिपतेपता बुद्धचरितविकुर्वित बुप्रभार धुद्धाविष्टान घुरक्षेत्रपरिशुद्धिमद्राक्षु । नापि तमचिन्त्य बोधिसत्त्व विषय बोधिसत्त 20 समागम बोधिसत्वसमरसरण बोविसरासनिपात बोधिसत्सोपसक्रमण बोधिसत्त्रविकुर्वित २B प्रया S"गुला' सानिया 1B प्रतिविम्या YSom राई B adds ·-१..] १ निदानपरिवर्तः। वोधिसत्त्वप्रातिहार्य बोधिसत्वपर्पन्मण्डल बोधिसत्त्वदिगवस्थान बोधिसत्त्वसिंहासनव्यूह वोधिसत्यभवन बोधिसत्त्वविहार बोधिसत्तसमाधिविक्रीडित बोधिसत्त्वव्यवलोकित वोधि- सत्तविजृम्भित बोधिसत्त्वविक्रम वोधिसत्त्वतथागतपूजा बोधिसत्त्वव्याकरण बोधिसत्त्वरिपाक वोधिसत्त्वपराक्रम वोधिसत्त्वधर्मकायपरिशुद्धिं बोधिसत्त्वज्ञानकायपरिपूरि बोधिसत्त्वप्रणिधि- कायविज्ञप्ति बोधिसत्त्वरूपकायपरिनिम्पत्तिं बोधिसत्त्वलक्षणसपत्परिशुद्धि बोधिसत्त्वानन्तरल- 5 प्रभामण्डलव्यूह बोधिसत्वरदिमजालप्रमुञ्चन बोधिसत्त्वनिर्मितमेघावसृजन बोधिसत्त्वदि- ग्जालस्फरण बोधिसत्वचर्यामण्डलविकुर्वितमद्राक्षु । तत्कस्य हेतो ? कुशलं मूलासभागतया। न हि ते सर्वबुद्धविवर्तितदर्शनसरर्तनीयानि कुशलमूलान्युपचितानि । न च तेपा पूर्व दश- दिग्लोकधातुपर्यापन्ना सर्वयुद्धक्षेत्रगुणव्यूहपरिशुद्धय सवर्णिता । न च तेषा बुद्धभगवद्भि- नानायुद्धविकर्षितानि सवर्णितानि । न च तै पूर्व ससारे ससरद्भिरनुत्तराया सम्यक्सबोधो 10 सत्ता पारमितासु समादापिता । न च तेर्वोधिचित्तोत्पाद परसतानेषु प्रतिष्ठापित । न च ते तपागताशस्यानुपच्छेदाय प्रतिपन्ना । न च सर्वसत्त्वसग्रहाय प्रयुक्ता । न च तैनोंधिसत्या पारमितासु समादापिता । न च ते पूर्व ससारे ससरद्भि सर्वजगद्विशेषवती- ज्ञानभूमिरच्यालम्बिता। न च ते सर्वज्ञतासवर्तनीय कुशलमूत्रमुपचितम् । न च तैस्तथागत- लोकोत्तरखुशलमूरपरिनिप्पन्ना सबुद्धक्षेत्रपरिशुद्धिनिर्विताभिज्ञा ज्ञाता । न च बोधि-15 सत्वचथुष्पथविज्ञप्तिरसाधारणलोकोत्तरमोध्यारम्बनकुशलमूरमहाबोधिसत्त्वप्रणिधानसभा न च तथागताधिष्टाननिर्यातमायागतधर्मता निर्वृत्ता स्वप्नोपम- बोधिसखनानासज्ञामहाधिष्ठाना महाबोधिसत्वप्रीतिगनिवर्धना समन्तभद्रबोधिसत्वज्ञान- चक्षुप्पथविज्ञप्तयोऽसाधारणा सर्वश्रारकप्रत्येकबुद्धेर्शाता । तेन ते महाश्रावका अप्रयुग- भव्युगप्रमुखास्त तयागतपिर्पित न पश्यन्ति, न शृप्यन्ति, न जानति, न बुध्यन्ति,°0 नारतरति, नाधिमुच्यन्ते नाधिगच्छति, न समन्याहरन्ति, न निरोकयन्ति, न निरीक्षते, न निघ्यायन्ति, नोपनिध्यायन्ति । तत्कन्य हेतो ' बुद्धज्ञानगोचरोऽसौ, न श्रापकगोचर । तेन ते महाधारकास्तव जेतपने स्थितास्तानि बुद्धविकुर्षितानि न पश्यन्ति । न हि तेपा तागाय कुशटरमस्ति, न च तेषा त ज्ञानचनुर्वियुद्धन्, येन तानि युद्धनिर्षितानि पसेयु । न च समाधि सवियते, येन परीत्वालम्बने पिपुलपिषिताधिष्ठानान्यवतरेयु । नॉटी रिमोशा सवियते, न सा पुद्धि , न सा वृपभिता, न तदम्, न तदाधिपतेयम् , न तस्यानम् , न सज्ञा, न चक्षुर्विम्म सविधते, येन तसनानीयु पश्येयुर्मा मौतरेयुगी अधिष्ठेपुर्वा स्फरेयुर्ग प्रसरेयुवा व्यागेकपेयुर्य अनुभवेयुगी आक्रमेयुर्वा परेषा प्रभारपेयुवा देशपेयुर्या सूचयेयुर्वा सर्गयेयुर्ग सदर्शययुर्मा उपनामयेयुपी उपस. रेखुर्ग, तर या सत्त्वानि समादापयेयु, निर्योजयेयु प्रतिष्टापपेयु , तस्यां बुद्धनिर्मित- ज्ञाता S'नगमाग on मारेषा B om पारनाम 1B तहोग YS भामो ५B ·गण्डन्यूहसूत्रम्। धर्मतायां सत्त्वान्नियोजयेयुः । तत्तेषां ज्ञानं न संविद्यते । तत्कस्य हेतोः? तथा हि ते श्रावकयानेन निर्याताः, श्रावकमार्गेण समुदागताः, श्रावकचर्यामण्डलपरिपूर्णाः श्रावकफल- प्रतिष्ठिताः, सत्यावभासज्ञाननिश्रिताः भूतकोटीप्रतिष्टिताः । अत्यन्तशान्तनिष्ठां गताः महा- करुणाविरहितचेतसः सर्वलोकनिरपेक्षाः आत्मकार्यपरिप्राप्ताः । ते तत्रैव जेतवने संनिपतिताः ...5 संनिपण्णाः । भगवतः पुरतो घामदक्षिणपृष्ठतो भगवतोऽभिमुखं संनिषण्णाः । न च तानि जेतवने बुद्धविकुर्वितान्यद्राक्षुः। तकस्य हेतोः ! न हि शक्यमसमार्जितसर्वज्ञताज्ञान- रसमुदानीतसर्वज्ञताज्ञानैः असंप्रस्थितसर्पज्ञताज्ञान; अप्रणिहितसर्वज्ञताज्ञानैः अनभिनि- हतसर्वज्ञताज्ञानः अपरिभावितसर्वज्ञताज्ञानः अपरिशोधितसर्वज्ञताज्ञानैः तत्तथागतसमाधि- विकुर्वितमवततुं वा प्रतिपत्तुं वा द्रष्टुमधिगन्तुं वा । तत्कास्य हेतोः ? अभिजातबोधिसत्त्व- 10 चक्षुप्पथविज्ञेयं हि तत्, न श्रावकचक्षुप्पयविज्ञेयम् । तेन ते महाश्रावकारतत्रैव जेतवने स्थितास्तानि तपागतविकुर्वितानि बुद्धाधिष्ठानानि बुद्धक्षेत्रपरिशुद्धिं बोधिसत्त्वसंनिपात न पश्यन्ति ॥ तथापि नाम गङ्गाया महानद्या उभयतस्तीरे बहूनि प्रेतशतसहस्राणि समागतानि क्षुत्पिपासाप्रपीडितानि नग्नानि निर्वसनानि विदग्धगात्रच्छविवर्णानि वातातपपरिशुवाणि 15 काकसंघोपद्रुतानि वृकशगालैत्रिोस्यमानानि तां गङ्गां महानदी न पश्यन्ति । केचिरपुनः शुष्कां पश्यन्ति निरुदका भस्मपरिपूर्णाम् , आवरणीयकर्मावृतत्वात् । एवमेव ते स्थविरा महा- श्रावकास्तत्रैव जेतवने स्थिताः तानि तथागतविकुर्वितानि न पश्यन्ति, नावंतरन्ति, सर्वज्ञता- विपक्षिकाविद्यापटलनेत्रपर्यवनद्धन्वाद , सर्वज्ञताभूमिकुशलमूलापरिगृहीतत्वात् ॥ तघयापि नाम पुरुपो महत्यहि वर्तमाने महतो जनकायस्य मध्ये त्यानमिद्धमव: 20 कामेत् । स सुप्तः स्वमान्तरगतस्तत्रैव प्रदेशे देवनगरं पश्येत् । सुदर्शनचक्रनिलयं सर्व च सुमेरुतलं सवृक्षं सोद्यानमण्डलमप्सर कोटीनियुतशतसहनाकीण देवपुत्रकोटीनियुत- शतसहस्रायुपितं विचित्रदिव्यपुष्पाभिकीर्णन् । विविधदिव्यवस्खमुक्ताहाररत्नाभरणकप्रमुक्त- कोशांश्व कल्पवृक्षान् पश्येत् । नानाविधदिन्यवाद्यसमीरितमनोज्ञमधुरनि|पांश्च वाचवृक्षान् पश्येत् । अनेकविधांश्च रतिक्रीडाव्यूहान् पश्येत् । मधुराभ दिल्याप्सरोगणसंगीतिवाय- ५७ शन्दान् शृणुयात् । तत्रस्थे चात्मानं संजानीयात् । सर्वावन्तं च तत्प्रदेशं दिव्यव्यूह- विभूपितं पश्येत् । स च सर्यो जनकायो न पश्येत् , न जानीयात् , न विलोकयेत्, तत्रैव प्रदेशे स्थितः सन् । तत्कस्य हेतोः? तस्यैव हि पुरुषस्य खमान्तरगतत्य तदर्शनम् , तत्रैव ध प्रदेशे स्थितस्य तस्य महाजनकायस्यादर्शनम् । एवमेव ते बोधिसत्त्वास्ते च लोकेन्द्रा बोव्यभिमुखा त्रिपुलेन बुद्धाधिष्टानेन खकुशलमलमुसमार्जिततया च सर्वज्ञता ,प्रणिधानस्वभिनिततया च सर्वतपागतगुणसुप्रतिपन्नतया च महाव्यूहबोधिसत्यमार्ग- सुप्रतिधिततया च सर्वज्ञताज्ञानसर्याकारधर्मोद्तमुपरिनिष्पन्नतया च समन्तभद्रबोधि- 18 विधाम्पमानानि. २ B महति महे. ३ B'पुष्प for प्रव..

·१ निदानपरिवर्तः। १५ सत्वचर्याविशेषप्रणिधानपरिपूरिविशुद्ध्या च सर्वबोधिसत्त्वभूमिज्ञानमण्डलाक्रमणतया च सर्वबोधिसत्वसमाधिनिहारविक्रीडनतया च सर्वबोधिसत्त्वज्ञानगोचरासङ्गविचारणतया च तामचिन्त्या बुद्धवृपभिता बुद्धविक्रीडित पश्यन्ति, अनतरन्ति, अनुभवन्ति । ते च महा. श्रापका अप्रयुगभद्रयुगप्रमुखा न पश्यन्ति न जानन्ति वोधिसत्त्वचक्षुरिहितत्वात् ॥ तद्यथापि नाम हिमपति पर्वतराजे औपच्याकराकीर्णे मन्त्रविद्यौपधिज्ञानग्रहणसिद्ध- 5 विध पुरुष सर्गीपधिविधीन् प्रजानन् ओपधिग्रहणकर्म कुर्यात् । तत्रैव च शैलेन्द्राभिरुढा पशुगवेडककक्षमुगलुब्धकास्तदन्ये वा पुनरौपध्यविधिज्ञा पुरुषास्तमौषधिरसवीर्यविपाक- प्रमानोपाययोग न प्रजानन्ति । एवमेव ते बोधिसत्त्वास्तथागतज्ञानपिपयमवतीर्णा बोधि- सत्त्वविकुर्वितपिपयनिर्यातास्त तथागतसमाधिविकुर्वितविषय प्रजानन्ति, ते च महाश्रावका- अप्रयुगभद्रयुगप्रमुखास्त जेतपने हिरन्त स्वकार्यसतुष्टा परकार्यनिरुत्सुका उपेक्षका 10 दृष्टधर्मसुखपिहारेण सुखस्पर्श हिरन्ति, त च तथागतसमाधिविषयविकुर्वितविषय न प्रजानन्ति ॥ तद्ययापि नाम इय महापृथिवी सरनाकरसमृद्धा निधिशतसहसनिचिता नानाविधा नन्तरनपरिपूर्णा । तत्र रहगोत्रविधिज्ञानकृतविद्य पुरपो रनपरीक्षस्तत्र पर्यवदातमतिर्विधान- तत्रज्ञानशिपसुशिक्षितो विपुल पुण्यश्लोपस्तब्ध ततो यथेष्ट रतान्यादाय आत्मान सम्यक् ।। प्रीणयेत् , मातापितर सम्यक्परिचरेत् , पुत्रदार च पोषयेत् । तदन्येषामपि सत्त्वाना वृद्धानामातुराणा दरिद्राणा निनिपतितानामशनवसनपिप्रहीणाना सविभाग कुर्यात् । विविधा च अर्थरतिमनुभवेत् । ये तु पुनस्ते रताररनिधानानिधिज्ञा सत्त्वा , अकृतपुण्या अपरिशुद्धरत्नज्ञानचक्षुपस्तेपा रताकरान् रतनिधीन प्रजानन्ति, तत्रैव च विचरन्ति । न च रत्नानि गृहन्ति । न रतमार्याणि कुर्वन्ति । एव ते बोधिसत्वा जेतनने तर 20 अचिन्ये तथागतविपये मुपरिशुद्धज्ञानचक्षुषोऽचित्यतथागतज्ञानविपयावतीर्णास्तानि बुद्धविकर्षितानि पश्यन्ति । धर्मनयसागराधारतरन्ति । समाधिसमुद्राश्च निष्पादयन्ति । तथागतपूजोपस्थाने च प्रयुज्यन्ते । सर्वधर्मपरिग्रहाय चोयु यन्ते । सर्वसत्त्वाश्च सगृहन्ति चतुर्भि साइवस्तुभि ते च महाधारकास्तानि तथागतरिथर्षितानि त च महात चोधिसत्त्वगणसनिपात न पश्यन्ति न जानन्ति ॥ तपयापि नाम पुरषो दूप्यरसारदाम्यां नेताम्या रसद्वीपमनुप्राप्त स्यात् । स तत्र रमही चमत् , तिष्ठत्, निषादेद, शय्या या कल्पयेत्, न च त रमाएर पश्येत् । न रमाक्षान्, न यसरवानि, न गधरनानि, न मरतानि पश्येत् । नापि तानि सोनि परिजानीयारियपतो वा मन्यतो या परिभोगतो या । स तानि तानि न परिगृहीयात् , म पर्यनुमरेत् । अनाहत चक्षुष एतसा परपेयुर्विजानीयु । एवमेर ते योपिसत्ता धर्मरीमनुमाता अनुचर तथागतररा सर्पगेगकार मनुनीमून जेतपने न्थिनमचिन्तानि B on.

·, गण्डन्यूहसूत्रम्। बुद्धपिकुर्वितानि सदर्शयमान पश्यन्ति । ते च महाथावकास्तत्रैव भगनत पादमूले तिष्ठन्ति यापयन्ति, न च त तथागतसमाधिरिपयरिकुर्वितप्रातिहाय पश्यन्ति, न च त महान्त बोधिसत्वसनिपात महारत्नाकरम् ! तत्कस्य हेतो. तया हि तेषा सर्वज्ञताविपक्षा विद्यादृष्यावद्धज्ञानचक्षुषा तदसङ्गबोधिसत्यज्ञानचक्षुर्न परिशुद्धम्, न च तैर्मधातुपरपरा प्रवेशोऽनुबुद्ध , येन तदचिन्यतथागतसमाधिपभिताविकुतिप्रातिहार्य पश्येयु । तद्ययापि नाम अस्ति पिरज प्रभासाती नाम चक्षु परिशुद्धि , या सर्वतमोन्ध कारेण साधं न सबसति । ता कश्चित्पुरुष प्रतिलभेत । स मिरज प्रभासवल्या चक्षु- परिशुझ्या समन्वागतस्तमोन्धकारपर्यनिहाया रात्र्यामनेकपा प्राणकोटीनियुतशतसहस्राणा सनिपतिताना विविधाकल्पेर्यापथाना तिमिरान्धकारपर्याकुलनेत्राणा मनुष्याणा मध्येऽनु 10 विचरेत , अनुचक्रमेत् , तिष्ठेत् , निपीदेत् , नानेर्यापथान् वा कल्पयेत् । न च ते मनुष्यास्त पुरुष पश्यु , न सजानीयु विविधानीर्यापयान् कल्पयमानम् । स च पुरुपस्त महान्त जनकाय पश्येत् नानेपियाकल्पविहारिण नानादिगभिमुख नानासस्थान नानापर्ण नानाधारणम् । एवमेन तथागत सबोधिसत्त्वगणपरिवारो विशुद्धासङ्गज्ञानचक्षु सर्वलोक जानाति पश्यति । महाधुद्धसमाधिविधुर्वितप्रातिहायं सदर्शयति । न च ते महानायास्त 5 तथागतमहाज्ञानसमाधिषिकुतिप्रातिहार्य पश्यन्ति, न च त महाबोधिसत्वसनिपातपरिवारम् ॥ तद्यथापि नाम भिक्षुर्महतो जनकायस्य मध्ये पृथिवीन समाधि समापयेत, अकृत्स्न या, तेज कृत्स्न वा, वायुकृत्स्न वा, नीठकृत वा, पीतकृत्स्न वा, लोहितकृत्स्न वा, अवदातकस्न वा, देवकृत्स्न वा, विविधसत्त्वकार्यक्ष वा, सरुतरपितकृत्स्न वा, सर्मालम्बन पुरस्न वा समाधि समापयेत न च स महाजनकायस्तम स्कन्ध पश्येत्, न च त 20 ज्वलनालरोक न च तद्विविधकायकृत यावत् त सर्वालम्बनकृल्म न पश्येत्, अन्यत्र तत्समाधिसमापत्तिविहारप्राप्तेम्य । एवमेव तथागतस्य तदचिन्त्यबुद्धसमाधिविषयविकुत्रित सदर्शपत ते महाधारका न पश्यन्ति, ते च बोधिसत्यास्तथागतमार्गप्रतिपन्नास्त तथागतविषयमरतरति॥ तययापि नाम अञ्जनसिद्ध पुरुषो नेत्रयोरञ्जितमात्रयो सजिनकायेनादृश्यशरीरो 2 भवति । स गप्छन् वा स्थितो वा निषण्णो वा सजिनकाय पश्यति । एवमेव तथागतो लोगोत्तरसजगद्विषयसमतिक्रान्त सर्वज्ञज्ञानविषयाकान्तो बोधिसत्त्वज्ञानचक्षुर्विज्ञेय । स सर्वजगत् पश्यति । ते च महानारकास्तानि तथागतनियुर्वितानि न पश्यन्ति । तद्ययापि नाम पुरुपस्य सहजाता देवता नित्यानुबद्धा । सा त पुरुप पश्यति, सच पुरुषाला देवता न पश्यति । एवमेर तयागत ज्ञानपिपयावस्थितो महान्ति युद्ध- 30 पिउर्पितानि सदर्शयवि महतो बोधिसत्वगणसनिपातस्य मध्ये । ते च महाश्रावकारत तथागतविम्तिमानिहाय तच्च बोधिसत्वपर्पन्मण्डलपियुक्ति न पनि न जानन्ति ।। 1Bom पीता ·6 15 -१.८] १ निदानपरिवर्तः। तद्यथापि नाम भिक्षुः सर्वचेतोवशिपरमपारमिताप्रातः संज्ञावेदयितनिरोधं समापन्नो न संजानाति न वेदयति, न च पडिन्द्रियेण किंचित्कार्यगनुभवति, न च परिनिर्वतः सः । सर्वलोकन्यवहाराश्च तस्मिन् प्रदेशे प्रवर्तन्ते । न च तान् संजानाति, न वेदयति यदुत तस्या एव समापत्तेरधिष्ठानाधिपत्येन । एवमेव ते महाश्रावकास्तत्रैव जेतवने विहरन्ति, पडिन्द्रियं चैपामस्ति, न च तं तयागतसमाधिविकुर्वितवृषभिताप्रातिहार्य पश्यन्ति, नावतरन्ति, न संजानन्ति, न विजानन्ति, नचतं महाबोधिसत्त्वसंनिपातं बोधिसत्त्वप्रातिहार्य बोधिसत्त्व- विकृर्वितमवतरन्ति, न पश्यन्ति न जानन्ति । तत्कस्य हेतोः? गम्भीरो हि बुद्धविषयो विपुलोऽप्रमेयो दुर्दशो दुष्प्रतिबोधो दुरवगाहः सर्वलोकसमतिक्रान्तः । अचिन्त्यो बुद्धविषयो- ऽसंहार्यः सर्वश्रावकप्रत्येकबुद्धैः । तेन ते महाश्रावकास्तत्रैव जेतवने भगवतः पादमूलगता- स्तानि बुद्धविकुर्वितानि न पश्यन्ति । तं च महाबोधिसत्त्वसंनिपातं तच्च जेतवनमचिन्त्या- 10 संख्येयविशुद्धलोकधातुगुणव्यूहसमवसरणं न पश्यन्ति न जानन्ति यथापि तदभाजनी- भूतत्वात् ॥ अथ खल वैरोचनप्रणिधानाभिरश्मिप्रभो बोधिसत्वो बुद्धाधिष्ठानेन दश दिशो व्यवलोक्य तस्यां वेलायामिमा गाथा अभापत-- पश्यध्वं सत्त्वसारस्य बुद्धबोधिरचिन्तिया । जेतध्वजे निदर्शेति जिनो बुद्धविकुर्वितम् ॥ १ ॥ खयंभुवामधिष्ठानमसंख्येयं प्रवर्तते । यत्र स मुह्यते लोको बुधर्माणजानकः ॥ २ ॥ गम्भीरं धर्मराजानामप्रमेयमचिन्तियम् । प्रवर्तते प्रातिहार्य यत्र लोको न गाहते ॥ ३ ॥ अनन्तवर्णाः संबुद्धा लक्षणैः सुविभूषिताः । अलक्षणा हि ते धर्मा ये संबुद्धैः प्रभाविताः ॥ ४ ॥ विकुर्वितानि दशैंति जिनो जेताहये वने । अनन्तमध्यगम्भीरान् वास्पथैश्च सुदुष्करान् ॥ ५॥ महात्मनां संनिपातं बोधिसत्त्वा न पश्यति । अचिन्त्यक्षेत्रकोटिभ्यो जिनं द्रष्टुमुपागताः ॥६॥ प्रणिधानेन संपन्ना असमाचारगोचराः। न शक्यं सर्वलोकेन तेषां विज्ञातुमाशयम् ॥ ७ ॥ सर्वप्रत्येकसंबुद्धाः श्रावका ये च सर्वशः। न प्रजानन्ति ते चर्या न चैषां चित्तगोचरम् ॥ ८॥ १B everywhere इमा गापामभाषत. २ B यैः संवृक्षः प्रभावितः. 20 25 - 30 गण्ड,३ ·१८ 10 गण्डन्यूहसूत्रम्। योधिसत्वा महाप्रज्ञा दुर्धर्षा अपराजिता । शूरभ्यगा असकीणी ज्ञानभूमिपरायणा ॥ ९ ॥ अप्रमेया समापनास्ते समावि महायशा । स्फरित्या धर्मधातु हि दर्शयन्ति निर्मितम् ॥ १० ॥ अथ खलु दुर्योधनवीर्यगराजो बोधिसत्वो बुद्धाधिष्ठानेन दश दिशो व्यवलोक्य तस्या वेलायामिमा गाया अमापत- पुण्यार्यान् महाप्रज्ञान वोधिचर्यागतिंगतान् । क्षेमकरान् लोके पश्यय सुगतात्मजान् ।। ११ ।। मेधानिनोऽनन्तमतीन सुसमाहितचेतस । अनन्तमध्यगम्भीरविपुलवानगोचरान् ॥ १२ ॥ जेताद्धये महारण्ये महाव्यूहोपशोभिते । बोधिसत्त्वसमाकोणे सम्यक्ससुद्धआश्रमे ॥ १३ ॥ अनिकेताप्रतिष्ठानान् पश्यध्य सागरान् वहन् । दशम्यो दिग्भ्य आगत्य निपण्णान् पद्मासने ॥ १४ ॥ अप्रतिष्ठाननामूहानि प्रपञ्चाननालयान् । असङ्गचित्तान् विरजान् धर्मधातुपरायणान् ॥ १५ ॥ ज्ञानध्वजान् महावीरान् वज्रचित्तानकम्पियान् । अनिवृतेषु धर्मेष निर्वाण दर्शयन्ति ते ॥ १६ ॥ दशदिक्क्षेत्रकोटीभ्योऽसल्येभ्य समुपागतान् । सबुद्धमुपसक्रान्तान् यसज्ञाविवर्जितान् ॥ १७ ॥ सयभो शाक्यसिंहस्य पश्यन्तीद विबुर्वितम् । अधिष्ठानेन यस्येमे बोधिसत्वा समागता ॥ १८ ॥ बुद्धधर्मेष्वसभेदा धर्मधानुतलेषु च । व्यपहारमात्रसभेदपारप्राप्ता जिनात्मजा ॥ १९ ॥ धर्मधातोरसभेदकोश्यन्ते मुनय स्थिता । अक्षयैश्च प्रवृति पदैर्मप्रभेदनम् ॥ २०॥ अथ सह समन्तश्रीसमुद्गततेजोराजो बोधिसत्त्यो बुद्धाधिछानेन दश दिशो व्यवलोक्य तस्या वेलायामिमा गाया अभाषत-~ पश्यञ्च सत्तसारस्य विपुर ज्ञानमण्डलम् । कालाकारमभिज्ञाय धर्म देशेति प्राणिनाम् ॥२१॥ नानातीर्थ्यसमाकीर्णपरवादिप्रमर्दन । यथाशयाना ससाना सदरोति विकुरितम् ॥ २२॥ 15 20 20 30 ·5 10 15 -१.३७] १निदानपरिवर्तः। न च प्रदेश संबुद्धो न च बुद्धो दिशानुगः । अप्रमाणप्रमाणानि नातिक्रान्तो महामुनिः ॥ २३ ॥ दिनसंख्यो ययादित्यः प्रभावयति खे व्रजन् । एवं ज्ञानविदुः शास्ता व्यवासङ्गप्रभावितः ॥ २४ ॥ पूर्णमास्यां यथा रात्रौ भासते चन्द्रमण्डलम् । परिपूर्ण तथा शुक्लधर्मेः पश्यति नायकम् ॥ २५ ॥ अन्तरीक्षे यथैवेह व्रजयादित्यमण्डलम् । वितिष्ठते नैवेह तं तथा बुद्धपिकुर्वितम् ॥ २६ ॥ यथापि गगनं दिक्षु सर्वक्षेत्रेष्वनिश्रितम् । एवं लोकप्रदीपस्य ज्ञेयं बुद्धविकुर्वितम् ॥ २७ ॥ यया हि पृथिवी लोके प्रतिष्ठा सर्वदेहिनाम् । लोके लोकप्रदीपस्य धर्मचक्रं तया स्थितम् ॥ २८॥ यथापि मारुतोऽसजन् क्षिप्रं व्योन्नि प्रवायति । बुद्धस्य धर्मता तल्लोकधातुषु वर्तते ॥ २९ ॥ अप्स्कन्धे हि यथा सर्वक्षेत्रसंख्याः प्रतिष्टिताः । एवं त्र्यध्वगता बुद्धा ज्ञानस्कन्धे प्रतिष्ठिताः ॥ ३० ॥ अथ खलु असगश्रीगर्भराजो बोधिसत्त्वो बुद्धाधिष्टानेन दश दिशो व्यवलोक्य तस्यां वेलायामिमा गाथा अभापत- यथापि पर्वतः शैल उद्विद्धो वज्रसंभवः । सर्वलोकपरित्राता बुद्धो लोके तयोद्गतः ।। ३१ ।। यथैव सागरे तोयमप्रमेयमनाविलम् । बुद्धदर्शनमेवं हि लोकतृष्णां छिनत्ति च ॥ ३२ ॥ पर्वतो हि यथा मेरुः सागराम्भ.समुद्गतः । तयैव लोकप्रद्योत उद्गतो धर्मसागरात् ॥ ३३ ॥ यथैव सागरः पूर्णः सर्वरतमहाकरः। स्वयंभुवस्तथा ज्ञानमक्षयं क्षणबोधनम् ॥ ३४ ॥ गम्भीरं नायके ज्ञानमसंख्येयमथामितम् । दर्शयत्यमिताचिन्त्यं येन वुद्धो विकुर्तितम् ॥ ३५ ॥ मायाकारो यथा विद्वान् मायालक्षणदर्शकः । एवं ज्ञानवशी बुद्धो पिकुर्वितनिदर्शकः ॥ ३६॥ चिन्तामणिर्यपा शुद्धोऽभीप्सितार्थप्रपूरणः । एवमाशयशुद्धानां जिनः प्रणिधिपूरणः ।। ३७ ।। 20 25 ·११३८- २० गण्डल्यूहसूधम् । 5 10 15 वैरोचनं यथा र प्रभासयति भास्करम् । सर्वज्ञता विशुद्वैवं जगदाशयमासनी ॥ ३८ ॥ तथैव दिग्मुखं रतगष्टाझं सुप्रतिष्टितम् । तथाप्यसप्रद्योतो धर्मधात्यवभासनः ॥ ३९ ॥ दकामासं शुद्धाभ आविलाम्बुमरसादनम् । युद्धस्य दर्शनं तद्वजगदिन्द्रियशोधनम् ॥ १० ॥ अथ खलु धर्मधातुप्रणिधिसुनिर्मितचन्द्रराजो बोधितायो युद्धाविष्टानेन दश दिशो व्यवलोक्य तस्यां चलायामिमा गाथा अभाषत- यथापीहेन्द्रनीलेन एकवणी दिशः कृताः । बोधिवर्णः प्रजरमेवं कुरुते बुद्धदर्शनम् ॥ ११ ॥ एकैकैस्मिन्नसौ बुद्धो नानाविधविकर्षितम् । विदर्शयस्यप्रमेयं बोधिसत्त्वविशोधनम् ॥ ४२ ॥ राचातिचित्रगम्भीरमपर्यन्तं दुरासदम् । यलिन गाहते लगेको धीमतां ज्ञानगोचरे ॥ ५३॥ व्यूहानपि व संपवान् बुद्धकारविशोधितान् । निष्पत्तोधिसत्त्वानां धर्मधातुप्रवेशनात् ॥ ४५ ॥ बुद्धक्षेत्राण्यचिन्त्यानि यन्त्र दर्शयते जिनः । धीमतां परिवृतैर्युबैराकीणनि समन्ततः ॥ ४५ ॥ सर्वधर्मवी शास्ता उत्पन्नः शाक्यपुंगवः । प्रातिदाय हि यस्येदमप्रमेयं प्रवर्तते । ४६ ।। नानावचया धोरणामप्रमेयां विपश्यय । विकुर्वितान्यनन्तानि दर्शयामितधुतिः ॥ १७ ॥ धर्मधातो शिक्षयति लोकनायो जिनौरसान् । भवन्ति सर्वधर्मेषु तेऽसमझानगोचराः ॥ १८॥ अधिष्ठानानरेन्द्रस्य धर्मचक्र प्रवर्तते । प्रातिहार्यशताकीर्ण सर्वलोकविशोधनम् ॥ १९॥ पिप सत्यसारस्य ज्ञानमण्डलशोधिता। भरिमैज्ञा महानागाः सर्वलोकप्रमोचनाः ॥ ५० ॥ अप ख धर्माधिमत्तेबोराजो सोधिसत्यो युद्धाधिष्टानेन दश दिशो व्यवलोस्य तस्यां वेदापामिमा गाया अभापत- B विपुलाम्म. २ लिन रजो इटौ. 18 नियोधि: । पदया. ५ मकान मा. 20 25 ·१निदानपरिवर्तः। 5 10 येऽध्वत्रये विनीयन्ते श्रावकाः परमर्षिणा । न क्रमोक्षेपनिक्षेपं संबुद्धस्य विदन्ति ते ॥ ५१ ॥ येऽपि प्रत्येकसंबुद्धाः त्रिष्वप्यध्वेष्वशेषतः । न क्रमोत्क्षेपनिक्षेपं तेऽपि जानन्ति तायिनः ॥ ५२ ॥ किं पुनः सर्वसत्त्वा हि विज्ञास्यन्ति विनायकम् । श्व गर्दुलबद्धा ये ह्यविद्यातमसावृताः ॥ ५३ ॥ प्रमाणैरप्रमेयोऽसौ न शक्यं जानितुं जिनः। असङ्गज्ञानवान् बुद्धः समतिक्रान्तवाक्पथः ॥ ५४ ।। पूर्णचन्द्रप्रभो धीरो लक्षणैः सुविचित्रितः । क्षपयत्यमितान् कल्पानधितिष्ठन् विकुर्वितैः ।। ५५ ।। नयादेकैकतो बुद्धं चिन्तयन् सुसमाहितः। अनभिलाप्याः क्षपयेत्कल्पकोटीरचिन्तियाः ॥ ५६ ॥ गुणैकदेशपर्यन्तं नाधिगच्छेत्स्वयंभुवः । निरीक्षमाणो बुद्धोऽपि बुद्धधर्मा ह्यचिन्तियाः ५७॥ येषां च प्रणिधिस्तत्र येषां च मनसो रतिः । तेऽप्येवंगोचराः सर्वे भविष्यन्ति सुदुर्दशाः ॥ ५८ ॥ पुण्यज्ञानमयानन्तं महासंभारविक्रमाः । नयं ह्यवतरन्त्येतं धीमच्चित्तेऽमले स्थिताः ।। ५९॥ विपुलः प्रणिधिस्तेषां विपुलश्चित्तसंवरः। लप्स्यन्ति विपुलां बोधिमाक्रम्य जिनगोचरम् ।। ६० ॥ अंथ खल सर्वमारमण्डलविकिरणज्ञानध्वजराजो बोधिसत्त्रो बुद्धाधिष्ठानेन दश दिशो व्यवलोक्य तस्यां वेलायामिमा गाथा अभापत- असङ्गज्ञानकायत्वादशरीराः स्वयंभुवः । अचिन्त्यज्ञानविषयाः शक्यं चिन्तयितुं न ते ॥ ६१ ॥ अचिन्त्यैः कर्मभिः शुक्लैर्बुद्धकायः समार्जितः । त्रैलोक्यानुपलिप्तोऽसौ लक्षणव्यञ्जनोज्वलः ॥ १२ ॥ समन्तावभासो लोके धर्मधातुविशोधितः । बुद्धबोधैरपि द्वारं सर्वज्ञानमहाकरः ॥ ६३ ॥ विरजो निष्प्रपञ्चश्व सर्वसङ्गविवर्जितः। आदित्यभूतो लोकस्य ज्ञानरश्मिप्रमुञ्चनः ।। ६४ ॥ 15 25 क्लबदा.

·ह 10 २२ गण्डव्यूहसूधम्। भवसंत्रासविच्छेचा त्रैधातुकविशोधनः । निम्पत्तिर्वाधिसत्वानां बुद्धयोध्याकरस्तपा ॥ ६५ ॥ अनन्तवर्णदर्शायी सवर्णेप्वमिश्रितः । दर्शयत्यपि तान् वर्णानचिन्त्यान् सर्वदेहिंभिः ।। ६६ ।। शक्यं न ज्ञानपर्यन्तो गन्तुं बुद्धस्य केनचित् । एकक्षणे बुद्धवोधिचिन्या येन शोधिता ॥ ६७ ॥ अक्षयो वाननिर्देशो निर्विकारः स्वभावतः । एकक्षणे प्रभाव्यन्ते यस्मिख्यध्वगता जिनाः ॥ ६८ ॥ अनन्तकर्मा सप्रनो बोव्यर्थी चिन्तयेत्सदा ! चित्तमित्यपि यत्रास्य चिते चित्तं न जायते ॥६९॥ सर्वाभिलापाविषया गम्भीरा वाक्पयोज्झिताः। अचिन्मा बुद्धधर्मास्ते यैः संबुद्धाः प्रभाविताः ॥ ७० ॥ अथ खलु धैरोचनप्रणिधानकेतुध्वजो बोधिसत्यो युद्धाधिष्ठानेन दश दिशो व्यवलोक्य तस्यां वेलायामिमा गाथा अमापत- अमूढस्मृतयः शुद्धा धर्मोद्गत सुनिश्चिताः । अचिन्त्यमतिमन्तस्ते अक्षया बोधिसागराः ॥ ७१ ॥ मनोऽत्र निश्चितं तेषां तच्चोगोचरो ह्ययम् । तेषामन्त्राचलं ज्ञानं तेन च्छिन्नकर्यकथाः ॥७२॥ खेदो नोत्पद्यते तेषां न तेषां सीदते मनः । तेषां प्रवर्तते चित्तं बुद्धधर्मपरायणम् ॥ ७३ ॥ तेषां प्रजायते श्रद्धा भूलजाता सन्ता । ज्ञानेऽन्न हि रतिस्तेपामनिलम्भे निरालये ।। ७४ ।। संपूर्णाः कुशलैधर्मः कल्पकोटीसमार्जितैः । नामयन्ति च तत्सर्वे एते ज्ञानार्थिनोऽसमाः ।। ७५ विचरन्ति च संसारे न च संसारनिश्रिताः । निश्चिता बुद्धधर्मेषु रमन्ते बुद्धगोचरे ॥५६॥ यावती लोकसंपत्तिः सत्त्वधाती प्रवर्तते । सर्वा महीणा धीराणां बुद्धसंपत्स्थिता हि ते ।। ७७॥ वृथा समाश्रितो ठोकः सदा श्रद्धः प्रवर्तते । असाचारिणतत्र सदा सत्यार्थनिश्रिताः ॥ ७८॥ 16 20 5 831 30 B संसारपिता, १B समुनवा.

·. 10 १ निदानपरिवर्तः। ૨૨ अतुल्यं चरितं तेपामचिन्त्यं सर्वदेहिभिः । लोकसौख्यं चिन्तयन्ति येन दुःखं निवर्तते ॥ ७९ ॥ बोधिज्ञानविशुद्धास्ते सर्वलोकानुकम्पकाः । आलोकभूता लोकस्य सर्वलोकप्रमोचकाः ॥ ८०॥ अथ खल्लु सर्वावरणविकिरणज्ञानविक्रान्तराजो बोधिसत्त्वो बुद्धाधिष्ठानेन दश दिशो 5 व्यवलोक्य तस्यां वेलायामिमा गाथा अभाषत- सुदुर्लभो बुद्धशब्दः कल्पकोटीशतैरपि । किं पुनदर्शनं सर्वकाहाछेदनमुत्तमम् ॥ ८१ ॥ स दृष्टो लोकप्रद्योतः सर्वधर्मगतिं गतः । पुण्यतीर्थ त्रिलोकस्य सर्वसत्त्वविशोधनम् ॥ ८२ ॥ पश्यतां रूपकायेन सत्त्वसारमनिन्दितम् । न समुत्पद्यते तृप्तिः कल्पकोट्ययुतैरपि ॥ ८३ ।। रूपकायं नरेन्द्रस्य प्रेक्षमाणा जिनौरसाः । असङ्गाः खं शुमं वोधौ नामयन्ति परार्थिनः ॥ ८४ ॥ बुद्धबोधेर्मुखमिदं रूपकायो महामुनेः । निश्चरन्ति यतोऽसङ्गा अक्षयाः प्रतिसंविदः ।। ८५ ॥ अचिन्त्यानमितान् सत्त्वानवभास्य महामुनिः । अवतार्य महायाने व्याकरोत्यग्रबोधये ॥ ८६ ॥ महत्पुण्यमयं क्षेत्रमुदितं ज्ञानमण्डलम् । भासयत्यमितं लोकं पुण्यस्कन्धविवर्धनम् ।। ८७ ॥ छेदनो दुःखजालस्य ज्ञानस्कन्धविशोधनः । न दुर्गतिभयं तेषां यैरिहारागितो जिनः ॥ ८८ ॥ विपुलं जायते चित्तं पश्यतां द्विपदोत्तमम् । प्रज्ञाबलमसंख्येयं जायते चन्द्रभाखरम् ॥ ८९ ॥ भवन्ति नियता बोधौ दृष्ट्वा बुद्धं नरोत्तमम् । निश्चितं च भवत्येषां भविष्यामि तथागतः ॥ ९० ॥ अय खलु धर्मधातुतलभेदज्ञानाभिज्ञाराजो बोधिसत्त्वो बुद्धाधिष्टानेन दश दिशो म्पवलोक्य तस्यां वेलायामिमा गाया अभापत- अनन्तगुणसंपन्नं दृष्ट्वा शाक्यर्पभं मुनिम् । परिणामयतां चित्रं महायाने निशुष्यति ॥ ९१ ॥ 15 20 25 30 ·--- 5 10 गण्डव्यूहसूत्रम् । भवसंत्रासविच्छेत्ता चैधातुकविशोधनः । निष्पत्तिर्वोधिसत्त्वानां बुद्धबोध्याकरस्तथा ॥ ६५ ॥ अनन्तवर्णदावी सर्ववर्णेष्वनिश्रितः । दर्शयलपि तान् वर्णानचिन्त्यान् सर्वदेहिभिः ॥ ६६ ।। शक्यं न ज्ञानपर्यन्तो गन्तुं बुद्धस्य केनचित् । एकक्षणे बुद्धमोधिरचिन्त्या मेन शोधिता ॥ ६७ ।। अक्षयो ज्ञान निर्देशो निर्विकारः स्वभावतः । एकक्षणे प्रभाव्यन्ते यस्मिख्यध्वगता जिनाः ॥ ६८॥ अनन्तकर्मा सप्रज्ञो बोव्यर्थी चिन्तयेत्सदा । चित्तमित्यपि यत्रास्य चित्ते चित्तं न जायते ।। ६९ ॥ सर्वामिलापाविपया गम्भीरा बाक्पथोज्झिताः । अचिन्त्या बुद्धधर्मास्ते यः संबुद्धाः प्रभाविताः ॥ ७० ॥ अथ खलु वैरोचनप्रणिधानकेतुध्वजो बोधिसत्त्यो बुद्धाधिष्ठानेन दश दिशो व्यवलोक्य तस्यां वेलायामिमा गाथा अभापत- अमूहस्मृतयः शुद्धा धर्मोद्गतसुनिश्चिताः । अचिन्त्यमतिमन्तस्ते अक्षया बोधिसागराः ।। ७१॥ मनोत्र निश्चितं तेपो तश्चर्यागोचरो ह्ययम् । तेषामनाचलं ज्ञानं तेऽत्र छिन्नकथंकपाः ।। ७२ ॥ खेदो नोत्पद्यते तेषां न तेपा सीदते मनः । तेषां प्रवर्तते चित्तं बुद्धधर्मपरायणम् ॥ ७३ ।। ते प्रजायते श्रद्धा गलजाता साता। ज्ञानेऽत्र हि रतिस्तेपामनिलम्भे निरालये ।। ७४ ॥ सपूर्णाः कुशधर्मः कल्पकोटीसमार्जितैः । नामयन्ति च तासर्ने रते ज्ञानाबिनोसमाः ।।७५॥ विचरन्ति च संसारे न च संसारनिश्रिताः । निश्चिता बुधर्मेषु रमन्ते युद्धगोचरे ।। ७६ ॥ यावती लोकसंपत्तिः सत्तधातो प्रवर्तते । सर्मा प्रहीणा धीराणां युद्धसंपत्स्थिता हि ते ॥७७॥ पृपा समाधितो लोकाः सदा वद्धः प्रवर्तते ! असङ्गचारिणखान सदा सचार्यनिधिताः ॥ ७८॥ 16 20 25 83 3 Bापिरोता. २B समुद्भवा.

·10 १ निदानपरिवर्तः। अतुल्यं चरितं तेषामचिन्सं सर्वदेहिभिः । लोकसौख्यं चिन्तयन्ति येन दुःखं निवर्तते ॥ ७९ ॥ बोधिज्ञानविशुद्धास्ते सर्वलोकानुकम्पकाः। आलोकभूता लोकस्य सर्वलोकप्रमोचकाः ॥ ८० ॥ अय खलु सर्वावरणविकिरणज्ञानविक्रान्तराजो बोधिसत्त्वो बुद्धाधिष्ठानेन दश दिशो 5 व्यवलोक्य तस्यां वेलायामिमा गाथा अभापत- सुदुर्लभो बुद्धशब्दः कल्पकोटीशतैरपि । किं पुनदर्शनं सर्वकाहाछेदनमुत्तमम् ॥ ८१ ॥ स दृष्टो लोकप्रद्योतः सर्वधर्मगतिं गतः । पुण्यतीर्थ त्रिलोकस्य सर्वसत्त्वविशोधनम् ॥ ८२ ॥ पश्यतां रूपकायेन सत्त्वसारमनिन्दितम् । न समुत्पद्यते तृप्तिः कल्पकोट्ययुतैरपि ।। ८३ ॥ रूपकायं नरेन्द्रस्य प्रेक्षमाणा जिनौरसाः । असङ्गाः खं शुभं बोधौ नामयन्ति परार्थिनः ॥ ८४ ।। बुद्धबोधेर्मुखमिदं रूपकायो महामुनेः । निश्वरन्ति यतोऽसङ्गा अक्षयाः प्रतिसविदः ।। ८५ ॥ अचिन्त्यानमितान् सत्त्वानवभास्य महामुनिः । अवतार्य महायाने व्याकरोत्यप्रबोधये ॥ ८६ ॥ महत्पुण्यमयं क्षेत्रमुदितं ज्ञानमण्डलम् । मासयत्यमितं लोकं पुण्यस्कन्धविवर्धनम् ॥ ८७ ॥ छेदनो दुःखजालस्य ज्ञानस्कन्धविशोधनः । न दुर्गतिमयं तेषां यैरिहारागितो जिनः ।। ८८ ॥ विपुलं जायते चित्तं पश्यतां द्विपदोत्तमम् । प्रज्ञावलमसंख्येयं जायते चन्द्रभास्वरम् ॥ ८९ ।। भवन्ति नियता बोधौ दृष्ट्वा बुद्धं नरोत्तमम् । निश्चितं च भरत्येषां भविष्यामि तथागतः ॥ ९० ॥ अय खलु धर्मधातुतलभेदज्ञानाभिज्ञाराजो बोधिसत्वो बुद्धाधिष्टानेन दश दिशो 15 20 23 परलोक्य तस्यां वेलायामिमा गाया अभापत- 30 अनन्तगुणसंपन्नं दृष्ट्वा शाक्यर्षभं मुनिम् । परिणामयता चित्तं महायाने रिशुष्यति ।। ९१॥

·6 गण्डम्यूहस्त्रम्। अर्याय सर्वसत्त्वानामुत्पदन्ते तथागताः । महाकारुणिका धीरा धर्मचक्रप्रवर्तकाः ॥ १२ ॥ प्रतिक कथं शक्यं बुद्धानां सर्वदेहिमिः । सत्वार्थेष्वभियुक्तानां कल्पकोटिशतैरपि ।। ९३ ।। कल्पकोट्यो वर पकल्यपाये भृशदारणे। म खेवादर्शनं शास्तुः सर्वसङ्गविवर्तिनः ॥ ९४ ॥ सर्वसत्त्वगतौ यावान् दुःखस्कन्धः प्रवर्तते । उत्सोढव्यः स निखिलो बुद्धानां न त्वदर्शनम् ॥ २५ ॥ यावन्त्यः सर्वलोकेऽस्मिन्नपायगतयः पृथक् । वरं तत्र चिरं वासो बुद्धानामश्रुतिर्न च ॥ ९६ ॥ एकैकत्र बरं कल्पान् नियासो नरकेऽपि तान् । न वन्यत्र जिनातायाः स्थितो बोधेर्विदूरतः ॥ ९७ ।। किं कारणमपायेषु निवासश्चिरमिष्यते । यन्कारणं जिनेन्द्रस्य दर्शनं ज्ञानवर्धनम् ।। ९८ ॥ छियन्ते सर्वदुःखानि दृष्ट्वा लोकेश्वरं जिनम् । संभवत्यवतारश्च ज्ञाने संबुद्धगोचरे ॥ २९॥ क्षपयसाइतीः सर्वा दृष्ट्वा बुद्धं नरोत्तमम् । वर्धयत्यमितं पुण्यं येन बोधिरवाप्यते ॥ १०० ॥ छिनति काढा बिमतीः सत्वानां युद्धदर्शनम् । प्रयति संकरपालौकिकाल्लोकोत्तरानपि ॥ १०१॥ 10 15 20 --- ·१B सर्व त. २Som. बोधिसत्वानां. ३"त. ४Bon. बोधिसत्वसंप. ५ "परमाणुरजमाशा. गम्द.४ २ समन्तभद्रः। अय खल्लु समन्तभद्रो बोधिसत्वो महासत्त्वः सर्वावन्तं बोधिसत्त्वगणं व्यवलोक्य भूयत्या मात्रया विभजन् विस्तारयन् देशयन् उत्तानीकुर्वन् संप्रकाशयन् अबभासयन् प्रभासयन् उपदिशन् धर्मधातुनयेन आकाशधातुसमतया त्र्यध्वसमतया धर्मधातुसमतया सन्विधातुसमतया सर्वलोकयातुसमतया सर्वकर्मवंशसमतया सत्त्वाशयसमतया सत्त्वाधिमुक्ति- 5 समतया धर्मप्रतिमाससमतया सत्त्वपरिपाककालसमतया सर्वजगदिन्द्रियसमतया च, एवं सिंहविजृम्भितं तथागतसमाधि चैपां वोधिसत्त्वीनां संप्रकाशयति स्म दशभिनिर्देशपदैः । कतमैदशमिः ? यदुत सर्वधर्मधातुपर्यापन्नेषु बुद्धक्षेत्रपरमाणुरजःसर्वबुद्धपरंपराक्षेत्रपरंपरा- निर्देशः । यदुत आकाशधातुपरमेषु सर्वयुद्धक्षेत्रेषु अपरान्तकोटीगतकल्पतयागतगुणानुचरण- निर्देशः । यदुत सर्वबुद्धक्षेत्रतयागतसमुत्पत्त्यनन्तमध्याभिसंबोधिमुखसमुद्रसंदर्शननिर्देशः । 10 यदुत आकाशधातुपरमबुद्धक्षेत्रतथागतपर्पमण्डलबोधिसैवसंघबोधिमण्डाभिमुखावस्थान- निर्देशः । यदुत सर्वत्र्यध्वयुद्धकायसदृशनिर्माणसर्वरोममुखप्रमुञ्चनचित्तक्षणधर्मधातुस्फरण- निर्देशः । यदुत सर्वदिक्समुद्रेषु सर्वक्षेत्रसागरसमतलाधिष्टानेककायस्फरणप्रभासनिर्देशः । यदुत सर्वारम्वणतलेषु बुद्धभूमिविकुर्षितसर्वत्र्यवसमवसरणाधिष्ठानसंदर्शननिर्देशः । यदूत सर्वक्षेत्रपरमाणुरजःसमत्र्यध्वक्षेत्रपरंपरानानावुद्धविकुर्वितकल्पसागरसंदर्शननिर्देशः । 15 यदुत सर्वत्र्यध्वबुद्धप्रणिधानसागरसर्वरोमनिगर्जनापर्यन्ताधिष्टानबोधिसत्त्वसंभवनिर्देशः । यदुत धर्मधातुप्रमाणबुद्धसिंहासनबोधिसत्वपर्पन्मण्डलासंभिन्नबोधिमण्डालंकारनानाधर्मचक्र- प्रवर्तनापरान्ताधिष्ठान निर्देशः । इति हि मो जिनपुत्रा एतान् दशान् प्रमुखान् कृत्वा अनभिलाप्ययुद्धक्षेत्रपरमापुरजःसमान् एतस्य सिंहविजृम्मितत्य समाधिनिर्देशाननुगच्छामि । अपि तु खल्ल पुनर्भो जिनपुत्राः तथागतज्ञानगोचर एषः ॥ अथ खलु समन्तभदो वोधिसत्त्व एतस्यैव सिंहविजृम्भितस्य तथागतसमाधेरर्थनिर्देश योतयमानो युद्धाधिष्टानेन तथागतवदनं प्रेक्षमाणः सर्वावन्तं पर्षन्मण्डलसमुद्रं व्यवलोक्य अचिन्त्यबुद्धविषयानन्तमप्यतथागतसमाधिविकुर्वितानि व्यवलोक्य अचिन्त्यज्ञानमायागत- धर्मतां व्यवलोक्य अचिन्त्यव्यवयुद्धसमतां व्यवलोक्य अचिन्त्यानन्तमध्यसवाक्पय- निरुक्तिसर्वधर्मनयान् व्यवलोक्य तस्यां वेलायामिमा गाया अभापत- सर्वक्षेत्रपरमाणुसाशा एकरोमि जिनक्षेत्रसागराः । बोधिसत्त्वपर्पत्परीहत- सतन बुद्ध स्थितु बुद्धआसने ॥ १ ॥ 20 25 ·(२.२- 5 10 33 15 गण्डन्यूहसूवम् । एकरोमि बहुक्षेत्रसागरा बोधिमण्डस्थित पद्मासने। धर्मधातु विपुलं करिन्वना दृश्यते द्रुभवरेषु नायकः ॥२॥ মাস্কৰণ্যগুয়ে एकरोमि जिन संनिपण्णकाः । बोधिसत्त्वपर्वपरीवृताः सर्वभद्रचरिया प्रभाषते ॥ ३ ॥ एकक्षेत्रि जिन संनिषण्णकाः सर्वक्षेत्रग्रसरान् स्फरिल्लना। बोधिसत्र बहुमेघ अक्षया एन्ति ते दशदिशा समन्ततो ॥ ४ ॥ क्षेत्रकोटिपरमाणुसादृशा वोविसत्त्वगुणरसागरप्रमाः। গিন্তু দাম্ভ হালী धर्मधातु स्फरिषु दश दिशः ॥ ५॥ सर्वक्षेत्रप्रतिभासदर्शना धर्मराजजिनज्ञानसागराः। ते च भद्रचरियप्रतिष्टिताः सर्वबुद्धपरिपा उपागमि ॥६॥ सक्षिप्रसरे निपण्णका बोधिसत्यचरप्रीतिगोचर धर्ममेघ श्रुणमान सूरता एकक्षेत्रि चरि कल्पमोटियः ।।७।। बोधिसत्व विचरन्ति चारिका धर्मसागरचरी विरोचना। ओतरन्ति प्रणिधानसागरा- ने प्रनिष्ठ जिनभूमिगोचराः ॥ ८॥ अन्यान्यजिनधर्मसमपा- स्ते समन्तचरि भबुद्धिषु । संयुद्धगुणवर्णसागरा- नोतरन्ति विपुट रिचार्जितम् ।। 20 31 ·२.१०] २ समन्तभद्रः। २७. धर्मधातुसुगति स्फरित्वना सर्वक्षेत्रपरमाणुसादृशान् । कायमेघ सततं प्रमुञ्चतो धर्मवर्पतु उपेतु बोधये ॥ १०॥ अथ खल भगवान् भूयस्या मात्रया तेषां बोधिसत्त्वानामत्रैव सिंहविजृम्भिते युद्ध- । समाधी संनियोजनार्थ भूविवरान्तरादूर्णाकोशाधर्मधातुसमन्तद्वारविज्ञप्तित्र्यध्वावभासं नाम रमि निवारयित्वा अनभिलाप्यबुद्धक्षेत्रपरमाणुरजःसमरदिमपरिवारां दशदिक्सर्वलोकयातु- समुद्रेषु सर्वक्षेत्रप्रसरानयमासयति स्म || अय खल पे ते वोधिसत्त्वा जेतवने संनिपतिताः, ते पश्यन्ति स्म सर्वधर्मधातुगतेषु सर्वबुद्धक्षेत्रेषु आकाशधातुपर्यवसानेषु सर्वत्रुक्षेत्रपरमाणुरजःसमबुद्धक्षेत्रपरमाणुरजोन्तर्गतेपु 10 युद्धक्षेत्रसंगतेषु नानावलेषु नानाविशुद्धषु नानाप्रतिष्टानेषु नानासंस्थानेषु युद्धक्षेत्रेषु घोधिमण्डवरगतं बोधिसत्त्वसिंहासननिषण्णं सर्वलोकेन्द्रसंपूजितं बोधिसत्त्वगणपरिवृतमनुत्तरां सम्परसंधिमभिसंयुध्यमानं कचिद्धर्मचक्र प्रवर्तयन्तं धर्मधातुसफरणेन खरमण्डलेन अन- भिटाप्यबुद्धक्षेत्रपिपुलेषु पर्पन्मण्डलेघु, फचिद्देवभानगतं फचिन्नागभवनगतं फचिद् यक्षभरनगतं फचिद् गन्धर्षभरनगतं फचिदसुरभवनगतं कचिद्रुडभरनगतं कचित्किन्नर- 15 मानगतं फचिन्महोरंगभवनगतं फचिन्मनुष्येन्द्रभवनगतं फचिन्मनुष्यलोके ग्रामनगर- निगमजनपदराष्ट्रराजधानी नानानिर्वितधर्म देशयमानं मानेपिथैनानाविधराममाना- नासमाधिमुराविज्ञप्तिभिनानासमाध्यभिज्ञाभिर्नानाकुलगोरसंभपन नावणविज्ञप्तिभिर्नानाप्रभा- मन्दलेनीनारदिमजालप्रमुचनेनावरमग्डनानापर्पन्मण्डतैनांनाफयापुरुषाधिष्टानैर्नाना- शासनाधिष्टाने नापदन्यजनैर्नानानिरुतिभिर्धर्म देशयन्तं पश्यन्ति स्म । पारन्तध ते बोधिसताम्नेषु तेषु पर्यमण्डलेपु तयागतस्य गम्भीरयुद्धनमाधिनिकुषितानि पश्यन्ति स्म । धर्मयानुपरमै लोकधानुवाकाशधानुपर्यवसानेषु दशदिव्यासानेषु अनन्त- रिस्परिवर्तसमपसरणेषु सादिक्समुनेषु नानाधर्मदिग्दारेषु नानादिरसंशागते नानादिरसमा. गरगे नानादिमागेषु नानादिगनुगमे नानादिपसागरेषु यदुत स्यां दिशि दक्षिगायो पभिमागमुचरम्यामुचरपूर्णा दिशिगापा दक्षिमपधिमायां पविमोचरस्यामधः ऊप सित क्षेत्रमापरिशु सरमापदिकवि मरमसंज्ञागतारिरि पूर्णत्तोटीगतदिदयारि दरा- दिनमा पनदिदापि समापदगदगुगनिक्षेपमहादिश्वापि सशिपरमारन:- पाहिति निरगविक्षी नानामाभिस्कारसपिनदिसणी कपार- पालमप्पाराशतसिपमारि सम्नानुनामिभिमायणतागमतानुगना. बनभांमारहाणामनरांजगदि मिनातानि मगरभि नामांकन मंगा हानामिनि मति मांत्र समनपा Son witB candit ·२८ . गण्डन्यूहसूत्रम्। [२.१०- यथाशयाना सत्यानामभिमुखरूपसदर्शनविज्ञप्तीनि सबुद्धधर्मसनकाशनसत्वपिनयाप्रति- प्रत्नब्धानि तथागत विकर्षितानि पश्यन्ति स्म । स ते भगाता वैरोचनेन पूर्वबुशलचर्यास- भागतया चतुर्भि सग्रहबस्तुमि सगृहीता , दर्शनेन श्राणेन अनुस्मृत्ला पर्युपासनेन च परिपाचिता , पूर्वमनुत्तराया सम्यक्सयोधौ चित्तमुत्पादिता , तर तत्र तथागतेषूपसामन्त ह कुशलगूठे सगृहीता , यथाकुशलमूसभागतया सज्ञतापरिपाकोपायसुपरिगृहीतत्त्वात्तद- चिन्त्य भगवतो चेरोचनस्य समाधिनिर्मितमनतरन्ति धर्मधातुपिपुलगाफाशधातुपर्यवसानम्। केचिद्धर्मकायमगतरति, केचिद्रूपकात्यम् , केचिपूर्व बोधिसत्त्वसमुदागमम् , केचित् पारमितापरिपूरिम्, चिचर्यामण्डलनिशुद्धिज्यूहम्, केचिद्बोधिसत्त्वभूमिविकुर्वितम् , फेचिदभिसबोधिविकुर्पितम् , केचिद्बुद्धविहारसमाध्यसभेदविकुर्वितम्, केचित्तथागतबल 10वैशारयज्ञानम् , फेचिलुद्धप्रतिसविरमागरमातरति । एवप्रमुखान् दशबुद्धक्षेत्रानभिगष्य परमाणुरज समान् बुद्धविर्तितसमुदाननतरन्ति । गौनाधिमुक्तिभिनानापथैर्नानाद्वारेन नान वैशैर्नानारतारैना नयैर्नानानुगमैर्नानादिग्मिनानाभाजनैनीनादेशैन नालोकैर्नानाधिगमैर्ना नासभारेनीनाविकुतिर्नानोपायर्नानासमाधिमि तान् बुद्धविदुर्मितसमुद्रानतरन्ति नाना समान्यतारै । यदुत समतधर्मधातुव्यूहेन बोधिसत्वसमाधिना अवतरन्ति । सर्वत्र्यध्वासन- 1 ज्ञानविषयावभासेन बोधिसत्त्वसमाधिना, धर्मधातुतलासभेदज्ञानालोकेन बोधिसत्तसमाधिना, तथागतविषयतलप्रतेशेन बोधिसत्त्वसमाविना, गगनतलाभासेन बोधिसत्त्वसमाधिना, दश- तथागतमलाक्रमणविरेण बोधिसत्यसमाविना,युद्धाच्छम्मितव्यूहविक्रमविजृम्भितेन बोधिसत्त समाधिना, सर्वधर्मधातुनयापर्तगर्भेण बोधिसत्यसमाधिना, सर्वधर्मधालगनिगर्जनस्फरण च देण बोधिसत्यसमाधिना, सग तव्यूह वर्मप्रभेण च बोधिसत्वसमाधिना ते बोधिसत्त्यास्तान् 20 भगवतो वैरोचनस्य युद्धनिर्मितसमुद्रानवतरति । असगपट्टधर्मराजजेन च बोधिसत्त्यसमा धिना, सर्वावरणबुद्धसमुद्ररिपश्यिना बोधिसत्वसमाविना, सर्वलोकगत्यसभेदकाय- प्रतिभासबजेन बोधिसत्त्वसमाधिना, तथागतकायासभेदविषयप्रवेशेन बोधिसत्त्वसमाधिना, सरोकारर्त्यनुप्रवर्तनकरणागर्गेण च बौविसालसमाधिना, सर्वधर्मपदप्रतिष्ठानाधिष्ठाना विष्टितेन च वोधिसत्वसमाधिना, अस तशातप्रशातसमतारमासमण्डलेन बोधिसत्त्व 23 समाधिना, अनिलभनिर्मितसम तनिर्माणप्रतिभासेन बोधिसत्त्वसमाधिना, साक्षेत्रसमत समरसरणाधिष्टानेन बोधिसत्यसमाधिना, सबुद क्षेत्राभिसमोध्याकारणाभिनिहरिण बोधि सविसमाधिना, जगदि द्रवपिपरणेन बोधिसत्वसमाधिना, सर्वजगदिशेपासझमण्डर चिरणेन बोधिसत्यममाधिना, सर्वतयागतजनेत्रीसमवाधिष्टानेन बोधिसत्तसमाधिना, ससागरगुणप्रतिपस्यनतारेण बोधिसत्समाधिना, अशेपसारम्बणनिकर्षिताभिनिहारा 30 परान्ताविष्टानन बोधिसत्चसमाधिना, रातियागतपूर्वयोगसमुद्रावतारेण बोधिसत्त्वसमाधिना, १Bom मूत्र २ Bom frors नानाधिति up to अपतरन्ति ३ Bधर्मराजेन Bom पर ·, -२.१०] २समन्तभद्रः। अपरान्तसर्वतयागतवशसधारणाविष्ठानेन बोधिसत्त्वसमाधिना, प्रत्युत्पन्नदशदिक्सप्रक्षेत्र- सागरपरिशुद्धाधिमुक्त्यधिष्टानेन बोधिसत्त्वसमाधिना, सर्वयुद्वैकचित्तक्षणविहारावभासेन वोधिसत्त्वसमाधिना, सारम्बणासङ्गकोटिप्रशेन वोधिसत्वसमाधिना, सर्वलोकधात्वेक- बुद्धक्षेत्राधिष्टानेन बोधिसत्त्वसमाधिना, सबुद्धकायनिर्माणामिनिहारेण बोधिसत्त्वसमाधिना, वजेन्द्रसन्द्रियसागरप्रतिधेन बोधिसत्त्वसमाधिना, सर्वतथागतैकशरीरंग धिष्टानेन वोधि- 5 सत्त्वसमाधिना, चित्तक्षणकोटिसर्वधर्मधातुनयानुगमक्षणनिहारेण बोधिसत्चसमाधिना, सर्व- धर्मभातुक्षेत्रप्रसरनिर्वृतिसदर्शनाधिष्टानेन बोधिसत्त्वसमाविना, अधमूर्धतलविहाराधिष्ठानेन बोधिसत्त्वसमाधिना, सर्वबुद्धक्षेत्रसत्तमायासभेदाधिष्टानेन बोधिसत्त्वसमाधिना, सर्वज्ञाना- याभिमुखसमवसरणेन बोधिसत्वसमाधिना, सर्वधर्मखमानलक्षणापरिज्ञाप्रभेदेन बोधिसत्त्व- समाधिना, त्र्यवेकचित्तक्षणसभेदमण्डलेन बोधिसत्त्वसमाधिना, सचित्तक्षणधर्मधातुनय-10 शरीरगर्मंग बोधिसत्लसमाधिना, तथागतवशानुगमसिंहेन बोधिसत्वसमाधिना, सर्वारम्बण- वर्मधातुमतिचक्षुर्मण्डलेन बोधिसत्त्वसमौधिना, दशबलाक्रमविक्रमसमारम्भेन बोधिसत्त्वसमा- धिना, सर्वारम्वणसमतदर्शनचक्षुर्मण्डलेन बोधिसत्वसमाधिना, सर्ववर्णमण्डलजगद्रोचना- भिनिहारेण बोधिसत्चममाधिना, अचलापर्नगर्भेण बोधिसत्त्वसमाधिना, एकधर्मसर्मधर्म समवसरणनिर्देशेन बोधिसत्त्वसमाधिना, एकधर्मवाक्पयनिरुक्तिपदप्रभेदेन बोधिसत्त्वसमा-15 विना ते बोधिसत्तास्तान् भगरतो वेरोचनस्य बुद्धपिर्षितसमुद्रानवतरन्ति । सर्वबुद्ध पजाधिष्टानधर्मनिर्देशेन बोधिसत्वसमाधिना, व्यपकोट्यसङ्गानभासेन बोधिसत्वसमाधिना, समन्यानुगमासभिन्नज्ञानेन चोविसत्वसमाधिना, सूक्ष्मनयदशमलान्तर्गतेन बोधिसत्वसमा- पिना, अनाच्छेद्यनोधिसत्वचर्यासर्वकल्पाभिनिहस्रेण बोधिसत्त्वसमाधिना, सर्वदिक्समन्त जाभिमुखमेधेन बोधिसत्त्वसमाधिना, अभिसबोधिवियुर्वितरिटपनेन नोधिसत्वसमाधिना, 90 सर्ववेदयितासशक्षेमध्वजेन बोधिसत्वसमाधिना, सर्वव्यूहगगनाल्याराभिनिहरिण बोधिसत्त्व- समाधिना, क्षणक्षणजगदुपनिर्मितविश्वमेवामिनिहारेण बोधिसत्त्वसमाधिना, गगननिरजस्तया- गतचन्द्रप्रभेग बोधिसत्वसमापिना, सर्वतयागतगगनाधिष्टानेन बोधिसत्त्वसमाधिना, सर्व- धर्मेन्द्रिय यूहप्रभासेन बोधिसत्वसमाधिना, सर्वधर्मार्यविवरणप्रदीपेन बोधिसत्वसमाधिना, दशवमण्डलापमासेन बोधिसत्चममारिना, त्र्यपयुद्धरेतुपजेन बोधिसत्वसमाधिना, स-25 धुबैकगर्भेण बोधिसत्तसमाधिना, सर्वक्षणक्षणारम्मनिष्टन बोधिसत्त्वसमाधिना, अक्षयपुण्य- गर्भेग बोधिसत्वसमापिना, अनन्तयुद्धदर्शनविनयात्रभासेन बोधिसत्तसमाधिना, सर्वधर्मयन- सिंहप्रतिष्ठानेन बोधिसत्तसमाधिना, सर्वतयागतनिर्मागसदर्शनसमन्तविज्ञत्यमिनिहारण बोधिनपसमाधिना, तियागतदिवसाक्रमणान्तिना गोधिसत्त्वममाधिना, एकत्र्यसनापेन बोधिसत्तसमाधिना, प्रकृतिप्रशातर्वधर्मसमतप्रभप्रनुत्धोपन्वरेण बोधिसत्नसमापिना, 30 सामुदर्शनसीमारतिरमग बोधिसत्यसमाधिना, निरपशेपसधिमंधानुपम्नग्निीप्रतिसुद्धन 1Bधम्बनधिटानेन २Bom मा मनाधिना 1 B रिय.

·गण्डन्यूहसूनम् । [२.१०- चोधिसत्यसमाधिना, अनालयधर्मगगनव्यालोकनेन बोधिसत्यसमाधिना, एकदिग्दशदिक्सा. गरसमवसरणावर्तेन बोधिसत्वसमाधिना, सर्वधर्मधातुतलप्रमुखप्रवेशेन बोधिसत्त्वसमाधिना, सधिर्मसागवतिगौण बोधिसत्तसमाधिना, सर्वसत्त्वप्रभामुञ्चनप्रशान्तकायेन बोधिसत्त्व- समाधिना, एकचितक्षणसीभिज्ञाप्रणिध्यभिनिर्हारेण बोधिसत्वसमाधिना, सदासर्वत्र- 5 समन्ताभिसयोध्यधिष्टानेन बोधिसत्वसमाधिना, सर्वधर्मधावेकव्यूहानुगमप्रवेशेन बोधि- सत्यसमाधिना, संयुद्धस्मृतिशरीरायभासेन वोविरात्वसमाधिना, सर्वजगरिविशेषज्ञाना- भिज्ञेन बोधिसत्वसमाविना, चित्तक्षणानन्तधर्मधातुनयखकायस्फरणेन बोधिसत्त्वसमाधिना, एकनयधर्मवातुसधिमैकनयव्यूहप्रभेण बोधिसत्यसमाधिना, सर्पबुद्धधर्ममण्डलचक्रतेजो- धिष्टानेन योधिसत्वसमाविना, इन्द्रजालसत्सधातुसग्रहप्रणिधिचर्याधिष्ठानेन बोधिसत्वसमा- 10 धिना, सलोमधातुतलासभेदेन बोधिसत्वसमाधिना, पद्मश्रीपिकुर्वितसमन्त विक्रामिणा बोधिसत्वसमाधिना, सर्वसत्तमायपरिवर्तज्ञानाभिज्ञेन बोधिसत्यसमाधिना, सर्वसत्त्वाभि- मुरसकायाधिष्टानेन बोधिसत्यसमाधिना, सर्वसत्वस्वराङ्गासागरजगन्मन्त्रसभेदनयाभिने वोधिसत्वसमाधिना, सजगत्तलभेदनानाभिज्ञेन बोधिसत्वसमाधिना, महाकरुणाकोशा- सभेदगर्भण बोधिसत्त्वसमाधिना, सबुद्धतयागतकोटिप्रवेशेन बोधिसत्वसमाधिना, 15 सतियागतरिमोक्षभरनव्यग्लोफनसिंहविजृम्भितेन बोधिसत्यसमाधिना. एतत्प्रमुखैरनभि- लाप्यसुद्धक्षेत्रपरमाणुरज समेोधिसत्त्यसमाधिवर्गास्तारैते बोधिसत्त्यास्तात् भगवतो वैरोचनस्य बुद्धपितितमुद्रानवतरन्ति । पूर्वसभागचरितपिदुर्वित च समनुस्मरन्ति । चित्तक्षणे चित्तक्षणे सर्वधर्मधातुस्फरणेनारतारेण तेषा पुनर्बोधिसत्वाना भगस्त 'समुखीभावगताना जेतानानुप्राप्ताना दशयुद्धक्षेत्रपरमाणुरज समलोकमातुविपुलनानारत- पागर्भसिंहासनसनिपण्णाना महाशानाभिशानिर्वितनिर्याताना तीक्ष्णज्ञानाभिज्ञावति- भूम्यनुप्रासाना समन्तज्ञानव्यरचारागा प्रज्ञाकरगोनसभवानां सर्वज्ञज्ञानाभिमुखाना नितिमिरज्ञानचक्षुपा सत्यसारयिभावानुमासाना सबुद्धसमतानुगताना विकल्पधर्मचरणाना सर्वधर्मारम्बणप्रतिविद्धाना सर्वधर्मप्रकृतिशान्तारम्बणाना सर्वलोक- प्रशान्तनिर्वाणाल्यपरमाणा सलोनानात्वप्रतिष्टानाम् अनिकेतसर्वक्षेत्रगमनानाम् अप्रति. धानधर्मपदानाम् अनार्यहसवधतिमानप्रतिष्टानां सर्वजगत्परिपाकविनयप्रतिपन्नाना सर्व- सत्यशेमगलिसदर्शकानाम् अभ्युद्गतज्ञानविमोक्षभवनगोचराणा विरागकोट्यनुगतज्ञानशरीराणां सर्वभवसमुद्रोचरिताना सर्वजगतमोटीविपदयकाना धर्मसागरप्रज्ञावभासमण्डलाना सागरवतीयानुममाधिमुसमाहितमहापारणाचित्तानां मायागतधर्मनयासुप्रतिविद्धानां स्वभोपपराधास्तीनी प्रतिभासोपमसतियागतदर्शनप्रतिविद्वाना प्रतिश्रुत्कोपमसर्प- नानियोपरिशप्तीनां निर्मिनोपमधर्माभिनिवृत्तिज्ञानप्रतिविद्वानां सुसमानितविषयप्रणि. समन्तानमण्डलोशुद्धिकौशल्यानुगतानाम् असन्तशान्तप्रशान्तचित्ताना साधारणीगोवज्ञानविषयाणो अच्चम्मिनसमाधिवसमतपरा धर्मधातुस्थितिकोटी- 20 matale ·-२.१०] २ समन्तभद्रः। गतचक्षुपां सर्वधर्मानिलम्भविहारप्राप्तानां अनन्तप्रज्ञासागरविचारिणा ज्ञानपारमितापारगतानां प्रज्ञापारमिताबलाधानप्राप्तानाम् ऋद्धिपारमितासर्वजगत्पारंगताना समाधिपारमितानशगताना तथागतार्थकौशल्याविपरीतशानिना धर्मकौशल्यप्रकाशननिधिज्ञाना निरुविज्ञानाभिज्ञाना- मक्षयप्रतिभानवलधर्ममेघानां वैशारदर्पमसिंहनादिनाम् अनालयधर्मासमरतिरताना विति- मिरसर्वधर्मप्रसारितचक्षुपा सर्पलोकसरित्तिभवज्ञानचन्द्राणा प्रज्ञामण्डलसर्वसत्यनयव्यवहार- 5 रदमीना ज्ञानवज्रपुण्यचक्रनालाना सौपम्योपम्यसमतिक्रान्ताना सर्वधर्मेन्द्रियज्ञानाङ्कुरविरुढानां शूरध्वजाना सर्वमारध्वजप्रमर्दनपीर्याणामनन्तज्ञानमण्डलतेजसा सर्वजगदभ्युद्गतकायाना सर्वधर्मानापरणप्रज्ञाना क्षयाक्षयकोटिज्ञानविबुद्धाना समन्तकोट्यगतभूतकोटिप्रतिष्टाना अनिमित्तव्यपहरणप्रत्यवेक्षज्ञानचक्षुपा सर्वबोधिसत्त्वचर्याभिनिहारनिमित्तकुशलानाम् अद्वय- ज्ञानगोचराणा सर्वलोकगतिविपश्यकानाम् अनिकेतर्मबुद्धक्षेत्रगतिप्रतिभासप्राप्ताना सर्वधर्मा-10 न्धकाररिंगतानाम् अतमोज्ञानमण्डलप्रतिपन्नाना समन्तदिग्धर्मानभासप्रयुक्ताना सनजगद्वरेण्य- पुण्यक्षेत्राणाम् अमोवश्रवणदर्शनप्रणिधिचन्द्राणा सर्वलोकाभ्युद्गतपुण्यसुमेरूणा सम्परप्रमादि- चक्रविनिमहशूराणा सबुद्धक्षेत्रघोषखरशब्दनिर्नादिना सबुद्धकायातृतदर्शनाना सर्वबुद्ध- शरीरप्रतिभासपशवर्तिना जगद्विनयानुकूलकायाधिष्ठानाना सर्वक्षेत्रप्रसरैककायस्फरणानाम् अभिसस्कारनिमण्डलपरिशुद्धानामनावरणगगनमहाज्ञानयानपात्राणा ज्ञानमण्डलसर्वधर्मधातु- 15 कायप्रभासनाना सर्पजगदुदितज्ञानादित्याना सजगदुचितययाशयरलाना सर्वजगदाशये- न्दियप्रतिविद्धज्ञानानाम् अनावरणविपयसर्वधर्मोपपन्नानाम् अनुपपत्तिसर्वधर्मस्वभारविज्ञप्ताना सेरमोदारान्योन्यसमवसरणज्ञानसपर्धितपर्तिना गम्भीरबुद्धभूमिगतिनिश्चिताना गम्भीरार्थ- पदव्यानव्यवहारज्ञानानाम् अक्षयपदव्यञ्जनार्यसूचकाना ससूरसागरैकपदप्रवेशप्रभाप-' विपुलधारणीज्ञानशरीराधिष्टानानाम् अनन्तकल्पसधारणानुगताधिष्टानानाम् 20 एकचिचक्षणानभिलाप्यफल्पसंगासप्रतिषिद्धज्ञानानाम् एकचित्तक्षणत्र्यवज्ञानसर्गलोका- भिज्ञानानां सर्वधर्मधारण्पनन्तबुद्धधर्मसागरप्रतिभासाना सर्वजगज्ञानोपनायिकधर्म- चक्रप्रवर्तनानिसाना बुद्धविषयज्ञानानभासप्रतिस्थ्याना सुदर्शनसमाधिसदासमापन्नानाम् असल्वोटीसर्वधर्मप्रभेदज्ञानाभिज्ञाना सर्वधर्मविशेषरिमोक्षाविषयज्ञानविकीडिताना सपारम्बण- शुभन्यूहाधिष्टानाना दशदिग्धर्मधातुदिगनुशरणप्रष्टिानां सर्वदिग्निमगपर्मधातुसमवसरणाना 25 सुक्ष्मोदारपरमाणुरजोनोधि पियुष्यता मुवर्णप्रकृतितपर्णसदर्शकाना एकदिक्समय- सरणानाम् एकम्पानन्तगुणशानसपर्धितज्ञानपुण्यगर्भाणा समुद्धस्तुतस्तरितप्रशस्तानाम् अक्षीगपदव्यञ्जनगुणवर्गनिर्देशाना बोधिमचाना जेतरने मनिपतिताना सनिपण्यानों तपागतगुगसमुद्रमतरता तयागतरदम्ययभासिताना शरीरेभ्य तेम्यश्च कटागारेभ्यो पोधिमररपरिभोगेम्प तेम्पक्ष बोधिमचासनेभ्य. सर्वमान्नेतरना महाप्रीतिगप्रतिगम-1 धन्तपा अचिन्लबोधिसत्वरारमामप्रतिगमन प्रीतिरगममममहाविबुर्तितम्यूनिमरित्या Som yet BTT Beratit v Brat माणाना ·गण्डन्यूहसूत्रम् । [२११ सर्वधर्मधातु स्फरन्ति स्म । यदुत चित्तक्षणे चित्तक्षणे विपुलरश्मिजालमेधा सर्वजगत्सतो पणा निश्चरित्वा दश दिश स्फरति स्म । सरितमणिघण्टामेधा निश्चरित्या सर्वत्र्यवतया गतगुणवर्णनिर्देशमेघनिर्नादाननुख तो दश दिश स्फरति स्म । सर्वजगद्वायमेया सारम्बणेभ्यो निश्चरित्या सर्वसत्यकर्मविपाकमधुरवाद्यघोपसप्रयुक्ता अनुवन्तो दश दिश 5 स्फरन्ति स्म । सबोधिसत्वप्रणिधानविचित्रबोधिसत्वचर्यासदर्शनरूपमेघा निश्चरित्वा सर्वबोधिसत्त्वप्रणिधानरुतघोपान् निगर्जतो दश दिश स्फरन्ति स्म । लक्षणानुव्यञ्जन विभूपितबोधिसत्त्वकायमेधा निश्चरित्या सर्वक्षेत्रेप्पनुगतबुद्धो पादपरपरामुदीरयन्तो दश दिश स्फरन्ति स्म । सर्वत्र्ययतथागतसदृशबोधिमण्डमेधा निश्चरित्वा सर्वतथागता तिसबोधिनिर्याणव्यूहान् सदर्शयन्तो दश दिश स्फरन्ति स्म | सौरम्मणेभ्य सर्वनागे 10 न्द्रकायमेघा निश्चरित्वा संग ववर्षाणि प्रवर्प तो दश दिश स्फरन्ति स्म । सर्वजगदिद्र सदृशकायमेघा निश्चरित्वा सम तभद्रबोधिसत्त्वचर्यामुदीरयन्तो दश दिश स्फरति स्म । सौरम्बणेभ्य सरितमयसपरिशुद्धबुद्धक्षेत्रप्रतिभासमेघा निश्चरित्या सर्वतयागतधर्मचक्र- प्रवर्तनानि दर्शयतो दश दिश स्फरति स्म । एषप्रमुखा अनभिलाप्यबुद्धक्षेत्रपरमाणु रज समा महान्यूविकुर्वितमेघा निश्चरति स तेपा बोधिसत्त्वानामधिष्ठानेन अचिन्त्य 16 धर्मसमुद्रानभासप्रतिलाभधर्मतया च ।। अय खल्ल मञ्जुश्रीक्रेविसत्त्वो युद्धाधिष्ठानेन एतान्येव सर्वविकुर्वितानि सदर्शयन् दश दिशो व्यवलोक्य तस्या वेलायामिमा गाथा अभापत- सप्रेक्षतो जेतवने अनत बुद्धाविष्ठान विपुल प्रवृत्तम् । आरम्बणा सर्वतु कायमेघा निश्चार्य ते सदिश स्फरन्ति ॥ ११ ॥ अनन्तपर्णा विपुला विशुद्धा व्यहा विचित्रा सुगता मजानाम् । दृश्यति सहि त आसनेम्य सारम्बणेभ्य प्रतिभासप्राप्ता ॥ १२ ॥ नानापियूक्ष रतनाचिमेघा स्फरति क्षेत्रातर सनमाना । रोग्णां मुपेभ्य मुगतामजाना हतानि बौद्धानि निगर्जमाना ॥ १३ ॥ प्रवद्रूपे सदशाममा प्रशान्तईर्यापथ शुद्धमाया । 20 95 M ·-२.२१] २ समन्तभद्रः। 5 10 वृक्षाण पुष्पेभि विनिश्चरित्वा व्रजन्ति च्यानाङ्गमुदीरयन्तः ॥ १४ ॥ समन्तभद्रोपमबोधिसत्वाः सलक्षणव्यञ्जनभूपितानाः । अचिन्त्या असंख्याः सुगतस्य रोम्णो अधिष्ठिता निर्मित निश्चरन्ति ॥ १५॥ त्र्यध्वोद्भवानां सुगतात्मजानां ये वर्णनिधारमहासमुद्राः। गर्जेन्ति तान् जेतवनोपविष्टां- ते व्यहमेघा गुणसागराणाम् ॥ १६ ॥ ये सर्वदिक्सत्त्वगणस्य कर्म- महासमुद्रा निखिला विचित्रा । श्रूयन्ति ते जेतवने द्रुमाणां कोशान्तरेभ्योऽपि विनिश्चरन्तः ॥ १७ ॥ त्र्यवस्थितानामिह या जिनानां क्षेत्रेषु सर्वेष्वखिला विकुर्वा । क्षेत्रादधस्तात्परमाणुसंख्या प्रत्येकमारम्वणमापिमान्ति ॥ १८॥ एकैकरोम्णि प्रविभक्त चित्रा बुद्धा दिक्क्षेत्रे समुद्रमेघाः। आभासयन्ति जिनाधिवासां प्रतिक्षणं तेषु च युद्धमेधाः ॥ १९ ।। जगत्समाः सर्वदिशः स्फरिवा समानुपायैः परिपाचयन्तः । तेषां प्रभाम्यश्च शिनिश्चरन्तो गन्धार्चिपुप्पौषममुद्रमेवाः ॥ २० ॥ व्योमाप्रमाणानि पिमानरतान् अशेषसरहरिराजितानि । स्फरन्ति सम्पति सदिक्षु क्षेत्रागि साश्यप योधिनग्यात् ।। २१ ॥ 15 20 ·5 गण्डन्यूहसूत्रम् । [२.२२- येऽशेषतस्यध्वगता हि दिक्षु व्यवस्थितानां सुगतौरसानाम् । समन्तभद्रेश्वरितप्रकारे- विशोधिताः क्षेत्र महौषधीनाम् ॥ २२ ॥ व्यूहा विचित्रा जगदप्रमाणे- विशोधिताः कल्पमहासमुद्रैः। दृश्यन्ति तेऽपि प्रतिभासयोगा- दशेषतो जेतवनान्तरिक्षे ।। २३ ।। अथ खल तेषां बोधिसत्त्वानां बुद्धसमाध्यवभासितसंतानानामकैकत्य बोधिसत्त्वस्य 11 अनमिलाप्ययुद्धक्षेत्रपरमाणुरजःसमानि महाकरुणामुखान्यवक्रान्तानि । ते भूयस्या मात्रया सर्वजगद्वितसंग्रहाय प्रतिपन्नाः । तेषां तथा समाहितानामेकैकस्मादोममुखादनभिलाम्यबुद्ध- क्षेत्रपरमाणुरजःसमा रश्मयो निश्चरन्तिाएकैकस्माच्च रश्मिमुखादनभिलाप्यवुद्धक्षेत्रपरमाणुरज:- समा बोधिसत्त्वनिर्माणमेघा निश्चरन्ति स्म सर्वलोकेन्द्रसदृशकायाः सर्वजगन्मुखकायाः सर्वसत्त्वपरिपाकानुकूलकायाः । निश्चरित्वा सर्वदिक्षु धर्मधातुं स्फरित्या सत्त्वान् संबोधयन्ति 15 परिपाचयन्ति विनयन्ति । अनभिटाप्ययुद्धक्षेत्रपरमाणुरजःसमैर्देवभवनव्युतिसंदर्शनमुखैः सर्वलोकोपपत्तिसंदर्शनमुखैबोधिसत्त्वचर्यामण्डलसंदर्शनमुखैः सप्रसंदर्शनमुखैचित्तसूचना- मकार्पः । सर्वबोधिसत्त्वप्रणिधाननिर्याणमुखैलोकधातुसंपनमुलैर्दानपारमिताचर्यासंदर्शनमुखैः सर्वतयागतगुणप्रतिपत्तिनिवृत्तिमण्डलमुखैः अङ्गप्रत्यङ्गच्छेदनाक्षान्तिपारमितासंदर्शनमुखैः महाबोधिसत्वविकुर्वितवीर्यपारमितासंदर्शनमुखैः सर्वबोधिसत्वष्यानविमोक्षसमाधिसमापत्ति- 20 युद्धज्ञानमार्गमण्डलालोकप्रभासस्वरमुखैः सर्ववुधर्मपर्येषणाय एकैकस्य धर्मपदव्यञ्जन- स्पार्याय असंख्येयागभावपरित्यागसंदर्शनमुखैः सर्वतथागतोपसंक्रमणसर्वधर्मपरिपृच्छनमुखैः यथाकालययाशयजगदुपसंक्रमणोपनायिकसर्वज्ञतापरिपूरझोपायनयसागरालोकविज्ञप्तिमुखैः सर्वबोधिसत्वपुण्यज्ञानसेमारसर्वमारपरप्रवाचनवमृद्यबलकेतुसंदर्शनमुखैः सर्वशिल्पज्ञाना- भिज्ञावतीज्ञानभूमिसंदर्शनमुखैः सर्वजगद्विशेषज्ञानाभिन्नावतीज्ञानभूमिसंदर्शनमुखैः सर्वसत्त्वा- ५ शयविशेषज्ञानाभिज्ञापतीशानभूमिसंदर्शनमुखः सर्वसत्त्वेन्द्रियप्रवेशप्रयोगनानाशवासना- समुद्रातरानामिज्ञावतीज्ञानभूमिसंदर्शनमुखैः सर्वसत्त्वनानाकर्मप्रतिपत्तिज्ञानाभिज्ञावतीज्ञान- भूमिसंदर्शनमुग्लैः । एतममुखाननमिठाप्ययुद्धक्षेत्रपरमाणुरजःसमैः सत्त्वपरिपाकविनमोपाय- संप्रमुखसोधिसत्वाः सर्वसत्वमयनेषूपसंक्रान्ताः संदरसन्ते स्म । केचिद्देवभवनेषु फेचिनागमवनेषु केचिद् यक्षभवनेषु फेचिगन्धर्वभवनेषु केचिदसुरभवनेषु केचिद्गरुडमव- 20 नेपु केथिन्किनरमयनेषु केचिन्महोरंगभवनेषु केचिद्रीन्द्रभवनेषु कचिन्मनुष्येन्द्रभवनेषु केचिद् यमनगरेप केचित् सर्वप्रेताव्येषु केचित् सर्वमरका केयु फैचित् सर्वतिर्यग्योनिगति 1B रालोसाय.

·-२.२३] २ समन्तभद्रः। असंभिन्नया महाकरुणया असंमिन्नेन प्रणिधानेन असंमिन्नन ज्ञानेन असंमिन्नेन सत्त्वसंग्रह- प्रयोगेन दर्शनवनयिकानां सत्वानां श्रवणवैनयिकानामनुस्मृतिवैनयिकानां खरमण्डलवैन- यिकानां नामनदीनिर्घोषवैनयिकानां प्रभामण्डलबैनयिकानां रश्मिजालप्रमुञ्चनवैनयिकानां यथाशयानां सत्वानां परिपाकविनयार्थ जेतवनान्ते बोधिसत्वा नानाविकुर्वितव्यूहै: सर्वलोकधातुसमुद्रेषु सर्वसत्त्वधातुप्रसरान् स्फरन्तः संदृश्यन्ते स्म । न च तथागतपादमूला- 5 दुचलन्ति । केचित् खभवनकूटागारासनपरिवारा दश दिशः स्फरन्तः संदृश्यन्ते, तथागत- पादमूलाच न चलन्ति । केचिन्निर्मितमेघान् प्रमुश्चतः संदृश्यन्ते सत्त्वपरिपाकाय, तथागतपर्यन्मण्डलाच न चलन्ति । केचिच्छ्रमणरूपेण केचिद्राह्मणरूपेण केचित्सर्वप्रति. लिङ्गाकल्पारोहपरिणाहरूपेण केचिद्वैद्यरूपेण केचिद्वणिपेण केचिच्छंभाजीत्ररूपेण केचिनर्तकरूपेण केचिद्देवलकरूपेण केचित् सर्वशिल्पाधाररूपेण सर्वनामनगरनिगमजन- 10 पदराष्ट्रराजधानीपूपसंक्रान्ताः संदृश्यन्ते स्म । कालवशेन कालमनुवर्तमाना अनुरूपकायाभि- निरिभेदेन अनुरूपकायवर्णसंस्थानभेदेन स्वरभेदेन मन्त्रभेदेन ईर्यापथभेदेन अवस्थानभेदेन सर्वजगदिन्द्रजालोपमायां वोधिसत्त्वचर्यायां सर्वशिल्पमण्डलप्रभासनायां सर्वजगज्ज्ञानोदयो- तनालोकप्रदीपायां सर्वसत्याधिष्टानव्यूहायां सर्वधर्मावभासनप्रभायां सदिग्यानव्यवस्थान- शोधनायां सर्वधर्ममण्डलप्रदीपायां वोधिसत्त्वचर्यायां चरन्तः सर्वग्रामनगरनिगमजनपदराष्ट्र- 15 राजधानीपूपसंकान्ताः संदृश्यन्ते स्म सत्त्वपरिपाकविनयाय ॥ 1Bधुताजीप. २ Bदेवस्पेग.

·- - - . . कल्याणमित्राणि। ३ मञ्जुश्री। अथ खलु मञ्जुश्रीरपि कुमारभूत प्रतिष्ठानकूटागारगत साध सभागरितोधिसले, नित्यानुनद्वैश्च वज्रपाणिभि , सनलोफररकरणप्रयुक्ताभिश्च सर्वबुद्धोपस्थानप्रणिधानचित्ताभि 5 शरीरयायिकाभिर्देवताभिः, पूर्वप्रणिधानानुनद्वाभिश्च पदकायिकाभिर्देवताभि , धर्मश्रवणाभि- मुखाभिश्च पृथिवीदेवतामि , महाकरुणाप्रयुक्ताभिश्च उससरोहदतडागोदधाननदीदेवताभि, प्रज्ञा काल्प्रभानभासाभिश्च अल्नदेवतामि, आवद्धमनुटाभिश्च वायुदेवताभि , सर्वदिगामासानाभिश्च दिग्देवतामि, अत्रियान्धकारविधमनप्रयुक्ताभिश्च रानिदेवताभि , तयागतदिवसाभिनिहरिप्रयुक्ताभिश्च दिवसदेवतामि , सर्वधर्मधातुगगनप्रतिमण्डलायुक्ताभिश्च 10 गगनदेवताभि , सर्वजगद्भवसमुद्रसतारणप्रयुक्ताभिश्च सागरदेवताभि', सज्ञितासभारसमार्जन- प्रयुक्ताभिश्च बुशलमूल कूटागाराम्युद्गतचिचामि पतिदेवताभि , सजगच्छरीरालकार- प्रयुत्ताभिश्व सर्वयुवर्णाधिष्ठानप्रणिधानप्रयुक्ताभिर्नीदेवताभि, संजगचित्तनगरपरि- पारनप्रयुक्ताभिश्च नगरदेवताभि , सर्वधर्मनगरप्रणि शनाधिमुक्कैश्च नागेन्दै सार्ध सर्वसचा रक्षाप्रतिपनैश्च यक्षेन्द्र, सत्वप्रीतिप्रेगरिवर्धनप्रयुक्तेश्च गन्धर्मेन्द्र , सप्रेतगतिविनि 1 वर्तनप्रयुक्तैश्च दुम्माण्डेन्दै, सत्वभवसागराम्युद्धरणप्रणिधिप्रतिपन्नैश्च गरडेन्द्र, सरलोकाभ्युद्गततथागतकायाल्परिनिप्पत्तिप्रणिधानसजातैश्च असुरेन्द्र , तथागतदर्शनप्रीति- रश्च प्रणतकायैर्महोरेगन्दै , ससारोद्विग्नमानसैश्च उल्लोक्तिपदनैर्देवन्द्र, महागौरवप्रति स्म्यैश्च प्रणतशरीरब्रह्मेन्द्र , महागौरवाभिद्युतमहितम् एवरूपया बोधिसत्त्रविक्रमव्यूहसपदा मञ्जुश्रीोधिसत्त्र सकाविहारानिष्क्रम्य भगवन्तमनेक्शतकृत्व प्रदक्षिणीय अनेका 20 कारया पूजयित्वा भगतोऽतिकादपक्रम्य येन दक्षिणापथस्तेन जनपदचर्या प्रान्त ॥ अथ खड आयुष्मान् शारिपुत्रो बुद्धानुभावेन अद्राक्षी मश्रिय कुमारभूतमनया ईश्या बोधिसत्ववियुर्तितम्यूहसपदा जेतवनानिष्कम्य येन दक्षिणा दिक् तेनोपसक्रम माणम् । दृष्ट्वा च अस्यैतदभवत्-यन्यह मझुधिया कुमारभूतेन साधं जनपदचयां प्रक्रमेयम् । स पष्ठिमात्रैभिक्षुभि परिवृत पुरस्कृत स्वकादिहापन्निष्पस्य येन भगमारतेनोपसतामत् । "७ उपसाम्य मगरत पादी शिरसाभिवन्ध भगर तमगेश्य भगवताम्यनुज्ञातो भगवन्त त्रि प्रदक्षिणीकृत्य भगवतोऽन्तिकापन्नम्प येन मञ्जुश्री कुमारभूतस्तेनोपजगाम सार्धं पष्टिमिभिक्षुमि परिश्त पुरस्कृत, सार्धनिहारिमिनबौरचिरप्रजिते , यदुत सागर- बुद्धिना च भिक्षुणा, महासदत्वेन च भिक्षुणा, पुण्यप्रमेण च महायसेन च त्रिभुदत्तेन च विशुद्धचारिणा च देवश्रिया च इद्रमतिना च ब्रह्मोत्तमेन च प्रशान्तमतिना च भिभुणा । एचप्रमुख परिमिर्मिभुमि परिवृत पुरस्कृत । स च ते भिक्षय पूर्वजिन- कृताधिवारा आरोपितवश मूग दूरानुगतापिमुक्तय श्रद्धानयपरिशुद्धा महाचेतना- Bom महागुरोन च मिगुणा . - 7 30 ·, ३ मजुश्रीः। समुदाचारा वुद्धदिग्विलोकनसमर्या धर्मखभावप्रकृतिनिष्पत्तिचेतसः परहितपरिणतबुद्धय- स्तथागतगुणामिलापिणो मञ्जुश्रीधर्मदेशनावैनयिकाः ॥ अथ खलु आयुष्मान् शारिपुत्रो गच्छन्नेव मार्ग सांस्तान् मिथुनवलोक्य सागरबुद्धि भिक्षुमामन्त्रयामास-पश्य सागरबुद्धे मञ्जश्रियो बोधिसत्त्वस्य कायपरिशुहिमचिन्त्यां सदेवकेन लोकेन, लक्षणानुव्यञ्जनविचित्रितां प्रभामण्डलपरिशुद्धिं च, अप्रमेयसत्वसंजननीररिमजाल- 5 व्यूह च, अपरिमाणसर्वदुःखप्रशमनं परिवारसंपदं च, पूर्वकुशलमूलसुपरिगृहीतान् मार्गव्यूहांश्च गच्छतोऽष्टापदो मार्गः संतिष्ठते । मार्गविक्रमव्यूहांश्च सर्वदिग्मण्डलाभिमुखान् वर्तमानान् पुण्यसम्यग्व्यहांश्च वामदक्षिणेन महानिधानान्युद्वैलानि भवन्ति । पूर्वबुद्धोपस्थानकुशलमूल- निष्यन्दैश्च सर्ववृक्षकोशेभ्यो व्यूहा निर्गच्छन्ति । सर्वलोकेन्द्राः पूजामेघानभिप्रवर्पन्तः प्रणमन्ति । दशम्यो दिग्म्यः सर्वतथागतो'कोशेभ्यो रश्मिजालमण्डलानि निश्चरित्वा 10 सर्वबुद्धधर्मानिगर्जमानान् मूर्ध्नि निपतन्ति । एवंप्रमुखानायुष्मान् शारिपुत्रो मझुश्रियः कुमारभूतस्य अपरिमाणान् मार्गक्रमणगुणव्यूहांस्तपां भिक्षूणां संदर्शयति, भापते उदीरयति प्रभावयति संवर्णयति विवरति विभजति उत्तानीकरोति । यया यथा स्थविरः शारिपुत्रो मझुश्रियः कुमारभूतस्य गुणानुदीरयति, तथा तथा तेषां भिक्षूणां चित्तानि विशुद्ध्यन्ति प्रसीदन्ति, प्रीतिवेगा विवर्धन्ते, हर्ष उत्पद्यते, संतानानि चैषां कर्मण्यानि भवन्ति, 15 इन्द्रियाणि प्रसीदन्ति, सौमनस्यं विवर्धते, दौर्मनस्यं प्रहीयते, चित्तमलोऽपगच्छति, सर्वा- वरणानि विनिवर्तन्ते, बुद्धदर्शनमभिमुखीभवति, बुद्धधर्मेषु चित्तानि परिणमन्ति, बोधि- सत्तेन्द्रियाणि परिशुध्यन्ते, बोधिसत्त्वप्रसादवेगा उत्पद्यन्ते, महाकरुणा संभवति, पारमिता- मण्डलमवक्रामति, महाप्रणिधानानि संजायन्ते, दशसु दिक्षु बुद्धसमुद्रा आभासीभवन्ति । ते एवमुदारं सर्वज्ञताप्रसादवेगं प्रतिलब्धा एतदवोचन्-उपनयतु उपाध्यायोऽस्मानेतस्य 20 सत्पुरुषस्य सकाशम् । अथ खलु आयुष्मान् शारिपुत्र तैर्भिक्षुभिः साधं येन मञ्जुश्रीः कुमार- भूतस्तेनोपसंक्रम्य एतदवोचत्-इमे मञ्जुश्रीः भिक्षवः त्वदर्शनकामाः । अथ खलु मञ्जुश्री: कुमारभूतो महता बोधिसत्त्वविकुर्वितेन सार्धं पर्पन्मण्डलप्रमाणेन भूमिमण्डलेन नागाव- लोकितेन प्रत्युदावृत्य तान् भिक्षूनवलोकयामास । अथ खलु ते भिक्षवो मझुश्रियः कुमारभूतस्य पादौ शिरोभिरभिवन्द्य अञ्जलीन् प्रगृह्य एतदवोचन्-अनेन वयं सत्पुरुप 25 खदर्शनकुशलमूलेन यदप्यस्माकमन्यत्कुशलमूलं वं जानीपे, उपाध्यायश्च, यच्च भगवतः शाक्यमुनेस्तथागतस्य प्रत्यक्षम्, तेन वयं कुशलमूलेन ईदृशा एव भवेम, यादृशस्त्वम् । एवंरूपं च कायं प्रतिलभेम, एवंरूपं घोपम्, एवंरूपाणि लक्षणानि, ईशानि विकुर्वितानि यादृशानि तव ॥ एवमुक्के एभिर्भिक्षुभिः मन्जुश्रीः कुमारभूतस्तान् भिक्षुनिदमवोचत्-दशभिरपरि- 30 खेदचित्तोत्पादैः समन्वागतो भिक्षवो महायानसंप्रस्थितः कुलपुत्रो वा कुलदुहिता वा १Bom. "प्रमाणेन भूमिमण्डलेन, , , ·. " 15 गण्डन्यूहसूनम् । [३,०- तथागतभूमिमवक्रामति, प्रागेव बोधिसत्वभूमिम् । कतमैर्दशभिः ? यदुत सर्वतधागत. दर्शनपर्युपासनफ्नोपसानेष्वपरिसैदचित्तोत्पादेन, सकुशलन्लोपचयेष्यनिवापरिवेद- चिसोत्पादेन, सर्वधर्मपर्येष्टिप्वपरिखेदचित्तोत्पादेन, सर्वबोधिसत्वपारमिताप्रयोगेवपरि- खेदचित्तोत्पादेन, सर्वबोधिसत्वसमाधिपरिनिष्पादनेष्वपरिखेदचित्तोत्पादेन, सांध्यपरंपरा- उ चतारेष्पपरिखेदचित्तोत्पादन, दशदिक्सर्वबुद्धक्षेत्रसमुद्रस्फरणपरिशुद्धिधु अपरिखेदचिचो- त्पादेन, सर्वसत्वधातुपरिपाकविनयेष्यपरिक्षेदचित्तोत्पादेन, सर्वक्षेत्रकल्पबोधिसत्वचर्या- निर्हारेपु अपरिखेदचित्तोत्पादेन, सर्वबुद्धक्षेत्रपरमाणुरजःसमपारमिताप्रयोगैकसत्वपरिपाचन- क्रमेण सईसच्चधातुपरिपाचनेन, एकतथागतवलपरिनिष्पादनेषु अपरिखेदचित्तोत्पादेन । एभिर्भिक्षयो दशभिरपरिखेदचित्तोत्पादैः समन्यागतः श्नाः कुलपुनः कुलदुहिता या 10 संवर्तते सर्वकुशलालेषु, विवर्तते सर्वसंसारगतिभ्यः, उच्चलति सर्वलोकवंशेभ्यः, अतिक्रामति सर्वश्रावकलेकबुद्धभूमिभ्यश्च । संभवति सर्वतथागतकुलवशेष, संपद्यते बोधिसत्वप्रणि- भाने , विशुष्यते सर्वतथागतगुणप्रतिपत्तिपु, परिशुध्यते सर्वबोधिसत्त्वचर्यासु, समुदा. गन्छति सर्वतथागतबलेषु, प्रमर्दति सर्वमारपरप्रथादिनः, आकामति सर्वबोधिसत्वभूमीः, आसन्नीभवति तथागतभूमेः ।। अथ खलु ते मिक्षव इमं धर्मनयं श्रुत्या सर्वयुद्धचिदर्शनासङ्गचक्षुपियं नाम समाधि प्रल्सलभन्त, यस्यानुभावादशदिगनन्तापर्यन्तलोकधानुस्थितांस्तथागतान् पर्यन्मण्डला- नद्राक्षुः । ये च ते लोकधातुषु सर्वजगत्युपपन्नाः सत्यास्तानशेषानदासुः । तश्चि लोकपातून नानाविभक्तितानपश्यन् । यानि च तेषु लोकधातुपु परमाणुरजांसि, तान्यपि गण- मायोगेन प्रजानन्ति स्म । ये चशेषो सत्त्वानां नानारदमपा भवनयिमानपरिमोगास्तानपि 20 पश्यन्ति स्म । तेषां च तथागताना खराङ्गसमुदानश्रौषः । तां च धर्मदेशनां नानापद- व्यमननिरुक्तिमन्त्रनामसंशभिराजानन्ति स्म । तेषां च सत्यानां चित्तेन्द्रियाशयान् व्यवलोक- यन्ति स्म । देश च पूर्वान्तापरान्तजातिपरिवाननुस्मरन्ति स्म । तेषां च तथागतानां दश- धर्मचक्रनिरुक्तिनि रानवतरन्ति स्म । दशद्धिविकुवितविहारान् दशादेशनानयनिरान् दशा- नुशास्तिपदनिहारानवतान्ति स्म । तेषां च तथागतानां दशप्रतिसविनयाभिनि रानयतरन्ति स्म 1 सहप्रतिलभादस्य समाधैर्दशबोधिचित्तासहस्राणि परिनिप्पादयन्ति स्म । दशसमाधि- सहलाम्ययनमन्ति स्म । दशपारमितासहस्राणि विशोषयन्ति स्म । ते महावभासप्रतिलब्धा महाप्रज्ञामण्डलावभासिता दश बोधिसत्वाभिज्ञाः प्रतिलभन्ते स्म तान् मृदुसूक्ष्माभिज्ञा- गुरप्रतिबन्धान बोधिचित्तोत्पादहदप्रतिष्टितान् मानीः कुमारभूतः समन्तभदायाँ बोधि- सत्यचर्यायो समादाप्य प्रतिष्ठापयामास । ते समन्तभदबोधिसत्त्वचर्याप्रतिष्टिता महापणि- 27 धानसमुदानपतीर्य अभिनिहरन्ति स्म । ते महाप्रणिधानसागराभिनित्या चित्तविशुद्ध्या कारियदि प्रतिलमन्ते स्म । कापविशुन्या कायलघुता प्रतिलभन्ते स्म, यया काय- 1B साधे, Bom. from दश ...upto सहपतिलम्माच, ·३ मधीः। विशुद्धया कायलघुतया तान्यभिज्ञामुखानि विपुलीकुर्वन्ते, अच्युतागामिनीरभिज्ञाः प्रतिलभन्ते स्म, येनाभिज्ञाप्रतिलाभेन मञ्जश्रियश्च कुमारभूतस्य पादमूलान चलन्ति । दशसु च दिक्षु सर्वतथागतकायमेघानभिनिहरन्ति स्म सर्वबुद्धधर्मपरिनिप्पत्तये ॥ अथ खल्ल मञ्जुश्रीः कुमारभूतस्तान् भिक्षूननुत्तरायां सम्यक्संबोधौ प्रतिष्ठाप्य अनुपूर्वेण जनपदचयां चरन् येन दक्षिणापथे धन्याकरं नाम महानगरं तेनोपजगाम । । उपेत्य धन्याकरस्य महानगरस्य पूर्वेण विचित्रसारध्वजव्यूह नाम महावनषण्डं पूर्वबुद्धा- ध्युपितचैत्यं तथागताधिष्ठितं सत्त्वपरिपाकाय अनन्तक्षेत्रानुरवितनामनिर्घोपम् , यत्र भगवता पूर्व बोधिसत्त्वचयां चरता अनेके दुष्करपरित्यागाः परित्यक्ताः, यस्मिन् पृथिवीप्रदेशे सततसमितं देवनागयक्षगन्धर्वासुरगरुडकिन्नरमहोरगमनुष्यामनुष्याः पूजां प्रत्युत्सुकाः, तत्र वासमुपगतः साधं सपरिवारेण । तत्र मञ्जुश्रीः कुमारभूतो धर्मधातुनयप्रभासं नाम 10 सूत्रान्तं प्रकाशयामास दशसूत्रान्तकोटीनियुतशतसहस्रप्रस्रवम् । तस्य संप्रकाशयतो महासमुद्रादनेकानि नागकोटीनियुतशतसहसाण्युपसंक्रान्तानि । ते तं धर्मनयं श्रुत्वा नागगति विजुगुप्सन्तस्तथागतगुणान् स्पृहयन्तो नागगति विवर्त्य देवमनुष्योपपत्तिं परि- गृह्णन्ति स्म । तर दश नागसहस्राण्यवैवर्तिकान्यभूवन्ननुत्तरायाः सम्यक्संबोधैः। तस्य तं धर्म देशयतः कालान्तरेण अनन्तमध्यसत्त्वधातुर्विनयं गतस्त्रिभिर्यानैः॥ अश्रीपुर्धन्याकरमनुष्याः-मञ्जुश्रीः कुमारभूतः इदं धन्याकरं नगरमनुप्राप्तः, इहैव विचित्रसारप्वजन्यहे चैत्ये विहरतीति । श्रुत्वा च पुनरुपासकोपासिका दारकदारिका महाप्रज्ञोपासकश्रेष्टिपूवंगमाः प्रत्येकं पञ्चशतपरिवारा धन्याकरानगरान्निष्क्रम्य येन मञ्जुश्रीः कुमारभूतस्तेनोपसंक्रान्ताः । तत्र महाप्रज्ञोपासकः सुदत्तेन चोपासकेन सार्ध वसुदत्तेन च पुण्यप्रभेण च यशोदेवेन च सोमश्रिया च सोमनन्दिना च सुमतिना च महामतिना च 20 राहुलभद्रेण च भद्रश्रिया चोपासकेन सार्धमेत प्रमुखैः पञ्चभिरुपासकशतैः परिवृतः पारातः येत मनुश्री कुमएभूतस्नेतपरसंक्रम्य मानुशियः कुमार भूतम्य पादौ शिरसाभिवन्ध मझुधियं कुमारभूतं त्रिः प्रदक्षिणीकृत्य एकान्ते न्यपीदत् ।। तत्र महाप्रज्ञा नामोपासिका सुप्रभया चोपासिकया साधं सुगात्रया च सुभद्रया च भद्रप्रिया च चन्द्रप्रभासया च केतुप्रभया च श्रीभद्रया च सुलोचनया चोपासिकया 25 सार्धमेत प्रमुगः पञ्चभिरुपासिकाशतैः परिवृता पुरसता येन मञ्जुश्रीः कुमारभूतस्तेनोप- संक्रम्य मञ्जुधियः कुमारभूतस्य पादौ शिरसाभिवन्य मञ्जुप्रियं कुमारभूतं निः प्रदक्षिणी- पला एकान्ते न्यपीदत् ।। तत्र सुधनः प्रेष्ठिदारफः मुनतेन च श्रेष्टिदारकेण साध मुसीटेन च साचारण च सुपिकामिगा च सुचिन्तिना च मुमतिना च मुबुद्धिना च मुनेरेग च मुबाहना च 15 " Bom. परिकार ·गण्डन्यूदसूनम् । t३..- सुप्रभेण च श्रेष्ठिदारकेण सार्धमतामुखैः पञ्चभिः श्रेष्ठिदारकशतैः परिवृतः पुरस्कृतो येन मझुनीः कुमारभूतस्तैनोपसंमन्य मश्रियः कुमारभूतस्य पादी शिरसामिवन्य माश्रिय कुमारभूतं त्रिः प्रदक्षिणीकृत्य एकान्ते न्यपीदत् ।। वन सुभदा दारिका महाप्रज्ञस्य गृहपतेहिता भद्रया च दारिकया सार्धमान- 6 रामार्तया च दृढमया च श्रीभद्रया च ब्रह्मदत्तया च श्रीप्रभया च सुप्रभया दारिकया सार्ध- मेतत्प्रमुखैः पश्चभिर्दारिकाशतैः परिवृता पुरस्कृता येन मञ्जुश्रीः कुमारभूतस्तैनोपसंक्रम्य मझुश्रियः कुमारभूतस्य पादौ शिरसाभिवन्ध मञ्जनिय कुमारभूत त्रिः प्रदक्षिणीकृत्य एकान्ते न्यपीदत् ।। अथ खल मञ्जुश्रीः कुमारभूतो धन्याकरानगराव ताः स्त्रीपुरुपदारकदारिकाः 10 संनिपतिताः संनिपण्या विदित्वा ययाशयं संदर्शनाधिपसेनाभिभूय महामैत्र्याधिपत्येन प्रहाय महाकरुणाधिपत्येन धर्मदेशनामभिनिस ज्ञानाधिपसेन चित्ताशयान् प्रविचिन्त्य महाप्रतिसंविदा धर्ममुपदेष्टुकामः सुधनं श्रेष्ठिदारकमवलोकयामास । ( सुधनः खल पुनः श्रेष्ठिदारकः केन कारणेनोच्यते सुधन इति ? सुधनस्य खलु श्रेटिदारकस्य समनन्तरा- वक्रान्तत्य मातुः कुक्षौ तस्मिन् गृहे सप्त रमाकुरा, प्रादुर्भूताः समन्ताद्गृहस्य सुविभक्ताः । 18 तेषां च रखाडुराणामधः सम महानिधानानि, यतस्ते रत्नाकुराः समुत्पत्य धरणितलमभि- निर्भिद्य अभ्युद्गताः सुवर्णस्य रूप्यस्य वैडूर्यस्य स्फटिकस्य लोहितमुक्तेरमगर्भस्य मुसार- गत्वस्य सप्तमस्य रतस्य । स यदा सर्वाङ्गप्रत्यङ्गैः परिपूर्णो दशानां मासानामत्ययाजात, तानि सप्त महानिधानानि सप्तहस्तायामविस्तारोद्वेधप्रमाणानि धरणितलादभ्युद्गम्य विवृत्तानि विरोचन्ति भ्राजन्ते स्म । पञ्च च भाजनशतानि तस्मिन् गृहे प्रादुर्भूतानि नानारज- 20 यानि, यदुत सर्पिभाजनानि तैलभाजनानि मधुभाजनानि नवनीतभाजनानि, प्रत्येक च सर्योपकरणपरिपूर्णानि । यदुत यत्रभाजनानि सर्वगन्धपरिपूर्णानि सुगन्धभाजनानि, नानावनपरिपूर्णानि शिलाभाजनानि, नानाभक्ष्यभोयरसरसाग्रपरिपूर्णानि मणिभाजनानि, नानारनपरिपूर्णानि सुवर्णमाजनानि रूप्यर्णपरिपूर्णानि, रूप्यभाजनानि सुवर्णवर्णचूर्ण- परिपूर्णानि, सुवर्णरूप्पभाजनानि वैडूर्यमणिरनपरिपूर्णानि, स्फटिकभाजनानि मुसारगत्य- 5 परिपूर्णानि, मुसारगल्लभाजनानि स्फटिकरमपरिपूर्णानि, अश्मगर्भमाजनानि लोहितमुक्ता- परिपूर्णानि, लोहितमुजाभाजनानि अश्मगर्भपरिपूर्णानि, ज्योतिर्ध्वजमणिरत्नभाजनानि उदकप्रसादकमणिरतपरिपूर्णानि, उदक्प्रसादकारिभाजनानि ज्योतिर्थजमणिरत- परिपूर्णानि । एतत्प्रमुखानि पञ्च रतभाजनशतानि सहजातस्य खल सुधनस्य श्रेष्ठिदारफास्य गृहे सर्वकोशकोष्ठागारपु धनधान्यहिरण्यसुवर्णविविधरतवाण्यभिप्लयर्पितानि । तस्य 20 मैमित्तिकैमाझ तापितृभ्यां शातिगर्गेण च विपुलसमृद्धिरस्य जातमात्रस्य गृहे प्रादुर्भूतति सुधनः सुधन इनि नाममं वृतम् । ) सुधनः खद श्रेष्टिदारका पूर्वजिनकृताधिकारोऽ- Sगारयांप प्रमाणात तदा ·10 -३.३] ३ मधी। ४१ वरोपितकुशलमूल: उदाराधिमुक्तिकः कल्याणमित्रानुगताशयोऽनवद्यकायवाड्मनस्कर्मसमुदा- चारो बोधिसत्त्वमार्गपरिशोधनप्रयुक्तः सर्वज्ञताभिमुखो भाजनीभूतो बुद्धधर्माणामाशयगमन- परिशुद्धोऽसङ्गबोधिचित्तपरिनिष्पन्नः ।। 'अय खल मञ्जुश्रीः कुमारभूतः सुधनं श्रेष्टिदारकमवलोक्य प्रतिसंमोदते स्म, धर्म चास्य देशयामास-यदुत सर्वबुद्धधर्मानारभ्य सर्वबुद्धधर्मसमुदयावाप्तिमारभ्य सर्वयुद्धानन्तता- 5 भारम्य सर्वबुद्धपरंपरावतारमारभ्य सर्वबुद्धपर्पन्मण्डलविशुद्धिमारभ्य सर्वबुद्धधर्मचक्रनिर्वाण- व्यूहमारम्य सर्ववुद्धरूपकायलक्षणानुव्यञ्जनविशुद्धिमारम्य सर्वबुद्धधर्मकायपरिनिष्पत्तिमारम्य सर्वबुद्धसरखतिज्यूहमारम्य सर्वबुद्धप्रभामण्डलब्यूहविशुद्धिमारम्य सर्वबुद्धसमतामारभ्य धर्म देशयामास ।। अप खलु मञ्जुश्रीः कुमारभूतः सुधनं श्रेष्ठिदारकं तं च महाजनकायं धर्मकयया संदर्य समादाप्य समुत्तेज्य संप्रहर्पयित्वा अनुत्तरायां सम्यक्संबोधौ चित्तमुत्पाद्य पूर्वकुशल- मूलं संस्मार्य धन्याकरे महानगरे ययाशयानां सत्त्वानां धर्मदेशनाधिष्ठानं प्रतिप्रसभ्य प्रक्रान्तः॥ अथ खछ सुधनः श्रेष्ठिदारको मझुश्रियः कुमारभूतस्य सकाशादिदमेवंरूपं बुद्धगुणमाहात्म्यं श्रुत्वा अनुत्तरसम्यक्संबोप्यभिलापपरमः पृष्ठतः पृष्टतोऽनुबद्धो मझुश्रियं 13 कुमारभूतं गायाभिरम्यष्टावीत्- त्वत्प्रभावत अहं महामते बोधि प्रस्थितु हिताय देहिनाम् । तत्र निश्चयु अनन्तगोचरो यो ममा भवति तं शृणोहि मे ॥ १ ॥ नन्दितोयपरिखावरोपितं मानदर्पप्राकारउच्छ्रितम् । सर्वसत्त्वगतिद्वारमापितं तत्पुरं त्रिमवनात्मकं महत् ॥ २॥ मोहविद्यतिमिरावगुण्ठितं रागदोपशिखिना प्रतापितम् । मारईश्वरवशंगताः सदा यत्र वाल अबुधा मिनिश्रिताः ॥ ३ ॥ तृष्णपाशनिगडैः सुदामिता मायशाठियखिलैः खिलीकृताः। 20 25 30 तृभवनायके. गड.६ ·४२ [३.५- 5 10 15 गण्डव्यूहसूत्रम्। संशयाविमतिअन्धलोचना मिथ्यपृथिवीपथेन प्रस्थिताः ॥ ४ ॥ ईर्ण्य मात्सर्य सदा सुदामिताः प्रेततिर्यन्नरकाक्षणे गताः । जातिव्याविजरमृत्युपीडिताः संभ्रमन्ति गतिचक्रमोहिताः ॥ ५॥ तेष त्वं कृपविशुद्धमण्डल ज्ञानरश्मिकिरणप्रभंकर । क्लेशसागरक्षयार्थमुद्गत सूर्यभूत अवभासयाहि मे ॥ ६ ॥ मैत्रभावनसुपूर्णमण्डला पुण्यज्योत्रनकिरणा सुखं दद। सर्वसत्त्वभवनैरुदागता पूर्णचन्द्रसदृशा प्रभाससे ॥ ७ ॥ सर्वशुक्लबलकोशसंमृता धर्मधातुगगनेन सज्जसे । धर्मचक्ररतनं पुरोजवा राजभूत अनुशासयाहि मे ॥८॥ बोधियानप्रणिधीपराकमा पुण्यज्ञानविपुला समार्जिता। सर्वसत्त्वहितयाभिप्रस्थिता सार्यवाह परिपालयाहि मे ॥९॥ क्षान्तिसारदृढवर्मवर्मिता ज्ञानखड्गकरुणायताभुजा । मारमण्डलरणस्मि आमुखे शूरभूत अभिवाहयाहि मे ॥ १० ॥ धर्ममेरुशिसरे समाश्रिता अप्सरोवरसमाधिनिर्वृता । शराहअमुरप्रमर्दना शकमत अवलोकयाहि मे ॥ ११ ॥ स्वं पुरे तृभागालआलये शानिनये रिनिधित। 20 25 30 ·-३.१९] ४३ 5 10 ३ मजुश्री। हेतुभूमिगतिचक्रसंभ्रमे दीपभूत गति दर्शयाहि मे ॥ १२ ॥ दुर्गतीगतपयाद्विवर्तना सूगतीगतपयाविशोधन । सर्वलोकगतिवीतिसंक्रमा मोक्षद्वारमुपनामयाहि मे ॥ १३ ॥ नित्सआरमसुखसंज्ञसंहतं वितथपाहपियनासुपीथितम् । सत्यज्ञानवलतीक्ष्णचक्षुपा मोक्षद्वार विवराहि मे लघु ॥ १४ ॥ सत्यवीतयपथेषु कोविदा मार्गज्ञानविधिपू विशारदा । सर्वमार्गविनये विनिश्चिता बोधिमार्गमुपदर्शयाहि मे ॥ १५ ॥ सम्यदृष्टितलभूमिसंस्थिता सर्वबुद्धगुणतोयवर्धिता । बुद्धधर्मगुणपुष्पयर्पणा वोधिमार्गमुपदर्शयाहि मे ॥ १६ ॥ यामतीतजिन यामनागता प्रत्युत्पन्नजिनभास्करांश्च यान् । सत्त्वसारसुगतान् दिशं गता- स्तान् पि दर्शयहि मार्गदेशक ॥ १७ ॥ कर्मयप्रविधिपू विशारदा धर्मयानरपयाकोविदा। मानपान विधिपू गिनिश्चिता योधियानमुपदर्शयाहि मे ॥ १८ ॥ प्रार्थनाप्रणिधिचनमण्डलं क्षान्तिपमापअक्षससितम् । अर्शपगुगरसचिनितं योधिपानगमिरोहपादि मे ॥ १९ ॥ 15 20 25 20 18 सत्त.

·[३,२०- ४४ I0 गण्डन्यूदसूधम् । सर्वधारणविशुद्धमण्डलं भैत्रकूटछदनं खलंकृतम् । घण्टमालग्नतिसंविदं शुमं अप्रयानमुपसंहराहि मे ॥ २० ॥ अह्मचर्यशयनाम्यलंकृतं स्वीसमाधिनयुतैः समाकुलम् । धर्मदुन्दुभिरुताभिनादित यानराज्यमुपनामयाहि मे ॥ २१ ॥ संग्रहश्चतुर्भिः कोश अक्षयं ज्ञानरतगुणहारलंकृतम्। दामहीपरवानसंयत यानश्रेष्ठमुपदर्शयाहि मे ॥ २२ ॥ स्यागरश्मिशुममण्डलप्रमे शीलचन्दनकृपानुलेपने । क्षान्तिशल्यदृढसंघिसंहते अप्रयानि लघु स्थापयाहि मे ॥ २३ ॥ सर्वसत्वविनपानिवर्तिये ध्यानपञ्जरसमाधिउच्छ्रिते। प्रज्ञपायसमयोगवाह ते धर्मयानि प्रवरे स्थपेहि मे ॥ २४ ॥ प्रणिधिचरगतिचक्रशोधन धर्मधारणिवढं महातलम् । ज्ञानयन्नसुकृतं मुनिष्टितं धर्मयानमभिरोहयाहि मे ॥ २५ ॥ तत्समन्तचरिभद्रशोधित सत्यवेक्षसविलम्वविक्रमम् । सर्वतः गुमचरीपराक्रम ज्ञानयानमुपनामयाहि मे ॥ २६॥ तदं वनिरसारसंस्थितं झानमार्यमुत निष्टितम् । 15 20 22 30 Bमावलम् ·-३.३४] 5 10 ३ मझुधी। सर्वआवरणसंग्रछेदन भद्रयानममिरोहयाहि मे ॥ २७ ॥ तद्विशालममलं जगत्सम सर्वसत्वशरणं सुखावहम् । धर्मधातुविपुलं विरोचनं वोधियानमभिरोहयाहि मे ॥२८॥ तप्रवृत्तिदुखस्कन्धछेदनं कर्मकेशरजचक्रशोधनम् । सर्वमारपरवादिमर्दन धर्मयानमभिरोहयाहि मे ॥ २९ ॥ तत्समन्तदिशज्ञानगोचरं धर्मधातुगगनं वियूहनम् । सर्वसत्वअभिप्रायपूरणं धर्मयानमभियाहयाहि मे ॥ ३० ॥ तद्विशुद्धगगनामिताक्षयं दृष्टिवियतमदृष्टिनिर्मलम् । सर्वसत्त्वउपकारसंस्थित धर्मयानमभिरोहयाहि मे ॥ ३१ ॥ तन्महाअनिलवेगवेगितं प्रणिधियायुबललोकधारणम् । सर्वशान्तिपुरभूमिस्थापन धर्मयानममिरोहयाहि मे ॥ ३२ ॥ तन्महामहितलाचलोपन फरणवेगपटभारवाहितम् । मानसंपजगतोपजीरितं अप्रयानमभिरोहपादि मे ।। ३३ ।। ती पप जगोरजीवित संपदं पिपुरसिमलना। धारनीरविधिमप्रभ सानासपाहि मे ॥ ३ ॥ सपनेतिरित 15 20 ग ·[३,२०- गण्डव्यूहसूत्रम्। 6 10 15 सर्वधारणतिशुद्धमण्डल मैत्रकूटछदन खलकृतम् । घण्टमालप्रतिप्तविद शुभ अप्रयानमुपसहराहि मे ॥२०॥ ब्रह्मचर्यशयनान्यलकृत स्त्रीसमाधिनयुते समाकुलम् । धर्मदुन्दुभिरुताभिनादित यानराज्यमुपनामयाहि मे ॥२१॥ साहै श्चतुर्मि कोश अक्षय ज्ञानरजगुणहारलकृतम् । दामहीनरक्रनसयत यानश्रेष्ठमुपदर्शयाहि मे ॥ २२ ॥ सागररिभशुभमण्डलप्रमे शीलचन्दनकृपानुलेपने। क्षान्तिशल्यदृढसधिसहते अप्रयानि लघु सापयाहि मे ॥ २३ ॥ सरसत्चविनयानिवर्तिये ध्यानपारसगाघिउछूिते । प्रशपायसमयोगमाह ते धर्मयानि प्रवरे स्थपेहि मे ॥ २४ ॥ प्रणिधिचमगतिचत्रशोधन धर्मधारणिढ महातलम् । ज्ञानयन्त्रसुत सुनिष्ठित धर्मयानमभिरोहयाहि मे ॥ २५ ॥ तसमन्तचरिमद्रशोधित सचक्षसविलम्वनिक्रमम् । सर्वत गुमचरीपराक्रम ज्ञानयानमुपनामयाहि मे ॥ २६ ॥ तट वजिरसारसस्थित ज्ञानमार्यसुकृत सनिष्ठितम् । 20 6 30 Bमहापा ·४६ 10 गण्डच्यूहस्नम्। १३.३५- ज्ञानवज्र दृढमार्य देहि मे येन सस्कृतपुर विदार्यते ॥ ३५॥ यत्र ते विपुलज्ञानसागरे शिक्षिता अतुलबुद्धिसागरा। सामगुणसितसपदा साधु तन्मम पदार्म कीदृशम् ॥ ३६ ॥ यत्र ते समभिरुढचक्षुपा ज्ञानराजमकुटाभ्यलकृता। धर्मपट्टवरबद्धशीर्षया धर्मराजनगर विलोकयि ॥ ३७॥ अथ खलु मञ्जुश्री कुमारभूतो नागावलोकितनावलोक्य सुधन श्रेष्ठिदारकमेत- दवोचत्-साधु साधु कुलपुत्र, यस्त्रमनुत्तराया सम्यक्सबोधौ चित्तमुत्पाय कल्याणमित्रा- ग्यनुवभासि । बोधिसत्त्वचयाँ परिप्रष्टव्या मन्यसे बोधिसत्तमार्ग परिपूरयितुकाम । एप हि कुलपुत्र आदि. , एप निष्यन्द सर्पक्षतापरिनि पत्तये, यदुत कल्याण मित्राणा सेवन भजन 16 पर्युपासनम् । तस्मात्तहि कुपुत्र अपरिखिनेन ते भवितव्य कल्याणमिनपर्युपासनताय । सुधन आह-यदार्य विस्तरेण कय बोधिसत्वेन बोधिसत्वपर्याया शिक्षितव्यम् । कय प्रतिपत्तव्यम् । कय बोधिसत्वन बोधिसत्त्वचर्या प्रारम्या : कथ बोधिसत्वेन बोधिसत्त्व- चर्याया चरितव्यम् । कय बोधिसत्त्वेन बोधिसत्त्वचर्या परिपूरयितव्या ' कथ बोधिसत्वेन बोधिसत्वचर्या परिशोधयितव्या ? कय बोधिसत्त्वेन बोधिसत्त्रचर्या अवतर्तव्याः कय 20 बोधिसत्त्वेन बोधिसत्वचर्या अभिनिर्हर्तव्या कथ बोधिसत्त्वेन बोधिसत्त्वचर्या अनुसर्तव्या कय बोधिसत्वेन बोधिसत्त्वर्या अभ्यालम्बितव्या काय बोधिसत्वेन बोधिसत्त्वचर्या विस्तर्तव्याः कथ बोधिसत्वस्य परिपूर्ण भवति समन्तभद्रचर्यामण्डलम् । अथ खलु मञ्जुश्री कुमारभूत सुधन श्रेछिदारक गाथामिरम्यभाषत- साधु शुभपुण्यसागर यो हि त्यमुपागतो मम सकाशम् । विपुर कृपकरणमानस पर्येपसे अनुत्तमा बोधिम् ॥ ३८॥ जिगमोक्षार्थ रिपुरा प्रणिधि सि चारिकामसमाम् । भेष्यसि जगताण एप भयो बोधिचर्याया १३९१६ ये चोधिसत्त्व सुद्धा अखिनमनस ससारि ते चरिम् । समतमा रमते अपराजिता अरावा हि ॥ १० ॥ पुष्पप्रभ पुण्यकेतु पुण्यार पुण्यसागर विशुद्धिम् । पान समतमा प्रणिधि सि सवारियां जगदर्थम् ॥ ११ ॥ अमिताननन्तमध्यान् दक्ष्यसि बुद्धान् दशदिशि लोके । तेपाच धर्ममयान् धारपितासि स्मृतिवरेन ॥ १२ ॥ 2 26 40 ·४७ 5 10 -३४७] ३ मञ्जुश्री. स व जिनान् दशदिशि पश्यन्नपि येषु बुद्धक्षेत्रेषु । तेपा प्रणिधानसागर शोधयिष्यसि वोधिचर्यायाम् ॥ ४३ ॥ ये एत नयसमुद्रानवतीर्ण स्थिहित्व बुद्धभूमिये । ते भोन्ति सर्वदर्शी शिक्षन्तो लोकनाथानाम् ॥ ४४ ॥ त्व सर्वक्षेत्रप्रसरे क्षेत्ररज समाश्चरिल वहुकल्पान् । चयां समन्तभदा स्पृशिष्यसि शिवा प्रसर बोधिम् ॥ ४५ ॥ चरितव्य कल्पसागर अनन्तम य अशेषक्षेत्रेषु । परिपूरितव्य प्रणिधी समन्तवरभद्रचर्यायाम् ।। ४६ ॥ प्रेक्षख सत्त्वनयुतान् श्रुत्वा तव प्रणिधिप्रीति सजाता । ये बोधि प्रार्थयन्ते समन्तभद्रेण ज्ञानेन ॥ ४७ ॥ अथ खलु मनुश्री कुमारभूत इमा गाथा भापित्वा सुधन श्रेष्ठिदारकमेतदवोचत्- साधु साधु कुलपुत्र, यस्त्वमनुत्तराय सम्यक्सोधये चित्तमुत्पाद्य बोधिसत्त्वचयां परिगपि- तव्या मन्यसे । दुर्लभाते कुलपुत्र सत्ता येऽनुत्तरायै सम्यक्सबोधये चित्तमुपादयन्ति । अतस्ते दुर्लभतमा सत्ता येऽनुत्तरायै सम्यक्सबो पये चित्तमुत्पाद्य बोधिसत्त्वचयाँ परिंगो- पन्ते । तेन हि कुलपुत्र भूतकल्याणमित्रपु निश्चयप्राप्तेन बोधिसत्वेन भवितव्य सर्वज्ञज्ञान-15 प्रतिलम्भाय । अपरिखिन्नमानसेन भवितव्य कल्याणमित्रपर्येष्टिषु । अतृप्तेन भवितव्य कल्याणमित्रदर्शनेषु । प्रदक्षिणमाहिणा ते भवितव्य कल्याणमित्रानुशासनीषु । अप्रतिहतेन भवितव्य कल्याणमित्रोपायकौशल्यचरितेषु । अति कुलपुत्र इहेव दक्षिणापये रोमानरान्तो नाम जनपद । तत्र सुग्रीनो नाम पर्वत । तत्र मेघधी म भिक्षु प्रतिवसति । तमुपसक्रम्य परिपृच्छ कय बोधिसत्वेन बोधिसत्वचर्याया शिक्षितव्यम्, कय प्रयोकव्यम् । कथ 20 बोधिसत्त्यचर्या प्रारम्या: कय बोधिसत्वचर्याया चरितव्यम् । कय बोधिसत्त्वचर्या परिपूरयितव्या कप परिशोधयितन्या कयमनतर्तन्या कयमभिनिर्हर्तव्या कथमनुसतव्या कपमन्याम्पित या कय विस्तारयितव्या । कय बोधिसत्वस्य परिपूर्ण भवति समन्तभद- चर्यामण्डपम् । स ते कुरपुर कल्याणमित्र समतभद्रचर्यामण्डलमुपदेश्यति ।। अप पल सुधन श्रेष्टिदारकस्तुष्ट उदग्र आत्तमना प्रमुदित प्रीतिसौमनस्यजातो , मनुश्रिय कुमारभूतस्य पादौ शिरसाभिनय मनुधिय कुमारभूतमनेक्शतसहस्रकृत्य प्रदक्षिणात्य अनेकशतसहसरत्वोऽप्रय क्त्याणमिनप्नेमानुगतचित्त फ्ल्यागमित्रादर्शन- मसहमानोऽमुसो रुदन मानिय कुमारभूतस्यान्तिाप्रान्त ॥१॥ N Buमरनधे २Bामा ·४ मेघश्री। अथ खल सुधन श्रेष्टिदारकोऽनुपूर्वेण येन रोमायरान्तो जनपदस्तेनोपजगाम । उपेस रामानरान्ते जनपदे विचरन् कुशलमूलसभनो दारकर्माधिष्ठानमनोभिरुचितान् भोगान् परिमुबानो येन मुग्रीव पतस्तेनोपसकम्य सुमीन पर्वतमधिरुह्य गेत्रिय भिक्षु 5 मनुगषमाण पूर्ण दिश निर्ययौ । एव दक्षिणा पश्चिमामुत्तरामुत्तरपूर्वा पूर्वदक्षिणा दक्षिणपश्चिमा पश्चिमोत्तरामपि दिश निर्ययौ । मेघनिय भिक्षुमनुगपेपमाण ऊर्ध्वतोऽपत्र- लोक्यति स्म, अधस्तादपि । स सप्ताहत्यात्ययान्मेघश्रिय भिक्षुमपश्यदन्यतमस्मिन् पर्वत शिखरोत्सझे चक्रम्यमाणम् । स येन मेघश्रीभिक्षुस्तेनोपसक्रम्य मेघश्रियो मिक्षो पादौ शिरसाभिनन्ध मेघश्रिय भिक्षु प्रदक्षिणीकृत्य पुरत प्राञ्जलि स्थित्वा एतदवोचत्-परखठ आर्यो 10 जानीयात्-मया अनुत्तराया सम्यक्सोधौ चित्तमुत्पादितम् । न च जाने कप बोधिसत्त्वेन बोधिसत्वचर्याया शिक्षितव्यम् , कथ प्रतिपत्तव्यम् , कय बोधिसत्त्वचर्या प्रारब्धव्या, कय बोधिसत्यचर्याया चरितव्यम् , कय बोधिसत्वचर्या परिपूरयितव्या, कय परिशोधयितव्या, कथमपतर्तव्या, कथमभिनिहर्तव्या, कयमनुसतव्या, कथमध्यालम्बितव्या, कथ विस्तारयितव्या, कप बोधिसत्यस्य परिपूर्ण भवति समन्तभदचर्यामण्डलम् । 15 श्रुत च मे आर्यो बोधिसत्त्वानामववादानुशासनी ददातीति । तद्वदतु मे आर्य कथ बोधिसत्वा निर्यान्ति अनुतराया सम्यक्सबोधौ । एवमुक्ते मेघश्रीभिक्षु सुधन श्रेटिदारक- मेतदवोचत्-साधु साधु कुलपुत्र, यस्त्वमनुत्तराया सम्यक्सयोधौ चित्तमुत्पाद्य बोधिसत्व चयां परिपृच्छसि । दुष्कर हि एतत् दुलपुत्र परमदुष्कर यदुत बोधिसत्यचर्यापरिमार्गण बोधिसत्वगोचरपरिमार्गण बोधिसत्यनिर्याणपिशुद्धिपरिमार्गण बोधिसत्त्वमार्गविशुद्धिपरिमार्गण 20 बोधिसत्त्रचर्यावैपुल्यविशुद्धिपरिमार्गण बोधिसत्ताभिशानिहरिविशुद्धिपरिमार्गण बोधिसत्त्व- विमोक्षसदर्शन बोधिसत्त्व रोपाप्रचारसदर्शन बोधिसत्वययाशयजगदनुपर्तन बोधिसत्व- ससारनिर्माणमुखसदर्शन बोधिसत्त्वाना सस्कृतासस्कृतदोपभयानुपलेपविचारपरिमार्गणम् । मह कुपुत्र अधिमुकिबलाधिपतेपतया चक्षुर्मतिश्रद्धानयनपिशुद्धया अपराड्युवज्ञाना- कानभासेन समन्ताभिमुखार रोकनया समन्तपिपयाप्रतिहतेन दर्शनेन सर्वावरणनिगतेन 2. रिपश्यिना कौशल्येन समतचक्षुपियपरिशुद्धया शरीरविशुल्ला सदिक्स्रोत प्रसामि- मुखपणतेन फापप्रणामकौशल्येन सबुद्धधर्ममेघसधारणेन च धारणीबलेन सदि- कक्षेत्राभिमुखास्तथागतान् पश्यामि । यदुत पूर्वस्या दिशि एक तथागत पश्यामि । द्वापपि, दशपि, युद्धशनमपि, बुद्धसहयपि, बुद्धशतसहस्रमपि, बुद्धकोटीमयि, युद्धकोटी- शतमपि, युद्धकोटीसहन्नमपि, बुद्धकोटीशतसहस्रमपि, बुद्धकोटीनियुतशतसहस्रमषि, 20 पायदपरिमाणानप्रमेयानसश्येयानपि सानतुल्यानसमन्तानसीमाप्रातानमाप्याननभि गप्यान् 1B रामानों throughout १ Bm बौविसत्वमार्गविशुद्धिपरिमागणं ·, -४.०] ४ मेघश्री। अपि तथागतान् पश्यामि । जम्बुद्वीपपरमाणुरजःसमानपि तथागतान् पश्यामि । चातु- पकलोकधातुपरमाणुरजःसमानपि, साहस्रतिसाहस्रत्रिसाहस्रमहासाहस्रबुद्धक्षेत्रपरमाणुरजः- समानपि तथागतान् पश्यामि । दशवुद्धक्षेत्रपरमाणुरजःसमानपि तथागतान् पश्यामि । शतबुद्धक्षेत्रपरमाणुरजःसमानपि, बुद्धक्षेत्रसहस्रपरमाणुरजःसमानपि, बुद्धक्षेत्रशतसहस्र- परमाणुरजःसमानपि, वुद्धक्षेत्रकोटीपरमाणुरजःसमानपि, वुद्धक्षेत्रकोटीशतपरमाणुरजः- 5 समानपि, बुद्धक्षेत्रकोटीसहस्रपरमाणुरजःसमानपि, बुद्धक्षेत्रकोटीशतसहस्रपरमाणुरजःसमा- नपि, बुद्धक्षेत्रकोटीनियुतशतसहस्रपरमाणुरजःसमानपि, यावदनभिलाप्यबुद्धक्षेत्रपरमाणु- रजःसमानपि तथागतान् पश्यामि । यथा पूर्वस्यां दिशि, एवं दक्षिणायां पश्चिमायामुत्तरायामुत्तरपूर्वायां पूर्वदक्षिणायां दक्षिणपश्चिमायां पश्चिमोत्तरायामध ऊर्य दिशि एकमपि तथागतं पश्यामि । यावदनभिलाप्यानभिलाप्यबुद्धक्षेत्रपरमाणुरजःसमानपि 10 तथागतान् पश्यामि । एकैकस्यां दिशि अनुविलोकयन् नानावाँस्तयागतान् पश्यामि नानासंस्थानान् नानाविकुर्वितान् नानावृपभिताविक्रीडितान् विचित्रपर्पन्मण्डलव्यूहान् अनेक- वर्णाननेकवर्णरश्मिजालावभासमुक्तान् विविधबुद्धक्षेत्रविशुद्धिभवनव्यूहान् नानाविधायु:- प्रमाणविशुद्धान् यथाशयजगद्विज्ञापनान् विविधाभिसंबोधिविशुद्धिमुखबिकुर्वितान् बुद्धर्षभ- सिंहनादबिनर्दितांस्तथागतान् पश्यामि । अस्या अहं कुलपुत्र समन्तमुखसर्वारम्वणविज्ञप्ति- 15 समवसरणालोकाया बुद्धानुस्मृतेर्लामी । किं मया शक्यं बोधिसत्त्वानामनन्तज्ञानमण्डल- विशुद्धानां चर्या ज्ञातुम् , गुणोन् वा वक्तुम् , ये ते समन्तावभासमण्डलबुद्धानुस्मृतिमुख- प्रतिलब्धाः सर्वतथागतमण्डलसर्वबुद्धक्षेत्रभवनविशुद्धिव्यूहाभिमुखपश्यनतया । ये ते सर्वजगत्समारोपितबुद्धानुस्मृतिमुखप्रतिलब्धा यथाशयजगद्विज्ञप्तितथागतदर्शनविशुद्ध्या । ये ते दशबलसमारोपितबुद्धानुस्मृतिमुखप्रतिलब्धा दशतथागतवलाप्रमाणानुसरणतया । 20 ये ते धर्मसमारोपितबुद्धानुस्मृतिमुखप्रतिलब्धा धर्मश्रवणाकारसर्वतथागतकायमेघावलोकन- तया । ये ते दिग्विरोचनगर्भबुद्धानुस्मृतिमुखातिलब्धाः सर्वदिक्समुद्रेष्वसंभिन्नबुद्धसमुद्राव- सरणतया । थे ते दशदिक्प्रवेशयुद्धानुस्मृतिमुखप्रतिलब्धाः सूक्ष्मावलम्बनसर्वतयागतविकु- वितवृषभितावतरणतया । ये ते कल्पसमारोपितबुद्धानुस्मृतिमुखप्रतिलब्धा अविरहितसर्व- कल्पतथागतदर्शनविज्ञप्त्या । ये ते कालसमारोपितबुद्धानुस्मृतिमुखप्रतिलब्धाः सर्वकाल- 25 तथागतकालदर्शनसंवासाविजहनतया । ये ते क्षेत्रसमारोपितबुद्धानुस्मृतिमुखातिलब्धाः सर्वबुद्धक्षेत्राभ्युद्गतानभिभूतबुद्धकायदर्शनविज्ञप्त्या । ये ते त्र्यध्वसमारोपितबुद्धानुस्मृतिमुख- प्रतिलब्धाख्यतथागतमण्डलस्वचित्ताशयसमवसरणतया । ये ते आरम्बणसमारोपित- बुद्धानुस्मृतिमुखप्रतिलब्धाः सर्वारम्वणतथागतपरंपरासमुदागमदर्शनविज्ञप्त्या । ये ते शान्त- समारोपितबुद्धानुस्मृतिमुखातिलब्धा एकक्षणालोकधातुपु सर्वतयागतपरिनिर्वाण-30 विज्ञप्त्या । ये ते विगमसमारोपितबुद्धानुस्मृतिमुखप्रनिलब्धा एकदिवसे सर्वावासेषु सर्वतया- B विदूर. २% गुणा. गड.७

·५०
गण्डव्यूहसूत्रम् ।
गतमक्रमणविज्ञप्त्या । ये ते पिपुलसमारोपितबुद्धानुस्मृतिमुखप्रतिलब्धा एकैकतयागतधर्म-
धातुपर्यकपरिस्फुटयुद्धशरीरविशत्या । ये ते सूक्ष्मसमारोपितबुद्धानुस्मृतिमुखातिलब्धा एक-
वालपर्थन अनभिलाप्ययुद्धोत्पादारागणारतरणतया । ये ते व्यूहसमारोपितबुद्धानुस्मृतिमुख
प्रतिलब्या एकक्षणे लोक गत्पु अभिसंबोधिविकुर्मितसदर्शनविज्ञत्या । ये ते कार्य-
समारोपितबुद्धानुस्मृतिमुख्यतिलया. समुशोत्पादधर्मचक्रपितिज्ञानानभासप्रतिलाग-
तया । ये ते समारोक्तियुद्धानुस्मृतिगुखप्रतिलच्या सचित्ताशयदर्शनसर्वतथागतप्रतिभास-
प्राप्त्या । ये ते कर्मसमारोपिततुद्धानुस्मृतिमुखातिलब्धाः सर्वजरायथोपचितकर्मप्रतिबिम्ब-
सदर्शनतया । ये ते पिकम्निसमारोपितबुद्धानुस्मृतिमुखप्रतिलब्धा अशेपसर्ववर्मधातु
नलिनीपद्मपरिस्फुटविपुलबुद्धविकुर्तितदर्शनसमन्तदिगभिमुखविज्ञत्या । ये ते गगनसमारोपित-
10 बुद्धानुस्मृतिमुखातिलब्धास्तथागतविम्वमेघरचितधर्मधातुगगनालोकनतया ॥
गच्छ कुलपुत्र, अयमिहैव दक्षिणापथे सागरमुखो नाम दिक्प्रत्युद्देशः । तत्र
सागरमेघो नाम भिक्षु प्रतिवसति । तमुपसकम्य परिपृच्छ, कथ बोधिसत्त्वेन बोधिसत्व-
चर्याया शिक्षितव्यम् , कथ प्रतिपत्तव्यम् । स ते कुलपुन कल्याणमिन परिदीपयिष्यति ।
कुशन्टमूलतभारहेतु समत्रतारयिष्यति । विपुला समारभूगि सजनयिष्यति । विगुल कुशल-
15 मूलभेगबल सवर्णयिष्यति । विपुल बोधिचित्तसभारहेतु जनयिष्यति । विपुल महायानाम-
भासहेतुमुपस्तम्भयिष्यति । विपुल पारमितासभारबल प्रभावयिष्यति । पिपुल चर्यासागरा-
वतारनयं परिशोधयिष्यति । निपुल प्रणिधानमण्डल पिशोधयिष्यति । विपुल समन्तमुगु-
निर्याणज्यूह सरर्धयिष्यति । रिपुल गहामारणारल प्रवधयिष्यति ।।
अथ पल सुधन श्रेष्ठिदारको भेघथियो भिक्षो पादौ शिरसाभिनन्य मेघनिय भिक्षु-
20 मनेराशतसहस्रकृत्य प्रदक्षिणीकृत्य अवलोक्य व मेघटियो भिक्षोरन्तिकात प्रक्रान्तः ॥ २॥

·। ५ सागरमेषः। अथ खल्ल सुधन श्रेष्टिदारकस्ता कल्याणमित्रानुशासनीमनुविचिन्तयन् , त लोक- मनुस्मरन् , त बोधिसत्वनिमोक्ष विचारयन् , त बोविसत्वसमाधिनयमनुमार्जन् , त वोधिसत्त्व- सागरनयमालोकयन् , त बुद्धमण्डलमभिमुखमधिमुच्यमान , ता बुद्धदर्शनदिशमभिलपन् , त वुद्धसमुद्रमनुपिचिन्तयन् , ता बुद्धपरपरामनुस्मरन्, त बुद्धनयानुगममनुगच्छन्, त युद्धगगन- 5 मनुविलोकयन् अनुपूर्वण येन सागरमुख दिक्प्रत्युद्देशो येन च सागरमेघो भिक्षुस्तेनोपसकन्य सागरमेघस्य भिक्षो पादो शिरसाभिनन्ध सागरमेघ भिक्षुमनेकशतसहस्रकृत्व प्रदक्षिणीकृत्य सागरमेघस्य भिक्षो पुरत प्राञ्जलि स्थित्वा एतदवोचत्-अहमार्य अनुत्तरा सम्यक्सोधि- मभिसप्रस्थितोऽनुत्तर ज्ञानसागरमतर्तुकाम । न च जाने कथ बोधिसत्त्वा निवर्तन्ते लोक- वशात् । आर्तन्ते तथागताशे । उत्तरन्ति ससारसागरात् । अवतरन्ति सर्वज्ञज्ञानसागरम् । 10 उचलन्ति बाल्पृथग्जनभूमी । सपद्यन्ते तथागतरुले । निवर्तन्तै ससारस्रोतस । प्रवर्तन्ते बोधिसत्वचर्यास्रोतसि, निवर्तन्ते ससारसागरगतिचक्रात् । आवर्तन्ते चोविसत्वचर्या- प्रणिधानचक्रम् । प्रमर्दयन्ति समारमण्डलम् । द्योतयन्ति सबुद्धमण्डलप्रभवम् । शोषयन्ति तृष्णासागरम् । निवर्धयन्ति महाकरुणातोयम् । पियन्ति साक्षणापायदुर्गतिविनिपातद्वाराणि। पिवृश्चन्ति स्वर्गनिर्वाणद्वारम् । विनिर्मिन्दन्ति धातुकनगरकपाटम् । विवृण्पन्ति सर्वज्ञता-15 पुरद्वारकपाटम् । विजहन्ति सोपकरणतृष्णाम् । उत्पादयन्ति सर्वजगन्सग्रहप्रणिधिम् ।। एवमुक्ते सागरमेधो भिक्षु सुधन श्रेष्टिदारकमेतदवोचत्-साधु साधु कुलपुत्र, यत्रया अनुत्तराया सम्यक्सबोयो चित्तमुत्पादितम् । न हि कुलपुत्र अनवरोपितकुशल. मूगना सचाना वोधाय चित्तमुत्पद्यते । समन्तमुखकुशलावभासप्रति ठन्धानामुपायगर्भमार्ग- समाधिज्ञानालोकापभासिताना विपुलपुण्यमागरसमृतमभाराणा सर्वशुक्लोपचयापतिप्रसन्धाना20 कल्याणमित्रोपस्तब्धोपायापरिखिन्नाना कायजीनितानपेक्षाणा सवस्तूद्रहरिंगताना- मनिमोन्नतपृथिवीममचित्ताना प्रतिस्पाक्षेशानुगताना मभिरगतिस्त्रासाभिमुखाना तथागत- विषयाभिगपिणा सत्याना योधाय चित्तमुत्पयते । यदुत महाकरुणाचित्त सर्वसत्व- परिनाणाय, महामेत्रीचित्त जगासमयोगताये, मुखचित्त सजगहु खस्कन्धव्युपशमनाय, हितचित्त साशधर्मपिनिवर्तनताय, दयाचित्त सर्पभयारक्षाये, असङ्गचित्त सारण-3 पिनियनिता, विपुलचित्त सर्वधर्मानुसरणतायै, अनन्तचित्तमाकाशधानुसमरमरण. समतानुगमाय, निम चित्त सतियागतदर्शनविज्ञाय, मिशुद्धचित्त त्र्यध्यारशेपशनस्फरण. ताये, ज्ञाननित्त सर्गमरणशानविनिवर्तननायै सजितानसागरातरणताय ।। अ६ युपुत्र पूर्गानि दादा वर्षागि इए सागरमो दिक्प्रयुशे हिरामि हम महानागरमारम्बगील आमुगीस, यदुत महानागरस्य विपुगप्रमाणतामनुपिचितयन् ।। रिमाप्रसाला च गम्भीरदरम्गारतां च अनुनिममुन्धिता च अनेरनाररविचित्रता च पारिरसधाप्रमाग ग अचिन्मोटारसीमारतां च अन तभूतां च विचित्रोदारप्रागाषि.

·गण्डव्यूहसूत्रम् । वासनता च महामेघप्रति छमतां च अन्तरापूर्णतां च अनुविचिन्तयन् । तस्य मम कुलपुन एव भवति-अस्ति न पुनरन्य, कश्चिदिह लोके योऽस्मान्महासागराद्विपुलतरच विस्तीर्णतरश्च अप्रमाणतरश्च गम्भीरतरश्च विचित्रतरश्च । तस्य मम कुलपुत्र एवं योनिश- श्चिन्तामनसिझारप्रयुक्तस्य महासागरस्याधस्तान्महापद्म प्रादुरभूत् । अपराजितमणिरत्नेन्द्र- 5 नीलमणिनगदण्ड महादेहर्यमणिरत्नावतसक जाम्बूनदसुवर्णविमलविपुलपर कालानुसार- चन्दनकल्किाव्यहम् अस्मगर्भरनसरोपेत सागरनिपुलनिस्तीर्णप्रमाण दशासुरेन्द्रशत- सहस्रसधारितदण्डगर्भ दशमणिरत्नशतसहसविचित्ररत्नजालसम्न दशनागेन्द्रशतसहस्र- गन्योदकमेधाभिप्रार्पित दशगरुडेन्द्रशतसहस्रमुखप्रलम्बितपट्टमणिदामहार दशफिनरेन्द्र- शतसहस्रहितचित्तसप्रेक्षित दशमहोरगेशतसहस्रमुखप्रणतोपचार दशराक्षसेन्द्रशत- 10 सहस्रप्रणतकायाभिपूजित दशगन्धर्वेन्द्रशतसहस्रनिचित्रतूर्यसगीतिस्तुतोपचितं दशदेवेन्द्र- शतसहस्रदिव्यपुष्पगन्धमाल्यधूपपिलेपनचूर्णचीवरच्छनघजपताकामेघाभिप्रवर्पित ब्रह्मेन्द्रशतसहस्रमूर्वप्रणतोपचार दशशुद्धापरसफायिकदेवताशतसहस्रकृतास्तलिपुटनमस्कृत दशचनपरिवर्तमनुजेन्द्रशतसहनसारतप्रत्युद्गताभिपूजित दशसागरदेवताशतसहस्राभ्युद्गत- नमस्थत दशज्योतीरसमणिरनशतसहस्ररदिमव्यहारगासित दशपुण्यशुद्धमणिरत्नशतसहस्रम्- 28 निश्चितनिन्यस्तोपशोभित दशवैरोचनमणिरत्नशतसहस्रविमलगर्भ दशश्रीमणिरत्नशतसहस्रमहा श्रीप्रतापन दशविचित्रकोशमणिरत्नशतसहस्रानन्तावभासित दशजम्यूजमणिरत्नशतसहस्र- सुपरिगृहीतस्थितप्राप्तोपशोभित दशजसिंहमणिरत्नशतसहस्रापराजितव्यूह दशसूर्यगर्भमणि- रत्नशतसहस्रोदारोत्तप्तोपचित दशरुचिरमणिरतशतसहस्रविविधवर्गोपचार दशचिन्ताराज- मणिरमशतसहप्ताक्षय यूहप्रभोवल्तिम् । तच महापद्म तथागतलोकोत्तरकुशलमूलनिर्जात ५०योधिसत्वाशयसप्रस्थित सर्वदिगभिमुखविज्ञपन मायागतधर्मनिर्यात निरामगन्धकर्मसभूतम् अरणाचर्मतानयव्यूह स्वमसमवर्मतासमुदाचारम् अनभिसस्कारधर्मनयमुद्रितम् असग- धर्मनपानुगत समन्तादशदिकुलधर्मधातुस्फरण बुद्धविषयप्रभारभासनाकुलम्, यस्य । शम्पमसख्यथैरपि कल्पशतसहस्रराकारगुणसस्थानपर्णव्यहपर्यन्तोऽधिगन्तुम् । तच्च महापा तथागतकायपर्यइपरिएट परिपूर्ण पश्यामि । त च तथागतकायमित उपादाय यानद्भयाग्र- 23 परम पश्यामि । तस्य च तथागतस्य अचिन्त्यमासनव्यूह पश्यामि । अचिन्त्यपर्यन्मण्डत- च्यहान् । अचिन्तियान प्रभामण्डरव्यूहान् । अचिन्त्या पक्षणसपदमचिन्लामनुगञ्जन- चित्रतामचिन्त्या युद्धवृपभिताम् अचित्य बुद्धपिकर्षितम् । अचिन्त्या तथागतवर्णविशुद्धिम् । अचिन्त्यामप्रलोकितर्धिताम् । अचिन्सा प्रभूतजिहता पश्यामि । अचिन्त्यान् बुद्धसरस्वती व्यूहान् शृणोमि । अचिन्त्या बलाप्रमाणताम् , अचिन्या वैशारदव्यहपिझुद्धिम् , अचिन्त्य प्रतिप्तविलाभिनिहरिमनुगन्धामि । अचिन्स पूर्वबोधिसत्वचर्यासमुदागममनुस्मरामि । अचिन्त्यमभिसमोपिविकुर्षित पत्यामि । अचिन्त्य धर्ममेघाभिनिगर्जितम् , अचिन्त्य समन्त- 5 Bोपचित्र २B'निष्पान्त ·-५०] ५सागरमेघ । दर्शनविज्ञत्याश्रयव्यूह शृणोमि । अचिन्त्याप्रमाणा वामदक्षिणेन शरीरविभक्तिम् , अचिन्त्य सत्वार्थकायपरिप्राप्तिं पश्यामि ॥ स च मे तथागतो दक्षिण पाणिं प्रसार्य शिरस परिमार्य समन्तनेत्र नाम धर्मपर्याय सर्वतयागतविषय बोधिसत्त्वचर्याप्रभावन सर्वधर्मधातुतलप्रभेदारभासन सर्वधर्ममण्डलसमा- सरणानभासन सर्वक्षेत्रमण्डलाकारविशुद्ध्यालोक सर्वपरप्रवादिमण्डलविकिरण समार- 6 कलिप्रमर्दन सर्वसत्त्वधातुसतोपण सर्वसत्त्वचित्तगहनानभासन सर्वसत्त्वयथाशयविज्ञापन सर्वसत्तेन्द्रियचकपरिवर्तप्रभासन प्रकाशयति । त चाह समन्तनेत्र धर्मपर्यायमुलामि सपारयामि प्रर्तियामि उपनिध्यायामि एवरूपेणोद्रहेण, यस्य लिख्यमानस्य महासमुद्रा- प्स्कन्धप्रमाणा च मपि , सुमेरुपर्वतराजमात्रकल्मसचय क्षय ब्रजेत् । न च तस्य धर्मपर्यायस्य एकैकस्मापरिवर्तादेबैकस्माद्धर्मद्वारादेकैकस्माद्धर्मनयादेकेकस्माद्धर्मयोने एकै- 10 कस्माद्धर्मपदप्रभेदात् क्षय उपलभ्यते, न ऊनत्य वा पर्यादान वा पर्यवस्थान वा पर्यन्तनिष्टा वा ॥ इति हि कुलपुत्र पूर्णानि द्वादश वर्पाण्यहमिम समन्तनेत्र धर्मपर्यायमुद्गृहीतवान् । एकरूपेणोद्रहेण यदेकदिवसेन असख्येयान् परिवर्तान् पर्यवामोमि श्रुतोद्रहणधारण्यालोकार- भासेन । असख्येयान् परिवानयतरामि शान्तमुखधारण्यालोकावभासेन । असख्येयान् 15 परिवर्तान् अपतरामि शान्तमुखधारण्यालोकावभासेन । असख्येयान् परिवर्तान् समरसरामि अन तारर्तधारण्यालोकारमासेन । असख्येयान् परिवर्तान् निभापयामि प्रतिचिनोमि भूम्यपचारणानुगमधारण्यागेकावभासेन । असख्येयान् परिवर्तान् पर्याददामि तेजोगती- धारण्यागेकारभासेन । असरयेयान् परिवर्तान् अभिनिहरामि पद्म यूहधारण्यालोकाव- भासेन । असख्येयान् परिवीन् सप्रकाशयामि खरविविक्तधारण्यालोकारभासेन । असरये-20 मान् परिवर्तन प्रतिभजामि मनमर्भधारण्याकरमान्न । अमरत्येयान् परिवान् प्रचित्तरामि ज्योतिपकूटधारण्यालोकारमासेन । असरयेयान् परिवर्तान् परिसस्थापयामि सागरगर्भधारण्यालोकारभासेन । ये च मे केचित् सत्ला उपसत्रामति पूर्वस्या दिशि देवा वा देवेन्द्रा का नागा या नागेन्द्रा या यक्षा वा यक्षेन्दा वा असुरा या असुरेन्द्रा या गरुडा या गरडेन्द्रा या महोरगा या महोरगेन्द्रा या मनुष्या या मनुष्येद्रा या ब्रह्माणो या 25 प्रझेना चा, तान् सनिय समन्तनेने तथागतमोधिमत्तचीरमासे धर्मपयांये प्रतिष्टाप पामि निवेशयामि । सर्वेषा च तेषामेर समन्तनेत्र धर्मपर्याय रोचयामि निम्पयामि परिदीपयामि सरर्णयामि सदर्शयामि भिनामि मिन्नारयामि उत्तानीकरोमि निरामि प्रमुखानि आभासयामि । यया स्यां दिशि, एय दक्षिणाया पधिमाया उत्तराया उत्तरप्पीया दक्षिणाया दक्षिणपश्चिमाया पविमोचराया अध ऊर्यायाश्च दिन ये 30 पेचित् मरा उपनामति-पत् ।।

·गण्टव्यूहसूत्रम् । एतमहं कुलपुत्र, एक धर्मपर्यायं जानामि । किं गया शक्यं बोधिसत्यानां चर्या ज्ञातुं गुणान् वा वक्तुं सर्वबोधिसत्वचर्यासमुदारतीर्णानां परिशुद्धप्रणियनुगमेन, सरप्रणि- धानसागरातीणीनो सकिल्पसंपासव्यवच्छेदाय, सर्वसत्संसारावतीर्णाना ययाश्यचर्यानु. वर्तनतायै, सर्वजगचित्तसागरामतीणीनामज्ञानविज्ञस्या, सर्वगुणसागरावतीणीनामसझदश- । वलज्ञानामलोकसजननतायै, ससपेन्द्रियसागरावतीर्णानां परिपाचनविनयकालाननिक्रमण- तायै, सर्वक्षेत्रसागरावतीर्णाना सर्वक्षेत्र विशुद्धिप्रणिध्यमिनि रेण, सर्वयुद्धसागरातोर्णाना तथागतपूजोपसानप्रणिधिक्लेन, सर्मधर्मसागरातीणीनां ज्ञानविज्ञस्या, सर्वगुणसागरावती- गांना प्रतिपत्यनुगमेन, सर्वजगन्मन्नसागरावतीर्णाना समनेषु धर्मचक्रप्रवर्तनामिनिर्हरणताये। गच्छ कुलपुत्र, अपमिहैव दक्षिणापथे इतः पटियोजनैः सागरतीरं नाम लड्डा २० पथम् । तन सुप्रतिष्ठितो नाम भिक्षुः प्रतिवसति । तमुपसंगम्य परिपृच्छ कय बोधिसत्रीन महासत्तेन बोधिसत्वचर्या परिशोयितव्या ॥ अथ खल सुधनः श्रेष्टिदारकः सागरमेघस्य भिक्षोः पादौ शिरसाभिवन्ध सागरमेय भिक्षुमनेकशतसहस्रकृत्व, प्रदक्षिणीकृत्य अवलोक्य सागरमेघस्य भिक्षोरन्तिकात् अत्रान्तः॥३॥ HD-- ·६ सुप्रतिष्ठितः। अय सलु मुधनः प्रेष्टिदारकस्तां कल्याणमित्रानुशासनीं तं च समन्तनेत्रं धर्म- पर्यायमनुस्मरन्, तच तथागतविकुर्वितमनुविचिन्तयन् , तांश्च धर्मपदव्यञ्जनमेषान् धार- यन् , तांश्च धर्ममुससागरानातरन्, तं च धर्मविधिमनुपिलोकयन् , तांश्च धर्मावर्तनया- नगाहामानः, तब धर्मगगनं समरसरन् , तच्च धर्ममण्डलं परिशोधयन् , तं च धर्मरतद्वीप- 3 मनुपिचारयन् , अनुपूर्वेण येन सागरतीरं लकापपस्तेनोपसंक्रम्य पूनां दिशमालोकयामास गुप्रतिष्टितस्य भिक्षोर्दर्शनकामतया । एवं दक्षिणां पश्चिमामुत्तरामुत्तरपूर्वा पूर्वदक्षिणा दक्षिणपधिमा पश्चिमोत्तरामध ऊर्जा दिशगवलोकयामास सुप्रतिष्टितस्य भिक्षोर्दर्शनकाम- तया । मोऽपश्य सुप्रतिष्टितं भिडं गगनतले चंकम्यमाणमसंख्येयदेवताशतसहस्रपरिवृतम् , तय गगनतलं दिव्यपुष्पमेधाभिकीर्गमनाक्षीदतंत्येयदिव्यतूर्यमेपनि|पम्, असंत्येयपट्ट- 10, पताकाटकार देवेन्द्रः सुप्रतिष्टितस्य भिक्षोः पूजामणि । अचिन्सकालागुरुमेघोन्नतनिग- जनं च गगनन टमपश्यत् नागेन्द्रः । अमंख्येयदिव्यमनोजरचनोपचारस्तुतिगायत्र्यसंगीति- निर्णोपांच किलरेन्द्रः संप्रयोजितान् गगनत गदीपीत् । अचिन्त्यांच सूक्ष्मस्कुटरनमेघान् गगनतले प्रीतिमनोभिर्मदोरगेन्द्रः प्रहितान् प्रसूतानपश्यत् सुप्रतिष्टितस्य भिक्षोः स्पृहमाण- पः । अचिन्लाम मगिरतमेघान् अमुरेन्द्रगगनतमधिष्टिवान् अचिन्सगुणन्यूहानभास-13 मान्यत् । अचिन्यांम गरडेन्टगणानुदारमानवरूपवलमंस्थानान् गरुडेन्द्रकन्यापरि- गागन् अपिदिनापरमान् माजलीभूतान् गगननरेशश्यत् । अचिन्तानि च यक्षेन्द्ररातमर- सागि सपरियागगि सिफ्तशरीरागि गगनतरगतानपश्यत् सुप्रतिष्टितस्य भिक्षोभत्र्याधिपते. पनपा । अचिन्तानि च राशन्दशनमइसागि मारिपारागि गगनले अनुपरिवर्तमानानि गुमािष्टितम्य मिशोगरक्षाप्रतिगन्यपरत् । अचिन्लानि च प्रपेन्टशतसहगागि गगन-20 सरे तारिष्टानि अभिप्रेतमनोरवचनोपचाररनुनिप्र युदाहारप्रयुगान्यपश्यत् । अचि. सानि पसारागापिनदेयताशतमहागि गगनतले बिगानगतान्यपरपर सुप्रतिष्ठि तस मिशः नामगि ॥

·४ गण्डन्यूदस्त्रम् । च में सार्यो बोधिसत्त्वानामपादानुशासनी ददातीति । तद्वदतु मे आप-कप बोधिसत्त्वेन बुद्धधर्मेषु प्रयोक्तव्यम् , यथा प्रयुज्यमानोऽपिरहितो भवति युद्धदर्शनेन, यथाभूताविनासाय अविरहितो भाति बोधिसत्वदर्शनेन । सबोधिसत्यकुशलमलैक ध्यातायै अनिरहितो मनति बुद्धधर्म । ज्ञानानुगमायाविरहितो भवति सर्वयोधिसत्त्वप्रणिधाने । सर्वबोधिसत्वयार्यपरिप्रापणाय अविरहितो भवति बोधिसत्यचर्यया । संकल्पसासापरि खेदतायै अनिरहितो भवति संयुद्धक्षेत्रस्परणेन । सबलोकधालुपरिशुद्धये अपिरहितो भवति बुद्धविकुक्तिदर्शनेन । सर्वतयागतवितिविज्ञत्य अविरहितो भगति सस्ता वासेन । निर्मितोपमनोविसत्ववर्याया सभागतिघ्युत्युपपत्त्यायतनखशरीरानुगमनताये अधिरहितो भवति धर्मश्रवणेन । सस्तथागतधर्ममेघसप्रतीच्छनताये अविरहितो भवति 10 ज्ञानालोकेन त्र्य-वज्ञानानुगमानुसरणतायै ॥ एवमुक्त सुप्रतिष्टितो भिक्षु सुधन श्रेष्टिदारसभेतदयोच-साधु साधु कुलपुत्र यस्त्वमनुत्तराया सम्यक्सबोधौ चित्तमुत्याय बुद्धधर्मान् सर्वज्ञताधर्मान स्वयभूधर्मान परिपृच्छसि । अह कुलपुत्र असनमुखस्य बोधिसत्वनिमोक्षस्य लाभी । एत मे कुलपुत्र असगमुख बोधिसत्वविमोक्षमामूहता निहता अनुसरता विभजता मिचिन्वता प्रविचिन्यता 15 प्रतिमासयता प्रमासयता असङ्गकोटिनाम ज्ञानालोक प्रतिलब्ध , यस्य प्रतिलम्भानास्ति मे सर्वसवचित्चरितावमासेषु मा । नास्ति सर्वसत्यच्युत्युपपत्तिपरिज्ञासु सङ्ग : नास्ति पूर्वनिवासानुस्मृतिमुखावतारेषु सा । नास्लपरातकल्पसर्वजगत्सवासेषु सङ्ग । नास्ति प्रत्युत्पन्नावसर्वजगद्विज्ञप्तिषु सङ्ग । नास्ति सर्वसत्त्वगतमासवृतिपरिज्ञानेपु सङ्ग ! नास्ति सर्वसदसशयच्छेदेषु सङ्ग । नास्ति सर्वसत्येन्द्रियसभेदारतारेषु सग । नास्ति सर्तसत्त्व- 20 परिपाकविनयकालोपसरूमणेपु रङ्ग ( नास्ति रात्रिदिवक्षणामुहूर्तकालसमागतावतारेषु सङ्ग । नरान्ति दशदिग्बुद्धक्षेत्रेषु अशरीरस्फरणतातु सङ्ग , यदुत अभारप्रतिष्ठितानभिसस्कार विप्रतिरम्भेन । अस्याह कुठपुत्र अनभिसत्कारिकाया ऋद्धेश्नुभावेन इह गगनतले चक्रमामि, तिष्ठामि, निपीदामि, निपद्यामि, विविधानीर्यापथान् कल्पयामि, अतदर्धामि प्रादुर्गवामि, धूमायाभि प्रज्यलामि । एको भूवा बहुधा भवामि, बहुधा भूवैको भवामि । 15 आविर्भाव तिरोभाव प्रत्यनुभवामि । तिर म तिर प्राकारमसजत् गच्छामि तयथापि नाम आकाशे । आमाशेऽपि पर्यङ्कन अनमि तयथापि नाम पक्षी शकुनि । पृथिव्यामपि उमजननिभजन करोमि तययोदके । उदकेऽप्यसममानो गच्छामि तद्यथा पृथिव्याम् । धूमायानि प्रज्यशमि तद्ययापि नाम महानग्निरकय । पृथिवीमपि कम्पयामि । इम्पपपि चन्द्रसूर्या एव महर्डिको एव महानुभाषौ एय महौजखिनी पाणिना 29 सपरिमार्जयामि । याबदास गेका कार्य च सर्वयामि । गथ्पपट मेघसउन्न लोक या पञ्चामि । सरनाचिमेघराछन्न र वृया सर्वजग सशनिर्मितभेवान् प्रमुश्वामि । अन तार्गप्रभाजा भेयान् प्रभुश्चन् समतादिशो निर्यामि यदुत प्रां दिश निर्यानि, ·६ सुप्रतिष्ठितः। दक्षिणां पश्चिमामुत्तरामुत्तरपूर्वा पूर्वदक्षिणां दक्षिणपश्चिमां पश्चिमोत्तरामध उद्ममपि दिशं निर्यामि । एकैकेन चित्तक्षणेन पूर्वस्यां दिशि एक लोकधातुमतिकमामि । द्वावपि दशापि लोकधातुशतमपि लोकधातुसहतमपि लोकधातुशतसहसमपि लोकधातुकोटीमपि लोकधातु- कोटीशतमपि लोकधातुकोटीसहस्रमपि लोकधातुकोटीशतसहस्रमपि लोकधातुकोटी- नियुतशतसहस्रमपि, अपरिमाणानपि लोकधातूनप्रमेयान्, असंख्येयानपि अचिन्त्यानपि । अतुल्यानपि अमाप्यानपि असमन्तानपि अपर्यन्तानपि असीमाप्राप्तानपि अनभिलाप्यानभि- लाप्यानपि लोकधातूनतिक्रमामि । ये च तेषु लोकधातुषु वुद्धा भगवन्तस्तिष्ठन्ति प्रियन्ते यापयन्ति, तेषु तेषु लोकधातुसमुद्रेपु, तेषु तेषु लोकधातुप्रसरेषु, तासु तासु लोक- धातुदिक्षु, तेषु तेषु लोकधातुपरिवर्तेपु, तेषु तेषु लोकधातुसमवसरणेपु, तेषु तेषु लोकधातु- संभवेषु, तेषु तेषु लोकधातुनिर्देशेषु, तेषु तेषु लोकधातुद्वारेपु, तेषु तेषु लोकधातुकल्पनिर्दे-10 शेषु, तेषु तेषु लोकधात्ववतारेषु, तेषु तेषु लोकधातुबोधिमण्डव्यूहेपु, तेषु तेषु लोकधातु- पर्पन्मण्डलेषु ये बुद्धा भगवन्तो धर्म देशयन्ति, तेषां तथागतानामेकैकं तथागतमनन्तबुद्ध- क्षेत्रपरमाणुरजःसमैः कायनानात्वैरेकैकेन कायेन अनन्तबुद्धक्षेत्रपरमाणुरजःसमः पूजामेधः प्रवर्षनुपसंक्रमामि । उपसंक्रम्य पूजां करोम्यप्रतिप्रस्रब्धः सर्वपुष्पैः सर्वगन्धैः सर्वमात्यैः सर्वविलेपनैः सर्ववस्त्रैः सर्वध्वजैः सर्वपताकाभिः सर्ववितानैः सर्वजालैः सर्व विग्रहैः । यच्च 15 ते बुद्धा भगवन्तो भाषन्ते देशयन्ति उदीरयन्ति संप्रकाशयन्ति संवर्णयन्ति परिदीपयन्ति उपदिशन्ति निर्दिशन्ति प्रभावयन्ति, तत्सर्वमाजानामि, उद्गृह्णामि । या च तेषां बुद्धानां भगवतां बुद्धक्षेत्रपरिशुद्धिस्तां सर्वामनुस्मरामि । यथा पूर्वस्यां दिशि, एवमेव दक्षिणायां पश्चिमायामुत्तरायामुत्तरपूर्वायां पूर्वदक्षिणायां दक्षिणपश्चिमायां पश्चिमोत्तरायामध ऊर्ध्वायां दिशि एकमपि लोकधातुमतिक्रमामि । द्वावपि दशापि लोकधातुशतमपि यावदनभि- 20 लाप्यानभिलाप्यबुद्धक्षेत्रपरमाणुरजःसमानपि लोकधातूनतिक्रमामि । ये च तेषु लोक- धातुषु बुद्धा भगवन्तस्तिष्ठन्ति ध्रियन्ते यापयन्ति, तेषु तेषु लोकधातुसमुद्रेषु तासु तासु लोकधातुविशुद्धिषु, यावत् तेषु तेषु लोकधातुषु पर्पन्मण्डलेषु धर्म देशयन्ति, तान् सर्वान् पश्यामि । तेषां च तथागतानां पूजां करोमि सर्व- पुष्पैर्यावत्सर्वपरिग्रहः । यच्च ते बुद्धा भगवन्तो भाषन्ते यावत्प्रभावयन्ति तत्सर्व- 25 माजानामि उद्गृह्णामि । या च तेषां बुद्धानां भगवतां बुद्धक्षेत्रपरिशुद्धिस्तां सर्वामनुस्मरामि । येषां च सत्त्वानामामासमागच्छामि, यैः समागच्छामि, ते सर्वे नियता भवन्त्यनुत्तरायां सम्यक्सबोधौ । ये च सत्त्वा ममाभासमागच्छन्ति, सूक्ष्मा वा उदारा वा हीना वा प्रणीता वा सुखिता वा दुःखिता वा, तेषां सर्वेषां तत्प्रमाणं कायमधितिष्ठामि परिपाकविनयकाला. नतिक्रमणतायै । ये च सत्त्वा मामुपसंक्रामन्ति तान् सर्वानत्रैव समन्तजवेऽमोघविक्रम पर्यवसाने बोधिसत्त्वविमोक्षे प्रतिष्ठापयामि । एतमहं कुलपुत्र समन्तजवं तयागतपूजो- १Bom, लोकधातु निर्देशेषु. गण्ड.८ ·गण्डव्यूइसत्रम्। पस्थानप्रयोग सर्वसत्यपरिपाकानुफूलमसङ्गमुखं वोधिसत्वरिमोक्षं प्रजानामि । किं मया शक्य बोधिसत्वानां महासत्यानां महाकरणाशीलाना महायानप्रतिपत्तिशीलानां बोधिसत्त्व- मार्गाविप्रनासशीलानागसङ्गशीलाना बोधिसत्वाशयगर्भाविपातनशीलाना बोधिचित्तापरि- सागशीलानां बुद्धधर्माच्यालम्बनशीलानां सहितामनसिकारारिप्रसितशीलानां गगनसम- शीलानां सलोकानिनितशीलानामपिनष्टशीलामनुपहतशीलानामखण्डशीलानामछिद्र शीलानामशबलशीलानामफल्मापशीलाना रिशुद्धशीलाना रिजोनिर्मलशीलानां बोधिसत्वाना चर्या ज्ञातुं गुणान् वा वक्तुम् ।। गच्छ कुलपुत्र, इहैव दक्षिणापथे वज्रपुर नाम द्रमिईपटनम् | तर मेघो नाम ममिडः प्रतिरसति । तमुपसक्रम्य परिपृच्छ- कर्य बोधिसत्त्वेन महासत्वेन बोधिसत्वचर्याया 10 शिक्षितन्यम् , कय प्रतिपत्तव्यम् ॥ अथ खल सुधनः श्रेष्ठिदारकः सुप्रतिष्ठितस्य भिक्षोः पादौ शिरसाभिन्छ सुप्रतिष्ठित भिक्षुमनेकशतसहस्रकृत्यः प्रदक्षिणीकृत्य मुप्रतिष्ठितत्य भिक्षोरन्तिकात प्रकान्तः॥४॥ 1Badds विगतकृयशीलना २B विe throughout, ·७ मेघः। अथ खलु सुधनः श्रेष्टिदारकस्तं धर्मालोकमनुस्मरन् धर्मप्रसादवेगाविष्टो बुद्धानु- गतसंज्ञामनसिकारः त्रिरत्नवंशानुपच्छेदप्रयुक्तः कल्याणमित्राण्यनुस्मरन् त्र्यध्वलोकावभासित- चित्तो महाप्रणिधानानुगतमनस्कारः सर्वसत्त्वधातुपरित्राणयोगप्रसृतः सर्वसंस्कृतरत्यनिश्रित- चित्तो विरागवंशमुदीरयन् सर्वधर्मखभावनिध्यप्तिपरमः सर्वलोकधातुपरिशुद्धिप्रणिध्यनुच्चलितः । सर्वयुद्धपर्पन्मण्डलानिधितविहारी अनुपूर्वेण वज्रपुरं नाम द्रमिडेपट्टनमुपसंक्रम्प मेधं द्रमिडं पर्येपन् अद्राक्षीत् मध्येनगरं शृङ्गाटके धर्मसांकय्याय सिंहासने निषण्णं दशानां प्राणि- सहस्राणां चक्राक्षरपरिवर्तव्यूह नाम धर्मपर्यायं संप्रकाशयमानम् ॥ अथ खल सुधनः श्रेष्ठिदारको मेघस्य द्रमिडस्य पादौ शिरसाभिवन्ध मेघ द्रमिड- मनेकशतसहस्रकृत्वः प्रदक्षिणीकृत्य पुरतः प्राञ्जलिः स्थित्वा एवमाह-मया आर्य अनुत्तरायां 10 सम्यक्संबोधौ चित्तमुत्पादितम् । न च जानामि-कथं बोधिसत्त्वेन बोधिसत्त्वचर्यायां शिक्षि- तव्यम् ? कथं प्रतिपत्तव्यम् ? कथं बोधिसत्त्वस्य बोधिसत्त्यबोधिचित्तोत्पादो न प्रणश्यति ? सर्वभवगतिषु कथमाशयो दृढीभवत्यपरिक्षेदतया? कयमध्याशयः परिशुद्धयत्यनवमर्थतया ? कथं महाकरुणावलं संजायते अपरिखेदतया ? कयं धारणीवलमात्रामति समन्तमुखविशुद्ध- तया ? कथं प्रज्ञालोकः संजायते सर्वधर्मवितिमिरालोकः सर्वाज्ञानतिमिरपटविकिरणतया ? 15 कथं प्रतिसंविद्वलमाक्रामति अर्थधर्मनिरुक्तिप्रतिमानकौशलसरमण्डलपरिपूरये ? कथं स्मृतिबलमाक्रामति सर्वबुद्धधर्मचक्रासंभिन्नसंधारणतया ? कथं गतिबलं विशुध्यति सर्व- धर्मदिग्गत्यालोकानुगमनुगमनतया ? कथं बोधिसत्त्वस्य समाधिबलं निष्पद्यते सर्वधर्मार्थ- निश्चयप्रभेदपरमतया ? अथ खलु मेघो दमिडो बोधिसत्त्वगौरवेण ततः सिंहासनादुत्थाय अवतीर्य सुधनस्य 20 श्रेष्ठिदारकस्य सर्वशरीरेण प्रणिपत्य सुधनं श्रेष्ठिदारकं सुवर्णपुप्पराशिना अभ्ययकिरत् । अनर्धश्च मणिरतैरुदारचन्दनचूर्णैश्वाभिप्राकिरत् । नानाचित्ररझरक्तैश्च अनेकैर्वत्रशतसहनै- रमिच्छादयामास । अनेकैश्च नानावणे रुचिरैमनोरमैर्गन्धपुष्पैरभ्यवकीर्य अमिप्रकीर्य अन्यैश्च विविधैः पूजाप्रकारैः पूजयित्वा सत्कृत्य गुरुकृत्य मानयित्वा पूजयित्वा सुधनं श्रेष्ठिदारकमेतदवोचत्-साधु साधु कुलपुत्र, येन ते अनुत्तरायां सम्यक्संबोधौ चित्तमुत्पादि-25 तम् । येन कुलपुत्र अनुत्तरायां सम्यक्संबोधौ चित्तमुत्पादितम्, स सर्वबुद्धवंशस्यानुप- च्छेदाय प्रतिपनो भवति विरागवंशस्य ययावद्विज्ञप्तयेऽभियुक्तः, सर्वक्षेत्रवंशस्य परिशुद्धये प्रतिपन्नः, सर्वसत्त्ववंशस्य परिपाकविनयाय प्रत्युपस्थितः, सर्वधर्मवंशस्य ययावनिस्तारणाय प्रयुक्तः, सर्वकर्मवंशस्याविरोधाय स्थितः, सर्वबोधिसत्वचर्यावंशस्य परिपूरये प्रयुक्तः, सर्व- प्रणिधानयंशस्यान्यवच्छेदाय संप्रस्थितः, सर्वत्र्यप्ववंशस्य ज्ञानानुगमाय प्रतिपनः, अधि- 30 मुक्तिशस्य दृढीकरणायोयुक्तः, साधिष्ठितो भवति सर्वतथागतमण्डलेन समन्वाहतः, सं- १B सर्वसत्त्वसमाव'. २B विर' throughout. Som. योधिसत्वस्य.

·६० " " [७.- गण्डव्यूहसूत्रम्। बुद्धः समतानुगतः, सर्वबोधिसत्त्वैरनुमोदितः, सर्वायरभिनन्दितः, सर्वब्रह्मन्द्रः पूजितः, सर्व- देवेन्द्ररारक्षितः, सर्वयक्षेन्द्ररपचितः, सर्वराक्षसेन्ट्रैः प्रत्युद्गतः, सर्वनागेन्द्ररभिष्टुतः, सर्व- किनेरन्दैः संवर्णितः, सर्वलोकेन्द्ररन्वेपितः, सर्वलोकधातुत्रिविधापायगतिसमुच्छेदाय सर्वा- क्षणदुर्गतिपथविनिवर्तनतायै सर्वदारिद्यपयसमतिक्रमाय देवमनुष्यसंपत्यतिलाभाय कल्याण- 6 मित्रसंदर्शनाविप्रवासाय उदारयुद्धधर्मश्रवाविकाराय बोधिचित्ताशयपरिशोधनाप बोधि- चित्तहेतुसंभवसमुदयाय बोधिसत्यमार्गावभासप्रतिलाभाय बोधिसत्त्वज्ञानानुगमाय बोधि- सत्त्वभूम्यवस्थानाय । तस्य मम कुलपुत्र एवं भवति-दुष्करकारका बोधिसत्या दुर्लभदर्शनप्रादुर्भावा आश्वासका लोकस्य । मातापितृभूता बोधिसत्त्वाः सर्वसत्ता- नाम् । अलंकारभूता बोधिसत्त्वाः सदेवकस्य लोकस्य । प्रतिशरणभूता बोधिसत्त्वा 10 दुःखादितानाम् ।लयनभूता बोधिसत्त्याः सर्वजगदारक्षायै । प्राणभूता बोधिसत्वा विविध- भयोपद्रवाणाम् ।वातमण्डलीभूता बोधिसत्त्वाः सर्वजगत्रयपायप्रपातसंधारणतया । धरणीभूता बोधिसत्त्वाः सर्वसत्यकुशलमूलविवर्धनतया । सागरभूता बोधिसत्त्वाः अक्षयपुण्यरनकोश- गर्भतया । आदित्यभूता बोधिसत्वाः ज्ञानालोकावभासकरणतया । सुमेठभूता बोधिसत्वाः कुशलमूलीभ्युद्गततया ! चन्द्रभूता बोधिसत्त्वाः बोधिमण्डज्ञानचन्द्रोदागमनतया । शूरभूता । बोधिसत्याः सर्वमारसैन्यप्रमर्दनतया । वीरभूता बोधिसत्याः स्वयंभूधर्मनगरानुप्राप्तये । तेजोभूता बोधिसत्याः सर्वसत्त्यात्मन्नेहपर्यादानतया । गेषभूता बोधिसत्त्वाः विपुलधर्म- मेघाभिसंप्रवर्पणतया । दृष्टिभूता बोधिसत्वाः श्रद्धादिसत्वेन्द्रियाकुरविवर्धनतया । दाशभूता बोधिसत्त्वाः धर्मसागरतीर्थप्रदर्शनतया । सेतुभूता बोधिसत्वाः सर्वसत्त्वसंसारसमुद्र- संतारणतया । तीर्थभूता बोधिसत्त्वाः सर्वसत्वाभिगमनतया !! इति हि मेघो दमिशः सुधनस्य श्रेछिदारकस्य पुरत एभिर्वचनपदैर्बोधिसत्त्वान् संवर्ण्य सुधनस्य प्रेष्ठिदारकस्म साधुकारमदात् । तस्येमा बोधिसत्त्वसंहर्पणी वाचमुदीरयतो मुखद्वारात्तथारूपोऽस्किन्धो निश्चचार, येनार्षि:स्कन्धेन साहस्रो लोकधातः स्फुटोऽभूत् । ये च सत्यास्तभत्रभासं संजानन्ति स्म, देवमहद्धिका या देवा था, नागमहार्दिका वा नागा था, यक्षमहर्दिका का यक्षा बा, गन्धर्वमहर्षिका वा गन्धर्या वा, असुरमर्द्धिका वा 25 अनुरा वा, गरुडमर्द्धिका या गरुडा था, किन्नरमहर्दिका या किनरा वा, महोरगमहर्द्धिका या महोरगा या, मनुष्यमहर्दिका था मनुष्या वा, अमनुष्यमार्द्धका वा अमनुष्या या, बझमह- विका या मसाणो या, ते तेनावमासेनाप्रभासिताः सन्तो मेघस्य दमिडस्यान्तिकमुपसंक्रामन्तः एतेषां मेधेन दमिडेनाधिष्ठिताशयानां कृताञ्जलिपुटाना हादितकापचित्तानाम् उदार: प्रामोपजातानां महागौरवस्थितानां निहतमारयजानो मायाशाट्यापगतानां विप्रसन्नेन्द्रिया 90 मेघो दमिडस्तर चक्राक्षरपरिवर्तव्यूह धर्मपर्याय विस्तरेण संप्रकाशयति प्रवेदयति, प्रवेशपति, नपति, अनुगमपति, पं श्रुत्वा स सेऽपिनियनीया अभूवन अनुत्तरायो सम्प- Born. घराधन्द प्रयुतः. PS आधारित., ३ B महारयुक्ततया. 20 ·-७.०] ७ मेघः। क्संबोधौ । स पुनरपि धर्मासने निषध सुधनं श्रेष्ठिदारकमेतदवोचत्-अहं कुलपुत्र सरस्वत्सा धारण्यालोकस्य लाभी । सोऽहमेकद्वित्रिसाहस्रमहासाहले लोकधातौ देवानां देवमन्त्रान् प्रजानामि । एवं नागानां यक्षाणां गन्धर्वाणामसुराणां गरुडानां किनराणां महोरगाणां मनुष्याणाममनुष्याणां ब्रह्मणां ब्रह्ममन्त्रान् प्रजानामि । देवानां देवमन्त्रनानात्वं प्रजानामि । एवं नागानां यक्षानां गन्धर्वाणामसुराणां गरुडानां किनराणां महोरगाणां मनुष्याणाममनु- 6 प्याणां ब्रह्मणां ब्रह्ममन्जनानात्वं प्रजानामि । देवानां देवमन्त्रैकत्वं प्रजानामि । एवं नागानां यक्षाणां गन्धर्वाणामसुराणां गरुडानां किनराणां महोरगाणां मनुष्याणाममनुष्याणां ब्रह्मणां ब्रह्ममन्त्रकलं प्रजानामि । देवानां देवमन्त्रसभेदं प्रजानामि । एवं नागानां यक्षाणां गन्धर्वाणा- मसुराणां गरुडानां किन्नराणां महोरगाणां मनुष्याणाममनुष्याणां ब्रह्मणां ब्रह्ममन्त्रसंभेदं प्रजानामि । तिर्यग्योनिगतानां सलानां सर्वव्यवहारमन्त्रसंज्ञाः प्रजानामि । नारकाणां सत्त्वानां 10 मन्त्रसंज्ञाःप्रजानामि । यामलौकिकानां सत्त्वानां मन्त्रसंज्ञाःप्रजानामि । आर्यमन्त्रसंज्ञाः प्रजानामि । अनार्यमन्त्रसंज्ञाः प्रजानामि । बोधिसत्वमन्त्रसत्त्वाशयवाग्निरुक्तीः प्रजानामि । त्र्यधप्राप्ततथा- गतखराङ्गघोपसागरान् सर्वसत्वानां कथारुतमन्त्रसंप्रयुक्तानवतराम्यधिमुञ्चामि । चित्तक्षणे चित्तक्षणे यथा चेह निसाहनमहासाहस्रलोकधातौ सत्त्वानां सर्वव्यवहारनिरुक्तिमन्त्रसंज्ञा- सागरमयतरामि, तथा पूर्वस्यां दिशि लोकधातुकोटीनियुतशतसहस्रेषु अप्रमाणेषु असंख्येयेषु 15 अचिन्त्येषु अतुल्येषु असमन्तेषु असीमाप्राप्तेषु अनभिलाप्यानभिलाप्येषु, तथा दक्षिणायां पश्चि- मायामुत्तरायामुत्तरपूर्वायां पूर्वदक्षिणायां दक्षिणपश्चिमायां पश्चिमोत्तरायामध ऊर्ध्वायां दिशि लोकधातुकोटीनियुतशतसहस्रेष्वप्रमाणेषु यावदनभिलाप्यानभिलाप्येषु सत्त्वानां सर्वव्यवहार- निरुक्तिमन्त्रसंज्ञासागरमवतरामि-यदुत देवानां देवमन्नान् प्रजानामि । यावद्ब्रह्मणां ब्रह्ममन्नान् प्रजानामि । एतमहं कुलपुत्र, बोधिसत्त्वानां सरस्वतीधारण्यालोकं प्रजानामि । किं मया 20 शक्यं बोधिसत्त्वानां चर्या ज्ञातुं गुणान् वा वक्तुम् , ये ते विविधसंज्ञागतसागरानुप्रविष्टाः । ये ते विविधसर्वजगत्संज्ञामन्त्रसागरानुप्रविष्टाः । ये ते विविधजगन्नामनिर्देशसागरानुप्रविष्टाः । ये ते विविधसर्वजगदमिलाप्यप्रज्ञप्तिव्यवहारसागरानुप्रविष्टाः । ये ते सर्वपदानुसंधिसागरानु- प्रविष्टाः । ये ते पदपरमसागरानुप्रविष्टाः । ये ते सर्वत्र्यध्वारम्वणैकारम्वणन्यवहारसमुद्रानु- प्रविष्टाः । ये ते पदोत्तरनिर्देशसागरानुप्रविष्टाः । ये ते द्विपदोत्तरनिर्देशसागरानुप्रविष्टाः । 25 ये ते पदप्रभेदनिर्देशसागरानुप्रविष्टाः । ये ते सर्वधर्मपदप्रभेदविनयनिर्देशसागरानुप्रविष्टाः । ये ते सर्वजगन्मन्त्रसागरानुप्रविष्टाः । ये ते सर्वखरमण्डलविशुद्धिव्यूहावक्रान्ताः । ये ते चक्राक्षरकोटीगतिप्रभेदनिर्याताः ॥ पच्छ कुलपुत्र, अयमिहेय दक्षिणापये वनवासी नाम जनपदः । तत्र मुक्तको नाम श्रेष्ठी प्रतिवसति । तमुपसंक्रम्य परिपृच्छ-कथं बोधिसत्त्वेन बोधिसत्त्वचर्यायामभि-30 योक्तव्यम्, कयं निर्यातव्यम्, कयं चित्तं निध्यातव्यम् ॥ Sनामसंशाः

·गण्डव्यूहसूत्रम्।
[७०-
अथ खल सुधनः श्रेष्टिदारको मेघस्य द्रमिडस्य पादौ शिरसाभिवन्ध धर्मगौरवेग
कृत्वा मूलं जातश्रद्धालक्षणं प्ररूपयमाणः कल्याणमित्रानुगतां सर्वज्ञतां संपश्यन् अश्रुमुखो
रुदन् मेधं द्रमिडमनेकशतसहस्रकृत्वः प्रदक्षिणीकृत्य पुनः पुनरवलोक्य प्रणिपत्य मेघत्य
द्रमिडस्यान्तिकात् प्रक्रान्तः ॥ ५॥

·८ मुक्तकः । अथ खलु सुधनः श्रेष्ठिदारकस्तमेव बोधिसत्त्वसरस्वतीधारण्यालोकव्यूहमनुविचिन्त- यन्, तमेर बोधिसत्वमननयसागरमातरन्, तमेव बोधिसत्यचित्तव्यवदानविशुद्धिमनु- स्मरन् , तमेव बोधिसत्वकुशटवासनोपसंहाराभिनिरिमभिनिर्हरन् , तदेव बोधिसत्त्वपरिपाक- मुखं विशोधयन् , तदेव बोधिसत्यानां सत्त्वसंमहज्ञानमुत्तापयन् , तामेव बोधिसत्त्वाशयबल- 5 त्रिशुद्धिं दृढीकुर्वाणः, तदेव बोधिसत्त्वाच्याशयबलमुपस्तम्भयन् , तमेव बोधिसत्वाधिमुक्ति वंशं परिशोधयन्, तामेव बोधिसत्वाशयचित्तकल्याणतां संभावयन् , तमेव बोधिसत्व- व्यवसायमुत्तारयन् , मुधनः श्रेष्टिदारको दृढप्रतिज्ञाप्रणिधिचित्तापरिखिन्नसंतानव्यूहो- ऽनिवर्स विक्रान्तवीर्यः प्रत्युदावय॑मनोव्यवसायः असंहार्यश्रद्धाबलोपेतः वज्रनारायणाभेधचित्तः सर्वकल्याणमित्रानुशासनीप्रदक्षिणमाही अनुपहतप्रज्ञाविषयः समन्तमुखविशुद्ध्यभिमुखः 10 अप्रतिहतज्ञानविशुद्धिगोचरः समन्तनेत्रज्ञाननयालोकः समन्तभूमिधारण्यवभासप्रतिलब्धः धर्मधातुतलभेदाभिमुखचित्तः समन्ततटाप्रतिष्ठानव्यूहविशुद्धिस्वभावविज्ञप्तः अनिकेतासमा- द्वयगोचरपरमः सर्वसंज्ञाविक्रमणज्ञानमुखविशुद्धः सर्वदिक्कुलभेददिक्प्रत्यूहव्यूहः लोकतल- दिग्भेदानिवर्सः धर्मत-दिग्भेदाप्रत्युदावर्सः बुद्धदिक्कुलभेददर्शनविज्ञप्तिपरमः अधदि- कुलभेदानुगतज्ञानी रुचिरधर्मचक्रसंमृतबुद्धिः समन्तरुचिरज्ञानसमायाकारलोकावभासित-15 चित्तः समन्तविषयभूम्यनुगतमनःशरीरः तथागतज्ञानवियुदवमासितसंतानः सर्वज्ञतोर्मि- प्रसादावेगसंजातः बुद्धधर्मप्रसादवेगाविरहितः तथागताधिष्टानावेगाविष्टः सर्वयुद्धख- चित्तानुगमालोकावभासितः सर्वलोकधातुजालखशरीरस्फरणप्रणिधिसमन्वागतः सर्वधर्म- धातुखकायसमवसरणाभिनिर्हारपरमोऽनुपूर्वेण द्वादशमिर्वपस्तं वनवासिजनपदमनुप्राप्तः । स तं मुक्तकं श्रेष्ठिनं परिमार्गमाणोऽद्राक्षीत् । दृष्ट्वा च पुनः सर्वशरीरेण प्रणिपस पुरतः 20 प्राचलिः स्थित्वा एवमाह-आर्य, लब्धा मे लाभाः, यस्य मेघकल्याणमित्रसमवधानम् । तत्कस्य हेतोः ? दुर्लभदर्शनानि हि कल्याणमित्राणि दुर्लभप्रादुर्भावानि दुःप्रत्यागतानि दुरुपसंक्रमणानि दुःपर्युपास्यानि । दुरासदानि दुःसंवासानि दुरभिसाव्यानि दुरनुबन्ध्यानि कल्याणमित्राणि । तच मेधकल्याणमित्रसमवधानं जातम् । मया आर्य अनुत्तरायां सम्यक्संबोधौ वित्तमुत्पादितम् । यदुत सर्वबुद्धारागणताय सर्ववुद्धाभिराधनतायै 25 सर्वबुद्धदर्शनतायै सर्वबुद्धविज्ञप्तये सर्वबुद्धसमतानुगमाय सर्वबुद्धप्रणिध्यनुगमाय सर्वबुद्ध- प्रणिधिपरिपूरये सर्वबुद्धसमुदागमज्ञानालोकनतायै सर्वबुद्धस्वशरीराभिनिर्हरणतायै सर्वबुद्ध- समुदागमत्रचर्याभिनिर्हरणताथै सर्ववुद्धविकुर्वितप्रत्यक्षाभिज्ञतायै सतबुद्दबटबैशारथपरिशुद्धये सर्वधर्मदेशनाश्रवणावितृमतायै सर्वबुद्धधर्मदेशनाश्रवणोद्गृह्णताय सर्वबुद्धधर्मदेशनासंधारण- तायै सर्वबुद्धधर्मदेशनाविभजनतायै सर्वयुद्धशासनसंधारणतायै सर्पबुद्धसत्त्वैकल्वतायै 50 सर्वबोधिसत्त्वसभागतायै सर्वबोधिसत्त्वचर्यापरिशुद्धये सर्वत्रोधिसत्त्वपारमितापरिपूरये सर्व- १Bom दुरासदानि.

·गण्डन्यूहसूत्रम्। बोधिसत्वप्रणिध्यमिनिहारविशुद्धथे सर्वबोधिसत्त्वबुद्धाधिष्टानकोशप्रतिलाभिताथै सर्वबोधि सत्त्वधर्मनिधानकोशाक्षयज्ञानालोकताय सर्वबोधिसत्त्वनिधानकोशानुगमाय सबोधिसत्वा प्रमाणकोशाभिनिर्हरणतायै सर्पबोधिसत्त्वमहाकरणानिधानकोशसत्वविनयनिष्ठापर्यन्तगमन तायै सर्वबोधिसत्त्वनिकुर्तितनिधानकोशविज्ञप्तये सर्वबोधिसत्वशितानिधानकोशस्त्रचित्तवश 6 वर्तनतायै सर्वबोधिसत्तविशुद्धिनिधानकोशसर्वाकारज्यूहतायै । एवचित्तोऽहमार्य इहोप सक्रान्त , एवमभिप्राय एवमनोरय एवमभिनन्य, एवमाशय एवनिष्यक्षिपरम एवगोचरा भिमुख एवनयानुगमाभिमुख एवविशुद्धिपरम एवब्यूहाभिप्राय एवप्रणतचित्त एव कल्याणप्रयोग एवमभिमुखेन्द्रिय । श्रुत व मे आर्यो बोधिसत्त्वानामववादानुशासन ददातीति, नयमुपदिशति, अनुगमनमवभासयति, मार्गमुपदिशति, तीर्थमवतारयति, धर्म 10 द्वार विवृणोति, सशयान् छिनत्ति, काडा विनोदयति, कथकथाशल्यमुद्धरति, विचिकित्सा मलमपकर्पयति, चिचगहनमयभासयति, चित्तमलमपहरति, चित्तसतति प्रसादयति, चित्तकौटिस्यमपनयति, चित्तताप प्रहादयति, व्यापर्तयति, ससारचित्त विनिवर्तयति, अकुशलेभ्यो विवर्तयति, नरकेम्यो विचयति, निकेतनेभ्य उच्चालयति, अनभिनिवेशात परिमोचपति, सर्वसङ्गेभ्य आवर्जयति, सर्वज्ञतायामभिमुखीकरोति, धर्मनगरानुप्रपेशाय 15 आवर्तयति, महाकरुणाया प्रतिष्ठापयति, महामैत्र्या नियोजयति, बोधिसत्त्वपर्याया प्रवेश यति, समाधिमुखभनिताया निवेशयति, अनुगममुखेषु स्थापयति, स्वभाबनिभ्यप्ती स्फरति, बलानुगमेन विभजति सजगसमतानुगमाय चित्रम् । तद्वदतु मे आर्य -कथ बोधिसत्वेन बोधिसत्वचर्याया शिक्षितव्यम् । कथममियोक्तव्यम् । कय प्रयोक्तव्यम् ? कथ प्रयुक्तस्य क्षिप्र विशुष्यति बोधिसत्यचर्यामण्डलम् । अप खल मुक्तक श्रेष्ठी तस्या बेलाया सर्वबुद्धक्षेत्रसमवसरण नाम अनन्तावर्त- धारणीमुखपूर्वगम बोधिसत्त्वसमाधिमुख समापयत पूर्वकुशलमूलबलाधानेन तथागताधिष्टानेन, म श्रियश्च कुमारभूतस्य समन्याहरेण नानालोकोपसहारेण च । समनन्तरसमापनस्य च मुक्यारय श्रेष्ठिनस्तयारूपा कायपरिशुद्धि संस्थिता यया कायपरिशुद्धया दशसु दिक्षु दशबुद्धक्षेत्रपरमाणुरज समा बुद्धा भगवन्त सह बुद्धक्षेत्रपरिशुद्धया सपर्धनमण्डला सह प्रभाविशुद्धया सपूर्वचर्यासासा सबुद्धविकुर्विता सप्रणिधानसभारा सहचर्यानिर्याणव्यूह- विशुद्धया साभिसबोधिसदर्शना सहधर्मचकोदयोतना ससत्त्वपरिपाका सधर्मनिष्ठापर्यन्ता सर्वकायेऽन्तर्गता अनुप्रविष्टा सदृश्यन्ते स्म । अन्योन्यास भिन्ना अन्योन्यानावरणा अन्योन्य- सुषिमता अन्योन्यसुव्यवस्थितनानाकल्पससाना यथावद्विजसा मानाबुद्धक्षेत्रव्यूहा नाना- बोधिसत्वपर्पन्मण्डलाकारा नानामुदयिकुर्वित सदर्शयन्त सदृश्यन्ते 30 व्यवस्थाना नानाप्रणिधानमुखपरिदीपना कचिल्लोकधातौ तुपितभवनोपपना सदृश्यन्ते । सर्वसुद्धकार्य कुन्त चित्तुषितभानाध्ययमाना , कचिन्मातु कुक्षिगता विविधविकुर्वितानि 20 स्म । नानायाननय. Bom रित्तौटिल्यमपनयति ·. -८.०] ८मुक्तक। सदर्शयन्त , कचिजायमाना बालक्रीडामुपदर्शयन्त , कचिदन्त पुरमध्यगता , कचिदभि- निष्कामन्त , कचिद्बोधिमण्डवरगता महाव्यहरिकुर्वितमारसैन्यपराजय कुर्वन्त सदृश्यन्ते । कचिद्देवनागयक्षगन्धर्वपरिवृता ब्रझेन्दैर्धर्मचक्रप्रवर्तनायाध्येष्यमाणा , कचिद्धर्मचक्र प्रवर्तयन्त कचित्सर्वसत्त्वभवनगता क्वचित्परिनिर्वायमाणा सदृश्यन्ते । कचिल्लोकघाती तथागताना परिनिर्वृताना धातुविभङ्गा सदृश्यन्ते । कचिट्ठद्धक्षेनदेवमनुष्यास्तथागतचैत्यान्यल्वुर्वन्त 5 सदृश्यन्ते । यच्च ते बुद्धा भगवन्तो भाषन्ते नानासत्वनिकायेषु नानासत्त्वलोकेषु नाना- सत्त्वगति' नानासत्त्वोपपत्तिषु नानासत्त्वसनिपातेषु नानासत्त्वकुशलमूल्परिवर्तेपु नाना सत्त्वगतिपरिवर्तेषु नानासत्त्वाशयपरिवर्तेषु नानासत्वाधिमुक्तिपरिवर्तेषु नानासत्तेन्द्रिय परिवर्तेषु नानाकाल्परिवर्तेषु नानासत्त्वकर्मसभेदेषु नानासत्त्वकर्मविमानतासु नानासत्य लोकविभावनासु नानागतिचर्याविचरितेषु सत्त्वनयेषु नानाशयप्रयोगेषु सत्वसमुद्रेषु नाने 10 न्द्रियविमात्रताविशुद्धेषु नानालेशवासनानुशयितेषु सत्त्वप्रसरेपु विविधबुद्धिविकुर्वितसदर्शने र्नानानिरुक्तिभिर्नानास्वराङ्गरुतनिहर्हारे नासूत्रान्तनयोदाहोरैर्नानाधारणीमुखपरिवर्तेर्नानाप्रति सविनयप्रमौर्नानासत्यनामसमुद्रपरिवर्ते नानाबुद्धर्षभसिंहनादनै नानासत्त्वकुशलमूल- देशनाप्रातिहार्यसदर्शनै नानामुखस्मृतिनिदर्शनापिकुपिते नानाबोधिसत्त्वव्यापरणसिंह- नादै. नानातथागतधर्मचक्र विजृम्भितै अनन्तमध्येषु पर्षन्गण्डलेषु अनन्तसभेदेष्यन्योन्या- 15 रम्बणेषु नानाविशुद्धपपन्मण्डलेपु विपुलेषु सूक्ष्मपर्पन्मण्डलसमवसरणेषु योजनप्रमाणेषु दायोजनप्रमाणेषु यापदनभिलाप्यबुद्धक्षेत्रपरमाणुरज समलोकधातुप्रमाणेषु पर्प मण्डलेषु यत्ते बुद्धा भगवन्तो धर्म भाषन्ते सर्वखराङ्गरुतघोपानुगामिन्या तथागतवाचा, त सर्ने सुधन श्रेष्ठिदारक शृणोति उद्गृहाति सधारयति प्रवर्तयति उपनिध्यायति । तच्च विकुर्तित पश्यति, ता च अचिन्त्या बोधिसत्त्वसमाधिवृपभिताम् ॥ अय खल्लु मुक्तक श्रेष्टी स्मृत सप्रजानस्तस्मात्समाधैर्युत्थाय सुधन श्रेछिदारक- मेतदवोचत्-अह कुलपुत्र असङ्गव्यूह नाम तयागतविमोक्षमायूहामि निहामि । तस्य मे कुलपुत्र असङ्गव्यूह तथागतविमोक्षमायहतो निर्यहत पूर्वस्या दिशि जाम्बूनदप्रभास वला लोकधातौ तारेश्वरराजोनाम तयागतोईन् सम्यक्सयुद्ध सार्धं वैरोचनगर्भगोधिसत्वप मुखेन सर्वबोधिसत्वपर्पन्मण्डलेन चक्षुप आभासमागच्छति । दक्षिणाया दिशि सर्वनल्गवत्या 2 लोकधातौ समन्तगन्धवितानो नाम तथागतोऽईन् सम्यक्सवुद्ध साधं चिन्ताराज- वोधिसत्त्वप्रमुखेन सर्वबोधिसत्त्वपर्प मण्डलेन चक्षुष आभासमागच्छति । पश्चिमाया दिशि सर्वगन्धप्रभासवत्या लोकधातौ मेरुप्रदीपराजो तयागतोऽईन् सम्यक्सवुद्ध सार्धमसङ्गचित्तबोधिसत्वप्रमुखेन सर्वबोधिसत्वपर्पन्मण्डलेन चक्षुप आभास मागच्छति । उत्तराया दिशि कापायध्वजाया लोकशातौ वज्रप्रमर्दनो नाम तयागतोऽईन् 30 सम्यक्सवुद्ध साधं वनपदपिकमिबोधिसत्त्वप्रमुखेन सर्पबोधिसत्वपर्पमण्डलेन चक्षुप 20 नाम 1B वस्या गण्ड १ ·[८0- गण्डव्यूहसूनम् । आभासमागन्छति । उत्तरपूर्वाया दिशि सरत्नरुचिरायां लोकघातौ अनिलम्भचक्षुवैरोचनो नाम तथागतोऽईन् सम्यक्सयुद्ध सार्धमनिलम्भनिर्मितमोधिसनपूर्वगमेन सर्वबोधिसत्वपर्ष मण्डलेन चक्षुप आभासमागच्छति । दक्षिणाया दिशि गन्धार्थ प्रभाखराया लोकधातो गन्धप्रदीपो नाम तथागतोऽईन् सम्यक्सबुद्ध सार्य सधर्मधातुतलभेदकेतुराजबोधिसत्वपूर्व- 5 गमेन बोधिसत्त्वपर्पन्मण्डलेन चक्षुष आभासमागच्छति । दक्षिणपश्चिगाया दिशि सूर्य केसरनिर्भासाया लोकधातौ समन्तमुखज्ञानविरोचनघोपो नाम तथागतोऽईन् सम्यक्ससुद्ध साधं समन्तकुसुमार्च प्रलम्बचूडबोधिसत्त्वपूर्वगमेन बोधिसत्वपर्पन्मण्डलेन चक्षुप आभासमागच्छति । पश्चिमोत्तराया दिशि गन्धालकाररचिरशुभग या लोकधाताचप्रमाण गुणसागरप्रभो नाम तथागतोऽईन् सम्यक्सयुद्ध सार्धमसहकायरश्मितेजोमतियोधिसत्त्वपूर्व 10 गमेन सबोधिसत्त्वपर्पन्भण्डलेन चक्षुप आभासमागच्छति । अधोदिशि रत्नसिंहावभास चलनाया लोधातौ धर्मवानुवियोतितरदिमाम तथागतोऽर्हन् सम्यक्मयुद्ध सार्घ धर्मधारत चिरोचनसभवमतिबोधिसत्वपूर्यगमेन सोधिसत्वपर्प-मण्डलेन चक्षुप आमासमागच्छति । ऊाया दिशि लक्षणरुचिरयैरोचनाया लोकधातावप्रतिहतगुणकीर्तितिमोक्षप्रमराजो नाम तथागतोऽर्हन् सम्यक्सबुद्ध सार्धमसङ्गबलवीर्यमतिबोधिसत्वपूर्वगमेन बोधिसत्वपर्पन्भण्ड- 16 लेन चक्षुप आभासमागच्छति ।। इति हि पुलपुत्र, एतान् दश तथागतान् प्रमुखान् कृत्ला दशसु दिक्षु दशबुद्ध क्षेत्रपरमाणुरज समास्तयागतानहत सम्यक्सबुद्धान् पश्यामि । न च ते तथागता पहा गच्छन्ति, न चाह तत्र गच्छामि । यस्या च वेलायामिच्छामि, तस्या वेलाया सुखारल्या लोकधातावमिताभ तथागत पश्यामि । चन्दनवत्या लोकधातो वज्राभ तथागत पश्यामि । 20 गन्धवल्या रोकथातौ रताभ तथागत पक्ष्यामि । पावत्या लोकधाती रत्नपाभ तथागत पश्यामि । कनकरस्या लोकधातौ शान्ताम तयागत पश्यामि । अभिरल्या लोकधातौ अक्षोम्य तथागत पश्यामि । सुप्रतिष्ठाया लोकधाती सिंह तथागत पश्यामि । आदर्शमण्डलनिभा साया लोकधातो चन्द्रबुद्धि तथागत पयामि । रक्षश्रीहसचित्राया लोकथातौ वैरोचन तथागत पश्यामि । इति हि कुलपुत्र यस्या यस्या दिशि यस्या यस्या लोकधातौ य यमेव 25 तथागत द्रष्टुमाकाहामि, त तमेव तथागत पश्यामि । यस्मिन् यस्मिन्नध्वनि यस्मिन् यस्मि बारम्बणे यस्या यस्या पूर्वचर्याया तथागत द्रष्टुमाकासामि, यस्मिन् यस्मिन् विकुर्वितकारणे यस्मिन् यस्मिन् सत्वविनयकारणे य य तथागत द्रधुमाकाङ्क्षामि, ततमेर तथागत पश्यानि। न च ते तथागता इहागच्छन्ति, न चाह तत्र गच्छामि । सोऽह कुलपुत्र न कुतश्चिदाग- मनता तथागताना नजानन्, न क्वचिद्गमनता खकायस्य प्रजानन्, समोपमविज्ञति च 30 तथागताना प्रजानन्, खमसमविचारविज्ञप्ति सचित्तस्य प्रजानन्, प्रतिभाससमविज्ञप्ति च तथागताना प्रजानन्, अच्छोदकभाजनविज्ञप्तिं च सचित्तस्य प्रजानन्, च तथागताना प्रजानन्, मायोपविज्ञप्ति च खचित्तस्य प्रजानन्, प्रतिश्रुत्कागिरिधोपानु- खणता च तयागतघोषस्य प्रजानन्, प्रतिधुल्कासशिति च स्वचित्तस्य प्रजानन् , एवमनु मायाकृतरूपविज्ञप्ति

·.
.
'
-८०]
८ मुक्तक ।
६७
गच्छामि एवमनुस्मरामि खचित्ताधिष्टान बोधिसत्वाना सबुद्धधर्म इति । स्वचित्ताधिशन
सर्पबुद्धक्षेत्रपरिशुद्धि , खचित्ताधिष्टान सर्वयुद्धबोधिसत्यचर्या, स्खचित्ताधिष्टान सर्वसत्त्वपरि-
पाकविनय , स्वचित्ताधिष्टान सर्वगोधिसत्वप्रणिवानाभिनिर्हार , खचित्ताधिष्टान सर्वज्ञता
नगरानुप्राप्ति , खचित्ताधिष्टानमचित्यबोधिसत्वनिमोक्षरिनीडनता, स्वचित्ताधिष्टान बुद्ध-
बोव्यभिसमोध , सचित्ताधिष्टान समन्तधर्मधातुसमवसरणवृपभिताविकुर्वितम् , खचित्ता ।
शिष्टान सर्वकल्पसूक्ष्मसमरसरणज्ञानमिति ॥
तस्य मम कुलपुत्र एव भवति-सचित्तमेोपस्तम्भयितव्य सर्वकुशलमूलै स्वचित्त
मेर परिष्यन्दयितव्य धर्ममेधै । सचित्तमेन परिशोधयितव्यमारम्बणीयधर्मेभ्य । स्वचित्त
मेर दृढीकर्तव्य वीर्येण । स्वचित्तमेर शमीकर्तव्य क्षान्त्या । खचितमेव प्रणयितव्य ज्ञानानु
गमेषु । स्वचित्तमेमोचापयितव्य प्रज्ञया । खचित्तमेराभिनिहर्तव्य वशिताशु । खचित्तमेव 10
विपुलीकर्तव्य बुद्धसमतायाम् । स्वचित्तमेवानभासयितव्य दशतयागतवले । एतमह कुल
पुत्र असङ्गव्यूहतयागतरिमोक्ष जानामि आयहामि नियूहामि । किं मया शक्य बोधि-
सत्त्वानामसङ्गचित्तानामसङ्गविहारगोचराणा प्रत्युपन्नसर्वबुद्धधर्मसमुखारस्थितसमाधिप्रति
लब्धानामपरिनिर्वाणकोटिगतसबोधिमुखसमाधिप्रतिलब्धाना त्र्यपसमतानुप्राप्ताना समन्त
तरसभेदसमाभिगोचरविधिज्ञाना सवुद्धक्षेत्रसुरिभक्तशरीराणामसभिन्नवुद्धपिपयपिहारिणा 15
सदिगभिमुखगोचराणामपराङ्मुखज्ञानमण्डलव्यक्लोफनाना चर्या ज्ञातु गुणान् वा वकुम् ,
येयामामभावनलोकपातुमपर्तविवर्ती प्रज्ञायते । न चैपामामनि लोपधातुषु वा द्वयसता
प्रवर्तते ॥
गच्छ कुलपुत्र, इहैव दक्षिणापये मिल्स्फरण नाम जम्बूद्वीपशीर्षम् । तत्र सारव्वजो
नाम भिक्षु प्रतिरसति । तमुपसत्रम्य परिपृच्छ-कय बोधिसत्वेन बोधिसचचर्याया 0
शिक्षितव्यम् , कथ प्रयोकन्यम् ।।
अय खल्ल सुधन श्रेष्टिदारको मुक्तकस्य श्रेष्ठिन पादौ शिरसाभिवद्य मुक्तक
श्रेनिनमनेकशतसहस्रकृत्व प्रदक्षिणीकृत्य पुन पुनरवलोक्य मुक्तकस्य श्रेष्टिनोऽसख्यान्
गुणानुदानयन् उपपिचारयन्, अभिल्पन्, अपिजहन् रुदन् परिदेवन् कल्याणमित्र
स्नड्जात कल्याणमित्रप्रतिशरण कल्याणमित्रारागणाभिमुख कल्याणमित्रज्ञानमविकोपयन् 25
कल्याणमित्राधीना सज्ञिता समनुपश्यन् कल्याणमित्रानुगताशय कल्याणमित्रोपायसाभ्योप
चार कल्याणमित्रचेतनावशी, मातृसज्ञी कल्याणमित्रेषु साहितपरिवर्जनतया, पितृसज्ञी
कल्याणमित्रेषु सर्वदुशलधर्मसजननतया, मुक्तकम्य श्रेष्ठिनोऽतिकासक्रान्त ॥ ६ ॥

·९ सारधनः। अथ ग्वछ सुधन श्रेष्टिदायम्नामेव मुकास्य श्रेटिनोऽनुशासनीमनुविचिन्तयन् , मुक्तास्य थेष्ठिनोऽपादे प्रतिपद्यमानोऽचिन्स बोधिसरिमोक्षमनुस्मरन् , अचिन्यं बोधि सत्त्वज्ञानालोकमनुस्मरन् , अचिन्त्य धर्मधातुप्रवेशारतारमनुगच्छन्, अचिन्स बोधिसत्वसमय 5 सरणनयमातरन् , अचिन्त्य तथागतविकुर्रितमनुपश्यन् , अचिन्त्य बुद्धक्षेत्रसमवसरणमधिमुख्य मान , अचिन्स युद्धाविष्टागव्यहमनुमार्जन , अचिन्त्य बोधिसत्यसमाधिविमोक्षव्यवस्थानयूप भितामप्रकल्पयन् , अचिन्त्या लोकधातुसमैदानावरगतामगाहमान, तस्यामचिन्त्यमोधिसत्त्व- धर्मदृढाथ्याशयताया प्रतिपयमान , तदचिन्त्यबोधिसत्वकर्मप्रणिधानस्रोतोऽनुकुन् , अनुपूर्वण येन मिलस्करण जम्बूद्वीपशीप तेनोपसकम्य सारयज भिक्षु परिमार्गयन् अपश्यदन्यतर 10 स्मिन्नाश्रमे चक्रमकोव्या निषण्ण समाधिसमापन्नमनुश्वसन्तमनुपश्वसन्तमनिअमानममय मानसूजुकाय प्रतिमुखस्मृतिमचिन्त्येन समाधिनिपुतिन विद्युमाण वामदक्षिणाभ्यामूर्ष या अचिन्त्याप्रमाणानन्तकायमालोक्तिमूर्धानमनेकार्णकायाप्रमेयवर्णविमानता चित्तक्षणे चित्तक्षणे सदर्शयमानम् । तस्य तथा समापनस्य गम्भीरस्य शान्तस्य निरुमिञ्जितस्य निरा लम्बस्य रोमाञ्चोकायस्य सरोममुखेभ्योऽचिन्स योधिरात्यक्गिोक्षत्रिकुर्वित प्रवर्तयमान १० मपश्यत् । येन निमोक्षमुखत्रिर्तितेन स चित्तक्षणे चित्तक्षणे राधर्मधातु स्परति अनन्त नानाविकुर्वितवियरूपै सर्वसत्यपरिपाकाय सातथागतपूजाप्रयोगाय सयुद्धक्षेत्रपरिशोध नाय सर्वसत्यदु खस्पन्धनि वर्तनाय सौदुर्गतिमार्गसमुच्छेदाय सर्वसत्वसुगतिद्वारविपरणाय सर्वसत्वक्केशसतापप्रशमनाय सर्वसत्त्वाज्ञानावरणविकिरणाय सर्वसत्तसहताप्रतिष्ठापनाय ॥ तस्याध मताभ्यामसख्येयबुद्धक्षेत्रपरमाणुरण समान् प्रेष्टिगणान् नानोपस्थान 20 प्रत्युपस्थानान् सर्वलोकधातुपर्यापनश्लेष्ठिसदृशरूपातिरेकविषयप्रातारान् नानाभूषणविभूषित शरीराग पिचिरमौलिचूडामणिमैकुटधरान् दारकबिम्बपरिवारान् निश्चरमाणानपश्यत् । ब्राह्मणगृहपीश्च सन्निपानविधिभि सर्वसाङ्गोपचारै सर्वाभरणै सर्वपले सर्वपुष्पै सर्व माल्यै सर्पगन्धै सर्वपित्रेपन संकामोपचार सर सर्वायतनै सर्वभाजनविधिभि सोपकरणविधिभि दरिद्वान् सत्यान् सगृह्यमाणान् दुखित जगदाश्वासपमानान् सत्व 95 मनासि परितोपयमानान् सत्ताशयान् पिशोधयमानान् सत्यान् बोधौ परिपाचयमानान् दश दिश स्फरित्या गच्छतोऽपश्यत् ॥ जानुमण्डलान्या निश्चरित्या क्षत्रियपण्डितरूपान् ब्राह्मणपण्डितरूपान् लोकपण्डित रुपान् पिविशिरसपण्डितरूपान् मनुष्यगतिपण्डितरूपान् लौकिकलोकोत्तरक्रियाविधि ज्ञानपटुपण्डितरूपान् लोकाचार्यसमतपण्डितरूपान् अनेकाकारक्सान् अनेकाकारसस्था 30 गव्यूहान् मनोज्ञानि बचास्युदीरयतो दुर्मनस सत्वान् प्रहर्षमाणान् धर्मधनपरिहीणान् सत्वाननुगृह्यमाणान् द् खितान् सत्यान् सुखयमानान् विनिपतितान् सत्त्वानभ्युद्धरमाणान् 9B ·5 -10 -९..] ९सारध्वजः। विपन्नयानपात्रान् सत्त्वानाश्वासयमानान् भीतान् सत्त्वान् परित्रायमाणान् कुशलमूलशब्द- मनुश्रावयमाणान् पापविनिवृत्तिशब्दमुदीरयमाणान् कुशलधर्मसमादापने सत्वान् विनि- योजयमानान् अर्थचर्यायां सत्त्वान् प्रतिष्ठापयमानान् प्रीतिवेगं संजनयमानान् प्रिय- वादितासंग्रहवस्तून्युदीरयमाणान् समानार्थतां च लोकस्योपदर्शयमानान् दश दिशः स्फरिला गच्छतोऽपश्यत् ॥ नाभिमण्डलात् सर्वसत्त्वान् सत्त्वजगच्छरीरसंस्थानान् अजिनचीवरवल्कलधरान् दण्डकाष्टकुण्डिकागृहीतान् नानारूपान् कल्पसंस्थानान् प्रशान्तर्यापथान् ऋषिगणानि- श्वरित्या उपर्यन्तरीक्ष बुद्धवर्णानुदीरयमानान् धर्मशब्दं संश्रावयमाणान् बुद्धघोपं निश्वारय- माणान् वोधिसत्वसंघ संदर्शयमानान् ब्रह्मचर्य संप्रवर्णयमानान् गुप्तेन्द्रियतायां सत्त्वान्नियो- जयमानान् निःस्वभावार्थ प्ररूपयमाणान् ज्ञानार्थे लोकं प्रतिष्ठापयमानान् लौकिकशास्त्र- विधि प्रणयमानान् सर्वज्ञज्ञाननिर्माणमार्गविधिं प्रदर्शयमानान् अनुपूर्वक्रियायां सत्त्वान् प्रति. प्टापयमानान् दश दिशः स्फरित्वा गच्छतोऽपश्यत् ।। द्वाभ्यां पार्श्वभ्यां सर्वलोकप्रवृत्तिसंख्या अचिन्त्यानेकशरीरसंस्थाननागकन्या निश्चरित्वा अचिन्त्यं नागयिकुर्वितं संदर्शयमानाः अचिन्त्यसुगन्धमेघालंकारगगनतलमधिष्ठ- माना अचिन्त्यपुष्पमेघालंकारैः सर्वगगनतलमलंकुर्वतीः अचिन्त्यमाल्यमेघालंकारैः सर्वमाका-1 शधातुं व्यूहयमाना अचिन्त्यरतरत्रमेघालंकारैः सर्वधर्मधातुं संछादयमाना अचिन्त्यरतध्वज- मेघालंकारम् अचिन्त्यरतपताकामेघालंकारम् अचिन्त्यरनपताकावित्तरत्नाभरणमेघवर्षालंका- रम् अचिन्सानन्तमहामणिरत्नमेघप्रवर्पणालंकारम् अचिन्त्यरत्नहारविचित्रकुसुममेघप्रवर्पणा- लंकारम् अचिन्त्यरत्नासनपर्यवनिपण्णवोधिसत्त्वबुद्धधर्ममेघप्रवर्पणालंकारम् अचिन्त्यदिव्य- रत्नाभरणमेघाप्सरोगणधर्मसंगीतिरुतघोपमेघप्रवर्पणालंकारम्, अचिन्त्यमुक्काजालालंकृतरत्न- 20 पोर्घकेसरसर्वरत्नराजचूर्णमेघवर्पविकिरणालंकारम् , अचिन्त्यरत्नमकुटमेघसर्वमणिरतविभूपि- तानन्तरदिममेघप्रवर्पणालंकारम्, अचिन्त्यदेवकायमेघपुष्पमाल्यच्छन्नध्यजपताकालंकारम्, अचिन्त्याप्सरोमेघोनतकायकृताञ्जलिपुटसुवर्णपुष्पविकिरणप्रमुक्तपुटकोशसर्वतथागतगुणवर्ण- स्तुतिमेघनिर्जितप्रवर्षणालंकारं गगनतलमधितिष्टमामाः सर्वरत्नवर्णर्गन्धकूटमेधैरुदारधूप- पटलमेच सर्वतयागतपर्पन्मण्डलानि संडादयमानाः, सर्वलोकधातुप्रसरानलंकुर्वती: सर्वसत्यानि प्रहर्षयमाणाः सर्ववुद्धान् पूजयमानाः क्षणे क्षणे सर्वधर्मधातुं स्फरमाणाः सुधनः श्रेष्ठिदारकोऽपश्यत् ॥ उरस्तः श्रीपत्सादसंख्येयधुद्धक्षेत्रपरमाणुरजःसमानसुरेन्द्रानिधरित्वा अनिन्सामुर- मायापिकर्षितानि प्रदर्शयमानाने महाजलधरान् संशोमयमाणान् लोकधातुशतसहस्रागि संप्रकम्पयमानान् सर्वशैलेन्द्रराजान् संघयमानान् सर्वदेवभवनानि संप्रकम्पयमानान् . ३B १B दण्डकमण्डलहीतान for पडकाउदि. २७ प्रति for शरीर'. adds दुषितानिवार्य प्रसारसमानान, ·७० गण्टव्यूहसूत्रम्। समारमण्डलानि जिझीर्वाणान् सर्गमारसैन्य नमर्दयमानान् सर्वलोकमदमानदर्पान् प्रभञ्जय मानान्प्रदुष्टचित्तानिवार्य प्रसादयमानान् विहिंसाचित्तान् प्रतिनिवारयमाणान् सत्यानामकुश लान् धर्मानुपशमयमानान् क्लेशपर्वतान् पिकिरयमाणान् रणसंग्रामानुपशमयमानान् विविधा सुरमायाविउर्पितविभीडितै सत्त्वान् सजयमानान् पापादुद्वेजयमानान् ससारादुनासय 6 मानान् समगतिम्य उचाल्य अनिकेते निवेशयमानान् बोधिचित्ते सत्यान् प्रतिष्ठापय मानान् बोधिसत्वाना बोविसत्यचर्या पिशोधयमानान् बोधिसत्वान् पारमितासु प्रतिष्ठापय मानान् बोधिसत्चभूमिषु अतारयमाणान् बोधिसताना बुद्धधर्मनयाभास जनयमानान् नानाधर्मनयव्यवस्थानचित्तक्षणे चित्तक्षणे धर्मधातु स्करमाणानपश्यत् सुधन श्रेष्ठिदारक । पृष्ठरशादसख्येयबुद्धक्षेत्रपरमाणुरज समान् श्रारकप्रत्येकयुद्धकायान्निश्चरित्या 10 श्रानकात्येकयुद्धषेनयिकाना सत्यानामात्माभिनिनिष्टाना निरामता नि सत्यतामुदीरय माणान् शाश्वताभिनिमिष्टाना सरसस्कारानित्यता परिदीपयमानान् रागचरितानामशुभी भारना द्वेषचरिताना मैत्री मोहचरितानामिदप्रत्ययताप्रतीत्यसमुपादमुदीरयमाणान् समभाग चरिताना ज्ञानविषयसप्रयुक्त धर्मनयमभिधोतयमानान् विषयाभिरतानामनालयता कथय मानान् शातौ निकलाशयताना प्रणिधिविशेषमभिरोचश्मानान् सर्वदिक्परिवर्तमुखेनु 16 सर्वधर्मनयसागरपरिषर्तमुखेषु सर्वसत्तार्थरियामभिद्योतयतो धर्मधातु स्फरयमाणानपश्यत् सुधन श्रेविदारका ॥ असफूटाभ्यामसख्येयबुद्धक्षेत्रपरमाणुरज समान् यक्षराक्षसे दानिश्चरित्वा गाना सस्थाननिकृतशरीरान् नानापर्णारोहपरिणाहान् नाने पथमिकल्पान् नानापानाभिरूद्धान् नानापरिवारपरिवृतान् सत्त्वधातुपरिपालनप्रयुक्तान् नानाप्रभावभासप्रयुक्तान् मानाघोपनि 20 पिनिगर्जितान् नानोपायामिनिहारैरसभिन्नै सम तदिग्विदिगगन स्फरमाणार सर्वसत्त्व कुशचर्यारक्षायै सौर्यमण्डलरक्षायै सोधिसत्त्रपरिनहाय सर्वसम्यग्नतसम्यकातिपन- परिपा नाय यजपाणिकर्मणा सर्वयुद्धोपस्थानपूजाविधानताप, विनिपतिताना सत्वाना सर्वापापगतिविनिवर्तनताये, सर्वोकर्मव्याध्यायुपत्र्यायोपशमनाय प्रयुक्तान् सत्याप रियारोपरिपालनो मुवान् पुण्यज्ञानसभारचा परिपूरयमाणान् धर्मचक्रमनुप्रवर्तयमानान् 25 परमादिचा निगृह्यमाणान् सर्वधर्मधातु परमाणान् सुधन श्रेटिदारमोऽपश्यत् ॥ उदरादसख्येयबुद्धक्षेत्रपरमाणुरज समान् फिन्नरेद्रान् असख्येयकिनेन्द्रकन्या मातसहस्रपरिवारान् असरयेययुद्धक्षेत्रपरमाणुरज समाथ गधन्दान् असख्येयगन्धर्षेद्र कन्याशतसहस्रपरिवारान् निश्चरित्वा असख्येयदिव्यत्र्यशतसहस्सगीतिसममणितधर्म सभागेपसहितानि युद्धस्तोनाण्युदीरयमाणान् बोधिचित्त परिदीपयमानान् बोधिसत्वचर्या 90 सर्णयमानान् सोभिसोधिमुग्यमान्यभिमानान् सधर्मचमुपान्यवगाहयमानान् सह विर्तितमुगा पभिरोधयमानान् सपिरिनिर्वाणमुसानि परिदीप्यमानान् सर्वबुद्धशासन Boun प्रष्ट प्रमादयमानान ·९सारध्वजः। ७१ मुखानि संपरिगृह्यमाणान् सर्वसत्त्वमुखानि संप्रहर्पयमाणान् सर्वयुद्धक्षेत्राणि परिशोधय- मानान् सर्वधर्ममुखानि अभिद्योतयमानान् सर्वावरणमुखानि विनिवर्तयमानान् सर्वकुशल- मूलमुखानि संजयमानान् धर्मधातुं स्फरयमाणान् सुधनः श्रेष्ठिदारकोऽपश्यत् ॥ मुखद्वारादसंख्येययुद्धक्षेत्रपरमाणुरजःसमान् सप्तरतचतुरङ्गबलकायपरिवारान् चक्र- वर्तिनो निश्चरित्वा महात्यागरश्मिव्यूहान् प्रमुञ्चमानान् सर्वरत्नाकरानुत्सृज्यमानान् सर्वमणि- 5 रत्नाकरान् विश्राणयमानान् दरिदान् सधनीकुर्वाणान् प्राणिवधालोकं विनिवर्तयमानान् भैत्रीचित्ते सत्त्वान् संनियोजयमानान् अदत्तादानाद्विवेचयमानान् खलंकृतासंख्येयकन्याकोटी- नियुतशतसहस्राणि प्रतिपादयमानान् काममिथ्याचाराद्विच्छन्दयमानान् ब्रह्मचर्य प्रतिष्ठापय- मानान् मृपावादाद्विनिवर्तयमानान् असंविवादपरमतायां नियोजयमानान् , पिशुनवचनाद्वि- निवर्तयमानान् परमसंग्रहप्रयुक्तं घोपमुदीरयमानान् परुपवचनालोकं विनिवर्तयमानान् , मनो- 10 ज्ञलक्ष्णां वाचमुदीरयमाणान् , अनर्थाधर्मोपसंहितादवद्धप्रलापात् सत्यान् विनिवर्तयमानान् , गम्भीरार्यपदप्रभेदविनिश्चये संनियोजयमानान् , सर्ववचनदोपेम्यो लोकं विनिवर्तपमानान् , करुणाबद्धवाचमुदीरयमाणान् , हृदयमलं लोकेऽपहरणमाणान्, अल्पेच्छतासंतुष्टिपरमतायां सत्वान्नियोजयमानान् ,न्यापादालोकं विनिवर्तयमानान्,परसंततिप्रसादने संनियोजयमानान् , सर्वदृष्टिजालं लोके उद्धरमाणान् , सर्वविमतिप्रकारान् विकिरयमाणान् , सर्वसंदेहकूटान् 15 प्रपातयमानान्, सर्वसंशयविचिकित्सातिमिरमपनयमानान् , धर्मप्रविचयं लोके प्रविभज- मानान् , इदंप्रत्ययताप्रतीत्यसमुत्पादमुदीरयमाणान् , स्वभावसत्यनये सत्त्वानियोजयमानान्, सर्वावरणानि विनिवर्तयमानान्, अनावरणनयेऽवतारयमाणान् , बुद्धार्थनयमुद्योतयमानान् , दश दिशो धर्मधातुं स्फरमाणान् सुधनः श्रेष्ठिदारकोऽपश्यत् ।। नयनाम्यामसंख्येयबुद्धक्षेत्रपरमाणुरजःसमानि सूर्यमण्डलशतसहस्राणि निश्चरित्वा 20 सर्वमहानिरयानवभासमानानि, महान्धकार लोके विधमन्ति, मोहतिमिरं सत्वानामपनय- मानानि, शीतनरकापायगतानां सत्वानां शीतदुःखं प्रशमयमानानि, मृण्मयेषु क्षेत्रेषु अवदातवर्णा प्रभा प्रमुञ्चमानानि, सुवर्णमयेषु क्षेत्रेषु वैडूर्यवर्णा प्रभा प्रमुञ्चमानानि, वैडूर्य- मयेषु क्षेत्रेषु सुवर्णवणां प्रभां प्रमुञ्चमानानि, रूप्यमयेषु क्षेत्रेषु सुवर्णवर्णा प्रमा प्रमुञ्च- मानानि, सुवर्णमयेषु क्षेत्रेषु स्फटिकवणां प्रभा प्रमुश्चमानानि, स्फटिकमयेषु क्षेत्रेषु सुवर्ण- 25 वर्णा प्रभा प्रमुञ्चमानानि, सुवर्णमयेषु क्षेत्रेषु मुसारगलवणी प्रभां प्रमुञ्चमानानि, मुसारगलमयेषु क्षेत्रेषु सुवणवणां प्रभां प्रमुञ्चमानानि, लोहितमुक्तामयेपु क्षेत्रेषु सुवर्णवणां प्रमा प्रमुञ्चमानानि, सुवर्णमयेषु क्षेत्रेषु लोहितमुक्तावां प्रभा प्रमुश्चमानानि, अश्मगर्भमयेषु क्षेत्रेषु सुवर्णवां प्रभा प्रमुञ्चमानानि, सुवर्णमयेषु क्षेत्रेषु अश्मगर्भव प्रभा प्रमुञ्चमानानि, इन्द्रनीलमयेषु क्षेत्रेषु सूर्यगर्भमणिराजवणां प्रभा प्रमुञ्चमानानि, 50 सूर्यगर्भमणिराजशरीरेषु क्षेत्रेषु इन्द्रनीलमणिराजवणां प्रभां प्रमुञ्चमानानि, लोहित- मुकामयेषु क्षेत्रेषु चन्द्रांशुजालमण्डलगर्भमणिराजवणी प्रमो प्रमुञ्चमानानि, चन्द्रांमु. ७ ·७२ 5 गण्डम्यूहसूत्रम् । जालमण्डलगर्भगणिराजशरीरेषु क्षेत्रेषु लोहितमुक्तावां प्रभा प्रमुञ्चमानानि, एकरत्नभयेषु क्षेने नानारत्नवणां प्रमा प्रमुञ्चमानानि, नानारत्नमयेषु क्षेत्रे एकरत्नवां प्रभा प्रमुञ्च मातानि, एव सर्वबोधिसत्त्वपर्पन्मण्डलेपु अपरिमाणसत्यकार्यप्रयुक्तानि सर्पसत्त्वधर्मधातु स्फरमाणान्यपश्यत् सुधन श्रेटिदारक ॥ भूविवरान्तरादूर्णाकोशादसख्येयबुद्धक्षेत्रपरमाणुरज समान् शशाङ्ककायानिश्चरिवा देिवेन्द्रानभिभवमानान् , कामरति सर्वलोके विनिवर्तयमानान्, बुद्धदर्शनरतिमनु वर्तयमानान्, अपरिमाणसत्त्वनिनयप्रयुक्तान् दश दिशो धर्मधातु स्फरमाणानपश्यत् ।। ललाटादसख्येयबुद्धक्षेत्रपरमाणुरज समान् महाब्रह्मणो निश्चरित्वा प्रशान्तेपियान् बाघोपमुदीरयमाणान् सबुद्धानध्येप्यमाणान् सतयुद्धानमिष्टरमानान् सर्वबोधिसत्त्वान् 10 प्रहर्षयमाणान् अपरिमाणसत्त्वकार्यप्रयुक्तान् दश दिश सर्वधर्मधातु स्फरमाणान् सुधन श्रेष्ठिदारकोऽपश्यत् ।। शिरस्तोऽसख्येयबुद्धक्षेत्रपरमाणुरज समान् बोधिसत्वान्निश्चरित्या नानापर्णसस्थान विभूपितशरीरता सदर्शयमानान् अनुव्यञ्जनपिचित्रगात्रता प्रभावयमानान् अनन्तमध्यप्रभा मण्डलगेधान् प्रमुञ्चमानान् सर्वबुद्धाना पूर्वरोधिसत्त्वचर्यामारभ्य दायकप्रतिग्राहकास्तुपरि 15 त्यागप्रकारमेघान् सरोमविपरेम्यो निचारयमाणान् नानापारमितासप्रयुक्तान् पूर्वयोगसमुदान सदर्शयमानान् दानचर्या लोकस्य सवर्णयमानान् मासर्यमल विनिवर्तयमानान् संग्राहो सर्गे सत्त्वानियोजयमानान्, विचित्रसर्वरनाकारालकृत लोकमधितिष्ठमानान् , दानपार मिताया सवान् प्रतिष्ठाप्य परिष्कारवशिताया प्रतिष्ठापयमानान् , सर्वलक्षणगुगान् सवर्णयमानान् , बुद्धरक्षणसभवे हेतुमुपदिश्यमानानपश्यत् । असख्येयबुद्धक्षेत्रपरमाणुरज 20 समाश्च बोधिसत्त्यानिश्चरित्या शीलपारमिता सवर्णयमानान्, सर्वयुद्धाना शीटपारमिता सप्रयुक्तान् पूर्वयोगसमुद्रान् सरोमपियरेन्य सदर्शयमानान्, सर्वसत्त्वान् सर्वलोकगति विषयेभ्यो विमुखीकृत्य तथागतविपयाभिमुखीकुर्वाणान् , कामलोक विजुगुप्सगानान्, विपर्या सपटल लोके पिकिरमाणान् , पितथपरिकल्पान् प्रशमयित्वा बोधिसत्वशीले सनियोजय मानान्, महाकरुणाशी सतर्णयित्या तथागतशीदप्रतिलम्भाय बुद्धमार्गप्रतिपत्तिदरीले सवार 25 प्रतिष्ठापयमानान् , खप्नोपमा भरगति सत्वाना प्रभावयित्वा स्वाविधिसमासरणतायै विषय परिमोशपशिलाया सत्वान् प्रतिष्ठापयमानानपश्यत् । असख्येयबुद्धक्षेत्रपरमाणुरज समाच बोधिसत्त्वानिश्चर्य सुवर्णवर्णच्छपिता लोकेऽभियोतयमानान्, अक्रोधानुपायासतायामखिर दुष्टाविनटाप्रतिहतचित्ताया सत्यान् प्रतिष्ठापयमानान्, सतिर्यग्योनिगतिसमुच्छेदाय सर्वरोममुखेभ्य क्षान्तिपारमितासप्रयुक्तान् तयागतपूर्वयोगमेघानिश्चारयमाणान्, क्षान्ति 0 ब सत्चान् प्रतिष्ठापयमानान्, धर्मरशितायां सत्त्वानवभासयमानानपश्यत् । असख्येप बुद्धक्षेत्रपरमाणुरज समाथ बोधिसत्वान्निश्चर्य अनमोधिसत्यवीर सदर्शपमानान् , सौ. B निध Manmaan- ·10 -९..] ९सारभ्यः। ७३ ज्ञतारम्भाविवर्त्यबलेन सर्वसत्वश्रुतसागरपर्येष्टिपरिसेदता सवर्णयमानान्, सर्वतयागतपूजोप- स्थाने सत्त्वान्नियोजयमानान्, सर्पदु खस्कन्धविनिवर्तनमहावीर्यारम्भे सत्चान् प्रतिष्ठापय मानान् , वीर्यपारमिताप्रतिसयुक्तान् पूर्वयोगमेघान् सर्वशरीरानिश्चारयमाणान्, वोधिसत्व- वीर्यपारमिताचयाँ सदर्शयमानान्, कौसीद्यपर्वतान् सत्त्वाना विकिरमाणान् , वीर्यपार- मिनाया सत्त्वान् प्रतिष्ठापयमानान् , कर्मवशिताया लोक विनियोजयमानान् अधिष्ठान- 5 प्रयुक्तानपश्यत् । असख्येयवुद्धक्षेत्रपरमाणुरज समाश्च बोधिसत्त्वान्निश्चरित्वा बोधिसत्वानु- स्मृतिपये सत्वान् प्रतिष्ठापयमानान् , सर्वानरणनिवरणतिमिर विधममानान्, समद प्रमादात् सत्वान् पिनिगर्तयमानान्, अप्रमादधर्मे प्रतिष्टापयमानान् , स्तम्भसरम्भमानध्वजान् प्रपातयमानान्, बुद्धध्यानागसागरमुदीरयमाणान् , ध्यानपारमिता लोके सवर्णयमानान्, ध्यानपारमिताप्रतिसयुक्तान् पूर्वयोगमेघान् सर्वरोमविवरेभ्यो निश्चारयमाणान्, चित्तरशि-14 ताया सत्त्वान् प्रतिष्ठापयमानान् , क्षणे क्षणे धर्मधातु स्फरमाणानपश्यत् । असख्येय- बुद्धक्षेत्रपरमाणुरज समाश्च बोधिसत्त्वान्निश्चरित्वा बुद्धधर्मपर्येष्टिसप्रयुक्तान् पूर्वयोगमेघान् सरोमपिरेम्यो निश्चारयमाणान्, सर्वखरामसागररुतै प्रज्ञापारमितामेघान्निगर्जमानान्, सम्यग्दृष्टिविद्युत निश्वारयमाणान्, धर्मखभानरुतघोपान् खमाणान् , आत्मदृष्टिपर्वतकटानि सत्याना प्रदार्यमाणान् , सर्वदृष्टिशल्यान्युद्धरमाणान् , काजाविमतिपिचिकित्सातिमिर विधम-15 मानान्, अधिमुक्तिवशिता सवर्णयमानान् , चित्तक्षणे चित्तक्षणे धर्मधातु फरमाणा- नपश्यत् । असख्येयबुद्धक्षेत्रपरमाणुरज समाच बोधिसत्त्वान्निश्चरित्वा सर्वबुद्धोपायकौशल्यनय- मण्डल प्रभावयमानान् , उपायकौशल्यप्रतिसयुक्तान् पूर्वयोगमेघान् सर्वरोमविपरेम्यो निश्वारय माणान् , उपायकौशल्यचयां लोके प्रभावयमानान्, महायाननिर्याणमभिद्योतयमानान्, सर्वबुद्धभण्डल सवर्णयमानान् , ससारनिर्वाणासभिन्ना बोधिसत्त्वचयां समर्णयमानान् , दर्श-20 यमानान्, वोधिसत्त्वोपायकौशल्यपारमिताया सत्त्वान् प्रतिष्ठापयमानान् , सबोधिसत्वो- पपत्तिाशितामण्डल लोके निदर्शयमानान् , चित्तोत्पादे धर्मधातु स्फरमाणानपश्यत् । असख्येयमुक्षेत्रपरमाणुरज समाश्च बोधिसत्त्वान्निश्चरित्या सर्वतथागतनामसमुद्रमेघान् सरोम पिपरेम्यो निगर्जमानान् , सर्वबोधिसत्त्वप्रणिधानपारमितापरिशुद्धिसप्रयुक्तान् पूर्वयोगमेघान सर्वरोममुखमण्डलेभ्य प्रमुञ्चमानान् , प्रणिधानपारमिता सवर्णयमानान् , सर्वबोधिसत्त्वाशि-४, तासु सत्त्वान् प्रतिष्ठापयमानान्, अपरान्तकोट्याविद्ध महाप्रणिधानरयचक्र सर्वधर्मानुसरण सर्वशनिनिवर्तनमज्ञानपर्वतनिकिरण लोके प्रभारयमानान्, नानाप्रणिधानपिबुर्विनै चित्त क्षणे चित्तक्षणे धर्मधातु स्फरगाणानपश्यत् । असख्येयबुद्धक्षेत्रपरमाणुरज समाश्च बोधि- सत्त्वानिश्चरित्रा बोधिसत्वनलमयमासयमानान्, बोधिसत्त्वबल परिनिप्पत्तिरुत प्रमुञ्चमानान्, वल्पारमितापरिनिष्पत्तिसमवपूर्वयोगमेधान् सर्वरोमविवरेभ्यो निश्वारयमाणान् , सर्वमारपर- प्रवाधनसमृद्यरल सदर्शयमानान्, सर्वचक्रपालवज्रपर्वतशरीरोपनिपातात्मभेद्यबल प्रभावय 30 Bज्ञानशिता गण्ड १.

