·भूमिका काचन जाति: किमपि राष्ट्रं वा यया यथोन्नतिपथमारोहति तथा तथास्या अस्य वा वाङ्मयमप्युन्नमते । वाङ्मयवृद्धो तद्भापाशब्दानामपि वृद्धिनैसर्गिकी। नवनवार्थपूदीयमानेषु नवनवास्तवाचकाः शब्दा अपि उदयन्ते।' इत्यं क्रमेण शब्दसागरे परिवर्धमाने तदवगाहन- सौकर्याय कोपा अप्याविर्भवन्ति । अतिपुरातने वैदिके काले निघण्टुनामानः शब्दकोपा आसन् । इमे कोपा एकदेशिनः केवलं वैदिकानेव शब्दान् समगृह्णन्, न पुनर् लौकिकानपि । तदनु क्रमेण लौकिकभापाशब्दसंग्राहका अपि कोपाः निरमीयन्त, इयं तदानीन्तनी लौकिकभाषा देवभाषा आसीत् , यां वयमिदानीं 'संस्कृतम्' इत्याचक्ष्महे । इमे संस्कृतभापाशब्दकोपा अर्यानां वर्गान् प्रकल्प्य तत्क्रमेणैव पद्येषु व्यरच्यन्त, न पुनराधु- निकशल्या अर्थवर्गप्रक्लुप्तिमकृत्वा उदर्यशृङ्खलम् अकारादिवर्णक्रममाश्रित्य । वर्गक्रमेण निर्मि- तेषु कोशेषु एकार्थवाचकाः शब्दा एकत्रोपलभ्यन्ते, तेन लेखकः प्रसङ्गोपयोगिशब्दानां विचयः साघु शीघ्रं च कर्तुं शक्यते, वर्णमात्रक्रमेण प्रणीतेषु कोपेषु तु समानार्यानां शब्दानां यत्र तत्र विकीर्णत्वाद् एकत्रानुपलम्भात तया कर्तन पार्यते। शीघ्र शब्दार्थमात्रजिज्ञासाशान्तये तु वर्ण- क्रमेणव रचिताः कोशा उपयोगिन इति निर्विवादम् । अद्यत्वे वर्गक्रमेण ग्रथिता अमर-केशव-यादव-हलायुध-निकाण्डशेपादयः त्रिंशत्पञ्चरिंशाः संस्कृत शब्दकोशा उपलभ्यन्ते, ते सर्वेऽपि लघुकायाः सन्ति । व्याडिनाम कश्चित् प्राचीनो विद्वान् लक्षश्लोकात्मकं संस्कृतभाषाकोशं निर्ममे-इति श्रूयते, परं न स इदानीमुपलभ्यते । पातञ्जले महाभाष्ये चचिंतः संग्रहनामकोव्याकरणग्रन्योऽपि व्याडिनंव कृत इति शब्दशास्त्रविदो विद्वांम आहुः, सोऽपि च ग्रन्यो लक्षश्लोकात्मक एव, न चाद्यत्वे समुपलभ्यते। लक्षसंस्याप्रियाविमौ कोशकार- संग्रहकारावुभावपि व्याडी किमेव व्यक्तिः ? उत द्वे व्यक्ती ? इति न निश्चित्य वक्तुं शक्नुमः । अलमनया अप्रकृतचिन्तया, प्रकृतमनुसरामः । अमर-विश्वादयः कोशा अत्यल्पगन्दयनाः न चवीनारष्टुं क्षमाः, शब्दकल्पद्रुमादयो बृहत्कायाः कोपा अपि वर्गक्रमेणाप्रणीतत्वाद् न कवीन् न वा लेसकान् आकर्षन्ति-इति कञ्चन विपुलशब्दराशिसंग्राहक पद्यात्मक वर्गकमवन्तं कोपं विरचयितुमनसः, ज्योतिर्विदां मूर्धन्याः, नफेषां लघीयमां महीयसां च ज्योतिग्रंन्यानां प्रणेतारः, गढवालमण्डलान्तर्गत-सुरतरङ्गिणीतीरविराजितसण्डग्रामवास्तव्याः, द्विजकुलजेगीयमानयग- स्चकपालबडेघवालवंशविभूषकाः, श्रीमुकुन्दपादारविन्दमधुरताः, विद्वद्गणगीतमहिमानः श्री मुयुन्दरामार्माणः त्रिंगदाण्यविरतं परिश्रम्य मय यायदुपलब्यान् सर्वान् कोगान् निपुणमधीत्य यद्वपुपं मुकुन्दकोषं विरचितवन्तः।

·४ अस्य महाकोपस्य भागद्वयं वर्तते-पर्यायभागश्च अनेकार्थभागश्चेति । तत्र पर्यायभागे पञ्चाधिकशतं (१०५) वर्गा: सन्ति, अनेकार्थभागे च द्वौ वर्गा वैद्यकानेकार्थवर्गः, साहित्याने- कार्यवर्गश्चेति । इत्थं सप्ताधिकगत( १०७)वर्गात्मकोऽयं महानभिधानसंग्रहोऽद्य यावत् प्रका- शितान् सर्वानप्यभिधानसंग्रहान् अतिशेते। अस्य महानन्यस्य केवलमेक: पञ्चाधिकशततमोऽयं (१०५ वां) लिङ्गानुशासनवर्गः भारत-शासन (भारत-सरकार)साहाय्येन प्रकाशितः पाठकानां हस्तयोर्वर्तते । आशास्यते भारत- शासनमस्यावशिष्टान् अशेपानपि भागान् प्रकाशयितुं साहाय्यं वितरिष्यति । अस्मिन् लिङ्गानुशासनवर्ग हेमचन्द्राचार्यादिविरचितानि लिङ्गानुशासनानि संकलय्य अन्यकृता स्वकृतया विमलास्यया व्याख्यया सोदाहरणं व्याख्यातानि । ग्रन्यकर्तुर्विद्वद्वरस्यास्य कोशाध्ययनमत्यन्तप्रियम् । स्वयमेवायमाह-'मुकुन्दस्य प्रतिज्ञे दे कोषं गङ्गां च न त्यजेत्' इति । एतेनैव पाठका एतदनुमातुं शक्नुवन्ति यदेतन्महाकोशप्रणयने ग्रन्यकृता कियन्मनोयोगेन कियत् परिश्रान्त भवेदिति । एतेन कोशेन संस्कृतभाषायाः तदुपनि- बदस्य वाङ्मयस्य च श्रीवृद्धिर्भविष्यतीत्यसंशयं वचः । अन्ते च प्राध्यते-- मुकुन्द इव लोकेऽयं मुकुन्द विदुदीरितः । मुगुन्दकोपः सततं जायतां विदुषां मुदै ।। परमेश्वरानन्दः कार्तिक कृ. ५मी, युधवार, महामहोपाध्यायः, विद्याभास्करः संवत् २०१९ वि०, इन्द्रप्रस्य। केन्द्र-मंस्कृत-मण्डलस्य भूतपूर्व-मदम्यः ·, ॥ श्री। अाभार-प्रदर्शनम् एतस्य लिङ्गानुशासनवर्गस्य प्रकाशनं भारतशासनदत्तद्रव्यसाहाय्येनैव शक्यसंभवम- भूदिति भारतशासनं प्रति सविनयं कृतज्ञतामात्मनः प्रकाशयामः । विद्यानुरागिणः, प्राचीनभारतीयसंस्कृतो द्रढीयसी श्रद्धां दधाना विनयमूर्तयो भूतपूर्व- राष्ट्रपतयः श्रीराजेन्द्रप्रसादमहाभागाः, वाग्मिनां घुरि कीर्तनीयाः, अगण्यगुणग्रामाः, सांप्रतं भारत- राष्ट्रपतिभद्रासनं विभूपयन्तः श्रीराधाकृष्ण महाभागाः, भारतस्य प्रधानमन्त्रिणः श्रीजवाहरलाल महोदया:, भूतपूर्वगृहमन्त्रिणः स्वर्गीयश्रीगोविन्दवल्लभपन्तमहोदयाः, वर्तमानगृहमन्त्रिणः श्री लालबहादुरशास्त्रिणः, वित्तमन्त्रिणः श्रीमुरारजी देसाई महाभागाः, शिक्षामन्त्रिणः श्रीकालूलाल श्रीमालिनोमहाभागाः, योजनामन्त्रिणः श्रीगुलजारीलालनन्दामहाभागाः, गृहसचिवश्रीवलवन्तनागेश दातारमहोदया:, शिक्षासचिवालये संयुक्त सचिवास्पदमलङ्कुर्वन्त : श्रीरमाप्रसन्ननायक- महाभागाः, तवोपसचिवपदे श्रीमदभिमन्युकुमार जैन महोदया:, उत्तर-प्रदेशप्रशासनस्म वर्तमान मुख्यमन्विणः श्रीचन्द्रभानुगुप्त महाभागाः, भूतपूर्वमुख्यमन्त्रिणः श्रीसम्पूर्णानन्द महाभागाः, डाक्टर सिद्धेश्वरवर्ममहाभागाः, लोकसभासदस्याः श्रीभक्तदर्शन महोदयाः, संस्कृत-मापासंवन्धे भूतपूर्वविशेषाधिकारिणः श्रीसरस्वतीप्रसाद चतुर्वेदिनः, तत्रैव वर्तमानविशेषाधिकारिणः श्री डाक्टर रामकरणराम महाभागाः, पद्मभूषणोपाधिममलङ्कृता ज्योतिर्विच्चक्रचूडामणय: श्रीसूर्यनारायणव्यासमहोदया:, दैवज्ञशिरोमणय आचार्यचक्रधरजोशीमहाभागाः, श्रीनारायण- स्वामिनो महात्मानः, श्रीकिशोरीलालशर्माणो महोदया:, थीहरदेव शर्माको ज्योतिपाचार्य- महोदयाः, कविवर्यः श्रीवालकृष्णभट्ट महोदया दर्शनकेशरिणः, श्रीवृन्दावन ध्यानी महोदयाश्च एतद्ग्रन्यप्रकाशनकर्मणि स्वसहानुभूति--सत्सम्मत्यादिप्रदानेन अस्मान् बलवदुपकृतवन्त इति तेपामपि धन्यवादपुरस्मरं वयमामारिणः स्मः । श्रीधीधरप्रसादशास्त्रिणापि एतत् पुस्तकप्रूफसंशोधनादिकर्मणि अस्माकं साहाय्यं प्रति- पन्नमिति सोपि महाभागोऽस्माभिः सादरमभिनन्द्यते धन्यवादैश्च पुरस्त्रियते। अन्ते च महामहो. पाध्यायविरुदभाजः, केन्द्र-संस्कृत-मण्डलस्य भूतपूर्वसदस्यान् श्रीपरमेश्वरानन्दशास्त्रमहामागान् प्रत्यपि वयं कृतज्ञतां वहामः, यग्रंन्यमिमधीत्यास्य भूमिकालेसनक्लेशः सहर्ष सोदः । मुकुन्द आश्रम विदुपां वगंवदो विनीतः गढ़वाल (उत्तर प्रदेश) 'ग्रन्य-प्रणेता कार्तिक कृ. पञ्चमी, मंध्यत् २०१९ मुकुन्दः

·विषयानुक्रमणिका
विपयाः
पृष्ठ-संख्याः
१-पुंल्लिङ्गानुशासनम्
२-स्त्रीलिङ्गानुशासनम्
३-नपुंसकलिङ्गानुशासनम्
९८-१४५
४-पुंस्त्रीलिङ्गानुशासनम्
१४६-१६८
५-पुन्नपुंसकलिङ्गानुशासनम्
१६९-२३८
६-स्त्रीनपुंसकलिङ्गानुशासनम्
२३९-२५०
७-त्रिलिङ्गानुशासनम्
२५१-२६०
८-अभिधेयवल्लिङ्गानुशासनम्
२६१-२६५
९-लिङ्गानुशासनपरिशिष्टम्
२६६-२७५
१०-इहोद्धृतग्रन्यादीनां नाम्नां सूचीपत्रम्-- २७६-२७७
११-शब्दानुक्रमणिका
२७८-३०२
१२-टिप्पण्णिस्थ-शब्दानुक्रमणिका
३०३-३०९
१३-शुद्धि-पत्रम्
३०६-३१२

·मुकुन्दकोषः अस्य लिङ्गानुशासनवर्गः। श्री नन्दनन्दनाय नमः। प्रणम्य शिरसा नन्दनन्दनाध्रिसरोरुहम् । लिङ्गानुशासनं रम्यं कुर्वेऽहं लिङ्गविन्मुदे। अयास्मिन्कोश जाति-गुण-यदृच्छाशब्दाः सन्ति। तत्र वनौषधिसम्बन्धिपु वृक्षादिवर्गेषु सङ्गीतवर्गे च व्युत्पतिरहिता यदृच्छा-(प्राकृत) शब्दा वहवः सन्ति। अतस्तद्ग्रहणनिर्दोपत्वं प्राह नरहरि:-(राजनिघण्टावभिधानचूडामणीत्यपरपर्याय पृ० १ श्लो० ६, ७, ८) "किरातगोपालकतापसाद्या वनेचरास्तत्कुशलास्तथाऽन्ये । विदन्ति नानाविधभेषजानां प्रमाणवर्णाऽऽकृतिनामजातीः ।। तेभ्यः सकाशादुपलभ्य वैद्यः पश्चाच्च शास्त्रे विमृश्य वृदया। विकल्पयेद्रव्यरसप्रभावा-विपाकवीर्याणि तथा प्रयोगात् ।। प्रायो जनाः सन्ति वनेचरास्ते गोपादयः प्राकृतनामसज्ञाः । प्रयोजनार्था वचनप्रवृत्तिर्यस्मात्ततः प्राकृतमित्यदोपः ।।" इति ।। किरात इति । तेभ्य इति । प्राय इति च । एपां विवृति : सुगमा । ननु पाणिनि-कात्यायनप्रभृतिकृतानि लिङ्गानुशासनानि सन्ति किमनेनेत्युच्यते दुर्गसिंहेन--(दुर्गसिंहकृते लिङ्गानुशासने पृ० १ श्लो० २) *- ..

·२ मुकुन्दकोपे "स्त्रीपुग्नपुंसकानि स्वार्थः सिद्धानि लोकतो यानि । तानि त्यक्त्वाऽऽाभिः क्रमशो वक्ष्येऽवशिष्टानि ॥” इति ।। स्त्रीति । सिद्धशब्दोऽत्र प्रसिद्धवचनः । अन्यत्सुगमम् । यादवोऽप्याह-(वैजयन्त्यां पृ० २८९ श्लो०१) "नाम्नां पूर्वमिहोक्तानामनुक्तानां च कृत्स्नशः । सामान्यलक्षणःकश्चित् कियते लिङ्गसंग्रहः ॥” इति ॥ नाम्नामिति । अस्य व्याख्या तु सुगमा । इह विशेषमाहामरसिंहः-(अमरकोपे नामलिङ्गानुशासनेत्यपरपर्याये पृ० ४४९ श्लो० १॥) "सलिङ्गशास्त्रः सन्नादिकृत्तद्धितसमासजैः। अनुक्तैः संग्रहे लिङ्ग सङ्कीर्णवदिहोन्नयेत् ।। अस्य व्याख्या सलिङ्गेति । सलिङ्गशास्त्र:-लिङ्गविधानसहितानि यानि सूत्राणि (शास्त्राणि) 'स्त्रियांक्ति'-नादीनि तैः सहितः सन्नादिप्रत्ययजश्चिकीर्षा-लोलूया-पुत्रकाम्यादिशब्दैः, कृज्जः श्वपाक-भूति-इष्टि-कृति-स्मृति-प्रभृतिशब्दैः, तद्धितप्रत्ययजेरणाद्यन्त औपगव-औपगवी-गार्य- गार्यादिशब्दः, समासजैरदन्तोत्तरपदो द्विगरित्यादिनोक्त. सज्ञापरिभापबदरामलकादिशब्द, बाहुल्येन पूर्वमनुक्तैः शब्दश्चायं संग्रह क्रियत इति शेषः। अस्मिन् लिङ्गानुशासनवर्गे संकीर्ण- वत् प्रागुक्तसङ्कीर्णवर्गसमानं प्रकृति-प्रत्यय-क्रियाविशेषणैलिङ्ग पुलिङ्गादिकमुन्नयेद्हेत् । (सु० व्या० लिङ्गशेषविधियापी विशेपर्यद्यवाधितः ।।" इति ।। •. अस्य व्याख्या- लिङ्गेति । लिङ्गस्य पुंलिङ्गप्रभृतेः शेपोऽवशिष्टं तस्य विधिविधानं व्यापी व्याप्नोति स्वविप यस्य व्यापको भवति । उत्सर्गत्वात् । विशेषरिहोक्तः पूर्वोक्तश्च यदि विशेपविधिभि- र्वाधितः स्यात्तर्खेव व्यापी। अर्थादपवादविषयमपहाय सर्वत्र प्रवर्तत इत्यर्थः । अनेनास्य लिङ्ग- विशेषविधेरुत्सर्गभूतस्य शब्दादिवर्गा अपवादा ज्ञेयाः। तत्र पूर्वोक्तानां विशेषाणां द्विरुक्तिदोप- भयान्न पुनरत्र विधानम् इति। (सु० व्या०) (वै० to पृ० २८९ श्लो० २) तथा च यादव:- ।

·लिङ्गानुशासनवर्गः । "अवाधिते विशेषोक्त्या भवेत्सामान्यलक्षणम् ।" इति । अबाधित इति । अस्य व्याख्या तु पूर्ववद् बोध्या। अथेह शब्दस्य सलिङ्गोऽलिङ्गश्चेत्येतो द्वौ भेदावाह-युरुगपादण्डाधिनाथ:-(नानार्थ- रत्नमालायां पृ० २ पं०५) "अमी सलिङ्गनिलिङ्गभेदाद् द्वेधा भवन्ति हि ।" इति । अमोति । अस्य विवृतिः सुगमा । तवाऽदौ स एव सलिङ्गशब्दानां सप्तविधत्वं प्राह-(ना० र० मा० पृ० २५०६,७) "सलिङ्गाः सप्तवाऽऽवृत्त्या स्त्रियां पुंसि नपुंसके । स्त्रीपुंसयोः क्लीवपुंसोः स्त्रीनपुंसकयोस्त्रिषु ॥” इति । .. अस्य व्याख्या- सलिङ्गा इति । सलिङ्गा लिङ्गसहिताः शब्दा: सप्तधाऽऽवृत्त्या सप्तविधा भवन्ति तद्यथा-(१) स्त्रियाम् = स्त्रीलिङ्गः (२) पुसि = पुलिङ्गः (३) नपुंसके = क्लीवलिङ्गः (४) स्त्रीपुंसयो:योपिन्नरलिङ्गः (५) क्लीवपुंसो: = पण्डपुलिङ्गः (६) स्त्रीनपुंसकयो योपाक्लोवलिङ्गः (७) त्रि-विलिङ्गश्चे ते सलिङ्गशब्दानां सप्तभेदाः स्युः । यादवस्तु सलिङ्गशब्दानामष्टविधत्वमाचष्टे--(वै० पृ० १ श्लो० २, ३) "प्रकाश्याष्टविधं लिङ्ग निलिङ्गं वचनानि च । स्त्रीपुन्नपुंसकं लिङ्ग सङ्घीणं तच्च पश्चया। नृस्त्री नृपण्ड: पण्डस्त्री त्रिलिङ्ग वाच्यलिङ्गकम् ।" इति । अस्य व्याख्या- प्रकाश्येति । (१) स्त्रीलिङ्गः (२) पुलिङ्गः (३) नपुंसकलिङ्गः (४) पुंस्त्रीलिङ्गः (५) नरकलीवलिङ्गः (६) क्लीबयोपिल्लिङ्गः (७) त्रिलिङ्गम् = पुंस्नीक्लीवलिङ्गः (८) वाच्य- लिङ्गोऽभिधेपलिङ्गश्चेत्येते सलिङ्गशब्दानामष्टभेदाः स्यरित्ययः । अयादौ क--गादिवर्णोपान्तान् साधन्तान्, इमन्नादिप्रत्ययान्तांश्च पुंलिङ्गवाचक- शब्दानाह हेमचन्द्राचार्य:-(अभिधानसंग्रह लिङ्गानुशासने पृ० १ श्लो ०१) पुंलिङ्ग क-ट-ण-थ-प-भ-म-य-र-प-स-स्न्वन्त,- मिमन-लौ, कि,-श्तिब्, । न-नौ, घ-धनी, दः कि- भावे रवो,-ऽकर्तरि च क: स्यात् ॥१॥" इति ।

·मुकुन्दकोपे अस्य व्याख्या- पुंलिङ्गमिति । अत्र वक्ष्यमाणं विशेषविधानमन्तरा पुंलिङ्गः स्या... शब्देषु को पधा आनक-स्फटिक-शुक-वराटका-इ-शोक-लोका-कादयः । टोपधा विट-कर- हाट-कुट-घट-करट-पट-सरटादयः । णो पधा गुण-क्षण-काण-शाण-किरण-पापाण-गुणादयः। यो पधा रोमन्थ-वेपथु-निशीथो-पस्थ-स्वयथु-नाथ-सार्थ-रथ-शपथादयः । पोपधा दर्प- कल्प-बाप्प-सर्प-शूर्प-कूप-यूप-सूप-कलापादयः । भोपधा-दर्भ-निकुम्भ-स्तम्भ-कौस्तुभ- शलभ-कुम्भ-सरभ-गर्दभादयः । मोपधा-गोधूम-डिण्डिम-घूम-सोम-होम-व्याम-गुल्म- ग्रामादयः । यो पधा लय-तण्डलीय-विनया-पनय-प्रणय-व्यया-ऽऽय-तन्तुवाय-संख्यादयः रो"पधाः कडङ्गर-पुटर-झर्झर-सीकर-सीर-श्वशुरा-ऽङ्कर-समीरादयः । पो"पधा:-शिरीप- घोप-माप-तुप-तोप-पोप--रोपी-प-लोप-प्लक्ष-यक्ष-वाताक्ष-गवाक्ष-जिनाक्ष-यानाक्षादयः । सो"पधाः कृसि-हंस-कुत्स-सर्जरस-रस-हास-पनसादयः । सकारान्ताः पुरुदंशो-दमुन-श्चन्द्रमो- ऽङ्गिरो-ऽनेह-उसनो-वेधः प्रभृतयः । नकारा"न्ताः कृष्णवर्म-प्रतिदिव-मघव-वृष-उक्ष-प्लीह- ग्राव-सुपर्वादयः । उकारा तास्तर्क-धातु-वायु-जायु-मेरु-जन्तु-पीलु-सेतु-गोमाय-पायुप्रभ- तयः । अन्तान्ताः सीमन्त-पर्यन्त-दिप्टान्त-सिद्धान्तादयः । कल्क: (१) पाणिनीयेऽपि (पुमान्)' अधिकारोऽयम् । (सि० को० पृ० ३९८ सू० ३५) (२) तव--- '(प्रानश्मेरकारान्तः) (रश्मिदिवसाभिधानम्)' इति वक्ष्यति । प्रागेतस्मादकारान्त इत्यधित्रियते ।। (सि० कौ० पृ० ३९९ सू०५९ । (३) (कोपधः) ॥ कोपयोऽकारान्तः पुसि स्यात् । स्तवक:-गुच्छकः । घृत-तलादिशेपः । सि० को० पृ० ३९९ सू० ६०। (४) [टोपध.] || टोपधोऽकारान्त. पुसि स्यात् । घट == कुम्भः । पट: =-शोभनवस्त्रम् । सि० को० पृ० ३९९ सू० ६३ । (५) (गोपध ) । णोपधोऽकारान्त पुसि स्यात् । गुणः= मोवी । गणः = रुद्रानु घर. । पापाणः प्रस्तर.। सि० को० पृ० ४०० सू० ६६ । (६) (थोपधः) । अदन्तः पुसि । रथः स्यन्दनः । वेपथः- वेपनम् । सि० को० पृ० ४०० सू०६९। (अ) (नोपधः) ॥ भदन्तः पुसि । इनः-सूर्यः। फेनः= समुद्रफेनः। सि० को० पृ० ४०० सू०७३ । (७) (पोपधः) ॥ यूपः- यज्ञस्तंभः । दीपः = वर्तिस्थज्वलदग्निशिखा। सर्पः अहिः । सि० को० पृ० ४०० सू० ७६ । (८) (भोपधः) । भदन्त. पुसि। स्तंभ = स्थूणा। कुंभः क्लसः । सि० को० पृ० ४०० सू० ७९। (९) (मोपधः) । बदन्त सि । सोम = चन्द्रमा.। भीमः द्वितीयपाण्डव.। सि० को० पृ० ४०० सू० ८२। (१०) (योपध.) ।। अदन्त.पसि । समय काल:। हय. घोटक.। सि० को० पृ० ४०० सू० ८५ । (११) (रोपधः) ।। भदन्तः पुंसि। क्षुर. लोमच्छेदनद्रव्यम् । अड्कुरः- अभिनवोद्भिद् । सि० को० पृ० ४०० सू० ८८ । (१२) (पोपध.)॥ अदन्तः पृसि। वृपः- बलीवदः । वृक्षः= द्रुमः । सि० को० पृ० ४५० स० ९२ । (१३) (सोपधः) अदन्तः पुसि । वत्स.- सकृत्करिः। वायस.- काकः । महानसः पारस्थानम् । सि० को० पृ० ४०१ सू० ९५ । (१४) (नान्त.) ॥ नान्त. पुसि । राजा-नृपः । तक्षावर्द्धकिः । सि० को० पृ० ३९९ सू० ४८ (१५) ('उकारान्तः) ॥ अयं पुसि स्यात् । प्रभः ईश्वरः, स्वामी वा । इक्षः मधुतणम्, गृहतृणम् । सि० ·लिङ्गानुशासनवर्गः। ५ इमन्प्रत्ययान्ताः--पृथोर्भावः =प्रथिमा। मृदोर्भाव.=म्रदिमा । महतः कर्म भावो वा= महिमा । चण्डस्य कर्म भावो वाचण्डिमा। दृढस्य भावः = द्रढिमा, इत्यादयः । अल्" (अच्") (अच्) प्रत्ययान्ता:-कर-गर-लव-प्लव-स्तव-नय-प्रभव-नियम-चय-जयादयः । कि (इ) प्रत्ययान्ताः-पनिप्रभृतयः । ति (स्ति) प् प्रत्ययान्ताः पचति-भवति-गदति-गच्छति- करोत्यादयः । नप्रत्ययान्ताः स्वप्न-यत्नादयः । मतान्तरे स्वप्नस्तु नन्'प्रत्ययान्त: । नङ् (ज.) प्रत्ययान्ता: प्रश्न--विश्न-यत्न-यज्ञादय: । घप्रत्ययान्ता दन्तच्छद-निगम-अच्छदो-हच्छदादयः। घा प्रत्ययान्ता: पाद-रोग-राग-पाक-स्पी-क प्रासाद-प्रास-ऽऽम्नाय-वेद-प्रपात-प्रस्तार- लोभ-त्याग-दाय-वेश-धाय-भाव-माघादयः । दा (घु) संज्ञकाद्विहितकिप्रत्ययान्ता आधि- व्याधि-शरधि-विधि-निधि-प्रधि-जलध्यु-दध्यादयः । भावार्थक-खप्रत्ययान्ता आशितं भवा- दय: । कर्तृभिन्नार्थक-(धार्थकः) कप्रत्ययान्ता आखू"त्थ-प्रस्थ शलभोत्य-विघ्नप्रभृतयः ।' इति ॥ इह किञ्चिद्विशेषमाहामर:- (अम० लि. पृ० ४५३ दलो० १४, १५) "क-प-ण-भ-म-रोपान्ता यद्यदन्ता अमी अथ । प-थ-न-य-स-टोपान्ता गोत्राख्या-श्चरणाह्वयाः ।। नाम्न्य-कर्तरि, भावे च घा-ज-व-नङ्–ण-घा-थुचः । ल्युः कर्तरी,-मनिज्भावे, को, घोः कि: प्रादितोऽन्यतः ॥" इति । अनयोख्यिा- कपणेति । ककारादिषड्वर्णोपधा अमी एते अबाधिता यदि चेददन्ता अकारान्तास्तहि को० पृ. ३९९ । सू० ५१। "हनुहटविलासिन्यां नृत्यारम्भे गदे स्त्रियाम् । द्वयोः कपोलावयवे-" इति मेदिती। "करेणुरिभ्यां स्त्री नेभे" इत्यमरः । एवं जातीयकविशेषवचनानाक्रान्तस्तु प्रकृतसूत्रस्य विषयः । उ च । "लिङ्गशेपविधिारी विशेषैर्यद्यबाधितः" इति । एवमन्यत्रापि । (१६) (पप्रवन्तः)" करः हस्त । गरः विपम् । सि० को० पृ० ३९८ सू० ३६ । (१७) (धाजन्तश्च) चयः-समूह. । जयः =विजयः। सि०को०१०३९८ सू० ३७ ॥ (१) पाणिनीयपि । (स्वपोनन्) । स्वप्नः-निद्रा । (सि० को० पू० ३३६ पं० १) (२)(नरन्तः) ।। नड्प्रत्ययात. पुसि स्यात् । यज्ञः=यागः । यत्नः प्रयलः । उद्योगश्च । (सि० को० पृ० ३९८ सू० ३९ । (३) (धान्तः) ॥ विस्तर:= विस्तारः। गोचरः-इन्द्रियार्थः । सि० को० पृ० । (४) (घनन्तः), पाक: परिणतिः। त्यागः=दानम् । (५) प्रासादाप्रसीदन्त्यस्मिन्मनासि । (६) प्रासः प्रास्यते इति । (७) वेदः . --विदन्त्यनेन । (८)प्रपात:-प्रपत्यस्मात् । (९) (क्यन्तो धुः) । विप्रत्ययान्तो घुः पुंसि स्यात् । माधिः मनः पीड़ा । निधिः- सेशेवधिः । उदधिः समुदः । क्यन्त.किम् । दानम् । घु.किम् । जक्षिः- वीजम् । मि० को० पृ० ३९८ सू० ४१ । (६) (कप्रत्ययान्त.)। (१०) आखूत्यः आखूनामुत्यानम् । सि० को० पू०२८९ ५० २९ ·६ - मुकुन्दकोषे नरि भवन्ति । एपामुदाहरणानि प्रागेवोक्तानि पथेति । पकारादिवर्णपटकोपधा यद्यबाधितास्तदा पुंसि स्युः । नोपधाः फेन-अध्ना-पघने-न-भानु-जनादयः । शेपवर्णाना- म्दाहरगानि प्रागुक्तानि मकुटस्तुप कारादिवर्णपटकोपान्तेषु अदन्ता अकारान्ता' इति न सम्ब- ध्यते, अयादित्वात् –इत्याह । गोमायु-जायु-पाय्यादीनुदाहरति च । गोत्रेति । गोत्रं वंशस्तस्मि- माख्या संज्ञा येषां ते गोयाख्या ऋषिसंज्ञकाः गोत्रस्य प्रथमपुरुषाः ये प्रवराध्यायोक्ताः येऽपीतरे अपत्यप्रत्ययं विहाय गोमवाचित्वेन लोके प्रमिद्धास्ते नरि भवन्ति । यथा। भरद्वाज: गोत्रमस्मा- कम् । एवं गौतम-पशिष्ठ-काश्यप-वत्सा-त्रिप्रभृतयः। क्षीरस्वामी तु 'अपत्यप्रत्ययान्ताः' इति व्यारव्यत् । तन्न। 'अपत्यप्रत्ययान्त.' इत्यनेन द्विरुक्तिप्रसङ्गात् । चरणेति । चरणानां श्रुति- शाखाना आह्वया अभियानानि नरि भवन्ति । यथा । कलापः कठ, वह वृच इत्यादि । नाम्नीति । णप्रत्ययो यथा । न्यादनम्न्याद, आहारः । अवश्याय =नीहार: । ल्यूरिति । कर्तरि नन्द्या- दिभ्यो विहितोल्युः पुंसि स्यात् । नन्दयतीति नन्दन = पुत्रः । इन्द्रोद्यानम् । सुखदायकः । रमते इति रमणः पतिः । कामदेवः । मधुं सूदयतीति मधुसूदनः = विष्णुः । सज्ञायामिदम् । असंज्ञायां तु 'कृतः कर्तर्यसंज्ञायाम्' इति सिद्धम् । यस्तु औणादिक: कर्तरि व्यत्पद्यतेऽभियुक्त (स्वामिमुकुटादिभि) स्तस्य वाच्य (अभिधेय) लिङ्गतैव-भरिमा पृथ्वी । वरिमा तपस्वी। स्तरिमा = शय्या। इहान्यत्सर्व प्राग्वज्ज्ञेयम् । दुर्गोऽपि किञ्चिद्विशेषमाह-(दु० लि. पृ० १९ श्लो० ३८, ३९) किना दाश्च। भावे को णो ऽथुरलो घघजावुक्तौ सहेम्ना ना ।। प्राग्वंश क-प-ण-भ-म-र-प-थ-स-ट-न-योपधक- वोपधमदन्तम् । क्षत्रियवचनो नाभिश्चेत्पुंलिङ्गा इति समाप्ताः॥” इति । अनयोाख्या-- किनेति । किना किप्रत्ययेन युक्तो घुसंज्ञक: (दाः) (च) भावेऽर्थे कप्रत्ययः (च) णप्रत्ययश्च अथुप्रत्ययश्च अत्प्रत्ययेन सह नृलिङ्गा भवन्ति । घप्रत्ययपत्र प्रत्ययो च इमन् प्रत्ययेन सह ना प्रत्ययश्चतेऽपि नृलिङ्गा भवन्ति । एषामदाहरणानि प्रागेवोक्तानि। प्राग्वंश इति । प्राग्वंशश्च कादिद्वादशवर्णोपधपश्च वोपधश्चेति समाहारो द्वन्द्व : । अत् अन्तो यस्य तद् अद- न्तम् । प्राग्वंशशब्द: (च) ककारादिद्वादशवर्णोपधं च शब्दरूपं क्षत्रियवचनो नाभिश्च यदि भवति तदैते नृलिङ्गाः स्युः । प्राग्वंश-यज्ञगृहम् । - ...

·लिङ्गानुशासनवर्गः। तथा च प्रयोग:- "पत्युः प्राग्वंशवासिनः" इति काव्ये (दु. लिल टिप्पण्या पृ० १९ पं० २७) वोपधा उद्याव-वासवादयः । परन्त्वयमपाणिनीयः । नाभि. क्षत्रियः । प्राण्यङ्गं तु नाभिरियम् । इदन्तत्वात् । अन्यत्सवं पूर्ववज्ज्ञेयम् । तथा च यादव:-(वै० पृ० १३ श्लो० ९ तः १४ या०) । "अदन्ताः पुस्यु-पान्ता-श्चे-स्क-णौ भ-र-म-टा-स्त-यो । प-सौ च सान्ता ये च स्यु-रुदन्ताः प्राशयो नरः । अदन्ता इति ! पाठोऽयमपाणिनीयः । अत्र पाठान्तरम् (मत्कृतमिदम्) अदन्ताः पुंस्यु-पान्ता-श्चे-त्क–णौ भ-र-म-टाः प-थौ। प-सौ न-यो सान्ता य उदन्ताः प्रायशो नरः।। अस्य व्याख्या- .. अदन्ता इति । अदन्ताः ककारादिद्वादशवर्णा उपान्ताश्चेतहि पुंसि पुलिङ्गे स्युः । ककारादीनामुपधास्तु प्राग्वद् बोध्याः । ये सान्ताः सकारान्ता उदन्ता उकारान्ताः शब्दाश्च ते सर्वे प्रायशो बहुधा नरः पुमांस : पुंलिङ्गवाचका इत्यर्थः यथा। सान्ताः कंस-मास-दास-चास- प्रभृतयः । उदन्ताः शम्भु-भानु-विधु-धातुप्रभृतयः । इदन्तेष्व-रति-मि-र्वणिर्वाहि-ग्रहिः प्रहिः । स्तम्भि: कपिः सनी रालि-रर्दनिर्वमतिर्नरः ॥ अस्य व्याख्या- इदन्तेष्विति । इदन्तेषु इकारान्तेषु अरत्यादयो द्वादशशब्दा नरः पुमांसः स्यु : पुलिङ्ग- याचका इत्यर्थ: । अरति : = क्रुद् । वर्मिः= मत्स्यविशेपः । वर्णि := वलि: । वाहिः = ग्रहिः । पहिः = कूपः । स्तम्भि:= (भि.) समुद्रः । कपिः = वानरः । सनि: = दानम् । पूजा च। रालि:= युद्धम् । अर्दनि. = अग्नि. । वमति. = वान्तिः । अङ्यावन्ताश्च वृक्षार्थाः प्रायो रोहित्तरत्तथा । शैलनामाह्वयाः सर्वे' गोत्राख्याश्चरणाह्वयाः ॥ अस्य व्याश्या- अडचेति । डोवन्ताश्च आवन्ताश्च ते ड्यावन्ता न ड्यावन्ता अड्यावन्ताः । ड्यावन्तवर्जिता इत्यर्थः । झ्यावन्तरहिता वृक्षार्था वृक्षार्थवाचका ये शब्दाः ते प्रायो बहुधा पुंलिङ्गा भवन्ति ।

·द मुकुन्दकोपे यथा। तरु-शाखि-पादपप्रभृतयः । रोहित्-तरत्, शैलनामाह्वयाः, गोपाख्याः, चरणाह्वयाश्च एते सर्वे पुमांसो भवन्ति । रोहित् =हरिणविशेषः। तरत् = कारण्डपक्षी। शैलनामाह्वयाः पर्वत- संज्ञकाः । यया । अद्रि-गिरि-अग-नगप्रभृतयः। गोत्रचरणाख्यशब्दाः प्रागुक्तवद् वोध्या: । कन्यन्ता राजतक्षाया, ऋदोरपि करादयः । इश्तिपोः शासिशास्त्याद्याः, स्युरेरचि जयादयः, ॥ अवश्यायादयो णान्ता, घान्ता दन्तच्छदादयः, प्रध्याद्याः प्रादितो घोः कौ स्यु,-र्वमथ्वादयोऽयुचि, ।। प्रश्नाद्या नङि, पाकाद्या पनि, ल्यौ नन्दनादयः, । प्रथिमाद्या इमनिचि, कुणप् पीलुकुणादयः ॥” इति । एषां व्याख्या- कन्यन्ता इति । कन्यन्ताः कनिप्रत्ययान्ता राजा = नरेन्द्र. (नृप)। तक्षा=वर्द्ध कि: (त्वष्टा) । सुपर्वा = देवता इत्याद्याः । ऋद ऋकारान्तात् अपि अप्प्रत्यये कर = हस्तः (पाणिः) इत्यादयः । इजन्ता इक्प्रत्ययान्ता. शासि = शितबन्ताः श्तिप्प्रत्ययान्ता: शास्तिः शासनम् । दण्डश्च । इत्यादयः । कुणबन्ता: कुण प्रत्ययान्ताः पीलकुणः पीलूनां पाकः । तस्य पाकमूल इत्यादिना कुणप्प्रत्ययः। खदिरकुणः = खदिराणां पाकः । इत्यादयः। शेष पारवत् । अमरोऽप्यन्यान् पुंलिङ्ग वाचकाञ्च्छीवेष्टादिशब्दानाह-(अम० लि. पृ० ४५३ श्लो० १३, १४) ''श्रीवेष्टाद्याश्च नियासा असनन्ता अबाधिताः । कशेरु-जतु-वस्तूनि हित्वा तु-ह'विरामकाः ।। अस्य व्याख्या- श्रीति । श्रीवेष्टादयो ये नियांसास्तरुद्रवास्ते नरि भवन्ति । श्रीवेष्ट. (श्रीपिप्टः), सरलः, द्रवः, श्रीवासः, वृकबूपः, गुग्गुलुः, सिलक इत्यादय. 1 अबाधिता असन्ता अन्नन्ताश्च नरि भवन्ति । उदाहरणं तु प्राग्वत् । अवाधिता इति किम्। इदं = अवस्था। जलौकसः == जन्तु- विशेषः । अप्सरसः = स्वर्वेश्याः । सुमनस.=देवाः । इदं लोम = रोम । साम = वेदविशेषः । वर्म-कवचम् । कशेर्विति । कशेरु-जतु-वस्तूनि हित्वाऽपहाय तुरुविरामकाः तुराब्दान्ताश्च पाणिनीयेऽपि-(१) (रुत्वन्तः) | मेरु: हेमाद्रिः। सेतु:=जलबन्धः सञ्चरः। (सि० को० पृ० ३९९ सू० ५६) ·- लिङ्गानुशासनवर्गः रुशब्दान्ताश्च पुंसि स्युः । यथा हेतुः = कारणम् । सेतुः जलवन्धः, सञ्चरः। "पुल" इति भाषायाम् । धातुः= शब्दयोनिः । भ्वेधादिः । मन्तुः अपराधः । तन्तुः = सूत्रम् । इत्यादयः । कुरु:- देशविशेषः । चन्द्रवंशीयराजविशेपो वा । मेरुः = सुरालय: । किंशारुः = धान्याग्रभागः । सरु:= खड्गादिमुष्टिः । इत्यादिः । कशेर्वाद्युपलक्षणं दारुश्मथुप्रभृतीनाम् । तत्र कशेरु = अस्थि- विशेषः। तृणविशेपो वा । जतु = लाक्षा । वस्तु = द्रव्यम्। पदार्थश्च । द्वन्द्वेऽश्ववडवावश्ववडवानसमाहृते । कान्तः सूर्योन्दुपर्यायपूर्वोऽयःपूर्वकोऽपि च ॥” इति । अस्य व्याख्या- अश्वश्च वडवा अश्ववडव- द्वन्द इति। असमाहृते समाहाररहिते द्वन्द्वे द्वन्द्वसमासेऽश्ववडवौ नरि। च अश्ववडवो। एवमश्ववडवान् । अश्ववडवैरित्यादिप्रयोगः । असमाहारे किम् । मिति क्लीवम् । कान्त इति । यदि कान्तगब्दो रविचन्द्रपर्यायपूर्वकस्तर्हि नरि स्यात् । यथा- सूर्यकान्तः, अर्ककान्तः । चन्द्रकान्तः, इन्दुकान्त:, सोमकान्तः । यदि कान्तोऽयोवाचकपूर्वक- स्तदापि नरि। अयस्कान्तः, लोहकान्तः । तथा च हेम:- (अ० सं० लि. पृ० १ श्लो० ६) "कान्तश्चन्द्रार्कनामाऽयः परो यानार्थतो युगः । यश्च स्यादसमाहारे द्वन्द्वोऽश्ववडवाविति ।।२।।" इति । अस्थ व्यास्या- - कान्त इति । अत्र चन्द्रकान्तादयः प्राग्वत् । यानार्थतः परश्चेद्युगशब्द: स्यात्तर्हि पुंलिङ्गे भवति । यथा-यानयुग: रथहलप्रभृत्यङ्गम् । “जुआ" इति भापायाम् । अश्वश्च वडवा च। 'पूर्ववदश्ववडवों' इति परवल्लिङ्गतापवादः । यादवस्तु किञ्चिद्विपमाह-(वै० पृ० २९३ श्लो० ५१) द्वन्द्वस्तत्पुरुषोऽप्यन्त्यलिङ्गोश्ववडवी नरि। तथैवोक्षवशो" इति ॥ अस्य व्यास्या- द्वन्द्व इति । द्वन्द्वस्तत्पुरुषोऽप्यन्त्यलिङ्गो ("परवल्लिङ्ग द्वन्दनत्पुरपयो:' मू० २२४२६) अश्ववडयो तु नरि पुंसि । तथैवोक्षवनो। उक्षा च वसा चोक्षक्यो । उक्षा= बलीवदः । वसा=वन्ध्यगौः। अयेदानीमन्यान् सभेदान् हस्तादीन् पुंलिङ्गवाचकशब्दानाह हेमचन्द्रः--(अभि० सं० लिं० १०१ श्लो० २, ३) ·:- मुकुन्दकोषे हस्त-स्तनो-ठ-नख-दन्त-कपोल-गुल्फ- केशा-ऽध्व-गुच्छ-दिवस-र्तु-पतद्ग्रहाणाम् । निर्यास-नाक-रस-कण्ठ-कुठार-कोष्ठ- हैमा-रि-वर्ष-विष-बोल-रथा-ऽशनीनाम् ॥३॥ श्वेत-प्लवात्म-गुरुजा-ऽसि-कफा-ऽभ्र-पङ्क- मन्थ-त्विषां जलधि-शेवधि-देहभाजाम् । मान'-द्रुमा-दि-विषया-ऽऽशुग-शोण-मास- घान्या-ध्वरा-ऽग्नि-मरुतां सभिदां तु नाम ॥४॥ अनयोाख्या- हस्तेति । श्वेतेति च । सभेदानां हस्तादीनां निर्यासादीनां श्वेतादीनां जलध्यादीनां माना- दीनां च नाम पर्याय : पुंलिङ्ग म्यादित्यन्वय : । तत्र हस्तः = पाणि :, शय इत्यादय: । करिकरः । सप्रकोष्ठकरश्च । स्तनः = कुचः, पयोधरः । ओष्ठः-दन्तच्छदः, अधरः । नखः= कररुहः, करजः, पुनर्भवः। 'नखरोऽस्त्रियाम्' इति बाध: । दन्तः =दशनः, रदः, रदनः । दन्तभेदः जम्भः । कपोल:= गण्डः, करटः । गुल्फ:-घुट:(नि) स्तोद., पादप्रन्थिः । केशः-कचः, मूर्धजः । अध्वा-मार्गः, पन्थाः । गुच्छः-हारभेदः । 'स्याद् गुच्छः स्तवके स्तम्वे हारभेदकला. पयो:।' इति मेदिनीकोशो नानार्थशब्दकोशोऽपरपर्यायः (पृ० २९ श्लो० ३१ ) दिवसः~-घस्रः', वासरः । 'दिनाहनी वा तु क्लीवे दिवसवासरौ।' इति वाधः । ऋतुः = हेमन्तादयः । 'ऋतुर्दी- दिषट्सु च । आर्तवे भासि च पुमान्' इति (मेदिनी पृ० ५४ श्लो०६) पतद्ग्रहः सनिष्ठीव- ताम्बुलादिचवर्णनिक्षेपपात्रम्, निष्ठीवनपात्रम् । "पीकदानी" इति भाषायाम् । निर्यासोऽयं प्राग्वत् । नाकः = स्वर्गः, त्रिदिव इत्यादिः । द्योदिवो द्वे स्त्रियां, क्लीवे त्रिविष्टपमिति वाधकं बलवत्तरं, तद्विना पुंस्त्वम् । रसनाम रसा : शृङ्गारादयस्तन्नाम । 'रसो गन्धरसे जले। शृङ्गारादी विपे वीये तिक्तादौ द्रवरागयो:।' इति-(मेदिनी पृ० १७० श्लो० ९)। कण्ठः = गल: । 'वण्ठो पाणिनीयेऽपि- (१) (हस्तकुन्तान्तरातवातदूतपूर्तसूतचूतमुहूर्ताः) ॥ एते पुसि । हस्त:-पाणिः । कुन्तः-प्रासः, भल्लः । अन्तः नाशः। प्रात: संघः । वातः वायुः। दूतःसन्देशहरः। धूर्तः-धूस्तूरः । सूतः= सारथिः । चूतः आयः । मुहूर्तः : द्वादशक्षणात्मकः कालः । अमरस्तु "मुहूर्तों द्वादशाऽस्त्रियाम्" इत्याह । सि० को० पृ० ४०१ सू० ११०। (२) (रश्मिदिवमाभिधानानि) ॥ एतानि पुसि स्युः । रदिम = किरणः । दिवस: घस्रः इत्यादि। सि० को० पृ० ४०१ सू० ९९। (३) (मानाभिधानानि) ॥ एतानि पुमि म्युः । कुडव: घान्यमानभेदः, मुप्टिचतुष्टयम् । प्रस्थः = चनुप्वुडवरूपो धान्यमानभेद. । सि० को० पृ० ४०१ मू० १०२। (४) (मरुद्गरत्तरत्विजः) । एते पुसि स्युः । मरुत् =देवः । गत =पक्षः । तरद =यारण्डवपक्षी। ऋत्विक-याजकः । सि० को० पृ० ४०१ सू०१०७ } ·D । -- लिङ्गानुशासनवर्गः ध्वनौ सन्निवाने ग्रीवायां मदनद्रुमे ॥' इति-(अनेकार्थसंग्रहे पृ० १० श्लो० १०४) । कुठारः: परशः । 'कुठारः परशो मतः।' इति (शब्दरत्नसमन्वये राजकोशेत्यपरपर्याये पृ०२६८ पं०१) कोष्ठ =कुसूलः । 'कोष्ठ कुसूले चात्मीये मध्ये कुक्षेर्गृहस्य च ।' इति-(मे० पृ० ३९ श्लो० ४)। हैम:: काण्डतिक्तः । 'किराततिक्तौ हमश्च काण्डतिक्त: किरातकः।' इति (अभि० सं० लि. टिप्पण्यां पृ० १ पं० २२)1 अरि:= शत्रुः, अरातिः । भेदा: = आतताय्यादिः । वर्षः-द्वादशमासात्मकः कालः, संन्व- त्सरः, वत्सरः, अब्दः। जम्बद्वीपः । जम्बूद्वीपांशभेदश्च । भेदा:-ऋतुः, मासः, पक्षः । दिनतिय्यादी वाधः । विपः = क्ष्वेड:, गरः । 'विपं जलेऽतिविपायां स्त्रियां क्ष्वेडे तु न स्त्रियाम् ।' इति-- (मे० पृ० १६७ श्लो० २५) । अमरस्तु क्ष्वेडभेदानेव पुंस्याह-वेडभेदा इति। वेडभेदा विषभेदा विपविशेषाः पुंस्त्वे स्युः । सौराष्ट्रिकः, शौक्लिकेयः, ब्रह्मपुत्रः । अत्र गरलं विपं पुसि क्लीवे च काकोलं इत्यादिः वाषितम् । बोलः = गन्धरस: । 'वोलगन्धरसप्राणपिण्डगोपरसाः समाः। इति-- (अम० पृ० ३३६ श्लो० १०४) । रथः स्यन्दनः । 'रथः पुमानवयवे स्यन्दने वेतसेऽपि च ।' इति- (मे० पृ० ७२ श्लो० १२) अशनिः = वज्रम् । श्वेतः =कपर्दस्तन्नाम। प्लयः = कपिः, भेक:, भेलश्च । 'प्लव: प्लक्षे प्लुतो भेके चण्डाले कुलके कपौ। क्रमनिम्नमहीभागे भेलके जलवायसे ।।' इति--(अनेकार्थतिलके पृ० २२ श्लो० १७९)। आत्मा =जीवः, अन्तर्मोक्ता । शरीरमित्या- दयः । गुरुजः = कचः । अश्वत्यामा च । 'कचः शुष्कवणे बन्धे केशे व्रणेऽपि च । कुप्ठे गुरोः सुते' इति-(नानार्थमज्जा पृ० १८ पं० १७) । असिः खङ्गः । मण्डलानः । भेदा:--- नन्दक:, चन्द्रहासः । 'कटित्रम्' इत्यादिश्च वाधः । कफ:-श्लेष्मा। अभ्रः= मेघः । अमरस्त्व- भ्रशन्दं क्लोवमाह--'अभ्रं मेघो वारिवाहः' इति 1 घनः, जलद इत्यादयः पुंसि। भेदा:- पुफरावर्तकादयः । अभ्रस्य तु अभं मेघ इति क्लीवपाठो बाधकः । मूलपाठे तु 'कफादः' इति सुपाठः । पङ्कः%D कदमः, निपतर त्यादयः । 'पट्कोऽस्त्री कर्दमे पापे' इति-(मे० पृ० ३ दलो० २९)। मन्यः = मन्थान:, साक्तवः, दिवाकरश्च । 'मन्यो साक्तवमन्यानो' इति-- (नानार्यरत्नमालायां पृ० ३२ पं०५)। त्विट् = व्यवसायः । 'त्विट् शोभायां जिगीपायां व्यव- साये रुची गिरि।' इति--(अ० सं० पृ० २ श्लो० १७)। जलपि: समुद्रः, सागरः, अब्धिः। भेदाः--क्षीरोदः, लवणोदः । विधिः = निधिः। भेदा:--पयशंवादयः । देहभाव = जन्तुः, जीवः, प्रागी । भेदा:-मत्यः, हस्ती, महिपः, गौरित्यादयः । मानःप्रस्थादय.। द्रुमः- वृक्षः, गायी। भेदा:--प्लाः, वट, आम्र इत्यादयः । अत्रापि क्वचिद्रूपभेदादिना "पाटलागिशिपादो" अपवाद (वाय:) उक्नः । अद्रिः = पर्वत:, गिरिरित्यादयः । भेदा:--मेरः, हिमवान्, मत्सः । 'गन्यमादनम्' अपवादः । विषयः = जनादः, देशः, गोचरस्च । 'विषयो गोचरे देशे तथा जन- पदेपि च । इति-(मे० पृ० १२० दलो० १०६) । बागः वापः, सायकः, पारः, विशिस इत्यादयः। भेदाः-गाराचः, कान्ड, मल्लः । 'इपुढयो:' अपवादः। गोण: नविगेपः । भंदा:- सिन्धुः, भैरव:, दामोदरः, ब्रह्मपुत्र इत्यादयः । मामः पशवयात्मकः कालः। भेदा.--पक्ष:, ·- - मुकुन्दकोषै घसः । धान्यम् = ब्रीहिः । भेदा:---शालि:, कलमः, सुगन्धिकः, पष्टिकः, नीवारः, तिल:, मापः, श्यामाकः, मुद्ग., मसूर इत्यादयः । विषभेदवद् धान्यभेदा अपि पंसि स्युः । धान्यशब्दस्तु नपुं. सकलिङ्गवाचकः । अध्वरः= यज्ञः, यागः, मखः, ऋतुः। तद्भदा:-उष्णा-तिरावा-निष्टोमा- श्वमेधाः । इष्ट्यादेर्वाधितत्त्वं वक्ष्यति । अग्निः = वह्निः, कृशानुः, पावकः, अनल इत्यादयः । 'अपित्तम्' अपवादः । तद्भेदा:---गार्हपत्यः, आहवनीयः, दक्षिणाग्निरित्यादयः । मस्त = देवः, अमर:, निर्जर इत्यादयः । 'दैवतानि' 'देवता' इत्यपवादः । तद्भेदाः-तुपिताः, साध्याः, आभास्वराः इन्द्र :, शक्रः, मरुत्वान्, मघवा । सूरः, सूर्यः, अर्यमा, आदित्यः । देवानुचराः-हाहाः, हूहू:, तुम्बरुः, नारदः, मातलि: । विष्णोरनुचराः-जय -विजयप्रभूतयः । रुद्रानुचरा:-नन्दिकेश्वरादयः । तथा चामर:-(अ० ना० पृ० ४५३ इलो० ११, "पुंस्त्वे सभेदानुचराः सपर्यायाः सुरासुराः । स्वर्ग-यागा'-ऽद्रि-मेघाऽब्धि-दू-काला-ऽसि-शरा-ज्रयः ।। कर-गण्डो -ष्ठ-दो-दन्त-कण्ठ-केश-नख-स्तनाः ॥" इति ।। " १२) अस्य व्याख्या- । पुंस्त्व इति । करेति च । भेदास्तुपितसाध्यादयः । अनुचरा: सुनन्दादयः तैः सहिताः सुरासुराः देवदैत्याः पर्यायः सह पुसि । असुराः = दैत्याः, दानवाः, दैतेया इत्यादयः । तद्भेदा.- बलिः, नमुचिः, जम्भ इत्यादयः । तदनुचरा.-कृष्माण्ड., मुण्ड;, कृम्भाण्ड इत्यादयः । स्वर्गादय एकोनविंशतिः सभेदाः सपर्यायाश्च नरि भवन्ति । कर:- राजग्राह्यो भागः । 'करो वर्षोपले पाणी श्ण्डायां किरणे वलो।' इति--(ना० २० पृ० ४५ पं० १९), रश्मिः, पाणिश्च । मरीच्यादीनां तु वाधः । गण्ड: = कटः । खड्गी च । दो:= प्रवेप्टः । भूजादेः 'द्वयोः' इति वाघ. । अन्यत्सवं प्रागुक्तवत् । दुर्गसिंहोऽपि-(दु० लि. पृ० १७ श्लो० ३६, ३७, ३८) "स्वर्ग-दिन-मान-संवत्सर-नर-यज्ञ-कुच-केश-मास-तु । अरि-गिरि-जलद-जलधि-विष-सुर-ऽसुरा-ऽस्या-ऽऽत्म-भुज-भुजङ्गा ।। पाणिनीयेऽपि-- (१) (देवासुरामस्वर्गगिरिसमुद्रनखकेशदन्तस्तनभुजकण्ठवड्गयरपकाभिवानानि) ॥ एतानि पुरि स्य । देयाः-सुरा । असुराः=दत्याः । यात्मा क्षेत्रज्ञः। स्वर्ग:- नाकः । गिरिः= पर्वतः । रामदः अधि । नखः = कररुहः । केराः शिरोरहः । पन्त. = दशनः । स्तनः कुच: 1 भुजः-दो. । कण्ठः-- गलः। खड्गः= करवालः । शरः= मागंणः । पट्टः वदम.-इत्यादिः । (सि० को० पृ० ३९९ गु० ४३ ।) पाणिनीयेऽपि-(२) (ऋतुपुरुषकपोलगुल्फमेघ, भिषाभिधानानि) ॥ एतानि पुंसिरयः । अध्वरः । पुरुषः नरः। कपोल. = गण्ड. । गुल्फः प्रपरः। मेघःनीरद-इत्यादिः । (सि० को० पृ. ३९९ सू०४९)।

·लिङ्गानुशासनवर्गः शर-नखर-कपोलक-दन्त-पङ्क-गुल्फी--प्ठ-कण्ठ-रश्म्य-निलाः। एपां सझा धान्यान्युक्तो नाडीव्रणः पण्ड: असवो दारा लाजा वह्वी वल्वजाः 1" इति । बनयोः साईद्वयपद्ययोारुया- स्वर्गेति । शरेति। असव इति च । एपां स्वर्गादीनां पर्याया. सभेदाः सानुचरा घान्यानि वोहयश्च नाडीव्रणः पण्डश्चैते नरि स्य:। नरः = मर्त्यः, मानवः, मनु प्यः, मानुष इत्यादयः । भुजङ्गः = सर्पः, पन्नगः, फणी, अहिरित्यादयः। रमिः = किरणः, उसः, मयूख इत्यादयः । 'मरीचिः' 'दीधितिश्चेति वाधः । अनिल.= वायुः, वातः, पवन इत्यादयः । नाडीव्रण: व्रगविशेष: पुन्नपंसकत्वाद् व्रणस्य वचनम् । पण्डः = नपुंसकम् । अस्वादयो नृलिङ्गा वहुवचनान्ता नित्यं स्युः । असवः = प्राणाः । दाराः = भार्या । मतान्तरे तु टावन्तो ऽव्ययं शब्दः। 'क्रोडा हारा तथा दारा त्रय एते ययाक्रमम् । क्रोडे हारे च दारेषु शब्दाः प्रोक्ता मनीषिभिः ॥' इति व्याडिशुभाङ्को- इति विष्णुदत्तः । (अमरस्य नामचन्द्रिकाख्यायां व्या- ख्यायाँ पृ० ११२ पं० १३)। लाजा- भृष्टघान्यविशेप: । बल्बजा: = तृणविगेपः। अङ्गाः, वङ्गाः, कलिङ्गा इत्यादयस्तु लोकत एव सिद्धाः । अन्यत्प्राग्वत् । अथेदानी पूर्वाह्नादिशब्दानां पुंलिङ्गतामाहामर:- (अम० ना० लि. पृ. ४५३ श्लो०१२)। "मह्नाहान्ताः क्ष्वेडभेदा रावान्ताः प्रागसंस्यकाः ॥” इति । : अस्य व्याख्या- अहेति । अह्नदच अहदच अन्ते एपो ते नरि भवन्ति । परवल्लिङ्गापवादोऽयम् । अह्नः पूर्वम् -पूर्वाह्नः । अह्नः अपरम्-अपराहः । अह्नः मध्यम्-मध्याह्नः । एवं पराह, सायाह्नः, अत्यहः, सर्वाहः, मंख्याताह्न इत्यादयः । द्वे अहनी समाते यहः । श्रीपि महानि समाहृतानि यहः । अथवा द्वयोरहोः समाहारो ढ्य : । प्रयाणामह्नानां समाहारो त्र्यहः । एवमेकाहः, सप्ताहः, उत्तमाहः, परमाहः, संख्याताह इत्यादयः । मम स नपुंसकम्' इत्यस्यापवादः । क्ष्वेडभेदास्तु प्राग्वद् योध्या: रावान्ता इति । समासान्तस्यकदेशानुकरणम् । एवमुत्तरप्रापि । रापोऽन्तो येषां ते चैत्याक् असंख्यावानकगब्दवजितास्तदा नरि भवन्ति । परवल्लिङ्गतापवादोऽयम् । महर रविच यहोरामः । एवं सर्वराः, पूर्वरायः, अपरराषः, मध्यरात्रः, अर्द्धरात्रः, चिररात्रः, पुण्यरात्रः, दीर्घरातः, वरामः, संस्थातरामः, अतिरामः, गगरात्र इत्यादयः । 'प्रागसंन्यकाः' इति किम् । पञ्चाना रात्रीणां ममाहारः 'पञ्चरात्रम्'। द्वयोः रायोः ममाहारः द्विरात्रम् । एका चासो रात्रिश्च 'एकराणम्' । प्राणां रात्रोणां ममाहार: 'विरात्रम्'। एवं अहोरामम् । द्विरात्रम् । गगरात्रम् । पुष्परावस्या दिशाशत् क्लीयत्वं ।

·- १४. मुकुन्दकोष अथेदानी वहाँदीनां शब्दानां पुंस्त्वमाह हैम:-(अभि० सं० लि. पृ० १ श्लो० ४, ५) बर्होऽच्छदे,ऽहिर्वप्रे, व्रीह्यग्न्योहीयनबर्हिषौ, । मस्तु सक्ती, स्फटिकेऽच्छो, नीलमित्रौ मणीनयोः, ॥५॥ कोणेऽस्र, इचषके कोश,-स्तल-तालचपेटयोः । अनातोये घनो, भूम्नि दारप्राणासुबल्वजाः, ।।६।। इति । अनयोख्यिा- वह इति । कोण इति च । अच्छदे वर्हः, क्रमेण व्रीह्यग्न्योः हायनबर्हिपो, सक्ती मस्तु, स्फटिके अच्छ', क्रमेण मणीनयोः नीलमित्रो, कोणेऽसः, चपके कोश:, तालचपेटयोस्तल :, अनातोद्ये घनश्चैते बर्हादयः शब्दा उक्तार्थे पुंसि भवन्ति । दारादयस्तु भूम्नि बहुवचन एव नरि स्युः। वर्हः = परिवारः, परिजन. = पोप्यवर्गः । मयूरपिच्छं च । 'वर्हस्तु प्रचलाककलापको ।' इति यादव.- (दै० पृ० २९ श्लो० ३९) वह पिच्छे दलेऽस्त्रियाम् । इति मेदिनी च (नानार्थ- शब्दकोशे पृ० १७५ श्लो० ६) । एवं वप्रेवप्रार्थे अहिः = सर्पः। ब्रीहन्योः व्रीहिः = शालिः। अग्निः = वह्निः । तदर्थे क्रमेण हायनबर्हिपौ । तत्र हायनः = व्रीहिः । बर्हि : = अग्निः । सक्ती भृष्टयवादिचूर्णे मस्तु = दधिभव मण्डम्, दधिजलम् । म्फटिके मणिविशेपे अच्छः = निर्मलम् । मणीनयो: मणिः = अश्म जाति, रत्नम् । इनः = सूर्यः । तदर्थे क्रमेण नीलमित्रो। तत्र नीलः = निधिप्रभेदः । मित्रः = सूर्य । कोणे = गृहकभागे अन । चपके सुरापानपात्रे कोशः । तालचपेटयोः ताले = वृक्षविशेपे । चपेटे = विस्तृतालिपाणी । तदर्थे तल । अनातोधे आतोधरहितेऽर्थे घन. = मेघ: । शेपं प्राग्वत् । स एव इत. परं स्वरान्त-व्यञ्जनान्तक्रमेण शब्दानदाहरिप्यन्ते, तत्र क्या- रोपान्त्याकारान्ता उदाहियन्ते- "वाकोत्तरा नक्तकरल्लकाङ्काः" । इति : । - अस्य व्याश्या- वाकेति । वाको वाकवाव्द उत्तरा अन्ते येषां ते नृलिङ्गा भवन्ति । यथा । अनुवाक:- शास्त्रम्, अप्रगीतऋगजातम् । शंयुवाक:= शुभान्वितवचनम्, मपल्याणवचनम् । सूबनवाकः = इदं द्यावापृथिवीभद्र मभूदित्यादिको वैदिकमंत्रः । मंत्रमात्रम् । मुभापितम्। नयतक:= कपदम्, लक्तकः इति । रल्लकः = कम्बलः । अङ्कः =स्पकभेदः । एकादिरेया। सङ्गचिह्न चेत्यादयः । अमरोऽपि-(अम० ना० लि. पृ० ४५४ श्लो० १७)। पाणिनीयेऽपि-(१) (दाराभातलाजामूनां बहुन्वं ) ॥ दारा:-स्त्री। याता:-अपातला। लाजाः- भृष्टधान्यम् । अमव.प्रागा. । (मि० फो० पृ. ४०१ सू १०५।)

·लिङ्गानुशासनवर्गः 'बटकश्चानुवाकश्च रल्लकश्च कुडङ्गकः।" इति अस्य व्याख्या- वटक इति । वटक: =पिप्टकभेदः, मासपिप्टविकारः, “वरा' इति लोके । अनुवाकः = वेदावयवः, ऋग्यजुः समूहः । कुडङ्गकः = वृक्षलतागहनम् । 'कुडङ्गको ना छदिः पिटम्' इति वोपालित:- (अम० लिं० सघाख्याव्याख्यायां पृ० ४५४ पं० १२) । 'वृक्ष-लतागृहम्' इति क्षीरस्वामी । 'कुटङ्गकः' इति क्वचित्पाठः । अथेदानी खान्तशब्दानाह हेम:----(अभि० सं० लि. पृ० १ श्लो० ७) "न्युयोत्तरा।" इति न्युह्वेति । न्युंखो न्युखशब्द उत्तरा अन्ते येषां ते पुंसि स्यः । उदाहरणं तु कोशान्तरतो. ऽवगम्यम्। अनरोऽपि--(अम० ना. लिं० पृ० ४५४ श्लो० १७) "पुढो न्यूङ्घः।" इति पुव इति । पुङ्खः = काण्डमूलम्, वाणावयवः । न्यूजः = सामवेदे निपातित ओड्वारः । सम्पङ मनोज्ञश्च । "न्युंसः" इति ह्रस्वोकारोऽपि। 'न्युङ्गः सम्यङ् मनोज्ञे च साम्नः पट्- प्रवणेऽपि च ।' इति-(मे० पृ० २० श्लो० २) अयाधुना गान्तधान्तशब्दानाह हेम.-(अभि० सं० लि. पृ० १ श्लो० ७, ८) ..'सङ्ग-तरङ्ग-रगाः । पराग-पूगी-सृग-मस्तुलुङ्ग- कुडग-कालिङ्ग-तमङ्ग-मगाः ॥७॥" इति सङ्गेति। सङ्गःसङ्गमः, मेलनम् । तरङ्ग = कल्लोलः । रङ्गः = रागः1 नृत्यम् । नृत्यस्थानम् । रणभूमिश्च । पराग. = सुमनोरजः, सुमनोरेणु. । 'परागः कौसुमे (मुमनी) रेणो धूलिस्नानीयोरपि ॥ गिरिप्रभेदे विख्यातावुपरागे च चन्दने ।' इति-(मे० पृ० २४ दलो. ४०, ४१) पूग. = प्रमुकः, संघातश्च । 'पृगग्तु क्रम के वृन्दै' इति-(मे० पृ २० इलो० १०) सृगः = भिन्दिपालः । मस्तुलगा = मस्तपस्य घृताकारग्नेहः, मस्निप्यम् । कुडनः- निकुञः । 'कडङ्गोम्मी निगमोऽस्त्रो कुनो वृक्षवृतान्तरे।' इति यादव --(२० पृ० ४१ ग्लो० १०)। कालिगः भूमिककारु, दनावलः, मर्पश्च । 'कालिङ्गी भूमिककारी दन्नावलभुजङ्गयोः ।' इति-(मे० पृ. २४ श्लो० ३२) । तमनः- इन्द्रकोगः । मन = धर्मः । नौगिरन । "वेग-समुद्गा-वपाड्ग-वगौ-पा-पाः ।" इति अस्य व्याख्या- ·लिङ्गानुशासनवर्गः । अर्ध-सुदर्शन-देवन-मह्ना-भिजन-जनाः परिघातन-फेनौ।' इति । भजमध्यो- एपां व्याख्या- वाजेति । वाज: वेगः । निःस्वनः । पक्षश्च । 'वाजो निःस्वनपक्षयोः । वेगे पुमानय क्लीवे घृतयज्ञान्नवारिपु ।' इति-(मे० पृ. ३० श्लो० १५, १६)। ओजः = विषमसंख्या 'ओजे नौजः समः पादे' इति भरतादय इति-(शब्दार्थचिन्तामणौ पृ० ४४२ स्तम्भे २ पंक्तौ ४)। किलिजः= कटः, वीरणादिकटः । पुञ्जः = वृन्दम्, धान्याच्छितवृन्दम्, राशिः । मुञः = शरेपिका, तृणविशेषः, स्थलदर्भः। अवट: = गर्तः कूपो वा। पट्टः = काष्ठादिविरचित आसनविशेषः । हठः = योगविशेपः। बलात्कारश्च । प्रकोष्ठ. = मणिवन्धकूर्पयोरन्तरम् । यूपक- क्षान्तरम् । भुजश्च । कोष्ठः = कुसूलः । आश्रयश्च । अगष्ठ = अगुलिविशेषः, वृद्धाङ्गुलिः । गण्ड. = कपोलः। रोगविशेपः। प्राणिविशेषश्च । प्राणिवचनस्य तु स्त्रीपुंस्त्वं चतुष्पदनामत्वात् । लगुडः = वंशादिदण्डः । लोहमयप्रहरणं च । प्रगण्ड: = कृपरोपरिकक्षपर्यन्तभागः, परिभागः। करण्ड:- वंशादिकृतभाण्डभेदः । कूष्माण्ड: = कर्कारः । गणान्तरम् । भ्रूणान्तरं च । गुडः = इक्षु विकारः । शिखण्डः = चूडा, मयूरकलापः । वरण्ड: = मुखरोगः। शरादिसं- घातविशेषश्च । रुण्ड:- कन्यः । 'रुण्डोऽशिराः कवन्योऽस्त्री' इति यादवः-(वै० पृ० १२२ श्लो० २१६)। पिचण्ड: = उदरम् । पशोरवयवश्च । 'पिचिण्ड' इत्यपि । 'पिचण्ड उदरे पशोरवयवे पुमान्, ।' इति--(मे० पृ० ४२ श्लो० ३२)। नाडीव्रगः = सदागलवणः । पुन्नपुं- सकत्वाद् व्रगस्य वचनम् । “नाडीस्रवः" इति 'नासूर" इति च लोके। गुण: धनुपो मौर्वी । रज्जुमात्रम् । ज्ञानविनयादयश्च । 'मौर्व्या द्रव्याश्रिते सत्त्वशौर्यसत्त्वादिके गणः।' इति- (अम० ना० लि. पृ० ४०५ श्लोक ४७) । 'गुणो मामप्रधाने रूपादौ सूद इद्रिये । त्यागे शौर्या- दिसत्वादिसन्ध्याद्यावृत्तिरज्जुपु । शुक्लादावपि वटयां च' इति (मे० पृ० ४५ श्लोक १०) । भ्रणः = स्त्रीगर्भः । नौकारूपं यानम् । डिम्भः, वालश्च । 'भ्रूग: स्त्रीगर्भडिम्भयोः।' इति-(मे० पृ. ४६ श्लोक २३) । अलक्तः = लाक्षारसः। लाक्षा च । 'यावो द्रुमामयोऽलक्तो लाक्षा रक्ता जनु क्रिमिः ।। इति यादव: -(वै० पृ० १७१ श्लोक १५३)। कुन्तः = आयुधविशेपः, प्रास. । 'माला" इति लोके । 'प्रासस्तु कुन्तः' इति (अम० ना० लि. पृ० २९५ श्लोक ९३)। पोतः =शिशुः । 'पोत: शिशौ वहिने च गृहस्याने च वाससि' इति-(मे० पृ० ५६ दलोक ३८) । पिप्टात:= = पटवासकः, धूलिगुच्छकः, वस्त्रादिवासनायमेकीकृतं गन्धद्रव्यचूर्णम् । "वीर" इति । "बुवका" इति च लोके । 'पिष्टातो धूलिगुच्छ कः' इति पुरुषोत्तमदेव:- (त्रिकाण्डशेपे पृ० २९३ श्लो० ४४) । 'पिष्टातः पटवासकः' इत्यमरश्च -(अम० ना० लि. पृ० २५० श्लो० १३९) । पृपत:: -प्रपाकमृगः, चिप्रमृगः । 'पृप तश्चन्द्रबिन्दुः स्यादरिणात्किञ्चिदल्पक: ।' इतिग्रन्यान्तरेपि । %3D ·मुकुन्दकोपे - इति (गव्दार्थचिन्तामगो पृ० २०९ स्तम्भे १ पंक्ती ३०) । उत्पात: = उपद्रवः,अजन्यम् । विदुर- जन्यमुत्पातम्' इति पुरुषोत्तमदेव:-(हारावल्याम् पृ० ४०६ श्लोक २१०) । व्रात: = समूहः। अर्थः = धनादिः । विषयः । अर्थना । कारणम् । वस्तु च । 'अर्थोऽभिधेयरवस्तुप्रयोजननिवृत्तिषु । मोक्ष कारणयोश्च' इति-(ना० म० पृ० ४० पं० २३)। वपर्दः = वराटकः । शिवस्य जटाजूटश्च । 'कपर्दः पार्वतीनाथजटाजूटे वराट के ।' इति महीप - (अने० तिल० पृ०४६ श्लो० ८०)। बुवृदः = जलविकारः, जलादिसंस्थानविशेपः, जलस्फोट:,वर्तुलाकारो जलविकारः । "वुलबुला" इति लोके । गर्भस्थावयवविशेषः। चाचिक्यम् , स्थासकश्च । 'स्थासको बुबुदो भवेत्।' इति पुरुपो- तमदेव.---(हारावल्यां पृ० ४०४ श्लो० १६५) । गद. = रोगः । कृष्णनाता च । 'गदो रोग- हरिभात्रोः, इति-(नाना० र ० पृ० ३३ पं० १८) । अगद. = औषधम् । मकरन्दः % पुष्प- रसः । गण विशेषश्च । जनपद: % देश, नीवृत् । जनश्च । 'जानपद" इत्यपि । 'भवेज्जनपदो जानपदोऽपि जनदेशयो ।' इति--(मे० पृ० ७८ दलो० ४८) । गन्ध. = गुणविशेषः, आमोदः । गन्धकाश्च । 'गन्यः प्रनिवेश्यामोदलेशसम्बन्यगन्धके ।' इति-(मे० पृ० ७९ श्लोक ५)। स्वन्धः -अंगदेशः 1 अगायः = अतलम्पर्श. ! 'अगाधमनलम्पगें निपु, क्लीवे त्वय विले ।' इति-(नाना र० पृ०८७ पाती १७) । अर्ध = असमभाग , पण्ड , भित्तम् । अर्द्ध: पण्डे बुधर्दष्टगद्धं मान- रामांन्योः ।' इति-(अने० ति० पृ० ७ श्लो० १७) । मुदगन = हरेश्चक्रम् । मेरः । वंदाश्च । = पाराकः । 'देयनोक्षे पुगि स्यात्' इति-(मे० पृ० ८८ श्लो० ७६ ) । अह्रादेगान्ताः पूर्गहरभृतयः । अह्न पूर्वम् पूर्वाह' इति प्राग्वत् । अभिजन = कुलम् । म्याति: । जन्मभूमिः । कुलध्वजदन । 'कुले त्यभिजनो जन्मभूमौ च पनि यादव -(०० २६६ दलो०,१२)। 'जन्मभूमा- वभिगनो विन्यालाय च म ।' इनि च-(नाना० २० मा० पृ० १२० १०६) । जन. = =लोकः। जग देवः । पृथग्जनन । 'उनो लोगे जग हदे पृयग्जने।' इनि-(अने० निल० पृ० १७८लो०१२०) 'जनो जनपद प्रोत.' पनि हरायुध.-(अभियानरत्नमालायाम् पृ० दलो०) । परिपानन: = परिषः, लोहबद्धलगुड । लोया पप्टिश्च 1 फेन. = जलविकार , समुद्रफेन. । त ग्लद्रव्योपयुंत्यितयुद्दा- पारवस्तु । 'शाग" इति लोके । अध्नस्य । अमरोऽपि-(अम० ना० लि. पृ०४५४ लो०१७, १८, १९) विट-पट्ट-घटाः पटः ॥ कोट्टा-उरघट्टः-ट्टारच पिट-गोपट-पिचण्यत् । गहुः कर टो लगुडो वरण्डवच किणो घुपः ।। (१) पानिनीयरि-(गोरापोदनाः पृमि) ॥ मोर-हरम् । नयापम् । बोदनः बन्नम्। मि. को। पृ. ४.२ मू. १३९ । - ·लिङ्गानुशासनवर्गः । दृति-सीमन्त-हरितो रोमन्यो-द्गीथ-बुद्दाः। कासमर्दोऽर्बुदः कुंद: फेनः' इति । एपां व्याख्या विटेति । कोद्रेति । दृतीति च । विट:= धूर्तः। 'विट: स्याल्लवणे पिङ्गे मूरके खदिरे गिरौ ।'इति-(ना० र० पृ० १९ पं०७) । घट:= तुला । 'घटो दिबे तुलायां स्वाद्, घटो चोरे च वाससि।' इति-(मे० पृ० ३४ श्लो० १८) । 'परीक्षार्थतुलायां च धट. सूरिभिरिप्यते।' इति-(विश्वप्रकाशे पृ० ३८ श्लोक २६) । खट: = अन्धकूपादयः । 'खटोऽन्धकूपककयोः प्रहारा- न्तरटङ्कयोः।' इति-मे० पृ० ३४ श्लोक ९) । 'खट: श्लेष्मण्यन्धकूपे प्रहारान्तरटयो:, ।।' इति पुरुषोत्तमदेवश्च-(हा० ३० पृ० ४०७ श्लोक २२९) । कोट्टः= दुर्गपुरम् । अरघट्टः = कूप- भेदः । अरश्चक्रावयवसदृशः काष्ठविशेषैर्घट्यते रच्यते सोऽरघट्टः । “राहट" इति प्रसिद्ध इत्यन्ये । कस्यचिन्मते टकारान्तेष्वपि ‘भट्टग्राम' इति न्यायेन रेफान्तोऽपि कोट्टार' इति त्र्यक्ष रो निबद्धः । 'कोट्ठारो नागरे कूपे पुष्करण्याश्च पाटके ।' इति-(मे० पृ० १३३ श्लोक १४४) । एवं रभ- सेऽपि । पुरुषोत्तमदेवेन हारावल्यां पाठन्तरमुक्तम् । 'कोट्टारो नागरे कूपं पुष्करण्यां च पाटके ।' इति--(हा० ५० पृ० ४०७ श्लोक २३१) । घट्टः = घाट इति प्रसिद्धः । हट्टः= क्रयविक्रयस्थानम् । 'हट्टस्तु पण्यभूः ।' इति यादव: (वै० पृ० १६१ श्लोक ३५)। पिण्ड: मृदादिमघातः । पिण्डो वृत्ते तनी गुडे ।' इति-(वै० पृ० २१६ श्लोक ३१)। गोण्ड: = नाभिः, पामरजातिश्च । 'गोण्ड: पामरजातो च, वृद्धनाभी च तद्वति।' इति-(मे० पृ० ४१ श्लोक: ११) । 'गोण्ड: पामरजाती च वृदनाभौ च सम्मतः ।' इति रुद्रः -(अमरस्यामरविवेकटीकायां पृ० ३६४ पं०१२)। पिच- ण्डवद् गड्वादयोऽपि पुंसि स्युरितिवता निर्दिश्यते । गडु = गलगण्डः । पृष्ठ गुडः । कुब्जश्च । 'कुब्जे पृष्ठगुडे गडुः ।' इति शाश्वतः- -(अनेकार्थममुच्चये पृष्ठे ६३ श्लोकः ७१७) । किणः = व्रणचिह्नम्, मासग्रन्यिभेदः । घुणः, मोसनभेदश्च । 'किणो रूढं व्रणस्थाने' इति--(वै० पृ. १२२ श्लोक २१७) । 'एकाङगुप्ठग्रहात्किणः।' इति च यादव:-- -~(वै०पृ० १०१ दलोक २२१)। 'वणचिह्ने धुणे किणः' इति-(हा० व० पृ० ४०८ श्लोक २५४) । घुणः = काप्ठ कृमिः । कुट- जगन्धश्च । 'धुणः कृमिः काप्ठभवा' इति-(वै० पृ० १५१ श्लोक ३६) । 'कुटजे धुणः' इति -(वै० पृ० २०० श्लोक ४९) 'धुणः स्यात्काप्ठवेधके ।' इति रत्नकोप:- (अम० सुधा० १० ४५५ ५० ३३) । दृति = चम्मंपुटकः । मत्स्यश्च । 'दृतिश्चर्मपुटे मत्स्ये ना' इति-(मे० १० ५५ श्लोक २६)। हरित-पालाशवर्णः । दिक् । तृणभेदः । अश्वविशेषश्च । हरिद्दिगि हया- स्तरे । तृणभेदे भवेद्वर्ग' इति-(अने० नि० पृ० ३७ श्लोक २५२) । रोमन्यः= पगूनां चवित- चवर्णम् । 'रोमन्यनं तु रोमन्थरोमोोर्णास्तुकोऽपि च ।' इति यादव:- :-(वै० पृ०७१ श्लोक ७४) ।

·मुकुन्दकोषे % 3D उद्गीयः = सामभेदः । 'उद्गीथः प्रवण: सामवेदध्वनिः' इत्यरुणः--(अम० सुधा० पृष्ठे ४५५ पंक्ती १३) । कासमर्दः = गल्मभेदः । अर्बुदः = शतकोटयः । पर्वतश्च । 'अर्बुद: पर्वते मासे संख्यायां मासकीलके ।' इति-- (अने ति० पृष्ठ ३९ श्लोकः ७) । अर्दनिरिति पाठे अर्दनि: अग्तिः । कुन्दः = शिल्पभाण्डम् । निधिभेदः । मुकुन्दश्च । 'कुन्दं माध्ये च, कुन्दो ना निधिभेदमुरद्विपोः।' इति-(ना० र० पृष्ठ ३३ पं० १९)। 'पुष्पे क्लीवं, भ्रमौ कुन्दः' इति पुरुषोत्तमदेवश्च-~- (त्रि० शे० पृ० ३४४ श्लोक २०५) । शेषशब्दानां व्याख्यानं तु प्राग्वत् । अथेदानी पान्तादीन् रान्तान्तान् पुंलिङ्ग-वाचकशब्दानाह हेमः--(अभि० सं० हेम० लि. पृ० २ श्लोक: ११, १२)। पूपा-ऽपूपी सूप-कलापो रेफः शोफ-स्तम्ब-नितम्वाः॥ ११ ॥ शम्बा-ऽम्बो पाञ्चजन्य-तिष्यौ पुष्यः सिचय-निकाय्य-रात्र-वृत्राः। मंत्रा-ऽमित्रो:-कटप्रू-पुण्ड्रा-ऽऽराः, इति । अस्य सार्दपद्यस्य व्याख्या- पूति । शम्बेति च । पूपः = अपूपः, पिष्टक: । “पृआ" इति लोके । 'पूपस्तु पिष्टकोऽपूप:' इति-(वै० पृ० १६४ श्लो० ७२) । अपूपः =पिष्ट कः । गोधूमश्च । सूपः = दाली । व्यज्जनम् । भाण्डम् । सूदश्च । 'सूपो व्यञ्जनभेदे च सूपकारे च सूपवत् ।' इति-(ना० र० पृ० ३७ पं० ३)। कलापः = समूहः । वहः । काञ्ची च । 'कलाप: संहतो बर्हे काञ्चीतूगीरयोरपि ।' इति शाश्वतः-- अने० स० पृ० २० श्लोक २१६) । रेफ = रवर्गः, अक्ष रविशेषः, यवर्गस्य द्वितीयाक्षरम् । पापम् । रागश्च । 'रेफो वर्णे च पुसि, स्यात्कुत्सिते पुनरन्यवत् ।' इति-- (मे०पृ० १०४ श्लोक २) । शोफः = शोथ :, श्वययुः । 'शोफ ओषधिभेदै स्यादुक्कृते त्यग्विवर्द्धने ।' इति हैम:-(अने० सं० पृ०२६ श्लो० ३०६) । स्तम्बः = व्रीह्यादीनां प्रकाण्ड विशेपः । नितम्वः कटिप्रदेशः । शम्ब:- = पविः । अम्ब:= सरकादीनां प्रकाण्ड विशेपः । पाञ्चजन्यः = श्रीकृष्णस्य शंख: । अग्निश्च । पुष्पः = तिष्यः । तिप्यः = नक्षत्रविशेषः । सिचयः = वस्त्रम् । जीर्णवस्त्रं च। निकाय्यः = कृत्समासान्तरात्र शब्दान्तः पूर्वरात्रप्रभृतयः । वृत्र:- असरविशेष ः। मंत्र:=ऋगादिलक्षणः । अमित्रः - शत्रुः । कटप्रूः = महादेवः । विद्याधरश्च । 'कटपू: पुसि राक्षसे । विद्याधरे महादेव तथा स्याद- पाणिनीये पि-(१) (रावाहाहाः पुसि) "ए पुसि स्युः । पूर्वरात्रः । अपररात्रः । पूर्वाह्न । अपराह्नः। एकाह । सप्ताहः । उत्तमाहः । सि० को पृ० ४०२ सू १३१ (२) (मृत्रामित्रच्छात्रपुत्रमंत्रवतमेढोष्टा पुसि) । एते पसि स्युः । भूत्रः दास. नि मित्रम् अमित्रः-शत्रु । "तस्य मित्रायमित्रास्ते" इति मायः । “स्याताममित्रो मित्र च" इति च। छात्र:=शिष्यः। पुत्र. आमज. । मंत्रः ऋगादिलक्षणः । वृत्रः अमुरविशेषः। मंडः विश्नः । उष्ट्र-करमः । सि० को० पृ०४०३ सू० १५७ । = गृहम् । - ·लिङ्गानुशासनवर्गः । २१ . क्षदेवने ।' इति--(मे० पृ० १४१ श्लोक १९९) । पुण्डः = इक्षुभेदः । देशभेदश्च । 'पुण्डो देशे- क्षुतिलकं भेदे किम्यतिमुक्तयोः।' इति-(ना० र० पृ ४६० पं० १९)। आरः = भौमग्रहः । शनि- ग्रहश्च ।' कुजारमङ्गलाङ्गाराः' इति-(वै०पृ०१९ श्लोक ३१) । 'आरस्तु भूसुते।' इति- (ना० र० पृ० ४८ पं० १४) । 'आरा चर्मप्रभेदिन्यां, पुंसि भौमे शनैश्चरे।' इति च- (मे० पृ० १२३ श्लोक ७) । अमरोऽपि-(अम० ना. लिं० पृ० ४५५ श्लोक १९, २०) स्तूपौ सपूपको॥ आतपः क्षत्रिये नाभिः कणप-क्षुर-केदराः। पूर-क्षुरप्र-चुकारच, इति । एतयोास्या- स्तूपाविति । आतप इति च । स्तूपः= वायुः । रणः । मृदादिकूटः, राशिकृतमृत्तिकादिः । उच्छ्रायः, समुच्छायश्च । 'स्तूपा वायुरणोच्छायाः' इति--(वै० पृ० २१९ श्लोक ६७) । पूपक: : "पूआ" इति लोके । क्षीरस्वामी तु 'यूप' शब्दं पठति। यूपः = यज्ञस्तम्भः । 'यूपोऽस्त्री संस्कृत- स्तम्भः' इति-(वै००९१ श्लो० १०३) । आतपः = सूर्यालोकः । नाभिशब्दस्तु प्रागुक्तः । कणप: =प्रासविशेपः । क्वचित् 'कुगपः' इति पाठः । कुणपः शवभेदः । 'कुणप: पूतिगन्धौ शवेऽपि च।' इति-(मे० पृ० १०३ श्लोक २०) । क्षुरः = वपनशस्त्रम् । 'क्षुरस्तुच्छेदनद्रव्ये गोक्षुरे कोकिलाक्षके।' इति (ना० र० पृ० ४६ पं० ३)। केदरः = क्षेत्रम् । संव्यवहारपदार्थश्च । 'वृक्षभेदः' इत्यन्ये । 'केदार: केदरः क्षेत्रम्' इति--(वैo पृ० १२४ श्लोक १७) । पूरः = जल- प्रवाहः । 'पूरः स्यादम्भसां वृद्धौ व्रणसंशद्धिखाद्ययो.।' इति-(अने० सं० पृ० ३६ श्लोक ४५२) । क्षुरप्रः = वाणभेदः । मुकुटस्तु 'खुरपः' इति कवर्गद्वितीयादि पठति । यथा-'दशाननक्षिप्रखुरप्र- खंडितः क्वचिद्गताओं हिमदीधितिर्यथा' इति हरविलास:-इति च लिखति (अम० स० व्याo टिप्पण्यां पृ० ४५६ पं० ३१) । चुक्र:= शाकभेदः । 'चुक्रस्त्वम्लेऽम्लवेतसे।' इति-(अने० सं० पृ० ३५ श्लोकः ४३२) । अथाधुना लान्तादीन् हान्तान्तान् पुंलिङ्गवाचकशब्दानाह हेम:- (अभि० सं० लि. पृ० २ श्लोक १२, १३, १४, १५) कल्लोली लौ च खल्ल-तल्लो ॥१२॥ कण्डोल-पोटगल-पुद्गल-काल-बाला - ·२२ । मुकुन्दकोषे वेलो गलो जगल-हिङ्गुल-गोल-फालाः । स्याद्देवलो बहुल-तण्डुल-पत्रपाल- वातूल-ताल-जडुलाः सृमलो निचोलः॥१३॥ कामल-कुद्दाला-ऽवयव-स्वाः शिव-रौरव-यावा:-शिवि-दावी। माधव-पणवा-ऽऽदीनव-हाव- ध्रुव-कोटीशां-ऽशाः स्पश-व'शौ ॥१४॥ कुशो-ड्डीश-पुरोडाश-वृष -कुल्मास-निष्कुहाः । अह-नियूंह-कलहाः, इति । एषां व्याख्या कल्लोलेति। कण्डोलेति । कामलेति। कुशेति च । कल्लोल: = हर्षः । उल्लोल:, महा- तरङ्गः । “बड़ी लहर" इति लोके । 'कल्लोलस्तु भवेद्धर्षे तथा वारिमहोमिए।' इति-(श० र० स० पृ० ३०३ पं० ८) । 'कल्लोल: पुसि हर्षे स्यादुल्लोलो वैरिणोरपि ।' इति च-(मे० पृ० १५० श्लो० ७३) । ओल्ल: = सूरणः । खल्ल: = गर्तः । चातकश्च । 'खल्लो वस्त्रप्रभेदे स्याद् गते चर्म- णि चातके ।' इति-(मे० पृ० १४६ श्लो० १२) । तल्लः = जलाधारान्तरम् । 'तल्लस्तु जला- धारान्तरे पुमान् ।' इति---(मे० पृ० १४६ श्लो० २२)। कण्डोल:=पिट., नलादिरचितभाण्डम् । "पेटी" इति । "पिटार" इति च लोके । उष्ट्र: । गोणीप्रभेदश्च । पोटगल. = नल. । काशः । मत्स्यश्च । 'अथ पोटगल: पुसि नले च काशमत्स्ययो.।' इति- (मे० पृ० १५६ श्लो० १५७) । पुद्गल = आत्मा । 'पुद्गल. सुन्दराकारे त्रिपु, पुंस्यात्मदेहयोः ।' इति-(मे० पृ० १५३ श्लो० ११६) । काल:= समयः, दिष्ट: । यमश्च । वाल. = बालकः, शिशुः । वेल: = आम्रः । 'आने कामाङ्ग-माकन्दी चूतो वेलोऽङ्गनाप्रियः ।' इति--(२० पृ० ४७ श्लो० २५) । गल:= कण्ठ. ! जगल: = मोदकः । पिष्टमद्यम् । कितवश्च । 'जगल: पिष्टमद्ये स्यात्कितवे मोदकेऽपि च ।' इति- (ना र0 पृ० १०३पं० १९) । हिङगुल:= रागद्रव्यभेदः । हिगुलो वर्णकद्रव्ये ना, भण्टाक्यां तु हिङ्गुली।' इति--(मे० पृ० १५५ श्लो० १४६) । गोल: = वर्तुलपिण्ड: 1. गन्धरसश्च । 'बोलो गोल: शश: पिण्ड: प्राणो गन्धरसो रसः । इति-(40 पृ० ४२ श्लो० १५) | फाल:= महादेवः । बलदेवश्च । 'फाल: पुंसि महादेव कालिन्दीभेदनेऽपि च,।' इति—(म0 पृ० १४७ श्लो० ३४) । पाणिनीयेऽपि- (१) (वंशांशरोडाशाः) एते पुसि स्युः । वंश: वेणुः । मंश: = भागः। पुरोडारा:- विभेदः । "पुरोडायमुजामिप्टाम्" इति माघः। सि० को० पृ० ४०१ सू० ११२ ·लिङ्गानुशासनवर्गः। । - . वसन्तश्च । देवल:=देवाजीवः । 'देवाजीवस्तु देवलः । इति-(वै0 पृ० ८३ श्लो० ११)। बहुल: = अग्निः । कृष्णपक्षश्च । 'पुंस्यग्नौ कृष्णपक्षे च ।' इति-(मे0 पृ० १५३ श्लो० ११८) । तण्डुल:= विडङ्गः। धान्यादिनिकरः । धान्यादिसारश्च । "चाउर" इति । "चाँवल" इति च लोके । 'तण्डुल: स्याद्वि- डङ्गे च धान्यादिनिकरे पुमान् ।' इति--(मे0 पृ० १५२ श्लो० ९६) । पत्रपाल:=आयता छुरिका । वातूलः =वातसमूहः। ताल:= वृक्षविशेषः। जडुलः = जटुल:, पिप्लुः, देहस्थं , कृष्ण- लक्ष्म । "लस्सन" इति लोके । स्मृमल: = गवयविशेषः। सृमरः = मृगविशेषः । यस्य नीलवाल: कान्ताकचसाहाय्यं क्रियते स च महिपाकृतिर्भवति । निचोल: = प्रच्छदपट: । "पिछोड़ा" इति लोके । 'निचोल: प्रच्छदपट.' इति--(अम० ना0 लि0 पृ० २४३ श्लो० ११६) ।' 'निचोलं तु नपुंसकम् ।। इति रभस. -(अम० सु० व्या० पृ० २४३ पं. १५)। कामल:= मरुदेशः । कामलो रोगभेद वा ना, ना मरुवसन्तयोः।' इति--(मे० पृ० १५० श्लो०७३)। कुद्दाल:- भूमिदारणम्, युगपत्रकं च । 'कुद्दाल: स्यात्पुमान् भूमिदारणे युगपत्रके।' इति-(मे० पृ० १५० श्लो० ८१) । अवयवः = : अङ्गम् । 'अंशस्त्ववयवो भाग एकदेशः कलेति च।' इति--(वै० पृ० १७७ श्लो० ५५) । स्वः = आत्मा। ज्ञातिश्च । 'स्वः स्यात्पुस्यात्मनि ज्ञातौ, त्रिप्वात्मीये, ऽस्त्रियां धने ।' इति---(मे. पृ० १५७ श्लो० २)। 'ज्ञातावात्मनि चात्मीये धने स्वास्या, प्रवर्तते ॥' इति महाक्षपणकश्च --(अनेकार्थध्वनिमजाम् पृ० १४ श्लो० ११६) । शिवः = महादेवः । रोरवः = नरकविशेषः । याव: लाक्षा । 'यावो द्रुमामयोऽलक्तो लाक्षा रक्ता जतु क्रिमिः ।' इति-- (व॰ पृ० १७१ श्लो० १५३)। शिविः = नृपविशेषः । भूर्जश्च। दावः = वनाग्निः । वनं च । माधवः = विष्णुः । वैशाख-मासश्च । पणवः = वाद्य विशेषः, मलः, गायनपटहः । "ढोलकी" इते। "करताल" इति च लोके । गजस्कन्धश्च । 'समौ पणवमर्दलौ' इति-(वै० पृ० १४६ श्लो० १३४) । 'गजस्कन्धेऽपि पणवः' इति च-(वै. पृ०२४३ श्लो ५२)। मादीनवः परि- क्लेशः, क्लेश., दोषः । दुरन्तश्च । 'आदीनवः पुमान् दोपे परिक्लेशदुरन्तयोः ।' इति:-(मे पृ० १६१ श्लो० ५७) । हावः = विभ्रमः, विलासचेष्टा । क्रन्दनं च । 'हावो विलासचेष्टायाम्' इति-(वि. को० पृ० श्लो. )। 'हावो क्रन्दनविभ्रमी।' इति महाक्षपणकश्च-(अने: ध्व० म० पृ. २३ श्लो० १९८) । ध्रुवः = उत्तानपादपुत्रः। केपांचिन्नक्षत्राणां संज्ञाविशेपः। विष्कम्भादियोग द्वादशो योगः । निश्चयश्च । 'ध्रुवी नक्षत्र-निश्चयो।' इति च-(अने०व० म० पृ. २५ श्लो. २०९) : 'ध्रुवः कोले शिवे शङ्की वंशे योगे वसौ मुनौ । निश्चिते निश्चले त नक्षत्रे शाश्वते वटे । स्रुचि मोठ्या तालभेदेऽस्त्रियाम्' इति च-(ना० मं० पृ० ८२ श्लो २३ तः)। कोटीश: =लोप्टभेदनम् । “हंगा” इति लोके । अंश: = भागः, राशस्थिरात्त्रमितो भागः । यस्तुन एकदेशः । विभाजनं च । 'अंशो विभाजने प्रोक्त एकदेशेऽपि वस्तुनः ।' इति-(अने० सं० पृ० ४४ इलो. ५५५) । स्पश:= चारः। 'स्पश्चारे निगदितः' इति-(२० र० स० पृ० ३२६ श्लो. १६)। 1 ० ·- - २४ मुकुन्दकोष वंशः = वृक्षविशेषः, वेणुः। मेरुः । पृष्ठास्थि ! कुलम्, अन्वयः । नासादण्डश्च । 'मेरो वृक्ष- विशेषे च वंशशब्दस्तु कार्मुके । करिपृष्ठे कुले वेणौ वंशाख्या कविभिः स्मृता।' इति- (अने० ध्व० मं० पृ० १५/२० श्लो० १२१/१६६) । 'वंशो वेगौ कुलेऽपि च ।' इति-(हा० ३० पृ४०८ श्लो० ७०) 'वंश: पृष्ठास्टिन गेहोर्ध्वकाष्ठे वेणी गणे कुले । नासादण्डे, च' इति च-(नाना० मं० पृ० ८५ पं० ८)। कुशः = दर्भः। 'कुशो दर्भः, इति-(अने०सी० पृ० ३० श्लो० ३३७)। श्रीरामचन्द्र- पुत्रश्च । तथा च प्रयोग:-- 'सनिवेश्य कुशावत्यां रिपुनागाशं कुगम् ।' इति कालिदास:- (रघुवंशे पञ्चदशसर्गे श्लो० ९७) । उड्डीश: शिवः । ग्रन्थभेदश्च । 'उड्डीशो ग्रन्थभेदै स्या- दुड्डीशश्चण्डिकापतो।' इति--(मे० पृ० १६३ श्लो० १७)। पुरोडासः = पिष्टपिण्डविशेषः, पिष्टकचमसी । हविर्भेदः । हुतशेषे च ।'पुरोडाशो हविर्भेदे चमस्यां पिष्टकस्य च । हुतशेषे, च' इति - (मे० पृ० १६५ श्लो० ३८)। वृषः= बली वर्दः। राशिविशेषश्च । कुल्मासः = यावकः । कानिकं च। 'कुलमापं काजिके, यावके पुमान्, ।' इति- (मे० पृ० १६८ श्लो० ३४)। 'कुल्मापः' इत्यपि । निष्कुहः = कोटरः, वृक्षस्थितगह्वरम्, वृक्ष रन्ध्रम् । अह इति सप्ताह-नवाहै- कादशाहःप्रभृतयः । निर्वृहः= वृक्षनिर्यासः । आपोडश्च । 'द्वा-पीडे क्वाथरसे नि!हो नागदन्तके ।' इति-(अम० ना० लि. पृ० ४३९ श्लो० २३६ एवं वै० पृ० २४२ श्लो० ३८) । नियूहः शेखरे द्वारे निर्यासे नागदन्तके ।' इति-(वि० प्र० पृ० १८१ श्लो० १८)। 'निर्यासः खपुरो लशः' इति--(वै० पृ० ४५ श्लो० ११)। निर्यासः क्वाथरसः । निर्यासेऽपि कपायोऽस्त्री' इति-(अम० ना० लिं० पृ० ४२३ श्लो० १५३) । 'क्वाथः कवायो नियूहः' इति--(वै० पृ० १८४ श्लो० ९४१ । एवं माधवकोप्याह-(पर्यायरत्नमालायां पृ० ३९ पं० २५) । कलहः = कलि: । 'कलहं युधि, राढे ना खड्गकोषे च भण्डने ।' इति-- (मे० पृ० १७६ श्लो० १६) । अमरोऽपि-(अम० ना० लि. पृ ४५५ श्लो० २०, २१)। ....... गोल-हिंगुल-पुद्गला ॥ वेताल-भल्ल-मल्लाश्च पुरोडाशोऽपि पट्टिशः । कुल्माषो रभसश्चैव सकटाहः पतद्ग्रहः ॥, इति । एतयो व्याख्या- गोलेति । वेतालेति च । वेताल: = शिवद्वारपालः । शिवगणाधिपविशेषः। भूताधिष्ठित- शवश्च । भल्ल:= ऋक्षः । “रोछ" इति लोके । 'भल्ल: स्यात्पुंसि भल्लूकः' इति-(मे० पृ० १४८ श्लोक ४२)। मल्ल: = बाहु युद्ध कुशलः । 'नियुद्धकुशलो मल्लस्तवृत्तिस्तत्परायणः ।' इति सुवानन्दनायः- (शब्दार्थचिन्तामगो पृ० ५४३ पं० २२)। पट्टिशः = अस्त्रभेदः । पट्टिम इति दन्त्यसान्त्य इति मुकुट: । रभस:-हः । 'रमसो हवेगयोः । इति-(वि० प्र० पृ० १७५ ·लिङ्गानुशासनवर्गः। २५ श्लोक: १४ ) । सकटाहः कटाहसहितः कटाहशब्दश्च पुंसीत्यर्थः । कटाहः = वटकादिपाकपात्रम् । 'कटाहो घृततैलादिपाकपात्रेऽपि कर्परे। कटाहः कूर्मपृष्ठे च सूपे च महिपीशिशौ।' इति-(वि० पृ० १८० श्लोक: १६) 'कटाहः कूर्मकपरे । द्वीपस्य च प्रभेदे च' इति-(मे० पृ० १७६ श्लोक: १५)। शेषशब्दव्याख्या प्रागुक्ता । 'अथेह दुर्गसिंहस्तु क्रमरहितान् पुंलिङ्गवाचकान कामादिशब्दानाह-(दुर्ग० लि. शा० पृ० १२, १३, १४, १५, १६, १७ श्लोक २६, २७, २८, २९, ३०, ३१, ३२, ३३, ३४, ३५ । ) कफ-पुंख-नग-श्लोकाः शङ्ख-मृदङ्गो च शकुना-अपाङ्गः। यान-युग-पतङ्ग-कटाहैः सह मञ्चो-टज-तरङ्गा ॥ एपां व्याख्या- कफेति । एते कफादयः, शंखादी, मञ्चादय: शब्दाश्च शङ्गुनायानयुगपतङ्गकटाहश्च सह नृलिङ्गा भवन्ति । कफ:= श्लेष्मा। नगः = वृक्षः । पर्वतश्च । श्लोकः = एकाक्षरादिपाद- च्छन्दः । कोपपत्वात्युंस्त्वं सिद्धम् । वृत्ताख्यत्वात्स्त्रीनपुंसकनिवृत्त्यर्थम् । इह वचनम् । यशोवचन- स्तु श्लोक शब्दः पुलिङ्गः कोपरत्वादेव । शङ्खः = निघिविशेषः । 'निधिर्ना, शेवधिर्भेदा: पद्मशं. खादयो नियः ।' इति-(अम० ना० लि. पृ० २९ श्लोकः ७१) मृदङ्गः = मुरजः । 'मृदङ्गा मुरजाः' इति-(अम० ना० लि. पृ०७३ श्लोकः ५) । शङ्कुः = संख्याविशेषः । शतादिकत्वात् अस्य नपुंसकत्वं प्राप्तम् । कोलार्यस्य उदन्तत्वात्तुंस्त्वं सिद्धम् । यानेति । यात्यनेन इति यानम् = शकटम् , रयश्च । तस्य युगो यानयुगः यानद्वयमित्यर्थः । युगानि कालमानविशेष: । तानि च क्रमवर्तीनि । तत्साधाद् ये क्रमवर्तिनः पितृपुत्रप्रपुत्रप्रतिपुत्रादिरूपाः पुरुपास्तेऽपि युगानि। पुरुषा एव युगानि पुरुषयुगानि चत्वारः क्रमगताः पुरुषा इत्यर्थः । अन्यत्र तु युगम् = युग्मम्, युगलम्, कृतयुगम् , त्रेतायुगम्, द्वापरयुगम्, कलियुगं चैतानि चत्वारि नपुंसके स्युः । इति- (दुर्गेलिङ्गानुशासनवृत्तौ पृ० १३ पं० ४) । पतङ्गः = शलभः, सूर्यश्च । 'पतङ्गो पक्षिसूर्यो च' इति--(अम० ना० लि. पृ० ४०० श्लोकः २०) । उटजः= तापसपर्णकुटी। 'पर्णशालोटजो- ऽस्त्रियाम् ।' इति--(अम० ना० लि. पृ० ११८ श्लोक: ६) । शेषशब्दानां व्याख्या प्रागुवता । वर्गः पूग-लवङ्गो गच्छः कच्छो-घ-पथि-मथि च दृपलः । म्वनि-मुरजी वृजि-मुज्जा-वकोठ-कुंठो हठा-उङ्गुष्ठी ॥ पाणिनीयेऽपि-(१) (सङ्घः पुंसि) असोसि स्यात् । शचः- कोलः । (सि. को. सू० १४८)। १०४०३ ·मुकुन्दकोषे अस्य व्याख्या- . वर्ग इति । एते वर्गादयोऽङ्गष्ठान्ताः शब्दाः पुंसि स्युः । कच्छश्च ओघश्च पन्याश्च मन्या- ग्च इति समाहारो द्वन्द्व :। लवङ्गः ओषधिविशेषः, देवकुसुमं च । 'लवङ्ग देवकुसुमं श्रीसज्ज्ञम्' इति-(अम० ना० लि. पृ० २४५ श्लो० १२५)। गच्छ: =अभिमतसंख्यापर्यवसानम् । 'तन्मूले तु पुमान् हेतुर्गच्छो वाञ्छितराशयः।' इति-(० पृ० १८९ श्लो० ३७)। कच्छः = पार्श्वम्, नौका- ङ्गम्, अनूपदेशश्च । 'अनूपदेशे कच्छ: स्यान्नौकाङ्गे तुन्तकद्रुमे ।' इति-(श० र० स० पृ०७४ पं० ११) । पन्थाः = मार्गः। मन्या: खजकः। वृपल: = शूद्रः । लोपधत्वान्नपुंसकं प्राप्तम् । ध्वनिः = शब्दः । मुरजः = मृदङ्गः। वृजयः= जनपदविशेषः । एष बहुवचनान्तश्च । अङ्कोठश्च कुठश्च स्वरादेः अकारान्तस्य प्रायेग पूर्वो निपातो दृश्यते। अङ्कोठः = वृक्षविशेषः । “आँकडा" इति लोके । 'अङ्कोठो वामनोऽङ्कोल:' इति माधवकर:- (पर्यायरत्नमालायाम् पृ० २९ पं० १३) । कुठः- वृक्षः। 'तरुः शाखी कुठ: कुजः' इति-(वै० पृ० ४५ श्लोकः ५) । 'कुटः' इत्यपि । 'कुजः क्षितिरहोंऽधिपः शिखरिपादपी विष्टर: कुटस्तरुरनोकहःकुरुहभूरुहद्बुद्रमाः ।' इति-(रा० नि० पृ० ३२५ श्लो. १७) । प्रपञ्चाों एतौ विल्बादित्वात्पुंस्त्वं सिद्धम्। शेपं प्राग्वत् । कोष्ठ-पुरोडाश-कम-गुड-लगुड-बात-गण्ड-गोण्डा-र्घाः । पिण्ड-शिखण्ड-पिचण्डा वण्ड-करण्डी वरण्डश्च ॥ अस्य व्याख्या- कोष्ठेति । एते कोष्ठादयो वरण्डान्ताः शब्दा नृलिङ्गा भवन्ति । कमठः = =भिक्षाभाज- नम् । कच्छपश्च । “कमठः कच्छपे पुंसि भाण्डभेदे नपुंसकम् ।' इति-(मे० पृ ३९ श्लोकः १२) । कूर्माभिधायिनस्तु स्त्रीपुंस्त्वं चतुष्पदनामत्वात् । वण्डः = दुश्चर्म । शेपं प्राग्वत् । वृष्णिः पण्ड: पण्ढो मुहूर्त-विट्-पुज-र-हरिद्-गरुतः । प्लुत-दृति-गज-कृतान्ता वमत्य-तिथि-सारथि'-ग्रन्थि ।। पाणिनीयेपि-(१) (अर्घपथिमय्यभुक्षि स्तम्बनितम्बपूगाः) ॥ एते पुसि स्युः । अर्षः मूल्यम् । पूजा- विधिश्च । पन्या:-मार्गः । मन्थाः= मन्यानदण्ड । ऋभुक्षाः-इन्द्रः । स्तम्व. =गुल्मः । नितम्वः = स्त्रियः पश्चात्क- टितम् । पूगः- गुवाक: 1 सि० को० पृ० ४०१ सू० ११४ । पाणिनीय:पि-(२) (पण्डमण्डकरण्डभरण्डवरण्डतुण्डगण्डमुण्डपापण्डशिखण्डा ) ॥ एते पुंसि स्युः । पण्ड: =वृषभः। मण्ड - एरण्डवृक्षः। करपड:-वंशादिरचितो भाण्डविशेपः। भरण्ड:-स्वामी। वृपश्च । वरण्ड: = अन्तर्वेदि । समहश्च । तुण्डः= आननम् । गण्ड. कपोषः। मुण्ड.=दत्यविशेषः । पापण्ड: बौदक्षपणकादिः । शिखण्ड:मयूरपिच्छः । सि० को० पृ० ४०१ ० ११३ । (३) (सारय्यतिथिकुक्षिबस्तिपाप जलयः) । एते पुंमि स्युः । सारथिः-सूतः। अतिथि:=कुत्रा ·लिङ्गानुशासनवर्गः। २७ अस्य व्याख्या- वृष्णिरिति । एते वृष्ण्यादयो ग्रन्थ्यन्ताः शब्दा: पुंसि स्युः । वृष्णिः = कुलविशेषः । मेष- वाचिनस्तु परत्वात्स्त्रीपुंस्त्वम् । पण्ड:= संघातः । पण्ड := नपुंसकम् । मुहूर्तः घटिकाद्वयम् । 'ते तु मुहूर्ता द्वादशास्त्रियाम् ।' इति--(अम० ना० लि. पृ० ४७ श्लोक: ११)। विट् = वैश्यः, नरश्च । विष्ठावाचिनस्तु स्त्रीलिङ्गत्वं प्रयोगतो भाषायां दृश्यते । पुञ्जः :=राशिः। 'पुञ्जराशी तूत्करः कूटमस्त्रियाम्।' इति-(अम० ना० लि. पृ० २०२ श्लो० ४२) । राः = द्रव्यम् , स्वर्ण च । 'राः स्वर्णवित्तयोः' । इति-(श० र० स० पृ० २५० पं०३) । गरुत् सुवर्णम्, पक्षश्च । प्लुतः = स्वरविशेपः । यस्तु प्लवन क्रियानिमित्त: प्लुतशब्दस्तस्य वाच्यलिङ्गता। गजः = भाण्डागारः । कृतान्तः = यमः । 'कृतान्तो यमुनाभ्राता' इति-(अम० ना० लि. पृ० २४ श्लोक: ५८) । अतिथिः = अभ्यागत:। सारथिः = रथवाहः । ग्रन्थिः = रज्वादिवेष्टितगाढ- वन्ध : । शेपं प्राग्वत् । कुन्ता-त-वलीवर्दा शब्दा-प्यों हृद-जनपद-मगधाश्च । मकरन्द-कुन्द-कन्दाः सबुद्दाः कासमन ॥ अस्य व्याख्या- .. कुन्तेति । वृद्बुदेन सहिताः सवुढ्दाः कुन्तादयः शब्दाः कासमतेन सहते पुंलिङ्गाः स्युः । अन्त: = मृत्युः, अवसानं च । 'अन्तोऽध्यवसिते मृत्यौ स्वरूपे निश्च्येऽन्तिके।' इति-(वै० पृ० २३० श्लो० ५) । वलीवर्दः = अनड्वान् । शब्द : = ध्वनिः । अक्षरं च । शब्दोऽक्षरे यशोगीत्यो- वाक्ये खे श्रवणे ध्वनौ ।' इति-(अने० सं० पृ० २० श्लो० २३८) । ह्रद:= जलाधारविशेषः । अगाधजलकूपश्च । 'तत्रागाघजलो ह्रदः ।' इति-(अम० ना० लि. पृ० १०३ दलो० २५) । मगधा: जनपदविशेष: । रूढितश्च वहुवचनान्तोऽयम् । कन्द: = मूलविशेषः। मेघश्च । 'मूले कन्दः किले कन्दः कन्दो वारिद उच्यते।' इति--(अने० ध्व० म० पृ० १९ श्लोक: १६०)। शेष प्रागवत् । कपि-कवि-कितव-दव-कलह- -वंशां-श-राशि-सत्त्वाश्च । अर्दन्य-हीन-रेफा कृमि-तिमि-पृष्ठ्यास्तथा सीरः ॥ बस्तिः== नाभरपोभागः । पाणिः हस्तः। अञ्जलि.=हस्तसम्मटः । सि० को० १०४०१ सू० ११६ । (१) (ह्रदकन्दकुन्ददृचुदशब्दाः) ॥ एते पुसि । हा= अगाधजलम् । कन्दः =मेषः । कुन्दः -अच्युतः, निधिविशेषश्च । बुबुदः वर्तुलाकारो जलविकारः । शब्दा अक्षरममूहः। ध्वनिश्च । सि. को. पृ०४०१ सू० ११३॥ -दावा- ·२८ ३ मुकुन्दकोष अस्य व्याख्या- कपीति । एते कप्यादयः सीरान्ताः शब्दाः पुंसि भवन्ति । कपि:= मर्कटः । विष्णुश्च । 'कपिर्ना सिलके शाखामृगे च मधुसूदने ॥' इति-(मे० पृ० १०२ दलो० २) । कविः = काव्य- कृत् । शुक्रश्च । 'खलीने स्त्री कविः पुंसि काव्यकृच्छु क्रसूरिषु ।' इति-(त्रि० शे० पृ० ३७५ श्लोकः ४१४) । कितवः = द्यूतका र: । धत्तूरश्च । कितवो मत्तधूर्तयोः ।। कनकायवृक्षे च पेचके कितवो मतः । इति—(शo र० स० पृ० ३१९ पं०११) । दवः = वनाग्निः । वनं च । 'दवो दावश्च गदितौ वनाग्निवनयोरपि ।' इति-(श० र० स० पृ० ३१६ पं० ७)। राशि.=पुजः । मेषादिविशेपश्च । 'राशिपुञ्जोत्करा नरि।' इति--(वै० पृ० १८६ श्लोकः ३) । सत्त्वः = प्राणी। द्रव्यवचनस्य गुणवचनस्य च.नपुंसकत्वमेव दृश्यते । द्रव्यम् । सत्वरजस्तमश्च । 'सत्त्वं गुणे पिशा- चादी वले द्रव्यस्वभावयोः। आत्मत्वे - व्यवसायाऽसुचित्तेष्वस्त्री तु जन्तुपु ।।' इति--(मे० पृ० १५९ श्लोक: २८)। अर्दनि: = अग्निः। अश्व वृत्तेस्तु स्त्रीपुंस्त्वं चतुष्पदनामत्वात् । अहीनः = ऋतु- विशेषः । सवनस्त्रिभिरेकाहास्तरावृत्तरहर्गणाः । ते दीक्षित : कृताः सत्राण्यहीना याजक : कृताः । अहीना द्वादशाहात्प्राक् सत्राण्यूध्वं स तु द्वयः ।। सर्वेऽमी यज्ञकतवस्त एवेन्द्राः प्रजागमाः । इति- (वै० पृ. ९० श्लोकः ८४, ८५, ८६) । कृमिः = जन्तुविशेषः । वर्णसङ्करजातिविशेषश्च । 'ऊर्ण- नाभस्तन्तुनाभः कृमिर्मर्कटकोऽपि च । इति--(वै० पृ० १५० श्लोक: ३४)। तिमिः= मत्स्यविशेषः । 'मीनो वैसारिणस्तिमिः ।' इति-(वै० पृ० १५१ श्लोकः ४१) । पृष्ठयः = ऋतुविशेष. । वृषभ- विशेषः । घोटकविशेषश्च । 'स्थूरी पृष्ठयः पृष्ठवाह्य :' इति—(वै० पृ० ६९ श्लोक: ५६) । । सीरः = हलम् । सूर्यश्च । 'सीरोऽर्कहलयो. पसि' इति--(श० र० स० पृ० २६२ पं० ५)। शेष प्राग्वत् । अम्ब-स्तम्बौ पुत्र-छात्रा-ऽमित्रा वृत्र-मंत्रौ च । पञ्चाल-पीलु-पिप्पल-गुग्गुल-हिङ्गुल-कुलालाश्च । अस्य व्याख्या- अम्बेति । एते अम्बादयः कुलालान्ताः शब्दाः नरि स्युः । पुत्र:=आत्मजः, सुतः । 'पुत्रस्तु तनयः सूनुरात्मजो नन्दनोऽङ्गजः ।' इति:-(वै० पृ० १७६ श्लो० ३९) । 'योनिसम्बन्धवाचिन्यः पुत्राद्याः पुंगिरो नरि।' इति च--(वे० पृ० २९३ श्लो० ४३) । पुत्रीति नदादित्वात् । छात्रः शिष्यः । 'छात्रः शिष्ये निगदितः' इति---(श० र० स० पृ० २५४ श्लोकः १२) । = जनपदविशेषः । बहुवचनान्तोऽयं रूदितः । वर्णवृत्तप्रभेदश्च । पीलुः = वृक्षविशेपः । फलवचन- स्य तु नपुंसकत्वं परत्वात् । हस्तौ च । 'पोलुक्षे, फले पील, परमाणो गजे च ना ॥ पीलुस्ताला पञ्चाला:

·लिङ्गानुशासनवर्गः । । स्थिखण्डे च काण्डपादपभेदयोः।' इति-(श० र० स० पृ० २९८ पं० १४, १५)। पिप्पल: • वृक्षविशेषः, चलदल: । पक्षिप्रभेदः । वस्त्रच्छेदनविशेपश्च । वृक्षवाचिनस्तु स्त्रीत्वमपि । पिप्पलीति नदादित्वात् । फले स्त्रीत्वमेव-अर्धपिप्पलीति । 'पिप्पल: स्याच्चलदले, भक्तसिक्थे तु पिप्पलम् ॥ तथैव सलिले, वस्त्रच्छेदे पुंसि निरंशुके । तथा पक्षिप्रभेदेऽपि, कणायां पिप्पली मता ॥' इति-(श० र० स० पृ० ३०७ पं० १४, १५, १६) । गुग्गुलु : = स्वनाम्ना प्रसिद्धो वृक्षविशेषस्य निर्यासः, कुम्भः, उलूखलकः, पुरः, रक्तशिग्रश्च । कुलाल: = कुम्भकारः । तद्भाण्ड च । 'कुलाल: ककुभे कुम्भकारे चाप्यञ्जनान्तरे।' इति-(श० र० स० पृ० ३०४ पं० ९)। शेषं प्राग्वत् । तण्डुल-मञ्जुल-काला मौलि-तरल-पाश-पुद्गल-कुशूलाः । रालि-रनिल-कील-पटोल-केलि-तूला-ऽनल-स्तालः ।। अस्य व्याख्या- -- तण्डुले ति । एते तण्डुलादयः कुशूलान्ता: शब्दा रालि: तालश्च, अनिलप्रभृतिभिरनलान्तः सह च नृलिङ्गाः स्युः । तण्डुल:-धान्यसारः। मञ्जुल: = जलरफुः, दात्यूहपक्षी। 'मञ्जुलं चं जलाञ्चले । रम्ये कुजे, मञ्जुलस्तु दात्यूहे' इति-(अने० सं० पृ० १०४ श्लोकः ७१२-१३) 'मञ्जुलो मधुरे कुञ्ज जलरङ्को (क) जलाञ्चले ।' इति च- -(हा० व० पृ० ४०८ श्लोक: २५२) । मौलिः = कङ्केलिवृक्षः, अशोकद्रुमः । 'मौलि: कङ्केलिवृक्षेऽपि' इति-- (वि० शे० पृ० ३७४ श्लोक: ४०६) । मौलि: किरीटे धम्मिले, चूडायामनपुसकम् । अशोकपादपे पुसि' इति । नाऽशोकाद्रो, स्त्रियों भूसौ' इति पाठान्तरम्- (मे० पृ० १४८ श्लोकः ४६, ४७)। किरीटं च । 'किरीटे मौलिरवलीबे चूडासंयतकेशयोः ।' इति रभस:-- -इति-(अम० स० व्या० पृ० ४३० पं० २५) । 'चूडा किरीट केशाश्च संयतामौलयस्त्रयः ।' चूडा शिखा । किरीटं मुकुटम् । संयता' बद्धा ये च केशास्ते त्रयो मौलयः । त्रय इति मौले: पुंस्त्वरसूचनायोक्तम् ।' (इति च--अम० ना० लि. पृ० ४३० श्लोक: १९३)।' तरलः = हारमध्यगतो मणिः। 'तरलो हाररत्ने च चञ्चलें चोज्ज्वलेऽपि च । इति केशव:--(कल्पद्रो पृ० श्लोक ) । 'तरलश्चञ्चले खड्ने (पिद्ने) हारमध्यमणावपि ।' इति च--- -(वि० प्र० पृ० १५३ श्लो० ५८) । पाशः = चन्धनम् । कुशूल: = धान्याधारविशेषः । अनिलः = वातः । कील:= शङ्कः । पटोल: औप घिविशेषः, कर्कच्छदः,. तिक्तकः । "परवर" इति । 'पलवल' इति च लोके । केलि: = परिहासः । तूल: = पिचुः । “रुई" इति लोके । 'अय पिचुस्तूलः' इति-(अम० ना० लि. पृ० ३३७ श्लोकः १०६)। 'पुंलिङ्गस्तु. पिचों तूल: क्लीबं स्याद् ब्रह्मदारुणि।' इति रुद्रः-इति-(अम० सु० व्या० पृ. १४३ पं०.५) । उन्मानं च। अनल:- अग्निः । शेपं प्राग्वत् ।

·३० मुकुन्दकोष अञ्जलि-शैवल-कम्बल-पल्लव-वातूल-सृमल-कलि-वलयः । बिल्वादयोऽपि स्त्रियां मताः शिशपाद्यास्तु ॥ तरव, अस्य व्याख्या- अञ्जलीति। एतेऽञ्जल्यादयो बल्यन्ता : शब्दा बिल्वादयस्तरवोऽपि पुंलिङ्गाः स्युः । अञ्जलिः = करसम्पुटः । कुडवश्च । 'अञ्जलि: कुडवे पुंसि हस्तसम्पुटकेऽपि च।' इति--(श० र० स० पृ० ३०१ पं० ११)। शैवल: = जलतृणविशेषः । 'शैवलं पद्मकाष्ठे स्यात्, शैवालेऽपि पुनानयम् ।' इति-(मे० पृ० १५५ श्लोक: १४१)। कम्बल: = गोगलचर्म । प्रावरणविशेषस्य तु स्त्रीत्वमपि कम्बलीति । नदादित्वादि। नागराजश्च । 'कम्बलो नागराजे स्यात्सास्नाप्रावारयो : कृमौ। कम्बलश्चोत्तरासङ्गे कम्वलं सलिले मतम् ।' इति-(वि० प्र० पृ० १५५ श्लोकः ७५) 'इन्द्रियं कम्बलं प्रोक्तं कम्बलो रोमज: पटः । कम्वलन्तु गवां सास्ना कम्बले कम्बलं विदुः ।। इति--(अने० ध्व० मं० पृ५ श्लोक: ३६)। पल्लव: = किशल यम् । नपुंसकमपि केचित् । 'पल्लव : किसलये वले । विटप विस्तरेऽलक्तरागे शृङ्गारपिद्गयोः।' इति-(अने० सं० पृ० १०६ श्लोकः ७४१, ७४२) ।' 'व्याडिस्तु पुसि क्लीवे च' इति--- (अम० सु० व्या० पृ० १३२ पं० ३४) । वातूलः = वातसमूहः । 'वातूल: पुसि वात्यायामपि, वातासहे त्रिषु।' इति--- (अम० ना० लि. पृ० ४३१ श्लोक: १९६) । 'वातूलो वातुलोऽपि स्यात्' इति द्विरूपकोपाद् ह्रस्वमध्यो- ऽपि' इति-(अम० सु० व्या० पृ० ४० १५० ३३) 'वातिलो वातूलोऽपि स्याद्वातूल: प्रमतस्तथा।' इति--(द्विरूपको पृ० ४१२ श्लोक: २७) । कलिः = युद्धम्, कलहः। युगम् च । 'कलि: स्त्री कलिकायां, ना शराजिकलहे युगे ।' इति--(मे० पृ० १४५ श्लोक: ६) 'कलिः कलहकालयोः।' इति-(अने० ध्व० मं० पृ० २५ श्लोकः २०४) । वलि: = कर:, राजदेयभागः । असुरविशेपश्च। 'वलिः पूजोपहारः स्याद्वलिदैत्यो बलि : करः । वलिर्जराश्लथं चर्म जठरावयवो बलिः ॥' इति --(अने० समु० पृ. ३ श्लो० १८) । 'बलि: स्त्रीमध्यभागोर्मिर्वलिवमंजराकृतिः । बलि : पूजो- पहारः स्याद्वलिदैतेयसत्तमः ॥' इति-(अने० ध्व० सं० पृ० ४ श्लोक: ३१) । विल्वः, पाणिनीये-(१) (पल्लवपल्वल कफरेफकटाहनियूंहमठमणितरङ्गतुरङ्गगन्धस्कन्धमृदङ्गसगसमुद्र पुंसा)। एते सि स्यः। पल्लवः-शाखायाः पर्वपत्रादिसंघातः । "पर्वपत्रादिसंघाते शाखायाः पल्लवो मतः ।". इति कोशान्तरम् । वेश्यापतिश्च । पल्वल:=वेशन्तः, अल्पसरः। "वाचस्पती तु-वेशन्तः पल्वलोऽस्त्री" इति । फफ.=शरीरस्थधातुविशेषः, श्लेष्मा। रेफ:=रवर्णः । रागश्च । कटाहः-कूर्मकपरः । निव्यूहः निर्यामः । मठः -छात्रादिनिलयः । मगि:-रलम्, अश्मजातिः। तरङ्गः अमिः । तुरग.= अश्वः । गन्धःगन्धकः । लेशश्च । स्कन्धः देहावयव विशेषः, अंस. । मृदङ्गः वाद्य विशेषः, मुरज. । सहगः राङ्गमः, मेलनम् । समुद्रः सागर । 'वाणमूलम् । मंगलाचारः । श्पेनश्च । सि० को० पृ० ४०१ ० ११५ । धवः। .