·15 गण्डव्यूहसूत्रम्। मानान्, सर्वकल्पोदाहाग्निसागरसनासशरीरानुयोतबल सदर्शयमानान् , गगनतले सर्वलोक- धातुपसरपाणितलसुधारणनलता सदर्शयमानान्, चित्तक्षणे चित्तक्षणे *द्धिवशिताया सत्त्वान् प्रतिष्ठापयभानान् धर्मधातुस्फरणाप्रतिप्रसन्धानपश्यत्। असख्येयबुद्धक्षेत्रपरमाणुरज - समाश्च बोधिसत्यान् निश्चरित्या सताना ज्ञानमण्डल द्योतयमानान् , ज्ञानपारमितापरिशुद्धि- सप्रयुतान् पूर्वयोगमेघान् सरोमनिमरेम्य प्रमुञ्चमानान्, बुद्धगुणज्ञानाभिज्ञावती ज्ञान भूमि लोके प्रभाषयमाणान् , सबुद्धसज्ञाभिज्ञावती ज्ञानभूमि सदर्शयमानान् , सर्पप्रणिध्यमि निहाराभिज्ञानाभिज्ञापती ज्ञानभूमिं परिदीपयमानान् , सर्वसत्त्वसाहप्रणिध्यभिनिरज्ञाना भिज्ञापती ज्ञानभूमि निरयापयमानान्, सर्वसत्वनैरात्म्याखभावारताराभिज्ञापती ज्ञानभूमि विख्याफ्यमानान् , सर्वसचित्तसागरव्यवलोकनाभिज्ञायती ज्ञानभूमि प्रकाशयमानान्, 10 ससित्त्वेन्द्रियश्चियज्ञानाभिज्ञापती ज्ञानभूमि प्ररिमजमानान्, सर्वसत्वाशयाधिमुक्तिव्यत्र लोकनज्ञानाभिज्ञापती ज्ञानभूमिं सवर्णयमानान्, सर्वसत्वकर्मसागरावताराभिज्ञारती ज्ञानभूमि विवरमाणान् , सर्वसत्वप्रणिधानसागरावतारज्ञानाभिज्ञापती ज्ञानभूमि सदय ज्ञानपारमिताया सत्लान् प्रतिष्ठापयमानान्, चित्तक्षणे चित्तक्षणे धर्मधातु स्फरमाणान् सुधन श्रेष्ठि दारकोऽपश्यत् ।। मूर्धत उणीपरिषरादसख्ययबुद्धक्षेत्रपरमाणुरज समास्तथागतविग्रहान् वरलक्षणा- नुव्यञ्जनविशुद्धघल्कारान् प्रततजाम्बूनदकनकपर्वतनिर्भासान् सदशदिक्प्रतापनाप्रमाण दीप्तप्रभामण्डलधर्मधातुनयस्फरणघोषान् अनन्तमध्ययुद्धनियुर्वितसदर्शनान् सर्वजगद- सभिन्नधर्ममेधानभिप्रवर्षमाणान् , यदुत बोधिमण्डवरगताना घोधिसत्वाना समन्तधर्मधातु- तल भेदाभिमुखज्ञानमेघ नाम धर्ममेघवर्षमभिप्रवर्षमाणान्, अभिषेकप्राप्ताना बोधिसत्वाना 20 समन्ततमेव नाम धर्ममेघवर्षमभिप्रवर्षमाणान् , महाधर्मयौवराज्याभिषिक्ताना बोधिसत्याना समन्तमुखप्रवेश नाम धर्ममेघवर्षमभिप्रवर्षमाणान्, कुमारभूताना बोधिसत्त्वाना समन्तव्यूह नाम धर्ममेघवर्षमभिप्रामाणान्, अविवाना बोधिसत्वाना महाकरुणादृढकूट नाम धर्म मेघवर्षमभिप्रवर्षमाणान् , शुद्धाच्याशयाना बोधिसत्त्वाना साधर्मस्वभावभेदज्ञानवज्र नाम धर्ममेधार्यमभिप्रापमाणान् , पूर्वयोगसपनाना बोधिसत्वाना समन्तजगत्सग्रहन्मूह नाम धर्म- 28 मेघवर्षमभिप्रवर्षमाणान् , जन्मजाना बोधिसत्त्वाना ध्यध्यतयागतपर्षन्मण्डलाभिमुखविज्ञप्तिमेघ नाम धर्ममेघवर्षमभिप्रार्यमाणान्, योगाचाराणा बोधिसत्त्याना सर्वधर्मसभारतलनिर्घोष नाम धर्ममेघर्षमभिप्रवर्पमाणान्, आदिकर्मिकाणा पोधिसत्याना महारणानयोपामगर्भ मयसमा नाम धर्ममवर्पमभिप्रपर्पमाणान्, प्रथमचित्तोत्पादिकाना बोधिसत्त्वाना प्रमह कोशोपचया नाम धर्ममेघवर्षमभिप्रवर्षमाणान्, उदाराधिमुक्तिकाना बोधिसत्लानामक्षय 200 निमोक्षतपागतप्रणिविप्रग्रहकोश नाम धर्ममेधवमभिप्रवर्षभाणान् , रूपायचराणा सत्वानों समन्ततरराक्षपोश नाम धर्ममघवर्षमभिप्रवर्षमाणान्, ब्रह्मकायिकानां देवानामप्रमाणनय- 1B om भाखि प्रतिपयमानान् ·९सारध्वजः। . सागरनिगर्जितघोपं नाम धर्ममेधार्पमभिप्रवर्षमाणान् , यशवर्तिनां देवानां बलसंभवधर्मोप- करणाक्षयकोशं नाम धर्ममेघवर्षमभिप्रवर्षमाणान् , मारकायिकानां देवानां चित्रवजज्ञिता- सभारसंमार्जनघोपं नाम धर्ममेघवर्षमभिप्रवर्षमाणान् , निर्माणरतीना देवानां ज्ञानरत्नपिचित्र- धुरं नाम धर्ममेघवर्षमभिप्रवर्षमाणान् , तुपितानां देवानां बोधिसत्त्वप्रणिधिषिचित्रध्वजं नाम धर्ममेघार्पमभिप्रपर्पमाणान् , यामानां देवानां सर्वतयागतानुस्मृतिकोश नाम धर्ममघर्षमभि- 5 प्रार्पमाणान्, शक्रदेवेन्द्रभवनेषु तयागतदर्शनप्रीतिगसंभवं नाम धर्ममेघपर्पमभिप्रवर्ष- माणान्, यक्षेन्द्रभवनेषु धर्मधातुगगनतयागतविकुर्वितस्फरणमेघ नाम धर्ममेघवर्षमभिप्रवर्ष- माणान्, गन्धर्बेन्द्रभानेषु सर्वतयागतधर्मसंगीतिनिर्घोषं नाम धर्ममेघरर्पमभिप्रवर्षमाणान् , असुरेन्द्रभवनेषु ज्ञाननयरब्रमण्डलं नाम धर्ममेघवर्षमभिप्रार्पमाणान् , गरुडेन्द्रभरनेषु सर्व- तथागतसंमनोपायमेधं नाम धर्ममेघवर्षमभिप्रवर्षमाणान्, किनरेन्द्रभवनेषु सर्वधर्ममेघसगीति-10 नि|पं नाम धर्ममेघवर्षमभिप्रवर्षमाणान् , नागेन्द्रमवनेषु बोधिसत्वविकुर्वितनिर्घोपभरगत्यु- द्वेगसमा नाम धर्ममेघर्पमभिप्रवर्षमाणान् , महोरेगेन्द्रभवनेषु प्रीतिसागरविवर्धनवेगं नाम धर्ममेघवर्षमभिप्रनर्पमाणान् , मनुष्यलोकेषु सर्वजगद्विशेषज्ञानविषयं नाम धर्ममेघवर्षमभिप्रवर्ष- माणान् , नरकलोकेषु सर्वसंसारदुःखप्रशान्तनि?पार्यमार्गवचनाधारालंकारं नाम धर्ममेघवर्प- मभिप्रर्पमाणान्, तिर्यग्योनिषु अनवधर्मपथप्रतिपत्तिनि?पतथागतानुस्मृतिमेघमण्डलशरीरं 15 नाम धर्ममेघवर्षमभिप्रवर्षमाणान् , यामलौकिकेषु सर्वतयागतपारमितानि दसर्वसत्त्वत्याग- चित्तसंभवं नाम धर्ममेघवर्षमभिप्रवर्षमाणान्, पिनिपतितेषु सत्वेषु सर्वदुःसोपशमप्रतिलाभ- समाधासनखरनिर्घोपं नाम धर्ममेधार्पमभिप्रवर्षमाणान् , सर्वधर्मरातुं स्फरमाणान् सुधनः श्रेष्टिदारकोऽपश्यत् ॥ सरोममुग्यश्च एकैकस्माद्रोमविपरादसत्येयमुद्धक्षेत्रपरमाणुरज.समानि रश्मि- जाटमण्डलानि निर्धरित्या असंख्येयालरूपारर्तव्यूहान् असख्येयविचित्रकार्यप्रत्युपस्सानानि दश दिशो धर्मधातु स्फरमाणान्यपश्यत् । यदुत कुतश्चिद्रोममुग्परस्मिजालमण्डलाद्विमस्ट- दानचर्या सपरित्सागरिकुरितमपश्यत् । फुनश्चिद्रोममुग्परश्मिजालमण्डलार्सात्र्ययोधि- सपशीदनतसमादानाकल्पमण्डलागिर्पितमपश्यत् । कुनविद्रोममुसरदिमजालमण्डलास- योनिसपशान्तिचर्याररूपव्ययप्राप्तानां योधिसत्वाना हसपादोत्तमागदाधिरासनपिउर्षित पानिदण्डाबारीरोगनिपाताधिरासनरिपुर्वित मशरीरभेदनादयनपनोदरणाधिरासनवियु- तिम्परपत् । थेरप्पन्यापप्रातयोधिसरिफत्सितानमाः सजिताधर्मपटिनिदान सा. पापिस्तमिम्मपीडितान्याप्रसङ्ग छेदनानि मशरगापपीडितेरधिरामितानि मर्पिनानि अनुशितानि, तान्यपि योधिनराशान्तिपर्याशिनिप्रतिविम्बरपायपरपत् । पुनभियोगपनिमा मलामर्पयोगिमारापचिपाधिमायनामिकापापलीतानागत. " मामानि कोधिमागितानि रोमानमारासोमनगरमांजनसतीगमन- ·७६ गण्डन्यूहसूत्रम् । मारमण्डलविद्रावणधर्मदिग्योतनगहाबोधिसत्वविक्रमविकुर्वितान्यपश्यत् । कुतश्चिद्रोभमुखरभि- जालमण्डला यानि सर्वबोधिसत्वचर्यानिरूपणानि यान्यात्ममायोपादानानिये कुलोपपत्तिपरि- प्रहाय रूपकाय परिनिष्पत्तये ये कल्याणमित्रानुशासनीपरिग्रहाः,पानि कल्याणमित्रोपदेशनति- पत्तिस्थानानि, यानि तथागतध्यानापरिनिष्पत्त्यनुरूपविहारभवन विमानजनपदगिरिकन्द- राणि, यानि ऋपिशरीराणि, यस्तानि ध्यानालानि निम्पादितानि, यानि नृपाधिपत्यानि, यानि नैष्म्यमुखानि, ये बतसमादानाकल्पेर्यापथाः, तत्सर्व सुधनः श्रेष्टिदारकोऽपश्यत् ।। कुतश्विद्रोममुखरश्मिजालमण्डलात् प्रज्ञापारमिताचर्याविहारसर्वधर्मपर्येष्टि संप्रयुतान् कायपरिग्रहानपश्यत् । यैः कार्यरेकैकंधर्मपदं सर्वास्तिपरित्यागितया सर्वसत्त्वानामन्तिका- त्पर्येषितं सर्वोपसानपरिचर्यासर्वकल्याणमित्रसकाशात्पर्येपितं श्रद्धागौरवनिर्जातेन च काय- 10 प्रमाणेन तथागतसकाशात्पर्येपितम् , यया चैकत्वं धर्मपदं तथा सर्वधर्मपदानि प्रज्ञापारमिता प्रतिसंयुक्तानि यानि सर्वजगदुपपत्तिप्रतिभासैः कार्यः पर्येपितानि, तत्सर्व सुधनः श्रेष्ठि. दारकः एकैकस्मादोममुखरश्मिजालमण्डलादपश्यत् । कुतथिद्रोममुखरभिजालमण्डलासर्व- बोधिसत्त्रपरिपाकोपायसत्त्वगतिसमुद्रप्रसरितान् सर्वसत्वसंग्रहप्रयोगानपश्यत् । एकैकं च सत्वं सर्वसत्त्वकायसदशैरात्मभावोपचारमुखैः पूर्वात्मभायोपादानरुपायकौशल्यचर्याप्रयुक्तैः 16 संगृह्यमाणं तत एफैकगादोभमुखरभिजालमण्डलादपश्यत् । कुतश्चिद्रोभमुखरश्मिजाल- मण्डलात् या भगवतः पूर्वसर्वकल्पप्रणिध्यमिनिहरचर्या सर्वसत्त्वपरिपाकप्रणिध्मभिनि- हरिचर्या सर्वक्षेत्रपरिशुद्धिप्रणिध्यमिनि रचर्या, यानि च सर्वप्रणिध्यमिनिहरिमण्डलानि तेषु तेषु तथागतपादभूलेपु अभिनिहतानि सर्वसंसारदोपरणां तस्य तस्य संसारदोपस्य प्रतिपक्षेण, तत्सर्वं सुधनः श्रेष्ठिदारकस्तत एकैकस्माद्रोममुखरश्मिजालमण्डलादपश्यत् । ५० कुतश्विद्रोममुखरस्मिजालमण्डलात्सर्ववलपारमिताचर्यासंप्रयुक्तान् पूर्वयोगसमुद्रानपश्यत् । कुतश्विद्रोममुखरश्मिजालमण्डलात्सर्वज्ञानचर्याविचारसंप्रयुक्तानज्ञाननिदाप्रसुप्तसत्त्वप्रबोधन- शरीरान् पूर्वयोगसमुद्रानपश्यत् ।। अथ खलु सुधनः श्रेष्ठिदारकः सारध्वजं भिक्षु तथा समाहितमुपनिध्यापन्त- मुपपरीक्षमाणः, तत्समाधिविमोक्षमण्डलमनुस्मरन् , तामचिन्सां बोधिसत्वसमाविपमिता- 23 मनुविचिन्तयन् , तमचिन्त्यं सत्त्वार्यनयसागरमवतरन् , तदचिन्वं समन्तस्रोताभिमुखव्यूहा- भिसंस्कारमुखमनुसरन्, अधिमुच्यमानः, तद्धर्मधातुव्यूहविशुद्धिज्ञानमुखमयतरन् , तद्धा- धिष्टानं संप्रतीच्छन्, ज्ञानं निस्तीरयमाणः, तद्बोधिसत्त्ववशितायलं संजनयन्, तद्बोधि- सत्त्यप्रणिधिबलं दृटीकुर्वाणः, तद्बोधिसत्त्वचर्याबलं विस्तारयन्, सारप्वजत्य भिक्षोः पुरतः एकमपि रात्रिंदिवसमतिनामयति, द्वावपि, सप्तापि रात्रिंदिवानि पुरतोऽतिनामयति, 10 अर्धमासमपि, मासद्वयमाप, यावत् पडपि मासान् पट् वा रात्रिंदिवानि सारथ्यजस्य भिक्षी पुरतोऽतिनामयति । ततः पण्णां मासानां पण्णां च रात्रिंदिवानामत्ययेन सारवजो भिभुस्खलासमाटुंस्थितः । सुधन आह-आश्चर्य यतेदन, आर्य, यावद्गम्भीर एप ·-९..] ९सारध्वजः। . समाधिः । यावद्विपुलो यावदप्रमाणविषयो यावदचिन्त्यविकुर्वितव्यूहः यावदतुल्यालोकः यावदसंख्येयव्यूहः यावदसंहार्यगोचरः यावदसंभिन्नविषयः यावत्समदिग्विरोचनः यावद- प्रमाणसत्त्वार्थप्रयोग एप समाधिः, यत्र हि नाम एवं सर्वसत्त्वानामपरिमाणदुःखस्कन्धव्युप- शमाय प्रत्युपस्थितः, यदुत दारिद्यदुःखस्कन्धव्युपशमार्थेन प्रत्युपस्थितः। नरकगतिव्युपच्छेद- नार्थेन तिर्यग्योनिगतिपरित्राणार्थेन सर्वाक्षणगतिद्वारपिथनार्थेन स्वर्गगत्युपनयनार्थेन देव- 6 मनुष्यरतिसुखसंभवार्येन ध्यानविपयरत्यनुभवार्येन संस्कृतावचरसुखसंवर्धनार्थेन त्रैधातुक- निःसरणमुखसंदर्शनार्थेन प्रत्युपस्थितः । बोधिचित्तसंभवहेतुपरिदीपनार्थेन प्रत्युपस्थितः । पुण्यज्ञानसंभारसंभवहेतुसंवर्धनार्थेन विपुलमहाकरुणावेगविवर्धनार्थेन महाप्रणिधानबलसंज- ननार्थेन बोधिसत्त्वमार्गावमासप्रतिलम्मान महापारमितायानव्यूहार्थेन महायानविशेषाव- ताराभिनिहारार्थेन समन्तभद्रचर्याज्ञानावलोकार्थेन बोधिसत्वभूमिज्ञानालोकप्रतिलाभार्थेन 10 सर्वबोधिसत्त्वप्रणिधिचर्यानिर्याणव्यूहविशुद्धिसमुदागमार्थेन सर्वज्ञविषयाक्रमणाधिष्टानार्थेन प्रत्युपस्थितः । को नाम आर्य एप समाधिः? आह-अस्ति कुलपुत्र, समन्तचक्षुरुपेक्षाप्रति- लब्धा नाम प्रज्ञापारमिता । तदालोक एष समाधिः समन्तमुखविशुद्धिव्यूहो नाम । एतस्य कुलपुत्र समन्तचक्षुरुपेक्षाप्रतिलब्धप्रज्ञापारमितालोकनिर्जातस्य समन्तमुखविशुद्धिव्यूहस्य समाधेः सुभावितत्वात्समन्तमुखविशुद्धिव्यूहपूर्वंगमानि परिपूर्णानि दश समाध्यसंख्येयशत-15 सहस्राण्याजायन्ते । आह-एतावत्परमः आर्य अस्य समाधेविषयः ? आह-एतं कुलपुत्र समाधि समापन्नस्य अधिष्ठानं लोकधातुविज्ञप्तिषु । अधिष्ठानं लोकधात्ववतारेषु । अधिष्ठानं लोकधातुविक्रमेषु । अधिष्ठानं लोकधातुप्रतिमण्डलेषु । अधिष्ठानं लोकधातुपरिकर्मसु । अधिष्टानं लोकधातुपरिशोधनेषु । अधिष्ठानं बुद्धदर्शनविज्ञप्तिषु । अधिष्ठानं बुद्धमाहात्म्य- प्रत्यक्षायाम् । अधिष्ठानं बुद्धविकुर्वितज्ञानतायाम् । अधिष्ठानं बुद्धबलावतारानुगमेषु । 20 अधिष्ठानं बुद्धगुणसमुद्रावतरणतासु । अधिष्ठानं बुद्धधर्ममेघसंप्रतीच्छनतासु । अधिष्ठानं सर्वबुद्धधर्मचक्रप्रवर्तनासंभेदज्ञानानुगमेषु । अधिष्ठानं बुद्धपर्षण्डलसमुद्रावतरणावगाहनतासु । अधिष्टानं दशदिक्प्रवेशानुसरणतासु । अधिष्ठानं बुद्धधर्मदेशनानुविलोकनेषु । अधिष्ठानं बुद्धदिगनुलोकनतासु । अधिष्ठानं महाकरुणादिगविजहनतासु । अधिष्ठान मैत्रीदि- क्स्फरणतासु । अधिष्ठानं बुद्धदर्शनदिगवतारातृप्तिपु । अधिष्ठानं सर्वसत्त्वसमुद्रावतारानु-25 गमेषु । अधिष्ठानं सर्वसत्त्वेन्द्रियसमुद्रज्ञानानुगमेषु । अधिष्ठानं सर्वसत्त्वेन्द्रियसभेदज्ञानेषु । एतमहं कुलपुत्र प्रज्ञापारमिताविहारं जानामि । किं मया शक्यं प्रज्ञापारमिताविहार- सागरावतीर्णानां धर्मधातुविषयमतिविशुद्धानां सर्वधर्मगत्यनुसूतिज्ञानिनां विपुलबुद्ध्यप्रमाण- विषयस्फरणानां महाधारण्यवमासपशवर्तिनां सर्वसमाधिमण्डलालोकसुपरिशुद्धानामभिज्ञा- विकुर्वितवृपभितानिर्यातानामक्षयप्रतिसंवित्सागरायतीर्णानां भूमिगर्भमधुरनिर्घोपाणां जिग- 30 प्रतिशरणभूतानां वोधिसत्त्वानां चर्या ज्ञातुम् , , गोचरो वा निदर्शयितुम्, वा वक्तुम्, १Bom. यदुन...प्रत्युपस्थितः, ·गण्डव्यूहसूत्रम् । विषयो वा प्रभावयितुम् , महाप्रणिधानबलं वा संवर्णयितुम् , निर्याणमुखं का अवभास- यितुम् , समुदागमो वा अभिद्योतयितुम् , मार्ग वा परिदीपयितुम् , समाधिस्रोतो वा अनुसतम्, चित्तविषयो वा ज्ञातुम् , ज्ञानं वा समता वा अवगन्तुम् ।। गच्छ कुलपुत्र इहैव दक्षिणापथे समुद्रवेताडी नाम प्रयुद्देशः । तत्र समन्तब्यूई नामोद्यानं महाप्रभस्य नगरस्य पूर्वेण । तत्र आशा नामोपासिका प्रतिवसति सुप्रभस्य मनुजेन्द्रस्य भार्या । तामुपसंक्रम्य परिपृच्छ-कथं बोधिसत्त्वेन बोधिसत्त्वचर्यायां शिक्षि- तव्यम् , कथं प्रयोकव्यम् ।। अथ खल सुधनः श्रेष्ठिदारकस्तुष्ट उदग्र आत्तमनाः प्रमुदितः प्रीतिसौमनस्यजातः सारध्वजस्य भिक्षोरन्तिकादात्तसारः उपजीवितधर्मा अवतीर्णसमाधिविपयो लब्धालोकाव- 10 भासितज्ञानः समाध्यवभासप्रतिलब्धः अधिमुक्तिविशुद्ध्यनुगतधर्मनयालोकानुगतचेतनः विशुद्धिमुखानुगतालोको दिगालोकप्रसृतज्ञानः सारयजस्य भिक्षोः पादौ शिरसाभिवन्य अनेकशतसहस्रकृत्यः प्रदक्षिणीकृत्य सारध्वजं भिक्षुमवलोक्य प्रणिपस पुनः पुनरवलोक- यन् अभिविलोकयन् निपतन् प्रणिपतन् नमस्यन् अवनमन् मनसिकुर्वश्चिन्तयन भावयन् पारिभावयन् उदानमुदानयन् हाकारं कुर्वन् गुणानभिमुखीकुर्वन् अनुगमयन 15 अनुस्मरन् अनुस्मारयन् दृढीकुर्वन् अविजहन् मनसा आगमयन् उपनिबनन् प्रणिधि समवसरन् दर्शनमभिलपन खरनिमित्तमुद्गृह्णन् धारयन् धारणानुगतचित्तो वर्णसंस्थान- मनुस्मरन् ज्ञानविशेषमनुविचिन्तयन् समाधिविषयं समवतरन् प्रणिधिविषयमनुप्रबन्धन गोचरविषयं विचारयन् ज्ञानावभासं संप्रतीच्छन् सारध्वजस्य भिक्षोरन्तिकात्प्रक्रान्तः ।। ७१ Sadds अनुगतगविनाम संधारणा', ·-- 5 १० आशा। अथ खल्ल सुधनः श्रेष्ठिदारकः कल्याणमित्रगुणाराधितः कल्याणमित्रसंप्रेपितः कल्याणमित्रदर्शनावेशाविष्टः कल्याणमित्रानुशासनीं प्रतिपद्यमानः, कल्याणवचनान्यनुस्मरन्, कल्याणमित्रानुगतप्रेमा कल्याणमित्राण्याकरं बुद्धदर्शनं संपश्यन् , कल्याणमित्राणि बुद्धधर्म- संदर्शकानि संपश्यन् , कल्याणमित्राण्याचार्याणि सर्वज्ञताधर्मेषु समनुपश्यन् , चक्षुर्भूतानि कल्याणमित्राणि बुद्धगगनालोकनतायै संपश्यन् , अनुपूर्वेण येन समुद्रवेतालीप्रदेशे समन्त- व्यूहमुद्यानं तेनोपसंक्रान्तः। सोऽपश्यत् समन्तव्यूहमुद्यानं सर्वरत्नप्राकारपरिक्षितं सर्वरत्न- द्रुमपत्रिषु आविद्धसमलंकृतं सर्वरत्नपतिरुचिरसूक्ष्मकुसुमरेणुप्रमुक्तं सर्वरत्नद्रुमसमलंकृतं सर्वरत्नदुमपुष्पविचित्रकुसुमाकीर्ण सर्वगन्धद्रुमपशिसमन्तदिग्निश्चरितगन्धंसर्वरत्नमालाद्रुमकोश- प्रमुक्तप्रलम्बनानारतमालावृष्ट्यभिप्रवर्षणं सर्वमणिराजगुममणिरमकृतविचित्रभक्तिसंस्तीर्णो-10 पशोभिततलं सर्वकल्पपुप्पद्रुमनानारङ्गवस्त्रप्रलम्बप्रच्छन्नोपचारसुविभक्तदेशं सर्वयाद्यद्रुम- दिव्यातिरेकतूर्यमारुतसमीरितनिर्नादितमधुरनिघोपमनिनोनतपृथिवीसमतलाविद्धं सर्वाभरण- वृक्षकोशप्रमुक्ताभरणविकृतविचित्रधाराभिप्रलम्बितोपशोभितव्यूहम् । तस्मिन् खल्ल पुनः समन्तव्यूहे महोद्याने दश प्रासादकोटीशतसहस्राणि सर्वमहामणिरत्नप्रतिमण्डितनियूह- व्यूहानि, दश कूटागारशतसहस्राणि जाम्बूनदकूटकनकच्छदनोपेतानि, दश विमानशतसह- 15 स्राणि वैरोचनमणिरत्नोपशोभितगर्माणि, दश पुष्करिणीशतसहस्राणि सर्वरत्नमयानि रत्नेष्ट- कानिचितानि सप्तरत्नविचित्रसोपानानि नानामणिरत्नवेदिकापरिवृतानि दिव्यचन्दनवारिनि- प्यन्दगन्धानि सुवर्णवालुकासंस्तीर्णदशप्रासादकनकमणिरत्नाकीर्णतलानि चतुर्दिक्षु विभक्त- सोपानानि अष्टाङ्गोपेतवारिपरिपूर्णानि हंसक्रौञ्चमयूरकोकिलकलविङ्ककुणालनिर्नादरुत- मधुरनि?पाणि रत्नतालपतिपरिवृतानि सुवर्णघण्टाजालसंछनमारुतसमीरितमनोज्ञनिर्धोप- 20 शब्दानि उपरिमहामणिरत्नवितानविततानि नानारत्नवृक्षवाटिकापरिवृतानि उच्छ्रितच्छत्र- ध्वजमणिरत्नजालोद्योतितानि दश च तडागशतसहस्राणि, कालानुसारिचन्दनकर्दमोप- चितानि सर्वरत्नमयविचित्रवर्णपद्मसछन्नानि महामणिरत्नपद्मावभासितविमलसलिलानि । तस्य चोद्यानस्य मध्ये विचित्रध्वजं नाम महाविमानं सागरगर्भरत्नपृथिवीतलसंस्थान वैडूर्यमणिरत्नस्तम्भोपशोभितं जाम्बूनदसुवर्णसमुद्गतकूटं जगद्विरोचनमणिरत्नगर्भव्यूहफलक-25 वमसंख्येयमणिरत्नजालोज्वलिततलमजितवतिगन्धमणिराजनि—पितोपचारमनुरचितगन्ध- मणिराजसमीरितगन्धं विवोधनगन्धमणिराजविधमनतीक्ष्णेन्द्रियवासनम् । तस्मिंश्च रिचित्रवजे महाविमानेऽपरिमितान्यासनानि प्रज्ञप्तानि-यदुत पनगर्भाणि दिमोचनमणिरत्न- पद्मगर्भाणि वैरोचनमणिरत्नपद्मगर्भाणि जगदोचनमणिरत्नपद्मगर्भाणि चित्रकोशमणिरत्न- पभगर्भाणि सिंहपारमशिरत्नपद्मगर्भाणि विमलमणिरत्नपद्मागर्माणि मणिरत्नरचितपर-30 गर्माणि समन्तमुखमणिरत्नपभगर्माणि प्रभाव्यूहमणिरत्नपद्मगर्भाणि सागरप्रतिष्ठानविशुद्ध- Bअपरिमाणानि. २S दुर्योधन.

·गण्डव्यूहसूनम्। मणिरत्नव्यूहसमन्तरश्मिप्रभासमणिराजपमगर्माणि वनसिंहाकान्तमणिरत्नपद्मगर्भाणि । तस्य च विचित्रध्वजस्य महाविमानस्य अनेके नियूहा अचिन्त्यरत्नमया निचित्ररत्नव्यूहा अचिन्त्वपर्णनि सरुचिरसस्थाना । तच्च समन्तव्यूहमुद्यानमुपरिष्टादशभिर्महावितानशन सहनै सम्म यदुत वक्षरितानैर्दुमलतावितानै पुष्पवितनिर्माल्यनितानैर्गन्धवितानगणि । रत्नपितानै सुवर्णवितानैराभरणपितानै पत्रप्रभासमणिनितानरैरागणनागराजविकुर्तिताप्सरो बिताने शकाभिलग्नमणिरत्नचित्ताने । एतरप्रमुखैदशभिनितानशतसहदै सछनम् । दशभिश्च महाल्नजालशतसहस्रे सठन्नम् । यद्भुत रत्नगर्भकिङ्किणीजालै रहन्छनजान्दै रत्नविम्वजालै सागरगर्भमुक्काजालै नीलपैडूर्यमणिरत्नजाले सिंहरताजाले चन्द्रकान्तमणि रनजाले गन्धविग्रहजालै रत्नमकुटजालै रत्नहारजाले । एतत्प्रमुखैर्दशभिर्महामगिरन- 10 जालशतसहले सछन्नम् । दशभिश्च महामासशतसहस्रैस्वभासितम्-यदुत ज्योतिरदिममणि रत्नावभासेन आदित्यगर्भमणिरलासमासेन चन्द्रराजमणिरत्नावमासेन गन्धप्रधूपनाचिणि रत्नारभासेन श्रीगर्भमणिरत्नायभासेन पदागर्भमणिरत्नापमासेन ज्योतिर्ध्वजमणिरत्नावभासेन महाप्रदीपमणिरत्नानमासेन समन्तदिग्परोचनमणिरत्नाप्रभासेन महागन्धमेघनिश्चरितविद्यु मालामणिरलासमासेन । एतन्प्रमुखैर्दशभिर्महामणिरत्नाबमासशतसहसैनिल्यापभासित 15 तन्महोद्यानम् । दशमहाभरणभंघशतसहस्राभिमर्पितालकार च तन्महोयान दशकालानु सारिचन्दनमेधशतसहस्राभिगर्जित दशदिव्यसमतिकान्तमहामाल्यदाममेघशतसहस्रामिप्रार म्बितोपशोभित दशदिव्यसमतिरान्तनानारङ्गविचित्रनवमेघशतसहस्राभिप्रवर्षित दश दिव्यसमतिकान्ताभरणमेघशतसहस्रतिभूषित दशदेवपुत्रशतराहसदर्शनकामाधोमुखप्रणता भिप्रवर्पित दशाप्तरोमेघशतसहस्रपूर्वसभागचरितखकस्त्रकात्मभागोत्सृजनामिप्रवर्पित दश 20 वोधिसत्वमेघशतसहनधर्मश्रणतर्पोपसत्रान्तामिप्रति च तन्महोयानम् । यत्र आशोषा सिका काञ्चनगर्भमहाभद्रासनोपविष्टा सागरगर्भमुक्ताजागवृता अवनद्धमकुटा दिव्यातिरेक कनककेयूबल्यबाहुव्यूहा श्रीफायरदिममणिरत्नपिराजितबाह अभिनीलविमल विलम्बमणि युण्डा महारत्नजालसटनोपशोभितशीपी सिंहमुसगणिरत्नकर्णचूडकधारणी चिन्ताराज मणिरनहारामसक्तकण्ठा सारनजारसम्नप्रभोञ्चश्तिशरीरा प्राणिकोटिनियुतशतसहन 25 प्रणतकाया ।तर ये आशामा उपासिकाया सकाशमपरिभाणा सत्या पूर्वस्या दिश आगच्छन्ति, महाब्रह्माणो या ब्रह्मपुरोहिता वा ब्रह्मकायिका वा वशातिनो या परनिर्मिताशपतिकारिका वा सुनिर्मिना या निर्माणरतिकायिका वा सतुषिता या तुपितकायिका वा सुयामा भार मुयानगायिका वा देवेन्द्रा या वायशिकायिका या यक्षेन्दा वा यक्षा या गन्धर्षे का का गन्धर्वा वा कुम्भाण्टेन्द्रा का बुग्भाण्डा वा नागेन्द्रा वा नागा या असुरेन्द्रा या अमुरा या 20 गडैन्दा वा गाढा या निन्द्रा वा मिनरा या महोगदा या महोरगा या पमा यो यमझत्या या, प्रेतमहड़िया वा प्रेता या मनुष्येद्रा या मनुष्या वा ! एव ये दक्षिणाया या पश्चिमाया उत्तराया उत्तरपूर्वाया पूर्वदक्षिणाया दक्षिणपथिमाया पश्चिमोत्तराया अध Bom. रमविम्बमारे ·, न -२०..] १० आशा। ऊर्वाया दिश आगच्छन्ति | महाब्रह्माणो वा ब्रह्मपुरोहिता वा ब्रह्मकायिका वा वशवर्तिनो वा वशवर्तिकायिका वा यावन्मनुष्येन्दा वा मनुष्या वा आगच्छन्ति नानाव्याधिस्पृष्टा नाना- हेशपर्यवस्थिता पिविघदृष्टिगताभिनिविष्टाः कर्माचरणवृताः, ते सहदर्शनादाशाया उपा- सिकाया सर्वच्या युपशान्ता भवति । विगतक्लेशमलचित्ता अपगतदृष्टिशल्या सर्वावरण- पर्वतरिकीर्णा अनावरणविशुद्धिमण्डलमवतरन्ति । यत्र विशुद्धिमण्डले सर्वकुशलमूलान्युत्त- 5 पन्ते, सन्द्रियाकुरा विवर्धन्ते, सर्वज्ञज्ञाननयसागरा समवसरन्ति । सर्वधारणीमुखनयसमुद्रा आवर्तन्ते । सर्वसमाधिमुखनयसमुद्रा अभिमुखीभवन्ति । सर्वप्रणिधानमुखानि सजायन्ते । सर्वचर्यामुखानि प्रवर्तन्ते । सर्वगुणामिनिहारमुखानि विशुध्यन्ते । चितवैपुल्यतासाभिज्ञा- वतिनयेन प्रवर्तन्ते । कायासङ्गता सर्वत्रानुगता भवन्ति ।। अय खल्ल सुधनः श्रेष्टिदारक समन्तव्यूहमुद्यान प्रविश्य समन्तादनुक्लिोकयन् २० अदाक्षीदाशामुपासिका मद्रासने निपण्णाम् । स येन आशोपासिका तेनोपजगाम । उपेत्य आशाया उपासिकाया. पादौ शिरसामिवन्ध आशोपासिकामनेकशतसहस्रकृत्व. प्रदक्षिणी- कृत्य एतदवोचत्-मया आर्ये अनुत्तराया सम्यक्सबोधौ चित्तमुत्पादितम् । च जानामि कय बोधिसत्त्वेन बोधिसत्वचर्याया शिक्षितव्यम् , कय प्रतिपत्तव्यम् । श्रुत च मे आर्या वोधिसत्त्वानामवनादानुशासनी ददातीति । तद्वदतु मे आर्या-कय बोधि- 15 सत्त्वेन बोधिसत्त्वचर्याया शिक्षितव्यम्, कय प्रतिपत्तन्यम् ।। सा आह--अह कुलपुत्र, अशोकक्षेमध्वजस्य बोधिसत्वनिमोक्षस्य लामिनी । साह कुन्दपुत्र अमोघदर्शना अमोघश्रयणा अमोधपर्युपासना अमोबैकवाससवासना अमोघानुस्मरणा । नाह कुलपुत्र, अनवरोपितकुशलमूलाना सत्त्वाना चक्षुप आभास- मागष्ठामि दर्शनविज्ञप्त्या, नापरिगृहीतकल्याणमित्राणा नासमन्वाहतसम्यक्सनुद्धानाम् 120 मम कुल्पुत्र सहदर्शनेन सत्त्वा अवैवर्तिका भान्त्यनुत्तराया सम्यक्सबोधे । अपि तु खल्ल पुनर्मे कुलपुत्र, पूर्वस्या दिशि तथागता आगत्य इह रत्नासने निषद्य धर्म देशयन्ति । यया पूर्वस्या दिशि, एव दशम्यो दिग्भ्य. । साह कुलपुत्र अविरहिता तथागतदर्शनेन, अविरहिता धर्मश्रवणेन, अविरहिता बोधिसत्त्वसमधानेन । यान्यपीमानि कुलपुन चतु- रशौति. प्राणिकोटीनियुतशतसहस्राणि इह समन्तव्यूहे महोद्याने प्रतिवसन्ति, सर्वाण्येतान्य-25 वैर्तिकान्यनुत्तराया सम्यक्सबोधेः मम समागचरितानि । येऽप्यन्ये कुलपुत्र केचिदिह सचा. प्रतिवसन्ति, तेऽप्यविना सर्वेऽनुत्तराया सम्यक्संबोधेः । अविपर्ससंघसमवसरणा मम समागचरिता चोधिसत्त्वा । आह-कियच्चिरोत्पादित बया आर्ये अनुत्तराया सम्य- क्सबोचौ चित्तम् । आह-अह कुलपुर पूनिवासमनुस्मरामि, दीपकर तथागत- मईन्त सम्यक्ससुद्धन् । तत्य मे तयागतस्यान्तिके ब्रह्मचर्य चीर्णम् । स च मे तथागत. 30 पूजित , धर्मदेशना च मे तत्यान्तिकादुद्गृहीता । तस्य परेण पिमलो नाम तथागतोऽभूत् । Som अविरहिता - गण्ड.११ ·गण्डव्यूहस्त्रम् । [१०० तस्याह शासने प्रवजिता, धर्मचक्र च मे सवारितम् । तस्य परेण केतुर्नाम तथागतोऽभूत् । स मया आरागित । तस्य परेण मेरुथ्रीनाम तथागतोऽभूत् । तस्य परेण पद्मगर्भो नाम तथागतोऽभूत् । तस्य परेण वैरोचनो नाम तथागत । तस्य परेण समन्तचक्षुर्नाम तयागत । तस्य परेण ब्रह्मशुद्धो नाम तथागत | तस्य परेण वजनामिनाम तयागत । तस्य परेण वरुण 5 देवो नाम तथागतोऽभूत् । अनेन कुलपुत्र पर्यायेण जातिपरपरया कल्पपरपरया बुद्धपर परामवतरन्ती अनुस्मरमाणा तयागतानर्हतोऽनन्तर्यतया पट्त्रिंशद्वानदीनालकासमास्तथा गताननुस्मरामि, ये मया आरागिता उपस्थिता पूजिता अर्चिता , येषा मया अन्तिकाद्धर्म देशना श्रुता, येषा च मे शासने ब्रह्मचर्य चीर्णम् । अत उत्तरि कुलपुत्र तथागता प्रजा नन्ति, यापन्तो मया तयागता आरागिता । अप्रमाणा कुलपुत्र बोधिसत्वा प्रथम 10 चित्तोपादेनैव सर्वधर्मधातुस्फरणतया, अग्रमाणा कुलपुत्र बोधिसत्या महाकरणानयेन सर्वजगदन्तर्गततया, अप्रमाणा कुलपुन बोधिसत्वा महाप्रणिधानदशदिग्धर्मधातुतलनिष्ठा नुगमनतया, अप्रमाणा कुलपुत्र बोधिसत्त्वा महागेच्या सर्वजगत्स्फरणतया, अप्रमाणा कुलपुन, बोधिसत्वा बोधिसत्त्वचर्यया सक्षेत्रषु सर्वकल्पसमवसरणतया, अप्रमाणा कुल पुत्र बोधिसत्वा समाधिवलेन बोधिसत्यमार्गाप्रत्युदापर्तनतया, अप्रमाणा कुलपुत्र बोधि 15 सत्ता धारणीवरेन सजगत्सधारणधारणीनयानुगमनतया, अप्रमाणा कुलपुत्र बोधिसत्वा ज्ञानालोकवलेन व्यध्यज्ञानमयानुगमनसधारणतया, अप्रमाणा कुलपुत्र बोधिसत्वा अभि ज्ञाबलेन सर्वक्षेत्रेषु यथाशयसत्त्वाभिरुचितप्रभाजालचक्राभिनिहरणतया, अप्रमाणा बुल पुत्र बोधिसला प्रतिसविद्वलेन एकघोषोदाहारसर्वजगसतोषणतया, अप्रमाणा कुलपुर बोरिसत्त्वा कायविशुद्धया सर्वबुद्धक्षेत्रसशरीरस्फरणतया ॥ सुधन आह-क्यिचिरेण आर्ये लगनुत्तरा सम्पराम्रोधिमभिसमोस्यसे आह न खत कुलपुर एरसंचारम्वणतया बोधिसत्वाना बोधाय चित्तमुत्पद्यते यदुत परिपाकविनयाय । न सत्त्वशतस्यार्याय, न सत्तसहनस्य, न सत्वशतसहस्रस्य, न सत्त्वकोटे , म सत्त्वकोटी- शतस्य, न सत्यकोटीसहस्रस्य, न सत्त्वकोीनियुतशतसहस्रस्य अर्याय बोधिसत्त्राना बोधार चित्तमुपद्यते । न सत्त्वकाङ्करस्पार्याय, न सत्ताविम्वरस्य, न सत्वनारस्य, न सत्वपरमत्य 25 न सत्यारस्य, न सत्चासीनस्य, न सचानौपम्यस्य, न सत्रनेगस्य, न सत्वरिपासस्य, ने सत्यभूगरस्य, न सत्वपिनोहस्य, न सत्वनिरागस्य, न सत्त्वागमस्य, न सत्त्वनिगस्य, न सत्वसमम्य, न सत्रपिसरस्य, न सत्वविजद्गस्य, न सत्सविस्रोतस , न सत्वविघाहस्य, न सलामिक्ते , न सत्यनिधि तस्य, न सत्तुलनस्य, न सत्चातुलस्य, न सावरणस्य, न सत्यविवरणस्य, न सत्चयनस्य, न सत्वनिवर्णस्य, न सत्वसाम्यस्य, न सत्वरणस्य, ७० सपिचारस्य, न सलनिसारस्प, न सत्तव्यमस्तस्य, न सचाभ्युद्गतस्य, न सम्वविध्य, न सचदेवरस्य, न सत्यपरिभेदस्य, न सरवरिशोभत्य, न सत्तपरिगुतस्य, न सत्वहरि .5 एकरूपाएणतया २B रास्वविप्रहस्य 20 . न ३ B सस्वविरास ·-१०.०] १० आशा। तस्य, न सत्त्वालोकस्य, न सत्त्वेन्द्रियस्य, न सत्त्वहेलुकस्य, न सत्त्वदुर्बुदस्य, न सत्वहरु- णस्य, न सत्त्वमालतस्य, न सत्त्वमैलुतस्य, न सत्त्वक्षयस्य, न सत्त्वाक्षयमुक्तस्य, न सत्त्वै- लतायाः, न सत्वमालतायाः, न सत्त्वमण्डुमायाः, न सत्त्वविषमतायाः, न सत्त्वसमतायाः, न सत्त्वप्रमन्तायाः, न सत्त्वप्रमायाः, न सत्त्वामन्त्रायाः, न सत्त्वान्नमन्त्रायाः, न सत्त्वसङ्ग- मत्रायाः, न सत्वविमन्त्रायाः, न सत्त्वहिमन्त्रायाः, न सत्त्वपरमत्रायाः, न सत्त्वशिवमन्त्रायाः, , न सत्त्वैलायाः, न सत्त्ववेलायाः, न सस्यतेलायाः, न सत्त्वशैलायाः, न सत्त्वकेलायाः, न सत्त्वशिलायाः, न सत्त्वश्वेलायाः, न सत्त्वनेलायाः, न सत्त्वभेलायाः, न सत्त्वसेलायाः, न सत्त्वपेलायाः, न सत्त्वहेलायाः, न सत्त्वमेलायाः, न सत्वसरडस्य, न सत्त्वमारुतस्य, न सत्यमेरुतस्य, न सत्त्वखेलतस्य, न सत्त्वमालुतस्य, न सत्त्वमुलुतस्य, न सत्त्वाजवस्य, सलकमलस्य, न सत्त्वकमरस्य, न सत्त्वातरस्य, न सत्त्वहेलवस्य, न सत्त्ववेलवस्य, न 10 सत्वजावकस्य, न सत्वहवस्य, न सत्त्वबलस्य, न सत्वबिम्बरस्य, न सत्त्वबिम्बहुरस्य, न सत्वचरणस्य, न सत्वचरमस्य, न सत्वपरवस्य, न सत्त्वधवरस्य, न सत्त्वप्रमदस्य, न सत्वविगमस्य, न सत्त्वोद्वर्तनस्य, न सत्त्वनिर्देशस्य, न सत्त्वक्षयस्य, न सत्त्वसंभूतस्य, न सत्त्वममस्य, न सत्त्ववदस्य अर्थाय, न सत्त्वोत्पलस्य, न सत्त्वपभस्य, न सत्त्वसंख्यायाः, न सत्त्वोपागमस्य,न सत्त्वगत्याः, न सत्त्यासंख्येयस्य, न सत्त्वासंख्येयपरिवर्तस्य, न सत्त्वापरिमा- 18 णस्य, न सत्त्वापरिमाणपरिवर्तस्य, न सत्त्वापर्यन्तस्य, न सत्तापर्यन्तपरिवर्तस्य, न सत्त्वासम- न्तस्य, न सत्त्वासमन्तपरिवर्तस्य, न सत्त्वागणेयस्य,नसत्त्वागणेयपरिवर्तस्य, न सत्वातुल्यस्य, सत्त्यातुल्यपरिवर्तस्य, न सत्त्वाचिन्त्यस्य, न सवाचिन्त्यपरिवर्तस्य, न सत्त्वापर्यन्तस्य, न सत्त्वापर्यन्तपरिवर्तस्य, न सत्तामाप्यस्य, न सत्त्वामाप्यपरिवर्तस्य, न सत्त्वानभिलाप्यस्य, न सत्त्वानमिलाप्यपरिवर्तस्य, न सत्वानमिलाप्यानभिलाप्यस्य अर्थाय, न सत्त्वानभिलाप्यानमि-20 लाप्यपरिवर्तस्यार्थाय । नैकलोकधातुपर्यापन्नानां सत्त्वानामर्याय, न यावदनभिलाप्यानभि- लाप्यलोकधातुपर्यापन्नानां सत्वानामर्याय, न चातुर्वीपकलोकधातुपरमाणुरजःसमलोक- धातुपर्यापन्नानां सत्त्वानामर्याय, न सहस्रलोकधातुपरमाणुरजःसमलोकधातुपर्यापन्नानां सत्त्वानामर्याय, न द्विसाहस्रलोकधातुपरमाणुरजःसमलोकधातुपर्यापन्नानां सत्त्वानामर्याय, न त्रिसाहनमहासाहमलोकधातुपरमाणुरजःसमलोकधातुपर्यापन्नानां सत्त्वानामर्याय, न 25 यावदनभिलाप्यानभिलाप्पत्रिसाहनमहासाहस्रलोकधातुपरमाणुरजःसमलोकधातुपर्यापन्नानां सत्वानामर्याय बोधिसत्त्वानां बोधाय चित्तमुत्पद्यते यदुत परिपाकनियाय, अपि तु अशेपनिःशेपानवशेपसर्वलोकधातुपर्यापनानां सर्वसत्त्वानामर्याय बोधिसत्त्वानां बोधाय चित्तमुत्पद्यते यदुत परिपाकविनयाय । नैकबुद्धारागणतायै बोधिसत्त्वानां बोधाय चित्तमुत्पद्यते यदुत आरागणाभिराधनपूजोपस्थानतायै । न दशबुद्धारागणाभिराधन-30 पूजोपस्थानतायै, न यावदनभिलाप्यानभिलाप्यलोकधातुपरमाणुरजःसमबुद्धारागणाभि- राधनपूजोपस्यानतायै बोधिसत्वानां वोधाय चित्तमुत्पद्यते । नैकलोकधातुपर्या- , ·, गण्डव्यूहसूत्रम्। [१०.०- पनवृद्धवशारागणाभिराधनपूजोपस्थानताये, न यापदनमिलाप्यानभिलायबुद्धक्षेत्रपर- माणुरज समलोकधातुपर्यापन्नतथागतशारागणाभिराधनपूजोपस्थानतायै बोधिसत्त्वाना बोधाय चित्तमुत्पयते । नैकबुद्धक्षेत्रपरिशोधनाय, न यावदनभिलायानभिलाष्यलोकधातु- परमाणुरज समवृहक्षेत्रपरिशोधनाय बोधिसत्वाना बोधाय चित्तमुत्पद्यते । नैकतयोगत- 6 शासनसंधारणाय, न यावदनभिलाप्यान मिलाप्यबुद्धक्षेत्रपरमाणुरज समतथागतशासन सधारणाय धोधिसत्वाना बोधाय चित्तमुत्पद्यते । नैकबुद्धप्रस्थानप्रणिधानविमानतावतर- णाय न यावदनभिलाप्यानभिलाप्यबुद्धक्षेत्रपरमाणुरज समबुद्धप्रस्थानप्रणिधानविगावावरणाय बोधिसत्वाना बोधाय चित्तमुत्पद्यते । नैकतथागतबुद्धक्षेत्रव्यूहावतरणतायै, न यावदनभि लाग्यानभिलाष्यबुद्धक्षेत्रपरमाणुरज समतयागतबुद्धक्षेत्रव्यूहावतरणाय बोधिसत्त्वाना बोधाय 10 चित्तमुत्पद्यते । नैकबुद्धपर्पन्मण्डलरिंभक्लबतरणाय, न यानदनमिलाप्यानभिलाप्प युद्धक्षेत्रपरमाणुरज.समबुद्धपर्पन्मण्डलविभक्त्यवतरणाय बोधिसत्त्वाना बोधाय चित्त मुत्पयते । नैकतथागतधर्मचक्रसधारणाय, न यादनभिलाप्यानभिलाप्यबुद्धक्षेत्रपर- गाणुरज समतथागतधर्मचक्रसधारणाय बोधिसत्त्वाना बोधाय चित्तमुत्पद्यते । नैकसत्त्व- चित्तसमुद्रावतरणाय, न यावदनभिलाप्यानभिलाप्ययुद्धक्षेत्रपरमाणुरज समसत्त्वचित्तसमुद्रा 16 वतरणाय बोधिसत्वानां बोधाय चित्तमुत्पद्यते । नैकसलेन्द्रियचक्रपरिज्ञायै, न यावदनभि- लाप्यानभिगमबुद्धक्षेत्रपरमाणुरज समसत्त्वेन्द्रियपरिज्ञापै बोधिसत्त्वाना बोधाय चित्त- मुत्पयते । नैकसत्वेन्द्रियसागरावतरणाय, न पान्दनभिलाभ्यानभिलाप्यबुद्धक्षेत्रपरमाणुरज - समसत्वेन्द्रियसागरावतरणाय बोधिसत्त्याना बोधाय चित्तमुत्पयते । नैकलोकधातुकल्पपर- परास्तरणाय, न यावदनभिलाप्यानमिलाप्यबुद्धक्षेत्रपरमाणुरज समलोकधातुकल्पपरपराव 20 तरणाय बोधिसत्याना गोधाय चित्तमुत्पद्यते । नैकलोकधातुपर्यापनसर्गसत्त्वपर्यावासनानु- मध्यरतरणाय, न यावदनभिलाप्यानमिलाप्ययुद्धक्षेत्रपरमाणुरज समलोकधातुपर्यापन्नसत्त्व चर्यागसनानुसध्यवतरणाय बोधिसत्त्वानां बोधाय वित्तमुत्पद्यते । नैफलोगधातुपर्यापन सर्पसखलेशसमुदापतरणाय, न यावदनभिलाप्यानभिलाप्ययुद्धक्षेत्रपरमाणुरज समलोकधातु पर्यापन्नसत्त्वसर्वकेशसमुद्रायतरणाय बोधिसत्त्चाना बोधाय चित्तमुत्पयते । मैक्लोक- 25 धातुपयर्यापनससित्त्वसकर्मसमभावतरणाय,नयापदनभिलाप्यानभिलाप्यबुद्धक्षेत्रपरमाणुरज - समलोकधानुपर्यापनसर्वसत्त्वसकर्मसमुद्रापतरणाय बोधिसत्त्वाना वोधाय चिधमुत्पद्यते । नेवलोकधातुपर्यापनसर्वसवतचर्यासमुदायतरणाय, न यावदनभिलाप्यानभिलाम्यबुद्ध- क्षेत्रपरमाणुरज समदोकधातुपर्यापनसर्वसत्त्वसचिर्यासमुद्रावतरणाय बोधिसत्वाना बोधाय चित्तमुत्पद्यते । अपि तु अपनि शेषानवशेष सावधातुपरिपाकविनयाय बोधिसत्वानो 10 बोधाय चिचमुत्पयते । अनवशेपसर्वयुद्धारागणाभिराधनपूजोपस्थानतायै बोधिसत्वाना योधाय चित्तमुत्पयते । अनवशेषसर्व रोकधातुपर्यापनसबुद्धशारागमाभिराधनपूजो Som 'पागत'.

·१० आशा। पस्थानतायै बोधिसत्त्वानां प्रणिध्यमिलापो भवति । अनवशेषसर्वबुद्धक्षेत्रपरिशोधनाय बोधिसत्वानामाशयो दृढीभवति । अनवशेपसर्वबुद्धशासनसंधारणाय बोधिसत्त्वानां प्रयोगः संभवति । अनवशेपसर्वतयागतप्रस्थानप्रणिधिविमात्रतानुगमाय बोधिसत्त्वानां चित्तवेगाः प्रादुर्भवन्ति । अनवशेपसर्वतयागतसर्वबुद्धक्षेत्रगुणव्यूहावतरणाय बोधिसत्त्वानां व्यवसाय उत्पद्यते । अनवशेपसर्वतथागतपर्षन्मण्डलसमुद्रावतरणाय बोधिसत्त्वानामभिलापः । प्रभवति । अनवशेषसर्वजगच्चित्तसागरावगाहनतायै बोधिसत्त्वानां प्रार्थना संजायते । अनवशेषसर्वसत्त्वेन्द्रियचक्रपरिज्ञायै बोधिसत्वानाममिकासोत्पद्यते । अनवशेपसर्वसत्त्वे. न्द्रियसागरावतरणतायै बोधिसत्त्वानामुत्सोढिराजायते । अनवशेषसर्वलोकधातुकल्प- परंपरावतरणाय बोधिसत्त्वानां छन्दः संभवति । अनवशेपसर्वसत्त्वक्लेशवासनानुसंधि- समुच्छेदाय बोधिसत्त्वानां पराक्रम आजायते । अनवशेषसर्वसत्त्वकर्मक्केशसमुद्रोच्छोषणाय 10 बोधिसत्त्वानां महाज्ञानसूर्य उदागच्छति । अनवशेषसर्वसत्त्वचर्यापरिक्षायै बोधि- सत्वानां प्रज्ञालोकः प्रादुर्भवति । अनवशेपसर्वसत्त्वदुःखाग्निस्कन्धप्रशमनाय बोधिसत्त्वानां महाकरुणामेघः समुदागच्छति । संक्षेपेण कुलपुत्र एतत्प्रमुखानि दश बोधिसत्वचर्यानय- मुखासंख्येयशतसहस्राणि, यानि बोधिसत्त्वेन समुदानयितव्यानि । अपि तु खलु पुनः कुल- पुत्र सर्वधर्मसमवसरणा बोधिसत्त्वानां चर्या यदुत ज्ञानानुगमाय । सर्वक्षेत्रसमवसरणा 15 बोधिसत्त्वानां चर्या यदुत परिशोधनतायै । तस्या मम कुलपुत्र एवंप्रणिधैर्यनिष्ठा काम- धातुविशुद्धिः, तन्निष्ठानि मम प्रणिधानानि भवन्तु । यनिष्ठा लोकधातुविशुद्धिः, तन्निष्टानि मम प्रणिधानानि भवन्तु । या निष्ठा सर्वसत्त्वक्केशवासनानुसंध्यनुशयानाम् , तनिष्ठानि मम " प्रणिधानानि भवन्तु ।। - ] आह-को नाम आर्ये एप विमोक्षः ? आह-~-अशोकक्षेमध्वजो नाम कुलपुत्र एप 20 विमोक्षः। एतमहं कुलपुत्र, एक बोधिसत्त्वविमोक्षं जानामि । किं मया शक्यं सागर- समचित्तानां बोधिसत्त्वानां सर्वबुद्धधर्मसंप्रतीच्छनतया, मेरुकल्पानां दृढाध्याशयतया, सुदर्शनभैषज्यराजोपमानां सर्वसत्वश्लेशव्याधिनमोक्षणतया, आदित्यकल्पानां सर्वसत्या- विद्यान्धकारविधमनतया, धरणीसमचित्तानां सर्वसत्त्वाश्रयप्रतिष्ठानभूततया, मारुतसदृशानां सर्वजगदर्यकरणतया, प्रदीपभूतानां सर्वसत्त्वज्ञानालोककरणतया, मेघोपमानां शान्तनिर्घोष-25 यथावद्धर्मप्रवर्षणतया, चन्द्रोपमानां पुण्यरस्मिजालप्रमोचनतया, शक्रोपमानां सर्वजगदारक्षा- प्रतिपन्नतया चर्या ज्ञातुं गुणान् वा वक्तुम् , अचिन्त्या वा बोधिसत्वशिक्षाः प्रभावयितुम्, अनन्तमध्या वा बोधिसत्त्वप्रणिधिविकल्पाः संदर्शयितुम् ॥ गच्छ कुलपुत्र अयमिहैव दक्षिणापये समुद्रवेताल्यां नालयुर्नाम जनपदः । तत्र भीष्मोत्तरनि|पो नाम ऋषिः प्रतिवसति । तमुपसंक्रम्य परिपृच्छ । स ते कुलपुत्र बोधि-30 सत्त्वचर्यामुपदेक्ष्यति ॥ १६ अशोककमध्वजो.

·गण्डन्यूहसूत्रम्।
[१०.००
अर्थ खल्ल सुधनः श्रेष्ठिदारक आशाया उपासिकायाः पादौ शिरसाभिवन्ध आश.
मुपासिकामनेकशतसहस्रकृत्वः प्रदक्षिणीकृत्य पुनः पुनरवलोक्य प्रणिपत्य अश्रुमुखो रुदन
बोधिपरमदुमतामनुविचिन्तयन्, कल्याणमित्रदुरारागयतामनुविचिन्तयन् , सरपुरुषसमय-
धान दुर्लभताभनुविचिन्तयन् , बोधिसत्त्वेन्द्रियप्रतिलामदुरभिसंभवतामविचिन्तयन् ,बोधि-
5 सत्त्वाशयविशुद्धिदुर्लभतामनुर्विचिन्तयन् , सभागभित्रसमवधानदुर्लभतामनुविचिन्तयन् , यथा-
बोध्यभिमुखचित्तनिध्यप्तिदुर्लभतामनुविचिन्तयन् , अविषमधर्मनयानुशासनीप्रयोगदुर्लभता-
मनुविचिन्तयन् , असंहार्यचित्तकल्याणतायोगसंजननदुर्लभतामनुविचिन्तयन् ,
सर्वज्ञतावेग-
विवर्धनधर्मालोकसुदुर्लभतामनुविचिन्तयन् , आशापा उपासिकाया अन्तिकात्मकान्तः ॥ ८॥

·F ११ मीमोचरनिर्घोपः। अथ खल्ल सुधनः श्रेष्ठिदारको बोधिसत्वानुशासन्यनुगतचित्तो बोधिसत्त्वचर्यापरि- शोधनानुगतचिचो वोधिसत्त्वपुण्यबलविवर्धनचिचो बुद्धदर्शनवेगावभासितचित्तो धर्मनिधान- प्रतिलामसंजातचित्तवेगो महाप्रणिधानाभिनिहरिप्रवर्धितचित्तवेगः सर्वधर्मदिगभिमुखचित्तो धर्मखमावावभासितचित्तः सर्वावरणविकिरणचित्तो निरन्धकारधर्मधातुव्यवलोकनचित्तो । नारायणवज्ररत्नाभेद्यविमलाशयचित्तः सर्वमारबलदुर्योधनदुर्धर्षणचित्तोऽनुपूर्येण येन नालयु- र्जनपदः तेनोपसंक्रम्य भीष्मोत्तरनि?पमृपिमन्वेषते स्म । तेन च समयेन भीष्मोत्तर- निर्घोषपिन्यतमस्मिन्नाश्रमपदे विहरति स्म असंख्येयविचित्रद्रुमलतावनरमणीये विविध- वृक्षपत्रसंछन्ने सदाप्रफुल्लितविचित्रपुष्पवृक्षे सदाफलोपचितफलवृक्षे नानारत्नवृक्षोदारमणि- फलकसंस्कृततले सुविभक्तमहाचन्दनद्रुमे मनोज्ञागरुवृक्षसदाप्रमुक्तगन्धोपशोभिते चतुर्दिक्षु 10 विभक्तगन्धोपशोभिते चतुर्दिक्षु विभक्तपाटलीवृक्षसमलंकृते न्यग्रोधवृक्षपादपरुचिरसंस्थाने सदापक्कफलजम्बूवृक्षप्रवर्पणे नवनलिनीपोत्पलकुमुदोपशोभिते । अद्राक्षीरसुधनः श्रेष्ठिदारको भीष्मोत्तरनिर्घोपमूर्षि दशऋपिसहस्रपरिवृतं चन्दनतलावबद्धायां कुट्यां जटामकुटधारिण- मजिनदर्भचीवरवल्कलवसनं तृणसंस्तरोपविष्टम् । दृष्ट्वा च पुनर्येन भीष्मोत्तरनिर्घोष ऋषि- स्तेनोपजगाम । उपेत्य भूतकल्याणमित्रप्रतिलम्बनाशयकल्याणमित्रायद्वारा सर्वज्ञतां संपश्यन् , 15 भूतमार्गोपनयाय कल्याणमित्रानुशासन्यधीनां सर्वज्ञता संपश्यन् , सर्वज्ञताभूम्युपनयेन कल्याणमित्रदासाधीनां सर्वज्ञतां सपश्यन् , दशबलज्ञानरत्नद्वीपोपनयेन कल्याणमित्रोल्काव- भासितां सर्वज्ञतां संपश्यन् , दशबलज्ञानालोकसंजननतया कल्याणमित्रमागी सर्वज्ञतां संपश्यन् , अक्षुण्णसर्वज्ञतापुरप्रापणतया कल्याणमित्रप्रदीपां सर्वज्ञतां संपश्यन् , समविषम- संदर्शनतया कल्याणमित्रं सेतुं सर्वज्ञतायाः संपश्यन् , सर्वप्रपातभयविगमनतया कल्याण- 20 मित्रच्छन्नां सर्वज्ञतां संपश्यन् , महामैत्रीबलाहादसंजननतया कल्याणमित्रवेगां सर्वज्ञता संपश्यन् , महाकरुणासंजननतया कल्याणमित्राधीनां सर्वज्ञतादर्शनपरिपुष्टि संपश्यन् , धर्म- खभावनयावभासनतया सर्वशरीरेण प्रणिपत्य उत्याय भीष्मोत्तरनिर्घोषमृर्षि अनेकशतसहस्र- कृत्यः प्रदक्षिणीकृत्य प्राञ्जलिभूतः पुरतः स्थित्वा मनोज्ञोपचारेण मनोज्ञां वाचमुदीरयन् एव- माह-मया आर्य अनुत्तरायां सम्यक्संबोधौ चित्तमुत्पादितम् । न च जानामि कयं बोधि-15 सत्वेन बोधिसत्त्वचर्यायां शिक्षितव्यम् , कयं प्रतिपत्तव्यम् । श्रुतं च मे आर्यो बोधिसत्त्वाना- मक्वादानुशासनी ददातीति । तदतु मे आर्यः कथं बोधिसत्त्वेन बोधिसत्त्वचर्यायां शिक्षितव्यम् , कथं प्रतिपत्तन्यम् ॥ अय खलु भीष्मोत्तरनिर्घोष पिस्तानि दश माणवकसहप्राण्यनुविलोक्य एवमाह- अनेन माणवकाः कुलपुत्रेण अनुत्तरायां सम्यक्सबोधौ चित्तमुत्पादितम् । सर्वसत्त्वाश्चाभये- 30 नोपनिमनिताः । अयं स कुठपुत्राः सर्वसत्त्वहितसुखाय प्रत्युपस्थितो ज्ञानसागराभिमुखः १Bom. मनोशोपचारेण.

·८६
-
गण्डव्यूहसूत्रम्।
[१०..
अथ खल सुधनः श्रेष्ठिदारक आशाया उपासिकायाः पादौ शिरसाभिवन्ध आशा-
मुपासिकामनेकशतसहस्रकृत्वः प्रदक्षिणीकृत्य पुनः पुनरवलोक्य प्रणिपत्य अश्रुमुखो रुदन
बोधिपरमदुर्लभतामनुविचिन्तयन् , कल्याणमित्रदुरारागणतामनुविचिन्तयन् , सरपुरुषसमान
धानसुदुर्लभतामनुविचिन्तयन् , बोधिसत्वेन्द्रियप्रतिलाभदुरभिसमवतामनुविचिन्तयन् , बोधि
5 सत्त्वाशयविशुद्धिदुर्लभतामनुविचिन्तयन् , सभागमित्रसमवधानदुर्लभतामनुविचिन्तयन् , यया-
बरोष्यभिमुखचित्तनिध्यप्तिदुर्लमतामनुविचिन्तयन् , अविपमधर्मनयानुशासनीप्रयोगदुर्लभता-
मनुविचिन्तयन् , असंहार्यचित्तकल्याणतायोगसंजननदुर्लभतामनुविचिन्तयन् , सर्वज्ञतावेग-
विवर्धनधर्मालोकसुदुर्लभतामनुविचिन्तयन् , आशाया उपासिकाया अन्तिकात्प्रक्रान्तः ॥८॥

·- ११ मीष्मोचरनिर्घोषः। अय खलु सुधनः श्रेष्ठिदारको बोधिसत्त्वानुशासन्यनुगतचित्तो बोधिसत्वचर्यापरि- शोधनानुगतचिचो बोधिसत्वपुष्पवलविवर्धनचित्तो बुद्धदर्शनवेगावभासितचिचो धर्मनिधान- प्रतिलाभसंजातचित्तवेगो महाप्रणिधानाभिनिर्हारप्रवर्धितचित्तवेगः सर्वधर्मदिगभिमुखचित्तो धर्मखभावावभासितचित्तः सर्वावरणविकिरणचित्तो निरन्धकारधर्मधातुव्यवलोकनचित्तो। नारायणवञरत्नामेयविमलाशयचित्तः सर्वमारबलदुर्योधनदुर्धर्षणचित्तोऽनुपूर्वेण येन नालयु- र्जनपदः तेनोपसंक्रम्य भीष्मोत्तरनिर्घोपमृपिमन्वेपते स्म । तेन च समयेन भीष्मोत्तर- निर्घोषर्षिरन्यतमस्मिन्नाश्रमपदे विहरति स्म असंख्येयविचित्रद्रुमलतावनरमणीये विविध- वृक्षपत्रसंछने सदाप्रफुल्लितविचित्रपुष्पवृक्षे सदाफलोपचितफलवृक्षे नानारत्नवृक्षोदारमणि- फलकसंस्कृततले सुविभक्कमहाचन्दनद्रुमे मनोज्ञागरुवृक्षसदाप्रमुक्तगन्धोपशोभिते चतुर्दिक्षु 10 विभक्तगन्धोपशोभिते चतुर्दिा विभक्तपाटलीवृक्षसमलंकृते न्यग्रोधवृक्षपादपरुचिरसंस्थाने सदापक्कफलजम्बूथक्षप्रवर्पणे नवनलिनीपोत्पलकुमुदोपशोभिते । अद्राक्षीसुधनः श्रेष्टिदारको भीष्मोत्तरनिर्घोपमृर्षि दशऋपिसहसपरिवृतं चन्दनतलाबद्धायां कुट्यां जटामकुटधारिण- मजिनदर्मचीवरवल्कलवसनं तृणसंस्तरोपविष्टम् । दृष्ट्वा च पुनर्येन भीष्मोत्तरनिर्घोष ऋषि- स्तेनोपजगाम । उपेत्य भूतकल्याणमित्रप्रतिलम्बनाशयकल्याणमित्रायद्वारा सर्वज्ञतां संपश्यन् , 15 भूतमार्गोपनयाय कल्याणमित्रानुशासन्यधीनां सर्वज्ञतां संपश्यन् , सर्वज्ञताभूम्युपनयेन कल्याणमित्रदासाधीनां सर्वज्ञतां सपश्यन् , दशवलज्ञानरत्नद्वीपोपनयेन कल्याणमित्रोल्काव- भासितां सर्वज्ञतां संपश्यन्, दशबलज्ञानालोकसंजननतया कल्याणमित्रमागों सर्वज्ञतां संपश्यन् , अक्षुण्णसर्वज्ञतापुरप्रापणतया कल्याणमित्रप्रदीपां सर्वज्ञता संपश्यन् , समविषम- संदर्शनतया कल्याणमित्र सेतुं सर्वज्ञतायाः संपश्यन् , सर्वप्रपातभयविगमनतया कल्याण-20 मित्रच्छत्रां सर्वज्ञतां संपश्यन् , महामैत्रीवलाहादसंजननतया कल्याणमित्रवेगां सर्वज्ञतां संपस्यन् , महाकरुणासंजननतया कल्याणमित्राधीनां सर्वज्ञतादर्शनपरिपुष्टिं संपश्यन् , धर्म- स्वभावनयापभासनतया सर्वशरीरेण प्रणिपत्य उत्थाय भीष्मोत्तरनिर्घोषमृर्षि अनेकशतसहस्र- वृत्त्वः प्रदक्षिणीकृत्य प्राञ्जलिभूतः पुरतः स्थित्वा मनोज्ञोपचारेण मनोज्ञां वाचमुदीरयन् एव- माह-मया आर्य अनुत्तरायां सम्यक्संबोधौ चित्तमुत्पादितम् । न च जानामि कयं बोधि-25 सत्वेन बोधिसत्वचर्यायां शिक्षितव्यम्, कयं प्रतिपत्तव्यम् । श्रुतं च मे आर्यो बोधिसत्त्वाना- मववादानुशासनी ददातीति । तद्वदतु मे आर्यः-कयं बोधिसत्त्वेन बोधिसत्वचर्यायां शिक्षितव्यम्, कथं प्रतिपत्तव्यम् ॥ अथ खल्ल भीष्मोत्तरनिर्घोषऋपिस्तानि दश माणवकसहस्राण्यनुविलोक्य एवमाह- अनेन माणवकाः कुलपुत्रेण अनुत्तरायां सम्यक्संबोधौ चित्तमुत्पादितम् । सर्वसत्त्वाश्चाभये-30 नोपनिमन्त्रिताः । अयं स कुलपुत्राः सर्वसत्वहितसुखाय प्रत्युपस्थितो ज्ञानसागराभिमुखः Bom. मनोशोपचारेण, ·८ गण्डव्यूहसूत्रम्। सर्वतथागतानां धर्ममेवान् धातुकामः सर्वधर्मनयसागरानवगाहयितुकामः महाज्ञानालोक- ऽवस्थातुकामो महाकरुणामेघमुपस्थापयितुकामो महाधर्मवर्षमभिप्रवर्षयितुकामो महाज्ञाना- लोके चन्द्रे उदागल्य सर्वक्लेशप्रतापं प्रशमयितुकामो सर्वसत्त्वकुशलमूलानि वर्धयितुकामः ॥' अथ खलु तानि दश माणवकसहस्राणि नानावणैः सुरुचिरैः सुगन्धैः पुष्पैः सुधनं श्रेष्ठिदारकगवकीर्य अन्यवकीर्य अभिवन्ध नमस्कृत्या प्रणिपत्र प्रदक्षिणीकृत्य एवं वाचंमुदीर- यामासुः एप त्राता भविष्यति, सर्वसत्त्वानां सर्वनिरयदुःखानि प्रशमयिष्यति । सर्वतिर्यग्योनि- गतिं व्यवच्छेत्स्यति । सर्वयमलोकगति विनिवर्तषिष्यति । सर्वाक्षणद्वारकपाटानि पिथप- यिष्यति । तृष्णासमुद्रमुच्छोपयिष्यति । तृष्णाबन्धनं ठेत्स्यति । दुःखस्कन्धं विनिवर्तयिष्यति । अविधान्धकार विधमयिष्यति । पुण्यचक्रवालं लोके परिसंस्थापयिष्यति । ज्ञानरत्नाकरभुष- 10 दर्शयिष्यति । ज्ञानसूर्यमुदागमिष्यति । धर्मचक्षुर्विशोधयिष्यति । समविषमं लोके संप्रकाश- यिष्यति । अथ खल्ल भीष्मोत्तरनिर्घोष ऋपिः तान् माणवकानेवमाह-येन माणवका अनुत्तरायां सम्यक्संबोधौ चित्तमुत्पादितं भवति, संबोधिसत्वचर्या चरन् सर्वसत्त्वानां सुखमुत्पादयति, अनुपूर्वेण च सर्वज्ञता प्रतिलभते । अनेन माणक्काः कुलपुत्रेण अनुत्तरायां सम्पक्संबोधी वित्तमुत्पादितम् । स स सर्वबुद्धगुणभूमि परिपूरयिष्यति । अथ सर 15 भीष्मोचरनि?प ऋषिः सुधन श्रेष्ठिदारकमेतदवोचत्-अहं कुलपुत्र अपराजितध्वजस्य बोधिसत्वस्य त्रिमोक्षस्य लाभी । सुधन आह-क एतस्य आर्य अपराजितध्वजस्य बोधि- सत्त्वषिमोक्षस्य विषयः । ततो भीमात्तरनि|पऋषिः दक्षिणं पाणि प्रसार्य सुधनं श्रेष्ठिदारकं शिरसि परिमार्य दक्षिणेन पाणिना पर्यगृह्णात् । समनन्तरपरिगृहीत, सुधनः श्रेष्ठिदारको भीमोत्तरनिधोपण अपिणा दक्षिणेन पाणिना, अथ तावदेव सुधनः 20 श्रेष्टिदारकोऽपश्यद्दशसु दिक्षु दशबुद्धक्षेत्रशतसहस्रपरमाणुरजःसमानि युद्धक्षेत्राणि । ते च दशबुद्धक्षेत्रशतसहस्रपरमाणुरज:समानां तथागतानां पादमूलगतमामानं संजानाति स्म। तानि च बुद्धक्षेत्राप्यपश्यदसंख्येयाकारविशुद्धव्यूहानि । तेषु च तयागतपर्यन्मण्डलसमुद्रा- नानावर्णविचित्रव्यूहानपश्यत् । तेषु च पर्षमण्डलसमुद्रेषु तथागतशरीराणि लक्षणान- व्यसनोज्नलितोपचितान्यपश्यत् । तेभ्यश्च धर्मदेशनां शृणोत्येकपदव्यञ्जनापराङ्मुखाम् । तानि च तथागतधर्मचक्राण्यन्योन्यासभिन्नानि संधारयति । तांश्च धर्ममेवामानासखाशपेषु प्रवर्पणां संप्रतीष्ठति । तेषां च तयागतानां नानाधिमुक्तिबलविशोधितं पूर्वप्रणिधानसमुद्रा भवतरति । तांश्च नानाप्रणिधानरागरविशुद्धान् बुद्धसमुदागमसमुद्रानवतरति । तांभ यथाशयसर्वसत्वसहनसंतोषणविज्ञापनान् बुद्धवर्णानदाक्षीत् । तानि च बुद्धरस्मिजालानि नानाविरात्रिशुद्धव्यूहमण्डलान्यपश्यत् । तानि च युद्धकलान्यनापरणज्ञानालोकानुगमेनास- 30 तरति । स चित्तथागतपादमूले रात्रिदिय संजानाति । कचित्सप्त रात्रिंदियानि, कचिदर्थ- मासम् , यचिन्मासम्, कचित्संवत्सरं कचिद्वर्षशत कचिद्वर्षसहसं कचिर्पशतसहसं परि- 1B परिसीपरिष्यति, Bom. तानि ...पत्यत.

·-११..] ११ भीष्मोत्तरनिर्घोपः। दूर्षकोटि कचिर्पकोटीशतं कचिदर्पकोटिसहस्रं कचिर्पकोटीशतसहतं कचिर्पकोट्ययुतं फचिद्वर्षकोटीनियुतं कचिदर्धकल्पं संजानाति । फचित्कल्पं कचित्कल्पशतं कचित्कल्पसहनं कचिन्कल्पशतसहस्रं कचित्कल्पकोटी कचित्कल्पकोटीशतं कचिकल्पकोटीसहस्रं कचित्कल्प- कोटीशतसहस्र फचित्कल्पकोटीनियुतशतसहस्रं कचित्तथागतपादमूले यावदनभिलाप्यान- मिलाप्यान् कल्पान् संजानाति । फचित्तयागतपादमूले जम्बूद्वीपपरमाणुरजःसमान् कल्पान् । संजानाति । फचिद्यानदनभिलाप्यानभिलाष्यबुद्धक्षेत्रपरमाणुरज समान् कल्पान् संजानाति अपराजितध्वजबोधिसत्वविमोक्षज्ञानाभासितो वैरोचनगर्भसमाध्यवभासप्रतिलब्धः अक्षय- ज्ञानविमोक्षसमान्यनुगतः समन्तदिक्पारधारणीमुखावलोकप्रतिलब्धो वनमण्डलधारणीमुखा- वमासितचित्तः सुविभक्तज्ञानकूटविषयसमाधिविहारप्रतिलब्धः समन्ततलव्यूहमार्गप्रज्ञापार- मितानिहारपियो युद्धगगनगर्भमण्डलसमाप्यालोकप्रसूतः सबुद्धधर्मचक्रनेमिममाप्या-10 भासितचिचः त्र्यध्वज्ञानरत्नाक्षयमण्डलसमाध्यालोकप्राप्तः ॥ अथ सल्ल भीष्मोत्तरनिर्घोष ऋषिः सुधनं श्रेष्टिदारकं व्यमुशत् । स पुनरपि भीष्मोत्तरनिर्घोषस्य ऋपः पुरतः स्थितमामानं संजानाति। तं भीष्मोत्तरनिर्घोष प्रपिराह. स्मरसि फुल्लपुर ! आह-स्मरामि आर्य कल्याणमिताधिष्टानेन । आह----एतमहं पुटपुर अपराजितचज बोधिसत्त्वविमोक्षं जानामि । किं मया शक्यं जगद्विशेषज्ञानाभि-15 शावतारसमाधिप्रतिलभाना बोधिसत्यानां सर्वकालचक्राशपतिनां बुद्धलक्षणशानाभिनिहर- कुशलाना तथागतदिवमानक्रान्तिविज्ञतिन्यूहाना व्यतिपयैकलक्षणज्ञानसमरसरणानां लोकगतुमुविभक्तमायानां सर्वधर्मधात्वाभासितज्ञानशरीरागा सर्वसत्ययाशयाभिमुगा- म्युयिताना ययाशयसत्तचर्याविचारानुक्लोपचाराणां समन्ताभिरचितरोचनानाम् अमट- विपुलरचिरशानमण्डलविशुद्धानां चर्म ज्ञातुं गुणा या वक्तुं प्रगिधिनिशेपो या सूचयितुं क्षेत्राभिसंस्कारो या ज्ञातुं ज्ञानविषयो अरगाहित समाविगोचरो या अनुमतुं ऋदिवितिं या अतरित रिमोक्षपभितामिणीडितं या अनुगन्तुं शरीररिभक्तिनिमित्तं या उदाहीतुं मरमरदहशुस्मिा प्रभारपिन शानारमासो या निदर्शयितुम् ।। गाउ पुलपुर, अपनिदेय दक्षिणापर्य ईसागो नाम जनपदः । तत्र जपोभायतनो नाम मालगः प्रतिस्मनि । तमुपसकम्प परिपृष्ठ-कार्य योपिसन योगिमपचयां - शिनिया minनिन ॥ .

·१२ जयोमायतनः । अथ वल्ल सुधन श्रेष्ठिदारकोऽपराजितवनबोधिसत्त्वविमोक्षशानायभासित अचिय बुद्धविषयविकुक्तिप्रत्यक्षविहारी अचिन्त्यबोधिसत्त्वविमोक्षप्रत्यक्षज्ञानाभिज्ञ अचिन्त्यबोधि सत्त्यसमाधिज्ञानावमासितचित्त सर्वकालसमवसरणसमाधिज्ञानावभासप्रतिलब्ध सर्व ४ सज्ञासगतसमवसरणसमाधिविषयावभासित सजगदिशेपरतिज्ञानालोकप्रतिलब्ध सर्वत्र्यच्या नुगतगोचरविहाराभिमुख अद्वयविकल्पसमतानिर्देशज्ञानपरम सर्वारम्बणप्रसरितज्ञाना लोक सत्वनद्धाभिमुखशान्तिविशुद्भवधिमुक्तिकोशकुशल स्वभावधर्मशान्तिनिश्चयज्ञानालोक प्रतिलब्ध सर्वानुगताभिज्ञबोधिसत्त्वचर्याखभावभावनाविरहितचित्त सर्वज्ञताधेगाविवर्ती चित्तो दशवलज्ञानविद्युदयभासप्रतिल-ध धर्मधातुनि|पाभिलाषाविवृतचित्त सज्ञता 10 विहारगोचरावतरणप्रतिपत्तिचित्त अनन्तयोधिसत्त्वपर्याव्यूहामिनिरिचित्तोऽजन्तबोधि सत्त्वमहाप्रणिधानमण्डलपरिशोधनचित्त अनन्तमध्यलोकधातुजालाक्षयानुगमज्ञानाभिगुप्त चित्त अनन्तसत्तसागरपरिपाकविनयासकुचितचित्त अनन्तबोधिसत्वचर्याविषय सपश्यन अनन्तलोकषानुगतिविमात्रता सपश्यन् अगन्तलोकधातुविभक्तिविचित्रता सपश्यन् अनन्त लोकधातुस्मोदारारम्बणान्तर्गता सपश्यन् अनन्तलोकधातुप्रतिष्ठानसशाजालविचित्रिता १४ सपश्यन् अनन्तलोकधातुव्यवहारप्रशसिसवृतिविमानता सपश्यन् अनन्तसत्याधिमुक्तिविभा त्रता सपश्यन् अनन्तसत्यविभक्ति विमानता सपश्यन् अनन्तसत्परिपाकविनयानुगम सपश्यन् अनन्तसत्वदिकालसागतविचित्रता सपश्यन् कल्याणमित्राण्यभिमुखीकुर्वाणो ऽनुषेण येन ईपाणे जनपदे जयोष्मायतनो ब्राह्मण , तेनोपसक्रान्त । तेन च समयेन जयोप्मायतनो ग्राह्मण उप तप तप्यति सज्ञितामारम्बणीकृत्य । तस्य चतुर्दिश महानग्नि 20 स्काध पर्वतमात्रोवरित । अभ्युद्गतमहापर्वतप्रपात शुरधारागार्ग सदस्यते ॥ अथ खलु सुधन श्रेष्ठिदारको जयोष्मायतनस्य ब्राह्मणस्य पादौ शिरसाभिव पुरत प्राञ्जलि स्थित्वा एवमाह---मया आर्य, अनुत्तराया सम्यक्सबोधौ चित्तमुत्पादितम्। न च जानामि कय योधिसत्वेन बोधिसत्वचर्याया शिक्षितव्यम् , कश प्रतिपत्तव्यम् । श्रुत मे आर्यो बोधिसत्यानामन्यादानुशासनी ददातीति । तद्वदतु में आर्य -कप बोधिसत्वेन 23 बोधिसत्यचर्याया शिक्षितव्यम् , कय प्रतिपत्तव्यम् । स आह-गच्छ कुलपुर, एत शुरधार मार्ग पर्वतमभिा क्षत्र अग्निखदाया प्रपत । एव ते बोधिसत्वचर्या परिशुद्धिं गमिष्यति । अथ सल सुधनस्य प्रेष्टिदारकत्य एतदभवत्-दुर्लमा अष्टाक्षणविनिवृत्ति । दुर्लभ मानुष्यप्रतिगम । दुभा क्षणसपद्विशुद्धि । दुर्लभो युद्धोत्पाद । दुर्लभा अपिल्लेन्द्रियता दुभो बुद्धधर्मश्रय । दुईभ सपुरुषसमाधानम् । दुर्लभानि भूतकल्याणमित्राणि । दुर्लभ 9 भूतनपानुशासनोपसहार । दुर्लभ सम्यग्जीवित मनुष्योंके । दुर्लमा धर्माद्धर्मप्रतिपत्ति । मा हैवाय मारो गरिष्यति माराधिष्टितो या मारकायिको या कल्याणमिनप्रतिरूपको या बोधिसत्यमण्डको का, यो मम युश भगतरायाय प्रतिपन्न , पो मम जीतिनिरोधाप च ·-१२.०] १२ जयोप्मायतनः। अभ्युत्थितः । मा हैव ममान्तरायं कर्तुकामः सर्वज्ञतायाम् । मा खल्ल मां विपमेण पया प्रणतुकामः । मा खलु मे धर्ममुखान्तरायं कर्तुकामो बुद्धधर्माधिगमाय । तस्यैवं चिन्तामनसि- कारप्रयुक्तस्य दश ब्रह्मसहस्राण्युपर्यन्तरिक्षे स्थित्वा एक्माहुः-मा कुलपुत्र एवं चेतना दृढी- कार्षीः । एप कुलपुत्र आर्यों बजार्चिःसमाध्यवभासलब्धः अविवर्यवीर्यो महारम्भोत्तारण- प्रतिपन्नः सर्वजगत्स्नेहपर्यादानायाभ्युत्थितः, सर्वदृष्टिगतजालदालनाय प्रयुक्तः, सर्वक्लेशकर्म-5 कक्षनिर्दहनाय प्रत्युपस्थितः, सर्वाक्षणज्ञानकान्तारावभासनायोचुक्तः, सर्वसत्त्वजरामरणप्रपात- भयविनिवर्तनाय व्यवस्थितः, त्र्यध्वान्धकारविधमनतायै अभियुक्तः, सर्वधर्मरश्मिप्रमुञ्चनतायै प्रतिपन्नः । एतस्य हि कुलपुत्र, पञ्चतपस्तप्यमानस्य यावन्तः केचिद्राह्मणाः कर्तृत्वमीश्वरत्वं सर्वलोकज्येष्ठत्वमात्मनि मन्यन्ते विविधदृष्टिगताभिनिविष्टाः, तस्य असमोग्रतपोव्रतसमादान. प्रभावेण सर्वे स्वभवनेषु न रमन्ते । ते ध्यानरतिमनास्वादयन्तोऽस्य सकाशमुपसंक्रामन्ति । 10 तानेप आगतानृद्ध्यनुभावेनाभिभूय उग्रव्रततपसा च तेभ्यः सर्वदृष्टिगतविनिवर्तनाय सर्वमानमदप्रहाणाय च धर्म देशयति । सर्वजगन्महामैत्रीमहाकरुणास्फरणतायै बोच्याशय- दृढीकरणतायै बोधिचित्तोत्पादविपुलकरणतायै सर्वबुद्धसंदर्शनाभिमुखतायै बुद्धखरमण्डल- प्रतिलम्भपरिपूरणाय सर्वत्रानुरवणबुद्धधोपाप्रतिघातानावरणतायै च धर्म देशयति ।। दश च मारसहस्राण्युपर्यन्तरीक्षे स्थित्वा दिव्यैर्मणिरलैरभ्यवकीर्य एवमाहुः-अस्य 15 कुलपुत्र, पञ्चतपस्तप्यतोऽस्मादर्चिःस्कन्धादाभा निश्चरित्वा अस्मद्भवनान्यात्मभावनाभवना- भरणपरिभोगांश्च जिह्मीकुर्वन्ति । ते वयं संवेगजाताः सपरिवाराः एतस्य सकाशमुपसंक्र माम । उपसंक्रान्तानां चैपोऽस्माकं तया धर्म देशयति, यथा खचित्तप्रतिलब्धा बोधाय चित्तमुत्पाद्य अविनिवर्तनीया भवामोऽनुत्तरायां सम्यक्संबोधौ ॥ दश च वशवर्तिदेवराजसहस्राणि दिव्यैः पुष्पैरम्यवकीर्य एवमाहुः-वयं कुलपुत्र, 20 अस्य पश्चतपस्तप्यतः खभवनेषु रतिं न विन्दामः । ते वयं खखजनपरिवारा एतस्य सकाशमुपसंक्रमामः । स एषोऽस्माकमुपसंक्रान्तानां स्खचित्तवशवर्तिताप्रतिलाभाय धर्म देशयति । सर्वक्केशवशिताप्रतिलाभाय यथाभिप्रायोपपत्तियशिताप्रतिलाभाय सर्वकर्मावरण- विशुद्धिवशिताप्रतिलाभाय सर्वसमापत्तियशवर्तिताप्रतिलाभाय परिष्कारवशितान्यूहपरिशुद्धये ययाभिप्रायवशवर्तितायै च धर्म देशयति ।। दश च सुनिर्मितदेवराजसहस्राण्युपर्यन्तरिक्षे थिला दिव्यसंगीतप्रयोगनिर्नादमधुर- निर्घोषेण पूजां कृत्वा एवमाहुः—एतस्य कुलपुत्र पञ्चतपस्तप्यत एभ्योऽग्रिकूटेभ्यस्तद्रूपा प्रभा निश्वरति, यया अस्माकमिमानि विमानान्युत्तप्यन्ते, विशुष्यन्ति, प्रभाखरतराणि भवन्ति । इमानि चामरणानि, इमाचाप्सरसः, वयमपीदानों सदेवपुत्राप्सरोगणपरिवारा न कामेषु रति चिन्दामः । न काममुखमभिनन्दामः । ते वयं प्रहादितकायचित्ताः एतस्य 30 सकाशमुपसंक्रमामः । स एषोऽस्माकमुपसंत्रान्ताना चित्तविशुद्धये धर्म देशयति । चिच. प्रभासरतापे चिचरत्यागतायै चिचर्मण्यतायै चित्तप्रीतिसंजननाय दशवलज्ञानप्रति- 25 ·गण्डव्यूहननम् । लाभविशुद्धये महाधर्मरेगरिनर्धनताय कायपिशुद्धषे अप्रमाणयुद्धकायाभिनिर्हरणतायै वाग्विशुद्धये तथागतधोपप्रतिलाभाय चित्तविशुद्धये सर्वज्ञताप्रतिलाभाय धर्म देशयति ॥ दश च सतुपितदेवराजसहस्राणि सदेवपुत्राप्सरगणोपरिवाराणि उपर्यन्तरिक्ष स्थिता सर्पगन्धचूर्णमेघरर्पमभिप्रवृष्य पूजयित्वा नमस्कृत्य एवमाह --अस्य कुलपुत्र, पश्चतपस्तप्य. 5 मानस्य अस्माक खभवनेपु रतिर्न भवति । ते वयमनमिरता सन्त एतत्य सकाशमुपसक माम । तत एषोऽस्माकमुपसंकान्ताना सर्वविपयानवेक्षतायै धर्म देशयति । सतुष्टिचिचताय चिचपरितुष्टिनायै कुशलमूलसजननतायै बोधिचित्तोत्पादप्रतिलाभाय यावत्सर्वयुद्धधर्म- परिपूरणाय धर्म देशयति ॥ दश च सुयामदेवराजसहप्ताणि सदेवपुत्राप्सरोगणपरिवाराणि दिव्यानि मान्दारव- 10 युसुमवर्षाण्यभिप्रवृस्य एवमाहु --अत्य कुलपुत्र पश्चतपस्तप्यमानस्य अस्माक दिव्यसगीतिY रतिन भवति । ते वयमनभिरता एतस्य सकाशमुपसनगाम । तत एषोऽस्माकमुपसकान्ताना कामरतिनिनिवर्तनता यावत्सर्वबुद्धधर्मप्रतिलाभाय धर्म देशयति ।। दश च शकदेवेन्द्रशतसहस्राणि प्रत्येक द्वात्रिंशदिपेन्दै सदेवपुत्राप्सरोगणपरिवार साधं दिव्यवस्नरत्नाभरणकुसुममेघर्षमभिप्रवृष्य एवमाहु-अस्य कुलपुत्र पश्चतपस्तप्यमानस्य 15 अस्माक सर्वशक्रभवनोद्यानक्रीडावन दिव्यतूर्यतालोपचारसगीतिपरिभोगेषु रतिर्न भवति । ते क्यमनभिरता एतस्य तमाशमुपसक्रमाम । तत एषोऽस्माकमुपसक्रान्ताना सर्वकामरति प्रहाणाय धर्म देशयति । समिदमनित्य चळ व्ययधर्ममिति याचमुदीरयति । सर्वमद- प्रमादसमुच्छेदनाय धर्म देशयति अनुत्तरबोधिच्छन्दविवर्धनत्तायै । अपि तु खल पुन कुलपुत्र अस्य सप्रेक्षितेन इमानि मेरुशिखराणि सप्रकम्पितानि । ते वय व्यथितसविन ० चित्ता सशताचिचोत्पादनहतया सज्ञताज्ञाने प्रणिधिमभिनिहराम ।। दश च नागसहस्राणि ऐरायतनन्दोपनन्दनागराजप्रमुखानि उपर्यन्तरिक्ष गतानि दिव्यकालानुसारिचन्दन धैर्नागरन्यासगीतिनिर्नादमधुरनिर्दिव्यगन्धोदकधाराप्रसृतप्रमु- औरमिप्रवृष्य एवमाह -~~-अस्य कुलपुत्र पञ्चतपस्तप्यत एभ्यो महाग्निस्कन्धराशिम्य आभा प्रमुका नागभानान्यवभास्य वाल्किापर्पसुपर्णिभयान्यपनयन्ति । कोधप्रवृत्ति पैपा 25 प्रशभपित्या आशप प्रदाय मन प्रसादयन्ति । तत एपोऽस्मास परानचित्ताना धर्म देशयति, यदुत हीननागगतिविजुगुप्सनतापै सर्मावरणीयकर्मप्रमाणाय । अत्यय देशयित्वा अनुत्तराया सम्यक्सबोधी चित्तान्युत्पाप सज्ञताया प्रतिष्टापयति ॥ दश च यक्षेन्द्रसहस्राणि गगनतरे स्थित्वा नानाविधया नया पूजयिया जयोप्मा- पनन ग्रामण सुधन च श्रेष्टिदारकमेपमाटु-अस्य कुलपुत्र पश्चतस्तप्यमानस्य अस्मात्पार्प- ४० दाना मनुष्येषु मै चित्त सजायते । यक्षराक्षसाम्भाण्डाच मैत्रचित्ता भवन्ति । ते मैन- 1B प्रदादमन्ति ·6 15 -१२.०] १२जयोप्मायतनः। ९३ चित्ता अविहेठनप्रतिपन्ना अस्मत्सकाशमुपसंकामन्ति-वयमपीदानी मैत्र्याधिपत्येनाभिभूताः स्त्रेषु खेषु भवनेषु रति न विन्दामः । ते वय सस्त्रजनपरिवारा एतस्य सकारामुपसंक्रमामः। तदस्माकमुपसंक्रान्तानामस्य शरीरनिर्याता प्रमा अवभास्य सर्वशरीरं सुखेन स्फरति । स एपोऽस्माकं प्रीणितकायचित्तानां तया धर्म देशयति, यदनेकेषां यक्षराक्षसकुम्भाण्डकट- पूतनानां बोधाय चित्तान्युत्पयन्ते ।। दश च गन्धर्वेन्द्रसहस्राण्युपर्यन्तरिक्षे स्थित्वा एवमाड:-अस्माकमपि कुलपुत्र समरनेषु वसतामस्य पञ्चतपस्तप्यत एम्योऽग्निक्टेम्य आमा निधरित्या अस्मद्भवनान्यर- भासयति । ते वयं तया प्रभया स्पृष्टा अचिन्त्यसुखसमर्पिता एतस्यान्तिकमुपसंक्रमामः । उपसंक्रान्तानामेपोऽस्माकं तथा धर्म देशयति, यदविवा भवामोऽनुत्तरायाः सम्यक्संबोधेः ।। दश च असुरेन्द्रसहस्राणि महासमुदादभ्युद्गम्य आकाशे दक्षिणं जानुमण्डलमवनाम्प 10 कृताञ्जलिपुटानि नमस्यमानानि एवमाहुः-अस्य कुलपुत्र, पञ्चतपस्तप्यतोऽस्माकं सर्वेऽसुर- लोकाः ससागराणि सशैलानि च महापृथिवीमण्डलानि प्रभम्पन्ते । ततो वयं सर्ने निहत- मानमदद रततपोमिमूता एतस्य सकाशमुपसंक्रमामः । उपसंक्रान्तानामेयोऽस्माकं सर्व- मायाशाठ्यप्रहाणाय गम्भीरधर्मक्षान्त्यवताराय अचलधर्मताप्रतिष्टानाय दशबलज्ञानपरि- निष्पत्तये च धर्म देशयति ।। दश च गरुडेन्द्रसहस्राणि महागधारिगरुडेन्द्रप्रमुखानि उदारं माणनफरूपममि- निर्माय एवमाहुः-अस्य फुलपुत्र, पञ्चतपन्नप्यन एम्योऽग्निराशिम्यः प्रभा निश्चरित्वा अस्मद्भपनान्यवभास्य संक्रम्पयति । ते वयं भीतालस्ताः सपिनमनसे एतस्यान्तिकमुपसंक- मामः । स एप कुलपुर, अस्मान् धर्मदेशनया महामैत्र्यां संनियोजयति । महाकरुणायां समादापयति । संसारसागरावगाइनतायां संनियोजयति । कामपकनिमनमत्त्वाम्युद्धरणाय 20 सनियोजयनि । योभ्याशयनुपविशुद्धी प्रयोजयति । प्रज्ञोपायतीक्ष्णतायां संनियोजयति यधापरिपफसस्नियायोपोजयति ॥ दश च फिनरेन्द्र सागि उपर्यन्तरिक्षे स्थित्या एसमाहः-अस्य युटपुन पञ्च- तपन्नाप्यतो यायुसमाग्तिाम्योऽम्मद्भयनगततारपलिम्पः किङ्किणीनादरत्नम्नदानापवृक्षेम्पो सगापमाग्ररनामरणगृहपरिमोगेम्यो युद्धान्दो निश्वरति । धर्मशन्दोऽसिर्ययोधि- मामादो बोधिनारम्यानप्रणिधानसन्दो निधरति । अनुष्या लोरयानुसंध्यापामनुको नाम बोधिनतो बोधाप प्रगिदधाति । अनुया लोकभानुनध्यायामनुको नाम योधिसतो दुष्पपलिाग यी । अनुमा टोकभानुमंझ्यापारनामा सोधेसरयो सहिनावान मरद परिशोधली। अनुश्यां मोगयानुनमायामानामा योधिमरो बोषिकहनुमा मी। समुन्न भागापापानामा मोरियायो नाइन भर पगनिज अनुचरा, सम्पभिगले वागायापागमा तपारतो धर्म प्रति अब रामनये नान तातोपापं ना अनुमिनियां 8 ·गण्डव्यूहसूत्रम्। [१२.०- धातो परिनिर्वातीति । अपर्यन्तः कुलपुत्र भवेज्जम्बुद्वीपे सर्वतृणकाष्ठशाखापत्रपलाशानां परमाणुभागशः परिच्छिन्नानाम् , न त्येव तेषां तथागतनाम्नां बोधिसत्त्वप्रणिधीनां बोधिसत्व- चर्याप्रस्थानविशेषाणाम् , येऽस्मद्भवनगततालपड्तिभ्यो यावत्सर्ववाद्यभाण्डरनामरणगृहपरि- भोगेभ्यो वायुसमीरितेभ्यो बुद्धधर्मबोधिशब्दा निश्चरन्ति अनुरवन्ति, श्रोत्रविज्ञप्तिमागच्छन्ति । ते वयं कुलपुत्र, बुद्धसंघत्रोधिसत्व प्रस्थानप्रणिधिर्यानामनिर्घोषेण महाप्रीतिवेगहर्पसंजाता एतस्य सकाशमुपसंक्रमामः । स एपोऽस्माकमुपसंक्रान्तानां तथा धर्म देशयति, यदस्मत्परि- पदि अनेक सत्त्वा अविवा भवन्त्यनुत्तरायाः सम्यक्संबोधेः ।। अपरिमाणानि च कामावचरदेवपुत्रसहस्राण्युदारोदारवर्णान्याकाशे स्थित्वा मनोमय्या पूजया पूजयित्वा एवमाहुः~-अस्य कुलपुत्र पञ्चतपस्तप्यत एभ्योऽग्निकूटेम्यस्तयारूपा प्रभा 10 निश्चरति, यया प्रभया अवीचिपर्यन्तान् सर्वनिरयानवभास्य सर्वनैरयिकसत्त्वदुःखानि प्रति- प्रनब्धानि । तयैव प्रभया अयमस्माकं चक्षुषु आभासमागच्छति । ते वयमस्योपरि चित्तानि प्रसादयित्वा प्रणीतेषु कामायचरदेवनिकायेषूपपन्नाः । ते वयमस्य कृतज्ञतया दर्शनेनावितृप्ताः सर्वकामरतिमुत्सृज्य अस्य सकाशमुपसंक्रमामः । तत एषोऽस्माकमुपसंक्रान्तानां तथा धर्म देशयति, यदपरिमाणाः सत्त्वा बोधाय प्रणिदधति ॥ अप खज़ सुधनः श्रेष्ठिदारकस्तुष्ट उदग्र आत्तमनाः प्रमुदितः प्रीतिसौमनस्यजातः इममेचं रूपं धर्भनयं श्रुत्ला जयोप्मायतने ब्राह्मणे भूतकल्याणमित्रसंज्ञामुत्पाय जयोमायतनत्य ब्राह्मणस्य पादयोः प्रणिपत्य एयमाह-अत्ययमत्ययतो देशयाम्यार्य योऽहं कल्याणमित्राको प्रतिवाहयामि । अथ खल जयोमायतनो ब्राह्मणः सुधनं श्रेष्ठिदारकं गाथयाध्यभाषत- प्रदक्षिणं य बोधिसत्त्व आनुशास्ति कुर्वती न फासपे गुरुभ्य एकधा स्थपित्व मानसम् । ततोऽस्य सर्व अर्थ भोन्ति तेऽपि च प्रदक्षिणाः प्रदक्षिणं च बुद्धज्ञानु बोधिलि बुध्यते ॥ १ ॥ अथ खल सुधनः श्रेष्टिदारकस्तं क्षुरधाराचितं पर्वतप्रपातमार्गमभिरुह्य तत्र महाग्नि- स्कन्ध प्रापतत् । तेन प्रपतता सुप्रतिष्टितो नाम बोधिसत्यसमाधिः प्रतिवन्धः । तेन 25 चाग्निस्पर्शनेन प्रशमसुखाभिज्ञो नाम बोधिसत्वसमाधिः प्रतिलब्धः । स एवमाह- मार्य यायसुखसंस्पर्शोऽयं अग्निस्कन्धः, एप च शुरधाराचितः पर्वतप्रपातमार्गः । स आह-~~-अहं कुलपुत्र, अपर्यादत्तमण्डलस्य बोधिसत्त्वविमोक्षस्य लाभी । एतमहं कुलपुत्र अपर्यादत्तमण्डलं बोधिसत्वविमोक्षं जानामि । किमया दमयं तेजोरभिकल्पानां बोधि- सत्यानां सर्वजगमेशदृष्टिपर्यादत्तप्रणिधानानामप्रत्युदावलकेतनामपर्यादत्तइदयानामदीन- चित्तानामसंकुचितमानसाना बनगर्भनारायणकल्पाना महाम्भोत्तरणाविषण्णानामशिथिल- 16 20 --आचर्य- Som. स्थर्मोधिगम्दा.

·-१२.०] १२ जयोप्मायतनः। प्रयोगानां वातमण्डलीकल्पानां सर्वजगदर्थप्रयुक्तानामविवळवीर्याणामप्रत्युदावढंसंनाहानां चयों ज्ञातुं गुणान् वा वक्तुम् ? गच्छ कुलपुत्र, इदमिहैव दक्षिणापये सिंहविजृम्भितं नाम नगरम् । तत्र मैत्रायणी नाम कन्या, राज्ञः सिंहकेतोर्दुहिता, पञ्चकन्याशतपरिवारा । तामुपसंक्रम्य परिपृच्छ–कयं बोधिसत्वेन बोधिसत्वचर्यायां शिक्षितव्यम् , कयं प्रतिपत्तव्यम् ।। अय सल सुधनः श्रेष्टिदारको जयोमायतनस्य ब्राह्मणस्य पादौ शिरसाभिवन्ध जयोप्मायतनं ब्राह्मणमनेकशतसहस्रकृत्यः प्रदक्षिणीकृत्य जयोमायतनस्य ब्राह्मणस्यान्ति- कामकान्तः ॥ १० ॥ , 5 ·नीलनेत्रामभिनीलकेशी सुवर्णवर्णच्छविम् । स तस्याः पादौ शिरसाभिवन्ध अनेकशत- १३ मैत्रायणी। अथ सल सुधनः श्रेष्ठिदारकः कल्याणमित्राचिन्त्यगोचरनिर्यातः उदाराधिमुक्ति विशुद्धो महायानाभिमुखो बुद्धज्ञानाभिलापी बुद्धधर्मसमवसरणः कल्याणमित्रानुबन्धना- भिकासी धर्मगोचरविचारी असङ्गज्ञानाभिमुखो भूतकोटीसुविनिश्चितः ज्ञानकोटीस्थित- विषयः बध्वक्षणकोव्यनुगतः आकाशकोव्यद्रयाभिमुखः अद्वयकोटीविनिश्चयप्राप्तो धर्मधातु- कोट्यविकल्पविहारी अनावरणकोटीविनयप्रतिपधप्रविष्टः कर्मकोटयविरोधपरमः तथागत- कोटयविकल्पविहारी सर्वसत्त्वसंज्ञाजालविकिरणज्ञानपरमः सर्वक्षेत्राभिनिवेशविशेतः सर्वबुद्ध- पर्षन्मण्दलेष्वनुनीतचित्तः सर्वबुद्धक्षेत्रपरिशुद्धिष्वनिकेतविहारी सर्वसत्त्वेषु निरात्मनिःसत्व- संज्ञी सर्वशब्देषु वाक्पयोपमावतीर्णः सर्वरूपेष रूपप्रतिभासविज्ञप्तिपरमोऽनुपूर्वेण येन सिंह- 10 विजृम्मितं नगर तेनोपसंक्रम्य मैत्रायणी कन्यागन्वेषमाणः परिमार्गमाणोऽश्रौपीत्-एपा मैत्रा- यणी कन्या राज्ञः सिंहकेतोर्दुहिता पञ्चकन्याशतपरिवारा वैरोचनगर्भप्रासादतलाभिलढा उरगसारचन्दनपादे सुवर्णसूत्रजालश्योते दिव्यचीवरप्रज्ञप्ते भद्रासने उपविष्टा धर्म देशयति । श्रुत्वा च पुनः सिंहविजृम्भित नगरं प्रविश्य येन राज्ञः सिंहकतोह तेनोपसंक्रम्य राज्ञो बहिरशालायां प्रत्ययात् मैत्रायण्याः कन्याया दर्शनकामः । स तत्राद्राक्षीदनेकानि 15 प्राणिशतानि, अनेकानि प्राणिसहस्राणि, अनेकानि प्राणिशतसहस्राणि प्रविशमानानि । दृष्ट्वा च परिपृच्छति-क यूयं गच्छय कुलमुत्राः, क या आगन्छय ? तेऽवोचन्-मैत्रायण्याः सकाशं धर्मश्रवणाय । तस्यैतदभवत्-नात्र कश्चित्प्रतिनिवार्यतेऽनुप्रविशन् । इति से प्राविंशत् । प्रविष्टोऽद्राक्षीत्तं वैरोचनगर्म प्रासादं स्फटिकसंस्थिततलायां पृथिव्यां वैडूर्यमयैः स्तम्भैर्वजमयैर्भित्तिभिर्जाम्बूनदकनककूटनिहशतसहस्रालेकारमसंख्येयमणिरत्नविचित्रसह 20 अगभरग्नादर्शमण्डटरचितं जगद्रोचनमणिरत्नव्यूहमसंख्येपरत्नजालपरिक्षितं सुवर्णघण्टानां शतसहस्रसमीरितं मधुरनिर्योपाचिन्त्यव्यूहालंकारम् , तां च मैत्रायणीकन्यामनाक्षीत् अभि- सहनकृत्यः प्रदक्षिणीकृत्य प्राञ्जलिः स्थित्या एवमाह-मया आर्ये अनुत्तरायां सम्यक्संबोधौ चित्तमुत्पादितम् । न च जानामि-कथं बोधिसत्त्वेन बोधिसत्त्वपर्यायां शिक्षितव्यम् , कथे 25 प्रतिपत्तव्यम् । श्रुतं च मे आर्या बोधिसत्वानामववादानुशासनी ददातीति । तद्वदत आर्या कयं. बोधिसत्वेन बोधिसत्त्वचर्यायां शिक्षितव्यम् , कथं प्रतिपत्तव्यम् । आहे- प्रेक्षख कुलपुत्र मम भवनव्यूहानिति । स समन्तादनुविलोकयन्नद्राक्षीदेकैकत्या भित्तेरेकै स्मारसम्भादेकैकस्मादादर्शमण्डलादेकैकस्मादाकारादेककस्मात्संस्थानादेकैकस्मान्मणिरत्नात एफैकस्याः सुवर्णघण्टायाः एकैकस्मादन्नवृक्षादेकैकस्मादोमविचरादेकैकस्मादनहारात धर्म- 30 धातुगास्तपागतान् सप्रथमचित्तोत्पादान् सचर्याप्रणिधानविषयान् सनिर्याणम्यूहान् साभि- संबोधिषिकुर्वितान् सधर्मचक्रप्रवर्तनान् सपरिनिर्वाणदर्शनान् प्रतिभासयोगेन । यषा च S'यो में ·-१३..] १३ मैत्रायणी। एकस्मादारम्वणात् , तथा सर्वारम्बणेभ्यः । तद्यथापि नाम उदकसरसि खच्छेऽनाविले विप्रसन्ने गगनं चन्द्रादित्यं ज्योतिर्गणप्रतिमण्डितं संदृश्यते प्रतिभासयोगेन, एवमेव वैरोचनगर्भप्रासा- दस्य एकैकस्मादारम्बणाद्धर्मधातुगतास्तथागताः संदृश्यन्ते प्रतिभासयोगेन, यदुत मैत्रायण्याः कन्यायाः पूर्वकुशलमूलनिष्यन्देन । सोऽनुविलोक्य तद्बुद्धदर्शनव्यूहनिमित्तं संधारयन् प्राञ्जली- मूतो मैत्र्यायण्याः कन्याया वचनं संप्रेक्षते स्म । सा प्रोवाच-अहं कुलपुत्र समन्त- 5 व्यूहस्य प्रज्ञापारमितामुखपरिवर्तस्य लामिनी । एप च मे समन्तव्यूहः प्रज्ञापारमितामुख- परिवर्तः पत्रिंशद्ङ्गानदीवालिकासमानां तथागतानामन्तिकात्पर्यन्विष्टः । ते च मे तथागता नानामुखप्रवेशैरेतं समन्तव्यूहं प्रज्ञापारमितामुखपरिवर्तमवतारयामासुः । यच्चैकेन देशितम्, न तद् द्वितीयेन । आह-क एतस्य आर्ये समन्तव्यूहस्य प्रज्ञापारमितामुखपरिवर्तस्य विषयः ! आह-एतन्मम कुलपुत्र समन्तव्यूहं प्रज्ञापारमितामुखपरिवर्तमभिमुखीकुर्वन्त्या उपनिध्यायन्त्या 10 अनुसरन्त्या व्यवचारयन्त्या अनुविचिन्तयन्त्या आकारयन्सा आधारयन्त्या व्यूहयन्त्या अभि- निईरन्त्याः समलंकुर्वन्त्याः प्रविचिन्वन्त्याः समन्तमुखा नाम धारणी आजायते, यत्र धारणी- मण्डले दश धर्ममुखासंख्येयशतसहस्राण्यावर्तन्ते समवसरन्ति आमुखीभवन्ति अभिपतन्ति परिवर्तन्ते यदुत बुद्धक्षेत्रमुखं बुद्धमुर्ख धर्ममुखं सर्वसत्त्वमुखमतीतमुखमनागतमुखं प्रत्यु- त्पन्नमुखं स्थितकोटीमुखं पुण्यमुखं पुण्यसंभारमुखं ज्ञानमुखं ज्ञानसंभारमुखं प्रणिधानमुखं 15 प्रणिधानपिकल्पमुखं चर्यानुखं चर्याविशुद्धिमुर्ख धर्यासमुदयमुखं चर्यापरिपूरिमुखं कर्ममुखं कर्मविरोचनमुर्ख कर्मसोतमुखं कर्माभिसंस्कारमुखं कर्मविषयमुर्ख विषमकर्मपरिवर्जनमुखं सम्यकर्मप्रतिपत्तिमुखं कर्मवशितामुखं सुचरितमुखं सुचरितसमादापनमुखं समाधिमुखं समा- प्यनुचारमुखं समाधिविचारमुखं समाधिगोचरमुखं समाधिव्युत्यानमुखमभिज्ञामुखं चित्तसागर- मुखं चित्तपर्यायमुखं चित्तलतापरिशुद्धिमुखं चित्तगहनावभासनुखं चित्तसर प्रसादनमुखं 20 चित्तसंभवमुखं चित्तविचारमुखं सत्त्वसंरेशप्रचारमुखं क्लेशवासनानुखं क्लेशप्रयोगमुखमधिमुक्ति- मुखं सत्त्वचर्यामुख सस्वचाविमात्रतामुखं लोकसंभवमुखं सत्त्वाशयमुखं सत्त्वसंज्ञागतमुसं दिसुखं धर्मदिमुखं महाकरुणामुखं महामैत्रीमुखं शान्तिमुखं शसपमुखं उपमुखमसमानुषं विभकिमु समासरणमुखमसङ्गकोटीमुखं समन्तमुखं युद्धधर्मनुसं बोधिसत्वधर्ममुवं श्रावक. धर्मनगं प्रत्येकबुद्धधर्ममुखं लोकधर्ममुखं लोकसंभवधर्ममुखं लोगविभवधर्ममुरां लोकसंस्थान- 25 धर्ममुर्ख लोकधातुविशुद्धिमुसं लोकयानुसंहिटमुसं संडिरविशुद्धिलोकधानुमुखं विशुद्धिसंहिट- सोकधातुमरामेकान्तसंमिष्टलोकयातुनुसमेझान्तविशुद्धलोकधानुमुखं लोकधातुसमनलानुगन- मुर्ग पत्नलोकपातुनुसमवहारसुसमिन्द्रजालप्रवेशमुग लोरुघानुपरिवर्तनुसं प्रतिष्टान- संशागतनसं सूक्ष्मोशरानुगमनुगनुदारसूक्ष्मप्रवेशमुखं युदर्शननुसं युद्धकायमात्र्यनुसं बुद्ध- रदिनजालपैचित्र्यनु युद्धसरमण्डलविभक्तिमुख मुर्धर्मचक्राभिनिहरिमु युदधर्मचा-1 संभला मुधर्मचक्रनिरुछिनुसं सुधर्मचश्यात परिवर्तन पुरकापनु पुदपर्पन्नमट- मरोपमु. Son:

·गण्डन्यूहसूत्रम् । मुखं बुद्धपर्पन्मण्डलविभक्तिमुखं बुद्धपर्पन्मण्डलसागरावतरणमुखं बुद्धवलावभासमुर्ख बुद्धः समाधिमुख बुद्धसमाधिविधुर्वणमुख युद्धविहारमुखं युद्धाधिष्टानमुखं युद्धनिर्माणमुखं युद्धपर सचित्तविज्ञप्तिमुखं युद्धविकुर्वितमुखं तुपितमवनरांपासमुखं याकापरिनिर्वाणसंदर्शनमुखर अप्रमाणसत्यार्थक्रियामुख गम्भीरधर्मनयमुखं विचित्रधर्मनयमुखं बोधिसत्वधर्मरूपमुखं बोधि- चित्तसंभवरूपधर्ममुखं बोधिचित्तसंभाररूपमुखं प्रणिधिरूपनुखं चर्यारूपमुखमभिज्ञारूपमुख निर्याणरूपमुखं धारणीविशुद्धिरूपमुखं जानमण्डलविशुद्धिरूपमुखं प्रज्ञापरिशुद्धिरूपमुझे योध्यप्रमाणरूपमुखं स्मृतिविशुद्धिरूपमुखम् । एतमहं कुलपुत्र समन्तस्मृतिन्मूहं प्रज्ञापार- मितामुखपरिवतं जानामि । किं मया शक्यमाकाशधातुसमचित्तानां बोधिसत्वाना धर्मवाल- विपुलमतीनां पुण्यसंमारोपस्तव्यसंतानानां लोकोत्तरप्रतिपप्रतिपन्नानामसमुदाचारलोक- 10 धर्माणां वितिमिरज्ञानालोकचक्षुःप्रतिलब्धानामतमःसर्वधर्मधातुप्रतिविद्वानां गगनकल्या प्रमाणबुद्धीनां सर्वारम्बणानुस्मृतचक्षुपां असङ्गभूम्यालोकगर्भाणां सर्वधर्मार्थपदप्रभेदकुशलानां सर्वलोकानभिभूताना लोकचारित्रविविविचारणा सर्वलोकगमनयद्यानां सर्वलोकार्यक्रिया- परमाणां सर्वजगत्प्रतिशरणानां सर्वजगद्वागुपचारविधिज्ञानां सर्वजगन्निवासाशयानां यथाश्य- विज्ञप्तिनिदर्शनानां सर्वकालचक्रवशवर्तिनां चयाँ ज्ञातुं गुणान् वा बहुम् ।। गन्छ कुलपुत्र, अमिहैव दक्षिणापये त्रिनयनो नाम जनपदः । तत्र सुदर्शनो नाम भिक्षुः प्रतिवसति । तमुपसंक्रम्य परिपृच्छ कथं बोधिसत्येन बोधिसत्त्यचर्यायां शिक्षितव्यम्, कयं प्रतिपत्तमम् ॥ अय खल्ल सुधनः श्रेष्टिदारको मैत्रायण्याः कन्यायाः पादौ शिरसामिवन्य मैत्रायणी कन्यामनेकशतसहस्रकृत्यः प्रदक्षिणीकृत्य पुनः पुनरवलोक्य मैत्रायण्याः धान्यापाः सकाशाद प्रकान्तः ॥११॥ 15 ·- समाव- 5 १४ सुदर्शनः । अथ खलु सुधन श्रेष्टिदारको गम्भीर बोधिसत्त्वज्ञानविचारमनुविचिन्तयन् , गम्भीर धर्मधातुतलानुगमनमनुविचिन्तयन् , गम्भीर सर्वसूक्ष्मज्ञानमनुरिचिन्तयन् , लोक- सज्ञागतगम्भीरतामनुनिचिन्तयन् , अनभिसस्कारतलगम्भीरतामनुविचिन्तयन् , चित्त- स्रोतस्तलगम्भीरतामनुविचिन्तयन्, प्रतीत्यसमुत्पादतलगम्भीरतामनुनिचिन्तयन् , सत्यतलगम्भीरतामनुपिचिन्तयन् , सर्वजगद्व्यवहारसत्यतलगम्भीरतामनुविचिन्तयन् , धर्म- धातुप्रतिमण्डितव्यूहत गम्भीरतामनुविचिन्तयन् , काययन्त्रापेक्षतलगम्भीरतामनुविचिन्त- पन्, कर्मचिचलोकतलगम्भीरतामनुविचि तयन्, अनुपूर्वेण येन त्रिनयनो जनपदस्तेनोप- सक्रम्य सुदर्शन भिक्षु मार्गयमाणो जनपदव्यवचारेषु नगरव्यपचारेषु पईनन्यवचारेषु निगमध्यपचारेषु प्रामव्यवचारेषु घोपव्यवचारेषु ऋष्याश्रमव्यवचारेषु देशप्रदेशव्यवचारेषु 10 जल्पथव्यवचारेषु गिरिदरिव्यवचारेषु महावनपण्डव्याचारेषु सोऽद्राक्षीत् सुदर्शन भिक्षु- मन्यतमस्मिन् वनपण्डे चक्रम्यमाण दहर तरुणमभिरूप प्रासादिक दर्शनीयमभिनीलप्रद- क्षिणावर्तकेश छत्राकारमूर्धानमुष्णीषशिरस पृथुललाटममिनीलविशालगोपक्ष्मनयन मधुरोनत- चारुतुङ्गनातिकाबश हिगुलुकसुवर्णसुलिष्टोष्ठ समसहितसुशुक्लपूर्णचत्वारिंशदन्त सिंहहनु परिपूर्णोपचितकपोल सुरुचिरचापायतभ्रुव शशाङ्कवर्णोर्णया कृततिलकमायतमुक्तप्रलम्ब 15 कर्ण पूर्णचन्द्रसौम्यवदन कम्बुरुचिरवृत्तपीर श्रीवत्सालकृतहृदय सिंहपूर्वार्धकाय चिता. न्तरास सुसवृतस्कन्ध प्रलम्बवाह जालावनदाङ्गुलिं चक्राङ्कितहस्तपाद मृदुतरुणोपचित- पाणिपाद सप्तोसद वज्रसदृशमध्य वृहद्दजुगात्र सुवर्तितोरु कोशगतबस्तिगुह्य ऐणेयजङ्घ दीर्घाङ्गुरिमायतपादपाणि व्यामप्रभ सुवर्णवर्णच्छविमकैकप्रदक्षिणावर्तरोम न्यग्रोधराजपरि- मण्डल लक्षणानुन्यानोपचितशरीर अनिमिपारिश्रान्तदृष्टिमुपस्थितस्मृति हिमवत्पराज मिन नानातृणपनौपधितोपशोभित विपुलबुद्धिमसहार्यज्ञानगोचरपिय जल्धराकारखर- मण्डरव्यूह सज्जनमन्यनस्पन्दनप्रपञ्चनापगतचित्तम् असभिन्नज्ञानगोचर विपुलबुद्ध ज्ञाननिपयानभासप्रतिलब्ध सनसत्वपरिपापिनयाव्युच्छिन्नाशय सजातविपुलमहाकरुणा- मण्डल सर्वतयागतधर्मनेनीसधारणार्थ सर्वसत्त्वज्ञानालोक्सजननाथ तथागतगतिमनुस्मरन्त सर्वजगदर्यचस्माभिररुद्धमद्रुतमरिलम्बित निमृत सुव्यवस्थित चम्म्यमाण शुद्धावासदेवझल्प- यसन देवनागयक्षगन्धर्यामुरगरुडकिनरमहोरगशकब्रह्मलोकपालमनुष्यामनुष्यै परिवृतम् ।। तस्य खलु पुन सुदर्शनस्य भिक्षोश्वत्रम्यमाणस्याभिमुखदिगावृता दिग्देवता दिमण्ड’मावर्तयन्ति । पदगामिन्यो देवता रत्नपी समविक्षेप सप्रतीच्छन्ति । अपर्यादचा लोकमण्डपचलनदेवतास्तमोधकार विधमन्ति । जम्युनजवनदेवता कुसुमौषार्ममभि- प्रवन्ति । अचलगर्भभूमिदेवता रताफराण्युपदर्शयन्ति । समन्तारमासश्रीगगनदेवता गगन-20 तहमलकुर्वन्ति । श्रीसमना सागरदेवता महामगिरनेरम्यपकिरन्ति । विमरगर्मी सुमेरुदेवता Bon, पहनम्यक्पारेषु 20 25 ·[१४,०० १०० गण्डन्यूहसूत्रम्। कृताम्रलिपुटा नमस्सन्ति । असझवला वायुदेवता गन्धधूपपुष्पाकुलं माइतं प्रमुञ्चन्ति । वासन्तीरात्रिदेवताः खलंकृतशरीराः प्रणताला नमस्यन्ति । सदाविबोधनमण्डला दिसदेवता दिमोचनमणिरतध्वजगृहीता गगनतले तिष्ठन्ति आलोकसंजननार्थाय ॥ अथ खल सुधनः श्रेष्ठिदारको येन सुदर्शनो मिथुस्तेनोपसंक्रम्य सुदर्शनस्य भिक्ष ॐ क्रमतलाभ्यां निपल्स सुदर्शनस्य भिक्षोः क्रमतलं परिचुम्थ्य परिलिख्य पुरतः प्राञ्जलि स्थित्वा एवमाह-अहमार्य अनुत्तरायां सम्यक्संबोधौ संप्रस्थितो बोधिसत्वचर्या परिमार्गामि। श्रुतं च में आर्यो बोधिसत्वानामववादानुशासनी ददाति, अनुशासनीमनुप्रयच्छति । तद्दत मे आर्य:-कथं बोधिसत्वेन बोधिसत्वचर्यायां शिक्षितव्यम् , कथं प्रतिपत्तव्यम् । से आह–अहं कुलपुत्र दहरो जात्या, नवकस्तु प्रवज्यया । तेन में कुलपुर एकजन्मना 10 अष्टत्रिंशद्गङ्गानदीनालुकासमानां तथागतानामन्तिके ब्रह्मचर्य चीर्णम् । कचिन्मे तथा रात्रि- दिवं ब्रह्मचर्य चीर्णम्, कचिसप्त रात्रिंदिवानि, कचिदर्धमासम्, कचिन्मासम्, कचि- दूर्पम् , कचिद्वर्षशतम् , कचिद्वर्षसहस्रम्, कचिद्वर्षशतसहन्नम्, कचिद्वर्षकोटीम् , कचि- दूर्पकोटीनियुतम्, क्वचिद् यावदनभिलाप्यानभिलाप्पानि वर्षाणि, फचिदन्तरकल्पम्, कचिदर्धकल्पम् , कचित्कल्पम् , कचिन्मे तयागते यानदनभिलाप्यानभिलाप्यान् कल्पान् 15 अनचर्य चीर्णमनयैय कल्पसख्यया । सर्वेषामेव तथागतानामन्तिकाद्धर्मदेशना श्रुता । अपादानुशासनी सप्रतीच्छिता । प्रणिधानव्यूहाः परिशोषिताः । समुदागमरिषया- वतीर्णचर्यामण्डलं परिशोधितम् । पारमितासागराः परिपूरिताः । अभिसबोधिविकुर्वितानि आज्ञातानि । धर्मचक्रप्रवर्तनानि चैषामन्योन्यासभिन्नानि सधारितानि ! बलसमता चैपा. मातीर्णा । शासन चैषा सधारित यायरसद्धर्मनिष्ठापर्यन्तम् । सर्वेषा च मे तेपा तथागताना 20 पूर्वप्रणिधानानि खयुद्धक्षेत्रपरिशुद्धयेऽभिनितानि प्रणिधिमण्डलसमाध्यभिनिरिवलेन । सपा च मे तेषा पूर्वबोधिसत्वचर्या खचर्यापरिशुद्धयेऽभिनिर्हता सर्वच पतारसमाधिप्रति- लम्भलेन । सर्वेषा च मे तेषा तथागताना पारमिताविशुद्धिरमिनिता समन्तभद्रचर्यानिर्याण- बलेन । अपि तु खल्लु पुनमें कुलपुत्र एव चक्रम्यमाणस्य सर्वदिक्स्रोतोमुखान्यावर्तन्ते सुविलोकि तज्ञानमुखतया । सर्वलोकधातुस्रोतोमुखानि व्यावर्तन्ते एकचित्तोत्पादन अनभिलाप्यानभि- शालाप्यलोकधात्यतिक्रमणपरिशोधनताये यदुत महाप्रणिधानाभिनिहारवलेन । एकचिचक्षणेन अनमिलाप्यानभिलाप्यसत्वचर्यानयमुखान्यभिमुखमावर्तन्ते दशलज्ञानपरिपूरये । समन्तभद्र- बोधिसत्वचर्याप्रणिध्यमिनिहारपलेन एकचित्तोत्पादन अभिलाप्यानभिलाप्यबुद्धक्षेप्रदर्शन विशुद्धयोऽभिमुखीमपन्ति अनभिलाभ्यानभिलाप्ययुद्धक्षेत्रपरमाणुरज.समतयागतपूजोपस्थान- परिचारणताये । पूर्वोत्तररायान्तपूजाप्रणिध्यमिनिहरिबलेन एकचित्तोत्पादेन अनभि- लाप्यानमिलापतथागतधर्ममेघा आशयेऽभिपतन्ति । असहमेयधर्मगतिरिष्यनुगमधर्मचत्र: संधारणधारणीप्रणिपमिनिहारतलेन एकचित्तोत्पादन अनमिलाप्यानभिलाप्ययोधिसत्वचर्या- Bपरितिपित्या.

·। -१४.०] 5 १४ सुदर्शनः। समुद्रा अभिमुखा आवर्तन्ते सर्वचर्यामण्डलपरिशोधनतायै। इन्द्रबलोपमबोधिसत्त्वचर्यापरिपूरि- प्रणिध्यभिनिहारवलेन एकचित्तोत्पादन अनभिलाप्यानमिलाप्यसमाधिसागरा अभिमुखा आवर्तन्ते सर्वसमाधिमण्डलपरिशोधनतायै । एकसमाधिमुखैः सर्पसमाधिमुखसमवसरणप्रणिभ्य- भिनिरिबलेन एकचित्तोत्पादेन अनभिलाप्यानभिलाप्येन्द्रियसमुदा अभिमुखमावर्तन्ते सर्वे- न्द्रियचक्रकालचक्रानुवर्तनतायै। स्मृतिकोटीन्दियप्रतिलाभप्रणिध्यमिनिह रवलेन एकचित्तो- त्पादेन अनभिलाप्यानभिलाग्यकालचक्राण्यभिमुखमावर्तन्ते सर्वकालधर्मचक्रप्रवर्तनतायै । अनिष्ठसत्वनिष्ठाप्रणिध्यभिनिहरवलेन एकचित्तोत्पादेन अनभिलाप्यानभिलाप्यसर्वत्र्यव. सागरा अभिमुखमावर्तन्ते सर्वलोकधातुपु त्र्यध्वव्यवस्थानतया अनुगमज्ञानालोकप्रणिध्यभि- निर्हारवलेन । एतमहं कुलपुत्र अनिशान्तज्ञानप्रदीपं बोधिसत्त्रविमोक्षं जानामि । किं मया शक्यं वज्रकल्पाशयानां बोधिसत्त्वानां सर्वतथागतकुलकुलीनताभिजातानामनुपरुद्धजीविते- 10 न्द्रियाणामनिशान्तज्ञानप्रदीपानामनाच्छेद्याभेद्यकायानां मायागतरूपानिवृत्तानां प्रत्यय- धर्मसमाङ्गप्रत्यङ्गशरीराणां ययाशयजगद्विज्ञप्तिकायानां सर्वजगदुपमरूपकायवर्णसंस्थानारोह- परिणाहसंदर्शकायानामग्निचालाविषशस्त्रानुपघातशरीराणां यादृढचवालानवमृद्यात्मभावानां सर्वमारपरप्रवादिबलावलकरणानां जाम्बूनदकनकपर्वतसंनिभानां सर्वजगदम्युद्गतशरीराणां सर्वजगद्विज्ञत्यानयाणां समन्तमुखविज्ञप्तिश्रवणानां सर्वजगदुल्लोकितमुखानां सर्वधर्म-15 जलधराकारभूतानां समन्तदिग्विरोचनानां सर्वावरणपर्वतविकिरणवादप्रतिकूलदर्शनानां सर्वाकुशलमूलासन्तसमुद्रोटितत्वात्परमसूरदर्शनानां विपुलकुशलमूलनिष्यन्दसंभूतत्वादभि- लपितदर्शनानां परमदुर्लभप्रादुर्भावत्वादुदुम्बरपुष्पसदृशानां चयां ज्ञातुं गुणान् वा वक्तुम् ॥ गच्छ कुलपुत्र, इदमिहैव दक्षिणापये श्रमणमण्डले जनपदे सुमुखं नाम नगरम् । तत्र इन्द्रियेबरो नाम दारकः प्रतिवसति । तमुपसंगम्य परिपृच्छ-कथं बोधिसत्वेन बोधि-20 सत्यचर्यायां शिक्षितव्यम् , कयं प्रतिपत्तव्यम् ।। अथ खल सुधनः श्रेष्ठिदारको बोधिसत्त्वविक्रमप्रतिपद्विशुद्धिपरमः बोधिसत्ववला- लोकायमासितचिचोऽपराजितबोधिसत्त्वयैर्यपर्यादत्तहृदयः बोधिसत्वदृद्धप्रगिधिसंनाहासंकु- चितचित्तो बोधिसत्वाशयदृढसंस्थानपरिणाहपरमो बोधिसत्त्वचर्यामेघसंधारणसंप्रस्थानाशयो बोधिसवधर्ममेघापरितृप्तसंतानः सर्वयोधिसत्वगुणारताराभिमुखप्रणिधानः सर्वजगासारयि-25 संग्राहकभूतमात्माननुपनामयितुकामः सर्वजगन्महासंसाराटयीकान्तारादतिक्रामयितुकामः' कल्याणमिनदर्शननगपर्युपासनापरितृत एव अप्रमागधर्मगौरवसंजातः सुदर्शनस्य भिक्षोः पादो शिरसाभिवन्ध सुदर्शनं भिक्षुमनेकशतसहसवः प्रदक्षिणीकृत्य पुनः पुनरवलोस्य सुदर्शनस्य भिभोरन्तिकाप्रान्तः॥ १२ ॥ VIDY RATIYA Bांगाना. २B गनुसार 1BOMBAY-* ·कचि. -मवतीर्णा । शासन चैषां संधारितं यावत्सद्धर्मनिष्ठापर्यन्तम् । सर्वेषां च मे तेषां तथागताना 'लम्भवलेन सर्वेषां च मे तेपांवयागतानां पारमिताविशुद्धिरभिनिहता समन्तभदचर्षानिर्याण- चलेन। अपि तु खच पुनमें कुलपुत्र एवं चक्रम्यमाणस्य सर्वदिक्स्रोतोमुखान्यावर्तते सुविलोकि- लाप्पलोकपात्यतिक्रमणपरिशोधनताये यदुत महाप्रणिधानाभिनिरबलेन । एकचित्तक्षणेन अनभिलाप्यागभिलाप्यसत्यचर्यानयमुखान्यमिमुसमावर्तन्ते दशवलज्ञानपरिपूरये । समन्तभद्र. बोधिसत्वचर्याप्रणिभ्यभिनिहारवलेन एकचित्तोत्पादेन अनमिलाप्यानमिलाप्ययुद्धक्षेत्रदर्शन- संधारणधारणीप्रणिभ्यभिनिहरवलेन एकचित्तोपादेन अनभिन्गप्पानभिलाप्यबोधिसत्वचर्या- गण्डव्यूहस्त्रम्। कृताझलिपुटा नमस्यन्ति । असङ्गबला वायुदेवता गन्धधूपपुप्पाकुलं मारुतं प्रमुञ्चन्ति । वासन्तीरानिदेवताः खलंकृतशरीराः प्रणताझा नमस्यन्ति । सदाविबोधनमण्डला दिवसदेवता दिनोचनमणिरत्नध्वजगृहीता गगनतले तिष्ठन्ति आलोकसंजननाय ॥ अथ खल सुधनः श्रेष्ठिदारको येन सुदर्शनो भिक्षुन्तेनोपसंक्रम्य सुदर्शनत्य भिक्षोः 3 क्रमतलाभ्यां निपत्य सुदर्शनस्य भिक्षोः क्रमतलं परिधुम्न्य परिलिख्य पुरतः प्राजति: स्थित्वा एवमाह-अहमार्य अनुत्तरायां सम्यक्संबोधौ संप्रस्थितो बोधिसत्त्वचयां परिमामि श्रुतं च मे आर्यो बोधिसत्वानामववादानुशासनी ददाति, अनुशासनीमनुप्रयच्छति । तदन में आर्य:-कथं बोधिसत्त्वेन बोधिसत्त्वचर्यायां शिक्षितव्यम्, कथं प्रतिपत्तव्यम् । १ आह-अहं कुलपुत्र दहरो जात्या, नवकस्तु प्रवज्यया । तेन मे कुलपुत्र एकजन्मना .10 अष्टत्रिंशद्गङ्गानदीवालुकासमानां तथागतानामन्तिके ब्रह्मचर्य चीर्णम् । कचिन्मे तथा रात्रि- दिवं ब्रह्मचर्य चीर्णम्, कचिसाप्त रात्रिंदिवानि, कचिदर्धमासम्, कचिन्मासम्, पूर्णम् , कच्चिद्वर्धशतम् , कचिद्वर्षसहन्नम् , कचिद्वर्षशतसहस्रम्, कचिद्वर्षकोटीम्, कचि- द्वर्षकोटीनियुतम्, कचिद् यावदन मिलाप्यानभिलाप्यानि वर्षाणि, चिदन्तरकल्पम्, काचिदर्धकल्पम्, कचित्कल्पम्, कचिन्मे तथागते यावदनभिलाप्यानमिलाप्यान् कल्पान 13 ब्रह्मचर्य वीर्णमनयैव कल्पसंख्यया । सर्वेषामेव तथागतानामन्तिकाद्धर्मदेशना श्रुता । अववादानुशासनी संप्रतीच्छिता । प्रणिधानव्यूहाः परिशोधिताः । समुदागमविषया- बतीर्णचर्यामण्डलं परिशोधितम् । पारमितासागराः परिपूरिताः । अभिसंबोधिविकुर्विकनि आशातानि । धर्मचक्रप्रवर्तनानि चैपामन्योन्यासंभिन्नानि संधारितानि । बलसमता चैषा: 20 पूर्वप्रणिधानानि लबुद्धक्षेत्रपरिशुद्धयेऽभिनितानि प्रणिधिमण्डलसमाध्यभिनिरिबलेन । सर्वेषां च मे तेषां पूर्वबोधिसत्वचर्या खचर्यापरिशुद्धयेऽभिनिता सर्वचर्यावतारसमाधिप्रति- सज्ञानमुखतया । सर्वलोकधातुसोतोमुखानि व्यावर्तन्ते एकचित्तोत्पादेन अमभिलाप्यानभि- विशुद्धपोऽभिमुखीभवन्ति अनभिलाप्यागभिलाप्ययुद्धक्षेत्रपरमाणुरज समतयागतपूजोपस्थान- परिचारणता । पूर्वोत्तरतथागतपूनाप्रणियभिनिरवलेन एकचिचोत्पादन अनभि- ३० लाप्यानभिटाप्यतयागतधर्ममेका आशयेऽभिपतन्ति । असंख्येयधर्मगतिविधनुगमधर्मय 1Bपरिलिसिया ·- 5 १४ सुदर्शन। समुद्रा अमिनुखा आवर्तन्ते सर्वचर्यामण्डलपरिशोधनतायै । इन्द्रवलोपमबोधिसत्वचर्यापरिपूरि- प्रणिध्यभिनिहींखलेन एकचित्तोत्पादन अनभिलाप्यानमिलाप्यसमाधिसागरा अभिमुखा आवर्तन्ते सर्वसमाधिमण्डलपरिशोधनतायै । एकसमाधिमुखै सर्वसमाधिमुखसमवसरणप्रणिभ्य- भिनिरिबलेन एकचित्तोत्पादेन अनभिलाप्यानभिलायेन्द्रिय समुद्रा अभिमुखमावर्तन्ते सर्वे- न्द्रियचक्रकालचक्रानुवर्तनतायै। स्मृतिकोटीन्द्रियप्रतिलाभप्रणिध्यभिनिरिवलेन एकचित्तो- त्पादेन अनमिलाप्यानभिलाप्यकालचक्राण्यभिमुखमावर्तन्ते सर्वकालधर्मचक्रप्रवर्तनतायै । अनिष्टसत्त्वनिष्टाप्रणिध्यमिनिहरिबलेन एकचिचोपादेन अनमिलाप्यानमिलाप्यसर्वत्र्यव. सागरा अभिमुखमावर्तन्ते सर्वलोकधातुपु त्र्यध्वव्यवस्थानतया अनुगमज्ञानालोकप्रणिध्यमि- निरिबलेन । एतमह कुपुत्र अनिशान्तज्ञानप्रदीप बोधिसत्त्वपिमोक्ष जानामि । किं मया शक्य वज्रकल्पाशयाना बोधिसत्त्वाना सर्वतयागतकुलकुलीनताभिजातानामनुपरजीविते- 10 न्द्रियाणामनिशान्तज्ञानप्रदीपानामनाप्ठेद्याभेद्यकायाना मायागतरूपानिवृत्ताना प्रत्यय- धर्मसमाङ्गप्रत्यङ्गशरीराणा ययाशयजगद्विज्ञप्तिकायाना सर्वजगदुपमरूपकायवर्णसस्थानारोह- परिणाहसदर्शकापानामग्निचालानिपशस्त्रानुपघातशरीराणा वज्रदृढचत्रपालानवमृद्यात्मभानाना समारपरप्रवादिबलावल करणाना जाम्बूनदकनकपर्वतसनिभाना सर्वजगदभ्युद्गतशरीराणां सर्वजगद्विज्ञत्याश्रयाणा समन्तमुखविज्ञप्तिश्रवणाना सर्वजगदुल्लोकितमुखाना सर्वधर्म- 15 जलधराझारभूतानां समन्तदिग्विरोचनाना सावरणपर्वतपिकिरणवादप्रतिकूलदर्शनाना सकुशलमूलासन्तसमुदौटितत्वापरमशूरदर्शनाना विपुल कुशलमूलनिष्यन्दसमूतत्वादभि- रपितदर्शनाना परमदुर्लभप्रादुर्मारत्वादुदुम्बरपुष्पसदृशाना चयां ज्ञातु गुणान् वा वक्तुम् ॥ गच्छ कु पुन, इदमिहैव दक्षिणापये श्रमणमण्ड जनपदे मुमुख नाम नगरम् । ता इन्दियेश्वरो नाम दारक प्रतिवसति । तमुपसत्रम्य परिपृच्छ-कय बोधिसत्त्वेन बोधि- सत्वचर्यायां शिक्षितव्यम्, कय प्रतिपत्तव्यम् ॥ अप खल सुधन घेष्टिदारको बोधिसत्चम्मिप्रतिपदिशुद्धिपरम बोधिसत्लबला. सरोकारमासितचित्तोऽपरानितगोधिसत्वपर्यादत्तहृदय वोधिसत्वद्धप्रगिधिसनाहासकु- चितचिसो बोधिसत्वाशयदृढसस्थानपरिगाहपरमो बोधिसत्त्वचर्यामेघसधारणसप्रस्थानाशयो बोधिसत्यधर्ममेघापरितृतसतान सबोधिसत्वगुणारताराभिमुराप्रणिधान सर्वजग सारपि 25 समाहकभूतमामानमुपनानपिनुकाम सर्वजग महासमराटनीकान्तारादतिकामपितुकाम पाल्यागमित्रदर्शनप्रगपर्युपासनापरितृप्त एस अप्रमाणधर्मगौरवसजात सुदर्शनस्य भिक्षो पादौ शिरसाभिनय सुदर्शन भिक्षुमनेकशतसहस्र र प्रदक्षिणीस पुन पुनरवलोक्य अदनस्य भिक्षोनिकायकान्त ॥१२॥ , BA गाना 21 BovBAY-7 VE:

·तानि सर्वाणि प्रजानामि । तेषु च समानतारयामि, निवेशयामि प्रतिष्ठापयामि १५ इन्द्रियेश्वरः। अथ खलु सुधन थेष्टिदारकस्ता सुदर्शनस्य भिक्षोरनुशासनीमनुमन्त्रयन्, प्रवर्तयन् अनुमयछन् परिचिन्वन् प्रमापमाण प्रतिभावयन् उदीरयन् दर्शयन् अनुविचिन्तयन् अभ्ययचरन्, नय विगमयन् , तद्धर्मनयमनुविचारयन् अप्रभारयन् समवसरन् आवर्तयन सभिन्दन् प्रदर्शयन् अप्रभासयन् अनुविलोकयन् देवनागयक्षगन्धर्वपरिवारोऽनुपूर्वेण येन श्रमणमण्डले जनपदे सुमुख नगर तेनोपसक्रान्त इन्द्रियेवर दारक परिमार्गमाण । तस्योपर्यन्तरिक्षे गता देवनागयक्षगर्या आरोग्यन्ति-एप कुलपुन इन्द्रियेश्वरो दारको नदीसभेदाभ्याशे दशदारकसहसपरिवृत पाशुक्रीडया कीडतीति ॥ अय खल्ल सुधन श्रेष्ठिदारको येन सुमुख नगर नदीसभेदाभ्याशस्तनोपसक्रान्त । 10 सोऽद्राक्षीत् इन्द्रियेश्वर दारक दशदारकसहस्रपरिवृत पाशुशीडया क्रीडन्तम् । दृष्ट्वा च पुनर्येनेन्द्रिपेवरो दारकस्तेनोपसम्भ्य इन्द्रियेश्वरस्य दारक्स्य पादौ शिरसाभिवन्ध इन्द्रियैश्चर दारकमनेकशतसहस्रकृत्व प्रदक्षिणीकृत्य इन्द्रियेश्वरस्य दारकस्य पुरत प्राञ्जी स्थित्वा एवभाह-मया आर्य, अनुचराया सम्यक्सबोधौ चित्तमुत्पादितम् । न च जानामि क्य बोधिसत्वेन बोधिसत्वचर्याया शिक्षितव्यम्, कय प्रतिपत्तव्यम् । श्रुत च मे आर्यों 10 बोधिसत्वानामनवादानुशासनी ददातीति । तदत मे आर्य -कथ बोधिसत्त्वेन बोधिसत्व चया शिक्षितव्यम् , कय प्रतिपत्तव्यम् । आह अह दुरपुर मझुश्रिया कुमारभूतेन F-पिसङ्ख्यामुद्रागणनानय शिक्षयता सशिल्पाभिज्ञावभासज्ञानमुखमवतारित । सोऽह कुल पुत्र, यानि इमानि लोके लिपिसज्ञागतानि सख्यागणनामुद्रानिक्षेपज्ञानविविधशिल्पज्ञानानि धातुतधाणि पियप्रयोगप्रतिमानकानि शोपापस्मारभूतप्रेतग्रहप्रतिषेधकानि ग्रामनगर निगमपनोयानतपोउनास्तयनिवेशनज्ञानानि अभिप्रायप्रकारप्रासादगवाक्षकूटागारपरिणाह 20 ज्ञानानि विविधयन्त्रस्यमियोपचारज्ञानानि क्षेमाक्षेमभयाभ्यनिमित्तज्ञानानि कृषिवाणिज्य- व्यवहारप्रियाप्रयोगज्ञानानि सर्वाङ्गप्रत्यङ्गलक्षणचारोपचारविचारझानानि सुगतिदुर्गतिकर्म- যখনিহন্তামরানানি ধ্রুয়ামাতুল্লানি ভুলিনিম্যালারি সন্ধি प्रत्येक्युद्धयानसमारज्ञानानि तयागतभूमिसभारज्ञानानि हेतुरियानयोगोपचारज्ञानानि, 25 शिक्षयामि शी यामि दृढीकरोमि सारीरोमि सतरामि सभापयामि सर्तयामि उन्नामयामि पियामि निमित्ती रोमि बोटी रोमि विशोधयामि विमलीकरोमि उत्तापयामि प्रभासरी क्रोमि विपुलोरोमि। सोऽह कुपुन बोधिसत्त्वाना गणनानय जानामि । स पुन पतम इात शतसहतागायोटि ,कोटि कोरीनामयुतम् , अयुतमयुतामा नियुतम् , नियुत नियुताना पिघरम्, पिम्बर निम्बराणा स्थिरम्, किपर किराणामगरम्, अगरमगराणा प्रपरम्। 30 पर प्रराणों मपरम्, मपरमपराणां तपरम्, तपर वपराणा सीमम्, सीम सीमाना मानम्, माम यामाना नेमम् , नेम नेमानामनगम् , अगमगाना मृगम् , मृग यमृगतान विरागम्। Bomफोररोमि ·5 " १५ इन्द्रियेश्वरः। १०३ विरागं विरागानां विगवम् , विगवं विगवानां संक्रमम् , संक्रमं संक्रमाणां विसरम् , विसरं विसराणां विमजम् , विमजं विभजानां विजङ्घम् , विजद्धं विजङ्घानां विशोधम् , विशोधं विशोधानां विवाहम् , विवाहं विवाहानां विभक्तम् , विभक्तं विभक्तानां विखतम् , विखतं विखताना डलनम्, डलनं डलनानां अवनम् , अवनं अवनानां थवनम् , थवनं , थवनानां विपर्यम् ; विपर्य विपर्याणां समयम् , समयं समयानां वितूर्णम् , वितूर्ण वितूर्णानां हेतुरम् , हेतुरं हेतुराणां विचारम् , विचारं विचाराणां व्यत्यस्तम् , व्यत्यस्तं व्यत्यस्तानामभ्युद्गतम् , अभ्युद्गतमभ्युद्गतानां विशिष्टम् , विशिष्टं विशिष्टानां निलम्बम् , निलम्वं निलम्बानां हरितम् , हरितं हरितानां विक्षोभम् , विक्षोभं विक्षोभाणां हलितम् , हलितं हलितानां हरिः, हरिः हरीणामालोकः, आलोकः आलोकानां दृष्ट्वान्तः, दृष्ट्वान्तः दृष्ट्वान्तानां हेतुनम् , हेतुनं हेतुनानां एलम्, एलमेलानां दुमेलम् , दुमेलं दुमैलानां क्षेमुः, क्षेमुः क्षेमूनां 10 एलदम् , एलुदमेलुदानां भालुदम् , भाल्दं भालुदानां समता, समता समतानां विसदम्, विसदं विसदानां प्रमात्रम्, प्रमानं प्रमात्राणां अमन्त्रम्, अमन्त्रममन्त्राणां भ्रमन्त्रम् , भ्रमन्नं भ्रमन्त्राणां गमन्त्रम् , गमनं गमन्त्राणां नमन्त्रम्, नमन्त्रं नमन्त्राणां नहिमन्त्रम् , नहिमनं नहिमन्त्राणां विमन्त्रम्, विमन्नं विमन्त्राणां परमन्त्रम् , परमन्त्रं परमन्त्राणां शिवमन्त्रग, शिवमन्त्रं शिवमन्त्राणां देल, देलु देखनां वेल, वेल वेलूनां गेलः, गेलुः गेलूना खेलुः, खेल्नुः खेळूनां 15 नेलः, नेलुः नेलूनां भैलः, भेलुः भेट्ना केलः, केलुः केलूना सेलः, सेलुः सेलूनां पेलः, पेल्ः पेल्नां मेछः, मेलुः मेळूना सरडः, सरडः सरडानां भेरुदुः, भेरुदुः भेरुदूनां खेलदुः, खेल्दुः खेलदूनां मालुदुः, माखदुः मालुदूनां समुलः, समुलः समुलानामथवम् , अथव- भयवानां कमलम् , कमलं कमलानामगयम् , अगवमगवानामतरुम् , अतरुमतरूणां हेलुबः, हेलवः हेलवानां मिरहुः, मिरहुः मिरहूणां चरणम्, चरणं चरणानां धमनम् , धमनं धम- 20 नानां प्रमदम् , प्रमदं प्रमदानां निगमम्, निगम निगमानामुपवर्तम् , उपवर्तम् , पवर्तानां निर्देशम् , निर्देशं निर्देशानामक्षयम् , अक्षयमक्षयाणां संभूतम् , संभूतं संभूतानां मममम् , मममं मममानांमवदम्, अवदमवदानामुत्पलम्, उत्पलमुत्पलानां पद्मम्, पदयं पद्मानां संख्या, संख्या संख्यानां गति, गतिः गतीनामुपगम् , उपगमुपगानामौपम्यम् , औपम्यमौपम्या- नामसंख्येयम् , असंख्येयमसंख्येयानामसंख्येयपरिवर्तम् , असंख्येयपरिवर्तमसंख्येयपरिवर्ता- नामप्रमाणम् , अप्रमाणमप्रमाणानामपरिमाणम् , अपरिमाणमपरिमाणानामपरिमाणपरिवर्तम्, अपरिमाणपरिवर्तमपरिमाणपरिवर्तानामपर्यन्तम् , अपर्यन्तमपर्यन्तानामपर्यन्तपरिवर्तम् , अपर्य- न्तपरिवर्तमपर्यन्तपरिवानामसमन्तम् , असमन्तमसमन्तानामसमन्तपरिवर्तम् , असमन्तपरि- धर्तमसमन्तपरिषर्तानामगणनीयम् , अगणनीयमगणनीयानामगणनीयपरिवर्तम् , अगणनीय- परिवर्तमगणनीयपरिवर्तानामतुल्यम् , अतुल्यमतुल्यानामतुल्यपरिवर्तम् , अनुल्यपरिवर्तमतुल्य' परिवर्तानामचिन्त्यम्, अचिन्त्यमचिन्त्यानामचिन्त्यपरिवर्तम् , अचिन्त्यपरिवर्तमचिन्त्य- परिवर्तानाममाध्यम्, अमाप्यममायानाममाप्यपरिवर्तम्, अमाप्यपरिवर्तममाप्यपरिवर्ता- 1Bोलन. , P ·6 पारमितापरिशुद्धिर्या अभिद्योतयितुम् , समुदागमपरिशुद्धिची संप्रकाशयितुम् , समाधिविषयो 2 नामोपासिका प्रतिवसति । तामुपसंक्रम्य परिपृच्छ-कर्ष बोधिसत्वेन बोधिसत्वचर्मायो १०४ गण्डन्यूहसूत्रम् । नामनमिलाप्यम् अनभिलाप्यमनमिलाप्यानामन मिलाप्यपरिवर्तम्, अनभिलाप्यपरिवर्तमनमि- लाप्यपरिवर्तानामनमिलाप्यानभिलाष्यम्, अनमिलाप्यानभिलाप्यमनभिलाप्यानमिलाप्या- नामनभिलाग्यानभिलाष्यपरिवर्तम्, तस्य पुरतो महान् वालिकाराशिरभूदभेकयोजन- प्रमाणः । स तं बालिकाराशिं गणयंस्तुलयन् असिञ्चन् संख्यामकापीत--इयन्तीमानि वालिका- फलकानि, यावदियन्त्येतानि बालिकाफटकान्यन भिलाप्यपरिवर्तानीति । स तं कालिका- राशिं गणनासकेतनिर्देशेन निर्दिय एवमाह-एप कुलपुत्र गणनायोगो लोकधातु- परंपरया सुप्रवर्तते बोधिसत्वानाम् । अनेन गणनानयेन बोधिसत्त्वाः पूर्वस्यां दिशि लोकधातु- असरान् गणयन्ति । एवं दक्षिणायां पश्चिमायामुत्तरायामुत्तरपूर्वायों पूर्वदक्षिणायां दक्षिण- पश्चिमायां पश्चिमोत्तरायामध ऊर्ध्वयां दिशि । अनेन गणनानयेन बोधिसत्त्वा लोकधातु- 10 प्रसरान् गणयन्ति । एष कुलपुत्र गणनानयो दशसु दिक्षु लोकधातुनामपरंपरानिर्देश प्रवर्तते बोधिसत्त्वानाम् । अनेन गणनानयेन बोधिसत्त्वा दशसु दिक्षु लोकधातुनामपरंपरा गणयन्ति । यया लोकधातुनामपरंपरानिर्देशेष, एवं दशसु दिक्षु कल्पनामपरंपरानिर्देशेष बुद्धनामपरंपरानिर्देशेषु धर्मनामपरंपरा निर्देशेषु सत्वनामपरंपरा निर्देशेषु कर्मनामपरंपरा- निर्देशेषु । एप एव गणनानयो यावदश दिक्षु सर्वनागपरंपरानिर्देशेषु प्रवर्तते 15 बोधिसत्त्वानाम् । अनेन गणनानयेन बोधिसत्त्वा दशसु दिक्षु सर्वनामपरंपरां गणयन्ति । एतमहं कुलपुत्र, सर्वधर्मज्ञानशिल्पाभिज्ञावन्तं बोधिसत्त्वज्ञानालोकं जानामि । किं भया शक्यं सर्वजगत्संख्यानुप्रविष्टानां बोधिसत्यानां सर्वधर्मविधिसंख्यानुप्रविष्टानां यम संख्यानुप्रविष्टानां सर्वसत्वसंख्यानुप्रविष्टानां सर्वधर्मस्कन्धसंख्यानुप्रविष्टानां सर्वबुद्धबोधि. संख्यानुप्रविष्टानां सर्वधर्मनामचक्रयशवर्तिनां बोधिसत्त्वानां चयां ज्ञातुं गुणान् वा वक्तुम् । गोचरो या सूचयितुम् , विपयो या प्रमावयितुम् , वलं या संवर्णयितुम्, आशयो का निदर्शयितुम् , संभारो वा परिदीपयितुम् , प्रणिधानं वा निर्देद्युम्, चयां वा वा वक्तुम् , ज्ञानालोको वा अनुगन्तुम् ॥ गच्छ कुलपुत्र, अपमिहैव दक्षिणापये समुद्रप्रतिष्ठानं नाम नगरम् । तत्र प्रभूता शिक्षितन्यम् , कर्य प्रतिपत्तव्यम् ।। अय खलु मुधनः श्रेष्टिदारकः कल्याणमित्रवचनं श्रुत्वा संहर्पिततनुरहो महाप्रीतिवेग- संजातः प्रमुदितमानसःमुदुलमाश्चर्याशयरनप्रतिटन्धो विपुलजगद्वितचित्तचेष्टानिर्यातो मुद्दो- पादपरंपरावतारवरात्री धर्ममण्डलविशुद्धिमतिपरमः सर्ववानुगतविमतिनिर्याणनिदर्शन- ॐ परमः त्र्यवतलासंमिनबुद्धविषयः अक्षयपुण्यसागरसंभूतचेताः महाशानायभासवशवी त्रिक यनपुरबन्धनकपाटनिर्भेद इन्द्रियेवरस्य दारकस्य पादी शिरसाभिवन्ध इन्द्रियेवर दारफमनेक सत्यः प्रदक्षिणीस पुनःपुनरवलोक्य इन्द्रियेवरस्य दारकस्यान्तिकासक्रान्तः॥१३॥ संदर्शयितम् . Bom.मनामपरंपानिर्देश ·. १६ प्रभूता। अप खल सुधन श्रेष्ठिदारक कल्याणमित्रानुशासनीमेघ सप्रतीन्छन् , अतृप्तो जलनिधिरिव महामेघव , कल्याणमित्रभास्करज्ञानाशुपरिपाचनशुभधरणीतलेन्द्रियाकुरप्ररोह- सनात कल्याणमित्रपूर्णचन्द्रानुशासन्यशुजालप्रह्लादितकायचित्त , पल्याणमिनानुशासनी- सलिलपिपासु प्रीष्मदिनारकिरणप्रतप्त इव मृगगण , हिमरप्रसनसल्लिकल्याणमित्रानु । शासनीप्रबोधितचित्तपौण्डरीको भ्रमरगणोद्विघाटनोन्मिपितकमल र कमलाकर , कल्याण- मित्रानुशासनीरतचरितापभासितसतान , रतद्वीप इव विविधरनाकीर्ण , कल्यागमित्रानुशासनी- पुण्यज्ञानोपचयसपन्न महाजम्युवृक्ष इस पुष्पफल विनद्ध , कल्याणमित्रानुशासनीश्रुतसभार- प्रवृद्ध , महाभुजगेन्द्रप्रवरफ्रीडासभन इन गगनमहाधन , कल्याणमित्रानुशासनीममुगतामर- विचित्रधर्मट त्रिदशगेकोपशोभित इन चित्रकूट , कल्याणमित्रानुशासन्युतपिमल्गुण- 10 गणपरिवृत , अभिमू , अनभिभूत , विदशगणपरिवृत शक इस असुरेन्दगणप्रमर्दन अनुपूर्वेण पेन समुद्रप्रतिष्टान नगर तेनोपसान्त प्रभूतामुपासिरा परिमार्गमाण । तस्य महाजनकाय उपदर्शयति-एपा कुलपुत्र प्रभूतोपासिका मध्ये नगरस्य खगृहे तिष्टनीति ।।

·- भिनी । इतोऽह कुलपुन, एकपिठरिकाया नानाधिमुक्कान् सत्वान् यथाभिप्रेतमोजनै गण्डव्यूहसूवम् । नगरमभिधूपयति । ये च सत्यास्त गन्ध जियन्ति, ते सऽव्यापन्नचित्ता भवन्ति अवैरचिता अपिहिंसाचित्ता ईर्ष्यामात्सर्पविगतचित्ता अमायाशाठयचित्ता अनुनीता अप्रतिहतचिता अनवलीनानुनतचित्ता समचित्ता मैनचित्ता हितचित्ता सारस्थचिता परपरिग्रहानमित्ताप चित्ता भवन्ति । ये च तासा स्वर शुण्यन्ति, ते से प्रहर्षितप्रमुदितप्रणतचित्ता भवन्ति । ये च ता पश्यन्ति, ते विगतरागमात्मान सजानन्ति । अथ सलु सुधन श्रेष्टिदारक प्रभूताया उपासिकराया पादौ शिरसाभिवन्य प्रमूतामुपासिकामनेरुशतसहस्रकृत्व प्रदक्षिणीकृत्य पुरत प्राञ्जलीस्थित्वा एवमाह-माया आर्ये, अनुत्तराया सम्यक्सरोधी चित्तमुत्पादितम् । न च जानामि कय बोधिसत्त्वेन बोषि सरचर्याया शिक्षितव्यम् , कथ प्रतिपत्तव्यम् । श्रुत च मे आर्या बोधिसत्वानामपवादानु 10 शासनी ददातीति । तद्वदतु में आर्या-कय बोक्सित्वेन बोधिसत्त्वचर्याया शिक्षितव्यम्, कथ प्रतिपत्तन्यम् । आह-अह उरपुर अक्षयव्यूहगुण्यकोपस्य बोधिसत्त्वनिमोक्षस्य सतर्पयामि नानास्पैर्नानारस नाव नागन्धे । अतोऽह कुलपुर एकपिठरिकाया सत्वशतमपि सतर्पयामि ययाभिप्रायेर्भोजन , सत्वसहनमपि, सत्त्वशतसहसमपि, सन्त्र 15 कोटीमपि, सत्यकोटीशतमपि, सत्तकोटीशतराहसमपि, सत्वकोटीनियुतशतसहस्रमपि, यात्र दनभिलाप्यानभिटाप्यानपि सत्वान्नानानाविमुतान् ययाभिप्रेतैर्मोजनै सतर्पयामि, सतबार यामि, सतोपयामि, सप्रहर्पयामि, सप्रमोदयामि, परिप्रीणयामि, आत्तमनस्कान् करोमि । न चैपा पिठरिका हीयते, न परिहीयते, नोनीमाति, नक्षीयते, न पर्यादान गच्छति, न सीमामुपैति, न निष्टा गच्छति । अनेन दुपुत्र पर्यायेण जम्बुद्वीपपरमाणुरज समाना ॥ सत्यान् , एस चातुर्दापक्रधातुपरमाणुरज समानपि,साहनलोधातुपरमाणुरज समानपि, द्विसाहनलोधातुपरमाणुरज समानपि, त्रिसाहनमहासाहमलोकधातुपरमाणुरज समानपि, यापदनभिलाप्यानभिलाप्यनुक्षेत्रपरमाणुरज समानपि सत्वानुपसकान्तान् नानाधिमुक्कान यथाभिप्रेतैर्भोजनै नास्पैर्नानारसैर्नानावणेनीनागन्धै सतर्पयामि, सप्रनारयामि, सतोपयामि, साहर्पयामि, सप्रमोदयामि, परिपीणयामि, आत्तमनस्कान् करोमि । न च एषा पिठरिका ५ हीपते, न परिहीयते, नोनीमति, न क्षीयते, न पर्यादान गच्छति, न सीमामुपैति, निष्टा न पर्यन्त न परिनिष्ठा गछति । सचेत् कुलपुत्र दशदिक्सालोकधातुपर्यापना उर्वसत्या मदन्तिरमुपसक्रमेयुनानाधिमुक्ता नानामिनाया, तानपि सर्वान् ययाभिप्रेतै जनै सतर्पयेयम् , पापदात्तमनस्यान पुर्याम् । यया नानाभोजन एव नानापानविधिभि नानारसाने नानाशयननीनावी नानापुष्पैनिामात्यैननिगन्नानापर्नानाविटेपनै नाचूर्णर्मानारते. अर्गनाभरणैर्नानारतरपै नाठानाप्यतै नापताभिनानारिधोपारणविशेषै सतर्पयेयम्, पावदात्तमनस्कान् दुर्याम् । अपि तु खलु पुन कुपुत्र ये केचित् पूर्वस्या दिर्शि 1B अमिएपनि - .

·10 -१६.०] १६ प्रभूता। १०७ एकस्मिन् लोकधातौ श्रावकप्रत्येकबुद्धा अन्तिमदेहधारिणः श्रावकप्रत्येकबोधिफलमनुप्राप्नु- वन्ति, सर्वे ते ममाहारं परिभुज्य । यथा पूर्वस्यां दिशि एकस्मिन् लोकधातौ, एवं ये लोक- धातुशते, लोकधातुसहने, लोकधातुशतसहले, लोकधातुकोट्याम् , लोकधातुकोटीशते, लोक- धातुकोटीसहस्र, लोकधातुकोटीशतसहस्र, लोकधातुकोटीनियुतशतसहन्ने', ये जम्बुद्वीपपर- माणुरजःसमेषु लोकधातुषु चातुर्तीपकलोकधातुपरमाणुरजःसमेषु साहस्रलोकधातुपरमाणु- 5 रजःसमेषु द्विसाहस्रलोकधातुपरमाणुरजःसमेषु निसाहस्रमहासाहनलोकधातुपरमाणुरजः- समेषु ये केचित् कुलपुत्र, पूर्वस्यां दिशि यावदनभिलाप्यानभिलाप्ययुद्धक्षेत्रपरमाणुरजः- समेषु लोकधातुपु श्रावकप्रत्येकबुद्धा अन्तिमदेहधारिणः श्रावकप्रत्येकबोधिफलमनुप्रामुवन्ति, सर्वे ते ममाहारं परिभुज्य । यथा पूर्वस्यां दिशि, एवं दक्षिणायां पश्चिमायामुत्तरायामुत्तर- पूर्वस्या पूर्वदक्षिणायां दक्षिणपश्चिमायां पश्चिमोत्तरायां अध ऊर्ध्वायां दिशि ।। ये केचित् कुलपुत्र, पूर्वस्यां दिशि एकस्मिन् लोकधाती एकजातिप्रतिवद्धा बोधिसत्त्वाः, सर्वे ते ममाहारं परिभुज्य बोधिमण्डे निषद्य ससैन्यं मार पराजित्य अनुत्तरां सम्यक्संबोधिमभिसं- बुध्यन्ते । यथा पूर्वस्यां दिशि एकस्मिन् लोकधातौ, एवं ये लोकधातुशते, लोकधातुसहने, लोकधातुशतसहस्र लोकधातुकोट्या लोकधातुकोटीशते लोकधातुकोटीसड्से लोकधातुकोटी- शतसहस्र लोकधातुकोटीनियुतशतसहसे,ये जम्बुद्वीपपरमाणुरजःसमेषु लोकधातुपु चातुर्दापक-15 लोकधातुपरमाणुरजःसमेषु साहनलोकधातुपरमाणुरजःसमेषु द्विसाहस्रलोकधातुपरमाणुरजः- समेषु त्रिसाहनमहासाहस्रलोकधातुपरमाणुरजःसमेषु, ये केचित् कुलपुत्र पूर्वस्यां दिशि यावदन- भिलाप्यानभिलाग्यबुद्धक्षेत्रपरमाणुरजःसमेषु लोकधातुष्वेकजातिप्रतिबद्धा बोधिसत्त्वाः, सर्वे ते ममाहारं परिमुज्य वोधिमण्डे निपद्य ससैन्यं मार पराजित्य अनुत्तरां सम्ययसंबोधिमभि- संयुध्यते । यथा पूर्वस्यां दिशि, एवं दक्षिणायां पश्चिमायामुत्तरायामुत्तरपूर्वायां पूर्वदक्षिणाय20 दक्षिणपश्चिमाया पश्चिमोत्तरायामधो दिशि, ये केचित् कुलपुत्र, ऊर्चायां दिशि एकस्मिन् लोकधाताचेकजातिप्रतिवद्धा बोधिसत्त्वाः, सर्व ते ममाहारं परिभुज्य बोधिमण्डे निपथ ससैन्यं मार पराजिस अनुत्तरां सम्यक्संबोधिमभिसंयुध्यन्ते । यथोर्खायां दिशि एकस्मिन् लोकधाती, एवं ये लोकधातुशते लोकधातुसहने लोकधातुशतसहने लोकधातुकोटयों लोकधातुकोटीशते लोकधातुकोटीसहस्र लोकधातुकोटीशतसहस्र लोकषानुकोटीनियुतशत-25 सहने ये जम्बुद्वीपपरमाणुरजःसमेषु लोकधातुपु चातुर्दापकत्लोकधानुपरमाणुरजःसगेषु साहनलोकधातुपरमाणुरजःसमषु द्विसाहसलोकधातुपरमाणुरजःसमेषु निसाहनमहासाहप्त- लोकधातुपरमाणुरजःसमेषु ये केचित्कुलपुत्र ऊर्षायां दिशि यावदनभिताप्यानभिलाप्य- युद्धक्षेत्रपरमाणुरजःसमेषु लोकशानुपु एकजातिप्रतिबद्धा बोधिसत्त्वाः, सर्वे ते ममाचार परिगम्य बोधिमण्डे निपप ससैन्यं मार पराजिल्स अनुत्तरी सम्यासंबोधिमभितंत्रुप्यन्ते ।। 20 पश्यसि स्वं कुलपुग्न इमानि दशग्रीससागि मम परिवारम् ! आर-पश्यामि १ B om from पेपिर... upto :

·सभागचर्यापिशुद्धानि सर्वबोधिसत्चभूमिप्रतिलाभेषु । एतानि कुलपुत्र दशस्त्रीसहस्राणि गृहद्वारेण प्रविशन्ति स्म यदुत प्रभूतयोपासिकया पूर्वप्रणिधाननिमन्त्रिता । एव दक्षिणेन गण्डव्यूहसूत्रम् । आर्ये । आह-एतव्यमुखानि कुलपुत्र स्त्रीणा दशासख्येयशतसहस्राणि मम समागचरितानि एकप्रणिधानानि एकदुशलमूलानि एकनिर्याणव्यूहानि एकाधिमुक्तिपथविशुद्धानि मन सभागस्मृतिविशुद्धानि समागगतिपिशुद्धानि सभागबुद्ध्यप्रमाणानि सभागेन्द्रियातिलब्धानि सभागचित्तस्मरणानि सभागगोचरनिपयाणि समागधर्मनयावतीर्णानि सभागार्थविनिश्चि • तानि सभागधर्मार्थोद्योतनानि सभागरूपनिशुद्धानि सभागालाप्रमाणानि, सभागधैर्यापर, जितानि सभागधर्मरुतघोपाणि, सभागखरविशुद्धानि, सर्वव्यवहारेषु सभागगुणविशुद्धानि अप्रमाणगुणवर्णतया सभागकर्मविशुद्धानि, अनवद्यकर्मविपाकविशुद्ध्या सभागमहामन्त्री स्फरणानि, सर्वजगत्परित्राणतया सभागमहाकरुणाकरणानि, सर्वजगत्परिपाचनाखेद- तया सभागकायकर्मपिशुद्धानि, यथाशयसर्वसत्वसतोपणकायसदर्शनतया सभागवाकर्म- 10 विशुद्धानि धर्मधातुनिरक्तिव्यवहारेप, सभागोपसक्रमणानि सर्वयुद्धपर्पन्मण्डपु, सभाग निर्जवनानि सर्वयुद्धक्षेत्रेय, सतबुद्धपूजोपस्थानतापै सभागप्रत्यक्षज्ञानानि सर्वधर्मनयानुगमेश, एकक्षणेन दश दिश स्फरन्ति, यदुतैकजातिप्रतिबद्वान् बोधिसत्त्वान् भोजनेन प्रतिपादनतायै अस्या एव पिठरिकाया भोजनमादाय । दश दिश स्फरन्ति अस्या एवं 15 पिठरिकाया भोजनमादाय । दश दिश स्फरन्ति चरमभविकान् सर्वश्रावकालेकबुद्धया निकान् पिण्डपातेन प्रतिपादनतायै । स्फरित्वा सप्तगणान् भोजनेन सतर्पयन्ति । सा अह कुपुत्र अस्या एव पिठरिकाया देवान् देवभोजनेन सतर्पयामि । नागानागभोजनेन, पक्षान् यक्षभोजनेन, गन्धर्वान् गन्धर्षभोजनेन, असुरानसुरभोजनेन, गरुडान गरुड भोजनेन, किन्नरान् किन्नरभोजनेन, महोरगान् महोरगभोजनेन, मनुष्यान् मनुष्यभोजनेन, 20 अमनुष्यानमनुष्यभोजनेन सतर्पयामि । आगगयख युलपुत्र मुहूतं यावत्प्रत्यक्षो भविष्यति । समनन्तरभाषिता चेय वाक् प्रभूतयोपासिकया, अथ तावदेव अपरिमाणा सत्त्वा पूर्वेग पश्चिमेणोत्तरेण गृहद्वारेण अपरिमाणा सत्वा प्रविशन्ति स्म यदुत प्रभूतयोपासिकया पूर्वप्रणिधाननिमन्त्रिता । तान् प्रभूतोपासिका तेष्वासनेषु निषध यथाभिप्रेत जनै नासपै 25 नोनारसैर्नानामिनागन्धै सतर्पयति, सनवारयति, सतोपयति, समाहर्षयति, सप्रमोद- यति परिप्रीणयति, आत्तमनस्कान् करोति । यथा नानाभोजनै , एव नानापानविधिभि , नानारसा , नानासनै , नानाशयनै , नानापानैर्नानास्नै नानापुष्प मामाल्यै नाना गन्धैर्नानापै नानाविलेपनै नाचूर्णे नानाभरण नानारनर नानाछत्रैर्नानाध्यजै- नानापताकाभि नानाविधोपकरणविशेष सतर्पयति, यावदात्तमनस्कान् करोति । देवान 0 देवमोजनेन सतर्पयति । नागान् यक्षान् गन्धर्वानसुरान् गरुडान् किन्नरान् महोरगान मनुष्यानभनुष्यान् तत्तदेव भोजनेन सतर्पयति याउदात्तमनस्कान् करोति । न च सा पिठरिका हीयते, न परिहीयते, नोनीमपति, न क्षीयते, न पर्यादान गच्छति, न सीमा- मुपैति, न निष्टा न पर्यन्त न परिनिष्ठा गच्छति ।। - .