·लिङ्गानुशासनवर्गः। ३१ अशोकः, पुन्नागः, अर्जुनः मातुलिङ्गः, लकुचः, पारिजातक इत्यादयो विल्वाद्याः । शिशपाद्यास्तु वृक्षविशेषाः स्त्रियां योपिती, मता ज्ञेयाः स्त्रीलिङ्गा इत्यर्थः । शिशपाद्या:-शिशपा, पाटला, शमी इत्यादयः । प्रयोगतः अकोठस्य वृक्षस्य च वृक्षत्वात्पुंलिङ्ग,सिद्धम् । फलार्थः पाठः प्रपञ्चार्थ इत्येके । शेपं प्राग्वत् । पाप्मा-ऽश्मा श्लेष्मा-ऽत्मा वणिगू -ज्मा स्कन्ध-गन्ध-गर्मुच्च । अनन्त-मसन्त-मुदन्तं शम्ब-नितम्बो च कुक्ष्यं-ऽह्री ॥ अस्य व्याख्या- %3- पाप्मेति । पाप्मादयः शब्दाः अनन्तासन्तोदन्ताः शब्दाः शम्वादयः अंयन्ताः शब्दाश्चते पुंसि भवन्ति । उभयत्रापि समाहारो द्वन्द्वः । पाप्मा-पापम् । 'अस्त्री पङ्घ, पुमान् पाप्मा' इति -(अम० ना० लि. पृ० ५१ श्लोक: २३) अश्मा = शिला। 'पापाणप्रस्तरमावोपला मानः शिला दृपत् ।' इति- (अम • ना० लि. पृ० १२४ श्लोकः ४) । श्लेष्मा = कफः । वणिक - वाणिज: । राशिविशेपश्च । ऊष्मा = सन्तापः । वर्णविशेपः। ऋतुविशेपश्च । 'ग्रीष्मोष्णवाप्पा ऊष्माणः इति--- (दै० पृ० २१४ श्लोक: ९) । 'ऊप्माणः शपसाः सहाः।' इति---(वै० पृ० ८६ श्लोक: ३६) । 'शुचिरुष्णागमः पात्म उष्ण ऊष्मा ।' इति च- -(वै० पृ० २४ श्लो० ८८)। गर्मत् = सुवर्णम् । कुक्षिः = जठरम् । अंहिः = पाद: । 'अहों रहो द्रुहिणः संहाह्री च घश्रुतयः' इति-(अम० सु० व्या० पृ० २२७ स्तं० १ पं० २) । शेपं प्राग्वत् । अथैदानी क्षान्तकारान्तोकारान्तव्यञ्जनान्तान् पुंलिङ्गवाचकशब्दानाह हैम:--(अभि० सं० लि. पृ. २ श्लोकः १५, १६, १७) । पक्ष-राशि-वराश्य-पिः ॥१५॥ दुन्दुभिर्वमति-वृष्णि-पाण्य-ऽवि- शाति-रालि-कलयो-ऽजलि-घृणिः । पाणिनीयेऽपि-(१) (ऋपिराशिदृतिप्रन्थिक्रिमिध्वनिवलिकोलिमौलिरविकविकपिमुनय) ॥ एते पुसि स्युः । ऋपिः = मंत्रद्रष्टा। राशि:-पुजः। दृति:= चर्मपुट. । अन्यिः= रुग्भेदः । निमिः सूक्ष्मजन्तः । ध्वनिः =शब्दमायम् । बलि: राजग्राह्यो भागः। कौलि - । मौलि:-अशोकपादपः । रविः सूर्यः । कविः = शुक्रः । कपिः - वानरः । मुनिः-वाचंयमः । सि० को० पृ० ४०१ सू० १०८) । (२) (उमावन्यत्र पुंसि ॥ दुन्दुभिभिश्चोक्तविषयादन्यत्र पुसि स. । दुन्दुभिः वाद्यविशेप: । असुरो वा । नाभिः क्षत्रियः । सि० को पृ० ३९७ १० १६ । (३) (वह्निवृष्ण्यग्नयः पुंसि) ॥ एते पुसिस्थः । वह्निः चित्रकारव्योपषिः । वृष्णिा यादव । अग्निः वह्निः । सि० को० पृ० ३९७ सू०७।

·३२ मुकुन्दको - .. अग्नि-वह्नि-कृमयों-ऽह्रि-दीदिवि- ग्रन्थि-कुक्षि-दृतयोऽर्दनि-र्ध्वनिः ॥१६॥ गिरिः शिशु-जायु-को हाहा हूहूश्च नग्रहू-गर्मुत् । पाद-श्माना-वात्मा पाप्म-स्थेमो-ज्म-यक्ष्माणः ॥१७॥ इति । एपां व्याख्या पक्षेति । दुन्दुभिरिति गिरीति च । पक्षः = मासार्द्धः । सखा । सहायश्च । 'पक्षो वर्गे ग्रहे पिच्छे पार्वे पक्षमविरोधयोः । केशात्परश्चये चुल्लीरन्ध्रे साध्यसहाययोः । मासा?' इति–(अने० ति० पृ. २३ श्लो० १८२) । वराशिः = स्थूलशाटकः । 'वराशि: स्थूल शाटकः ।' इति-(अम० ना० लि. पृ० २४३ श्लो० ११६) । ऋषिः = वेदः । वसिष्ठादि: । दीधितिश्च । 'ऋपिदे वसि- ष्ठादी दीधितौ च पुमानयम् , ।' इति--(मे० पृ० १६६ श्लोक: ६)। 'ऋपिस्तु वेदे भृग्वादी ज्ञान- वृद्ध दिगम्बरे ।' इति च-(दै० पृ. २१४ श्लो० ९) । दुन्दुभि = वाद्यविशेषः । वसुदेवश्च । द्वन्द्वे दुन्दुभिरक्षे च दुन्दुभि: स्यात्तथाऽऽनक. ।' इति-(अने० ध्व० मं० पृ० १९ श्लोकः १६१)। 'इष्यते दुन्दुभिर्भे-मक्षे बिन्दुत्रिकद्वये ।' इति च-(अने० समु० पृ० २९ श्लो० ३२७) । यल्ल- क्ष्यम्--"दुन्दुभ्या किल तत्कृतं पतितया यद् द्रौपदी हरिता' इति--(दुर्गसिंहलिंगानुशासनविवृतौ पृ० ५ पं० १४) । 'केनास्मिन् सिंहनादप्रतिरसितसखो दुन्दुभिस्ताडतिोऽयम्' इति--वेणीसंहारे १, २२ इति च- (दुर्ग• विवृ० पृ० ५ पं० १६) पाणिः = अङ्गविशेप., हस्तः । 'फरे पाणिनि- गद्यते।' इति--(श० र० स० पृ० १०६ पं० ११) । अविः = मेपः । मेष राशिः । वायुः । प्राका- रश्च । 'अविर्भूपुष्पवत्योः स्त्री, वायुप्रकाराभास्सु ना।' इति--(वै० पृ० ३३० श्लो० ४) । ज्ञातिः = सगोत्रः । तातश्च । 'जातिस्तातसगोत्रयोः ।' इनि--(मे० पृ० ५५ श्लो० २०) । घृणिः = रश्मिः । 'घृणिः रश्मौ प्रकीय॑ते ।' इति--(श० र० स० पृ० १०५ पं० २)। अग्निः = अनलः । वह्निः= भल्लातकः । चित्रकारव्यौप घि: । निम्बूकः । अग्निश्च । 'वह्निर्वेश्वानरो घासिः' इति-(वै० पृ० १० श्लो० १४)। दीदिविः = वृहस्पतिः। 'दीदिविर्ना धिपणेऽन्ने तदस्त्रियाम् ।' इति-(मे० पृ० १६० श्लो० ३७) । ग्रन्थिः = बन्धः । रुग्भेदः । पर्व । ग्रन्थि- पर्णश्च । 'ग्रन्यिस्तु ग्रन्यिपणे ना बन्धे रुग्भेदपर्वणोः ।' इति--(मे० पृ० ७२ श्लो० ६)। गिरिः = पर्वत: । नेत्रामयविशेषश्च । 'गिरिर्गीणी गिरियके क्रीडागण्डकरीलयो: । नेत्रामयविशेपे, च पूज्ये तु गिरिरन्यवत् ।' इति--(श ० र० स० पृ० २५२ पं० १९) । गिशुः = बालकः । जायुः = औषधम् । 'जायुः पुंस्यगदस्तंत्रं भंपज्यौपधभेषजम् ।' इति-(वै० पृ० १८४ श्लो० १४१) । कर्पू: = करीपाग्निः । 'कर्पू: पुमान् करीपानी, स्त्रियां कुल्येप्टिखातयोः।' इति---- (मे० पृ० १६६ श्लो० ९) । हाहाः= गन्धर्व विशेषः, देवगायकः, देवगायन: । वाहुलकाड्डाप्रत्यये ·लिङ्गानुशासनवर्गः । तु (हाहाः) व्युत्पन्नोऽधातुश्च । हाहाशब्दस्य रूपं तु हाहाः, हाही, हाहाः, (प्र.) । हाहाम्, हाही, हाहान् (द्वि०) । हाहा, हाहाभ्यामित्यादिः । एवं डूप्रत्यये हूहूरपि बोध्यः । हाहाः सान्तोऽपि 'गन्धर्वो वीतहाहसोः' इति संसारावतीत् । 'गन्धर्वो हाहसि प्रोक्तः' इति रत्न (धरणि) कोपाच्च । भोजस्तु हहाहुहुशब्दयोरव्ययत्वमाह । 'हहाः' इत्यादिह्रस्वः । 'हुहुः' इत्युभयहस्वश्च । 'हंसो हहा- हुहू च द्वौ वृषणश्च तुम्बुरुः' इति शब्दार्णवात् । गीतमाधुर्यसम्पन्नी विख्यातौ च हहाहुहू' इति व्यासोक्तेश्व' इति-(अम० सु० व्या० पृ० २२ पं० ३४ तः)। नग्नहूः = नानाद्रव्यकृतं सुराबीजम्, किण्वम् । 'नग्नहूर्ना, मद्यवीजं किण्वम्' इति-(वै० पृ० १४० पं०६) । पाद: -चरणः । रश्मिः । तुऱ्यांशश्च । 'पादो बुध्ने तुरीयांशे शैले प्रत्यन्तपर्वते । चरणे च मयूखें च' इति-(मे० पृ० ७५ श्लो० ९, १०) । पादा रश्म्यंघ्रितुसंशाः' इति च (अम० ना० लि. पृ० ४१२ श्लो० ८९) । स्थेमा = स्थैर्यम्, स्थिरस्य भावः । यक्ष्मा = रोगविशेषः रोगराट्, क्षयः । 'क्षयः शोपश्च यक्षमा च' इति-(अम० ना० लि. पृ० २१९ श्लो० ५१} । यादवस्त्वदन्त इत्याह --'यक्ष्मा यक्ष्मः क्षय: शोषः' इति--(२० पृ० १८३ श्लो० १२४) । वाग्भटस्त्वस्य सलक्षणपर्या- यानाह-'अनेकरोगानुगतो वहुरोगपुरःसरः । राजयक्ष्मा क्षयः शोपो रोगराडिति च स्मृतः ॥' इति-(वाग्भटे पृ० श्लो० ) । कान्तादिक्रमरहितान् पुंलिङ्गवाचकशब्दानाह पुरुपो- तमदेवोऽपि-(त्रि० शे० पृ० ३८६, ३८७ श्लो० २, ३, ४, ५)। पुंस्त्वे हाहा हूहू-ग्रंन्थिः पाणिः कलि-वृति-मौलिः। अञ्जलि-रंघ्रिः कुक्षिावक-लोको-त्तरा-सङ्गाः।। अवट-वात-सङ्केत-पोत-गर्त-गरु-च्छदाः । श्लोष्मो-म-पाप-यक्ष्मा-ऽश्मा-ऽऽत्मानो वातायनः स्तनः।। फेना-ऽभिजन-कलाप-निकाय्या-हारो-चारो-पल-कल्लोलाः। फाल-चपाल-कील-नल-तण्डुल-शैवल-खल-विभव-प्रभवाश्च ।। अनो-ऽप-जन-नाडीभ्यो युग-मङ्गं-पदं व्रणम् । अनक्षे दुन्दुभि-रथ बहुत्वे-ऽप्यसवो गृहाः ।। सक्तवो बल्वजा लाजा दाराः प्राणा दशा इति ।' इति । एषां व्याख्या- पुंस्त्व इति । अवटेति। फेनेति । अन इति। सक्तव इति च । एते हाहादयो दुन्दु. भ्यन्ताः शब्दाः पुंसि स्युः । असुप्रभृतयो दशान्ता शब्दास्तु बहुत्वे भूम्नि पुंसि स्युः। प्रन्यि:- ग्रन्यिपर्णः । वस्त्रादिबन्धः । “गाँठ" इति लोके । वंशादिसन्धिः, पर्व । रुग्भेदश्च । 'ग्रन्थिस्तु ·वातायन.- मुकुन्दकोषे अन्थिपणे ना बन्धे रुग्भेदपर्वणोः ।' इति-(मे० पृ० ७२ श्लो०६)। तया च प्रयोग:-'ग्रन्थ- ग्रन्थिरिह क्वचित् ।' इति नैपधम्- इति-(वि० शे० व्या० पृ० ३८६ पं० ३१) ।' अघ्रिः- चरणः । 'अधिर्ना पादमूलयोः।' इति-(मे० १२३ श्लो०६) । लायक: = पक्षिभेदः। 'पंक्षि- भेदे लावकः स्यात्तथा लवनकर्तरि ।' इति--(श० र० स० पृ० २६ पं० १०)। लोकोत्तरः = लोकातीतः, अत्युत्तमः । आसङ्गः = अभिनिवेशः, परिष्वङ्गश्च । सङ्केतः स्वाभिप्रायव्यंजक- चेष्टाविशेषः, मनोगतभाकव्यञ्जनाय कृतो हस्तादिचालनरूपो व्यापारः । सम्पर्कक्रिया। परि- ज्ञप्ति-परिभाषा-शैली-समया-काराश्च । 'सम्पर्कक्रिया तु संङ्केतः ।' इति । 'समये च सपि- ण्डने सङ्केतः' इति चाजयः (अजय कोषे पृ० श्लोक: ) । गतः विगतभेदः, त्रिगत देशांशः । अवटः, भूमिच्छिद्रम् । “गड्ढा" इति लोके। कुकुन्दरम्, नितम्बस्थकूपश्च । 'गावटी भुवि श्वभ्रे' इति-(अम० ना० लिं० पृ० ८७ श्लोकः २) । 'गतस्त्रिगर्तभेदेस्यादवटे च कुकुन्दरे।' इति च (मे० ० पृ० ५४ श्लो० १३)। छदः = पत्रम् । पक्षिणां पक्षश्च। 'छद: पलाशे गरुति गन्थिपूर्ण- तमालयोः।' इति-(मे० पृ० ७४ श्लो० ५) । पापः = विभीतक: । 'दैत्य: पापस्तुषः कल्पः' इति-- (वै० पृ० ५९ श्लो० १७५)। गवाक्षः, जालकः। कपिश्च । 'गवाक्षो जालके कपी ।' ‘इति-(ना० म० पृ० ९५ पं० १) आहारः = द्रव्यमात्रस्य गलाध:करणरूपं भोजनम् । आहरणम् । हारश्च । 'आहार: स्यादहारणे हारे प्रोक्तश्च भोजने ।' इति-(श० र० स० पृ० २६५ पं० २०) । उच्चारः = उच्चारणम् । विष्ठा च । 'उच्चारं स्यादुच्चरणे तथा मलविसर्जने।' इति-(श० र० स० पृ० २६५ पं० २०)। उपल:=प्रस्तरः। शर्करा। रत्नं च । 'उपल: प्रस्तरे रत्ने, शर्करायां मतोपला।' इति-(वि० प्र० पृ० १५३ श्लो० ५५)। चपाल.= यूपक- टकः। यासमाप्तिसूचकं पशुबन्धनाद्यर्थं यज्ञभूमौ यत्काष्ठमारोप्यते स यूपः, तस्य शिरसि वलयाकृतिईमरकाकृतिर्वा यः काष्ठविकारः स चपालः । यूपमूले विहितलोहवलयश्च । 'कटकेऽस्य (यूमस्य) - चपालोऽस्त्री' इति-(दै० पृ० ९१ श्लो० १०५) । नल: = तृणभेद.। नृपभेदः । संवत्सरविशेषश्च । 'नलस्तु तृणभेदेऽन्दे कपीन्द्रे भूपतावपि ।' इति-(ना० मं० पृ० ९२ पं० १८) । खलः = नीचः । दुर्जनश्च । 'खलो नीचे दुर्जने च' इति-(ना० म० पृ० ७७ पं० १०) विभवः = सव्वत्सरभेदः, धनम् । वृतिश्च । 'विभवोऽब्दे धने वृतौ।' इति-- (ना० म० पृ० ८४ पं० ४) । प्रभवः = जन्महेतुः । प्रभाव.। संवत्सरभेदश्च । 'प्रभयो जन्महेतौ स्यात्प्रभावे वत्सरेऽपि च । आद्योपलब्धये स्थानेऽपामूले मुनिभिद्यपि ।' इति--(श० र० स० पृ. ३२० पं० १३) अनश्च अपश्च जनश्च नाडी चेति द्वन्द्वः । अनोपजननाडीशब्देभ्यः परे युगम् । अङ्गम् । पद्म। प्रणम्' इति इमे शब्दा: सृलिङ्गाः भवन्ति । यथा। अनोयुग. = शकटद्वयम् । : अपाङ्गः नेत्रप्रान्तः। जनपदः = देशः !. नाडीव्रगः- देहस्यशिरायक्तो व्रणविशेषः । : “नालीवणः": .

·लिङ्गानुशासनवर्गः। । . इत्यपि पाठः । अथ पुंलिङ्गकवचनानन्तरं नियतपुंलिङ्गवहुवचनान्तशब्दानाह--यहुत्वेऽपि इत्या- दिना । गृहा: = भवनम् । "घर" इति । "मकान" इति च लोके। दाराश्च । 'गृहा पुंसि च भूम्न्येव' इति-(अम० ना० लि. पृ० ११७ श्लो० ५)। 'दारेषु च गृहाः' इति च (मम० ना० लि. पृ० ४४० श्लो० २३८) । 'गृहं गृहाश्च पृभूम्नि कलत्रेऽपि च सद्मनि ।' इति च (मे० पृ० १७५ श्लो० ५)। दशा: = भूम्नि वस्त्रान्तः, वसन्मञ्चल:, वस्त्रान्तावयवः । "आंचर" इति। आचल" इति च लोके । 'दशा नाभौ प्रयोजयेत् ।' इति स्मृतिः। अधोंऽशुकस्येत्यर्थः । इति-(श० चिं० पृ० ११७४ स्तं० २ पं० ६, ७, ८)। मेदिनीकरस्तु वस्त्रान्ते स्त्रियां भूम्नि इत्याह-'दशाऽवस्था दीपवयों, वस्त्रान्ते भूम्नि योपिति ।' इति-- (मे० पृ० १६३ दलो० ८) । 'स्त्रियां बहुत्वे वस्त्रस्य दशाः स्यु, बस्तयोर्द्वयोः।' इति-(अम० ना० लि. पृ० ४३५ श्लो० २१६) । 'वासो दशा मघा आपः' इति च-(दुर्ग• पृ० ११ श्लो० २४) । रभसस्तु पुस्त्रियोः भूम्नि इत्याह । ‘दशा वामवस्थायां, वस्त्रान्ते भूम्नि पुस्त्रियोः ।' इति--(अम० सु० का. पृ० २४२ स्तं० १ पं० १५, १६) । शेपशब्दानां व्याख्या प्राग्वद्वोध्या: । इति पुंलिङ्गानुशासनं समाप्तम् ।

·अथ स्त्रीलिङ्गानुशासनम् । तवेदानों योनिमदादीन् एकस्वरोदन्तान्तान् स्त्रीलिङ्गवाचकशब्दानाह हेम:--(अभि० सं० लि. पृ० २ श्लो. १८, १९, २०, २१) "स्त्रीलिङ्ग योनिम-द्वम्री-सेना-वल्लि-तडि-न्निशाम् । वीचि-तन्द्रा-ऽवटु-ग्रीवा-जीह्वा-शस्त्री-दया-दिशा'म् ॥१॥ शिंशपा'द्या-नदी-वीणा-ज्योत्स्ना'-वा (वी) री-तिथी-धियाम् । अङ्गुली-कलसी-कङ्गु-हिङगुपत्री-सुरा-नसाम् ॥२॥ रास्ना-शिला-वचा-लाला-शिम्बा-कृष्णो-ष्णिका-श्रियाम् । सृक्का-पण्या-ऽतसी-धाय्या-सरघा-रोचना-भुवाम् ॥३॥ हरिद्रा-मांसि-दूर्वा-ऽऽलू-वलाका-कृष्णला-गिराम् । इत्तु प्राण्यङ्गवाचि स्या'दीदूदेकस्वरं कृतः ॥४॥" इति । पाणिनीयेऽपि (१) (लिङ्गम्) ॥ (स्त्री) ।। अधिकारसूत्रे एते । सि० को० पृ० ३९७ सू० १, २ (२) (ऋकारान्ता मातृदुहितृस्वसूयातूननान्दर ) ॥ ऋकारान्ता एते पञ्चव स्त्रीलिङगा। स्वस्रादिपञ्च- कस्यव डोनिषेधेन कर्बोत्यादेडर्डीपा ऋकारान्त वात् । तिसृचतनोस्तु स्त्रियामादेशतया विधानेऽपि प्रकृत्योस्त्रिचतु- रो-ऋदन्तत्वाभावात् । माता जननी। दुहिता-पुत्री । स्वसा=भगिनी । याता= पतिभ्रातृपत्नी । ननान्दा = स्व- भर्तृभगिनी । सि० को० पृ० ३९७ सू० ३ (३) (काष्ठा दिगा स्त्रियाम्) 1 इमाः काष्ठा. दिश. सि० को पृ० ४०० सू०७१। (४) (वक्षजाति स्त्रियामेव) क्वचिदेवेदम् । हरीतकी - पथ्या । सि० को पृ० ४०३ सू० १६४ (५) (ताराधाराज्योत्स्नादयश्च) ॥ एते स्त्रिया स्युः । तारा = नक्षत्रम्। धारा घटादि- च्छिद्रम् । ज्योत्स्ना कौमुदी, चन्द्रातप । सि. को० पृ. ३९८ सू० ३३ । (६) (तिथिनाडिरुचिव चिनालिघूलि. किकिकेलिच्छविराम्यादयः । एते स्त्रियां स्यु । पक्षे डीप् । तिथी, तिथिः= प्रतिपदादिपञ्चदश । अमरोस्त्वाह- "तिययोद्धयो." इति । तथा च भारविः-"त.य भुवि यहुतियास्तिथय" इति । स्त्रीत्वे हि वहुतिथ्य इति स्यात् । श्रीहपंश्च-"निखिलान्निशि पौणिमातिथीन्" इति । सि० को० पृ० ३९८ सू० २५ । (७) (भूमिविद्युत्सरिल्लता- वनिताभिधानानि)॥ एतानि स्त्रिया स्युः। भूमिः पृथिवी। विद्युत् तडित् । लता=वल्ली । वनिता - स्त्री। उक्तशब्दाना समस्तनामानि स्त्रिया स्युः। सि० को० पृ० ३९७ सू० १८ । (८) (य्वन्तमेकाक्षरम्) ॥ श्रीः लश्मीः। भूः पृथिवी । एकाक्षरं किम् । पृथुधीः=महदेश्वर्यम् । सि० को० पृ० ३९७ सू० १२ । = ·लिङ्गानुशासनवर्गः । ३७ एषां व्याख्या- - %3D स्त्रीलिङ्गमिति । शिशपायेति । रास्नेति । हरिद्रेति च । सभेदानां योनिमदादीनां वीच्यादीनां शिशपादीनामङ्गुल्यादीनां रास्नादीनां स्पृक्वादीनां हरिद्रादीनां च नाम स्त्रीलिङ्ग स्यात् । योनिमदिति । योनिर्भगं तत्सहितानां प्राणिनां नाम अर्थाचे योनिमन्तः प्राणिनस्तेषां नामानि स्त्रियां स्युः । यथा । जननी = माता । दुहिता = पुत्री । याता= मातृभार्या । ननन्दा पति- भगिनी । स्वसा= भगिनी । योपित् स्त्री,दारा। आवन्तोऽयं दाराशब्दः स्त्रियां स्यात् । 'क्रोडा हारा तथा दारा त्रय एते यथाक्रमम् । क्रोडेहारे च दारेषु शब्दाः प्रोक्ता मनीषिभिः।' इति व्याडिशुभाङ्को' इति-(अम० सु०व्या. पृ० २०५ स्तं० १६०२४-५)। अदन्तदारशब्दे तु 'दारा 'भूम्नि'इति बाधकं प्रागुक्तम् । कलत्रशब्दस्य 'कलत्रं श्रोणिभार्ययो:' इति मेदिनीस्थक्लीवपाठो बाधकः । एवमन्यत्राप्यु- न्नेयम् । धेनुः = गौः। करिणी = हस्तिनी। वडवा=अश्वा । रासभी=गर्दभी । काली = महिपी । अजा - छागोत्यादयो योनिमच्छब्दाः । वम्री = उपजिह्वा, उपदेहिका। "दीमक" इति । “सीमक"इति च लोके। 'वम्रो वर्युपदीकोपजिह्विका चोपदेहिका।' इति--(वै० पृ० १५१ श्लो० ३८) । सेना = ध्वजिनी, वाहिनी, पृतना, चमूः, अनीकिनी । 'संन्यं चक्रं वलं सेना चमूहिन्यनीकिनी ।' इति-(वै० पृ० १०८ श्लो० ५५)वल्लि: = लता, व्रततिः । “वेल" इति लोके। तथा च प्रयोग:- 'हिरण्मयोरिहवल्लितन्तुभिः' इति माघः-इति मुकुटः । 'वल्ली' इत्यपि । 'वल्ली तु व्रतति- बतती लता।' इति-(वै० पृ० ४५ श्लो० ७) । 'वल्ली स्यादजमोदायां लतायां कुसुमान्तरे ।' इति–(अने० सं० पृ० ४२ श्लो० ५२१) । प्रयोगश्च–'वल्लीवल्कपिनद्धधूसरशिराः' इति दमयन्त्याम्' इति-(अम० सु० व्या० टि० पृ० १३० पं० ३९) वेल्लिः' इत्यपि । वल्ली तु वेल्लि: सधरणी' इति वाचस्पतिः' इति--(अम० स० व्या० पृ० १३० स्तं० १ पं० २३, २४) । तडित् = विद्युत् । “विजली" इति लोके । 'तडिदुवता तु विद्युतिः । इति—(श० र० स० पृ० १४३ पं० १३) । निट् = रात्रिः। हरिद्रा च । वीचि. = स्वल्पतरङ्गः, ऊमिः अवकाशः, सुखं च । 'वीचिः स्वल्पतरङ्गे स्यादवकाशे सुखे द्वयोः' इति (मे० पृ० २८ श्लो० १०)। 'तन्द्राप्रमीला, आलस्यम्, निद्रा च । 'तन्द्रा निद्राप्रमोलयोः' इति-(वै०प० २२१ श्लो० १५)। अवटुः = घाटा, ग्रीवापश्चाद्भागः । ग्रीवायामुन्नतभागो वा । “घांटी" इति लोके । 'अवटुर्घाटा 'कृकाटिका ।' इति-(अम० ना० लि. पृ० २३३ श्लोक: ८८) । तत्रावटुः साहचर्यात् स्त्रियां 'स्यात् । बोपालितस्तु पुंसीत्याह-~-'अवटुः पुरुपे कृकाटिका घाटा' इति- (अम० स० व्या० पृ. २३३ स्तं० १ पं० २५) । वैजयन्त्यां तु स्त्रीपुंसयोरुक्त: । 'पिण्डारे त्ववटोः पाणेः' इति- '(चै० म० २८१ श्लो० ९) । घाटाऽप्यवटुरवलीये' इति च (वै० पृ० १८० दलो० ८५) । गोवा = कन्धरा, शिरोधरा । तच्छिरा च । 'स्यात्तु गीवा कन्धरायां तच्छिरायां च योपिति ।' इति- “(मे० १० १५८ श्लो० ६) 1 जिह्वा = रसना, रसज्ञा, वाक्, ज्वाला च । 'जिह्वा तु वाचि - ·मुकुन्दकोषे ज्वालारसशयोः।' इति--(अने० सं० .पृ. ४३ . श्लो० ५३३) शस्त्री-छुरिका । 'शस्त्री छुरिकायां च विश्रुता ।' इति---(वि० प्र० पृ० १२८ श्लो० ४२) दया कृपा, अनुकम्पा । अहिंसा च । 'दयाऽहिंसानुकम्पयोः ।' इति--(अने० ध्व० म० पृ० २५ श्लो० २०९) । दिक् = दिशा, निःसरणं, मुखम् । उदाहरणम् । दन्तक्षतविशेषः । वर्तुलाकारश्च । दिग्दि- शाशा ककुब्दीर्णी हरिद्देववधूः सरिः ।' इति-(वै० पृ० १७ श्लोकः २ )॥ 'दिक्तु निःसरणं मुखम् ।' इति---(वै० पृ १६० श्लो० १५) । 'दिग्दृष्टे वर्तुलाकारे' इति च (वै० पृ० २३३ श्लो० ४०) । नागुरिमतेन टापि दिशा । 'दिक् तु स्त्रियां दिशा दान्ती ककुब् देववधूः पविः।' इति शब्दार्णवः इति (अम० सु० व्या. पृ० ३० स्तं० २ पं० ९, १०) । दिक्शब्दयोगे तत्र हि दिशि दृष्टः शब्दो दिकशब्द इत्युक्तम् । शिशपा= वृक्षविशेषः। शिशपाया:-शिशपा, पाटला, शमी इत्यादयः । पाटला = पुष्पवक्षः । 'पाटला पाटलौ स्त्री स्यादस्याः पुष्पे पुनर्न ना ॥ आशुधान्ये पुमान् श्वेतरक्तवर्णेऽपि वाच्यवत् ।' इति-(मे० पृ. १५३ श्लो० १०९) शमी = सक्तुफला । शिम्बिका । वल्गलिश्च । 'शमी सक्तु फलायां च शिम्बिकायां च वाग्गु (वल्गु) लौ।' इति--(मे० पृ. ११० श्लो. ३१) । नदी = सरित् । गङ्गाद्या च । 'नदी सरित्' इति--(नाना० र० पृ० ३३ पं० १७) । 'नदी तु सरिति स्मृता।' इति च (वि० प्र० पृ० ७७ श्लो० १) । वीणा = वल्लकी, विद्युच्च । 'वीणा वल्लकिविद्युतोः' इति-(वि० प्र० पृ० ४९ श्लो० २७) । 'वीणा तडिच्च' इति च (नाना० २० पृ० २५ पं० ५) । ज्योत्स्ना- = चन्द्रप्रभा । ज्योतिष्मतीरात्रिश्च । 'ज्योत्स्ना ज्योतिष्मती रात्रिर्योत्स्ना चन्द्रमसः प्रभा ।' इति--(अने० समु० पृ० १८ श्लो० १९२) । वारी = गजवन्धनी । कलसी च । 'वारी स्याद गजवन्धन्यां कलश्यामपि योपिति । वारिर्वाग्गजबन्धन्यो , स्त्री क्लीवेऽम्बुनि वालुके ।' इति- (मे. पृ० १२७ श्लो० ६७) तिथी = प्रतिपदादितिथयः, कर्मवाटी । 'तदाद्यास्तिथयो द्वयोः ।।' इति-(अम0 नालि० पृ० ४३ श्लोक: १) 'तिथिर्न पण कर्मवाटी' इति च -(वै० पृ० २२ श्लो० ६९) । धी:= वृद्धि. । ज्ञानभेद: । वृकासुरश्च । धीनिभेदे बुद्धो च' इति--(मे० पृ० ७८ श्लो० २) । 'धी हासुरः।' इति-सौभरि:---(एकार्थनाममालायां पृ० ८ श्लो० ६५ । बुद्धी स्त्री घा च धिश्च धीः।' इति च-(नाना० र० पृ० ६ पं० २०) । अङ्गुली = कर. . शाखा, गजकर्णिका च । 'अगुली करमावायां कणिकायां गजस्य च ।' इति-(मे० पृ० १४९ श्लो० ५९) कलसी = गर्गरी, मन्यपात्रम् । पृश्निपर्णी । "पिठवनी" इति लोके । "कलसि." 'कलशिः" "कलशी" इति चापि । 'कलसी त्रयी' 'घटी पारी' इति-(वै० पृ० १६३ श्लो० ५८, ५९) । 'कलशी गर्गरी तुल्या' इति–त्रि० शे० पृ० ३०२ श्लोक: ८) । 'गगरी कलमिर्मता।' इति च-- --(हा० व० पृ० ४०६ श्लो० २०९) । कगु : धान्यविशेषः, प्रियङ्गुः । 'कांगनी" इति लोके । 'क्वचिद् धान्ये कङ्गुरित्यभिधीयते ।' इति--(२०:२० .

·लिङ्गानुशासनवर्गः । इस पृ० ५९ पं० ६) । हिंमुपत्री= कम्बोजी, कारवी, पृयुका, त्वक्पत्री । 'पृथ्वीका हिगु- पत्री च कबरी दीपिका पृथुः । इति--(रा० नि० पृ. ७७ श्लो० ६२) । सुरा = मदिरा, मद्यम् । “शराब" इति लोके । चषकश्च । 'सुरा चपकमद्ययोः ।' इति-(मे० पृ० १२९) । श्लो० ९८) । नस् = नासिका । इति—(संस्कृतशब्दार्थकौस्तुभे पृ० ४१८ पं० ३०) । रास्ना- भुजङ्गाक्षी । एलापर्णी च । 'रास्ना तु स्याद्भुजङ्गाक्ष्यामेलापामपि स्त्रियाम् ।' इति-~- (मे0 पृ० ८३ श्लो० १७)। शिला प्रस्तरः, ग्रावा। मनःशिला । द्वाराध स्थितदारु च । 'शिला ग्रावा' इति-(नाना० र० पृ० ५४ श्लोक: ६) 'शिला तु प्रस्तरे मता । तथा मनः शिलायां च द्वाराधःस्थितदारुणि।' इति-- (मे० पृ० १४८ श्लो० ५२) । वचा औषधिः । शारिका च । 'वचौपधौ । शारिकायां च' इति-- (मे० पृ० २८ श्लो० ९) लाला = मुख- सावः, सृणिका, वृक्षविशेषः, श्यामलकः, लवली च । 'सृणिका स्यन्दिनी लाला' इति- (वै० पृ० १८३ श्लोकः १२०) । 'अथ श्यामलके लाला लवली लावली फला ।' इति च--- (वै० पृ. ४७ श्लो० २६)। शिम्बासमी, बीजगुप्तिः। “सेमफली" इति लोके । कृष्णा द्रौपदी, पिपली च । 'पिप्पली द्रौपदी कृष्णा' इति-(त्रि० शे० पृ० ३३२ श्लो० १२४) । उष्णिका = यवागूः । 'यवाग्वामुष्णिका मता।' इति---(श० र० स० पृ० ८ श्लोकः १३) श्री:= लक्ष्मीः, सरलद्रुमश्च । 'श्रीपरचनाशोभासम्पत्सरलशाखिपु । वाणीलक्ष्मीलवङ्गेषु विपे विल्वे- ऽप्यथ त्रिषु ।' इति-(नाना. र० पृ० ८ श्लोकः १६) । 'श्रीलक्ष्म्यां सरत्नद्रुमे ॥ वेपोपकरणे वेपरचनायां मलौ गिरि । शोभा त्रिवर्गसम्पत्योः' इति--(अने० स० पृ. २ श्लो० १३) । स्पृक्का औपधान्तरम् , शाकविशेषो वा । "पिण्डिका" इति ख्याता स्पृक्का,पृक्का । 'मता स्पृक्को- पधान्तरे ।' इति---(श० र० स०पृ०६ श्लोक. ५, ६) । 'स्पृक्का तु ब्राह्मणी देवी मरुन्माला लता लघुः ।' इति च वाचस्पति:-इति-(अम० सु० व्या० पृ० १७३ पं० १७) । पण्या-ओपधिविशेपः, ज्योतिष्मती । “मालकांगणो" इति लोके । 'पारावतांघ्रिः कटभी पण्या ज्योतिष्मती लता।' इति-- (अम० ना० लि. पृ० १७९ श्लोकः १५०) अतसी = उमा, क्षुमा । "अलसी" इति लोके । 'अतसी स्यादुमा क्षुमा।' इति-(अम० ना०लि. पृ० ३०८ श्लोक: २०) । धाय्या = ऋग्वेदविशेषः, सामिधेनी । 'ऋक् सामिधेनी धाय्या च या स्यादग्नि- समिन्धने' इति--(अम० ना० लि. पृ० २५६ श्लोक: २२)। अग्निसमिन्यने समित्प्रक्षेपणे वह्निज्वलने .या ऋक् प्रयज्यते सा सामिधेनी धाय्या च स्यात् ।' इति महेश्वरः' इति---- (अमन्ना० लि. अमरविवेकटीकायां पृ० १७१ पं० १३) । सरपा=मधुमक्षिका, मधुकी मक्षिका । 'सरघा मधुमक्षिका' । इति-(अम० ना०लिपृ० १९७ श्लोकः २६) । रोचना- = रक्तकलारम् । गोपितम् । वरनारी च । 'रोचना रक्तकह्नारे गोपित्त वरयोपितोः।' इति-- (मे० पृ० ९१ श्लोकः १६) । भूः = पृथ्वी । स्थानमात्रम् । जाता । जातश्च । 'अथ भूमंही। %3D ·'आलुः" इत्यपि। मुकुन्दकोषे जाता जातश्च' इति सौभरि:-इति-(एकाक्षरना० पृ० १० इलोकः ७५)। 'स्थानभूम्योस्तु भू: स्त्रियाम् ।' इति च---(नाना० र० पृ०७ पं० १९)। हरिद्रा काञ्चनी, पीता। "हलदी" इति लोके । 'गौ- हरिद्रा रात्र्याख्या हेमघ्नी काञ्चनी परा ।' इति--(वै० पृ० . ६२ श्लोक: २११) । मांसिः =जटिला । "जटामांसी" इति लोके । 'मांसी" इत्यपि । 'जटिला लोमसी मांसी तपस्विन्यामिपी जटा ।' इति-(वै० पृ० २०० श्लोक: ५६) । दूर्वा= तृणान्तरम् । “दूध" इति लोके । 'दूर्वा तृणान्तरे ।' इति--(श० र० स०पृ० ३१६ श्लोकः १२) । आलूः - कन्दविशेष :, कासकन्दः, कासालु, गलन्तिका, भेलकश्च । 'आलुर्गलन्तिकायां स्यादालुकन्दे च भेलके ।' इति--(श० र० स० पृ० २९५ पं० ६) । वलाका = विसकण्ठिका, बकभेद: । 'वलाका विसकष्ठिका ।' इति--(अम० ना० पृ० १९६ श्लोकः २५) । कृष्णला = रक्तिका , गुञ्जा । "रत्ती" इति । 'घुघुची" इति च लोके । 'काकचिञ्चागुञ्ज तु कृष्णला।' इति—(अम० ना० पृ० १६१ श्लोकः ९८) । गी:= वाणी, वाक्, भापा, सरस्वती च । 'गी. श्रीमानय बुद्धिमान् । गीर्वाणी गो: सुरा पत्नी सुधा' इति-(एका० ना० पृ० ४ श्लोक: २४). । गी स्त्री भाषासरस्वत्यो.' इति-(मे० पृ० १२४ श्लोक: २३) । प्राण्यङ्गेति । 'प्राण्यङ्गवाचि इत्तु' योपिति भवति । प्राणिनामङ्गं प्राण्यङ्गम् । इत् अन्ते यस्य तदिदन्तं प्राण्यङ्गम् । प्राण्यङ्गमिदन्त यथा । नाभिः = मृगमदम् , वस्तूरिकामदम् । 'स्त्रियां कस्तूरिकामदे।' इति--(मे० पृ० १०६ श्लो० ५) । श्रोणिः = कटि: । "कमर" इति लोके । 'कटि: श्रोणि. ककुद्मती।' इति-(अम०ना० पृ० २२७ श्लोc ७४) । 'श्रोणी' इत्यपि । 'श्रोणी कथिताऽवयवान्तरे ।' इति-(श० र० स० पृ० १०८ पं० ४) । अड्गुलि: = अङ्गविशेषः । गजाणका च । "उंगली" इति लोके । ''अहरिः" इत्यपि । 'अङ्गुलि: करशासाया पर्णिकाया गजस्य च ।' इति-(अने. स० पृ० १०० श्लो० ६६०) । अरनिः = निष्कनिष्ठेन बिस्ततकनिष्ठन मुष्टिनोपलक्षितो हस्त: । "मुट्ठी" इति लोके । 'अरनिम्तु निष्पानिप्ठेन मष्टिना ।' इनि--(अम० ना० पृ० २३२ पलो० ८६) । 'रल्यरत्नी स्त्रियो, यद्धमुष्टितलागली ।' इत्यमरमाला, इति-(अम० मृ० व्या० पृ० २३२ स्तं० २ पं० ११) । रम्नु नेत्याह-'नानिः फोणी हन्ते मप्रकोठे घाडगुलौ ।' इति- (अम० सु० व्या० पृ० २३२ तं० २ पं० १५, १६) । मेदिनीकरोऽपि'--'अरनिर्ना मप्रकोष्ठ ततागुलिकरेऽपि च । कफोगावपि' इनि-(मे० पृ० ८५ श्लोकः३४) । पाणिः = गुल्फयो- रघ : प्रदेशः । “एडी" इति लोके । पादमूलम्, पादपदनादाग.। जिगीग, जयपृहा च। अत्र त्वयं पंसि स्थान् । संन्यपृष्ठे, पादमूले, पृष्ठं चेति पुस्त्रियोः। उन्मादस्त्रियाम् । कुम्म्यां च स्त्रियां स्यात्' इति-(म० वि० पृ० १४१ नं. २ पं० १, २, ३) । दधः । इति-(अमल ना० पृ. २२७ श्लोकः ७२) । 'पाणिः स्त्रीमयोः पादमूले म्याद -- मान्याणिग्नयो- ·लिङ्गानुशासनवर्गः। ध्वजिनीकटौ।' इति रन्तिदेवः' इति--(अम० सु० व्या ० पृ. २२७ स्तं० १ पं० १७) । 'पार्णिस्तु पादावयवे सैन्यपृष्ठोन्मदस्त्रियोः।' इति-(श० र० स० पृ० १०६ पं० ८) । गोधिः= ललाटम्, भाल: । "माथा" इति लोके । 'ललाटमलिकं गोधिः' इति-(अम० ना० पृ० २३४ श्लोकः ९२) । 'भाले गोधलिकालोकललाटानि' इति हेमनाममाला--(अम० ना० सु० व्या० टिप्पण्यां पृ० २३४ स्तं० २ पं०४१) । पुंम्ययम् । ‘गोधिभालौ महाशंखः' इति-- (त्रिकाण्डशेषात् पृ० २९२ श्लोक: ३०) । यादवप्रकाशस्तु स्त्रियामित्याह- ललाटमलिक गोधिः स्त्री' इति---(२० पृ० १८१ श्लोक: ९६)। पालि:= कर्णलतानम्, अधिश्च । 'कोणस्तु स्त्रिय: पाल्यधिकोट यः ।' इति--(अम० ना० लि. पृ० २९५ श्लो० ९३) । पालि: स्न्यस्यरु- कपंक्तिपु ।' इति-~(अम० ना० लि. पृ० १३१ श्लो० १९७) 'पालि: कर्णलतायां स्यात्प्रदेशे पंक्तिचिह्नयोः ।' इत्यजयः' इति-(अम० सु० व्या० पृ० ४३१ स्तं० २ पं० २५, २६) । 'सश्मश्रुयुवती पालि: प्रस्थः (पंक्तिः) कर्णलताऽपि च ।' इति--(त्रि० शे० पृ० ३७२ श्लो० ३९९) । 'पालिः कर्णलताग्रेऽस्त्री पंक्तावङ्कप्रदे(भे)श (द)योः । छात्रादिदेये स्त्री पाली यूकासश्मयोपितोः । इति---(मेपृ० १४७ श्लो० ३०) । पाणिशब्दस्य तु भुजपर्यायत्वात्परा पुंलिङ्गसज्ञा। तथा मंघ्रिशब्दस्यापि । ईदूदेकस्वरम्--एकः स्वरो यस्य तदेकस्वरम् । इंदन्तमूदन्तं वा यदेकस्वरं शब्दरूपं तत्स्त्रियामित्यर्थः । तत्रैकस्वरी ईदन्ती श्रीधीशब्दो प्राग्वबो- ध्यो । भी=भयम् । "डर" इति लोके । 'भीश्च भीतिःस्यात्' इति-(एका० ना मा० १० १० श्लो० ७५) । 'भीः स्त्री भीत्यां, खगे पुंसि' इति च -(नाना० २० मा० पृ० ७ पं० १९) । ह्री = लज्जा।' 'लाज" इति लोके । 'मन्दाक्षं ह्रीस्त्रपा लज्जा वीला (डो) सापत्रपान्यतः ।' इति--(० पृ० ९९ श्लो० १९४) । भ्रूः = भ्रू कुटिः । दृग्भ्यामूचंभागी भ्रुवौ स्त्रियों स्याताम् । "भौं' 'इति लोके । 'ऊर्ध्वं दृग्भ्यां ध्रुवौ स्त्रियौ ।' इति---(अम० ना० पृ० २३५ श्लो० ९२)। स्नुः = वो यज्ञपात्रम् । । "सुवा" इति लोके । "स्रोता" इति "चश्मा" इति च लोके । 'सूः स्त्रियां निर्झरे खुवे ।' इति-(मे० पृ० १२३ श्लो० २) । 'सूः सुवे निझरेऽपि च ।' (अने० सं० पृ० २ श्लो० १४)। दूः = कामरूपि, कामाचारम्, रक्षः, सुपर्ण च । 'दू: काम- रूपणि स्वर्णे' इति-(अने० सं० पृ० २ श्लो० १३) । 'हिरण्यरक्षसो, दू: कामचारः' इति च-(अम. ना० लि. पृ॰ ४५० स्तं १ पं० ३७) । जू: त्वरागमनम्, सामान्यगमनं च । 'जूस्त्वरागमने प्रोक्ता सामन्यगमने स्त्रियाम् । जूराकाशे सरस्वत्यां पिशाच्यां, जवने वियु ।' इति-- (मे पृ० २९ श्लो० १-२) । 'जूः कुलालजः' इति-~-(एका० ना० मा० पृ० ५ श्लो० ३९) । 'जूराकाशे सरस्वत्या पिशाच्यां जवनेऽपि च ।' इति-(अने० सं० पृ० १ श्लो. ८) । 'जूना जीवे व्योमपिशाचयोः । जूः स्त्री वाग्याम्' इति--(नाना. २० मा० पृ० ५५० ·मुकुन्दकोष ७,८) । रूपमञ्जरीकारस्तु पुंसोत्याह--'जू: पिशाची, पिशाचश्च पंसि' इति 'मुकुंदः' इति- (अम० • ना० लि० टिप्पण्यां पृ० ४५० स्तं १ पं. ३७) ।'लवनं लू:, भवनं भूः, पवनं पू:, नयति नी, लुनाति लू.' इत्यादौ तु परत्वात् 'कृतः कर्त्तरि' इति बाधितत्वाद् वाच्य (त्रि)लिङ्गत्वम् । कृत:--कृत्प्रत्ययान्ताः यथा । लक्ष्मीः = विष्णुपत्नी। तरी:= नौ, वेडा । कुतूः = चर्मनिर्मित- स्नेहपात्रम् । 'कुप्पा" इति लोके । शेपं प्राग्वत् । अथेदानीं समाहारे पात्रादिवर्जितादन्तोत्तरपदो द्विगु: समासविशेष इत्यस्य स्त्रीलिङ्गना- माह हेम:--(अभि० सं० लि. पृ. २ श्लो० २२) । पात्रादिवजितादन्तोत्तरपदः समाहारे। द्विगुः' इति । अस्य व्याख्या- - पायेति । पात्रादिवजितेन पात्रादिरहितेन अदन्तोत्तरपदेन अकरान्तोत्तरपदेन सह एकार्थः समाहारार्थो यो द्विगुसमास. स स्त्रियां स्यात् । यथा । पञ्चाना मूलानां समाहार: 'पञ्चमूली' । त्रयाणां लोकानां समाहारः 'त्रिलोको'। पडध्यायाना समाहार: ‘पडध्यायी' । पण्णां नगराणां समाहारः 'पण्णगरी'। पञ्चानामक्षराणा समाहारः ‘पञ्चाक्षरी' । इत्यादिः । पात्रादिवर्जित इति किम् । पाशाद्यत्तरपदै: अदन्तः एकार्थों द्विगुः स्त्रियां न स्यादित्यर्थः । यथा--पञ्चानां पायाणां समाहारः 'पञ्चपात्रम्' । चतुर्णा युगानां समाहारः 'चतुर्युगम्' । त्रयाणां भुवनानां समाहार: त्रिभुवनम्' । त्रयाणां पुराणां समाहार: 'त्रिपुरम्'। भाष्ये तु 'त्रिपुरि' इति दृश्यते । अदन्तोतरपद इति किम् । पञ्चानां कुमारीणां समाहार: ‘पञ्चकुमारि' । दशानां धेनूगां समा- हार: ‘दशधेनु' । पञ्चाना राज्ञां समाहार: ‘पञ्चराजम्' । इत्यादी टचि अदन्तत्वे सत्यपि पानादित्वान्नपुंसकत्वमित्येके । एकार्थ इति किम् । पञ्चसु कपाले संस्कृत: पुरोडाशो हविर्वि- शेषः पञ्चकपाल., पञ्चकपाली, पञ्चकपाला', इत्यादि: । स एवान्नन्तादीनां स्त्रीलिङ्गतामाह-(अभि० सं० लि. पृ० २ श्लोक: २२) । अन्नावन्तान्ता वा' इति । । J अस्य व्याख्या- अन्नेति । अनन्ताः, आवन्ताः, अन्तान्ताश्च ये ते वेति विकल्पेन स्त्रीलिङ्गा भवन्ति । यथा- अन्नन्ता.-बहुराजी, सुराज्ञी इत्यादी । आयन्ता:-रमा, वाला, वरसा इत्यादयः । अन्तान्ता:-कान्ता, शान्ता इत्यादी। म एवानस्तु मो नमक इत्याह-(अभि० मं० लि. पृ०२ श्लोक: २२) । ' ·लिङ्गानुशासनवर्गः। अन्यस्तु सर्वो नपुंसकः ॥५॥ अस्य व्याख्या- अन्य इति । अन्य उक्तादितर: सर्वः समस्तो नपुंसक: नपुंसकलिङ्ग एव स्यात् । स एव लिदादिप्रत्ययान्तानां क्कचित्तिगादिप्रत्ययान्तानां विंशत्यादीनां च स्त्रीलिङ्गतामाह- (अभि० सं० लि. पृ० २ श्लोकः २३) । लि-न्मिन्य-नि-ण्य-णिस्युक्ताः क्वचि-त्तिग-ऽल्पह्रस्वकम् । विशत्याद्याशताद् द्वन्द्वे सा चैक्ये द्वन्द्वमेययोः ॥६॥' इति । 7 अस्य व्याख्या- लिदिति । लिदादिप्रत्ययान्ता ये ते स्त्रियामुक्ताः । यथा -लिदादिप्रत्ययान्ताः जनता, गामता, बन्धुता, गजता, महायता, गोता, इत्यादयः । भूमि-पट नि-वाणि-वेणि-काकणि-भूति- चिकीप्रिभृतयः । तिग्प्रत्ययान्ताः तन्तिप्रभृतयः। अल्पे ह्रस्वे चार्थे कप् (न्) प्रत्ययान्ताः ऋयिका-पुटिकाप्रभृतयश्च स्त्रियां स्यः । विंशतिः, त्रिंशत्, चत्वारिंशत्, पञ्चाशत्, पष्टिः, सप्ततिः, अशीतिः, नवतिश्चेति । इह स्त्रीलिङ्गानुशासनेऽमरस्तु विशेषमाह- (अम० ना० लि. पृ० ४५२ श्लोक० २) स्त्रियामीद्विरामैकाच सयोनिप्राणिनाम च । , अस्य व्याख्या- स्त्रियामिति । स्त्रिायामित्यधिकारोऽयं मसीशब्दपर्यन्तं बोध्यः । इद्देति । ईदूदादीनां व्याख्या तु प्रागुक्ता । पाणिनीयऽपि-(१) (तलन्तः) ॥ अयं स्त्रियां स्यात् । शुक्लता-झुवलस्य भावः । ब्राह्मणता=ब्राह्म- जस्य कर्म । ग्रामता=ग्रामस्य समह । देवता=देव एव । सि० को० पृ. ३९७ सू० १७। (२) (मिन्यन्त.) ॥ मिप्रत्ययान्तो निप्रत्ययान्तरच धातुः स्त्रिया स्यान । भूमि पृथिबी। ग्लानि.- अनुरसाह, बलदीनता, रोगश्च । सि० को० १.० ३९७ मू० ६ । (३) (अप्रययानो घातु) । अनिप्र ययान्तः, ऊप्र ययान्तरप-धातुः स्त्रियां स्यात् । अवनि -पृथिवी। चम -मेना। प्रत्ययग्रहणं पिम् । देवयते विप-टू-विशेप्पलिगः । सि.को. ३९७ सू०४१ (४) (विशत्यादिरानवतेः) । इयं विशतिः । त्रिंशत् । चत्वारिंशत् । पश्चात् पष्टिः। सप्ततिः । अतिः। नवतिः । सि० को० पृ० ३९७ स० १३ ।'

·४४ मुकुन्दकोषे नाम-विद्यु-न्निशा-वल्ली-वीणा-दि-भू-नदी-हियाम् । अदन्तै द्विगुरेकार्थो न स पात्र-युगादिभिः ।। अस्य व्याख्या- नामेति । विद्युदादीनां ह्रीपर्यन्तानामष्टानां यन्नाम तत्स्त्रियां स्यात् । विद्युत्-निशा- दीनां व्याख्या प्रागुक्ता । 'वाणी'त्यादी 'चाबूङन्तम्' इति सिद्धे वीणाग्रहणं चिन्त्यम् । केचित्तु वीणास्थाने वाणी पठन्ति । वाणी = वाक्, गौः, गीः। सरित् विस्रोता, विपाट् । ह्रीग्रहणं चिन्त्यम् । 'ईद्विरामैकाच्' इति 'अपादौ ड्याबूडन्तम्' इति च सिद्धत्वात् । केचित्तु 'धियाम्' इति पठन्ति । धीः = संवित् , चित , प्रतिपत् इत्यादयः । अदन्तरित्यादीनां व्याख्या तु प्राग्वद् बोध्याः । तल्-वृन्दे ये-नि-कट्य-त्रा वैरमैथुनिकादिवुन् स्त्रीभावादा-वति-क्ति-भण्वुल-णच्-वुच्-क्यब्-युजि-जङ्-नि-शाः अस्य व्याख्या- . .. तलिति । 'तलन्तं स्त्रियाम् ।' तत्प्रत्ययः स्त्रियां स तु भावाद्यर्थे विहितः । तत्र भावे यथा-शुक्लस्य भावः शुक्लता । ब्राह्मणस्य कर्म ब्राह्मणता । गवां समूहः गोता । ग्रामाणां समूहः ग्रामता । देव एव देवता । स्वार्थे तल । वृन्द इति । वृन्दे समूहे य, इनि, कट्य, त्र इमे चत्वारः प्रत्यया योपिति भवन्ति । यथा-'पाश्यादिभ्यो यः ।' पाशानां समूहः पाश्या ! वातानां समूहः वात्या । तृणाना समूहः तृण्या। धूमानां समूहः धूम्या । 'खलादिभ्य इनिः' खलानां समूहः खलिनी । पद्माना समूहः पद्मिनीं । शाकाना समूहः शाकिनी । उलूकानां समूहः उलूकिनी । 'रयादिभ्यः कट्यच् ।' रथानां समूह ः रथकट्या । गवां समूहः गोत्रा । वृन्दै किम् । मुखे भवो मुख्यः = मुखोत्पन्नः । दण्डोऽस्त्यस्य दण्डी =दण्डयुक्तः । वरेति । मिथुनस्य कर्म मैथुनिका । 'द्वन्द्वाद्वन्वरमैयुनिकयोः ।' वैरमथुनादौ च यो वुन्प्रत्ययः स स्त्रियाम् । तत्र वैरे विरोधार्थे यथा--बाभ्रवाश्च गालङ्कायनाश्च तेषां वरं वाभ्रवशालकायनिका । अश्वश्च महिपश्च तयोर्वेरम् । अश्वमहिपस्येदं वरम् 'अश्व महिपिका'। काकश्च उलूकश्च तयोःरम् । काकोलू- कस्येदं वैरं काकोलूकिका।' अत्रिश्च भारद्वाजश्च तयोर्विवाहः । 'अत्रिभारद्वाजिका' अथवा अत्रिभारद्वाजयोरियं मथुनिका । विवाहरूपसम्बन्ध इत्यर्थः । गर्गाणां भृगूणां च विवाहः गर्गभार्गिविका । कुत्सकुशिकिका । कुत्सश्च कुशिका च तयोमयनिका । पाणिनीयेऽपि-(१) (क्तिन्नन्तः) क्तिप्रत्ययान्त. स्त्रियां स्यात् । गतिः = गमनम् । कृतिःकरणम । मृतिःमरणम् । "त्युक्तिनावेकार्थवाचको" इति । सि० को• पृ० ३९७ सू०९। + ·शतस्य लिङ्गानुशासनवर्गः। ४५ कुत्सकुशिकयोमथुनिका । एवं शकुगकिका । वसिष्ठकुगिकिका । आदिना पाद- संख्यादेर्वीप्सायां वुन् लोपश्च दण्डव्यवमर्गयोश्च । इति वुनो ग्रहणम् । द्विपादिकां ददाति । द्वौ द्वौ पादौ ददाति । द्वौ द्वौ दण्डितो द्विपादिकाम् । द्विशतं दण्डितो ददाति द्विशतिकां ददाति च । वरेत्यादि किम् । 'वासुवाजनाभ्यां वुन् ।' वासदेवे भक्तिरस्य वासुदेवकः । वुनोग्रहणं वा उपलक्षणम् । काशिका गार्गिकया दलाघते। काठियया विकत्यते । 'द्वन्द्व मनोज्ञादिभ्यश्च । वा। संप्योपाध्यायिका । क्वचिद् वरमथुनिकादिरिति पाठः । आदिना वीप्सादौ वनो ग्रहणम् । स्त्रियां भावादि : स्त्रीभावादिस्तस्मिन् । स्त्रियामित्यधिकृत्य भावादी ये विहिताः प्रत्यया अनिक्तिन्नादयस्ते स्त्रिया स्यरित्यर्थः । अनियंथा-आक्रोशे नज्यनिः ।' अकरणि:- आक्रोशनम् । अजनगिः = आक्रोशनम् । अजीवनि = शाप (अजीवनिस्ते शठ भूयात् ) क्तिन् यया--कृतिः = करणम् । गति = गमनम्। भूति. = भवनम् । बु' इति ण्वलण्वुचो: सामान्यग्रहणम् । 'रोगाख्यायां ण्वुल बहुलम् ।' प्रच्छर्दिका = वमिरोग. । प्रवाहिका = संग्रणीरोग. । 'धात्वर्थनिर्देशे बल वक्तव्य. ।' आमिका = आसनम् । गायिका = शयनम् । 'पर्यायाहगोत्पत्तिपु बुच् ।' शायिका । भवतः शायिका । दक्षुभक्षिका । भवानिक्षभक्षिकामहति । 'कर्मव्यतिहारे णच् स्त्रियाम् ।' 'णचः स्त्रियामा ।' स्वार्थिक: (डीप्) । व्यावक्रोशी-परम्परा- मोशनम् । व्यावहासी = यात्युक्षी = जलक्रीडा । 'बजयजो वे क्यप् ।' व्रज्या = पर्यटनम् । इज्या= अर्चा । 'संज्ञायां समजनिपद०' इति क्यप् । समज्या = सभा । निपद्या = आपणम् । विद्या = शास्त्रम् । 'स्त्रीभावादी' इति किम् । 'वदः सपि क्यम् च ।' ब्रह्मोद्यम् = ब्रह्मवद्यम् । मृपोद्यम् - मिथ्यावादी । “भुवो भावे क्यप् ।' ब्रह्मभूयम् = मोक्षः । 'ग्यासथन्यो यच् ।' कारणा = यातना । कामना = इच्छा । आमना = स्थितिः । विभापाख्यानपरिप्रश्नयोरिच।' वापिः = वापिका । वासिः = कुछारभेदः । कारि. = क्रिया । गणि. = गणनम, संन्यानम् । कां त्व कारि गणि वा अकाः। सर्वां कारि गगि वाऽकापंम् । 'इन् उपलक्षगायत्वादिण इक् च ।' 'इणजादिभ्यः ।' अजनमाजिः= मंग्रामः । 'इक् कृप्यादिभ्यः ।' कृषि = पर्पणम् । मेनी" इति लोके । 'पिद्भिदादिभ्योऽड ।' पचा= पाकः। अपा- लज्जा। भिदा भेदः, भेदनम् । छिदा= छेदनम् । 'अप्रत्ययात् ।' चिकीर्ण = वर्तमिच्छा । पुत्रीया = पुश्यम् । 'गुरोपच हलः।' इंहा चेष्टा, वान्छा। कहा - अध्याहृतिः। 'ग्ला-ग्ला-ज्या-हा-ग्यो निः ।' ग्लानिः =बल- दीनता । म्लानिः = कान्तिक्षयः । ज्यानिः = जीर्णम् । हानि: - अपचय, शनिः । 'मागच।' चेष्टा । इच्छा = पाला। इति भानुजदीक्षितमहेन्य-(अम० स० म्या० पृ. ४५० ५० ५ तः) (अम० अमरवि० व्या० १० ३५, पं० १० तः)। । क्रिया-करणम्।

·४६ मुकुन्दकोषे उणादिषु नि-हरीश्च ङ्या'ऽऽबू'इन्तं चलं स्थिरम् । तत्क्रीडायां प्रहरणं चेन्मौष्टा पाल्लवा ण दिक् 1॥ अस्य व्याख्या- - - . उणादिप्विति । उणादिषु उणादिप्रत्ययान्तेषु ये नि:, ऊः, ई: एते त्रयः स्त्रीलिङ्गा भवन्ति । 'वीज्यावरिभ्यो निः ।' वेणी = केशवन्धः । प्रवेणी = कुथा, परिस्तोमः, वेणी च । ज्यानिः = जीर्णम् , हानि:, तटिनी च । जूर्णिः = ज्वररोग: । 'सृवृषिभ्यां कित् ।' सृणिः = अङ्कुशः । 'वहिधिश्रुयुद्रुग्लाहात्वरिभ्यो नित् ।' श्रेणिः = पंक्तिः । श्रोणिः - कटिः। द्रोणि:--- नौकाप्रभेदः । 'उणादिष्वनिः' इति पाठान्तरम् । 'अर्तिसृधृधवितृभ्योऽनि. ।' यथा--धरणिः = पृथ्वी । धमनिः = नाडी। सरणिः = मार्ग : । 'कृषिचमितनिधनिसर्जिवजिभ्य ऊः ।' यथा-कर्पू: जीविका, अल्पनदी च । चमू = सेना । “अवितृस्तृत त्रिभ्य ईः ।' अवीः = रजोवती स्त्री । तरी:= नौका । स्तरी=धूमः । तत्रीः = वीणागुणः । ड्यावूडन्तमिति ङी च आप् च ऊ च अन्ते यस्य तच्चलं जङ्गमं, स्थिरं स्थावरं वा योपिति भवति । जङ्गमं यथा-नारी = स्त्री, अवला, वनिता। कदली= मृगभेद :, रम्भा, वैजयन्ती च । कन्दली = गम्भीरध्वनिः, मृगभेदः । . पाणिनीयेऽपि-(इकारान्तश्च) ॥ स्त्रिया स्यात् । लक्ष्मी. = वि णुपत्नी। सि० को० पृ० ३९७ सू० १० । (३, २) (ऊडावन्तश्च) ॥ स्त्रिया स्यात् । ऊड्प्रत्ययान्तः-कुरू:= कुरो पत्नी । गुरू.गुरोः स्त्री ! आपप्र ययान्तः - विद्या शास्त्रम् । चतुर्दश, अष्टादश वा। सि० को० पृ० ३९७ स० ११ । तत्र विशेषः- (अजाद्यतप्टापु ४ ॥१॥ ४) । अजादीनाम्, अकारान्तस्य च, यद्वाच्य स्त्रीत्व तत्र द्योते टाप् स्यात । अजाद्युक्तिींपो, डीपश्च, बाधनाय । अजा । अतः-खट्वा । अनादिभि स्त्रीत्वस्य विशेषणान्नेह-पञ्चाजी । अत्राहि समासार्थसमाहारनिष्ठं स्त्रीत्वम्, न त्वजानिष्ठम् । अजा= माया, छागलो च । एडका-मपी । अश्वा-वडवा । चटकाचटकभार्या । पाका =बालिका । मूरिका=मपिकभार्या । एषु जातिलक्षणो डीप प्राप्त । बाला=पोडशवर्षीया स्त्री। वत्सा -पुत्री। तर्णका च । होडा=बालिका । मन्दा-सत्रान्तिविशेप । विलाता । एए-(वयसि प्रथमे)-इति डीप प्राप्तः । सि० को० पृ० ४५ । (सम्भस्त्राजिनशणपिण्डेम्यः फलात्) ।। सम्फला- 1भस्त्रफला-प- घिविशेषः । अजिनफला- पिण्फला- इयापोरिति हस्वः । सि० को पृ० ४५ पं० २४। (सदच्काण्डप्रान्तशतकेभ्य पुष्पात्)। सत्पुप्पा । प्राक्पुप्पा प्रत्यक्युप्पा । सि० को० पृ.० ४६ पं० १ । (शूदा चामह पूरी जातिः) ॥ शूद्राशूद्रजातिः । पुयोगे तु शूद्री यूद्रस्य भार्या । अमहत्पूर्वा किम् । महाशूद्रो-आभीगे। ञ्चा-प्रौञ्चविहगी । वीणाभेदश्च । उणि हा । देवविशा । ज्येष्ठा-ज्येष्ठस्य स्त्री । नक्षत्रविशेषश्च । वनिप्ठा- दुर्वलाङ्गलिः । नायिका- भेदश्च । मध्यमा=दृष्टरजोनारी । मध्याङ्गुलिश्च । योगेपि . मध्यमा मध्यमस्य भार्या। कोकिला-पिकमार्या (जातापि) । अमूला-अग्निशिखावृक्ष + ओरधिविशेषजातिश्व । (मूलान्नाः)सि० को० पृ० ४६५०४। शणफला- - - ·। लिङ्गानुशासनवर्गः । सेनाभेदश्च । रमा ='लक्ष्मी: । गङ्गा- देवनदी । शिवा-गौरी, शृगाली च । ब्रह्मवधूः ब्राह्मगी । वामोरू: नारी विशेषा ! वामी सुन्दरी ऊरू यस्याः सा । करभोरूः = उत्तमस्त्री विशेषणम् । करम इव उरू यस्याः सा । स्थावरं यथा--- -नाडी = धमनिः, शिरा । कदली: रम्भा । "केला" इति लोके । खट्वा = पर्यङ्कः । माला = माल्यम् । अलावू:= तुम्बी । ककन्यू: = बदरीवृक्षः । चरस्थिरग्रहगं चिन्त्यप्रयोजनम् । अन्यस्य व्यवच्छेदस्याभावात् तच्छब्दे- नाम मुष्टयादिकं निर्दिश्यते। तेनायमर्थः । तन्मुष्यादिकं प्रहणं यदि क्रीडायां वर्तते तर्हि तस्मिन्नर्थे विहितो णप्रत्ययो योपिल्लिङ्गो भवति । 'तदस्यां प्रहरणमिति क्रीडायां णः' इति सूत्रात् । दिगित्यनेनोक्तोदाहरणोद्देशः । णस्य दिगुदाहरणम् । न तु परिगणनम् । तेन 'दाण्डा मौसलेति' चोदाहर्त्तव्यम् । मुष्टिः प्रहणमस्यां क्रीडायां मौष्टा = क्रीडाविशेषः । पाल्लव: प्रहणमस्यां क्रीडायां पाल्लवा-क्रीडाविशेषः । दण्डः प्रहरणमस्यां क्रीडायां दाण्डा = क्रीडा- विशेषः। मुसल: प्ररहरणमस्यां क्रीडायां मौसला = क्रीडाविशेषः । इति भानुजदीक्षित- महेश्वरी-~~(अम० सु० व्या० पृ० ४५०, ४५१ पं० ३७ त:) (अम० अमर० ३५८ पं० ६ तः)। घोसः सा क्रियाऽस्यां चेदाण्डपाता हि फाल्गुनी। श्यनंपाता च मृगया तैलंपाता स्वधे-ति दिक् । व्या० पृ० अस्य व्याख्या- घा इति । सा (क्रीडा) घान्तवाच्या। दण्डपातादिक्रियाऽस्यां फाल्गुन्यादिकाया- मित्यर्थे घजन्ताद्विहितो यो अप्रत्ययः स योपिति स्यात् । 'घनः साऽस्यां क्रियेति अः' इति सूत्रात् । उदाहरति--दण्डपातोऽस्यां फाल्गुन्यां पूर्णिमातिथौ वर्तते दाण्डपाता=तिथि विशेषः । फाल्गुनीपूर्णिमा । श्येनपातोऽस्यां मृगयाया वर्तते श्यनंपाता = मृगया । “शिकार" इति लोके। 'म्येनतिलस्य पाते लो' इति मुम् ।' तिलपातोऽस्यां स्वधाक्रियायां वर्तते तलंपाता = स्वधा, पितृदानम् । 'पितृदाने स्वधा मतम् ।' इत्यमरमाला' इति-(अम० सु० व्या० पृ० ४५१ स्तं० पं०१७) वररुचिना.तु 'स्वायाक्रिया प्रवेगी' इति स्त्रीलिङ्गोक्ता । इति दिक् । उदाहरणम् । तेन मुसलपातोऽस्यां मौसलपाता भूमिरित्यादिसिद्धिः । क्वचिद्देशे (वृन्दावनप्रभृतिषु) फाल्गुनपोणं मास्या दण्डमातेन क्रीडा भवति' इति । दिगित्यनेन दाण्डपातादिकमदाहरणमिति सूचितम् । इति-(अम० ना० लि. सु० व्या० पृ. ४५१ पं० १४ तः) (अमरवि० घ्या० पृ० ३५८ पं० १४ त:) । (१) तथा च प्रयोगः-'नमः स्वधाय स्वाहाय' इति दुर्गाः ।

·४८ मुकुन्दकोषे स्त्री स्यात्काचिन्मृणाल्यादिविवक्षाऽपचये यदि ।' इति । अस्य व्याख्या- - श्लो० ३९)। स्त्रीति । यदि चेदल्पत्वे विवक्षा वक्तुमिच्छा स्यात दा मृणालीप्रभृति: स्त्री स्यात् । यथा-अल्पं मृणालं मृणाली स्वल्पमृगाल जाति: ! आदिना यया-ह्रस्वो वंशो वंशी = मुरली- वाद्यम् । "वंसरी" इति लोके । कर्पचतुष्टयं च । गौरादित्वाद् डीम् । एवं कुम्भी-वारिपणी, जलपर्णी । “पुरइनि" इति लोके । प्रणाली = कृषिमाम्बुनिःसरणमार्गः । ''पनारी या पनारा" इति लोके । मुसली = तालमूली, शाखुपर्णी, गृहगोधिका च । छत्री = लघुच्छत्रम् । "छाता" इति लोके ।। पटी = वस्त्रविशेषः । “दुपटी" इति लोके । तटी = तीरम् । मठी = तपस्विनां स्यानम्, कुटी । "झोपड़ो" इति लोके । 'मठी स्थाने तपस्विनाम् ।' इति-(वै० पृ० २९२ स्वल्पार्थवाचिनः कन्प्रत्ययान्तशब्दास्तु प्रागुक्ता : । काचिदिति किम् । ह्रस्वो वृक्षो 'वृक्षकः' इत्यादि योपिति न भवति । अथाधुना सुगादीनां गायत्र्यादिपर्य्यन्तानां द्वाविंशतिशब्दानां स्त्रीलिङ्गतामाह हेम:-- (अभि० सं० लि. पृ० ३ श्लो० २४, २५, २६) । स्रग्-गीति-लताभिदि ध्रुवा, विड-ऽनरि, वारि-घंटी-भवन्धयोः । शल्य-ध्वनि-वाद्यभित्सु तुक्ष्वेडा, दुन्दुभि-रक्षाबिन्दुपु, ॥७॥ गृत्या शाखापुरे,ऽश्मन्ऽन्तिका, कीला रताहतो'। रज्जी रश्मि,यवादि->षादी, गज्जा सुरागृहे ॥८॥ अहम्पूर्विकादि,-वो-मघा अप-कृत्तिका वही । तु जलौको-प्सरंसः सिकता-सुमन -समाः ॥९॥ गायत्र्यादय' इति । वा पाणिनीये.पि-(१) (दुन्दुभिरक्षेषु) ॥ अक्षेषु दुन्दुभिः स्नियां स्यात् । दुन्दुभिः = पाशकपडडिकता । अक्षेषु किम् । अयं दु-नुभिः वाविशेपोऽमुरो वेत्यर्थ 1 सि० को० पृ० ३९७ मू० १४ । (२) (अ-सुमनस्समासिकतावर्षागा वहुवं च ।। अवादीना पञ्चानां स्त्री व स्वात्, बहुत्वं च । इमाः आपः= जलम् । सुमनसः-पुप्पम् "स्त्रिय सुमनसः पुष्पम्" । "सुमना मारती जाति"। देववाची तु पुस्येव- "सुपर्वाणः सुमनसः" । समाः मॅब्व सर. ।(समासमा विजायते) इयन "समाया समायाम्" इति भाष्याच्च । विभाषाप्राधेडिति सूत्रे "अवासाता सुमनसो' इति वृनिव्याख्यायां हरदतोऽयेवम् । बहुत्वं प्रायिकम्-सिकता: वालुका । “एका च सिका तलदाने असमर्या" इति अर्थवत्सूत्रे भाप्यप्रयोगात् । वर्षाः वृष्टिः । सि० को० पृ. ३९८ सू० २९। (३) (अ-सराः स्त्रियाम्) ||-अन्सरस. । प्रायेणायं--बहुवचतान्तः । सि० को० पृ० ४०३ गू० १५४ ।

·लिङ्गानुशासनवर्गः । - , एषां व्याख्या- मुगिति । गृह्येति । अहमिति । गायत्रीति च । ध्रुवा, विद, वारिः, क्ष्वेडा, दुन्दुभिः, गृह्या, अन्तिका, कौला, रश्मिः, यवादिः, गजा, अहम्पूर्विकादिरित्येते शब्दाः स्नुगाद्यर्थेषु स्त्रीलिङ्गाः स्युः । वर्षाः, मघा:, आपः, कृत्तिकाश्चेत्येते शब्दा वही भूम्नि योपिल्लिङ्गाः स्युः । जलौकसः, अस्सरसः, सिकता:, सुमनसः, समाश्चेत्येते शब्दास्तु वा=विकल्पेन भूम्नि स्त्रीलिङ्गाः स्यः । गायत्र्यादयोऽपि स्त्रियां स्यादित्यन्वयः । ध्रुवेति । ध्रुवा = जुम्, यज्ञपात्रभेदः । गीति:, गीतभेदः । लताभिद्, मूर्वा च । 'स्त्री मूर्वाऽऽड्योः शालपण्यां गीतिनुग्भेदयोः' इति-~-(मे० पृ० १५८ श्लो० १४) विट् = विष्ठा, दुहिता, व्यापनं च । एप तु अनरि=न पुसि, क्लीयस्त्रियोः स्यादित्यर्थः । वारि:- घटी, कलशी, इभवन्धः, गजवन्धनी च । 'वारिग्गिजबन्धन्यो।' इति-(मे० पृ० १२७ श्लो० ६७) । 'वारिपट्यां सरस्वत्यां गजवन्धनभुबपि ।' इति च-- (अने० सं० पृ० ३७ श्लो० ४६७) । वेडा शल्पम्, वंशशलाका, ध्वनिः, सिंहनादः । वाद्यभिद्, वायरभेदश्च । 'वेडा वंशशलाकायां सिंहनादे च योपिति ।' इति-(मे० पृ० ४० श्लो० ५) । दुन्दुभिः = अक्षः, पाशक: । "पासा" इति लोके । विन्दवः, अक्षपिन्दुत्रिकद्वयं च । 'दुन्दुभिः पुमान् । वरुणे दैत्यभेर्योश्च, स्त्र्यक्षे बिन्दुत्रिकद्वये ।' इति (मे० पृ० १०७ श्लो० १६) । गृया = शाखापुरम्, शाखानगरम् , नगरासनस्थ नामः । 'गृह्या शाखापुरं, गृह्या गृहासतमृगाः खगाः ।' इति---(नाना० र० मा० पृ० ४४ पं० ६) । 'गृह्यं गुदे अन्यभेदें क्लीबं शाखापुरे स्त्रियाम् ।' इति च -(मे० पृ० ११४ श्लो० १९) । अन्तिका = अश्मन्तः, उद्घानम्, चल्ली। "चुल्हा" इति लोके । 'स्त्री सातलौषयौ । चल्ल्यां ज्येष्ठभगिन्यां, च' इति-(मे० पृ० ४ श्लो० ४४) । कीला=रताहतिः, रतहतिः, सुरतपहरणम्, रतौ प्रतिहतिविशेषः । यदाह वात्स्या- यन:---कोला उरसिं कर्तरी शिरसि विद्धाकपालयोरिति--(श० चि० पृ० ६१० स्तं० १ पं० १६) 'कीला हतारतौ ।' इति--(अने. ति० पृ० ११ श्लो. ६०) । 'स्त्रियां कफो. णिनिर्घाते प्रहारे रतिसम्भवे ।' इति-(नाना० मं० पृ० ७८ पं० २३)। 'कोलाऽरतहता- वपि' इति--(श० र० स० पृ० २९६ पं० ६)। 'कीला रताहतावपि ।' इति च--- पृ० ३९ श्लो० ४९२) । रश्मिः = रज्जुः, प्रग्रहः, अश्वरज्जुः । 'रश्मिणिप्रग्रहयोः' इति-- (अने० सं० पृ. २९ श्लो० ३३७) । 'यवयवनारपहिमाद्दोपलिप्युरुमहत्त्वे' इति सूत्रोक्ता यवा. शब्दा दोपादयश्चार्याः । यवा = दोषः । यवना-लिपिः । 'पारमी" इति लोके । अरण्या = उहः। हिमा= महत्त्वम् । गजासुरागृहम् । 'गञ्जा खनो मुरागृहे ।' इति-- (मे० पृ. ३० श्लो० ८)। अहम्पूविका=अभिमानविशेषः, अहमहमिका, परस्पराहकारः । अहम्पूर्वमहम्पूर्वमिति योधानां धावनक्रिया च । 'अहम्पूर्वमहम्पूर्वमित्यहम्माविका स्त्रियाम् ।'- तत्र तु विशेषः-(दिः स्त्रियामेव) ॥ इयं-छदि.-छाय। अनेरेति । नि० को १० ४०२ मू० १३७ । --(अने० सं० दयः ..

·मुकुन्दकोषे । मधा:- - इति--- (अम० ना० लि. पृ० २९७ श्लो० १०१) । वर्षाः= (वही भूम्नि) प्रावृट्कालः, वर्षतः । 'प्रावृट्काले स्त्रियां भूम्नि' इति--(मे० पृ० १६७ श्लो० २४) । (भूम्नि) नक्षत्रविशेषः, दशमनक्षत्रम् । 'मघा मघी च नक्षत्रे धान्यभेदे यथाक्रमम् ।' इति- (मे० पृ. २६ श्लो० ३)। आपः = (भूम्नि) जलम् 1 'आपः स्त्री भूम्नि वार्वारि' इति--(अम० ना. लिं० पृ० ९३ श्लो० ३) । 'कृत्तिकाः (भूम्नि) नक्षत्रविशेप तृतीयनक्षत्रम् । 'कृत्तिका तारकान्तरे ।' इति- (श० र० स० पृ० १२ पं० ३) । जलौकसः = (भूम्नि) रक्तपा, जलू का । 'रयतपा तु जलौकायां स्त्रियां, भूम्नि जलौकसः ।' इति-(अम० ना० लि० पृ० १०१ श्लो० २२)। अप्सरसः = (भूम्नि) देव- योनिविशेषः, देवकन्याः । 'स्त्रियां बहुप्वप्सरसः' इति--- (अम० ना० लि. पृ० २२ श्लो० ५२) । 'स्त्रियां बहुष्वप्सरसः स्यादेवत्वेऽप्सरा अपि ।' इति शब्दार्णवः । इति--(अ० स० व्या० पृ० २२ स्तं० १ पं० १६) । 'अप्सराः' इति भाष्यप्रयोगोऽपि । सिकताः = (भूम्नि) वालुकाः । 'सिकता स्त्री सिकतिले, वालुकायां च भूमनि ।' इति-(श० र० स० पृ० १५६ पं० ९३) । सुमनसः पुष्पम्, मालती च । ' 'चमेली' इति लोके । “स्त्रिय. सुमनसः पुष्पम्' इति--(अम० ना0 लि. पृ० १३४ श्लो० १७) । 'भूम्नि स्त्रियां सुमनसः' इति रत्न (घरणि) कोषः' इति-(अम० सु० व्या० पृ० १३४ स्तं० १ पं० २३) 'स्त्रियां सुमनसो भूम्नि पुष्पे, जातौ तु भेदतः। विदुष्यपि यदा दृष्टस्तदा भेदेन शिप्यते।' इति व्याडिः इति-- (अम० सु० व्या० पृ० १५३ स्तं० १ पं०८) । अमरादेरेकत्वमपि । 'सुमना मालती जातिः' इति-(अम० ना० लि0 पृ० १५३ श्लो० ७२) । 'सुमनाः पुष्पमालत्योः स्त्रियां, ना धीरदेवयोः ।' इति-(मे० पृ० १७४ श्लो० ६७) 'पुष्पं सुमनाः कुसमम्' इति नाममाला इति-(अम० To सु० व्या० पृ० १३४ स्तं० १ पं० २५) । तथा च प्रयोग:--'वेश्या श्मशानसुमना इव वर्जनीया ।' इति शूद्रकः' इति-(अम० स० व्या० टिप्प० पृ० १३४ स्तं १ पं० ४१) । 'सुमनायाश्च पत्रेण' इति सुश्रुतदर्शनाद् टायन्तापि समाः = (भुम्नि) संवत्सरः । 'बहुवचननि- देशात्प्रायेणायं बहुवचनान्त:' इति ध्वनयति । क्वचिद्वचनान्तरमपि । 'समां समां विजायते' इति सूत्रात् । एकत्वेऽपि दृश्यते । एकत्वे लक्ष्यम्-'तृतीयस्याः समायास्तु समां समां विजायते ।' इति । 'समां समां विजायते' इत्यत्र 'निर्गतत्वं समायाः' इति । 'समायां समायामिति च च भाष्यादौ वाक्यदर्शनात् । 'समा वर्ष समं सर्व साधु समं सदृक् ।' इति-(अने० समु० पृ० २१ श्लो० २२८) । 'समा संवत्सरे स्त्रियाम् । सर्वसा (धा) धु (तु) समानेषु, सम स्याद- भिधेयवत् ।' इति च- -(मे० पृ० ११० श्लो० ३४, ३५) । गायत्र्यादयः = छन्दसां जातयः । ता यथा--गायत्री । उष्णिक (ह) । अनुष्टुप (भू) । बृहती।। पंक्ति: । त्रिष्टु" (भ) ! जगती । अतिन"गती। शक्य"री । अति शक्वरी । अ"प्टिः । अत्य"प्टिः । धृतिः । अति"धृतिः । कृ"ति; । प्रकृतिः । आ"कृतिः । वि"कृतिः । सकृ"तिः । . अभि कृतिः । १ ·1549 लिङ्गानुशासनवर्गः। उत्कृतिश्चेति । गायत्री त्रिपदादेवीछन्दोभित्खदिरेषु च ।' इति-- (मे० पृ० १३३ श्लो. ५०) । पडक्षरपदा गायत्री । प्रमुखपदेन उप्णिगनुष्टुब्बृहतीपंक्तित्रिष्टुवजगत्यति जगतीशक्व री- त्यादि एकाक्षरवृद्धया बोध्यम् ।' इति-(अम० सु० व्या० पृ० २५७ स्तं १ पं० ५)। अथेदानी यावूङतमित्यादिनोक्तलिङ्गानामपि केपाञ्चिन्नाम्नां सुखेन लिङ्गज्ञानाय पृथक पाठं कान्तादिक्रमेग ता कान्तादीन् गान्तपर्यन्तान् स्त्रीलिङ्गवाचकशब्दानाह हेम:-(अभि० सं० लि. पृ० ३ श्लो० २७ तः) । "इष्टका वृहतिका संवत्तिका सजिका- दूपीके अपि पादुकाझिरुकया पर्यस्तिका मानिका । नीका कञ्चुलिकाअल्लुका कलिकया राका पताका-ऽन्धिका शूका पूपलिका त्रिका चविकयो-ल्का पञ्जिका पिण्डिका ॥१०॥ ध्रुवका क्षिपका कनीनिका शम्बूका शिविका गवेधुका । कणिका केका विपादिका मिहिका यूका मक्षिका-ऽष्टका ॥११॥ चिका कचिका टीका कोशिका कोणिको-म्मिका । जलौका प्राचिका घूका कालिका दीधिको-ष्ट्रिा॥१२॥ शलाका वालुके-पीका विहङ्गिके-पिके उखा । परिखा विशिखा शांखा शिखा भेङ्गा सुरङ्गया ।।१३।। इति एषां व्याख्या इष्टकेति । ध्रुवकेति । कूर्चिकेति । शलाकेति च । एत इप्टकादयो झिरुकया, कलिकया, चविरुया, सुरङ्गया च सह स्त्रीलिङ्गाः स्युः । इष्टका-मृद्विकारविशेषः । "इंट" इति लोके । 'हरुका त्विष्टकायाम्' इति-(वे. पृ० १२५ श्लो. २५) । वृहतिकाः उत्तरीयम्, उपरिवस्तम् । "उपर्ना" इति लोके । कण्टकारी च । 'विद्याद् बृहतिकामिख्या- मूरुवस्त्राप्रभेदयोः ।' इति-(वि० प्र० पृ० २० श्लो० २२८) 1 'कण्टका- बृहतिका' इति च-(श० र० स० पृ. ३९ श्लो० १७)। संवर्तिका - पद्मादीनां नवदलम् । पयस्य केसर- समीपस्यदलं च । 'संवर्तिका नवदले' इति-(श० र० स० पृ० ४३ पं० १९) । सज्जिका पाणिनीये पि-(१) (शलाका स्त्रियां नित्यम) ॥ नि य म्हणमन्येषां क्वचिद् व्यभिचारं श.पयति । ग्रलाकाचित्रकूचिका । सि० को०५० ३९८ सू० ३४.।

·५२ मुकुन्दकोपे . परिच्छदः । 'सजावट" इति लोके । सज्जीकरणं च। 'साज" इति, ''सामान" इति च लोके । दूनिका = तूलिका, नेमलं च । 'दूषिका तूलिकायां च मले स्याल्लोचनस्य च ।' इति--(मे० पृ० ९ श्लो० १०६)। पादुका = पादत्राणम् , चर्मादिनिर्मितपादत्राणम्, पाद- रक्षि गी । “जूता" इति, "खड़ाऊँ" इति च लोके । 'पादुका पादरक्षिण्याम्' इति- (श० र० स० पृ० २१ पं० १) झिरुका = मृद्विकारविशेष:, इष्टका, झरका । “ईंट" इति लोके । पर्यस्तिका = खट्वा, परिकरः, पर्यक: । "खाट" इति, “पलंग" इति च लोके । 'पर्यस्तिका परिकरे' इति--(रा० र० स० पृ० ३८ पं० १२) । मानिका = शरावः, कुडबद्वयपरिमाणम्, चतुःषष्टितोलकम् । "सेर" इति लोके। इति वैद्यक परिभाषा । मतान्तरे द्रोणचतुष्टयम्, मद्यं च । 'माणिका' इत्यपि । नीका = क्षेत्रसिञ्चनार्य जलप्रणाली । कबुलिका = कञ्चुकः, स्त्रीगामङ्गरक्षिणी, अर्द्धचोलकः, कूर्पासश्च । "काँचुली" इति, "कुर्ती" इति च प्रसिद्धम् । 'कञ्चलिका तु कूर्यासे' इति-- (श० र० स० पृ० ३३ पं० १७) । 'कूसस्त्वर्द्धचोलकः ।' इति च- -(हा० व० पृ० ४०६ श्लो० ९७) । आल्लुका कलिका = कोरकः, मानविशेषः, अंशस्य पष्टिभागश्च । 'कलिका कोरके मता ।' इति- (श० र० स० पृ० १० पं० ६) । राका = पौर्णमासी, सम्पूर्णेन्दुतिथिः, नवरजाः कन्या च । 'राका दृष्टरजाः कन्या' इति--(हा० व० पृ० ४०२ श्लो० ३०)। 'राका नवरजोना- पूर्णचन्द्रतियावपि ।' इति-(नाना० र० मा० पृ० १२ प० ७) । पताका वैजयन्ती, सौभाग्यम्, नाटकाङ्गं च । 'सौभाग्येऽपि पताका स्यात्' इति-(त्रि० शे० पृ० ३१७ श्लो० २९) । 'पताका वैजयन्त्यां च सौभाग्यनाटकाङ्गयो:।' इति च- -(मे० पृ० १० श्लो० ११५) । अन्धिका = द्यूतभेदः, रात्रिश्च । 'अन्धिका द्यूतभेदे च रजन्यामपि योपिति ।' इति---(मे० पृ० ४ श्लो० ४६) । शूका = शूकशिम्बी । हल्लेखश्च । 'शूका हृल्लेखे' इति- (अने० सं० पृ. ४ श्लो० २१)। पूपलिका=पूपली, पूपालिका । "माल पूआ" इति । "पुआ" इति च लोके । त्रिका= कूपनेमिः । 'नेमो कूपस्य च त्रिका ।' इति-(ना० र० मा० पृ० १२ पं० २)। चविका= गजपिप्पली। "चव्य" इति लोके । 'चव्या कोला च चविका चव्यं कुञ्जरपिप्पली ।' इति हदृचन्द्रः--इति-(अम० सु० व्या० पृ० १६१ पं० २३) । 'चव्या कोलाऽय चविका श्रेयसी गजपिप्पली । च्यवना कोलवल्ली तु चव्यं कुञरपिप्पली ।' इति च चन्द्रनन्दन.' इति-(अम० सु० व्या० पृ० १६१ पं० २४) । उल्का-आलातम्, अङ्गारम्, ज्वाला, अग्निशिखा, विद्युत्, उत्पातश्च । तु गदिताऽऽलाते विधुदुत्पात- योरपि ।' इति--(श० र० स० पृ० ३ पं० ६)। पञ्जिका टीका, व्याख्या, पदजिका, तूलनालिका च । 'पदजिकापञ्जिका यां स्यात्' इति (श० र०स०प० ४९ दलो १९)। पिण्डिका अवयवान्तरम् , जंघामांसम् । 'पिण्डिकाऽवयवान्तरे ।' इति-(श० र० म० पृ० २१ पं० ८)। 'उल्का ·लिङ्गानुशासनवर्गः %3D . 'पिण्डिका पिण्डके जंघामांसे स्यात्' इति च -(ना० २० मा० पृ० ६३ पं० १९) । ध्रुवका आह्वा, धुवका च । क्षिपका = योधा, योद्धी, युद्धक: । कनीनिका- अक्ष्णस्तारकम् । कनिष्ठागुलिश्च । 'कनीनिका तारकेऽक्षण: स्यात्कनिष्ठाङ्गुलावपि ।' इति-- (मे० पृ० १५ श्लो. १८१)। शम्बूका = जलजन्तुविशेषः, जलशुक्तिश्च । 'जलजन्तु विशेपे च शम्बूका न नपुंसके ।' इति मेदिनेबिलिङ्गता । 'शम्बूका जलशुक्तिपु ।' इति च--(श० र० स० . पृ० २८ पं० १६) । शिविका = याप्ययानम्, नरवाह्यकम् । "डण्डी” "झपान" "डोला" 'पालकी" "चौपाला" इति च लोके बहुविधं प्रसिद्धम् । 'शिविका नरवाडके ।' इति-~- श० र० स० पृ. २९ पं० ६) । ‘गवेवुका = बीजभेदः, तृणधान्यम्, नागवला च । 'गवेघुका बीजभेदे' इति (श० र० स० पृ० ३५ पं०१५) । कणिका=परमाणुः, अग्निमन्य- वृक्षश्च । 'कणिका सूक्ष्मवस्तुनि । अग्निमन्थे' इति--(अने० सं० पृ. ५१ श्लो० १९) । 'कणिका कथ्यतेऽत्यन्तसूक्ष्मवस्त्वग्निमन्ययोः ।' इति च-(वि० प्र० पृ० १५ श्लो० १५९) । केका = मयूरवाक् । 'केका मयूरवाचि च।' इति-(श० र० स० पृ० ४ पं०३)। विपा. दिका= रोगविशेषः, पादस्फोट : । “विवाई” इति लोके । अयं कुष्ठरोगप्रभेदः । 'पादस्फोटे विपादिका ।' इति-(श० र० स० पृ. ४२ पं० १४) । मिहिका = हिमम् । 'महिका मिहि के हिमे।' इति-(श० र० स० पृ. २३ पं० १५) । यूका क्षुद्रजन्तुविशेषः, केशकीट:, स्वेदजः,, पट्पदः । "जू" इति लोके । यादवस्तु पुंसीत्याह--'यूकस्तु शिरसि क्रिमिः ।' इति--(वै० पृ० १५१ श्लो० ३८) । मक्षिका - कीटविशेषः गन्धलोलुपा, वमनीया । "मक्खी" इति लोके । 'भम्भराली तु मक्षिका ।' इति-(वै० पृ० २९ श्लो० ४४) । अष्टका = श्राद्धभेदः, पौपादिमासत्रयाणां कृष्णाप्टम्यां श्राद्धक्रियाविशेषः । कूर्चिका = सूचिका । क्षीरविकृतिः, तूलिका च । 'कूचिका तूलिकायां स्यात्सूचिकायां च कुड्मले । कपाटोद्घाटने क्षीरविकृतावपि योपिति ।' इति-(श० र० स० पृ० ११ पं० १८) । कूचिका= कूञ्चिका, चित्रलेखनी च । 'कूचिका चित्रलेखन्यां कूचिकाया तु कुंचिका ।' इति--(श० र० स० पृ० १२ पं० १) । टीका-विषमपदव्याख्या, ग्रन्थार्थवर्णनम् । 'टीका ग्रन्थार्थव- भने ।' इति-(श० र० स० पृ० ४ श्लो० ९)। कोशिका=पिष्टपचनम् पत्रस्य शुङ्गा च । 'ऋपी चं पिष्टपचनं मल्लो मल्ली च कोशिका ।' इति-(वै० पृ० १६३ श्लो० ५७)। पर्ण वह पतत्रं च त्रयी शुङ्गास्य कोशिका ।' इति च -(वै० पृ० ४६ श्लो० ३३) कोणिका = वीणाङ्ग (क) म् । 'वीणाङ्गे (के) कोणिका मता ।' इति--(श० र० स० पृ० १२ श्लो० १०) । ऊर्मिका तरङ्गः, वस्त्रभङ्ग, अङ्गुलीयं च । 'ऊर्मिका त्व (चा) गुलीये स्याद्वस्त्रभङ्गतरङ्गयोः।' इति-(मे०पृ० ५ श्लो० ५३) । जलौका रक्तपा । "रक्तपा तु जलौकायां स्त्रियां, भूम्नि जलौकसः ।' इति-(अम० ना० लि. पृ० १०१ श्लो० २२)।

·मुकुन्दकोष धूका , •. । जलमोकोऽस्या: । 'ओक उचः के ।' इति निपातितोऽदन्त ओकशब्दः । सान्तोऽपि । 'जलोरगी जलोका तु जलौका च जलौकसि' इति संसारावर्ताद 'वहुवचनं प्रायिकम्' इति-(अम० सु० व्या० पृ० १०१ पं० ८) 'जलौकापि जलोका स्याज्जलूका जलजन्तुका ।' इति च तार- पाल: ।' इति--(अम० सु० व्या० पृ० १०१ पं० ९, १०) । प्राचिका = पक्षिभेदः, श्येना । 'श्येनायां प्राचिका' इति-(वै० पृ. २७ श्लो० २०) 'वनमक्षिका' इति मुकुटः । । कालिका मेघजालम्, नवाब्दः, चण्डिका, काकी च । 'मेघजाले च कालिका ।' इति---(अम० ना लि० पृ० ३९९ श्लो० १५) 'रोमावली मेघमालाकरटीपु च कालिका ।' इति--(हा० व० पृ० ४०८ श्लो० ५१) । 'कालिका चण्डिकाभेदे कायं (य) वृश्चिकपत्रयोः। क्रमदेयवस्तुमूल्ये धूसरीनवमेघयोः ॥ पटोलशाखारोमालीमांसीकाकी- शिवासु च । मेघावलो च' इति--(मे0 पृ० ६ श्लो० ६६, ६७) । 'धूसरीयोगिनीभेदोमान- बाब्देषु कालिका । क्रमदेयवस्तुमूल्ये काष्ण्ये काक्यां धनेषु च ।' इति च रभसः इति-- (अम० lo to slo 333 fo १२, १३, १४) । दीर्घिका = वापिका, पुष्करिणी । 'दीपिकाख्या पुष्करिण्याम्' इति-- (श० र० स० पृ० पं० ) । 'वापी तु दीर्घिका ।' इति (अम० ना० लिं० पृ० १०४ श्लो० २८) । उष्ट्रिका = मृत्तिकाभाण्डभेदः, उष्ट्रस्त्री । 'मृद्भाण्डेऽप्युष्ट्रिका भवेत् ।' व० पृ. ४०८ श्लो० ६७) । 'उष्ट्रिका मृत्तिकाभाण्डभेदेऽपि करभस्त्रियाम् ।' इति च- (मे० पृ० ५ श्लो० ५२) । शलाका कामः, शल्यः, शारिका, शल्लकी च । 'शलाका शल्यमदनशारिकाशल्लकीपु च ।' इति (मे० पृ० १३ श्लो० १६१) । वालुका = सिकता । 'बालुका सिकतासु स्यात् इति---(मे० पृ० ११ श्लो० १३२) । 'वालुकापि' 'वालुका सिकताया स्यात्' इति च-- श० र० स० पृ० २८ पं० १) । ईपिका = शलाकाभेदः, वीरणादिशलाका, तूलिका । "सीक" इति , ''सलाई" इति, "तुली" इति च लोके । अक्षिकूटकम्, गजचक्षुर्गोलकम् । मुजामध्यवर्तितृणम्, दर्भशलाका च । 'इपीका तूलिका समे ।' इति--(वै० पृ० ६४ श्लो० २३५) । 'इपीका त्वक्षिकूटकम् ।' इति च---(अम० ना० लि. पृ० २७७ श्लो० ३८) । विहङ्गिका = भारयष्टि: । "वहँगी" इति लोके । 'भारयष्टौ विङ्गिका ।'' इति--(शः २० स० पृ० ४२ पं० ३) । इपिका- = काशः, तूलिका, गजाक्षिगोलकं च । 'तथा काशे मतेपिका।' इति-- (श० र० स० पृ०-८ पं० ८)। "ईपिको" "ईपीका" चेत्यपि । 'ईपीका स्यादिपीकापि' इति द्विरूपकोशः' इति--(श० चि० पृ० ३३२ स्तं० १ (१) तया च प्रयोग:--'सोऽभिमन्यारेपीकामोपिकास्त्रण वीर्यवान् । काकं तमभि सन्धाय ससर्ज पुरुषभः॥' इति रामायणम्--इति (श० चिं० प ३३२५० १८, १९ । इति-(हा० ।' काश, ·लिङ्गानुशासनवर्गः । द्रुमाङ्गम्, वेदभागश्च पं० २६) । "एपिका" इत्यपि । ‘एपिका तूलिका समे ।' इति-(अम० ना० लि. पृ० ३४८ श्लो० ३२) उखा = पिठरम्, रन्धनस्थाली । ''हाँडी" 'भरथिया” “भड्डू" इति च लोके । कृष्णवधूश्च । 'उखा कृष्णवध्वां निगद्यते ।' इति-- (श० र० स० पृ० ५३ पं० १०) । परिखा-सालवेष्टनम् , सर्वतः खेयम्, राजधान्यादीनां खातरूपवेष्टनम् । "खाई" इति लोके । 'परिखा सालवेष्टनम्' इति (श० र० स० पृ० ५५ ५०८) । विशिखा खनित्री, रथ्या, नलिका च । 'विशिखा तु निगद्यते । खनित्र्यामपि रथ्यायां नलिकायामपि क्वचित् ।' इति-(श० र० स० पृ० ५५ पं० १०) । शाखा = 'शाखा पक्षान्तरे वाही वेदभा गद्रुमाङ्गयोः ।' इति-(मे० पृ. २० श्लो० ५) । शिखा= शाखा, शिफा, वर्हिचूडा च । 'शिखा शाखाबहिचूडालाङ्गलियग्रमात्रके ।। चूडामात्रे शिखायां च ज्वालायां प्रपदेऽपि च ।' इति--(मे० पृ० २० श्लो० ६) भङ्गा= शणाख्य- सस्यान्तरम्, मातुलानी, विजया । "भांग" इति लोके । त्रिवृवृता च । 'भङ्गा सस्यान्तरे - स्त्रियाम् ।' इति---(मे० पृ० २२ श्लो० ११) । 'भङ्गा सस्यं सणाह्वयम् ।' इति (अने० ध्व० म० पृ० २० श्लो० १७४) । सुरङ्गा=विवरविशेषः । “सुरङ्ग" इति ख्यातः । 'सन्धि : सुरङ्गा' इति-(त्रि० शे० पृ० ३०५ श्लो० ९)। अमरोऽपि-(अम० ना. लिं० पृ० ४५१ श्लो० ७, ८) । लङ्का शेफालिका टीका घातकी पञ्जिका-ऽऽढकी ॥ सिध्रका सारिका हिक्का प्राचिको-ल्का पिपीलिका । तिन्दुकी कणिका भङ्गि सुरङ्गा' इति । रूक्षणा- %- एतयो ाख्या- लद्देति । एते लङ्कादयः सुरङ्गान्ता: शब्दाः योपिल्लिङ्गा भवन्ति । लक्षा- रक्षसां राजधानी, धान्यविशेषश्च । 'काला चना" इति लोके । 'लङ्का रक्ष.पुरीशाखासाकिनी- कुलटासु च ।' इति-(मे० पृ० ३ श्लो० ३३) । 'लङ्का रसाली त्रिपुटी कलाया त्मिका ।'. इति हरिचरणसेन:-(पर्यायमुक्तावल्यां पृ० ३१ पं० ५) । शेफालिका पुष्पभेदः, वृक्षभेदश्च । स तु “निर्गुण्डी" इति प्रसिद्धः । 'शेफालिका तु निर्गुण्ड्याम्' इति- (श० र० स० पृ० ४३ पं० १६) । धातकी = वृक्षभेदः। “धायटी" इति प्रसिद्धा । 'घातकी तरुभेदे स्यात्' इति--(श० र० स० पृ० १९ पं० ८) । आढकी = तुवरी । "तूर" इति प्रसिद्धा । 'तुवामाढको मता ।' इति--(श० २० स० पृ० ७ पं० १७) मिध्रका = वृक्ष- भेदः । “सोध" इति प्रसिद्धः । 'सिद्धवृक्षस्तु सिनका (कः) इति माधवकर:- (पर्यायरत्न- ·- मुकुन्दको मालायां पृ० ३१ पं० ४) । सारिका - पक्षिभेद: । 'सालुंकी" इति प्रसिद्धा । 'वरण्डा चित्रपादा च चित्रनेत्रा च सारिका ।' इति-(हा० व० पृ० ४०० श्लो० ८९) । 'सारिका मधुरालापा दूती मेधाविनी च सा।' इति--(रा० नि० पृ० २७७ श्लो० ४७२) 1 'शारिका' इत्यपि । हिक्वा = स्वरभेद , उर्ध्वं वातप्रवृत्तौ शब्दविशेषः । “उचकी" इति प्रसिद्धः। पक्षि- भेदः, पेचिका च । 'पेचि का पुन: ॥ उलूकचेटि हिक्वा स्यात्कन काक्षी च पिङ्गला।' इति- (वै० ro पृ० २७ श्लो० २१) । 'हिक्का हेक्का च हिक्किका।' इति च--- -(वै० ० पृ० १८३ श्लो० १२७) । पिपीलिका = कोटभेद. । ' 'मुंगी" इति प्रसिद्धा । 'पिपीलिका तु हारी स्यात्' इति-(त्रि. शे० पृ० २८८ श्लो० २७) । 'शनर्याति पिपीलकः ।' इति पुंस्त्वमपि इति क्षरिस्वामी--(अम० स० व्या० पृ० ४५१ स्तं २ पं० ३२) । तिन्दुकी = वृक्षभेदः । "टेंभुरणी" इति प्रसिद्धा । 'तिन्दुको वृक्षभेदे स्यात्' इति-(श० र० स० पृ० १८ श्लो० २) । भङ्गिः = कौटिल्यभेदः, विच्छित्तिर्वा । 'व्याजच्छलनिभे भङ्गिदग्धीभनिमीलिका !' इति रभसः, इति-- (अम0 सु० व्या० पृ० ४५२ स्तं १ पं० ३,४)। शेष प्राग्वत् । दुर्गसिंहस्तु क्रमरहितान् कान्तादीन् गान्तान्तान् स्त्रीलिङ्गयानकशब्दानाह-(दु. लि. पृ० २ श्लो० ३, ४, ५) । नवमालिका बलाका गवेधुको-ल्का कृकाटिका यूका । शेफालिका शलाका हसन्तिका हसनिका केका ॥ झिरुका लङ्का स्पृक्का करुणेपीका च वालुके -ष्टकया। त्विट् पुत्तिका पताकाऽथ मालिका मानिका नाडिः ॥ शाखा शिखा विशाखा परिखा रेखा सुरङ्गया' इति । अनयो साद्धंश्लोकद्वयो ाख्या- नवमालिकेति । भिस्केति । शाखेति च । एते नवमालिकादयः सुरङ्गान्ताः शब्दा इप्टकया सरगया च सह स्त्रीलिङ्गा भवन्ति । नवमालिका = पुप्पविशेषः, नवमल्लिका, ग्रीष्मोद्भवा, सप्तला । "नेवारा" इति । 'नेवारी" इति च लोके । 'कुमारिका ग्रीष्मभवा सुगन्धा वनमालिका ।' इति--(प० र० मा० पृ० १६ पं० १२) । 'अथ सप्त लायां तु सप्तला नवमल्लिका ।' इति--(रा०नि० पृ. ४२५ श्लो० ४२) । बलाकापक्षिविशेपः, वकभेदः । 'वलाका बिमण्ठिका।' इति--(अम० ना० लि. पृ० १९६ श्लो० २५) । 'बलाका विपकण्ठी स्याच्छुकाङ्गी दीर्घकन्धरा ।' इति--(रा० नि० पृ० ४०५ श्लो० २१) ।

·A लिङ्गानुशासनवर्ग:। 'बलाका वहिं गश्चंव मेवानन्दः प्रकीर्तितः ।' इति च -(राल नि० पृ० ४२३ श्लो० २) । कृकाटिका = शिरोघरैकदेशः, ग्रीवायामुन्नतभागः । "घाटी" इति स्यात: । ग्रीवापश्चाद्भाग इति स्वामिमुकुटौ । 'अवटुर्घाटा कृकाटिका।' इति--(अम० ना० लि. पृ० २३३ श्लो. ८८) । 'अवटस्तु शिरः पश्चात्सन्विर्घाटा कृकाटिका।' इति च--(रा. नि० पृ० ३९७ श्लो० २७) । शेफालिका - लतासमुदायविशेषः, तत्पुप्पम्, कृष्णपुष्पा, निर्गुण्डी च । "न्यवारी" इति ख्याता । 'शेफालिका तु सुवहा निर्गुण्डी नीलिका च साई' इति--(अम० ना० लि. पृ० १५२ श्लोकः ७०)। हसन्तिका, हसनिका च द्वेऽप्यङ्गारशकट्यो । 'अङ्गेठी" "बोरसी" "विरोसी" 'वरोसिया” इति च लोके । 'अङ्गारधानिकाङ्गारशक्ट्यपि हसन्त्यपि । हसन्यपि' इति-(अम० ना० लि. पृ० ३११ श्लो० २९) । 'हसन्तिकाऽङ्गार- धान्याम्' इति च - (श० र० स० पृ० ४५ पं० ५) । स्पृका- सुगन्धिद्रमविशेपः, शाकभेदः, पृक्का ! 'अस्यर" "अस्परक" “विडारशाक" इति च लोके । 'मरुन्माला तु पिशुना स्पृक्का देवी लता लघुः । इति-(अम० ना• लिं० पृ० १७३ श्लो० १३३) स्पृक्का तु ब्राह्मणी देवी' इति वाचस्पति:' इति-(अम० सु० व्या० पृ० १७३ स्तं० २ पं० १७) । 'मता स्पृक्कोपधान्तरे।' इति--(श० र० स० पृ० ६ ५० ५) 'पृका' इत्यपि । 'पृक्का च महिला वधूः ।' इति-(त्रि. शे० पृ० ३४६ श्लो० २२३) । करुणा = कृपा । 'करुणो रस. वृक्षयोः । करुणा तु कृपायां स्यात्' इति--(अने० सं० पृ० ६५ श्लो० २०५) । त्विट् = दीप्ति:, शोभा, वाक् च । 'त्विट् शोभापि' इति-(अम० ना० लि. पृ० ४३७ श्लो० २२५) । ‘कान्तौ वाचि रुचौ विट् स्त्री' इति च रभसः' इति-(अम० सु० व्या० पृ० ४३७ स्तं० १ पं० १३) । पुत्तिका = मधुमक्षिकाविशेषः । 'पतङ्गिका पुत्तिका स्यात्' इति-(अम ना० लि. पृ० १९७ श्लो० २७) । अथानन्तरम् । मालिका=पंक्तिः, पुष्पविशेषः, गृहविशेपः, मद्यं च । 'आवलि: पद्धतिः पंक्तिरालिलेखा च मालिका ।' इति-(वै० पृ. १८८ श्लो. २४) । 'सुगन्या ग्रैष्मिका ताना मालिका नवमालिका।' इति-- (वै० पृ. ६० श्लो० १८६) । 'मेठो हर्म्यश्च मालिका ।' इति--(वै० पृ० १६१ श्लो० २९) । 'कपिशीका च मालिका ।' इति च--(त्रि० शे० ४०५ श्लोकः ४२३) । नाडि:- कन्दली, धमनिः, द्रविशेषः, घटिका, शिरा च । 'नाडी नाले व्रणान्तरे । शिरायां गण्डदूर्वायां चर्यायां कुहनस्य च । तथा पटक्षणकालेऽपि' इति--(श० र० स० पृ० ९७ पं० १९, २०, २१) । विशाखा नक्षत्र (१) तया च प्रयोग --'हसन्ती च हसन्ती मन्तो वामलोचनाम् । हेमन्ते ये न सेवते ते नरा मन्दभागिनः।' इति । हसन्ती = अङगारधानी । हसन्ती = मल्लिकाप्रभेदः । हसन्तीः स्त्री चेत्येतास्तिस्त्रो ये नरा हेम वे न सेवाले ते मन्दमागिनः स्युः ।