·- -१६..] १६प्रभूता। अय खल्ल प्रभूतोपासिका सुधनं श्रेष्ठिदारकमेवमाह-एतमहं कुलपुत्र अक्षयव्यूह. पुण्यकोशं बोधिसत्त्वविमोक्षं जानामि । किं मया शक्यमक्षयपुण्यानां बोधिसत्त्वानां महा- पुण्यसागराक्षयतया, गगनकल्पानां सुसंभूतविपुलपुण्योपचयतया, चिन्ताराजमणिरत- कल्पानां सर्वजगत्प्रणिधिपूरणतया, महापुण्यचक्रवालानां सर्वजगत्कुशलमूलारक्षणतपा, महापुण्यमेघानां सर्वजगद्रनपाण्यभिप्रवर्पणतया, महापुण्यकोशाध्यक्षाणां धर्मनगरद्वारविव- 5 रणतया, महापुण्यप्रदीपानां सर्वजगद्दारिद्यान्धकारविधमनतया चयां ज्ञातुं गुणान् वा वक्तुम् ॥ गच्छ कुलपुत्र, इहैव दक्षिणापये महासंभवं नाम नगरम् । तत्र विद्वानाम गृह- पतिः प्रतिवसति । तमुपसंक्रम्य परिपृच्छ-कथं वोधिसत्वेन बोधिसत्वचर्यायां शिक्षितव्यम् , कथं प्रतिपत्तव्यम् ।। अथ खलु सुधनः श्रेष्ठिदारकः प्रभूताया उपासिफायाः पादौ शिरसाभिवन्ध प्रभूतामुपासिकामनेकशतसहस्रकृत्वः प्रदक्षिणीकृत्य पुनः पुनरवलोक्य प्रभूताया उपाति- काया दर्शनावितृप्तोऽन्तिकासक्रान्तः ॥ १४ ॥ 10 ·" १७ विद्वान् । अथ खल सुधनः श्रेष्ठिदारकोऽक्षयन्यूहपुण्यकोशविमोक्षावभासप्रतिलब्धः त पुण्य- सामरमनुविचिन्तयन् , तलपुण्यगगनमवलोकयन् , ते पुण्यराशिमाददन् , तं पुण्यपर्वतमभि- रोहन्, तं पुण्यनिचयं संगृहन्, तं पुण्याघमवगाहयमानः, तत्पुण्यतीर्थमवतरन्, त पुण्यमण्डलं परिशोधयन् , तं पुण्यनिधि संपश्यन् , तं पुण्यनयमनुस्मरन् , ता पुण्यनेत्री समन्बाहरन्, तं पुण्यवंशं परिशोधयन् , अनुपूर्वेण येन महासंभयं नगर तेनोएसकन्य विद्वांसं गृहएति परिमार्गति, परिगवेषति, व्यवलोकयति कल्याणमित्राण्यभिलपन् । कल्याण- मित्रदर्शनवासितया संतत्या, कल्याणमित्राधिष्ठानेन आशयेन, कल्याणमित्रानुगतेन प्रयोगेन, कल्याणमित्रोपचारापरिखिनेन वीर्येण, कल्याणमित्राधीनः सर्वकुशलमूलैः, कल्याणमित्रनियतैः सर्वपुण्यसंभारः, फल्याणमित्रविवर्धितरुपायकौशल्यचरितैः, अपरप्रत्ययेन कल्याणमित्रो- 10पचारकौशल्येन, विवर्धमानः सर्वकुशलमूलैः, त्रिशुन्यता बोधिसत्वाध्याशपेन, संवर्धमान- र्बोधिसत्वेन्द्रियः, परिपाच्यमानः सर्वकुशलमूला, संवर्धमानैर्माप्रणिधानाभिनिहींः, त्रिपुली- भवन्त्या महाकरुणया, सर्वज्ञताया आसन्नीभूतमात्मानं संपश्यन् समन्तभद्रबोधिसत्वचर्याया। सर्वयुद्धेभ्यो धर्मावभास संप्रतीच्छन् , विवर्धमानेन दशतथागतबलावभासेन विद्वांस गृहपतिं परिगवेषमाणो अद्राक्षान्मध्ये नगरस्य शङ्काटके संसरतव्योमकोपर्पसंख्येयरनमये 18 विविधवप्रेन्द्रनीलरचितमणिरत्नपादे काञ्चनसूत्रज्वालते विभलगर्भमणिरत्नगर्भे पश्चरमशत समलंकृतबिम्बे विचित्रदिव्यदूप्यप्रज्ञते उच्छृितदिव्यपध्वजपताके अनेकारलजालसंडन्ने महारत्नवितानक्तिते महासुवर्णरनपुप्पदामाभिप्रलम्बिते भद्रासने निषण्णम् , विमलयैडूर्यदण्टेन जाम्बूनदकनकच्छत्रेण प्रियता हंसराजनिर्मचामरसवोऽयमानम्, विविधगन्धोपचारप्रधूपित वामदक्षिणेन पञ्चभिरर्यशतैः प्रवाद्भिः दिव्यातिरेकमधुरनिर्घोषैर्महासंभवं नगरं पर्यापनैः 20 सत्त्वप्रीतिसंजनार्थ दिव्ययुसुभमेधैः प्रवद्भिर्दिव्यमानुष्यरूपसमतिक्रान्तः परिनिप्पन्रबोधि- सत्याशयैः दिव्यालिरकविभूपपासमलंयुतः किंफरोपचरणप्रतिकारिभिः पूर्वकुशलमूलसभाग- चरितैर्दशभिः प्राणिसहस्रः परिवृतम् । दृष्ट्वा च सुधनः श्रेष्ठिदारको येन विद्वान् गृहपतिः स्तेनोपजगाम । उपत्य विदुषो गृहपतेः पादौ शिरसाभिवन्ध विद्वांसं गृहपतिमनेकशत- सहप्रकृत्यः प्रदक्षिणीकरस पुरतः प्राञ्जलि: स्थिरया एवमाह-अहं अर्थ सर्वसत्चानामपर्याय 5 अनुत्तरां सम्यक्संबोधि संप्रस्थितो यदुत सर्वसत्त्वदुःखव्युपशमाय सर्वसत्यायन्तमुखप्रतिष्ठा पनाय सर्वसत्वसंसारसागराभ्युद्धारणतायै सर्वसत्वधर्मरसतीपसमापणताय सर्वसत्वकृष्णानेहो- प्टोपपतायै सर्वसत्वानां महाकरणानेहसंगजनताथै सर्वसत्यानां कामरतितृष्णायिनिवर्तन- ताथै सर्वसत्त्वाना बुद्धज्ञानतृष्णोत्पादनताये सर्वसत्वाना संसाराटयीकान्तारसमतिक्रमणताक सर्वसचाना बुद्धगुणधर्मारामरतिसंजननतायै सर्वसत्यानां धातुकपुरानिक्रमणताय सर्व- ७ ससानो सरसतापूरोपनयता न जानामिक बोधिसत्वेन बोधिसारचर्यायां शिक्षितव्यम्। Bअर्यरत ·-१७.०] १७ विद्वान् । कयं प्रतिपत्तव्यम् । श्रुतं च मे आर्यो बोधिसत्त्वानामववादानुशासनी ददातीति । तद्वदतु मे आर्यः कथं बोधिसत्त्वेन बोधिसत्त्वचर्यायां शिक्षितव्यम् , कयं शिक्षमाणा बोधिसत्त्वाः प्रतिशरणभूता भवन्ति सत्वानाम् ॥ एवमुक्त विद्वान् गृहपतिः सुधनं श्रेष्ठिदारकमेवमाह-साधु साधु कुलपुत्र, येन ते अनुत्तरायां सम्यक्सबोधौ चित्तमुत्पादितम् । दुर्लभाः कुलपुत्र ते सत्त्वाः, येऽनुत्तरायो । सम्यक्संबोधौ चित्तमुत्पाद्य बोधिसत्त्वचर्यायां परिमार्गयमाणा न तृप्यन्ते कल्याणमित्रदर्श- नेन । न खिद्यन्ते कल्याणमित्रोपसंक्रमणेषु । न परितप्यन्ते कल्याणमित्रोपचारेषु । न दौर्मनस्यमुत्पादयन्ति कल्याणमित्रदुरासदतया । न निवर्तन्ते कल्याणमित्रगवेपणतया। न व्यावर्तन्ते कल्याणमित्रतृष्णालालसहृदयत्वात् । न प्रत्युदावर्तन्ते कल्याणमित्रमुखावलोकेन । न संसीदन्ति कल्याणमित्रानुशासनीपयेषु । न खिद्यन्ते कल्याणमित्रोपस्थानपरिचर्यासु । 10 पश्यसि त्वं कुलपुत्र, इमं मम परिवारम् ? आह-पश्यामि आर्य । आह-सर्व एते कुलपुत्र मया अनुत्तरायां सम्यक्संबोधौ चित्तमुत्पादिताः। मयैते जनितास्तथागतकुले । मयैते पोषिताः पारमितोपसंहारैः । मयते संचरिता. सर्वशुक्लधर्मः । मयैते विवर्धिता दशसु तथा- गतबलेषु । मयेते उच्चालिता लोकवशात् । मयेते प्रतिष्ठापितास्तथागतवशे । मयैते विवर्तिता लोके गतिचक्रात् । मयैते आवर्तिता धर्मचक्रप्रवर्तनतायाम् । मयैते सत्त्वाः तारिताख्यध्वा- 15 पायगतिप्रपातात् । मयैते प्रतिष्टापिता धर्मसमतानुगमैन । एव हि कुलपुत्र बोधिसत्त्वा- खातारो भवन्ति सनसत्त्वानाम् । अह कुलपुत्र मन.कोशसभवाना पुण्याना लाभी । सोऽहमन्नार्यिभ्योऽन्न ददामि, पानार्थिभ्यः पानम्, रसानार्थिभ्यो रसाग्रम् , खाधार्थिभ्यः खाद्यम्, भोज्यार्षिभ्यो भोज्यम् , लेह्यार्थिभ्यो लेह्यम्, चोप्यार्थिभ्यश्चोष्यम् , बसार्थिभ्यो वस्त्रम् , पुष्पार्थिभ्य पुष्पम् , मात्यार्थिभ्यो माल्यम् , गन्धार्थिन्यो गन्धम् ,धूपार्थिकेभ्यो धूपम् , 20 विलेपनार्थिम्यो पिलेपनम् , चूर्णार्थिभ्यचूर्णम् , आभरणविभूपणार्थिभ्य आभरणविभूपणानि, रतार्थिम्यो रत्नानि, सुवर्णार्थिभ्यः सुवर्णम् , रूप्यार्थिभ्यो रूप्यम् , मुक्ताधिम्यो मुक्काम् ,प्रति- अयार्षिभ्यः प्रतिश्रयम् , आसनार्थिभ्य आसनम् , शयनार्थिम्यः शयनम् , ग्लानप्रत्ययभैषज्य- परिष्कारार्थिभ्यो ग्लानप्रत्ययभैपज्यपरिष्कारान् , यानार्थिन्यो यानम् , वाहनार्थिभ्यो वाहनम् , हस्यवरथगोगर्दभमहिपैडकार्थिम्यो हस्त्यश्वरथगोगर्दभमहिलैडकान्, छत्रध्वजपताकार्थिभ्य- 25 छत्रध्वजपताकाः, दासीदासार्थिभ्यो दासीदासान् , माणवपरिवारार्थिभ्यो माणसपरिवारम् , व्यर्थिभ्यः स्त्रियः, कुमार्यर्थिभ्यः कुमारीम् , मकुटचूडामण्यर्थिन्यो मकुटचूडामणीन् , सचर्म- चूडामण्पर्षिभ्यो सचर्मचूडामणीन्, नीलरिमलकेशमण्डलाम्यो नीलरिमलकेशमण्डलम्, याद्विविधसोपकरणार्थिम्यो विविधसर्वोपकरणानि प्रयच्छामि । आगमय कुलपुत्र मुहूर्त यारप्रत्यक्षो भविष्यसि । समनन्तरभाषिताया चास्या याचि पिदुपा गृहपतिना, अथ तावदेव ३० अपरिमाणाः सत्त्वा विदुपा गृहपतिना प्रणिधानाभिनिमन्त्रिता सनिपतिता. नानादिग्भ्यो नानाजनपदप्रदेशेभ्यो नानानगरेभ्यो नानानिगमेभ्यो नानापट्टनेम्पो नानाकटेभ्यो नाना- ·१९२ 10 न्यानोपचितशरीरप्रतिलामसभवहेतु परिदीपयन् , अनवद्यबलपरिशुद्धिप्रतिलामसभवहेतु लाभाय धर्म देशयेत् । स पानार्थिन उपसक्रान्तान्नानाविधै पानरुदार कल्याणैरनवधर्मन यानार्थिनो नानादिक्त्रोतोभ्यागतालानाविधयानदान संगृह्य तेभ्यो महायानाधिरोहणतायै गण्डम्यूहसूत्रम् । [१७... सत्वजातिभ्यो नानासत्त्वकुलेभ्यो नानासत्यकुलविमानताम्यो नानागतिपरिवर्तेभ्यो नाना प्रतिधानसज्ञानगतिम्यो नानायतनपिशुद्धा नानाहारार्थिनो नानाहाराभिलापिणो नानाशया शुन्यन्नपानकामा मासार्थिनो निरिधभोजनविमानताभिकाटियो पित्रिधगतिविशेषोपपस्या यतनस्थिता यदुत मनुष्येप्योदनफुल्मापसूपमत्स्यमासादिविविधकवलीकाहारानि । यय। 5 मनुष्येषु, एव सर्वगतिविचोरघु नानाभोजनपानार्थिन उपसकान्ता , यदुत बोधिसत्वानु भागेन असङ्गत्यागदुन्दुभिनि|पेण बोधिसत्त्वप्रणिधिनिमनिता । तमुपसक्रम्य विकास गृहपति याचन्तेऽनलोकयन्ति निरीक्षन्ते विज्ञापयन्ति । अथ खलु विद्वान् गृहपतिस्तान् याचनकान् सनिपतितान् विदित्वा मुहूर्तमनु विचिन्त्य गगनतलमरलोकयति स्म । तस्य ततो गगनतलाद्विविधा भोजनपानविधयो नानारसा नानावर्णा नानागधा अवलम्ब्य हस्ततले प्रत्यतिष्ठन् । स तान्यादाय तान् यथासनिपतितान् याचनकान् नानाधिमुक्तान् यथाभिप्रेतैर्भोजनपानविधिभि सर्वोपकरण विशेष सतर्पयति सप्रवारयति सतोषयति सहमति सप्रमोदयति परिश्रीणयत्ति, आत्तमनस्कान् करोति । उत्तरे वै नानामिपेण सतर्य तेभ्यो धर्म देशयेत् । यद्भुत विभुलज्ञानसभारोपचयहेतु परिदीपयन्, सदारिद्यासभरहेतु परिदीपयन्, महाभोगता 15 समुदागमसभवहेतु परिदीपयन् , धर्मज्ञाननयप्रतिलाभसभवहेतु परिदीपयन् , विपुलपुण्य समारोपचयहेतु परिदीपयन् , प्रीतिभक्षभोजनप्रतिलाभसभाहेतु परिदीपयन्, लक्षणा परिदीपयन्, अनन्तराहारपरिज्ञाप्रतिलाभसमवहेतु परिदीपयन् , सर्वमारबलप्रमर्दनापा दत्तपुण्यबठप्रतिलाभसमवहेतु परिदीपयन् धर्म देशयेत् । सोऽनार्थिन उपसक्रान्तान १७ गगनतलान्नानान्नविधीन् गृहीत्या सतर्य तेभ्य आयुर्वर्णबलमुखप्रतिभान सपश्यन् प्रति सप्रहकै सतर्य तेभ्य ससारतृष्णारतिपिनिवर्तनतायै बुद्धधर्मरतितृष्णासजनमतापै धर्म देशपेत् । रसरसापार्थिन उपसकान्तानानाविधरसरसाममधुराम्ललवणक्टुतिळकपायै सतर्पयामास । उत्तरे चैषा रसरसाग्रतामहापुरुषलक्षणप्रतिलाभाय धर्म देशयेत् । । धर्म देशपेत् । स नानादिरागतान् यसापिन उपसकान्तान् विदित्वा मुहूर्त विचिन्त गगनतलमुलोकपति स्म । तस्य ततो गगनतरगनानारङ्गान्पनेकार्णानि विशुद्धानि भी पीनरोहिताबदातमाजिष्टस्फटिकवर्णानि विविधानि नाण्यालय हस्ततले प्रस्पतिष्टन् । स तेलान् याचनकान् प्रतिपाय तेभ्योऽनुचरतयागतयपत्राप्यसुवर्णवर्णन्छविताप्रतिलाभ ॐ विशुद्धये धर्म देशयेत् । प्रत्येकमेव सपकरणविधिभिर्पयागतान् याचनकान् प्रतिपाय म्यो यया धर्म देशयेत् ॥ B संतर्थ ·-१७०] १७ विद्वान् । अथ खल विद्वान् गृहपति सुधनस्य श्रेष्ठिदारकस्य तमचिन्त्य बोधिसत्त्वविमोक्ष- विषयमुपदर्य एवमाह-एतमह कुलपुत्र मन कोशसभवविमोक्ष जानामि । किं मया शक्य परिष्कारवशिताप्राप्ताना बोधिसत्त्वाना रतपाणिना प्रतिलन्धाना चयां ज्ञातु गुणान् या वक्तुम् , विकुर्वित वा निदर्शयितुम्, ये ते सर्वलोफयातूननक्शेष पाणिना सहाय बुद्धपूजाविधानताय सर्वतथागतपर्यन्मण्डलेषु नानापर्णरत्नमेघान् प्रर्पन्ति । एव नानापर्णा । भरणमेवान् नानावर्णक्टागारमेघान् नानावर्णविचित्रपत्रमेघान् नानादिव्यतूर्यतालोपचारसगी सिमनोज्ञमधुरनिर्घोपान् नानापर्णगन्धमेघान् नानावर्णधूपमायविलेपनचूर्णचीवरच्छत्रपज- पताकासर्वोपकरणमेघान् सर्वाकारसर्वयुद्धपूजामेघान् प्रवर्पयन्ति । सर्वतयागतपर्पन्मण्डलेषु सर्वसत्वभवनेषु यदुत सर्वयुद्धपूजोपस्थानतायै सर्वसत्वधातुपरिपाकविनयाय च ॥ गच्छ कुलपुत्र, इहैव दक्षिणापथे सिंहपोत नाम नगरम् । तत्र रनचूडो नाम 10 धर्मश्रेष्ठी प्रतिवसति । तमुपसकम्य परिपृच्छ-कथ बोधिसत्त्वेन बोधिसत्सेन बोधिसत्वचर्याया शिक्षितव्यम्, कय प्रतिपत्तव्यम् ॥ अय खल सुधन श्रेष्ठिदारकस्तुष्ट उदन आत्तमना प्रसुदित प्रीतिसोमनस्यजातो विदुपि गृहपतौ धर्मगौरवाच्छिप्यभानमुपदर्य तदधिष्ठानासर्वबुद्धधर्मान् सपश्यन् , तदधीना सर्वज्ञता सपश्यन् , कल्याणमित्रानाच्छेयप्रेमतामुपदर्शयन्, कल्याणमित्रेश्वत्सन्ताज्ञाचिन्त्यता 15 सदर्शयन् , कल्याणमित्ररशार्तितामनुवर्तयन्, कल्याणमित्रानुशासनीपचन शुश्रूपमाण , कल्याणमित्रप्रभव श्रद्धेन्द्रिय निघ्यायन् , कल्याणमित्रानुशासन्यनुप्रेषित , कल्याणमित्राभि- राधनानुवर्तनचित्तो निदुपो गृहपते पादौ शिरसाभिनन्ध विद्वास गृहपतिमनेकशतसहस्रकृत्व प्रदक्षिणीकृत्य पुन पुनरवलोक्य पिदुषो गृहपतेरन्तिकाव्सक्रान्त ॥ १५ ॥ 1B for मर्मती ·10 तेनोपसरम्य तद्गृहमुपदर्य एवमाह-प्रेक्षस्न कुरपुर मम निवेशनम् । सोऽनुविलोकयन लोहितमुक्तामयसिंहासन ज्योतीरसमणिरत्नसिंहध्वजसमुछूित वैरोचनमणिरतवितानवितात सर्वधर्मप्रशातामिज्ञाना भूमिसमाधिधारणीमुखगर्भसम तमुखनिर्यातानाम् अनावरणगोचराणाम् अद्वयसमुदाचाराणा धर्मसगीति कुर्वता प्रज्ञापारमितापरिवर्तनमनुसरता विभजतामुचानीकुता नाम प्रज्ञापारमितामुग्यम्, सर्वजगज्ञानमुत्रिमत च नाम प्रज्ञापारमितामुखम्, अचनावत १८ रखचूडः। अथ खल सुधन श्रेटिदारक तत्पुण्यतोय सभावयन्, तपुण्यक्षेत्र सपश्यन् । तत्पुण्यसुमेरु परिशोधयन्, तत्पुण्यतीर्थमनगाहयमान, तत्पुण्यकोश विवृण्वन्, तपुष्प निधिमालोफयत्, तपुण्यमण्डल परिशोधयन् , तत्पुण्यस्कन्ध समादद, नपुण्ययक उसजनयन्, तत्पुण्योग विवर्धयन्, अनुपूर्वण येन सिंहपोत नगर तेनोपसक्रम्य रसचूल धर्मश्रेष्ठिन परिमार्गमाणोऽदाक्षीदन्तरापणमध्यगतम् । तस्य पादौ शिरसामिान्य प्रदक्षिणी- कृत्य पुरत प्राञ्जलि स्थित्वा एपमाह-मया आर्य अनुत्तराया सम्बक्सबोधौ चित्तगुफा दितम् । न च जानामि कथ बोधिसत्वेन बोधिसत्वचर्याया शिक्षितव्यम् , कथ प्रतिपच व्यम् । तत्साधु मे आर्यो बोधिसत्त्वमार्गमुपदिशतु, येनाह मार्गेण सर्वज्ञताया निर्यायाम् ॥ अय खल रत्नयूडो धर्मश्रेष्ठी सुधन श्रेष्ठिदारक पाणौ गृहीत्वा येन ख निवेशन अद्राक्षीत्तद्गृह शुद्ध प्रभास्त्रर जाम्बूनदसुवर्णमय पिपुलमुदित सध्यप्रकारपरिक्षिप्त स्फटिक प्रासादसुकृतोपशोभित वैडूर्यकूटशतसहनप्रतिमण्डित मुसारगल्वसमुच्छ्रितस्तम्भ सुप्रज्ञान 15 चिन्तामणिविचित्रहेमजालसन्नमसख्ययमणिरत्नप्रतिमण्डितव्यू शीतजलायमगर्भमयपुष्क रिणीसमुपेत सर्वरत्नदुमपरिवृत विपुल विस्तीण दशपुरमुर्मिष्टद्वारम् । स तद्गृह प्रविश्य समन्तादनुपिरोकयति स्म । स प्रथम पुरेऽनपाननिधिपरित्यागमद्रासीत् । द्वितीये पुरे सर्वनविधिपरित्यागम् । तृतीय पुरे सर्वरनाभरणालकारपरित्यागम् । चतुर्थे पुरेऽन्त पुर परिभोगरतिमहाप्पृथिवीकल्याणकन्यारनपरित्यागमद्राक्षीत् । पञ्चमे पुरे पञ्चमीभूमिप्रतिष्ठि 20 ताना बोधिसत्त्वाना धर्मसंगीतिरतिप्रयुक्ताना लोकहितसुखचित्तचेष्टाना सर्वशास्त्राण्यभिनि हरियता धारणीनय च समाधिसमुद्र च समाधिव्युत्थान व समाधिन्यवचार न ज्ञानालोक च अभिनिारयता सनिपातमद्राक्षीत् । पाठे पुरे प्रज्ञापारमिताविहारप्रति धाना गम्भीरप्रशाना 2 बोधिसत्वाना सनिपातमदाक्षीत् इमानि प्रज्ञापारमितामुखानि सगायताम्-यदुत च नाम प्रज्ञापारमितामुगम्, रिल प्रभास नाम ज्ञापारमितामुखम् , दुर्योधनगर्भ नाम प्रज्ञापारमितामुग्नम्, जगमोचनामण्डल च नाम प्रज्ञापारमितामुखम् । अनुगमनयमण्डा च नाम प्रज्ञापारमितामुगम् , सागरगर्भ च नाम प्रज्ञापारमितामुखम् । 90 समन्तचधुरपशाप्रतिरन्य च नाम प्रज्ञापारमितामुखम् , अक्षयकोशानुगम च नाम प्रापारमितामुपम्, सर्वधर्मनयसागर च नाम प्रज्ञापारमितामुखम्, सजग सागरानगर च नान प्रज्ञापारमितामुपम्, असङ्गतिमान च नाम प्रज्ञापारमितामुग्यम्, धर्ममेधार- शान्तिगर्भ main- ·-१८.०] १८ रत्नचूडः। लम्बानुपूर्वाभिलम्मनिल्य च नाम प्रज्ञापारमितामुखम् । इतीमानि प्रज्ञापारमितामुखानि प्रमुख कृन्वा परिपूर्णानि दश प्रज्ञापारमितासख्येयशतसहस्राणि, यानि तान् बोधिसत्त्वाननमि- लाप्यव्यूहसुरिभक्तपर्यन्मण्डलस्थितान् सगायतोद्धाक्षीत् । सतमै पुरे प्रतिश्रुत्कोपमक्षान्ति- प्रतिलब्धानामुपायज्ञाननिनिश्चयनिर्याताना सर्वतथागतधर्ममेघसप्रत्येपकाणा बोधिसत्त्वाना सनिपातमद्राक्षीत् । अष्टमे पुरेऽच्युतगामिन्यभिज्ञाप्रतिलब्धाना सर्वलोधात्वनुविचरणाना 5 सर्वपर्यन्मण्डलप्रतिभासप्राप्ताना सर्वधर्मधातुसुविभक्तशरीराणा सर्वतथागतपादमूलासभिन्न पिपयाणा सर्वबुद्धकायसमपसरणाना सर्वतथागतपर्पन्मण्डलपूर्वगमायापुरुषाणा बोधि- सत्वाना सनिपातमदाक्षीत् । नरमे पुरे एकजातिप्रतिवद्धाना बोधिसत्त्वाना सनिपात- मद्राक्षीत् । दशमे पुरे सर्वतयागताना सप्रथमोपचित्तोत्पादचर्यानिर्याणप्रणिधानसागरान् सर्ववुधर्मनिर्षितविषयान् सर्वयुद्धक्षेत्रपर्ष मण्डलान् सर्वबुद्धधर्मचक्रनि|पान् सर्वसत्त्व 10 विनयाधिष्टानव्यूहानदाक्षीत् ॥ दृष्ट्वा च रत्नचूड धर्मश्रेष्ठिनमेतदवोचत्-आर्य, कुतस्ते इयमेवरूपा सपद्विशोधिता? कुत्र ते कुशग्मूलान्यारोपितानि यस्य तर इयमीहशी विपाकसपत् ? स आह-स्मरामि कुलपुत्र अतीतेऽध्वनि बुद्धक्षेत्रपरमाणुरज समाना कल्पाना परेण परतरेण चक्रविचित्रे लोकधातारनन्तरश्मिधर्मधातुसमलवृतधर्मराजो नाम तथागतो लोके उदपादि, विद्याचरण 15 सपन सुगतो लोकविदनुत्तर पुरुषदम्यसारथि शास्ता देवाना च मनुष्याणा च बुद्धो भगवान् । स खल्ल पुनस्तथागतो ज्ञानवैरोचनप्रमुखेन श्रापककोटीशतेन ज्ञानसूर्यतेज - प्रमुखेन च वोधिसत्तकोटीशतसहस्रेण साधं मणिध्यजन्यूहराजमहोयानधरणिप्रविष्टो राज्ञा धर्मेश्वरराजेन अभिनिमन्त्रित । तस्य मे तथागतस्य नगरप्रविष्टस्यान्तरापणमध्यगतस्य सूर्यनाद- निनादित कारितम् । एका च गन्धगुलिका निधूपिता तस्य भगत सबोधिसत्वश्रावक 20 सघत्य पूजाकर्मणे । तया च गन्धगुल्किया निधूपितया सप्ताह सर्मजम्बुद्वीपोऽनन्तपर्णे सर्वसत्वकायसदृशै पपटलभेधै सम्न्नोऽभूत् । तेभ्यश्च धूपपटलमेघेभ्य एवरूप. शब्दो निश्चरति स्म-अचिन्त्यस्तथागतत्र्यध्वपिपुलेन स्कन्धेन समन्वागत , सर्वज्ञ सर्वावरणविगत सर्व शासनानहीण , सर्वतथागतावरोपिता दक्षिणा, अप्रमाणसर्वज्ञताफरदायिका सर्वज्ञता समवसरणा इति-यदुत अस्मत्कुशलमूल्परिपाकार्यमचिन्त्यसत्त्वकुशलमूवेगसजननार्थं च 125 तेभ्यो धूपपटलमेघेन्यो युद्धाधिष्ठानेन अयमेवरूप शब्दो निश्वचार । तच मे कुलपुत्र तथागताधिष्ठान सदर्शनप्रातिहार्यकुशमूल त्रिषु स्थानेषु परिणामितम् । कतमेषु त्रिपु' यदुत अत्यन्तसर्वदारिद्रयसमुच्छेदाय सद्धर्मश्रवणाविरहिततायै सर्वबुद्धबोधिसत्त्वकल्याण- मिनदर्शनपरिपूरये च । एतमह कुटपुत्र, अप्रतिहतप्रणिधिमण्डलव्यूहबोधिसत्त्वनिमोक्ष जानामि । किं मया शक्यमचिन्त्याप्रमाणगुणरत्नाकराणा बोधिसत्त्वाना चयां ज्ञातु गुणान् 30 वा वक्तुम् , ये ते असमिन्नबुद्धशरीरसागरातीर्णा , ये ते असभिन्नधर्ममेघसप्रतीच्छका , असभिन्नगुणसागरप्रतिपन्ना , ये तेसमन्तभद्रचर्याना विस्ता , पे ते असभिन्नसमाधिविषया येते

·गण्डन्यूहस्त्रम् ।
वतीर्णाः, ये ते असंभिन्नसर्वबोधिसत्त्वैकधनकुशलमूलाः, ये ते असंमिन्नतयागताविकल्प-
विहारिणः, ये ते असंमिन्नत्र्यध्वसमतावतीर्णाः, ये ते असंभिन्न सर्वकल्पसंवासापरिखिन्नाः, येते
असंमिनसमन्तचक्षुपियभूमिप्रतिष्ठिताः ।
गच्छ कुल्लपुत्र, अमिहैव दक्षिणापये वेत्रमूलको नाम जनपदः । तत्र समन्तमुझे
5 नगरे समन्तनेत्रो नाम गान्धिकः श्रेष्ठी प्रतिवसति । तमुपसंक्रम्य परिपृच्छ-कथं बोषिरालेन
बोधिसत्वचर्यायो शिक्षितव्यम् , कथं प्रतिपत्तव्यम् ।
अथ खल सुधनः श्रेष्टिदारको रत्नचूडस्य धर्मप्रेष्टिनः पादौ शिरसाभिवन्ध रहधूई
धर्मश्रेष्टिनमनेकशतसहस्रकृत्यः प्रदक्षिणीकृत्य पुनः पुनरवलोक्य रत्नचूटस्य धोटिनो-
ऽन्तिकाप्रमान्तः ॥ १६॥

·. १९ समन्तनेत्रः। अप खलु सुधनः श्रेष्टिदारकोऽनन्तबुद्धदर्शनावतीर्णोऽनन्तबोधिसच्चसमनधानप्राप्तो- ऽनन्तवोधिसत्वमार्गनयापभासितोऽनन्तबोधिसत्वधर्मनयाभिष्यन्दितनिश्चितचित्तोऽनन्तबोधि- सत्याधिमुक्तिपथविशुद्धिरनन्तबोधिसत्वेन्द्रियावमासप्रतिलब्धोऽनन्तबोधिसत्त्वाशयवलपति- ष्टितोऽनन्तपोधिसत्वचर्यानुगतचेताः अनन्तबोधिसत्त्वप्रणिधानवलसजातोऽनन्तबोधिसत्त्वा- 5 पराजितवजोऽनन्तबोधिसत्त्वज्ञानालोकपरिवर्ती अनन्तबोधिसत्त्वाधर्मानभासप्रतिलब्धः अनुपूर्वेण येन वेत्रमूलको नाम जनपदस्तेनोपसंक्रम्य समन्तमुख नगर परिमार्गन् समन्त- दिमिदिक्षु देशप्रदेशोपचारेषु निनोनतसमधिपमेषु अपरिखिन्नाशयोऽविश्रमन् समानचित्तो- ऽपिवळवीर्योऽपर्यादत्तचैतनोऽनिस्मृतकल्याणमित्रानुशासनः सदाकल्याणमित्रसमुदाचारहृदय- वासनः समन्तमुखविज्ञप्तीन्द्रियः सर्वप्रमादविगतो विस्फारितकर्णचक्षुः सर्वत. परिगोप-10 माणोऽद्राक्षीसमन्तमुख नगरम् , मध्ये वेत्रमूलस्य जनपदस्य दशाना पट्टनसहस्राणा निगमं सुपरिनिष्ठित दृढप्राकारमुद्विद्धमष्टचनरोपशोभितम् । तस्य मध्ये समन्तनेन गान्धिक- मद्राक्षीत् गान्धिकीच्यामुपविष्टम् । दृष्ट्या च येन समन्तनेत्रो गान्धिकस्तेनोपसक्रम्य समन्त- नेत्रस्य गान्धिकस्य पादौ शिरसामिपन्य पुरतः प्राञ्जलिः स्थित्वा एक्माह-मया आर्य, अनुत्तराया सम्यक्सनोधौ चित्तमुत्पादितम् । न च जानामि कयं बोधिसत्त्वेन बोधिसत्व- 15 चर्याया शिक्षितव्यम् , कयं प्रतिपत्तव्यम् । आह-साधु साधु कुलपुत्र, येन ते अनुत्तराया सम्यक्सबोधौ चित्तमुत्पादितम् । अह कुलपुत्र सर्वसत्वाना व्याधीन् प्रजानामि वातसमु- त्यानपि, पित्तसमुत्यानपि, श्लेष्मसमुत्यानपि, सभागक्षुभितानपि, परोपक्रमितानपि, अमनुष्य- वैकारिकानपि, निपमपरोपक्रमिफानपि, विविधमन्त्रशस्त्रवेतालप्रयोगाग्निसमुत्यानपि, उदक- सक्षोभसमुत्यानपि, विविधभयसंत्राससभवानपि । तेपा च सर्वव्याधीना प्रशमं प्रजानामि-- 20 यदुत स्नेहन प्रजानामि, यमन विरेचनमास्थापनं रक्तारसेचन नासाकर्म कर्पपरिणाह परि- वेदनमनुलेपन विपप्रतिधात भूतप्रइप्रतिषेध वृहण त्नपन सासन सपर्धन वर्णपरिशोधनं बलसजनन प्रजानामि। ये कुलपुत्र सत्चा ममान्तिकमुपसंझामन्ति दशम्यो दिग्भ्य ,तेपामह सपा व्याधीन् प्रशमयामि । व्याधिप्रशान्ताश्च सुस्नातानुलिप्तगात्रान् कृ मा यथार्हाभरणनि- भूपिताङ्गान् यथार्हवनसमादितशरीरान् विविधभोजनरसायै सतर्प्य अपरिमितधनसमृद्धान् 23 करोमि । उत्तरे चैपा रागप्रहाणाय धर्म देशयामि अशुभोपसहारेण । दोषप्रहाणाय धर्म देशयामि महामैत्रीसवर्णनतया । मोहप्रहाणाय धर्म देशयामि धर्मप्रविचयप्रभेदप्रदर्शनतया। समभागचर्याक्लेशप्रहाणाय धर्म देशयामि । विशेपपरिज्ञानयमुखसप्रकाशनतया बोधिचित्त- संभवहेतु परिदीपयामि । सर्वयुद्धगुणधर्मसप्रयुक्तकथासप्रकाशनतया महाफरणामभनहेतु परि- दीपयामि।अपरिगाणससारदु खसप्रकाशनतया अपरिमिलगुणप्रतिलाभसभवहेतु परिदीपयामि। 30 विपुलपुण्यज्ञानसभारोपचयसवर्णनतया महायानप्रणिधानसभरहेतु परिदीपयामि।सर्वसत्त्वपरि- पानिनयसदर्शनतया समन्तभद्रवोधिसत्वचर्याप्रति गभराभवहेतु परिदीश्यामि । सर्वक्षेत्र- ·D गण्डव्यूहसूत्रम्। सर्वकल्पसपासचर्याजालप्रविस्तरणतया लक्षणानुव्यजनोपचितबुद्धशरीरप्रतिलामसभवहेतु परिदीपयामि । दानपारमितासवर्णनतया सर्वत्रगामिनीतथागतपरिशुद्धिप्रतिलामसमवहेतु परिदीपयामि । शीठपारमितासप्रकाशनतया अचिन्यतथागतरूपवर्णविशुद्धिसभवहेतु परि. दीपयामि । क्षान्तिपारमितासप्रकाशनतया दुर्योधनतयागतशरीरसभवहेतु परिदीपयामि । ६ वीर्यपारमितासप्रकाशनतया अभिभूतानभिभूततथागतात्मभावविशुद्धि परिदीपयामि । ध्यान पारमितासप्रकाशनतया धर्मशरीरविशुदि परिदीपयामि । प्रज्ञापारमितासप्रकाशमतया सजिगदभिमुखबुद्धात्ममावविशुद्धिं परिदीपयामि । उपायकोशल्यपारमितासप्रकाशनतया सर्पकपकालजगचित्तसौशनशरीरविशुद्धि परिदीपयामि । प्रणिधानपारमितातप्रकाशनतया सर्वबुद्धक्षेत्राम्युद्गताममाननिशुद्धि परिदीपयामि । वलपारमितासप्रकाशनतया सर्वजगद्यथा 10 शयसतोपणकायपरिशुद्धिं परिदीपयामि । ज्ञानपारमितासप्रकाशनतया परमशुभदर्शनकाय परिशुद्धि परिदीपयामि, यदुत सानुशलधर्मविनिवर्तनसप्रकाशनतया । एव चैतान् धर्मदानेन सगृह्म अनन्तधनरन्नोपचयोपस्तब्धान् वा निसर्जयामि । अपि तु खलु पुनरह पुलपुत्र सर्पगन्धधूपनासनानुलेपनयुक्ती प्रजानामि यदुत अतुलग-वराजप्रमुखा । सिन्धुपारित गन्धराजप्रमुखा अजिताउतिगन्धराजप्रमुखा विवोधनगन्धराजप्रमुखा अरुणवतिगन्धराज 10 प्रमुखा बालानुसारिगन्धराजप्रमुखा उरगसारचन्दनगन्धराजनमुखा मेघागरुगन्धराजप्रमुखा अक्षोभ्येन्द्रियगन्धराजनमुखा सगन्धयुक्ती प्रजानामि । अपि तु खलु पुनरह कुलपुर सर्वसत्त्वसतोपणसमन्तमुखयुद्धदर्शनपूजोपस्थानगन्धबिम्ब प्रजानामि ॥ इतश्च मे दुलपुर, सर्वसत्वसतोपणासम तमुखबुद्धदर्शनपूजोपस्थानगन्धबिम्बात्सर्वा भिप्राया परिपूर्यन्ते, येन सरसत्वपरित्राणालकारमेघानधितिष्ठामि । यदुत गन्धविमानार 20 कारमेघान् यासाकारतथागतपूजोपस्थानालकारमेघानधितिष्ठामि । यदाह दुलपुर तथागतान् पूजयितुकामो भवामि, तदाहमित सर्वसत्यसतोपणात् समन्तमुखयुद्धदर्शनपूको पस्थानगन्धपिम्यादपरिमाणान् गन्धकोशकूटागारमेघान्निचार्य दशदिक्सर्वधर्मधातुगतेषु सब तपागतपर्पन्मण्डलेषु सर्वगन्धकोशकूटागारमेघालकार सर्वधर्मधातुमधितिष्ठामि । सर्वयुद्ध क्षेत्रपरिशोधनमधारकार गधमान पायार गन्धप्राकारमेघाल्यार गन्धनियूहन्महमेघा फार गन्धतोरणमेघाकार गन्धगवाक्षमेघाल्कार गन्दर्भिकमेघालकार गन्धार्थचन्द्र- मेघाग्वार गन्धच्छरमेधारकार समुछूितगन्धध्वजमेघाल्कार गन्धपतासामेधारकार गन्धरितानमेघा पार गन्धविग्रहजार मेधात्कार गन्धप्रभामेघाहकार गन्धारमासपिमलमूह मेयापार सगिन्धमेवपणाल्यार सधर्मधातुधितिष्ठामि । एतमह दुल्पुत्र सर्वसत्र- सनोपण सम तमुग्ययुदर्शनपूजोपस्थानगन्धविम्ब धर्ममुख जानामि । किं मया शर 9 भैप परानफल्पाना बोधिसतानाममोयदर्शनानाममोपत्राणानाममोसमासानाममोधानुस्मृती नागमोधानुमानाममोधनामधेयग्रहणानां धयां शाद गुणान् या यक्तम् , येषां सइदर्शनेन ध सर्वसत्वाना सोश प्रशमति, येषां सहदर्शनेन सा विनिवर्तन्ते सर्वापायगतिम्प, mon-

·5
-३९.०]
१९ समन्तनेत्रः।
येषां सहदर्शनेन सत्ला अवकाशं लभन्ते बुद्धधर्मेषु, येषां सहदर्शनेन सत्त्वानामुपशमन्ति
सर्वदुःखस्कन्धाः, येषां सहदर्शनेन सखा विगतभया भवन्ति सर्वसंसारगतिभ्यः, येषां
सहदर्शनेन सत्त्वा अभयप्राप्ता भवन्ति सर्वज्ञतादिगुपनयतया, येषां सहदर्शनेन सत्वा
न प्रतिपतन्ति जरामरणश्वनप्रपातेपु, येषां सहदर्शनेन सत्वा निवृतिसुखं प्रतिलभन्ते
धर्मधातुसमतास्यानेन ॥
गच्छ कुलपुत्र, इदमिहैव दक्षिणापथै तालब नाम नगरम् । तत्र अनलो नाम
राजा प्रतिवसति । तमुपसंक्रम्य परिपृच्छकथं बोधिसत्त्वेन बोधिसत्त्वचर्यायां शिक्षितव्यम्,
कथं प्रतिपत्तन्यम् ॥
अथ खलु सुधनः श्रेष्टिदारकः समन्तनेत्रस्य गान्धिकप्रेष्ठिनः पादौ शिरसाभिवन्ध
समन्तनेत्रं गान्धिकं श्रेष्ठिनमनेकशतसहस्रकृत्वः प्रदक्षिणीकृत्य पुनः पुनरवलोक्य समन्तनेत्रस्य 10
गान्धिकवेष्टिनोऽन्तिकात् प्रक्रान्तः ॥ १७ ॥

·। पूर्णचत्वारिंशदन्त सिंहहनु परिपूर्णोपचितकपोल सुरुचिरचापायतभ्रुर शशाङ्कपर्णोर्णया २० अनला। अय खलु सुधन श्रेष्ठिदारकस्ता कल्याणमित्रपरपरामनुस्मरन् , तानि कलाम मित्रानुशासगीमुखानि मनमिकुर्वन् , परिगृहीतोऽस्मि कन्याणमिरिति स्वचित्त सतोपयन्, कल्याणमित्रारक्षितोऽस्मि न भूयो निनिवर्तियामि अनुत्तराया सम्यक्सबोधेरित्सनुविचिन्तयन् 5 प्रत्यलभव चित्तप्रीतिम् । चित्तप्रसाद चित्तप्रामोद्य चित्ततुष्टिं चित्तप्रहर्ष चित्तनन्दी चित्तव्युपशम चित्तपिपुलता चित्तालकारता चित्तासङ्गता चित्तानावरणता चित्तवितिक्तता चित्तसमवसरणता चिचनशिता चित्तेश्चर्य चित्तवर्मानुगम चित्तक्षेत्रस्फरणता बुद्धदर्शना लकारचित्तता दशाल्मनसिकाराविप्रयासचित्तता प्रत्यलभत । सोऽनुपूर्वेण जनपदेन जनपद ग्रामेण ग्राम देशेन देश परिमार्गन् येन तालध्वज नगर तेनोपसक्रम्य परिन्छति 10 स्म-खुत्रानलो राजेति । तमन्यो जनकाय एतदवोचत्-एप कुलपुत्र अनलो राजा अर्थकरणे सिंहासनोपनिष्टो राजकार्य करोति । जनपदान् प्रशास्ति । निग्रहीतव्यान्निगृहाति, प्रग्रहीतव्यान् प्रगृहाति, अपराधितान् दण्ड प्रणयति । विदिता विवाद छिनत्ति । दीनानाश्वासयति । दृतान् दमयति । प्राणिवधाद्विनिवर्तयति । अदत्तादानाद्विच्छन्दयति । परपरिगृहीतामिलापाद् व्युपशमयति । मृपावादादिनिवारयति । पिशुनवचनाद्विवेचयति । 1. परपयवाद्विरमयति । सभिन्नालापाद् व्यापर्तयति । अभिध्याया विश्लेषयति । व्यापादा दूरीकरोति । मिय्याटेरियोजयति ॥ अय स्खलु सुवन श्रेष्ठिदारको येन अनलो राजा तेनोपजगाम । सोऽद्राक्षीदनल राजान नारायणपनमणिपिचित्रे असख्येयनानाविधप्रभाखरनपादे अनेकरत्नसुरचितालकार रुचिरबिम्बे, काश्चनसूत्रजालश्वेतसुपरिनिष्टिते, अनेकमणिरत्नदीपप्रयोतिते, बशिराजमणि 2 रनमयपद्मागर्थे अनेकदिव्यरत्नपखसुप्रझसे, विविधदिव्यगन्धधूपितोपचारे उच्छ्रितरत्नध्वज छत्रशतसहस्रपिराजिते रहपताफाशतसहस्रोद्विदोपशोभिते विचित्ररतपुष्पदामकलापाभिप्रन्द- म्बितोचलिते विविधदिव्यरतवितानवितते महारत्नसिंहासने निषण्ण नव दहर तरुणमभिरूप प्रासादिक दर्शनीयमभिनील प्रदक्षिणार्तिकेश नाकारमूर्धानमुष्णीपशिरस पृथुललाठमाभ भीलविशालगोपदमनयन मधुरोन्नतचारतुगनासाश हिलकसुवर्णसुस्लिष्टीष्ठ समरहितसु वृततिलकमायतप्रमुक्प्रलम्बकणं पूर्णचन्द्रसौम्यबदन कम्युरुचिरवृत्तपीर श्रीवत्सात् पृतदरक सिंहपूर्तिमाय चितान्तरास सुसवृत्तोरस्कन्ध प्ररम्यनाद जालाग्नदाहुलिचक्राङ्कितहस्तपाद मृदुतरुणोपचितपाणिपाद सप्तो सद यजसदृशमध्य बृहदगार मुर्तितोह कोशगतवस्तिगुनन् ऐणेयजच दीर्वाभिमायतपादपाणि न्यामप्रभ सुवर्णमेकैकपदक्षिणो_गरोम न्यग्रोध- 9 राजपरिमण्डल रक्षणानुव्यञ्जनोपचितशरीर चिन्ताराजमणिरतमुकुटापबशिरस जान्य मदरनकार्थचन्द्ररचितम्राटाल्यारमिन्दनीयमणिविमरनीलमुण्डरप्रलम्बितकर्णमनप- , विशेषयार Mana- ·-२०..] २० अनल। १२१ मणिरजहारप्रभावभासितविमलविपुलोपचितवक्षस दिव्योत्तममणिकेयूरवल्यनिदष्टवित्रीडित- बाहु दशरनशलाकाशतसुविभक्केन जाम्बूनदकनकच्छदनेन ज्योतीरसमहामणिरत्नसुविशुद्ध- गर्भेण रनघण्टामालानिश्चरितमनोज्ञमधुरघोपेण समन्तािहामणिरत्नावभासप्राप्तेन पिमल वैडूर्यमणिरनदण्डेन महता रत्नच्छत्रेण धार्यता महाराजाविपत्यप्राप्तमप्रतिहतपरचरशासन विगतपरचक्रभयैश्वर्यम् । तस्य समन्तादशामात्यसहस्राणि सनिपतितानि सनिषण्णानि । राजकार्यप्रयुत्तान्यपश्यत् ॥ दश चास्य कारणापुरुपसहस्राणि सनिपतितानि पुरत उपस्थापितानि नरकपाल- सदृशानि यमपुरुपकल्पानि विकृतपदधारीणि रौद्रविकृतभयसजननानि रक्तनयनानि सदष्टौ छनिवलीमृकुटीकृतपदनानि असिपरशुशक्तिोमरभुशुण्डिशूलप्रहरणगृहीतानि पिमविकृत दु सस्थितपदनशरीराणि मेघवर्णानि भीमरूपचण्डस्वरनिर्घोषाणि दुर्निरीक्ष्यतेजासि महा- 10 भयकराणि प्राणिशतसहस्रहृदयसत्राससजननानि निगृहीतव्यसत्त्वनिग्रहप्रयुक्तानि अपश्यत् । तत्र वहूनि प्राणिशतसहस्राणि चोराणा परखापहारिणा परसत्तभोगविप्रलोपिना पन्यमोपकाणा प्रामनगरनिगमघोषदाहकाना कुठघातकाना सधिच्छेदकाना फिल्बिपकारिणा गरदायकाना डामरिकाना मनुष्यघातकाना परदारसेविना मिथ्याप्रतिपन्नाना दुष्टचेतसामभिभ्याना विविधपापक्रूरकर्मकारिणा गाटपश्चबन्धनबद्धानि अनलस्य राज्ञोऽन्तिकमुपनीयमानान्यपश्यत् । 15 तेम्योऽनल राजान यथार्हदण्ड प्रणयन्तमद्राक्षीत् । स तत्र राज्ञोऽनलस्याज्ञया केपाचिद्धस्त- पादच्छेद केपाचित् कर्णनासाच्छेद केपाचिच्चक्षुरुत्पाटन केपाचिदङ्गप्रत्यङ्गशीर्पच्छेदन केषाचित् सर्वशरीरमग्निना प्रदीप्यमान काश्चिच्छिन्नविकृततप्तक्षारोदकपरिपिच्यमानशरीरान् , एवमनेकविधास्तीत्रा खरा कटुका अमनापा प्राणहारिणी कारणा कार्यमाणा अपश्यत् । तस्मिंश्च आघातने पर्वतप्रमाणान् करचरणनयनकर्णनासाशिरोगप्रत्य नपश्यत् । त्रि- योजनगम्भीर च अनेकयोजनायामविस्तीर्ण शोणितसरोऽशाक्षीत् । तत्र च अङ्गप्रत्यङ्गशिरोरिक- लानि मृतकलेवरशतसहस्राणि वृकशृगालावकाफगृध्रस्येनकुररभैरवाकीर्णानि भक्ष्यमाणानि अपश्यत् । कानिचिन्नीलानि च नीलवर्णानि विपूयकानि व्याघ्मातकानि निपटुमकानि परमविकृतवीभत्सान्यपश्यत् । तेषा च वयाना हन्यमानाना विविधा कारणा कार्यमाणाना घोरमार्तखर ऋन्दता महान्त निर्नादनिर्घोषमश्रौपीत् महासवेगोद्वेगमजनन तद्यथा सधाते महानरके ।। तस्य तदतिदारुणभैरवकर परमवैशस दृष्ट्येवमेतदभवत्-अह च सर्वसत्वहितसुख हेतोरनुत्तरा सम्यक्सबोधिमभिसप्रस्थितो बोधिसत्त्वपर्यापरिमार्गणतत्पर कल्याणमित्राणि परिपृच्छामि-किं बोधिसत्त्वेन कुशल कर्तव्यम् , किमकुशल परिवर्जीयतव्यमिति । अय च अनलो राजा कुशलधर्मपरिहीणो महासापद्यकर्मकारी प्रदुष्टमन सकल्प परसत्त्वजीरितोप- 30 रोधाय प्रतिपन्न परसत्वोत्पीडनतस्पर परलोकनिरपेक्षो दुर्गतिप्रपाताभिमुख । तलुतोऽ- स्माद्बोधिसत्त्वचर्याश्रयो भविष्यतीति । तस्येव चिन्तामनसिकारप्रयुक्तस्य सर्वसत्त्वधातु ·10 १२२ गण्डल्यूहसूत्रम् । [२०... परिनाणाभिमुखस्य पिपुलकरणासभूतचेतस उपरि गगनतले देवता इत्येवमारोचयामासु - न स्मरसि कुलपुर जयोमायतनस्य कल्याणमित्रानुशासनीमिति : स ऊपमुखो गगनतलमालोक्य एबमाह-स्मरामीति । देवता प्राहु-मा व कुलपुत्र, कल्याणमित्रानु शासनीपु विचिकित्सामुपादय । सम्यक् समेनं कल्याणमित्राणि प्रणयन्ति न विपमेण । 5 अचिन्स हि कुलपुत्र बोधिसत्त्वानामुपायकौशल्यचर्याज्ञानम् । अचिन्त्यं सर्वसनसग्रह ज्ञानम् । अचिन्त्य सत्तानुग्रहज्ञानम् । अचिन्त्य सत्त्वनिमहज्ञानम् । अचिन्म सत्त्वग्रह- ज्ञानम् । अचिन्त्य सत्त्वसग्रहज्ञानम् । अचिन्त्य सत्वपरिशोधनज्ञानम् । अचिन्त्य सत्व परिपालनज्ञानम् । अचिन्त्य सत्वावतरणज्ञानम् । अचिन्त्य सत्त्यपरिपाचनज्ञानम् । अचिन्त्य सत्वविनयज्ञानम् । गच्छ कुलपुत्र, परिपृच्छ एन बोधिसत्त्वचर्यामिति ।। अथ सुधन श्रेष्टिदारको देवतामचनमुपश्रुत्य येन अनलले राजा तेनोपजगाम । उपेत्य अनलस्य राज्ञ पादौ शिरसाभिवन्ध अनल राजानमनेकशतसहस्रकृत्व प्रदक्षिणी कृत्य पुरत प्राञ्जलि स्थित्वा एवमाह-मया आर्य, अनुत्तराया सम्यक्सबोधौ चित्तमुत्पा- दितम् । न च जानामि कथ बोधिसत्वेन बोधिसत्वचर्याया शिक्षितव्यम् , कथ प्रतिपत्त व्यम् । श्रुत च गे आर्यों बोधिसत्वानाभववादानुशासनीं ददातीति । तद्वदतु मे आर्य - 15 कय बोधिसत्त्वेन बोधिसत्वचर्याया शिक्षितव्यम् , कथ प्रतिपत्तव्यम् ॥ अध सत्यनको राजा राजकार्याणि कृत्वा उत्याय सिंहासनात् सुधन श्रेष्ठिदारक दक्षिणेन पाणिना गृहीत्या तालध्वज राजधानी प्राविशत् । सोऽनुपूर्पण ख गृहमनुप्रविश्य सुधन श्रेष्ठिदारकम-त पुर प्रयेश्य भद्रासने निपद्य एवमाह-व्यवलोकयस्व कुलपुत्र इम मम गृह- परिभोगमिति । स व्यवलोकयन्नद्राक्षीत्तद्गृह विपुल विस्तीर्ण सतरतप्राचारपरिक्षिप्त विविधमणि- 20 रसाप्रासादोपशोभितमनेकरताटागारशतसहसालकृतमचिन्त्यमणिरत्नप्रभाउवालोज्वलिततेजस नानामणिरत्ननिविधीिभक्तिचित्रपिराजितलोहितमुक्तामयसमुछूितस्तम्भ सुप्रज्ञसमुसारगल्या मयानेकरनशतसहस्रविचित्रोपशोभितसिंहासन ज्योतीरसमणिरत्नसिंहध्वजसमुच्छ्रित वैरोचन मणिरत्नवितानस्तित चिन्तामणिविचित्रमहाजालसछन्नमसख्येयविचित्रमणिरत्नप्रतिमण्डित निर्मूहव्यूह शीतजलाइमगर्भमयपुष्किरिणीसमुपेत सरितद्रुमपतिपरिवृतम् । दश चात्य ५७ श्रीकोटीपरिवारमद्राक्षीत् अभिरूपागा प्रासादिकाना दर्शनीयाना परमशुभवर्णपुष्करतया समन्वागताना सर्वकलाविधिज्ञाना पूर्वोत्यायिनीना पशानिपातिनीना मैत्रचित्ताना किंकोप- चारवचनप्रतिकारिणीनाम् ॥ अय खल्चनलो राजा सुधन श्रेष्टिदारकमेत्रमाह-तत्कि मन्यसे कुलपुत्र, अपि । पापकारिणामेररूप कर्मविपाकोऽभिनिर्वर्तते । एवरूपा आमभावसपत्, एवरूपा परिवार 30 सपद, एवरूपा महाभोगसपद्, एवरूपा महैश्वर्याधिपत्यसपत् । आह-नो हीदमा । सोऽयोचत्-अह पुटपुन मायागतस्य बोधिसत्त्यविमोक्षस्य लाभी । इमे च कुपुत्र B मस्नयेन for समेत ·-२०..] २० अनला। मद्विषयवासिनः सत्वा यद्भूयसा प्राणातिपातिनोऽदत्तादायिनः काममिथ्याचारिणो मृपा- वादिनः पैशुनिकाः पारुषिकाः संभिन्नालापिनोऽभिध्यालम्वा व्यापन्नचित्ता मिथ्यादृष्टयः पापकर्माणो रौद्राश्चण्डाः साहसिका विविधाकुशलकर्मक्रियापरिगताः । ते न शक्यन्तेऽन्यथा पापचया निवारयितुं विनिवर्तयितुमनुशासितुम् । सोऽहं कुलपुत्र एपा सत्त्वानां दमनाय परिपाचनाय विनयेन हिते संनियोजनार्थ महाकरुणां पुरस्कृत्य निर्मितैर्वध्यघातकैर्निमितान् । वध्यपुरुपान् घातयामि । निर्मितैः कारणापुरुपैर्निर्मितानकुशलकर्मपयकारिणो विविधाः कारणाः कारयामि । हस्तपादकर्णनासाङ्गप्रत्यङ्गशीर्पच्छेदाधिकारिकाश्च दुःखास्तीत्रा वेदनाः प्रत्यनुभवमानान् संदर्शयामि । तच्च दृष्ट्वा एते मद्विजितवासिनः सत्वा लभन्ते संवेगम् , जायते भयम् , जायते संत्रासः, भवति चैपां छम्भितत्वम् , यदुत पापकर्मव्यापत्तिविनिवृत्तये । सोऽहं कुलपुत्र इमान् सत्त्वाननेनोपायेनोद्विग्नोत्नस्तचित्तात्मविविग्नमनसो विदिल्या दशभ्यो- 10 ऽकुशलेम्यः कर्मपयेभ्यो विनिवर्त्य दशकुशलकर्मपथसमन्वागतान् कुत्या अत्यन्तनिष्ट योग- क्षेमे सर्वदुःखोपच्छेदे सर्वज्ञतासुखे प्रतिष्ठापयामि । नाहं कुलपुत्र कस्यचित् सत्त्वस्य विहेठं करोमि कायेन वाचा मनसा वा । आपरान्तिकावीचिकदुःखे संभ्रामयेयम् । अहं कुलपुत्र तिर्यग्योनिगतस्य संमूढस्य अन्तशः कुन्तपिपीलिकस्य एकचित्तोत्पादेनापि दुःखोप- रोधं नेच्छेयम् , प्रागेव क्षेत्रभूतस्य कुशलकर्मपथविरोहणसमर्थस्य मनुष्यभूतस्य । खप्तान्तर- 15 गतस्यापि मे कुलपुत्र अकुशलधर्मसमुदाचारो नोत्पद्यते, कः पुनर्वादः समन्वागतः । एतस्याहं कुलपुत्र, मायागतस्य बोधिसत्त्वविमोक्षस्य लाभी। कि मया शक्यं अनुत्पत्तिक- धर्मक्षान्तिप्रतिलब्धानां बोधिसत्वानां मायागतधर्मसर्वभवगत्यनुबद्धानां निर्मितोपमबोधिसत्त्व- चर्यानिर्यातानां प्रतिभासोपमसर्वलोकविज्ञप्तानां खप्नोपमधर्मताप्रतिविद्धानाम् असङ्गमुखधर्म- धातुनयानुसृतानामिन्द्रजालोपमचर्याजालानुगतानामनावरणज्ञानगोचरविषयाणां समवसरणसमाधिपथनिर्यातानाम् अनन्तावर्तधारणीवशवर्तिनां वुद्धगोचरविषयानुबद्धानां चयों ज्ञातुं गुणान् वा वक्तुम् ।। गच्छ कुलपुत्र, इहैव दक्षिणापथे सुप्रभं नाम नगरम् । तत्र महाप्रभो नाम राजा प्रतिवसति । तमुपसंक्रम्य परिपृच्छ-कयं वोधिसत्त्वेन बोधिसत्त्वचर्यायां शिक्षितव्यम्, कयं प्रतिपत्तव्यम् ॥ अथ खलु सुधनः श्रेष्टिदारकः अनलस्य राज्ञः पादौ शिरसाभिवन्ध अनलं राजानमनेकशतसहस्रकृत्वः प्रदक्षिणीकृत्य पुनः पुनरवलोक्य अनलस्य राज्ञोऽन्तिकात् प्रक्रान्तः ॥१८॥ समन्त-20 25 ·. । २१ महाप्रमः। अप खल सुधन श्रेष्टिदारयता ज्ञानमायामनुस्मरन्, त मायागत बोधिसत्वविमोक्ष मुपनिष्पापन् , ता मायागतधर्मता प्रत्यक्षमाण , ता कर्ममायासमता प्रतिविष्यन् , ता धर्म मायासमतामनुधिचितयन् , ता धर्मपरिपार निर्माणसमतामनुगच्छन् , तमचित्य ज्ञानसभा 5ोष मनुसरन्, तमनतप्रणिविमायागतनिहरिमभिनिहरन्, तामसमचर्यनिर्माण वर्मती रिशोधयन् , त त्र्यघमायागतरक्षण प्रविचिन्वन्, अनुपूर्वेण जनपदेन जनपद परिपन्छन् परिंगरेपमाणोऽनुरिगेश्यन् सर्वदिमिदिवपयनिम्नस्थासमविषमज जल्पथपर्वतगिरिकन्दर प्रामनगरनिगमजनपदराराज पानीप्यपरिसिलचित्तोऽपिनान्तशरीरो निखिगरेपी धन सुप्रभस्य महागरस्योपरिवारस्तेनोपसम्म्य पर्यपृच्छत्-क स महाप्रभो राजेति । तस्य 10 महाननकाय उपदर्शयति एतत्कु पुन सुप्रभ महानगर यन्त्र महाप्रभो राजा प्रतिवसति ।। अथ खल सुधन श्रेटिदारको येन सुप्रभ महानगर तेनोपसमभ्याद्राक्षीत सुप्रभ महानगरम् । दृष्ट्वा च पुनरतुन उदन आत्तमना प्रमुदित प्रीतिसौमनस्यजात एवमनु चिन्तयामास-कुन कल्याणमिर प्रतिसति ? अद्यत द्रक्ष्यामि कल्याणमित्रम् । ततः योप्यामि बोधिसत्यचां बोधिसत्वनिर्याणमुखमचिन्त्या बोधिसखधर्मताम् अचिन्यान 15 बोधिसारगुणगोचरान् अचि त्या बोधिसत्यवृपभिताम् अचि त्या प्रोधिसत्वसमापिबिहारिताम् अचित्य बोधिसत्वरिमोक्षवित्रीडितम् अचिन्त्या बोधिसत्यमारम्भनिस्तारणविशुद्धिम् । एव चितानसिकारप्रयुत्तो येन सुप्रभ महानगर लेनोपजगाम । उपत्य सुप्रग महानगरमागोव यामास पिचित्रदर्शनीय सताना रहाना सुवर्णस्य रूप्यास्य पैडूर्यस्य स्परिकस्य लोहितामुळे रदमगर्भस्य मुसारगल्यस्य च, सहभी रहपरिखाभि समतादनुपरिक्षिप्त गम्भीराभिजातोदफाभि 20 सुवर्णवानिवासस्तीर्णत समिर्दिव्योपपमकुमुदपुण्डरीक्सडन्नामि বনীহাসি, মুসলিময়নাগুড়িমি দুম নাদিয়স, ময়মিসকেসাস্য समततोऽनुपरिक्षिप्तम्, यदुत सिंहवा तवजप्राकारेण अपराजितजनाकारेण निर्वेधीर्य यज्ञप्राकारेण दुर्योधनवीर्यवनप्राधारेण असङ्गपजट प्राकारेण वाशुजागर्भप्राकारेण रिजोपर्णव्यूहप्राकारेण अनुपरिचितम्। सच बद्धरत्नमहाप्राकारा असख्येयमणिरत्नप्रत्यर्पिता 2 नाम्बूनदफनकोडकरुचिरदातमा रचिता रजतमणिरचिरदन्तमालारचिता पैडूर्यमणि रचिरदतमा रचिता पटियमणिरचिरदातमा आरचिता निद्रुमाणिरुचिरदन्तमा गारचिता रोहितमुतारविरद तमालारचिता सागरगर्भमुक्तामणिरचिरद तमाशरचिता । तस्य । महानगरस्य दशयोजना तराण्यष्टौ द्वाराणि विचित्राणि दर्शनीयानि समाना शानाम् । तच महानगर पिपु” विस्तीर्ण नानाष्टाङ्गविभक्त नीलवैडूर्यमण्या पृथिव्या प्रतिष्यापितम् । १० तरिमंश्च महागर दश रप्पागोव्य । एवैकस्याश्च रयाया उभयपार्श्वसनिविष्टानि नान रतामयानि अनैपिरिपतन्यहप्रतिमण्डितानि उपिछतरतच्छनम्वजपतायाजमातीनि सबै पारणसमक्षानि अनेकमानिशुताषितानि महागृहशतसहस्राणि ॥ कालानुसारिचन्दन ·-२१.०] २१ महाप्रभः। १२५ तच्च महानगरमसंप्पेयसुवर्णमणिरतप्रासादोपशोभितं वैडूर्यमणिजालसंछादिताचिन्स- रनव्यूहासंख्पेयजाम्बूनदकनककूटागारं लोहितमुक्काजालसंछादिताचिन्त्यरत्नन्यूहासंख्येय- रूप्यकूटागारं विचित्ररतकोशमणिजालसंछादिताचिन्त्यरतभ्यूहासंख्येयवैपकूटागारं विपुष्ट- गर्भमणिराजसंद्यादिताचिन्त्यरतव्यूहासंख्येयस्फटिककूटागारम् आदित्यगर्भमणिराजसंहादिता- चिन्त्यरतव्यूहासंख्येयजगद्रोचनामणिरत्नकूटागारं श्रीरश्मिमणिराजसंठादिताचिन्त्यरनव्यूहा- 5 संख्येयेन्द्रनीलरतकूटागारं ज्योतीरश्मिमणिराजसंचादिताचिन्सरनव्यूहासंख्येयजगत्सागरमणि- राजक्टागारं अपराजितध्वजमणिराजजालसंचादिताचिन्त्यरतव्यूहासंख्येयवज्रकूटागारं दिव्य- मान्दाखकुसुमजालसंछादिताचिन्त्यव्यूहासंख्येयकालानुसारिचन्दनकूटागारं विविधदिव्य- कुसुमजालसंधादिताचिन्त्यरत्नव्यूहासंख्येयातुलगन्धराजक्टागारमनेकरनखोरकप्रतिमण्डितं सप्तरनवेदिकापरिवृतं रनतालपतिपरिक्षिप्तम् । सर्वे च ते रतखोटका रतजालाश्चान्योन्यरनसूत्र-10 विनिवदाः । सर्वाणि तानि रतसूत्राणि सुवर्णघण्टामालोपशोभितानि । सर्वाश्च ताः सुवर्ण- घण्टामाला विचित्ररतदामकलापोपनिवद्धाः । सर्वे च ते रतसूत्रदामकलापा रत्नकिङ्किणीजाला- भिप्रलम्बिताः। सर्वं च तं महानगरमसंख्येयमणिरतजालसंछन्नमसंख्येयरतकिङ्किणीजाल- सलमसंख्येयदिव्यगन्धजालसंछन्नमसंख्येयदिव्यविचित्रपुष्पजालसंच्छन्नमसंख्येयरनविम्ब- जालसंउन्नमसंख्येयवज्रवितानसंछन्नमसंख्येयरनवितानसंछन्नमसंख्येयरनच्छत्रवितानसंच्छन्नम् । असंख्येयरतकूटागारवितानसंछन्नम् असंख्येयरनवस्त्रवितानसंच्छनम् असंख्येयरनपुष्पमाला- रितानसंच्छन्नमुत्सृजननानारतवजपताकम् ।। तस्य च सुप्रभस्य महानगरस्य मध्ये राज्ञो महाप्रभस्य गृहं मापितममूत् । समन्ता- चतुर्योजनं परिक्षेपेण सप्तरक्षमयं सतभिर्नानारतमयीभिर्वेदिकाभिः परिवृत्तं सप्तभी रनकिङ्किणी- जालैः मनोज्ञमधुरनिर्घोषैः समन्तादनुरचितं सप्तरनमयीभिः सप्ततालपतिभिरनुपरिक्षिप्त- 20 मचिन्त्यनानारतमयकूटागारव्यूहशतसहससमलंकृतं दिव्योत्पलपकुमुदपुण्डरीकसंछादित- सलिलाभिरष्टाझोपेतवारिपरिपूर्णाभिः सुवर्णवालिकासंस्तीर्णतलाभिः सरिनपुप्पफलवृक्षप्रति- मण्डिताभिः चतुर्दिक्षु सुविभक्तरनेष्टकानिचितसोपानाभिरनेकरत्नमयीभिः पुष्करिणीभिरुप- शोभितं दिव्यमधुरमनोजनानाशकुनिगणक्जितममरपतिभवनप्रतिरपत्रि । मध्ये चास्य जगदोचनमणिरत्नकूटागारः संस्थितः, चित्रो दर्शनीयोऽसंख्येयमणिरताचिन्त्यव्यूहविराजितो 25 राज्ञा महाप्रभेण सद्धर्मगनः स्थापितः । अय खल सुधनः श्रेष्टिदारको रत्नपरिखाखननुनीतचित्तो रतनाकारप्वविस्मयमानो रत्नतालपशिष्वरज्यमानो रतघण्टाफिकिणीजालधोपमनासादयन् दिव्यवाद्यरूतसगीतिगधुर- निर्घोपेष्वसक्तचित्तः नानाविचित्ररतपिमानकूटागारपरिभोगानमनसिकुर्वन् प्रमुदितेषु नरनारी- गणेषु धर्मारामरतिरतो रूपशब्दगन्धरसस्पर्शरतिविरिक्तचेता धर्गनियप्तिपरमो ययाभिगत- सरपकल्याणमित्रनिरन्तरपरिपृच्छनतया अनुण येन नगरशृङ्गाष्टकं तेनोपजगाम । उपत्य समन्तादनुपिरोकयन् अद्राक्षी-महाप्रभ राजानं मध्ये नगारगारकम्प गैलगृहन्य नातिदर ३ .

·अथ पल सुधन श्रेटिदारको महाप्रभस्य राज्ञ सशिरीरेण प्रणिपत्य महाप्रभ राजारामनेक्शतसहमर प्रदक्षिणीवत्स पुरत प्राञ्जलि स्थित्वा एवमाह-माया आर्य 20 मुभयोर तोविंशतिव्योमककोटी सर्वोपकरणपरिपूर्ण स्थापिता यदुत सावसग्रहाय सत्त्वपरि सतानामने बुदसहस्राणामनेरपा बुद्धपोटीनियुतशतसहसाए यामदन भिलाप्यानमि १२६ गण्डव्यूहसूत्रम्। महाव्यहे भदासने नीग्येयमणिरतपादे श्वेतपैडूर्यमये सिंहप्रतिष्टिते जाम्बूनदसुवर्णसूत्र श्वेतजाले दिव्यातिरेकविचित्ररतवनसुप्रज्ञप्तोपचारे असख्ययरतबिम्बरचिताल्कारे अचिन्म मणिरनव्यूहजालसछादिते दिव्यरननानाभक्तिविचित्रजाम्बूनदकनकपट्टचितानवितते चिन्ता राजमणिरतपनगर्ने माधर्मासने पर्यथेन निपण्णम् । द्वात्रिंशन्महापुरुपलक्षणाकृतशरीरम् । ह विचित्राशीत्यनुल्यञ्जनोपशोभितगानम् । कनकपर्वतमिव मानारसपिन्यासविराजितम् । आदित्यमण्डलमिव दीप्ततेजसम् । पूर्णचन्द्रमण्डलमित्र सौम्यदर्शनम् । ब्रह्माणमिय ब्रह्मपर्षदि विरोचमानम् । सागरमिय गम्भीरधर्मानन्तगुणरजनिचयम् । महामेघमिन वर्षखभावनिर्घोषम् । गगनमिय धर्मनयज्योतिर्गणप्रतिमण्डितम् । सुमेरुमित चातुर्वर्णसत्यसागरचित्तप्रतिभास प्राप्तम् । रतदीपमित्र रिविधज्ञानरक्षाकीर्णतलम् । पुरतश्चास्य अनेकान् सुवर्णमणिमुक्ती 10वैडूर्यशशिलाप्रथाजातरूपरजतरनराशीन्, नानारत्नदिव्यवसरत्नराशीन, विविधदिव्य रत्नाभरणराशीन्, नानाभक्ष्यमोज्यराशीन् , विविधरसाग्रविशेपनिचयान् , नानाव्यूहपिपय स्थापितानपश्यत् । अनेकानि च दिव्यरथरतकोटीशतसहस्राणि, अनेकानि दि-मसूर्यकोटी शतसहस्राणि, अनेकानि दिव्यगन्धमाकारकोटीशतसहस्राणि, अनेकान् ग्लानप्रत्ययभैषज्य परिष्कारान्, अनेकान् सर्वोपकरणत्रिशेपराशीन्, कल्पिकाननवद्यान् यथाभिप्रायसव 15 परिभोगाय । अनेकानि च गोशतसहस्राणि सुवर्णगृहखुराणि कसदोहानि दरिद्राणा सवाना सग्रहाय स्थापिता यपश्यत् । अनेकानि च कन्याकोटीनियुतशतसहस्राणि अभिरूपाणि प्रासादिकानि दर्शनीयानि सर्वाभरणविभूषितानि दिव्याम्बरधराणि दिव्यो रगसारचन्दनानुलिप्तगात्राणि चतु पष्टिकलाविधिज्ञानि सर्वकामचर्योपचारकुशलानि स्थापि तायपश्यत् । यथा चास्य पुरतस्तथा सरिथ्याचवरशृङ्गाटकद्वारचीथिमुखेषु एकैकस्या रथ्याया प्रहाय सत्त्वपीतिसजननाय सत्वप्नामोद्योपादनाय सत्यमन सप्रसादनाय सत्त्वचित्तप्रसाद नाप सावळेशव्युपशमाय सर्वधर्मसभावार्थसनियोजनाय सत्त्वसर्वज्ञतासमानार्थीकरणाय सत्यपरद्रोहचित्तविनिवर्तनाय सर्वकाययाग्दुश्चरितविनिरर्तनाय सत्यदृष्टिशल्यसमुद्धरणाय सत्तामपयपरिशुद्धये ॥ अनुत्तराया सम्पासमोबी वित्तमुपादितम् । न योधिसत्वचीया शिक्षितव्यम्, क्थ प्रतिपत्तव्यम् । श्रुत च गे आर्यो बोधिसत्यानामन बादानुशासनी ददातीति । तद्वदतु म आर्य यथ बोधिसत्वेन बोधिसत्वचर्यायां शिक्षि तन्यम् , पथ प्रतिपत्तव्यम् । आह अह युपुत्र महामंत्रीध्वना बोधिसत्यचयाँ परिशोध यापि, परिवरयामि । एपा च मे कुलपुत्र महामैवीवजा बोधिसत्वचर्या अनेदेपा युद्ध 2 च जानामि क्य बोधिसत्तेन ·२१ महाप्रमः। लाप्याना बुद्धाना भगवतामन्तिकात् परिपृष्टा परिप्रश्नीकृता पिशोधिता व्यूहिता विलोकिता विचारिता अनुगवेपिता पर्यन्विष्टा पिचित्रिता विपुलीकृता । सोऽह कुलपुत्र अस्या महा- मैत्रीवजाया बोधिसत्वचर्याया स्थित्वा धर्मेण राज्यमनुशासामि । धर्मेण लोकमनुगृह्णामि । धर्मेण लोकमनुपिचरामि । धर्मेण सत्चान् प्रणयामि । धर्मेण सत्त्वेषु प्रतिपद्ये । धर्ममण्डले सत्त्वानान्तयामि । धर्मनय सत्त्वानामुपसहरामि । धर्मेण सत्त्वान् परिभाषयामि । धर्मप्रति 5 पत्तो सत्लान् नियोजयामि । धर्मखभापनिभ्यसौ सत्वान् प्रतिष्ठापयामि । मैत्रचित्तताया महामैत्र्याधिपसे मैत्रीले हितचित्तताया सुखचित्तताया दयाचित्ततायामनुग्रहचित्तताया सस्त्रानुग्रहचित्तताया सत्वपरिमहानुत्सर्गचित्तताया सर्वदु खपिनिवर्तनप्रणिध्यनुपच्छेदचित्त- तायामत्यन्तसुखप्रतिष्ठापनसमुदाचारान् प्रतिप्रसन्धये सत्त्वान् प्रतिष्ठापयामि । आश्रय चेपा प्रहादयामि । प्रसब्धिसुखसजननतया चित्तलता चेपा व्यापर्तयामि । ससाररतिप्रसङ्गमा 10 चित्तसततिं चैषां परिणामयामि । धर्मारामरत्या पिशोधयामि । सानुशधर्मेभ्य परिशोध- यामि । सर्वाकुशलधर्मेभ्यो पिनिवर्तयामि । ससारस्रोतस आवर्तयामि । धर्मधातुनयसमुद्रेषु चित्ताविद्या चैपा निर्दहामि संभवगत्युपपत्तिव्याच्छेदाय । चित्तार्चिपाशय चैपा सजन- यामि सविताफलपतिलाभाय । चित्तसागर चैषा प्रसादयामि असहार्यश्रद्धालसजननाय । एवमह कुलपुत्र मंत्रीष्वज्ञाया बोधिसत्वचर्याया स्थित्वा धर्मेण लोकमनुशासामि । न 15 खल कुलपुत्र मद्विजितमासिन सत्वा ममान्तिकाद्भय त्रास छम्मितत्व रोमहर्षण वा निर्गच्छन्ति । ये च कुलपुत्र दरिद्रा सत्त्वा विविधोपकरणविकला मामुपसक्रान्ति अन्नार्थिनो वा पानार्थिनो वा वस्त्रार्थिनो या यात सर्वार्थिनो या, तानह पूर्वपरि- चितानेव विवृतान् राजकोशान् गृहीध्यमित्यप्यनुजानामि यस्यायें वृय पापक कर्म आरभेष प्राणिवध वा अदत्तादान वा काममिथ्याचार वा मृषावाद वा पैशुन्य पा पास्ष्य वा 20 सभिन्नप्रलाप वा अभिध्या वा व्यापाद वा मिय्यादृष्टिं या तदन्यानि वा विविधानि दृष्टिक्तान्यभिनिविशेष । अत तस्मात् सुप्रभान्महानगरानगरद्वारेभ्यो वीयिरण्यामुख चत्वरराझाटकेभ्यो यो येनार्थी स त गृहातु, पूर्वदचमेर यत्तन्मयेति । ये खलु पुन कुलपुत्र सुप्रभमहानगराभ्यन्तरनिवासिन सचा, स ते बोधिसत्वा महायानसप्रस्थिता । तेपा यथाशयपरिशुझ्या इद सुप्रभ महानगरमाभासमागच्छति, यदुत केयाचित् परीत्त 25 केषाचिदिपुल केपाचिन्मृत्तिकातल केयाचिद्वैद्यमणिरतसस्तृततल केपाचिन्मृत्तिकाप्राकार केपाचिदपराजितवरूध्वजवसरतमहाप्राकारपरिक्षिप्त केपाचिदाकीर्णशरकठल्लमुत्कूलनिकूल श्वप्रपातबहुलम्, केषाचिदनेकमहामणिरत्नसस्तृततल पृतोपचार समपाणितरजातम् , केपा- चिदसख्येपरतभवनविमानप्रासादकूटागारयंतलनिर्यहगाक्षनालार्धचन्द्रसिंहपञ्जरमणिवि. चित्रदर्शनीयमाभासमागन्दति । पहिर्नगरनिवासिनामपि शुद्धाशयाना वृतकुशलम् गाना 30 पर्युपासितबहुबुद्धोपादाना सर्वज्ञताभिमुखाना तज्ञताप्रनिशरणानां रसमयमाभासमागन्दति । ये मया पूर्व घोधिसत्वचर्यायां चरता चर्भि समवस्तुभि सीता , मदन्येषां मुम्नया- .

·-- १२८ गण्डन्यूहस्यम् । भासमागच्छति । यदा घ कुलपुत्र मद्विजतगसिन सत्या देशप्रदेवोपु ग्रामनगरनिगमन राष्ट्रराजधानीषु पञ्चकपाय रोके कालखगासदोभितान् दशाशलाना कर्मपयानप्पाचरित मिछन्ति, तदाह तेयामनुग्रहाय महाभेत्रीगम रोकेन्द्रियावतं नाम बोक्सित्त्वसमाधि समाएथे । समनन्तरसमापनस्य च मे बुरपुत्र इम समाधिम्, अब तेषा सपाना तानि 5 भयानि ते उपसर्गा तानि वेराणि ते पिनहनियादा ते चित्तसक्षोमा तानि विहिंसाचित्तानि प्रशमन्ति व्युपशान्त निवर्तन्ते निरुध्यन्ते तद्ययापि तदस्यैव महामैत्रीपंगमस्य लोक- न्द्रियावर्तस्य बोधिसत्वसमाधिधर्मताप्रतिलाभेन । अपि तु कुलपुत्र, आगमय मुहूर्त यावत् प्रत्यक्षीमरिष्यसि ।। अथ खल महाप्रभो राजा तस्या वेलाया महामेत्रीपूगम लोरेन्द्रियानतं बोधिसत्व 10 समाधि समापन्न । समनन्तरसमापन्नस्य च राज्ञो महाप्रभस्य इन महामंत्रीङ्गम लोफेन्द्रि यावत बोधिसत्यसमाधिम् , अथ तापदेव सुप्रभ महानगर सदेशप्रदेश सग्रामनगरनिगगजन पदराष्ट्रराजधानीपरिवार पडिकार प्रकम्पितम् । तस्य प्रचल्तस्तेऽपि रक्षप्राकारत रत्नप्रासादा रत्नगर्भाणि रहगृहाणि रत्नभवनानि रत्ननिमानानि रत्नकूटागाराणि रहनिहा रसहागि रक्षगवाक्षारनोदिका रनतोरणानि रत्नार्धचन्द्रा रत्नसिंहपञ्जराशि रनोटकानि रन 15 विम्यानि रनवितानानि रत्नसूनकिङ्किणीजालानि रत्नधण्टा रत्नध्वजा रनपत्ताकार रत तालः समचलिता सप्रगर्जिता सबट्टिता । ते च समाना पल् मनोज्ञ अपणीय शब्दमनुरवन्तो येन राजा महाप्रभ , तेनावनमन्ति स्म, प्रणमन्ति स्म । ये च ते सुप्रभात महानगराध्यतरवाशिन , सर्वे ते ग्रीतिप्रामोद्यपरिस्फुटचेतसो येत महाप्रभो राजा तेनाभि मुला उर्वशरीरेण प्रणमन्ति स्म । ये चात्य रिजितवासिन सत्वा सर्वग्रामनगरनिगम 20 जनपदराष्ट्रराजधानीपु, तेऽपि सर्वे प्रहादितकापचिता प्रीतिप्रामोद्यजाता येन राजा महाप्रभस्तेनाभिमुखा प्रणेमु । ये च तिर्यग्योनिगता हितचित्ता येन राजा महाप्रभतेनाभिप्रणात । यानि च पर्वतशिखराणि तदन्ये चायुन्नता पृथिवीप्रदेशा , तेऽपि स येन राजा महाप्रभस्तेनाभिनता । ये च पुष्पवृक्षा फल्तृक्षा पक्षा धीजग्रामभूतनामशत्यतृणगुल्मौषधिवनस्पतयो वा, तेऽपि सर्वे येन महाप्रभो राजा तेनाभिनता । याने चास्य निचित सरिससरोवदतडागप्रनगणनदीपुष्कर रिण्युदपानानि, तान्यपि सर्वाणि येन राजा महाप्रभस्तेनाभिमुख वेग प्रामुञ्चन् ।। पभासितभिगति सभामगन्धोदकधाराभिश्चतुर्दिशमाप्रापन् । दश च देवपुत्र दश च नागराजराहस्राणि महाकालागरधूपपटरगन्धोदकमेधैर्थिचित्रविपुष्टता पाय- কাশি হাদয়গনন্দিননির্মিনবর্নিলৈমুনি রাসনালি, বিলবঠন 60 कोटीनियुतशतसाहनसप्रशदितोदारप्रमुगनिर्घोषाल्यारम्, असध्येयाप्सरोगणदिव्यसनीति मेघनिर्नादमनोइमधुरनिर्घोषागारम्, असख्येयदिन्यपिचिरनपुप्पमेघमारपणा फारम्, सवा तेऽपि सर्ने अन्योन्यमैत्रचिता Bom जहाति, २Bामनाम ·.. २१ महाप्रमः। असंख्येयनानावर्णदिव्यगन्धप्रवर्पणालंकारम् , असंख्येयदिव्यरतविचित्रमाल्यमेघप्रवर्षणालं. कारम्, असंख्येयनानावर्णदिव्यचूर्णमेघप्रवर्षणालंकारम् , असंख्येयदिव्यरत्नविचित्राभरणमेघ- प्रवर्पणालंकारम् , असंख्येयदिव्यरतखविचित्रविमलसूदमनानावर्णमेघप्रवर्पणालंकारम् , असंख्येयदिव्यरतनानाविचित्रच्छत्रमेवप्रवर्पणालंकारम् , असंग्ख्येयदिव्यसिंहकान्तरतध्वजमेघ- प्रवर्पणालंकारम् , असंख्येयदिव्यरतप्रभावालोज्वलितरनपताफामेघप्रवर्षणालंकारं गगनतल-5 मध्यतिष्ठन् महाप्रभस्य राज्ञः पूजाकर्मणे । ऐरावणश्च महानागराजा सर्व गगनतलमसंख्येय- दिव्यनानारनपअमेघसंछन्नमध्यतिष्टदसंख्येयदिव्यमणिरत्नहाराभिप्रलम्बितम् , असंख्येयदिव्य- रतपदामकलापाभिप्रलम्बितम्, असंख्येयदिव्यरत्नविचित्रमालागुणामिप्रलम्बितालंकारम्, असंख्येयदिव्यरतविचित्राभरणमालाभिप्रलम्बितालंकारम् , असंख्येयदिव्यविचित्ररत्नकुसुम- दामाभिप्रलम्बितालंकारम् , असंख्येयनानावर्णदिव्यगन्धराजसर्वदिक्स्फरणगन्धमेघसंयादिता- 10 लंकारम् , असंख्येयदिव्यरतवस्त्रनानावर्णमेघप्रवर्षणालंकारम् , असंख्येयदिव्यधूपविम्वपटल- 'मघप्रयपणालंकारम् , असंख्येयदिव्यनानावर्णचूर्णमेघसूक्ष्मप्रवर्पणालंकारम् , असंख्येयाप्सरो- गणदिव्यतूर्यसंगीतिमधुरमनोज्ञनि?पसंप्रयुक्तस्तुतिमेघसंचादिताभिप्रवर्षणालंकारं सर्वगगन- तलमध्यतिष्टत् अचिन्त्यनागेन्द्रवृपभिताविकुर्पितप्रभागेन । असंख्येयानि च राक्षसैन्द्रशत- सहस्राणि जलधरनिवासीनि चातुर्दीपिकलोकधात्यधिष्ठानधरणितलनिवासीनि च मांसरधिर-15 मक्षाणि जलचरमृगपशुपक्षिगवाश्चगजगर्दभनरनारीगणोजोहारीणि प्रदुष्टमनःसंकल्यानि नित्यं जगद्विहेठारिहिंसाप्रतिपन्नानि सर्वाणि परममैत्रहितचित्तानि सुप्रसन्नमुखवर्णानि सजगदपि- हिंसाविहेटापरमाणि परलोफसापेक्षाणि कृताञ्जलिपुटानि परमप्रीतिचित्तानि येन राजा महा- प्रभस्तेनाभिप्रणतान्यभूवन् , अतुल्यं च कायिकचैतसिकमुदारं सुरां प्रत्यनुभवन्ति स्म । अने- फानि च यक्षकुम्भाण्डपिशाचभूताधिपतिशतसहसाणि परममैत्रहितचित्तानि सुप्रसन्नमुरा• 20 यर्णानि सजगदनिहिंसारिहठापरमाणि परलोकसापेक्षाणि पृताञ्जलिपुटानि परमप्रीतिचित्तानि येन राजा महाप्रभः, तेनाभिप्रणतान्यभूवन् , अनुल्यं च कायिकचैतसिकमुदारं सुगं प्रसनु- मान्ति । एवं सर्गरत्यां नातुदापिकायां लोकयाती सर्वसत्वाना समयोगदोपसर्ग- परमिदरियादाधितसंक्षोभागिहिसाचित्तानि प्रशाम्यन्ति च्युपशाम्यन्ति प्रिनिरर्तन्ते निर- प्यन्ते प्रत्युदारर्तन्ते । यया चातुर्दापिकायां लोकशाती, एवं सान्या निसाहसमहासासापां 25 लोकमानी यापशमु दिक्षु दशोधानुकोटीनियुनशतसहरो सासवाना मामयोपयो. पसर्ग रविदागदाभितशोमाः पापरिहिसाचित्तानि प्रशान्तायगन् । ज्युपशान्तानि निशानि निरमानि प्रायुदारान्यभूयन्, यदत्त महामंत्रीरंगमम्प टोमेन्द्रिपारतम्य मोधिसापसातामनियाभेन ।

·15 राजानमनेकाशनमय त्या प्रदक्षिणीस पुनः पुनरवलोक्य महाप्रभम्य राज्ञोऽन्तिस्य
गण्डन्यूहस्त्रम् ।
[२१...
ममिनपरिवारतया, सजगपरिमाणमस्तानां हीनोत्कृष्टमव्यमसम्प्रयोगतया, धरगिसन-
मैत्रचित्चाना सजगन्तंधारणप्रतिपनतया, पूर्णचन्दमण्डलसमानाना सजग मनप्रसूतपुष्प
बानरस्मीनामादित्यमण्डलसमानानां सर्वज्ञेयज्ञानालोकारमासनतया, महाप्रदीपकल्पाना सर्व-
सत्यचित्तगहनान्रकारविधमनतया, उदकप्रसादकमगिरवसदृशाना सर्वसत्त्वचितरारोभाया
6 शायफासण्यापनयमतया, चिन्ताराजमगिरनसदृशानां सर्वजगदभिप्रायणिपिपरिपूरणनया,
महामास्तसदृशाना सर्वजगत्समाविसमापत्तिभवनसशतामहापुरपरिसंस्थापनतया चां ज्ञान
गुणान् या वक्कम्, पुण्यपरतो या तुलयितुम्, गुणभ्योतिर्गणगगनं या अबलोकयितुम् ,
महाप्रणिधिनायुमण्डलं या परिच्छेत्तुम् , धर्मसमतावलं वा प्रमातुम् , महायानव्यूहवर्गान् वा
परिदीपयितुम् , समन्तमचर्यानयरिशेपान् वा वक्तुम् , महाबोधिसत्लसमाधिभावनादार या
10 रिवरितम् , महारूरुणामधान वा संवर्णयितुम् ॥
गष्ट कुलपुत्र, इयमिहेय दक्षिणापये स्थिरा नाम राजधानी । तर अचाटा
पालिका प्रतिपसति । तामुपसंगम्य परिपृच्छ-कयं बोधिसत्त्वेन बोधिसत्त्वचया शिशि-
तव्यम्, क प्रतिपचयम् ॥
अथ ग्यछ मुथनः अष्टिदारको महाप्रभस्य राज्ञः पादौ शिरसामिान्य महाप्रभ
माने
प्रान्तः ॥ १९ ॥

·२२ अचला ।. अथ खलु सुधनः श्रेटिदारकः सुप्रभान्महानगरान्निष्कम्य मुहूर्त मार्गमनुसृत्य महा- प्रभस्य राज्ञोऽनुशासनीमनुविचिन्तयन् , तं महामैत्रीध्वजं बोधिसत्वचर्यानयमनुस्मरन् , तं लोकेन्द्रियावर्तमहासमाधिमुखालोकं परिभावयन् , तामचिन्त्यां बोधिसत्त्वकायविशुद्ध्यलंकार- सिंहासनव्यूहविमात्रतामभिनिहरमाणः, तामचिन्त्यां बोधिसत्त्वप्रणिधिपुण्याधिपतेयवलतामनु- 5 यन् , तमचिन्यं बोधिसत्वानां सत्त्वपरिपाकज्ञाननयं दृढीकुर्वाणः, तामचिन्त्यामसाधा- रणां बोधिसत्त्वपरिभोगमाहात्म्यतामनुविचिन्तयन् , तामचिन्त्यां बोधिसत्त्वाधिमात्रता निमित्तीकुर्वन्, तामचिन्त्यां वोधिसत्वानां सत्वपरिपाकविशुद्धिमनुस्मरन्, तामचिन्त्यां बोधि- सत्त्वपरिवारसंपत्परिशुद्धिमवकल्पयन् , तमचिन्त्य बोधिसत्वानां सत्वकार्यनिघ्यानालोकनय- मधिमुच्यमानः प्रतिलेभे चित्तप्रीतिप्रसादवेगं चित्तप्रहर्ष चित्तोप्लवं चित्तनन्दी चित्ता- 10 नाविलतां चित्तप्रभास्वरतां चित्तदृढतां चित्तविपुलतां चित्तापर्यादनताम् । स एवं कल्याण- मित्रानुस्मृतिमनसिकारप्रयुक्तोऽश्रूणि प्रवर्तयन् अनुविचिन्तयामास-अहो वतेदं कल्याण- मिनदर्शनं सर्वगुणरत्नाकरभूतं सर्वबोधिसत्वचर्यापरिशोधनपरिपूरणं सर्वबोधिसत्वस्मृति- विशुद्धिकरं सर्ववोधिसत्वधारणीमण्डलपरिशोधनं सर्वबोधिसत्त्वसमाथ्यालोकसंजननं सर्वबुद्ध- दर्शनप्रतिलाभसंभावनं सर्वयुद्धधर्ममेघसंप्रवर्पणं सर्वबोधिसत्त्वप्रणिधिनयसूचनमचिन्त्यप्रज्ञा-15 ज्ञानालोकसंजननं दृढवोधिसत्वेन्द्रियाकुरविवर्धनम् । परित्रायका मम कल्याणमित्राः सर्व- दुर्गतिप्रपातगतिभ्यः । प्रणेतारो मम कल्याणमित्रा धर्मसमतानयानुगमेन । दर्शयितारो मम कल्याणमित्रा मार्गसमविपतायाः। परिदीपकानि मम कल्याणमित्राणि महायानस्य । अववादकानि मम कल्याणमित्राणि समन्तभद्रबोधिसत्त्वचर्यायाम् । देशयितृणि मम कल्याणमित्राणि सर्वज्ञतानगरमार्गस्य । प्रवेशयितृणि मम कल्याणमित्राणि सर्वज्ञतापुरम् 120 अवतारकाणि मम कल्याणमित्राणि धर्मधातुनयसागरे । आलोककराणि मम कल्याणमित्राणि त्र्यध्वज्ञेयसागरनयस्य । दर्शयितृणि मम कल्याणमित्राणि सर्वार्थमण्डलगणस्य । विवर्धयितारो मम कल्याणमित्राः सर्वशुक्लधर्माणाम् ॥ तस्यैवं रुदतः ऋन्दतः परिदेवमानस्य गगतलगता देवगणाः सदानुबद्धाश्च संचोदका बुद्धदूता बोधिसत्त्वदेवता एवमाहुः-कल्याणमित्रानुशासनीप्रतिपन्नस्य कुलपुत्र बोधि-25 सत्त्वस्य बुद्धा भगवन्तोऽभिराधितचित्ता भवन्ति । कल्याणमित्रवचनाविलोमस्थायिनो योधि. सत्त्वस्य सर्वज्ञता आसन्नीभवति । कल्याणमित्रवचनाविचिकिसकस्य वोधिसत्त्वस्य आसन्नी- भान्ति कल्यागमित्राणि । कल्याणमित्रमनसिकाराविरहितस्य बोधिसत्त्वस्य सर्वार्था अभि- मुखीभान्ति । गच्छ कुलपुत्र, येन स्थिरायां राजधान्यामचलोपासिका । ततः श्रोष्यसि योधिसत्वचर्याम् । अथ खल सुधनः श्रेष्ठिदारकस्ततः समाधिज्ञानालोकाद् व्युत्याय अनु-30 पूर्वेण येन स्थिरा राजधानी तेनोपसंक्रम्प अचलामुपासिका परिमार्गति परिगवेपते । तस्य ।

·१३२ गण्डन्यूहसूत्रम् । [२२.०० महाजनकाय उपदर्शयति-एपा कुलपुत्र अचलोपासिका खनिवेशने मातापितसमागिनी कुमारभूता स्वशातिगणपरिवता महतो जनकायस्य धर्म देशयति ।। अथ खलु सुधन श्रेष्ठिदारको महाप्रीतिप्रसादप्रामोद्यपरिसुटचेता येन अचलाया उपासिकाया निवेशन तेनोपजगाम । उपेस अचलाया उपासिकाया निर्देशनद्वारे स्थितो 5 ऽपत्यत् स त निशन सुवर्णवर्णया आभया सुटमवभासित कायचित्तग्रहादिन्या । समनन्तरस्पृष्टस्य च सुधनस्य श्रेष्ठिदारकस्य तथा प्रभया, सनेिदयितेश्चर्यध्वजसमाधि प्रमुखानि शान्तिप्रदेवासमाविप्रमुखानि सजगद्वितसमाधिप्रमुखानि समन्तचक्षुरुपेक्षावती समाधिप्रमुखानि तयागतकोशसमाधिप्रमुखानि पञ्चमात्राणि समाधिमुखशतान्यवक्रान्तानि सभूतानि सूक्माणि मृदृनि । तद्यथापि नाम तदिवसामान्तस्य गर्भस्य विज्ञानम्, एव तानि 10 समाधिमुखानि सूत्माणि मृदून्याजातानि । तथारूप च गन्धमजिप्रत् यो न देवाना न देवयन्याना न नागाना न नागान्याना न यक्षाणा न यक्षकन्याना न गन्धर्वाणा न गन्धर्वस्न्याना नामुराणा नापुरकन्याना न गरडाना न गरडकन्याना न किनराणा न विनय याना न महोरगाणा न महोणमन्याना न मनुष्याणा न मनुष्यकन्यानाम् । न सा श्री दशदिशि लोके सविद्यते, या तस्या रूपेण समा, कुत पुनरत्तरि । न स 16 वर्णावभासोऽस्ति दशदिशि के स्थापयित्ला तथागतवर्णानभासम्, अभिषेकपातयोधि सत्यपालभाम च, यस्तस्या वर्णानभासेन सम, कुन पुनरुत्तरि । नास्ति तदात्मभावा रोहपरिणाहसस्थान दशदिशि रोके स्थापयित्वा तथागतात्मभावारोदपरिणाहससानम् , अभि पत्रप्राप्त पोधिसत्चाममारोहपरिणाइसस्थान च, यत्तस्या आत्मभापारोहपरिणाहसस्थानेन समम्, युत पुनरत्तरि । नास्ति स प्रभाव्यूहो दशदिशि थापयित्वा तयागत 20 प्रभाव्यूहम्, अमिपेक्प्राप्नोपिसत्त्वचर्यानभाव्यूह च, यस्तस्या प्रभा यूहेन सम , वुत पुनरुत्तरि । नान्ति स गयो दशदिशि रोके देवभवनेषु वा नागयक्षगन्धर्वासुरगरड. फिनरमहोरगमनुष्यामनुष्यभवनेषु वा यस्तस्या मुखकोशरिसृतगन्धन सम , बुत पुनरत्तरि । नास्ति स भवनव्यहपरिमोगो दशदिशि लोक स्वापयित्वा तयागतपरिभोगम् , अभिपकप्राप्त कोपिसत्यपरिभोग च, यस्तस्या मानव्यूहपरिभोगेन सम , युत पुनरुत्तरि । नास्ति सर - परिवारसरत् दशदिशि के स्थापयित्वा तथागतपरिवारसपदम् ,अभिपकप्राप्तयोधिसत्यपरि- चारमपद च, या तस्या परियारसपदा समा, कुत पुनरत्तरि । न स सत्व साचनिया ये सपियत दशदिशि लोक य समर्थोऽच गमुपासिका रागचित्तेन प्रेक्षितुम् । न स सव सत्पनिकाये सरिधते दशदिशि रोके य अवगया उपासिकापा सहदर्शनेन देशो न गुपशम गच्छेत् । तथापि नाम दश शतसहस्रशातिनो महाप्रसाण कामाचरा मेगान समुदापति, एक्मेर सहदर्शनेन अचगया उपासियापा सत्यानाशा न सगुदा . Sगली ·10 -२२.०] २२ अचला। १३३ चरन्ति । न स सत्त्वः सवनिकाये संविद्यते दशदिशि लोके यो अचलाया उपासिकायाः सहदर्शनेन तृप्तिमापयेत स्थापयित्वा प्रज्ञातृप्तान् ।। अय खलु सुघनः श्रेष्टिदारकः कृताञ्जलिपुटोऽचलाया उपासिकाया अचिन्त्यां कायाधिपतेयताम्, अचिन्त्यं रूपवर्णसंस्थानारोहपरिणाहम् , अचिन्सं च सर्वक्षितितलनगर- महापर्वताप्रतिहतं रश्मिजालन्यूह दृष्ट्वा अचिन्त्य सत्त्वार्थकरणं च सरोमकूपविस्तं गन्ध- । माघ्राय अपर्यन्ता च परिवारसंपदमवलोक्य ' असंहायं च भवनविमानव्यूहसंपदमुद्रीक्ष्य अपरिमाणांश्च गुणसमुद्रानवगाह्य अचलामुपासिकामनया गायया अभ्यष्टौपीत्- शीलं सदा यदमलं परिरक्षितं ते क्षान्तिर्यतः सुपिपुला परिभागिता च । वीय च वज्रमिन यदृढमास्थितं ते तेनोद्गता जगति भास्यचलेन्द्रकल्पा ॥१॥ अथ खल सुधनः श्रेष्टिदारकोऽचलामुपासिकामनया गाथया अभिष्टुत्य एवमाह- मया आयें अनुत्तराया सम्यक्सबोधौ चित्तमुत्पादितम् । न च जानामि कय बोधिसत्वेन बोधिसत्वचर्यायां शिक्षितव्यम्, कय प्रतिपत्तव्यम् । श्रुतं च मे आर्या बोधिसत्वाना- मनादानुशाप्सनी ददातीति । तद्वदतु मे आर्या-कयं वोधिसत्त्वेन बोधिसत्वचर्यायां शिक्षि-15 तव्यम् , कयं प्रतिपत्तव्यम् ।। अय खल्वचलोपासिका स्निग्धया वोधिसत्त्वाचा मनोज्ञया प्रेमणीयया सुधनं श्रेष्टिदारकं प्रतिसमोद्य एवमाह-साघु साधु कुलपुत्र, येन तेऽनुत्तराया सम्यक्सबोधौ चित्त- मुत्पादितम् । अह कुलपुत्र दुर्योधनज्ञानगर्भम्य बोधिसत्त्वविमोक्षस्य लामिनी, इटसमादान- वोधिसत्तचर्यामुखे च अनुशिक्षामि । सर्वधर्मसमताभूमिधारणीमुखस्य च लाभिनी, दृढ-20 समादानबोधिसत्वचर्यामुखे च अनुशिक्षामि । सर्वधर्मसमताभूमिधारणीमुखस्य च लाभिनी, सर्वधर्मतत्वोद्योतनं च मे प्रतिमानज्ञानालोकमुखमरक्रान्तम्, धर्मपर्येष्ट्यपरिखेदव्यूहं च मे समाधिमुखं प्रतिलब्धम् । आह–क एतस्य आर्ये दुर्योधनज्ञानगर्मस्य वोधिसत्वनिमोक्षमुखस्य विपयः, घटसमादानबोधिसत्त्वचर्यामुखस्य च सर्वधर्मसमताभूमिपारणमुग्वत्य च सर्वधर्म- तत्त्वोद्योतनप्रतिमानालोकमुखस्य च धर्मपर्येष्ट्यपरिखेदव्यूहसमाधिमुग्वस्य च विषय. आह-25 दुरधिमोक्ष कुलपुत्र इद स्थानम् । आह-वद आर्ये, बुद्धानुमान कल्याणमित्रपरिग्रहेण च अधिमोक्ष्ये अतरियामि विज्ञास्यामि विचारयिष्यामि अनुनरिष्यामि निथ्यास्यामि उप- निष्यास्यामि प्रत्यक्षिप्ये निभावयिष्यामि, न विरोधयिष्यामि, न विकल्पयिष्यामि, न समारोपयिष्यामि, समीकरिष्यामि ॥ अप खल्ल अचलोपासिका सुधन श्रेष्टिदारकमेवमाह-भूतपूर्व कुलपुत्र, अतीतेऽ-30 पनि विमलप्रभे कल्पे प्रलम्बबाहुर्नाम तयागतो लोके उदपादि । अह च राज्ञो विद्युद्दत्त- १B प्रतिसबोय.

·। गण्डन्यूहसूत्रम् । [२२ स्यैका दुहिता भनम् । तया मे रात्र्या प्रशान्ताया पिहितेषु राजपुरद्वारेषु, सुप्तयोर्माता पिनो , सप्रसुप्तेषु नरनारीगणेषु, व्युपशान्तेषु तुर्यतालावचरनिर्घोपेषु, शयितेषु सभागचरितेषु पञ्चसु क्न्याशतेपु, शयनतलगतया गगनतलगता ज्योतिर्गणवती रजनी प्रेक्षन्त्या उपर्य तरिक्ष स भगवान् प्रलम्बयाहस्तथागतोऽर्हन् सम्यक्सवुद्ध सुमेररिख अचलेन्द्रानेकदेवनागपक्षगधरी ६ मुरगरुडफिलरमहोरगपरिवारोऽचिन्त्यासख्येयोधिसत्वगणपरिवृत सर्वदिगप्रतिहतरमिजार स्परणकायो दृष्ट । तस्य च तथागतस्य सरोमपितरेभ्यस्तथारूपो गन्ध प्रवाति, येनास्थि प्रहादितपायचिचा प्रहर्षितमानसा शयनतलातुल्याय दशनररकृतरपुटाञ्जलिर्धरणिताप्रति प्टिता त भगात प्रलपराहु तथागतमहन्त सम्यक्सबुद्ध नमस्कृ या मी नमस्य अरोग्यशाना पर्यत नाधिगच्छामि । वामदक्षिणत प्रमाण नोपैमि रक्षणानुव्यञ्जनसपदमनुर्विचिन्तयमाना 1० तृप्ति नामोमि । तस्या मम कुशुत्र एतदभवत्-कीडश वर्म वृत्या इयगीदृशी कायसपन प्रतिलभ्यते रक्षणानुव्यञ्जनसपदा जायते प्रभाव्यूहसपासभाति परिवारसपदमिनिर्वक मनोमयगमनपरिभोगसपत्प्रादुर्भवति । पुण्यसपटुत्पद्यते । ज्ञानसपद्विशुद्धयते अचिन्त्यसमाधि वियुतिसपत्समुदागच्छति । धारणीसपत्परिनिष्पद्यते । प्रतिमानसपद्वशीभवति । अथ खलु कुलपुन स भगवान् प्रलम्बबाहुस्तथागतो ममाध्याशय विदित्वा एवमाह- 1 दुर्योधनचित्त ते दारिक उत्पादयितव्य सलेशनिर्याताय । अपराजितचित्त सर्वामिनिवेश. निर्वेदाय । असमुचितचित्त गम्भीरधर्मनयानुगमाय । अक्षोभ्यचित्त विषयाशयसत्त्वसागर यतप्रपातेषु । असमूचित्त सर्वभवायुपपत्यायतनेषु । अपितृतचित्त सर्वबुद्धदर्शनामि रापाप्रतिप्रभब्धये । असतुष्टिचित्त तथागतधर्मभवसप्रत्येपणाय । निष्पत्तिचित्त सर्व बुद्धधनयाटोकानुगमाय । सधारणाचित्त सर्वतथागतधर्मचक्राणाम् । असप्रमोहचित्तम तश 20 सोताते, फिमुत तथागतवदनविनिर्गतज्ञाने । विभाजनचित्त च ते दारिक उपादनि तव्य यथाशयसनसत्वधर्मस्तसविभजनाय ॥ साह कुरपुर तस्य भगवत प्ररम्बबाहोस्तथागस्थाईत सम्यक्सबुद्धस्यान्तिका दिमानि एररूपाणि धर्मनयानुशासनीमुखानि श्रुया सर्ववज्ञानमभिकाइमाणा दशयल भानममिप्रार्थयमाना युद्धसरस्वतीममिलपती बुद्धप्रभाव्यह परिशोधयितुकामा बुद्धशरीर २७ सपद परिनिष्पादयितुकामा बुद्धक्षणानुव्यसनविशुद्धिमभिकाङ्क्षमाणा बुद्धपर्प मण्डल सपदमभिप्रार्ययमाना बुद्धक्षेत्रपिशुहिमभिलपती बुद्धेर्यापथसपदमभिकाइमाणा बुद्धाय प्रमाणसपदमभिनन्दती सशसर्वश्रामप्रत्येयबुद्धायचित्तमुपादितवती दुर्योधनयन मित्र सप्तायुधः । नामिजानामि यु-पुत्र तत उपादाय एतेन चित्तोत्पादेन जम्बुद्वीप परमाणुरज सम कसैरपि कामान् परिभोक्कुम्, क पुनर्वादो यद्वयसमापत्या । मामि 30 जानामि पुपुत्र तत उपादाय एकप्रतियचित्तमुपादयितु समाधवेषु, प्रागेपानप गमिषु तदन्येषु सर्पद । नाभिजानामि तत उपादाय एकचित्तो पादमभ्यामष्टिसांगा Bौद्रियगमापाया ·, , -२२.०] २२ अचला। मुत्पादयितुम् , प्रागेव तदन्येपूपकरणेषु ममकाराभिनिवेशम् । नाभिजानामि चित्तसमोहं नान्यत्वसंज्ञामव्याकृतचित्ततां वा च्युत्युपपत्तिगर्भसंवासेष्वपि, प्रागेव समन्याहरमाणा । नाभि- जानामि तावद्भिः कल्पैरेकबुद्धदर्शनमपि विस्मर्तुम् । अन्तशः समदर्शनविज्ञप्तिमपि, प्रागेव दशबोधिसत्त्वचक्षुःप्रतिभासप्राप्तेषु । नाभिजानामि तत उपादाय सर्वतथागतधर्ममेधान् संप्रतीच्छमाना एकधर्मपदव्यञ्जनमपि मनसा विस्मर्तुम् , अन्तशः संज्ञाकृतमपि, प्रागेव तथा- 5 गतवेदनकोशविनिःसृतम् । नाभिजानामि तत उपादाय तावतो धर्मसागरान् पिबन्ती एकपदमप्यनिध्यातमविलोकितम् , अन्तशो लौकिकेषु धर्मेषु । नाभिजानामि तत उपादाय तारतां धर्मनयसागराणामेकधर्मनयद्वारमपि यत्र मया न समाधिरभिनिर्हतः, अन्तशो लौकिकशिल्पज्ञाननयेष्यपि । नाभिजानामि तत उपादाय तावतां तथागतानां धर्मचक्र संधारयमाणा यथासंधारितादेकपदव्यञ्जनमप्यनुस्रप्टम्, अन्तशोऽन्वयज्ञानानुगमनेनापि 10 अन्यत्र सत्चविनयवशात् । नाभिजानामि तत उपादाय तावतां बुद्धदर्शनसमुद्राणामेक- प्रणिधानमपि यन्मया न सर्वसत्त्वसागरविशुद्धयेऽभिनिर्दृतम्, अन्तशो निर्माणबुद्धप्रणिधि- विचारेष्वपि । नाभिजानामि तत उपादाय तावतां बुद्धसमुद्राणां पूर्वबोधिसत्त्वचर्यासमुद्रा- देकबोधिसत्त्वचर्यामपि, या मया न खचर्यापरिशुद्धयेऽभिनिता । नाभिजानामि तत उपादाय एकसत्वमपि चक्षुखभासमागतं यो मयानुत्तरायां सम्यक्संबोधौ न समादापितः । 15 नाभिजानामि तत उपादाय एकचित्तोत्पादमपि श्रावकप्रत्येकबुद्धमनसिकारप्रतिसंयुक्तमभि- निहर्तुम् । नाभिजानामि कुलपुत्र तत उपादाय जम्बुद्वीपपरमाणुरजःसमैः कल्पैरेकपद- व्यञ्जनेऽपि संशयमुत्पादयितुं द्वयसंज्ञां वा विकल्पसंज्ञां या नानात्वसंज्ञां वा अग्रहसंज्ञा वा हीनप्रणीतसंज्ञां या अनुनयप्रतिघसंज्ञां वा उत्पादयितुम् ॥ साहं कुलपुत्र ततः पश्चादविरहिता अभूवं बुद्धोत्पादैः । अविरहिता बुद्धभगवद्भिः । 20 अविरहिता बोधिसत्वैः । अविरहिता भूतकल्याणमित्रैः । अविरहिता बुद्धप्रणिधानश्रवेण । अविरहिता. बोधिसत्वचर्याश्रवण .। अविरहिता वोधिसत्त्वपारमितानयश्रवण । अविरहिता बोधिसत्त्वभूमिज्ञानालोकनयश्रवेण । अविरहिता बोधिसत्वधारणीसमाध्यक्षयकोपनिधान- श्रवणप्रतिलाभेन । अविरहिता अनन्तमध्यलोकधातुजालप्रवेशावतारनयश्रवण । अविरहिता अनन्तमध्यसत्त्वधातुसंभवहेतुश्रवणप्रतिलाभेन । अविरहिता सर्वजगन्क्लेशजालमण्डलपर्या- 25 दानज्ञानालोकेन । अविरहिता सर्वसत्त्वकुशलमूलसंभवहेतुज्ञानप्रतिलाभेन । अपिरहिता सर्व- सत्त्वपयाशयकायसंदर्शनेन । अविरहिता सर्वसत्त्वाज्ञापनखरमण्डलपिशुद्धया । एतं च मे कुलपुत्र दुर्योधनज्ञानगर्भ बोधिसत्त्रविमोक्षमुखम् , एतच्च सर्वधर्मपर्येष्टयपरिखेदव्यूहं समाधि- मुखं समापन्नायाः, एतच्च दृढसमादानवोधिचर्यामुखं प्रविचिन्वन्त्याः। एतच सर्वधर्मसमता- भूमिधारणीमुखम् । एतच्च सर्वधर्मनलोद्योतनप्रतिभावज्ञानालोकमुखं व्यवचारयन्त्या अचि-30 न्यानि प्रातिहार्याणि भवन्ति । इच्छसि त्वं कुलपुत्र, प्रत्यक्षो भवितुम् ! आइ-इच्छाम्यायें । S'वन for वदन ·गण्डव्यूहसूत्रम्। २२.०- अथ खल अचलोपासिका यथानिषण्णैव दुर्योधनज्ञानगर्भबोधिसत्वनिमोक्षमुखपूर्व गमानि सर्वधर्मपर्येष्टयपरिखेदव्यूहसमाधिमुखपूर्वगमानि अमोघमण्डलव्यूहसमाधिमुखपूर्वगमानि दशबलज्ञानमण्डलाभिमुखसमाधिमुखपूर्वगमानि बुद्धपशाक्षयकोशसमाधिविमोक्षमुखपूनगमानि च दश समाधिमुखशतसहस्राणि व्यवलोकयति अनुविचारयति अनुसरति निध्यपयति । 5 समनन्तरसमापनाया च अचलायामुपासिकायाम् , अपश्यत् सुधन श्रेष्ठिदारको दशसु दिक्षु दशबुद्धक्षेत्रानभिलाप्यपरमाणुरज समान् लोकधातून पडिकार प्रकम्पमानान्, परिशुद्ध वैडूर्यमयान् सस्थितान् । एकैकस्मिञ्च लोकधातौ कोटीशते चातुर्महाद्वीपमाना लोकधातून कोटीरात तथागतानामपश्यत् । काश्चित्तुपितररभवनगतान् , काश्चिद् यावत्परिनिर्वाय माणानपश्यत् यदुत अनावरणखात्परिशुवैडूर्यमयलोकधातूनाम् । एकैक च तथागत 10 सर्वधर्मधातुस्फरणरश्मिजालप्रभामण्डलम् , एकेक च तथागत सुविभक्तपन्मण्डलसमुदम पश्यत् । एकैस्य च तथागतस्य सर्वधर्मचक्रोद्योतन ससत्त्वश्रोत्रविज्ञपन खरमण्डलमश्रौषीत् ।। अथ खत्यचलोपासिका तत समाधय॒त्याय सुधन श्रेष्टिदारकमैत्रमाह-दृष्ट ते कुलपुत्र, श्रुत विज्ञातम् ? आह-~-दृष्टमार्ये, श्रुत विज्ञातम् । आह-श्वमह कुलपुत्र, रद्धसमादानाया बोधिसत्त्वचर्यायामनुशिक्षमाणा सर्वधर्मपर्येष्ट्यपरिखेदव्यूहसमाधिरामायना 15 दुर्योधनशानगर्भबोधिसत्त्वनिमोक्षमुखप्रतिष्ठिता सर्वधर्मसमताभूमिधारण्यनुगमेन सर्वधर्म तलोद्योतनप्रतिभानज्ञानालोककौशल्येन सर्वसत्त्वान् सुभाषितेन सतोपयामि । किं मया शक्यमचिन्याप्रमेयगुणसमन्वागताना बोधिसत्त्वाना चयाँ ज्ञातु गुणान् या वक्तुन् । येते द्विजर्षभा इव गगनतलेऽनिकेतचारिण । ये ते महागरुडेन्द्रा इव सत्त्वसागरमवगाहन्ते परिपकबोधिसत्त्वोद्धरणतायै । ये ते वणिज इव सर्वज्ञतारनद्वीपेऽनुविचरन्ति दशवलज्ञानरना 20 मिकाङ्गिण । येते बलयकैवर्ता इव ससारसागरेऽनुविचरन्ति रुचिरधर्मचक्रमण्डलजालहस्ता तृप्णोद्भवसत्वपरिपाचनाभ्युद्धरणतायै । ये तेऽसुरेन्द्रा इव त्रिभुवनपुर स्फरित्या विचरन्ति केशासुरसक्षोभोवृत्तसशमनतायै । ये ते दिनकरमण्डलमिव धर्मधातुगगनतले समुदागीत सत्त्वतृष्णासग्लिशपको टोपणताथै । ये ते पूर्णचन्द्रमण्डलमिव ज्ञाननभस्थदागच्छति पिनेयमन कुमुदविनोधनतायै । ये ते धरणितलमियानुनयप्रतिधोनामावनामविषमे समा लोके 25 सतिष्टन्ते सर्वजगकुशलेन्दियाङ्गुरप्ररोहणविवर्धनतापै। ये ते भारुत इवासङ्गराईदिग्विचारिण सर्पसत्वकेशदृष्टिदुमलतापनारामो मूलनतायै । ये ते चावर्तिन इव लोके विचरन्ति चतु: समहवस्तुपरिष्कारोपकरणसर्वजगत्सग्रहणताय । गच्छ कुलपुत्र, इहैव दक्षिणापयेऽमिततोसरे जनपदे तोस नाम नगरम् । तत्र सर्वगामी नाम परिवाजक प्रतिवसति । तमुपसन्य परिपृच्छ कप बोधिसत्वेन बोधिसपर्याया शिक्षितव्यम्, कथ प्रतिपत्तव्यम् ।। अय सल सुधन. श्रेष्ठिदारकोऽचलाया उपासिकाया पादौ शिरसाभिवन्ध अचलानुपासिकामनेकारातसहसात्व प्रदक्षिणीकृत्य पुन पुनरवलोक्य अचलाया उप सिकाया अतिरामात ॥ २०॥ । 30 10-- ·२३ सर्वगामी। अय खलु सुधनः श्रेष्ठिदारकोऽचलामुपासिकामामुखीकृत्य अचलाया उपासिकाया अनुशासनीमनुस्मरन् , यदचलयोपासिकया दर्शितं श्रावितं देशितं संवर्णितं योजितं विभक्तं प्रभावितं विस्तं तसंभावयन् , अनुसरन् अनुविचिन्तयन् अवतरन् भावयन् निगमयन् निध्यायन् अवभासयन् समीकुर्वन् अनुपूर्वेण देशेन देशं जनपदेन जनपदमनुचंक्रमन् । अनुविचरन् येनामिततोसलो जनपदस्तेनोपजगाम । उपेत्य तोसलं नगरं परिमार्गन् परिगवेप- माणोऽनुपूर्वेण तोसलं नगरमनुप्राप्तः । सूर्यास्तंगमनकाले स तोसलं नगरमनुप्रविश्य मध्ये नगरझाटकस्य स्थित्वा वीथीमुखेन वीथीमुखं चत्वरेण चत्वरं रथ्ययारभ्यां सर्वगामिनं परिव्राजकं परिगवेषमाणो व्यवचारयन् अद्राक्षीदात्र्यां प्रशान्तायां तोसलस्य नगरस्योत्तरे दिग्भागे सुलभं नाम पर्वतम् । तस्य शिखरे विविधतृणगुल्मौपधिवनारामरचिते महावभासप्राप्तं 10 भास्करमिवोदितम् । तस्य तमवभासं दृष्ट्वा उदारप्रीतिवेगसंजातस्य एतदभवत्-असंशय- महमत्र पर्वतशिखर कल्याणमित्रं द्रक्ष्यामीति । स तस्मानगरादभिनिष्क्रम्य येन सुलभः पर्वतः, तेनोपेत्य सुलभं पर्वतमभिरुझ येन तन्महावभासं पर्वतशिखरं तेनोपसंक्रामनद्राक्षीदूरत एव सर्वगामिनं परिव्राजकं महाब्रह्मातिरेकवर्ण श्रिया देदीप्यमानं दशभिर्ब्रह्मसहस्रैः परिवृतं चंक्रमे चक्रम्यमाणम् । स तस्य पादौ शिरसाभिवन्द्य तमनेकशतसहस्रकृत्वः प्रदक्षिणीकृत्य 15 पुरतः प्राञ्जलिः स्थिरवा एवमाह-मया आर्य अनुत्तरायां सम्यक्संबोधौ चित्तमुत्पादितम् । न च जानामि कयं बोधिसत्त्वेन बोधिसत्त्वचर्यायां शिक्षितव्यम् , कथं प्रतिपत्तव्यम् । श्रुतं च मे आर्यो बोधिसत्वानामववादानुशासनी ददातीति । तद्वदतु मे आर्यः कथं बोधि- सत्त्वेन बोधिसत्त्वर्यायां शिक्षितव्यम्, कयं प्रतिपत्तव्यम् । आह-साधु साधु कुलपुत्र, यस्त्वमनुत्तरां सम्यक्संबोधिममिसंप्रस्थितः । अहं कुलपुत्र सर्वगामी सर्वत्रानुगतायां बोधि- 20 सत्त्वपर्यायां स्थितः समन्तमुखव्यवचारणालोकेन समाधिमुखेन अभावप्रतिष्ठितया आर्यानभि- संस्कारिकया समन्तधर्मधातुतलभेदेन च प्रज्ञापारमिताज्ञानालोकमुखेन समन्वागतः । सोऽहं कुलपुत्र सर्वसत्स्वभाजनलोकव्यवचारेषु सर्वसत्त्वगतिव्यवचारेषु सर्वसत्त्वध्युति- मुखेषु सर्वसत्त्वोपपत्तिमुखेषु सर्वभवगतिसंभेदेषु विविधोपपत्त्यायतनविचित्रे लोकसंनिवेशे विचित्रवर्णसंस्थानारोहपरिणाहानां सत्त्वानां नानाविधोपपत्तिसंयोजनानां नानाप्रयोगाणां 25 विचित्राधिमुक्तानां यदुत देवगतिपर्यापन्नानां नागगतिपर्यापनानां यक्षगतिपर्यापन्नानां गन्धर्व- गतिपर्यापनानामसुरगतिपर्यापनानां गरुडगतिपर्यापन्नानां किन्नरगतिपर्यापन्नानां महोरगगति. पर्यापनानां नरकगतिपर्यापनानां तिर्यग्योनिगतिपर्यापन्नानां यमलोकगतिपर्यापनानां मनुष्य- गतिपर्यापनानाममनुष्यगतिपर्यापन्नानां विविधदृष्टिगतिनिश्रितानां श्रावकयानाधिमुक्ताना प्रत्येकबुद्धयानाधिमुक्तानां महायानाधिमुक्तानां सत्त्वानामयं करोमि विविधैरुपायैर्विविधैर्शन-30 नयप्रयोगैः । यदुत केषांचित्सत्त्वानां विविधलौकिकशिल्पशिक्षणतया अर्थ करोमि सर्व १B सुरभ. गण्ड.१८ ·गाउल्यूएसनम् । [२re- शिल्पज्ञानभेदयतीधारण्यालरोफेन । फेपांचित् सत्यानां चतुःसंग्रहवस्तुप्रयोगेण अर्थ झरोमि पद्धत सर्वज्ञानोपनयनाय । केपांचित् सत्यानां पारमितासंवर्णनतया अर्थ करोमि यदुत सर्वज्ञत्तापरिणामज्ञाननयालोकसंजननतया । केचित् सत्वानो योधिचित्तसंवर्णनतया अप करोमि यदुत बोधिवीजाविप्रणाशोपस्तम्भसंजननतया । केपांचित् सत्त्वाना सर्वाकारयोधि- 5 सचचयासंवर्णनतया अयं करोमि यदुत सर्वयुद्धक्षेत्रपरिशोधनसर्वसत्यपरिपाकप्रणिधिसं- जननाये। कपांचित् सत्त्यानामुगिसंजननतया अर्थ करोमि यदुत दुश्चरितविपाकनिष्यन्द- नरकगतिदुःखवेदनानुभवसंदर्शनतया । केपांचित् सत्चानां महाप्रीतिसंजननतया असे करोमि यदुत सर्वतथागतावरोपितदक्षिणानियतसर्वज्ञताफलपर्यवसानेऽम्युदीरणतया । केयां- चित् सत्त्वानां सर्वतयागतगुणवर्णसंप्रकाशनतया अर्थ करोमि यदुत बुद्धगुणशरीरामिलाप- 10 सर्वज्ञताप्रणिधिसंजननताय । केपांचित् सत्यानां बुद्धमाहात्म्पसूचनया अयं करोमि यदुत अविवानाभोगगप्रतिप्रश्नन्धयुट्कार्यानुष्टानसक्तबुद्धकायप्रतिलम्भाभिलापसंजननतायै फेवां- चित् सत्याना बुद्धाधिपतेयतासंदर्शनतया अर्थ करोमि यदुत अनभिभूतबुद्धात्मभाव- संपत्प्रतिलाभामिलापसंजनमताये ॥ अपि तु खलु पुनरहं कुलपुत्र, इह नगरे तोसले सर्वरय्यासु सर्वचत्वरेषु 15 सर्वशृङ्गाटकेषु सर्ववीयीमुखेषु सर्वगृहेषु सर्वश्रेणिषु सर्वकुलेषु सर्वकुलपरिवर्तेषु यथासनि- पतितानां त्रीपुरपदारकदारिकाणां यथाशयानो यथाप्रयोगाणां यथाधिपतेयानां यथाव्यव- चाराणां तत्समागानि आत्मभावारोहपरिणाहसंस्थानानि अभिनित्य धर्म देशयामि । न च ते सत्त्या अवबुध्यन्ते केनेदं देशितम्, कुनो यायमिति । अन्यन्न श्रुत्वा तथनाय प्रतिपद्यन्ते । मेऽपीमे कुलपुत्र जम्बुद्वीपे षण्णवतियो पापण्डा विविधदृष्टिगताभिनिविष्टाः, तत्राप्यई. 20 सर्वत्रानुगच्छामि विविधदृष्टिगतसकानां मत्थानां परिपाचनतायै । यथा च कुलपुत्र अहमिह तोसले नगरे सत्त्यानामयं करोमि, एवं जम्बुद्वीपे सर्वप्रामनगरनिगमजनपदराष्ट्र राजधानीपू सत्वानामयं करोमि । यया जम्बुद्वीपे, तथा सर्वत्र चातुर्दापके लोकधातो, एवं साहने द्विसाहने त्रिसाइने महाप्साही लोकधातौ, एवं दशम दिक्षु, अपरिमागे लोकघातुपु, सर्वसत्त्वपयेषु सर्वसत्यप्रतिष्ठानेषु सर्वसत्त्वनिकेतेषु सर्वसत्वनिलयसंज्ञागते 25 सर्वसत्यपरिवर्तेषु सर्पसत्त्वसमवसरणेषु सर्वसत्वसमुद्रेषु सर्वसत्त्ववंशेषु सर्वसत्वदिक्षु सर्वसनविदिक्षु सर्वसत्त्वविधिषु यथाशयाधिमुलानां सस्वानामयं करोमि । विविधैरुपायै- विविधैर्नविविधैर्विविधाभियुक्तिभिर्विविधैः संप्रयोगः विविधैरुपायनयविविधाभिः कियाभि- विविधरूपवर्णसंदर्शनसंप्रसादनतया विविधवाक्पयोदीरणतया सत्त्वानामर्थ फरोमि ! एतामहं कुलपुत्र सगामिनी सर्वत्रानुगतां बोधिसत्यचयां प्रजानामि । किं मया शक्य 300 बोधिसत्यानां सर्वजगन्मपशरीराणां खकायसवकायासभेदसमाधिप्रतिलब्धानां सर्वभयगत्पनु- यतविपुल निर्माणचक्राणां सर्वलोकोपपत्तिखशरीरानुविचारिणां सर्वजगन्नयनरोचनरुचिर- S'जगत्यम ·-२३.०] २३ सर्वगामी। .निर्माणचक्रपरमाणां सर्वजगजातिकुलजन्मोपपत्तिप्रदर्शकानां सर्वकल्पसंवासाप्रतिहत- प्रणिधिचक्राणामिन्द्रजालतलोपमचर्याज्यूहावभासप्रतिलब्धानां सर्वजगदयक्रियानुपलेपसंवास- परमाणां प्रयध्वजगत्तलसमतानुगतानां नैरात्म्यवतीज्ञानधातुप्रतिभासितापर्यन्तमहाकरुणा- गर्माणां सर्वजगत्कुशलाधानाभिमुखानां चर्या ज्ञातुं गुणान् वा वक्तुम् ।। गच्छ कुलपुत्र, इहैव दक्षिणापये पृथुराष्टुं नाम जनपदः । तत्रोत्पलभूतिर्नाम । गान्धिकश्रेष्ठी प्रतिवसति । तमुपसंक्रम्य परिपृच्छ कयं बोधिसत्त्वानां बोधिसत्त्वचर्यायां शिक्षितव्यम् , कयं प्रतिपत्तन्यम् ॥ अय खल सुधनः श्रेष्ठिदारकः सर्वगामिनः परिव्राजकस्य पादौ शिरसाभिवन्ध सर्वगामिनं परिव्राजकमनेकशतसहस्रकृत्वः प्रदक्षिणीकृत्य पुनः पुनरवलोक्य सर्वगामिनः परिव्राजकास्यान्तिकात् प्रक्रान्तः ।। २१ ।। I0 ·२४ उत्पलभूतिः। अप खल्ल सुधनः श्रेष्ठिदारकोऽनपेक्षः काये जीविते च, अनपेक्षः सर्वभयभोगा- परिगहोपादानाभिनिवेशनापत्तिपू, अनपेक्षः सर्वसत्त्वदेशरतिपु, अनपेक्षः सर्वरूपशब्दगन्ध- रसस्पष्टव्येषु, अनपेक्षः सर्वपरिवारोपमोगपरिभोगेप, अनपेक्षः सर्वराज्यैश्चर्याधिपत्यसुखेष, सापेक्षः सर्वसत्त्वपरिपाचनविनयपरिशुदिपु अनुत्तरवुद्धक्षेत्रपरिशुद्धयभिनिर्हरणतया, सापेक्षः सर्वतथागतपूजोपस्थानपरिचर्यावितततया, सापेक्षः सर्वधर्मेपु खभावपरिज्ञानानुगमाय, सापेक्ष सर्वबोधिसत्वगुणेषु सर्वगुणसागरेषु प्रतिपत्यच्यवनतायै, सापेक्षः सर्वबोधिसत्वमहापणि- धानेपु सर्वकल्पानवशेषवोधिसत्त्वचर्यासंवासनताये, सापेक्षः सर्वतथागतपर्पन्मण्डलसमुद्रा पतारेषु, सापेक्षः सर्वबोधिसत्वसमाधिमुखेषु एकैकसमाधिमुखसर्वबोधिसत्त्वसमाथ्यसंख्येया- 10 वतरणयिकुर्वणतायै, सापेक्षः सर्वधर्मज्ञानालोकचक्रेषु सर्वतथागतधर्मचक्रसंप्रतीच्छनातृह- तायै सर्वकल्याणमित्राकरान् सर्वकल्याणमित्रसंभवने, तोच अन्यांश्च सर्वबोधिसत्वगुणान् संपश्यन् अनुपूर्वेण येन पृथुराष्ट्र जनपदस्तेनोपसंक्रम्य उत्पलभूति गान्धिकश्रेष्ठिनं परिमार्गन् परिगवेपमाणोऽद्राक्षीत् । दृष्ट्वा च पुनर्येनोत्पलभूतिर्गान्धिकश्रेष्ठी तेनोपजगाम । उपेस उत्पलभूतेर्गान्धिकवेष्टिनः पादौ शिरसाभिवन्ध उत्पलभूति गान्धिकप्रेष्ठिनमनेकशतसहस्रकृत्वः 15 प्रदक्षिणीकृत्य उत्पलभूतेर्गान्धिकवेष्ठिनः पुरतः प्राञ्जलिः स्थित्या एवमाह-अहमार्य अनु- चरायां सम्यक्संबोधौ संप्रस्थितः सर्वबुद्धसमज्ञानमाकाङ्क्षमाणः सर्वबुद्धपूर्णप्रणिधानमण्डलं परिपूरयितुकामः सर्वबुद्धरूपकार्य द्रष्टुकामः सर्वबुद्धधर्मकायं परिनिष्पादयितुकामः सर्वबुद्ध- धर्मज्ञानकायं परिज्ञातुकामः सर्वबोधिसत्त्वचर्यामण्डलं परिशोधयितुकामः सर्वबोधिसत्व- सगाधिमण्डलमयभासयितुकामः सर्वबोधिसत्त्वधारणीमण्डलं संसापयितुकामः सर्वापरण- 20 मण्डलं विकरितुकामः सर्वक्षेत्रमण्डलमनुविचरितुकामः । न च जानामि कथं बोधिसत्वेन बोधिसत्वचर्यायां शिक्षितव्यम् , कयं प्रतिपत्तव्यम् । कथं प्रतिपयमानो बोधिसत्त्वो नियति सर्वज्ञतायाम् ! आह--साधु साधु कुलपुत्र, येन तेऽनुत्तरायां सम्यक्संबोधौ चित्तमुत्पादि- तम् । अहं कुलपुत्र सर्वगन्धान प्रजानामि । सर्वगन्धयोगान् सर्वधूपान् सर्वधूपयोगान् प्रजानामि । सर्वानुलेपनानि सर्वानुलेपनयोगान् सर्वचूर्णान् सर्वचूर्णयोगान् सर्वगन्धानु- 25 लेपनचूर्णाकरान् प्रजानामि । देवगन्धानपि प्रजानामि । नागयक्षगन्धर्यासुरगरुडकिन्नर- महोरगमनुष्यामनुष्यगन्धानपि प्रजानामि । विविधानपि गन्धान प्रजानामि म्याधिप्रशमन- गन्धानपि, दोर्मनस्यापहारगन्धानपि, लौकिकप्रीतिरानननगन्धानपि, केशोऽज्वालनगन्धा- नपि, क्लेशप्रशमनगन्धानपि, विविधसंस्कृतरतिसुखसंजननगन्धानपि, सर्वसंरकृतोद्वेगसंजनन- गन्धानपि, मदप्रमादापहारगन्धानपि, बुद्धमनसिकारसमुदाचारसंभवगन्धानपि, धर्मनपा- 390 भुगमगन्धानपि, आर्योपभोग्यगन्धानपि, सर्वबोधिसत्यगन्धविमानतामपि, सर्वबोधिसत्वभूमि- 18 om. सर्पसंस्कृत...मन्यानपि, ·-२४.०] २४ उत्पलभूतिः। १४१ व्यवस्थानगन्धानपि प्रनानामि । सच तानहं गन्धानाकारतोऽपि प्रजानामि । संभवतोऽ- पि उत्पादतोऽपि प्रादुर्भावतोऽपि परिनिष्पत्तितोऽपि परिशुद्धितोऽपि परिहारतोऽपि प्रयोगतोऽपि परिभोगतोऽपि विषयतोऽपि प्रभावतोऽपि धर्मतोऽपि मूलतोऽपि प्रजानामि ।। अस्ति कुलपुत्र मनुष्यलोके नागसंक्षोमसंभवहस्तिगर्भो नाम गन्धः, यस्य तिलमात्रा गुलिका सकलं पृथुराष्ट्रं जनपदं महागन्धघनाभ्रजालसंछन्नं कृत्वा सप्ताहं सूक्ष्मगन्धोदक- 5 धारावर्षमभिप्रवर्षति । तत्र येषां सत्त्वानां शरीरे वा चीवरे या गन्धोदकधारा निपतन्ति, ते सर्वे सुवर्णवर्णकुसुमविचित्रिता भवन्ति । येषु च भवनविमानकूटागारेषु निपतन्ति, ते सर्वे सुवर्णवर्णकुसुमविचित्रिता भवन्ति । येऽपि सत्त्वास्तेषां गन्धमेघजालानां मारुतसमीरिताना- मन्तर्भवनगता गन्धं जिप्रन्ति, ते सर्वे सप्ताहमुदारप्रीतिप्रामोद्यपरिस्फुटा भवन्ति, अनेक- विधानि च कायिकचैतसिकानि सुखसौमनस्यानि प्रत्यनुभवन्ति । न चैषां शरीरे व्याधि- 10 रुत्पद्यते धातुसंक्षोभजो वा अपरपरिक्रमिको वा । नापि चैतसिकं दुःखदौर्मनस्यमुत्पद्यते, न समुदाचरति भयं या त्रास वा छम्भितत्त्वं या मनःसंक्षोभो या व्यापादो वा । सर्वे च ते सत्त्वा अन्योन्यं मैत्रचित्ता भवन्ति हर्पप्रीतिसंजाताः । तेपामहं कुलपुत्र हर्षप्रीतिसंजाताना. माशयविशुद्धिमारम्य तया धर्म देशयामि, यथा नियता भवन्ति अनुत्तरायां सम्यक्संबोधौ ।। अस्ति कुलपुत्र मलयपर्वतसंभवं गोशीर्ष नाम चम्दनम् , येनानुलिप्तगात्रो अग्नि-15 खदायामपि प्रपतितो न दह्यते । अस्ति कुलपुत्र सागरकच्छसंभवो अपराजितो नाम गन्धः, येनानुलिप्ताया भेर्याः शङ्खस्य वा निर्घोघेण सर्वपरचक्रं पराजयं गच्छति । अस्ति कुलपुत्र अनयतप्तहदतीरसंभवं पद्मगर्भ नाम कालागरु, यस्य तिलमात्रा गुलिका सकलं जम्बुद्वीपं गन्धेन स्फरति । ये च सस्वास्तं गन्धं जिघ्रन्ति, ते सर्वे पापविजुगुप्सनसंवरचित्तं प्रति- लभन्ते । अस्ति कुलपुत्र हिमवत्पर्वतराजसंभवा अरुणवती नाम गन्धजातिः, यस्या गन्ध- 20 मानाय सत्वा विरक्तचित्ता भवन्ति । तेषामहं तथा धर्म देशयामि, यद्विरजोमण्डलं नाम समाधि प्रतिलभन्ते । अस्ति कुलपुत्र राक्षसलोकसंभवा सागरगर्भा नाम गन्धजातिः, या राज्ञश्चक्रवर्तिनः परिभोगायोत्पद्यते, यया धूपितमात्रया चतुरङ्गो बलकायो राज्ञश्चक्रवर्तिनो गगनतले प्रतिष्टते । अस्ति कुलपुत्र, सुधर्मदेवसभासंभवा शोभनव्यूहा नाम गन्धजातिः, यया धूपितमात्रया देवा बुद्धगन्धस्मृति प्रतिलभन्ते । अस्ति कुलपुत्र सुयामदेवराजभवने शुद्ध-25 कोशानां गन्धजाति, यया धूपितया सर्वे सुयामदेवपुत्राः सुयामदेवराजसकाशमुपसंक्रामन्ति । तेषामुपसंक्रान्तानां सुयामो देवराजो धार्मी कयां कथयति । अस्ति कुलपुन तुपितभवने सिन्धुवारिता नाम गन्धजातिः, या धर्मासननिपप्णस्य एकजातिप्रतिबद्धस्य बोधिसत्त्वस्य पुरतो धूपिता महागन्धमेघेन सकलं धर्मधातुं स्फरिवा सर्वतथागतपर्पन्मण्डलेवनेकाकार- महाधर्ममेघवर्ष प्रवर्षति । अस्ति कुलपुत्र सुनिर्मितदेवराजभवने मनोहरा नाम 30 गन्धजातिः, या सुनिर्मितदेवराजभवने प्रधूपिता सप्ताहमचिन्त्यधर्ममेघवर्ष प्रवर्पति । एतामहं ·गण्डव्यूहस्यम् । [२४.०० कुलपुत्र गन्धयुक्ति प्रजानामि । किमया शक्यं निरामगन्धानां योधिसत्त्वानां सर्वकामो- घलितानां छेशमारपाशविनमुक्तानां सर्वभवगतिव्यतिवृत्तानां ज्ञानमायागतरूपविचारिणों सर्वलोकानुपलिप्तानामसङ्गशीलानामनावरणशानमण्डलविशुद्धानामप्रतिहतज्ञानगोचरविषयाणां सर्यालयनिकेतानिश्रितानां सर्वभवालयनिकेतचारिणां चयां ज्ञातुं गुणान् वा वक्तुम्, • शीलचर्याविशुद्धिमुखं पा परिदीपयितुम् , अनवधचरणं वा प्रभावयितुम् , अव्यापादकाय- बाध्मनःसमुदाचारो या देशयितुम् ॥ गच्छ कुलपुन्न, इहैव दक्षिणापथे कूटागारं नाम नगरम् । तत्र वैरो नाम दाशः प्रतिवसति । तमुपसंक्रम्य परिपृच्छ-कथं बोधिसत्त्वेन बोधिसत्वचर्यायां शिक्षितव्यम् , कथं प्रतिपत्तव्यम् ॥ अथ खल सुधनः श्रेष्टिदारक उत्पलभूतेर्गान्धिकश्रेष्टिनः पादौ शिरसाभिवन्ध उत्पलभूति गान्धिकश्रेष्टिनभनेकशतसहस्रकृत्वः प्रदक्षिणीकल पुनः पुनरवलोक्य उत्पलभूते- गान्धिकवेष्ठिनोऽन्तिकात् प्रक्रान्तः ॥ २२ ॥ 10 ·२५ वैरः। अथ खल्ल सुधनः श्रेष्ठिदारकः कूटागारनगराभिमुखं मार्ग प्रतिपद्यमानोऽ- नुविचरन् मार्गनिम्नतां मार्गोनततां मार्गसमता मार्गविषमतां मार्गसरजस्कता मार्गविरज- स्कता मार्गक्षमतां मार्गगहनता मार्गनापरणतां मार्गकुटिलता मागणुकतामनुविलोक्य एवं चित्तमुत्पादयामास--इदं खलु मे तस्य कल्याणमित्रस्योपसंक्रमणं बोधिसत्त्वमार्गप्रतिपत्ति-5 हेतुभूतं सत्त्वानुग्रहज्ञानमार्गप्रतिपत्तिहेतुभूतं भविष्यति । पारमितामागप्रतिपत्तिहेतुभूतं सर्वसत्त्वानुमहज्ञानमार्गप्रतिपत्तिहेतुभूतं भविष्यति । सर्वसत्त्वानुनयप्रतिघोन्नामावनामप्रपात- विनिवृत्तये सर्वसत्त्वविपममतिप्रतिनिवारणतायै सर्वसत्त्वक्लेशरजःप्रशमनाय, सर्वसत्त्वविविधा- कुशलदृष्टिस्थाणुकण्टकशर्करकठल्लापनयनाय, अनावरणधर्मधातुपरमतायै, अक्षुण्णसर्व- ज्ञतापुरोपनयनाय हेतुभूतं भविष्यति । तत्कस्य हेतोः ? कल्याणमित्राकराः सर्वकुशल- 10 धर्माः । कल्याणमित्राधीना सर्वज्ञता । स एवं चिन्तामनसिकारप्रयुक्तो दुरासदसमुदाचारो- ऽनुपूर्वेण येन कूटागारं नगरं तेनोपसंक्रम्य वैरं दाशं परिमार्गन् परिगवेपमाणोऽद्राक्षीन्महा- नगरमुखे सागरावतारतीरे वैरं दाशं वणिक्शतसहस्रैरनेकैश्च प्राणिशतसहविचित्रां कयां श्रोतुकामैः परिवृतं समुद्रकथासंप्रकाशनतया बुद्धगुणसमुद्रान् सत्त्वानामारोचयमानम् । दृष्ट्वा च येन वैरो दाशः, तेनोपजगाम । उपेत्य वैरस्य दाशस्य पादौ शिरसाभित्रन्ध वैरं 15 दाशमनेकशतसहस्रकृत्वः प्रदक्षिणीकृत्य वैरस्य दाशस्य पुरतः प्राञ्जलिः स्थित्वा एवमाह- मया आर्य अनुत्तरायां सम्यक्संबोधौ चित्तमुत्पादितम् । न च जानामि कयं चोधिसत्त्वेन वोधिसत्त्वचर्यायां शिक्षितव्यम्, कथं प्रतिपत्तव्यम् । श्रुतं च मे आर्यो बोधिसत्त्वाना- जैववादानुशासनी ददातीति । तद्वदतु मे आर्यः-कथं बोधिसत्त्वेन बोधिसत्त्वचर्यायां शिक्षितव्यम् , कथं प्रतिपत्तव्यम् । आह-साधु साधु कुलपुत्र, यस्त्वमनुत्तरायां 20 सम्यक्संबोधौ चित्तमुत्पाद्य महाज्ञानप्रतिलम्भसंभवहेतुं परिपृच्छसि । विविधसंसारदुःख- समुदाचारसंभवहेतुं सर्वज्ञताद्वीपाधिष्ठानगमनसंभवहेतुम् अभेद्यमहायानसंभवहेतुं श्रावक- प्रत्येकबुद्धभूमिपातभयविगममार्गप्रतिपत्तिसंभवहेतुं विविधशान्तसमाधिमुखावर्तनयाधिगम- ज्ञानमार्गसंभवहेतुं सर्वत्रगामिनीबोधिसत्त्वचर्याविचारप्रणिधिरथचक्रापराहतमार्गसंभवहेतुं सर्वतेजभिव्यूहबोधिसत्त्वचर्याखभावनयमार्गसंभवविशुद्धिहेतुं सर्वधर्मदिङ्मुखापरान्तमार्ग-25 संभवविशुद्धिहेतुं सर्वज्ञतासागरावतारमार्गसंभवविशुद्धिहेतुं परिपृच्छसि । अहं कुलपुत्र इह महासागरतीरकूटागारे महानगरे प्रतिवसामि महाकरुणाध्वजां बोधिसत्त्वचयाँ परिशोधयन् । सोऽहं कुलपुत्र जम्बुद्वीपे दरिद्रान् सत्त्वानवलोक्य एपामर्थाय तथा तपस्तप्यामि, यदुत अभिप्रायमेषां परिपूरयिष्यामि । लोकामिपसंग्रहं करिष्यामि । धर्मसंभोगेन चैनान् संतोषयिष्यामि । पुण्यसंभारमार्गमेषामुपदेक्ष्यामि । ज्ञानसमारं संजनयिष्यामि । कुशलमूलबलं 30 संवर्धयिष्यामि । बोधिचित्तमुत्पादयिष्यामि । बोध्याशयं विशोधयिष्यामि । महाकरुणाबल- मुपस्तम्भयिष्यामि । संसारदुःखं व्युपशमयिष्यामि । संसारचर्यापरिखेदवलमुपस्तम्भयिष्यामि । सत्यसागरसंग्रहणे चैनानियोजयिष्यामि । गुणसागरप्रतिपत्तिमुखे च प्रतिष्टापयिष्यामि । - E ·भण्डव्यूहसूत्रम्। धर्मसागरज्ञानालोकं वैपामुपसंहरिष्यामि । सर्वयुद्धसागरं चैपामभिमुखयावर्तयिष्यामि । सर्वज्ञतासागरे चैनानवतारयिष्यामि ॥ एवं चिन्तामनसिकारप्रयुक्तोऽहं कुलपुत्र इह सागरतीरकूटागारनगरे प्रविचरामि । एवं जगद्वितसुखप्रयुक्तोऽई कुलपुत्र सर्वमहासागररनीपान प्रजानामि । सर्वरक्षाकरान् । सर्वरनगोत्राणि सर्वरत्नमूलं प्रजानामि । सर्वनागभवनानि सर्वनागसंक्षोभान् सर्वयक्षभवनानि सर्वपक्षसंक्षोभान् सर्वराक्षसभवनानि सर्वराक्षसभपप्रशमनानि सर्वभूतभवनानि सर्वभूता. न्तरायव्युपशमनानि प्रजानामि । सावन्तं संभवावर्तपरिवर्जन महोमिवेशपरिहारमुदकवर्ण- विमात्रता प्रजानामि । चन्द्रादित्यज्योतिर्महगणपरिवर्तनं रात्रिंदिवक्षणलवमूहूर्त प्रजानामि । गमनागमनविशेषतां क्षेमाक्षेमता यानपात्रयन्त्रक्रियादृढतां यानपरिहार यानवाहनं मारत. 10 संग्रहणं मारुतोपादनं यानावर्तनं यानपरिवर्तन यानसंस्थापनं यानसंप्रेषणं प्रजानामि । सोऽहं कुलपुत्र एवंज्ञानसमन्वागतः सततं सत्त्वार्थकार्यप्रयुक्तो वणिगणं दृढेन यानेन क्षेमेण शिवेनाभयेन यथाप्रहर्ष प्रमोदयन् धाा कथया यशाभिप्रायेण रत्नद्वीपसुपनयामि । सर्वरत्नसमृद्धिं चैषां कृत्वा पुनर्जम्बूद्वीपमुपनयामि । न च मम कुलपुत्र कदाचित् किंचिद यानपात्रं विपन्नपूर्वम् । येषां च सत्त्वानामहं कुलपुत्र चक्षुपामाभासमागच्छामि, ये । 15 साया मम धर्मदेशनां शृण्वन्ति, तेषां सर्वसंसारसागरसंसीदनभयानि विगच्छन्ति, इतासागरावतारज्ञानं चामुखीमवति । तृष्णासागरोच्छोषणताय च सागरहानालोकं च प्रतिलभन्ते । सर्वसलदुःखसागरक्षयाय चाभ्युत्सहन्ते । सर्वसत्त- वित्तसागरकालुष्यप्रसादनतायै च प्रयुज्यन्ते । सर्वक्षेत्रसागरविशुद्धये वीर्यमारभन्ते । सर्व- दिक्सागरस्फरणताय च न विनिवर्तन्ते । सर्वजगदिन्द्रियसागरसभेदं व प्रतिनिध्यन्ति । 20 सर्वसखचर्यासागरं चानुवर्तन्ते । ययाशयजगासागरप्रतिभासप्राप्ताच भवन्ति । एतस्य अहं कुलपुत्र महाकरुणाध्वजस्य अमोधदर्शनश्रवण संवासानुस्मृतिनाम नदीनिर्दोषस्य योधिसत्वविमोक्षस्य लाभी । कि मया शक्य बोधिसत्वानां सर्वसंसारसागर- विचारिणा सोशसागरानुपलिमानां सर्वदृष्टिगतसागरसंग्रहाभयविगतानां सर्वधर्मसागर- खभावजलविचारिणां सर्वजगत्सागरखमावतलविचारिणां सर्वजगासागरसंग्रहबस्तुसंग्रहण- 228 जालाना सर्वज्ञतासागरसंवासिना सर्वसत्त्वाभिनिवेशसागरनिर्मथनानां सर्वकालसागरसंभिन्न विहारिणां सर्वजगासागरपरिपाकतत्त्वाभिज्ञानां सर्वजगसागरविनयकालानतिक्रान्तानां चर्या सातुं गुणान् या वक्तुम् ॥ गच्छ कुलपुत्र, इहैव दक्षिणापपे नन्दिहारं नाम नगरम् । तत्र जयोत्तमो नाम श्रेष्ठी प्रतिवसति । तमुपसंक्रम्य परिपृच्छ-फयं बोधिसत्वेन बोधिसत्वचर्यायां शिक्षित 30 तव्यम् , कर्य प्रतिपत्तव्यम् ॥ अथ सल्ल सधनः प्रेष्टिदारको घेरस्य दाशस्य पादौ शिरसाभिवन्द वैरं दाशभनेक शतसहप्रत्यः प्रदक्षिणीकृत्य पुनः पुनरवलोस्य अश्रुमुखो ददन् कल्याणमित्रदर्शनाभि- 'लापापितृप्तो पास्य दासस्यान्तिकायनान्तः ॥ २३ ॥ सर्व प्रतिपयन्ते, व्यय- ·२६ जयोत्तमः। अय खल सुधनः श्रेष्ठिदारको महामैत्र्यप्रमाणसत्त्वधातुस्फरणचित्तो महाकरुणा- स्नेहाभिष्यन्दितसंतानो विपुलपुण्यज्ञानसमारब्यूहोपचितः सीक्लेशरजस्तमोमलपकापगतो धर्मसमतानुगमो निम्नोलतसर्वज्ञतामार्गप्रसृतः अपरिमाणाकुशलधर्मारतारमुखोद्धृतः सर्वाकुशला- भेघदृढवीर्यबलपराक्रमः अचिन्त्यबोधिसत्त्वसमाधिविपुलप्रसब्धिमुखसमर्पितः प्रशाभास्कर- 5 तेजोवभासविधूतनिरवशेषाविद्यान्धकारः सुखशीतलोपायमारतेरितज्ञानकुसुमारकीर्णो महा- प्रणिधानसमुद्रनिर्याणज्ञाननयानुकूल: अप्रतिहतधर्मधातुस्फरणज्ञानः अक्षुण्णतज्ञतापुर- प्रवेशाभिमुखः बोधिसत्त्वमार्गमभिकाजमाणो येन नन्दिहारं नगरं तेनोपसंक्रम्य जयोत्तम श्रेष्ठिनं परिमार्गन् परिगवेपमाणोऽदाक्षीत् पूर्वेण नन्दिहारस्य नगरस्य पर्यन्ते विचित्रध्वजाया- मशोकवनिकायामनेकगृहपतिसहस्रपरिवृतं विविधानि नगरकार्याणि परिनिष्ठापयन्तं 10 तदागम्य च धार्मी कयां कथयन्तम् , सर्वाहंकारसमुद्योताय, सर्वममकारोत्सर्गाय, सर्वपरि- प्रहपरित्यागाय, सर्ववस्तुग्रहणप्रतिनिसर्गाय, सर्वाभिनिवेशनिर्दारणाय, सर्वतृष्णाबन्धन- च्छेदनाय, सर्वदृष्टिगतकपाटनिर्भेदनाय, सर्वसंशयविमतिविचिकित्सातिमिरविधमनाय, मायाशाठ्यकालुप्यापनयनाय, ईर्ष्यामात्सर्यमलसंशोधनाय, चित्तसरःप्रसादनाय, अनाविल- चित्ततायां सत्वप्रतिष्ठापनतायै, अनाविलश्रद्धाबलोत्पादनतया बुद्धदर्शनाभिरोचनताय, 15 बोधिसत्त्वबलोद्भावनतया युद्धधर्मसंप्रतीच्छनताय, बोधिसत्त्वचर्यासूचनतया बोधिसत्त्वसमाधि- बलजननताय, बोधिसत्वप्रज्ञाबलसंदर्शनतया बोधिसत्त्वस्मृतिबलविशुअत्तारणतायै धर्म देशयमानं यदुत बोधिचित्तोत्पादाभिरोचनाय ।। अथ खल सुधनः श्रेष्ठिदारकस्तत्कयापर्यवसानमागमयित्वा जयोत्तमस्य श्रेष्ठिनः पादयोः प्रणिपत्य सुचिरमभिनाम्य धर्मगौरवप्रतिलब्धेनाशयेन एवं वाचमुदीरयामास- 20 सुधनोऽस्मि, सुधनोऽस्मि आर्य, वोधिसत्त्वचर्या परिमार्गामि । तद्वदतु मे आर्यो यथाहं बोधिसत्यचर्यायां शिक्षेयम् । यया शिक्षमाणः सर्वसत्त्वपरिपाकविनयकायेप्वभिमुखो भवेयम् । सर्वबुद्धदर्शनं न विजह्याम् । सर्पबुद्धधर्म शृणुयाम् । सर्वबुद्धधर्ममेघान् संधारयेयम् । सर्वबुद्धधर्मनयेषु प्रतिपद्येयम् । सर्वलोकधातुषु बोधिसत्त्वचर्यायां चरेयम् । सर्वकल्पसंवासेषु बोधिसत्त्वचर्यया न परिखियेयम् । सर्वतथागतविकुर्वितान्याजानीयाम् । 25 सर्वयुद्धाधिष्ठानानि संप्रतीच्छेयम् । सर्वतथागतबलेषु च अवभासं प्रतिलब्धो भवेयम् ।। अय खलु जयोत्तमः श्रेष्ठी सुधनं श्रेष्ठिदारकमेवमाह-साधु साधु कुलपुत्र, येन ते अनुत्तरायां सम्यक्संबोधौ चित्तमुत्पादितम् । अहं कुलपुत्र सर्वगामिनीबोधिसत्वचर्यामुखं परिशोधयामि यदुत अभावप्रतिष्ठितानभिसंस्कारविप्रतिलाभवलेन । सोऽहमिह सर्वगामिनी- बोधिसत्त्वचर्यापरिशुद्धिमुखे स्थित्वा सर्वत्रिसाहनमहासाहले लोकधातौ सर्वत्रिदशदेवलोकेषु 30 सर्वयामभवनेषु सर्वतुपितदेवलोकेषु सर्वनिर्माणरतिदेवलोकेषु सर्वपरनिर्मितपशवर्तिदेवलोकेषु । गण्ड, १९ ·लोकसगुदयं लोकास्तगमन लोकादीनव लोकनिःसरणमपि देशमामि, यदुत बोधिसत्यमार्ग गण्डन्यूहसूलम् । सर्वमारभवनेषु सर्पकामधातुपु देवनिकायान्तर्गतेषु सर्वदेवभवनेषु सानागलोकेषु सर्वनागभव नेषु, सयक्षलोकेषु सर्मयक्षभवनेषु, सर्वराक्षसलोकेषु सर्वराक्षसभवनेषु, सम्भाण्डलोकेषु सर्वकुम्भाण्डभवनेषु, सर्वप्रेतलोकेषु सर्वप्रेतभवनेषु, सगन्धर्वलोकेषु सर्पगन्धर्वभक्नेषु, सासुरलोकेषु सर्वासुरभयनेषु, सर्वगरुडलोफेयु सर्वगरुडभवनेषु, सर्व किन्नरलोकेषु उन किन्नर- 5 भवनेष, सर्वमहोरगलोकेषु सर्वमहोरगमवनेषु, सर्वमनुष्यलोकेषु सर्वमनुष्यभवनेषु, सस- प्रामनगरनिगमजनपदराष्ट्रराजधानी कागधावन्तर्गतासु सनसत्त्वगतिपु धर्म देशयामि । अधर्म प्रतिजहामि । विवाद प्रशमयामि । विग्रह व्यावर्तयामि । कलह व्युपशमयामि । युद्ध निवारयामि । रणमुपशमयामि । वैरमुपरमयामि । बन्धनानि छिनमि। चारकाणि मिनमि। मयानि विनिवर्तयामि । अकुशलकर्माभिसस्कारान् समुच्छिनपि । प्राणिवधात् सत्त्वान् विनि- 10 वारयामि । अदत्तादानात् काममिथ्याचारात् मृपावादात् पैशुन्यात् पारुप्यात् सभिभप्रलापा- दभिध्याया व्यापादात् मिथ्यादृष्टः सत्त्वानिवारपामि । सर्वकार्येभ्यः सत्त्वान् विनिवारयामि । सर्वधर्मकुशलधर्मक्रियाखनुपर्तयामि । सर्वसत्वान् सर्वशिल्पानि शिक्षयामि । लोकहितावहानि सर्वशास्त्राणि घोतयामि, प्रकल्पयामि, प्रकाशयामि, प्रभावयामि लोकप्रहर्पणतायै। सत्रपरि पाकाय सर्वपापण्डाननुवर्तयामि । उत्तरिज्ञानविशेपसूचनताये सर्वदृष्टिगतविनिवर्तनतायै 15 सर्वबुद्धधर्मारोचनताय यावद्रह्मलोकेऽपि सर्वरूपधातुकान् देवानभिभूय धर्म देशयामि । यथा चेह त्रिसाहस्रमहासाहसे लोकधातौ, तथा दशसु दिक्षु दशानभिलाम्ययुद्धक्षेत्रकोटी- नियुतशतसहस्रपरमाणुरज समेधु लोकधातुषु धर्म देशयामि । बुद्धधर्मान् देशयामि । बोधि- सत्त्वधर्मान् श्रावकधर्मान् प्रत्येकबुद्धधर्मान् देशयामि । नरकान् देशयामि । नरकगामिनी प्रतिपदं देशयामि । नैयिकसत्त्वकारणा देशयामि । तियोनि देशयामि । तिर्थयोनिगति- 90 सभेद तियग्योनिगतिगामिमी प्रतिपद तिर्यग्योन्युपपत्तिदुःख देशयामि । यमलोक देशयाभि यमलोकगामिनों प्रतिपद यमलोकदु.ख देशयामि । स्वर्गलोक देशयामि, प्रतिपदं स्वर्गलोकररयुपचारपरिभोग देशयामि । मनुष्यलोक देशयामि, मनुष्यलोकगतिगामिनी प्रतिपद मनुष्पलोकसुखदु.खानुभववैचित्र्य देशयामि । इति हि कुलपुत्र लोकधर्म देशयामि। 8 वर्गलोकगामिनी 25 संप्रकाशनता ससारदोपविनिवर्तनतायै सज्ञितागुणसदर्शनतायै भागतिसमोहद् खसा- शमनताथै अनावरणधर्मतारोचनतापै लोकप्रवृत्तिक्रियापरिदीपनताय सर्वलोकप्रवृत्ति मुराद समूचनताय सर्वजगप्रतिष्ठासनागरिभानताये अनालयतयागतधर्माभिद्योतनता सकर्मलेशचक्र यातनतायै तथागतधर्मचक्रप्रवर्तनसूचनतायै धर्म देशयामि । एतमह कुलपुत्र सर्वगामिनीवरोधिसमचर्यापिशुद्धिमुखमयमासप्रतिष्ठितानभिसस्काररिमटव्यूह मजा- 30 नामि । कि गया शक्य समिज्ञाना बोधिसताना सक्षेतलमायागतज्ञानशरीर- स्फरणाना समन्तचक्षुनिभूमिप्रतिलब्धानां सर्ववापियरत विज्ञप्तिपरमश्रोगाणा श्याम स्फरणधर्ममुररान्टोकरशिताप्राप्तान सर्वधर्मसमवसरणज्ञानवशिताधिपतिवीरपुरुषाणामचिन्ता ·-२६..] २६ जयोत्तमः। प्रमाणययाशयसत्त्वविज्ञपनासंभिन्नखरमण्डलप्रभूतरुचिरतनुजिहानां नानाभिप्रायसत्वसमुद्र- रुचिरवर्णसंस्थानसर्वबोधिसत्वसममायोपमशरीराणां सर्वतयागतायाकल्पाचिन्त्यशरीरपरमाणां सर्वत्र्यवानुस्तज्ञानकायानां गगनतलपिपुलाप्रमाणगोचरविषयाणां चर्या ज्ञातुं गुणान् वा वक्तुम् ॥ गच्छ कुलपुन, इहैव दक्षिणापये श्रोगापरान्तेषु जनपदेषु कलिङ्गवनं नाम नगरम् 1 5 तत्र सिंहविजृम्भिता नाम भिक्षुणी प्रतिवसति । तामुपसक्रम्य परिपृच्छ कयं बोधिसत्तेन बोधिसत्वचर्याया शिक्षितव्यम्, कथं प्रतिपत्तव्यम् ।। अय एल सुधनः श्रेष्टिदारको जयोत्तमस्य श्रेष्टिनः पादौ शिरसाभिनन्ध जयोत्तम श्रेष्टिनमनेकशतसहस्रकृत्वः प्रदक्षिणीहल पुनः पुनरवलोक्य जयोत्तमत्य श्रेष्टिनोऽन्तिकात प्रकान्तः॥ २४ ॥ 10 40- ·5 पस्यत् । स पचिदनक्षम्हे रनपभगर्भसिंहासन प्रसप्तमपश्यत् । मचिगन्धराजमणि- २७ सिंहविजृम्भिता। अथ खल्ल सुधन श्रेष्टिदारकोऽनुपूर्वेण येन श्रोगापरान्ते जनपदे कलिङ्गवन नाम नगरम्, तेनोपजगाम । उपेत्य सिंहविजृम्मिता नाम भिक्षुणी पर्येपमाण प्रतिसत्र परिपृच्छन् यतो यत पर्यटति, तेन तेनैव अनेकानि कुमारशतानि अनेकानि कुमारिकाशतानि रथ्याचवराटकेम्य सभूय अनुवघ्नन्ति स्म । अनेकानि च पुरुपशतानि अनेकानि च त्रीशतान्यारोचयामासु -एपा कुलपुर सिंहरिजृम्भिता भिक्षुणी इहैव कलिङ्गाने नगरे जयप्रभानुप्रदत्ते सूर्यप्रमे महोघाने प्रतिसति अपरिमाणाना सत्त्वानामर्याय धर्म प्रकाशयमाना । अथ खल सुधन श्रेष्टिदारको येन तरसूर्यप्रभ महोयान तेनोपसक्रम्य समन्तादनु 1० विचरन् अनुविलोकयन् अद्राक्षीत्तस्मिन् महोद्याने चन्द्रोद्गतान् नाम वृक्षान् कूटागारस छन्नानचिचिनिर्भासान् समन्ताद्योजनमाझ्या स्फरमाणान्, सप्रच्छदनामांश्च पत्रवृक्षान् छनाकारान् सस्थानपर्णच्छदनान् नीलवर्णपयोदावभासान्, कुसुमकोशनामाश्च पुष्प- पृक्षान् हिमयपर्वतराजरमणीयविचित्रसस्थानान् नानावर्णाक्षयकुसुमौघप्रवर्षणान् त्रिददा पुरोपशोभनपारिजातककोपिदारसदृशन्, सदापकाननुपमखादुफ्लनिचितनामाश्च सुपर 16 वृक्षान् सुवर्णमेरुशिखरसस्थानान् सदाफल्मपन्नान् , वैरोचनकोशनाम्नश्च मणिराजवृक्षाननु पममणिरनराजसस्थानान् दिव्यरत्ननग्मालामरणचिन्ताराजगणिरत्नप्रमुक्तकोशसमृद्धिधरान असल्येयवर्णमणिरत्नाकारान्, प्रसादननामाश्च यखवृक्षान् नानावर्णदिव्यरत्नरत्रकोशामुक प्रलम्योपशोभितान् , प्रमोदननाम्नश्च याघवृक्षान् दिव्यातिरेकवूर्यमनोज्ञमधुरनि|पान समन्तशुभन्यूहनानाथ गन्धवृक्षान् सर्वदिगप्रतिइतसर्गकारमनोज्ञगन्धाभिप्रमोदनानद्राक्षीद । 20 उत्ससरस्तडागपुष्किरिणीश्च सप्तरत्नेष्टकानिचिताश्चतुर्दिक्षु विभक्तरनसोपाना कारानुसार चन्दनपरिदिग्धनिरिधरनवेदिकापरिवृता, नीरवैडूर्यमणिराजकृततलससाना , कनकवालिकास्तीर्णतला, मनोइदिव्यगन्धाष्ट्राझोपेतवारिपरिपूर्णा, विचित्रवर्णदिव्याध- स्पर्शरतोपल्पामुदपुण्डरीकसमादितसलिला , दिव्यातिरेकमनोज्ञरूपनानाशकुनिगणमधुर निर्घोपनिजिता, विविधदिव्यरतसुरुचिरद्रुमपतिपरिक्षेपोपशोभिता । सर्वेषु च तेषु 25 नानारतवृक्षम्पू विचिनमनोजरूपाणि रत्नसिंहासनानि प्रज्ञतानि अचिन्त्याने विविधरत व्यूहानि, नानादिव्यरतनप्राप्तोपचाराणि, साकारदिव्यगन्धधूपनि पितानि, दिन्पाति- पातरमपश्याभिप्रलम्बितविचित्ररत्नवितानस्तितानि, नानारनविचित्रजाम्बूनदकनकजा. सउन्नानि, रत्नपिङ्किणीजारमनोज्ञमधुरनिर्पोपाणि, अनेकदिव्यरलासनशतसहस्रपरिवाराण्य 30 रत्नपग्रगर्भसिंहासनम्, पचिनागत्यहमणिराजपभगर्भसिंहासनम्, चिदलसिंहस्काथ मणिराजपअगर्भसिंहासनम्, पचिरोधनमणिराजपप्रगर्भसिंहासनम्, कचिरिग्यिरोचन- जाम्बूनद- Som प्रतिशत ·-२७.०] २७ सिंहविजृम्भिता। १४९ मणिराजपभगर्भसिंहासनम्, कचिदिन्द्रवज्रमणिराजपमगर्भसिंहासनम् , कचिजगद्रोचनमणि- राजपद्मगर्भसिंहासनम्, कचिद्रानवृक्षमूले सिताममणिराजपप्रगर्भसिंहासन प्रज्ञप्तमपश्यत् । सर्वावध तन्महोद्यान नानारत्नाकीर्णतल महासागरमिन रत्नद्वीपाकीर्णमपश्यत् नीलवैडूर्य- राजखचितसर्वरत्नप्रत्यर्पितकाचिलिन्दिकसुखसस्पर्शभूमिभाग चरणनिक्षेपोत्क्षेपोन्नामावनाम- विगत वज्ररत्नराजमयसुखसस्पर्शमनोजगन्धनलिनसस्तीर्णतल हसक्रौञ्चमयूरकुणाल्कलविक- । कोकिलजीवजीवकरतनिर्नादमधुरनिर्घोष दिव्यरत्नचन्दनदुमननसुरचितप्रविष्टब्यूहोपशोभित विचित्ररत्नपुष्पमेधरत्नकुसुमाक्षयधाराभिप्रवर्पित मिश्रकारनप्रतिविशिष्ट सुरचितनानारत्न- कूटागारातुलगन्धराजसततप्रपितोपचार सुधर्मदेवसभाप्रतिविशिष्टव्यूह उपरिष्टादिव्याति- रेकविचित्ररत्नजालसछन मुक्तामणिपुष्पहारकलापप्रलम्बितोपशोभितदेश समन्तादन- किङ्किणीविचित्रपिन्यासोज्ज्वलितसुवर्णजालपरिष्कृत पिविधनाद्यवृक्षरत्नतालकिङ्किणीजाल-10 मारुतसमीरितमधुरमनोज्ञशब्दनिर्घोष वशर्तिदेवराजप्रमुखाप्सर सगीतिरुतपरमरमणीयनिर्घोष विचित्रवर्णदिव्यकल्पदृष्यमेघाभिप्रवर्षणपिराजित महासागरमिवानन्तवर्णावभासमसेचनकदर्श- नमचिन्त्यासख्येयरलव्यूहकूटागारशतसहस्रप्रतिमण्डित त्रिदशेन्द्रपुरमित्र सुदर्शन सर्वाकार- नानारत्नमकिप्रतिमण्डित सुपरिणतच्छत्रविन्याससमन्तशुभदर्शन महेन्द्रलोकमित्र चित्रकूटो- पशोभित सदाप्रमुकमनोज्ञमहाप्रभावभास जगद्रोचनमणिरत्नराजप्रभाचलितमिन महाब्रह्म-15 विहारमसख्येयलोकधावधिष्ठानाकाशकोशनिपुलाप्रमाणावकाश तत्सूर्यप्रभ महोयानमपश्यत् सिंहविजृम्भिताया भिक्षुण्या महता अचिन्त्यद्धिप्रभावबलाधानेन ॥ अथ खलु सुधन श्रेष्ठिदारक इमानेवमप्रमाणाचिन्त्यगुणसमुदितान् महोद्यान- म्यूहान् बोधिसत्त्वकर्मविपाकपरिनिष्पन्नान् लोकोत्तरपिपुल्कुशलमूलनिर्जातानचिन्त्यबुद्ध- पूजोपस्थाननिष्पन्दसभवान् सर्वलोकगतानवशेपवुशलमूलासहार्यान् मायागतधर्मस्वभाव- 20 निर्वृत्तान् विमलविपुलशुभपुण्यविपाकसभूतान् सिंहविजृम्भिताया भिक्षुण्या पूर्वसुकृतसुचरित- निष्यन्दबलाधानसभूतानसाधारणान् सश्रावकप्रत्येकजुबैरसहार्यान् सर्वतीर्य्यपरप्रवादिमिरनव- मर्यान् सर्वमारपथसमुदाचारैरनवलोक्यान् सर्वबालपृथग्जनै समन्तादनुविलोकयन्नद्राक्षीत् । सर्वेषु च तेषु नानारनवृक्षमूलगतेषु महासिंहासनेषु सिंहानिजृम्भिता भिक्षुणी सनिषण्णा महापरिवारपरिवृता प्रासादिकेनात्मभान प्रशान्तर्यापथा शान्तेन्द्रिया शान्तमनस सुगुप्ता os जितेन्दिया नागमिव सुदान्ता हदमिर अच्छानाविलविप्रसन्नचित्ता चिन्तामणिराजमिर सर्व कामप्रदां पद्ममिव वारिणानुपलिप्ता रोधिमैं , सिंह इव गितभयरोमहषां वैशारद्य- विशुद्ध्या, महाचलेन्द्रराजमिवाप्रकम्पा शीलपिशुद्ध्या, मनोहरगन्धराजमिव जगचित्तप्रहा- दनकरी हिमचन्दनमिव क्लेशपरिदाहप्रशमनकरी सुदर्शनभैषज्यराजमिर सजगहु ख- न्युपशमनकरी वरुणपाशमिवामोघदर्शना तयागतप्रमामिर कायचित्तप्रसब्धिसुखसजननी 30 महानमाणमिव विगतरागदोपमोहपर्युपानाम् उदकप्रसादकमणिरत्नराजमिन क्लेशाविलसत्त्व चित्तप्रहादनकरी सुक्षेत्रमित्र कुशलमूलविवर्धनीम् । तेषु चासनपरिवारेषु विचित्रा पर्पद सनिषण्णामदाक्षीत् ॥

·१५० गण्डन्यूहसूत्रम् । [२७०० स कचिदासनपरिमारे महेश्वरदेवमुनाप्रमुसाना शुद्धामासकायिकाना देवपुत्राणं सनिपण्णाना सिंहविजृम्भिता मिथुणीमक्षयविमोक्षसभेद नाम धर्ममुख प्रकाशयमानामपश्यन् । कचिदासनपरिवार रचिरब्रह्मप्रमुखाना ब्रह्मकायिकाना देवपुत्राणा सनिषण्णाना सिंहनिम्भितां भिक्षुणी समन्ततलभेद नाम खरमण्डलविशुद्धि सप्रकाशयमानामपश्यत् । फैचिदासनपरिबारे 5 वशवर्तिदेवराजप्रमुखाना परनिर्मितरशर्तिदेवराजप्रमुखाना परनिर्मितयशवर्तिना देवपुत्राणा सदेवकन्यापरिमाराणा सनिपण्णाना सिंहविजृम्भिता भिक्षुणी बोधिसत्त्वाशयविशुद्धिवशिताव्यूह नाम धर्ममुख सप्रकाशयमानामपश्येत् । कचिदासमपरिवारे निर्मितदेवराजप्रमुखाना निर्माणरतीना देवपुत्राणा सदेवकन्यापरियाराणा सनिपण्णाना सिंहरिम्भिता भिक्षुणी सर्ववर्म भव्यह नाम वर्ममुख सप्रवाशयमानामपदयत् । कचिदासनपरिवारे सतुषित 10 देवराजप्रमुसाना तुपितकायिकाना देवपुत्राणा सदेवकन्यापरिवाराणा सनिषण्णाना सिंहविजृम्भिता भिक्षुणी स्वचित्तकोशात नाम धर्मनुख सप्रकाशयमानामपश्यद । कचिदासनपरिवारे सुयामदेवराजप्रमुखाना देवपुत्राणा सदेवकन्यापरिवाराणा सनिपणाना सिंहतिजम्भिता भिक्षुणीमनन्त यह नाम धर्ममुख सप्रकाशयमानामपश्यत् । कचिदासन परिवारे शदेवराजप्रमुखाना गायत्रिंशकायिकाना देवपुत्राणा सदेवकन्यापरिचारप्य! 18 सनिषण्णाना सिंहविजृम्भिता भिक्षुणीमुद्देगमुख नाम धर्ममुख सप्रकाशयमानामपश्यन् । कचिदासनपरिवारे सागरनागराजप्रमुखाना शतरश्मिनन्दोपनन्दमनस्यैरावतानवलप्तप्रभृतीना नागराज्ञा सनागकन्याना नागकुमारपरिवाराणा सनिषण्णाना सिंहविजृम्भिता भिक्षुणी युद्ध विषयप्रभाव्यूह नाम धर्ममुख सप्रकाशयमानामपश्यत् । कचिदासनपरिवारे वैश्रवणमहार राजप्रमुखाना यक्षन्दाणा सयक्षकन्यायक्षकुमारपरिवाराणा सनिपण्णाना सिंहविजृम्भितर 20 मिक्षुणी जगत्परिनाणवोश धर्ममुख सप्रकाशयमानामपश्यत् । कचिदासनपरिवार भृतराष्ट्रगधराजप्रमुखाना गन्धर्वाणा सगन्धर्मकन्यागन्धर्ववुमारपरिवाराणा सनिपष्णाना सिंहरिकृम्भिता भिक्षुणीमक्षयमहर्षण नाम धर्ममुख सप्रकाशयमानामपश्यत् । पचिदारान- परिबारे राहटेरन्द्रप्रमुखानाममुरेन्द्राणा सासुरक यामुरखुमारपरिवाराणा सनिपण्णाना सिंह पितृम्मिता भिक्षुणी धर्मधाज्ञानमयोगव्यूह नाम धर्ममुख राप्रकाशयमानामपस्यद। कचि 9 दासनपरिवारे महावेगधारिगरडेन्द्रप्रमुखाना गडन्द्राणा सगरुडकन्यागरडकुमारपरिवाराणां सनिषण्णाना सिंहविजृम्भिता भिक्षुणी भवसागरसनासविषय नाम धर्ममुख सप्रकाशय मानामपश्यत् । पचिदासनपरिसारे द्रुमकिनरराजप्रमुरसाना किन्नरेन्द्राणां सविनरपन्या किन्नरखुमारपरिवाराणा सनिपण्णानां सिविम्भिता भिक्षुणी बुद्धचर्यापभास भाम धर्म मुख सप्रकाशयमानामपश्यत् । पचिदासनपरिवारे मूवुटीमुखमहोरगेन्द्रप्रमुखाना महोगे. २० दाणा समोरगन्यामहोरगकुमारपरिवाराणा सनिषण्णाना सिंहरिम्भिता भिक्षुणी बुर प्रीतिसमन नाम धर्ममुप सप्रमाशयमानामपश्यत् । यचिदासनपरिबारेऽनेकपा श्रीपुरुपदारक- Som वि ..मपश्यत, २B वसति ·10 २७ सिंहविजृम्भिता। दारिकाशतसहस्राणा सनिषण्णाना सिंहविजृम्भिता भिक्षुणी ज्ञानविशेषगमन नाम धर्म- मुख सप्रकाशयमानामपश्यत् । कचिदासनपरिवार नियोजोहरद्रुमराजराक्षसेन्द्रप्रमुखाना राक्षसेन्द्राणा सराक्षसकन्याराक्षसकुमारपरिवाराणा सनिषण्णाना सिंहरिज़म्भिता भिक्षुणी कृपासभा नाम धर्ममुख सप्रकाशयमानामपश्यत् । कचिदासनपरिवारे श्रारकयानाधिमुक्ताना सत्त्वाना सनिपण्णाना सिंहमिजृम्भिता भिक्षुणी ज्ञानविशेषप्रभार नाम धर्ममुख सप्रकाशय- 6 मानामपश्यत् । कचिदासनपरिवारे प्रत्येकबुद्धयानाधिमुक्ताना सत्ताना सनिषण्णाना सिंहविजृम्भिता भिक्षुणीमुदारवुद्धगुणावभास नाम धर्ममुख सप्रकाशयमानामपश्यत् । कचिदासनपरिवारे महायानाधिमुक्ताना सत्वाना सनिपण्णाना सिंहविजृम्भिता भिक्षुणीं समन्तमुख नाम समाधिज्ञानालोकमुखं सप्रकाशयमानामपश्यत् । कचिदासनपरिवार प्रथम- चित्तोत्यादिकाना बोधिसत्त्वाना सनिषण्णाना सिंहविजृम्भिता भिक्षुणी सर्वबुद्धप्रणिधिकूट नाम समाधिमुख संप्रकाशयमानामपश्यत् । कचिदासनपरिवारे द्वितीयभूमिप्रतिष्ठिताना बोधिसत्त्वाना सनिपण्णाना सिंहविजृम्भिता भिक्षुणी निरजोमण्डल नाम समाधिमुख सप्र- काशयमानामपश्यत् । कचिदासनपरिवारे तृतीयभूमिप्रतिष्ठिताना बोधिसत्त्वाना सनि- पण्णाना सिंहानिजृम्भिता भिक्षुणी प्रशान्तव्यूह नाम समाधिमुख सप्रकाशयमानामपश्यत् । कचिदासनपरिवारे चतुर्याभूमिप्रतिष्टिताना बोधिसत्त्वाना सनिपण्णाना सिंहविजृम्भिता 15 भिक्षुणी सर्वज्ञतावेगविषयसभव नाम समाविमुख सप्रकाशयमानामपश्यत् । कचिदासनपरिवारे पश्चमीभूमिप्रतिष्ठिताना बोधिसत्वाना सनिपण्णाना सिंहविजृम्भिता भिक्षुणी चित्तलता- कुसुमगर्भ नाम समाधिमुख सप्रकाशयमानमपश्यत् । कचिदासनपरिवारे षष्ठीभूमिप्रतिष्टिताना बोधिसत्त्वाना सनिषण्णाना सिंहरिज़म्भिता भिक्षुणी वैरोचनगर्भ नाम समाधिमुख सप्रकाश- यमानामपश्यत् । कचिदासनपरिमारे सप्तमीभूमिप्रतिष्ठिताना बोधिसत्वाना सनिपण्णाना 20 सिंहविजृम्भिता भिक्षुणी समन्तभूम्यलकार नाम समाधिमुख सप्रकाशयमानामपश्यत् । फचिदासनपरिगरे अष्टमीभूमिप्रतिष्ठिताना बोधिसत्त्वाना सनिपण्णाना सिंहनिम्भिता भिक्षुणी धर्मधातुपञ्जरसुविभक्तशरीरविषय नाम समाधिमुख सप्रकाशयमानामपश्यत् । कचि- दासनपरिवारे नवमीभूमिप्रतिष्टिताना बोधिसत्त्वाना सनिषण्णाना सिंहविजृम्भिता भिक्षुणीमनि- लम्भनलनिल्यव्यूह नाम धर्ममुख सप्रकाशयमानामपश्यत् । कचिदासनपरिवारे दशमीभूमि-2 प्रतिष्ठिताना बोधिसत्वाना सनिषण्णाना सिंहविजृम्भिता भिक्षुणीमनावरणमण्डल नाम समाधिमुख सप्रकाशयमानामपश्यत् । काचिदासनपरिवारे सनिपण्णस्य वद्रपाणिपर्पन्मण्डलस्य सिंहविजृम्भिता भिक्षुणी ज्ञानवद्रनारायणव्यूह नाम धर्ममुख सप्रकाशयमानामपश्यत् । इति हि यावत्य सर्वोपपरयायतनसभेदेषु सत्वप्रज्ञप्तय सत्वगतय , तासु ये सत्ता परिपका चैनयिका भाजनीभूता , तेपा तस्मिन् महोद्याने समासृत्य प्रसेफमासनपरिनारसनिषण्णाना 0 नानाशयाना नानाधिमुक्तानां नियताशयाना घनरसश्रद्धाना सिंहविजृम्भिता भिक्षुणी 25 1B अनन्तमुरा ·१५२ 10 30 मेघपरिगृहीतविलेपनमेघपरिगृहीत धूर्णमेघपरिगृहीतैवमेधपरिगृहीतरछमेघपरिगृहीतर्वज. गण्डन्यूहसूत्रम् । [२७... तथा तथा धर्म देशयमानामपश्यत् , यस नियता भवन्त्यनुत्तरायां सम्यक्सबोधौ । तत्कस्य हेतो ? ययापि तसिंहरिजृम्भिताया भिक्षुण्या समन्तचक्षुरपेक्षावतीप्रमुखानि सबुधर्मनिर्देशानुसागि धर्मधातुसम्प्रभेदप्रमुखानि सावरणमण्डलविकिरणप्रमुखानि सर्वजगत्कुशलचित्तसमप्रमुखानि विशेषयतिब्यूहप्रमुखानि असङ्गनयगर्भप्रमुखानि धर्मधाई 5 मण्डलप्रमुखानि चित्तकोशप्रमुखानि समन्तरुचितामिनिहारगर्भप्रमुखानि दशप्रज्ञापारमिता मुखासख्येयशतसहस्राण्यरकान्तानि । ये च तत्सूर्यप्रम महोघान बोधिसत्तास्तदन्य वा सत्त्वा प्रविशन्ति सिंहविजृम्भिताया भिक्षुण्या दर्शनाय धर्मश्रवणाय, सर्वे ते सिंह विजृम्भिताया भिक्षुण्या प्रथम कुशलमूलधर्मसमुदानेषु नियोजिता यावदनुत्तराया सम्यक्सबोधेरविवा कृता ॥ अथ खल सुधन श्रेष्ठिदारक सिंहरिज़म्भिताया भिक्षुप्या इमामेवरूपामुधानसपद बिहारसपद चक्रमसपद परिभोगसपद शय्यासनसपद पर्षमण्डलसपदमाधिपतेयसपद मृद्धिवियुतिसपद सरखतीव्यूहसपद दृष्ट्या अचिन्त्य च धर्मनय श्रुत्वा त्रिपुलधर्ममेवामि प्यन्दितचित्त सिंहविजृम्भिताया भिक्षुण्या अभिमुखमाशयविशुद्विसपद सप्रणीतोऽनेक शतसहस्रपृत्व प्रदक्षिणीकरिष्यामीति । अथ सिंहविजम्भिताया भिक्षुण्या सर्व तन्महोपान 10 सपर्पन्मण्ड ठव्यूहमुदारेणावभासेन स्फुटमवभासितम् । अनेकशतसहसकृत्व प्रदक्षिणीकृत्वा एव सजानाति-प्रदक्षिणीकुर्वश्व समन्तादभिमुख सिंहविजृम्भिता भिक्षुणीमद्राक्षीत् । स पुरत प्राञ्जलि स्थित्वा एवमाह-मया आयें, अनुत्तराया सम्यक्सबोधौ चितमुपा दितम् । न च जानामि कथ बोधिसत्येन गोधिसत्वचर्याया शिक्षितव्यम् , प्रतिपत्तव्यम् । श्रुत च मे आर्या बोधिसत्यानामवषादानुशासनी ददातीति । तद्वदा 20 आर्या-कथ बोधिसत्त्वेन बोधिसत्त्वचर्याया शिक्षितव्यम् , कय प्रतिपत्तव्यम् ॥ सा अनोचत्-अह पुलपुत्र सर्वमयनासमुद्घातितस्य बोधिसत्त्वनिमोक्षस्य लाभिनी। आह-क एतस्य भार्ये सर्वम यनासमुद्धातितस्य बोधिसत्त्वविमोक्षस्य विषय आह-९९ कुरुपुत्र त्र्यश्वगत-यूहेकचित्तक्षणकोटिनितिलभावो ज्ञानालोक । आह-क एतस्य आ ज्ञानातोकस्य विषय आहएतन्मम कुल्पुत्र ज्ञानालोकमुखमापूहला नियूहला सर्वयों 28 पपन्नो नाम समाधिराजायते, यस्य समाधे सहमतिलाभेन मनोमय कार्य सर्वासु दशा दिक्षु सर्वलोकधातुप्चेकजातिप्रतिवद्धाना तुषितभवनगताना बोधिसत्याना कैकस्य बोधि सत्त्वस्य अनभिराप्ययुद्धक्षेत्रपरमाणुरज समैरामभारनमिलाप्ययुद्धक्षेत्रपरमाणुरज समाभि पूजापिमानाभि पूजाप्रयोगायोपसम्मामि, यदुत देन्दकायै गयक्षगन्धर्वासुरगरुड विनरमहोरगमनुष्यामनुष्येन्द्रयापै पुष्पमेघपरिगृहांतर्गन्धमेधपरिगृहातेधूपमेघपरिगृहनिर्मात्य मेघपरिगृहीते पतायामेघपरिगृहोते रवाभरणमेघपरिगृहीत रनमालव्यूहमेघपरिगृहीत रत्न- पितानव्युहमेवपरिगृहीतै रमप्रदीपव्यूहमघपरिगृहीत रसासनव्यहमेधपरिगृहीत पूजाप्रयोगाय कर मे ·-२७.०] २७ सिंहविजृम्भिता। उपसंक्रमामि । यया तुपितभवनगतानामेकजातिप्रतिवद्धानां वोधिसत्वानां पूजाप्रयोगायोप- संक्रमामि, एवं कुक्षिगतानां जायमानानामन्तःपुरमध्यगतानामभिनिष्क्रमतां वोधिमण्डमुप- संक्रमतां बोधिमण्डवरगतानामनुत्तरां सम्यक्संबोधिमभिसंयुद्धानां सर्वतयागतानां सर्वधर्मचक्र प्रवर्तयतामेवं देवभवनगतानां नागयक्षगन्धर्वासुरगरुडकिन्नरमहोरगमनुष्यामनुष्यभवनगतानां यावत्सर्वजगचित्ताशयान् संतोपयित्वा परिनिर्वायमाणामेवंरूपैर्मनोमयैरात्मभावैरेवंरूपां पूजां 5 कुर्वाणानां सर्वतथागतानामुपसंक्रमामि । ये च सत्त्वा ममेदं बुद्धपूजोपस्थानकर्म प्रजानन्ति, ते सर्वे नियता भवन्ति- अनुत्तरायां सम्यक्संबोधौ । ये च सत्त्वा मामुपसंक्रामन्ति, तेषामहं सर्वेपामेतामेव प्रज्ञापारमिताववादानुशासनी ददामि । अहं कुलपुत्र ज्ञानचक्षुपा सर्वसत्त्वान् पश्यामि । न च सत्त्वसंज्ञामुत्पादयामि, न मन्ये । सर्वजगन्मन्त्रसंज्ञामुद्रां शृणोमि, न च मन्ये सर्ववाक्पथानभिनिविष्टत्वात् । सर्वतथागतान् पश्यामि, न च मन्ये 10 धर्मशरीरपरिज्ञानत्वात् । सर्वतयागतधर्मचक्राणि च संधारयामि, न च मन्ये धर्मस्वभावानुबुद्ध- त्वात् । प्रतिचित्तक्षणं सर्वधर्मधातुं स्फरामि, न च मन्ये मायागतधर्मतावबुद्धत्वात् । एतमहं कुलपुत्र सर्वमन्यनासमुद्घातितं बोधिसत्वविमोक्षं प्रजानामि । किं मया शक्यं बोधिसत्वाना- मनन्तमध्यधर्मधात्यवतीर्णानां चयां ज्ञातुं गुणान् वा वक्तुम् , ये ते सर्वधर्ममन्यनाबिहा- रिणश्च एकपर्यथेन च सर्वधर्मधातुं स्फरन्ति । ये ते स्वकायान्तर्गतानि सर्ववुद्धक्षेत्राणि 15 संदर्शयन्ति, एकक्षणेन च सर्वतथागतानुपसंकामन्ति । येपामात्मभावे सर्वबुद्धविकुर्वितानि प्रवर्तन्ते । ये एकरोम्ना बहनभिन्लाप्यानभिलाप्यानि बुद्धक्षेत्राण्यम्युत्क्षिपन्ति । ये ते खरोमविवरेऽनमिलाप्यानभिलाष्यलोकधातुसंवर्तविवर्तकल्पानादर्शयन्ति । ये एकक्षणेनानभि- लाप्यानमिलाप्यकल्पसंवाससमतां समवसरन्ति । ये एकक्षणेन अनभिलाप्यानभिलाप्यान् कल्पान् संसरन्ति ।। गच्छ कुलपुत्र, इहैव दक्षिणापये दुर्गे जनपद रनव्यूहं नाम नगरम् । तत्र वसु- मित्रा नाम भागवती प्रतिवसति । तामुपसंक्रम्य परिपृच्छ-कथं बोधिसत्वेन बोधिसत्त्व- चर्यायां शिक्षितव्यम् ,, कयं प्रतिपत्तव्यम् ।।. अय खल्ल सुधनः श्रेष्ठिदारकः सिंहविजृम्भिताया भिक्षुण्याः पादौ शिरसाभिवन्ध सिंहविजृम्भितां भिक्षुणीमनेकशतसहस्रकृत्वः प्रदक्षिणीकृत्य पुनः पुनरवलोक्य सिंह-25 विजृम्भिताया भिण्या अन्तिकात् प्रान्तः ॥२५॥ 20 1B सपथनम्। गम..

·च विस्तीर्ण च दशरनप्राकारपरिक्षितं दशरतताल्पड्डिपरिवृतम् । दशभिः परिसाभिर्गन्धो प्रामारोपशोभितं वयखचितरनहारसंस्कृततलं सर्वदिव्यशुभगन्धवासितोपचारं महाकालागर २८ वसुमित्रा । अथ खल सुधनः श्रेष्ठिदारकस्तया महाप्रज्ञाविद्युतावमारितचित्तः, तं सर्वज्ञज्ञानालोकं . निध्यायन्, तं धर्मतास्वभावबलावमासं समनुपश्यमानः, सर्वसत्त्वरुतविज्ञप्तिकोशं धारणीनयं दृढीकुर्वन् , तं सर्वतथागतधर्मचक्रसंधारणं धारणीनयं विपुलीकुर्वन् , तं सर्वजगच्छरणं 5 महाकरुणाबलमुपस्तम्भयन्, तं सर्वधर्मनयालोकमुषसमुत्थानं सर्वज्ञतावेगं प्रत्यवेक्षमाणः, तां विपुलधर्मधातुमण्डलस्फरणप्रणिधिपरिशुद्धिमनुवर्तमानः, ते सर्वधर्मदिगयभासज्ञानालोक- मुत्तापयमानः, तत्सर्वधर्मदशदिग्लोकधातुभ्यूहस्फरणमभिज्ञानबलं निर्हरन् , तं सर्वबोधिसत्व- कर्मस्मृत्युपादानारम्भनिस्तारणाणिधि परिपूरयन् अनुपूर्वेण येन दुर्गे जनपदे रनव्यूह नगरं तेनोपसंक्रान्तो वसुमित्रा भागवती परिमार्गन् । तत्र ये पुरुपा बसुमिनाया भागवत्या 10 गुणानभिज्ञा ज्ञानगोचराविधिज्ञाश्च, तेषामेतदभवत्-किमस्य एवं शान्तदान्तेन्द्रियस्य एवं सामानस्य एवमभ्रान्तस्य एवमविक्षिप्तमानसस्य एवं युगमात्रप्रेक्षिणः एवं वेदनाभिरपर्या- दत्तचित्तस्य एवमनिमित्तग्राहिणः सर्वरूपगतेषु उक्षिप्तचक्षुषः एवमव्यप्रमानसत्य गम्भK. चेष्टस्यामिरूपस्य सागरकल्पस्य अक्षोभ्यागवलीनचित्तस्प वस्तुमित्रया भागवल्या कार्यम् ! न हीदशा रागरता भवन्ति, न विपर्यस्तचित्ताः। नेदृशानामशुभसंज्ञा समुदाचरति । नेदृशाः 15 कामदासा भवन्ति । नेदृशाः खीवशगा भवन्ति । नशा मारगोचरे चरन्ति । नदशा मारविषयं निपैयन्ते नेदृशाः कामपळे संसीदन्ति । नेदशा मारपाशध्यन्ते । नाकार्यकारिणी भवन्ति। ये पुनर्वसुमित्राया मागवत्या गुणविशेषाभिज्ञा ज्ञानगोचरप्रत्यक्षा चा, ते एपमा साधु साधु कुलपुन्न, सुलब्धास्ते लाभाः, यस्त्वं वसुमित्रा भागवती परिप्रष्टव्यो मन्यते । नियमेन त्वं बुद्धत्वं प्रार्थयसे । नियमेन त्वं सर्वसत्त्वप्रतिशरणमात्मान कर्तुकामः । नियमन 20वं सर्वसत्त्वाना रागशल्पमुदतुकागः । नियमेन त्वं शुभसंज्ञां विकरितुकामः । एषा कुलपुत्र वसुमित्रा भागवती नगरशृङ्गाटकस्योत्तरेण स्वगृहे तिष्ठति ।। अप खल सुधनः श्रेष्ठिदारक इदं वचनमुपश्रुम तुष्ट उदग्र आत्तमनाः प्रमुदितः प्रीतिसौमनस्यजातो येन वसुमित्राया भागवत्या निवेशनम् , तेनोपसंक्रम्य तद्गृहमद्राक्षीडिपुर 25 दकाभिर्दिव्यरत्नोत्पलपमकुमुदपुण्डरीकसंछादितसलिलाभिः कनकवालिकासंस्तीर्णतलामिः मनोहरगन्धललितमुगन्धीतोदकाभिः अनेकरसप्राकारो- पशोभिताभिः समन्तादनुपरिक्षितम् , सर्वरतमयमवनविमानकूटागारसुविभक्कोतिद्वनिर्गुहतोरण- गवाक्षजालार्धचन्द्रसिंहपारविचित्रज्योतिर्यजमणिरतोचलिततेजसम् , ॐ धूपपितामुगन्धं सर्वानुलेपन बिलिमोपचार सर्वरतखोटकरचितप्राकार विविधरसप्रत्यापित अष्टाङ्गोपेतवारिपरिपूर्णामिः असंख्येपविरिधरत- 1B भगवती throughout, B परार्ग.

·-२८०] २८ पसुमित्रा। जाम्बूनदजालसंडादितकूट कनकघण्टाजालशतसहस्रपातेरितप्रमुक्तमधुरमनोनि|घ सर्व- रतपुष्पमेघप्रस्तप्रकीर्णरत्नकुसुमालकार सरितविचिनयनोपशोभितद्वार नानामणिरत्नप्रभा बालालोकापर्यन्तनिर्देश प्रभूतमणिपिचित्रद्रुमशाखावजशिलाप्रक-निधिशतसहस्रनिचया क्षयकोश दशमहोघानप्रतिमण्डितम् । स तत्रापश्यद्वसुमित्रा भागरतीमभिरूपा प्रासादिका दर्शनीया परमया शुभवर्णपुष्कलतया समन्वागता सुवर्णवर्णच्छविममिनीग्केशी सुनिभक्त- 5 समाङ्गप्रत्यगशरीरा सर्पकामधातुकदेवमनुष्यातिकान्तवर्णरूपसस्थानशोमा ब्रह्मातिरेकखरा सर्वसत्त्वरुतमम्रविधिज्ञा सर्वखरव्यहोपेतकान्तखरा चक्राक्षरव्यूहविमोक्षकोशल्यानुगता सर्व शिल्पशास्त्रकोश-निर्याता धर्मज्ञानमायामोश सुशिक्षिता सर्गकारबोधिसत्त्वोपायनयप्रति ल्ख्या विचित्ररत्नाभरणविभूपिता मनोज्ञकाया सरत्नमयप्रभास्वरजालसठादितशरीराम् असग्व्येयदिव्यमणिरत्नाभरणव्यूहप्रतिमण्डितोजबल्देहा चिताराजमहामणिरत्नाबद्धमकुटा 10 वज्ररत्नविचित्रसिंहशान्तमणिरत्नोपशोभितमव्यौर्यमणिहारानसक्तकण्ठामभिन्नकुशलमूरचर्या सभागेकप्रणिधानमनापमहापरिवारामक्षयपुण्यज्ञानमहानिधानकोशाम् । तया च स तद्गृह सरनमरनविमानव्यूह खशरीरनिर्यातया प्रेमणीयया कायप्रहादसुसमजनन्या चित्तौद्विल्य प्रीतिकरण्या उदारया प्रभया सुटभवभासितमपश्यत् ।। अथ खल सुधन श्रेष्टिदारको वसुमित्राया भागवत्या पादौ शिरसाभिनय पुरत 15 प्राञ्जलि स्थित्या एवमाह-मया आर्ये, अनुत्तराया सम्यक्सोधौ चित्तमुपादितम् । न च जानामि-क्य बोधिसत्वेन बोधिसत्वचर्याया शिक्षित यम्, कय प्रतिपत्तव्यम् । श्रुत च मे आर्या बोधिसत्त्वानामयवादानुशासनी ददातीति । तद्वदतु मे आर्या-कथ बोधिसत्त्वेन वोधिसत्वचर्याया शिक्षितव्यम् , कथ प्रतिपत्तव्यम् । सा अवोचत्-मया कुलपुत्र चिराग कोटीगतो नाम बोधिसत्त्वरिमोक्ष प्रतिलब्ध । साह कुलपुत्र देवानामप्सरोरूपवर्ण 20 सस्थानारोहपारणाहातिरेकप्रभावरविशुद्ध्या ययाशयाधिमुक्तानामाभासमागच्छामि । एव नागयक्षगधर्मासुरगरुडकिन्नरमहोरगमनुष्यामनुष्याणा कन्यारूपवर्णसस्थानारोहपरिणाहाति- रेकप्रभातरपिशुद्धा यथाशयाधिमुक्कानामाभासमागच्छामि । ये च सत्वा मामुपसकामन्ति रागपर्यरस्थितचेतस , तेपामह पुन सर्वेया रागविरागताय धर्म देशयागि । ते च त धर्म श्रुत्वा रागनिरागतामनुप्राप्नुवन्ति, असङ्गविषय च नाम बोधिसत्लसमापिं प्रतिलभन्ते । केचि मम सहदर्शनेन रागविरागतामनुप्राप्नुपन्ति, प्रामोधरतिं च नाम बोधिसत्त्वसमाधि प्रतिलभन्ते । केचिदालपनमात्रेण रागविरागतामनुप्रामुवन्ति, असङ्गखरकोश च नाम बोधिसत्त्वसमाधि प्रनिग्भते। कचित्पाणिग्रहमात्रेण रागविरागतामनुप्राप्नुवन्ति, सर्पबुद्ध- क्षेत्रानुगमनप्रतिष्ठान च नाम बोधिसत्त्वसमाधि प्रतिलभन्ते।केचिदेकावासमात्रकेण रागविराग तामनुप्राप्नुपति, पिसयोगागेकच नामबोधिसत्वसमाधि प्रतिलभन्ते। केचिशेक्षितमात्रेण राग 3 निरागतामनुप्रामुवन्ति, प्रशान्ताकारव्यूह च नाम बोधिसत्वसमाधि प्रतिलभते। केचिद्विज़ म्भितमानेण रागनिरागतामनुप्रामुवन्ति, परप्रवादिविक्षोभण च नाम बोधिसत्त्वसमाधि प्रति ·. गण्डव्यूहसूधम् । लभन्ते । केचिन्निमीलनमात्रेण रागविरागतामनुप्रामुवन्ति, युद्धविषयालोकंच नाम बोधिसत्व- समाधि प्रतिलभन्ते । केचिदालिङ्गनमात्रेण रागविरागतामनुप्रामुवन्ति, सर्वजगासंग्रहापरित्याग- गर्भ च नाम बोधिसत्त्वसमाधि प्रतिलभन्ते । केचिरपरिचुम्बनमात्रेण रागविरागतामनुप्रामुवन्ति, सर्वजगापुष्यकोशसंस्पर्शनं च नाम बोधिसत्यसमाधि प्रतिलभन्ते । ये केचिसत्ता 5 ममान्तिकमुपसंकामन्ति, सर्वोस्तानहमत्रैव विरागकोटीगते असशसर्वज्ञताभूम्यभिमुखे बोधि- सचविमोक्ष प्रतिष्ठापयामि ।। आह-कुन त्वया आर्ये कुशलमूलमयरोपितम् , कीदृशं च कर्मोपचितम्, यस्या- स्तधेयमीदृशी संपत् आह---स्मरामि कुलपुत्र, अतीतेऽध्वनि अत्युच्चगामी नाम तथागतोऽईन् सम्यक्सवुद्धो लोके उदपादि विद्याचरणसंपन्नः सुगतो लोकविदनुत्तरः पुरुपदभ्यसारथिः 10 शास्ता देवमनुष्याणां बुद्धो भगवान् । तस्य फुलपुत्र अत्युच्चगामिनस्तथागतस्य सत्त्वाना- मनुकम्पा सुमुखां नाम राजधानी प्रविशतः इन्द्रकीलमात्रामतः सर्व तन्नगरं प्राकम्पत । विपुलविस्तीर्ण च अनेकरत्नमयं संस्थितमभूत् अनेकरनप्रभाव्यूहं विविधरत्नपुष्पाभि- कीण नानादिव्यर्यप्रमुक्तनि!पम् । उदाराप्रमेयदेवकायमेघप्रच्छन्नं च अन्तरीक्षं सस्थित- मभूत् । अहं च कुलपुत्र तेन समयेन सुमति म श्रेष्टिभार्या अभवम् । ततो ने युद्ध- 15 प्रातिहार्यसंचोदितया खामिना साध प्रधावित्वा तस्य तथागतत्य वीपीमुखमुपसंक्रान्तस्य उदारप्रसादजातया एका रत्नकाकणिः प्रतिपादिता । तदा च मनुश्नीः कुमारभूतस्तस्य मगवतोऽयुञ्चगामिनस्तयागतस्योपस्थानकोऽभूत् । तेनाहमनुत्तरायां सम्यक्संघोधौ चित्त- मुपादिता । एतमहं कुलपुर बिरागकोटीगतं बोधिसत्त्वविमोक्ष प्रजानामि । किं मया शम्यमनन्तोपापज्ञानकौशलप्रतिष्टितानां वोधिसत्त्वानां विपुलाक्षयपुण्यकोशानामपराजितज्ञान- 20 विषयाणां चयाँ ज्ञातुम् , गुणान् वा वक्तुम् ।। गन्छ कुलपुत्र, इहैव दक्षिणापये शुभपारंगमं नाम नगरम् । तत्र वेष्ठिलो नाम गृहपतिश्चन्दनपीठ तथागतचैत्यं पूजयति । तमुपसंगम्म परिपृच्छकयं बोधिसत्तेन बोधिसत्वचर्यायां शिक्षितव्यम् , कयं प्रतिपत्तव्यम् ।। अप सह धन: प्रेष्टिदारको वसुमित्राया मागवत्याः पादौ शिरसाभिवन्ध 25 सुमित्रा भागातीमनेफशतसहस्रकृयः प्रदक्षिणीकृत्य पुनः पुनरवलोक्य वसुभित्राया भागवत्या अन्तिका प्रशान्तः ॥२६॥ - ·+ २९ वेष्ठिलः। अप खल्ल सुधनः श्रेष्ठिदारको येन शुभपारंगमे नगरे वेष्ठिलस्य गृहपतेनिवेशनं तेनोपजगाम । उपेत्स वेष्ठिलस्य गृहपतेः पादौ शिरसाभिवन्य पुरतः प्राञ्जलिः स्थित्वा एवमाह-मया आर्य अनुत्तरायां सम्यक्संवोधौ चित्तमुत्पादितम् । न च जानामि कथं वोधिसत्त्वेन बोधिसत्त्वचर्यायां शिक्षितव्यम्, कथं प्रतिपत्तव्यम् । श्रुतं च मे आर्यों । बोधिसत्वानामववादानुशासनी ददातीति । तद्वदतु मे आर्यः कथं बोधिसत्त्वेन बोधि- सत्त्वचर्यायां शिक्षितव्यम् , कथं प्रतिपत्तव्यम् । सोऽवोचत्-अहं कुलपुत्र अपर्यादत्तकोटी- गतस्य बोधिसत्त्वविमोक्षस्य लाभी। न मम कुलपुत्र संतानात्तथागतः परिनिर्वृतो न परिनिर्वाति न परिनिर्वास्यति सर्वलोकधातुषु अत्यन्तपरिनिर्वाणेन अन्यत्र वैनयिकसत्त्व- वशमुपादाय । सोऽहं कुलपुत्र चन्दनपीठस्य तथागतचैत्यस्य द्वारमुद्घाटयामि । तच्च मे 10 चैयद्वारमुद्घाटयतोऽक्षयबुद्धवंशव्यूहो नाम बोधिसत्त्वसमाधिः प्रतिलब्धः । एतं चाहं कुलपुत्र समाधि चित्तक्षणे चित्तक्षणे समापये। सर्वत्र चित्तक्षणे अनेकाकारविशेषतामधिगच्छामि ।। आह-क एतस्य आर्य समाधेविषयः! आह-एतं मम कुलपुत्र समाधि समापन्नस्य अस्मिन् लोकधातुवंशे बुद्धपरंपरया काश्यपप्रमुखाः सर्वतथागताः कनकमुनिक्रकुच्छन्द- विश्वभुशिखिविपश्यितिष्यपुष्ययशोत्तरपद्मोत्तरप्रमुखाः सर्वतथागता अभिमुखा भवन्ति ।।। बुद्धदर्शनानुसंधौ बुद्धपरंपरानुपच्छेदेन चित्तक्षणे चित्तक्षणे बुद्धशतं पश्यामि । तदनन्तरेण चित्तेन बुद्धसहसमवतरामि । तदनन्तरेण चित्तेन बुद्धशतसहस्रमवतरामि । एवं बुद्धकोटी बुद्धकोटीशतं बुद्धकोटीराहसं मुद्धकोटीशतसहसं बुद्धकोट्ययुत वुद्धकोटीनियुतं बुद्धकोटी- ककरं बुद्धकोटीबिम्वरम् । तदनन्तरेण चित्तेन यावदनभिलाप्यानभिलाप्यबुद्धोत्पादपरं- परामवतरामि । तदनन्तरेण चित्तेन जम्बुद्वीपपरमाणुरजःसमांस्तथागतानवतरामि 120 तदनन्तरेण चित्तेन यावदनभिलाप्यानभिलाप्यबुद्धक्षेत्रपरमाणुरजःसमांस्तथागतानवतरामि । तेषां च तथागतानां प्रथमचित्तोत्पादसंभारपरंपरामवतरामि । प्रथमचित्तोपादप्रतिलम्भ- विकुर्वितमवतरामि । प्रणिधानविमानताभिनिहरविशुद्विगवतरामि । र्याविशुद्धिमवतरामि । पारमितापरिपूरिमवतरामि । सर्वबोधिसत्त्वभूमिसमुदागगमवतरामि । क्षान्तिप्रतिलम्भविशुद्धि- मयतरामि । मारकलिविकिरणविनर्दितमवतरामि । अभिसंयोधिविकुर्वितव्यूहमवतरामि 125 बुद्धक्षेत्रविशुद्धिविमात्रतामयतरामि । सत्परिपाकविमानतामवतरामि । पर्पत्संनिपातविमात्रता- भरतरामि । प्रभामण्डलविमात्रतामवतरामि । धर्मचक्रप्रवर्तनवृषभितामवतरामि । बुद्ध- विकुर्वितप्रातिहार्यमवतरामि । सुविभक्तां संभिन्नां चैषां धर्मदेशनां स्मरामि, संधारयामि, स्मृसा चोगुहागि । गत्या प्रविचिनोमि । मक्या प्रविभजामि । बुट्यानुगच्छामि । प्रज्ञया प्रकाशयामि । अनागतयुद्धपरंपरां च मैत्रेयप्रमुखानवतरामि । एकचित्तक्षणे युद्धशत-20 मयतरामि। तदनन्तरेण चित्वेन बुद्धसहस्रमयतरामि । तदनन्तरण चित्तेन यावदनभिलाप्या- नमिलाप्यबुद्धक्षेत्रपरमाणुरजःसांस्तथागतानवतरामि । तेषां च तथागतानां प्रयमचित्तो- Bom. ययाविशुदिमवतरानि.

·6 - अपरामुधन श्रेटिदारको वेष्टिलस्य गृहपते पादौ शिरसाभियन्ध वेष्ठि गृहपतिमनेया गण्डव्यूहसूत्रम्। पादसमारपरपरामवतरामि ! यारसुविभक्ता समिन्ना चैपा धर्मदेशना स्मरामि, सधारपानि, स्मृला चोगुलामि । गत्या प्रविचिनोमि । मत्या प्ररिभजामि । बुझ्या अनुगच्छामि । प्रया प्रकाशयामि । यथा चेह लोकधातुवशे पूर्वान्तापरान्तपर्यापनाना बुद्धपरपरा पश्यापि, पतराप्ति, तथा दशसु दिक्षु अनमिलाप्यानभिलाप्ययुद्धक्षेत्रपरमाणुरज समेषु अतीतानागते लोगधातुवशेषु सतथागतपरपरामपतरामि । तेपा च तथागताना प्रभमचित्तोत्पादराभारपर परामपतरामि । ता च बुद्धपरपरागतारमव्याच्छिना निष्ठामपतरामि । अतुल अदागमतीय बोधिसत्त्ववीर्यव्यवसायगम्य बोधिसत्लवीर्यवेगरिवर्धनमसहायं सर्वलोकेन सनावकमत्येव बुझै स्तद्विषयानवक्रान्तेश्च योविसाचे प्रत्युत्पन्चाना च दशसु दिक्षु सर्वलोकधातुपु वैरोचन प्रमुखाना तथागताना परपरामनतरामि । एकचित्तक्षणे बुद्धशत परमामि अनतरामि । तदन 10न्तरेण चित्तेन बुद्धसहस्रमातरामि । तदनन्तरेण चित्तेन यानदनभिलाप्यानभिलाप्ययुद्ध- क्षेत्रपरमाणुरज समास्तथागतानवतरामि । य च यदा तथागत द्रष्टुमाकाहामि, त सदा पश्यामि । यच्च तैबुद्धेभगवद्भिर्मापित भाषन्ते भाषिष्यन्ते, तत्सम शृणोमि । श्रुपा चोद्गुरमि? स्मृत्या सधारयामि । गत्या प्रविचिनोमि । मत्या प्रविभजामि । बुद्ध्या अनुगच्छामि । प्रज्ञया प्रकाशयामि । एतमह बुलपुत्र अपरिनिर्वाणकोटीगत बोधिसत्त्वनिमोक्ष जागामि । किं गयो 15 शक्य न्यध्वैरक्षणक्षानप्रतिलब्वाना बोधिसत्त्वाना क्षणकोटीसमाधिव्यूहविहारिणा तयागत दिवसापरान्ताना सर्वकल्पविकल्पसमतानुगताना सर्वयुद्धसमतासमान्यनुबद्धानामात्मसत्वमुद्धा द्वयविहारिणा प्रकृतिप्रभाखरधर्म यहमण्डलाना ज्ञानयात्रलोकजालरफरणाना सर्वतथागतधर्म मुद्राविकोपितविहारिणा सर्वधर्मधातुविज्ञपनज्ञानविषयाणा सातथागतधर्मदेशनाविज्ञप्तिज्ञान- विषयाणा चयां ज्ञातुम् , गुणान् वा वक्तुम् ॥ गच्छ कुछपुन, अयमिहेव दक्षिणापथे पोतल्यो नाम पर्वत । तत्र अव- लोकितेश्वरो नाम बोधिसत्व प्रतिवसति । तमुपसक्रम्य परिपृच्छ-कप बोधिसत्वेन बोधि- सत्वचीया शिक्षितव्यम् , कथ प्रतिपत्तव्यम् । तस्या वेलायामिमे गाये अभापत- गच्छो हि सूधन शिरीजलराजमध्ये गिरिराजपोताकि शोभनि शूरभागे। रनामय तस्कर कुसुमाभिकीर्ण- मुद्यानपुष्धिारिणिप्रवणोपपेतम् ॥१॥ तस्मिंश्च पतपरे विहराति धीरो अपलोक्तिधर निदू जगतो हिताय । त गच्छ पृच्छ सुधना गुण नायकानों देशियते मिपुर शोभि नपप्रवेशम् ॥२॥ शनसहप्तत्व प्रदक्षिणात्य पुन पुनरवलोक्य येष्टिरस्य गृहपतेरन्तिकार प्रमान्त. ॥२७॥ 20 23 20 समार ·३० अवलोकितेश्वरः। अथ खलु सुधनः श्रेष्ठिदारको वेष्ठिलस्य गृहपतेरनुशासनीमनुविचिन्तयन् , तं बोधि- सत्त्वाधिमुक्तिकोशं निगमयन् , तद्वोधिसत्वानुस्मृतिबलमनुस्मरन् , तंबुद्धनेत्रपरंपराबलं संधार- यन् , तं बुद्धानन्तर्यानुसंधिमनुगच्छन् , तंबुद्धनामश्रोत्रानुगममनुस्मरन् , तंबुद्धधर्मदेशनानय- मनुलोमयन्, तं बुद्धधर्मसमुदागमन्यूहमवतरन् , तद्बुद्धाभिसंबोधिविनर्दितमधिमुच्यमानः, 5 तदचिन्त्यं तथागतकर्माभिमुखीकुर्वन् अनुपूर्वेण येन पोतलकः पर्वतस्तेनोपसंक्रम्य पोतलकं पर्वतमभिरुह्य अवलोकितेश्वरं बोधिसत्त्वं परिमार्गन् परिगवेपमाणोऽद्राक्षीदवलोकितेश्वरं बोधिसरवं पश्चिमदिक्पर्वतोत्सङ्गे उत्ससरःप्रस्रवणोपशोभिते नीलतरुणकुण्डलकजातमृदु- शालतले महावन विवरे बजरनशिलायां पर्यवं बड़ा उपविष्टं नानारतशिलातलनिपण्णा- परिमाणबोधिसत्त्वगणपरिवृतं धर्म देशयमानं सर्वजगत्संग्रहविपयं महामैत्रीमहाकरुणामुखो-10 घोतं नाम धर्मपर्यायं संप्रकाशयन्तम् । दृष्ट्रा च पुनस्तुष्ट उदग्र आत्तमनाः प्रमुदितः प्रीति- सौमनस्यजातः प्रहर्षितविकसितानिमिपनयनः कृताञ्जलिपुटः कल्याणमित्रप्रसादवेगानुगता- विक्षिप्तचेताः कल्याणमित्रेषु सकलबुद्धदर्शनसंज्ञी कल्याणमित्रप्रभवसर्वधर्ममेघसंप्रतीच्छनसंज्ञी कल्याणमित्राधीनसर्वगुणप्रतिपत्तिसंज्ञी कल्याणमित्रसमवधानदुर्लभसंज्ञी कल्याणमित्रोद्भव, दशबलज्ञानरत्नप्रतिलाभसंज्ञी कल्याणमित्रसमुद्भवाक्षयज्ञानालोकसंज्ञी कल्याणमित्राश्रय-15 संवर्धितपुण्यप्रवालरांशी कल्याणमित्रसंप्रकाशितसर्वज्ञताद्वारसंज्ञी कल्याणमित्रोदेशितमहाज्ञान- सागरावतारसंज्ञी कल्याणमित्रसंजनितसर्वज्ञतासंभारसमुदयसंज्ञी येन अवलोकितेश्वरो बोधि- सत्त्वस्तेनाभिजगाम ॥ अथ खलु अवलोकितेश्वरो बोधिसत्त्वः सुधनं श्रेष्ठिदारकं दूरत एव आगच्छन्तमय- लोक्य आमन्त्रयामास-एहि । खागतं ते अनुपमोदाराचिन्त्यमहायानसंप्रस्थिता जातमूलक- 20 विविधदुःखोपद्रुताप्रतिशरणसर्वजगत्परित्राणाशया सर्वलोकातिकान्तानुपमाप्रमेया सर्वबुद्ध- धर्माध्यक्षताभिलापिन् महाकरुणावेगाविष्ट सर्वजगत्परित्राणमते समन्तभद्रदर्शनचर्याभि- मुख महाप्रणिधानमण्डलपरिशोधनचित्त सर्वबुद्धधर्ममेघसंधारणाभिलपितकुशलमूलो- पचयातृप्ताशयकल्याणमित्रानुशासनीसम्यक्प्रवृत्तमञ्जुश्रीज्ञानसागरसंभूत गुणकमलाकर बुद्धा- धिष्ठानप्रतिलाभाभिमुख समाध्यालोकवेगप्रतिलब्ध सर्वबुद्धधर्ममेघसंधारणाभिलपितचित्त 25 बुद्धदर्शनप्रीतिप्रसादवेगप्रहर्पितमानस अचिन्त्याप्रमाणसुचरितवेगाभिष्यन्दितचेतः गुण- प्रतिपत्तिवेगविशुद्धपुण्यज्ञानकोश स्वयमभिज्ञामुखसर्वज्ञज्ञानमात्रबैगपरसंदर्शाभिप्राय महा- करुणावेगविपनमूलतथागतज्ञानालोकवेग संधारणमते ॥ अथ खल्ल सुधनः श्रेष्ठिदारको येन अवलोकितेश्वरो बोधिसत्वस्तेनोपसंक्रम्य अव- लोकितेश्वरस्य बोधिसत्त्वस्य पादौ शिरसाभिवन्ध अवलोकितेश्वरं बोधिसत्तमनेकशतसहन-1 15 मृदुमार्दव.

·चिवमुत्पाप अरिपोन् करोमि युद्धधर्मप्रतिलाभाय । एतमहं कुलपुत्र महाकरुगामुसा 5 मुखस्रोतविज्ञप्तिसत्त्वसमहविनयपर्युपस्थानम् । सोऽहं कुलपुत्र महाकरुणामुखाविलयबोधि- परिपीडाभयनिसयोगाय सर्वसत्वचित्तपरिपीडनभयनिर्मोक्षणाय सर्वसत्त्वदुःखदौर्मनस्यो- सो पुलपुत्र, अनेनोपायेन समान् सभयेभ्यः परिमोच्य अनुचरायो सम्परसंबोध. १६० गण्डन्यूहसूत्रम्। कृत्वः प्रदक्षिणीकृस पुरतः प्राञ्जलिः स्थित्वा एवमाह-मया आर्य, अनुत्तरायां सम्यक्सं. बोधौ चित्तमुत्पादितम् । न च जानामि कथ बोधिसत्त्वेन बोधिसत्वचर्यायां शिक्षितव्यम् , कथं प्रतिपत्तव्यम् । श्रुतं च मे आर्यो बोधिसत्त्वानामस्वादानुशासनी ददातीति । तदत मे आर्य:-कय बोधिसत्त्वेन बोधिसत्वचर्याया शिक्षितव्यम् , कथ प्रतिपत्तव्यम् ॥ अथ खल अवलोकितेश्चरो बोधिसत्त्यो जाम्बूनदसुवर्णवर्ण विचित्राप्रमेयप्रभाजाल वाहव्यूहमेघप्रमुञ्चन दक्षिण बाहु प्रसार्य लक्षणानुव्यञ्जनविसृतविविधविमलामितकाय- चित्तप्रहादसजननरश्मिप्रतानसंकुसुमित पाणि सुधनस्य श्रेष्ठिदारकस्य मूर्ति प्रतिष्ठाप्य एव- भाह-साधु साधु कुलपुत्र, येन ते अनुत्तराया सम्यक्सबोधौ चित्तमुत्पादितम् } अह. फुलपुत्र महाकरणामुखाविलम्ब नाम योधिसत्वचर्यामुखं प्रजानामि । एतच कुलपुत्र 10 महाकरुणामुखाविलम्ब बोधिसत्वचर्यामुख सर्वजगदसभिन्नसत्त्वपरिपाकविनयनप्रवृत्त समन्त- सत्त्वच मुखे प्रतिष्ठित सर्वतथागताना च पादमूलान विचलामि, सर्वसत्त्वकार्येषु च अभिमुखतिष्ठामि। दानेनापि सत्वान् सागृह्णामि । प्रियवादितया अर्थक्रियया समानार्थतयापि सत्त्वान् सगृह्णानि । रूपकायविदर्शनेनापि सत्त्वान् परिपाचयामि । अचिन्त्यवर्णसस्थानरूप- 15 दर्शनविशुद्ध्या रश्मिजालोत्सर्गेणापि सत्चान् प्रहाद्य परिपाचयामि यथाशयघोषोदाहारेगापि यथाभिमतेर्यापथसंदर्शनेनापि विविधाधिमुक्तिसमागधर्मदेशनयापि नानारूपवितेनापि कुशलधर्मोपचपप्रवृत्तसत्त्वचित्तसचोदनयापि आशयानुरूप विचित्रापरिमाणनिर्माणसदर्शने- नापि नानाजायुपपन्नसत्त्वसभागरूपसदर्शनेनापि एकावासनिवासेनापि सत्त्वान् सगृहामि परिपाचयामि। तेन मया कुालमुत्र इद महाकरुणामुखाविलम्ब बोधिसत्वचर्यामुख परिशोधयता 40 सर्वजगत्प्रतिशरणप्रणिधिरुत्पादित., यदुत सर्वसत्त्वप्रपातभयविगमाय सर्वसत्यसंत्रासकमय- प्रशमनाप सर्वसत्त्वसमोहमयविनिवर्तनाय सर्वसत्वबन्धनभयसमुच्छेदाय सर्वसत्त्जीवितोप- रोधोपक्रमभयव्यावर्तनाय सर्वसत्त्वोपकरणवैकल्यभाना सर्वसत्त्वजीविकामयव्युपशम- नाय । सर्वसत्त्याश्लोकमयसमतिकमणाय सर्वसत्यसासारिकमयोपशमनाय सर्वसत्त्वपर्पच्छारय- भयनिगमाय सर्वसत्वभरणभयव्यतिक्माय सर्वसत्वदुर्गतिभयविनिवर्तनाय सर्वसत. तमोन्धकारविषमगत्यप्रत्युदावावभासकरणाय सर्वसत्तविषभागसमवधानभयासन्त- विगमाय सर्वतत्त्वप्रियविप्रयोगभयनिरोधाय सत्याप्रियसतासभयापनयनाय सर्वसत्वकाय पायाससमतिकमाय सर्वजगातिशरणाणिमिनिहारः कृतः । अनुस्मृतिमुख च मे लोकेऽधिष्ठित सर्वसत्तभयव्युपशमनाय । खनामचक्र में सालोकेऽभिविज्ञप्तं सरसावमय- ० निगमाय । जगदनन्तातिभेदशमयो मे कायेऽपिष्ठितो यथाकाठजगत्पतिविज्ञप्तये ।

·10 -३०.६] ३० अवलोकितेश्वरः। विलम्बस्य बोधिसत्त्वचर्यामुखस्य लाभी । किं मया शक्य समन्तभद्राणा बोधिसत्वानां ससुद्धप्रणिधानमण्डलरिशुद्धाना समन्तभद्रवोधिसत्त्वचर्यागतिंगताना कुशलधर्माभिसंस्कारा- व्याच्छिन्नस्रोताना सर्वबोधिसत्त्वसमाधिश्रोत्रसदासमाहिताना सर्वकल्पसवासचर्यानिमर्त्य- स्रोताना सर अध्यनयानुगतस्रोताना सर्वलोकधात्वावर्तपरिवर्तस्रोतकुशलाना सर्वसत्त्वा- कुशलचित्तव्युपशमकरस्रोताना सर्वसत्त्वकुशलचित्तसार्धनस्रोताना सर्वसत्वससारस्रोतोविनि- 5 वर्तिकरस्रोताना चयां ज्ञातु गुणान् वा वक्तुम् ॥ तत्रेदमुच्यते- कृत्वा प्रदक्षिणु स्तवित्व च गोरवेण प्रकान्त दक्षिणपथ सुधन. सुदान्त । सो पश्यते रतपर्वतफन्दरस्थ अवलोकितेश्वरमृपिं करुणाविहारिम् ॥ १॥ वज्रामये गिरितटे मणिरत्नचित्रे सिंहासने पदुमगर्भि निषण्ण धीरो । देवासुरैर्भुजगफिनरराक्षसैश्च परिवारितो जिनसुतैर्वदि तेप धर्मम् ॥ २ ॥ दृष्ट्वोपजात अतुला सुधनस्य प्रीति उपगम्य वन्दति मौ गुणसागरस्य । ओनाच देहि मम आर्य कृपा जनित्वा शिक्षा तु अहु लभे इम भद्रचर्याम् ।। ३ ॥ बाइ प्रणम्य विमल शतपुण्यचित्र प्रभमेघजाल विपुल शुभ मुश्चमानः। मूर्ति स्थिहित्व मुधनस्य विशुद्धसत्यो अपलोकितेश्वर सिदू वचन मणाति ॥१॥ एकं पिमोक्षमुख जानमि बुद्धपुर सजिनान करुणाधनज्ञानगर्भम् । समूत सर्वजगनायणसप्रदाय सर्वन वर्तति ममाप्यय आत्मप्रेम ॥ ५॥ प्रायामि सजनतां व्यसनैरनेकै पे गाइन्धनगतारिषु हन्तमाताः । गारे विद्ध तप चारकसनिरुद्धा मुष्पन्ति बन्धनगता मम नाम घुया ॥६॥ 15 20 23 20 B विपुल ·0 गण्टम्यूइसुधम् । उत्सृष्ट यध्य नृपतीन कृतापराधाः क्षिप्ता इषु न च क्रमन्ति शरीरि तेपाम् । छिपन्ति शस्त्र परिवर्तत्ति तीक्ष्ण धारा ये नामधेयु मम तत्र अनुस्मरन्ति ।। ७॥ राजान मध्यगत ये च विवादप्रामा विजिनन्ति सर्वरिपयोऽय शुभे लभन्ते । वर्धन्ति सर्व यश मित्रकुले धनानि मोन्ती अधर्षिय रमरित्वन मा नाम ॥ ८॥ चोरंभया अरिभया अठवीप्रवेशाः । सिंहऋक्षद्वीपिचमरीमृगव्यालकीर्णाः । गच्छन्ति निर्भय जिनित्वन सर्वशत्रून् ये नामधेयु मम केचिदनुस्मरन्ति ॥९॥ क्षिप्ता महागिरितटीतु प्रदुष्टचितै- रक्षारकर्षु ज्वलिता अपि चो वधार्यम् । पद्माकुरा जलनिधि ज्वलना भवन्ति ये नामधेयु मम केचिदनुस्मरन्ति ॥१०॥ प्रक्षिप्त सागरजले न मरेन्ति तत्र नया न चोह्यति न दहति चाशिमध्ये । सबै अनर्थ न भवन्त्यपि चार्थसिद्धिः नामं ममा अनुस्मरित्व मुहूर्तकं पि ॥ ११ ॥ हडिदण्डबन्धनिंगडाथ तथा कुदण्डा अवमानना तय विमानन ठम्भनाश्च । ৗহানাননিশনরসনা मम नामधेयु स्मरमाण लभन्ति मोक्षम् ॥ १२ ॥ ये वैरिणो विवरछिद्गवेषिणश्च निसमदृष्टमन ये च अवर्णवादी । सहदर्शनेन तद मैत्रमना मन्ति मेष्यन्ति वणि श्रुत मा परिव नाम ॥ १३ ॥ वेताळमध्य खोद सदा प्रयुक्ता घातार्य तेष रिपवः स्तिमिता भवन्ति । 16 20 26 30 विमिरा.

·-३०.२१] ३० अवलोकितेश्वरः। १६३ 5 10 15 तेप शरीरि न क्रमन्ति विषा अशेषा ये नामधेयु मम केचिदनुस्मरन्ति ॥ १४ ॥ नागेन्द्रराक्षसगणैर्गरुडैः पिशाचैः कुम्भाण्डपूतनविहेडकरौद्रचित्तैः। ओजोहरैर्भयकरैः सुपिनान्तरेऽपि शाम्यन्ति सर्वि मम नाम अनुस्मरित्वा ॥ १५॥ मातापितासुहृदज्ञातिकवान्धवेहि नाविप्रयोगु न पि चाप्रियसंप्रयोगः । न धनक्षयो नापि उपैति दरिद्रभावं नामं ममा अनुसरित्व मुहूर्तकं पि ॥ १६ ॥ न च गच्छति च्युत इतो नरकं अवीचिं न तिरश्चयोनि न च प्रेत न चाक्षणानि । देवे मनुष्य उपपयति शुद्धसत्त्यो यो नामधेयु मम केचिदनुस्मरन्ति ॥ १७ ॥ न च अन्धकाणबधिरा न पि चर्चिगात्रा न च रौद्र खञ्जा अय चाटक प्रेक्षणीया । सर्वेन्द्रियैरपिकला वहुकल्पकोट्यो मोन्ती नरा मम स्मरित्वन नामधेयम् ॥ १८॥ अवलोकितेति मम ते सुगतिं व्रजन्ति यो पुष्पमुष्टि मम ओकिरते शरीरे । धूपांश्च धूपयति यश्च ददाति उत्रं वित्तारिकै पुज करोति प्रसन्नचिचो मम बुद्धक्षेत्रि स च भेष्यति दक्षिणीयः ॥ १९ ॥ उपपपते इतु च्यश्विन शुद्धसत्यो बुद्धान संनुख दशदिशि लोधाती। बुद्धांध पश्यति शुशोति च तेप धर्म ये नामधेयु मन केचिदनुस्मरन्ति ॥२०॥ एते तपान्य क्षयितु निमितुं न शक्या यावशुपायि अह सत्व विनेमि लोके। एको रिमोश मम मारिनु वुद्धपुत्र नाई गुगान् गुगधराग दिनानि सन् ॥२१॥ 20 20 Sबन्पयाधिरा.

·5 १६४ गण्डव्यूहसूत्रम् । [३०,२२- अष्टापदाकृतु दशदिशि लोकधातौ कल्याणमित्र समुपासित सूधनेन । न च तृप्तु धर्म श्रुणमाणु जिनौरसानां करमान प्रीति भवति श्रुणमान धर्मम् ॥ २२ ॥ तेन खल्लु पुनः समयेन अनन्यगामी नाम बोधिसत्त्वः पूर्वस्यां दिशि गगनतलेना गप सहाया लोकधातोश्चक्रवालशिखरे प्रत्यष्ठात् । समनन्तरप्रतिष्ठापितौ च अनन्यगामिना बोधिसत्त्वेन सहाया लोकधातोश्चक्रवालशिखरे पादौ, तत्क्षणादियं सहालोकधातुः पडिकार प्राकम्पत, अनेकरनी च संस्थिताभूत् । तथारूपा च अनन्यगामिना बोधिसत्वेन कायात प्रभा प्रमुक्ता, यया प्रभया सर्वचन्द्रसूर्यप्रभा पर्यादत्ताः, सर्वदेवनागयक्षगन्धर्व- 10 सुरगरडकिन्नरमहोरगशमलोकपालानामग्निमणिज्योतिषां च प्रभा जिमीकृताः, सर्वमहा- नरकाश्चावमासिताः, सर्वतिर्यग्योनियमलोकगतिगहनं चावभासितम्, सर्वापायदुःखानि च तदनन्तरं प्रशान्तानि । सर्वसत्त्वानां च श्लेशा न बाधन्ते । विविधशोकशस्यदुःखानि च प्रब्धानि । सर्व चेदं बुद्धक्षेत्रं सर्वरतमेधैरमिप्रवर्मन् सर्वपुष्पधूपगन्धभाल्पविलेपनचूर्ण- चीवरच्छन्नध्वजपताकाव्यूहसर्वपूजामेधैरभिप्रवर्षन् भगवन्तमुपसंक्रान्तः । स चास्याश्रपः सर्व- 16 सत्त्वभवनप्रतिभासप्राप्तो यथाशयसत्यसंतोषणाभिमुखः । तस्मिथ पोतलके पर्वतेऽवलोकिते. श्वरस्य बोधिसत्त्वस्यान्तिकमुपसंक्रान्तः संदृश्यते स्म || अथ खलु अवलोकितेश्वरो बोधिसत्त्वः सुधनं श्रेष्टिदारकमेतदवोचत्---पपसि त्व कुलपुन अनन्यगामिन बोधिसत्वमिह पर्षमण्डले संप्राप्तम् ? आह–पश्यामि आर्य । आहएतं कुलपुत्र अनन्यगामिनं बोधिसत्वमुपसंकप्य परिपृच्छ-कथं बोधिसत्वेन बोधि- 20 सत्वचर्यायां शिक्षितव्यम् , कयं प्रतिपत्तव्यम् ॥ अथ खलु सुधनः श्रेष्टिदारकोऽवलोकितेनरस्य बोधिसत्त्वस्य पादौ शिरसामिवन्ध अवलोकितेश्वरं बोधिसत्यमनेकशतसहस्तकृत्यः प्रदक्षिणीकृत्य पुनः पुनरवलोक्य अवलोकित- श्वरस्य बोधिसत्त्वस्यान्तिकासक्रान्तः ॥२८॥ Bom. सबैमहानरामायभारिताः, २ Bom. सास"मुपशान्तः ·३१ अनन्यगामी। अथ खल सुधनः श्रेष्ठिदारकोऽवलोकितेश्वरस्य बोधिसत्त्वस्य ज्ञानगाथालन्धचित्तो- अलोकितेश्वरस्य बोधिसत्त्वस्यावितृप्तो दर्शनेन वाणीमप्रतिवहन् येन अनन्यगामी बोधिसत्त्व- तेनोपसंक्रम्य अनन्यगामिनो बोधिसत्त्वस्य पादौ शिरसाभिवन्ध पुरतः प्राञ्जलिः स्थित्वा एवमाह-मया आर्य अनुत्तरायां सम्यक्संबोधौ चित्तमुत्पादितम् । न च जानामि कथं । बोधिसत्वेन बोधिसत्त्वचर्यायां शिक्षितव्यम् , कयं प्रतिपत्तव्यम् । श्रुतं च मे आर्यो बोधि- सत्त्वानामववादानुशासनी ददातीति । तद्वदतु मे आर्य:-कयं बोधिसत्त्वेन बोधिसत्त्वचर्यायां शिक्षितव्यम् , कयं प्रतिपत्तव्यम् ।। सोऽवोचत्-अहं कुलपुत्र समन्तमुखनिर्जवनस्य बोधिसत्त्वविमोक्षस्य लाभी। आह- कतमस्य त्वया आर्य तथागतस्य पादमूलादेष समन्तमुखनिर्जवनो नाम बोधिसत्त्वविमोक्षः 10 प्रतिटन्धः? कियदूरे या स इतो लोकधातुः? कियचिरोचलितो वासि ततो लोकधातोः ? आह-दुर्विज्ञेयमेतत्कुलपुत्र स्थानं सदेवमानुपासुरेण लोकेन सश्रमणब्राह्माणिकया प्रजया यदुत बोधिसत्त्वपराक्रमी बोधिसत्त्ववीर्यानिवलंता बोधिसत्त्ववीर्यसंहार्यता । नेदं कुलपुत्र शक्यं कल्याणमित्रापरिगृहीतैर्बुद्धासमन्याहतैरनुपचितकुशलमूलैरपरिशुद्धाशयैरप्रति- लब्धवोधिसत्त्वेन्द्रियैः प्रज्ञाचक्षुविरहितैः श्रोतुं या संधारयितुं वा अधिमोक्तुं वा अवतरितुं 15 या । आहवदतु मे आर्यः । अधिमोक्ष्यामि श्रद्धास्यामि बुद्धानुभावेन कल्याणमित्रपरिग्रहेण च । सोऽवोचत्-अहं कुलपुत्र पूर्वस्यां दिशि श्रीगर्भवत्या लोकधातोरागच्छामि समन्तश्री- संभवस्य तथागतस्य बुद्धक्षेत्रात् । तस्य मे कुलपुत्र समन्तश्रीसंभवस्य तथागतस्य पादमूलादेप समन्तमुखनिर्जवनो नाम बोधिसत्त्वविमोक्षः प्रतिलब्धः । ततश्च मे कुलपुत्र श्रीगर्भवत्सा लोकधातोरुचलितस्य अनभिलाप्यानभिलाप्ययुद्धक्षेत्रपरमाणुरजःसमाः कल्पाः क्षीणाः। 20 एकैकेन च चित्तोत्पादेन अनभिलाध्यानभिलाप्यबुद्धक्षेत्रपरमाणुरजःसमान् पदव्यवहारान् व्यतिक्रमामि । एकैकेन च पदव्यवहारेण अनभिलाप्यानभिलाप्यबुद्धक्षेत्रपरमाणुरजः- समानि बुद्धक्षेत्राण्यतिक्रमामि । सर्वाणि च तानि बुद्धक्षेत्राणि अविरहितानि तपागतः। अवतरामि साथ तान् बुद्धान् भगवतः । अनुत्तरया मनोमय्या अनभिसंस्कारधर्मधातु- मुद्रामुद्रितया तथागतानुज्ञातया सर्वबोधिसत्वप्रहर्पसंजनन्या तथागतं पूजयामि । यावतश्च 25 तामु लोकधातुषु सत्वसमुद्रान् पश्यामि, सर्वेपां च तेषां चित्तसागरानयतरामि, सर्वेषां च तेपामिन्द्रियचक्र परिज्ञाय यथाशयाधिमुक्तितो रूपकार्य संदर्शयामि । धर्मघोपमुदीरयामि । प्रभामण्डलमुत्सृजामि । विविधोपकरणसंपदमुपसंहरामि । खकायं चैपामधितिष्टामि, यदुत परिपाकविनयप्रयोगाप्रतिप्रसन्धये । यया च पूर्वस्या दिशो निर्यामि, एवं दक्षिगायाः पधिमायाः उचराया उचरपूर्वायाः पूर्वदक्षिणाया दक्षिणपश्चिमायाः पश्चिमोचरापा अब 22 - Bom. पुरोमानि.

·गण्डव्यूहसूत्रम्। ऊर्ध्वाया दिशो निर्यामि । एतमहं कुलपुत्र समन्तमुखनिर्जवन बोधिसत्वविमोक्षं जानाप्ति । किं मया शक्यं सर्वत्रानुगताना बोधिसत्त्वानां समतादिगभिमुखानामसभिन्नज्ञानविषयामा सर्वधर्मधातुसुविभक्तशरीराणां ययाशयाधिमुक्तसर्वसत्वानुविचारिणां सर्वक्षेत्रस्फरणकायान सर्वधर्मययानुगतानां त्र्यध्यपथसमतानुप्राप्तानां सर्वदिक्पथसमतानुसरणानां सर्वजगत्पथ 5 विरोचनानां तथागतपथाविकल्पानामसङ्गसर्वपयानुगतानामनालयपथप्रतिष्ठितानां चयाँ ज्ञातुं गुणान् वा बक्तुम् ॥ गच्छ कुलपुत्र, इहैव दक्षिणापथे द्वारवती नाम नगरी । तन महादेवो देवः प्रतिवसति । तमुपसंक्रभ्य परिपृच्छ कयं-बोधिसत्वेन बोधिसत्वचर्यायां शिक्षितव्यम् , कार्य प्रतिपत्तव्यम् ॥ अथ खलु सुधनः प्रेष्ठिदारकोऽनन्यगामिनो बोधिसत्वस्य पादौ शिरसाभिवन्ध अनन्यगामिनं बोधिसत्त्वमनेकशतसहस्रकृत्वः प्रदक्षिणीकृत्य पुनः पुनरवलोक्य अनन्य- गामिनो बोधिसत्वस्यान्तिकात् प्रक्रान्तः ॥ २९ ॥ 10 ·5 ३२ महादेवः। अय खल सुधनः श्रेष्ठिदारको विपुलबोधिसत्त्वचर्यानुगतचित्तोऽनन्यगामिनो बोधि- सत्त्वस्य ज्ञानगोचरं स्पृहयमाणरूपो महाभिज्ञाभिनिहर्हारविषयगुणविशेषदर्शी दृढवीर्यसंनाह- प्रहर्षप्राप्तोऽचिन्त्यविमोक्षविक्रीडितानुगताशयः बोधिसत्त्वगुणभूमौ प्रतिपद्यमानः समाधिभूमि विचारयमाणो धारणीभूमौ प्रतिष्ठमानः प्रणिधानभूमिमवतरन् प्रतिसविद्भूमावनुशिक्षमाणो बलभूमि निष्पादयमानोऽनुपूर्वेण येन द्वारवती नगरी तेनोपसंक्रम्य महादेवं पर्यपृच्छत् । तस्य महाजनकाय आरोचयामास-एप कुलपुत्र महादेवो नगरशृङ्गाटके देवागारे औदारिके- णात्मभावेन सत्वानां धर्म देशयति । अथ खल सुधनः श्रेष्ठिदारको येन महादेवस्तेनो- पसक्रम्य महादेवस्य पादौ शिरसाभिवन्ध पुरतः प्राञ्जलिः स्थित्वा एवमाह-मया आर्य अनुत्तरायां सम्यक्रांबोधौ चित्तमुत्पादितम् । न च जानामि कयं वोधिसत्त्वेन बोधिसत्त्व-10 चर्यायां शिक्षितव्यम् , कथं प्रतिपत्तव्यम् । श्रुतं च मे आर्यों बोधिसत्त्वानामववादानु- शासनीं ददातीति । तद्वदतु मे आर्यः कयं बोधिसत्त्वेन बोधिसत्त्वचर्यायां शिक्षितव्यम् , कयं प्रतिपत्तव्यम् ॥ अय खलु महादेवो देवश्चतुर्दिशं चतुरः पाणीन् प्रसार्य चतुर्यो महासमुद्रेभ्यः परमशीघ्रजवेन वार्यानीय स्खमुखं प्रक्षाल्य सुधनं श्रेष्ठिदारकं सुवर्णपुष्पैरभ्यवकीर्य एवमाह-- 15 सुदुर्लभदर्शना हि कुलपुत्र बोधिसत्त्वाः, परमदुर्लभश्रवणा आश्चर्यप्रादुर्भावा लोकेऽसत्वात् परमपुरुपपुण्डरीका जगत्रातारः, प्रतिशरणभूता लोकरय, प्रतिष्ठानभूता जगतः, महाव- भासकराः सत्त्वानाम् , क्षेमपथदर्शकाः संमूढमार्गाणाम्, नायकभूता धर्मनयावतरणतायै, परिणायकभूताः सर्वज्ञतापुरोपनयनतायै । तस्य मम कुलपुत्र एवं भवति–दुईटिघातनं नामधेयं बोधिसत्त्वानां येन निर्मलचित्तानां स्खकायप्रतिभासं दर्शयति । विशुद्धकायकर्मणा- 20 मभिमुखा भवन्ति । बचनदोपविवर्मितानां सरखत्यालोकमवक्रामयन्ति । विशुद्धाशयानां सर्वकालमभिमुखास्तिष्पन्ति । अहं कुलपुत्र मेधजालस्य बोधिसत्वविमोक्षस्य लाभी । आह- क एतस्य आर्य मेघजालस्य बोधिसत्त्वविमोक्षस्य विषयः । अय खलु महादेवो देवः सुधनस्य श्रेष्ठिदारकत्य पुरतो महापर्वतमानं सुवर्णराशि- मुपदर्य रूप्यराशि वैडूर्यराशि स्कटिकराशिं मुसारगल्यराशिं अश्मगर्भराशि ज्योतिरस-25 मणिरत्नराशि विमलगर्भमणिरतराशि वैरोचनमणिरनराशिं समन्तदिगभिमुखमणिरत्नराशिं चूडा- मणिरतमकुठराशि विचित्रमणिरत्नराशि केयूरराशिं कुण्डलविभूषणराशिं वलयराशि मेखल- राशि नपूरराशि विविधमणिरत्नराशि सङ्गिप्रत्सङ्गविभूषगराशिं चिन्ताराजमणिरत्नराशिं सर्व- पुष्पाणि सर्वगन्धान् सर्वधूपान् सर्वमाल्यानि सर्वविलेपनानि सर्वचूर्णानि सर्वखागि सर्वच्छत्राणि सर्वचजान् सर्वपतामाः सर्वतर्याणि सर्वतालावचरान् सर्वकामविषयान् । .B°संनाहापहाविशेमातो.

·मिन्द्रकल्पाना बोधिसत्त्वाना लेशासुरप्रमर्दवाना पारिकल्पाना सर्वजगहु खाग्निस्कन्धनिर्वाए गच्छ कुलपुत्र, इयमिहैच जम्बुद्वीपे मगधरिषये बोधिमण्डे स्थावरा नाम पृथ्वीदेवता गण्डव्यूहसूधम् । [३२- असख्ययानि च कन्याकोटीशतसहस्राण्युपदर्य सुधन श्रेष्ठिदारकमेतदवोचत्रत कुलपुत्र गृहीत्वा दानानि देहि, पुण्यानि कुरु, तथागतान् पूजय, सत्यान् दानेन संग्रह वस्तुना सगृह्य त्यागपारमिताया नियोजय, दानेन लोक शिक्षय | दुष्परपरिल्यागत प्रदर्शय । यथैवाह कुलपुत्र तमोपकरणविधिमुपसहरामि, एवमपरिमाणाना सत्याना दान ' चेतनानिरुद्धाना त्यागवासिता सततिं करोमि । बुद्धधर्मसपेषु बोधिसत्त्वकल्याणमित्रेषु च कुशलमूलान्यवरोपयित्वा अनुत्तराया सम्यक्सबोधौ समादापयामि । अपि तु खल पुनरह कुलपुत्र कामरतिप्रमत्तानासवाना विषयपरिभोगपरिगृद्धाना तान् विषयानशुभानधितिष्टामि। क्रोधापिष्टाना मानमददर्पगर्विताना विग्रहदैनयिकाना रौद्रराक्षसविकृतभयानन्तशरीरान् मासरुधिरभक्षानात्मभावानुपदर्श त स स्तम्भसरम्भमुपदर्शयामि । बुसीदन्यस्तप्रयोगान् 20 सत्यानन्युदकराजचौरोपसर्गमयसदर्शनेनोद्रेज्यं वीर्यारम्भे नियोजयामि । एव तैस्तैरुपायै सर्वाकुशलचर्याभ्यो विनिमर्त्य सर्वकुशलधर्मप्रतिपत्तौ सनियोजयामि । सर्वपारमिता विपक्षनिर्घाताय सर्वपारमितासमारोपचयाय सर्वावरणपर्वतग्रपातपथसमतिक्रमणाय अनावरण धर्मावताराय च । एतमह कुलपुन मेघजाल बोधिसत्त्वविमोक्ष प्रजानामि । किं मया शक्य 18 पितॄणा तेज स्कन्धकल्पाना सजगत्तृष्णासलिलसशोपणकराणा वायुकल्पाना सर्वग्राहाभिनि वेशपर्वतविकिरणाना वज्रकल्पाना दामसज्ञाशैलनिर्दारणाना चयां ज्ञातु गुणान् वा वक्तुम् ।। । प्रतिनसति । तामुपसझम्य परिपृच्छकाय बोधिसत्त्वेन बोधिसत्त्वपर्याया शिक्षितव्यम, कथ प्रतिपत्तव्यम् । अय खल्ल सुधन श्रेष्ठिदारको महादेवस्य पादौ शिरसाभिवन्य महादेव देवमनेक शतसहनकृत्य प्रदक्षिणीकृत्य पुन पुनरवलोक्य महादेवस्य देवस्यान्तिकाक्रान्त ॥ ३० ॥ 20 18 परिवाना वेश्य ३B कल्याणानी ·. , . . ३३ स्थावरा। अय खलु सुधन श्रेष्टिदारकोऽनुपूर्वेण येन मगधविषये बोधिमण्डे स्थायरा पृथ्वीदेवता तेनोपसक्रान्त । दशपृथिवीदेवताशतसहस्राणि अयोन्यमेव वाचमुदीरयामासु -अय स आगच्छति, य सर्वसत्त्वाना प्रतिशरणभूतो भविष्यति । अय स तथागतगर्भ आगच्छति, य सर्वसत्त्वानामविद्याण्डमोश निर्भेन्स्यति । अय स धर्मरानकुलोदित आगच्छति, योऽसङ्गनर 5 विमल्धर्मराजपामारन्धिप्यति । अय स ज्ञाननारायणपत्रप्रहरणशूर आगच्छति, य सरपरप्रवादिचक्र प्रमर्दियति । अथ तानि स्थायराप्रमुखानि दशपृथिवीदेवताशतसहस्राणि महापृथिवीचाल कृत्या गम्भीरजलधरनिर्नाद जनयित्वा स त्रिसाहस्र लोकधातुमुदारेणार भासेनायभात्य सरत्नाभरणालकारप्रतिमण्डितशरीराणि विद्युल्लताफलापा इन गगनतर लम्बमाना , प्ररोहद्भि संवृक्षाङ्कुरै , प्रफुलगि सर्वपुष्पवृक्ष , प्रवर्षद्भि सनदीन्त्रोतोभि , 10 उन्नमद्भि सर्राससरोहदतडागै, प्रार्यद्भिर्महागन्धोदकवर्षे , प्रायद्धि कुसुमाघोत्करप्रराहि- भिमेहावातै , प्रवादयद्भि तूर्यकोटीनियुतशतसहने , प्रसरद्भि दिव्यविमानाभरणमपुरै , प्रणदद्धि गोवृपगजव्याघ्रमृगेन्द्र, प्रगर्जद्भि देवासुरोरगभूताधिपतिमि , सघमानमहा- शैलेनै उप्लद्धि , निधिचयकोटीशतसहनै उन्नमदि, धरणीत गदभ्युद्गतानि ॥ अय स्थानरा पृथिनीदेवता सुधन श्रेष्टिदारकमेचमाह-वागत ते कुलपुत्र । अय स पृथिवीप्रदेशो यत्र ते स्थित्वा कुशल मूलान्यारोपितानि यत्राह प्रत्यक्षा । क्रिमिच्छसि तद्विपाक फरकदेश द्रष्टुम् । अथ खल सुधन श्रेष्टिदारक स्थायराया पृथिवीदवताया पादौ शिरसाभिवन्ध स्थानरा पृथिवीदेवतामनेकशतसहस्रकृत्व प्रदक्षिणीकृत्य स्थायराया पृथिवीदेवताया पुरत प्राञ्जलि स्थित्वा एक्माह-इच्छाम्यायें ।। अय खल्ल स्थावरा पृथिवीदेवता पादतलाम्या महापृथिवी पराहत्य असख्येयमणि ° रननिघानकोटीशतसहस्रप्रतिमण्डितामुपदर्य एवमाह-इमानि कुनपुत्र मणिरत्ननिधान- कोटीनियुतशतसहस्राणि तवानुगामीनि, तव पुरोजगानि, तब यथेच्छोपभोग्यानि, तर पुण्यत्रिपाकनिर्जातानि, तव पुण्यवटरक्षितानि । तेम्यस्त्व गृहीत्वा यत्कार्य तत्कुरुष्व । अपि त्वह दुलपुत्र ज्ञानदुर्योधनगर्भत्य बोधिसत्त्वविगोक्षस्य मिनी । सा अहमेतेन बोधिसत्त्वरिमोक्षण समन्वागता दीपकरतथागतमुपादाय बोधिसत्त्वस्य नित्यानुबद्धा सतत-20 मारक्षाप्रतिपन्ना । तत प्रमृति अह कुलपुत्र बोधिसत्त्वस्य चित्तचरित व्यवचारयामि, ज्ञानविषयमवगाहयामि, प्रणिधानमण्डलमवतरामि, बोधिसत्वचर्यापिशुद्धिमनुगच्छामि, सर्वसमाधिनयमनुसरामि, सर्वबोधिसत्वाभिज्ञाचित्तपिपुल्ता स्फरामि । सर्वबोधिसत्त्वबला धिपतेथना सर्वबोधिसत्वासहार्यता सर्वक्षेत्रजालस्फरणता तपागतव्याकरणसप्रतीच्छनता सर्वकालाभिसबोधिसदर्शनता सर्वधर्मचक्रप्रवर्तननय सरसूत्रान्तसप्रभाषणधर्ममेघनय महा 30 Som भय गह २२

·स्थावरां पृथिवीदेवतामनेकशतसहनकृत्वः प्रदक्षिणीकृस पुनः पुनरवलोक्य सावरायाः
१७०
गण्डव्यूहसूपम् ।
{३३.००
धर्माबलोकावभासनयं सर्वसत्वपरिपाचनविनयज्ञाननयं सर्वयुद्धविकुर्वितसंदर्शननयं ३
अनुगच्छामि संधारयामि संप्रतीच्छामि ॥
एप च मे कुलपुत्र मानदुर्योधनगर्भो बोधिसत्वविमोक्षः सुमेरुपरमाणुरज समान
कसानां परेण परतरेण चन्द्रध्वजायां लोकधातौ सुनेत्रस्य तथागतस्यान्तिका प्रतिटब्य
5 अवभासव्यूहे कल्पे । सा अहं कुलपुत्र इमं ज्ञानदुर्योधनगर्भ बोधिसत्त्वविमोक्षमायूहन्ती
निर्यहन्ती संवर्धयन्ती विपुलीकुर्वाणा अविरहिताभूव तयागतदर्शनेन यावद् भद्रकल्पात् ।
अन च मया अनमिलाप्यानभिलाप्ययुद्धक्षेत्रपरमाणुरजःसमास्तथागता भईन्तः सम्य-
वसंबुद्धा आरागिताः । सर्वेषां च में तेषां तयागताला बोधिमण्डोपसंक्रमणविकुर्विंत
दृष्टम् । सधैषां च अहं तेषां तथागताना कुशलमूलेषु साक्षीगूता । एतमहं कुलपुत्र ज्ञान
10 दुर्योधनगर्भ बोधिसत्त्वविमोक्षं जानामि । किं मया शक्यं सर्वतथागतानुबद्धानां बोधि-
सत्त्वाना सर्वबुद्धकथानुधारिणां सर्वतथागतज्ञानगहन प्रविष्टानां चित्तक्षणधर्मधातुस्फरणानु-
जवानां तथागतसमताशरीराणां सर्वबुद्धाशयविमलगर्माणां सदामिनि तसर्वयुद्धोत्पादाना-
मसभिन्नसवुद्धकायदूतानां चर्या ज्ञातुं गुणान् वा वक्तुम् ।।
गच्छ कुलपुत्र, इदमिहैव जम्बुद्वीपे मगधविषय कपिलवस्तु नाम नगरम् । तत्र
16 वासन्ती नाम रात्रिदेवता प्रतिवसति । तामुपसंक्रम्य परिपृच्छ-कथं बोधिसत्वेन बोधिसत्व-
चर्यायां शिक्षितव्यम् , कथं प्रतिपत्तव्यम् ॥
अप खल सुधनः श्रेष्ठिदारकः स्थावरायाः पृथिवीदेवतायाः पादौ शिरसामिवन्ध
पृथिवीदेवताया अन्तिकामकान्तः ॥ ३१॥

·३४ वासन्ती। अथ खलु सुधनः श्रेष्टिदारको येन कपिलवस्तु महानगरं तेनोपसक्रान्तः ता स्थावरायाः पृथिवीदेवताया अनुशासनीमनुस्मरन् , त दुर्योधनगर्भ बोधिसत्त्वनिमोक्षमनुस्मरन् , ता बोवि- सत्वसमाधिमाश्ना पिपुलीकुर्वन् , त बोधिसत्वधर्भनयमनुविचिन्तयन् , त बोधिसत्त्वरिमोक्ष- विक्रीडित विचारयन्, ता बोधिसत्वरिमोक्षज्ञानमूक्ष्मादि सयवलोकयन् , त बोधिसत्य- 5 विमोक्षज्ञानसागरमपतरन्, तं बोधिसत्वविमोक्षज्ञानसभेदमधिमुच्यमान , त बोधिसत्त्वविमोक्षा- नन्तज्ञानाभिसस्कारमनुगच्छन् , तं बोक्सित्वरिमोक्षज्ञानसमुद्रमरगाहमानः। स कपिलवस्तु- महानगर प्रदक्षिणीकृत्य पूर्वेण नगरद्वारेण प्रविश्य मध्ये नगरशृङ्गाटरस्य अस्थात् । अचिरा- स्तमिते सूर्ये सर्वबोधिसत्त्वानुशासनीषु प्रदक्षिणग्राही वासन्त्या रात्रिदेवताया दर्शनपरितृषितः कल्याणमित्रेषु बुद्धज्ञानप्रतिलम्भनिश्चितबुद्धि. समन्तज्ञानचक्षुर्विपयशरीराधिष्ठान. सर्वदिगभि-20 मुग्पेन कल्याणमित्रदर्शनचित्तेन उदाराधिमुक्तिज्ञानगर्भसंज्ञागतचेता सौरम्बणप्रसृतज्ञान- चक्षु सर्वधर्मयातुनयज्ञानसागरप्रसरस्फरणानुगतेन समाधिचक्षुपा दिग्ज्ञेयसागर व्यवलोक- पन् , महाज्ञानचक्षु प्रस्तावहिताशयोऽद्राक्षीद्वासन्ती रानिदेवता कपिलवस्तुनो महानगरस्यो गगनतले विचित्रानुपममणिकूटागारे सर्ववरगन्धपद्मगर्भमहारत्नसिंहासने निषण्णाम् , सुवर्ण- वर्णेन कायेनाभिनीलमृदुवहुकेशीममिनीलनेत्रामभिरूपा प्रासादिका दर्शनीया सर्वामरणा-15 स्कारविभूपितशरीरा रकनराम्बरनिवसना चन्द्रमण्डलालकृतब्रह्मजटामुकुटधारिणी सतारा ग्रहनक्षत्रज्योतिर्गगप्रतिभासमदर्शनशरीराम् । यारन्तश्च तया विपुले सचधातौ अक्षणापाय- दर्गतिपिनिपातम्य सत्त्वा परिमोचिता, तानपि तस्या रोमविचरगतानद्राक्षीत् । यानन्त. स्वर्गलोके प्रतिष्ठापिता , यावन्त श्रावस्प्रत्येकत्रोधौ सर्वज्ञताया च परिपाचिता., तानपि तस्या. सरोमविनरगतानपश्यत् । नानोपायै परिपाचिता कायाभिनिहारै रूपामिनिहारैवर्णाभि- 20 निहारै , तीनपि तस्या रोमविपरगतानद्राक्षीत् । यै|पाभिनिहींरे खराङ्गाभिनिहारैर्विविव- मन्त्रधर्मनयसप्रयोगे परिपाचिता, तानपि तस्या रोममुखेभ्योऽनुरयमाणानश्रौपीत् । यै. कालाभिनिहारै ,पैर्यधारायाधिमुक्तसत्वानुवर्तनै ,याभिवोधिसत्वचर्याभिर्बोधिसत्वविक्रम!वि- सत्यसमाधिषिकुर्वितमुर्बोधिसत्त्ववृषभिताभिर्वोधिसत्वविहौरोधिसत्त्वानलोकितैर्बोधिसत्व- रिलोकितैर्बोधिसत्चपिवुभिर्भोधिसत्वगहापुरुषसिंहविजम्भिते, यैर्बोधिसत्वनिमोक्षविक्री-2, डितैस्तया सत्त्वा. परिपाचिता , तान्यपि तस्या रोमविवरगतानि प्रजानीते स्म । स तान् नानोपायसप्रयुकान धर्मनयसागरान् दृष्ट्वा श्रुया च तुष्ट उदग्र आत- मना प्रमुदित प्रीतिसौमनस्यजातो वासन्या रात्रिदेवतायाः सर्वशरीरेण प्रणिपत्य उत्यान वासन्ती रानिदेवतामनेकशतसहस्रवृत्त. प्रदक्षिणीकृत्य वास त्या रात्रिदेवताया. पुरतः प्राञ्जलि स्थित्वा एवमाह-मया खलु देवते अनुत्तराया सम्यक्सबोधौ चित्तमुत्पादितम् । - 9 Bom, from # upto arte ·१७२ 25 महोर्मिग युपशमनताये आपतमयविमोचनतायै दिगुद्योतनताये सम्यगुदकपयप्रतिपादनता गपडल्यूहसूमम् । सोऽह कल्याणमिनाधिष्टानान् सर्वयुद्धगुणान् सपश्यन् कल्याणमित्राश्रितमामान करोनि । दर्शप में देवते सवितामार्ग पत्र प्रतिष्टितो बोधिसतो नियोति देशालभूमौ ॥ एवमुक्त यासन्ती रानिदेवता सुधन श्रेष्ठिदारकमेचमाह-साधु साधु कुलपुत्र, यस्त्र मेन वल्पाणमित्रावेशाविष्ट कल्याणमित्रपचनानि शुश्रूयु कल्याणमिमानुशासन्या प्रति ६ पद्यसै । नियमेन त कल्याणमित्रानुशासनी प्रतिपयमान आसनीभविष्यस्यनुवराव सम्यक्सोधी । अह कुलपुत्र सत्चतमोनिकिरणधर्मावभासजगद्विमयमुखस्य बोधिष्ठरव विमोक्षस्य शामिनी । रिपमभतिषु सत्येषु मैत्रचित्ता, अनुशल वर्मपथप्रतिपन्ने मरणपिता युशकर्मपयप्रतिपन्भेषु मुदितचित्ता, समनिपममतिषु सत्तेपेक्षाचित्ता, सर्किटेषु शिशे पन्न चित्ता, विपमगतेइ सम्यक्प्रतिपत्नचित्ता, हीनाविमुक्तिनेषु उदाराविमुक्सिजननमित्ता, हीनेन्द्रियेषु महावीर्यवेगनिवर्धनचित्ता, ससाराभिरतेषु ससारगतिचक्रपिनियनिचित्ता, श्रारम्पलमबुद्धयानाभिमुरोप सत्वेषु सज्ञितामार्गप्रतिष्ठापनचित्ता । स चित्तमनमि कारप्रयुक्ता खल पुनरद कुरपुर अनेन सर्वसत्यतमोपिकिरणधर्मावभासजगदिनयमुपन पोधिसत्त्रविमोक्षण समन्यागता ।। ये सत्ता अन्धकारतमिनाया रात्री परिवान्तेषु मनुष्येषु भूतसंधानुचरिताया 1 तस्सरगणसीया पिपमचारिनसत्यदिक्चरिताया कालाघ्रमेवजालसठन्नाया धूमरजोमर समाङ रप्या विषमतगृष्टिसोमिताया चन्द्रादित्य योतिर्गणरहितापा चक्षुष्कार्यापराप्रमाण रामौ सागरगता भवन्ति, स्थलगता या पर्वतगता या अन्वीकान्तारगता का बनान्तरगता या देशान्तरगला वा ग्रामा तागता वा दिगन्तरगता या तिदिगन्तरगता वा मार्गान्तरगत। या महासागरगता या विपन्नयानपाना भवन्ति, स्परगता वा विहन्यते, पर्वतगता का 20 महाप्रपातेपु प्रपतन्ति, महाटीयान्तारगता वा अन्नपानविरहिता भवन्ति, वनगहनोत्रा स्पसला वा अनयव्यसनमापय ते, देशावरगता या तस्वरेर्हन्यन्ते, ग्राभान्तरगता वा विषम चारिता विनश्यन्ति, दिगतरगता या समुन्ति, विदिगन्तरगता वा निमुह्यन्ति, मार्गान्तरगता वा पित्यमापद्यन्ते, तेषामह कुपुत्र साना नानोपायमुगनभूता भामि-यदुत सागर गताना मारियानातमेघविपिरणतायै कक्षपोदकातिरमणतायै विषमवातमण्डलीपिरिणताय तीरदर्शनतायै । रत्नद्वीपोपनयनाय मार्ग सदर्शयामि सग्राहकरूपेण सार्यभाहकरूपेण । कस्यचि शजरुपण मजराजरूपेण कुर्मराजरूपेण असुरराजरूपण गरुडराजरूपेण किनरराजरूपेण महोगरागरानरूपेण सागरदेवतारूपेण बैंर्तरूपेण प्रतिशरणभूता भनामि । तर कुशमूरगत परिणामयामि-सिवानां प्रतिशरणभूता भरेय सर्वदु संस्बन्धरिनियर्तनतायै ३७ स्थलगताना सत्याना मोहान्यारतमित्रायां रात्री येशुकष्टकशरकलाफीर्णाया घोर वियोग्गसवीर्णाया निनोन्नतपिपमप्रचाराया रजोरेणुसमुद्धताया पिषमात दृष्टिसक्षोभिताया मारराजरूपेण ·। ३४ वासन्ती। १७३ शीतोष्णदु खसस्पर्शायां न्यालमृगेन्द्रसाभिशनाया वधकतस्करगणानुविचरितायां धरण्या दिक्समूदाना सत्त्वानामादित्यरूपेण उद्गतचन्द्ररूपेण महोल्कापातरूपेण विद्युन्मालानिश्चारण- रूपेण रलाभारूपेण ग्रहमण्डलरूपेण नक्षत्रज्योतिर्गणविमानप्रभारूपेण देवरूपेण बोधिसत्वरूपेण सत्त्वानां त्राणभूता भवामि । एव च चित्तमुत्पादयामि-अनेन कुशल- मूलेन सर्वसत्त्वाना त्राण भरेय सर्वकेशान्धकारविधमनतायै। पर्वतप्रपातगताना सत्त्वाना : मरणभयभीताना जीवितप्रतिलम्भाय यशस्कामतामशगताना कीर्तिशब्दपजकामाना भोगार्थिकाना लोनापिष्टानानुपकरणपर्येष्ठ्यभियुक्ताना लोकसपत्यभिलापपरमाणा पुत्रभार्यानेहविनिवद्धाना दृष्टिगतगहनप्रनष्टानां पिरिधदु खभयोपद्रुतानां नानोपायमुखै शरणभूता भवामि यदुत गिरिगुहासस्थानाभिनिहस्रेण फल मूलभोजनाभिनिहारेण ज-पथोदपानाभिनिहारेण शीतोष्णप्रतिपक्षाभिनिहारेण सम्यक्पथनिदर्शनेन कलविकरुत-10 निर्घोपेण मयूरराजनिकूजघोषण औपपिचलनानभासरूपेण पर्वतदेवताप्रभारूपेण । गिरिगुहादरिविवरगताना पिरिषदु खोपद्रुताना तिमिरान्धकारविनिवर्तनतायै समपृथिवी- तलामिनिहारेण शरणभूता भवामि । एस च चित्तमुत्पादयामि-यथा अहमेया पर्वतगताना सत्वानामारक्षा करोमि, एवमहमेषा ससारपर्वतगिरिप्रपातपतिताना जरामरणग्रहाभिनिनिष्टाना शरणभूता भनेयम् । यनगहनजालससककानामप्यह सचाना तमोन्धकाराया रात्री 15 विपुल विषयवृक्षविविधोपस्थाना विविधतृणोदककण्टकद्रुमलतोपरद्धमार्गाणा नानाद्रुमलतावन- गहनप्राप्ताना शार्दूलनदितनि?पसनस्तद्वदयाना कार्यापरिपूरिसमावुलचित्ताना विविधभयो- पदसोपसृष्टाना वनगहननि सरणदिशमप्रजानता सम्यग्समनपथसदर्शयित्री भवामि । एव च चित्तमुत्पादयामि--अनेन कुशलमून विविधदृष्टिगहनगतान् सत्चास्तृष्णाजालससक्तान् विचित्रससारदु खमयोपद्रुतान् सर्वदु खेभ्य परिमोचयेयम् । अटवीकान्तारगतानामप्यह °0 सत्वानामन्धकारप्राप्ताना नानोपायमुखे सुख सजनय्य मार्ग सदर्य एतानभयक्षेमे प्रतिष्टाप्य एव चित्तमुत्पादयामि-अनेन कुशलमूलेन समाराटवीकान्तारप्राप्तान् सत्चान् दुर्गति- पथप्रतिपनान् सर्पदु खेम्य परिमोच्य अत्यन्तनोगक्षेमे सर्वज्ञतामार्गे प्रतिष्टापपेयम् । देश उनपदाविष्टानप्यह कुलपुर सत्त्यानभिनिवेशाधिकारिक दु ख प्रत्यनुभवमानान् मिरियरद्वध्यमानोपायैस्ततो जनपदाभिनिवेशादुच्चाल्य एव चित्तमुत्पादयामि-अनेन 25 कुशलमलेन सर्वसत्त्वान् स्कन्धालयाभिनिवेशादुचान्य अनाल्यसज्ञिज्ञाने प्रतिष्ठापर्ययम् । मामगतान यह कुलपुत्र सत्वान् गृहनिकेतन धननदानन्धमारतमिस्राया रात्रौ विविध- गृहापदुःखितान् नानोद्वेगमुखैरुद्वष्य सजनितसगचित्तान् धनदानेन सगृह्य सम्यक् प्रीणयित्वा अनिकेते धर्मे प्रतिष्टाप्य एव चित्तमुत्पादयामि-अनेन कुशलम्तेन सर्वसचान खायतनप्रामसनिश्रितान् ससारगतिषियगोचरादुचाल्य सर्वज्ञतागोचरे प्रतिष्ठापयेयम् ॥ ] 30 Som रत्नाभारूपेण प्रविधापयेयम् २६ नल्पपरदपाना ३S om from देशप्न up to ·, अशुभे शुभसज्ञिना दृढात्मसत्वजीरपोपपुद्गलग्रहसनिश्रिताना स्कन्धधात्यायतनसनि 15 निताना हेतुफलसमूढानामकुशलकर्मपथदिक्प्रतिपनाना प्राणातिपातिनामदचादायिना काममिथ्याचारिणा मृपागादिना पैशुन्यानां पारुपिकाणामसमिन्नालापिनाममिभ्याइना व्यापन्नचित्तानां मिथ्याष्टिगतानाममात्रज्ञानामपितृज्ञानामश्रामण्यानाममाहाय्यानामनिन्ध- नन्याख्यायिकामा धर्मचकान्तगदप्रतिपन्नाना मारध्वजधराणा बोधिसत्वधातिना नहायान- निपिकाणा बोधिचित्तरिच्छिन्दिकाना बोधिसत्त्वविवर्णकाना मातृधातदोहिणामनपकार- पितविप्रतिपनानामानन्तर्यामकारिणा महाप्रपाताभिमुखाना समाना महाप्रज्ञान अविद्यान्धकार विधूप अनुत्तराया सभ्यसबोधौ समादाय समन्तभद्रेण महायानेन दशवल. ज्ञानभूमिमार्ग सदर्शयेयम् । तथागतभूमिमपि तयागतविषयमपि सर्वज्ञज्ञाननयसागरमपि ४ युद्धशालगोचरमपि युद्धविषयमपि दशवलपरिनिप्पत्तिमपि बुद्धधारणीस्लमपि साबुद्धक- ग्लानानामप्यह कुलपुर ससाना दीर्घव्याभिपरिखिन्नान। दुबलशरीराणा जीनां वृद्धाना जराभिभूतानामनायाना कृपणाना चे दरिदाणा पिलयमताना विदेशमासानो चिदिवप्रतिपन्नान व धनगताना कारणाप्राप्तानाम् अपराधिना राजरन्धोत्सहाना जीपितो परोधभयपरित्राणाय अबतिष्ठामि । साह पुलपुजालानाना सामानासमोपापाध्यपनयनाय गण्डव्यूहसूनम्। [३४० ये च कुलपुत्र अन्धकारतमिस्रायां रागा कैकश पूर्वादिदिग्निदिक्षु सर्वदिक्समुद्रा भवन्ति, समेषु पृथिवीप्रदेशेषु विपमाप्रपातसज्ञिन, उन्नतेप्वयनतसज्ञिनः, अवनतेपूरत सज्ञिन, तेपामह दिमार्गदेशसमूदाना नानाविधैरपायैरवभास हत्या निमितुकामाना हार सदर्शयामि । गन्तुकामानां मार्ग सदर्शयामि । तरितुकामाना तीर्थ सदर्शयामि । प्रवेष्टुवामाना : भानं सदर्शयामि । तिलोकयितुकामाना दिश सदर्शयामि । निम्नोनते पृथिवरीतल सदर्श- यामि । समविषमान् पृथिवीप्रदेशान् विनिमानि च रूपगतानि सदर्शयामि ! मार्गावान्ताना ग्रामनगरनिगमराष्ट्रराजधानी सदर्शयामि । धर्मतृपा नामुरससरोहदतडागपुष्करिणीनदी वनोद्यानारामरमणीयानि सदर्शयामि । प्रियरिप्रयोगोत्कण्ठिताना मातापितपुत्रदारमिना गात्मज्ञातिसालोहितान् विविधानि च मनापानि रूपगतानि सदर्शयामि । एष च चिट 10 मुत्पादयामि--यथाहमेषा सत्त्वानामावकारतमिनाया गनौ तिमिरोपहतनेत्राणा दिक्समुहाना मालोक करोमि, अवमास जनयामि विविधरूपगतविज्ञप्तये, एवमेवाह दीर्थसप्तार- रागानुपपन्नाना सदिक्सम्टानामविद्यान्धकारप्राप्तानागज्ञानपटलापनद्वज्ञानचक्षुपा सता चित्तदृष्टिविषयस्तानाम् अनिले नित्यसदिना दु खेऽदु ससजिना अनात्मनि आत्मसजिनाम ज्ञानामपुरुपज्ञानानामवर्भरागरताना विपमलाभामिभूताना मिथ्यादृष्टिधर्मपरीताना तथागला. वैरिणामार्यापवादवानामसत्पुरुषाधर्मसमाचारगोचराणा स्तौपिकसाधिकरस्तुद्रोहिणा माता शरीरतामपि सदर्शयेयम् । सदर्य चैनान् सर्वयुद्धसमतावाने प्रतिष्ठापयेयम् ।। प्रतिपयामि । जीर्णाना जराभिभूतानामुपस्थानपरिचर्योपवरणाविधाते सप्रए मरोमि । अनापानो सानो सानाध्य करोमि । इपणदरिदाणी धनकनकस्कन्धेन संपर परोमि ·-३४.२] ३४ वासन्ती। विनिपातगताना समानार्थतया सग्रह करोमि । विदेशप्राप्ताना स्वदेशमुपनयामि । पिदिक्प्रतिपन्नाना सम्यदिशमुपनयामि । बन्धनगतान् वन्धनेभ्यो विप्रमोक्षयामि । कारणाप्राप्ताना कारणादु.खेम्यो विप्रमोक्षयामि । अपराधिनो राजपथ्योत्सृष्टान् जीविता- श्वासप्राप्तान् करोमि । एव च चित्तमुत्पादयामि-यथाहमेधा सत्याना विविधभयो- पद्रपपरिमाणे प्रतिशरण भवामि, एवमहमेताननुत्तरेण धर्मसग्रहेण सगृह्य सडेशेभ्य 5 परिमोचयेयम् । जातिजराव्याधिमरणशोकपरिदेवदु खदौर्मनस्योपायासेभ्य समतिक्रामयेयम् । सर्वदुर्गतिविनिपातभयेम्य परिमोचयेयम् । कल्याणमित्रपरिग्रहे प्रतिष्ठापयेयम् । धर्मरत्न- दानसग्रहेण सगृहीयाम् । अनवद्ये कर्मणि नियोजयेयम् । तथागतशरीरनिशुद्धये समादापयेयम् । अत्यन्ताजरामरणधातुप्रतिवेधै प्रतिष्ठापयेयम् ॥ मिष्यामागार्गतिपन्नानामप्यह कुलपुन सताना विविधदृष्टिगतगहनाभिनिविष्टाना 10 मिथ्यासकल्पगोचराणा विपमकायवाड्यनस्कर्मसमुदाचारिणामसवृतचारिणा नानावततप • सनिश्रितानामसम्यक्सबुद्धे सम्यक्ससुद्धसज्ञिना सम्यक्सयुद्धे च असम्यक्सवुद्धप्तहिना शरी- रातापनपरितापनप्रयुक्तानाम् उत्ससरोहदतडागनदीपर्वतमन्नपणदिग्विदिक्मणामपरायणाना पापमित्ररशगताना नानोपायमुखै प्रतिशरणभूता भवाभि । तत एतान् पापकाद् दृष्टिगताद दुिर्गतिप्रपातपथाद्विनिवर्तयामि । रौकिकाया च सम्यादृशौ प्रतिष्ठाप्य दिव्यमानुषिकाया 15 सपत्तौ सनियोजयामि । एव च चित्तमुत्पादयामि-यथाहमेतान् सत्वानेवरूपाद्विपम- प्रतिपत्तिदु खात्परिमोचयामि, एवमह सर्वसत्तानार्ये लोगोचरे पारगितामार्गे प्रतिष्ठाप्य सर्व- ज्ञतायामवेवान् कृत्वा समन्तभद्रेण महाप्रणिधानेन सर्वज्ञतायामुपनयेयम् । न च बोधि- सत्यभूमेरुचलेयमनिनिवर्त्य सर्वसत्त्वधातुम् ।। अय खल वासन्ती रानिदेनता तस्या वेलायामेतमेव सनसत्यतमोपिकिरणधर्मावभास-20 जगद्विनयमुख बोधिसत्त्वनिमोक्षदिश भूयस्या मात्रया सदर्शयमाना युद्धाधिष्ठानेम दश दिशो व्यवलोक्य सुधन श्रेष्ठिदारक गाथामिरप्यभापत- मोहाविद्यतमोनिगमार्य धर्मप्रभानितसजनयाय । कालमदेश्य जगत्मुखनेता एप रिमोशनयो मम शान्त ॥१॥ मैनि ममा विपुला सुरिशुद्धा कल्प अनन्त सुभाषित । अपाय फरित्व प्रभासमि लोक एत नयोचर मुधन सुधीरा ॥२॥ फरणसमुद ममामित लेके सभवु यत्र त्रिपजिनानाम् । 23 90 Bदियपगतानाम् ·१७६ 5 10 15 गण्डन्यूहसूत्रम्। येन जगस्य दुखं प्रशमेमी एत नयोत्तर सुधन सुधीरा ॥३॥ लोकसुखान्यभिनिहरमाणा संस्कृत आर्य सुखानि च यानि । प्रीति उदग्र प्रमोदमि तेन ओतर एत नयं जिनपुत्र ॥ ४ ॥ संस्कृतदोषपराध्युख नित्यं श्रावकज्ञानविमुक्तिफले च । बुद्धवलं परिशोधयमाना ओतर एत नयं जिनपुत्र ॥ ५॥ चक्षु ममा विपुल परिशुद्ध येन दशदिशि पश्यमि क्षेत्रा । तेषु च क्षेत्रतलेषु वयंभून् पश्यमि बोधिद्रुमेन्द्रनिपण्णान् ।। ६ ॥ लक्षणमण्डित युद्धशरीरान् नानविचित्रप्रभोत्सृजमानान् । रश्मिसमुद्रप्रमुञ्चनरोमान् पश्यमि बुद्धसहस्र पभिः ॥७॥ तेषु च क्षेत्रपथेषु य सत्त्वाः सर्वच्युतीउपपत्तिमुखेषु । पश्यमि ते गतिसागरि बालाः ससरमाण स्वकर्मनुभोन्ति ॥ ८॥ स्रोतसमुद्र ममातिविशुद्धो यत्र समोसरि शब्द अशेपाः । सर्वजगस्य य मञसमुद्रा सर्व श्रुणित्व धरेमि स्मृतीये ॥ ९ ॥ सर्वखराङ्गनिरुक्तिरुतेभि- घोप अलकृतु अप्रतिमानाम् । यो हि प्रवर्तति चकु जिनानां त च श्रुणिव धरेमि स्मृतीये ॥ १० ॥ प्राणवलं विपुल मुविशुद्ध धर्मसमुद्नयेषु असनम् । 20 30 ·-३४.१८] ३४ वासन्ती। १७७ 5 10 सर्वविमोक्षविहारप्रवेशं ओतर एत नयं जिनपुत्र ॥११॥ जिह ममा विपुल सुप्रभूता तानतनू रतनाम विशुद्धा। याय पेमि ययाशय सत्लान् ओतर एत नये जिनपुत्र ॥ १२ ॥ धर्मशरीरु ममातिविशुद्ध सर्वत्रियध्वसमन्तस्थितानाम् । रूपशरीरु ययाशय सत्वाः पश्यिा तेवविमुकिवलेन ॥ १३ ॥ चित्तमसङ्गमनास्रव मह्यं घोपरुतं यय मेघनिनादः। तत्र समोसरि सर्वनरेन्द्रान् नो च विकल्पन विद्यति मह्यम् ॥ १४ ॥ क्षेत्रतलेषु अचिन्तिय सखाः तेष प्रजानमि चिचसमुद्रान् । इन्द्रियआशय जानमि तेषां नो च विकल्पन विद्यति मह्यम् ॥ १५॥ ऋद्धि ममो विपुला सुसमाप्ता कम्पयि क्षेत्र अचिन्तियाय । कायप्रभाय प्रभावतु येनो सर्व सुदुर्दम सत्व दमेमि ॥ १६ ॥ पुण्य ममो पिपुलं परिशुद्ध अक्षयकोष समन्तरियूहम् । येन प्रवर्तयि पूज जिनानां मोति च सर्वजगन्युपजीव्यम् ॥ १७ ॥ प्रज्ञ ममो विपुला सुपिगुदा याय प्रजानमि धर्मसमुद्रान् । सशय हिन्दमि सर्वजनाना ओतर एत नये जिनपुत्र ॥ १८ ॥ 15 20 25 30 पण्ड, २३ ·पुरनो सिम्लोण बुद्धगुणवणं युमिनि समतभद्रगोधिसत्यचर्याप्रणिधान च समय 5 10 स्थितासि देवते अनुत्तराया सम्यक्सुबोधौ कियचिर प्रतिल धश्च तेऽय रिमोक्ष , यस्य प्राप्त 15 लग्भातमेररूपया सत्वार्थक्रियया प्रत्युपस्थिता एवमुक्त वासन्ती रात्रिदेवता सुधन देणे दारकमेप्रमाह-भूतपूर्व जिनपुत्र अतीतेऽध्वनि सुमेरुपरमाणुरज समाना कल्पाना परेप प्रशान्तप्रभो नाम कल्पोऽभूत्पञ्चबुद्धकोटीशतप्रभव । तत्र रत्नश्रीसभवा नाम लोकधात रभूत् । तस्या खलु पुनले कपातौ रत्नचन्द्रप्रदीपप्रभा नाम मध्यमा चातुर्दीपिका / तम्या पद्मप्रभा नाम राजधानी । तत्र राजधान्या सुधर्मतीर्थो नाम राजाभू धार्मिको धरावा 20 चक्रवर्ती चतुःपेश्वर सतरत्नसमन्वागत । स तामक्रण्टका महापृथिवीं ससागरगिरिपर्यन्ना प्रभाया राजधान्या पूर्पण शमयश्रीसभरे महारनपण्डे सर्वधर्मनिगर्जितरानो नाम 2. तथागत सर्वव्यूहप्रभामणिराजशरीरे सवुद्धनिर्षितप्रभरे महारोधिवृक्षेऽनुत्तरा सम्पन्न रात्रिदेवता अभूत् । सा ता धर्ममतिचन्दा राजभार्यामुपसक्रम्य आमरणसघनशमन प्रमोच्य एवमाह-परमल राजपनि जानीया -रामयश्रीसमो महानपण्डे सर्वधर्म 10 निर्जितराजो नाम तथागतोऽनुतरा सम्यक्सरोधिममिसनु । सा तस्या राजमार्यान १७८ गण्डव्यूहसूत्रम् । बुद्धसमुद्र अह अवतीर्ण सर्वि नियचि नयोत्तरमाना । तेषु च ओतरमी प्रणिधान एप नयो अतुल सुसमाप्त ॥ १९ ॥ सर्वरजे अह क्षेत्रसमुद्रान् पश्यमि चैव नियध्वप्रवेशान् । तत्र च पश्यमि युद्धसमुद्रा तेप समन्ततल नयभूमिम् ॥ २० ॥ पश्य विरोचन वोधिनिबुद्ध सर्वदिशा स्फरित्वन क्षेत्रा। रारिज पथि बोधिद्रुमेन्द्र सान्तिम धर्म निसर्जयमानम् ।। २१ ॥ अथ खल सुधन श्रेष्ठिदारको वासन्ती रात्रिदेवतामेतदवोचत्-किपनि सर धर्मेणाभिनिर्जित्य अध्यारसति स्म ।। मदनमत्ता रतिक्रीडापरिश्रान्ता मध्यमे यामेऽन्त पुरमध्यगता प्रसुप्ता वोरिमभिसयुद्ध । तेनासौ सो रत्नश्रीसभनो रोकधातुरनेकवर्णया उदारमा सुटायभासितोऽभूत् । तस्या च पद्मप्रभाया राजधान्या मुविशुद्धचन्द्रामा तस्य सुधभतीर्थस्य राज्ञो धर्ममतिचन्द्रा नाम भार्याभूत् । सा रात्र्या पूर्व पर अप तस्या पर । प्रमा ·5 -३४.२१] ३४वासन्ती। १७२ यामास । सा खल पुनः कुल्टपुत्र राजमार्या तयागतप्रभावभासिताव्याशयेनानुत्तरां सम्य- क्संबोधिमभिसंप्रस्थिता। तस्य तथागतस्य सबोधिसत्वश्रावकसंघस्य महान्तं पूजासत्कार- मकापात् । तत्किं मन्यसे कुलपुत्र अन्या सा तेन कालेन तेन समयेन धर्ममतिचन्द्रा नाम रानभार्या अभूत् ? न खत्त्वेवं द्रष्टव्यम् । अहं सा तेन कालेन तेन समयेन धर्ममतिचन्द्रा नाम राजभार्या अभूवम् ॥ सा अहं कुलपुत्र तेनाभिलापिकेण चित्तोत्पादेन तेन च तथागतावरोपितेन कुशलमूलेन सुमेरुपरमाणुरजःसमैः कल्पैर्न जातु दुर्गतिपूपपन्ना । न नरके, न तिर्यग्योनौ प्रेतेषु वा, न जातु हीनकुलेधूपपन्ना । न जात्विन्द्रियविकलाभूवम् । न जातु दुःखिता- भूवन् । सदा अहं देवेषु देवमाहात्म्यं प्रतिलभ्य मनुष्येषु च मनुष्यमाहात्म्यं न जातु कल्याणमित्रविरहिता अभूवं यदुत बुद्धबोधिसत्वैः । न जातु विपमेषु कालेधूपपन्ना ।।। सा खल्वहं कुल्लपुत्र वुद्धानुबुद्धेषु कुशलमूलान्यवरोपयमाणा सुमेरुपरमाणुरजःसमान् कल्पान् सुग्वेन शमेन क्षेमेण मार्गेण आगता । न च तावन्मे वोधिसत्लेन्द्रियाणि परिनिष्पन्नानि ।। तेषां सुमेरुपरमाणुरज:समानां कल्पानामतिक्रान्तानामितो भद्रकल्पापूर्व दशानां कल्पसहस्राणां प्रथमस्तेन कालेन अशोकविरजो नाम कल्पोऽभूत् रजोविमलतेजःश्रीनानि लोकघातौ । स खलु पुनः कुलपुत्र रजोचिमटतेजःश्रीर्लोकधातुः क्लिष्टविशुद्धोऽभूत् 15 पञ्चबुद्धोत्पादशतप्रभवः । तेपा खलु पुनः पञ्चानां युद्धशतानां प्रयमः सुमेरुध्वजायतनशान्त- नेत्रश्रीर्नाम तथागतो लोक उदपादि विद्याचरणसंपन्नः सुगतो लोकविदनुत्तरः पुरुषदम्य- सारथिः शास्ता देवमनुष्याणां च बुद्धो भगवान् । अहं च प्रज्ञावभासश्री म श्रेष्ठिदारिका अभूवं पिघुटकीर्तेः श्रेष्टिनो दुहिता अभिरूपा प्रासादिका दर्शनीया परमया शुभवर्ण- पुष्कलतया समन्वागता । सा च सुविशुद्धचन्द्राभा रात्रिदेवता प्रणिधानवशेन विरजोवत्यां 20 चातुर्दीपिकायां लोकधातौ विचित्रध्वजाया राजधान्यां विशुद्धनेत्राभा नाम रात्रिदेवता अभूत् । तया मे रात्र्यां प्रशान्तायां शयितयोर्मातापित्रोस्तद्गृहं कम्पयित्वा उदारेणारभासेन खरूपं संदर्य बुद्धगुणवणं भापित्ला स तथागतः प्रयमसप्ताहाभिसंबुद्धो वोधिमण्डनिपण्णः संदर्शितः । सा अहं साधं मातापितृम्यां महृता च ज्ञातिसंधेन तां सुविशुद्धचन्द्राभां रात्रि- देवतां पुरस्कृत्य तस्य तयागतस्यान्तिकमुपसंक्रान्ता । ततो मया तस्य तथागतस्य उदारां 25 पूजा कृत्वा सहदर्शनेन जगद्विनयबुद्धदर्शनप्रभवो नाम समाधिः प्रतिलब्धः । त्र्यघतल. ज्ञानानभासमण्डलश्च नाम समाधिः प्रतिलब्धः, यस्य प्रतिलम्भान्मया ते सुमेरुपरमाणुरजः- समाः कल्पा अनुस्मृताः। तच्च मे बोधिचित्तमामुखीभूतम् । तया मे तस्य तथागतस्यान्ति- कार्मदेशनां श्रुत्वा एप सर्वसत्तमोविकिरणधर्मावभासजगद्विनयमुखो नाम बोधिसत्त्वविमोक्षः प्रतिलब्धः, यस्य प्रतिलम्भादशबुद्धक्षेत्रपरमाणुरजःसमाल्लोकधावून् कायेन स्मरामि । ये 30 १B विचिननेत्रामा.

·[३४ २२० वायमधितिष्टामि यदुत एपो परिपापिनयमुपादाय । एव प्रतिचित्तक्षणमेप रिमोमो गण्ड यहस्तम्। च तेषु लोकधातुपु तथागता, ते सर्वे मम चक्षुप आभासमागच्छन्ति । तेषा च पादमूरगत मा मान सजानामि । ये च तेषु लोकधातुः सत्वा उपपन्ना , तेऽपि सर्वे मम पशुप आमासमागच्छन्ति । तेषां च रतविमारतासमेत प्रजानामि । चित्ताशयेन्द्रियाधिमुतीन प्रजानामि । पूर्वान्तकल्याणमित्रेषु च परिपाक ग्रजानामि । ययाशयसरोपण चैया काय 5 मादर्शयामि॥ सच मे पिमोक्ष प्रतिचित्तक्षण विवर्धते । तद्विमोक्षचित्तानन्तरेण वित्तेन रोग्यातुशतपरमाणुरज समानि बुद्धक्षेत्राणि कायेन स्फरामि । तदनन्तरेण चितन रोक्धातुसहन्नपरमाणुरज समानि युद्धक्षेराणि कायेन रफरामि । तदनन्तरेन चित्तेन रोकधातुशतसहस्रपरमाणुरज समानि बुद्धक्षेत्राणि कायेन स्मरामि । एन प्रतिचित्तक्षण 10 यापदनभिलाप्यानभिगष्यलोकधातुपरमाणुरज समानि बुद्धक्षेत्राणि कायेन स्फराभि । ये च ते युद्धक्षेत्रेषु तथागता , स ते मम चक्षुष आभासमागच्छन्ति । तेपा च पादमूर गतमामान सजानामि । या च तेषा बुद्धाना भगरता धर्मदेशना, ता सर्वामुढामि, धारयामि सप्रधारयामि उपधारयामि । तेपा च तथागताना पूर्वयोगसमुदान् प्रणिधान समुद्रानपतरामि । या च तेपा तथागताना युद्धक्षेत्रपरिशुद्धि , तामपि च सर्वा बुद्धक्षत्र 15 परिशुद्धयेऽभिनिहरामि । ये च सत्चास्तेषु लोकपातुसमुद्रपूपपन्ना , तेऽपि सर्वे मम चक्षुप आभासमागच्छति । यप्रणाश्च तेपा सत्त्वानामाशयेन्द्रियाधिमुक्तिभेदा, तत्प्रमाणभर निरर्धते धर्मधातुप्रसरस्मरणविवर्धनयोगेन ।एतमह कुलपुत्र सर्वसत्यतमोनिविरणधर्मावभास जगद्विनयमुख बोधिसरनिमोक्ष जानामि । मया शक्यमनन्तमध्यसमन्तभद्रोधिसत्व 29 चर्याप्रणिधिनिर्याताना बोधिसत्वाना धर्मधातुसागरनयासरप्रवेशपशवर्तिना सबोधिशाव समुदागमज्ञानवकेतुसमाधिविक्रीडिताना सर्वगेधातुपु सर्वतयागतयशसधारणमडाप्रणि धाननिर्याताना सलोपधातुप्रसरचित्तक्षणपरिशोधनमहापुण्यसागरपरिनिष्पन्नाना प्रतिचित क्षण साधर्मधातुपरिपारविनयज्ञानवशतिना सधातु सर्वसत्यसर्यावरणमहाध. कारविधमनज्ञानादित्यचक्षुषा ससत्त्वघातुमहायानविज्ञपरिमाणा सजगवाझाविमति 2. पिचिरि सातिमिरविधमनगतिचन्द्राणां सभासमुद्राभिनिवेशोचना शुद्धघोषखरमण्टगाना मधर्मवातुरज पथि वितिसदर्शनवशतिना व्यध्वतरज्ञानमण्डलासमिन्नाना चयां ज्ञातुम, गुणान् या वक्तम्, गोचरो या अपनतम्, विगोदावित्रीडित या सदर्शयितुम् ।। गच्छ कुरपुर, इयमिहैन मारिपये वोधिमण्डे समतगम्भीरश्रीपिमरममा नाम रादिता प्रतिसति, पया अहमनुत्तराया सम्यक्सोधी चिरामुपादिता, पुन पुनध 20 सचोदिता 1 ताभुपमम्म्य परिपृच्छ कय बोधिसतन बोधिसत्वचर्याया शिक्षितव्यम, २५ प्रतिपत्तत्यम् ॥ अप पड सुधन श्रेष्टिदारको यामती रानिदेवताभाभिगार्षामिरम्मटीपीव- . .

·-३४.२८] ३४ वासन्ती। 10 पश्यमि कायु तवाद्य विशुद्धं लक्षणचित्रितु मेरु यथैव । लोकअभ्युद्गत लोकविभासि मनुशिरी यथ रूपशिरीये ।। २२ ॥ धर्मशरीरु तवातिविशुद्धं सर्वत्रियध्वसमं अविकल्पम् । यत्र समोसरि लोक अशेपः संभवतेऽथ .विभोति असङ्गम् ॥ २३ ॥ पश्यमि सर्वगतिप्रसेरषु कायु तव प्रतिभासविभक्तम् । रोममुखेषु च पश्यमि तुम्यं तारकसंघ सज्योतिपचन्द्रान् ॥ २४ ॥ चित्तु तवा विपुलं सुविशुद्धं येन स्फुटं गगनं व दिशासु । यत्र समोसरि सर्वनरेन्द्रा ज्ञानमकल्पमलं वरु तुभ्यम् ॥ २५ ॥ क्षेत्ररजोपम मेघ विचित्रा निश्चरिपू तब रोगमुखेषु । ते च फरन्ति दशदिशि बुद्धान् सर्यवियूह प्रवर्षयमाणाः ॥ २६ ॥ सर्वजगोपम काय अनन्ता निश्चरिपू तव रोममुखेषु । ते च दशदिशि लोकु फरित्या नानउपाय विशोधयि सवान् ॥ २७ ॥ रोममुग्वेषु अचिन्तिय क्षेत्रा पश्यमि नानवियूहविचित्रा। ये वय शोधित सत्वगती तेप ययाशयसंमुत सर्वान् ॥ २८ ॥ लाभ सुलन्ध सुजीवितु तेषां ये तर नाम शृगोन्ति उदग्राः । 15 20 25 ·१८२ । 5 गण्डव्यूहमत्रम [३४.२९- येऽय च दर्शनमपि नराणां वोधिपधाभिमुखाश्च भवन्ति ॥ २९ ॥ कल्प अचिन्तिय वासु अपाये दर्शनहेतु तबोत्सहितव्यः । यत्ति श्रवेण प्रहर्पितचित्ता दर्शनमात्र शमेसि च केशान् ॥ ३०॥ क्षेत्रसहस्ररजोफ्म काया- स्त्वादृश तान्तक कल्प भवेयुः । वर्ण भणेत्तय रोममुखस्य वर्णक्षयोऽस्य भवेन्न कदाचित् ॥ ३१ ॥ अथ खल सुधनः श्रेटिदारको वासन्ती रात्रिदेवतामाभिर्गापाभिरभिष्टुत्य वासन्सा रात्रिदेवतायाः पादौ शिरसाभिवन्ध वासन्ती रात्रिदेवतामनेकशतसहस्रकृत्वः प्रदक्षिणीकृत्य पुनः पुनरवलोक्य अवितृप्त एव कल्याण मित्रपर्युपासनेन वासन्त्या रात्रिदेवताया अन्तिकात प्रकान्तः ॥३२॥ 10 ·. ३५ समन्तगम्भीरश्रीविमलप्रभा । अप खलु सुधनः श्रेष्ठिदारको वासन्त्या रात्रिदेवतायाः प्रथमस्थानबोधिसत्त्वचित्त- मण्डलपरिशुद्धिमनुगच्छन् , बोधिगर्भसंभवमनुविचारयन् , बोधिसत्त्वप्रणिधानसागरमवतरन्, बोधिसत्वपारमितामार्ग परिशोधयन्, बोधिसत्त्वभूमिमण्डलमवक्रामयन् , बोधिसत्वचर्या- मण्डलं प्रविस्तरन् , बोधिसत्त्वनिर्याणसागरमनुस्मरन् , सर्वज्ञतावभासमहासागरमनुविलोकयन् , सर्वजगत्परित्राणप्रवणबोधिसत्त्वमहाकरुणामेघ विपुलीकुर्वन् , वासन्त्या रात्रिदेवतायाः समन्त- भद्रबोधिसत्त्वचर्याप्रणिधानमण्डलं सर्वक्षेत्रेष्वपरान्ताधिष्ठानमभिनिर्हरन्, येन समन्तगम्भीर- श्रीविमलप्रभा नाम रात्रिदेवता, तेनोपसंक्रम्य समन्तगम्भीरश्रीविमलप्रभाया रात्रिदेवतायाः पादौ शिरसाभिवन्द्य समन्तगम्भीरश्रीविमलप्रभा रात्रिदेवतामनेकशतसहस्रकृत्वः प्रदक्षिणी- कृत्य समन्तगम्भीरश्रीविमलप्रभाया रात्रिदेवतायाः पुरतः प्राञ्जलिः स्थित्वा एवमाह-मया 10 आर्य देवते, अनुत्तरायां सम्यक्संबोधौ चित्तमुत्पादितम् । न च जानामि कथं बोधिसत्त्वो बोधिसत्त्वचर्याभूमौ चरति, कथं निर्याति, कथं परिनिष्पद्यते ? आह- साधु साधु कुलपुत्र, यस्त्वमनुत्तरायां सम्यक्संबोधौ चित्तमुत्पाद्य बोधिसत्त्वभूमिनिर्याणपरिनिष्पत्ति पृच्छसि । दशभिः कुलपुत्र धर्मेः समन्वागता बोधिसत्त्वाः परिनिष्पन्ना भवन्ति बोधिसत्त्वचर्यायाम् । कतमर्दशभिः । यद्त सर्वतयागतसंमुखीभावदर्शनसमाधिप्रतिलम्भविशुद्धया, सर्वबुद्धलक्षण-18 विचित्रतानन्तकायव्यवलोकनचक्षुर्विशुद्धया, अनन्तमध्यतयागतवर्णसमुद्रविज्ञप्त्यवतारेण, अप्रमाणबुद्धधर्मावभासमण्डलसमुद्रसर्वधर्मधातुप्रमाणावतरणतया, सर्वतथागतरोमविवरसर्व- सत्रोपमरश्मिसमुद्नानासत्तार्थनिश्चरितावतरणतया, एकैकरोमविवरसर्वरत्नवर्णार्चि:समुद्र- दर्शनतया, प्रतिचित्तक्षणं बुद्धनिर्मितसमुद्रसर्वधर्मधातुप्रसरस्फरणसत्त्वविनयाधिष्ठानाव- तरणतया, सर्वसत्त्वस्वराङ्गसमुद्रसंप्रयुक्ततथागतनि?पसर्वत्र्यध्वगतधर्मचक्रनिर्नादनिर्धोपसर्व- सूत्रान्तमेघनिर्जितनि|पमण्डलावतरणतया, अनन्तमध्यबुद्धनामसमुद्रावतरणतया,अचिन्त्य- बुद्धविकुर्वितसंदर्शनसत्त्वविनयावरणतया । एभिः कुलपुत्र दशभिर्धर्मैः समन्वागता बोधि. सत्त्वाः परिनिष्पन्ना भवन्ति बोधिसत्त्वचर्यायाम् ।। अहं खलु कुलपुत्र शान्तध्यानसुखसमन्तविक्रमस्य बोधिसत्त्वविमोक्षस्य लाभिनी। तस्या मम कुलपुत्र त्र्यध्वप्राप्ताः सर्वतयागताश्चक्षुप आभासमागच्छन्ति । तेषां च तथा- 25 गतानां बुद्धक्षेत्रपरिशुद्धिमवतरामि । पर्पन्मण्डलसमुद्रानपि, अनन्तमध्यसमाधिविकुर्वितसमु- द्रानपि, पूर्वयोगसमुद्रानपि, नामसमुद्रानप्यवतरामि । तेषां च तयागतानां धर्मचक्रप्रवर्तन- विमात्रतामक्तरामि । तथागतायुष्प्रमाणनानात्वमपि, सराङ्गविमात्रतामपि । तेषां च तथागता- नामनन्तधर्मधातुशरीरतामवतरामि । न च तांस्तयागतान् भावतोऽभिनित्रिशामि । तत्कस्य हेतोः? अगतिका हि ते तथागताः, सर्वलोकगतिनिरुद्धत्वात् । अनागतिका हि ते तथागताः, 30 20 1 Bom. कथं नियांति.

·१८२ + गण्डव्यूहसूत्रम। [३४.२९- येऽथ च दर्शनमपि नराणां बोधिपयाभिमुखाश्च भवन्ति ॥ २९॥ कल्प अचिन्तिय वासु अपाये दर्शनहेतु तवोत्सहितव्यः। यत्ति श्रवण ग्रहर्षितचित्ता दर्शनमात्र शमेसि च क्केशान् ॥ ३० ॥ क्षेत्रसहसरजोपम काया- स्वादश तान्तक कल्प भवेयुः। वर्ण मणेत्तव रोममुखस्य वर्णक्षयोऽस्य भवेन कदाचित् ॥ ३१ ॥ अय खलु सुधनः श्रेष्टिदारको वासन्ती रात्रिदेवतामाभिर्गापाभिरभिष्टुत्य वासन्सा रात्रिदेवतायाः पादौ शिरसाभिवन्ध वासन्ती रात्रिदेवतामनेकशतसहनकृत्यः प्रदक्षिणीकृत्य पुनः पुनरवलोक्य अवितृप्त एव कल्याणमित्रपर्युपासनेन वासन्त्या रात्रिदेवताया अन्तिकात प्रकान्तः ॥३२॥ 10 ·, ३५ समन्तगम्भीरश्रीविमलप्रभा । अथ खल सुधनः श्रेष्ठिदारको वासन्त्या रात्रिदेवतायाः प्रथमस्थानबोधिसत्त्वचित्त- मण्डलपरिशुद्धिमनुगच्छन् , बोधिगर्भसंभवमनुविचारयन् , बोधिसत्त्वप्रणिधानसागरमवतरन् , बोधिसत्वपारमितामार्ग परिशोधयन्, बोधिसत्त्वभूमिमण्डलमवकामपन् , बोधिसत्वचर्या- मण्डलं प्रविस्तरन् , बोधिसत्त्वनिर्याणसागरमनुस्मरन् , सर्वज्ञतावमासमहासागरमनुविलोकयन् , 5 सर्वजगत्परित्राणप्रवणबोधिसत्त्वमहाकरुणामेधं विपुलीकुर्वन् , वासन्त्या रात्रिदेवतायाः समन्त- भद्रबोधिसत्त्वचर्याप्रणिधानमण्डलं सर्वक्षेत्रेष्वपरान्ताधिष्ठानमभिनिर्हरन् , येन समन्तगम्भीर- श्रीविमलप्रभा नाम रात्रिदेवता, तेनोपसंक्रम्य समन्तगम्भीरश्रीविमलप्रभाया रात्रिदेवतायाः पादौ शिरसाभिवन्ध समन्तगम्भीरश्रीविमलप्रभा रात्रिदेवतामनेकशतसहस्रकृत्वः प्रदक्षिणी- कृत्य समन्तगम्भीरश्रीविमलप्रभाया रात्रिदेवतायाः पुरतः प्राञ्जलिः स्थित्वा एवमाह-मया 10 आर्य देवते, अनुत्तरायां सम्यक्संबोधौ चित्तमुत्पादितम् । न च जानामि कथं बोधिसत्त्वो बोधिसत्त्वचर्याभूमौ चरति, कयं निर्याति, कथं परिनिप्पद्यते ? आह- साधु साधु कुलपुत्र, यस्त्वमनुत्तरायां सम्यक्संबोधी चित्तमुत्पाथ बोधिसत्त्वभूमिनिर्याणपरिनिष्पत्ति पृष्ठसि । दशभिः कुलपुत्र धर्मः समन्वागता बोधिसत्त्वाः परिनिष्पन्ना भवन्ति वोधिसत्वचर्यायाम् । कतमैर्दशभिः? यदुत सर्वतथागतसंमुखीभावदर्शनसमाधिप्रतिलम्भविशुद्धया, सर्वबुद्धलक्षण- 15 विचित्रतानन्तकायव्यवलोकनचक्षुर्विशुद्धया, अनन्तमध्यतथागतवर्णसमुद्रविज्ञत्यवतारेण, अप्रमाणबुद्धधर्मावभासमण्डलसमुद्रसर्वधर्मधातुप्रमाणावतरणतया, सर्वतथागतरोमविवरसर्व- सत्त्वोपमरश्मिसमुदनानासत्त्वार्यनिश्चरितावतरणतया, एकैकरोमविवरसर्वरतवर्णार्चिःसमुद्र- दर्शनतया, प्रतिचित्तक्षणं बुद्धनिर्मितसमुद्रसर्वधर्मधातुप्रसरस्फरणसत्त्वविनयाधिष्ठानाव- तरणतया, सर्वसत्त्वखराङ्गसमुद्रसंप्रयुक्ततयागतनि?पसर्वत्र्यध्वगतधर्मचक्रनिर्नादनिर्घोषसर्व- सूत्रान्तमेघनिर्जितनि?पमण्डलावतरणतया, अनन्तमध्यबुद्धनामसमुद्रावतरणतया,अचिन्य- बुद्धविकुर्वितसंदर्शनसत्त्वविनयावरणतया । एभिः कुलपुत्र दशभिर्धर्मः समन्वागता बोधि. सत्वाः परिनिष्पन्ना भवन्ति बोधिसत्वचर्यायाम् ।। अहं खल कुलपुत्र शान्तध्यानसुखसमन्तविक्रमस्य वोधिसत्त्वविमोक्षस्य लाभिनी। तस्या मम कुलपुत्र त्र्यप्राप्ताः सर्वतथागताश्चक्षुप आभासमागच्छन्ति । तेषां च तथा- 25 गतानां बुद्धक्षेत्रपरिशुद्धिमवतरामि । पर्पन्मण्डलसमुद्रानपि, अनन्तमध्यसमाधिविकुर्वितसमु- द्रानपि, पूर्वयोगसमुद्रानपि, नामसमुद्रानप्यवतरामि । तेषां च तथागतानां धर्मचक्रप्रवर्तन- विमात्रतामवतरामि । तथागतायुष्प्रमाणनानात्वमपि, खराङ्गविमात्रतामपि । तेषां च तयागता- नामनन्तधर्मधातुशरीरतामवतरामि । न च तांस्तथागतान् भावतोऽभिनिविशामि । तत्कस्य हेतोः! अगतिका हि ते तयागताः, सर्वलोकगतिनिरुदत्वात् । अनागतिका हि ते तयागताः, 30 Bom. कथं निर्याति. 20 ' ·, गण्डन्यूहसूाम् । [३५.०- खभानासभूतत्वात् । अनुत्पन्ना हि ते तथागता , अनुत्पादधर्मतासमशरीरत्वात् । अनिरुद्धा हि ते तथागता , अनुत्पादलक्षणत्वात् । असत्या हि ते तथागता , मायागतधर्मदर्शनविज्ञप्त्या। अमृपा हि ते तथागता , सजगदर्थसमुत्पन्नत्वात् । असक्रान्ता हि ते तथागता, च्युत्युप- पत्तिव्यतिवृत्तवात् । अविनष्टा हि ते तथागता , धर्मप्रकृत्यविनाशधर्मतया । एकलक्षणा हि ते तथागता, सर्ववाक्पथसमतिकान्तत्वात् । अलक्षणा हि ते तथागता , धर्मलक्षण- खभावपर्यवसानत्वात् ॥ सा खल्लु पुनरह कुलपुत्र एव सर्वतथागतानवतरमाणा एत शान्तध्यानसुखसमन्त- विक्रम बोधिसत्त्वविमोक्ष तथागतध्यानमण्डलावभासेन विपुलीकरोमि, प्रविस्तरामि अवतरामि अनुगच्छामि समीकरोमि अभिनिहरामि समतलीकरोमि प्रवेशयामि विवर्धयामि निध्यायामि 10 उपनिष्पापामि आकारपामि गोचरीकरोमि दृढीकरोमि अवभासयामि प्रभासपामि ब्यूहयामि विभजामि सभारयामि सभापयामि। तत्र च सर्वसकल्पासमुदाचाराया महाकरणाया स्थित्वा सर्व- सत्त्वपरित्राणसमुदाचारचित्तैकाग्रतायै प्रथम ध्यान भावयामि सर्वमनस्कर्मव्युपशमाय ज्ञानबल- पराकमसर्वसत्त्वसग्रहप्रीतिसुखचित्तैकाग्रतायै । द्वितीयध्यान भावयामि ससारविपन्नोपेक्षासर्व- सत्वस्वभावविशुद्ध्यायतनताथै । तृतीय घ्यानं भावयामि सर्वसत्त्वकेशदु खसतापप्रशमनतायै । 15 चतुर्थं प्यान भापयामि सर्वज्ञताप्रणिधिमण्डलविपुलीकरणतायै सर्वसमाधिसागराभिनिहार- कौशल्यतायै सबोधिसत्वविमोक्षसागरनयावतरणताय सर्वबोधिसत्त्वविक्रीडितज्ञानाभिज्ञतायै सर्वबोधिसत्वपर्याविकुम्तिाभिनिहरणतायै समन्तमुखधर्मधातुप्रवेशज्ञाननय परिशोधयमाना। एर शान्तध्यानमुखसमन्तविक्रम बोधिसत्त्वविमोक्ष भावयामि ॥ सा स्खल पुनरह कुलपुत्र एत विमोक्ष भावयमाना नानोपायै सत्त्वान् परिपाचयामि-- 20 यदुत रात्र्या प्रशान्ताया रतिप्रमत्ताना सत्त्वानामशुभसः सजनयामि । अरतिसज्ञा परि- खेदसज्ञामुपरोधसज्ञा बन्धनसज्ञा राक्षसीसशामनित्यसज्ञा दु खसशामनात्मसज्ञामखामिकसज्ञा- मपराधीनसज्ञा जरामरणसज्ञाम् । सर्वकामविषयपरिभोगेप्वनभिरतिसज्ञा सजनयामि । तेच सत्त्वात्तचित्त परिभाषयन्त संस्कामरतिप्वनमिरता धर्मारामरति प्रचारयमाणा अगारादना- गारिक निष्कामन्ति । तेपामहमरण्यगताना धर्मेप्यानुलोमिकी श्रद्धा जनयामि । आर्त. 3. भीषणोदारसरस्वशब्दानन्तर्धापयामि । रात्र्या प्रशान्ताया बुद्धधर्मगम्भीरता सदर्शयामि । प्रहाणानुकूल च प्रत्ययमुपसहरामि । मिष्क्रमता च अगारद्वार विवृणोमि । मार्ग सदर्शयामि । आरोक करोमि । तमोन्धकार धिमामि । भयमन्तर्धापयामि । नैष्त्रम्य सवर्णयामि । बुद्धवर्ण मापयामि । धर्मपण सवर्ण कल्याणमित्रवर्ण भापामि । कल्याणमित्रोपसक्रमण सवर्णयामि ॥ 30 एतमह कुपुत्र विमोक्ष भाग्यमाना सचानामधर्मरागरक्तानामधर्मरागसकल्पान-त. धर्धापयामि । पिमोभाभिभूताना मिथ्यासकल्पगोधराणा तान् सकल्पास्तान् मनमि- S om भयमन्तर्धापयामि ·-३५.३] ३१ समन्तगम्भीरश्रीविमलप्रभा । कारानन्तर्धापयामि । अनुत्पन्नानां पापकानामकुशलानां धर्माणामनुत्पादाय उत्पन्नानां च पापकानां संकल्पानामन्तर्धानाय प्रत्ययमुपसंहरामि । अनुत्पन्नानां कुशलमूलानां संकल्पानां पारमितासंप्रयुक्तानां चर्यासंप्रयुक्तानां सर्वज्ञताज्ञाननिर्याणप्रणिधानाभिनिरिसंप्रयुक्तानां मैत्रीनयसंप्रयुक्तानां सर्वसत्त्वमहाकरुणास्फरणसंप्रयुक्तानां विविधदिव्यमानुप्यसुखोपधान- जननसंप्रयुक्तानां संकल्पानामुत्पादाय उत्पन्नानां च विविधनयप्रत्ययमुपसंहरामि । यावत्सर्व- ज्ञतानुलोमिकानां सर्वसंकल्पानां प्रत्ययमुपसंहरामि ॥ एतमहं कुलपुत्र शान्तच्यानसुखसमन्तविक्रमं वोधिसत्त्वविमोक्षं जानामि । किं मया शक्यं समन्तभद्रबोधिसत्वचर्याप्रणिधाननिर्यातानां वोधिसत्त्वानामनन्ताकारधर्मधातुज्ञान- प्रतिलब्धानां सर्वकुशलमूलसंवर्धितचित्तानां सर्वतयागतज्ञानवलचित्तावमासप्रतिलब्धानां सर्वतयागतविषयसंवसितचित्तानां सर्वसंत्रासानावरणचित्तानां परिपूर्णसर्वज्ञताप्रणिधिचित्तानां 10 सर्वक्षेत्रसागरावतीर्णचित्तानां सर्ववुद्धसागरदर्शनप्रसृतचित्तानां सर्वतयागतधर्ममेघसंप्रतीच्छन- चित्तानां सर्वाविद्यान्धकारविधमनकराणां संसाररतितृष्णाक्षयान्तकरणमार्गसर्वज्ञताभास- संजननचित्तानां चयां ज्ञातुम् , गुणान् वा वक्तुम् ॥ गच्छ कुलपुत्र, इयमिहैव ममानन्तरं वैरोचनबोधिमण्डे प्रदक्षिणेन प्रमुदितनयनजग- द्विरोचना नाम रात्रिदेवता प्रतिवसति । तामुपसंक्रम्य परिपृच्छ कयं बोधिसत्त्वेन 15 वोधिसत्वकर्मसु प्रयोक्तव्यम् ॥ अथ खल्ल समन्तगम्भीरश्रीविमलप्रभा रात्रिदेवता तस्यां वेलायामेतमेव शान्तव्यान- सुखसमन्तविक्रमं बोधिसत्त्वविमोक्षं भूयस्या मात्रया संदर्शयमाना सुधनं श्रेष्टिदारकं गाथाभिरध्यभाषत- सर्वअध्वपरमास्तथागता आमुखाय अधिमुक्तिचेतसः । तेषु चक्षु विपुलं विशुन्यते येन ओतरिषु बुद्धसागरान् ॥ १॥ पश्यही जिनशरीर निर्मलं लक्षणेहि समलंकृतं शुभम् । तच पश्यहि जिने विकुर्वितं धर्मधातुफरणं प्रतिक्षणम् ॥ २ ॥ एप वोधिद्रुमबुद्धआसने संप्रबुद्ध सुगतो विरोचनो। धर्मधातु विपुलं स्फरित्वना चक्रु वर्तयि जगे यथाशयम् ॥ ३ ॥ १ B. om. चर्यासंप्रयुताना. 20 25 30 गग्ड.२४ ·(३५.४- 6 10 गण्डन्यूहसूत्रम् । बुद्धिया जिनु स्वभावधर्मता निःशरीर सुप्रशान्त अद्वयाम् । रूपकायु शुभलक्षणैश्चित दर्शयी जगु फरित्य शेषतः ॥ ४॥ बुद्धकायु विपुलो अचिन्तियो धर्मधातु फरि येनशेपतो। सो च दृश्यति समन्ततः समं राव दर्शयि समन्ततो जिनान् ॥ ५॥ सर्वक्षत्रपरमाणुसाशा बुद्धकायप्रभमण्डलाश्रिताः। अन्यमन्य शुभवर्णदर्शना धर्मधातुफरणाः प्रतिक्षणम् ॥ ६॥ रश्मिमेघ विपुला अचिन्तिया निश्चरन्ति जिनरोमतोऽक्षयाः। ते स्फारित्व जग सर्वशेषतो क्लेशताप शमयन्ति प्राणिनाम् ॥७॥ बुद्धनिर्मितसमुद्र अक्षया निश्चरित्व जिनरोममण्डलात् । धर्मधातु विपुलं स्फरित्वना दुर्गतीदुख शमेन्ति प्राणिनाम् ॥ ८ ॥ बुद्धघोषु मधुरो निगर्जते सुखराङ्गरुतसागरप्रमः । धर्मवर्ष विपुल प्रवर्पणो बोधिआशयु जनेति प्राणिनाम् ॥ ९॥ संगृहीत अनेन पूर्वतो कल्पसागर चरित्व चारिकाम् । ते विपश्यिपु विरोचनं जिन सर्वक्षेत्रप्रतिभासलक्षणम् ॥ १०॥ 16 120 26 ·5 -३५.१३] ३५ समन्तगम्भीरश्रीविमलप्रमा। सर्वलोक उदितस्तथागतः सत्व सर्वि सममामुखीस्थितः । अन्यमन्य अधिमुक्तिगोचर- स्ते न शक्यमपि सर्वि जानितुम् ॥ ११ ॥ बोधिसत्ववर शेषशेषतो एकरोमि सुगतस्य ओसरी। तद्विमोक्षनय ये अचिन्तिया- स्ते न शक्यमपि सर्वि जानितुम् ॥ १२ ॥ एप देवत ममा अनन्तरं लोकनायभिमुखा प्रमोदते। ज्योतिरर्चिनयनेति नामतो एत पृच्छ कथ वोधिचारिकाम् ॥ १३ ॥ अय खल्ल सुधनः श्रेष्ठिदारकः समन्तगम्भीरश्रीविमलप्रभाया रात्रिदेवतायाः पादौ शिरसाभिवन्ध समन्तगम्भीरश्रीविमलप्रभा रात्रिदेवतामनेफशतसहस्रकृत्वः प्रदक्षिणीकृत्य पुनः पुनरवलोक्य समन्तगम्भीरश्रीविमलप्रभाया रात्रिदेवताया अन्तिकात् प्रक्रान्तः ॥ ३३ ॥ 15 . 10 ·३६ प्रमुदितनयनजगद्विरोचना। अध खल सुधनः श्रेटिदारक कल्याणमित्रानुशासन्यावेशाविष्टः कल्याणमित्राचन- प्रतिपत्तिसभूतचित्त. कल्याणमित्रवेष्यातुरसज्ञासमुदाचारचित्तः कल्याणमित्रदर्शनमनसि- काराविक्षिप्तचित्तः कल्याणमित्रदर्शनसर्यावरणपर्वतरिकिरणावकाशपतिलब्धचित्तः कल्याण- 6 मिनदर्शनेन सर्वसत्वधातुपरिमाणमहाकरुणानयसागरासतरणप्रतिदधचित्तः फल्याणमिमा दर्शनेन धर्मधातुनयसागरज्ञानावभासप्रतिलब्धचित्तो येन प्रमुदितनयनजगद्विरोचना नाम रानिदेवता तेनोपसक्रान्तः ।। अथ खलु प्रमुदितनयनजगद्विरोचना रात्रिदेवता सुधनस्य श्रेटिदारकस्य भूयस्या मात्रया कल्याणमित्रोपसक्रमणकुशलमूल्सभारसभापरिपाकमुपादाय महासंभारसभनकल्याण 10 मिनोपसकमणमध्यतिष्ठत् । महाविक्रम कल्याणमित्रोपसक्रमणमध्यतिष्टत् । दुरवतरणवीर्य- कर्मकल्याणमित्रोपसक्रमणमध्यतिष्ठत् । सुचिरबिलग्न कल्याणमित्रोपसक्रमणमध्यतिष्टत् । अनन्तमध्यदिकप्रवेश कल्याणमित्रोपसकमणमध्यतिष्टत् । दीर्घावसवसनसभव कल्याण- मिनोपसक्रमणमध्यतिछत् । अनन्तकार्यसपूर्णविज्ञप्तिसभव कल्याणमित्रोपसंक्रमणमध्यतिष्ठत् । अनन्तमध्यमार्गम्यहसभारक्रमण कल्याणमित्रोपसक्रमणमध्यतिष्ठत् । समन्तमुखविक्रमसभवं 18 कल्याणमित्रोपसत्रमणध्यतिष्ठत् । अनुचलनागमनविक्रम कल्याणमित्रोपसक्रमणमध्यतिष्टत् ।। अथ खलु सुधनः श्रेष्टिदारक सर्वज्ञतासभारवीर्यपराक्रमेण कल्याणमित्रोपसम्मणेन, महाप्रणिधानसागराभिनिहारविक्रमेण कल्याणमित्रोपसक्रमणेन, एकसत्त्वार्थमपरान्तकल्पा- पर्यन्तदु खानुभवव्यवसितेन कल्याणमित्रोपसक्रमणेन, एकपरमाणुरजसि सर्वधर्मधात्वतु- चरणविलम्वविक्रमेण महावीर्यकाचवर्मणा कल्याणमित्रोपसक्रमणेन, सर्वदिक्समुद्रप्रसरानु- 20 जानेन कल्याणमित्रोपसममणेन, एकवालपथे अपरान्तक्ल्पयोधिसत्वचर्यासवसनेन कल्याण- मित्रोपसक्रमणेन, बोधिसत्वचर्याप्राप्तस्य प्रतिचित्तक्षण सकलसर्वज्ञनाज्ञानप्रतिष्ठानेन कल्याणमित्रोपसत्रमणेन, व्यध्यप्राप्तसर्वतथागतविकुरितव्यूहमागीक्रमणव्यपीसतन कल्याण- मित्रोपसममणेन, सर्वधर्मधातुनयस्रोत प्रसृतमार्गक्रमण कल्याणमित्रोपसक्रमणेन, सर्वधर्म- धातुनयारम्बणानुचरितेन सक्लधर्मधातुस्फरणेन कल्याणमित्रोपसक्रमणेन येन प्रमुदित. 28 नयनजगद्विरोचना रात्रिदेवता तेनोपसकान्त ॥ सोऽपश्यत् प्रमुदितनयनजगद्विरोचना रात्रिदेवता भगवत पर्पमिण्डले पुष्पगर्भ- सिंहासननिषण्णां समन्तभद्रप्रीतिविपुल विमलवेगध्वज बोधिसत्त्वसमाधि समापन्नाम् । तस्या- वापश्यत् सरोमरियरम्य ससत्याभिरोचनां सर्वसत्वाभिरुचिता सर्वसत्वदर्शनानुकूला सर्वसत्वप्रियदर्शनविधिदानादिपारमिताचर्यामियोतनमेघान्निश्चरमाणन् यदुत सर्वसत्त्वयथा- 30 शयविज्ञसिसमरतदानचर्यासदर्शनमेघान् सर्वसत्त्वानुमहाविप्रहाय सर्वयस्त्वनवेक्षणताप सर्व- सत्वसमप्रयोगापरित्यागिताय सर्वसत्त्वसमचित्तायै सत्याविमाननापरित्यागितायै आध्या- 13 ·संदर्शयमानान् , सर्वसत्त्वसर्व शाहाणाय क्षान्तिचर्या संदर्शयमानान् सर्वसत्लाना, विसं- स्थितदुर्वर्णाश्रयशरीरतां व्यानर्तयमानान् सर्वसत्त्वानामनुत्तरां तयागतवर्णविशुद्धिं संवर्णय- 23 सर्यरोमविवरेभ्यश्च सर्वसत्त्वसमान्नानावर्णसंस्थानारोहपरिणाहान् नानोपपत्तिकसल- कायनिर्माणमेघानिवार्य यथाशयान् सवान् स्फारित्या सर्वहतामहासंभारवीर्यपराक्रमतां सागरोचारणवीर्यतां सर्वाक्षणापायदुर्गतिपिनिपातपयपिनिवर्तनवीर्यतामज्ञानपर्वतनिकिरणवीर्य- 24 संदर्शयमानान् , सर्वमारफलिविकिरणवीर्यतां चोध्यारम्मालोम्यात्रिवर्क्सवीर्यतां सर्वसत्तासंसार- तां सर्वतयागतपूजोपस्थानापरिखेदवीर्यतां सर्वबुद्धधर्मचक्रसंप्रतीच्छनसंधारणवीर्यता सावरण- पतनिर्भेदनविकिरणवीर्यतां सासवपरिपाकविनयापरिदर्यितां सर्वयुद्धक्षेत्रपरिशोधन- वीर्यतामनुत्तरां तयागतवीर्यविशुदि संदर्शयमानान् सत्त्वान् परिपाच पमानानपश्यत् ।। सरोमवियरेम्पथ नानारर्गसंस्थानान् विविधाममानिर्माणमेघानिश्चरित्या नानो- पायः सत्यानां प्रीति संजनयमानान्, दौर्मनस्य विनिवर्तयमानान् , सर्वकामरति पिशुगुम्स- 30 मानान्, हीधर्मनां लोके प्रभारयमानान्, गुप्तेन्द्रियताया मजान प्रतिष्ठापयमानान् , अनु- ३६ प्रमुदितनयनजगहिरोचना। मिकबाझसर्ववस्तुपरित्यागितायै महादुष्करपरित्यागसंदर्शनतायै सर्वलोके यथाशयसत्वदान- चर्यासंदर्शनतायै त्र्यध्वप्राप्तबोधिसत्त्वाचिन्त्यदुष्करचर्यापरित्यागनिर्माणमेघानिश्चरित्या दशसु दिक्षु सर्वलोकधातुप्रसरपर्यापनानां सर्वसत्वानां विज्ञप्तिमागच्छतोऽपश्यत् यदुताचिन्स- बोधिसत्ववृपभिताविकुर्वितप्रतिलाभेन ।। सर्वरोभविवरेभ्यः सर्वसत्त्वसमापन्नानौपपत्तिनिर्माणकायमेधान्निश्चरित्वा सर्वलोकधातु- । पर्यापनान् सर्वसत्त्वान् स्फरित्या अभिमुखं सर्वव्रतसमादानाकम्प्यता संदर्शयमानान्सत्त्वधातुसमं नानातपोव्रतमण्डलमुद्योतयमानान् सर्वसर्वलोकनिश्रयतां सर्व विषयानवेक्षतासर्वसंसारसंवासत्रिमु- खतां दिव्यमानुषसंपत्तिविपत्तिसुखसमवसरणतां संदर्शयमानान् अशुभमण्डलमुद्योतयमानान्, शुभसंज्ञाविपर्यास लोके विनिवर्तयमानान्, अनित्यचलव्ययपरिणामधर्मतां परिदीपयमानान्, दुःखानात्मसर्वसंस्कारधर्मतां संदर्शयमानान् , तथागतविषयसंगासाविप्रवासतां रोचयमानान्, 10 अत्यन्ततपागतशीलपरिशुद्धये सत्त्वान् समादापयमानान्, सर्वसत्त्वयथाशयरुतशीलचयों संदर्शयमानान् , सर्वसत्यसंतोषणशीलसुगन्धिकता संदर्शपमानान् , सर्वसत्वान् परिपाचय- मानानपश्यत् ॥ सर्वरोमविवरेभ्यश्च सर्वसत्वधातुसमापन्नान् नानावर्णात्मभावनिर्माणमेघानिश्चरित्ला सर्वसत्त्वानां सर्वाङ्गप्रत्यङ्गच्छेदाधिवासनतां संदर्शयमानान् , सर्वसत्वकायोत्पीडनोपमा वासनता संदर्शयमानान् , सर्वसत्त्वासत्यवचनाक्रोशपरिभाषणकुन्सनपंसनताइनतर्जनाधि-15 वासनतां संदर्शयमानान्, सर्वसत्त्वाक्षोम्यतां संदर्शयमानान्, सर्वसत्वसत्कारानुनामावनामाता संदर्शयमानान् , सर्वसत्यनिरभिमानतां संदर्शयमानान्, सर्वधर्मसभावक्षान्त्यक्षपताक्षयज्ञानता गानान् सत्त्वान् परिपाचयमानानपश्यत् ॥ Som. 'विरक्ति ·गण्डव्यूहनम् । [३६०- त्तरब्रह्मचर्य संपर्णयमानान् , समय कामोकमारणिय सदर्शयमानान् , गितकामरतीना मपि सर्वोककामरतिविषय सदर्शपमानान् , धर्मारामरत्या सत्वान् प्रतिष्ठापयमानान्, अनुपूर्वथ्यानसमाधिसमापत्तिमुपान्यमिनिहरमाणान्, सर्वसत्वसर्वशनिभ्यप्तिचित्तता सवर्ण यमानान्, सबोधिसत्यसमाधिसमुद्रधिपुर्वणता सदर्शयमानान् , बोधिसत्त्वाभिज्ञात्रियुर्वित वृषभिता सदर्शयमानान् , सत्याना प्रीति सजनयमानान् , प्रामोयमुत्पादयमानान् , दौर्मनत्य व्यातयमानान् , चित्तकन्यतामावहयमानान् , चित्तव मण्यता बुर्माणान् , आशय विशोधय मानात् , इन्द्रियाण्युत्तापयमानान्, कायसुर सजनयमानान् , धर्मग्नीतिग विषयमानान् समान् परिपाचयमानानपश्यत् ॥ सर्वरोमवियरेभ्यश्च सोपपत्तिप्तदशशरीरामानाकापमेघानियरिया सर्पक्षेत्रगतसर्य- 10 सवाभिमुखाभिरुचितदर्शनताय सर्वकल्याणमित्रोपसक्रमणापरिखेदता सदर्शयमानान्, सर्वाचार्यगुस्कल्याणमियोपस्थानपरिचयापरिसदता सदर्शयमानान्, संस्तथागतधर्मचन प्रवर्तनसप्रतीच्छनसधारणापरिखेदवीर्यता सदर्शयमानान्, सर्वधर्ममुखसमुद्रान् प्रविचिन्या नान् , सर्वयुद्धसमुद्रावतारणनय सवर्णयमानान् , सर्वधर्मरक्षणस्वभावनयमभिद्योतयमानान्, सर्वधर्मान् समाधिद्वार सदर्शयमानान्, सर्वसत्त्वदृष्टिपातनिर्भेदन प्रज्ञापन सदर्शय 15 मानान्, अनेकचित्तक्षणसमायोगेन सरावारियान्धकारविधमनप्रशादित्यमण्डलोदागम सदर्शयमानान्, सित्वपीतिसजननतया सर्वज्ञताया सत्त्वान् परिपाचयमानानपश्यत् ।। सर्वरोमविवरेभ्यश्च सजगत्समानुदाराचिन्सनानावर्णविकल्पसस्थान् आमभाव निर्माणमेघाग्निचरित्वा यथाशयाधिमुक्तसर्वसच्चाभिमुखस्थितान् नानारतमघ्रसस्कारनिर्देश सांगकिकपुष्पाभिज्ञता सदर्शपमानान् , सर्वलौकिकवृत्यप्रचारतश्च सीधातुकसमवसदर्शन ans सर्वधातुकनि सरणदिक्सवर्णनतश्च सर्वदृष्टिकान्तारगहननि सरणदिक्सदर्शनतथ जितामार्गविशेषता सरर्णयमानान्, प्रारकप्रत्येकबुद्धभूमिपयसमतिम सदर्शयमानान् , सस्कारासस्कारानुनयन्नतिधानुनये अतिघानुनयता सदर्शयमानान् , ससारनिर्वाणसुखासनि श्रिततां सदर्शयमानान् , तुपितभवनवासादिपरपरागमनाप्रतिप्रसन्धि सदर्शयमानान्, 'बोधि मण्डप्रस्थानाभिसयोधाप्रतिप्रतन्धि सदर्शयमानान्, सर्वज्ञताया सत्वान् परिदीपय 2. मानानपश्यत् ॥ सर्वरोमपिपरेम्पछ एकैकस्माद्रोमविवरात् सर्यक्षेत्रपरमाणुरज समानात्मभावनिर्माण मेघान्निश्चरित्या सर्वसत्यलोकाभिमुखस्थितान् समन्तभद्रयोधिसत्त्वचर्याप्रणिधान सघर्णय- सर्वधर्मघातुविशुदिनिष्ठाप्रणिधानपैशेषिकता सवर्णयमानान्, प्रतिचित्तक्षण - लोकधातुसमुद्रपरिशुद्धि सनर्णयमानान् , सर्वतयागतपूजोपस्थानाप्रतिप्रप्तब्धि संरर्णयमानान्, प्रतिचिचक्षण सर्वधर्मनयसागरावताराप्रतिप्रसन्धि सार्णयमानान्, प्रतिचित्तक्षण तथागत Badds सर्वसत्वयसायसमुद्रविनयनतया प्रशाविषय संदर्शयमानान, २Bom मानान्, बोधि मानाम् ·३६ प्रमुदितनयनजगद्विरोचना। चलप्रवेशाप्रतिप्रसन्धतां संवर्णयमानान् , प्रतिचित्तक्षणं सर्वलोकधातुसमुद्रपरमाणुरजःसमसर्व- धर्मधातुनयसागरावतरणाप्रतिप्रसन्धीः संदर्शयमानान्, सर्वक्षेत्रेष्वपरान्ताधिष्ठानकल्पसंबास- सर्वज्ञतामार्गविशुद्धिसंप्रकाशनाप्रतिप्रस्रब्धतां संवर्णयमानान्, 'प्रतिचित्तक्षणं तथागतबल- प्रवेशाप्रतिप्रनब्धता संदर्शयमानान् , सर्वत्र्यध्वनयसागरावताराप्रतिप्रसब्धतां संदर्शयमानान्, बोधिसत्त्वसर्वक्षेत्रर्द्धिविकुर्वितसंदर्शनाप्रतिप्रनब्धतां संदर्शयमानान् , बोधिसत्त्वप्रणिधानचर्या- 5 संदर्शनेन सर्वसत्त्वान् सर्वज्ञतायां प्रतिष्ठापयमानानपश्यत् ॥ सर्वरोमविवरेम्यश्च एकैकस्माद्रोमविवरात् सर्वजगचित्तसमान् कायनिर्माणमेधा- निश्चरित्वा सर्वसत्त्वाभिमुखस्थितानपर्यन्तं सर्वज्ञतासंभारवलं संदर्शयमानान्, अभेद्या- पर्यादत्ताविनाशधर्मसर्वज्ञताचित्तबलं संदर्शयमानान्,अविवाप्रत्युदावाधिष्ठानाप्रतिप्रसन्ध- मनुत्तरसर्वबोधिसत्त्वचर्यासमुदागमबलं संदर्शयमानान् , सर्वसंसारदोपाननुलेपबलतां बोधि-10 सत्वानां ''संवर्णयमानान्, सर्वमारमण्डलविकिरणवलं बोधिसत्त्वानां संदर्शयमानान् , सर्वश्लेशमलाननुलेपल्लेशबलतां बोधिसत्त्वानां संदर्शयमानान् , सर्वकर्मावरणपर्वतविकिरणबलं वोधिसत्त्वानां संदर्शयमानान् , सर्वकल्पसंवासबोधिसत्त्वचर्यापरिखेदमहाकरुणाबलं बोधि- सत्त्वानां संदर्शयमानान्, सर्वबुद्धक्षेत्रसंप्रकम्पनसंक्षोभणसर्वसत्त्वसंप्रहर्षणयलं बोधिसत्त्वानां संदर्शयमानान् , सर्वमारपरप्रयादिगणप्रमर्दनबलं बोधिसत्त्वानां संदर्शयमानान् , महाधर्मचक्र-15 प्रवर्तनज्ञानवलं लोके प्रभावयमानान्, सर्वसत्वान् सर्वज्ञतायां परिदीपयमानानपश्यत् ।। सर्वरोमविवरेभ्यश्च एकैकस्माद्रोमविवरात् सर्वजगच्चित्तसमादानानन्तवर्णकायनिर्माण- समुद्रमेघानिश्चरित्वा दशदिगनन्तसत्त्वधातुस्फरणान् यथाशयाधिमुक्कानां सत्त्वानां बोधिसत्त्व- चर्याज्ञानविक्रम संदर्शयमानान् , सर्वसत्त्वधातुसमुद्रावतरणज्ञानं संदर्शयमानान्, सर्वसत्त्व- चित्तसमुद्रारतरणज्ञानं संदर्शयमानान् , सर्वसत्वेन्द्रियसागरपरिज्ञाज्ञानं संदर्शयमानान् , 20 सर्वसत्त्वचर्यासमुद्रावतरणज्ञानं संदर्शयमानान्, सर्वसत्त्वपरिपाकविनयकालानतिक्रमणज्ञानं संदर्शयमानान्, सर्वधर्मधाचानुरवणज्ञानं संदर्शयमानान्, प्रतिचित्तक्षणं सर्वधर्मधातुज्ञान- नयसागरस्फरणज्ञानं संदर्शयमानान्, सलोकधातुसमुद्रसंवर्तवियर्तज्ञानं संदर्शयमानान् , सर्वलोकधातुप्रतिष्ठानसंस्थानव्यूहविकल्पज्ञानं संदर्शयमानान्, सर्वतयागतपूजायिकर्षितोप- संक्रमणपूजोपस्सानधर्मचक्रमेघसंप्रतीच्छनज्ञानं संदर्शयमानान् , एवं ज्ञानपारमिताचर्यासंदर्श-25 नेन सत्त्वानां प्रीति संजनयमानानपश्यत् । चित्तं प्रसादयमानान् प्रामोद्यमुपादयमानान् हर्ष संजनयमानान् दौर्मनग्यं पिनिवर्तयमानान् चित्तं पिशोधयमानान् चिचपल्यतामावर्तयमानान्, इन्द्रियाण्युचापयमानान् अधिमुक्तिबलं संजनयमानान् सर्वशतायामवैवान् कुर्वाणानपश्यत् ।। यपा घ पारमिताच सदर्शनेन लोके सत्यान् परिपाकं प्रजतोऽपश्यत् , तथा मांगेधिसत्तधर्मनिगर्जनेन ये च प्रमुदितनयनजगहिरोचनाया रात्रिदेवतायाः प्रयमचित्तो- BOUप्रत...मानान.

·.. - , - . ये . गण्प्यूटसूत्रम् । {३६०- पादसभारा कल्याणमित्रासगणप्रयोग तथागतपादमूलोपसक्रमणपूनोपस्सनप्रयोगा कुशल धर्मचर्याभियोगप्रयोगा, ये च दानपारमिताचर्यादपरपरित्यागा, शीपारमितापरिशोधन प्रयोगा , महाराज्यैश्वर्यपरिवारभोगाधिपत्यपरित्यागाभिनिष्क्रमणप्रयोगा , ये रोके दुष्परचर्य महाव्रततपोमण्डलक्षान्तिनिहाय , या बोधिसत्तनतसगादानप्रयोगाकम्प्यता, ये बोक्सियहद इसमादानधर्मसमुद्रा सर्वसत्तधातुदुम्मृतदुर्भापितचिन्तिताधिवासनप्रयोगा , कायिवचैत सिकपीडाधिवासनप्रयोगा, पा सक्रिातिप्रणाशधर्मनाक्षान्ति सधिर्माधिमुक्तिशान्ति सर्वधर्मस्वभावनिच्यानशाति , यत् सर्वज्ञतारम्भप्रयोगवीर्यम् , यत् समुद्धधर्मपरिनिष्पादन वीर्यम् , या सर्वगीर्यपारमिताचर्या , ये ध्यानपारमितासमारा ध्यानपारगिताभियोगा ध्यान पारमितापरिनिप्पत्तिविशुद्धिचर्या , यानि नोविसयसमाधिप्रतिलाभनिर्षितानि, ये समाधि 10 मुख्यसमुदाातारा , यानि ध्यानपारमिताचरितानि, ये प्रज्ञापारमितासमारा, ये बोधिसत्त्व महाप्रज्ञादित्यमण्डलकिशोधननया , ये महाप्रज्ञामेवसमवा, ये प्रज्ञानिधानसभारा , महाप्रज्ञामहासागर यवचारणनयप्रयोगा , य महोपायकौशल्यनयप्रयोगा, ये महोपायकोशल्य परिशुद्धिसप्रयुक्ता पूर्वयोगा , यानि बोधिसत्वमहाप्रणिविपारमिताशरीराणि, या महाप्रणिधि पारमितापरिनिप्पत्तय , यानि महाप्रणिधानपारमिताचरितानि, ये महाप्रणिधानपारमिता 1 सप्रयुक्ता पूर्वयोगा ,पे वलपारमिताप्रति राममहासभारा , येवलपारमिताप्रसया,ये बलपार मितानयमहासागरा , ये बलपारमितानिर्देशा , ये बापारमितासप्रयुक्ता पूर्वयोगा , ये ज्ञानपार- मितानया ,ये ज्ञानपारमिताप्रयोगा , ये ज्ञानपारमिताविशुद्धिनया , या ज्ञानपारमितादिश , ,ये नानपारमितानुगमा , ये ज्ञानपारमिताप्रसरा , यानि ज्ञानपारमितानयसमवसरणानि, ये ज्ञान- पारमिताविज्ञप्तिनया , यानि ज्ञानपारमिताप्रसरानुसरणानि, यानि ज्ञानपारमितास्मरणानि, 20 ये ज्ञानपारमिताप्रविस्तरा , ये ज्ञानपारमिताकाया , ये ज्ञानपारमितासमुद्नया , ये ज्ञानपार मितापरिनिष्पत्तिसप्रयुक्ता पूर्वयोगा, ये ज्ञानपारमिताचर्याप्रकारप्रश्चियप्रवेशसभनसमुदा गमा , पे ज्ञानपारमितासमवसरणनयसप्रयुजा धर्माधर्मसमधर्मज्ञानानुगमा कर्मज्ञानानुगमा क्षेत्रज्ञानानुगमा कल्पज्ञानानुगमा त्र्यध्यज्ञानानुगमा युद्धोत्पादज्ञानानुगमा बुद्धज्ञानानुगमा बोधिसत्त्वज्ञानानुगमा बोधिसत्त्वचित्तसभवज्ञानानुगमा बोधिसत्यव्यवस्थाननानानुगमा वोधिस 5 स्वसभवज्ञानानुगमा बोधिसत्त्वप्रस्थानज्ञानानुगमा ,बोधिसत्वप्रणिविज्ञानानुगमा,बोधिसत्त्व धर्मचक्रज्ञानानुगमा , बोधिसत्त्रधर्मप्रश्चियज्ञानानुगमा , बोधिसत्त्वधर्मसागरनयज्ञानानुगमा , बोधिसत्वधर्मसमुद्रज्ञानानुगमा , बोधिसत्त्वधर्मपरिवर्तज्ञानानुगमा , बोधिसत्त्वधर्मनिधान ज्ञानानुगमा , बोधिसत्वधर्मगतिज्ञानानुगमा , ये प्रमुदितनयनजगद्विरोचनाया रात्रिदेवताया यावदनन्तमध्यारम्बणज्ञानपारमितासप्रयुक्ता बोधिसत्वधर्मा , तानस्या सर्वरोगविवरेभ्य ४० एकैकरोगविनरविसृतनानावर्णसत्वकायमेघनिवरितान् सत्लान् परिपानपमानानपश्यत् । पटुत अकनिष्ठसुदर्शनसुदृशातपोवृहच्छुद्धावासदेवसदृशकायमेघनिश्चरितान् सत्त्वान् परि , h . १Bom येथ्यानपारमितासभारा ·-३६.०]. ३६ प्रमुदितनयनजगद्विरोचना । १९३ पाचयमानानपश्यत् । एवं बृहत्फलपुण्यप्रसपानभ्रकदेवसदृशकायमेघनिश्चरितान् सत्त्वान् परिपाचयमानानपश्यत् । शुभकृत्स्नाप्रमाणशुभपरीत्तशुभदेवसदृशकायमेघनिश्चरितान् सत्त्वान् परिपाचयमानानपश्यत् । आभाखराप्रमाणाभपरीत्ताभदेवसदृशकायमेघनिश्चरितान् सत्त्वान् परिपाचयमानानपश्यत् । महाब्रह्माब्रह्मपुरोहितब्रह्मपार्पददेवसदृशकायमेघनिश्चरितान् सत्त्वान् परिपाचयमानानपश्यत् । साप्सरोगणसदेवपुत्रवशवर्तिदेवराजसदृशात्मभावमेघनिश्चरितान् । सत्त्वान् परिपाचयमानानपश्यत् । साप्सरोगणसदेवपुत्रसुनिर्मितदेवराजसदृशात्मभावमेघ- निश्चरितान् सत्त्वान् परिपाचयमानानपश्यत् । साप्सरोगणसदेवपुत्रसंतुषितदेवराजसदृशात्म- भावमेघनिश्चरितान् सत्त्वान् परिपाचयमानानपश्यत् । साप्सरोगणसदेवपुत्रसुयामदेवराजसह- शात्मभावमेधनिश्चरितान् सत्त्वान् परिपाचयमानानपश्यत् । साप्सरोगणसदैवपुत्रशऋदेवराज- सदृशामभावमेघनिश्चरितान् सत्वान् परिपाचयमानानपश्यत्। धृतराष्ट्रगन्धर्वराजगन्धर्वपुत्र-10 गन्धर्वकन्यासदृशात्मभावमेघनिश्चरितान् सत्लान् परिपाचयमानानपश्यत् । विरूटककुम्भाण्ड- राजकुम्भाण्डपुत्रकुम्भाण्डकन्यासदृशात्मभावमेघनिश्चरितान् सत्त्वान् परिपाचयमानान- पश्यत् । विरूपाक्षनागराजनागपुत्रनागकन्यासदृशात्मभावमेघनिश्चरितान् सत्त्वान् परिपाचय. मानानपश्यत् । वैश्रवणमहायक्षराजयक्षपुत्रयक्षकन्यासदृशात्मभावमेघनिश्चरितान् सत्त्वान् परिपाचयमानानपश्यत् । द्रुमकिनरराजकिनरपुत्रकिन्नरकन्यासदृशात्मभावगेघनिश्चरितान 15 सत्वान् परिपाचयमानानपश्यत् । सुमतिमहोरगेन्द्रमहोरगपुत्रमहोरगकन्यासदृशात्मभावमेध- निश्चरितान् सवान् परिपाचयमानानपश्यत् । महाबलबेगस्थामगरुडेन्द्रगरुडपुत्रगरुड- कन्यासदृशात्मभावमेघनिश्चरितान् सत्वान् परिपाचयमानानपश्यत् । राहसुरेन्द्रासुर- पुत्रासुरकन्यासदृशात्मभावमेघनिश्चरितान् सत्त्वान् परिपाचयमानानपश्यत् । यमधर्मराजयम- पुत्रयमकन्यासदृशात्मभावमेवनिश्चरितान् सत्त्वान् परिपाचयमानानपश्यत् । सर्वमनुष्येन्द्र-20 नरनारीदारकदारिकासदृशात्मभावमेघनिश्चरितान् सत्त्वान् परिपाचयमानानपश्यत् । एवं सर्वगतिपर्यापनसर्वसत्वसदृशात्मभावमेघनिश्चरितान् सत्वान् परिपाचयमानानपश्यत् । सर्व- श्रावकप्रत्येकवुद्धर्षिसदृशात्मभावमेघनिश्चरितान् सत्वान् परिपाचयगानानपश्यत् । वाय्यप्तेजः- स्कन्धदेवतासहशात्मभावमेघनिश्चरितान् सत्त्वान् परिपाचयमानानपश्यत् । सागरनदीपर्वत- वनस्पत्यापधिवृक्षपृथिवीदेवतासदशात्मभावमेघनिश्चरितान् सत्वान् परिपाचयमानानपश्यत् 125 उद्याननगरबोधिमण्डरात्रिदिवसगगनदिक्पादगामिनीशरीरकायिकदेवतासदृशात्मभावमेघनिश्च- रितान् सत्त्वान् परिपाचयमानानपश्यत् । एवं यावद्वज्रपाणिसदृशात्मभावमेघनिश्चरितान् दश दिशः स्फरित्वा धर्मधातुनयप्रसरेषु सर्वसत्त्वसंमुखीभावस्थितान् सत्त्वान् परिपाचय- मानानपश्यत् ।। ये च प्रमुदितनयनजगद्विरोचनाया रात्रिदेवतायाः प्रथमचित्तोत्पादसभारमुखाः पूर्व- 30 जन्मसमुदागतकुशलचित्तपरंपराव्यवच्छेदनयाः, यानि च बोधिचित्तोत्पादप्रशंसापरंपरानन्त- Bपरिदीपयमानान्. गण्ट. १५ ·1 गण्डन्यूझसूतम् । याणि च्युत्युपपत्तिपरिग्रहपरपरानन्तर्याणि आगगानपरिमहपरंपरानन्तर्याणि नामचक्रपरंपरा- नन्तर्याणि कल्याणगियोपसक्रमणपरपरानन्तर्याणि युद्धोत्पादारागणपरपरानन्तर्याणि, धर्मपद- व्याननोद्हपरपरानन्तर्याणि बोधिसत्वमार्गप्रतिपत्तिचित्तपरपरानन्तर्याणि समाधिप्रतिलाम- परपरानन्तर्याणि सम्पधिप्रतिलाभाबुद्धदर्शनपरपरानन्तर्याणि क्षेत्रदर्शनचक्षुस्फरणपरपरान- ॐन्तर्याणि कल्पपरपराज्ञानचक्रानन्तर्याणि धर्मधातुप्रतिधज्ञानपरपरानन्तर्याणि सत्तधातुभ्यर- लोकनज्ञानपरपरानन्तर्याणि धर्मधातुनयसागरावतरणपरपराच्युत्युपपत्तिज्ञानपरपरानन्तर्याणि दिव्यश्नोत्रपरिशुद्धिपत्यवेक्षणज्ञानपरपरानन्तर्याणि सर्वसत्वधातुचित्तव्यवलोकनसरखत्या न्तिमुखपरपरानन्तर्याणि प्रथमदिव्यचक्षुरखकान्तिमुखपरसरानन्तर्याणि प्रथमदिव्यश्रोविज्ञप्ति परपरानन्तर्याणि प्रथमपरसत्वचित्तज्ञानपरपरानन्तर्याणि प्रथगात्मपरसत्त्वपूर्वनियासानुस्मृति 10 ज्ञानपरपरानन्तयाणि प्रथमाभावप्रतिष्ठानामिसस्कारदिपतिलाभाल्लयपरपरानन्तर्याणि महर्द्धि विक्रमदिक्स्फरणपरपरानन्तर्याणि बोधिसत्वप्रिमोक्षप्रतिलाभपरपरानन्तर्याणि बोधिसत्त्वविमोक्ष सागराचिन्त्यनयावतारपरपरानन्तर्याणि बोधिसत्वविकुर्वितपरपरानन्तर्याणि बोधिसत्व विक्रमपरपरानन्तर्याणि बोधिसत्ताक्रमपरपरानन्तर्याणि बोधिसत्यसनागतपरपरानन्तर्याणि बोधिसत्त्वमार्गावतारपरपरानन्तरिण, यारद् यानि प्रमुदितनयनजगद्विरोचनाया रात्रिदेवताया 16 बोधिसत्वसुसूक्ष्मज्ञानप्रवेशपरपरानन्तर्याणि, तानि अस्या सारोममिवरेभ्यो निर्माणकाय मेधान्निश्चरित्या सत्त्वेभ्यो धर्म देशयमानानपश्यत् । सप्रकाशयमानान् थोतयमानान् सदर्शय मानान् उदीयमानान् प्रविभजमानान् प्रनिस्तरमानान् गणयतो निर्दिश्यमानान् विज्ञा पयमानान् उपसहरमाणानपश्यत् ॥ केयाचिदातमण्डलीसक्षोभनि?परतेन देशयमानानपश्यत् । कैपाचिदास्कन्ध 20 साटननिर्नादरलेन, केपाचिज्वलनाचिनिगर्जितरतेन, कपाचित् सागरगर्जितनि?परतेन, केयाचित् पृथिवीसकम्पननि दस्तेन, केपाचिन्महापर्वतराजसधनसहर्पणनि|पनि द- रतेन, केषाचिदेवनगरसकम्पनमधुरनि दनि?षरुतेन, केपाचिदिन्यविमानसपट्टनरतेन, केपाचिद्देवेन्द्ररुतेन, केपाचिन्नागेन्द्ररुतेन, केपाचिद्यक्षेन्दरतेन, कगाचिद्गन्धवेन्द्ररुतेन, केपाचिदसुरेन्द्ररतेन, केपाचिद्गरडेन्द्ररुतेन, केपाचिन्महोरगरुतेन, केपाचिदेवरतेन, ५ केपाचिल्किनरन्द्ररुतेन, कपाचिन्मनुष्ये दस्तेन, केपाचिद्रलेन्द्ररतेन, केपाचिदप्सर सगीति रतेन, पाचिदिव्यतूर्यसप्रपादनस्तेन, केपाचि-मणिराजनि|परतेन, केपाचित सर्वसत्व- कायनानारतै प्रमुदितनयनजगविरोचनाया रानिदेवताया विमोक्षविषय सत्त्वाना प्रभारय- मानानपश्यत् । एव बोधिसचामभावमेधैर्मानाबोधिसत्वरतैस्तथागतनिर्माणकायमेधैस्तथा गतरुतविमानतासरागनयै प्रमुदितनयनजगद्विरोचनाया रानिदेयताया विमोक्षविषय सप्रथम- 30पित्तोत्पादसभवनिप्पत्तिसमुदागम सविमोक्षविक्रीडित सर्वसत्वाना विज्ञप्यमानानपश्यत् ।। तस्या एककेन निर्माणरूपमेधेन प्रतिचित्तक्षणमनभिशाप्यानभिलाप्यानि दशदिशि रोके युद्धक्षेत्राणि विशोध्यमानानपश्यत् । अनन्तमध्यान् सत्तसमुद्रान् सापायदु सेभ्यो .

·३६ प्रमुदितनयनजगद्विरोचना । विमोच्यमानानपश्यत् । अनन्तमध्यं सत्त्वधातुं देवमनुप्यसंपत्तौ प्रतिष्टाप्यमानानपश्यत् । अनन्तमध्यान् सत्त्वसमुद्रान् संसारसागरादुच्चाल्यमानानपश्यत् । अनन्तमध्यान् सत्त्वसमुद्रान् श्रावकप्रत्येकबुद्धभूमौ प्रतिष्ठाप्यमानानपश्यत् । प्रतिचित्तक्षणमनन्तमध्यान् सत्त्वसमुद्रान् दशभूमावावर्तमानान् सुधनः श्रेष्ठिदारकः पश्यति स्म, शृणोति व्यवचारयति अवचरति प्रतिविध्यति निध्यायति अनुगच्छति अनुसरति अनुप्रविशति समतयाधितिष्ठति यदुत । प्रमुदितनयनजगद्विरोचनाया रात्रिदेवताया अचिन्त्यसमन्तभद्रप्रीतिविपुलध्वजबोधिसत्त्व- विमोक्षविकुर्वितवृषभितानुभावेन पूर्वसभागचरितत्वात्तथागताधिष्ठानाधिष्ठितत्वादचिन्त्यकुशल- मूलपरिपाकेन समन्तभदायाश्च बोधिसत्त्वचर्याया भाजनीभूतत्वात् ।। अय खलु सुधनः श्रेष्ठिदारको महाबोधिसत्त्वप्रीतिवेगसागरावभासप्रतिलब्धो दशदिक्तथागताधिष्ठितः प्रमुदितनयनजगद्विरोचनाया रात्रिदेवतायाः पुरतः प्राञ्जलि: 10 स्थित्वा प्रमुदितनयनजगद्विरोचनां रात्रिदेवतामाभिः सारूप्याभिर्गायाभिरभ्यष्टोपीत्- गम्भीरधर्मत जिनानां यत्र सुशिक्षितास्यमितकल्पान् । दशदिशि लोकि अनुपूर्व रूप यथाशयं जगु फरित्वा ।। १ ।। ज्ञात्वा निरागकमनाथं वितथ विसंनिनं सततभ्रान्तम् । ऋद्ध्या अनेकविध कायैश्वर्य विदर्शत्व जगु विनेसि ॥२॥ अत्यन्तविज्वर प्रशान्ता धर्मशरीर अद्वयविशुद्धा । द्वयानिश्रितं जगशेषं निर्मितमेघगर्जन विनेसि ॥३॥ न च स्कन्धआयतनधातौ निश्रयु तुभ्य विद्यति कदाचित् । सर्वाङ्गपूर्णवररूपैश्वर्य निगर्जनैर्जगु विनेसि ॥ ४ ॥ अध्यात्मबाहिरविमुक्ता उच्चलिता द्वयोद्भवसमुद्रात् । संसारसागरि अनन्तान् दर्शयसे गतीषु प्रतिभासान् ॥ ५॥ न च तुम्य इञ्जन कदाचिन्मन्यन स्यन्दना न च प्रपञ्चा। लोके प्रपञ्चरतबालान् धर्मखभाव दर्शयि विनेसि ॥ ६ ॥ एकाग्रचित्त बहुकल्पान् सर्वसमाधिसागरविहारैः। पूजार्थमुत्सृजसि रोना निर्मितमेघ दिक्षु सुगतानाम् ॥ ७ ॥ बुद्धवलनयप्रवेशानोतरसि प्रतिक्षणमनन्तान् । सर्वान् संग्रहप्रयोगं दर्शयसे यथाखमवतारैः ॥ ८ ॥ व्यवलोक्य त्वं भवसमुद्रं कर्मविचित्रितं विविधरूपान् । धर्मेष्वनापरणमार्ग देशयती पिशोधयसि सत्त्यान् ॥९॥ रूपं ति लक्षणविचित्रं शुद्ध समन्तभद्रचरणेन । सत्वानामाशयवशा त्वं देवत रूप दर्शयसि लोके ॥ १०॥ 16 20 15 3) ·१९ ६ 5 10 गण्डव्यूहन्नम्। [३६.११- अप खल्ल सुधनः श्रेष्टिदारक प्रमुदितनयनजगद्विरोचनां रातिदेवतागाभि सामथ्याभिर्गायाभिरभिएस एतदशेचत्-कियचिर सस्थितासि देवते अनुत्तरायो सम्यक्स योधी । कियचिरप्रनिरन्धयाग त्या देवते समन्तभद्रधीतिविपुलमिलनेगध्वजो योधि सत्वविमोक्ष इति ॥ अथ खल प्रमुदितनयनजगद्विरोचना रात्रिदेवता सुधन श्रेमिदारक गापामि रध्यभापत- स्मरामि अतीत बहुकल्पान् क्षेत्ररजोपमास्तत परेण । क्षेत्र गणिप्रभसुताभ तन प्रशान्तघोषु अनुकल्प ॥ ११ ॥ दशचातुर्दीपनयुताना कोटिशतसहस्र परिपूर्णम् । मणिपर्वताभपरिमाण मध्यम चातुर्दीप सुनिचिनम् ॥ १२ ॥ दशराजधानिनयुताना कोटिशतै सहमपरिपूर्णम् । गधन्यता मणिप्रभासा मध्यमराजधानि रमणीया ॥ १३ ॥ तस्या निशापतिरभूपी पार्थिवचकार्तिरभिरूपो। द्वात्रिंशलक्षणसमझी सोऽनुन्यानै रचितगात्र ॥ १४ ॥ उपपादुको पदुमगर्भ काश्चनवर्णसुप्रभशरीरो । जम्बुघज सफलु सर्व स्फरति प्रभाय सो गगनचारी ॥ १५॥ पुनाण तस्य परिपूर्ण शूरसराङ्गरूपिण सहसा । कोटी अमात्य परिपूर्णा पण्डित दक्ष गिद्ध मेधावी ॥ १६ ॥ दश इस्त्रिकोटि परिपूर्णा अप्सरसादृशा रतिविधिज्ञा । ता स्निग्धचित्त हितचित्ता भैत्रमना उपस्थिहिपु राज्ञ ॥ १७॥ सो चो महाधिनीराजा पर्वतचकार परियन्ता । चत्वार द्वीप सुसमृद्धा धर्मलेन आवसति सर्वान् ॥ १८ ॥ अहु चर्तिघरमार्या ब्रह्मरतस्वरा रचनकाया । विमलप्रभा कनस्वर्णा सरमि प्रभाय योजनसहनम् ॥ १९ ॥ अस्त गते दिनकररश्मि स्वपिति नृप सपुत्रपरिखारे । सगीतिघोप उपशान्ते शयनगता अह सुखप्रसुप्ता ॥ २० ॥ रातिमध्यमकि यामे चुद्ध उत्पन्नु भू शिरिसमुद्र । तस्मिन् निर्षित अनन्ता दर्शि जिनो दशदिशि फरिया ॥ २१ ॥ तान् सर्वक्षेत्ररजतुल्यानो सिरिपूजित प्रभसमुद्रान् । नानारितिशरीगन् येहि परी दिशो दश अशेपा ।। २२ ॥ 15 20 25 ३० ·-३६.३७] 5 10 ३६ प्रमुदितनयनजगद्विरोचना। पृथिवी प्रकम्पित सशैला घोप निगार्ज ते जिन उत्पन्नो । देवासुरा मनुजनागाः सर्वि प्रहर्षि ते जिन उत्पन्नः ॥ २३ ॥ बुद्धस्य निर्मितसमुद्रा निश्वरि सर्वरोमविवरेभ्यः । ते चो दशदिशि फरिवा लोकि ययाशये मणिषु धर्मम् ॥२४॥ ताश्चो विकुर्वित अनन्तान् सुपिनि जिनो निदर्शि मम सर्वान् । गम्भीर गर्जित श्रुणित्वा प्रीति ममा अभूपि सुपिनान्ते ॥२५॥ दश रात्रिदेवतसहस्रा उपरि मम स्थिता नभतलस्मिन् । वर्णानुदीर्यन्त जिनस्य दिव्यस्तेन मां भणि प्रबोध्य ॥ २६ ॥ उत्तिष्ट देवमतिमार्ये एप जिनोपपन्न तब राज्ये । कल्पान सागरशतभि दुर्लभ संपश्यन् सुखि विशुद्धो ॥ २७ ॥ अहु प्रीतिसंमुत विवुद्धा पश्यमि आम निर्मल विशुद्धाम् । संपश्यऽण इयमाभा पश्यमि बुद्ध बोधिद्रुमराजे ॥ २८ ॥ द्वात्रिंशलक्षणविचित्रो रश्मिसमुद्र ओसरितु रोमात् । अभ्युद्गतो यय सुमेरु दक्षिणवामतो जिन समन्तात् ॥ २९ ॥ दृष्ट्वा मम प्रमुदितायाश्चित्तमुत्पन्नमीदृश भवेयम् । प्रणिधिश्च मे कृतु उदारो बुद्धविकुर्वितं विपुल दृष्ट्या ॥ ३० ॥ प्रतिबोधितः स मय राजा इत्रिगणश्च योऽस्य परिवारम् । वुद्धप्रभा विपुल दृष्ट्वा सर्वि अमूपि प्रीणितशरीराः ॥ ३१ ॥ उपसंक्रमी जिनसकाशं स्वामिन सार्ध याननयुतेभिः । वहुप्राणिकोटिनयुतेभिः संपरिवारितः सवलकायः ॥ ३२॥ पूजा कृता मयि जिनस्यो वर्पसहस्र विंशति अनूना । नितिला स्तन सो पृथिवी ससामा च सुगत्तस्य ।। ३३ ।। सूत्रासमुद्र गुणमेघान् प्रणिधिसमुद्र संभववियूहान् । सांस्तथागतप्रभवान् देशयते यथाशय जगस्मिन् ॥ ३४ ॥ सा रात्रिदेवत हितार्य बोधयि मां तदा करुणजाता । तस्यां मम स्पृह उत्पन्ना ईदृश भूत्व बोधयि प्रमत्तान् ॥ ३५॥ एतन्मम प्रणिधिचित्तं प्रथममुपपन्नमप्रवरबोधौ । संसारसागरगताया नो मम निश्चिता भवसमुद्रः ॥३६॥ दश बुद्धकोटिनयुतानि ये मम पूजिता जनिय श्रद्धाम् । संसारि देवमनुजेषू विषयरतिसुखान्यभिलपन्त्या ।। ३७ ॥ 15 25 30 १B भइमति ·. 5 10 गण्या मूत्रा। प्रयमो जिनः शिरिसमुद्रस्तासमगन्तरं गुणप्रदीपः । तृतीयो जिनो रतनकेतयुद्ध चतुर्थ भूद्गगनप्रज्ञः ॥ ३८ ॥ जिन पञ्चमः कुसुमगर्भः पटु जिनो असङ्गमतिचन्दः। जिनु धर्मचन्द्रप्रमुराजो अष्टमु ज्ञानमण्डलप्रभासः ॥ ३९ ॥ रचनार्चिपर्वतप्रदीपो नवम् अभूपि तत्र द्विपदेन्द्रः । दशमस्त्रियध्यप्रभवोपस्ते मय धूजिता प्रमुदिताया ॥ १० ॥ एतान् दश प्रमुख कृत्या सर्वि त पूजिता नरवरेन्द्रा । न च ताव लब्ध मय चक्षुर्यनि ममोत्तरि नयसमुद्रम् ।। ११ ॥ सर्वागतस्तदनु सावक्षेत्रमभूपि सर्वरतनाभम् । कल्पश्च देवशिरिनामा तन, उत्पन्न बुद्ध शतपञ्च ॥१२॥ शशिमण्डलामु प्रथमोऽभू द्वितीयु अमूपि भास्करप्रदीपः । ज्योतिध्वजस्तृतीयु बुद्धस्तस्य अनन्तरं मणिसुमेरुः ॥ ४३ ॥ कुसुमाचिसागरप्रदीपो ज्वलनशिरीप देवशिरिगर्मः । ओभातराज प्रभकेतुर्दशन समन्तज्ञानप्रभराजः ॥ १४ ॥ एतान् दश प्रमुख कृत्या सर्वि त पूजिता मय नरेन्द्राः । स्कन्धालयेऽभिरतया मे धर्मि अनालये निलयबुद्धला ॥ ४५ ॥ अर्वागतस्तदनु * * धर्मप्रदीपमेघशिरिनामा । अत्र लोकधातु सुविचित्रः कल्प तदासि ब्रामभनामा ॥ ४६॥ तस्मिन् गिना अपरिमाणाः ते मय पूजिताः सपरिवाराः । सर्वेप लेप सुगतानां धर्म श्रुतो मि गौरवि जनिता ।। ४७ ।। प्रथमो जिनो रतनमेहस्तत्समनन्तरं गुणसमुद्रः । जिनु धर्मधातुस्परफेतु धर्मसमुद्रगर्जन चतुर्थः ॥ १८ ॥ धर्मध्वजो धरणितेजा धर्मवलप्रभो गगनबुद्धिः । धर्माधिमेरुशिखरामः पश्चिम तेषु मेघशिरिनामा ॥ ४९ ॥ एतान् दश प्रमुख कृत्वा सत्रित पूजिता मय नरेन्द्रा । न च मेप धर्मत विबुद्धा येनिग ओतरि जिनसमुद्रात् ॥५०॥ तदनन्तरं सुगत आसी सुर्यप्रदीपकेतुशिरिनामा । क्षेत्रा स बुहमति नाना तत्र अभूच सोमशिरिकल्पः ॥ ५१ ।। तस्मिनशीतिनयुताना या मप पूजिता दशवलानाम् । विविधरनन्तविपुलेशिः पूनमुखेभिर्ने करुचिरेभिः ।। ५२ ॥ 15 20 25 ·३६.६७] 10 ३६ प्रमुदितनयनजगद्विरोचना। गन्धर्वराज प्रयमोऽभू द्वितीयु अभूपि बुद्रुमराजः । तृतियु जिनो गुणसुमेरुस्तत्समनन्तरं रतननेत्रः ॥ ५३ ।। वैरोचनप्रभवियूदो धर्मसमुद्रतेजशिरि युद्धः । लोकेन्द्रतेजशिरिभद्रः पश्चिमु सर्वधर्मप्रभराजः ॥ ५४ ॥ एतान् दश प्रमुख कृत्वा पूजित ते मया सुगत सर्वे । न तु ताव लब्ध मय ज्ञानं सद्धर्मसमुद्र येनवतरेयम् ॥ ५५ ॥ तदनन्तरं सुपरिशुद्धं वजमणिअभेद्यदृढतेजः । क्षेत्रं समन्तप्रभमेघ नैकवियूहसंस्थितविचित्रम् ॥ ५६ ॥ यस्मिन् विशुद्ध बहुसत्त्वाः कल्यतराः किलेशमलकृष्टाः । कल्प प्रशान्तमतितेजाः बुद्धसहस्रसंभव वियूहा ॥ ५७ ॥ प्रथमो जिनो वजिरनामि द्वितीयु अभूदसङ्गबलधारी। जिनु धर्मधातुप्रतिभासः सर्वदिशप्रदीपप्रमराजः ॥ ५८ ॥ जिनु पञ्चमः करुणतेजा पष्ठ अभू जिनो व्रतसमुद्रः । जिनु क्षान्तिमण्डलप्रदीपो अष्टम धर्ममण्डलप्रभासः ॥ ५९ ॥ ओभाससागरवियूहः पश्चिमु तेप प्रशान्तप्रभराजः । एतान् दश प्रमुख कृत्वा सर्वि त पूजिता मय नरेन्द्रा ॥ ६० ॥ न च मेप धर्मत विबुद्धा गगनसमा खभावपरिशुद्धा । यत्र स्थिहित्व विचरेयं चारिक सर्वक्षेत्रप्रसरेषु ॥ ६१ ॥ तदनन्तरं च रमणीयं गन्धप्रदीपमेघशिरि नाम । क्षेत्रं किलिष्टपरिशुद्धं कल्पु सुसंभवस्तद वभूव ॥ १२ ॥ उत्पन्न तत्र जिनकोटिस्तेभि वियूहितस्त दशकल्पः । ते नायका भणिय धर्मा सो मय धारित स्मृतिबलेन ।। ६३ ॥ प्रथमो जिनो विपुलकीर्ति धर्मसमुद्रवेगशिरिराजः । धर्मेन्द्रराज गुणधोप धर्मशिरिश्च देवमकुटश्च ॥ ६४ ॥ ज्ञानार्चितेजशिरिनामा सप्तमु तेष आसि दुपदेन्द्रः । जिनु अष्टमो गगनघोपो नवमु समन्तसंभवप्रदीपः ॥ ६५ ॥ तेषां च पश्चिमकु बुद्धो ऊर्णशिरिप्रभासमतिनामा । ते सर्वि पूजित नरेन्द्रा मार्ग न चैप शोधितु असङ्गः ॥ ६६ ॥ तदनन्तरं घरवियूहा रत्नविचित्रसंस्थितशरीराः । रतनध्वजाप्रमतिनामा पश्चिम लोकधातु सुविभका ॥ ६७ ॥ 15 20 25 30 १Bबनवियूहा.

·२०० 10 गण्डव्यूदस्यम्। [३६.६८. सारोचयश्च तद कल्पनत्र उत्पन्न युद्ध शतपश्च । ते सत्रि सकृत स्वयंभू एत विमोक्ष समभिलपत्या ॥ ६८॥ गुणमण्डल: प्रथम नाना शान्तनि|प सागरशिरिश्च । आदित्यतेज गिरिराजो लक्षणमेरु मेघरुतयोपः ॥ ६९॥ धर्मेन्द्रराज गुणराजः पुण्यसुमेर शान्तप्रभराजः । एतान् दश प्रमुख कृत्या सर्वि ति पूजिता मय नरेन्द्राः 11 ७० ॥ माणु विशोधित जिनानां यत्र समोसरी जिन अशेषा । न च ताव लब्ध मय क्षान्तिर्या इममोतरे नयु जिनानाम् ॥ ७१ ।। तदनन्तरं सुरुचिराभः शान्तनि?पहारमतिनामा । बन्न लोकधातु परिशुद्धो अल्पकिलेशसत्वअधिवासः ।। ७२ ।। . कसः सुखाभिरतिनामा यत्र अशीति बुद्धनयुतासन् । ते सर्व पूजिता मय नरेन्द्रा मार्ग विशोधितो जिनवराणाम् ॥ ७३ ॥ प्रथमो जिनः कुसुमराशिः सागरगर्भ संभवगिरिश्च । देवेन्द्रचूड मणिगर्भ काश्चनपर्वतो रतनराशि: ।। ७१ ॥ धर्मध्वजोऽय वचननीः पश्चिमु तेषु ज्ञानमति बुद्धः । एतान् दश प्रमुख कृत्या पूजित ते मया सुरनरेन्द्राः ।। ७५ ॥ अर्वागभूत्तदनु अस्ति क्षेत्र सुनिर्मितध्वजप्रदीपम् । कल्प सहस्रशिरिनामा तन य बुद्धकोटिनयुतानि ॥ ७६ ॥ शान्तध्वजः शमथकेतुः शान्तप्रदीप मेधशिरिराजः । ओभासयन्तप्रभराजा मेघविलम्बितः सुरियतेजा ॥ ७ ॥ धर्मप्रदीपशिरि मेरुअर्चिशिरिश्च देवशिरिगर्मः । तेषां च पश्चिमक आसीत् सिंहविनर्दितो विदुप्रदीपः ॥ ७८ ॥ एतान् दश प्रमुख कृत्वा पूजित ते मया सुगतचन्द्रा। न च ताव लन्ध मय शान्तिया इममोतरे नयसमुद्रम् ॥ ७९ ॥ अर्थागतस्तदनु अस्ति क्षेत्र समन्तआभशिरिनानि । कल्पो अनालयवियूहस्तत्र पड्विंशगुनयुतानि ॥ ८ ॥ प्रथमः समन्तगुणमेघस्तत्समनन्तरं गगनचित्तः। बुद्धः सुसंगववियूहो गर्जितधर्मसागरनिर्घोषः ॥ ८१॥ जिनु धर्मधातुखरघोपो निर्मितमेधसुस्वाशिरिश्च । बुद्धः समन्तदिशतेजा धर्मसमुद्रसंभवरतश्च ।। ८२ ॥ 15 - 20 25 30 1Bगिरिरराजो.

·5 10 . 15 -३६.९५] ३६ प्रमुदितनयनजगद्विरोचना। २०१ गुणसागरो गिरिप्रदीपो नवमु अभूदयात्र जिनसूर्यः । आरागितश्चरमु तेषां रतनशिरीप्रदीपगुणकेतुः ॥ ८३ ॥ यद निष्क्रमी स दुपदेन्द्रो रतनशिरिप्रदीपगुणकेतुः । शशिवक्रदेवि अहमासी निष्क्रममाणु पूजिय नरेन्द्रम् ॥ ८४ ॥ सो मे अनालयवियूह प्रणिधिसमुद्रसंभववियूहम् । सूत्रं निगर्जसु नरेन्द्रः श्रुत्व मि धारितं स्मृतिबलेन ॥ ८५ ॥ लब्धा मया विपुलचक्षुःशान्तसमाधि धारणिवलं च । पश्याम्यहं जिनसमुदान क्षेत्रपरंपरा क्षणक्षणेन ॥ ८६ ॥ जातं हि मे करुणगर्मा मैत्रिनयं समन्तप्रभमेघम् । योधाय चितु नमतुल्य बुद्धवलाप्रमाणविपुलाभम् ॥ ८७ ॥ दृष्ट्वा जगद्विपरियस्तं नित्यसुखप्रभासभिनिविष्टम् । मोहार्यवियतमठनं क्लेशसमाकुल वितयसंज्ञि ॥ ८८ ॥ दृष्टीगता गहनचारिं तृष्णवशानुगं विषमकर्म । गतिपू अनेकविधरूपां कर्मविचित्रितां समुदयन्तम् ॥ ८९॥ सर्वगतिच्युतिमुखेमिर्ये उपपत्तिभिः समुपपन्नाः । जातीजरामरणपीडां कायिकचैतसिकामनुभवन्ति ॥ ९० ॥ तेषां तदा हितसुखार्थ चित्तमनुत्तरं समुपपन्नम् । यत्र संभवो दशवलानां यात्तुक सर्वक्षेत्रप्रसरेषु ॥ ९१ ।। ततः संमुतः प्रणिधिमेवः सर्वजगत्सुखप्रवणगर्भः । संभारसंभव अनन्ता मार्गसमुद्रनयअनुगतश्च ॥ ९२ ॥ प्रस्थानमेघविपुलाभः सर्वपथप्रसन्नमुखवेगः । विपुलांश्च पारमितमेघान् मुञ्चिषु धर्मधातुप्रसरेषु ।। ९३ ॥ भूम्याक्रमो विपुलयेगः सर्वत्रियध्वसागरनयेषु । भूमिप्वसङ्गगतिचारी एकक्षणेन सर्वजिनगामी ॥ ९४ ।। अपि चाप्यहं सुगतपुत्र चर्य समन्तभद्र अवक्रान्ता । दश धर्मधातुतलभेदास्तेप समुद्रनयमवतरामि ॥ ९५ ।। तत्किं मन्यसे कुलपुत्र अन्यः स तेन कालेन तेन समयेन विशांपति म राजा- भूचक्रवर्ती बुद्धवंशानुपच्छेदाय स्थितः ? न खलु पुनस्ते कुलपुत्र एवं द्रष्टव्यम् । मञ्जुश्रीः कुमारभूतः तेन कालेन तेन समयेन विशांपतिर्नाम राजा अमूच्चक्रवर्ती बुद्धवंशानुपच्छेदाय प्रतिपन्नः। यया चाई रात्रिदेवतया प्रबोधिता, सा समन्तभद्रेण बोधिसत्लेन निर्मिता । 30 तक्किं मन्यसे कुलपुत्र अन्या सा तेन कालेन तेन समयेन भद्रमतिर्नाम चक्रवर्तिभार्या अभूत् स्त्रीरतम् ! न खल्वे द्रष्टव्यम् । अहं सा तेन कालेन तेन समयेन भद्रमतिर्नाम - 20 25 गड.२६ ·२०२ [३६.९५- गण्डव्यूहसूत्रम् । चक्रवर्तिभार्या अभ्वं नीरजम् । साहं तया रात्रिदेवतया प्रतियोध्य युद्धदर्शने समादायिता। इयचिरोल्पादितं मे कुलपुन अनुत्तरायां सम्यक्संबोधी चित्तम् । साहं तेन चित्तोत्पादेन बुद्धक्षेत्रपरमाणुरजःसमान् कल्पान् न जातु दुर्गतिविनिपातः उपपना । सततसमितं देव- मनुष्यगतिपरायणा । सर्वन च अविरहिता तयागतदर्शनेनाभूवम् । यावन्मे भगवतो रत्नश्री- 5 प्रदीपगुणतोतयागतस्याहंतः सम्यासंबुद्धस्य सहदर्शनादयं समन्तभद्रप्रीतिविपुलविमल- वेगध्वजो बोधिसत्वत्रिमोक्षः प्रतिलब्धः, यस्य प्रतिलाभादहमेयरूपेण सर्वसत्त्वपरिपाकविनया- थेन प्रत्युपस्थिता ॥ एतमहं कुलपुत्र समन्तभद्रप्रीतिविपुलविमलगध्वज बोधिसत्वधिमोक्षं जानामि । किं मया शक्यं सर्वतथागतपादमूलेषु प्रतिक्षणं सर्वज्ञताप्रस्थानमहावेगसागरप्रतिउन्धान 10 बोधिसत्वानां सर्वप्रस्थानमुखेषु प्रतिक्षणं महाप्रणिधानसागरावताराप्रतिप्रसन्धानां प्रति- चित्तक्षणं सर्वप्रणिधानसागरनयेषु अपरान्तकल्पचर्यामण्डलाभिनित्रकुशलानाम् , एकैकस्या च चर्यायां सर्वबुद्धक्षेत्रपरमाणुरजःसमकायामिनिहारकुशलानाम्, एकैकेन च कायेन सर्वधर्मधातुनयसागरस्फरणानाम् , एफैकस्मिंश्च धर्मधातुनथसागरे सर्वबुद्धक्षेत्रेषु यथाशय- सत्वकायविज्ञप्तिचर्यासंदर्शनकुशलानाम् , एकैकास्मिंश्च क्षेत्रपरमाणुरजस्यनन्तमध्यतथागत- 16 समुद्रावतरणकुशलानाम् , एकैकस्य च तथागतस्य धर्मधातुस्फरणपरमतथागत विकुर्वितावतरण- कुशलानाम् , एकैकस्य च तथागतस्य धर्मधातुस्फरणपरमतथागत विकुर्वितावतरणकुशलानाम् , एकैकस्य च तथागतस्यै पूर्वान्तकल्पयोधिसत्वासंभारसंभवसमुदागमावतारकुशलानाम्, एकैकस्य च तथागतस्य विमलधर्मचकसंप्रत्येपणसंधारणकुशलानां सर्वध्यध्यतयागतविकुर्वित- नयसागरावतरणकुशलानां चयां ज्ञातुं गुणान् वा वतुम् ।। गच्छ कुन्ठपुत्र, इयमिहैव तथागतपर्षमण्डलसमनन्तरं समन्ततत्तत्राणोजःश्री नाम रात्रिदेवता प्रतियसति । तामुपसंक्रम्य परिपृच्छ-कथं बोधिसत्वेन बोधिसत्वचर्यामण्डल- भवतरितव्यम् , कथं परिशोधयितव्यम् ।। अथ खलु सुधनः श्रेष्ठिदारका प्रमुदितनयनजगद्विरोचनाया रानिदेवतायाः पादौ शिरसाभिवन्य प्रमुदितनयनजगद्विरोचना रात्रिदेवतामनेकशतसहनकृत्वः प्रदक्षिणीकृत्य पुनः ॐ पुनरवलोक्य प्रमुदितनयनजगद्विरोचनाया रात्रिदेवलाया अन्तिकात् प्रकान्तः ॥ ३४ ॥ 20 Som.भ... तथागतस्प.

·२०४ गण्यस्मयम्। [३७०- राहियान्, काश्चिद्गतिपरिशुद्धान्, कश्चित्सनिष्टरिशुद्धान्, লগ্নিৱিৱৱমষ্ট্রিয়াল, काश्चिदेकान्तपरिशुद्धान्, काश्विरसमतलप्रवेशान् , काश्चिदरमूर्धप्रतिष्ठानान्, काशिनत्यस्त सस्थानान् । तेषु लोकधातुप समुत्तगतिषु सर्वसत्तोपपत्तिपू समन्ततस्त्राणोज श्रिय रानिदेवता प्रतिनियसत्वसर्वसामाभिमुपरमपश्यत् । सर्वलोकासभिन्नदर्शनतया पथायु प्रमाणाना सत्याना नानाधिमुक्तिगोचराणा ययामानां ययामाचनप्राप्तिनिरक्ति सरकारल्याहाराणा यथाप्रयोगाना गयाधिगतेयाना परिपाकापिनयमुपादाय सर्वसत्वासभिन्न- समुपानस्थितामपश्यत् ।। यदुत नानानरकगतिपर्याप नाना सत्याना विविधनरकदु समयविनिवर्तनतायै, नाना तिर्यग्योन्युपपन्नाना सत्तानाम योन्यसमक्षणभयपिनिवर्तनताय, यमलोकगतिपर्यापनाना 1० सत्याना क्षुत्पिपासादिदु खमयविनिवर्तनताये, नागलोकगतिपयर्यापनाना सत्याना सर्वनाग दुखभयपिनिदर्तनताय, सर्वकामधातुपर्यापनाना सरवाना सकामधातुकदु खभयविनिवर्तन तापै, मनुष्यलोकगतिपर्यापनाना सत्यानाम-धकारतमिमाया रात्री सन्धिकारमयविनिवर्तन तात्य, अपर्णायशोकीर्तिशब्दशोकाभिनिविष्टाना सचाना सर्यायशोकीर्तिमयविनिवर्तनताये, पर्पच्छारघभयनिविटाना सत्याना पर्पधारयभयविनिवर्तनताये, मरणभयभीताना रापानी २४ भरणभयविनिवर्तनताथै, दुर्गतिप्रपातभयभीताना सत्याना दुर्गतिप्रपातभरिनिवर्तनापै, आजीविकाभयभीताना सचानामाजीविकाभयविनिवर्तनतायै, कुशलमूलनिप्रणाशभयभीताना सत्याना कुशलमूलनिप्रणाशभयरिनिवर्तनताय, बोधिचितसमोपणभयभीताना सत्याना बोधिचित्तममोधणमयविनिवर्तनीय, पापमित्रसमधानभयभीताना सत्याना पारमित्रतमन- धानण्यविनिवर्तनताय, कल्याणमित्रविप्रयासभयभीताना कल्याणमित्रविप्रयासभ्यविनि 90वर्तनताय, श्रापकप्रत्येकबुद्धभूमिप्रपातभयभीताना सत्याना श्राय प्रत्येकबुद्धभूमिप्रपातमय पिनिवर्तनताये, विविधसमारसमासदु खमयभीताना विविधससारदु खमपविनिवर्तनताय, विसभागसिमाधानभीताना सत्वाना विसभागससिमाधानभयविनिवर्तनतायै, विषमयालले पपत्तिभयमीताना राधाना विपसबालोपपत्तिमयविनिवर्तनतायै, पिपमकुटोपपत्तिभयभीताना सत्याना निपसटोपपत्तिभयपिनिवर्तनडायै, पापकर्मायापत्तिभयभीताना पापकर्माध्यापत्ति 2. मयविनिवर्तनताय, कर्मशारणभयभीताना कर्मदेशावरणमयविनिवर्तनकाय, विविधसज्ञा गतनितम्यनभयभीताना सत्याना सिविधराज्ञागतनिकेतभयनिवर्तनताय सर्वसत्याना मसभिन्नसमुखावस्थितामपश्यत् ॥ यदुत अण्डजाना सपाना जरायुजाना सखेदजानामुषपादुकाना रूपिणामरूपिणा सविना नैयसज्ञिना नासजिना सरसरतपरित्राणप्रणिधानवलाभिनितवाद, विपुलबोधिसत्त्व समाधिोगविक्रमपरेन बोधिसत्तमहामिदार पराक्रमेण समन्तभदबोधिसत्वपर्याप्रणिध्यमि निरिपरेन महाकरुणानयसागरयेगमजातल्यात्, सर्वजगदप्रणिहितमहामैत्रीरकरणताये Bon! योगेका पासा Som बोधि वाय ·३७ समन्तसत्त्वत्राणोजःश्रीः। २०५ 16 सर्वसत्त्वसुखसमुदयप्रीतिवेगविवर्धनतायै सर्वसत्त्वसंग्रहज्ञानप्रयोगतायै विपुलबोधिसत्त्वविमोक्ष- विकुर्वितवृपभितासमन्वागतत्वात् , सर्वक्षेत्रपरिशोधनाभिमुखीमपश्यत् । सर्वधर्मज्ञानानुबोधा- भिमुखी सर्वबुद्धपूजोपस्थानाभिमुखी सर्वतथागतशासनसंधारणाभिमुखी सर्वकुशलोपचयाभि- मुखी सर्वबोधिसत्त्वचर्याविवर्धनाभिमुखी सर्वसत्त्वचित्तानावरणाभिमुखस्थितां सर्वसत्त्वेन्द्रिय- परिपाचनाभिमुखस्थितां सर्वसत्त्वाधिमुक्तिसमुद्रविशोधनाभिमुखी सर्वसत्त्वावरणीयधर्मविनिवर्त- 5 नाभिमुखी सर्वसत्वाज्ञानान्धकारविधमनाभिमुखी सर्वकुशलापर्ययाभिमुखीमपश्यत् सर्वज्ञ- ज्ञानालोकसंजननतायै ॥ अथ खलु सुधनः श्रेष्ठिदारकः समन्तसत्त्वत्राणोजःनियो रात्रिदेवताया इदमचिन्त्य सर्वलोकाभिमुखजगद्विनयनिदर्शनवोधिसत्त्वविमोक्षवृषभिताविकुर्वितं दृष्ट्वा प्रहर्पजातो महा- प्रीतिवेगसागरप्रतिलब्धः समन्तसत्त्वत्राणोजःश्रियो रात्रिदेवतायाः सर्वशरीरेण प्रणिपत्य ऊर्ध्वं 10 वदनमवलोकयामास । अय खलु समन्तसत्त्वत्राणोजःश्री रात्रिदेवता तां बोधिसत्त्वरूपलक्षण- विगुद्धिसंपदमन्तर्धाप्य रात्रिदेवतारूपेण सर्वविकुर्वितानि प्रवर्तयमाना अध्यतिष्ठत् । अथ ग्वल सुधनः श्रेष्ठिदारकः समन्तसत्त्वत्राणोजश्रियो रात्रिदेवतायाः पुरतः प्राञ्जलिः स्थित्वा तस्यां वेलायामिमा गाथा अभापत- दृष्टो मया विपुलकायु तवा वरलक्षणो रतनआभरण । अनुव्यञ्जनैः चित्रविचित्रशुभैर्गगनं ज्योतिपगणेन यया ॥ १ ॥ तवनन्तक्षेत्ररजधातुसमं प्रभमण्डलं प्रवरकायशुभम् । नानाविधानुपमवर्णनिभा येन स्फरी दिशमनन्ततला ॥२॥ बहु रश्मिजाल जगचित्तसमास्त्वं सर्वरोममुखतः सृजसे । रस्मीमुखे रुचिरपद्मस्थिताः तव निर्मिता जगि समेति दुःखम् ॥ ३ ॥ गन्धार्चिमेघपटलां सृजसे जगरूपसंस्थितसमन्तशुभाम् । पुष्पा प्रवर्पन्त समन्तमुखं स्फरति धर्मधातुगत सजिनान् ॥ ४ ॥ रतनार्चिपर्वतमेरुनिभं तव आभकूटु विपुलं विमलम् । येन प्रभासति समन्तजगे मोहान्धकार विनिवर्तयसे ॥ ५॥ तब सूर्यमेघपटला विपुला सद निधरन्ति वदनाद्विमलाः । वैरोचनस्य विपयं विपुलं तर सूर्यमण्डलप्रभोत्सृजति ॥ ६ ॥ तर चन्द्रज्योतिषप्रभा विमला नयनेभि मेघ सद निश्वरिषु । ते चो दशदिशि स्फरित्व जगं पोतन्ति लोकि तिमिरोपाहता ॥७॥ तर लक्षणैर्जगशरीरसमा गछति निर्मितसमुद्र दिशः। ते धर्मधातुरिपुलस्फरणाः परिपाचपन्समिनसगणान् ॥ ८ ॥ ता कायु दृश्यति हि दिक्प्रसरः मजगाभिमुग प्रीतिकरः । राजाग्निचोरजलजालमिनं सां भयं समयमे स्निपन् ॥ १॥ 20 30 ·10 २०६ गण्ड यूहसूलम। यद प्रेषितस्तर सफाशमह समुपस्थितो गुण विचिन्तयता । तद रश्मिमण्डल शुभा विमला भ्रमुखान्तरातु तव निश्चरिषु ॥ १० ॥ ओभासयन् दिश समुद्रशतानालोक लोकि विपुला जनिय । नानाविकुक्ति विदर्य वहनस्तगता मम शरीरि तदा ॥ ११ ॥ यद रश्मिण्डर ममा निपती तद सौख्यमद्धतमुदारममूत् । ओक्रान्त धारणि समाधिशता पक्ष्यामि दिक्षु च जिनानमिता ॥ १२ ॥ कमविक्रमे यद धरा क्रमत परमाणुसख्यनयु ज्ञातु मया । पश्यामि क्षेत्रपरमाणुसमा क्षेत्राणि एकपरमाणुरजे ॥ १३ ॥ रजसि स्थिता पृथगनेकविधा नेकान्तक्लिष्ट बड्स क्षेत्रशता । दुःखानि येवनुभवन्ति जना परिदेवरोदितनिनादस्तै ॥ १४ ॥ सक्लिष्टशुद्ध पुन क्षेत्र बहन् अल्प सुख विपुल यत्र दुख । समुदेन्ति येषु जिन कारणिक जिनवारका अपि प्रत्येकजिना ॥१५ परिशुद्धभिष्ट पुन क्षेत्रनया बहुबोधिसत्त्वरचनाप्रचिता । नरनारिमण्डित सुदर्शनीया जिनवशु यन्त्र स्थिहती रुचिर ॥ १६ ॥ क्षेत्रसमुद्र विपुला रिमला रजसि स्थिता समतलानुगता। वैरोचने चरिता हि पुरा परिशोधिता पिपुलकल्पशतै ॥ १७ ॥ सर्वेषु क्षेत्रप्रसरेण जिना सदृश्यिपु द्रुमपरेन्द्रगता । बोधि विबुद्धययु पिकुर्षयतो चक्र प्रवर्स नियन्ति जगत् ॥ १८ ॥ पश्यामि त्वामनुगतामपि ता वैरोचनस्य विपये रिपुले । पूजा सहसनयुतै अमित सान जिनान समभिपूजयन्ती ॥ १२॥ अय खल सुधन श्रेष्ठिदारक इमा गाया भापिया समतसत्यगणोज श्रिय रात्रि देवतामेतदवोचर-आचर्य देवते, यानगम्भीरोऽय बोधिसत्वरिमोक्ष । किं नाम अय मिोक्ष । किपचिरप्रतिधधाय त्वया ! कय च प्रतिपथमानो बोधिसत्व इम बोधि सत्यतिमोक्ष परिशोधपति आह-दुरभिसमा पुलपुर एतरस्थान सदेयकेन लोफेन सधारक 23 प्रत्यायुद्देन । तमस्य हेतो . समन्तभद्रबोधिसत्वचर्याप्रणिधानानुगताना हि बोधिसत्याना मैप गोचरो महापरणागरणा सजगन्परिनाणप्रतिपन्नानां साक्षणापायदुर्गतिपथ- पिशोधनप्रतिपनाना क्षेत्रानुवरयुद्धक्षेत्रपरिशुद्धिप्रतिपनाना सर्वयुद्धक्षेत्रतयागतवशानुप- शेदप्रतिपनानां सयुद्धशासनसधारणप्रतिपनाना संकल्पबोधिसत्यचर्यासाससरान महापणिधानसागरामतीर्णानां सर्वधर्मसागरवितिमिरज्ञानाकरिशोधनप्रतिपन्नानामेकाणेन सरव्यवनपसागरज्ञानागेपरिवारप्रतिगाना बोधिसमानागेप पिप । अथ च पुनः नागताधिष्टानेन निर्देक्ष्यामि- 16 20 ·२०७ 5 10 -३७.१९] ३७ समन्तसत्त्वत्राणोजाश्रीः । भूतपूर्व कुलपुत्र अतीतेऽध्यानि बुद्धक्षेत्रपरमाणुरज.समाना कल्पाना परेण वैरोचन- तेज.श्रियां लोकधातौ विरजोमण्डलो नाम कल्पोऽभूत् सुमेरुपरमाणुरज समबुद्धोत्पाद- प्रभव. । सा खल्ल पुनर्वरोचनतेज.श्रीलोकधातुः सर्वरतभेधन्यूहा वजमयविमानभवनप्रति- मण्टिताभूत् ॥ अथ सा लोकधातुः सविमलप्रभमणिराजसागरप्रतिष्ठिता सर्वगन्धराजमणिरत्नशरीरा समन्तपरिमण्डलविशुद्धसक्रिष्टा सर्वाभरणमेघरितानसंडादिता सर्वव्यूहमणिचक्रपालसहस्र- परिक्षिप्ता चातुर्दीपिककोटिनियुतशतसहस्रसुरचितव्यूहा । काचित्तत्र चातुर्दीपिका सकिटा- सक्लिष्टकर्मणा सत्वानामावासः, काचित्सक्रिप्टविशुद्धव्यामिश्रकर्मणा सत्त्वानामावासः, काचि- द्विशुद्धसक्लिष्टानां सत्चानामापासः उत्तप्तकुशलमूलानामल्पसायद्यानाम् , काचिदेकान्तपरि- शुद्धाना बोधिसत्वानामागासः ॥ तस्याः खल पुनरोचनधियो लोकधातो. पूर्वेण चक्रमालानुसंधौ रत्नकुसुमप्रदीप- ध्वजा नाम चातुर्दीपिका भूमिशुद्धिसक्किटा अकृष्टोप्तशालिपरिभोगा पूर्वकर्मविपाकामि- निवृत्तकूटागारभवनपिमानपरिभोगा समन्तात् कल्पवृक्षसंडादिता नानागन्धवृक्षसदापमुक्त- कोशगन्धमेघा विविधमाल्यवृक्षसदाप्रमर्पितमाल्यमेघा विचित्रपुष्पवृक्षा अचिन्त्यवर्णगन्ध- पुष्पवर्षांघप्रमुक्ता नानारर्णचूर्णवृक्षसदाप्रमुक्तकोशसर्वगन्धरत्नराजचूर्णवर्षाभिप्रवृष्टा विविध-15 रत्नशमहामणिरत्नकोशनिसृतवर्णावभासिता दिव्यपाधवृक्षराधमेवातसमीरितगगनतल- प्रमुक्तमधुरनिर्घोपा चन्द्रसूर्यरात्रिंदिवासुसप्रभवा मणिरत्नसमन्तारभाससमभूमिभागा ।। तस्या खल चातुर्दीपिकाया दश राजधानीकोटीनियुतशतसहस्राण्यभूवन् । एकैका च राजधानी समन्तानदीसहस्रपरिक्षिप्ता । सर्वाश्च ता नयो विचित्रदिवापुप्पौघसकर- वाहिन्यो दिव्यतूर्यसगीतिमनोज्ञमधुरनिर्घोपाः सरित्नद्रुमतीरसुरचिरव्यूहा. नानारत्नप्रति-20 मण्डिताः नौसंचारिण्यो ययेच्छाविधिसुखपरिमोग्याः । एकैकन्या च नचन्तरिकाया दश नगरकोटीलियुक्तशतसहस्राणि सस्मिताल्पभूपन् । एक व नगर दशाकोरीलियुतशत- सहसपरिवारम् । सर्वे ते आमनगरनिगमा अनेकदिव्योद्यानभानविमानकोटीनियुतशतसहस- परितारा अभूनन् । तस्यां सल पुनथातुर्दीपिकायां जम्बुद्वीपस्य मध्ये रतकुमुमप्रदीपा नाम मध्यमा राजधान्यभूत् , ऋद्धा च स्फीता च क्षेमा च सुभिक्षा च आमीरहुजनदेवमनुप्या : च दशशरकर्मपयसमात्ताना सत्यानानालयः । तम्यां खलु पुना रतकुमुमप्रदीपायां राज- धान्या वैरोचनरसपमगर्भश्रीघ्डो नाम राना अभूत् चक्रवर्ती चतुषिधरः औपपादुक पगर्भ द्वात्रिंशन्महापुरुषरक्षणसमलानशरीरो धार्मिको धर्मराजः सतरतममन्यागतः । शं चास्य सहसमभूत् पुत्रागा शूगगा वीगगा वराङ्गापिणा परसैन्यप्रमर्दकाना सर्गकार- मुपरिपूर्णरराङ्गानाम् । दश चान्य नोटीनियुतराननमाम्यन्त पुरमभूत् मागां । चस्सिभागकुशमूहमभवाना मभागचरिताना सहरसमापार फागो फ्ल्यागचित्तानां देशकल्यानिशिरमापा जाम्यूनदमुर्गपागना नानादिभ्यगन्धरोमपण.

·२०८ 4 गण्डव्यूहसूत्रम्। गात्राणां दिव्यगन्धविमलप्रमाप्रमुधनशरीराणाम् । दश चास्य अमात्यकोटयोऽभूवन परिणायक- रक्षप्रमुखाः ।। तस्य खख वैरोचनरनपद्मगर्भश्रीचूडस्य राज्ञश्चक्रवर्तिनः संपूर्णश्रीवका नाम भार्या अभूत् नीरजम् , अभिरूपा प्रासादिका दर्शनीया परमशुभवर्णपुष्फलतया समन्यागता । 5 अभिनीलकेशी अभिनीलनेत्रा सुवर्णवर्ण छविब्रह्मखरा सततप्रमुक्तप्रभाशरीरा समन्तायोजन- सहस्रमनेकवर्णया दिव्यगन्धप्रभया स्फरति स्म । तस्याश्च संपूर्णश्रीवकाया राजमार्याया- पद्मभद्रामिरामनेवश्री म चक्रवर्तिदुहिता अभूत्, सर्वाङ्गसंपूर्णा अभिरूपा प्रासादिका दर्शनीया सर्वलोकातृप्तदर्शना । तथापि नाग कुलपुत्र राज्ञश्चक्रवर्तितो दर्शनेन न कश्चित् तृप्यति, एवमेव तस्याः पद्मभद्राभिरामिनेत्रश्रिपञ्चक्रवर्तिदुहितुर्न कश्चिदर्शनेन 10 तृप्तिमापद्यते स्थापयित्ला प्रज्ञाक्षान् । तेन च कालेन तेन समयेन अमितायुषः सत्ता अभवन् न नियतायुषः, नास्ति अन्तरेण कालनिया । तेन च कालेन सत्याना संस्थाननानात्वमपि प्रज्ञायते स्म । वर्णनानात्वमपि वरनानात्वमपि नामधेयनानामपि कुलनानात्वमपि आयुष्प्रमाणनानात्वमपि आरोहपरिणाहविमात्रतामपि उत्साहबलपरात्राम- स्थामविमात्रतामपि मनापामनापकरणीयविमात्रतामपि उदारहीनाधिमुक्तिनानात्वमपि प्रज्ञायते 15 स्म । तत्र ये सत्त्याः सुवी अम्बनुदाराधिमुक्तिकाः सपूर्णगात्रा अभिरूपा दर्शनीया', त एवं वाचममापन्त-अहं भोः पुरुष सुवर्णतरस्त्यरसकाशादिति । एवं ये सत्त्वाः सुसस्थित- शरीरा अभूवन्, ते दुःसंस्थितशरीरान् सर्वानवमन्यन्ते स्म । ते तेन अन्योन्यावमानना. समुदितेन अकुशलमूलेन आयुःप्रमाणादपि परिहीयन्ते स्म, वर्णादपि बलादपि सौख्यादपि परिहीयन्ते स्म ॥ तस्या खल्ल रसकुसुमप्रदीपाया राजधान्यामुत्तरेण समन्तावभासनधर्ममेनिर्घोष- ध्वजो नाम घोधिमण्डवृक्षोऽभूत् सर्वतयागतकोधिमण्डल्यूहप्रतिक्षणदर्शनः अभेद्यवनमणि- राजसारम्लः सर्वमणिरत्ननिचितलिपुलोद्विद्वकपः सर्वरतमयस्कपशास्तापनपठाशपुष्पफलः संपन्नः समन्तमुविभळः समभागामिप्रलम्बरचितशाखः समन्तस्फरणाक्षयताव्यूहो नानारना- चिपियुसमन्तभदप्रमुकारभासः सर्वतयागतविषयविकुर्वितनिघोंपानुरक्तिः ॥ तस्य खलु बोधिमण्डस्य पुरतो रतकुसुमपियुद्धर्मनिगर्जितमेघघोषं नाम गन्धोदकसरो- ऽभूरशरतद्रुमकोटीनियुतशतसहनपरिवारम् । सर्वे च ते रतवृक्षा बोधिवृक्षसंस्थाना अभूवन् । तत्प रालु पुना रहनुसुमरिघुद्धर्मनिगर्जितमेवघोपस्य महागन्धोदकसरसः सर्पगणिरमसुवि- भक्तनिचितानि कूलान्यभूवन्, सरनहारप्रपितानि विशुद्धरममयसर्वभवनव्यहोपशोभि- तानि विशुद्धसमिरणव्यहसालंकृतानि । सबंध बोधिमण्डोऽप्रमाणः पागभैरमिन्स- 20 व्यूहमहामणिरतफटागोरैः समन्तापरिवृतोऽभूत् । तस्य खलपुना रनकुमुमपियुद्धर्मनिगर्जित- मेयोपत्य गन्धोदकमरा मन्यात, सात्र्ययतथागतषियपरसधिषियोतितरोध यह नाम महाराराजपमं प्रादुरभूत् ।। 20 ·-३७.१९] ३७ समन्तत्वत्राणोज श्रीः ! तत्र महापद्मे समन्तज्ञानार्चिश्रीगुणकेतुवजो नाम तयागतः प्रादुर्बभूव तेषां सुमेरु- परमाणुरज:समानां तथागतानां प्रथमकल्पिकः, येन तस्मिन् कल्पे सर्वप्रथममनुत्तरा सम्य. क्संबोधिरमिसंबुद्धा । सोऽनेकवर्षसहस्राणि धर्मप्रवणेन सत्त्वान् परिपाच्य दशवर्यसहस्र रदम्यवभासविकुर्वितेन परिपाचयामास तत्र दशभिर्वर्षसहस्रः स तपागतः प्रादुर्भविष्यतीति । पत्ततः सर्वत्र्यन्वतथागतविषयपत्रसंधित्रियोतितरदिममेघव्यूहमहारतराजपमात् सर्वसत्व- । विरजःप्रदीपा नाम रस्मिर्निश्वचार, यया रइम्या ते सत्याः स्पृष्टाः संजानन्ति ल-दशभिर्वर्ष- सहस्तयागत उत्पत्त्यत इति, नवभिर्वर्पसहनैः स तयागत उत्पत्त्यत इति । यत्ततो महा- बोधिवृक्षाद्विरजोवतीश्रीगर्भा नाम रमिनिश्वचार, यया रदम्या ते सत्वाः स्पृष्टाः सर्वरूपाणि सूक्ष्माण्यपश्यन्-अष्टाभिर्वर्षसहस्तः स तयागन उत्पत्यत इति । यत्तत एव महाबोधिवृक्षात् सत्त्वकर्मविपाकनिघोपा नाम रस्मिर्निश्चचार, यया रदभ्या ते सलाः स्पृष्टाः खकखकान् ।। कर्मसमुद्रानवतरन्ति स्म, कर्मस्मृतिज्ञानं च प्रललभन्त-सप्तभिर्पिसहनैः स तथागत उत्प- ल्यत इति । यत्तत एव महाबोधिवृक्षात् सर्वकुशलमूलसंभवनिर्घोपा नान रम्मिर्निश्चचार, यया रदम्या ते सत्त्वाः स्पृष्टाः परिपूर्णा अधिकलसन्द्रियाः संनिष्टन्ते स्म-पर्षिसहस्रः स तयात उत्पन्त्यत इति । यत्तत एव महाबोधिवृक्षादचिन्त्यबुद्धविषयनिदर्शननि|पा नाम रस्मिर्निवचार, यया ते सत्त्वाः स्पृष्टाः उदारातिशयनया निकुर्वन्ति स्म-पश्चभिर्वर्षसहस्रः ।। स तपागत उत्पत्त्यत इति । यत्तत एव महाबोधिवृक्षात् सर्वबुद्धक्षेत्रपरिशुद्धिनिर्जितप्रति- मासविज्ञापना नाम रमिर्निवचार, यया ते सत्त्वाः स्पृष्टाः सकारां बुद्धक्षेत्रपरिशुद्धिदान:- चतुर्भिसहः स तयागत उत्पत्स्यत इति । यत्तत एव महाबोधिवृक्षात् सर्वतयागत. विपपातंभेदप्रदीपा नाम रदिननिभचार, यया ते सत्ताः स्पृष्टाः तस्य तयागतस्य सर्वगानु- मतरिकुर्वितमवतरन्ति स्म-त्रिभिपतहः स तपागत उत्पन्यत इति । 7 महाबोधिवृक्षारसर्वजगदमिनुखप्रदीपा नाम रश्मिनिरवचार, यया ते सरवाः स्पृष्टाः तपागतमभिमुसनधिमुच्यापश्यन्-दाम्यां वर्षसइताम्यां स तथागत उत्पस्यत इति । पचत एव महाबोधिवृक्षात् त्र्यवज्ञानवियुप्रदीपा नाम रस्मिनियचार सनयागतयोग- निघोंपा नाम, पया ते सवाः स्पृशः तस्य तथागतस्य योगसनुदानवकल्पयामामुरयतरन्ति कम-सहग स तथागत उत्पन्स्थत इति यत्ततो महाधिवृक्षादितिनिरज्ञान-25 यत्तत20 8 ·[३७.१९- .. २१० गण्डम्यूहस्त्रम् । सर्व तं लोकधातुमप्रमाणः संकम्पननयैः संकरप्य एकान्तपरिशुद्धामध्यत्तिष्ठत् यावदश दिक्षु सर्वतथागतानां बुद्धक्षेत्रपरिशुद्धिः । तागपि सवा प्रतिचित्तक्षणं तत्र युद्धक्षेत्रनाना- विधाचिन्सव्यूहान् संदर्शयामास । अथ पश्चिम सप्ताह ये व लोकपाती सत्ता बुद्धदर्शनपरिपकाः, ते सर्वे बोधिमण्डाभिमुखाः स्थिता अभूवन् ।। अथ खच तस्मिन् लोकधातौ सर्वचत्रावालेभ्य सर्वसुमेरुभ्यः सर्वपर्यतेभ्यः सर्वनदीभ्यः सर्वसागरेभ्यः सर्वयुक्षेन्यः सर्वपृथिवीतलेभ्यः सर्वनगरेभ्यः सर्वप्राकारेभ्यः सर्वभवनेभ्यः सर्व- विमानेभ्यः सर्ववखाभरणपरिभोगेभ्यः सर्ववाद्यवृक्षेभ्यः सर्वत्र्यसंगीतिभ्यः सर्वनिर्माणब्यूहेभ्यः एफैकस्मादारम्बणात् सर्वतथागतविषयप्रभवे निगर्जमानाः सर्वगन्धधूपमेधान्निश्चार्य सर्व- रत्नार्चिमेघान् सर्वगन्धधुपाचिगर्मान् सर्वगन्धमणिविग्रहमेघान् सर्वमणियवरनाभरणमेघान् 10 सर्वरतपुष्पयुमेस्मेषान् सर्वचूर्णमेघान् सर्वतपागतरस्मिमेघान् विद्योतयमानाः सर्वतथागत- प्रभामण्डलमेघानिश्वारयमाणाः सर्ववादतर्यमेधान् संघटयमानाः सर्वतथागतप्रणिधाननिर्घोप- भेधान् अमुश्चयमानाः सर्वतथागतखराइरुतसमुद्रमेघान् निगर्जयमानाः सर्वतथागतलक्षणानु. व्यञ्जनविचित्रप्रतिभासमेघान् निदर्शयमानाः अचिन्त्यानि तथागतोरपादपूर्वनिमित्वानि संदर्य तत्य सर्वपश्वतयागतविषयपत्रसंधियोतितरश्मिमेधन्यूहमहारहराजपदस्य बोधौ दशबुद्धक्षेत्र- 16 परमाणुरज:समा महारमराजपद्मपरिवाराः समयतिष्ठन्त । तेषां च महारत्नराजपअपरिवाराणां महारनपानां कैसरकर्णिकासु दशबुद्धक्षेत्रपरमाणुरजासमानि महामणिरक्षगर्भाणि सिंहा- सनानि प्रादुरभूवन् । तेषु च मणिरक्षार्मेध्यासनेषु दशबुद्धक्षेत्रशतसहसपरमाणुरजःसमा घोधिसत्वाः पर्यकनिषण्णाः प्रादुर्बभूवुः ॥ समनन्तराभिसंयुद्धस्य तस्य भगवतः समन्तज्ञानरमार्चिश्रीगुणकेतुराज्ञः तथागतत्य 90 अनुत्तरां सम्यक्संबोधिम् , अय तावदेव दशासु दिक्षु सर्वलोकभातृतथागता अनुत्तरी सम्यक्संबोधिगभिसंयुष्य यथाशयानां सुवानामभिमुख धर्मचक्र प्रवर्तयामासुः । तेन ततो लोक- धातोरप्रमेयाः सत्याः सर्वदुर्गतिविनिपातेभ्यो विनिवर्तिताः । अप्रमेयाः सायाः स्वर्णोपपत्ति प्रतिष्ठापिताः । अप्रमेयाः सत्त्वाः श्रावकभूमौ प्रतिष्ठापिताः । अप्रमेयाः सत्त्वाः प्रत्येकबोधौ परिपाचिताः } अप्रमेयाः सत्त्वा वेगप्रभानिर्याणायां बोधौ परिपाचिताः । अप्रमेयाः सस्या 25 विमलपराक्रमप्यजायां बोधौ परिपाचिताः । अप्रमेयाः सत्त्वाः धर्मप्रभावनाभयननिर्याणाया योधी प्रतिष्ठापिताः । अप्रमेयाः सात्या इन्द्रियपरिशुद्धिप्रभावमानिर्याणायां बोधौ परिपाचिताः। अप्रमेयाः सत्ता वलसमतासमुदाचारानुगमनिर्याणायां बोधौ परिपारिताः । अप्रमेयाः सत्वा धर्मनगराभिमुखविपश्यानसमयनिर्याणायाँ योधौ प्रतिष्ठापिताः अमेयाः सायाः सर्वत्रानु- गतल्यभिसमिननययामनिर्याणापां बोधौ प्रतिपिताः । अप्रमेय सला: चर्चामयोगसमय- 300 सरणनयनिर्याणायां बोधी प्रतिष्ठापिताः । अप्रमेयाः सत्याः समाधिमस्थाननयनिर्याणाया योधौ प्रतिष्ठापिताः । अप्रमेयाः सत्याः सर्वारम्वणविषयपरिशुद्धिभण्डालनयनिर्याणाया मोधी प्रतिष्ठापिताः । अप्रमेयाः सध्या बोधिसत्वबोधी चिचमुत्पादिताः । अप्नमेयाः सत्या भोधि- ·-३७.१९] ३७ समन्तसत्त्वत्राणोजाश्री। २११ सत्वमार्गे प्रतिष्ठापिताः। अप्रमेयाःसलाः पारमितामार्गविशुद्धौ प्रतिष्ठापिताः। अप्रमेयाः सत्त्वाः प्रथमायां बोधिसत्वभूमौ प्रतिष्ठापिताः। एवं तस्य तथागतस्य अचिन्येन बुद्धवृपभिता- विकुर्वितेन धर्मचक्र प्रवर्तयतः प्रतिचित्तक्षणमनन्ताप्रमेयाः सत्ता द्वितीयायां तृतीयायां चतु- पञ्चम्यां षष्ठयां सप्तम्यामष्टम्यां नवम्याम् , अप्रमेयाः सत्त्वा दशम्यां भूमौ प्रति- ठापिताः । अप्रमेयाः सत्त्वाः प्रणिधानवैशेषिकायां बोधिसत्वचर्यायामवतारिताः । अप्रमेयाः । सत्त्वाः समन्तभद्रबोधिसत्वचर्याप्रणिधानविशुद्धौ प्रतिष्ठापिताः । एवं तस्य तथागतस्य अचिन्त्येन बुद्धवृषभिताविकुर्वितेन धर्मचक्र प्रवर्तयतः प्रतिचित्तक्षणमनन्तमध्यसत्त्वधातुर्विनय- मगमत् । तस्मिंश्च लोकधातौ सर्वसत्त्वा यथाशयास्तस्य तथागतस्य नानात्मभावोपायकौशल्य- प्रमुक्तां धर्मदेशनामाजानन्ति स्म ॥ तस्यां खल पुना रनकुसुमप्रदीपायां राजधान्यां रूपवर्णविषयपरिभोगमदमत्तानां 10 सत्त्वानामन्योन्यमवमन्यमानानां विनयवशं समुपादाय समन्तभद्रो बोधिसत्त्व उदारवर्णरूप- गतमभिनिर्माय तां राजधानीमनुप्राप्तः । तस्योदारया प्रभया सर्वा सा राजधान्यवभासिता । या च तस्या राजधान्याः प्रभा, या च राज्ञश्चक्रवर्तिनो वैरोचनरतपद्मगर्भश्रीचूडस्य खशरीर- निर्याता प्रभा, या च स्त्रीरत्नस्य प्रभा, या च रत्नवृक्षाणां प्रभा, या च महामणिरत्नस्य प्रभा, या च चन्द्रसूर्यग्रहनक्षत्रज्योतिषां प्रभा, या च सर्वजम्बुद्वीपे प्रभा, सा च सर्वा न 15 प्रज्ञायते स्म । तद्यथापि नाम आदित्ये उदिते विगतेऽन्धकारे न चन्द्रग्रहनक्षत्रज्योतिषां. नाग्ने मणीनां प्रभा प्रज्ञायते स्म, एवमेव समन्तभद्रस्य वोधिसत्त्वस्य प्रभयाभिभूताः तत्र जम्बुद्वीपे सर्वप्रभा न प्रज्ञायते स्म । तद्यथापि नाम जाम्बूनदकनकबिम्बस्य पुरतो मषि- विग्रहो न शोभते न भासते न तपति न विरोचते, एवमेव समन्तभद्रस्य बोधिसत्त्वस्य पुरतः तेषां सत्वानां रूपकाया न शोभन्ते, न भासन्ते, न तपन्ति, न विरोचन्ते ॥ तेपामेतदभवत् कोऽन्वयं भविष्यति देवो वा ब्रह्मा वा, यस्य पुरतो वयं न शोभा- महे, न भासांमहे, न तपामो न विरोचामहे कायेन वा प्रभया वा शुभया वा वर्णेन वा तेजसा वा? न चास्य शक्नुमो निमित्तमुद्रहीतुम् ।। अथ खलु समन्तभद्रो बोधिसत्त्वः तस्या रनकुसुमप्रदीपाया राजधान्या मध्ये वैरोचनरत्नपद्मगर्भश्रीचूडस्य राज्ञश्चक्रवर्तिनो विमानस्योपर्यन्तरिक्षे स्थित्वा तं वैरोचनरत्नपा- गर्भश्रीचूडं राजानं चक्रवर्तिनमेतदवोचत्-यत् खलु महाराज जानीयाः-तथागतोऽईन् सम्यक्संबुद्धो लोक उत्पन्नः । इहैव तव विजिते समन्तधर्मावभासधर्ममेघनिर्घोपध्वजबोधिमण्डे विहरति ॥ अथ खल समन्तज्ञानार्चिपद्मभदाभिरामनेत्रश्रीचन्द्रा राजदुहिता समन्तभद्रस्य बोधि- सत्त्वस्य रूपकायं दृष्ट्वा प्रभाविकुर्वितमाभरणनिर्घोपं च श्रुत्वा महाप्रीतिप्रामोद्यवेगजाता 30 तस्यां लायामेवं चित्तमुत्पादयामास-यन्मे किंचिदुपचितकुशलमूलं तेनाहमीदृशं कार्य प्रति- 20 25 ·[३७३७- - . गण्डव्यूहसूत्रम् । लभेयम् । ईदृशमल्भारम्, ईशानि रक्षणानि , इदृशमीर्यापयम् , ईदृशीमृद्धिम् । था अनेनान्धकाराया रात्रौ समानामरमास सजनम्य बुद्धोपाद सप्रकाशित , तपाहमपि सत्ता नामझानाधकार विधूय महाज्ञानालोक बुर्याम् । यत्र या चोरपद्येयम् , सर्वत्राविरहिता स्थामनेन कल्याणमित्रेण अप खल कुद्धपुत्र वैरोचनरसपश्नगर्भधीयूडयकार्ती साध चतुरलेन बरकायेन साथै सतभी रत्ने , साध लीगणपरिवरेण, साधं पुत्रामास्यनैगमैर्नानपदै , महत्मा राजयो, महता राजानुभावन तस्या रखपुसुमप्रदीपाया राजधान्या उचात्य पोजनमूवं विहायस्थ- म्युगम्य सर्व जम्बुद्वीप सरिती चातुर्दापिक्लोकधातु महावभासेन स्मरिता सर्वसत्स्वाना बुद्धदर्शनसमादापनाय सस्निपर्यंतेषु प्रतिभास सदर्य सर्वचातुपिकलोकधातुपर्यापनाना 10 सत्वानामभिमुख स्थित्वा तद्भुदर्शन गापाभिगीतेन सवर्णयामास- बुद्ध के समुत्पन्नस्त्राता य सर्वदेहिनाम् । सर्व प्रजन्त उत्थाय द्रा रोकविनायकम् ॥ २० ॥ कदाचित्करपकोटीभितरपद्यन्ते तथागता । प्रकाशयन्ति ते धर्म हितार्थ सदेहिनाम् ॥२१॥ दृष्ट्वा लोक विपर्यनमज्ञानतिमिरावृतम् ।। ससारदु खामिहत सजन्य महती कृपाम् ॥ २२ ॥ कल्पकोटीरसख्येपाश्चरिता बोधिचारिका । सयाना परिपाकार्य सादु खोपशा तये ॥ २३ ॥ पर्याजन् हस्तपादा कर्णनासा शिरसि च । कपाननन्तपर्य ता युरोयमृताय ॥ २४ ॥ दुर्रभा कपकोटीभिगे लोकविनायश । अमोघ श्भवण येस दर्शन पर्युपासनम् ॥ २५ ॥ वोध्यासननिषण्णोऽय श्यते बदता था । मार सेनन्य निर्मित पिबुद्धो बोधिनुत्तमान् ॥ २६ ॥ बुद्धकाय च धीमध्व अनन्तरश्मिमण्डलम् । नानापर्ण मिनि सस प्रहादयति यजगत् ।। २७ ११ रभिधानसहयेयान् बुद्धरोमविनि मृतान् । विन्दन्ति प्रीतिमतुसमा पैरयमासिता ॥२८॥ खरयन चित्तेन पूजयप विनायकम् । जनयिमा महशीपमेन यामतदत्तिकम् ॥ २९॥ 15 20 30 Bir ·-३७.२९] ३७ समन्तसत्त्वत्राणोजाश्री। २१३ अथ खलु राजा वैरोचनरनपभगर्भश्रीचूडश्वामिर्गायाभिः खविजितवासिनः सर्वान् सत्वान् संचोय दशभिर्विविधपूजामेघसहश्चक्रवर्तिकुशलमूलपरिनिष्पन्नैः समन्तावभासधर्म- मेघनि!पध्वज बोधिमण्डं समन्तादभिप्रवर्षन् येन स भगवान् समन्तज्ञानरत्नाचिश्रीगुण- केतुराजस्तयागतः तेनोपसंक्रान्तः सर्वरत्नच्छत्रमेघसंछादितमाकाशं कुर्वन् , सर्वपुप्पवितान- मेघविततमाकाशं कुर्वन् , सर्ववस्त्रमेघसंछादितालंकारमाकाशं कुर्वन्, सर्वरताकिकिणीजाल- 5 मेधैर्गगनमलकुर्वन् , सर्वगन्धसागरनिधूपितगन्धार्चिमेघालंकारं गगनतलमधितिष्ठन् , सर्व- रतासनमणिरतवस्त्रप्रज्ञप्तविरचनमेघालंकारं गगनतलमधितिष्ठन् , सर्वरतध्वजमेघोच्छ्रितालंकारं गगनतलमधितिष्ठन् , सर्वभवनविमानमेघसंछन्नालंकारं गगनतलमधितिष्ठन्, सर्वपुष्पमेघ- संछनालंकारं गगनतलमधितिष्ठन् , सर्वपूजाव्यूहमेघाभिप्रवर्षणालंकारं गगनतलमधितिष्ठन् । उपसंक्रम्य भगवतः समन्तज्ञानरत्नार्चिश्रीगुणकेतुराजस्य तथागतस्य पादौ शिरसाभिवन्ध त 10 भगवन्तमनेकशतसहस्रकृत्वः प्रदक्षिणीकृत्य तस्य भगवतः पुरतः समन्तदिग्विद्योतितमहा- मणिरतपद्मगर्भासने न्यपीदत् ॥ अथ खलु समन्तज्ञानरत्नार्चिःपद्मभद्राभिरामनेत्रश्रीचन्द्रा चक्रवर्तिदुहिता खान्या- भरणानि कायान्निर्मुच्य तैराभरणैस्तं भगवन्तं समन्तज्ञानरतार्चिश्रीगुणकेतुराजानं तथागत- मभ्यवकिरत् । अथ तान्याभरणानि तस्य भगवतः उपरि मूर्धसंधौ महामणिरत्नाभरणच्छत्रं 15 संस्थितमभूवन् विचित्रमणिरत्नजालपरिक्षिप्त नागेन्द्रकायपरिगृहीतं सर्वाभरणशरीरसुसंस्थित. परिमण्डलं दशाभरणच्छत्रमण्डलपरिवारितमेकान्तपरिशुद्धं कूटागारसंस्थानविचित्रव्यूह सर्वरनाभरणभेघसंछादितं सर्वमणिराजद्रुमव्यूहसंछन्नं सर्वगन्धसागरमणिराजसमलंकृतम् । तस्य मध्ये धर्मधातुप्रभवसर्वरनमणिशाखाप्रलम्ब नाम महाबोधिवृक्षमद्राक्षीत् अनन्तमध्य- व्यूहनिर्देशं प्रदक्षिणनानाव्यूहसंदर्शनम् । तत्र वैरोचनं नाम तथागतमद्राक्षीत् अनभि- 20 लाप्यबुद्धक्षेत्रपरमाणुरजःसमैर्बोधिसत्त्वैः परिवृतं पुरस्कृतं सर्वैः समन्तभद्रबोधिसत्वचर्या- प्रणिधाननिर्यातैः नानाबोधिसत्त्वैरचिन्त्यव्यूहासंभिन्नविहारिभिः, सर्वलोकेन्द्रांश्च तदभिमुखा- नद्राक्षीत् । तस्य भगवतो वैरोचनस्यानन्तमध्यं बुद्धविकुर्वितमद्राक्षीत् , पूर्वबोधिसत्वचर्या- कल्पपरंपरां च अवतरति स्म । तस्याश्च लोकधातोः संवर्तविवर्तकल्पानवतरति स्म । तत्र लोकधातावतीतां बुद्धवंशपरंपरामवतरति स्म । तस्यां च लोकधातौ समन्तभद्रबोधिसत्त्व-25 मद्राक्षीत् । सर्वतयागतपादमूलेषु बुद्धपूजाप्रयुक्तसर्वसत्त्वपरिपाकविनयाभिमुखं चादाक्षीत् । सर्वबोधिसत्वांश्च समन्तभद्रस्य बोधिसत्त्वस्य काये प्रतिभासप्राप्तान , आत्मानं च तत्रैवानु- गतमद्राक्षीत् सर्वतथागतपादमूलेषु । समन्तभद्रस्य बोधिसत्त्वस्य कायप्रतिभासप्राप्तसर्वबोधि- सत्त्वपादमूलेषु सर्वसत्वभवनेषु, तासु च लोकधातुष्वेकैकस्मिन् लोकधातौ बुद्धक्षेत्रपर- माणुरजःसमान् लोकधातूनद्राक्षीत् । ससंधिव्यूहान् , सप्रतिष्ठानान् , ससंस्थानान् , सशरीरान् , so सनानाव्यूहपरिशुद्धान् , नानाव्यूहमेघपरिसंछन्नान् , नानाकल्पनामसंख्येयान् , नानातथागत- वंशनिर्देशान् , नानाव्यप्वनयावतारान्, नानादिक्प्रसरप्रवेशान् , नानाधर्मधातुप्रसरपर्यापन्नान् ·गण्डन्यूहसूत्रम् [३७.२९० नानाधर्मधातुतलपवेशान् , नानाकाशतलव्यवस्थानान् , नानाबोधिगण्डव्यूहान् , नानातया गतविकुर्वितप्रभान्, नानाबुद्धसिंहासनव्यूहान्, नानातथागतपर्प-मण्डलसमुहान् गाना- तथागतपमण्डलपरिवर्तान् नानातथागतोपायकौशल्यपरिदीपनान् , मानातथागतधर्म- प्रवर्तननयान्, नानातथागतवरातनिर्धोपमुक्तान् नानामन्त्रनयसागरनिर्देशान् नाना- .5 सूत्रान्तमेघानुस्वमाणानद्राक्षीत् । दृष्ट्या व भूयस्या मात्रया महाप्रीतिप्रसादवेगान् प्रत्याभत ।। तस्या महाप्रीतिवेगसंजातायाः स भगवान् समन्तज्ञानरमाश्रिीगुणकेतुराज- स्तथागतः सर्वतथागवधर्मचक्रनिर्पोपं नाम सूत्रान्तं संप्रकाशयामास दशबुद्धक्षेत्रपरमाणु रजासमसूत्रान्तपरिवारम् । तस्यास्तं सूत्रान्तं श्रुत्वा दश समाधिमुखशतसाहन्नाण्यवक्रान्तानि मृदूनि सुखसंस्पर्शनानि । तथापि नाम तदिवसावक्रान्तस्य गर्भस्य मातुः कुक्षौ विज्ञानम् । 10 तद्यथापि नाम सत्त्वानां कर्माभिनिहरिम्, तद्ययापि नाम तदिवसावरुतस्य सालकल्याण- वृक्षस्य बीजारहेतः, एवमेव ते समाधयो मृदयः कमनीयाः । यदुत सर्वतथागताभि- मुखविज्ञापनो नाम समाधिः । सर्वक्षेत्रप्रसरानुगतावमासो नाम समाधिः । सर्वत्र्यवनयाव- तारप्रवेशो नाम समाधिः । सर्वतथागतधर्मचक्रनिर्घोषो नाम समाधिः । सर्वबुद्धप्रणिधानसागर- विज्ञापनो नाम समाधिः । सर्वसंसारदुःखप्रतिपीडितसर्वनिर्याणनिर्घोषविज्ञापनो नाम समाधिः। 15 सर्वसत्वतनोन्धकारविधमनप्रणिधानव्यूहो नाम समाधिः। सर्वसत्वदुःखविनमोक्षप्रणिधिविलम्दो नाम समाधिः। सर्वसत्त्वमुखनिष्पत्तिसंभवो नाम समाधिः । सर्वसत्त्वपरिपाकविनयापरि- खेदगर्भो नाग समाधिः सर्वबोधिसत्त्वमार्गावतरणध्वजो नाम समाधिः। सर्वबोधिसत्वभूम्याक्रमण संभवव्यूहो नाम समाधिः । एवंप्रमुखानि अस्या दश समाधिमुखशतसहस्राण्यवान्तानि ।। सा सूक्ष्मसमाहितचित्ता अनिझनचित्ता प्रहर्षितचित्ता समाचासितचित्ता अनी 20 भासचित्ता कल्याणमित्रेष्वनुगतचित्ता गम्भीरसर्वज्ञतारम्बणचित्तामैत्रानुगमनसागरप्रसूतचित्ता सर्वाभिनिवेशोचलितचित्ता सर्वलोकविषयासंवासनित्ता तथागतविषयावतरणचित्ता सर्वबुद्ध- रूपवर्णसागरावभासितचित्ता अक्षुभितचिंत्ता अनीरितचित्ता अग्रतिहतचित्ता अभिन्नचित्ता अनुन्नतचित्ता अनवनतचित्ता अखिन्नचित्ता अनिवचित्ता असंसीदनचित्ता सर्वधर्मस्वभाव- निध्यतिचित्ता सर्वधर्मसभावनयसागरानुगतचित्ता सर्वधर्मप्रविचयनयानुगतचित्ता सर्वसत्य- 2. समुद्रावतरणचित्ता सर्वजगत्परित्राणचिचा विपुलबुद्धसमुद्रावभाससंजातचित्ता, सर्वतथा- गतप्रणिधानसागरावतरणचित्ता सर्वावरणपर्वतविकिरणचिता विपुलपुण्यसंभारसमुदानयन- चिचा दशतथागतबलगलिलाभाभिमुखचित्ता सर्वबोधिसत्यविषयावभासप्रतिलब्धचित्ता सर्वयोधिसत्यसंमारसंघर्तनचित्ता सदिक्समुद्रस्मरणचित्ता समन्तभदमहाप्रणिधानाध्या- लम्बनताथै, दशबुद्धक्षेत्रपरमाणुरजासमः प्रणिधानसमुदैः सर्वतथागताना पूर्वप्रणिधान २० वयुद्धक्षेत्रपरिशुद्धयेऽभिनिईरति स्म, यदुत सर्वसत्यपरिपाकविनयाय धर्मधातुनयसमुद्रप्रसर- परिज्ञापै धर्मधातुनयसमुदायतरणता सयुद्धक्षेत्रेषपरान्तकल्पयोधिसत्यचर्यावतरणतायै सामोधिसत्यचर्यामारान्तकापसंपावनता सर्वतथागतोपसंक्रमणताये सर्पकल्याण - ·-३७.२९] ३७ समन्तसत्त्वत्राणोजाश्रीः । २१५ मित्रारागणतायै सर्वतयागतपूजोपस्थानपरिपूरणताय प्रतिचित्तक्षण सर्वज्ञज्ञानविरोहणविवोधन- बोधिसत्त्वचर्यानुपच्छेदनतायै । एवंप्रमुखैर्दशबुद्धक्षेत्रपरमाणुरजःसमैः प्रणिधानाभिनिहर- मुखसमुद्रैः समन्तभद्रायां बोधिसत्त्वचर्यायां प्रणिधिमभिनिर्हरति स्म तस्याः समन्तभद्र- बोधिसत्वचर्याप्रणिध्यभिनिाराय ॥ स भगवान् समन्तज्ञानरत्नार्चिश्रीगुणकेतुराजस्तथागतः पूर्वकुशलमूलानि संचोदयति । उद्योतयति संदर्शयति विवृणोति विभजति संप्रकाशयति सारीकरोति अविप्रणाशताय, विपुलीकरोति महास्फरणतायै, स्थापयति सर्वज्ञताप्रमाणीकरणतायै, यदुत प्रथमचित्तोत्पाद- मुपादाय तयागतपूर्वप्रणिधिसमुद्रासंख्येयप्रतिलाभाय । भूतपूर्व कुलपुत्र अतीतेऽपनि ततः परेण दशमे कल्पे मणिसूर्यचन्द्रविद्योतितप्रभायां लोकवातौ चन्द्रध्वजश्रीकेतोः तयागतस्य प्रवचने समन्तज्ञानार्चि.पद्मभद्राभिरामनेत्रश्री- 10 चन्द्रया दारिकया समन्तभद्रबोधिसत्त्वसमादापितया प्रलग्नस्तयागतविग्रहः पद्मनिषण्णः प्रतिसंस्कारितः । प्रतिसंस्कार्य चित्रितः । चित्रयित्वा रतप्रतिमण्डितः कृतः । अनुत्तरायां सम्यक्संबोधौ चित्तमुत्पादितं समन्तभद्रबोधिसत्त्वकल्याणमित्रमागम्य । सा तेन कुशलमूलेन अविनिपातधर्मिणी सदा देवेन्द्रकुलेषु मनुष्येन्द्रकुलेषु चोपपन्ना, सर्वत्र चाभिरूपाभूत् प्रासादिका दर्शनीया परमशुभवर्णपुष्कलतया समन्वागता । सदा च अविरहिताभूत्तथा-15 गतदर्शनेन समन्तभद्रबोधिसत्वेन । तेनैव च कल्याणमित्रैण तस्यां तस्यां जातौ परिपाचिता संचोदिता स्मारिता। एतर्हि च पुनस्तया समन्तभद्रो बोधिसत्त्व आरागितोऽत्यन्ताविरागणतया ॥ तल्कि मन्यसे कुलपुत्र-अन्यः स तेन कालेन तेन समयेन वैरोचनरनएमगर्भश्री- प्रभाचूडो नाम राजचक्रवर्ती ? न खलु पुनस्ते कुलपुत्र एवं द्रष्टव्यम् । मैत्रेयः स बोधि- सत्त्वः तेन कालेन तेन समयेन वैरोचनरत्नपद्मगर्भश्रीप्रभाचूडो नाम राजाभूचक्रवर्ती । 20 स्यात्खलु पुनस्ते कुलपुत्र एवम् अन्या सा तेन कालेन तेन समयेन संपूर्णश्रीवका नाम राजभार्याभूत् ? न खलु एवं द्रष्टव्यम् । इयं प्रशान्तरुतसागरवती नाम रात्रिदेवता, या ममानन्तरं संनिषण्णा । तत्किं मन्यसे कुलपुत्र-अन्या सा तेन कालेन तेन समयेन समन्त- ज्ञानार्थिःपद्मभद्राभिरामनेत्रश्रीचन्द्रा नाम राजदुहिता अभूत् ! न खल्वेवं द्रष्टव्यम् । अहं सा तेन कालेन तेन समयेन समन्तज्ञानार्चिःपद्मभद्राभिरामनेत्रश्रीचन्द्रा नाम 25 राजदुहिता अभूवम् । यन्मे दारिकाभूतया इन्द्रध्वजकेतोस्तथागतस्य प्रवचने प्रलुग्नस्तथा- गतविग्रहः पद्मोद्गतः प्रतिसंस्कारितः, स मे हेतुरभूत् यावदनुत्तरायाः सम्यक्संबोधेः । यदा चास्मि समन्तमद्रेण बोधिसत्वेन अनुत्तरायां सम्यक्संबोधौ समादापिता, स मे कुलपुत्र प्रथमचित्तोत्पादो बोधाय अभूत् । यदा च स मे भगवान् समन्तज्ञानार्चिःश्रीगुण- केतुराजः तथागत उपसंक्रम्य आभरणैरवकीर्णः, तथागतविकुर्वितप्रातिहार्य च दृष्ट्वा धर्मश्च 30 मे तस्य भगवतोऽन्तिकाछुतः, तदा मयैष लोकाभिमुखजगद्विनयनिदर्शनो बोधिसत्त्व- निमोक्षः प्रतिलब्धः। स च ते सुमेरुपरमाणुरजःसमास्तथागता आरागिता अभिराधिताः, ..

·5 २६ गण्डव्यूहसूत्रम्। सर्वोपकरणपूजासत्कारेण च सत्कृताः । यश्च तैस्तथागतै, भाषितः, स मे सर्व श्रुतः । तेषां चास्मि तथागतानाम्यवादानुशासनीषु प्रतिपन्ना । तेषु च मे तयागतेषु तीब्र गौरव प्रतिलब्धं यथारूपेण गौरवेण एकचित्तक्षणे तान् सर्वास्तथागतांस्तानि बोधिसत्त्वपर्यन्मण्ड- लानि तानि च सर्वाणि बुद्धक्षेत्राणि पश्यामि || तस्यां च वैरोचननियाँ लोकधातौ संवृत्तायां तत्र च विरजोमण्डले कसे निर्गतेऽनन्तरे गणिचक्रविचित्रप्रतिमण्डितव्यूहा नाम लोकधातुमहाप्रभश्च नाम कल्पोऽभूत् । तत्र पञ्च बुद्धशतान्युत्पन्नानि । तानि मया सर्वाण्यारागितानि । तस्मिंश्च खळु महाप्रभे कल्पे महाकरुणमेघध्वजो नाम तथागतः प्राथमकल्पिकोऽभूत् । स मया रात्रिदेवता- भूतया अभिनिष्क्रामन् पूजितः । तस्यानन्तरं वजनारायणकेतुर्नाम तथागत उत्पन्नः । 10 मया चक्रवर्तिभूतया पूजितः । तेन च में सर्वयुद्धोत्पादसंभवो नाम सूत्रान्तः संप्रकाशितो दशयुद्धक्षेत्रपरमाणुरजःसमसूत्रान्तपरिवारः । स च मे श्रुतः उद्गृहीतः । तस्यानन्तरं ज्वत्तमार्चिःपर्वतश्रीव्यूहो नाम तथागत उत्पन्नः । स मे प्रेष्ठिदुहितुभूतया पूजितः । तेन च मे त्र्यवावभासगर्भो नाम सूत्रान्तः संप्रकाशितो जम्बुद्वीपपरमाणुरजःसमसूत्रान्तपरिवारः । स च मे श्रुतः उद्गृहीतः । तस्यानन्तरं सर्वधर्मसमुद्राभ्युद्गतदेगराजो नाम तथागतो लोक 18 उदपादि । स मया असुरराजभूतया पूजितः । तेन च मे सर्वधर्मधातुतलज्ञानभेदी नाम सूत्रान्तः संप्रकाशितः पञ्चसूत्रान्तशतपरिवारः । स च मे श्रुतः उगृहीतः । तस्यानन्तर गम्भीरधर्मश्रीसमुद्रप्रभो नाम तथागत उत्पन्नः । स मे नागेन्द्रकन्याभूतया पूजितचिन्ता- राजमणिरतमेधवर्षगभिप्रवर्षन्सा । तेन च मे प्रीतिसागरविवर्धनवेगो नाम सूत्रान्तः संप्रकाशितो दशस्त्रान्तकोटीशतसहस्रपरिवारः । स च मे श्रुवोद्गृहीतः । तस्थानन्तरं 20 रत्नशिखराचिःपर्वतप्रदीपो नाम तथागतः उत्पन्नः । स च मे सागरदेवताभूतया रक्षपद्ममेष- वर्षेरुपसंक्रम्य पूजितः । तेन च मे धर्मधातुसागरनयप्रभो नाम सूत्रान्तः संप्रकाशितो दशबुद्धक्षेत्रघरमाथुरजःसमसूत्रान्तपरिवारः । स च मे श्रुत्वोद्गृहीतः, स्मृल्या च संधारितः। तस्यानन्तरं गुणासमुद्रावगासमण्डलश्रीनमि तथागत उत्पनः । स मे पश्चाभिज्ञपिभूतया महर्तिविकुर्वितेन पष्टिऋषिसहस्रपरिश्तया उपसंक्रम्य गन्धपुप्पशिखरमेधानभिप्रवर्षन्त्या भूजितः।तेन च मे अनालयधर्मप्रदीपो नाम सूत्रान्तः संप्रकाशितः पटिसूत्रान्तसहस्रपरिवारः । सच मे श्रुत्वोद्दीतः । तस्यानन्तरं वैरोचनश्रीगो नाम तयारत उत्पनः । अहं च समतार्थसंभया नाम पृथिवीदेवता अभूयम् । सा अहमप्रमेयपृथिवीदेवतापरिवारा सर्वरत्न- दुमकोशेम्यो रनपुम्पमेधवर्षाण्युत्सृजमाना सर्वरनहारमेधान् प्रवर्षमाणा उपसंकान्ता तस्य तथागतस्य पूजाकर्मणे । तेन च मे सर्वतथागतसंभवज्ञानाकरगर्भो नाम सूत्रान्तः संप्र- 90 काशितोऽप्रमेयस्वान्तपरिवारः । स च मे श्रुत्वा पारितो न विप्रणाशितः !! तेषां सच पुलपुत्र पश्चानां चुदशतानां सर्वपश्चिमो धर्मधातुगगनपूर्णस्तशिखर श्रीमदीपो नाम तपागतो लोक उदपादि । अहं च तेन कालेन अमिरामयीका नाम ·10 -३७.३६] ३७ समन्तसावत्राणोजाश्री। २१७ नटदारिका अभूवम् । सा अहं तस्य तथागतस्य नगरप्रवेशसमये नाटके प्रवृत्ते बुद्धानुभावन ऊर्य गगनतले स्थित्वा गाथासहस्रेण तं तथागतमभिष्टुवन्ती उपसंक्रान्ता । तेन च मे धर्मधातु- विद्योतितव्यूह नाम रश्मिमूर्णकोशादुत्सृज्य सर्वकायोऽवभासितः । तया च मे रइम्या समनन्तरस्पृष्टया धर्मधातुनयावर्तगर्भो नाम विमोक्षः प्रतिलब्धः ।। इति हि कुलपुत्र एतान् प्रमुखान् कृत्वा यानि तत्र मणिचक्रविचित्रप्रतिमण्डित- 5 व्यूहायां लोकधातौ महाप्रभे कल्पे पञ्च बुद्धशतान्युत्पन्नानि, तानि मया सर्वाण्यारागितानि, पूजा च मे तेषां तथागतानां कृता । यश्च मे तैस्तथागतैर्धर्मो देशितः, तं सर्व स्मरामि । एकपदव्यञ्जनमपि मे ततो धर्मनयान्न विप्रमुषितम् । एकैकस्य च मे तथागतस्यान्तिकमुप- संक्रामन्त्या अपरिमाणानां सत्त्वानामर्थः कृतो बुद्धधर्मसंवर्णनतया । एकैकस्य च मे तथागतस्य अन्तिकात् त्र्यवज्ञानगर्भधर्मधातुविपुलो नाम धर्मधातुशरीरसागरः सर्वज्ञताविद्युदरमासः । प्रतिलब्धः सर्वसमन्तभद्रचर्यासंवाससमवसरणः । एतर्मपि मे कुलपुत्र प्रतिचित्तक्षणमनन्त- मध्यास्तथागता आभासमागच्छन्ति । सर्वेषां च मे तेषां तथागतानां सहदर्शनात् सर्वज्ञता- विद्युदवभासा आशयेऽवक्रान्ता अप्रतिलब्धपूर्वा अदृष्टपूर्वाः । न च समन्तभद्राया बोधि- सत्वचर्याया उच्चलामि । तत्कस्य हेतोः ? अनन्तमध्यनिर्देश एष सर्वज्ञताविंधुदवभास- प्रतिलम्भः ॥ अथ खलु समन्तसत्त्वत्राणोजःश्री रात्रिदेवता तस्यां वेलायां तमेव सर्वलोकाभिमुख- जगद्विनयनिदर्शनं बोधिसत्त्वविमोक्षं भूयस्या मात्रया प्रदर्शयमाना बुद्धाधिष्ठानेन सुधनं श्रेष्ठिदारकं गाथाभिरध्यभाषत- शृणु सूधना धचनमेतु ममा गम्भीर दुर्दश दुरावगहम् । सर्वत्रियध्वतलभेदनयं धर्माभमण्डलसमन्तप्रभम् ।। ३०॥ यथ संभुत प्रथम चित्तु ममा बोधाय बुद्धगुणप्रार्थनया । यथ बोधिविमोक्षु अयु लब्धु मया एतं शृणोहि प्रविभागनयम् ॥ ३१ ॥ इतु बुद्धक्षेत्रपरमाणुरजःसमकल्पपूर्वतु परेण ततः । वैरोचनधजप्रदीपशिरी अत्र लोकधातु विपुला विमला ॥ ३२ ।। कल्पो अभू निरजमण्डलु यो अच्छिन्नु यत्र जिनवंशु अभूत् । तस्मिन् सुमेरुपरमाणुसमा उपपधिपू दशबला अनिधा ॥ ३३ ॥ तस्मिन् समन्तरतनार्चिशिरी गुणकेतुराज प्रथमः सुगतः। धर्मध्वजः शिरिसुमेरु जिनो गुणकेसरीवर चतुर्थ जिनः ॥ ३४ ॥ जिनु शान्तिराज समितायुरयो यशपर्वतो गुणसुमेरुशिरी । जिनभास्करः शशिमुखो भगवानेते दश प्रथम अत्र नये ॥ ३५ ॥ गगनालयो जिनु समन्तप्रभो दिशसंभवः स्मृतिसमुद्रमुखः । अभ्युद्गता जिनु सुमेरुशिरी धर्मार्चिपर्वतशिरी सुगतः ।। ३६ ॥ 15 20 25 30 गण्ड.२८ ·10 गण्डव्यूहसूत्रम्। पभोगतो नक्मु कारुणिको जिनु धर्मधातुकुसुमो दशमः । बुद्धोसमुद्र परिदीपयतो एपा दशा द्वितिय अत्र नये ।। ३७ ।। प्रमकेतुराजमति ज्ञानमति चित्रार्य इन्द्रशिरि देवमति । जिनु वेगराजगति ज्ञानशिरी अवमासराज प्रभकेतुशिरी ॥ ३८ ॥ विक्रान्तदेवगति नाम जिनो तय धर्मधातुपदुमो दशमः । एव नयं विपुल दर्शयतो तृतिया दशा भवति अन नये ॥ ३९ ॥ रसार्चिपर्वतशिरी भगवास्तदनन्तरं गुणसमुद्रशिरी । धर्मप्रमो पटुमगर्भशिरी गतिचन्द्रनेत्रनयनः सुगतः ॥ ४० ॥ गन्धप्रभो मणिसुमेरुशिरी गन्धर्वकायु प्रमराजः * * / मणिगर्भराज शिरितेजवती दशमो जिनः प्रशमरूपगतिः ॥ ११ ॥ तदनन्तर विपुलबुद्धि जिनो रतनप्रभो गगनमेघशिरी। बालक्षणः शिरि बभूव जिनो व्रतमण्डलश्च स्वशरीरप्रमः ॥ ४२ ॥ नारायणक्त सुमेरुशिरी गुणचक्रमालशिरिराज जिनः । अपराजितनतमजो भगवान् द्रुमपर्वतो दशभु तेप निमः ॥ ४३ ॥ सालेन्द्रराजशिरिगर्मु जिनो लोकेन्द्रकायप्रतिभासप्रभः । अभ्युद्गतप्रभशिरी भगवान् विरजप्रभो धरणितेजशिरी ॥ १४ ॥ गम्भीरधर्मगुंगराजशिरी जिनु धर्मसागरनि?पमतिः । मेरुध्वजः शिरिप्रभातमतिर्दशमो जिनो रतनराजशिरिः ॥ ४५ ॥ ब्रह्मप्रभो गगनघोप जिनम्तुथ धर्मधातुप्रतिमासशिरिः । आलोकमण्डलप्रभो भगवान् दशमेदज्ञानप्रभातुमतिः ॥ १६ ॥ गगनप्रदीप अभिरामशिरी वैरोचनप्रभशिरी सुगतः । पुण्यप्रभासशिरि शान्तशिरी दशमो महाकरणमेघशिरी ॥ ४७ ।। तथताप्रभो बलप्रभासमतिः सर्गजगाभिमुखरूप जिनः । अभ्युद्गतामु अभु तत्र जिनस्तदनन्तरं समशरीर जिनः ॥ १८ ॥ धर्मोद्गतोऽथ स अभूसुगतस्तदनन्तरं अनिलयेगशिरी । शूरध्वजो रतनगानशिरी दशमलियध्वप्रतिभासप्रमः ॥ १९ ॥ प्रणिधानसागरप्रभासशिरी बनाशयो गिरिशिरी द्वितियः । हत्तीयो जिनो हरिसुरुशिरी स्मृतिकेतुराजशिरि धर्ममतिः ॥ ५० ॥ प्रज्ञाप्रदीप प्रभातशिरी तदनन्तर विपुलबुद्धि जिनः । जिनु धर्मधातुनयनानिधर्मः समुद्रमतिज्ञानशिरिः ।। ५१ ॥ 25 1B राशि) प्रमाअभिरी. Sगा for तत्र, ·3 -३७.५८] ३७ समन्तसत्त्वत्राणोजाश्रीः । २१२ धर्मधरो रतनदानशिरि गुणचवालशिरि मेघु जिनः । क्षान्तिप्रदीपशिरि तेजवतिवेगप्रमः शमधघोषु जिनः ॥ ५२ ।। शान्तिध्वजो जगप्रदीपशिरि बुद्धो महाप्रणिधिवेगशिरि । अपराजितध्वजबलो भगवान् ज्ञानार्चिसागरशिरिश्च जिनः ॥ ५३ ॥ धर्मेश्वरो जिन असगमतिर्जगमन्त्रसागरनिर्घोपमतिः । सर्वखराङ्गरुतघोपशिरी वशवर्तियज्ञयशयष्टिमतिः ॥ ५४॥ दिशदेशआमुखजगो भगवान् सत्त्वाशयैः समशरीरिशिरिः । बुद्धो परार्थसविहारशिरी प्रकृतीशरीरशिरि भद्रजिनः ॥ ५५ ॥ एते जिना प्रमुख तत्र अभूदुपपछि ये जिन प्रदीपकराः । कल्पैः सुमेरुपरमाणुसमैः ये पूजिता जिनसमुद्रनये ।। तैर्बुद्धक्षेत्रपरमाणुसमैः कल्पैरुपपधिषु ये केचि जिनाः । ते सर्वि पूजित मया सुगता एतं विभोक्षनयमोतरिया ॥ ५७ ॥ कल्पाननन्त अह चीर्ण पुरा एतं विमोक्षनयु भावयती । त्वगपि श्रुणित्व प्रतिपय लघु प्रतिलप्स्यसे नयमिमं नचिरात् ॥ ५८ ॥ एतमहं कुलपुत्र सर्वलोकाभिमुखजगद्विनयनिदर्शनं बोधिसत्त्यविमोक्षं जानामि 115 किं मया शक्यमनन्तमध्यबोधिसत्वचर्यासागरनानाधिमुक्तिसंवासानां बोधिसत्त्वानां नाना- शयशरीराणां विविधेन्द्रियसागरपरिनिप्पनानां विचित्रबोधिसत्त्वप्रणिधानसुप्रतिविद्धानां चयाँ ज्ञातुं गुणान् वा वक्तुम् ॥ गच्छ कुलपुत्र, इयमिहेव बोधिमण्डे प्रशान्तरुतसागरवती नाम रात्रिदेवता, या गमानन्तरं ज्योतिर्बजमणिराजप्रतिमण्डितगर्भे पद्मासने निपण्णा दशरात्रिदेवतासंख्येयशत-20 सहस्रपरिवारा । तामुपसंक्रम्य परिपृच्छ-कथं बोधिसत्त्वेन बोधिसत्त्वचर्यायां शिक्षितव्यम् , कथं प्रतिपत्तव्यम् ॥ अथ खल सुधनः श्रेष्ठिदारकः समन्तसखत्राणोजःनियो रात्रिदेवतायाः पादौ शिरसाभिवन्ध समन्तसत्त्वत्राणोजःश्रियं रात्रिदेवतामनेकशतसहस्रकृत्यः प्रदक्षिणीकृत्य पुनः पुनरवलोक्य समन्तसत्त्वत्राणोजःनियो रात्रिदेवताया अन्तिकात् प्रक्रान्तः ॥ ३५॥ -- ·३८ प्रशान्तरतसागरवती। अथ खलु सुधन श्रेष्ठिदारक समन्तसत्यनाणोज थियो रानिदेवतायास्त सलोवा भिमुग्वजगद्विगयनिदर्शन बोधिसत्वमिमोक्ष भाग्यन् अवतरन् अधिमुच्यमानोऽप्रशायमान विपुठीर्वाण स्फरन् प्रसरन् वशीकुर्वन् अवभासयमान समवसरन् येन प्रशान्तस्तसागर 5 पती रानिदेवता तेनोपसकम्प प्रशान्तरतसागरवला रात्रिदेवताया पादौ शिरसाभिरम प्रशान्तस्तसागरवती रानिदेवतामनेकशतसहसकृत्य प्रदक्षिणीकृत्य प्रशान्तकृतसागरवस्या रानिदेवताया पुरत प्राञ्जलि स्थित्वा एतमाह- अहमार्य देवते अनुत्तराया सम्यक्सोध सप्रस्थित । सोऽह कल्याणमित्रमनिश्रयेण बोधिसत्त्वचर्याया शिक्षमाणो बोधिसत्वचर्या मस्तरन् बोधिसत्वचर्याया प्रतिपद्यमानो बोधिसत्वचर्याया प्रतिष्ठित सर्वज्ञताया निर्यात 10 मिच्छामि । तदस्य में आयें देवने कथ बोधिसत्त्वेन बोधिसत्वचर्याया शिक्षितन्यम् , कथ प्रतिपत्तन्यम् ॥ अथ खल प्रशान्तस्तसागरवती रानिदेवता सुधन श्रेष्टिदारकमेतदवोचत्- साधु साधु दुलपुत्र, यत्व कल्याणमित्रसनिश्नयेण बोधिसत्वचर्यासागर परिमार्गसि । अह कुलपुत्र विपुलप्रीतिवेगसमवचिचक्षणव्यूहस्य बोधिसत्यविमोक्षस्य लामिनी । सुधन आव- 15 किंकर्मासि देवते, किंविषयासि, किंप्रयोगा किंव्यवचारा क एतस्य विपुलप्रीतिवेगसमय चित्तक्षणव्यूहस्य बोधिसत्वनिमोक्षस्य विषय ? सा अयोचत्-मह कुलपुत्र चित्ताशय सागरपरिशुद्धिसमताप्रतिपन्ना सबलोरजोमलबिमलाभेद्यन्यूहसप्रतिपना अौरांप्रयुदा पारम्भचित्ता रत्रपर्वतगुणा ठकाराकम्प्यचित्ता अप्रतिष्ठितानालयचित्ता सर्वजगत्परि माणाभिमुखचित्ता सर्वबुद्धसमुद्रदर्शनावितृप्तचिचा सर्वबोधिसत्वबलाशयविशुद्धचित्ता La महाज्ञानाप्रभासव्यहस्मृतिसागरसनासचित्ता सित्त्वशोककान्तारसमतिक्रमणाय प्रतिपन्ना, सिषदु खदौर्मनस्यनिनिवर्तनायाभियुका, सर्वसत्त्वाना नामरूपशब्दगन्धरसस्पर्शसमुदा चारविनिवर्तनाय प्रतिपन्ना, सर्वसत्याना प्रियाप्रियविप्रयोगसप्रयोगदु खव्युपशमाय प्रतिपन्ना, सनसत्याना विषयप्रत्ययसमरसमोहदु खरिनिवर्तनप्रयुक्ता, विनिपतितसर्नसत्त्वप्रतिशरणभूता ससिससारसागसदु खनि सरणसदर्शनाभियुक्ता, सर्वसत्वाना जातिजरामरणशोकपरिदेव १० दु पदौर्मनस्योपायासपिनिवर्तनाय प्रतिपना, ससत्वानामनुत्तरतथागतसुद्धपरिनिष्पत्तये সলিঘলা, দয়ামানিলনবৰষ্টুৰেণাসলা কলা অলীণবানন zik निन्दामि, तेपा च धार्मिकी रक्षावरणगुप्ति सविदधामि । अनुपूर्वेण च तान् सर्वज्ञताया परिपाचयामि । यदुत महामवनविमानगताना सत्यानामनमिरति सजनयामि । तानि तानि ध दीर्मनस्यानि व्यपनपामि । सर्माभिनिवेशव्यापच्छेदाय साधर्मसभापरिहार्य छ धर्म देशयामि । मातापिताहभगिनीशतितारोहितसमधानगताना साना चिरमा सनातनहाना युद्धपोधिसत्यसमाधानप्रतिगभाय धर्म देशयामि । मायापुत्रसमाधानगतान Som 'मातृ ·. -३८.०] ३८ प्रशान्तरुतसागरवती। २२१ सत्त्वानां सर्वसंसाररतितृष्णाप्रहाणाय सर्वसत्त्वसमचित्ततायै महाकरुणाप्रतिलामाय धर्म देशयामि । अन्तरापणमध्यगतानां सत्त्वानामार्यसंघतथागतदर्शनसमवधानसमवसरणतायै धर्म देशयामि । भोगमदमत्तानां सत्त्वानां क्षान्तिपारमितापरिपूरणाय धर्म देशयामि । नृत्तगीतवाघाभिरतानां सत्त्वानां धर्मारामरसै धर्म देशयामि । विषयरतिगृद्धानां सत्त्वानां तथागतविषयसमवसरणतायै धर्म देशयामि । क्रोधाविष्टानां सत्त्वानां क्षान्तिपारमिता- 5 प्रतिष्ठापनतायै धर्म देशयामि । कुसीदानां सत्वानां वीर्यपारमितापरिशुद्धये धर्म देशयामि । विभ्रान्तचित्तानां सत्वानां तयागतध्यानपारमिताप्रतिलाभाय धर्म देशयामि । दृष्टिकृतगहन- प्रस्कनानां सत्वानामविद्यान्धकारपतितानां दृष्टिकृतगहनाविद्यान्धकारविनिवर्तनतायै धर्म देशयामि । दुष्प्रज्ञानां सत्त्वानां प्रज्ञापारमिताप्नतिलाभाय धर्म देशयामि । त्रैधातुकाभि- निविष्टानां सत्यानां संसारदुःखनिःसरणाय धर्म देशयामि । हीनाधिमुक्तानां सत्त्वानां 30 तथागतबोधिप्रणिधानपरिपूरये धर्म देशयामि । आत्महितप्रयुक्तानां सत्त्वानां सर्वसत्त्वहिता- वहनप्रणिधानपरिपूरये धर्म देशयामि । दुर्बलाध्याशयानां सत्त्वानां बोधिसत्वबलपारमिता- विशुद्धये धर्म देशयामि । अविद्यातमोन्धकारचेतसां सत्यानां योधिसत्त्वज्ञानपारमिताविशुद्धये धर्म देशयामि । विरूपकायानां सत्त्वानां तथागतरूपकायविशुद्धये धर्म देशयामि । विसंस्थितशरीराणां सत्त्वानामनुत्तरधर्मकायविशुद्धये धर्म देशयामि । दुर्वर्णानां सत्त्वानां 15 सूक्ष्मतयागतसुवर्णवर्णच्छवितायै काचिलिन्दिकसुखसंस्पर्शशरीरताविशुद्धये धर्म देशयामि । दुःखितानां सत्त्वानामत्यन्ततथागतसुखप्रतिलाभाय धर्म देशयामि । सुखितानां सत्त्वानां सर्वज्ञतासुखप्रतिलाभाय धर्म देशयामि । ग्लानानामातुराणां सत्त्वानां प्रतिभासोपमबोधि- सत्त्वकायपरिनिष्पत्तये धर्म देशयामि । विचित्ररतिप्रसक्तानां सत्त्वानां वोधिसत्वचर्यारति- प्रतिलाभाय धर्म देशयामि । दरिद्राणां सत्त्वानां बोधिसत्त्वधर्मनिधानकोशप्रतिलाभाय धर्म 20 देशयामि । उद्यानगतानों सत्वानां बुद्धधर्मपर्येष्ट्यभियोगाहेतुतायै धर्म देशयामि । मार्गगतानां सलोनां सर्वज्ञतामार्गप्रतिपत्तये धर्म देशयामि । ग्रामगतानां सत्त्वानां सर्वत्रैधातुकनिः- सरणतायै धर्म देशयामि । जनपदप्रदेशगतानां सत्त्वानां श्रावकप्रत्येकबोधिमार्गसमतिकमाय तथागतभूमिप्रतिष्ठापनतायै धर्म देशयामि । नगरगतानां सत्त्वानां धर्मराजनगरावभासनतायै धर्म देशयामि । विदिग्गतानां सत्त्वानां त्र्यध्वसमताज्ञानप्रतिलाभाय धर्म देशयामि |25 दिग्गतानां सत्त्वानां सर्वधर्मज्ञानाभिज्ञतायै धर्म देशयामि । एकान्तरागचरितानां सत्वाना- मशुभमुखन सर्वसंसाररतितृष्णाविनिवर्तनतायै धर्म देशयामि । दोपचरितानां सत्त्वानां महामैत्रीनयसागरावतरणतायै धर्म देशयामि । मोहचरितानां सत्त्वानां सर्वधर्ममुखसमुद्रप्रवि- चयज्ञानाभिज्ञतायै धर्म देशयामि । सममागचरितानां सत्वानां सर्वयानप्रणिधाननयसागर- वैशेषिकतायै धर्म देशयामि । संसारविपयरत्याशयानां सत्त्वानां संसारविषयरतिविनिवर्तनतायै 30 धर्म देशयानि । सर्वरांसारदुःखस्पृष्टानां सत्त्वानां सर्वसंसारदुःखानुपक्लिष्टतायै धर्म देशयामि । E । Sचित्रान्त. २S विरुपकानां. ३ S प्रयुक्तानां. ४ Bom. दुधर्म...सत्त्वानां.

·વર 5 आत्तमनस्का भवामि । अपि तु खल पुनरहुं कुलपुत्र संवदिग्विदिक्षु बोधिसत्वपर्षमण्डल- 15 विहारिणां नानाधर्मविमोक्षविनयविक्रीडितविषयाणां मानासर्वज्ञताद्वाराभिमुखानां नानाधर्म- पुनरपरं कुन्दपुत्र मगातो वैरोचनस्य उचमाहादसकूटाम्यां च प्रतिचित्तक्षणे गण्डव्यूहसूत्रम् । तथागतवैनयिकानां सत्यानामनुत्पादपदसंप्रकाशनलाये धर्म देशयामि । स्कन्धनिताशयाना सत्यानामनालयधर्मगोचरविहारतायै धर्म देशयामि । सलीनाशयानो सत्त्याना मार्गव्यूहविशेष- संप्रकाशनतायै धर्म देशयामि । अधिमानप्राप्तानां सावानां सर्वधर्मसमताशान्ति संप्रकार- यामि । मायाशाम्यविषयाशयानां सत्यानां बोधिसत्वाशयपरिशुद्धि संप्रकाशपामि ।। ' एवमहं कुलपुत्र सर्वसत्यान् धर्मदानेन संगृत्य सर्वदुःखदुर्गतिपयेभ्यो विनिवर्तमाना देवमनुष्यसंपत्तिसुखानि संदर्शयमाना त्रैधातुकादुचालयमाना सर्वज्ञताया प्रतिष्ठापयमानी विविधैदपायमुखैः परिपाचयमाना महाप्रीतिवेगसमुद्रावमासपतिलब्धा मोदामि, प्रमोदाम, समुद्रानवलोकयमाना नानाप्रणिधानचरितानां योधिसत्त्वानां मानाकायविशुद्धानां नाना- 10 प्रभामण्डलव्यूहानामनन्तवर्णरस्मिन्प्रभामण्डन्ट प्रमुञ्चमानानां नानासर्वज्ञतामयसागरप्रसृत- ज्ञानालोकानां नानासमाधिसमुदायतीर्णानां नानाविकुर्वितविषयाणां नानाखराङ्गरुतसागर- निर्घोषाणां नानाभरणविभूषितशरीराणां नानातथागतनयावतीर्णानां नानाक्षेत्रसमुन्द्रप्रसार- प्रश्नशरीराणां नानायुद्धसागरावतीर्णानां नानाप्रतिसंविनयसागरावतीर्णानां नानातयात विमोक्षज्ञानविषयावमासिताना नानाज्ञानसागरावभासप्रतिलब्धानां नानासमाधिसमुद्नप- धातुगगनव्यूहानां नानाभ्यूहगेधगगनस्फरणानां नानापर्षन्मण्डलसमुद्रव्यवलोकपितृणां नानाप्रीतिवेगळोकधातुसंनिपतितानां नानाबुद्धक्षेत्रप्रसरानुसृताना नानादिक्सागरसंनिपति- ताना तथागतसंप्रेषितानां नानातथागतपादमूहोचलितानां नानाबोधिसत्यगणपरिवाराणों नानाव्यूहमेयप्रवर्पणानां नानातथागतनयायतीणीनां नानातयागतधर्मसागरविचाराणां नाना ज्ञानसमुद्रावतीर्णानां नानाव्यूहगर्भावमासननिषण्णानां नानाप्रीतिवेगसमुद्रान् संजनयामि । ते नानाप्रीतिवेगसमुद्रसंजातास्तथागतपर्प-मण्डलसमुद्रानवतरन्ति पश्यन्ति विचारयन्ति । तेपो तथागतबलाप्रमाणतामनुविचिन्तयतां महाप्रीतियेगसमुद्राः संभवन्ति । अपि तु खल्लू पुनरहं कुलपुत्र भगवतो वैरोचनस्य लक्षणप्रतिमण्डितामचिन्त्य रूपकापपरिशुद्धिमयतरभाणा लमामि उदारप्रीतिप्रसादलामोयम् । प्रतिविरक्षणमनन्त- 25 मध्यवर्णसमुद्रसंदर्शनधर्मधानविपुलं प्रभासमण्डलमवलोक्यमाना चित्तक्षणे चित्तक्षणे महा- नीतियेगसमुदान प्रतिलभे ।। पुनरपरं कुलपुत्र भगवतो पैरोचनस्य झायादेकैकस्मादोमविवरादनन्तमध्यमुद्रक्षेत्र- परमाशुरजःसभान् महारदिमसमुद्रान् निश्चरमाणान् , एकको च रजासमरश्मिसमुद्रपरिवारा समुदधर्मधातुस्मरणां सर्वसत्वदुःखानि प्रशमयमानो इन चित्तपणे विचक्षणे महाप्रीतियेगसमुद्रान् प्रतिलभे ।। सयुद्धक्षेत्रपरमाणुनःसमान् सरिताधिःपर्वतमेधान निक्षरमाणान् सर्वधर्मधातुरकरणान् मा उदारान् गहाप्रीतिगसमुद्रान् प्रनिलभे ।। रश्मिमननरावृद्धक्षेत्रपरमाणु- ·10 -३८..] ३८ प्रशान्तस्तसागरवती। રરર पुनरपरं कुलपुत्र भगवतो वैरोचनस्य कायादेकैकस्माद्रोमविवरात् प्रतिचित्तक्षणं सर्वबुद्धक्षेत्रपरमाणुरजःसमवर्णान् नानागन्धररिममेघानिश्चरमाणान् सर्वबुद्धक्षेत्रस्फरणान् दृष्ट्वा उदारान् प्रीतिवेगसमुद्रान् प्रतिलभे ॥ पुनरपरं कुलपुत्र भगवतो वैरोचनस्य कार्य व्यवलोकयमाना प्रतिचित्तक्षणमेकैक- स्माल्लक्षणासर्वबुद्धक्षेत्रपरमाणुरज:समान् लक्षणमण्डितांस्तथागतविग्रहमेघान् निश्चरमाणान् । सर्वलोकधातुसमुद्रस्फरणान् दृष्ट्वा उदारान् महाप्रीतिवेगसमुद्रान् प्रतिलभे ॥ पुनरपरं कुलपुत्र भगवतो वैरोचनस्य कायादेकैकस्मादनुव्यञ्जनात्प्रतिचित्तक्षणं सर्वयुद्धक्षेत्रपरमाणुरजःसमानशील्यनुव्यञ्जनोज्ज्वलांस्तयागतनिर्मितकायमेघान् निश्चरमाणान् सर्वबुद्धक्षेत्रसमुद्रस्फरणान् सर्वतथागतधर्मचक्रनिर्घोषनिगर्जनान् दृष्ट्वा उदारान् महाप्रीति- वेगसमुद्रान् प्रतिलभे॥ पुनरपरं कुलपुत्र भगवतो वैरोचनस्य कायं व्यवलोकयमाना प्रतिचित्तक्षणमेकैक- स्माद्रोमविवरादनभिलाप्यबुद्धक्षेत्रपरमाणुरजःसमान् बुद्धविकुर्वितमेघान् सप्रथमचित्तो- त्पादान् सपटपारमितामार्गविशुद्धिज्यूहान् सबोधिसत्त्वभूम्याक्रमणविकुर्वितान् दृष्ट्वा उदारान् महाप्रीतिवेगसमुद्रान् प्रतिलभे ॥ पुनरपरं कुलपुत्र भगवतो वैरोचनस्य कायाप्रतिचित्तक्षणमेकैकस्माद्रोमविवरादनभि- 15 लाप्यबुद्धक्षेत्रपरमाणुरजःसमान् देवेन्द्रकायभेघान् निश्चरमाणान् सर्वलोकधातुस्फरणान् सदेवेन्द्रविकुर्वितान् देवेन्द्रकायसंदर्शनवैनयिकानां सत्त्वानामभिमुखं स्थित्वा धर्म देशयमानान् दृष्ट्या उदारान् महाप्रीतिवेगसमुद्रान् प्रतिलभे ॥ पुनरपरं कुलपुत्र भगवतो वैरोचनस्य कायात् प्रतिचित्तक्षणमेकैकस्माद्रोमविवरादनभि- लाप्यबुद्धक्षेत्रपरमाणुरजःसमानागेन्द्रकायमेघान् सनागेन्द्रविकुर्वितान् नागेन्द्रकायसंदर्शन- 20 वैनयिकानां सत्वानामभिमुखं स्थित्वा धर्म देशयमानान् दृष्ट्वा उदारान् महाप्रीतिवेगसमुद्रान् प्रतिलभामि ॥ पुनरपरं कुलपुत्र तस्य भगवतो वैरोचनस्य कार्य व्यवलोकयमाना प्रतिचित्तक्षण- मेकैकस्माद्रोमविवरादनभिलाप्यबुद्धक्षेत्रपरमाणुरजःसमान् यक्षेन्द्रकायमेघान् सयक्षेन्द्र- विकुर्वितान् सर्वधर्मधातुस्फरणान् यक्षेन्द्रकायसंदर्शनचैनयिकानां सत्त्वानामभिमुखं स्थित्वा 25 धर्म देशयमानान् दृष्ट्वा उदारान् महाप्रीतिवेगसमुद्रान् प्रतिलभे ।। पुनरपरं कुलपुत्र भगवतो वैरोचनस्य कार्य व्यवलोफयमाना प्रतिचित्तक्षणमेकैकस्मा- द्रोमविवरादनभिलाप्यबुद्धक्षेत्रपरमाणुरजःसमान् गन्धर्वेन्द्रकायमेघान् सगन्धर्वेन्द्रविकुर्वितान् सर्वधर्मधातुस्फरणान् गन्धर्वेन्द्रकायसंदर्शनवैनयिकानां सत्त्वानामभिमुखं स्थित्या धर्म देशयमानान् दृष्ट्वा उदारान् महाप्रीतिवेगसमुद्रान् प्रतिलभे ॥ १ Bom पुनरपर...प्रतिलभे. B 80 ·२२४ 5 गण्डन्यूएसूनम् । पुनरपर बुखपुर मगरतो वैरोचनस्य काय व्यायझयमाना प्रतिचित्तक्षणमकामा द्रोमनिरसदनमिलाप्यबुद्धक्षेत्रपरमाणुरज समानसुरेन्दकायमेधान्निश्चरमाणान् सासुरेऽपि पितानसुरेन्द्रकायसदर्दानीनयिकाना सत्रानामभिमुरा स्थिरता सर्वधर्मधानुगताना सत्वान धर्म देशयमानान् दृष्ट्वा उदारान् महाप्रीतिगसमुदान् प्रतिलथे । पुनरपर कुल्पुन मगनतो वेरोचनस्य काय व्यालोक्यमाना प्रतिवित्तक्षणमौरमा होमविशदनभिशष्यबुद्धक्षेत्रपरमाणुरज समान् गरटेन्द्रयायमैघानिश्चरमाणान् सगरुदेव निर्वितान् गरुडेन्द्रकायसदर्शनयिाना सर्ववर्मधातुगताना सत्यानामभिमुख स्थिता धर्म देशयमानान् दृष्ट्वा उदारान् महाप्रीतिरेगसमुद्रान् प्रति भे ॥ पुनरपर कुलपुत्र भगरतो वैरोचनस्य काय व्यागेश्यमाना प्रतिचित्तक्षणमोकामा- 10ोमनपादनभिलाप्ययुद्धक्षेत्रपरमाणुरज समान् किनरेन्द्रकायमेधान् निश्चरगाणान् सकिनरेड विकुर्वितान् फिनरेन्द्रकायसदर्शनविनयाना सत्याना धर्मधातुगताना सत्तानामभिमुख स्थित्वा धर्म देशममानान् दृष्ट्वा उदारान् महाप्रीतिरेगसमुद्रान् प्रतिदमे ॥ पुनरपर कुरुपुत्र भगतो वैरोचनस्य काय न्यारोमयमाना प्रतिचित्तक्षणमेकैकरमा द्रोमनिरपदनभिल्गप्पाक्षेत्रपरमाणुरज समान् महोरगेन्द्र कायमेधान् निश्चरमाणान् समहोर 15गेन्द्रतियुनितान् महोरगेन्दकायसदर्शनविनेयाना साधर्मधातुगताना सत्त्यानामभिमुख स्थित्रा धर्म देशयमानान् दृष्ट्वा उदारान् महामीतिरेगसमुद्रान् प्रति भे ।। पुनरपर कुपुत्र भगतो वैरोचनस्य काय व्ययठोकयमाना प्रतिचित्तक्षणमेकैकस्मा योमविपरदनभिप्ययुद्धक्षेत्रपरमाणुरज समान् मनुष्येन्द्रकायमेधान्निश्चरत समनुष्यन्द्र दुिर्वितान् मनुष्येन्द्रवायसदर्शनपिनेयाना धर्मधातुगताना सत्यानामभिमुख स्पित्यर धर्म देशममानान् दृष्ट्या उदारान् महाप्रीतिगसमुदान् प्रतिठभे । पुनरपर कुपुत्र भगरतो वैरोचनस्य काय व्यालोक्यमाना प्रतिचित्तक्षणमे कमा नामनिरादनमिलायसुद्धक्षेत्रपरमाणुरज समान ब्रह्मेन्द्रकायमेघानिश्वरत सरझे द्रनिर्षितान् नौद्रकायसदर्शनपिनेयाना सर्वधर्मधातुगताना सत्यानामभिमुख स्थित्वा ब्रह्मस्वररुतनिर्धारण धर्म देशयमानानदृष्ट्वा उदारान् धर्मधानविपुगश्चितक्षणे चित्तक्षणे सर्वज्ञतासहगतान् ॐ महाप्रीतिगसमुद्रान् प्रति भे॥ न च प्रतिम्धपूर्वान् प्रतिमे । नागिपूनधिगच्यापि । नापतीर्णपूर्वानय सरामि । न सुपूर्वान् सरामि । न पूर्वान् पश्यामि । न च अवपूर्शन शृणोमि । तपय हेतो । पिचापि धर्मयभारमणपरिझया धर्मा , एक क्षणाल्यापारतात पुनरनन्तमप्यनिर्देशा सर्मा। अपमस्य युपुत्र पिपुग्नीनिगममपित्तक्षण-यूहन्य बोधिसत्ताविमोशनपसमुद्र खारभाम । आप न मन तमय बलप रिमोदो धर्म पानुनयममुद्रातारणावाद ! अश्वय , ·-३८.०] ३८ प्रशान्तरुतसागरवती। २२५ एप विमोक्षः सर्वज्ञताचित्तोत्पादासंभिन्नत्वात् । अपर्यन्त एप विमोक्षो बोधिसत्त्वचक्षुर्विज्ञेय- त्वात् । अतुल एप विमोक्षोऽसभिन्नधर्मधातुनयतलस्फरणत्वात् । समन्तमुख एप विमोक्ष एकारम्वणसर्वविकुर्वितसमवसरणत्वात् । अमोघ एप विमोक्षः सर्वधर्मशरीराद्वयसमुदाचारत्वात्। अनुत्पन्न एष विमोक्षो मायोपमसमुदाचारत्वात् । प्रतिभासोपम एप विमोक्षो सर्वज्ञताप्रणि- धानप्रतिभाससंभूतत्वात् । निर्मितोपम एप विमोक्षो बोधिसत्त्वचर्यासुनिर्मितत्वात् । महा- 5 पृथिवीसदृश एप विमोक्षः सर्वजगत्प्रतिशरणत्वात् । अप्स्कन्धोपम एप विमोक्षः सर्वजग- न्महाकरुणाभिष्यन्दनतया । तेजःस्कन्धोपम एप विमोक्षः सर्वसत्त्वतृष्णानेहपर्यादानतया । वायुस्कन्धोपम एप विमोक्षः सर्वसत्त्वसर्वज्ञताप्रतिष्ठापनतया । सागरोपम एप विमोक्षः सर्वजगद्गुणालंकारालयत्वात् । मेरुपर्वतराजोपम एप विमोक्षः सर्वधर्मज्ञानरनसमुद्राभ्युद्गतत्वात् । व्यूहनयवातमण्डलसदृश एप विमोक्षः सर्वधर्मविमोक्षविधिव्यूहनतया । गगनोपम एप 10 विमोक्षत्रध्वप्राप्तसर्वतथागतविकुर्वितावकाशत्वात् । महामेघोपम एप विमोक्षः सर्वसत्वाभि- मुखधर्ममेघाभिप्रवर्पणत्वात् । आदित्योपम एप विमोक्षः सर्वसत्ताज्ञानतमोन्धकारविधमनतया । चन्द्रोपम एप विमोक्षो महापुण्यज्ञानसमुद्रसुसमार्जितत्वात् । तथागतोपम एप विमोक्षः सर्वत्रानुगतत्वात् । स्वच्छायोपम एप विमोक्षः कर्मधर्मसुनिर्मितत्वात् । प्रतिश्रुत्कोपम एप विमोक्षो ययाधिमुक्कसर्वधर्मनिर्घोपनिगर्जनतया । प्रतिभासोपम एप विमोक्षो यथाशयसर्व-15 सत्वविज्ञापनतयों । द्रुमराजोपम एष विमोक्षः सर्वबुद्धविकुषितसंकुसुमितत्वात् । वज्रोपम एप विमोक्षोऽभेद्यधर्मत्वात् । चिन्ताराजमणिरोपम एप विमोक्षोऽनन्तमध्यविकुर्वितसमुद्रा- भिनिर्हरणतया। विमलगर्भमणिराजोपम एप विमोक्षः सर्वत्र्यध्वतथागतविकुर्वितविज्ञप्त्यनावरण- तया । नन्दिध्वजमणिरतोपम एप विमोक्षः सर्वबुद्धधर्मचक्रसमतानिर्घोषत्वात् । एवमपरि- माणोपमोपन्यासानुगमनिर्देशो बतायं कुलपुत्र विपुलप्रीतिवेगसंभवचित्तक्षणव्यूहो बोधिसत्त्व-20 विमोक्षः॥ अय खल सुधनः श्रेष्ठिदारकः प्रशान्तरुतसागरवती रात्रिदेवतामेतदवोचत्-कथं प्रतिपद्यमानस्य देवते बोधिसत्वस्य अयमेवरूपो विमोक्षः संपद्यते ! आह-दशेमे कुलपुत्र बोधिसत्त्वानां महासंभारा महावितानधर्मा महाविस्फारा महाद्युतयो महावभासा महाप्रभाव- भासा महाभागा महाविभागा महासंभवा महाविभवाः, येषु प्रतिपद्यमानानां बोधिसत्त्वाना-25 मयमेवंरूपो विमोक्षः संपद्यते । कतमे दश ? यदुत दानं बोधिसत्त्वस्य यथाशयसर्वसत्त्व- समुद्रसंतोषणप्रसृतं महावितानधर्मः । शीलं बोधिसत्त्वस्य सर्वतथागतगुणसमुद्रावतारप्रति- पत्तिप्रसृतं महावितानधर्मः । क्षान्तिर्बोधिसत्त्वस्य सर्वधर्मखभावनिभ्यप्तिप्रसृतं महा- वितानधर्मः । वीर्य बोधिसत्रस्य सर्वज्ञतासमारम्भाविवर्ल्सप्रसृतं महावितानधर्मः । ध्यानं बोधिसत्त्वस्य सर्वसत्वलेशप्रतापप्रशमनप्रसृतं महावितानधर्मः । प्रज्ञा बोधिसत्तस्य सर्वधर्म-30 समुदप्रज्ञाप्रसता महावितानधर्मः । उपायो बोधिसत्त्वस्य सर्वसत्त्वसमुद्रपरिपाकविनयप्रसृतो १B°विमा for "विमोक्ष. २Bom. महापुण्य...विज्ञापनतया. गण्ड.२२ B ·निमोक्ष सपद्यते, विशुध्यति सभाति सवर्धते समुदेति प्रादुर्भवति सर्तते सारीभवति दित । तत्र समतावमासध्वजो नाम कल्प तस्मिन् लोकधातौ सर्वरनगर्भरिचित्रामो प्रभा नाम बोधिमण्डदेवता अभूवम् । तया मे तस्य तथागतस्य अमिसबोधिविति [३८० २२६ गण्डन्यूहसूनम् । महावितानधर्म । प्रणिधान बोधिसत्वस्य सर्वक्षेत्रसमुद्रप्रसृतमपरान्तकोटीगतकल्पसर्वक्षेत्र बोधिसत्वचर्यापतरणतायै महापितानधर्म । बल बोधिसत्वस्य सर्वधर्मधातुनपसमुद्रप्रस्त सर्वक्षेत्रेषु प्रतिक्षणमभिसबोधिदर्शनाप्रतिप्रसन्धये महावितानधर्म । ज्ञान बोधिसतस्य तथागतबलप्रसृत त्र्यध्वसर्वधर्मानापरणज्ञानविज्ञसये महावितानधर्म । इमे पुलपुत्र दश । बोधिसत्त्याना महासमारा महावितानधर्मा , येषु प्रतिष्ठिताना बोधिसत्त्वानाम्यमेवरूपो विपुलीभवति परिनिप्पयते सतिष्ठते ।। सुधन आह-कियच्चिर सप्रस्थितासि देवते अनुत्तराया सम्यक्सबोधौ । सा ओचत्-~-अस्ति कुलपुत्र अस्य कुसुमतळगव्यूहालकारस्य लोकधातुसमुद्रस्य पूर्वेग 10 दशलोकधातुसमुदसहस्राण्यतिक्रम्य परेण सरत्नविमलप्रमान्यहो नाम लोकधातुसमुद्र तल मध्ये सर्वतथागतप्रभाप्रणिधिनिर्धापो नाम लोकधातुश । तस्य मध्ये कनकविमलप्रभा-यूहो नाम लोकधातु सरतमेघविचित्र अधोशेकधाता सरनहारजालसागरप्रतिष्ठित सर्वग धवन- मणिराजव्यूहशरीर कूटरगारपरिणाहसस्थानो विशुद्धोऽसक्लिष्ट दिन्यविमानभवनसेयसला 15 नाम बोधिमण्डोऽभूत् । तत्र भगवानविवर्त्यधर्मधातुनि|पो नाम तणागतोऽनुत्तरा सम्यक्स बोधिमभिसयुद्ध । अह च तेन कालेन तेन समयेन तस्मिन् बोधिवृक्षे पुण्यप्रदीपसपकेट दृष्ट्य अनुत्तराया सम्यक्सबोधौ वित्तमुत्पादितम् । तस्य च मे तथागतस्य सहदर्शनेन तथागतगुणसमुद्रावभासो नाम समाधि प्रतिलब्ध । तस्यानन्तर तस्मिन्नेव लोकधाती 20 समतसपूर्णश्रीगर्माया राजधान्या तत्रैव बोधिमण्डे धर्मद्रुमपर्वततेजो सबुद्ध । अह च ततश्शुत्वा तत्रैव बोधिमण्डे ज्ञानश्रीपुण्यप्रभा नाम रात्रिदेवता अभूवम् । तया मे तस्य भगवन्तो धर्मदुमपर्वततेजस्तथागतस्य धर्मचक्रप्रवर्तनविकुर्वित दृष्ट्वा सर्वजग सदर्शनसमतावभासविषयो नाम समाधि प्रा र तत्रैव बोधिमण्डे सर्वधर्म सागरनिर्घोषराजी नाम आगत तस में राहदर्शनेन सर्वधर्म 95 भूमिसपर्धनस्थानो नाम समाधि प्रतिलब्ध । तस्थानन्तर तत्रैव बोधिमण्डे रहरभिप्रदीप ध्वजराजो माम तथागत आरागित । तस्य में सहदर्शनेन समन्तवृक्षप्रम- मेघो नाम समाधि प्रतिलब्ध । तस्यान तर तत्रैय बोधिमण्डे गुणसुभेस्प्रभतेजो नाम सयागत आरागित । तस्य में सहदर्शनेन युद्धसमुद्रारभासो नाम सगाधि प्रतिलब्ध । तस्थान तर तर बोधिमण्डे धर्ममेघनिर्धोपरानो नाम तथागत आरागित । तस्य । ७० सहदर्शनेन धर्मसागरप्रदीपो नाम समाधि प्रति । तस्यानन्तर तर योधिमण्डे ज्ञानोकामासराजो नाम तथागत आरागितो देवकन्याभूतया । तस्य में सहदर्शनेन सिलदु राप्रशमनप्रतिभासप्रदीपो नाम समाथि प्रतिस्य । स्थानन्तर तर भोधि নাম বখানানি- ·-३८.०] ३८ प्रशान्तरतसागरवती । २२७ मण्डे धर्मविकुर्तितगध्वजश्रीर्नाम तयागत आरागितः । तम्य मे सहदर्शनेन त्र्यन्वतयागत- सप्रस्थानापमासगर्भो नाम समाधिः प्रतिलभ्यः । तस्यानन्तरं तत्रेर बोधिमण्डे धर्मप्रदीप- विक्रमज्ञानसिंहो नाम तयागत आरागितः । तस्य मे सहदर्शनेन सर्वलोकाप्रतिहतज्ञानचक- प्रभतेजो नाम समाधिः प्रतिलब्धः । तस्यानन्तरं तत्रैव वोधिमण्डे ज्ञानबलपर्वततेजो नाम तथागत आरागितः । तस्य मे सहदर्शनेन त्र्यपसर्वसाचचन्द्रियप्रभासो नाम समाधिः । प्रतिलब्धः। इति हि कुलपुन तस्मिन् समये मया कनकविमलप्रभे लोकधातौ तस्मिन् समन्तानभासघजकल्पे दशवुद्धक्षेत्रपरमाणुरज.समाः तथागता आरागिताः । केचिद्देवेन्द्र- भूतया केचिन्नागेन्द्रभूतया केचिद्यक्षेन्द्रभूतया केचिदन्वर्येन्द्रभूतया केचिदसुरेन्द्रभूतया केचिद्गरुडेन्द्रभूतया केचित्किनरेन्दभूतया केचिन्मदोरगेन्द्रभूतया कैचिन्मनुष्येन्द्रभूतया केचिद्ब्रह्मेन्द्रमूतया केचिद्देवभूतया केचिन्मनुष्यमूतया केचित्तीभूतया केचित्पुरुपभूतया 10 केचिदारकभूतया केचिद्दारिकाभूतया आरागिता. । सर्ने च मे तथागताः पूजिता यथा- सप्राप्तैः पूजापरिष्कारैः । सर्वे च ते तथागता उपस्थिताः । सर्वेषा च मे तेषा तथागताना धर्मदेशना श्रुता ॥ सा अह ततश्युत्वा तस्मिन्नेव लोकधातौ बुद्धक्षेत्रपरमाणुरज समान् कल्पान् बोधि- सत्त्वचयां चरित्वा ततथ्युत्ला इह कुसुमतलगर्भव्यूहालंकारे लोकधातुसमुद्रे अस्मिन् सहा- 15 लोकवातावुपपन्ना । तया मे भगवान् ऋकुच्छन्दस्तथागत आरागितः । तस्य च मे सहदर्शनेन सन्धिकारविरजप्रतिभासो नाम समाधिः प्रतिलब्ध । तस्यानन्तरं कनकमुनिस्तथागत आरागित. 1 तस्य च मे सहदर्शनेन सर्वक्षेत्रसागरावभासानुगतस्फरणो नाम समाधिः प्रतिलब्धः । तस्यानन्तर काश्यपस्तथागतः आरागितः । तस्य च मे सहदर्शनेन सर्वसत्त्व- मन्त्रसमुद्रनिगर्जनस्वरनिर्घोपो नाम समाधिः प्रतिलब्धः । तस्यानन्तरमय भगवान् 20 वैरोचनस्तथागत आरागित । तद्वोधिमण्डे तथागताभिसबोधिविकुर्वितमुखसमुद्रान् प्रतिचित्तक्षणे सदर्शयमानान् दृष्ट्वा मया एप विपुलप्रीतिवेगसभवचित्तक्षणव्यूहो वोधि- सत्वनिमोक्षः प्रतिलब्ध , यस्य सहप्रतिलम्भाद्दशबुद्धक्षेत्रानभिलाप्यानभिलाप्यपरमाणुरज- समान् सर्वधर्मधातुनयसमुद्रानवतीर्णा । तेषु च सर्वधर्मधातुनयसमुद्रान्तर्गतेषु सर्वबुद्धक्षेत्रेषु यानि सर्वपरमाणुरजासि, तेषु एकैकस्मिन् परमाणुरजसि दशानभिलाप्यबुद्धक्षेत्रपरमाणुरजः-25 समानि बुद्धक्षेत्राण्यवतीर्य पश्यामि । तेषु च सर्पक्षेत्रेवेककस्मिन् वुद्धक्षेत्रे भगवन्त वैरोचन बोधिमण्डयरगत प्रतिचित्तक्षणमभिसबोधिपिकुर्मित सदर्शयमानानेकैकेन च भिसनोधिनिकुर्तितेन सर्वधर्मधातुनयसागरान् स्फरन्त पश्यामि । तेपा च तथागताना- मेकैकस्य च तथागतस्य पादमूलगतमात्मान सजाने । ये च तेषु लोकधातुपु ते तथागता बोधिमण्डगता धर्म देशयन्ति, त स शृणोमि । ये च तेपा सर्वतथागताना निर्माणसमुद्राः 30 सरोमत्रिवरेभ्यो निश्चर्य धर्ममेघसमुद्रान् निगर्जमानान् नानाविकुर्वितानि सदर्शयमानान् १B ततो च्युता.