·मुकुन्दकोषे . विशेषः, पोडशनसत्रम्, कठिल्लकश्च । 'विशाखा में कठिल्लके।' इति-(अने० सं० पृ० ५८ श्लो० ११३) । रेखा = आलि:, आवलिः। 'रेखायामावली रेखा' इति-(व० पृ. २२२ श्लोक: ३२) । शे० प्रा० । अवेदानी जंघादीन् सुधापर्यन्तान् स्त्रीलिङ्ग वाचकशब्दानाह हेमः- (अभि० सं० लि. पृ० ३ श्लोक: ३१, ३२, ३३, ३४) । जंघा चञ्चा करछा पिच्छा पिञ्जा गुञ्जा खजा प्रजा । झञ्झा घटा जटा घोण्टा पोटा भिस्सटया छटा ॥१४॥ विष्ठा मजिष्ठया काष्ठा पाठा शुण्डा गुडा जडा । वेडा वितण्डया दाढा राढा रीढा च लीढया ॥१५॥ घृणो-र्णा वर्वणा स्थूणा दक्षिणा लिखिता लता । तृणता निवृता येता गीता सीता सिता चिता ॥१६॥ मुक्ता वार्ता लूता-ऽनन्ता प्रसृता मार्जिताऽमृता । कन्या मर्यादा गदे-क्षुगन्धा गोधा स्वधा सुधा ॥१७॥' इति । - एक व्यारया- जयनि । विप्ठेति । घृणेनि । मुग्नेति न । एने जपादय ग्यान्ना: गन्दा भिरगटया मजिष्ठा वितण्डया लोढया च मह नीलिजा भवन्ति । जघा = अगावियप, जापनी । 'प्रराता जापनी जंघा' इति-(२० १० १७७ दलोर ५८) । वय = तृणमयपुम्प: । "व" इति लोके। चचा तु तृणनिर्मिनपुरुरे।' इनि--(1० २० म० पृ० ७१ इलो. ९)। पन्छा = नोरिका । मिती" इनि, ' मजीरा" इति च भाषायाम् । वागही, गृष्टिभेपनम्, परिधानापरायः । "कार" इति लोके । 'यागही चोगिा नन्दा' इनि--(वि० ० पृ. ३२५ दलो० ८०) । 'चीसिताका चच्छिा पियाम्' इति -- --(1०र० ०प० ७४ दलो०१०)। पिन्टा = ओदनमाड, मानिनिर्यात, मोना, आश्रमापान । पिडा पूरान्छाकोरे चोलियाफपिलायो ।' इनि--(70 4०प०४०७ योग: २३०) । पिच्छा पूगच्छटाकोरमोनागाल्मलिवेटके । नस्तनम्म नमारे च पंचायवपदामये । स्त्रियाम् :नि (मे• पृ० २९ स्टोर: ३) । पिज्ञा तुलम्, इग्दिा, नपिजिया च । पिना नूर इन्द्रियोः। रिजा नियां मना तूपिजियानां धोनमः ।' :नि-(म. म. पृ० ७६ लोगः १९, २०) गुदानिता । "नी" नि--"योगी" नि न हो। पह, . - ·लिङ्गानुशासनवर्गः । कलध्वनिश्च । 'गुजोक्ता तु कलध्वनौ । पटहे काकचिञ्चायाम्' इति-(श० र० स० पृ. ७६ श्लोक: ११) । खजा- मन्यः, प्रहस्तश्च। 'खजा मन्याहस्तयोः।' इति-(श० र० स० पृ० ७६ श्लोकः ८) । प्रजा= लोक, जनः, सन्तानश्च । 'प्रजा जने च सन्ताने' इति-- (श० र० स० पृ०७६ श्लोक: १९) । 'प्रजा तु जनपु त्रयोः । इति-(२० पृ० २२१ श्लोक: २३) । 'स्त्री तु प्रसूति: सन्ततिः प्रजा ।' इति च- ---(वै० पृ० १७६ श्लोक: ४१) । झञ्झा = धन्यन्तरम् अम्बुकगवृष्टिश्न । 'झञ्झा अन्यन्तरे मता । अत्यम्बुकणवृष्टावप्युक्ता सा शब्दवेदिभिः ।' इति--(भ० र० स० पृ० ८१ श्लोकः ८) । घटा = गजसंहतिः, घटना, घटनम्, गोष्ठी, समूहश्च । 'घटा घटनगोष्टीभघटनासु च योपिति ।' इति--(मे0 To ३४ श्लो० १२) । जटा = केशबन्धविशेषः, लग्न कचः, मासी, वृक्षमूलं च 'जटा मांस्यां लग्नकचे वृक्षमूले' इति--(श० र० स० पृ० ८४ पं० १८) । घोण्ठावदरी, पूगवृक्षश्च । 'घोण्टा तु बदरीपूगवृक्षयोश्च निगद्यते।' इति--(श० र० स० पृ० ८४ प० १५) । पोट%D पुरुषलक्षणा स्त्री । 'पोटेति गदिता सद्भिर्या स्त्री पुरुषलक्षणा।' इति--(श० र० स० पृ० ८५ पं०१८) । भिस्सटा = दग्धिका, दग्धान्नम् , दग्धोदनम् । 'भिस्सटा दग्धिका' इति- (अम० ना० लि. पृ० ३१९ श्लोकः ४९) । 'दग्धान्न भिस्सिटा झिल्ली' इति च--- -(40 पृ० १६५ श्लोकः ७७) । दीप्तिः, परम्परा, संघातविशेषश्च । 'छटा ममूहे कान्तौ च वेष्टने च' इति--(ना० म० पृ० २४ पं०७३) । विष्ठा =पुरीपम् । 'वर्च : क्टिं पुरीपो विड् विष्ठोच्चारः शकृन्मलम् ।' इति-(पं० र० मा० पृ. २६ पं०२५) । मनिष्ठा = रागद्रव्यविशेषः । ' मजीठ" इति लोके । 'मजिष्ठा विकसा जिङ्गी' इति-- (अम० ना० लि. पृ० १५९ श्लोक. ९०) । काष्ठा = दिक, दामहरिद्रा, कालमानम्, प्रकर्षः, स्थानमात्रं च । 'काष्ठा दारुहरिद्रायां कालमानप्रकर्षयोः ॥ स्थानमात्रे दिशि च स्त्री' इति-(मे० पृ० ३८, ३९ श्लोक: २, ३,) । 'काष्ठा निशा ककुम् काष्ठा काप्ठा प्रोक्ता वसुन्धरा । काप्ठा कालविगेपः स्यात्कार्फ दारु निगद्यते ॥' इति -(अने ध्व० मं० पृ०८ श्लोकः ६९) पाठा = ओपविविशेषः, विद्धकर्गी। "पाठा" इति लोकेऽपि । 'पाठस्नु पठने यातो, विद्ध कयां तु योपिति ।' इति-(मे० पृ० ३१ श्लोक: ७) । शुण्डा = हस्तिहस्तः, हाला, सुरा, पानागारञ्च । 'शुण्डापानगृहहस्तिहस्तमुरा च । अप्यम्बु- हस्तिनीवेश्यास्वपि' इति--(श० र० स० पृ० ९८ पं० १४, १५)। गुडा-गडिका, बृहद्वटिका, स्नुही । “सेहुण्ड" इति लोके । उशीरी, लघुकाराश्च । “गडा स्नु ह्यां च पथिता गुडिकायां च योपिति।' इति-(मे० पृ० ४१ श्लोक: १०) । 'गुडो गोलेचविकृती स्नुहोगडि. कयोमुंडा।' इति रुद्रः' इति-(अम सु० व्या० पृ० १६४ स्तं. ? पं० १८)। गुडश्न । छटा ·६० जडा - कृपा च । .. मुकुन्दको 'जुहीगडयोर्गुड ऐक्षबगोलयोः।' इति चाजयः' इति---(अम • सु० व्या० पृ० १६४ स्तं० १ पं० १९) । शूकशिम्बी। "कवाच" इति लोके । 'जडा स्त्रियाम् । शूक- शिम्पाम्' इति--(मे० पृ० ४१ श्लोकः १३) । वेडा=नौका । 'वेडी' इत्यपि । वितण्डा = वादभेदः, कच्चीशाकं च । 'वितण्डा वादभेदे स्यात्कच्चीशाकेशिलाह्वये । करवीर्यामपि स्त्री स्यात्' इति-(मे० पृ० ४३ श्लोक: ३६) । दाढा= दंष्ट्रा, अभिलापश्च । 'दाढा स्थादपि दंष्ट्रायामभिलापे च कीर्त्यते ।' इति-(मे० पृ० ४३ श्लोकः २) । राढा = जनपद- विशेषः, सुह्मदेशः, गोडदेशे पुरीविशेषः, शोभा, युतिश्च । 'राढा देशान्तरे युतौ ।' इति- (अने० ति० पृ० २८ इलोक: २५३) । 'राढा स्त्री सुह्मशोभयोः ।' इति-(मे० पृ० ४४ श्लो० ३) । 'राढः स्माद्दे शभेदेऽपि , स्मियां स्यात्सुह्मशोभयो:।' इति च -(ग० र० स० पृ० १०२ पं० ३)। रीढा = अवमानना, अवज्ञा, गतिश्च । 'रीढाऽवमाननागत्योः' इति- (अने० ति० पृ० २८ श्लोक: २५३) । लीढा = । घृणा%जुगुप्सा, 'घृगा जगुप्साकृपयो.' इति--(मे० पृ० ४५ श्लोक. १२) । ऊर्णा = मेपादिलोम, ध्रुवोरन्त- रावत कं च । 'ऊर्गा मेगादिलोनि स्यादन्तरावर्तके भ्रवो:।' इति- (मे० पृ० ४५ लो० ३) । पर्वगा = बृहन्मक्षिका, नीलमक्षिका, नीलवर्ग मक्षिका । 'वर्षणा मक्षिका नीला' इति-(अम० ना० लि. पृ० १९७ दलोक: २६) । स्थूणा = गृहादीनामुत्तम्भनकाष्ठम्, गर्मी, रोगान्तरं च । 'स्यूणा स्यात् सूर्या स्तम्भेऽपि वेश्मन., (गृहम्य घ)।' इति---(मे० पृ० ४७ श्लो० ३२) । स्यूगा मूर्या स्तम्भे रुगन्तरे।' इति च--(अने० सं० १० १४ श्लोकः १५८) । दक्षिणा = यतादिविधिदानम् , दिक् च। 'यज्ञादिविधिदाने दिगि स्त्रियाम् ।' इति--(मे० पृ. ४८ श्लोक: ५१) । 'दक्षिणो दक्षिणोद्भूतमरमच्छन्दनिए ॥ अवार्म प्रियु, यमादिविधिदाने दिमि स्त्रियाम् ।' इति च- - (म० २० म० पृ० १११ पं० १६, १७) । लिलिता = धम्मंगास्त्रप्रवरमुनिपत्नी । लता प्रततिः, वल्ली, जापा, गुन्दरस्त्री च । 'समा कस्तूरबा गानापिन्लोप्रियगा । पिपीलियायां माधयां ज्योनिमत्यूर्णनामयोः ।' इति--(ना० २० मा० पृ० २७ पं० ६,७) । 'टना वीररित्रयोः म्यामाधयोश्च प्रियनि । यन्तू सायां नागापाम्' इति च -(२०२०म० १० १३. लोपः १९) । तुगता = कार्मुम् घनः, सगत्वं च । 'तगता धनुपि तमत्वे' इति-(मे० ० ६२ लो० ११४) । वियता = औषधि विशेषः, अपत्रिधारा । 'विपुटा विवृता त्रिवत् ।' पति- (अम० ना० लि. पृ० १६४ लोप: १०८) । ना= युगविपः, अग्निवितयं च । 'प्रेता युग:ग्निपितये' इति-(म०प० ५५ श्लोक: २३) । मीना बानी । लागलपद्धतिः, लागलातरेगा । कंड' इति लोके । व्योमन्ना, स्वगंगना, अन्य नन्दा च 'गीता समीरमा सोना सीता गत्याधिदेवता । गीता मोरध्वजापत्यं मीठा मन्दारिनी मला ।। गीता . , ·लिङ्गानुशासनवर्गः। चालकनन्दा च चक्षुर्भद्राऽच्युता मात् ।' इति-(अने० ध्व. मं० पृ. ७ ग्लो० ५४, ५५) । 'सीता लागलपद्धतिवैदेहीस्वर्गगङ्गासु ।' इति---(मे० पृ० ५९ श्लो० ७१) । 'शीता' इत्यपि---'शोता नभः सरिति लाङ्गलपद्धतौ च शीता दमाननरिपो सह धम्मिणी, च । गीतं स्मृतं हिमगुगे च तदन्विते च, शीतोऽलसे च बहुवारतरौ च दृष्टः ।' इति नाल- व्यादी धरणिः' इति (अम० सु० व्या० पृ. ३०६ स्तं० १५० ३२, ३३) । मिता - शर्करा । "मियो" इति लोके । 'सिता (धवला) यां स्त्री' इति-(म० पृ० ५९ श्लो० ७१) चिता=चित्या, संहतिश्च । 'चिता चित्यायां संहती स्त्रियाम् ।' इति--(मे० पृ० ५५ श्लो० १८)। मुसा मौक्तिकम् । "मोती" इति लोके । 'मुक्ता तु मौक्तिके, मुक्तः प्राप्तमुक्ते च मोचने ।' इतिः-(वि० प्र० पृ० ५९ श्लो० ३१) । वार्ता--वर्ननम् । वातिङ्गगः, कृष्यादिः, वृत्तिश्च । 'वार्ता, वातिङ्गणे वृत्तो वार्ता कृप्याद्यदन्नयोः । वृतिमन्नीरुजो वार्ता, वार्तमारोग्यफल्गुनोः।' इति-(वि० प्र० पृ० ६० श्लोक ४६) । 'वातं फल्गुन्यरोगे स्यादारोग्ये वृत्तिमत्यपि ।' इति धरणिः' इति-(अम० सु० व्या० पृ० ४१० स्तं० १ पं० १७) । निमारारोग्ययोति, नीरुग् वार्तोऽय वृत्तिमान् । कृप्यादा- विष्यते वार्ता वत्तंनोदन्तयोरपि । वार्ताकेऽपि क्वचिद् वार्ता' इति च-(अने० समु० १० ४ श्लो० २९) । लूता-ऊर्गनामः, पिपीलिका, गदान्तरं न । 'लूता तूर्गनामे पिपीलिका- गदान्तरे।' इति-(मे० पृ. ५७ श्लोक: ५२) । अनन्तापृथिवी, विगल्या, गुडूची च । 'अनन्ता च विशज्यायां भारिवादूर्वयोरपि । कणादुरालभापथ्यापावंत्यामलकीपु च । विश्वम्भ रागच्यो: स्यादनन्तं सरवमनि । अनन्तः केशवे शेपे पुमान्निरवघी विपु ।' इति- (मे० पृ० ६० लो० ८१ ८२) । 'आनं विपुले वारि, व्योम्न्यनन्त हरी बले । शेपे, ऽनन्ता महोहेमनतोदूर्वाऽमृतासु च ॥' इति च -(अने० ति० पृ० ३९ दलो० ६)। प्रसृता= जंघा । 'गंधायां प्रसृता मता।' इति-(मे० पृ० ६३ श्लो० १२४)। माजिता: रसाला, शिसरिणी, दधिमयुगकंरामरीचार्दादिभिः कृतं लेह्यम् । 'गिधारिण" इति म्याता। रचना तु--'मडिरु: सुचिरपर्युपितम्य दनः राण्डस्य पोडापलानि मणिप्रभम्य । नपि: पलं मधु पलं मरिवं द्विकर्ष शुण्ठ्या पलायमपि चादंपलं चतुर्णाम् ॥ मूक्ष्म पटे ललनया मृदु- पागिपृष्टा कर्पूरपूलिसुरभीकृतपात्रसंस्था । एपा वृकोदरकृता मरसा रसाला , या स्वादिता भगवता मयुसूदनेन । 'पुरुषोतमेन' इति पाठान्तरम् सूदगास्ने इनि-(अमः सु० व्या. पृ० ३१७ स्तं० २ पं० २७, २८, २९, ३०, ३१) । 'रमालायां तु मार्जितः । शिरिणी' इति हमनाममाला' इति-- (अम० सु० व्या० पृ० ३१७ पं० ३२) । मार्जिता।' इति च (अम० ना० लि०१० ३१७ श्लोकः ४४) बमृता-पया। गुटूची। भामलको च। 'अमृता तु भवेत्सम्यागडूच्यामलकीषु च ।' इति-- (०२० म०० १३६ श्लो०६) । कन्या = मृण्मयभित्तिः, प्रावरणान्तरं च । 'कन्या मृण्मयभित्तौ स्यात्तपा .. रमाला तु ·मुकुन्दकोषे प्रावरगान्तरे ।' इति-(मे० पृ० ७२ श्लो० ३) । मर्यादा = सीमा, स्थितिश्च । 'मर्यादा सीमनि स्थितौ ।' इति-(मे० पृ० ७७ श्लो॰ ३७) । गदा = आयुधविशेष: । 'गदः कृष्णा- नुजे रोगे, गदा प्रहरणान्तरे।' इति-(अने० सं० पृ० २० श्लो० २२८) । इक्षुगन्धा = कोकिलाक्ष., गोक्षुरश्च । 'इक्षुगन्धा कोकिलाक्षे क्रोष्ट्रयां काशे च गोक्षुरे ।' इति-(मे० पृ० ८२ श्लो० ४४) । गोधा= तल :, निहाका । 'गोधा तले निहाकायाम्' इति-(श० र० स० पृ० १८० श्लो० ११) । स्वधा-पितृदानार्थो मंगविशेषः । सुधा अमृतम् । लेपविशेषश्च । “सफेदी" इति लोके। 'सुधाऽमृते स्नुहीमूलेपगाङ्गेष्टिकासु च ' इति- (श० र० स० पृ० १८२ पं० १३) । अमरोऽपि---(अम० ना० लि. पृ० ४५१, ४५२ दलोक: ८, ९) । सूचि-माढयः ।। पिच्छा-वितण्डा-काकिण्य-श्चूणिः शाणी द्रुणी दरत् । सातिः कन्थाऽऽसन्दी' इति । अस्य व्याख्या- - सूचीति । पिच्छेनि च । सूचि = यधनी, शिपा, नृत्यभेदश्च । स्त्री सूचिर्नृत्य- भेदे च व्यधनीशिययोरपि ।' इति रत्नकोष' इति-(अम० मु० व्या० पृ० ४५२ स्तं० १ पं० ८, ९)। मादि = पथिरा, पत्रमाडिका , पनि । 'मारी'' इति लोके । दैन्यप्रकाशन च । 'माटि: पशिरा' इति रत्नकोप' इनि--(अम० मु० व्या० पृ० ४५२ न०१ पं० १०) । 'माढिदैन्यं पथिरा' इति--(अने० सं० पृ० १२ श्लोक. १३२) 'मादि स्त्री पत्रभनौ च दैन्य- स्यापि प्रकायने ।' इति न-(मे० पृ० ४८ श्लोः २)। काकिणी = पणोदमान-मानदण्ड- मापाणां चतुर्थाशः, एपबराटवः, रक्तिका च । 'काविण्येश्वराव्य। मानदण्डम्य तु नेि मापस्य च पणस्य च ।' इनि--(ना० र० मा० पृ० ७६ ५० ८, ९) । 'काकिणी पणतुर्याने मानदण्डे न दृश्यते। कृष्णलेपवराट्योः स्यादुन्मानन्यांगपि च।' दति--- (मे. पृ० ४८ श्लोक: ४२) । 'पणगण्डकयोस्तुय्यं उदमानस्य काकिणी।' इति न्द्रः' इति-(अम० अ० व्या० पृ० ४५२ स्तं० १ पं० २३, २४)। हारावल्या तु नान्तेऽन्याह-- 'कारिणी पणतुर्यान' इति-- (हा० व० पृ० ४०३ श्लोक: ४४) 1 र भमोर्गप-'पणोदमानगप्टानां तुर्या गे:पि च काकिणी।' इति--(अम० सु० या० पृ० ४५२ स्तं० १५० २४, २५)। आढरस्य पञ्चागनमोभाग उद- मानः । उतं च गणितायल्याम्-'वुल्या स्यादप्टभिर्दोगोणपादेन बाढरः । लनोदंगनि- को भाग उदमानमुदाद्दतम् ।' इति च- --(अम० मु० व्या० पृ. ४५२ पं० २६, २७, २८) । १ ·. - लिङ्गानुशासनवर्गः। चूर्णिः = गद्यम् , पातञ्जलमहाभाष्यम्, कपर्दकः, शतसंख्यककपर्दकाश्च । 'चूर्णी" इत्यपि । 'चूणिर्ग ये स्त्रियां, चूगं क्षोदे झारान्तरेऽपि तन् ।' इति-(ना० र० मा० पृ० २५ पं० १६) । 'अय चूर्णी कपर्दके। चूर्णो धूलो क्षारभेदे, चूर्णानि वासयुक्तिषु ।' इति--(मे० पृ० ४५ श्लोकः १२) । 'चूर्णानि वासयुक्तिषु । चूर्ण क्षोदे क्षारभेदे' इति-(अने० सं० पृ० १३ श्लोकः १४२.३) चूर्णानि प्रायेग बहुवचनान्तः' इत्यनेकार्यकरवाकरकौमुदी। 'चूर्णी चोक्ता कपर्देऽपि, चूगों धूलौ निगद्यते । क्षारभेदे च चूर्ण स्यात्सुवामयुक्तिके तथा।' इति च-(ग. र० स० पृ० १०५५० ५) । गाणी =प्रावरणान्तरम्, गणपटविशेप : । 'गाणो मापचतुष्टये। लोहादीनां च निक, शाणी प्रावरणान्तरे।' इति-- (मे० पृ० ४७ श्लोक: २९, ३०) । द्रुणी = कच्छपी, जलद्रोणी, नौकायाः सेकभाजनं च। द्रोण्यम्बद्रोणीकच्छप्यो.' इति-(मे० पृ० ४६ श्लोकः १७) ! 'द्रुगो का जलद्रोण्याम्' इति--(अने० सं० पृ० १३ श्लोकः १४६) । 'दु चापे निगद्यते । तया मतोऽलिनि द्रगो, द्रोपीकच्छपयोणी ।' इति च----(ग० २० म० पृ० १०५ पं० १७-१८) । दरम् = म्लेच्छ जातिः, प्रपात, भयम् , पर्वन:, हदयम् , कूलम्, तीरं च । 'दरद् स्त्रियां प्रपातेऽपि भयपर्वतयोरपि ।।' इति-(मे० पृ० ७६ श्लोक. ३०)। 'दरत्प्रपातेऽ- द्रिभये (वे)' इति च- -(वि० प्र० पृ. ८० श्लोकः ३३) । सानि = दानम् , अवमानं च । 'सातिनेऽवमाने स्त्री' इति--(मे० पृ० ५९ श्लोक: ६९) । आनन्दी = आमनभेदः । वेवा- समिति प्रसिद्धम् ।" 'आमन्दो वासुदेवे स्यात्वट्वाभेदे च योपिति ।' इनि-(मे० पृ०७६ श्लोकः २०)। दुर्गस्तु क्रमरहितान् जंपादीन् राधान्तान् स्त्रीलिङ्गवाचकशब्दानाह- (दुर्ग. लि. १०२ ३, ४, श्लोकः ५, ६, ७, ८, ९, १०)। जंघा । चम्चा वचा च चञ्चु: प्रियङ्ग-सरघा-स्फुलिङ्गा गौः ।। पिच्छा-रज्जु-यदृच्छा गुजा राजि-प्रजा-जयो याचना । घाटा-कोटि-जटा-बोटि-भ्रुकुटि-सटा-बुटिः कोटी। विष्ठा मजिप्ठा काप्ठा सयनिष्ठा-भविष्या-घण्टा । पाठा शुण्डा क्रोडा चूडा मादि-वितण्डो-डुः ।। वीणा धिपणा तूणा स्यूणा थाणा दुणी घृणा घोणा । जा-पाढा तृष्णा फिकिया काकिणी विपणिः ॥ पाणिनीयर-(१)(पामा स्त्रियाम) ॥ पाचशा प्रार्थना । लि को १० १९८ म. ४० ॥

·६४ मुकुन्दकोषे सिकता मुक्ता प्रेता त्रिवृताऽथ लता च दीधिति-वत्तिः। वीथी गाथा कन्या कुया च गीता गदा वेदिः ।। अजमोदा द्वाः पोटा गोधा मेधा सुधाऽनुराधा च । राधा' इति । एपा व्याख्या- । - - जंघेति । पिच्छेति । विष्ठेति । वीणेति । सिकतेति । अजमोदेति च । एते जंधा- दयो राधान्ताः शब्दाः सनिष्ठाश्रविष्ठया किङ्गिण्या च सह स्त्रीलिङ्गा भवन्ति । वचा औषधि विशेषः, उग्रगन्धा, सारिका च । 'वचौपचौ। सारिकायां' इति-(मे० पृ० २८ श्लो. ९) । 'वचा स्यादुरगन्यायां सारिकायाम्' इति च -(वि प्र० पृ० ३० श्लो० ९)। चञ्चुः = पक्षिमपानम् । "चोंच" इति लोके। 'चञ्चस्वोटिरभे स्त्रियों ।' इति--(अम० ना० लिं° पृ० २०० श्लो० ३६) 'चञ्जुस्त्रोट्यां तु योपिति ।' इति च -(श० र० स० पृ० ७१ पं० १०) । प्रियङ्गुः = फलिनी, शालिविशेपश्च । 'प्रियङगु. स्त्री राजिकारण- योरपि । फलिन्यां कगुसस्ये च' इति---(मे० पृ. २४, २५, श्लोक: ४३) । सरपा= मधुमक्षिका, मधुकी मक्षिका । 'सरपा मधुमक्षिका ।' इति---(अम० ना० लि. पृ० १९७ प्लो• २६) । स्कुलिङ्गा अग्न्युद्भूतकणिका ।' 'त्रिपु स्पलिङ्गोऽग्निकण.' इति-(अम. ना० लिं० पृ० २४ श्लोक: ५७) । स्कुलिङ्गा ज्ञातावपि । गौः = स्त्रीगयी। इयं गो. दिगादिः । पशुवाचितस्तु गोराब्दस्य चतुप्पदजातित्वात्परपरिभाषया स्त्रीपुंस्त्वम् । इयं गौ स्त्रीगवी । अयं गो: बलोवदः । व्याडिराचार्यस्तु--दिगादीनामविमेषेण स्त्रीत्वं इच्छति ।' इति-- (दृ० ० ० ३ पं० ५) । रज्जुः = गुणमयी । वेणी च । 'रज्जवण्यां गुणे योपित्' इति- (मे. ७ पृ. ३० श्लो० १४) । यदृच्छा = स्वच्छन्दः, स्वातंत्र्यम्, म्यरिता । 'यदृच्छा स्वरिता' इति----(अम ना० लि. पृ० ३८६ रो० २) । यदृच्छा नियमोजिति । इति च--- (वै० पृ० १९२ दलो० ६)। राजिः = रेवा, लेगा, पंक्तिः, निरन्तरपंस्निगाधारणम् । वीथी च । 'राजिः स्त्री पंक्तिलेययोः ।' इति-(मे० पृ. ३० श्लो० १८) 1 'राजी रेगायां पंक्ती च' इति--(अने० सं० १० ८ दलो० ७५) 'राजी' इत्यपि । 'राजी तु पंक्ती रेपायाम्" इति--(अने० ति० पृ० २८ दलो० २५२) । पंती--निच्छिद्रपंतावित्यर्थः । माजि: युद्धम्, क्षणम्, ममस्थलं च । 'आजि: धणे ममदमायां युधि' इनि--(अने० ति० पृ० ८ प्लो० २१) । आजि: स्यात्ममभूयुघो: । धणेपि' इति न -(ना० म.पू. ३० पं.१२) पापिनीर-(१) (दोषितिः स्निनाम्) दीधिति:-विरणः। मि. को० पृ० ४०? गु० १००। .

·केशाः, लिङ्गानुशासनवर्गः । याज्ञा-प्रार्थना। 'माशासनेऽर्थना याज्ञा याचनाव्येपणादना । भिक्षा घ सनिरक्ली स्यात्' इति-(वै० पृ. ९३ श्लो० १२०, १२१) । घाटा=ग्रीवावयवविशेषः । गिरः पीठः कृकाटिका । घाटाऽप्यवटुरवली।' इति-(दै० पृ० १८० श्लो० ८४, ८५) । कोटि:= धनुरग्रभागः, अधिः, संख्याभेदः, प्रकर्षश्च । 'कोटिः स्त्री धनुषोऽग्रेऽश्री संख्याभेदप्रकर्षयोः।' इति-(मे० पृ० ३४ श्लो० ९) । 'कोटिरग्रे च संख्यायामटन्याधिक्ययोः फलें ।' इति च- (अने० ति० पृ० १३ श्लो० ७७) । जटा केदावन्यविशेषः, जटामांसी, वृक्षमूलं च । 'जटा केशविकारे स्यान्मांसीपादपमूलयोः ।' इति-( अने० ति० पृ० १७ श्लो० १२०) । योटि:- चञ्चुः, कट्फलं च । 'नोटिश्चञ्ची कटकले च' इति--(ना० र० मा० पृ० २० पं० २) । भ्रुकुटि: = भ्रूभङ्गः, क्रोवादिना ललाटसङ्कोचनम्। 'भ्रकुटिवुकुटिपूंकुटि: स्त्रियाम् ।' इति~(अम० ना० लि. पृ० ८६ श्लो० ३७) । "भृकुटी" इत्यपि । सटा = केसरिस्कन्धजाः वतिनः शिखा च । 'तिनस्तु जटा सटा ।।' इति-~(अम ना० लि० पृ० २३७ श्लो० ९७) । 'सटा जटाकेसरयोः' इति--(मे० पृ. ३५ श्लो० २९)। 'कोटीरस्तु जटा सटा ।' इति च रभसः' इति--(अम० सु० व्या० पृ. २३७ पं० १५) । श्रुटि: = काल- विशेषः, सूक्ष्मला, संशयश्च । 'सूक्ष्मलायां त्रुटि: स्त्री स्यात्कालेऽल्पे संशयेऽपि मा ।' इति-- अम० ना. लि. पृ० ४०३ श्लो० ३७) । 'श्रुटि: स्यात्संशये लेगे सूक्ष्मंलाकालमानयोः ।' इति --(ना० र० मा० पृ. ३३ पं० १)। कोटी = लक्षाणां शतम्, ज्या च । 'कोटी ज्या जीवा मौर्विका द्रुणा।' इति-(वै० पृ० ११८ श्लोक: १७८) । 'कोट्युत्कर्षाटनी संख्यास्त्रि' इति --(अने० सं० पृ. ९ दलोकः ८७) । घनिष्ठा प्रविष्ठया सह वर्तते मयनिष्ठाविष्ठा तया । घनिष्ठा श्रविष्ठा नक्षत्रविशेपः, प्रयोविंशतिनक्षत्रम् । 'विप्ठया। समा धनिष्ठा इति-(अम० ना० लि. पृ० ३८ श्लो० २२) । घण्टा-ध्वनिजननी, वाद्यपिगेपः, पोपः, कोशफला । "तोरजो" इति प्रसिद्ध शाकम् । अङ्गुष्ठरहितमुष्टिः, अनिवला, नागवला, घण्टापाटलिश्च । 'घोपे कोशफला घण्टा घण्टाला फलिनी फली।' इति-(व० पृ० ५८ श्लोकः १५६) । 'घण्टाऽगुप्लेन भिन्ना सा (मप्टिः)' इति च--(वै० पृ० १७९ श्लोक: ८०) । क्रोडा- उत्सङ्गः, भुजान्तरम्, अश्यानामुरश्च । 'कोई पली कर्ष उमझे सफरे ना, न नोरमि।' इति-(दै० पृ. २३१ श्लोक: २३) । चूडा-शिवा । "चोटी" इति लोके । वहभी, वाहभूपर्ण च । 'चूडा वटभी, मिलायां बाहुभूषणे ।' इति-(मे० पृ०४१ श्लोकः १३) । उड़ः= तारखा, नक्षत्रम्, जलं च । 'तारकाम्प्युड़ वा स्त्रियाम् ।' इति-(अम० ना० लि. पृ० ३७ श्लोकः २१) ! 'स्त्रोक्लीवयोरः' इति च-(वि० ० ० ३९४ श्लोकः १९)। पिरगा बुद्धिः। 'बुद्धिमनीपा पिपणा घो' इनि-(बम. ना. लि. प० ५५ फ्लोरः १) । गा=गरधिः, भरापारः । 'स्त्रियां दूर्गपधी जान' इति रत्नकोषः' इति- ·। । .. मुफुन्दको (अम० सु० व्या० पृ. २९३ स्तं० १ ५ ३८) । श्राणा = यवागूः । ''लपसी" इति ख्याता । 'श्राणा तु स्याद् यवाग्वां स्त्री' इति--(श० र० स० पृ० १०७ पं० १९) घोणा= नासा, नासिका । 'पोत्रितुरङ्गयो?णी नासायां तु मता स्त्रियाम् ।' इति---(श० र० स० पृ०. १०५ पं० ३)। आषाढा नक्षत्रविशेषः । तृष्णा = अभिलाषः, पिपासा च । 'तृष्णा स्यात्तर्ष- लिप्सयोः ।' इति-(मे० पृ० ४६ श्लोक: १६) 'तृष्णा त्वीहापिपासयोः।' इति च-- -(ना० र० मा० पृ० २५ पं० ६) । किङ्किग्या सहेति । किङ्किणी = क्षुद्रघण्टिका । 'घुघुर" "पुंगुर" "घागरी" इति च लोके । 'क्षुद्रघण्टा तु किङ्किणी।' इति-(वै० पृ० १७० श्लो० १४५) ! 'किङ्किणिः' इत्यपि । कङ्कणी-इति स्त्रामी। 'कङ्कणः स्यात्प्रतिसरः कङ्कणी क्षद्रघण्टिका ।' इति च भागुरिः' इति-(अम० स० व्या० पृ० २४१ स्तं० १ पं० २१, २२)। विपणि:- पण्यवीथिका, क्रय्यवस्तुशालापंक्तिः, हट्टशून्यविक्रयस्थानम्, हट्ट मार्ग इति स्वामी । 'विपणिः पण्यवीथिका ॥' इति--(अम० ना० लिं० पृ० ११७ श्लो० २) । आपणः पण्यवीथ्यां च, 'पण्ये च विपणि: स्त्रियाम् ।' इति रभस.' इति-(अम० सु० व्या० पृ० ११७ स्तं० १ पं० ८)। 'आपणे पण्यवीथ्यां च पण्ये च विपणिः स्त्रियाम् ।' इति च रुद्रः' इति-(अम० सु० 'व्या० पृ० ४०६ स्तं० १५० ३, ४) । दीधितिः = रश्मि:, किरण : ।'भानुः करो, मरीचिः स्त्री- पुंसयो,र्दीधितिः स्त्रियाम् ।' इति-(अम० ना० लि. पृ० ४२ श्लोकः ३३)। वतिः : दीपादिसम्बन्धिवर्तितं द्रव्यम्, गात्रानुलेपयोग्यं पिष्टघृष्टसुगन्धिद्रव्यं च । 'वर्ति पजनिर्माण नयनाञ्जनलेखयोः । गात्रानुलेपनीदीपदशादीपेषु योपिति ।' इति-- (मे. पृ० ५८ श्लो० ५५) । 'गावानुलेपनी वर्तिर्वर्णकं स्याद्विलेपनम् ।' इति-- (अम ० ना० लि. पृ० २४८ श्लोकः १३३) । द्वौ द्वौ भिन्नाथों ---इत्येके । 'गात्रानुलेपनी वर्तिर्विगन्ध्यथ विलेपनम् । वर्णकं चाथ विच्छित्तिः 'स्त्री कपायोऽङ्गरागके ।' इति च रभसः' इति---(अम० सु० व्या० पृ० २४८ स्तं० १ पं० २१॥ २२) । वीथी पंक्ति., मार्गः, गृहाङ्गम् , रूपकान्तरं च । 'वीथी पंक्ती गृहाङ्गे च रूप- कान्तर वमनोः ।' इति--(मे० पृ० ७२ श्लो० १२) । गाथा = = आर्या, श्लोकः, 1.न्यभाषा, गेयम्, वृत्तं च । "गाथा श्लोके संस्कृतान्यभाषायां गेयवृत्तयोः।' इति--(मे० “पृ. ७२ श्लोक: ६) । कुया = वर्णकम्बलः । त्रिषु लिङ्गेवित्येके । 'कुयेन नागेन्द्रमिवेन्द्रवाह- नम् ।" इति-(दु० लि. वि० पृ० ४ पं० १३) । 'कुथः स्त्रीमयोर्वर्णकम्बले, पुंसि बहिपि ।।' इति च -(मे० • पृ० ७२ श्लोकः ४) । वैदि:=यागोपकरणी, परिष्कृतभूतलम् । अगुलिमुद्रा च । 'वेदिः स्यात्पण्डिते पुमान् । स्त्रियामङ्गुलिमद्रायां स्यात्परिकृतभूतले ।' इति-- (मे० पृ०७५ श्लो० १५) । अजमोदा-ब्रह्मकुशा, यवानीद्वयम् । 'अजमोदा तूप्रगन्धा ब्रह्मदर्भा यवानिका ।' इति-- (अम० ना० लि. पृ० १७७ श्लोक: १४५) । द्वा: द्वारम् । स्त्री द्वारि 'प्रतीहारः' इति-(अम० ना० लि. पृ० १२२ श्लोक: १६) । मेघा - प्रज्ञा, धारणावबुद्धिः । .. संस्कृता- ·लिङ्गानुशासनवर्गः । 'मेघा युद्धी, ऋतौ पुमान् ।' इति-(मे. पृ० ७९ श्लोकः १३) । अनुराधा नक्षत्रविशेषः; सप्तदशनक्षत्रम्, राधामनुगता। राधा-विशाखानक्षत्रम्, गोपी, आमलकी, विष्णुक्रान्ता, विद्युत्, वेघविशेषः, धन्विनां चित्रभेदश्च । 'राघो मासान्तरे,राधा चित्रभेदे च घन्विनाम् । गोपीविशाखामलकीविष्णुकान्तासु विद्युति।' इति-मे० पृ०७९ श्लो० १३, १४) । शे० , प्रा० । अदानी सानादीन् स्वाहापय्यंन्तान् स्त्रीलिङ्गवाचकादाब्दानाह हेमः-(अभि०सं० लि. पृ० ३ श्लोकः ३५ तः ४१ या०)। सास्ना सूना धाना पम्पा झम्पा शम्पा प्रपा शिफा । कम्बा भम्भा सभा हम्भा सीमा पामा-रुमे उमा ॥१९॥ चित्या पद्या पर्या योग्या छाया माया पेया कक्ष्या । दूष्या नस्या शम्पा सन्ध्या रथ्या कुल्या ज्या मङ्गल्या ॥१९॥ उपकार्या जलार्द्र-रा प्रतिसीरा परम्परा । कण्डरा-इसृग्धरा होरा वागुरा शर्करा सिरा ॥२०॥ गुन्द्रा मुद्रा क्षुद्रा भद्रा भत्रा छत्रा यात्रा माया । दंष्ट्रा फेला वेला मेला गोला दोला शाला माला ॥२१॥ मेखला सिध्मला लीला रसाला सर्वला वला । कुहाला शकुला हेला शिला सुवर्चला कला ॥२२॥ उपला शारिवा मूर्वा लट्वा खट्वा शिवा दशा । कशा कुशे-शा मञ्जूषा शेषा भूपे-पया स्नसा ॥२३॥ वस्नसा विस्रसा भिस्सा नासा वाहा गुहा स्वाहा ।।इति।। एपां व्याख्या- 1 सास्नेति चित्येति । उपकायेति । गुन्द्रेति। मेसलेति । उपलेति । वस्नसैति च। एते सास्नाप्रमृतयः स्वाहान्ताः शब्दा इंपया सह स्त्रीलिङ्गा स्युः । सास्ना=गोगलचम्म । पाणिनीयेऽपि-(१) (यात्रामात्रामस्त्राष्ट्रावग्त्राः स्त्रियाय) ॥ एता. स्त्रियामंच स्ः। यात्रा = प्रस्थानम्, गमनम् । मात्रा मारायवः, द्रव्यं च। मस्त्रा=अग्रिदीपकचम्मनिर्मितयं विशेषः, परोविका । दंदा दन्तविप, दारा। परसा-नधी, पम्मेमररग्नः । सि. कोपु. ४०३ मू० १५६ ।

·मुकुन्दकोषे विशेषः, - जटा "गलवरी" इति लोके । 'सास्ना तु गलकम्बल: ।' इति- (अम० ना० लि. पृ० ३२३ श्लोक: ६३) । सूना =पुत्री, वयस्थानं च । 'सूना पुश्यां वयस्थानगलशुण्डिकयोः स्त्रियाम् ।' इति-(मे० पृ० ८४ श्लोकः २४) धाना=भृष्टयवः, धन्याकं च । 'धानाभृष्टयवेऽपि च ।' धन्या- केऽभिनवोद्भिन्ने' इति-(मे० पृ० ८३ श्लोक: १२)। पम्पा = दण्डकारण्यांन्तर्गतसरो- ऋष्यमूकसमीपवर्तिनी पुष्करिणी, औदेशस्थनदीविशेपश्च । झम्पा= सम्पातपनम्, लम्फः, प्लुतगतिः। "लांफ" इति लोके । स्वेच्छाधीनपतनं च। "उछाल" "कुदान" 'फलांग" ''कुलांच" इति च लोके। शम्पा = विद्युत्, शतह्रदा। "विजली" इति लोके । 'शम्पा शत- ह्रदाह्रादिन्यैरावल्यः क्षणप्रभा ।' इति-(अम० ना० लि. पृ० ३२ श्लोक: ९) । प्रपा= पानीयशाला । 'प्रपा पानीयशालिका।' इति—(वै० पृ० १६० श्लोक: २३) । शिफा नदी, मांसी, माता च। 'शिफा जटायां सरिति मांसिकायां च मातरि ।' इति-(मे० पृ० १०४ श्लोक: ३) 'शिफा' इत्यपि । कु (क)म्बा = सुगहना वृतिः, सुगहना निविडा, वृतिवेष्टम् , निविडवेष्टनम् , अस्पृश्यादिदर्शनवारणाय वेष्टनम्, यागभूमावन्त्य जदर्शनवारणाय वेष्टनम् । 'यजस्थान का घेरा" इति लोके । 'कुम्बा सुगहना वृतिः ।।' इति-(अम० ना० लिं० पृ० २५६ श्लोक : १८) । भम्भा = भेरीवाद्यम् । “नगाडा" इति लोके । 'दुन्दुभिस्त्वान- को भेरी भम्भा नासूश्च नान्द्यपि।' इति—(वै० पृ० १४६ श्लोक: १३३) । सभा = परिषद्, गोष्ठी, सामाजिकं च । 'सभा सामाजिके गोष्ठ्यां द्यूतमन्दिरयोरपि।' इति--(मे. पृ० १०६ श्लोक: ९)। 'सभा द्यूतसमूहयोः। गोष्ठ्यां सभ्येषु शालायाम्' इति--- (अने० सं० पृ० २७ श्लोक: ३१७) । 'स्त्रियां सामाजिके गोष्ठ्यां द्यूतमन्दिरयोः सभा ।' इति च रभसः' इति-- (अम० सु० व्या० पृ० ४२० स्तं० २ प० २१, २२)। हम्भा = गोध्वनिः । 'म्भा रेभणं च गवां ध्वनौ ।' इति-(वि० शे० पृ० ३०३ श्लोकः २१)। सीमा = अवधिः, आघाटः, मर्यादा, ग्रामादीनामवधारितान्तभाग: । "सीम" इति लोके । 'सीमाऽऽघाटस्थितिक्षेत्रेप्वण्डकोपेऽपि च स्त्रियाम् ।' इति-(मे० पृ० ११० श्लोक: ३५) । पामा=विचर्चिका, कच्छू, खर्जूश्च । 'खसुरोग" इति लोके । 'कच्छां तु पाम, पामा विचर्चिका ।' इति--(अम० ना० लि. पृ० २१९ श्लोकः ५३) । रुमा= विशिष्टलवणाकरः, सुग्रोवपत्नी च । रुमा सुग्रीवदारेषु विशि- प्टलवणाकरे ।' इति-(मे० पृ० ११० श्लोक: २७) । उमा = अतसी, पार्वती च । 'उमाऽत- सोहमवतीहरिद्राकीर्तिकान्तिषु ।' इति (मे० पृ० १०८ श्लोक: २)। चित्या = मृतचितिः । "चिता" इति लोके । 'चित्या मृतचिती स्त्रियाम् ।' इति-(श० र० स० पृ० २३५ पं० (२) यल्लक्ष्यम्--पश्य लक्ष्मण । पम्पायां वकः परमधार्मिकः । 'इति रामायणम्' इति-(सं० वि० पृ०४७ स्तं० २५० २० २१) । - - , ·लिङ्गानुशासनवर्गः। , 'छाया ८) । पद्या = वर्म, मार्गः । "रास्ता" इति लोके । 'पद्या वत्मनि कीर्तिता ।' इति-(मे० पृ० ११५ श्लो॰ ३५) च(पर्या=इं-, नियमात्यागः, ध्यानमोनादिकस्य भिक्षुव्रतस्या- नुष्ठानम्, ई-पथस्थिति: । 'नियमित अनुष्ठान" इति लोके । ईय्यते गुरोः शास्त्रोपासनया ज्ञायते इति ई-। ईर्ष्यायाः पन्याः । र्यापये ध्यानाद्युपाये परिव्राजकादीनां स्थिति: सेत्यर्यः इति-(श० चि० पृ० ९११ स्तं० १ पं० १९ तः) । 'चर्या त्वीपिथस्थितिः । इति- (वै० पृ० ९२ श्लो० ११६) योग्या = अभ्यासः, अकंयोपिच्च । 'स्त्र्यभ्यासार्कयोपितोः ।' इति (मे० पृ० ११६ श्लो० ४९) । छाया = प्रतिविम्बम्, अनातपः, कान्तिः, भानुभार्या च । 'कान्त्य (न्ता)नातपयोश्छाया' इति--(अने० ध्व० मं० पृ० २५ श्लो० २०९) । त्वनातपे कान्तो प्रतिविम्बार्कजाययोः।' इति च -(वै० पृ० २२१ श्लो. १३)। माया = शाम्बरी, दम्भः, वुद्धिः, दया च । 'माया दम्भे दयाबुद्ध्योः' इति- (अने० ति. पृ० २६ श्लोक: २२९) । पेया=श्राणा, यवागूः, अच्छमण्डश्च । 'पेया श्राणाच्छमण्डयोः ।' इति- (मे० पृ० ११५ श्लो० ३९) । कक्ष्या कच्छ, वरत्रा, काञ्ची च । कक्ष्या कच्छे वरपायां काच्यां गेहप्रकोष्ठके ।' इति (वै० पृ० २२० श्लो० ७) । दूप्या = कक्ष्या, गजमध्यवन्धनम् । 'दूष्या कक्ष्या, निन्ये त्वयं विपु ।' इति--(ना० र० मा० पृ० ४५ पं० ३) । नस्या = नासिका, नासारज्जूश्च । "नकेल" "नाथ" इति च लोके । 'नसा नस्या च नासिका । गन्ध- नाली च नासिक्यम्' इति-(त्रि० शे० पृ० २९२ श्लो० २८)। शम्या = युगकील कः, यज्ञाङ्गभूतः शूलाकारः काष्ठविशेषश्च । 'अथ शम्या स्त्री युगकीलकः ।' इति-(अम० ना. लि० पृ० ३०६ श्लो. १४) । दक्षिणहस्तगृहीततालविशेपः, यष्टिश्च । यथा--'घनः शतं परीहारो ग्रामस्य स्यात्समन्ततः । शम्या पातास्त्रयो वापि त्रिगुणो नगरस्य तु ।' अत्र शम्या यष्टिरिति कुल्लूकभट्टः' इति-(श० चि० पृ० ५१८ स्तं० १ पं० २७ तः) । सन्ध्या - सन्धिः, पितृप्रसूश्च । 'सन्ध्या सन्यो पितृप्रस्वां प्रतिज्ञासीमयोरपि ।' इति-( ना० र० मा. पृ• ४२ पं० ११) रथ्यारथसमूहः, विशिखा, वर्तनी च । 'रथ्या रथौघविशिखें' इति- ना० र० मा० पृ. ४४ पं० ३) । कुल्या प्रणाली, कृत्रिमापनदी च । 'कृत्रिमाऽल्पनदी कुल्या प्रणाल्यां च' इति-(ना० र० मा० पृ० ४४ पं० १८) । ज्या-धनुर्गुणः, मौवीं, माता, भूमिः, जया, विजया, रमा च । 'ज्या मौर्वीमातृभूमिपु ।' इति--(ना० र० मा० पृ० ८ पं० ७) 'ज्या जया विजया रमा।' इति च (द्वयक्ष ना० मा० पृ० १४ दलो० ११)। मङ्गल्या रोवना, प्रियङ्गः, शतपुष्पा च । 'मङ्गल्या रोचनायां च प्रियङ्गशतपुष्पयोः।' इति- (वि० प्र० पृ० १२२ श्लो. ९४) । उपकार्या= राजसन । 'उपका- राजममन्यु,पकारो. चितेऽन्यवत् इति-(मे० पृ० १२१ श्लो० ११८) जलार्दा = याज्ञिकानां व्यजनविशेषः, ·७० मुकुन्दकोषे श्लोक: ३०२) - - - धुवित्रम्, क्लिन्नवस्त्रम् च । 'धुवित्रं तालवृन्तं स्यादुरक्षेपव्यजनं च तत् । जलेनाई जला स्यात्' इति--(वै० पृ० १७१ श्लोकः १५९) । इरा- पृथवी, वाक्, जलम् , मद्यं च । 'पृथिव्यां वाचि पानीये मदिरायामिरा मता ।' इति--(अने० समु० पृ० २७ प्रतिसीरा= जवनिका, वस्त्रमयी । 'प्रतिसीरा जवनिकायां स्यात्' इति--(श० र० स० पृ० २९० पं० १५) । परम्परा = परिपाटी, हिंसा, सन्तानश्च । 'परम्परा परिपाट्यां हिंसासन्तानयोरपि ।' इति-- (मे० पृ० १४२ श्लोक: २७८)। कण्डरा = महास्नायुः, महानाडी। 'महास्नायुनि कण्डरा ।' इति--(१० र० मा० पृ० ४२ पं० १) । 'कण्डरा तु महास्नायुमहानाडी च सा स्मृता ।' इति च--(रा. नि० पृ० ४०१ श्लोक: ५९)। असृग्धरा = त्वक् । 'स्त्रियां त्व गसृग्धरा।' इति-(अम० ना०लि० पृ० २२३ श्लोकः ६२) । होरा = लग्नम्, राश्यर्द्धम्, शास्त्रम्, रेखाप्रभेदश्च । 'होरा तु लग्ने राश्यर्द्ध शास्त्ररेखाप्रभेदयोः।' इति-(अने० सं० पृ. ३८ श्लोक: ४८५)। वागुरा = मृगवन्धनी । 'वागुरा मृगबन्धिन्याम्', इति-(श० र० स० पृ. २८० पं० ३) । शर्करा = इक्षुरसविकारः, खण्डविकृति: । "मिश्री" इति लोके । 'शर्करा खण्ड- विकृतावुपलाकर्परांशयोः। शर्करान्वितदेशेऽपि रुग्भेदे सकलेऽपि च ।' इति-(मे० पृ. १३८ श्लोक: २२०) । कर्परांशः = मृत्कपालखण्डम्, उपला, अश्मरूपा मृच्च । तयोर्यथा- 'नगतरुशि- खरामर्दी सशर्करो मारुतश्चण्ड: ।' इत्यनेकार्थकरवाकरकौमुदी' इति--(अम• सु० व्या० पृ० ११३ स्तं० २ टि. पं० ३९ तः) । सिरा = नाडी, अम्बुवाहिनी नाडी। "सीर" इति लोके । 'नाडी तु धमनि: सिरा।' इति-(अम० ना० लि. पृ० २२४ श्लोकः ६५) । "शिरा' इत्यपि । "शिरो ना पिप्पलीमूले, स्याद् धमन्यां च योपिति ।' इति च रसभः' इति-(अम० सु० व्या० पृ० २२४ स्तं० १ पं० २३) । गुन्द्रा =प्रियङ्गः, भद्रमुस्तकं च । ‘गुन्द्रस्तेजनके, स्त्रीतु प्रियङ्गो भद्रमुस्तके।' इति-(मे० पृ० १२४ श्लोक: २४)। मुद्रा = प्रत्ययकारिणी। 'मुद्रा प्रत्ययका- रिणी।' इति-(त्रि० शे० पृ० २९८ श्लोक: २९) । क्षुद्रा = सरघा, कण्टकारिका, व्यगा, नटी च । 'क्षुद्रा व्यङ्गानटी कण्टकारिकासरघासु च।' इति--(मे० पृ० १२४ श्लोक: १७) । भद्रा = तिथिकरणयोर्भेदः, प्रसारिणी, कट्फला, अनन्ता च । “तिथिभेदे प्रसारियां कट्फला- नन्तयोरपि ।' इति-(मे० पृ. १२७ श्लोकः ७०)। भस्या = कंसादिधमनी, चर्मप्रसेविका, अग्निज्वलनसाधनम् । 'भस्त्रा चम्मंप्रसेविका' इति-(अम० ना० लि. पृ० ३४८ श्लोक: ३३) । छत्रा =मयुरिका । "वनसोंफ" इति स्याता । तृणविशेपः, धान्याकं च । 'छत्रा मधुरिका मिसिः। 'छयाऽतिच्छवापालध्री' इति । 'छत्रा वितुन्नकम् । कुस्तुंवरु च धान्याकम्' इति च-(अम० ना० लि. पृ० १६३ श्लोक: १०५) यात्रा = प्रस्थानमात्रम, गमनम् गतिः, यापनोपायः, देवार्चनोत्सवश्च । 'यात्रा तु यापनेऽपि स्याद्गमनोत्मवयोः स्त्रि- पाम् । इति--(मे० पृ० १२८ श्लोकः ७८) । 'यात्रा तु यापनोपाये गतौ देवाचंनोत्सवे ।' इति इति ।

·- 'दन्त- लिङ्गानुशासनवर्गः ५% (वि० प्र० पृ. १३२ श्लोकः ९२) । मात्रा परिच्छदः, आच्छादनम्, वस्त्रम् । “कपड़ा" इति लोके । परिमाणम्, अल्पं च । 'मात्रा कर्णविभूषायां वित्त माने परिच्छदे। अक्षरावयवे स्वल्पे, वलीबं कात्स्न्येऽवधारणे।' इति-~-(मे० पृ० १२८ श्लोकः ७५)। 'मानं त्वयघृती स्वार्थे कात्स्न्ये, मात्रा परिच्छ दे । अक्षरावयवे द्रव्ये मानेऽल्पे कर्णभूषणे । काले वृत्ते च' इति--- '(अने० सं० पृ. ३७ श्लोकः ४५९) । दंष्ट्रा= दन्तविशेषः, दाढा । "दाढ" इति लोके । दन्त- पंक्तिद्वयत्रान्ते चतस्रश्चश्चतस्रो दन्तविशेषा दंष्ट्रा । 'द्विगुणीकृता दन्तावलिरिति भावप्रकाशः ।' 'इति-(श० चि० पृ० ११४४ स्तं० १५० ३ तः) । 'मध्यदन्ता राजदन्ता दंष्ट्रा तत्पाश्वंयो. द्वयोः।' इति च (वै० पृ०१८° श्लोक: ८९)। फेला= भोजनोज्झितम्, भुक्तसमुभितम् । 'फेला फेलिस्तयोच्छिप्टे गदिता शब्दवेदिभिः।' इति-(श० र० स० पृ० २९९ पं० २) । वेला = काल:, काल प्रभेदश्च । "चौघड़िया" इति लोके । 'वेला काले च जलस्तीरनीरविकारयोः।' इति-(वि० पृ० १५२ श्लोक: ४१) । 'वेला कालविशेषः स्याटेला सिन्धुजलोद्गतिः । बेला सेवामुलीछेदे वेला द्रोण्यन्तरे ध्वनिः।' इति—(अने० ध्व० मं० पृ० ६ श्लोकः ४४) । मांसेऽपि वेला स्यात्' इति-(हा० व० पृ० ४०८ श्लोकः २६८)। 'जलधिजलविकारे वेला, तटेऽप्युपचारात्' इति क्षीरस्वामी' इति--(दु. लिं० श्लोक: १५ विवेचने पृ० ४६ पं० १३) । 'अब्ध्यम्बुविकृतो चन्द्रोदयादिना जलधिजलवृद्धौ (ज्वारभाटा) काले मर्यादायां च वेला।' इति -(अम० अम० विवे० व्या० पृ० ३३२ पं० २३, २४) । मेला = मसिजलम्, लेखनद्रव्यम् । "मसिजलं तु मेला स्यात्' इति--(त्रि. शे० पृ० २९८ श्लोक: २७) । गोला=गोदा- वरी, सखी, कुनटी, दुर्गा च । 'गोला गोदावरीसस्योः कुनटीदुर्गयोः स्त्रियाम् ।' 'इति--(मे० पृ० १४६ श्लोकः १४) । दोला= पंखा, यानान्तरम् । “डोली" इति लोके । नाली च । 'दोला नील्यां यानान्तरेऽपि च ।' इति-(मे० पृ० १४७ श्लो० २७) । शाला= वृक्षस्कन्धशाखा, गृहकदेशः, गृहं च । 'शाला द्रुस्कन्धशाखायां गृहे गृहकदेशयोः ।' इति-(मे० पृ० १४८ श्लोकः ५१)। माला = सक्, पृक्का च । 'मालं क्षेत्रे, स्त्रियां पृक्कासजो,त्यिन्तरे पुमान् ।' इति-(मे० पृ० १४८. इलो० ४५) । मेखला - रसना, काञ्ची, श्रोणिस्थानं च । 'मथ मेखला ।श्रोणिस्थाने कटितटे कटिवन्धेऽसिबन्धने ।' इति-- (वै० पृ० २४८ श्लोक: १८) । सिध्मला = मत्स्यविकृतिः, शुष्कमीनः । 'सिध्मला शुष्कमीने स्त्री, विलिंग्यां तु किलासिनि.।' इति-(त्रि. शे० पृ. ३७४ श्लो० ४०९)। लीला विदग्धचेष्टा, शृङ्गारचेप्टा, केलि:, विलासश्च । 'लीलां विदुः कैलिविलासखेलाशृङ्गारभाव- प्रभवक्रियासु ।' इति-~-(वि० प्र० पृ० १५२ श्लो० ४५) । रसाला = शिखरिणी, रसना, दूर्वा च । 'रसाला रसनादूर्वाविदारीमार्जितासु च ।' इति-(मे० पृ० १५४ श्लोकः १२६) । . -- ·७२ ० क- मुकुन्दकोष सर्वला = अस्त्रविशेषः, तोमरः । 'तोमरोऽस्त्री लोहहुलदण्डे कासूश्च सर्वला।' इति--(वै० पृ. ११७ श्लोकः १६६) । बला= ओपधिभेदः, वाट्यालकः । 'बलिआर" इति ख्यातः । 'बल- युक्तेऽन्यलिङ्गः स्माद्, बला वाट्यालके स्त्रियाम् ।' इति-(मे० पृ० १४७ श्लोकः ३७) (कु) हाला= काहला, वाद्यभाण्डविशेषः । काहली इति हिमगिरिप्रसिद्धा ध्वनिनाला। "वड़ा ढोल" इति लोके । अप्सरसां प्रभेदश्च । 'ध्वनिनाला तु काहला ॥' इति-(त्रि० शे० पृ० २७१ श्लोक. २) । काहला तु कहाला स्याच्वण्डकोलाहलेति च ॥' इति च--- -(वै० २० पृ० १४६ श्लोक: १२६) । शङ्खला = उत्पलपत्रिका, पूगकर्तनी। 'सरोता" इति लोके । महाफला च। 'महाफला शाकफला सुभद्रा शकुलाऽपि च।' इति-(वै० पृ० ५९ श्लोक: १७०) । हेला == अनादरः, अवज्ञा, वरयोषितां विलासः, स्त्रीणां शृङ्गारभावजक्रियाविशेषश्च । 'हेला तु स्थादवज्ञाविलासयोः । हेला शृङ्गारभावस्य क्रियायां च निगद्यते ।' इति-(श० र० स० पृ० ३०१ श्लोकः ७, ८)। शिला = दृषद्, पाषाण:, प्रस्तरः । 'पत्थर" इति लोके। मन.शिला, द्वाराधःस्थितदारु, स्तम्भशीर्षम् , कर्पूरं च । 'शिला द्वाराधोदारु कुनटी दृपद् ।' इति-(श० र० स० पृ० ३०० पं० १७) । 'अवस्ताद् दारुणि शिला' इति--(अम० ना० लि. पृ० १२१ श्लोक: १३) । 'शिल उञ्छे , स्त्रियां प्राव द्वाराधःस्थितदारुणोः।' इति रसभः' इति च--- (अम० सु० व्या० पृ० १२१ स्तं० १ ५०६, ७)। "शिली' इत्यपि । 'तलदारु शिली योपिन्ना- सा दारूवमस्य यत् ।' इति च वोपालितः' इति-(अम० सु० व्या० पृ० १२१ स्तं० १ पं० ८) । सुवर्चला = आदित्यभक्ता, शाकविशेषः । 'हुल हुल" इति प्रसिद्ध शाकम् । अतसी । "अलसी" इति लोके । सूर्यपत्नी च । 'आदित्यभक्ता वरदाकंभवता सुवर्चला सूर्यलताऽर्ककान्ता।' इति-(रा नि० पृ० १५३ श्लोकः १४४) । 'चणकोमातसी क्षौमी रुद्रपत्नी सुवर्चला ।' इति -(प० र० मा० पृ० २५ पं० २) । 'सुवर्चलामसृण्यो च' इति-(२० पृ० १२६ श्लोकः ४५) । 'यसरेणुमहावी- स्वातिः सूर्या सुवर्चला।' इति-(वि० शे० पृ० २५० श्लोकः २०) । 'सुवर्चला। अर्कावर्ते तु मंडूक्याम्' इति च- -(रा०नि० पृ० ४२५ श्लोक: ४१) । कला= चन्द्रपोडशांशः, राशेरप्टादशदातभागः, अंशस्य पप्टिभागः, कालभेदः, त्रिंशत्काष्ठा, शिल्पम्, शिल्पादिः, मूलरैवृद्धिश्च । 'कला तु पोडशो भागः' इति-(अम० ना० लि. पृ. ३५ श्लोक: १५) । "त्रिंशन्तु ता: (काष्ठाः) कला' इति-(अम० ना० लि. पृ० ४७ श्लोक: ११) । 'काला शिल्पे कालभेदेऽपि' इति-(अम० ना० लि. पृ० ४३१ श्लोकः १९८) । 'सौपा- वयवविज्ञानगमनेषु कला मता।' इति--(अने० ध्व०म० पृ० १७ श्लोकः १४७) 'काले शिल्पे वित्तवृद्धी चन्द्रांशे कलने कला ।' इति । 'कला द्विसप्रतिमिताः शिल्पादिरूपाः' इति बाणश्च ।

·. लिङ्गानुशासनवर्गः। उपला = शर्करा । "मिश्री' ''चीनी" इति च लोके । 'उपल: प्रस्तरे. रत्ने, शर्करायां तु यो. पिति।' इति-(मे० पृ० १४९ श्लोकः ६३)। मारिवा = औषधिविशेषः, उत्पलशारिवा। "गुलीसर" इति ख्यातः । शालिविशेपश्च । 'गोपी श्यामा शारिवा स्यादनन्तोत्पलशारिवा।' इति ---(अम० ना० लि. पृ. १६६ श्लोक: ११२) । मृर्वा =ज्याहेतुः, तृणविशेषः, धनुर्गुणोप- युक्ता लताविशेपः, मोरटा। ‘मुहार" इति ख्याता । पीलुपर्णी, विम्वी च । 'मूर्वा देवी मधु- रसा मोरटा तेजनी सवा ।' इति--(अम. ना० लि. पृ० १५७ श्लोकः ८३) । लट्वा = करजः, करजभेद., अलक्तः, फलम्, अवद्यम् , खगान्तरं च । 'लट्वाऽलक्ते करजेऽपि' इति शिवः' इति---(शि० को० पृ० ४६ श्लोक : ५००)। 'लट्बा करजभेदै स्यात्फलेऽवद्ये सगा- न्तरे।' इति च-(मे० पृ० १५९ श्लोक: २२) । खट्वा = कोलशिम्बी, कपिकच्छूविशेषः, पर्य्यक, मञ्चश्च । 'पलङ्ग" "खाट" "चारपाई" इति च लोके । 'दधिपुप्पी खट्वाङ्गी खट्वा पर्य- पादिका कूपा।' इति-(रा० नि० पृ० ३६ श्लोक. २०४) । 'आसन्दी मञ्चक: खट्वापा- श्रयो मतवारणम् ।' इति-(वै० पृ० १७२ श्लोक: १६४) । लक्षणं तु यथा- T---'अप्टाभिः काष्टखण्डश्च खट्वेति प्रतिचक्षते ।' इति--(श० चि० पृ० ७४५ स्तं० १५० २५, २६) । विशेषो युक्तिकल्पतरो द्रष्टव्यः । शिवा = गौरी, शृगाली च । 'शिवा गौरी शिवा कोप्ट्री, शिवं श्रेयः, शिवाऽभया।' इति---(अने ० ध्व०म० पृ० १ श्लोक: ४) । दशा अवस्था, वतिः, वस्त्रा- वयवश्च । 'दशाऽवस्था, दशावर्तिर्वाससोऽवयवे दशा ।' इति-(अने० समु० पृ० ३९ श्लोक: ४३२) कशा = अश्वताडनी, अश्वादिताडनचर्मदण्डः । 'अश्वादेस्ताडनी कगा।' इति-(अम० ना० लि. पृ० ३४८ श्लोक: ३१) । 'कशा का म्रा वक्त्रपढ़ें' इति च-(वै० पृ० ११३ श्लोकः ११४) । ईशा लागलावयवविशेषः । 'ईशा लागलदण्डके ।' इति-(मे० पृ० १६२ श्लोकः २), मञ्जूपा = वस्त्रालङ्कारादिस्थापनमञ्जूपा, दारुमयी पेटा। "पेटी" इति स्याता । 'पिटक: पेटक: पेटा मञ्जूषा ।' इति-(अम० ना० लिं० पृ. ३४७ श्लोक: २९)। शेपा = प्रसादेन स्वनिर्माल्यार्पणम्, निर्माल्यदानम् । 'प्रमादेन स्वनिर्माल्यार्पणे स्त्रियाम् ।' इति-(मे पृ० १६७ श्लोक: २८) । मूपा-सुवर्णादिविलयनमाण्डम् । “परिया" "कुठालो" इति च लोके । 'तेजसावर्तनी मूपा' इति-(अम ना० लि. पृ० ३४८ श्लोक: ३३) । 'मूपी' इत्यपि । 'भूपा त्वावर्तनी मूपी' इति च शब्दार्णवः' इति--- (अम० सु० व्या० पृ० ३४८स्तं० २५० २५, २६) । ईपा = लागलावयविशेषः । स्नसा = स्नायुनाडी । वस्नमा वायुवाहिनी नाडी, स्नायुः, अङ्गप्रत्यङ्गसन्धिबन्धनरूपा स्नायुः । 'अथ वस्नमा । स्नायुः स्त्रियाम्' इति-(अम. ना. लि. पृ० २२४ श्लोकः ६६) । 'अथ स्नसा । वस्नसा' इति च -(वि० ० पृ० २९१ श्लोक: १८)। विस्रसा = = जरा । "बुढापा" इति लोके । 'विनसा जरा' इति-(अम० ना० लि. पृ० २१५ .

·७४ मुकुन्दकोषे श्लोक: ४१) । भिस्सा = अन्नम्, ओदनम्, भक्तम् , सिद्धान्नम्। 'भिस्सा स्त्री भक्तमन्धोऽन्नम्' इति-(अम० ना० लिं० पृ० ३१९ श्लोकः ४८) । नासा= नासिका, द्वारोवंदारु च। 'नासा तु नासिकायां च द्वारोवंदारुणि स्त्रियाम् ।' इति--(मे० पृ० १७० श्लोकः ५) । 'घ्राणं गन्धवहा नासा नसा नस्या च नासिका।' इति साहसाङ्कः' इति-(अम० सु० व्या० पृ० २३३ स्तं० २ पं० २६, २७) । 'विज्ञेया नासिका नासा नासा द्वारोवंदारु च।' इति रुद्रः' इति---(अम० स० व्या० पृ० १२१ स्तं० १५० १४, १५) । 'नासा दारूपार द्वारस्याधोदारु शिला स्त्रियाम् ।' इति नाममाला' इति-(अम० सु० व्या० पृ० १२१ स्तं० १ पं० १५, १६) । वाहा = बाहुः, भुजः ''वाह" इति लोके । 'वाहोऽश्वमानयोः । वृपे , वाहा तु बाहौ स्यात्' इति--- (अने० सं० पृ० ४९ श्लोक: ६१५) । गुहा=गिरिविवरम्, अकृत्रिमगिरिविलम् । 'गुहः पाण्मातुरे, गुहा । सिंह- पुच्छ्यां च गर्ते च पर्वतादेश्च गह्वरे (कन्दरे)।' इति- (मे० पृ० १७५ श्लोकः ४) । स्वाहा अग्निपत्नी। 'अथाग्नायी स्वाहा च हुतभुप्रिया ॥' इति-(अम० ना० लि. पृ० २५६ श्लोक: २१) । 'स्वाहा देवहविर्दाने' इति च- -(अम० ना० लि. पृ० ४४५ श्लोकः ८)। अमरोऽपि--(अम० ना० लि. पृ० ४५२ श्लोक : ९, १०) । . . ... - .. नाभी राजसभाऽपि च ।। झल्लरी चर्चरी पारी होरा लट्वा च सिध्मला ।' इति । अस्य व्याख्या- .. अङ्गविशेषः, नाभिरिति । एते नाभ्यादयः सिध्मलान्ताः शब्दाः स्त्रियां म्युः। नाभि :- उदरावर्तः, तुन्दकूपी । “सूडो" इति लोके । कस्तूरिकामदं च । 'नाभिर्मुख्यनृपे चक्रमध्य- क्षत्रिययोः पुमान् । द्वयोः प्राणिप्रतीके स्यात्, स्त्रियां कस्तूरियामदे।' इति-- (मे० पृ० १०६ श्लोक: ५) । राजसभा= राज्ञां परिपद् । "राजदरवार" "कचहरी" इति च लोके । राज्ञां सभेति तत्पुरुषः। सभाराजेत्यत्र राजपर्यायस्यैवेप्यते इत्युक्तम् । तेन राजशब्दपूर्वकमभान्ततत्पु- रुपे दलीबत्वस्य निषेधात् स्त्रीत्वम् । झल्लरी = वाद्यभेदः । 'झल्लरी झिल्लरी च द्वे हुडुरके वा- लचक्रके।' इति-(मे० पृ० १३४ श्लोक: १५९) । चर्चरी = करदाब्द: हपंप्रीडा वा । 'वर्चरी, गीतभेदे च केशभित्करराब्दयोः ।' इति कोशान्तरात्' इति-(अम० सु० व्या० पृ० ४५२ स्तं० २ पं० २०, २१) । 'चर्चरी चभंटिस्तुल्ये' इति च- -(वै० पृ. ३३ श्लोकः २७)। पारी 3 हस्तिपादरज्जुः । 'पारी पूरपरागयोः । पत्र्यां कर्परिकायां च पादवन्धे च हस्तिनाम् ।' इति- (अने० सं० पृ० ३६ श्लोक: ४४८-९) । शेपं प्राग्वत् ।

·लिङ्गानुशासनवर्गः। अयेदानी क्षान्तशब्दानाह हेम:--(अभि० सं० लि. पृ० ३ श्लोक: ४.1 । कक्षा-मिक्षा रिक्षा राक्षा' इति । अस्य व्याख्या- कक्षेति । एते कक्षादयो राक्षान्ताः शब्दाः स्त्रिलिङ्गा भवन्ति । कक्षा-अन्तरीयवस्त्र- स्थ पश्चिमाञ्चल:, अवोंऽशुकस्य पृष्ठतो निहिताञ्चल:, इभरज्जुः, करिमध्यरज्जुः, काञ्ची, कार्यकदेशः, प्रकोष्ठश्च । 'कक्षा तु भवनान्तर्भूमेखलागजरज्जपु।' इति--(अने. ध्व० मं० पृ० १३ श्लोकः १०६) 'कक्षा स्यात्परिधानस्य पश्चादञ्चलपल्लवे । कक्षा स्पर्दास्पदेऽपि च ।' इति- (अने० समु० पृ. १३ श्लोक : १२९, ७७१) । आमिक्षा = वैश्वदेवी, तप्ते पवे च पयसि दधि- योगतो जाता दुग्धविकृतिः । तत्र घनीभूतः पिण्ड आमिक्षा, जलं, वाजिनम् । इति-~-(ग. चि० पृ० २७५ स्तं० २ पं० २० तः) । 'तप्ते पयसि दध्यानयति सा वैश्वदेव्यामिक्षा वाजिभ्यो वाजिनम्' इति श्रुतिः' इति-(वि० मे० व्या० पृ० १८, १९) । 'आमिक्षा मस्तु वाजिनम् ।।' इति--(त्रि. शे० पृ. ३११ श्लोकः १७)। 'आमिक्षा सा शृतोष्णे या क्षौरे स्यादधियोगतः ।' इति---(अम० ना. लिं० पृ० २५७ श्लोकः २३) । रिक्षा = यूकाण्डम्, लत्वे लिक्षा । लिक्षिका । "लीक" 'लीख" इति च प्रसिद्ध : । केशकीट:, परिमाणविशेषश्च । 'सरेणुभिरप्टाभिलिक्षा संव मरीचिका ।' इति---(२० पृ० १८९ श्लोकः ४२) । राक्षा=जतु , द्रुमामयः । " महावर" इति ख्यातः । लत्वे लाक्षा । 'राक्षा लाक्षा, जतु क्लीवे, यावोऽलवतो द्रुमामयः ।' इति--(अम० ना० लि. पृ० २४५ इलोक: १२५) । स्याद्रङ्गमातृका लाक्षा' इति च- --(त्रि० शे० पृ० २९२ श्लोक: ३७)। तथा चामर:-(अम. ना. लि. पृ० ४५२ श्लोकः १०) लाक्षा लिक्षा च गण्डूपा गृध्रसी चमसी मसी।।' इति । अस्य व्यास्या- - लाक्षेति । एते लाक्षादयो मस्यन्ता: गन्दा योपिति स्युः । 'गण्डूपाउन्नतनामिः । 'उन्नतनाभिस्तु गण्डूषा, नाऽपि मुखपूतिः' इति वोपालितः' इति-(अम० मु० व्या पृ० ४५२ स्तं० २५० ४१) पुस्यपि-'गण्डूपो मुमपूतिः स्याद् गजस्ताहालावपि । प्रसृत्या प्रमितेऽपि स्यात्' इति--(अने• सं० पृ० १०८ श्लोकः ७७५) 'गण्डूषो मुगपूर्तीभपुष्करप्रसृताञ्जलिः ।'

·. ७६ मुकुन्दको इति रुद्रः' इति--(अम० ना० लि. पृ० ४५२ स्तं० २ पं० ४०) । यादवस्त्वस्त्रीत्याह-~-'गण्डूपो ऽस्त्रीगण्डपूतों प्रसृते गजपुष्करे ।' इति च (वै० पृ० २५९ श्लोकः ३४)। गृध्रसी-वातरोगभेदः । स तूरुसन्धो भवति । चमसी = यज्ञपात्रभेदः। "प्रणीता" इति प्रसिद्धा । वैद्यकग्रन्थे तु- मापपिष्टपोटलिकाविशेपश्च । 'चमसो यज्ञपात्रस्य भेदेऽस्त्री, पिष्टकेस्त्रियाम् ।' इति--- (मे पृ० १७१ श्लोकः २१) । मसी = कज्जलम्, मेला, लिपिप्रयोजना, पत्राञ्जनम् , लिपिसाधन विशेषः । 'स्याही" इति लोके । शेफालिकावृन्तं च । 'भसिः' इस्यपि । 'अथ स्त्रीपुंसयो: केलिमणियोनिम- सिर्मुनिः।' इति । 'मेला मसीजलं पत्राञ्जनं च स्यान्मसिद्धयोः।' इति च-(त्रि शे० पृ० २९८ श्लोक: २७) । हेमचन्द्रस्तु मूर्धन्योपधमाह--'मलिनाम्बु मपी मसी'--इति-(अभि० सं० अभि° चि० पृ० २२ श्लोक: ४८४) । शेपं प्राग्वत् । दुर्गस्तु क्रमरहितान् दृगादीन् स्वाहापर्य्यन्तान् स्त्रीलिङ्गवाचकशब्दानाह-(दु० लि. पृ०४ त: श्लोक: १० तः १९ यावत्) । · · दृगो-पधि-र्योत्स्ना नौः पृतना खनिः खानिः ।। रशना रसना रास्ना सास्ना धाना च रोचना धेनुः । तनु-निःश्रेणि-वपा-वापी-कृपा-सशिफा-वणिज्या--ज्याः ।। हम्भा-मम्भा-रम्भा अम्बा-कम्ब्य-क्षदुन्दुभिः सन्ध्या । स्रायुः सरयु-रुमा मा शमी च सीमा छटा प्रतिमा ॥ छाया माया रथ्या तारा च दया . । शिरोधरा धारा। प्रतिसीरा च शिरा-ऽऽर्द्रा मथुरा कृसरा सुरा हारा ॥ यात्रा मात्रा भस्त्रा द्रष्टा निद्रा वरत्रया गोत्रा । वागुरया कन्धरया शर्करया मन्दुरा मदिरा ॥ एला लाला लीला हेला दोला मनःशिला माला । शाला शिला च वेला कला-ज्वलि-तुलाश्च मेखलया ।। ज्वाला-लि-बला-फेला वलि-रिल्वलया सुवर्चला धूलिः । शकुलि-पालि-स्थाली-प्रवेणि-वेण्य-धि-तदि-ताडि ।। कृष्य-टची-छवि-नीवी-ग्रीवा-मूर्वा-मुपुण्डि-शम्या-क् । वासोदशा-कशा-पेशि-शारिवाः पय्यया च कथा ॥ मञ्जूपा गण्डूपा मूपा रुट तृट् स्वधा मपि-सी।

·लिङ्गानुशासनवर्गः। ७७ अतसी वृसी वसा नासा स्नुपयो-रु-गुहा च कुहूः।। द्राक्षा लक्षा लाक्षा लिक्षा कक्षा च काझ्या स्वाहा।' इति । . .. . =जलतरणका- एमां व्याख्या- दृगिति । रशनेति । हम्भेति । छायेति । यात्रेति । एलेति । ज्वालेति । कृपीति । मञ्जूपैति । द्राक्षेति च । एते दृगादय: स्वाहान्ताः शब्दाः सह शिफया, वरत्रया, वागुरया, क्न्धरया, शकरया, मेखलया, इल्वलया, पथ्यया, स्नुपया, कांक्षया च सह स्त्रीलिङ्गा भवन्ति। दृक् = चक्षुः, दर्शनम्, बुद्धिश्च । 'दृक् स्त्रियां दर्शने नेत्रे बुद्धौ च, त्रिषु वीक्षके।' इति-(मे० पृ० १६३ श्लोकः ८)। ओषधिः = व्रीहियवादिः, फलाकान्ता, फलपाक एवान्तो यस्याः। 'ओपधि: फलपाकान्ता' इति (अम० ना० लि. पृ० १२९ श्लो० ६)। तथा च प्रयोग:-~~'यत्रोषधयो रजन्याम्' इति कुमार.- इति मुकुटः । 'यत्रवान्या ओषधयो म्लायन्ते' इति श्रुतिः' इति च-(अम० सु० व्या० टि० पृ० १२९ स्तं० १ पं० ३८, ३९) । 'ओरधी' इत्यपि। ज्योत्स्ना= चन्द्रप्रभा। 'ज्योत्स्ना चन्द्रातपेऽपि स्थाज्ज्योत्स्नायुक्तनिशि स्मृता।' इति-(मे० पृ० ८३ श्लो० ८) । नोः प्ठसञ्चविशेषः, नौका । "नाव" इति लोके । 'स्त्रियां नौस्तरणिस्तरिः॥' इति-- (अम० ना. लि. पृ० ५६ श्लो० १०)। पृतना= सेनामात्रम्, सेनाविशेपश्च । 'सेना पृतनानीकिनी चमूः' इति । 'वाहिनी पृतना चमूः।' इति च--(अम० ना० लि. पृ० २८९, २९० दलो० ७८, ८१)। खनिः खानिश्च द्रव्याकरविशेपो, रत्नाद्युत्पत्तिस्यानम्। 'खनिः स्त्रियामाकरः स्यात्' इति (अम ना० लि. पृ० १२६ श्लो० ७) । 'खनिरेव मता खानिः' इति द्विरूपकोपः' इति- (अम सु० व्या पृ० १२६ स्तं० २ पं० २५) । रमना काञ्ची, स्त्रीकटिभूपणम् । 'स्त्रीक्ट्यां मेखला काञ्ची सप्तको रशना तया ।' इति-~-(अम० ना० लि. पृ. २४० श्लोक: १०८) रसना = जिह्वा । 'रसनं स्वदने ध्वनी । जिह्वायां तु न पुंसि स्यात्' इति-(मे० पृ० ९१ श्लोकः १२)। 'रसनं स्वदने ध्वाने, रसना काञ्चिजिह्वयोः । रसनं चापि रास्नायाम्' इति-(वि०प्र० पृ० ८७ श्लोक: ३०) । 'रसनं निस्वने स्वादे, रसना काञ्चिजिह्वयोः।' इत्यजयघरणी' इति-- (अम० सु० च्या० पृ० २४० स्तं० २६० १५) रिसनं तु ध्वनो स्वादे,रमजारास्नयोः स्त्रियाम् ।' इति रमसः' इति-- (अम० सु० व्या० पृ० २३४ स्तं० २५० १०, ११)। 'रगना' इत्यपि । दन्यतालव्यमध्योऽयम् । 'तालव्या अपि दन्त्याञ्च सम्बशम्बलगूकराः। रसानापि जिह्वाया- म्' इत्यूप्मविवेकः' इति च- -(अम० गु० घ्या० पृ० २४० स्तं० २ पं० १३, १४)। रास्ना = ओषधि विशेपः, गन्धनाकुली । "रासना" इति स्याता । एलापर्णी च । 'नापुली सरमा राम्ना मुगन्धा गन्धनाकुली ॥' इति--(अम० ना० लि. पृ० १६७ इलोक: ११४) । एलापी तु सुवहा रास्ना युक्तरमा प मा।' इति च- --(अम० ना० लि. पृ० १७५ श्लोक: १४०)।

·मुकुन्दकोषै . - रोचना गोपित्तम्, रक्तकलारम्, वरस्त्री च । 'रोचना रक्तकह्लारे गोपित्तवरयोपितोः।' इति--(मे० पृ० ९१ श्लोक: १६) । धेनुः = प्रत्यग्रप्रसवा, अभिनवप्रमवा, नूतनप्रसूता। 'धेनुः स्यानवसूतिका ।' इति-(अम० ना० लि. पृ० ३२६ श्लोकः ७१) । 'घेनुर्गोमात्रके दोग्ध्याम्' इति-- (अने० सं० पृ. २३ श्लोक: २७५) । तनुः = शरीरम्, त्वक् च । 'तनुः कार्य त्वचि स्त्री स्याद् विस्वल्पे विरले कृशे ।' इति--(मे० पृ० ८३ श्लोक: ९) । 'त्वग्देहयोरपि तनुः' इति च --(अम० ना. लिं० पृ० ४१६ श्लोकः ११३) । निःश्रेणिः = आरोहिणी, काष्ठादिकृता- रोहणमार्गः, खजूरीवृक्षश्च । 'निःश्रेणिरधिरोहिण्यां खजूरीपादपेऽपि च ।' इति-- (अने० सं० पृ.. ६६ श्लोक: २२३) । वपा= विवरम्, बिलम् , मेदश्च । 'वपा विवरमेदसोः।' इति---(अने० सं० पृ. २६ श्लोक: ३०३)। वापिः = उदकाधारविशेप: वावली" "वावड़ी" इति च लोके । 'वापि तु दीपिका।' इति-- (अम० ना. लिं० पृ० १०४ श्लोक: २८)। 'वापि.' इत्यपि । 'वाप्यां वापिरिति स्मृता ।' इति द्विरूपकोपः' इति च--(अम -(अम० सु० व्या० पृ० १४ स्तं० १ पं० १०)। कृपा = करुणा, दया । 'कृपा दयायाम्' इति--(मे० पृ० १०२ श्लोक: ४)। सह शिफया वर्तत इति सशिफा। शिफा = तरुजटा, सरित् , नदी, मांमिका, जटामांसी, माता च । 'शिफा जटायां सरिति मांसिकायां च मातरि ॥' इति--(मे० पृ० १०४ श्लोक. ३) । वणिज्या = वणिग्भावः, वणिक्कर्म । 'वाणिज्यं तु वाणिज्या स्यात्' इति--(अम० ना० लि. पृ० ३२८ श्लोक: ७९)। हम्भाभम्भारम्भा:--हम्भा च भम्भा च रम्भा च इतरेतरयोगो द्वन्द्वः । हम्मा = गोध्वनिः, गवां रेम्भणम् । “गौओं का राम्भणा" इति लोके । 'हम्भा रेम्भणं च गवां ध्वनी ॥' इति--(त्रि० शे० पृ० ३०३ श्लोक: २१)। भम्भा = वाद्यविशेषः, भेरी। 'दुन्दुभिस्त्वानको भेरी भम्भा नासूत्र नान्यपि ।' इति-(वै० पृ० १४६ श्लोक: १३३)। रम्भा = मोचा, कदली। "केला" इति लोके अप्सरोविशेषश्च । 'कदली सुकुमारा च रम्भा भानुफला मता।' इति धन्वन्तरिः' इति--(अम० स० व्या० पृ. १६७ स्तं० १ पं०८, ९)। 'रम्भा कदल्यप्मरमोः' इनि च--(मे• पृ० १०६ लोक: ७) । अम्बा = जननी, माता । 'अम्बा तु माता' इति नाट्योक्ता' इति-(वै० पृ० १४४ श्लोक: १०६) । 'जनयित्री जनन्यम्बा माता' इति च-- -(वै० पृ. १७५ श्लोक: २६)। कम्बिः = बंगादीनां भागविशेषः, दविश्च । 'कम्बिरंगे च वंशस्य गजाकायामपि स्त्रियाम् ॥' इति-- (मे० पृ० १०४ श्लोक: २) । अनदुन्दुभिः = पापडदिना । अक्षा: पागवान्तरपलक्षितो दुन्दुभिः अक्षदुन्दुभिः । अक्षविपयो दुन्दुभिाब्द: स्त्रीलिङ्ग इत्ययः । इयं दुन्दुभिः पागकपकिता। अक्षविन्दुत्रिकद्वयम् । तया च प्रयोग.-'दुन्दुभ्या किल तत्वृतं पनिनया यद् द्रौपदी हारिता' इति- (दु० लि.. व्या० पृ०५ पं० १४.५) । अक्षग्रहणं वाद्यविगेवायस्य इन्दभिगन्दम्य निवृत्यर्थम् । तस्य पुंस्त्वमेव । 'केनाम्मत्मिहनादप्रनिनिनमयो दुन्दुभिस्ताडितोऽयम्' इनि-(वेणीसं० २० १ - ·लिङ्गानुशासनवर्गः । श्लोकः २२) । इति--(दु. लि. व्या० पृ० ५ पं० १६-७) । स्नायुः = अस्थिबन्धनम् , अङ्गप्रत्यङ्ग- सन्धिवन्धनरूपा स्नायुः । अथ वस्नसा। स्नायु: स्त्रियाम्' इति--(अम० ना० लि. पृ० २२५ श्लोकः ६६) । सरयुः = नदीविशेषः । 'सरयू:' इत्यपि । 'सरयूसलिलं स्वादु वलपुष्टिप्रदायकम् ।' इति-(रा० नि• पृ० ३८३ श्लोक: १३) । उमा = अतसी । "अलसी" इति लोके । पार्वती च । 'उमा दुर्गाऽतसी च' इति-(त्रि० शे० पृ० २५६ श्लोक: २९३) । मालक्ष्मीः, मानश्च । 'मा स्त्री माने मृतौ वेलामेधाश्रीमध्यमातृषु।' इति नानार्थरत्नमाला । 'मा जालन्ध्री व्यथा लक्ष्मीर्माता' इति च- --- (एका० ना० मा० पृ० १० श्लोकः ७७) । शमी = शिम्बा, वृक्षवि- शेपश्च । 'शमी शक्तुफलायां स्याच्छिम्वायां गुग्गुलावपि ।' इति-- (शि० को० पृ. ३० श्लोक: ३३२) । 'शमी हरिद्रा वृद्धिश्च लक्ष्मीः स्वात्पद्मचारिणी ।' इति च-(रा. नि० पृ० ४३० श्लोक: ११)। प्रतिमा प्रतिकृतिः, अनुकृतिः, गजदन्तबन्धश्च । 'प्रतिमा गजदन्तस्य बन्दै चानुकृतावपि ।' इति-(मे पृ० १११ श्लोक: ४८)। तारा = दशमहाविद्याप्रभेदः, भगवती, नक्षत्रम्, वालिभार्या, सुरगुरुपत्नी, कनोनिका च । 'नक्षत्रे चाक्षि मध्ये च तारा स्यात्तार इत्यपि ।' इति व्याडिः' इति-(अम० सु० व्या० पृ० ३७ स्तं० २ पं० २१, २२)। 'तारो वानरभि- न्मुक्ताविशुद्ध्योः शुद्ध मौक्तिके । ना, नक्षत्रेऽक्षिमध्ये च न ना, रूप्ये नपुंसकम् ॥ स्त्री बुद्ध- देवताभेदे वालिगीपतिभार्ययोः । त्रिलिङ्गोऽत्युच्चशब्दे च' इति च--- (मे० पृ० १२५, १२६ श्लोक: ४३, ४४) । दया-कृपा । 'कृपा दयाऽनुकम्पा स्यात्' इति- (अम० ना० लि. पृ. ७८ श्लोकः १८) । शिरोधरा = ग्रीवा । 'शिरोधरा वसु- पिरा शिरोधियोपलण्डिका।' इति- (वै० पृ० १८० श्लोकः ८४) । धारा-जलादि- प्रपातः, सैन्याग्रिमस्कन्धः, अश्वगति पञ्चकं च । 'धारा सैन्याग्रिमस्कन्धे तुरङ्गगतिपञ्चके ।' इति-(मे० पृ० १२६ श्लोकः ५०)। 'धारा संन्याग्रदेशे च तुरङ्गगतिपञ्चके ॥ घटादिच्छि- द्रसन्तत्योः प्रपाते स्याद् द्रवस्य च । खड्गानिशिते देशे' इति च (श० र० स० पृ० २५६ पं० २, ३, ४)। शिरा = रुधिरादिवाहिनी नाडी। 'शिरो ना पिप्पलीमूले, स्याद्धमन्यां च योपिति।' इति-(मे० पृ० १२९ श्लोकः ९१) । मूर्धन्यादिरपि । 'नाडी तु धर्मान: पि- रा' इति च-(अम० ना. लिं० पृ० २२४ श्लोक: ६५) । नक्षत्रविशेषः, पप्ठनक्षत्रम् । 'आर्द्रा नक्षत्रभेदै स्यास्त्रियां, क्लिन्नेऽभिधेयवत् ॥' इति-(मे० पृ० १२३ श्लोकः ७) मथुराः पुरीविशेषः, मधुपुरी, मधुरा । 'मथुरा तु मधूपघ्नम्' इति-(त्रि. शे० पृ. २७९ श्लोक: १५) । शब्दार्यचिन्तामणी स्वस्या नाम्नो विशेषतोक्ता--'मथुराऽत्र विलोमेन मध्यमोनं यदक्षरम् । यो न स्मरति लोकेऽस्मिंस्तन्मध्यं तन्मुखोपरि ।' इति च- -(श० चि० पृ० ४९८ स्तं० १ पं० २७, २८) । मयूरा' इत्यपि । कृसरा = तिलौदनः । "खिचड़ी" इति लोके । 'कृसरा' कृसरस्तिलौदनः' इति हर्षारुणी' इति-(दु० लि. पृ. ४६ पं० १) । अयं कमरः, - ·८० -- मुकुन्दकोषे इयं कृसरा, तिलतण्डुलमियं भोजनम् । तालव्यमध्योऽपि-'कृशराऽपि तिलौदने ॥' इति-- (हा० व० पृ० ४०४ श्लो० २६९) । 'फिशरा' इत्यपि । 'कृशरा किशराऽपि च ।' इति -(द्वि० को• पृ० ४१० श्लो० २१) । सुरा = मदिरा, देवस्त्री । 'सुरा देवस्त्रियां मद्ये' इति--(ना० मं० पृ० ७१ पं० १६) । हारा मुक्तामाला । 'क्रोडा हारा तथा दारा त्रय एते ययाक्रमम् । क्रोडे हारे च दारेषु शब्दा: प्रोक्ता मनीषिभिः ।।' इति व्याडिशुभाको । 'हट्टचन्द्रः' इति वा पाठः ।' इति--(अम० सु० व्या० पृ० २०५ स्तं० १ पं० २४, २५) । निद्रा = स्वप्नः । स्वापस्नु स्वप्नसंशयौ । निद्रा गुडाका सुप्तं च' इति-(२० पृ० ९९ श्लोक: १९७) । वरत्रा = चर्म रज्जु, गजमध्यवन्धनं च । 'वर्ती नद्धी वरत्रा च' इति---(वं० पृ० १३९ दलोकः ४४) । 'चूपा कक्ष्या वरमा स्यात्' इति -(वै० पृ० १११ श्लोकः ८४) । गोत्रा = पृथिवी, गोसमूहश्च । 'गोत्रा भूगव्ययोः' इति (मे० पृ० १२४ श्लोकः २६) । कन्धरा = ग्रीवा । 'ग्रीवायो कन्धरा मता ।' इति-(मे० पृ० १३१ श्लो० १२३) । मन्दुरा= अश्वशाला । 'मन्दुरा वाजिशालायाम्' इति- (मे० पृ० १३७ श्लो० २००) । मदिरा = मद्यम् । 'मदिरा काश्यमद्येऽपि' इति च -(अम० ना० लि. पृ० ३५० श्लोक: ४०) । एला = बहुलगन्धा, ऐन्द्री । “इलायची" इति लोके । 'तटनीलिक्योरेला' इति-(रा०नि० पृ० ४२६ श्लो० ५५) । लाला = श्लेष्मादियव , मसनायः । "लार" थूक" इति च लोके । 'लाला भवेन्मुमनावः सृणिका स्यन्दिनी च सा ।' इति-(रा० नि० पृ० ४०० दलो० ५५) । मन.शिला = धातुद्रव्यविशेषः । 'कुनटी तु मन.शिला' इति--(रा. नि० पृ० ४२१ श्लोक: ६) । 'मन.गिला म्याकुनटी मनोज्ञा शिला मनोहापि च नागजिह्वा ।' इति च--(रा. नि० पृ० १५५ श्लो० १५८) । आवलि:= सान्तपक्तिः, वृक्षादिपंक्ति, परम्परा च । 'आवलि: पद्धतिः पंक्ति रालिलेसा च मालिका ।' इति--(व० पृ० १८८ दलो० २४) । तुला कवं- मानम् , पलशतम् , रागिविगेपः, मादृश्यं च । 'तुला मादृश्यमानयोः ।। गृहाणां दारबन्धाय पीठिकायामपीप्यते । रागो पलाते भाण्डे' इति-(मे० पृ० १४६ दलो० २४, २५) । पाला न आलिश्च बना न फेला चैनीतरेतरयोगो द्वन्द्वः । ज्वाला = अग्न्यचिविगेप: । 'शिया जिह्वा निरपुमान् , कोला ज्वाला च नग्त्रियोः ।' इति-(वं० पृ० ११ श्लो० २९) । आलि:- - ममी, रेसा च । 'आलि: मन्त्री मेनुगलिरालिरावलिरिप्यते ।' इति-(अने० ममु. पृ० ३८ श्लो० ४२३) । वलिः = त्वरमांमनकोच:, मध्यगरेगा, ऊर्मिः, गृहदार च । 'बलिमंध्या रेमोर्मिजीर्णत्वग्रहदार च ।' इति--(वै० पृ० २२२ लो० ३३) । इन्यमाः = मुगगीपगिरी- देशम्याः पञ्च स्वल्पनारकाः । नित्यबहुवचनान्तोत्रम् । 'न्यका अपि ।' 'एन्ववास्तच्छिरोदेने तारया इत्यला मताः ।' इति-(०० २० दलो० ३९) । पूणिः = पांगुः । 'पुलि: स्त्रियां, : .

·लिङ्गानुशासनवर्गः । रजः पांशू रेणुः पुंसि' इति-(वै० पृ० १२५ श्लो० २५) । शकुलिश्च पालिश्च स्थाली च प्रवेणिश्च वेणी च अख्रिश्च तडिश्च ताडिश्च एपां समाहारो द्वन्द्वः । शकुलिः = कर्णदेशः, अपूपविशेषश्च । 'सोहाली" इति लोके । 'शकुल्यपूपभेदेऽपि' इति-(वै० पृ. २४९ श्लो. २६) । 'शप्कुली त्वायता पिष्टगुडतलतिलः कृता।' इति च- -(वै० पृ० १६५ श्लो० ७५) । पालिः = कर्णलतिका, सेतुश्च । 'पालि. स्त्र्यस्त्र्यपंक्तिपु ।।' इति-(अम० ना० लि. पृ० ४३१ श्लो० १९७)। 'सश्मश्रुयुवती पालि: प्रस्यः (पंक्ति) कर्णलताऽपि च ।' इति-(त्रि० शे० पृ० ३७२ श्लो० ३९९) । 'पालि: कर्णलतायां स्यात्प्रदेशे पंक्तिचिह्नयोः।' इत्यजयः' इति--- (अम० सु० व्या० पृ० ४३१ स्तं० २ पं० २४, २५) । 'पाली' इत्यपि । 'पालि: कर्णलता- ग्रेऽस्नो पंक्तावङ्कप्रदेशयोः । छात्रादिदेये, स्त्री पाली यूका सश्मश्रुयोपितोः ।' इति च- (मे० पृ० ४३१ श्लो० १९७) । स्थाली = पिठरः, ओदनादिपचनपात्रम् । 'स्थालं भाजनभेदे- ऽपि, स्याली स्यापाटलोखयोः ।' इति-(मे० पृ० १४९ श्लो० ५५) । प्रवेणिः = गीत- प्रस्तारः । गजोपर्यास्तरणचित्रकम्बल: । प्रोपितभर्तृकादिधार्यकेशरचनाविशेपश्च । 'प्रवेणि: स्त्री कुथावण्यो.' इति--(मे० पृ० ४९ श्लो० ६३) । 'प्रवेणी' इत्यपि । 'स्त्री प्रवेणी'। 'कुयं त्रिपु' इति वोपालितः' इति-(अम० सु० व्या० पृ. २७९ स्तं० २ पं० २४) । 'प्रवेण्यास्तरणं वर्णः' इति च--(अम० ना० लि. पृ. २७९ श्लो० ४२) । वेणिः = केश- वन्धनविशेपः । 'वेणिप्रवेणी' इति-(अम० ना० लि. पृ० २३७ श्लो० ९८) । 'करणि- श्रोणिवेणयः' इति स्त्रीकाण्डे निगमः' इति-(अम० सु० व्या० पृ० २३७ स्तं० १ पं० २०, २१) । 'वेण्यपि' । 'वेणी सेतुप्रवाहयोः । देवताडे केशबन्धे' इति-(अने० सं० पृ० १४ श्लोकः १५६) । 'देवताडेऽपि वेणी स्यात्प्रवेण्यामपि योपिति।' इति रभसः' इति च- -(अम० सु० व्या० पृ० १५१ स्तं० २ पं० ३०, ३१) । अधिः = कोटिः, कोणभाग:। 'कोणस्तु स्त्रियः पाल्यश्रिकोटयः ॥' इति--(अम० ना० लिं० पृ० २९५ श्लोकः ९३) । 'मश्रिः कोणकदेशयोः।' इति च धरणिः' इति- (अम० सु० व्या० पृ० २९५ स्तं० २५० १४)। तडि:- आपात- स्थानम् । ताडि:=वृक्षविशेषः, आभरगविशेषश्च । 'ताल्यां दृढदला ताडी पत्रताली वराङ्गना।' इति--(वै० पृ० ६३ श्लोकः २२४) । कृषिः = कर्षणम् । "जुताई" "किसानी" इति च- लोके । 'अनृतं कृषिः' इति-(अम० ना० लि. पृ० ३०३ श्लोकः २)। 'अनृतं कृपावसत्ये च' इति रुद्रः । 'अमृत' इति तु सभ्यपाठ:-इति स्वामी । 'प्रमृतं कर्षणं स्मृतम् ।' इति (मनु: ४।५) अत्र तु कृनिरुक्ति:--'शुनो वृत्तिः स्मृता सेवा गर्हितं तद् द्विजन्मनाम् । हिंसादोपप्रधान- त्वादनृतं कृपिरुच्यते ।' इति च--(अम० सु० व्या० पृ० ३०३ स्तं १५० ७तः) । अटवी= अरण्यम्, वनम् । 'अटव्यरण्यं विपिनम्' इति-(अम० ना० लि. पृ० १२७ श्लो. १) । छविः = त्वक् । 'राढा शोभा छवी रुक विट्' इति-(वै० पृ० १७१ श्लो. १५०)। 'छवि: .. - ·८२ मुकुन्दकोषे शोभारुचोर्योपित्' इति च--(मे० पृ० १५८ श्लो० ७) । नीवी-मूलधनम्, युवतिजघन- वस्त्रबन्धश्च । 'स्त्रीकटीवस्त्रबन्धेऽपि नीवी परिपणेऽपि च । इति--(अम० ना. लिं० पृ० ४३४ श्लो॰ २१२) 'नीवी स्त्रीकटीवस्त्रवन्धने । मूलद्रव्ये परिपणे' इति--(अने० सं० पृ० ४३ श्लो० ४५१) । परिपण आडम्बरः-इत्यनेकार्थकरवाकरकौमुदी' इति च- .-(अम० सु० व्या० टि० पृ. ३२८ स्तं० २ पं० ३८)। ग्रीवा = कन्धरा । ''गरदन" इति लोके । 'स्यात्तु ग्रीवा कन्धरायां तच्छिरायां च योपिति ।' इति--(मे० पृ० १५८ श्लो. ६) । मुपुण्डिः = दण्डविशेषः, अग्नियंत्रम् , आयुधविशेषश्च । 'मुसुण्ठी' इत्यपि । 'मुसुण्ठी स्याद्दारुमयी वृत्तायः कीलसञ्चिता।' इति--(वै० पृ० ११८ श्लो० १७०) । शब्दार्थचिन्तामणी तु 'भुशुण्डी' इति दृश्यते । तत्रैव तस्या क्षणम्-'उड्डीयोड्डीय च प्राप्य नदन्ती दशकर्तृका । क्रमते चानताङ्गी या सा 'भुशुण्डी' निगद्यते ॥' इति च -(श० चि० पृ० ४४७ पं० ११ तः) । अन्यत्रापि । 'भुशुण्डी परिघायुधा।' इति । शम्या = दक्षिणहस्तगृहीततालविशेषः, युगको लिका च। “सैला" "संबल" इति वा लोके । 'शम्या तु युगकीलकम् ।' इति-- (वै० पृ० १२५ श्लोक: २८)। यष्टिरपि । यथा--'धनुःशतं परीहारो ग्रामस्य स्यात्समन्ततः । शम्यापातास्त्रयो वापि त्रिगुणो नगरस्य तु ॥' अत्र शम्या यष्टिरिति कुल्लूकभट्टः' इति च-- (श० चि० पृ० ५१८ स्तं० १ पं० २७ तः)। अर्वाक् = अवान्तरम् , प्रधानान्तःपाति, मध्य- वर्ति, अन्तर्गतम् । वासा = औपधिविशेप, आटरूपकः । “अरडूसा" इति लोके । वृषो वासाऽऽटरूपकः ।' इति--(प० र० मा० पृ० १५ पं० १०) । 'वासो गृहेऽप्यवस्थाने, वासा स्यादाटरूपके ।' इति च रुद्रः' इति-- (अम० सु. व्या० पृ० १६३ पं० २३) । पेशिः = मांसा- येकदेशः, शुण्ठः, मांसलता, पक्षिणामण्डं च । 'पेशि: शुण्ठः' इति--(वैः पृ० १६६ श्लोक: ८९) । 'पेशिर्मासलता' इति-(वै० पृ० १८२ श्लोक: ११२) । 'पेशी' इत्यपि । 'पेशी कोशश्च डिम्बोऽण्डम्' इति--(वै० पृ० ३० श्लोक: ५०) । 'पेशी सुपक्वकणिके मांस्यां खड्गपिधानके । मांसपिण्डयामण्डभेदे' इति च -(मे. ० पृ० १६३ श्लोकः १२) । पथ्या = हरी- तकी । 'हड़" इति लोके । 'पथ्या मुण्डी-विजया-वन्ध्या-पद्मासु' इति-(शि० को० पृ० ३१ श्लोकः ३४३) । 'पथ्या हरीतकी, महाश्रावणी, पद्मचारिणी च' इति धन्वन्तरिः' इति--(रा० नि० पृ. ४३९ द्रव्यसंख्या ५३) ।' 'अभया चिर्भिटा वन्ध्याकर्कोटी च मृगादनी । पध्यायां सम्प्रवक्ष्यन्ते चतस्रश्च भिपग्वरैः ।' इति च-(रा० नि० पृ० ४२९ श्लोक: ३) । कथा- कथनम्, प्रवन्धकल्पना, कादम्बर्यादिः । 'प्रवन्धकल्पना कथा' इति-(अम० ना० लि. पृ० ६५ श्लोक: ६) । 'कथा सूत्रं प्ररोचना ।' इति—(वै० पृ० १४७ श्लोकः १४१) । 'कथा स्वाख्यायिकाऽऽख्यानम्' इति च-- -(वै० पृ० ३४ दलो० ३८) । रुट् = रोपः, कोपः । - - ·लिङ्गानुशासनवर्गः । 'कोपक्रोवामर्षरोपप्रतिया रुधौ स्त्रियो।' इति---(अम. ना. लि. पृ० ८० श्लोक: २६) । टापि । (भागुरिमतेन) 'क्रोधो भामः क्रुधा रुषा ।' इति च शब्दार्णवः' इति--(अम० सु० व्या० पृ० ८० स्तं० २ पं० १९) ! तृट् =तृष्णा ! 'तृट् लिप्सायामुदन्यायां स्मरपुत्र्यामपि स्त्रियाम् ।' इति---(मे० पृ० १६६ श्लो० १४) (टावन्तापि भागुरिमते) 'तृपा लिप्सातृपोः स्त्रियाम् ।' इति च---(मे० पृ० १६६ श्लोक: १३) । स्वधा - पितृदानार्थों मंबविशेषः । मपिः = लेखद्रव्यविशेषः । 'मपी' इत्यपि । 'मालिनाम्वु मपी मसी' इति-(अभि० सं० अभि० चि० पृ० २२ श्लोकः ४८४) । 'मसिः' 'मसी' इति च । 'मेला पत्राञ्जनं मसिः ।' इति- (हा०व० पृ० ४०६ श्लो. २१२) । 'वर्गिका मसी ।। मसिर्ना' इति-(वि० शे० पृ० २७२ श्लोकः ३, ४) । 'मसिजलं तु मेला स्यात्पत्राजनं, मसिद्धयोः ॥' इति च-- -(त्रि० शे० पृ० २९८ श्लो० २७) । मांसी = गन्धद्रव्यविशेष: । 'मांसी ककोलीजटयोः स्त्रियाम् ।' इति--(शि० को० पृ० ४८ श्लोक: ,५२५) । 'अय जटादिमांस्याम् । मांसो रुदन्त्याम्' इति च -(रा०नि० पृ० ४२७ श्लोकः ७७)। अतसी = क्षुमा । 'अलसी" इति लोके । 'अतसी स्वादुमा क्षुमा।' इति-(अम० ना. लि. पृ० ३०८ श्लोकः २०)। वृसी = आसनविशेष :, ब्रह्मचर्याद्यासनम् । 'अतसो वृसी मांसी' इति चन्द्रगोमो', इति-(अम० सु० व्या० पृ० २६४ स्तं० १ पं० २४) । 'मूर्धन्यान्तोऽपि ।' 'वतिनामासनं वृपी।' इति-(अम० ना० लि. पृ. २६४ श्लोक : ४६) । 'गण्डूपा मञ्जूपा वृपी' इति च मूर्धन्यान्तेषु लिङ्गकारिका-इति मुकुटः' इति---(अम० सु० व्या० टि० पृ० २६४ स्तं० १ पं० ३९, ४०) । वसा - मेदः, स्नेहः । 'वसा त्वामिपो रसः ।' इति - (वै० पृ. १८२ श्लोकः ११४) । नासा = नासिका। 'प्राणं गन्यवहा नासा नसा नस्या च नासिका।' इति साहसाङ्कः' इति- (अम० सु० व्या० पृ० २३३ स्तं० २ पं० २६, २७)। स्नुषा = पुत्रपत्नी । 'समा: स्नुपाजनीवध्वः' इति--(अम० ना० लि. पृ० २०६ श्लोक: ९) । ऊरुः = जंधा, जानूपरिभागः। 'सक्थि क्लीवे, पुमानूरुः' इति-- (अम० ना० लि. पृ० २२७ श्लोकः ७३)। कुहूः = अमावस्याविशेपः, नष्टचन्द्रकला । 'सा (अमावास्या) नष्टेन्दुकला कुहूः।' इति-- (अम० ना० लि. पृ० ४६ श्लोक: ९) । 'कुहू स्त्री कोकिलालापनप्टेन्दुकलदर्शयोः ॥' इति~ (मे० पृ० १७५ श्लोक: २) । 'कुहुः' इत्यपि।। मृग- वादित्वाद् ह्रस्वोऽपीत्यन्ये । 'धेनूरुरज्जुकुहुसरयुतनुकरेणवः स्त्रियाम्' इति च विन्ध्यवासी' इति--- (अम० सु० व्या० पृ० ४६, स्तं० २ पं० १६, १७)। द्राक्षा= मृद्वीका। "दाख" ''मुनक्का" 'अंगूर" इति च लोके। 'मृद्वीका गोस्तनी द्राक्षा' इति- (अम० ना. लि. पृ० १६४ श्लोक: १०७) । लक्षा- सहस्राणां शतम् । 'लक्षा न पुंसि संख्यायां, क्लीवं व्याजशरव्ययोः ।।' इति-(मे० पृ० १६७ श्लोक: २३) । कांक्षा= वाञ्छा, इच्छा। 'इच्छा कांक्षा स्पृहेहा तुड .. शुद्ध मांस- - .

·८४ मुकुन्दकोष वाञ्छा लिसा मनोरथः ॥ इति-(अम० ना० लि. पृ० ८१ श्लोक: २७) । अदानीं ह्रस्वकारान्तान् भंग्यादीन् कीयंन्तान् स्त्रीलिङ्गवाचकशब्दानाह हेमः । इति-- (अभि० सं० लि. पृ. ३४ श्लोक: ४१, ४२, ४३, ४४, ४५, ४६) । भङ्ग्या-ऽऽवल्या-यति-स्त्रोटिः ॥ २४ ॥ पेशिर्वासि-सति-विपणी नाभि-नाल्या-अलि पालि- भल्लिः पल्लि-भ्रुकुटि-शकटी चर्चरिः शाटि-भार्चतिः । खाटि-वति-व्रतति-वमि-शुण्ठी-ति रीति-वितदि- वि-वि-च्छवि-लिवि-शठि-श्रेढि-जात्याउंजि-राजि ॥२५॥ रुचिः सूचि-साची खनिः खानिखोरी । खलिः कीलि-तूली क्लमिर्वापि-धूली। कृपिः स्थालि-हिण्डी त्रुटि-वेदि-नान्दी किकिः कुक्कुटिः काकलि: शुक्ति-पंक्ती ॥२६।। किखि-स्ताडि-कम्बी द्युतिः शारि-राति- पाणिनीयेऽपि- (१) (नाभिरक्षत्रिये) । क्षत्रियार्थे रहिते नाभिः स्त्रियां स्यात् । नाभिः- मृगमदः । सि० कौ० पृ० ३९७ सू० १५ । पाणिनीयेऽपि--(२) (दविविदिवेदिखनिशान्यश्रिवेशिकृप्योपधिकट्यगुलयः) एते स्त्रियां स्युः। पक्षे डीप्--दर्वी, दवि.=पाकोपकरणम् । विदी, विदि:=वेदी, वेदिः यागोपकरणी, परिष्कृता भूमिः । खनी, खनिः- आकर, गजा । शानी, शानिः = पट्टवृक्ष । अश्री, अश्रिः कोटिः, खड्गाद्यग्रभागः । वेशी, वेशि:-वारवध्यालयः। कृपी, कृषिः =वश्यवृत्तिविशेषः, अनृतम् । ओषधी, ओषधिः= फलपाकान्त. कदल्यादिः, हिर्यवादिः । कटी, कटि:-श्रोणिदेश. । अडगुली, अइगुलि.= करशाखा । सि० को० पू० ३९८ सू० २४ । (३) (आजिः स्त्रियामेव) । आजिः- युद्धम् । सि० को० पृ० ४०३ सू० १६२ । (४) (शकुलिराजिकुट्यशनिवर्तिभृकुटिश्रुटिबलिपंक्तयः) ॥ एतेऽपि स्त्रियां स्युः । राष्कुली, शकुलिः== कर्णदेशः। अपूपविशेषश्च । राजी, राजिः रेखा । कुटी, कुटि: स्वत्पगृहम् । अशनी, अशनिः विद्युत्, पविश्च । वर्ती, वति. दीपादिसम्बन्धिवर्तितं द्रव्यम् । भृकुटी, भृकुटि: भ्रूभङ्गः। त्रुटी, त्रुटि: = कालविशेषः । मली, बलि: जरया इलथचर्म, त्वड्मांस-सड्कोचः । पंवती पंक्ति. श्रेणिः, सान्तरवीथी । सि० को० पृ० ३९८ सू० २६॥ (५) (खारीमानिके स्त्रियाम) । इयं खारी-मानविशेषः। मानिका=द्रोगचतुष्टयम् । सि० को पृ० ४०१ सू० १०४।

·८५ लिङ्गानुशासनवर्गः । स्तंटि: कोटि-विष्टी वटिगंष्टि-वीथी। दरि-वल्लरि-मञ्जरिः पुञ्जि-भेरी। शरारि-स्तुरिः पिण्डि-माढी भुषुण्डिः ॥२७॥ राटि-राटि-रटविः परिपाटि: फालि-गालि-जनि-काकिनि कांतिः (निः) । चारि-हानि-वलभि प्रधि-कृत्ती चुल्लि-चुण्डि-तरयोऽतिथि-शाणी ॥२८॥ सनिः सानि-मेनी-मरि-मारि-रयो- षधी विद्रिधि-मल्लरिः पारि-रभ्रिः शिरोधिः कविः कीति, इति । - .. . एषां व्याख्या- भङ्गीति । पेशिरिति । रुचिरिति । किखिरिति । राटिरिति । सनिरिति च । एते भयादयः कीर्त्यन्ता ह्रस्वकारान्तशब्दाः स्त्रीलिङ्गा भवन्ति । भङ्गिश्च आवलिश्च तयोः समाहारो द्वन्द्व : व्याख्या तु प्राग्वत् । आयतिः = देयम्, प्रभावः, आगामिकालश्च । 'आय- तिस्तु स्त्रियां दे प्रभावागामिकालयोः ।' इति-(म० पृ० ६१ श्लो० ९४) । वासि:= तक्षणी । "वसूली' इति लोके । 'वासी स्याद् दारुतक्षणी ।' इति-(वै० पृ. १३९ श्लोकः ३६) । वसति: = वासः, निशा, निकेतनं च । 'वसतिः स्यात् स्त्रियां वासे यामिन्यां च निकेतने ।' इति-(मे० पृ० ६५ श्लो० १५१) । नालि:= नाडी, शिरा, पद्मा दिदण्डः, शाकविशेषः। 'मतान्तरे तु' कन्दली, तृणविशेषश्च । आलि:= वयस्या, सेतुः, पंक्तिश्च । 'आलिर्विशदाशये । त्रिपु, स्त्रियां वयस्यायां सेतो पंक्ती च कीर्तिता ।' इति--(मे० पृ० १४५ श्लोकः २) । पालि: = कर्णलतानः, अनिश्च । 'पालि: कर्णलतानेऽस्रो पंक्तावङ्कप्रदे- (१) (त(त)रिसीमासम्बन्ध्याः) ॥ त(क)टि:-तीरं कूलं च। सीमा अवधिः । सम्बध्या-सि. को० १०३९८ सू० ३१ (२) (लक्षा कोटि: स्त्रियाम्) | इयं लक्षा=सहस्त्राणां शतम् । कोटिः-लक्षाणां शतम् । “वा लक्षा नियुतं च तत्" इत्यमरात् क्लीवेऽपि लक्षम् । सि० को० पृ० ४०२ सू० १४७ । (३) (अटवी स्नियाम्) ॥ अटवी, अटविः--अरण्यम् । सिं० को०१० ४०२ सू० १४१ । (४) (चुल्लिवेणिखायंच)। चुल्लिः-उद्धानम् । वेणि: केशबन्धनविशेषः। खारी-मानविशेषः सि० को० १० ३९८ स० ३२ ·८७ - :, शय्यो- - लिङ्गानुशासनवर्गः। च-(वै० पृ० १६५ श्लोक: ८१)। कीलि:- कीलिका । "धुरी की कील" इति लोके । तूलि:= तूली , ईषिका, स्वनाम्ना ख्यातं चित्रकारोपकरणम्, चित्रकूर्चिका, शय्याविशेष :, पकरणम् । 'तोसक" इति लोके । क्लमिः = क्लान्तिः । हिण्डि: = । नान्दि:: किकिः = किकिदिवः, चापः, नारिकेलश्च । कुक्कुटि:= दम्भचर्या । काकलि:: सूक्ष्मस्वरः, सूक्ष्मध्वनिः । 'काकली तु कले सूक्ष्मे' इति---- (अम० ना० लि. पृ० ७२ श्लोक: २)। तथा च प्रयोग:--'साधूदितं काकलिभिः कुलीनः' इत्यभिनन्दः' इति-(अम० सु० व्या० पृ० ७२ स्तं० १ पं० १६, १७) । शुक्तिः = मुक्तास्फोट: । "सीपी" इति लोके । शंखश्च । 'शुक्तिः कपालशकले शंखे शंखनकेऽपि च । नख्यश्वावर्तदुर्नाममुक्तास्फोटेपु च स्त्रियाम् ।' इति--(मे० पृ० ५९ श्लोकः ६६, ६७) । पंक्तिः = श्रेणी, दशाक्षरच्छन्दः, दशसंख्या च । 'छन्दोऽपि दशमं पक्तिः' इति-~(ना० र० मा० पृ० २७ पं० १३) । किसिः = फेरुः, शृगालविशेषः, लघुशृगालः । “लोमड़ी" इति लोके । कालगोत्रविशेषः, नाल- मूलविशेषश्च । 'किखिः स्त्री क्रोष्टुभेदेऽल्पे' इति---(वै० पृ० ६८ श्लोक: ३९)। द्युतिः = रश्मिः, शोभा च। 'द्युति: स्त्री रश्मिशोभयोः ।' इति--(मे० पृ० ५५ श्लोकः २५) । शारिः = शकुनिकान्तरम् , युद्धार्थगजपर्याणम्, व्यवहारान्तरं च । 'स्त्रियां शकुनिकान्तरे । युद्धार्थगजपर्याणे व्यवहारान्तरेऽपि च ।' इति--(मे० पृ० १२९ श्लोक: ८८) आति:: पक्षिविशेषः, शरारिपक्षी । 'आतिस्त्वाटि: शराटिका ।' इति-(वै० पृ० २६ श्लोकः ११) । तटि: = नदस्य तटम् । विष्टिः = करणविशेषः, भद्रा, सप्तमकरणम्, आजू: वेतनं विना कर्मकर्ता । "वेठी" 'वैठु" "वेगारी" इति च लोके । 'विष्टिस्त्रिषु कर्मकरे, स्न्याजूवेतनकर्मसु ।' इति--(मे० पृ० ३५ श्लोक: २८) । 'विष्टि: कर्मकरे मूल्ये भद्राजूप्रेषणेषु च।' इति- (अने० सं० पृ० १० १०१) । 'आजूवेतनयोविष्टिः कर्मकृत्कर्मणोरपि ।' इति-(अने० समु० पृ० ४५ श्लोक: ५०७) । 'हठादभृतिक: क्लेशो विष्टिराजूश्च कीय॑ते ।' इति कोपान्तरम् इति च-(श० चि० पृ० २५० पं० २३, २४) । वटि: वटिका, उपजिबिका च । 'दीमक" इति लोके । 'अयो वटिः ॥ उत्पादिका (को) देहिका स्यात्' इति-(त्रि० शे० पृ० २८८ श्लोक: १२, १३) ! गृष्टिः- वाराही, वराहकान्ता, गृष्टिभेषजम् , कन्दविशेपः । “गेंठी" इति लोके । वदरम्, सकृत्सूतगवी च । 'अथ गृष्टिः सकृत्सूतगवीबदरयोः स्त्रियाम् ।' इति-(मे० पृ० ३४ श्लोक: ११)। दरिः= कन्दरा, कृत्रिमगृहाकारं विवरम्, गुहा । 'दरी' इत्यपि । 'कन्दरे तु दरी स्मृता।' इति-(मे० पृ० १२६ श्लोक: ४६) 1 वल्लरि:= मञ्जरिः । मजरि:= वल्लरिः । 'मञ्ज्यां मञ्जरि वल्लरी ।' इति-(व० पृ० ४६ श्लोकः २०) । 'वल्लरिमंजरिः स्त्रियो।' इति-(अम० ना० लि. पृ० १३२ श्लोकः १३) । तुलस्यादेरभिनवोद्भिद् । डीपि दीर्घान्तोऽपि । 'मेथिकाचित्रमूलयोः ! वल्लरी च' इति-- - ..

·८८ मुकुन्दको - %3D 1 एपां व्याख्या- (रा० नि० पृ० ४२६ श्लोक: ५४, ५५) । 'नवपुष्पाधशाखाग्रे वल्लरी मजरी तथा।' इति-(रा० नि० पृ० ३२६ श्लोक: २२) । मञ्जरी = तुलसी। 'सुरभिर्बहुपत्री च मञ्जरी सा हरिप्रिया ।' इति च -(रा०नि० पृ० १४४ श्लोकः ७८) । तथा च प्रयोग:--'व्यवृणुत वेल्लितवाहु वल्लरीका' इति माधः । 'नववजुलमजरीसनाथकरम्' इति काव्यप्रकाशे--इति मुकुटः ।' इति--(अम० सु० व्या० पृ० १३२ स्तं० १ पं० ३९, ४०)। पुञ्जिः = समूहः । "ढेर" इति लोके । भेरिः = वाद्यविशेषः । "बड़ा ढोल" "नगाड़ा" इति वा लोके। शरारि:= पक्षिविशेषः । 'आडी" इति लोके । 'शरारिराटिराडिश्च' इति-- (अम० ना० लि. पृ० १९६ श्लोक: २५) । 'शरालि:' अपि । 'शरातिः' इति पाठान्तरम् । 'आडि: शरालिबरटी गन्धोली वानरी कपी ।' इति स्त्रीकाण्डे रत्नकोप:' इति-(अम० अ० व्या० पृ० १९६ स्तं० ० २ पं० ७, ८) । तुरिः = तन्तुवायस्य काष्ठनिर्मित उपकरण विशेपः, तुरी, तुली, वयन- साधनम् । 'तंत्रकाष्ठं तुरी (रि:) स्त्री स्यात्' इति-(त्रि० शे० पृ० ३०५ श्लोक: १२) । पिण्डि:-रथनाभिः, पिचिण्डिका, जानुनोऽधो मांसलप्रदेशश्च । राटि: = युद्धम् । “राड़” इति लोके । आटि: = पक्षिविशेषः, शरारिः । अटविः = वनम् । "जंगल" इति लोके । परिपाटि: अनुक्रमः, आनुपूर्वी, क्रमः । 'आनुपूर्वी स्त्रियां वावृत्परिपाटी अनुक्रमः ॥' इति-~-(अम० ना० लिं० पृ० २६१ श्लोक: ३६)। डीपि परिपाटी च । 'कृता लङ्काभवंदनपरिपाटीपु घटना' इति पूर्वप्रयोग:---इति मुकुटः' इति---(अम० सु० व्या० टि० पृ० २६१ स्तं० १ पं० ३९, ४०) । फाणिः (लि.) = गुडः, करम्भश्च । गालि : = निन्दा । 'क्षारणं गर्हणं निन्दा जुगुप्सा- गालिकुत्सना ।' इति-(वै० पृ० ३३ श्लोक: ३३) । 'गालि. शपनम्' इति च---(त्रि० शे० पृ० ३१० श्लोक: ९) । जनिः = उत्पत्तिः, अभृतप्रादुर्भावः, जननम् । 'जनुर्जन्मन्यपि जनिस्त- दर्थेव निगद्यते।' इति-- (श० र० स० पृ० १८६ पं०२०) । 'पुंस्त्वमपि' । तथा च प्रयोग:-- 'किमर्थ जनिना जन्तोः' इति--मुकुटपीयूपी' इति-(अम० सु० व्या० टि० पृ० ५४ स्तं० २ पं० ३९) । कान्ति: (निः) = शोभा, इच्छा च । 'कान्ति: गोभेच्छयो: स्त्रियाम् ।' इति- (मे० पृ० ५४ श्लो० ८) । चारिः = चारी, नृत्याङ्गविशेषः, पितृप्रपा च । 'आम्रसेकस्तु यस्तत्र (गयायां) सा चारी सा पितृप्रपा ।' इति--(वै पृ० ८८ श्लोक: ६७) । हानिः = अपचयः, क्षतिः, क्षयम् । 'हानिः क्षये स्त्रियाम्' इति--(श० र० स० पृ० १८९ पं० १७) । वलभिः =गोपानसी, कुड्येषु छादनार्थ दत्तवकाप्ठम् । "छज्जा" इति लोके । पटलाधारवंशपञ्जरं च। 'शुद्धान्ते वलभीचन्द्रशाले सौघोलवैश्मनि ।' इति रभसः' इति---(अम० सु० व्या० पृ० १२१ स्तं० २ पं० २१, २२) । 'वलभीच्छादनं दारुवनं गोपानसीं विदुः ।' इति कोशा- न्तरम्' इति-(अम० सु० व्या० टि० पृ० १२१ स्तं० २ पं० ३५)। 'ह्रस्वान्तप्रयोगस्तु'- ..

·लिङ्गानुशासनवर्गः । ८९ 'तां कस्यांचिद्भवनवल भौ' 'चित्रस्थानवलोक्य शून्यवलभावकैकमाभापते' इति मेघदून: 'दृष्ट्वा दृष्ट्वा भवनवलभीतुङ्गवातायनस्था' इत्यादिप्रयोगानुरोधाद् दीर्घान्तोपि ।' इति- (अम० स० व्या० टि० पृ० १२२ स्तं० १५० ३५ तः) । प्रधिः = प्रकृष्टबुद्धिः । तद्युक्ता च-प्रकृष्टा धीवुद्धिय॑स्या सा। कृत्तिः = कृष्णसारादिचर्म, त्वक्, भूजः, नक्षत्रविशेषः, कृत्ति- कानक्षत्रम् । 'कृत्तिश्चमत्वचोभूर्जे कृत्तिकायां द्वयं स्त्रियाम् ॥' इति-(मे० पृ० ५४ श्लोकः १२) । चुहिल: = अरमन्तम्, उद्धानम् । “चूल्हा" इति लोके । 'चुल्ली चितायामुद्धाने क्वचिद् वाक्येऽप्युदोरिता ।' इति-(श० र० स० पृ० २९७ पं० २) । चुण्टि: (ण्डि) = चुण्टी, कूपः, कूपसमीपाल्पजलाशयश्च । 'चुण्टा चुण्टी च लूता' इति--- (त्रि. शे० पृ० २७६ श्लोकः २०)। तरि:- नौका, वस्त्रादीनां पेटकं च । 'स्त्रियां नौस्तरणिस्तरिः ॥' इति--- (अम० ना० लि. पृ० ९६ श्लोक: १०) 'तारिर्दशायां वेडायां वस्त्रादीनां च पेटके ।' इति-- (मने० सं० पृ० ३५ श्लोक: ४३८) । अन्तिः = नाट्योक्तया ज्येष्ठभगिनी । सनि: = भक्तिः, दानम्, अध्येषणा, भिक्षा च । 'भिक्षा च सनिरक्ली स्यात्' इति- (वै० पृ० ९३ श्लोक; १२१)। सानिः = वाद्य विशेषः । “सनाई" इति लोके । वंशीवाद्यं च । नेमिः = चक्रावयव- विशेषः । 'नेमिर्ना तिनिशे, कूपत्रिकाचक्रान्तयोः स्त्रियाम् ।' इति--(मे० पृ० १०९ श्लोक: ७) । मरि:= । मारिः = मारणम्, वर्षम्, जनक्षयः, मरकश्च । 'मारिः त्री मारणे वर्षे' इति-(मे० पृ० १२८ श्लोक: ७७) । अधिः- कोटि:, खड्गाद्यग्रभागः, कोणभागः । 'अश्रिः कोणक देशयोः ।' इति---धरणिः' इति-(अम० स० व्या० पृ० २९५ स्तं० २ पं० १४) । विद्रधिः = रोगविशेषः । “फोड़ा" इति लोके । 'व्याधिभेदा विद्रधिः स्त्री, ज्वरमेहभगन्दराः ।' इति--(अम० ना० लि. पृ० २२० श्लोक: ५६) । पुस्त्वमप्याह भावमिश्रः--'स विद्रधिरिति ख्यातो विज्ञेयः पड्विधश्च सः ।' इति-(भा० प्र० पृ० ८८० श्लोक: २) । यादवस्तु स्त्रीपुंसयोरित्याह--'रुभेदाः शूलाधा, विद्रधिन पण् ।' इति च-(० पृ० १८४ श्लोक: १३७) । अम्रिः = काष्ठकुद्दाल:, नौमलोत्सारकः, पोतादेमलापनयनाथ काष्ठादिरचितकुद्दालः । 'अम्रिः स्त्री काष्ठकुद्दालः' इति-~-(अम• ना० लि. पृ. ९७ श्लोकः १३) । शिरोधि:- ग्रीवा, कन्धरा । 'अब ग्रीवायो शिरोधिः कन्धरेत्यादि । इति-- (अन० ना. लि. पृ० २३३ श्लोक: ८८) । कविः = कविका, खलीनम् । 'कडि आली" "लगाम" 'रास" इति च लोके । 'सूरी काव्यकरे पुंसि, खलीने स्यात्तु योपिति ।' इति---(मे० पृ० १५७ श्लोक: ४)। कीर्तिः = यशः, समज्ञा, प्रसादः, विस्तारः, कर्दमश्च । 'कोतिः प्रसाद. यशसोयोपित्' इति--(मे० पृ. ५४ श्लोकः १०)। अदानी गंत्र्यादीन क्षेरेयीत्यन्तान् दीर्घकारान्तान् स्त्रीलिङ्गवाचकशब्दानाह हेमः, इति---- (अभि० सं० लि. पृ० ४ श्लोक: ४६, ४७, ४८, ४९) । - - ० - ·मुकुन्दकोषे - गंत्री-कवर्यः। कुमा--डकी स्वेदनी ह्रदिनी-ली ॥२९॥ हरिण्य-३मरी कर्तनी-स्थग्य-पट्यः करीये-कपद्य-क्षवत्य: प्रतोली। कृपाणी-कदल्यौ पलाली-हसन्यौ वृसी गृध्रसी धर्षरी कर्परी च ॥३०॥ काण्डी खल्ली मदी घटी गोणी पण्डाल्ये-पणी द्रुणी। तिलपर्णी केवली खटी नद्धी-रसवत्यौ च पातली ॥३१॥ वाली गन्धोली-काकली-गोष्ठ्य-जाजी- न्द्राणी मत्स्यण्डी दामनी शिञ्जिनी । शृङ्गी कस्तूरी देहली मौ~-तिभ्या- क्षरेयी' इति । ॥३२॥ एषां व्याख्या- गंगीति । हरिगीति। काण्डीति। वालीति च । एते गंध्यादयः शब्दाः स्त्रीलिङ्गा भवन्ति । गंत्री =शकटिका, कम्बलिवाह्य कम्, वृषभवहनीयशकटः । “गाडी" इति लोके । 'गंत्री कम्बलिवाह्य कम् ॥' इति-(अम० ना० लि. पृ० २८३ श्लोक: ५२) । कवरी = केशवि- न्यास, केशवेशः, पृथ्वी, तुङ्गी च। 'कवरी पुनः । पृथ्वीतुङ्ग्योः केशवेशे' इति- (मे० पृ० १३२ श्लोक: १२७) । कुमारी पार्वती, नवमाली, नदीभेदश्च । 'कुमारी शलतनयानवमा- ल्योर्नदीभिदि ।' इति ---(मे० पृ० १३२ श्लोकः १३९)। आढकी = तुवरी। 'आढकी तु तुव- स्त्री' इति-- (मे० १० ५ श्लोकः ४८)। स्वेदनी चन्दः, कन्दुगाला च। 'कन्दु । स्वेदनी स्त्रियाम् ।' इति--(२० पृ० १६३ श्लोक: ५६) । हादिनी = वज्रम, विद्युत, को, नदी च । 'हादिनी वतडितो.' इति-(मे० पृ० ९४ ग्लोक: ५९)। इंली = खड्ग एव- धारः, खड्गः, करवालिका, हम्बगदाकारो हन्नदण्डः । “तल्यार" इति म्यातः। -- "गुप्ती" इति स्यातः-इत्यन्ये । 'स्यादीली करवालिका ।' इनि-(अम० ना. लिं० पृ० २९४ श्लोयः ९१) । हरिणी = मृगी, एपी, हरिणस्य स्थी, हरिणीवनप्रभेदः, स्वर्णप्रतिमा, हरिता च । 'हरि- पो स्यान्मृगी हेमप्रतिमा हरिता च या॥' इति- (अम० ना० लि. पृ० ४०५ श्लोकः ५०) । 'हरिणी हरितायां च नारोभिवृत्तभेदयोः । सुवर्णप्रतिमायां च' इति- ( मे० १०५१६लोकः पाल्ल- ·लिङ्गानुशासनवर्गः। ६१ , - . ८८) । अश्मरी = मूत्रकृच्छम् । 'अश्मरी मूत्रकृच्छ स्यात्' इति-- (अम० ना० लि. पृ० २२० श्लोक: ५६) । कर्तनी - कत्रिका । 'कैंची" इति लोके। 'कत्रिका कर्तनी कृवी।' इति--- वै० पृ० १३८ श्लोकः २६) । स्थगी = ताम्बूलपात्रविशेषः, ताम्बूलकरङ्कः । “पानवट्टा" इति लोके । अपटी = काण्डपटः, वस्त्रप्रावरणम् । "कनात" इति लोके करीरी-चीरिका, दन्तिनां दन्तमूलं च । एकादी = पन्थाः, मार्गः । 'रास्ता” इति लोके । 'वत्तंन्येकपदीति च ।।' इति- (अम० ना० लि. पृ० ११४ श्लोकः १५)। अक्षवनी = द्यूतक्रीडाविशेषः । “चौपड़" इति लोके । 'द्यूतोऽस्त्रियामक्षाती कंतवं पण इत्यपि ।' इति--(अम० ना० लिं० पृ० ३५२ श्लोक: ४४) । प्रतोली = ग्राममध्यमार्गः, रथ्या, विशिखा । 'रथ्या प्रतोली विशिखा' इति- (अम० ना० लिं० पृ० ११७ श्लोकः २)। कृपाणी-कर्तरी, असिलता, छुरिका च । 'कृपाणी कर्तरी समे ।।' इति--(अम० ना० लि. पृ० ३४९ श्लोक: ३३) । कदली = मोवा, पताका, मृगविशेषश्च । 'कदलश्च कदल्पसौ।' इति व्याडिः' इति-(अम० सु० व्या० पृ० १६६ स्तं० २ पं० ३५)। 'कदलं त्रिए' इत्यमरमाला' इति-(अम० सु० व्या० पृ० १८९ स्तं० २ पं०३८) 'रम्भावृक्षे च कदली पताकामृगभेदयोः । इति-- (मे० पृ० १५० श्लोक. ७०.७१) । पलाली = महत्पलाल: । हसनी = हसन्ती, अङ्गारधानी, अङ्गारशकटी। “बोरसी" इति ख्याता। 'अङ्गार धानिकाङ्गारशकट्यपि हसन्त्यपि ।। हसन्यपि' इति-(अम० ना० लि. पृ० ३११ श्लोकः २९, ३०)। घर्घरी = क्षुद्रघण्टिका । कर्परी = दारुहरिद्रायाः क्वाथस्य तुत्थम्, क्वाथोद्भवतुत्थम्, दर्विका । काण्डी = औषधिविशेषः । 'काण्डी वसीरकाण्डीरी गृहकाण्ड: शिरः पुमान् ॥' इति- (वै० पृ. १२९ श्लोकः ७८) । खल्ली हस्तपादावमर्दनाख्यरोगः । मदी = चपकवस्तु, कृष्यङ्गं च । घटी = वाससश्चीरम् । “धज्जी" इति लोके । कोपीनं च । गोणी = धान्याधारः । “गूण" इति भाषाप्रसिद्धमावपनम् । पण्डाली=सरसी, कामुकस्त्री, तलमानः । 'छटाँक" इति लोके । एषणी = एषणिका । "काँटा" इति लोके । व्रणमार्गानुसारिणी, वणवेधशालाका च । तिलपर्णी = रक्तचन्दम् , श्रीवासः, सिलकः, मलयजं च । केवली =ज्ञानविशेषः, ग्रन्थविशेषश्च । खटी कटिनी, धवलमृत्तिका । नद्धी= वरत्रा, चर्ममयरज्जुः । रसवती पाकस्थानम्, महानसम् । पातिली = वागुरा, नारो, मृत्पाविशेषश्च । “पतीली" इति लोके । 'पातिली वागुरायां स्या- न्नारीपात्रप्रभेदयोः ।' इति-(मे० पृ० १५३ श्लोकः १११) । बाली- मेध्यम्, स्वनाम्ना प्रसिद्धो. ऽलङ्कारविशेषश्च । 'अलङ्कारान्तरे मेध्ये (धौ) बाली' इति--(मे० पृ० १४८ श्लोक: ४०) । गन्धोलीवरटा। 'ततैया" "वरई" इति च भाषाप्रसिद्धः सपक्षकोटः । शुण्ठी, भद्रा च । काकली=सूक्ष्मस्वरः । 'काकली तु कले सूक्ष्मे' इति-(अम० ना० लि. पृ०७२ श्लोकः २) । गोष्ठी सभा, संलापः, पोष्यवर्गश्च । 'सभासंलापयोर्गोष्ठी' इति-(ना० २० मा० पृ० २१ . %3D .

·मुकुन्दकोषे . पं० १४)। अजाजी =कृष्णजीरकः, श्वेतजीरकः, काकोदुम्बरिका च । इन्द्राणी-सिन्धुवारः, पौलोमी, शची, रतिबन्धश्च । 'इन्द्राणी स्यासिन्धुवारे पौलोमीतिवन्ध्रयोः ।' इति-(ना० २० मा० पृ० ७६ पं० ६)। मत्स्पण्डी=फाणितम् । “राब" इति लोके । दामनी = तन्ती, पशुव- धनरगुः। शिजिनी = मौर्वी, ज्या, धनुर्गणः। शृङ्गो = अतिविपा, कुण्डलादिभूषणानां स्वर्णम्, मीनविशेषश्च । कस्तूरी = मृगमदम्, मृगनाभिः, गन्धकेलिका, वेधमुख्या । देहली = गृहावग्रहणी, द्वारपिण्डी। "देहल" इति लोके । मौर्वी ज्या, धनुर्गुणः, अजशृङ्गी च । अतिभी: वजूज्वाला, विद्युत् । "बिजली" इति लोके । क्षरेयी = यवागूः, पायसं च । 'दद्रु-पशु कणेरुः ॥३२॥ कर्णान्दु-कच्छू तनु-रज्जु-चञ्चु स्नायुः' इति-- . अस्य व्याख्या- । दद्रिवति । एते दद्वादयःस्नायुपर्यन्ताः शब्दाः स्त्रीलिङ्गा भवन्ति । दद्रुः = रोगविशेषः । ''दाद" इति प्रसिद्धो रोगः । 'अत्र चक्रं तु दद्रुः स्त्री' इति-(वै० पृ० १८३ श्लोकः १२५) । पशुः = पार्वास्यि । "पांसु" इति लोके । कणेरु = - कर्णिकार, करिणी, वेश्या च । 'कणेरु: कणिकारे च करिणीवैश्ययोः स्त्रियाम् ।' इति--- (मे० पृ० १३२ श्लोकः १२९) । कर्णान्दुः = कर्णपाली, कर्णभूपणम् । "कानवाली" "वाली" इति च लोके । 'कर्णान्दुरुक्षिप्तिकायां कर्णपाल्यामपि स्त्रियाम् ।' इति--(मे० पृ० ७६ श्लोकः २३) । कच्छ: = रोगविशेषः, पाम- रोगः । “खाज" इति लोके । शेपं प्राग्वत् । अथ साम्प्रतं दीर्घाकारान्तेन द्यावा नावा च सह हलन्तान् स्त्रीलिङ्गवाचकशब्दानाह हेम:' इति-(अभि० सं० लिं० पृ० ४ श्लोक ४९, ५०) । ....जूहूः सीम-धुरी स्फिंग क् । पाणिनीयेऽपि-(१) (धेनुरज्ज हुसरयतनुरेणुप्रियङ्गवः स्त्रियाम् ) ॥ एते स्त्रियां स्थः । धेनुः नव- प्रभूता गौः । रजः = बन्धनसाधनवस्तु, गुणः । कुहुः=नप्टेन्दुकलाप्रमावास्या। सरयुः नदीविशेषः । ततः शरीरम् । रेणु -पूलि. । प्रियागः = राजिका, राजसर्पपः । सि० को० पृ० ३९९ स० ५२ । पाणिनीयेऽपि-(२) (माशोधू पूर्णीद्वार.) 1 एते स्त्रिया स्यः। माशी: आशीर्वादा :- भार, विशतितुलापरिमाणम्, यानमुखं च । पू. नगरम्, पुरी। गोः वाणी । ता:-निर्गमनम्। सि० दौ० १० ३९८ सू० २८. (३) (मक्यग्ज्योग्वाग्यवागूनौस्फिन.) एते स्त्रिया स्य । सक-मूनिम्यानपुपदाम, माल्यम् । स्वय ·लिङ्गानुशासनवर्गः। ६३ द्वानों-दिवौ स्त्रुक्-त्व-गृचः शर-द्वा- श्छदि-दर-त्याम-दृपद्-दृशो नौः ॥३३॥' इति ।। अस्य व्याख्या-~ । जुहूरिति । एते जुह्वादयो नौपर्य्यन्ताः शब्दाः स्त्रियां स्यः । जुहूः = स्रग्भेदः, पलाश- काष्ठनिर्मितमर्द्धचन्द्राकृतिरूपं यज्ञपात्रम् । पर्णमयो यज्ञपातविशेपश्च । 'खुचो भेदा: म्युर्जुहूरप- भृद्धृवा ।' इति-(वै० पृ० ९१ श्लोक: १००)। स्फिक् = पुन्दः, कटिप्रोय: । "चूतड़" इति भाषाप्रसिद्धः कटि देशस्थमांसपिण्ड: । द्योदिवशब्दौ = स्वर्गवाचको, आकाशवारको च । सुक्यज्ञपात्रविशेषः । त्वक् = त्वचा, शरीरच्छविः । ऋक् = वेदमंत्रविशेषः । शरद् = ऋतु- विशेपः, वर्षं च । छर्दिः = वान्ति । पामा = कण्डः । दृपद्-शिला, प्रस्तरः । शेणं प्राग्वत् । दुर्गसिंहस्तु क्रमरहितान् काञ्च्यादीन् खारीपर्य्यन्तान् स्त्रीलिङ्गवाचकशब्दानाह- (दु० लि. पृ० ८, ९, १०, ११ श्लोकः १९ तः २५ यावत्) । . काञ्चि-वींचिः सुचि-रि-भेरी हरिद्रा-जरा ॥ द्युति-पल्लि-तुलि-लिपि-लिबि-रुचि-कृपि-किखि- कीलि-नालिभि-श्चूर्णिः। सरणि-ग्रहणि-रिती-दूदन्तं चा-ऽवी-चमूप्रभृति ।। एकस्वर-मी-दूदन्तं शाटि-र्भावसूचित-स्नाश्च । स्रक नुक् स्फिक् त्वक् वाक् संवि-दुपानद् गी-दृपद् धूः पूः ।। प्राण्यङ्ग-मिदन्तं विप्रुट्-छदि-शरद-समिद्-धु-सुमन-चः। स्यु-भू-विद्युद्-वल्ली-निशा-ङ्गिना-दिग्-नदीनाम ॥ सम्प-प्रतिप-द्विपदा-पत्-संस-त्समि-दपि क्षुधा परिपत् । धर्म । ज्योक | वाक - वाणी। यवागू:=पड्गुणलपक्वयनद्रवदयविशेषः, यशद्रव्यविशेपश्च । नौः नौका । स्फिक = कटिप्रोपः, कटिदेशस्थमांसपिण्ड. 1 सि० को० पृ० ३९८ सू० ३० । (१) (पो. स्त्रियाम) ॥ चौः-स्वर्गः । योदिवौ-तंत्रगोपादानमिदम् । सि० को० १० ३९९ म०४५ । (२) (भासमगदिगपानहः ॥ एते स्त्रियां स्पः । मा:-दीप्ति. । सहोमपानान्तरम्, सदा ।। अग्-मारुपम । दिक= दिया। पानत्-पनघ्री, पावा। सिं० को० १०३९७ मू०२०॥ पाणिनीपेऽपि-(३) (प्रतिपदापद्विपत्सम्पन्छरगंरात्परिषदुप संविधायत्मसमिधः) ॥ एते स्त्रियां स्यः । - ·मुकुन्दकोषे पं० १४)। अजाजी = कृष्णजीरकः, श्वेतजीरकः, काकोदुम्बरिका च। इन्द्राणी =मिन्धवारः, पौलोमी, शची, रतिबन्धश्च । 'इन्द्राणी स्यासिन्धुवारे पौलोमीतिबन्धयोः।' इति-(ना० र० मा० पृ० ७६ पं०६)। मत्स्यण्डी-फाणितम् । “राव" इति लोके । दामनी = तन्ती, पशुब- न्धनरज्जुः। शिजिनी = मौर्वी, ज्या, धनुर्गुणः। शृङ्गी = अतिविपा, कुण्डलादिभूषणानां स्वर्णम्, मीनविशेषश्च । कस्तूरी = मृगमदम्, मृगनाभिः, गन्धकेलिका, वेवमुख्या। देहली = गृहावग्रहणी, द्वारपिण्डी। "देहल" इति लोके । मौर्वी ज्या, धनुर्गुणः, अजशृङ्गी च । अतिभी: = वजूज्वाला, विद्युत् । “विजली" इति लोके । क्षरेयी = यवागू:, पायसं च । 'दद्रु-पY कणेरुः ॥३२॥ कर्णान्दु-कच्छू तनु-रज्जु-चञ्चु . । . स्नायुः' इति-- अस्य व्याख्या- %3D पाम- ददिवति । एते दद्वादयःस्नायुपर्यन्ताः शब्दाः स्त्रीलिंगा भवन्ति । दद्रुः = रोगविशेषः । ''दाद" इति प्रसिद्धो रोगः । 'अत्र चक्रं तु दद्रुः स्त्री' इति-(वै० पृ० १८३ श्लोकः १२५) । पशुः = पाश्र्वास्थि । 'पांसु" इति लोके । कणेरु कर्णिकार, करिणी, वेश्या च । 'कर्णरुः कणिकारे च करिणीवैश्ययोः स्त्रियाम् ।' इति--(मे० पृ० १३२ श्लोकः १२९) । कर्णान्दुः = कर्णपाली, कर्णभूपणम् । "कानवाली" "वाली" इति च लोके । 'कर्णान्दुरुक्षिप्तिकायां कर्णपाल्यामपि स्त्रियाम् ।' इति--(मे० पृ० ७६ श्लोकः २३) । कच्छ:= रोगविशेषः, रोगः । "साज" इति लोके । शेपं प्राग्वत् । अथ साम्प्रतं दीर्घोकारान्तेन द्यावा नावा च सह हलन्तान् स्त्रीलिङ्गवाचकशब्दानाह हेमः' इति-(अभि० सं० लि. पृ० ४ श्लोक ४९,५०)। .,जुहूः सीम-धुरो स्फिंगा । पाणिनीयेऽपि-(१) (धेनुरज्जुमुहुसरयतनुरेणुप्रियङ्गयः स्त्रियाम् ) ॥ एते स्त्रियां स्थः । अनुः = नव• प्रसूता गौः। रज्जः = बन्धनसाधनवस्तु, गुणः । कुहुः=नप्टेन्दुकलाऽमावास्या । सरयुः नदीविशेषः । ततः:- शरीरम् । रेणु = धूलि. । प्रियडगः = राजिवा, राजसपंपः । सि० को० पृ० ३९९ सू० ५२ । पाणिनीयपि-(२) (याशोधू पूर्णीद्वार.)॥ एते स्त्रियां स्युः। वाशी:- आशीर्वादः। :-मार विशतितुलापरिमाणम्, मानमुखं च । पू. नगरम्, पुरी। गी:=वामी । दा:-निर्गमनम् । मि० को० पू० ३९८ सू० २८॥ (3) (मक्चग्ज्योग्वाम्यवागूनौस्फिा.) एते स्त्रियां स्यु । सक् = मूनिम्यग्नपुष्पदाम, माल्यम् । स्वर -- ..."

·६३ लिङ्गानुशासनवर्गः। द्वान्यो-दिवो स्त्रुक-त्व-गृचः शर-द्वा- श्छदि-दर-त्याम-दृषद्-दृशो नौः ।।३३५' इति ।। अस्य व्याख्या- - , जुहूरिति । एते जुह्वादयो नौपर्य्यन्ताः शब्दाः स्त्रियां स्युः । जुहूः = स्रग्भेदः, पलाश- काष्ठनिर्मितमर्द्धचन्द्राकृतिरूपं यज्ञपात्रम् । पर्णमयो यज्ञपात्रविशेषश्च । 'उचो भेदा. स्युर्जुहस्प- भृद्धृवा ।' इति~-(दै० पृ० ९१ श्लोकः १००)। स्फिा = पुन्दः, कटिप्रोथः । “चूतड़" इति भाषाप्रसिद्धः कटि देशस्थमांसपिण्डः । द्योदिवशब्दो- स्वर्गवाचको, आकाशवाचको च । मुक् = यज्ञपात्र विशेषः । त्वक् = त्वचा, शरीरच्छविः । ऋक् = वेदमंत्रविशेषः । दशरद् = ऋतु- विशेषः, वर्षं च । छर्दिः = वान्ति । पामा = कण्ड: । दृषद् =शिला, प्रस्तरः । शेणं प्राग्वत् । दुर्गसिंहस्तु क्रमरहितान् काच्यादीन् खारीपर्यन्तान् स्त्रीलिङ्गवाचकादानाह- (दु० लि. पृ० ८, ९, १०, ११ श्लोक: १९ त: २५ यावत्) । काञ्चि/चिः सूचि-रि-भेरी हरिद्रा-भरा ॥ द्युति-पल्लि-तुलि-लिपि-लिबि-रुचि-कृपि-किखि- कोलि-नालिभि-श्चूणिः। सरणि-ग्रहणि-रिती-दूदन्तं चा-ऽवी-चमूप्रभृति ।। एकस्वर-मी-दूदन्तं शाटि-विसूचित-स्नाश्च । स्रक जुक स्फिक् त्वक् वाक् संवि-दुपानद् गी-दृपद् धूः पूः॥ प्राण्यङ्ग-मिदन्तं विऍट्-छदि-शरद्-समिद्-धु-सुमन-र्चः । स्यु-भू-विद्युद्-वल्ली-निशा-ऽङ्गना-दिग्-नदीनाम ॥ सम्प-प्रतिप-द्विपदा-ऽऽपत्-संस-समि-दपि क्षुधा परिपत् । चर्म । ज्योक- । वाक्-वाणी। यवागू: पगृणजलपक्वधनद्रवद्रव्यविशेषः, याद्रव्यविशेषश्च । नौ-नौका । स्फिक कटिमोथा, कटिदेशस्थ मांसपिण्डः । सि० को० पृ० ३९८ सू० ३० । (१) (द्यौः स्त्रियाम् । चौ: स्वर्गः । द्योदिवौ-तणोपादानमिदम् । सि को०१० ३९९ सू० ४५ ॥ (२) (भाः सुक्न दिगुपानहः) ॥ एते स्त्रियां स्यः । मा: दीप्ति. । उक्-होमपात्रान्तरम्, नुवा ।। अग माल्यम । दिक्-दिशा । उपानत् पन्नधी, पादुका । सि. को० पृ०३९७ सू० २० ॥ पाणिनीयऽपि-(३) (प्रतिपदापद्विपत्सम्पच्छरसंसत्परिषदुप संविक्षुत्युत्मरसमिधः) ॥ एते स्त्रियां स्थः । , ·६४ मुकुन्दकोषे गायत्र्याद्याः क्य-भावे प्रावृड्-दवि-मुद्-भासः ।। वासोदशा मघा आपो-ऽप्सरसः कृत्तिकाः समा वर्षाः । बह्वर्था विंशतय-स्त्वेकार्थाः स्यु-नवत्यन्ताः ॥ शुक्तिः पामा सीमा जिह्वा कारे-लया-ऽऽशिषा संयत् । ईषा-नेमि-सभाः खारी स्त्रीलिङ्गा इति समाप्ताः ॥' इति । एषां व्याख्या - काञ्चिरिति । द्युतीति । एकेति । प्राण्यङ्गमिति । सम्पदिति । वास इति । शुक्तिरिति च। एते काञ्च्यादयः शब्दा द्युतिपल्लितूलिलिपिलिविरुचिकृपिकिखिकोलिनालिभिः, क्षुधा, इलया, आशिपा च सह स्त्रीलिङ्गाः भवन्ति । काञ्चिः = रशना, पुरी च । 'काञ्ची पुरीमेखलयोः' इति--(ना० र० मा० पृ० १६ पं० ११)। वीचिः = कुन्तलवक्रत्वम्, स्वल्पम्, पंक्तिः, तरङ्गश्च । ‘वीचि: कुन्तलवक्रत्वे स्वल्पे पक्तितरङ्गयोः ।' इति-- (ना० र० मा० पृ० १६ पं० १०) । आरा = चर्मवेधिनी । 'आरा चर्मप्रभेदिन्याम्' इति--(ना० र० मा० पृ० ४८ पं० १५) । लिपिलिविश्च = अक्षरपद्धती, अक्षरविन्यासी । कृपिः - छेदोपकरणविशेषः । सरणिः- मार्गः । ग्रहणिः = रोगविशेपः । इति शब्दः अत्र आकृतिगणार्थः तेन विटि: = पीतचन्दनम् । हलि:= । मूलि. 1 कूलिः । सृणिः 1:= अकुशः । 'अकुशो- ऽस्त्री, सृणिः स्त्रियाम् ॥' इति--(अम० ना ० लि. पृ० २७९ श्लोक: ४१) । 'सृणिः स्याद- कुशे पुमान् ।' इति कोषान्तरम् । तेनोभलिङ्गोयमंकुशे' इति--(श० चि० पृ० ८९९ स्तं० १ १० ३)। तथा च प्रयोग- आरक्षमग्न मवमस्य सृणि शिताग्रम्' इति माघः' इति-- (अमल स० व्या० पृ० २७९ स्तं०१ १०१४)। सूणि.: । अवी. = ऋतुमती । चमू: = सेना। तरी = नौ:, वेडा, द्रोणी, वस्त्रादिपेटकं च । तंत्री = वीणाप्रभेदः, गुडूची, देहशिरा, नाडी, रज्जूश्च । लक्ष्मी. = रमा । वधूः स्नपा । "वहू" इति लोके । नवोढा, भार्या, अङ्गना च । जम्बू.- :-राजफला । 'जामुन" इति लोके । दन्भू : (दम्भः) = सर्पः, चक्रमर्पश्च । दिधिपू:- इयं–प्रतिपत् = तिथिविशेषः, पक्षतिः । आपत आपत्तिः । विपत् विपत्ति , ततीयतारा च । स-पत् =सम्पत्तिः । द्वितीयतारा च । शरत् = संवत्सर । ऋतुविशेषश्च । ससत = सभा । परिपत् = सभा। उप = उपा, उन्छन्हि । प्रातरधिष्ठात्री देवता च । मवित्-बुद्धि । क्षुत् क्षुधा। युत्-संग्रामः । मुत्= हर्षः। समित् =याशिवप्रसिद्ध प्रादेशमा काष्ठम् । सि० को०१० ३९८ सू० २७ । (१) (प्रावृट्विट्टतवित्तिपः) । एते स्त्रिया स्युः । प्रावृ=वर्षाकालः। विप्र =बिन्दुः, जल- कणः । स्ट्रोपः । तृट् - तृष्णा । विट्-विष्ठा । त्विट् शोभा । सि० को० पृ० ३९८ मू० २३ । -- . ..

·लिङ्गानुशासनवर्गः। ६५ द्विरूढा, पुनर्भूः। कर्कन्धः = बदरी, बदरीफलं च । "येर" इति लोके । अलाबू:= तुम्बी। कसेरूः = तृणकन्दम् , पृष्ठकोकसम्, शगजातिश्च । कच्छू: = पामरोगः । आकृतिगणश्चायम् । भावसूचित: ताश्चति । 'तत्वो भावे ।' भावेन सूचित उपलक्षितो यः ताप्रत्यय इति । पुरुषता = पुरुषस्य भावः । जडता= जडस्यभावः कर्म वा । ग्रामता = ग्रामाणां समूहः । जनता = जनानां समूहः । राजता=राज्ञां ममूहः । बन्धुता = बन्धूनां समूहः । सहायता = सहायानां भावः । देवता = देव एव । स्वक् = माला । वाक् = वाणी । संवित् = संवेदनम् । उपानत् = चर्मपादुका । गी: = वाणी। पू: = पुरी, प्राणिनामङ्गम्, प्राण्यङ्गम् । इत् अन्ते यस्य तदिदन्तं प्राण्यङ्गम् । विग्रुट् च छर्दिश्च शरच्च समिच्च द्योश्च सुमनाश्च ऋक् चेतीतरेतरयोगो द्वन्द्व . । विप्रट् बिन्दुः । समित् = याज्ञिकप्रसिद्ध प्रादेशमात्र काष्ठम् । सुमना :=पुष्पम् । शोभनं मनो यस्येति बहुव्रीहिणा तु वाच्यलिङ्गता। भूश्च विद्युच्च वल्ली च निशा च अङ्गना च दिक् च नदी चेतीतरेतरयोगो द्वन्द्वः । एषां विघुडादीनां भ्वादीनां च शब्दानां नाम सज्ञाः च स्त्रियां स्यु. । भूनाम-भूः, भूमिः, क्षितिरित्यादयः । विद्युन्नाम-विद्युत् , तडित् , अचिराभेत्यादि । वल्लीनार- वल्ली, लता, व्रततिरित्यादिः। निशानाम--निशा, क्षपा, रात्रिरित्यादि: । अङ्गनानाम--- अङ्गना, योषित्, वनितेत्यादिः । दिङ्नाम--दिक्, ककुप, काप्ठेत्यादि: । नदीनाम-नदी, सरित्, धुनीत्यादिः । अत्र कस्यचित् अम्भः शब्दादेः नद्यादिनाम्नोऽपि असन्तत्वात् नपुंसकत्वं एव परत्वेन । क्वचित् "पूर्वपरयोः परो विधिबलीयान्" इति परस्येप्टवाचित्वात् । यथा को: उपसश्च उदन्तस्य असन्तस्य च भूनाम्नो अङ्गनानाम्नश्च स्त्रीत्वं सिद्धम् । सम्पत् = सम्पत्ति: प्रतिपद = तिथिविशेष :, आद्या तिथि: । विपद् विपत्तिः । आपद् = आपत्तिः । संसत् = समित् = संग्रामः । क्षुत् = बुभुक्षा । परिपत् = सभा । गायत्री आद्या यासामिति गायत्र्याद्याः । एताश्छन्दसां जातयः । ब्रह्महत्या = ब्रह्मणो हननम् । अश्वहत्या = अश्वस्य हननम् । प्रावृटु = वर्षासमयः। दर्विः =पाकोपकरणम् । मुद्= हर्षः । भाः = दीप्तिः । वाससो दशा वासोदशाः । बहवोऽर्था आसामिति बह्वाः । ताश्च स्वभावात् व्यक्तिभेदे एव वर्तन्ते, न जातावित्यर्थः । विंशतयस्त्विति बहुवचनं गणं सूचयति । तूशब्दो वाक्यभेदे । नवतिरेवान्तोऽवयवः आसामिति नवत्यन्ता एक एवार्थः आसामिति एकार्थाः । स्वभावात्समुदाय वर्तन्ते नावयवभेदे इत्यर्थः । वस्त्रस्य दशाः । अवस्थावाचिकायास्तु बह्वर्यतायां अनियमः । इयं दशा अवस्था इति । समा: संवत्सरः । केचित्समेति पाठं मन्यते । तेषां इयं समा इत्यपि भवति । 'समां समां विजायते' इत्येकत्वेऽपि दृश्यते । इति क्षीरस्वामी । एकत्वे लक्ष्यम्-'तृतीयस्याः समायास्तु समां समां विजायते ।' 'तृतीयस्याः समायास्तु' इति बहुत्वं प्रायिकम् । . . .समां समां विजायते इत्यत्र 'समायां समायां' इति भाप्यात् । 'निर्गतत्वं समाया:' इत्यादी वाक्यदर्शनाच्च । जिह्वा = रमना। -सभा ।

·० मुकुन्दको कारा=बन्धनगृहम् । इला= पृथ्वी । आशी = आशंसनम् । संयत् = संग्रामः । सभा परिषत् इति--(दु० लिं० स्वोपज्ञवृत्तिः पृ० ८, ९, १०, ११ श्लोक: १९, २०, २१, २२, २३, २४, पुरुषोत्तम वोऽपि क्रमरहितान् आज्यादीन् स्त्रीलिङ्गवाचकान् कतिचिच्छब्दानाह-- (त्रि० शे० पृ० ३८६ श्लोकः १) । लिङ्गादिसंग्रहेऽनुक्तममरेणाभिदध्महे । स्त्रियामाजि-दर-ज्जातिः पुरु-र्भा द्वाः समाः शरत् ।। सिकताद्या बहुत्वेऽपि विंशत्याचे कवागपि ।' इति । अस्य व्यारया- - लिङ्गेति । इह स्त्रियामित्यधिकार शरच्छब्दपर्यन्तं ज्ञेयः । आज्यादिशरत्पर्य्यन्तानी यदभिधानं तत्स्त्रियां स्यात् । पुरु. = नदीविशे।.। शेष शब्दानां व्याख्या तु प्राग्वद् बोध्या । सिकताद्या वहुत्वे भूम्नि योपिति भवन्ति । विंशति. द्विदशकसख्या । आदिपदात् एकविंशतिः द्वाविंशतिरित्यादिनवत्यन्ता संख्या एकवागपि योपिल्लिङ्गकवचनं स्यादित्यर्थः । शेष प्राग्वद् । यादवस्तु संक्षेपत: स्त्रीलिङ्गानुशामन माह---(वै० पृ० २८९ श्लोक: २ त: ८ यावत् । एक स्वरं हलादी-दूद् दृङ मा श्री-भ्रू-रिति स्त्रियाम् ॥ इच्च सर्वमुदन्तेषु पाकु-रज्ज्वादि किञ्चन । नदीनामाह्वयाः सर्वे प्रायेण च लतायाः ॥ णचो नि व्यावहाराद्या, डन्तास्तु पचादयः । अप्रत्यये जुगुप्साद्या, युजन्ता भावनादयः, ॥ क्तिन्नन्ता-स्तति-गत्याद्या, क्विवन्ताः सम्पदादयः, । इञि स्युः कारिवोध्याद्या, ण्वुलि प्रच्छदिकादयः, ।। क्रीडाप्रहरणे णान्ता पाल्लवाद्या, घनास्तु में। क्रियायां दाण्डपाताद्या, स्त-ल्ड्या-बूव-न्धतादयः, अके वैरादिवीप्सादौ स्युः काकोलूकिकादयः, । क्यपि तु ब्रह्महत्याद्या,दल्याद्य-ल्पत्वकीर्तने । त्रिलोकीत्यादयोऽदन्तः समाहारार्थकद्विगी। त्रिपात्र-ग्रियुगाद्याः प-ण भवन्यादय-स्त्वनी ॥' इति ।

·लिङ्गानुशासनवर्गः। ६७ . एपां व्याख्या- एकस्वरमिति । इदिदि। णच इति । क्तिनिति । क्रीडेति । अक इति। त्रिलोकीति च । एकः स्वरः यस्मिन् शब्दे तदेकस्वरं, हल आदिर्यस्मिन् तद्धलादि, ईदूदन्तं इकारान्तं ऊकारान्तं च दृक् मा श्री: भ्रूश्चेति स्त्रियां स्त्रीलिङ्गा स्युः । सर्व समस्तं इत् इदन्तं स्त्रियां स्यात् । उदन्ते- प ह्रस्वोकारान्तेषु किञ्चन पाकुरज्ज्वादि स्त्रियां स्यात् । पाकुः = सूपकारः ! रज्जुः = वेणी, बन्धनमायनवस्तु च । ''रस्सी" "डोरी" इति च लोके । 'रज्जुर्वेण्यां गुणे योपित्' इति-(मे० पृ० ३० श्लोक: १४) । नदीनां सरितां मर्वे ममस्ता आह्वया नामानि स्त्रियां स्युः । लताह्वया लतानां नामानि च प्रायेण स्त्रियां स्युः । णचो अनि व्यावहाराद्याः स्त्रियां स्युः । एवं अङ्डन्ता पचादय: । अप्रत्यये जुगुप्साद्याः । युजन्ता भावनादयः । वितन्नन्ताः ततिगत्याद्या । क्विवन्ताः सम्पदादयः । इञि इप्रन्ययान्ताः कारिवोध्याद्याः । युलि ण्वुल्प्रत्ययान्ताः प्रच्छदिकादयः । क्रीडा- प्रहरणे णान्ताः पाल्लवाद्या: घनो को क्रियायां दाण्डपाताद्याः । तल्ङ्यावूक्षु तल्डवायूप्रत्य- यान्ता अन्धतादयः । वैरादौ वीप्सादौ च अके अक्प्रत्ययान्ताः काकोलूकिकादयः । वयपि तु क्य- प्रत्ययान्तास्तु ब्रह्महत्याद्याः। अल्पत्वकीर्तने दल्यादिः । अदन्तैः यकारान्तः ममाहारार्थकद्विगौ त्रिलोक्यादयश्चैते योपिल्लिङ्गा भवन्ति । त्रिपात्रत्रियुगाद्याः पण क्लीवे स्युः, स्त्रियां न । अनौ अनिप्रत्ययान्ता भवन्यादयस्तु स्त्रियां स्युः । ॥ इति स्त्रीलिङ्गानुशासनम् ॥ ..

·अथ नपुंसकलिङ्गानुशासनम् । . तत्रादौ नान्तादीन् कर्तृभिन्नमन्प्रत्ययान्तान् नपुंसकलिङ्गवाचकशब्दानाह (अभि० सं० लि. पृ० ४ श्लोकः ५१) । न-लं-स्तु-तं-त-संयुक्त-र-या-ऽन्तं नपुंसकम् । वेध आदी-विना-सन्तं द्विस्वरं म-नकर्तरि ॥१॥ पाणिनीयेऽपि--(१) (लोपध ) ॥ कुलम् गोत्रम्, सजातीयगणाश्च । कूलम् =तीरम्, तटम् । स्थल- म् =जलशून्याकृषिमभूभागः । सि० को० पृ० ४०२ सू० १४२ । (२) (५) (रुत्वन्त.) (दारुकसेरुजतुवस्तुमस्तूनि नपुसके, ॥ एतानि नपुंसके स्थुः । दार =काष्ठम् । २० उ०। सि० को० पृ० ३९९ स० ५६ । (३, ४) नवनीताऽवतानाऽनृताऽमृतनिमित्तवित्तचित्तपित्तव्रतरजतवृत्तपरितानि) ॥ एतानि नपुंसके स्युः। अवतानम् = । अनृतम्-असन्यम् । व्रतम् ब्रह्मचर्यादिनियमः । रजतम् रूप्यम्, श्वेतं च । वृत्तम् शीलम्, निस्तलं च । सि० को० पृ० ४०३ सू० १६६ ॥ (६) (धान्याज्यसस्यरूप्यपण्यवर्ण्यधृष्यहव्यकव्यकाव्यसत्यापत्यमूल्यशिक्यकुड्यमद्यहातूयंसैन्यानि) । एतानि क्लीवे स्युः । वर्णम्-कुङ्कुमम् । धृष्यम् = । हव्यम् =देवान्नम्, नवेद्यम् । शे० उ० सि. को० पृ० ४०३ सू० १६९ । (७) (नपुसकम्) ॥ अधिकारोऽयम्। सि० को० पृ० ४०१ मू० ११७ । (८) (असन्तो व्यकः)। असन्तो व्यच्कः वीवः स्यात् । परा:समज्ञा, सुख्यातिः । मना-मानसम् । सप =स्वाश्रमविहितकम, लोकविशेपश्च। (यादोनपुसकम्) ॥ यादः शब्दः सरिद्वाचकोऽपि क्लीवः स्यात् । यादः =जलजनः । व्यतः किम् । चन्द्रमा. विधुः। सि० को० पृ० ४०३ सू० १५३ । (९) (मन्द्व्यच्चोऽकत्तरि)॥ मन्प्रत्ययान्तो व्यकः वलीवः स्यात्, न तु कर्तरि । वर्म-कवचम्, नत्रम् । धर्मत्वक, अजिनम् । व्यच्क किम् । अणिमा, महिमा चेतो द्वौ सिद्धिभेदो। कतरि किम् । ददाति इति दामा रज्जः। सि० को० पृ० ४०२ सू० १५० । (नामरोमगी नपुंसके) ॥ मन्दव्यच्क इत्यस्यायं प्रपञ्चः । नाम-अभिधानम् । रोम लोम । सि० को० पृ० ४०३ सू० १५२। वामनीयलिङ्गानुशासनेऽपि-'नाम नपुसकलिङ्ग तत्तनलस्तुत्वशब्दपर्यन्तम् । मन्नन्तो यनुदितमपि मन्तं हल्पूर्वररुयान्तम् ।। इति । पु० २ श्लो० २।

·लिङ्गानुशासनवर्गः । अस्य व्याख्या-- नेति । नान्ताश्च लान्ताश्च स्त्वन्ताश्च तान्ताश्च तान्ताश्च संयुक्तरान्ताश्चसंयुक्तरु- शब्दान्ताश्च संयुक्तयान्ताश्च तेषां समाहारो नलस्तुतत्तसंयुक्तररुयान्तं नपुंसकं नपुंसकलिङ्गाः स्युरित्यर्थः । यथा--नान्ताः काञ्चनजननेत्यादयः । लान्ताः चक्रवालमित्यादयः । स्त्वन्ता वस्तु- मस्वित्यादयः । तान्ना: शीत-द्वैत-गीतप्रभृतयः । त्तान्ता भित्त-पित्तप्रभृतयः । संयुक्त रान्ता अग्रप्रभृतयः । संयुक्तरुशब्दान्ता अनुप्रभृतयः । संयुक्तयान्ता लक्ष्य-द्रव्यप्रभृतयः। कर्तृभिन्नार्थक मन्प्रत्ययान्ताः सम-वैश्म-भस्मप्रभृतयः । अस् अन्ते यस्मिन् तद् असन्तम् । द्वो स्वरी यस्मिन् तद् द्विस्वरम् । वेव आदीन्धिना यद् द्विस्वरमसन्तं तन्नपुंसकं नपुंसकलिङ्गाः स्युरित्यर्थः । यथा पयः = दुग्धम, जलं च । 'पयः स्यात्क्षीरनीरयोः।' इति-(मे० पृ० १७२ श्लोक: २८)। वयः = अवस्था, पक्षी च । 'वयः पक्षिणि वाल्यादौ यौवने च नपुंसकम् ।' इति-(मे० पृ० १७२ श्लोकः ३५) । यसः = सुख्यातिः, कीर्तिः, समज्ञा । 'ख्यात्तिः कीर्तिः समज्ञा च' इति- (वै० पृ० ३४ श्लोकः ३६)। यशःकीयों दो दृश्यते । 'दानादिप्रभवा कीर्तिः शोर्यादिप्रभवं यशः' इति । तथा च कस्यचित्प्रयोग:--यशः कीर्तिपरिभ्रप्टो जीवन्नपि न जीवति ।' इति--- (श० चि० पृ० १८ स्तं० १ पं० २२ तः) । मन्नकर्तरीति । कर्तृभिन्नार्थकद्विस्वरमन्प्रत्य- यान्ता: च नपुंसकलिङ्गा भवन्ति । यथा-भस्म = भसितम् । सम = गृहम् । जन्म = उत्पत्ति: इत्यादयः । अथाधुना धनादीन् द्रवत्पर्य्यन्तान्नपुंसकलिङ्गवाचकशब्दानाह हेमः (अभि० सं० लि.पृ० ४ श्लोक : ५२, ५३, ५४) धन-रत्न-नभो-ऽन्न-हुपीक-तमो- घुसृणा-ऽङ्गण-शुक्त-शुभा-ऽम्बुरुहाम् । अघ-गूथ-जलां-शुक-दार-मनो- विल-पिच्छ-धनु-दल-ताल-हृदाम् ॥२॥ पाणिनीयेऽपि-(१) (मुखनयनलोहवनमारविसाकविवरजलहलधनान्नाभिधानानि) ॥ एतेषामभि- धायकानि क्लीवे स्युः। मुखं =आननम् । नपनं लोचनम् । लोहम् =कालम् । वनं गह्नम्। मांग- आमि. पम् । पिरं रक्तम् । कार्नुक-चनः। विवरं विलम् । जवारि। हलाङ्गलम्। धनं द्रविणम् । अन्नम् अधनम । सि० को० पृ. ४०२ सू० १३८॥ (२) पाणिनीयं तु पन रेव नपुंसके उक्तन् । (इमुसन्तः) क्लीव. स्गत् । हविः-होतस्पद्रव्यम् । पनुः धापः। सि.को.पु. ४०२ सू० १३५ (३) तव तास्येव नपुसके उक्तम्। (रमजान यमुस्वाःजतुत्रपुतानुनि नगुमके) ॥ एतानि नपुरके ·39549 " लिङ्गानुशासनवर्गः । मित्यादि । द्वारम्, द्वा इत्यादि । क्लोम, तिलकमित्यादि । धोतेयकमित्यादि । असृक्, रक्तम्, रुधिरमित्यादि । लवणम्, अक्षीवम्, वसिरमित्यादि । व्यञ्जनम् , तेमनम्, निष्ठानमित्यादि । फलम्, निरोगम्, कुटकमित्यादि । प्रसूनम्, पुष्पम्, कुसुममित्यादि । द्रवत् = अग्निसंयोगेन द्रवी- भवतां सुवर्णादीनां सभेदानां च नामानि नपुंसक स्यात् । अयेदानी पुरादीन् पथिगब्दपर्यन्तान्नपुंसकलिङ्गवाचकशब्दानाह हेम:-(अभि० सं० लिं० पृ० ४ श्लोकः ५५, ५६, ५७, ५८) । पुरं समाऽङ्गयो,-छत्र-शीर्पयोः पुण्डरीक-के, मधु द्रवे, ध्रुवं शश्व-तर्कयोः, खपुरं घटे, ॥५॥ अयूपे, देवे, अकार्यादौ, युगं, दिष्टं, तथा कटु, असे द्वन्द्वं, स्थले धन्वा,-रिप्ट-मद्रुम-पक्षिणोः, ॥६॥ धर्म दानादिके, तुल्यभागे-ऽर्द्ध, ब्राह्मणं श्रुती, । न्याय्ये सारं, पद्म-मिभविन्दौ, काम-मनुमती, ॥७॥ खलं भुवि, तथा लक्ष वेध्ये-ऽहः सुदिन-कतः ।, भूमो-संस्यात एकार्थे, पर्यः संख्या-ऽव्ययो-तरः, ॥८ एपां व्यास्या- पुरमिति । अयूप इति । धर्ममिति । खलमिति च । एतै पुरादयः पथिपर्यन्ताः गन्दा उक्तार्येषु नपुंसकलिङ्गाः स्युः । समाङ्गयो देहयोरर्थे पुरम् । छत्रशीर्पयोः पुण्डरीकके अर्थात् छये पुण्डरीकम् शीर्षे कम् । द्रवे विद्रवे मधू । गश्वत्तर्य योः दम् । घटे सपुरम् । अयूपे युगम् । देवे भाग्ये दिष्टम् । अकार्यादी अवार्यमत्मरदूपणेषु क्टु । असे समास भिन्नथ द्वन्द्वम् । स्थले धन्य । अद्रुमपक्षिणोक्ष पक्षिवर्जितयोरय अरिष्टम् । दानादिके धर्मम् । तुल्यभागे समानभागे अर्द्धम् । श्रुतो वेद ब्राह्मणम् । न्याय्ये गौतमोक्ते शास्त्रभेदे मारम् । इभ चिन्दी गजयिन्दो पद्यम् । अनु मतो कामम् । भुवि सलम् । वैध्ये लक्षं च नपुमकं स्यात् । सुदिनयत:- सुदिनं च एकश्च सुदिनको ताभ्यां परो विहितः ममामान्तो हन् शब्द: क्लीबे स्यात मुदिनं च तदहश्च सुदिनाहम् । एकं च तदहश्च एकाम् । सुदिन मिह पुप्यमुच्यते। मुदिनाब्दः प्रा- स्तार्यों वा । तेन पुण्यं च तदहश्च पुप्पाहम् । प्रशस्तारम् । गोमनारम् । वृतममामान्त इति पाणिनी पि-(१) (आयपुण्याहे नपुरके) ॥ एते नगके स्त.। अपरम् --अमापं.। पयोभाइच। पुष्पाहम् -सोमनदिवसः। सि० को०१० ४०२ मू० १३२ ।

·१०२ मुकुन्दकोषे - .. किम् । पुग्यानि अहानि यस्मिन् पुण्याहो मासः । असंख्याते अकृतसंख्ये एकार्थे भूमिशब्दो नपुंसकलिङ्गः । पाण्डु: भूमिरस्मिन् पाण्डुभूमम् । कृष्ण: भूमिरस्मिन् कृष्णभूमम् । उदीची भूमिरुदग्भूममित्यादि । 'कृष्णोदकपाण्ड्संख्याया भूमेरजिप्यते ।' इति । संख्याव्ययोत्तरः पथि- शब्दो नपुंसकलिङ्गः । संख्याया अव्ययाच्च पर: पथः क्लीवे स्यादित्यर्थः । यथा-द्वी पन्थानी समाहृतो, द्वयोः पयो: समाहारो वा द्विपथम् । त्रयाणां पथां समाहारस्त्रिपथम् । चतुर्णा पर्चा समाहारश्चतुप्पथम् । अव्ययाद्यथा-विगत: पन्थाः अपथम् । विरुद्धः पन्थाः विपथम् । विरूपः पन्याः कापथम्, दुष्पथम्, उत्पथम् । संख्याव्ययात्परः किम् । धर्मस्य पन्थाः धर्मपथः । योगस्य पन्थाः योगपथः । जलपथः । परमपथः । कृतसमासान्त: (तत्पुरुषे) किम् । अतिपन्थाः । सुपन्थाः । सुपथा नगरी । उत्पथो देश: । अथेदानी द्वन्द्वकत्वाऽव्ययीभावादिजान् नपुंसकलिङ्गवाचकशब्दानाह हेम:-- (अभि० सं० लि. पृ० ५ श्लोक: ५९, ६०, ६१, ६२) । द्वन्द्वै-कत्वाव्ययीभावी', क्रिया-ऽव्यय-विशेषणे । कृत्याः क्ता-नाः खल्-जिद्-भावे, आ-त्वा-त्त्वा-ऽऽदिः समूहजः ।।९॥ पाणिनीयेऽपि-(१) (द्वन्द्वकत्वम् ) ॥ इदं नपुसके स्यात् । पाणिपादम् =पाण्योः पादयोश्च समाहारः । सि० को० पृ० ४०२ सू० १२४ । (२) (अव्ययीभाव ) ॥ अयं क्लीवे स्यात् । अधिस्त्रि-स्त्रियमधिकृत्य वर्तते । स्यधीनं गृहकार्य- मित्यर्थः । सि० को० पृ० ४०२ सू० १२३ । (३) (निष्ठा च) ॥ भावे या निष्ठा तदन्तं क्लीवं स्यात् । हसितम्-हास्यम्, अट्टहास्यं च । गीतम् - गानम् । सि० को० पृ० ४०१ सू० ११९ । (४) (भावे ल्युडन्तः) ॥ भावे ल्युट्प्रत्ययान्तः वलीवे स्यात् । हमनम् =हास्यम् । भावे किम् । पचन:- अनिः। इध्मवश्चनः- कुठारः। सि० को०प० ४०१ सू० ११८ । (५) (त्वष्यत्रो तद्धितौ)।। एतौ चेत्तद्धितौ तदा नपुसके स्तः । शुक्लस्य भावः शुक्लत्वम्, शौक्म्यम् । सि. को० पृ० ४०१ सू० १२० । (कर्मणि च ब्राह्मणादिगुणवचनेभ्यः)। ब्राह्मणस्य कर्म-ब्राह्मण्यम् । सि० को १० ४०१, २ गू० १२१ । (यद्यढग्यगावुञ्छाश्च भाव कर्मणि)॥ तदन्तानि क्लीवानि। (स्नाद्यन्नलोपरच)-स्तेयम् । (सस्ययः) -सख्यम् । (कपिजात्योढंक्) -कापेयम् । (पत्यन्तपुरोहितादियो यक्)-आधिपत्यम् (प्राणभुजाति- वयोवच गोगायोदियोऽत्र)-प्रोष्ट्रम् । (हा पनान्त वादियोऽग्) हायनम् । (द्वन्द्वमनोनादिम्पो वृन)- पितापुत्रकन् । (होत्रादिभ्यः)--अच्छावाकोयम् । सि० को० पृ० ४०२ मू० १२२ (ममापायां हेमन्तशिशिरावहोरात्रे च) स्पष्टम् । मि० को०१० ४०२ सू० १२५ । - ·लिङ्गानुशासनवर्गः । गायत्र्याद्य-ऽण् स्वार्थे ऽव्यक्त-मथा-ऽनंज-कर्मधारयः । तत्पुरुषो वा, वहूनां चे-च्छाया', शालां विना सभा ॥१०॥ राजवजित-राजार्थ-राक्षसादेः परापि च । आदा-वुपकमो-यज्ञे कन्यो-शीनरनाम्नि च ॥११॥ सेना-शाला-सुरा-च्छाया-निशं वो-र्णा शात् परा । भाद् गणो गृहेतः स्थूणा संख्या-ऽदन्ता शतादिका ॥' इति ॥१२॥ एपां व्याख्या- द्वन्द्वेति । गायत्रीति । राजेति । सेनेति च । एकत्वे द्वन्द्वो द्वन्द्वकत्वम् । गजदन्तादिः ।' पष्ठीतत्पुरुपे तु, एकत्वस्य प्राधान्यात्तस्यैव लिङ्गान्वय: स्यात् , न तु द्वन्द्वस्य । एकार्थको द्वन्द्वः, समाहारद्वन्द्वः, अव्ययीभावश्च क्लीवे स्यात् । द्वन्द्वक्यं यथा 1-पाण्योः पादयोश्च समाहारः पाणिपादम् । शिरसो ग्रीवायाश्च समाहार: शिरोग्रीवम् । एवं मार्दङ्गिकपाणविकम् । अव्य- योभावो यथा--शक्तिमनतिक्रम्य यथाशक्ति । शास्त्रमनतिक्रम्य यथाशास्त्रम् । अधिहरि । अधिस्त्रि । अधिगोपम् । उपगङ्गम् । क्रियाव्यविशेषणे नपुंसकं स्यात् । क्रियाणां भ्वादिधातूनां, अव्ययानां स्वरादिनिपातानां च, भेदकानि विशेषणानि, क्लीवे नपुंसके, एकवचने च स्युरि त्यर्थः । क्रियाविशेषणं यथा - कुटिलं गच्छन्ति । मन्दं पचन्ति । मृदु पचन्ति वा । सुखं तिष्ठन्ति योगिनः । सलिलं नृत्यन्ति बालाः । अव्ययविशेपणं यथा--रम्यं भद्रं वा स्वः । सुसदं प्रातः । प्रात: कमनीयं वा । कृत्या इति । कृत्या. तव्यादिप्रत्ययाः । तदुक्तम्-सुपा- सम्मतायां कारिकायाम्--'कृत्या: पट् ते समास्याता: क्यप्प्यतो भाववर्मणोः । तव्यानीयाव- नन्ताद् यत् केलिमः कर्मकर्तरि ॥ इति । कर्तरि कर्मणि चायें विहिताः कृत्या वायलिङ्गा भवन्ति ।' इति--(२० चि० पृ० ६६२ स्तं० २ पं० १६, १७, १८, १९) । मावे कृत्य- प्रत्ययान्ताः--एघनीय-भवनीय-करणीयप्रभृतयः । भावे क्तान्ताः-- हसित-मृत-सहित-भुक्त- (१) (अनश्यमंपारयस्तत्पुरुषः) ॥अधिवारोऽयम् । मि० को० पृ० ४०२ सू० १२६ । (२) (अनपे पाया) | शरछायम् । सि० को० पृ० ४०२ मू० १२७ ॥ (३) (राजामनुष्यपूर्वा समा) ॥ इनसभमित्यादि। सि० को० ५० ४०२ मू० १२८ । (१५) (गृहागामा बली) ॥ नियमापंमिदम् । गृह्मगपूर्व स्यूणोणे ययागम्यं नएम के स्तः । गृह- स्यूगम् -गृधारणम् । धगोणम् गचलोम | "यशोगं शालोमानि" इत्यमरः । मि० को. पृ० ३९८० २२ । (६) (सादिः सस्या) । क्लीव स्यात् । यतम् -दशमितदायंस्था, दशतिः, मरचय च। महसम् - पातम्, अनन्तं च । एतादिरिति किन् । एक, दो, बहवः । गंस्पति निन् । नाम-पतविपः। गिलो. पृ. ४०२ मू०१४॥

·- १०४ मुकुन्दकोपे प्रभृतयः । भावेऽनान्ता हमनप्रभृतयः । भावे पल्प्रत्ययान्ता:-दुर्भव-दुराड्यभवप्रभृतयः । भावे जितायान्ता:-नारावीण-मांकोटीनप्रभृतयः । 'ब्रह्मणस्त्वः' इत्यभिव्याप्य भावार्थकप्रत्य- यान्ता – शुक्लम्य कर्म भावो वा शौकत्यम्, शुक्लत्यम्, शुक्लता। सत्यः कर्म भावो वा सत्यम् । स्तेनम्य कर्म भावो वा स्तेयम् । चोरस्य कर्म भावो वा चौथ्यंम् । चपलस्य कर्म भावो वा चापलम् । कपे. कर्म भावो वा कापेयम्, कपित्वम् । ज्ञातेयम् । 'कपिजात्योर्डक इति । आचार्य्यस्य कर्म आचार्यकम् । 'योपधाद् गुरूपोत्तमा वुन्' इति । द्विपिनो विकारो द्वपम् । एवं देहायनप्रभृतय । गायत्र्यादितो गायत्री छन्दसां जातिस्तत्प्रभृतितः स्वार्थे योऽण- प्रयय: क्रियते सोऽपि नपुसकलिङ्गः स्यादित्यर्थः । गायत्र-त्रैप्टुभादयः । अव्यक्तम् = अव्यक्त लिङ्गकम् । अयानन्तरम् । 'अनकर्मधारयम्नत्पुरुषो वा' इत्यधिक्रियते । समासे पप्ठीविभवत्य- न्तात्परा छाया नपुसके स्यात् । 'छाया बाहुल्ये' इति पाणिनिसूत्रम् । सा चेद् बहूनां सम्बन्धिनी तāव क्लीवे ! यथा-वीनां पक्षिणां छाया विच्छायम् । इक्षूणां छाया इक्षुच्छायम् । एवं पाद- पच्छायम्, वृक्षच्छायम्, धनुश्छायम्, शरच्छायम्, इषुच्छायम्, शलभच्छायम्, गण्डच्छायम् , गृध्रच्छायम्, संगच्छायम्, रत्नच्छायमिति । वहूनामिति किम् । वृक्षस्य वृक्षयोर्वा छाया वृक्षच्छाया, वृक्षच्छायम् । कुड्यस्यच्छाया कुड्यच्छाया, कुड्यच्छायम् । एवं पर्वतच्छाया, पर्वतच्छायम् । छत्रच्छाया छत्रछायमिति वा । 'विभाषा सेनासुराच्छायाशालानिशानाम' इति क्लीवत्वम् । शालां बिना राजजितराजार्थराक्षसादेः परा सभा अपि क्लीवे स्यात् । अथ वा । ममूहे वर्तमानो य: सभाशब्दस्तदन्तस्तत्पुरुषः क्लीवे, पप्ठयन्तात्परा चेत् । अथ वा। गालार्था गृहार्था अपिशब्दात् संहत्यर्या च या सभा सा भराजकात् राजशब्द- वजितात्, राजाऽमनुष्याऽर्थात्, राजार्थात् राजप-यात् , अमनुष्यार्थात् रक्ष आदिशब्दात्पष्ठ्य- तात्परा चेत् क्लीवे नपुंसके स्यादित्यर्थः । याला गृहं अर्थो अभिधेयो यस्याः सा शालार्था । अराजकराजप-यात् यथा--इनसभम् , ईश्वरसभम्, इन्द्रसभम्, नृपसभम् , नृपतिसभम् , प्रभु- सभम् । अमनुष्यार्थात् यथा-रक्षःसभम् , पिशाचसभम् । अराजकात्किम् । राज्ञः सभा राजसभा। राजपर्यायग्रहणान्नेह चन्द्रगुप्तसभा, जगत्तुङ्गसभा । राजविशेषोऽयम् । पप्ठ्यन्ता रिकम् । नृपतिविषये सभा नृपतिसभा । नृणां पतिर्यस्यां सा चासो सभा चेति वा नृपतिसभा । ईश्वरा सभा = ईश्वरसभा । न सभा-असभा । तत्पुरुषे इति किम् । ईश्वरस्य सभेव सभा यस्य स ईश्वरसभः । ‘सप्तम्य॒पमानपूर्वस्योत्तरपदलोपश्च' इति बहुव्रीहिः । अमनुष्यार्थादिति किम् । दासीसभा । दासीनां शालेत्यर्थ. । 'आदावुपक्रमोपज्ञे' इति । तयोरुपज्ञोपक्रमयोरादौ प्रथमे क्लीवे स्यात् । अथवा । उपज्ञा, उपक्रमश्चान्ते यस्य स तत्पुरुषः वलीबे स्यात् । अथवा । तयोरुपज्ञोपक्रमयोरादित्वं प्रायम्यं तस्य प्रकाशने द्योतने उपज्ञान्त उपक्रमान्तश्च समास: क्लीये स्यादित्यर्थः । उपज्ञायत इत्युपज्ञा। उपज्ञायाः उपजेयस्य च प्राथम्य- - . .

·लिङ्गानुशासनवर्गः। १०५ उपज्ञा यथा-- - %3D कथने गम्यमाने । को ब्रह्मा तस्योपज्ञा कोपज्ञम् = स्वर्ग: प्रजा वा । सृष्टि- स्तेनादौ त्राता। पाणिनेषज्ञा पाणिन्युपर्श ग्रन्यः । अथ वा । पाणिन्युपर्श अकालकं व्याकरणम् । पाणिनिना प्रथमं कालधिकाररहितं व्याकरणं कर्तुं शक्यमिति परिज्ञातम् । चन्द्रस्योपज्ञा चन्द्रो- पसंज्ञकं व्याकरणम् । अथ वा। चन्द्रोपज्ञमसंज्ञकं व्याकरणम् । शाकटायनोपज्ञं शब्दानुशासनम् । तेन प्रथमं ज्ञातम् । आदिदेवोपझं धर्माधर्मव्याख्या ! उपक्रम्यत इत्युपक्रमः । उपक्रमस्य उपकम्यस्य च प्राथम्य कथने गम्यमाने । उपक्रमो यथा--कस्योपक्रमः कोपक्रमम् = लोक. । तेनादी प्रक्रान्ता । कुरुराजोपक्रम (श्रेयांसोपक्रम) दानम् । कुरुराजेन श्रेयसा प्रयमं प्रवर्तितम् । नन्दो- पक्रमाणि मानानि । तेन प्रथमं कृतानि । अयवा-नन्दस्य उपक्रमः आधारम्भः, नन्दोपक्रमम् = द्रोणः। कातंत्रोपक्रमम् = कालापकं व्याकरणमिति । उशीनरनाम्नि कन्या च क्लीवे स्यात् । अथवा । पष्ठ्यन्तात्परा या कन्या तदन्तस्तत्पुरुषः क्लीवे स्यात्, उशीनरदेशस्थसंज्ञासु चेद्वर्तते। सौशमे: सौशमीनां वा कन्या सोशमिकन्यम्, सौसमिकन्यम्, सौसमीकन्थम् । आह्वराणां कन्या आह्वरकन्यम् । शार्मिकी कन्या यस्यासी शामिकिकन्यम् । उशीनरदेशे इति किम् ? दाक्षीणां कन्या दाक्षि कन्या । ग्रामस्येयं संज्ञा अस्ति किन्तु उशीनरदेशे स ग्रामो न भवति । बाह्नि केष्वियं सज्ञा । नामसु किम् ? वीरणानां वीरणः कृता वा वीरणकन्या । कुत्रापि नेयं सज्ञा । सेना च शाला च सुरा च छाया च निशा च तेषां समाहार: सेनाशालासुराच्छायानिशं वा क्लीवे स्यात् । सेना यथा--नृगां सेना नृसेनम्, नृसेना । कपीनां सेना कपिसेनम् , कपिसेना। क्षत्रियाणां सेना क्षत्रियसेनम्, क्षत्रियसेना । ब्राह्मणानां सेना ब्राह्मण सेनम् ब्राह्मण सेनेति । शाला यथा--गवां शाला गोशालम्, गोशाला । हस्तिनां शाला हस्तिशालम्, हस्तिशाला । अनाथानां शाला अनाथशालम्, अनाथशालेति । सुरा यथा-यवानां सुरा यवसरम्, यवसुरा। छाया यथा--कुड्यस्यच्छाया कुड्यच्छायम्, कुड्यच्छाया ! निशा यथा--चोराणां निशा चोर. निशम् चोरनिशा । भूतानां निशा भूतनिशम्, भूतनिशा । शुनां निशा श्वनिशम्, श्वनिशेति । शशात्परा उर्णा, भात्परो गणः, गृहतः परा स्थूणा च नपुंसकलिङ्गे भवन्ति । शशस्योर्णा शशोर्णम् = शशलोम । भानां गणः भगगम् = नक्षत्रसमूहः । गृहस्य स्थूणा गृहस्थूणम् - गृहधा- धारगम् । शतादिका शतपूर्वा अदन्ता अकारान्ता या संख्या सा क्लोवे स्यात् । यया शतम्, सहस्रम्, अयुतमित्यादि । अदन्ता किम् ? कोटिः, लक्षा : इति । अमरोऽपि--(अम० ना० लि. पृ० ४५७ श्लोक: २२, २३)। द्विहीने -ऽन्य-ज्च खा-हरण्य-पर्ण-श्वभ्र -हिमो-दकम् । शीतोष्ण-मांस-रुधिर -मुखा-ऽक्षि-द्रविणं बलम् it ·मुकुन्दकोष - फल-हेम-शुल्ब-लोह-सुख-दुःख-शुभा-ऽशुभम् ।। जलपुष्पाणि लवणं व्यञ्जनान्य-ऽनुलेपनम् ।। अनयोख्यिा- द्विहीन इति । फलेति च । द्विहीने द्वाभ्यां पुंस्त्रीभ्यां होने वर्जिते क्लीवे स्यात् । अधिकारोऽयम् । अन्यदवशिष्टम् । उक्तसंग्रहाच्छेपः क्लीवे स्यात्, बाधकविषयादन्यः । तत्र कांश्चिद्दर्शयति-चकाराद्वस्त्राभरणदिग्रहः । खमिन्द्रियं व्योम च । तद्यथा-छिद्रम्, नमः, वियत् इत्यादि । 'खमिन्द्रिये व्योम्नि पुरे शर्मणि त्रिदशालये । क्षेत्रे 'संवेदने विन्दी शून्येऽपि च निगद्यते।' इति---(श० र० स० पृ० ५३ पं० ८, ९) । अरण्यम् , विपिनम्, काननमित्यादि । अटव्यरण्यं विपिन मिति--(अम० ना० लिं० १२७ पृ० १ श्लोक :) । पर्णम्, पत्रम्, दल- मित्यादि । 'पर्ण पक्षे पलाशेऽपि, पर्णः स्यात्किंशुकद्रुमे।' इति--(श० र० स० पृ० १०६ पं० ५) । श्वभ्रम्, रसातलम्, पातालमित्यादि । रन्ध्र श्वभ्रं वपा शुपिः ।' इति-(अम ना० लि. पृ० ८६ श्लोक: २) । हिमम् , तुहिनम्, पालेयमित्यादि । “हिमं स्यान्मलयोद्भूते तुषारेऽपि च शीतले ।' इति-(श० र० स० पृ० २२७ पं० ४) । उदकम्, जलम्, अम्बु, नीरमित्यादि । 'कबन्धमुदकं पाथः' इति--(अम० ना० लि. पृ० ९३ श्लोक: ४) । शीतम्, शीतलमित्यादि । 'शीतं क्लीवे शैत्यगुणे' इति---(ना० र० मा० पृ० २९ पं० १५) ! उष्णम्, तिग्ममित्यादि । 'उष्णस्त्वातपोष्मणोः । वह्नौ तु पुसि, चतुरतिग्मयोस्त्वेप वाच्यवत् ।' इति-- (ना० र० मा० पृ. २६ पं० ८)। मांसम्, पिशितम्, तरसमित्यादि । 'अथ मांसं क्रव्ये' इति-- (ना० र० मा० पृ० ५९ पं० १०) । रुधिरम्, शोणितम् , रक्तमित्यादि। 'रुधिरं कुङ्कुमे खते रुधिरोङ्गारके पुमान् ।' इति---(श० र० स० पृ० २७९ पं० ३) । मुखम्, वदनम्, वक्त्रमित्यादि । 'मुखं प्रधाने प्रारम्भे वक्त्रे निःसरणेऽपि च । उपाये द्वारि ताम्र' इति - (ना० र० मा० पृ० १३ पं० ४) । अक्षि, नेत्रम्, लोचनम्, नयनमित्यादि । 'लोचनं नयनं नेत्रमीक्षणं चक्षुरक्षिणी ।' इति-(अम० ना० लि. पृ० २३५ श्लोकः ९३) । द्रविणम्, वित्तम्, धनमित्यादि । 'अथ द्रविणं गेहे वित्ते स्वर्णे पराक्रमे ।' इति-(ना० र० मा० पृ० ७६ पं० १५) । इह बलशब्देन शक्तिसैन्यग्रहणम् । शक्ती यथा--बलम्, तरः, शुष्ममित्यादि। 'वलं गन्धरसे रूपे स्थामनि स्थौल्यसैन्ययोः ।' इति--(मे० पृ० १४७ श्लोक: ३७) । सैन्ये यथा--सैन्यम्, चक्रमित्यादि । ‘सैन्यं क्लीवं वले, सेनासमवेते तु वाच्यवत् ॥' इति- (मे० पृ० ११७ श्लोक: ६४) । फलम्, निरीशम्, कुटकमित्यादि । 'फलं हेतुकृते जातीफले फलकसस्ययोः । त्रिफलायां च कक्कोले शस्त्राने व्युप्टिलाभयोः ।' इति--(अने० सं० पृ० ४१ श्लोकः ५१०) । हेम, सुवर्णम्, स्वर्णम्, कनकमित्यादि । 'हिरण्यं हेमहाटकम् ।' इति-- - ·लिङ्गानुशासनवर्गः। १०७. . (अम० ना० लि. पृ० ३३३ श्लोकः ९४) । शुल्वम्, तानमित्यादि । 'शुल्वं ताने यज्ञकर्मण्याधारे जलसंनिधौ ।' इति-(मे० पृ० १५९ श्लोक: २७)। लोहम्, कालायस- मित्यादि । 'लोहोऽस्त्री शस्त्राके लोहे जोङ्गके सर्वतेजसे । इति---(मे० पृ० १७५ श्लोकः ८) । सुखम्, शर्म, शातमित्यादि । 'सुखं शर्मणि नाके च' इति-(मे० पृ० २० श्लोक: ८)। दुःखम्, आमनस्यम्, कप्टमित्यादि । 'आवाया वेदना दुख म्' इति हलायुधः इति--(अम० सु० व्या० पृ० ९२ स्तं० १ पं० १८, १९) । शुभम्, कल्याणम्, मङ्गलमित्यादि । 'शुभो योगे, शुभं भद्रे , वाच्यवत्लेमशालिनि ।' इति~~ (मे० पृ० १०६ श्लोक. ८)। अशुभम्, अशस्तम्, अकल्याणमित्यादि। जलपुष्पाणि, जलभवानि पुष्पाणि कुमुदकमलक लारोत्यलानि । लवणम्, संन्धवम्, अक्षीवमित्यादि । 'लवणं सैन्धवादी, ना सिन्धुरक्षोभिदो रसे।' इति--(मे० पृ० ५० श्लोकः ७५) । व्यञ्जनानि, तेमनानीत्यादीनि । 'व्यञ्जनं तेमने चिह्न श्मश्रुण्यवय- वेऽहनि ।' इति--(मे० पृ० ९१ श्लोक: २२) । अनुलेपनम्, कुङ्कुमादि । अत्र वाघितादन्यत् इति किम् ? आकाशो विहाया द्यौः। अटवी भरण्यानीत्यादिकम् । एवमन्यदप्यू ह्यम् । खादि सपर्यायं सविशेपं च क्लीवे भवति-इति मुकुटः । क्षीरस्वाम्यपि-खादि सपर्यायविशेपं तृतीये- इत्येव व्याचष्ट' इति--(अम० सु० च्या० पृ० ४५७ स्तं० २५० २८) । कोट्याः शतादिसंख्या-ऽन्या वा लक्षा नियुतं च तत् । यच्क-मसि-सुस-ऽन्नन्तं यद-ऽनान्त-मकर्तरि ॥ अस्य व्यास्या- -- कोट्या इति । कोट्या कोटिगन्दं विना यान्या शतादिसंरया सावलीये म्यात् । स्वक्ष- शब्दो वा क्लीवे । पक्षे योपिति । 'लक्षा नपुंमि संस्यायां, क्लीयं व्याजदारव्ययोः।' इति- (मे. 10 पृ० १६३ श्लोक: २३) । नानाथरत्नमालाकारस्तु न स्त्रियामित्याह-- 'लशं गरव्ये व्याजे चन स्त्रियां, नियते तु ना ।' इति-(ना० र० मा० पृ. ६१ पं० ४) । तदिति लक्षस्य पर्याया नियुतमित्यर्थः । उदाहरणं च-नियुतं शतं सहसमयुतमित्यादि । 'तं सहसमयुतं नियुतं प्रयुतं मतम् । स्त्री कोटिरबुंदमिति क्रमागगुणोत्तरम् ।' इति रनकोपः' इति- (अम० सु० व्या० पृ. ४५७ स्तं० २ पं० ३६, ३७)। बमन्त--मिसन्त-ममन्त-मन्नन्तं च यद् यक द्विस्वरं तत् क्लीये भवनि । अमन्तं यथा--मन: =मानमम् । तेज:प्रतापः। तमः = अन्धकारः । इसन्तं यया--सपि: घृतम् । ज्योति:-प्रामः । हविः = मानाय्यं विधिपः। सोचि:=प्रभा, रोपिन । उसन्त यया-वपुः = शरीरम् । मनुः = वेदविशेषः । धनः = गरासन- मिरमादि । दिल्यरमनन्तं पपा -चम = अजिनम्, कृतिः । म = पल्यानम् । साम-वेद- ·। १०८ मुकुन्दकोषे विशेषः । वर्म = कवचम् । कर्म = क्रियेत्यादि । अनेनैव क्लीवत्वे सिद्धे परतो यन्मर्मशब्दोपादानं तदस्यानित्यत्वज्ञापनार्थम् । तेन--'गुणान्धकारशोकेषु तमो राही पुमानय'मित्याद्यपि सिद्धम् । इति-(अम० अम० वि० व्या० पृ० ३६७ पं० ९)। अकर्तरीति । कर्तृवर्जितेऽर्थे यदनान्तं नाम तन्नपुंसके भवति । गम्यते इति गमनम् = गतिः । म्रियते इति मरणम् = मृत्युः । दीयते इति दानम् = वितरणम् । क्रियते इति करणम् = कारणम् । वरणम् = कन्यादिवरणम्, वेष्ठनं च । कदनम् = मर्दम् , पापं च । गगनम् = आकाशः । दमनम् = आत्मसंयमः। शमनम् = शान्तिः । इत्यादि । 'कृत्यल्युटो बहुलम्' इत्यनान्तानां त्रिलिङ्गत्वं स्वरन्ति । कथं राज्ञा भुज्यते. इति राजभोजनी शाला क्षरेयी वा । राजभोजनः शालि:, राजभोजनं भवतम्, अन्नम् , इत्यादि- क्षीरस्वामी, इति--(अम० स० व्या० टि० पृ० ४५८ स्तं० १ पं० ३२, ३३) । त्रान्तं स-लो-पधं शिष्टं रात्रं प्राक्संख्ययान्वितम् । पात्राद्य-ऽदन्तै-रेकार्थो द्विगु-लक्ष्यानुसारतः ॥ - अस्य व्याख्या- द - श्रान्तमिति । वान्तं शब्दान्तं , सलोपधं सकारो लकारो वा उपधा अन्त्यात्पूर्वो यस्य तत् सलोपधं च नपुंसके भवति । त्रान्तं यथा-दात्रम् = लवित्रम् । पात्रम् = भाजनम् , भाण्डम् । वस्त्रम् = वसनम्, अंशुकम् । वहित्रम् = वहनम् । गात्रम् = शरीरम् । मित्रम् = सुहृत्, सखा । यंत्रम् = नियंत्रणम्, देवाद्य धिष्ठानम् , पात्रभेदश्चेत्यादि । सोपधं यथा-विसम् = कमलम्, पद्यम्, मृणालं च । विशम्' इत्यपि । 'मृणाले तु विसं विशम् ।' इति द्विरूपकोपः' इति--(अम० सु० व्या० पृ० १०८ स्तं० २ पं० ५, ६) । अन्धतमसम् =घनान्धकारः । वुसम् = कडङ्गरः पलालादिक्षोदम् । 'बुषमपि ।' 'चुपवेपतुपारतोपाः ।' इति पभेदान्मूर्धन्यान्तमपि' इति-(अम० सु० व्या० पृ० ३०९ स्तं० १ पं० २२) । इत्यादि । लोपधं यथा-कुलम् = वंशः । मूलम् नक्षत्रविशेषः, बुध्नः, अंघ्रिश्च । कूलम् = तटम् । शूलम् = रोगविशेषः, आयुधविशेषश्च । तूलम्= कार्पासम्, ब्रह्मदारु चेत्यादि । शिप्टमिति । यदवशिष्टं प्रागुक्तादन्यत् तच्च प्रागुक्तम् । यद- बाधितं तदपि प्रान्तादिकं क्लीवे इत्यर्थः । शिप्टमिति किम् ? पुत्र: आत्मजः । वृत्रः = असुर विशेषः । मंत्र:= वेदभेदः, गुह्यवादश्च । हंसः = पक्षिविशेपः । कंसः = शूरसेनपुत्रः । पनसः = कण्टकिफल: । ''कटहल" इति लोके । काल:= समयः, पाणिनीयेऽपि--(१) (त्रान्तः) एष नपुंसके स्यात् । पत्रम् =पणम् । छत्रम् = आतपत्रम् । सि० को० पृ° ४०३ सू० १५५ । (२) (संख्यापूर्वी रागिः)त्रिरात्रम् =त्रयाणां रात्रीणा समाहारः। संस्यापूर्वेति किम् ? सर्वरात्रः । सि. को• पृ. ४०२ सू० १३३ । %3- यमश्च । साल:= मत्स्यप्रभेदः, ·लिङ्गानुशासनवर्ग: १०६ वृक्षविशेषश्च । शिला = पाषाण' इत्यादि । संख्यापूर्वो रात्रशब्दः क्लीवे । 'रात्राहाहाः पुंसी' ति पुंस्त्वप्राप्तेरपवादोऽयम् । मख्यापूर्व रात्रं क्लीवमिति वार्तिकं राबाह्नाहा इत्यस्य वाधकम् । एका चासो रात्रिश्च एकारात्रम् । द्वयोः राज्यो: समाहार: द्विरात्रम् । पञ्चानां रात्रीणां समाहारः पञ्चरात्रम्, अहोरात्रम्, गणरात्रमिति । संख्ययेति किम् । अर्द्धरात्रः, पूर्वरायः, मध्यरात्र इति । पात्रादिभिरदन्तरेकार्थो यो द्विगुः स क्लीवे स्यात् शिष्टप्रयोगात् । पञ्चानां पात्राणां समाहारः चपात्रम् । आदिना चतुर्णा युगानां समाहार: चतुर्युगम् । त्रयाणां भुवनानां समाहार: त्रिभुवनम् । एकार्थः किम् । पञ्चसु र पालेषु संस्कृत: पञ्चकपाल: - पुरोडाशः । तद्धितार्थे द्विगुरयम् । लक्ष्यानुसारत इति किम् । त्रयाणां पुराणा समाहार: त्रिपुरी। पञ्चानां मूलानां समाहारः पञ्चमूली। त्रयाणां लोकानां समाहारः श्रिलोकी । तिसृणां वलीनां समाहार: त्रिवली'त्यादि । १ द्वन्द्वैकत्वा-ऽव्ययीभावी पथः संख्या-ऽव्ययात्परः । पष्ठा-रछाया बहूनां चेद् विच्छायं संहतो सभा ॥ शालार्थापि परा-राजा-ऽमनुष्यार्था-दराजकात् । दासीसभं नृपसभं रक्षसभमिमा दिशः ।। उपज्ञो-पक्रमान्तश्च तदादित्वप्रकाशने । कोपज्ञ-कोपक्रमादि कन्थो-शीनरनामसु ॥ एपां व्याख्या- द्वन्द्वेति । शालेति । उपजेति च । द्वन्द्वकत्वादीनां व्याख्या प्रागवता । स्त्रियां तु वक्ष्यते । संहताविति । संहती समूहे वर्तमानो यः सभाशब्दस्तदन्तस्तत्पुरुषः क्लीवे, पप्ठध- न्तात्परा चेत् । स्त्रीणां मभा, स्त्रीसभम् = स्त्रीसंघात: स्त्रीसमुदायो वा । दासीनां सभा . दासीसमम् = दासीसंघात: 'मशाला च' इति क्लीयत्वम् । संहताविति किम् । दासीनां सभा, दासीसभा= दासीगृहमित्यर्थः । धर्मस्य सभा, धर्मसभा = धर्मशाला । इमा दिश इति । दासी. समित्यादीनि त्रीण्युदाहरणानीत्यर्यः । तत्र दासीसममित्यादि तु संहतावित्यस्यद। इतरे तु शालासहतिसाधारणे। तयोरपझोपक्रमयोरादित्वं प्राथम्यं तस्य प्रकाराने द्योतने उपशान्त उपक्रमा- न्तश्च समास: क्लीय स्यात् । उदाहरणं तु प्रागुक्तम् । तदादित्वेति किम् । देवदत्तोपना । मृन्मयः प्रकारः । मृत्तकारस्यानेककारणत्वात् । देवदत्तेति सामान्यशन्दन च तदादित्वप्रतिपादनामावे क्लीवत्वाभावः । एवं देवदत्तोपक्रमः रथः' इति । शे० प्राग्वत् ।

·मुकुन्दकोषे भावे न-ण-क-चिद्भ्यो-ऽन्ये समूहे भाव-कर्मणोः । अदन्तप्रत्ययाः पुण्य-सुदिनाभ्यां त्व-ऽहः परः ॥ किया-ऽव्ययानां भेदकान्ये-कत्वेऽपि' इति । अस्य व्याख्या- - - भाव इति । क्रिया इति च । चकार इत् अनुबन्धो यस्य स चित् । नश्च णश्च कश्च चिच्च नणकचितः । तेभ्योऽन्ये ये तव्यादयोऽदन्ता धातुप्रत्यया भावे विहितास्ते क्लीवे । अथ वा । नश्च णश्च कश्च चितः (च इद्येषां ते) च । एभ्योऽन्येऽदन्तप्रत्यया कृतो ये भावे विहिताः, तथा समहेऽर्थे भावकर्मगोविहिता येऽकारान्तप्रत्ययास्तद्धिताः, तदन्तं नाम क्लीबे स्यात् । तत्र धातु- प्रत्यया यथा-सहितम् = युक्तम् । भक्तम् = खादितम्, गतं च। भूतम् = अतीतम् । 'नपुंसके भावे क्तः' । भवितव्यम्, भवनीयं, भवद्भिः। भवति-भूयते भवितुं योग्यमिति वा भव्यम् 'तयोरेव'--इति भावे तव्यादयः । भव्यं योग्यं 'कर्तरि भावे यत्'। तदुक्तम्--'भवितव्यं भव- त्येव नारिकेलफलाम्बुवत्। गन्तव्यं गतमित्याहुर्गजभुक्तकपित्थवत् ।' इति—(श० त्रि० पृ० ४१८ स्तं० १ पं० १०, ११, १२) । भाव्यम्, विभावनीयम्, भवति । भू० याहुलकात् कर्तरि ण्यत् । तदुक्तम्--'कृतस्य करणं नास्ति देवाधिष्ठितकर्मणः । भावीत्यवश्य यद्भाव्यं तत्र ब्रह्मा- प्यवाधकः।' इति-(श० चि० पृ० ४३४ स्तं० २५० १७, १८, १९)। अवश्यभवितव्यम् । 'ओरावश्यके' इति ण्यत् । भावयतीति भवतेय॑न्तात्कर्मणि यत् । ब्रह्मणो भवनं, ब्रह्मभूयम् = ब्रह्मसा- 'क्षात्कारः, मोक्षः, ब्रह्मत्वम्। 'भुवो भावे क्यप्'। संरवणम्, सांराविणम् । सङ्कटनम्, साङ्केटि- नम्, सांकोटिन, सांकोटिनं, वर्तते । ‘अभिविधी भाव इनुण्' इति । 'अणिनुणः' इति । 'नणकचिद्- भ्योऽन्य' इति किम् । 'यजयाच-यत-विच्छ-प्रच्छ-रक्षो नङ' । यज्ञः = प्रतुः । यत्नःप्रयत्नः । उत्साहः, उद्योगश्च । प्रश्नः = अनुयोगः, पृच्छा। 'स्वपो नन्' इति स्वप्नः = निद्रा, शयनम् स्वापः । 'नौ णच' इति ण च । न्यदनम्, न्यादः = आहारः । 'सुपीतिकः' । आरवृत्थः = मृपक- समूहः । वेपथु :: : = कम्पः। ‘घार्ये' इति कः । विघ्नः = अन्तरायः, प्रत्यूहः । चित् ‘एर इति अच् । चयनम्, चयः = समूहः । जयनम् , जयः = विजयः, उत्कर्षप्राप्तिः । 'जीत" इति लोके । 'ण्यासश्रन्यो युच्' इति युच् । कारणम् = करणम्, साधनम्, कर्म । कारणा= यातना, गाढवेदना । नणकेति पत्र उपलक्षणम् । पाक:=पचा, स्याल्यादौ पचनम् , परिणतिः, दैत्य- विशेषश्च । भावे किम् । कर्त्तव्यो धर्मसंग्रहः, मृतो वैरी । समूहे तद्धिता: । 'भिक्षादिभ्योऽण्' इति अण् । भैक्षम् =भिक्षाणां समूहः । गार्भिणम् =गर्भिणीनां समूहः । 'गोत्रोक्षोष्ट'-इति बुन । औपगवकम् = औपगवानां समूहः । 'तस्य समूहः' इति भण् । चापम् = चापाणां . 1 ·लिङ्गानुशासनवर्गः। - समूहः । काकम् - काकानां समूहः । कौमारम् =कुमाराणां समूहः । कंशोरम् = किशोराणां समूहः । यौवनम् = यनां समूहः । यौवतम् = युवतीनां समूहः । वानस्पत्यम् = वनस्पतीनां समूहः । भैक्षमित्यादीनां स्वभावात् समूहवृत्तिः नपुंसकत्वं च । भावकियाविषयं यथा--वृदयम् =वृक्षस्य भावः । जाड्यम् = जडस्य भाव. । गार्हपत्यम् = गृहपतीनां भाव: । पाशुपत्यम् = पशुपतेर्भावः । 'कपिज्ञातिभ्यो ढक्" इति ढक् । कापेयम् = कपेर्भावः । ज्ञातेयम् = ज्ञातेर्भावः । रामणीयकम् = रमणीयस्य भावः । पौरोहित्यम् = पुरोहितस्य कर्म भावो वा । सेनापत्यम् = सेनापतेः कर्म भावो वा । नाप्यम् = नृपस्य कर्म भावो वा । नारपत्यम् = नृपतेः कर्म भावो वा। "यण च प्रकीर्तितः " छात्रम् = छात्रस्य भावः क्रिया वा । आश्यम् = अश्वस्य भावः क्रिया वा। औग्दावम् = उग्दातुर्भावः क्रिया वा।'प्राणभृज्जातिवयोवचनाद् गोवादे. भावे क्रियायां वाऽण् च (?)" । "सख्युयः" इति यः। सख्यम् = सत्यभावः क्रिया वा । इत्यादीनां अभिधा- नादेव नपुंसकत्वं सिद्धम् । "केदाराद्या च" इति या । चकारात् बुश इति च । केदार्यम्, केदारकम् = केदाराणां समूहः द्वन्द्व मनोज्ञादिभ्यश्च' इति वुश, । मानोज्ञकम् = मनोज्ञानां समूहः । 'तस्य भावस्त्वतलौ' भावे अदन्ता यया -गोत्वम् = गोभाव: । ‘इगन्ताच्च लघुपूर्वात' इति अण् । गौचम् = शुचेर्भावः । मौनम् = मुनेर्भावः । मार्दवम् = मृदोषः । 'स्तेना- द्यन्नलोपश्च' इति यत् नलोपश्च । स्तेयम् = स्तेनस्य भावः, कम वा। 'गुणवचनब्राह्मणादिभ्यः कर्मणि च' इति प्पा । शौक्ल्यम् = शुक्लस्य भावः, कर्म वा। कर्मणि यथा-राज्यम् =राज्ञ: कर्म। चौर्यम् = चोरम् । तत्प्रत्ययस्य तु स्त्रीत्वमुक्तम् । पुण्येत्यादीनां व्याख्या तु प्राग्वद चोध्या। अयाधुना कान्तादिक्रमेग मौक्तिकादीन् पिञ्जपर्यन्नान्लगकलिङ्गवाचकशब्दान् फण्डरवेनाह हेम:- (अभि० सं० लि. पृ० ५ श्लोक: ६३, ६४, ६५, ६६) मौक्तिक माक्षिकं सौप्तिकं क्लीतकं नाणकं नाटकं खेटकं तोटकम् । माह्निक रूपकं जातकं जालक वणुकं गैरिक कारकं वास्तुकम् ॥१३॥ पाणिनीय रि-(१) (चियशालबमातिदिशासुकोल्मकानि नामके) ॥ एषां व्याया तु मारिए प्रोता। शि० को० ० ३९९ मू. ६१ । वामनीषि-'कुहकं चिगुलिकपर योग पलायमाटम् । वर पिटलोप्टकटिं पोठं पृथं पर च ॥ Kामाकारगारममपक्षणमार्योग्यम् । गुदयनगीताती थानाम्ने रन पिढे ॥ इति । पृ० १ली. ९, १० ।

·११२ मुकुन्दकोपे रुचकं धान्याक-निःशलाका- ऽलीका-ऽलिक-शल्को-पसूर्यकाऽक्रम् । कवक-कविक-तोक-तिन्तिडीके- डूक-च्छत्राक-त्रिको-ल्मकानि ॥१४॥ मार्दीक कदम्बके बुक्कं चिबुक-कुतुक-मनूक-चित्रके । कुब्जकं मधुपर्क-शीर्षके शालूकं कुलकं प्रकीर्णकम् ॥१५॥ हल्लीस-पुष्पके खलिङ्ग-स्थगु-भङ्ग-पूग-चोच-बीज-पिञ्जम् । एषां व्याख्या मौक्तिकमिति । रुचकमिति । मार्दीकेति । हल्लीसकेति च । एते मौक्तिकादयः पिज- पर्यन्ताः शब्दा नपुंसकलिङ्गाः स्युः। मौक्तिकम् = मुक्ताफलम् । 'रत्नभेदाश्च मौक्तिकम् ।' इति । 'मुक्ता तु मौक्तिकम् ।। मुक्ताफलम्' इति च- -(वै० ० पृ० १५२ श्लोकः ५६, ५७) । माक्षिकम् = मधु । 'माक्षिकं मधुनि स्मृतम् ।' इति-(श० र० स० पृ० २४ पं० २१) । सौप्तिकम् = युद्ध रात्रिः । 'सौप्तिकं युद्धरात्रौ स्यात्' इति-(श० र० स० पृ. ३० पं० ९) । क्लीतकम् = मधुयष्टिः । 'क्लीतकं मधुयष्टौ स्यात्' इति-(श० र० स० पृ० ११ श्लो० ४) । नाणकम् = मुद्राचिह्नितनिष्कादिः । 'सिक्का" इति लोके । अत्राह याज्ञवल्वयः-' -'तुलाशासन- मानानां कूटकृन्नाणकस्य च । एभिश्च व्यवहा यः स दाप्यो दण्डमुत्तमम् ।' इति-(श० चिं० पृ० १३७१ स्तं० २ पं० २३, २४, २५) । नाटकम् = महारूपकम्, गद्यपद्यप्राकृत- भाषामयो अन्य विशेषः । 'नाटकं नाटिका भाणो वीथिः प्रहसनं डिमः ।' इति-(वै० पृ० १४४ श्लोक: १००)। नाटकक्रीडने तु नियममाह-'देवतादर्शनान्तं च कर्त्तव्यं नाटकं बुधैः । राजर्पिदर्शनान्तं वा तेऽपि देवः समा मताः।' इति--(श० चिं० पृ० १३५९ स्तं० २ पं० ८. ९, १०) । खेटकम् = लघुग्रामः, युद्धसाधनचर्म च । “ढाल" इति लोके । 'खेटकं तु लघुग्रामे युद्धसाधनचर्म च ।' इति--(शल र० स० पृ० १३ पं० ५)। तोटकम् = वृत्तभिद् । 'तोटकं वृत्तभिद्यपि ।' इति-(श० र० स० पृ० १८ पं० ५) । आह्निकम् = नित्यक्रिया, भोजनम, प्रकरणवृन्दं च । 'आह्निकं दिननिर्वत्त्ये त्रिलिङ्गमथ न द्वयोः। नित्यक्रिया भोजनयोवृन्दे प्रकरणस्य च ।' इति-(मे० पृ० ५ श्लोकः ४९) । रूपकम् = नाटकम, मूर्तम, काव्यालक- रणं च । 'रूपकं नाटके मूर्ते काव्यालङ्करणेऽपि च ।' इति-(मे० पृ० १२ श्लोक: १४९) । जात (प) कम = जातस्य शुभाशुभनिर्णायको होराग्रन्थः, जातकर्मास्यमङ्गलं च । तथा व प्रयोग:-'जातकमवलोक्य निरवशेषम्' इति भट्टोत्पलः' इति-(आर्या सप्तत्यां पृ०१ श्लोक: १)।

·लिङ्गानुशासनवर्गः। १२१ शृङ्गवेर-मजिरा-धं-पुष्करं तीर-मुत्तर-मगार-नागरे । स्फार-मक्षर-कुकुन्दरा-ऽवर-प्रान्तराणि शिबिरं कलेवरम् ॥२१॥ सिन्दूर-मण्डूर-कटीर-चामर-क्रूराणि दूर्या-रर-वैर-चत्वरम् । उशीर-पाताल-मुलूखलातवे सत्त्वं च सान्त्वं दिबि-किण्व-पौतवम्॥ विश्वं वृशं वलिग-मर्पिश-किल्वि' च कर्षा-ऽऽमिपं मिप-मृचीप-मृजीप-शी । पीयूप-साध्वस-महानस-साहंसानि कासीस-मांस-तरसं यवसं विसं च ॥२३॥ मन्दाक्ष-मक्ष-मथ सक्थिं सशालु-यातु 1 देहः । कन्दरम् - गृहा । मन्दरम् -वर्णवृत्तान्तरम् । अजरम् - 1 जठरम् -कुक्षिः। मेदिनीकारस्तु "जठरं न स्त्रियां कुक्षौ" इति । कुलीरम् = काश्मीरम्-कुङ्कुमम, पुष्करमूलं च । नीरम् = जलम् । अम्बरम् आकाशः। तंवम् शास्त्रविशेषः । यंत्रम् =देवायधिष्ठानम्, पात्रभेदः, नियंत्रण च। क्षत्रम्-तगरम्, गरीरं च । चित्रम् तिलक्म्, बालेव्यं च । छनम् ==आतपत्रम् । मूत्रम्-प्रसावः 1 सूत्रम् तन्तुः । वत्रम् -मुखम् । नेत्रम् - लोचनम् । गोत्रम् =कुलम् । अगुलित्रम् = अड्गुलिक्वचम् । भलत्रम्- शस्त्रम् आयुधम् । शास्त्रम् आगमम्, वेदः, शास्त्रमात्रं च । वस्त्रम् = वसनम् । पत्रम्-पर्णम्, दलम् । पानम् = माजनम् । नक्षत्रम् -तारा । सि० को० पृ० ४०० मू० ८९ । (शुत्रमदेवतायाम) ॥ देवतार्यजिते शुक्र क्लीव स्यात् । शुकम् = रेतः, वीर्यम् । अदेवतायां किम् । शुक्र:=भार्गवः। सि० को० पृ० ४०० सू० ९० । पाणिनीयपि-(१) (अभं नपुमकम् ) " एजन्नपुसके स्यात् । अभ्रम् मेघः । (२) (शिरीप पाम्बरोपीयूपपुरीपविल्विपकल्मपाणि नपुसके) ॥ एतानि नपुसकै स्युः । शिरोपम् - शिरीपपुष्पम् । ऋजीपम् =पिष्टमर्जनपात्रम्, पिष्टपचनम् । क्ल्मपम् =पापम् । २० उ० । सिं० को० पु. ३९९ सू० ५०. (३) (पनसविनसमाहसानि नपुंमके) ॥ एतानि नगुमके स्युः । युमम् =तुच्छमान्यम्, कडङ्गरम् । शे. उ० । सि० को० १० ४०१ सू० ९६ । (४) (असमिन्द्रिये) ॥ एतदिन्द्रियायें नपुंसके स्वात् । अक्षम् = इन्द्रियम् । इन्द्रिये किम् । रथाङ्गादी मामूत् । सि० को० १०४०३ सू० १७१ । (५) (पाकुलिशदवपीठकुण्डावाङ्गदधिसत्यक्ष्यास्यास्पदाकाशक्विवोजानि)। एतानि क्लीव स्यः। याद्धम् =पितृक्रिया । कुलिशम् = वज्रम् । देवम् =भाग्यम् । पीठम् - आमनम् । कुण्डम भाण्डविगेपः । अझम :- चिह्नम । अङ्गम् -अवयवः । दधि -भौरविवारविशेष सदिय ऊरः, जाध्यमागः । मक्षिनेत्रम् । वाम्यम् = ·१२२ मुकुन्दकोषे स्वाद्वा-ऽऽशु तुम्बुरु कशेरु शलाल चालु । संयत्-कुमुन्-महद-हानि पृषत्-पुरीतत्- पर्वाणि रोम च मरुच्च जगल्ललाम ॥'इति॥२४॥ एपां व्याख्या- प्रसभेति । शृङ्गवेरेति । सिन्दूरेति । विश्वमिति । मन्दाक्षेति च । एते प्रसभादयो ललामान्ताः शब्दाः क्लीवे स्युः । प्रसमम् = वलात्कारः, हठः । 'प्रसभं तु बलात्कारो हठः' इति-(अम० ना० लि. पृ० २९६ श्लोक. १०८) । 'प्रसभोऽस्त्री बलात्कारो हठश्च' इति- (वै० पृ० १२१ श्लोक: २०६) । 'क्लीवे तु प्रसभं हठः ।' इति च बोपालितः' इति-- (अम० सु० व्या० पृ. २६६ स्तं० ५ पं० २५)। कुसुमम् = पुष्पम्, फलम्, स्त्रीरजः, नेत्ररोगश्च । 'कुसुमं स्त्रीरजोनेत्ररोगयोः फलपुष्पयोः ।।' इति--(मे० पृ० १११ श्लोकः ४१) । शुष्मम् =तेजः । 'शुष्मं तेजसि, सूर्ये ना' इति--(मे० पृ० ११० श्लोक: ३४) । अध्यात्मम् = सूक्ष्मम, सूक्ष्मशरीरम् । धाम = देहम् , गृहम , रश्मिश्च । 'धाम देहे गृहे रश्मी स्याने जन्मप्रभा वयोः ।' इति-(मे० पृ० ८८ श्लोक: ८०) । ईर्मम् = व्रणः । 'ईममीम्भॊ वणे मतो।' इति-(श० र० स० पृ० २२२ पं० ६) सूक्ष्मम् = अध्यात्मम् , सूक्ष्मशरीरम् , कैतवम , शाठ्यं च । 'सूक्ष्मं स्यात्कतवेऽध्यात्म' इति-(मे० पृ० ११० श्लोकः ३६) । किलिमम = देवदारु । 'देवदारु स्मृतं दारु सराह्र किलिमं च तत् ।' इति धन्वन्तरिः' इति-(रा० नि० पृ० २१ श्लोकः ७६) 'भद्रदारु द्रुकिलिमं पीतदारु च दारु च ॥' इति-- (अम० ना० लिं० पृ. १४६ श्लोक: ५३) । द्रुकिलिमम, किलिमम् भीमसेनो भीम इतिवत् । तलिमम, कुट्टिमम, तल्पम्, वितान च । 'तलिम कुट्टिमे तल्पे चन्द्रहासे वितानके ।' इति-- (मे० पृ० १११ श्लोक: ४४) । तोक्मम = कर्णमलम् । 'तोक्मम् कर्णमले, पुंसि हरित च हरिद्यवे ।' इति-(मे० पृ० १०९ श्लोक: १४) । युग्मम् = युगलम् । 'युग्म तु युगलं युगम मुखम् । आस्पदम् =प्रतिष्ठा । आकासम् =वियत् । किण्यम् -मुराबीजम् । बीडम् = उत्पतिकरणम् । सि० पी० पृ० ४०३ सू० १६७ । (१) (दिनाहनी नपुसके) ॥ एते नपुंमके स्तः । दिनम्, अहश्च =दिवमौ । सि. को० पृ. ४०१ सू० १०१। (२) (वियज्जगरसकृच्छत् पच्छकृयकृदवित.) ॥ एते क्लीवाः स्युः । वियत् = आकाशम् । जगत् अलोक्यम् । सकृत् स्तोक,अत्पञ्च । शक्त्=पृषत् =बिन्दुः । शत् = गूथम् । यकृत् = कालखण्डम् । उदश्वित् तकम् । सि० को० १०४०३ सू० १६५ । ।'

·- लिङ्गानुशासनवर्गः। इति—(अम० ना० लि. पृ० २०१ श्लोक: ३८) । 'युग्मं यमलयामले ।' इति रभसः' इति- (अम० सु० व्या० पृ. २०१ स्तं १ पं० ३६, ३७) । तिग्मम = तीक्ष्णम्, अत्युष्णम् । "तिग्मं तीक्ष्णं खरं तद्वत्' इति–(अम० ना० लिं० पृ० ४३ श्लोक: ३५) । त्रिसन्ध्यम् = दिनाद्यन्तमव्याः, त्रिकालः । तिसृगां सन्ध्यानां समाहारः, आवन्तो वेति पाक्षिकी क्लीबता, पक्षे त्रिसंध्यो । 'प्राह्वापराहमध्याह्नास्त्रिसन्ध्यम्' इति--(अम० ना० लि. पृ० ४४ श्लोकः ३) । किसलयम पल्लव:, नवपत्रम् ! 'पल्लवोऽस्त्री किसलयम्' इति-(अम० ना. लि. पृ० १३२ श्लोकः १४) । शयनीयम् = शय्या, शयनम्, तूलिकादिः । 'शय्यायां शयनीयवत् ।। गयनम्' इति--(अम० ना० लि. पृ० २४९ श्लोक: १३७, १३८) । सायम् = सन्ध्या, दिनान्त: । 'सायंसन्व्या दिनान्तश्च निशादिर्दिवसात्ययः । सायं पितृप्रसूश्चाथ प्रदोपः स्यान्नि- शामुखम् ।' इति-(रा० नि० पृ० ४१६ श्लोकः० ३०) । 'दिनान्ते तु सायं सन्ध्या पितृ- प्रसूः :' इति । तत्र सायमित्यव्ययं नपुंसकलिङ्ग वा । 'सायः काण्डे दिनान्ते चेति मेदिन्यादिपु साय इत्युक्तत्वात्सायमिति मान्ताव्ययस्याव्ययवर्गे वक्ष्यमाणत्वादत्र सायोऽदन्तः पुस्येव' इति- (अम० अम० वि० टी० पृ० २३ श्लोक: ३ पं० १७ तः) । 'सायं सायो भवेत्' इति पुरुषो. तमदेवः' इति च (शब्दभेदप्रकाशः पृ० ४ श्लोक: १६) । खेयम् = परिखा, दुर्गादिपरितम् । 'खेयं तु परिखा' इति-(दै० पृ० १६० श्लोकः १३) । इन्द्रियम् = हृषीकम् , चेतश्च । 'इन्द्रिय तु हृषीके चेतसि स्मृतम् ।' इति-(मे० पृ० ११८ श्लोक: ७५) । द्रुवयम् = मानविशेषः, पाय्यम्, यो (पौ) तवम्, मानार्थे परिमाणम् । 'यो(पौ)तवं द्रुवयं पाय्यमिति मानार्थक अयम् ।' इति-(अम० ना० लि. पृ० ३३० श्लोकः ८५) । भयम् = दरम्, साध्वसम्, प्रतिभयम्, घोरम्, कुब्जकपुष्पञ्च । 'भयं प्रतिभये घोरे प्रसूने कुब्जकस्य च।' इति-(मे० पृ० ११५ श्लोकः ४१) । कलत्रम् = स्त्री, श्रोणिश्च । 'कलत्रं क्षोणिभार्ययोः । इति-- (मे, पृ० १३२ श्लोकः १३०) । द्वापरम् = युगविशेष :, त्रेतायुगान्तरयुगम्, संशयः, संदेहश्च । 'कृतं त्रेता द्वापरं च कलिश्चेति यथाक्रमम् ।' इति । 'द्वापरे यज्ञयाग्नेयो' इति । 'द्वापरी युगसंशयो।' इति च (वै० पृ० २४१ श्लोक: ३०) । 'द्वापरं संशये युगे।' इति च- पृ० १३४ श्लोक: १६८) । क्षेत्रम् = केदारः । “खेत" "क्यार" इति च लोके । सिद्धस्यानम्, शरीरम्, कलत्रञ्च । क्षेत्र देहे भगे पल्यां केदारे भारतादिषु।' इति-(अने० ति० पृ० ३८ श्लोक: ३६१)। शृङ्गवेरम् = आर्दकम्, शुण्ठी, पुरविशेषः, तीर्थविशेषश्च । राममित्रस्य निपादाधिपतेर्गुह- स्य पुरम् , अत्र रामो गङ्गामुत्तीर्णः । तथा च प्रयोग-'शृङ्गवेरपुराधीशाद्रामो व लघजीवकः ।' इति-नागोजीभट्टः' इति-(शे०प०१ दलोक: १)। अजिरम् -प्राकाराद् वहिः क्रीडास्थानम्, प्राङ्ग- णम्, वातश्च । 'अजिरं प्राङ्गणे वाते विषये दर्दुरे तनौ ।' इति-(मे० १० १३० श्लोकः १०९) । . -(मे.