·त मण्डन्यूहसूत्रम्। सर्वधर्मधातुदिक्समुद्रान्तर्गतेषु क्षेत्रसमुदेषु सर्वलोकयातुवशेषु सर्वलोकधातुप्रसरेषु सर्वसत्त- सई प्रसरेप नानागत्युपपन्नेषु सत्ताशयवशेन नानासागतैर्मचक्र प्रवर्तयन्ति, संधारयामि, प्रतिपये, निघ्यापामि । सर्वार्षपदम्यवनोदहवेगविक्रममा धारण्या उद्गुहामि सर्वधर्ममण्डलविशुद्धिगर्भानुगमया प्रज्ञया परिशोधयामि । सर्वधर्मसागरप्रविचयाभिज्ञया गानु. 5 गच्छामि । त्र्यध्यविपुलया बुद्ध्या स्मरामि । तथागतसमतानुगामिन्या प्रज्ञया सामीकरोमि । सर्वधर्मनयानमिनिहरामि । सर्वधर्ममेधेषु सूत्रान्तमेधानभिनिर्हरामि । सर्वसूत्रान्तभेधेषु धर्म समुद्रान् परिसंस्थापयामि । सर्वधर्मसमुद्रेषु धर्मपरिवर्तान् समवसरानि । सर्वधर्मपरिवर्तेषु धर्ममेघान् संजाने । सर्वधर्ममेघेषु धर्मोमीन् संजनयामि । सर्वधर्मोमिषु धर्मप्रीतिवेगसागरान् प्रतिलभे । सर्वधर्मप्रीतिवेगसागरेषु भूमिप्रतिलम्भवेगानभिनिहरामि । सर्वभूमिवेगेषु समाधि 10 समुद्रवेगानभिनिहरामि । सर्वसमाधिसमुद्रमेधेषु युद्धदर्शनसमुद्रान् प्रतिलभे । सर्वबुद्धदर्शन- समुदेश्वरमाससमुदान् प्रतिलभे । सर्वावभाससमुदेषु व्यध्वज्ञानमण्डलभूमीः परिसस्थापयानि अनन्तमभ्यदिवसागरस्करणयोगेन, अप्रमेयतथागतपूर्वान्तचर्यासमुद्रावतरणयोगेन, अप्रमेय- तथागतपूर्वयोगसमुद्रज्ञानावभासयोगेन, अप्रमेयतयागतज्ञानालोक्पतिलम्भयोगेन, अप्रमेय- तथागतशीलमण्डलपरिशुख्यवभासयोगेन, अप्रमेयतथागतशान्तिभूमिपरिशोधनयोगेन, अप्रमेय- 15 तथागतमहावीर्यवेगविवर्धनवित्रामज्ञानावभासप्रतिलम्भयोगेन, अप्रमेयतथागतध्यानमण्डल- ध्यानागमसमुद्रपरिशुद्धिप्रयोगारमासप्रतिलम्मयोगेन, अप्रमेयतयागतप्रज्ञापारमितानयसागर- परिशुद्धिविज्ञध्ययभासयोगेन, अप्रमेयतथागतोपायकौशल्यपारमितामयसमुद्रावतरणयोगेन, अप्रमेयतथागतप्रणिधानपारमितामयसमुद्रावतरणयोगेन, अप्रमेयतथागतपुण्यज्ञानबलपारमिता सवर्धनसवसनज्ञानप्रतिलम्भयोगेन, अप्रमेयतथागतज्ञानपारमितानयसागरविचारप्रलम्भयोगेन, 30 अप्रमेयतथागतपूर्वबोधिसत्वभूम्याक्रमणज्ञानावमासप्रतिसम्भयोगेन, अप्रमेयतयागतभूम्या- कमणसघिविकुर्वितकल्पसागरसयसनयोगेन, अप्रमेयतयागतपूर्वबोधिसत्वभूमिमण्डलारमण- योगेन, अप्रमेयतयागतबोधिसत्त्वभूमिसबसनयोगेन, अप्रमेयतथागतबोधिसत्त्वभूमिपरिशोधन- योगेन, अप्रभयतभागतज्ञानसागरविचारणयोगेन, अग्नमेयतयागतज्ञानायभासप्रतिलाभयोगेन, अप्रमेयतथागतयोधिसत्त्वमूताशेपपूर्वयुद्धदर्शनानुबन्धविज्ञप्तियोगेन, अप्रमेयतयागतयोधिसत्य- भूताशेपर्वयुद्धसमुद्रदर्शनकल्पसमुद्रसपासयोगेन, अप्रमेयतयागतपूर्ववोधिसत्वभूताशेपक्षेत्र समुद्रस्फरणकापाभिनिर्हारज्ञानावभासप्रतिलाभयोगेन,अप्रमेयतथागतविपुलपूर्वबोधिसत्वचर्या- नवशेषधर्मधातुस्फरणयोगेन,अप्रमेपतथागतपूर्वबोधिसत्त्यचर्यानानोपायसुखसर्वसत्वपरिपाचन- ग्नियसदर्शनयोगेन, अप्रगेयतथागतसदेिक्समुद्रानवशेषप्रमाप्रसरस्फरणयोगेन, अप्रमेयतथा- गतसायाभिमुग्ववियुर्वितसदर्शनयोगेन, अप्रमेयतथागतभूम्याक्रमणज्ञानावभासयोगेन, अप्रमेय 80 तथागवामिसबोधिनियुणानामासप्रतिलाभयोगेन, अप्रमेयतयागतधर्मचरप्रवर्तन- धर्ममेधानपशेषसंप्रतीन्छनसधारणयोगेन, अप्रमेयतथागतलक्षणसमुद्रविज्ञप्तिज्ञानाप्रभासप्रति- गभयोगेन, अनमेपतधागतकायसमुदसमुदाचारविनत्यरमासप्रतिटामयोगेन, अप्रमेयतथागत 15 , ·२२९ , १८.४] ३८ प्रशान्तरुतसागरवती। विपुलविषयज्ञानावभासप्रतिलाभयोगेन । तेषां च तमागतानां प्रतिचित्तक्षणं प्रभमचित्तो. त्पादमादाय यावत्सद्धर्मान्तर्धानं सर्वमवतरामि ॥ यत्पुनरेवं वदसि-कियच्चिरप्रतिलब्धस्त्वयायं विपुलप्रीतिवेगसंभवचित्तक्षणव्यूहो बोधिसत्त्वविमोक्ष इति । यन्मया विबुद्धक्षेत्रपरमाणुरजःसमानां बुद्धकल्पानां परेण कनकविमलप्रभायां लोकधातौ पुण्यप्रदीपसंपत्समन्तकेतुप्रभा बोधिवृक्षदेवता अभूत् , तया । अवैवर्त्यधर्मधातुनि?पस्य तथागतस्य धर्मदेशनां श्रुत्वा अनुत्तरायां सम्यक्संबोधौ चित्त- मुत्पाथ तान् विबुद्धक्षेत्रपरमाणुरजःसमान् कल्पान् बोधिसत्त्वचयां चरित्वा इह सहायां लोकधातावुपपद्य ऋकुच्छन्दप्रमुखाः शाक्यमुनिपर्यवसाना भद्रकल्पिकास्तथागता आरागिताः। अनागतांश्च सर्वानारागयिष्यामि । यह लोकधातौ, तथा सर्वलोकधातुष्वनागतान् बुद्ध- वंशानारागयिष्यामि, पूजयिष्यामि | अद्यापि हि कुलपुत्र सा कनकविमलप्रभा लोकधातु- 10 स्तिष्ठति अच्छिन्नबुद्धवंशः। तस्मात्तर्हि कुलपुत्र इह नये महता बोधिसत्त्वविक्रमेण प्रयोक्तव्यम् ॥ अप खलु प्रशान्तरुतसागरवती रात्रिदेवता तस्यां वेलायामेतमेव विपुलप्रीतिवेग- संभवचित्तक्षणव्यूह बोधिसत्त्वविमोक्षं भूयस्या मात्रया प्रदर्शयमाना सुधनं श्रेष्ठिदारकं गाथाभिरध्यभापत- शशु सूधना वचनमेतु ममा यथयं विमोक्ष प्रतिलब्धु शुभम् । श्रुत्वा च प्रीतिबल संजनिया एतं विमोक्षनयमोतरहि ॥ १॥ बहु करपसागर पुरा चरिता चित्ताशयं खकु विशोधयति । अधिमुक्तियेग विपुलां जनिया सर्वज्ञज्ञाननगराभिमुखम् ॥ २॥ श्रुत्वा त्रियध्वपरमा सुगता- नधिमुक्ति तेषु विपुलां जनिय । सर्वेः सुखैः सपरिवार मया ते उपस्थिताः सबहुकल्पशतान् ॥ ३॥ दृष्ट्वा मया पुरिमकाः सुगताः संपूजिता जनहिताय चरन् । धर्मश्च मे निरुपमोऽयु श्रुतः प्रीतिबलं विपुलं संजनिया ॥४॥ 15 20 25 39 ·२३० 10 ३८५० गण्डव्यूइस्त्रम् । माता पिता गुरुननः सनतं मय सापता हितमुखेन तदा। उपस्सान गौरपस्थिताय कृतं एतं विमोक्षनयमोतरमाणा ॥ ५ ॥ जीर्णातुरा धनविहीन नरा विकलेन्द्रिया दुखि अनाप बह। ते मे सुखे स्थरिय मैत्रमना सुधना सनाथ कृत जातिशतान् ॥ ६॥ সারিবদ্ধভশন। सिटिपा हि परशनुभयात् । विविधैर्भयर्भवसमुदगता मय नायिता विचरतीय पुरा ॥ ७ ॥ केशप्रतापित सदा त्रिभव में प्रभावित तपा अशुभैः। संसारपर्वतप्रपातयता मय त्रायिता भवगतीपु प्रजा॥८॥ ये दुःखदुर्गतिप्रपातभयाः तीना निरन्तरखरा सुबह। जातीजरामरणरोगभया लोके मया शमित ते निखिला ॥९॥ संसारतीत्रदुससंशमनं सलान सर्वसुखसंजननम् । अत्यन्तबुदसुखसंजननं अपरान्तकल्प प्रणिधानु मम ॥१०॥ एतमहं कुलपुत्र विपुलप्रीतिवेगसंभवचित्तक्षणव्यूह बोधिसत्वविमोक्षं जानामि । कि मया शक्यं सर्वधर्मधातुनयसागरावतीर्णानां बोधिसमानामाव्यात्मिकबाह्यनिरवशेषदुःख- चिप्रमुक्तानां सर्वकल्पसंशागतवानप्रतिलब्धागा सर्वलोकयातुसमुद्रसंभवविविज्ञानकुशलाना पा ज्ञातुं गुणान् या मक्तम् । गन्छ मुलपुत्र, इयमिडेय बौधिमण्डे भगवतो वैरोचनस्य पन्भण्डले सर्वनगररक्षा- ॐ संभवतेजःशीर्नाम रात्रिदेवता । तामुपसंक्रम्य परिपृच्छ-कयं बोधिसत्त्वेन बोधिसत्वचर्याया शिक्षितव्यम् , कार्य प्रतिपत्तव्यम् ॥ 15 20 21 Som. : Som.विभद

·{३८.१८-
धुत्य अनेकशतसहस्रकृत्यः प्रदक्षिणीकृत्य पुनः पुनरवलोक्य प्रशान्तरुतसागरवाया
गण्डन्यूहसूमम्।
समोपमं लोकामिमं विदित्या
बुद्धांश्च सर्वान् प्रतिभासाल्पान्।
धर्मान् प्रतिश्रुषसमानदोषा-
नसजमाना जगति प्रवर्तसे ॥ १८ ॥
ज्यध्यस्थितस्यापि जनस्य देवि
प्रतिक्षणं दर्शयति स्वकायम् ।
द्वयंप्रवृत्तिन च तेऽस्ति चित्ते
धर्म वदस्येव च सर्वदिक्षु ॥ १९ ॥
रजस्यनन्ता हि महासमुद्रा
तयामिताः सस्वमहासमुद्राः ।।
अनन्तमभ्या सुगतार्णवाश्च
विमोक्षचर्यस्य हि गोचरस्ते ॥ २० ॥
अथ खल सुधनः श्रेष्ठिदारकः प्रशान्तरतसागरखती रात्रिदेवतामाभिर्गायाभिरभि-
10
15 रानिदेवताया अन्तिकायकान्तः ॥ ३६॥

·5 ३९ सर्वनगररक्षासंभवतेजाथीः । अथ खल सुधन श्रेष्ठिदारकस्त पिपुलप्रीतिवेगसभवचित्तक्षणव्यूह बोधिसत्व- विमोक्ष भाग्यन् सभावयन् प्रशान्तरुतसागरवत्या रानिदेवताया अपादानुशासनीमनुस्मरन् , निगमयन्, एकैकपदव्यञ्जनानेकनयाप्रमाणाशय धर्मतानयज्ञानमनुस्मरन् , स्मृतावुप- निवधन्, मत्या प्रविचिन्वन् , गत्या अनुगच्छन् , बुद्ध्या विपुलीकुर्वन् , कायेन स्पृष्ट्वा विहरन्, अनतरन्, अनुप्रविशन्, अनुपूर्वेण येन सर्वनगररक्षासमतेज श्री रात्रिदेवता तेनोप- सक्रान्त । सोऽपश्यत् सर्वनगररक्षासभवतेज श्रिय रात्रिदेवता सर्वनगरभवनप्रभासमणि- राजगर्भमहापद्मासने निषण्णामनभिलाप्यरात्रिदेवतापरिवारा सर्वदिक्सत्त्वजगदमिमुखेन कापेन सर्वजगद्पसमेन कायेन सर्वसत्त्वाभिमुखेन कायेन सर्वजगदनुलिसन कायेन सर्वजगत्समशरीरेण कायेन सजगदभ्युद्गतेन कायेन सर्वजगत्परिपाकग्नियाकूलेन कायेन 10 समन्तदिनिगर्जनेन कायेन सर्वजगदसक्रान्तेन कायेन सावरणात्यन्तसमुद्घाटितेन कायेन तथागतसमावेन कायेन सर्वजगद्विनयनिष्ठापर्यवसानेन कायेन ॥ दृष्ट्वा च तुष्ट उदग्र आत्तमना प्रमुदित प्रीतिसौमनस्यजात सर्वनगररक्षासभरतेज - श्रियो रात्रिदेवताया पादौ शिरसाभिनन्य सर्वनगररक्षासभवतेज श्रिय रानिदेवतामनेक शतसहस्रकृत्व प्रदक्षिणीकृत्य निगररक्षासभरतेज श्रियो रानिदेवताया पुरत प्राञ्जलि 15 स्थित्वा एषमाह-अह खलु देवते अनुत्तराया सम्यक्सबोधौ सप्रस्थित । तद्वदख मे देवते कथ बोधिसत्त्वो बोधिसत्त्वचर्याया चरन्नुपकारीभूतो भवति सत्त्वानाम् । कथ च सत्त्वाननुत्त- रेण सग्रहेण सगृह्णाति । कथ बोधिसत्वस्तथागतानुज्ञातो वोधिसत्वकर्मणि प्रयुक्तो भवति, यथाप्रयुक्तस्य चोधिसत्त्वस्य आसन्नो भाति धर्मराज । एवमुक्ते सनिगररक्षासभवतेज श्री रात्रिदेवता सुधन श्रेष्ठिदारकमेतदवोचत्-साधु साधु कुलपुत्र, यस्त्व सर्वजगत्परिपाक- 20 विनयनिष्ठागमनतायै सत्तथागतवशसधारणप्रयोगनिष्ठागमनतायै सदिक्प्रसरस्फरणज्ञान- प्रयोगतायै सर्वधर्मधातुनयसागरानतरणाभिमुखतायै आकाशसमतलानन्तज्ञानज्ञेयस्फरणतायै सर्वतथागतधर्मचक्रप्रतीच्छनसधारणतायै यथाशयसर्वजगसमुद्रधर्ममेघाभिप्रवर्पणचर्यानय परिपृच्छसि । अह कुलपुन मनोजरुतगम्भीरसुितिप्रवेशस्य बोधिसत्त्वविमोक्षस्य लाभिनी। सा खल्लु पुनरह बुलपुत्र अनेन निमोक्षेण समन्वागता असङ्गमहाधर्मभाणकपट्टवद्धाच्या-25 लम्बनप्रयोगा सर्वतयागतधर्मकोशविश्राणनप्रणिधाना महाफरणामैत्रीरप्रतिरब्धा सर्व सचमोधिचित्तप्रतिष्ठापनतायै सर्वसत्त्वार्थक्रियासपस्थिता अप्रतिप्रसन्धनोधिचित्तकुशाभूर सभारोपचयाय सर्वजगत्सारथिभूमिसप्रस्थिता सर्वसत्वाना सर्वज्ञतामार्गप्रतिष्ठापनताये, सबके धर्ममेघधर्मसूर्यसभवप्रयोगा अप्रमेयकुश मूलप्रभवसतलोकारभासनताय, सर्वजग- समचित्तप्रस्ताप्रतिप्रश्रब्धा जिगत्युशमूलाभिसस्कोरसमार्जनप्रयोगविज्ञानताय, विशुद्ध-10 चित्तप्रयोगा संकुशर्मपथप्रदक्षिणाततया सासरससार्थह पाय सास्सिता सर्वा- Bon समारो भिगम्बर ·२३४ गण्डव्यूहसूत्रम् । {३९.०- कुशल कर्मपथनहीणा सर्वसत्यकुशलधर्मप्रतिष्ठापनकर्मप्रयोगा सर्वसावक्षेमपतिसंप्रदर्शन प्रयोगा सर्वसत्वयानव्यूहपूर्वनामसपस्थिता सकुशलधर्माचरणसर्वसत्त्वप्रतिष्ठापनाप्रयोग सर्वकल्याणमित्राभेद्योपचरणाभिराधनसंप्रस्थिता सर्वसत्तथागत शासनप्रतिष्ठापनप्रयोगा धर्म- दानपूर्वगमसर्वशुक्लधर्मसमारम्भप्रयोगा सर्वज्ञताचित्तोत्पादाभिजातढाभेवाशया वजनारायण- गर्मढयुद्धबलारम्वणविपुलचित्तमण्डला कल्याणमित्रमुपनिनिस बिहरामि । सबैलेशकर्मा- घरणपर्वतविकिरणचित्ता सर्वज्ञतासंभारसमारम्भा सर्वशुक्लधर्मसमर्जनप्रयोगा अनन्तमध्यसर्व- ज्ञताभिमुखारम्बणचेतनाप्रयोगप्रयुक्ता। सा खलु पुनरहं कुलपुत्र एवंरूपं सर्वसत्वविज्ञापनं धर्मालोकमुखं परिशोधयमाना कुशलमूलोपचयसमारप्रत्युपस्थितां दशभिराकारैर्धर्मधातुं व्यवलोकयामि अनुगष्छामि 10 प्रसारामि । कतमैर्दशभिः यदुत अप्रमेयं धर्मधातुमनुगच्छामि विपुलज्ञानालोकप्रतिलाभेन । अनन्तमध्यधर्मधातुमनुगच्छामि सर्वतयागतविकर्षितविज्ञप्तये । अपर्यन्तधर्मधातुमनुगच्छामि सर्वबुद्धक्षेत्राक्रमणतथागतपूजोपस्थानपरिपूरये । असीमाप्राप्तं धर्मधातुमरतरामि सर्वलोकधातु- समुद्रेषु बोधिसत्त्वचर्यासंदर्शनतायै । अव्यवच्छिन्न धर्मधातुमवतरामि असभिन्नतथागत ज्ञान- मण्डलावतरणतायै । एकोतीभावगतं धर्मधातुमक्सरामि यथाशयसर्वसत्त्वविज्ञपनतथागत- 15 स्वरमण्डलावतरणतायै । खभावविभलं धर्मधातुमवतररामि सर्वजगद्विननिष्ठागतपूर्वप्रणिधान- निष्ठावतरणतायै । सर्वजगत्समतानुगतं धर्मधातुमवतरामि समन्तभद्रबोधिसत्वचर्याप्रसर- प्रवेशाय । एकालंकारं सर्वधर्मधातुमयतरामि समन्तभद्रबोधिसत्त्वचर्याविकुर्वितालंकाराय- तरणतायै । अघिनौशनं धर्मधातुमवतरामि सर्वकुशलधर्मधातुस्फरणविशुद्ध्यविनाशधर्मतायै । एमिरई कुलपुत्र दशभिराकारैः सर्वधर्मधातुं व्यवलोकयामि अनुगच्छामि प्रसरानि 20 सकुशलमूलसंभारोपचयाय बुद्धमाहात्म्यावतरणतायै अचिन्मयुद्धविषयानुगमाय ॥ पुनरपरं कुठपुत्र अहमेवे तथागतमाहात्म्यानुगतैर्गनसिकारैर्दशमिर्धारणीमण्डलपरि- वर्तसहनैः सत्त्वानां धर्म देशयामि । कतमैदशभिः यदुत सर्वधर्मसमुद्रसमवसरणेन च नाम्ना धारणीमण्डलेन । सर्वधर्माधिष्ठानेन च धारणीमण्डलेन । सर्वधर्ममेघसंप्रतीच्छनेन च धारणीमण्डन । सर्वतयागतस्मृतिप्रदीपेन च धारणमिण्डलेन । सर्वसत्त्वकर्मसमुद्रप्रदीप- As गर्भेण च धारणीमण्डलेन । सर्वपाननयसमुद्रविमलसमवसरणेन च धारणीमण्डलेन । सर्वतपागतनाभवमावर्तनिर्घोषेण च धारणीमण्डलेन । त्र्यध्वयुद्धपूर्वनिर्वाणप्रणिधानसागर- निर्देशसमवसरणेन च धारणीमण्डलेन । सर्वधर्माभिमुखावर्तयेगेन च धारणीमण्डलेन । सर्वज्ञताशप्रभेण च नाना धारणीमण्डलेन । एतानि च कुलपुत्र दश धारणीमण्डलानि प्रमुखं कृत्वा दशभिरिणीमण्डलपरिवर्तसहधैः सत्यानां धर्म देशयामि ॥ पुनरपरं कुलपुत्र श्रुतमय्या प्रज्ञया सत्यानां धर्म देशयामि, चिन्तामय्या मावनामय्या प्रज्ञया सत्त्वानों धर्म देशयामि । एकमपि भापरिवर्तमारभ्य सत्यानां धर्म देशपामि । Som. 'यम' २Bअधिष्ठान.

·- 15 । -३९..] ३९ सर्वनगररक्षासंभवतेजाश्रीः। सर्वभवसमुद्रपरिवर्तानप्यारभ्य सत्त्वानां धर्म देशयामि । एकस्यापि तथागतस्य नामचक्र- समुद्रमारभ्य धर्म देशयामि । एकमपि लोकधातुसमुद्रमारभ्य धर्म देशयामि । सर्वलोक- धातुसमुद्रानप्यारम्य धर्म देशयामि । एकमपि बुद्धव्याकरणसमुद्रमारभ्य धर्म देशयामि । सर्वतथागतव्याकरणसमुद्रानप्यारम्य धर्म देशयामि । एकमपि तथागतपर्पन्मण्डलसमुद्रमारभ्य । धर्म देशयामि । सर्वतथागतपर्पन्मण्डलसमुद्रानप्यारभ्य धर्म देशयामि । एकमपि तथागतधर्म- चक्रमारम्य धर्म देशयामि । सर्वतथागतधर्मचक्रसमुद्रानप्यारम्य धर्म देशयामि । एक्मपि सूत्रान्तमारभ्य धर्म देशयामि । सर्वतथागतधर्मचक्रसमवसरणानपि सूत्रान्तानारभ्य धर्म देशयामि । एकमपि तथागतपर्पन्मण्डलसंनिपातमारम्य धर्म देशयामि । सर्वतयागतपर्प- न्मण्डलसमुद्रानप्यारभ्य धर्म देशयामि । एकमपि सर्वज्ञताचित्तमारभ्य धर्म देशयामि । सर्वबोधि-10 चित्तागसमुद्रानप्यारभ्य धर्म देशयामि । एकमपि यानमारभ्य धर्म देशयामि । सर्वयान- निर्याणसमुद्रानप्यारभ्य धर्म देशयामि । एतत्प्रमुखैरहं कुलपुत्र अनभिलाप्पैर्देशनानया- मिनिह रैः सत्त्वानां धर्म देशयामि । एवमहं कुलपुत्र धर्मधातुनयासंभिन्नांस्तथागतसमुद्रा- नवतरमाणा सर्वसत्त्वानां धर्मदेशनया अनुत्तरधर्मसंग्रहं कुर्वाणा समन्तभद्रबोधिसत्वचर्या- परान्तकोटीगतान् कल्पसमुद्रान् संवसमाना एतन्मनोज्ञरुतगम्भीरविकुर्वितप्रवेशं बोधिसत्व- विमोक्षं भावयामि एकैकचित्तक्षणविवर्धनेन विमोक्षविपयभावनानयेन । एकैकेन च विमोक्षविषयभावनानयेन प्रतिचित्तक्षणं सर्वधर्मधातुं स्फरामि ।। सुधन आह---आश्चर्य देवते यावद्गम्भीर एप बोधिसत्त्वविमोक्षः। कियचिरप्रतिलब्धः त्वयायमार्ये बोधिसत्त्वविमोक्षः ? आह-भूतपूर्व कुलपुत्र अतीतेऽध्वनि लोकधातुपरिवर्त- परमाणुरजःसमानां कल्पानां परेण धर्मार्थिनगरमेघा नाम लोकधातुरभूत् चातुर्दीपलोक- 20 धातुपरमाणुरजःसमगन्धमणिसुमेरुजालप्रतिष्ठिता सर्वतयागतपूर्वप्रणिधाननिर्घोपपद्मसंधिव्यूहा सर्वसत्त्वकर्मरामुद्रसंभूतमणिराजसागरशरीरा महापद्मसंस्थाना विशुद्धसंश्लिष्टा सुमेरुपरमाणुरजः- समपुष्पचक्रवालपरिवृता सुमेरुपरमाणुरजःसमगन्धमणिसुमेर्वभ्युद्गतालंकारा सुमेरुपरमाणुरजः- सममहाचातुर्दीपिकालंकारा । एकैकस्यां चातुर्दीपिकायामनमिलाप्यानभिलाप्यनगरकोटी- नियुतशतसहस्राण्यभूवन् । तस्यां खलु कुलपुत्र लोकधाती विमलप्रभो नाम कल्पोऽभूत् सुमेरुपरमाणुरजः- समतयागतप्रभवः । तस्यां च धर्माधिनगरमेघायां लोकधाती मध्यमा विचिनप्वजा नाम चातुीपिकाभूत् । तस्या मध्ये समन्तरतकुमुमप्रभा नाम राजधान्यमूत् । तस्या राजधान्या नातिदूरे धर्मराजभवनप्रतिभासो नाम योधिमण्डोऽभूत् । तत्र बोधिमण्डे सर्वधर्मसागर- निर्घोपप्रभराजो नाम तयागत उदपादि तेरो मुमेरुपरमागुरजःसमानां तयागतानां प्रथम- कत्सिकः । तेन च समयेन रिमलयमानुप्रभो नाम राजा अभूत् चक्रवर्ती । तेन तस्य 2 भगातः सर्वधर्मसागरनिर्घोपप्रभरातस्तथागतस्यान्तिकात् सर्वधर्मसागरो नाम सूत्रान्त उद्गृहीतः । उद्गुदा च धर्मचक्रमनुप्रयर्तितम् । परिनिर्वतस्य च प्रमजित्याशासनं संधारि- 25 ·10 २३६ गण्डगृहसूत्रम् । तम् । शासनान्तर्धानकाले च सहप्रधा मिन्ने शासने ददानपशतभिन्नायां धर्मदेशनाया- गनन्तरकल्पकपाये प्रत्युपस्थिते सर्वकमीशावरणावृताना सत्यानां कलहपिमहविवाद- मापन्नानां भिक्षणां च बुद्धशासनगुणानर्यिकानां विषयरतिपरायणानां राजचौरकयामिरताना स्रीजनपदसमुद्रकयागिरतानां लोकायतमन्त्राभिरतानामुद्वेगसंजननार्थ धार्मिक उरकासः ६ नोऽभूत-अहो बतेयमनेकाकापसमुदानीता महाधर्मोका अन्तर्धास्यतीति संवेगजननीया कथा वृता । स ऊष्य गगनतले सप्ततालमात्रमभ्युद्गम्य अनन्तवर्णानार्थमेवानिचार्य नाना- वर्णान् महारस्मिजालव्यूहान् कायादत्सृज्य अनेकवर्णया प्रभया लोके वेशतापं शमयित्या अनन्तमव्यान् सरवान् बोधी प्रतिष्ठापयामास । तब तयागतशासनं पुनालयित्वा पष्टिवर्पसहस्राण्यस्यात् ।। तेन च सगयेन धर्गचक्रनिर्माणप्रभा नाम भिक्षुण्यभूत् तस्यैव विमलचक्रमानु- प्रमस्य चक्रवर्तिनो दुहिता भिक्षुणीशतसहस्रपरिखारा । सा ते संवेगशब्दं श्रुषा तने महाप्रातिहायं दृष्ट्वा सपरिखारा बोधाय चित्तमुत्पादयामास । तच्च भिक्षुणीशतसहसमनुत्तरायो सम्यक्संबोधाववैवर्तिकगभूत् । तथागतसंमुखीभावसमवसरणं च नाम समाधि प्रत्यलभत । सर्वतयागतधर्मचक्रनिर्माणप्रभं च नाम धारणी सर्वधर्मसागरनयप्रवेशां च नाम प्रज्ञा 16 पारमिता प्रसलभत । धर्मचक्रनिर्माणप्रभा च भिक्षुणी सर्वतयागतशासनसंभवावभास प्रदीपं च नाम समाधिम्, एतं च मनोजरुतगम्भीरविकुर्वितप्रवेशं च बोधिसत्त्वधिमोक्ष सूदममृदुकं प्रत्सलभत, यातिलाभादस्य सर्वधर्मसागरनि|पानभराजस्य तथागतस्य तत्सत्र विकुर्वितमामुखीभूतम् ॥ तरिक गन्यो कुलपुत्र अन्यः स तेन कालेन तेन समयेन विमलवक्त्रभानुप्रभो 20 नाम राजाभूञ्चत्रवर्ती येन तत्सर्वधर्मसागरनिर्घोपप्रमराज्ञस्तथागतस्य शासने प्रबजिला धर्म- चक्रमनुप्रवर्तितम्, परिनिर्वतस्य च शासनान्तनियालसमये शासनं संधारितम् , महा- धर्मोत्या च ज्वलिता ! न खलु पुनस्ते कुलपुत्र एवं द्रष्टव्यम् । समन्तभद्रो बोधिसत्त्वः स तेन कालेन तेन समयेन विमलयात्रभानुप्रभो नाम राजा अभूञ्चक्रवर्ती । तल्कि मन्यसे कुलपुत्र अन्या सा तेन कालेन तेन समयेन विमलयात्रभानुप्रभस्य राज्ञश्चक्रवर्तिनो धर्मचक- 24 निर्माणप्रभा नाम दुहिता भिक्षुण्णमूदिक्षुणीशतसहस्रपरिवारा ? न खल्वेवं द्रष्टव्यम् । अई सा तेन कालेन तेन समयेन धर्मचक्रनिर्माणप्रभा नाम भिक्षुण्यभूवम् ? मया ततस्य सर्वधर्मसागर- निर्घोपाभराज्ञस्तथागतस्य शासनं संधारितम् । तच्च गिक्षुणीशतसहसं सर्वमवैवर्तिक कृत- मनुत्तरायो सम्पक्संबोधौ । तथागतसंमुखीगावसमवसरणे च समाधौ प्रतिष्ठापितम् । सर्वतथा- गतधर्मचनसनप्रभायां धारण्यां सर्वधर्मसागरनयप्रवेशायां च प्रज्ञापारमितायो प्रतिष्ठापितम् ।। तस्य च मया तथागतस्यानन्तरं विमलधर्मपर्वतधानशिखराभो नाम तथागत आरा- गितः । तस्यानन्तरं मण्डलावभासप्रभन्डो नाम तयागत आरागितः । तस्यानन्तरं धर्म- भारकरधीमेपो नाम तयागत आरागिराः । तस्थानन्तरे धर्मसागरनिर्देशघोपो नाम तथागत 30 ·-३९..] ३९ सर्वनगररक्षासंभवतेजाश्रीः। २३७ आरागितः। तस्यानन्तरं धर्मादित्यज्ञानमण्डलप्रदीपो नाम तथागत आरागितः । तस्यानन्तरं धर्मकुसुमकेतुथ्वजमेघो नाम तथागत आरागितः । तस्यानन्तरं धर्मार्चिःपर्वतकेतुराजो नाम तयागत आरागितः । तस्यानन्तरं धर्मनयगम्भीरश्रीचन्द्रो नाम तथागत आरागितः । तत्यानन्तरं धर्मज्ञानसंभवसमन्तप्रतिभासगर्भो नाम तयागत आरागितः । तस्यानन्तरं ज्ञानाकरचूडो नाम तयागत आरागितः । तस्यानन्तरं शैलेन्द्रश्रीगर्भराजो नाम । तथागत आरागितः । तस्यानन्तरं समन्तमुखज्ञानभद्रमेरुर्नाम तथागत आरागितः । तस्यानन्तरं सर्वधर्मवीर्यवेगवजो नाम तयागत आरागितः । तस्यानन्तरं धर्मरतकुसुमश्रीमेधो नाम तथागत आरागितः । तस्यानन्तरं शान्तिप्रभगम्भीरकूटो नाम तयागत आरागितः । तस्यानन्तरं रश्मिनेत्रप्रतिभासप्रमचन्द्रो नाम तयागत आरागितः । तस्यानन्तरं ज्ञानार्चिः- श्रीसागरो नाम तयागत आरागितः। तस्यानन्तरं समन्तज्ञानभद्रमण्डलो नाम तथागत 10 आरागितः । तस्यानन्तरं अधऊर्यदिग्ज्ञानावमासो नाम तयागत आरागितः । तस्यानन्तरं रश्मिसंकुसुमितप्रदीपो नाम तयागत आरागितः । तस्यानन्तरं ज्ञानसिंहकेतुध्वजराजो नाम तथागत आरागितः । तस्यानन्तरं समन्तसूर्यावभासप्रमराजो नाम तथागत आरागितः । तस्थानन्तरं रतलक्षणविभूपितमेरुर्नाम तयागत आरागितः । तस्यानन्तरं सूर्यनिक्रमसमन्त- प्रतिभासो नाम तथागत आरागितः । तस्यानन्तरं धर्मजालविबुद्धश्रीचन्द्रो नाम तथागत 15 आरागितः । तस्यानन्तरं धर्मपद्मप्रफुल्लितश्रीमेघो नाम तथागत आरागितः । तस्यानन्तरं लक्षणसूर्यचक्रसमन्तप्रभो नाम तयागत आरागितः । तस्यानन्तरं समन्तावभासधर्मश्रीघोपो नाम नयागत आरागितः । तस्यानन्तरं वैशारदवजनारायणसिंहो नाम तथागत आरागितः । तस्यानन्तरं समन्तज्ञानपजशूरो नाम तयागत आरागितः । तस्यानन्तरं धर्मपद्मपुण्टगानो नाम तयागत आरागितः । तस्यानन्तरं गुणकुसुमधीसागरो नाम तयागत आरागितः 100 तस्यानन्तरं धर्मधनशिखरामस्कन्धो नाम तयागत आरागितः । तस्यानन्तरं ज्ञानशिखरार्चि- मेघो नाम तयागत आरागितः। तस्यानन्तरं समन्तधर्मद्वारवहनशिखरामो नाम तथागत आरागितः । तस्यानन्तरं योधिमण्डविबुद्धश्रीचन्द्रो नाम तथागत आरागितः । तस्यानन्तरं धर्मोल्काम्वलनश्रीचन्द्रो नाम तयात आरागितः । तत्यानन्तरं समन्तप्रतिमासचूडो नाम तसागत आरागितः । तस्यानन्तरं धर्ममेघवजप्रदीको नाम तथागत आरागितः। तस्यानन्तरं पत्रमागरपजमेघो नाम तयागत आरागितः । तस्यानन्तरं यश.पर्वतश्रीमघो नाम तयागत आरागितः । तम्यानन्तरं चन्दनधीचन्द्रो नाम तपागत आरागितः । तस्यानन्तरं समन्तश्री- कुमुमतेनाभो नाम तथागत आरागितः। तस्यानन्तरं सर्पसत्यायमामतेजो नाम तपान्त आरा- गितः। तस्यानन्तरं गुणपप्रश्रीगर्भो नान तथागत बारागितः तन्यानन्तरं गन्धारिसमासराजो नाम तपात बारागितः। तम्यानन्तर हेतुरमो नाम तथागत भागगिनः । तन्यानन्तरं लक्षग- पर्वरोचनो नाम तपान आरान्तिः । तन्यानन्तरं गमन्तरिमुष्कीर्तिपनो नाम तपागत ·गण्डन्यूहगूनम् । आरागितः तस्यानन्तरं सगवानप्रभागेर म तथागत आरागित तस्यानन्तरं धर्मनगरप्रमश्री- नाम तथागत आरागितः । तस्यानन्तरं झुगपर्वततेजो नाम तथागत आरागितः । तस्यानन्त समन्तश्रीवैरोचनकेतुर्नाम तथागत आरागितः । तस्यानन्तरं धर्मसागरनिर्नादनि?पो नाम तथागत आरागितः । तस्यानन्तरं सर्वधर्मभावनारम्भसंभवतेजो नाम तथागत आरागितः । ६ तस्थानन्तरं समन्तज्ञानाभप्रवरो नाम तयागत आरागितः । तस्यानन्तरं घरलक्षणीनाम तथागत आरागितः । तस्यनिन्तरं धर्मबलशूलध्वजो नाम तथागत औरागितः । तत्यानन्तर धर्मचक्रप्रभनि?पो नाम तथागत आरागितः । तस्यानन्तरं रश्मिगुणमकुटज्ञानप्रज्ञाप्रभो नाम तयागत आरागितः । तस्यानन्तरं धर्मचनचन्द्रोद्गत श्रीनाम तथागत आरागितः । तस्यानन्तरं धर्मपद्मवैरोचनवियुद्धकेतुर्नाम तथागत आरागितः । तस्यानन्तर रन 10 पात्रमासगर्भो नाम तथागत आरागितः तस्यानन्तरं रत्नश्रीशिखरमेघप्रदीयो नाग तथागत आरागितः । तत्यानन्तरं समन्तसूचिमुविशुद्धज्ञानकुसुमो नाम तथागत आरागितः। तस्यानन्तरं नानारश्मिनीमेरुगर्भो नाम तथागत आरागितः । तस्यानन्तरं रश्मिमण्डल- शिवरराज्ञो नाम तथागत आरागितः । तस्यनिन्तरं पुण्यमेघचूडो नाम तथागत औरोगितः । तस्थानन्तरं धर्मशिखरध्वजमेघो नाम तथागत आरागितः। तस्यानन्तरं गुणपर्वततेजो नाम 13 तथागत आरागितः । तस्थानन्तरं धर्मसूर्यमेघप्रदीपो नाम तथागत आरागितः । तस्यानन्तर धर्ममेघविधुटकीर्तिराजो नाम तथागत आरागितः । तस्यानन्तरं धर्ममण्डलपटलमेघो नाम तथागत आरागितः । तस्यानन्तरं विबुद्धज्ञानयोधिध्वजतेजो नाम तथागत आरागितः । तत्यानन्तरं धर्ममण्डलविबुद्धश्रीचन्द्रो नाम तथागत आरागितः । तस्यानन्तरं कनकमणि- पर्वततेजोभद्रो नाग तथागत आरागितः । तस्मानन्तरं भद्रश्रीमेस्तेजो नाम तथागत 20 आरागितः । तस्यानन्तरं समन्तप्रज्ञप्तिनि|पमेवो नाम तथागत आरागितः । तस्यानन्तरं धर्मभलश्रीकूटो नाग तथागत आरागितः । तस्यानन्तरं गन्धामेिघश्रीराजो नाम तथागत आरागितः । तस्यानन्तरं कनकमणिपर्यतधोपो नाम तथागत आरागितः। तस्यानन्तरं उष्णीपकोशसर्वधर्मप्रभामण्डलमेघो नाम तयागत आरागितः । तस्यानन्तरं धर्मचकन्यलनतेजो नाम तथागत आरागितः । तस्यानन्तरं शैलशिखराभ्युद्गततेजो नाम ७ तयागत आरागितः । तस्यानन्तरं समन्ततीर्योल्कावभासमेवो नाम तयागत आरागितः । तस्थानन्तरं समाधिमुद्रापिपुलभकुरटपञ्चाप्रभो नाम तथागत आरागितः । तत्यानन्तरं स्तरुपिर- श्रीराजो नाम तथागत आरागितः । तस्यानन्तरं धर्मोकारतपितानघोपो नाम तथागत आरागितः । तस्यानन्तरं धर्मगगनकान्तासिंहप्रभो नाम तथागत आरागितः । तस्यानन्तरं रददरणविभूषितवजचन्द्रो नाम तथागत आरागितः । तस्यानन्तरं रस्मिपर्यतविद्योतितमेयो 30 नाम तथागत आरागितः । तस्यानन्तरं अनावरणधर्मगगनप्रभो नाम तथागत आरागितः । Jon. तस्सा...मितः. २B मो. IS om. तस्या...गित: Som. समत:. Som. तयागिता, ·-३९०] ३९ सर्वनगररक्षासंभवतेज.श्री। २३९ तस्यानन्तर लक्षणरुचिरसुपुष्पिताङ्गो नाम तयागत आरागित । तस्यानन्तर लोकेन्द्रप्रवर प्रभघोषो नाम तयागत आरागित । तस्यानन्तर सर्वधर्मसमाधिप्रभघोषो नाम तयागत आरागित । तस्यानन्तर द्वारस्वरप्रभूतकोशो नाम तथागत भारागित । तस्यानन्तर धर्मचल्नार्चि सागरघोपो नाम तयागत आरागित तस्यानन्तर त्र्यघलक्षणप्रतिभासतेजो नाम तथागत आरागित । तस्यानन्तर धर्मण्डलश्रीशिखराभप्रभो नाम तथागत आरागित । 5 तस्यानन्तर धर्मधातुसिंहप्रभो नाम तथागत आरागित । तस्यानन्तर सर्वसमाधिसागरावभास सिंहो नाम तयागत आरागित । तस्यानन्तर समन्तज्ञानप्रभासो नाम तथागत आरागित । तस्थानन्तर समन्तप्रज्ञाभधर्मनगरप्रदीपो नाम तथागत आरागित ॥ इति हि कुलपुत्र एतद्बुद्धशत प्रमुख कृत्वा तस्मिन् विमलामे कल्पे सुमेरुपरमाणु रज समास्तथागता उत्पन्ना अभूवन् । तेपा खलु पुन कुलपुत्र सुमेरुपरमाणुरज समाना 10 तथागताना सर्वपश्चिमो धर्मधातुनगराभज्ञानप्रदीपराजो नाम तथागतोऽभूत् । ते खलु मया कुरपुर सुमेरुपरमाणुरज समास्तयागता सर्वधर्मसागरनिर्घोपप्रभराजनंगमा धर्मधातुनगराभ ज्ञानप्रदीपराजपश्चिमा से पूजिता । सपा च मे तयागतानामुपस्थान कृतम् । सपा च धर्मदेशना श्रुता । सर्वेपा च तेषामह तथागताना शासने प्रबजिता । सपा च मे तेपा तथागताना शासन सधारितम् । सौंपा च मया तेपा तयागतानामन्तिकादेप मनोज्ञ-15 रुतगम्भीरविकुर्वितप्रवेशो बोधिसत्त्वनिमोक्षो विविधै प्रतिलाभनयै प्रतिब्ध । सर्वेषा च मया तेपा तथागतानामतिकादन तमध्या सत्त्वसागरा परिपाचिता । ततोऽग्नुिक्षेत्र परमाणुरज समेषु यारन्तस्तथागता उत्पन्ना , स ते मया तथागता धर्मप्रतिपत्त्या पूजिता । सा खलु पुनरह कुलपुन तत उपादाय ससाररानिगतेषु सत्त्वेषु अज्ञाननिद्राप्रमुप्तेषु जागर्मि, चित्तनगर चैपा परिपालयामि, धातुकनगराच्चैनानुञ्चाल्य ज्ञताधर्मनगरे प्रतिष्ठापयामि एतमह कुलपुर मनोवस्तगम्भीरनिर्षितप्रमेश बोधिसत्त्वविमोक्ष लोक्मभिन्नालाप विनिवर्तनमद्वयमणितापिनियोजन सत्यप्रतिष्ठापनपर्यवसान जानामि । किं मया शस्य योधिसत्वानामनिप्रतिद्धन्नास्पयखभारज्ञानाना प्रतिचित्तक्षण सर्वधर्माभिसनोधिरश वर्तिना सर्वसत्यचनरुतघोपसागरावतीर्णाना समग्रसमुद्रसस्कारकुशगना सर्वधर्ममरया नामसमुद्रनयनिधिज्ञाना सर्वधर्मसमवसरणधारणीसमुद्रयशवर्तिना सर्वसत्तयथाशयधर्ममघा-2 भिनिहारकुशगना सर्वसत्यपरिपाकविनयचर्यापर्यरसानाना चयों ज्ञातु गुणान् वा वक्तर, सर्वसत्तसग्रहप्रतिपत्तिा ज्ञातुम् , अनुचरो बोरिसत्वकर्मसमारम्भप्रयोगो वा योधिसत्त्वमूक्ष्म- ज्ञानानुगमो वा बोधिसत्वधर्मनिधानकोशविभक्तवृषमिता बोरिसचार्ममाकप्यसिंहामनारमण 20 S ·२४० 5 10 16 गण्डव्यूहसूलम् । [३९.१- अय खलु सर्वनगररक्षासंभवतेजःश्री रात्रिदेवता तस्यां वेलायामेतमेव मनोहरतगम्भीर विकुर्वितप्रवेशं बोधिसत्त्वविमोक्षं भूपस्या मात्रया संदर्शयमाना सुधनं श्रेष्ठिदारक मायाभिरध्यभापत- गम्भीर दुईशु विमोक्ष जिनात्मजानां आकाशलक्षणसमन्ततलप्रवेशः । व्यवस्थितानवतरन्ति जिनानशेपान् यैर्धर्मधातुप्रसरां च अनन्तमच्यान् ॥ १ ॥ संमारसंभवविमोक्षनयाननन्तान् प्रतिलाम धर्मत अचिन्तिय अप्रमेयान् । संवर्धनामपि समन्त असवेगम् अवगाह मैत्रिषु नियध्वनयप्पषेषु ॥ २ ॥ इति बुद्धक्षेत्रपरिवर्तरज:समाना कल्पानमादिगतमास पुरा हि क्षेत्रम् । धर्माचिमेधनगरः शिरिलोकधातु पाल्पो बभूव विमलाभ महाप्रभश्च ॥ ३ ॥ तनैव कल्पि जिनवंशि अनूपछिन्ने बुद्धाः सुमेरुपरमाणुसमा उपनाः। धर्मसमुद्रप्रभगर्जितराज बुद्धः पूर्वगमः प्रथमकल्पिक आसि वेपाम् ॥ ४ ॥ जिनु धर्ममेघनगराभप्रदीपराजो यः सर्वपश्चिमु अभूरसुगतान तेपाम् । ते सर्व पूजित मया उपसंक्रमित्वा धर्मश्च तप मि श्रुतो जनयित्व प्रीतिम् ॥ ५ ॥ दृष्टो मया प्रयमु काञ्चनवर्णरदिमः धर्मः समुद्रप्रभर्जितघोपराजः । द्वात्रिंशलक्षत्रिचित्रितु मेरुकल्पो दृष्ट्वा च मे मतिरभूरसुगतो भवेयम् ॥ ६॥ सहदर्शनेन मम तस्य तयागतस्य प्रादुर्वभूव बलवजिनचित्तमाघम् । सज्ञिताप्रसरसंभवप्रत्ययेभिः आकाशवानुविमर्ष तपतास्वभावम् ॥ ७ ॥ येन रियष्यगत सात फुटाः समन्तात् बुद्धाश्च तन्मुतसमुवृता अशेषाः । 20 25 39 ·* * * सर्वे 6 10 -३९.१४] ३९ सपनगररक्षासंभवतेजाश्रीः । २४१ क्षेत्राणवा अपि समुद्र आसन् कृपामृतमहोदधि संभवेत ॥८॥ कायेन सर्वि स्फरणार्यमशेष क्षेत्रा कार्य ययाशयजगद्विनिदर्शनाय । क्षेत्राण्यशेपमवभासनकम्पनाय पाकाय चैव जगतां जनितं मनो मे ॥९॥ द्वितीये यज्जिनस्य उपसंक्रमणेऽपि दृष्टाः क्षेत्राणवेषु दशसु स्थित ये जिनेन्द्राः । क्षेत्राः समुद्रपरमाणुरजःसमेषु क्षेत्रार्णवेषु निन पश्चिमके मि दृष्टाः ॥ १० ॥ सर्यान्तक्षेत्रपरिवर्तरजःसमेषु कल्पेषु ये जिन उपन्न जगत्प्रदीपाः । ते सर्वि पूजित मया उपसंक्रमित्वा एवं विमोक्षनयसागर शोधयेयम् ॥ ११ ॥ अय खल सुधनः श्रेष्ठिदारको मनोज्ञरुतगम्भीरविकुर्वितप्रवेशं बोधिसत्त्वविमोक्षं 15 प्रतिलब्धः अनन्तमध्यसमाधिमुखसमुद्रावतीर्णो विपुलधारणीमुखसमुद्रसंभूतचेता बोधिसत्य- महाभिज्ञावभासप्रतिलब्धो महाप्रीतिसंविन्सागरावतीर्णो विपुलप्रीतिवेगसागरविवर्षितचेताः सर्वनगररक्षासंभवतेजःश्रियं रात्रिदेवतामाभिः सारूप्याभिर्गाथाभिरभ्यष्टावीत्- प्रज्ञा हि ते विपुल धर्मसमुद्रचारी चीर्णा च मे भवसमुद्र अनन्तमध्यान् । दीर्घायु निर्बर सुज्ञानशरीरगर्भ त्वं देवि रोचसि इमां परिपामुपेत्य ॥ १२ ॥ बुध्यित्व धर्मप्रकृति गगनप्रकाशां सर्वत्रियध्वनयमोतरसे असङ्गम् । आरम्बणानि तुलयस्यपि चाबिकल्पा चित्तक्षणेन अपि तानि अचिन्तियानि ॥ १३ ॥ निःसत्त्वधर्मत निरीक्षसि ज्ञानचक्षुः सत्त्वोदधीन् करुणयावतरस्यनन्तान् । बुद्ध्या विमोक्ष सुगभीर विगाहमाना सर्वान् विनेसि परिपाचयसेप्रमेयान् ॥ १४ ॥ त्वं धर्ममण्डलविचारनये विधिज्ञा धर्मखभावप्रतिवेधनये विबुद्धा । 20 25 B 30 ·6 गण्डन्यूहसुभम् । सर्वार्थमार्गममलं परिभाषयन्ती निर्यास्यसे जगदशेष विशोधयन्ती ॥ १५ ॥ वं सत्वसारपिवरानभिमूत देवि सर्वज्ञज्ञानममलं प्रतिप्राहमाना। त्वं धर्मधानुगत सर्वि स्फरिन सत्लान् धर्म प्रकाइस भय सर्वि शमेसि लोके ॥ १६ ॥ पैरोचनप्रणिधिमार्गनयेन देवि यास्यस्यसविपुलामलयुद्धियुक्ता। सर्वत्र जिनबल प्रतिपयमाना संपत्य जिनविकुर्वित सर्वक्षेत्रः ॥ १७ ॥ चिचं दुरासदु तवा गगनप्रकाश सर्वे किलेशमलि निर्मलमादिशुद्धम् । यस्मिन् समोसरि त्रियचग सर्वक्षेत्रा बुद्धाश्च सात्मजगणाः सह सर्वसत्वैः ॥ १८॥ रात्रिंदिवं क्षणलवान्तपक्षमासान् संवत्सरांच सविनाशक्तिकल्पान् । कल्पार्णवानपि सनामसमुद्रसंख्यान् संशेदधीन जगतां विदर्शयसि क्षणेन ॥ १९ ॥ दिशता यावत तु सत्यच्युतोपपादा ये रूपिणामपि च संशिअसंझिनां च । व्यवहारससमय ओतरमाणा तेषां मार्ग विदर्य पायोधिपये प्रणेसि ॥ २० ॥ वैरोचनप्रणिधिनालकुलात् प्रस्ता प्रभूनर्वसुगतकसमुन्याच ! वं धर्मकायपरिशुद्ध असङ्गचित्ता रूपं विदर्शयसि लोकि यथाशयानाम् ॥ २१ ॥ अप खलु सुधनः श्रेष्टिदायः सर्वनगरक्षासंभवतेजप्रियं रात्रिदेवतामाभि सारूप्यामिगीयाभिरभिस्य सनापरक्षासंभवतेजश्रियो रानिदेवतायाः पादौ शिरसाभिवन्य सर्वनगररक्षासंभवतेजश्रियं रात्रिदेवतामनेकशतसहसत्यः प्रदक्षिणीकृत्य पुनः पुनरवलोम सर्वनगरक्षासंभवतेजश्रियो रानिदेवताया अन्तिकाप्रकान्तः ।। ३७ ॥ 15 20 25 - ·5 10 ४० सर्ववृक्षप्रफुल्लनसुखसंवासा । अय खलु सुधनः श्रेष्टिदारको मनोज्ञरुतगम्भीरविकुर्वितप्रवेशं बोधिसत्त्वविमोक्षं भूयस्या मात्रया प्रभावयमानः संभाषयमानो विपुलीकुर्वन् येन सर्ववृक्षप्रफुल्लनमुखसंवासा रात्रिदेवता तेनोपसंक्रान्तः । सोऽपश्यत् सर्ववृक्षप्रफुचनसुखसंवासा रात्रिदेवता रजदुमाङ्करगर्भ सिंहासने सर्वगन्धरनद्रुमशाखे कुटागारे संनिषण्णां दशरात्रिदेवतासहस्रपरिवाराम् ।। अप खलु सुधनः श्रेटिदारकः सर्पवृक्षप्रफुल्लनसुखसंवासाया रात्रिदेवतायाः पादौ शिरसाभिवन्ध पुरतः प्राञ्जलिः स्थित्वा एवमाह-मया आर्य देवते अनुत्तरायां सम्यक्संबोधौ चिसमुत्पादितम् । न च जानामि कयं वोधिसत्त्वेन बोधिसत्वचर्यायां चरितव्यम् , कयं शिक्षितव्यम् । तदख मे देवते, कयं योधिसत्त्वा बोधिसत्तचर्यायां चरन्ति, कथं शिक्षन्ते, कर्य चरित्वा कथं शिक्षित्वा नियन्ति सर्वज्ञतायाम् ।। एवमुक्के सर्ववृक्षप्रफुल्लनसुखवासा रात्रिदेवता सुधनं श्रेष्ठिदारकमेतदवोचत्-मम कुलपुत्र अनुभावेन सहे लोकधातौ आदित्सास्तंगमनकाले पानि प्रफुल्लानि सुगन्धीमवन्ति । सर्वे नगरनारीगणाश्चोद्यानगता रतिक्रीडाप्रयुक्ता गृहगमनाय मतिमुत्पादयन्ति । पयोत्पयगताः सत्त्वा रात्रिस्थाने चेतनाबहुलाः सर्वजगत्पालनाभिमुखा भवन्ति । दरीगहनगुहाश्रयाः सत्त्वा दरीगहनगुहासु प्रविशन्ति । वृक्षालयाश्रयाः सत्वा वृक्षालयाश्रयाभिमुखा भवन्ति । 15 बिलाश्रयाः सत्त्वा विलान्यनुप्रविशन्ति । ग्रामनगरनिगमजनपदाश्रयाः सत्ता प्रामनगरनिगम- जनपदाननुप्रविशन्ति । उदकाश्रयाः सत्त्वा जलमत्रतरन्ति । अम्यदिग्जनपदगताः सत्त्वाः खजनपददिक्चेतनामुत्पादयन्ति रात्रौ सुखस्पर्शविहाराय ।। अपि तु खल पुनरहं कुलपुत्र नरनारीगणानां दहराणां तरुणानां यौवनमदमत्तानां नृत्यगीतवाद्यरतिप्रमत्तानां सत्त्वाना कामगुणप्रयुक्तानां जातिजरामरणमहान्धकारभयप्रति-20 पक्षाय कुशलमूलसंजानाभियोगं संवर्णयामि । मत्सरिणः सत्वान् दाने संनियोजयामि । दुःशीलान् सत्त्वान् शीले प्रतिष्ठापयामि । ब्यापन्नचित्तानां सत्त्वानां मैत्री संवर्णयामि । क्षुभितचित्तान् सत्त्वान् क्षान्तौ प्रतिष्ठापयामि । कुसीदान् सत्त्वान् बोधिसत्त्ववीर्यारम्भ प्रतिष्ठापयामि । विभ्रान्तचित्तान सत्वान् प्यानेषु प्रतिष्टापयामि । दुःप्रज्ञान सत्तान् प्रज्ञा- पारमितायां नियोजयामि । हीनयानाधिमुक्कान् सत्वान् महायाने प्रतिष्ठापयामि । त्रैधातु-25 कामिनिविष्टान् सत्त्वान् मवगतिनिष्टामण्डलचारिणो बोधिसत्त्वप्रणिधानपारमितायां प्रति- धापयामि । आवरणवशगतान् सत्वान् कर्मलेशप्रपीडितान् पुण्यज्ञानवलपरिहीगान् बोधि- सत्वबलपारमितायां प्रतिष्ठापयामि । अज्ञानतमोवनद्धान् सत्वान् अहंकारममैकारविचा- धकारप्राप्तान् बोधिसत्त्वज्ञानपारमितायां प्रतिष्टापयामि ।। अपि तु खल पुनरहं कुलपुत्र विपुलप्रीतिसंभवसंतुष्टयवमासत्य बोधिसत्वविमोक्षस्य 30 लामिनी । सुधन पाह-क एतस्य देवते विपुलप्रीतिसंभवतुष्टयवभासस्य बोधिसत्वविमोक्षत्य चित्रान्त'. Som. 'मनचर ·२४४ गण्डव्यूहसूत्रम्। विषयः ! आह-तथागतपुण्यसत्त्वसंग्रहज्ञानोपापारभास एप कुलपुत्र विमोक्षः । तत्कास्य हेतोः ? यत्किंचित् अलपुत्र सत्वाः मुखमनुभवन्ति, सर्व तत्तथागतपुण्यप्रभावेन तथागता- नुशासनीपयेन तथागतवचनप्रतिपत्या तयागतानुशिक्षणेन तथागताधिष्टानेन तयारतज्ञानमार्य- प्रतिपत्त्या तथागतमागकुशलमूलावरोपणेन तथागतधर्मदेशनानिष्यन्देन तथागतज्ञानसूर्यात- 5 भासेन । तथागतगोत्रशुलकर्ममण्डलप्रभया हि कुलपुत्र सत्त्वानां मुखानि संभवन्ति । तत्कस्य हेतोः तथा हि कुलपुत्र अहमेत विपुलप्रीतिसंभवसंतुष्टयवभासं बोधिसत्यविमोक्षमक्तरन्ती भगवतो भैरोचनस्य तथागतस्यार्हतः सम्यक्संयुद्धस्य पूर्वबोधिसत्वचर्यासमुद्रं समनुस्मरन्ती अवतरन्ती अवगाहयमाना एवं जानामि, एवमनुगच्छामि यथा भगवतः पूर्वबोधिसत्वभूमिमध्या लम्बमानस्य सत्त्वानहकारममकारामिनिविष्टानविद्यान्धकारप्राप्तान् दृष्टिगहनकान्तारप्रविष्य- 10 स्तुप्यावशंगतान् रागबन्धनमद्धान् दोपप्रतियथेतसो मोहाकुलसंतानानीामात्सर्यपर्यवनद्धान् वेशसमाकुलचिंचान् महरसंसारदुःख प्रत्यनुभवतः संसारदारिददुःखप्रपीडितान् बुद्धदर्शन विमुखान् सत्त्वान् दृष्ट्वा महाकरणाचित्तं प्रादुरभवत् । सर्वसत्यानामयं सर्वजगदुपकरण- रतसंग्रहपरिग्रहचित्तं सर्वसत्वसंसारोपकरणसंभववित्तं सर्ववस्त्वामहविगतचिचं सर्वविषया- सन्धचित्वं सर्वरतिप्यनथ्यवसितचित्तं सर्वपरिभोगेष्वगद्धचित्तं सर्वदानेषु विपाकाप्रति ४ काणचित्रं सर्वलोकसंपत्तियरपृहणाचित्तं हेतु प्रत्ययसमूद्धचित्तं सुपर्येपितयथावदर्भ निध्यप्तिचिन सर्वसत्यार्थप्रतिशरणताभिनिहरणचित्तं प्रादुरभवत् ।। स एवं यथाभूतसर्वधर्मस्वभावायतीर्णचेताः सर्वसत्त्वधाता महामैत्रीसमताप्रतिपन्नः सर्वजगन्महाकरुणामेघस्फरणामयोगः सर्वसत्वलोकसंछादनमहाधर्मच्छत्रमण्डलः सर्वसत्त्वक्लेश- पर्वतविनिर्भेदनमहाज्ञानयजाहरणः सर्वजगन्मुखसंभवतुष्टिवेगसंवर्धितचेताः सर्वसत्त्वाअन्त- 20 सुखाभिनिहरिप्रणिधानचेता यथाशयाभिप्रायसर्वसत्ववस्त्यभिप्रवर्पणचेताः सर्वसत्यापरित्याग- समप्रयोगचेता आर्यधनसर्वसत्त्वसंतर्पणचेताः परमदशबलज्ञानरत्नप्रतिलम्मचेता बोधिसत्त्व महाभिज्ञावलाधानप्राप्त विविधबोधिसत्यमहाविकुर्वितमेन धर्मधातुपरमाकाशधातुर्यवसानं सर्वसत्वधातुं स्फरित्या सर्वसत्वाभिमुषस्थितः साकारसारम्बणमहामेधे प्रवर्तपन् सर्वरदाभरणमहामेघवर्ष चाभिप्रवर्षन् , यदुत सर्वसत्वानां यथानुलपरिभोगाय अनन्तवस्त 5 विभावतापरित्यागमप्रमेयोपकरणवैमात्रचारित्रं नानाविधसर्पदानसंग्रहप्रयोगमनेकविधवस्तु परित्यागसमुदाचारमनमिलाप्योपकरणजातव्यूहामिसंस्कारं नानालक्षणदानसंभारनिचित्र यशियसत्त्वसंतोपणमनन्तल्यागविधिमनुगच्छन् ययाशयसत्त्वसंतर्पणाभिनिहरि सविस्तुत्याग- विसर्जनमविच्छिन्न सर्वजगासंस्कारदुःस्वपरित्राणप्रयोगं सर्वसत्त्यप्रतिकाराप्रतिफाझी सर्वजण समतासमुदागतचेताः सर्वजगच्चितरवं परिशोधयमानः सर्पवुद्धकधनकुशलमूलसमुद्राभूत ४० सर्वनगयपारयोपकरणपर्पसंग्रहप्रयोग सर्वजगासर्वज्ञतापुण्समेद्रयगं विवर्धयन् प्रतिचित्तः Som. ममगार. RSom, यथा...परछन्, ·२४५ ४० सर्ववृक्षप्रफुल्लनसुखसंवासा। क्षणमनवशेषसर्वसत्त्वपरिपाकविनयपरंपराविशुद्धयेऽभिनिर्हरति स्म । प्रतिविचक्षणमनव- शेषसर्वक्षेत्रपरंपरानुपविष्टानुत्तरबुद्धक्षेत्रालंकारविशुद्धव्यूहप्रतिमण्डलपरिपूरये प्रतिचित्तक्षण- मनवशेषसर्वधर्मनयसागरकरणविशुद्धये प्रतिचित्तक्षणमनवशेषाकाशधातुतलस्फरणज्ञान- नयपरिपूरये प्रतिचिचक्षणमनवशेषसत्त्वाध्यवतरणज्ञाननयविशुद्धये प्रतिचित्तक्षणमनवशेप- सर्वजगदिनयज्ञाननयावभासप्रतिलम्भाय प्रतिचित्तक्षणमनवशेपसर्वकाळधर्मचक्रप्रवर्तनाभि- 5 वर्ल्सतायै प्रतिचिचक्षणमनवशेपसर्वज्ञज्ञानाधिष्ठानकौशलसंदर्शनसर्वजगदुपकारीभूतत्वाय प्रविधिचक्षणमनवशेषसर्वलोकधातुसंख्याप्रचारेषु सर्वलोकधातुसमुद्राम्युद्गतेषु सर्वलोकधातु- समुदसमवसरणेषु नानालोकधातुप्रसरनिर्देशेषु नानालोकधातुवंशव्यवस्थानसंधिज्यूहेषु नाना- प्रतिष्टानानेकशरीरनिर्देशेषु नानाव्यूहकल्पविमानतानिर्देशेषु संक्किष्टविशुद्धसंक्लिष्टैकान्तपरि- शुद्धविपुलमद्गताप्रमाणसंक्षिप्तसूक्ष्मोदारसमतलव्यत्यस्तोर्ध्वमूर्धदिग्विदिग्मुखनानादिक्समुद्र- 10 समवसरणेषु नानामुखनिर्देशान्तद्वारसंस्थानविमात्रताव्यूहेषु सर्वलोकधातुप्रसरेषु वोधिसत्त्वचयां चरन् बोधिसत्त्वन्याममवत्रम्य नानाबोधिसत्त्वचर्याविकुर्वितस्फरणतायै प्रतिचित्तक्षणमनव- शेपसर्वत्र्यययुद्धकायपरसलचिताशयविज्ञप्तये सर्वजगासर्वज्ञतापुण्यसमुद्रवेगं विवर्धयन्नभि- निर्हरति स्म ॥ .. एवं हि कुलपुत्र भगवान् वैरोचनस्तथागतः पूर्वबोधिसत्वयां चरन् पुण्यज्ञानसंभार-15 विरहिते लोकसंनिवेशे अकृतज्ञसत्त्परिपूर्णे अज्ञानतमोवनद्धे अहंकारममकाराभिनिविष्टे अविद्यान्धकारतिमिरावृते अयोनिशोबितर्कप्रसृते दृष्टिगहनकान्तारप्रस्कन्धे हेतुफलसंमूढे कर्मलेशवशगते महासंसारकान्तारदुःखपातालमध्यप्रपतिते विविधदारियदुःखं प्रत्यनुभवति महाकरुणां संजनय्य विपुलान् पारमिताचर्यामेघानभिनिहत्य कुशलमूलदृढप्रतिष्ठानं संपर्णयन् सर्वसत्त्वानां संसारदारिद्यदुःखं विनिवर्तयन् गहापुग्यज्ञानसंभारमभिरोचयन् 20 हेतुमण्डलदिशमभिद्योतयन् कर्मधर्माविरोधदिशं प्रभावयन् बुद्धधर्ममण्डलसमुदागमदिश- मवमासयन् सर्वसत्त्वाधिमुक्किदिशं प्रभासयन् सर्वसत्त्वक्षेत्रसंभवदिशं संदर्शयन् सर्वतयागत- वंशानुपच्छेददिशमनुबध्नन् सर्वबुद्धशासनदिशं संधारयन् सर्वाकुशलधर्मदिशं विनिवर्तयन् सर्वज्ञतासंभारदिशं संवर्णयन् सर्वसत्त्वधातुं फरित्वा महान्तं पारमितामेधमभिनित्य ययाशयसत्त्वसंतोषणमत्यन्तधर्मसंग्रहे सत्वान् प्रतिष्टापयामास । सर्वज्ञतासंभारे समादापपति 25 स्म । महाबोधिसत्त्वपारमितास्त्रवतारयामास । सर्वार्यधनप्रतिलभैरुपस्तम्भयामास । सर्व- ज्ञताप्रीतिगैः कुशलमलसमुद्रान् सत्त्वानां विवर्धयामास । सर्वतयागतविकुर्वितमुखेषु चैना- नवतार्य अत्यन्तमुपधिशेषसुखसंप्रदेण संगृह्य तथागतमाहात्म्याभिमुखान् कृत्वा बोधिसत्त्व-. संग्रहाने प्रतिष्ठापयामास ।। मुधन आइ-फियश्चिरं संप्रस्थितासि देवते अनुत्तरायां सम्यक्संबोधौ : आह-7 दुरभिसंभवं कुष्टपुत्र एतत्स्थानं दुर्पिज्ञेयं दुरधिमोचं दुरवतरं दुःअव्याहारं दुरधिगमम् । न शस्पं सदेवकेन लोकेनारतरितुं सर्वधारकप्रत्येकवुदेव, अन्यत्र तयागताधिष्टानेन ।

·२४६ 13 गण्डव्यूहसूधम्। कल्याणमित्रपरिग्रहेण विपुलपुण्यज्ञानसंभारोपस्तम्धचित्ततया आशयविशुदया अदीनालिष्टा- वक्रानुपहतासंकुचितानन्धकारचित्ततया समन्तावभासज्ञानालोकावभातपित्ततया सर्वसत्त- हितमुखाधानपरिणतचित्ततया सर्वमारमण्डलक्लेशदुर्धचित्ततया सर्वज्ञताज्ञानप्रतिसम्भाव- काशचिततया सर्वसंसारसुखानभिलापिभिस्तथागतसुखाध्यालम्बनैः सर्वसत्त्वदुःखदौर्मनस्य- । प्रशमनप्रतिफ्नैखपागतगुणसमुद्रावतारप्रतिपत्त्यभिमुखैः सर्वधर्मस्वभावनिध्यतिगगनग्गेचौर उदाराधिमुक्तिपथविशुद्धैः संसारस्रोतोत्रिमुखैः सर्वतथागतज्ञानसमुदाभिमुखैः सर्वनगरगमन- निश्चितैः तथागतविषयाक्रमणीयः बुद्धभूमिगतिविमान्तैः सर्वज्ञतालपरिनिष्पत्यभिमुखः दशवलप्रतिलम्भपर्यवसानैः सत्यैः शक्यमेतत्स्थानमवतरितुमधिमोक्तुमुन्द्रहीतुमनुसतुं विज्ञातुम् । तकस्य हेतोः तत्तयागतज्ञानविषयं हि कुलपुत्र एतत्स्थानमनाकान्तं सर्वबोधिसत्वैः प्रागेन 10 अन्यैः सर्वसत्वैः । अथ च पुनस्तथागताधिष्ठानेन निर्देक्ष्यामि आजानेयाना सत्यानामाशय. सम्यग्विशुद्धये, कुशलमूलचरिताना सत्वानामध्याशयवशिताप, तव च अध्याशयपरि- पृच्छाव्याकरणधर्मताप्रवर्तनाग्मतिलम्माय ॥ अथ खल सर्ववृक्षप्रफुल्लमसुखसंवासा रात्रिदेवता तस्यां धेलायामैतमेवार्थ भूयस्य मात्रया संदर्शयमाना त्र्यध्यप्राप्ततयागतविषयं व्यवलोक्य इमा गाया अभापत- गम्भीर बौद्धो विषयो अनन्ता पं पृष्ठसि त्वं खल्ल बुद्धपुत्र । अचिन्तियक्षेत्ररजोपमानः सस्पैर्न शक्यं स हि सर्व वक्तुम् ॥ १ ॥ न लब्धमौन च दुष्टचिरैः शम्यं न मोहान्धसमोवृतैश्च । न म्रक्षमानोपहताशयक्ष विजानित शान्त जिनान धर्मता ॥२॥ नैाण मासर्यवशानुगामिभिः न शाठ्यमायाकलपाशयेभिः। न केशकर्मावरणावृक्ष शयो हपं जानित युद्धगोचरः ॥ ३ ॥ न स्कन्धधात्यायतनप्रतिष्ठितः न चापि सत्कायसगाश्रितेभिः । न दृष्टिसंज्ञाविपरीतचित्तः शक्या इयं जानित युद्धमूमिः ॥ ४ ॥ इतेय शान्तो विषयो जिनानां खभावतो निर्मलनिर्विकल्पः। 20 23 30 ·-४०.१२] २४७ 5 10 ४० सर्ववृक्षप्रफुल्लनसुखसंवासा। संसारसक्तैन भवाश्रितैश्च शक्यं समाज्ञातुमयं हि धर्मः ॥ ५॥ ये बुद्धगोत्रहिं कुलेऽभिजाता खधिष्ठिताः सर्वतथागतैश्च । ये धर्मराज्ञा कुलवंशधारिण- स्तेपामृषीणां खलु गोचरोऽयम् ॥ ६ ॥ ये शुक्लधर्मार्णवतृप्तचित्ताः कल्याणमित्रः सुपरिगृहीताः । मुनेलारम्बणचित्तमेघाः क्षान्ति लभन्ते त इदं निशाम्य ॥ ७ ॥ ये निर्मलाध्याशयनिर्विकल्पा यथान्तरिक्षे खल्ल दिग्विदिक्षु । हतान्धकारा मतिदीपमेघाः तेषामयं गोचरु निर्मलानाम् ॥ ८ ॥ कृपाशयेनेह जगत्समुद्रान् ये सर्वत्र्यन्वगतान् स्फरन्ति । अशेपसत्त्वानुगता च मैत्री नये जिनानां त इहायतीर्णाः ॥९॥ अनाग्रहा ये खलु हृष्टचित्ताः सर्वास्तिदानाभिरताः सदैव । सर्वेषु सत्त्वेषु समप्रवृत्ता. स्तेपामियं भूमिरनाग्रहाणाम् ॥ १०॥ येऽक्लिष्टचित्ता निरवद्यचर्या येऽत्यन्तकौकृत्यनिनीतचित्ताः । बुद्धानुशास्तिप्रतिपत्तियुक्ता- स्तेपामयं गोचर निर्मलानाम् ॥ ११ ॥ येऽशोम्पचित्ता ह्यविकम्प्यचित्ता धर्मवभागप्रतिबद्धचित्ताः। कर्मोदधिवप्पविरुद्धचित्ताः तेषां विमोक्षोऽयमिहाक्षयाणाम् ॥ १२॥ येऽखिनचिताऽविनिवर्तचित्ता पौरुष्यवीर्याधिपतेययुकाः। 16 20 25 30 ·[४०.१३ 5 10 गण्डव्यूहसूत्रम्। सर्वसमारि अनन्तवीर्या- स्तेपामय गोचरु सुनतानाम् ॥ १३ ॥ प्रशान्तचित्ताश्च समाहिताश्च येऽत्यन्तशान्ति गत निर्वराश्च । सज्ञयानाइसमचारिण स्तेया नयोऽय प्रशम गतानाम् ॥ १४ ॥ ये सर्वसङ्गै परिमुक्तचित्ता धर्मनभावप्रतिविद्धचित्ता । गति गता ये जिनधर्मधातौ प्रज्ञाप्रदीपान नयेप तेषाम् ॥ १५ ॥ सानस्लभायप्रतिविद्धचित्ता भवार्णवे येऽपरिगदचेतस । ये सत्त्वचित्तप्रतिभासचन्द्रा स्तेपामय मार्गविदा विमोक्ष ॥१६॥ त्र्यवस्थिताना जिनसागराणा प्रणिधानगोनार्णवसभवानाम् । ये सर्वक्षेत्रेयपरातचर्या समन्तभद्रान नयेप तेपाम् ॥ १७ ॥ ये धर्मधातोर्नयसागरेश्व जगममुद्रानवतीर्ण सान् । सान् संसपर्तविवर्तकल्पा स्तेषां विमोक्षोऽयमझल्पकानाम् ॥१८॥ ये सदिक्क्षेत्ररज खसख्यान् पश्यन्ति बुद्धान् गुमराजनले । विबुक्ष्य बोधि नियन्त सन् भसाइनेजान नयेष तेपाम् ॥ १९॥ चमात कसमहासमुद्रात कल्याणमित्राण्युपसेपमान । धर्मार्थिको धर्मगोप्यसिन श्रुगा धन धारयितु समर्प ॥२०॥ 15 20 8304 30 SRमान ३ Bउपमान ·२४९ । -४०..] ४. सर्पवृक्षप्रफुल्लनसुखसंवासा। त्वदाशयस्य प्रविशोधनाय मुनेरधिष्ठानबलादचिन्यान् । वैरोचनीयो विषयोऽप्रमेयः प्रवर्तते मद्वचनादसङ्गः ॥ २१ ॥ भूतपूर्व कुलपुत्र अतीतेऽवनि लोकधातुसाद्रपरगाणुरज.समानां कल्पानां परेण : परतरं मणिकनकपर्वतशिखरवैरोचनो नाम लोकधातुसमुद्रोऽभूत् । तस्मिन् खल पुनः कुलपुत्र मणिकनकपर्वतशिखरवैरोचनलोकधातुसमुद्रे ज्ञानपर्वतधर्मधातुदिक्प्रतपनतेजोराजो नाम तथागतोऽभूत् । तेन खलु पुनः कुलपुत्र ज्ञानपर्वतधर्मधातुदिक्प्रतपनतेजोराजोनाम्ना तयागतेन पूर्व बोधिसत्वचयां चरता स मणिकनकपर्वतशिखरवैरोचनो लोकधातुसमुद्रः परिशोधितः । तस्मिन् लोकधातुसमुद्रे पृथिवीपर्वतपरमाणुरजःसमलोकधातुप्रसरनिर्देशः । 10 एकैकस्मिंश्च लोकधातुप्रसरे लोकधातुवंशपरमाणुरजःसमा लोकयातुनिर्देशाः । एकैकस्मिंश्व लोकवंशे लोकधातुपरमाणुरजःसमाः कल्पसंख्यानिर्देशाः । एकैकलिश्च कल्पेऽनेकेऽनन्तर- कल्पनिर्देशः । एकैकस्मिंश्चानन्तरकल्पेऽनेकलोकघातुनानाकरणनिर्देशाः । तथागतोत्पादा विविधविकुर्वितनिर्देशाः । एकैकस्मिंश्च तथागतोत्यादे लोकधातुपरमाणुरजःसमाः सूत्रान्त- संप्रकाशनिर्देशाः । एकैकस्मिंश्च सूत्रान्ते लोकधातुपरमाणुरजःसमा बोधिसत्वव्याकरणनिर्देशा: 15 अनन्तमध्यसत्त्वविनयनिर्देशा नानायाननयैः प्रवर्तिता नानाविकुर्वितप्रातिहार्ययिनयताः ॥ तस्मिन् खलु पुनर्मणिकनकपर्वतशिखरवैरोचने लोकभातुसमुदै समन्तदिगभिमुख- द्वारधजन्यूहो नाम मध्यमो लोकधातुवंशोऽभूत् । तस्मिन् खलु पुनः कुलपुत्र समन्तदिगभि- मुराद्वारध्वजव्यूहे मध्यमे लोकधातुवंशे सर्वरतवर्णसमन्तप्रभासश्री म लोकधातुरभूत् । सर्वतयागतवोधिमण्डप्रतिमासमणिराजो लोकधातुसंधिव्यूहः सर्वरतकुसुमसागरप्रतिष्टित: 20 सर्वतथागतनिर्माणनिर्भासनिदर्शनमणिराजशरीरो देवनगरसंस्थानो विशुद्धसंलिष्टः । तस्मिन् पुनलेकधातौ मुमेरुपरमाणुरजःसमाचातुर्दीपका लोकधातवोऽभवन् । तेषां च सुमेरु- परमाणुरजःसमानां चातुर्दापकानां सरितशिखरध्वजो नाम मध्यमधातुद्वीपकोऽभूत् । तस्मिन् खल पुनः सर्वरतशिखरघजे चातुपिके लोकधातो अप्रमेययोजनशतसइमायाम- विस्ताराचवाते दीपा अभूवन् । एकैकस्मिश्च द्वीपके दश महानगरसहस्राण्यभूवन् 125 तस्मिथ खल पुनः चातुपके जम्बुद्वीपस्य मध्ये रमसाटम्यूहमेघप्रदीपरा नाम राजधान्य- भूशनगरसदसपरिवारा । तस्मिन् सन पुनर्जम्बुद्वीपे दश वर्षसदनागि मनुष्याणामापु- प्रमागमभूत् । तस्या खख पुना रससालभ्यूहमेशप्रदीशयां राजधान्या सर्वधर्मनि दर- मण्डलनिर्घोषो नाम राजाभूधकरती । राज्ञः सन पुनः सर्वधर्मनिनादथ्यमण्डदनि!पम्य चामासानायभूगन् । पष्टिः बीसइसापन्तःपुरमभूत् । सात पुरानान्यमान सांग नागा पीरागां यरामपिणां महातेजसा महापानाम् । तस्य गड पुनः महानिरिकन प्रमग्दनिगन्य रागनपुर एफटनोऽभूमिहनारपसारतः।। गष्ट.१२ ·२५० गताः स्म जीवितोपरोधप्राप्ता मरणाभिमुखाः । इति नानाविधान प्रलापान प्रलपन्तो नामा- ते चापि सत्वा दुःखानभिलाषिणो दुःखभयनिर्विण्णाः । ते सर्वधर्मनिर्नादच्छत्रमण्डल. गण्डम्यूहसूत्रम् । ६५०.० तेन च समयेन लोकधातान्तरकल्पक्षये प्रत्युपस्थिते पञ्चसु कापायेषु लोके ग्राहु- भूतेषु दशसु कुशलेषु कर्मपथेष्वन्तहितेषु दशाकुशलकर्मपथवर्तिनः सत्त्वा यद्भूयसा दुर्गति. गामिनोऽभूवन् । ते दशाकुशलकर्मपथसमादानहेतोः परीत्तायुपोऽभूयन् अल्पभोगा विरूपा विवर्णा दुःसंस्थितशरीरा अल्पमुखसमुदाचारा दुःखवेदनासमुदाचारयहुला अन्योन्यविस- 5 वादवचनशीला अन्योन्यभेदप्रतिपाः परुपयाचनसमुदाचाराः प्रकीर्णयचसो विषयलोभाभि- भूताः प्रदुष्टमनःसंकल्पा विविधदृष्टिगहनकान्तारप्रविष्टाः । तेषामधर्मरागरक्तानां विषम- लोभाभिभूतानां मिय्याधर्मपरिगतानां न देवः काले वारिधारा उदसृजत् येन पृथियो बीज- प्रामाः सस्यमामा विरोहेयुः ॥ तेन खल पुनः सत्त्वाः शुष्केषु तृणगुल्मौपधियनोद्यान(मेषु नानाव्याधिस्पृष्टा 10 दिग्विदिशो विधान्ति रम अपरायणाः । ते समागम्य सर्व एव येन रनसालव्यूहमेघप्रदीप- राजधानी तेनोपसक्रम्य तो समन्तादनुपरिवार्य केचिदूर्ध्ववाहयः, केचित्कृताञ्जलिपुर, केचित् संकम्पितशरीराः, केचिदम्युद्गताङ्गाः, केचिदधोमुख प्रपतिताः, केचिार्यशरीरेण प्रणिपतिताः, केचिद्धरणितलजानुप्रतिष्ठिताः, केचिद्गगनतलामिनतवाहवः, केचिनग्ना निर्भ- सनाः, केचिद्विकृतवदननयनाः सर्वधर्मनिनादच्छत्रमण्डलनिर्घोषस्य राज्ञोऽभिमुखं महान्त- 15 मार्तवरमुत्कोशमकापुः-उपगुताः स्म । देवापसृशः स्म । क्षुत्पिपासादुःखप्रपीडिताः स्म । विविधभयोपतमाः स्म । वाणविरहिताः स्म । देव अशरणा अपरायणाः स्म । दुःखपार- खरा नानावचनैर्नानाविकृतवक्त्रनयना विविधराशावचनव्याहारनिमत्रपदैर्नानार्थसूचय- पचनपदैरुकोशमकार्पः । ये च तस्यां राजधान्यां त्रीपुरुपदारकदारिकाः क्षुत्पिपासाप्रपीडितर 20 निरामरणयात्रा नग्ननिर्यसना दुष्टविवर्णा रूक्षापात्रा दुःखिता दुर्मनसोऽनात्तमनस्काः, निर्घोपं राजानं महाज्ञानपुरुष प्रतिशरणभूतं शरणमुपागताः सर्वसुखप्रतिजभइया सर्व- प्रिपसमवधानप्रतिलम्भसंज्ञया जीविताशापरिगतनिधानप्रतिलम्भसंज्ञया तीर्थसंदर्शनसंशषा गहापथप्रतिपत्तिसंशया महायानपात्रसंज्ञया महाज्ञानरसद्वीपसंज्ञया महार्थप्रतिलम्भसंज्ञया 25 वर्गसरितिसुखप्रतिलम्भसंशया ॥ अश्रीगीदाजा सर्वधर्मनिनादच्छत्रमण्डलनिर्धेपः तस्य महतः समन्तावाचनकसमूहस्य. तं महान्तमार्तस्वरमुनोशनशब्दम् । श्रुत्वा च अस्य दश महाकरुणामुखासंख्येयशतसहप्ता- व्यवझामन् । स महाकरुणानयचेतनानिध्यप्तिचित्तो मुहूर्तमेकाग्रतामनुभूय दश महाकरुणो- पसंहितानि वचनपदान्युदीरयामास । क्तमानि दश ? अहो यत अनालम्यनाः सत्ता 210 महासंसारप्रपातपतिताः । कदा तद्भविष्यति यद्वयं संसारमहाप्रपात पतितानो सत्त्रामा व्यनभूता भविष्यामः तथागतल्यनभूमिप्रतिष्टायनतया । अहो मत अनाणाः सत्ता गानाशोपदोपद्रुताः । कदा तद्भविष्यति मयं विविधतेदाभयोरगुताना राधानामत्राणागो ·-४०..] ४० सर्पवृक्षप्रफुल्लनसुखसंवासा । २५१ त्राणभूता भविष्यामोऽनवद्यकर्मान्तप्रतिष्ठापनतया । अहो वत अशरणाः सत्त्वा लोके जरामरणभयाविष्टाः । कदा तद्भविष्यति यद्वयमशरणानां सत्त्वानां शरणभूता भविष्यामः सर्वसंसारभयविनिवर्तनतया । अहो वत अपरायणाः सत्वा विविधलोकभयोपद्रुताः । कदा तइविष्यति यद्वयं विविधलोकभयोपद्रुतानामपरायणानां सत्चानां परायणं भविष्यामोऽत्यन्त- योगक्षेमे सर्वज्ञतामार्गे प्रतिष्ठापनतया । अहो वत अविद्यान्धकारप्राप्तः सर्वलोको 5 विमतिसंशयतिमिरावृतः । कदा तद्भविष्यति यद्वयमुल्काभूता भविष्यामः सर्वसत्वाना- मविद्यारधकारविधमनतया । अहो वत आलोकविरहिताः सत्त्वाः । कदा तद्भविष्यति यद्वयं महाज्ञानालोकरा भविष्यामः सर्वसत्वानां वितिमिरज्ञानमुखसंदर्शनतया । अहो बत जानन्योतिर्विरहितः ससत्वधातुरीbमात्सर्यमायाशाव्यकालुपाशयः । कदा तरिष्यति यद्वपमनुत्तरज्ञानप्रद्योतकरा भविष्यामः सर्वसत्त्वानामत्यन्तपरिशुद्धिप्रतिष्टापनतया । अहो 10 वत नायकविरहितः सर्वलोको महासंसारसागरविपमस्रोतःप्रपन्नः । कदा तद्भविष्यति यद्वय नायकता भविष्यामः सर्वसत्वानां कर्मसमुद्रनयावतरणतया । अहो वत विनायक- चिरहितः सर्वलोको दुर्विनीतः । कदा तद्भविष्यति यद्वयं विनायकभूता भविष्यामः सर्वसत्यानां साकारपरिपाकदिनयतथागताधिष्टानकालानतिक्रमणेन । अहो वत अपरि- पायकः सर्वटोको जात्यन्धभूतः । कदा तद्भविष्यति यद्वयं परिणायकभूता भविष्याम: 15 सत्यानामनावरणसर्वज्ञज्ञाननयावतरणतया ॥ स इमानि दश महाफरणोपसंहितानि वचनपदान्युदीर्य तस्यां राजधान्याँ घण्टार- घोपणमकापी । महात्यागदुन्दुभिनिर्घोपं च अकारयत्-सर्वजगत् संतर्पयिष्यामः, यस्य येनार्यस्तस्मै तदनुप्रदास्याम इति । तेन सजिम्बुद्वीपे सर्वराजधानी प्रामनगरनिगमजन- पदपचनेषु सापकरणकोशा विकृताः । सरकाटकरण्याचत्वरेषु रिपियोपकरणविधय: 20 स्थापिताः । सजगदुपजीयाः सुप्रतिपिहिताः । सर्पकोशकोष्टागाराणि पिवृतानि । महारतनिधाननिचया निदर्शिताः । अनेकनानारिधरनराशयः स्थापिताः। अन्नपानवख्यान. पुणमाल्पगन्धविलेपनचूर्णनानागन्धवर्णचीवररतकोशा विवृताः । शयनासनवसनभवन- विमानगृझण्यलंयूतानि सर्वधनकनकसमृदानि ज्योतिर्वजमणिराजविन्यासविधूतान्ध- काराणि । स तेषां सत्यानां ययाभिलपितसर्गभिप्रायपरिपूरणार्थ तेषु गृहेषु प्रत्येकमात्मभार-21 सारामुपादाय कायमभिनिर्माय स्थापयामास । सत्त्वसर्वव्याधिप्रशमनाय च यमरग्योग- स्थायीविधजीरितोपकरणप्रत्ययसंपदमुपस्यापयामास ! ययाहविविधोपकरणपूर्णानि च नानारतापिचित्रमाजनान्युपस्थापयामास-यदुत यजमणिभाजनानि नानागधमगिरतपरि. पूर्गानि, नानागन्धरसमाजनानि विविधोदारविचित्रारयापरिपूर्णानि, पान पुग्यानि मुरहाने नानाकारसंस्थानानि पिचिरतप्रतिमग्दितानि आजानेयागजगोयुक्तानि । कि- पाथ रथान् रामाहान् सरियाभरणपरिभोगांश सामनारिधीभ नानारमविविधान् गिरिध. n -30 18 मानमुम्मानित ·२५२ गण्दव्यूहसूत्रम् । वितानस्तितान् रक्षकिङ्किणीजालावनदान उतिन्छनध्वजपताकोपशोभितान् सर्वजन- पदप्रदेशेषु स्थापयापास । ग्रामनगरनिगमजनपदादानानि चोदोपयामास। नानाविधोधान- रम्यारामतपोवनपरिभोगानपि सर्वगृहकलत्रपुत्रदारकपरित्यागानपि अनय॑सर्वरक्षपरित्यागानपि खहृदयममात्रगुणवृक्मेदमांसरुविरच्छविचर्मकरचरणबाहुकर्णनासानयनजिहादन्तोष्टशीर्थ- परित्यागानपि यावसबाह्याध्यात्मिकसवीकारपरित्यागानप्युद्धोपयामास ॥ स तरूपमुपकरणपरित्यागविधि प्रत्युपस्थाप्य महायज्ञवाटं कारयामास, यस्तस्या रनसाटव्यूहमेघप्रदीपाया राजधान्याः पूर्वेण मणिशिखरतेजोनासो नगरद्वारस्य पुरतः समविपुलापामः परमविस्तीर्णधरणीतलप्रवेशो निम्नोन्नतविशुद्धसमतलोऽपगतश्वभ्रप्रपातः सर्वस्थाणुकण्टकापगतः उत्सन्नशर्कराकठछः सर्वरतधातुसंचयः सरतमयमणिरतराजसस्तीर्ण- 10 तला बनेकमणिरतव्यूहोपशोभितो नानारत्नकुसुमाभिकीर्णः सर्वचूर्णसुगन्धराजसमाकुल: सर्वगन्धधूपपरिधूपितो रत्नार्थिःप्रदीपः तेजःश्रीसर्वगन्धधूपपटलमेवगगनसंहादितालंकारः सर्वरनगुमपतिसधिमक्तोपशोभितो नानामवन विमानकूटागारसमलंकृतः उच्छ्रितछत्रध्वज- पताको नानारनपट्टप्रलम्वविद्योतितो विविधरत्नकुसुमजालसंछन्नः सर्वगन्धराजरत्नजाल. छत्रमण्डलः सुवर्णजाटरक्षघण्टानिधोपो नानारत्नविराजितवितानविततः सर्वगन्धराजचूर्ण- 15 विकीर्णः सर्वरत्नकुसुमप्रकीर्णाभिरामः तूर्यकोटीनियुतशतसहन्नमनोज्ञदतोषनिर्नादितः सर्व- रतविचित्रालंकारच्यूहसुपरिशुद्धो बोधिसत्त्वकर्मविपाकाभिनिवृत्तः । तस्य मध्ये महासिंहा- सनमभिनिर्वृत्तं दशरवनिचितविचित्रभूमितलसंस्थानं दशरसमानावेदिकापरिवारविराजित दशमणिद्रुमशासावेदिकान्तरसुविभक्तोपशोभितव्यहम् अभयवनचक्रधरणीतलसुप्रतिष्ठितपाद सर्वरक्षत्रिम्वविग्रहसंधारितासनचत्रम्, अनेकरतमयनिhहशतालंकृतं नानारत्नमतिविचित्र- 20 व्यहातिमण्डितं समन्तगुविभक्तरसम्वनसमुन्छ्रितं नानारनपताकानलम्बितविचित्रव्यूह - किङ्किणीजालपरिष्कृतं नानादिव्यमणिविचिन्नहेगजालविततं विविधरसकुसुमजालमहामणि- राजजालविचित्रबखरमजालयथार्हसंचादितोपशोभितव्यूहम् अनेकगन्धमणिविग्रहपाणिमण्डल- गन्धमेषप्रमुझमचिन्त्यवर्णगन्धमणिराजविस्तृतमनोइनानासंस्थानसर्वगन्धपटलमेघप्रमुक्त सर्व- दिव्यगन्धधूपप्रधूपितोपचार दिव्यातिरेकसुखसंस्पर्शानेकवर्णमणिरत्नपत्रप्रज्ञतमनेकदिव्यपूर्य- 23 संगीतिशतसहसं समन्ताव संप्रयादितमनोज्ञमधुरनिर्घोपं नाभारदसोपानपङ्किपताकासुविभक्त- वैदिकाप्रतिपण्डित गृहमनेकगणिरत्नप्रत्यर्पितविविधविकुक्तिमणिविम्बविमहविद्योतितप्रभास यत्र स राजा सर्वधर्मनिर्नादच्छत्रमण्डलनिर्घोपः संनिषण्णोऽभूतु अभिरूपः प्रासादिको दर्श- नीयः परभशुमवर्गपुष्पलतया समन्वागतो विशुद्धमहापुरुषलक्षणप्रतिलन्धो वैरोचनगणि- रनानि सकेशमकुठः अभेद्यनारायणवनसंहननकायो गूढपार्शनिबद्धसंधिः सङ्गिपरिपूर्णः 390 सगन्तभद्रः समन्तप्रासादिकः सगन्तशोभनः सर्याकारवरोपेतो महाधर्मराजमारोदितः सर्वपरि- कारयशिताप्रतिटन्धो धर्मवशितामुविशुद्धः परित्तयशपती अप्रतिहतवचनमण्डल: अकोण. Bom. गदाय हवाई कारमामारा, ·10 -१७..] ४० सर्ववृक्षप्रफुल्लनामुखसंवासा। २५३ ज्ञानसमन्वितः सुप्रतिष्ठापितधर्मसम्यक्प्रयोगोऽनन्तगुणवर्णनिर्देशः । तस्य खल पुनः सर्वधर्म- निर्नादच्छत्रमण्डलनिर्घोपस्य राज्ञो महासिंहासननिषण्णस्योपरि भूर्धसंधावन्तरिक्षे महाच्छत्र- मण्डलं प्रादुर्बभूव विचित्रोद्विदमणिरत्नदण्डं महामहामणिकोशगर्भसर्वरनशलाकाशतसहस्र- सम्पग्विततमनेकार्चिःश्रीतेजोज्वलितन्यूहं जाम्बूनदकनकप्रभाखरविशुद्धच्छदनं नानारत. भक्तिचित्रहमजालासन्तव्यूहच्छदनोपेतं विविधमुक्ताहाराभिप्रलम्बितं समन्तानानारतजाल- 5 संहादितं रत्नकिङ्किणीजालसुवर्णमणिघण्टास्नसूत्रदामोपनिवद्वामिप्रलम्बित महामणिरनहार- समन्ताभिप्रलन्वितन्यूहं दिव्यमधुरमनोज्ञप्रमुक्तशब्दोपचारं सर्वसत्त्वकुशलकर्मपथसंचोदन- घण्टाविस्तनिर्घोषम् । स खल राजा सर्वधर्मनिर्नादच्छत्रमण्डलनिर्घोषो रनवालव्यजनैः संघीयमानः शक्दैवेन्द्रातिरेकेण तेजसा वाव्यन्नुपशोभते स्म । तस्य समनन्तरनिषण्णस्य तस्मिन् सिंहासने सर्वो जनकायोऽभिमुखः प्राञ्जलिः स्थितोऽभूत्तमेव रामानं नमस्यन् ।। अथ खलु सर्वधर्मनिर्नादच्छत्रमण्डलनिर्घोषस्य राज्ञोऽसंख्येयेषु प्राणिकोटीनियुत- शतसहस्रेषु संनिपतितेषु नानायाचनकेषु नानावस्तुपरिग्राहकेषु नानोपकरणाधिमुक्केषु नानाजातिए नानागतिपर्यापनेषु नानामिलापचित्तेपु नानाशयाभिप्रायेषु नानादिक्संनि- पतितेपु नानाविपयपरिभोगोपचारेषु नानापरिभोगाभिलाषितचेतनेषु नानाभिप्रायकल्पेषु नानामनुष्यनिकायेषु नानाकुलोपपत्युपपन्नेषु नानाजनपदसमागतेषु नानानिरुक्तिवचनमज- 15 संस्कारेषु नानास्वरमण्डलप्रमोचकेषु नानावस्तुव्यञ्जनेषु नानावचनपदान्युदीरयत्सु, तमेके महापुण्यसुमेरुमुल्लोक्यमानेषु अयमेवैको महाज्ञानपुरुष इति निश्चितचेतनेषु, महापुण्योप- स्तन्धो महापुरुपचन्द्रो महासागाशयप्रतिलब्ध इत्युन्मुखेषु, बोधिसत्त्वप्रणिधिचेतना- निपतितेषु बोधिसत्वप्रणिधिचेतनानिर्मितेपु तं महान्तं याचनकसंनिपातं दृष्ट्वा तेपां याचन- यानामन्तिकेऽभूञ्चित्तप्रेम चित्तप्रीतिः चित्तप्रसादः । कल्याणमित्रदर्शनसंज्ञा सुविपुला 20 महाकरुणवेगाः संबभूवुः । अपरान्तकल्पसर्वयाचनमसंतपणाविवर्यवीर्यवेगाः प्रादुरभवन् । सर्वजगत्समप्रयोगपरित्यागचित्तस्करणमेघाः सममवन् ।। स खलु पुनः सर्वधर्मनिर्नादच्छत्रमण्डलनि?पो राजा तेषां याचनकानां सहदर्शनेन आत्तमनस्कतरोऽभूत् न बिसाहसचक्रवर्तिराज्यप्रतिलम्भेन असीमाप्राप्तकल्पपर्यवसानेन, म शकलाधिपत्यासनप्रतिलम्मेन बहुकल्पकोटीनियुतशतसहस्रपर्यवसानेन, न सुयामदेवराजा- धिपत्यासनप्रतिलम्भेन बहुक्ल्पकोटीनियुतशतसहस्रपर्यवसानेन, न संतुषितदेवराजाधिपत्या- सनप्रतिलम्मेन वट्ठकल्पकोटीनियुतशतसहसपर्यवसानेन, न सुनिर्मितदेवराजैमर्याधिपत्या सनप्रतिलम्मैन अप्रमेयफल्सावसानेन, न यशवर्तिदेवराजाधिपत्यासनप्रतिलम्भेन सुमुखाप्सर- मनोहरदेवकन्योपस्थानेन चिन्यकल्पपर्यवसानेन, न ब्रह्मासनेनानमिन्द्राध्यकल्पना- विहारसुखारसानेन, न आभाखरदेवसुखेन अनन्तकलारसानेन, न गुभकृत्वदेवमुखेन । अतुल्यकल्पाक्षीणेन, न शुद्धागसदेवशान्तरिमोक्षसुखविहारेण अपर्यन्तमपावसानेन । तघया कुलपुर पुरुषस्यैकान्ततृष्णाचरितस्य मातापितृभ्रातृभगिनीमितामायनानिसालोहित- ·२५५ गग्टव्यूहसतम्। [४०.० पुत्रदुहितभार्याचिरकालविप्रयुक्तस्य अटवीकान्तारविप्रनष्टस्य तदर्शनकामस्य तेषां समव- धानेन महती प्रीतिरघ्यवसानमुत्पद्यते तदर्शनावितृप्ततया, एवमेव कुलपुत्र राज्ञः सर्वधर्मनि- दिच्छरमण्डलनिर्घोषस्य तेषां याचनकानां सहदर्शनेन महाग्रीतिवगाः संजाताः । चित्ततुष्टि- मुख्यमवक्रान्तम् । महाश्चित्तोदग्रतावेगः प्रादुर्भूतः । महाप्रामोद्यहर्षवेगः संभूतः । बुद्धबोधा- 5 दुदारश्रद्धाधिमुक्तिवेगवलं संवर्धितम् । मूलजाता श्रद्धा सर्वज्ञतायां विवर्धिता । सर्वबुद्ध धर्माव्याशयविशुद्धिबलमभित्रिवर्धितम् । बोधिसत्येन्द्रियकर्मण्यता संभूता । चित्तहर्पपरिपूर्ण- महाप्रसादवेग उदपद्यत । विपुलचिचौद्वित्यवेगेन कल्याणमिनेन्द्रियाशयता मृदुभूता । तल्कस्य हेतोः ? तथा हि तस्य सर्वधर्गनिर्नादच्छन्त्रमण्डलनि|पस्य राज्ञः सर्वज्ञता- रम्त्रणप्रयुक्तकस्य सर्वज्ञताधर्मताप्रतिशरणस्य सर्वज्ञतामार्गद्वाराभिमुखस्य सर्वजगत्सतर्पण 10 मनसिकारप्रयुक्तस्य सर्वयुद्धगुणसमुद्रावतारप्रतिपस्यभिमुखस्य सर्वमारकर्मकेशावरणपर्वत विकिरणप्रयुक्तस्य सर्वतथागतानुशासनीप्रदक्षिणग्राहितावस्थितस्य सर्वकुशलमूलसमुद्र- समन्तमुखसमार्जमाभियोगगर्भस्य सर्वाभिनिवेशोञ्चलितसंतानस्य सर्वलोकविषयानभि- निविष्ठस्य सर्वधर्मस्वभावगगनगोचरस्य तेषु सर्वयाचनकेष्वेकपुत्रकसंज्ञा उदपद्यत, माती पितृसंज्ञा दक्षिणीयसंज्ञा कल्याणमित्रसंज्ञा दुर्लभसंज्ञा दुष्करकारकसंज्ञा बहुकरसंज्ञा 15 परमोपकारकासंज्ञा बोधिमार्गोपस्तम्भसंज्ञा आचार्यसंज्ञा शास्तृसंज्ञा उदपद्यत । स तान् सर्वयाचगकान् ययागतान् यथासंप्राप्तान् यथाकालसंनिपतितान् यथादिग्देशस्थितान् यथा- वस्तुयाचनकान् यथारचीन् ययाभिप्रायान् यथाभिकाङ्गिणो यथाभिलाषिणो यथावस्तु- पर्येपकान्' संतर्पयामात अप्रतिहतेन महामैत्रीमण्डलेन याचनकजनापरामुखतया महात्याग- रमिना सर्वसत्वसमप्रयोगेन सागमुखेन । सोऽनमनायिकेभ्यः प्रदात् । पानं पानार्थिकम्यो 280 यस्त्रं वद्यार्थिकेन्यः पुष्पाणि पुम्पाधिकेन्यः प्रादात् । एवं गन्धधूपमात्यविलेपनचूर्ण- चीपर छायजपताकारताभरणासनशयनभवनविमानविहारारामोद्यानतपोवनानि हयगजस्य पतिवाहनयुग्यपानान्यर्षि हिरण्यसुवर्णमणिमुक्तायैडूर्यशलशिलाप्रवालजातरूपरजतान्यपि प्रादात् । खगृहविमानान्तःपुरपरिवारानपि, सर्वकोशानपि विवृत्य विभज्य अर्थिकेभ्यः प्रादाद -यस्य येनार्यः स तं गृहातु इति । जनपदानपि जनपदाधिकेन्यः प्रादात् । सामानपि 25 मामाथिभ्यो नगरायपि नगरायिभ्यः प्रादात्। स तान् सर्वयाचनकान् सर्वास्तिपरित्यागतमा सर्वमत्त्येषु सगप्रतिपनः सर्वस्तुपरित्यागैरमिच्छादयामास || तेन खलु पुनः समयेन रक्षप्रभा नाम श्रेष्टिदारिका पष्टिकन्यापरियारा तस्मिन्नेर गहायताटे संनिपतिताभूतु , अभिरूपा प्रासादिका दर्शनीया परमशुभवर्णपुष्पलतमा समन्यागना, सुवर्णवर्णच्छरिमिनीलकेल्यभिनीटनेत्रा मनोजगन्धा ग्राखरा सुधना खलंवृता स्मृतिमतिगतिहीटसपनाप्येच संपमा, गुरुप सगौरवा, परमसंप्रजन्यचारिणी गम्भीरचेष्टा मेधासंपना धर्माणां प्रणयारणप्रतिबोधिषु पूर्वसुकृताशलमूला धर्माभिव्यन्दितप्रसन्नसंतागा 1B'सकान्ताः ·२५५ 5 -४०.२५] ४० सर्पवृक्षप्रफुल्लनसुखसंवासा । विशुदकल्याणाशया उदाराधिमुक्तिगगनगोचरपरहितपरिणतचित्ता बुद्धदर्शन दिगभिमुषा सर्वज्ञज्ञानाभिलापिणी । सा खल रतप्रभा श्रेष्ठिदारिका सर्वधर्मनिर्नादच्छत्रमण्डलनिर्घोपस्य राज्ञो महासिंहासनस्य प्रदक्षिणेन नातिदूरे स्थिताभूत् प्राञ्जलिस्तं राजानं नमत्यन्ती, न च किंचिद्गृह्णाति । एकान्तस्थिता चैवं चित्तमुत्पादयामास-सुलधा मे लाभाः, यदहमेवरूपस्य कल्याणमित्रस्य दर्शनसमवधानप्रतिलाभिनीति । सा तस्य सर्वधर्मनिनादच्छत्रमण्डलनिर्घोषस्य राज्ञोऽन्तिके कल्याणमित्रसंज्ञामनुकम्पकसंज्ञामनुपाहकसंहां बुद्धसंज्ञामुत्पाद्य मायाशाठ्यापगतेन चित्तेने परमोदारप्रीतिप्रसादप्रामोद्यवेगातिलब्धा खान्यामरणानि कायादवमुच्य येन राजा सर्वधर्मनिर्नादच्छन्नमण्डलनिर्घोषः, तेनाभिमुखमझेप्सीत् । तानि तस्य सिंहासनवेदिकामध्ये अवः पृथिवीमण्डले प्रतिष्ठितान्यभूवन् । सा तान्याभरणानि प्रविकीर्य एवं प्रणिधिमुत्पादया- मास-यथैप राजा सर्वधर्मनिर्नादच्छत्रमण्डलनि|पोऽनायामां सस्त्रानामन्धकारप्राप्तानां 10 प्रतिशरणभूतः, तथाहमप्यनागतेऽध्वनि भवेयम् । यामेष धर्मतां जानाति, तामहमपि जानीयाम् । येन यानेनैप निर्यास्यति, तेनाहमपि निर्यायान् । यस्मिन्नेव मार्गप्रतिपन्नः, तत्राहमपि प्रतिपद्येयम् । यथायमसेचनको रूपेणाक्षयभोगोऽनन्तपरिचारो दुर्धर्षोऽपराजितो- इनवमृद्यः, तथाहमपि भवेयम् । यत्र यत्र चास्योपपत्तिर्भवेत् , अहमपि तत्र तत्रोपपद्येयमिति ।। तामेवंचित्तमनसिकारप्रयुक्तामाज्ञाय राजा सर्वधर्मनिर्नादच्छत्रमण्डलनिर्घोषोऽत्र-15 लोक्य एवमाह-गृहाण दारिक, येन तेऽर्थः । अहं खल दारिके सर्वास्तिपरित्यागी सर्वसत्त्वसंतर्पणाय प्रतिपन्नः । सा खल समन्वाहता तेन राज्ञा सर्वधर्मनिर्नादच्छत्रमण्डल- निर्घोघेणेति भूयस्या मात्रया प्रसादं प्रत्यलभत । सा प्रसन्नचित्ता उदारविपुलकुशलमूलवेग- संगाता राजानं सर्वधर्मनिर्नादच्छत्रमण्डलनिर्घोपं तस्यां वेलायामाभिर्गाथामिरच्यभाषत- 20 125 पूर्वे इयं सालवियूहमेघा अनोपपने त्वयि राजसिंह । निराभिरम्या हततेज आसीत् प्रेतालयो वा यय भीपणीया ॥ २२॥ प्राणातिपाती मनुजा अभूवन् अदत्तआदायि असंयताश्च । मृधाममाषन् परुषां च वाचं पिशुनामबद्धो गिरमप्यत्रोचन् ॥ २३ ॥ परवाक्यचित्तेषु अभिध्यचेतसो व्यापनचित्ताः परपुद्गलेषु । दृष्टीगतैर्निधितपापगोचरा मिथ्याप्रयोगेन पतन्ति दुर्गतिम् ।। २१ ॥ - ·२५६ [४०.२५ 10 + 15 गण्डन्यूहसूत्रम्। अधर्मचारीण नराण चैव अविधमोहान्धतमोवृतानाम् । दृष्टीविपत्त्या विपरीतदर्शिन बहुभिर्वर्षेभिन देवु वर्षति ॥ २५ ॥ अवपि देवे च विनटवीजाः सस्या न रोहन्ति न चैव वृक्षाः । सरस्तडागा नदिस्रोत शुष्का- स्तृणोपधीः सर्वनस्पतीश्च ॥ २६ ॥ नयो विशुष्का अभवन्नशेषा उद्यान सर्वे अस्वीप्रकाशाः । श्वेतास्थिपूर्णा पृथिवी बभूव तवानुत्पादे सुविशुद्धनेत्रा ।। २७ ।। यदा हि ते याचकसंधिसभुते संतपिता याचनकास्तु सर्वे । उत्पद्य मेघेन तदा चतुर्दिशं संतर्पिता निम्नस्थला च सर्वे ॥ २८ ॥ भूयो न चोरा म भटा न धूर्ता न हन्यते कश्चन चापि वध्यते । न चाप्यनाथा मरणं व्रजन्ति नायो भवान् सर्पजगत्यनाथे ।। २९ ।। प्राणातिपाताभिरता मनुष्या हला परास्तद्रुधिरं पिवन्ति । खादन्ति मांसानि परस्परं ये ते त्वत्प्रदानैर्भुत मैत्रचित्ताः ॥ ३०॥ एकः शतान्तो हि सहसंख्या- जना तदा चीवरसंवृताभूत् । संछाध कायं तृणपर्णचीवरैः प्रेताः क्षुधार्ता इव तेऽविशंस्तदा ॥ ३१ ॥ प्रादुर्वमौ शालिनुतकृष्टः कल्पद्रुमाश्चैव विमुक्तकोशाः । इसन्ति नार्यस्तु नराध पण्डिता जातो यदा लं,जगतोऽस्य नायः ।। ३२ ॥ 20 4 30 ·२५७ 10 15 +10..] ४० सर्ववृक्षमफुल्लनसुखसंवासा । मासार्धमासस्य कृतेन पूर्व- मकारिपुः संनिधिमुत्पथस्थाः। खलंकृतास्त्वद्य महाहवखाः क्रीडन्ति देवा इव नन्दनस्थाः ॥ ३३ ॥ कामेषु मिथ्याविषमप्रवृत्ता अधर्मरगेण नरा हि रक्ताः। नार्यः कुमार्यः स्वपराभिगुप्ता विषं शयन्ति स्म पुरा प्रसज्य ॥ ३४ ॥ पराप्सरोवर्णसमानरूया दृष्ट्वा सुवनाः समलंकृताश्च । परखियश्चन्दनलिप्तगात्र्यः तुष्टाः खदारैस्तुषिता इवाय ॥ ३५ ॥ मृषां च रूक्षा पिशुनामबद्धा पुरा गिरं शाठ्यवशादयोचन् । चतुर्विधां वाचमिमा प्रहाय धर्म चरन्त्यद्य कुदृष्टिमुक्ताः ॥ ३६ ॥ न तूर्यनिर्नादरुतं मनोज्ञ न दिव्यसंगीतिरुतान्यमूनि । सब्रह्मघोषाः कलविङ्कयोपा रुतस्य तुभ्यं पदवीं स्पृशन्ति ॥ ३७ ॥ छत्रं हि ते तिष्ठति मूर्धसंधौ रश्चित्तं काश्चनजान्नम् । यैटूर्यदण्डं शिरिगर्भकोश समन्ततः सन्मणिकण्ठजालम् ॥ ३८ ॥ घण्टासमुत्थाभिरुतान्यशेषान् सर्वखरामान्यभिभूय लोके । बुद्धखराङ्गैः सदृशं चरन्तो सधर्मनिर्नादरुतं प्रशान्तम् ॥ ३९ ॥ ये श्रुत्व सत्त्वाः शमयन्ति क्लेशान् अशेषदिक्क्षेत्रपरपरासु। कल्पावानां सुगतोदधीनां धीमत्समुद्रस्य च नामचक्रम् ॥ १० ॥ गण्ड, ३३ 20 25 30 ·- 10 15 गण्डन्यूहसूत्रम् । पूर्वान्ततः क्षेत्रपरंपरामि- रनन्तरं यस्य च नामधेयम् । तवानुभावेन च दिवशेपं सद्धर्मचक्राणि वन्ति घण्टाः ॥ ११ ॥ घण्टाखरं स्तेममसजमाना जम्युध्वजं व्याप्य रणत्यशेषम् । ब्रह्मेन्द्रदेवेन्द्रजगत्पतीनां स्वकस्वकं कर्मविधीन् ब्रुवाणः ।। ४२ ॥ श्रुत्वा च ते घण्टरुतां नृदेवाः खकखकां कर्मनिधानकोशान् । विवर्य पापं शुभमाचरन्ति सर्वे प्रतिष्ठन्ति च बुद्धबोधौ ।। ४३ ॥ ज्योतिःप्रभस्ते नृपतिः पिताभूत् पद्मप्रभा तन्महिषी च माता। अभ्युत्सदे पश्चकपायकाले क धर्मराज्यं प्रतिलब्धवान् सः ॥ ४४ ॥ उद्यानमस्मै विपुलं वभूव सुपुष्पितव्यूहमणिप्रदीपम् । तत्पश्चभिः पुष्किरिणीशतैश्च संशोभितं वृक्षशतैर्वृतानाम् ॥ ४५ ॥ प्रत्येकमासामभवद्विमानं स्थूणासहस्रोच्छ्रित चारुतीरे। सवैदिकाव्यूहसहस्रचित्रं जालार्धचन्द्रोज्वलितं समन्तात् ॥ १६ ॥ वर्ष देवो न यदा बहूनि वण्यधर्मे वलवत्यपूर्णे। जलं तदा पुष्किरिणीप्वशेषा द्रुमाः सपत्रच्छवयश्च शुष्काः ॥ ४७॥ जनिप्यमाणे त्वयि सप्तरात्रा- दासन्निमिचानि तदाहतानि । निःसंशया यानि निरीक्ष्य सत्या- साता हि नः संभक्तित्ययोचन ।। ४८ ॥ 20 25 ·२५९ 5 10 १० सर्पवृक्षप्रफुलनसुखसंवासा । मुमभ्यरात्रेष्वध पडिकार संकम्पिताभूलप भूतधात्री। अनिन्दितायामपि पुष्किरिण्यां मध्येऽवभासोऽर्फसमो बभूव ॥४९॥ अष्टाङ्गसद्वारिभूतान्यभूवन् पञ्चाप्ययो पुष्किरिणीशतानि । सुजातशाखास्तरयो बभूवुः सुतेजसः पुष्पफलैरुपेताः ॥ ५० ॥ ताः पुष्किरिण्यः पूर्णा अतर्पयंस्तदनमप्यशेपम् । स्रोतोभिरस्मात्सरितः प्रवृत्तः जम्वुध्वजोऽभूत्सलिलप्रपूर्णः ॥ ५१ दुमापधीसस्यतृणान्यरोहन् वृक्षा बभूवुः फलपुष्पनद्धाः। बीजानि यावन्ति च भूतधात्र्यां सर्याण्यरोहन्त जलाप्लुतानि ॥ ५२ ॥ जलाप्लुतो यः पृथिवीप्रदेशः सर्वः समोऽसायभवत्तदानीम् । निम्नोन्नताश्चैव महीप्रदेशाः सर्वे समा एव तदा बभूवुः ।। ५३ ॥ श्वभप्रपाता विषमाश्च देशाः समास्तदानीमभवन् क्षणेन । अन्तर्दधुः कण्टकशर्करायाः सुरतगोत्राणि समुद्बभूवुः ॥ ५४॥ आसन्नुदमा नरनारिसंघाः तृपार्दिताश्चैव पपुर्जलानि । उदानयामासुरुदानमेवं सुखानुभावोऽयमहोऽद्य कस्य ॥ ५५ ॥ ज्योतिःप्रभो भूमिपतिः सपुत्रो दारैः सहामात्यगणैस्तदानीम् । कोटीसहनैश्च वृतो जनानां उद्यानयात्रां प्रययावुदनाम् ॥५६॥ 15 220 25 30 ·२६० गण्डन्यूहसूभम्। [४०.५४. 10 15 अनिन्दिता पुष्किरिणी सुरम्या या मध्यमा गन्धजलाभिपूर्णा । तस्यां स्थितोऽभून्नृपतिः सदारः प्रासादमारुह्य सुधर्मतीर्थम् ।। ५७ ॥ सप्तभ्यभूद्या रजनी जलस समुद्भवां तत्र समेव रात्रे । पुनः सशैला सविमानमाला चचाल सर्वा धरणी तथैव ॥ ५८ ॥ अनिन्दितायाश्च सहनपत्रं मध्यान्महाम्भोरुहमुद्बभूव । মুছানিমঘলাত सौभेरुमूर्धप्रभया स्फरित्या ।। ५९ ।। तन्नदण्द शुभसत्वगर्भ मणीन्द्रपत्रं विपुलं विशुद्धम् । महाईजागूनदकणिक न सुगन्धराजोवलकेसराढ्यम् ॥ ६०॥ तत्कणिकायामप्ति नाथ जातः पर्यवद्धन समुच्छ्येण । विरोचसे लक्षणचित्रिताः शतैः सुराणामभिपूच्यमानः ॥ ६१ ॥ प्रासादपृष्टादवतीर्य राजा या संप्रगृह्यातमनाः कराभ्याम् । देव्यै ददौ याचमुवाच चैवं सुतस्तवायं भव तुष्टचित्ता ।। ६२ ।। प्रादुर्वमूवैव निधानकोट्यः प्रमुतकोशास्तरयो वमूवुः । दुपैश्च निर्नादितमन्तरिक्ष- मभूयस्ते त्वयि लोकनाय ।। ६३ ।। जन्बुष्पजे ये सह सिता- स्वदुन्मुगास्तेऽप्यगान् प्रतीनाः। अहोऽयनापजनस्य नाय इसरप्राअदयक्ष भूत्वा ॥ ६ ॥ 20 25 ·10 15 -४०.७०] ४० सर्ववृक्षप्रफुल्लनसुखसंवासा। २६१ प्रभा शरीरात्तव निश्चरित्वा प्रभासयामास महीं समन्तात् । तमोन्धकारं जगतां च हत्वा व्याधीनशेपान् शमयांबभूव ॥ ६५ ॥ ये यक्षकुम्भाण्डपिशाचसंघा विहेठकास्ते च सदापजग्मुः। आशीविपा नाप्यचरंस्तदानी महाविषाः सत्त्ववधप्रवृत्ताः ॥ ६६ ॥ अलाभनिन्दे अयशोऽय दुःखं या ईतयो व्याधिरुपद्रवाश्च । शमं समासाद्य हितं जगाम लोके प्रमोदस्तु समुद्बभूव ।। ६७ ॥ परस्परं मातृसमानसंज्ञी मैत्रात्मकं सर्वजगत्तदासीत् । अवैरचित्तं विनिहिंसकश्च सर्वज्ञमार्गप्रतिपत्तिमच्च ॥ ६८॥ विवर्तिता दुर्गति धर्मराज्ञा अपावृतः स्वर्गमहापथश्च । सर्वज्ञतावर्मनिदर्शनं च कृतस्त्वयार्यों जगतो पिशालः ॥ ६९॥ लाभः परो नस्तव दर्शनेन दातुर्महाम्भोनिधिसंनिभस्य । अनायनायो जगति प्रसूतः चिरप्रनष्टेऽद्भुतनायकस्त्वम् ॥ ७० ॥ अथ खलु रत्नप्रभा घेष्टिदारिका सर्वधर्मनिर्नादच्छामण्डलनि? राजानमाभि-25 पाभिरभिष्टुत्स संवर्थ संप्रशस्य अनेकरातसहसपत्यः प्रदक्षिणीकृत्य प्रणिपत्य एकान्ते प्राञ्जलिः सितामूनमस्यन्ती । अथ सल राजा धर्मनिर्नादन्थ्यमण्डलनि|पो रसमा श्रेष्टिदारिकामालोक्य एवमाह-साधु साधु दारिके, या यं परसत्वगुणविशेषज्ञानाभिज्ञा- मपती । दुर्लभास्ते दारिके सत्त्वाः सर्वलोके, ये परसत्त्वगुणानधिमुच्यन्ते । न शाय दारिके तमोस्तैरवृतजसत्त्वैः युद्धिपिपनैः क्षुभितचिटुंदितसंतान समश्वेनोमिः प्रति विनष्टापैः प्रतिपत्तिप्युतैः परसत्वगुणपिरोपाननिधिसत्त्वगुगा अतारित तयागतगुणा पा फत्पयितुं सर्वगुणशानविशेषाभिता या अनुप्रानुम् । असंशयं त्वं दारिफ योनी 20 ·[४०.३०- गण्डव्यूहसूत्रम् । संपस्थिता, या स्वमेवरूपान् बोधिसत्त्वगुणानवतरति 1 उदारसत्वाभिज्ञतया जम्बुद्वीपेऽमोयो- ऽस्माकं सत्यसंग्रहविक्रमो येषां नो विजिते स्वमवरूपज्ञानसमन्वागता उत्पन्ना । अप खल राजा सर्वधर्मनिर्नादन्छनमण्डलनि?पोऽन महामणिर व्योतिःप्रभमणिरत्नविचित्र व अनव वखरन खेन पाणिना आदाय रसप्रभायाः श्रेष्ठिदारिकायाः प्रादाद । तरपरिवारस्य च सर्वासां दारिकाणां प्रत्येक नानावस्नानानि प्रादात् , एवं चायोचत्-प्रतिगृहाण दारिक यमिदं यत्ररत्नम्, परिगृह्यात्मना परिमुव । अथ खल रत्नप्रभा श्रेछिदारिका सपरिवारा उभाभ्यां जानुभ्यां धरणितले प्रणिपत्य तदूसरनं पाणिभ्यां परिगृह्य मूर्तिं कृत्वा प्रत्यवसल्ल तद्वारा प्रावृतपती । तत्परिवाराच सर्वा दारिकाः प्रत्येक सानि वसरतानि प्रावृतवत्यः । सा तद्वनरतं प्रावृत्य राजानं सर्वधर्मनिर्नादच्छत्रमण्डलनि?पं प्रदक्षिणमकरोत् साधे खेन 10 दारिकापरिवारेण । तासां सर्वासा ते वखरलेषु सर्वनक्षत्रज्योतिर्बिम्बानि विद्योतम्मना- न्यदर्शन् । तां जनकायो दृष्ट्वा एवमाह-शोभनस्लवायं दारिक कन्यापरिधारः । रात्रिदेवतेव ज्योतिर्गणप्रतिमण्डिता लमागिः परिवृता अतीव भ्राजते ।। अथ खल सर्ववृक्षप्रफुल्लनसुखसंवासा रात्रिदेयता सुधनं श्रेष्टिदारकमेतदवोचत्-तल्कि मन्यते कुलपुत्र-अन्यः स तेन कालेन तेन समयेन राजाभूत् सर्वधर्मनिर्मादच्छत्रमण्डल- 15 निधोपो नाम : न खल्वेवं द्रष्टव्यम् । अयं स भगवान् वैरोचनस्तथागतोऽईन् सम्यक्स- बुद्धस्तेन कालेन तेन समयेन राजा अमृतु सर्वधर्मनिर्नादच्छत्रमण्डलनिर्घोषो नाम । स्यात्सल पुनले कुलपुत्र-मन्या सा तेन कालेन तेन समयेन पप्रभा नाम देव्यभूद्राको ज्योतिप्रभस्य भार्या सर्वधर्मनिर्नादच्छत्रमण्डलनि?पस्य राज्ञो माता ? न खल्वेवं द्रष्टव्यम् । इयं सा मायादेवी तेन कालेन एयप्रभा नाम राजभार्या अभूत् , यया सउपपादुका कुमारः 20 उत्सझे प्रतिगृहीतः । स्यारखल पुनस्ते कुलपुत्र एवम् अन्यः स तेन कालेन तेन समयेन ज्योतिष्प्रभो नाम राजा अभूत्सर्वधर्मनिनादच्छन्त्रमण्डलनियोंपस्य राज्ञः पिता ! न खस्येवं अष्टव्यम् । शुद्धोदनः स राजा तेन कालेन ज्योति प्रभो नाम राजा अभूत् । स्यात्वन पुनस्ते कुलपुत्र एवम्-अन्या सा तेन कालेन तेन समयेन लप्रभा नाम श्रेष्ठिदारिका अभूत् ।। खल्वेवं द्रष्टव्यम् । अहं सा तेन कालेन तेन समयेन रतप्रभा नाम श्रेष्ठिदारिका अभूवन त्याखल 25 पुनस्ते कुलपुन्न एवम् अन्ये तेन कालेन तेन समयेन साच्या अभूवन् , ये तत्र जम्बुद्वीप उपपनाः राश सर्वधर्मनिर्नादन्छनमण्डलनि?पण चतुर्भिः संग्रहवस्तुभिः संगृहीताः । म कल्पेयं द्रष्टव्यम् । इमे ते बोधिसत्त्वाः सर्व इदैव भगवतः पर्षन्मण्डलसमवसता येऽनुत्तरायो सम्यक्संबोधो अवैवर्ल्सयां बोधिसत्वभूमौ प्रतिष्ठापिताः । केचिप्रथमायां मूगो, फेचिद् द्वितीयायों केचित्तृतीपायर्या केचितुर्थ्या भूमौ केचित्पश्चम्यां फेचिपट्यो योचिरातम्या ४० केचिदष्टम्या फेचिन्नाम्पा फैचिदशभ्यां बोधिसत्त्वमूमौ प्रतिष्टापिताः । ये नानाप्रणिधान- विमानताभिर्नानासर्वज्ञताप्रस्थान नासंभारनानासमुद्रागमै नानिणिर्मानामार्ग म्हशुद्धिभि- Bधर्मप्रमा.

·6 10 -80.७६] ४० सर्ववृक्षप्रफुल्लनसुखसंवासा। नानाविकुर्वितवृषभिताभिर्विविधमार्गव्यूहैः समुदागता नानाविमोक्षविहारैरिह पर्पन्मण्डले नानाधर्मविमानविहारानावसन्तो विहरन्ति | अथ खलु सर्पवृक्षप्रफुल्लनसुखसंपासा रात्रिदेवता तस्यां वेलायामेतमेव विपुलप्रीति- संभवनिधानसंतुष्टयवभासं बोधिसत्वनिमोक्षं भूयस्या मात्रया संदर्शयमाना सुधनं श्रेष्ठिदारक गायाभिरप्यभाषत- चक्षुर्ममा जिनसुता विपुलं येनो विलोकयमि सर्वदिशः। क्षेत्रोदधीन् बहुविधान् विपुलान् सत्त्वार्णवानपि च संसरतः ॥ ७१ ॥ सर्वेपु क्षेत्रप्रसरेषु जिनान् बोधिगुमासनगतान् विरजान् । व्याप्यदिभिर्दश दिशः सतत धर्मोक्तिभिर्विनयतो जनताम् ॥ ७२ ।। श्रोत्रार्णव. सुपरिशुद्ध ममा येन शृणोम्यपरिशेपरुतम् । धर्मानदोपसुगताभिहितान् सर्वान् शृणोमि भृशमात्तमनाः ।। ७३ ।। ज्ञानं ममाद्वयमसङ्गगतं परसत्त्वचित्तविषयप्रसृतम् । चित्तोदधिः सुविपुला जगत- श्चित्तक्षणादवतराम्यखिलाम् ॥ ७४ ॥ पूर्वान्त मे स्मृतिसमाधिबलात् कल्पोदधीनहमवैष्यमि तान् । जात्यन्तरार्णवशतानि बहू- 15 20 25 न्यहमात्मनश्च जगतामपि च ॥ ७५॥ क्षेत्रापैकपरमाणुसमान् कल्पान् क्षणेन च विदाम्यखिलान् । सत्त्वान् गतिष्वपि च संसरतो बुद्धान् विकुर्वितगणैश्च सह ।। ७६ ।। तच्च स्मरामि खल लोकविदा सेषा यथा प्रथमकः प्रणिधिः। 30 ·। 10 15 २६४ गण्डब्यूहसूत्रम् । [४०.७ प्रस्थानसमवनवैविपुलैः समुदागताश्चरिमुपेत्य च याः ॥ ७७ ॥ अभिपेकभूमिगमनानि च मा. न्यसमाधितोत्तमगुणौघवताम् । बोधैश्च बुध्यननमान् विपुला- श्चित्तक्षणादवतराम्यखिलान् ॥ ७८ ॥ 3थैरुपायविषयैः सुगताः प्रावर्तयन् जगति चक्रवरम् । या नितीरपरिमाणगुणा धर्मस्थितेरपि च यो नियमः ॥ ७९ ॥ ये यानसागरनया विमला ये चैव सत्त्वविनया विपुलाः। संदर्शिता जगति तानमिले- नानानथैखतरामि पृथक् ॥ ८०॥ प्रीतनिधानप्राष्टिधना- ध्यालोक एप हि विमोक्षनयः। मम भावितो विपुल कल्पशता- न्येतं त्वमध्यवतराशु नयम् ॥ ८१॥ एतमहं कुलपुन विपुलप्रीतिसंभवनिधानसंतुष्टयवभासं बोधिसत्त्वविमोक्षं जानामि । 20 किमया शक्यं सर्वतयागतपादमूळेपु सर्वज्ञताप्रस्थानप्रणिधिसमुद्रावतीर्णानां सर्वतथागतपूर्व- प्रणिधानसागराभिनिर्हारप्रणिधिपरिपूर्णानासेकयोधिसत्वभूम्याक्रमणसर्वबोधिसत्वभूमिसागरा- क्रमणविक्रान्तज्ञानानां सर्वबोधिसत्वचर्यासमुद्रकैकचर्याप्तमवसरणप्रणिधानचर्यापरिशुद्धाना- मकैकस्मिन् बोधिसत्त्वविमोक्षे सर्वबोधिसत्त्वविमोक्षसागरसमवसरणविहारक्शवर्तिनां बोधि- सत्त्वानां चर्या ज्ञातुं गुणान् वा वक्तुम् ॥ गच्छ कुन्दपुत्र, इयमिहैव बोधिमण्डे सर्वजगद्रक्षाप्रणिधानवीर्यमा नाम रानिदेवता भगवतः सकाशमुपसंकान्ता । तामुपसंगम्य परिपृच्छ-कथं बोधिसत्वेन अनुत्तरायां सम्य- क्सबोधी सत्त्वाः परिपाचयितव्याः, कयं सर्वश्रुद्धक्षेत्राणि परिशोधितन्यानि, कयं सर्वतधागता आराधयितव्या असन्ताराधनतपा, कर्य बोधिसत्त्वेन सर्वबुद्धधर्मेषु प्रयोक्तव्याः ॥ अप खल्ल सुधनः प्रेष्टिदारकः सर्ववृक्षप्रपुडनसुखसंवासाया रानिदेवतामाः पादौ 20 शिरसाभिनन्य सर्ववृक्षप्रफुसनमुपसंगासा रातिदेवतामनेकशतसहप्रकृत्वः प्रदक्षिणीकृत्य पुनः पुनरकोप सर्ववृक्षप्रफुल्छनसुरासंगासाया राग्निदेवताया अन्तिकासकान्तः ।। ३८ ॥ 8341 25 ·सर्वसत्वकुशलमूलोपचयसुखपूर्वगमकायां सर्वतयागताभिमुखधर्ममेघसंप्रतीच्चनसंधारणप्रणिधि-10 सजगत्तमोविकिरणधर्मप्रदीपालोकसमन्तामुक्तावभाससंदर्शनकाया मायागतधर्मनिर्मलज्ञान- प्रतिविबुद्धान्धकारचित्तां सममुखशानालोकावभासप्रतिलब्धाम् अत्यन्त निरनिःसताप- प्रणिधानवीर्यप्रभाया रात्रिदेवतायाः कार्य निरीक्षमाणो दश सज्ञाविशुद्धीः प्रतिलभते स्म, योधिसत्त्वचर्यालंकारसंशा प्रत्सलभत सर्वप्रणिधानालंकारचर्यासासनतायै । सयुद्धधर्मा- मिनिष्पादनसंज्ञां प्रत्यलमत सर्यकल्याणमित्रानुशासनीपथप्रतिपत्तये । स्पर्शोपपत्तिसंज्ञा पर्तिताप्रतिष्ठापनाय । इमा दश संज्ञारिशुद्धीः प्रनिलमते म, यासां प्रतिलामात् सजगदक्षा-10 ४१ सर्वजगद्रक्षाप्रणिधानवीर्यप्रभा । अथ खल्ल सुधनः श्रेष्ठिदारको येन सजगदक्षाप्रणिधानवीर्यप्रमा रात्रिदेवता तेनोपसंकान्तः । सोऽद्राक्षात्सर्वजगदक्षाप्रणिधानवीर्यप्रभा रानिदेवतां तस्मिन्नेव पर्षन्मण्डले सर्वजगद्भवनप्रतिभासमणिराजगासनानपण धर्मधातुनयप्रतिभासमणिजालसछादिवशरीरों सर्वचन्द्रसूर्यज्योतिम्रहतारानक्षत्रप्रतिभासदर्शनकायां यथाशयसत्वचक्षुर्विज्ञप्तिसंदर्शनकायां । सर्वसत्त्वकायसंस्थानसदृशखशरीरविज्ञपनकायाम् अनन्तमध्यवर्णसमुद्रोदारविज्ञप्तिसंदर्शन- कायाँ सर्वेर्यापयक्हिारनयसंदर्शनकायां समन्तमुखाभिमुखविज्ञपनकायां सर्वदिगभिमुख- सत्त्वपरिपाचनाभिमुखकायां समन्तधर्ममेघनिगर्जितविविधविकुर्वितसर्वदिक्स्फरणसर्वजग- दभिमुखकायां सर्वकालजगदर्याभिमुखगगनालम्बकायां सर्वतथागतकमतलप्रणिपतितकायां सिद्धिपरिपूर्णचेतोपराप्युखस्मृतिसंधारणफायाम् अनन्तमच्यावभाससर्वदिक्सरणशरीरा शरीरनिदर्शनकायां विगततमोरजोधर्मशरीरनिदर्शनकायां मायागतधर्मतानिर्जातकायां धर्मता- मनःशरीरा धर्मकायाभेयसारवतीधातुनिर्याताम् अप्रतिष्ठिततथागताधिष्टानप्रकृत्यसनिष्ट- 15 खभावनिर्मलधर्मताशरीरविशुद्धकायाम् । स तां दृष्ट्वा न प्रणम्य युद्धक्षेत्रपरमाणुरजःसभान् दर्शननयाननुस्मरमाणोऽन्तरधरणितले प्रणिपत्य सुचिरमतिनामयामास ॥ अप खल्ल सुधनः श्रेष्ठिदारकः तस्माद्धरणितलादुत्याप प्राजलीभूतः सर्वजगदक्षा- यासां प्रतिलामात् सर्वकल्याणमित्रसभागता प्रत्यलभत । कतमा दश! यदुत-कल्याण- 20 मित्रे खचित्तसंज्ञा प्रत्यलभता सतासमारभावार्यसलिम्बनसंगासाय । सकर्मविपाक विशुद्विस्वभावसंज्ञा प्रत्यलभत कल्याणमिगारागणपिपुलकुशलमूनसमुदागमारागणताये। प्रत्यलभत सर्वयुद्धविषयानुत्तरधर्मनिधारामाससंदर्शनतापै । एकनिर्याणसंज्ञा प्रत्यलमत 5 समन्तभद्रयाननिर्याणाप्रणिधानचर्याविशुद्धये । सज्ञपुण्यसागराकरसंज्ञो प्रत्सनमत सर्वेक्ष- धर्मसमार्जनविवर्धनता । मुपरिपूर्णकुशलधर्मपरिपूरणसंवर्धनपरिपालनसंग प्रत्यरमत युद्ध- योथै सर्वज्ञज्ञानवीयोगसंवर्धनता । सकुशलमूलपरिपूरिसंज्ञा प्रत्यलमन सांसपसर्ग मिप्रापपरिपूरणताय । सर्वार्थसंसाधकसंज्ञा प्रस्लभत कल्याणमित्र सांबोधिसतकर्म- प्रविधानवीर्यप्रभाया रात्रिदेयताया सुशेत्रपरमाणुरज.समा बोधिसत्वज्ञमागताः प्रस्टमन । ISon 'तारा: ES'पु. १B भनन'.

·8343 गण्डव्यूहस्त्रम् । [४१.०- यदुत स्मृतिसमागता दशदिर्पतथागतत्र्यध्वानुस्मृतिनयेपु, मतिसभागता सर्वधर्मसागर- नयासभेदपिनिश्चितेषु, गतिसमागता सर्वतथागतधर्मचक्रमण्डलगत्यनुगतासभेदविभागनय- कोशल्येपु, बोधिसभागतामाकाशसमझ्या सर्वत्र्यप्वनयसागरानभासप्रतिलाभाय, इन्द्रिय- विशुद्धिसभागता सर्वत्रोधिसत्वेन्दियसागरज्ञानावभासप्रतिभाय, चित्तविशुद्धिसभागता 5 साकारसत्वसमहव्यूहयोधिसत्त्वमार्गगुणप्रतिपयलकारमार्गप्रतिपत्तये, गोचरसभागता तथा- गतज्ञानगोचरानभासप्रतिलाभाय, नयानुगगसभागता साकारसर्वज्ञतानयसमुदायतारपथाव- भासप्रतिलामाय, अर्थप्रतिवेधसभागता सर्वधर्मखभावज्ञानप्रतिवेधप्रतिलाभाय, धर्मविहार- सभागता सावरणपर्नतनिकिरणतायै, रूपवायत्रिशुद्धिसभागता यथाशयजगद्विमात्रता- सदर्शनलक्षणानुव्यञ्जनविचित्रशरीरविशुद्धिप्रतिलाभाय, वलसभागता बोधिसत्त्ववलपरि- 10 निष्पत्तिसज्ञतारम्बणविपर्धनतायै, सर्वधर्मनयसमुदेषु वैशारद्यसभागता चित्ताशयगगनपरि- शुद्धये, वीर्यसभगिता सर्वकल्पबोधिसत्वचर्यास रासापरिखेदप्रतिलाभाय, प्रतिमानसभागता सर्वधर्मानावरणज्ञानालोकप्रतिलाभाय, अनभिभूतसमागता सर्वजगदम्युद्गतात्मभानपरिशुद्धये, अदीनालीनयचनसभागता सम्पन्मण्डलाभिराधनपरिशुद्धये, धोपसभागता सर्वधर्मनयसमुद्र- रुतगर्जनताथै, स्वराङ्गपिशुद्धिसभागता सर्वजगद्वचनविज्ञप्तिव्यपहारनयसमुद्रेषु, गुणविशुद्धि- 15 सभागता तथागतानुशासनीगुणप्रतिपत्तिविशुद्धिषु, युद्धधर्मकर्मवशाविरोधनसभागता- मानवद्यकर्मविपाकरिशुद्धये, धर्मयज्ञभूमिप्रतिष्ठापनसभागता सयुद्धोत्पादधर्मचक्रप्रवर्तनतायै, ब्रह्मचर्यविशुद्धिसभागता सर्वतथागतविषयज्ञानसनसनतायै, महामैनीसभागता नानामैत्री- नयप्रतिक्षणसर्वसत्त्वसागरस्फरणतायै, महाकरणानयसमुद्रावतारसभागता सर्वसत्त्वधातुपरि- नाणधर्ममेधाभिप्रवर्षणतायै, कायकर्मसभागता सर्वसत्त्वपरिपाचनोपायोपचारसभागतायै, 20 वाकर्मविशुद्धिसभागता सर्वधर्मव्यवहाराभिलाषेषु, मनकर्मसभागता सनसत्त्वचित्तेषु सर्व- ज्ञतारम्बगोपसहरणताये, विविधर्मव्यूहप्रतिमण्डनसमागता सबुद्धक्षेत्रेषु सर्वतथा- गतोपसक्रमणतायै, उपसत्रमणसभागता सयुद्धोत्पादसमुद्रेषु, धर्मचकाव्येपणसभागता तथागतेपु, पूजोपस्थानसभागता सर्वतथागताशेपकालसर्मपूजोपस्थानतायै, सर्वसत्व- परिपापिनयसभागता सर्वसत्त्वघातौ, आलोकप्रतिलामसभागता सर्वसत्वधर्मनयेषु, * समाधिप्रविलगभसभागता सर्वसमाधिनयसमुद्रेषु, समन्तस्करणसभागता बुद्धक्षेत्रसमुद्र- वोधिसत्वचर्षानिर्वितस्फरणतार, बोधिसत्यविहारसभागता सर्वबोधिसत्यविर्तित- नयसमुद्रेषु, परिवारसभागता सर्वबोधिसत्वचर्यासासेपू, प्रवेशसभागता सर्वलोक- धातुसुसूक्ष्मप्रवेशेषु, चित्तविभक्तिसभागता सबुद्धक्षेत्रमैपुल्येपू, अनुगमवैमात्रतासभागता ससुद्धक्षेत्रसमुदारतारविमानतानुगमेषु, समतनयप्रसरस्फरणसभागता सर्वबुद्धक्षेत्रविभक्त्य- ७ मन्तज्ञानविज्ञप्तिपु, अभ्युद्गतसभागता सर्वयुद्धक्षेने', अवैवर्त्यसभागता सदिक्स्फरणसमन- सरणाविष्टानाविलतायै, अन्धकारविधमनसभागता सर्वबुद्धबोधिमण्डविथुप्यनहानमण्डला- Bonपित्ता.. सभागता.

·-४१..] ४१ सर्वजगद्रक्षाप्रणिधानवीर्यप्रभा । २६७ वभासप्रतिलाभाय, अनुप्राप्तिसभागता सर्वयुद्धपर्पन्मण्डलसमुद्रेषु, सर्वबुद्धक्षेत्रकायजाल- स्फरणसभागतामनमिलाप्यबुद्धक्षेत्रतयागतपूजोपस्थानप्रयोगेषु, ज्ञानप्रत्यक्षसभागता तत्र धर्मनयसमुद्रानुप्रवन्धेषु, प्रतिपत्तिसभागतामनुलोमसर्वधर्मनयनसमुखप्रयोगेषु, एपण- सभागता तीवधर्मच्छन्दारम्भविशुद्धये, विशुद्धिसभागता कायवाङ्मनस्कर्मबुद्धगुणालकारसमा- दानेषु, सुमन सभागतामविपमकल्पचित्तमण्डलसर्वधर्मज्ञानमण्डलपरिशुद्धये, वीर्यारम्भ- 6 सभागता सर्वकुशलमूलसंभारसमारम्भनिस्तीरणप्रयोगेषु, चर्याव्यूहसमागता संबोधिसत्त्वचर्या- परिनिष्पत्तिपु, असङ्गविहारसभागता सर्वधर्मनिमित्तप्रतिवेधेपु, उपायकौशल्यनयसभागता तत्र तत्र धर्मविहारज्ञानविकुर्वणतासु, आयतनविशुद्धिसभागता यथाशयसत्त्वापिपमदर्शन- समादानेषु, बोधिसत्त्वसमाधिमुखप्रतिलाभसभागतां सर्वधर्मविभावनाप्रतिलाभेपु, अधिष्टान- सभागता सर्वतयोगतवेशेषु, भूम्याक्रमणसभागता सर्ववुद्धबोधिसत्त्वभूमिप्रतिलाभेषु, प्रतिष्ठान- 10 सभागता सर्वगोधिसत्त्वव्यवस्थानेषु, आदेशनसभागता सबुद्धव्याकरणपु, समाधिसभागता एकक्षणे सर्वसमाधिसागरनयेषु, समाधिव्यवस्थानसभागता नानालक्षणवुद्धकार्येषु, अनुस्मृति- सभागता सर्वानुस्मृत्यारम्वणनयसमुद्रेषु, बोधिसत्वचरणसभागता बोधिसत्त्वकार्यापरान्त- कोटीगतकल्पव्यवसायेषु, प्रसादसभागतामप्रमेयबुद्धज्ञानाधिमुक्तिप्रीतिनेगसमुद्रपिवर्धनताये, विवर्धनसभागता सर्वावरणपर्वतानामविपर्यज्ञानसभागता बुद्धज्ञानानन्तसभारसभवाय, 15 उपपत्तिसभागता सर्वसत्त्वपरिपाकविनयकालेषु, विहारसभागता सर्वज्ञतानयमुखेषु, विषय- सभागतां धर्मधातुनयवृपभितानिपयप्रवेशेषु, अनालयसभागता सर्वालयसमुद्घातितचित्ततायै, सर्वधर्मनिर्देशसभागता धर्मसमताज्ञानावतारेषु, अभियोगसभागता सबुद्धाधिष्ठानखशरीर- सप्रतीच्छनतायै, अभिज्ञासभागता सर्वलोकज्ञापनप्रतिपत्तिनयेषु, अनभिसस्कारद्धिप्रतिलाभ- सभागता सदिक्क्षेत्रसागरावतारेषु, धारणीभूमिसभागता सर्वधारणीसमुद्राभासप्रतिलाभाय, 20 सर्वबुद्धधर्मचक्रराज्यवतारसभागता सर्वसूत्रान्तधर्मपर्यायेषु, गम्भीरधर्मप्रवेशसभागता गगन- तरोपमर्मधर्मनयावतारेषु, अबभाससभागता सर्वरोकधातुप्रसरेषु, अभिरोचनसभागता यया- शयजगद्विज्ञप्तिसदर्शनेषु, प्रकम्पनसभागता क्षेत्राधिष्ठानविकुर्वितसत्वदर्शनेषु, अमोघचरण- सभागतां दर्शनश्रवणानुस्मृतिसत्चपिनये', निर्याणसभागता प्रत्यलभत सर्वप्रणिधानसमुद्र- नयपरिनिप्पत्चिदशवलज्ञानानुबोधाय । इति हि सुधनः श्रेष्ठिदारक. प्रसन्नचित्त सजग- 25 दक्षाप्रणिधानवीर्यप्रभा रात्रिदेवतामवलोकयन् आसां दशाना सज्ञाविशुद्धीना प्रतिलाभादेत- प्रमुखान् बुद्धक्षेत्रपरमाणुरज समान् सर्वजगद्रक्षाप्रणिधाननीर्यप्रभाया रात्रिदेवताया सभागतनयान् प्रतिलभते स्म ॥ अय खल्ल सुधन श्रेष्टिदारक सर्वजगद्रक्षाप्रणिधानवीर्यप्रभाया रात्रिदेवताया बुद्धक्षेत्रपरमाणुरज समदर्शनतया अवतीर्णोऽनन्तमध्यकल्याणमित्रसज्ञाविशुद्धिप्रतिलब्धो वुद्ध- 30 . Bom, समर सभागता २B'यमुयोतित'.

·or 10 10 गण्डव्यूरसूत्रम्। क्षेत्रपरमाणुरजःसमसभागतानयावतीर्णः एकांसं चीरं प्रावृत्य मैन जगदक्षाप्रणिधान- वीर्यप्रभा रानिदेवता, तेनानलिं प्रणम्य तस्यां चेलामामिमा मापा अभापत- यथा खचित्ते वशिता ममास्ति छन्दश्च बोधौ सुदृद्धोऽनिवर्सः । त्वदीयचित्तेऽपि हि मे तथैव सतैव देव्यय ढोपजाता ॥१॥ पापान्यशेषाणि विशोधितानि शुभो पिणाको द्युतिमानयातः । सुदर्शनायास्तव दर्शनान्मे समार्जिताश्चाक्षयशुरूधर्माः ॥ २ ॥ चितं गुणौधै समलंकृत मे पृथग्विधैः सत्त्वहितप्रवृत्तेः। समलकृतो यैश्चरितास्मि चर्या क्षेनेषु सर्वेष्वपररान्तकल्पान् ॥ ३ ॥ निदर्शिता ते खलु सर्वधर्मान् निष्पत्तिरार्ये मदनुग्रहाय । हिताय मेऽनुग्रहसायन धर्मानुशास्ति परमा प्रयच्छ ॥ १ ॥ विरतितो दुर्गतिपातमा सदर्शित वर्गपभो विशुद्ध। सर्वज्ञमार्गश्च निदर्शितस्ते यानानुयान सुगतैरशेषैः ॥ ५ ॥ त्वदन्तिके मेऽनुपमाद्भुताय नियोगसज्ञा परमोपजाता। आकाशचामलमप्रमाण सज्ञिताधर्ममुख विशुद्धम् ॥ ६॥ सज्ञितारोपशुभाराव- सजाय मे त्वय्युदिताप्रमेया। पुण्यार्णवा मे गगनप्रमाणा. प्रतिक्षण चेतसि चोद्भवन्ति ॥ ७ ॥ उन्नेहि मे पारमिताभिशयें पुण्यैरचिन्यैश्च विवर्धपस। 20 25 30 ·5 10 -४१.११] ४१ सर्वजगद्रक्षाप्रणिधानवीर्यप्रभा। २६९ संवर्धितः सर्वगुणैः शुभैश्च सर्वज्ञपट्टे नचिरेण लप्स्ये ॥ ८ ॥ कल्याणमित्रेषु हि मे सदैव सर्वज्ञतामार्गप्रतिपूरिसंज्ञा । अतोनिमित्ता मम सर्वशुक्लं संपूजिताशु प्रभविष्यतीति ॥ ९ ॥ सर्वे यतोऽर्थाः प्रभवन्ति चास्मात् सिद्धश्च कल्याणगुणैरुपेतः। आराध्य चैवेनमनन्तवर्ण सर्वज्ञमाग जगतां प्रवक्ष्ये ॥ १० ॥ आचार्यभूता मि गुणाप्रमेये सर्वज्ञधर्मेषु मम प्रणेत्री। न कल्पकोटीनयुतैरसंख्यैः शक्यं मया ते प्रतिकर्तुमार्ये ॥ ११ ॥ अथ खल सुधनः श्रेष्टिदारकः इमा गाथा भापित्वा सर्वजगद्रक्षाप्रणिधानवीर्यप्रभा 15 रात्रिदेवतामेतदवोचत्-संदर्शितस्त्वया देवते ममायमचिन्त्यो बोधिसत्त्वत्रिमोक्षविषयः । वदख मे देवते-को नामायं विमोक्षः ? कियच्चिरं संप्रस्थितासि देवते अनुत्तरायां सम्य- संबोधौ ? कियच्चिरेण वा वमनुत्तरां सम्यक्संबोधिमभिसंभोत्स्यसे? एवमुक्ते सर्वजगद्रक्षाप्रणिधानवीर्यप्रभा रात्रिदेवता सुधनं श्रेष्ठिदारकमेतदवोचत्- सर्वसत्त्वपरिपाकसंचोदनकुशलसंभवो नाम कुलपुत्र अयं विमोक्षः । अहं कुलपुत्र अनेन 20 विमोक्षण समन्वागता सर्वधर्मखभावसमतामनुबुद्ध्य सर्वधर्मप्रकृतिमवतीर्य अनालयं धर्म निश्रित्य सर्वलोकोच्चालिता सुविभक्तरूपतां धर्माणामवतीर्य अविसभागवर्णा अवैवर्तवर्णा अविकल्पवर्णा अनीलवर्णा अपीतवर्णा अलोहितवर्णा अनवदातवर्णा धर्मतामवतीर्य अनेकवर्णविभक्तिरूपात्म- भावा नानात्ववर्णा अविसभागा अनानात्वा अौमात्र्या अविकल्पा अनीला अपीता अलो- हिता अनवदातवर्णा, अनेकवर्णा अप्रमेयवर्णा विशुद्धवर्णा सर्वव्यूहप्रमुञ्चनवर्णा समन्त- दर्शनवर्णा सर्वजगत्सदृशवर्णा सर्वलोकाभिमुखातिरेकवर्णा समन्तावभासप्रतिभासवर्णा अप्रतिकूलदर्शनवर्णा लक्षणानुव्यञ्जनसुविशोधितवर्णा अनवद्यचरणप्रभासवर्णा महाबल- विक्रमसंदर्शनवर्णा दुरासदगम्भीरवर्णा सर्वलोकापर्यादत्तवर्णा क्षणक्षणविचित्रवर्णा नाना- वर्णमेघसंदर्शनवर्णा नानारूपसंस्थानवर्णा अप्रमेयविकुर्वितसंदर्शनवर्णा सुरुचिरवचनवर्णा सर्वसुरुपचित्तवर्णा सर्वसत्चपरिपाकानुकूलवर्णा यथाशयवैनेयाभिमुखोपनीतकुशलवर्णा 30 अप्रतिहतसमन्तप्रभासवर्णा अच्छानाविलपिप्रसन्नप्रभाखरवर्णा अभेद्यकायोपचयोपशोभित- १S सुरचित ·२७० 5 गण्डव्यूहसूत्रम् । [४१,११- वर्णा अचिन्त्यधर्मनयप्रभारनपा अभिभूरनभिभूतसर्गभिभवनपर्णा शतमस्तिमिरपर्णा सन्धिकारविधमनवणी सर्वशुनसुतमार्जितषणा महात्मगुणसमुद्रवर्णा पूर्वगुरगौरवसुसमार्जित- वी अध्याशयगगनपरिशुद्धिपरप्रवरोत्तमपिशालपर्णा अनाच्छेयाक्षयगुणसमुद्रप्रभारनवर्णा सालोकाभिनिश्रितासभेदवर्णा असहसर्वदिक्स्फरणवर्णा अनभिलाप्यक्षेत्रसमुद्रचित्तक्षण- असरानेकरिविधवर्णसमुद्रसदर्शनवर्णा सर्वसत्तमहाप्रीतिरेगरिवर्धनवी सनसनसागर- साहवर्णा सरोमदिराशेपबुद्धगुणसमुद्रगेघनिगर्जनवर्णा सर्वसत्ताशयाधिमुक्तिसागरवि- शोधित्तपर्णा सर्वधर्मार्थविनिश्चयसदर्शनवर्णा नानावर्णरश्मिजालाभासपर्णा गगनप्रमाणविमल- प्रभावर्णा विशुद्धमणिराजतिमलरज प्रभानिश्रितवर्णा निर्मलधर्मताप्रतिभासवणी अतुल वर्ण- नयसमुद्रपिचित्रप्रतिभासवर्णा समन्तदिगम्भासवर्णा यथाकालजगसदर्शनाभिन्नपूर्णा प्रशम 1 दमदिक्समवपर्णा सर्वहेशप्रशमनवर्णा सजगपुण्यक्षेत्रप्रभारनवर्णा सर्वनयप्रशमनवर्णा अमोघजगत्स्फरणवी महाज्ञानविक्रमप्रभारनपणी असनकायसमन्तस्फरणवर्णा समन्ताद्वर- कायामोघजगन्सदर्शनवर्णा महामेवीसमुद्रसमुदागमपर्णा महापुण्यसुमेरसमुदागमणी सर्व- जगदनिग्नितसरोकगतिप्रतिभासप्राप्ता महाज्ञानवलपिशोधनवर्णा सर्वलोकानुस्मृति- सरसनवर्णा सरनामवर्णा वरोचनगर्भनिदर्शनार्णा सजिगरप्रसादानुरूपपर्णा सर्वत्रताकारा- 15 भिगुखपर्णा प्रहसितनपनजगप्रसादवर्णा सरनभ्यूहाग्रात्रभातपर्णा अनागृहाभाससर्वजग- त्परामुखपर्णा अनियताभिनिविध्वर्णा अधिष्टाननिर्मितपभितासदर्शनवर्णा सर्वविविध विकुर्वितवृषभितासदर्शनपर्णा तयागतनुशलमूलानभासनवर्णा अनवधर्मधर्मधातुनयसागर- प्रस्तपर्णा सबुद्धपर्पन्मण्डलोपसत्रमणप्रतिभासप्राप्तवर्णा विविधवर्णसमुद्रनिष्पादनवर्णा सुचरितनिष्यन्दसभूतपर्णा यौवनायिकोपनायिकपर्णा सर्वलोकातृप्तदर्शनवर्णा पिचित्रप्रभा 20 खरानभासनपर्णा सर्वत्र्य वर्णा समुद्रसदर्शनवर्णा सर्ववर्णरदिमसमुद्रप्रमुञ्चनवर्णा अनभि- लाप्यपर्णा प्रभामण्डलसमुद्रनानार्थविमानतासदर्शनवर्णी सर्वगन्धावभाससजगसमति- बान्तवर्णा एककरोमविवरानभिलाप्यबुद्धक्षेत्रपरमाणुरज समसूर्यमण्डलमेघसदर्शनवर्णा निमल चन्द्रमण्डलविग्रहमेघाधिष्ठानपर्णा अनन्तरुचिरपुष्पसुमेस्मेधसप्रमुञ्चनवर्णा नानामिनिहार- माल्पद्रुममेघसौलकारमाल्पवर्षप्रमुञ्चनवर्णा सरनपामेधसदर्शनवर्णा सर्वगन्धधूपपटल- 25 विग्रहमेघसर्वधर्मधातुस्फरणवर्णा प्रतिचित्तक्षण सर्वचूर्णकोशमेघानधिष्ठाय दशसु दिक्षु सर्वधर्म धानुनयसागरान् स्फरिया दर्शनवैनेयाना सत्त्वाना श्रवणनेयानामनुस्मृतिवैनेयाना धर्मचक्र- निर्माणाभिनिर्धारवैनेयाना प्रत्युपस्थितपरिपाककालयनेयाना रूपकायसदर्शनवैनेयाना प्रत्यु- पासनचैनपानामनुवोधनवैनेयाना सिविघपिबुर्वितप्रातिहार्यसदर्शनवैनेयानामचिन्त्यविकुर्वित- प्रातिहार्यविज्ञप्तिसदर्शनवेनेयाना सचानामाशयवशेन कालवशेन अकुशल कर्मपिवर्तनवशेन 30 कुशल्यर्मसभा प्रतिष्टापनयशेन पूर्वमहाप्रणिधानाभिनिहारवशेन सर्वज्ञतावेगवशेन बोधिसत्य- विमोक्षविपुलविर्तितप्रतिलामधर्मरशेन सजगत्परिमाणसमिनिहतमहाकरणाबरसमवयशेन महामैत्रीसागरविशुद्धिसजननाशयवशेन प्रवर्तयामि तथागताधिष्टानसुप्रतीच्छितत्वात् ।। 1 Bom महा वर्गा ·-४१.११] ४१ सर्वजगदक्षाप्रणिधानवीर्यप्रभा । २७१ एवमह कुलपुत्र अस्मिन् सनसत्त्वपरिपाकयथाशयकुशलमूलसचोदनबोधिसत्त्व- विमोक्षे प्रतिष्ठाय अविभक्तरूपधर्मतामतीर्य अनन्तमध्यकायवर्णसस्थानता सदर्शयित्वा एकैकस्माचर्याकायादनन्तमध्यान् वर्णसमुद्रालोकविज्ञस्या एकैकस्माचर्यापर्णादनन्तमध्यान् रश्मिमेघाननसृज्य बुद्धक्षेत्रप्रतिभासान् दर्शयित्वा एकेकस्मिंश्च बुद्धक्षेत्रे अनन्तमध्यामकैकस्मा- द्रशेमरनन्तमध्यान् तथागतोत्पादान् सदर्शयित्वा एकैकस्य च तथागतस्य अनन्तमध्यानि । निकुर्वितानि सदर्शयमाना पूर्वकाणि कुशरमूगनि सचोदयामि । अनवरोपितानि च कुशलमूलान्यवरोपयामि । अपरोपितानि च पिपुलीकरोमि । विपुलीकृतानि च कुशलमूलानि विवर्धयामि । प्रतिचित्तक्षण च अनन्तमध्य सत्त्वधातुमनुत्तराया सम्यक्सोधौ अनिर्त्य- भूमौ प्रतिष्ठापयामि ॥ यपुन कुलपुत्र एव वदसि-फियच्चिरसप्रस्थितासि देवते अनुत्तराया सम्यक्सबोधौ : 10 कियन्ति कल्पशतान्युपादाय बोधिसत्चचारिका चरसि ? इत्येतदपि तेऽयं निर्देक्ष्यामि बुद्धानु भागेन । अकल्पारिकल्पपरिकल्पविषय कुलपुत्र बोधिसत्वाना ज्ञानमण्डलम् । न तत्र ससार दीर्घता वा ससारहखता या प्रभाव्यते प्रज्ञायते । कल्पसक्लिष्टता वा कल्पविशुद्धता वा कल्प- परीत्तता वा कल्पमहद्गतता या कल्पबहुल वा कल्पनानात्व वा कल्पनानाकरण वा कल्प विमानता वा प्रभाव्यते प्रज्ञायते वा । तत्कस्य हेतो ? प्रकृतिस्वभावपरिशुद्ध कुलपुत्र बोधि 15 सत्त्वाना ज्ञानमण्डल सर्वसज्ञाजालनिर्मुक्त सर्यावरणपर्वतसमतित्रान्तमाशये उदेति । तच्च सन- सत्वाना ययाशयपरिपाफकाल्वैनेयानामवभास करोति । तद्यथा कुलपुत्र सूर्यमण्डले रात्रिंदिव सख्या न विद्यते, न सवसति । अस्तगमिते सूर्यमण्डले रात्रि प्रज्ञायते प्रभाव्यते । उदागते च सूर्यमण्डले दिवस प्रज्ञायते प्रभाव्यते । एवमेन कुलपुत्र अविकल्पे वोधिसत्त्वज्ञानमण्डले सर्वकल्पविकल्पपरिकल्पा न सविद्यन्ते । सर्वससारसरसनसज्ञागतानि सर्वाध्वानश्च सविद्यन्ते । 20 अथ च पुनर्बोधिसत्त्वाशयोदिता विकल्पज्ञानमण्डलप्रभेन सर्वसत्त्वपरिपाककाल्पशेन कल्पसनासससारसज्ञागतगणनासख्या प्रभाव्यते । अविकल्पज्ञानमण्डले पूर्वान्तापरान्तकल्प समाससज्ञागतसख्या प्रभाव्यते । तद्यथा कुलपुत्र सूर्यमण्डल गगनतलगत सर्वरतपर्वतेषु सर्वरतद्रुमेषु सर्वरत्नराजेषु सरत्नाकरेषु सर्वसागरेपु सर्वोत्ससर सु सर्ववच्छजलभाजनेषु सर्वजगचित्तेषु च प्रतिभासप्राप्त विज्ञायते । सलाना चाभिमुख समुदागच्छति । सर्वरतपर-2. माणुरज सु च सूर्यमण्डल प्रतिभासप्राप्त दृश्यते । न च पुनस्तत्सूर्यमण्डल रनपतेषु सभवति, न रनद्रुमेषु यावन्न परमाणुरज खनुप्रविशति । न मणिस्फरेष्वन्तर्गत भवति । न रत्नाकरप्वनुगच्छति । न सागरेप्ववतरति । न सर्वोदकभाजनप्यनुप्रविशति । सर्वत्र चान्तर्गत दृश्यते । एवमेव कुलपुत्र बोधिसत्त्वो महासत्त्व उच्चलितो भवसमुद्रादुद्गतस्तथागतधर्मधातुगगने धर्मखभानगगनगोचरविहारी शान्तगगननिलय सभागत्युपपत्तिषु सदृश्यते सनसलसदशै 30 कायै सत्त्वाना परिपाकविनयमुपादाय।न च ससारदोपैर्लिप्यते, न च्युत्युपपत्तिदु खैरुपतप्यते, न च कल्पविकल्पै सरसति, न चास्य कल्पे दीर्घसज्ञा भाति न हखसज्ञा । तकस्य हेतो ! - ·, २७२ गण्डव्यूहस्त्रम्। [४१.११- तथा हि बोधिसत्योऽत्यन्तमविपर्यस्तसज्ञाचित्तदृष्टिविपर्यासमतिकान्त , समोपमसर्वलोकयथा भूतज्ञानदर्शी मायोपमसर्मलोकातीर्णो नि सत्त्वगतीधातुज्ञानप्रतिलन्धो ययाभूतधर्मदर्शी सुनिपुलकरुणामण्डलमहाप्रणिधानवशेन सर्वसत्वाभिमुख सदृश्यते परिपाकविनयमुपादाय ॥ तयथा कुलपुर महानयादिषु यानपान सततसमित सत्यसतारणाय प्रयुक्तमप्रति- । प्रनव्ध भवति, यापजीप न चास्य अपारिमै तीरेऽभिनिवेशो भवति न पारिम, न चोदकमध्ये सतिष्टते, एवमेव कुलपुन बोधिसत्वो महापारमितायानपात्रबलेन ससारनदी- स्रोतस सनसत्यसतारणाय प्रतिपन्नो भाति । न चास्य अपारिमे तीरे उनासो भाति, न पारिमे तीरे क्षेमसज्ञा । अथ च पुन सततसमित सत्यसतारणाय प्रतिपन्नो भवति । अपरिमितकल्पव्यासितेन बोधिसत्वचर्यासवासेन च क्ल्पविमानतामभिनिविशते । न 10 कल्पातिक्रमणदीर्घसज्ञायागभिनिविष्टो बोधिसत्वचर्याया चरति ॥ तद्यथा कुलपुन धर्मवातुनिपुटमामाशधातुगगनमण्डल लोकधातुषु सनर्तमानेषु विर्तमानेषु व्यतिवृत्तेषु वा अविकल्प प्रकृतित्रिशुद्धमसक्लिष्टमनावृतमखिन्नमदीर्घमनवतीर्ण मपरान्तकाल सर्वक्षेत्राणि धारयमाणम्, एवमेन मुरपुत्र बोधिसत्त्व आशयज्ञानगगनतल- मण्डल महाप्रणिधानवातमण्डलीपरिवृत सदुर्गतिप्रपातेभ्य सत्वान् सधारयमाण न परि खिद्यते, सुगतिपथमुपनयमानो न परित्रस्यति, सज्ञतापथेषु प्रतिष्ठापयमानो नावसीदति, सर्वक्लेशै धुलीभवति, ससारदोपै!पलिप्यते ॥ तघमा कुलभुत्र मायागतनिवृत्तस्य पुरुषस्य सङ्गिप्रत्यङ्गपरिपूर्णस्य दश शरीरस्था धर्मा न सपिद्यन्ते । कतमे दश यदुत आसरित वा नि सरित वा, शीत बोष्ण या, क्षुधा वा पिपासा वा, हों वा मन्युक्तभावो वा, जातिजराव्याधिमरण वा पीडा वा न 20 सवियते । एवमेव उपुन बोधिसत्वस्य ज्ञागमायागतनिर्यातरूपस्यासभिन्नधर्मधातुकायस्य सर्वभवगतिपूपपन्नस्य सर्वसत्त्वपरिपाकाय सर्वकल्पान् सरसमानस्य दश धर्मान सविद्यन्ते । कतमे दश' यदुत ससारामिलापो वा ससारभवग युपपत्तिनिर्वेदो या विषयरत्यनुनयो वा प्रतिघातचित्तता वा उपभोक्रामता वा सर्वळेशपरितापो वा दु खवेदनानुभागो वा विपण गत्युपपचिभय था भवामिलापो वा अभिनिवेशो या । अपि तु खल्ल कुलपुत्र निर्देष्यामि 25 बुद्धानुमावेन अनागताना च बोधिसत्त्वाना पिपुल्बोधिसत्त्वप्रणिधानबलरिवर्धनतायै ।। भूतपूर्व कुपुत्र अतीतेऽवनि लोकधातुसमुद्रपरमाणुरज समाना परेण परतरेण यदासीत्-तेन काठेन तेन समयेन रखाप्रभा नाम लोकधातु । तस्या खलु पुन कुलपुत्र रतप्रभाया टोक्यातौ सुप्रभो नाम क्ल्पोऽभूत् । तस्मिन् खल पुन सुप्रभे कल्पे दश बुद्धसहस्राण्युपपद्यन्ते स । तेषा खछु कुलपुत्र दशाना बुद्धसहस्राणा प्राथमकल्पिको धर्म- 30 चनि|पगगनप्रदीपराजो नाम तथागतोऽईन् सम्यक्सबुद्धो लोक उदपादि विधाचरण- सपन्न मुगतो लोकग्दिनुत्तर पुरुपदम्पसारथि शाला देवमनुष्याणा पुद्रो भगवान् । येन सप्रियममनुत्तरा सम्यक्सयोधिरभिसबुद्धा । स खलु पुन दुलपुन तयागतो मध्ये ·४१.११] ४१ सर्वजगदक्षाप्रणिधानवीर्यप्रभा। २७३ चातुपिकस्य रतिन्यूहाया राजधान्या नातिदूरे उपपन्न तस्या खल पुना रतिव्यूहाया राजधान्या पूर्वेण सुप्रभ नाम वनपण्डमभूत् । तस्मिन् खल्ल पुन सुप्रभे वनपण्डे रतकुसुममेघो नाम बोधिमण्डोऽभूत् । तस्मिन् खलु रनकुसुममेघे बोधिमण्डे वैरोचनमणि- पद्मगर्भसिंहासन प्रादुरभूत् , यत्र स भगवान् धर्मचक्रनिर्घोषगगनमेघप्रदीराजस्तथागतो निपद्य अनुत्तरा सम्यक्सोधिमभिसबुद्ध । तेन च समयेन मनुष्याणा दश वर्षसहस्राणि आयु • . प्रमाणमभूत् । अथ प्राणातिपातिषु सर्वेषु लोके प्रादुर्भूतेषु अदत्तादायिषु काममिथ्याचारिषु मृपावादिषु पैशुनिकेषु पारुषिकेषु सभिन्नप्रलापिषु अभिध्यालुषु व्यापन्नचित्तेषु मिथ्यादृष्टिपु, एव दशखकुशलेषु कर्मपथेषु विपुलीभूतेषु सुप्रतिष्ठितेषु स भगवान् धर्मचक्रनिर्घोषगगन- मेघप्रदीपराजस्तयागत • परिपूर्ण वर्षसहस्र बोधिमण्डगतो बोधिसत्त्वाना धर्म देशयामास लोकेन्द्राणा च पूर्वजिनकृताधिकाराणा जम्बुद्वीपकाना च मनुष्याणा कुशलमूलपरिपाचनाय ॥ 10 तेन च समयेन तस्या रतिव्यूहाया राजधान्या जयप्रभो नाम राजा अभूत् । तेन अदत्तादायिना पुरुपाणा चौराणा किल्लिपकारिणा प्राणातिपातिना काममिथ्याचारिणा मृपावादिना पैशुनिकाना पारुपिकाणा सभिन्नप्रलापिना अभिध्यालूना व्यापनचित्ताना मिथ्यादृष्टिकानामधर्मरागरक्ताना पिमलोभाभिभूताना मिथ्याधर्मपरिगताना कृतपापाना कृतरौद्राणामकृतपुण्यानामकृतभयभीरुत्राणानाममातृज्ञानामपितज्ञानामश्रामण्यानामाह्मण्या- 15 नाममनार्यज्ञानामपराधिनामनेकानि शतसहस्राणि चारके प्रक्षिप्तान्यभूवन् दमनाय । राज खल्ल पुन जयप्रभस्य पिजितावी नाम पुत्रोऽभूदभिरूप प्रासादिको दर्शनीय परम- शुभवर्णपुष्कलतया समन्वागतोऽरविंशतिभिर्महापुरुपलक्षणैरुपेत । अथ स सरखतिसगीति- प्रासादाभिरुढो महास्त्रीगणपरिवारपरिवृत तेपा चारकाररुद्धाना सलाना रिनिधगाढ- बन्धनबद्धाना भैरवमुत्क्रोशशब्दमश्रोपीत् । श्रुत्वा च पुनरुद्विग्न सनिग्नचिचो महाकरुणा-20 सजात तस्मात्प्रासादादवतीर्य तधारके प्रविश्य अद्राक्षीत्ताश्चारकगहनप्रक्षिप्तान् सत्लान् नानाहडिनिगडकटककुण्डलशृङ्खलाखलीनवन्धनवद्वान् परस्परशरीरविनिरद्धान् महान्धकार- प्रक्षिप्तान् धूमतिमिरावृतान् विषमातोपहतशरीरान् धमनीसततगात्रान् क्षुत्पिपासापरि- पीडितान् नमान् निर्वसनान् पाशुरज सम्रक्षितशरीराध फेशाभिच्छादितकायान् ऊर- निगडबन्धनबद्धान् विविधा कारणा कार्यमाणान् दुखवेदनामनुभवमानाननेकविधान 25 कारणान् परिदेवरिप्रलापान् प्रमुञ्चमानान् । स तान् दृष्ट्या महत्वारुण्यमुत्पाघ उदारक्रुणा- शयसनात परहिताधानोऽहतचेताधारफगहनगतान् सचान् समाधासयामास वधन- विप्रमोक्षाय । स तेषां सत्त्वानामभय दत्वा येन राजा जयप्रभस्तैनोपसकम्य एमाह- यखल देवो जानीयात्-मया बंधनागारबन्धनगतानां सत्त्वानां कारुण्यादभय दत्तम् । ते मुयेरन् । अप जयप्रभेण राज्ञा सर्गगि पश्चामात्यशतानि सनिपाल परिपृष्टानि-2 युष्माक का मरति ' त आद-एते राजकोशविरोपिनो राज्ञो वधाय परायता । रान्त पुरे परात्रमन्तो गृहीता । यधार्थी होते। यध एपा दण्डो बधनगताना या मरण । योऽप्पेशामनुमहाप प्रतिपयते, सोऽपि राज्ञोऽपराधी । मन्ड ३५ ·२७४ गण्डव्यूहसूत्रम् । [४१११- अथ खलु स विजिताची राजपुत्रो महाकरुणापरिपीडितस्तानमात्यान् प्रोवाच- तथास्तु यथा यूय यदय । तदयोत्सृजतैनानपराधिन पुरुपान् । महमेपामयार्य सर्वदुःख वेदना ससोदुमुत्सद्दे । यदू युप्माभिरेषा करणीय तन्मम कुरत । अहमेषा बन्धनविप्रमोक्षाय विविधकारणापरिगत कायजीनित परित्यजामि । तयास्य हेतो ? यद्यमतान् सत्ता 5 नस्माइन्धनान्न शलोमि मोचयितुम् , तरकाय शक्य धातुकाबन्धनागारगतान् सचास्तृष्णा पाशविनिबद्धान् अविधागहनगतान् मोहान्धकारप्रक्षितान् दारिद्यदु खमपीडितान् गम्भीर. गहनदुर्गतिप्रतिपन्नान् विसस्थितनिवर्णशरीरान् निरस्तसन्द्रियप्रयोगान् विभ्रान्तमानसान् अनि सरणदर्शिन आलोकनिरहितास्तानैधातुकाभिनिनिष्टान् पुण्यज्ञानसभारविकलान् ज्ञानायतनपरिभ्रष्टान् नानाठेशमलिनचित्तान् दु खपञ्जरप्रक्षिप्तान् मारवशगतान जातिजरा 10 रमणशोकपरिदेवदु खदौर्मनस्योपायासप्रपीडितान् परिमोचयितुम् ।। अथ खल्ल रिजितागी राजकुमारस्तान् सर्वान् बन्धनगतान् सत्त्यास्तस्माद्बन्धना गारात्परिमोचयति स्म आत्मपरित्यागेन सर्वपरिवारेण सर्वधनस्कन्धेन । स तान् परिमोच्य यत्तेपा सत्याना दु खोपधान तदुत्सृज्य न विनिवर्तयते स्म । अथ तानि पश्चा मात्यशतान्यूज़बाहूनि उत्क्रोशमानानि जयप्रभ राजानमुपसक्रम्य एवमाहु -यस्खलु देवो 1 जानीयात्--विजितापिन कुमारस्य छन्देनाय राजकोशो रिलप्यते । अस्माकमपि सर्वेषा जीरिते सशय । यदि देवो विजिताविनो राजकुमारस्य निग्रहण न करिष्यति, देवस्य नचिरेण जीवित न भविष्यति ॥ अथ खलु जयप्रभो राजा कुपितो विजितायिन राजकुमार सह तैरपराधिभि पुरुर्वधायोसृष्टवान् । तस्य माता जनेनी तच्छुत्वा उद्विग्ना स्त्रीसहस्रपरिवृता अमुक्तकेशी 20 निराभरणगानी समुख व्यालप्य उररताडयन्ती पाधवकीर्णशिरस्का अन्दमाना आर्तस्वर रुदन्ती राजानमुपसक्रम्य सपरिवारा चरणयोनिपल्स एव विज्ञापयामास-प्रमुश्च देव निजितादिन राजकुमारम् । देहि देव कुमारस्य जीवितम् । अय राजा विजिताविन कुमार समुख स्थापयि वा एवमाह-उत्सृज कुमार एतानपराधिनो मनुष्यान् । यदि नोस्रक्ष्यसि, तदेपामर्थाय वधमुपगमिष्यसीति । स अधमभ्युपगतमानसलीनेन चित्तेन असमुचितेन सज्ञतारम्बण 25 प्रयुक्तेन परहितपरिणतेन महाकरुणागमेन । तस्य जनेत्र्या राजा जयप्रभोऽर्धमास याचितो दर्शनाय अर्धमास बुमारो दान ददातु यस्य येनार्थ । ततो ययाकाम करणीय । भवतु तत्तथेति रामानुज्ञातम् । अप तस्या रतिव्यूहाया राबधान्या उत्तरेण पूर्वयज्ञवाटप्रकृत सूर्यप्रभ नाम महोद्यानम् । तत्र बुमारोऽभिनिष्क्रम्य यस्य येनार्थ तस्य तत्प्रादात् । सेन निर्गल यज्ञ यजता अर्धमासविविधा दानविधयोदत्ता अन्नमन्नार्थिम्य पानवनपुष्पमाल्यबिते. 200 पनचूर्णचीवरच्छरध्वजपताकारताभरणविविधरिभूपणसोपवरणविषयस्तदर्थिम्यो नियष्ट ।। तत पश्चिम दिवसे जिनकाय सनिपतित । राजामासनीगणश्रेष्टिगृहपति. 18 महाप' विग्रह ·-४१.११] ४१ सर्वजगद्रक्षाप्रणिधानवीर्यप्रभा। २७५ नैगमजनपदा सर्वपापण्डाश्च सनिपतिता । स च भगवान् धर्मचक्रनिर्घोपगगनमेघप्रदीप राजस्तयागत सत्त्रपरिपाकविनयकालमागमय्य त यज्ञवाटमुपसत्रान्तो देवेन्द्रगणपरिवृतो नागेन्दगणपरिवृतो नागेन्द्रसपूजितो यक्षेन्द्रकायाभिनतो गन्धर्वेन्द्राभिष्टुतोऽसुरेन्द्रप्रणतशरीर- थूडामणिविभूषितप्रसन्नचित्तो गरुडेन्द्रपूजाविधिभिरभिप्रकीर्ण प्रीतिमनोमि किनरेन्द्र परिपूजित स्तुतिसगीतिसचोदितो महोरगेन्द्रसप्रेक्षितावलोकितपदन । अद्राक्षीत् स: महाजनकायो विजितावी च राजकुमारस्त भगवन्त धर्मचक्रनिर्घोषगगनमेघप्रदीपराज तथागतमहन्त सम्यक्सनुद्ध दूरत एपागच्छन्त प्रासादिक दर्शनीय शान्तेन्द्रिय शान्तमानस गुप्तं जितेद्रिय नागमिन सुदान्त हदमिवाच्छ विप्रसन्नमनाविल महता वुद्धनिर्वितप्राति हार्येण महत्या बुद्धवृपभितया रोिचयमान वुद्धाधिपतेयेनाभिभवन्त' बुद्धमाहात्म्यतया प्रभासयमान महावुद्धलक्षणानुव्यञ्जननिभूषणोपशोभितकाय सलोक बुद्धप्रभामण्डलार 10 भासेन स्फरमाण बुद्धरश्मिभिरवभासयमान सर्वरोमनिपरेभ्यो गन्धरत्नार्चिश्वाणि प्रमुञ्चमान बुद्धक्षेत्रप्रकम्पनेन सरोक सफम्पयमान सर्वव्यूहमेघप्रवर्षणेन बुद्धविस्मेण सर्वसत्त्वक्लेश प्रजहनेन वुद्धेर्यापयेन सनसत्त्वप्रीतिगरिवर्धनेन बुद्धदर्शनप्रभारेनोपसत्रममाणम् । दृष्ट्वा च भगतोऽन्तिके चित्तमभिप्रसादयामासु ॥ अय खलु निजितागी राजकुमार स च महान् जनकायस्त भगवन्त धर्मचक्र-15 निर्घोपगगनमेधप्रदीपराज तयागत दूरादेव प्रत्युद्गम्य प्रसन्नचित्त सशरीरेण प्रणिपत्स पादो शिरसाभिवन्ध अनेकविधया पूजया सपू य एवं वाचमभापत-एहि भगवन् , एहि. सुगत । समन्वाहता स्म तथागतेन, अनुपरिगृहीता स्म सुगतेन । अथ खल निजितानी राजकुमारस्तस्य भगतोऽप्रासनमुपदर्शयन् एवमाह-निपीदतु भगवान् । इदमासन प्रज्ञप्तम् । ततो भगवत उपसकामतन्तदासन शुचिगर्भशरीरकायिकाभिर्देवताभिर्युद्धानुभावेन गन्धमणि- 20 रानपक्षगर्भमधिष्टितम् । न्यपीदद्भगान् धर्मचत्र निर्घोपगगनमेघप्रदीपराजस्तयागतस्तवासने, आसनपरिवारेषु च बोधिसत्ता । तस्य सहदर्शनेन तस्या पर्पदि सपा सजानां सर्व- व्याधय प्रशान्ता , सावरणनिवरणगिताधार्यधर्माणा भाजनीभूता सस्थिता ॥ अप खल्लु मावान् धर्मचक्रनिर्घोपगगनमेघप्रदीपराजस्तयागतस्तान् सत्वान् माजन- भूतान् रिदिला अनुसूर्येण कयामकापीत् । यदुत हेतुमण्डलप्रमास नाम सूत्रान्त सप्रकाराया 25 मास । सराङ्गसहस्रसप्रयुक्त च यदनान्तरात् सर्वधर्मासप्रयुक्त सजगन्मनसागरनिरति- निर्नादनिघोंप निवारयामास । अप तापदेव तत पर्पदोऽशीतीनों प्राणिनियुतानां विरजो विगतम्ल धर्मेषु धर्मचक्षुरुत्पन्नम् । बहुभिक्ष प्राणिनियुतैरशैक्षमिरनुप्राता | दश च प्रागिसमागि महापाने विनीतानि, यद्भुत समन्तमायोधिसत्तचर्यानहागिधानपरिपूरि नपेऽस्तारितानि । एव तस्य मावतो महानुनविदुषितेन धर्मचर प्रार्तयमानस्य दशम दिक्षु युद्धक्षेत्ररतसइसपरमाणुरज समा सत्त्वा महायाने पिनयमग्नन् । अनन्तमथ्याध ससा दशदिशि के नानायुद्धक्षेत्रप्रसरसमरसरणेयायमूमि पिनियतयामास ।

·२७६ गण्डन्यूहसूनम्। [४१.११- गणनासमतिबान्ताश्च सला खर्गोपपत्तिपथे प्रतिष्ठापिता अभूवन् । विजितावी च राजकुमार इम सर्वसत्त्वपरिपाकयथाशयसचोदनकुशलमूलसमव बोधिसत्त्वविमोक्ष प्रत्यलभत ।। स्थाल्खलु पुनस्ते कुलपुत्र-अन्य स तेन कालेन तेन समयेन विजिताची राजकुमारो- ऽभूत् , येन तत्सकायजीरित परिसज्य सधिनस्कन्धपरिवार परित्यज्य सर्वमानुष्यक च 5जीवलोकसुस परित्यज्य ते बन्धनगता सत्वा तस्माद्वन्धनात् परिमोक्षिता । स च निरर्गलो महायज्ञो यष्ट स च भगनान् धर्मचक्रनिर्घोपगगनगेघप्रदीपराजस्तथागतोऽर्हन् सम्यक्सबुद्ध आरागित : तस्य च तथागतस्य सहदर्शनेनानुत्तराया सम्यक्सबोधौ चित्तमुत्पादितम् । एप च सर्वसत्त्रपरिपायथाशयसचोदनकुशवमूलसभनो बोधिसत्त्वनिमोक्ष प्रतिलब्ध, न खल्ल पुनस्ते फुलपुन एव द्रष्टव्यम् । अह स तेन कालेन तेन समयेन विजितानी नाम 10 राजकुमारोऽभूवम् । मया तद्विजितायीराजकुमारभूतेन महाकरणाप्रपीडितेन सर्वजगद्धित- प्रतिपन्नेन धातुकानिश्रितेन निपाकाप्रतिकाङ्गिणा यशस्कीर्तिनामानभिनन्दिना आत्मान- मनुत्कर्षयता परमपसयता सर्ववस्वनभिनिविष्टेन भरसन्नोचल्तेिन त्रैधातुकानभिनन्दिना लोकविषयसुखनिमुखेन तथागतविषयाविमुखेन बोध्याशयविशुद्धेन अध्याशयबज्रपरिनिप्पनेन सर्पजगन्महामैत्रीप्रयोगेन सर्वजग-महाकरणादु सव्युपशमसप्रयुक्तेन तथागतालाभ्याशय- 15 मध्यारम्यता बोधिसत्वमार्ग परिशोषयता महायानव्यूहनिर्याणपथमन्वुर्वता संशितामार्ग मभित्रिलोकयता इमान्ये दुष्कराणि कृतानि । एव चिरप्रतिलब्ध कुरपुत्र मयैष सर्वसत्व परिपाक्यथाशयसबोदनवुशरमूलसभवो बोधिसत्वनिमोक्ष । तकि मथसे पुरपुत्र-अन्यानि तानि तेन समयेन पनामाव्यशतान्यभूवन, स राजा जयप्रभो शितय विज्ञाप्य मम धायोयोजित न खल्वेव द्रष्टव्यम् । इमानि 20 तानि पञ्च पुरपशतानि यानि देवदत्तेन भगतो यथायोद्योजितानि । तानि च भगवता चिनीय अनुचराया सम्यक्सोधौ व्यावृतानि भविष्यत्यनागतेऽध्वनि सुमेरपरमाणुरज • समै कल्पै एकस्मिन् सुमभनामधेये कल्पे पञ्च बुद्धशतानि नानाबुद्धक्षेत्रगुणव्यहानि नागाजमारगोनसभवानि नानामातापितृव्यपदेशानि नानाजन्मविदुषितसदर्शनानि नानामिनिष्मणविउर्षितानि नानापोधिवृक्षप्रभासदर्शनानि नानाबोधिमण्टोपसममणमुखानि 25 नानामारभासदर्शनानि नानाभिराघोधिनियुक्तिसदर्शनानि नानाधर्मचक्रप्रवर्तन नयनाम निरत्तीनि नानासूतान्तनयनिर्देशानि नानाराक्पयस्तोदाहाराणि नानापर्पन्मण्डल यहानि नानाप्रभामाटरप्रभा यहप्रमुञ्चनानि नानायु प्रमाणानि नानाशासनाधिष्टानानि नाना शासनवितातीनि नानानामधेयानि महाकारणाशरीराणि, येषां प्रायमरपियो महावारणिको नाम तथागतो रसप्रभाषा लोधातानुत्तरां सम्यक्सोधिभिसभी स्यते । तस्यामेर 50 लोकपाती द्वितीय सनिगदितप्रणिधानचनो नाम तथागत उत्पस्यते । तृतीयो महा- यै 8 गधर्मर ·૨૭૭ -४१.११] ४१ सर्वजगद्रक्षाप्रणिधानवीर्यप्रभा। करुणासिंहो नाम तथागत उत्पत्स्यते । चतुर्थः सर्वलोकहितैपी नाम तथागत उत्पत्स्यते । यावत्सर्वपश्चिमो वैद्यराजो नाम तथागत उत्पत्स्यते ॥ तत्किं मन्यसे कुलपुत्र-अन्ये ते तेन कालेन तेन समयेन अपराधिनः पुरुपा राज- किल्विषकारिणोऽभूवन् ये ते मया बघ्यघातपशगताः खकायजीरितं परित्यज्य ततो वन्धनात् परिमोक्षिताः? न खल्वेनं द्रष्टव्यम् । इमे ते कुच्छन्दपूर्वंगमा भद्रकल्पिका- 5 स्तथागताः । तदन्यानि च दश बोधिसत्वासख्येयशतसहस्राणि यैर्भगवतोऽनन्तबलविघुष्ट- निर्नादितश्रीसंभवमतेस्तथागतस्य दर्शनेन अनुत्तराया सम्यक्सबोधो चित्तमुत्पादितम् , यान्येतर्हि दशसु दिक्षु वोधिचयां चरन्ति । इमे च सर्पसत्तपरिपाऊयथाशयसचोदन- कुशलमूलसंभन बोधिसत्त्वरिमोक्ष भावयन्ति विपुलीकुर्वन्ति ॥ तरिक मन्यसे कुलपुत्र-अन्य. स तेन कालेन तेन समयेन जयप्रभो नाम राजा 10 अभूत् ? न खल्वेर द्रष्टव्यम् । सत्यक स महापादी तेन कालेन तेन समयेन जयप्रभो नाम राजा अभूत् । तत्किं मन्यसे कुलपुत्र-अन्यः स तेन कालेन तेन समयेन राजपरि- वारोऽभूदन्तःपुरख्यागारदौवारिकपार्षद्या वा अनुयात्रिका या न खल्वेवं द्रष्टव्यम् । इमानि तानि पष्टिर्निग्रन्यसहस्राणि, यानि सत्यकेन महावादिना भगनतः सकाशमुपनीतानि, वादिध्यजधारणतया भगवतो वादायोपसंक्रान्तानि । तानि च सर्वाणि भगवता व्याकृतान्यनु- 15 त्तराया सम्यक्सबोधौ। नानाबुद्धक्षेत्रव्यूहे नाकल्पैर्नानानामधेयैस्तथागता लोके उत्पत्स्यन्ते ।। स खल्ल पुनः कुलपुत्र निजितापी राजकुमारो मातापितृम्यामनुज्ञातस्तान् बन्धन- गतान् सत्त्वान् परिमोच्य स्फीतां वसुमती धनकनकरनसमृद्धामपहाय पुनदार चोत्सृज्य तस्य भगवतो धर्मचक्रनिर्घोपगगनमेघप्रदीपराजस्य तथागतस्यान्तिके प्राबजत् । प्रवजिल्या पञ्च वर्पसहस्राणि ब्रह्मचर्यमचरत् । एतस्मिन्नन्तरे दश समाधिमुग्वसहस्राणि सनिष्पादया- 20 मास । दश च धारणीमुखसहस्राणि प्रत्सलभत । दश च अभिज्ञानयसहस्राण्यवशान्तानि । दश घोषिरुपमहानिपालसहस्राणि प्रसिरमते स्म । दश धारप सहतारणसहसाण्या- जातानि । दश चानेन शान्तिमुरासहस्राणि परिशोधितानि । दश चिचनियप्तिसहसाण्यभि- नि तानि । दश च योधिसत्वनालशरीराणि समषितानि । दश च बोधिसत्वज्ञानमुख- सहसाण्यान्तानि । दश चास्य प्रज्ञापारमितानयसहस्राण्याजातानि । दश च युद्धसहन-25 दर्शनदिव्युखसहस्राण्यामुवीभूतानि । दश च अनेन बोधिसत्वप्रणिधानसहस्राण्यभिनिहतानि। स एव धर्मसगन्वागतः प्रतिचित्तक्षणे दशमु दिक्षु दशनुरक्षेनससाण्यात्रामति स्म । एफैकस्यां च लोकधातौ चित्तक्षणे चित्तक्षणे दश युद्धसहप्तागि पूर्वान्तापरान्ततोऽनुरमरनि स्म । तेशं च तथागतानां दश युद्धनिर्मागसमुद्रमहयाणि दशदिक्प्रस्तान्यातरन्ति स्म । चिचक्षणे चिचक्षणे दश युद्धक्षेत्रसइसपर्यापनान् सर्वसत्वानद्राशीत् । नानागत्युपपन्ना- 30 Sवाणिपर.

·। २७८ गण्डव्यूहसूत्रम् । यवत उपपद्यमानान् हीनान् प्रणीतान् मुगतान् दुर्गतान् सुवर्णान् दुर्वर्णान् यथाकामोपगतान् । तेषा च सत्त्वाना च्युत्युपपत्तीरवतरति स्म । चित्तपरिवान् चित्त चरितानि चिन्तानन्तर्यतामाशयनानात्वमिन्द्रियसागरानपि प्रयोगप्रसरानपि कर्मावसानमापि परिपाकविनयकालमपि अवतरति स्म ।। स खल्ल पुन कुलपुत्र विजितावी राजकुमारस्ततश्चयुत्वा तत्रैव जम्बुद्वीपे रतिव्यूहाया राजधान्या तस्मिन्नेर राजकुले उपपद्य चार्तिराज्यैश्वर्य प्रत्यलमत । तेन चक्रातिराजभूतेन तस्य भगवतो धर्मचक्रनिर्घोषगगनमेधप्रदीपराजस्य तथागतस्य परिनिर्वृतस्यानन्तर धर्मगगना म्युद्गतश्रीराजो नाम तथागत आरागित । तस्यानन्तर तनैन बोधिमण्डे शकभूतेन देवेन्द्र- गर्भो नाम तथागत आरागित । तस्यानन्तर तर लोकधातौ सुयामदेवराजभूतेन 10 धरणीश्रीपर्वततजो नाम तथागत आरागित । तस्यानन्तर तस्मिन्नेव लोकधातौ सतुपितदेव राजभूतेन धर्मचक्रप्रभनि|पराजो नाम तथागत आरागित । तस्यानन्तर तस्मिन्नेव लोकधाता सुनिर्मितदेवराजभूतेन गगनका तराजो नाम तथागत आरागित । तत्यानन्तर तस्मिन्ना लोकधातौ पशवर्तिदेवराजभूतेनानवमर्दबर केतुर्नाम तथागत आरागित । तस्यानन्तर तस्मिन्नेव लोकधातावसुरेन्द्रभूतेन सर्वधर्मनिगर्जितराजो नाम तथागत आरागित । 15 तस्यानन्तर तस्मिन्नेव लोकधातो ब्रह्मेन्द्रभूतेन धर्मचक्रनिर्माणसमन्तप्रतिभासनिर्घोषो नाम तथागत आरागित । इति हि कुलपुत्र एतास्तथागतान् प्रमुखान् कृत्वा तस्यामेर रत्नप्रभाया लोकधातौ तस्मिन्नेव सुप्रभे कल्पे दश बुद्धसहस्राण्युदपद्यन्त । सर्वे च ते तयागता विजिताविना राजकुमारेणारागिता । तस्य खल्ल पुन कुलपुत्र सुप्रभत्य महाकल्पस्थानन्तर सुरभि म कल्पोऽभूत् । तस्मिश्च सुरश्मिकल्प दश बुद्धसहस्राण्युपपद्यन्त । अह च 20 तस्मिन् कल्पे महामतिमि राजा अभूयम् । तेन मे राजभूतेन लक्षणश्रीपर्वतो नाम तथागत आरागित । तस्यानन्तर तस्मिन्नेर कसे गृहपतिभूतन सवृतस्कन्धो नाम तथागत आरागित । तस्यानन्तर तस्मिन्नेर कल्पे अमात्यभूतेन गिलवत्सो नाम तथागत आरागित । तस्यानन्तर तस्मिन्नेव कल्पेऽसुरेन्द्रभूतेन वेशधारी माम तथागत आरागित । तस्यानन्तर तस्मिन्नेव कल्पे वृक्षदेवताभूतेन लक्षणसुमेरुर्नाम तयागत आरागित । तस्या 28 नन्तर तस्मिन्नेव क्ल्से सार्थवाहभूतेन विमल्पाहुर्नाम तथागत आरागित । तस्थानन्तर तस्मिन्नेर कल्पे नगरदेवतामूतेन सिंहपिकान्तगाभी नाम तथागत आरागित । तस्यानन्तर तस्मिन्ने कसे चैप्राणभूतेन देवेन्द्रचूडो नाम तथागत आरागित । तस्यानन्तर तस्मिन्नेव कसे गधर्वराजभूतेन धर्मोद्गतकीर्तिनाम तथागत आरागित । तस्यानन्तर तस्मिन्नेव कसे कुम्भाण्डेन्द्रभूतेन अपभासमयुटी नाम तयागत आरागित ।। इति हि कुपुन मयतान् दश तपागतान् प्रमुखान् कृत्वा तर सुरमिासे पष्टिर्नुकोट्य आरागिता । नानोपपत्तिकायिकया सच मे तथागता पूजिता । एकैक 1B वेगधारी 30 ·२७१ 15 ४१ सर्वजगद्रक्षाप्रणिधानवीर्यप्रभा। च तयागतमुपसंक्रामन्त्या अनन्तमध्यः सत्त्वधातुरमुत्तरायां सम्यक्संबोधौ परिपाचितः । एकैकं च तथागतमुपसंक्रामन्या नानासमाधिमुखानि प्रतिलब्धानि । नानाधारणीमुखानि नानाभिनिहस्रनया नानाप्रतिसंविनयाभिनिहारा नानासर्वज्ञतानयानुगमा नानाधर्मालोकमुख- प्रतिलाभनया नानाज्ञाननयानुगमविचारा नानादिक्समुद्रप्रवेशावमासा नानाक्षेत्रसमुद्रावतार- प्रवेशावमासा नानातथागतदर्शनसमुद्रविज्ञप्त्यवभासाः प्रतिलब्धाः, अवक्रान्ता विशुद्धाः । संवर्धिताः प्रस्ताः प्रतिसृताः । यथा च तत्र सुरश्मिकल्पे तथागता आरागिताः, तथा सर्वत्र लोकधातुसमुद्रपरमाणुरजःसमेषु कल्पेषु ये केचित्तथागता उपपद्यन्ते, येऽपि तदन्येभ्यो लोकधातुभ्य आगत्य तथागता धर्म देशयामासुः, तेषां मया सर्वेषां तथागतानामन्तिकाद्धर्म- देशना श्रुता, श्रुत्वा च संधारिता । सर्वे च मया ते तयागता आरागिता अभिराधिताः । तेषां च मे बुद्धानां भगवतां शासनं संधारितम् । सर्वेषां च मे तेपो तयागतानामन्तिकादेप 10 सर्वसत्त्वपरिपाकयथाशयसंचोदनकुशलमूलसंभवो बोधिसत्त्वत्रिमोक्षः प्रतिलब्धो नानाप्रति- लाभनयनानाविमोक्षनयमुखैः॥ अथ खलु सर्वजगद्रक्षाप्रणिधानवीर्यप्रभा रात्रिदेवता तस्यां वेलायामेतं विमोक्षनयं परिदीपयन्ती संदर्शयमाना सुधनं श्रेष्ठिदारकं गायाभिरध्यभाषत- अचिन्त्यमेतं परमं विमोक्षं मां पृच्छसि वं खलु यत्रतीतः । विनिर्दिशत्याः सुगतानुभावा- च्छृणुष्व तन्मे निखिलं यथावत् ॥ १२ ॥ कल्पाननन्तान् विपुलानचिन्त्यान् क्षेत्रार्णवांश्चाप्रतिमानसंख्यान् । सर्वानतिक्रम्य बभूव रम्या रतप्रभा या खल लोकधातुः ॥ १३ ॥ तस्यामभूत्सुप्रमनामधेयः कल्पोऽमितानां प्रभो जिनानाम् । आरागितास्ते खल्ल मे मुनीन्द्रा विमोक्षमेतं परिभाश्यन्त्या ॥ १४ ॥ यस्यां रतिन्यूहसनामिकाभू- दिलीचित्रा वरराजधानी । मुविमुद्धचित्ता विषमप्रयोगाः सत्या हि यस्यामभस्तदानीम् ॥ १५॥ जयप्रमोऽन्यां नृपतिर्यगर धर्मग पन्ताननुशास्ति सत्वान् । 20 25 ·२८० 5 10 गण्डव्यूहसूनम् । पुत्रोऽस्य नाम्ना विजिताविरासीत् प्रासादिको लक्षणचित्रिताङ्गः ॥ १६ ॥ , क्याप सुधानि पेण तेन तदा सहनाण्यपराधिनां हि। दृष्ट्वा कुमारः कृपया परीत- स्तान् विप्रमोक्षाय नृपं ययाचे ॥ १७ ॥ श्रुत्या नृपोऽमात्रगणं तदानी- माय तेषां निखिलं तदाह । ते प्रोचुरनं प्रणिपत्य सर्वे त्वद्वातनायैप नृप प्रयोगः ॥ १८ ॥ विग्राहितस्तैर्नृपतिस्तदेवं वधाय तं पुत्रमथोत्ससर्ज। अदीनवस्त्रः सवधानपेक्षो वध्यानसजन स राजसूनुः ॥ १९ ॥ श्रुत्वा वधोत्सृष्टमपास्य माता सान्तःपुरार्ता नृपति ययाचे। मुश्चार्धमासं नृपते कुमार दातुं प्रदानान्यखिलानि लोके ॥२०॥ दत्ताभ्यनुज्ञश्च नृपेण तेन प्रादास दानानि ययोचितानि । रात्रिंदिवं दानमथार्थमा दर दिदाभ्यः समुपपलानाम् ॥ २१ ॥ पापन्डिनां यस्य यदीप्सितं तत् तस्मै ददाति स्म वधाय सन्नः । मुक्तार्तनादाथ विनिर्जगाम सा राजधान्या जनता समपा ॥ २२ ॥ सद्धर्मघोपाम्बरदीपराजो वोधिद्रुमस्थः सुगतावदानीम् । पछानि ज्ञात्वा जगदिन्द्रियाणि तं यज्ञवाट कृपया जगाम ||२३ ॥ 15 20 25 20 1B मचा.

·-४१.३१] 5 10 15 ४१ सर्वजगदक्षाप्रणिधानवीर्यप्रभा । उपेल्स तस्यां परिषद्यथासौ तथागतन्यूहविकुर्वितेन । धर्मप्रदीपाम्बुदधर्मघोष- सूत्रान्तराज सुगतो बभाषे ॥ २४ ॥ अनन्तमध्यां जनतां विनीय स व्याकरोति स्म तदाप्रबोधौ । संप्रस्थितोऽसौ विजिताव्युदग्रो राजात्मजथैत्र वराप्रबोधौ ॥ २५॥ आराग्य वुद्धं विपुलं च तस्मै विधाय पूजां मुदितो बभापे । द्वीपो भवेयं जगतां विनेता त्राणं शरण्यश्च परायणं च ॥ २६ ॥ स प्रावजत्तस्य मुनेः समीपे संबोधिमार्ग परिमार्गमाणः। धर्मखभावं सुपरीक्षमाणो यत्र स्थितः कल्पशतानि चीर्णः ॥२७॥ दुःखार्णवत्वे पतितामनायां कृपायमाणो जनतामशेषाम् । संबोधिमार्ग परिभावयित्वा लभते तदानीं स विमोक्षमेतम् ॥ २८ ॥ ये तत्र कल्पे सुगता बभूवु- राराग्य तानप्यखिलान् प्रसन्नः । पूजां च तेषामकरोदुदारां संधारयामास च धर्मचक्रम् ॥ २९ ॥ तदुत्तरे कल्पमहार्णवेषु क्षेत्राणवाणुप्रतिमेष्वशेपाः। ये चोदयात्यन्तजिनास्तदानी- मारागयामास स तान् प्रपूज्य ॥ ३०॥ अहंस मासं विजिताविनामा दृष्ट्वा नरांधारकबन्धनस्थान् । तद्विप्रमोक्षाय विसृज्य देहं लन्धो ममायं हि तदा विमोशः ।। ३१ ।। 20 25 30 गर.३६ ·[४१.३२. 5 10 गण्डव्यूहसूत्रम् । यो भावितः कल्पमहासमुद्रान् क्षेत्रोदधीनां परमाणुसंख्यान् । प्रतिक्षणं चैव विवर्धितोऽभू- दनन्तमध्यैरसमैनयेभिः ॥ ३२ ॥ दृष्याश्च मे केचन ये मुनीन्द्राः प्राप्तश्च यं मे निखिलेष्यवाप्तः । मुखैनपानामपरापरं च संदर्शितोऽयं मम तद्विमोक्षः ॥ ३३ ॥ तेपामचिन्से हि विमोक्षतत्त्वे संशिक्षिताहं बहुकल्पकोटीः। प्रतिष्ठिता यत्र जिनैर्विमुक्कान् सद्धर्ममेघान् युगपत्पिबन्ती ॥ ३४ ॥ क्षेत्राणि सर्वाण्यपि सर्वदिक्षु स्फरन्ति कायेन असज्जमानाः । प्रतिक्षणं क्षेत्रपयेष्वचिन्त्यां- ख्यध्वाभिधानान् प्रविशन्ति वंशान् ॥ ३५ ॥ भशेपतनयध्वजिनार्णवाना- मेकैकशश्वाभिमुखा भवन्ति । विदर्शयन्त्येव च ते जिनेषु खकायमेघान् प्रतिबिम्बभूताः ॥ ३६॥ सर्वासु दिक्ष्वप्युपसंक्रमन्तो विभान्ति ते सर्वतयागतानाम् । न्यूहानशेपानभिवर्षमाणाः पूजां प्रकुर्वन्ति च ते जिनानाम् ॥ ३७॥ पृच्छन्त्ययो बुद्धसमुद्रसंख्यान् प्रश्नोदधीस्ते विपुलाननन्तान् । संधारयन्त्यप्यमितान् जिनानां ते धर्ममेधानभिवर्पमाणान् ॥ ३८ ॥ सर्वासशपामु च दिक्षु यान्ति चक्षुष्पपे ते जिनमण्डलेषु । 15 20 23 30 1B चतुष्पपे.