·१२४ मुकुन्दकोषे अम्रम् = मेघः, गगनम्, धातुभेदश्च । 'अभं मेधे च गगने धातुभेदे च काञ्चने ।' इति--(मे० पृ० १२३ श्लोकः ६) । पुष्करम् = भेषजम्, तीथं च । 'पुष्कर भेपजे तीर्थे पद्मदन्तिकराग्रयोः । द्वीपे तूर्य मुखे वारिव्योमखड्गफलादिषु ।' इति—(अने० ति० पृ० ५४ श्लोकः १६७) । तीरम् = रोधः, कूलम्, तटं च। 'तीरं तु रोधसि ।' इति- (मे० पृ० १२६ श्लोक: ४६)। 'तीरा वङ्गे, तीरं पुनस्तटे ।' इति च-(अने० सं० पृ० ३६ श्लोक: ४४१)। तथा च प्रयोग:-'समुद्र- तीरजितसर्वलोका सेनाप गां व्याप्तवती वलेन ।' इति द्विसन्धानश्लेप.' इति--(अम० सु० व्या० टि० पृ० ९५ स्तं० २ पं० ४०, ४१)। उत्तरम् = प्रतिवाक्यम् । 'नपुसक प्रतिवाक्ये' इति-- (मे० पृ० १३१ श्लोकः ११८)। आगारम् = गृहम् । 'भवनागारमन्दिरम् ।' इति--(अम० ना० लिं० पृ० ११७ श्लोक: ५) । 'विद्यादगारमागारम्' इति- (श० भे० प्र० पृ० १ श्लोक: २)। नागरम् = मस्तकम्, शुण्ठी च । 'नागरं मुस्तके शुठ्यां विदग्धे नगरोद्भवे।' इति-- (मे. पृ० १३५ श्लोक: १०२) । स्फारम् = विपुलम्, बहु, बृहत्, बहुलम्। 'स्फारं भद्रं वृहद् व्यूढमुदूढ़ बहुलं बहु ।' इति-(वै० पृ० २०७ श्लोक ८०)। अक्षरम् = वर्ण', गगनम् , तपश्न । 'अक्षरं गगने वर्णे तपस्यध्वरधर्मयोः । निर्वाणेऽपि परब्रह्ममूलकारणयोरपि ।' इति-(अने० ति० पृ० ३९ श्लोकः ७) । कुकुन्दुरम् = कूपकम् , कटिकूपः, नितम्वस्थकूपकद्वयम् , स्त्रियाः पृष्ठवंशादयो- गतम् । 'कुकुन्दर'मित्यपि । 'कूपको तु निम्बस्यो, द्वयहीने कुकुन्दरे ।' इति-(अम० ना० लि. पृ० २२८ श्लोकः ७५) । अवरम् = गजपश्चार्द्धम्, गजान्त्यजपादिदेग 'न ना गायावरे' इति- (त्रि० शे० पृ० २९९ श्लोक ३९) । 'अपर' मित्यपि । प्रान्तरम् = दूरगून्यवत्मं, विपिनम, कोटरं च । 'प्रान्तरं विपिने दूरगून्यवमनि कोटरे ।' इति-(मे० पृ० १३६ श्लोक १८४) । शिविरम् = सन्यवमति: । "शिविरं संन्यवमतो' इति--(ग० र० म० पृ० २८२ ५० ६) । कलेवरम् = शरीरम 'अथ कलेवरम् । गायं वपु म हनम्' इति--(अम० ना० लि. पृ० २२६ श्लोरः ७०) । मिन्दरम् = रक्तवर्णनूर्णविशेर , नागमम्भवम्, मीमन्तकम् । 'मिन्दूरं ग्वनचू. (व)णके ।' इति--(मे० पृ० १३९ श्लोक: २३६) । मण्डूरम् = लौहमलम्, सिंहाणम्, गिपा. णम् । भावमिश्रस्तु पुंसोत्याह-मायमानस्य लोहस्य मलं मण्डर उच्यते । यल्लोहं यद्गुणं प्रोदनं ततिट्टमपि तद्गुणम् ।' इति-(भा० प्र० पृ० श्लोक: )। कटीरम् = व टि:, कन्दरं च । 'कटोरं कन्दरे षटयाम्' इति-(२० पृ० २५० श्लोकः ६)। चामरम् = चमरीपुच्छनिमितं वालव्यजनम्। प्रकीर्णकम् । 'चंवर" "चौरी" इति च लोके । दण्डं च । 'नामरं घाम गपि च । दडे च वालव्यजने' इति-(मे० पृ० १३३ श्लोकः १५४)। परम्--नक्षत्रविशेषः । याम्यमपे उग्रं क्रूरं कुजस्तथा ।' इति रामः' इनि--(मु० पृ० श्लोक: 'अयास्थि कोयमं विड्ड वललं फरमादिरम् ।' नि--(२०१० १८२ स्टोकः १०८)। 1 'पूर्वात्रयं । अम्यि च।

·लिङ्गानुशासनवर्गः। १२५ - . . . .. - दूर्यम् = विष्ठा, शठी च । अररम् = कपाटम्, छदश्च । 'अररं छदकपाटयोः। (मे० पृ० १३० श्लोक: ११०) । वरम् =विरोध: । "वैरं विरोधे' इति--(श० र० स० पृ० २६० पं० १४) । चत्वरम् = अङ्गणम् , स्थण्डिलम्, यागार्यसंस्कृतभूमिः, नानाजनावस्थानदेशश्च । "चबुतरा" इति लोके । 'चत्वरं स्थण्डिलेऽङ्गणे ।' इति-(मे० पृ० १३३ श्लोक: १५२) । उगीरम् = वीरण मूलम्, अभयम्, नलदम् । 'मूलेऽस्योगीरमस्त्रियाम् । अभयं नलदम्' इति--(अम० ना० लि. पृ० १८४ श्लोक: १६४) पातालम् =नागलोकः, विवरम्, वडवानलश्च । 'पातालं नागलोके स्याद्विवरे वडवानले ।' इति-~(मे० पृ० १५३ श्लोक: ११०) । उलूबलम्, = उदूखलम्, कक्षावंक्षणयोः सन्धिश्च । 'अयोनिर्मुसलोऽस्त्री, स्यादुदूखलमुदूखलम् ।' इति-- (वै० पृ० १६४ श्लोक: ६५)। 'उलूखलं तु सन्धिः म्याकक्षाया वंक्षणस्य च ।' इति च-(वै. पृ० १७८ श्लोक: ७०। आर्तवम् = स्त्रीरजः । 'आर्तवं स्त्रीरजस्युक्तम्' इति-(श० २० म० पृ० ३१९ ५० ४) । मत्त्वम् = गुणः पिशाचादिः, वलं च । ‘सत्त्वं गुणे पियाचादी वले द्रव्य- स्वभावयोः ।' इति-(मे० पृ० १५९ श्लोक: २८) । सान्त्वम् = दाक्षिण्यम्, साम च । 'सान्त्वं- दाक्षिण्यसामनोः । इति-(मे० पृ० १५९ श्लोक: २९) । दिवम् = गगनम्, स्वर्गश्च । "दिवं बलीबं तयोः (स्व:सयोः) स्मृतम् ।' इति-(मे० पृ० १५८ श्लोक: ११)। किण्वम् = मद्यवीजम्, पापं च । 'किण्वं बीजे च शीघुनः । पापे' इति--(मे० पृ० १५७ श्लोक: ५) । पौतवम् = मानविशेषः, द्रुवयम्, पाय्यं च । 'पाय्यं हस्तादिभिर्मानं वयं कड़वादिभिः । पौत तुलया तस्य सूत्रं स्याद्रागसूत्रकम् ।' इति~ (वै० पृ० १६१ श्लोकः ६४) । 'योतव' मित्यपि । 'योसवं द्रुवयं पायमिति मानार्थक अयम् । मानं तुलाङ्गुलिप्रम्यः' इति । क्रमेणेति च गेपः । विश्वम् = जगत् । 'जगति स्थानपुंसकम् ।' इति-(मे० पृ० १५९ श्लोक: २३) । वृशम् = आईकम् । “अदरकः" इति लोके । मूलं च । यलिगम् = मत्स्यपारणाय वलोहकष्टकाविशेषः, मत्स्यवेधनम् । "सी" इति लोके । अर्पितम् -हृन्मांमम् । 'अपिमः' इत्यपि दृश्यते । किल्विपम् = पापम्, रोगश्च । 'विल्विपं पापरोगयोः ।' इति-(मे० पृ. १६८ श्लोकः ३४) । कम् - असः, पोडशमापा, अशीतिरक्तिकाः, तोलवद्वयम्, सुवर्णम्, विडालपदकम् । आमिपम् = मांसम्, उपादानम्, उत्कोनश्च । 'उपादानेऽप्यामिपं स्थान्' इति-(अम० ना० लि. पृ० ४३६ श्लोक: २२३) । 'आमिां पुन्नपुंगरम् । भोग्यवस्तुनि सम्भोगेऽप्युत्कोचे पललेऽपि च ।' इति च-(मे० पृ० १६७ श्लोक: ३१) । मिपम्-व्याजः । "वहाना" "बनायटी" दिमावट" इति लोके । 'मिपं ब्याजे, स्पद्धने ना' इति-(मे० १० १६७ श्लोक: २१) । ऋचीपम् =पिष्टपपनपात्रम् । "कड़ाही" "तवा" "तमला" इनि च लोके । "कची मिष्टपचनन्' इति-(अम. ना. लि. पृ० ३१३ लोप: ३२) ऋजीपम् = बटाहिकानम्बिरादिः, पिष्ट- - . %3D ·- १२६ मुकुन्दकोपे भर्जनपात्रम्, पिष्टपचनम्, धनम्, नरकविशेषश्च । शीर्षम् = मस्तकम् । "सिर" इति लोके 'उत्तमाङ्गं शिरः शीर्पम्' इति--(अम० ना० लिं० पृ. २३६ श्लोक: ६५) पीयूपम् = अमृतम्, सप्तदिवसावधिक्षीरं च । 'पीयूपं सप्तदिवसावधिक्षीरे तथाऽमृते ।' इति---(मे० पृ. १६८ श्लोक: ४१) । साध्वसम् = भयम् । 'आशङ्का माध्वसं दरः। भिया च' इति-- (अभि- सं० अ० चि० १० १६ श्लोक: ३१६) । 'अय भयं भिया ! त्रासोत्त्रासो दरो भीतमातङ्क भीश्च साध्वसम् ।' इति शब्दार्णवः' इति-(अम० स० व्या० पृ० ७९ स्तं० १ पं० २१, २२) महानसम् = चुल्ली, पाकागारं च । 'चुल्ल्यां महानसं प्राहुः पाकागारे च तद्विद.।' इति---- (ग० र० स० पृ० ३३६ पं० १०)। माहमम् = बलात्कारकृतकार्यम् , दमश्च । 'माहसं वलात्कारकृतकार्ये दमेऽपि च ।' इति--(श० र० म० पृ० ३३८ प० १०)। कासीसम् = उपधातुविशेष. । “हीराकम” इति लोके । 'कासीसं धातुकामीस केसर तप्तलोमशम् ।' इति- (रा० नि० पृ० ११९ श्लोक. १७९) । मांमम् = आमिषम्, पललम् । “गोश्त" इति लोके 'मांसं स्यादामिपे क्लीवं, कक्कोली जटयो: स्त्रियाम् ।' इति-(मे० पृ० १७० श्लोक: ८) तरमम् = मांसम् । 'पिशितं तरसं मांमम्' इति—(अम ० ना० लि. पृ० २२३ दलोकः ६३) यवसम् = घामः, गवाद्यदनीयतृणविशेपः । 'घासो यवसम्' इति--(अमः ना० लि. पृ० १८५ श्लोकः १६७) । बिमम् = पद्ममूलम् अजादीनां मूलम् । “कमल नाल" "मुहार" "मसीड़ा" इति च लोके । 'अयास्पियाम् । मृणालं विमम्' इति-(अम० ना० लि. पृ० १०८ ग्लोकः ४२) । 'विश'मित्यपि । 'मृणाले तु विसं विशम् ।' इति द्विम्पकोगः' इति-(अम० स० व्या० पृ० ४२ स्तं २ पं० ५, ६) । विस दन्त्यातम् । तथा च--' --'हंसपंक्तिरिव विसंवादिनी' इति वासवदत्ता--इति मुकुटः ॥ 'मुनय इव विमाधारा जलपक्षिण.' इति दमयन्ती' इति- (अम० सु० व्या० टि० पृ० १०८ स्तं. २ पं० ३५, ३६) । मन्दाक्षम् = लज्जा । "लाज" इति लोके । 'मन्दाक्षं ह्रीस्यपा बोडा लज्जा' इनि--(अम० ना० लि. पृ० ७९ श्लोकः २३) । अक्षम् = सौवर्चलम्, इन्द्रियम्, तुत्य च । 'अक्षो नानात्माबटव्यवहारेप पागके । रुद्राक्षे रायगो म विभोतकतरावपि । चक्रे कर्षे पुमान् , क्लीयं तुत्थे मोयलेन्द्रिये ।।' इति-- मे० पृ० १६५ श्लोक: २, ३) । अथानन्तरम् । मविध =गरीरावयवविशेषः । ऊरः, गात. परिभागः । 'सक्थि क्लीवे, पुमानूरः' इति--(अम० ना० लि. पृ. १२७ श्लोकः ७३) ! सशालु गालना गहितम् । गालु = गालूरम् , सौगन्धिकादीनां पन्दः, पछारण1 भादूर मेपा कन्दः स्यात्' इनि--(अमल ना० लि. पृ० १०७ श्लोक: ३८) । एषां मोगन्धिकादीनां यन्दो मूलं शालकाम् । पुस्योत्तमस्तु पुंस्त्वमाह-मालूकः पशूग्णः ॥' इनि-(वि० मे : २७७ दलोक: २७) यानु = राक्षमः। ननवर्वरः ऋयात् वधुरो यानुरक्षमी ।' इति गन्दागंव:' इति--(यम० मु. व्या० पृ० २५ स्तं २ पं० २, ३)। म्यादमिष्टम्, मनोज ·मा० लिङ्गानुशासनवर्गः । च । 'स्वादुर्मिष्टमनोजयोः ।' इति--(मे० पृ० ७५ श्लोकः १६) । आशु = शीघ्रम्, द्रुतम् । "जल्दी" इति लोके । आशुः पुंस्यपि-'आशुः स्याद् व्रीहिशीघ्रयोः ।' इति-(प० र० पृ० ६५ पं० ८) तुम्बुरु = धान्याकम्, कुस्तुम्बुरु । 'तुम्बरु' इत्यपि पाटः । तिन्दुकीफलं च । 'धन्याकं धान्यकं धान्यं कुस्तुम्बुरु धनीयकम् ।' इति-(प० र० मा० पृ० ६ पं० १५) 'शूलघ्नं तुम्वुरु स्मृतम् ।' इति च--(प० र० मा० पृ. ३३ पं० ४) । कशेरु= पृष्ठास्थि, तृणविशेषश्च । 'शुक्लकारंतु कृसरं वृष्यकन्दं कशेरु च।' इनि-(वै० पृ० १५७ श्लोक: ४७), पृष्ठ- स्यास्थि कर्वना।' इति-(वै० पृ० १८२ श्लोक : ११५)। 'कशेरु कन्दभिद्यपि ।' इति च -(भ०२० स० पृ० २६७ पृ० ३)शिलालु = सुगन्धिद्रव्यविशेषः । आलु = 'कचालू' इत्यादिप्रसिद्धा मूलविशेषाः । भेलकं चा "डौंगा" इति लोके । 'आलुर्गन्तिकायां स्त्री, क्लीवं मूले च भेलके ।। इति-(मे०पृ० १४५ श्लोकः ३) । संयत् = युद्धम्, आयोधनम्, समितिः । 'लड़ाई' इति लोके । कुमुत् = करवम् । 'करवे तु नपुंसकम् ।' इति--(मे० पृ०७६ श्लोक : २५)। महत् == प्राज्यम् । ‘महती वल्लभीभेदै, प्राज्ये स्यातु नपुंसकम् ।' इति---(मे० पृ० ६४ श्लोक: १४१) । अहः = दिनम् । 'घस्रो दिनाहनी, वा तु क्लीवे दिवसवासरो।' इति-(अम० ना० लिं० पृ० ४४ श्लोक. २)। पृषत् = बिन्दुः । 'पृपन्मृगे पुमान, बिन्दी न द्वयोः।' इति--(मे० पृ० ६४ श्लोक: १३६)। पुरीतत् = अत्रम् ।। 'आंत" इति लोके । हृदयपरिवेप्टननाडी च 'अंचं पुरीतत्' इति-- (अम० ना० लि० पृ. २२४ श्लोकः ६६) । 'पुरीतदस्त्रियाम्' इति वाचस्पतिः' इति- (अम० सु ० व्या पृ० २२४ स्तं० २ पं० १८, १९) । पर्व = दर्शप्रतिपदो: सन्धिः, विषुवत्प्रभृतयश्च । पर्व क्लीवं गहे ग्रन्यो प्रस्तावे लक्षणान्तरे । दर्शप्रतिपदोः सन्धी विपुवत्प्रभृतिष्वपि ।' इति-(मे० पृ० ८९ श्लोक. ८८) । रोम = तनुरुहम्, लोम । 'रोम क्लीवं तनुरुहे' इति--(श० र० स० पृ० २२५ पं० १६) । मरुत् = ग्रन्थिपणम्, वहिंपुप्पम्, कुक्कुरम् । “कुकुरोंदा" इति लोके । 'मरुद्देवे समीरे ना ग्रन्यिपणे नपुंसकम् ।' इति--(मे० पृ० ६४ इलोकः १४३)। जगत् = त्रैलोक्यम्, विष्टपम् पिष्टपम, भुवनम् । 'जगत्स्याद्विष्टपे क्लीवम्' इति-(मे० पृ० ६२ श्लोकः१०९) । ललाम लाञ्छनम्, भूपा च । ललाम नान्तः । अदन्तोऽपि । 'प्रधानध्वजशृङ्गेषु पुण्ड्रवालधिलक्ष्मसु । भूपावाजि- प्रभावेपु ललामं स्याल्ललाम च ।' इति रुद्र.' इति- (अम० सु० व्या० पृ० ४२१ स्तं० २ पं० ३१, ३२) । 'ललामं पुच्छ पुण्ड्राश्चभूपाप्राधान्यकेतुपु ॥' इति-(अम० ना० लि० पृ० ४२१ श्लोक: १४३) । अमरसिंहस्तु क्रमरहितान् कांश्चिन्नपुंसकलिङ्गवाचकशब्दानाह--(अम ना० लि. पृ० ४५९ श्लोक: ३०-१-२) । %D ·१२८ मुकुन्दकोषे- उक्थ-तोटके । चोचं पिच्छं गृहस्थूणं तिरीटं मर्म योजनम् ॥ राजसूयं वाजपेयं गद्य-पद्ये कृतौ कवेः । माणिक्य-भाष्य-सिन्दूर-चीर-चीवर-पिञ्जरम् ॥ लोकायतं हरितालं विदलं स्थाल-वाह्निकम् ।'इति । एपां व्याख्या- उक्थेति । राजसूयमिति । लोकायतमिति च । एते उक्थादयो वालिकान्ताः शब्दाः क्लीये स्युः । पिच्छम् = बर्हम्, पुच्छं च । 'पिच्छं पुच्छे तु गदितम्' इति-(श० र० स० पृ० ७४ पं० १५) । गृहस्थूणम् = गेहस्तम्भः, गृहस्य स्थूणा । तिरीटम् = वेष्टनम्, शिरोभू- पणमिति केचित् । मर्म = सन्धिस्थानम् । योजनम् = कोशचतुष्टयम् । 'चतुष्क्रोश्यां तु योजनम् । परमात्मनि योगे च' इति-(श० र० स० पृ० १६७ पं० १७) । राजसूयम् = यागविशेषः । राज्ञा लतात्मक. सोमः सूयतेऽत्र राजसूयम् । वाजपेयम् = यज्ञ भेदः । 'वाजमन्नं पैप्टी सुरा पेयमत्र वाजपेयम् । कवेः कृतौ वर्तमान गद्यम् = पदसमूहः, अनिवद्धवचनम् । 'गद्यमनिबद्ध वचस्यपि ।' इति-(श० र० स० पृ. २३४ पं० १६) । पद्यम श्लोकः । ‘पद्यं श्लोके, पुमान शूद्रे, पद्या स्याद्वमनि स्त्रियाम् ।' इति-(श० र० स० पृ० २३७ पं० ११): कवे: कृताविति किम् । गद्या= वाक् । पद्या = पद्धतिः। मणिक्यम् = रत्नभेदः । 'मणिके मणि- पूराख्ये नगरे भवं माणिक्यम् । भाष्यम् = पदार्थविवृतिः । तल्लक्षणं यथा- यत्र वाक्यः सूत्रानुकारिभिः । स्वपदानि च वर्ण्यन्ते भाष्यं भाष्यविदो विदुः ।' इति-- (अम० सु० व्या० पृ० ४५६ स्तं० २ पं० १६, १७) । सिन्दूरम् = रक्तचूर्णभेदः । स्यात्सिन्दूरं रक्तचूर्णके । सिन्दूरी रोचनीरक्तचे (वे)लि (ल्लि)का धातकोषु च ।' इति- (वि० प्र० पृ० १४१ श्लोकः २०२) । चीरम् = वस्त्रभेदः, गोस्तनम्, चूडा, सौसकं च । 'चीरं तु गोस्तने वस्त्रे चूडायां सीसकेऽपि च ।' इति--(श० र० स० पृ० २५४ पं० २) । चीव- रम् = मुनिवामः, वल्कलम् । 'नीवरं वल्कले मतम् ।' इति--(श र० स० पृ० २७० पं० १८) । 'शाक्यभिक्षुप्रावरण मिति सुभूतिश्च । पिञ्जरम् = पक्ष्यादिवन्धनागारम्, कायास्थि- वृन्दम् , स्वर्णम्, पौतकं च । “पिञ्जरोऽश्वान्तरे प्रोक्तः, क्लीवं स्वर्ण च पीतके।' इति-- २०र० स० पृ० २७५ १० १६) 1 'पिञ्जरोऽश्वान्तरे, क्लीवं स्वर्ण, पीते च वाच्यवत् ।' इति---(मे० पृ० १३६ श्लोकः १८५) । क्वचित्तु ‘पञ्जरम्' इति पाठः । तथा च प्रयोगः ! 'पावन्मध्य बहुधापाञरन्नावगाहते' इति दमयन्ती श्लेपादकारवान् । इति-(अम० सु० व्या - 'सूत्रार्थो वर्ण्यते 'सिन्दूरस्तरुभेदे, ·लिङ्गानुशासनवर्गः । टि० पृ० ४५९ स्तं० २ पं० ४२) । लोकायतम् - तर्कभेदः, चार्वाकशास्त्रम्, चाकदर्शनम् । हरितालम् =धातुभेदः । 'हरितालं धातुभेदे, स्त्री दूर्वाऽऽकाशरेखयोः।' इति--(मे० पृ० १५७ श्लोकः १६७) । विदलम् = वंशदलकृतपात्रभेदः । स्थालम् = भाण्डभेदः, भोजनपात्रम् । 'स्थालं भोजनपात्रेऽपि स्थाली स्यात्पाटलोखयोः।' इति-(श० र० स० पृ. ३०१ पं० ५)। बाह्निकम् = कुकुमादि । "बालकमिति च वालवमित्यपि । वहलुदेशे भवं वाह्नवम्" । शे० प्राग्वत् । तथा च पुरुषोत्तमदेव:-(त्रि० शे० पृ० ३८८ श्लोकः ६, ७) । क्लीबे कलत्र-विप-बीज-कुटुम्ब-रत्न- तल्पो-क्थ-कुङ्कुम-तृण-क्षर-काननानि । शृङ्गाट-पीठ-गृह'-भेषज-पृष्ठ-किण्व- देवा-ऽण्ड-भाण्ड-चिबुको-डुप-साहसानि ।। यकृ-कुहक-सिध्पानि तीरं कशिपु जानु च । धामा-ऽर्द्ध-सार-मित्राण्य-ङ्ग-दल-न्याय-बन्धुपु ॥इति।। अनयोख्यिा- क्लीव इति । पकृदिति च । एते कलत्रादयो मित्रान्ताः शब्दा: क्लीवे स्युः । विषम् =वत्सनाभः, जलम्, पद्यकेशरम्, मृणालम्, गन्धरसश्च । 'विपं क्ष्वेडे जलेऽपि च । विपा त्वोपधभेदे स्यात्' इति-(श0 र० स० पृ० ३३१ पं० ४) । विपं जले, ऽतिविपायां स्त्रियां, क्ष्वेडे तु न स्त्रियाम् ।' इति-(मे० पृ० १६७ श्लोक: २५) । गरले विषमम्मसि च, स्त्रियामतिविपायाम्' इत्यूप्मविवेकान्मूर्धन्यान्तम् । 'पुंसि क्लीचे च' इति विपेणापि सम्बध्यते इति केचित्' इति च -(अम० सु० व्या० पृ० ९० रतं. पं० ३४, ३५, ३६) । इह वाग्भटे तु विशेष:--'भजते विपरूपत्वं तुल्यांशे मधुसर्पियोः ।' इति । रत्नम् = माणिक्यादि- प्रस्तरः, स्वस्वजातिधु श्रेष्ठम् , होरकं च । 'रलं स्वजातिश्रेष्ठेपि ममापि नपुंसकम् । इति--- मे० पृ० ८३ श्लोकः १७) । कुङ्कुमम् = कश्मीरदेशज म्वनामख्यातं गन्धद्रव्यम् । तृणम् = अर्जुनम् । “घास" इति लोके । काननम् = वनम् । 'जंगल" इति लोके । पीठम् = आमनम् । 'पीठमासनम् ।' इति-(अम० ना० लि. पृ० २४९ श्लोक: १३८) । 'विष्टर:, पीटम- स्त्रियाम् ।' इति च- (त्रि. गे० पृ० २९३ दलो० ४१)। गृहम् = इप्टकाप्रस्तरमृत्तिका. दिरचितं गेहम, भवनम् । "घर" इति लोके । कलत्रं च । 'गृहं गृहाश्च पृभूम्नि कलयेऽपि (1) वामनस्तु विशेषमाह-'भवनस्य रजतहानं बाधरणापरयहृदयतालाराम् । गन्न पटनोहित- मसामध्यक्तलिङ्गोक्तो ।। इति । पृ० ३ श्लोकः ३ ।

·- . 'मुकुन्दकोषे च सद्मनि ।' इति-(मे० पृ० १७५ श्लोकः ५) । 'न गृहं गृहमित्याहु[हिणी · गृहमुच्यते। तथा हि सहितः सर्वान् पुरुषार्थान् समश्नुते ।' इति च--(२० चि० पृ० १२८ स्तं० १ पं० १८, १९, २०) । भेषजम् = औरयम् । 'भेप जोपधभैषज्यान्यगदो जायुरित्यपि ।' इति- (अम० ना० लिं० २१८ श्लोक: ५) । देवम् = भाग्यम्, फलोन्मुखं शभाभुभकर्म, पूर्वजन्मा- र्जितसदसत्कर्मविपाकः । 'प्राग्जन्मनि कृतं कर्म शुभं वा यदि वाऽशुभम् । देवशब्देन निर्दिष्ट- मिह जन्मनि तद्बुधैः ।' इति-(श चि० पृ० १२४७ स्तं० २ पं० १६, १७, १८) ।। देवं दिप्टं भागधेयं' इति--(अम० ना० लि. पृ० ५३ श्लोक: २८) 'दैवं भाग्य च नियती देव- सम्बन्धवत्यपि ।' इति-(ग० र० स० पृ० ३१६ ५० १६) । देवतीर्थं च । ‘अगुल्यो तीर्थ देवम्' इति- (अम० ना० लि. पृ. २६५ इलोकः ५०) । उडुपम् = प्लयः, क्षुद्रनीका । 'उडुपं तु प्लवेऽस्त्रियाम् । चन्द्रे पुंसि' इति-(मे० पृ. १०३ श्लोक: १५) । 'चमविनद्ध- मुडपं प्लवकाप्टं करण्डवत्' इति च मज्जन:' इति--(र० ० म० टी०प० ५ पं० ७)। तथा च प्रयोग.-'उडुपेनास्मि मागरम् ।' इति रघुः (१।२)। यकृत् = कुक्षौ दक्षिणभागस्थं मारा- पिण्डम्, कालखण्डम् । 'यलेजा" इति लोके । तवृद्ध रोगश्च । 'कालराण्डयवृती तु समे इमे ।' इति-(अम० ना० लि. पृ० २२४ श्लोकः ६६) । 'करण्डा तु महास्नायु: कालेयं काल- सण्डके ।' इति रभसः' इति-(अम० सु० व्या० पृ० २२५ स्तं० १५० २) । युएम् = कृतपापप्रतिच्छादनलक्षणा माया, इन्द्रजालमाया था। 'पुहक स्थादिन्द्रजाले, फूहक: कपटा• न्विते ।' इति-(२० र० स० १० ११ पं० ११) । मिध्मम् = रोगविगेपः, कुष्ठविकारः, किलागरोगः । “सेहुवां" इति लोके । 'किलागमिध्मे' इति-(अम० ना० लि. पृ० २१९ प्लोक: ५३) । नान्तोऽपि-मिध्मा किलास त्ययपुरष मिध्मम्' इनि--(अभि० मं० अभिः चि० पृ० २२ दलोकः ४६७) । पशिपु =अन्नम् , यस्त्रं प्र । यदिपु स्यन्नमासमादनं द्वयम् ।' अन्नं = भोजनम् । आच्छादन = यन्त्रम् । एतद् द्वय कमिपुजम् ।' इनि--(अम० ना. लि. पृ० ४१९ श्लोकः १३०) । 'एकोक्त्या यमिपु वनाच्छादने च द्वयोः पृथय ।' इति च--(वि. प्र० पृ० १०५ श्लोकः १८) । जानु = अरजंघयोमध्यभागः, जानूरमन्धिः । 'जान पर्याप्ठीदद. स्त्रियाम् ॥' इति-(अम ना० लि. प० २२७ दलोषः ७२) । मित्रम् = वन्यः, वान्ययः । दोपसन्दानां धाग्या प्रागकता । दुर्गनिहोऽपि प्रमरहितान्नपस लिगवामान्य हम्मदानाह.--(दु. लि. प० २०३. २८ पावत् लोकः ४० तः ५७ या०) । शालुक-कारको-मुक-वेतक-वियुकाममा-भग-लिङ्गामम् । चोचं पिच्छं वोजं भेषज-माज्यं मकुट-मुटुपम् ॥ , .

·लिङ्गानुशासनवर्गः। अस्य व्यास्या- -- शालूकेति । एते मालूकादयः शब्दाः क्लीवे स्युः । कारकम् = क्रियानिमित्तमात्रम् । अन्यस्तु-कारयतीति कारिका स्त्री, कारकः पुमान् , कारकं कुलम् । 'कारिका यातनायां स्यान्नवयोपिति च स्मृता। कृतौ विवरणश्लोके कारिका नटयोपिति । नपुंसकं तु कर्मादौ कारक, कर्तरि त्रिषु ।' इति--(श० र० स० पृ० १० १० ७, ८, ६)। चेतकम् = हरी- तकीफलम् । अंशुकम् = वस्त्रमात्रम् , सूक्ष्मवस्त्रम्, उत्तरीयं च । अंशुकं स्यात्सूक्ष्मवस्त्रे वस्त्र- मात्रोत्तरीययोः ।' इति---(श० र० स० पृ० ७ प० १२) । भगम् = ज्ञानम् । 'भगं श्रीयोनि- वीर्येच्छाज्ञानवैराग्यकीर्तिपु ।' इति-(मे० पृ० २२ श्लोकः १२) । पिच्छम् = मयूरकलापः। चूडा च । 'न द्वयोहचूडयोः ।' इति-(मे० पृ० २९ श्लोक: ४) । आज्यम् = घृतम्, तिल- श्च । 'स्वादाज्यं तिलसर्पिपोः ।' इति-(श० र० स० पृ० २३२ पं० ११) । मुकुटम् = मौलि: । 'अथ मुकुटं की रीटं पुन्नपुंसकम् ।' इति--(अम० ना० लि. पृ० २३८ श्लोकः १०२) । शे० प्रा० । शृङ्गाट-ललाट-तिरीट-पिटानि ख-पीठ-लोष्ट काष्ठानि । पृष्ठं तुण्डं - काण्डा-ऽऽलोढे भाण्डा-उण्ड-कुण्डानि ।। अस्य व्याख्या- शृङ्गाटेति । एते शृङ्गाटादयः शब्दा नपुंसकलिङ्गा भवन्ति । लोप्टम् - मृत्संस्थान- विशेपः । 'लोप्टानि लेप्टव: पुसि' इति-(अम० ना० लि. पृ० ३०५ श्लोकः १२) । पुंलिङ्गोऽप्ययम् । लेप्टुः शण्डे (8) ऽपि लोष्ट: स्यात्' इति च वोपालित:' इति--(अम० सु० व्या०प० ३०५ स्तं० १५० १२, १३) । काष्ठम्-दारु । 'काष्ठा दारहरिद्रायां कालमान- प्रकर्पयो: :। स्थानमात्रे दिशि च स्त्री, दारुणी स्यान्नपुसकम् ।' इति-(मे० पृ० ३८, ३९ श्लोक: २, ३)। काण्डम् = सन्धि विच्छिनकखण्डास्थि । 'काण्डः स्तम्बे तहस्कन्धे पाणेऽवसर. नीरयोः ।। कुत्मिते, वृक्षभिग्नाडीवन्धे रहसि न स्त्रियाम् ।' इति-(मे० पृ० ४० श्लोक: २ ३)। आलीढम् = स्थानविशेषः, धनुर्घराणां स्थितिभेदः । 'स्यात्प्रत्यालीढमालीढमित्यादिस्थान- पञ्चकम् ।' इति---(अम० ना० लि. पृ० २९२ श्लोक: ८५)। 'आलीढं पादन्यासे, शिते विगु ।' इति-(मे० पृ. ४४ दलोय: ७) । "वितस्त्यन्तरेण स्यिते पादद्वये विशासः । रमसस्तु पट स्थानान्याह 'वैष्णवं समपादं च वैशासं मण्डलं तथा । प्रत्यालीढमयालीदं स्थानान्येनानि पड़ नृणाम् ।' इति-- (अम० सु० व्या० पृ० २९२ स्तं० १ पं० २७, २८, २९) । कुण्डम = भाण्डविदोप: । 'कुण्डमग्न्यालये मानभेदे देवजलाशये।' इति-(म०प०४० श्लोक:४)। ये० प्रा० ।

·लिङ्गानुशासनवर्गः । , णपे पुमान् । नपुंसके तु पानीये' इति--(मे० पृ० १५६ श्लोकः २४)। बडिशम् =बलिशम्, मत्स्यवन्धनम् । अस्थि = कुल्यम् । “हड्डी" इति लोके। 'कोकसं कुल्यमस्यि च ॥' इति- (अम० ना० लि. पृ० २२५ श्लोक: ६८): निरुक्तम् = ग्रन्यविशेषः । अङ्गदम् = केयूरम्, प्रगण्डभूषणम् । 'अङ्गदः कपिभेदे ना, केयूरे तु नप्सकम् ।' इति-- (मे० पृ० ७५ श्लोक: १७) । इगुदम् = वृक्षविशेषः, तापसतरुः । “हिंगोटा” इति लोके । यादवस्तु द्वयोरेवेत्याह-'इङ्गुदी नपण्' इति-(वै० पृ० ५१ श्लोक: ७८) । गुदम् = अपानम् , विष्ठानिर्गममार्गः ! 'गुदंत्वपानं, पायु!' इति--(अम० ना० लि. पृ० २२७ श्लोक: ७३)। पदम् = स्थानम्, लक्षणम्, पादश्च । 'पदं शब्दे च वाक्ये च व्यवसायापदेशयोः। पादतचिह्नयो: स्थानत्राणयोरङ्कवस्तुनोः।' इति-- (वि० प्र० पृ० ७७ श्लोकः ३) । 'श्लोकपादेऽपि क्लीवं च, पुंलिङ्गः किरणे पुन:।' इति-~-(मे० पृ. ७ श्लोकः ८)। मृघम् = युद्धम् । 'मृधमास्कन्दनं संख्यम्' इति-- (अम० ना० लिं० पृ० २६८ श्लोक: १०४) । शे० प्रा० । काकुद-मास्पद-वाह्नव-दधि-किण्व-श्राद्ध-वाजपेयानि । जानु-जघन-तुहिना-जिन-वृजिन-पनस-मिथुन-सोपानः ।। अस्य व्याख्या- लि. पृ० ; काकुदमिति । एते काकुदादयः शब्दाः जान्वादिभिः सह क्लीवे स्युः । काकुदम् = ताल । 'निश्चेष्टं ककुदं शिरः ।' ककुदे भव: काकुदम् । 'तालु तु काकुदम्' इति- (अम० ना० २३४ श्लोकः ६१) : आस्पदम् = पदम्, प्रतिष्ठा, कृत्यं च । 'प्रतिष्ठाकृत्यमास्पदम् ।' इति- (अम० ना० लि. पृ. ४१३ श्लोक: ६४) । वालवम् = परिस्कारजातम् । दधिः = क्षीरविकार- विशेषः, सरलद्रवश्च । 'अथ सरलद्रवः ।। दधिक्षीरघृताह्वः स्यात्' इति-(वि० शे० पृ० २९२ श्लोक: ३७, ३८) । श्राद्धम् = पितृक्रिया । 'श्रादं तत्कर्म शास्त्रतः ।' तेषां पितॄणां कर्म शास्त्र- विधानेन । इति--(अम० ना० लि. पृ० २५६ श्लोक: ३१) । यस्तु श्राद्धशब्दः अणन्तः व्युत्पा- द्यते श्रद्धा अस्यास्तीति स वाच्यलिङ्ग एव। श्राद्धा स्त्री, श्राद्धो नरः, श्राद्ध कुलम् । जपनम् = अवयव विशेषः, स्त्रीकटया अग्रभागः । 'क्लीवे तु जघनं पुरः ॥' इति-- (अम० ना० लि. पृ० २२८ श्लोक: ७४) । 'जघनं स्यात् स्त्रियाः श्रोणिपुरोभागे कटावपि ।' इति-(मे० पृ०६७ श्लोक: ६७) । तुहिनम् = हिमम् । 'तुषारस्तुहिनं हिमम् ।' इति-- (अम० ना० लि. पृ० ३६ श्लोक: १८) । अजिनम् = चर्म । “चमड़ा" इति लोके । 'अजिनं चर्ममात्रेऽपि च नपुंसकम् ।' इति--- (श० र० स० पृ० १६० पं० १८) । तया च प्रयोग:--'वसानमेणाजिनमञ्जनद्युति ।' इति मानः (११६) । वृजिनम् = पापम्, कलुपम्। 'वृजिनं कल्मषे क्लीबं, केशे ना, कटिले ।

·१३४ मुकुन्दकोपे त्रिषु ।' इति--(मे० पृ० १२ श्लोक: ३४) । पनसम् = फलविशेषः, पनसस्य फलम् । “कटहल" इति लोके । मियुनम् = युग्मम्, राशिभेदश्च । 'मिथुन राशिभेदे स्यात्तथा स्त्रीपंमयुग्मयो.।' इति- (श० र० म० पृ० १९७ ५. १०) · सोपानम् = आरोहणविशेषः, नि.श्रेणिः, पापाणादिरचितं सौधाद्यारोहणम् । “पंडी" इति लोके । 'स्यात्सोपानं तु निःश्रेण्यां, सुकुमारे (?) तु वाच्यवत् ।' इति---(२० र० म० पृ० २०१ पं० १५)। 'आरोहणं च सोपानं 'पैडी' इति ममाह्वये । सोपाने काष्ठघटिते निःश्रेगिस्त्यधिरोहिणी।' इति च शब्दरत्नावली' इति-- (श० चि० पृ० ६०७ स्तं० १,२ पं० २८, २९, ३०) । शे० प्रा० । द्वन्द्व-श्मशान-वेतन-ससैन्य-चिह्न-प्रधान-धान्यानि । हम्यं शप्पं पापं त्रिविष्टपं अपु--समीपा-ऽभ्रम् ॥ अन्य व्यास्था- द्वन्द्वति । सह संन्येन वर्तत इति ममन्यम् । मसंन्यं च तच्चिद्रं चेति । एते द्वन्द्वादयः शब्दा: क्लीवे स्यु: । द्वन्द्वम् = यगलम्, रहस्य, यद्ध च । 'द्वन्दं रहग्ये फलहे तथा मिथुन- युग्मयोः ।' इति-- (मे० पृ० १५८ इलोय.. १०) । उमगानम् = शवयानम्, पितृ वनम् । 'मसानं स्पासितृवनम्' इनि--(२० प० ३९ श्लोकः ४८) । वेतनम् = भूतिमूल्यम्, मूल्यम् । "मामिक तनख्वाह" इति च लोके । 'कर्मण्या तु विधा भृत्याभृनयो भमं वेतनम् ।' पति-- (अम० ना० लि. पृ० ३५० श्लोक: ३८) । मन्यम् = मेना, बलम् । 'मैन्यं पलीयं यले, सेनासमवेते तु वाच्ययत् ।' इति-(मे० पृ० ११७ दलोक ६४) । चिह्नम् = लिङ्गम्, पताया च । 'अथ निहं लक्ष्मपतार यो: । इनि--(मे० पृ० ८३ दलोय ४) । प्रधानम् श्रेष्ठम्, प्रगतिः, r:, गुणगाम्यावस्था च । 'प्रधानं म्यात्महामाये प्रकृती परमात्मनि । प्रमायामपि घ फ्लोयम्' इति-~(मे० पृ० ८८ दलोफः ८५) घान्यम् = ग्रीहिः, धन्याकं च । 'धान्यं ग्रीहिः धन्या' इति-(मे० १० १५५ श्लोकः ३३) हम्यंम् = प्रामाद:, घनिनां वागः । 'गौयो. ऽस्त्री सुघया दवेतं मेटो हम्यं च मालिका । नदेव राजदेवानां म्यात्यामादः प्रमादनम् । इति-(2० पृ० १६१ इलोक: २९) । मप्पम् = बालतृणम् । 'अथ गप्प बालतणे स्मृतम् ।' इति-(मे० प. १०२ गोरः ११) । पापम् = अशुभम, दुष्यनम् । 'पापं निविपक्रम पम्।' इति-~~(अम० ना० लि. पृ० ५१ श्लोक: २३) । पुमीमम् । "गोगो" इनि लोके । रग न । “रोग" इति टोके । ' पिच्चटम् ।। रम बने इनि--(भमा ना लि० पु० ३३० श्लोकः १०५-६) ।। ग्यम् पुनीत्याह-रगोलक्यौत्रपुः ।' इति घ-- (अम० भ० व्या. प. ३३. स्तं० १ ० ४२) । समीपम् = निक्टम्। 'गमीपे निगटा- ।

·लिङ्गानुशासनवर्गः। १३५ सन्नसन्निकृष्टसनीडवत् ॥' इति-(अम० ना० लि. पृ० १७१ श्लोक: ६६) (शे० प्रा० । शिल्पं तल्पं रूपं तथा-ऽन्तरीपं शफं च कुप्यं च । कुङ्कुम-कुटुम्ब-कलभे-म-सिध्म-युग्मे-न्द्रियैः सस्यम् ।। अस्य व्याख्या- शिल्पमिति । कुङ्कुमादिभिः सह सस्यं शिल्पादयश्चते नपुंसकलिङ्गा भवन्ति । शिल्पम् क्रियाकौशलम्, कलाकौशल्यादिकर्म । 'शिल्पं कर्म कलादिकम् ।' इति-(अम० ना० लिं० पृ. ३४६ श्लोकः ३५) । कला नृत्यगीतादिरूपा चतुःपष्टिभेदभिन्ना । "शिल्पं सुवे क्रिपादिके ।' इति च -(वि० प्र० पृ० १०४ श्लोकः १०)। तल्पम् = शयनम्, अट्टः दाराश्च । 'तल्पं शय्याट्टदारेषु' इति--(अम० मा० लि. पृ० ४१९ श्लोक: १३१) 'अस्त्रि- याम्' इति कशिपुतल्पाभ्यां सम्बध्यते । अट्टोऽट्टालिका । गफम् खुरः, तरुमूलं च । 'शर्फ मूले तरूणां स्याद् गवादीनां खुरेऽपि च ।' इति-(मे० पृ. १०४ श्लोक० ३) । कुप्यम् = असारद्रव्यम्, रूप्यसुवर्णाभ्यामन्यत् : 'ताभ्यां (हेमरूप्याभ्याम्) यदन्यत्तत्कुप्यम्' इति-(अम० ना० लि. पृ० ३३२ श्लोक: ६१) । कलभम् = करिपोतः । अमरस्तु पुस्त्वमाह- 'कलभः करि- शावकः । इति---(अम० ना० लि. पृ० २७६ श्लोकः ३५) । इध्मम् = काष्ठम् । 'इन्धनं त्वेध इध्ममेधः, समिस्त्रियाम् ।' इति-(अम० ना० लि. पृ० १३२ श्लोक: १३) । सस्यम् = धान्यादि, क्षेत्रगतब्रीह्यादि । 'सस्यं क्षेत्रगतं प्राहुः, सतुपं धान्यमुच्यते । आमं वितुपमित्युक्तं स्विन्नमन्नमुदाहृतम् ।' इति वसिष्ठः' इति-(२० चि० पृ० १०१ स्तं० २ पं० ११ तः)। वृक्षादिफलं च । 'वृक्षादीनां फलं सस्यम्' इति-(अम० ना० लि. पृ० १३३ श्लोक: १५) । सस्यं दन्त्यादि । 'ग्राम्यकविकथाबन्ध इव नारसस्य मनोहरआर्यावर्त:' इति च दमयन्तीश्लेपः' इति~-(अम० सु० व्या० टि० पृ० १३३ स्तं० १५० ४१, ४२) । 'शस्य' मित्यपि शे० प्रा० । शिक्यं हृदयं मद्यं भय-सत्या-ऽपत्य-राजसूयानि । धिष्ण्यं पण्यं मूल्यं कार्य वीयं किसलयं दम् ॥ अस्य व्याख्या-- शिक्यमिति । एते शिक्यादयः शब्दाः नपुंसकलिङ्गा भवन्ति । शिक्यम् = उद्ग्रहणं भारयष्टिर्वा । 'तदालम्बि (भारयष्टयालम्बि) शिक्य काचः' इति- (अम० ना० लि. पृ० ·मुकुन्दकोषे मनश्च। . ३४७ श्लोक ३०) । "छोंका" इति लोके । हृदयम् = उरः, हृत्, हृदयकमलम्, 'हृदयं मानसे बुक्योरसोरपि नपुंसकम् ।' इति--(मे० पृ० १२१ श्लोक: ११५) । मद्यम् = मदिरा । 'मद्यं त्वरिष्टं मैरेयं कत्तोयं कापिशायनम् ।' इति---(वि० शे० पृ० ३०६ श्लोक: १५)। भयम् = भीतिः, भीः, पासः, कुब्जपुष्पं च । 'भयं भीकुब्जपुष्पयोः।' इति-(त्रि शे० पृ० ३६० श्लोक: ३१८)। सत्यम् = तथ्यम्, शपथः, कृतयुगं च । 'सत्यं कृते च शपथे तथ्ये, त्रिषु तु तद्वति ।' इति-- (मे० पृ. ११७ श्लोकः ६१)। अपत्यम् = पुत्रपुत्र्यो। 'अपत्यं पुत्रयोर्मतम् ।' इति--(मे० पृ० ११८ श्लोक: ७०) । धिष्ण्यम् = नक्षत्रम, स्थानम्, शक्तिः, अग्निः, गृहं च । 'धिष्ण्यं स्थानाग्निसद्मसु । शक्तावृक्षेऽपि' इति-(मे० पृ० ११५ श्लोकः ३३) । 'गेहस्थानोडुवह्नयः ।' इति-- (दु. लिं० वि० पृ० २३ पं० ५)। पण्यम् = विक्रेयम्, विक्रय- क्रियाकर्म । 'विक्रेयं पणितव्यं च पण्यं, क्रय्यादयस्त्रिषु ।' इति~-(अम० ना० लि. पृ०.३२९ श्लोकः ८२) । मूल्यम् = वसुपरिमाणम्, वस्नः, अवक्रयः, वेतनं च। 'मूल्यं स्याद्वैतने वस्ने' इति- (मे पृ० ११६ श्लोक: ४६) । कार्यम् = कृत्यम्, कत्तय॑म् , प्रयोजनम्, हेतुश्च । 'कार्य कृत्ये प्रयोजने ।' इति-(मे० पृ० ११३ श्लोकः १०) । वीर्य्यम् =शक्तिः, प्रधानधातुश्च । 'वीयं प्रधानधातौ च' इति--- (त्रि० शे० पृ० ३६० श्लोकः ३१८) । शे० प्रा० । शिशिरा ऽम्बरीष-पुष्कर-गह्वर-केयूर-मुदर-दुःखाऽनम् । चामर--मक्षर--मन्तर--मश्रु द्वारं तथा-गारम् ।। - - अस्य व्याख्या- - .. . प्रगण्ड- शिशिरेति-एते शिशिरादयः शब्दाः क्लीवे स्युः । शिशिरम् = ऋतुविशेषः । 'शिशिरो ना हिमे, न स्त्री ऋतुभेदे, जडे त्रिषु ।' इति-(मे० पृ० १३६ श्लोक: २२७) । अम्ब- रोपम् = भ्राष्ट्रम् । “भाटी" "भट्टी" इति च लोके । रणं च । 'अम्बरीपं रणे प्राप्ने, क्लीवं, पुंसि नृपान्तरे।' इति-(मे० पृ० १६६ श्लोक : ४८) । गह्वरम्-गहनम्, गुहा च । 'अय गह्वरम् । गुहागहनदम्भेषु, निकुञ्ज तु पुमानयम् ।' केयूरम् = वाहुभूपणविशेषः, भूषणम् । 'केयूरमङ्गदं तुल्ये' इति-(अम० ना० लि. पृ० २३९ श्लोकः १०७) । उदरम् जठरम् । 'जठरे तूदरं मतम् ।' इति- (श० र० स० पृ० २६६ पं० १) । दुःखम् = पीडा, कष्टम् । 'पीडा बाधा व्यथा दुःखम्' इति-(अम० ना. लि पृ० १२ श्लोकः ३) । 'आबाधा वेदना दुःखम्' इति हलायुधः' इति--(अम० सु० व्या० पृ० ६२ स्तं० १५० २८, १९) । अग्रम् = प्रान्तम् । 'प्रान्ते च स्यान्नपंसकम् ।' इति- (मे० पृ० १२३ श्लोक: ३) । श्रेष्ठवृत्तेस्तु वायलिङ्गता--इयमग्रा, अयमग्रः, इदमग्रम् । तरम् = मध्यम् । 'अन्तरम- ·लिङ्गानुशासनवर्गः। १३७ वकाशावधिपरिवानान्तद्धि भेदतादर्थे । छिद्रात्मीयविनाबहिरवसरमध्यात्मसदृशेषु ।' इति- (मे० पृ० १३० श्लोकः १०६) । यस्तु अन्तरशब्दः बहिर्योगादौ तस्य सर्वनामत्वात् वायलि- ङ्गता--अन्तरा शाटी, अन्तर: पटः, अन्तरं वस्त्रम् । अश्रु = बाष्पम्, नेत्रोदकम् । 'अनु नेत्राम्बु रोदनं चास मश्रु च ॥ इति-(अम० ना० लिं० पृ० २३५ श्लोकः ९३)। द्वारम् गृहमुखम्, निर्गमनम्, अभ्युपायश्च । 'द्वारं निर्गमनेऽपि स्यादभ्युपाये' इति---(मे० पृ. १२६ श्लोक: ४८) । शे० प्रा० । कुड्यं स्फार तक्र क्षिप्रं क्षुद्र-सकुकुन्दर-कुटीरम् । पञ्जर-करीर-चीवर-चीरं पीयूष-तीरे च ।। अस्य व्याख्या-- , कुड्यमिति । सह कुकुन्दरेण वर्तत इति सकुकुन्दरम् । सकुकुन्दरं च तत्कुटीरं चेति कर्म- धारयः। क्षुद्रं च सकुकुन्दरकुटीरं चेति समाहारो द्वन्द्वः। एते कुड्यादयः शब्दा नपुंसकलिङ्गाः स्युः। कुड्यम् = भित्तिः, विलेपनम्, कौतूहलं च । 'कुड्यं स्यात्तु नपुंसकम् । विलेपने च भित्ती च तथा कौतूहलेऽपि च ।' इति-(मे० पृ० ११३ श्लोक: १३)। तक्रम् = मथितम, चतुर्थी- शजलघोलम् । 'मछा" 'छाछ" इति च लोके । 'तकं ह्यदश्विन्मथितं पादाम्ब्वम्बुि निर्ज- लम् ।' इति--(अम० ना० लि. पृ० ३२१ श्लोकः ५३) । क्षिप्रम् = द्रुतम्, शीघ्रम् । ‘लघु क्षिप्रमरं द्रुतम् ।।'. इति--(अम० ना० लिं० पृ० २७ श्लोक: ६४) । क्षुद्रम् = अल्पम । अध. मादी वाच्यलिङ्गतव । क्षुद्रः अधमः, क्रूरश्च । क्षुद्रा नटी, वेश्या, मधुमक्षिका च । क्रूराधमयो. स्त्वाश्रयलिङ्गता । मेदिनिकारस्तु वाच्यलिङ्गतामाह-'क्षुद्रः स्यादधमक्रूरकृपणाल्पेषु वाच्यवत् ।' इति-(मे० पृ० १२४ श्लोक० १७) । कुटीरम् = ह्रस्वकुटी, जघनं च । 'कुटिर'मित्यपि । 'कुटीरं कुटिरं तथा।' इति---(द्विरूपको० पृ० ४१२ श्लोक: ३१) । 'कुटीरं केवले रते।' इति-(अने० सं० पृ० ६३ श्लोक: ५७६) । यादवस्तु पुंस्त्वमाह-'कुटीरस्तु कुटी पल्ली' इति-(वै० पृ० १६१ श्लोक: २७) । परम् = काष्ठादिरचनाविशेपः 1 करीरम् = वंशाङ्कुरः । 'वंशाङ्कुरे करीरोऽस्त्री, वृक्षभिद्घटयोः पुमान् ।' इति---(मे० पृ. १३१ श्लोक: १२५) । शे० प्रा० । अस्रा-ऽनु श्मश्रु कसेरु जत्रु तुम्बरुच शुक्र-मभृगुसुते । अघ-मुत्तरीय-मृक्ष-मुडा-वक्षं चे-न्द्रिये यवसम् ॥ अस्य व्याख्या- असेति । अभृगुसुते शुक्रग्रह्वर्जिते शुक्रम्, उडौ ऋक्षम्, इन्द्रिय अक्षम्, अनादयः ·मुकुन्दकोष शब्दाश्चते नपुंसकलिङ्गा भवन्ति । अत्रम् = अश्रु, शोणितं च । 'अस्रः कोणे कचे पुंसि, क्लीवमश्रुणि शोणिते ।' इति--(मे० पृ० १२३ श्लोकः, ५)। अनु = वाष्पम्,, नेत्राम्बु । 'रोदनं चानुमथु च ।' इति--(अम० ना० लि. पृ० २३५ श्लोक : ९३) । श्मश्रु = मुखरो- माणि । 'तवृद्धी (रोम वृद्धो)श्मश्रु पुंमुखे ।' इति--(अम० ना० लि. पृ० २३७ श्लोक: ९९) । जत्रु = ग्रीवासन्धिः । "हंसुली" इति लोके । अंसकक्षयोः सन्धिः । “सन्धी तस्यैव (स्कन्धस्य) जत्रुणी ॥' इति-- (अम० ना० लि. पृ० २२६ श्लोक: ७८) । शुक्रम् = रेतः, अक्षिरुक च । 'रेतोऽक्षिरुम्भिदो: क्लीवम्' इति-(मे० पृ० १२९ श्लोकः ६३) । 'अभृगुसते' इति किम् ? शुक्रः = भार्गवः । अघम् = पापम्, दुःखं च । अघं तु व्यसने दुःखे दरिते च नपुंसकम् ।' इति-~-(मे० पृ० २६ श्लोक: १)। उत्तरीयम् = उपरिवास: । "अंगोछा" "दुपट्टा" "चादर" इति वा लोके । 'संव्यानमुत्तरीयं च' इति--(अम० ना० लि. पृ. २४३ श्लोक: ११८)। ऋक्षम् = नक्षत्रम् । 'नक्षत्रे पुन्नपुसकम् ।' इति---(मे० पृ० १६६ श्लोक: ६) । भल्लूकवचनस्य स्त्रीपुस्त्वं चतुष्पदजातित्वात् । ऋक्षी, ऋक्षः । शे० प्रा० विस-साहस-बर्हा-ऽहः-किल्विप-कल्मष-पुरीप-तूर्याणि । शकृता यकृता पृपता जगता चो-दश्चिता शीर्पम् ॥ अस्य व्यास्या- विसेति । शकृता, यकृता, पृपता, जगता, उदश्विता, मह शीर्षम्, विसादयः शब्दा- चैते नपुंसकलिङ्गा भवन्ति । साहमम = अनालोचितकरणम्, बलात्कारकृतकार्यम् । दमश्च = 'साहसं तु बलात्कारकृतकार्ये दमेऽपि च ।' इति-(ग० र० स० पृ० ३३८ पं० १०)। बहम् = मयूरकलापः, दलं च । 'वह पिच्छे, दलेऽस्त्रियाम् ।' इति-(मे० पृ० १७५ श्लोक: ६) । अहः = दिनम्, वासरः । 'घस्रो दिनाहनी, या तु क्लीवे दिवमवामरी ।' इति-(अम० ना० लि. पृ० ४४ श्लोक: २) । कल्मपम् = पापम् । 'पापं किल्विपकल्मषम् ।' इति-(अम० ना० लि. पृ० ५१ श्लोक: २३) । 'कल्मपं किल्विपे क्लीयं, पुगि स्यान्नरकान्तरे।' इति च~ -(मे० पृ० १६७ श्लोक: ३३) । पुरीपम् = विष्ठा । 'टट्टी" "मला" इति च लोके । 'गूयं पुरीपं घर्च- स्कमस्त्री, विष्ठाविषी स्त्रियो ।' इति--(अम० ना० लि. पृ० २२५ श्लोकः ६८) । तूय॑म् = वाद्यविशेषः । 'तूर्योऽस्यी, वाद्य निर्घोष' इति-- (वै० पृ० १४७ श्लोक: १३६) 1 गत्- विष्ठा । 'उच्चारावस्करी गमलं शकृत् ॥' इति--(अम० ना० लि. पृ० २२५ श्लोक: ६८) । उदश्वित् = अद्ध जलयोलम् । “नवा" 'छार" इति च लोके । 'तकं हादविन्मथितं पादाम्य दम्बुिनिर्जलम् ॥ इति-(अम० ना० लि. पृ. ३२१ श्लोक: ५३)। शे० प्रा० । -- - ·१३६ लिङ्गानुशासनवर्गः। द्विस्वर-मसन्न-मि-सुसन्तं त्रान्तं यच्छतादिका संस्था । द्विस्वर-मन्नन्त-मनान्त-मकर्तरि कव्य-काव्ये च ॥ अस्य व्याख्या- + द्विस्वरमिति । एते द्विस्वरादयः काव्यान्ताः शब्दाः क्ली वलिङ्गाः स्युः। द्वौ स्वरी यस्य तद् द्विस्वरम् । अस् अन्ते यस्य तद् अमन्तम् । इस् च उस् च इसुसौ तौ अन्ते यस्य तद् इसु- सन्तम् । त्रोऽन्ते यस्य तत् प्रान्तम् । शतमादिर्यस्या सा शतादिका संख्या। द्वौ स्वरी यस्य तद् द्विस्वरम् । मन् अन्ते यस्य तद् मन्नन्तम् । द्विस्वरं च तद् मन्नन्तं चेति कर्मधारयः । “डणना ह्रस्वोपधाः स्वरे द्विः" इति तस्य द्वित्वम् । अनोऽन्ते यस्य तद् अनान्तम् । अकर्तरीति कर्तुर- न्यस्मिन् कारके कर्मादौ य: अन: विहित इत्यर्थः । भाववाचिनस्तु 'कृद्भावः" इति वक्ष्यति । प्रसज्यप्रतिषेधेऽप्यदोष एव । तल्लक्षणमाह विश्वनाथ:--'अप्राधान्यं विधेर्यत्र प्रतिपेधे प्रधानता । प्रसज्यप्रतिषेधोऽसौ क्रियया सह यत्र नन ।' इति---(श० चिं० पृ० २६० स्तं० १ पं० १२, १३) । प्रसज्यप्रतिपेधः = निपेघान्तरम् । कव्यं च काव्यं च कव्यकाव्ये । द्विस्वरमसन्तं यया--पयः = दुग्धम् , जलं च । “पयः क्षीरं, पयोऽम्बु च ।' इति--(अम० ना० लिं० पृ० ४३६ श्लोक: २३३) । वयः = अवस्था, वाल्यादिः, पक्षी, यौवनं च । 'वयः पक्षिणि वाल्यादी यौवने च नपुंसकम् ।' इति--(मे० पृ० १७२ श्लोक: ३५) । यशः कीर्तिः । "प्रसिद्धी" "बड़ाई" इति च लोके । इसन्तं यथा = कुशम् । 'वर्हिः पुंसि हुताशने । न स्त्री कुशे' इति-(मे० पृ० १७२ श्लोकः ३६) । अर्चिः = ज्वाला, भाश्च । 'ज्वाला- भासोर्न पुंस्यर्चिः' इति--(अम० ना० लि. पृ० ४३८ श्लोकः २३०) 'अथार्चिर्मयूखशिख- योन ना ।' इति-(मे० पृ० १७१ श्लोक: १५)। उसन्तं यथा-अरुः= मर्म, वणः, क्षतं च । 'बणोऽस्त्रियामीहिः क्लीवे' इति-(अम० ना० लि. पृ० २२० श्लोक: ५४) । इति । शतादिका संख्या यथा -शतम्, सहस्रम्, अयुतम्, नियुतम्, अर्बुदम्, न्यर्बुदम् । इति । द्विस्वरमन्नन्तं यया-भस्म' =भूतिः, भसितम् । "राख" "खाक" इति च लोके । 'भूतिभ- सितमस्मनी ।' इति-(अम० पु. पृ० १३ १०१)। जन्म = जननम्, उत्पत्तिः । 'जनुर्जन- नजन्मानि' इति-(अम० ना० लिं० पृ० ५४ श्लोकः ३०) । 'जन्मशब्दोऽदन्तः पुंलिगः । 'क्लीवोऽपि' इत्युज्ज्वलदत्तः । अनान्तं यथा--पोषते इति पानम् = मदस्यानम्, पोति., भाज- नम्, रक्षणं च । 'शुण्डा पानं मदस्थानम्' इति--(अम० ना० लि. पृ० ३५१ श्लोक: ४०) । 'पानं पोतिभाजनरक्षणे ।' इति---(मे० पृ० ८३ श्लोक: १३) । भक्ष्यते इति भक्षणम् = द्रवतरद्रव्यस्य गलाघः करणम्, न्यादः, खदनम्, खादनम् । “मसना" "खाना" इति च लोके । 'जक्षा सादनभक्षणे ।' इति--(दै० पृ० १६७ श्लोकः १०४) । 'अब भक्षणम् । ..

·। १४० मुकुन्दकोषे उपदंशोपदंशश्च मधुवारा मधुक्रया: ।' इति च--- -(वै० पृ० १४० श्लोक: ५२) । तथा च प्रयोग:--'शणशाकं वृया मांसं, करेण क्वथितं दधि । तर्जन्या दन्तवावश्च सद्यो गोमांस- भक्षणम् ।' इति ... इति--(श० चि० पृ० ४०० स्तं० १५० २७-८-९) । मात्यनेन इति यानम् = वाहनम्, गतिश्च । 'यानं स्याद्वाहने गतौ ।' इति--(मे० पृ० ८३ श्लोक १६) । सम्यक् प्रदीयते यस्मै तत् सम्प्रदानम् = दानपात्रम्, चतुर्थीकारकम् , त्यागोद्देश्यं च । अपादीयते यस्मात् तत् अपादानम् = विश्लेषोऽवधिभूत., पञ्चमीकारकम्, यस्माद्वस्तुनो वस्त्वन्तरस्य चलनं भवति तत् । नीयतेऽस्मिन् इति नयनम् = नेत्रम्, चक्षुः, लोचनम् , प्रापणं च । 'लोचनं नयनं नेत्रम्' इति----(अम० ना० लि. पृ० २३५ श्लोक: ९३) । वृश्च्यते इति प्रश्चनः% कुठारः "इध्मं वृश्च्यतेऽनया अनेन वा इध्मवश्चनी स्त्री, इध्मद्रश्चनः पुमान् , पलाशानि शात्यन्ते अनया अनेन वा पलाशशातनी यष्टिः, पलाशशातनो दण्डः; पूर्यतेऽनया अनेन वा पूरणी घटी, पूरणो घट; गावो दुह्यन्तेऽभ्यां अस्मिन् वा गोदोहनी घटी, गोदोहनो घट: ।" इति । टानुबन्ध- लिङ्गात् सर्वविषयत्वमस्य प्रयोगानुसारेण । अकर्तरीति कर्तृविपयस्य वाच्यलिङ्गतव-शृणो- तीति शर्मी स्त्री, शर्मा पुमान्, शर्म नपुंमकम् । नन्दयतीति नन्दना स्त्री, नन्दनः पुमान्, नन्दनम् = कुलम् । कव्यम् = पितृतर्पणम्, पिअन्नम् । 'हव्यकव्ये देवपत्रे अन्ने' इति-(अम ना० लि. पृ० २५७ श्लोक: २४) । काव्यम् = गद्यग्रन्थः, पद्यग्रन्यश्च । 'काव्यं ग्रन्थे, पुमान, शुक्रे, काव्या स्यात्पूतनाधियोः ।' इति--(मे० पृ० ११३ श्लोक० ११) । शेपं प्राग्वत् । धन-वदन-धनू-रक्ता-ऽन्न-रण-विवर-नयन-मांस-नामानि । जल--हल---जलकुसुम-~-विप--त्पत्तन-वन-लोह-पर्णाख्यः । . अस्प व्याख्या- धनेति । धनादीनां नामानि जलादीनां नामभिः सह वलीवलिङ्गानि स्युः । वदनम् मुखम् । 'वस्त्रास्य वदनं तुण्डमाननं लपनं मुसम्।' इति-(अम० ना० लि. पृ० २३३, दलोकः ८९) रक्तम् = कृघिरम् । “खून" इति लोके । 'रुधिरेऽसृग्लोहितास्ररक्तक्षतजशोणि- तम् ।' इति-(अम० ना० लि. पृ० २२३ श्लोक: ६४) । रणम् = युद्धम् । 'युद्धमायोधनं जन्यं प्रधनं प्रविदारणम् । मृघमास्यन्दनं सम्यं समीकं सम्परायकम् । अस्त्रियां समरानी- करणा: कलहविग्रहो ॥' इनि-(अस० ना. लि. पृ. २६८ श्लोक: १०३, १०४) । विवरम् = छिदम् । 'अथ कुहरं गुपिरं विवरं विलम् ॥ छिद्रं निव्यंयनं रोके रन्धं श्वभ्रं वपा शुषिः ।' इति-(अम० ना० लि. पृ. ८६ श्लोकः १, २) । जलकुमुमम् = कमलम् । 'सहस्रपत्र कमलं शतपत्रं कुशेशयम् । पझेरहं तामरसं मारमं मरमीमहम् ॥' इति-(अम ·लिङ्गानुशासनवर्गः । १४१ - ना० लि. पृ० १०७ श्लोक: ४०) । वियत् =आकाशः । 'वियद्विष्णुपदं वा तु पुंस्थाकाश- विहायसी ।' इति-(अम० ना० लिं० पृ० २१ श्लोकः २) पत्तनम् नगरम् , अधिष्ठानम् । 'पू: स्त्री, पुरीनगय्यौं वा, पत्तनं पुटभेदनम् । स्थानीयं निगमः' इति---(अम० ना० लि. पृ० १९६ श्लोक: १)। 'पट्टन'मित्यपि । 'पट्टनं पुटभेदनम् ।' इति वाचस्पति:' इति--- (अम० सु० व्या० पृ० ११६ स्तं० २ पं० १४) । वनम् = अरण्यम् । “जंगल" इति लोके 'अटव्यरण्यं विपिनं गहनं काननं वनम् । इति-(अम० ना० लि. पृ० १२७ श्लोक: १)। लोहशब्देन सर्व कंसादिकं गृह्यते । लोहम् = कालायसम्, अयः । 'लोहोऽस्त्री, शस्त्रकं तीक्ष्णं पिण्डं कालायसायसी । अश्मसार:' इति-(अम० ना. लि. पृ० ३३४ श्लोक: ९८) । कंसम् = ताम्ररङ्गमिश्रितधातुविशेषः, कांस्यम् । “कांसा" "कांसी" इति च लोके । रूप्यम् = रजतम् । “चाँदी" इति लोके । स्वर्णम् =सुवर्णम्, कनकम् , चामीकरम् , रुमम् । 'सोना" इति लोके । कलधौतम् =हेमरूप्य । 'कलपीतं रूप्यहेम्नो:' इति-(बम० ना० लि. पृ० ४१० श्लोक: ७६) । 'कलयौनं सुवर्णे स्याद्रजते च नपुंसकम् ।' इति-(मे० पृ० ६८ इलोकः १९४) । ताम्रम् = शुल्यम् । “तांवा" इति लोके । 'अय ताम्रकम् । शुल्वं म्लेच्छमुखं ह्यष्ट- वरिष्टोन्दुम्बराणि च ॥' इति--(अम० ना० लिं० पृ० ३३४ श्लोक : ९७) । मीसम् =नागम् , सीसकम् । “सीसा" इति लोके । 'नागसीसकयोगेप्टवप्राणि' इति-(श्रम० ना० लि. प. ३३७ श्लोक: १०५) । रङ्गम् = वङ्गम् । “राँगा" इति लोके । 'त्रपु पिच्चटम् ।। रङ्गवङ्गे' इति---(अम० ना. लिं० पृ. ३३७ श्लोक: १०५-६) । पर्णम् = पत्रम्, पलाशम् । “पत्ता" इति लोके । 'पत्रं पलाशं छदनं दलं पणं, छदः पुमान् ।' इति--(अम० ना० लि. पृ० १३२ श्लोक: १४) । संग्राम:= आहवः । अलन्तत्वात् पुलिङ्गता पूर्वविधिप्रतिषेधो न । शेष प्राग्वत् । फलं-लोपध-कृ-द्भावे समूह-भाव-क्रियासु यश्चा-ऽन्यः । प्रातिपदिका-जिर-सुख-वट-करोट-भ-वृन्द-कृपछाणि ॥ । अस्य व्याख्या- फलेति । फलमित्यर्थस्य ग्रहणम् । फलशब्दस्य नपुंसकत्वात् । ल उपधा यस्य स लोपधः । फलं च लोपघश्च कृच्चेति समाहारो द्वन्दः । भावे यः कृदिति भावशब्दः कृतव सम्बध्यते । फल- लोपधाभ्यां अर्यस्य अघटनात् । स च तव्यादियुपर्यन्तः । "आयो स्वदरिद्राते" "शास्यधि- (१) पाणिनीयेऽपि--(फलजातिः)॥ फलजातिवाची समो नपुसकं स्यात् । आमलक्या फलम- यामलकम् । आम्रस्य फलम् -आम्रम् ॥ सि० को० पु. ४०३ मू. १६३।

·. १४२ मुकुन्दकोषे दृशिवृषिमृपा वा" (कातंत्र० ४.५.१०४,१०५) इति स कृदव्ययो भाववत् प्रकाशते। इति अस्य ग्रहणं न । समूहश्च भावश्च क्रिया च तासु यो विहितोऽन्यस्तद्धित इत्यर्थः। एते, प्रातिपदिका- दयश्च नपुंसकलिङ्गा भवन्ति । फलवाचिनो यथा-बदाः फलं वदरम् = कर्कन्धूफलम् । "वेर" इति लोके । 'कोलं कुवलफेनिले ॥ सौवीरं बदरं घोण्टापि' इति-(अम० ना० लि. पृ० १४१ श्लोकः ३६-७)। नालिकेरम् = नारिकेलफलम् । “नारियल" इति लोके। खजूरम् = खजूर- फलम् । 'खरं रूप्यफलयो:, खजूर: कीटवृक्षयोः।' इति-(अने० सं० पृ० ६४ श्लोकः ५८२) । लोधं यथा-कुलम् = गोत्रम्, सजातीयगणः, तनुश्च । 'कुलं जनपद गोत्रे सजातीयगणेऽपि च। भवने च तनौ क्लीबं, कण्टकार्योषधौ कुली ।' इति--(मे० पृ० १४५ श्लोक: ९) । वलम् = सैन्यम्, सामर्थ्यम् , स्थौल्यं च । 'वलं गन्धरसे रूपे स्थामनि स्थौल्यसैन्ययोः। वलो हला- युधे दैत्यभेदे बलिनि वायसे ।' इति-(मे० पृ० १४७ श्लोक: ३७)। तालु = काकुदम् । "तालू" इति लोके । 'तालु तु काकुदम् ।' इति--(अम० ना० लि० पृ० २३४ श्लोक: ९१) । भावे कृद् यथा--समन्तात् कटो वर्तते, समन्तात् रावो वर्तते । 'अभिविधौ भावे इनुण् ।" योऽप्यण तदन्तात् विहितः सोऽपि स्वार्थिकतया तल्लिङ्गं न जहाति । प्रातिपदिकम् शब्दविशेष संज्ञा । 'अर्थवदधातुरप्रत्ययः प्रातिपदिकम्', 'कृत्तद्धित समासा'श्चेति सूत्राभ्यां लक्षितं नाम । “प्रतिपदिभवम्"। ठक्प्रत्ययः । अर्थवदित्यस्य सूत्रस्यान्तरालापिकाज्ञानाय केनचित्प्रश्नः कृतः । 'धीरः कीदृग् वचो वृते, को रोगी, कश्च नास्तिक: । कीदृक् चन्द्रं न पश्यन्ति तत्सूत्रं पाणिनेर्वद ।' इति- (श० चि० पृ० ३१० स्तं० २ पं० २३, २४, २५) । बटम् = अपूप- विशेषः । भम् = नक्षत्रम् । 'भं नक्षत्रे, गभस्तो स्त्री, पुसि स्याद् भृगुनन्दने । भवने च तथा भः स्याद् भ्रमरो भः प्रकीर्तितः ।' इत्येकाक्षरः' इति--(अम० सु० व्या० पृ० ३७ स्तं० २ पं० १७,१८) । कृच्छम् = कष्टम्, पापम्, सान्तपनं च । 'कृच्छ्रमंहसि । कष्टे सान्तपर्ने' इति- (अने० सं० पृ० ३४ श्लोक. ४१७) । अंहसि पापे यथा- --'कृत्स्नानि कृच्छाणि रविलूनातु ।' इत्यनेकार्थ करवाकरकौमुदी' इति-- (अम० सु ० व्या० टि० पृ० ९२ स्तं० १ पं० ४०) । इंपदादिषु कृच्छाकृच्छापूपपदेषु आकारान्तेभ्यो युभवति । अदरिद्रातः। इंपत्पानः = किञ्चि- त्पानः, खड्गादेः संस्कार विशेपः । “थोड़ी पाण" इति लोके । ईपच्छासन:, इंपच्छासो वा- अल्पशासनः, अल्पशासयिता । इति । शे० प्रा० । । - पष्ठ्यान्ता-संज्ञायां कन्था चो-शीनरेषु तत्पुरुषे । आदा-वुपक्रमो-पज्ञे-स्वाम्यर्था-सभा-राज्ञः ॥ अस्य व्याख्या- पष्ठघन्तादिति । षष्ठयन्तास्परा कन्या तत्पुरुष समासे उशीनरदेदो संज्ञायां विषये ·लिङ्गानुशासनवर्गः। १४३ नपुंसकलिङ्गे भवति । उपक्रमश्च उपज्ञा च उपक्रमोपज्ञे। गमकत्वाद् अल्पस्वरस्य परनिपातः । पष्ठयन्तात्परं उपक्रम उपज्ञा च तयोरादित्वे गम्यमाने तत्पुरुष नपुसकलिङ्गे भवतः। स्वाम्यर्था- त्पष्ठयन्तात् राजवर्जितात् परा सभा तत्पुरुष नपुंसकलिङ्ग इति । स्वामिसभम् = स्वामिनां सभा (तद्गृहं तत्संघो वा) । अराज्ञ इति किम्? राजसभा। (कथं 'नृपतिसभामगमत्' इति तु बाहुल- कात्), नृपतिसभा = नृपती सभा । सप्तम्यन्तात् सभा । इति । शे० प्रा० । अमनुष्या-त्सभा-ऽशाला सेना-शाला-निशा वा स्युः । छाया च तथा नित्यं बाहुल्ये-ऽप्य-ऽव्यया-त्पन्थाः ॥ अस्य व्याख्या- अमनुष्यादिति। मनुष्यादन्यस्मात् पष्ठयन्तात्परा सभा अशाला रूपा नपुंसकलिङ्गा भवन्ति । षष्ठ्यन्तात्पराः सेनादयश्च तत्पुरुष विभाषया नपुंसकलिङ्गा भवेयुः । छाया च विभा- पया भवेत् । बाहुल्येऽपि छाया नित्यं नपुंसकलिङ्गा भवति । अव्ययात्परः पन्थाः तत्पुरुष नपुं. सकलिङ्ग इति । मनुष्यसदृशग्रहणात् काष्ठसभा स्त्रीलिङ्गमेव । गोपालसभा = गोपालाना समूह इत्यर्थः । इह न भवति-अनायसभा = अनाथकुटी इत्यर्थः । पूर्वपदस्यात्र बहुलत्वं गम्यते । अपथम्, उत्पथम् । तत्पुरुषे इति किम् ? सुपथा नगरी, उत्पयो देशः । शे० प्रा० । सुदिना-पुण्या-देका-च्चा-ऽहः संख्यापरो-ऽपि रात्रिश्च । गृह-शश-पूर्वे स्थूणोणे च नपुंसकमिति समाप्तम् ॥'इति। . अस्यव्याख्या- सुदिनादिति । सुदिनशब्दात्पुण्यशब्दादेकशब्दाच्च परोऽहन्शब्द: मत्प्रत्ययान्तः, संख्यापरो- ऽपि रात्रिशब्द; अत्प्रत्ययान्तः, नपुंसकलिङ्गो भवति । गृहं च शशश्च, तो पूर्वी ययोः स्थूणो- र्णयोः इति गृहपूर्वा स्थूणा शशपूर्वा ऊर्णा च नपुंसकलिङ्गे भवतः । उदाहरणानि तु प्रागे- वोक्तानि । अथेह यादवोऽपि संक्षेपतः कोश्चिन्नपुंसकलिङ्गवाचकशब्दानाह (वै० पृ० २९०-१ श्लोकः १५ त: २३ या०)। प्रान्त-द्व्यच्का-सि-सु-स्नान्तं लोपधं युक्तयोपधम् । अम्बुपुष्पाणि च क्लीवे रेचकं त्व-भयाफले ।

·१४४ मुकुन्दकोषे । अस्प व्याख्या- । , त्रान्तेति । त्रोऽन्ते यस्य तत् त्रान्तम्, द्वौ अच्को स्वरौ यस्य तद् द्वयकम् , अस् च इस् च उस् च नश्च असिसुस्नाः । ते अन्ते यस्य तद् असिसुस्नान्तम्; त्रान्तं च यच्कं च असिसु- स्नान्तं चेति समाहारो द्वन्द्वः । लकार उपधा अन्त्यात्पूर्वो यस्य तद् लोपधम्, यकार उपधा अन्त्यात्पूर्वो यस्य तद् योपधम् तेन युक्तं युक्तयोपधम् । अम्बुपुष्पाणि जलपुष्पाणि, अभयाफले हरीतकीफले तु रेचकं च क्लीवे स्युः । एपामुदाहरणानि तु प्रागेवोक्तानि । ब्रह्मोद्याद्या भावकृत्या-श्छन्दो-ऽणि त्रैष्टुभादयः । स्मिताद्या भावनिष्ठान्ता कर्णजाहादि जाहचि ।। अस्य व्याख्या- ब्रह्मेति । भावे कृत्याः कृत्यप्रत्ययाः ब्रह्मोद्याद्याः, छन्द: छन्दोजातो अणि अण्प्रयेत्य श्रेष्टुभादयः, भावे निष्ठान्ताः स्मिताद्या', जाहचि जाहच्प्रत्यये कर्णजहादि चैते नपुंसकलिङ्गा भवन्ति । कर्णजाहम् = कर्णमूलम् । 'तस्य पाकमूल.' इत्यादिना जाहच्प्रत्ययः स्यात् । समूह-भाव-कर्मार्थ-तद्धिते वार्द्धकादयः । सांराविणोपमानादि नोपान्तं भाव-संज्ञयोः॥ अस्यव्याख्या- समूहेति । समूहार्थे भावार्थे कर्मार्थे च तद्धिते तद्धितप्रत्यये वार्द्ध कादयो नपुंसकलिङ्गा भवन्ति । वृद्धानां समूहो भावः कर्म वा 'वार्द्ध कम्' इत्यादयः । भावे संज्ञायां च सांराविणोपमा- नादि नोपान्तं च नपुंसकलिङ्गा भवन्ति । एपामुदाहरणानि प्रागुक्तानि । एक-द्वन्द्वा-ऽव्ययीभावाः स्यु-रितो-ऽकर्मधारये । अनज-तत्पुरुपे शब्दाः कन्यो-शीनरनामसु । यथा सौशमिकन्यं स्याद् बाहुल्ये तु समासभाक् । छाया यथा खगच्छायं नृपा-ऽमार्थिका-परा।। अराजः सभा भूभृत्सभं रक्ष सभं यथा । न काष्ठादे-रशालार्था व दासी-समं यथा ॥ एषां पास्या- एकैति । यथेति । अराज इति च । एपामेकादिश्लोकानां व्याग्योदाहरणानि प्राग्वद्- बोध्यानि ।

·च
।
लिङ्गानुशासनवर्गः।
१४५
उपज्ञो-पक्रमान्तं
तदादित्वे विवक्षिते ।
पाणिन्यु-पज्ञ-मित्यादि पथः संख्या-ऽन्यया-त्परः ॥
शशा-दूर्णा-गृहा-स्थूणा किया-ऽव्यय-गुणानुगम् ।
एकत्वं चाऽस्य पुण्या-तु सुदिना-दप्य-हः परः ।।
अनयोाख्या-
उपजेति । शाशदिति च । उभयो श्लोकयोख्यिोदाहरणानि प्राग्वज्ञेयानि । चन्द्रगोमिनो
लिङ्गानुशासने तु 'शशोण कारणं करण'मित्युक्तम् ।
कुटिलं गच्छती-त्यादि क्रियाणां तु विशेषणम् ।
नपुंसकं तु भद्रं स्व-रित्यव्ययविशेषम् ॥' इति ।
भस्य व्याख्या-
कुटिलमिति । क्रियाणां भ्वादिधातूनां अव्ययानां स्वरादिनिपातानां च यद् विशेषणं
विशेप्यधर्म तन्नपुंसकं नपुसकलिङ्गं स्यात् । क्रियाविशेषणं यथा-कुटिलं गच्छतीत्यादि ।
अव्ययविशेपणं यथा-भद्रं स्वरित्यादि ।
इति नपुंसकलिङ्गानुशासनम् ॥

·प्रय पुंस्त्रोलिङ्गानुशासनम् । तत्रादौ शंक्वादीन् वस्त्रदशापय॑न्तान् पुंस्त्रीलिङ्गवाचकशब्दानाह हेम:- (अभि० सं० लि. पू. ६ श्लोक: ७५ तः ७९ या०)। पुं-स्त्री-लिङ्ग',-श्चतुर्दशे-ऽङ्के शकु,-निरये च दुर्गतिः, । दोर्मूले कक्ष, आकरे गजो, भूरुहि वाण-पिप्पली, ॥१॥ नाभिः प्राण्यङ्गके, प्रघि- मौ, क्वचन बलि,-गुहे कुटः, । श्रोण्यौ-पध्योः कटो, भ्रमो मोहे, पिण्डो वृन्द-गोलयोः ॥२॥ भ-कनीनिकयो-स्तारो, भे-ऽश्लेप-हस्त-श्रवणाः, । फणः स्फुलिङ्गे लेशे च, वराटो रज्जु-शस्त्रयोः, ॥३॥ कुम्भः कलशो, तरणिः समुद्रा-का-शु-यप्टिपु, । भागधेयो राजदेये, मेरजम्वां सुदर्शनः, ॥४॥ करेणु-ज-हस्तिन्यो,-रल्याग्या-- ऽपत्यंतद्धितः, । लाज-वस्त्रदशी भूम्नी, त्याद्याः प्रत्ययभेदतः ॥५॥ -~- भस्य ध्यास्या- .. पुमिति । नाभिरिति । मेति । कुम्भ इति । करेणुरिति च । एते पायो वर. दशान्ताः पादाः पुस्त्रीलिङ्गा भवन्ति । एक्दयगत-इत्यादिगणनायां चतुर्दशेळे गदनुः = संग्पाविशेषः । गतादिकत्याद् अस्य नपुंमवत्वं प्राप्तम् । कोलायम्य उदन्तत्यात पुंछ मिदम् । '. पाशिराजाले संस्थाकीलगगम्भुपु । यादोत्रमदयोम' इति-(अने० मं० १०३ दलोकः १८)। अयं गंदुः, इयं गंकुः इति । निरय नरके दुर्गनिः । अयं दुर्गनिः, श्यं दुर्गनि । 'निरयो दुर्गतिः स्त्रियाम् ।' इति-- (अम० ना० लि. पृ. ९१ प्लोपः १) । अयं बम, मक्षा = दो लम्, बाहुमूलम् । 'कक्षा स्यादन्नरीयम्य पश्चादवलपदये ।। गर्मा (1) पदे, ना दोर्मूले कच्छवीरत्तणेषु, च ।' इति-(म०प०६६ दलोर: ७, ८) ! अयं गतः, यं पापिनीयनि-(१) (पीएमपो.)। पिशागमम् । मि. ० पु. ४०. म. १०२॥ पापिनीर-(२) (आचारित) ॥ -ौगया, योगयी। पि. प. Y०४ ...। - ·. .. लिङ्गानुशासनवर्गः । गजा = आकार:, खनिः । 'गजा खनौ सुरागृहे। गञ्जः स्यात्पुंसि रीढया, भाण्डागारे तु न स्त्रियाम् ।।' इति-~(मे० पृ० ३० श्लोक: ८)। अयं वाणः, इयं वाणा= भूरुट, वृक्ष- विशेषः, नीलझिण्टी । 'वाणः स्याद् गोस्तने दैत्यभेदे केवलकाण्डयोः। वाणा तु वाणमूले स्त्री, नीलझिण्टयां पुनर्द्वयोः ॥' इति--(मे० पृ० ४६ श्लोक: २७) । अयं पिप्पलः, इयं पिप्पली- भूस्ट, वृक्षविशेषः । “पीपल" इति लोके । कणा च । "पिप्पलं सलिले वस्त्रच्छेदभेदे च, ना तरी ॥ निरगंले पक्षिभेदे, कणायां पिप्पली मता।' इति-~(मे. पृ० १५२ श्लोक: १११-२) । अयं नाभिः, इयं नाभिः, नाभी = प्राण्यङ्गविशेपः, उदरावर्तः, तुन्दकूपी । "सूंडी" इति लोके । 'नाभिर्मुख्यनृपे चक्रमध्यक्षत्रिययोः पुमान् ।। द्वयोः प्राणिप्रतीके स्यात. स्त्रियां कस्तूरिकामदे।' इति---(मे० पृ० १०६ श्लोकः ५, ६) । अयं प्रधिः, इयं प्रधिः = नेमिः, रथस्य चक्रान्तो भूमिस्पशिभागः । 'तस्यान्ते (चक्रान्ते) नेमिः स्त्री, स्यात्प्रधिः पुमान् ।' इति-(अम० ना० लि. पृ० २८४ श्लोकः ५६) । क्वचन अयं वलिः, इयं बलि: = करः, उपहारः, प्राण्यङ्गज च । 'करोपाहारयोः पुंसि वलिः, प्राण्यङ्गजे स्त्रियाम् ।' इति--(अम० ना० लि. पृ० ४३१ श्लोक: १९५) । अयं कुटः, इयं कुटि: = गृहम् । "घर" इति लोके । 'कुट: कोटे पुमानस्त्री घटे, स्त्रीपुंसयोहे ॥' इति-(मे० पृ० ३४ श्लोकः ६) । अयं कटः, इयं कटिः, कटी = थोपिः, औषधिश्च । 'कटः श्रोणो द्वयोः पुंसि क (क) लिजेऽतिशय श (शि) वे। समये गज- गण्डे च, पिप्पली (ल्यां) तु क्टी मता।' इति---(मे० पृ० ३३ श्लोक: ३, ४) । अयं भ्रमः, इयं अमिः = मोहः, भ्रान्तिः । 'भ्रान्तिमिध्यामतिभ्रंमः ॥' इति-(अम० ना. लि. पृ० ५६ श्लोकः ४) । 'भ्रमोऽम्बुनिर्गमे भ्रान्ती कुन्दभ्रमणयोरपि ।' इति घ -(मे० पृ० १०९ श्लोक: २०) । अयं पिण्डः, इयं पिण्डि:- वृन्दम्, गोलश्च । 'पिण्डो बन्दे जपापुप्पे गोले बोलेङ्गलियोः । कबले, पिण्डं तु वैश्मैकदेशे जीवनायसोः । बले सान्दे, पिण्डमलाबूखजूर्यो- स्तगरेऽपि च ।' इति---(अने० सं० पृ० १२ श्लोक: १२४) । अयं तारः, इयं तारा% मम्, नक्षत्रम्, कनीनिका च । 'तारो वानरभिन्मुक्ताविशुद्यो: शुद्धमौक्ति के । ना, नक्षत्रेऽक्षिमध्ये च न ना, रूप्यं नपुंमकम् । स्त्री बुद्धदेवताभेदे वालिगीपतिभाय्यंयोः। मिलिङ्गोऽप्युच्चशब्द च' इति-(मे० पृ० १२५-६ श्लोक: ४३-४) । अयं मः, इयं मा= अश्लेपः, मलपा । हस्तः, हस्ता। श्रवगः, श्रवणा । 'हस्ता स्वाती श्रवणा अक्लीवे, मृगशिरा न पुंसि स्यात् । पुंसि पुनर्वसुपुष्यो, मूलं त्वस्त्री, स्त्रियां शेपाः ।' इति-(श० चि० १० १३२६ स्तं १५० ११. २.३-४) । अयं कणः, इयं कणा = स्फुलिङ्गः, लेशश्च । 'विपु स्फुलिङ्गोऽग्निकणः' इति- (अम ना० लि. पृ. २४ श्लोक: ५५)। 'कणो धान्यांशलेशयोः । कणा जीरकपिप्पल्यो' इति-(अने० सं० १० १२ श्लोकः १३५) । अयं वराटः, इयं वराटिका रज्जः, शस्त्रं च । 'वराटक: पपवीजकोशे रज्जो कपर्दछ ।' इति--(मे० १० १६ श्लोकः २०२) । अयं कुम्मः, .

·१४८
मुकुन्दकोषे
-
इमा लाजा:-अक्षताः। 'लाज:
"
-
इयं कुम्भी = कलशिः, घटी, गर्गरी । 'कुम्भः स्यात्कुम्भकर्णस्य सुते वेश्यापतौ घटे । राशिभेदे
द्विपाङ्गे, च कुम्भं त्रिवृतिगुग्गुले ।' इति--(वि० प्र० पृ. १८ श्लोक: १९)। अयं
तरणिः, इयं तरणिः = सूर्यः, समुद्रः, किरण :, यष्टिश्च । 'तरणिस्तरणेऽऽशौ कुमार्योप-
धिनौकयोः । यष्टावधी' इति-(अने० सं० पृ० ६६ श्लोक: २१५) । अयं भागधेयः, इयं
भागधेया = राजदेयः, करः, राजग्राह्यभागः, राजस्वम् । ‘भागधेयः पुनः करे ॥ दायादे, भाग-
धेयं तु भाग्ये' इति-(अने० सं० पृ० १३० श्लोक: २३४-५) । अयं सुदर्शन: इयं , सुदर्शनी,
सुदर्शना=विष्णोश्चक्रम्, अमरावती, ओषधिप्रभेदश्च । 'अथ सुदर्शनः ॥ विष्णोश्चक्रे, सुदर्शन्य-
मरावत्यां, सुदर्शना । आज्ञायामौषधीभेदे मरुजम्ब्वां पुरीभिदि । इति---(अने० सं० पृ० १२८
श्लोक: २१०-१) । अयं करेणुः, इयं करेणुः = गजः, हस्तिनी च। 'करेणुर्गजहस्तिन्योः
कर्णिकारतरावपि ।' इति--(अने० सं० पृ० ६५ श्लोक: २०५) । अल्पादेव्या भ्रमरस्य
नामानि अपत्यतद्धितः पुंस्त्रियोः स्यु । भ्रमरः, भ्रमरी। भृङ्ग., भृगी। प्रत्ययभेदतो लाजव-
स्त्रदशी भूम्नि बहुवचने पुंस्त्रीलिङ्गो भवत । इमे लाजा
स्यादातण्डुले । लाजास्तु भृष्टधान्ये स्युर्लाजं पुनरुशीरके ॥' इति--(अने० सं० पृ० ८
श्लोक: ७६) । 'लाजः स्यादानंतण्डुले । नपुंसकमुशीरेऽथ स्त्रियां पुम्भृम्नि चाक्षते ।' इति--
(मे ० पृ॰ ३० श्लोकः १४) 'लाजा: पुम्भूम्नि चाक्षताः ।' इति च--(अम० ना० लि.
पृ० ३१८ श्लोक: ४७) । केचित्तु-अखडतण्डुला अक्षता.–इत्याहु. । लाजा: भृष्टधान्यम् ।
उक्तं च--- एते च व्रोहयो भृष्टास्ते लाजा इति संज्ञिताः । यवादयश्च ये भृष्टा स्ते धानाः
परिकीर्तिताः ।' इति--(श० चि० पृ० १५१ स्तं० १ पं० ११-२-३) । तथा च प्रयोग:---
'अवाकिरन्बाललताः प्रसूनैराचारलार्जरिव पौरकन्याः ।' इति रघु. (२।१०) । इमे वस्त्रदगाः,
इमा वस्त्रदशा:= वस्त्रान्तः । 'दशाऽवस्थादीपवयों वस्यान्ते भूम्नि योपिति ।' इति--(मे०
पृ० १६३ श्लोकः ८)।
अथैदानी क्रमेण कान्तादीन् सान्तपर्पन्तान् पुंस्त्रीलिङ्गवाचकशब्दानाह हेम.--(अभि०
सं० लि. पृ० ६ श्लोक: ७५ तः ८६ या०) ।
शोण्डिक-चर्मप्रसेवको सल्लक-मल्लक-वृश्चिका अपि ।
शल्यक-धुटिको पिपीलिक-श्चुलुक-हुक्क-तुरष्क-तिन्दुकाः॥६॥
शुङ्गोऽथ लज-भुज-शाट-सटाः सृपाटः
कीटः कुट-स्फट-घटा वरटः किलाटः ।
चोट-चपेट-फट शुण्ड--गुडाः
सगोणाः
स्युरिपर्ण-फण-गर्त-रया-जमोदाः ॥७॥

·लिङ्गानुशासनवर्गः। १४६ विधकूप-कलम्ब-जित्य-वःिसहचर-मुद्गर-नालिकेर-हारा । बहुकर-कृसरी कुठार-शारी वल्लर-शफर-मसूर-कील-रालाः॥८॥ पटोलः कम्बलो भल्लौ दंशी गण्डूप-वेतसो। लालसो रभसः'.. "इति । एषां व्यास्या- - शोण्डिकेति । शुङ्ग इति । विति । पटोल इति च । शोणेन सहिताः शोण्डिकादयो रभसान्ताः शब्दारचते पुंस्त्रीलिङ्गा भवन्ति । शौण्डिकश्च चर्मप्रसेवकश्चेतीतरेतरयोगो द्वन्द्वः । अयं शौण्डिकः, इयं शोण्डिकी = "कलवार" "कलवारिन" इति च लोके । अयं चर्मप्रसेवकः, इयं चर्मप्रसेविका= भस्त्रा, अग्निसन्दीपनार्थ चमंनिर्मितं यंत्रम् । 'भाती" "धोंकनी" इति च लोके । 'भस्त्रा चर्मप्रसेविका ।' इति-- (श० र० स० पृ० ५२ पं० ११) । अयं सल्लकः, इयं सल्लकी = वृक्षविशेषः, पशुश्च । 'गजमक्ष्या तु सुवहा सुरभी रसा ।। महेरणा कुन्दुरुको सल्लकी ह्लादिनीति च।' इति- (अम० ना० लि. पृ० १७० श्लोक: १२३-४) । 'सहलकी सिल्लको ह्लादा' इति रुद्रः' इति-(अम० स० व्या० पृ. १७० स्तं० १ पं० २२) । 'शल्लकी'त्यपि । 'श्वाविद्रुभेदो शल्लक्यो' इति रमसः' इति- (अम० ना० लि. पृ० १७० स्तं० १ प० २२) । अयं मल्लकः, इयं मल्लिका = दीपाघारः, तलाद्याधारविशेषः, कौशिका, नारिकेलफलनिर्मितचषकश्च । "नरेली" इति लोके । अयं वृश्चिकः, इयं वृश्चिकी = 'क्षुद्रुजन्तुविशेषः । 'वृश्चिक: शूककोटे स्याद्राक्ष्योषध दुणेस्वपि ।' इति-(श० र० म० पृ० २८ पं० ८)। अयं शल्यकः, इयं शल्यकी = श्वावित्मदृशः स्यूल- लोमवान् प्राणिविशेषः । अयं घुटिकः, इयं घुटिका=पादग्रन्थः, गुल्फः । "टकुना" इति लोके । तद्ग्रन्थी घुटि के गुल्फौ' इति-(अम० ना० लि. पृ० २२७ श्लोक: ७२) । अयं पिपी- लिकः, इयं पिपीलिका - कोटभेदः । 'चीटी" "चींटा" इति च लोके । पिपीलिका तु हारी स्मात्' इति-(त्रि. शे० पृ० २२८ श्लोक: २७) । 'दानाति पिपीलिकाः' इति पुस्त्वमपि इति स्वामी। अयं चुलुक: घनजम्बाल. । 'चुलुको पनजम्बाल:' इति-- (नि. शे० पृ. २७५ श्लोकः ५) । इयं चुलुकी = शिशुमाराकृतिमत्स्यविशेषः । अयं हुडुक्कः, इयं हुडुक्का = वाद्यभेदः, मदमत्तदात्यूहपक्षी च । 'हुडुक्को वाद्यभेदे स्यान्मत्तदात्यूहपक्षिणि ।' इति-(. र० स० १० ३० पं० १७) । अयं तुरुष्कः, इयं तुरुको = म्लेच्छनातिविशेषः । 'तुरप्को देशभेदे स्मादपि जात्यन्तरे मत. । तुरष्कः सिसके ताने तया स्यापिण्डके क्वचित् ।' इति-- (म० र० स०प० १८ पं० ३, ४) । अयं तिन्दुकः, इयं तिन्दुतिः तिन्दकी - वृक्षभेदः कालस्कन्ध । -- ·. . १५० मुकुन्दकोषे 'तिन्दुक : स्फूर्जक: कालस्कन्धश्च शितिसारके ।' इति-(अमना लिं० पृ० १५१ श्लोक: ३८)। शुङ्ग ': = वटः आनातकः, पर्कटी च । 'शुङ्गो वटामातकयो:,पर्कट्यामपि चास्त्रियाम् ।' इति-(मे० पृ०२३ श्लोक: २५)। शुङ्गा= नवपल्लवकोशिका । 'शुङ्गाऽस्य (पत्रस्य) कोशिका' इति-(वै०पू० ४६ श्लोक: १७) । शुङ्गी = आम्रातः, वटः, प्लक्षश्च । 'शुंग्याम्राते वटे प्लक्षे' इति-(अने० सं० पृ० ६ श्लोक: ५०) । 'शुङ्गीवटाम्रातकयोः पर्कट्यामपि विश्रुता।' इति-(वि० प्र० पृ० २६ श्लोक: २७) । लजः पङ्गः, कच्छश्च । 'लजः स्यात्पमुकच्छयोः ।' इति- (हा० व० पृ० ४०८ श्लोक: २५५) । लजा, लञ्जिका = वेश्या भुजण्या वा। 'लञ्जा- स्याद्वारयोपिति ।' इति । 'भुजिष्यायां तु लञ्जिका।' इति च -(श० र० स० पृ० ७७ श्लोकः ९) । 'लञ्जिनी तु स्याल्लजिका कलकूजिका ' इति च (त्रि० शे० पृ. २८९ श्लोकः ५) । भुजः, भुजा = बाहुः, करश्च । 'अथो भुजा द्वयोर्वाही करें' इति-(मे० पृ० ३० श्लोक: १२) । शाटः, शाटिका, शाटीपटभेदः, चोली । 'चोली तु शाटिका शाटः' इति- (वै० पृ० १६९ श्लोक: १२७) । सटः, सटा= जटा, सिंहकेसरश्च । 'सटा जटाकेसरयो।' इति-(मे० पृ० ३५ श्लोक: २९) । 'जटा जटिर्जटी जूटो जुटकं तु सटं सटा । कोटीरं जुटकं हस्तं शिखायां व्रतिनामपि ।' इति शब्दरत्नावली' इति--(श० चि० पृ० ६९४ स्तं० २ पं० १५ तः) । सृपाटः, सृपाटी = मानं, परिमाणभेदः, रक्तधारा च । कीट:, कीटी= कृमिभ्यः किञ्चित्स्थूलं क्षुद्रजन्तुमात्रम् । कुट: कुटि: = वेश्म, गृहम् । "घर" इति लोके । 'कुट: कोटे पुमान-स्त्री घटे, स्त्रीपुंसयोगुहे।' इति-(मे० पृ० ३४ श्लोक: ६) । शाला, स्वल्पगृह चेत्यन्ये । स्फटः, स्फटा = फणा । 'स्फटायां तु फणा द्वयोः।' इति—(अम० ना० लि. पृ० ६० श्लोक: ९) । घटः, घटी = कुम्भः, कलसः, परिमाणभेदश्च । 'कलसस्तु त्रिपु, द्वयोः । घटः, कुटनिपावस्त्री' इति—(अम० ना० लि. पृ० ३१२ श्लोक: ३१-२) । 'घटा घटने गजसंहतो। गोष्ठ्यां, घटस्त्विभशिर: कूटे समाधिकुम्भयोः ।।' इति च---- --(अने० सं० पृ० ९ श्लोकः ८९) । स्त्रियां घटी। वरट: हंसीपतिः, गन्धोली च । वरटा = गन्धोली । वरटा, वरटी = हंसी । 'गन्धोली वरटा द्वयोः ।' इति-- (अम० ना० लि. पृ० १६७ श्लोक: २७) : "वरडे" इति लोके । 'वरटा वरटी इंस्पोस्तत्पती वरटः स्मृतः' इति तारपालः' इति-(अम० सु० व्या० पृ० १९७ स्तं० २ पं० ११-२) । 'हंसस्य योपिद्वरटा' इति च-(अम० ना. लि. पृ० १६६ श्लोक: २५) । किलाट :, किलाटी = क्षीरविकृतिः, कूर्चिका, दधि कूर्चिकातक्रकूर्चि- कयोः पिण्डश्च । 'किलाट: शोपितक्षीरपिण्डः सूरिभिरिष्यते ।' इति-(हा० व० पृ० ३६६ श्लोक: ५९) । 'नष्ट दुग्धस्य पक्वस्य पिण्ड: प्रोक्तः किलाटक:।' इति कोशान्तरं च' इति-- (श० चिं० पृ. ६०६ स्तं० १ पं० ९, १०) चोट:=श्मश्रु । 'श्मश्रु तु व्यञ्जनं चोटः' इति-(वै० पृ० १८१ श्लोक: १०३) । चोटी = शाटी। 'शाटी चोटी' इति-- (अभि० सं० भभि० चि० पृ० २८ श्लोक: ६७५) । शोणेन सह वर्तन्ते इति सशोणाः । चपेटश्च फटश्च - - . - - ·- फट, लिङ्गानुशासनवर्गः। १५१ शुण्डश्च गुण्डश्चेतीतरेतरयोगों द्वन्द्वः । चपेटः, चपेटा, चपेटिका = विस्तृताङ्गुलिपाणिः, प्रतलः । "थप्पड़" "झापड़" "चपेटा" इति च लोके। 'पाणौ चपेटप्रतलप्रहस्ता विस्तृताङ्गुलो।' इति-- (अम० ना० लि. पृ० २३२ श्लोक: ८४) । 'खण्डिकोपाध्यायः शिष्याय चपेटां ददातीति भाप्यं च' इति-(श० चि० पृ० ९०५ स्तं० १ पं० २७-८-९)। फटा-फणा । 'फणा फट' इति । 'फटा फणायां दम्भे च' इति च -(श० र० स० पृ० ८५ पं० १९) । 'स्फटायां तु फणा द्वयोः ।' इति । 'द्वै अपि स्त्रीपुंसयोः' इति टीका इति च--(अम० ना० लि. पृ० ९० श्लोक: ९) । शुण्ड: = मदनिर्झरः। शुण्डा जलहस्तिनी, मदिरा, करिहस्तश्च । 'शुण्डापि जलहस्तिन्यां मदिराकरिहस्तयोः । नलिन्यां वारयोपायां, शुण्डस्तु मदनिर्झरे।' इति---(वि० प्र० पृ० ४५ श्लोक: २४) । गुडः = इक्षु- विकारः, हस्तिसन्नाह, गोल कश्च । गुडा = गुडिका, स्नही च । 'गुडः स्याद्गोलके हस्तिसन्ना- हे विकारयोः । गुडा स्नुह्यां च कथिता गुडिकायां च योपिति।' इति-(मे० पृ० ४१ श्लोकः १०)। शोणः = नदविशेषः, अरुणश्च । शोगा शोणी शोणवर्णयुक्ता, रक्ता, रस्तोत्पलवर्ण- युक्ता स्त्री। 'शोगो नदेऽरुणे' इति-(वि० शे० पृ० ३३४ श्लोकः १४०) । वारिपर्णश्च । .फगश्च गर्तश्च रयश्च अजमोदश्चेतीतरेतरयोगो द्वन्द्वः। वारिपर्णः = कुम्भीकः। वारिपर्णिका, वारिपर्णी = कुम्भिका, जलकुम्भिका, खमूली। “पुरइन" इति लोके । 'वारिपर्णी तु कुम्भिका ।' इति । 'कुम्भीको वारिपर्णः स्यात्' इत्येक पठन्ति' इति-(अम० ना० लिं० पृ० १०७ श्लोकः ३८)। फणः, फणा स्फटा "फण" इति लोके । 'स्फटायां तु फणा द्वयोः।' इति-(अम० ना० लि. पृ० ९० श्लोक: ९) । गर्तः, गर्ता = अवरः, भूरन्ध्रम् । “गढा" इति लोके। 'अय गतः स्यादवटे च कुकुन्दरे। गतस्त्रिगतभेदे स्यात्' इति-(श० र० स० पृ० ८७ पं० १२) । रथः = स्यन्दनः, वैतसश्च । रथिका = क्षुद्ररथः। रथी शकटी। "मझोली" इति लोके । 'रयस्तु स्यन्दने पादे शरीरे वेतसद्रुमे।' इति-(अने° सं० पृ० १९ श्लोकः २२४) । 'रथः पुमानवयवे स्यन्दने वेतसेऽपि च ।' इति च-(मे० पृ० ७२ श्लोकः १२) । अजमोदः, अजमोदा उनगन्धा । 'अजमोदा तूगन्धा' इति-(अम० ना० लि. पृ० १७७ श्लोकः १४५)। विधः, विधा -प्रकारः, गजान्नम्, ऋद्धिश्च । 'विधा गजान्ने ऋद्धौ च प्रकारे वेतने विधों।' इति- (मे० पृ० ८० श्लोक: १७) । कूपः = जलाधारः, उदपानः । कूपिका = अम्भोगतोपलः, जल- मध्यस्थितपर्वतादिः । कूपी = पात्रविशेषः । 'कूप: कूपकमन्माने गन्धुि (म्बु) गुणवृक्षके।' इति- (मे० पृ० १०२ श्लोकः ३)। कलम्बः= कदम्बः, वाणश्च । कलम्बीशाकभेदः । “कलम्बी शाकभेदेऽपि (स्यात्) कदम्वशरयोः पुमान् ।' इति-(मे० पृ० १०५ श्लोकः ६) । जित्यः, जित्या = हलि., वृहद्धलम्, कृष्टसमीकरणाय स्थलकाष्ठम् । वद्धः, वध्रो =नधी, परया, चर्म- रज्जुः । "तस्मा" "जेर बन्द" इति च लोके । “चर्मबन्धनी वा" । 'नग्रो वधी वरना ·.. . %D . १५२ मुकुन्दफोघे स्यात्' इति-- (अम० ना० लि. पृ० ३४८ श्लोकः ३१)। सहचरः, सहचरी= पीतझिण्टी । 'भवेत्सहचरो झिण्ट्यां द्वयो,-रनुचरे त्रिपु ।' इति-(मे० पृ० १४४ श्लोक : २६६) । 'पीता कुरण्टको झिण्टी तस्मिन् सहचरी द्वयोः।' इति च- -- (अम० ना० लि. पृ० १५४ श्लोकः ७५)! मुद्गर, मुद्गरा, मुद्गरी =लोप्टादिभेदनम् । 'मुद्गरं कालिकाभेदे, पुंसि लोष्टादिभेदने ।' इति- ( मे० पृ० १३७ श्लोक: २०४) । नालिकेरः, नालिकेरी = नारिकेल:, लाङ्गली। "नारियल" इति लोके । “नालिकेरस्तु लाङ्गली।' इति-- (अम० ना० लि. पृ० १८५ श्लोक: १६८)। हारः, हारा = मुक्तावलिः, मुक्तादाम, संग्रामश्च । 'हारो मुक्तावलो युधि ।' इति--- (मे० पृ० १३० श्लोक: १००)। 'क्रोडा हारा तथा दारा त्रय एते यथा- क्रमम् । क्रोडे हारे च दारेषु शब्दाः प्रोक्ता मनीषिभिः ।' इति च व्याडिशुभाङ्को' इति- (अम० सु० व्या० पृ. २०५ स्त० १ पं० २४-५) । हारी = मौक्तिकम् । 'मुक्ता मुक्ताफलं शुक्तिवीज हारी च मौक्तिकम् ।' इति शब्दरत्नावली' इति--- (श० चि० पृ० १०१० स्तं० १ पं० १७-८) । बहुकरश्च कृसरश्चेतीतरेतरयोगो द्वन्द्वः । बहुकरः = वक्रग्रीवः, उष्ट्रः । बहुकरी उष्ट्रभार्या । कृसरः, कृसरा = तुल्यतिलान्नम , द्विदलमिधितौदनम् । "खिचडी" इति लोके । 'तिलतण्डुलसम्पक्वः कृसर. सोऽभिधीयते ।' इति कोशान्तरम्' इति-(श० चि० पृ० ६७१ स्तं० २ पं० ११-२) । 'कृशरा' इत्यपि । 'कृशराऽपि तिलौदने ।।' इति-(हा० ५० पृ० ४०४ श्लोक: २६६) 'कृश (स)रा किशराऽपि च ।' इति--(श० भे० प्र० पृ० ५ श्लोक: २१) । कुठारश्च शारश्चेतीतरेतरयोगो द्वन्द्व : । कुठारः, कुठारी = परशु,स्वधितिः । 'कुल्हाड़ा' 'कुल्हाड़ी" "फर्सा" "फर्सी" इति च लोके । “द्वयोः कुठार: स्वधिति: परशुश्च परश्वधः ।' इति-(अम० ना० लि. पृ० २६४ श्लोकः ६२) । 'कुठार: परशो मतः।' इति-(श० र० स० पृ० २६८ श्लोकः १) । 'कुठारः स्त्री च स्वधितिः परशुश्च परश्वधः । कुटाटङ्क पशु ः' इति रभसः' इति- (अम० सु० व्या० पृ० २९४ स्तं० २ पं० ४१-२) । शारः, शारी= अक्षोपकरणम्, धूतसाधनम्, खेलनी । “गुटिका" "गोट" "सारि" इति च लोके । वातश्च । 'शारिर्नाऽक्षोपकरणे, स्त्रियां शकुनिकान्तरे' । शारस्तु शवले वाच्यलिङ्गो, ना समीरणे । अक्षोपकरणे चापि, वलीवं ज्ञानेऽपि वारिणि ।' इति-(श० र० स० पृ० २६१ श्लोकः ३) । वल्लरश्च शफरश्च मसूरश्च कीलश्च रालश्चेतीतरेतरयोगो द्वन्द्वः । वल्लरः = शाद्वलम्, निर्झरस्थानम्, कुञश्च । वल्लरिः । होषि दीर्घान्तेऽपि । वल्लरी=मञ्जरिः, तुलस्वादेरभिनवोद्विद् । 'वल्लरः शाहले प्रोक्तो निर्झरस्थान- कुब्जयोः । विल्वक्षेत्रे च, मञ्ज- वल्लरीति प्रचक्षते ।' इति-(श० र० स० पृ० २७६ पं० ५) । तथा च प्रयोग:-'व्यवृणुत वेल्लितबाहुवल्लरीका।' इति माघः' इति--(अम० स० व्या० टि० पृ० १३२ स्तं० १ पं० ३६) । शफरः, शफरी= मत्स्यभेदः । 'सफरी तु द्वयोमाने' इति--(श० र० स० पृ० २८१ पं० ५) । मसूरः, मसूरा धान्यविशेष : वेश्याप्रभेदश्च । 'मसूरा - ..

·लिङ्गानुशासनवर्गः। .. - मसुरा च स्याद् व्रीहिवेश्याप्रभेदयोः । मसूरी मसुरश्च द्वावेतो चापि तयोर्मतो।' इति--- (श० र. स० पृ० २७८ पं० ३, ४) । कील:= शकुः, अग्निशिखा च । 'शङ्कावपि द्वयोः कीलः' इति- (अम० ना० लिं० पृ० ४३१ श्लोक: १९७) 'कोलो लेशे, द्वयोः स्तम्भज्वालाकफोणिशङ्कपु ।' इति-(मे० पृ० १४५ श्लोकः ८) । ‘कील: कफोणिकाघाते स्थाणौ च ज्वलनाचिपि ।' इति च धरणिः' इति--(अम० सु० व्या० पृ० ४३१ स्तं० २ पं. १८) । कीला = कीलः, रतौ प्रतिहति- विशेषः । यदाह वात्स्यायन:- 'कीला उरसी कर्तरी शिरसि विद्धा कपोलयोः।' इति । 'कीलोऽ- ग्नितेजसि । कफोणिस्तम्भयो: शङ्को कीला रतहतावपि।' इति च -(अने० सं० पृ० ३९ श्लोकः ४६१) । रालः, राला यक्षधूप: । 'अराल: सर्जवक्रयोः ।' इति । ‘राल' सर्वरसोऽरालो धूपको वह्निवल्लभः ।' इति च रभसः' इति-(अम० सु० व्या० पृ० २४६ स्तं० २ पं० ७, ८) । ‘रालस्तु शालनिर्यासस्तथा सर्जरस: स्मृतः । देवधूपो यक्षधूपस्तथा सर्वरसश्च स: ।' इति च-. (भा० प्र० पृ० १७४ श्लोकः ४६)। पटोल:--औषधिविशेषः, कर्कच्छदः, तिक्तकः । 'परवल" "पलवल" इति च लोके । पटोला, पटोलिका, पटोली = ज्योत्स्नी । “चचेंडा" इति लोके । 'पटोल वस्त्रभेदे, नौपधौ, ज्योत्स्न्यां तु योषिति ।' इति-(मे० पृ० १५२ श्लोक १०६) । 'ज्योत्स्नायां तु पटोला स्यात्पटोल वस्त्रभिद्यपि ।' इति च--(श० र० स० पृ० ३०६ पं० १७)। कम्बल::नागराजः । कम्बली-नागराजभार्या । 'कम्बल: कृमिसास्नयोः । नागप्रभेदे प्रावारकक्ष्य, कम्वलं जले।' इति~-(अने० सं० पृ० १०० श्लोक: ६६९) । भल्ल:- ऋक्षः। भल्लिका, भल्ली = भल्लातखी । "भिलावा" इति लोके । 'भल्ल: स्यात्पुंसि भल्लूके, शास्त्रभे दे तु न द्वयोः । भल्लातक्या स्त्रियां भल्ली।' इति--(मे० पृ० १४८ श्लोक. ४२) । दंशः = वनमक्षिका । "डांस" इति लोके । दंशी = क्षुद्रदंशः, दंशभार्या । 'मशडू" इति लोके । 'दंशो वर्मणि मर्मणि । दोपे वनमक्षिकायां खण्डने भुजगक्षते ॥' इति--(अने० सं० पृ० ४५ श्लोक: ५६१) । गण्डूपश्च वेतसश्चेतीतरेतरयोगो द्वन्द्वः । गण्डूप := मुखपूर्तिः, मुखपूरणतोयम्, इभशुण्डाग्रम् । गण्दूपा- उन्नतनाभिः, मुखपूर्तिश्च। ‘गण्डूषो मुखपूतौ स्याद् गजहस्ताङगलावपि । प्रसृत्या प्रमितेऽपि स्यात् इति-(अने० सं० पृ०. १०८ श्लोकः ७७५-६) । वेलसः, वेतसी = लताविशेषः, अम्रपुप्पः, वानीरः । “वेत" इति लोके । 'अय वेतसे ॥ रयाभ्रपुष्पविदुलशीतवानीरवलाः।' इति-(अम० ना० लि. पृ० १३८ श्लोक: २६, ३०) । लालसः, लालसा = औत्सुक्यम्, तृष्णा च । 'लालसौत्सुक्यतृष्णातिरेकयाच्चासु च द्वयोः ।' इति--(मे० पृ. १७२ श्लोकः ३४)। रमसः, रभसा-वेगः, हपः, विपं च । 'हर्षे वेगे च रभसः । इति-- (श० र० स० पृ० ३३७ पं० १९) । 'रभसो विषवेगयोः ।' इति च-(वै० पृ० २४४ श्लोक: ६३) । स्त्रीत्वे तु टावन्तः । 'उत्कण्ठशट- वराटकरभसाः स्त्रीत्वे तु टावन्ताः ॥' इति-(त्रि० शे० पृ० ३६३ श्लोकः १७)। अथेदानी ह्रस्वकारान्तान्, यथालामं ड्यन्तानपि उकारान्तान्, ऐकारान्तं, ओकारान्तं, - - ·मुकुन्दको अकारान्तं च पुंस्त्रीलिङ्गवाचकशब्दानाह हेम:--(अभि० सं० लि. पृ०६ श्लोक: ८३ तः ८६ या०)। ...वति-वितस्ति-कुटय-स्त्रुटिः ॥९॥ अमि-शम्यौ रत्न्य-रत्नी अवीचि- कन्य-ऽण्या-णि-श्रेणयः श्रोण्य-ऽरण्यौ । पाणि-शल्यौ शाल्मलि'-यष्टि-मुष्टि' योनी-मुन्यौ-स्वाति-गव्यूति-वस्त्यः ॥१०॥ मेथि-मधि-मशी' मपी-पुधी" ऋष्टिः पाटलि"-जाटली । पृश्नि-स्तिथ्यऽशनी" मणिः" सृणि-मौलि: केलि-हली-मरीचयः॥११॥ हन्वाऽऽखू कर्कन्धु -सिन्धु-मृत्यु"-मन्वऽवट्वे-रू-रु । कन्दुः काकु : किष्कु"हि"-गवेधू रा-गौ-मः॥१२॥ पाणिनीयेऽपि--(१, २, ७) (श्रोगियोन्यूमयः पुसि च) अयं श्रोणिः, इयं श्रोणिः कटिः। अयं योनिः, इयं योनिः=भगम्, आकरः, कारणं च । अयं अमिः, इयं उमि =स्वल्पतरङ्गः। सि० को० पृ० ३९७ सू० ८। (३, १२) (अशनिभरण्यरणयः पुसि च)॥ अयमियं वा अशानिः--विद्युत्, पविश्च । अयमियं वा भरगिः- नक्षत्रविशेपः । अयमियं वा अरणिः निर्मन्थ्य दारु । सि० को० पृ० सू० (४, ५, ६, ८, ९, ११, १४) (गोमणियष्टिमुष्टिपाटलिवस्तिशाल्मलित्रटिमसिमरीचय.) ॥ अयं गौः बलीवर्दः, इयं गौ सौरभयो। अयमिय वा मणिः अश्मजातिः, रत्नम् । अयमियं वा यष्टि: हारलता, भार्गी च । अयमियं वा मुष्टि: वक्षपाणिः, पलपरिमाणं च । अयमियं वा पाटलि:=पाटला, पुषवृक्षः । अय- मियं वा बस्ति. नाभेरधोभाग., नाभिलिङ्गयोरन्तरम्। अमिय वा शाल्मलि:- स्थिरायुः, मोचा। अमियं वा त्रुटि: कालमानम्, लवद्वयम् । अभियं वा मसिः (मि)= लिपिप्रयोजना। अयमियं वा मरीवि:--किरणः । सि० को० पृ० ४०३ सू० १७३ । (१०) (इषुधिः स्त्री च) । इयुधिशब्द स्त्रिया पुसि च । अयमियं वा इषुधिः इपूणां स्थानम्, वीर। सि० को० पृ० ३९९ सू० ४२ । (१५, १६, १७) (मृत्युसीधुकर्कन्युकिकुकण्डरेणतः ॥ अयमियं वा मृत्युः = मरणम्, पञ्चना। अय: आसवः । अयमिय वा कर्कन्धु = वदरोवृक्षः । अपमियं वा किकुः वितस्तिः। अयमियं वा कण्डुः १ण्डूया, ख: । अयमियं वा रेगुः धूलिः। सि० को० पृ० ४०३ सू० १७४ । (१८) (इयुबाहू स्त्रियां च) ॥ चारसुसि । अयमियं वा इपुः वाणः । अयमियं वा बाहुः भुज.। सि० को० पृ० ३९९ सू० ४६ । तत्र विशेष:- (समासे रज्जुः पुमि च) ॥ चारित्त्रयाम् । अभियं वा रज्जुः बन्धनसायनवस्तु । उदा हरणम्-कटरज्जुना, कटरज्ज्वा। सि० को० १० ३९९ मू० ५३ । मियं वा सीपः - ·लिङ्गानुशासनवर्गः । १५५ अस्य व्याख्या- . - । वर्तीति । ऊर्मीति । मेथीति । हन्विति च । एते वादयो मपर्यन्ताः शब्दाः पुंस्त्रीलिङ्गाः स्युः । वर्तिश्च -वितस्तिश्च कुटिश्चेतीतरेतरयोगो द्वन्द्वः । अयं वर्तिः, इयं वतिः लेख:, बटि- काश्च । 'वर्तिर्भपजनिर्मागे नयनाजनलेखयोः।' इति-(मे० पृ० ५८ श्लोक: ५५)। अयं वितस्तिः, 'इयं वितस्तिः =प्रमाणविशेषः, द्वादशाङ्गुलप्रमाणम् ॥ 'एक वित्ता" "एक वालिस्त" इति च लोके । 'अङ्गुष्ठे सकनिष्ठे स्वाद्वितस्तिद्वादशाङ गुलः ।' इति-(अम० ना० लि. पृ० २३१ श्लोक: १४) । साहचर्याद्वितस्तिः पुंसि । स्त्रियामिति सुभूतिः । तेन स्त्रियोर्वितस्ति: । 'ततोऽङ्गुष्ठकनिष्ठाभ्यां वितस्तिदिशाङ्गुल: ।' इति--(५० र० मा० पृ० ७२ पं० २) । कुटि:, कुटी = गृहम् । 'वासः, कुटी द्वयोः, शाला' इति---(अम० ना. लि. पृ० ११८ श्लोक: ६) । 'स्त्रीपुंसयोगॅहे। कुटी स्यात्कृम्भदास्यां च मु(सु)रायां चित्रगुच्छके ।' इति - (मे० पृ० ३४ श्लोक: ७) । अयं त्रुटि:, इयं त्रुटि: = कालपरिमाणम् । ‘स (काल:) सूक्ष्मः स्त्री तुटिम्त्रुटि:।' इति-(वै० पृ० २१ श्लोक: ५२) । 'त्रुटि: संशयलेशयोः । सूक्ष्मलायां कालमाने' इति-- (अने० सं० पृ. ६ श्लोक: ६२) । 'द्वयोनिमेषयोः' इति च- (श० चि० पृ० ११३६ स्तं० १ पं० २७) । अयं ऊर्मिः, इयं ऊर्मिः ऊर्मी = तरङ्गः, वीचिः । 'ऊर्मिः : स्त्रीनुसयो:व्या प्रकाशे वेगभङ्गयोः । वस्त्रसङ्कोचरेखायामुस्कण्ठापीडयोरपि ।' इति-- (मे० पृ० १०८ श्लोक: ३) । अयं शमिः, इयं शमी = वृक्षविशेषः, शिम्बा च । 'छिमि' इति लोके। 'शमी सक्तुकलायां च शिम्बिकायां च वल्गुलौ ।' इति--(मे० पृ० ११० श्लोकः ३१) । ('शिम्बा', 'शिमिः', 'शिम्बिः' इत्यपि-)-इति च स्वामी। अयं रलिः, इयं रनिः = बद्ध मुष्टिकर: । 'मुष्ट्या तु बद्धया । स रतिः स्यात्' इति--(अम० ना० लि. १० २३२ श्लोक: ८६) । 'रन्यरत्नी स्त्रियो वद्ध मष्टितताङ गुली' इत्यमरमाला' इति----(अम० सु० व्या० पृ. २३२ स्तं० २ पं० ११) । 'स रनिविस्तृताङ गुलि: ।' इति च--(प० २० मा० पृ० ७२ पं० १) । अयं . अरनि:, इयं अरनिः = अरलिहस्तः, निर्गता कनिष्ठा यस्मा- तेन मुष्टनोपलक्षितः, सप्रकोष्ठतताङ गुलिकरः, विस्तृतकनिष्ठबद्ध मुष्टिहस्तपरिमाणम्, कफोणि- श्च । 'बद्धमुष्टिकरो रलिः सोऽरनिः प्रसृतागुलिः।' इति कोशान्तरम्' इति---(श० चि० पृ० १६३ स्तं० २५० २७-८).। 'अरनिस्तु निष्कनिष्ठेन मुष्टिना ॥' इति-(अम० ना० लि. पृ० २३२ श्लोकः ८६) । 'अरलिर्ना सप्रकोष्ठतताङ गुलिकरेऽपि च ।' कफोणावापि इति-(मे० पृ० ८५ श्लोकः ३४) । 'नारनिः कफोणी हस्ते सप्रकोप्ठे चाड गुलौ' इति रुद्रः' इति च-(अम० सु० व्या० पृ. २३२ स्तं० २ पं० १४-५) । अयं अवीषिः, इयं अवीचिः = अतरङ्गः, तरङ्गशून्यम्, नरकान्तरं च । 'तद्भदास्तपना वीचिमहारौरवगैरवाः ॥' इति-(अम० ना० लि.

·मुकुन्दकोष " . .. पृ० ९१ श्लोक: १)। 'अवीचिस्त्वतरङ्गे नरकान्तरे।' इति-(अने, सं० पृ० ६० श्लोकः १३६) । अतरङ्ग कल्लोलरहिते यथा--'अवीचिनिर्वाते सरससरसीवेयमवला' इत्यादी वायलिङ्गः । इत्यनेकार्थकरवाकरकौमुदी। नरके तु तपनसाहचर्याल्पुंलिङ्गः । 'अवीचि गाहन्ते हुतवहशिखा- पूरितमपि' इति शिल्पलेखः' तथा 'सर्वधर: स्वामी पञिका च' इति मुकुटः' इति--(अम० सु० व्या० टि० पृ० ९१ स्तं० १५० ३४ तः ३८ या०)। 'नास्ति वीचिः सुखमत्र । 'अवीचिर्न रकान्तरे।' इति-- (श० र० स० पृ०७२ पं० १०) । अयं कविः = शुक्र, पण्डितश्च । इयं कविः, कविका, कवी = खलीनम् । “लगाम" इति लोके । 'कविर्वाल्मीकिकाव्ययोः । सूरी काव्यकरे पुंसि, स्यात्खलीने तु योपिति ।' इति--(मे0 पृ० १५७ श्लोक: ४)। अयं अणिः, इयं अणिः- अक्षाग्रकीलिका । अयं आणिः, इयं आणिः = अक्षाग्रकीलिका, अश्रि सीमा च । 'अणिराणिव- दक्षाग्रको लाश्रिसीमस द्वयोः ।' इति-(मे० पृ० ४५ श्लोक: २) । अयं श्रेणिः, इयं श्रेणिः = पंक्तिः, तुल्यशिल्पिसमुदायश्च । श्रेणिः स्त्रीपुंसयो : पंक्तौ समानशिल्पिसंहतो ।' इति-(मे० पृ० ४७ श्लोक: ३१) । अयं श्रोणिः, इयं श्रोणी = कटी । 'अथ कट: कटिः । श्रोणिः कलत्रं कटीरं काञ्चीप ककुद्मती ।।' इति—(अभि० सं० अभि० चि० पृ. २६ श्लोक ६०७) । 'श्रोणी कथिताऽवयवान्तरे ।' इति—(श० र० स० पृ० १०८ पं० ४) । अयं अरणिः, इयं अरणिः = काष्ठविशेषः, अग्न्युत्पत्तिकारणम् । 'अरणिर्वह्निमन्ये ना, द्वयोनिर्मन्थ्यदारुणि ।' इति-(मे० पृ० ४७ श्लोक: ३४) । अयं पाणिः, इय पाणिः = गुल्फयोरध:प्रदेशः, पादमूलम् । पादग्रन्थ्यधरम् सैन्यपृष्ठं च । 'पाणिः स्यादुन्मदस्त्रियाम् । स्त्रियां, द्वयोः सैन्यपृष्ठे पादग्रन्थ्यधरेऽपि च । इति-(मे० पृ० ४६ श्लोक: २०) । 'पाणिः स्त्रीपुंसयोः पादमूले स्याद् ध्वजिनीकटो ।' इति च रन्तिदेवः' इति-(अम० सु० व्या० पृ० २२७ श्लोकः ७२) । शलि:, शली = श्वाविद् । "साही" 'सेही" इति च लोके । 'शल्योऽन्यः श्वाविदित्युक्तः शली च शलली च सः ।' इति--- (रा० नि० पृ० ४०३ श्लोकः ३) । शलू (ल्य) कः शलली शली।' इति च (प० र० मा० पृ० ३७ पं० २०)। अयं शाल्मलिः, इयं शाल्मलि:=वृक्षविशेषः । “सेंबर" इति लोके । द्वीपविशेषश्च । 'शाल्मलिस्तरभेदे स्याद् द्वीपभेदेऽपि च द्वयोः ।' इति-(मे० पृ० १५५ श्लोक: १३८) । 'पिच्छिला पूरणी मोचा स्थिरायुः शाल्मलिद्वयोः ।' इति-(अम० ना० लि. पृ० १४४ श्लोक: ४६) स्थिरायु:'-'पष्टिवर्षसहस्त्राणि वने तिष्ठ (जीव) ति शाल्मलिः।' इति-- (श० चि० पृ० ५५० स्तं ० २ पं० ५) । अयं यष्टिः, इयं यष्टि:--हारलता, भार्गी, मधुका, शस्त्रभेदश्च । 'यष्टिः पसि स्याद् भुजदण्डके। द्वयोरिलताभाग्योमघुकाशस्त्रभेदयोः ।। 'इति--- (मे० पृ० ३५ श्लोक: २५) । अयं मुष्टिः, इयं मुष्टि = बद्धकरः, अङ्गुलीना सङ्कोचः । “मुट्ठी" इति लोके । अयं योनिः, इयं योनि: योनी = उत्पत्तिस्थानम्, जन्मवत्म, आकरः, कारणम्, तोयं च । 'योनिः स्त्रीपुंसयोश्च स्यादाकरे स्मरमन्दिरे ।' इति-(मे० पृ० ८३ श्लोकः १६) । - । .

·. - लिङ्गानुशासनवर्गः। १५७ अयं मुनिः = मौनव्रती, तपस्वी । इयं मुनिः = तपस्विनी ! 'मुनि : पुसि वसिष्ठादी वङ्गसेनतरी जिने ।' इति-(मे० पृ० ८३ श्लोक: १५) । 'वाचं यमो मुनिः ।' इति-(अम० ना० लि. पृ० २६२ श्लोक: ४२) । अयं स्वातिः, इयं स्वातिः स्वाती = नक्षत्रविशेपः, पञ्चदशनक्षत्रम् । अयं गव्यूति:, इयं गव्यूतिः = क्रोशयुगम्, क्रोशद्वयम्, द्विसहस्त्रधनुः, गोरुतम् । 'धन्वन्तरसहस्त्रं तु कोशः, क्रोशद्वयं पुनः । गव्यूतं, स्त्री तु गव्यूतिर्गोरुतं गोमत च तत् ।' इति वाचस्पतिः । 'धनुर्हस्तचतुष्टयम् ।' 'द्वाभ्यां धनुःसहस्त्राभ्यां गव्यूति: पुंसि भापितः ।' इति च शब्दार्णवः' इति-- (अम० सु० व्या० पृ० ११५-६ स्तं० १ पं० १, २, ३) । अयं वस्तिः, इयं वस्तिः नाभ्यवोभागः, नाभिलिङ्गयोरन्तरम्, गुद च । 'वस्ति भेरधो द्वयोः ॥' इति---(अम० ना० लि० पृ. २२७ श्लोक. ७३) । 'वस्तिर्द्वयोनिरूहे नाभ्यधो, भूम्नि दशासु च ।' इति-(मे०. पृ० ५८ श्लोक: ५५) । 'बस्तयो द्वयोरिति च गुदमिति दुर्गारुणो' इति-(दु० लि. पृ० ५६ पं०९)। 'मूत्राशयपुटे बस्तिः' इति-- (प० र० मा० पृ० ४४ पं० १७) । आशयश्च पुटं च। मूत्राशयपुटे मूत्राशयः मूत्रपुटम्, इत्यर्थ. । 'नाभेरघो मूत्रपुटं वस्तिर्मूत्राशयोऽपि च' इति च हमीयनाममाला' इति-(अम० सु० व्या० टि० पृ० २२७ स्तं० २ पं०.४०-१-२) । अयं मेथिः, इयं मेथिः = मेधिकाष्ठम्, खलेवाली, खले पशुवन्धनार्थकाष्ठम् । इयं मेथी = गन्यवीजा । 'मेथी"ति प्रसिद्ध शाकम् । अयं मेधिः, इयं मेधिः = खलेवाली, खले पशुवन्धनायारोपितकाष्ठम्, घान्यसले पशुवन्धनस्तम्भः । 'पुंसि मेधिः खले दारु न्यस्तं यत्पशुवन्धने।' इति-(अम० ना० लि. पृ० ३०६ श्लोकः १५) । मेध्यन्ते पशवोऽत्र । स्वामी तु-'मेथिः इति पठति । अयं मशि: मपिः मसिः, इयं मशी मपी - कज्जलम्, मेला, पत्राञ्जनम्, लिपिसाधनविशेपः, लिपिप्रयोजना । "स्याही" इति लोके । 'मेला मसीजलं पत्राञ्जनं च स्यान्मसिद्धयोः ।' इति---(त्रि० शे० पृ० २९८ श्लोक: २७) 'वर्णिका मसी॥ मसिनर्ना' इति- (त्रि० शे० पृ० २७२ श्लोक: ३, ४) । 'मेला पत्राञ्जनं मसि: ॥' इति-(हा० व० पृ० ४०६ श्लोक: १२) । मूर्धन्योपघोऽपि-'मलिनाम्बु मपी मसी।' इति च -(अभि० सं० अभि० चि० पृ० २२ श्लोकः ४८४)! अयं इषुधिः, इयं इपुधिः शराघारः, शराणां स्थानम् । 'तूणोपासङ्गतूणीरनिषङ्गा इषुधिद्वंयोः ॥' इति-- (अम० ना० लि. पृ० २६३ श्लोक: ८८) । अयं इपः, इयं इपुः = वाणः, शरः । 'पत्री रोप, इपुढेयोः ।' इति--(अम० ना० लि. पृ० २६२ श्लोक: ८७) । अयं ऋष्टिः, इयं ऋष्टि: खंड्ग :, तरवारी । "तलवार" इति लोके । "ऋष्टिः खड्गस्तरवारिः, इति-(त्रि० शे० पृ० ३०० श्लोक: ५४)। अयं पाटलिः, इयं पाटलिः = वृक्षविशेप: पाटला पाडली" इति लोके । 'अय द्वयोः । पाटलिः, पाटलामोधा काचस्थाली फलेरहा ॥' इति-(अम० ना० लि. पृ० १४६ श्लोक: ५४) । 'अलिप्रिया विशालाग्राप्यमोघा पाटलिट्टयोः ।' इति च वाचस्पतिः' इति--(अम० सु० व्या० पृ० १४६ मसी 1 1 ·- १५६ मुकुन्दकोष पृ० ९१ श्लोक: १) । 'अवीचिस्त्वतरङ्गे नरकान्तरे।' इति-(अने, सं० पृ० ६० श्लोकः १३६) । अतरौं कल्लोलरहिते यथा--'अवीचिनिर्वाते सरससरसीवेयमवला' इत्यादी वायलिङ्गः । इत्यनेकार्थकरवाकरकौमुदी । नरके तु तपनसाहचर्याल्पुंलिङ्गः । 'अवीचि गाहन्ते हुतवहशिखा- पूरितमपि' इति शिल्पलेखः' तथा 'सर्वधरः स्वामी पञ्जिका च' इति मुकुटः' इति-(अम० सु० व्या० टि० पृ० ९१ स्तं० १५० ३४ तः ३८ या०)। 'नास्ति वीचिः सुखमत्र । 'अवीचिर्नरकान्तरे।' इति-- (श० र० स० पृ० ७२ पं० १०) । अयं कविः =शुक्र , पण्डितश्च । इयं कविः, कविका, कवी = खलीनम् । “लगाम" इति लोके । 'कविर्वाल्मीकिकाव्ययोः । सूरौ काव्यकरे पुंसि, स्यात्खलीने तु योपिति ।' इति-(मे0 पृ० १५७ श्लोक: ४) । अयं अणिः, इयं अणिः = अक्षाग्रकीलिका । अयं आणिः, इयं आणिः = अक्षाग्रकीलिका, अश्रि सीमा च । 'अणिराणिव- दक्षाग्रकोलाश्रिसीमस द्वयोः ।' इति-(मे० पृ० ४५ श्लोकः २) । अय श्रेणिः, इयं श्रेणिः = पंक्तिः, तुल्यशिल्पिसमुदायश्च । श्रेणिः स्त्रीपुंसयोः पंक्ती समानशिल्पिसंहतो ।' इति-(मे० पृ० ४७ श्लोक: ३१) । अयं श्रोणिः, इयं श्रोणी = कटी । 'अय कटः कटिः । श्रोणिः कलयं कटोरं काञ्चीपदं ककुद्मती ॥' इति-(अभि० सं० अभि० चि० पृ० २६ श्लोक: ६०७) । 'श्रोणी कथिताऽवयवान्तरे ।' इति—(श० र० स० पृ० १०८ पं० ४) । अयं अरणिः, इयं अरणि: काष्ठविशेषः, अग्न्युत्पत्तिकारणम् । 'अरणिर्वह्निमन्ये ना, द्वयोनिमन्थ्यदारुणि ।' इति-(मे० पृ० ४७ श्लोक: ३४) । अयं पाणिः, इयं पाणिः = गुल्फयोरघःप्रदेशः, पादमूलम् । पादग्रन्थ्यधरम् सैन्यपृष्ठं च । 'पाणिः स्यादुन्मदस्त्रियाम् । स्त्रियां, द्वयोः सैन्यपृष्ठे पादग्रन्थ्यधरेऽपि च।' इति- (मे० पृ० ४६ श्लोक: २०) । 'पार्णि. स्त्रीपुंसयोः पादमूले स्याद् ध्वजिनीकटो ।' इति च रन्तिदेवः' इति-(अम० सु० व्या० पृ० २२७ श्लोकः ७२) । शलि:, शली = श्वाविद् । "साही" ।'सेही" इति च लोके । 'शल्योऽन्यः श्वाविदित्युक्तः शली च शलली च सः।' इति- (रा० नि० पृ० ४०३ श्लोकः ३) । शलू (ल्य)कः शलली शली ।' इति च (५० र० मा० पृ० ३७ पं० २०) । अयं शाल्मलिः, इयं शाल्मलि:= वृक्षविशेषः । “सेंबर" इति लोके । द्वीपविशेषश्च । 'शाल्मलिस्तरुभेदे स्याद् द्वीपभेदेऽपि च द्वयोः ।' इति-(मे० पृ० १५५ श्लोकः १३८) । 'पिच्छिला पूरणी मोचा स्थिरायुः शाल्मलिद्धयोः ।।' इति-(अम० ना० लि. पृ० १४४ श्लोक: ४६) स्थिरायुः---'पष्टिवर्षसहस्त्राणि वने तिष्ठ (जीव) ति शाल्मलिः।' इति-- (श० चि० पृ० ५५० स्तं० २ पं० ५) । अयं यष्टिः, इयं यष्टि:--हारलता, भार्गी, मधुका, शस्त्रभेदश्च । 'यप्टि: पंसि स्याद् भुजदण्डके। द्वयोरिलताभार्योर्मधुकाशस्त्रभेदयोः (मे० पृ. ३५ श्लोक: २५) । अयं मुष्टि:, इयं मुष्टि = बद्धकरः, अङ्गुलीना सङ्कोचः "मुट्ठी" इति लोके । अयं योनिः, इयं योनिः योनी = उत्पत्तिस्थानम्, जन्मवर्त्म, आकरः, कारणम्, तोयं च । 'योनिः स्त्रीपुंसयोश्च स्यादाकरे स्मरमन्दिरे ।' इति-(मे० पृ० ८३ श्लोकः १६) । . . . 'इति- ·लिङ्गानुशासनवर्गः। १५६ = नदी । 'सिन्धुर्वमथदेशाब्धिनदे ना, सरिति स्त्रियाम् ।' इति--(मे० पृ० ८० श्लोकः २५) । अयं मृत्युः, इयं मृत्यु:=प्राणवियोगः, मरणम्, यमश्च । 'अन्तो नाशो द्वयोमृत्युः' इति--(अम० ना० लि. पृ० ३०१ श्लोक: ११६) । 'मृत्युर्ना मरणे यमे ।' इति-(मे० पृ० ११६ श्लोक: ४६) । अयं मनु := प्रजापतिः, स्वायंभुवादि: मंत्रो वा । इयं मनुः = प्रजा- पतिपत्नी, ओषधि विशेषः, स्पृक्का च । 'स्पृथका च देवी पिशुना वधूश्च कोटिर्मनुाह्मणिका सुगन्धा।' इति--(रा०नि० पृ० १०८ श्लोक: ११३) । अयं अवटुः, इयं अवटुः= घाटा, ग्रीवापश्चाद्भागः । 'पिण्डारे त्ववटोः' इति ।' घाटाऽप्यवटुरक्लीवे' इति च--- (वै० पृ० १८० श्लोकः ८५) । अयं एरुिः, इयं एर्वारुः = कर्कटी । "काकड़ी" इति लोके । आडि एरिः । 'स्यादेर्वारुस्तु कर्कटी।' इति-(रा०नि० पृ० ४२२ श्लोकः २१) । 'स्वार्थे कः' । एर्वारुकम् - कर्कटी । 'एरुिकं कर्कटिका' इति---(प० र० मा० पृ. ३४ पं० ९) । इर्वारुः = कर्कटी। 'उन्मत्तो धुस्तुरिर्वाहः कर्कटि: स्यात्' इति पुंस्काण्डे रलकोपः । दीर्घादिरपि-ईरुि: कर्कटी । 'तुर्यस्वरादिरीर्वारु: कर्कट्यां कथ्यते बुध'रिति । 'स्मृता वालुकिरीरुि'रिति हारावली' इति-(सि० कौ० टी० पृ० ९२ पं० ११-२-३)। अमरोऽपि--'ईवारुः कर्कटी स्त्रियौ ॥' इति-(अम० ना० लि. पृ० १८० श्लोक: १५५) । उर्वारु: = कर्कटो । 'उर्वारुः कर्कटी प्रोक्ता व्यालपत्रा च लोमशा।' इति धन्वन्तरिः । उर्वारुकम् = कर्कटी। 'उर्वारुक पित्तहरं सुशीतलम्' इति धन्वन्तरिः' इति-(रा० नि० पृ० ४१ श्लोक: १७६- ७) । 'उर्वारुकमिव वन्धनात्' इति च श्रुतिः' इति-(अम० सु ० व्या० पृ. १८० स्तं० २ पं० २४) । अयं ऊरः, इयं जरुः = जंघा, जानूपरिभाग. । 'ऊरुस्त्ववयवान्तरे।' इति-(श० र० स० पृ० २५१ पं० १४) । 'सक्यि क्लीवे, पुमानरुः' इति--(अम० ना० लि. पृ० २२७ श्लोक: ७३) । यादवस्तु विकल्पेन पुंस्त्वमाह-'सक्यि क्लीवं, पुमान्वोरुः' इति च-(वै० पृ० १७७ श्लोक: ५९) । पक्षे स्त्री । ऊरोरुपरिभागः सस्थीति क्वचिद्भदो दृश्यते । अयं कन्दुः, इयं कन्दुः = भर्जनपात्रम्, स्वेदनी । “कडाही" इति लोके । 'ना कन्दुर्वा, स्वेदनी स्त्रियाम् ।' इति-(अम० ना० लि. पृ० ३१२ श्लोकः ३०) । कन्दुर्वा ना विकल्पेन पुमान्, पक्षे स्त्री। अयं काकुः, इयं काकुः = वक्रोक्तिः, जिह्वा च । 'उल्लाप: काकुवाक्' इति । काकुवंनि- विकारः स्यात्' इति च- (अभि० सं० अभि० चि० पृ० १५ श्लोक: २७५) । 'काकुस्तु जिह्वा' इति-(वि० शे० पृ० २९२ श्लोक. ३१) । 'काकुः स्त्री भिन्नकण्ठोत्यः शोक- कोपादिवकृतात् ।' इति-(२० पृ० ३१ श्लोक: ७) । रापवस्तु वाच्यलिङ्गत्वमाह--'त्रिलिङ्गे काकुशब्दस्तु ध्वनिवरूप्यसम्भवे । गायकानां कण्ठदो, कच्चिदर्थेज्ययं पुनः ॥' इति-(ना. मं० पृ. ३ पं० १७) । अयं किष्कुः, इयं किप्कुः = वितस्तिः, सप्रकोप्ठहस्तश्च । 'विप्कु. द्वंयोविंतस्तौ च सप्रकोष्ठकरेऽपि च ।' इति-(मे० पृ० ३ श्लोक:२३)। अयं बाहुः, इयं वाहुः ·१५८ मुकुन्दकोषे - " - स्तं० २ पं० २५) । अयं जाटलि: झाटलि:, इयं जाटलि: झाटलि:= वृक्षविशेषः । किंशुक- वृक्षसदृशः । “मोखा" इति प्रसिद्धः । अयं पृश्नि:, इयं पृश्निः अल्पतनुः, रश्मिश्च । 'पृश्निः किरातोऽल्पतनुः' इति-(वै० पृ० २०१ श्लोक: ५)। अयं तिथिः, इयं तिथिः तिथी =प्रतिपदादि- पञ्चदश, सामान्यतिथिः । 'तदाद्यास्तिथयो द्वयोः ।।' इति-(अम० ना० लि. पृ० ४३ श्लोकः १) । दिनं च' इति दुर्गः । अयं अशनि:, इयं अशनिः वज्रम्, विद्युच्च । 'अशनिः स्त्री- पुंसयोः स्याच्चञ्चलायां पवावपि ।' इति-(मे० पृ० ८५ श्लोक: ३३) । अयं मणिः, इयं मणिः = रत्नम् , अश्मजातिः, मुक्तादिकं च । 'मणि : स्त्रीपुंसयोरश्मजातो मवतादिकेऽपि च ।' इति-~-(मे० पृ० ४६ श्लोक: २३) । अयं शृणिः सृणिः, इयं शृणिः सृणिः = अङ्कुशास्त्रम्, शत्रुश्च । 'अङ कुशोऽस्त्री, सृणिर्न पण् ।' इति-(वै० पृ० १११ श्लोक : ८४) । अमरस्तु सृणि: स्त्रियामित्याह-'अङ कुशोऽस्त्री सृणिः स्त्रियाम् ॥' इति--- (अम० ना० लिं० पृ० २७९ श्लोकः ४१) । 'स्त्रियाम्' इत्येकदेशेन स्त्रीपुंसशब्दसमुदायो लक्ष्यते । तेन सृणेः पुंस्त्व- मपि' इति सुभूत्यादयः । स्त्रियामिति प्रायिकत्वादुक्तम्, इति तु वयम्--इति मुकुटः' इति-- (अम० ० सु० व्या० टि० पृ० २७६ स्तं० १ पं० ३९ तः) । 'सृणि'रित्यपि । 'शृणिरङ्कुश- वाची च काशश्च तृणवा वकः ।' इति शकारभेदः' इति-(अम० सु० व्या० पृ० २७९ स्तं० १ पं० १३) । अयं मौलिः, इयं मौलि:- चूडा, मुकुटं च । 'मौलि: किरीटे धम्मिल्ले चुडा- यामनपुंसकम् ।' इति--(मे० पृ० १४८ श्लोक: ४६) । अयं केलिः, इयं केलि: केली क्रीडा, परीहासः, पृथ्वी च । 'द्रवकेलिपरीहासा: क्रीडा खेला च नर्म च ॥' इति-(अम० ना. लि. पृ० ८४ श्लोक : ३२) । केलि. पुंसि । भिन्नलिङ्गानां द्वन्द्वाभावात् । 'केली' इति स्त्रियामपि । 'केलीषु तद्गाद्वानगुणान्निपीय।' इति नपधात्-इति मुकुटः । अयं हलि:= महतलम् । इयं हली = कलिकारी । 'हलिव्हद्धले' इति--(त्रि शे० पृ० ३०१ श्लोक: २)। 'दीप्ता विशल्याऽग्निमुखी हली नक्तेन्दुपुष्पिका ॥' इति---(रा० नि० पृ० १३६ श्लोक: १७) । अयं-मरीचिः, इयं मरीचिः = किरणः, रश्मिः । मरीचिर्मुनिभेदे ना, गभस्तावनपुंसकम् ।' इति-(मे० पृ० २८ श्लोक: १६) 1 'स्त्रीपुमाधिकारे-त्रुटिमसिमरीचयः ।' इति लिङ्गान- शासनम् । 'द्वयोमरीचि:, किरणो भानुरुनः करः, पदम् ।' इति शब्दार्णवः ।' इति--(नम० सु० व्या० पृ० ४२ स्तं० २ पं० ३६-७-८) । अयं हनुः, इयं हनुः = कपोलावयवः । 'हनु- हटविलासिन्यां नृत्यारम्भ गदे स्त्रियाम् । द्वयोः कपोलावयवे' इति---(मे० पृ० ८४ श्लोकः २५) । अयं मासुः, इयं आखुः = मूपिकः, सूकरदच । 'आग्मुः स्यान्मृपके' इति-(श० र० स० पृ० ५३ पं० १०) । 'बाखू सूकरमूपिको ।' इति च-(4. पृ० २१४ इलोय : ५) । अयं कर्कन्धुः, इयं-कर्कन्धः वदरी । "वर" इति लोके । 'अथ द्वयोः । कर्कन्धर्बदरी कोलो' इति (--अम ना० लि. पृ० १४० दलोक: ३६) । अयं मिन्युः = मम . .. । इयं सिन्धः ·-- . लिङ्गानुशासनवर्गः । लिंक पृ०.२९६ श्लोकः ९८)। रेणुः स्त्रीपुंसयोधूलो, पुंलिङ्गः पर्पटे पुनः ।' इति च-(मे० पृ० ४६ श्लोकः २५) । अयं तनुः, झ्यं तनु:- शरीरम्, त्वक् । 'तनुवंपुस्त्वचो: । विरलेल्पे कृशे' इति-(अने० संपृ२३ श्लोक: २७०) । 'तनु: काये त्वचि स्त्री, स्यात्रिष्वल्पे विरले कृशे।' इति-(म० पृ० ८३ श्लोक: ९) । अर्तीत्यादिना उसि 'तनु' सान्तापि। प्रयोगश्च-'तनुपे तनुपे कम्' इति कासवदत्तायमकात्, इति मुकुटः । 'प्राणिजातेः' इत्यूङ । ऊङि 'तनूः' तथा च प्रयोग:-- 'वरतनु ! सम्प्रवदन्ति कुक्कुटाः' इति भारविः, इति-~मुकुटः' । क्षेमेन्द्रेण तु औचित्यवचारचर्चायां यथा कुमारदासस्य 'अयि विजहीहि दृढोपगृहनं, त्यज नवसङ्गमभीरु वल्लभम् । अरुणकरोद्गम एप वर्तते, वरतनु ! सम्प्रवदन्ति कुक्कुटाः ॥' इत्युक्तम् । इति-(अम० सु० व्याटि. पृ० २२६ स्तं २ पं० ३८ तः. ४२ या०) । गण्डूपेति । एते गण्डूपादयो रभसान्ताः शब्दाः पुस्त्रियोः स्युः । अयं गर्जः, इयं गर्जा = ध्वनिविशेषः, मेघनादः, मत्तकरी च । 'कूजनं कूजितं गर्जा न क्लीवे, मर्जना न ना । इति--(दै० पृ. ३१ श्लोक: ३) । 'स्तम्बेरमो गजो गर्ज: इति च-वि १०९, श्लोकः ६०)। अयं जागराः, इयं जागरा =जागरणम् , निद्राभावः, कवचश्च । 'जागर्या जागरा योः।' इति-(अम० ना० लि. पृ० ३९२ श्लोकः १६) । अयं ज्वाल:, इयं ज्वाला = अग्निशिखा, दग्धान्नम्, दाहश्च । 'वह्नयोलिकीलो' इति-(अम ना० लि. पृ. २४ श्लोक: ५७) । अयं वर्तकः = पक्षिविशेपः, अश्वखुरश्च । 'सुरेऽप्यश्वस्य वर्तकः ।' इति-- (अम ना लि पृ ३९८ श्लोक: ११) । इयं वर्तिका = पक्षिविशेषः, वर्तकस्य स्त्री। 'क्तकस्तु खुरेऽश्वस्या, विहमे वर्तिका द्वयोः।' इति-(मे० पृ० १३ श्लोक: १५४) । अयं वीडः, इयं ब्रीडा-लज्जा । 'मन्दाक्षं ह्रीस्त्रपा व्रीडा लज्जा' इति--(अम० ना० लि. पृ० ७९ श्लोकः २३) 'वीडोऽक्लीके त्रपा लज्जा, इति च रमसः' इति--(अम० सु० स्तं. २ पं० ३०) । रभसस्त्विह विशेषमाह-'गण्डूपमर्जभुजजागरहारकोलज्वालाज्झटारभस- वर्तकनद्धंशृङ्गाः । व्रीडादयश्च वस्टश्च वराटकश्च उत्कण्ठवाणकरकाश्वसमासनाश्च । इति- (अम ना सु व्या० पृ०. ७९ स्तं० २ पं० २८,२९, ३०) । अयं हारः = मुक्तासरः, मुक्ता- वली, मुक्तामाला, संग्रामश्च । इयं हारा=मुक्तावली, कपिलद्राक्षा । 'हारो मुक्तावली युधि ।' इति० (मे पृ० १३० श्लोक: १००) । 'हारा मुक्तावली हारः' इति च रभसः' इति---- (अम० सु० व्या पृ० २३९ स्तं० १५० २५) 'अयं अज्झटः, इयं अन्झटा= ओपधिविशेष:, भूम्यामलकी, वितुन्नकः 'अथ वितुन्नकः ॥ झटाऽमलाञ्झटा ताली' इति-(अम० नान लिन् पृ० १७१ श्लोकः १२६-७) । अयं गई:, इयं गर्दास्पृहा, अभिलापातिशयः, इच्छा च । "कामना" इति लोके । अयं शृङ्ग:-कूर्चशीर्षकवृक्षः, जीवकोपधिः, मुनिविशेषश्च । इयं शृङ्गिः, शृङ्गो = मास्यविशेफ, मद्गुरस्य प्रिया । "सोंगी मच्छी" इति लोके । विपा, अतिविषा, कुण्डलादिभूषगानां स्वर्णम्, ऋष पधिश्च । 'शृङ्गः स्यात्कू-शीर्षके। स्त्री विपायां स्वर्ण- व्या०पू० ·लिङ्गानुशासनवर्गः । निपङ्गके।' इति च-(वि० प्र० पृ० ४६ श्लोक: २५) । शेपशब्दानां व्याख्यादयस्तु पूर्व- वज्ञयाः । अमी शल्लकादयः शब्दा: स्त्रियां स्त्रीलिङ्गे ड्यन्ता होप्प्रत्ययान्ताः प्रकीर्तिताः कथिताः । न टाप्प्रत्ययान्ता इत्यर्थः । तथा चामर:--(अम० ना० लि. पृ० ४६१ श्लोक: ३७, ३८) । स्त्रीपुंसयो-रपत्यान्ता द्वि-चतुः--पट्पदो-रगाः । जातिभेदाः पुमात्या-श्च स्त्रीयोगः सह मल्लकः ।। ऊमि-वराटकः स्वाति-वर्णको झाटलि-मनुः । मूषा सृपाटी कर्कन्धू-यष्टिः शाटी कटी कुटी ॥' इति ॥ .. : अनयोख्यिा--- - स्त्रीति । ऊमिरिति च । 'स्त्रीपुंसयोः' इत्यधिकारः। अपत्यार्थे विहिता येऽणादयस्तदन्ताः सर्वे स्त्रीपुंसयो: स्युः । यथा -उपगो: अपत्यं पुमान् औपगवः । उपगोः अपत्यं स्त्री ओपगवी। विदेहस्य अपत्यं पुमान् वदेहः = जनकात्मजः । विदेहस्य अपत्यं स्त्री वंदेही = जनकात्मजा, जानकी। गर्गस्य अपत्यं पुमान् गायः = गर्गात्मजः । गर्गस्यापत्यं स्त्री गार्गी = गर्गात्मजा । द्विचतुः षट्पदोरगा: । द्विपद-चतुष्पद-पट्पदवाचिनः, उरगवाचिनश्च जाति (भेदा.)विशेषाः स्त्रीपुसयोः स्युः । तत्र द्विपदजातिभेदो यथा-मानुषः पुमान्, मानुषी स्त्री । ब्राह्मणः पुमान् , ब्राह्मणी स्त्री। विप्रः पुमान्, विप्रा स्त्री । क्षत्रियः पुमान् , क्षत्रिया स्त्री । वैश्यः पुमान्, वैश्या स्त्री। शूद्रः पुमान् , शूद्रा स्त्री । अजादित्वात् टाप् । 'शूद्रा चामहत्पूर्वा जाति:' (वा० ४।१।४) इत्यनेन टाप् वोध्यः । बकः, वकी-पक्षिविशेषः । "वगुला" "बगुली" इति च लोके । हंसः, हंसी = पक्षिविशेषः । मयूरः, मयूरी = पक्षिविशेषः । 'मोर" इति लोके । सारसः, सारसी = पक्षिविशेप. ! चतुष्पदभेदो यथा---मृगः, मृगी = वन्यपशुविशेष. । “मृग" इति लोके । हस्ती, हस्तिनी = वन्यपशुविशेषः । "हाथी" "हथिनी" इति च लोके । सिंहः, सिंही = वन्यपशुविशेषः । “शेर" सिहिनी" इति च लोके । हयः, हमी = ग्राम्यपविशेषः । “ोड़ा" "शेड़ी" इति च लोके । गर्दभः, गर्दभी-ग्राम्य- पविशेषः । "गधा" "गभी" इति च लोके । कूर्मः, कूर्मी = जलजन्तुविशेषः । "कछुवा" "कछुवो" इति च लोके । पट्पदभेदो यथा--मधुकरः, मधुकरी। भङ्गः, मृङ्गी । भ्रमरः, भ्रमरी-सपक्षकीटविशेषः । "भौरा" "मेवरी" इति च लोके। उरगः, उरगो = सप: । "साप" "सांपिन" इति च लोके । नागः, नागी = सर्पः, सर्पजातिविशेपश्च । 'जातेरस्त्रोविपयात्'- (४११६६३) इति डीप् । अवाधिता इत्येव । वाषिता इति किम् ? मक्षिका । 'वर्वणा मक्षिका नीला' इति । गिवा, स्त्रियां शिवा' इति । लूता, लूता स्त्री' इति । जातिवाचिन: स्त्रीपुंमयोः .

·१६२ मुकुन्दकोषे मीनभेदयोपभौषधौ ।' इति-(मे० पृ० २३ श्लोक: २५-६) । अयं वरट: -हंसः । वरटा, परटी = हंसी, हंसस्य स्त्री, गन्धोली च । "वर." इति लोके । 'वरटा द्वयोर्वरटयां स्त्री हंस्यां तु तत्पती पुमान् ।' इति-(मे० पृ. ३७ श्लोक: ५०) । 'वरटी' अपि । 'वरटा वरटीहस्योस्तत्पतौ वरटः स्मृतः ।' इति तारपालः' इति-(अम० सु० व्या० पृ० १९७ स्त० २ पं० ११-२) । 'गन्धोली वरटा द्वयोः ॥' इति च -(अम० ना. लिं० पृ० १६७ श्लोक: २७) । अयं उत्कण्ठः = गण्डकुसुमम् , सञ्जातमदो हस्ती । 'उत्कण्ठो गण्डकुसुमम्' इति- (हा० ५० पृ० ४०४ श्लोकः ६१)। शृङ्गारस्य पोडशवन्धान्तर्गतवन्धविशेषश्च । आसन इति तस्य प्रसिद्धिः । तल्लक्षणम्-'नारीपादौ च हस्तेन धारयेद् गलके पुनः । स्तनापितकरः कामी बन्धश्चोत्कण्ठसंज्ञकः।' इति-(श० चि० पृ० ३३९ स्तं० १ पं० ५ त: १० या०) ! इयं उत्कण्टा = उत्कलिका, इप्टलाभे कालक्षेपासहिष्णुता, आकांक्षायां च । 'उत्कण्ठा रुहरुहिका इति । 'आकल्पक उत्कण्ठा' इति च -(त्रि० शे० पृ० २७३, श्लोकः ६ पृ० ३१२ श्लोकः २८)। कामादिजस्मृतिश्च । 'चिन्ता तु स्मृतिराध्यानं स्मरणं सस्पृहे पुनः । उत्कण्ठोत्कलिके तस्मिन्, अभिध्या तूभयोरपि ।' इति च शब्दार्णवः' इति--(अम० सु० व्या० पृ० ८२ स्तं० १ पं० ३, ४, ५) । अयं करकः, इयं करका = वर्षांपलः, मेघोपल: । "ओला" इति लोके । 'करकस्तु पुमान् पक्षिविशेषे दाडिमेऽपि च । द्वयोर्मेघोपले, न स्त्री करके च कमण्डुलौ ।' इति-(मे० पृ. ५ श्लोक: ५४) । अश्वः = घोटकः । "घोड़ा" इति लोके । अश्वा = वडवा । 'घोड़ी" इति लोके । 'अश्व: पुजातिभेदे च तुरगे च पुमानयम् ।' इति-(मे० पृ० १५७ श्लोकः ३)। 'अश्वस्तुरङ्गस्तुरगः' इति--(वै० पृ० १११ श्लोकः ६०) । 'वाम्य- श्वावडवानी ।' इति-(वै० पृ० ११२ श्लोकः १०७) । समः= =विष्णुः, राशीनां संज्ञाविशेपः, मानस्य प्रकारविशेषश्च । समा=सव्वत्सरः, अलङ्कारविशेपश्न । 'समा संवत्सरे स्त्रियाम् ।' इति--(मे० पृ० ११० श्लोक: ३४) । आसनः = वृक्षविशेषः, जीवकद्रुमः । 'आसनो जीवक- द्रुमे।' इति---(मे० पृ० ८५ श्लोक: ३७) । आसना=स्थितिः। “स्यादास्या त्वासना स्थितिः ॥' इति--(अम० ना० लि. पृ० ३९२ श्लोक: २१) । 'आसनी' अपि । 'आसनी विपणौ स्थित्याम्' इति--(मे० पृ० ८५ श्लोकः ३७) । शेषशब्दानां व्याख्योदाहरणानि तु पूर्ववद् बोध्यानि । इमे गण्डूपादयः शब्दाः स्त्रीत्वे स्त्रीलिङ्गभावे तु टावन्ताः टाप्प्रत्ययान्ता एवेति ज्ञेयाः । न तु ड्यन्ता इत्यर्थः । शल्लक इति । एते शल्लकादयो वेतसान्ताः शब्दाः पुंस्त्रीलिङ्गा भवन्ति । शल्लक: 'सल्लक' इत्यपि । तूणः वाणाधारः, स्वनामख्यात इपृधिः । सूणा = शराधारः । 'स्त्रियां तूणेषुधी उपासङ्गः' इति रत्नकोपः' इति-- (अम० सु० व्या० पृ० २६३ स्तं० १ पं० ३८) । गौरादित्वात् डीप्यपि । तूणी = नीली , निषङ्गः, शराधारश्च । 'तूणी नील्यां, निपने वा ना' इति--(मे० पृ० ४६ श्लोकः १६) । 'तूणी तु नील्यां, तूणो .

·लिङ्गानुशासनवर्गः। .. एषां व्याख्या- * -(4. क्यचिदिति ३ फलम्बीति । उत्कष्ठेति च । दिमश्च मयूखश्च अंशुश्च पिश्च धृष्णिश्च गस्तिश्चेतीतरेतरयोगो द्वन्द्वः । एते रदम्याद्रयो गभस्त्यन्ता रश्मिवाचकशब्दाः यचित् कदाचित् स्त्रीपुल्यो स्युः । अयं रश्मिः, इयं रश्मिः-किरणः । इत्यादि। निसरः, त्रिसरा = कृसरा । 'खिचड़ी" इति लोके । “तुल्यो तिहारते कृसरनिसरी ।' इति-(अभि० सं० अभि. चि० पृ. १९ श्लोकः ३६८) । अयं सूमिः, इयं मूर्मिः सूर्मीः= लोहप्रतिमा । भूर्मी स्थूणायः प्रतिमा' इति--(अम० ना० लि. पृ० ३४६ श्लोक: ३५)। मूर्मिस्यूमान्यलोहजा ।' इति च- पृ० १३७ श्लोक: २२) सृवम्गः- सूर्यकिरण: । सुपुम्पा = नाहीविशेषः, इटापिङ्गलमोमध्ये वर्तमाना पृष्ठवंशान्तर्गता नाही सुषुम्णेत्युच्यते। इगुदः, इङ गुदी = तापसतरुः । "ईगुमा" "हिगोटा" इति च विख्यातस्तापसद्रुमः । 'थथ द्वयोः।। इङ गुदी, तापसतरुः' इति-(अम० ना० लि. पृ० १४४ श्लोक: ४५-६) । इङ गुदाजातेरिति डीप । कलम्बः, करम्बा, फलम्बी- शाफविशेषः, उपोदकी, नालिकाशाकम् । “नालो" "करें" इति च लोके । 'उपोदकी बलम्बी च पिच्छिला पिच्छिलच्छा।' इति-(रा०नि० पृ० ३५३ श्लोक: ७४) । 'अस्य (शाकस्य) तु नालिका ।। कडम्वश्च कलम्बश्च' इति- (अम ना० लि. पृ० ३१४ श्लोक: ३४-५) । 'कलम्बी शाकभेदेस्यात्कदम्बंशरयोः पुमान् । इति-(म. पृ० १०५ श्लोक: १)। 'कलम्ब: सायक नोपे, नालीशाके कलम्ब्यपि । इति च-(वि०प्र०प० १०७श्लोकः .) मल्ट: घायोधी । मल्ली वाहुयोधिनः पत्नी 1 'मस्ट पारे कपोलेच मत्स्यभेदे बलीयसि । इति-(मे० पृ. १४८ श्लोक: ४४)। अयं हरणःमतीनः, पछायः । “मटर"इति लोके इस हरेशुः रेश्य, अस्मगन्धिनी, कुल- योपिच्च । 'हरेणुर्ना सतीने, स्त्री रेणुकाकुलयोपितोः।' इति-(मे० पृ० ५१ श्लोक: ८६) जिलूकाः, जलूका जलजन्तुविशेषः, जलौका, रक्तपा, जलोरगी । रक्तपा तु जलौकायां स्त्रियां भूम्नि जलौ- कसः।' इति-(अम० ना० लि. पृ० १०१ श्लोकः २२)। 'जलौकापि जलोका स्याग्जलवा जलज- न्तुका।' इति तारपालः' इति-(अम० सु० व्या० पृ१०१स्तं० २५० ९,१०)। मान्तोऽपि । 'जलौरगी जलौका तु जलौका च जलौकसि । इति च संमारावतः' इत्यनेन बहुवचन प्राधिकम्' इति--(अम० सु० व्या० पृ० १०१ स्तं० २५० ८, ९)। अयं कोलिः, इगं ,कोलि:- बदरी । "वर" इति लोके । दीर्घान्तोऽपिः कोली । 'अय द्वयोः । ककन्यू,बंदरी कोली' इति-(बम. ना० लि. पृ० १४० श्लोकः ३६)। 'कोली कोलिश्च कर्कन्ध्वाम् इति च- (सि० को० प्र० ४० श्लोकः ४३९) 1 कटुनः, कतिका, वसती-प्रसापनी, कैगमार्जनौ ।। "पडपो" इति । "कंधो" इति च लोके । 'प्रमापनी ककृतिका' इति-- (अम० ना० लि. पृ. २४९ ब्लोष: १९) । 'कती तु प्रमापनी इति श्रीकाण्डमरमाला ! “वतं तु प्रमापनम्' इति पलीय- - , ·मुकुन्दको , - - स्युः । द्रुणः, द्रुणी = कोटविशेषः । “बिच्छू” इति लोके । मत्स्यः, मत्स्यी= जलजन्तुविशेषः । "मछली" इति लोके । केचित्तु पट्पदादिमिरस्यकवाक्यतां वदन्ति । पुमाख्याः (पुरुषाच्याः) पुन्नामानि स्त्रीयोग: सह वर्तमानाः स्त्रीपुंसयोः स्युः । इन्द्रः, इन्द्राणी = देवराजः, देवराजी । ब्राह्मणः ब्राह्मणी = विप्रः, विप्रपत्नी। मातुीता मातुल: = "मामा" इति लोके । तस्य स्त्री मातुली- "मामी" इति लोके । पुंसि वर्तमानो मातुलः । स्वीयोगात् स्त्रीत्वेऽपि वर्तते । सदस्य स्त्री शूद्री - शूद्राणी । वर्णकः, वर्णका = लेपनम् । 'उबटन" इति लोके । 'वर्णकश्चारणे, स्त्री तु चन्दने, च विलेपने । द्वयो, -यादिषु स्त्री स्यादुत्कर्मे काञ्चनस्य च ।' इति-(मे. पृ० १३ श्लोकः १५३) । रभसस्तु पुन्नपुंसकत्वमाह-'विलेपने चन्दने च वर्णकं पुन्नपुंसकम् ।' इति-(अम० स० व्या० पृ० ४६१ स्तं० २ पं० १९, २०) । भूषः, मूषा = तेजसावर्तनी, स्वर्णाद्यावर्तनपात्रम् , स्वर्णादिविलेपनभाण्डम् । “घरिया" इति लोके । 'तेजसावर्तनी मूपा' इति--(अम० ना० लि. पृ० ३४८ श्लोक: ३३) । 'मूषा त्वावर्तनी मूपी' इति च शब्दार्णवः' इति-(अम० सु० व्या० पृ० ३४८ स्तं०२ पं० २५-६) । शे० प्रा० । नथा च यादवः--(वै० पृ० २९१ श्लोक २४-५-६-७) । स्त्रीप्राण्यर्थाः स्त्रियां, पुंसि पुंप्राण्यर्थी, विना त्वि-ह । स्त्रीत्वेनो-क्तै-स्तथा-ऽपत्येऽणादि, वुन्नादि शिल्पिनि । अस्य व्याख्या- स्त्रीति । इह तुं स्त्रील्वेन स्त्रीलिङ्गतया उक्तः कथितैः बिना स्त्रीप्राग्यर्थाः स्त्रीप्राणि- वाचकाः शब्दाः स्त्रियां स्त्रीलिङ्गे स्युः । एवं पुंप्राण्यर्थाः पुरुषवाणिवाचकाः शब्दाः खुसि पुंलिङ्ग स्युः । तथा अपत्ये तोके तनयदुहिनोरित्यर्थः । यत् अणादि अण्प्रत्ययप्रभूति, शिल्पिनि कारी प्वुन्नादि च तत्सर्वं स्त्रीपुंसयोः स्युः । "क्वचि-द्रश्मि-मयूखा-ऽशु-घृणि-धृष्णि-गभस्तयः । सृपाटी त्रिसरा सूमिः सुषुम्णा यष्टि-रिङगुदी ।। कलम्बी शल्लकी मल्ली वरटा जाटलि: कुटी । शाटी रेणु-हरेणू-रु-जलूका-कोलि - धूळयः । उत्कठा ककृती फन्दू-वितस्ति रयि-रन्जलिः । कूपस्य च त्रिका क्रीडा प्रेखोलि: फलकी कटी ।।"इति ।

·स्त्रियां टाप् । लिङ्गानुशासनवर्गः । १६७ सृपाटश्च मरीचिश्च मुष्टिश्च किकुश्व मणिश्च तरणिश्च तिथिश्चेति समाहारो द्वन्द्वः । एते शाटादय: शब्दाः स्त्रीनरलिङ्गा भवन्ति । अणीति च । अणिश्च अरणिश्च श्रेणिश्च स्वातिश्च बस्तिश्च रेणुिश्च मुनिश्च योनिश्च कर्कन्धुश्चेति समाहारो द्वन्द्वः । सिन्धुश्च इषुधिश्च मनुश्च अशनिश्च मृत्युश्च कन्दरश्च कलम्बश्च शाल्मलिश्चेतीतरेतरयोगो द्वन्द्वः । एते अण्यादयः शाल्मल्यन्ताः शब्दाः स्त्रीनरलिङ्गा स्युः । कन्दरः कन्दरा --कृत्रिमगृहाकारविवरम्, दरी । 'दरी तु कन्दरो वा स्त्री' इति--(अम० ना० लिं० पृ० १२६ श्लोकः ६) । पक्षे कन्दरा। 'कन्दरोऽङ कुशे । विवरे च गुहायां च' इति--(अने० सं० पृ० ९२ श्लोकः ५६२-३) । तथा च प्रयोग:-- 'कन्दरासु तरुणीरिह नयति रविः' इति माघः- इति मुकुट:' इति--(अम० सु० व्या० टि० पृ० १२६ स्तं० १५० ४१-२) । शेपशब्दानां व्याख्यादयः प्राग्वद् वोध्याः । द्वीति । द्वे चत्वारि च पदानि येषां ते दिवचतुष्पदाः । द्विचतुष्पदाश्च भ्रमरश्च वरटश्च तेषां नाम संज्ञा । भूपश्च इपुश्च बाहुश्च अहिश्चेति समा- हारो द्वन्द्वः । सह दंशेन वर्तते इति संदशम् पाटलिश्च जाटलिश्च ऊर्मिश्चेति समाहारो द्वन्द्वः । एते स्त्रीनरलिङ्गाः स्युः । द्विपदानां मनुष्याणां पक्षिणां च नाम । चतुष्पदानां हस्त्यादीनां कूर्मादीनां च नाम । जातिवचनात् नित्यं त्रिीत्वं प्राप्तम् । पट्पदानां भ्रमदीनां वरटादीनां च नाम । शिल्पिनां नाम । ते तु यथा--'तक्षा च तन्तुवायश्च नापितो रजकस्तथा । पञ्चम- श्चर्मकारश्च कारवः शिल्पिनो मता: ॥' इति-(अम० सु० व्या० पृ० ३४० स्तं० १ पं० ३२-३) । अपि च-'मालाकारः कर्मकारः शंखकारः कुविन्दक: । कुम्भकारः पडेते शिल्पिनां वराः ।। सूत्रधारश्चित्रकर: स्वर्णकारस्तथैव च । पतितास्ते ब्रह्मशापादजात्या वर्णसङ्कराः ॥' इति च- -(श० चि. पृ० ५६७ स्तं० १ पं० ५ तः १३ या०) । सुवर्णकारः सुवर्ण कारी, कलाद: कलादी । “सुनार" "सुनारिन" इति च लोके । 'नाडिन्धमः स्वर्णकारः कलादो रुक्मकारके ।' इति---(अम० ना० लि. पृ०३४१ श्लोकः ८) अन्तावसायी अन्तावसायिनी, नापितः नापिती । 'नाई" "नाइन" । "नाऊ" "हजाम" इति च लोके । 'क्षुरिमुण्डिदिवाकीर्तिनापितान्तावसायिनः।' इति-(अम० ना० लि. पृ० ३४१ श्लोकः १०)। तक्षणी तक्षारयकार: । "सुतार" "वढ़ई" इति च लोके। 'तक्षा तु वर्द्धकिस्त्वष्टा रथकारश्च काप्ठतट ।' इति-(अम० ना० लि. पृ० ३४१ श्लोक: ६) । 'तन्तुवायी तन्तुवायः =तंत्रवाय:, कुविन्दः । "कोली" "तांती" इति च लोके। 'तन्तुवायः कुविन्दः स्यात्' इति-(अम० ना० लि. पृ० ३४० श्लोक: ६)। रजकी रजक:= निर्णेजकः । “धोबिन" "घोबी" इति च लोके । 'निर्णेजक: स्याद्रजकः' इति--(अम० ना० लि. पृ० ३४२ श्लोक: १०)। चर्मकारी चर्मकार:=पादुकृत् । “चमारिन" "चमार" इति च लोके । 'पादूकृच्चमकरः स्यात्' इति--(अम० ना० लि. पृ० ३४१ श्लोकः ७) इति द्विपदजातित्वात् । मूपी मूप: प्राणिविशेषः । 'चूहो" "चूहा" इति च लोके । 'मूपकश्चाखुरुन्दुरुः । इति-(प० र० . ..

·मुकुन्दकोषे - . . काण्डे च' इति-- (अम० सु० व्या० पृ० २५० स्तं० १५० ७, ८) । 'केसप्रसाधनद्रव्ये तथा कंकतिका मता।' इति । 'केशप्रसाधनद्रव्ये कती समुदाहृता।' इति च (श० र० स० पृ० १४० पं० १०)। अयं रयिः, इयं रयि: अन्नन्, जलं च । अयं अञ्जलिः, इयं अञ्जलि: हस्तसम्पुटं मिलितप्रसृति, कुडवपरिमाणं च । 'अञ्जलिस्तु पुमान् हस्तसम्पुटे कुडवेऽपि च ।' इति- (मे० पृ० १४९ श्लोकः ६०) । विकः, त्रिकाः = कूपनेमिः, कूपान्ते रज्ज्वादि धारणयंत्रम् ।' 'त्रिका कूपस्य नेमी स्या,त्रिकं पृष्ठाधरे त्रये ।' इति-(मे० पृ० ३ श्लोक : २६) । अयं प्रेखो- लिः, इयं प्रेखोलि: = दोला, दोलनम् । 'प्रेखोलनं तु खोलं प्रेखो रेखोलनाद्यपि ।' इति-(व० पृ० ११५ श्लोक: १३६) । फलकः, फलकी=मत्स्यभेदः । 'फलकी मत्स्यभेदे ना, वाच्यवत्फल- कान्विते ।' इति-(मे० पृ. ९७ श्लोकः ९७)। शेषशब्दानां व्याख्योदहरणानि प्रागुक्तानि । दुर्गसिंहोऽपि क्रमरहितान् कान्तादीन् पुंस्त्रीलिङ्गवाचकशब्दानाह- (दु० लि. पृ० ३८-९ श्लोकः ८०-१-२)। सल्लक-वृश्चिक-पिटक-कुटि-वराटक-मल्लक-कट-यष्टि-घटाः। शाट-किट-सपाट-मरीचि-मुष्टि-किष्कु-मणि-तरणि-तिथि अण्य-रणि-घेणि-स्वाति-वस्ति-रेणु-मुनि-योनि-कर्कन्धु सिन्ध्वि-पुधि-मन्व-शनि- -मृत्यु-कन्दर-कलम्ब -शाल्मलयः द्वि-चतु-पद-भ्रमर-वरट-नाम मूषे-पु-वाह्व-ऽहि सदंशम् । पाटलि-जाटल्यू-र्मि स्त्री-नर-लिङ्गा इति समाप्ताः ॥' इति । । - एपां व्याख्या- - सल्लकेति । सल्लकश्च वृश्चिकश्च पिटकश्च कुटिश्च वराटकश्च मल्लकश्च कटरच यप्टिश्च घटश्चेतीतरेतरयोगे द्वन्द्वः एते सल्लकादयः शब्दाः स्त्रीनरलिङ्गा भवन्ति । वदयति स्त्रीनरलिङ्गाः समाप्ताः । इति, तेनायं सम्बन्धः सिद्धो भवति । पिटकः, पिटका नलादिर- चितभाण्डविशेषः, कण्डोलः । "पेटी" "पिटार" इति च लोके । 'पिटक: स्यात्तु विस्फोटे मजूपायामपोप्यते ।' इति--(अने० सं० पृ० ५४ श्लोकः ६५) । 'पिटकस्त्रिषु विस्फोटे, मञ्जूषायां पुनः पुमान् ।' इति--(मे० पृ० १० श्लोकः १२०) । स्त्रियां पिटका । 'पेटकः' । इत्यपि । 'पिटक: पेट कस्तथा।' इति-(द्वि० को० पृ० ४१३ श्लोकः ४६) 'पेटक: पुस्तका- दीनां मञ्जूषायां कदम्बके ।' इति च-(वि० प्र० पृ० १० श्लोक: १०३) । माटश्च निटश्च ·अथ पुन्नपुंसकलिङ्गानुशासनम् । तत्राऽऽदौ अब्जादीन् कुकूलपर्यन्तान् पुन्नपुंसकलिङ्गवाचकशब्दानाह हेमः--(अभि० सं० लिं० पृ० ६:श्लोकः ८७-८) । पुन्नपुंसकलिङ्गो 1-5न्जः शङ्ख, पद्मो-ज-संख्ययोः। कसो-ऽयसि, कुशे बहि, बालो ह्रीबेर-केशयोः ।।शा द्वापरः संशये, छेदे पिप्पलो, विष्टर-स्तरी । अब्दो वर्षे, दर-स्त्रासे, कुकूल स्तुपपावके ।।२।। अनयोख्यिा- पुमिति । 'पुन्नपुसकलिङ्गः' इत्यधिकारः । शंखे शंखार्थे अब्जः अब्जशब्दः पुन्नपुसकलिङ्गः स्यात् । एवं अन्जसंख्ययो अब्जार्थे संख्याविशेषार्थे च पनः । अयसि लोहविशेषे कंसः । कुशे बहिः । हीबेरकेशयोः ह्रीबरार्थे केशार्थे च वालः । संशये द्वापरः। छेदे पिप्पल: । तरी विष्टर: । वर्षे अब्दः । प्रासे दरः । तुपपावके कुकूलश्चते शब्दाः उक्तार्थेषु पुन्नपुंसकलिङ्गा भवन्ति । अब्ज :, अब्जम् = शंखः । 'अब्जोऽस्त्री शंखे, ना निचुले धन्वन्तरौ च हिमकिरणे । क्लीबं पद्म' इति-(मे. पृ० ३० श्लोकः ३) । पद्मः, पद्मम् = अजम्, नलिनम्, अरविन्दम्, कमलम्, तामरसम्, राजीवम् । 'वसन्ते शीतभीताश्च कोकिलस्य वने रुतम् । अन्तर्जलगताः पद्माः श्रोतुकामारिवोत्थिता।' इति-- (श० चिं० पृ० ४१ स्तं० २ पं० १२ तः १६: या०) । संख्याविशेषः, दशावि॒दम्, निधिप्रभेदः, व्यूहविशेषः, गजास्यविन्दुवृन्दम्, पद्म कम्, पमकाप्ठोपधिश्च । 'पद्मोऽस्त्री पके व्यूहनिधिसंख्यान्त- रेऽम्बुजे । ना नागे, स्त्री पञ्जिकाधीचार्वाटीपन्नगीषु च।' इति-(मे० पृ० १०९ श्लोकः १८) । 'पद्मोऽस्त्रियां महापयः शंखो मकरकच्छपी। मुकुन्दकुन्दनीलाश्च सर्वश्च निधयो नव ।' इति च शब्दार्णवः' इति--(अम० सु. व्या० पृ० २९ स्तं० २ पं०, १३-४) । कंसः, कंसम् = तेजसद्रव्यम् , पाणिनीयपि--(१) (पुलपुमक्योः) ।। अधिकारोऽयम् ।.सि० को० पृ. ४०४ सू० १७३। (२) (कं चाप्रागिरि)। अप्रापिनि कम पुलपुसके स्यात् । अयं-कंसः, इदं-मम् = भाजनम् । आश्च । "कसोऽस्त्री पानभाजनम्" इत्यमरः ।' प्राणिनि तु कंस - उग्रमेनपुत्र', मयुराधिपः। मि० को० ४०१० ९८ .

·मुकुन्दको
मा० पृ० ३५ पं० २०) । इयमहिः अयमहिः = सर्पः । "सांपिन" 'सांप" इति च लोके ।'
'अहिवासुरे सपें' इति--(मे० पृ० १७५. श्लोक: २) । दंशी दंशः क्षुद्रजन्तुविशेषः । "छोटी
वनमक्खी" इति लोके । 'दंशस्तु वनमक्षिका । दंशी तज्जातिख्या स्यात् इति-(अमा० ना० लि.
पृ० १९७ श्लोकः २७)। 'दंश : कीटविशेषे च वर्मदंशनयोः पुमान् ।' इति--(मे० पृ० १६३
श्लोकः ७) । शेपं प्राग्वत् ।
।। इतिः पुंस्त्रीलिङ्गानुशासनम् ॥
..

·लिङ्गानुशासनवर्गः। १७१ नीये च न द्वयोः ।' इति-(मे. पृ० १०२ श्लोक: ६)। तपाः, तपः = माघः । 'तपो लोका- न्तरेऽपि च ॥ चान्द्रायणादौ धर्मे च, पुमान् शिशिरमाघयोः।' इति- (मे० पृ० १७१ श्लोकः २३) । धर्मः, धर्मम् = उष्णः । 'धर्मः स्यादातपे ग्रीष्मेऽप्यूष्म (ऽप्युष्ण) स्वेदाम्भसोरपि । 'इति- (मे० पृ० १०९ श्लोकः १२) । वत्सः, वत्सम् = पुत्रः, वत्सरश्च । वत्स : पुत्रादिवर्षयोः। तर्णके नोरसि क्लीबम्' इति--(मे० पृ० १७० श्लोक: ११०) । वटा, वटम् = तुल्यता, गोलम्, भक्ष्यं च । 'वटी वृक्षे गुणे गोले साम्ये भक्ष्यवराटयोः । इति-(अने० ति० पृ० ३१ श्लोक: २८४) । वर्णः, वर्णम् = सितादिः, स्वरादिश्च । 'वर्णो विप्रादिके कीती द्युतो गीतक्रमे व्रते। शुक्लादिस्तुति- वेपेषु चित्राक्षरकुथास्वपि ।। अङ्गरागे गुणे रूपे भेदे तालान्तरे शरे। स्वर्णे, वर्ण कुङ्कुमे तु स्यात्' इति--(अने० लि. पृ० ३० श्लोक: २६७) । सम्परायः, सम्परायम् = रणम् । 'सम्परायो मुखे चापि संग्रामोत्तरकालयोः ।' इति--(अने. ति० पृ० ८३ श्लोक: १९२) । अयाधुना सैन्धवादीन एकरात्रपर्यन्तान् पुन्नपुसकलिङ्गवाचक शब्दानाह, हेम:-- (अभि. सं० लि. पृ० ७ श्लोक : ९०-१-२-३) । सैन्धवो लवणे, भूत प्रेते, तमो विधुतुन्दे । स्व-दायौ कस्वरे, कृच्छ् व्रते, शुक्रोऽग्नि-मासयोः ।।४।। कर्पूर-स्वर्णयो-श्चन्द्र, उडा-वृक्ष-श्छदे दलः । धर्मः स्वभावे, रुचको भूषाभि-मातुलुङ्गयोः ।।५।। पाताले वाडवो, वद्धः सीसे, आमलकः फले । पिट-जङ्गल-सत्त्वानि पिटका-मांस-जन्तुपु ॥६॥ मधु-पिण्डो सुरा-तन्वो-मध्योऽवलन-मध्ययोः । एका-द्रात्रः समाहारे तथा' .. इति । एपां व्याख्या- सैन्धव इति । लवणे संन्धवः । प्रेते भूतः । विधुन्तुदै तमः । कस्वरे स्वदायो । व्रते कृच्छम् । अग्निमासयोः शुक्रश्चंते पुन्नपुंसकलिङ्गा भवन्ति । कर्पूरेति । वर्पूरस्वर्णयोः चन्द्रः । उडौ ऋक्षः । पाणिनीयेऽपि-(१) (म गुमयुसीवुशौघुसानुकमण्डुनि नपुंसके च) एतानि नपुसके । चातुमि स्यः । मद्गुः, मद्ग- । अयं मधुः, ३६ मयु-सुरा । सीधु शोध , सीघु शोधु-आसवः । मानः, सा-- पर्वतम समभूभागे । कमण्डल:, कमण्डलु-करकः, कुण्डी, सन्यासिनो मृत्कावादिमयं पात्रम् । ३९९ सू० ५५॥ सि को०१० ·. १७० मुकुन्दकोषे लोहविशेषः, कांस्यम्, परिमाणविशेषश्च । 'कंसोऽस्त्री तेजसद्रव्ये कांस्ये माने,ऽसुरे तु ना।' इति-- (मे० पृ० १७० श्लोक: २)। वहिः (स्) = कुशः । 'बर्हिः पुंसि हुताशने । न स्त्री कुशे' इति (मे० पृ० १७२ श्लोक: ३६)! वाल:, वालम् = ह्रीबेरम्, केशश्च । 'वालो ना कुन्तलेऽश्वस्य गजस्यापि च (करिणश्चापि ) बालधौ। नारिकेरे (ले), हरिद्रायां मल्लिकाभिद्यपि स्त्रियाम् ।। वाच्यलिङ्गोऽर्भके मूर्खे, ह्रीबेरे पुन्नपुसकम् ।' इति--(मे० पृ० १४७ श्लोकः ३९) । 'बालो मूर्खेऽर्भके, व्यालग्राहावश्वेभपुच्छयो:। ह्रीबेरकेशयोः' इति च-(ना० म० पृ० ७८ पं० ७,८)। द्वापरः, द्वापरम् = संशयः, युगं च। 'द्वापरौ युगसंशयो।' इति-(अम० ना० लिं० पृ० ४२५ श्लोकः १६२) । 'द्वापरं (रः) संशये युगे।' इति च (मे० पृ० १३४ श्लोकः १६८) । पिप्पलः, पिप्पलम् = वस्त्रच्छेदविशेपः । 'पिप्पलं सलिले वस्त्रच्छेदभेदे च, ना तरी।' इति-- (मे० पृ० १५३ श्लोक: १११) । विष्टर:, विष्टरम् =तरुः , वृक्ष.! 'विष्टर: कुशमुष्टो स्यादा- सने च महीरुहे।' इति- (मे० पृ० १३८ श्लोक: २१४)। अब्दः, अब्दम् = वर्षम् । 'अब्दः सव्वत्सरे वारिवाहमुस्तकयोः पुमान् ।' इति-- (मे० पृ० ७४ श्लोक २) । दर, दरम् = वामः । 'दरोऽस्त्री साध्वसे गर्ते' इति-(मे० पृ० १२६ श्लोकः ४६) । कुकूल', कुकूलम् = तुपपावकः । 'कुकूलं शङ्कुभिः कीर्णे श्वभ्रे, ना तु तुपानले ॥' इति--(वै० पृ० २५८ श्लोक: २४) । अथ सम्प्रति जन्यादीन् सम्परायपय॑न्तान् पुन्नपुंसकलिङ्गवाचकशब्दानाह हेम:--(अभि' सं० लि. पृ० ६ श्लोक. ८६) । , परीवाद-पर्ययो-जन्य-तल्पी तपो-धर्म-वत्सानि माघो-ष्ण-हृत्सु । वट-स्तुल्यता-गोल-भक्ष्यपु वर्ण: सितादि-स्वराद्यो रणे सम्परायः ॥३॥ अस्यध्यात्या- परीवादेति । परीवादपर्ययोर्ययासंख्येन जन्यतत्पी, पुन्नपुमकलिङ्गौ भवतः । यथा- परीवादे जन्यम् । पर्यहे तल्पम् । एवं माघोप्णहृत्सु क्रमेण तपो धर्मवत्सानि पुन्नपुंसकलिङ्गे स्युः । यथा--माघेतपा: । उप्णे धर्मः । हृदि वत्मम् । तुल्यतागोलभक्ष्येषु वटः। सितादिम्वराद्यो: वर्णः । रणे सम्परायश्चैते शब्दा उक्तार्थेषु पुन्नपुंसकलिङ्गा भवन्ति । जन्यः, जन्यम् = परीवादः । 'जन्यं हट्टे परीवादे संग्रामे च नपुंमकम् । जन्या मातृवयस्यायां, जन्य: म्याग्जनके पुमान् इति-(मे० पृ० ११४ श्लोक : २५-६) । तल्पः, तल्पम् = पयंकः । 'तल्पमट्टे कलये च शय- । ' ·- . लिङ्गानुशासनवर्गः। १७३ धात्रीफलम् । 'धात्रीफलं त्वामलकम्' इति--(ग० र० स० पृ०-३२ पं० १३) iपिटः, पिटम् = पिटका, विस्फोटः । 'मजूपायां तु पिटको, विस्फोटे पिटका (को) मता।' इति-(म० र० स० पृ० २१ पं०७) । 'पिटं चालः' इति-(त्रि० शे० पृ० २८० श्लोक: २) । 'अथ कण्डोल: पिटक: पिट: ।' इति-(वै०.पृ० १६४ श्लोकः ६४) । यादवस्तु त्रयीत्याह-'विस्फोट: पिटका यो ।' इति--- (वै० पृ. १८३ श्लोक: १२३) । जंगल:, जंगलम् = मांमम् । 'जङ्गलं निर्जनस्थाने त्रिलिङयां, पिगितेऽस्त्रियाम् ।' इति- (मे० पृ० १५१ श्लोकः ९३) । सत्त्वः, सत्त्वम् = जन्तुः 'द्रव्यासुव्यवसायेषु सत्त्वमस्त्री तु जन्तुषु ।' इति-(अम० ना० लि. पृ० ४३४ श्लोक २१३) । मधुः, मधु = सुरा, मधूलश्च । 'मधु पुष्परसे क्षौद्रे मद्ये, ना तु मद्रुमे ।।' इति-(मे०पृ० ७९ श्लोकः ११) । 'मधूलं, तु मधुर्नस्त्री' इति च- -(वै० पृ० १३४ श्लोक: १३४) । तनु., तनु = पिण्डः । 'पिण्डो वृत्ते तेनी गुडे।' इति-(वै० पृ० २३२ श्लोक: ३५) । मध्यः, मध्यम् = अवलग्नम्, मध्यं च । एकरात्र', एकरात्रम् । एकाचासौ रात्रिश्च एकरात्रम् । द्विरात्रः, द्विरात्रम् । द्वयोः राथ्योः समाहारः । त्रिरात्र: विरात्रम् । तिसृणां रात्रीणां समाहारः । अथ सम्प्रति सक्रमान् कान्तादीन् घान्तान्तान् पुन्नपुंसकलिङ्गवाचकशब्दानाह हेम । (अभि० सं० लि. पृ. ७ श्लोकः ६३ तः ६८ या०) । -सूतक-कूलको ॥७॥ वैनीतक-भ्रमरको मरको वलीक- वल्मीक-वल्क-पुलकाः फरक-व्यलीको । किजल्क-कल्क-मणिक-स्तवकाऽवतङ्क- वर्चस्क-चूचुक-तडाक-तटाक-तङ्काः ॥८॥ वालकः फलक--माल--कालका मूलकः-स्तिलक-प-पातकाः । पाणिनीयऽपि-(१) (कोपधः) (कष्टकानीक्सर मोदकचपक्मस्तकपुरतक्त्तडाव निषाशुष्कवचस्वपिना- कमाण्डपिण्डककटकगण्डकपिटवतालकफरकपुलाकानि नपुमके च)॥ चात्पुंसि । एतानि पुन्नपुसके स्परित्य- अयं गुप्तः, इदं शुष्कम् = अनादं निस्सारो वा। भाण्ड, भाण्डवम् = भाजनविगेपः । "बटोग" इति लोके । पिण्डकः, पिण्टकम् - पाढे विशेषयनिर्मितविल्वाकारं पितृदेयमन्नम् । शकः-दत्यपुरोहितः, गण्ड- पम्-अब्जादिसमूहः। पिटक-पुस्तकादीनां मञ्जूषा, पेटकम् = चालः, छदिः। तालकः वर्णम्पयियः, तालुकम् =द्वारपियानसाधनयंत्रम् । पुलाव', पुलावम्वदन्लम्, बोदरं च । पंपगन्नानां व्याख्या तु हैमादिती दोमा। सि. को० पृ. ३९९ सू० ६२ ।

·१७२ 'मुकुन्दकोषे - .. - छदे दलः । स्वभावे धर्मः । भूपाभिन्मातुलुङ्गयो रुचकश्चैते पुन्नपुंसकलिङ्गा भवन्ति । पाताल इति । पाताले वाडव: । सीसे वर्द्धः । फले आमलक: । पिटकामांसजन्तषु क्रमेण पिटजंगलसत्त्वानि चैते शब्दाः पुन्नपुंसकलिङ्गा भवन्ति । मध्विति । सुरातन्वोः मधुपिण्डौ । शेवालमध्ययोः नाम । एकात् रायः, तथा समाहारे चैते पुन्नपुसकलिङ्गाः स्यु: । सैन्धवः, सैन्धवम् = लवणम् । 'सैन्धवो लवणे न स्त्री, हये ना, सिन्धुजे त्रिपु।' इति-(ना० र० मा० पृ० १०७ पं० १७) । भूत :, भूतम् = प्रेतः । 'भूतं मादी पिशाचादी जन्ती क्लीबं , त्रिपूचिते । प्राप्ते वृ(वि)त्ते समे सत्ये, देवयोन्यन्तरे तु ना। कुमारेऽपि' इति-(मे० पृ० ५७ श्लोक : ४१)। तमाः, तमः = विधुन्तुदः ! 'तमो ध्वान्ते गुणे शोके क्लीवं, वा ना विधन्तुदे।' इति- (मे० पृ० १७१ श्लोक: २४) । स्वः, स्वम् = कस्वरम्, धनम् । दायः, दायम् = कस्वरम्, धनम् । कृच्छः, कृच्छम् = व्रतविशेषः । 'कृच्छमाख्यातमाभीले पापसान्त- पनादिनोः ।' इति-(मे० पृ० १२४ श्लोक: १९) । शुक्रः, शुक्रम् = अग्निः, ज्येष्ठमासश्च । 'शुक्रो हुताशने मासभेदे दैत्यगुरी सिते । शुक्र नेप्रगदे वीजे' इति--(अने० ति० पृ० ३५ श्लोकः ३२४) । चन्द्रः, चन्द्रम्-कर्पूरः, स्वर्ण च । 'चन्द्रः सुवर्णे कर्पूरे मेचके रजनीपतौ । कम्पिल्ये सलिले काम्ये' इति--- (अने ति० १० १६ श्लोकः १११) । ऋक्ष : ऋक्षम् = नक्षत्रम् । 'भल्लूके शोणके चक्षो, नक्षत्रे पुन्नपुंसकम् ।' इति-(मि० शे० प० ३७८ श्लोक. ४३६) । 'ऋक्ष धिष्ण्ये, भवेदृक्षो भल्लूके स्यात्' इति च (अने० ति० पृ० ९ श्लोक. ३५) । दल:, दलम् = छदः, भागश्च । 'अर्द्ध पत्रे छदे दलम् ।' इति-(वि. शे० पृ० ३७२ श्लोकः ३६७) । 'दलमुत्सेधखण्डयोः। शस्त्री- छदेऽप्यपद्रव्ये पत्रेऽपि' इति-(मे० पृ० १४७ श्लोक: २६) । 'दलो भागे, दलं छदे ।' इति च-- (वै० पृ० २३३ श्लोकः ३६) । धर्मः, धर्मम् = स्वभावः । 'धर्मोऽम्बी पुण्य आचारे स्वभावोपमयोः ऋतौ । अहिंसोपनिपन्न्याये, ना'धनुर्यमसोमपे।' इति-(मे० पृ० १०९ श्लोक: १६) । 'धर्मः पुण्ये यमे न्याये स्वभावाचारयोः क्रतो । इति च--(नामं० पृ० ५८-६ प० २१-२) । रुचकः। रुचकम् = भूपाभिद्, - मातुलङ्गश्च । 'चको वीजपूरे च निष्के दन्तकपीतयोः । न यो मजिका- क्षारेऽप्यश्वाभरणमाल्ययोः । मौवर्चलेऽपि मङ्गल्यद्रव्ये चाप्युत्कटे (ऽपिकटके) ऽपि च ।' इति-- (मे० पृ० १२ श्लोक १४७) । 'रुचकं मजिकाक्षारे रोचनाहृय गन्धयोः । रुवौ लुङ्गे च रुचकः' इति--(शि० को० पृ० ५ श्लोक० ४६-७) । 'मोवर्चलं वोजपुरं मनत्यध्यकं तथा । ग्रीवाभरणक चैव चतुर्यु रुचकं स्मृतम् ।' इति धन्वन्तरिः' इति-(रा०नि० पृ० ४४१ लोक: २) । 'सौवर्चलं मातुलुङ्गं शिलाचन्दनपेपणी। ग्रीवाभरणकं चेषु चतुर्पु रुचकं स्मृतम् ।' इति ग्रन्थान्तराच्च इति- (अम० सु० व्या० पृ० १५५ स्तं० २ पं०२२-३) । वाडवः, वाडवम् = पातालम् । 'वाडवं करणे स्त्रीणां घोटकौघे नपुंसकम् । पाताले न स्त्रियाम् ।' इति--(मे० पृ० १६१ श्लोक: ५०) . यद, वर्द्धम् = सीमम् । 'अस्त्री व पुवरत्रयोः। इति-(मे पृ० १२८ श्लोक ८२) । 'पद्ध: सीमवरत्रयोः । इति च- (अने० म०प० ३७ श्लोक: ४६५) । आमलकः, आमलवम् = फलम्, - - ·. -(मे० पृ० १३ लिङ्गानुशासनवर्गः । १७५ वल्कलम् । 'वल्कं वल्कलमस्त्रियाम् ।' इति--(अम० ना० लि. पृ० १३१ श्लोक: १२) । 'वल्कं वल्कलशल्कयो: ।' इति च- -(मे० पृ० ४ श्लोक: ३४) । पुलकः, पुलकम् =प्रस्तर- विशेषः, पर्वतीयमृत्तिकाविशेषः, ककुष्ठं च । 'कृमिप्रभेदे रोमाञ्चे पुलकं प्रस्तरे विदुः ।' इति--(अने० समु० पृ० ३३ श्लोक: ३७३) । 'पुलकः कृमिनभेदे प्रस्तरभेदे च मणिदोपे ॥ रोमाञ्चे हरिताले गजान्नपिण्डे च गन्धर्वे।' इति-(मे० पृ० १० श्लोकः १२१-२) । फरकः, फरकम् = चर्म, चर्मावरणम् । "ढाल" "फरि" इति च लोके । काष्ठासनं च। तलयोरभेदः । ‘फलकोऽस्त्री फलं चर्म' इति~(अम० ना० लि. पृ० २९४ श्लोक: ९०) । 'फलकी चन्दने स्त्री, न स्त्री दासिनचर्मणो: ।' इति च -(वै० पृ० २६१ श्लोक: ६०) । व्यलीक:, व्यली- कम् = नागरः, पिङ्गः, अप्रियम्, पीडनं च । 'दुःखे विलक्षे व्यलीकमप्रियाकार्ययोस्तु ना ॥' इति-(वै० पृ. २६३ श्लोक : ७९) । 'व्यलीकं च प्रतारणम् ।।' इति च--(मे० पृ० १९४ श्लोक: ३५) । 'च्यलोकमप्रियाकार्यवेलक्ष्येष्वपि पीडने । ना नागरे' इति च- श्लोकः १५५) । किञ्जकः, किञ्जलकम् = पुष्परेणुः, पुष्परजः, । 'किञ्जल्क. केसरे, खे क्ली' इति-(वै० पृ० २५६ श्लोक: ३१) । 'पुष्परेणी च किल्क.' इति । 'किजल्क: केसरोऽस्त्रियाम् ।' इति च--(अम० ना० लिं० पृ० १०८ श्लोकः ४३) । इह साहचर्यात् किजल्कोऽप्यस्त्रियां स्यात् । कल्कम् =घृततैलादिशेपः, दम्भः, विभीतकद्रुश्च । 'कल्कोऽस्त्री घृततैलादिशेषे दम्भे विभीतके ।' इति--(मे० पृ० २ श्लोक १६) । मणिकः, मणिकम् = अलिञ्जरः, महाकुम्भः । 'माट" इति लोके । 'मणिकः स्यादलिजरम् ।' इति-~-(वै० पृ० १६३ श्लोक: ५६) । 'अलिजरे तु मणिकः' इति च-~(श० र० स० पृ० २३ प०१५) ! स्तवकः, स्तवकम् = गुच्छकः, पुष्पकलिकादिकदम्बः, पुप्पादिसंघातः । 'स्याद्गुत्स(च्छ) कस्तुस्तवकः' इति--(अम० ना० लि. पृ० १३३ श्लोक: १६) । 'गुच्छो गुलुञ्छः स्तवको गुच्छकः कुसुमोच्चयः।' इति च---(रा०नि० पृ० ३२६ श्लोक : २७) । अवतङ्क, अवतङ्कम् - स्वल्पभयम् अल्पदरम् । वर्चस्कः, वर्चस्कम् =विष्ठा, शकृत् । 'उच्चारो, विण न ना, गूथो वर्चस्को, मलमस्त्रि- याम् ।' इति---(वै० पृ० १८२ श्लोकः ११९) । 'वर्चस्कं तु पुरीपे स्यात्' इति च--(म० र० स० पृ. २७ श्लोकः १) । इहोभयोः कोशयोभिन्नलिङ्गस्तेनायं पुन्नपुंसकलिङ्गो ज्ञेयः । चूचकः, चूचकम् = कुचाग्रभागः । 'चूचको ना, कुचाननम् । इति रत्नकोशः' इति-(अम० सु० व्या० पृ. २२१ स्तं १५० ३६,४०) । अमरस्तु क्लीवत्वमाह--'चूचुकं तु कुचाग्नं स्यात्' इति--(अम० ना० लि. पृ० २२९ श्लोकः ७७) । अतश्चूचुकराब्द: पुन्नपुंसकलिङ्गो वोध्यः । तडाकः, तडाकम् । तटाकः, तटाकम् । 'तडागः' 'तडागम्' इत्यपि । एते जलाधारविगेपे पद्माकरे । यंबकूटके च पुन्नपुंसकलिङ्गाः स्युरित्यर्थः । 'तडागोऽस्त्री जलाधारविषे यंत्रकुट (प) के।' इति-(मे० पृ० २४ श्लोकः ३४) । 'पद्माकरस्तडागोऽस्त्री' इति च -(अम० ना० लि. पृ० १०३श्लोक: २८)। कल्कः, - ·१७४ मुकुन्दकोषे कोरक: करक-कन्दुका-ऽन्दुका- उनीक-मिष्क-चषका विशेषकः ॥९॥ शाटक-कण्टक-टङ्क-विटङ्का मञ्चक-मेचक-नाक-पिनाकाः । पुस्तक-मस्तक-मुस्तक-शाका वर्णक-मोदक-मूषिक-मुष्काः॥१०॥ चण्डातक-श्चरक-रोचक-कञ्चुकानि मस्तिष्क-यावक-करण्डक-तण्डकानि । आतङ्क-शूक-सरकाः कटकः सशुल्कः पिण्याक-झसरक-हंसक-शंख-पुंखाः ॥११॥ नख-मुख-मधिकाङ्गः संयुगः पद्मरागो भग-युग-मथ टङ्गो-द्योग-शृङ्गा निदाघः । अस्य व्याख्या- .. सूतकेति । वैनीतकेति । वालक इति । शाटकेति । चण्डातक इति । नखेति च । शुल्केन सह वर्तते सशुल्कः । इह नखमुखं भगयुगं च विहाय सर्वतरेतरयोगो द्वन्द्वः । नख- मुखे भगयगे च समाहारो द्वन्द्वः । एते सूतकादयो निदाघान्ताः शब्दाः पुन्नपुंसकलिङ्गा भवन्ति । कूलकः, कूलकम् = स्तूपः । 'कूलकं न स्त्रियां स्तूपे, पंसि स्यात्कृमिपर्वते ।' इति-(मे० पृ० ७ श्लोक: ७३) । वनीतक: ,वैनीतकम् = परम्परावाहनम् । 'परम्परावाहनं यत्तद्वनीतकमस्त्रि- याम् ।' इति-- (वै० पृ० ११५ श्लोकः १३७) । भ्रमरकः, भ्रमरकम् = ललाटे लम्बमानालका', भ्रामरम् , माक्षिकं च । 'ते ललाटे भ्रमरकाः कुरुला भ्रमरालकाः ॥' इति । 'भ्रामरं तु भ्रमरकं क्षौद्रं सारघमाक्षिके ।' इति च-(वै० पृ० १८१ श्लोक: ९९) । मरकः, करकम् - घनत्राणि मरणम्, मारकः । 'मारी" इति लोके । 'मरक: स्यान्महामार्याम्' इति-(श० र स० पृ. २३ पं० १६) । वलीक:, वलीकम् = चोलान्तः, पटलप्रान्तः । 'नीवं (घ्र) वलीक चोलान्ते' इति (वै० पृ० १६२ श्लोकः ३७) । 'वलीकनीधे (वे) पटलप्रान्ते' इति च (अम० ना० लि०प०श्लोकः) । वल्मीकः, वल्मीकम् = पिपीलिकाकृतो मृत्मञ्चयविशेष: । वल्मीको रोगभेदे, नाकी च पुन्नपुसकम् ।' इति-(मे० पृ० ११ श्लोक: १२८) । वन्कः, वल्कम् - पाणिनी पेऽपि--(१) गङ्गायनिदाघोघमशल्यदृढा ) ॥ एते पुन्नधूमकयोः स्युः । अय अपं., इदं अर्थम् मूल्यम् । पूजाविशेषश्च । शेप मा०० बो० । गिल को० पृ०४०४ मू० १७९ । 1 ·लिङ्गानुशासनवर्गः। १७७ - - ८६) । विशेषकः, विशेषकम् - ललाटे कस्तूर्यादिना कृततिलकम् । 'न स्त्रियां तु विशेषके ।' इति-(मे. पृ० १७ श्लोकः २१४) । शाटकः, शाटकम् = वस्त्रविशेषः । “साड़ी" इति लोके । सिचयपोथशाटकाः ।' इति--(त्रि. शे० पृ० २९२ श्लोक: ३४) । कण्टकः, कण्टकम् = विल्वादीनामवययविशेषः । “काँटा" इति लोके । सूच्यग्रम्, क्षुद्रशत्रुः मत्स्यादिकीक- सम् , ज्योतिशास्त्र भावानां संज्ञाविणश्च । 'कण्टको न स्त्रियां क्षुद्रशत्रो मत्स्यादिकीकसे।' इति -(मे० पृ० ५ श्लोक: ५८)। टङ्कः, टकम् -खनित्रम् । “कुदाल" इति लोके । टङ्कनम् , नोलकपित्यश्च । 'टको नीलकपित्थे च खनित्रे, टङ्कनेऽस्त्रियाम् ।' इति-- (मे० पृ० ३ श्लोक: २४) । विटङ्कः, विटकम् = गृहप्रान्ते रचितपक्षिस्यानम् , कपोतपालिका, कपोतपाल्यादिन्यासवि- गेण: । 'कपोतपालिकायां तु विटङ्क इति गद्यते।' इति- (श० र० स० पृ० २८ पं० ३) । मञ्चकः, मञ्चकम् = शयनविशेषः, खट्वा, इन्द्रकोपः, उच्चमण्डपश्च । 'आमन्दी मञ्चक: खट्वाभाथयों मत्तवारणम् । शय्या पर्याइपल्यको शयनं गयनीयवत् ।' इति--(दै० पृ० १७२ श्लोकः १६४) । 'इन्द्रकोषस्तु मञ्चकः।' इति-- (त्रि० शे० पृ० २८० श्लोक : ४) । मेचकः, मेचकम् वर्णविशेषः, श्यामः । 'मेचक: शिविचन्द्रके । स्रोतेऽजनेऽन्यकारे च श्यामले च निग- द्यते।' इति--(श० र० स० पृ० २४ पं० १३)। नाकः, नाकम् - स्वर्गः, आकागम्, ब्रह्मलोकं च । 'नाकः स्वर्गान्तरिक्षयोः।' इति-(वै० पृ० ३ श्लोकः १) । 'नाको व्योम्नि च त्रिदिवेऽपि च ।' इति-(श० र० स० पृ० ४ पं० ५) । पिनाकः, पिनाकम् = रुद्रायुधविशेषः । पिनाको. ऽस्वी रुदचापे पांशुवर्षत्रिशूलयो: ।' इति-(मे० पृ० १० श्लोकः १२०) । पुस्तकः, पुस्तकम् = लिखितपयसञ्चयः, लिखित ग्रन्यो मुद्रितग्रन्यो वा । "पोयी" इति लोके । मिन्दूरादेरव- भाजनं च । 'पुस्तकं लेखपत्रे स्यात्' इति-(श० र० स० पृ० २२ पं० ४)। 'मस्त्री तु पुस्तकं सिन्दूरादे दीरवभाजने ।' इति च (वै० पृ० १६७ श्लोक: १०६) । मस्तकः, मस्तकम् = शीर्षम्, शिरः । 'उतमाङ्गः शिर: गोपं, मूर्धा ना, मस्तकोऽस्त्रियाम् ।' इति--(अम० ना० लि. पृ० २३६ श्लोक: ९५) । मुस्तकः, मुस्तकम् =ओषधिषिोप. । 'मोया" इति लोके । 'कुरुविन्दो मेघनामा मुस्ता मुस्तकमस्त्रियाम् ।' इति-(अम० ना० लि. पृ. १८२ श्लोक: १५६) । गाकः, गाकम् = भक्ष्यविशेषः । “माजी" इति लोके । हरितक्म् । 'गाको द्वीपा- न्तरेऽपि च । भक्तो द्रुमविरोप च पुमान्, हरितकेऽस्त्रियाम् ।' इति-(मे० पृ० ४ श्लोकः ३६) । वर्णकः, यकम् = चन्दनम्, विलेपनं च । 'वर्णकश्चारणे स्त्री तु चन्दने न विलेपने । द्वयोनील्यादिषु, स्त्री स्यादुत्कर्ष कान्च (कथ)नस्य च ।' इति-(म० पृ. १३ वोर १५३) । मोदकः, मोदकम् = भक्ष्यविगेषः । 'लड्डू" इति लोके । 'मोदक: माय भेदेशत्री, हा (पं) के पुनरम्पवत् ।' इति----(० १० १२ लोक: १४२) । मूपियः, मूषकः, मरियम्, मूषकम = आयुः, उन्दरः । "चूहा" "चूहो" इति च लोकं । 'उन्दामूपिकोयागः' इति- 1 D ·मुकुन्दकोषे- -- . - तङ्कः, तङ्कम् = भयम्, दुःखेन जीवनं च 1 'तकोऽस्त्री भीर्भिया भीतिः साध्वसं भयनं भयम् ।' इति-- (वै० पृ. ६८ श्लोक: १८५) । वालकः, बालकम् = पारिहार्यः । 'वालकोऽस्त्री पारिहार्ये त्रिषु स्यादङ्गरीयकम् ।' इति-~- (मे० पृ० १३ श्लोक: १५८) । फलकः, फलकम् = चर्म, चर्मावरणम्, काप्ठासनं च। 'फलकी चन्दने स्त्री, न स्त्री दासिनचर्मणोः ।' इति- (मे० पृ० ९७ श्लोकः ९७) । मालकः, मालकम् = ग्रामान्तरालाटवी । अलकः, अलकम् = चूर्णकुन्तलः, कुटिलकेशः । 'अलका कुबेरपुर्या-मस्त्रियां चूर्णकुन्तले ।' इति-(मे० पृ० ४ श्लोकः ४१) । मूलकः, मूलकम् = भूमिजद्रव्यविशेषः । 'हरिपणे मूलकोऽस्त्री, सेकिमं बुस्तिका न पण् ।' इति-(वै० पृ० ५७ श्लोकः १५५) । 'मूलकं पर्णमूलके ।' इति च (श० र० स० पृ० २४ श्लोक: १२)। तिलकः, तिलकम् = ललाटे कस्तू-दिना कृततिलकम् । 'तमालपत्रतिलकचित्रकाणि विशेषकम् । द्वितीयं च तुरीयं च न स्त्रियाम्' इनि--(अम ना लिं० पृ० २४५ श्लोकः १२३)। 'अत्र द्वितीयं तिलकमिति तुरीयं विशेषकमिति च द्वे न स्त्रियां किन्तु पुन्नपुंसकयोः' इति टीका । 'तिलको द्रुमरोगाश्वभेदेषु तिलकालके । क्लीवं सौवर्चलवलोम्नोन स्त्रियां तु विशेपेके।' इति च-- (मे० पृ० ६ श्लोक: १००) । पङ्कः, पङ्कम् = कर्दम, पापं च । 'पकोऽस्त्री कर्दमे पा' इति- (मे० पृ० ३ श्लोक: २९) । पातकः, पातकम् = ब्रह्महत्यादि, नरकसाधनम्, पापम् । 'पापं तु पातकम्' इति-(वि० ० पृ० २७१ श्लोक: ११) । 'दुरितं पातकं पापम्' इति च-(वै० पृ. ९७ श्लोक: १६८) । कोरकः, कोरकम् = कुड्मल:, कक्कोलकम्, मृणालम्, विसं च । 'कोरकोऽस्त्री कुड्मले स्यात्कक्कोलकमृणालयो: ।' इति--(मे० पृ० ७ श्लोक: ७५) । तथा च प्रयोग:--'समुपहरन् विचकार कोरकाणि' इति माघ --इति मुकुट:' इति-(अम० सु० व्या० टि० पृ० १३३ स्तं० २५० ४०) । यादवस्तु पुस्त्वमाह-'कलिका कोरकश्च' इति- (वै० पृ० ४६ श्लोक: १९) । इह कोरकस्य पुंस्त्वं प्रचुरप्रयोगदर्शनादुक्तम् । करकः, करकम् - कमण्डलुः । 'करकस्तु पुमान् पक्षिविशेपे दाडिमेऽपि च । द्वयोर्मेधो (वर्षों) पले, न स्त्री करके च कमण्डलो।' इति-(मे० पृ० ५ श्लोक. ५४) । कन्दुकः, कन्दुकम् = गेन्दुकः । “गेंद" इति लोके । 'कन्दुकः क्रीडनीये स्यात्' इति-(श० र० स० पृ० १० पं० ३) । अन्दुकः, अन्दुकम् = हस्तिपाद- वन्धननिगडः । 'प्राची तु शृसला हिजीरोऽस्त्री स्यादन्दुकश्च मः।' इति--(त्रि० शे० पृ० २६२ श्लोकः ३३)। 'अन्दुकः कन्दुकं प्रोक्तो, निगडे च मतोऽस्त्रियाम् ।' इति च-- -(श० र० स० पृ. ७ पं० १६) । अनीकः, अनीकम् = युद्धम्, संन्य च ! 'चक्रं चानीकमस्त्रियाम्' इति--(अम० ना० लि. पृ० २८९ श्लोक: ७८) । 'अनीकोऽस्त्री रणे मन्ये' इति-(मे० पृ० ४ श्लोक: ४२) । निष्कः, निष्कम् = सुवर्णाष्टगतम् पलम्, उरोभूपणं च । 'निष्कमस्त्री माप्टहेमगते दीनारकर्पयोः । वक्षोऽलङ्करणे हेमपात्र हेमपलेऽपि च ।' इति--(मे० पृ. ३ श्लोक: २८)। चपकः, चपकम् - सुरापात्रम्, मधु, मद्यप्रभेश्च । 'चपकोऽस्त्री सुरापात्रे मधुमद्यप्रभेदयो:।' इति-(मे० पृ० ८ श्लोकः - ·- - लिङ्गानुशासनवर्गः । १७६ पात्रम्' इति मुकुटः । 'सरक: शीधुपानेक्षुशीधुनोर्मद्यभाजने ।' इत्यजयः । 'सरकोप्यनुतर्पणम् ।' इति-(अम० ना० लि. पृ० ३५१ श्लोक: ४३) । अपि शब्दात्सरकोऽप्यस्त्री। 'सरकं वा ना- ऽनुतपो ना' इति रत्नकोपः । 'अनुतपः' अपि । 'चपकश्चानुतर्पश्च सरकश्च' इति च भागुरिः' इति--(अम० सु० व्या० पृ० ३५१ स्तं० २ पं० ३१ त: ३७ या०) । कटकः, कटकम् = पर्वत- नितम्बः, दन्तिदन्तमण्डनं च । 'कटकोऽस्त्री नितम्बेऽद्रेर्दन्तिनां दन्तमण्डने । सामुद्रलवणे राजधानी- वलययोरपि ।' इति-(मे० पृ० ५ इलोक: ५६) । शुल्क:, शुल्कम् = घट्टादिदेयः, वरादथ ग्रहः, मार्गादिदण्डमानं च । 'शुल्कं घट्टादिदेये, स्याद्वरादर्थग्रहेऽस्त्रियाम् ।' इति-(मे० पृ० ४ श्लोकः ३८) । पिण्याक., पिण्याकम् -२च्युततेलकल्कविशेष :, तिलकल्कः । 'पिण्याकोऽम्श्री तिलकल्के हिङ्गवाली कसिलके ।' इति--(मे० पृ० १० श्लोक: ११९) । झर्झरक, झर्झरकम् - कलियुगम् । 'पुप्यो झर्झरकः कलि: ।' इति--(वै० पृ० २४ श्लोक: ९२) । झझरीक., झझरीयम् = शरीरम्, तनुः । इति--(श० चि० पृ० १०२६ स्तं० ५०, १०)। हंसक.,'हंसकम् = पादकटक', शब्दरहित- पादभूपणम्, मानसोकाश्च । 'हंसकं पादकटके, हंसको मानसौकसि । यतो सदाशिवेऽपि स्यात्' इति-~(श० र० स० पृ० ३० पं० ११) । शंख:, शंखम् = कम्युः । 'शंख : कम्बो न योपित्' इति-- (मे० पृ० २० दलोक: ५) । पुखः, पुंखम् = शरमूलम् , पारस्य पिच्छम् । 'पुंखस्तु शरमूले स्यात्' इति---(श० र० स० पृ० ५३ पं० १४) । नखः, नसम् = कररहम् । 'नवी स्त्रीपुस (क्लीव)यो: शक्ती, नरे पुंखन्नपुंसकम् ।' इति-(मे० पृ० २० श्लोक: २) । 'पुनर्भव: करहो, नखोऽस्त्री नबरो- ऽस्त्रियाम् ।' इति च- --(अम० ना. लि. पृ० २३१ श्लोक: ८३) । मुसः, मुखम् = वदनम्, आननम्, मुखविलम् । 'प्राक् खनो मुडुदात्तश्च ततोऽच्च प्रत्ययो भवेत् । प्रजासृजा यत: सातं तस्मादाहुर्मुवं बुधाः।' इति निरुक्तम् । 'मुखमुपाये प्रारम्भ श्रेष्ठ निःसरणास्ययोः।' इति--(अने० स० पृ. ४ श्लोक: २४) । अधिकाङ्गः, अधिकाङ्गम् = सारसतम्। “कमरपट्टी" इति लोके । यत्तु मध्येस- कञ्चुकाः । वघ्नन्ति तत्सारसनमधिकाङ्गः' इति-~-(अम० ना० लि. पृ० २८६ दलोक: ६३)। क्वचितु 'सारसनाधिपाङ्गे' इति पाठः । यत्कात्य:-' -'अधिपाझं मारमनम्' इति । दुर्गम्तु-तच्च सारसनं ज्ञेयं धिपाङ्गं च निबन्धनम् ।' इति । 'अधिकाङ्गं सारमनं मध्ये घायं मकण्टकैः । इति-- (वै० पृ० ११७ श्लोकः १५६) । इहामरः पुंस्त्वं, यादवस्तु क्लीवत्वं पठति, अतएव पुन्नपुमलिङ्गो योध्यः । संयुगः, संयुगम् = युद्धम्, आयोधनम्, प्रहरणक्रिग। 'मम्प्रहाराभिमपातालिमंस्फोट- संयुगाः । इति-(अम० ना. लि. पृ. २९८ श्लोक: १०५) । परागः, पमरागम् = रक्तवर्ण- मणिविशेषः, माणिक्यम् । “माणक" इति लोके । 'गोणरत्नं लोहितक: पपरागः' इति-(अम. ना. लि. पृ. ३३२ श्लोक: ९२) 1 भगः, भगम् = रविः, योनिश्च । 'भगं श्रीॉनिवार्यच्छानान- वैराग्यको तिम् । महात्म्यश्वय्यंयलेषु धर्म मोक्षे च, ना रखो ।' इति-(मे० पृ. २२ श्लोक: १२) । युगः, युगम् = रपहलायङ्गम् । "आ" इति लोके । युग्मं न । 'यमो रयालाय, न ·१७८ मुकुन्दकोषे (अम० ना० लि. पृ० १९१ श्लोक: १२) । 'भद्रमूषिक आसन्दी कुन्दुरुन्दुरुरुन्दरः । मूपको वज्रदशनः क्रमः काण्डो विलेशयः ।' इति च वाचस्पतिः' इति-(अम० सु० व्या० पृ० १९१ स्तं० १ पं० १२-२) । मुष्कः, मुष्कम् = अण्डकोश: । 'अस्त्रियो मुष्ककोशाण्डा फेलको वृपणो- ऽण्डक: ।' इति--(वै० पृ० १७८ श्लोक: ६३)। चण्डातकः, चण्डातकम् = अझैरुकम् , वरस्त्रीणामोरुपद्रुतं वस्त्रम् । ''लहंगा" इति लोके । अझैरुकं वरस्त्रीणां स्याच्चण्डातक- मंशुकम् ।' इति--(अम० ना० लि. पृ० २४३ श्लोकः ११९) । ‘चण्डातकमस्त्रियाम्' इत्यपि पाठः । 'अोंरुकं वरस्त्रीणां वासश्चण्डातकः स्मृतः । इति पुंस्काण्डे बोपालितात्पुंलिङ्गो- ऽपि' इति—(अम० सु० व्या० पृ० २४३ स्तं० २ पं० २०, २१)। चरकः, चरकम् = शास्त्र- विशेषः, चरकमुनिप्रणीतवैद्यकग्रन्थः । 'चरको ग्रन्थ भेदे स्याच्चरकः स्थावरेतरे ।' इति- (श० र० स० पृ० १५ पं० ४) । रोचकः, रोचकम् = अवदंशः, बुभुक्षा, हस्ति- कर्णश्च । 'हस्तिकर्णस्तु रोचकः ।' इति-(वै० पृ० १६६ श्लोक : १२९) । कञ्चुकः, कञ्चुः कम् =वारबाणः, चोलकाकृतिसन्नाहः । 'कञ्चुको वारवाणोऽस्त्री' इति-(अम० ना० लि. पृ० २८६ श्लोकः ६३) । साहचर्य्यात्कञ्चुकोऽपि पुन्नपुसकलिङ्गः । 'अथ कञ्चुक: । निर्मोके चोलके वारवाणे' इति च-- -(त्रि० शे० पृ० ३१४ श्लोक: १३) । मस्तिष्कः, मस्तिष्कम् = मस्तुलुङ्गः, गोर्दम्, मस्तकस्थघृताकारस्नेहः । 'मस्तिष्क मस्तुलुङ्गके ।' इति-(श० र० स० पृ० २४ पं० ४)। 'मस्तिष्कं गोद किटं, मलोऽस्त्रियाम् ।' इति च- लिं० पृ० २२४ श्लोक: ६५) । यावकः, यवादिः' इति स्वामी । शुकशून्यो यवादिरिति रक्षितादयः । 'स्याद्यावकस्तु कुल्मासः' इति- यावकम् = कुल्मापः । 'कुल्मापोऽर्द्ध स्विन्नो (अम० ना० लि. पृ० ३०७ श्लोक: १८)। 'यवान्नेऽपि तु यावकः ।' इति च- (श र० स० पृ० २५ श्लोक: २) । करण्डकः, करण्डकम् = पुष्पादीनामाधारविशेषः, वंशादिरचितो भाण्डविशेषः । 'करण्डी" 'कॅडी" इति च लोके । तण्डकः, तण्डकम : गृहदारुः । छन्दोगब्राह्मणग्रन्थ विशेषः, वृक्षस्कन्धः, खञ्जनः, फेनश्च । 'गृहदारी तण्ड- कोऽस्त्री समासप्रायवाचि च ।' इति-(त्रि० शे० पृ० ३१६ इलोक: २५) । 'तण्डकः, खञ्जने फेने' इति--(हा० व० पृ० ४०८ श्लोक: २५६) । 'अथ तण्डकः । खञ्जरीटे तरुष्कन्धे फेने मन्दिरदारुणि ।' इति च--- - (अने० ति० पृ० ५० श्लोकः १३०) । आतङ्कः, आतङ्कम् = रोगः, सन्तापः, इष्टवियोगजस्तापः, मुरजध्वनिः, शदा च । 'आन्तको रुजि सन्तापे मुरजध्वनिशद्वयोः ।' इति--(अने० ति० पृ० ४० श्लोक: २०) । शूकः, शूकम् = तीक्ष्णाग्रधाग्यम्, धान्यादेः सूची। 'शूकोऽस्त्री शुगदलयोः' इति--(मे० पृ० ४ श्लोक : ३८) । 'शूकोऽस्त्री इलक्ष्णतीक्ष्णाने' इति-' (अम० ना० लि. पृ० ३०९ श्लोक: २३) । इलक्ष्णं कृशं च तत् तीक्ष्णं च तदग्रं च । 'शूकोऽनुत्री- शशुङ्गयोः।' इति च--(वि० प्र० पृ० ५ श्लोक: ३६) । सरकः, सरकम् = मद्यपानम् । 'मद्यपान- -(अम० ना० ·लिङ्गानुशासनवर्गः । कापिण-श्रवण-पक्वण-कङ्कणानि द्रोणा-पराहु-चरणानि तृणं सुवर्णम् । स्वर्ण-व्रणो वृपण-भूपण-दूपणानि भाण-स्तथा किण-रण-प्रवणानि चूर्णः ॥१५॥ तोरण-पूर्त-निकेत-निवाता: पारत-मन्त-युत-प्रयुतानि । वेडित-मक्षत-देवत-वृत्त- रावत-लोहित-हस्त-शतानि ॥१६॥ अतो-पवीतो पलितो वसन्त- ध्वान्ता-ऽयुत-यूत-घृतानि पुस्तः । शुद्धान्त-स्तो रजतो मुहूर्त- द्वियूथ-यूथानि वरूथ-गूथो ॥१७॥ प्रस्थं तीर्थ प्रोथ-मलिन्दः ककुद : कुकुदा-ऽष्टापद-कुन्दाः । ० उ० । स्म ता मा यानि" श्रुतिः । अत. वृमोनि मूत्र कुशावर्णीप्विति प्रयोगश्च । व्यामसूत्रे च--'हानो तूपायनरादे शेषत्वाकुमाच्छन्दः" इति । तत्र शारीरिकभाष्यध्ययम् । एवं च श्रुतिमूत्रमाप्यागारदाश्त्वे स्थिते 'आन्छन्दः" इत्याप्रश्लेपादिपरो भामतीग्रन्यः प्रौतिवादमात्रपरः इनि विभावनायें बहुश्रुतः ॥ राम् = उलम् । सि० को पृ०४०४ सू० १२८ । (४) (पौधा) ॥ (काश्मिरणं सवर्णव गवरणवपगविपागचर्मतृपानि नपुसके च)॥ एतानि नपु. मके। चात्पुसि म्यः । विगण, विषाणम् = पशुपृङ्गम् । २०२० । मि० को० पृ० ४०० मू० ६६ । (५) (बागकाण्डो नएमके च) ॥ एतो नपुसके। चातुनि त । या० उ० 1 मि० को पृ० ३९: (१) (द्रोणाढको नपुमके च) ॥ एतौ नपुमरे । बामि स्त.। म्या० उ० 1 मि. ० पृ. ४.१ (२) (गतापत रस्ता पुनि च)।एमि। चान्नामक स्यः । या. 3.1 मि०पृ. ४०२ ० १४६ । (३) (पनभागुम्नायलिनंगवतानायुम्नलोहिता.) । एने पर मरीः स्वः। वेनिलः, होशित -- मिलावरः। उ1 िको.१.४०४ मू.१०८। (४) (तीय प्रोदयूपगापानि नामकेच) ॥ एतानि नए मरे । समिमः। गाय , गाथम् - सि.को..४०. गू ३२ ।

·- लिङ्गानुशासनवर्गः। श्राद्धेति । नलिनेति । अभिधानेति । स्तुपेति च । इह गुदादीन् सोधान्तान् हित्वा क्रकचा- दियु विम्बान्तेषु शेपेषु इतरेतरयोगो द्वन्द्वः । गुदादिप सौधान्तेषु तु समाहारो द्वन्द्वः । एते क्रकचादयो बिम्बान्ताः शब्दाः पुन्नपुंसकलिङ्गा भवन्ति । क्रकत्रः, ऋकचम्- करपत्रम् । "आरा" इति लोके । 'क्रकच: करपत्रेऽस्त्री, ग्रन्यिलास्यतरी पुमान् ।' इति-(मे पृ० २८ श्लोक: १४) । काष्ठादिविदारणशस्त्रमैतत् । "करोत" इत्यपि लोके । कवचः, कवचम् = सन्नाहः, तनुत्रम् । “वस्तर" "झिलिम" वा इति लोके । 'उरस्छदः कङ्कटको जगर: कवचो- ऽस्त्रियाम् ।' इति--(अम, ना० लि. पृ० २८६ श्लोकः ६४) । 'कवचो गर्दभाण्डे च सन्नाहे पट हेऽपि च ।' इति च-(मे० पृ० २८ दलोकः १३) । कूर्चः, कूर्चम् - ध्रुवोमध्यम्, दीर्घ- श्मश्रु, केतवं च । 'कूर्चमस्त्री भ्रुवोमध्ये कठिनश्मश्रुकतवे ।' इति-(मे० पृ. २७ श्लोक ३)। अधुर्चः, अर्घर्चम् = ऋचोर्द्धम् । अर्ध चासो ऋक् च समासान्तोऽत्। 'आधी ऋचा" इति लोके । 'अर्घ दिगणे प्रोक्तम् सर्व नृक्लीवलिङ्गकम्' इति-(वै० पृ० २९१ श्लोक २८)। पुच्छः, पुच्छम् = लागूलः, पश्चात्प्रदेशश्च । 'पुच्छ: पश्चात्प्रदेशे, स्याल्लाइ गूले पुच्छमिप्यते ।' इति-(मे० पृ. २६ श्लोकः ५) । 'पुच्छोऽस्त्री लमलाङ्गले' इति च-(अम० ना० लि. पृ.१.२८२ श्लोक: ५०)। उञ्छः, उञ्छम् = मुनिवृत्तिः, धान्यकणोच्चयः, उञ्चशीलम्, ऋतम्, एककगुडकोच्चयनमुञ्छः । 'उञ्छस्तु मुनिवृत्तौ स्यात्' इति-(श० र० स० पृ० ७४ पं. ७)। कच्छः, कच्छम् = पार्श्वम्, कक्षा । "काच्छ" इति भापाप्रसिद्ध परिघाना- ञ्चलम् । 'जलप्रायमनूपं स्यात्पुंसि कच्छस्तथाविध. ॥' इति-(अम. ना. लिं० पृ० ११३ श्लोक: १०)। 'कच्छो द्रुभेदे नौकाङ्गेनूपप्राये तटेऽपि च । कच्छास्तु देशे, कच्छा स्यात्परिधानापराञ्चले। चोऱ्यां वाराह्याम्' इति-(अने० सं० पृ० ६ श्लोक: ६३)। त्रिपु' इत्यस्य वाधनाथ ''सि' इति । 'कच्छ मनूपम्' इति च बोपालितः' इति-(अम० सु० व्या० पृ० ११३ स्तं० २५० २६) । परिधानापराञ्चले यथा--'प्रलम्बकच्छाः किल दाक्षिणात्याः' इति । अत्र स्मृति:--'वामे पृष्ठे तथा नाभी कक्षात्रयमुदाहृतम । एभिः कक्षः परीधत्ते यो विप्रः स शुचिः स्मृतः ।' इति--(श० चि० पृ० ४५६ स्तं० २ पं० ११तः) । चीरी = पक्षिविशेषः । वाराही-वराहाकान्ता ओषधी । इत्यनेकार्थकरवाकरकोमृदी' इति-(अम० सु० व्या० टि० पृ० ११३ स्तं० २ पं० ३८) । बजः, ब्रजम् =निवहः, गोष्ठम्, पन्याश्च । 'व्रजो गोप्ठाध्ववृन्देषु' इति-(मे० पृ० ३० श्लोक: १५) । उटजः, उटजम्तापसपर्णकुटी, मुनीनां तृणपर्णादिरचितालयः, पर्णशाला । 'मुनीनां तु पर्णशालो- टजोऽस्त्रियाम् । इति-(अम० ना० लि. पृ० ११८ श्लोकः ६) । 'उटस्तृणपर्णादिः' इति देशी- कोशः' इति-(अम० सु० व्या० पृ० ११८ स्तं० २ पं० ३५) । तथा च प्रयोग:-'सौपाल- मुटजेप विस्मृतम्' इति रघुः--इति मुकुट.' इति--(अम० सु० व्या० टि० १० ११८ स्तं २ पं० ४१) । निकुञ्जः, निकुञ्जम् = लतादिपिहितस्यलम्, वृक्षवृतान्तरम् । 'निकुञोऽस्त्री कुलो . .

·१८२ मुकुन्दको : गुद-दोहद-कुमुद-च्छद-कन्दा- ऽर्बुद-सौध-मथो-त्सेध-कवन्धौ ॥१८॥ श्राद्धा-ऽऽयुधा-ऽन्धी-पध-गन्धमादन- प्रस्फोटना लग्न-पिधान-चन्दनाः । वितान-राजादन-शिश्न-यौवनाः पीनो-दपाना-ऽसन-केतना-ऽशनाः ॥१९॥ नलिन-पुलिन-मौना वर्द्धमान. समानी- दन-दिन-शतमाना हायन-स्थान-मानाः । धन-निधन-विमाना-स्ताडन-स्तेन-वस्ना भवन-भुवन-यानो-द्यान-वातायनानि ॥२०॥ अभिधान-द्वीपिनौ निपानः शयनं लशुन-रसोन-गृजनानि । खलिन-खलीना-ऽनुमान-दीपाः कुणप-कुतपा-ऽऽवाप-चाप-शूर्पा: ॥२१॥ स्तूपो-डुपौ विटप-मण्डप-शष्प-बाष्प- द्वीपानि विष्टप-निपौ शफ-डिम्ब-बिम्बाः । एपा व्याख्या- क्रकचेति । ध्वजेति । कमठ इति । कापणेति। तोरणेति । व्रतेति । प्रस्थमिति । पाणिनीयेपि-(१) (कबन्धौषधायुधान्ताः) ॥ एते पन्नपुसक्योः स्युः । व्या० उ० । सि० को० पृ. ४०४ सू० १८१॥ (२) (नोग्य ) ॥ (मा यानाभिधाननलिनपुलिलोद्यानशयनासनस्थानचन्दनालान समानभवनवसनसम्भा- वनविभावनविमानानि नपुसके च) ॥ एतानि नपुसके । चात्सुसि स्युः। आलानः, आलानम् = करिणो बधनः स्तम्भः, गजबन्धन र नुश्च । वसनः, वपनम् = छादनम् , वस्त्रम् , निवासः, स्त्रोकटिभूषण च। विभावनः, विभावनम् =निष्पत्तिः। संभावन , मभावनम् । शे० उ० । सि० को० पृ० ४०० सू० ७५ । (३) (पोपध ) ॥ (शूर्पकुतपकुणपदोपविटपानि नपुंमके च) ।। एतानि नपुसके । चात्पुमि स्थः । मा० उ० । सि० को० पृ० ४०० गू० ७८ । .

·- , लिङ्गानुशासनवर्गः। . १८५ लिं० पृ० ३७१ इलोक: ६६) । किरीट:, किरीटम् = मुकुटम्, शिरोभूषणम् । 'अथ मुकुट किरीटं पुन्नपुंसकम् ।' इति-(अम० ना० लिं० पृ० २३८ इलोकः १०२), कवंटः, कर्वटम् = द्विशतग्राममध्ये मनोरमस्थानम् । 'कवटोऽस्त्री द्रोणमुख पट्टनं पुटभेदनम् ।' इति--(२० पृ० १५६ श्लोकः ३) । कुक्कुटः, कुक्कुटम् = ताम्रचूड़ः, चरणायुधः । 'मुर्गा" इति लोके । "कुक्कुटयनृतचर्यायां, पुंसि स्याच्चरणायुधे ।।' इति-(मे० पृ० ३६ श्लोक: ३८) । अट्टः, अट्टम् = हर्म्यपृष्ठोपरिनिकेतनम् , क्षोमम् । “अटारी" इति लोके । ओदनं च । 'भात" इति लोके । 'अटै भक्ते च शुष्के, ना क्षोमेऽत्यर्थे गृहान्तरे ।' इति-(मे० पृ० ३३ श्लोकः १) । 'स्यादट्टः क्षोममस्त्रियाम् ।' इति--(अम० ना० लि. पृ० १२० श्लोक: १२) । 'क्षीम:' अपि । साहचर्यादट्टोऽप्यस्त्रियाम् । अट्टोऽट्टालिका । कुट , कुटम्-घटा, हलाङ्गविशेपश्च । 'कुट: कोटे पुमा,-नस्थी घटे, स्त्रीपुंसयोमुंहे ।' इति-(मे० पृ० ३४ श्लोक. ६) । यकुट', जकुटः, यकुटम् , जकुटम् = मलयः, श्वा, वार्ताकुपुष्पं च । 'जकुटं वार्ताक्पुष्प, जकुटो मलये शनि ।' इति--(मे० पृ. ३६ श्लोक: ४२) । वार्ताकुपुष्पे जकुटं, पुसि स्यान्मलये शुनि ।' इति (श० र० स० पृ० ८६ पं० ३) । विटः, विटम् = धूर्तः, महाधूर्तः, पर्वत., लवणं च । 'वातपुरे विटधरौ' इति । 'विटोऽद्री लवणे पिङ्गे मूपिके खदिरेऽपि च ।' इति च-(हा० व० पृ० ४०७ श्लोकः २२८) । यङ्कटः, त्र्यगटः, त्र्यङ्कटम् , त्र्यङ्गटम् = शिक्यभेदः, धौता- जनी च । व्यङ्कटं शिक्यभेदेऽपि घोताजन्यां च न द्वयोः ।' इति-(मे० पृ. ३६ श्लोकः ४३)। 'व्यङ्गट शिक्यभेदै स्याद् धौताञ्जन्यामपि स्मृतम् ।' इति च -(अने० सं० पृ. ६१ श्लोकः १६०) । कोट्टः, कोट्टम् = गिर्यादिभिदुर्गमं पुरम् । “किल्ला" "गढ" 'कोट" इति च भाषाप्रसिद्ध राज्ञां वासस्थानम् । 'कोट्टारघट्टहट्टाश्च' इति पुंस्काण्डेऽमरः' इति-(अम० ना० लिं० पृ० ४५४ श्लोक: १८) । हेमस्तु पुस्काण्डे पठति क्लीवलिङ्गं तथा चाह--'स्कन्धावारो राजधानी कोदृदुर्गे पुनः समे।' इति--(अभि० सं० अभि. चि० पृ. ३८ श्लोक: ९७३)" कुष्ठः, कुष्ठम् = रोगः, गन्धद्रव्यविशेषश्च । 'अथ कुष्ठं भेपजरोगयोः ।' इति---(अने० ति० पृ० १२ श्लोकः ७३) । 'कुष्ठं रोगे पुष्करेऽस्त्री' इति-(मे० पृ० ३९ श्लोक : ३) । 'गदे च कुष्ठमस्त्री स्यात्' इति च--(ना० २० मा० पृ० २१ श्लोकः १९)। कमठः, कमठम् = कच्छपः, भाण्डभेदश्च । 'कमठः कच्छपे पुंसि, भाण्डभेदे नपुसकम् ।' इति~-(मे० पृ० ३९ श्लोक: १२) । वारुण्डः, वारुण्डम् = से कपात्रम्, नौस्थजलनि:सारणभाजनम्, नेत्रमलम्, कर्णमलं च । 'वारुण्डी द्वारपिण्डयां स्त्री, फणिनां राजके पुमान् । न स्त्रियां सेकपात्रे च मलेणः श्रवणस्य च ।' इति-- (मे० पृ० ४३ श्लोकः ३३)। खण्ड., खण्डम् = शकलम्, अर्द्धम; इक्षुविकारविशेषश्च । वण्डोऽस्त्री शकले, नेक्षुविकारमणिदोषयोः । खण्डः पानान्तरे भेदे' इति-(मे० पृ० ४१ श्लोकः ७, ८) पिण्ड:, पण्डम् : पद्मादिसंघातः । पण्डं पद्मादिसंघाते न स्त्री स्याद् गोपतो पुमान् ।'. इति-(मे०. पृ. - . - ·१८४ मुकुन्दकोषे - वृक्षवृतान्तरे।' इति--(वे. पृ. ४१ श्लोक: १०) । निकुञ्जकुञ्जौ वा क्लीवे लतादिपिहितोदरे ।' इति च-- --(अम० ना० लि. पृ. १२७ श्लोक: ८)। कुञ्जः, कुञ्जम् = गह्वरम्, समन्ताल्लतादि- भिराच्छादितस्थानविशेषः, हस्तिहनुश्च । 'कुञोऽस्त्रियां निकुजे च हनौ दन्ते च दन्तिनाम् ।' इति-(मे० पृ० ३० श्लोक: ६) । ऊर्जः, ऊर्जम् = कार्तिकमासः, जलं च । 'अथोर्जः कार्तिकिक- बलोत्माहेषु कीर्तितः । ऊर्ज जले भवेत् क्लीवम्' इति--(श० र० स० पृ० ७६ पं० २, ३)। अम्बुजः, अम्बुजम् = कमलम्, निचुलश्च । 'अम्बुजो निचुले पुंसि, कमले तु नपुंसकम् ।' इति-- (मे० पृ. ३१ श्लोक: १९) । ध्वज , ध्वजम् = चिह्नविशेप , पताका च । 'ध्वजः स्याच्छौण्डिके पुमान् । न स्त्रियां तु पताकायां खट्वाङ्गे मेढ़चिह्नयोः ।' इति--(मे० पृ० ३० श्लोक: १०) । मलयजः, मलयजम् = चन्दनम् । 'गन्धसारो मलयजो भद्रश्रीश्चन्दनोऽस्त्रियाम् ।' इति---(अम० ना० लि. पृ० २४७ श्लोकः १३१) । कूट., कूटम् = निश्चल:, राशिश्च । 'कूटोऽस्त्री निश्चले राशी सीरावयवयं त्रयोः । मायाद्रिशृङ्गयोस्तुच्छे लोहमुद्गरदम्भयो । अनुतेऽपि' इति--(श० र० स० पृ० ८४ पं० ३) । कालकूट , कालकूटम् = स्थावरे तीव्रविपविशेष · । 'पुसि क्लीवे च काकोल- कालकूटहलाहलाः ।' इति--(अम० ना. लि. पृ० ६० श्लोक: १०)। आरकूटः, आरकूटम् = पित्तलम् । पीतल" इति लोके । 'रीति. स्त्रियामारकूटो न स्त्रियाम्' इति- (अम० ना० लि. पृ० ३३३ श्लोकः ६७) । कवट , कवटम् = । कपट:, कपटम् = व्याजः, दम्भः, छद्म । 'कपटोऽस्त्री, व्याजदम्भोपधयश्छद्मकतवे ।' इति-(अम० ना० लि. पृ० ५२ श्लोकः ३०) खेटः, खेटम् = चर्म, अल्पपुरं च । 'खेट. कफे ग्रामभेदे चर्मण्यस्यर्वति त्रिपु।' इति--(मे० पृ० ३४ श्लोकः १०) । 'पुरेऽल्पे खेटमस्त्रियाम् ।' इति च -(वैः पृ० २३२ श्लोक: २४) । कर्पट., कर्पटम् = वस्त्र. प्रस्वेदादिमार्जनार्थहस्तस्थवस्त्रखण्डम् । 'समौ नक्तककर्पटी ।' इति--(अम० ना० लि. पृ० २४२ श्लोकः ११५)। 'कर्पटं त्वथ वासासि ।' इति च -(श० र० स० पृ. ८८ पं० ३) । पिष्टः, पिष्टम् = अपूपः, सीसकम्, मानविशेपः, माढकः, कल्कश्च । 'नागं बहुमलं चीनं पिष्टं योगेष्टसीसकम् ।' इति-(प० र० मा० पृ० २३ पं० ६) : 'पिष्टं कल्को विनीयश्च' इति-(प० र० मा पृ० ३९ पं० २३) । 'पात्रं शूविरं पिष्टं से हिका ग्राढको- ऽस्त्रियाम् ।' इति----(वै० पृ० १९० श्लोक: ५५) । लोप्टः, लोप्टम् = मृत्संस्थानविशेषः, मृत्तिकाखण्डम् । 'लोष्टानि लेष्टव: पुंसि' इति-(अम० ना० लिं० पृ० ३०५ श्लोकः १२) । पुंस्यपि । 'लेष्टुः पण्ढेऽपि लोष्ट: स्यात्' इति च वोपालितः' इति--(अम० सु० व्याः पृ०.३०५ स्तं० १ पं० १२-३) । नटः, नटम् = नर्तकविशेपः । 'रङ्गावतारी शैलूषो नटी भरतभारती ।' इति वाचस्पतिः' इति--(अम० सु० व्या० पृ० ३४२ स्तं० २ पं० १२) । 'नटी नल्यौषधे स्त्री स्यात् , शैलूपाशोकयोः पुमान् !' इति च-- - (मे० पृ० ३४ श्लोक: १९) । निकटः, निकटम् =समीपम् । 'समीपे निकटामन्नसन्निकृष्टसनीडवत् ।' इति—(अम० ना० . विशेषः, .