·5 10 15 -४१.४६] ४१ सर्वजगदक्षाप्रणिधानवीर्यप्रमा। २८३ अनेकरूपासनसंनिषण्णा नानाविकुर्वामुपदर्शयन्तः ।। ३९ ॥ अनन्तवर्णैरपि चात्मभावैः सहस्रशः सर्वदिशः स्फरन्ति । अनन्तमध्यानि विदर्शयन्ति रूपाणि चाप्येकसमुच्छ्यं ते ॥ ४० ॥ एकैकतो रोममुखादसंख्यान् मुञ्चन्ति ते रश्मिमहासमुद्रान् । केशाग्निदाहं शमयन्ति चैव सर्वप्रजानां विविधैरुपायैः ॥ ४१ ॥ यत्र स्थिता निर्मितकायमेघा- नेकैकरोग्णः प्रविमुञ्चमानाः। तैरद्भुतैः सर्वदिशः स्फरिवा धर्माम्बुवविनयन्ति सत्वान् ॥ ४२ ॥ नयप्रवेशोऽयमचिन्त्यरूपः समाश्रयः सर्वजिनात्मजानाम् । यत्र प्रतिष्ठाय चरन्ति चयाँ क्षेत्रेषु सर्वेप्वपरान्तकल्पान् ।। ४३ ॥ ययाशयं धर्ममुदीरयन्तः ते दृष्टिजालाद्विनिवर्तयन्ति । खर्गापवर्गविनिवेश्य सत्त्वान् सर्वज्ञभूमि प्रविदर्शयन्ति ।। ४४ ।। लोकोपपत्तिप्वखिलाखचिन्यै- रनन्तवगैरपि चात्मभावैः । यथाशयं धर्ममुदाहरन्ति ते सर्वसत्त्वप्रतिभासरूपाः ॥ ४५ ॥ एतांस्तथान्यानपि चाप्रमेयान् क्षेत्राणवाणुप्रतिमानचिन्त्यान् । अच्छम्मि ते वर्णमहासमुद्रान् विमोक्षमेतं प्रतिलम्प शान्तम् ।। ४६ ॥ एतमहं कुलपुत्र सर्वसत्वपरिपाकयपाशयसंचोदनकुशलमूलसंभवं बोधिसत्त्वविमोक्षं जानामि । कि मया शक्यं सर्वलोकगतिसमतिकान्तानां वोधिसत्वानां सर्वलोकोपपत्तिप्रति- 20 25 30 ·[४१.४६- गण्डव्यूहसूनम् । भासप्राप्तानां सर्वज्ञज्ञानावरणपर्वतविकिरणप्रयुक्तानां सर्वधर्मखभावलक्षणप्रतिविद्धानां सर्व- क्लेशावरणान्धकारविधमनप्रयुक्तानां सर्वधर्मप्रविचारणाभिनिरिकुशलमूलानां निरात्मधर्मज्ञान प्रत्यक्षाणां सर्वसत्वपरिपाकविनयाप्रतिप्रसन्धानामद्वयधर्मधातुनयसुप्रतिविद्धानां सर्ववाक्पय- नयसागरानुप्रसृतबुद्धीनां चयाँ ज्ञातुं गुणसमुद्रान् वा अवततुं ज्ञानविक्रमो परिज्ञातुं 5 चिन्तावस्थानं या प्रज्ञातुं समाधिवशिता वाधिगन्तुं विमोक्षविकुर्वित या समाज्ञातुम् ॥ गच्छ कुलपुत्र, इयमिहैव जम्बुद्वीपे लुम्बिनीवने सुतेजोमण्डलरतिश्री म लुम्बिनी- वनदेवता प्रतिवसति । तामुपसंक्रम्य परिपृच्छ-कथं बोधिसत्त्वा जाता भवन्ति तथागतकुले ! कथमालोककरा भवन्ति लोकानाम् ? कथमपरान्तकोटीगतान् कल्पान् बोधिसत्त्वसंचारिक चरन्तो न परिखिद्यन्ते? अथ खल सुधनः श्रेष्ठिदारकः सर्वजगद्रक्षाप्रणिधानवीर्यप्रभाया रात्रिदेवतायाः पादौ शिरसाभिवन्द्य सर्वजगद्क्षाप्रणिधानवीर्यमा रात्रिदेवतामनेकशतसहस्रकृत्वः प्रदक्षिणीकृत्य वन्दित्वा नमस्कृत्य प्राञ्जलीकृतोऽवलोकयमानः सर्वजगदक्षाप्रणिधानवीर्य- प्रभाया रात्रिदेवताया अन्तिकात्प्रक्रान्तः ।। ३९॥ 10 ·४२ सुतेजोमण्डलरतिश्रीः। अय खल सुघनः श्रेष्ठिदारकः सर्वजगद्रक्षाप्रणिधानवीर्यप्रभाया रात्रिदेवतायास्ता- मनुशासनीमनुस्मरन् तं सर्वसत्त्वपरिपाकययाशयसंचोदनकुशलमूलसंभवबोधिसत्त्वविमोक्षं परिभावयन् विपुलीकुर्वन् अनुपूर्वेण येन लुम्बिनीवनं तेनोपजगाम । उपेत्य लुम्बिनीवनं प्रदक्षिणीकृत्य सुतेजोमण्डलरतिश्रियं लुम्बिनीवनदेवतां परिगवेपमाणोऽपश्यत्सुतेजोमण्डल- 6 रतिश्रियं लुम्बिनीदेवतां लुम्बिनीवनेषु सर्वरतद्रुमशाखामण्डलकूटागारे मणिपद्मगर्भसिंहासने निषण्णां विंशत्या वनदेवतानियुतशतसहस्रैः परिवृतां पुरस्कृतां धर्म देशयमानां सर्वबोधि- सत्वजन्मसमुद्रनिर्देशं नाम सूत्रान्तं संप्रकाशयमानां तथागतगोत्राभिजातानां बोधिसत्त्वानां गुणसमुद्रवेगविवर्धनाम् । दृष्ट्वा च येन सुतेजोमण्डलरतिश्रीलम्विनीवनदेवता तेनोपजगाम । उपेस सुतेजोमण्डलरतिश्रीलम्बिनीवनदेवतायाः पादौ शिरसाभिवन्य पुरतः प्राञ्जलि: 10 स्थित्वा एवमाह-मया देवते अनुत्तरायां सम्यक्संबोधौ चित्तमुत्पादितम् । न च जानामि कयं बोधिसत्वा जाता भवन्ति तथागतकुले, कयं वोधिसत्त्ववारिका चरन्तः सत्त्वानामालोककरा भवन्तीति ।। एयमुक्ते सुतेजोमण्डलरतिश्रीलम्बिनीवनदेवता सुधनं श्रेष्ठिदारकमेतदवोचत्- दशैमानि कुलपुत्र बोधिसत्त्वजन्मानि यैः समन्वागता बोधिसत्त्वा जाता भवन्ति तथागत- 15 कुलेषु । निर्याता बोधिसत्त्वाः प्रदक्षिणं बोधिसत्त्वकुशलैर्थिवर्धन्ते, न वितिष्टन्ते न विषी- दन्ति न विवर्तन्ते न प्रतिप्रसम्यन्ते न परिखिद्यन्ते न संसीदन्ति न मुह्यन्ति नावलीयन्ते न परित्रस्यन्ति न प्रणश्यन्ति । अनुगच्छन्ति सर्वज्ञतादिगनुगमम् । अनुस्मरन्ति धर्मधातु- नयम् । परिपाकप्राप्ता भवन्ति बुद्धबोधौ । विपुलीकुर्वन्ति वोधिचित्तोत्पादम् । विवर्धन्ते सर्वपारमिताभिः । विवर्तन्ते सर्वलोकगतिम्यः । संवर्तन्ते तयागतभूमौ । उत्तापयन्ति ज्ञानाभिज्ञताः । आमुखीभवन्ति बुद्धधर्मेषु । अनुगतार्या भवन्ति सर्वज्ञताविषये । कतमानि दश ! यदुत-सर्वबुद्धोपस्थानप्रणिधिप्रयोगगर्भ नाम प्रथम बोधिसत्त्वजन्म । बोधिचित्ताङ्ग- परिनिप्पत्तिसंभवगर्भ नाम द्वितीयं वोधिसत्त्वजन्म । धर्मनयनिध्यतिप्रयोगाभिमुखसमवगर्भ नाम तृतीयं बोधिसत्वजन्म । व्यवलोकाच्याशयविशुद्धिगर्भ नाम चतुर्थ बोधिसत्त्वजन्म । समन्तावभासप्रभागर्भ नाम पञ्चमं योधिसत्वजन्म । सर्वतथागतकुलगोत्रसंभगर्भ नाम पष्ठं 25 चोधिसत्वजन्म । बुद्धबलाउभासालोकालंकारगर्भ नाम सप्तमं बोधिसत्यजन्म । समन्तज्ञान- मुग्पन्यवचारणपरिनिष्पत्तिसंभवगर्भ नामाष्टमं चोधिसत्वजन्म । धर्मधातुनिर्माणन्यूहगर्भ नान नवमं बोधिसत्त्वजन्म । तथागतभूम्याक्रमणवेगगर्भ नाम दशमं बोधिसत्वजन्म ॥ तन फुल्लपुत्र कतमर्वयुद्धोपस्यानप्रणिधिप्रयोगगर्भ नाम प्रथमं योधिसत्त्वजन्म ! इए कुलपुत्र बोधिसतः आदित एव युरोपसानाय प्रपूज्यते सवुक्षान् भगातः सर्वन् 1 गुरुकुर्वन् मानपन् पूनयन् उपतिष्टन् आरागयन् अपिरागयन् तपान्तदर्शनावितृप्तो युद्ध- सकारप्रयुगयुद्धनीतिगरिवर्धितचेतानपातदर्शनप्रसादवेगजातः । अनिलया अक्षया ·गण्डव्यूहसूनम् । पुण्य समार्जयन् अतृप्त सर्वतयागतपूजासभारसमुदानयनप्रयुक्तोऽअतिप्रसन्धप्रयोगो भवति । इद कुलपुन बोधिसत्त्वाना सबुद्धपूजोपस्थानप्रणिधिप्रयोगगर्भ नाम प्रथम बोधिसत्वजम सर्वज्ञतासभारकुशठमूल्सभवसमार्जनतायै सवर्तते ॥ तत्र कुलपुन कतमबोधिचित्तानपरिनिष्पत्तिसभवगर्भ नाम द्वितीय बोधिसत्त्वजम' इह कुलपुन बोधिसत्वोऽनुत्तराया सम्यक्सबोधौ चित्तमुत्पादयति । यदुत महाकरुणाचित्र सर्वसत्त्वपरित्राणाय । सर्वबुद्धारागणचित्तमत्यन्ताभिराधनताये । सर्वबुद्धधर्मपर्येष्टिचित्त सर्व वस्त्वनपेक्षतायै। महाप्रस्थानचित्त सर्वज्ञताभिमुखतायै । महामेत्रीचित्त सर्वजगत्सग्रहप्रयोग स्फरणतायै । सर्गजगदपरित्यागचित्त सर्वज्ञतासनाहदृढतायै । अशाठ्यामायाचित्त यथा भूतज्ञानावभासप्रति लाभतायै । ययानादीतथाकारिचित्त बोधिसत्वमार्गप्रतिपधनतायै । सर्व 10 युद्धापिसवादनचित्त सर्वतथागतप्रणिध्यनुपालनतायै । सर्वज्ञतामहाप्रणिधानचित्तमपरान्त कोटीगतसर्वसत्त्वपरिपाकविनयाप्रतिप्रनब्धये । एताप्रमुखैबुद्धक्षेत्रपरमाणुरज समैर्बोधि चित्तानसभारैरभिनिष्पन स बोधिसत्त्वो जातो भवति तथागतयुले । इद कुलपुत्र बोधि चित्तापरिनिष्पत्तिसभवगर्भ नाम द्वितीय बोधिसत्त्वजन्म || तत्र कुलपुत्र कतमद्बोधिसत्वाना धर्मनयनिध्यप्तिप्रयोगनेत्र्यभिमुखसभवगर्भ नाम 1४ तृतीय बोधिसत्त्वजन्म : इह कुलपुत्र बोधिसत्स सर्वधर्मनयसभवनिध्यप्तिमुखचेता सर्व ज्ञतामार्गाकारप्रतिपूर्यभिमुखपरिणतचेता अनवद्यकर्मसमुदाचारसकल्पचेता सबोधिसत्व समाधिनयसागरपरिशुद्ध्यभिमुखचेता सबोधिसत्त्वगुणप्रतिपत्तिपरिनिष्पनचेता सर्वबोधि सत्त्वमार्गाङ्गज्यूहामिनिहारचेता विपुलसर्वज्ञतारम्बणसभाकल्पोदाहश्चरनकल्पाप्रतिप्रसन्ध वीर्यचेता सजगत्परिपाकविनयप्रस्थानान तमध्यबोधिसत्वचर्याभिनिहरिचेता सर्माचार 20 शिक्षासुप्रतिपन्नबोधिसत्त्वगुणपरिनिप्पत्तिषु सर्वभावविभावनयानुभावनयप्रविष्टचेता भवति । इद कुलपुत्र धर्मनयनियप्तियोगनेत्र्यभिमुखसभवगर्भ नाम तृतीय बोधिसत्त्वजम ।। तत्र कुलपुन कतमबोधिसत्त्वाना यध्वलोकाथ्याशयविशुद्धिगर्भ नाम चतुर्थं बोधि- सत्त्वज म इह कुलपुत्र बोधिसत्व परिशुद्धों भवत्यध्याशयधातौ । अवभासप्राप्तो भवति बुद्धबोधौ । अवतीर्णो भवति बोधिसत्त्वनयसमुद्रेषु । सारो भवति दृढाध्याशयवज्रधातु 25 सगृहीतचेता । यिमुखीभवति सर्वभवगयुपपत्तिषु । अभिमुखीभवति सर्वतथागत विकुर्वितपरिनिम्पत्तिषु । विशेषगामिनीप्राप्तो भवति बोधिसत्वतीक्ष्णेद्रियताविवर्धनतायै । कल्याणचित्तो भवत्यच्याशयप्रभावरतायै । अचलो भवति दृढमहाप्रणिधानवियर्धनतायै । सर्वतयागतसमन्दाढतो भवति सारणपर्वतविकिरणतायै । प्रतिशरणभूतो भवति सजग दुपजीव्य । इद कुल्पुन बोधिसत्त्वाना व्यध्योकाभ्याशयविशुद्धिगर्भ नाम चतुर्य 30 बोधिसत्त्वजम ॥ 2 1B सागरो ·२८७ 15 -४२..] ४२ सुतेजोमण्डलरतिश्री.1 तत्र कुलपुत्र कतमद्वोधिसत्त्वाना समन्तावभासप्रभागर्भ नाम पञ्चम बोधिसत्त्वजन्म ? इह कुलपुत्र बोधिसत्त्व प्रयोगसपन्नो भवति सर्वजगत्परिपाकविनयप्रतिपन्न । सर्ववस्तुसज्ञो- चलितो भवति प्रमुक्तत्याग । अत्यन्तविशुद्धो भवति अनन्तशील तथागतविषयसवसन । क्षान्तिसपनो भवति सर्मबुद्धधर्मक्षान्त्यवभासप्रतिलब्ध । महापीर्यो भवति सतत उदार- नि शरणप्रतिपन्न । ध्यानप्रमुक्तो भवति समन्तमुखसमाधिज्ञानमण्डलविशुद्ध । प्रज्ञानीर्यप्रभो । भवति सर्वधर्मारभासप्रतिलब्ध 1 असङ्गचक्षुर्भवति बुद्धदर्शनसमुद्रविज्ञत्यवतीर्ण । सर्वधर्म- तत्वनिभुत्वप्रभावितो भाति सर्वलोक परितोषयित्वा । सुप्रयुक्तो भवति यथारधर्मनयप्रति- लाभेषु । इद कुलपुत्र बोधिसत्त्वाना समन्तावभासप्रभागर्भ नाम पश्चम बोधिसत्त्वजन्म ॥ तत्र कुलपुत्र कतमबोधिसत्त्वाना सर्वतयागतकुलगोत्रसभरगर्भ नाम पष्ठ बोधिसत्त्व- जन्म ? इह कुलपुत्र बोधिसत्त्वो जातो भाति तथागतकुलेऽनुजातो भवति, तथागतवशे 10 निष्पन्नो भवति सर्वबुद्धधर्मनयमुखेषु, विशुद्धो भवत्यतीतानागतप्रत्युत्पन्नतयागतमहापणि- धानेषु । एकधनकुशलमूलो भवति सतथागतकुशलमूलेषु । एकशरीरो भवति सर्वबुदै । लोकोत्तरगामी शुक्लधर्मं । महात्मधर्मविहारी भाति बुद्धाधिष्टानदर्शनसमाधौ । सत्त्वविशुद्धि- धर्मप्रतिपनो भवति यथाकाले । अप्रतिप्रसन्धप्रतिभानो भवति बुद्धधर्मपरिपृच्छासु । इद कुलपुत्र बोधिसत्त्वाना सर्वतथागतकुलगोत्रसभरगर्भ नाम पष्ठ बोधिसत्वजन्म ॥ तत्र कुल्पुत्र कतमबोधिसत्त्वाना तथागत लाभासागेकालकारगर्भ नाम सप्तम बोधिसत्त्वजन्म ? इह कुलपुत्र बोधिसत्तो बुद्धवलप्रवेशावभासे न निवर्तते बुद्धक्षेत्रगमनेषु । न प्रत्युदार्तिते नानाबोधिसत्त्वगुणसमुद्रोपस्थानाय । न परितस्यति सर्वधर्ममायागतययाभूत- ज्ञानेन । खमोपम सर्वलोक प्रतिषिव्यति । प्रतिभासोपम तरूपविज्ञप्त्यधिष्ठानमभिनिर्हरति । निर्मितोपमाभिज्ञापिकुतिवशिताप्राप्तो भवति । छायोपम सर्वभवगत्युपपत्तिषु मुख सदर्श-20 यति । प्रतिश्रुत्कोपमानि सर्वतयागतधर्मचाणि प्रजानाति । धर्मधातुनयनिर्देशपरमपार- मिताप्राप्तो भवति नानार्थोपायनयनिर्देशप्रयुक्त । इद कुलपुन बोधिसत्वाना तथागतनलार- भासालोसालकारगर्भ नाम सप्तम बोधिसत्त्वजन्म ।। तनं कुलपुर कतमद्बोधिसत्वानां समन्तज्ञानमुखत्र्यपचारपरिनिप्पत्तिसमगर्भ नामाष्टम बोधिसचजमा इह कुलपुर योधिसत्व कुमारभूत एव बोधिसत्वव्यरस्थान- 25 व्यवस्थितो भवति, यत्र प्रतिष्ठाय सर्वज्ञज्ञाननय व्यरचारयति । एफैकत्र ज्ञाननयमुखेप्रमेया. फसा क्षय बजेयुरप्रमेय बोधिसत्वगोचर निर्दिशत । सननोधिसत्यसमाधिषु च वशी भपति परमपारमिताप्राप्त । प्रतिचित्तक्षण सचित्तक्षणेषु दशदिगनभिगप्यनुद्धक्षेत्रगताना तथागताना पादम्पपपते । असभिन्न धारम्बगैरसभिन्नान् समाधीन् समापयते । असभिन्ने च धर्मेनु असभितज्ञानयशिता सदर्शयति । अपर्यन्तानि चारम्यगानि 2 अनारम्बगे धातास्ययमति । परीतेश्वारम्बगैरनन्तनिर्देशमिनातरति । अप्रमेयां च धर्मना परीता महाता या प्रतिनिप्यति । विशतिसम च सर्वोकमतरति । साधारम्पगानि ·[४२०- २८८ 2 गण्डन्यूहसूनम् । सविज्ञप्तिपयाश्च भावनया अनुगच्छति । इद कुलपुन बोधिसत्वाना समन्तज्ञानमुख व्यवचारणपरिनिप्पत्तिसभवगर्भ नामाष्टम बोधिसत्वजन्म ॥ ता कुलपुत्र कतभबोधिसत्त्वाना धर्मधातुनिर्माणव्यूहगर्भ नाम बोधिसत्वजन्म: इह कुलपुत्र बोधिसत्त्व सर्वत्र चित्तक्षणे नानाव्यहानि वुद्धक्षेत्राणि अधितिष्ठति । सत्त्व निर्माणे वैशारद्यपरमपारमिताप्राप्तश्च भवति । वुद्धनिर्माणकौशल्यप्राप्तश्च भवति । धर्म निर्माणवैशारयविशुद्धश्च भाति । असङ्गवरधर्मधातुगोचरश्च भवति । यथाशयसकायविज्ञत्य- धिष्ठानकुशलश्च भवति । अचिन्त्यसत्चनिनयकौशल्यगतश्च भाति । नानाचर्यामिसबोधि सदर्शकश्च भवति । अनावरणसर्वज्ञतामार्गाभिनिहीरकुशलश्च भवति । तदनन्तर धर्मचक्र- प्रवर्तनकौशल्य सदर्शयति । अनन्तमध्यसत्त्वनियोपायाभिनिहारकुशलश्च भवति । 10 कालप्राप्ते सत्त्वविनये सदासमाहितश्च भवति वेरोचनज्ञानगर्भकोश । इद कुलपुत्र बोधि- सताना धर्मधातुनिर्माणव्यूहगर्भ नाम नवम बोधिसत्त्वजन्म ॥ तत्र कुलपुत्र कतमबोधिसत्त्वाना तथागतभूम्याक्रमणगगर्भ नाम दशम बोधिसत्त्व जन्म 2 इह कुलपुत्र बोधिसत्त्वो निरिक्तो भवति सर्वत्र्यध्यतथागतैकीभावरिपये । सर्वलोक- धावानन्तर्यविषय चावतरति । सर्वसत्वाना पूर्वान्तापरान्तच्युत्युपपत्तिषु चित्तानन्तर्योत्पाद 15 जानाति । सर्वबोधिसत्त्वाना चर्याज्ञानानन्तर्यविषय प्रजानाति । अतीतानागतप्रत्युत्पन्नाना च सर्वबुद्धानाममिसवोधानन्तयं प्रजानाति । सर्वधर्माणा चोपकारकौशल्यानन्तय प्रजानाति । सर्वकल्पसवर्तपिपर्तकल्पाना च पूर्वान्तापरान्तप्रत्युत्पन्नाना सनाम्ना सोपदेशानामानन्त प्रजानाति । ययापरिपाचितेषु च सत्पु यथाकालप्राप्तेषु अभिसबोधिब्यूहविबुद्ध्यन विषयसदर्शनाधिष्ठानज्ञानमभिनिर्हरति । सर्वबुद्धोपादेषु चामिसबोध्युपनयनधर्मचक्र- प्रवर्तनकौशल्यनयानन्तर्यता सदर्शयति अनन्तसत्त्वधातुपिनयोपायाभिनिरिकौशल्येन । इद कुलपुन बोधिसत्त्वाना तथागतभूम्याक्रमणवेगगर्भ नाम दशम बोधिसत्त्वजन्म ॥ इमानि वुलपुत्र बोधिसत्त्वाना दश बोधिसत्त्वजन्मानि येषु बोधिसत्त्वा जायन्ते उपपद्यन्ते समर्जयन्ति सवर्धयन्ति प्रतिपूरयन्ति सभान्ति परिसभवन्ति परिनिष्पद्यन्ते । सर्वक्षेत्रनिरवशेषानुबोधायकव्यूहाल्कारसमुदाचारानधितिष्ठन्ति । सत्त्वधातुनयाप्रतिप्रस्तम्भ 25 णाय अपरान्तकोटीगतकल्पाधिष्ठानानधितिष्टते।सर्वधर्मसमुद्नानारम्बणानेकपिचित्रनानापर परानिर्देशानन्तधर्मपरपरास्रोतोऽभिसबुध्यन्ते । अचिन्त्या युद्धपभिता धर्मधातुपरमाकाश- धातुपर्यवसाना सदर्शयति । अप्रमेयसत्वचर्यानानात्वसमुद्रेषु परिपाय विनयसगृहीतेषु धर्मचक्रप्रवर्तन सदर्शयन्ति । सर्वलोकधातून् बुद्धोत्पादाविरहितानधितिष्ठन्ति । सर्वधर्म मेघाननभिलाप्यवरागसमुद्रविशुद्धिंसारम्बणेषु प्रवर्तमाना विज्ञपयन्ति । अप्रमेयविहारिताया- 30 मनापरणगतिं गता सर्वधर्मशचिरल्यूहानि बोधिसत्रमण्डलानि प्रभावयन्ति । यथाशपाधि- 20 । Sअभिषिक्तो - ·-४२.६] ४२ सुतेजोमण्डलरतिश्रीः। २८९ मुक्तिषु सत्त्वेषु अप्रमेयबुद्धभूम्यनुगतसर्वलोकपरिनिष्पादनार्थमनन्तमध्यं धर्मको संप्र- काशयन्ति ॥ अथ खल सुतेजोमण्डलरतिश्रीलुम्बिनीवनदेवता तस्यां चलायामैतमेव बोधिसत्त्व- जन्मार्यमभिद्योतयन्ती बुद्धाधिष्ठानेन दश दिशो व्यवलोक्य सुधनं श्रेष्ठिदारकं गाथामि- रध्यभाषत- 5 10 । 15 अध्याशयेन विमलेन अनाविलेन पश्यन्ति ये जिन न जातु भवन्ति तृप्ताः। सर्वान् जिनान अपरान्तवियूहमेघान् प्रणिध्येन्ति ते प्रथमजन्मस्थिताः सुमेधाः ॥ १॥ सर्वत्रियध्वगमशेष स्फरित्व लोकं क्षेत्राणि सर्व तथ धर्म तथैव बुद्धान् । सत्त्वप्रमोक्षप्रणिधानवियूहचित्तं जन्म द्वितीयमिदमुक्तमचिन्तियानाम् ॥२॥ ये धर्ममेघ पिबमान न जातु तृप्ताः निध्यप्तिमानस त्रियध्वअसङ्गकायाः । आकाशधातुविमला समचित्तकायाः जन्म तृतीयमिदमप्रतिमं हि तेषाम् ॥ ३ ॥ ये ते महाकरुणसागरमोतरन्ति अध्याशयैर्वजिरसारसुमेरुकल्पैः । सर्वज्ञतानयसमुद्र विशाहमानाः तेषां चतुर्थमिह जन्म नरर्षभाणाम् ॥ ४ ॥ ये मैत्रया दशसु दिक्षु जगत्स्करिता अभिनिहरन्त्यमलपारमितासमुद्रान् । परिपाचयन्ति जगु धर्मप्रमाभिरन्त इमु जन्म पञ्चमु महापुरुपाण तेपाम् ॥ ५॥ धर्मखभावप्रतिविद्ध असङ्गचित्ताः त्रैयविकाप्रतिमबुद्धकुलाभिजाताः । ये धर्मधातुनयसागरमोतरन्ति पष्ठं इदं विपुल जन्म विदून तेपाम् ॥ ६॥ ये धर्मकाय परिशुद्ध असङ्गचित्ताः क्षेनाण्यशेपतु स्फरिव सकैः शरीरैः। गण्ड,३७ 20 25 30 ·[४२७ 5 10 15 गण्डव्यूहसूत्रम्। नि शेषबुद्धबलतानुगमप्रतिष्ठा जन्माय सप्तममचिन्समिद युधानाम् ॥ ७ ॥ ये शानसागरनये वशितानुयाता सर्वज्ञतानयमुग्व व्यवचारयन्ति । सत्र समाधिनयसागर ओतरन्ति जन्माष्टम मतमिद तथताश्रयाणाम् ॥ ८॥ ये धर्मक्षेत्रप्रसरान् परिशोधयन्ति ये सर्पसत्त्वपरिपाकनयप्रयुक्ता । बौद्धा विन्तिपियूह विदर्शयन्ति तेपामिद नवमु जन्म महाशयानाम् ॥ ९॥ ये ते ययावल जिनान तथा प्रविष्टा. सर्वज्ञताविपुलवेगविवर्धमाना। ये धर्मधातुतळभेदनयेवसङ्गा- स्तेपामिद दशमु जन्म जिनौरसानाम् ॥१०॥ एमि कुलपुत्र बोधिसत्त्वो दशभिर्जन्मभिस्तयागतकुले जात एवमालोककरो भवति सर्वसमानाम् । अपि तु खलु पुन दुलपुत्र अहमप्रमेयकल्पसारम्बणबोधिसत्त्वजन्म विकुर्षितसुदर्शनरय बोधिसत्वविमोक्षस्य लामिनी । आह-क एतस्य देवते अप्रमेयकल्प- सारवणबोधिसत्त्वजन्मविकुर्तितसदर्शनस्य बोधिसत्वविमोक्षस्य विषय : आह अह कुलपुत्र सर्वमोधिसत्त्वजन्गसदर्शनोपसभामणप्रणिधानपरिनिष्पन्ना । सा खलह कुलपुत्र 20 भगवतो धैरोचनस्य विपुल जन्मसमुद्रमतरामि । यदुत अस्या त्रिसाहस्रमहासाहप्राया लोकधातौ बोधिसत्त्वजन्म अवतरमाणा भागवल्या चातुर्दीपिकायामिह जम्बुद्वीपे लुम्बिनी- वने श्रोधिसत्त्वजन्मसदर्शने पूर्वप्रणिधानोपपना । सा अहमिह बोधिसत्त्वजन्मानुस्मृति भाग्यमाना रिहरामि । तस्या ममेह पिहरन्त्या वर्षशतेन भगवास्तुषितभवनात्यविष्यतीति ॥ अथास्मिन् लम्बिनीनने दश पूर्वनिमित्तानि प्रादुर्बभूवु । कतमानि दश ? यदुत-- 25 सर्पमिद खुम्बिनीवन सम सस्थितमपगतनिनोन्नतविषममपगतश्वभ्रप्रपातम् । इद प्रयम निमित्त प्रादुरभूत् । पुन सर्पमिद लुम्बिनीवनमुसनशकरकळलमपगतस्थाणुकण्टक वज्रपृथिवीतलसस्यानमनेकरताभिकीण समवस्थितम् । इद द्वितीय पूर्वनिमित्त प्रादुरभूत् । पुन सर्वमिद कृम्बिनीरन सर्वरत्नदुमशालताठपतिसविभकालकार समवास्थिषत । इद तृतीय पूर्वनिमित्त प्रादुरभूव । पुन सर्पमिद लुम्बिनीयन दिन्यसमतिक्रान्तगन्धाकुरप्ररूढ़ सतपूर्णकोशसभूत सर्वष्यजमेवपटलमण्डलजात गन्धमणिनिग्रहवृक्षम्परिसस्थापितालकार समवास्थिपत । इद चतुर्थ पूर्वनिमित्त प्रादुरभूत् । पुन सर्पमिद लुम्बिनीवन विविधदिव्य- पुप्पमाल्यामरणकोशनिमुत्तरियारपरिपूर्ण समपास्थिपत। इद पश्चम पूर्वनिमित्त प्रादु- 2 30 ·-४२१०] ४२ सुतेजोमण्डलरतिधी । रभूत् । पुन सरस्मिन्निह लुम्बिनीवने सर्पवृक्षेषु महामणिरतकोशा अभिनिर्वृत्ता ।इद पष्ठ पूर्वनिमित्त प्रादुरभूत् । पुन सस्मिन्निह लुम्बिनीवने सनलिनीपु सर्माणि जलनरत्नपुष्पाणि शुङ्गीभूतानि धरणितलादम्युद्गम्य वारिसमुद्गतानि समरास्थिपत । इद सप्तम पूर्वनिमित्त प्रादुरभूत् । पुनर्यापन्त इह लोधातौ कामावचरा रूपापचराश्च देवपुत्रा नागयक्षगन्धर्वा- सुरगरुडकिन्नरमहोरगा लोकेन्द्रजगदिन्द्रा वा, तेऽप्यस्मिन् लुम्बिनीवने सर्वे कृताञ्जम्पुिटा । स्थिता अभूवन् । इदमष्टम पूर्वनिमित्त प्रादुरभूत् । पुनर्यावन्त इह चानुपिनाया लोकधातौ देवकन्या वा नागकन्या वा यक्षगन्धर्वासुरगरुडकिन्नरमहोरगकन्या वा, ता सर्वा प्रमुदितमानसा सर्वपूजाविधिपरिगृहीतहत्ता पक्षशाखाभिमुखा प्रणतकाया स्थिता अभूवन् । इद नवम पूर्वनिमित्त प्रादुरभूत् । पुनर्दशभ्यो दिग्भ्य सर्वतथागताना नाभि मण्डलेम्यो निश्चरमाणा बोधिसत्त्वजन्मविकुतिप्रदीपा नाम रहमयो निश्चरित्वा सर्पमिद 10 लुम्बिनीवनमवभात्य तिष्ठन्ति स्म । तेषु च सरिरिभमुखमण्डलेपु तेपा सर्वतयागताना जन्मविकुर्वितानि प्रतिभासप्राप्तानि सदृश्यन्ते स्म । सप्रसवचिकुर्विता सर्वबोधिसत्वगुणाश्च बुद्धखरसप्रयुक्तास्तेभ्यो रश्मिमुखमण्डलेम्यो निश्वरमाणा श्रूयन्ते स्म । इद दशम पूर्वनिमित्त प्रादुरभूत् । इमानि दश पूर्वनिमित्तानि प्रादुर्भूतानि बोधिसत्त्वजन्मकाल्ममये प्रत्युपस्थिते, येषा प्रादुर्भावाद्वितर्कमभवत् सर्वोक दाणा बोधिसत्वो जनिष्यत इति । सा खलु पुनरह 15 कुलपुत्र एपा दशाना पूर्वनिमित्ताना दर्शनादचित्य प्रीतिवेग प्रतिलभे ।। पुनरपर कुल्पुत्र मायादेव्या कपिलवस्तुनो महानगरान्निप्पमन्या इह लुम्बिनीदने दश महावभासपूर्वनिमित्तानि प्रादुरभूपन् , येपा प्रादुर्भानादप्रमेयाणा सत्वाना सर्वज्ञता धर्मालोकप्रीतिवेगा विवर्धिता । क्तमे दश यदुत-वरणीत गतेषु सरनकूनागारगर्भेष्वर भास प्रादुर्भूत ।सर्वगन्धकुसुममुकुलेवरभास प्रादुर्भूत । अशेपरनपद्ममुई-पु निकसमानेपु °0 सर्वपत्रेभ्योऽप्रभास प्रादुर्भूत , मधुरश्च सुजातजातशब्द एम्यो निश्चरति स्म । यथ दशसु दिक्षु बोधिसत्त्वाना प्रथमचित्तोत्पादारभास , स इद लुम्बिनीपनमनभास्य अम्युदित । यच्च दशसु दिक्षु बोधिसत्वाना सर्वबोधिसत्वभूम्याक्रमणानभासविकुर्षितम् , तदिह लुम्बिनीग्ने प्रादुरभूत् । यश्च दशसु दिक्षु बोधिसत्त्वाना सर्वपारमितापरिनिष्पत्तिज्ञानाभिगमाटोकावभास , स इह लुम्बिनीवने प्रादुर्वभूव । यश्च दशसु दिक्षु वोधिसत्वाना सर्वप्रणिधानप्रशिताशाना , लोकावभास , स इह लुम्बिनीवने प्रादुर्बभूव । यश्च दशसु दिक्षु सोधिसत्त्वाना परिपाकविनयज्ञानालोकावभास , स इह लुम्बिनीवने प्रादुर्वभूव । यश्च दशसु निक्षु सबोधिसत्वाना धर्मधातुनयज्ञानाधिगमालोकारभास , स इह लुम्बिनीलने प्रादुर्वभून । यश्च दशसु दिक्षु सर्पबोधिसत्वाना घुपिर्पितज माभिनिष्पमणमोधिनिबुध्यनज्ञानाधिगमा लोकावभास ,स इह लुम्बिनीवने प्रादुर्वभूव । इमानि दश महामासनिमित्तानि प्रादुर्वभूवु , 50 पैरनन्तमच्याना बोधिसत्वानां चिचाशयगहनान्धकाराण्यरभासितानि ॥ १ B विदितमभवत् २S मुकुटेषु ·२९२ . गण्टव्यूहसूनम्। तत्र वुलपुन मायाया देव्या पक्षगुनिलयगताया सनिपतिताना सर्वलोकेन्द्राणा कामधातुकानां च देवपुत्राणा साप्सरोगणदेवस्न्यापरिवाराणा सनिपतिताना सर्वेषा च रूपापचराणा देवपुत्राणा निरामगन्याना सपा च देवनागयक्षगन्धर्वासुरगरडकिनर महोरगाणा सपरियाराणा सनिपतिताना बोधिसत्वपूजासप्रयुक्ताना मायादेव्यास्तैजसा श्रिया 6 वर्णेन रूपेण सर्वपूजाव्यूहा कापाश्चात्रभासिता बभूवु , अस्या च विसाहस्रमहासाहताया लोकधातौ या प्रभा , ता अपि सा प्रस्ताश्चाभिभूताचावन् । सरोमविवरपिसृताश्च मायादेव्या प्रभावभासास्तदन्यामि प्रभाभिरनुपहता अनावृता अप्रव्याहता असशी सदिश स्फरित्वा सर्वाणि नैरयिकाणि दु खानि सर्वाणि तैर्यग्योनिकानि दुखानि सर्वाणि च यामलौकिकानि दुखानि सर्वभवगतिपर्यापन्नाना च सत्त्वाना सादु खानि 10 सक्लेशाश्च प्रशमयित्वा तिष्टन्ति भासन्ते तपन्ति पिरोचन्ते स्म । इद कुलपुन बोधिसत्स्य लुम्बिनीवने प्रथम जन्मपितुर्वितम् ॥ पुनरपर कुलपुन यस्मिन् समये मायाया देव्या वुक्षौ सर्वायतीय त्रिसाहस्रमहा साहस्रा लोकधातुरन्तर्गता प्रतिभासप्राप्ता सदृश्यते स्म, तस्या च निसाहनमहासाहस्राया लोकधाती कोटीशतचातुर्दीपिकाना लोकधातूना सर्वे जम्बुद्वीपेषु नानानामधेयासु 18 राजधानी नानानामधेयेषु वनपण्डेषु नानावृक्षालेपु मायादेवी उपगता एवमेव सदृश्यते स्म सर्वलोकेन्द्रपरिहता बोधिसत्वजन्मप्रत्युपस्थाना अचिन्त्येन बोधिसत्त्वजननीज्ञानविकुर्वितेन । इद कुलपुत्र बोधिसत्वस्य लुम्बिनीवने द्वितीय जन्मवियुर्वितम् ॥ पुनरपर कुलपुन मायाया देव्या सर्वरोमविवरेभ्य एकैकस्माद्रोममुखाद्यायन्तो भगरता पूर्व बोधिसत्त्वचयां चरता तथागता आरगिता सत्कृता गुरुकृता मानिता पूजिता, 20 ते सर्वे सदृश्यन्ते स्म । यश्च तैस्तथागतर्धर्मो देशित , स सर्वस्तेभ्यो रोमविवरेभ्यो बुद्धखरा- असप्रयुको निखिलेन श्रूयते स्म । तद्यथापि नाम वारिराशे रजसि वा कनकपरमाणुरजसि था आदर्शमण्डले वा स्वच्छे सुप्रसन्ने वा उदके गगनमण्डलमादित्यचन्द्रज्योतिग्रहगण- प्रतिमण्डित गम्भीरमेघपटल निगर्जितनिर्घोपप्रतिभासप्राप्त सदृश्यते स्म, एवमेव कुलपुत्र मायाया देव्या सर्वरोममुखमण्डलेषु पूर्वतयागतविकुर्वितानि सदृश्यते स्म सर्वधर्मदेशना 25 नि|पाणि । इद कुलपुन बोधिसत्वरय लुम्बिनीवने तृतीय जन्मविकुर्वितम् ॥ पुनरपर कुलपुत्र मायाया देव्या सर्वकायासर्वरोममुखमण्डलेभ्य एकैकस्माद्रोम विवरायावतु सर्वक्षेत्रेषु यावत्सु लोकधातुसमुद्रेषु यावसु लोकधातुवशेषु यावत्सु लोकधातु- सशागतेषु भगवान् योधिसत्वचारिकामकार्यात् । यप्रतिष्ठानेषु क्षेत्रेषु यत्सस्थानेषु यन्यूहेषु पटरीरेषु यत्पर्वतायोरषु यदामनगरनिगमजनपदपट्टनालकारेषु यदुधाननदीहदतडाग- 30 सागराल्फारेषु यद्गगनमेधारकारेषु यत्सत्त्वनिलयेषु यद्याननिर्देशेषु यत्कल्पनामसख्यासु यद्बुद्धोत्पादप्रभवेषु यद्विशुद्धिपरमेषु यथायु प्रमाणसत्त्वेषु ययाफजन्मोपपत्तिषु यथासत्व- समवधानेषु ययाक्ल्याणमित्रसनिश्रयेषु यथाकुशलधर्मप्रयोगेषु यथाधर्मप्रतिपसमियोगेषु ·10 -४२.१०] ४२ सुतेजोमण्डलरतिश्री। २९३ बुद्धक्षेत्रेषु बोधिसत्त्वचारिकामचरन् , ते सर्वे बुद्धक्षेत्रप्रसरा मायाया देव्या सर्वरोममुखेम्य सदृश्यन्ते स्म । यावद्भिश्च कार्यभगवान् पूर्व बोधिसत्त्वचारिकामकार्षीदविवळस्थानप्राप्त , यैराकार्यविहारेर्यै परिभोगर्यै सुखदु खप्रतिसदीभिर्येषु जातिपरिवर्तेपु, तत्सर्वमेकै कस्मिन् रोमविवरे सदृश्यते स्म । सर्वेषु च तेषु तासु तासूपपत्तिषु मायादेवी बोधिसत्त्वस्य जननी वभूव । स च ते बोधिसत्त्वकाया मायाया देव्या रोमविवरेषु विकुर्तितप्रतिभासप्राप्ता 5 सदृश्यन्ते स्म । इद कुलपुन बोधिसत्त्वस्य लुम्बिनीनने चतुर्थ जमविकुर्तितम् ॥ पुनरपर कुलपुत्र यावद्भि कायैर्भगवान् पूर्व बोधिसत्त्वचारिकामचरत् यद्वर्णे- यत्सस्थानैर्यदाकारैर्यत्परिभोगैर्यत्सुखदु खप्रतिसदीभिर्यजातिपरिवर्ते , ते सपै मायाया देव्या काये सर्वरोममुखेषु प्रतिभासप्राप्ता सदृश्यन्ते स्म । इद कुठपुन लुम्विनीवने बोधिसत्त्वस्य पञ्चम जन्मविकुर्वितम् ॥ पुनरपर कुलपुत्र यान्तो भगवता पूर्व वोधिसत्वचारिका चरता दुष्करपरित्यागा परित्यक्ता , हस्तपादपरित्यागा वा कर्णनासापरित्यागा वा जिहादष्ट्रापरित्यागा वा नयनो त्तमानपरित्यागा वा मासशोणितपरित्यागा वा अस्थिमजापरित्यागा वा पक्षोहृदयपरित्यागा वा छरिचर्मपरित्यागा वा वाह्याध्यात्मिकरस्तुपरित्यागा वा पुत्रदुहितृभार्यापरित्यागा या आत्मभानपरित्यागा वा भोगरत्नपरित्यागा वा प्रामनगरनिगमजनपदराष्ट्रराजधानीपरित्यागा 15 वा धनधान्यरोशमोष्ठागारपरित्यागा वा मणिमुक्तावैडूर्यशङ्खशिलाप्रवालजातरूपरजतपरि- त्यागा या विविधरनाभरणपरित्यागा वा शय्यासनपरित्यागा या गृहविमानपरित्यागा वा सर्वोपभोगपरित्यागा वा, ते च दायकबोधिसत्चविग्रहकार्य रूपै परित्यजन्ति स्म । ते च प्रतिग्राहकाये रूपै प्रतिगृह्णन्ति स्म । तानि च देशवस्तूनि यानि परित्यक्तानि, ते च देशप्रदेशा , ते च बोधिसत्त्वपरिवारा , सर्वे ते मायाया देव्या सर्वरोमविरेम्य प्रतिमास-20 प्राप्ता सदृश्यन्ते स्म । इद कुलपुत्र लुम्बिनीवने बोधिसत्त्वस्य पष्ठ जमविकुर्तितम् ।। पुनरपर कुलपुत्र लुम्बिनीवनपण्डे समरसृता अभिनात जगद्विज्ञाना प्रादुरभवत् । इद कुपुत्र लुम्बिनीपने बोधिसत्वस्य सप्तम ज मनिकुर्षितम् ।। पुनरपर कुलपुर यावन्त सर्वदेवेन्द्रभवनव्यूहपरिभोगसमतिमाता सर्वनागयक्ष गन्धर्वासुरगरुडकिन्नरमहोरगमनुष्येन्द्रभवनव्यूहपरिभोगसमतिक्रान्ता सर्ववोधिसत्त्वपरिभोगा, 25 यदुत समणिराजकूटागारपरिभोगा वा मणिराजरिमानपरिभोगा वा मणिराजजालपरिभोगा वा मणिराजविग्रहपरिभोगा वा मणिराजविम्वपरिभोगा या गणिराजव्यूहा वा सर्वाभरण- परिभोगा वा सांगधराजपरिभोगा वा शुभाप्रतिकूल्सारम्बणपरिभोगा या, ते सर्व मायाया देव्या कुक्षेरन्योन्यासभिन्ना निश्चरित्वा इह लुम्बिनीनने समतव्यूहा समरास्थिपन्त । इद घुटपुन लुम्बिनीरने बोधिसत्त्वस्याष्टम जमविकुर्वितम् ॥ 30 Lacuna in B and S ·२९४ गण्डव्यूहस्त्रम् । [४२ १०- पुनरपर बुटपुत्र मायाया देव्या बुक्षे प्रथमतर दशबुद्धक्षेतानभिगप्यकोती नियुतशतसहस्रपरमाणुरज समा बोधिसचा भगवतो वैरोचनस्य सदशरूपरणसम्याना सदशलक्षणानुव्यञ्जनाकारा सहशप्रभा सदशरदिमप्रमुचना सशलिङ्गलीय सश विक्रमा सदृशविरोचनविकुर्मिता सदृशपरिवारा सदृशव्यूहा निश्चरति म भगपतो 5 वर्णसमुद्रानुदीरयमाणा । इद कुलपुत्र लुम्बिनीपने बोधिसत्त्रस्य नवम जमविकुर्तितम् ॥ पुनरपर युपुत्र बोधिसत्यस्य ज मकालसमये प्रवृत्ते मायाया देव्या पुरस्तादधो वनतलान्महापृथिवीमभिनिर्भिध सर्वरजव्यूहगर्भ नाम महामणिरत्नपदामभ्युद्गतमभूदपरा जितमहावज्रमणिराजगर्भसर्वमणिराजकेसररदिमव्यूह दशबुद्धक्षेत्रपरमाणुरज समपनपति सुविभक्त विविधमणिराजपत्रमण्डल चिन्तामणिराजविशुद्धपर्णिक सरकवर्णाप्रमेयकेसरपति 10 व्यूहम् , असख्येयमणिराजरनव्यूहजासछन्नमभेद्यनारायणवज्रमणिराजेद्रकूटसछादित सर्व देवे द्रकायपरिवृत सर्वनागेन्द्रगधमेघाभिप्रवर्पित दिव्यपुष्पपाणिपुटप्रयुक्तसयक्षे द्रपरिवृत सर्वगन्धर्वेन्द्रपूर्वयुद्धोत्पादस्थानमधुररुतसगीतिनि?पसप्रयुक्तस्तुतिमेधावियत मिहतमानमद दर्पसर्वासुरे द्रप्रणतशरीरनमस्कृत सगरडेद्राभिनलम्बितरत्नपगगनमेघारकारबोधिसत्त्व गणसचोदनसगीतिसप्रयुकै प्रीतिमनोभि सकिनरे दै सप्रेक्षित सर्वमहोरगेद्रनीतिसभव 15 प्रयुक्तनयरुचिरनिघोपव्यहमेघाभिप्रवर्पितम् । इद कुम्पुत्र लुम्बिनीमने बोधिसत्वस्य दशम जन्मपिकर्षितम् ॥ इमानि कुठपुत्र लम्विनीनने बोधिसत्त्वस्य दश जमविकुषितानि प्रादुरभूवन् । तत पश्चाद्बोधिसत्योऽचिन्त्याप्रमाणप्रभासेचनकदर्शनो मायाया देव्या बुक्षेरभ्युद्गत सूर्यमण्डर मित्र गमनतलात् , विद्यु कलाप इव मेघसघातात् , साध्य इव महाधन शैलशिखरान्तरात्, 20 महाप्रदीप इव तमोऽन्धकारात् । इत्येव बोधिसत्त्वो मायाया देव्या कुक्षेरभिनिष्क्रमण सदर्शयामास मायागतरूपविज्ञप्तिसदर्शनधर्मतया अनागतधर्मतया अनुत्पादानिरोधक विज्ञप्तिसदर्शनधर्मतया ॥ इत्येवमह कुठपुत्र भगवतो वैरोचनस्य जन्मविकुर्वितसमुद्रानवतरामि इह लुम्बिनी वने विहरमाणा । यथा चाह कुठपुत्र अस्या भागवल्या चातुर्तीपिकाया भगवतो वैरोचनस्य 25 जन्मविकुर्वितसमुद्रानवतरामि, तया सर्वावस्या त्रिसाहलमहासाहसाया लोकधातौ सर्वचातु पिकासु कोटीशतजम्बुद्वीपाना सर्वत्र भगातो वैयेचनस्य जमविकुर्विता ययतरामि । यया चाह पुलपुत्र अस्या त्रिसाहनमहासाइनाया लोकधातौ सर्वचातुर्दीपिकासु कोटीशत जम्बुद्वीपाना भगवतो वैरोचनस्य कोटीशत जमविपितानामनतरामि, एव सर्वनिसाहस्र महासाहस्रलोकधातुपर्यापन्नपरमाणुरजोतर्गतेषु सर्वबुद्धक्षेत्रपरमाणुरज प्रवेशज्ञानानुगते' 30 प्रतिचित्तक्षणमेवैकेन चित्तप्रवेशेन बुद्धक्षेत्रपरमाणुरज समानि भगवतो वैरोचनस्य जमनियुर्वितान्यातरामि । तदनतरेण चित्तेन बुद्धक्षेत्रसहस्रपरमाणुरजोतर्गतेषु युद्धक्षेत्रेषु एकैकार युद्धत समायेव बोधिसत्वजमवियुर्वितायतरामि । एतेन नयेन बुद्धक्षेत्रपरमाणु ·-४२.१०] ४२ सुतेजोमण्डलरतिश्रीः। २९५ रजोन्तर्गतेपु बुद्धक्षेत्रेप्वेकैकस्मिन् बुद्धक्षेत्रे साणि बोधिसत्त्वजन्मविकुर्वितान्यवतरामि, न च पर्यन्तमुपैमि । सर्वपरमाणुरजःसु एकैकस्मिन् परमाणुरजसि बुद्धक्षेत्रपरंपराणां न च पर्यन्तमुपैमि सर्वक्षेत्रेष्वेकैकस्मिन् वुद्धक्षेत्रे बुद्धसत्वजन्मपरंपराणाम् । यया चेह लोकधातौ सर्वाणि बोधिसत्त्वजन्मयिकर्षितान्यवतरामि, तथा दशसु दिक्षु अनन्तमध्यासु लोकधातुपु सर्सपरमाणुरजःसु प्रतिचित्तक्षणमेकैकेन चित्तप्रवेशेन सर्वाकाराणि सर्वबोधिसत्त्वजन्म- 6 विकुर्वितान्यवतराम्यप्रतिप्रसन्च्यधिष्ठानयोगेन । एवमुक्त सुधनः श्रेष्ठिदारकः सुतेजोमण्डलरतिश्रियं लुम्बिनीवनदेवतामेवमाह- कियच्चिरप्रतिलब्धस्त्वयायं देवते अप्रमेयकल्पसर्वारम्वणबोधिसत्त्वजन्मविकुर्वितं संदर्शयमानो बोधिसत्त्वजन्मविमोक्षः?आह-भूतपूर्व कुलपुत्र अतीतेऽध्वनि बुद्धक्षेत्रकोटीपरमाणुरजःसमानां कल्पानां परेण परतरमीश्वरगुणापराजितध्वजो नाम तथागतोऽर्हन् सम्यक्संबुद्धो लोक उदपादि 10 विद्याचरणसंपन्नः सुगतो लोकविदनुत्तरः पुरुषदम्यसारथिः शास्ता देवमनुष्याणां बुद्धो भगवान् समन्तरतायां लोकधातौ समापद्यते कल्पेऽशीतिबुद्धकोटीनियुतशतसहस्रप्रभवे । तस्यां खल कुलपुत्र सगन्तरत्तायां लोकधातौ विचित्रव्यूहप्रभा नाम मध्यमा चातुर्दीपिका- भूत् । तस्यां खलु चातुर्दीपिकायां मध्ये जम्बुद्वीपस्य मेरुविशुद्धव्यूहध्वजा नाम राजधान्य- भूत् । तस्यां खलु राजधान्यां रतार्चिनेत्रप्रभो नाम राजा अभूत् । राज्ञः खलु कुलपुत्र 15 रतार्चिनेत्रप्रभस्य राज्ञः सुहर्षितप्रमेश्वरा नाम भार्याभूत् । तद्यथापि नाम कुलपुत्र अस्यां भागवत्यां चातुर्दीपिकायामिह जम्बुद्वीपे मायादेवी भगवतो वैरोचनस्य जनेत्री, एवमेव कुल- पुत्र तेन कालेन तेन समयेन तस्यां विचित्रव्यूहनभायां चातुर्दीपिकायां जम्बुद्वीपे सुहर्षित- प्रभेश्वरा नाम तस्य भगवत ईश्वरगुणापराजितध्वजस्य तथागतस्य माता अभूत् । यथा तेपामशीतिबुद्धकोटीनियुतानां पूर्वगमस्य प्राथमकल्पिकस्य भगवत ईश्वरगुणापराजित- ध्वजस्य तथागतस्य माता अभूत् । सा खलु कुलपुत्र सुहर्पितप्रभेश्वरा देवी बोधिसत्त्वस्य जन्मकालसमये विंशत्या स्त्रीनियुतशतसहनैः सार्ध सुवर्णपुष्पाभमण्डलं नाम महोयानं निर्ययो, यत्र तमीश्वरगुणापराजितध्वजं कुमारं जनयामास अचिन्त्येन बोधिसत्त्व- विकुर्वितेन । तेन खलु पुनः समयेन सुवर्णपुष्पाममण्डलस्व नाम महोद्यानस्य मध्ये शुभरनविचित्रकूट नाम कुटागारमभूत् । तस्मिन् कूटागारे सर्वकामंददवृक्षशाखा-23 मच्यालम्बतया सुहर्षितप्रभेश्वराया देव्याः स भगवानीश्वरगुणापराजितध्वजस्तथा- गतो जनितः । तेन खलु समयेन तस्य भगवतो जन्मकाले विमलसंभवप्रभा नाम धात्री प्रत्युपस्थिताभूत् । जातमात्रं च बोधिसत्वं लोकेन्द्रा विचित्रमुरभिमनोज्ञदिव्यपुष्पोत्करो- दारिभिः परमसुरभिगन्धोदककलशैविनाप्य तदर्हाभिश्च अचिन्यासंख्येयाभिरुत्तमाभिः पूजाभिरभिपून्य तस्या विमलसंभवप्रभाया धात्र्या अङ्के प्रायच्छन् । परिगृहीतमात्रे च तस्मिन् वोधिसत्वे तया धात्र्या उभाम्यां पाणिभ्यामसे च, तक्षणमेव सा धात्री महाप्रीति- प्रामोद्योगप्रतिलब्धा समन्तचक्षुर्विषयं नाम बोधिसबसमाधि प्रसलभत, यस्य समाधेः ·गण्डप्यूहसूत्रम् । [४२.१०- सहप्रतिलाभात्तस्माद्दशसु दिक्षु नानालोकधातुस्थिता अप्रमेयास्तथागताचक्षुप मामास- मगमन् । एप च अप्रमेयकल्पसारम्बणयोधिसत्त्वजन्मविकुषितसंदर्शनो बोधिसत्वविमोक्षो- वक्रान्तः सुसूक्ष्मः, तद्ययापि नाम तदिवसानक्रान्ते मातुः कुक्षौ गर्मविज्ञानम् , यस्य विमोक्षस्य प्रतिलम्भादनया सर्वतथागतजन्मविकुर्वितसंदर्शनमहाप्रणिधिरभिनिर्दृतः ॥ तत्किं मन्यसे कुलपुत्र-अन्या सा तेन कालेन तेन समयेन विमलसंभवप्रभा नाम योधिसत्त्वधात्र्यभूत् ? न खलु पुनस्त्वया एवं द्रष्टव्यम् । अहं सा तेन कालेन तेन समयेन विमलसंभवप्रभा नाम बोधिसत्वधात्र्यभूवम् । तत्किं मन्यसे कुलपुत्र-अन्यानि तेन कालेन तेन समयेन विंशतिनीनियुतशतसहप्ताण्यभूवन् ! नखल्येवं द्रष्टव्यम् । इमानि तानि विंशति- देवतानियुतशतसहस्राणि, यानीह लुम्बिनीयने प्रतिवसन्ति मम परिवाराः । तत्किं मन्यसे 10 कुलपुत्र-अन्या सा तेन कालेन तेन समयेन सुग्रहर्षितप्रभेश्वरा नाम देव्यमूदीघरगुणापरा- जितध्वजस्य कुमारस्य जनेत्री ? न खल्वेवं द्रष्टव्यम् । इयं सा मायादेवी तेन कालेन तेन समयेन सुप्रहर्षितप्रभेश्वरा नाम देव्यभूत् । तत्किं मन्यसे कुलपुत्र-अन्यः स तेन कालेन तेन समयेन रत्नार्चिनेत्रप्रभो नाम राजा अभूत् । न खल्वेवं द्रष्टव्यम् । अयं स राजा शुद्धोदनः तेन कालेन तेन समयेन रक्षार्थिनेत्रप्रभो नाम राजा अभूत् । सा खल्यह 15 कुलपुत्र तत उपादाय सर्वचित्तक्षणेष्वविरहिता अभूवं भगवतो वैरोचनस्य बोधिसत्त्वजन्म- विकुर्वितसागरावतरणतया सत्वनयवृपभिताविकुर्वितसागरावतरणतया । यथा चाहं कुलपुत्र अस्यां सहायां लोकधातौ भगवतो वैरोचनस्य महाप्रणिधान- समुद्रसागरसंभवानां तथागतानां सर्वचित्तक्षणेषु सर्वपरमाणुरजःप्रयेशसमवसृतेन ज्ञान- चक्षुपा सर्वपरमाणुरजःसु क्षेत्रसमुद्रानवतरामि, तेषु च क्षेत्रेपु तथागतोत्पादसागरानवतरामि । तथागतानां बोधिसत्त्वजन्मविकुर्षितमहासमुद्रानवतरामि, तया दशसु दिक्षु अनन्त- मध्यानां तथागताना सर्वचित्तक्षणेषु बोधिसत्त्वजन्मविकुर्वितसागरानवतरामि । यथा च अस्यां त्रिसाहनमहासाहस्रायां लोकधातौ सर्वपरमाणुरजःप्रसरपरंपरावतारेण सम्यक्स- बुद्धबोधिसत्त्रजन्माभिमुखीभावगतान् बुद्धगुणानवतरामि, एवं दशसु दिक्षु बुद्धक्षेत्रानभि- लाप्पकोटीनियुतशतसहस्रपरमाणुरजःप्रसरान्तर्गतान् क्षेत्रसागरानवतरामि । तेषु च 25 विपुलान् बुद्धसमुद्रानवतरामि । ताश्च युद्धान् भगवतो बोधिसत्त्वभूतजन्मविकुर्वितसंमुखी. भावगतान् पश्यामि । तथागतभूतानपि पूजयामि । तेषां च तथागतानां धर्मदेशनां शृणोमि, धर्मस्य च अनुधर्म प्रतिपद्ये ॥ अय खलु सुतेजोमण्डलरतिश्री म्बिनीवनदेवता एवमेवाप्रमेयसर्वकल्पसर्वावरण- बोधिसत्त्वजन्मविकुर्वितसंदर्शनबोधिसत्त्वविमोक्षं परिदीपयमाना बुद्धाधिष्ठानेन दश दिशो ॐ ध्यवलोक्य तस्यां वेलायामिमा गाया अभापत- बुधुन शृणु मह्य मापित यस्मि पृच्छसि जनिल गौरवम् । 20 यथा ·४२.८ २९७ 5 10 ४२ सुतेजोमण्डलरतिधी। शान्त दुर्दशु जिनान गोचरो हेतुकारणनयैर्निदर्शितः ॥१॥ क्षेत्रकोटिपरमाणुसादृशान् पूर्वकल्प स्मरमी अचिन्तियान् । कल्प आदिरिव अनन्त नायको यत्राशीतिनयुता जिनानभूत् ॥ २॥ ईश्वराजितगुणध्वजस्तदा तेप्यभूप्रथमकस्तथागतः। जानमान मय द्रष्टु नायकः खर्णपुप्पप्रभवे वनोत्तमे ॥ ३ ॥ नामतो विमलसंभवप्रभा तस्य आसि अहु धात्रि पण्डिता । लोकपाल मम अंसि तं स्थपी जातमात्र कनकोत्तमप्रभम् ॥ ४ ॥ अंसि तं प्रहिय अग्रपुद्गलं मूर्भिमस्य न प्रमोमि प्रेक्षितुम् । * * * * * * तं अचिन्तियं प्रेक्षमाण न च अन्तु पश्यमि ॥ ५॥ लक्षणेभि प्रतिमण्डितं शुभं कायमस्य विमलं सुदर्शनम् । दृष्ट मे रतनविम्बसादृशं प्रीतिवेग अतुला विवर्धिताः॥६॥ चिन्तयित्व गुण तस्य मेऽमितान् पुण्यसागर अमेय वर्धिताः । दृष्ट्व तस्य च विकुर्वितोदधीन् बोधिचित्तपिपुलं मि संभुतम् ॥ ७ ॥ प्रार्थयित्व जिनवर्णसागरान् वर्धितः प्रणिधिसागरो मम । सर्वक्षेत्रप्रसरा विशोधिता सर्वदुर्गतिपया विवर्तिताः ॥ ८ ॥ पूजनाय सुगतानचिन्तियान् सर्वक्षेत्रप्रसरेवनागतान् । 15 20 25 30 गण्ड.३८ ·२९८ 5 10 गण्डव्यूहसूत्रम्। सत्त्वदुःखितविमोचनाय च । प्रोदितः प्रणिधिसागरो मम ॥९॥ श्रुत्व धर्ममथ तस्य तायिनो लब्धिमं वरविमोक्षमण्डलम् । बोधि शोधितु चरित्ल चारिकां कल्पक्षेत्ररजकोटिसादृशान् ॥ १०॥ येषु यान्तकुपपन्न नायका ते अशेष मयि सर्वि पूजिताः । शासनं च मय तेषु धारित शोधना इमु विमोक्षसागरम् ॥ ११ ॥ क्षेत्रकोटिपरमाणुभिः समा येऽभवन् दशबला अतीतकाः। धर्मचक्रु मय तेष धारित भावितं [वर विमोक्षमण्डलम् ॥ १२ ॥ बुद्धक्षेत्रि रज यावतो इहो तान् रजाग्रप्रसराब्धि पश्यती । एकमेकि रजि क्षेत्रसागरान् पूर्व शोधित जिनेन पश्यती ॥ १३ ॥ तेषु क्षेत्रप्रसरेषु नायकान् जायतो वनवरेषु पश्यामि । एकचित्तप्रसरे अचिन्तिया दर्शयन्त विपुला विकुर्विता ॥ १४ ॥ पश्यमि कचि च क्षेत्रि नायकान् प्रार्ययन्त यरवोधिमुत्तमाम् । तिष्टतं तुपितयेक * * * क्षेत्रकोटिनयुतैरचिन्तिथैः ॥ १५॥ जायमान विपुलैविकुर्वितः क्षेत्रसागरशतेयु पश्यमि। नारिसंघार संपुरस्कृता भाषमाणु धर्म नायकान् ॥ १६ ॥ 15 20 05 30 S lacons for fastgo supplied from B. 75 lacuna for at supplied from B.

·10 -४२.२० ४२ सुतेजोमण्डलरतिश्रीः। क्षेत्रकोटिपरमाणुसादृशा- नेकचित्तक्षणे वीर पश्यमि । दर्शयन्त जगतामनेकधा एकि क्षणि शान्तनिर्वृतिम् ॥ १७ ॥ जन्म यातुक जिनान पश्यमि प्रेक्षमाण रजि क्षेत्रसागरान् । जन्मि जन्मि बडुकायकोटिभिः : पूजि तेप करुणामुपागमि ॥ १८ ॥ क्षेत्रसागरनयैरचिन्तनै- रक्षया गतिप्रचार यातुकाः । तेषु सर्वजगदामुखा अहं धर्ममेघ विपुलान् प्रवर्षमि ॥ १९ ॥ एतमहं जिनसुता अचिन्तियं जानमी वरविमोक्षमण्डलम् । कल्पकोटिनयुतैरचिन्तियै- यं न शक्य अयु सर्व दर्शितुम् ॥ २०॥ एतमहं कुलपुत्र अप्रमेयकल्पसर्वारम्बणबोधिसत्त्वजन्मविकुर्वितसंदर्शनं बोधिसत्त्व- विमोक्षं जानामि । किं मया शक्यं बोधिसत्त्वानां चित्तक्षणे चित्तक्षणे सर्वकल्पप्रस्थान- गर्भसंभूतचित्तानां सर्वधर्मनयनिध्यप्तिजातिनिदर्शकानां सर्वतथागतपूजाप्रणिधिसंभूता- शयानां सर्वबुद्धधर्माभिसंबोधिप्रणिधिपरमाणां सर्वकुलगोत्रोपपत्तिगतिसंदर्शनप्रतिभासकल्पानां 20 सर्वतयागतपादमूलपद्मगर्भोपपत्तीनां सर्वजगत्परिपाककालाभिज्ञानां सर्वविनयाभिमुखजन्मोप- पत्तिविकुर्वितसंदर्शकानां सर्वक्षेत्रप्रसरविकुर्वितमेवसंदर्शकानां सर्वजगद्गतिजातिकुलप्रतिभास- प्राप्तानां चयां ज्ञातुं गुणान् वा वक्तुम् !! गच्छ कुलपुत्र, इयमिहैव कपिलवस्तुनि महानगरे गोपा नाम शाक्यकन्या प्रतिवसति । तामुपसंक्रम्य परिपृच्छ-कथं बोधिसत्त्वेन बोधिसत्त्वपरिपाकाय संसारे 25 संसरितव्यम् ॥ अय खलु सुधनः श्रेष्ठिदारकः सुतेजोमण्डलरतिनियो लुम्बिनीवनदेवतायाः पादौ शिरसाभिवन्द्य सुतेजोमण्डलरतिश्रियं लुम्बिनीवनदेवतामनेकशतसहस्रकृत्वः प्रदक्षिणीकृत्य पुनः पुनरवलोक्य सुतेजोमण्डलरतिश्रियो लुम्बिनीवनदेवताया अन्तिकासक्रान्तः ॥ ४० ॥ 15 S BI -po-- ·४३ गोपा। अथ खल सुधन श्रेष्टिदारक सुतेजोमण्डरतिश्रियो लुम्बिनीवनदेवताया अतिका दपक्रम्य येन कपि त्यस्तु महानगर तेनोयसाम्य एतमेगाप्रमेयकल्पसारग्यणबोधिसत्त्व जमविवर्तितसदर्शन वोधिसत्त्वनिमोक्ष भावयन् अवतरन् पिपुलीपुर्वन् अनुतिष्ठन् उत्तापयन् । परिजयन् परिचिन्तयन् प्रविचिचन् अनुपूर्वण येन धर्मधातुप्रतिभासप्रभो वोधिसत्वसणीति प्रासादस्तेनोपसनामत् । तस्योपसम्मणस्य अशोकथी म बोधिसत्वसगीतिप्रासाददेवता दशभिहदेवतासहस्र साधं प्रत्युद्गम्य सुधन श्रेष्ठिदारक मेत्रमाह- -खागत ते महापुरुष महामशाज्ञानतिकामिन् अचिन्त्यबोधिसत्त्वविमोक्षभावनाभ्यालम्बनप्रणिधिचित्तविपुलधर्म पिमानगोचरचारिन् धर्मनगराभिमुख अनन्तबोधिसत्योपायनयानतारणाप्रतिप्रसन्धतथागत 10गुणसागरावभासप्रतिब्ध सर्वजगद्विनयप्रतिभासप्रतिभानज्ञानाभिमुससर्वसत्वचर्याज्ञानकाय मन्त्रानुवर्तन चर्याभिमुखचित्त सर्वजगदिनाप्रीतिसमुद्रवेगविवर्धनप्रणिधान सर्वतथागतधर्म प्रतिवेधमार्गप्रतिपन्न । यथा वा पश्यामि अनिमिपनेत्रगम्भीरचर्येर्यापथविशुद्धगोचरम् , नचिरेण चमनुत्तरतथागतकायवाक्चित्ताकार विशुद्धिं प्रतिग्यो रक्षणानुव्यञ्जनप्रतिमण्डितेन कायेन दशबज्ञानालाकृतेन चित्तेन लोक विचरिष्यसि । यादृशीं च ते दृढवीर्य 19 पराक्रमता पश्यामि, नचिरेण त्व सर्वत्र्यवतथागतसमुखीभावदर्शनसमली सर्वतथागतधर्म मेघान् सप्रतीच्छन् सनोधिसत्त्व याननिमोक्षसमाधिसमापत्तिशातधर्मविमानरतिमनुभवन् गम्भीर बुद्धनिमोक्षमनुप्रवक्ष्यसि । तथा हि 7 कल्याणमित्रोपसक्रमणदर्शनपर्युपासनानु शासनी सप्रतीग्छस्तद्गुणप्रतिनयेषु प्रयुज्यमानो न परिखियसे, न विनिवर्तसे, न परितपसि । न च ते कश्चिदन्तरायो वा आवरण वा निवरण वा प्रसहते, मारा या मारकायिका वा 20 देवता । तेन अचिरादेव व सर्वसत्त्वाना प्रीतिपरो भविष्यसि ॥ एवमुक्ते सुधन श्रेष्ठिदारकोऽशोरश्रिय बोधिसत्त्वसगीतिप्रासाददेवतामैतदवोचत्- तथास्तु देवते यथा वदसि । अह खलु देवते सर्वसत्वलेशसतापव्युपशमेन परमा प्रीति पिदामि । सर्वसत्त्वविषयकर्मविपाकविनिवर्तनन सर्वसत्वसुखसभवेन सर्वसत्त्वानवयकर्मप्रति पत्त्या परमा प्रीति निदामि । यदा च देवते सत्त्या विविधपिपयकर्मक्लेशप्रयोगाक्षिप्तचित्ता 25 दुर्गतिपु प्रपतन्ति सुगतिपु या, विविधानि कायिकचैतसिकानि दु खदौर्मनस्यानि प्रत्यनु भवन्ति, दुर्मनसस्तस्मिन् समय वोधिसत्त्वा भवति परमदुर्मनस । तद्यथापि नाम देवते पुस्पत्यमा ततृष्णाचरितस्य एफपुत्रमो भवेत् प्रियो मनाप । स तस्याङ्गप्रत्यङ्गेषु च्छिद्यमानेषु एका वतृष्णाचरित यात् परमदुर्मना स्यादनारामनरक, एवमेव देवते बोधिसतो बोधि सत्वचारिका चरन् सत्त्वान् कर्मक्लेशरशेन तिसृषु दुर्गतिधु पतितान् दृष्ट्या दुर्मना भवति 90 परमदुर्मना । यस्मिन् पा पुन समये सत्त्वा कायपाड्मन सुचरितसमादानहेतो कायस्य भेदामुगती सर्गोके देवेपूपपय ते, देवमनुष्यगतिपु च कायिकचैतसिकानि सुखानि प्रत्यनुभवति, परमसुखी तस्मिन् समये बोधिसत्यो भवति सुमना आत्तमनस्क प्रमुदित ·सपश्यमाना सपश्यमाना -४३,०] ४३ गोपा। प्रीतिसौमनस्यजात । न खल्ल पुनर्देवते बोधिसत्वा आत्मार्थाय सर्वज्ञतामभिप्रायन्ते । न विचित्रससाररतिसुखप्रभवनार्य न कामधातुपर्यापन विविधरतिव्यूहप्रार्थनया सज्ञाचित्त दृष्टिविपर्यासवशेन न सयोजनबन्धनानुशयपर्यवस्थानवशगता । न तृष्णादृष्टिवशगता , न विविधसत्त्वससर्गरतिसज्ञापिनिबद्धचेतस , न ध्यानरतिसुखाखादपरिगृद्धा , न विविधावरणा- वृता ससारगतिषु परिवर्तन्ते । अपि तु खलु पुनर्देवते बोधिसत्त्वा भवसमुद्रगतानामपरिमित- 5 दु खप्रपीडिताना सत्त्वानामन्तिके महाकरुणा सजनयित्वा सर्वजगत्सग्रहमहाप्रणिधिमभि निर्हरन्ति । ते महाकरुणाप्रणिध्यभिनिरिवल्वेगेन सत्त्वपरिपापिनयप्रयुक्ता ससारे बोधि- सत्वचर्या चरन्त सदृश्यन्ते । ते सर्वसत्त्वना सावरणसज्ञिताज्ञान पर्येपमाणा सर्वतथागत- पूजोपस्थानप्रणिधिमभिनिर्हरन्ति । ते तथागतपूजोपस्थानप्रणिधिवशेन परिखिद्यन्ते वोधि- सत्वचर्यायाम् । ते बोधिसत्वचयां चरन्त सक्लिष्टानि क्षेत्राणि सपश्यन्त सर्वबुद्धक्षेत्रपरि-10 शोधनप्रणिधिमभिनिर्हरन्ति सक्लिष्टान् क्षेत्रसागरान् परिशोधयमाना सर्वसत्त्वानामायतन- नानात्व सपश्यमाना । अनानात्वानुत्तरधर्मकायपरिशुद्धये प्रणिधिमभिनिर्हरन्ति सक्लिष्ट कायवाक्चित्तता सत्वाना । सर्वसत्चकायाक्चित्तालकारपरिशुद्धये प्रणिधिमभिनिहरन्ति । विफलायतनानपरिशुद्धचेतस सर्वान् सर्वसत्त्वचित्तचरितानि परिशोधयमाना बोधिसत्त्वचयाँ चरन्तो न परिखिद्यन्ते । एव 15 हि देवते बोधिसत्त्वा अनन्तमध्या बोधिसत्वचयाँ चरन्तोऽपरिखिन्नचित्ता । एव चरन्तोऽन्कारभूता भवन्ति सदेवकस्य लोपस्य देवमनुष्यसपत्तिसजननतया । माता- पितृभूता भवन्ति बोधिसत्त्वोत्पादप्रतिष्ठापनतया । धात्रीभूता भवन्ति बोधिसत्त्वमार्गा- वतरणतया । नित्यानुबद्धसहजदेवता भवन्ति दुर्गतिप्रपातभयारक्षणतया । महादाशभूता भवन्ति ससारसमुद्रोत्तारणतया। शरणभूता भवन्ति समारलेशभयविनिवर्तनतया । परायण 20 भूता भवन्ति अन्तपरमशीतिभावोपनयनतया । तीर्थभूता भवन्ति ससुद्धसमुद्रानतरणया। सग्राहकभूता भान्ति धर्मरत्नद्वीपोपनयनतया । पुष्पभूता भवन्ति सर्वबुद्धगुणसपुष्पित चित्ततया । अकारभूता भवति विपुलपुण्यज्ञानप्रभाप्रमुञ्चनतया । परमप्रीतिकरा भवति समन्तप्रासादिकतया । अभिगमनीया भाति अनवद्यकर्मप्रतिपत्त्या । समन्तभद्रा भवन्ति सर्वाफारसराङ्गसुपरिपूर्णकायतया। असेचनकरूपा भपति अप्रतिकूल्दर्शनतया । अन 25 भासकरा भतिज्ञानरश्मिप्रमुञ्चनतया । आगोक्करा भरति धर्मप्रदीपधारणतया । प्रयोत करा भान्ति वोव्याशयपरिशोधनतया । सेनापतिभूता भरति मारकर्मपिनिवर्तनतया सूर्यभूता भवन्ति प्रज्ञारश्मिजालप्रभाप्रमुञ्चनतया । चन्द्रभूता भान्ति गगनबुद्धिचन्द्रोदा. गमनतया । मेघभूता भान्ति सर्वजग महाधर्ममेघाभिप्रवर्पणतया । एव खळु देवते प्रति- पद्यमाना वोधिसत्वा प्रिया भवन्ति सर्वसत्त्वानाम् ॥ अथ खलु अशोकश्रीोधिसत्त्वसगीतिप्रामाददेवता साधं तैर्दशभि गृहदेवतासहनै सुधन श्रेष्ठिदारक दिव्यसमतिक्रान्तै मनोमयै पुष्पमाल्यगधचूर्णपिरेपनरत्नाभरणवर्षे प्रवृष्य अनुपरिवार्य बोधिसत्वभवन प्रतिशतमाभिर्गायाभिरभ्यष्टानीत्- S संसाररति 30 ·३०२ 10 15 गण्डन्यूहसूत्रम् । उत्पधन्ते जिना लोके कदाचि ज्ञानभास्सरा । सनोदी चित्तमुत्पाद सर्वसाधानुकम्पया ॥१॥ बहुभि कल्पनयुतै दुर्लभ तच दर्शनम् । अविद्याधस्य लोकस्य ज्ञानसूर्यो महानसि ॥२॥ दृष्ट्वा लोक विपर्यस्तमज्ञानतिमिरावृतम् । महाकृपा सजनय्य प्रस्थितोऽसि सयभुताम् ॥ ३ ॥ पिशुद्धनाशयेन व बुद्धमोध्यर्थमुद्यत । कल्याणमित्र भजसेऽनपेक्ष कायजीनिते ॥ ४ ॥ न निश्रयस्ते रोनेऽस्मिन्न निकेतो न सस्तय । अनाग्योऽस्य सनी! नि सङ्ग गगनाशय ॥५॥ वोधिचयो चरस्यग्ना पुण्यमण्डरसुप्रभ । उदयास्तमित लोके ज्ञानरश्मिप्रमुञ्चन ॥ ६ ॥ लोकान्न चैनोचसि लोरधर्मन लिप्यसे । असगश्वरसे लोके मारुतो गगने यथा ॥ ७ ॥ कल्पोद्दाहे यथा वद्धि प्रदीत सततोद्यत । अग्निकल्पेन वीर्येण चरसे बोधिचारिकाम् ॥ ८॥ सिंहकल्प महागीर दृढवीर्यपराक्रम । ज्ञाननिम्मसपन्नस्व चरस्यपराजित ॥९॥ धर्मवातुसमुद्रेऽस्मिन् ये केचिन्नयसागरा । समित्रसेवया शूर व तानवतरिष्यसे ॥ १० यश खल्वशोषश्रीोधिसत्तसगीतिप्रासाददेवता सुधन रभिष्टय गच्छन्त पृष्त समनुवघ्नाति स्म धर्मकामतया । अथ सलु सुधन श्रेष्ठिदारको धर्मधातुप्रतिमासप्रमत्रोधिसत्त्रसगीतिप्रासादमुपसकम्य अनुप्रदिय समतादनुविलोकयामास गोपाया शाक्यर याया दर्शनकाम । सोऽपश्यद्गोपा शाक्यकन्या धर्मधातुप्रतिमासप्रभस्य 2s बोधिसत्यसगीतिप्रासादस्य मध्ये सर्वबोधिसत्यस्य गृहापसनप्रतिभासमणिपभग सननिषण्णा स्त्रीणा चतुरशीत्या सहनै परिवृता सासा पार्थिवकुल्समवाना पूर्वबोधिसत्वचर्यासभाग कुशभूगना पूर्वदानसाहसगृहीताना श्लक्ष्णमधुरवचनसमुदाचाराणा सज्ञताभिमुख मुखसगृहीतानां वुबोधिसत्वसमुदागमसमानार्थतया सुसगृहीताना महायरुणापूर्वगमपुत्र दारपरिग्रहसुसपरिगृहीताना महामैत्र्युपेतस्सदारानुवर्तनपरिशोधिताना पूर्वबोधिसच्याचित्यो 30 पायकौशल्यपरिपरिपाचितानाम् । सर्माणि च तानि चतुरशीतिल्लीसहनाण्यवर्तिकान्यनुवराया सम्यक्सोधौ बोधिसत्त्वपारमितानयातीर्णानि सम्बोधिसत्त्वशिक्षासु अपरप्रणेयाणि सर्वप्रह- विगतचितानि सर्वससाररतिपिरतमानसानि असङ्गधर्मधातुनयपरिशुद्धानि सर्वज्ञताभिमुख 20 श्रेटिदारकमाभियामि ·-४३१०] ४३ गोपा। चित्तगानि सर्वनिवरणावरणजालनिगतानि सर्गङ्गपथसमतिक्रान्तानि धर्मकायसुनिर्मितविचा- राणि सर्वलोकपरिपाकविनयाभिमुखानि पिपुलपुण्यसमुद्रसभूतचित्तानि समन्तभद्रबोधिसत्त्र चर्याप्रणिधाननिर्यातानि विपुलबोधिसत्वबलनेगसवर्धितानि ज्ञानसूर्यमण्डलचित्तप्रदीपानि ॥ अय खलु सुधन श्रेष्टिदारको येन गोपा शाक्यकन्या तेनोपसक्रम्य गोपाया. शाक्यकन्याया क्रमतलयो सर्वशरीरेण प्रणिपत्य उत्थाय पुरत प्राञ्जलि स्थित्वा एवमाह- 5 मया आर्ये अनुत्तराया सम्यक्सबोधौ चित्तमुत्पादितम् । न च जानामि कथ बोधिसत्त्वा ससारे ससरन्ति, ससारदोषैश्च न लिप्यन्ते । सर्वधर्मसमतास्त्रभार चावनुष्यन्ते । श्रावक- प्रत्येकयुद्धभूमौ न च प्रतिष्ठन्ते । बुद्धधर्मानभासप्रतिब्धाश्च भवन्ति । बोधिसत्त्वचाँ न च व्याच्छिन्दन्ति । बोधिसत्तभूमौ च प्रतिष्ठिता भवन्ति । सर्वतयागतविषय च सदर्शयन्ति । सर्वलोकगतिसमतिकान्ताश्च भवन्ति । सर्वलोकगतिषु चोपपिचरन्ति । 10 धर्मकायपरिनिष्पन्नाश्च भवन्ति । अनन्तवांश्च रूपकायानभिनिर्हरन्ति । अलक्षणधर्मकाय- परायणाश्च भवन्ति । जगद्वर्णसस्थानाश्च कायानादर्शयन्ति । अनभिलाप्याश्च सर्वधर्मा- नवरन्ति । सर्ववाक्पयनिरुक्त्युदाहारैश्च सत्वाना धर्म देशयन्ति । नि सत्त्वाश्च सर्वधर्मान् प्रजानन्ति । सत्त्वधातुविनयप्रयोगाच न विनिवर्तन्ते । अनुत्पादानिरोधाश्च सर्वधर्मा- नवतरन्ति । सर्वतथागतपूजोपस्थानप्रयोगाच्च न पिनिवर्तन्ते । अकर्मविपाकाश्च सर्वधर्मा- 15 नपतरन्ति । कुशलकर्माभिसस्कारप्रयोगाच न विनिवर्तन्ते ।। एवमुक्त गोपा शाक्यकन्या सुधन श्रेष्टिदारकमेतदवोचत्-साधु साधु कुलपुत्र, यस्त्व बोधिसत्त्वानामिमामेवरूपा चयां धर्मता परिप्रष्टव्या मन्यसे, ययापि तत्समन्तभद्र- प्रणिधानचर्याभिमुखस्य अय प्रश्नोदाहार । तेन हि कुलपुत्र शृणु, साधु च सृष्टु च मनसि कुरु, भाषिष्ये बुद्धानुभागेन । दशभि कुलपुत्र धर्मे समन्वागता बोधिसत्ला 20 इमामेवरूपामिन्द्रजालतलोपमा समन्तज्ञानप्रमा बोधिसत्त्वचयाँ परिपूरयन्ति । कतमैर्दशभि ? यदुत उदारकल्याणमित्रसनिश्रयेण विपुलाधिमुक्तिप्रतिलाभेन उदारकल्याणाशयविशुद्ध्या विपुलपुण्यज्ञानसमुद्रोपस्तब्धचित्ततया बुद्धोत्पत्तिसभनमहाधर्मनिर्देशश्रवणप्रतिलाभेन त्र्यध्व- तथागताधिमुक्तिचेतनासवासेन सर्वबोधिसत्वचर्यामण्डल्समतानुगमेन सर्नतथागताधिष्टान- प्रतिलाभेन प्रकृतिमहाकरुणाभ्याशयविशुद्ध्या सरीससारचकोपच्छेदचित्तवलाधानप्रतिलाभेन । 20 एभि कुलपुत्र दशभिर्धर्भ समन्वागता इमामेवरूपामिन्द्रजालतलोपमा समन्तज्ञानप्रमा बोधिसत्वचयां परिपूरयन्ति ॥ तत्र कुलपुत्र अविव_वीर्या बोधिसत्वा एतान् धर्मान् प्रतिलभ्य अक्षयाफाराभि- निहरिण भावयन्तो वहुलीकुर्नन्त' कल्यागमित्राण्याराग्य दशभिराकारैरभिराधयन्ति । फतमैर्दशमि ! यदुत कायजीवितानपेक्षतया ससारोपकरणानर्षिकतया सर्वधर्मसमावसमता- नुगमेन सर्पज्ञताप्रणिधानाविवर्त्यतया सर्वधर्मधातुनयत्र्यपलोग्नतया सरभवसमुदोचलित- मानसतया अनाल्यधर्मगगनप्रपिष्टानालयतया सबोधिसत्त्वप्रणिधानानावरणतया सक्षेत्र , ·5 10 गण्डन्यूदसूपम्। सागरप्रसरणतया अनावरणपोधिसत्वज्ञानमण्डलामुपपदापिततया । एभिः कुलपुत्र दशामें राकार्बोधिसताः फल्याणमित्राण्यारागयिात्रा अभिराधयन्ति ।। अय सल गोपा शाक्यकन्या एतमेपार्थनय सदर्शयमाना युद्धाधिष्टानेन ददा दिश पवलाय तस्या श्रेलयामिमा गाया अभापत- ये प्रस्थितामविशारविय. परापीः सन्मिनसेवनपरा गतशाध्यमायाः । शास्तृत्वसज्ञप्रतिलब्ध अखिन्नवीर्या- श्चर्येन्द्रजालसहशी चरतेप लोके ॥ ११ ॥ अधिमुक्ति येष विपुला गगनप्रकाशा यस्या समोसरति सर्पनियवलोकः । क्षेत्राश्च सत्य तथ धर्म तथैव युद्धा- स्ोपामिय चरिय ज्ञानप्रभंकराणाम् ॥ १२ ॥ येपाशयो गगनकल्प अनन्तमध्यः सक्लेशनिर्मलतया परम विशुद्धः। येऽत्रोद्भवन्ति गुण सर्वतथागताना चर्येन्दजालतलभेदसगाहितानाम् ॥ १३॥ सर्वज्ञानविपुलैरमितैरचिन्दै- रूपस्तब्ध ये गुणमहोदधिभि सुमेधा । ते पुण्यसागरशरीरविशुद्धगर्मा लोके चरन्ति न च लोकमलेन लिहा.॥ १४ ॥ सर्वस्वराङ्गस्तधोपनपैजिनाना थे धर्मगर्जित शृणेत्त न यान्ति तृतिम् । धर्म नयानुगतप्रज्ञप्रमनदीपा- स्तेपागिय जगप्रदीपकराण चर्या ॥ १५ ॥ ये ते दशदिशि तथागत अप्रमेयान् सर्वत्र चित्तक्षणि ओतरि अन्यमन्यान् । सांस्तयागतसमुन्द्र विचिन्तयन्ति बुद्धाशयाननुगतानमय प्रवेश. ॥ १६ ॥ पश्यन्ति ये परिषदो विपुला जिनाना तेष समाधिनयसागरमोतरन्ति । प्रणिधानसागरनय च अनन्तमप्य तेपामिद चरितमिन्द्रतलोपमानाम् ॥ १७ ॥ 15 25 40 ·- -४३.२२] ४३ गोपा। ३०५ 5 10 15 येऽधिष्ठिता दशसु दिक्षु जिनैरशेपैः कल्पांश्चरन्त्यनपरान्तसमन्तभद्राः । सर्वत्र क्षेत्रप्रसरे प्रतिभासप्राप्ता- स्तेपामियं चरिय धर्मप्रभंकराणाम् ॥ १८॥ ये ते महाकरुणमण्डलज्ञानसूर्या दृष्ट्वा जगद्वयसनप्राप्तमुदेन्ति धीराः । धर्माभया जगति मोह विधूय * * तेपामियं चरि दिवाकरसादृशानाम् ॥ १९॥ दृष्ट्वा प्रजां भवगतौ परिवर्तमानां संसारस्रोतप्रविलोमस्थिताः सुमेधाः । सद्धर्मचक्रममितं समुदानयन्त- श्चर्यासमन्तवरभद्रमतिं चरन्ति ।। २०॥ ते ऽत्र शिक्षित नयेहि अनन्तमध्यान् कायान् यथाशय जगत्युपदर्शयित्वा । प्रतिभासबिम्बसदृशैरपि तैः खकायैः परिपाचयन्ति जनतां भवसागरेषु ।। २१ ॥ मैत्रीनयैः सुविपुलैर्जनता स्फरिवा नानाधिमुक्तिषु जनेषु चरिं विदर्य । धर्म ययाशय जगत्यभिवर्षमाणा बोधाय सत्त्वनयुतान् विनयन्ति धीराः ॥ २२॥ अथ खलु गोपा शाक्यकन्या इमा गाथा भापित्वा सुधनं श्रेटिदारकमेतदवोचत- अहं खलु कुलपुत्र सर्वबोधिसत्त्वसमाधिसागरनयव्यवलोकन विषयस्य बोधिसत्त्वविमोक्षस्य लाभिनी । सुधन आह-क एतस्य आर्ये सर्वबोधिसत्त्वसमाधिसागरनयव्यवलोकनविषयस्य बोधिसत्त्वं विमोक्षस्य विषयः? आह-एतमहं कुलपुत्र बोधिसत्त्वविमोक्षं समापन्ना इह लोकधातावनभिलाप्यबुद्धक्षेत्रपरमाणुरजःसमान् कल्पानयतरामि । तेषु ये सत्त्वाः सर्वगति-25 पर्यापन्नाः, तान् प्रजानामि । यावन्ति च तेषां सत्त्वानां च्युत्युपपत्तिमुखानि, तानि प्रजानामि । यावन्त्यभिनिर्वृत्तिमुखानि, यावत्यः कर्माभिसंस्कारसमापत्तयः, यावत्यः कर्म- विपाकविचित्रताः, ता अपि प्रजानामि । कुशलमप्येषां कर्मसमादानं प्रजानामि अकुशलमपि नैर्याणिकमपि अनैर्याणिकमपि नियतमपि अनियतमपि मिथ्यात्वनियतमपि सानुशयमपि निरनुशयमपि कुशलमूलसंपन्नमपि कुशलमूलविपन्नमपि कुशलमूलपरिगृहीतमपि 50 S missing this line, which is supplied from B. 20 । गण्ड,३९ ·[४३.२२- गण्डन्यूहसूपम् । अकुशल मूलपरिगृहीतमपि कुशलाकुशलपरिगृहीतमपि समुदानीतकुशलमलमपि असमुदा नीतपापधर्ममपि एपा कर्मसमादान प्रजानामि || तेषु च अनमिलाप्ययुद्धक्षेत्रपरमाणुरज समेषु कल्पेषु ये बुद्धा भगवन्त उत्पन्ना, तेपा नामसमुदानवतरामि । तेपा च बुद्धाना मगरता प्रथमचित्तोत्पादसमुद्रानपि प्रजानामि । • सर्वज्ञताप्रस्थाननयसमुद्रानपि प्रजानामि । सर्वप्रणिधिसागराभिनि रानपि प्रजानामि । पूर्वयुद्धोत्पादप्रस्थानसमुदानपि प्रजानामि । पूर्वबुद्धपूजोपस्थानप्रयोगसमुद्रानपि नजानानि । पूर्वबोधिसत्त्वचर्यापरिपूरिसमुद्रानपि प्रजानामि । निर्याणव्यूहसमुद्रानपि प्रजानामि । तेमा च बुद्धाना भगवता सत्वपरिपाकविनयसमुद्रानपि प्रजानामि । अभिसबोधिसमुद्रानपि प्रजानामि । धर्मचक्रप्रवर्तनवृपभितानिर्षितान्यपि प्रजानामि । सर्वयुद्धविकुषितसमुद्रानपि 10 प्रजानामि । तेपा च बुद्धाना भगनता पर्पन्मण्डलविभक्तीरपि प्रजानामि । तेषु च पर्यन्मण्डलेषु ये श्रावकारतेपा निर्याणनयमपि प्रजानामि । पूर्वकुशलमूलान्यपि प्रजानामि । गार्गभावनानानात्वमपि प्रजानामि । ज्ञानप्रतिलाभसपद्विशुद्धप्रभेदमपि प्रजानामि । थे च तैस्तथागत सत्त्वा प्रत्येकबोधौ प्रतिष्ठापितास्तानपि प्रजानामि । यानि च तेषा प्रत्येक बुद्धाना पूर्वकुशलमूलानि तान्यपि प्रजानामि । ये च तेपा प्रत्येक्युद्धाना प्रत्येकवोप्पधि 15 गमास्तानपि प्रजानामि । यानि च तेषा प्रत्येकबुद्धाना शान्तविहारविकुर्वितविमोक्षमुखानि तान्यपि प्रजानामि । यानि च तेपा प्रत्येकबुद्धाना विविधषिकुर्वितानि तान्यपि प्रजानामि । यश्च तेषा प्रत्येकबुद्धाना सत्त्यपरिपाकस्तमपि प्रजानामि । या च तेषा प्रत्येकबुद्धाना धर्मदेशना, तामपि प्रजानामि। यानि च तेपा प्रत्येकबुद्धानामनन्तसमाधिविहारविविधविमोक्ष गीडितानि तान्यपि प्रजानामि । यच्च तेपा बुद्धाना भगवता परिनिर्वाण तदपि प्रजानामि । 20ये च बुद्धाना गगपता बोधिसत्त्वपर्यन्मण्डलसमुद्रास्तानपि प्रजानामि । तेषा छ बोधि सत्याना प्रथमशलमूलावरोपणान्यपि प्रजानामि । प्रथमचित्तोत्पादप्रणिधानान्यपि प्रजानामि । प्रणिधानपिमात्रतामपि सबोधिसत्त्वचर्यानिर्याणव्यूहाभिनिहरिविमानतामपि प्रजानामि । पारमितामार्गासभारविशुद्धिविमानतामपि प्रजानामि । बोधिसत्त्वमार्गप्रति पत्निव्यूहविमानतामपि प्रजानामि । बोधिसत्त्वभूम्याक्रमणसमारपिमानतामपि प्रजानामि । 2. बोधिसत्तभूम्यारमणवेगविमानतामपि प्रजानामि । बोधिसत्त्वभूमिसक्रमसमाधिमण्डल विमानतामपि प्रजानामि । बोधिसत्त्वभूम्याम्मणविकुर्वितान्यपि प्रजानामि । बोधिसत्त्व- भूम्याक्रमणनिहारानपि प्रजानामि । योधिसत्वभूमिप्रतिष्टानान्यपि प्रजानामि । बोधि सत्तभूमिभावनाविचारानपि प्रजानामि । बोधिसत्त्वमिपरिशोधननयानपि प्रजानामि । बोधिसत्तभूमिसवासानपि प्रजानामि । बोधिसत्त्वभूमिनिमित्तान्यपि प्रजानामि । बोधि 30 सत्यभूमिप्रशितामपि प्रजानामि । बोधिसत्त्वभूम्याम्मणज्ञानमपि प्रजानामि । बोधिसत्त- सग्रहबानमपि प्रजानामि । बोधिसत्वपरिपामज्ञानमपि प्रजानामि । बोधिसत्वव्ययस्थान सरासमपि प्रजानामि । बोधिसत्वचर्यामण्डानिस्तारानपि प्रजानामि । बोधिसत्वचर्या ·-४३.२२] ४३ गोपा। ३०७ विकुर्वितान्यपि प्रजानामि । बोधिसत्त्वसमाधिसागरानपि प्रजानामि । बोधिसत्त्वविमोक्षनय- समुद्रानपि प्रजानामि । तेषां च बोधिसत्त्वानां प्रतिचित्तक्षणं नानासमाधिसमुद्रप्रतिलाभानपि प्रजानामि । सर्वज्ञतावभासनप्रतिलाभानपि प्रजानामि । सर्पज्ञताविधुदालोकमेघानपि प्रजानामि । वोधिसत्त्वक्षान्तिप्रतिलाभनयानपि प्रजानामि । सर्वज्ञतावगाहनविक्रमानपि प्रजानामि । तेषां बोधिसत्त्वानां क्षेत्रसमुद्रानुगमानपि प्रजानामि । धर्मसमुदनयावतारानपि । प्रजानामि । सर्वसमुद्रलक्षणनानात्वमपि प्रजानामि । सर्वबोधिसत्त्वविहारनयविकुर्वितान्यपि प्रजानामि । नानाप्रणिधाननयसमुद्रानपि प्रजानामि । विविधविकुर्वितसमुद्रविमानतामपि प्रजानामि ॥ ययाच अहं कुलपुत्र अस्यां लोकधातौ अतीतवर्तमानान् कल्पसमुद्रान् नानाविधा- नवतरामि, एवमपरान्तपरंपराव्यवच्छिन्नाननागतान् कल्पसमुद्रान् प्रजानामि । यया च 10 सहायां लोकधातौ प्रजानामि, तथा सहालोकधातुसमवसरणासु सर्वलोकधातुपरंपरासु प्रजानामि । यथा च सहालोमधातुसमवसरणासु सर्वलोकधातुपरंपरासु प्रजानामि, एवं सहालोकधातुपरमाणुरजोन्तर्गताखपि सर्वलोकधातुपरंपरासु प्रजानामि । यथा च सहा- लोकधातुपरमाणुरजोन्तर्गतासु सर्वलोकधातुपरंपरासु प्रजानामि, एवं सहालोकधातुदशदिगा- नन्तर्यस्थितास्वपि लोकधातुषु प्रजानामि । यया च सहालोकधातुदशदिगानन्तर्यस्थितासु 15 सर्वलोकधातुषु प्रजानामि, एवं सहालोकधातुदशदिगानन्तर्यपरंपरास्थिताखपि सर्वलोक- धातुषु प्रजानामि । यया च सहालोकधातुदशदिगानन्तर्यपरंपरास्थितासु सर्वलोकधातुपु प्रजानामि, एवं समन्तदिक्प्रभासवैरोचनलोकधातुवंशपर्यापन्नास्वपिसर्वलोकधातुपु प्रजानामि । यया समन्तदिक्प्रभासवैरोचनलोकधातुवंशपर्यापन्नास्वपि लोकधातुषु प्रजानामि, एवं समन्तदिक्प्रभासवैरोचनलोकधातुवंशदिगानन्तर्यपरंपरास्थितामु सर्वलोकधातुषु प्रजानामि | 20 चास्य समन्तदिक्प्रमासवैरोचनस्य लोकधातुवंशस्य दशदिगानन्तर्यपरंपराव- स्थितासु सर्वलोकधातुषु प्रजानामि, एवमिह सापति कुसुमतलगर्भव्यूहालंकारेषु लोक- धातुमुरुषु लोकधातुसमुद्रान्तर्गतेषु लोकधातुप्रसरंषु प्रजानामि । एवं लोकधातुनर्यपु लोकधातुचक्रेषु लोकधातुमण्डलेषु लोकधातुविभागेपु लोरुवातुनदी लोकधात्यावर्तेषु लोकधातुपरिवर्तेषु लोकधातुमुमेरुषु लोकवानुसमुद्गतेषु लोकधातुपा लोकधातुक्षेत्र लोकधातुखारकेषु लोकधातुसंज्ञागतेयपि प्रजानामि ॥ यया च अस्मिन् कुसुमतलगर्भव्यूहालंकारे लोकधातुसमुद्र प्रजानामि, एवं दशम दिक्षु अनन्तपर्यन्तेषु धर्मधानुपरमेशु आकाराधानुपर्पपसाने सर्वलोकधानुनमुद्रेषु वरोचनत्य प्रणिधानसागरान् प्रजानानि अतरामि अनुस्मरामि । योगसनुदानप्परतरानि । समुदागमनसागरानप्पातरामि । अनन्तमभ्यफल्पयोधिसत्वचर्यासंबासमप्परतरामि । क्षेत्र- परिशुद्धिनयानप्परतरामि । सत्त्वपरिपानोपायनयानप्यरतरामि । पूर्वतयागतारागणोरसं- क्रमगरिकर्षितानप्पानरामि । पूर्वनषागतनोपसानप्रयोगनयानप्पपतरामि । पूर्वतयागतधर्म- यया ·। । ३०८ गण्डव्यूहसूत्रम्। [४३.२२- देशनासप्रतीच्छननयानप्यरतरामि । पूर्वपोधिसत्त्वसमाधिप्रतिलाभनयानप्यरतरामि । परि प्फारवशिताप्रतिलाभनयानप्यवतरामि । पूर्वतयागतगुणसमुद्रप्रतिपत्तिनयानप्यक्तरामि । दानपारमितानयसमुद्रानप्यपतरामि । बोधिसत्त्वशीलतमण्डलपरिशुद्ध्यभिनिर्हरणनयानप्पव- तरामि । बोधिसत्त्वक्षातिप्रतिलाभनयानप्यवतरामि । बोधिसत्तवीर्यवेगसमुद्रानप्यवतरामि । 5 सध्यानापरिनिप्पत्तिनयसागरानप्यवतरामि । प्रज्ञामण्डलपरिशुद्धिनयसमुद्रानप्यवतरामि । सर्पलोकोपपत्तिकायप्रतिभाससदर्शनोपायनयानप्यातरामि । समन्तभद्रचर्याप्रणिधानमण्डल परिशुद्धिनयानप्परतरामि । सर्वक्षेत्रसागरस्फरणतामप्यातरामि । सर्वक्षेत्रपरिशुद्धिनयसमुद्रा नप्यरतरामि । सर्भतथागतज्ञानाप्रभाससमुद्रानप्यवतरामि । सबुद्धबोध्याक्रमणविकुर्वित सागरानप्यवतरामि । सर्वतथागतज्ञानावभासप्रतिलाभनयानप्यातरामि । सर्वज्ञताधिगमात्र 10 तारनयसमुदानप्यपतरामि । अभिसबोधिविद्युर्वितसमुद्रानप्यवतरामि । धर्मचक्रप्रवर्तन वृपभितावित्रीडितनयसमुद्रानप्यन्तरामि । नानापर्पन्मण्डल्समुद्रानप्यवतरागि । तेषु च सर्पपर्ष मण्ढरेषु सर्वरोधिसत्वाना पूर्यकुशल समुद्रानप्यपतरामि । प्रथमप्रणिधाननयसमुद्रा नध्यातरामि । सत्यपरिपाकनियोपायनयसमुद्रानप्ययतरामि । ये च भगवता पूर्व बोधि सत्त्वचर्या चरता सत्वसमुद्रा परिपाचितास्तानप्यवतरामि । तेषा च बोधिसत्याना प्रति 16 चित्तक्षण कुशलमूलनिवर्धनोपायनयसमुद्रानप्यवतरामि । सगाधिपतिलाभनयसमुद्रानप्यव तरामि । धारणीमुखसमुदप्रतिलाभनयसागरानप्यवतरामि। प्रतिभानज्ञानमण्डलपिशुद्धिनय समुद्रानप्यातरामि । सर्वबोधिसत्वभूम्यामणपिटुक्तिनयसमुद्रानप्यवतरामि । चर्याजा मिनिहरिनयसमुद्रानप्यवतरामि । अनुपूर्वसमुदानप्यवतरामि । अनुपूर्वसमुदागमदिक्प्रवेश- ज्ञाननयसमुद्रानप्यातरामि। तेषा च सदियवलयोध्यङ्गध्यानविमोक्षसमाधिसमापत्तिविकुर्वित- 10 समुद्रानप्यवतरामि ॥ यया च भगवतो वरोचनस्य सस्मिन् धर्मधातौ बोधिसत्त्वचरितसमुद्रानप्यन- तरामि प्रजानामि अभिनिहराभि, एव सर्वतयागताना दशसु दिक्षु धर्मधातुपरमेष्वाकाश धातुपर्यवसानेषु सर्वोकधातुसमुद्रेप्यसभिन्नसर्वपोधिसत्त्वचरितसमुद्रानप्यवतरामि प्रजानामि अमिनिर्हरामि । एव सर्वतयागताना दशसु दिक्षु धर्मधातुपरमेष्वाकाशधातुपर्यवसानेषु 25 सरोक्धानुसमुद्रेयसभिन्नसयोधिसत्यचरितमनेशमनतमायाजालप्रवेशगनतधर्मधातु स्फरणमनन्तमुखनिर्देशमपर्य तकल्पाधिष्टानप्रवेशनिर्देशमवतरामि प्रजानामि अभिनिहरामि । तवस्य हेतो. एप हि फुपुर अस्य सर्वगोधिसत्त्वसमाधिनयसागरव्यवलोकनविषयस्य बोधिसत्वरिमोक्षस्य विपय , यदेत समापना सर्वसत्त्वचित्तचरितनयान् प्रजानामि । सर्वसत्यदा सचयान् प्रजानामि | सर्वसत्वसहेशव्ययदाननयान् प्रजानामि । सर्वसत्व- 30 कर्मनानात्व प्रजानामि । सारसमाधिद्वाराणि प्रजानामि । सर्वश्रावकसमाधिभूमि प्रजानामि । सर्वप्रसेकयुद्धशातरिमोक्षपिकम्तिमातरामि । सम्बोधिसत्त्वसमाधिसमुद्रनयान् प्रनानामि | सर्पनोधिसत्वविमोक्षनयसागरातार प्रजानामि । सर्वतयागतरिमोक्षनय. सागरावतारमपि प्रजानामि॥

·-४३.२२] ४३ गोपा। ३०९ अथ खलु सुधनः श्रेष्टिदारको गोपां शाक्यकन्यामेतदवोचत्-कियचिरप्रति- लब्धस्त्वयायमार्ये वोधिसत्त्वसमाधिनयसागरव्यवलोकनविषयो बोधिसत्त्वविमोक्षः? आह- भूतपूर्व कुल्लपुत्र अतीतेऽध्वनि बुद्धक्षेत्रशतपरमाणुरज:समानां कल्पानां परेण अमयंकरा नाम लोकधातुरभूत् । तस्यां खलु लोकघातौ गतिप्रवरो नाम कल्पोऽभूत् । तस्याः खल पुनर्लोकधातोर्मध्ये क्षेमावती नाम चातुर्दीपिका अभूत् । तत्यां खलु चातुर्दीपिकायां मध्ये 5 जम्बुद्वीपस्य द्रुममेरुश्री म राजधान्यभूचतुरशीतेनगरकोटीसहस्राणां प्रमुखा । सा खल्नु पुनर्दुममेरुश्री राजधानी। तानि चतुरशीतिनगरकोटीसहनाणि प्रत्येकं नीलबैभूमिभागसंस्था- पितानि सप्तरनमयप्राकारपरिक्षितानि विचित्रवर्णप्रभाजालशुभगन्धाकटचप्रमाणोत्पलपद्म- कुमुदपुण्डरीकसंघन्नकनकवालिकासंस्तृततलगन्धोदकपरिपूर्णसप्तपरिखापरिक्षितानि रनमय- सप्तवेदिकाजालसाततालपड्डिपरिवृतानि सप्तरत्नमयक्षमालापरिक्षितानि टपरि मेघजालसंचादि-10 तानि रत्नाटापदमुरिभक्तविचित्ररतभक्तिपिराजितभूमिभागानि सिद्धगणविचरितानि अभि- जातपक्षिसंघमनोज्ञस्तरवितनि|पनिकृजितानि उद्यानकोटीशतसहनोपशोभितानि ऋद्धि- स्फीतानि प्रमुदितनरनारीगणशतम्हस्राकीर्णानि शुमाभिलपणीयमारतेरितानुपरतपुष्पवृष्टि- सहनाभिप्रवृष्टानि पार्थिवेन्द्रशतसहन्नाव्युपितानि । तेषां खलु पुनर्महानगराणां सर्वरनवृक्ष- हेमजालालंकारादिभ्यो वातसंघट्टितम्यो बहुयनिर्घोषसमस्तनिश्चरितम्योऽयमेवंरूप 15 आनन्दशब्दो निचरति स्म-मात, पिवत, खादत, धर्म चरत, वोधिचित्तमुत्पादयत, अविनिवर्तनीयभूमित्रशितामधिगच्छत । भद्रमस्तु वः । इति । तत्यां खल द्रुममेरुधियां राजधान्यां धनपनि म राजा अमूत् मग्टलिकः । तस्य चतुरनीतिनीसहस्राज्यन्त.पुरमभूत् । पञ्च च अमात्यशतान्यभूवन् । रातः उठ पुन- धनपतेः पञ्च पुत्रशतान्यभूवन् सर्वेषां शूराणां वीराणां वराङ्गरूपिणां परसैन्यप्रमर्दकानां 20 प्रासादिकानां दर्शनीयानां परमशुभवर्णपुष्कलतया समन्वागतानाम् । राज्ञः सल्लु पुनर्धन- पतेः पद्मश्रीगर्भसंभवा नाम अनमहिपी अमूत् तेषां चतुरशीतः श्रीसहवागां प्रमुखा । तन्या तेजोधिपतिर्नाम पुत्रोऽभूदभिरूपः प्रासादिको दर्शनीयः द्वात्रिंशन्महापुरुषडक्षणसमलंत- कापः । तस्यमानि द्वात्रिंशन्नहापुरुषलक्षणान्यभूगन् । यदुन-मुप्रतिष्टितपानिपादः तेजो. धिपतिराजकुमारोऽभूत् । समं महापिन्नां पादतावुक्षिपति, समै निक्षिपति, निक्षिपंच सारपादतलाम्यां सनं महापृथिवी संस्पृशति । पादतलयोधास्य चानि जातानि सदसारागि सनाभीनि सनेमिकानि साकारपरिपूर्णानि सुरुचिरागि दर्शनीपनि । उन्मापादता चात्य अभिनिवृत्ताभूत् , मुव्यलपरमोपशोभिता उपरि पादच्छपिसमगर्मा- तिरकसभासरा । उभे चात्य हन्तपादतरे जादिनी अभूतो पिचित्रमुश्मिता- छिद्रापरिमादिगी, तस्या मृतराष्ट्रस्य हंगजस । आयतपादपार्जिता अन्याभिनिवृत्ता- भूपरिशुद्धा प्रभासरा नारनपरमाननमुक्का । दीर्ग अन्यायोऽस्मन् वृत्ताः समाप्तमंशयः । म ताः सन पृपिन्यां प्रतिक्षापयामान, म्नुति स्म । दनि शान्य 8 ·[४३२२- ३१० गण्डन्यूहसूत्रम् । हस्तपादतलान्यभूवन् काचिनिन्दिकातिरेकसुखसस्पर्शानि । स तैर्यान् स्पृशति त्रिय वा पुरुष वा दारक वा दारिका वा, सर्ने ते प्रीतिमनसोऽभूवन् परमसुखसौमनस्यसमर्पिता । ऐणेयजद्वता चास्य अभिनिवृत्ताभूत् । तस्य जी अनुपूर्वसमुद्गते अभूता रचित वृत्ते सुजाते ऐणेयस्येव मृगराज्ञ । नैन कश्चित्समर्योऽनुजपितुमनुप्राप्नु वा, न च ब्रजन क्लममापद्यते 5 स्म । सतोत्सद खल पुन स तेजोधिपतिराजकुमारोऽभूत् । तस्य यो पादयोवत्सदौ जातावभूता वृत्तौ सुजातौ सुपरिपूर्णादृश्यसधी सुरचिती दर्शनीयौ, द्वौ हस्तयोक्सि कूटयो पृष्टतो प्रीयायामेक । कोशगतबस्तिगुह्यता चास्य महापुरुषलक्षणमभिनिर्वृत्तमभूत् । सुगुप्तमस्य कोदाबस्तिगुह्यमभूनिमग्न सछादितम् , तद्यथा हस्त्याजानेयस्य वा अश्वाजाने यस्य वा । नास्य कश्चित्त्री वा पुरुषो वा दारको वा दारिका वा वृद्धो या मध्यो वा 10 दहरो वा गुरना गुरस्थानीयो वा निर्वसनस्याप्यपश्यदन्यत्र स्वपरिभोगेन नैमित्तिकेन वा कामोपचितेन । सिंहपूर्वार्धकाय खा पुन स तेजोधिपतिराजकुमारोऽभूत् । अनुपूर्वो- द्गतशरीर उपविस्तीर्णवृतोररकोऽभिजातमृगराजातिरेक्सुसस्थितसमुच्छ्य । चितान्तरास खलु पुनरभवत् सूपचितशरीर सुविभक्तसमुच्छ्रय सर्वकायसममागप्रतिष्ठित अनूनगात्र अनुन्नतगानोऽपरिणतगात्रो मणिफल कविसृष्टातिरेकथुतिगान सवृत्तस्कन्ध खल पुन 18 रभवत् । वृत्तावस्य स्कन्धानभूता पीनौ शुभौ सुपरिपुष्टौ । प्रलम्बबाहुतामहापुरुपलक्षण- प्रतिलब्ध स खलु पुनरभवत् । सोऽनवनमनेनोभाभ्या पाणिभ्या जानुमण्डले परिमार्जति, परामृशति समभागस्थितेन शरीरेण । वृदृजुगात्रमहापुरुषलक्षणप्रतिलब्ध स खलु पुनरभवत् सावरोपेतपरमाणुसमगात्र प्रशमगावो गुरुगात्र प्रसनगान प्रहादगात्र । कम्युग्रीवतामहापुरुषरक्षणप्रतिब्ध स खलु पुनरभवत् अदीनकण्ठश्च । तस्य पावत्यो 20 ग्रीगासाम तकेन मुखसामन्तकेन च रसहरण्य , ता सर्वा समा अभूवन् समन्ता सुपरिपूर्णा । सिंहहनुतामहापुरुषक्षणप्रतिलब्ध स खलु पुनरभवत्, सुनिप्पीडितहनु सुपरिपूर्णमुख मण्डल सुजातपरिशुद्धमुखमण्डल स्वायतमुखद्वारोऽपविवर । समचत्यारिंशद्दन्ततामहा पुरपरक्षणप्रतिलब्ध स खलु पुनरभूत् अनूनदशन । तस्य किंचिद्भक्तपरिभोगेपु एक- चारमपि मुखभक्त परिवर्तमानमसभिन्नमभ्यवहारमगमत् अन्तश एकोदनबिन्दुरपि । 25 अविरलाविपमदन्ततामहापुरपक्षणप्रतिलन्ध स खल पुनरभवत् । अविरला अधिपमा दता अभूवन् अच्छिद्रसधय समा सुनिमक्का, यरस्याहार परि मुन्नानस्य नाभूत्सङ्गो या परिसझोपरेहङ्गो() या उपक्लेदो वा अभिप्यन्दो वा पर्यवनाहो वा अतिसर्जन वा । समद ततामहापुरुषलक्षणप्रतिलब्ध खल पुनरमवत् समदन्तो नोनदन्तो नाधिदितो नोजलदतो न सनादन्तो न सभिन्नदन्त समतमध्यदन्तोऽनु- 30 सनद तो अविनिर्मिनदन्त । सुशुम्दष्ट्रश्च कुमारोऽभूत् निरुपक्केशदष्ट्र सुप्रसनदष्ट सुपरिशुद्दिष्ट सुसस्थितरिचिनदष्ट । सुप्रभूतजि तामहापुरुषरक्षणप्रति ठन्ध खल पुनः | Born सुजानपरिगुजारामण्डर अत्य २Bीप्तो ·-४३.२२] ४३ गोपा। ३११ ब्रह्मत्तरथ स 5 रमनत् । प्रभूता चात्य जिहा अभूत् तन्वी मृद्दी सुकुमारा कर्मथ्या कमनीया लघुपरिवर्तिनी मुखमण्डलसंडादनी तथ्यपथ्यार्यव्यञ्जनपदनिक्सधिष्टानसंप्रयुक्ता । कुमारोऽभूदमिरुचिरखरः सर्वर्यनिनादगीतवाद्यघोपमनोजस्तरवितालापसंलापवार्म- प्रव्याहारः । वाक्पयाभिरतिसंजननी सर्वलोकाभिनन्दिनी वाचमुदीरयति ल । ब्रह्माति- रेकेण खरण च पर्यन्मण्डलमतिरामति, सर्व च अनुवति । अभिनीलनेत्रश्च स कुमारोऽ- भूदच्ठनेत्रः परिशुद्धनेत्रः प्रमाखलेनः प्रिसन्ननेत्रोऽभिरूपनेनो दर्शनीचनेत्रः सुरुचिरनेत्रः प्रहमितनेत्रः । गोपश्मो स कुमारोऽभूत्पारागनुविशुद्धचक्षुरायननः समनेतरङ्गः सनसदृश- नेत्ररङ्गः मुजातनेत्ररङ्गः आयतनेत्ररङ्गः परिपूर्णनत्ररङ्गः मुप्रतिष्टितनेत्ररङ्गः । श्रुनोन्तरे चास्य ऊर्गा जाताभून्मृद्दी कर्मश्या मुकुमाराकुसंस्पर्शा खच्छा शुद्धा प्रभाखरा हिमगुडिकातुपार- वर्या मुगुकुरदिनमण्डलप्रभावमासा । मूर्ति च अन्योष्णीपमभिनिवृत्तमभूत् सुजानं समन्त-10 परिमण्डलं मध्याभिन्यतफेशालंकार कोटीशतसहनपत्ररतपद्मसंदर्शितं समन्तात्सनभाग- प्रतिष्टितमपरिमितनहार्यताप्रधानमय्यम् । मूलच्छविश्व स कुमारोऽभूत् । नात्य काये रजो वा मन्टो वा केदो या जालं वा बली वा शैथिल्यं पा भलो वा प्रसरण वा विसरण या असमं वा अस्थिपत । सुवर्णवर्गच्छनिश्च स कुमारोऽभूजाम्बूनदहेमनिर्मासः समन्तव्यामप्रभः काञ्चनैक-नादाप्रभामण्डलोपगोभिनः सर्वरोमकूपप्रमुजगन्धरम्मिनितिमिरप्रभाखरशरीराल-11 कारः । एफैकरोमा च स कुमारोऽभूत् । एफैकरोमन्य एकैकलिन् रोनपे रोन जात- ममूनीटपैडूर्यपर्णप्रदक्षिणाकुण्डलजानं मुपरिसचिन सुनिनिष्ट सुप्रतिष्ठितन् । उगिरोना च स कुमारोऽभूदगिनिवर्तनीयरोमा अप्रजुदापनीरोमा अमष्टरोमा । इन्द्रनीटयर्गकशना- महापुरुपलक्षगप्रनिलब्धः स कुमारोऽभूत् । तन्य नीलाः केशा अभूवन् वैरोचनमगिरन- नीटपर्णनिर्मामाः निमा मृदनः मुकुञ्चिताः प्रदक्षिणा कुण्डलिनः मुजानमूला अनुद्दताः 20 निप्पीडिता असंघटिताः समसान्यानसस्थिताः । न्यग्रोधपरिमण्डलतामहापुस्पलक्षण- प्रतिदन्यः न रा पुनः तेजोषिपती राजकुमारोऽस्तु ममन्तमद्रपरिमण्डलः सन्न्तभद्रः सन्न्तप्रासादिकः। म पुग्नोऽयवृत्किचाल्दर्शनोऽभूत् । पृष्टनोऽपि दक्षिगतोऽपि वान्तोऽपि गन्नपि निम्नति निष-योऽपि भाषमागोऽपि तूमीमतोऽपि अवृतिग्मनापचारुदर्दानो- ऽभूत् । एभिः बुटपुन दानिशता महापुरप्लग: मनानकाय. स तेजोरिपती रान-25 कुमारोऽभूत् नर्गनवाप्रतिकदर्शनः सोभिप्रासारिरिकदर्शन. समित्यरतिकरदर्शनः ॥ स राज युटपुन तेजोरिती रानामागेरन सनन नितान्यनुद्वानो टुमनेथियो राजधान्या न्याकुरप्रभन्न नामोपानन्, तर निदर्शनाप अभिनियो विराला त्यामहः मार्थ म्हना पुच्चोजीनःश्रीमीभापरिक्तिब्यूटेन नरनारीः गन्नादमिनन्दनानो जान्यूनदारपमारय महासाचनुक्ष नारापादनानाशपाशनुचमचन्दनपरि-) निहिताविष्टिका मन्त्यमनिराजनयिमतमातर मरमन्मुरिचिोरोभितन्य मां- F Sonीर..S अनु.

·तस्य तथा ३१२ गण्डव्यूहस्नम्। [४३.२२. रतजालसादितव्यूह महामणिरत्नराजव्यूहगर्भमध्यप्रतिष्ठापितसिंहासन पश्चकन्याशतरत- सूरदामपरिगृहीत गगनासक्तपायुसमजवाजानेयायसहस्रयुक्तम् अनुपूर्वपरिणतचारुदर्शनेन श्वेतपैडूर्यमणिराजमयच्छदनेन मिटाप्रमाणप्रभेण, अचिन्त्यामृतसरननिरचनाभक्तिविन्यास- चित्रसकारव्यहोपशोभितेन नीलवैडूर्यमणिराजोदिद्धदण्डेन महता रनच्छत्रेण ध्रियता बहु- 5 प्राणिशतसहस्रपरिवृतदिव्यमधुरमनोज्ञनिर्घोषैस्तूर्यशतसहसै. प्रवाद्यमानैः महद्भिः पुष्पमेधै- रभिप्रवर्षद्भिः सुरभिदिव्यगन्धधूपघटिकानियुतशतसहसै. प्रधूप्यमानैः ब्रजतोऽष्टवर्मा मार्गः समास्थिपत निम्नोन्नतविगतोऽपगतशर्करकटलोत्सदो जातरूपरजत सरनराजधातुसचितभूमितलप्रतिष्ठानः सुवर्णपालिकासस्तीर्णो विचित्ररत्नपुष्पाभिकीर्ण उभयतो रखवृक्षपतिसमलकृतनिचित्ररत्नपेदिकापरिवृतः । उपरि रत्नकिङ्किणीजालसँछन्नो 10 विविधरनापिततप्रतिमण्डितोऽनेकरनथ्वजपताकापट्टशतसहस्राभिप्रलम्वितोपशोभितव्यूहः उभ- यतो नानारदव्योमकपतिविरचितम्यूहः ॥ तत्र केचिदन्नव्योमकेषु विविधरनपरिपूर्णानि रत्नभाजनानि स्थापितान्यभूवन् याचनकसघप्रतिपादनकार्थम् । केपुचिढ्योमकेषु सरितागरणविधय, स्थापिता अलकारा- र्थिना याचकानामलकरणार्थम् । केषुचियोगकेषु चिन्तामणिरमानि स्थापितानि सर्वसत्त्वाना 16 सर्वाभिप्रायपरिपुरणार्थम् । केधुचियोमकेषु सर्वाकारविविधानपानरसपरिपूर्णानि भोजनानि स्थापितानि, यस्य येनार्थ. तस्य त प्रतिपादनार्यम् । केचियोमके सर्वाकारपरमस्वादु- मनोज्ञवर्णगन्धरसस्पर्शाः दिव्यभक्तविषय स्थापिता. । केचिद्व्योमकेषु विचिन्नरसास्वादा दिव्यससफलविषय. स्थापिता । केचियोमकेप तिनिधोऽज्यलविचित्ररङ्गरक्तानि नानाचित्र- भक्तिपिन्यासपिराजितानि परममहार्हाणि सूक्ष्माणि सुकुमारकान्तवर्णानि दिव्यवस्रकोटी- 20 शतसहस्राणि स्थापितानि वस्त्रार्थिना यथाभिप्रायपरिभोगार्थम् । केधुचियोमकेषु सर्माकार- विविधदिव्यमनोज्ञवर्णगन्धा, सर्पगन्धविधय सापिता अभूवन् विलेपनार्थिना यथाभिप्राय- परिभोगार्थम् । केचियोमकेषु सोंपकरणराशयः स्थापिता अभूवन् ससाना यथाशया- भिप्रायपरिभोगार्यम् । केचिढ्योमकेषु नार्योऽभिरूपा प्रासादिका दर्शनीया विविधचार- रूपशा विचित्रमनोज्ञवस्वसविता साभरणखलवृता निविधपिलेपनमक्तिविन्यासप्रति 25 मण्डितोपशोभितशरीरा सर्वस्नीशिल्पमायाकलाविधिज्ञा. स्थापिता अभूवन् ।। तेन खलु पुनः समयेन तस्यामेत्र द्रुममेरुश्रिया राजधान्या सुदर्शना नाम अप्र- गणिकाभूदाजपरिभोग्या । तस्याः सुचलितरतिप्रभासश्रीनाम दारिकाभूदभिरूपा प्रासा दिका दर्शनीया नातिदीर्घा नातिहखा नातिस्थूला नातिकशा नातिगौरा नातिश्यामा अभिनीलनेत्रा अभिनीन्फेशी अभिरामपका ब्रह्मखरा मधुरप्रियपादिनी प्राज्ञा सकिरा- 0 विधिज्ञा सर्वशानकोनिदा दक्षा अनलसा सगौरवा सप्रसादा मैत्रचित्ता अप्रतिघातबहुला अतृप्तिकरमनापदर्शना मन्दरागदोपमोहा हयपत्राप्यसपन्ना मार्दया यी अशाट्या अमाया 18 प्रियता. २ B म्यामक throughout a B om चिन्तामणि, ·-४३.१] ४३ गोपा। ३१३ विनीता । सा मात्रा सामनेककन्यापरिवृता रत्नरयाभिरूढा द्रुममेरुश्रियो राजधान्या निष्क्रम्य तेजोधिपते राजकुमारस्य पुरतः तेजोधिपति राजकुमारं परिमार्गयमाणा राजाज्ञा- नियोगाद्गच्छन्ती तेजोधिपतिं राजकुमारं दृष्ट्वा तीनं रागचित्तमुत्पादयामास । सा तेजोधिपते राजकुमारस्यान्तिकेऽधिमात्रं संजातस्नेहानुबद्धा अस्वतन्त्रचित्ता मातरं सुदर्शनामेतदवोचत्- परखल्लु अम्ब जानीयाः-सचेन्मां तेजोधिपते राजकुमारस्य न दास्यसि, मरणं वोपगमिष्यामि 5 मरणमात्रकं वा दुःखम् । सा प्राह-मैवं दारिक चेतनामुत्पादय । एप हि कुमारचक्रवर्ति- लक्षणसमन्यागतः । स्थानमेतद्विद्यते यदेष पितुर्धनपतेरत्ययाच्चरवर्तिराज्यमध्यावसिष्यति । स राजा भविष्यति चक्रवर्ती । ततोऽस्य स्त्रीरतं प्रादुर्भविष्यति वैहायसंगमम् । अपि तु खलु पुनरिके गणिका वयं सर्वलोकरतिकराः । न वयमेकसत्त्रं प्रतिनियमेन यावनीव- मुपतिष्ठामहे । वयं हि राज्ञो धनपतेराज्ञया तेजोधिपतेः कुमारस्योपस्थानाय निर्याताः । 10 मैनां चेतना दृढीकुरुष्व । दुर्लभमेतत्स्थानम् ।। तेन चेह समयेन सूर्यगात्रप्रवरो नाम तथागतोईन् सम्यक्संयुद्धो लोक उदपादि विद्याचरणसंपन्नः सुगतो लोकविदनुत्तरः पुरुषदम्यसारथिः शास्ता देवमनुष्याणां बुद्धो भगवान् । तस्य खलु पुनर्गन्धाङ्करशिखरप्रभमेघस्योद्यानत्यानन्तरे धर्ममेघोद्गतप्रभासो नाम बोधिमण्डोऽभूत्। तत्र स भगवान् सूर्यगात्रप्रवरस्तयागतः प्रथमसताहाभिसंबुद्धो न्याहापात् । 15 स तया दारिकया रयाभिरूढयैव प्रचलायमानया समान्तरे दृष्टः । प्रतिषिबुद्धायाश्च पुराणज्ञातिसालोहितया देवतया आरोचितम्-एप दारिक सूर्यगात्रप्रवरस्तथागतो धर्म- मेघोद्गतप्रभासे वोधिमण्डे विहरति प्रथमसताहाभिसवुद्धो बोधिसत्त्वगणपरिवृतो देवनाग- यक्षगन्धर्षासुरगरुडकिन्नरमहोरगदेवेन्द्रब्रह्मामाखरासनिष्टदेवगणपुरस्कृतः । तत्रैव च सर्गः पृष्मीदेवताः संनिपतिताः। आकाशदेवता अन्देवता जलनदेवता वायुदेवताः सागरदेवता 20 नदीदेवताः परतदेवता रानिदेवता अरुणोद्गतदेवता वनदेवता वृक्षदेवता औषधिदेवताः सस्यदेवता नगरदेवताः पदगामिनीदेवता वोधिमण्डदेवताः शरीररश्मिदेवताः सत्वनिकाय- देवता गगनदेवता सदिग्देवताश्च संनिपतिताः तस्य भगनतः सूर्यगानप्रवरस्य तथागतस्य दर्शनायेति ॥ सा तेन तपागतदर्शनेन तथागतगुणश्रयणेन च रिशारदा भूत्वा अवकाशप्रति-25 लन्धा तेजोधिपते राजकुमारस्य पुरतस्तत्यां बेटायामिमा गापा अभापत- रूपवरणह लोकि विशिष्टा विश्रुन दिशामु गुभिः । प्रज्ञबटेन न मे समान्ति सर्वकलारतिमापरिथिन्हा ॥ १॥ Bom.मा... .. म..

·३१४ 5 10 गण्डन्यूहसूत्रम् । प्राणशता बहु नैकसहस्रा ये मम प्रेक्षिषु रागरशेन । नापि च रंज्यति मह्य कुमारा कस्यचिदन्तिकि मानमु लोके ॥२॥ नो च मम प्रतिहन्यति चित्त नाप्यनुनीयति कुत्रचि सत्त्वे । नापि च मे कचि वैरु न दोप' सर्वहितेऽभिरत मम चित्तम् ॥ ३ ॥ यद मि त्वमपि दृष्ट कुमारो रूपबलप्रवरो गुणधारी। तद इन्द्रिय प्रीणित से प्रीत ममो निपुला उपजाता ॥ ४ ॥ शुद्धविरोचनरत्नसुवर्णा केशभिनील सुवल्लित तुभ्यम् ।। सुभुललाट सुनासा एप निवेदयमी तर आत्मा ॥५॥ वरलक्षणधारि सुतेजा काञ्चनपर्वतसनिमरूप.। पुरतो न विराजमि तुम्य श्यामकृता मपिविग्रहतुल्या ॥ ६ ॥ स्खभिनीलमहायतनेत्रा सिंहहन्यो (१) परिपूर्ण सुवक्त्र । न च ते प्रतिहन्यति वाच्य अप्ररुत प्रतिगृहमि मह्यम् ॥ ७॥ वदने तव जिह प्रभूता ताम्रतनू पिपुला रतनामा । परबतसराङ्गसुघोषा तोपयसे जगैदालपमानः ॥ ८॥ वदने सहितास्तव दन्ता शानिमा विमला मुरिभक्ता। 15 20 25 राग्य मनकुमारा २.जगदारपमान.

·5 10 -४३.१५] ४३ गोपा। स्मितु येहि विदर्शयमानः तोषयसे जनता नरवीर ॥९॥ तव लक्षणशोभन काय- त्रिंश दुवैव प्रभासुर शुद्धः । समलंकृतु येहि सुरूपः चक्रधरो भवितासि नरेन्द्रा ॥ १० ॥ अयं खलु तेजोधिपती राजपुत्रः सुचलितरतिप्रभासश्रियं दारिकामेतदवोचत्-कस्य त्वं दारिक, को वा तवारक्षकः ? न मम दारिके कल्पते परपरिगृहीतेषु दारेषु ममता कर्तुम् । तस्यां वेलायामिमा गाथा अभापत- सुदर्शने रूपगुणैरुपेते सुलक्षणे पुण्यविशुद्धकाये। पृच्छामि ते ब्रूहि ममैतमर्थ परिग्रहस्त्वं वरगात्रि कस्य ।। ११॥ माता पिता वा तब कच्चिदस्ति भापि या खामि परिग्रहो था। सत्त्वोऽपि चान्यः खलु येन संज्ञा कृता ममेति त्वयि सौम्यरूपे ॥ १२ ॥ कच्चिन्न हिंसाभिरतं मनस्ते हरस्यदत्तं खलु मा परेषाम् । मा काममिथ्याचरणे रतिस्ते मा या मृषाद्य प्रसृतं मनस्ते ॥ १३ ॥ मा मित्रभेदप्रस्ता मतिस्ते मा मर्मभेदीनि वचांसि पक्षि। मा तेऽपरक्षेषु घनेप्यभिध्या न्यापादचित्तं जनतासु चापि ॥१४॥ मा दृष्टिकान्तारपयि स्थितासि मा कर्मवंशोदुरचेतना वा। मायाविनी शाव्यवशानुगा वा मा वाधसे त्वं विपमेण लोकम् ॥ १५ ॥ मातापिताज्ञातिसुदुरू कचिनियत्वं तव गौरवं या। 15 20 25 30 1 Bom this line.

·5 10 15 गण्डव्यूहसूत्रम्। दरिद्रभूतेषु च संग्रहाय कचित्प्रदातुं प्रसृतं मनस्ते ॥१६॥ प्रेमास्ति कल्याणसुहस्सयो वा धर्मेण काले च वदन्ति ये त्वाम् । कायस्य चित्तस्य च कल्यतां ते कर्मण्यता वा जनयन्ति सम्यक् ।। १७ ॥ बुद्धपु ते गौरवमति कचित् प्रेमापि वा बुद्धसुतेषु तीवम् । कञ्चित्प्रजानासि तमनधर्म यतः प्रसूतिः सुगतात्मजानाम् ॥ १८॥ कच्चित्परे तिष्ठसि धर्मवशे न चाप्यधर्म चरितुं मतिस्ते । अनन्तवर्णे च गुणार्णवे ते कञ्चित्परं प्रेम च गौरवं च ॥ १९ ॥ अनाथभूतेषु जनेषु कचित् मैत्र मनस्तेऽपरिणायकेषु । आपायिक कर्मणि च प्रवृत्ता कच्चिदृशार्ता करुणायसै त्वम् ॥ २० ॥ परेपू सपत्तिमुदीक्ष्य वाया कञ्चित्पर। तुधिमुपैषि च त्वम् । शास्वतन्त्रेषु जनेषु कच्चित् प्रज्ञाबलात्सजनयस्युपेक्षाम् ॥ २१ ॥ अज्ञानसुप्तां जनतामुदीक्ष्य कचिढा प्रार्थयसेऽप्रबोधिग् । कल्पाननन्तान् चरमाण चयाँ कचिन्न ते प्रार्थनयास्ति खेदः ॥ २२ ॥ अप खल्छ सुदर्शना अग्रगणिका सुचलितरतिप्रभासश्रियो दारिकाया माता तेजो- धिपति राजकुमारमेतदयोचत्–मनैपा कुमार दारिका उपपादुका पद्मगर्भसंभूता नाभि- निकान्तपूर्वा गृहात् । तस्यां च वेलायामिमा गाया अभाषत- मां भाषमाणां शुशु राजपुत्र यहारिका ते परिपृच्छतेयम् । वक्ष्येऽनुपूर्या तप दारिकेयं जाता यया सौम्य पिपर्धिता च ॥ २३ ॥ 20 23 ·-४३.३१] 6 10 ४३ गोपा। निशाक्षये यत्र भवान् प्रसूतः तत्रैव जाता मम दारिकेयम् । उपपादुका निर्मलपद्मगर्ने सर्वाङ्गपूर्णा सुविशालनेत्रा ॥ २४ ॥ वसन्तकाले प्रवरे ऋतूनां संभूतसस्योपधिसंप्ररोहे । सालप्रभोद्यानवरे मदीये चिरं मया तत्र विनिर्गताहम् ॥ २५॥ प्रमुक्तशाखाप्रविचित्रकोशे प्रफुल्लवृक्षे घनमेघवर्णे। नानाद्विजोनादितवृक्षपण्डे वने विशोका मुदिता रमामि ॥२६॥ कन्याशतैरष्टभिरन्विताहं विभूषिताभिः सुमनोहराभिः । विचित्ररताम्बरधारिणीभिः गीते च वाये च सुशिक्षिताभिः ॥ २७ ॥ विचित्रगन्धधजपुण्डरीके यापीतटेऽभूवमई निषण्णा । पुष्पाभिकीर्गे धरणीप्रदेशे सुशिक्षितस्त्रीगणसंप्रपूर्णे ॥ २८ ॥ तत्राम्युमध्येऽय सइसपनं प्रादुर्वभूवोचमरतपमम् । पैदण्डं मगिराजपतं विशुद्धजाम्यूनदकर्गिकं च ॥ २९ ॥ सुगन्धरत्तोत्तमकेसरा जम्मुपजोतमशामासम् । आसंलदा संशपिता जनाधा राम्या किमान एप गुर्पः ॥ ३०॥ महारदीवारजनापेमाद प्रपोप्पमानासरिता प्रमाभिः । मुझेडमासो मधुरयर मानः निमियन्याः ॥ १॥ 15 20 ·४३.३२- 5 10 गण्डव्यूहसूत्रम् । वीरतमेतद्धि मनुष्यलोके प्रादुर्वभूवोत्तमशीलशुद्धया । न कर्मणो ह्यस्ति कृतस्य नाशः पूर्वे सुचीर्णस्य विपाक एपः ॥ ३२ ॥ सुनीलकेश्युरपाठनीउनेत्रा ब्रह्मखरा काश्चनशुद्धवर्णा । आमुकमालाभरणा सुवेशा पोद्भवा श्रीरिव निर्मलामा ॥ ३३ ॥ विशुद्धगात्री समभागकाया संपूर्णगात्रा सुविभक्तदेहा। सुवर्णबिम्ब मणिनेव मृष्टं विरोचते सर्वदिशोऽवभात्य ।। ३४ ॥ गोत्रोद्भवश्चन्दनराजगन्धः प्रवाति चास्याभिदिशः स्फरित्वा । रुतं च दिव्यं मधुरं रुवस्या गन्धो मुखाद्वाति यथोत्पलस्य ॥ ३५ ॥ स्मितं यदैपा प्रकरोति चैव दिव्यं तदा तूर्यरवं विरोति । स्त्रीरतमेतत्खलु जातु लोके न प्राकृतानां वशमभ्युपैति ॥ ३६॥ मनुष्यलोके न हि विद्यतेऽसौ भर्ता हि योऽस्यास्त्वदृते परः स्यात् । सल्लक्षणैश्चित्रितचारुरूपः कन्यां प्रतीच्छस यतस्त्वमेताम् ॥ ३७॥ इखा न चेयं हि न चातिदीर्घा स्थूला न चैपा न कृशातिमात्रम् । चापोदरी पीनपयोधरा च तवानुरूपेयमनिन्दिता ॥ ३८ ॥ संख्यालिपिज्ञाननये तथैव मुद्राविधी शास्त्रनयेष्वमिज्ञा । 16 20 -- 25 0 ISशातिगात्र, ·। 10 ४३ गोपा। शिल्पानि यावन्ति च सर्वलोके पारंगतेयं निखिलेषु तेषु ॥ ३९ ॥ इष्यत्रविज्ञान परं विधिज्ञा सत्त्वान युक्तौ सुविनिश्चिता च । आकर्षणे शत्रुमनःप्रसादे सर्वत्र पारं परमं गतेयम् ॥ ४०॥ विशुद्धरत्रोत्तमसर्वगात्र- मुक्तप्रभामण्डलराजितेयम् । खलंकृता पूर्वकृतैः खपुण्यै- स्तवानुरूपा परिचारिकेयम् ॥ ११ ॥ ये व्याधयः केचन जीवलोके तेषां समुत्याननये विधिज्ञा । तेपामशेषप्रशमं च संप- ट्रैपज्यसम्यकप्रविचारणे च ॥ ४२ ॥ जम्बुध्वजे येऽपि च सर्वमन्त्र- निरुक्तिभेदा निखिला जनानाम् । सर्वत्र लोकव्यवहारसंघौ चित्रे गतेयं परमां गतिं च ॥ ४३ ॥ खराङ्गनिर्हारनयाश्च येऽपि तेषां प्रभेदेषु नये प्रविष्टा । गीतानि नृत्यानि च यानि लोके तेष्वप्यशेषेषु परं विधिज्ञा ॥ १४ ॥ सूर्येषु वाद्येषु रतिप्रयोगे हास्ये च लास्ये च गतिं गतेयम् । रक्तवरक्तेषु नरेषभिज्ञा नरानुनीता प्रतिघान्विता वा ॥ ४५ ॥ स्त्रीणां रुतानीह च यानि लोके विशेषतस्तान्यखिलान्यवैति । ये चाप्रमेया वनिताजनस्य दोषा न तेषां निखिलेन सन्ति ॥ १६ ॥ निरीक्षिते चार्धनिरीक्षिते च अङ्गप्रदानेऽङ्गविदर्शने च । 15 20 25 30 चाय.

·[१३.४७- ३२० 5 10 15 गण्डव्यूहसूत्रम्। निष्ठां गता सर्वकलाल चैत्र मनोरयानां परिपूरणी ते ॥ १७॥ अमत्सरा चेयमनीषुका च न कामलोला न * पानगृहा । क्षेमार्जवमार्दवसूरता च अक्रोधना चापरुपा सुविज्ञा ॥ ४८॥ उत्थानशीलाप्रतिकूलवाक्या निसं गुरूणामनुवर्तिनी च । सगौरवा किंकुशलैपिणी च तवानुयोग्या चरितानुवृत्तौ ॥ १९ ॥ जीर्णेषु वृद्धेषु च रोगवत्सु दरिद्रभूतेषु सुदुःखितेषु । चक्षुर्विहीनेष्वपरायणेषु कारुण्यमघं जनयत्यजनम् ॥ ५० ॥ परार्यचिन्ताभिरता सदैपा न चिन्तयत्यात्महितानि चैव । सर्वस्य लोकस्य हितैषिणी च खलंकृता चित्तगुणैरुदारैः ॥ ५१ ॥ नित्याप्रमत्ता स्मृतिसंप्रजन्ये स्थिता निपण्णा शयिता व्रजन्ती। तूष्णी प्रभापत्यपि च स्मृतैर लोकस्य चैवाभिमता सदैया ॥ ५२ ।। समन्ततः पुण्यवती विभाति सदैव च प्रेमकरी जनानाम् । एतामुदीक्षन्न हि तृप्तिमेति लोके न चास्याः कचिदस्ति सक्तिः ॥ ५३ ॥ कल्याणमित्रेषु सगौरवेयं त्वदर्शने नित्यसमुत्सुका च । दीर्घानुदर्शिन्यविदुष्टचेष्टा सुमेरुकल्पस्थिरशुद्धचित्ता ॥ ५४ ।। सदा खपुण्यैः समलंकृतैपा न विद्यतेऽस्याः कचिदप्पमित्रम् । 20 25 SO ·-४३.५७] ४३ गोपा। ३२१ । ज्ञाने न चास्याः सदृशास्ति योषि- देपानुरूपा तव. राजपुत्र ॥ ५५ ॥ अथ खलु तेजोधिपती राजपुत्रो गन्धाकुरशिखरप्रभमेघमुद्यानं प्रविश्य सुचलितरति- प्रभासश्रियो दारिकाया मातुरप्रमणिकायाः सुदर्शनायाः समक्षं सुचलितरतिप्रभासश्रियं दारिकामेतदवोचत्-अहं खल्लु दारिके अनुत्तरां सम्यक्संबोधिमभिसंप्रस्थितः । तेन मया । अपरिमाणाः सर्वज्ञतासंभाराः समुदानयितव्याः । अनन्तमध्यान् कल्पान् बोधिसत्त्वचयाँ चरता सर्वपारमिताः परिशोधयितव्याः। अपरान्तकोटीगतान् कल्पांस्तथागताः पूजयितव्याः । सर्वबुद्धशासनानि संधारयितव्यानि । सर्वबुद्धक्षेत्राणि परिशोधयितव्यानि । सर्वतथागत- वंशा न व्यवच्छेत्तव्याः । सर्वसत्त्ववंशाः परिपाचयितव्याः । सर्वसत्त्वसंसारदुःखानि विनिवर्त- यितव्यानि । अत्यन्तसुखे सत्त्वाः प्रतिष्ठापयितव्याः। सर्वसत्त्वानां ज्ञानचक्षुः परिशोधयितव्यम् | 10 सर्वबुद्धबोधिसत्वसमुदागमे प्रयोक्तव्यम् । सर्ववोधिसत्त्वसमतायां स्थातव्यम् । सर्वबोधि- सत्त्वभूमयो निप्पादयितव्याः । सर्वसत्त्वधातुः परिशोधयितव्यः । सर्वसत्त्वदारियन्यवच्छेदाय सर्ववपरित्यागिना भवितव्यम् । अपरान्तकोटीगतान् कल्पान् दानपारमितायां चरता अन्नपानदानेन सत्त्वाः संतर्पयितव्याः । सर्वोपकरणवस्तुपरित्यागेन सर्वयाचनकसंघः संतर्प- यितव्यः । तेन मया सर्ववपरित्यागितायां प्रतिपद्यमानेन नास्ति तदाध्यात्मिकं वाह्यं वा 15 वस्तु यन्न परित्यक्तव्यम् । तेन मया पुत्रदुहितमार्या दातव्याः । चक्षुःशिरोहस्तपादसाङ्ग- प्रत्यङ्गानि परित्यक्तव्यानि । सा त्वं मम तदा परेपु प्रतिपद्यगाना दानान्तरायं करिष्यसि । प्रियेषु पुत्रेषु परित्यज्यमानेष्वनात्तमना भविष्यसि । बहु कायिकचैतसिकं दुःखं प्रत्यनु- भविष्यसि । मम सर्ववपरित्यागचित्ते प्रत्युपस्थिते मात्सर्यचित्तमुत्पादयिष्यसि । ममाङ्ग- प्रत्यङ्गानि छित्त्वा याचनकेभ्यः परित्यज्यमानस्य दुःखिता दुर्मनखिनी भविष्यसि । 20 भविष्यति च स कालो यदहं त्वां परित्यज्य तयागतशासने प्रव्रजिष्यामि । सा त्वं तस्मिन् समयेऽनात्तमना भविष्यसि ।। अय खलु तेजोधिपती राजपुत्रः तस्यां वेलायां सुचलितरतिप्रभासश्रियं दारिका गायाभिरध्यभापत- संबोधिसंमारमहासमुद्रा मयाप्रमेयाः परिपूरणीयाः। यतः कृपां सर्वजगत्सु कृत्वा संप्रस्थितोऽहं सुचिराय वोधौ ॥५६ ।। कल्यार्णवैः सम्यगनन्तमध्यैः व्योमाप्रमाणैः प्रणिधिर्विशोग्यः । प्रस्थानभूमेश्व तथागतानां कल्पाननन्तान् परिकर्म कार्यम् ।। ५७ ॥ . 25 Sपरिपालयितम्या: गड.४१ ·३२२ 10 15 गण्डव्यूहसूत्रम् । व्यवस्थितानां च मया जिनानां संशिक्षिता पारमितापथेषु । विशोधनीयो वरबोधिमार्गो निरुत्तरज्ञानमहानयेन || ५८ ॥ क्षेत्राणि सर्वाण्यपि सर्वदिक्षु क्लिष्टानि शोच्यानि मयाखिलानि । सर्वाक्षणा दुर्गतयश्च सर्वा व्यानर्तनीयाः खलु सर्वलोके ॥ ५९॥ सर्वे च सत्त्वा निखिला विशोध्याः क्लेशावृता मोहतमोन्धभूताः। प्रपाचयित्वा विविधैरुपायैः सर्वज्ञतामार्गनये निवेश्याः ॥ ६ ॥ भूमीरसङ्गाश्च मया विशोध्या करपार्णवाश्चैव जिनाः प्रपूज्याः । मैत्री च सजन्य जगत्यशेपे देयानि दानान्यखिलानि लोके ।। ६१ ॥ समागतान् याचनकानुदीक्ष्य सर्वप्रदानाभिरतस्य नित्यम् । मा लीनदीना कृपणा तदानीं भूया मम स्व विसभागचित्ता ॥ ६२ ।। शिरोर्थिनो मेऽर्थमुदीक्ष्य धीमान् चर्यामुदारा च रतस्तदानीम् । भविष्यसि त्व भृशदु खतप्ता श्रुत्वैवमर्थं स्थिततामुपैहि ।। ६३ ॥ त्वं दौमनस्य मम हस्तपाद- च्छेदान् प्रदास्याम्यपि याचकानाम् । कटूनि वक्ष्यस्यवलार्तरूपा श्रुत्वैतमर्थ परिचिन्तयख ॥ ६४ ॥ प्रियाणि वस्तुनि तथैव पुत्रान् दारमामि च कामहर्षिनः सन्। श्रुत्वैतमयं यदि ते न सादः स तथैवास्तु यथा तोष्टम् ॥ ६५ ॥ Sभूयो. 20 25 ·10 -४३.७१] ४३ गोपा। ३२३ एवमुक्त सुचलितरतिप्रभासश्रीर्दारिका तेजोधिपति राजपुत्रमेतदवोचत्-तयों भवतु कुमार यया वदसि । अहं ते यथाकामं करणीया यथेच्छापरिभोग्या येनकामंगमा सर्वत्रा- त्यन्तानुगामिनी नित्यानुनद्धा सर्वकार्योत्सुका आशयानुकूलोपचारा सम्यक्पराक्रमा अवि- पम्प्रतिपतिप्रयोगोपचारा भविष्यामि ॥ अथ खल सुचलितरतिप्रभासश्रीर्दारिका तेजोधिपति राजपुत्रं गायाभिरध्यभापत-5 कायो हि यन्मे नरकाग्निनायं संताप्यमानो विलयं प्रयायात् । जन्मार्णवानप्यहमुत्सहामि चर्यासभागा परिचारिका ते ॥ ६६ ॥ जातिष्यनन्ताखपि जातजात- विद्येत कायो यदि मेऽतिमात्रम् । तदुत्सद्देऽहं स्थिरधीरचित्ता भर्ता भव वं मम साधुरूप ॥ ६७ ॥ कल्पाननन्तानपि चकवालाः कैचिच्छिरो मे परिचूर्णयेयुः। आक्लान्तचित्तापि तदुत्सहेऽहं खामी भव त्वं मम साध्वचिन्त्य ॥ ६८॥ जात्यन्तराण्यप्यमितानि च त्वं छित्त्वाङ्गमात्मानि परस्य देहि । चेतोवशित्वं मयि संनिवेश्य दृढं प्रैतिष्ठापय मां स्वधर्मे ॥ ६९ ॥ अत्यन्तमेव प्रतिपादयामि कायं तमं नरदेवपुत्र । चयां चरन् कल्पमहासमुद्रान् प्रयच्छ मामर्थिजनाय दृष्टाम् ॥ ७० ॥ संप्रस्थितस्त्वं प्रवरामबोधौ सलेषु संजन्य कृपामनन्ताम् । अशेपसत्त्वार्णवसंग्रहाय गृहीप्य मामप्यनुकम्पयातः ॥ ७१॥ न भोगहेतोर्न धनस्य हेतो- कामचरितिसंभार्यम् । 15 20 25 50 Sअप. धिस्पिरा, ३S प्रतिधारयामास धर्म.

·10 રૂર गण्डन्यूहसतम्। [४३७२- इच्छाम्यह स्वामिनमप्रसन सभागचर्याचरणाय तु त्वाम् ॥ ७२ ॥ शुद्धाभिनीलेक्षण मैत्रचित्ता ययेक्षसे व खलु सर्वलोके। आरक्तचित्त करुणायमानो नि सराय व भविता मुनीन्द्र ॥ ७३ ॥ यया रमाप्रक्रमतो मही ते रनोज्वला तिष्ठति निर्मलेयम् । सल्लक्षणालकृत चक्रवती नि सशय व मनिता नृलोके ।। ७४ ॥ समान्तरेअश्यमह रजन्या सुधर्ममेघप्रभवोधिमण्डे । दुमेद्रमूले सुगत निषण्ण पुरस्कृत बुद्धसुतैरनेकै ॥ ७५ ॥ त सूर्यगात्रप्रपर जिनेन्द्र जाम्बूनदोत्तप्तमहाद्रिकल्पम् । स्वप्मान्तरे मयरोस मेऽद्य पाणिं प्रवुद्धा मुदिता ततोऽहम् ॥ ७६ रतिप्रभा नाम पिशुद्धराया पुराणसाहितदेवता में। आरोचयत्सेप तयागतोऽस्मिन् सवोधिमण्ड रित्तरयुदारे ।। ७७ ॥ अभूपुरा मे खल्ल चेतनैव मीक्षय तेजोधिपति कुमारम् । आरोचित देवतया कुमार त्व द्रक्ष्यसीत्यद्य निशातरे मे ॥ ७८ ॥ समान्तरे मे सुगतोऽध दृष्ट व चैच दृष्ट परिशुद्धसत्त । साधं त्वयापाप्तमनोरथाह त पूजपिप्यामि मुनीद्रमय ॥ ७९ ॥ अथ खल तेजोधिपती राजपुत्र सूर्यगावप्रवरस्य तथागतस्य नामधेय शुवा बुद्धदर्शनासाशप्रतिधो महाप्रीतिप्रसादयंगसजात सुचन्तिरतिप्रभासश्रिय दारिका 15 20 25 30 ·10 ४३ गोपा। ३२५ पञ्चभिर्मणिरत्नशतैरभ्यवकीर्य श्रीगर्भप्रभासं नाम चूडामणिरतमस्याः प्रादात् । अग्निवर्णेन चैनां महामणिरत्नचित्रेण वस्त्ररत्नेनाच्छादयामास । सैवं सत्कृता न दृष्यति नोप्लुवति न चरति वा प्रमादं वागमत् अन्यत्र कृताञ्जलिपुटा अनिमिपनयना तेजोधिपतेः कुमारस्य वदनं प्रेक्षमाणा स्थिताभूत् ॥ अय खलु सुदर्शना अग्रगणिका तेजोधिपति राजकुमारं गायाभिरध्यभाषत- दद्यामिमां ते खल्लु दारिकां ह- मित्येवमासीन्मम दीर्घरात्रम् । सेयं प्रदत्ता तव चाररूपा खलंकृता पुण्यगुणैरुपेता ॥ ८० ॥ मनुष्यलोके सदृशी न कन्या संविद्यतेऽस्याः कचिदुत्तमा या । शीलेन बुद्ध्याथ गुणैस्तथान्यैः स्त्रीणां वरेयं खलु सर्वलोके ॥ ८१ ॥ पद्मोद्भवेयं न हि जातिवादः संदूपणामर्हति निर्मलत्वात् । अशेपदोपानुपलिप्तचित्ता चर्यासभागा तब संबभूव ॥ ८२ ॥ सर्वोत्तमस्पर्शसुखाबहानि गात्राणि चास्याः परमं मृदूनि । व्याच्यातुराः संस्परिशेन येपा- मरोगतां तत्क्षणमेव यान्ति ॥ ८३ ॥ योऽस्याः शुभो वाति हि गात्रगन्धो वरांस्तदन्यानभिभूय गन्धान् । तं गन्धमाघ्राय विशुद्धशील- प्रतिष्टिता सर्वनरा भवन्ति ।। ८४ ॥ अस्या हि कायः कनकप्रकाशो विरोचते निर्मलपमगर्भः। बुद्धा यमुदीक्ष्य हि मैत्रचित्ता भवन्ति सर्ने निखिलेन सत्याः ॥ ८५॥ निग्धं पचोऽस्या मधुरं मनोज्ञ कान्तं जनानां अषणाभिरामम् । 15 20 25 S यस्याः. २ च नानाभरणाभिरामम्.

·5 10 गण्डव्यूहसूनम् । [४३.८६- श्रुत्वैव यद्दोपतमोनिघाति कर्माशुभ नाभिलपन्ति कर्तुम् ।। ८६ ।। शुद्धाशया निर्मलमानसेय सर्वत्र शाट्य न हि विद्यतेऽस्या । यद्भापते चेतसि तत्तथैव यतो जगत्तोपयति स्वरेण ॥ ८७ ।। न मायया मोहयते च सजान् पिलोभयत्येव च नार्यहेतो । ललावती सवृतमानसेय सगोरवा वृद्धनवेषु नित्यम् ॥ ८८ ।। न जातिगोत्रेण न रूपमत्ता तथैव नेय परिवारमत्ता। मदेन मानेन च प्रियुक्ता नम्रा जिनेषु प्रणता सदैव ॥ ८९ ॥ अथ खल तेजोधिपती राजपुत्र सपरिवारया सुचलितरतिप्रभासश्रिया दारिकया विंशत्या कन्यासहनै परिवारेण च साधं ततो गन्धाकुरशिखरप्रभमेघादुद्यानानिष्क्रम्य येन धर्मोद्गतप्रभासो बोधिमण्डो येन च गगनान् सूर्यगात्रप्रवर तथागत , तेनोपसकान्तोऽभूत् भगवत सूर्यगात्रप्रवरस्य तथागतस्य दर्शनाय बन्दनाय पूजनाय पर्युपासनाय । स यावद्यानस्य भूमिस्तापद्यानेन गत्वा यानादवतीर्य पद्यामेव भगवत सूर्यगात्रप्रवरस्य तथागतस्यान्तिकमुप 20 समामन् अद्राक्षीत्तेजोधिपती राजपुत्रो भगवन्त सूर्यगात्रप्रवर तथागतमहन्त सम्यक्सबुद्ध दूरत एव प्रासादिक दर्शनीय शान्तेन्द्रिय शान्तमानस गुप्तन्द्रिय नागमिव सुदान्त हृदमिषाच्छ अनापिल विप्रसन्नम् । दृष्ट्वा चास्य चित्तमभिप्रसन्नम् । प्रसन्नचित्तो बुद्धदर्शनमहाप्रीति- प्रसादवेगान् सार्धयामास । महाप्रीतिगप्रसादप्रामोद्यपरिस्पुटेन चित्तेन त भगवन्तमनेक- शतसहस्रकृत्व प्रदक्षिणीकृत्य तस्य भगात पादौ शिरसाभिनन्द्य साध सुचलितरति 28 प्रभासश्रीदारिकाप्रमुखेन सपरिवारेण पञ्चभिर्महामणिरत्नपद्मशतसही. त भगवन्तमभि- च्छादयामास । पञ्च च बिहारशतानि सर्वगन्धमणिरतमयानि सर्वमणिरत्नराजविचित्राणि कारयामास । एफैक च विहार पञ्चभिर्महामगिरत्नराजशतसहसै प्रतिमण्डयामास ॥ अय खल कुपुत्र स भगवान् सूर्यगानप्रवरस्तथागत तेजोधिपते राजकुमारस्य 30 अध्याशय विदित्या समन्तनेत्रद्वारप्रदीप नाम सूत्रान्त सप्रकाशयामास । स त ध्रुत्वा सर्वधर्मनयेषु दश समाधिमुखसमुद्रान् प्रत्यलभत । यदुत-सर्वतयागतप्रणिधानसागर- समगारमास नाम समाधिमुस प्रत्याभत । व्यवासभासगर्भ च नाम समाधिमुग्व 15 तस्य भगत ·-४३८९] ४३ गोपा। प्रत्यलभत । सर्ववुद्धमण्डलाभिमुखनिर्याण च नाम समाधिमुख प्रत्सलभत । सर्वसत्त्वप्रपरा वभासप्रवेश च नाम समाधिमुख प्रत्यलभत । सर्वलोफसमुदयज्ञानात्रभासप्रतिपन्न च नाम समाधिमुख प्रत्यल्भत । सर्वसत्त्वेन्द्रियसमुद्रारभामप्रदीप च नाम समाविमुख प्रत्यठभत । सर्वजगत्परित्राणज्ञानमेघ च नाम समाधिमुख प्रत्सलभत । सर्वसत्तजगत्परि- पाकग्नियाभिमुखप्रदीप च नाम समाधिमुख प्रत्यल्भत । सर्वतयागतधर्मचक्रनिर्घोष- 5 विज्ञपन च नाम समाधिमुख प्रत्यलभत । समन्तभद्रचर्यामण्डलपरिशुद्धिप्रणिपिमेघ च नाम समाधिमुख प्रत्सलभत । इमानि दश समाधिमुखानि प्रमुख कृत्वा सर्वधर्मनयेषु दशसमाधिमुखसमुद्रान् प्रत्यलभत । सुचलितरतिप्रभासश्रीश्च दारिका दुर्योधनज्ञानसागरगर्भ च नाम चित्तनिध्यप्तिं प्रत्यलभत, अप्रैवर्तिका चाभूदनुत्तराया सम्यक्सबोधौ ।। अय खलु तेजोधिपती राजपुत्र भगवत सूर्यगात्रप्रपरस्य तथागतस्य पादो शिर-10 साभिर द्य त भगवन्तमनेकतसहस्रकृत्व प्रदक्षिणीकृत्य सुचरितरतिप्रभासश्रिया दारिकया सर्वपरितारेण च साधं तस्य भगवतोऽन्तिकात्प्राक्रामत् । स यन द्रुममेरुश्री राजधानी, येन च पिता राजा वनपतिस्तेनोपजगाम । उपेत्य पितुर्धनपते राज्ञ पादौ शिरसाभिनन्य एतमर्यमारोचयामास-यत्खलु देव जानीया -सूर्यगात्रप्रवरो नाम तयागतोऽर्हन् सम्यक्सयुद्धो लोफ उदपादि विद्याचरणसपन्न सुगतो लोकनिदनुत्तर पुस्पदम्यसारथि शास्ता देवमनु 15 प्याणा बुद्धो भगवान् । इहैव तर निजिते धर्ममेघोद्गतप्रभासे वोधिमण्डे विहरत्यचिराभि- सयुद्ध । अय खलु राजा धनपतिस्तेजोधिपतिं कुमारमेतदवोचत्-वेन ते कुमार अयमर्य आरोचितो देवेन वा मनुष्येण वा । स प्राह-सुचरितरतिप्रभासश्रिया दारिकयेति ।। अथ खलु राजा धनपतिर्बुद्धोपादश्रवणेन महानिधानप्रति रामसज्ञी सुदुभनुद्ध- रत्नपरिलाभसही तथागतदर्शने सर्वदुर्गतिप्रपातभयचिनियर्तनसज्ञी सर्वकेशव्याधिप्रशमनमहा 20 वैद्यराजप्रतिलाभसज्ञी सर्वससारदु खपरिमोचकसज्ञी अत्यन्तयोगक्षेमप्रतिष्ठापकसज्ञी पितिमिर- ज्ञानालोकदर्शकसज्ञी अविद्यान्धकारनियसनमहोत्साप्रादुर्भावसजी अनायकस्य लोकस्य धर्मनयविनायकप्रतिलाभसज्ञी अपरिणायकम्य सर्पज्ञतायानपरिणायफसमुपादसज्ञी महा प्रीतिप्रसादप्रामोद्यप्रतिलब्धो बुद्धोपाद श्रुत्वा क्षत्रियब्राह्मणनैगमननपदामात्यपुरोहितकुमार कोहरानानो दोनारिकपार्पद्याश्च सनिपात्य वुद्धोपादानन्दशब्दादिनस्ते नोधिपते कुमारस्य 25 तद्राज्य धर्माच्छाद प्रादात् । स त कुमार राज्येऽभिषिच्य साधं दशमि प्राणिसहसयन भगवान् सूर्यगात्रप्रपरस्तथागतस्तेनोपनगाम । उपेत्य तस्य भगवत पादौ शिरसाभिनन्य त भगवन्तमनेकशतसहस्रकृत्व प्रदक्षिणीकृत्य तस्य भगवत पुरलान्यपीदत् साधं सकेन परिवारेण ॥ अय सल कु-पुत्र स भग्वान् सूर्यगावप्रपरलथागतो धनपति राजान सारच ॥ पर्पन्भण्डामागेय तस्या वेगयामाकोशा जगचित्तप्रदीप नाम रमि प्रामुञ्चत् । सा दशमु दिक्षु लोकपादनयभास्य सर्पगेकेद्रानभिनुन परिसस्थाप्य अचिन्त्यानि बुद्ध- ·. 10 ३२८ गण्डव्यूहसूत्रम्। [४३.८९- विकुर्वितानि संदर्य बुद्धवैनयिकानां सत्त्वानामाशयान् विशोध्य तस्यां वेलायामचिन्त्येन बुद्धाधिपतेयेन सर्वलोकाभ्युद्गतेन बुद्धकायेन सर्वखराङ्गसागरसंप्रयुक्तेन बुद्धघोषेण सर्वधर्म वितिमिरार्थप्रदीपं नाम धारणीमुखं संप्रकाशयामास युद्धक्षेत्रपरमाणुरजःसमधारणीमुख- परिवारम् । अथ राज्ञो धनपतेस्तद्धारणीमुखं श्रुत्वा सर्वधर्मेपु महान् धर्मावभासः प्रादुरभूत् । 5 तस्यां च पर्पदि जम्बुद्वीपपरमाणुरजःसमानां बोधिसत्वानां सर्वधर्मवितिमिरार्थप्रदीपाया धारण्याः प्रतिलम्भोऽभूत् । पष्टेश्च प्राणिनियुतानामनुपादाय आस्रवेभ्यश्चित्तानि विमुक्तानि । दशानां च प्राणिसहनाणां विरजो विगतमलं धर्मेषु धर्मचक्षुर्विशुद्धम् । अपरिमाणाना- मनुत्पन्नपूर्वमनुत्तरायां सम्यक्संबोधौ चित्तमुत्पन्नम् । दशसु दिक्षु अचिन्त्यबुद्धविकुर्वित- संदर्शनेनानन्तमध्यः सत्त्वधातुर्विनयमगमात् त्रिभिर्यानैः ॥ राज्ञश्च धनपतेर्महाधर्मावभासप्रतिलब्धस्य एतदभवत्-न शक्यमगारमध्यावसता इमा एवंरूपा धर्मा अधिमोक्तुम् , एवंरूपं च ज्ञानं निष्पादयितुम् । यन्वहं भगवतोऽन्तिके प्रवाजयेयम् । अथ खल राजा धनपतिस्तं भगवन्तमेतदवोचत्-लभेयाहं भगवतोऽन्तिके प्रवग्यामुपसंपदं भिक्षुभावम् । आह-यस्यैदानी महाराज कालं मन्यसे ।। अथ खलु राजा धनपतिः सूर्यगात्रप्रवरस्य तथागतस्यान्तिके प्रावजत् साधं दशभिः 15 प्राणिसहस्रैः । तेन अचिरेण प्रबजितेन सर्वधर्मवितिमिरार्थप्रदीपं धारणीमुखं सपरिवार निष्पादितं भाविनम् , तावन्त्येव च समाधिमुखानि प्रतिलब्धानि । दश च बोधिसत्त्वा- भिज्ञाः प्रतिलब्धाः । अनन्तमभ्यं च प्रतिसंविनयसागरामवतीर्णः । असङ्गगोचरा च नाम कायपरिशुद्धिः दशदिक्तथागतोपसंक्रमणेषु प्रतिलब्धा । स तस्य भगवतो धर्मचक्र प्रतीप्छितवान् संधारितवान् , कथापुरुषत्वं च कारयामास । महाधर्मभाणकत्वं च अकरोत् । 20 शासनपरिग्रहं चाकार्षीत् । अभिज्ञाप्रतिलाभत्रलेन च सर्वावती लोकधातुं स्फरिवा यथाशयानां सत्त्वानां कार्य संदर्य एतं बुद्धोत्पादं प्रभावयन् तां सर्वतथागतसमुदयधर्मता- मभिद्योतयन् ता पूर्वयोगसंपदं संप्रकाशयन् तं बुद्धविकुर्वितप्रभावं संवर्णयमानः शासन- परिग्रहमकापात् ।। तेजोधिपतिना च राजपुत्रेण तत्रैव दिवसे पूर्णायां पूर्णमास्यां सप्त रतानि प्रति. 28 लब्धानि । तस्योपरिप्रासादतलगतस्य स्त्रीगणपरिवृतस्य पुरस्तादप्रतिहतवेगं नाम शतसहप्तारं सर्वरजसमलंकृतं दिव्यं जाम्बूनदसुवर्णमयं समन्तप्रभ सर्वाकारवरोपेतं महाचक्ररनं प्रादु- रभूत् । वज्ररत्नगिरितेजश्च नाम महाहस्तिरनं प्रादुरभूत् । नीलगिर्यनिलवेगं च नाम अश्वरतं प्रादुरभवत् । आदित्यगर्भप्रभमेघराजं च नाम महामणिरत्नं प्रादुरभवत् । सा च सुचलितरतिप्रभासश्री दारिका स्त्रीरत्नं प्रादुरभवत् । प्रभूतधनस्कन्धं च नाम गृहपतिरसं 30 प्रादुरभवत् । विमलनेत्रं च नाम परिणायकग्नं सप्तमं प्रादुरभवत् । स सप्तरतसमन्यागतो राजाभवच्चक्रवर्ती चतुर्दीपेश्वरो धार्मिको धर्मराजो विनितावी जनपदस्थामवीर्यप्रातः । पूर्ण खल्ल पुनरस्य सहस्रं पुत्राणामभूराणां वीराणां वराङ्गरूपिणां परसैन्यप्रमर्दकानाम् ।

·-४३८९] ४३ गोपा। ३२९ इमा महापृथिवी ससागरगिरिपर्यन्तामखिलामकण्टकामनीतिकामनुपद्रवामृद्धा स्फीता क्षेमा सुभिक्षा रमणीयामाकीर्णबहुजनमनुष्या धर्मेणाभिनिर्जित्य अध्यारसति स्म ॥ स तस्मिन् जम्बुद्वीपे चतुरशीतिराजधानीसहस्रेषु एकैकस्या राजधान्या पञ्च बिहारशतानि कारयामास सकारखरोपेतानि सर्वोपभोगपरिभोगोपचारसपनानि सर्वोद्यान- प्रासादचश्मनिर्याणसुखपरिभोग्यवनराजीविभूषितानि । एकेकस्मिंश्च निहारे तथागतचैत्य 5 कारयामास विपुलोद्विद्धमत्यन्तरानेकाकाररत्नव्यूह सर्वमणिरत्नराजविचित्रम् । सासु च तासु राजधानीपु त भगान्त सूर्यगात्रप्रवर तथागत सपरिवारमुपनिमन्त्रयामास नगरप्रवेशाय । सर्वासु राजधानी त तथागत सर्वाकारया अचिन्त्यया तयागतपूजया पूजयन् प्रवेशयामास । स वुद्धनगरप्रवेशप्रातिहार्यविबुर्वितेन अप्रमाणाना सत्वाना कुशलमूलानि सजनयामास । तत्राप्रसन्नचित्ता सत्ला प्रसाद प्रत्यलभन्त । प्रसन्नचित्ता सत्त्वा बुद्धदर्शनप्रीतिवेगान् 10 विवर्धयामासु । प्रीतिवेगविवर्धिता सत्ता बोच्याशयविशुद्धिं प्रत्सलभन्त । बोध्याशय विशुद्धा सत्वा महाकरुणाचेतनामुत्पादयामासु । सत्त्वहितप्रतिपन्ना सत्त्वा सर्वयुद्धधर्म- पर्येष्टयभियुक्ता अभूवन् । वुद्धधर्मनयविधिज्ञा सत्त्वा सर्वधर्मखभावनिध्यप्तये चित्तमभि- निर्णामयामासु । धर्मसमतावतीर्णा सत्ला त्र्यध्वसमतावताराय चित्तमभिनिर्णामयामासु । त्र्यध्वज्ञानाभासप्रतिरब्धा सत्त्ना सर्वनुद्धपरपराविज्ञप्तये ज्ञानालोकमनकामन्ति स्म (15 विचित्रतथागतविज्ञत्याकान्ता सत्त्वा सर्वजगसग्रहाय चित्तमभिनिर्णामयागासु । सर्वजग- त्सग्रहप्रयुक्ता सत्त्वा बोधिसत्त्वमार्गविशुद्धये प्रणिधानमुपादयामासु । मार्गसमतावतीणी सत्वा सर्वतयागतर्मचमाभिनिर्हाराय ज्ञानालोकमु पादयामासु । धर्मसागरविनयाभिमुखा सत्या सर्वक्षेत्रजालखकायस्फरणतायै चित्तमभिनिर्णामयामासु । क्षेत्रसमतावतीर्णा सत्त्वा सर्वसत्त्वेद्रियसमुद्रपरिज्ञायै प्रणिधानमझाई । सर्वजगदिन्द्रियययाधिमुक्तिविचारप्रयुक्का 20 सत्वा सर्वज्ञताधिगमाय अध्याशय पिशोधयामासु । इत्येवरूपाणा सत्वानामिमामेररूपार्य सिद्धि सप्रवेश्य तेजोधिपती राजा सासु राजधानी त सूर्यगासप्रवर तयागत प्रवेशयामास अचिन्त्येन बुद्धपिपुर्वितप्रातिहार्यसदर्शनेन तेपा सत्त्वाना परिपाकग्नियाय ।। तल्कि मन्यसे कुलपुत्र-अन्य स तेन कालेन तेन समयेन तेजोधिपति म राज- पुरोऽभूत् । न खलु पुनस्त्वयैव द्रष्टव्यम् । अय स भगवान् शाक्यमुनिस्तथागतस्तेन 25 कालेन तेन समयेन तेजोधिपति म राजपुत्रोऽभूत् , येन तच्चवर्तिरान्य प्रतिलब्धम्, स च सूर्यगात्रप्रवरो नाम तथागत आरागित । तन्किं मन्यसे कुसुन-अन्य स तेन कारेन तेन समयेन धनपति म राना अभूत् तेनोरिपते कुमारस्य पिता न खत्लेय द्रष्टव्यम् । रत्नकुमुमप्रमो नाम तथागततेन कान तेन समयेन धनपनि म राजा अभूत् , य एतहि पूर्वस्यां दिशि लोकपाती सागरपरमाणुरज समाना लोधानुनमुद्रागा 30 परेण धर्मधातुगगनप्रतिभासमेघनानि रोकथानुसनदे प्रयषप्रतिमासमगिराजसमलमयमै रोकथानुशे युद्धप्रमानदार श्रीप्रदीपाया रोकपाती मुचद्रकापप्रतिमासपजे बोधिमण्डे F ·३३० गण्डव्यूहसूत्रम् । [४३.८२- अनुत्तरा सम्पक्संबोधिमभिसंयुद्धोऽनभिठाप्ययुद्धक्षेत्रपरमाणुरजःसगयोधिसत्त्वपरिवृतो धर्म देशयति । तेन च भगवता रत्नकुसुमप्रभेण तथागतेन पूर्व वोधिसत्त्वचयां चरता सर्वधर्म- धातुगगनप्रतिभासमेघो लोकधातुसमुद्रः परिशोधितः । यावन्तश्च तस्मिन् लोकधातुसमुद्रे तथागता उत्पन्नाश्च उत्पद्यन्ते च उत्पत्स्यन्ते च, ते सर्वे च भगवता रत्नकुसुमप्रभेण । तथागतेन पूर्वबोधिसत्त्वचर्याश्चरता अनुत्तरायां सम्यक्संबोधौ परिपाचिताः ॥ तल्कि मन्यसे कुलपुत्र-अन्या सा तेन कालेन तेन समयेन पद्मश्रीगर्भसंभवा नाम राजभार्या अभूत् तेजोधिपतेः कुमारस्य माता चतुरशीतित्रीसहस्राणां प्रमुखानाम् ? न खल्वेवं द्रष्टव्यम् । एपा सा कुलपुत्र मायादेवी भगवतो माता बोधिसत्त्वजननी समन्ताव- भासानावरणविमोक्षप्रतिष्टिता असंख्येयसर्वतयागतसमुद्रागमप्रत्यक्षा सर्वबोधिसत्त्वजन्मसं- 10 दर्शनविधिज्ञा तेन कालेन तेन समयेन पद्मश्रीगर्भसंभवा नाम राज्ञो धनतेरप्रमहिष्यभूत् । तल्कि मन्यसे कुलपुत्र-अन्या सा तेन कालेन तेन समयेन सुदर्शना नाम अग्रगणिका अभूत् ? न खल्वेवं द्रष्टव्यम् । एपा सा सुनेत्रा नाम दण्डपाणेः शाक्यस्य भार्या मम माता तेन कालेन तेन समयेन सुदर्शना नाम अग्रगणिकाभूत् । तल्कि मन्यसे कुलपुत्र- अन्या सा तेन कालेन तेन समयेन मुचलितरतिप्रभासश्री म गणिकादारिकाभूत् ? 15 न खल्वे द्रष्टव्यम् । अहं सा तेन कालेन तेन समयेन सुचलितरतिप्रभासश्री- गणिकादारिका अभूत् । तल्कि मन्यसे कुलपुत्र--अन्यः स तेन कालेन तेन समयेन तेजोधिपते राज्ञः परिवारोऽभूत् ! न खल्वेवं द्रष्टव्यम् । इमे ते बोधिसत्त्वाः सर्वे समन्त- भद्रबोधिसत्त्वचर्याप्रणिधानपरिपूर्या भगवता प्रतिष्ठापिता अस्मिन्नेव पर्पन्मण्डले संनिषण्णा- सर्वलोकधातुप्रतिगासप्राशन कायेन सर्वबोधिसत्त्वसमाधिविहारासंभिन्नेन चित्तेन सर्वतथागतः 20 संमुखभाववदनविज्ञतेन चक्षुषा सर्वतथागतगगनखराङ्गमेघचक्रनिगर्जितनिर्घोपविज्ञप्तेन श्रोत्रेण सर्वधर्मविहारवशवर्तिना आश्वासप्रश्वासेन सर्वयुद्धक्षेत्रानुचलितेन निर्घोषेण सर्व- तथागतपर्पन्मण्डलोपसंक्रमणाप्रतिप्रसन्धेन बोधिसत्त्वकायेन बोधिसत्त्वयथाशयाभिमुखेन परिपाकविनयानुकूलेन आत्मभावाभिनिहर्हारेण अशेपसर्वदिग्जालप्रसृतेन नानागतसर्वकल्पा- व्यवच्छिन्नेन समन्तभद्रबोधिसत्वचर्चाप्रणिधानपरिपूरिसमुदागमेन समन्यागता मगवतः पर्ष- 25 मण्डले संनिपण्णाः । स खलु कुलपुत्र सूर्यगात्रप्रवरस्तथागतस्तेजोधिपतिना चक्रवर्तिना च मया च यावजीवमुपस्थितोऽभूत् चीवरपिण्डपातशयनासनग्लानप्रत्ययभैपज्यपरिष्कारैः ॥ तस्य खलु पुनः कुलपुत्र सूर्यगात्रप्रवरस्य तयागतस्य परिनिर्वृतस्यानन्तरं तस्यामेव लोकधातौ प्रसनगात्रो नाम तथागतो लोक उपादि । सोऽप्यस्माभिरारागितः सत्कृतो गुरुकृतो मानितः पूजितः । तस्यानन्तरं सर्वगात्रज्ञानप्रतिमासचन्द्रो नाम तथागतो लोक 30 उदपादि । सोऽप्यस्माभिर्देवेन्द्रभूतैरारागितः । तस्यानन्तरं जाम्बूनदतेजोराजो नाम तथागत आरागितः । तस्यानन्तरं लक्षणभूषितगात्रो नाम तथागत आरागितः । तस्यानन्तरं विचित्र- रस्मिन्चलनचन्द्रो नाम तथागत आरागितः । तस्यानन्तरं सुविलोकितज्ञानकेतुर्नाम तथागत ·-४३.८९] ४३ गोपा। ३३१ आरागितः । तस्यानन्तरं विपुलमहाज्ञानरश्मिराजो नाम तथागत आरागितः। तस्यानन्तरं नारायणवज्रवीर्यो नाम तथागत आरागितः । तस्यानन्तरमपराजितज्ञानस्थामो नाम तथागत आरागितः। तस्यानन्तरं समन्तविलोकितज्ञानो नाम तयागत आरागितः। तस्यानन्तरं विमल- श्रीमेघो नाम तथागत आरागितः। तस्यानन्तरं सिंहविजृम्भितप्रभो नाम तथागत आरागितः । तस्यानन्तरं ज्ञानंरश्मिज्वलनचूडो नाम तथागत आरागितः । तस्यानन्तरं गुणरस्मिथ्वजो 5 नाम तथागत आरागितः । तस्यानन्तरं ज्ञानभास्करतेजो नाम तथागत आरागितः । तस्यानन्तरं रत्नपद्मप्रफुल्लितगात्रो नाम तथागत आरागितः । तस्यानन्तरं पुण्यप्रदीपध्वजो नाम तथागत आरागितः । तस्यानन्तरं ज्ञानरश्मिमेघप्रभो नाम तथागत आरागितः । तस्यानन्तरं समन्तवैरोचनचन्द्रो नाम तथागत आरागितः । तस्यानन्तरं आभरणच्छत्र- निर्घोषो नाम तथागत आरागितः । तस्यानन्तरं समन्तज्ञानालोकविक्रमसिंहो नाम तथागत 10 आरागितः । तस्यानन्तरं धर्मधातुविषयमतिचन्द्रो नाम तथागत आरागितः । तस्यानन्तरं सत्त्वगगनचित्तप्रतिभासविम्बो नाम तथागत आरागितः । तस्यानन्तरं प्रशमगन्धसुनामो नाम तथागत आरागितः । तस्यानन्तरं समन्तानुरवितशान्तनिर्घोपो नाम तथागत आरागितः । तस्यानन्तरं सुदृढज्ञानरदिमजालविम्बस्कन्धो नाम तथागत आरागितः । तस्यानन्तरं अमृतपर्वतप्रभातेजो नाम तथागत आरागितः । तस्यानन्तरं धर्मसागर-18 निगर्जितघोपो नाम तथागत आरागितः । तस्यानन्तरं बुद्धगंगनप्रभासचूडो नाम तथागत आरागितः । तस्यानन्तरं रश्मिचन्द्रो नाम तथागत आरागितः । तस्यानन्तरं रश्मिचन्द्रोर्ण- मेघो नाम तयागत आरागितः । तस्यानन्तरं सुपरिपूर्णज्ञानमुखवक्त्रो नाम तयागत आरागितः । तस्यानन्तरं सुविशुद्धज्ञानकुसुमावभासो नाम तथागत आरागितः । तस्यानन्तरं रताधिःपर्वतश्रीतेजोराजो नाम तयागत आरागितः । तस्यानन्तरं विपुलगुणज्योतिःप्रभो 20 नाम तथागत आरागितः । तस्यानन्तरं समाधिमेभ्युद्गतज्ञानो नाम तथागत आरागितः । तस्यानन्तरं रत्नचन्द्रध्वजो नाम तयागत आरागितः । तस्यानन्तरमधिमण्डलगानो नाम तयागत आरागितः । तस्यानन्तरं रतापप्रमतेजो नाम तथागत आरागितः । तस्यानन्तरं समन्तज्ञानचर्याविलम्बो नाम तथागत आरागितः । तस्यानन्तरं अर्चिःसमुद्रमुखवेगप्रदीपो नाम तयागत आरागितः । तस्यानन्तरं धर्मविमाननिर्थोपराजो नाम तयागत आरागितः 125 तत्यानन्तरमसदृशगुणकीर्तिघजो नाम तथागत आरागितः । तस्यानन्तरं प्रलम्बबाहुर्नाम तयागत आरागितः । तस्यानन्तरं पूर्वप्रगिधिनिर्माणचन्द्रो नाम तथागत आरागितः । तस्यानन्तरमाकाशज्ञानार्थप्रदीपो नाम तथागत भारागितः । तत्यानन्तरं धर्मोगतनभेश्वरो नाम तपागत आरागितः । तस्यानन्तरं वैरोचनश्रीगर्भराजो नाम तथागत आरागितः । तस्यानन्तरं धर्मनारायणपेतुर्नान तथागत आरागितः । तस्यानन्तरं शानकेतुर्नाम तयागत 50 आरागितः । तस्यानन्तरं धर्मसागरपनो नाम तपास्त आरागितः । इति हि कुलपुत्र एतान्तयागतान् प्रमुखान् कृत्वा तत्यां टोकपाती पटियुद्धकोटीनियुतशतसहनायुवनानि ·३३२ गण्डव्यूहसूत्रम् । [४३.८९- अभूवन् , यान्यस्माभिरारागितानि सत्कृतानि गुरुकृतानि मानितानि पूजितानि चीररपिण्ड- पातशयनासनग्लानप्रत्ययभैषज्यपरिष्कारैः।। तेषां खलु कुलपुत्र पष्टेर्युद्धकोटीनियुतशतसहस्राणां सर्वपश्चिमो विपुलधर्माधिमुक्ति- सभवतेजो नाम तथागत उत्पन्नोऽभूत् । तस्य भगतो नगरे प्रविष्टस्य मया राजभार्याभूतया 5 साधं खामिना सर्वाकारपूजामुखं प्रयुक्तया तथागतपूजया पूजां कृत्वा सर्वतथागतोत्पत्ति- संभवप्रदीपो नाम तथागतधर्मपर्यायस्तस्य भगनतोऽन्तिकात् श्रुतः, यस्य सहश्रवणान्मया ज्ञानचक्षुः प्रतिलब्धम् । एप च संबोधिसत्त्वसमाधिनयसागरव्यवलोकन पिपयो बोधिसत्त्व- विमोक्षः प्रतिलब्धः ।। सा खल्वहं कुलपुत्र एतं विमोक्षं भाग्यमाना बुद्धक्षेत्रशतपरमाणुरज समात् 10 कल्पानागतान् बोधिसत्त्वेन साधं बोधिसत्वचर्चा चरमाणा। तेषु च मे बुद्धक्षेत्रपरमाणुरज'- समेषु कल्पेषु अनन्तमध्यास्तथागता आरागिताः । कचित् कल्पे कल्पस्थोऽपि एकतथागत आरागितः । कचित् कल्पे द्वौ तथागतावारागितौ । कचित् कल्पे यावदनभिलाप्यास्तथागता आरागिताः । कचित् कल्पे वुद्धक्षेत्रपरमाणुरज.समास्तथागता आरागिताः । न च मे जातु बोधिसत्वस्य कायो ज्ञातः-किंप्रमाण. कीक्संस्थानः कीदृग्वर्णः । न कायकर्म 16 ज्ञात न वाकर्म न मनस्कर्म ज्ञात न ज्ञानदर्शन न ज्ञानगोचर न ज्ञानसमाधिविषयो ज्ञात' । ये खलु पुनः कुलपुत्र सत्त्वा बोधिसत्त्व बोधिसत्त्वचारिका चरन्तं दृष्ट्या बोधिसत्त्वस्यान्तिकेऽनुनपचित्तमुत्पादयामासु , नानासफेतैर्नानासवासैश्च प्रसाद जनयामासु , सर्वे ते बोधिसत्त्वेन लौकिकलोकोत्तरैपिविधैरुपायै सगृहीता बोधिसत्त्वस्य परिवारा भवन्ति स्म । ते बोधिसत्वस्य बोधिसत्वचयाँ चरतः परिवारसवासे न अवैवर्तिका भवन्ति स्म 20 अनुत्तराया सम्यक्सबोधौ ॥ साह कुलपुत्र पिपुलधर्माधिमुक्तिसभवतेजस्तथागतस्य सहदर्शनादिमं सर्वबोधिसत्व- समाधिसागरव्यवलोकनविषय बोधिसत्त्वरिमोक्ष प्रतिलभ्य बोधिसत्त्वेन साधं बुद्धक्षेत्रशत- परमाणुरज समान् कल्पानागता एत विमोक्ष सभावयमाना। ये च तेषु बुद्धक्षेत्रपरमाणुरज.. समेषु कल्पेषु तथागता उत्पन्ना , सर्वे ते मया तथागता आरागिता. पूजिता उपस्थिताः । 25 सर्वेषां च मे तेपा तथागताना धर्मदेशना श्रुता, श्रुत्वा उद्गृहीता सधारिता । सर्वेपाच मया तेषां बुद्धाना भगवतामन्तिकादेप विमोक्ष. प्रतिलब्धो नानानयैर्वा नानासूत्रान्तनयनिग्रुपैर्नाना- पिमोक्षशरीरैर्नानाविमोक्षद्वारेनीनाविमोक्षविचौरैर्नानाध्यजप्रवेशैः नानाबुद्धक्षेत्रसागरावतारे. नानायुद्धदर्शनसमुद्रविज्ञप्तिभिः नानातपागतपर्यन्मण्डलारतारैः नानाबोधिसत्त्वप्रणिधानसागर- नयपथे. नानापोधिसत्त्वचर्यानसरैः नानापोधिसत्त्वचर्याभिनिहोरैः नानाबोधिसत्वप्रसौ.नच 30 बोधिसत्त्वस्य समन्तभद्रविमोक्षनयमरतरामि । तत्कस्य हेतोः आकाशतलप्रवेशाप्रमाणा हि कुलपुर समन्तभद्राणा बोधिसत्चानो विमोक्षनयाः सर्वसत्त्वसमागततलाप्रमाणा. यय- ..

·-४३.८९] ४३ गोपा। ३३३ परिवर्तसागरतलाप्रमाणा दिक्समुद्रतलाप्रमाणा धर्मधातुनयसागरतलाप्रमाणा । तथागत. विषयसमशरीरा हि कुलपुत्र समन्तभदाणा बोधिसत्त्वाना निमोक्षनया ॥ सा अह कुलपुत्र युद्धक्षेत्रपरमाणुरज समान् कल्पान् बोधिसत्त्वशरीर प्रेक्षमाणा अतृप्तव दर्शनेन । तद्यथापि नाम कुलपुन एकान्तरागचरितयो स्त्रीपुरुपयोरन्योन्यसमागमे सकेतकृतयोरप्रमाणा अयोनिशोमनसिकारप्रममा शुभसज्ञावितर्कसमोहसभवाश्चित्तोत्पादा उत्पद्यन्ते, एवमेव कुलपुत्र मम वोधिसत्त्वस्य शरीर प्रेक्षमाणाया एकैकस्माद्रोमविवरादनन्त- मध्याप्रमाणनिर्देशा लोकधातुपशप्रसरा नानाप्रतिष्ठाना नानासधिव्यूहा नानासस्थाना नानापर्वतव्यूहा नानापृथिवीतलव्यूहनिर्देशा नानागगनमेघसछन्नालकारा नानाफल्पनाम- सख्यानिर्देशा नानाबुद्धोत्पादतयागतवशप्रभवा नानाबोधिमण्डालकारा नानातथागतधर्म- चक्रप्रवर्तनविकुर्निता नानातथागतपर्पन्मण्डलव्यूहा नानासूत्रान्तनयनिर्देशनि|पा नाना 10 याननयनिहरिप्रभवा नानापरिशुद्धप्रभालोकारभासा अदृष्टपूर्वनिमित्ता प्रतिचित्तक्षण चक्षुप आभासमागच्छन्ति । एकेकस्माद्रोमविवरादनन्तम या बुद्धसमुद्राश्चक्षुष आभासमागच्छन्ति । नानाबोधिमण्डाल्कारा नानाधर्मचक्रप्रवर्तनविकुनिता नानासूत्रान्तनिर्घोपविकुर्विता अप्रतिम्रब्धयोगेन प्रतिचित्तक्षण चक्षुष आभासमागच्छन्ति । एकेकस्माद्रोमविवरादनन्तमध्या सत्त्वसमुद्रा नानाभवनारामपर्वतविमाननदीसमुद्रनिल्या नानारूपकाया नानापरिभोगविपया 15 नानाचारयोगचारप्रयोगा नानेन्द्रियपरिनिष्पत्तिसस्थाना प्रतिचित्तक्षण चक्षुप आभास- मागच्छन्ति । एकैकस्माद्रोमपिनरादनन्तमव्यास्त्रयध्वसागरप्रवेशनया अवभासमागच्छन्ति । अनन्तमध्या बोधिसत्त्वप्रणिधानसमुद्रा विशुध्यन्ते । अनन्तमध्या बोधिसत्त्वभूमिचर्याविमात्रता- समुद्रा आभासमागच्छन्ति । अनन्तमध्या बोधिसत्त्वपारमितानयसागरपरिशुद्धयोऽवभास मागच्छन्ति । अनन्तमच्या बोधिसत्त्वपूर्वयोगसमुद्रा आभासमागच्छति । अन तमध्या बुद्धक्षेत्र °0 परिशोधननयसमुद्रा आभासमागच्छन्ति । अन तमध्या वोधिसत्त्वमहामैत्रीनयसमुद्रा सर्व सत्त्वमहामैत्रीनयसमुद्रा सर्वसत्त्वपरिपाकविनयपराक्रमप्रयोगसागरा अरक्रामन्ति । अनन्त- मध्या बोधिसत्वमहाकरुणामेघनयसागरा समरन्ति । अनन्तमध्या बोधिसत्वमहाप्रीतिवेग- सागरा विवर्धन्ते । प्रतिचित्तक्षणमनन्तमध्या सर्वसत्त्वसमहप्रयोगसागरा निप्पद्यते ॥ सा अह कुलपुत्र तेषु बुद्धक्षेत्रशतपरमाणुरज समेषु कल्पेषु बोधिसत्त्वस्य एकैकस्मा 35 द्रोमविवरात्प्रतिचित्तक्षणमनन्तमध्यान् धर्मनयसागरानवतरमाणा पर्यत नाधिगच्छामि । न च अस्तीर्णपूर्वमनतरामि । न प्रतिलब्धपूर्व प्रतिठभे यावदन्त पुरमध्यगतस्याप्यह कुलपुत्र सर्मार्थसिद्धस्य स्त्रीगणपरिवृतस्य नानाविमोक्षनयसागरातारै । एकैकस्माद्रोम विवरादनन्तमभ्याख्यध्वनयसागरानवतारामि धर्मधात्ववतारनयसमुद्रावतारेण ।। एतमह कुलपुत्र सर्वबोधिसत्त्वसमाधिसागरव्यालोकनपिपय बोधिसत्त्वनिमोक्ष प्रजानामि, समापद्ये । किं मया शक्य बोधिसत्वानामनन्तमध्योपायनयसागरप्रसूतानां सर्वसत्त्वसमसदृशसस्थानसस्थितफायविज्ञप्तिसदर्शकाना सर्वनगदाशयानुकूलचर्यासदर्शकानाम् ·गण्डव्यूहसूत्रम् । [४३.९०- अनन्तमध्यवर्णनिर्मितमेघसमुद्रसपरोगमुखप्रमुञ्चकानां सर्वशरीरधर्मतास्वभावप्रकृतिपरि- शुद्धानामाकाशलक्षणजगत्प्रकृत्यवबोधनिर्विकल्पानां सर्वत्रानुगतबुद्धिविनिश्चयतथागतसम- विकुर्वितपरमाणाम् अनन्तमध्यविमोक्षविपयविकुर्वितनिर्यातानां विपुलधर्मधातुचित्तोत्पाद- प्रवेशविहारवशवर्तिनां समन्तमुखसर्वधर्मभूमिविमोक्षसागरविक्रीडितानां चयां ज्ञातुं गुणान् 5 वा वक्तुम् , निखिलान् वा गुणनिधीन् संदर्शयितुम् ।। गच्छ कुलपुत्र, इहैव भगवतो वैरोचनस्य पादमूले विविधरनव्यूहमहामणिराजपा- गर्भासननिपण्णा बोधिसत्त्वजनेत्री माया नाम देवी । तामुपसंक्रम्य परिपृच्छ-कयं बोधिसत्वा वोधिसत्तचयां चरन्तोऽनुपलिप्ता भवन्ति सर्वलोकधर्ममलैः । अप्रतिप्रसधा भवन्ति तथागत- पूजाप्रयोगेषु । अवैवर्तिका भवन्ति सर्वबोधिसत्त्वकर्मान्तेभ्यः । सर्वावरणविगता भवन्ति 10 बोधिसत्त्वविमोक्षावतारेषु । अपरप्रत्यया भवन्ति सर्वबोधिसत्त्वविहारेषु । संमुखीभावगता भवन्ति सर्वतथागतानाम् । न विवर्तन्ते सर्वसत्त्वसंग्रहप्रयोगेभ्यः, न निवर्तन्तेऽपरान्तकोटी- गतकल्पसर्वबोधिसत्त्वचर्यासंवासेभ्यः । न प्रत्युदावर्तन्ते महायानप्रणिधानात् । न संसीदन्ति जगकुशलमूलसंधारणविवर्धनतया ॥ अथ खल गोपा शाक्यकन्या एतमेव विमोक्षमुखनयं संदर्शयन्ती बुद्धाधिष्ठानेन 15 तस्यां वेलायामिमा गाथा अभापत- संबोधिचर्याचरणप्रयुक्तं पश्यन्ति सत्त्वाः खलु येऽग्रसत्त्वम् । प्रसन्नचित्ताः प्रतिघातिनो वा ब्रजन्ति ते संग्रहमस्य सर्वे || ९० ॥ यावन्ति हि क्षेत्रशते रजासि स्मरामि कल्पानिह तावतोऽहम् । मेरुप्रभाभूदूरलोकधातु- स्ततः परं व्यूहसनाम्नि कल्पे ॥ ९१ ॥ पड्रिंशतिः कोट्ययुतानि तस्मिन् सहस्रसंख्या ह्यभवन्मुनीनाम् । तेषामभूद्यश्चरमो मुनीन्द्रो धर्मध्वजो नाम जगप्रदीपः ॥ ९२ ॥ श्रीतेजनामा नृपतिस्तदानीं तस्मिन् मुनीन्द्रे परिनिर्वतेऽय । जम्बुध्वजेऽस्मिन्निहतारिचक्रः सोऽव्याहताज्ञः परमेश्वरोऽभूत् ॥ ९३ ॥ B सोधिसत्वं चरण. 20 25 30 ·-४०.१०१] ४३ गोपा। 5 10 15 शूराणि वीराण्यय रूपवन्ति पञ्चाभवन् पुत्रशतानि तस्य । सर्वाङ्गसंपूर्णविशुद्धकाया- न्यनुत्तमश्रीप्रतिमण्डितानि ॥ ९४ ॥ राजा स्पुत्रः सुगते प्रसन्नः पूजामकाद्विपुलां जिनस्य । नित्यं च सद्धर्मपरिग्रहोऽसौ धर्माभियुक्तोऽभवदप्रकम्प्यः ।। ९५ ॥ सुरश्मिनामा च नृपस्य तस्य विशुद्धसत्त्वोऽयमभूत्कुमारः। मुदर्शनीयश्च मनोज्ञरूपः त्रिंशद्वरालंकृतलक्षणाङ्गः ॥ ९६ ॥ राज्यं परित्यज्य नृणां स पञ्च- कोटीवृतः प्रबजितस्तदानीम् । स प्रवजित्या दृढवीर्ययुक्तः संधारयामास जिनस्य धर्मम् ॥ ९७ ॥ द्रुमावती नाम पुरी वृताभूत् कोटीसहनैर्नगरोत्तमानाम् । आसीद्धनं तत्र विचित्रशाखं प्रशान्तनिर्घोपमनुत्तरश्रियम् ।। ९८ ।। यतः मुरस्मिर्षिजहार तस्मिन् विशारदो धीप्रतिभानशुद्धः। स द्योतयामास जिनस्य धर्म संक्लिष्टसत्यौघविशोधनाय ॥ ९९ ॥ पिण्डाय धीमान् स पुरं रिवेश प्रासादिकर्यापयशान्तवेपः। अनुक्षिप्तचक्षुः स्मृतिमान् प्रजानन् गम्भीरचेष्टः स्थिरधीरगामी ॥ १०० ॥ नन्दीवजोऽभूअपरः पुराणां श्रेष्टी तदानीं सुविधुष्टकीर्तिः । तस्याहमासं दुहिता मनापा भानुप्रमा नाम मुचाररूपा ॥ १०१ ॥ 20 ·[४३.१०२- ३३६ 10 18 गण्डन्यूहसूत्रम्। द्वारेऽय तस्योत्तरमन्दिरस्य दृष्टो मयाभूत्सगणः सुरश्मिः। प्रासादिको लक्षणचित्रिताङ्गः तत्रामवन्मे सुमहान् प्रसादः ।। १०२ ॥ यदा गृहद्वारगतो ममामूत् पात्रे प्रदत्तोऽस्य गणिस्तदा मे। मुक्त्वा च सर्वाभरणानि मैत्र- चित्तानुनीताहमदात्तदास्मै ॥ १०३ ।। सरागचित्तेन विधाय पूजा सुरश्मिकेतोः सुगतात्मजस्य । अर्घतृतीयानि शतानि नामां कल्पोत्तमाया खल जालपायान् ॥ १०४ ॥ देवेषु देवेन्द्रकुलेषु जाता नरेन्द्रपुत्री मनुजेषु चाहम् । अनन्तवर्णेन समुच्छूयेण सर्वत्र चादारसहदर्शनं मे ॥ १०५ ॥ अर्धतृतीयेषु गतेषु कल्प- शतेषु जातास्म्यभयंकराणाम् । सुदर्शनाया गणिकोत्तमायाः सचालिताख्या दुहिता तदानीम् ॥ १०६ ।। दृष्ट्वाथ तेजोधिपतिं कुमार पूजामकाप मुदिताहमस्य । आत्मानमस्यैव निवेदयिला भूतास्मि वश्या खलु तस्य भार्या ॥ १०७ ॥ संपूजितस्तेन मया सहाभूत् स सूर्यगात्रप्रवरो महर्षिः । प्रसन्नया चैन तमीश्य बुद्ध- मुत्पादितं मे रबोधिचित्तम् ॥ १०८ ।। पूर्णा जिनानां खलु पष्टिकोट्य- स्तत्रैय करपे सुसमुत्थितानाम् । 15 20 25 B समुपस्थितानाम् .

·-४३.११६] ३३७. 5 10 ४३ गोपा। वभूव तेषां चरमो जिनानां बुद्धस्तदानीमधिमुक्तितेजाः ॥ १०९ ॥ तस्मिन् विशुद्धं मम धर्मचक्षु- धर्मस्वभावश्च मयावयुद्धः। अयोनिशोऽसन्तविकल्प शान्ता लब्धावभासास्म्यभवं ततोऽर्वाक् ॥ ११०॥ समाधिभूमि च विलोकयामि ततःप्रमृत्येव जिनौरसानाम् । क्षेत्राणवानेकमनःक्षणेन चिन्ताव्यतीतांश्च दिशामि दिक्षु ॥ १११ ॥ नानाविशुद्धानि च सर्वदिक्षु क्षेत्राणि पश्याम्यमिताद्भुतानि । दृष्ट्वा मनस्तेषु न सज्जते मे क्लिष्टेषु नैव प्रतिहन्यते च ॥ ११२॥ क्षेत्रेषु तेष्वेव च वोधिमण्डे पश्यामि बुद्धान् निखिलेप्वशेषान् । प्रभासमुद्रानमितांश्च तेषां एकेन चित्तेन विलोकयामि ॥ ११३ ।। तथैव तेषां च पर्घत्समुद्रां- श्चित्तक्षणेनावतराम्यसङ्गान् । तेषां समाधीनखिलानमि सर्वान् विमोक्षानपि चाप्रमेयान् ॥ ११४ ॥ चयां च तेषां विपुलां धरेमि भूमीनयांश्चायतराम्यशेषान् । प्रणिष्यसंख्येयमहासमुद्रान् प्रतिक्षणं चावतराम्यनन्तान् ॥ ११५ ॥ संप्रेक्षती सत्पुरुषस्य कार्य कल्पाननन्तांश्चरती च चर्याम् । एकैकरोन्नोऽस्य विकुर्विताना नैवेह पर्यन्तमुपैमि जातु ॥ ११६ ॥ 15 20 30 गण्ड.४३ ·5 ३३८ गण्डम्यूहसूत्रम्। [४३.१९७० संख्याव्यतीतानपि चैव रोम्नि क्षेत्रोदधीनप्यवलोकयामि । समारुतस्कन्धमहाजलौघा- नग्निप्रपूर्णान् पृथिवीशरीरान् ॥ ११७ ॥ नानाप्रतिष्ठानविकल्परूपान् विचित्रसंस्थाननयप्रवेशान् । नानाविधान् धातुशरीरभेदै- रनन्तमध्याकृतविग्रहांश्च ।। ११८॥ क्षेत्रोदधिष्वमितेष्वलाप्यान् धातून् पृथग् यानवलोकयामि । धर्माभिधानैर्जनतां विनीता तेष्वेव पश्यामि जिनान् प्रयुक्तान् ॥ ११९ ।। न कायकर्मास्य मयावबुद्धं न वान चित्तं न तयोश्च कर्म । ऋद्धिर्न नैवास्य पृथग्विकुर्वा कपाश्चरन्त्या विपुला सुचर्याम् ॥ १२० ॥ अथ खल सुधनः श्रेष्ठिदारको गोपायाः शाक्यकन्यायाः पादौ शिरसाभिवन्य गोपा शाक्यकन्यामनेकशतसहस्रकृत्वः प्रदक्षिणीकृत्य पुनः पुनरवलोक्य गोपायाः शाक्यकन्याया अन्तिकात् प्रक्रान्तः ।। ४१॥ 10 15 ·४४ माया। अथ खल सुधनस्य श्रेष्ठिदारकस्य मायाया देव्याः सकाशं गमनाभिमुखस्य बुद्ध- गोचरविचारज्ञानप्रतिपन्नस्य एतदभवत्----केनोपायेन मया शक्यं सर्वलोकोचलितपडा- यतनानामप्रतिष्ठितानां कल्याणमित्राणां सर्वसङ्गसमतिक्रान्तकायानामसङ्गगतिगामिनीप्रति. पदाप्रतिपन्नानां धर्मकायसुविशुद्धानां कायकर्ममायासुनिर्मितशरीराणां ज्ञानमायागतलोक- । विचाराणां प्रणिधिरूपकायानां बुद्धाधिष्ठानमनोमयशरीराणामनुत्पन्नानिरुद्धकायानामसत्या- मृपकायानामसंक्रान्तविनष्टकायानामसंभवाविभवकायानाम् अलक्षणैकलक्षणकायानाम् अद्वय- सङ्गविनिर्मुक्तकायानाम् , अनालयनिलयकायानाम् , अनक्षतकायानां प्रतिभाससमनिर्विकल्प- कायानां स्वमसमविचारकायानाम्, आदर्शमण्डलसमसदृशाकान्तकायानां दिक्समप्रशान्तप्रति- प्ठकायानां सर्वदिक्स्फरणनिर्माणकायानां त्र्यध्वासंभिन्नकायानामशरीरचित्तनिर्विकल्पकायानां 10 सर्वलोकचक्षुष्पथसमतिकान्तकायानां समन्तभद्रचक्षुःप्रसरविज्ञेयविनयकायानाम् असङ्गगगन- गोचराणां कल्याणमित्राणां दर्शनमारागयितुं संमुखीभावतामनुप्राप्तुं समवधानं चाप्तुं निमित्तं चोद्रहीतुं घोपमण्डलं वा विज्ञातुं मन्त्रव्यवचारान् वा आज्ञातुमनुशासनी चोद्गृहीतुम् ॥ तमेवं चिन्तामनसिकारप्रयुक्तं रननेत्रा नाम नगरदेवता गगनदेवतागणपरिवृता गगनतलगतमात्मानमुपदर्य नानाविभूपणविभूपितशरीरा अनेकाकारवर्णदिव्यकुसुमपुटपरि-15 गृहीता संमुखमभ्यवकीरमाणा सुधनं श्रेष्टिदारकमेतदवोचत्-चित्तनगरपरिपालनप्रयुक्तेन ते कुलपुत्र भवितव्यं सर्वसंसारविपयरत्यसंवसनतया । चित्तनगरालंकारप्रयुक्तेन ते कुलपुत्र भवितव्यं दशतथागतवलाध्यालम्बनतया । चित्तनगरपरिशोधनप्रयुक्तेन ते कुलपुत्र भवि- तव्यमीर्ध्यामात्सर्यशाठ्यापनयनतया । चित्तनगरसंतापप्रशमाभियुक्तेन ते कुलपुत्र भवितव्यं सर्वधर्भनिध्यात्या । चित्तनगरविवर्धनाभियुक्तेन ते कुलपुत्र भवितव्यं सर्वज्ञतासंभारमहावीर्य-20 वेगविवर्धनतया । चित्तनगरभवनकोशव्यूहारक्षाप्रयुक्तेन ते कुलपुत्र भवितव्यं सर्वसमाधि- समापत्तिध्यानविमोक्षविपुलधर्मविनयमानविहारवशवर्तितया । चित्तनगरावभासप्रयुक्तेन ते कुलपुत्र भवितव्यं सर्वतथागतपर्षन्मण्डलसमुदयसमन्तभूमिप्रज्ञापारमिताप्रतिलम्भप्रतीच्छन- तया। चितनगरोपस्तम्भप्रयुक्तेन ते कुलपुत्र भवितव्यं सर्वर्तथागतसंभवोपायमार्गखचित्त- नगरसमवसरणतया । चित्तनगरदृढप्राकाराभिनिहारप्रयुक्तेन ते कुलपुत्र भवितव्यं समन्त-25 भद्रबोधिसत्वचर्याप्रणिधानाभिनिरिचित्तविशुद्धये । चित्तनगरदुर्योधनदुरासदताभिनिहार- प्रयुक्तेन ते कुलपुत्र भवितव्यं सर्वक्लेशमारकायिकपापमित्रमारचक्रानवमृद्यतया । चित्तनगराव. भासनप्रयुक्तेन ते कुलपुत्र भवितव्यं सर्वसत्त्वतथागतज्ञानावभासप्रतिपयमानतया। चित्तनगरा- भिनिष्यन्दनप्रयुक्तेन ते कुलपुत्र भवितव्यं सर्वतयागतधर्ममेघसंप्रतीच्छनतया । चित्तनगरो- पस्तम्भनप्रयुक्तेन ते कुलपुत्र भवितव्यं सर्वतयागतपुण्यसमुद्रखचिचाशयसंप्रतीच्छनतया । 30 चित्तनगरप्रतिस्तरणप्रयुक्तेन ते कुलपुत्र भवितव्यं महामैत्रीसर्वजगत्फरणतया। चित्तनगरसं. प्रतिच्छादनप्रयुक्न ते कुलपुत्र भवितव्यं पिपुलधर्मच्छत्रसकुशलधर्मप्रतिपक्षामिनिहरणतया।

·३४० गण्डव्यूहसूत्रम् । [४४.०- चित्तनगरप्रतित्यन्दनप्रयुक्तेन ते कुलपुत्र भनितव्य विपुलमहाकरुणासजगदनुकम्पनतया । चित्तनगरद्वारविवरणप्रयुक्तेन ते कुलपुत्र भवितव्यमाध्यात्मिकनाह्यवस्तुसर्वजगत्सप्रापण- तया । चित्तनगरपिशोधनप्रयुक्तेन ते कुलपुन भवितव्य सर्वससारविषयरतिपराङ्मुखतया । चित्तनगरदृढस्सामाभिनिहरिप्रयुक्तेन ते कुलपुत्र भवितव्य साकुशलधर्मखसतत्यसभवनतया । 5 चित्तनगरवीर्यप्रयुक्तेन ते धुलपुन भवितव्य सतासमारसमार्जनवीर्याभिनिवर्तनतया । चित्तनगरप्रभासनप्रयुक्तेन ते कुलपुत्र भवितव्य सर्वत्र्यध्वतथागतमण्डलस्मृत्यवभासनतया । चित्तनगरपिचयविधिज्ञेन ते कुलपुत्र भवितव्य सर्वतयागतधर्मचक्रसूत्रान्तविविधधर्मद्वारप्रवि- चयश्रुताभिज्ञतया । चित्तनगरनियामविधिज्ञेन वे कुलपुत्र गवितव्य सर्वजगदभिमुखसर्वज्ञता द्वारमार्गविविधसदर्शनतया । चित्तनगरराधिष्ठानविधिज्ञेन ते कुलपुत्र भवितव्य सर्वत्र्यध्व- 10 तथागतप्रणिधाननिहरिविशुद्धये । चित्तनगरसभारवलविवर्धनविधिज्ञेन ते कुलपुत्र भवितव्य सर्वधर्मधातुविपुलपुण्यज्ञानसभारविवर्धनतया । चित्तनगरसमन्तप्रभासप्रमुञ्चनविधिज्ञेन ते कुलपुत्र भवितव्य सर्वसत्त्वचित्ताशपेन्द्रियाधिमुक्तिसक्लेशव्यवदानज्ञानाभिज्ञतया । चित्तनगर- वशीर्तनविधिज्ञेन ते कुलपुन भवितव्य सर्वधर्मधातुनयसमवसरणतया । चित्तनगरप्रभा खराभियुक्तेन ते कुलपुत्र भवितव्य सर्वतथागतस्मृत्यवभासनतया । चित्तनगरसभावपरिज्ञाभि 15 युक्तेन ते कुलपुत्र मवितव्यमशरीरसर्वधर्मनयप्रतिनिध्यनतया । चित्तनगरमायोपमप्रत्यवे क्षणाभियुक्तेन ते कुठपुत्र भनितव्य सर्वज्ञताधर्मनगरगमनतया । एव चित्तनगरपरिशुद्धयभि युक्तेन ते कुलपुत्र बोधिसत्त्वेन शक्य सर्पकुशलसमार्जनमनुप्राप्तुम् । तत्कस्य हैतो ? तथा हि बोधिसत्त्वस्य एव चित्तनगरपरिशुद्धस्य सर्वावरणानि पुरतो न सतिष्ठन्ते बुद्धदर्शनावरण या धर्मश्रवणावरण या तथागतपूजोपस्थानावरण वा सत्त्वसग्रहप्रयोगावरण वा बुद्धक्षेत्रपरि 20 शुद्ध्यानरण वा । सावरणविगतेन हि कुलपुत्र चित्ताध्याशयेन कल्याणमित्रपर्येष्टयभियुक्तस्य बोधिसत्वस्य अल्पकृन्छेण कल्याणमित्राण्याभासमागच्छन्ति । कल्याणमित्राधीना च कुलपुत्र बोधिसत्त्याना सर्पज्ञता ॥ तर धर्मपद्मश्रीकुशला शरीरकायिकदेवता हीश्रीमञ्जरिप्रभावा अपरिमाणदेवतागण परिवृता मायाया देव्या वर्णमुदीरयमाणा बोधिमण्डानिफम्य सुधनस्य श्रेष्ठिदारकस्याभिमुख 25 गगनतरे स्थिला स्वकसकेभ्योऽनेकरत्नवर्णानि रश्मिजालानि अनेकगन्धधूप विमचिर्वर्णानि चित्ताशयप्रसादनवर्णानि चित्तप्रीतिवेगविवर्धनवर्णानि कायपरिदाहप्रह्लादनवर्णानि याय- परिशुद्धिसदर्शनवर्णानि असङ्गमायनिक्रमसभवनिपयाणि रश्मिजालानि प्रामुश्चत् । तानि विपुलानि क्षेत्राण्यपभास्य सुघनस्य श्रेष्ठिदारकस्य सर्वत्रानुगत समन्ताभिमुख सर्वतथागतकाय सदर्शयिता सावन्त लोक प्रदक्षिणीकृत्य सुधनस्य श्रेष्ठिदारकस्य मूर्धसंधौ निपतन्ति रम । 30 तानि मूर्धानमुपादाय सर्वरोमकूपेष्वनुप्रविश्य अनुप्रसरन्ति स्म । समनन्तरस्पृटश्च सुधन श्रेष्ठिदारकस्ताभिर्देवतारश्मिभि, अप तावदेव घिरज प्रभास नाम चक्षु प्रतिटेभे, पर सर्वतमोत्धकारेण साधं न सबसति । नितिमिर च नाम चक्षु प्रतिलेभे, येन सत्त्वसमावः ·, 10 -४४.०] ४४माया। मवतरति । विरजापतिं च नाम चक्षुः प्रतिलेभे, येन च सर्वधर्मखभावमण्डलं व्यव- लोकयति । विशुद्धगतिं च नाम चक्षुः प्रतिलेभे, येन सर्वक्षेत्रप्रकृति व्यवलोकयति । वैरोचनप्रभं च नाम चक्षुः प्रतिलेभे, येन तथागतधर्मशरीरं व्यवलोकयति । विशुद्धगतिं च नाम चक्षुः प्रतिलेभे, येनाचिन्त्यां तथागतरूपकायपरिनिष्पत्ति व्यवलोकयति । समन्त- प्रभं च नाम चक्षुःप्रतिलेभे, येनाचिन्त्यां तथागतरूपकायपरिनिष्पत्तिभक्ति व्यवलोकयति । । असङ्गप्रभं च नाम चक्षुः प्रतिलेभे, येन सर्वक्षेत्रसागरप्रसरलोकधातुसंभवविभक्ति व्यवलोक- यति । समन्तावभासं च नाम चक्षुः प्रतिलेभे, येन सर्वतथागतधर्मेषु सूत्रान्तनयनिरिदिशं व्यवलोकयति । समन्तविपयं च नाम चक्षुः प्रतिलेभे, येनानन्तमभ्यबुद्धविकुर्वितसत्त्व- विनयाधिष्ठानं व्यवलोकयति । समन्तदर्श च नाम चक्षुः प्रतिलेभे, येन सर्वक्षेत्रसमुत्पत्ति- प्रसृतं बुद्धोत्पादं व्यवलोकयति ।। अथ खलु सुनेत्रो नाम राक्षसेन्द्रो वोधिसत्त्वसंगीतिप्रासादद्वारपालो दशानां राक्षस- सहस्राणां प्रमुखः सभार्यः सपुत्रः सखजनपरिवारः सुधनं श्रेष्ठिदारकं नानावर्णमनोज्ञगन्धैः कुसुमैरभ्यवकीर्य एवमाह-दशभिः कुलपुत्र धर्मः समन्वागतो बोधिसत्त्व आसन्नो भवति सर्वकल्याणमित्राणाम् । कतमैर्दशभिः? यदुत मायाशाठ्यापगतेन सुपरिशुद्धनाशयेन, सर्वजगत्परिग्रहासंभिन्नया महाकरुणया, सर्वसत्त्वनिःसत्त्वस्वभावनिध्यात्या प्रत्यवेक्षया, 15 सर्वज्ञतागमनावैवर्येनाध्याशयबलेन, तथागतमण्डलाभिमुखेनाधिमुक्तिबलेन, सर्वधर्मस्वभाव- विमलविशुद्धेन चक्षुपा, सर्वसत्त्वमण्डलासंभिन्नया महामैत्र्या, सर्वावरणविकिरणेन ज्ञाना. लोकेन, सर्वसंसारदुःखप्रतिपक्षच्छत्रभूतेन महाधर्ममेघेन, सर्वधर्मधातुश्रोत्रसमन्तप्रसृतेन कल्याणमित्रगमनाभिमुखेन ज्ञानचक्षुषा । एभिः कुलपुत्र दशभिर्धर्मः समन्वागतो बोधिसत्त्व आसन्नो भवति सर्वकल्याणमित्राणाम् । दशभिश्च समाधिनिध्यप्तिमुखैर्व्यवलोकयन् बोधि- 20 सत्त्वः संमुखीभावं प्रतिलभते सर्वकल्याणमित्राणाम् । कतमैर्दशभिः? यदुत धर्मगगन- विरजोविचारमण्डलेन च समाधिनिध्यप्तिमुखेन, सर्वदिक्समुद्राभिमुखचक्षुपा च समाधि- निध्यप्तिमुखेन, सर्वारम्बणाविकल्पाविचारेण च समाधिनिध्यप्तिमुखेन, सर्वदिक्तयागतमेघ- संभवेन च समाधिनिघ्यप्तिमुखेन, सर्वज्ञानपुण्यसमुद्रोपचयगर्भेण च समाधिनिघ्यप्ति- मुखेन, सर्वचित्तोत्पादाविरहितकल्याणमित्रसंभवासनेन च समाधिनिध्यप्तिमुखेन, सर्वतथा- 25 गतगुणकल्याणमित्रसुखसंभवेन च समाधिनिध्यप्तिमुखेन, सर्वकल्याणमित्रात्यन्तानिप्रवासेन च समाधिनिध्यप्तिमुखेन, सर्वकल्याणमित्रसमतासदासमन्तोपसंक्रमणप्रयोगेन च समाधि- निध्यप्तिमुखेन, सर्वकल्याणमित्रोपायचरितेष्वक्लान्तप्रयोगेन च समाधिनिभ्यप्तिमुखेन । एभिः कुलपुत्र दशभिः समाधिनिध्यप्तिमुखैः समन्वागतो बोधिसत्त्वः संमुखीभावं प्रतिलभते सर्वकल्याणमित्राणाम् । सर्वतथागतधर्मचक्रकल्याणमित्रमुखनिर्घोपं च नाम समाधितिमोक्षं 30 Som. विशुद्ध...व्यवलोक्यति. २ B°निष्पत्ति for निघ्यप्ति throughout.

·.. , 10 ३४२ गण्डव्यूहसूपम् । [४ प्रतिलभते, या प्रतिपद्यमानो बोधिसत्वोऽसभिन्ना सर्वयुद्धसमतामरतरति, असंमिन्नानि च सर्वत्रानुगतानि कल्याणमित्राणि प्रतिलभते ।। एवमुक्त सुनेत्रेण राक्षसेन्द्रेण सुधन अष्टिदारको गगनतलमालोक्य एवमाह-साधु साधु आर्य, अनुकम्पकोऽस्माकमनुग्रहप्रवृत्त फल्याणमिनाणा दर्शयिता । तत्साध्यममारु । सम्यगुपायमुसमुपदिशन् कथ परिसमामि' कता दिशमभिमुख निर्जवामि । कस्मिन्नधि- प्टाने परिमार्गयामि ? कतमदारम्बणमुपनिध्यायामि कल्याणमित्रदर्शनाय : आह-तेन हि कुलपुन समन्तदिक्प्रणिपतितेन शरीरेण सौरम्बणेन कल्याणमित्रत्मृत्युपनिषद्धनाशयेन समन्तनिर्जवेन समाप्यनुगमेन समोपमेन चित्तजवेन प्रतिभासोपमेन मन शरीरविचार- गमनेन कल्याणमित्रसकारामुपसरमितव्यम् ।। अथ खलु सुधन श्रेष्टिदारको यथानुशिष्ट सुनेत्रेण राक्षसेन्द्रेण प्रतिपद्यमानोऽद्राक्षी- पुरतो धरणितलान्महारत्नपद्मसमुद्रत सरिजशरीरदण्ड सर्वजगत्सागरमणिराजगर्भ सर्वमणि- राजपरपतिौरोचनमणिराजकर्कटिका सरलपर्णगन्धमणिराजकेसरमसत्येयरनजालसादि- तम् । तस्या च महारत्नराजपद्मकर्कटिकाया धर्मधातुदिक्समासरणगर्भ नाम कूटागारमपश्य- चित्र दर्शनीय वनपैरोचनधरणितलसस्थान समणिराजमयपरिपूर्णस्तम्भसहनोपशोभित सर्व 15 रनसहितायाम जाम्बूनदमिल्कनकदिव्यनिन्यस्तपट्टमसख्येयनानामुक्ताहारजालोपनिबद्ध मगिरत्नराजनिचित्रभक्तिविन्यास जम्बूथ्वजमणिरत्नसमन्तव्यहमसख्येयरनवेदिकापरिवृत समन्तदिग्मणिराजसोपानसुविभक्कम् । तस्य कूटागारस्य मध्ये चिन्ताराजमणिरत्नपन्नगर्भ मासनमद्राक्षीत् सर्वलोकेन्द्रसस्थानमणिविग्रहनिम्नप्रतिष्ठित समणिरत्नविग्रवर्णमिन्द्रयज प्रद्योतसस्थान यन्त्रमणिचक्रभूमितलप्रतिष्टित नानामणिराजपड्तिव्यहमनेकरत्नवेदिकापरिवृत 20 ज्योतिर्वजमणिराजसुप्रत्यर्पित नानारत्नव्यहोपशोभित दिव्यातिकान्तमणिराजवस्त्रसुप्रज्ञप्त- भनेकवर्णविचित्रवनरत्नसुसस्कृत सरत्नास्त्रवितानस्तितगगनालकार सरत्नजात्सला- दित समन्तदिक्सविभक्तबज्रध्वजनि?प सरित्नपट्टध्वजसुसमीरितविद्योतित सर्वगन्धमणि- राजध्वजविन्यस्तसमतालकार सर्वपुप्पधूपिचित्रकुसुमौघसप्रवर्पण रत्नकिङ्किणीधजसु- समीरितश्रवणमन सुखमपुरनि?प नानारत्नभवनमुखद्वारप्रयुक्त नानारत्नमणिविग्रहमुखानेक- 5 वर्णगन्धोदकप्रवृद्धपैरोचनमणिराजविग्रहगजेन्द्रमुखपद्मजालप्रयुक्त नानावसिंहमुखानन्तवर्ण- धूपमेघप्रयुक्त ब्रह्मसस्थानवैरोचनमणिराजमुखमहामैत्रीनयन घोषनिर्नादप्रमुक्त' नानारलरजत- मुखशुक्लपक्षोद्दयोतनमधुरनिर्नादरतवर्ण व्यध्वयुद्धनामफनकघण्टागालामधुररुतप्रमुक्त निर्घोष सीवुद्धधर्मचक्रमहामणिराजघण्टामालागनोज्ञस्तरवण सर्वबोधिसत्वप्रणिधिनानारजघण्टानि- श्वरितनिर्घोष चन्द्रराजमणिराजपतिस“बुद्धप्रतिभासनिचितनामनिर्नादविज्ञपन शुद्धगर्भमणि- राजपति सर्वत्र्यध्वतथागतजन्मपरपराप्रतिभासशिपनमादित्यगर्भमणिराजपति सर्वविर्तित प्रतिपत्त्यामाशधातुपरमदशदिक्सर्वयुद्धक्षेत्रविविपयरश्मिसदर्शनम् अवभासध्यजमणिराजपति S'वन for धूप.

·-४४.०] ४४माया। ३४३ सर्वतयागतप्रभामण्डलावभासप्रमुश्चनवरोचनमणिराजपड्सि सर्वजगदिन्द्रसदृशनिर्माणमेघतथा- गतपूजोपस्थानप्रमुञ्चन चिन्तामणिराजपति समन्तभद्रबोधिसत्वपिंकुर्षितप्रतिक्षणसर्वधर्मधातु- फरण मेरुध्वजमणिराजपति सर्वदेवेन्द्रभवनमेघाप्सरोरुतनिगर्जितनि|प सर्वारम्बणतथागत- स्तुतिमेघप्रमुञ्चनाचिन्यगुणवर्णनिर्देश च तदासनमद्राक्षीत् अचिन्त्यरत्नव्यूहासनपरिवारम् ।। तस्मिश्वासने मायादेवीं निपण्णामद्राक्षीत् त्रैलोक्यसमतिक्रान्तेन रूपेण, सर्वलोका- 5 भिमुखेन सर्वभवगत्युद्गतेन रूपेण, यथाशयजगद्विज्ञप्तेन सर्वलोकानुपलितेन रूपेण, विपुल- पुण्यसभूतेन सर्वजगत्सदृशेन रूपेण, सर्वसत्त्वसुखोपदर्शनेन सर्वजगत्परिपाकविनयानुकूलेन रूपेण, सर्वसत्वाभिमुखप्रलम्बितेन सर्वकाल्गगनजगद्विज्ञप्त्यसभिन्नेन रूपेण, सर्वजगन्निष्टा- विज्ञप्त्याधिष्टानेन अगतिकेन रूपेण, सबलोकगतिकेन रूपेण, सर्वलोकगतिनिरुद्धेन अनागतिकेन रूपेण, सर्वजगदसभूतेन अनुत्पनेन रूपेण, अनुत्पत्तिसमधर्मनिरतेन 10 अनिरुद्धेन रूपेण, सबलोकव्यवहारपरमेण असत्येन रूपेण, यथावत्प्रतिलब्धेन अमृपेण रूपेण, यथालोकविज्ञप्तेन अक्रान्तेन रूपेण, च्युत्युपपत्तिपिनिवृत्तेन अग्निप्टेन रूपेण, धर्मधातुप्रकृत्यविनाशेन अलक्षणेन रूपेण, त्र्यध्ययाक्पथपरमेण एकल्लक्षणेन रूपेण, अलक्षणसुलक्षणनिर्यातेन प्रतिभासकल्पेन रूपेण, सर्वजगचित्तययाशयविज्ञप्तेन मायाकल्पेन रूपेण, ज्ञानमायापरिनिप्पन्नेन मरीचिकल्पेन रूपेण, प्रतिक्षणजगत्सज्ञाधिष्ठानपरमेण 15 च्छायोपमेन रूपेण, प्रणिधानसर्वजगदनुबद्धन खप्नोपमेन रूपेण, यथाशयजगद्विज्ञप्त्यसभिन्नेन सर्वधर्मधातुपरमेण रूपेण, आकाशधातुप्रकृतिपरिशुद्धेन महाकरणानिर्यातेन रूपेण, सत्त्वशपरिपालनप्रयुक्तेन असङ्गमुखनिर्यातेन रूपेण, प्रतिक्षणधर्मधातुस्फरणेन अनन्त- मध्येन रूपेण, अनापिल्सर्सजगनिश्रितेन अप्रमाणेन रूपेण, साक्पथसमतिकान्तेन सुप्रतिष्ठितेन रूपेण, सर्वजगद्विनयाधिष्ठाननिर्वृत्तेन अनधिष्ठितेन रूपेण, अधिष्ठान 20 जगत्कायप्रयुक्केन असवृतेन रूपेण, प्रणिधानमायापरिनिप्पनेन अनभिभूतेन रूपेण, सर्वलोकाभ्युद्गतेन अयथारतेन रूपेण, शमयालोकपिज्ञप्तेन असभनेन रूपेण, यथाकर्मजग- दनुबद्धेन चिन्तामणिराजकल्पेन रूपेण, ययाशयसर्वसत्त्वाभिप्रायपरिपूर्णप्रणिधिपरिपूर्णेन अविकल्पेन रूपेण, सर्वजगत्परिकल्पोपस्थितेन अधिकल्पेन रूपेण, सर्वजगद्विज्ञप्त्यकल्पेन अधिष्टानेन रूपेण, ससाराविनिवृत्तिपरमेण पिशुद्धेन रूपेण तथतासमनिर्रिकल्पेन 125 इत्येवप्रकारेण रूपेण सुधन श्रेष्ठिदारको मायादेवीमद्राक्षीदरूपेण रूपप्रतिभासेन अवेदनेन रूपेण लोकदु खरेदनाप्रशान्तिपरमेण, सर्वसत्वसज्ञागतोचालितेन रूपेण परसत्त्वसज्ञागत- विज्ञप्तेन, अनभिसस्कारधर्मतानिर्यातेन रूपेण मायागतकर्मविनिवृत्तेन, विज्ञानविषयसमति फ्रान्तेन रूपेण बोधिसत्वप्रणिधिज्ञानसभनेन, अखभानेन रूपेण सजगद्दारपथपरमेण शरीरेण, ससारे सतापनिरुद्धेन रूपेण धर्मकायपरमशीतीभागोपगतेन यथाशयजगद्पफाय- 30 सदर्शनी सत्त्वाशयपशेन सर्वजगसदृश सर्वजगद्रूपकायातिरेक रूपकाय सदर्शयमानाम् । 1B अप्रतिष्ठितेन R S असभूतेन B ·- ફરક गण्डन्यूहसूत्रम् । [४४० तर केचित्सत्त्वा मारकन्यारूपेण मारकन्यातिरेकरूपा मायादेवीमद्राक्षु । केचित्सत्वा वशवबंप्सरोतिरेकरूपा केचित्सुनिर्मिताप्सरोतिरेकरूपा कैचित्सतुपिताप्सरोतिरेकरूपा केचित्सुयामाप्सरोतिरेकरूपा केचित्रायस्त्रिंशाप्सरोतिरेकरूपा केचिच्चातुर्महाराजिका सरोति रेकरूपा केचित्रुम्भाण्डेन्द्रकन्यातिरेकरूपा केचिन्महोरगे कन्यातिरेकरूपाम् । केचित्सत्वा । मनुष्येन्दकन्यातिरेकरूपा मायादेवीमपश्यन् ॥ अय खल सुधन श्रेष्ठिदारक सर्वजगद्रूपसज्ञापगत परसत्वाशयानवतरन् सर्वसन चित्ताशयगतेषु मायादेवीमपश्यत् सजगदुपजीव्यपुण्या सर्वज्ञतापुण्योपचितशरीरानसभिन- दानपारमिताप्रयोगा सजगसमताप्रतिपना महाकरुणागोष्ठसित्त्वसमवसरणा सर्वतथागत गुणप्रतिपत्तिनिर्याता सर्वक्षान्तिनयसागरातीणां सज्ञतापीर्यवेगरिवर्धितचेतना सर्वधर्म 10 मण्डलपरिशुद्ध्यविमर्त्यवीयां सर्वधर्मस्वभावनिध्यप्तिनिर्याता सर्वव्यानागनयनिष्पत्तिचित्तामस भिन्नध्यानाङ्गविषयासाधारणतथागतध्यानमण्डलावभासप्रतिलब्धा सर्वसत्त्वक्केशसागरोच्छोषण- निश्चयनानानिध्यप्तिपरमा सर्वतथागतधर्मचक्रप्रश्चियविधिज्ञा सर्वधर्मनयसमुद्रव्याचारणप्रज्ञा सर्वतधागतदर्शनावितृप्ता त्र्यध्वतथागतपरपराव्या ठोकनाप्रतिप्रस्नग्धा सबुद्धदर्शनद्वाराभि- मुखा सर्वतथागतसमुदागममार्गपरिशुद्धिविमानताविधिज्ञा तथागतगगनगोचरा सर्वसत्त्व 15 साहोपायविधिज्ञामनन्तमध्ययथाशयजगत्परिपाकविनयप्रतिभासप्राप्ता सवुद्धकायविशुद्धि विमात्रतापतीणां क्षेत्रसागरपरिशुद्धिप्रणिधानसमन्वागता सर्वसत्वधातुविनयाधिष्ठानपर्यव सानप्रणिधानपरिशुद्धा सर्वतयागतविपयजास्फरणचित्ता सबोधिसत्वविकुर्तितवीर्यनिर्याता- मनुत्तरधर्मकायपरिशुद्धामनन्तरूपकायसदर्शनी समारवलनमर्दनी विपुलकुशलमूलबलोपपन्ना धर्मवलसजातबुद्धिबुद्धबलावभासप्रतिलब्धा सर्वबोधिसत्त्वाशितावलपरिनिप्पन्ना सर्वज्ञता 20 वेगलसजाता सनतथागतज्ञानविद्युदवभासितप्रज्ञामन तमध्यसत्त्वचित्तसमुद्रविचरणज्ञाना रिपुलजगदाशयावतीणां परसत्त्वेद्रियविमानताज्ञाननयनिधिज्ञामनन्तसत्त्वाधिमुक्तिविमात्रता- ज्ञानकौशल्यानुगता दशदिगप्रमाणक्षेत्रसमुद्रकायस्फरणा सर्वलोकधातुतिमारताज्ञाननयविधिज्ञा सर्वक्षेत्रसभेदनिधिज्ञाननयकौशल्यानुगता सर्वदिक्सागरप्रसृतज्ञानदर्शना सर्वाध्यसागरान- प्रसृतबुद्धिं सबुद्धसागराभिमुखप्रणिपतितकाया बुद्धधर्ममेघसमुद्रसप्रतीच्छनाभिमुखचित्ता 25 सर्वतथागतगुणप्रतिपुरणप्रतिपत्तिनिर्याणप्रयुक्ता सबोधिसभारसभवानुप्रस्तबुद्धि सबोधि- रात्त्वप्रस्थानविचारनिका ता सर्वबोधिचित्तोपादाङ्गपरिनिष्पन्ना सनसत्वपरिपालनप्रयुक्ता साबुद्धवर्णमेघालोकप्रभापना सबोधिसत्वजिनजनेत्रीप्रणिधाननिर्याताम् । एत प्रमुखैर्जम्बु द्वीपपरमाणुरज समदर्शननये सुधन श्रेष्ठिदारको मायादेवीमपश्यत् । स ता दृष्ट्वा यप्रगाणा मायादेवी तत्प्रमाण स्वकायमधिष्ठाय समन्तदिगमिमुखा मायादेवी सर्वत्रानुगतेन कायेन 30 प्रणिपतित । तस्य प्रणिपतमानस्य अन तमध्यानि समाधिमुखानि अवना तानि । स तानि समाधिमुखानि व्यपरोक्य अनिमित्ती या प्रभावयित्वा सारीकृत्वा अनुस्मृत्य स्फरिला प्रसरित्या अपरोफपिया पिपुवीकृत्या अभिनित्य मुद्रयिया तेभ्य समाधिमुखेभ्यो व्युत्थाय ·४४माया। .-४४.०] मायादेवी सपरिवारां सभवनासनां प्रदक्षिणीकृत्य पुरतः प्राञ्जलिः स्थित्ला एवमाह-अहमार्ये म श्रिया कुमारभूतेन अनुत्तरायां सम्यक्संबोधौ चिचमुत्पाद्य कल्याणमित्रपर्युपासनेन समादापितम् । सोऽहं कल्याणमित्रं पर्युपासमानोऽनुपूर्वेण यावत्तत्र सकाशमुपसंक्रान्तः । तद्वदतु मे आर्या-कथं बोधिसत्त्वेन बोधिसत्वचर्यायां शिक्षमाणः परिनिष्पनो भवति सर्व- ज्ञतायाम् । सा अबोचत्-अहं कुलपुत्र महाप्रणिधानज्ञानमायागतन्यूहस्य बोधिसत्व- 5 विमोक्षस लामिनी । साहं कुलपुत्र अनेन विमोशेण समन्वागता यावन्ति इह लोकधातु- समुद्रे भगवतो वैरोचनस्य सर्वलोकधातुपु सर्वजम्बुद्वीपेषु चरमभविकबोधिसत्त्वजन्म- विकुर्वितानि प्रवर्तन्ते, सर्वेषां च तेषां चरमभविकानां बोधिसत्वानामहं जननी । सर्ने ते बोधिसत्वा मम कुक्षौ संभवन्ति । मम दक्षिणात्पा निष्क्रमन्ति । इहैव तापदहं कुलपुत्र भागवत्यां चातुर्दीपिकायां कपिलवस्तुनि महानगरे राज्ञः शुद्धोदनस्य कुलबद्धकल्पेन सिद्धार्थ 10 वोधिसत्त्र जनित्रवती महताचिन्सेन बोधिसत्त्वजन्मविकुर्वितेन ॥ सा खल्वहं कुलपुत्र तदा राज्ञः शुद्धोदनस्य गृहगता भवामि । अथ बोधिसत्त्वस्य तुपितमानाच्यवनकालसमये प्रत्युपस्थिते सर्वरोममुखेम्य एकैकस्माद्रोममुखादनभिलाप्य- बुद्धक्षेत्रपरमाणुरजःसमाः सर्वबोधिसत्वजननीगुणनयव्यूहाः सर्वतथागतजननीगुणमण्डल. प्रभवप्रमासा नाम रस्मयो निश्चरित्वा सर्वावन्तं लोकधातुमनभास्य मम शरीरे निपल 15 मूर्धानमुपादाय सर्वरोमकूपेष्वनुप्राविशन् । समनन्तरप्रविष्टाभिश्च कुलपुत्र ताभिर्बोधिसत्व- रश्मिभिरनेकनामधेयाभिर्मानाबोधिसत्त्वजननीविकुर्वितव्यूहप्रमुञ्चनीमिः, अथ तानदेव मम काये बोधिसत्वरस्मिमुखमण्डलामिविज्ञप्ताः सर्वबोधिसत्त्वजन्मविकुर्वितनयन्यूहाः संदृश्यन्ते स्म अन्तर्गतेन परिवारेण । समनन्तरप्रविष्टाभिश्च कुलपुत्र मम काये ताभिर्बोधिसत्त्वरस्मिभिः, अय तावदेव येषां बोधिसत्त्वानां तानि बोधिसत्वरश्मिमुखमण्डलानि विज्ञप्तानि जन्मनय- 20 विकुर्पितानि प्रवर्तन्ते, स ते मम चक्षुप आभासमगमन् , यदुत बोधिमण्डपराप्रगता युद्धसिंहासननिपण्णा बोधिसत्त्वपर्पन्मण्डलपरिवृता लोकेन्द्राभिपूजिता धर्मचक्र प्रवर्तय- मानाः । ये च तैस्तथागतैः पूर्वबोधिसत्वचर्या चरद्भिस्तथागता आरागिताः, तेऽपि सः मम चक्षुप आभासमगमन् । प्रथमचिचोत्पादजन्मपिताः सामिसंबोधिधर्मचक्रप्रवर्तनपरि- निर्वाणविकुर्तिताः सर्वबुद्धक्षेत्रविशुद्धज्यूहाः, यानि च तेषा तथागतानां निर्माणमण्डलानि 5 प्रतिचित्तक्षणं सर्वधर्मधातुं स्फरन्ति, तान्यपि सर्वाणि मम चक्षुप आभासमगमन् । तत्या मम कुलपुत्र काये ताभिर्भोधिसत्वरस्मिभिरनुप्रपिष्टाभिःजगदम्युहूतः कायः संस्थितोऽभूत्, आकाशधानुपिपुलश्च कुक्षिः, न च मनुष्याश्रयप्रमाणादतिक्रान्तः । यारन्तश्च दशमु दिक्षु योधिसत्वगर्भागसभवनव्यूहाः, ते सर्वे मम कायेऽन्तर्गता अनुप्रविष्टाः सर्वे सदृश्यन्ते ॥ समनन्तरप्रादुर्भूनस्य च मम कुटपुत्र काय वोनिसत्त्वगर्भागमभवनव्यहपरिभोगन्य,अप तारदेव बोधिसत्त्वः साधं दशमुद्धक्षेत्रपरमाणुरज.समोरिमरेकप्रणिधानः समागचरिनरेस- Sबोधिगत्तनांप्रदेष्म जननी. २Bजननी माति.