·- लिङ्गानुशासनवर्गः। लि. पृ० ३७१ श्लोक: ६६) । किरीट:, किरीटम् = मुकुटम्, शिरोभूषणम् । 'अथ मुकुट किरीटं पुन्नपुंसकम् ।' इति-(अम० ना० लि. पृ० २३८ श्लोकः १०२)। कर्वटः, कर्वदम् = द्विशतग्राममध्ये मनोरमस्थानम् । 'कर्वटोऽस्त्री द्रोणमुखं पट्टनं पुटभेदनम् ।' इति---(० पृ. १५६ श्लोकः ३)। कुक्कुटः, कुक्कुटम् - ताम्रचूड़ः, चरणायुधः । 'मुर्गा" इति लोके । 'कुक्कुटयनृतचर्यायां, पुंसि स्याच्चरणायुधे ॥' इति--(मे० पृ० ३६ श्लोक: ३८) । अट्टः, अट्टम् = हर्म्यपृष्ठोपरिनिकेतनम् , क्षोमम् । “अटारी" इति लोके । ओदनं च । “भात" इति लोके । 'अ भक्ते च शुष्के, ना क्षो मेऽत्यर्थे गृहान्तरे ।' इति-(मे० पृ० ३३ श्लोक: १) । 'स्यादट्टः क्षोममस्त्रियाम् ।' इति--(अम० ना. लिं० पृ० १२० श्लोक: १२) । 'क्षीम:' अपि । साहचर्यादट्टोऽप्यस्त्रियाम् । अट्टोऽट्टालिका । कुट., कुटम्-घट., हलाङ्गविशेषश्च । 'कुट: कोटे पुमा, नस्त्री घटे, स्त्रीपुंसयोमुंहे ।' इति-(मे० पृ० ३४ श्लोक ६) । यकुटः, जकुट:, यकुटम् , जकुटम् - मलयः, श्वा, वार्ताकपुष्पं च । 'जकुटं वार्ताकपुप्पे, जकुटो मलये शनि ।' इति-(मे० पृ० ३६ श्लोक: ४२) । 'वार्ताकुपुष्पे जकुटं, पुंसि स्यान्मलये शुनि ।' इति च-(श० र० स० पृ. ८६ पं० ३) । विटः, विटम् = धूर्तः, महाधूर्तः, पर्वत:, लवणं च । 'वातपुत्रे विटधरौ' इति । 'विटोऽद्रौ लवणे पिङ्गे मूपिके खदिरेऽपि च ।' इति च -(हा० 4. पृ० ४०७ श्लोकः २२८) । व्यङ्कटः, व्यङ्गटः, त्र्यङ्कटम् , त्र्यगटम् = शिक्यभेदः, धौता- जनी च । व्यङ्कटं शिक्यभेदेऽपि घौताञ्जन्यां च न द्वयोः ।' इति-(मे० पृ. ३६ श्लोकः ४३)। 'व्यङ्गट शिक्यभेदै स्याद् घौताजन्यामपि स्मृतम् ।' इति च -(अने० स० पृ० ६१ श्लोक: १६०) । कोट्टः, कोट्टम् = गिर्यादिभिदुर्गमं पुरम् । “किल्ला" "गढ" 'कोट" इति च भाषाप्रसिद्ध राज्ञां वासस्थानम् । 'कोट्टारघट्टहट्टाश्च' इति पुंस्काण्डेऽमरः' इति-(अम० ना० लिं० पृ. ४५४ श्लोक: १८)। हमस्तु पुंस्काण्डे पठति क्लीवलिङ्गं तथा चाह-'स्कन्धावारो राजधानी कोट्टदुर्गे पुनः समे।' इति-- (अभि० सं० अभि० चि० पृ० ३८ श्लोकः ६७३) । कुष्ठः, कुष्ठम् = रोगः, गन्धद्रव्यविशेपश्च । 'अथ कुष्ठं भेपजरोगयोः ।' इति-(अने० ति० पृ० १२ श्लोकः ७३) । 'कुष्ठं रोगे पुष्करेऽस्त्री' इति-(मे० पृ० ३९ श्लोक: ३) । 'गदे च कुष्ठमस्त्री स्यात्' इति च--(ना० र० मा० पृ० २१ श्लोकः १९) । कमठः, कमठम् = कच्छप:, भाण्डभेदश्च । 'कमठ: कच्छपे सि, भाण्डभेदे नपुंसकम् । इति--(मे० पृ. ३९ श्लोक : १२) । वारुण्डः, वारुण्डम् = सेकपात्रम्, नौस्थजलनिःसारणभाजनम्, नेत्रमलम्, कर्णमलं च । 'वारुण्डी द्वारपिण्डयां स्त्री, फणिनां राजके पुमान् । न स्त्रियों सेकपात्रे च मलेणः श्रवणस्य च ।' इति-- (मे० पृ० ४३ श्लोक: ३३) । खण्ड., बण्डम् = शकलम, अर्द्धम; इक्षुविकारविशेपश्च । 'खण्डोऽस्त्री शकले, नेक्षुविकारमणिदोषयोः। खण्ड: पानान्तरे भेदै' इति--(मे० पृ० ४१ श्लोकः ७, ८) पिण्डः, पण्डम् : पद्मादिसंघात: । 'पण्डं पयादिसंघाते न स्त्री स्याद् गोपतो पुमान् ।' इति-(मे० पृ.

·। - - १८६ मुकुन्दकोषे. ४२ श्लोक: २६) । निगडः, निगडम् = वन्धनविशेषः । 'अन्दुको निगडोऽस्त्री स्यात्' इति-(अम० गा. लिं० पृ० २७८ श्लोक: ४१) । आकोड:, आफ्रीडम् = उद्यानम्, राज्ञः क्रीडासाधनं साधारणं चनम्, लीलास्थानं च । 'शेयमाक्रीडमुद्यानम्' इत्यमरमाला।' इति-(अम० स० व्या• पृ० १२८ स्तं० १ ५० ५, ६) । अमरस्तु पुंस्त्वं प्राह--'पुमानाकीड, उद्यानं राज्ञः साधारणं वनम् ।' इति च-- (अम ना० लि. पृ० १२८ श्लोक : ३) । नडः, नडम् = तृणभेदः, धमनः, अन्तरविवरम् । 'नल:' इति ख्यातः । 'नडस्तु धमनः पोटगल:' इति--(अम० ना लिं० पृ० १८३ श्लोकः १६२) । 'तृणभेदे नडो मतः ।। नलवच्छब्दभेदज्ञः' इति च-(श० र० स० पृ० ६७ पं० १८-९)1 प्रकाण्डः, प्रकाण्डम् - प्रशस्तवाचकम्, तरोर्मूलमारभ्य शाखापर्यन्तभागः, तरोर्मूलस्कन्धयोरन्तरं च । 'मतल्लिका मचर्चिका प्रकाण्डमद्धतल्लजौ। प्रशस्तवाचकान्यमूनि' इति-(अम० ना० लि. पृ० ५३ श्लोकः २७) । 'प्रकाण्ड.' पुस्यपि । 'अस्त्री प्रकाण्डो विटपे तरुस्कन्धप्रशस्तयोः ।' इति रभसः' इति- (अम० सु० व्या० पृ०५३ स्तं० २ पं० २०.१) । 'अस्त्री प्रकाण्डः स्कन्धः स्यान्मूलाच्छाखाव- धिस्तरो:।' इति-(अम० ना. लि. पृ० १३० श्लोक: १०) । 'प्रकाण्डो न स्त्री विटपे मृलशा- खान्तरे तरो: : । शस्त' इति च -(मे० पृ० ४२ श्लोक: ३१)। काण्ड:, काण्डम् = शरः । 'काण्डोऽस्त्री दण्डवाणावर्गावसरवारिषु।' इति-- (अम० ना. लिं० पृ० ४०४ श्लोक: ४३) । 'काण्डः स्तम्बे तरुस्कन्धे वाणेऽवसरनीरयोः । कुत्सिते वृक्षभिन्नाडीवृन्दै रहसि न स्त्रियाम् ।' इति-(मे० पृ० ४० श्लोक: २, ३) । 'काण्डं चावसरे वाणे नाले स्कन्धे च शाखिनाम् । स्तम्वे रहसि वर्गे च' इति च धरणिः' इति--(अम० सु० व्या० पृ० ४०४ स्तं० २ पं० ११-२) । कोदण्डः, कोदण्डम् । नीवृद्विशेषो भूम्नि, शरश्च । 'अथ कोदण्डं चापे ना नीवृदन्तरे । भूम्ति' इति-- (मे० पृ० ४२ श्लोक: २८) 'कोदण्डं काम के देशभेदभूतलयोरपि ।' इति च-- - (अने० सं० पृ० ६३ श्लोक: १८३) । तरण्डः, तरण्डम् = नौका 'नार” इति लोके । 'तरण्डो बडिशीसूत्रबद्धकाष्ठादिके प्लवे । नौकायामपि न स्त्री स्यात् 'इति-(मे० पृ० ४२ श्लोक: २९) । मण्डः, मण्डम् = भक्तादेनिर्यासः, सारम्, पिच्छं च । 'सर्वरसाग्रे मण्डमस्त्रियाम् ।' इति-(अम० ना० लि. पृ० ३१६ श्लोक: ४९) । 'मण्ड: पञ्चाङ्गले शाकभेदे क्लीबं तु मस्तुनि । आमलक्या स्त्रियां मण्डाऽथाऽस्त्रियां सारपिच्छयोः ।' इति च- -(मे० पृ० ४२ श्लोक: २१) । मुण्डः, मुण्डम् = शिरः, मूर्धा । 'मुण्डो दैत्यान्तरे राहुग्रहे ना, मुण्डिते त्रिपु। मुण्डा मुण्डीरिकायां स्यास्त्रिया, मस्त्री तु मूर्धनि ।' इति--(मे० पृ. ४२ श्लोक: २२) । दण्ड., दण्डम् = लगुडः, दमनार्थो निग्रहः । 'दण्डोऽस्त्री लगुडे' इति-(मे० पृ० ४१ श्लोक: १५)। 'दण्डो यमे मानभेदे लगुडे दमसैन्ययोः । व्यूहभेदे प्रकाण्डेऽश्वे कोणमन्यानयोरपि । अभि माने ग्रहे दण्डश्चण्डांशो: पारिपावके ।' इति च-- -(वि० प्र० पृ० ४४ श्लोक: १२) । अण्डः, अण्डम् = पक्ष्यादिप्रसवः, पेशीकोशः । “अण्डा" इति लोके । मुष्कश्च । 'अस्त्रियो मुष्ककोशाण्डाः' इति--(वै० पृ० ·--(मे० पृ० लिङ्गानुशासनवर्गः । १८७ १७८ श्लोक: ६३) । दृढः, दृढम् = अविनष्ट: । 'दृढः प्रगाढे स्थूले च नितान्ते बलवत्यपि।' इति--(श० र० स० पृ० १०१ पं० १७) । 'दृढः शक्ते भृशे स्थूले' इति-(अने० सं० पृ० १२ श्लोकः १३१) । 'दृढं स्थूले नितान्ते च प्रगाढे वलवत्यपि ।' इति च--- ४३ श्लोक: २) । वारबाणः, वारबाणम् = कञ्चकम् । 'कञ्चुको वारबाणोऽस्त्री यत्तु मध्ये सकञ्चुकाः।' इति-(अम० ना० लिं० पृ० २८६ श्लोक: ६३) । अयं चोलकाकृतिसन्नाहः । बाणः, बाणम् = शरः, पुष्पविशेषश्च । 'बाणः स्याद्गोस्तने दैत्यभेदे केवलकाण्डयोः । वाणा तु बाणमूले स्त्री, नीलझिण्टयां पुनद्वयोः ।' इति-(मे० पृ० ४६ श्लोकः २७) । 'वाणो वृक्षा- न्तरे शरे । शरस्यावयवे दैत्ये कथाकादम्बरीकृति ।' इति च- -(अने० ति० पृ. ३० श्लोकः २६८) । कापिणः, कापिणम् = कार्षिक:, रजतरूप्यम्, रूप्यमानम् । 'कापिण. कार्षिक: स्यात्' इति-(अम० ना. लि. पृ० ३३१ श्लोकः ८८) । 'कापिणोऽस्त्री कापिके पणपो- डसकेऽपि च ।' इति च--(मे० पृ० ५१ श्लोक: ९३) । श्रवणः, श्रवणम् = कर्णः । “कान" इति लोके ।। 'कणे पुन्नपुंसकयोः । श्रवणावनिलस्य च' इति दर्शनात् । 'न स्त्रियां श्रवणः कर्णः' इति हेमनाममालाभिधानम्' इति च-(श० चि० पृ० ६३१ स्तं २ पं० ११-२-३) । पक्वणः, पक्वणम् = भिल्लग्रामः, अन्त्यजालयश्च । 'पक्वणः शवरावासे' इति-(श० र० स० पृ० ११३ पं० ११) । 'पक्वणोऽस्त्र्यन्त्यजालयः ।' इति च-(वै० पृ. १३८ श्लोकः ३२) । कङ्कणः, कङ्कणम् = करभूषणम् । 'कङ्कणं करभूषणम् ।' इति-(अम० ना० २४० श्लोक: १०८)। पुंस्यपि । 'कङ्कणो ना प्रतीसरः' इति रत्नकोशः' इति-(अम० सु० व्या० पृ० २४० स्तं० १ पं० २३)। 'कङ्कणं मण्डने हस्तसूत्रे च भुजभूषणे ।' इति च-~ (अने० ति० पृ० ४६ श्लोकः ८२) । द्रोणः, द्रोणम् = परिमाणविशेपः, आढकः । 'द्रोणो- ऽस्त्रियामाढके स्यादाढकानां (दि) चतुष्टये ।' इति-(मे० पृ० ४६ श्लोकः १७) । अप:- राणः, अपराहम् = दिनस्यापरभागः, दिनान्तांश: । 'सायाह्नोऽप्यपराहोऽस्त्री' इति--(वै० पृ० २२ श्लोक: ६५) । चरणः, चरणम् = पाद: । "पर" इति लोके । 'चरणोऽम्यो वह्वचादो मूले गोत्रे पदेऽपि च । भ्रमणे भक्षणे चा(वा)पि नपुंमक उदाहृतः ।' इति--(मे० पृ० ४८ श्लोक: ४८) । तृणः, तृणम् = शप्पम, तृणमात्रम्, तृणविशेषो नडादिः । 'तृणं तु यक्से मतम् । इति-(श० र० स० १० १०५ पं. १६) । सुवर्णः, स्वर्णः, सवर्णम्, स्वर्णम् = कनकम् । “सोना" इति लोके हेम्नोऽक्षः, कपः , अशीतिरक्तिकापरिमितं स्वर्ण च । 'सुवर्णों ना स्वर्णकर्षे सुवर्णास्पमरवान्तरे । स्त्री कृष्णागुरुणि, क्लीवे काञ्चने हरिचन्दने ।' इति-( मे० पृ. ५१ श्लोक: २४) । व्रणः, व्रणम् =क्षतम् । “घाव" इति लोके । 'वणः क्षते निगदितः' इति-(ग० र० स० पृ० १०७ पं०६) । 'व्रणो- ऽस्त्रीयामीममरुः पलीधे इति-~-(अम० ना० लि. पृ० २२० श्लोकः ५४) । 'श्रणोऽपोर्मो- लि. पृ० -- , ·१८८ मुकुन्दकोषे -- - . : रणः, - ऽपि न स्त्रियो।' इति च (वै० ० पृ० १२२ श्लोक: २१७) । वृषण, वृपणम् = अण्डः, 'अण्ड- कोगः ! 'तथाण्डे वृषणो मतः ।' इति- (श० र० स० पृ० ११६ १० ३) । माधवस्तु क्लीव- लिगमाचप्टे-'मुकमण्इमपान च वृपणं फलकोशकम् ।' इति च- (प० र० मा० पृ० २६ १. २१) । भूषणः, भूपणम् = अलङ्कार । — गहना" इति लोके । 'भूषणं स्यादलङ्कारे' इति- (श० र० स० पृ० ११४ प० ७) । 'अलङ्कारस्त्वाभरण भूषणम्' इति च- (वै० पृ० १६६ श्लोक: १३३) । दूपणः, दूषणम् = राक्षमविशेषः, सरसेनापतिः, दोपश्च । भाण :, भाणम् = नाटकभेदः, नाटकादिदशरूपकान्तर्गतरूपविशेषः। 'भाणो नाटकभेदे स्यात्' इति-- (० २० म. पृ० १०६ श्लोक: १६) । 'नाटक नाटिका भाणः' इति च-(वै० पृ० १४४ श्लोकः० १००)। किग., किणम् = मामग्रन्थि भेद , शुष्कवण :, म तु यनिप्रदण्डादिसंघर्षणात्करनलादी स्पष्टः । निवर्पणजव्ययाचिह्नम् अणज चिह्न वा । “घट्टा" इति लोके। 'किणो रुढं वृणस्थाने' इति । 'वेनालामनमित्येतदेकाङ्गुष्ठग्रहाकिण:।' इति च- (वै० पृ० १२२ श्लोक: २१७) । रगम् = युद्धम् । "लडाई" इति लोके । 'रण कोणे क्वणे पुंसि, गमरे पुन्नपुमकम् ।' इति- (मे० पृ० ४६ श्लोक २५)। प्रवण , प्रवणम् = चतुप्पथम्, अमनिम्नभूभागश्च । 'प्रवणो दक्षिणे प्रहे क्रमनिम्ने चतुप्पथे।' इनि--(बैं० १.० २६१ श्लोक ५३) । 'प्रवणः श्रमनिम्नोय्यर्या प्रह, ना तु गतुप्पथे ।' इति-(अम० ना० लि. पृ० ४०६ श्लोक: ५६) । 'प्रवणः प्रमनि- नोया प्रहं न स्यान्तुष्पथे। जायते ग तया क्षी(१)णे प्रगणे गमदाहृतः । इति धरपि:' नि-(अम० म० व्या० पृ० ४०६ म्न० २ प० २१.२) । 'प्रवणो ना चतुष्पथे । मनिम्न महोभागोदारप्रहगु च पियु।' इति च- -- (मे० पृ० ४६ श्लोकः ५९)। चूर्णः, पूर्णम् = पुलिः, धारभेद., वामयुक्तिन । 'चूर्णानि वामयोगा न्यनि--(अम ना०नि०१० २४८ लो. १३४) । चागे मुगन्धि करणे योगा पाया, पिष्टग्ज । '! घलो धारभेदै, चूर्णानि यागय- लिए।' इति-- (मे० पृ० ४५ श्लोर १.)। 'पीन भागयोगाः म्युनों नि: गगरा।' -(अने० गमु० ० ३४ तर १८०) । नोरग , नोरणम् = नियंह, यहिरिम, बारयन्तः, कन्धरा, पादपानर । तोम्पोन्त्री बरिग्म्' :नि--(अम. ना.लि. प. १२२८ओर: १६) । 'तोरणं बाब म्पानोरन. पादान। इनि-(1०1०1० . १११ पं० १५) । 'काग नोग्य पाठो निन--(21०२०प०४०४ लोर. ७४) । पून.. पूरीम् = सामामि, पूग्निं न । 'याताशे पनि पूनम्र-(पि०० पृ३१८ लोग, १९१) 1 "पूनं गाif--(मना नि.लोr: २८)। 'पनं त्रि पनि मा, मीय गादिति •ि-(मे १०५६ोर :६) नियतः, नियनम = पर" इनि नौ। निरेन मद मम ।' नि--(10 RC न. १. ११ मोर १०) । निवान:, निगम पनाह, आनंददर्म, दानहिनाप्रमाय । इशिन-- .

·लिङ्गानुशासनवर्गः। १८९ , - 'निवातावाश्रयावाती शस्त्राभा च वर्म यत् ।' इति--(अम० ना० लिं० पृ. ४११ श्लोक: ८४)। 'निवातो दृढेसन्नाहे वातशून्येऽपि चाश्राये।' इति च- --(मे० पू०६३ श्लोक: ११९)। पारतः, पारतम् =पारदः । 'पारा" इति लोके । 'रसेन्द्रः पारदः प्रोक्तः पारतोऽपि निगद्यते इति- (अम० स० व्या० पृ० ३३५ स्तं० १ पं० १९,२०) । क्लीवेऽपि । 'पारदं पारतम्' इति च~- (म० भे० प्र० पृ० ५ श्लोकः २०) । अनः, अन्तम् = अवसानम्, शेषम्। 'अन्तं स्वरूप नाशे ना, न स्त्री शेपे,ऽन्तिके त्रिषु ।' इति--(मे० पृ० ५४ श्लोक: २) । 'अथाऽस्त्रियाम् । अन्तो जद्यन्यं चरमम्' इति च--(अम० ना० लि. पृ० ३७६ श्लोकः ८१) । युतः, युतम् = युक्तम्, अपृथग्भूतम्, हस्तचतुष्टयं च । 'युतं हस्तचतुष्टये । स्त्री न्याययोपितो-युक्ति ,-युतो युक्ते-ऽपृथग् गते ।' इति--(श० र० स० पृ० १३१ श्लोकः ८, ९) । प्रयुतः, प्रयुतम् = दशलक्षाणि । 'दातं सहस्त्र- मयुतं निपुतं प्रयुताऽर्बुदे । व्यत्यासेन तु दृश्यते नियुतप्रयुते क्वचित् । 'प्रयुतनियुते' इत्यर्थः । इति--- (वै० पृ० १८८ श्लोक: ३०) । शब्दार्थचिन्तामणी तु तथैव दृश्यते । वेडित., वेडितम् = सिंहनादविशेपः । 'श्वडितं सिंहनादे स्यात्' इति-~~-(श० र० स० पृ० १५७ पं० १६) । 'नादोऽस्य (सिंहस्य) चुक्कारः वेडितं च तत् ।' इति च (त्रि० शे० पृ. २८६ श्लोकः २) । अक्षतः, अक्षतम् = लाजाः, भृष्टव्रीह्यादयः । केचित्तु--अखण्डतण्डुला अक्षताः-इत्याहुः । 'अक्षतं न द्वयोः पण्डे लाजेषु, विष्वहिंसिते । यवेऽपि क्वचित्' इति---(मे० पृ. ६० श्लोकः ८०) । 'अक्षताश्चापि लाजेषु तण्डुलादावहिंसिते ।' इति-- (श० र० स० पृ० १३६ पं० ११) । 'क्ल्यक्षत तण्डुले घान्ये, न ना लाजेषु, ना यवे।' इति च- (वै० पृ० २५८ श्लोक: १४) । देवतः, देवतम = देवता । 'वृन्दारका, देवतानि पुसि वा, देवताः स्त्रियाम्।' इति-~~-(अम० ना० लि. पृ० ५ श्लोक: ९) । वृत्तः, वृत्तम् - पद्यम्, वृत्तिः, चारित्रम् , शीलम्, वेदबोधिताचारस्य परिपालनम्, छन्दश्च । 'वृत्तोऽधी- तेऽप्यतीतेऽपि वर्तुलेऽपि मृते वृते । वृत्तेऽन्यलिङ्गं (त्रिलिङ्ग), वा क्लीवे छन्दचारित्रवृत्तिषु ।' इति---(मे० पू, ५८ श्लोक: ६१)। पक्षे पुसि । 'वृत्तं पद्ये चरित्रे, विष्वतीते दृढनिस्तले ।।' इति-(अम० ना० लि. पृ० ४१० श्लोक: ७८) । 'आचारो वृत्तचारित्रचरित्रचरणानि च ।' इति । 'वर्तुलं निस्तलं वृत्तं सुवृत्तं परिमण्डलम् ।' इति । 'वृत्तं स्वरूपे चरिते वृत्ती छन्दोविधासु च । त्रिवतीतदृढावीतवर्तुलेषु' इति च --(व० पृ० २३६ श्लोक: ७६) । ऐरावतः, ऐरावतम् = इन्द्रहस्ती, महेन्द्रस्य ऋजुदीर्घशरासनं च । 'ऐरावतोऽभ्रमातङ्गे नारङ्गे लकुचद्रुमे । नागभेदै च पुसि स्याद्, विद्युत्त नेदयोः स्त्रियाम् । नपुसकं महेन्द्रस्य ऋजुदीघंशरासने ।' इति-~(मे० पृ० ६८ श्लोक : १९२) । लोहितः, लोहितम् = शोणितम् , रक्तवर्णः, कुश्मं च । 'लोहितं रक्तगोशो कुश्मे रक्तचन्दने । पुमान् नदान्तरे भौमे वर्णे च त्रिषु तद्वति ।' इति - (मे० पृ० ६५ श्लोक: १४८) । • 'लोहितो मगले नदे । वर्णभेदे, लोहितं तु कुङ्कम रक्तचन्दन ।' इति च- -(अने० सं० पृ. ७३ श्लोकः ३१०) । हस्तः, हस्तम् = करः । "हाये" इति लोके । 'हस्त: करे करिकरे सप्रकोप्टकरेऽपि .. 1 ·- - -(० १६० मुकुन्दकोषे च । ऋक्षे केशात्परो वाते' इति-(मे० पृ० ५६ श्लोक: ७५) क्लीवेऽपि । 'हस्तं चर्मप्रसेविकायाम्' इति शब्दार्यचितामणो दृश्यते । शतः, शतम् = संख्याविशेषः । “सौ" इति लोके । नक्षत्रवि- शेषश्च । 'गतं संख्यान्तरे' इति-(श० र० स० पृ० १३३ पं० १२) । 'शतं सहस्रमयुतं नियुतं प्रयुत मतम् । स्त्री कोटिरवुदमिति क्रमाद् दशगुणोत्तरम् ।' इति च रत्नकोशः' इति-- (अम० मु० व्या० पृ० ४५७ स्तं० २ पं० ३६ तः) व्रतः, व्रतम् = तपः, ब्रह्मचर्यादिनियमः । कृच्छ चान्द्रायणादिकं च । 'तपो व्रतोऽन्त्री कृच्छोऽस्त्री तच्च चान्द्रायणादिकम् ।' इति- (40 • पृ० ९४ श्लोक १३६) । उपवीतः, उपवीतम् = यज्ञसूत्रम्, उत्तरीयम् । 'जनेऊ" इति लोके । 'उपवीतं यज्ञमूयं प्रोद्धृते दक्षिणे करे।' इति-- (अम० ना० लि. पृ.० २६५ श्लोकः ४६) । 'उपवीतमुत्तरीये' इति-(ग० र० स० पृ० १६० पं० ३) 1 यज्ञोपवीतमुपवीते ब्रह्मसूत्रोत्तरीययो. ।' इति च-- -- (40 • पृ० २७४ श्लोक० १७) । पलितः, पलितम् = पक्व. केदाः, केशपाकः, शैलजम्, कर्दमश्च । 'पलितं गैलजे तापे कदापाके च कर्दमे ।' इति- (म० पृ० ६३ श्लोकः १२३) । 'पलित जरमा शक्लिय केशादी' इति-(अम० ना० लि. पृ० २१५ श्लोकः ४१) । 'केगादिशौक्लये पलिन गलेये, ना तु कर्दमे ।' इति च- पृ० २६१ श्लोक ५२) । वमन्त , वमन्तम् = ऋतुविशेष., देवपुत्रविशेषच । 'वसन्त ऋतु. भिद्यपि ।' इति-(प० र० म० पृ० १५२ दलोय. ९) । ध्वान्तः, ध्यानम् = गाढाधिकारः । 'अन्धकारोऽस्त्रियां ध्यान्तं तमिम् निमिर नमः ।' इनि--(अम० ना० लि. प० ८७ प्लोक: ३) । साहनदिस्त्रियाम् । 'ध्यान्तं गान्धतमगि' इति च- --(२० र० स० पृ० १२८ पं० ५) । अयुतः, अयुतम् = दशमहाणि । 'दा हजार' इनि लोके । 'गतं गहनमयुतम् ...।' इति- (4० पृ० १८८ श्लोर २८) । धृतः, घुनम् = दरोदरम्, घूमत्रोटनम् । 'जुआ" "पेल" इति लोके । 'चूतोऽस्त्रियामक्षवती कनव पण इस्पपि ॥ इनि--(अम० ना० लि. पृ० ३५२ श्लोक ४४) । पुल, पनम् = आग्यम्, गपि । 'घो" इति लोके । तच्च मिलान्तरे. इनुपनं समुपनं पनादि च । नत्र केनिद् पतादीनां पुग्न्याचं यदिवं विदुः ॥' नि-(२० प० २६१ श्लोक: २८.९)। कोगालरेश्वरमुतम् । पुनः, पुग्नम् = प्यादियमंयिगेपः, पुस्तकं प । 'पुस्तं कलीये पुस्तके घ नेप्यादिगियरमणि।' इति-(०२० म० १० १२९ । गुलानः, गयान्नम् = गमो म्यागारम्, अन्न:पुरम् . अवरोपनम् । गमो रहः नक्षातरम्, भूपते. गायकक्षामंदरन । 'पक्षानरे पि गुदानो नपग्यामगोचरे । नि-- (अमल ना० लि. पृ० ४०८ लोग: :६) । 'गदानोलापुरे. गावक्षाभेद र भूपते: ।' इति नाजय.' इनि-(अम० मु० मा० १० ४०८ ग्तुं० : ५० २२.३) । दानः, एम्नम् मांगाली, पसमांसविरा. मटं मांयम, म्यादीमयमांगम्, मांगनिविशेषः, पनमादि. फरवागारभागइन । 'दलं दलोयादि इतर । उत., उनम् =म्प्यम्, चवं च । 'रजतं . . लोr: १४) o- ·लिङ्गानुशासनवर्गः । १६१ त्रिषु शुक्ले स्यात्, क्लीवं हारे च दुर्वणे ।' इति--(मे० पृ. ६४ श्लोक: १४४) 'श्वेतं रूप्येऽपि' इति-- (अम० ना० लि. पृ० ४१० श्लोकः ७९) । 'अथ रजतं शोणिते ह्रदै । श्वेते हारेऽपि' इति च -(वै० पृ० २६२ श्लोक: ७०)। मुहूर्तः, मुहूर्तम् = द्वादशक्षणात्मकः कालः, घटिकाद्वयम् । 'ते (क्षणा:) तु मुहूर्तों द्वादशास्त्रियाम् ॥' इति-(अम० ना० लि. पृ० ४७ श्लोकः ११) । यूथः, यूथम् = पशुसमूहः । 'संघसंघातपुजौघसार्थयूथ कदम्बकाः ।' इति भागुरिः' इति---(अम० सु० व्या० पृ० २०२ स्तं० १ प० ३५-६) । 'यूथं तिरश्चां पुन्नपुंसकम् ।।' इति-- (अम० ना० लि. पृ० २०२ श्लोकः ४१) । 'यूथं तिर्यक्समूहे- ऽस्त्री, पुष्पभेदे च योषिति ।' इति च--- --(मे० पृ० ७२ श्लोक: ११) । वस्थः, वरूथम् रथगुप्तिः, परप्रहारणाभिघातरार्थ रयसन्नाहवदावरणम्, चर्म , वेश्म च । 'वरूथो रथ गुप्तौ स्याद् वरूथं चर्मवेश्मनोः ।' इति-(मे० पृ० ७३ श्लोक: २१) । गूथः, गूथम् = विष्ठा 'गूथ पुरीपं वर्चस्कमस्त्री, विष्ठाविषे स्त्रियौ।' इति-(अम० ना० लि. पृ० २२५ श्लोकः ६८) । प्रस्यः, प्रस्थम् = सानुः, पर्वतसमभूभागः, मानभेदश्च । 'स्नुः प्रस्थ: सानुरस्त्रियो ।' इति--(अम० ना० लि. पृ० १२५ श्लोक: ५) । 'प्रस्थोऽस्त्रियां मानभेदे सानावत्युच्चवस्तुनि ।' इति च-- -(मे० पृ० ७२ श्लोकः ९)। तीर्थः, तीर्थम् = घटः, अवतारः, नद्यादी स्नानाद्यर्थमव- तरणस्थानम् , पुष्करिण्यादि, पुण्यक्षेत्रम्, पुण्यस्थानं च । 'घट्टोऽवतारस्तीर्थोऽस्त्री' इति । तीर्थ मंत्राद्युपाध्यायशास्त्रप्वम्भसि पावने । पात्रोपायावतारेषु स्त्रीपुष्पे योनियज्ञयोः ।' इति च- (वै० पृ. २२५ श्लोक: १३) । 'निपानागमयोस्तीर्थमृपिजुष्टजले गुरौ ॥ इति-(अम० ना० लि. पृ० ४१२ श्लोकः ८६) । 'निपानं जलावतारः ।' 'निदानमुपायः' इति मुकुटः । 'तीर्थ शास्त्राध्वरक्षेत्रोपायनारीरज.सु च । अवतारर्पिजुष्टाम्बुपात्रोपाध्यायमत्रिषु ।' इति च-- (मे० पृ० ७२ श्लोकः ७)। प्रोथः, प्रोथम् = अश्वस्य घोणा, नासिका, अश्वादे?णान्तरं च । 'नथुन" इति लोके । 'घोणा तु प्रोथमस्त्रियाम् ।' इति-(अम० ना० लि. पृ० २८२ श्लोकः ४९)। 'प्रोयोऽस्त्री हयघोणायां, ना कटया,-मध्वगे त्रिपु।' इति च- -(मे० पृ०७२ श्लोकः १०) । अलिन्दः, अलिन्दम् = प्रघाणः, बहिरिप्रकोष्ठः, द्वारप्रकोष्ठाद्वहिाराप्रवर्ति- चतुष्कम्, द्वारवहिर्भागश्च । 'प्रघाणप्रघणालिन्दा बहिर्दाप्रकोष्ठ के ।।' इति-(अम० ना० लि. पृ० १२० श्लोकः १२) ! अगारकदेशे प्रघाणः प्रघणश्च । 'गृहकदेश यालिन्द प्रधाण: प्रघणस्तथा ।' इत्यमरमाला' इति-(अम० सु० व्या० पृ. स्तं २ पं० प्रघणोऽलिन्दके ताम्रकलशे लोहमुग्दरे ।' इति च (अने० सं० पृ. ६६ श्लोक: २२४) । ककुदः, ककुदम् प्रधानम्, वरम्, श्रेष्ठम्, राजचिह्नम्, श्वेतच्छत्रादिः, वृषाङ्गम्, वृषांसस्थ- स्थलमांसपिण्डः, पर्वतासभागश्व । 'प्राधान्ये राजलिङ्गे च वृषाओं ककुदोऽस्त्रियाम् ।' इति- (मम० ना० लि. पृ० ४१३ श्लोकः ६२) । 'ककुद्वत्वकुदं श्रेष्ठे वृपाङ्गे राजलक्ष्मणि ।' इति , ·लालसा च । 'दोहदो - १९२ मुकुन्दकोषे --(वि० प्र० पृ० ८० श्लोक: ३२) । कुकुदः, कुकुदम् = वरायादरपूर्वकं अलङ्कृतकन्यादाता, परिणेत्रे आदरपूर्वकमलङकृतां कन्यां यो ददाति स कुकुदः । 'कू कुदः' इत्यपि । 'सत्कृत्याल. कृतां कन्यां यो ददाति स कूकुदः ।' इति--(अम० ना० लि. पृ० ३५६ श्लोक: १४) । अष्टापदः, अष्टापदम् = सुवर्णम्, चतुरङ्गादिद्यूतफलकं च । 'अष्टापदोऽस्त्री कनके शारीणां पलकेऽपि च । अष्टापदी चन्द्रनल्ल्यां, शरभे मर्कटे पुमान् ।' इति--- (मे० पृ० ७७ इलोकः ४४) । शारीणां फल पट्ट: । शारीणां खेलनाधरपट्टः । कुन्द:, कुन्दम् = पुष्पविशेषः, माध्यम् । 'कुन्दो माध्येऽस्त्री, मुकुन्दभ्रमिनिध्यन्तरेषु ना ।' इति--(मे० पृ०७४ श्लोकः ३) । 'माध्य कुन्दम्' इति--(अम० ना० लि. पृ. १५३ श्लोक: ७३) । पुस्त्वमपि । 'माघ्यः कुन्दः कुरुण्टक: ।' इति च पुस्काण्डे रत्नकोप' इति-- (अम० सु० व्या० पृ० १५३ स्तं० २ पं० ३) । गुदः, गुदम् = अपानम् । 'गुदं त्वपानं, पायुर्ना' इति-(अम० ना० लिं० पृ० २२७ श्लोक: ७३) । दोहदः, दोहदम् = गर्भः, गर्भिण्या अभिलापः, गर्भलक्षणे । अभिलापे तथा गर्भे' इति--(अने० सं० पृ० ७७ श्लोक: ३६०) । कुमुदः, कुमुदम् = कैरवम्, दिग्गजविशेषश्च । 'वामनः कुमुदोऽञ्जनः ।' इति । 'अस्मिन्' सिते कुमुदकरवे ।।' इति च -(अम० ना. लि. पृ० १०७ श्लोकः ३७) । 'कुमुदं करवे, ना तु दिग्गजे भुजगे कपौ।' इति च-- (ना० र० मा० पृ० ८६ पं० १३) । छदः, छदम् - पक्षिपक्षम् । 'पंख' इति लोके । 'गरुत्पक्षच्छदाः पत्र पतत्रं च तनू रहम् ।' इति-- (अम० ना० लि. पृ० २०० श्लोक: ३६) । ‘गरुतौ पक्षी छदौ। पक्षसी च स्मृती पक्षी' इति शुभाङ्कः' इति-- (अम० सु० व्या० पृ० २०० स्त० १५० ९)। क्लीवेऽपि । 'गरुत्पक्षौ नरो छदम् ।' इति च क्लीवकाण्डे चोपालित' इति- (अम० सु० व्या० पृ० २०० स्तं० १.५० १२) । कन्दः, कन्दम् = मूलविशेषः, सस्पमूलम् , सृरणश्च । 'कन्दोऽस्त्री सूरणे सस्यमूले जलधरे पुमान् ।' इति--(मे० पृ० ७४ दलोक: ३) । अर्बुदः, अर्बुदम् = संख्याविशेपः, 'अर्बुदो मांसपरुसि, दशकोटिषु न स्त्रियाम् ।' इति-(मे० पृ० ७५ इलोक: १६) । सौधः, सौधम् = धवलगृहम् , राजमदनम् । 'सौधोऽस्त्री राजमदनम्' इति-(अम० ना० लि. पृ० ११९ श्लोक : १०) । उत्सेधः, उत्सेधम् = वृक्षपर्वताचारोहः, उच्छ्यः । “वृक्षादि की ऊंचाई" इति लोके । 'उत्सेधस्तूच्छ्ये न स्त्री, क्लीवं संहननेऽपि च ।' इति-(मे० पृ० ८० श्लोक: २९) । कवन्धः, कबन्धम् = शिरोरहितकायः । 'कबन्धोऽस्त्री क्रियायुक्तव्यपमृधंकलेवरे । वलीबं जले, पुस्युदरे राहु- रक्षोविशेषयोः ।' 'कबन्योऽस्त्री क्रियायुक्तमपमूर्धकलेवरम्' इत्यपि पाठः । श्राद्धः, श्रादम् = पितृ- क्रिया, शास्त्रतः पितृकर्म । 'श्राद्धं तत्कर्म शास्त्रतः।' इति--(अम० ना० लि. पृ० २५९ प्लोकः ३१) । 'श्रादं श्रद्धान्विते त्रिषु । हव्यकव्यविधौ क्लीवम्' इति-- (मे० पृ० ८० श्लोक: १९) । 'श्रादः, श्रदालुरास्तिकः।' इति । श्राद्धं तु पितृभोजनम् ।' इति च- -(वै० पृ० ८८ श्लोकः ६४)। । दशकोटयः । - ·। लिङ्गानुशासनवर्गः। 'श्राद्धं निवापे, श्रद्धालो त्रिपु' इति-(वि० शे० पृ० ३४६ श्लोक: २२४) । निवापे पित्रुद्देशेन दाने, पित्रादिभ्यः श्रद्धया देये द्रव्ये च। 'श्रद्धया दीयते यस्माच्छादं तेन निगद्यते ।' इति टीका । यैस्तु श्रादशब्दः अणन्तो व्युत्पाद्यते श्रद्धा अस्यास्तीति स वायलिङ्ग एवं-श्राद्धो नर', श्राद्धा स्त्री, श्राद्धं कुलमिति । आयुधः, आयुधम् = शस्त्रमात्रम्, प्रहरणमात्रम् । 'आयुधं तु प्रहरणं शस्त्रमस्त्रम्' इति---(अम० ना० लि. पृ० २९१ श्लोक : ८२) । अन्धः, अन्धम् = तिमिरम् , अदृक् च । "अन्धा" इति लोके । 'अन्धोऽदृक्' इति-(अम० ना० लि. पृ० २२२ श्लोकः ६१) । 'अन्धश्च- क्षुविहीने स्यादन्धं तु तिमिरे मतम् ।' इति--(श० र० स० १० १८० पं० २)। 'अन्धं स्यात्तिमिरे क्लीबं, चक्षुर्होनेऽभिधेयवत् ।' इति-(मे० पृ० ७६ श्लोक. ३) । 'अन्धोऽचक्षुस्तमोऽप्यन्धम्' इति -(वै० पृ० २३० श्लोक: ६) । औषधः, औषधम् = भेषजम्, रोगनाशकद्रव्यम, रोगहत्त्वेन द्रव्यमात्रविवक्षायामोषधप्रयोगः, तेन घृततैलादिकमप्योपधशब्दवाच्यमिति ज्ञेयम् । 'औषधं तु भिष- जितम् ।' इति--(त्रि० शे० पृ० २९० श्लोक: १३) । गन्धमादनः, गन्धमादनम् = पर्वतविशेषः । 'स्याद् गन्धमादनो भृङ्गे गन्धके वानरान्तरे । स्त्री सुरायां, नगे न स्त्री' इति-(मे० पृ० १०० श्लोक: १३४) । प्रस्फोटनः, प्रस्फोटनम् = शूर्पम् । “सूप" इति लोके । ताडनम् , विकाशनम्, पचनं च । 'प्रस्फोटनं विकसने शू स्यात्ताडनेऽपि च ।' इति-(श० स० पृ० २०५ पं० ६) । लग्नम् - मेपादिराशीनामुदयः, मत्तहस्ती, स्तुतिपाठकश्च । 'लग्नं राश्युदये क्लोब, सक्तलज्जितयोस्त्रिषु इति-(मे० पृ० ८४ श्लोकः १८) । 'लग्नो मदकलो मत्तः' इति-(वै० १० १०९ श्लोक: ६८) । 'लग्नाः प्रातर्गया: स्तुति- वृताः।' इति च -(त्रि शे० पृ० ३०१ श्लोक: ५६) । पिधानः, पिधानम् - संवरणम्, तिरो- धानम् , अन्तर्धानम् । 'अपिधानतिरोधानपिधानाच्छादनानि च ।' इति-- (अम० ना० लि. पृ० ३४ श्लोक: १३)। चन्दनः, चन्दनम् मलयजः । 'चन्दनी तु नदीभिदि । चन्दनोऽस्त्री मलयजे, भद्रकाल्यां नपुंसकम्।' इति--(मे० पृ० ६७ श्लोक: ६०)। वितानः, वितानम् = विस्तार., उल्लोचः । "चन्दोया" इति लोके । यज्ञश्च । 'वितानो यज्ञ उल्लोचे विस्तारे पुन्नपुंसकम् । क्लीवं वृत्तविशेपे स्यात्, त्रिलिङ्गो मत्त (न्द) तुच्छयो: ।' इति-~-(मे० पृ. ९२ श्लोक: २६)। राजा- दन:, राजादनम् = फलाध्यक्षः, क्षीरिका । "खिरिणी" खिन्नी" इति च लोके । पियालश्च । "चिरौंजी" इति लोके । 'राजादन : फलाध्यक्षः' इति । 'राजादनं पियाल: स्यात्' इति च---- (अम० ना० लि. पृ० १४० श्लोक: ३५) । 'राजादनं पियाले, ना क्षीरिकायां पलाशके ।' इति -(वै० पृ० २७८ श्लोक: २१)। शिश्नः, शिश्नम् = लिङ्गम् । शिश्नो मेढ़ मेहनशेफसी ।' इति-~(अम० ना. लि. पृ० २२८ श्लोकः ७६) । 'नपुंमकेऽपि ।' 'शसमढ़ः शेफकोशौ गिन मेहनशेफसी ।' इति च-(4० पृ० १७८ श्लोक: ५१) । यौवनः, यौवनम् = द्वितीयं वयः । "जवानी" इति लोके । 'तारुण्यं यौवनं समे।' इति-(अम० ना० लि. पृ० २१५ श्लोक:४०) । लग्न, ·१६४ मुकुन्दकोषे ना० ० - - - आपीनः, आपीनम् = ऊधः, क्षीराशयः, कूपश्च । 'ऊधस्तु क्लीवमापीनं समौ' इति-(अम० लि. १० पृ० ३२६ श्लोक: ७३) । 'पुंस्यपि' । 'आपीनः, अन्धुः, कूपः' इति च बोपदेवः' इति-- (श० चि० पृ० २७० स्तं २ पं० २०) । उदपानः, उदपानम् = कूप: । "कुआं" इति लोके । 'उदपानं तु पुंसि वा ।' इति-- (अम० ना० लि. पृ० १०३ श्लोक: २६) । 'प्रदरस्तूदपानोऽस्त्री' इति च-- (वै० पृ० १५४ श्लोकः ६) । आसनः, आसनम् = उपवेशनम्, स्थितिः, पीठम्, द्विरदस्कन्धदेशः, जीवकद्रुमश्च । आसनं द्विग्दस्कन्धे पीठे यात्रानिवर्त्तने । आसनी विपणौ स्थित्या- मासनो ना जीवकद्रुमे ।' इति--(श० र० स० पृ० १९१ पं० २) । केतनः, केतनम् = गृहम्, निमंत्रणम्, ध्वजः, कृत्यम् , स्थानं च । 'केतनं तु गृहे केतो कृत्ये चापि निमंत्रणे ।' इति-- (श० र० स० पृ० १९२ पं० १३) । अशनः, असनः, अशनम्, असनम् = वृक्षविशेषः, जीवकद्रुमः, क्षेपणं च । 'असनं क्षेपणे क्लीव, पुसि स्याज्जीवकद्रुमे ।' इति---(मे० पृ० ८४ श्लोक: २९) । नलिनः, नलिनम् = पद्मम्, कमलम्, प्राचीनामलकं च । 'सहस्रपत्र नलिनं शतपत्रं कुशेशयम् ।' इति-- (वै० पृ० १५७ श्लोक: ३८) । 'नलिनं नलिकातोयाम्बुजेषु' इति । 'नलिनी पद्मिनीव्योमनिम्नगा- कमलाकरे । नपुंसकं नीलिकाया, न पुंसि सरसीरुहे ॥' इति च--- -(मे० पृ० ८८ श्लोकः ८२) । पुलिनः, पुलिनम् = सकतम्, वालुकामयतटम्, तोयोत्थिततटम्, जलादचिरोत्थिततटम् । “चडा" "टापू" इति च लोके । द्वीपश्च । 'तोयोत्यितं तत्पुलिनम्' इति---(अम० ना० लि. पृ० ९६ श्लोक: ६) । 'पुलिनं द्वीपमुच्यते।' इति च कोशान्तरम्' इति-(अम० सु० व्या० पृ० ९६ स्तं० १ पं० १४-५) मौनः, मौनम् = वानियमः, अभापणम्, तूष्णीम्, तूष्णीकाम्, शब्दराहित्यम् । 'मौनं वाङनियमः' इति-(श० र० स० पृ० १८८ पं० १३) । 'अथ मौनमभापणम् ।' इति---(अम० ना० लि. पृ० २६१ श्लोक: ३६) । वर्द्धमानः, वर्द्धमानम् = शरावः, एरण्डः, प्रश्नभेदः, विष्णुः, भूपणम्, देशविशेषश्च । 'वद्धमानः शरावे स्यादेरण्डे भूषणेऽपि च ।' इति--(वै० पृ० २६८ श्लोक: ४४) । 'वर्द्धमानः प्रश्नभेदै शरावरण्ड- विष्णुषु ।' इति च- -(मे० पृ० ९८ श्लोकः १०५) । समानः, समानम् = हन्नाभिसर्वमन्धि- वृत्तो वायुविशेषः । 'ममानं मत्समैकेषु विप, ना नाभिमारते ।' इति--(मे० पृ. ६३ श्लोक: ४६) । 'समाना: सत्समैके स्यः' इति च--(अम० ना० लि. पृ० ४१८ श्लोक: १२७) । ओदनः, ओदनम् = भक्ष्यविशेषः, भक्तम् । “भात" इति लोके । 'ओदनं न स्त्रियां भवते, बालायामोदनी स्त्रियाम् ।' इति---(मे० पृ० ८५ श्लोक: ४३) । दिन:, दिनम् = दिवसः । 'दिनं त्वनि न स्त्रियाम् ।' इति--(२० र० स० पृ. १८७ पं० ११) । शतं मानानि अस्य, दातमानम् = रूप्यपलम, दशरूप्यधरणानि, विशत्यधिकरक्तिकाशतत्रयप्रमाणम्, इत्यर्थः । 'घरणानि दश ज्ञेयः, शतमानस्तु राजतः ।' इति मनुः' इति-(१० चि० पृ. ५०० रतं. २ पं० २२-३) । भूभागविशेषश्च । हायनः, हायनम् = संवत् , वर्षम् । “साल" इति . .. - शतमानः, ·लिङ्गानुशासनवर्गः। १६५ लोके । 'हायनोऽस्त्री, शरत्समाः । इति--(अम० ना. लि. पृ० ५० श्लोक: २.) । 'हायनो न स्त्रियां वर्षे, पुंस्यचिर्दीहिभेदयोः ।' इति च -(मे० पृ० ६४ श्लोकः ५८) । स्थानः, स्थानम् आश्रयः, स्थितिश्च । 'स्थानं स्यादाश्रये स्थिती।' इति-(वै० पृ० २२७ श्लोकः ३६) । 'अवकाशे स्थिती स्थानम्' इति-(अम० ना० लि. पृ० ४१७ इलोक: ११७)। 'स्थानं सादृश्येऽवकाशे स्थितौ वृद्धिक्षयेतरे।' इति च (मे० पृ० ८४ श्लोक: २३)। मानः, मानम् = दर्पः, चित्तोन्नति:, ग्रहः, प्रमाणम्, प्रस्थादिश्च । 'मानश्चित्तोन्नती ग्रहे । क्लीवं प्रमाणे प्रस्थादौ' इति--- (मे० पृ. ६३ श्लोक: १४)। 'मानश्चित्तसमुन्नतिः' इति । 'मानं तुलालिप्रस्थः' इति च- -(अम० ना० लि. पृ० ३३० श्लोक: ८५) । धनः, धनम् = द्रव्यम्, वित्तम्, गोधनं च । 'धनं तु गोधने वित्ते' इति--(मे० पृ० ८३ श्लोक: १२) । निधनः, निधनम् = विनाशः, कुलं च । 'निधनं स्यात्कुले नाशे' इति-- (मे० पृ० ८८ श्लोक: ८३) । ‘मरणं, निधनोऽस्त्रियाम् ॥' इति च --(अम० ना० लि. पृ० ३०१ श्लोक: ११६) । विमानः, विमानम् = रथविशेषः, आकाशयानम्, यानमात्रं च । 'व्योमयानं विमानोऽस्त्री' इति-(अम० ना० लि. पृ० २० श्लोक: ४८) । 'विमानो व्योमयाने च सार्व (सप्त) भौमगृहेऽपि च । घोटके यानमात्रे च पुन्नपुंसकयोमतः।' इति च-(मे० पृ० ९२ श्लोक: ३०) । ताडनः, ताडनम् = आपातः, हननम् । 'हननं ताडनं समे।' इति--(वै० पृ० १८९ श्लोकः ३६) । स्तेनः, स्तेनम् -चौरः, तस्करः, स्तेयम्, चौयं च । 'स्तेनः शङ्कितवर्णक: ।' इति-(हा० व० पृ. ४०२ श्लोकः १२८) । 'स्तेनो रात्रिचरो दस्युमोपिकः पारिपन्थिकः ।' इति च-(वै० पृ० १४० श्लोक: ५६) । वस्नः, वस्नम् = मूल्यम्, अवऋयः, वेतनम् , कटि- भूपणम्, लवण विशेषश्च । 'वस्नस्त्ववक्रये पुसि, वेतने स्यान्नपुंसकम् ।' इति---(मे० पृ० ८४ श्लोक: १८) । 'वस्नं स्यावतने मूल्ये वसनद्रव्ययोरपि ।' इति-(२० र० स० पृ० १८९ श्लोक: ५) । 'वस्नोऽर्घोऽवक्रयो मूल्यम्' इति । 'रोमकं तु रुमाभवम् । वस्न च' इति च--- (4० पृ० १२८ श्लोक: ७०) । भवनः, भवनम् गृहम्, भावः, श्वा च । 'भवनं स्थाद्गृहे मावे' इति-(मे० पृ. ९० श्लोक: १) । 'कोलेयकोऽस्थिरवादश्च भवनो भलु- होऽपि च ।' इति । 'अगारं भवनं धाम' इति च-(वै० पृ० १६० श्लोक: १७) । भुवनः, भुवनम् = लोकः । 'भुवनं वि(पि)प्टपेऽपि स्यात्सलिले गगने जने ।' इति- (मे. पृ०६० श्लोक: २)। 'भूवनं, पिष्टप; पुमान् ।' इति च बोपालितः' इति--(अम० सु० व्या० पृ० ११२ स्तं० १ पं० ३२)। यानः, यानम्-वाहनम्, गतिश्च । 'यानं स्याद् वाहने गती।' इति-(मे० पृ० १३ श्लोकः १६) । उद्यान, उद्यानम् - वनभेदः, आरामः, उपवनम् । “बाग" "बगीचा" "पार्क" इति च लोके । निःमरणम्, वहिर्गमनम्, प्रयो- जनम्, आक्रीडम्, उद्गमश्च । 'उद्यानं वनभेदे स्यान्निःसृतौ च प्रयोजने।' इति परणिः' इति- ·- . मुकुन्दकोषे (अम० म० व्या० पृ० ४१७ स्तं० १ पं० १०-१) । 'ज्ञेययाक्रीडमुद्यानम्' इति चामरमाला' इति--( (अम० सु० व्या० पृ. १२८ पं० ६)। वातायनः, वातायनम् = गवाक्षः, जालकः । "झरोखा" इति लोके । अश्वश्च । 'वातायनश्चकशफः' इति । 'वातायनं गृहाक्षं स्यादृधूट- शयनं तथा ।' इति च- -(त्रि० शे० पृ० २८१ श्लोक: ६) । 'वातायनं गवाक्ष: स्यात्' इति च- (अम० ना० लि. पृ० ११६ श्लोक: ६)। अभिधानः, अभिधानम् = नाम, संज्ञा, शब्दकोपः, कथनं च । 'शब्दाभिलापौ त्वभिधाभिधानं वाचको ध्वनिः । ह्रासः कुहरितश्च' इति-- (त्रि. शे० पृ० २७१ श्लोक: १) । 'कृत्तद्धितसमासानामभिधानं नियामकम्।' इति च बोपदेवः' इति-- (श० चि. पृ० १३३ स्त० २ पं० ५, ६) । द्वीपी, द्विपिनः, द्विपि, द्विपिनम् = व्याघ्र । "बघेरा" इति लोके । चित्रकश्च । "चीता" इति लोके । 'शार्दूलद्विपिनो घ्र' इति--(अम. ना० लि. पृ० १८६ श्लोक. १) । निपानः, निपानम् = उपकूपजलाशयः, कूपसमीपरचितजला- धारः । “प्याऊ" "चरही" इति वा लोके । दोहनी च । 'आहावस्तु निपानं स्यादुपकूपजलाशये।' इति---(अम ना० लि. पृ० १०३ श्लोक २६)। 'पारी तु दोहनी । निपानं, स्त्री गवी तुम्बा निलिम्पा रोहिणी च सा।' इति च (त्रि० शे० पृ० ३०३ श्लोक: १६) । शयनः, शयनम् = तूलकादिः । मुकुटस्तु---शय्यामात्रम्, निद्रा, मैथुन च । ‘शयनं तु मतं स्वापशय्ययोः सुरतेऽपि च।' इति--(श० र० स० पृ. २०० पं० ५) । 'शय्यायां शयनं न, स्त्री, निद्रासुरतयोर्नपुंम् ।' -(वै० ० पृ० २६३ श्लोक: ८५) । लशुनः, रसोनः, लशुनम् , रसोनम् = गृजनः । "लहशुन" इति लोके । 'खजोऽरिष्टो गृहोच्छिष्टो रसनो गृञ्जनः कटुः । कायाङ्ग लशुनं दिव्यं महाकन्दामृतोद्भवे ।' इति-(वै० पृ० ६२ श्लोक: २०४) । 'उभौ पुंस्यपि' । 'रसोनो लशनो रिष्टो म्ले छकन्दो महीपधम्।' इति च--(भा० प्र० पृ० १६१ श्लोकः २०२)। इह पाठान्तर दृश्यते । गृञ्जनः, गृञ्जनम् = लशुनम्, विषदग्धपशुमांसं च । 'विपदग्धपशो से क्लीबं, पुंसि रसोनके।' इति-(मे० पृ० ८७ श्लोक: ५८) । खलिनः, खलीनः, खलिनम्, खलीनम् = कविका । 'लगाम" "कडिआली" इति च लोके। 'कविका तु खलोनोऽस्त्री' इति-- (अम० ना० लि. पृ० २८२ श्लोक: ४९), 'खलिनी खलमेलके । खलीनमश्वावरणे मुखगे लोहनि- मिते । ताडपत्र्यां च खलिनी' इति--(श० र० स० पृ० १६२ पं० १६-७)। 'खलिनं च खलीनं च' इति च-(द्वि० को० पृ० ४१३ श्लोकः ५४) । यल्लक्ष्यम्----'सलिनं हयाय दद्यात्' इति-- (श० चि० पृ० ७५५ स्तं० २५० १५-६) । अनुमानः, अनुमानम् = अनुमा, व्याप्तिदर्शनेन व्यापकनिश्चयः, वितर्कणं च । 'अनुमा त्वनुमानं स्यात्' इति-- (त्रि० शे० पृ० ३१० श्लोकः ११) । 'अनुमानं वितर्कणे ।' इति च-(श० र० स० पृ० २०२ पं० १०)। 'वितर्कणम्' इति ऊहः संशयः विपरीततर्को वा । दीप:, दीपम् = प्रकाराविशेषः, वतिस्थज्वलदग्निशिखा । "रोशनी" "चिराग" "दिया" इति च लोके। दीपस्तु स्नेहारा: कज्जलध्वजः। इन च-- - दोन्धनो ·- लिङ्गानुशासनवर्गः । १६७ गृहमणिर्दोपातिलक इत्यपि ।' इति- (त्रि० शे० पृ० २९३ श्लोक: ४२) । कुणपः, कुणपम् = शवः ।.। "लाश" ''मुर्दा" इति वा लोके । पूयं च । "पीव" इति लोके। 'कुणपस्तु शवोऽस्त्रियाम् ।' इति । 'पूयं तु कुगपं दूध्यम' इति च -वि० पृ० १२२ श्लोक: २१६) । 'कुणपः गवमस्त्रियाम् ।' इति च-(अम० ना० लिं० पृ० ३०१ श्लोकः ११८) । कुतप :, कुतपम् = छ.गरोममयो वस्तुविशेपः, दिनस्याष्टमोऽशश्च । 'अंशोऽष्टमोऽह्न. कुतपोऽस्त्रियाम् ।' इति-(अम० ना० लि. पृ० २५९ श्लोक: ३१) । अंशशब्दोऽत्र महत्तंपर: । 'मुहूर्तात्सप्तमादध्वं मुहर्तान्तवमादधः । स काल: कुतपो ज्ञेय' इत्युक्तः ।' 'दिवसस्याप्टमे भागे मन्दीभवति भास्करे । स काल: कुतपो ज्ञेयः पितॄणां दत्तमक्षयम् ।' इति शातातपः । क्लीवे तु कुतपम् । शब्दरत्नावल्या तु 'कुतुप' इति द्वयुकारोऽपि ।' इति-(अम० अम० वि० टी० पृ० १७३ पं० १७ त. २० या०)। 'कुतपोऽस्त्रियां दौहित्रे वाद्ये छागजकम्बले । कुशे दिनस्याप्टमांशे , ना सूर्ये' इति-- (मे० पृ० १०३ श्लोक : १६)। 'कुतपो भागिनेयेऽर्के विप्रेग्नावतिथी गवि । अस्त्री त्वह्नोऽष्टमे भागे तिलेपु च्छाग- कम्बले।' इति च -(वै० पृ० २५९ श्लोक: २६-३०)। आवापः, आवापम् = आलवालम्, वृक्षमूल- सेकार्थ स्वल्पजलखातम् । 'थाल्हा" इति लोके । पानभेदः, प्रक्षेपः, भाण्डपच(व) नम्, आपाकश्च । ""आवा" इति लोके । 'आवापो न्यास आवाले' इति-(वै० पृ० २३९ श्लोक: ६) । 'आवाप: शत्रुचिन्तायां प्रक्षेपावालयोरपि ।' इति-(ना० र० मा० पृ० १२ पं० १९) । 'आवापो भाण्ड- पच (व)ने परिक्षेपालवालयोः ।' इति च-(मे० पृ० १०२ श्लोकः १४)। चाप, चापम् । धनु:, शरासनम् । “धनुप" इति लोके । 'अयास्त्रियो । धनुश्चापो' इति-(अम० ना० लि. पृ० २६१ श्लोकः ८३) । शूर्पः, शूर्पम् = प्रस्फोटनम् । 'सूप" इति लोके । मानविशेपश्च । 'प्रस्फोटनं शूर्पमस्त्री' इति-~-(अम० ना० लि. पृ० ३१० श्लोक: २६) । स्तूपः, स्तूपम् = वायुः, रणः, उच्छायः, समुच्छायः, मृदादिकूटः, राशीकृतमृत्तिकादिः, वटकादिश्च । 'घृतादिकृतकूट:' इति मुकुट: । 'स्तूपा वायुरणोच्छायाः' इति च--(वै० पृ० २१९ श्लोक: ६७) । उडुपः, उडुपम् - जलतरणोचितघटितकाष्ठाना सञ्चयविशेषः, प्लवः, कोल:, भेलः, चविनद्धं यानपात्रम् , चन्द्रश्च । 'उडुपः प्लवचन्द्रयोः ।' इति--(श० र० स० पृ० २१२ पं० ५) । 'उडुपश्चन्द्रभेलयोः।' इति .परणिः' इति-(अम० सु० व्या पृ. १७ स्तं. १५० ४) । 'क्लीवेऽपि ।' 'उडुपं तु प्लव: कोल:' इति च -(अम० ना० लि. पृ० ९७ श्लोकः ११) । विटपः, विटपम् = लतासमुदायविशेषः, शाखापल्लवसमुदायः, विस्तारः, गल्मः, गाग्वा, पल्लवश्च । 'विस्तारो विटपोऽस्त्रियाम् ।' इति । 'स्तम्बेऽपि विटपोऽस्त्रियाम् ।' इति च--(अम० ना० लि. पृ. ४१९ श्लोक: १३१) । 'स्कन्धा- दूवं तरो: शाखा कटप्रो विटपो मतः । इति कात्यः । 'शाखायो पल्लवे स्तम्वे विस्तारे विटपोऽस्त्रि- याम् ।' इति च रमसः' इति-~-(अम० स० व्या० पृ. १३३ स्तं० १ पं० १६) । मण्डपः, मण्डपम् - गृहादेविन्यासविशेपः, जनाश्रयः, जनविश्रामगृहं च । 'मण्डपोश्त्री जनाश्रयः । इति- ·- -(वै० १९८ मुकुन्दकोष (अम० ना० लिं० पृ० ११६ श्लोक: ९) । 'मण्टप' इत्यपि । 'मण्टपोऽस्त्री जनाश्रयः।' इति च-- (वै० ० पृ० १६१ श्लोक: २८) । शप्पः, शष्पम् = वालतृणम्। "खर" इति लोके । प्रतिभाहानिश्च । 'अथ शष्पं वालतृणे स्मतम् । पुंसि स्यात्प्रतिभाहानौ' इति-(मे० पृ० १०२ श्लोकः ११) । 'शष्पं बालतृणं शादः' इति च--(वै० पृ० ७४ श्लोक: २३५) । बाष्पः, बाप्पम् नेत्र जलम्, अम्बुधूमः, ऊष्मा च । “भाप" इति लोके । 'बाप्पमूष्माश्रु' इति-(अम० ना० लिं० पृ० ४१६ श्लोक: १३०)। 'वाष्पं मेदिन्यामन्तःस्थादौ पठ्यते । अत एव गोवर्द्धना- चार्यैरपि 'वाप्पाकुलम्' (५२८) इत्यार्याऽन्तःस्थादिव्रज्यायां लिखिता। हमे तु स्पर्शादौ पठ्यते । वैजयन्त्यां तु पवर्गादौ पुलिङ्गे पठ्यते । 'बाष्पोऽश्रुण्यम्बुधूमे च' इति च- ० पृ० २१७ श्लोकः ४०) । द्वीपः, द्वीपम् = द्विधा गता आपो यत्र, जलमध्यस्थस्थलम्, अन्तरीपम् । "टापू" इति लोके । पुराणप्रसिद्धा जम्ब्वादयः सप्त द्वीपाश्च । 'द्वीपोऽस्त्रियामन्तरीपं यदन्तर्वारिण- स्तटम् ।' इति- (अम० ना० लि. पृ० ६६ श्लोकः ८) । 'अस्त्री द्वीपोऽन्तरीपं क्ली' इति -- (वै० पृ० १५६ श्लोक: ३३) । विष्टपः, विष्टपम् = भुवनम् , जगत् । 'पिष्टप:' इत्यपि । 'अथो जगती लोको । विष्टपं भुवनं जगत् ।' इति--(अम० ना० लि. पृ० ११२ श्लोक: ६) । 'पुंस्यपि' । 'भुवनं पिष्टप: पुमान् ।' इति च वोपालितः' इति-- (अम० सु० व्या० पृ० ११२ स्तं० १ पं० ३२) । निपः, निपम् = कलशः, घटः । “कलसा" "घड़ा" इति च लोके । 'घटः कुटानिपावस्त्री' इति--(अम० ना० लि० पृ. ३१२ श्लोक: ३२)। शफः, शफम् = गवादीनां खुरः, तरूणां मूलम्, सुगन्धिद्रव्यविशेषः, नखम्, कोलदलं च । 'शर्फ क्लीवे खुरः पुमान्' इति । 'शर्फ मृले तरूणां स्याद् गवादीनां खुरेऽपि च ।' इति च-- (अम० ना० लि. पृ० २८२ श्लोक. ४९) । 'पुस्यपि' । 'खुरः शफः' इति च- -(वै० पृ० ७१ श्लोक : ७४) । डिम्ब:, डिम्बम् = डमरः, अशस्त्र कलहः, विप्लवः, भयध्वनिः, अण्डश्च । 'डिम्बो, डमरविप्लवो।' इति-(अम० ना० लि. पृ० ३९१ श्लोक: १४) । 'डिम्ब: प्लीह- खगाण्डयोः ।' इति-(वै० पृ० २१६ श्लोक २४) । 'नपुसकेऽपि' । 'शृगालिका च डिम्ब च डमरं विद्रवोऽपि च ।' इति । (भीत्या पलायनम् ) । 'डिम्बं भये च कलले फुप्फुसे च प्रच- क्षते ।' इति च---(हा० व० पृ० ४०८ श्लोक: २४४) । विम्बः, विम्बम् = मण्डलम् । 'विम्बो- ऽस्त्री, मण्डलं त्रिषु ।' इति--(अम० ना० लि. पृ० ३५ श्लोकः १५) । 'विम्वस्तु प्रति- बिम्बे स्या,-मण्डले पुन्नपुंसकम् ।' इति च -(मे० पृ० १०५ श्लोकः ७)। अयाधुना भान्तादीन् क्षान्तान्तान् क्रमसहितान् पुन्नपुंसकलिङ्गवाचकशब्दानाह हेमः-- (अभि० सं० लि. पृ० ८ श्लोक: १०८ तः १२१ या०) । - ·लिङ्गानुशासनवर्गः। १६६ जम्भः कुसुम्भ-ककुभौ कलभो निभो-धर्म- संक्राम-संक्रम-ललाम-हिमानि हेमः ॥२२॥ उद्यम-कामो-द्दामा-ऽऽश्रम-कुट्टिम-कुसुम-सङ्गमा गुल्मः । क्षेम-क्षौमा कम्बलिवाह्यो मैरेय-सूयौं च ॥२३॥ पूया-ऽजन्य-प्रमय-समया राजसूयो हिरण्या- ऽरण्ये संख्यं मलय-वलयो वाजपेयः पायः । शल्यं कुल्या-ऽव्यय-कवियव-द्गोमयं पा(फा)रिहार्यः पारावारो नखर-शिखर-क्षेत्र-वस्त्रो-पवस्त्राः ॥२४॥ अलिञ्जरः कूवर-कूर-वेर- नीहार-हिजीर-सहस्र-मैदाः । संसार-सीरौ' तुवर-३च सूत्र- शृङ्गार-पण्डा-ऽन्तर-कर्णपूराः ॥२५।। पाणिनीयेऽपि-(१) (भोपधः) ॥ (म्म नपुंसके च) ॥ इदं नपुसके । चात्पुसि स्यात् । व्या० उ० । सि. को० पृ० ४०० सू० ८१ । (२) (मोपपः) " (संग्रामदाडिमकुसुमाश्रमक्षेमक्षोमहोमोद्दामानि नपुंसके च) ॥ एतानि नपुंसके। चात्पुंसि स्यः । संग्रामः, संग्रामम् -रणम् । अन्यत्र--(आहवसंग्रामो) एतो पुसि स्तः। होम, होमम् - यज्ञे हविज्वलनम्। शे० उ० 1 सि० को० पृ. ४०३ सू० १६१ । (३) (योपधः) । (गोमयकषायमलयान्वयाव्ययानि नपुंसके च) ॥ एतानि नपुंसके। पात्पुमि स्मः। अन्वयः, अन्वयम्-वंसः, शब्दानामर्यानु कूलोपस्थापनं च । शे० उ० 1 मि० को० पृ. ४०० ० ८७ । (४) (रोपपः) ॥ (चक्रवजायकारसारावारपारसोरतोमरगङ्गारभृङ्गारमन्दारोभारतिमिरशिशिराणि नपुसके च) ॥ एतानि नपुसके। चात्तुंसि स्युः। सार:-बलम्, स्थिरांशश्च । सारम् = जलम्, धनम्, बलम्, न्याय्यः, नवनीतं च । भृङ्गार:-कनवालुका, स्वर्णघटितजलपात्रम्, मङ्गराजश्च । मृङ्गारम् - पाञ्चानम्, सवङ्गं च। मन्दार: - सुरमविदोपः । मन्दारम् -मुरदमपुष्पम् । दो० उ० । मि० को० पृ. ४.. मू । (५) (सहस्रः सचित्) ॥ अय क्वचिनपुंसके स्यात् । सहयः, सहस्रम् दशरतम ! मि० कोपृ. ४०२ सू०१४९। (६) सोर, सोरम् - हलम् । अन्यर-(सोरापोदनाः पुंमि) । एले सि स्ः। सि० को १.४०२ ·२०० मुकुन्दको नेयं वक्त्रं-पवित्र-पत्र-समरो-शीरा-ऽन्धकारा वरः, केदार-प्रवरौ कुलीर-शिशिरा-बाडम्वरो गह्वरः । क्षीरं कोटर-चक-चक्र-तिमिरा-ऽङ्गारा-स्तुपारः शरो, भ्राष्ट्रो पह्वर-राष्ट्र-तक्र-जठरा ऽऽर्द्राः कुञ्जरः पञ्जरः ॥२६॥ कर्पूर-नूपुर--कुटीर-विहार-वार- कान्तार-तोमर-दुरोदर-वासराणि । कासार-केसर-करीर-शरीर-जीर- मञ्जीर-शेखर-युगन्धर-वन-वप्राः ॥२७।। आलवाल-पल-भाल-पलालाः पल्वलः खल-चपाल-विशालाः । शूल-मूल-मुकुला-स्तल-तलौ तूल-कुड्मल-तमाल-कपालाः ॥२८॥ कवल-प्रवाल-बल-शम्बलो-त्पलो- पल-शील-शैल-शकला-ऽङ्गुला-ऽञ्चलाः । कमलं मलं मुशल-साल-कुण्डला: कललं नलं निगल-नील-मङ्गलाः ॥२९।। काकोल-हलाहलौ हलं कोलाहल-कङ्गाल-वल्कला: । सौवर्चल-धूमले फलं हालाहल-जम्बाल-खण्डलाः ॥३०॥ पाणिनीयेऽपि-(१) (वयननेवारणपगाण्डोवानि पुसि च) ॥ एतानि पुसि। चान्नपुमके स्थः । एषा व्याख्या तु हैमादितो वोघ्या । सि० को० पृ० ४०२ भू० १४० । (२) (पत्रपत्रिपवित्रसूत्रच्छत्राः पुंमि च) । एते पुसि ।। चान्नपुमके स्युः । व्या० उ० । सि० को० पृ० ४०३ सू० १५८ । (३) (लोध.) । (शील मूलमङ्गलसालकमलतलमुसलकुण्डलपललमृणालवालबालनिगलपलालबिडालखि लशूलाः पुसि च) ॥ एते पुसि। चान्नपुसके स्युः । पलल:=यातुधानम् । पललम्मामम्, पङ्कम्, तिर चूर्ण च । बिडालः, विडालम् = मार्जारः, ... | खिलः, खिलम् हलादिनावृष्टभूमिः । शे० उ० । मि० को पृ० ४०२ सू० १४४ ॥ (४) (पद्मकमलोत्पलानि पुमि च) ॥ एतानि पुसि । चानपुंसके स्युः । पद्मादय :शब्दाः, कुमुमाभिः धायित्वेऽपि द्विलिङ्गा स्युः। अमरोऽध्याह- --"वा पुति पम नारनम्" इति। एवं च अर्धचदिसूत्र तु । "जलजें पद्म नपुसकमैद" इति वृत्तिग्रन्थो मतान्तरेण नेयः। व्या० उ० । सि० को० पृ० ४०३ सू० १६० ।। ".

·२०१ लिङ्गानुशासनवर्गः। लाङ्गल-गरला--विन्द्रनील-गाण्डीव-गाण्डिवाः । उल्वः पारशवः पार्वा- पूर्व-त्रिदिव-ताण्डवम् ॥३१॥ निष्ठेव-प्रग्रीव-शराव-रावा भाव-क्लीव-शवानि । देवः पूर्वः पल्लवनल्वी पाशं कुलिशं कर्कश-कोशौ ॥३२॥ आकाश-काश-कणिशा-कुश-शेप-वेपो- प्णीपा-म्वरीप-विप-रोहिप-माप-मेपाः । प्रत्यूप-यूप [-~मथ कोप---करीप-कर्प- वर्षा-ऽमिषा रस-से-क्यस-चिक्कसा-श्च ॥३३॥ कसि आसो दिवसा-ऽवतंस- वीतंस-मांसाः पनसो-पवासी । निर्यास-मासौ चमसां-उस-कंस- स्नेहानि वाँ गृह-गह-लोहाः ॥३४॥ पुण्याह-देही पटह-स्तनूरहो लक्षः इति।। - एषां व्यापा- जम्भ इति । उद्यमेति । पूर्वति । आलिजर इति । नेत्रमिति । कर्पूरैति । बालयालेति । बवलेति । काकोलेति । लाङ्गलेनि। निष्ठेवेति । आकागेति । काम इति । पुष्पाहेति न । कुल्यादी पायादी प्रत्यूपादौ च समाहारो द्वन्द्वः। अग्यतरेतरयोगो द्वन्द्वो योध्यः । जम्मः, जम्मम् = - पागितीपि-(१) (देवं पुसि च)॥ एतत्पुषि । चान्नमक स्यात् । रपा... सि.को. १०४०३ सू० १६८ ॥ (२) (पोप) ॥ (यूरकरीपमिरविपवर्षाणि नपुंमके च) ॥ एतानि नपुमये । बामि स्त: 1 मिr:- सदनम् । मिषम्याजः। 2. 3०1 सि० को० पृ. ४०० मू० ९४ । (३) (म.परः) । (धममांपरमानांसोवामापासवासमासामागर्मागानि नगरे प) ।। एतानि नामके। पात्पुगिरयः । याांग:- तुम्हिरी, दस्त्रयोनिः । कार्यसम्पामीरमम् । सामः, भागग. विशेषः। दाम: वेश्म, गहन । वामम । २०३० मि. कौ०१० ४.१ मु. ९.1 सत्र दिर:-नमः मयूसः, अग्निः, पुत्र ! म पनम् । इगम मानिना। गि. १० पु. ३९.५०।१९। एप पायो विमति । (१) (महान्याहापापनादिरान) एवं पुनामापीः सः । - पापम् यदिर, रामानेमनगायनं पा में. 3.1 fro को पृ. ४.४ ग. १८३ ।

·- - .. . :२०२ मुकुन्दकोष दानव विशेपः । दन्तः, दम्भः, जम्बीरः, अंशः, हनु., तूणश्च । 'जम्भा दम्भजम्बीरदानवाः । दन्तेऽपि च पुमानेव, भक्ष्यवाचिषु स त्रिए।' इति-(ना० र० मा० पृ० ३८ पं० ११) । 'जम्भः स्याद्दानवान्तरे । दन्तभोजनयोरंशे हनौ जम्बीरतूणयोः ।' इ ति च (अने० सं० पृ० २६ श्लोकः ३१२) । कुसुम्भः, कुसुम्भम् = महारजनवृक्षस्य पुष्पम् । “कसूभा" इति लोके । करकः, कम- ण्डलुः । 'स्यान्महारजने क्लीवं कुसुम्भं, करके पुमाम्।' इति-- (अम० ना० लि. पृ० ४२० श्लोक: १३६) । 'महारजने पुष्पभेदे। येन रक्तं वस्त्रं कौसुम्भम्, करके कमण्डलो' इति टीका । सुवर्णं च । 'कुसुम्भं हेमनि महारजने, ना कमण्डलो।' इति च--(मे० पृ० १०७ श्लोक: १५)। ककुभः, ककुभम् = वीणाङ्गम, प्रसेवकः, वीणादण्डाधःस्थं शब्दगाम्भीर्याय दारुमयं भाण्डं यच्च- म॑णा छाद्यते सः, रागविशेषः, अर्जुनवृक्षश्च । 'वीणाप्रसेवे ककुभो रागभेदेऽर्जुनद्रुमे ।' इति-- (वि० शे० पृ० ३५५ श्लोक: २८५) । 'ककुभस्त्विन्द्रवृक्षे स्याद्, दिक्ष पक्षिण्यपि द्वयोः ।' इति -(ना० मं० पृ० ५७ पं० १०) । कलभः, कलभम् = करिपोतः, करिगावकः, धत्तूर- वृक्षश्च । 'त्रिंशद्वर्पस्तु कलभ.' इति- (वै० पृ० १०९ श्लोकः ६६) । 'पञ्चवर्षपर्यन्त: करिणः शावकः' इति सुभूतिः । 'द्विपार्भके समुद्दिष्टः करिशावक इत्ययम् ।' इति- (श० र० स० पृ० ४७ पं० १४) । 'कलभः करिशावकः ।' इति च-- (अम० ना लिं० पृ० २७६ श्लोकः ३५) । निभः, निभम् = व्याजः, सादृश्यं च । 'निभस्तु कथितो व्याजे पुंलिङ्गः, सदृशे त्रिप् ।' इति-- (मे० पृ० १०६ श्लोक: ६) । 'क्लीवेऽपि' । 'सादृश्ये सन्निभं निभम् ।' इति । निभम् ।' इति । 'व्याजो मिपं छलं छद्म निभं च कपटोऽस्त्रियाम् ।' इति च-(वै० पृ० ९९ श्लोकः १९५) । अमः, अर्मम् = रोगविशेषः, चक्षुरोगभेद । संक्राम , संक्रमः, सांकामम्, संक्रमम् = दुर्गसञ्चरः, दुर्गद्वारे फलकादिनिर्मितः सञ्चारमार्ग, जलसञ्चारयंत्रकं च। 'संक्रमः क्रमेण पुसि, न स्त्री स्याद् दर्गसञ्चरे।' इति-(मे० पृ० ११२ श्लोक: ५४) । 'अस्त्री तु संक्रमो दुर्गसञ्चरः। इति-- (अम० ना० लि. पृ० ३६३ श्लोक: २५) । 'संक्रमः क्रमगे सम्यग्वारिसञ्चारयंत्रके।' इति-(श० र० स० पृ० २३० पं० ४) । ललामः, ललामम् = प्रभावः, पौरुषम्, ध्वजः, ञ्छनं च । 'ललामोऽस्त्री ललामाऽपि प्रभावे पौरपे ध्वजे । श्रेष्ठे भूपापुण्ड्रशृङ्गपुच्छचिह्नाश्व- लिङ्गिपु।' इति--(वै० पृ. २६२ श्लोक: ७२)। 'प्रधानध्वजशृङ्गेषु पुण्ड्रवालधिलक्ष्मस् । भूषावाजिप्रभावेषु ललाम स्याल्ललाम च ।' इति च रुद्रः । पुण्ड्रमरवादीनां ललाटचित्रम् । अश्वो वाजी । भूपा सामीप्यादश्वस्येव ।' इति-(अम० स० व्या पृ० ४२१ स्तं० २ श्लोकः १४३) । हिमः, हिमम् = तुहिनम्, तुपार: । "पाला" "कोहरा" "ठंड" "वर्फ" इति च लोके! मलयोद्भवं, चन्दनं च । 'हिमं तुपारमलयोद्भवयोः स्यान्नपुंमकम् । शीतले वाच्यलिङ्ग' इति-(मे० पृ० ११० श्लोक: ३८)। 'पुंस्यपि' । 'सेभ्यः मीमो हिमोऽपि च ।' इति- पृ० १९६ श्लोकः ७) 'हिमाः कपूरचन्दनद्रुचन्द्रहेमन्त हिमालयपर्वताः । . 'प्रकारः सन्निभं .

·वरुणः, - .. लिङ्गानुशासनवर्गः । २०३ हिमे खवापरजनीजले च' इति च -(श० चिं० पृ० १०१८ स्तं० १५० १३-४-५) । हेम:, हेमम् = मापकपरिमाणम् ।' इति वैद्यकपरिभापा । 'हेम्नी काञ्चनवेतने ।' इति च-(२० पृ० २२७ श्लोक: ३७) । उद्यमः, उद्यमम् = उत्साहः, समुद्योगश्च । 'उद्यमः स्यात्समुद्योगे' इति----(श० र० स० पृ० २२८ पं० ७) । 'गरणमुद्यमे ।।' इति च-(अम० ना• लिं० पृ. ३६० श्लोकः ११) } गुरणं भाराद्युद्यमनम् । कामः, कामम् स्मर:, कामदेवः, इच्छा, अनुरागः, रेतः, निकामम् , काम्यम्, अनुमतिश्च । 'कामः स्मरेच्छयो: पुमान् । रेतस्यपि निकामे च काम्येऽपि स्यान्नपुंसकम् ।' इति-~(मे० पृ० १०८ श्लोकः ५) । उद्दामः, उद्दामम् = प्रचेताः, छन्दोविशेषश्च । 'प्रचेता यादसान्नाथः प्रत्यगाशापतिस्तथा । जलभूपण उद्दाम' इति- (वै० पृ० १२ श्लोक: ४६) । 'वशेऽनर्गलमुद्दाममुच्छृङ्खलमयंत्रितम् ।' इति च--(वै० पृ. २१२ श्लोक : १३२)। आश्रमः, आश्रमम् = ब्रह्मचारी, गृही, वानप्रस्थः, भिक्षुः, वनम् , मठः, स्थानम्, मनीनां वासस्थानं च । 'ब्रह्मचारी गृही वानप्रस्थो भिक्षुश्चतुष्टये । आश्रमोऽस्त्री' इति-(अम० ना. लि. पृ० २५१ श्लोक: ३, ४) । 'आश्रमो ब्रह्मचर्यादी वानप्रस्थ बने मठे। अस्त्रियाम्' इति च-(मे० पृ० १११ श्लोक : ३९) । कुट्टिमः, कुट्टिमम् = संस्कृत- भूमिविशेपः, भित्तिभेदः। 'फरसवन्दी" इति ख्याता। स्वल्पगहम्, कुटीरः, गर्भागारम्, मणिभूमिः, रत्नस्य खनिः, सुधाघटितभूतलम् , वद्वभूमिः । "नींव" "कुरसी" इति च लोके दाडिमद्रुमश्च । 'कुट्टिमोऽस्त्री बद्धभूमिः ।' इति-~(वै० पृ० १६१ श्लोकः ३२) । 'कुट्टिमं त्वस्य बद्वभूः ।' इति--- (अभि० सं० अभि० चि० पृ० ३९ श्लोक: ९९२) । 'मणीनां कुट्टि- मानि बद्धभूमिकानि।' इति । 'कुट्टिमोऽस्त्री निवद्धा भूः' इति च कोशान्तरम्' इति-(अम० अम० वि० टी० पृ० २७१ श्लोक: ३४) । कुसुमः, कुसुमम् = पुष्पम्, फलम्, स्त्रीरजः, नेत्र- रोगश्च । 'कुमुमं स्त्रीरजोनेत्ररोगयोः फलपुष्पयोः ।' इति-(मे० पृ० १११ श्लोक: ४१) । सङ्गगः, सङ्गमम् = सङ्गति., संयोगः, समागमः । 'मेल-मिलाप" इति लोके । 'मेलके सङ्ग- सङ्गमौ ।' इति-(अम० ना० लि. पृ. ३६४ श्लोक: २६) । 'ना मेलः, सङ्गमो ना वा' इति चामरमाला । 'पक्षे क्लीवमपि' । इति--(अम० सु० व्या० पृ. ३९५ स्तं० १ पं० ४) । गुल्मः, गुल्मम् = प्रकाण्डम् , उपस्करणम्, रोगश्च । गुल्म: सेनापट्टभिदोः सेनारक्षणरुग्मिदोः । स्तम्वे, स्त्रियामामलक्येलावल्ली (नी)वस्त्रवैश्मसु ।' इति-~-(मे• पृ० १०६ श्लोक : ११) । 'गुल्मः स्तम्चे प्लीह्नि घट्टसैन्ययो: सैन्यरक्षणे ।' इति च -(वि० प्र० पृ० १११ श्लोकः १३)। रुग, उदररोगः, स्तम्चोऽप्रकाण्ड: । क्षेमः, क्षेमम् = शुभम, कुशलम् ।। 'कुशलं क्षेममस्त्रियाम् ।' इति- (अमना. लि. पृ० ५२ श्लोक: २६)। 'जानीयान्मङ्गलं क्षेमं क्षेमं लब्धार्य- रक्षणम् । चूडायां ना, शुभे न स्त्री, कात्यायन्यां च योपिति ।' इति च- -(मे० पृ० १०८ श्लोक: ८) । क्षौमः, क्षोमम् = दुकुलम्, सूक्ष्मवामः, अट्टश्च । 'अट्टा" "मट्टारी" इति लोके । - ·- इति च- २०४ मुकुन्दकोषे 'क्षीममट्टे दुकूलेऽस्त्री, क्षोमं वल्कलजांशुके । शणजेऽतसीजे' इति- (मे० पृ० १०८ श्लोक: ९) । इह सर्वे वक्ष्यमाणा अवाधिता अदन्ता यान्ता यकारोपधत्वात्पुंस्यपि स्युः । कम्बलिवाह्यः, कम्बलिवाह्यम् = वृषवाह्यशकटम्, शकटिका, गंत्री । 'गंत्री कम्वलिवाह्यकम् ।' इति-(अम० ना० लिं० पृ० २८३ श्लोकः ५२)! मैरेयः, मेरेयम् = मद्यविशेषः, इक्षुशाकादिजन्यो मद्यविशेषश्च । 'मरेयमासवो धात्रीधातकीगुडवारिभिः ।' इति-(० पृ० १४० श्लोक: ४६) । 'शीधुरिक्षरसः पक्वैरपक्वरासवो भवेत् । (रसिकस्तु सः) । मैरेयो (य) घातकीपुष्पगुडधान्या (ना)म्लसंयुतः (तम्)।' -(प० र० मा० पृ० ६९६० ६, ७) । तूर्यः, तूर्यम् = वाद्यम् , वाद्यप्रभेदश्च । 'तूर्योs- स्त्री वाद्य निर्थोपे' इति-(वै० पृ० १४७ श्लोकः १३६) । पूयः, पूयम् = पक्वव्रणादिसम्भवधनी: भूतशुक्लवर्णविकृतरवतम्, क्षतजम् , मलजम् । “पीप" "पीव" "राध" इति च लोके । 'पूयं तु कुणपं दूष्यम्' इति-(वै० पृ० १८२ श्लोक: ११८) । अजन्यः, अजन्यम् = शुभाशुभसूचकमहाभूतविकारः, उत्पातः । 'उपलिङ्गं त्वरिष्टं स्यादजन्यं डिम्वविप्लवो।' इति-(वै० पृ० ९८ श्लोकः १६०) । 'अजन्यं क्लीव उत्पात उपसर्ग सम त्रयम् ।' इति च- (अम० ना० लि. पृ० २९९ श्लोक: १०९) । प्रमयः, प्रमयम् = वधः, मारणम् । “मारना" इति लोके । समयः, समयम् = 'समयस्तु क्रियाकारे सङ्केते चरिते सताम् । सिद्धान्ते शपथे काले' इति-(वै० पृ. २४५ श्लोकः ८२) । राजसूयः राजसूयम् = राज्ञा कर्तव्यो यज्ञविशेषः, नृपाध्वरः, ऋतुराजः । 'राजसूयो नृपाध्वरः ॥ ऋतूत्तमश्च' इति--(त्रि० शे० पृ० २९४ श्लोक: ५, ६) । हिरण्यः, हिरण्यम् = स्वर्णम्, द्रव्यम्, रेतश्च । 'हिरण्यं रेतसि द्रव्ये शातकुम्भवराटयोः । अक्षये मानभेदे च स्यादकुप्ये नपुंसकम् ।' इति--(मे० पृ० १२१ श्लोक: ११४) । अरण्यः, अरण्यम् = काननम् , वनम् । “जंगल" इति लोके । शब्द- चन्द्रिकायां तु पुसि कट्फलवृक्षवाचको दृश्यते । 'अटव्यरण्यं विपिनं गहनं काननं वनम् ।' इति-- (अम० ना० लि. पृ० १२७ श्लोक: १) । संख्यः, सख्यम् = युद्धम् , प्रहरणक्रिया । 'संस्यमाहवे । संख्य कादी विचारे च' इति--- (अने० सं० पृ० ३२ श्लोक: ३८९) । मलयः, मलयम् = पर्वतविशेषः, उद्यानं च । 'उद्याने मलयं, ना तु गिर्यशगिरिभेदयोः ।' इति-(वै० पृ० २६२ श्लोक: ६३) । 'चन्दनाद्रिस्तु मलयः' इति--(त्रि० शे० पृ० २८१ श्लोक: ३) । 'मदनो मलयो द्रुमे।' इति च- (श० भे० प्र० पृ० ५ श्लोक: २६) । वलयः, वलयम् = हस्ताभरणविशेषः, कङ्कणम् कण्ठरोगे ना, कङ्कणे पुन्नपुंसकम् ।' इति-(मे० पृ० ११९ श्लोक: ९६) । वाजपेयः, वाजपेयम् = यज्ञविरोपः, वाजमन्न, पैप्टी सुरा, पेयमत्र । अन्नसुराप्रधानो यागविशेषः । एपोऽर्धर्चादिः । कपायः, कपायम् = अङ्गरागः, रसविशेषश्च । “कसैला" 'काढा" इति वा लोके । 'कपायो रसभेदेऽपि निर्यासे च विलेपने । अङ्गरागे च न स्त्री स्यात् , सुरभी लोहिते त्रिषु।' इति--(मे० पृ० ११८ श्लोक: ७७) । शल्यः, शल्यम् = वंशादीनां शलाकाविशेषः, शङ्कः। शल्यं तु न स्त्रियां शङ्की, वलीदं क्ष्वेडेषु तोमरे । मदनद्रुश्वाविधोना' इति-(मे० पृ० ११७ श्लोकः ५७) । कुल्यः, कुल्यम् । - 'वलयः - - ·लिङ्गानुशासनवर्गः । २०५ अस्थि, जलपथम्, मान्यं च । 'कुल्यं स्यात्कीकसेऽप्यप्टद्रोणीशूमिपैषु च । कुल्या पयःप्रणाल्यां च नद्यां जीवन्तिकोषधौ । कुलोद्भवे कुलहिते त्रिपु, मान्ये पुनः पुमान् ।' इति---(मे० पृ० ११४ श्लोक: १४) । 'कुल्या नदी, कुल्यमस्थि, कुल्या वारिप्रणालिका ।' इति च धरणिः' इति-~(अम. सु० व्या० पृ० १०५ स्तं० २५० २१-२) । अव्ययः, अव्ययम् = असंख्यशब्दविशेषः । 'अव्ययोऽ- स्त्री शब्दभेदे, ना विष्णो,-निय॑ये विपु ।' इति-(मे० पृ० ११८ श्लोकः ७१) । कवियः, कवियम् = अश्वमुखवन्धनम् । 'लगाम" इति लोके 'ना- क्वी, खलीनं कवियं वा ना, तुरङ्गमुखभाण्डम् ।' इति बोपालितः' इति--(अम० सु० व्या पृ० ४६१ स्तं० ० १५० ४) । पक्षे कवियः । 'कवियोऽस्त्री खलीनोऽस्त्री, पञ्चाङ्गी कविका कवी ।' इति --- (वै० पृ० ११३ श्लोक: ११३) । गोमयः, गोमयम् == गो:पुरीपम्, गो शकृत् । “गोबर" इति लोके । 'गोविट गोमयमस्त्रियाम् ।' इति-- (अम० ना० लि. पृ० ३५० श्लोक: ५०) । पारिहार्यः, पारिहार्यम् = आवापकः । ''कङ्कण" "कड़ा" "पहुंची" इति वा लोके । 'आपावक: पारिहाय्ये' इति--(अम० ना० लि. पृ० २३९ श्लोकः १०७) । 'क्लीवेऽपि । 'आवापर्क पारिहार्य वलयं कटकोऽस्त्रियाम् ।' इति च- (4० पृ० १७० श्लोक: १४४)। पारावार, पारावारम् = समुद्रः, तटद्वयं च । 'पारावारः समुद्रे ना, तटद्वये नपुंसकम् ।' इति~~ (मे० पृ० १४३ श्लोक: २८१) । नखरः, नखरम् = नख:, करण्टकः, कररुहः, पुनर्भवः । 'पुनर्भव: कररुहो नखोऽस्त्री नखरोऽस्त्रियाम् ।' इति-(अम० ना० लि. पृ० २३१ श्लोकः ८३) । अमरमा- लायां तु वाचकलिङ्गत्वमाह--- 'नखरं त्रिपु' इति--(अम० सु० व्या० पृ० २३१ स्तं० २ पं० २४) शिखरः, शिखरम् - द्रुमाग्रम् , अद्रिशृङ्गं च । 'शिरोऽयं शिखरं वा ना' इति--- (अम० ना० लि. पृ० १३१ श्लोकः १२) । 'कूटोऽस्त्री शिखरं शृङ्गम्' इति च-(अम० ना० लि. पृ० १२५ श्लोक: ४) । 'अस्त्री' इति पूर्वोत्तराभ्यां सम्वध्यते । 'शिखरोऽस्त्री द्रुमाग्ने चाद्रिशृङ्गपुल. कानयोः । पक्वदाडिमबीजाभ' इति-(मे० पृ. १३६ श्लोकः २२६) । क्षेत्रः, क्षेत्रम् = केदारः । ''खेत" इति लोके । शरीरं च । 'क्षेत्रं शरीरे केदारे सिद्धस्थानकलत्रयोः।' इति-- (मे० पृ० १२४ श्लोकः २०) । 'पुन्नपुंसकयोर्वप्रः केदारः क्षेत्रम्' इति च-(अम० ना० लि. पृ० ३११ श्लोक: ४)। रोपधत्वात्पुंस्यपि । एवं सर्वत्र बोध्यम् । वस्त्रः, वस्त्रम् = वसनम् । "कपड़ा" इति लोके। 'वस्त्रमाच्छादनं वासश्चलं वसनमंसु कम् ॥' इति-(अम ना० लि. पृ० २४२ श्लोकः ११५)। उपवस्त्रः, उपवस्त्रम् = उपवसनम्, वस्त्रसादृश्यम् । अलिञ्जरः, अलिजरम् = महाकुम्भ. । “माट" इति लोके । 'अलिजरः स्यान्मणिकः' इति-- (अम० ना० लि. पृ० ३१२ श्लोक: ३१) । 'क्लीवेऽपि ।' 'मणिकः स्यादलिरम् ।' इति च--- -(वं० पृ० १६३ श्लोक: ५६) । 'अलजरः' इत्यपि । कूबरः, कूवरम् = युगन्धरः, युगकाष्ठबन्धनस्थानम्, यत्र रथस्य युगकाठमासज्यते सः, अथवा यत्र रथस्याश्वा वध्यन्ते सः । 'दांडी" इति स्यातः ।

·२०६ मुकुन्दको । युगं वोढुवन्धनकाप्ठं धारयतीति युगन्धरः । “जुआ" इति लोके। कूवरस्विपु चारी, ना कुब्ज- के-ऽस्त्री युगन्धरे।' इति-(मे० पृ० १३३ श्लोक: १४१)। करः, करम् = अन्नम्, भक्तम् । • 'भात" इति लोके ।'कूरं भक्तं प्रसादनम् ।' इति-(वै० पृ० १६५ श्लोक: ७५)। वेरः, वेरम् = गरीरम्, वार्ताकुः, कुङ्कुमं च । 'बेरं कलेवरे क्लीवां वार्ताको कुङ्कुमेऽपि च' । इति-(मे० पृ० १२ . श्लोक: ८५) । नीहारः, नीहारम् = अवश्यायः, हिमम्, तुपारः । “धुवारा" इति लोके। 'अवश्या- यस्तु नीहार.' इति-(अम० ना० लि. पृ० ३६ श्लोकः १८) । हिजीरः, हिजीरम् = हस्तिपाद बन्ध. । 'हिजीरश्त्र पादपाशः' इति-(अभि० सं० अभि० चि० पृ० ४७ श्लोकः १२२९)। सहस्रः महनम् = दशशतानि । 'हजार" इति लोके ।'शतं सहस्रयुतम्' इति- (वै० पृ० १८८ श्लोक: २८) मेढ़ः, मेढ़म् = शिश्नः । 'मेढ़ तु शेफसि क्लीवमीरितम् ।' इति-(श० र० स० पृ० २५८ पं० २५) 'पुस्यपि' । गङ्र्मेढ़ः शेफकेशो' इति च-(वै० पृ० १७८ श्लोकः ६१) । संसारः, संसारम् = भव: दु.खलोक । 'दुःखलोको भवश्चैव संसार: कप्टका (चा) रकः ।' इति--(त्रि० शे० पृ० २७३ श्लोक: : ११) । सीर., सीरम् = हलम् । 'सीरोऽर्कहलयोः पुंसि' इति--(मे० पृ० १२९ श्लोकः' १८) । 'क्लीवेऽपि' । 'हल गोदारणं सीरम्' इति च-- --(वै, पृ० १२५ श्लोक: २७) । तुवरः, तुवरम् = कपायरसः । 'कसैला" ''काढा” इति च लोके । 'तुवरस्तु कपायोऽस्त्री' अस्त्रीत्युभया- न्वयि । इति--(अम० ना० लि. पृ० ५८ श्लोक: ९) । 'अमी तुवराद्याः पडपि रसमात्रे वर्तमानाः पुंसि । तद्वत्स रसवत्सु वर्तमानास्त्रिपु वायलिङ्गा इत्यर्थः । तुवरकपायो नपुंसकावपि अस्त्रीत्युक्त- त्यात्' इति टीका। 'तुवरस्तु कपाये स्यात्काक्षयाढक्योस्तुवर्यपि ।' इति-(मे० पृ० १३४ श्लोक: १६४) । दीर्घादिरपि । 'नरेऽश्मश्रुणिशृङ्गाभ्यां रहिते गवि तूबरः । काले प्राप्ते कपाये च रसे पुव्यञ्जने च्यते ।' इत्युत्पलिनी। 'नापि कपायस्तु (स्तू ) वरः' इति बोपालितः । पुंसि कपायस्त- वरम्' इति क्लीवकाण्डे रत्नकोपः । 'कुवरस्तु कपायोऽस्त्री' इत्येके पठन्ति ।' इति च-- ---(अम० सु० व्या० पृ० ५९ स्तं० १, २५० ३६ तः) । सूत्रः, सूत्रम् = तन्तुः। "सूत" इति लोके । सूत्रणं च । 'सूत्राणि, नरि तन्तवः ।' इति---(अम° नालि. पृ० ३४७ श्लोक: २८) । 'सूत्रं तु सूचनाकारि- ग्रन्थे तन्तुव्यवस्थयोः।' इति च- -(अने० सं० पृ० ३६ श्लोक: ४८१) । हारावल्यां संहतोऽपि- 'सूत्रमेव सूत्रतन्तुः' इति-(हा० व० पृ० ४०४ श्लोकः १६९) । 'पत्रपात्रपवित्रसूत्रच्छ त्राः' पुसि चेति पुंस्त्वमपि ।' शृङ्गारः, शृङ्गारम् = सुरतम्, लवङ्गं च । 'शृङ्गार : सुरते नाटयरसे च गज- मण्डने । नपंसकं लवङ्गेऽपि नागसम्भवचूर्णयोः । इति--(मे० पृ० १३९ श्लोक: २३०) । पुण्डा पुण्डम् = इक्षुभेदः । "पोडा" इति लोके । पुण्डरीकम् , सिताम्भोजं च । 'पुण्डोऽतिमुक्तके चित्रे कृमी दैत्येशुभेदयोः । पृभूम्नि देशभेदे, स्यात्पुण्डरीके नपुंमकम् ।' इति-(श० र० स० पृ० २५७ पं० ६) । अन्तरः, अन्तरम् = मध्यम् । 'अन्तरमवकाशावधिपरिधानान्तद्धिभेदतादयें। छिद्रात्मीयविना- वहिरवमरमध्यात्मसदृशेषु ।' इति--(मे० पृ० १३० श्लोक: १०६) । कर्णपूरः, कर्णपूरम् - - ·. , . - लिङ्गानुशासनवर्गः । २०७ अवतंसः, शिरोभूषाभेदः, उत्तंसः, कलारम्, सौगन्धिकम् , श्वेतोत्पलं च । 'कर्णपूरोऽवतंसे ना, क्ली सौगन्धिक उत्पले ।' इति-(वै० पृ० २७७ श्लोक: ६) । 'कर्णपूर: शिरीपे स्यान्नीलोत्पलावतं- सयोः ।' इति च -(मे० १० पृ० १४१ श्लोक: २५४) । नेत्रः, नेत्रम् - नयनम् , परिधानविशेपः, वस्त्रभेदः, मन्थगुणः, द्रुममूलं च । 'नेत्रं नाड्यां तरोर्मूले वस्त्रे दृशि मथो गणो ।' इति--(२० पृ० २२५ श्लोक: १७) । 'नेत्रं वस्त्र विशेषः स्यात्' इति मञ्जरी । 'पुंस्यपि' । 'नेत्रं वस्त्रविशेपश्च नेवं चक्षुरुदाहृतम् । परिवर्तुगुणो नेत्रो, नेत्रः कस्तूरिकामृगः । इति च--(अने० ध्व० मं० पृ० ५ श्लोक: ४०) । वक्त्तः, वक्त्वम् = मुखम्, वृत्तभेदः, पथ्यावक्त्रं च । 'वक्त्त्रं मुखे वृत्तभेदै' इति- (मे० पृ० १२८ श्लोकः ८३) । पवित्रः,पवित्रम् = कुशम्, जलम् , पावनम्, वर्षणम् , अग्नि, हरिः, तिलकवृक्ष., पुत्रजीवतरुश्च । 'पवित्रोऽग्नौ हरी पते, क्ली तु तानेऽप्सु गोमये। मंत्र दध्नि ब्रह्मसूत्रे हेम्न्यय कलशे कुशे ।' इति-(वै० पृ० २६१ श्लोक: ५८) । पत्रः, पत्रम् = वाहनम्, पर्ण च । 'पत्रं तु वाहने पर्णे क्षरिकागरुतोरपि ।' इति-(वै० २२५ श्लोक. २०) । समरः, ममरम् = रणः, युद्धम् । 'संग्रामः समरोऽस्त्री' इति--(वै० पृ० १२१ श्लोकः २०६) । उगीरः, उशीरम् - वीरणीमूलम्, नलदम् । 'खस" इति लोके । 'स्याद्वीरणं वीरतृणं मूले. ऽस्योगीरमस्त्रियाम् ।' इति--(वै० पृ० ६४ श्लोक: २३१) । अन्धकारः, अन्धकारम् = आत- तिश्चान्धकारोऽस्त्री तत्तु सन्तमसं यदि । परितः' इति-(वै० पृ० २२ श्लोकः ६२) । बरः, वरम् = जामाता, मनागिप्टं च । 'वरो ना रूपजामात्रोदेवादेरीप्सिते वृतौ । त्रिष्वग्न्ये, क्ली मनागिप्टे' इति--(वै० पृ० २३६ श्लोक: ७२) । केदारः, केदारम् = क्षेत्र विशेषः । "खेत" "क्यार" इति च लोके । 'केदारेऽद्री गिवे क्षेत्रे भूमिभेदाऽलवालयोः ।' इति--(मे० पृ० १३३ श्लोक: १४३) । प्रवरः, प्रवरम् = सन्ततिः, गोत्रम् । 'प्रवरं सन्ततो गोत्रे क्लोवं श्रेष्ठे तु वाच्यवत् ।' इति--(मे० पृ० १३५ श्लोक: १७६) । 'पुंस्यपि' । गालिविशेप. । 'प्रवरः शालिप्टिकः ।' इति । मुद्रविशेपश्च । 'कृष्णे प्रवरवामन्ती' इति च- --(वै० पृ० १२६ श्लोक: ३७) । कुलीरः, कुलीरम् = कर्कटः । “कांकडा" इति लोके । राशिविशेषः, कर्कट- राशिश्च । 'कुलीरः स्यात्कर्कटके राशिभेदे च गद्यते।' इति----(२० र० स० पृ० २६८ पं० १५) । 'कुलिरः' इत्यपि । शिशिरः, शिशिरम् = ऋतुविशेषः, आचर्तु; माघफाल्गनमरतो । 'शिशिरो ना हिमे, न स्त्री ऋतुभेदे, जडे त्रिषु ।' इति--(मे० पृ० १३६ श्लोक: २२७) । आडम्बरः, आडम्बरम् = तूर्यस्वनः आनकः, पटहः, युद्धपटहः । “दमदमा" ' 'ढोल" इति च लोके । पक्षम, संरम्भः, कोपः, गजर्गाजतं च । 'आडम्बरोऽस्त्री संरम्भ पटहे गजगजिते ।' इति-(वै० पृ. २७७ श्लोक: ४) । गह्वरः; गह्वरम् = गुहा, दम्भ, वनम्, विषमस्थानम् , लतादिपिहितस्यलं च । 'गह्वरं कन्दरे दम्भ' इति-(० पृ० २५१ श्लोकः १५) 1 'स्थापि। 'गह्वरम् । 'गुहागहनदम्भपु, निकुञ्जे तु पुमानयम् । इति च--(मे० पृ० ११३ श्लोक: १४८) । - - ·। । २०८ मुकुन्दकोषे क्षीरः, क्षीरम् = पानीयम्, दुग्धं च । 'दूध" इति लोके । 'क्षीरं पानीयदुग्धयोः ।' इति- (अने० सं० पृ० ३४ श्लोक: ३१४) । 'क्षीरं देहजमम्बु च ।' इति च (वै० पृ० २२४ श्लोक: ४) । कोटरः, कोटरम् = वृक्ष स्थितगह्वरम्, निष्कुहम् । 'निष्कुटः, कोटरो न ' स्त्री' इति-(वै० पृ० ४६ श्लोक: १४) । चक्रः, चक्रम् = पक्षिविशेषः, कोकः, चक्रवाकः । "चकवा' इति लोके । रथाङ्गम्, राष्ट्रम्, कुम्भकारोपकरणं च । “चाक" इति लोके । 'चक्र कोके पुमान्, क्लीबं व्रजे सैन्यरथाङ्गयोः । राष्ट्रे दम्भान्तरे कुम्भकारोपकरणास्त्रयोः । जलायतें- ऽपि' इति-(मे० पृ० १२५ श्लोक: ३१) । चुक्रः, चुक्रम् = अम्लः, अम्लवेतसः, वृक्षाम्लम् शाकाम्लम्, तिन्तिडीकं च । 'चुकं वृक्षाम्ले, चाङ्गे- स्त्री पुंस्यम्लेऽम्लवेतसे ।' इति-(मे० पृ० १२५ श्लोक: ३६) । तिमिरः, तिमिरम् =तमः, ध्वान्तम् , नेत्रामयान्तरं च । 'तिमिरं ध्वान्ते नेत्रामयान्तरे ।' इति--(मे० पृ० १३४ श्लोकः १६२) । अङ्गारः, अङ्गारम् उल्मकम्, वह्निदग्धशकलम्, अर्धदग्धकाप्ठम् । 'अङ्गारमुल्मुके न स्त्री, पुंलिङ्गस्तु महीसुते ।' इति--(मे० पृ० १३० श्लोकः १०८) । तुपारः, तुपारम् = हिमम् । "वर्फ" इति लोके । देशविशेषः, शीकरः, जलकणः, हिमभेदः, कर्पूरभेदश्च । 'तुपारो हिमदेशयोः । शीकरे हिमभेदे च' इति--(अने० सं० पृ० ९५ श्लोक: ५९६) । शरः, शरम् = बाणः, जलं च । 'शरस्तु तेजने बाणे दध्यने ना, शरं जले।' इति--- (मे० पृ० १२९ श्लोकः ८६) । भ्राष्ट्र :, भ्राष्ट्रम् = अम्बरीषम्, भर्जनपात्रम् । “भडसां" "भाड़" "कड़ाह" इति च लोके । 'क्लीवेऽम्बरीपं, भ्राष्ट्रो ना।' इति-- (अम० ना. लि. पृ० ३१२ श्लोकः ३०) । तक्र:, तकम् = चतुर्याशजलसंयुतं दधि, मथितम्, दण्डाहतम्, गोरस जम्, कालसेयम् । "मठा" "छाछ" इति च लोके । 'अथ घोलः पादाम्बुसंयुते । तर्क कट्वरमर्शोघ्रम् ।' इति-(वै० पृ० १३५ श्लोक: १४९) । जठर., जठरम् = उदरम्, कुक्षिः। 'जठरो न स्त्रियां कुक्षी, बद्धकक्ख (वृद्ध- कर्क) टयोस्त्रिषु ।' इति--- (मे० पृ० १३४ श्लोक: १५६) । आर्द्रः, आर्द्रम् = शृङ्गवेरम् । "अदरख" इति लोके । 'कटुभङ्गं शृङ्गवेरमामाईकमस्त्रियो ।' इति- (दै० पृ० ६२ श्लोक: २१४) । कुञ्जरः, कुञ्जरम् = हस्ती, केशश्च । 'क्जरोऽनेकपे केशे।' इति- (मे० पृ० १३२ श्लोकः १३८) । पञ्जरः, पञरम् = शरीरम्, देहास्थिसमूहः, कलालम्, कलियुगम् । 'गवां नीराजनाविधिः' इति सारस्वताभिधानम्' इति राधाकान्त देवः ।' इति-(श० चि० पृ० १९ स्तं० २ पं० १८ त: २१ या०) । कायास्थिवृन्दम्, गरीरास्थिपञ्जरम्, शालारम्, पक्ष्यादिव- न्धनागारम् । "पिंजरा" इति लोके । कलायः, नीडम्, पक्षिनिलयश्च ।” "घोंसला" "कोल" इति च लोके । 'कुलायस्तु पञ्जरं नीडमस्त्रियाम् ।' इति--- (दै० पृ० ३० श्लोक: ४६) । 'यावन्मध्यं बहुधा पाञरान्नावगाहते' इति दमयन्ती इलेपादकारवान् ।' इति (अम० सुः व्या० टि. पृ० ४५९ स्तं० २५०४२) विचित् 'पिञ्जर' मित्यपि पाठो दृश्यते । पिञ्जरः, पिञ्जरम् = .

·लिङ्गानुशासनवर्गः । २०९ अश्वान्तरम्; पीतं च । 'पिञ्जरोऽश्वान्तरे, पीते क्लीवं, स्वर्णे च वाच्यवत् ।' इति-- (मे० पृ० १३६ श्लोक: १८५)। कर्पूरः, कर्पूरम् = चन्द्रभस्म, वेधकः । “कपूर" इति लोके । 'वे (रे)णुसारस्तु (रेणकावर्ण) कर्पूरश्चन्द्र भस्म हिमाह्वयम्। वेधक.' इति---- (त्रि० शे० पृ० २९३ श्लोक: ३६,४०) । 'अथ कर्पूरमस्त्रियाम् । धनसारश्चन्द्रसंज्ञ: सिताभ्रो हिमवालुका ।' इति च--(अम० ना० लि. पृ० २४७ श्लोकः १३०) । नुपूरः, नपुरम् = मजीरः। "पजनियां" इति लोके । मतान्तरे तपादकटक: । "कड़ा" इति लोके । 'मञ्जीरो नृपूरोऽस्त्रियाम् ।' इति--- (अम० ना. लि. पृ. २४० श्लोकः १०९) । 'मञ्जीरोऽस्त्री सनूपुर ।' इति रसभः' इति- (अम० सु० व्या० पृ० २४१ स्तं० १ पं०६) । 'मञ्जीरो नूपुरोऽस्त्रियौ।' इति-(वै० पृ० १७० श्लोक: १४५) । 'नपुरः पादकटके त्वस्त्रियां परिकीर्तित ।' इति च- --(श. र० स० पृ० २७४ पं०७) । कुटीरः, कुटीरम् = कर्कटः, कुलीर, गृहम्, ह्रस्वा कुटी, क्षुद्रगृह च । 'झोंपड़ी" "झूपड़ी" "कुटिया" इति च लोके । 'कुटीरो कर्कटालयौ ।' इति--(ना० र० मा० पृ० १९५० २)। 'क्लीबेऽपि ।' ‘कुटीर क्ष गेहे स्यात्' इति-(ना० म० पृ० ७२ १०२०) । 'कुटिरमित्यपि ।' 'कुटीरं कुटिरं तथा॥' इति च--(द्वि० को पृ० ४१२ श्लोक: ३१) । 'विहारः, विहारम् = भिक्षु- स्थानम्, सौगतावासः, क्रीडा, लीला, क्रीडार्थ पद्भ्यां सञ्चरणं च । विहार: सौगताबासे क्रीडायाम्' इति-(4. पृ० २४४ श्लोकः १६८) । 'विहारस्तु परिक्रमः ।।' इति च -(अम० ना० लि. पृ० ३६१ श्लोकः १६) । वारः, वारम् = परिपाटीः, आवृत्तिः सूर्यादिवासरः, मदिरापानं च । 'वारः सूर्यादिदिवसे, वारोऽवसरवृन्दयोः । कुब्जवृक्षे हरे द्वारे, वारं मद्यस्य भाजने ।' इति--- (वि० प्र० पृ० १२६ श्लोकः १७) । 'वारः सूर्यादिवागरे । महेश्वरावसरयोवृन्दे कुब्जाख्यपादपे । वारं तु मदिरापाने' इति -( बने० सं० पृ३७ दलोक: ४६६-७) । कान्तारः, कान्तारम् = महारण्यम्, वनम्, विलम्, दुर्गमवमं च । 'कान्तारोऽस्त्री महारण्ये विले दुर्गमवत्मनि । पुंसि स्यादिक्षुभेदे' इति--(मे० पृ० १३२ श्लोक : १३४)। तोमरः, तोमरन् = आयुविशेषः, शर्वला । 'गंडासा" "शावली" इति वा लोके । हस्तक्षेप्य- सशल्यदण्ड: । "रायवांस" इति लोके । स्यूलाग्रगदा च । 'शवला तोमरोऽस्नियाम् । इति- (अम ना० लि. प० २९५ श्लोकः ९३) । 'सबला' इत्यपि । 'तोमरस्त्यायुधमिदि' इति च-- (श० र० स० पृ० २७२ श्लोक: १०) । दुरोदरः, दुरोदरम् = द्यूतकारः, पणः, घृतं च । 'दुरोदरो द्यूतकारे पणे, बूते दुरोदरम् ।' इति---(अम० ना० लि. पृ० ४२६ श्लोकः १७१) । 'दुरोदरं द्यूतकारे, द्यूताक्षपणयोः पुमान् । इति । 'दुरोदरं द्यूतभेदे, घृतकृत्पणयोः पुमान् ।' इति पाठान्तरम्' इति च - (मे० पृ० १४२ श्लोक: २६७) ।' 'आश्रित्य दुर्ग गिरिकन्दरोदरं क्रीडन्त्यमुख्मिन् सततं दरोदरम्।' इति यमकान्निधकारोऽपि' इति गोवर्धनः--इति मृनुट- पीयूषो' इति--(अम० सु० व्या० टिपृ० ४२६ स्त: २ पं० ३८-९) । वामरः, वागरम् - .