·10 गण्डन्यूहसूत्रम् । [४४०- कुशलमूलैरेकप्यूहैरेफनिमोक्षनिहारिमिरेकज्ञानभूमिसपासिभिरेकरितिनिर्यातरेकप्रणिधान- समुदागतरेकचर्यानिर्यातैर्धर्मकायपरिशुद्धैरनन्तमध्यरूपकायाधिष्ठानै समन्तभद्रबोधिसत्वचर्या प्रणिधिषिकुतिनिर्यातनागेन्द्रगर्भमणिकूटागारगत सागरनागराजपुरंगभैरशीत्या नागेन्द्रसहने लोकेन्द्रसहसे वाभिपूग्यमानो महता बोधिसत्यनिर्मितेन सन्तुपित भवन युतिसदर्शनेन ३ एकैकस्मात्तुपितभवनात् सर्वलोकधातुप्रसृतचातुर्दीपोपपत्तिप्रतिलाभसदर्शनेन अचिन्त्यसत्व परिपाकोपायकौशल्यानुगतेन प्रमत्तसत्त्वसचोदनेन सर्माभिनिवेशोञ्चालनेन महाररिम- जालप्रमुञ्चनेन लोकान्धकारविधमनन सापायदु खन्युपशमनेन सर्मनिरपगतिनिवर्तनेन सरसत्वपूर्वकर्मसचोदनेन सर्वसत्त्वधातुपरित्रायणेन सर्वसत्वाभिमुखकायसदर्शनेन तुपित भानाच्युला साधं सपरिवारेण मम कुक्षौ प्रारिशत् ।। ते सर्ने मम कुक्षौ त्रिसाहस्रलोकधातुविपुलेन यावदनभिलाप्यबुद्धक्षेत्रपरमाणुरज समलोकधातुपिपुरेन आक्रमत्रिकमेण अनुविचरन्ति स्म । सर्वाणि च दशसु दिक्षु सर्व लोकधातुप्रसरेपु सर्वतथागतपादमूठेषु सर्वबोधिसत्वपर्पन्मण्डलानि प्रतिचित्तक्षणमनमि लाप्यानि मम कुक्षौ समासरन्ति स्म बोधिसत्त्वगर्भावासवियुर्वित द्रष्टुम् । चत्वारश्च महाराजा शक्युयामसतुपितसुनिर्मितवशर्तिनश्च देवेन्द्रा ब्रह्मेन्द्राश्च गर्भावासोपगतबोधिसत्वमुप 16 सामन्ति रम दर्शनाय वन्दनाय पर्युपासनाय धर्मश्रवणाय साकथ्यानुभावनाय । न चाय मम कुक्षिस्तावन्ति पर्षमण्डलानि प्रतीच्छन् विपुलीभवति । न चास्मान्मनुष्याश्रयादय मम कायो विशिष्टतर सतिष्ठते । तानि च तावन्ति पर्षन्मण्डलानि सप्रतीच्छति । सर्ने च ते देयमनुष्या नानाबोधिसत्त्वपरिभोगपरिशुद्धिव्यूहानपश्यन् । तत्कस्य हेतो ? यथापि तदस्यैव महाप्रणिधानमायागतस्य बोधिसत्त्रविमोक्षस्य सुभाषितत्वात् ॥ यथा चाह कुलपुत्र अस्या भागवत्या चातुर्कीपिकाया जम्बुद्वीपे बोधिसत्व कुक्षिणा सप्रतीच्यामि, एव निसाहतमहासाहले लोकधातौ सर्वचातुीपिकाजम्बुद्वीपेषु सप्रतीच्छामि अनेन च पिर्पितब्यूहेन । न चाय मम कायो द्वयीभवति नायीमयति, न चैकत्ये सतिष्ठते न बटुले, यथापि नाम तदत्यैव महाप्रणिधानज्ञानमायागतस्य बोधिसत्वविमोक्षस्य सुभापितत्वात् । यथा चाह कुलपुत्र अस्य भगवतो वैरोचनस्य माता अभूवम् , तथा पूर्व 25 काणामपि तयागतानामनन्तमध्याना माता अभूवम् । यत्र बोधिसत्त्वो लोक उपपादुक उपापयत पद्मगर्भे, तबाह नग्निीदेवता भूत्वा बोधिसत्त्व सप्रतीच्छामि ।लोकश्च मा बोधिसत्त्वजननीति समानौति । यत्रोत्सङ्गे प्रादुर्बभूव, तत्राहमस्य जनन्यभूवम् । यत्र युद्धक्षेत्र प्रादुर्भवति, तबाह बोधिमण्डदेवता भवामि । इति हि कुलपुत्र यावद्विरुपायमुखैश्वरमविका घोधिसत्ता रोक उपपत्ति सदर्शयन्ति, तावद्भिरपायमुखैरह बोधिसत्त्वजननी भवामि ॥ यथा अह कुलपुत्र इह रोरधातो अस्य भगवत सर्वप्रोधिसत्वजन्मनियुर्वितसदर्शनेषु जनेत्र्यभूयम्, तथा मगात ऋकुच्छन्दस्यापि तथागतस्य, कनकमुने , काश्यपस्य तथागतस्य Breads लुम्बिनी सानाति for नगिनी जननीति 20 ·-४४..] ४४माया। ૨૪૭ जनेत्र्यभूवम् । तथा सर्वेषां भद्रकल्पिकानामनागतानां तथागतानां जनेत्री भविष्यामि । तद्यथा मैत्रेयस्य वोधिसत्त्वस्य तुपितभवनगतस्य च्युतिसंदर्शनकाले प्रवृत्ते सर्वबोधिसत्त्वोप- पत्तिसंभवगर्भसंवासविकुर्वितसंदर्शनप्रभासायां रदम्यामुत्सृष्टायां प्रभासितेषु सर्वधर्मधातुनय- तलेपु यावन्ति मम धर्मधातुनयतलानि चक्षुषोअभासमागमिष्यन्ति, येषु मैत्रेयेण बोधिसत्त्वेन मनुष्यलोके मनुष्येन्द्रकुलेषु जन्मोपपत्तिसंदर्शनेन सत्त्वा विनयितव्याः, तेष्वहं सर्वत्र । बोधिसत्त्वजननी भविष्यामि । यथा च मैत्रेयस्य बोधिसत्त्वस्य, तथा सिंहस्य यो मैत्रेयस्या- नन्तरमनुत्तरां सम्यक्संबोधिमभिसंभोत्स्यते, तथा प्रद्योतस्य केतोः सुनेत्रस्य कुसुमस्य कुसुमश्रियः तिप्यस्य पुष्यस्य सुमनसो वज्रस्य विरजसः चन्द्रोल्काधारिणो यशसो वज्रशुद्धस्य एकार्थदर्शिनो सिताङ्गस्य पारंगतस्य रतार्चिःपर्वतस्य महोल्काधारिणः पद्मोत्तरस्य विघुष्ट- शब्दस्य अपरिमितगुणधर्मस्य दीपश्रियो विभूपिताङ्गस्य सुप्रयाणस्य मैत्रश्रियो निर्मितस्या- 15 निकेतस्य ज्वलिततेजसोऽनन्तघोपस्य अनिनेमस्य अनिनेत्रस्य विमतिविकिरणस्य परिशुद्धस्य सुविशालाभस्य यशःशुद्धोदितस्य मेघश्रियो विचित्रभूतस्य सर्वरतविचित्रवर्णमणिकुण्डलस्य सागरमतेः शुभरत्नस्य अनिहतमल्लस्य परिपूर्णमनोरयस्य महेश्वरस्य इन्द्रश्रियोऽग्निश्रियः चन्दनमेघस्य सितविशालाक्षस्य श्रेष्ठमतेर्विभाक्तिमतेरखरोपणराजस्योत्तापनराजमतेविभूषितस्य विभूतेः केशरनन्दिन ईश्वरदेवस्य ईश्वरस्य उष्णीपश्रियो वज्रज्ञानपर्वतस्य श्रीगर्भस्य कनकजाल- 15 कायविभूषितस्य सुविभक्तस्य ईश्वरदेवस्य महेन्द्रदेवस्य अनिलश्रियो विशुद्धनन्दिनोऽचिप्मतो वरुणश्रियो विशुद्धमतेरप्रयानस्य निहितगुणोदितस्य अरिगुप्तस्य वाक्यनुदस्य वशीभूतस्य गुणतेजस्य वैरोचनकेतोर्विभवगन्धस्य विभौवनगन्धस्य विभक्ताङ्गस्य सुविशाखस्य सर्वगन्धा- चिमुखस्य वज्रमणिविचित्रस्य प्रहसितनेत्रस्य निहतरागरजसः प्रवृद्धकायराजस्य वासुदेवस्य उदारदेवत्य निरोधनिम्नस्य विवुद्धेधूतरजसः अचिर्महेन्द्रस्य उपशमवतो विशाखदेवस्य 20 वज्रगिरो ज्ञानार्चिवलितशरीरस्य क्षेमकरस्य औपगमस्स शार्दूलस्य परिपूर्णशुभस्य रुचिरभद्र- यशसः पराक्रमविक्रमस्य परमार्थविक्रामिणः शान्तरदमेरेकोत्तरस्य गम्भीरेश्वरस्य भूमिमतेरति- तस्य घोपनियो विशिष्टस्य विभूतपतेर्विभूतभूतस्य वैद्योत्तमस्य गुणचन्द्रस्य प्रहर्षिततेजसो गुणसंचयस्य चन्द्रोद्गतस्य भास्करदेवस्य भीष्मयशसो रदिममुखस्य शालेन्द्रस्कधस्य यशसः ओपधिराजस्य रतवरस्य यजमतेः सितश्रियो निर्धातालयस्य मणिराजस्य महायशसो वेग- 25 धारिणोऽमिताभस्य महासनार्चिपो मोहधर्मेश्वरस्य निहतधीरस्य देवशुद्धस्य दृढप्रभस्य विश्वा- मित्रस्य विमुक्तिघोपस्य बिनर्दितराजस्य वाक्यच्छेदस्य चम्पकविमलप्रभस्य अनवद्यस्य विशिष्ट- चन्द्रस्य उल्काधारिणो विचित्रगात्रस्य अनभिलाप्योद्गतस्य जगन्मित्रस्य प्रभूतरदमेः खराङ्गशूरत्य करुणावृक्षस्य धृतमतितेजसः कुन्दश्रियोऽर्चिश्चन्द्रस्य अनिहितमतेरनुनय- विगतस्य अनिलम्भमतेरुपचितस्कन्धस्य अपायप्रमयनस्य अदीनकुसुमस्य सिंह बिनर्दितत्य 30 अनिहानार्यस्य अनावरणदर्शिनः परगणमयनस्य अनिलनेमस्य अकम्पितसागरस्य शोभन- 1B विचित्तस्य हमराजस. २Bom. विभावनगन्धस.

·गण्डन्यूहसूनम्। [४४.०- सागरस्य अपराजितमेरोरनिल्यज्ञानस्य अनन्तासनस्य अयुधिष्ठिरस्य चर्यागतस्य उत्तरदत्तस्य अत्यन्तचन्द्रमसोऽनुग्रहचन्द्रस्य अचलस्कन्धस्य अग्रसानुमतेरनुग्रहमतेरभ्युद्धरस्य अर्चित- नमस्यानुपगमनाम्नो निहततेजसो विश्ववर्णस्य अनिमित्तप्रज्ञस्य अचलदेवस्य अचिन्त्यश्रियो विमोक्षचन्द्रस्य अनुत्तरराजस्य चन्द्रस्कन्धार्चितब्रह्मणोऽकम्प्यनेत्रस्य अनुनयगानस्य अभ्यु 5 द्गतकर्मणोऽनुधर्ममतेरनुत्तरश्रियो ब्रह्मदेवस्य अचिन्त्यगुणानुत्तरधर्मगोचरस्य अपर्यन्तभद्रस्य अनुरूपखरस्य अम्युच्चदेवस्य बोधिसत्त्वस्य । इति हि कुलपुत्र एतान् मैत्रेयप्रमुखानना गतास्तथागतान् प्रमुखान् कृत्या सर्वेपा भद्रकल्पिकाना तथागतानामर्हता सम्यक्सयुद्धाना महमेर जननी भविष्यामि अस्या त्रिसाहनमहासाहस्राया लोकधातौ । यथा च इह लोक धाती, तथा दशसु दिक्षु अपरिमाणेषु लोकधातुपु अनन्तमध्यान् धर्मधातुनयानवतरमाणा यथा 10 च मेत्रेयस्य तयागतस्य अनभिलाप्यैर्गुणविशेषैर्जननी भविष्यामि, एवमनभिलाप्यगुणविशेष सिंहस्य एव यादोचमस्य तयागतस्य जननी भविष्यामि । यथा च भद्रकल्पिवाना तपागतानाम् , एनमस्मिन् सातति कुसुमतलगर्भव्यूहालकारे लोकधातुसमुद्रे सर्वलोकधातु वशेषु सर्वलोकधातुप्रसरेषु सर्पठोकधातुपु सर्वजम्बुद्वीपेष्वपरान्तकोटीगतान् कल्पान् समन्त भद्राया बोधिसत्त्वचर्याया चरमाणा सर्वकल्पेषु सर्वसत्वपरिपाकविनयमधिष्टाय सर्वेपामना 15 गताना तयागताना बोधिसत्त्वभूताना जननी भविष्यामि ॥ एवमुक्ते सुधन श्रेष्ठिदारको मायादेवीमेतदवोचत्-कियच्चिरप्रतिलब्धस्त्वया अयमार्ये महाप्रणिधानज्ञानमायागतव्यूहो बोधिसत्त्वविमोक्ष १ आह-भूतपूर्व कुलपुत्र अतीतेऽध्वनि अचिन्साना चित्तविषयसमतिकान्तानामभिजातबोधिसत्वचक्षुप्पपविज्ञप्ताना विज्ञानगणनासमतिकान्ताना परेण शुभप्रभो नाम कल्पोऽभूत् । तस्मिन् खलु पुन शुभप्रमे 20 कन्पे मेरूद्तश्री म लोकधातुरभूद्विशुद्धसक्लिष्टानेकरत्नमयी सचम्पाल्सुमेरुसागरा पञ्चगति प्रचारा चित्रा दर्शनीया । तस्या खलु मेरूद्भतनिया लोकधातौ दश चातुर्दीपिककोटी शतान्यभूनन् । तेपा खलु दशाना चातुर्दीपिककोटीशताना मध्ये सिंहध्वजाग्रतेजो नाम मध्यमा चातुर्दीपिकाभूत् , यस्यामशीतिराजधानीकोटीशतान्यभूवन् । तेषा खलु अशीतीना राजधानीकोटीशताना मध्ये ध्वजाग्राती नाम मध्यमराजधान्यभूत् । तस्या महातेज 25 पराम्मो नाम राजा अभूच्चरवर्ती । तस्या खलु पुनजामपत्या राजधान्या चित्रमञ्जरि प्रभासो नाम वोधिमण्डोऽभूत् । तत्र नेत्रश्री म बोधिमण्डदेवता अभूत् । तस्मिन् खल पुनश्चिमञ्जरिप्रभासे बोधिमण्डे विमरध्वजो नाम बोधिसत्तो निषण्णोऽभूत् सर्वज्ञताधर्मा विगमाय । तस्य सर्पज्ञताधर्माधिगमा तरायाय सुवर्णप्रभो नाम मारो महासैन्यपरिवारोऽन्त चिंतकाय उपमान्तोऽभूत् । स च महातेज पराम्मश्चायती बोधिसत्वाशिताप्रतिलब्धोऽ- 50 भूत् महदिपिवुर्तितनिर्यात । स ततो महासन्याद्विपुल्तरमुप्रतर च महान्त व कायमभि निर्माय त बोधिमण्ड समन्तादनुपरिवारयामास मारसैन्यपराजयाय । तेन हि महती मारसेना १Bयावोमवनस्प

·-४४०]
४४माया।
३४९
चिकीर्णा । तेन च भगरता निमलप्यजेन तथागतेन अनुत्तरा सम्यक्सोधिरभिसबुद्धा ।
अथ खल्लु नेत्रश्रीबोधिमण्डदेवता महातेज पराक्रमस्य चक्रवर्तिनोऽन्तिके पुत्रसज्ञामुत्पाद्य
तस्य तथागतस्य चरणयो प्रणिपत्य प्रणिधानमात्-यत्र यत्राह भगवन् उत्पद्येयम् ,
तत्र तत्रैप मे महातेज पराक्रमश्वकरर्ती पुत्रो भवेत् । यदा चैपोऽनुत्तरा सम्यक्सबोधिमभि-
सबुध्येत, तदाप्यहमेतस्य जननी भरेयम् । सैव प्रणिधान कृत्वा तस्मिन्नेव चित्रमञ्जरिप्रभासे 5
वोधिमण्डे तस्मिन्नेर शुभप्रभे कल्पे दश नयुतानि तथागतानामारागयामास ॥
तल्कि मन्यसे कुलपुत्र-अन्या सा तेन कालेन तेन समयेन नेत्रश्री म बोधिमण्ड-
देवता अभूत् ? न खलु पुनस्ते कुलपुत्र एव द्रष्टव्यम् । अह सा तेन कालेन तेन
समयेन नेत्रश्री म बोधिमण्डदेवता अभूवम् । तल्कि मन्यसे कुलपुत्र-अन्य स तेन
कालेन तेन समयेन महातेज पराक्रमो नाम चक्रवर्त्य भूदोधिसत्ववशिताप्रतिलब्धो महर्द्धिक- 10
विकुर्पितनिर्यातो येन सा महती मारसेना निकीर्णा ? न खल्वेव द्रष्टव्यम् । अय स
भगनान् वैरोचनस्तयागतोऽर्हन् सम्यक्सबुद्ध तेन कालेन तेन समयेन महातेज पराक्रमो
नाम राजा चक्रर्त्यभूत् । सा अह कुठपुत्र तत उपादाय यत्रतत्रोपपन्ना, सर्वत्र एप मम
पुत्रत्वमुपागत सर्वबुद्धक्षेत्रेषु बोधिसत्त्वचर्या चरन् सर्वगतिमुखेषु सर्वोपपत्तिमुखेषु
सर्वकुशलमूलमुखेषु सर्वबोधिसत्त्वचर्याविचारपराक्रमेषु सर्वजातकनयेषु सर्वदेवेन्द्रजन्मसु 15
सर्वलोकेन्द्रगतेषु सर्वेश्वरभूमिषु सर्वगतिप्रभागेषु । यत्र यत्रोपपद्यते सत्चपरिपाकहेतो, सर्वन
अहमेवास्य जनन्यभूवम् । चरमे च भवेऽस्य अहमेव सर्वत्रानुगता जनन्यभूवम् । सर्व-
बोधिसत्वजन्ममुखेषु क्षणे क्षणे यापन्ति बोधिसत्त्वजन्मविकुर्रितान्यादर्शयामास, सर्वत्राह-
मेगास्य माता अभूवम् । अतीतानामपि तथागतानाम् , अनन्तमध्यानामपरिमाणानामह
जनन्यभूवम् । प्रत्युत्पन्नानामपि दशसु दिक्षु अनन्तमध्यानामपरिमाणाना तथागताना 20
महमेव जननील प्रत्यनुभवामि । यावता च तथागतानामह चरमे भो बोधिसत्त्वमाता
अभूवम् , सर्वेपा च तेपा तथागतानां नाभिमण्डलेभ्यो रश्मयो निश्चरित्वा महाकायमासन
चानभासयामासु । एतमह कुलपुत्र महाप्रणिधानज्ञानमायागतव्यूह बोधिसत्त्वविमोक्ष
प्रजानामि । किं मया शक्य महाकरुणागर्भाणा बोधिसत्वाना सर्वज्ञतापरिपाकविनयापरि-
तृप्तकुक्षीणा सर्वतथागतविकुर्तितरोममुखनिर्यातनिदर्शनयशवर्तिना चर्या ज्ञातु गुणान् वा 25
वक्तुम् ॥
गच्छ कुलपुत्र, इयमिहैव त्रिदशेन्द्रभनने सुरेन्द्राभा नाम देवकन्या स्मृतिमतो
देवपुत्रस्य दुहिता । तामुपसकम्य परिपृच्छ-कथ बोधिसत्त्वेन बोधिसत्वचर्याया शिक्षि-
तव्यम्, कय प्रतिपतव्यम् ॥
अथ खल्ल सुधन श्रेष्टिदारको मायाया देव्या पादौ शिरसाभिनन्ध मायादेवीमनेक 30
शतसहस्रकृत्व प्रदक्षिणीकृत्य पुन पुनरवलोक्य मायादेव्या अन्तिका प्रक्रान्त ॥४२॥

·तत्सर्व ४५ सुरेन्द्रामा। अथ पल मुधनः श्रेटिदारको येन विदशेनभननं येन च सुरेन्द्रामा देवकन्या स्मृतिमतो देवपुत्रस्य दुहिता, तेनोपजगाम । उपत्य सुरेन्द्रामाया देवकन्याया पादौ शिरसाभिनन्य मुरेन्द्रामा देवकन्यामनेफशतसहसकृत्वा प्रदक्षिणीकृत्य सुरेन्द्राभाया देवकन्याया. पुरत. प्राञ्जलिः स्थित्वा एवमाह-मया आयें अनुत्तराया सम्यक्सबोधी चित्तमुत्पादितम् । न च जानामि कय बोधिसत्वेन बोधिसराचर्याया शिक्षितव्यम् , काम प्रतिपत्तव्यम् । श्रुत च मे आर्या बोधिसत्चानामवादानुशासनी ददातीति । तद्वदख में देवते, कय योधिसत्वेन बोधिसत्वचर्यायां शिक्षितव्यम् , कयं प्रतिपत्तव्यम् ॥ एवमुक्ते सुरेन्द्राभा नाम देवकन्या सुधन थेटिदारकमेतदवोचत्-अह पुलपुत्र 10 असङ्गस्मृतिविशुद्धब्यूहस्य बोधिसत्वविमोक्षस्य लामिनी । सा अह कुलपुत्र अभिजानामि-- उत्पलको नाम कल्पोऽभूत् । तत्र मे गङ्गानदीवालकासमास्तथागता आरागिताः । अभिनिष्कामता चैपामारक्षा कृता, पूजा धृता, आरामाश्च कृता. परिभोगाय । यक्ष तैर्बुदैर्भगाद्भिोधिसत्तभूतैर्मातु: कुक्षिगतैर्जायमानैः सप्त पदानि प्रामद्धिमहासिंहनाद नद्भि कुमारभूमिस्थितैरन्त पुरमध्यगतैा अभिनिष्कामद्भिवा बोधिभिसवुध्यमानैर्वा 18 धर्मचक्र प्रवर्तयमाने. सर्पबुद्धविवुर्पित वा सदर्शयद्भि. सत्तपरिपाकनिनय. कृत , प्रथमचित्तोत्पादाय यावत्सद्धर्मपर्यन्तनिष्ठ प्रजानानि स्मरामि अनुस्मरामि धारयामि सधारयामि उपधारयामि अनुसरामि । सुभूति म कल्पोऽभूत्। तत्र मे दश गङ्गानदीनालुकासमास्तथागता आरागिता । सुभगो नाम कल्पोऽभूत्तत्र मे बुद्धक्षेत्रपरमाणुरज समास्तथागता आरागिता । अनिलम्भो नाम फल्पोऽभूत् , तर मे चतुरशीतिवुद्धकोटीनियुतशतसहस्राण्यारागितानि । 20 सुप्रभो नाम कल्पोऽभूत्, तत्र मे जम्बुद्वीपपरगाणुरज समास्तथागता आरागिता । अतुलप्रभो नाम कल्पोऽभूत् , ता मे विंदातिगङ्गानदीनालुकासमास्तथागता आरागिताः । उत्तप्तश्री म कल्पोभूत् , तत्र मे गङ्गानदीनालकासमास्तथागता आरागिता । सूर्योदयो नाम कल्पोऽभूत् , तर मेऽशीतिगङ्गानदीनालफासमास्तथागता आरागिता. । जयगमो नाम कल्पोऽभूत् , तत्र मे पष्टिगङ्गानदीनालकासमास्तथागता आरागिता । सुचन्द्रो नाम 25 कल्पोऽभूत, तत्र मे सप्ततिर्गझानदीवालुकासमास्तथागता आरागिता । इति हि कुलपुत्र अनेनोपायेन गलानदीनालकासमान् कल्पाननुस्मरामि, यदह सततसगितमविरहिताभून तथागतैरहनि सम्यक्सबुद्ध । सर्वेषा च मे तेपा तथागतानामन्तिकादयमसगस्मृतिविशुद्ध- व्यहो बोधिसत्वपिमोक्ष. श्रुत । श्रुत्वा च आरागित , यथोक्त च प्रतिपन्न । एव चाह विमोक्ष सततसमितमनुप्रपिष्टा यच्च तेपा सर्वतथागताना बोधिसरतभूमिमुपादाय यायसद्धर्म- 30 सितिपर्यन्तनिष्ठ बुद्धविकुर्वित तर्सामनेन असशस्मृतिविशुद्धव्यूहेन बोधिसत्यविमोक्षणानु- स्मरामि धारयामि सधारयामि उपधारयामि अनुस्मरामि । एतमह कुलपुत्र बोधिसत्वविमोक्ष जानामि । किं मया शक्य बोधिसत्वाना विगततमोन्धकाराणा ससाररात्रिप्रभाविताना

·४५..]
४५ सुरेन्द्रामा।
विगतनिवरणानामनिद्रागमानां विगतस्त्यानमिद्धानां प्रसन्धकायसंस्काराणां सर्वधर्मस्वभावानु-
बोधसुविशुद्धानां दशबलविशुद्धिबोधयितृणां चयां ज्ञातुं गुणान् वा वक्तुम् ॥
गच्छ कुलपुत्र, कपिलवस्तुनि महानगरे विश्वामित्रो नाम दारकाचार्यः प्रतिवसति ।
तमुपसंक्रम्य परिपृच्छ कथं बोधिसत्वेन बोधिसत्वचर्यायां शिक्षितव्यम् , कथं प्रतिपत्तव्यम् ॥
अथ खल सुधनः श्रेष्ठिदारकः तुष्ट उदन आत्तमनाः प्रीतिसौमनस्यजातोऽचिन्त्य- 5
कुशलमूलवेगसंवर्धितः सुरेन्द्राभाया देवकन्यायाः पादौ शिरसाभिवन्द्य सुरेन्द्रामा देवकन्या-
मनकशतसहस्रकृत्वः प्रदक्षिणीकृत्य पुनः पुनरवलोक्य सुरेन्द्राभाया देवकन्याया अन्तिका-
अक्रान्तः ॥ ४३॥

·४६ विश्वामित्रः। अथ खलु सुधनः श्रेष्टिदारको त्रिदशेन्द्रभवनादवतीर्य अनुपूर्वेण येन कपिलवस्तुनि महानगर विश्वामित्रो दारकाचार्यस्तेनोपजगाम । उपेत्य विश्वामित्रस्य दारकाचार्यस्य पादौ शिरसाभिवन्ध विश्वामित्रं दारकाचार्यमनेकशतसहस्रकृत्वः प्रदक्षिणीकृत्य विश्वामित्रस्य 5 दारकाचार्यस्य पुरतः प्रामलिः स्थित्वा एवमाह-मया आर्य अनुत्तरायां सम्यक्संबोधी चित्तमुत्पादितम् । न च जानामि-कर्य बोधिसत्त्वेन बोधिसत्वचर्यायां शिक्षितव्यम् , कथं प्रतिपत्तव्यम् । श्रुतं च मे आर्यो योधिसत्वानामववादानुशासनी ददातीति । तद्वदतु आर्यः कथं बोधिसत्त्वेन बोधिसत्त्वचर्यायां शिक्षितव्यम् , कषं प्रतिपत्तव्यम् । एवमुक्त विश्वामित्रो दारकाचार्यः सुधनं श्रेष्टिदारकमेतदवोचत्-अयं कुलपुत्र शिल्पाभिज्ञो नाम 10 श्रेष्ठिदारको बोधिसत्वालिपिज्ञानं शिक्षितः । एतमुपसंक्रम्य परिपृच्छ । एवं ते निर्देव्यति यथा बोधिसत्त्वचर्यायां शिक्षितव्यम् , यया प्रतिपत्तव्यम् ॥ ४४ ॥ मे ·४७ शिल्पामिज्ञः। अथ खलु सुधनः श्रेष्ठिदारको येन शिल्पाभिज्ञो श्रेष्ठिदारकस्तेनोपसंक्रम्य शिल्पा- भिज्ञस्य श्रेष्ठिदारकस्य पादौ शिरसाभिवन्द्य शिल्पाभिज्ञस्य श्रेष्ठिदारकस्य पुरतः प्राञ्जलिः स्थित्वा एवमाह-मया आर्य अनुत्तरायां सम्यक्संबोधौ चित्तमुत्पादितम् । न च जानामि कथं वोधिसत्त्वेन बोधिसत्त्वचर्यायां शिक्षितव्यम्, कथं प्रतिपत्तव्यम् । श्रुतं च मे आर्यों 5 वोधिसत्वानामवपादानुशासनी ददातीति । तद्वदतु मे आर्यः–कयं बोधिसत्त्वेन बोधिसत्त्व- चर्यायां शिक्षितव्यम् , कयं प्रतिपचव्यम् ॥ सोऽवोचत्-अहं कुलपुत्र शिल्पाभिज्ञावतो बोधिसत्त्वविमोक्षस्य लाभी । तस्य में कुलपुत्र मातृकां वाचयमानस्य अफारमक्षरं परिकीर्तयतो बोधिसत्त्वानुभावेन असंभिन्न- विपयं नाम प्रज्ञापारमितामुखमवक्रान्तम् । रकारं परिकीर्तयतोऽनन्ततलसभेदं नाम 10 प्रज्ञापारमितामुखमवक्रान्तम् । पकारं परिकीर्तयतो धर्मधातुतलसभेद नाम प्रज्ञापारमिता- मुखमवक्रान्तम् । चकारं परिकीर्तयतः समन्तचक्रविभक्तिच्छेदन नाम प्रज्ञापारमितामुखमव- क्रान्तम् । नकार परिकीर्तयतोऽनिलयप्रतिलब्धं नाम प्रज्ञापारमितामुखमवक्रान्तम् । लकारं परिकीर्तयतो विगतानालयविमलं नाम प्रज्ञापारमितामुखमवक्रान्तम् । दकारं परिकीर्त- यतोऽवैवर्त्यप्रयोगं नाम प्रज्ञापारमितामुखमवक्रान्तम् । वकारं परिकीर्तयतो वज्रमण्डलं नाम 15 प्रज्ञापारभितामुखमवक्रान्तम् । डकार परिकीर्तयतः समन्तचक्रं नाम प्रज्ञापारमितामुख- मवक्रान्तम् । सकारं परिकीर्तयतः सागरगर्भ नाम प्रज्ञापारमितामुखमरक्रान्तम् । वकारं परिकीर्तयतः समन्तविरूढविठपनं नाम प्रज्ञापारमितामुखमवक्रान्तम् । तकार परिकीर्तयतो ज्योतिर्मण्डलं नाम प्रज्ञापारमितामुखमवक्रान्तम् । यकारं परिकीर्तयतः सभेदकूटं नाम प्रज्ञापारमितामुखमवक्रान्तम् । एकारं परिकीर्तयतः समन्तदाहप्रशमनप्रभासं नाम प्रज्ञापार-20 मितामुखमवक्रान्तम् । ककारं परिकीर्तयतोऽसंभिन्नमेधं नाम प्रज्ञापारमितामुखमवक्रान्तम् । पकारं परिकीर्तयतो अभिमुखप्रवर्षणप्रलम्बं नाम प्रज्ञापारमितामुखमवक्रान्तम् । मझार परिकीर्तयतो महावेगविचित्रवेगशिखरं नाम प्रज्ञापारमितामुखमवक्रान्तम् । गकार परिकीर्त- यतः समन्ततलविठपनं नाम प्रज्ञापारमितामुखमवक्रान्तम् । यकार परिकीर्तयतः तथता- सभेदगर्भ नाम प्रज्ञापारमितामुखमवक्रान्तम् । जकारं परिकीर्तयतो जगत्संसारविशुद्धिविगाहनं 25 नाम प्रज्ञापारमितामुखमवक्रान्तम् । खकार परिकीर्तयतः सबुद्धस्मृतिव्यूह नाम प्रज्ञापार- मितामुखमपक्रान्तम् | धकारं परिकीर्तयतो धर्ममण्डविचारविचयं नाम प्रज्ञापारमितामुख- मवक्रान्तम् । शकार परिकीर्तयतः सर्पबुद्धानुशासनीचरोचं नाम प्रज्ञापारमितामुखमव. क्रान्तम् । खकार परिकीर्तयतोऽभिसस्कारहेतुभूमिज्ञानगर्भ नाम प्रज्ञापारमितामुखमरकान्तम्। क्षकारं परिकीर्तयतः कर्मनिशान्तसागरकोशपिचयं नाम प्रज्ञापारमितामुखमरकान्तम् । 30 स्तकार परिकीर्तयतः सर्वक्लेशविकिरणविशुद्धिप्रभं नाम प्रज्ञापारमितामुग्वमवक्रान्तम् । अफार परिकीर्तयतो लोकसभवविज्ञप्तिमुख नाम प्रज्ञापारमितामुखमरक्रान्तम् । यकार परिकीर्तयतः ससारप्रतिचक्रज्ञानमण्डलं नाम प्रज्ञापारमितामुखमवक्रान्तम् । भकार परिकीर्तपतः सर्व- गण्ड.४५ ·[४७0- गण्डव्यूहसूत्रम्। भवनमण्डलविज्ञप्तिव्यूह नाम प्रज्ञापारमितामुखमवक्रान्तम् । छकार परिकीर्तयत उपचयगर्भ प्रयोग चारित्रच्छामण्डलभेद नाम प्रज्ञापारमितामुखमनक्रान्तम् । स्मकार परिकीर्तयत सनर्बुद्धदशर्नदिगभिमुखावतं नाम प्रज्ञापारमितामुग्वमसान्तम् । हकार परिकीर्तयत सर्व सत्त्वामव्यावलोकनबलसजातगर्भ नाम प्रज्ञापारमितामुसमकान्तम् । सकार परिकीर्तयत 5 सर्वगुणसागरप्रतिपत्यवतारविगाहन नाम प्रज्ञापारमितामुखमसान्तम् । घकार परिकीर्तयत सर्वधर्ममेघसधारणदृढसागरगर्भ नाम प्रज्ञापारमितामुखमाकान्तम् । ठकार परिकार्तयत सवुद्धप्रणिधानदिगभिमुखगमन नाम प्रज्ञापारमितामुखमका तम् । णकार परिकीर्तयत चक्राक्षराकारकोटिवचन नाम प्रज्ञापारमितामुखमका तम् ।पकार परिकीर्तयत सर्वसन्त्रपरि पाककोटीगतमण्डल नाम प्रज्ञापारमितामुखमयान्तम् । स्ककार परिकीर्तयतो भूमिगर्भा 10 सङ्गप्रतिसवित्प्रभाचरस्फरण नाम प्रज्ञापारमितामुखममान्तम् । स्यकार परिकीर्तयत सर्वयुद्धधर्मनिर्देशविषय नाम प्रज्ञापारमितामुखमकान्तम् । श्चकार परिकीर्तयत सत्वगगन धर्मघननिगर्जितनिर्नादस्परण नाम प्रज्ञापारमितामुखममातम् । टकार परिकीर्तयत सत्त्वार्थनराम्यकार्यात्य तपरिनिष्ठाप्रदीप नाम प्रज्ञापारमितामुखमपक्रान्तम् । ढकार परिकीर्त यतो धर्मचरसभेदगर्भ नाम प्रज्ञापारमितामुखमवक्रान्तम् ।। इति हि कुठपुत्र मम मातृका वाचयत एतानि द्वाचत्वारिंशत् प्रज्ञापारमितामुख प्रमुखान्यप्रमेयासख्येयानि प्रज्ञापारमितामुखा यवमा तानि । एतस्य अह वुलपुत्र शिल्पा भिज्ञावतो वोधिसत्त्रविमोक्षस्य लाभी । एतमह जानामि । किं मया शक्य सर्पलौकिक रोकोत्तरशिल्पस्थानपारमिताप्राप्ताना बोधिसत्त्वाना चयां ज्ञातु गुणान् वा वक्तुम् ? यथा सर्वशिल्पस्थानप्रवेशेषु सर्पलिपिसख्यागणनानिक्षेपप्रवेशेषु सर्वमन्त्रौषधिविधिज्ञानप्रयोगप्रति 20 वेधेषु सर्वभूतग्रहज्योतिपापस्मारकाखोर्दवेतालप्रतिष्ठानेषु सत्वधातुचिकिसाभैषज्यसयोग ज्ञानेषु धातुतबसयोगप्रयोगेषु सुवर्णमणिमुक्तावैडूर्यशङ्कशिलाप्रवाललोहितकमुसारगल्यकेशर श्रीगर्भाश्मगर्भसरनसभवोपत्तिगोनाकरमूल्यज्ञानेषु उद्यानतपोवनग्रामनगरनिगमराष्ट्रराज धान्यभिनिहींरेषु मृगचत्रावविद्यासलक्षणनिमित्तभूमिचालदिग्दाहोल्कापातक्षेमाक्षेममुभिक्ष दुर्भिक्षसर्वौकिकारर्तनिवर्तप्रवेशेषु सर्वदोकोत्तरधर्मविभक्तिसूचनादिनिर्देशप्रवेशतत्त्वानुगम- 25 ज्ञानेषु नास्त्यावरण वा विमर्शो का निमतिर्वा सदेहो वा सशयो वा समोहो वा धधायितत्व या व्यावाधिक वा अवसादन वा अज्ञान वा अनभिसमयो वा ॥ गच्छ कु'पुन, इयमिहैव मगधविपये केवळके जनपदे वर्तनके नगरे भद्रोत्तमा नामोपासिका प्रतिवसति । तामुपसक्रम्य परिपृच्छ कथ बोधिसत्वेन बोधिसत्त्वचर्याया शिक्षितव्यम् , क्य प्रतिपत्तव्यम् ।। अप खल सुधन श्रेष्ठिदारक शिल्पाभिज्ञस्य श्रेष्ठिदारकस्य पादौ शिरसाभियन्य शिल्पाभिज्ञ श्रेष्टिदारक्मनेकशतसहस्रकृत्व प्रदक्षिणीकृत्य पुन पुनरवलोक्य शिल्पाभिज्ञस्य छिदारकम्यान्तिपत्रात ॥ ४५ ॥ 15 30 1B "विचर्य ·४८ भद्रोत्तमा। अप खलु सुधनः श्रेष्टिदारको येन केवलके जनपदे वर्तनकं नगरम् , येन च भद्रोत्तमोपासिका, तेनोपजगाम । उपत्य भद्रोत्तमाया उपासिकायाः पादौ शिरसाभिवन्ध मदोत्तमामुपासिकामनेकशतसहस्रवन्धः प्रदक्षिणीकृत्य भद्रोत्तमाया उपासिकायाः पुरतः प्राञ्जलिः स्थित्वा एवमाह-मया आर्ये अनुत्तरायां सम्यक्संबोधौ चित्तमुत्पादितम् । न च । जानामि-कथं बोधिसलेन बोधिसत्वचर्यायां शिक्षितव्यम्, कयं प्रतिपत्तव्यम् । श्रुतं च मे आर्या बोधिसत्त्वानामववादानुशासनी ददातीति । तद्वदतु मे आर्या-कयं वोधिसत्त्वेन वोधिसत्वचर्यायां शिक्षिवन्यम् , कथं प्रतिपत्तव्यम् ।। सा अवोचत्-अहं कुलपुत्र अनालयमण्डलं नाम धर्मपर्यायं जानामि देशयामि । अधिष्ठानश्च मे समाधिः प्रतिलब्धः । न तत्र समाधौ कस्यचिद्धर्भस्याधिष्टानम् । तत्र 10 सर्वज्ञताचक्षुः प्रवर्ततेऽधिष्टानं सर्वज्ञताश्रोत्रम् । अधिष्टानं सर्वज्ञताघ्राणम् , अधिष्ठानं सर्वज्ञताजिहा, अधिष्ठानः सर्वज्ञताकायः, अधिष्टानं तत्र सर्वज्ञतामनः प्रवर्तते, अधिष्टाना सर्वज्ञतोमिः, अधिष्ठाना सर्वज्ञताविद्युत्, अधिष्टानाः सर्वज्ञतावेगाः प्रवर्तन्ते जगद्रोचना मण्डलाः । एतमहं कुलपुत्र, अनालयमण्डलं धर्मपर्यायं जानामि । किं मया शस्यमसङ्ग- बोधिसत्त्वचर्या सकला ज्ञातुम् ? 15 गच्छ कुलपुत्र दक्षिणापथे । तत्र भरकच्छं नाम नगरम् । तन्न मुक्तासारो नाम हैरण्यकः प्रतिवसति । तमुपसंक्रम्य परिपृच्छ-कथं वोधिसत्त्वेन बोधिसत्वचर्यायां शिक्षि- तव्यम् , कयं प्रतिपत्तव्यम् ॥ अथ खलु सुधनः श्रेष्टिदारको भद्रोत्तमाया उपासिकायाः पादौ शिरसाभिवन्ध मद्रोचमानुपासिकामनेकशतसहस्रकृत्वः प्रदक्षिणीकृत्य पुनः पुनरवलोक्य मत्रोत्तमाया 20 उपासिकाया अन्तिकाकान्तः॥ ४६॥ 1Bहेरम्भिक throughout.

·४९ मुक्तासार। अय खलु सुधनः श्रेष्टिदारकोऽनुपूर्वेण दक्षिणापयं गत्वा येन भरुकच्छे नगरे मुक्तासारो हैरण्यकः, तेनोपसंकाय मुक्तासारहैरण्यकस्य पादौ शिरसाभिवन्ध पुरतः प्राञ्जलि स्थित्वा एवमाह-मया आर्य अनुत्तरायां सम्यक्संबोधौ चित्तमुत्पादितम् । न च जानामि कथं बोधिसत्वेन बोधिसत्वचर्यायां शिक्षितव्यम्, कयं प्रतिपत्तव्यम् । श्रुतं च मे आर्यो बोधिसत्त्वानामववादानुशासनीं ददातीति । तदत मे आर्यः कथं बोधिसत्त्वेन बोधिसत्त- चर्यायां शिक्षितव्यम् , कयं प्रतिपत्तव्यम् ॥ सोऽवोचत्-अहं कुलपुत्र असङ्गस्मृतिव्यूह नाम बोधिसत्वविमोक्षं जानामि । अप्रतिप्रनब्धा च मे दशमु दिक्षु सर्वतयागतपादमूलेषु धर्मपर्येष्टिः । एतमहं कुलपुत्र असङ्ग- 10 स्मृतिव्यूह वोधिसत्त्वविमोक्षं जानामि, प्रजानामि । किं मया शक्यं बोधिसत्वाना- मच्छम्मितसिंहनादनादिनां महापुण्यज्ञानप्रतिष्टितानां चयाँ ज्ञातुं गुणान् या वक्तुम् ।। गच्छ कुल्लपुत्र, अपमिहैव भरकच्छे नगरे सुचन्द्रो नाम गृहपतिः प्रतिवसति । तदवमासितमस्य गृहम् । तमुपसंक्रम्य परिपृच्छ कयं बोधिसत्त्वेन बोधिसत्त्वचर्षाया शिक्षितव्यम् , कयं प्रतिपत्तव्यम् ।। अय खलु सुधनः श्रेष्टिदारको मुक्तासारस्य हैरण्यकास्य पादौ शिरसामिवन्ध मुक्ता- सारं हैरण्यकमनेकशतसहस्रकृत्वः प्रदक्षिणीकृत्य पुनः पुनरवलोक्य मुक्तासारस्य हैरण्यक- स्यान्तिकात्प्रक्रान्तः ॥ १७ ॥ 15 ·" ५० सुचन्द्रः। अथ खलु सुधनः श्रेष्ठिदारको येन सुचन्द्रो गृहपतिः, तेनोपसंक्रम्य सुचन्द्रस्य गृहपतेः पादौ शिरसाभिवन्द्य पुरतः प्राञ्जलिः स्थित्वा एवमाह--मया आर्य अनुत्तरायां सम्यक्संबोधौ चित्तमुत्पादितम् । न च जानामि-कथं बोधिसत्त्वेन बोधिसत्त्वचर्यायां शिक्षितव्यम् , कयं प्रतिपत्तव्यम् । श्रुतं च मे आर्यो बोधिसत्त्वानामववादानुशासनीं । ददातीति । तद्वदतु मे आर्य:-कथं बोधिसत्वेन बोधिसत्त्वचर्यायां शिक्षितव्यम् , कयं प्रतिपत्तव्यम् ॥ आह-मया कुलपुत्र विमलज्ञानप्रभो नाम वोधिसत्त्वविमोक्षः प्रतिलब्धः । एतमहं कुलपुत्र विमलज्ञानप्रभ बोधिसत्त्वविमोक्षं जानामि । किं मया शक्यमप्रमाणविमोक्षप्रति- लब्धानां बोधिसत्वानां चयां ज्ञातुं गुणान् वा वक्तुम् ॥ गच्छ कुलपुत्र, इदमिहैव दक्षिणापये रोरुकं नाम नगरम् । तत्र अजितसेनो नाम गृहपतिः प्रतिवसति । तमुपसंक्रम्य परिपृच्छ-कथं वोधिसत्वेन बोधिसत्वचर्यायां शिक्षि- तव्यम् , कयं प्रतिपत्तव्यम् ॥ अथ खल सुधनः श्रेटिदारकः सुचन्द्रस्य गृहपतेः पादौ शिरसाभिवन्ध सुचन्द्रं गृहपतिमनेकशतसहस्रकृत्वः प्रदक्षिणीकृत्य पुनः पुनरवलोक्य सुचन्द्रस्य गृहपतेरन्तिका- 15 अक्रान्तः॥४८॥ 10 ·-कथ बोधिसत्वेन बोधिसत ५१ अजितसेनः। अय खल सुधन श्रेष्टिदारकोऽनुपूण रोस्क नगर गला येत अजितसेनो नाम गृहपतिस्तेनोपसाम्य अजितसेनस्य गृहपते पादौ शिरसाभिवन्य पुरत प्राञ्जलि स्थित्ला एवमाह-मया आर्य अनुत्तराया सम्यक्सोधौ चित्तमुत्पादितम् । न च जानामि-कथ ४ योधिसत्त्वेन बोधिसत्वर्यायां शिक्षितव्यम्, क्थ प्रतिपत्तव्यम् । श्रुत च मे आयों बोधिसत्चानामववादानुशासनी ददातीति । तद्वदतु मे आर्य- चर्यायां शिक्षितव्यम् , कथ प्रतिपचव्यम्॥ आह-मया कुलपुत्र अक्षयलक्षणो नाम बोधिसत्त्वनिमोक्ष प्रतिलब्ध , यस्य सहप्रति गम्भादक्षयबुद्धदर्शननिधानप्रतिलामो भवति ॥ गच्छ कुलपुर इयमिहैव दक्षिणापथे धर्मग्राम शिरानो नाम ब्राह्मण प्रतिवसति । तमुपसत्रम्य परिपृच्छ–कय बोधिसत्त्वेन बोधिसत्वचर्याया शिक्षितव्यम् , कथ प्रतिपत्तव्यम् ॥ अथ खल सुधन श्रेष्टिदारकोऽजितसेनस्य गृहपते पादौ शिरसाभिनय अजितसेन गृहपतिमनेकशतसहस्रकृत्व प्रदक्षिणीकृत्य पुन पुनसोक्य अजितसेनस्य गृहपतेरतिका 10 प्रक्रात ॥१९॥ "विधान, २Bप्रियिरामो

·५२ शिवरायः।
अथ खलु सुधनः श्रेष्ठिदारकोऽनुपूर्वेण धर्मग्रामं गया येन शिवरायो ब्राह्मणः,
तेनोपसंक्रम्य शिवरामस्य ब्राह्मणस्य पादौ शिरसाभिवन्ध पुरतः प्राञ्जलिः स्थित्वा एवमाह-
मया आर्य अनुत्तरायां सम्यक्संबोधौ चित्तमुत्पादितम् । न च जानामि-कथं बोधिसत्त्वेन
वोधिसत्वचर्यायां शिक्षितव्यम् , कथं प्रतिपत्तव्यम् । श्रुतं च मे आर्यों बोधिसत्त्वानामव- 6
वादानुशासनी ददादीति । तद्वदतु मे आर्यः-कथं बोधिसत्त्वेन बोधिसत्त्वचर्यायां शिक्षि-
तव्यम् , कयं प्रतिपत्तव्यम् ॥
सोऽवोचत्-अहं कुलपुत्र सत्याधिष्ठानेन चरामि । येन सत्येन सत्यवचनेन
त्र्यव्यसु न कश्चिद्वोधिसत्वोऽनुत्तरायाः सम्यक्संबोधेर्विवृत्तः, न विवर्तते, न विवर्तिप्यति,
तेन सत्यवचनाधिष्ठानेन इदं च मे कार्य समृध्यविति । तन्मे यथाभिप्रायं सर्व समृध्यति । 10
एतेनाहं कुलपुत्र सत्यवचनाधिष्ठानेन सर्वकार्याणि साधयामि । एतमहं कुलपुत्र सत्याधि-
प्टानं जानामि । किं मया शक्यं सत्यानुपरिवर्तनी वाक्प्रतिलब्धानां बोधिसत्वानां चयां
ज्ञातुं गुणान् या वक्तुम् ॥
गच्छ कुलपुत्र, इयमिहैय दक्षिणापथे सुमनामुखं नाम नगरम् । तत्र श्रीसंभवो
नाम दारकः प्रतियसति, श्रीमतिश्च नाम दारिका । तावुपसंक्रम्य परिपृच्छ कथं बोधिसत्त्वेन ।
वोधिसत्वचर्यायां शिक्षितव्यम् , कथं प्रतिपत्तव्यम् ॥
अय खलु सुधनः श्रेष्ठिदारको महाधर्मगौरवमुत्पाद्य शिवराप्रस्य ब्राह्मणस्य पादौ
शिरसाभिवन्ध शिवरामं ब्राह्मणमनेकशतसहस्रकृत्यः प्रदक्षिणीकृत्स पुनःपुनरवलोक्य
शिवरामस्य ब्राह्मणस्यान्तिकाप्रकान्तः ॥ ५० ॥

·५३ श्रीसंभनः श्रीमतिश्च । अय खल सुधन श्रेष्ठिदारकोऽनुपूर्वेण सुमनामुखनगर गत्वा येन श्रीसभवो दारफ श्रीमतिश्च दारिका, तावुपक्रम्य तयो : पादौ शिरसाभिवन्ध पुरत प्राञ्जलि स्थित्वा एवमाह-मया आर्यों अनुत्तराया सम्यक्समोधौ चित्तमुपादितम् । न च जानामि कप 5 बोधिसत्त्वेन बोधिसत्वचर्याया शिक्षितव्यम् , कय प्रतिपत्तव्यम् । श्रुत च मे आर्यों बोधि सत्त्वानामनवादानुशासनी दत्त इति । तद्वदता मे आर्यो-कथ बोधिसत्त्वेन बोधिसत्त्वचर्यायां शिक्षितव्यम्, कय प्रतिपत्तव्यम् ।। अथ खलु श्रीसभवो दारक श्रीमतिश्च दारिका सुधन श्रेष्ठिदारकमेतदवोचताम्-इह आवान्या कुलपुत्र मायागतो नाम बोधिसत्त्वविमोक्ष प्रतिलब्ध साक्षात्कृत । तावावा 10 कुलपुत्र अनेन रिमोक्षण समन्वागतौ मायागत सर्वलोक पश्यावो हेतुप्रत्ययमायासभूतम् । मायागतान् सर्वसत्त्वान् विजानीर । कर्मक्लेशमायाज्ञानेन मायागत सर्वजगत्पश्याव । अविद्याभवतृष्णामायासभवान् मायागतान् सर्वधर्मान् पश्याव । अन्योन्यप्रत्ययमायानिर्वृत्त मायागत सर्वत्रैधातुक पश्याव अभिनितमचिन्त्यविषयमायाबोधिविपर्यासमायासमूतम् । मायागतान् सर्वसत्वान् च्युयुपपत्तिजातिजरामरणशोकपरिदेवदु खदौर्मनस्योपायासान् 15 पश्यान । असद्भूतसकल्पमायाननितानि मायाजनितानि सर्वक्षेत्राणि पश्याव । सज्ञाचित्त दृष्टिविपर्यासमायाभारद्रव्यसज्ञासमोहप्रभवान् मायागतान् सर्वश्रावकप्रत्येकवुद्धान् पश्याव ! ज्ञानप्रहाणमायासकल्पजनिता मायागता सबोधिसत्त्वचर्याप्रणिधानसत्त्वपरिपाकविनयपरपरा प्रजानीर । मायानिस्राभिनिवृत्तनिर्मितचर्याविनयमायास्वभावान् मायागत सर्वबुद्धबोधि सत्त्वमण्डल पदयात्र प्रणिधानज्ञानमायाभिनिर्हतमचिसविषयमायाखभावम् । एतमावो 20 कुलपुत्र मायागत बोधिसत्त्वविमोक्ष प्रजानीन । किमावाम्या शक्यमनन्तकर्ममायाविठप- जालानुगताना बोधिसत्त्याना चयां ज्ञातु गुणान् वा वक्तुम् ।। अथ खलु श्रीसभयो दारक श्रीमतिश्च दारिका सुधन श्रेष्ठिदारकमचिन्त्येन कुशल मूगेन अभिप्य दयित्वा स्व च विमोक्षविषय श्राव्य एतदवोचताम्-गच्छ कुलपुत्र, अपमिहैव दक्षिणापथे समुद्रकच्छो नाम दिग्मुखप्रयुद्देश । तत्र महाव्यूह नामोद्यानम् । 25 ता वैरोचनव्यूहाल्कारगर्भो नाम महाकूटागारो बोधिसत्त्वकुशलमविपाकाभिनिर्वृत्तो बोधिसत्वचेतनामनसिकारसभूतो बोधिसत्वप्रणिधानसमुद्तो बोधिसत्त्ववशितासमुचितो बोधिसत्वाभिज्ञानवताभिनिर्मितो बोधिसत्त्वोपायकौशल्यसभूतो बोधिसत्वपुण्यज्ञानबल- परिनिप्पनो बोधिसत्तमहाकरुणासत्वपिनयसदर्शनो बोधिसत्त्वाधिष्ठानव्यूहोपचितो योनिसचाचिन्त्यविमोक्षविहाराकार । तर मैत्रेयो नाम बोधिसत्त्वो महासरव 20 प्रतिवसति जमभूमियाना मनुष्याणामनुग्रहाय । मातापितज्ञातिसमधिना परिपाकाय । तत्रोपपनाना सभागचरिताना सत्याना महापानद्धीकरणाय । तदन्येषामपि सपाना पषाभूमि दुशपरिपाचमाय । स्वस्य च विमोक्षनयारतारस्य सदर्शनाय । -- ·। -५३..] ५३ श्रीसंभवः श्रीमतिश्च । सर्वत्रानुगतां च बोधिसत्त्वोपपत्तिवशितां प्रभावयन् सर्वसत्वजन्नसंदर्शनाभिमुखतया च सत्त्रपरिपाकारिश्चनतायै । सर्वजगत्परिग्रहजुगुप्सनतया च बोधिसत्त्वमहाकरुणाबलोद्भाव- नाय । सर्वनिकेतस्थानोचलितं च बोधिसत्वविहारमवबोधनाय। अनिकेतपरमं च सर्वमवोप- पतिसंवाससंदर्शनाय । तमुपसंक्रम्य परिपृच्छ-कथं बोधिसत्त्वेन बोधिसत्वचर्या परि- प्रष्टव्या, कयं बोधिसत्त्वेन बोधिसत्त्वमार्गः परिशोधयितव्यः, कयं बोधिसत्त्वेन बोधिसत्त्व- । शिक्षा प्रतिपत्तव्यम्, कयं बोधिसत्त्वेन बोधिचित्तं प्रतिशोधयितव्यन् , कयं बोधिसत्वेन वोधिसत्त्रप्रणिधानमभिनिहर्तव्यम् , कथं वोधिसत्त्वेन बोधिसत्त्वसंभाराः समुत्यापयितव्याः, कथं वोधिसत्त्वेन बोधिसत्त्वभूमय आक्रमितव्याः, कयं बोधिसत्त्वेन बोधिसत्त्वपारमिताः परिपूरयितव्याः, कथं बोधिसत्वेन बोधिसत्त्वक्षान्तयोऽवतरितव्याः, कयं वोधिसत्त्वेन बोधि- सत्त्वप्रतिपत्तिगुणेषु स्थातव्यम् , कथं बोधिसत्वेन कल्याणमित्राणि पर्युपासितव्यानि । 10 तत्कन्य हेतोः? स हि कुलपुत्र मैत्रेयो बोधिसत्त्वोऽस्तीर्णः सर्वबोधिसत्वचर्या गतिंगतः । सबोधिसत्त्वचित्ताशयेषु सोऽनुप्रविष्टः । सर्वसत्त्वचर्यासु सोऽभिमुखः सर्वसत्त्रपरिपाक विनयेषु । तेन परिपूरिताः सर्वपारमिताः। सुप्रतिष्ठिताः सर्वबोधिसत्त्वभूमिः । तेन प्रतिलब्धाः सर्वबोधिसत्त्वक्षान्तयः । सोऽवक्रान्तो बोधिसत्वनियामम् । तेन प्रतीष्टानि सर्वव्याकरणानि । स विक्रीडितः सर्वबोधिसत्वत्रिमोक्षेषु । तेन संधारितानि सर्वबुद्धाधिष्ठानानि । सोऽभिषिक्तः 15 सर्वतयागतैः सर्वज्ञज्ञानविषयाभिषेकेण । स ते कुलपुत्र कल्याणमित्रोऽभिष्यन्दयिष्यति सर्व- कुशलमूलानि विपर्धयिष्यति । बोधिचित्तोत्पादं दृढीकरिष्यति । अध्याशयधातुमुत्तापाय- प्यति । सर्वकुशलम्लानि विवर्धयिष्यति । बोधिसत्त्वेन्द्रियवेगान् संदर्शयिष्यति। अनावरण- धर्मदिशं प्रवेशयिष्यति । समन्तभद्रभूम्यनुगमे निवेशयिष्यति । सर्वबोधिसत्वप्रणिधान- निर्याणमुखेषु संवर्णयिष्यति । सर्वबोधिसत्त्वचर्याप्रणिधानगुणपरिनिष्पत्तिमास्यास्यति 20 समन्तभद्रबोधिसत्त्वचर्याश्रवणपर्यायद्वारम् । न च ते कुलपुत्र एककुशलम्लतन्मयेन मरितव्यं नैकधर्ममुखालोकावभासपरमेण नैकचर्यापरिसंतुष्टेन नैकप्रणिधानाभिनिहरिपरमेण नैकव्याकरणेन, न निष्ठाप्रतिप्रसन्धेन, न त्रिक्षान्त्यवतारपरमसंजिना, न पट्पारमितापरिपूरि- प्रनम्धेन, न दशभूमिप्रतिलाभनिष्ठागतेन, न प्रामाणिकयुद्धक्षेत्रपरिग्रहपरिशुद्धिप्रणिधानेन, न प्रमाणीकृतकल्याणमित्रारागणपर्युपासनसंतुष्टेन मरितव्यम् । तत्कस्य हेतोः ! अप्रमाणानि हि कुलपुन बोधिसत्वेन फुशलमूलानि समुदानेतव्यानि ! अप्रमाणा योधिसत्त्वममारा उत्यापयितव्याः । अप्रमाणा बोधिचित्तहेतयः समाजयितयाः । अप्रमाणा नपाः शिक्षि- तत्याः । अप्रमाणः सत्त्वधातुः परिनिर्वापयितव्यः । अप्रमागा सप्ताशयधातुरनुप्रष्टया । अप्रमागानि सन्द्रियाणि परिझानन्यानि । अप्रमाणा सत्वपिमुक्तिरनुपर्तयितव्या। अप्रमागाः रावधानुचर्या अनुबोधन्याः । अप्रमागसलस्नियः पर्तव्यः । अप्रमागाः वेगानुशयाः । समुपाटपिनन्योः । अप्रमागानि कर्मापरगानि परिशोधपिन यानि । अप्रमागानि दृष्टिगतानि 1 Bom. मनात....गमुदापिका. ग.v९ ·૨૬૨ गण्डव्यूहसूमम् । निवर्तयितव्यानि । अप्रमाणाश्चित्तसंकेशा अपनायितन्याः । अप्रमाणाश्चित्तविशुद्धय उत्पाद- यितव्याः । अप्रमाणा दुःखशल्याः समुद्वारयितव्याः । अप्रमाणः सत्वतृष्णार्णवः समु. छोपितव्यः । अप्रमाणमवियान्धकारं विधमितव्यम् । अप्रमाणाः पर्वताः प्रपातयितव्याः । अप्रमाणानि संसारबन्धनानि निर्हारयितव्यानि । अप्रमाणो जन्मसमुद्रः शोपयितव्यः । 6 अप्रमाणो भवौधस्तरितव्यः । अप्रमाणाः सत्ताः कामपङ्कसका अभ्युद्धर्तव्याः । अप्रमाणा- वैधातुकपुरनिरुद्धाः सत्या निष्कामयितव्याः। अप्रमाणाः सत्त्वा आर्यमार्गे प्रतिष्ठापमितव्याः । अप्रमाणा रागद्वेषमोहाः प्रशमयितव्याः । अप्रमाणा मारपाशाः समतिकमयितव्याः । अग्नमाणानि मारकर्माणि विनिवर्तयितव्यानि । अप्रमाणो बोधिसत्त्वाच्याशयधातुः परि- शोधयितत्र्याः । अप्रमाणा बोधिसत्त्वप्रयोगा विवर्धयितव्याः । अप्रमाणानि बोधिसत्त्वेन्द्रियाणि 10 संजनयितव्यानि । अप्रमाणा बोधिसत्वाधिमुक्तयो विशोधयितव्याः । अप्रमाणा बोधिसत्व- समता अवतारयितव्याः । अप्रमाणो बोधिसत्त्वचर्याविशेषोऽनुसतव्यः । अप्रमाणा बोधिसत्व- गुणाः परिशोधयितव्याः । अप्रमाणा बोधिसत्त्वचारित्रचर्याः प्रतिपूरयितव्याः । अप्रमाणानि लोकचारित्राण्यनुवर्तयितव्यानि । अग्रमाणा लोकानुवर्तनाः संदर्शयितव्याः । अप्रमाण श्रद्धावलं संजनयितव्यम् । अप्रमाणं वीर्यबलमुपस्तम्भयितव्यम् । अप्रमाणं स्मृतिवर्ग 15 परिशोधयितव्यम् 1 अप्रमाणं समाधिवलं परिशोधयितव्यम् । अप्रमाणं प्रज्ञाबलमुत्पाद- यितव्यम् । अप्रमाणमधिमुक्तिवलं दृढीकर्तव्यम् । अप्रमाणं पुण्यवलं समुपार्जयितव्यम् । अप्रमाणं ज्ञानवलं विवर्धयितव्यम् । अप्रमाणं बोधिसत्त्वबलं समुत्थापयितव्यम् । अप्रमाण वुद्धयलं परिपूरयितव्यम् । अप्रमाणानि धर्ममुखानि प्रविचेतव्यानि । अप्रमाणा धर्मदिशः प्रवेष्टव्याः । अप्रमाणानि धर्मद्वाराणि परिशोधयितव्यानि । अप्रमाणा धर्मालोकाः 20 संजनायेतव्याः । अप्रमाणो धर्मावमासः कर्तव्यः । अप्रमाणा इन्द्रियवंशा अवभासयितव्याः । अप्रमाणाः क्लेशव्याधयः परिशोधयितव्याः । अप्रमाणानि धर्मभैषज्यानि समुदानेतव्यानि । अप्रमाणः केशव्याध्यातुरः सस्त्रधातुः चिकित्सितव्यः । अप्रमाणा अमृतसंभाराः सनुदानॆतव्याः । अप्रमाणानि बुद्धक्षेत्राण्याऋमितव्यानि । अप्रमागास्तथागताः पूजयितव्याः । अप्रमाणानि बोधिसत्वपर्षन्मण्डलान्यवगाहयितव्यानि । अप्रमाणानि 25 तयागतशासनानि संधारयितव्यानि 1 अप्रमाणानि सत्वद्रोहिण्यानि सोढव्यानि । अप्रमाणा अक्षणापायपयाः समुच्छेत्तन्याः 1 अप्रमाणानि सत्त्वमुखान्युपसंहर्तव्यानि । अप्रमाणाः सत्त्वसंग्रहाः कर्तव्याः । अप्रमाणानि धारणीमुखानि परिशोधयितव्यानि । अप्रमाणानि प्रणिधानमुखान्यभिनिहर्तव्यानि | अप्रमाणानि महामैत्रीमहाकरुणावलानि परिभावयि- तव्यानि । अप्रमाणानि धर्मपर्येष्टघभियोगानि न प्रतिप्रनम्मयितल्यानि । अप्रमाणानि 10 नियप्तिबलान्यनुमुर्तव्यानि । अप्रमाणा अभिज्ञाभिनिर्हारा उत्पादयितव्याः । अप्रमाण विधाज्ञानालोका विशोधयितव्याः । अप्रमाणा सत्त्वगतिरगन्तव्या । अप्रमाणा भयोत्पत्तिः । Som अचमाणा...योपवितव्यः, ·-५३.०] ५३ धीसंभवः श्रीमतिश्च । ३६३ परिग्रहीतव्या । अप्रमाणा कायविभक्तिः संदर्शयितव्या । अप्रमाणा मन्त्रविभक्तिः परिज्ञा- तव्या । अप्रमाणाः सत्त्वचित्तविमात्रता अनुप्रवेष्टव्याः। विस्तीर्णो बोधिसत्त्वगोचरोऽनु- प्रवेष्टव्यः । विपुलं बोधिसत्त्वभवनमनुविचरितव्यम् । गम्भीरो बोधिसत्वविहारो व्यवलोक- यितव्यः । दुरनुबोधो बोधिसत्त्वविषयोऽनुबोद्धव्यः । दुर्गमा बोधिसत्त्वगतिर्गन्तव्या । दुरासदा बोधिसत्त्ववेगाः संधारयितव्याः । दुरवत्रामो बोधिसत्त्वनियामोऽवक्रमितव्यः । । विचित्रा बोधिसत्त्वचर्या अनुबोद्धव्या । सर्वत्रानुगतं बोधिसत्त्वत्रिकुर्वणं सदर्शयितव्यम् । अभिसमिन्ना बोधिसत्त्वेन धर्ममेघाः संप्रत्येष्टव्याः । अनन्तमध्यं बोधिसत्त्वचर्याजालं प्रवि. स्तरितव्यम् । अपर्यन्ता बोधिसत्त्वेन पारमिताः परिपूरयितव्याः । अप्रमेयाणि बोधिसत्वेन व्याकरणानि संप्रत्येष्टव्यानि 1 असंख्येयानि बोधिसत्त्वेन क्षान्तिमुखान्यवतर्तव्यानि । असंख्येया बोधिसत्वेन भूमयः परिशोधयितव्याः । असमन्तानि बोधिसत्त्वेन धर्ममुखानि 10 पर्यवदापयितव्यानि । अनभिलाप्यानि बोधिसत्वेन बुद्धक्षेत्राणि परिशोधयितव्यानि । अपर्य- न्तान् बोधिसत्त्वेन कल्पान् संनाहः संनद्धयः । अमाप्या बोधिसत्त्वेन तथागताः पूजयि- तन्याः अचिन्त्या बोधिसत्वेन प्रणिधानाभिनिहारा अभिनिहर्तव्याः। संक्षिप्तेन कुलपुत्र सर्व- सत्त्वसमोक्ता बोधिसत्वानां चर्या सत्त्वपरिपाचनतया । सर्वकल्पसमोक्ता सर्वकल्पसंवसनतया । सोपपत्तिसमोक्ता सर्वत्रजन्मसंदर्शनेन । सायसमोक्ता व्यवज्ञानानुवोवाय । सर्वधर्मसमोक्ता 15 तत्प्रतिपत्त्या । सर्वक्षेत्रसमोक्ता तत्परिशोधनेन । सर्वप्रणिधानसमोक्ता तत्परिपूरणतया । बुद्धसमोक्ता त पूजाभिनिहारेण । सर्वबोधिसत्वसमोक्का तप्रणिधानकत्वेन । सनकल्याण- मिनसमोक्ता बोधिसत्वानां चर्या तदारागणतया ॥ तस्मात्तर्हि कुलपुत्र न ते परिखेद उत्पादयितव्यः कल्याणमित्रपरिमार्गणासु । न परितृप्तिरत्पादयितव्या कल्याणमित्रसंदर्शनेषु । न परितुष्टिरापत्तन्या कल्याणमित्रपरिपृच्छासु । 20 नाशयो विनिययितव्यः कल्यागमित्रसंसर्गेषु । न प्रयोगः प्रतिप्रस्नम्भयितव्यः कल्याण- मिनगौरसोपस्थानेषु । न पिलोमग्राहिणा भरितन्यं कल्याणमिवारवादानुशासनीपु । न संशष उत्पादयितयाः कल्याणामनगुणप्रातिलाम। नचिफिसा करणाया पाल्पाणामिन- निर्याणमुग्गसंदर्शनेषु । न दोपोत्पादनं करणीयं कल्याणमित्रोपायसंधिलोकानुवर्तनप्रति- चारेषु। न कायचित्तरिनिरर्तनं करणीयं फल्याणमित्रप्रसादविवर्धनेषु । तत्कस्य हेतोः ? 25 कल्याणमित्राधीनाः पुलपुन बोधिसत्वानां सपोधिसमचर्याश्रयाः। कल्याणमित्रप्रममाः सम्बोधिसत्वगुणपारेनिप्पत्तयः। फल्यागमित्रप्रमागि सबोधितत्वप्रणिधानसतानि । कत्यागमिरजनितानि सरबोधिसत्यकुराउलानि । फ्ल्यागमितो पापिताः सरोधिसत्व- संभारा: । कन्यागामित्रनिर्याताः सर्पयोधिसत्पधर्ममुगालोकाः । पल्यागनिनसंभूताः सर्वगोधिनिर्यागमुगरिनुपः । फल्याणमित्रप्रतिरक्षाः मोधिसत्वशिक्षाप्रतिपत्तपः । 30 फन्यागमित्रातिनिाः योधिसत्यगुणधर्माः । पत्यागामिप्रदाः योचिगनाध्याप- Sमपिन'. Bा ·३६२ गण्डन्यूहसूत्रम् । [५३.०- निवर्तयितव्यानि । अनमाणाश्चित्तसंकेशा अपनयितव्याः । अप्रमाणाश्चित्तविशुद्धय उत्पाद- यितव्याः 1 अप्रमाणा दुःखशल्याः समुद्धारयितव्याः । अप्रमाणः सत्त्वतृष्णार्णवः समु- च्छोपितव्यः । अप्रमाणमविद्यान्धकारं विधमितव्यम् । अप्रमाणाः पर्वताः प्रपातयितव्याः । अप्रमाणानि संसारबन्धनानि निरियितव्यानि । अप्रमाणो जन्मसमुद्रः शोषयितव्यैः । 6 अप्रमाणो भवौघस्तरितव्यः । अप्रमाणाः सत्त्वाः कामपनसक्ता अभ्युद्धर्तव्याः । अप्रमाणा- स्वैधातुकपुरनिरुद्धाः सत्वा निष्कामयितव्याः। अप्रमाणाः सत्त्वा आर्यमा प्रतिष्टापयितव्याः । अप्रमाणा रागद्वेपमोहाः प्रशमयितव्याः अप्रमाणा मारपाशाः समतिक्रमयितव्याः। अप्रमाणानि मारकर्माणि विनिवर्तयितव्यानि । अप्रमाणो बोधिसत्त्वाध्याशयधातुः परि- शोधयितव्याः । अप्रमाणा बोधिसत्वप्रयोगा विवर्धयितव्याः । अप्रमाणानि बोधिसत्त्वेन्द्रियाणि 10 संजनयितव्यानि । अप्रमाणा बोधिसत्वाधिमुक्तयो विशोधयितव्याः । अप्रमाणा बोधिसत्त्व- समता अवतारयितव्याः । अप्रमाणो बोधिसत्वचर्याविशेपोऽनुसतव्यः । अप्रमाणा बोधिसत्व- गुणाः परिशोधयितव्याः । अप्रमाणा बोधिसत्त्वचारित्रचर्याः प्रतिपूरयितव्याः । अप्रमाणानि लोकचारित्राण्यनुवर्तयितव्यानि । अप्रमाणा लोकानुवर्तनाः संदर्शयितव्याः । अप्रमाणं श्रद्धावलं संजनयितव्यम् । अप्रमाणं वीर्यबलमुपस्तम्भयितव्यम् | अप्रमाणं स्मृतिवलं 15 परिशोधयितव्यम् । अप्रमाणं समाधिवलं परिशोधयितव्यम् । अप्रमाणं प्रज्ञाबलमुत्पाद- यितव्यम् । अप्रमाणगधिमुक्तिबलं दृढीकर्तव्यम् । अप्रमाणं पुण्यवलं समुपार्जयितव्यम् । अप्रमाणं ज्ञानबलं विवर्धयितव्यम् । अप्रमाणं बोधिसत्वबलं समुत्यापयितव्यम् । अप्रमाणं बुद्धबलं परिपूरयितव्यम् । अप्रमाणानि धर्ममुखानि प्रविचेतव्यानि । अप्रमाणा धर्मदिशः प्रवेष्टव्याः । अप्रमाणानि धर्मद्वाराणि परिशोधयितव्यानि । अप्रमाणा धर्मालोकाः 20 संभनयितव्याः । अप्रमाणो धर्मावभासः कर्तव्यः । अप्रमाणा इन्द्रियवंशा अवभासयितव्याः। अप्रमाणाः क्लेशव्याधयः परिशोधयितव्याः । अप्रमाणानि धर्मभैषज्यानि रामुदानेतव्यानि । अप्रमाणः केशव्याध्यातुरः सवधातुः चिकित्सितव्यः । अप्रमाणा अमृतसंभाराः समुदानेतन्याः । अप्रमाणानि बुद्धक्षेत्राण्याऋमितव्यानि । पूजयितव्याः । अप्रमाणानि बोधिसत्वपर्पमण्डलान्यवगाहयितच्यानि । अप्रमाणाति 25 तथागतशासनानि संधारयितव्यानि । अप्रमाणानि सत्वद्रोहिण्यानि सोदव्यानि । अप्रमाणा अक्षणापायपयाः समुच्छेत्तव्याः । अप्रमाणानि सत्त्वाखान्युपसंहर्तव्यानि । अप्रमाणाः रात्त्यसंग्रहाः कर्तव्याः । अप्रमाणानि धारणीमुखानि परिशोधयितव्यानि । अप्रमाणानि प्रणिधानमुखान्यभिनिर्हर्तव्यानि । अप्रमाणानि महामैत्रीमहाकरुणाबलानि परिभावयि- तव्यानि । अप्रमाणानि धर्मपर्येष्ट्यमियोगानि न प्रतिप्रसम्भयितव्यानि । अप्रमाणानि 0 नियत्तिबलान्यनुसतव्यानि । अप्रमाणा अभिज्ञाभिनिर्हारा उत्पादयितव्याः । अप्रमाणा विद्याज्ञानालोका विशोधयितव्याः । अप्रमाणा सत्त्वगतिरनुगन्तव्या । सप्रमाणा भवोपत्तिः Som. अत्रमाणा...शोषविवय्यः, अप्रमाणास्तथागताः ·10 -५३..] ५३ श्रीसंभवः श्रीमतिश्च । परिग्रहीतव्या । अप्रमाणा कायविभक्तिः संदर्शयितव्या । अप्रमाणा मन्त्रविभक्तिः परिज्ञा- तव्या । अप्रमाणाः सत्वैचित्तविमात्रता अनुप्रवेष्टव्याः । विस्तीर्णो बोधिसत्त्वगोचरोऽनु- प्रवेष्टव्यः । विपुलं बोधिसत्त्रभवनमनुविचरितव्यम् । गम्भीरो बोधिसत्त्वविहारो व्यवलोक- यितव्यः । दुरनुबोधो बोधिसत्त्वविषयोऽनुबोद्धव्यः । दुर्गमा बोधिसत्त्वगतिर्गन्तव्या । दुरासदा बोधिसत्त्ववेगाः संधारयितव्याः । दुरवक्रामो बोधिसत्त्वनियामोऽवक्रमितव्यः । । विचित्रा बोधिसत्त्वचर्या अनुबोद्धव्या । सर्वत्रानुगतं वोधिसत्त्वविकुर्वणं संदर्शयितव्यम् । अभिसंभिन्ना बोधिसत्त्वेन धर्ममेघाः संप्रत्येष्टव्याः। अनन्तमध्यं बोधिसत्त्वचर्याजालं प्रवि- स्तरितव्यम् । अपर्यन्ता बोधिसत्त्वेन पारमिताः परिपूरयितव्याः । अप्रमेयाणि बोधिसत्त्वेन व्याकरणानि संप्रत्येष्टव्यानि ! असंख्येयानि बोधिसत्वेन क्षान्तिमुखान्यवतर्तव्यानि । असंख्येया बोधिसत्त्वेन भूमयः परिशोधयितव्याः। असमन्तानि बोधिसत्त्वेन धर्ममुखानि पर्यवदापयितव्यानि । अनभिलाप्यानि वोधिसत्त्वेन वुद्धक्षेत्राणि परिशोधयितव्यानि । अपर्य- न्तान् वोधिसत्त्वेन कल्पान् संनाहः संनद्धव्यः । अमाप्या बोधिसत्त्वेन तथागताः पूजयि- तन्याः। अचिन्त्या बोधिसत्त्वेन प्रणिधानाभिनिर्हारा अभिनिहर्तव्याः। संक्षिप्तेन कुलपुत्र सर्व- सत्त्वसमोफा बोधिसत्वानां चर्या सत्त्वपरिपाचनतया। सर्वकल्पसमोक्ता सर्वकल्पसंवसनतया । सर्वोपपत्तिसमोक्ता सर्वत्रजन्मसंदर्शनेन । सर्वावसमोक्ता त्र्यध्वज्ञानानुवोधाय । सर्वधर्मसमोक्ता तत्प्रतिपरया । सर्वक्षेत्रसमोक्ता तत्परिशोधनेन । सर्वप्रणिधानसमोक्ता तत्परिपूरणतया । सर्वबुद्धसमोक्ता तत्पूजाभिनित्रेण । सर्वबोधिसत्वसमोक्का तप्रणिधानैकत्वेन । सर्वकल्याण- मित्रसमोक्ता बोधिसत्वानां चर्या तदारागणतया । तस्मात्तर्हि कुलपुत्र न ते परिखेद उत्पादयितव्यः कल्याणमित्रपरिमार्गणासु । न परितृप्तिरुत्पादयितव्या कल्याणमित्रसंदर्शनेषु । न परितुष्टिरापचव्या कल्याणमित्रपरिपृच्छासु । 20 नाशयो पिनिययितव्यः कल्याणमित्रसंसर्गेषु । न प्रयोगः प्रतिप्रनम्भयितव्यः कल्याण- मित्रगौरवोपस्थानेषु । न पिलोमग्राहिणा भवितव्यं कल्याणमित्राववादानुशासनीपु । न संशय उत्पादयितव्यः कल्याणमित्रगुणप्रतिलाभेषु । न विचिकित्सा करणीया कल्याणमित्र- निर्माणमुपसंदर्शनेषु । न दोपोत्पादनं करणीयं कल्याणमित्रोपायसंधिलोकानुवर्तनप्रति- चारेषु । न कायचित्तविनिवर्तनं करणीयं कल्याणमित्रप्रसादविवर्धनेषु । तत्कस्य हेतोः १25 कल्याणमित्राधीनाः फुलपुत्र बोधिसत्त्वानां सबोधिसत्वचर्यायोः । कल्याणमित्रप्रभवाः सबोधिसत्वगुणपरिनिप्पत्तपः । कल्याणमित्रप्रमाणि सबोधिसत्वप्रणिधानस्रोतासि । कल्याणमित्रजनितानि सर्वपोधिसत्यकुदालम्टानि । कल्याणमित्रोन्यापिताः सर्वबोधिसत्व- सभाः । कन्यागभित्रनिर्याताः सर्वबोधिसत्वधर्ममुगालोकाः । पल्याणमित्रसंभूताः सोधिनिर्याणमुपरिशुद्धपः । कन्यागामित्रप्रतिपदाः सबोधिसत्वशिक्षाप्रतिपतयः फल्यागमित्रप्रतिष्टिताः सबोधिसत्यगुगधर्माः । पत्यागमित्रम्यः सबोधिसत्याच्याशय- २B'पा 15 130 Sमषित.

·३६४ गण्डन्यूहसूत्रम्। [५३.०- परिशुद्धयः । कल्याणमित्रसंजाता सर्वबोधिसत्त्वचित्तोत्पाददृढता । कल्याणमित्रनेत्रिका सर्वबोधिसत्वसमुद्रधारणीप्रतिभानमुखालोकाः । कल्याणमित्रसंधारिताः सर्वबोधिसत्त्वविशुद्धि- मुखकोशाः । कल्याणमित्रसंजनिताः सर्वबोधिसत्त्वज्ञानालोकाः । कल्याणमित्रहस्तगता सर्वबोधिसत्त्वप्रणिधानवैशेषिकता । कल्याणमित्रप्रधान एकोतीभावः । कल्याणमित्रगोत्राः 5 सर्वबोधिसत्त्वसमुदागमवैशेषिक श्रद्धाः। कल्याणमित्रकोशगतानि सर्वबोधिसत्त्वगुह्यस्थानानि । कल्याणमित्राकराः सर्वबोधिसत्त्वधर्माकराः । कल्याणमित्रविवर्धिताः सर्वबोधिसत्वेन्द्रियवेगा- ङ्कुराः । कल्याणमित्रविवर्धिताः सर्वबोधिसत्त्वज्ञानसागराः । कल्याणमित्रप्रतिपालिताः सर्वबोधिसत्वनिधानकोशाः। कल्याणमित्ररक्षिताः सर्वबोधिसत्त्वपुग्योपचयाः । कल्याण मित्रजनिताः सर्वबोधिसत्त्वजन्मविशुद्धयः । कल्याणमित्रमुखागताः सर्वबोधिसत्वधर्ममेधाः । 10 कल्याणमित्रकोष्टगताः सर्वबोधिसत्वनिर्याणपथप्रवेशाः । कल्याणमित्राराधनप्रतिलब्धा सर्व- बुद्धबोधिः । कल्याणमित्रसंगृहीताः सर्ववोधिसत्वचर्याः । कल्याणमित्रोक्योतिताः सर्वबोधि- सत्वगुणोद्भावनाः । कल्याणमित्रसंदर्शिताः सर्वबोधिसत्त्वदिगनुगमाः। कल्याणमित्रसंवर्णिता सर्वयोधिसत्त्वचित्ताच्याशयमहात्मता । कल्याणमित्रसंभूतं बोधिसत्वानां महामैत्रीवलम् । कल्याणमित्रसंजनितं बोधिसत्त्वानां महाकरणाबलम् । कल्याणमित्रसंगृहीतानि सर्वबोधि- 15 सत्याधिपत्यानि । कल्याणमित्रसंजनितानि सर्वबोध्यङ्गानि । कल्याणमित्रसंभवाः सर्वबोधि- सत्त्वहितोपसंहाराः । कल्याणमित्रसंधारिताः कुलपुत्र बोधिसत्त्वा न पतन्ति दुर्गतिषु । कल्याणमित्रपरिगृहीता बोधिसत्त्वा न निवर्तन्ते महायानात् । कल्याणमित्रसमन्वाहता बोधिसत्त्वा नातिकामन्ति बोधिसत्त्वशिक्षाम् । कल्याणमित्रस्वारक्षिता बोधिसत्त्वा न गच्छन्ति पापमित्रवशम् । कल्याणमित्रपरिपालिता बोधिसत्त्वा न परिहीयन्ते बोधिसत्य- 20 धर्मेभ्यः । कल्याणमित्रसंगृहीता बोधिसत्वा अतिक्रामन्ति पृथग्जनभूगिम् । कल्याणमित्रानु- शिक्षिता बोधिसत्त्वां नावक्रामन्ति श्रावकप्रत्येकबुद्धनिपातम् । कल्याणमित्रप्रतिच्छन्ना वोधिसत्त्या अभ्युद्गता भयन्ति लोकात् । कल्याणमित्रसंवर्धिता बोधिसत्वा अनुपलिप्ता भवन्ति लोकधर्मः । कल्याणमित्रपर्युपासिता बोधिसत्या असंप्रमोपचारिणो भवन्ति सर्यचर्याम् । कल्याणमित्रोत्यापिता बोधिसत्त्या न निवर्तन्ते सर्वारम्भेभ्यः । कल्याणमित्र- 23 परिगृहीता बोधिसत्त्वा दुर्घपी भवन्ति कर्मक्लेशैः । कल्याणमित्रवलोपस्तब्धा बोधिसत्वा अनवमी भयन्ति समारैः । कल्याणमित्रोपनिश्रयविहारिणो बोधिसत्त्वा विवर्धन्ते सर्वयोध्यङ्गैः । तत्कस्य हेतोः : विशोधकानि कुलपुत्र कल्याणमित्राण्यावरणीयानां विनिवर्त. कानि । कल्याणमित्राण्यपायेभ्यः संबोधनानि । कल्याणमित्राण्यकरणीयानां संनिधारकानि प्रमादसानेम्यः । विधमितारोऽविद्यान्धकारस्य । निरयितारो दृष्टिबन्धनानाम् । निक्राग- 30 यितारः संसारात् । उत्खाटपितारो लोकनिकेवात् । निर्मोचयितारो मारपाशेभ्यः समाहयितारो दुःशल्यानाम् । परिमोचयितारः अज्ञानगहनात् । समतिकामपितारो दृष्टिकान्तारात् । उत्तारयितारो भौधेभ्यः । उद्धर्तारः कामपवात् । विनिवर्तवितारः ।

·n ३६६ गण्डन्यूहसूनम्। [५३०- पत्तिषु क्षेत्रदिग्गमनसज्ञोत्पादयितव्या । आत्मनि च ते कुलपुन पारगसज्ञोत्पादयितच्या, कल्याणमित्रेषु नानिकतज्ञा, अनुशासनीपु तीर्थसना, प्रतिपत्तिषु नोसज्ञोत्पादयितव्या । आत्मनि च ते कुलपुत्र कर्पफसलोत्पादयितव्या, कल्याणमित्रेषु मुजगेन्द्रराजा, अनुशासनीषु वर्षसज्ञा, प्रतिपत्तिष शस्यनिष्पत्तिसज्ञोत्पादयितव्या आत्मनि च ते "कुलपुत्र दरिद्रसवोत्पादयितव्या, कल्याणमित्रेषु वैश्रवणसज्ञा, अनुशासनीपू धनसा, प्रतिपत्तिषु दारियापनयनसलोत्पादयितव्या । आमनि च ते कुलपुत्र अन्तैवासिकसो त्पादयितव्या, कल्याणमित्रप्वाचार्पसज्ञा, अनुशासनीपु शिल्पसज्ञा, प्रतिपतिवधिंगमन सशोत्पादयितव्या। आत्मनि च ते कुपुत्र अभीरसज्ञोत्पादयितव्या, कल्याणमित्रेषु शूरसज्ञा, अनुशासनीपु प्रहरणसज्ञा, प्रतिपत्तिषु शत्रुनिर्धातनसजोत्पादपितव्या । आत्मनि च ते 10 कुलपुत्र वणिक्सज्ञोत्पादयितव्या, कल्याणमिनेषु कर्णधारसज्ञा, अनुशासनीषु रत्नसज्ञा, प्रतिपत्तिषु रत्नग्रहणसज्ञोत्पादयितव्या । आत्मनि च ते कुलपुत्र सपुत्रसज्ञोत्पादयितव्या कल्याणमित्रेषु मातापितृसज्ञा, अनुशासनीपु कुरवृत्तिसज्ञा, प्रतिपत्तिषु वृत्यविप्रणाशसज्ञो त्पादयितव्या । आत्मनि च ते कुलपुर राजकुमारसज्ञोत्पादयितव्या, कल्याणमित्रेषु धर्म राजाग्रामात्यसझा, अनुशासनीषु राजशिक्षा, प्रतिपत्तिषु ज्ञानराजमकुटाल्कारधर्मपदृशिरो 15 बधनधर्मराजनगरव्यमलोकनसज्ञोपादयितव्या । एव चित्तसज्ञामनसिकारपरिभाषितेन खुरपुर कल्याणमित्राण्युपसरमितव्यानि । त कत्य हेतो ? एव कल्याणमित्राच्याशयपरि शुद्धा हि दुलपुत्र बोधिसत्त्वा कन्याणमित्राज्ञासु प्रतिपयमाना निर्धन्ते सर्वकुशलमूलै हिमवत्सनिश्रिता इव तृणगुल्मौपधिवनस्पतय | भाजनीभवति सर्वबुद्धधर्माणा महासागर इव जग्स्य । आफरीभवन्ति गुणाना महासमुद्र इत्र रत्नानाम् । उत्तापयन्ति बोधि ५0 चित्त सुवर्णमिवाग्निमतापे । अभ्युद्गता भवन्ति लोकात, सुमेरुरिव सागरात् । अनुपलिता भान्ति लोकाधमैं , पद्ममिव जरेन । सासन्ति दुश्चरित , महासागर इव पूतिकुणपेन । निवर्धन्ते शुक्नधर्म , चन्द्र इव शुपक्षे । अवभासयन्ति धर्मधातु सूर्य इव जम्बुद्वीपम् । प्रवर्धयन्ति बोधिसत्वप्रणिधानशरीराणि कुमारका इव मातृपितृनिश्रिता । सक्षिप्तेन कुपुन कल्याणमित्रानुशासनीपु प्रतिपना बोधिसत्वा दशानभिलाप्यगुणकोटीनियुतशत 25 सहस्राणि प्रतिगृह्णति । दशाव्याशयकोटीनियुतशतसहस्राणि परिशोधयन्ति । दश योधि सत्त्वेन्द्रियमोटीनियुतशतसहस्राणि विवर्धयन्ति दशाधिष्ठानकोटीनियुतशतसहस्राणि विशोध- यन्ति । चरणीयधर्मासरयेयशतसहस्राणि परिशोधयन्ति । दश मारासख्येयशतसहस्राणि समनिमन्ति । दश धर्ममुखद्वारासत्ययशतसहस्राणि प्रतिवसन्ति । दशसभारविशुद्धि- मुग्यासग्येययोटीनियुतशतसहस्राणि परिपूरयन्ति । दश चर्याप्सख्येयशतसहस्राणि परिपूर- 30 यन्ति । दश वर्यासयेयशतसहस्राणि पर्यपदापयन्ति । दश महापणिधानासरपेयशतसह- नाण्यभिनिहरन्ति । सक्षितेन पुत्र सपोधिसत्वचर्या पोधिसत्त्पारमिता सर्वरोधि- सत्यभूमय सोधिमत्त्वसमाधिमुखानि सोधिसत्याभिज्ञाज्ञानपिपुर्वितानि सर्वबोधि M ·५३ श्रीसंभवः श्रीमतिश्च सत्वधारणीप्रतिभानालोकाः, सर्वबोधिसत्त्वपरिणमनाज्ञानाभिज्ञाप्रमाणताः, सर्वबोधिसत्त्वमणि- धानामिनिहींराः, सर्वबुद्धधर्मप्रतिलम्भपरिनिष्पत्तयः कल्याणमित्राधीनाः कल्याणमित्रमूलाः कल्याणमित्रप्रभवाः कल्याणमित्रयोनिकाः कल्याणमित्रायद्वाराः कल्याणमित्रसंजाताः कल्याण- मित्रसंवर्धिताः कल्याणमित्रप्रतिष्ठानाः कल्याणमित्रहेतुकाः कल्याणमित्रप्रभूताः ॥ अय खलु सुधनः श्रेष्ठिदारकः इमामेवंरूपां कल्याणमित्रगुणवर्णानुशासनी बोधिसत्वचर्याप्रमाणतां बुद्धधर्मविस्तीर्णतां च श्रुत्वा तुष्ट उदग्र आत्तमनाः प्रमुदितः प्रीतिसौमनस्यजातः श्रीसंभवस्य दारकस्य श्रीमत्याश्च दारिकायाः पादौ शिरसाभिवन्ध श्रीसंभवं दारकं श्रीमती दारिकां च अनेकशतसहस्रकृत्वः प्रदक्षिणीकृत्य पुनः पुनरवलोक्य श्रीसंमवस्य दारकस्य श्रीमत्याश्च दारिकाया अन्तिकात्प्रक्रान्तः ।। ५१ ॥ ५२ ॥ 5 ·५४ मैत्रेयः। अथ खलु सुधन श्रेष्ठिदारक कल्याणमित्रानुशासन्यभिष्यन्दितचित्तो येन समुद्रकच्छो जनपदरतेनोपसकात तामेन बोधिसत्त्वचर्यानुशासनीमनुविचिन्तयन् , सम्यक्चर्यानि समर्थ- पूर्वान्तकोटीगतकायप्रणामसमन्वाहोरण कायबल दृढीकुर्वाण , पूर्मान्तकोटीगतकायचित्तपरि- 5 शुद्धिनिष्कारणससारिकचित्तप्रचारसमन्वाहारण चित्तमनसिकार गृह्णन् , पूर्वान्तकोट्यसत्कर्म- लौकिकमार्यप्रयुक्त निष्प्रयोजनपरिष्यन्दसमन्वाहारण प्रत्युत्पन्नप्रयोजनमहासामयं विचिन्त- यन्, पूर्वान्तभूतपरिकल्पसमुत्थितवितथसफल्पसदर्शितमनसिफारसम-वाहारेण सर्वबोधि- सत्त्वचर्यासम्यक्सकल्पाभिसस्कारबल समुत्थापयन् , अतीतात्मभावात्मार्थप्रयोगारम्भविपमता- समन्याहारेण सर्वसत्त्वार्थारम्भवैशेषिकतया अध्याशयवल दृढीकुर्वाण , अतीतकायपर्येष्टिसमु- 10 दाचाराखादतासमन्वाहारेण सर्वयुद्धधर्माप्रतिलम्भप्रयोगमहाश्वासप्रतिलम्भेन इन्द्रियवेगान् विवर्धयमान , अतीताध्वविपर्याससप्रयुक्तमिथ्यामययोगप्रयोगसमन्वाहारेण प्रत्युत्पन्नावसम्य- संदर्शनाविपर्याससप्रयुक्तेन बोधिसत्त्वप्रणिधानेन सतति परिशोधयन् , पूर्वान्तगतवीर्यारम्भ- कार्यापरिनिष्पन्नसमन्याहारेण प्रत्युत्पन्नसबुद्धधर्मसमुदागमप्रत्युपस्थानेन महावीर्यारम्भविक्रमेण कायचित्तसप्रग्रह जनयन्, पूर्वान्तकोटीपञ्चगत्यपायनिक्षिप्तात्मभावनिरुपणाख्यनिरुपजीव्य- 15 समुच्छायमपरातकोटीगतकल्पपरिग्रहप्रयुक्तस्य सम-वाहारेण सर्वबुद्धधर्मोत्थापकसर्वजगदुप- जीव्यसक्ल्याणसमर्थात्मभावपरिग्रहेण विपुलप्रीतिप्रामोद्यवेगान् विवर्धयमान , प्रत्युत्पन जन्माभिनिवृत्त जराव्याधिमरणशोककरभूत सयोगवियोगनिधानभूत समुच्छूयमपरान्तकोटी- गतकल्पवोधिसत्त्वचर्याचरणप्रयुक्तस्य सत्यपरिपाचनबुद्धधर्मपरिग्रहप्रयुक्तस्य तथागतदर्शनसर्व- क्षेत्रानुचरणसनधर्मभाणकोपस्थानसर्वतथागतशासनसधारणप्रयुक्तस्यसर्वधर्मपर्येष्टिसहायभूतस्य 20 सर्पकल्याणमित्रदर्शनसर्पबुद्धधर्मसमुदानयनप्रयुक्तस्य बोधिसत्वप्रणिधानशरीरस्य हेतुप्रत्यय- भूतमवलोक्य अचिन्त्यबुशटमलेन्द्रियगान् विवर्धयमान । एवचित्त एवमनसिकार एव- योनिश प्रयुक्त मूर्वबोधिसत्त्वप्नमादममारोपितया श्रद्धया,सर्वबोधिम्याशयममारोपितेन प्रेम्णा सर्वबोधिसत्त्वाशयसमारोपितेन गौरवेण सर्वबोधिसत्त्वेन्द्रियप्रसादसमारोपितेन चित्रीकारण सनगोधिसत्त्वशात्यधिमुक्तिसमुत्थितैरिन्द्रियप्रसादवेगै सर्यबोधिसत्त्वगौरवनिर्यातेन चित्तप्रसा- 2 देन सर्वबोधिसत्त्वश्रद्धासमुत्थिते दुशलमूलसभारै, सचोधिसत्याभिसस्कारसमुथिताभि पूजाविमानताभि , सर्वबोधिसत्त्वसमैराश्रयै कृताञ्जलिपुटै सर्वजगच्छरीरसमवाभिश्चक्षुर्विमान- तापलोकनताभि , सर्वजगसज्ञाजगत्समारोपिताभि सोधिसत्यस्वराङ्गविशुद्धिसमुत्थितपर्णो- दाहारव्यहाभिनिहारे पूर्वान्तप्रत्युत्पन्नकोटीगतसर्वबोधिसत्त्वाविष्ठानपरिपूर्णेन तथागताविहारा- भिमुखीभावगतेन सज्ञागतेन सनरानुगतेन तथागतबोधिसत्वनिखुर्पणासबोधेन एकवाल्पया• ४0 व्यतिरिक्तेन समुद्धमोधिसत्वकापस्मरणानुगतेन सर्वशोधिसत्त्वचक्षुप्पथपरिशुद्धिसमारोपिता- भिशाज्ञानागेफविज्ञप्तिभि , संदिग्जा सभेदानुगतेन मनआयतनेन धर्मधातुतलभेदस्सरणेन प्रणिभ्यमिनिहारनलेन आशशधातुपरमपर्यासानेन मांगानुगतेन त्र्यध्वासभिलेन अप्रतिप्र- ·१५.० ५४ मैत्रेयः। अन्धेन सर्वधर्मावतारमुखेन सर्वकल्याणमित्रानुशासुन्यवभासदिकप्रसूवेन श्रद्धाधिभुक्तिप्रवेश- वलेन । इति हि सुधनः श्रेष्टिदारकः एवं गौरवचित्रीकारपूजास्तवप्रणिपातोदीक्षमाणाधिष्ठान- प्रणिधानसंज्ञानुगतमानसः एवमप्रमाणज्ञानगोचरभूमिप्रसूतेन ज्ञानचक्षुपा वैरोचनव्यूहालं- कारगर्भस्य महाकूटागारस्य पुरस्ताद्वारमूले सर्वशरीरेण प्रणिपतितः। स इम्मेवंरूपमभिनिरि- प्रयोग मुहूर्त विचार्य अधिमुक्तिश्रद्धासमुषितेन अध्याशयप्राणध्यमिनिरिवलेन अप्रतिप्रबन्ध- 5 मात्मानमध्यतिष्ठत् सर्वतथागतपादमूलेषु, एवं सर्वबोधिसंमुखीभावेषु सर्वकल्याणमिनभवनेषु सर्वतयागतचैत्येषु सर्वतयागत विग्रहेषु सबोधिसत्वेषु सर्वयुद्धावासेषु सर्वधर्मरतस्थानेषु सर्व- श्रावकप्रत्येकबुद्धाश्यचैत्य संमुखीभावे सर्वार्यगणदक्षिणीयगुरुमातापितृपर्यन्तेषु अप्रतिप्रनन्ध- मात्मानमध्यतिष्ठत् सर्वजगत्कायसंमुखीभाषेषु सर्वत्रानुगतेन ज्ञानशरीरासभेदनयप्रवेशानुगतेन संशाधिष्टानज्ञानमनसिकारेण । यथा च वैरोचनव्यूहालंकारगर्भस्य महाकूटग्गारस्य पुरस्तात् , 10 एवं पूर्वपरिकीर्तितेषु सर्वारम्बणेषु सर्वधर्मधातुस्फरणं प्रणिपातमध्यतिष्ठत् । एवमपरान्तकोटी- गतान् कस्पानप्रतिप्रसन्धमधिष्ठाय आकाशधातुपर्यन्तप्रमाणसमतया धर्मधात्वनावरणसमतया सर्वत्रानुगतभूतकोटीसमतया तथागताविकल्पतमतया छायागतज्ञानसंज्ञाप्स्फरणतया स्वमसम- विचारसमतया प्रतिमाससमसर्वलोकजगविज्ञप्तिसमतया प्रतिश्रुत्कासमहेन्प्रत्ययसमुत्थानसम- तया वनुत्पादसमतया संभवविभवसमतया अभावसमप्रत्ययप्रतीत्यावर्तनसमतया यथार्म-15 समुपितं विपाकमधिमुध्यमानों ययाहेतुसमुत्थितं फलमधिमुच्यमानो यथोपचयसमुस्यिता सह- त्रियामधिमुच्यमानः श्रद्धासमुत्थितं सर्वतयागतोत्पादमधिमुध्यमानो यथाधिमुक्तिसमुत्थितानि सविनानिर्माणान्यधिमुभ्यमानो गौरवसमुस्थितानि सर्वतपागतनिर्माणान्यधिसुध्यमानः करानमुल्दोपचयसमुत्थिता सर्वबुद्धधर्मतामधिमुग्यमानः प्रज्ञोपायसमुत्थितान् सर्वमनोमयम्यूहो- पचयनिधिमुच्यमानः प्रणिधिसमुस्थितान् सर्वयुद्धधर्मानधिमुच्यमानः परिणामनासमुत्थितान् । सर्वोधिसत्वचर्यासर्वज्ञतापिपयधर्मधातुविठपनस्फरणालंकारज्यूहानधिमुष्यमानः उच्छेदसंज्ञा- विगतेन परिणामनाज्ञानेन शामतसंज्ञाविभूतेन अनुत्पादज्ञानेन हेक्रिपादृष्टिपिगतेन सम्यक्- क्रिपाटिविगतेन समरियादष्टिविगतेन समक्रियातारहेत्पचयज्ञानेन, विपर्यासटिरिंगतेन अपरप्रत्यपज्ञानेन, आमपरसंज्ञादशिविगतेन प्रतीच्यावतारज्ञानेन, अन्तमाहटिपिगतेन अनन्तमम्यधर्मधातप्रवेशानेन, संक्रान्तिदृष्टिविगतेन प्रतिष्ठासमतामिनिवृत्तिज्ञानेन, भव-25 निभरदृष्टिरिंगतेन अनुत्पादनिरोधज्ञानेन, सर्वदृष्टिचिंगतेन शून्यतानु पादहानेन, अनेचर्यधर्म- प्रतिबद्धेन प्रणियभिनिहरज्ञानबलेन समिनिवसंजापनीनेन अनिमित्तकोटीसुराज्ञानेन बीजापुरविनाशधर्मतया मुदाप्रतिमुदासमुत्थानसमधर्मतया प्रतिविम्वदर्शनसमर्मतया प्रति शुकाममहतोषविहतिधर्मतया समसमविचारविशतिधर्मनया प्रतिभासदर्शनसमधर्मतया मायागतममानुपानधर्मनया विचारूपोको पारनधर्मनपा ययामतपरेपचयफल धर्मत्रया, पशोपचपत्रिपाकसमधर्मतया उपासपोरायटिपनधर्मतमा पर्माधर्मसमति- सनाभिन्दितधर्मतया । एवं ज्ञानप्रशामिानतेन सामननियरिग शुधन तिरको ·0- ३७० गण्डव्यूहसूत्रम् । [५४ वैरोचनव्यूहालकारगर्भस्य महाकूटागारस्य पुरस्तात् प्रणिपातित । सुचिरमतिनमथ्य अचि त्यकुशलमूल्वेगाभिष्यन्दितसतान प्रहादितकायचित्त तत कूटागारद्वारमूलादुत्थाय मुहूर्तमनिमिपाभ्या नेत्राभ्या वेरोचनव्यूहाल्पारगर्भ महाकूटागार सप्रेक्ष्य कृताअठिपुटोs नेकशतसहस्रकर प्रदक्षिणीकृत्य एक्सज्ञामनसिकारसप्रेपितचित्तो वाचममापत-अयस 5 शून्यतानिमित्ताप्रणिहितविहारनिहारिणामावास । अय स सर्वधर्मारिकल्पविहारनिहारिणा मावास । धर्मधावसभेदविहारविहारिणा सत्वधात्वनुपलम्भत्रिहारविहारिणा सर्वधर्मानुपाद विहारविहारिणा सर्वलोकानिकेतविहारविहारिणा सजगदालयानिलयविहारविहारिणा सर्मा- वसिक्षितविहारविहारिणा सर्वापाश्रयानिश्रितविहारविहारिणा सर्वसमुच्छ्रयानिश्रिततिहार- विद्यारिणा सर्वक्लेशसज्ञागतविधूतविहारविहारिणा सर्वधर्माखभानविहारविहारिणा सर्वकल्प 10 विकल्पाविकल्पविहारविहारिणां सर्वसज्ञाचित्तमनोतिरिक्तविहारविहारिणा सर्वसज्ञानायूहनि यूहविहारविहारिणा गम्भीरप्रज्ञापारमिताप्रवेशविहारनिहारिणा सम तमुखधर्मधातुस्फरणोपाय निहारनिहारिणा समतलेशशा तोपायविहारविहारिणा सर्वदृष्टितृष्णामानाहीणप्रज्ञोत्तरविहा रिणा सर्पध्यानपिमोक्षसमाधिसमापत्यभिज्ञाविद्योत्पादनिकीडितविहारविहारिणा सर्वबोधिसत्व समाधिगोचरभावनाविहारविहारिणामय सर्वबुद्धपादमूगोपनिश्रितविहारविहारिणामावाप्त । 1ये ते एककल्पसर्वकल्पसर्वकल्पैकल्पानुप्रवेशविहारविहारिण । ये ते एकक्षेत्रसर्व- क्षेत्रकक्षेत्रासभेदविहारविहारिण । येते एकधर्मसर्वधर्मसर्वधकधर्माविरोधविहारविहारिण । ये ते एक्सत्त्वसर्वसत्वैकसत्त्वानानावविहारविहारिण ! ये ते एकबुद्धसर्पबुद्धसर्वयुद्वैष बुद्धाद्वयविहारविहारिण । ये ते सार्थक्क्षणप्रवेशविहारविहारिण । ये ते सर्वक्षेत्रकचित्तो पादगमनविहारविहारिण ये ते सत्त्वभवनप्रतिभासविहारविहारिण ।ये ते सर्वलोकहित 20 सुखचित्तविहारविहारिण ।ये तैसीखाधीनप्रति उम्भविहारविहारिण , तेषामय विहार ।ये ते लोकनिकैतोचरिताश्च सर्वजगद्धवनेषु सदृश्य ते सर्वसत्त्वपरिपाचनाय येते सर्वक्षेत्रानिश्रिताश्च सरक्षेत्रेषु च अनुविचरति तथागतपूजाकर्मणे । ये ते सर्वक्षेत्राणि च अनुविचरति युद्धक्षेत्र- गृहपरिग्रहणतायै, न च स्थानाद्विचरति।ये ते सर्वतयागतपादमूलगताश्च बुद्धसज्ञाभिनिवेश निगताथा ये ते सर्वकल्याणमित्रोपनिनयनिह रविहारिणश्च, न चैषा सजगति समसमोऽस्ति 25 ज्ञानेन।ये ते सर्वमारभवनविहारविहारिणश्च कामगुणरतिविप्रयुक्ताश्च । ये ते सर्वसज्ञागत प्रवेशविहारविहारिणश्च सर्पसज्ञागतविधूतमानसाश्च । ये ते सर्वजगष्टरीरानुगतकायाश्च न चा मसनद्वयविहारिण । ये ते सर्पगेकधारतर्गतकाया न च धर्मधानुसभेदविहारिण । ये ते सर्मानागतमल्पसवासप्रणिधानाथ, न च दीर्घहखकल्पसज्ञागनिहारविहारिण । ये ते एकापथाश्च न चरन्ति, सरोकधातुपु च सदृश्यन्ते, तेपामय दुरासदधर्म दिगनुप्रवेशविहारविहारिणा दुराज्ञेयविहारविहारिणा गम्भीरनिहारविहारिणाम् अद्वयविहार- विहारिणाम् अक्षणविहारविहारिणा नि प्रतिपक्षविहारविहारिणाम् अनुपगम्भनिहारविहा Bom. देवामय विहार 30 ·-५४.०] ५४ मैत्रेयः। ३७१ रिणां निष्प्रपञ्चविहारविहारिणां महामैत्रीमहाकरुणाविहारविहारिणां सर्वश्रावकप्रत्येकबुद्ध- दुरवगाहविहारविहारिणां सर्वमारविषयसमतिक्रान्तविहारविहारिणां सर्वलोकविपयानुपलिप्त- विहारविहारिणां सर्वबोधिसत्त्वपारमिताविहारविहारिणां सर्वयुद्धविहारानुकूलविहारविहारिणा- मयं विहारः । ये ते सर्वनिमित्तापगतविहारिणश्च, न च श्रावकनियाममवक्रामन्ति । ये ते सर्वधर्मानुत्पादविहारविहारिणश्च, न च अनुत्पादधर्मतायां पतन्ति । ये तेऽशुभाविहारविहा- 8 रिणश्च, न च रागविरागधर्मतां साक्षात्कुर्वन्ति, न च रागधर्मेः साधं संवसन्ति ।ये ते मैत्री- विहारविहारिणश्च, न च दोपमलोपगतचित्ताः। प्रतीत्यसमुत्पादविहारविहारिणश्च अत्यन्तासंमू- ढाश्च सर्वधर्मेषु । ये ते चतुर्ध्यानविहारिणश्च, न च ध्यानवशेनोपपद्यन्ते । ये ते चतुरप्रमाण- विहारविहारिणश्य, न च रूपधातुगतिं गच्छन्ति सर्वसत्त्वपरिपाचनार्थम् । ये ते चतुरारूप्य- समापत्तिविहारविहारिणथ, न चारूप्यधातुगतिं गच्छन्ति महाकरुणापरिगृहीतत्वात् । ये ते 10 शमविपश्यनाविहारविहारिणश्च, न चात्मना विद्याविमुक्ति साक्षात्कुर्वन्ति सर्वसत्त्वपरिपाकाय। ये ते महोपेक्षाविहारविहारिणश्च, न च सत्त्वधातुं परित्यजन्ति । ये ते शून्यताविहारविहा- रिणश्च, न च दृष्टिगतसंनिश्रिताः। ये ते आनिमित्तगोचराश्च निमित्तचरितसत्त्वनयामि- मुक्ताश्च । ये ते सर्वप्रणिधानविगताच बोधिसत्त्वप्रणिधानव्यवच्छिन्नाश्च । ये ते सर्वकर्म- क्लेशवरावर्तिनश्व, सत्वपरिपाकाय च कर्मक्लेशवशानुगाः संदृश्यन्ते । ये ते च्युत्युपपत्तिपरि-15 ज्ञाताविनश्च, जन्मच्युतिमरणं च संदर्शयन्ति । ये ते सर्वगतिव्यतिवृत्ताश्च, सर्वगतिषु च गच्छन्ति सविनयवशेन । ये ते मैत्रीविहारिणश्च, न कचिदनुनयविहारिणः । ये ते करुणाविहारिणश्व, न कचिदनुसंशयदर्शनविहारिणः । येते मुदिताविहारिणश्च नित्योद्विनाश्व दुःखितसर्वन्यवलोकनतया । ये ते उपेक्षाविहारिणश्च परकार्येषु । ये ते नवानुपूर्वविहार- समापत्तिविहारिणश्च, न कामधातूपपत्तिविजुगुप्सकाः। ये ते सर्वोपपत्यनिश्रितविहारिणश्च, 20 न च भूतकोटीसाक्षात्करणविहारिणः । ये ते त्रिरिमोक्षविहारिणथ, न च श्रावकविमुक्ति- स्पर्शविहारिणः । ये ते चतुरार्यसत्यव्यवलोकनविहारिणच, न च फलसाक्षात्करणविहारिणः । ये ते गम्भीरप्रतीत्यसमुत्पादन्युपपरीक्षणविहारिणश्न, न चात्यन्तनिपतनविहारिणः । ये ते आर्याष्टाङ्गमार्गभारनाविहारिणश्च, न चात्यन्तनिर्याणविहारिणः । ये ते पृपग्जनभूमि- समतिकान्तविहारिणथ, न च श्रारकप्रत्येकबुद्धभूमिपतनविहारिणः । ये ते पञ्चोपादान-25 स्कन्धपरिशानविहारिणच, न चात्यन्तस्कन्धनिरोधविहारिणः । ये ते चतुर्मारपरसमति- फ्रान्तविहारिणथ, न च मारकसनविहारिणः । ये ते पढायतनसमतिकान्तविहारिणय, न चासन्तानभिनिवृत्तिविहारिणः । ये ते तयतारिवारिणय, न च भूतकोट्यायतन- विधारिणः । ये ते सयाननिर्माणसंदर्शनविहारिणय, न च महायानच्यानविहारिणः, सेवामयं सागुगविहारिणमा रिहारः॥ अप ए सुधनः श्रेष्टिवारफम्नस्यां घेलायामिमा गापा अभापत- १६ सो महाकरण लामि विगुलुहि- मैत्रेय मैत्रशिरि लोकहिताभियुक्तः । 320 ·[५५.१- ३७२ 5 10 15 गण्डव्यूहसूत्रम् । अभिषेकभूमिस्थित ज्योटसुतो जिनाना बिहराति बुद्धविषयं अनुचिन्तयन्तः ॥ १॥ सर्वेप चो जिनसुतान महायशानां महाज्ञानगोचर विमोक्षप्रतिष्ठितानाम् । ये धर्मधातु विचरन्ति असज्जमाना आवासु तेपमयमप्रतिपुद्गलानाम् ॥ २ ॥ दमदानशीलक्षमवीर्यबलोद्गतानां ध्यानैरभिज्ञबलपारगतिंगतानाम् । प्रज्ञाउपायप्रणिधानबलस्थितानां महायानपारमिगतानमयं विहारः ॥३॥ एषो असामतिनां विपुलाशयानां आकाशगोचररतानमनिश्रितानाम् । सर्वत्रियध्वस्फरणानमनावृतानां आवासु सर्वभवमावविमावितानाम् ॥ ४ ॥ ये सर्वधर्मअनुत्पादनयप्रविष्टा विमृशन्ति धर्मप्रकृति गगनखभावाम् । न करोन्ति निश्रयु कचिद्गगने व पक्षी तेपां बिहार अयु ज्ञानविशारदानाम् ॥ ५॥ ये रागदोपमय मोहसभाव ज्ञात्वा संकल्पहेतुजनितां यितथप्रवृत्तिम् । निर्विकल्पयन्ति च विरागमयीह तेपां शान्तप्रशान्त्युमगतानमयं विहारः ॥ ६॥ ये ने रिक्षासुरमसत्ययार्या - स्कन्धास्तथायतनसत्त्वप्रतीत्यतां च । प्रपरीक्षमाण न पतन्ति विदू प्रशान्ति- प्रज्ञाउपायकुशलानमयं विहारः॥७॥ ये ते अनावरणज्ञानदिशं प्रविष्टा जिनक्षेत्र सत्यपरिकल्पविकल्पशान्ता । भावस्वभावरहिता न विमृषन्ति धर्मान् आवासु तेपमय शान्तिपरायणानाम् ॥ ८॥ ये ते असङ्गचरिता इम धर्मधातुं पिचरन्ति भावेविगता खगवायुभूताः Lacna for विकल्प in S, supplied from B.TS भारविगता. 20 25 ·-५१.१६] ५४ मैत्रेयः। . 10 सर्व निकेतविगता अनिकेतचारी तेपामनिधितमतीनमयं विहारः ॥९॥ ये दृष्टिदुर्गतिमतां जनतामखिन्नां दुःखान्तरां कटुक वेदन वेदयन्तीम् । मैत्रप्रभाय शमयन्ति अपाय सर्वान् आवाठ तेपमय मैत्रकृपाशयानाम् ॥ १०॥ संसारसंकटगतार्यपयप्रनष्टं जात्यन्धसार्यमिव दैशिकविहीणम् । ये प्रेक्ष्य लोकमिह मोक्षपये प्रणेन्ति सार्यातिवाहसदृशानमयं विहारः ॥ ११ ॥ ये जातिशोकजरमृत्युवशोपनीतं दृष्ट्या जगन्नमुचिस्कन्धवपाशवम् । संप्रापयत्यभयक्षेमदिशं विमोच्य शूराण तेपमयमा(वा)मु सुदुर्जयानाम् ॥ १२ ॥ वेशातुरं जनमिमं व्यवलोकयित्वा समुदानयन्त्यमृतज्ञानमहौपधानि । परिमोचयन्ति विपुलां करुणां जनित्या महवैद्यराजसदृशानमयं विहारः ॥ १३ ॥ ये ते निशाम्य जनतां दुखितामत्राणां शोकाकरे पतित मृत्युसमुद्रगामि । तारेन्ति कृत्व महतीं शुभधर्मनावं तेषां विहारमय दाशसुतोपमानाम् ॥ १४ ॥ ये क्लेशसागरचरां जनतां निशाम्य सर्वज्ञचित्तरतनाशयशुद्धसत्त्वा । अम्युद्धरन्ति भवसागरमोतरित्वा कैवर्तपुत्रसदृशानमयं विहारः ॥ १५ ॥ प्रणिधानआलयगता कृपमैत्र्यदृष्ट्या ये सर्वसत्तभवनान्यवलोकयित्वा । अम्युदरन्ति जनता मयसागरस्थां गरुडेन्द्रपोतसदृशानमयं विहारः ॥ १६ ॥ 15 20 S 25 30 1Bलोकपये.

·[५४.१७- ३७४ 10 15 गण्डव्यूहसूत्रम्। ये धर्मधातुगगने शशिसूर्यभूता विचरन्ति सत्त्वभवनप्रतिभासप्राप्ताः । प्रणिधानमण्डल * * * * ज्ञानरश्मी लोकप्रभासकरणानमयं विहारः॥ १७ ॥ ये एकसत्त्वपरिपाचनताय धीरा तिष्ठन्ति कल्पनयुतानपरान्तनिष्टा । यथ एकि सत्त्वि तथ सर्वजगत्यशेषम् आवासु तेपमय लोकपरायणानाम् ॥ १८ ॥ ये एकक्षेत्रप्रसरे अपरान्तकल्पान् विचरन्ति चारिक जगार्थमखिन्नवीर्याः । यथ एकक्षेत्रि तथ सर्वदशदिशासु आवासु तेपमय वज्रदृढाशयानाम् ॥ १९ ॥ ये धर्ममेघ सुगतान दशदिशासु एकासने स्थित पिबन्ति असंप्रमूदाः । अपरान्तकल्पनियुतान्यवितृप्तचित्ता सहबुद्धिसागरसमानमयं विहारः ॥ २० ॥ ये क्षेत्रसागर व्रजन्ति अनाभिलाप्यान् प्रविशन्ति चो परिपसागर नायकानाम् । ये पूजसागर विचित्र जिने करोन्ति चरणान हारः ॥ २१ ॥ ये चार्यसागरप्रविष्टमनन्तमच्यात् प्रणिधानसागर विगाहयमान धीराः। बहुकल्पसागर चरन्ति जगद्धिता तेषां विहारु अयु सर्वगुणाकराणाम् ॥ २२ ॥ ये एकि वालपथि उत्तरमान क्षेत्रात् युद्धांश्च सच तप कल्प अनन्तमध्यान् । प्रविशन्ति एन्त न पुना च उपेन्ति सीमां तेपामसङ्गनयनानमयं विहारः ॥ २३ ॥ ये एकचित्तक्षणि कल्पमहासमुद्रान् प्रविशन्ति क्षेत्र तथ बुद्धजगप्रचारान् । तेपामनावरणज्ञानमतिस्थितानाम् एपो तिहार गुणपारमितोद्गतानाम् ॥ २४ ॥ 20 25 30 ·५४.३४] 5 10 ५४ मैत्रेयः। ये सर्वक्षेत्रपरमाणुरजान् गणित्वा बिन्दुप्रमाण तुलयित्व जलौघ सर्वम् । तावत्प्रमाणप्रणिधीनभिनिहरन्ति तेषामसङ्गतगतानमयं विहारः ।। २५ ।। प्रणिधानधारणिसमाधिमुखप्रवेशान् ध्याना विमोक्ष प्रणिधानमुखानि चैव । अभिनिहरन्ति विचरन्ति अनन्तकल्पान् इह ते प्रविष्ट सुगतान सुताः स्मृतीमाः ॥ २६ ॥ इह ते स्थिता जिनसुता विविधा विचित्रा अभिनिर्हरन्ति बहुशास्त्रकथार्थयुक्ताः । सौख्यावहानि जगतामिह शिल्पस्थाना- न्यनुचिन्तयन्त विहरन्ति सतां विहारः ॥ २७ ॥ इह ते स्थिता महअभिज्ञउपायज्ञाने यावन्त सत्त्वगतिभेद दशदिशासु । सर्वत्र जन्मध्युतिभेद विदर्शयन्ति मायागते स्थित विमोक्ष असनचर्याः ।। २८॥ इह ते स्थिता प्रथमचित्तसमुद्भवाद्यां दर्शन्ति धर्मचर्या वसुधर्मनिष्टाम् । आपूर्य निर्मितघनैरपि धर्मधातुम् एवं विकुर्वितशतान्युपदर्शयन्ति ॥ २९ ॥ ये एकचित्तप्रसरेण विबुद्ध बोधि प्रविशन्ति ज्ञानमतिकर्म अनन्तमध्या। संमोहकेत्वबजि लोकु य चिन्तयान एवं दुरासदगतानमयं विहारः ॥ ३० ॥ एपो असङ्गमतिनामनावरणधर्मधातुचरणानाम् । अनिलम्भगोचराणां बिहार विमलाशयमतीनाम् ॥ ३१ ॥ ये ते असङ्गचारी अनिकेतविहारि सर्वक्षेत्रेषु । अइयज्ञानविहारी अयु तेष विहार असमानाम् ॥ ३२ ॥ खप्रकृतिसमान् य एते धर्माननालयान् शान्तान् । विहरन्ति गगनगोचर तेपयमावासु विरजानाम् ॥ ३३ ॥ इह ते कृपाशयमती स्थित्वा जगदीश्य दुःखशोकहतम् । लोकहिलचिन्तनपरा विहरन्ति महकरुणलाभी ॥ ३४ ॥ 15 20 25 30 .

·5 10 गण्डन्यूहसूत्रम्। .[५४.३५. इह ते अनन्तरहिता दृश्यन्ते सर्वसत्त्वभवनेषु । शशिसूर्यमण्डलसमाधि मुक्त संसारपाशेभ्यः ॥ ३५ ॥ इह ते स्थिता जिनसुताः सर्वजिनानां च पादमूलेषु । दृश्यन्ति सर्वक्षेत्रेष्वनन्तकल्पान् क्षपयमाणाः ॥ ३६ ।। इह ते जगदण्डसमैः सर्वजिनसुताश्रयप्रमाणैश्च । सर्वदिशोऽनवशेषाः स्फरन्ति निर्माणमेवेभिः ॥ ३७ ।। इह ते प्रविष्ट शूराः सर्व जिनगोचरं तुलयमाना । विहरन्ति कल्पनयुतान्न चापि तृप्तिं समुपयान्ति ॥ ३८ ॥ इह ते समाधिनयुतानभिलाप्यानि प्रतिक्षणं बुद्ध्या । दर्शन्ति बुद्धविषयं यया समाधिप्रवेशेन ॥ ३९ ॥ इह ते क्षणावलम्बा कल्पक्षेत्राणि बुद्धनामानि । प्रविशन्ति विपुलबुद्धी कल्पान् क्षपयन्सपरिमाणान् ॥ ४० ॥ इह ते स्थिताप्रमेयाकल्पान् प्रविशन्ति एकचित्तेन । परिकल्पसंदविगता जगतः संज्ञावशगतेन ॥ ४१ ॥ इह ते समाधिभवनप्रतिष्ठ पश्यन्ति त्रयोऽध्वानः । एकक्षणकोटिप्राप्ता विमोक्षभवने विचरमाणाः ।। १२ ।। इह ते स्थिता विहारे पर्यङ्कनिषण्णानुञ्चलितकायाः । सर्वेषु क्षेत्रेषु युगपदृश्यन्ति सर्वगताः ॥ ४३ ॥ इह विहरन्तो वृषभी धर्मसमुद्रात्यिवन्ति सुगतानाम् । अवतीर्ण ज्ञानसागरमक्षयगुणपारमिताप्राप्ताः ॥ ४४ ॥ इह सर्वक्षेत्रसंख्यां कल्पानां चैव धर्मसंख्यां च । सर्वजिनानां संख्यां चिन्तेन्ति अनावरणचिन्ती ॥ ४५ ॥ इह से स्थिता जिनसुता यावत क्षेत्रास्त्रियध्वसंख्याताः । एकक्षणेन तेपा संभवपिभवं विचिन्वन्ति ॥ ४६॥ इह ते स्थिता जिनानां चयां प्रणिधिं च इन्द्रियं जगताम् । पश्यन्त्यसमतायो जिनमुतभवने विचरमाणाः ।। ४७ ॥ एकरजामगतान् ये सरजसमाननावरण अस्याम् । पश्यन्ति पर्पसागरक्षेत्रान् सत्त्वानि कल्पांच ॥ ४८॥ सर्वरजाय एवं परिपक्षेत्राणि सत्तरल्पांश्च । प्रतिमासगतान् सर्वान् सुरिभक्तान् संप्रपश्यन्ति ॥ १९ ।। 15 25 30 शवासमतेन.

·5 10 -५४.५७]. ५४ मैत्रेयः। इह ते धर्मखभारं सर्वक्षेत्राचकल्पसंयुद्धान् । भावखभावविगतानसंभवनयैर्विचिन्वन्ति ॥ ५० ॥ स्थित्वेह सत्त्वसमतां धर्मेषु वुद्धसमतां च प्रेक्ष्य । त्र्यप्वनि क्षेत्रसमतां प्रणिधानसमतां च प्रविशन्ति ।। ५१ ॥ विनयन्ति सत्त्वनयुतानन्ये महयन्ति बुद्धनयुतानि । विमृपन्सपरे धर्मानिह ते भरनवरे स्थिता धीराः ॥ ५२ ॥ कल्पनयुतैर्न येषां प्रणिधानज्ञानविषयमतिकल्पाः । शक्या मया हि वक्तुं विस्तीर्णोऽनन्तु बुद्धीनाम् ।। ५३ ॥ तेपामनिन्दितानां अनावरणगोचरं च निरतानाम् । आवासं वन्देऽहं कृतकरणकोशः प्रणतकायः ॥ ५४॥ तमपि जिनज्येष्ठसुतं निरावरणचर्यमार्यमैत्रेयम् । निरुपमविशुद्धबुद्धिं तदनु स्मृतिमा प्रणिपतामि ॥ ५५ ॥ इति हि सुधनः श्रेष्ठिदारको वैरोचनव्यूहालंकारगर्भमाकूटागारनियासिनो बोधि- सत्त्वानेवं च अप्रमाणैर्बोधिसत्त्वस्तवैरभिष्टुत्य वन्दित्वा नमस्कृत्य प्रणिपत्य उद्दीक्ष चित्रीकृत्य आमुखीभूय अमिसंपूज्य वैरोचनव्यूहालंकारगर्भस्य महाकूटागारस्य मूलेऽतिष्ठन्मैत्रेयस्य बोधि-15 सत्त्वस्य महासत्त्वस्य दर्शनमभिलपमाणो मैत्रेयस्य बोधिसत्त्वस्य समवधानमाकाक्षमाणः । सोऽद्राक्षीन्मैत्रेयं बोधिसत्त्वं बहिर्धा कूटागारस्य अन्यतमस्मा प्रदेशादागच्छन्तमनेकपाणि- शतसहसपरिवारमनेकदेवनागयक्षगन्धर्वासुरगरुडकिन्नरमहोरेगेन्द्रपुरस्कृतं वामदक्षिणाभ्यां शनललोकपालैर्नमत्यमानं जन्मभूमिकैश्च बहुभिर्जातिसंवन्धिभिर्बाह्मणशतसहनैः परिवृतं पुरस्कृतं वैरोचनव्यूहालंकारगर्भक्टागाराभिमुखमागच्छन्तम् । दृष्ट्वा च तुष्ट उदग्र आत्तमनाः 20 प्रमुदितः प्रीतिसौमनस्यजातो येन मैत्रेयो बोधिसत्त्वस्तेनाभिमुखो भूत्वा दूरत एव मैत्रेयस्य बोधिसत्त्वस्य सर्वशरीरेण प्रणिपतितः ।। अथ खलु मैत्रेयो बोधिसत्त्वः सुधनं श्रेष्ठिदारकं व्यवलोक्य सर्वपर्पदो दक्षिणेन हस्तेनोपदय भूतैर्गुणैः संवर्णयन् गाथाभिरध्यभापत- पश्यथेमु सुविशुद्धआशयं सूधनं दृढधनान आत्मजम् । एपमाशु वरबोधिचारिका- मागतो मम समीपि पण्डितः ॥ ५६ ॥ खागतं ति कृपमैत्रसंभव खागतं विपुलमैत्रमण्डला । खागतं प्रशमशान्तिलोचन मा किलाम्यसि चरन्तु चारिकाम् ॥ ५७ ॥ 25 30 पंण्ड, ४८ ·[५४.५८- ३७८ 5 10 15 गण्डव्यूहसूत्रम् । एहि स्वागतु विशुदआशया एहि खागतमखिन्नमानसा । एहि खागतमलीनइन्द्रिया मा किलाम्यसि चरन्तु सूरत ॥ ५८.॥ सर्वधर्मविचराय उत्थिता सर्वसत्त्वविनयाय उत्सुका। सर्वमित्रभजनाय प्रस्थिता खागतं ति अचला दृढव्रता ।। ५९।। खागतं शुभपयेन आगता खागतं गुणपथे प्रतिष्ठिता। खागतं जिनपयेन प्रस्थिता मा श्रमं किल समर्थख कचित् ॥ ६०॥ एहि स्वागतु गुणेषु तन्मया खागतं ति कुशलानि(भि स्यन्दित () । साधु स्वागतमनन्तगोचरा दर्शनं तव सुदुर्लभं जगे ॥ ६१ ॥ लामालाभसमतुल्यमानसा निन्ददुःखअयशोविवर्जिता। लोकधार्मिकमलोत्पलोपमा साधु खागतमभ्रान्तमानसा ।। ६२ ।। मायशाठयविगता शुभाशय मानदर्पविगता सुभाजन । क्रोधरोपविगता अनुन्नत साधु ते दर्शनं सुदर्शनम् ॥ ६३ ॥ एहि सर्वदिशगोचरामुखा एहि सर्वदिशकोशसभवा । एहि सर्वजिनकोशवर्धना स्वागतं ति अफिलान्तमानसा ॥६॥ एहि खागनु त्रिययगोचरा धर्मधातुअधिमुकिमण्डला । सर्वयुद्धगुणगर्मसंभवा खागतं ति अफिलान्त सूरत ॥६५॥ 20 25 30 ·-५४.७३] ५४ मैत्रेयः। ३७९ 5 10 15 एहि मनुशिरिनानपङ्कज एहि मेघशिरितोयवर्धित । एहि सर्वजिनपुत्रप्रेषित दर्शयामि ति अनावृतां दिशम् ॥ ६६ ॥ पश्ययं प्रणिधिजाल कीदृशं धर्मधातुस्फरणं अचिन्तियम् । बोधिसत्त्वचरिमार्गकर्पणं विस्तरन्तु सुधनो इहागतः ॥ ६७ ।। एपमाणु सुगतान गोचरं मार्गमाणु मिरजान चारिकाम् । पृच्छमान प्रणिधानसागरं आगतो अयमखिन्नमानसः ॥ ६८ ॥ यत्र शिक्षित अतीत नायकाः शिक्षिपेन्ति तय ये अनागताः । तिष्ठता च सुगतान या चरी पृच्छमाणु अयु तामिहागतः ॥ ६९॥ एति मित्र मम धर्मभाणकाः सर्वधर्मप्रतिपत्तिदेशकाः । बोधिसत्वचरिमार्गदेशका एवचित्त अयमागतो इह ॥ ७० ॥ बोधिसत्व मम बुद्धिवधिका बुद्धपुन मम वोधिदायकाः । एति मित्र मम बुद्धवर्णिता एवचित्तकुशलो इहागतः ॥ ७१ ॥ मातृभूत जनकायिमे मम धात्रिभूत गुणस्तन्यदायकाः। वोधिअङ्गपरिपालकाः सदा एति मित्र अहितानिवारकाः ।। ७२ ।। वैद्यभूत जरमृत्युमोचकाः शक्रभूत अमृताभिवपिकाः। चन्द्रभूत शुभपूर्णमण्डलाः सूर्यभूत शिवमार्गदर्शकाः ॥ ७३ ॥ 20 125 30 ·[५४.५८- ३७८ 5 10 15 गण्डव्यूहसूत्रम् । एहि खागतु विशुद्धआशया एहि स्वागतमखिन्नमानसा । एहि स्वागतमलीनइन्द्रिया मा किलाम्यसि चरन्तु सूरत ॥ ५८ ॥ सर्वधर्मविचराय उत्थिता सर्वसत्चविनयाय उत्सुका । सर्वमित्रभजनाय प्रस्थिता खागत ति अचला दृढव्रता ॥ ५९ ।। खागत शुभपयेन आगता खागत गुणपये प्रतिष्ठिता । खागत जिनपयेन प्रस्थिता मा श्रम किल समर्थख कचित् ॥ ६०॥ एहि खागतु गुणेषु तन्मया स्वागत ति कुशलानि(भि स्यन्दित (१) । साधु खागतमनन्तगोचरा दर्शन तव सुदुर्लभ जगे ॥ ६१ ।। लाभालाभसमतुल्यमानसा निन्ददु खअयशोविवर्जिता। लोकधार्मिकमलोत्पलोपमा साधु खागतमभ्रान्तमानसा ॥ ६२ ॥ मायशाठ्यविगता शुभाशय मानदर्पविगता सुभाजन । क्रोधरोपगिता अनुन्नत साधु ते दर्शन सुदर्शनम् ॥ ६३ ॥ एहि सर्वदिशगोचरामुखा एहि सर्वदिशरोशसभना। एहि सजिनकोशार्धना स्वागत ति अफिलान्तमानसा ॥ ६४ ॥ एहि खागतु नियध्धगोचरा धर्मधातुअधिमुक्किमण्डग। सयुद्धगुणगर्मसभवा खागत ति अफिलान्त सूरत ।। ६५ ।। 20 25 ·-१४.७३] ५४ मैत्रेयः। ३७९ 5 10 15 एहि मनुशिरिज्ञानपङ्कज एहि मेघशिरितोयवर्धित । एहिं सर्वजिनपुत्रप्रेषित दर्शयामि ति अनावृतां दिशम् ॥ ६६ ॥ पश्यथ प्रणिधिजाल कीदृशं धर्मधातुस्फरणं अचिन्तियम् । बोधिसत्वचरिमार्गकर्पणं विस्तरन्तु सुधनो इहागतः ॥ ६७ ।। एपमाणु सुगतान गोचरं मार्गमाणु विरजान चारिकाम् । पृच्छमान प्रणिधानसागरं आगतो अयमखिन्नमानसः ॥ ६८ ॥ यत्र शिक्षित अतीत नायकाः शिक्षिपेन्ति तथ ये अनागताः। तिष्टतां च सुगतान या चरी पृच्छमाणु अयु तामिहागतः ॥ ६९॥ एति मित्र मम धर्मभाणकाः सर्वधर्मप्रतिपत्तिदेशकाः। बोधिसत्त्वचरिमार्गदेशका एवचित्त अयमागतो इह ।। ७० ।। बोधिसत्त्व मम बुद्धिवर्धिका बुद्धपुत्र मम बोधिदायकाः। एति मित्र मम बुद्धचर्णिता एवचित्तकुशलो इहागतः ॥ ७१ ।। मातृभूत जनकायिमे मम धात्रिभूत गुणस्तन्यदायकाः । बोधिअङ्गपरिपालकाः सदा एति मित्र अहितानिवारकाः ॥ ७२ ॥ वैधभूत जरमृत्युमोचकाः शक्रभूत अमृताभिवर्षिकाः। चन्द्रभूत शुभपूर्णमण्डलाः सूर्यभूत शिवमार्गदर्शकाः ॥ ७३ ।। 20 25 30 ·३८० [५४.७४- . 5 10 15 गण्डव्यूहसूत्रम् । मेरुभूत सम मित्रशत्रुषु सागरोपम अक्षोभ्यचेतसः । कर्णधारपरिपालकोपमा एवचिन्ति सुधनो इहागतः ॥ ७४ ॥ शूरभूत अभयप्रदायकाः सार्थवाह शरणं परायणम् । नायका मम सुखंददा इमे एवचित्त अयु मित्र सेवते ।। ७५ ॥ सर्वधर्मदिशसुदर्शकाः सदा सर्वबुद्धगुणज्ञानदर्शकाः। सर्वदुर्गतिअपायशोधका एति मित्र मम साधु दर्शकाः ॥ ७६ ॥ एति सर्वजिनकोशदायका एति सर्वजिनगञ्जरक्षकाः। एति सर्वजिनगुह्यधारका एव मित्र भजतेप पण्डितः ॥ ७७॥ ज्ञानसंपद अतो विशुध्यते रूपभोगकुलजन्मसपदः । * * * * अतो न दुर्लभा एवमाशय अयमिहागतः ॥ ७८ ॥ पश्यथा अयमुदाराशय सेवमान इम मित्र पण्डितः। यादृशी प्रतिजनेति सूरत एव यूयमनुशिक्षयो सदा ॥ ७९ ॥ एप पूर्वशुभपुण्यहेतुना दृष्टम शिरि बोधिप्रस्थितः । अनुशास्ति अयु तस्य दुर्वतो पश्यया कथमटत्यखेदवान् ।। ८० ॥ एप ससुखसौख्य उझिय उत्सृजित्व अमरोपमं गृहम् । धानिमातृपितृभोगनिस्तरं दासभूत इम मित्र सेनते ॥ ८१ ॥ 20 25 30 ·३८२ [५४.८९- 5 10 गण्उब्यूहसूत्रम्। धर्मधातुगगने महाप्रभो बुद्धसूर्य समुदेष्यते अयम् || ८९ ॥ मैत्रचन्दनसमानशीतलः सर्वसत्त्वसमचित्त सुप्रमः । शुलधर्मपरिपूर्णमण्डलो बुद्धचन्द्र समुदेष्यते अयम् ॥ ९० ॥ आशये दृढतलप्रतिष्टितो वोधिचर्य अनुपूर्व उद्तः । सर्वधर्मरतनाकरो ह्ययं ज्ञानसागरबरो भविष्यति || ९१ ।। बोधिचित्तभुजगेन्द्रसभयो धर्मधातुगगने समुद्गतः। धर्ममेवयुगपत्प्रवर्पणे सर्वशुक्लफलसस्यर्वर्धनम् ॥ ९२ ॥ शुद्धवर्ति त्रिमल तमोहर मैत्रस्नेहस्मृतिभाजन दृटम् । बोधिचित्तविमलाग्निसुप्रभं धर्मदीपमयु जालयिष्यति ॥ ९३ ॥ बोधिचित्तकलल: कृपावुदो मैत्रपेशि रण्वनाशयो घनः। वोधिअङ्गअनुपूर्वसंभवो बुद्धगर्भ अयु सप्रवर्धते ॥ ९४ ॥ पुण्यगर्भमभिवर्धयिष्यति ज्ञानगर्भमपि शोधयिष्यति । ज्ञानगम समुद्दिश्यते अयं यादृशः प्रणिधिगर्भसमयः ॥ ९५ ।। ईदृशः करुणमैत्रवर्मितः सत्यमोचनमती हिताशयः। दुर्लमो जगि सदेवमानुपे यादृशो अयु विशुद्धमानसः ।। ९६ ॥ 15 20 25 30 15 युद्धानाम् for वर्धनम् ·-५४.१०३] ३८३ 5 10 . 15 ५४ मैत्रैयः। ईदृशाशयसुमूलसंस्थितो ईदृशो दृढप्रयोगवर्धितः। ईदृशत्रिभवादनप्रभो ज्ञानवृक्ष फलदः सुदुर्लभः ॥ ९६ ॥ एप गुणसमवनार्थिकः सर्वधर्मपरिपृच्छनार्थिकः । सर्वसंशयविदारणार्थिकः सर्व मित्र भजते अतन्द्रितः ॥ ९७ ।। एप मारकलिब्लेशसूदनो एप दृष्टिमलतृष्णशोधनः। एप सर्वजगमोक्षणोद्यतः एप ते सदविशेषपण्डितः ।। ९८ ॥ एप दुर्गति विशोधयिष्यति एप स्वर्गमुपदर्शयिष्यति । मोक्षमार्गमुपनेप्यते जगत् यादृशे गुणपये प्रतिष्टितः ॥ ९९ ॥ एप सर्वगतिदुःखमोचको एप सर्वगतिसौख्यदायकः । एप संभवपाशछेदनो भेष्यते भवगतीनिपूदनः ॥ १००॥ दृष्टिसंकट रिमोचयिष्यति तृष्णजाललत छेदयिष्यति । नन्दिरागनुपशोधयिष्यति भेष्यते तृभरमार्गदर्शकः ॥ १०१॥ एष लोकशरणं परायणं एप सरजगति प्रभाकरः। नायकत्रिभुरने भविष्यति सर्वतो भारिभारकोविदः॥ १०२ ॥ शमुप्तजनतापिशोधकः कामपकतरतारको पिदुः। संज्ञसक्तपरिमोचको अप बन्धमोक्षकरणो भविष्यति ॥ १०३ ॥ 20 25 30 ·[५४.१०४. ३८४ . 10 गण्डन्यूहस्यम् । धर्मधातुतलभेदभासनो लोरुधातुतलभेदशोधनः । सर्वधर्मतलभेदपारगो भेष्यसे सुधन प्रीतिमान् भर ॥ १०४॥ यादशं तर प्रयोग सूरत. श्रद्ध यादृश तमा अनिन्दितः । यादशश्च गुणांस्ताशयः सर्स आप परिपूरयिष्यति ॥ १०५ ॥ सर्वबुद्ध नचिरेण द्रक्ष्यसि सनि नचिरेण यास्यसि । सर्वधर्म नचिरेण ज्ञास्यसि तादृश ति शुभमात्मना कृतम् ॥ १०६ ।। क्षेत्रसागर विशोधयिष्यसे सत्यसागर विमोचयिष्यसि । चर्यसागर प्रपूरयिष्यसि ताशो * * प्रतिपत्तिसागर ॥१०७॥ त्व भविष्यसि गुणान माजन व भविष्यसि शुभान सभर । व भरिष्यसि जिनोरसै समो यादृश ति अधिमुक्तिमण्डलम् ॥ १०८॥ मारमण्डल पराजित या कर्ममण्डल विशोधित च ते । केशमण्डल पिशोधित त्वया यादृश ति प्रणिधानमण्डलम् ॥ १०९॥ ज्ञानवर्तनि विशोधयिप्यसे धर्मर्तनि प्रभारयिष्यसि । कर्मशदुख्यञ्चवर्तन नोचिरेण पिनिवर्तयिष्यसि ॥ ११० ॥ लोकचक्रमवचम्मानित पञ्चगण्डगतिचम्मोहितम् । 15 20 . 25 30 १ Bअप.

·-५४.११८] ५४ मैत्रेयः। ३८५ 5 10 सर्वसत्त्वदुखचक्रच्छेदनं धर्मचक्रता वर्तयिष्यसि || १११ ॥ बुद्धवंशमनुधारयिष्यसि धर्मवंश परिशोधयिष्यसि । संघवंश परिकर्षयिष्यसे रतसंभवकरो भविष्यसि ॥ ११२ ॥ तृष्णजाल विनिवर्तयिष्यसे दृष्टिजालगहनं तथैव च । दुःखजाल जगु मोचयिष्यसे तादृशः प्रणिधिजालु शोषितः ॥ ११३ ॥ सत्वधातु परिपाचयिष्यसे लोकधातु परिशोधयिष्यसि । ज्ञानधातुमुत्यापयिष्यसे आशयस्य तव धातु तादृशः ॥ ११४ ॥ सर्वसत्त्वहितप्रीतिनन्दनो बोधिसत्त्वकुलवंशनन्दनः। सर्वबुद्धप्रणिधाननन्दनो भेष्यसे सुधन नन्दिवर्धनः ॥ ११५ ॥ सर्वसत्वगतिवासदर्शनः सर्वक्षेत्रप्रतिभासदर्शनः । सर्वधर्मअवभासदर्शन- स्त्वं भविष्यसि जिनः सुदर्शनः ॥ ११६ ॥ धर्मधातुअवभासनप्रभः सर्वदुर्गतिशमंकरप्रभः। भेष्यसे त्रिभवदुःखशंकरः GE 20 25 वर्गद्वारमुपदर्शयिप्यसे युद्धद्वार सिरिष्यसे जगे। मोक्षद्वारमुपनेष्यसे जगत् द्वार तादृशु पिशोधितं त्वया ॥ ११८ ॥ मिथ्यमार्ग विनिवर्तयिष्यसे आर्यमार्ग जनतां पिनेष्यसि । 20 गह,४९ ·३८६ [१४.११९- 6 10 गण्डव्यूहसूत्रम् । बोधिमार्ग तथ त्वं अनुदतो मार्गसे दृढमते अतन्द्रितः ॥ ११९ ॥ खं भवार्णवगतान देहिनां दुःखपारगमनाय उत्सुकम् । तारयिष्यसि जगद्भयार्णवा- त्तादर्श भव महागुणार्णयः ॥ १२० ॥ क्लेशसागर विशोप्य देहिनां ज्ञानसूर्यवररश्मिसागरैः। तान्निवेश्य प्रतिपत्तिसागरे ज्ञानसागर प्रतिष्ठपेष्यसि ॥ १२१ ॥ बुद्धिसागर विवर्धयिष्यसि चर्यसागर विशोधयिष्यसि । सर्वबुद्धप्रणिधानसागरं नोचिरेण अवगाहयिष्यसि ॥ १२२ ॥ क्षेत्रसागर बहु प्रवेक्ष्यसि द्रक्ष्यसे परिपसागरान् बहून् । बुद्धिसागरबलेन पण्डितः ॥१२३॥ बुद्धमेघनयुतानि द्रक्ष्यसे पूजमेध विपुलां करिष्यसि । धर्ममेघनयुतानि श्रोष्यसि तादृशा प्रणिधिमेघ कुर्वसि ॥ १२४ ॥ सर्वसत्त्वभवना स्फरिष्यसे सर्वक्षेत्रभवनानि यास्यसि । सर्वबुद्धभवनं प्रवेक्ष्यसे तादृशाय दिशाय प्रस्थितः ॥ १२५॥ वं समाधिभवनं प्रवेक्ष्यसे त्वं विमोक्षभवनानि लप्स्यसे । 15 * * 20 26 * * 30 धर्मधातुभवनप्रतिष्ठितः ॥ १२६ ॥ सर्वसत्त्वमवने उदेष्यसे चन्द्रसूर्यप्रतिभाससादृशः।

·-५४.१३४] ५४ मैत्रेयः। 5 10 15 उद्गमिप्यसि जिनान संमुखं ताइशस्तव महापथोद्गमः ।। १२७ ॥ त्वं चरिष्यसि नतः सुगोचरे सर्वलोकअनिकेतगोचरे । वं भविष्यति प्रशान्तगोचरः तादृशस्तव अभिज्ञगोचरः ॥ १२८ ॥ इन्द्रजालतलभेदने विदुः क्षेत्रजालतलभेद यावतः। नोचिरेण स्फरमाणु पश्यसे मारुतो व गगने असमवान् ।। १२९ ॥ धर्मघातुप्रसरं प्रवेक्ष्यसे लोकधातुप्रसरान् गमिप्यसे। सर्ववुद्धप्रसरांस्त्रियध्वगान् द्रक्ष्यसे सुधन प्रीति विन्दहि ॥ १३० ॥ मैव खेद जनयाहि सूरता तुष्टि विन्दि विपुलां निरामिषम् । येन ते इमु विमोक्षु ईदृशो दृष्ट पश्यसि च भूयु द्रक्ष्यसे ।। १३१ ॥ वं सुभाजन गुणान सूधना * * * * * जिनानुशास्तिषु । वं समर्थ इमु धारितुं नयं तेन पश्यसि इदं विकुर्वितन् ॥ १३२ ।।. येष कल्पनयुतः सुदुर्लम दर्शनं कुतु गुणप्रभारन । तेहि दृष्ट चरतो सुचारिकां युद्धपुत्र अनिकेतगोचराः ॥ १३३ ॥ लाम भूय विपुला अचिन्तिया खागतं च तव मानुको मर । पेन मनुशिरि दृट संनुग- मीरद ऋतु गुणान माजनम् ॥ १३ ॥ सर्वदुर्गतिपया विसर्विताः साअक्षरापशोधकाः। 20 ·३८८ [५७.१३५- 5 10 15 गण्डव्यूहसूलम् । दुखवर्म लयि सर्प उझिता सर्वखेद च विवर्जिता मा ।। १३५ ॥ बालभूमि रिनिवर्तिता त्या बोधिसत्त्वगुणभूमिमुस्थितः। ज्ञानभूमि परिपूर्य उत्तमा बुद्धभूमि नचिरेण लप्स्यसे ॥ १३६ ।। बोधिसत्त्वचरि सागरोपमा युद्धज्ञाननिधि आकाशसादृशम् । तत्प्रमाणप्रणिधानसागरा एप तानि भव तुष्टमानस || १३७ ॥ ईदृशो अपरिखिन्नइन्द्रिया आशयदृढप्रयोगनिश्चिता । ये भजन्ति इम मित्र ईदृशा ते भवन्ति नचिरेण नायका ॥ १३८ ।। दृष्ट्य सत्व विनयगता बहु बोधिसत्त्वचरि चित्र यावत । मा तु जातु निमति करिप्यसे सर्वधर्ममुख बोधिचारिकम् ॥ १३९ ॥ पुण्यसपद अचिन्तिया तव अर्थधर्मगुणश्रद्धसपद । येन सपद इमा समीदृशी बुद्धपुत्र इह अद्य पश्यसि ॥ १४०॥ पश्य लाभ ता कीदृशो महान् पश्यतो जिनसुता निरन्तरम् । दर्शयन्ति प्रणिधी स्वकस्वका- स्त्व च तानखिल्तोऽनुगच्छसि ॥ १४१ ।। दुर्लभा भवशतैरपीदृशा वोधिसत्त्वचरितेषु भाजना। तेन चो जिनमुता निरन्तर ते निमोक्षनय दर्शयन्ति माम् ॥ १४२ ॥ कल्पोटिनयुतानि ते जना सरसन्ति सुगतात्मजै सह । 20 25 30 ·-५४.१५०] ५६ मैत्रेयः। 6 10 तेऽपि तेषु न विदन्ति गोचरं नात्म तैर्हि गुणभाजनं कृतम् ॥ १४३ ॥ त्वं शृणोपि इम ईदृशं नयं पश्यसे च * सुदुर्लभं जगे। बोधिसत्त्वमहतां विकुर्वितं सूधना भव अग्रमानसः ॥ १४४ ॥ सर्वबुद्ध समन्चाहरन्ति ते वोधिसत्त्व तव संग्रहस्थिताः । त्वं च तेप अनुशासनिस्थितः साधु सूधन सुजीवितं तव ।। १४५ ॥ बोधिसत्त्वकुलधर्मि वर्तसे शिक्षसे जिनसुतान वं गुणैः । भेष्यसे सुगतवंशवर्धनः प्रीति विन्दहि उदार सुधना ॥ १४६ ॥ सर्वबुद्ध पितरस्तवासमा बोधिसत्व तब स भ्रातरः। बोधिअङ्ग तर सर्पि ज्ञातयः त्वं सुजातु सुगतान ओरसः ॥ १४७ ॥ धर्मराजकुन्टांशधारिणो बोधिसत्चकुलवंशवर्धनः। धर्मराजमचिरेण लप्त्यसे सूधना तुष्ट भा प्रीणितेन्द्रियः ॥ १४८ ।। सर्ववुद्धमभिषेकमुत्तमं नोचिरेण * * लप्स्यमेऽतन् । भेष्यसेऽसमसमर्जिनौरसैः ताशो भर समागतो भर ॥ १४९ ॥ यादृशं वपति यीन यो नरो तार लभनि तन्य मो फलम् । प्रीति चिन्द विपुलामचिन्तियां एप तप सान्यामराम्पम् ॥ १५० ॥ 15 20 25 30 Sपादरः.

·३९० [५४.१५१- 5 10 15 गण्डन्यूहसूत्रम् । चीर्ण कल्पनयुतान ये चरी बोधिसत्वनयुता अचिन्तिया । तेऽपि संपद लभन्ति नेदृशी- मेकजन्मि प्रतिलब्ध या त्वया ।। १५१ ॥ सर्वमेतदिह मुक्तितः फलं आशयस्य दृढवीर्यताय च । यत्य चारिक भवेदियं प्रिया सो धरैय सुधनस्य या चरी ।। १५२ ॥ सर्वचर्य प्रणिधानसंभवा सर्वधर्म अधिमुक्तिसंभवा । सुधन एव समुदानितास्त्वया नित्यमेप हि विशेषचारिका ॥ १५३ ॥ यातुका मुजगचेतनोद्भवा- स्तातुको भवति वारिसंभवः । यातुका प्रणिधिज्ञानगोचर- स्तातुका स्फरति बोधिचारिका ॥ १५४ ॥ एप भोतु तव दर्शितो तया भद्रनामचरियाय सूधन । एत ज्ञात्व स कदाचि मेष्यते सेवमान इह मित्र तन्मयः ॥ १५५॥ कायकोटि स्मर पूर्विका लया कामहेतु क्षयिता निरर्यकम् । अद्य वोधिय * मार्गणो ह्ययं काय तर्जतु व्रतेन मुन्नतः ॥ १५६ ।। कल्पकोटि अतिनामितास्त्वया सर्वदुःखमनुभूतु संस्कृते । गङ्गवालिकसमा विरागिता बुद्ध नो च श्रुत ईदृशो नयः ॥ १५ ॥ सो इदानि क्षण उन्ध मानुपो युद्धपादु इमु मिन ईदशाः। यूयते च वरबोधिचारिका विशुद्धि न भरिष्यते कयम् ॥ १५८ ॥ 20 25 30 ·-५४.१६६] 5 10 ५४ मैत्रेयः। भोति भूय सुगतान संभवो मित्रधर्मश्रवणं च श्रूयते । नो च श्रूयति अयं पुनर्नयो आशयो यदि न भोति शोधितः ॥ १५९ ॥ तेन श्रद्धमधिमुक्तिआशयं संजनित्व गुरुगौरवं परम् । कादृष्टिपरिखेदवर्जितो भूय भूय नयमीदृशं शृणु ॥ १६० ॥ तेष लाभ परमा अचिन्तिया- स्तेप मानुपभवः सुआगतः । यैरियं चरि प्रवेशमीदृशं श्रुत्व एव प्रणिधी भिर्निर्हता ॥ १६१ ।। तस्य सर्वि सुगता न दुर्लभा तस्य सर्वि जिनपुत्र नारतः । तस्य बोधयि न भूयु संशयो येन एव अधिमुक्ति शोधिता ॥ १६२ ।। तेन सर्वि विनया न वर्जिताः तेन सर्वदुखधर्म उज्झिताः। तेन सर्वगुणसंग्रहः कृतः यो इमं नयु प्रविष्ट ईदृशम् ॥ १६३ ।। नोचिरेण इमु कायु उझिया बुद्धक्षेत्र परिशुद्ध यास्यसि । वोधिसत्त्वभवनं प्रवक्ष्यसि द्रक्ष्यसे दशदिशे तथागतान् ॥ १६४ ॥ पूर्वहेतुघन तुभ्य सूधन प्रत्युत्पन्न अधिमुक्ति निश्चिता । मित्र सेवसि विशेषअर्थिकः तेन वर्धयि जले यथोत्पलम् ॥ १६५।। सर्वमित्रअभिराधनाशया सर्पबुद्धआरागणाशयाः। सर्वधर्मपरिपृच्छनाशया उत्यिहो किलमयो न सुव्रता ॥ १६६ ॥ 15 20 25 30 ·5 10 -५४.१७८] ५४ मैत्रेयः ३९३ सूधनो वरप्रदृष्टमानसो मैत्रकस्य क्षिपि तानि हर्पितः। तस्य शीर्षु परिमार्जते तदा मैत्रनाय सुधनं च भापते ॥ १७५ ।। साधु साधु जिनपुत्र सूधन यस्य ते अपरिखेद ईदृशः। त्वं भविष्यसि गुणान भाजनं मञ्जुघोषु यथ यादृशो व हम् ॥ १७६ ॥ श्रुत्व सूधन उदानुदानयि दुर्लभा भवशतेषु ईदृशाः । मित्र येभिरिह मे समागमः साधु आगमनमद्य मे इह ।। १७७॥ साधु सत्वगुणपारमिंगतो मनुघोप भवतोऽनुभावतः। मित्र लब्ध मय दुर्लभा इमे मोतु मे लघु समागमस्वयि ॥ १७८॥ अथ खलु सुधनः श्रेष्टिदारको मैत्रेयस्य बोधिसत्त्वस्य पुरतःप्राञ्जलिः स्थित्वा एवमाह- अहमार्य अनुत्तराया सम्यक्संबोधारभिसप्रस्थित.। न च जानामि कथं बोधिसत्त्वेन बोधिसत्व- चर्याया शिक्षितव्यम् ,कयं प्रतिपत्तव्यम् । आर्यमैत्रेयोव्याकृतः सर्वतयागतैरेकजातिप्रतिबद्ध- तया अनुत्तरायां सम्यक्संबोधौ। यश्चैकजातिप्रतिबद्धोऽनुत्तरायां सम्यक्सबोधौ, ससमतिक्रान्त. 20 सर्वबोधिसत्वव्यवस्थानानि, सोऽवमान्तो बोधिसत्वनियामम् । तेन परिपूरिताः सर्वपारमिताः। सोऽवतीर्णः सर्गाशाक्षान्तिमुखानि । तेन प्रतिलब्धाः सर्वबोधिसत्वभूमयः । स विक्रीडितः सननिमोक्षमुखेषु । तेन परिनिष्पादिताः सर्वसमाधयः । स गतिंगतः सर्वबोधिसत्त्वगतिपु। तेन प्रतिलब्धाः सर्वधारणीप्रतिभाना आलोकनयाः । स वशिप्राप्तः सर्वबोधिसत्त्वाशितासु । तेन समुपार्जिताः सर्वबोधिसत्वसभाराः । स विक्रीडितः प्रज्ञोपायकौशल्यनयेषु । तेनोत्पा-25 दिता महाभिज्ञाविद्याज्ञानालोकनयाः । स निर्यातः सर्वशिक्षासु । तेन परिशोधिताः सर्वबोधिसत्वचर्याः । तेनाभिनिहतानि सर्पप्रणिधाननिर्याणमुखानि । तेन प्रतीष्टानि सर्व- तथागतन्याकरणानि । सोऽभिज्ञः सर्वयाननिर्याणमुखानाम् । तेन संधारितानि सर्वतथाधि- प्टानानि । तेन संगृहीता सबुद्धबोधिः । तेनाधारिताः सर्वतयागतकोशाः । स गाधरः सतपागतगुह्यानाम् । स मूर्धप्राप्त. सर्वबोधिसत्वगुह्यमण्डलस्य । स शूरः सर्वकाश-20 विक्षोभितासु । स दैशिकः ससाराटयीप्राप्तानाम् । स वैद्यः केशातुराणाम् । सोऽप्रः सर्वसत्त्वानाम् । स इन्दः, स ज्येष्ठ सर्वार्यपुद्गलानाम् । स उत्तम. सार्यपावरप्रत्येकयुद्धा. 15 गम्ह.५.

·[५४१७८- गण्डव्यूहस्त्रम् । नाम् । स कर्णधार ससारसागरप्राप्तानाम् । तेनाकर्पित महत्तसत्वपिनयोपायजालम् । तेन व्यारोकितानि परिपकजगदिन्द्रियाणि । स सप्रयुक्त ससित्वानाम्, परिपाग्नयुक्त सर्वनोधिसत्त्वानाम् । स सगायनप्रयुक्त सपोधिसत्वरियासु । स सस्थित सर्वतथागत पर्प मण्डोषु । स प्रतिभासप्राप्त सर्वजगद्भपनेषु । सोऽनुपरिप्त गेम । स 5 समतित्रान्त समाररिपयेम्य । सोऽनुगत सवुद्धपिपयम् । सोऽनावरणप्राप्त सोषि- सत्चपिपये । स पूजाप्रयुक्त सर्वतयागतानाम् । स एकोतीभानगत समुद्धधर्मेषु । तस्यार बद्धोऽभिषेकपट्ट । तेनाच्यासित महाधर्मरायम् । सोऽभिषिक्त सशज्ञानविषये । तत प्रभव सर्वसुद्धधर्माणाम् । तस्य बोधिप्राप्त ज्ञानाधिपत्यम् । तद्वदतु मे आर्य -श्य बोधिसत्वेन बोधिसत्वचर्याया शिक्षितव्यम्, कय प्रतिपत्तव्यम् , यथा प्रतिपद्यमानो 10 बोधिसत्वो बोधिमधिगच्छति, सबुद्धधर्मान् प्रतिमानयति, ययानिमत्रित सत्वधातुमुत्तार यति, ययाभिरूढा प्रतिज्ञा निस्तारयति, महाबोधिचर्यारम्भ समाश्वासयति, सदेवक लोर न पिसक्दति, आमना सावुद्धधर्मसघान् व्यवच्छिनत्ति । युद्धपशमशूयीकरोति बोधिसत्व दुरम् । सधारयति तथागतनेतीम् ।। अथ खलु मैत्रेयो बोधिसत्त्व सा तत्पर्प मण्डलमत्रोक्य सुधन श्रेष्ठिदारसमुपदर्श 15 यत्नेमाह-पश्यय कुरपुत्रा इम श्रेष्टिपुत्रम् , योऽय मा बोधिसत्त्वचर्यागुणपरिनिप्पत्ति परिपृच्छति । एप मार्पा श्रेष्टिदारक अनेन वीर्यारम्भेण, अनया अर्थिक्तया, एतन च्छद समादानेन, एतया दृढाशयतया, अनिवळवीर्यतया, एतया बुद्धधर्मातृप्ततया, एतया पिशेपपरिमार्गणतया, एतया दीप्तशिरश्चैोपमतया, एतया कल्याणमित्रदर्शनकाम एतया कल्याणमित्रपर्युपासनापरिक्षेदतया सर्वकल्याणमित्राणि परिमार्गमाण 20 परिपृच्छन् पर्युपाप्तीनो मञ्जुश्रिया कुमारभूतेन सप्रेषितो धन्याकरानगरादुपादाय सर्वदक्षिणापथमटन् दशोत्तर क्याणमित्रशत परिपृच्छन् यावन्ममातिकमनुप्राप्त सर्वपरिखेदनिगतेनाभ्याशयेन । दुर्लभ कुलपुत्रा एवरूपाणा महायानसपस्थिताना महाप्रतिज्ञासमारूढाना महारम्भव्यासितमानसाना महाकरणासनद्वगात्राणा महामैत्री सत्वपरित्राणमतीना महावीर्यपारमितोद्युक्ताना महासत्वसार्थपरिपालनाभियुक्ताना महाससार 20 सागरसत्वतारणप्रतिपनाना सनतामार्गसप्रस्थिताना महाधर्मनौसमुदानयनोद्युक्ताना महाधर्मरनपुण्यसमुदानयनवृतव्यवसायाना महाधर्मयज्ञसमारोपचयोद्युक्ताना नामधेयश्रवण या र पकायदर्शन या गोचरसपासो वा चर्यासभागता वा। तत्वस्य हतो । एप हि कुपुत्रा सपुरष सर्वजगपरित्राणाय अम्युथित , सर्वदु खसत्परिमोचनतायै सर्वदुर्गति समुच्छोपणाय सर्वाक्षणपिनिवर्तनाय सनिपगमार्गपरिवर्तनतायै साहानतमोधकार 30 विधमनतायै सर्वसमारकान्तारममतिरमणताये सगतिचत्रनिनिवर्तनतायै सर्वमारविषय समनिझमणतायै ससनिकेतस्थानोच्चग्नताय सर्गग्यनिग्योन्नोदनतायै कामपङ्कसमुद्रणताये नदीरागप्रहाणाय दृष्टियधननिहारणाय सफायाभिष्यङ्गविनिवर्तनताये सज्ञापाशसमुच्छेद तया, ·-५४.१७८] ५४ मेत्रेयः। ३९५ नताये पिर्यासपथविनिवर्तनतायै अनुशल्यसमावृहणताये निवरणकनाटनिर्भेदनताये आमरणपतनिकिरणतायै तृष्णाजालोद्धरणतायै अविद्यासयोजनविश्लेषकरणतायै भयोयोत- करणतोयै मायाशाठ्यप्रहाणाय चित्तकालुप्यप्रसादनाय सशयविमतिपिरेखनसमुद्धरणतायै अज्ञानमहौषोत्तरणताये सतिसारदोपत्रिनुगुप्सनतायै प्रतिपन्न ॥ एप हि कुलपुत्रा स पुरप सत्त्वाना चतुरोघोत्तरणतायै महादान महाधर्मनान । समुदानेतुकामो दृष्टिपङ्कनिमग्नाना महाधर्मसेतु स्थापयितुझामो मोहान्धकारप्राप्ताना ज्ञानायक कर्तुकाम ससारकान्तारप्रनष्टानामार्यमार्ग सदर्शयितुकाम महालेशव्याधिप्रपीडिताना धर्म भेप य प्रदातुकामो जातिजरामरणोपद्रुतानाममृतधातु दातुकाम त्रिविधाग्निसप्रदीप्ताना शमसग्लेिन प्रहादयितुकाम शोकपरिदेवदु खदोर्मनस्योपायाससतताना महाश्वास दातु कामो भवचारकानरद्धाना ज्ञानप्रहाण दातुरामो दृष्टिबन्धनबद्वाना प्रज्ञाशस्त्रमुपसहर्तु 10 काम त्रैधातुकनगरावरुद्धाना मोक्षद्वार दर्शयितुकाम त्रैधातुकनगरापरताना मुक्तिद्वार दर्श यितुकॉमें अक्षेमदिगभिमुखाना क्षेमा दिशमुपदर्शयितुफाम केशसस्कारोपद्रुताना महाश्वास दातुकामो दुर्गतिप्रपातभयभीताना हस्तालम्ब दातुकाम स्कन्धधकप्रधातिताना निर्माण नगरमुपदर्शयितुफामो धातूरगपरिवृताना नि सरणमाख्यातुकाम आयतनशून्यग्रामसनिधि ताना प्रज्ञा केन निष्काशयितुकाम कुतीर्थप्रतिपन्नान् सम्यक्तीमत्रतारयितुकाम अमित्र- 15 हस्तगताना भूतकल्याणमित्राणि दर्शयितुकामो वाग्धर्मगोचराभिरतानामार्यधर्मेपु प्रतिष्टाप- यितुकाम ससारपुराभिरतानुचाल्य सर्वज्ञतापुर प्रवेशयितुकाम ॥ स एप कुपुना सपुरुष एव सत्वपरित्राणाय अप्रतिप्रसब्धो बोधिचित्तोत्पाद- विशुद्धि परिमार्गमाणोऽयमपरिसिन्नो महायानसमुदानयाय, अपरितृप्त सर्वधर्ममेघयाने , नित्योयुक्त सर्वसभारपरिपूरणाय, अनिक्षिप्तधुर सर्वधर्ममुखपर्यवदापनाय, असश्रितवीर्य 20 सननोनिसत्वचरणताथै, अनिरर्तप्रयोग सर्वप्रणिधानाभिनिहराय, अस्तृिप्त समल्याण मिनदर्शनेन, असान्तकाय सर्वरल्यागमिनपर्युपासनेन, प्रदक्षिणमाही सर्वकल्याणमिवार- वादानुशासनी ॥ दुभा दुटपुत्रास्ते सत्वा सर्वलोके, येऽनुत्तरायां सम्यक्सोधौ प्रदिधति । अतस्ते दुर्लभतरा सत्ता, येऽनुत्तरा सम्यक्तबोधिमभिसप्रस्थिता । ईदृशन वीयारम्म 25 प्रयोगेन बुद्धधर्मान् समुदानपन्ति । ईदृश्या तीनच्छन्दिक्तया बोधिसनमार्ग पर्यपते । ईदृश्या अर्थिस्तया बोधिसत्वचयाँ परिशोधयति । ईदृशेन मेग कल्याणमित्राणि पर्युपासते । ईश्या दीतशिरवैगेपमनया कल्याणमित्रवान न मिगेमपन्ति । ईश्या हद्वान्याशयप्रतिपत्त्या फल्यागनिनानुशामनी प्रतिपयन्ते । ईदृश्या प्रदक्षिण माहितया सानोयनानि समार्जपत्ति । या सगमतगारोशनक्तिया योपिसत्त्वापाशप S Sमहापार ३S मनाना rSमय. Som अधिमा ताये ५Som.पा एम ·[५४१७८- स्वागतश्च गण्डव्यूहसूनम् । धातुमनिकोपक्रियया ईदृश्या गृहमोगकामरतिमुखमातापितृज्ञातिसपस्सनपेक्षपरित्यागतया बोधिसत्वमहायानान् पर्येपन्ते । ईदृश्या कायजीवितनिरपेक्षतया सर्वज्ञतामभिलपन्ते । न हि कुलपुत्रास्तामन्ये बोधिसत्वा कपकोटीनियुतशतसहस्रर्कोधिसत्वचर्याप्रणिधिपरिपूरि- मधिगमिष्यन्ते बुद्धयोधौ वसन्तो भविष्यन्ति युद्धक्षेत्रपरिशुद्धौ वा, सत्यपरिपापिनये वा, 5 धर्मधातुज्ञानप्रवेशे वा, पारमितासमुदागमे वा, चर्याजालप्रविस्तारे वा, प्रणिधानाभिनिहरि- परिपूया या, मारकर्मसमतिक्रमणे वा, कल्याणमित्रारागणे या, सनोधिसत्वचर्यासमुदानय- परिशोपने वा, सम तभद्रगोधिसत्तचर्याभिनिहरिवल्परिनिष्पत्तौ वा समुदागमिप्यन्ति, यदेपोऽनेन एकजन्मप्रति टम्भेन अधिगमिष्यति ॥ अय पलु मेयो बोधिसत्वो महासत्व सुधनस्य श्रेष्टिदारकस्य भूतगुणवर्णकीर्तन 10 कृत्वा तदारम्बण च प्राणिशतसहस्राणा गोध्यगाशय दृटीकृत्य सुधन श्रेष्ठिदारकमेतदवोचत्- साधु साधु कुलपुन, येन ते सर्वलोकहितसुखाय सर्वसत्त्वधातुपरित्राणाय सबुद्धधर्मप्रतिलम्भाय अनुत्तराया सम्यक्समोधो चित्तमुत्पादितम् । सुलधास्ते कुलपुर लाभा , न गनुप्यप्रतिलम्भ । सुजीवित ते जीवलोकेषु । आराधितश्च ते युद्धोत्पाद । सुदृष्टश्च ते मन्जुश्री कल्याणमित्रम् । सुभाजनता च ते सतानस्य । स्वभिप्यन्दितश्च व कुशलमूलै । 15 सूपस्तब्धश्च शुधर्म । सुनिशोधिता च ते उदाराधिमुक्तिकल्याणाध्याशयता । समन्वा दृतश्चासि सर्वबुद्धे । सुपरिगृहीतश्च त्व कुलपुत्र कल्याणमित्र , येन तेऽध्याशयेन अनुत्तराया सम्यक्सोधौ चित्तमुपादितम् । तत्कस्य हेतो ? बोधिचित्त हि कुलपुत्र वीजभूत सर्वबुद्ध धर्माणाम् । क्षेत्रभूत सर्वजगच्छुमधर्मनिरोहणतया, धरणिभूत सोकप्रतिशरणतया, वारिभूत सर्पलेशमलनिर्धापनतया, वायुभूत सर्वलोकानियेततया, अग्निभूत सर्पदृष्टयुपादान 20 कक्षनिर्दहनतया, सूर्यभूत सर्वसत्त्वभवनानभासनतया, चन्द्रभूत शुरुधर्ममण्डलपरिपूरणतया, प्रदीपभूत धर्मालोकारणतया, चक्षुर्भूत समविषमसदर्शनतया, मार्गभूत सर्वज्ञतानगरप्रवेश- तीर्यभूत कुतीनिवर्जनतया, यानभूत सर्वबोविसत्त्वामिरोहणतया, द्वारभूत सर्स- बोधिसत्वचर्यामुखप्रवेशनतया, निमानभूत समाधिभाननाध्याशनतया, उद्यानभूत धर्म रत्यनुभाग्नतया, ल्यनभूत सर्वजगत्परित्राणतया, प्रतिशरणभूत सर्वलोकहितवहनतया, 25 निश्रयभूत सर्वबोधिसत्वचरणतया, पितृभूत सर्वबोधिसत्चारक्षणतया, जनयित्रीभूत सर्व सत्वानाम् , धात्रीभूत सर्वत परिपाग्नतया, राजभूत सर्वशैक्षाशैक्षप्रत्येक्वुद्धचित्ता भिभानतया, अधिपतिभूत सर्वप्रणिधानविशिष्टतया, महासागरभूत सर्वगुणरत्नसमव सरणतया, महामेरुभूत सर्वसत्वसमचित्ततया, चम्चालभूत सर्वलोकप्रतिशरणतया, हिमनद्भूत ज्ञानौपधिविवर्धनतया, गधमादनभूत गुणगन्धाश्रयतया, गगनभूत महा 30 गुणविस्तीर्णतया, पद्मभूत सर्वलोरधर्मानुपलिप्ततया, नागभूत दाताजानेयतया, आजानेयाश्व- भूत सखटुङ्कतानिगततया, सारथिभूत महायानप्रतिल्यनपूर्वगमनतया, भैपयभूत नतया, १B मुझणस्य. RSom नागभूत दान्ताजानेयतया ·-५४.१७८] ५४ मैनेयः। ३९७ केशन्याधिचिकित्सनतया, पातालभूत सकुशलधर्मपर्यवदानकरणतया, वज्रभूत सर्वधर्म- निर्वेधनतया, गन्धकरण्डकभूत गुणगन्धकरणतया, महापुप्पभूत सर्वोकाभिरुचित- दर्शनतया, हिमचन्दनभूत रागसतापप्रहादनतया, कलापभूत सर्वधर्मधातुस्फरणतया, सुदर्शनमहाभैपयराजभूत सर्पलेशव्याधिनिर्घातनतया, निगमभेपज्यभूत सानुशयशल्यसमु- द्वातनतया, इन्द्रभूत सद्रियाधिपतेयतया, वेश्रवणभूत सर्वदारिद्यसमुच्छेदनतया, श्रीभूत । सगुणाल कारतया, विभूपणभूत सर्वबोधिसत्त्वोपशोभनतया, कल्पोदाहाग्निभूत सर्वदुष्कृत- निर्दहनतया, अनिवृत्तमूलमहाभैपयराजभूत सर्वबुद्धधर्मनिरर्धनतया, नागमणिभूत सर्पक्लेश- पिपनिरर्तनतया, उदकप्रसादमणिरत्नभूत सर्वकालुष्यापनयनतया, चिन्तामणिराजभूत सर्मार्थ- ससाधनतया,भद्रघटभूत सर्वाभिप्रायपरिपूरणतया, कामददवृक्षभूत सर्वगुणाल काराभिप्रवर्षण- तया, हसलक्षणलभूत सससारदोपासमष्टतया, कोसतन्तुभूत प्रकृतिप्रभास्वरतया, लागल-10 भूत सत्ताशयक्षेत्रविशोवनतया, नाराचभूत सत्कायधर्मनिस्ताडनतया, वाणभूत दु खलक्ष्य- निधनतया, शक्तिभूत देशशत्रुविजयाय, वर्मभूतमयोनिशोमनस्कारसठादनतया, खड्गभूत क्लेशशिर प्रपातनतया, असिपनभूत मानमददर्पसनाहच्छेदनतया, क्षुरप्रभूतमनुशयधर्म- निर्धेधनतया, शूरध्यजभूत मानध्वजप्रपातनतया, शस्त्रभूतमज्ञानतरप्रपातनतया, कुठारभूत दुखवृक्षसछेदनतया, प्ररणभूत सर्वोपद्रवपरित्राणतया, हस्तभूत पारमिताशरीरपरिपालन-10 तया, चरणभूत गुणज्ञानप्रतिष्ठानतया, शलाकीभूतमविद्याकोशपटलपरिशोधनतया, आवृहणभूत सत्कायशल्यसमावृहणतया, एपणीभूतमनुशयकण्टककर्पणतया, मित्रभूत ससारबन्धनपरिमोक्षणतया, द्रव्यभूत सर्वानर्थप्रतिबाधनतया, शास्तृभूत सनोधिसत्वचर्या- निर्याणपयाभिज्ञतया, निधानभूतमक्षयपुण्यतया, उत्सभूतमक्षयज्ञानतया, आदर्शमण्डलभूत सनर्ममुखप्रतिभाससदर्शनतया, पुण्डरीक नारिलतया, महानदीभूत पारमितासग्रह-20 वस्तुनोत प्राहनतया, महामुजगेन्द्रभूत धर्ममेवाभिप्रवर्षणतया, जीरितेन्द्रियभूत सर्व वोधिसत्त्वमहाकरणासधारणतया, अमृतभृतममरधातुमप्रापणतया, समन्तपाशजारभूत साग्नेियसत्वसमहाकर्षणतया, गन्धरण्डभूत सर्पगुणगन्धाधारणतया, अगदभूतमत्यन्ता. रोग्यकरणतया, प्रतिविषभूत कामरतिविपनिर्पिपीकरणतया, मत्रपारणीभूत सर्वायोनिशो- विषपर्यादानतया, पातमाटलीभूत सर्वापरणनिवरणबृहणतया, रतद्वीपभूत सचोधिपक्ष्य-25 धर्मरतामरतया, गोत्रभूत शुधर्ममभावनतया, आकरभूत सगुणधर्मायद्वारतया, पत्तन- भूत सरपोधिसत्चाणिक्मसरनतया, रसधातुभूत सर्मिशारणमशोधननया, मरुत्स- भूत संज्ञितासभारपरिपूरणतया, माभूत सरोधिसत्वज्ञतापुरोपगमनतया, भाजनभूत सशुगधर्मसंधारणतया, पृष्टिभूत रेशरज प्रदामनतया, प्रतिष्टानभून सांबोधिसत्व यायान- निर्देशनतया, अयस्यातभूत श्रारमपिमुस्त्यमश्लेपणनया, वैर्यभून म्यभारम्भिरतया, 30 इन्द्रनीरभूत सर्वश्रारकालेरसुद्धमागेरवानपर्यादानाभिमाननया, यानरीमन श- S नाराम भूत RSom परमन गरंगापापरणतया ·गण्डन्यूहसूत्रम् । प्रसुप्तसत्प्रपोधनतया, प्रसन्नोदकभूतमनाविलतया, जाम्बूनदसुवर्णालंकारभूत ससस्कृता वचरकुशलमूलोपचयजिलीकरणतया, महाशेलेन्द्रराजभूत सौरैलोक्याभ्युततया, गाणभूत शरणगतापरित्यागितया, अर्थभूतमर्यप्रतिवहनतया, चित्तभूत हृदयसतुष्टिकरणतया, यज्ञो- पकरणभूत सर्वजगरसतर्पणतया, बुद्धिभूत सर्वजगचित्तज्येष्ठश्रेष्ठतया, निधानभूत सर्व छ बुद्धधर्मोद्हणतया, उद्दानभूत सनोधिसत्वचर्याप्रणिधानसग्रहणतया, पालकभूत सर्व- लोकानुपालनतया, आरक्षकभूत सर्वपापविनिवर्तनतया, इन्द्रजालभूत क्लैशासुरार्पणतया, वरुणपाशभूत पिनेयाकर्पणतया, इन्द्राग्निभूत सर्रवासनानुशयक्लेशनिर्दहनतया, पैत्यभूत सदेवमानुपासुरस्य लोकस्य ) इति हि कुलपुत्र बोधिसत्वश्चान्यैश्चाप्रमाणैर्गुणविशेषै समन्या- गत । सक्षिप्तेन पुन यार त सर्पबुद्धधर्मा बुद्धगुणाश्च, तामन्तो बोधिचित्तगुणाश्च 10 तार तो बोधिचित्तगुणानुशसा अनुगन्तव्या । तस्वस्य हेतो ? अत प्रभवति सर्वबोधि सत्त्वचर्यामण्डरम् । अतो निर्यान्ति अतीतानागतप्रत्युत्पन्ना सर्वतथागता । तस्मात्तर्हि कुलपुत्र येन अनुत्तराया समक्सबोधो चित्तमुत्पादितम् , सोऽप्रमाणगुणसमुदितो भवति सर्वज्ञताचित्ताच्याशयसुसगृहीतत्वात् ।। तद्यथापि नाम कुलपुत्र, अस्पभया नामोपधि । तया पञ्च भयानि न भवति । 18 तद्यथा--अग्निना न दाते, निपस्य न आक्रमति, शस्त्रेण न क्षण्यते, उदकेन नोयते, धूमेन न म्रियते । एवमेव कुठपुत्र सर्वज्ञताचित्तौपविपरिगृहीतो बोधिसत्त्वो रागाग्निना ने दह्यते, पिपयविषमस्य नामिति, क्लेशशस्त्रेण न क्षण्यते, भवौघेन नोह्यते, सकल्पधूमेन न म्रियते । तद्यथा कुलपुत्र अस्त्यनिर्मुक्ता नामौषधि । तया गृहीतया सर्वपरोपक्रम भयानि न भवति । एवमेव बोधिचित्तज्ञानौपधिपरिगृहीतस्य बोधिसत्त्वस्य सर्वसमारोप 20 क्रमभयानि न भान्ति । तद्यथा कुलपुत्र, अस्ति मघी नामोपधि । तया गृहीतया गन्धेनैव साशीपिपा पलाय ते । एवमेव बोधिचित्तगन्धेनैव सर्वलेशाशीविषा पलायते । तद्यथा कुठपुत्र अपराजितभैषज्यगृहीत पुस्पोऽजयो भवति सर्वशत्रुमण्डलेन, एवमव सर्वज्ञता चित्तापराजितभैपज्यगृहीतो बोधिसत्त्यो दुर्धर्षी गवति सर्वमारप्रत्यर्थिकमण्डलेन । तद्यथा कुलपुत्र अस्ति निगमो नाम भैषज्यम् । तेन सर्वशल्या पतति । एवमेव बोधिचित्तविगम 25 भैप यपरिगृहीतस्य बोधिसत्त्वस्य सनरागदोपमोहदृष्टिशल्या पतति । तयथा कुरपुत्र अस्ति मुदर्शनो नाम महाभैषज्यराज । तद्गृहीत साध्याधीनिर्धातयति । एवमेव बोधिचित्त सुदर्शनमहाभैपज्यराजगृहीतो वोधिसत्व सर्वलेशाज्ञानव्याधीनिर्घातयति । तद्यथा कुपुत्र अस्ति सतानो नाम महाभेपज्यवृक्ष । तस्य सहनिपातिता स्वक् सर्वत्रणान् सरोहयति, ययो पाटितास्य पर सभवति । एवमेव बोधिसत्वबीजसभूत सर्वज्ञतासतानवृक्ष सहदर्शनेन 90 श्राद्वाना कुरपुराणा कर्म शत्रणान् सरोहयति । स च सर्वज्ञतावृक्ष सोफेन अक्षतोऽनु पहत । तद्यथा कुरपुत्र अस्त्यनिर्वृत्तमूला नाम महाभैप यजाति , यस्या प्रभावेन सर्पजम्बु- S चिताभूत .

·-५४.१७८] ५४ मैत्रेयः। द्वीपका वृक्षा सर्वा विवर्धन्ते, एवमेन बोधिचित्तनिवृत्तमूलमहाभैषज्यप्रभागेन सर्वशैक्षाशैक्ष- प्रत्येकजुद्धबोधिसत्वधर्मतरवो विनर्धन्ते । तद्यथा कुलपुत्र अस्ति रतिलम्भा नामौपधि । सा यम्य शरीरगता भवति, तस्य कायचित्तकल्यता जायते । एवमेव सर्वज्ञताचित्तोत्पादरतिलम्भौ- पधि सर्वबोधिसत्वाना कायचित्तफल्यता सजनयति । तद्यथा कुलपुत्र अस्ति स्मृतिलब्धा नामौषधि । तया चित्तस्मृतिर्विशुध्यति । एवमेव सर्वज्ञताचित्तोत्पादस्मृतिलम्भौषधि- 5 बोधिसत्त्वाना सर्वबुद्धधर्मानावरणस्मृतिविशुद्धये सर्तते । तद्यथा कुलपुत्र अस्ति महापना नामौपधि । तया कल्पमायु.प्रमाण भवति । एवमेन वोधिचित्तमहाधर्मोपविप्रसितो वोधि- सत्त्वोऽसख्येयकल्पायुर्वशिताप्राप्तो भवति । तद्यथा कुलपुत्र अस्ति अदृश्या नामौषधि । तया गृहीतया सर्वमनुष्यामनुष्यैर्न दृश्यते । एवमेन बोधिचित्तादृश्यमहौषधिगृहीतो व्यरकीर्ण- विहारो वोषिसत्त्व सर्वमारनिपये न दृश्यते । तद्यथा कुलपुत्र अस्ति सर्तमणिरत्नसमुच्चय 10 नाम महामणिरत्नराज महासमुद्रे । तस्य अन्यलोकधात्वसक्रान्तस्य अस्थानमनवकाशो यन्महा- समुद्रस्य सर्वकल्पोद्दाहाग्निना शक्य तालमात्रमपि परिशोपयितुम् । एवमेव सर्वज्ञताचित्तो. त्पादसर्वमणिरत्नसमुच्चयमहामणिरत्नराजाध्याशयसतानगताना बोधिसत्त्वानामस्थानमनकाशो यदेककुशलमपि सर्वज्ञतापरिणामित प्रणश्येत् नेद स्थान विद्यते । उत्सृष्टे च पुन सर्वज्ञता- चित्तोत्पादे सकुशलमूलान्युपशुष्यन्ति । तद्यथा अस्ति सर्वप्रभाससमुच्चय नाम महामणि 15 रत्नम् । तेन कण्ठारसक्तेन सर्वमणिरत्नालकारा जिलीभवन्ति । एवमेव वोधिसत्वसर्मप्रभास- समुच्चयमहामणिरत्नाशयालकारातबद्धो वोधिसत्व सरनारकप्रत्येकवुद्धचित्तोत्पादरत्नालकारा- नभिभवति । तद्यथा कुलपुत्र अस्ति उदकप्रसादक महामणिरत्नम् । तद्वारिप्रक्षिप्त सर्वकर्दम- कालुष्य प्रसादयति । एवमेव बोधिचित्तोदकप्रसादकमहामणिरत्न सीक्लेशकर्दमकालुप्य प्रसादयति । तद्यथा कुल्पुत्र उदकसनासमणिरत्नाबद्ध कैवर्त उदके न म्रियते, एवमेव 20 सर्वज्ञताचित्तोदकसासमणिरत्नगृहीतो बोधिसत्त्व सससारसागरे न म्रियते । तद्यथा कुलपुत्र अस्ति नागमणिर्ममहारत्नम् । तेन सहगते कैर्तादयो जलजीरिन सन्नागमन- नानि प्रनिशन्तोऽधृष्या भान्ति सर्वनागोरगै । एवमेव सर्वज्ञताचित्तोत्पादज्ञाननागमणि धर्मधारी बोधिसत्व सर्पकामधातुभवनानि प्रविशन्न क्षण्यते । तद्यथा कुल्पुत्र शक्राभिलग्न- मणिरतापबद्ध शत्रो देवराजो सर्वदेवगणानभिभवति, एवमेव सर्वज्ञताचित्तशमाभिलग्न महामणिरत्नराजप्रणिधिमकुटारबद्धो बोधिसत्त्व सर्वधातुकमभिभवति । तद्यथा कुलपुत्र चिन्ताराजमहामणिरत्नगृहीत पुरुष सर्वदारिद्रयान विभेति, एवमेव सर्वज्ञताचित्तो- पादचिन्ताराजमहामणिरनगृहीतो बोधिसत्व सर्वोपफरणजीनिकामयेम्यो न निमति । तद्यया कुलपुर सूर्यकान्तमणिरत्न सूर्यदर्शितमग्निं प्रमुञ्चति, एवमेर सर्वज्ञता- चित्तोपादसूर्यकान्तमणिरत प्रज्ञारतरस्मिससृष्ट ज्ञानाग्निं प्रमुञ्चति । तद्यया कुलपुन 30 चन्द्रकान्त नाम महामणिरत चन्द्राभया स्पृष्टमुदकधारा प्रमुञ्चति, एक्मेर योधि चित्तोत्पादचन्द्रकान्तमहामणिरत्न पुशम्परिणामनाचन्द्रप्रभास्पृष्ट सकुशमूलप्रणिधि- ·४०० गण्डव्यूहसूलम् । [५४ १७८- तोयधारा प्रमुञ्चति । तद्यथा कुलपुत्र चिन्ताराजमणिमकुटारबद्धाना महानागराजाना नास्ति परोपक्रमभयम् , एवमेन बोधिचित्तमहाकरुणाचिन्ताराजमणिमकुटारबद्धाना नास्ति दुर्गत्यपायोपसक्रमभयम् । तद्यथापि नाम कुलपुत्र जगद्वयूहगर्भ नाम महामणिरत्न सर्वसत्वाभि प्रायपरिपूरणतया न कदाचित्क्षयमुपैति, एवमेव बोधिसत्त्वचित्तोपादसजगद्व्यूहगर्भमहा 5 मणिरन सर्वसत्त्वाभिप्रायोधिप्रणिधिपरिपूरणतया न कदाचित्क्षयमुपैति । तद्यथा कुलपुत्र राज्ञश्चकार्तिनो महामणिरत्न , स तमोधकारविधम गच्छति, अन्त पुरमध्यगत च प्रभास यति, एवमेव सर्वज्ञताचित्तोत्पादचक्रवर्तिमहामणिरत्न समविद्यान्धकारविधम सत्वगतिपु गच्छति, कामधातुस्थित च महाज्ञानालोकमरमुञ्चति । तद्यथा कुलपुत्र ये इन्द्रनीलमहामणि रत्नाभया स्पृश्यते, सर्वे ते इन्दनीयमहामणिरत्नवर्णा भवन्ति, एवमेव सर्वज्ञताचित्तोत्पादेन्द्र 10 नीठमहामणिरत येषु विचार्यते ग्रेप्यते, यानि च कुशलमूलानि सर्वज्ञताचित्तोत्पादेन परिणम्यन्ते, तानि सर्माणि सज्ञतामहामणिरत्नपानि भवन्ति । तद्यथा कुलपुत्र वैडूर्यमणिरत्न वर्षशतसहस्रमपि अमेध्यमध्यगत तिष्ठत् सर्वदौर्गध्येन साधं न सवसति, एवमेव सर्पज्ञताचित्तोत्पादात्यन्तविमविशुद्धप्रभमणिरत्न सर्वपृथग्जनशैक्षाशैक्षप्रत्येकबुद्धगुण रत्नाकरानभिभवति । तद्यथा कुलपुत्र एक्माग्नेय नाम महामणिरत सनतमोधकार विधमति, 15 एउमेर एकसर्वज्ञताचित्तोत्पादाग्नेयमहामणिरत विपश्यनासप्रयुक्त योनिशो मनसिकारत सर्वमज्ञानतमोन्धकार विधमति । तद्यथा कुठपुत्र महासमुद्रे पोतारोपितमनर्ययमणिरत वणिग्घस्तगत नगरप्रतिष्ठानि काचमणिशतसहस्राण्यभिभवति वर्णतश्च आयतश्च, एवमेव ससारमहासमुद्रगतमपि सर्वज्ञताचित्तोत्पादानर्धमहामणिरत्न रोपित प्रथमचित्तोत्पादिकबोधिसत्याध्याशयसतानगतमप्राप्तमेव सर्वज्ञतानगर विमुक्तिनगर 20 प्रविष्टान् सर्वश्रारकप्रत्येकबुद्धकाचमणिकानभिभाति तद्यथास्ति वशिराज नाम मणिरत्न यजम्बुद्वीपगतमेव चत्वारिंशद्योननसहस्रस्थिताना चन्द्रसूर्यमण्डलाना भग्नविमानप्रतिभास यूहान् सदर्शयति, एवमेन सर्वगुणपरिशोधित सर्वज्ञताचित्तो त्पादवशिराजमणिरत्न ससारगतमेन धर्मधातुगगनगोचराणा तथागतमहाज्ञानसूर्य- चद्रमसा साबुद्धविषयमण्डलप्रतिभासन्यूहान् सदर्शयति । तद्यथा कुलपुत्र यावचन्द्र 25 सूर्यमण्डलानि प्रभयानभासयन्ति, अत्रान्तरे ये केचिद्धनधान्यरत्नजातरूपरजतपुष्पगध माल्यास्त्रपरिभोगा, सर्ने ते वशिराजमगिरत्नस्य मूल्य न क्षमन्ते, एवमेव यावत् त्र्यप सर्वज्ञज्ञान धर्मधातुविषयमाभासयति, अत्रान्तरे यानि कानिचिद्देवमनुष्यसर्वश्रावकप्रत्येक बुद्धशानि सास्त्रवाण्यनाम्ननाणि वा, सर्वाणि तानि चोधिचित्तोत्पादवशिराजमहामणि रत्नस्य मूल्य न क्षमते । तद्यथा कुपुत्र अम्ति सागरब्यूहगर्भ नाम महामणिरत्न यसर्व- ० महासागरव्यूहान् सदर्शयति, एउमेर बोधिचित्तोपादमागरव्यूहगर्भमहामणिरत सर्वज्ञज्ञान- विपयसागरव्यूह सदर्शयति । तथया दुरपुत्र चितारामणिरत थापयिया नास्ति किंचित्प्रतिविशिष्टतर दिव्येन जाम्बूनदसुवर्णेन, एउमेर सर्पज्ञानचिताराजमहामगिरत प्रणिधिपोता ·-५४.१७८] ५४ मैत्रेयः। ४०१ स्थापयित्वा नास्ति किंचित्प्रतिविशिष्टतर बोधिचित्तोत्पाददिव्यजाम्बूनदसुवर्णेन । तद्यथा कुरपुत्र नागमण्डलसिद्ध आहितुण्डिक सर्वनागोरगान् वशे स्थापयति, एवमेव सर्वज्ञता- चित्तोत्पादप्रतिपत्तिनागमण्डलसिद्धो वोधिसत्त्वाहितुण्डिक सर्वशनागोरगान् वशे स्थाप- यति । तद्यया कुलपुत्र प्रहरणगृहीत शूरो दुर्धर्षो भवति शत्रुमण्डलेन, एवमेव सर्वज्ञता चित्तोपादप्रहरणगृहीतो बोधिसत्वो दुर्धर्षो भवति सर्वक्लेशशत्रुमण्डलेन । तद्यथा कुलपुत्र । दिव्योरगसारचन्दनस्य एकचूर्णधारण साहन्न लोकधातु गन्धेन रति, कर्पप्रमाण सर्व निसाहने लोकधातुरनपरिपूर्णेन मूल्य न क्षमते, एवमेव सर्वज्ञताचित्तोत्पाददिव्योरगसार- चन्दनस्यैकाथ्याशयधातु सर्वधर्मधातु गुणगन्धेन स्फरति, सर्वशैक्षाशैक्षप्रत्येकबुद्धचित्तानि चाभिभवति । तद्यथा कुठपुत्र हिमपच्चन्दन नाम महाचन्दनरन सर्वदाह प्रशमयति, सर्व चाश्रय शीतलीकरोति, एवमेव सर्वज्ञताचित्तोत्पादहिमपच्चन्दनरत सर्वलेशसकल्परागदोपमोह 10 दाह प्रशमयति, ज्ञानाश्रय च प्रहादयति । तद्यया कुलपुत्र ये सुमेरु पर्वतराजमुपसमामति, सर्वे ते एकपर्णा भवन्ति यदुत सुवर्णवर्णा , एवमेव ये सर्वज्ञताचित्तोत्पादसमान् बोरि सत्वानुपसकामन्ति, सर्वे ते एकवर्णा भवन्ति यदुत सर्वज्ञतापर्णा । तद्यथा कुठपुत्र य पारियात्रकस्य कोविंदारस्य च्छविगध प्रवाति, स सर्वजम्बुद्वीपे सर्ववार्षिका जातिसुमनादीना पुष्पजातीना न सविद्यते, एवमेन यो बोधिसत्वस्य सर्वज्ञताचित्तोत्पादवीज 18 प्रणिधिवृक्षगुणज्ञानत्वचो गन्ध प्रवाति, स सर्वप्रत्यपरकुशलमूलाना सर्वश्रापकप्रत्येकजुद्ध- वार्पिकाजातिसुमनानामनासपशील्समाधिप्रज्ञाविमुक्तिनिमुकिज्ञानदर्शनाना न सविद्यते । तद्यथा कुलपुत्र पारियात्रकस्य कोविदारस्य शुङ्गीभूतस्य वेदितव्य बहूना पुष्पशतसहस्राणा मायद्वार भविष्यतीति, एवमेव सर्वज्ञताचित्तोत्पादपारियात्रकवृक्षस्य कुशलमूल शुगीभूतस्य वेदितव्यमसख्येयाना देवमनुष्याणा सासवानासवबोधिकुसुमायद्वार भविष्यतीति । तद्यथा °0 कुलपुन य एकदिवसपरिभावितस्य पारियात्रकुसुमैर्वस्त्रस्य तैन्स्य वा गन्ध प्रवाति, स दिवसशतसहस्रपरिभावितस्य चम्पकवार्षिकासुमनाभिवस्त्रस्य वा तैलस्य वा न सनियते। एवमेव य एफजन्मपरिभावितस्य सर्वज्ञताचित्तसतानस्य बोधिसत्वगुणज्ञानगधो दशसु दिक्षु सर्पसुद्धपादमूलेषु प्रमाति, स कल्पशतसहस्रपरिभाषिताना सर्वश्रावकप्रत्येकबुद्धचित्ताना मनानवकुशलधर्मज्ञानगन्धो न सविद्यते । तद्यथा कुपुत्र अस्ति नालीकेरी नाम 25 वृक्षजाति उद्यतके समुद्रे सभूता। सा मूलत उपादाय याव पुप्पफलपर्यन्तात्सर्यकार सनसत्वाना न कदाचिन्नोपजीव्या भवति। एवमेव महाकरुणाप्रणिधिमूरसजातो बोधिसत्त्वस्य प्रथमसर्पक्षताचित्तोत्पादो यावत्सद्धर्मस्थितिपर्यनसानात् सदेवकस्य लोकस्य न कदाचिनोप जीन्यो भाति । तद्यया कुलपुन अस्ति हाटकप्रभास नाम रसजातम् । तस्य एकपर लोहपल. सहस्र स्वर्णीक्रोति । न च तद्रसपर शक्य तेन लोहपलसहनेण पर्यादातु न लोहीकर्तुम् । 30 एउमेर एकसर्वज्ञताचित्तोत्पादरसधातु कुशमूल्परिणामनाज्ञानसगृहीत सर्मिलेशापरण Bनाटीकरी गण्ड ५१ ·४०० गण्डव्यूहसूत्रम् । [५०.१७८- तोयधारा प्रमुञ्चति । तद्यथा कुलपुर चिन्ताराजमणिमफुटापवद्धाना महानागराजाना नास्ति परोपक्रमभयम् , एवमेव बोधिचित्तमहाकरुणाचिन्ताराजमणिमकुटासनद्धाना नास्ति दुर्गत्यपायोपसक्रममयम् । तद्यथापि नाम कुलपुत्र जगद्व्यूहगर्भ नाम महामणिरत्न सर्वसत्वाभि- प्रायपरिपूरणतया न कदाचित्क्षयमुपैति, एवमेव बोधिसत्वचित्तोत्पादसर्वजगहगर्भमहा 5 मणिरक्ष सर्वसत्ताभिप्रायोधिप्रणिधिपरिपूरणतया न कदाचित्क्षयमुपैति । तद्यथा कुलपुत्र राज्ञश्चकार्तिनो महामणिरत्न , स तमोन्धकारविधम गच्छति, अन्त पुरमध्यगत च प्रभास यति, एवमेव सर्वज्ञताचित्तोत्पादचकार्तिमहामणिरत्न सर्वमविद्यान्धकारविधम सत्वगतिपु गच्छति, कामधातुस्थित च महाज्ञानालोकमयमुञ्चति । तद्यथा कुलपुत्र ये इन्द्रनीलमहामणि- रत्नाभया स्पृश्यन्ते, सर्वे ते इन्द्रनीलमहामणिरत्नपर्णा भान्ति, एवमेव सर्वज्ञताचित्तोत्पादेन्द्र 10 नीलमहामणिरत्न येषु विचार्यते प्रेष्यते, यानि च कुशलमूलानि सर्पज्ञताचित्तोत्पादेन परिणम्यन्ते, तानि सर्वाणि सर्वज्ञतामहामणिरत्नवर्णानि भवन्ति । तद्यथा कुलपुत्र वैडूर्यमणिरत्नं वर्पशतसहस्रमपि अमेध्यमध्यगत तिष्ठत् सदौर्गन्ध्येन साधं न सवसति, एवमेव सर्वज्ञताचित्तोरपादात्यन्तरिमलविशुद्धप्रभमणिरत्न सर्वपृथग्जनशैक्षाशैक्षप्रत्येकबुद्धगुण- रत्नाकरानभिभवति । तद्यथा कुलपुर एकमाग्नेय नाम महामणिरत्न सर्वतमोन्धकार विधमति, 15 एवमेव एकसर्वज्ञताचित्तोत्पादाग्नेयमहामणिरत्न विपश्यनासंप्रयुक्त योनिशो मनसिकारत सर्वमज्ञानतमोन्धकार विधमति । तद्यथा कुलपुत्र महासमुद्रे पोतारोपितमनर्ययमणिरन वणिग्यस्तगत नगरप्रतिष्ठानि काचमणिशतसहस्राण्यभिभवति वर्णतश्च आयतश्च, एवमेव ससारमहासमुद्गगतमपि सर्वज्ञताचित्तोत्पादानZमहामणिरत्न प्रणिधिपोता रोपित प्रथमचित्तोत्पादिकबोधिसत्त्वाध्याशयसतानगतमप्राप्तमेव सज्ञतानगर विमुक्तिनगर सर्वश्रारकप्रत्येकबुद्धकाचमणिकानभिभाति तद्यथास्ति वशिराज नाम मणिरत्न यज्ञम्बुद्दीपगतमेव चत्वारिंशयोजनसहस्रस्थिताना चन्द्रसूर्यमण्डलाना भवनविमानप्रतिभासव्यूहान् सदर्शयति, एवमेव सर्वगुणपरिशोधित सर्वज्ञताचित्तो पादवशिराजमणिरत समारगतमेव धर्मधातुगगनगोचराणा चन्द्रमसा सर्ववुद्धविषयमण्डलप्रतिभासव्यूहान् सदर्शयति । तद्यथा कुलपुत्र यापचन्द्र- 23 सूर्यमण्डलानि प्रभयावभासयन्ति, अनान्तरे ये केचिद्धनधान्यरत्नजातरूपरजतपुष्पगन्ध- माल्यास्त्रपरिभोगा , सर्वे ते वशिराजमणिरत्नस्य मूल्य न क्षमन्ते, एवमेव यारत् व्यवसु सर्वज्ञज्ञान धर्मधातुविषयमाभासयति, अत्रान्तरे यानि कानिचिद्देवमनुष्यसर्वश्रावकप्रत्येक बुद्धकुशलानि सानपाण्यनानगाणि वा, सर्वाणि तानि बोधिचित्तोपादवशिराजमहामणि- रत्नस्य मूल्य न क्षमन्ते । तद्यथा कुपुत्र अस्ति सागरव्यूहगर्भ नाम महामणिरत्न यत्सर्य- 80 महासागरव्यूहान् सदर्शयति, एउमेर बोधिचित्तोत्पादसागरव्यूहगर्भमहामणिरत्न सर्वज्ञज्ञान- विषयसागरव्यूह सदर्शयति । तद्यथा कुपुत्र चिताराजमणिरन स्थापयित्वा नास्ति किंचित्प्रतिविशिष्टतर दिव्येन जाम्बूनदसुवर्णेन, एउमेर सर्पज्ञज्ञानचिन्ताराजमहामणिरत 20 प्रविष्टान् । तथागतमहाज्ञानसूर्य- ·, -५४.१७८] ५४ मैत्रेयः। ४०१ स्थापयित्वा नास्ति किंचित्प्रतिविशिष्टतरं बोधिचित्तोत्पाददिव्यजाम्बूनदसुवर्णेन । तद्यथा कुलपुत्र नागमण्डलसिद्ध आहितुण्डिकः सर्वनागोरगान् वशे स्थापयति, एवमेव सर्वज्ञता- चित्तोत्पादप्रतिपत्तिनागमण्डलसिद्धो बोधिसत्वाहितुण्डिकः सर्वक्लेशनागोरगान् वशे स्थाप- यति । तद्यथा कुलपुत्र प्रहरणगृहीतः शूरो दुर्धर्षो भवति शत्रुमण्डलेन, एवमेव सर्वज्ञता- चित्तोत्पादप्रहरणगृहीतो बोधिसत्त्वो दुर्धर्षो भवति सर्वक्लेशशत्रुमण्डलेन । तद्यथा कुलपुत्र । दिव्योरगसारचन्दनस्य एकचूर्णधारणं साहस्र लोकधातुं गन्धेन स्फरति, कर्पप्रमाणं सर्व- त्रिसाहले लोकधातुरनपरिपूर्णेन मूल्यं न क्षमते, एवमेव सर्वज्ञताचित्तोत्पाददिव्योरगसार- चन्दनत्यैकाथ्याशयधातुः सर्वधर्मधातुं गुणगन्धेन स्फरति, सर्वशैक्षाशैक्षप्रत्येकबुद्धचित्तानि चाभिभवति । तद्यया कुलपुत्र हिमवञ्चन्दनं नाम महाचन्दनरनं सर्वदाहं प्रशमयति, सर्व चाश्रयं शीतलीकरोति, एवमेव सर्वज्ञताचित्तोत्पादहिमवच्चन्दनरनं सर्वक्लेशसंकल्परागदोपमोह-20 दाहं प्रशमयति, ज्ञानाश्रयं च प्रहादयति । तद्यथा कुलपुत्र ये सुमेरु पर्वतराजमुपसंक्रामन्ति, सर्वे ते एकवर्णा भवन्ति यदुत सुवर्णवर्णाः, एवमेव ये सर्वज्ञताचित्तोत्पादसमान् बोधि- सत्त्वानुपसंक्रामन्ति, सर्वे ते एकवर्णा भवन्ति यदुत सर्वज्ञतावर्णाः । तद्यथा कुलपुत्र यः पारियात्रकस्य कोविदारस्य च्छविगन्धः प्रवाति, स सर्वजम्बुद्वीपे सर्ववार्पिका- जातिसुमनादीनां पुप्पजातीनां न संविद्यते, एवमेव यो बोधिसत्त्वस्य सर्वज्ञताचित्तोत्पादबीज-15 प्रणिधिवृक्षगुणज्ञानत्वचो गन्धः प्रवाति, स सर्वप्रत्यवरकुशलमूलानां सर्वश्रावकप्रत्येकबुद्ध- वार्षिकाजातिसुमनानामनासवशीलसमाधिप्रज्ञाविमुक्तिविमुक्तिज्ञानदर्शनानां न संविद्यते । तद्यथा कुलपुत्र पारियात्रकस्य कोविदारस्य शुगीभूतस्य वेदितव्यं वहूनां पुप्पशतसहस्राणा- मायद्वारं भविष्यतीति, एवमेव सर्वज्ञताचित्तोत्पादपारियात्रकवृक्षस्य कुशलमूलशुगीभूतस्य वेदितव्यमसंख्येयानां देवमनुष्याणां सातवानानवबोधिकुसुमायद्वारं भविष्यतीति । तद्यथा 20 कुलपुत्र यः एकदिवसपरिभावितस्य पारियावकुसुमैर्वस्त्रस्य तैलस्य वा गन्धः प्रवाति, स दिवसशतसहस्रपरिभावितस्य चम्पकवार्पिकासुमनाभिवस्त्रस्य वा तैलस्य वा न संविद्यते । एवमेव य एकजन्मपरिभावितस्य सर्वज्ञताचित्तसंतानस्य वोधिसत्त्वगुणज्ञानगन्धो दशसु दिक्षु सर्वबुद्धपादमूलेषु प्रवाति, सकल्पशतसहस्रपरिभावितानां सर्वश्रावकप्रत्येकवुद्धचित्ताना- मनासबकुशलधर्मज्ञानगन्धो न संविद्यते । तद्यथा कुलपुत्र अस्ति नालीकेरी नाम 25 वृक्षजातिः उद्यतके समुद्रे संभूता । सा मूलत उपादाय यावत्पुप्पफलपर्यन्तात्सर्वकालं सर्वसत्लानां न कदाचिन्नोपजीव्या भवति । एवमेव महाकरुणाप्रणिधिमूलसंजातो वोधिसत्त्वस्य प्रथमसर्वज्ञताचित्तोत्पादो यावत्सद्धर्मस्थितिपर्यवसानात् सदेवकत्य लोकस्य न कदाचिन्नोप- जीन्यो भवति । तद्यथा कुलपुत्र अस्ति हाटकप्रभासं नाम रसजातम् । तस्य एकपलं लोहपल- सहस्र खर्णीकरोति । न च तद्रसपलं शक्यं तेन लोहपलसहनेण पर्यादातुं न लोहीकर्तुम् | 30 एवमेव एकसर्वशताचित्तोत्पादरसधातुः कुशलभूलपरिणामनाज्ञानसंगृहीतः सर्वकर्मलेशावरण- १B नाडीकरी. गण्ड, ५१ ·४०२ गण्डव्यूहसूमम् । [५४.१७८- लोहानि पर्यादाय सधर्मान् सर्वज्ञतापूर्णान् करोति । न च सर्वज्ञताचित्तोत्पादरसपातु शक्य सकर्मकेशगेहै सकेशयितु पर्यादातु मा । तद्यया कुलपुत्र कियपरीत्तोऽप्यग्निर्याचदुपादान लभत तारती जागा प्रमुञ्चति, एउमेर कियपरीत्तोऽपि सर्वज्ञताचित्तोत्पादाग्निरारम्बणच्या कीर्णतया यावत् समारोपादान लभते, तारहिवर्धते ज्ञानार्चि प्रमोचनतया । तद्यथा कुपुत्र 5 एफस्मा प्रदीपादनेकानि प्रदीपकोटीशतसहस्राण्यादीप्यते, अक्षय एन प्रदीपो भवत्यपर्यादत्त सप्रदीपनिर्याणै , एवमेव एकस्मार्वज्ञताचित्तोपादप्रदीपादतीतानागतप्रयुपन्नाना सर्व तथागताना सर्वज्ञताचित्तोपादप्रदीपाना दीप्यमानानामक्षय एव स एक संज्ञिताचित्तोत्पाद प्रदीपोऽनभाति अपर्यादत्त सज्ञिताचित्तोपादप्रदीपनिर्याणे । तद्यया कुपुत्र एक प्रदीपो यादशै गृहे वातायने वा प्रश्यते, सहप्रशितो पर्पसहस्रसचितमपि तमोधकार विधमति 10 अप्रभास च करोति, एसमेए एकर्माज्ञताचित्तोत्पादप्रदीपो यादृशे सचाशयगृहगहनेऽविद्या तमोधकारानुगते प्रवेश्यते, स सहप्रनेशितोऽनमिलाप्यकल्पशतसहस्रसचितमपि केशावरण तमो वकार निंघमति, ज्ञानाडोक च सजनयति । तद्यया कुठपुत्र यादृशी प्रदीपपर्तिर्भवति तादृश प्रदीपोऽप्रभास करोति, याश्च स्नेहसचयो भवति तावदीप्यते । एवमेव यस्य बोधि सत्यस्य यादृशी प्रणिधानपर्तिविशेषता भवति, तादृश सर्वज्ञताचित्तोपादप्रदीपो धर्मधानन 15 भास क्गेति । याच महाकरुणाचर्यान्नेहसचयो भाति, तारसत्त्वविनयक्षेत्रविशुद्धिबुद्ध कार्यप्रभानना भात । तद्यथा कु-पुत्र दिव्यताम्बूनदसुनर्णायकारो वशवर्तिनो दवराजस्य मूर्धानबद्धोऽसहार्यो भवति सर्वकामाचरैर्देवपुत्र , एवमेव प्रतिपत्तिगुणप्रतिष्टित सर्वज्ञता चित्तोपाददिव्यताम्बूनदसुवर्णा कारोऽपिनिवर्तनीयाना वोधिसत्वाना महाप्रणिधानमूर्धा यबद्धोऽसहार्यो भवति सर्वबालपृथग्जनशैक्षाशैक्षप्रत्येकबुदै । तद्यथा कुठपुत्र सिंहस्य मृग 20 रानस्य नादेन अचिरजाता सिंहपोता पुष्यन्ति, सर्वमृगाश्च लिय गण्ठन्ति, एयमेत्र तथा गतपुरुषसिंहस्य बोधिचित्तसवर्णनसर्वज्ञतानादेन प्रयुक्तन सादिकर्मियोधिसत्त्वसिंहपोता पुप्यति बुद्धधर्मे ,सर्वोपरम्भसनिश्रिताश्च सत्वा निलय गच्छन्ति । तद्यया कुल्पुत्र सिंहनायु कृतमीणातत्रीशब्देन सर्वत्रीणातभ्य सडियन्ते, एवमेव पारमिताशरीरतथागतसिंहबोधिचित्तो 'पादनायुवन्त्रीगुणपर्णशब्देन सर्पकामगुणरतिपीणातन्त्र्य सम्धि ते, सर्वश्रारकप्रत्येकबुद्ध 20 चर्यागुणकथाश्च सनिरुध्यन्ते । तद्यथा कुरपुर गोमहिष्यजाक्षीरपूर्णमहासमुद्रे एकसिंहदुग्ध विदुप्रक्षेपेण सर्वक्षीराण्यपामन्ति, न सधयति, एनमेन कल्पशतसहस्रसचित कर्मक्लेश वीरमहाममुद्र तयागतमहापुरुषसिंहसर्वज्ञताचित्तोपाददुग्धैकवि दुप्रक्षेपेण सर्वोऽनपशप क्षय गच्छति, सर्वश्रापकप्रत्ययुद्धविमुक्तयश्च न सतिष्टन्ते, न सासति । तद्यथा कुपुत्र अण्डकोशादनिर्गतस्य कलविकपोतस्य यो नादबविशेष सर्वबग्यैगसपनाना हिमर 20 नियासिना सर्वपक्षिगणाना न सपिद्यते, एसमेस य समाराण्डकोशगतस्यादिकर्मिक्बोधिसत्त्व करपिकपोनस्य महापरुणाबोधिचित्तनादव विशेष सर्वश्रापकप्रत्येकबुद्धाना न सपिद्यते । तथया कुल पुन योऽचिरतातस्य महागरहद्रपोतस्य पक्षवातरम्पराक्रमो नयनपरिगुद्धि .

·, -५४.१७८] ५४ मैत्रेयः। ४०३ गुणश्च, स सर्वशरीरप्रवृद्धानां तदन्येषां पक्षिगां न संविद्यते, एवमेव यः प्रथमचित्तो- त्पादिकम्य तयागतमहागरुडेन्द्रस्य कुलगोत्रसभवस्य बोधिसत्त्वमहागरुडेन्द्रपोतस्य सर्वज्ञता- चित्तोत्पादनलपराक्रमो महाफरणाच्याशयनयनपरिशुद्धिगुणव, स कल्पशतसहस्रनिर्याताना सर्वश्रावस्पलैकनुदानां न सविद्यते । तद्यया कुलपुत्र महापुरुषहस्तगतो नाराचः फियटमपि वर्म निर्भिनत्ति, एसमेर दृढवीर्यनोधिसत्वहस्तगतः सर्वज्ञताचित्तोत्पादनाराचः 5 सर्पदृध्यनुशयवर्माणि निर्भिनति । तद्यथा कुलपुन क्रोधारिष्टन्य महानग्नत्य यानललाटे पिटकालिष्टन्ति, तापदधृष्यो भवति सजिम्बुद्वीपकैर्मनुष्यैः, एवमेव महामैत्रीमहाकरुणा- विष्टस्य योधिमत्त्वमहानग्नन्य यावदध्याशयपदने सर्वज्ञताचित्तोत्पादपिटका न निगच्छन्ति, तापदधृष्यो भवति सर्वलोकधातुपर्यापन्ने. सर्वमारः सर्वकर्मभिश्च । तद्यया कुलपुत्र यः शिक्षितन्यप्वस्त्रान्तेवामिन इवत्रज्ञाने कृताभ्यासन्य शिन्यस्थानयोगबलविशेषः, स 10 सशिक्षितत्य इवनाचार्यत्य न सविद्यते, एवमेव यः सादिकर्मिकस्य सर्वज्ञताभूम्या कृताभ्यासन्य बोधिसत्वाजानेयत्य प्रणिधिज्ञानानिमुक्तिचविलविशेप , सोऽनुत्पादितबोधि- चित्ताना सर्वशैक्षाशैक्षप्रत्येकबुद्धाना च न संविद्यते । तद्यया कुलपुन इवन शिक्षमाणत्य प्रथमः पदबन्धयोग्याम्यासः पूर्वगमो भाति सोप्वस्त्रज्ञानस्य, एवमेव बोधिसत्वस्य सतिभूमौ शिक्षमाणस्य प्रयम सर्वज्ञताचित्ताच्याशयसप्रस्थान पूर्वगमं भवति सर्वनुद्धधर्माधिगमाय। तद्यथा 15 कुलपुत्र मायाकारस्य मायागतविषयं सदर्शयमानस्य प्रथममन्त्रपदसिद्ध्यभिनिहरिमेन मनसि- कुर्माणस्य सर्वक्रियामिद्धिर्भवति, एवमेव वोधिसत्वस्य सर्वयुद्धबोधिसत्त्वविषयरिकुर्वाः सदर्श- यत. प्रथमचिचोत्पादप्रणिधानामिनिर्हार एवोत्यापको भाति सबुद्धबोधिसत्त्वविषयस्य तधया कुठपुन सर्वमायाविद्यामन्त्राचारूपिणोऽनिदर्शनाः सर्वमायानिर्माणरूपगतानि सदर्श- यन्ति चिचोत्पादेन, एवमेव सर्वज्ञताचित्तोत्पादचारूप्यानिदर्शनः सर्वधर्मधातु च पिठपयति 20 सर्वगुगालकारव्यहैश्चित्तोत्पादवशितामात्रेण । तद्यया कुलपुत्र मार्जारत्य सहदृष्टविचारमाण सर्वभूपिका विलयमापद्यन्ते, एवमेव बोधिसत्त्वत्य सर्वज्ञताचिचोत्पादाभ्याशयप्रयोगविचार- मात्रेण सर्वकर्मक्लेशा पिलयमापद्यन्ते । तद्यथा कुलपुत्र जाम्बूनदसुरालकार आवद्धः साभरणानि जिहीकरोति, एवमेव बोधिचित्तजाम्बूनदसुवर्णाल्काराच्याशयारबद्धो बोधि- सत्त्व. सर्वश्रावस्प्रसेपबुद्धगुणालकारानभिभाति जिहीकरोति । तद्यया कुलपुत्र अयस्कान्त-25 राजम्य कियत्परीचोऽपि धातु. सर्वटमायस बन्धनं स्फोटयति, एवमेव कियत्परीतोऽप्यच्या- शयोपादित. सर्वज्ञताचित्तोपादधातुः सर्वदृष्टिकृताविद्यातृष्णाबन्धनानि स्फोटयति । तद्यथा कुलपुत्र यत्र यत्रैव अपस्कान्तधातुर्षिचार्यते, तत्र तत्रैव सर्वाणीतराण्ययासि पलायन्ते, न तिष्ठन्ते न सदधति । एवमेव यत्र यत्रैव सर्पज्ञताचित्तोत्पादधातुर्विचार्यते कर्मेषु वा केशेषु वा प्रावकप्रत्यकसुद्धविमुक्तौ वा, ततस्तत एव कर्मशा सर्वश्रावकप्रत्येक्वुद्धविमुक्तयश्च 30 पलायन्ते न निष्टन्ति, न सदधति तद्यया कुलपुर मकरविद्धाश्रित. कैन. सौंदकप्राणि- भयविनिवृत्चो भात्यनुपघातशरीरो मारमुखगतोऽपि, एवमेव अथ्याशयबोधिचित्तविद्धाश्रितो ·४०४ गण्डव्यूहसूत्रम्। [५४ १७८- योधिसत्य सनससारकमलेशभयरिनिवृत्तो भपति सर्वश्रापकालेबुद्धाभिसमयान्तरप्राप्त्य नुघाल्यो भूतकोटीसाक्षावियाप्रणाशपथापतनतया । तद्यया कुल पुत्र अमृतपानपीत पुरुष सम्परोपरमैन म्रियते, एनमेव सर्वज्ञताचित्तोपादामृतपानपीतो नोधिसत्व सर्वश्रापक भूमिपु न म्रियते, न चोपरमति घोविसत्वमहाकरुणाप्रणिधानात् । तद्यथा कुपुत्र अञ्जनसिद्ध पुरुष । समनुप्यभपनेषु चानुपिचरति न च समनुष्येदृश्यते, एवमेव वोधिचित्तो पादप्रज्ञाप्रणि ध्युपस्तब्धो बोधिसत्व सर्वमारविषयेषु चानुपिचरति, सर्वमारेश्च न दृश्यते । तद्यथा कुर पुन महारानसनिश्रित पुरुष सर्वप्राकृतजनात् न विभति, एवमेव सर्वज्ञताचित्तो त्पादमहाधर्मराजसनिश्रितो बोधिसत्व सावरणनिवरणदुर्गतिभ्यो न बिभेति । तद्यथा कुलपुर पर्वतगृहेषु सर्वभूम्यन्तर्गतपानीयभयानास्त्यग्निभयम् , एवमेव बोधिचित्त 10 कुशमूलाभिव्यन्दितसतानस्य बोधिसत्वस्य नास्ति श्रापकप्रत्येश्वुद्धविमुत्तिज्ञानाग्निभयम् । तद्यथा वुपुत्र शूरसनिश्रित पुरप सशत्रुभ्यो न विभेति, एवमेव सर्वज्ञताचित्तोत्पाद शूरसनिश्रितो बोधिसत्त्व दुश्चरितशत्रुभ्यो न बिभेति । तद्यथा कुपुत्र वजाहरण गृहीत शनो देवेंद्र सासुरगण प्रमर्दयति, एवमेव सर्वज्ञताचित्तोपाददृढाध्याशय वनप्रहरणगृहीतो वोधिसत्त्व सर्वमारपरप्राद्यसुरगण प्रमर्दयति । तद्यथा कुपुत्र 15 रसायनोपयुक्त पुस्पो दीर्घमायु पाल्यति न च दुर्बलीभवति, एवमेव सर्पज्ञताचित्तो पादरसायनसभारप्रयुक्तो बोधिसत्त्वोऽसख्येयान् कल्पान् ससारे ससरन्न परिखिद्यते, न च समारदोपैलिप्यते । तद्यथा कुलपुत्र सर्वभैप यरससप्रयोगेषु पानीय पूर्वगम न कचिद्दष्यति, एमगेर सर्वबोधिसत्वचर्याप्रणिवानसभारयोगेपु सज्ञताचित्तोपाद पूर्वगमो भाति, न कचिट्ठष्यति। तद्यथा कुपुत्र पुरुपस्य सर्वकार्यषु जीवितद्रिय पूर्वगमम् , एवमेव बोधिसत्त्वस्य 20 ससुद्धधर्मादानेपु बोधिचित्त पूर्वगमम् । तद्यथा कुपुत्र जीवितद्रियविमुक्त पुरुषो निरुपनीयो भवति मातापितॄनातिवर्गस्य सर्वकर्मासमर्थनात्, एवमेव सर्वज्ञताचित्तोपाद नियुक्तो बोधिसत्व इतागुणनिरपजी-यो भवति सर्वसत्याना बुद्धज्ञानप्रतिलम्भा समर्थ वात् । तद्यथा कुपुत्र महासमुद्र सतविपैरदूप्यो भवति, एवमेव सर्पज्ञताचित्तोपाद महासमुद्रोऽदूष्यो गाति सर्वकर्मन्शनानकप्रत्येकबुद्धचित्तोत्पादरिषै । तथया कुपुत्र 25 सूर्यमण्डमपर्यंत सतारानभासै , एवमेव सर्वज्ञताचित्तोपादसूर्यमण्डलमपर्यापन्न भवति, सश्रापक्प्रत्येक्वुद्धतारानालागुणानभिभवति । तद्यया कुलपुर अचिरजातो राजपुत्रो मूर्धप्राप्तान सर्पवृद्धामायानभिमाति कुराभिजात्याधिपत्येन, एपमेन अचिरोपादितोधिचित्त स्तथागतधर्मराजकु'प्रत्यानात आदिकर्मिको बोधिसत्वश्विरचरितद्ब्रह्मचर्यान् वृद्धश्राकानभि भाति बोधिचित्तमहाकरणाधिपत्लेन । तद्यया पुटपुत्र कियढुवेनाप्यमात्येन कियद्वारस्यापि रानकुमारस्य प्रणिपतितन्यम्, न च राजपुरेण वृद्धामात्यस्य गौरव न करणीयम् , एवमेव रियरिपि चिरचरितब्रह्मचर्य श्रावकप्रसेग्युबैरादिकर्मिकस्य बोधिसत्त्वस्य अब नमितन्यम्, न च बोधिसत्वेन प्रत्येकबुद्धेषु गौरस न करणीयम् । तघया कु'पुन ·-५४.१७८] ५४ मैत्रेयः। ४०५ सर्वापरिभूतो राजपुत्रोऽविरहितो राजलक्षणेन सर्वाग्रताप्राप्तैरपि राजामात्यैर्न समो जात्यध्यक्ष- स्वात्, एवमेव कियत्कर्मक्लेशोपादानपरिभूत आदिकर्मिको बोधिसत्त्वः सर्वज्ञताचित्तोत्पादलक्ष- णेनाविरहितः सर्वानप्राप्तैरपि सर्वश्रावकप्रत्येकवुद्धर्न समो वुद्धकुलाधिपत्याध्यक्षत्वात् । तद्यथा कुलपुत्र परिशुद्धमणिरतं चक्षुस्तिमिरदोपेणापरिशुद्धमिल्याभासमागच्छति, एवमेव प्रकृतिपरिशुद्धं सर्वज्ञताचित्तोत्पादरतं सत्वा अश्रद्धानयनाज्ञानतिमिरदोषेणापरिशुद्धमिति संजानन्ति । तद्यथा । कुलपुत्र सर्वविद्यौषधिसंग्रहसंप्रयुक्तो भैषज्यविग्रहो दर्शनस्पर्शनसंवासनैः सत्वानां व्याधीन् शमयति, एवमेव सर्वकुशलमूलोपचपप्रज्ञोपायविद्यौपधिसंगृहीतं बोधिचित्तसंप्रयुक्तं बोधि- सत्त्वप्रणिधिज्ञानशरीरं श्रवणदर्शनसंवासनानुस्मृतिप्रयोगेन सत्त्वानां क्लेशव्याधीन् प्रशमति । तद्यथा कुलपुत्र हंसलक्षणं वस्त्रं सर्वकर्दमदोपैर्न क्लिश्यते, एवमेव बोधिचित्तोत्पादहस- लक्षणवत्र संसारलेशकर्दमदोपैन क्लिश्यते । तद्यथा कुलपुत्र मूर्धशल्यसंगृहीतो दारुविग्रहो 10 न विकीर्यते, सर्वक्रियाश्चानुभवति, एवमेव बोधिचित्तोपादप्रणिधिमूर्धशल्यसंगृहीतं सर्वज्ञता- प्रणिधिज्ञानशरीरं बोधिसत्त्वक्रियासमयं भवति, न च विकीर्यते सर्वज्ञताप्रणिधिशरीरत्वात् । तद्यथा कुलपुत्र शल्यविमुक्तं यन्त्रमकार्यसमयं भवति तान्येव दारुप्रत्यङ्गानि, एवमेव सर्वज्ञताचित्तोत्पादाध्याशयवियुक्तो बोधिसत्त्वो बुद्धधर्मपरिनिष्पादनासमर्थो भवति, एवं च ते बोध्यङ्गसंभाराः । तद्यथा कुलपुत्र राज्ञश्चक्रवर्तिनो हस्तिगर्भ नाम कालागरुरत्नम् । तेन 15 सह धूपितमात्रः सर्वराज्ञश्चतुरङ्गबलकायो बिहायसे तिष्ठति । एवमेव सर्वज्ञताचित्तोत्पादा- गरुधूपितानि बोधिसत्त्वस्य कुशलमूलानि सर्वत्रैधातुकन्यतिवृत्तानि भवन्ति असंस्कृतसर्व- तथागतज्ञानगगनगोचरपर्यवसानानि तद्यथा कुलपुत्र वजं नेतराद्रनाकरादुत्पद्यतेऽन्यत्र वज्रा- करात्सुवर्णाकराद्वा, एवमेव वज्रोपमः सर्वज्ञताचित्तोत्पादः । स नेतरात्सत्त्वाशयकुशलमूलरना- करादुत्पद्यतेऽन्यत्र सत्त्वपरित्राणमहाकरुणावज्राकरात् सर्वज्ञज्ञानाध्यालम्बनमहासुवर्णाकराद्वा । 20 तद्यथा कुलपुत्र अत्याला नाम वृक्षजातिः । तस्य मूलप्रतिष्ठानं नोपलभ्यते सर्वशाखापत्र- पलाशसंकुसुमिता च वृक्षेषु जालीभूता च संदृश्यते, एवमेव सर्वज्ञताचित्तोत्पादस्य मूल- प्रतिष्ठानं नोपलभ्यते,सर्वपुण्यज्ञानाभिज्ञासंकुसुमितश्च स सर्वलोकोपपत्तिषु महाप्रणिधानजाली. भूतः संदृश्यते । तद्यथा कुलपुत्र वनं नेतरे भाजने तिष्ठच्छोभते, नापि च्छिद्रशुपिरभाजनेन शक्यं संधारयितुमन्यत्र अच्छिद्रभाजऽनेन, एवमेव सर्वज्ञताचित्तोत्पादवजं न हीनाधिमुक्तिकेषु 25 सत्त्वभाजनेषु मत्सरिषु दुःशीलेषु व्यापन्नचित्तेषु कुसीदेषु मुपितस्मृतिषु दुःप्रज्ञेषु शोभते, नाध्याशयविपनचलाचलबुद्धिसर्वभाजनेन शक्यं संधारयितुमन्यत्र बोधिसत्त्वाच्याशयरनमाज- नेन । तद्यथा कुलपुत्र वजं सर्वरतानि निर्विध्यति, एवमेव सर्वज्ञताचित्तोत्पादवजं सर्वधर्मरत्नानि निर्विष्यति । तद्यथा वनं सर्वशैलानि भिनत्ति, एवमेव सर्वज्ञताचित्तोत्पादवजं सर्वदृष्टिगतशैलानि मिनत्ति । तद्यथा कुलपुत्र भिन्नमपि वजरनं सर्वरतप्रतिविशिष्टं सुवर्णालंकारमभिभवति, 30 एवमेव आशयविपत्चिभिन्नमपि सर्वज्ञताचित्तोत्पादवज्ररत्नं सर्वश्रावकप्रत्येकबुद्धगुणसुवर्णा- १% संधारेपु.

·४०६ गण्डन्यूहसूधम्। [५५.१७८- लकारानमिभनति । तद्यथा कुलपुन भिन्नमपि पत्ररत्न सर्वदारिध निनिर्तियति, एवमेव प्रति- भिन्नमपि सर्वज्ञताचित्तोत्पादवजरत सर्वससारदारिद्य प्रिनिरर्तयति । तद्यथा कुलपुर कियपरीतोऽपि वनवातु सनमणिपापाणभेदलक्षण , एवमेन स्यित्परीत्तारम्बणप्रसृतोऽपि सज्ञिताचित्तोत्पादवज्रधातु स ज्ञानभेदरक्षण । तदया कुटपुन वज्ररत्न न प्राकृतजन- 5 हस्तगत भाति, एवमेर सर्वज्ञताचित्तोत्पादवबरन न पाहताच्याशयानामित्वरकुशलमूलाना देवगनुष्याणा हस्तगत भाति । तद्यथा कुलपुन रत्नपरीक्षानभिज्ञ पुरपो वज्रमणिरनगुणा नजागन् नास्य गुणविशेषमनुभवति, एवमेव दुष्प्रज्ञजातीय पुरुषपुद्गले बोधिसत्तचित्तमहा प्रज्ञापारनगुणानभिज्ञो नास्य गुणविशेषमनुभवति । तद्यथा कुठपुन यन्त्र न शक्य जरयिं- तुम् , एवमेर सताहेतुभूत बोधिचित्तोपादयत्र न शक्य जरयितुम् । तद्यथा कुलपुत्र वन 10 महाप्रहरण न शक्य महानग्नेनापि सपारयितुमन्यन महानारायणस्थामवर नेगेन, एनमेव सर्पज्ञताचित्तो पादमहारज्रप्रहरण न शक्य सर्वश्रापकप्रत्येमबुद्धमहानग्नैरपि सधारयितुमन्यत्र सर्पज्ञताहेतुवलोपस्तब्धाप्रमाणकुशलमलमहानारायणस्थामप्रतिविशिष्टैर्महाउभासप्राप्तैर्महाबोधि- सवै । तद्यया कुलपुत्र यत्र सर्वप्रहरणानि न प्रसहन्ते तत्र वन असहते, न प्रतिहन्यते, एवमेन यर सर्वश्रापकप्रत्येक्वुद्धप्रणिधिज्ञानप्रहरणानि न प्रप्सहन्ते सत्त्रपरिपाकविनये वा 18 >यवकल्पचर्यादु खसबासे वा, तत्र सर्वज्ञताचित्तोत्पादमहावजाहरणगृहीतो बोधिसत्त्वो ऽपरिखिनमानस प्रसहते, न प्रतिहन्यते । तपथा कुठपुत्र वन न शक्य केनचिपृथिवी प्रदेशेन सधारयितुमन्यत्र वज्रतलेन, एवमेव सर्वश्रापकप्रत्येकबुद्धैर्बोधिसत्त्वनिर्याणप्रणिधान सभारवन न गक्य सधारयितुमन्यत्राभ्याशयनोधिचित्तोत्पादवजढपृथिवीतलेन । तद्यथा कुरपुत्र दृढवज्रतगन्छिद्रभाजनवान्महासमुद्रे पानीय न निसरति, एवमेव बोधिसत्त्व 20 यत्राष्ठिदृढतपरिणामनाप्रतिष्टितानि वोधिसत्त्वस्य कुशमूगनि न क्षीयते सर्वभको पपत्तिषु । तद्यथा कुलपुन वजतलप्रतिष्टिता महापृथिवी न विदीर्यते न ससीदति, एवमेव वोधिचित्तोपादनप्रदृटतलप्रतिष्टितानि योधिसत्त्वप्रणिधानानि सर्वत्रधातुके न पिदीयन्ते न ससीदति । तद्यया कुलपुत्र वत्रमुदकेन न लियते, एवमेव वोधिचित्तोपादयत्र सर्वकर्म क्लेशोदक्न सकर्मसनासर्न क्लियते न विद्यते । तद्यथा कुपुत्र वन सर्वाग्निदाहेर्न दह्यते २० न सतप्यते, त्यमेव सर्वज्ञताचित्तोत्पादवन सससारदु खाग्निदाहेर्न दह्यते, सर्वक्लशाग्नितापर्ने सतप्यते । तद्यथा कुठपुत्र तथागतानामहता सम्यक्सयुद्धाना वोधिमण्डे निधीदता मार योधयता सर्वज्ञतामभिसवुद्धमानाना नान्येन पृथिवीप्रदेशेन शक्यमासन सधारयितुमन्यत्र निसाहस्रमहासाहनवजनाभिधरणितलेन, एवमेव बोधिसत्त्वानामनुत्तराया सम्पक्सबोधौ प्रणिदधता चर्या चरता पारमिता परिपूरयता क्षान्तिमनझामतां भूमि प्रतिलभमानानां 30 शनि परिणामयता व्याकरण सप्रतीच्छता सरबोधिसत्वमार्गसभारमुपस्तम्भयतो सर्वतयागतानां महाधर्ममेघान् सधारयता ते महाकुशवलाधानवेगा नान्येन चित्तेन शक्या सधारपितुमन्यत्र सर्वप्रणिधानज्ञानवदनामिना सज्ञताचित्तोत्पादेन । इति हि ·४०७ -५४ १७८] ५४ मैत्रेयः। कुलपुत्र एभिश्च अन्यैश्च अप्रमाणैर्यावदनभिलाप्यानभिलाप्यैर्गुणविशेषै समन्वागत सर्वज्ञता- चित्तोत्पाद । तेऽपि सत्त्वा एवगुणधर्मसमन्वागता भूताश्च भविष्यन्ति च, यैरनुत्तराया सम्यक्सबोधौ चित्तान्युत्पादितानि । तस्मात्तर्हि कुलपुत्र सुलब्धास्ते लाभा , यस्त्वमनुत्तराया सम्यक्सबोधौ चित्तमुत्पाद्य बोधिसत्वचा परिमार्गसि एपा गुणाना प्रतिलाभाय ॥ अपि च कुलपुत्र यद्वदसि-कथ बोधिसत्त्वेन बोधिसत्त्वचर्याया शिक्षितव्यम् , कय : प्रतिपत्तव्यमिति । गच्छ कुलपुत्र, अस्य वैरोचनव्यूहालकारगर्भस्य महाकूटागारस्य अभ्यन्तर प्रविश्य व्यवलोकय । अत्र ज्ञास्यसि यथा बोधिसत्त्वचर्याया शिक्षितव्यम, शिक्षमाणस्य च यादृशी गुणपरिनिष्पत्तिर्भवति ॥ अथ खल्ल सुधन श्रेष्ठिदारको मैत्रेय बोधिसत्व प्रदक्षिणीकृत्वा एवमाह-विवृणु आर्य अस्य कूटागारस्य द्वारम् । प्रवक्ष्यामि । अथ खलु मैत्रेयो बोधिसत्त्वो वैरोचनव्यूहा- 10 लकारगर्भस्य कटागारस्य द्वारमूलमुपसकम्य दक्षिणेन पाणिना अच्छटाशब्दमकापीत् । तस्य द्वार विवृतमभूत् । स आह-प्रविश कुलपुत्र एत कूटागारम् । अथ खल्ल सुधन श्रेष्ठिदारक परमाश्चर्यप्राप्तस्तत्कूटागार प्राविशत् । तस्य समनन्तरप्रविष्टस्य तवार सवृतमभूत् । सोऽद्रा- क्षीत् त कूटागार विपुठविस्तीर्णं वहुयोजनशतसहस्रपिस्तीणं गगनतलाप्रमाण समतादाफाश- धातुपिपुलम् असख्येयच्छत्रध्वजपताकालकारम् असख्येयरत्नालकारम् । असख्येयमुक्ता-15 हारप्रलम्वितालकारम् असख्येयरनहारप्रलम्वितालकारम् असख्येयलोहितमुक्ताहारप्रलम्बि- ताल्कारम् असख्येयसिंहमुक्ताहारप्रलम्वितालकारम् असख्येयसिंहध्वजालकारम् असख्ये- यचन्द्रार्धचन्द्रालकारम् असख्येयविचित्रपट्टदामाभिप्रलम्बितालकारम् असख्येयविविधपद्र- पहालकारम् असख्येयमणिजालप्रमालकारम् असख्येयहेमजाला कारम् असख्येयरन- पट्टाकारम् असख्येयरनसुवर्णसूत्रप्रत्युप्तालकारम् असख्येयघण्टामधुरनि?पालकारम् ०० असख्येपरतमिङ्किणीजालसमीरितमनोज्ञशब्दारकारम् असख्येयदिव्यपुप्पौघाभिप्रवर्पणार कारम् असख्येयदिव्यमाल्यदामाभिप्रलम्बितालकारम् असख्येयगन्धघटिकानिधूपितोपचारा- रकारम् असख्येयसुवर्णचूर्णसप्रवर्षणालकारम् असख्येयहHजालाल कारम् असत्येयगवाक्षा एकारम् असख्येयतोरणाल फारम् असख्येयनिहालकारम् असरयेयादर्शमण्डलाकारम् असरयेयरतेष्टकानिचिताल्फारम् असत्येयरनभित्त्यल्कारम् असख्येयस्थूणाकारम् । असख्येयरनारसमेघाल फारम् असरयेयरनवृक्षाल्यारन् असख्येयरनमेदिकालकारम् अस स्येयरनपयाकारम् असत्येयरनच्छदनन्यूहाल्यारम् असरयेयभूमित प्रतिष्टानपिचित्र- व्यहालकारम् असरयेयरतनिचितप्रासादाकारम् असस्येयरनासनाकारम् असरयेय नगिरन्याउकारम् असत्येयरतपरसस्तृतचम्मापारम् असरयेयजाम्बूनदसुवर्णवर्ग- पदरीस्तम्भसुविभतारकारम् असरयेयरितविग्रहालकारन् असख्येयोधिसत्वामभाग १ रकारम् असरयेयपक्षिगणपिचित्रमनोहरुतानुररिता कारम् असस्येपरमपमायरम् असरपेयरतयटिसगरणाकारम् असम्येयपुररिस्पनारम् असर येयपुण्डरीरायाम् ·४०८ गण्डव्यूहसूत्रम्। [५४.१७८- असख्येयरनसोपानालकारम् असरयेयरनगमकविरचनार कारम् असरयेयविचित्ररतनिचित भूम्यलकारम् असरयेयमहामणिरत्नप्रभाप्रमुक्तालकारम् असत्येयसरिन यूहालकारम् असख्येयगुणवर्णसमुदितालकारम् । तस्य च महाकुटागारस्य अभ्यन्तरे तदन्यानि कूटागार- शतसहस्राण्येवरूपव्यूहालवृतान्येवापश्यत् असरयेयरनच्छाध्वजपताकालकाराणि पात्र- 6 दसख्येयगुणवर्णसमुदितालकाराणि च । तानि कूटागाराणि विपुलविस्तीर्णान्यप्रगाणाकाश- कोशभूतान्यपश्यत् समन्तात् सुविभक्तानि । ते चास्य कूटागारव्यहा अन्यो यामभिन्ना अन्योन्यामैत्रीभूता अन्योन्यासकीर्णा प्रतिभासयोगेन आभासमगमन् एकस्मिन्नारम्बणे । यथा च एकस्मिन्नारम्बणे, तथा शेपसारम्यणेषु ॥ अथ खलु सुधन श्रेष्टिदारको वैरोचनव्यूहालकारगर्भस्य महाकूटागारस्य इदमेव- 10 रूपमचिन्त्यविपयनिर्षित दृष्ट्वा अतुलप्रीतिगनिनर्धितेन महाहर्षप्रामोपेन अभिष्यन्दित कायचित्त सर्वसज्ञागतविधूतमानस सागरणरिवर्तितचित्त समोहविगतोऽसप्रमोपदिव्य नयन सर्वशब्दासगस्मृतिविज्ञप्तिश्रोत्र सर्वमनसिकारविक्षेपविगतोऽनावरणविमोक्षनयनानु- सरणबुद्धि सर्वदिक्स्रोतोभिमुखेन कायप्रशमेन सारम्बणानावरणसप्रेषितचक्षु सर्वत्रानु गतेन अभिनिहरिबलेन सशरीरेण प्रणिपतित ॥ समन तरप्रणिपतितमात्रश्च सुधन श्रेष्ठिदारको मैत्रेयस्य बोधिसत्त्वस्य अधिष्ठानबलेन सर्वेषु तेषु कूटागारेप्वभ्यन्तरप्रविष्टमात्मान सजानीते स्म । तेषु च सर्वकूटागारेषु विविध- वैमात्र्यगतान्यचिन्त्यविपयविकुर्वितान्यद्राक्षीत् । पचित्कूटागारे यत्र मैत्रेयेण बोधिसत्वेन प्रथम प्रणिधानचित्तमुत्पादितमनुत्तराया सम्यक्सबोधौ, यन्नामगोनोपपन्नेन येन कुशलमूलेन यया समादापनया येन कल्याणमित्रसचोदनेन यदायु प्रमाणेन यन्नामके कल्पे यत्रतथागते ४० यन्यूहे यादृश्या पर्षदि यादृशेन प्रणिधानविशेषाभिनिहींरेण, तत्सर्वमद्राक्षीत, सजानीते अनुसरति । यावच्च तेपा सत्त्वाना तस्य च तथागतस्य तेन समयेनायु प्रमाणमभूत् , तावत्काले तस्य तथागतस्य पादमूलगतमात्मान सजानीते स्म । ता च सर्वो क्रियामपश्यत् ॥ कचित्कूटागारे यत्र मैत्रेयेण बोधिसत्त्वेन प्रथमो मैत्रसमाधि प्रतिलब्ध , यत उपादाय अरय मैत्रेप इति सज्ञोदपादि तदद्राक्षीत् । कचिचत्र चर्या चीर्णा , कचिद्यत्र पारमिता 25 परिपूरिता , कचिद्यत्र क्षान्तिरवतीर्णा, कचियत्र भूमिरवक्रान्ता, क्वचिद्यन्न बुद्धक्षेत्रव्यूहा परिगृहीता , कचियत्र तथागतशासन सधारितम्, कचिद्यत्र अनुत्पत्तिकेषु धर्मेष क्षान्ति प्रतिरब्धा, कचिद्यत्र व्याकृतोऽनुत्तराया सम्यक्सबोधौ, यथा व्याकृतो येन व्याकृतो यावच्चिरेण च व्याकृतस्तत्सर्वमद्राक्षीत् । स क्वचित्कूटागारे मैत्रेय बोधिसत्त्व चयतिराजभूत सत्त्वान दशसु कुशलेषु कर्मपथेषु प्रतिष्ठापयमानगपश्यत् । कचिल्लोकपालभूत सर्वलोकहितमुख 30 सत्चानामुपसहरमाणम्, कचिच्छकभूत कामगुणरतिं सत्त्याना विनिवर्तयमानम् , क्वचि- ब्रह्मभूत ध्यानाप्रमाणरति सत्त्वाना सवर्णयमानम् , कचित्सुयामदेवाधिपतिभूतमप्रमाणगुणान् सत्त्वाना सवर्णयमानम्, कचित् सतुपितदेवेश्वरभूतमेकजातिप्रतिबद्धबोधिसत्त्वगुणानुद्भावय. 16 1 ·-५७.१७८] ५४ मेत्रेयः। ४०९ मानम्, कचिस्सुनिर्मितदेवराजभूत सबोधिसत्त्वनिर्माणब्यूह देवपर्पदि सदर्शयमानम् , कचिदशवर्तिदेवराजभूत सर्वधर्मपशवर्तिता देवाना सप्रकाशयमानम् , कचिन्मारत्व कारय- माणम्, सर्नसपत्त्यनित्यता देवाना देशयमानम् , क्वचिदसुरेन्द्रभवनोपपन्न सर्वमानमददर्प- प्रहाणाय महाज्ञानसागरविगाहनाय धर्मज्ञानसागरनिगाहनाय धर्मज्ञानमायाप्रतिलम्भाय असुरपर्यदि धर्म देशयमानमपसत् । कचित्कू-गारे यमलोकमदाक्षीत् । तत्र मैत्रेय बोधि- 5 सत्त्व प्रभया महानरकानवभास्य नरकोपपन्नाना सत्वाना सर्वनिरयदु ख प्रदशमयमान- मद्राक्षीत् । कचिकूटागारे प्रेतभननमद्राक्षीत् । तत्र मैत्रेय बोधिसत्त्व प्रेतभननोपपन्नाना सत्त्वाना पिपुलमन्नपानमुपसहत्य क्षुपिपासा प्रशमयमानमद्राक्षीत् । कचित्कूटागारे तिर्यग्योनौ विविधोपपत्यायतननिमात्रतया तिर्यग्योनिमतान् सत्वान् विनयन्तमद्राक्षीत् । पचित्लूटामारे महाराजिकदेवपर्षदि लोकपालाना धर्म देशयमानमपश्यत् । कचिच्छन- 10 देनराजपर्पदि कचित्सुयामदेवराजपर्पदि कचित्सतुपितदेवराजपर्षदि कचित्सुनिर्मितदेवराज- पर्पदि बचिद्वशर्तिदेवराजपर्पदि क्वचित्कुटागारे ब्रह्मेन्द्रपर्पदि मैत्रेय बोधिसत्त्व महाब्रह्मभूत धर्मदेशयमानमपश्यत् । क्वचिनागमहोरगपर्पदि कचिद्यक्षराक्षसपर्पदि कचिद्गन्धर्वफिन्नरपर्पदि क्वचिदमुरदानवेन्द्रपर्पदि क्वचिन्महोगेन्द्रपर्पदि बचिन्मनुष्येद्रपर्पदि चिकूटागारे देव- नागयक्षान्धर्वासुरगरडफिन्नरमहोरगमनुष्यामनुष्यपर्पदि मैत्रेय वोधिसत्त्व धर्म देशयमान-10 मपश्यत् । कचिट्टानकपर्पदि पचित्प्रत्येकजुद्धपर्पदि कचिद्बोधिसत्त्वपर्पदि कचित्कूटागारे प्रथमचित्तोत्पादिकानामादिकर्मिकाणा बोधिसत्त्वाना मैत्रेय बोधिसत्व धर्म देशयमानमपश्यत् । कचिच्चर्याप्रतिपन्नाना क्वचित्क्षान्तिप्रतिलब्धानामनिनिवर्तनीयाना कचिदेकजातिप्रतिबद्धा- नामभिषेकप्राप्ताना कचित्कूटागारे प्रयमभूमिस्थिताना बोधिसत्त्वाना भूमिवैशेषिक्ता सनर्णयमानमपश्यत् । कचिद्यापदशभूमिस्थितेोधिसत्वे सह मैत्रेय बोधिसत्त्व सर्वभूमि 20 वैशेषिकता सगायन्तमपश्यत् । कचिसर्वपारमितापरिपूरयेऽप्रमाणता कचित्सर्वशिक्षाभिमुखा- वतारसमता कचित्समाधिमुखप्रदेशपिस्तीर्णता क्वचिद्विमोक्षनयगम्भीरता कचिच्यातय्यान- समाधिसमापत्यभिज्ञाविपयस्सरणता कचिद्बोधिसत्वचर्यापिनयोपायमुसप्रशता कचि प्रणि- धानाभिनिहरिपिस्तीर्णता 'कचित्कूटागारे मैत्रेय बोधिसत्व चमाभियुक्त सभागचरितोधि- सत्रै सार्थ लोकहितक्रिया विविधशिल्पस्थानशास्त्रविशेषा सर्वसत्वहितसुखाधानोपमस्तिता सगायमानमपश्यत् । कचिदेकजातिप्रतिरोधिमत्यै साधं सर्वनुद्वज्ञानाभिषेकमुख सगायन्तमपयेत् । कचि कूटागारे मैत्रेय वोक्सित्त्व चक्रमाभियुत वर्षशतमहतरनिक्षिप्त धुरमपश्यत् । फचिदुद्देशखान्यायप्रयुक्त पचिद्ध मुग्यप्रत्यवेक्षणप्रयुक्त पचिधर्ममगायन प्रयुक पचिधर्मरेसनप्रयुक्त फचिन्मैत्रीतनापिसमापन्न पचिनच्यानाप्रमाणानि समापन पचिसर्वनायतनविमोक्षसमापन पचिक्टागारे योधिमत्ताभिामिनिरप्रयोगमाथि समापन भेय बोधिसत्त्वमपश्यत् ।। 20 Bom चिर सगापन्तमय, ·४१० गण्डव्यूहसूधम्। [५५.१७८- कचित्कूटागारे निर्माणवती बोधिसत्वसमाधि समापन्नान् बोधिसत्वानपश्यत् । तेपा च सर्वशरीररोममुग्वेभ्य, सनिर्माणमेघान्निश्वरतोऽपश्यत् । केपाचित्सरोममुखेभ्यो देवनिकाय- मेघान्निश्वरतोऽपश्यत् । केपाचिन्नागयक्षगन्धर्वासुरगरुडकिन्नरमहोरगशब्रह्मलोकपालचत्र- वर्तिमेधान् केपाचित्कोट्टसजमेधान् केपाचिद्राजकुमारमेघान् केपाचिच्छेप्टयमालगृहपतिमेधान् 5 केपाचिच्छ्रानकप्रत्येकबुद्धबोधिसत्वमेघान् केपाचित्तथागतकायमेघान् केयाचित्सर्वशरीररोम- मुखेभ्योऽप्रमाणान् सर्वसत्त्वनिर्माणमेघान्निश्वरतोऽपश्यत् । केपाचित्रोममुखेम्यो विविधानि धर्ममुखानि निश्वरगाणान्यचौपीत्-यदुत चोधिसत्वगुणवर्णमुखानि दानपारमितामुपानि शीलक्षान्तिवीर्यध्यानप्रज्ञोपायप्रणिधानवलज्ञानपारमितामुखानि सग्रहवस्तुध्यानाप्रमाणसमा धिसमापत्यभिज्ञानिद्याधारणीप्रतिभानसत्यप्रतिसपिच्छमा विपश्यनाविमोक्षमुखप्रतीत्यसमुत्पाद- 10 प्रतिशरणधर्मोदानस्मृत्युपस्थानसम्यकप्रहाणर्द्धिपादेन्द्रियाल्बोव्यङ्गमार्गश्रावकयानस्थाप्रत्येक- बुद्धयानकथामहायानकषाभूमिक्षान्तिचर्याप्रणिधानमुखानि एव सर्वधर्ममुखप्रवेशशब्दान्नि श्वरतोऽश्रौपीत् । कचित्कूटागारे तथागतपर्पन्मण्डलसनिपातानद्राक्षीत् । तेपा च तथागताना नानापिमानता जन्गकुलविमानता कायज्यूहाप्रमाणविमानतामायुर्विमात्रता क्षेत्रविमानता कल्पविमानता धर्मदेशनानिमात्रता निर्माणमुखविमात्रता सद्धर्मस्थितिविमात्रता यावदशेष 15 सर्गकारपर्धन्मण्डलपिमानतामद्राक्षीत् ।। मध्ये च वैरोचनव्यूहालकारगर्भस्य महाकूटागारस्य एकमुदारतर विस्तीर्णतर च तदन्यसर्पकूटागाराशेपसर्वव्यूहातिरिक्ततरव्यूहसमलकृत कूटागारमद्राक्षीत् । स तस्य कूटागारस्याभ्यन्तरे त्रिसाहस्रमहासाहन लोकधातुमद्राक्षीत् । तस्मिंश्च त्रिसाहस्रमहासाहले लोकधातौ कोटीशत चातुर्दीपिकाना कोटीशत जम्बुद्वीपकाना कोटीशत तुपितभयनाना 20 मद्राक्षीत् । स तत्र जम्बुद्वीपेषु मैत्रेय बोधिसत्त्व पद्मगर्भगत जायमानमपश्यत् । शमनलाभ्या प्रतीक्ष्यमाण सप्तपदानि प्रक्रान्त दश दिशो व्यवलोकयमान महासिंहनाद नदन्त सर्पकुमारभूमि सदर्शयमान अन्त पुरमध्ये गतमुद्यानभूमि निष्क्रान्त सर्वज्ञताभिमुख- मभिनिष्क्रम्य प्रव्रजन्त दुष्करचयाँ सदर्शयन्तमाहार परिभुञ्जान बोधिमण्डमुपसकान्त मार धर्पयमाण बोधि विबुध्यमान बोधिवृक्षमनिमिष निरीक्षमाण महाब्रह्मणाध्येष्यमाण धर्मचक्र 20 प्रवर्तयमान देवभपनेषु प्रविशन्तमदाक्षीत् । नानाभिसबोधिधर्मचक्रप्रवर्तनविपयसदर्शन- विमात्रताभिन नाकल्पनामप्रवर्तनविमानताभिर्नानायु प्रमाणविमानताभिनानापर्यन्मण्डलव्यूह विमानताभिर्नानाक्षेत्रविशुद्धिनयसदर्शनतिमात्रताभि नानाचर्याप्रणिधानप्रभावनाविमात्रताभि नानाधर्मदेशनाव्ययस्थानसर्वपरिपाचनोपायविमानताभि मानाधातुविभङ्गशासनस्थित्यधि- वानरादर्शन विमानताभि । सर्वत्र च तत्र सुधन श्रेष्ठिदारक 30 सजानीते स्म ॥ स सपिपन्मण्डलेषु सर्पक्रियासदर्शनेषु सर्वायु प्रमाणविमात्रतासु असामुषितेन स्मृत्यधिष्टानज्ञानेन सर्वसज्ञागतव्यासिताया ज्ञानभूमौ स्थितो याति तेषु सर्पकूटागारेषु पादमूलगतमात्मान ·४११ । -५४.१७८] ५४ मैत्रेयः। घण्टाकिङ्किणीजालतूर्यसंगीतिप्रभृतीन्यारम्बणानि सत्त्वेभ्यस्तेभ्योऽचिन्त्यमेघनिगार्जितनिर्घोप- शब्दं निश्वरन्तमश्रौपीत् । कचिद्बोधिचित्तविमात्रतां कचित्पारमिताचर्याप्रणिधानविमात्रता कचिम्यप्रमाणविमात्रतां कचिदभिज्ञाचिन्त्यविकुर्वितविमात्रतां कचित्तथागतपूजाविमात्र्य- विमानतां कचिद्रुद्धक्षेत्रव्यूहविमात्रतां कचिदप्रमाणतथागतधर्ममेघविमानताम् एवं सर्वधर्म- निर्घोपान् यथापूर्वपरिकीर्तितानीपीत् । कचित्सर्वज्ञताप्रस्थानशब्दमधीपीत्-अमुस्मिन् । लोकधातावमुको नाम बोधिसत्त्वो बोधिचित्तमुत्पादयति अमुकं धर्ममुखं श्रुत्वा अमुकेन कल्याणमित्रेण समादापितोऽमुकस्य तथागतस्य पादमूले एवंनाम्नि कल्पे ईदृशे बुद्धक्षेत्रे ईदृक्पर्पन्मध्यगते ईदृशं कुशलमूलमूलमवरोप्य ईदृशांस्तथागतगुणान् श्रुत्वा ईदृशेनाध्या- शयेन ईदृश्या प्रणिधानविमात्रतया । इयतः कल्पान् बोधिसत्त्वचयाँ चरित्या इयद्भिः कल्पैरनुत्तरां सम्यक्संबोधिमभिसंभोत्स्यते । ईदृग्नामधेयः ईदृशेन आयुःप्रमाणेन ईदृश्या 10 बुद्धक्षेत्रगुणव्यूहसंपदा । ईदृशेन प्रणिधानविशेपेण ईदृशेन सत्तविनयेन ईदृशेन श्रावक- प्रत्येकबुद्धबोधिसत्त्वसंनिपातेन । तस्य परिनिर्वृतस्य इयतः कल्पान् सद्धर्मः स्थास्यति, इयान् समर्यो भविष्यति । कचिनि?पमश्रौपीत्-अमुस्मिल्लोकधातावमुको नाम बोधिसत्त्वो दान- पारमितायां चरनीदृशानि दुष्करपरित्यागशतानि करोति । अमुको बोधिसत्वः शीलं रक्षति, क्षान्ति भावयति, वीर्यमालभते, ध्यानानि समापद्यते प्रज्ञाविचयप्रयुक्तः । अमुको बोधिसत्त्वः 15 सद्धर्मपर्येष्टिहतो राजपरित्यागं करोति, रनपरित्याग पुत्रपरित्यागं भार्यापरित्यागं हस्तपाद- नयनोत्तमाङ्गपरित्यागं करोति, अग्निप्रपतनं करोति । अमुको नाम बोविसलः तथागत- शासनमभ्युद्गतो धर्मभाणकत्वं करोति, धर्मदानं ददाति, धर्मयज्ञं यजति, धर्मध्वजमुच्छ्यति, धर्मभेरी पराहन्ति, धर्मशङ्खमापूरयति, धर्मवर्ष प्रवर्पति, तथागतशासनं धारयति, तथागत- चैत्यान्यलंकरोति, तथागतविग्रहान् कारयति, सत्त्वसुखोपधानमुपसंहरति, सद्धर्मकोश- 20 मारक्षति । फचिन्निर्थोपमश्रौपीत्-अमुस्मिल्लोकधातासमुको नाम तथागत एतर्हि तिष्ठति ध्रियते यापयति, धर्म च देशयति एवंनाम्नाभिषेकेण ईदृश्यां पर्पदि ईदृशे युद्धक्षेत्रे ईदृशे कल्पे ईदृशेनायुःप्रमाणेन ईदृश्या धर्मदेशनया ईदृशेन सत्त्वविनयेन ईदृक्प्रणिध्यभिसंबोधेन । एवमेकैकस्माद् घण्टाफिङ्किणीजालतूर्यादिकादारम्बणादप्रमाणधर्ममुखरिमात्रतानिर्घोपानश्री- गीत् । सर्वेषां च तेषां निर्घोषाणां श्रोण सुधनः श्रेष्टिदारको रिपुलप्रीतिगाभिप्यन्दित 25 चित्तस्तानि धर्ममुखानि शृणोति । कचिद्धारणीमुखानि प्रत्यलमत, फचित्प्रणिधानमुसानि फचित्क्षान्तिमुसानि, फचिचर्यामुग्यानि, कचिप्रणिधानमुखानि, फचित्पारमितामुगानि, कचिदभिज्ञामुसानि, फचिद्विद्याज्ञानालोकमुखानि, कचिद्विमोशमुसानि, फचित्समाधि- प्रमेशमुसानि प्रत्यलमत ॥ तेभ्यच आदर्शमण्डलेम्योऽपरिमाणप्रतिमासयूहविज्ञप्तिमपश्यत् । फरिचयागत- पर्षन्मण्डलप्रतिभासविज्ञप्ति फचिबोधिसत्वपर्यन्मण्डलप्रतिमासविज्ञप्ति फाचष्ट्रारकपर्ण- ग्मण्डलप्रतिभासविज्ञनि पचिपसरवुद्धपन्मण्डलप्रतिभासविज्ञति कचित्तथागतपर्वमण्डल- , , ·४१० गण्डव्यूहसूत्रम् । [५४.१७८- कचित्कूटागारे निर्माणवतीं बोधिसत्वसमाधि समापन्नान् बोधिसत्त्वानपश्यत् । तेषा चशिरीररोममुखम्य सहनिर्माणमेघानिश्चरतोऽपश्यत् । केपाचित्रोममुखेभ्यो देवनिकाय मेघानिश्वरतोऽपश्यत् । केपाचिन्नागयक्षगन्धर्वासुरगरुडफिनरमहोरगशमब्रह्मलोकपार चक्र- वर्तिमेघान् फेपाचिकोट्टसजमेघान् केपाचिद्राजकुमारमेघान् केपाचिच्ट्रेप्टपमाल्यगृहपतिमेधान् केपाचिच्छापकप्रत्येकबुद्धयोधिसत्वमेघान् केपाचित्तथागतकायमेघान् केपाचित्सर्वशरीररोम मुरेभ्योऽप्रमाणान् सत्यनिर्माणमेवानिश्चरतोऽपश्यत् । केषाचित्रोममुखेम्यो विविधानि धर्ममुखानि निश्चरमाणान्यश्रौपीत्-यदुत बोधिसत्वगुणवर्णमुखानि दानपारमितामुखानि शीलक्षातिवीर्यघ्यानप्रज्ञोपायप्रणिधान बलज्ञानपारमितामुखानि सग्रहवस्तुध्यानाप्रमाणसमा घिसमापत्त्यभिज्ञाविद्याधारणीप्रतिभानसत्यप्रतिसपिच्छमविपश्यनाविमोक्षमुखप्रतीत्यसमुत्पाद- 10 प्रतिशरणधर्मोदानस्मृत्युपस्थानसम्यक्प्रहाणदिपादेन्द्रियबलबोध्यङ्गमार्गश्रावकयानस्थाप्रत्येक बुद्धयानकथामहायानकथाभूमिक्षान्तिचर्याप्रणिधानमुखानि एव सर्वधर्ममुखप्रवेशशब्दान्नि श्वरतोऽश्रौपीत् । कचित्कूटागारे तथागतपर्पन्मण्डलसनिपातानद्राक्षीत् । तेपा च तथागताना नानाविमानता जन्मकुलगिमात्रता कायव्यूहाप्रमाणनिमात्रतामायुर्विमात्रता क्षेत्रविमात्रता कल्पविमानता धर्मदेशनापिमात्रता निर्माणमुखपिमात्रता सद्धर्मस्थितिविमात्रता यावदशेष 16 साझारपर्षन्मण्डलपिमानतामद्राक्षीत् ॥ मध्ये च वैरोचनव्यूहालकारगर्भस्य महाकूटागारस्य एकमुदारतर पिस्तीर्णतर च तदन्यसर्पकूटागाराशेपसनव्यूहातिरिक्ततरव्यूहसमलकृत कूटागारमद्राक्षीत् । स तव कूटागारस्याम्यन्तरे त्रिसाहस्रमहासाहस्र लोकधातुमद्राक्षीत् । तस्मिंश्च त्रिसाहस्रमहासाहले लोकधातौ कोटीशत चातुर्दीपिकाना कोटीशत जम्बुद्वीपकाना कोटीशत तुपितभवनाना 40 मद्राक्षीत् । स तत्र जम्बुद्वीपेषु मैत्रेय बोधिसत्त्व पद्मगर्भगत जायमानमपश्यत् । शकब्रह्माम्या प्रतीक्ष्यमाण सप्तपदानि प्रशान्त दश दिशो व्यालोक्यमान महासिंहनाद नदन्त सर्पकुमारभूमि सदर्शयमान अन्त पुरमध्ये गतमुद्यानभूमिं निष्क्रान्त सर्वज्ञताभिमुख मभिनिष्क्रम्य प्रव्रजन्त दुष्करचयाँ सदर्शयन्तमाहार परिभुञ्जान बोधिमण्डमुपसक्रान्त मार धर्पयमाण बोधि नियुध्यमान वोधिवृक्षमनिमिप निरीक्षमाण महाब्रह्मणाध्येप्यमाण धर्मचक्र 25 मार्तयगान देवभननेषु प्रविशन्तमद्राक्षीत् । नानामिसबोधिधर्मचक्रप्रवर्तनम्पियसदर्शन रिमारताभिर्नानारूपनामप्रवर्तननिमारताभिर्नानायु प्रमाणविमात्रताभिर्नानापर्प मण्डलव्यूह विमानताभिनीनाक्षेत्रनिशुद्धिनयसदर्शनपिमानताभि नानाचर्याप्रणिधानप्रभावनाविमात्रताभि नानाधर्मदेशनाव्यवस्थानसपरिपाचनोपायविमानताभि नानाधातुविभङ्गशासनस्थित्यधि प्टानसदर्शन विमानताभि । सर्वत्र च तत्र सुधन श्रेष्ठिदारक 30 सजानीत स्म ॥ स सर्पपर्यन्मण्डलेषु सर्वत्रियासदर्शनेषु सर्वायु प्रमाणविमानतासु असप्रमुपितेन स्मृत्यधिष्टानज्ञानेन ससिहागतव्यासिताया ज्ञानभूमौ स्थितो याति तेषु सर्वकूटागारे पादमूलगतमा मान ·दान- -५३.१७८] ५४ मैत्रेयः। ४११ घण्टाकिङ्किणीजालतूर्यसगीतिप्रभृतीन्यारम्बणानि सत्त्वेभ्यस्तेभ्योऽचिन्त्यमेघनिगर्जिंतनिर्घोष- शब्द निश्चरन्तमश्रौपीत् । कचिद्बोधिचित्तविमात्रता कचित्पारमिताचर्याप्रणिधानविमानता कचिम्यप्रमाणविमात्रता कचिदभिज्ञाचिन्त्यविकुर्वितविमात्रता कचित्तथागतपूजाविमात्र्य- विमात्रता क्वचिद्रुद्धक्षेत्रव्यूहनिमात्रता कचिदप्रमाणतथागतधर्ममेघविमात्रताम् एव सर्वधर्म नि|पान् यथापूर्वपरिकीर्तितानीपीत् । फचितज्ञताप्रस्थानशब्दमश्रौपीत-अमुष्मिन् । लोकधातामुको नान बोधिसतो बोधिचित्तमुत्पादयति अमुक धर्ममुख श्रुत्वा अमुकेन कल्याणमित्रेण समादापितोऽमुकस्य तथागतस्य पादमूले एवनाम्नि कल्पे ईदृशे बुद्धक्षेत्रे ईदृक्पर्पन्मध्यगते ईदृश कुशलमूलमूलमवरोप्य ईदृशास्तथागतगुणान् श्रुत्वा ईदृशेनाध्या- शयेन ईदृश्या प्रणिधानविमानतया । इयत कल्पान् बोधिसत्वचर्चा चरित्या इयद्भि कल्पैरनुत्तरा सम्यक्सबोधिमभिसभोत्स्यते । ईदृग्नामधेय ईदृशेन आयु प्रमाणेन ईदृश्या 10 बुद्धक्षेत्रगुणव्यूहसपदा । ईदृशेन प्रणिधानविशेषेण ईदृशेन सत्त्वविनयेन ईदृशेन श्रावक- प्रत्येकबुद्धमोधिसत्त्वसनिपातेन । तस्य परिनिर्वृतस्य इयत कल्पान् सद्धर्म स्थास्यति, इयान् समर्थो भविष्यति । कचिन्नि?पमश्रौपीत्-अमुष्मिल्लोकधातावमुको नाम बोधिसत्वो पारमिताया चरन्नीदृशानि दुष्करपरित्यागशतानि करोति । अमुको बोधिसत्त्व शील रक्षति, क्षान्ति भावयति, वीर्यमालभते, ध्यानानि समापद्यते प्रज्ञापिचयप्रयुक्त । अमुको बोधिसत्त्व 15 सद्धर्मपर्येष्टिहतो राजपरित्याग करोति, रत्नपरित्याग पुत्रपरित्याग भार्यापरित्याग हस्तपाद- नयनोत्तमानपरित्याग करोति, अग्निप्रपतन करोति । अमुको नाम बोधिसत्व तथागत- शासनमभ्युद्गतो धर्मभाणकल करोति, धर्मदान ददाति, धर्मयज्ञ यजति, धर्मध्वजमुच्छ्यति, धर्मभेरी पराहन्ति, धर्मशङ्खमापूरयति, धर्मवर्ष प्रवर्षति, तथागतशासन धारयति, तथागत- चैत्यान्यल् करोति, तथागतविग्रहान् कारयति, सत्त्वसुखोपधानमुपसहरति, सद्धर्मकोश-20 मारक्षति । कचिनिर्घोपमश्रौपीत्-अमुष्मिल्लोफधातासमुको नाम तथागत एतर्हि तिष्ठति ध्रियते यापयति, धर्म च देशयति एवनाम्नाभिषेकेण ईदृश्या पर्षदि ईदृशे बुद्धक्षेने ईदृशे कल्पे ईदृशेनायु प्रमाणेन ईदृश्या धर्मदेशनया ईदृशेन सत्वरिनयेन ईदृक्प्रणिध्यमिसनोधेन । एवमेकैकस्माद् घण्टाकिङ्किणीजालतूर्यादिकादारम्बणादप्रमाणधर्ममुखरिमात्रतानि|पानश्री- पीत् । सपा च तेषा नि?पाणा अरेण सुधन श्रेष्ठिदारको विपुलप्रीतिवेगाभिप्यन्दित 25 चित्तस्तानि धर्ममुखानि शृणोति । पचिद्वारणीमुहानि प्रत्यलमत, कचित्प्रणिधानमुसानि पचित्क्षान्तिमुखानि, पचिच्चर्यामुग्पानि, फचिप्रणिधानमुखानि, पचित्पारमितामुखानि, कचिदभिज्ञामुखानि, फचिद्विद्याज्ञानालोकमुखानि, पचिद्विमोक्षमुखानि, पचित्ममावि- प्रवेशमुखानि प्रत्यलभत ॥ तेभ्यश्च आदर्शमण्डलेम्योऽपरिमागप्रतिमासन्यहविज्ञप्तिमपश्यत् । चित्तयागत-50 पर्षन्मण्डप्रतिमासपिज्ञप्ति पपिरोधिसत्वपर्पन्मण्डल प्रतिमासविज्ञप्ति पचिच्यापपर्ष- न्मादलप्रतिभासविज्ञान पचिपसेकबुद्धपर्पमण्डल प्रतिभासविज्ञप्ति पचित्तयागतपर्पमण्डल. " ·४१२ गण्टव्यूहसनम् । [५४.१७८- प्रतिभासविज्ञप्ति पचिरसकिष्टक्षेत्रप्रतिभासविज्ञप्ति कचिद्विशुद्धक्षेत्रप्रतिभासविज्ञप्तिं वचि- समिष्टपिशुद्धक्षेत्रप्रतिभासविज्ञप्ति कचित्तबुद्धकलोकधातुप्रतिभासविज्ञप्ति कचिगुद्धलोक- धातुप्रतिभासविज्ञप्तिं फचित्परीत्तलोकधातुप्रतिभासविज्ञप्तिं फचिन्महद्गतलोकधातुप्रतिभास- विज्ञप्तिं कचित्सूक्ष्मलोकधातुप्रतिभासविज्ञप्तिं कचिदुदारलोकधातुप्रतिभासविज्ञप्तिं कचिदिन्द्र- । जालप्रवेशलोकवातुप्रतिभासविज्ञप्तिं फचित्यस्तलोकधातुप्रतिभासविज्ञति कचिदधमर्च- लोकधातुप्रतिभासविज्ञप्तिं कचित्समधरणीतलप्रवेशलोकधातुप्रतिभासविज्ञप्तिं कचिन्दरक- तिर्यकप्रेतारभासलोकधातुप्रतिभासविज्ञप्ति काचिद्देवमनुष्याकीर्णलोकधातुप्रतिभासपिज्ञप्ति- मद्राक्षीत् । तेषु च चक्रमेषु निपद्य खासनेषु च असख्येयान् बोधिसत्त्वान् नानाकार्य- प्रयुक्तानपश्यत् । काश्चिच्चकम्यमाणान् काश्चियायच्छत काश्चिद्विपश्यत. काश्चिन्महाकरणया 10 स्फरमाणान् काश्चिद्विविधान् शास्त्रनयान् लोकार्थसप्रयुक्तानभिनिर्हरमाणान् काश्चिदुद्दिशत काश्चित्वाध्यायमानान् काश्चिल्लिखित काश्चित्परिप्रश्नयत काश्चिरिस्कन्धदेशनापरिणमना- भियुक्तान् काश्चित्प्रणिधानान्यभिनिहरमाणान् ॥ तेभ्यश्च स्तम्भेभ्यः सर्वमणिराजप्रभाजालानि निश्चरन्ति व्यपश्यत् । कचिनील वर्णानि कचित्पीतवर्णानि कचिल्लोहितवर्णानि कचिदवदातवर्णानि कचित्स्फटिकार्णानि 16 कचित्तपनीयवर्णानि कचिदिन्द्रनीलपर्णानि कचिदिन्द्रायुधवर्णानि क्वचिजाम्बूनदसुवर्ण- वर्णानि काचित्सर्वप्रभासवर्णानि कायचित्तप्रीतिसजननपरमनयनाभिरामाणि । ताश्च जाम्बूनद- सुवर्णवर्णकंदलीस्तम्भान् सरत्नविग्रहाश्च पुष्पमेघावलम्बितपाणीनद्राक्षीत् । माल्यदाम- पाणीन् छत्रध्वजपताकापाणीन् गन्धधूपविलेपनपाणीन् विविधरत्नविचित्रसुवर्णसूत्रपाणीन् पिविधमुक्ताहारपाणीन् नानारत्नहारपाणीन् सर्वव्यूहपरिगृहीतपाणीन् । काश्चिदवनतचूडा- 20 मणिमकुटान् अनिमिपनयनान् कृताञ्जलिपुटान् नमस्यतोऽपश्यत् । तेभ्यश्च मुक्ताहारेभ्य सर्वगन्धपरिभाविताष्टाङ्गोपेतसूक्ष्मजलधरान् प्रसवमाणान पश्यत् । तेभ्यश्च वैडूर्यमणिहार जालेभ्यो दीर्घपतीन् क्षरन्तीनपश्यत् । तानि च रतन्छत्राणि सर्वालकारव्यूहोपशोभिता- न्यपश्यत् । ता च रत्नधण्टाकिङ्किणीजालपट्टदामकलापमणिशलाकाविचित्रमणिरत्नकोशसमल- कृतगर्भामपश्यत् । ताभ्यश्च पुष्किरिणीभ्योऽसख्येयानि रत्नपद्मोत्पलकुमुदपुण्डरीकान्यभ्यु- 25 द्गतान्यपश्यत् ।कानिचिद्वितस्तिप्रमाणमात्राणि कानिचिद्व्यामप्रमाणमात्राणि कानिचिच्छकट- चप्रमाणमात्राणि । तेषु च नानारूपान् व्यूहानपश्यत् । यदुत स्त्रीरूपान् पुरपरूपान् दारकरूपान् दारिकारूपान् शक्ररूपान् ब्रह्मरूपान् लोकपालरूपान् देवनागयक्षगन्धर्वा सुरगरुडकिन्नरमहोरगरूपान् श्रापकप्रत्येकवुद्धोधिसत्त्वरूपान् सर्वजगद्रूपसस्थानशरीरान् पिचिननानापर्णान् कृताञ्जलिपुटानवनतकायान्नमस्यतोऽपश्यत् । द्वात्रिंशन्महापुरुपलक्षण- 30 समलकृतकायाश्च तथागतविग्रहान् पर्यङ्कनिषण्णानपश्यत् ॥ या च सा वैडूर्यतलाष्टापदमहापृथिवी, तन एकैकतोऽष्टापदादचिन्त्या प्रतिभास- विज्ञप्तीरपश्यत् । कचिक्षेत्रप्रतिभासविज्ञप्ति कचिदुद्धप्रतिभासविज्ञप्तिम् । यायन्तश्च तेषु S°कुमारीविग्रहान ·-५४.१७.] ५४ मेत्रेयः। कूटागारेश्वलकारव्यूहा, तान् सनिकेकस्मिन्नष्टापदे प्रतिभासप्राप्तानपश्यत् । तेषा च रत्नवृक्षाणा सर्वत्र पुष्पफल कोशेभ्यो नानासस्थानविचित्रसुवर्णरूपार्धकायानपश्यत् । कचिदुद्धार्धकायान् कचिद्वोरिसलार्धकायान् कचिद्देवनागयक्षगन्धर्मासुरगरडकिन्नरमहोरगा- र्धकायान् कचिच्छब्रह्मलोकपालार्धकायान् वचिच्चरवर्तिमनुष्ये द्रार्धकायान् कचिद्राज- कुमारश्रेष्ठिगृहपत्यमासस्त्रीपुरुपदारकदारिकाभिक्षुभिक्षुण्युपासकोपासिकाधकायान् काश्चि-5 (पुष्पदामावलम्बितपाणीन् काश्चिद्रनहाराभिप्रलम्बितपाणीन् काश्चित्सर्वव्यूहपरिगृहीतपाणीन् काश्चिदवनतकायान् कृताञ्जलिपुटाननिमिपनयनान् नमस्यत काश्चिदभिष्टुवत काश्चि- समापनान् काश्चि सुवर्णवर्णानभासान् काश्चिद्रूप्यवर्णावमासान् काश्चित्तुपारसुकुमारवर्णाव- भासान् काश्चिदिन्द्रनीलमणिवर्णावभासान् काश्चिद्विरोचनमणिरत्नावभासान् काश्चितरन वर्णानभासान् पाश्चिचम्परपुष्पपर्णाभासान् काश्चित्प्रभाषायावभासान् काश्चिल्लक्षण- 10 विचित्राममानानपश्यत् । तेभ्यश्च अर्धचन्द्रेभ्योऽमख्येयाश्चन्द्रसूर्यग्रहनक्षत्रताराप्रतिभासान् निश्चर्य दशदिशोऽप्रभासयमानानपश्यत् ॥ ताश्च प्रासादपिमानकूटागारभित्ती सरनाष्टापदविचित्रा अपश्यत् । तेषु च सर्व- रत्नाष्टापदेषु मैत्रेयस्य बोधिसत्वस्य सर्नबोधिसत्वचर्याम्ममपश्यत् यथा पूर्व बोधिसत्वाश्चर्या- मचरन् । कचिदष्टापदे मैत्रेयस्य गोधिसत्वस्य शिर प्रदानमपश्यत् । कचिन्नेत्रप्रदान कचिद्वन-15 प्रदान फचिचूडामणिरतप्रदान कचित्सद्धर्भचूडामणिप्रदान कचिद्दन्तप्रदान कचिजिहाप्रदान पचित्कर्णनासाप्रदान कचिद्धृदयप्रदान कचिन्मनमासप्रदान कचिद्रुधिरप्रदान कचि- च्छविचर्मप्रदान क्वचिन्मासनखप्रदान कचित्सजालागुलिप्रदान कचिसर्वशरीरप्रदान पचि- (पुरदुहितृभार्याप्रदान कचिदनराशिप्रदान क्वचिद्रामनगरनिगमजनपदराष्ट्रराजधानीप्रदान कचिजम्बुद्वीपप्रदान कचिच्चतुर्तीपप्रदान कचित्राज्यैश्वर्य प्रदान कचिद्भद्रराजासनप्रदान 20 कचिद्दासदासीप्रदान कचिदन्त पुरप्रदान कचिदुद्यानतपोनिप्रदान कचिच्छत्रध्वजपताका- प्रदान फचि पुप्पमान्यगन्धानुलेपनप्रदान कचिद् ग्गनप्रत्ययभैप यप्रदान कचित्तर्गन्न- पाननिधिप्रदान फचिसोपकरणप्रदान कचिसोपाश्रयप्रदान पचिदनमास्यपानीप्रदान कचिद्वररथप्रदान फनिद्वन्यनागारगतान् शिमोक्षयन्त पचिद्वध्यान् निर्मोक्षयन्त पचिदाग- चिनिन्समान कचिप्रनष्टमार्गाणा मार्गमुपदर्शयन्त कचिद्दाशभूत नदीपये नार याहयमान 25 पचिद्वागहावराजभूत महासमुद्रे राक्षसीद्वीपगतान् सत्चान् परित्रायमाण पचि महर्षिभूत शास्त्राण्यभिनिहरमाण पचिच्चरवर्तिभूत दशकुशरेषु कर्मपयेषु सत्वान् प्रतिष्ठापयमान पचिद्वैद्यभूतमानुराणां चिफिसा प्रयोजयमान फचिमातापितरमुपनिष्ट त पचिकल्या- मिनागि शुश्रूपन्त पचियापपर्णरूपेण सत्वपिनयेन प्रयुक्त पचित्प्रसैकनुपर्णरूपेण फचिद्वोधिसत्वपर्णरूपेण पचिपर्णरूपेण फचिसस्वविनयप्रयुक्त पचिनचनातम 0 विशेपैरुपपा सदर्य सत्वान् परिपाचयमान पविदर्भमाग्यमपेग तथागतरामनो पगतमुशित पायायमान योनिशो मांसाप्रयुक्त तपाातचैत्या मयुर्माण तयाविना ·10 ४१४ गण्डप्यूहसूत्रम् । [५५.१७४- कारयमाण बुद्धपूजायां सत्चान् समादापयमान गन्धानुलेपनप्रदान सुगन्धतैलाभ्यञ्जनपुष्प माल्यारोपणादिसाकारवुद्धपूजाप्रयुक्त दशतु कुशल मूलेषु कर्मपयेषु सत्लान् प्रतिष्ठापयमान पञ्चसु शिक्षापदेषु अष्टाङ्गपोपधेषु बुद्धधर्मसघशरणगमनेषु प्रन याया धर्मश्रवणे उद्देश- खाध्याययोनिशोमनसिकारेषु सत्त्वान्नियोजयमान धर्मसामय्याय सिंहासनसनिषण्ण बुद्धबोधि पिवृष्यन्तम् । इति हि यापनमैत्रेयो बोधिसत्वोऽसरयेयै कपकोटीनियुतशतसहस्सै पट्स पारमितासु चीर्णचरित , तत्स सुधन श्रेष्ठिदारकस्तत एकैकस्मादष्टापदादपरापरेराकार- रद्राक्षीत् । स कचित्कूटागारे यारन्ति मैत्रेयेण बोधिसत्वेन कन्याणमित्राणि पर्युपासितानि तेपा विकुर्णित यहानद्राक्षीत् । सर्येषु च तेषु कल्याणमित्रेषु उपसकान्तमाभाष्यमाणमामान सजानीते स्म-एहि सुधन सागतम् । मासि मान्त । पश्येमा बोधिसत्वाचिन्त्यताम् ।। इति हि सुधन श्रेष्टिदारकस्तत एकैकस्मारकूटागारादेकैकस्मादारम्बणादिमानि च अन्यानि च अविचिन्त्यव्यहविषयविकुनितान्यद्राक्षीत् । असप्रमुपितेन स्मृतियलाधानेन समन्तदिग्व्यवचारितया चक्षु परिशुद्ध्या अनापरणेन विपश्यनाकोशल्यज्ञानेन बोधिसत्व- ज्ञानाधिष्ठानवशिताप्रतिलम्भेन बोधिसत्वसज्ञागतप्रसृताया ज्ञानभूमौ स्थित , तसर्तमनन्त व्यूहरिपयविकुर्वितमद्राक्षीत् । तद्यया पुस्प सुप्त स्वप्नान्तरगतो विविधान् रूपारम्बण 16 विशेषान् पश्येत् यदुत गृहविमानरमणीयानि या ग्रामनगरनिगमजनपदरमणीयानि वा वस्त्रानपानपरिभोगरमणीयानि वा गीतवाद्यतूर्यसगीतिनिधिरतिवीडारमणीयानि वा पश्येत् । उद्यानारामतपोरनरमणीयानि वा वृक्षनदीपुष्किरिणीपर्वतरमणीयानि वा मातापितृमित्रज्ञाति सालोहितसमवधानगत या आत्मान सजानीते ।महासमुद्र वा पश्येत् सुमेरु वा पर्वतराजान सर्वदेवभवनानि वा जम्बुद्वीप या, अनेकयोजनशतस्थित वा आमान सजानीते । तच्च गृह 20 वा अवचरक वा विपुल पश्येत् । सगुणाल्कारसमवसृत दिवसमेव सजानीते । न रात्रिदीर्घ च सजानीते न हखम् , न वम इति सजानीते । सुखोपस्थान चात्मन पश्येत् । स प्रस्रब्धकायसस्कारो गितस्त्यानमिद्ध सरत्यपकर्षितो विपुलप्रीतिसुखसवेदी दीर्घ च विपुल च सजानीते । दिवस वा सप्ताह वा अर्धमास वा सासर वा वर्षशत वा ततो या उत्तरि सजानीते । प्रतिविबुद्धश्च तत्सर्वमनुस्मरेत् । एवमेव सुधन श्रेष्ठिदारक 25 बोधिसत्त्वाधिष्ठानेन सत्रैधातुफखमसमवसरणज्ञानेन परीत्तसज्ञागतनिरुद्धचेता विपुलमह द्गतानापरणबोधिसत्त्वसज्ञागतपिहारी बोधिसत्त्रविषयानुगतोऽचिन्त्यबोधिसत्वनयप्रवेशानुसृत बुद्धिस्तसर्वव्यहविकुर्वितमपश्यत् सजानीतेऽनुभवति विचारयति निमित्तीकरोति आलक्षयति, तन्न च स्थितमा मान समानीते । तद्यया ग्लान पुरुषश्चरमे चित्तोत्पादे वर्तमान उपपत्यानन्तर्य- चित्ते प्रत्युपस्थिते कर्मभवे आमुखीभूते यथाकृतकर्मोपचयविपाकैन अशुभकर्मप्रत्ययेन नरक ३0 वा पश्येत् , तिर्ययोनि या प्रेतविषय या यमपुरुषान् या दृढप्रहरणगृहीतान् रुपितानाक्रोशतो रुदितारोशितशब्द च नारकाणा शृणुयात् । ता व क्षारनदीं पश्येत् , तांश्च क्षुरधारा पर्वतान्, ता च कूटशाल्मीम्, तच्च असिपनयन पश्येत् । ताश्च महानरकानादीतान् ·-५४.१७८] ५४ मैत्रेयः। ४१५ संप्रज्वलितानेकबालीभूतान्, ताश्च लोहकुम्भी: पश्येत्, ताः कारणाः कार्यमाणान्, तांश्च वेदनामनुभूयमानान् संजानीत । तानि च नैरयिकान्यग्निसंतापदुःखानि पश्येदनुभवेत् । शुभफर्मोपचयेन वा देवभवनं पश्येत् । देवपर्पदप्सरोगणं सर्वव्यूहालंकारांश्च पश्येत् , उद्यानविमाननदीपुष्करिणीरतपर्वतकल्पवृक्षपरिभोगान् वा पश्येदनुभवेत् , तदायुःकालं च संजानीयात्-इतश्श्युतस्तत्र वोपपन्नोऽनन्तर्हित एव कर्मविपयाचिन्त्यतया एतां क्रियां । पश्येत् संजानीत अनुभवेत् । एवमेव सुधनः श्रेष्ठिदारको बोधिसत्त्वकर्मविषयाचिन्त्यतया तत्सर्वन्यूहविकुर्वितमद्राक्षीत् । तद्यया भूतमहाविष्टः पुरुषो विविधानि रूपगतानि पश्यति । यच्च परिपृच्छते, तद्व्याकरोति । एवमेव मुधनः श्रेष्टिदारको बोधिसत्त्वज्ञानाधिष्ठानवलेन तान् सर्वन्यूहानद्राक्षीत् । तद्यया नागभवनप्रविष्टः पुरुषो नागसंज्ञागतप्रवेशेन दिवसं वा सप्ताह वा अर्घमासं वा मासं वा संवत्सरं वा वर्षशतं वा संज्ञामात्रं सजानीते, नागसंज्ञागतोत्सृष्टो 10 मनुष्यसंज्ञागतेन मुहूर्तमात्रं पश्येत् । एवमेन सुधनः श्रेष्टिदारको बोधिसत्वसवागतानुस्मृत- बुद्धिस्तन्मयत्य बोधिसत्वस्य अधिष्टानवशेन तन्मुहूतं बहूनि कल्पकोटीनियुतशतसहस्राणि सजानीते स्म । तद्ययाति सर्वजगद्वरव्यूहगर्भ नाम महाब्रह्मणो विमानम् । तत्र सर्वत्रिसाहस्र- महासाहस्रो लोकधातुरामासमागच्छति प्रतिभासयोगेन सर्वारम्बणामिश्रीभूतः । एवमैन सुधनः श्रेष्ठिदारकः तान् सर्वान् व्यूहानन्योन्यासंकीर्णान् सर्गरम्बणेषु प्रतिभासप्राप्तः तद्यथा 15 कृत्स्नायतनसमापत्तिविहारी भिक्षुरेकोऽद्वितीयः शयने या चंक्रमे वा निपद्यायो वा उत्थितो वा निपण्णो वा यथावृत्स्नसमापत्तिविषयावतारेण सर्वलोकं सजानीत पश्यत्यनुभनति प्यायिविशेषाचिन्त्यतायै । एवमेघ सुधनः श्रेष्टिदारकः तान् सर्मान् व्यूहान् यया- विषयारतारेण पश्यति संज्ञानीते । तद्यया गन्धर्वनगराणां सर्वव्यूहालंकारा गगनतले संदृश्यन्ते, न च कस्यचिदारणत्वाय कल्पन्त । तद्यथा यक्षविमानप्ररिटानि मनुष्य-20 विमानानि यक्षविमानान्तर्गतान्यन्योन्यासभिन्नानि यथाकामविषयपरिशुद्ध्या संदृश्यन्ते । तघया महासमुद्रे सर्वस्य निसाहनमहासाहस्रस्य लोकधातोः प्रतिभाससमुद्राः संदृश्यन्ते । सदर मासकारो मनविद्यौरपिनमधिष्टानेन सरूपगतानि क्रियाच तंपश्यति । एउमेर सुधनः श्रेष्टिदारो मैनेयत्य बोधिसत्वत्याधिष्टानज्ञानमायाचिन्सप्रदेदोन तानि सर्वव्यूह- विकुर्वितान्यद्राक्षीत् धर्मज्ञानमायात्रटाभिनिहतेन बोधिसत्वाशिताधिष्टानज्ञानमायागतेन || 25 अय रालु मैत्रयो बोधिसत्त्वस्तरकूटागारं प्रविश्य तदधिष्टानमवस्य मुधनं श्रेष्टिदारकमटटाशन्दं कृत्वा एतदवोदत-उत्तिष्ट युलपुर । एपा धर्माणां धर्मना । अपिष्टपनप्रायुपस्थानलक्षणाः कुलपुत्र सर्वधर्मा बोधिसमानाधिष्टिनाः । एवं स्वभागपरि- निष्पा मायासम्प्रतिमानोपमाः । अथ ग सुधनः प्रेष्टिदारफः तेनाग्छटाशन्देन ततः समाधे पितः । तं मैत्रेयो बोरिसर आह-दृटा ते दुटपुन योपिनर राष्टिानविदुर्गः स्थाम्ने योरिसत्तमंमारपटनियन्दाः! या ते पोषिसत्रप्रणिधिशनरिटपना ! स्टान्ने बोरि- मत्तचनिनुदागमाः! श्रुतं ते चोधिमत्तनिरमुगम् ! या ते युद्धक्षेत्रन्दाप्रमागता! दया Bom. from न...मारानगे.

·? आह- गण्डव्यूहसूत्रम् । ते तथागतप्रणिविवैशारधवेशेपिकता : अनुगता ते बोधिसत्त्वविमोक्षाचिन्यता अनुभूत ते बोधिसत्वसमाधिप्रीतिमुखम् ? सुधन आह-दृष्टमार्य कल्याणमित्राधिष्टानेन कल्याणमित्र प्रभावेण ।अपि तु खलु आर्य को नामेप चिमोक्ष ? मैत्रेय आह -सर्वत्र्यच्चारम्णज्ञानप्रशा- समोपस्मृतिव्यूहगर्भो नाम कुलपुत्र एप विगोक्ष । ईदृशाना च कुलपुन विमोक्षाणामनभिला- । प्यानभिलाप्यानामेकजातिप्रतिबद्धो बोधिसत्यो लाभी । सुधन आह-क असौ आर्य व्यूहो गत ? मैत्रयो बोधिसत्व आह-यत एवागत । सुधन आह-युत आगत ४ मैत्रेयो बोधिसत्व :-बोधिसत्त्वज्ञानाधिष्ठानाभिनिर्हारादागत । तत्रैवाधिष्ठाने तिष्ठति। न क्वचिद्गतो नागतो न राशीभूतो न सचयभूतो न कूटस्थो न भारस्थो न भापस्थितो न देशस्थो न प्रदेशस्य । तद्यया कुल पुत्र नागाना मेघजाल न कायेन चित्तेन अभ्यन्तरीभूत न सचयस्थित न 10 सदृश्यते । नागचेतनावशेन अग्नमाणा वारिधारा प्रमुञ्चति नागविषयाचिन्त्यतया । एवमेव कुलपुन ते व्यूहा नाध्यामगता न बहिर्धागता न च न सदृश्यन्ते, बोधिसत्वाधिष्ठान- वशेन, तब च सुभाजनतया । तद्यथा बुलपुत्र मायाकारस्य सर्वमायागतविषय सदर्शय- मानस्य माया न कुनश्चिदागच्छन्ति न निगच्छन्ति न कचित्सकान्तिम् , सदृश्यते च मद्रौपधिरलेन । एवमेव पुरपुत्र ते व्यूहा न कचिद्गता न कुतश्चिदागता न कचिद्राशीभूता । 1७ सदृश्यन्ते च अचिन्त्यबोधिसत्त्वज्ञानमायासुशिक्षित्वात् पूर्वप्रणिधानाधिष्ठानज्ञानवशितया । सुधन आह कियदूरादार्य आगच्छसि ? आह-अनागतगतिगत । कुलपुत्र बोधिसत्वाना गति अचग्नास्थानगति । अनात्यानिकेतगति । अच्युत्युपपत्तिगति । अस्थानसक्रान्ति- गति । अचल्नानुत्थानगति । अनवेक्षानिकेतगति । अकर्मविपाकगति । अनुत्पादानिरोध- गति । अनुच्छेदाशाश्वतगति । अपि तु कुलपुत्र महाकरुणागतिर्बोधिसत्वाना विनय 20 सत्त्वावेक्षणतया, महामैत्रीगतिर्बोधिसत्तामा दु खितसत्त्वपरित्राणतया, शीलगतिर्वाधिसत्त्वाना यथाशयोपपत्तितया, प्रणिधानगतिर्बोधिसत्त्वाना पूर्वाधिष्ठानेन, अभिज्ञागतिर्बोधिसत्वाना सर्व सुखसदर्शनतया, अनभिसरकारगतिर्बोधिसत्त्वाना सर्वतथागतपादमूलानुच्चत्नतया, अना यूहपियूहगतिर्नोधिसत्त्याना कायचित्तासप्रवणतया, प्रज्ञोपायगतिर्बोधिसत्त्वाना सत्यानुवर्तन- तया, निर्माणसदर्शनगतिङ्केविसत्वाना प्रतिमासप्रतिबिम्बनिर्मितशरीरसमतया ॥ अपि च कुल पुत्र यद्वदसि-दियद्रात्त्वमागच्छसीति । अहमस्मिन् कुलपुत्र आगच्छामि जगभूमेर्माल्देभ्यो जनपदेम्य दुटिग्रामकात् । तत्र गोपालको नाम श्रेष्ठी । त बुद्धधर्मे प्रतिष्ठाप्य जमभूमनाना च मनुष्याणा यथाभाजनतया धर्म देशयित्वा मातापितृज्ञाति- सानिधनश्व ब्राह्मणगृहपतीन् महायाने समादाय सुधन आह—कतमा आर्य बोधिसत्वाना जन्मभूमि ! आह--दर्शमा कुल्पुन बोधिसताना जन्मभूमय । कतमा ददा ! यदुत 50 बोधिचित्तोपादो बोधिसत्वामा जन्मभूमि । बोधिसत्त्वकुल जनक अध्याशयो बोधिसत्वाना जमभूमि । कन्याणमित्रकुने जनयिता भूमिप्रतिष्ठान बोधिसताना जन्मभूमि पारमिता- पुरे जनक पणिधानाभिनिहींरो योधिसताना जगभूमि । अनुत्पत्तिकधर्मशान्तिकुठे 20 ·5 बोधिसत्वा भ्रातर, -५४.१७८] ५४ मैत्रेयः। ४१७ जनको । सर्वधर्मप्रतिपत्ति कुलपुत्र बोधिसत्वाना जन्मभूमि । अतीतानागतप्रत्युत्पन- सर्वतथागतकुले जनयित्री जन्मभूमि । इमा कुलपुन बोधिसत्त्वाना दश जन्मभूमय ॥ प्रज्ञापारमिता कुलपुत्र बोधिसत्वाना माता, उपायौशल्य पिता, दानपारमिता स्तन्यम्, शीलपारमिता धात्री, क्षान्तिपारमिता भूपणाल्कार , वीर्यपारमिता सर्धिना, ध्यानपारमिता चर्याविशुद्धि , कल्याणमित्राणि शिक्षाचर्य , सर्वबोध्यङ्गानि सहाया , सर्व बोधिचित्त कुलम्, प्रतिपत्ति कुलधर्मा , भूम्यवस्थान क्षान्तिप्रतिलम्भ , कुलाभिजाति प्रणिधानाभिनिहार , कुलविद्यालाभ चर्याविशुद्धि , कुलधर्मानुवर्तनतो महायानसमादापना, कुलपशान्यवच्छेद अभिपेकैकजातिप्रतिवद्धता, धर्मराजेपु पुत्रत्वम्, सर्वतथागतसमुदागम कुलपशपरिशुद्धि । एव हि कुलपुत्र बोधिसत्वोऽतिकान्तो भवति वालपृथग्जनभूमिम् । अमझान्तो भनति बोधिसत्त्वनियामम् । समूतो भनति तथागतकूले । 10 प्रतिष्ठितो भवति तथागतपशे । अव्यवच्छेदाय प्रतिपन्नो भवति निरनाशस्य । परिपालना- भियुक्तो भवति बोधिसत्त्वकुलस्य । परिशुद्धो भाति जातिगोत्रेण । अनुपक्रुष्टो भाति वर्णजाल्यो । अनद्यो भाति सर्वजात । अदोप सदेनके रोके समारके सब्रह्मके सश्रमणब्राह्मणिकाया प्रजायाम् । कुलीनो भवति उत्तमबुद्धकुसभूतो महाप्रणिविगर्भशरीर ।। एव कुरजातिसमृद्धाश्च कुलपुन बोधिसत्त्वा प्रतिभासायतनधर्मपरिज्ञातत्यान्न 15 निजुगुप्सन्ते सर्वोकोपपत्तिषु । निर्मितोपमसर्वभगोपपत्तिपरिज्ञातत्यान्न सदिय ते सर्वभर गत्युपपत्तिसरासेषु । निरात्मसर्मबुद्धत्वान परिखिद्यन्ते सर्वसत्त्वपरिपाकविनयेषु । महामनी- महाकरुणाशरीरत्वान्न श्राम्यन्ति सनसत्वानुग्रहेषु । स्वप्नोपमससाराधिमुक्त त्वान्न परिनसति सर्पकल्पसनासेषु । मायामय च स्कन्धपरिज्ञातवान काम्यन्ति सनगमच्युतिमरणसदर्शनेन । धर्मधातुप्रकृतिकत्वायतनमुचित्वान्न क्षण्य ते सर्पविषयेषु । मरीच्युपमसनसज्ञागतसुभारित 20 वान मुह्यन्ति सससारगतिषु । मायोपमसर्वधर्मविक्रीडितत्वादनुपलिता भान्ति समार विषयै । सफायप्रभावितत्वादवञ्चनीया भवन्ति सहशै । उपपत्तिपशितारन्धत्यादतिंगता भवन्ति सरगति' । सोऽह कुलपुर सर्वोऊधादपपत्यन्तर्गतेन कायेन सर्वजगद्पसमैर- विशेष सर्वसत्त्रोपमैर्निरुक्तिसभेदै सजगदुपमाभिर्नामधेयनिमारताभि सनसत्ताधिमुक्मिी- पर्यापथै , सर्वजगद्विनयप्रमाणैर्लोकानुवर्तन ,सरविशुद्धिसमैन मयुरोपपत्तिसदर्शने ,रियार-3 तारमुखै सरसत्वसज्ञानुप्रवेश सर्वयोधिसत्वप्रणिधिनिर्माणसमैराममारसदर्शनप्रभाने सर्व- धर्मधातु स्फरित्या पूर्वसभागचरितानां सत्वाना प्रनष्टनोधिचित्ताना परिपाचना जम्बुद्वीपे च जन्मोपपत्तिसदर्शनार्थमिद दक्षिणापथै मारदेषु जनपदेषु फूटपामके ग्रामगोप्पपनाना मातृपितृातिसरधिना रिनपार्थ माक्षणपुरजातिविशेषेण पा जात्यभिमानिकानिरभिमान- ताप तपागतरे सनननामिहोपपन । सोऽद्ध पुरपुर रहदारणा अननोपान यया. : शयाना साना यपापिनेपाना परिपारिनय कुर्वर व पैरोचनगुहायारगर्भ यूटागार Bom. 7 नुपर्तना .

·४१८ गण्डव्यूहसूत्रम् । [५४-१७८ प्रतिसामि। इतश्चाह च्युत तुपितभरने उपपत्तिं सदर्शयिष्यामि यथाशये सत्त्वानुवर्तनताये, तुपितकायिकाना च सभागचरिताना देवपुराणा परिपाकाय, सर्पकामधातुसमतिकान्ताना वोधिसत्वपुण्यज्ञाननिर्माणव्यूहसदर्शनतायै, कामरतितृष्णापिनिवर्तनताय, सससारानित्यत्व परिदीपनतायै, विपत्तिपर्यवसानसर्वदेवोपपत्तिसदर्शनतायै, ध्यानाकार नाम महाज्ञानधर्म 5 मुखमेकजातिबद्धेर्नोधिसत्वै साधं सगायनाय, सहपरिपाचिताना च तत्रोपपत्तिसग्रहणताप, शाक्यमुनिसप्रेपिताना च पिनेयकलाना प्रबोधनतायै । काले परिपूर्णाभिप्रायसर्वज्ञतामधि गमिष्यामि । बोधिप्राप्त च मा कुलपुत्र व पुनरपि द्रक्ष्यसि साधं मञ्जुधिया कल्याणमित्रेण ।। अपि तु खळ पुन कुलपुत्र-गच्छ व तमेर मञ्जश्रिय कुमारभूतम् । उपसत्रम्य परिपृच्छ–कय बोधिसत्त्वेन बोधिसत्वचर्याया शिक्षितव्यम्, कथ प्रतिपत्तव्यम् , कथ 10 समन्तभद्रचर्यामण्ड उमवतरितव्यम् , कथमभिनिहर्तव्यम् , कथ प्रणिधातव्यम् , कथ पिपुली कर्तव्यम्, कथमनुसतव्यम् , कथ पर्यदातव्यम् , कथ प्रवेष्टव्यम् , कथ परिपूरयितव्यम् । स ते फुपुत्र कल्याणमित्र सदर्शयिष्यति । तत्कस्य हेतो ? स कुलपुत्र बोधिसत्त्वकोटी नियुतशतसहस्राणा प्रणिधानविशेष सविद्यते यो मञ्जश्रिय कुमारभूतस्य । विस्तीर्ण कुलपुत्र मञ्जश्रिय कुमारभूतस्य चर्यानिर्हार । अप्रमाणो मञ्जश्रिय कुमारभूतस्य प्रणि 15 धानाभिनिर्हार । अप्रतिप्रनब्धो मञ्जश्रिय कुमारभूतस्य सर्वबोधिसत्त्वगुणविशेषाभिनिर्धार । माता मञ्जुश्री कुमारभूतो बुद्धकोटीनियुतशतसहस्राणाम् । अववादको मञ्जुश्री कुमारभूतो वोधिसत्त्वकोटीनियुतशतसहस्राणाम् । उद्युक्तो मञ्जुश्री कुमारभूत सर्वसत्त्वधातुपरिपाक विनयाय । विस्तीर्णनामचको मञ्जुश्री कुमारभूतो दशदिक्सर्वलोकधातुषु । कथापुरुषो मञ्जुश्री कुमारभूतोऽनभिलाप्येषु तथागतपर्षन्मण्डलेषु । समर्णितो मञ्जुश्री कुमारभूत 20 सर्वतथागते । गम्भीरधर्मज्ञानविहारी मञ्जुश्री कुमारभूत सधर्मययार्थदर्शी । दूरागतगोचरो मञ्जुश्री कुमारभूत सर्पविमोक्षनयेषु । अवतीर्ण समन्तभद्रबोधिसत्वचर्यायाम् । स ते कुलपुत्र कल्याणमित्रजनक, तथागतकुले सवर्धक , सर्पकुशलमूलानु थापक, बोधि सभाराणा दर्शक, भूतकल्याणमित्राणा समादापक , सर्वगुणेषु अवतारक , महापणि धानजारे प्रतिष्ठापक , प्रणिधानाभिनिहीरेषु श्रायिता, सबोधिसत्त्वगुह्याना सदर्शक, 25 सबोधिसत्त्वाचिन्त्यताया सभागचरित पूर्वजन्मसपासेपु । तस्मात्तर्हि त्व कुपुत्र मनुश्री पादमूलगत एव मा परीचमनमुत्पादय, मा परिखेद जनय सर्वगुणानुशासनीप्रतिलम्भेषु । तकस्य हेतो ' यान्ति त्वया सुधन कल्याणमित्राणि दृष्टानि, याति चर्यामुखानि श्रुतानि, यावन्तो विमोक्षनया अवतीर्णा , यानन्त प्रणिधानविशेषा अवगाढा , सर्व मझुश्रिय कुमारभूतस्यानुभावोऽधिष्ठान च द्रष्टव्यम् । स च मञ्जुश्री कुमारभूत परमपारमिताप्राप्त ॥ अथ सलु सुधन श्रेष्टिदारको मैत्रेयस्य बोधिसत्वस्य पादौ शिरसामिपच मैत्रेय बोधिसत्व महासत्त्वमनेकशतसहस्रकृय प्रदक्षिणीकृत्य पुन पुनरवरोक्य मैत्रेयस्य योधि सत्वस्यातिमात् प्रशान्त ।। ५२ ।। 30 ·५५ मञ्जुश्रीः। अथ खलु सुधनः श्रेष्ठिदारको दशोत्तरं नगरशतमटित्वा सुमनामुखदिक्प्रत्युद्देशं गत्या अतिष्ठत् म श्रियं कुमारभूतं चिन्तयन् अनुविलोकयन् मञ्जश्रियः कुमारभूतस्य दर्शन- मभिलपन् प्रार्थयमानः समवधानमाकाङ्क्षमाणः । अय खलु मञ्जुश्रीः कुमारभूतो दशोत्तरा- योजनशतात्पाणि प्रसार्य सुमनामुखनगरस्थितस्यैव सुधनस्य श्रेष्टिदारकस्य मूर्तीि प्रतिष्ठाप्य 5 एवमाह-साधु साधु कुलपुत्र, न शक्यं श्रद्धेन्द्रियविरहितैः खिन्नचित्तैः लीनचित्तैरनभ्यस्त- प्रयोगैः प्रत्युदाव_वीर्यरित्वरगुणसंतुष्टैरेककुशलमूलतन्मयैश्चर्याप्रणिधानाभिनिहराकुशलैः कल्याणमित्रापरिगृष्टीतैर्युद्धासमन्वाहतैरियं धर्मता ज्ञातुम् , एप नयः, एप गोचरः, एप विहारो ज्ञातुं वा अवगाहयितुं वा अवतरितुं वा अधिमोक्तुं वा कल्पयितुं वा प्रत्यवगन्तुं वा प्रतिलब्धुं वा इति ॥ स तं धर्मकथया संदर्शयित्वा समादाप्य समुत्तेज्य संप्रहर्षयित्वा असंख्येयधर्म- मुखसमन्वागतं कृत्वा अनन्तज्ञानमहावभासप्राप्तं कृत्वा अपर्यन्तबोधिसत्त्वधारणीप्रतिमान- समाध्यभिज्ञज्ञानवेशाविष्टं कृत्वा समन्तभद्रचर्यामण्डलेऽवतारयित्वा स्वदेशे च प्रतिष्टाप्य सुधनस्य श्रेष्टिदारकस्यान्तिकात् प्रक्रान्तः ॥ ५३ ।। 10 ·५६ समन्तभद्रचर्याप्रणिधानम् । अथ खलु सुधनः श्रेछिदारकः त्रिसाहस्रमहासाहस्रलोकधातुपरमाणुरजःसमकल्याण- मित्रपर्युपासित. सर्वज्ञतासभारोपचितचेताः सर्पकल्याणमित्राववादानुशासनीपु प्रदक्षिण- माहितया प्रतिपन्नः सर्वकल्याणमिनाशयसमताप्रसृतः सर्वकल्याणमित्रारागणाविरागणबुद्धिः सर्वकल्याणमित्रापवादानुशासनीनयसमुद्रानुगतः महाकरुणाशयसागरसंभूतगर्भो महामैत्री- नयमेघसर्वजगद्विरोचनः महाप्रीतिवेगसवर्धितशरीरः विपुलबोधिसत्त्वविमोक्षप्रशान्तविहारी समन्तमुखप्रसृतत्यागचक्षुः सर्वतथागतगुणसमुद्रप्रतिपत्तिसुपरिपूर्णः सर्वतथागताधिमुक्तिपथ- प्रसृतः सर्वज्ञतासभारवीर्यगनिवर्धितः सर्वबोधिसत्त्वचित्ताशयसुपरिणामितबुद्धिः सर्वत्र्यध्व- तथागतपरपरावतीर्णः सर्वबुद्धधर्मनयसागरानुबुद्धः सर्वतथागतधर्मचक्रनयसागरानुगतः सर्थ- 10 लोकोपपत्तिप्रतिभाससंदर्शनगोचरः सर्वबोधिसत्त्वप्रणिधाननयसागरावतीर्णः सर्वकल्पबोधि- सत्त्वचर्यासप्रस्थितः सर्वज्ञताविषयावभासप्रतिलब्धः सर्वबोधिसत्त्वेन्द्रियविवर्धितः सर्वज्ञता- मार्गावभासप्रतिलब्धः सर्वदिग्वितिमिरालोकप्राप्तः सर्वधर्मधातुनयप्रसृतबुद्धिः सर्वक्षेत्रनयाव- भाससजात. सर्वसत्त्वप्रसारार्थक्रियाप्रतिस्रोतोनुगत. सर्वावरणप्रपातपर्वतविकिरणोऽनावरणधर्म- तानुगत. समन्ततलभूमिधर्मधातुगर्भबोधिसत्त्वविमोक्षप्रशान्तविहारी सर्वतथागतगोचरमन्वेष- 15 माणः सर्वतथागताधिष्ठित समन्तभद्रस्य बोधिसत्त्वस्य गोचर विचारयमाणः स्थितोऽभूत् । समन्तभद्रस्य बोधिसत्त्वस्य नामधेयं श्रुत्वा बोधिचयाँ श्रुत्वा प्रणिधानविशेष च श्रुत्या सभार- सभवग्रस्थानप्रतिष्ठितविशेपं च श्रुत्वा अभिनिरिनिर्याणपथविशेष च श्रुत्वा समन्तभद्रभूम्या- चारविचार च श्रुत्वा भूमिसभार च श्रुत्वा लम्भविशेष च श्रुत्वा भूमिप्रतिलम्भवेग च श्रुत्वा भूम्याक्रमण च श्रुत्वा भूमिप्रतिष्ठान च श्रुत्वा भूमिपराक्रमविक्रम च श्रुत्वा भूमिगौरव च श्रुत्वा 20 भूम्यधिष्ठान च श्रुत्वा भूमिसवास च श्रुत्वा समन्तभद्रबोधिसत्त्वदर्शनपरितृषितस्तस्मिन्नेव वनसागरगर्भबोधिमण्डे तथागतसिंहासनाभिमुख. सर्वरत्नगर्भपद्मासन निपण्ण. आकाशधातु- पिपुलेन चित्तेन साभिनिवेशोचलितेन, सुभावितया सर्वक्षेत्रसज्ञया, सर्वसङ्गसमतिक्रान्तेन चित्तेन, सर्वधर्मानावरणगोचरेण अप्रतिहतेन चित्तेन, सर्वदिक्समुद्रस्फरणेन अनावरणेन चित्तेन, सर्वज्ञताविपयाक्रमणेन शुद्धेन चित्तेन, बोधिमण्डालकारविपश्यनापरिशुद्धन 25 सुविभक्केन चित्तेन, सर्वबुद्धधर्मसमुद्रावतीर्णेन विपुलेन चित्तेन, सर्वसत्वधातुपरिपाक- पिनयस्फरणेन महद्गतेन चित्तेन, सर्वबुद्धक्षेत्रपरिशोधनेन अपरिमाणेन चित्तेन, सर्वबुद्ध- पर्पन्मण्डलप्रतिभासप्राप्तेन सर्वकल्पसरासापर्यादत्तेन अनन्तेन चित्तेन सर्वतयागतबलवैशार- यारेणिकवुद्धधर्मपर्यवसानेन । एवं चित्तमनसिकारप्रयुक्तस्य खल पुनः सुधनस्य श्रेष्ठिदारकस्य पूर्वमुशलमूलाभिष्यन्दित तथागताधिष्टानेन च समन्तभद्रस्य बोधिसत्त्वस्य पूर्वकुशलमूल- 30 सभागतया समन्तभद्रस्य योधिसत्वस्य दर्शनाय दश पूर्वनिमित्तानि प्रादुरभूयन् । फतमानि दश' यदुत सर्वबुद्धक्षेत्राणि विशुष्यन्ति स्म सर्वतयागतबोधिमण्डालंकारविशुद्धा । सर्वयुद्धक्षेत्राणि निशुष्यन्ति स्म सर्वाक्षणापायदुर्गतिपयविनिवृत्ततया । सर्वबुद्धक्षेत्राणि ·5 ५६ समन्रामदचाप्रणिधानम् । ४२१ विशुपन्ति स्म धर्मनदिनीपुरक्षेत्रपिशुन्या । सरक्षेत्रागि विगुप्यन्ति स्म ससत्व फापचिचप्रसादनप्रातनपा । सयुदोगागि गिगुप्यन्ति ला सरमामयसंस्ानतया । सुरक्षेत्राणि पिशुपन्ति म समाधाक्षणानुन्यानप्रतिमन्वितमम्यानतपा । सर्व- घुदशेलागि शिगुम्यन्ति मनग्यूहा कारस्थाननपा । सरमुक्षेत्राणि विगुभ्यन्ति म ससररधारन्योन्यत्रहितचिचान्यापनचित्तसंन्धानतया । सनुसक्षेत्राणि विगुप्यन्ति स्म बोरिमन्डाफारमदनम्यानतया । ससुरक्षेत्राणि रिमुभ्यन्ति स्म सर्वसत्ययुद्धानु- स्मृतिमनसिकारप्राममानतया । मानि ददा निमितानि प्रादुरभवन् समन्तभद्रस्य योधिसत्तन्य महामपन्य दर्शनाय || अपरे दश महामामाः प्रादुरभवन् समन्तभद्रस्य योधिसत्यस्य रहासत्वस्य दर्शन- निमितम् । कामे दा! । यदुत सालोकधातुपरमाणुरज मु एकस्मिन् परगाणु-10 रजसि सतियातनायनि शिपोनयन्ति स्म । सरोकथानुपरमाणुरजोभ्य एकैकस्मापर- माणुरजमः सरसुद्धप्रभामण्डलमेघा निर्य अनेकार्णा नानापर्णा अनेकशतसहसवर्णाः धर्मधातु स्फरन्ति स्म । लोकधातुपरमाणुरजोम्प एकैसस्मात्परमाणुरजस सरनमेघाः तियागनप्रनिभानविज्ञपनानिधरित्या सर्वधर्मधातु स्फरन्ति स्म । सर्वलोकधातुपरमाणु- रजोम्य एकैकस्मापरमागुरजसः सर्वतयागतार्थियमण्डलमेघा निश्चरित्या सर्वधर्मधातुं 15 स्परन्ति स्म । सरोधानुपरमाणुरजोम्य एकस्यापरमाणुरजस. सर्पगन्धपुष्पमाल्परिले- पनघूपमेघा निधरित्या समन्तभद्रस्य योधिसत्वस्य सांगुणधर्मसमुदभेघानिगर्नमाणा दश- दिसधर्मधातु स्फरन्ति स्म । लोकयानुपरमाणुरजोम्य एकैकस्मापरमाणुरजसः सर्व- चन्द्रस्य॑ग्योतिमघा निधरित्या समन्तभद्रगोधिसत्यप्रभा प्रमुञ्चमानाः सर्वधर्मधातुं स्फरन्ति स्म । सर्वलोकधातुपरमाणुरजोम्य एकैकम्मात्परमाणुरजसः सर्वसत्त्वकायसस्थानप्रदीपमेघा 20 निश्चरित्या युदरस्मिात्प्रभासमानाः सर्वधर्मधातुं स्फरन्ति स्म । लोकधातुपरमाणुरजोम्य एकैकस्मात्परमाणुरजस. सर्वतयागतकायप्रतिभासमणिरताविमहमेघा निश्चरित्या दशसु दिक्षु सर्वधर्मधातु स्फरन्ति स्म । सर्वलोकधातुपरमाणुरजोम्य एकैकस्मात्परमाणुरजसः सर्वतया- गतकायसंस्थानरश्मिविग्रहमेघा निश्चरित्मा सर्पदुद्धाधिष्टानप्रणिधानमेघानभिप्रवर्षमाणाः सर्वधर्मधातु स्फरन्ति स्म । लोकधातुपरमाणुरजोम्य एकैकस्मात्परमाणुरजस. सर्वरूप- गतवर्णानमासा बोधिसत्वकायप्रतिभासमेघसमुद्राः सर्वसत्वनिर्माणकार्यप्रयोगा. सससच. सर्गभिप्रायपरिपूरिनिप्पादना निश्चरित्या सर्वधर्मधातुं करन्ति स्म । इमे दश महायभासाः प्रादुरभवन् समन्तभद्रस्य बोधिसत्वस्य दर्शनपूर्वनिमित्तम् ।। अय खल्ल सुधनः श्रेष्ठिदारक इमान् दश पूर्वनिमित्तावमासान् दृष्ट्वा समन्तभद्रस्य बोधिसत्यस्य दर्शनारकाशप्रतिलब्धः खकुशलमूलबलोपस्तब्धः सतियागताधिष्ठानस-30 बुद्धधर्मावभाससजातः समन्तभद्रबोधिसत्त्वप्रणिधानाविष्टः सर्वतथागतगोचराभिमुख, उदार- बोधिसत्त्वगोचरनिश्चयनलाधानप्राप्तः समन्तभद्रबोधिसत्वदर्शनसर्वज्ञताप्रभालाभसज्ञी समन्त- 30 ·કરશે 5 गण्डव्यूहसूयम् । [५६०- गद्रबोधिसत्वदर्शनाभिमुखेन्द्रिय समतभद्रबोधिसत्वदर्शनमहापीयोगप्राप्त समन्तभद्रबोधि- सत्त्परिंगयेषमाणानिर्क्सवीर्यप्रयोग सदिगभिमुखेनेन्द्रियचोण समन्तभद्रचक्षुपियान- रमणेन बोधिसत्वशरीरेण सर्वतथागतारम्बणसप्रेपितेन अनवशेषबुद्धपादमूलगतसमन्तभद्र वोधिसत्वानुनद्धेन चित्तेन समन्तभद्रबोधिसत्वारम्बणपरिगोषणाविनासितनाशयेन सर्वा- रम्बणेषु समन्तभद्रनोधिसत्वदर्शनसज्ञागतगर्भ समन्तभद्रबोधिसत्वपयप्रसृतेन ज्ञानचक्षुपा आमाशधातुविपुलेनाशयेन महाकरणारसुसगृहीतेनाध्याशयेन अपरान्तकोटीगतकल्पा- धिष्टानेन समन्तभद्रयोधिसत्वानुवन्धनप्रणिधानेन समन्तभद्रबोधिसत्वचर्यासमतानुगतया मविक्रमविशुद्ध्या सर्वतयागतपिपयसबसनेन समन्तभद्रनोधिसत्चभूमिप्रतिष्टानज्ञानविहारेण सम नागतोऽद्राक्षीत् समन्तभद्र बोधिसत्व भगतो वैरोचनस्य तथागतस्याहत सम्यक्स- 10 बुद्धस्य पुरतो महारनपभगर्भे सिंहासने निपण्ण बोधिसत्वपर्पमण्डलसमुद्रगत बोधिसत्त्व गणपरिवृत बोधिसत्वसवपुरस्कृत सपर्पमण्डलानुस्ताभ्युद्गतकाय सर्वलोकानभिभूत सर्वगोधिसत्त्वानु-यवलौक्तिमपर्यन्तज्ञानविपयमसहार्यगोचरमचिन्त्यतिपय त्र्यध्वसमतानुगत सर्वतथागतसमतानुप्राप्तम् । स तस्य सरोमविपरेभ्य एकैक्स्माद्रोमरिसरात् सर्वलोकधातुपर माणुरज समान् रस्मिमेघान्निश्चरित्वा धर्मधातुपरमाकाशधातुपर्यवसानान् सर्वलोकधातून 15 भास्य सत्वाना दु ग्व प्रशमयमानानपश्यत् । स तस्य कायात् सर्वबुद्धक्षेत्रपरमाणुरज समान् प्रभामण्डलमेघान्निश्चरित्वा नानापर्णान् सर्वचोधिसत्वानुदारप्रीतिप्रामोद्यवेगान् विवर्धय मानानपश्यत् । मूर्धतोऽसकूटाभ्या सरोमविरेभ्यश्च नानापर्णान् गन्धाचिमेघान्निश्चार्य सर्वतथागतपर्यन्मण्डलानि स्फरित्वा अभिप्रवर्षमाणानपश्यत् । सर्वरोमनिचरेभ्य एकैकस्मा द्रोमपिवरासवुद्धक्षेत्रपरमाणुरज समान् सपुष्पमेघान्निश्चार्य सर्वतथागतपर्षन्मण्डलानि 20 स्फरित्वा अभिप्रार्यमाणानपश्यत् । सर्वरोमपिपरेभ्य एकैकस्मादोमविचरात् सबुद्धक्षेत्रपर माणुरज समान् सर्वगन्धवृक्षमेघान्निश्वार्य आकाशधातुपर्यवसान सर्वधर्मधातु गन्धवृक्षमेघा- कृवा अक्षयगन्धचूर्णपिलेपनकोशप्रयुक्तान् सर्वतथागतपर्षन्मण्डलानि स्फरिवा अभिप्रवर्षमाणानपश्यत् । सरोमविवरेभ्य एकैकस्माद्रोमविवरात्सवस्त्रमेघान्निश्चार्य आकाशधातुपर्यवसान सर्वधर्मधातु सलाद्य अरकुर्वाणानपश्यत् । सर्वरोमयिवरेभ्य एकैरस्मा- 25 द्रोमनिपरासतयुद्धक्षेत्रपरमाणुरज समान् पट्टदाममेघान् सर्वाभरणमेघान् सर्वमुक्ताहार मेघाश्चिन्तामणिरत्नमेघानिश्चार्य सतयागतपर्ष मण्डलानि स्फरित्या अभिप्रवर्षमाणानपश्यत् सर्वसत्त्वानां सर्वाभिप्रायपरिनिप्पत्तये । सर्वरोमपियरेभ्य एकैकस्माद्रोमविवरात् सर्वबुद्धक्षेत्र- परमाणुरज समान् रत्नदुममेघानिश्चार्य आकाशधातुपर्यवसान सर्वधर्मधातु स्फरित्वा निस्पुटरत्नद्रुममेघाल्यारालकृत कृत्वा तथागतपर्षन्मण्डलानि महारत्ननरभिप्रवर्षमाणा 30 नपश्यत् । सरोमनिपरेभ्य एकैकस्मादोमपिवरात्सर्वबुद्धक्षेत्रपरमाणुरज समान रूपधातुदेव- निकायमेघान्निश्चार्य बोधिसत्व समर्णयत सरोकधातु स्फरमाणानपश्यत् । सरोमविवरेभ्य एफैक्रमाद्रोमविचरात् सर्वब्रह्मगतिपर्यापनदेवनिकायनिर्मितमेघानिश्चार्य अभिसबुद्धान् लकाराठवत ·-५६०] ५६ समन्तभद्चर्याप्रणिधानम् । ૪૨૨ तथागतान् धर्मचक्रप्रवर्तनायाध्येपमाणानपश्यत् । सर्वरोमपिपरेभ्य एकैकस्माद्रोमविवरात् सर्वकामधातुदेवेन्द्रकायमेघानिश्चर्य सर्वतयागतधर्मचक्राणि सप्रतीच्छमानानपश्यत् । सर्व- रोमविपरेम्य एकैकस्माद्रोमविचरात् प्रतिचित्तक्षण सर्वयुद्धक्षेत्रपरमाणुरज समान् त्र्यध्व- पर्यापनर्सयुद्धक्षेनमेघानिश्चर्य आकाशधातुपर्यवसान सर्वधर्मधातु स्करित्या अल्यनाना- मत्राणानामप्रतिशरणाना सत्चाना लयनत्राणप्रतिशरणभूतानपश्यत् । सरोमरिनरेभ्य । एकैकस्माद्रोमनिचरात् प्रतिचित्तक्षण ससुद्धक्षेत्रपरमाणुरज समान् सवुद्धोत्पादकोधिसत्त्व- पर्पन्मडलपरिपूर्णपरिशुद्धक्षेत्रमेघान्निश्चर्य आकाशधातुपर्यवसान सर्वधर्मधातु स्फरित्वा उदा- राधिमुक्तिकाना सत्वाना विशुद्धये वर्तमानानपश्यत् । सरोमरिवरेभ्य एकैकस्माद्रोम- निचरात्प्रतिचित्तक्षण वुद्धक्षेत्रपरमाणुरज समान् विशुद्धसक्लिष्टक्षेत्रमेघान्निश्चर्य आमाश- धातुपर्यवसान सर्वधर्मधातु स्फरित्वा सक्लिष्टाना सत्त्वाना पिशुद्धये सर्तमानानपश्यत् । 10 सरोमविवरेभ्य एकैकस्माद्रोमविचरात्प्रतिचित्तक्षण सर्पबुद्धक्षेत्रपरमाणुरज समान् सक्लिष्ट- चित्तविशुद्धक्षेत्रमेघान्निश्चर्य आकाशधातुपर्यवसान सर्वधर्मधातु स्फरित्वा एकान्तसक्लिष्टाना पिशुद्धये सर्तमानानपश्यत् । सरोमविवरेम्य एकैकस्माद्रोमविपरात्प्रतिचित्तक्षण सर्प- बुद्धक्षेत्रपरमाणुरज समान् सर्वबोधिसत्त्वकायमेघान्निश्चर्य आकाशधातुपर्यवसान सर्वधर्म- धातु स्फरित्वा सर्वसत्वचर्यामनुवर्तमानाननुत्तराया सम्यक्सबोधौ सर्वसत्त्वाना परिपाचय- 15 मानानपश्यत् । सरोमपितरेभ्य एकैकस्माद्रोमविवरात्प्रतिचित्तक्षण सर्पलोफधातुपरमाणु- रज समान् बोधिसत्त्वकायमेधान्निश्चर्य आकाशधातुपर्यवसान सर्वधर्मधातु स्फरित्वा सर्व- सत्त्वकुशलमूलपिनर्धनतायै सर्पबुद्धनामान्युदीरयमाणानपश्यत् । सर्वरोमपिपरेभ्य एकैकस्मा- द्रोमविपरासतबुद्धक्षेत्रपरमाणुरज समान् बोधिसत्त्वकायमेघान्निश्चर्य आकाशधातुपर्या- सान सर्वधर्मधातु स्फरिवा सर्वबुद्धक्षेत्रप्रसरेषु प्रथमचित्तोपादमुपादाय सर्वबोधिसत्त्वाना 20 सकुशलमूलाभिनिर्हारमुपसहरमाणानपश्यत् । सरोमपिपरेभ्य एकैकस्माद्रोमपिपरात् सर्व- बुद्धक्षेत्रपरमाणुरज समान् वोधिसत्त्वमेघान्निश्चरित्वा सर्वबुद्धक्षेत्रेषु एकेकस्मिन् बुद्धक्षेत्रे समन्तभदबोधिसत्त्वचर्याविशुद्धये सर्वबोधिसत्त्वप्रणिधानसागरानभिद्योतयमानानपश्यत् । सर्वरोमविपरेभ्य एकैकस्माद्रोमनिचरात् सर्वबुद्धक्षेत्रपरमाणुरज समान् सर्वसत्त्वाभिप्रायपरि- पूरणान् सर्वज्ञतासमुदागमप्रीतिरेगविपर्धनान् समन्तभद्रबोधिसत्त्वचर्यामेघान्निश्चर्य अभिप्रवर्ष-28 माणानपश्यत् । स तस्य सरोमविपरेभ्य एकैकस्माद्रोमविपरासीवुद्धक्षेत्रपरमाणुरज समान् सर्वबुद्धक्षेत्राभिसबोधिसदर्शनान् सर्वज्ञतासमुदागममहाधर्मगपिपर्धनानभिसबोधिमेघान्निश्चर माणानपश्यत् ॥ अथ खलु सुधन श्रेष्टिदारक समन्तभद्रस्य बोधिसत्वस्य इदमृद्धिविषयनिर्मित दृष्ट्वा हृष्ट तुष्ट उदन आत्तमना प्रमुदित प्रीतिसौमनस्यजातो भूयस्या मात्रया समन्त-30 भद्रस्य बोधिसत्चस्य कायमुपनियायन् अद्राक्षीत् समन्तभद्रस्य वोधिसत्त्वस्य एकेकस्मादगा. देकैकाङ्गविभक्तित एकैकस्माच्छरीरावयपात् एकैकम्या शरीराश्यपविभक्ते एकैकस्मादङ्ग- ·5 ૨૪ गण्डव्यूहसूयम् । [५६०- प्रदेशात् एवैकतोऽङ्गप्रदेशविभक्तित एकैस्मादेशात् एकैकस्माद्देहविभक्तित एकैकस्माद्रोम- विवरात् एकैरस्माद्रोमविभक्तरिम निसाहनमहासाहस्र लोकधातु सरायुस्कन्ध सपृथिवीस्क ध सतेज स्कन्ध ससागर सद्वीप सनदीक सरतपर्वत ससुमेरु सचक्रार समामनगर- निगमराष्ट्रराजधानि सवन सभपन सजनवाय सनस्क्लोक सतियग्योनिलोक सयमलोक सासुरलोक सनागलोक सगरडलोक समनुजोक सदेवगेक साह्मलोक सामधातुविषय सारूप्पधातुरिपय साधिष्टान सप्रतिष्टान ससस्थान समेघ सविद्युत सज्योतिष सरात्रिंदिव- सार्धमास समासतुं ससवत्सर सान्तरकल्प सकल्पम् । यथा चेम लोकधातुम् , एव पूर्वस्या दिशि सर्वलोकधातूनद्राक्षीत् । यथा पूर्वस्यां दिशि, एव दक्षिणायां पश्चिमायामुत्तरस्या- मुत्तरपूर्वायां पूर्वदक्षिणाया दक्षिणपश्चिमाया पश्चिमोत्तरायामध ऊचं समन्तासर्वदिग्विदिक्षु 10 सर्वलोकधातूनद्राक्षीत् प्रतिभासयोगेन सर्वबुद्धोपादान् सबोधिसत्त्वपर्प मण्डलान् ससत्त्वान्, याचेह सहाया लोकधातौ पूर्वान्तकोटीगता सर्वलोकधातुपरपरा , ता अपि सर्ग समन्तभद्रस्य बोधिसत्वस्य एकस्मान्महापुरुपलक्षणाददाक्षीत् सर्ववुद्धोत्पादा सनगोधिसत्वपर्पन्मण्डला ससत्त्वा सभाना सरात्रिंदिवा सकल्पा । एवमपरान्तकोटीगतानपि सर्वबुद्धक्षेत्रप्रसरा- नद्राक्षीत् । यथा चेह सहाया लोकधातौ पूर्वान्तापरान्तकोटीगता सर्वलोकधातुपरपरा 16 अद्राक्षीत्, एव दशसु दिक्षु सर्वलोकधातुषु पूर्वान्तापरान्तकोटीगता सोकधातुपरपरा समन्तभद्रस्य बोधिसत्त्वस्य कायादेकेक्स्मान्महापुरुपलक्षणादेकैकस्माद्रोमविरादद्राक्षीत सुविभक्ता अन्योन्यासमिन्ना । यथा च समतभद्र बोधिसत्त्व भगतो वैरोचनस्य तथागतस्य पुरतो महारत्नपद्मगर्भसिंहासने निषण्णमद्राक्षीत् एतद्विक्रीडित सदर्शयमानम् , एव पूर्वस्यां दिशि भगवतो भदश्रियस्तथागतस्य पद्मश्रिया लोकधातावेतदेव विक्रीडित 20 सदर्शयमानमदाक्षीत् । यथा च पूर्वस्या दिशि, एव समन्तासर्वदिग्विदिक्षु सर्वलोकधातुषु सर्वतथागतपादमूलेषु समतभद्र बोधिसत्त्व महारत्नपद्मगर्भसिंहासने निषण्णमेतदेव विक्रीडित सदर्शयमानमद्राक्षीत् । यथा च दशसु दिक्षु, एव सर्वलोकधातुपु तथागतपादमूलेषु महारन पद्मगर्भसिंहासने निषण्णमेतदेव विक्रीडित सदर्शयमानमद्राक्षीत् । एव समन्ताद्दशसु दिक्षु सतयुद्धक्षेत्रपरमाणुरज समेषु एकैकस्मिन् परमाणुरजसि धर्मधातुविपुलेषु बुद्धधर्मपर्षन्मण्डलेषु 25 सर्पतथागतपादमलेपु समतभद्र बोधिसत्त्वमद्राक्षीत् । एकैकतश्च अस्यामभावाध्यध्वप्राप्तानि सर्वारम्बणानि अभिविज्ञप्यमानानि अपश्यत्प्रतिभासयोगेन, सर्वक्षेत्राण्यपि सर्वसत्त्यानपि सर्पबुद्धोत्पादानपि सर्वबोधिसत्त्वपर्पन्मण्डलान्यभिविज्ञप्यमानानपश्यत् प्रतिभासयोगेन । सर्वसत्त्वरुतानि च सर्वबुद्धधोपाश्च सर्वतथागतधर्मचक्रप्रवर्तनानि च सर्वानुशासन्यादेशन- प्रातिहार्याणि च सर्वबोधिसत्त्वसमुदागमाश्च सर्वबुद्धविक्रीडितानि चाश्रोषीत् ।। स तदचित्य समतभद्रमहाबोधिसत्त्वपित्रीडित दृष्ट्वा श्रुवा च दश ज्ञानपारमिता विहारान् प्रत्यभत । क्तमान् दश? यदुत एकचित्तक्षणे सर्वबुद्धक्षेत्र कायस्फरणज्ञान- पारमितानिहार प्रत्याभत । सर्वतथागतपादमूलोपसम्मणासभिन्नशानपारमिताविहार प्रत्य 30 ·. -५६०] ५६ समन्तभद्रचर्याप्रणिधानम् । लभत । सर्वतथागतपूजोपस्थानज्ञानपारमिताविहार प्रत्यलभत । सर्पतथागतेम्य एकैकस्मा त्तयागतार्मबुद्धधर्मप्रश्नपरिपृच्छासप्रतीच्छनज्ञानपारमितापिहार प्रत्यलभत ।सर्वतयागतधर्म- चक्रप्रवर्तननिध्यप्तिज्ञानपारमिताविहार प्रत्यलभत । अचिन्त्यबुद्धविकुर्पितज्ञानपारमिताविहार प्रत्यलभत । सर्वधर्माक्षयप्रतिसनिदपरान्तकोटीगतकल्पाधिष्ठानकधर्मपदनिर्देशज्ञानपारमिता विहार प्रत्यलभत । सर्वधर्ममुद्राप्रत्यक्षज्ञानपारमिताविहार प्रत्यलभत । सर्वधर्मधातुनय 5 सागरज्ञानपारमिताविहार प्रत्यलभत । सर्वसत्त्वसज्ञागतसपसनज्ञानपारमितानिहार प्रत्यलभत । एकक्षणसमन्तभद्रबोधिसत्त्वचर्याप्रत्यक्षज्ञानपारमिताविहार प्रत्यलभत । तस्यैर ज्ञानपारमिता विहारसमन्यागतस्य सुधनस्य श्रेष्ठिदारकस्य समन्तभद्रो बोधिसत्त्वो दक्षिण पाणिं प्रसार्य मूर्ध्नि प्रतिष्ठापयामास । समनन्तरप्रतिष्ठापितश्च सुधनस्य श्रेष्ठिदारकस्य समन्तभद्रेण बोधिसत्त्वेन मूर्ध्नि पाणि , अय तापदेवास्य सवुद्धक्षेत्रपरमाणुरज समानि समाधिमुखान्यवत्रातानि । एकैकेन च 10 समाधिना सबुद्धक्षेत्रपरमाणुरज समाल्लोकधातुमुद्रानवतीर्णोऽभूत् । अदृष्टपूर्वा सर्ववुद्धक्षेत्र परमाणुरज समाश्चास्य सर्वज्ञतासभारा उपचयमगमन् । सर्वयुद्धक्षेत्रपरमाणुरज समाश्चास्य सर्वज्ञताधर्मसमरा प्रादुरभवन् । सवुद्धक्षेत्रपरमाणुरज समैश्व सर्वज्ञतामहाप्रस्थानरम्युथित । सर्वबुद्धक्षेत्रपरमाणुरज समाश्च प्रणिधानसागरानवतीर्ण । सबुद्धक्षेत्रपरमाणुरज समैश्च सर्वज्ञतानिर्याणपथैर्निर्यात । सर्वबुद्धक्षेत्रपरमाणुरज समासु च गोधिसत्त्वचर्यासु प्रसृत । 15 सर्पबुद्धक्षेत्रपरमाणुरज समैश्च सर्वज्ञतागैर्विवर्धित । बुद्धक्षेत्रपरमाणुरज समैश्च सर्वबुद्ध ज्ञानावभासै प्रभावभासित । यथा चेह सहाया लोकधातौ भगरतो वैरोचनस्य पादमूलगत समन्तभद्रो वोधिसत्वो दक्षिण पाणि प्रसार्य सुधनस्य मूर्ध्नि प्रतिष्ठापयामास, तया सर्वलोकधातुषु सर्वतयागतपादमूलेषु निषण्ण समन्तभद्रो बोधिसत्त्वो दक्षिण पाणिं प्रसार्य सुधनस्य श्रेष्ठिदारकस्य मूर्ध्नि प्रतिष्ठापयामास । एव समन्तात् सर्वदिग्मिदिक्षु सर्वलोकधातु- "0 परमाणुरजोन्तर्गतेष्वपि लोकधातुषु सर्वतयागतपादमूलेपु निषण्ण समन्तभद्रो बोधिसत्वो दक्षिण पाणिं प्रसार्य सुधनस्य श्रेष्ठिदारकस्य मूर्ध्नि प्रतिष्ठापयामास । यथा भगरतो वैरो चनस्य पादमूल्गतेन समन्तभद्रेण बोधिसत्लेन पाणिना स्पृष्टस्य सुधनस्य श्रेष्ठिदारक्स्य धर्ममुखान्यवक्रान्तानि, एव सर्वसमन्तभद्रामभारप्रसृतै पाणिमेवै स्पृष्टस्य सुधनस्य श्रेष्ठिदारकस्य धर्ममुखान्यपक्रान्तान्यभूवन् नानानये ॥ अप खल्ल समन्तमद्रो बोधिसत्त्वो महासत्त्व सुधन श्रेष्टिदारकमेतदयोचत्-दृष्ट ते कुरपुन मम पिकुर्वितम् । आह-दृष्टमार्य । अपि तु तथागत प्रजानन् प्रजानीयात्तापद चिन्समिद निर्षितम् । सोऽयोचत्-अह कुरपुत्र अनभिगप्यानभिगप्ययुद्धक्षेत्रपरमाणु रज समान् कल्पान् विचरित सर्वज्ञताचित्तमभिग्यमाण । एसैकस्मिंश्च महाफल्पेऽनमि राप्यानभिलाप्यबुद्धक्षेत्रपरमाणुरज समास्तयागता आरागिता वोधिचित्त परिशोधयता | 30 एकैकस्मिश्च महाकसे सत्यागसमायुक्ता औलोकविधुष्टा महायज्ञा यष्टा । सत्प्रति पादना सर्वलतापुण्यसभारता । एकैकस्मिंश्च महाकल्पे अनभिगप्यानभिगम्यमुद्धक्षेत्रपर 25 गम्ब ५४ ·. ४२६ गण्डव्यूहसूत्रम् । माणुरज समास्त्यागा महात्यागा कृता , अत्यर्थत्यागा कृता सर्वज्ञताधर्मानभिप्रार्ययता । एकेकस्मिंश्च महाकल्पेऽनभिलाप्यानभिलाप्यात्मभाना परित्यक्ताः, महाराज्यानि च परि- त्यतानि, प्रामनगरनिगमजनपदराष्ट्रराजधान्य परित्यक्ता , प्रियमनापा दुस्त्यजा परिवारसधा परित्यक्ता , पुनदुहितृभार्या परित्यक्ता । स्वशरीरमासानि परित्यक्तानि, खकायेभ्यो रुधिर 5 याचनकेभ्य परित्यक्तम् , अस्थिमजा परित्यक्ता । अङ्गप्रत्यङ्गानि परित्यक्तानि । कर्णनासा परित्यक्ता । चलपि परित्यक्तानि । स्वमुखेभ्यो जिहेन्द्रियाणि परित्यक्तानि बुद्धज्ञानापेक्षया कायजीपितनिरपेक्षेण । एकेकस्मिश्च महापल्पेऽनभिलाप्यानभिलाप्ययुद्धक्षेत्रपरमाणुरज - समानि स्वैशिरासि परित्यक्तानि खकायेम्य लोकाभ्युद्गतमनुत्तरसर्वज्ञताशीपमभिप्रार्थयता। यथा च एकेकस्मिन् महाकल्पे, तथा अनभिलाप्यानभिलाप्यबुद्धक्षेत्रपरमाणुरज समेषु 10 महाकल्पसागरे । एकैकस्मिंश्च महाकल्पेऽनमिलाप्यानभिलाप्यबुद्धक्षेत्रपरमाणुरज समास्तथा- गता परमेश्वरभूतेन सत्कृता गुरुकृता मानिता पूजिता , चीवरपिण्डपातशयनासनग्लान- प्रत्ययभैषज्यपरिष्कारे प्रतिपादिता । तेपा च अस्मिंस्तथागताना शासने प्रत्रजिना सर्वबुद्धानुशासनीपु प्रतिपन्न , शासन च गे तेपा सधारितम् ।। नाभिजानामि कुलपुत्र ताद्भि कल्पसमुहैरेकन्नित्तोत्पादमपि तथागतशासने 15 पिलोपमुत्पादयितु नाभिजानामि । तापद्धि कल्पसमुद्ररेकचित्तोत्पादमपि प्रतिघसहगत मुपादयितुमा मग्रचित्त या आमग्रहपरिग्रहचित्त वा आमपरनानात्वचित्त वा बोधिमार्ग विप्रपासचित्त वा ससारसनासपरिखेदचित्त वा अग्लीनचित्त वा आचरणसमोहचित्त वा उत्पादयितुमन्यत्र अपराजितज्ञानदुर्योधनगर्भपोधिचित्तात् सर्पज्ञतासभारेषु । इति हि कुलपुत्र सर्वकल्पसागरा क्षय ब्रजेयु तान्निर्दिशतो ये मम पूर्वयोगसबुद्धक्षेत्रपरिशुद्धिप्रयोगा, ये मम 20 महाकरुणाप्रतिलब्धचित्तस्य सर्वपरित्राणपरिपाचनपरिशोधनप्रयोगा । एव ये बुद्धपूजोप- स्थानप्रयोगा , ये सद्धर्मपर्येष्टिहेतोगुरुशुश्रूषाप्रयोगा, ये सद्धर्मपरिग्रहहेतोरात्मभावपरित्याग प्रयोगा, ये सद्धर्मारक्षणनिदाना खजीवितपरित्यागप्रयोगा , तावद्भयो मे कुठपुत्र धर्मसमुद्रेभ्यो न किंचिदेकपव्यञ्जनमपि यन्न चक्रातिराज्यपरित्यागेन फ्रीतम् , यन्नास्ति सास्तिपरि- त्यागेन गीत सर्वसत्वपरित्राणप्रयुक्तेन स्वसततिचित्तनिध्यतिप्रयुक्तेन अभिमुखपरधर्मसपा- 25 पणप्रयुक्तेन सर्वलौकिकज्ञानालोकप्रभावनाप्रयुक्तेन लोकोत्तरज्ञानप्रभावनाप्रयुक्तेन सर्व- सत्त्वससारसुखसजननप्रयुक्तेन सौतथागतगुणसवर्णनगुणप्रयुक्तेन । एयमनभिलाप्यानभि- लाप्यबुद्धक्षेत्रपरमाणुरज समा फ्ल्पसागरा क्षय ब्रजेयुर्मम खपूर्वयोगसपद निर्दिशत ॥ तेन मया कुपुत्र अनेन एवरूपेण समारवलेन मुल्हेतूपचयबलेन उदाराधिमुक्ति चलेन गुणप्रतिपत्तियरेन सर्वधर्मयथापन्निध्यप्तिबलेन प्रज्ञाचक्षुर्वलेन तयागताधिष्ठानवलेन 30 महाप्रणिधानमन महाकरुणानन सुपरिशोधिताभिज्ञाबलेन कल्याणमित्रपरिग्रहबलेन अत्यन्तपरिशुद्धो धर्मकाय प्रतिरन्ध सर्वत्र्यघासमिन्न । अनुत्तरश्च रूपकाय परिशोधित Sसरीराणि ·. ४२७ - - ५६ समन्तभद्रचर्याप्रणिधानम् । सर्वलोकाभ्युद्गतः सर्वजगद्ययाशयपिज्ञपन. सर्वत्रानुगत. सर्वबुद्धक्षेत्रप्रसृत समन्तप्रतिष्ठान सर्वत सर्वपिकुर्वितसदर्शनः सजगदभिटक्षणीय । प्रेक्षस्व कुलपुत्र इमामात्मभावप्रतिलाभ- सपदमनन्तकल्पसागरसभूता बहुकल्पकोटीनियुतशतसहनदुर्लभप्रादुर्भावा दुर्लभसदर्शनाम् । नाह कुलपुत्र अनपरोपितकुशलमूलाना सत्याना श्रवणपयमप्यागच्छामि प्रागेर दर्शनम् । सन्ति कुलपुन सत्ता, ये मम नामधेयश्रमणमात्रेण औषर्तिका भवन्त्यनुत्तराया । सम्यक्सबोधौ । सन्ति दर्शनमात्रेण, सन्ति स्पर्शनमात्रेण, सन्त्यनुप्रजनमात्रेण, सन्त्यनुबन्धन- मात्रेण, सन्ति खप्नदर्शनेन, सन्ति खप्नै नामधेयश्ररणेन अचर्तिका भवन्त्यनुत्तराया सम्यक्सबोधौ । केचित्सत्ता गामेकरानिंदिनसमनुस्मरमाणा परिपाक गच्छन्ति । केचिदर्ध- मास केचिन्मास केचिद्वपं केचिर्पशत केचिकल्प केचित्कल्पशत केचिद्यापदनभिलाप्या- नभिलाप्यनुद्धक्षेत्रपरमाणुरज समान् कल्पान् मामनुस्मरमाणा परिपाक गच्छन्ति । केचि-10 देकजात्या परिपाफ गच्छन्ति मामनुस्मरमाणा. कैचिजातिशतेन, केचिद्यापदनभिलाप्यान- मिलाप्ययुद्धक्षेत्रपरमाणुरज सगैातिपरिवते । केचित्सत्या मम प्रभादर्शनेन परिपाक गन्ति । केचिद्रश्मिप्रमोक्षदर्शनेन, केचिक्षेत्रप्रकम्पनेन, केचिपकायसदर्शनेन, केचिसप्रहर्षणेन परिपाक गच्छन्ति । इति हि कुलपुर बुद्धक्षेत्रपरमाणुरज समेस्पाये सत्या अपर्तिका भवन्त्यनुत्तराया सम्यक्सोधौ । ये खल पुन कुल्पुत्र सत्या 15 मम बुद्धक्षेत्रपरिशुद्धिं शृण्वन्ति, ते परिशुद्धेषु बुद्धक्षेनेपूपपद्यन्ते । ये ममात्मभावपरिशुद्धि पश्यन्ति, ते ममामभाने उपपद्यन्ते । पश्य कुलपुत्र इमा ममात्ममावपरिशुद्धिम् ॥ अथ खल सुधन. श्रेष्टिदारक समन्तभदस्य बोधिसत्वस्य कायमुपनिच्यायनानीत् एकै कस्मिन् रोमरिनरेऽनमिळाप्पबुद्धक्षेत्रसागरान् बुद्धोत्पादपरिपूर्णान् । एफैकस्मिश्च वुद्ध- क्षेत्रसागरे तथागतान् बोधिसत्त्वपर्पसागरपरिहतानद्राक्षीत् । सांश्च तान् क्षेत्रसागरान् 20 गानाप्रतिष्टानान् नातासस्थानान् नानाव्यूहान् नानाचसालान् नानामेघगगनसठन्नान् • नानासुद्धोत्पादान् नानाधर्मचक्रनि|पानपश्यत् । यथा च एककस्मिन् रोमरिषरे, तथा अनप- शेषत. सर्वरोमपिरेषु सलक्षणेषु सर्गानुव्यञ्जनेषु सर्वाङ्गप्रत्यङ्गेषु । एकैकस्मिंश्च क्षेत्रसागरान् सबुक्षेत्रपरमाणुरज समान् बुद्धकापनिर्मितभेधान्निर्गम्य दशमु दिक्षु सर्वलोक्यावन् स्करित्या अनुत्तराया सम्यक्सोधी सत्तान् परिपाचयमानानपरपद ॥ अय खल मुधन श्रेष्टिदारक समन्तभद्रयोधिसत्त्वावादानुशासन्यनुदिष्ट समन्त- भद्रगोधिसत्वकायान्तर्गत सालोकपातुष्यपनीर्य सत्तान् परिपाचपामास । ये च छ पुन सुधनन्य श्रेष्टिदारवस्य बुद्धक्षेत्रपरमाणुरज समाल्यागनिरोपसमदर्शनपर्यंपामनहानागेक- पुशमलोपचया , ते समन्तभद्रबोधिसत्वसहदरनिन कुशमगोपचयस्य सनतमामपि कार्ग नोपयान्ति, सहसतमीमपि शतसहातमीमपि कोटीरातसहसतमीमरि । सत्यारि कामपि 31 गालामपि उपनामपि उपनिमाल न क्षमन्त सापनचिचोपादाय याममतमान्य योधिसत्वस्य दर्शनम् । अस्मिन्नन्तरेयाना शेवसाग्रपरपराअनगिनतोनभायाभि 21 ·ર૮ गण्डव्यूहसूत्रम् । [५६०० गप्पयुद्धक्षेत्रपरमाणुरज समगुणा समतभद्रमोधिसत्त्वस्यैकस्मिन् रोमनिवरे युद्धक्षेत्रसागर परपरा प्रतिचित्तक्षणमनतरन्ति स्म । यथा चैकस्मिन् रोमविवरे, तथैव सर्वरोमविवरेषु प्रतिचित्तक्षणमनभिलाप्यानमिलाप्यबुद्धक्षेत्रपरमाणुरज समलोकधातु परेण अपरा तकोटीगत कल्पाधिष्टानलोकधातु परेण विक्रमेण पर्यन्त नोपजगाम । क्षेत्रसागरपरपराणा क्षेनसागरगर्भागा क्षेत्रसागरसभेदाना क्षेत्रसागरसमवसरणानामनभिलाप्यानभिलाप्यबुद्धक्षेत्र सागरसभाना क्षेत्रसागरविभवाना क्षेत्रसागरव्यूहाना वुद्धोत्पादसागरगर्भाणा बुद्धोत्पाद- सागरसमवसरणाना युद्धोपादसागरसभवाना बुद्धोत्पादसागरनिभाना बोधिसत्त्वसागरपर्प- न्मण्डलसागराणा बोधिसत्वपर्पन्मण्डलसागरपरपराणा बोधिसत्त्वपर्पमण्डलसागरगर्माणा बोधिसत्त्वपर्पमण्डलसारसमैदाना बोधिसत्वपर्पन्मण्डलसागरसमवसरणाना बोधिसत्त्वपर्ष 10 मण्डलसागरसभनाना बोधिसत्वपर्पन्मण्डलसागरविभवाना सत्त्वधातुप्रवेशाना सद्रिय प्रतिक्षणज्ञानप्रवेशाना सपेन्द्रियज्ञानप्रतिवैधाना सत्यपरिपाकविनयाना गम्भीरबोधिसत्त्व निर्वितनिहाराणा बोधिसत्त्वभूम्यरक्रमणविक्रमसागराणा पर्यन्त नोपजगाम । स कचि क्षेत्रे कल्प पिचरति स्म । स क्वचिक्षेत्रे यादनभिलाप्यानभिलाप्यबुद्धक्षेत्रपरमाणुरज समान् कल्पान् पिचरति स्म । ततश्च क्षेत्रान चलति स्म । चित्तक्षणे चिचक्षणे च अनन्तमध्यान् 15 क्षेत्रसागरानवतरति स्म, सत्त्वाश्च परिपाचयति स्म अनुत्तराया सम्यक्सबोधौ । सोऽनुपूर्वेण यानसमन्तभद्रपोधिसत्वचर्याप्रणिधानसागरसमतामनुप्राप्त सर्वतथागतसमता सर्वक्षेत्रकाय पारणसमता चर्यापरिपूरणसमतामभिसबोधिविकुर्वितसदर्शनपारणसमता धर्मचक्रप्रवर्तनसमता प्रतिसविद्विशुद्धिसमता घोपोदाहारसमता सर्वस्वरागसागरसप्रयोगसमतावल्वैशारथसमता युद्ध पिहारसमता महामेत्रीमहावरुणासमतामचिन्त्यबोधिसत्त्वनिमोक्षविकुक्तिसमतामनुप्राप्त इति !! अथ खलु समन्तभद्रो बोधिसत्त्वो महासत्व एवमेर लोकधातुपरपरानभिप्या नभिप्यबुद्धक्षेत्रपरमाणुरज समान् क्ल्पान् कल्पप्रसरानभिद्योतयमानो भूयस्या मात्रया गायाभिगीतेन प्रणिधानमकापात्- यारत केचि दशदिशि लोके सनियध्वगता नरसिंहा । तानटु बन्दमि सर्वि अशेषान् कायतु वाच मनेन प्रसन्न ॥ १॥ क्षेत्ररजोपमायप्रमाणे सर्वजिनान करोमि प्रणामम् । सर्वजिनाभिमुखेन मनेन भद्रचरीप्रणिधानमन ॥ २॥ परजानि रजोपमयुद्धा बुद्धसतात निषष्णपु मध्ये । 20 25 30 ·५६.१० ४२९ 5 10 ५६ समन्तभद्रचर्याप्रणिधानम् । एवमशेषत धर्मतधातुं सर्वाधिमुच्यमि पूर्ण जिनेभिः ॥ ३ ॥ तेषु च अक्षयवर्णसमुद्रान् सर्वखराङ्गसमुद्ररुतेभिः । सर्वजिनान गुणान् भणमान- स्तान सुगतान् स्तवमी अहु सर्वान् ॥ ४ ॥ पुष्पवरेभि च माल्यवरेभि- चिविलेपनछत्रवरेभिः। दीपयरेभि च धूपवरेभिः पूजन तेप जिनान करोमि ॥ ५ ॥ वस्त्रवरेभि च गन्धवरेभि- धूर्णपुटेमि च मेरुसमेभिः। सर्वविशिष्टवियूहवरेभिः पूजन तेप जिनान करोमि ॥ ६ ॥ या च अनुत्तर पूज उदारा तानधिमुच्यमि सर्वजिनानाम् । भद्रचरीअधिमुक्तिबलेन चन्दमि पूजयमी जिन सान् ।। ७ ॥ यच्च कृतं मयि पापु भवेय्या रागतु द्वेपतु मोहवशेन । कायतु वाच मनेन तथैव तं प्रतिदेशयमी अहु सर्यम् ॥ ८॥ यच्च दशदिशि पुण्य जगस्य शैक्ष अशैक्षप्रत्येकजिनानाम् । बुद्धसुतानय सर्वजिनानां तं अनुमोदयमी अहु सनम् ॥ ९॥ ये च दशदिशि दोरप्रदीपा बोधिपियुद् असहनप्राताः। तानहु सर्वि अध्येपनि नापी चकु अनुत्तर वर्तनतायै ॥१०॥ पेऽपि च निवृति दर्शिनुमामा- स्तानभिपाचमि प्राथम्भूितः । 15 20 95 ३) ·४३० [५६.११- 5 10 15 गण्डच्यूहसूनम् । क्षेत्ररजोपमकल्प स्थिहन्तु सनजगस्य हिताय सुखाय ॥ ११॥ वन्दनपूजनदेशनताय मोदनध्येपणयाचनताय । यच्च शुभ मयि सचितु किंचि. द्वोधयि नामयमी अहु सनम् ॥ १२ ।। पूजित भोन्तु अतीतक बुद्धा ये च ध्रियन्ति दशद्दिशि लोके । ये च अनागत ते लघु भोन्तु पूर्णमनोरथ बोधिविबुद्धा ॥ १३ ॥ यारत केचि दशदिशि क्षेत्रा- स्ते परिशुद्ध भवन्तु उदारा । वोधिद्रुमेन्द्रगतेभि जिनेभि- बुद्धसुतेभि च भोन्तु अपूर्णा ॥ १४ ॥ यावत केचि दशदिशि सत्त्वा- स्ते सुखिता सद मोन्तु अरोगा । सर्वजगस्य च धर्मिर अर्थो भोन्तु प्रदक्षिणु ऋध्यतु आशा ॥ १५ ॥ बोधिचरिं च अह चरमाणो भनि जातिस्मरु सनगतीषु । सर्वसु जन्मसु घ्युत्युपपत्ती प्रवजितो अह नित्यु भय्या ॥ १६ ॥ सजिनाननुशिक्षयमाणो भद्रचरिं परिपूरयमाण । शीलचार विमला परिशुद्धा नित्यमखण्डमच्छिद्र चरेयम् ॥ १७ ॥ देवरतेभि च नागरुतेभि- र्यक्षकुम्भाण्डमनुष्यरतेभि । यानि च सरितानि जगम्य सरतेवहु देशयि धर्मम् ॥ २८ ॥ ये खल पारमितास्खभियुक्तो बोधियि चित्तु म जातु विमुझेत् । 20 25 30 ·-५६.२६] 5 10 ५६ समन्तभद्रचर्याप्रणिधानम् । येऽपि च पापक आवरणीया- स्तेषु परिक्षयु भोतु अशेपम् ॥ १९ ॥ कर्मतु क्लेशतु मारपथातो लोकगतीपु विमुक्त चरेयम् । पद्म यथा सलिलेन अलिप्तः सूर्य शशी गगनेव असक्तः ॥ २० ॥ सर्वि अपायदुखां प्रशमन्तो सर्वजगत् सुखि स्थापयमानः । सर्वजगस्य हिताय चरेयं यावत क्षेत्रपथा दिशतासु ॥ २१ ॥ सत्त्वचरिं अनुवर्तयमानो वोधिचार परिपूरयमाणः। भद्रचरिं च प्रभावयमानः सर्वि अनागतकल्प चरेयम् ॥ २२ ॥ ये च सभागत मम चर्याये तेभि समागमु नित्यु भवेय्या । कायतु वाचतु चेतनतो वा एकचरि प्रणिधान चरेयम् ॥ २३ ॥ येऽपि च मित्रा मम हितकामा भद्रचरीय निदर्शयितारः। तेभि समागमु नित्यु भय्या तांश्च अहं न विरागयि जातु || २४ ॥ संमुख नित्यमहं जिन पश्ये बुद्धसुतेभि परीवृतु नाथान् । तेषु च पूज करेय उदारां सर्वि अनागतकल्पमखिन्नः ॥ २५॥ धारयमाणु जिनान सद्धर्म बोधिचरिं परिदीपयमानः । भद्रचरिं च पिशोधयमानः सर्वि अनागतकल्प चरेयम् ॥ २६ ॥ 15 20 125 S.

·४३२ [५६.२८ 5 10 गण्डन्यूदसून्नम्। सर्वभयेषु च संसरमाणः पुण्यतु ज्ञानतु अक्षयप्राप्तः। प्रज्ञउपायसमाधिविमोक्षः सर्वगुणैर्भवि अक्षयकोशः ॥ २७ ॥ एकरजानि रजोपमक्षेत्रा तत्र च क्षेत्रि अचिन्तिय युद्धान् । बुद्धसुतान निषण्णकु मध्ये पश्यिय वोधिचरि चरमाणः ॥ २८ ॥ एवमशेपत सर्वदिशासु बालपयेपु त्रियध्यप्रमाणान् । बुद्धसमुद्र य क्षेत्रसमुद्रा- नोतरि चारिककल्पसमुद्रान् ॥ २९ ॥ एकखराङ्गसमुद्ररुतेभिः सर्वजिनान खराङ्गविशुद्धिम् । सर्वजिनान यथाशयघोपान् बुद्धसरस्खतिमोतरि नित्यम् ॥ ३० ॥ तेषु च अक्षयघोपरुतेषु सर्वत्रियध्वगतान जिनानाम् । चक्रनयं परिवर्तयमानो बुद्धिवलेन अह प्रविशेयम् ॥ ३१ ॥ एकक्षणेन अनागत सर्वान् कल्पप्रवेश अह प्रविशेयम् । येऽपि च कल्प त्रियध्वप्रमाणा- स्तान् क्षणकोटिप्रविष्ट चरेयम् ॥ ३२ ॥ ये च त्रियध्वगता नरसिंहा- स्तानहु पश्यिय एकक्षणेन । तेषु च गोचरिमोतरि नित्य मायगतेन विमोक्षवलेन ॥ ३३ ॥ ये च त्रियध्वसुक्षेत्रवियूहा- स्तानभिनिहरि एकरजाये। 15 20 25 30 Sसर्वजगस्य.

·-५६.४१] ४३३ 5 10 ५६ समन्तभद्रचर्याप्रणिधानम् । एवमशेपत सर्वदिशासु ओतरि क्षेत्रवियूह जिनानाम् ॥ ३४ ॥ ये च अनागत लोकप्रदीपा- स्तेषु विबुध्यन चक्रप्रवृत्तिम् । निर्वृतिदर्शननिष्ठ प्रशान्ति सर्वि अहं उपसंक्रमि नाथान् ॥ ३५ ॥ ऋद्धिबलेन समन्तजवेन ज्ञानबलेन समन्तमुखेन । चर्यचलेन समन्तगुणेन मैत्रवलेन समन्तगतेन ॥ ३६॥ पुण्यबलेन समन्तशुभेन ज्ञानबलेन असगगतेन । प्रज्ञउपायसमाधिवलेन बोधिबलं समुदानयमानः ॥ ३७॥ कर्मवलं परिशोधयमानः क्लेशबल परिमर्दयमानः। मारवलं अवलंकरमाणः पूरयि भद्रचरीयल सर्वान् ॥ ३८ ॥ क्षेत्रसमुद्र रिशोधपमानः सत्वसमुद्र विमोचयमानः। धर्मसमुद्र विपश्ययमानो मानसमुद्र विगाहयमानः ॥ ३९ ॥ चर्यसमुद्र विशोधयमानः प्रणिधिसमुद्र प्रप्रयमाणः । युद्धसमुद्र प्रपूजयमानः फल्पसनद चरेयगगिन्नः ॥ १० ॥ ये च प्रियचगतान जिनानां योधिपरिप्रणिधानपिशेराः । साना पूरपि साई अन् भदीप रिपिप योधिम् ॥ ११ ॥ 15 20 23 Sदान.

·[५६.२५ ४३२ 5 10 गण्डव्यूहसूत्रम्। सर्वभवेषु च संसरमाणः पुण्यतु ज्ञानतु अक्षयप्राप्तः । प्रज्ञउपायसमाधित्रिमोक्षैः सर्वगुणैर्भवि अक्षयकोशः ॥ २७ ॥ एकरजानि रजोपमक्षेत्रा तत्र च क्षेत्रि अचिन्तिय युद्धान् । बुद्धसुतान निपण्णकु मध्ये पश्यिय बोधिचरि चरमाणः ॥ २८॥ एवमशेपत सर्वदिशासु बालपथेषु त्रियध्वप्रमाणान् । बुद्धसमुद्र य क्षेत्रसमुद्रा- नोतरि चारिककल्पसमुद्रान् ॥ २९ ॥ एकखराङ्गसमुद्रतेभिः सर्वजिनान खराङ्गविशुद्धिम् । सर्वजिनान यथाशयघोषान् बुद्धसरखतिमोतरि नित्यम् ॥ ३०॥ तेषु च अक्षयघोपरुतेषु सर्वत्रियध्वगतान जिनानाम् । चक्रनयं परिवर्तयमानो बुद्धिवलेन अहं प्रविशेयम् ॥ ३१ ॥ एकक्षणेन अनागत सर्वान् कल्पप्रवेश अहं प्रविशेयम् । येऽपि च कल्प त्रियध्वप्रमाणा- स्तान् क्षणकोटिप्रविष्ट चरेयम् ॥ ३२ ॥ ये च त्रियध्वगता नरसिंहा- स्तानहु पश्यिय एकक्षणेन । तेषु च गोचरिमोतरि नित्यं मायगतेन विमोक्षवलेन ।। ३३ ॥ ये च नियध्वसुक्षेत्रपियूहा- स्तानभिनिहरि एकरजाने । 15 20 25 30 15 सर्वशगस्य.

·5 10 ५६ समन्तभद्रचर्याप्रणिधानम् । एवमशेषत सर्वदिशासु ओतरि क्षेत्रवियूह जिनानाम् ॥ ३४ ॥ ये च अनागत लोकप्रदीपा- स्तेषु विबुध्यन चक्रप्रवृत्तिम् । निर्वृतिदर्शननिष्ठ प्रशान्ति सर्वि अहं उपसंक्रमि नाथान् ॥ ३५ ॥ ऋद्धिबलेन समन्तजवेन ज्ञानबलेन समन्तमुखेन । चर्यत्रलेन समन्तगुणेन मैत्रबलेन समन्तगतेन ॥ ३६॥ पुण्यवलेन समन्तशुभेन ज्ञानवलेन असङ्गगतेन । प्रज्ञउपायसमाधिवलेन वोधिवलं समुदानयमानः ॥ ३७॥ कर्मवलं परिशोधयमानः क्लेशबलं परिमर्दयमानः। मारबलं अवलंकरमाणः पूरयि भद्रचरीबल सर्वान् ॥ ३८ ॥ क्षेत्रसमुद्र विशोधयमानः सत्त्वसमुद् विमोचयमानः । धर्मसमुद्र विपश्ययमानो ज्ञानसमुद्र विगायमानः ॥ ३९ ॥ चर्यसमुद्र विशोधयमानः प्रणिधिसमुद्र प्रपूरयमाणः । चुद्धसमुद्र प्रपूजयमानः कल्पसमुद्र चरेयमखिन्नः ॥ ४०॥ ये च त्रियध्वगतान जिनानां बोधिचरिप्रणिधानविशेषाः। तानह पूरयि सर्यि अशेषान् मदचरीय विबुप्पिय योधिम् ॥ ११ ॥ 15 20 25 30 .७ पानारेन.

·[५६.४२- ४३४ 5 10 15 गण्डव्यूहसूत्रम् । ज्येष्ठकु यः सुतु सजिनाना यस्य च नाम समन्ततभद्रः। तस्य विदुस्य सभागचरीये नामयमी कुशल इमु सर्पम् ॥ ४२ ॥ कायतु वाच मनस्य विशुद्धि- श्चर्यविशुद्ध्यथ क्षेत्रविशुद्धि । यादृश नामन भद्र पिदुस्य तादृश भोतु सम मम तेन ॥ ४३ ॥ भद्रचरीय समन्तशुभाये मझुशिरिप्रणिधान चरेयम् । सर्वि अनागत कल्पमखिन्न पूरयि ता क्रिय सनि अशेपाम् ॥ ४४ ॥ नो च प्रमाणु भवेय्य चरीये नो च प्रमाणु भनेय्य गुणानाम् । अप्रमाण चरियाय स्थिहित्वा जानमि सर्वि विनितु तेषाम् ॥ ४५ ॥ यारत निष्ठ नभस्य भवेय्या सत्व अशेपत निष्ठ तथैन । कर्मतु केशतु यावत निष्ठा तावतनिष्ठ मम प्रणिधानम् ॥ ४६ ॥ ये च दशदिशि क्षेत्र अनन्ता रतअलकृतु दधु जिनानाम् । दिव्य च मानुष सौख्यनिशिष्टा क्षेनरजोपम कल्स ददेयम् ॥ ४७ ॥ यश्च इम परिणामनराज श्रुत्व साजनयेदधिमुक्तिम् । बोधिवरामनुप्रार्थयमानो अग्र विशिष्ट भोदिमु पुण्यम् ।। ४८ ॥ वर्जित तेन भान्ति अपाया यर्जित तेन भवन्ति कुमित्रा । क्षिा स पश्यति त अमिताभ यमियमु भद्रचरिप्रणिधानम् ॥ १९ ॥ 20 20 ·10 15 ५६ समन्तभद्रचर्याप्रणिधानम् । लाभ सुलब्ध सुजीवितु तेषां खागत ते इमु मानुप जन्म । यादृश सो हि समन्ततभद्र- स्तेऽपि तथा नचिरेण भवन्ति ।। ५० ॥ पापक पञ्च अनन्तरियाणि येन अज्ञानवशेन कृतानि । सो इमु भदचरि भणमानः क्षिा परिक्षयु नेति' अशेपम् ।। ५१ ॥ ज्ञानतु रूपतु लक्षणतश्च वर्णतु गोत्रतु भोतिरुपेतः। तीर्थिकमारगणेभिरधृप्यः पूजितु भोति स सर्वत्रिलोके ॥ ५२ ॥ क्षिा स गच्छति बोधिद्रुमेन्द्र गत्व निपीदति सत्त्वहिताय । बुध्यति बोधि प्रवर्तयि चक्र धर्पति मारु ससैन्यकु सर्वम् ॥ ५३ ।। यो इमु भद्रचरिप्रणिधानं धारयि वाचयि देशयितो वा । बुद्ध विजानति योऽत्र विपाको वोधि विशिष्ट म काज जनेय ।। ५४ ॥ म शिरी यप जानति शूरः सो च समन्ततभद्र तथैव । तेषु अहं अनुशिक्षयमाणो नामयमी कुशलं इमु सर्वम् ॥ ५५॥ सर्वत्रियध्वगतेभि जिनेभि- र्या परिणामन वर्णित अग्रा ।- ताय अहं कुशलं इमु सर्व नामयमी वरभद्रचरीये ॥ ५६ ॥ कालक्रियां च अहं करमाणो आवरणान् विनिवर्तिय सर्वान् । संमुख पश्यिय तं अमिताभ तं च सुखावतिक्षेत्र बजेयम् ॥ ५७ ॥ २% भोति. 20 25 30 १B पश्यम्.

·5 15 गण्डव्यूहसूत्रम्। [५६.५८- तत्र गतस्य इमि प्रणिधाना आमुखि सर्वि भवेय्यु समग्रा । तांश्च अहं परिपूर्य अशेषान् सत्त्वहितं करि यावत लोके ।। ५८ ।। तहि जिनमण्डलि शोभनि रम्ये पद्मवरे रुचिरे उपपन्नः । व्याकरणं अहु तत्र लभेय्या संमुखतो अभिताभजिनस्य ॥ ५९ ।। व्याकरणं प्रतिलभ्य च तस्मिन् निर्मितकोटिशतेभिरनेकैः। सत्वहितानि बहून्यह कुयाँ दिक्षु ददशस्खपि बुद्धिवलेन । ६० ।। भद्रचरिप्रणिधान पठित्वा यत्कुशलं मयि संचितु किंचित् । एकक्षणेन समृध्यतु सर्व तेन जगस्य शुमं प्रणिधानम् ॥ ६१ ॥ भद्रचरिं परिणाम्य यदाप्त पुण्यमनन्तमतीय विशिष्टम् । तेन जगद्व्यसनौघनिमग्नं यात्वमिताभपुरिं वरमेव ॥ ६२॥ इदमवोचद्भगवानात्तमनाः । सुधनः श्रेष्ठिदारकस्ते च बोधिसत्त्वा आर्यमञ्जुश्रीपूर्व- गमाः, ते च भिक्षवः आर्यमञ्जुश्रीपरिपाचिताः, ते च आर्यमैत्रेयपूर्वगमाः सर्वभद्रकल्पिका बोधिसत्त्वाः, ते चार्यसमन्तभद्रबोधिसत्त्वप्रमुखा यौवराज्याभिषिक्ताः परमाणुरजःसमा महाबोधिसत्त्या नानालोकधातुसनिपतिताः, ते चार्यशारिपुत्रमौद्गल्यायनप्रमुखा महाश्रावकाः, 25 सा च सर्वावती पर्षत् , सदेवमानुपामुरगन्धर्वश्च लोको भगवतः समन्तभद्रस्य बोधिसत्वस्य मापितमभ्यनन्दनिति ॥ आर्यगण्डव्यूहान्महाधर्मपर्यायाद्ययालब्धः सुधनकल्याणमित्रपर्युपासनचर्येकादेशः आर्यगण्डव्यूहो महायानसूत्ररतराजः समाप्तः । ये धर्मा हेतुप्रमावा हेतुं तेषां तयागतो ह्यवदत् । तेषां च यो निरोधो एवं वादी महाश्रमणः ।। सहस्राणि द्वादश ॥ 20 * * 30 B transposeg 62 and 61.

·भदोत्तमोपातिका ॥४६॥ मुणगारो औरण्यक ॥४७॥ सुचन्द्रो गृहपति ॥४८॥ अजितसेनो लेपरपयस्तयः। मामन्यूदरम्या माहिती गोऽक्षय पुग्यराशि वेन योगाप्रमागो अगिलनगरपिादित गापपान । पीमनिसानन्तिान मानपनियान सम्मगाराग्य संपद पुयायनामा निरमामरामामुपागम सन् ॥ मार्यमधिया या मुधनोऽधिष्टितो विभु । दसापिनातियोधिगपरंपराम् ॥ सनुमानजीमासमागरम् । दो दोधितगुमोदन ॥ इति । मुक्षेपारमापुरन गनमा नियन्तिरिमोटा विवरदेशादिमाीि द्वापारावार्यगुपनपर्युपासित- 10 उत्सामियामी ॥ तना-माणित प्रथनं पापमित्रम् ॥ १॥ ततोऽन्तर मेष पनिगु ॥ २ ॥ गागर मेपो भि॥ सुप्रष्टिो भिन्तु ॥ ४॥ मेघो इमिड ॥५॥ पिमुक्तक श्रेष्टीप ६ ॥ रारप्पो भिए आोपासि ॥ ८॥ भीष्मोतीपोप प्रापि ॥ ९ ॥ जयो- मायननो प्रामण ॥ 1.1 मारणी कन्या ॥ ११ ॥ मुर्शनो भिy ॥ १२ ॥ इन्द्रियेश्वरो हारक ॥ १३ ॥ प्रभोपारिया ॥ १४ ॥ द्विा गृहपति ॥ १५ ॥ रसचूलो पमोष्टी ॥ १६ ॥ 15 समन्नने ॥ १७॥ यनतारा Me ॥ महाप्रभो राजा ॥ १९ ॥ अवरोपासिया ॥ २० ॥ रुपैगामा परिनार परभूतान्धिक ॥ २२ ॥ येरो दास ॥ २३ ॥ जयोत्तम थेष्टी ॥ २४ ॥ सिंहविम्मिता भिगुणी ॥ २५ ॥ यमुमित्रा भागपती ॥ २६ ॥ येष्ठलो गृहपति ॥२॥ अवरोक्तेिवरो योधिan Anामी योधिमा ॥ २९ ॥ महादेवो देवपुत्र ॥ ३० ॥ स्थापरा पृथिवीदेवता ।। ३१ ॥ पासली राधिदेवता ॥ ३२ ॥ समन्तगम्भीरश्रीविमलप्रभा रात्रि-20 देवता ॥ ३३ ॥ प्रमुदितनयनजगद्विरोचना रातिदेवता ॥ ३४॥ समतसत्तमाणोन धी रात्रि- देवता ॥ ३५ ॥ प्रशान्त निदेवता ६॥ सर्वनमरक्षासभरतेज भी रातिदेवता ॥३७॥ सर्वपक्षप्रपुनमुपसवासा रानिदेवता ॥ ३८ ॥ सर्पजगदक्षाप्रणिधानवीर्यप्रभा रातिदेवता 1.३९ ॥ मतेजोगण्डरविधी सम्विनीपनदेवता ॥ ४० ॥ गोपा शाक्यकन्या ।। ४१ ।। मायादेवी ॥४२॥ अरेन्द्रामा देवकन्या वामित्रोदारकाचार्य ॥ ॥ शिल्पाभिशय प्रेष्ठिदारक ॥ ४५ ॥ 25 रहमति ॥ ४५ ॥ शिवरानो ब्राह्मण ॥ ५० ॥ श्रीसभवो दारक श्रीमती च दारिश ॥ ५१॥ आर्य- मैत्रयो योधिसत्व ॥ ५॥ आसमन्तभदो बोधिसत्य इति ॥ ५३॥ पूर्वाधिरारावरोपितकुशलमूल- शुभयाजवीर्यारम्भोपानित हुरोग पदपारमिताविपशाखे चतुरशीत्युपायसहसविस्टमूले अनवद्याझगद्य- गायाधर्मध्वनिदले सत्त्वपरिपाककुमुमत्त के बोधिगण्डोपसक्रमणफलम्ल्पपादपसमे भगवति तयाग 30 कृतप्रसादेन॥ A देयधर्मोऽयं प्रवरमहायानयायिन परमोपासकथीनवश्वलाधिवसिनो हिराकरवर्मस्य । यदन पुण्यं तत्तद्वत्वाचार्योपाध्यायमातापितृपूर्वगम कृवा सक्लसत्त्वराशेरनुतरज्ञानफलााप्तये इति । सात २८६ फर्पण शुक्ल एकादया आदित्या दिने श्रीमेधरपरममहत्तरकराजाधिराजश्रीमदानन्ददेवस्य विनयराज्ये कायस्थपशुपतिसरेण लिखित यथादृष्टेति परिहार्यमिति ।। 35 १Bom समन्तनेन २ Bom सुरेन्द्राग देवकन्या ३ Bअनादिकालापरोपित ·गण्डन्यूहसूत्रम् । Ca औं नमो बुद्धाय ॥ ओं नमो धर्माय ॥ ओं नमः संघाय ॥ नमो नमः ॥ शुभमस्तु सर्वदा शुभम् ॥ K गण्डव्यूह विलिरयेदं यत्पुण्यं समुपार्जितम् । तस्यैव गण्डन्यूहस्य जगत्तनास्तु भाजनम् ॥ P नेपालबर्ष नवाइमा विदुर नि महीश्वर । कार्तिके मासे झुके च प्रतिपयो दिने तथा 6 नक्षनपुष्यसंयुक्त विष्कम्भयोगे । अपि तु सस्थरविमाकान्तं तुले च चन्द्रसंयुते गुरुयालदिने अयं संपूर्ण लिखितं दिने । यशोधराख्यवासी च नन्ददेवमहात्मना। गण्डन्यूहमहायानं लिखितं च मयाधुना । एतत्पुण्यानुदावेन खस्तिर्भवतु सर्वदा ॥ संवत्सरे ९३० कार्तिस्मासे शुक्लपक्षे प्रतिपद्यां तिथौ पुष्यनक्षत्रविष्कम्भयोगे वृहस्पतिविहारे थ कुक्ष संपूर्ण यद्वादिनक्षरो ॥ लेसक श्रीयशोधरामहाविहारे वासित श्रीनन्ददेवाचार्येन चास्य॑ तयाक्षरा ।। 10 शुभमङ्गलं जगता सदा भूयात् ॥ T नमः श्रीप्रज्ञापारमितायै ॥ मेरौ स्वर्णसरोव्होपरिलसहालिसमासादिता प्रज्ञापारमितामुपायसहितां वर्णोजवलालंकृताम् । ब्रह्माविष्णुमहेश्वरादिदिविपत्रिदशै सदाराधितां वन्देऽहं जगदीश्वरी निजगता 15 --- ॥

·प्रथमं परिशिष्टम् । श्लोकसूची। अक्षयो ज्ञाननिर्देशो १.६० अचिन्त्यमेत परम विमोक्षं ११.१२ भचिन्त्यानमितान् सत्त्वान् १.८६ भचिन्त्यै कर्ममि शु? १.६२ मज्ञानसुप्ता जनतामुदीक्ष्य ४३.४४ अतुल्य चरित तेपा १.७१ अत्यन्तमेव प्रतिपादयामि ४३.९२ अत्यन्तविज्वर प्रशान्ता ३६ ३ अधर्मचारीण नराण चैव ४०.२५ अधिमुक्ति येप विपुला गगनप्रकाशा ४३.१२ अधिष्ठानायरेन्द्रस्य १ ४९ अध्यात्मबाहिरविमुक्ता ३६५ अन्याशयेन विमलेन अनाविलेन ४२.१ अनन्तकर्मा सप्रज्ञो १.६९ मनन्तगुणसपन्न १९१ अनन्तमध्या जनता विनीय ४१.२५ भनन्तवर्णदावी १६६ मनन्तवर्णा विपुला विशुद्धा २१२ मनन्तवर्णा सबुद्धा १.४ मनन्तवर्णरपि चात्मभाव मनामहा ये खलु हृष्टचित्ता. ४० १० मनाथभूतेषु जनेषु कञ्चित् ४३.४२ अनिकेतानप्रतिष्ठान अनिञ्जप्राप्तास्यनघा मसङ्गा ३८१५ भनिन्दिता पुष्किरिणी मुरम्या ४० ५७ अनिन्दितायाश्च सहस्रपत्र ४०.५९ मन्तरीक्षे यथैवेह १२६ भन्यमन्य जिनधर्मसभवा २९ अपि चाप्यह मुगतपुत्र ३६९५ अप्रतिष्ठाननायूहान् ११५ अप्रमेया समापना १... मस्कन्धे हि यथा सर्व १३० अभिपेकमूमिगमनानि च ४०७८ अभूरपुरा मे सलु चेतनैव ४३ १०० ममत्सरा चेयमनीर्षुका च ४३७० ममिताननन्तमध्यान् ३ ४२ भमूढस्मृतयः शुद्धा १.७१ | अर्धतृतीयेषु गतेपु कल्प ४३ १२८ अर्थाय सर्वसत्वाना १.९२ भर्वागतस्तदनु ३६ ४६ भगतस्तदनु अस्ति ३६.७६,८० मलाभनिन्दे भयशोऽथ दु ख ४० ६७ मवर्षि देवे च विनष्टबीजा ४०.२६ अवलोकितेति मम ते सुगति यजन्ति ३० १९ अशेषतरुयध्वजिनार्णवाना ४१३६ | अष्टाङ्गसद्वारिभृतान्यभूवन् ४० ५० अष्टापदाकृतु दशदिशि लोकधातौ ३०.२२ भसङ्गज्ञानकायत्वात् १६१ | अस्त गते दिनकररश्मि ३६२० अस्या हि काय कनकप्रकाशो ४३१०७ मह स भास विजिताविनामा ४१३१ महु चक्रवर्तिवरभार्या ३६ १९ अहु प्रीतिसभुत विबुद्धा ३६ २८ असि त ग्रहिय अग्रपुद्गल ४२ १५ भाचार्यभूता मि गुणाप्रमेये ४११ भाराग्य बुद्ध विपुल च तस्मै ४१२६ आशये दृढतलप्रतिष्ठितो ५४.११ मासन्नुदना नरनारिसघा ५०५५ इति बुद्धक्षेत्रपरिवर्तरज समाना ३९३ इतु वुद्धक्षेत्रपरमाणुरज ३७ ३२ इन्द्रजालतलभेदने विदु ५४ १२९ | इष्वस्त्रविज्ञानपर विधिज्ञा ४३ ६२ इह ते अनन्तरहिता ५४३५ इह ते कृपाशयमनी ५४३४ इह ते क्षणारलम्बा ५४ ४० | इह ते जगदण्डसमै ५४३० इह रो धर्मस्वभाव ५४५० इह ते प्रविष्ट शूरा ५४ ३० इह ते समाधिनयुतान् ५४ ३९ इह ते समाधिभवन ५४ ४२ इह ते स्थिता निमुना ५४ ३६,५६ ·४४० गण्डव्यूहसूत्रम् । इह ते स्थिता जिनसुता विविधा विचित्राः५४.२७ एकैकरोम्णि प्रविभक्तु चित्रा २.१९ इह ते स्थिता जिनानां ५५.४७ एकैकन वरं कल्पान् ३.९७ इह से स्थिता प्रथमचित्तसमुद्भवायो ५४.२९ एकैकस्मिन्नसौ बुद्धो १.४२ इह ते स्थिताप्रमेया ५४.४५ पुतन्मम प्रणिधिचित्त ३६.३६ इह ते स्थिता महाभिज्ञ उपआयज्ञाने ५४.२८ पुतसह जिनसुवा अचिन्तियं ४२.३० इह ते स्थिता विहारे ५४.४३ एतान् तथान्यानपि चाप्रमेयान ४१.४६ इह बिहरन्तो वृपभी ५४.४४ एतान् दश प्रमुख कृत्वा ३६.४१,४५,५०, इह सर्वक्षेत्रसंख्या ५४.१५ इह सो महाफल्मलामि विशुद्धबुद्धिः ५४.१ एति मित्र मम धर्ममाणकाः ५४.७० इंदशः करुणमैत्रर्मितः ५४.९६ एति सर्व जिनकोशदायका ५४.७७ ईदृशाशयसुमूलसंस्थितो ५४.९७ एते जिना प्रमुख तन अभूत् ३७.५६ इंशो अपरिखिनइन्द्रिया ५४.१३८ एते तथान्य क्षयितुं निमितुं न शक्या ३०.२१ ईर्ण्य मात्सर्य सदा सुदामिताः ३.५ एवमशेषत सर्वदिशासु ५१.२९ ईश्वराजितगुणध्वजस्तदा ४२.२३ एव मैत्रफु जसनगोचरो ५४.१७१ एप भाशय विशोध्य पण्डितः ५४.८२ उत्तिष्ठ देवमसिभार्य ३६.२७ एष गुणसंभवनार्थिकः ५४.९७ उत्थानशीलाप्रतिकूलवाक्या ४३.७१ एप दुर्गति विशोधयिष्यति ५४.९९ उत्पद्यन्ते जिना लोके ५३.१ एष दृष्ट्व जन व्याधिपीडितान् ५४.८३ उत्पन्न तत्र जिनकोटिः ३६.६३ एप देवत ममा अनन्तरं ३५.१३ उत्सृष्ट वध्य नृपतीन कृशापराधाः ३०.७ एप् पूर्वशुभपुण्यहेतुना ५४.८० उद्यानमस्यै विपुलं बभूव ४०.४५ एप बोधिदुमबुद्धमासने ३५.३ उन्नेहि मे पारमिताभिराये ११.५ एप भोतु तव दर्शितो तया ५४.१५५ उपपद्यते ध्यविश्वन शुद्धसत्वो ३०.२० एपमाणु सुगतान गोचरं ५४.६८ उपपादुको पदुमग: ३६.१५ एप मारकलिशसूदनो ५४.९८ उपसंक्रमी जिनसकाशं ३६.३२ एष लोकशर परायणं ५१.१०२ उपेत्य तस्यां परिपद्यथासौ ४१.२४ एप सर्पगतिदुःखमोचको ५४.१०. एप सर्वसुख सौख्य उझिय ५४.०१ ऋद्धिवलेन समन्तजवेन ५६.३६ एपो असहमतिनां ५४.३३ ऋद्धि ममो विपुला सुसमाप्ता ३४.१६ एपो असहमतिनां विपुलाशयानां ५४.४ एहि मझुशिरि ज्ञानपङ्कज ५४,६६ एकक्षणेन अनागत सर्वान् ५६.३२ एहि सर्वदिशगोचरामुख ५४.६४ एकोनि जिन संनिषण्णकाः २.१ एहि स्वागतु गुणेषु तन्मय ५४.६१ एकरजाप्रगतान् ये ५४. ५८ पहि स्वागतु त्रिपध्वगोचर ५४,६५ प्रकरजानि रजोपम क्षेत्रा ५६.५८ एहि स्वागतु विशुद्धाशय ५४.५८ एकरजाग्रि रमोपमबुद्धा ५६.३ एकोमि बहु क्षेत्रसागरा २.२ भोभासयन् दिदश समुद्रशतान् ३७.११ एकम्परागसमुदरनेमिः ५६.३० भोभामसागरवियूहः ३६.६० एक विमोशमुख जानमि धुपुत्र ३०.५ एकः दानान्तो हि सइममंग्या ४०.३१ फश्चिय हिमाभिरतं मनस्ने ५३३५ एकाग्रचित्त बहुम्पवान् १९.७ फशिपरे तिष्ठगि धर्मशे ४३.४१ एकतो रोममुग्यादसण्या ४१.४१ कदाचित् फराकोटीमिः ३७.२५ ·४१ कन्याशतैरष्टभिरन्विताई ४३.४९ करुणसमुद्र ममामित लोके ३४.३ कर्मतु कैशतु मारपधातो ५६.२० कर्मवलं परिशोधयमानः ५६.३८ कर्मयन्त्रविधिपू विशारदा ३.१८ कल्प भचिन्तिय वासु अपाये ३४.३० कल्पकोटि पतिनामितास्त्वया ५४.१५७ कल्पकोटिनयुतानि ते जना ५४.१४३ कल्पकोटीरसंख्येयाः ३७.२३ कल्पकोठ्यो परं पकः १.९४ कल्पनयुतैर्न येपो ५४.५३ कल्पः सुखाभिरतिनामा ३६०७३ कल्पाननन्त भहु चीर्ण पुरा ३७.५८ कल्पाननम्वानपि चकवाला: ४३.९० कल्पाननन्तान् विपुलानचिन्त्यान् ४१.१३ कल्याणवैः सम्यगनन्तमध्यः ४३.७९ कल्पो 'लभू बिरजमण्डलु यो ३७.३३ कल्पोद्दाहे यथा बहिः ४३.८ कल्याणमित्रेण समानुशिष्टे ३८.११ कल्याणमित्रपु सगौरवेयं ५३,७६ कल्याणमित्रेषु हि मे सदैव ४१.९ कामेषु मिथ्याविषमप्रवृत्ता ४०.३४ कायकोटि स्मर पूर्विक त्वया ५४.१५६ कायतु वाच मनस्य विशुद्धिः ५६.५३ कायेन सर्वि फरणार्थमशेष क्षेत्रा ३९.९ कायो हि से धर्मशरीरगर्भः ३८.१६ कायो हि यन्मे नरकाग्निनाय ४३.८८ कालकृयां च भई करमाणो ५३.५७ किं कारणमपायेषु १.९० किं पुनः सर्वसत्वा हि १.५३ कुसुमार्चिसागरमदीपो ३६.४४ कृत्वा प्रदक्षिणु स्तवित्व च गौरयेण ३०.1 कृपाशयेनेह जगत्समुद्रान् ४०.२ क्रमविक्रये यद धरा कमतः ३०.१३ देशमतापित सदा त्रिभवे ३८.८ क्लेशसागर विशोध्य देहिनां ५४.१२१ लोकसूची। | क्षिप्ता महागिरितटीतु प्रदुष्टचित्तैः ३०.१० शिघ्र स गच्छति बोधिटुमेन्द ५६.५३ क्षेत्रकोटिपरमाणुभिः समा ४२.२२ क्षेत्रकोटिपरमाणुसाशा २.५ क्षेत्रकोटिपरमाणुसादृशान् ४२.१२,२७ क्षेत्रतलेपु अचिन्तिय सवाः ३४.१५ क्षेत्ररजोपमकायममाणः ५६.२ क्षेत्ररजोपम मेघ विचित्रा ३४.२६ क्षेत्रसमुद्र विपुला विसला ३७.१७ | क्षेत्रसमुद्र विशोधयमानः ५६.३९ क्षेत्रसहनरजोपन कायाः ३५.३३ क्षेत्रसागरनयैरचिन्तनैः ५२.२९ क्षेत्रसागर बहु प्रवेक्ष्यसि ५४.१२३ क्षेत्रसागर विशोधयिष्यसे ५४.१०७ क्षेत्राणि सर्वाण्यपि सर्वदिक्षु ४१.३५,४३,८१ क्षेत्राणवैकपरमाणुसमान् ४०.७६ क्षेत्रेषु तेष्वेव च घोधिमण्डे ५३.१३५ क्षेत्रोदधिवामितेप्चलायान् ४३.१४१ खप्रकृतिसमान् य एते ५४.३३ खेदो मोत्पद्यते तेषां ५.७३ गगनभदीप अभिरामशिरी ३७.४७ गानालयो जिनु समन्तप्रभो ३७.३६ गच्छो हि सूधन शिरी २९.. गन्धप्रमो मणिसुमेरुशिरी ३७.४१ गन्धर्वराज प्रथमोऽभू ३६.५३ गन्धामेिघपटला सूजसे ३७.४ गम्भीर दुर्दशु विमोक्ष जिनारमजानां ३९.१ गम्भीरधर्मगुणराजशिरी ३७.३५ गम्भीर धर्मत जिनानां ३६.१ गम्भीरं धर्मराजानां .. गम्भीरं नायके ज्ञान १.३५ गम्भीर योद्धा विषया अनन्ता १०.. गुणैकदेशपर्यन्तं १.५५ गुणमण्डला प्रथम नाम्ना ३६.६९ गुणसागरो मिरिप्रदीपो ३६.५ गोत्रोशवश्चन्दननगन्धः ५३.५७ घण्टासमुष्यामिस्तान्यशेपा १०.३९ पण्याखरं स्नेममसनमाना १०.४२ प्राणवलं विपुलं सुविगुई ३१." केशसुप्तजनताविशोधकः ५४.१०५ सानुरं जनमिगु व्यवलोकयिस्त्रा ५१.१३ क्षपयत्यावृतीः सर्वाः ... सान्तिधर्मणिविमोक्षपाइनो ५४.८० सान्तिसारदिनामिना .. गण्ड, ५६ ·४४२ गण्डव्यूहसूत्रम्। ज्ञात्वा निरास्मकमनाथं ३६.२ चक्षु ममा विपुलं परिशुद्धं ३४.६ चक्षुर्ममा जिनसुवा विपुलं ४०.७१ ज्ञानतु रूपतु लक्षणतश्च ५६.५२ चरितव्य कल्पसागर ३.४६ ज्ञानध्वजान् महावीरान् १.१६ चर्यसमुद्र विशोधयमानः ५६.५० ज्ञानरश्मिप्रणिधानमण्डलः ५४.८९ चर्या च तेषां विपुलां धरेमि ४३.१३७ ज्ञानवर्तनि विशोधयिष्यसे ५५.११० चित्तमसहमनासर मझं ३४.१४ ज्ञानसंपद अतो विशुध्यते ५४.७८ चित्तं गुणौधैः समलंकृतं मे ४१.३ ज्ञानं ममाद्वयमसङ्गगतं ४०.७४ चित्तं दुरासदु तवा गगनप्रकाशं ३९.१८ ज्ञानाचितेजशिरिनामा ३६.६५ चित्तादनन्तं समुदेति कर्म ३८.१७ ज्येष्टकु यः सुतु सर्वजिनानां ५६.४२ चित्तु तवा विपुलं सुविशुद्धं ३४.२५ ज्योतिप्रभस्ते नृपतिः पिताभूत् ४०.४४ चिन्तयित्व गुण तस्य मेऽमितान् ४२.१७ ज्योतिःप्रभो भूमिपतिः सपुनो ४०.५६ चिन्तामणियथा शुद्धो १.३७ चीर्ण कल्पनयुतान ये चरी ५४.१५१ तञ्च स्मरामि खलु लोकविदा ४०.७७ चोरभया भरिभया अटवीप्रवेशाः ३०.९ तच्चातिचित्रगम्भीरं १.४३ ततः संभुतः प्रणिधिमेघः ३६.९२ छत्रं हि ते तिष्ठति मूर्धसंधौ ४०.३८ तत्कर्णिकायामसि नाथ जातः ४०.६१ छिद्यन्ते सर्वदुःखानि १.९९ तत्प्रवृत्तिदुःखस्कन्धछेदनं ३.२९ छिनत्ति काढा चिमनीः १.१.१ तत्र गतस्य इमि प्रणिधाना ५६.५८ छेदनो दुःखजालस्य १.८८ तत्राम्बुमध्येऽथ सहस्रपत्रं ४३.५१ | तत्रैव कल्पि जिनवंशु भनूपछिन्ने ३९.४ जगत्समाः सर्वदिशः स्फरित्वा २.२० तत्समन्तचरिभद्रशोभितं ३.२६ जनिष्यमाणे स्वयि सप्तरात्रात् ४०.४८ तत्समन्तदिशज्ञानगोचरं ३.३० जन्म यातुक जिनान पश्यति ४२.२८ तथताप्रभो बलप्रभासमतिः ३७.४८ जम्बुध्वजे ये खलु सर्वसचाः ४०.६४ तथैव तेषां च पर्यत्समुद्रान् ४३.९३६ जम्वुध्वजे येऽपि च सर्वमन्त्र ४३.६५ तथैव दिसुखं रनं १.३९ जयप्रभोऽस्था नृपतिर्बभूव ४१.१६ तदनन्तरं च रमणीय ३६.६२ जलाप्लुतो यः पृथिवीप्रदेशः ४०.५३ तदनन्तरं वरवियूहा ३६.६७ जातं हि मे करारपर्भा ३६.८७ तदनन्तरं विपुलबुद्धि जिनो ३७,५२ जातिष्वनन्तास्वपि जातजात ४३.८९ तदनन्तरं सुगत मासी ३६.५१ जात्यन्तराण्यप्यमितानि च त्वं ४३.९१ तदनन्तरं मुपरिशुद्ध ३६.५६ जायमान विपुलैर्विकुर्वितैः ४२.२६ तदनन्तरं सुरुचिराभः ३६.७२ जिन पचमः कुसुमगर्भः ३६.३९ ' तदुत्तरे कल्पमहार्णवेषु ४१.३० जिनु धर्मधातुस्वरयोपो ३६.८२ तदृढं वजिरसारसंस्थित ३.२७ जिनु धर्ममेघनगरामप्रदीपराजो ३९.५ तळ्यनेकबहुकल्पशिक्षित ३.३५ लिनु पामः करणतेजा ३६.५९ तदा यथ जगोपजीवितं ३.३४ जिनु शान्तिराज समिनायुरयो ३७.३५ सदज्रदण्डं शुमसत्वगर्भ ४०.६० जिद ममा विपुल सुप्रभूता ३५.१२ तद्विशालममलं जगरसमं ३.२८ जीर्णानुरा धनविद्दीन नरा ३८.६ तद्विशुद्धगगनामितशयं १.३१ जीर्गेषु युद्धेषु च रोगवरमु ५३.७२ तन्महामनिलयेगरेगितं ३.३२ जेताद्धये मदारण्ये १.१३ तन्महामहितलाचरोपमं ३.३३ ज्ञातुं न लोकेन मदेवान ३८.५ तमपि जिन ज्येष्ठमुतं ५४.५५ ·श्लोकसूची। तव कायु दृश्यति हि दिक्प्रसरै ३७९ न्यनस्थितस्यापि जनस्य देवि ३८ १९ तव चद्गज्योतिपप्रभा पिमा ३७ ७ 'यध्वस्थितानामिह या निनाना २१८ तवनन्तक्षेनरनधानुसम ३७२ न्यचस्थिताना च मया निनाना ४३८० तब रक्षणशोमन काय ४३ ३२ म्यवस्थिताना निनसागराणा ४०१७ तब लक्षणैर्जगशरीरसमा ३७८ ग्यध्वोद्भवाना सुगतामजाना २ १६ तव सूर्यमेघपटला विपुला ३७ ६ त्वप्रभावत अह महामते ३१ तसिन् गिना अपरिमाणा ३६५७ त्वदन्ति मेऽनुपमागुताश्च ४१६ वस्मिन्नगीनिनयुताना ३६ ५२ स्वदाशयस्य प्रविशोधनाय ४०२१ तस्मिन् विशुद्ध मम धर्मचधु ४३ १३२ त्वमागता कल्पमहासमुद्रात् ४०२० व चरिष्यसि नत सुगोचर ५४ १२८ तस्मिन् समन्तरतनार्चिशिरी ३७ ३४ त्व दौमनस्य मम हस्तपाद ४३ ८६ तस्मिंश्च पर्वतवरे विहराति २९२ त्व धर्ममण्डल विचारनये विधिज्ञा ३९१५ वस्य मझुशिरि तेन तेनसा ५५ १७४ त्व पुरे तृभवबालारये ३ १२ तस्स सर्वि मुगता न दुर्लभा ५४ १६२ त्व भवार्णवगतान देहिना ५४ १२० वस्थामभूसुप्रमनामधेय ४११४ त्व भविष्यसि गुणान भानन ५४ १०८ तस्या विशापतिरभूपी ३६ १४ त्व शृणोपि इम ईदृश नय ५४ १४४ तहि पिनमण्डलि शोभनि रम्ये ५६५९ व सत्त्वसारथिवरानभिभूत देवि ३९१६ त सूर्यगात्रप्रवर निनेन्द्र ४३ ९८ त्व समाधिभवन प्रवेक्ष्यसि ५४ १२६ वान् सर्वक्षेत्ररततुल्यान् ३६ २२ त्व सर्वक्षेत्रप्रसरे ३४५ तायो विकुर्वित अनन्तान् ३६२५ व सुभाजन गुणान सूधन ५४ १३२ ता पुष्किरिण्य सलिलामिपूर्णा ४०५१ सूर्येषु वाद्येपु रतिप्रयोगे ४३ ६७ दकप्रभास शुद्धाभ १४० तृष्णपाल चिनिवतयिष्यसे ५४ ११३ दत्ताभ्यनुज्ञाश्व नृपेण तेन ४१२१ तृप्णपाशनिगडै सुदामिता ३४ दद्यामिमा ते खलु दारिका ह ४३ १०२ ते मत्र शिक्षित नयेहि भनन्तमध्यान् ४३ २१ दमदानशीलक्षमत्रीर्यवरोद्गताना ५४३ तेन श्रद्धमधिमुक्तिआशय ५४ १६० दश इस्त्रिकोटि परिपूर्णा ३६१७ तेन सर्वि विनया न वनिता ५४ १६३ दशचातुपिनयुतानो ३६ १२ तेप व कृपविगुद्धमण्डल ३६ दशदिक्क्षेत्रकोटीभ्यो ११७ सप लाभ परमा अचिन्तिया ५४१६१ दशबुद्धकोटिनयुतानि ३६ ३७ तेषामचि त्ये हि विमोक्षतत्वे ४१३४ दशराजधानिनयुताना ३६ १३ तेपामनिन्दितानां ५४ ५४ दश रातिदेवतसहस्रा ३६ २६ तेपा च पश्चिमकु बुद्धो ३६६६ दिनसरयो यथादित्य १२४ तेषा वदा हितमुखार्थ ३६ ९१ दिशतासु यारत तु सचच्युतोपपाद ३९२० तेरा प्रजायते श्रद्धा १७४ दिशदेशामुखजगो भगान् ३७ ५५ तेषु क्षेत्रप्रसरेषु नायकान् ४२ २४ दुर्गतीगतपयाद्विवतना ३३ तेषु च भक्षयचोपरुतेषु ५६३१ | दुर्तेय शान्तो विषयो निनाना ४०५ तेषु च अक्षयवणसमुद्रान् ५६ ४ दुर्लमा भवरारपीदृशा ५४ १४२ तेषु च क्षेत्रपथेषु य सम्मा ३४८ दुर्लभा कल्पकोटीभिः ३० २५ तेर्बुद्धक्षेत्रपरमाणुसमै ३७ ५७ दुखयनपरिपीडित गद् ५४ ८४ त्यागरश्मिशुममण्डलप्रमे ३२३ दुसाणवावे पतितामना ४१२८ प्रायामि सर्यननतो व्यसनैरनेकै ३०६ दृष्ट साव विनय गवा बहू ५४ १३९ ·४४२ गण्डव्यूहसूत्रम् । चक्षु ममा विपुलं परिशुद्ध ३४.६ ज्ञात्वा निरात्मकमनाथ ३६.२ चक्षुर्ममा जिनसुता विपुलं ५०.७१ झानतु रूपतु लक्षणतश्च ५६.५२ चरितव्य कल्पसागर ३.४६ ज्ञानध्वजान् महावीरान् १.१६ चर्यसमुद्र विशोधयमानः ५६.४० ज्ञानरश्मिप्रणिधानमण्डलः ५४.८९ चयां च तेषां विपुलां धरेमि ५३.१३७ ज्ञानवर्तनि विशोधयिष्यसे ५४.११० चित्तमसङ्गमनास्त्रव मह्यं ३४.१४ ज्ञानसंपद भतो विशुध्यते ५४.७८ चित्तं गुणौधैः समलंकृतं मे ४१.३ ज्ञानं ममाद्वयमसनगतं ४०.७४ चित्तं दुरामदु तवा गगनप्रकाशं ३९.१८ ज्ञानार्चितेजशिरिनामा ३६.६५ चित्तादनन्तं समुदेति कर्म ३८.१७ ज्येप्टकु यः सुतु सर्वजिनानां ५६.४२ चित्तु तवा विपुलं सुविशुद्ध ३४.२५ ज्योतिप्रभस्ते नृपतिः पिताभूत् ४०.४४ चिन्तयित्व गुण तस्स मेऽमितान् ४२.१७ ज्योतिःप्रभो भूमिपतिः सपुत्रो ४०.५६ चिन्तामणियथा शुद्धो १.३७ चीर्ण कल्पनयुतान ये चरौं ५४.१५१ तच्च स्मरामि खलु लोकविदां ४०.७७ चोरंभया भरिभया अटवीप्रवेशाः ३०.९ तच्चातिचित्रगम्भीरं १.४३ ततः संभुतः प्रणिधिमेघः ३६.९२ छत्रं हि ते तिष्ठति मूर्धसंधी ४०.३८ तत्कर्णिकायामसि नाथ जातः ४०.६१ छिद्यन्ते सर्वदुःखानि १.९९ तत्प्रवृत्तिदुःखस्कन्धछेदनं ३.२९ छिनत्ति काला विमतीः १.१०१ तत्र गतस्य इमि प्रणिधाना ५६.५८ छेदनो दुःखजालस्य १.८८ तत्राम्बुमध्येऽथ सहस्रपन्नं ४३.५१ तत्रैव कलिप जिनवंशु अनूपहिले ३९.६ जगत्समाः सर्वदिशः स्फरित्वा २.२० तस्समन्तचरिभद्रशोभितं ३.२६ जनिप्यमाणे त्वयि सप्तरात्रात् ४०,४८ तरसमन्तदिशज्ञानगोचरं ३.३० जन्म यातुक जिनान पश्यति ४२.२८ तथताप्रभो बलप्रभासमतिः ३७.४८ जम्बुध्वजे ये खलु सर्वसत्याः ४०.६४ तथैव तेषां च पर्पसमुद्रान् ४३.१३६ जम्बुध्वजे येऽपि च रार्थमन्त्र ४३.६५ तथैव दिङ्मुखं र १.३९ जयप्रभोऽस्या नृपतिर्वभूव ४१.१६ तदनन्तरं च रमणीयं ३६.६२ जलाप्लुतो यः पृथिवीप्रदेशः ४०.५३ तदनन्तरं वरवियूहा ३६.६७ जातं हि मे करणगर्भा ३६.८७ तदनन्तरं विपुलबुद्धि जिनो ३७.४२ जातिष्वनन्तास्वपि जातजात ४३.८९ तदनन्तरं सुगत मासी ३६.५१ जात्यन्तराण्यप्यमितानि च त्वं ४३.९१ तदनन्तरं सुपरिशुद्धं ३६.५६ जायमान विपुलैर्विकुर्वितैः ४२.२६ तदनन्तरं सुरुचिरामः ३६.७२ जिन पञ्चमः कुमुमगर्भः ३६.३९ ' तदुत्तरे कल्पमहार्णवेषु ४१.३० जिनु धर्मधातुम्बरघोपो ३६.४२ तदृढं वजिरसारसंस्थित ३.२७ जिनु धर्ममेवनगराभप्रदीपराजो ३९.५ वक्ष्यनेकयहुकल्पशिक्षितं ३.३५ जिनु पसमा करणतेजा ३६.५९ तद्रविं यथ जगोपजीवितं ३.२४ जिनु शान्तिरान समितायुरथो ३७.३५ तद्वदण्डं शुभसावगर्भ ४०.६० जिद ममा विपुल सुप्रभूना ३४.१२ तद्विशालममलं जगत्सम ३.२८ जीतुरा धनविद्दीन नरा ३८.६ तद्विशुद्धगगनामितक्षयं ३.३१ जीपु युद्धेषु च रोगवामु १३.०२ तन्महामनिलयेगवेगितं ३.३२ जनादये महारण्ये १.३ तन्महामहितलाधोपमं ३.३३ मातुं न होकेन मशीन ३८.५ तमपि जिन ज्येषमुनं ५४.५५ ·परस्परं मातृसमानसंज्ञी ४०.६८ परापंचिन्तामिरता सदैपा ४३.७३ परिशुद्धक्लिष्ट पुन क्षेत्रनया ३७.१६ परेषु संपत्तिमुदीक्ष्य चानां ४३.४३ पर्यत्यजन् हस्तपादा ३७.२४ पर्वतो हि यया मेरः १.३३ पश्यतां रूपकायेन १.८३ पश्यय प्रणिधिनाल कीदृशं ५६.६७ पश्यया भयमुदारमाशयः ५४.७९ पश्यथेमु सुविशुद्धाशयं ५४.५६ पश्यध्वं सत्वसारस्य १.१,२१ पश्यन्ति ये पर्षदो विपुला जिनानां ४३.१० पश्यमि कायु तवाद्य विशुद्ध ३४.२२ पश्यामि कचि च क्षेत्रि नायकान् ४२.२५ पश्यामि सर्वगतिप्रसरेषु ३४.२४ श्लोकसूची। पूर्व इयं सालवियूहमेघा ४०.२२ पृच्छन्त्ययो बुद्धममुद्रसंस्थान् ४१.३८ पृथिवी प्रकम्पित सशैला ३६.२३ पेशलु पारमितास्वभियुक्तो ५६.१९ प्रक्षिप्त सागरजले न मरेन्ति तत्र ३०.११ मज्ञ ममो विपुला सुविशुद्धा ३१.१८ प्रज्ञाप्रदीप प्रभकेतुशिरी ३७.५१ प्रज्ञा हि ते विपुल धर्मसमुद्रचारी ३९.१२ प्रणिधानालयगता कृपमैन्यदृष्टया ५४.१६ प्रणिधानधारणिसमाधिमुखप्रवेशान् ५४.२६ प्रणिधानसागरप्रभासशिरी ३७.५० प्रणिधानेन संपन्ना १.७ प्रणिधिचक्रगतिचक्रशोधनं ३.२५ प्रतिकतुं कयं शक्यं १.९३ प्रतिबोधितः स मय राजा ३६.३१ पश्य लाम तब कीदृशो महान् ५४.१४१ प्रत्येकमासामभवद्विमानं ४०.४६ प्रथमः समन्तगुणमेघः ३६.८१ प्रथमो जिनः कुसुमराशिः ३६.७४ प्रथमो जिनः शिरिसमुद्रः ३६.३८ पापक पञ्च अनन्तरियाणि ५६.५१ प्रथमो जिनो रतनमेरुः ३६.४८ पापाग्यशेषाणि विशोधितानि ४१.२ प्रथमो जिनो वजिरनाभि ३६.५८ पापण्डिनां यस्य यदीप्सितं तत् ४३.२२ प्रथमो जिनो विपुलकीर्ति ३६.६४ पिण्डाय धीमान् स पुरं विवेश ४३.१२२ प्रदक्षिणं य बोधिसत्व १२.१ पुण्यगर्भमभिवर्धयिष्यति ५४.९५ प्रमकेतुराजमति ज्ञानमति ३७.३० पुण्यगर्मान् महाप्रज्ञान् १.११ प्रभा शरीरात्तव निश्चरित्वा ४०.६५ पुण्यज्ञानमयानन्तं १.५९ प्रमाणैरप्रमेयोऽसौ १.५४ पुण्यप्रम पुण्यकेतु ३.४१ प्रमुक्तशाखाप्रविचित्रकोदो १३.५८ पुण्यबलेन समन्तशुभेन ५६.३० प्रशान्तचित्ताश्च समाहिताश्च ५०.१४ पुण्य ममो विपुलं परिशुद्ध ३४.१७ प्रस्थानमेघविपुलामः २६.९३ पुण्यसंपद मचिन्तिया तव ५४.१४. प्राणशता बहु नैकसहस्रा ४३.२४ पुत्राण तस्य परिपूर्ण ३६.१६ प्राणातिपाताभिरता मनुष्या ४०.३० पुष्पवरेभि घ माल्यवरेभिः ५६.५ प्राणातिपाती मनुजा भभूवन् ४०:२३ पूजनाय सुगतानचिन्तियान् ४२.१९ प्रादुर्बभूवैव निधानकोट्यः ४०.६३ पूजा कृता मयि जिनस्यो ३६.३३ प्रादुर्बभौ शालिरनुप्तकृष्टः ४०.३२ प्रार्थनाप्रणिधिचकमण्डलं ३.१९ पूजित मोन्नु मतीतक बुद्धा ५६.१३ पूर्णचन्द्रप्रमो धीरो १.५५ प्राययिस्व जिनवर्णसागरान् ४२.१८ पूर्णमास्यां यया रात्रौ १.२५ प्रासादपृष्ठाइवतीर्य राजा ५०.६२ प्रियाणि वस्दनि तयैव पुत्रान् ४३.८७ पूर्णा जिनानां खलु पष्टिकोव्यः ४३.१२१ प्रीतर्निधान प्रभुतुष्टि घना १०.८१ पूर्वदेवधन तुभ्य सूघन ५४.१६५ प्रेक्षस्व सपनयुतान् ३.४७ पूर्वान्ततः क्षेत्रपरंपराभिः १०.४. पूर्वान्व मे स्मृतिसमाधियात् ४०.०५ प्रेमाति कल्याणमुहम्बयो या ५३.३९ पश्य विरोचन बोधिविबुद्धं ३४.२१ पश्यही जिनशरीर निर्मलं ३५.२ पश्यामि स्वामनुगतामपि ३७.१९ ·गण्ड यूहसूत्रम् । दृष्टाश्च मे पेचन ये मुनीदा ४१३३ न कायकर्मास्य मयाचवुद्ध ४३ १५२ हटिसकट विमोचयि यसि ५११०१ न च अन्धकाणयधिरा न विचर्चिगाना ३०१८ दृष्टीगता गहनचारिं ३६८९ न च गच्छति च्युत इतो नरक अवीचि ३०१७ दृष्टो मया प्रथम काशनवर्णराशि ३९६ न च तुभ्य इन कदाचित् ३६६ दृष्टो मया विपुलकायु तवा ३७ १ न च प्रदेश सबुद्धो १२३ दृष्ट्वा जगद्विपर्या ३६ ८८ न च मेप धर्मत विबुद्धा ३६ ६१ दृष्ट्वाथ तेजोधिपति कुमार ४३ १२९ न च सन्धमायतनधातौ ३६ ४ दृष्ट्वा प्रजा भवगतौ परिपतमाना ४३२० न जातिगोत्रेण न रूपमत्ता ४३ १११ दृष्ट्वा मम प्रमुदिताया ३६३० न तूर्यनिर्नादरुत मनोज्ञ ४०३७ दृष्ट्वा मया पुरिमका सुगता ३८४ मदीध्वजोऽभूत्प्रवर पुराणा ४३ १२३ लोक विपर्यस्त ३७ २२, ४३३ नद्यो विशुस्का मभननशेषा ४०२७ दृष्ट्वोपजात भतुला सुधनस्य प्रीति ३०३ न निश्रयस्ते लोकेऽस्मिन् ४३ ५ देवरुतेमि च नागरतेभि ५६ १८ नन्दितोयपरिखावरोपित ३२ देवेषु देवेन्द्रकुलेपु जाता ४३ १२७ न भोगदेतो धनस्य हेतो ४३ ९४ द्रुमावती नाम पुरी वृताभूत् ४३ १२० न मायया मोहयते च सचान ५३ ११० दुमोषधीशस्यनृपान्यरोहन् ४० ५२ नयप्रवेशोऽयमचिन्त्यरूप ५१५३. द्वात्रिंशलक्षणविचिनो ३६ २९ नयादेकैकतो बुद्ध १५६ द्वारेऽथ तस्योत्तरमन्दिरस्य ४३ १२४ न वर्णसस्थाननिमित्तगोचरै ३८१२ द्वितीय यजिनस्य उपसक्रमणेऽपि दृष्टा ३९१० न स्कन्धधात्वायतनप्रतिष्टितै ४०४ नागेन्द्रराक्षसगणैर्गरुदै पिशाचै ३०१५ धर्मधरो रतनदामशिरि ३७ ५२ नानातीध्यसमाकीण १२२ धर्मधातुअवमासनप्रभ ५४ ११७ नानावचयां धीराणा १४७ धर्मधातुतलभेदभासनो ५४१०४ नानाप्रतिष्ठानविकल्परूपान् ४३ १४० धर्मधातुप्रसर प्रवेक्ष्यसे ५४ १३० धर्मधातुसमुद्रेऽस्मिन् ४३ १० नावियूहा रतनार्चिमेघा २ १३ नानाविशुद्धानि च सर्वदिक्षु ४३ १३४ धर्मधातुसुगति स्परित्वना २१० मामतो विमलसभवप्रभा ४२१४ धर्मधातोरसभेद १२० धर्मधाता शिक्षयाति ११८ नारायणवत सुमेरुशिरी ३७४३ धर्मध्वजोऽथ बचनधी ३६७५ नित्यभाममुखसज्ञसहत ३१४ धर्मध्यनो धरणितेना ३६ ४९ नित्याप्रमत्ता स्मृतिसप्रजन्ये ४३ ७५ धर्मनाव समुदानयत्यय ५४८८ निदर्शिता ते खलु सर्वधर्मान् ४११ निरीक्षते चाथ निरीक्षते च ४३ ६९ धर्मप्रदीपशिरि मेरअर्चि ३६ ७८ निशाक्षये यत्र भवान् प्रसूत ४३४६ धर्ममेरशियरे समाधिवा ३११ नि सवधर्मत निरीक्षसि ज्ञानचक्षु ३९ १४ धर्मराजकुर पशधारिणो ५४ १४८ धर्मशरीरु तत्रातिविशुद्ध ३४ २३ नैयाण मासर्यवशानुगामिमि ५०३ धर्मशरीरु ममातिविशुद्ध ३४ १३ नो च प्रमाणु भवेय्य चरीये ५६ ४५ नो धमम प्रतिहन्यति चित्त १३२५ धर्मस्वभावप्रतिविद्ध असङ्गचित्ता १२६ धर्मेद्वतोऽथ स भभूरमुगत ३७४९ नोचिरेण इमु कायु उझिया ५४ १६५ धर्म दराज गुणराज ३६७० पद्मोदतो मवमु फारणिको ३७३७ धमेश्वरो जिन प्रमद्गमति ३०५४ पद्मोदय न हि जातिवाद ५३१०४ धारयमाणु निनान सदम ५६ २६ परवाश्यचित्तेपु मभिध्यचेतसो ४०२४ ·श्लोकसूची। ४४७ मोहविद्यगहनाशयं जगत् ५४.८६ मोहविद्यतिमिरावगुण्ठितं ३.३ यच कृतं मयि पापु भयेच्या ५६.८ पब दशदिशि पुण्य जगस्य ५६.९ यतः सुरश्मिर्विजहार तस्मिन् ४३.१२१ यत्र ते विपुलज्ञानसागरे ३.३६ यत्र ते सममिख्दचक्षुषा ३.३७ पत्र शिक्षित मतीत नायकाः ५४.६९ यत्र स्थिता निर्मितकायमेघान् ४१.४२ यय संभुत प्रथमचित्तु मया ३७.३१ यया क्रमामकमतो मही ते ५४.९६ ययापि गगर्न दिक्षु १.२७ ययापि पर्वतः शैल १.३१ पयापि मारतोऽसजन् १.२९ ययापीहेन्द्रनीलेन १.४१ ययाशयं धर्ममुदीरयन्तः ४१.४४ यथा स्वचित्ते वशिता ममाम्नि ४१.१ यथा हि पृथिवी लोके १.२८ ययैव सागरः पूर्णः १.३५ यौन सागरे तोयं १.३२ पद निष्फमी स दुपदेन्द्रो ३६.८४ यद प्रेषितस्तव सकाशमहं ३७.१० यद मि स्वमपि हट कुमारो ४३.२६ यद रश्मिमण्डल ममा निपनी ३७.२ पदा गृहद्वारगतो ममाभूत् ४३.१२५ पदा हि ते याचकसंधिभूते ४०.२८ यश्व इमं परिणामनराजे ५६.४८ यस्मिन् विशुद्ध पहुसवाः ३६.५७ यस्यां रनिम्यूहसनामिकाभूत् ५.१५ यस्था शुभो वानि हि गागधो ५३.०६ याच अनुत्तर पूज उदारा ५६.० यानुका मुनगचेतनोडवाः ५४.१५४ या व मयोगसूरतः ५४.१०५ पापपति यौन यो नरो ५४.१५० याशाय अधिमुनिमंपदा ५४.१६८ यामती जिन यामनागना... यायत केवि साहिति क्षेत्रा ५५.५ याप्त कपि दाति लोके ५५.. पावत पेचि दशदिगि सागः ५६.१५ पान मभर भत्रमा ५१.४१ यावती लोकसंपत्तिः १.७७ यावन्ति हि क्षेत्ररजे रजांसि ५३.११३ यावन्यः सर्वलोकेऽस्मिन् १.९६ ये एत नयसमुद्रान् ३.४४ ये एकक्षेत्रप्रसरे अपरान्तकल्पान् ५४.१९ ये एकचित्तक्षणि कल्पमहासमुद्रान् ५४.२४ ये एकचित्तप्रसरेण विबुद्ध बोधि ५४.३० ये एकवालपथि उत्तरमाण क्षेत्रात् ५४.२३ | ये एकसत्त्वपरिपाचनतापधीरा ५४.१८ येऽक्लिएचित्ता निरवद्यचर्या ४०.११ ये क्लेशसागरचरां जनता निशाम्य ५५.१५ ये क्षेत्रसागर व्रजन्ति मनामिलाप्यान् ५४.२१ येऽशोभ्यचित्ता ह्यविकम्प्यचित्ता ४०.१२ येऽखितचित्ता विनिवर्तचित्त ५०.१३ ये च भनागत लोकप्रदीपाः ५६.३५ ये च त्रियध्वगतान जिनानां ५६.४१ ये च त्रियम्वगता नरसिंहाः ५६.३३ ये च त्रियध्वसुक्षेत्रवियूहाः ५६.३४ ये च दशदिशि क्षेत्र अनन्ता ५६.४७ ये च दशदिशि लोकप्रदीपा ५६.१० ये चर्यसागरप्रविष्टमनन्तमध्यान् ५४.२२ येच समागन मन पर्याय ५६.२३ ये जातिशोकजरमृत्युक्शोपनीतं ५४.१२ ये ज्ञानसागरनये पशितानुपाताः ४२०८ ये तत्र कल्पे सुगता बभूवुः ४१.२९ ये ते अनावरणज्ञानदिश प्रविष्टा ५५.८ ये ते असनचरिता इम धर्मधातुं ५४... ये ते अमनचारी ५४.३१ ये ते दशद्दिशि तथागत सप्रनेयान् ४३.१६ ये ते निशाग्य जनता दुचितामा ५४.१५ ये ते महाकरगमरमानसूर्पा ४३.९ ये ते महाकरणमागरमोतान्ति ४२.५ ये ते पया बल जिनान तथा प्रविष्टाः ४२.१० ये ते निमोक्षमुसमत्यनयामार्ग ५४.५ ये दुःखदुर्ग प्रावभपाः ३८.९ ये हिदुर्गनिगता जनामपियां ५५... ये धर्मकायपरिसर ममारिताः ४२.. ये धर्मग्रममरान परिशोधयन्ति ५२.१ पे धर्मघायुगगनाशिमूर्यमूग ५१.. ये धर्मपातानंदसागरेश .... ये धर्ममप पिवमान नआउ मलाः १२.३ ·४४६ गण्डव्यूहसूनम् । बहु क्ल्पसागर पुरा चरिता ३८२ भद्रचरिप्रणिधान पठित्वा ५६ ६१ बहुभि करपनयुत ४३२ मदर परिणाम्य यदाप्त ५६ १२ वह रश्मिनार जगचित्तसमा ३७३ भद्रीय समन्तशुभाये ५६ ४४ वालभूमि विनिवर्तिता त्वया ५५ १३६ भवन्ति नियता बोधौ १९० बाहु प्रणम्य विमर शतपुण्यचित्र ३०४ भवसनासविच्छेत्ता १६५ वुद्धकाय च वीक्षध्व ३७२७ भूमीरसज्ञाश्च मया विशोध्या ४३८३ बुद्धकायु विपुरो अचिन्तियो ३५५ भूम्याम्मो विपुलवेग ३६९५ बुद्धक्षेपाण्यचिन्त्यागी १४५ भूयो न चोरा न मटा न धूर्ता ४० २९ वुद्धक्षेत्रि रज यावतो इहो ४२ २३ भोति भूय सुगतान सभवो ५४ १५९ बुद्धयोपु मधुरो निगर्नते ३५९ बुद्धधर्मेप्वसमेदा ११२ म शिरी यथ जानति शूर ५६५५ बुद्धनिर्मितसमुद्र भक्षया ३५८ मनुष्यलोक न हि विद्यतेऽसौ ४३ ५९ वुद्वपुत्र शृणु मह्य भापित ४२११ मनुष्यलोके सदशी न कन्या ५३१०३ बुद्धवलनयप्रवेशार ३६८ मनोऽत्र निश्चित तेषा १७२ बुद्धबोधेर्मुखमिद १.५ महत्पुण्यमय क्षेत्र १८७ बुद्धमेधनयुतानि द्रक्ष्यसे ५४ १२४ महात्मना सनिपात १६ बुद्ध लोके समुपन ३७२० महारवीन्द्राद्रजनीक्षयेऽस्मात् ४३ ५३ बुद्धवशमनुधारयिष्यसि ५४ ११२ माता पिता गुरुजन सतत ३८५ खुश्समुद्र अह अम्तीर्ण ३५ १५ मातापितरजातिसुहृद्गुरूणा ५३ ३८ बुद्धस्य निर्मितसमुद्रा ३६२४ माता पिता चा तव कचिदस्ति ४३३४ बुद्धिया निनु स्वभावधर्मता ३५ ४ मातापित्तासुहृदज्ञातिश्चान्धवेहि ३०१६ बुद्धिसागर विधर्धयिष्यामि ५४ १२२ मातृभूत जनकायिमे मम ५०७२ बुद्धेपु ते गौरवमम्ति किचित् ४३ ४० मा दृष्टिकान्तारपथि स्थितासि ४३ ३७ बुध्यि व धर्मप्रकृति गगनप्रकाश ३९१३ मा मित्रभेदप्रसृता मतिस्ते ४३ ३६ बोधिचरिं च मह चरमाणो ५६ १६ मायशाख्यविगता शुभाशय ५४ ६३ बोधिचयां चरस्समा ४३ ६ मायाकारो यथा विद्वान् १३६ योधिचित्तफरर कृपाषुदो ५४९४ मारमण्डल पराजित त्वया ५४१०९ योधिचित्तभुजगेन्द्रसभयो ५४ ९२ माणु विशोधितु पिनानां ३६७१ योधिनानविशुद्धास्ते १८० मासाघमासस्य कृते न पूर्व ४०३३ योधियानप्रणिधीपराम्मा ३९ मा भापमाणा शृणु राजपुन ४३ ४५ योधिसत्वकुलधर्म पतये ५४ १४६ मिथ्यमार्ग विनिवर्तयिष्यसे ५४११९ योधिसरवचरि सागरोपमा ५१ १३७ मृपा थ रूक्षा पिशुनामया ४०३६ पोधिसच मम बुद्धिधर्धिका ५४७१ मेधाविनोऽनन्तमतीन् ११२ योधिमारवर शेषोपतो ३५१२ मेरभूत सम मिनरापु ५३ ७४ याधिसाप विचरति धारिता २८ मनचन्दनसमानशीतर ५४९० योधिमा महाप्रज्ञा १९ मैनभावनसुपूर्णमण्डरा ३. योध्यासननिरपणोऽय ३० २६ मैनि ममा विपुला सुविगुदा ३४२ प्रह्मचर्यशयनाम्यरत ३२१ मैग्रीनये मुरिपुरैर्जनता स्फरित्या ४३ २२ ग्रामो गगनघोष पिनो ३०४६ मैव रोद जनपाहि सूरत ५५ १३१ मारपे सासा'मभाग २४ मोहमवियतमोविगमा ३१ ·४४९ लोकसूची। सत्ययीतथपयेषु कोविदा ३.१५ सस्य मशिरि पृच्छ सूधन ५४.१७० सत्यचार मनुवतंयमाना ५६.२२ सयधातु परिपाचयिष्यसे ५४.११४ सत्वस्वभावप्रतिविद्धचित्ता १०.१६ स त्वं जिनान् दशहिशि ३.४३ सदा स्वपुण्यैः समलंकृतेषा ४३.७७ सदृष्टो लोकप्रद्योतः १.८२ सद्धर्मयोपाम्बरदीपराजो ४३.२३ सप्तम्यभूद्या रजनी जलस्य ४०.५८ स प्रायजत्तस्य मुनेः समीपे ५१.२० समन्ततः पुण्यवती विमाति ४३.७५ समन्तभदोपमयोधिसत्वाः २.१५ समन्तावभासो लोके १.६३ समागतान याचनकानुदीक्ष्य ४३.८४ समाधिभूमि च विलोकयामि ४३.१३३ सम्पष्टितलभूमिसंस्थिता ३.१६ सरागचित्तेन विधाय पूजां १३.१२६ सर्वअध्वपरमास्तथागताः ३५.३ सर्वक्षेत्रपरमाणुसाशा २.१,३, ३५.६ सर्वक्षेत्रप्रतिभासदर्शना २.६ सर्वक्षेत्रप्रसरे निषपणका २.७ सर्वगतिच्युतिमुखैभिः ३६.९० सर्व चर्य प्रणिधानसंभवा ५४.१५३ सर्वजगन्मोक्षार्थ ३.३१ सर्वजगोपम काय अनन्ता ३१.२७ सर्वजिनाननुशिक्षयमाणो ५६.१७ सर्वज्ञज्ञानविपुलैरामेतैरचिन्त्यैः ४३.१५ सर्वज्ञताशेषशुभाकरस्य ४३.७ सर्वत्रियध्वगतेभि जिनेभिः ५६.५६ शशु सूधना वचनसेतु ममा ३७.३० ३८१ सर्वत्रियधगमशेष स्फरित्व लोके ४२.२ सर्वदुर्गतिपया विवर्जिताः ५४.३५ सर्वधर्मदेिशसुदर्शशाः ५४.७६ शुख धर्मस्य तख तायिनो ४२.२० सर्वधर्मप्रतिपत्तिमुस्थितः ५४.१९७ युव सूधन उदानुदानयी ५४.१७७ सर्वधर्मवशी काता १.४६ शुत्व सूधन नदानुशासनी ५४.१७२ सर्वधर्मविचराय उस्थित ५५.५९ श्रुत्वा च ते घण्टरता नदेवाः ४०.१३ सर्वधारणिविशुद्रमण्डलं ३.२० शुस्वा नियध्यपरमा सुगतान् ३८.३ सर्धप्रत्येकसंमुद्धा: 16 शुचा नृपोऽमात्यगणं तदानी ११.१८ सर्व युद्ध नचिरेण द्रक्ष्यसि ५३.०६ श्रुत्या पधोरपष्टमयाय माता ४१.२० सर्वबुद्ध पितालवासमा ५४.१४७ शोमार्णवः सुपरिशुद्ध ममा ५०.७३ सर्षवुइमभिपेकमुत्तमं ५४.१४५ अम्रप्रयातो विपमाच देशाः ४०.५५ सर्व धुद समन्वाइरन्ति ते ५३.१४५ पहर्विशतिः कोव्ययुतानि तस्मिन् ५३४ सर्पभवेषु च संसामाणः ५६.२७ रहो निमपचन १.६४ विवर्जिता दुर्गति धर्मराशा ४०.६९ विवर्तितो दुर्गतिपातमाः १५ विशुद्धपात्रो सममासमाया ४३.५६ विशुदालोतमसर्वगात्र ५३.६३ विशुदेनाशयेन ख ४३.४ विषये सत्यसारस १.५० वृया समाधितो लोकः १.७८ वेगालमध्य कसोदे सदा प्रयुक्ता ३०.१४ वेधभूत जरमन्युमोचका ५४.७३ वैरोचनप्रणिधिजालकुला मसूता ३९.२१ वैरोचनप्रणिधिमार्गनयेन देवि ३९.१७ रोचन प्रमनियूहो ३६.५४ बोधनं यथा रत्नं १.३० व्यवलोक्य वं भवसमुई ३६.९ न्याकरण च प्रतिलम्य च तस्मिन् ५६.६० व्यूहानपि च संपनान् १.१४ न्यूहा विचित्रा जगदप्रमाणः २.२३ ग्योमाप्रमागानि विमानरपान २.२३ शाय न ज्ञानपर्यन्तो १.६७ शिमपडलाभु प्रथमोऽभू ३६.४३ शवम्वनः शमयतुः ३६.७७ शान्तिावजो जगप्रदीपशिरी ४७.५३ शिरोयिनो मेऽर्थमुवीक्ष्य धीमान् ४३.०५ शीलं सदा यदमलं परिरक्षितं ते २२.१ शुद्धविरोचनरत्नसुवर्णा ४३.२७ गुदामिनीलेक्षण मैत्रचित्ता ४३.९५ शुदाशया निर्मलमानसेयं ५३.१०९ शाभूत अभयप्रदायकाः ५३.७५ शराणि वीराण्यथ स्पवन्ति ४३.१६ प्रवर्ति बिमल तमोहरं ५४.९३ श्रीतेननामा नृपतिस्तदानी ४३.११५ गण्द.५७ ·गण्डव्यूहसूत्रम्। ये धर्ममेघ मुगतान दशदिशासु ५४.२० राजाग्नितस्करजलप्रभवा ३८.७ येऽधिष्टिता दशसु दिशु जिनरशेपैः ४३.१८ राजान मध्यगत ये च विवादप्राप्ताः ३०.८ येऽध्वनये विनीयन्ते १.५१ राजा सपुत्रः मुगते प्रसन्नः ४३.१५७ येन नियध्यगत सर्वि स्फुटाः समन्तात् ३९.८ राज्यं परित्यज्य नृणां स प ४३.११९ ये निर्मलाध्याशय निर्विकल्या ४०.८ राबिमध्यमकि यामे ३६.२१ येऽपि च निति दर्शिनुकामाः ५६.११ रात्रिंदिवं क्षणलवानृतुपक्षमासान् ३९.१९ येऽपि च मित्रा मम हितकामाः ५६.२४ रूपकार्य नरेन्द्रस्य १.८४ येऽपि प्रत्येकसंबुद्धाः १.५२ रूपवरेणहु लोकि विशिष्टा ४३.२३ ये प्रस्थितामलविशालधियः परार्था ४३.११ रूपं ति लक्षणविचित्रं ३६.१० ये बुद्धगोनैहि कुलेमि जाता ४०.६ रोममुखेपु अचिन्तिय क्षेत्रा ३४.२८ ये बोधिसत्व मुदृढा ३.४० ये मैत्रया दशसु दिक्षु जगत्स्फरित्या ४२.५ लक्षणमण्डित बुद्धशरीरान् ३५.७ ये यक्षकुम्भाण्डपिशाचसंघा ४०.६६ लक्षणेभि प्रतिमण्डितं शुभं ४२.१६ ये यानसागरनया विपुला ४०.८० लब्धा भया विपुलचक्षुः ३६.८६ ये रागदोपमय मोहस्वभाव ज्ञात्वा ५१.६ लाभ भूय विपुला अचिन्तिया ५१.१३४ ये वैरिणो विवरछिद्रगवेदिणश्च ३०.१३ लाभ सुलब्ध सुजीवितु तेषां ३४.२९, ५६.५० न्याधयः केचन जीवलोके ४३.६४ लाभः परो मस्तव दर्शनेन ४०.७० लामालाभसमतुल्यमानसा ५४.६२ ये शुक्लधर्मार्णव तृप्तिचित्ताः ४०.७ लुब्धेनं सत्त्वैनं च दुष्टचित्तैः ४०.२ येऽशेषतस्यध्वगता हि दिक्षु २.२२ सोकचक्र भवचक्रमाधितं ५४.१११ ये श्रुत्व सत्त्वाः शमयन्ति कृशान् ४०.४० लोकसुखान्यभिनिहरमाणा ३४.४ येप कल्पनयुतैः सुदुर्लभं ५४.१३३ लोकाश्च चैवोच्चलसि ४३.. येपाशयो गगनकल्प अनन्तमध्यः ४३.१३ लोकोपपत्तिध्वखिलास्वचिन्त्यैः ४१.४५ येपांच प्रणिधिस्तत्र १.५८ येषु यान्तकुपन नायका ४२.२१ वज्रामये गिरितटे मणिरत्नचिने ३०.२ ये सर्वक्षेत्रपरमाणुरजान् गणित्वा ५४,२५ वदने तव जित प्रभूता ४३.३० ये सर्वदिक्क्षेत्ररजास्वसंरयान् ४०.१९ वदने सहितास्तव दन्ता ४३.३१ ये सर्वदिक्सत्त्वगणस्य कर्म २.१७ बधाय सृष्टानि नृपेण तेन ४१.१७ ये सर्वधर्मअनुत्पाटनयप्रविष्टा ५४.५ वन्दन पूजन देशनताय ५६.१२ ये मसङ्गैः परिमुक्तचिना ४०.१५ वरलक्षणधारे मुतेजा ४३.२८ येरपायविषयैः सुगताः ४०.७९ वराप्सरोवर्णसमानरूपा ४०.३५ यो इमु मगचरिप्रणिधानं ५६.५४ वर्जित तेन भवन्ति भपाया ५६,४९ यो मात्रितः कल्पमहासमुद्रान् ४१.३२ ववर्ष देवो न यदा बहूनि ४०.४७ वसन्तकाले प्रवरे रितूनां ७३.४७ रजसि स्थिता पृथगनेकविधा ३७.१४ वस्त्रवरभि च गन्धवरेभिः ५६.६ रजस्यनन्ता हि महासमुद्रा ३८.२० विकुर्वितानि दर्शति १.६ रतनार्चिपर्यतप्रदीपो ३६.४० विक्रान्तदेवगति नाम जिनो ३७.३९ रतनार्चिपर्यतमेर निभं ३७.२ विवाहितम्नैर्नृपतिस्तदेवं ४१.१९ रनित्रमा नाम निशुद्धकाया ४३.९९ विचरन्ति च संमारे १.७६ रत्नापिगिरी भगवान् ३७.४० चिचियगन्धध्वजपुण्डरीके ४३.५० रश्मिमेष विपुला मचिन्तिया ३५.७ विनयन्ति सत्वनयुतान् ५४.५२ रश्मिमेघानमध्येयान् ३७.२८ विपुलं जायते चित्रं १.८९ रागदोप गयाशुष्ट ५१.४५ विपुलः प्रणिधिस्तेयो १.९० ·चौद्धसंस्कृतग्रन्थमालायां प्रकाश्यत्वेन संकल्पिता ग्रन्थाः । १ नव धर्माः १ ललितविस्तर Rs 1000 and 1250 २ समाधिराजसूत्रम् (यन्त्रस्थम्) ३ लङ्कावतारसूत्रम् ४ अष्टसाहस्रिका प्रज्ञापारमिता आलोकव्याख्यासहिता Rs 20 00 and 25 00 ५ गण्डव्यूहसूनम् Rs 1600 and 2000 ६ सद्धर्मपुण्डरीकमूत्रम् Rs 1000 and 12 50 ७ दशभूमिकसूत्रम् Rs 10 00 and 12 50 ८ सुवर्णप्रभासमूत्रम् ९ तथागतगुह्यकम् २ माध्यमिकमते- १० मध्यमकशास्त्र नागार्जुनीयम्, आचार्यचन्द्रकीर्तिविरचितया प्रसन्नपदाख्य- व्याख्यया सरलितम् Rs 1000 and 12 50 ११ शिक्षासमुच्चय शान्तिदेवविरचित Rs 1000 and 12 50 १२ बोधिचर्यावतार शान्तिदेवविरचित प्रज्ञाकरमतिविरचितया पञ्जिकाख्य- व्याख्यया सवलित Rs 1000 and 12 50 ३ योगाचारमते- १३ सूत्राल्कार आचार्यासङ्गविरचित ४ विनयाः १४ १५ महारस्तु-लोकोत्तरवादिना विनय १६ मूल्सर्वास्तिपादिना विनय (Gilgat Afss ) ५ महायानसूत्रसंग्रहः १७ प्रथम खण्ड -सुविक्रान्तरित्रामिप्रज्ञापारमिता, ववच्छेदिका, शालिस्तम्ब सूत्रम्, प्रतीत्यसमुपादसूत्रम्, भैपग्यगुरुवैदूर्यप्रभसूत्रम्, राष्ट्रपा परि- अर्थनिनिश्चयसूत्र च १८ द्वितीय खण्ड -सुखावतीव्यूह , कारण्डव्यूह , अन्येषा च सूनाणा पृच्छा, ·४५० गण्डन्यूहसुत्रम्। सर्वमित्रमभिराधनाशया ५४ १६६ ससारसकटगतार्यपथप्रनष्टं ५४११ सनमेतदिह मुक्तित फलं ५४ १५२ सस्कृतदोपपराङ्मुस नित्य ३४५ सर्वरनायु एव ५४ ४९ साधु शुभपुण्यसागर ३३८ सर्यरजे अहु क्षेत्रसमुद्रान् ३४ २० साधु सत्त्वगुणपारमि गतो ५४ १७८ सर्वरोमहरिपोद्गताश्रयो ५३ १७३ साधु साधु जिनपुर सूधन ५५ १७६ सर्वलोकउदितस्तथागत ३५.११ साधु सूधन अखिन्नमानस ५४ १६९ सर्वशुक्लबरकोशसभृता ३८ सा रात्रिदेवत हितार्थ ३६३५ सर्वसत्त्वगतिमासदर्शन ५४ ११६ सारोचयश्च तद कल्पो ३६ ६८ सर्वसत्वगतो यावान् १९५ सालेन्द्रराजशिरिगर्भु जिनो ३७४४ सवसत्वभवना स्फरिप्यसे ५४ १२५ सिंहकल्प महावीर ४३९ सर्वसत्यभवने उदेप्यसे ११ १२७ सुगन्धरस्नोत्तमसराढ्यं ४३ ५२ सर्वसत्चविनयानिवर्तिये ३२४ सुदर्शने रूपगुणैरुपेते ४३ ३३ सर्वसत्त्वहितप्रीतिनन्दनो ५४ ११५ सुदुर्लभो बुद्धशब्द १८५ सवस्वराजनिरुत्तिरतेभि ३४१० सर्वस्वरागस्तघोपनयर्जिनानां ५३ १५ सुनीलकेश्यु पलपत्रनेत्रा ४३ ५५ सर्वाङ्गतस्तदनु सत्त्वक्षेत्र ३६४२ सुमध्यरावथ पड्विकार ५० ४९ सन्तिक्षेत्रपरिवर्तरज समेषु ३९११ सुरश्मिनामा च नृपस्य तस्य ४३११८ सर्वाभिलापाविपया १७० सूनासमुद्र गुणमेघान् ३६३४ समु विश्वप्युपसक्रमन्तो ४१ ३७ सूधनो धरप्रहष्टमानसो ५५ १७५ सर्वास्वोपासु च दिक्षु यान्ति ५१३९ सो इदानि क्षण लब्ध मानुपो ५४ १५८ सोचो महापृथिवीराजा ३६ १८ सवि अपायदुसा प्रशमन्तो ५६२१ सर्वे च सत्त्वा निखिरा विशोध्या ४३८२ स्कन्धाल्यादुचालवासि देवि ३८ १५ सबै यतोऽर्था प्रभवन्ति चास्मात् ४११० स्त्रीणा रुतानीह च यानि लोके ४३६८ सर्वेप चो निनसुतान महायशाना ५४२ स्वीरसमेतद्धि मनुष्योके ५३५४ सर्वेषु क्षेत्रप्रसरेपु रिनानू ५०७२ स्थित्वह सत्वसमता ५३५. सर्वेषु क्षेत्रप्रसरेषु निना ३७१० निन्ध वचोऽस्या मधुर मनोज्ञ ४३ १०८ सर्वोत्तमस्पर्शसुसावदानि ४३ १०५ स्मरामि अतीत बहुकल्पान् ३६११ सहदर्शनेन मम तस्य तथागतस्य ३९७ मित यदैषा प्रकरोति चैव ४३५८ सकिष्टशुद्ध पुन कदा बहून् ३७ १५ स्रोतसमुद्र ममातिविशुद्धो ३४९ सप्यारिपिज्ञाननये तथैव ४३ ६१ स्वकस्वकेन चित्तेन ३७ २९ सरयाच्यतीतानपि चैव रोग्नि १३ १३९ स्वला तरेऽपश्यमह रजन्यां ५३ ९५ सगृहीत अनेन पूर्वतो ३५१० स्वमान्तरे मे सुगतोऽय दृष्ट ४३ १०१ सग्रहेातुर्भि कोश अक्षय ३२२ स्वमोपम लोकमिम विदित्वा ३०१८ सपूनितस्तेन मया सहाभूत् ४३ १३० स्वभिनीलमहायतनेता ४३२९ सपूणा कुशलैर्धम १७५ सप्रस्थितस्य प्रवराप्रमोधी ४३ ९३ स्वयभुगामधिष्टान १२ स्वयभो पाक्यसिंहस्य ११८ मप्रेक्षती सत्पुरपस्य काय १३ १३८ मप्रक्षतो जेतपने अनन्त २१ स्वराशनिरनयाश्च येऽपि ४३६६ सोधिचयाचरणमयुन्न ५३ ११२ स्वर्गद्वारमुपदर्शविन्यसे ५४११८ सगधिममारमहासमुदा ४३ ७८ स्वागत नि कृपमेनसमव ५४५७ समारमभवनिमोक्षनयाननन्तान् ३९२ स्वागतं शुभपथेन भागत' ५५६. ममुख निन्यमई जिन पश्ये ५६२५ हडिदण्डय धनिगटाव तथा कुदण्डा २०१२ ससारतीपटुसमतमन ३८. स्वा न ऐप हि चातिदीर्ण ४३१०