·२१० . मुकुन्दकोष दिवस:, दिनम् । 'वा तु क्लीवे दिवसवासरौ।' इति--(अम० ना० लि. पृ० ४४ श्लोकः २) । पक्षे वासरम् । वासरस्तु पुमान् रागविशेषे, दिवसेऽस्त्रियाम् ।' इति-- (मे० पृ० १३८ श्लोकः २१३) । कासारः, कासारम् =सरोवरः । 'तालाव" इति लोके । पक्वान्न- विशेपश्च । तत्र नपुसकलिङ्गः । “कसार" इति लोके । 'कासार: सरसी सरः । इति--(अम० ना० लिं० पृ० १०३ श्लोक: २८) । 'कासारः स्यात्सरोवरे ।' इति—(श० र० स० पृ० २६७ पं० १५) । केसरः, केसरम् = किजल्क: । फूल की धूली" इति लोके । 'किजल्क: केसरोऽस्त्रियाम् ।' इति---(अम० ना० लि. पृ० १०८ श्लोकः ४३) । 'केसरं हिगुनि क्लीवं, किजल्के न स्त्रियां, पुमान् । सिंहच्छटायां पुन्नागे बकुले नागकेसरे ।' इति च- (मे० ० पृ० १३३ श्लोक : १४२) । रभसस्तु हिङ्गुनि द्वयोरित्याह । करीरः, करीरम् = वंशा- मुरः । 'वशाङ्कुरे करीरोऽस्त्री' इति--( मे० पृ० १३१ श्लोक: १२५) । 'वंशाकुरे करीरोऽस्त्री, तरुभेदे घटे च ना ॥' इति च-(अम० ना. लि. पृ० ४२७ श्लोक: १७३)। शरीरः, शरीरम् = 'शरीरं करणं सिनम् ।' इति-(वै० पृ० १७७ श्लोकः ५२) । 'शरीरं वर्मणि स्मृतम् ।' इति च- --(२० र० स० पृ. २८१ पं० १०)। जीरः, जीरम् = जीरकः, अजाजी, खड्गश्च । 'जीरस्तु जरणे खड्ने' इति--(मे. पृ० १२५ श्लोक: ३९) । 'मञ्जीरः, मञ्जीरम् = नूपुरः । ''पायजेव" इति लोके । 'मञ्जीरोऽस्त्री सनूपुरः । ' इति रभसः' इति-- (अम० सु० व्या० पृ० २४१ स्तं० १ पं० ६)। 'मजीरो नूपुरोऽस्त्रियो।' इति च- पृ० १७० श्लोक: १४५) । शेखरः, शेखरम् =शिरोभूपणम्, शिखास्थमाल्यं च । ऽवतंसोत्तंसशेखराः । केशेषु गर्भकं माल्यम्' इति-(वै० पृ० १७१ श्लोकः १५४-५) । 'क्लीबेऽपि । 'लवङ्गकलिका दिव्यं लवङ्गं शेखरं लवम् ।' इति च-(रा० नि० पृ० १०४ इलोक: ८४) : युगन्धरः, युगन्धरम् = कूबरः । ''जुआँ" इति लोके । युगकाप्ठबन्धनस्थानम् । 'कूवरस्तु युगन्धरः। इति-- (अम० ना० लि. पृ० २८४ श्लो०: ५७) । वचः, वज्रम् = कुलिशम्, इद्रास्त्रम्। 'हादिनी वजमस्त्री स्यात्' इति-(अम० ना० लि. पृ० २० श्लोकः ४७) । 'अस्त्रियो वज्रकुलिशो' इति संसारावर्तः' इति--(अम० सु० व्या० पृ० २० स्तं० १ पं० २८, २९) । 'वजूं स्याद् वाल (ध) के धात्र्यां क्लीयं, योगान्तरे पुमान् । वज़ा स्नुह्यां गुडूच्यां च, वज्री स्नुह्यन्तरे स्मृता । दम्भोली हीरकेऽप्यस्त्री' इति च--- (मे० पृ० १२८ श्लोकः ८१-२) । वप्रः, वप्रम् = क्षेत्रम् । “खेत" इति लोके । रेणु :, चयः, तटं च । 'वप्रस्ताते पुमा,-नस्त्री रेणो क्षेत्रे चये तटे । इति-(मे० पृ० (१) अस्योदाहरणं वामनीयटोकायाम्---"स वाग्वज्रो यजमानं हिनरिक्त यथेन्द्रशत्रून स्वरतोपराधात् ।।" तया--("जान्वञ्चितातिहिममलोमस शाटकाना मित्रादपि प्रयमयाचितभाटकानाम् । पुत्रादपि प्रियतमैरबराट- काना । वय दिवः पततु मूध्रि किराटकानाम् ।। इति । पृ० १२५०६ त.। -(वै० 'अथापीडे- - । , ·लिङ्गानुशासनवर्गः। १२८ श्लोकः ८२) । आलवाल:, मालवालम् = वृक्षमूलकृतजलाधारः, वृक्षादिमूले समन्ततोऽम्भसो धारणार्थ यद्वेष्टनं तत् । 'आधारस्त्वम्भसां यत्र धारणम् । स्यादालवालमावालमावापः' इति- (अम० ना लिं० पृ० १०४ श्लोक: २९)। पलः, पलम् =मांसम्, उन्मानं च । 'पलमुन्मान- मांसयोः।' इति--(मे० पृ० १४७ श्लोकः २६) । रुद्रहेमौ च । भाल:, भालम् = ललाटम् । “माथा" इति लोके । 'भालं तेजोललटायोः । इति--(मे० पृ० १४८ श्लोक: ४२) | पलालः, पलालम् = सकाण्डोऽगृहीतफलत्वान्निष्फल:, निष्फलं तृणादिकाण्डम्, सस्यशुष्कघान्यनाल: । "पुमाल" "पयार" इति च लोके । 'नाडी नालं च काण्डोऽस्य पलालोऽस्त्री स निष्फल: ।' इति-(अम० ना० लि. पृ० ३०९श्लोक: २२) । 'पलालोऽस्त्री, कणिका स्त्री' इति च -(वै० पृ० १२८ श्लोक: ६४) । पल्वलः, पल्वलम् =क्षुद्रसरः, अल्पसरः, वेशन्तः । 'वेशन्तः पल्वलं चाल्पमरः' इति-(अम० ना० लिं० पृ० १०३ श्लोक: २८) । 'वेशन्त: पल्वलोऽस्त्री' इति च वाचस्पति.' इति-(अम० सु० व्या० पृ० १०४ स्तं० १ पं० ३, ४) । खलः, खलम् = सूर्य, तमालवृक्ष , धतूरवृक्षश्चंषु पुंलिङ्गः । खलाचानम्, सस्यमर्दनस्थानम्, कल्कम्, भूश्चपु क्लीवलिङ्गः स्यात् । 'अथ खलं सम्य- स्थाने, शठे त्रिपु।' इति--(त्रि. शे० पृ० ३७१ श्लोकः ३९०) । 'खलधानं पुन: खल. ।' इति । 'छिन्नं दधि वृसं रूक्षं खलं सेव्यं च नि:सरे ।' इति । 'खलं भूस्थानकल्केप, खलो नीचः, खलेवरी।' इति च--(वै० पृ. २३२ श्लोक: २५) । चपाल:, चपालम् = यज्ञपात्रम्, यनीयपगबन्धनार्थ यूपमध्ये देयो वलयाकार: काप्ठमयो लोहमयो वा पदार्थश्च । 'यूपमध्यं समादानं, यूपाग्रं तमं न स्त्रियाम् । कटकेऽस्य चपालोऽस्त्री, मूले तूपरमक्षते ।' इति-(वै० पृ० ९१ श्लोकः १०४-५) । विशालः, विशालम् = आधिकः, उरमः, मृगप्रभेद, पक्षिविशेषः, नृपान्तरम्, वृक्षविशेषश्च । 'विगालस्त्वाविकोरभ्री' इति-- (२० पृ० १६६ श्लोकः १२९) । 'विगाला विन्द्रवारुपामुग्ज- यिन्यां तु योपिति । नृपवृक्ष (मृगपक्षि)भिदोः पुंमि, विशाले त्वभिधेयवत् ।' इति च-(मे० पृ० १५४ श्लोक: १३३) । शूल:, शूलम् = रोगविशेपः, प्रहरणविशेषः, आयुधं च । 'शूलोऽस्त्री रोग आयुथे । मृत्युकेतनयोगेषु, शूला स्यात्पण्ययोपिति ।' इति-(मे० पृ० १४८ श्लोकः ५३) । मूलः, मूलम् नक्षत्रविशेपः, एकोनविंशतिनक्षत्रम्, पाश्वम्, अन्तिकम्, प्रतिष्ठा च । 'मूलं गिफाद्ययोः । मूलवित्तेऽन्तिके, वा ना भे' इति । 'मूलं शिफाद्ययोः । भै निकुऽन्तिके वा ना' इति पाठान्तरम्' इति~-( मे० पृ. १४८ श्लोकः ४५) । 'हस्तास्वातिश्रवणा आलीये, मृगशिरो नपुंमि स्यात् । पुमि पुनर्वसुतिप्यो, मूलं वस्त्री, स्त्रियां शेषाः ।' इनि च कोगान्तरम्' इति--(१० सिं० पृ० १३२६ स्तं० १ पं० ११.२ ३-४) । मुकलः, मफलम् - कुड्मलः, इंहिकाशोन्मुमकलिका, आत्मा, शरीरं च । 'कुड़मलो मुकुलोप्रियाम् ॥' इति-~( अम० ना० लि. पृ० १३४ श्लोकः १६) तलः, तलम् = अधोभागः, अनूवम्, मूलम्, महीतलम्, स्वरूप च । 'अपः स्वम्पयोरस्त्री तलम्' इनि--(अम० - . .

·२१२ मुकुन्दकोषे - - - ना० लि. पृ० ४३२ श्लोक: २०२) । 'स्वरूपेऽधस्तलोऽस्त्रियाम् । क्ली तुल्यदेशे।' इति च- (वै. ० पृ० २३२ श्लोक: ३५)। तैल:, तैलम् = तिलादीनां विकारः, स्नेहः, म्रक्षणम् । कल्कं स्नेहे तिलानां तैलं स्यादन्येपां नामपूर्वकम् ।' इति--(वै० पृ० १३४ श्लोकः १३७) । तैलं कल्के तिलस्नेहे' इति च--(शि० को० पृ० ४० श्लोक: ४४२) । तूलः, तूलम् = पिचुः, उन्मानं च । 'तूलं स्याद् ब्रह्मदारुणि । आकाशे च पिची न स्त्री' इति-(मे० पृ० १४६ श्लोक: २५.६) । 'पुंलिङ्गस्तु पिचौ तूलः, क्लीबं स्याद् ब्रह्मदारुणि ।' इति च रुद्रः' इति—(अम० सु० व्या० पृ० १४३ स्तं० १५० ५) । 'पिचुतूलः' इति-रभसात्संघातोऽपि' इति--(अम० सु० व्या० पृ० ३३७ स्तं० २ पं० २१) । कुड्मल:, कुड्मलम् = ईपद्विकाशोन्मुख कलिका । 'अथ कुड्मलो मुकुलोऽस्त्रियौ ।' इति--(वै० पृ० ४६ श्लोक: १६) । तमालः, तमालम् = वृक्षविशेपः, कालस्कन्धवृक्षः । 'कालस्कन्धे तमालोऽस्त्री' इति-- (वै० पृ० ५२ श्लोक: ८७) । 'तमालस्तिलके कालस्कन्धे च वरुणद्र मे।' इति च- -(शि को० पृ० ४२ श्लोक : ४५९) । कपालः, कपालम् = कर्परः, मूर्छास्थि । “खोपरी” “खोपडी" इति लोके । घटादीनामवयवविशेषश्च । 'स्यात्कर्परः कपालोऽस्त्री' इति--(अम० ना० लि. पृ० २२५ श्लोक: ६८) । 'कपालोऽस्त्री- शिरोऽस्थिन स्याद् घटादेः शकले बजे ।' इति च- - (मे० पृ. १५० श्लोकः ७२) । कवल:, कवलम् = ग्रासः । 'कौर" इति लोके । 'कबल कवतो ग्रासः' इति-(वै० पृ० १६७ श्लोकः १०१) । अमरस्तु वकारमध्यः पुस्त्वमपीत्याह-~'ग्रासस्तु कवल: पुमान् ॥' इति च-- --(अम० ना० लि. पृ० ३२१ श्लोक: ५४) । लोपधत्वान् क्लीवलिङ्गोऽपि । 'प्रवाल:, प्रवालम् विद्रुमः । 'मूंगा" इति लोके । नवकिसलयविशेषश्च । 'अथ विद्रुमः पुंसि, प्रवालं पुन्नपुंसकम्' इति । 'प्रवालमङ्कुरेऽप्यस्त्री' इति च-(अम० ना० लि. पृ० ४३२ श्लोकः २०४) । 'प्रवालोऽस्त्री किसलये वीणादण्डे च विद्रुमे ।' इति-(मे० पृ० १५२ श्लोक: १०७) । 'प्रवालोऽस्त्री किसले विद्रुमद्रुमे ।' इति च- -(शि० को० पृ० ४२ श्लोक: ४६३) । प्रवालशब्द ओप्ठमध्योऽपि स्यादिति केचिदिच्छन्ति । वलः, वलम् = बलदेवः, दैत्यप्रभेदः, वायस, गन्धरस, रूपम्, रेतः, स्थाम, सैन्यं च । 'वलं रूपेऽस्यनि स्थौल्ये शक्तिरेतश्चमूषु च । बलो रामे बलाढये च' इति-(वै० पृ० २३४ श्लोक: ५४-५) । 'वलं गन्धरसे रूपे स्थामनि स्थौल्यसंन्ययोः । पुमान् हलायुधे दैत्यप्रभेदे वायसेऽपि च । वलयुक्तेऽन्यलिङ्गः स्याद् वला वाट्यालके स्त्रियाम् ।' -(मे० पृ० १४७ श्लोक: ३७-८) । शम्बलः, शम्बलम् = पाथेयम् , कूलम्, मत्सरश्च । 'शम्बलोऽस्त्री सम्बलबत्कूलपाथेयमत्सरे।' इति- (मे० पृ० १५४ श्लोक: १३५) । उत्पल, उत्पलम् = नीलकमलम्, कुष्ठोपधिः, जलसम्भवविशेपः, जलजपुप्पमात्रं च । 'उत्पला तुप पर्पटयां, क्लीबं कुष्ठप्रसूनयोः ' इति--(मे० पृ० १४९ दलोक: ६२) । 'रोगास्यं पाक- लोत्पले ।' इति । 'उद्दण्डपालनदलनेकराजीवकोत्पलाः । इति च--- -(वै० पृ० १३१ %D इति च- ·लिङ्गानुशासनवर्गः। २१३ श्लोक: ९९) । 'उत्पलं पुष्करे कुप्ठे' इति-(शि० को० पृ० ४१ श्लोक: ४४६) । 'चन्द्राब्जे चोत्पलं कुठे' इति च-(रा० नि० पृ० ४२३ श्लोक: ८) | उपल:, उपलम् = शिला, अश्मा, प्रस्तरः । 'शर्करायां दृपत्पुत्रे स्त्र्य,-स्त्र्यस्मन्यु-पलो मणौ ।' इति-- (वै० पृ० २५८ श्लोक: १७) । शील:, शीलम् = चरितम्, मवृत्तम्, स्वभावश्च । 'शीलं वृत्त- स्वभावयोः ।' इति-- (वै० पृ० २२६ श्लोक: ३३) । शैलः, शलम् = पर्वत , शैलेयम्, ताक्ष्य- शैलम्, , रसाञ्जनम् , शिलाजतु च । 'शैलो भूभृति, शैलं तु शैलेये तायशेलके ।' इति-(मे. पृ० १४९ श्लोक: ५६) । शकलः, शकलम् = खण्डम् । 'भित्तं शकलराण्डे वा पुस्य,-द्धोऽद्ध समेंऽशके ।' इति--(अम० ना० लि. पृ० ३५ श्लोक १६) । 'शकले खण्डवल्कले।' इति-(40 पृ० २५२ श्लोक: ३४) । अगुल:, अङ्गलम् = अप्टसख्ययवोदरमानम् । ‘अगुलोऽस्त्री यवा अप्टौ' इति---(वै० पृ० ३६ श्लोक: ५२)। अञ्चल:, अञ्चलम् = वस्त्रान्तः । "आंचर" "आंचल" इति वा लोके। एकराफांघ्रिको बन्धश्च । 'एकशफाधिक वन्धमाहुर्दामान्चलं बुधाः ।' इति--(हा. व. पृ०३९६ श्लोकः ६१) । 'वस्त्रान्तस्त्वञ्चल' इति च-(वै० पृ० १६६ श्लोक: १३१) । कमलः, कमलम् = पद्मम्, सलिलम्, मृगप्रभेदः, कुरङ्गश्च । 'कमल मलिले ताने जलजे क्लो (व्यो)म्नि भेषजे (भूपणे)। मृगभेदे तु कमल:, कमला श्रीवरस्त्रियो।' इनि-(मे० पृ० १४९ श्लोक: ६५) । 'स्यात्कुरङ्गेऽपि कमल:' इति--(अम० ना० लि. पृ० ४३१ श्लोकः १९४) । मलः, मलम् = किल्विपम्, पापम्, विट्, कलङ्कश्च । 'पापे पुरीपे क्ट्टेि च मलमस्त्री' इति-(ना० र० मा० पृ० ५४ पं० १२)। मुशलः, मुमल:, मुशलम्, मुमलम् = आयुधविशेषः, क्षोदनविशेषः, अयोग्रम् , कण्डनीयदण्डश्च। 'मूमर" 'मूमल" इति वा लोके । 'अयोनिमुंमलोऽस्त्री स्यात्' इति-(वै० पृ० १६४ श्लोक ६५)। साल , सालम् = वृक्षमात्रम् , प्राकार., सर्जवृक्षः 'मखू" इति लोके । धूनकश्च । 'साल पादपमा स्थानाकारे मर्जपादपे।' इति--(मे० पृ० १४६ श्लोक: ५५) । धूनकार्थे तु क्लीवलिङ्गो योध्यः । 'पुंसि भूरहमात्रेऽपि मालो वरणयजं. योः।' इति रममः' इति-(अम० सु० व्या० पृ० १४३ स्तं० २ ५० ३३.४) । 'तालव्योऽपि, 'तालव्यो नृपझपयो: शालो, वृक्षे वृतो द्रुभेदे च । नालव्यदन्त्य उक्तनथा स्त्रियां वृक्षगामायाम् ।' इत्यूप्मविवेकः ।' इति-(अम० सु० या० पृ० ११७ स्तं० २ पं०७, ८)। शालोऽक्षिपीलुके ।। सर्जेचारेऽपि।' इति च--- -(शि० को० पृ० ४०, ४१ श्लोक : ४४६.७) । कुण्डलः, पुण्डलम् = कर्णाभरणाविशेषः । 'कुण्डलो दीघंनियंशे' इति । 'कुण्डलं कर्णवेष्टनम् ।' इति च--(२०१० ११७ श्लोकः १६३) । 'कुण्डलं कर्णभूषायां पागेऽपि वलयेऽपि च । काञ्चनगुदच्योः यी' इनि - (मे० पृ० १५१ श्लोकः ८२-३) । कललः, कललम् = पलनम्, गुजगोणितगंधातः, गुन- गोणितादेरीपद्धनपरिणामः, गर्भवेष्टनचर्म, जरायुश्च । उस्य कललोऽस्त्रियाम् ।' इति-(अम० ना० लि. पृ. २१४ इलोक: ३८) । 'जरायु क्लल चोल्यम्' इति च--- (प० २० मा० पृ० ४४ .

·- %3D .. २१४ मुकुन्दकोषे पं० ५)। नलः, नलम् = नडः, पोटगल :, पद्मं च । 'नल: पोटगले राज्ञि पितृदेवे कपीश्वरे । कमलेऽपि च, नटयां च, क्रमेण क्लीययोपितोः।' इति-(मे० पृ० १४७ श्लोकः २७) निगल:, निगलम् = शृखलः, हस्तिनिगड: । “वेडी" इति ख्यातः । 'अन्दुको निगलो न स्त्री, भिदुरं, शृखला अयो।' इति-(वै० पृ० ११० श्लोकः ८३) । 'डलयोरेकत्वम् ।' 'निगडः' इत्यपि । 'अथ शृंखला । अन्दुको निगडोऽस्त्री स्यात्' इति च- --(अम० ना० लि. पृ० २७८ श्लोकः ४१) । नीलः, नीलम् = निधिः, पर्वतः, वानरविशेषः, नीलरक्तं च । 'नीलं तु नीलरक्ते, ना नियद्रि- वानरान्तरे।' इति---(मे० पृ० १४७ श्लोक: २६) । मङ्गलः, मङ्गलम् = भौमग्रहः, कल्याणं च । 'मङ्गला सितदूर्वायाममायां, पुसि भूमिजे । नपुंसकं तु कल्याणे, पुंसि सर्वार्थ रक्षणे।' इति-(मे० पृ० १५३ श्लोक: १२०) । काकोल:, काकोलम् = विपविशेषः । 'पुंसि क्लीवे च काकोलकालकूट- हलाहला: ।' इति---(अम० ना० लिं० पृ० ९० श्लोकः १०) । 'काकोलं नरकान्तरे । ना कुलाले द्रोणकाके, विषभेदे तु न स्त्रियाम् ।' इति च- -(मे० पृ० १५० श्लोक: ७४) । हलाहलः, हलाहलम् = विषविशेषः । 'पुसि क्लीवे च काकोलकालकूटहलाहल: ।' इति-(अम० ना० लि० पृ० ९० श्लोक: १०) । हलः, हलम् = लाङ्गलम, गोदारणम्, सीरम् । 'हल गोदारणं सीरम्' इति-(वै० पृ० १२५ श्लोक: २७) । कोलाहल , कोलाहलम् = कलकल: , बहुभिः कृतोऽस्पष्टशब्दः । 'कोलाहलः, कलकलः' इति-- (अम० ना. लि. पृ० ७१ श्लोक: २५) । 'कोलाहल कलकलस्तथा सर्जरसेऽपि च ।' इति च- -(श० र० स० पृ० ३११ प० १४) । कङ्काल:, कङ्कालम् = करकः, अस्थिपञ्जरम् । 'कङ्कालोऽस्त्री तनोरस्थि करङ्कोऽप्यस्थिपञ्जरम् ।' इति--(वै० पृ० १८२ श्लोकः ११४) । वल्कल:, कल्कलम् = वृक्षादीनां त्वक । 'छाल" इति लोके । 'वल्कं वल्कलमस्त्रियाम्।' इति---(अम० ना० लि. पृ० १३१ श्लोकः १२) । सौवर्चल:, सौवर्चलम् = सर्जिकाक्षारः, लवणान्तरं च । 'अथ सौवर्चलं सर्जक्षारे च लवणान्तरे ।' इति--(मे० पृ० १५७ श्लोक: १६६) । धूमल:, धूमलम् - देवतार्चनवाद्यम् । 'देवतार्चनतूर्ये तु धूमलोऽस्त्री' इति--(वै० पृ० १४७ श्लोक: १३८) । फलः, फलम् = हेतुसमुत्यम्, प्रयोजनम्, कुसुमादिसम्भवसस्यम्, वक्षादीनां फलम्, जातीफलं च । 'प्रसवः पिप्पलं सस्य फलम्' इति-(दै० पृ० ४६ श्लोकः २०) । 'फलं हेतुसमुत्थे स्यात्फलके व्युप्टिला. भयोः । जातीफलेऽपि कक्कोले सस्यवाणाग्रयोरपि।' इति च-~ -(वि० प्र० पृ० १४६ श्लोकः २) । हालाहल, हालाहलम् = विषप्रभेदः । हलाहल ब्रह्मसर्प ज्येष्ठिकायां विपेऽस्त्रियाम् । हालाहलो विर्ष कोटे' इति-(श० २० स० पृ० ३१४ पं. ९) । जम्वाल:, जम्वालम् =पङ्कः, कर्दमः । “कीचड़" इति लोके । 'निषद्धरस्तु जम्बाल: पद्धोऽस्त्री शादकर्दमौ।' इति--(अम ना० लि. पृ० ६६ श्लोकः ६) । 'जम्बाल: शैवले पङ्के.' इति च-(मे० पृ० १५१ श्लोकः ९१)। खण्डल:, खण्डलम् = छिद्र- वस्त्रैश्चीरम् । छिद्रवस्त्रश्चीर खण्डलमस्त्रियाम् ।' इति-(वै०पृ० १६९ श्लोकः १३०) । लागला लागलम् =कुसुमविशेषः, भूमिकर्षणयंत्रविशेषः, गोदारणम्, लिङ्गं च । 'लाङ्गली तोयपिप्पल्या, - ·लिङ्गानुशासनबर्गः। २१५ . क्लीवं तु कुसुमान्तरे । गोदारणे तृणराजगृहदारुविशेषयोः ।' इति-- (मे० पृ० १५४ श्लोक: १२८) । 'लिङ्गं तु लागले शेफ' इति च-(त्रि० शे० पृ० २६१ श्लोकः २३) । गरल:, गरलम् = विषम्, वृक्षविशेषः, कंडय॑श्च । 'गरलं तु विपं श्वेलः इति । 'राढ: कंडो विपपुष्पकः । काकर्दश्छदनश्चीनो गरल: कण्टकीति च ।' इति च- -(वै० to पृ० ४९ श्लोकः ५०) । इद्रनील:, इन्द्रनीलम् = अश्मसारः, मरकतमणिः । ''पन्ना" इति लोके । 'अश्मसारस्त्विन्द्रनील:' इति-- (त्रि. शे० पृ. ३०४ श्लोक: २९) । 'क्लीवेऽपि ।' 'इन्द्रनीलं महानीलम्' इति च-(व० पृ० ४४ श्लोक: ४०) । गाण्डीवः, गाण्डिवः, गाण्डीवम्, गाण्डिवम् =धनुर्मात्रम्, अर्जुनधनुश्च । 'गाण्डीवो गाण्डिवश्चास्त्री कार्मुकेऽर्जुनकार्मुके ।' इति--(म० पृ० १६० श्लोक : ३६) । 'कपिध्वजस्य गाण्डीवगाण्डिवी पुन्नपुंसको ।' इति--(अम० ना० लि. पृ० २६१ श्लोक: ८४) 'जिष्णोघंनुपि, कोदण्डे, गाण्डीव गाण्डिवं तथा ।' इति च-- --(अने• समु० पृ० ५२ श्लोक: ५८६) । कोदण्डो धनुमत्रिऽपि । उल्वः, उल्वम् = कलकलः, शुक्रशोणितसघातः, जरायः, गर्भ- वेष्टनचर्म, गर्त च । 'गर्भाशयो जरायुः स्यादुल्वं च कललोऽस्त्रियाम् ।' इति-- (अम ना० लि. पृ० २१४ श्लोक: ३८) । पारशवः, पारशवम् = निषादः, परस्त्रीपुत्रः, लोहम्, शस्त्रं च । 'पारशवः पुमान् । परस्त्रीतनये शस्त्रे द्विजाच्छूद्रासुतेऽपि च ।' इति-(मे० पृ० १६२ श्लोक: ६० ) । पाश्वः, पार्श्वम् = शरीरैक देश., कक्षाऽधोभागः, चक्रोपान्तम्, पशुगणः, अन्तिकं च । 'पार्श्व वक्षाधरे चक्रोपान्ते पशुगणेऽपि च।' इति-(मे० पृ० १५८ श्लोक. १८) । 'न क्ली कक्षा वाहुमूलं पार्श्वमस्त्री तयोरधः।' इति च- -(वै० पृ. १७८ श्लोक: ६६)। अपूर्वः, अपूर्वम् = न विद्यते पूर्व कारणं यस्य सः ,परमात्मा तस्मिन् पुंलिङ्गः । यागावान्तर ध्यापारो यागावान्तरकर्म वा तस्मिन् नपुसकलिङ्गः । विदिवः, त्रिदिवम् = स्वर्गः खम्, नभः, सुखं च । 'त्रिदिवा सरिदन्तरे । पुसि स्वर्गे' इति-(मे० पृ० १६० श्लोक: ३७) । 'त्रिदिवो व्योम्नि दिन्यपि ।' इति-(वै० पृ० २४१ श्लोक: २९) । 'क्लीवेऽपि'। 'त्रिदिवं तु सुखे स्वर्गे, स्वर्णद्यां त्रिदिवा मता ।' इति च-(श० र० स० पृ० ३२० श्लोक: ६) । ताण्डवः, ताण्डवम् नृत्यम् , नाट्यम्, तृणभेदश्च । 'ताण्डवोऽस्त्री तृणान्तरे । भवेदुद्धतनृत्ये च' इति- (मे० पृ० १६० श्लोक : ३६) । निष्ठेवः, निप्छेकम् = मुखेन श्लेष्मनिरसनम् । "निष्ठीदोऽस्त्री निष्ठीवनमपि निप्ठेवनं च निष्ठयूतिः ।' इति-(वै० पृ० १९५ श्लोक: ३६) । प्रग्रीवः, प्रपोवम् = वास्तुनिमित्तकारणम्, वातायनम् । "झरोखा" इति लोके । मुखशाला । "खिड़की" इति लोके । वृक्षशीर्षकं वा । एवं कलशः, ग्रीवा, प्रासादश्च । 'प्रग्रीवमस्त्री कलशे ग्रीवाप्रासाद- योरपि ।' इति-(वै० पृ० २६१ श्लोक: ५६) । शराबः, शरावम् = वर्द्धमानाख्यम् । “सेरवा" "क्वसवा" "ढकना" "मलया" "कसोरा" इति वा लोके । 'अस्त्री गरावो वढेमानकः । इति--(अम० ना० लि. पृ० ३१३ श्लोक ३२) । 'मरावः' दन्त्यादिरपि-इनि मुकुटश्च । , - ·२१६ मुकुन्दकोषे - - - - राव, रावम् = शब्दः, ध्वनिः । 'रवो नादः स्वनिर्घोप: संव्याङ्भ्यो राव आरवः ।' इति- (अभि० सं० अभि ० चि० पृ० ५३ श्लोक: १४००) । भावः, भावम् = स्वभावः, शब्दविषये- ऽभिप्रायः, आत्मा , योनिश्च । 'भाव. पदार्थो धर्मः स्यात्सत्त्वं तत्त्वं च वस्तु च ।' इति । 'भावो गौरविते जन्तौ पदार्थेऽभिनयान्तरे।' इति च-(त्रि० शे० पृ० ३७६ श्लोक: ४२०) । 'आत्मा भावो मनो भावो भाव: सत्ता भवोऽपि च । भाव: पूज्यात्मको लोकः पदार्थो भाव उच्यते ।' इति च (अने० ध्व० म० पृ. २ श्लोक १३) । 'वोपधमदन्तम् ।' इति दुर्ग. । वोपधत्वात् क्लीवलिङ्गोऽपि । क्लीवः, क्लीवम् = नपुसकम् । “हिजड़ा" इति लोके । 'अस्त्री नपुसके क्लीवं, वाच्यलिङ्गस्त्ववित्रमे।' इति रुद्रः' इति-- (अम० स० व्या० पृ० ४३४ स्तं० २ पं० १४) । 'पुस्यपि ।' 'तृतीया प्रकृति शण्ड. क्लीव पण्डो नपुसकम्।' इति च -(अम० ना० लिं० पृ० २१५ श्लोक. ३१) । शव., शवम् = मृतशरीरम्, पानीयं च । 'शवः स्यात्कुणपे पुमान् । नपुंसकं तु पानीये' इति-- (मे० पृ० १५९ श्लोक २४) । 'कुणपस्तु शवोऽस्त्रियाम् ।' इति च--(वै० पृ० १२२ श्लोक २१६) देवः, दैवम् = विवाहविशेषः, विधि., प्राक्तनशुभाशुभकर्म । 'दैवं भाग्ये च नियती देवसम्बन्धवत्यपि ।' इति-- (श० र० स० पृ. ३१६ २०१६) । पूर्व., पूर्वम् = कारणम्, पूर्वभावि, अतिक्रान्तश्च । 'पुमासः पूर्वजाः पूर्वं प्राक् पूर्वमग्रतः ।' इति--- (अने० समु० पृ० ३६ श्लोकः ४३७) । 'प्राक् पूर्वमग्रतः' इति धरणि' इति---(अम० सु० व्या० पृ० ४२० स्तं० १ पं० ४) । 'पूर्वोऽन्यलिङ्गः प्रागाह, पुवहुत्वेऽपि पूर्वजान् ।' इति--(अम० ना० लि. पृ० ४२० श्लोकः १३४) । 'पूर्वे तु पूर्वजेषु स्यु. पूर्वः, प्रागाद्ययोस्त्रिपु।' इति च- -(मे० पृ० १०५ श्लोक: ६) । पल्लव :, पल्लवम् = किसलयम् । 'नये पत्ते" इति लोके । 'पल्लवोऽस्त्री किसलयम्' इति-- (अमः ना० लि. पृ० १३२ श्लोक: १४) । 'पल्लवोऽस्त्री किसलयं किसलोऽपि नवे दले।' इति । 'पल्लवं त्वस्त्री प्रकोप्ठेऽन्यतिविस्तृती।' इति च ० पृ० २६१ श्लोक: ५८) । 'पुंसि क्लीवे च पल्लवः । इति व्याडि.' इति--(अम० सु० व्या० पृ० १३२ स्तं० २५० ३४-५) । 'पल्लवोऽस्त्री किसलये विटपे विस्तरे चले।' इति-(मे० पृ० १६० श्लोक. ३९) । हेमस्तु पुंसीत्याह-पल्लवः फिसले बले । विटपे विस्तरेऽलक्तरागे शृङ्गारपिङ्गयोः ।' इति च- -(अने० सं० पृ० १०६ श्लोक: ७४१, ७४२) । नल्वः, नल्वम् = किटकुचतु.शतम् । 'नल्व: किटकुचतःशतम् ।' इति-(हा० व० पृ० ४०६ श्लोक: १९७) । अमरेश्च । 'नल्वो विसं हस्तगतम्' इति मुकुटः । 'क्लीवेऽपि' । 'नत्वं हस्तशतम्' इति कात्यः । 'नत्वं विंशहस्तशतम्' इति च भट्टक्षीर-स्वामी' इति--(अम० सु० व्या० टि० पृ० ११६ स्तं० ०.१ प० ४०-१) । पाश:, पाशम् = कलापार्थः, वन्धनम्, पक्ष्यादिवन्धनं च । 'पाश: कचान्ते संघार्थः, कर्णान्ते शोभनार्थकः । छात्राद्यन्ते च निन्दार्थः, पाश: पक्ष्यादिवन्धने ।' इति-(निशे० पृ० ३७७ दलोय: ४२८) । कुलिशः, कुलिगम् = शम्बः, वज़म्, इन्द्रास्त्रम्, दम्भोलिः। 'कुलियो न स्त्री दम्भोली, ना जपान्तरे ।' इति--(मे० पृ० १६४ दलोकः २०) । व्याडिस्तु नपुंसकलिङ्ग- । (वै० । :

·- लिङ्गानुशासनवर्गः । २१७ माचप्टे । भट्टिकाव्ये पुंस्त्वमपि दृश्यते । “निरस्तोदयधारायः कुलिशो मम वक्षसि । अभिन्न शतधात्मानं मन्यते वलिन वली।' इति च- -(दु० लि. पृ० ३७ पं० १४-५) । कर्कदा, कर्कशम् = काशमर्दः, इक्षुः, काम्पिल्यश्च । 'कर्कश: काशमक्षकाम्पिल्येप्वप्यसौ पुमान् ।' इति-(मे० पृ० १६३ दलोकः १८) । कोशः, कोशम् = हिरण्यम्, धनम्, अर्थसंघात , शब्दादिसंग्रहश्च । 'कोशोऽस्त्री कुड्मले पात्रे दिव्ये खड्गपिधानके । जातिकोशेऽर्थसंघाते पेश्यां शब्दादिसंग्रहे ।' इति- (मे० पृ० १६२ श्लोक. ६) । दिव्ये शपथे, शब्दादिसंग्रहेऽमरादौ । आकाश, आकाशम् = नभ: । 'वा तु पुंस्थाकाशविहायसी।' इति-- (अम० ना० लि. पृ० २९ श्लोक: २) । 'मेघवम चाकाशमस्त्रि- याम् ।' इति--(वै० पृ० १७ श्लोक: २) | काशः, काशम् -कुशं, तृणभेदः, इक्षुगन्धा, पोटगल: । "कास" इति लोके । 'अथो काशमस्त्रियाम् ।' इति--(अम ना० लि. पृ० श्लोकः १६२) 'काशी वाराणमीपुरे । न स्त्रियां तृणभेदे स्यात्' इति--(मे० पृ० १६२ श्लोकः ३)। 'काशस्तृणे रोगभेदै' इति--(अने० सं० पृ० ४४ श्लोक: ५५७) । 'काशी काशश्च तृणवाचकः' इति शभेदः । कणिश , कणिगम् = धान्यमञ्जरी । 'बाली" "बाल" इति च लोके । 'कणिशं धान्यमञ्जरी।' इति--(वै० पृ० १२८ श्लोकः ६४) । 'पुंस्यपि ।' सस्यस्य मञ्जरी निर्गतनूतन- शिर: कणिशम् । कणाः सन्त्यस्य कणिशम् । 'कणिशो धान्यशीर्षके।' इति रत्नकोश.' इति-~(अम० स० व्या० पृ. ३०८ स्तं० २ पं० १०-१) । अङ्कुशः, अकुशम् = सृणिः, गजवारणम् । 'अनुशो. ऽस्त्री, सृणि : स्त्रियाम् ।' इति-(अम० ना० लि. पृ० २७९ श्लोक: ४१) । शेष., शेषम् - उप- यक्तेनरम्, अवशिष्ठम् । “वचा हुआ" इति लोके । 'शेपो नाऽनन्तसीरिणोः । उपयुक्ततरे त्वस्वी,' इति-(त्रि० शे० पृ० ३७९ श्लोकः ४४१) । 'शेपः सङ्कपणे वधे । अनन्ते ना, प्रसादैन स्व- निर्मल्यापर्णे स्त्रियाम् । उपयुक्ततरे न स्त्री' इति च---(मे० पृ० १६७ श्लोक: २८) 1 वेप', वेपम् = वेशः, प्रसाधनम्, अलङ्काररचनाकृतशोभा। "शृङ्गार" "सजावट" इति वा लोके । 'आकल्पवेपो नेपथ्यं प्रतिकर्म प्रसाधनम् ॥ इति-- (अम० ना० लि. पृ० २३७ श्लोक: ९९) । तालव्यशानो- ऽपि' ! 'वेशो वेषश्च कथितः' इति--(श० मे० प्र० पृ० ४ श्लोक: १७) । 'वैशो वेश्यागृहे गृहे । नेपथ्ये च' इति च -(मे० पृ० १६३ श्लोक: १४) 1 उप्णोपः, उप्णीपम् -शिरोवेष्ट, चोलोण्डुकः, शिरोवेष्टनम् । "पगड़ी" इति लोके । किरीट., लक्षणान्तरं च । 'शिरसि सिगुप्णीपमस्त्री स्यात्' इति-(दै० पृ० १६८ श्लोक. १२४) । 'उष्णीपं तु शिरोवेष्ट किरीटे लक्षणान्तरे।' इति--(म.पृ. १६७ श्लोक. ३२) । अम्बरोपः, अम्बरीपम् = भ्राष्ट्रः, भर्जनम् । "कड़ाह" इति लोके । नृपान्तरे च । 'भ्राष्ट्रः पुस्य,-म्बरोपोऽस्त्री' इति । 'अम्बरीपं रणे व तृणे, नाऽविशोरयोः।' इति च--- (वै० पृ० २७७ श्लोकः ३) । 'अम्बरीपं रणे प्राष्ट्रे क्लीबं, पसि नृपान्तरे । नरकस्य प्रभेदै च किशोरे भास्करेऽपि च । इति च-~(मे० पृ० १६९ श्लोक: ४८-९) विपः, विषम् =क्ष्वेड:, गृहा- दिद्रव्यविशेषः, गरलम् । “जहर" इति लोके । जलं च । 'विधमप्सु च ।' इति-(अम. ना. लि. - - ·२१८ मुकुन्दको + . - पृ० ४३६ श्लोक: २२३) । 'विपं तु गरले तोये' इति--(वि० प्र० पृ० १७१ श्लोकः २), 'विपं जलेऽतिविपायां स्त्रियां, क्ष्वेडे तु न स्त्रियाम् ।' इति च -(मे० प० १६७ श्लोक: २५) । 'गरले विपमम्भसि च, स्त्रियामतिविपायाम्', इत्यूप्मविवेकान्मर्धन्यान्तम् । 'पुंसि क्लीवे च' इति विपेणापि सम्बध्यते-इति केचित्-- (अम० सु० व्या० पृ० ९० स्तं० १५० ३७-८-६) । रोहिषः, रोहिपः, रोहिपम, रोहिषम् = मृगविशेपः, हरिणान्तरम्, मत्स्यभेदः, क्त्तृणम, रक्तकत्तृणं च । "रोहिस" इति ख्याततृणविशेषः । 'रौहिषं रक्तकत्तृणे, मत्स्यभेदे मृगे च ना।' इति--(वै पृ. २६५ श्लोकः ७१) । 'रोहिपं कत्तॄणे क्लीवं पुसि स्याद्धरिणान्तरे ।' इति-(मे० पृ० १६८ श्लोकः ४५) । 'कत्तृणे रोहिपं क्लीबं, पुलिङ्गो हरिणान्तरे।' इति च मूर्धन्यान्ते रमसः' इति-(अम० सु० व्या० पृ० १८५ स्तं० १ पं० १०, ११) । माषः, मापम् = परिमाणविशेषः, बीहिप्रभेदः, मांसलः, धान्यवीरश्च । “उड़द" इति लोके । 'मापो व्रीह्यन्तरे मूर्ख मानत्वग्दोप- भेदयोः । इति--(मे० पृ० १६७ श्लोक: २१) । 'मूर्ख. पुरीपलो माप.' इति-- (त्रि. शं. पृ० ३०२ श्लोक: ५)। 'मूर्खे माने फले माष.' इति च- --(वि० शे० पृ० ३७६ पृ० ४४०) । मेषः, मेषम् = मेड़, मेण्ढ रुः, मेढ़कः । ' मेढा" इति लोके । भैपज्य रभेदः, राशि- विशेपश्च । 'मेपो राश्यन्तरे हुडे । भैषज्यभिदि' इति-- (मे० पृ० १६७ श्लोकः २१) । प्रत्यूपः, प्रत्यूषम् = अहर्मुखम्, वसुश्च । 'प्रत्यूपोऽहम खे वसौ।' इति--(मे० पृ० १६८ श्लोकः ४०) । 'क्लीवेऽपि' । 'व्युष्टं विभातं प्रत्यूपं सांयाविकमहमुखम् ।' इति च- (वै० पृ० २२ श्लोकः ६८) । मांसादिरसविशेषः । 'यूषोऽस्त्री, यु. पुमान् रसे ।' इति-(व० पृ० १६, श्लोक: १००) । कोषः, कोपम् =धनसञ्चयः । "खजाना" इति लोके । साम्प्रतं तु “वैक" इति नाम्रा प्रसिद्धः । शब्दादिसग्रहश्च । 'कोशः कोषः' इति—(श० भे० प्र० पृ० ४ श्लोकः १६) । कोशोऽस्त्री कुड्मले पाने दिव्ये सड्गपिधानके । जातिकोपे (शे)ऽर्थ संघाते पेश्यां शब्दादिसंग्रहे ।' इति च- ० पृ० १६२ श्लोक: ६) । करीपः, करीपम्-गोमयाग्निः । 'शुष्कगोमयसंघात' इत्येके । 'तत्तु (गोमयं) शुष्कं करीपोत्री' इति--(अम० ना० लि. पृ० ३२० दलोक: ५१) । 'दोहलं तु करीपोऽस्त्री' इति च--(वै० पृ० ७० दलोक : ६१) । कर्षः, कर्षम् = मानप्रभेदः, पलचतुर्थो भाग: । 'ते पोडशाक्षः कर्पोऽस्त्री' इति-- (अम० ना० लिं० पृ० ३३० श्लोकः ८६) । 'कर्पो ना कर्पणे, मान प्रभेदे पुन्नपुसकम् ।' इति च- १६६ श्लोकः ८) । वर्ष, वर्षम् =मवत्मरः, भारतादिः, जम्बूद्वीपः, वृष्टिः, वोलश्च । 'स्याद वृष्टो लोकधात्वंशे वत्सरे वर्षमस्त्रियाम् ।' इति--(अम० ना. लि. प. ४३६ श्लोकः २२४) । 'वर्षोऽस्त्री भारतादौ च जम्बूद्वीपाव्दवृष्टिपु । प्रावृट्काले स्त्रियां भूम्नि' इति---(मे० पृ० १६७ श्लोक: २४) । 'अथ वृष्टिवर्पमस्त्री केचिदिच्छन्ति वर्पणम् ।' इति शब्दार्णवः' इति- (अम० सु० व्या० १० ३३. स्तं• २ पं० १७-८) । 'पन्नपुंमकयोपं जम्बूद्वीपादवृष्टिषु ।' (मे. -(मे० पू० - ·लिङ्गानुशासनवर्गः । २१९ - - . - - -- इति च रुद्रः' इति-(अम० सु० व्या० पृ० ११२ स्तं० २ पं० १०-१) । आमिपः, आमिषम् : मासम्, भोग्यवस्तु. सम्भोगः, उत्कोचश्च । 'आमिपं पुन्नपुंसकम् । भोग्यवस्तुनिमम्भोगेश्युत्कोचे पललेऽपि च ।' इति-(मे० पृ० १६७ श्लोक: ३१) । रसः, रसम् = मधुरादिः,शृङ्गारादिः, विषम् , वीर्यम, रागश्च । 'मांसे द्रवे चक्षुरसे पारदे मधुरादिषु । जले रागे (वालरोगे) विपे नौरे रसो नवसु वक्ष्यते ।' इति-(भा० प्र० पृ० ३८५ श्लोक: ४) । 'रसो सूते विपे वले स्त्री रास्नाशल्लकीपाठाद्राक्षामूमिदीषु च ।' इति-(शि० को० पृ० ४८ इलोक: ५२६, ५२७) । 'रसं तु पारदे बोले, रम: पारदचर्मणोः ।' इति -(रा० नि० पृ० ४२५ दलोक. ५२) । बुमः, बुपः, बुसम् , बुपम् = पलालादिक्षोदः, कडङ्गर: । ''भूस' भूसा" इति वा लोके । 'बसं दन्त्यमिति- धातुप्रदीपः। 'वृषवेषतुपागतोपा! इति यभेदान्मूर्धन्यान्तमपि। 'कडङ्गरो बुसं क्लीवे' इति- (अम ना० लि. पृ० ३०१ श्लोक: २२) १ 'छिन्नं दघि बसं रूक्षं खलं सेव्यं च नि.शरे ।' इति । (दधिविशेपः ) 'पुंस्यपि ।' 'फडङ्गरो बुसः' इति च- -(वै० पृ० १२८ श्लोकः ६४) । हरदत्तस्तु 'कडकर.' इति प्राह । इक्कस:, इक्कसम् = चिक्कस:, चिक्कसम् = यवान्तविशेषः, यवचूर्णम् । “चिक्कसो यवचूर्णके ।' इति-- (वै० पृ० १६४ श्लोक: ६८)। 'यवक्षोदे तु चिक्कसः ।' इति-(अभि० सं० अभि० चि० पृ० २० श्लोकः ४०२) । कपासः, कांसम् = तूलकारणम्, वस्त्रयोनिभेदः, तूलफलः, तपनी, आच्छादनफलः । “कपास" "रूई" इति च लोके । 'कर्पासस्तु वादर: स्यापिचव्य- स्तूलकं पिचु; })' इति-~-(अभि ० सं० अभि० चि० पृ. ४५ श्लोकः ११३९) । 'तूलः पिचुः पिचुः तूलम्' इति च-(त्रि० शे० पृ० ३०५ श्लोक: ११)। आसः, आसम् = धनुः, चापः । 'धनुस" इति लोके । 'अस्त्रियो चापधनुपावासेवासी धनुर्दुणम् ।' इति--(वं० १० ११८ श्लोक: १७२) । दिवसः, दिवसम् = दिनम्। 'आतु क्लीवे दिवसवासरौ ।' इति-(अम० ना. लि. पृ. ४४ श्लोक: २)। अवतंसः, अवतसम् = शेवरम्, शिरोभूषणम् । "मुकुट" "पगड़ी" इति वा लोके । कर्णभूषणं च । 'अवतंसो न स्त्रियां स्यात्कणंपूरे च मेखरे।' इति- (मे० पृ० १७३ श्लोक: ४८)। वोतंसः, वोतंसम् = मृगाणां पक्षिगामपि बननोपायः, मृगपक्षि- गांवन्धनोपकरणम् । "जाल" "पाग" इति च लोके । 'वोतमस्तूपकरणं वन्यने मृगपक्षिणाम् ।' इति-(अम. ना. लि. पृ० ३४६ श्लोकः २६) । "वितंसः' इत्यपि। 'वितमः पक्षियन्धनम् ।' इति-~-(२० पृ० १३९ श्लोक : ४१) 1 मांसः, मांसम् = पिशितम् । “गोश्त" इति लोके । 'पितिं पललं मांसं व्यसामिपमुयसम् ।' इति--(हा०२० पृ. ३६६ श्लोक: ५५) । पनसः, पनसम् = फलवृक्षविशेषः, कण्टकिफल: । "क्टहल" फनम" इति च लोके । 'पनग. कष्टविफले कण्ट के वनरान्तरे। स्त्रियां रोगाभेदे, स्यात्' इति---(मे० पृ० १७२ श्लोक: २७) । उपवास:, उपवासम् भोजनायिन्छेदः, उपवस्तम्, अहोरात्रभोजनाभावः । "त" 'पड़ामा" 4 - - ·२२० मुकुन्दकोपे . - "निराहार" इति च लोके । 'औपवस्तं तूपवास:।' इति-- (अम० ना० लि. पृ० २६१ श्लोकः ३८)। निर्यासः, निर्यासम् = वृक्षादेनिस्यन्दः, वृक्षद्रवः । "गोंद" ''सार" इति वा लोके । 'निर्यासो वेप्टकस्तथा।' इति-(प० र० मा० पृ० ३९ पं० २६)। 'निर्यासो लसिका काण्ड. सत्त्वसाराभिधानकम् ।' इति च-(प० मु० व० पृ० ४८ पं० ७) । मासः, मासम् = काल- परिमाणविशेषः, पक्ष द्वयात्मक: काल: । 'मासः पक्षद्वयोर्मत: ।' इति-- (श० र० स० पृ० ३३५ श्लोकः ११) । 'मासस्तु तावुभौ ॥' इति च-- (अम० ना० लि. पृ० ४७ श्लोकः १२) । तो उभी शुक्लकृष्णी। चमसः, चमसम् = यज्ञपात्रविशेषः । 'चमसो यज्ञपात्रस्य भेदोऽस्त्री, पिष्टके स्त्रियाम् ।' इति--(मे० पृ० १७१ श्लोक: २१) । असः, अंसम् = शरीरैकदेश:, स्कन्धः । "कंधा" इति लोके । 'स्कन्धो दोशिशखरोंऽमो स्त्री' इति-- (दै० पृ० १७८ श्लोक: ७१)। कंसः, कंसम् = लोहविशेषः, तेजसद्रव्यम्, ताम्ररङ्गमिश्रितधातुविशेषः, कांस्यम। “कांसा" "कांसी" इति वा लोके । परिमाणविशेषः,आढकपरिमाणं, मानं च । 'कंसोऽस्त्री तेजसद्रव्ये कांस्ये मानेऽसुरे (नृपान्तरे) तु ना।' इति--(मे० पृ० १७० श्लोक : २) । स्नेह., स्नेहम् = द्रवः, तैलादिरसद्रव्यम्, हार्दम्, सौहार्दम्, सौहृदयम्, प्रेम च । 'स्नेहोऽस्त्री प्रेम सौहार्दम्' इति । 'स्नेहोऽस्त्री पिच्छिले रसे' इति । 'स्नेहोऽस्त्री द्रवहादयो.।' इति च (वै० पृ० २३८ श्लोक: ६६) । वर्हः, बर्हम् = मयूरपिच्छम्, दलं च । 'वह पिच्छे दलेऽस्त्रियाम् ।' इति--(मे० पृ० १७५ श्लोक ६) । गृहः, गृहम् = वासः, वेश्म, गृहम्। "घर" इति लोके। कलयं च । ''औरत' इति लोके । 'गृहं गृहाश्च पुभूम्नि कलयेऽपि च सद्मनि।' इति-(मे० पृ० १७५ श्लोक: ५) । केचित्तु-गृहिण्येव गृहमित्याहु.- .-'न गृहं गृहमित्या- हुर्गृहिणी गृहमुच्यते । तया हि सहितः सर्वान् पुरुषार्थान् समश्नुते ।' इति--(श० चि० पृ० ८२८ स्तं० १ पं० १८ त: २० या०) । गेह , गेहम् = इष्टकादिरचितं वासस्थानम्, मन्दिरम्, समम्, वेश्म । “घर” इति लोके । 'गेहमस्त्री, शालासभे स्त्रियाम् ।' इति वाचस्पतिः' इति-(अम० सु० व्या० पृ० ११८ स्तः १ पं० ५) । 'न नोदवसितं, न स्त्री गेह, पुभूम्नि वा गृहम् ।' इति च- (वै० पृ० १६० श्लोकः १९) । तथा च प्रयोगः–'कालागुरुप्रततधूपवहाश्च गेहा: ।' इति-(दु० लि. ० पृ० ३५.६ पं० २१.१) । लोहः, लोहम् = अय.प्रभृतिद्रव्यविशेषः, कालायसम् । शस्त्रके लोहे जोङ्गके सर्वतैजसे ।' इति-(मे० पृ० १७५ श्लोक: ८)। पुण्याहः, पुण्याहम् सुदिनम्, शोभनदिवसः, मङ्गलं च । 'पुण्याहमह्नि पुण्योंऽशः' इति-(वै० पृ. २२ श्लोकः ६७) । देहः, देहम् = शरीरम् । 'कायो देह. बलीवपुंसोः' इति-(अम० ना० लि. पृ० २२६ दलोकः ७१) 'देहः कलेवरे' इति च - (श० र० स० पृ० ३४१ पं० ३) । पटहः, पटहम् = वाद्यविशेषः, आनकः । 'पटहो ना समारम्भे, आनके पुन्नपुंसकम् ।' इति--(मे० पृ० १७६ श्लोक: १९)। तनूरुहः, तनू म्हम् = पुत्रः, लोम, रोम । "रोंगटा" इति लोके । पक्षश्च । "पंस" इति लोके । 'तनहं मतं लोग्नि, पतोऽपि तथाविधम् ।' इति--(२० र० स० पृ० ३४४ पं० ४) । 'तनूर हस्तु पुत्र गति 'लोहोस्त्री - - ·लिङ्गानुशासनवर्गः । २२१ लोम्नि च।' इति च- -(अने० सं० पृ० १३९ श्लोक: ३५५) । लक्षः, लक्षम् = छागः, लक्ष्यम्, शरव्यं च । "वेध" "निशाना" "ध्येय" इति च लोके । 'लक्ष तु लक्षणं लक्ष्यमभिसन्धानमासिकम् । वेध्यं शरव्यं न नरि' इति । 'पुस्यपि।''छागे तु करुणो लक्षो मल्लिका कुसुमप्रियः ।' इति च- (4० पृ० ४७ श्लोक: ३५) । करुणः = "करणा नीवू" इति प्रसिद्धो वृक्षविशेषः, करुणरसश्च । यथा-'एको रस: करुण एव . . . ।' इति भवभूतिः' इति ॥ अय साम्प्रतमिकारान्तमुकारान्तांश्च दो:शब्दसहितान् पुन्नपुसकलिङ्गवाचकशब्दानाह हेम:-(अभि० सं० लि. पृ० ८ श्लोक १२१-२) । अररि-स्थाणु-कमण्डलूनि । चाटु-इचटु-जन्तु कशिप्व-णु-स्तथा जीवातु---कुस्तुम्बुरु--जानु--सानु ॥३५॥ कम्बु शकु-दर्वि-गुरु-वास्तु-पलाण्डु हिङ्गुः शिग्रु-र्दो-स्तितउः सीधु' ... अस्य व्याख्या- अररीति । कम्युरिति च । इहारर्यादा इतरेतरयोगो द्वन्द्वः । जीवात्वादो दार्वादो च समाहारो द्वन्द्वः । एतेऽरर्यादयः सीध्वन्ता: शब्दाः पुन्नपुंसकलिङ्गाः स्युः । अररिः, अररि कपाटम्, कवाटम् । "किंवाड" इति लोके । 'कपाटश्च कवाटश्च त्रिपु, स्यादररं न ना।' इति वाचस्पतिः' इति-(अम० सु० व्या० पृ० १२२ सं० २ पं० १६) । 'अररं छदकपाटयोः ॥' इति-- (मे० पृ० १३० श्लोक: ११०)। 'अररिः' इदन्तोऽपि । 'अररं पुनः । कपाटोऽररि. कवाट:' इति च--- (अभि० सं० अभि० चि० पृ. ३६ श्लोक : १००६) । तथा च कथिताभ्युदये- 'प्रेयन्तेऽमी परमररयो हर्म्यवातायनानाम् ।' इति मुकुट.' इति--(अम० सु० व्या० टि० पृ० १२२ स्तं० २५० ४०-१) । स्थाण :, स्थाणु = ध्रुवः, शकुः, शाखापत्रादिरहिततरुः, छिन्नद्रुम- शिर ऊर्ध्वकाप्ठमेव । 'स्थाणुः कीले हरे पुमान् । अस्त्री ध्रुवे' इति--(मे० पृ० ४७ श्लोकः ३२) । 'स्थाणुर्वा ना, ध्रुवः शङ्कः' इति च-(अम० ना० लि. पृ० १२९ श्लोक: ८)। कमण्डलुः, कमण्डलु = पात्रविशेषः, करकम्, ऋपिपात्रम् । 'अस्त्री कमण्डलुः, कुण्डी' इति- (अम० ना० लि. पृ० २६४ श्लोक: ४६) । 'कमण्डलुः स्यात्करके न स्त्री, ना प्लक्ष- पादपे ।' इति-(मे० पृ. १५६ श्लोक: १५१) । चाटुः, चाटु = चट, प्रियवाक्यम्, प्रिया प्रायम् । 'चटु चाटु प्रिये वाक्ये चाटुकारे, घटः पुमान् । प्रतिमामासने चापि' इति-(२० र० स० पृ० ८४ पं० १६) । 'चटुश्चाटुः' इति च- -(श० भे० प्र० पृ० ४ श्लोक: १२) । .

·२२२ मुकुन्दकोपे - - चटुः, चटु = प्रियवाक्यम्, उदरं च । 'चटुश्चाटो पिचिण्डे च वतिनामासने पुमान् ।' इति- (मे० पृ० ३४ श्लोक: १३) । 'चटुश्चाटुश्च राजादिस्तुती पशु पिचिण्डके ।' इति-(वै० पृ. २१५ श्लोक : २३)। 'देहांशे वर्णने चटुः ।' इति-(त्रि. शे० पृ० ३२७ श्लोक: ९६) । त नैव क्लीवलिङ्गोऽपि । 'प्रियवाक् चटुचाटुनी।' इति च- -(त्रि० शे० पृ० ३११श्लोकः १६) । जन्तुः, जन्तु = प्राणी, जननशील: । 'जन्तुर्जन्यमात्रे' इति--(श० र० स० पृ० १२६ पं० १६) । कशिपः, कशिपु = शय्या, भवतम्, भोज्यम्, आच्छादनम्, वस्त्रम, एकोक्तया भक्ताच्छादने, भोज्यवस्त्रे च । 'अस्त्री कशिपु शय्यायां वस्त्रेऽन्ते तद्द्वयेऽपि च ।' इति--(वै० पृ० २५८ श्लोक: २०) । 'कशिपु त्वन्नमाच्छादनं द्वयम् ।।' इति--(अम० ना० लि. पृ० ४१६ श्लोक: १३०) । ‘एकोक्तया कशिपुर्भक्ताच्छादने च द्वयोः पृथक् ।' इति च- -(वि० प्र० पृ० १०५ श्लोक: १८) । अणुः, अणु = द्रोहिविशेषः । ''चीणा" इति लोके । लवणविशेषश्च । 'अणु- /हिविशेष स्यात्पुंसि, सूक्ष्मेऽभिधेयवत् ।' इति--(मे० पृ० ४५ श्लोक: २) । 'क्लीयेऽपि' । 'भोजनीयं कटकटमणु प्रवर वारिजे ।' इति च -(वै० पृ० १३२ श्लोक: ११९) । जीवातुः, जीवातु = भक्तम् , अन्नम्, जीवितम् , प्राणनम् , जीवनौषधम्, मृतसञ्जीवनौषधं च । 'जीवातु- रस्त्रियां भक्ते जीविते जीवनौषधे ।' इति-- (मे० पृ० ६२ श्लोक : ११२) । कुस्तुम्बुरुः । कुस्तुम्बुरु = धन्याकम् । “धनियाँ" इति लोके । 'कुस्तुम्बुरु धनीयकम् ।' इति रभस.' इति-- (अम० सु० व्या० पृ० ३१५ स्तं० १ पं० ३७) । 'पुंस्यपि ।' कुस्तुम्बुरुश्नावलिका' इति (रा० नि० पृ० ८२ श्लोक : ६७) । जानुः, जानु = जानू रुसन्धिः, अप्ठीवान् । 'घटनू" इति लोके । 'जानुरुपर्वाप्ठीवदस्त्रियाम् ।' इति-(अम० ना० लि. पृ० २२७ श्लोकः ७२) । 'अस्त्रियाम्' इति त्रिभिः सम्बध्यते । (समस्त्वात्) । सानुः, सानु = - पर्वतैकदेशः, पर्वतसम- भूभागः, वनं च । 'सानुरस्त्री वने प्रस्थे वात्यामार्गाग्रकोविदे ।' इति-(मे० पृ० ८४ श्लोक: २२) | ‘स्नु : प्रस्थः सानुरस्त्रियो' इति--(अम० ना० लि. पृ० १२५ श्लोक: ५) । 'मानुः शृङ्गे बुधे मार्ग वात्यायां पल्लवे वने ।' इति च- --(वि० प्र० प्र० ८६ श्लोक: १९) । कम्बुः, कम्वु = शंख: 'कम्बुः शंखेऽस्त्रियां, पुंसि शम्बूके वलये गजे ।' इति---( मे० पृ० १०४ श्लोक : २) । शङ कु:, शङ्कु = अप्राणिगोचर :, कील :, संख्याविशेषश्च । शतादिकत्वादस्य नपुंसवत्वं प्राप्तम् । कोलार्थस्य उदन्तत्वात् पुंस्त्वं सिद्धम् । 'अस्ती गङकुरप्राणिगोचरः।' इति-(वै० पृ. २६१ श्लोक: ३०) । दारुः, दारु = इति-(वि० शे० पृ० ३८८ श्लोक: ८) । 'दारु स्यात्पित्तले काळे देवदारो नपुंसकम् ।' इति- (मे० पृ० १२६ श्लोक: ४७) । अगुरुः, अगुरु = कालागुरु । 'कालागवंगुरु' इति-(अम ना० लि. पृ. २४६ श्लोक : १२७) । 'कालागुवंप्यगुरूच्यते'--इति सुभूतिः' इति-(अम• सु० व्या २४६ स्तं० १ ६० ३१.२) । अगुरु प्रवरं लोहं क्रिमिजग्घमनायजम्।' इति नाश्वतः' इनि--(अम० . . 'पुन्नपुंसकयोः' ·लिङ्गानुशासनवर्गः । .२२३ स० व्या० पृ० २४६ स्तं० १ पं० २८) । 'कुस्तुम्बुरुक धान्याकमगुरु वा पुंसि लघनाम च ।' इति बोपालितः' इति-(अम० सु० व्या० पृ० २४६ स्तं० १ पं० १६) । 'कर्पूरागुरुकस्तुरीकक्कोल. घुसृणानि च । एकीकृतमिदं सर्व यक्षकर्दम इप्यते।' इति व्याडिः' इति--(अम० सु० व्या० पृ. २४६ स्तं० १ पं० ८, ९) । 'अगुरु इत्यपि ।' 'कुङ्कुमागुरुकस्तूरीकर्पूरं चन्दनं तथा । महासुगन्ध- मित्युक्तं नासतो यक्षकर्दमः ।' इति धन्वन्तरिः' इति--(रा०नि० पृ० ३०४ श्लोकः ४५) । 'कपूरागरकस्तूरीकक्कोलर्यक्षकर्दमः ।' इति-(अम० ना० लिं० पृ. २४८ श्लोक: १३३) । 'अगुवंगरु राजाईम्' इति । 'अगुरुस्त्वगरी लघौ । शिशिपायाम्' इति च-(अने० सं० पृ० ९२ श्लोकः ५५३) । वास्तु :, वास्तु =देवविशेषः, गृहम्, गृहभूश्च । 'वैश्मभूस्तुिरस्त्रियाम्।' इति-(अम. ना० लि. पृ० १२३ श्लोकः १६) । वेश्मभू- गृहरचनावच्छिन्नभूमिः । 'वास्त्वस्त्री गृहपृर्यो- गुंहे सीमसुरङ्गयोः ।' इति च -(वै० पृ० २३६ श्लोक: ८०) । पलाण्डु, पलाण्ड् = सुकन्दकः, मुखदूषणः । "कांदा" इति । 'प्याज" इति च लोके । 'पलाण्डुस्तु सुकन्दकः ।' इति-(अम० ना० लि. पृ. १७८ श्लोकः १४७) । 'हिङ्गुः, हिङगु = मूलविशेषस्य निर्यासः, सूपधूपनम्, रामठम् । "होग" इति लोके । 'बाह्नीक हिगु रामठम् ।' इति--(अम० ना० लिं० पृ० ३१६ श्लोकः ४०) । 'पुंस्यपि ।' 'हिङ्गो तु भूतनाशनम् ।' इति च-~ -(अ० सं० अभि० चि० प० पृ०४ श्लोक: १०२) । शिग्रुः, शि = शाकमात्रम्, शोभाजनश्च । “सहेजन" इति लोके । 'शोभाञ्जने शिग्रतीक्ष्णगन्धकाक्षीवमोचका: ।' इति-- (अम० ना० लि. पृ० १३८ श्लोक: ३१) । दो, दो: = भुजः, वाहुः । “भुजा" इति । 'बाँह" इति च लोके । 'दोर्नस्त्री, करयोणि ' इति--(दै० पृ० १७८ श्लोकः ७१) । 'दोरोंपा च भुजो बाहु. पाणिर्हस्त: करस्तथा ।' इति- धनञ्जय.' इति-- (अम० स० व्या. पृ० २३० स्तं० २ पं० १०) । तितउः, तित3 = चालनी । "चलनी" इति लोके । 'चालनी तितउः पुमान् ।' इति--(अम० ना० लि. पृ० ३१० श्लोक: २६) । 'न स्त्री तितउ चालनी' इति-(त्रि० शे० पृ. ३०२ श्लोक: ५) । यादवश्च---'चालनं तितउः प्रो स्तम्' इति क्लीबकाण्डे रनकोश.' इति--(अम० सु० व्या० पृ० ३१० स्तं० १, २ पं० ४१-१) । 'क्षुद्रच्छिद्रशतोपेतं चालन तितउः स्मृतः।' इति च कात्यः । 'तितउ: पुसि क्लीवे च पृथगुच्चारणे द्वयोः । सामर्थ्याद गुणो न,' इति गुणाभावः । सीधुः, शीध , सीधु, दोघु = इक्षुरसः, मद्यं च । 'मैरेयमासवः शीधुः' इति-(अम० ना. लि. पृ० ३५१ श्लोक: ४१) । 'शीष कश्यामरा कल्या' इति । 'पक्वैरिक्षुरसंरस्त्री शीधुः पङ्करस: शिव: ।' इति च -(वै० पृ० १३९ श्लोकः ४७) । 'पुन्नपुंसकयो रुजीवातुस्थाणुशीघवः ।' इति--(त्रि. शे० पृ० ३८८ श्लोकः ८) 1 यद्यपि 'शीधुरिक्षरमः पक्वरपक्व रासवो भवेत् । मैरेयं धातकीपुष्पगुडघानाम्बुसंहितम् ।' इति च (प. र० मा० पृ०६९५०६,७) । . - - ·२२४ मुकुन्दकोषे अथैदानी भूमप्रभृतीन् महिमपर्यन्तान् व्यञ्जनान्तान् पुन्नपुंसकलिङ्गवाचकशब्दानाह हेम:- (अभि० स० लि. पृ० ८ श्लोक० १२२) । ... अथ भूमा । वेम प्रेम व्रह्म गरु-ल्लोम-विहायः कर्मा-ऽष्ठीव-त्पक्ष्म धनु-र्नाम-महिम्नी ॥३६॥इति ।। अस्य धारया- अथेति । इह नामादौ इतरेतरयोगो द्वन्द्वः । एते भूमादयो महिमान्ताः शब्दाः पुन्नपुंसव- लिंगा भवन्ति । भूमा, भूम = बहुत्वम् । भूमा, महान्, निरतिशयम्, बहु' इति पर्यायाः । इति भाप्यम् । शब्दोऽयं पुंलिङ्गवाचकः किन्तु द्विम्वरमन्नन्तत्वात् क्लीवलिङ्गोऽपि । बेमा, वेम = वस्त्रव्यूतिदण्ड, वायदण्ड , वापदण्ड । "राछ" इति लोके । 'मि वेमा वाप (य). दण्ड.' इति--(अम० ना० लि. पृ० ३४६ श्लोक २८) । 'वेमा ना वानदण्डकः।' इति-- (वै० पृ० १३६ श्लोक ८)। 'वेम इत्यपि ।' 'वायदण्ड पुमि वेमा, वेमो ना, वेम न द्वयोः ।' इति च शब्द रत्नावली' इति--(श चि० पृ० ४३९ स्तं० १ प० १३-४) । प्रेमा, प्रेम =प्रियत्वम, स्नेह , नर्म च । 'प्रेमा ना वासर्व वाते, प्रेमाऽस्त्री स्नेहनम्र्मणोः ।' इति-- (मे० 10 पृ० ८९ श्लोक. ९४) । ब्रह्मा, ब्रह्म = प्रजापति:, ब्रह्मा, तत्त्वम् , तपः, वेदश्च । 'वेदस्तत्त्वं तपो ब्रह्म, ग्रह्मा विप्रः प्रजापतिः । इति-(अम० ० ना० लि. प. ४१६ दलोवः ११४) । 'ब्रह्म तत्त्वतपोवेदे न द्वयोः, पुंमि वेधमि । ऋत्यिग्यागभिदौविप्रे' इति--(मे० पृ० ८६ श्लोक: ९६)। गरुत्, गरुन् = पक्ष । 'पप" इति लोके । गुवणं च । नकारान्तोऽयं गदः । 'छदः पक्षो गम्द्वाजस्छदनं च ननरहम् ।' इति-(वै० प० ३० दलोय: ४६) । लोमा, लोम = तनूरहम् । “रोयां" "रोंगटा" इति च लोके । 'तनूरहं रोम लोम' :ति- (अम० ना० लि० १ ० २३७ इलोक: ९९) । विहायाः, बिहायः = पायागम् । 'वा तु म्या- कागविहायगी।' इति-(अम० ना. लि. प० २९ श्लोकः २) । यिदुबिहायमं प्योम पक्षिणश्च विहायस. ।' इति-(अने० समु. प० ३३ दलोर: ३६५) । 'विहायाः मानी पुर्मि' गगने पुन्नमरम् ।' इनि--(मे० पृ० १७४ लोक: ६३) । अयं यर्मा, दं पमं = प्रिया, प्यारम्. माधनम्, यजनं च । 'फियापउनयोः पमं' इनि--(वं. प० २२४ श्लोक: ४) । पगिता गि-(१) (बझन् पमि च । एतमि । पारनपुर प्रजः, वशः। मि० को०१.४०३ मू. १९१। स्वाद। व्यं-प्रसासह ·लिङ्गानुशासनवर्गः। २२५ 'कर्माऽस्त्री व्याप्यक्रिययोः । इति च- (मे० पृ० ८६ श्लोक: ४७) 1 अप्ठीवान, अप्ठीवत् = जानु । "घुटनू" इति लोके । मत्वन्तोऽयं शब्दः । 'जानूरुपष्ठिीवदस्त्रियाम् ।' इति---(अम० ना० लि. पृ० २२७ श्लोकः ७२) । पक्ष्मा, पक्ष्म % चक्रोम । 'चक्षुरोमाणि पक्ष्माणि' इति- (प० र० मा० पृ० ४२ पं० २०) । 'पक्ष्म पक्षे च सूत्रांशे किंजल्के नेत्ररोमणि ।' इति- (श० र० स० पृ० २२४ पं० १३) । धनुः, धनुः = शरासनम्, चापः । "धनुस" इति लोके । 'अथाऽस्त्रियो । धनुश्चापो' इति--(अम० ना० लि. पृ० २९० श्लोक : ८३) । 'धनुः पियाले ना, न स्त्री राशिभेदे शरासने । धनुर्धरे त्रिपु' इति सान्तेपु-(मे० पृ० १७१ श्लोक: २६) । नेपधे तूदन्तोऽपि दृश्यते । 'धनुः पुमान् पियालद्रौ राशिभेदे शरासने ।' इति नान्तेपु--(मे० पृ० ८३ श्लोकः ११) । नामा, नाम = सज्ञा, अभिधानम् । 'नामधेयं च नाम च ।' इति-- (अम० ना० लि. पृ॰ ६६ श्लोक: ८)। महिमा, महिम = महत्त्वम् । “वड़ाई" "कोति" इति लोके । 'द्यूतप्रयतैरावतवसन्तककुदौषधमधुमहिमानि।" इति--(दु० लि. पृ० ३१ श्लोकः ६२) । अथाधुना क्रमरहितान् मालकादीन् पुन्नपुंसकलिङ्गवाचकशब्दानाह दुर्ग:-(दु० लि. पृ० २९ तः ३८ या० श्लोक: ५८ तः ७९ या०)। मालक-सरका-ऽनीकाः पुस्तक-मस्तक-चरक-चपक-निष्काः । पिण्याक-शूक-मोदक-मञ्चक-नट-पङ्क-कल्कानि । अस्यव्याख्या- मालकति । मालकादौ पुस्तकादौ पिण्याकादौ च इतरेतरयोगो द्वन्द्वः । एते मालका- दयः शब्दाः पुन्नपुंसकलिङ्गाः स्युः । वक्ष्यते "उभयलिङ्गा इति समाप्ताः।" इति, तेनायं मम्बन्धः सिद्धो भवति । तथा स्त्रीनपुंसकेष्वपि बोद्धव्यम् । एतेषां मालकादिशब्दानां व्याख्योदाहर- णानि प्रागुक्तानि : वल्मीक-शाक-शाटक-पिनाक-मूपिक-करण्डक शुल्कम् । करक-नख-तण्डक-कट-कर्पट-पातक-किरीट-पटा: ॥ अस्य व्याख्या- वल्मीकेति । वल्मीकादो करण्डकान्ते समाहारो द्वन्द्वः । अपरार्दै तु इतरेत रयोगो द्वन्द्व : । एते चल्मीकादयः शब्दाः पुन्नपुंसकलिङ्गाः स्युः । शक्टः, शक्टम् = अनः, बलीवा- दिवाह्योदनविशेषः। 'क्लीवेऽनः शक्टोऽस्त्री स्यात्' इति--(अम० ना. लि. पृ० २८३ ·२२६ मुकुन्दकोषे श्लोकः ५२) । प्रयोगश्च–'शकट: शाकिनी गावो यानमस्कदनं स्वनम् । अनूपः पर्वतो राजा दुर्भिक्षे नववृत्तयः ।' इति-(अम० सु० व्या० पृ० २८३ स्तं० १५० ३०-१-२) । पटः, शोभनवस्त्रम्, वस्त्रं च । 'सुचेलक: पटोऽस्त्री' इति-(अम० ना. लि. पृ० २४२ श्लोकः ११६) । 'पटोऽस्त्री कर्पट: शाट: सिचयप्रोतलक्तकाः ।' इति रभ सः' इति--(अम० सु० व्या० पृ० २४२ स्तं० २ पं० २८-९) । 'पटश्चित्रपटे वस्त्रेऽस्त्री, प्रियालद्रुमे पुमान् ।' इति च-- (मे० पृ० २५ श्लोक: १९)। शेपं प्राग्वत् । निकट-कट-कपट-कूटा भूपण-कुट-कुञ्ज-कुष्ठ-नड-मुष्का । द्रोण-क्ष्वेडित--तीर्थ-प्रोथा-ऽष्टापद-कवन्धानि अस्य व्याख्या- - निकटेति । निकटादी भूपणादी द्रोणादौ च इतरेतरयोगो द्वन्द्वः । एते निकटादयः शन्दा: पुन्नपुंसकलिङ्गाः स्यु.। कटः, कटम् = आमनविशेषः । "चटाई" इति लोके । 'कट: किलिजः' इति । 'क्लीवेऽपि ।' 'विश्वभेषजं सिहलं कटम् ।' इति च-- ७५) । शे० प्रा० । शृङ्गो द्योग-तडाग-क्रकच ध्वज पुच्छ-फूचं-कवचानि । अर्बुद-यौवन-भुवनं सौधं सीधु व्रतं संवतुः ।। -(वै० पृ. १२९ श्लोकः अस्य व्याख्या- शृङ्गेति । शृगादी इतरेतरयोगो द्वन्द्वः । अपरादें तु अर्बुदादी समाहारो द्वन्दः । एते शृङ्गादयः शब्दा: पुन्नपुंसकलिङ्गाः स्युः । तडागः, तडागम् = जलाधारविशेषः । 'पद्माकर- स्तडागोऽस्त्री' इति-(अम० ना० लि. पृ० १०३ श्लोक: २८) । 'तटागस्तु जलाधारविशेष यंत्रकूप (ट)के ।' इति च--(मे० पृ. २४ श्लोकः ३४) । 'तटावः' इति कश्चित् । (नटार, तटागः) इत्येके । समतुः, सक्तु = यवादिविकार: । 'चक्षुप्याः मक्तवः कणा: । इति--(३० पृ० १६४ श्लोकः ७०) । 'सक्तुदचूर्णक आपूप्यः' इति च- -(वि०० पृ० ३०३ इलोक: १५) । शे० प्रा० । द्यूत-प्रयुत-रावत-वसन्त-ककुदौ-पध-मधु-महिमानि । पुस्तं बुस्तं हस्तं वास्तु च मुस्तं-बजे रजतम् ।। पापिनीर-(१) (सवतु पुम्दे च ॥ अयं नमक। यामि ग्यात् । अयं गक्नु, " मुष्टरवादिपूर्णकम् । मिल दो. १० ३९९ मू० ५८ ।

·लिङ्गानुशासनवर्गः। २२७ अस्प व्याख्या- --- . द्यूतेति । द्यूतादा इतरेतरयोगो द्वन्दः । एते घृतादयः भन्दाः पुनपुंसकलिङ्गाः स्युः । मधुः, मधु = मृद्वीकादिमद्यम्, मधूलम् । 'मधु मार्दीकमद्वयोः ।' इति--(अम ना० लि. पृ० ३५१ श्लोक: ४१)। 'मधूलं तु मधून स्त्री' इति । 'क्षौद्रादौ तद्रसेऽप्यस्त्री, ना वसन्ते रसेऽसुरे । चैत्रे मधूके, क्ली स्वप्सु मद्ये पुष्परसे मधु ।' इति च-(० पृ० २३५ इलोक: ६१) । मुस्तः, मुस्तम् = ओषधि- विशेपः, अब्दः । "मोया" इति लोके । विपविगेपश्च । 'मेघास्यं मुस्तकं मुस्तम्' इति--(प० मु. व. पृ० ४ पं० १८) । 'मुस्तः कुष्ठो मेपशृङ्गः' इति-(० पृ० १५० श्लोकः २५) 1 'कुरुविन्दो मेघनामा पुस्ता मुस्तकमस्त्रियाम् ।' इति च- (अम० ना० लि. पृ० १८२ श्लोकः १५९) । शेपं प्राग्वत् । कापिण-व्रण-स्थाणु-वाण-तृण-चरण-तोरण-रणानि । शत-लोहित-घृत-वृत्तानि गूथ-यूथा-ऽयुतं मण्डम् ॥ अस्व व्याख्या कार्यापणेति । कापणादौ शतादी चेतरेतरयोगो द्वन्द्वः । गूयादी तु समाहारो द्वन्द्वः । एते कापणादयः शब्दाः पुन्नपुंसकलिङ्गा स्युः । स्थाणुः छिन्नशाखो वृक्षः । लोहितं शोणितम् । गुणव- चनस्य तु वाच्यलिङ्गता । लोहितो गौः, लोहिता शाटि', लोहितं वस्त्रम् । घृत., घृतम् = आग्यम्। "घी" इति लोके । जलं च । 'धृतमाज्ये जले क्लीव, प्रदीप्ते त्वभिघेयवत् ।' इति-(मे० पृ० ५५ श्लोकः १७) । वृत्तः, वृत्तम् =वृत्तं, गील, निस्ततां च । निस्तलां इति वर्तुलम् । शे० प्रा० । खण्डं मुण्डं कुण्डं काण्डं दण्डं सुवर्ण-वर्णे च । चन्दन-मोदन-मसनं विमान-धन-भवन-मद्यानम् ।। - अस्थ व्यापा- खण्डमिति । सुवर्णादी इतरेतरयोगो द्वन्द्वः । विमानादौ तु समाहारोद्वन्द्वः । एते खण्डादयः शब्दाः पुन्नपुंसकलिङ्गाः स्युः । खण्ड:- इक्षुविकारविशेषः, सकलं च । खण्डनक्रियावाचिनस्तु वाच्य- लिङ्गता। खण्डो घटः, खण्डा घटो, खण्डं कुलम् । मुण्ड: शिरः गुणवचनस्य तु द्रव्ये वर्तमानस्य वायलिङ्गतंत्र । यथा-मुण्डनगुणयोगात् मुण्ड: पुमान् , मुण्डा स्त्री, मुण्डं कुलम् । कुण्डः, कुण्डम् - जीवति भर्तरि परजातः । अग्निहवनाधारविशेपश्च । 'अमृते (पत्यो) जारज: कुण्डः' इति-(ममा ना० लि. पृ० २१४ श्लोकः ३६)। 'कुण्डमग्न्यालये मानभेदे देवजलाशये । कुण्डो कमण्डलो, जारा- त्पतिवलीसुते पुमान् ।' इति च-(मे० पृ० ४० इलोक: ४) । कुण्डः, कुण्डी, कुण्डम् = भाजन- विशेषः। स्त्रियां रूढः । पुन्नपुंसकयोः दुर्ग: । शे० प्रा० ।

·२२८ मुकुन्दकोषे निधनं पिधान-मभिधानं मानं दिन-खलीन-नालानि । पुलिनं नलिनं स्तेनं शयना-ऽऽसन-यान-निगडानि ।। अस्य व्याख्या- । " निधनमिति । दिनादौ शयनादौ चेतरेतरयोगो द्वन्द्वः । एते निधनादयः शब्दाः पुन्नपुंसक- लिङ्गाः स्युः । नाल:, नालम् = पद्मादीनां दण्डः, जलनिर्गमश्च । 'नालं नाला पद्मदण्डे' इति-- (शि० को० पृ० ४० श्लोक: ४४३) । 'नाल काण्डे मृणाल च, नाली शाककलम्बके ।' इति च- (अने० सं० पृ० ४० श्लोकः ५०६) । शे० प्रा० । मण्डप-कुतप-द्वीपा दीप-विटप-शूर्प-जम्बु-विम्बानि । आश्रम-सक्रम-सङ्गम-हिम-कर्म-ब्रह्म-लोमानि ॥ अस्य व्याख्या- स्यान्मण्डले मण्डपेति । मण्डपादौ दीपादा अपराद्धे तु आश्रमादी चेतरेतरयोगो द्वन्द्वः । एते मण्डपादयः शब्दाः पुन्नपुंसकलिङ्गाः स्युः । जम्बुः, जम्बु = वृक्षविशेषः । 'अथ जम्बू: स्त्री, जम्बु जाम्ब्ववम् ।' इति-(वै० पृ० ४६ श्लोक: २२) । विम्ब :, विम्बम् = मण्डलम्, आकृतिश्च । 'विम्बोऽत्री, मण्डलं त्रिषु ।' इति-- (अम० ना० लि. पृ० ३५ श्लोकः १५) "विम्बस्तु प्रतिविम्बे, पुन्नपुंसकम् । विम्बिकाया: फले क्लीवं, कृकलासे पुनः पुमान् ।' इति-(मे० पृ० १०५ श्लोकः७) । 'विम्वोऽस्त्री मण्डलसमप्रतिमामुखलक्ष्मसु । प्रतिविम्वे तत्प्रकृती, क्लीवे तु विम्विकाफले।' इति प- (वै० पृ. २३४ श्लोक: ५५) शे० प्रा० । गुल्मो-ऽर्मो-द्यम-कुदिम-दाडिम-मध्य-मलया-ऽम्बुज-क्षेमाः। --मरण्यं कुल्यं शल्यं गोमय-कपायो च . चक्र- अस्य व्याख्या- गुल्मेति । अर्मादौ अपराढे तु गोमयादी चेतरेतरयोगो द्वन्द्वः । एते गुल्मादयः शब्दाः पुन्नपुंस- कलिङ्गाः स्युः । दाडिमः, दाडिमम् = वृक्षविशेषः, दाहिमवृक्षः। 'समौ करकदाडिमो॥' इति-(अम० ना० लि. पृ० १५० श्लोक: ६४) । 'दाडिमस्तु मिलिङ्गः, स्यादैलायां करके त्रिषु ।' इति-(मे. पृ० १११ दलोकः ४४) । 'दाडिम्वोऽपि ।' 'दाडिम्बसारपिण्डीरस्वादम्लशुकवल्लभाः । इति । भसः' इति--(अम० ९० व्या पृ० १५० स्तं० १६०३२) । मध्यः, मध्यम् = अन्तरम् । “बीच, इति लोके । देहमध्यभागः, विलग्नम्, अवलग्नम्, मध्यमम् । 'मध्यमं चापलग्नं च मध्योऽस्त्री इति-(अम ना लि० पृ. २३० श्लोकः ७९)। मध्योऽवलग्नं विलग्न मध्यमः।' इति नाममाला' ·२२९ लिङ्गानुशासनवर्गः। इति---(अम० सु० व्या० पृ० २३० स्तं० १ पं० २९) । 'मध्यं विलग्ने न स्त्री स्यान्यायेऽन्तरेऽधये त्रिपु ।' इति-(मे० पृ० ११६ श्लोक: ४४) । 'न्याय्यावलग्नयोर्मध्यमन्तरे चाधमे त्रिपु।' इति च रभसः' इति-(अम० सु० व्या० पृ० ४२५ स्तं० १ पं० ८) । शे० प्रा० । समय-कविय-वलया-ऽव्यय-दारु-प्रतिसर-युगन्धर-क्षीरम् । सूत्रं छत्रं वक्त्रं वस्त्रं पत्रं पवित्रं च ॥ अस्य व्याख्या- समयेति । समयादौ समाहारो द्वन्द्वः । एते समयादयः शब्दाः पुन्नपुंसकलिङ्गाः स्युः । छत्रः, छत्रम् = आतपत्रम् । “छाता" इति लोके । 'छवं स्यादातपत्रम्' इति-(वै० पृ० १०५ श्लोक: १६) । 'छत्रं पुटोटजम्' इति च--- -(त्रि. शे० पृ० २९९ श्लोक: ३२) । शे० प्रा० । नेत्रं वनं वनं राष्ट्रं वासर-शरीर-तिमिराणि । कुञ्जर-समरो-शीरा विहार-वारा-न्धकाराणि ॥ अस्य पास्या- नेत्रमिति । वासरादा अपराद्धे तु कुजरादौ विहारादो चेतरेतरयोगो द्वन्द्वः । एते नेवादयः शब्दाः पुन्नपुंसकलिङ्गाः स्युः । शे० प्रा० । अङ्गार-शिखर-तोमर-सहस्र-पाश्वं शराव-गाण्डीवो। काशा-काश-कुशा-अकुश-कोश-प्रग्रीव-पात्रीवाः ।। अस्य व्याख्या- अङ्गारेति । अङ्गारादी समाहारो द्वन्द्वः। शरावादी अपरा काशादी चेतरेतग्योगो द्वन्द्वः । एतेऽङ्गारादय. गव्दा: पुन्नपुंसकलिङ्गाः स्युः । शिवरः, शियरम् = अग्रम् , दुमाग्रम् , पर्वतापम् , पुलकाग्रं च । 'शिरोऽयं शिवरं वा ना' इति । 'कुटोभत्री गिपरं गाम्' इति --(अम० ना० लि. पृ. १२५ दलोक: ४) । 'अस्त्री' इति पूर्वोत्तराभ्यां मम्बध्यते । 'शिखरोऽस्त्री द्रुमागे चाद्रिराङ्गपुलकाग्रयोः ।' इति-(मे० पृ० १३६ श्लोकः २२६) । 'शिखरं पुलकारयोः । पववदाहिमवीजाममाणिक्यगकलेऽपि च । गिरिवक्षारकक्षारा' इति च-- (अने० सं० पृ० ९९ श्लोक: ६४६) । तथा च प्रयोग:-रोमाञ्चाग्रमायोयंया--'चिरः शिखरः काम्या गृहस्त्री व मृगेक्षणा' । पक्वदाहिमयीजाममाणिवघरपण्डे यथा-'तन्यो श्यामा शिसरदाना' इत्यनेकार्थक रयाफरकौमुदी' इति~-(अम. मु० घ्या. दि. १० १२५ स्तं० २ पं० २७-८-६) । पुमा, कुगम् - तृणविशेषः, दर्भविशेषः, यहि: । "दुना" इति ·२३० मुकुन्दकोषे लोके । 'कुशो रामसुते द्वीपे पापिष्ठे योक्त्त्रमत्तयोः । कुशी फाले, कुशो दर्भे, कुशा वाल्गा, कुशं जले ।' इति--(अने० सं० पृ० ४४ श्लोक: ५५८) । पात्रीवः, पात्रीवम् = यज्ञोपकरण- पात्रभेदः । 'यज्ञद्रव्यं तु पात्रीव (यं)म्' इति--(त्रि० शे० पृ० २९४ श्लोक: ९) । कोशान्तरे तु 'पात्रीरः' इति दृश्यते । शे प्रा० । भावं दैवं ताण्डव-मथ-वल्कल-मूल-मुसल-कललानि । शील-फल-कमल-मङ्गल-कमण्डल-वलो-पल-पलालम् ॥ अस्य व्याख्या- भावमिति । वल्कलादा इतरेतरयोगो द्वन्द्वः । अपरार्द्ध शीलादी समाहारो द्वन्द्वः । एते भावादयः शब्दाः पुन्नपुंसलिङ्गाः स्युः । शे० प्रा० । कुण्डल-तमाल-तैलं शकल-मृणाल-तल-मल-चपालानि । शूल-प्रवाल-शम्बल-शाल-निगल-यूष-मपाणि ॥ अस्य व्याख्या- कुण्डलेति । कुण्डलादौ समाहारो द्वन्द्व. । शकलादी इतरेतरयोगो द्वन्द्वः । अप- राखेऽपि शूलादा इतरेतरयोगो द्वन्दवः । एते कुण्डलादयः शब्दाः पुन्नपुंसकलिङ्गाः स्युः मृणालः, मृणालम् = विसम्, अब्जादीनां मूलम् । 'तदङ्कुर' इत्येके । 'मृणालं नलदे क्लीयं, पुन्नपुंसकयोर्विसे ।' इति मेदिनी । क्वचिन्मेदिनीपुस्तके तु 'स्त्रीनपुसकयोः' इत्युपलभ्यते । अपचयविवक्षायां गौरादित्वात् डीपि 'मृणाली' इत्यपि । तथा च–'सान्दं चन्दनमङ्गले वलयिता पाणी मृणालीलता।' इति राजशेखर:--इति मुकुटः' इति-(अम० स० व्या० टि. पृ० १०८ स्तं० २ पं० ३२) । 'अथास्त्रियाम् । मृणालं विसम्' इति---(अम० ना० लि. पृ० १०८ श्लोकः ४२) । 'मृणाले तु विसं विशम् ।' इति च द्विरूपकोशः' इति--(अम० सु० व्या० पृ० १०८ स्तं० २ पं० ५, ६) । शे० प्रा० । कर्प-करीपा-मिप-विष-व-मषिं च मास-मांसं च । कर्पास-दिवस-चिक्कस-कंसां-उस-रस-चमसै-जृम्भः ॥ अस्य व्यास्था कर्षेति । एते मापं माममांसं जृम्भश्च कर्पादिभिः कामादिभिश्च मह पुन्नपुंसवलिङ्गा भवन्ति । जृम्भः, जृम्भम् = जृम्भणम् । “जमआना" इति लोके । 'जृम्भस्तु त्रिषु जम्भणम् ·लिङ्गानुशासनवर्गः । २३१ इति-(अम० ना० लि. पृ० ८५ श्लोक: ३५) । 'जुम्मा विकासजृम्भणयोस्त्रिषु' इति -(मे. पृ० १०६ श्लोक: ४) । अदन्तभोपघत्वात्पुंलिङ्गः । 'जृम्भं नपुंसके च ।' इति नपुंसक- लिङ्गोऽपि । शे० प्रा० । अवतंस-सानु-निर्यासान्यु-पवासा-ऽपराहु-गृह-गेहाः। दैवत-कुमुदा-ऽर्धर्चाः शतमानं वारवाणं च ॥ अस्य व्यास्था- अवतंसेति । अवतंसादौ उपवामादा अपराद्धे तु देवतादौ चेत्तरेतरयोगो द्वन्दवः । अवतंसादीनां व्याख्योदाहरणानि प्रागुक्तानि । जलजी च शंख-पद्मो भूतः प्रेते च संन्धवो लवणे । उत्कएँ सारो-ऽयं नै--तत्सारं त्वि-दं न्याय्ये ॥ अस्य व्याख्या- जलजाविति । जलेम्वुनि जाती उत्पन्नो, शंखश्च पाश्च शंखपनो कम्बकमला उभय- लिङ्गो स्याताम् । निधिवचनावत्र नलिङ्गो एव । शंखः, शंखम् । पमः, पद्मम् । भूतशब्दः प्रेत पिशाचे उभयलिङ्गः। भूतः, भूतम् । अन्यत्र क्लीवलिङ्गः । भूतं उपचित निदग्धम् । भूतानि प्राणिनः । उपमावचन: क्रियावचनश्च अभिधेयलिङ्ग । पितृभूतोऽय, पितृभूतमिदम् । मातृभूतोऽयं, मामभूतमिदम् । पितेव मातेव इत्यर्थः । अतीतार्थे तु भूनः भूतं भूना । एवं जातार्थे भूतः भृतं भूता इति । सैन्धवान्दो लवणे नक्लीयलिगः । योगिवस्तु अभिधेय- लिङ्गः । सारसब्द उत्कर्षे ना नृलिङ्गः । न्याय्यादनपेते तु बलीवलिङ्ग एव । इति-(द. लि० वृ० पृ० ३६ श्लोकः ७५) । धर्मो ऽय-मित्य-पूर्वे भवति च तत्साधने-ऽपि धर्म-मिदम् । अर्द्ध-मिदं समभागेऽसमभागे-ऽपि च प्रेम ॥ .. अस्य पास्ता- : धर्म इति । अपूर्व, अनुमेये पुण्ये, घमंगदः पुंलिङ्गः । नम्प मापने दानादी फीलिमा इत्यर्य: । ममभागे तुल्पांचे अर्थशन्दः क्लीयलिङ्गः । पया--' -~याम्पंधम् । अगममागे विरमान लिङ्ग एव । यथा--अर्थः पटी, अर्को नगरम्, ग्रामापं., वस्त्राः । इनरत्र तु अभियलिनः। अर्घः पटः, अर्धा नगरी, अर्थ धुलम् । प्रेमाय पान्या प्रागुस्ता । इनि--(दु.लि. य०प० ३६ श्लोकः ७६) ·२३२ मुकुन्दकोषे लोह-पटह-देह-दीपिन-दृढ-मातङ्क-कण्टक-विटकम् । कान्तार-जठर-कन्दर-शेखर-केदार---वर--पारम् ॥ अस्य व्याख्या-- लोहेति । लोहादी, आतङ्कादो अपराद्धे तु कान्तरादौ च समाहारो द्वन्द्वः । एते लोहादयः शब्दाः पुन्नपुंसकलिङ्गाः स्युः । कन्दरः, कन्दरम् = अकुशः, कृत्रिमगृहाकारगिरिठिवरम्, गुहा च । 'दरी तु कन्दरो वा स्त्री' इति--(अम० ना० लि. पृ० १२६ श्लोकः ६) । 'कन्दरस्त्वकुशे पुंसि, गुहायां च नपुंसकम् ।' इति-- (मे० पृ० १३२ श्लोक: १३२), 'कन्दरोऽङ्कुशे ॥ विवरे गुहायां च इति—(अने० सं० पृ० ९२ श्लोकः ५६२-३) । पारः, पारम्=परतीरम् । 'पारावारे पराची तीरे' इति-(अम० ना० लि. पृ० ९५ श्लोक: ८)। 'पारं प्रान्ते परत:' इति-(अने० सं० पृ० ३६ श्लोक. ४४८) । 'पारं परतटे प्रान्ते न स्त्री' इति-(मे० पृ० १२६ श्लोकः ५६) । शे० ०प्रा०। खण्डल-मण्डल-मुकुलाः कपाल-खल-कुलिश-बाल-पूलाश्च । स्थान--फलको-त्पल-निदाघ-मेचक-वितान-कुसुमाश्च ॥ अस्य व्याख्या-- - - - खण्डलेति । खण्डलादो कपालादौ अपराद्धे तु स्थानादौ चेतरेतरयोगो द्वन्द्वः । एते ख ड- लादयः शब्दाः पुनपुंसकलिङ्गाः स्युः । खण्डलः, खण्डलम् = छिद्रवस्त्रैश्चीरम्, खण्डवत्, खण्डशब्दवत् । यावन्त : खण्डशब्दार्थास्तावन्तः खण्डलस्यापीत्यर्थः । 'छिद्रवस्त्रैश्चीरं खण्डलमस्त्रियाम् ।' इति- (वै० पृ० १६९ श्लोकः १३०) । मण्डल:, मण्डलम् = भूभागविशेषः, श्वा च । 'मण्डलं परिवेशश्च परिधिश्चोपसूर्यकम् ।' इति भागरि.' इति--(अम० सु० व्या० पृ० ४२ स्तं० १ पं० २७-८) । 'स्यान्मण्डलं द्वादशराजके च देशे च विम्बे च कदम्बके च । कुष्ठप्रभेदेऽप्यपसूर्यकेऽपि, भुजङ्गभेदे शुनि मण्डल: स्यात् ।' इति-(वि० प्र० पृ० १५५ श्लोकः ८१) । 'मण्डलं परिधौ कोठे देशे द्वादशराजसु । क्लोबेश्य निवहे विम्बे त्रिपु, पुंसि तु कुक्कुरे ।। इति च-- १२१) । पूलः, पूलम् = बद्धतृणसञ्चयविशेषः। 'पूला' 'पूली' वेत्यपि' लोकेऽपि । तृणपञ्चिका।' इति--(वै० पृ० १२८ श्लोक: ६५) । शे० प्रा० । स्नेह-मुख-मूलक-पटल-वर्चस्क-कुणप-विडङ्ग-नीडाश्च । पिष्ट-पलित-कुक्कुट-मरक-मुभयलिङ्गा इति समाप्ताः।। -(मे० पृ० १५३ श्लोकः 'पूलोऽस्त्री अस्य व्याघ्या-- स्नेहेति । स्नेहादी इतरेतरयोगो द्वन्द्वः । अपरार्द्ध पिप्टादौ ममाहारो दवन्द्वः ।

·लिङ्गानुशासनवर्गः । २३३ एते स्नेहादयः शब्दाः पुन्नपुंसकलिङ्गाः स्युः । पटलः, पटलम् = गृहोपरिभागः, नेत्ररोगविशेपः । ग्रन्थप्रभेद:-काण्डः, वर्गः, परिच्छेदश्च । 'पटलः काण्डमस्त्रियाम् ।' इति-(त्रि० शे० पृ० ३११ श्लोक: २५) । 'पटलं नेत्ररोगे च परिच्छेदसमूहयोः । तिलके पुन्नपुंमि स्या,---च्छदिः स्त्री पटलीति च ।' इति--(ना० मं० पृ० ८१ पं० १, २) । 'अथ पटलं पिटके च परि- च्छदे। छदिग्रोगतिलके क्लीवं, वृन्दे पुनर्न ना ॥' इति--(मे० पृ० १५२ श्लोक: १०५) । 'पटलं पिट कौघयोः । तिलकच्छदिपोत्ररोगेऽध्याये परिच्छदे ।' इति च--- -(अने० ति० पृ० ५५ श्लोक: १८४-५), विडङ्गः, विडङ्गम् = कृमिहा, कृमिघ्नमौषधम् । “विडङ्गस्त्रिष्वभिने स्यात्, कृमिघ्ने पुन्नपुंसकम् ।' इति--(मे० पृ० २५ श्लोकः ४७) नीडः, नीडम् = पक्षि- वासविशेषः, पक्षिनिलयः । “घोंसला" "कोल" इति वा लोके । 'कुलायस्तु पञ्जरं नीडम- स्त्रियाम् ।' इति~(वै० पृ. ३० श्लोकः ४९) । 'कुलायो नीडमस्त्रियाम् ॥' इति-- (अम० ना लिं० पृ० २०० श्लोक: ३७) । 'नीडं स्थानकुलाययोः ।' इति च- ४१ श्लोकः १७)। शे० प्रा० । तथा च पुरुषोत्तमदेवः (त्रि० शे० पृ० ३८८ तः ३६२ या० श्लोकः ८ तः १४ या०) । पुन्नपुंसकयोरु-जीवातु--स्थाणु-सीधवः । स्याद् वास्तु हिगु तितउ सानु कम्बु कमण्डलु ॥ -(मे० पृ० अस्य व्याख्या- पुन्नपुंसकयोरिति । दादिौ इतरेतरयोगो द्वन्द्वः । एते दादियः शब्दा: पुन्नपुंसकयोः पुन्नपुंसकलिङ्गा भवन्ति इत्यर्थः । दादिशब्दानां व्याख्योदाहरणानि प्रागुक्तानि । गोमय-कुमुद-बिम्ब-शंखा-श्रम-शूल-सुवर्ण-तोरणाः । नूपुर-शिखर-सूर्य-नि-स-गृहा-ऽङ्कुश-वहि-पल्लवाः। अस्य व्याख्या- गोमयेति । गोमायादौ नूपुरादौ चेतरेतरयोगो द्वन्द्वः। एते गोमयादयः शब्दा: पुन्नपुंसक- लिङ्गा भवन्ति । व्याख्यादयः प्राग्वत् । वृत-दिन-मास-वर्ष-दल-बल्कल-कोटर-पण्ड-चामराः । चन्दन-पद्म-धर्म-कोलाहल~किसलय-देह-दोहदाः ॥ " ·२३४ मुकुन्दकोषे अस्य व्याख्या- इति च--- व्रतति । व्रतादौ चन्दनादौ चेतरेतरयोगो द्वन्द्वः । एते व्रतादयः शब्दाः पुन्नपुंसकलिङ्गा भवन्ति । चामरः, चामरम् = चमरीपुच्छनिर्मितं वालव्यजनम्, प्रकीर्णकम् । "चौर" चौरी" इति च लोके 'चामरा चामरं वालव्यजनं रोमगुच्छकम् ।' इति रभसः' इति--(अम० सु० व्या० पृ. २७५ स्तं० २ पं० १७) । 'चामरं चामराऽपि च । दण्डे च वालव्यजने' --(मे० पृ० १३३ श्लोकः १५४) । 'किसलयः, किसलयम् = नवपत्रम्, पल्लवः । "नया पत्ता" इति लोके । 'किसलयमपि तरुरागं विदुमलतायावकं प्रवालं च ।' इति--(हा व० पृ० ४०१ श्लोक ९१) । 'पल्लवो, स्त्री किसलयम्' इति च- - (अम० ना० लि. पृ० १३२ श्लोक: १४) । तथा च- --'किसलयः सलयरिव' इति रघु:--इति मुकुटः' इति-- (अम० सु० व्या० टि० पृ० १३२ स्तं० २ पं० ४२) । 'किशलयमपि' । शे० प्रा० । कुलिश-ध्वज-कार्षापण-पिनाक-मुस्ता-ऽन्धकार-शृङ्ग-वलयाः । पटल--प्रवाल-चषको-पवास--कासार--कटक-सन्तानाः ।। - अस्य व्याख्या- कुलिशेति । कुलिशादौ पटलादी चेतरेतरयोगो द्वन्द्व : । एते कुलिशादयः शब्दाः पुन्नपुंसकलिङ्गा भवन्ति । सन्तानः, सन्तानम् = वंशः, देववृक्षः, विस्तारश्च । 'सन्तानः सन्ततो देववृक्षे चापत्यगोत्रयो ।' इति--(त्रि० शे० पृ० ३५३ श्लोक: २६८) । 'क्लीवे- ऽपि ।' 'सन्तानं सन्तती गोत्रे स्यादपत्येऽमरद्रुमे ।' इति च- -(श० र० स० पृ० २०० पं० १८) । शे० प्रा० । आकाश-कुञ्ज-कुतपो-दन-वारवाण- प्रस्था-ऽवतंस-नख-मण्डप-कच्छ-पुच्छा कान्तार-कङ्कण-तडाग-किरीट-राष्ट्र- तीर्थ-व्रण-स्तवक-सङ्क्रम-पीठकानि ॥ अस्य व्याख्या आकाशेति । आकाशादी कान्तारादी चेतरेतरयोगो द्वन्द्वः । एते आकागादयः शब्दाः पुन्नपुंसकलिङ्गा भवन्ति । पीठकः, पीठकम् = आसनविशेषः, अतिनामासनम् । 'पीठः' इत्यपि पाठः । 'पीठमासनम् ॥' इति-(अम० ना० लि. पृ० २४९ दलोफ: १३८) । विष्टर: पीठम- स्त्रियाम् ।' इति-(त्रि० शे० पृ० २९३ श्लोक: ४१) । शे० प्रा० ।

·लिङ्गानुशासनवर्गः। २३५ समर-सरक-रण-विटपा-ऽङ्गार-गरिक-दैवत-कूटा-गाराः । प्रोथ-मुहूर्त-दिवस-फलकानि काश-निदाघ-मपल-तिलकानि ॥ अस्वब्दास्था- . समरेति । समरादौ, अपराद्ध तु प्रोथादौ काशादी चेतरेतरयोगो द्वन्द्वः । एते समरादय. ब्दाः पुन्नपुंसकलिङ्गा भवन्ति । गरिकः, गैरिकम् -पर्वतजात उपधातुभेद: । “गेरु" इति लोके । वर्ण च । 'स्वर्णेऽपि गैरिकम्' इति-(अम० ना० लि. पृ० ३९९ श्लोकः १२) । 'गरिक तरुक्मयोः । इति-(मे० पृ० ७ श्लोकः ८४) । 'गरिकं घातौ रुक्मे रक्ते च हल्लके।' इति -(शि० को० पृ. ३ श्लोकः २६) । कूटागारः, कूटागारम् = वलभी, वडभी, चन्द्रशालिका, पागारम्, स्त्रीणां क्रीडागृहं च । 'कूटागारं तु वलभी' इति-(वं० पृ० १६१ श्लोक: ३१) । 'पं प्राग्वत्। वल्मीक-वृषण-द्रोण-पाण्डीव-निगडानि च । मुकुलादि च विज्ञेयं शिष्टसन्दर्भतोऽपरम् ।। .. अस्य व्याख्या- वल्मीकेति । वल्मीकादौ इतरेतरयोगो द्वन्द्वः । एते वल्मीकादय : शब्दाः पुग्नपुंसकलिङ्गा वन्ति । वल्मीकादीनां व्याख्योदाहरणानि प्रास्तानि । अत्रादिपदात् मृणालापणामिपादि । अपरम् न्यच्च शिष्टसन्दर्भत: शिष्टानां स्थिरबुद्वीनाम् । 'न पाणिपादचपलो न नेत्रचपलो यतिः (मुनिः) च वाक्चपलश्नवमिति शिष्टस्य लक्षणम् ।' इत्युक्तलक्षणवतां महेश्वरेन्द्रचन्द्रपाणिनिवररुचि- मृतीनां सन्दर्भतः काव्यादिरचनाविशेषत: । 'गूढार्थस्य प्रकाराश्च सारोक्तिः श्रेष्ठता तथा। नार्थकत्वं वेद्यत्वं सन्दर्भः कथ्यते बुधः।' इत्युक्तलक्षणात् सन्दर्भविशेषाद वा। विभेयं बोद्धव्यम् ।' त-(त्रि० शे० टी० पृ० ३९२ श्लोकः १४) । अथेदानी संक्षेपत: क्रमरहितान् पुन्नपुंसकलिङ्गवाचकशब्दानाहामर:-(अम० ना० १० पृ० ४६०-१ श्लोक: ३२ तः ३६ या०) । पुन्नपुंसकयोः शेषो-ऽर्धर्च-पिण्याक-कण्टकाः ॥ मोदक-स्तण्डक-पृङ्कः शाटकः कर्पटोऽव॒दः । पातको द्योग-चरक-तमाला-मलका नड: ॥ कुष्ठं मुण्डं शीधु वुस्तं वेडितं क्षेम-कुट्टिमम् । सङ्गमं शतमाना-धर्म-दाम्बला-ऽव्यय-ताण्डवम् ॥

·मुकुन्दकोपे कवियं कन्द-कसिं पारावारं युगन्धरम् । यूपं प्रग्रीव-पात्रीवे यूपं चमस-चिक्कसौ ।। एपां व्याख्या- पुमिति । 'पुन्नपुंसकयोः' इत्यधिकारः । एतेऽर्धर्चादयश्चिक्कसान्ताः शब्दाः पुंक्लीवलिङ्गा भवन्ति । शेपः प्रागुक्तादन्यः । यथा-निधिवाचको यो शंखपद्मौ तौ पुंलिङ्गो । कम्बुनलिनवा- चिनौ तु पुंक्लीवलिङ्गी । योऽत्रत्यशब्दः सोऽपि यत्पर्याये बाधितस्तत्पर्यायाद्भिन्नो यदि तदा नृक्लीव- योरित्यर्थः । अर्धर्चादी चेतरेतरयोगो द्वन्द्वः । अर्धर्चादीनां व्याख्यादयः प्राग्वद् बोध्याः । मोदक इति । पातकादी इतरेतरयोगो द्वन्द्वः । मोदकादीनां व्याख्या प्राग्वत् । कुष्ठमिति । क्षेमादौ शतमानादी च समाहारो द्वन्द्वः । कुष्ठादीनां व्याख्या प्राग्वत् । कवियमिति । प्रग्रीवादी चेतरेतर- योगो द्वन्दवः । यूपः, यूपम् = यज्ञाङ्गभेदः, पशु वन्धनकाष्ठविशेषः, तूदवृक्षश्च । "शहतूत" इति लोके । 'यूपोऽस्त्री संस्कृतस्तम्भः' इति-(वै० पृ० ६१ श्लोक: १०३)। शेषशब्दानां व्याख्या प्राग्वत् । अर्धर्चादौ घृतादीनां पुंस्त्वाचं वैदिकं ध्रुवम् । त-नो-क्त-मिह लोकेऽपि त-च्चंद-स्त्य-स्तु शेषवत् ॥” इति ।। अस्य व्याख्या-- अर्धचेति । अर्धर्चादी अस्मिन् वर्गे पुन्नपुंसकाधिकाधिकारे इति यावत् । घृतादीनां घृतप्रभृति- शब्दानां यत्पुंस्त्वाचं पुंलिङ्गत्वप्रभृति पाणिन्यादिभिः पाणिनिकात्यायनवररुचिपूर्वमहपिभिरुक्तं कथितं तत्तु वैदिकम् । श्रुतौ प्रसिद्ध मित्यभिप्रायः। अस्मात्कारणात् तत् इहास्मिन् लिङ्गानुशासनवर्गे नोक्तं न कथितम् । चेत्तल्लोकेऽप्यस्ति तहिं तु शेषवत् उक्तात्कथितादन्यः शेपस्तद्वदस्तु । अर्थाच्छि- प्टानां स्थिरमतीनां प्रणीतशास्त्रेषु ये प्रयोगास्तेभ्यो ग्राह्यमित्याशयः । एवं वैजयन्त्यां यादवेनापि संक्षेपतः पुन्नपुसकलिङ्गवाचकशब्दा उक्तास्ते यथा- -(वै० पृ० २९१ श्लोक: २८ तः ३१ या०)। अर्धर्चादिंगणे प्रोक्तं सर्वं नृक्लीवलिङ्गकम् । तच्च लिङ्गान्तरे-ऽनुक्तं सर्वमुवतं घृतादि च ॥ पाणिनीये तु -(१) (अर्थाः पुगि च ॥ २॥४१३१) । अर्यादयः शब्दाः पुंमि, क्लीवे च स्युः । मर्च, गोमय, कपाय, कार्षापण, कुतप, कुणप, कपाट, शंस, गूय, यूथ, ध्वज, कवच, पद्म, गृह, मरक कंस, दिवस, यूप, अन्धकार, दण्ड, कमण्डल, मण्ड, भूत, द्वीप, द्यूत, चक्र, धर्म, कलश, कर्म, मोदक, पात. मान, यान, नख, नसर, धरण, पुच्छ, दाडिम, हिम, रजत, सक्नु, पिघान, सार, पात्र, घृत, संन्धव, ·लिङ्गानुशासनवर्गः । २३७ तत्र केचिद् घृतादीनां पुंस्त्वाचं वैदिकं विदुः । अत एकेन लिङ्गेन ते पूर्वमिह वर्णिताः ।। अनयोख्यिा- अर्धचेति । तत्रेति च । अर्धर्चादिगणो महर्षिपाणिनिना यत्प्रोक्तं कथितं तत्सर्व समस्तं नृक्लीयलिङ्गकं पुन्नपुंसकलिङ्गकं ज्ञेयम् । यदनुक्तं तत्सर्वं लिङ्गान्तरे अन्यस्मिन् लिङ्गे बोध्यम् । यद् घृतादि आज्यप्रभृति चोक्तं तत्र केचिच्छब्दशास्त्रज्ञा घृतादीनामाज्यप्रभृतीनां पुंस्त्वाद्यं नृलिङ्ग- त्वाद्यं वदन्ति तद् वैदिकमाम्नायकं विदुर्जानन्ति । अतोऽस्मात्कारणात् पूर्व प्राक् ये शब्दा एकेन लिङ्गेन वर्णितास्ते इहोक्ताः । पिशाचादिषु भूतोऽस्त्री शकुरप्राणिगोचरः । विशेषकञ्च तिलकं पुण्टे ब्रह्मा द्विजे-ऽब्जजे ॥ क्ष्वेडा-श्च कन्दलाः कालकूटाद्या-स्तु कमण्डलुः । सक्तुः परीत-महिमा कर्म पर्व च लोम दोः॥" इति । अनयोाख्या- पिशाचेति । पिशाचादिषु प्रेतप्रभृतिषु भूतः भूतशब्दः, अप्राणिगोचरः शङ्कुः, पुण्ट्रे पुण्डे विशेषकं तिलकं च, द्विजे ब्राह्मणे, अब्जजे कमलजातेऽपि ब्रह्मा च पुन्नपुंसक्योः स्युः । . औषध, आढक, चपक, द्रोण, खलीन, पात्रीव, पष्टिक, वारवाण, प्रोथ, कपित्य, शुष्क, दाल, शील, नुल्क शोधु, कवच, ऋण, कपट, शीकर, मुसल, सुवर्ण, वर्ण, पूर्ण, चमस, क्षीर, कर्ष, आकाश, अष्टापद, मङ्गल नियन, निर्यास, जम्भ, वृत्त, पुस्त, बुस्त, वेडित, शृङ्ग, निगड, खल, मधु, मूल, मूलक, स्थूल, घराव नाल, वप्र, विमान, मुख, प्रग्रीव, शूल, वन, पीयूप, कटक, कण्टक, कर्पट, शिखर, कल्क, नाट, मस्तक, वलय कुसुम, तृण, पक, कुण्डल, किरीट, कुमुद, अर्बुद, अश, तिमिर, आश्रम, भूपण, इक स, मुकुल, वसन्त हटाक, लडाणा, पिटक, विटङ्क, विडङ्ग, रियाल, साप, कोश, फलक, दिन, देवन, पिनाक, समर, स्याणु अनीक, उपवास, शाक, कास, विशाल, चपाल, खण्ड, दर, विटप, रण, बल, मृणाल, हस्त, बाद, हल, सूत्र, ताण्डव, गाण्डिव, मण्डप, पटह, सोय, योध, पाच, शरीर, देह, फल, छल, पुर, राष्ट्र, विम्य, अम्बर, कुट्टिम मण्डल, कुक्कुट, कडव, ककुद, खण्डल, तोमर, तोरण, मञ्चक, पञ्चक, पुख, मध्य, वाल, वाल, वल्मीक वर्ष, वस्त्र, वसु, उद्यान, उद्योग, स्नेह, स्तन, स्तेन, स्वर, सङ्गम, निष्क, क्षेम, शुक, छत्र, क्षत्र, पवित्र, यौवन, मालक, पालक, मूपिक, मण्डल, वल्कल, कुञ्ज, विहार, लोहित, विषाण, भवन, अरण्य, पुलिन, दृड, आसन, ऐरावत, शूर्प, तीर्थ, लोम, तमाल, लोह, दण्डक, शपथ, प्रतिसर, दारु, धनुस्, मान, वचंस्क, कूच, तण्डक, मठ सहल, मोदन, प्रवाल, शकट, अपराल, नीड, शकल, तण्डुल,मुस्तक ॥ इत्यादिः॥सि० को० पृ०८१५० ३।

·२३८ मुकुन्दकोषे 0 ब्रह्मा, ब्रह्म = द्विज: ब्राह्मणः, अब्जज: कमलोद्भवः, वेघाश्च । 'ब्रह्म तत्त्वतपोवेदे न द्वयोः, पुंसि वेधमि ।' इति--(मे० पृ० ८६ श्लोकः ९६) । एते वेडादयो दो.पर्यन्ताः शब्दाः पुन्नपुंसकलिङ्गाः स्युः । कन्दल:, कन्दलम् = कलापः, उपरागः, नवाकुरः, कलहः, युद्धम्, भूमिकन्दलीपुष्पं च । 'कन्दलं कलहे दाब्दे न्यकुभेदोपरागयोः । कलापेऽपि नवाङ्करे' इति- (अने० ति० पृ० ४३ श्लोक: ५४) । परीतत्, परीतत् = आंत्रम् । 'अस्त्री परीतदांयं स्यात्' इति-- (दै० पृ० १८२ श्लोक: ११३) । पर्वा, पर्व-दर्शप्रतिपत्सन्धिः, उत्सवम्, ग्रन्यिश्च । 'पवं क्लीयं महे ग्रन्यो प्रस्ताव लक्षणान्तरे । दर्शप्रतिपदो: मन्धी विषवत्प्रभः तिप्वपि ।' इति-(मे० पृ० ८९ श्लोक: ८८)। शेषशब्दानां व्याख्या प्रागुक्ता । इति पुन्नपुंसकलिङ्गानुशासनम् । ।

·अथ स्त्रीनपुंसकलिङ्गानुशासनम् । अथेदानी नखादीन् मनोज्ञान्तान् स्त्रीनपुंसकलिङ्गवाचकशब्दानाह हेम:- (अभि० सं० लिं० पृ० ९ श्लोक: १२२ तः १२७ या०) । स्त्रीक्लीवयो-नखं शुक्तौ विश्व मधुक-मौषधे । माने लक्षं मधौ कल्यं क्रोडा-ऽङ्के तिन्दुकं फले ॥१॥ तरलं यवाग्वां पुष्पे पाटलं पटलं चये । वसन्ततिलकं वृत्ते कपालं भिक्षुभाजने ॥२॥ अर्द्धपूर्वपदो नावो ङ्यकर्तृल्युटी क्वचित् । चौराद्य-मनोज्ञाद्य-का'. ॥ इति ॥ - एषां व्याख्या- स्त्रीति । तरलमिति । अर्केति च । शुक्तो नखम् । औषधे विश्वम्, मधुकं च । माने लक्षम् । मधौ कल्यम् । अङ्के क्रोडा । फले तिन्दुकम् । यवाग्वाम् तरलम् । पुष्पे पाटलम् । चये पटलम् । वृत्ते वसन्ततिलकम् । भिक्षुभाजने कपालम् । अर्द्धपूर्वपद. नावः । क्वचित् ङ्यकर्तृल्युटी। अकञ् चौराद्यमनोज्ञादि चते स्त्रीवलीवयो. स्त्रीवलीवलिङ्गा भवन्ती- त्यर्थः । यथा-~इयं नखी, इदं नखम् - शुक्ति: । "सीप" इति लोके । 'नखी स्त्री- क्लीवयो: शुक्तौ, नखरे पृन्नपुंसकम् ।' इति-(मे० पृ० २० श्लोक: २) । इयं विश्वा, इदं विश्वम् = औषधविशेष:, शुण्ठी । “सूठ" इति लोके । 'विश्वा त्वतिविपायां स्त्री, जगति स्यान्नपुंसकम् । न ना शुण्ठयां, पुंसि देवप्रभेदेष्व,-(त्व)बिले त्रिषु ।' इनि--(मे० प्र० १५६ श्लोक: २३) । इयं मधु का, इदं मधुकम् = औषधिविशेषः । 'श्यामवास्तु मधुया' इति । 'मधूलं तु मघुर्न स्त्री, मधुकं तत्तुरातनम् ।' इति च यादवः' इति-(०० १३४ श्लोकः १३४) । 'मधुकं क्लीतके, कृष्णपङ्गुकाश्मयंयो: स्त्रियाम् ।' इति न- -(भि० को. पृ. ४ श्लोक : ४०) । इयं लक्षा, इदं लक्षम् = मानविशेषः, तमहसम्, गहसाणां शतम् । "लास" इति लोके । 'लक्षा न पुमि संख्यामां, यलोयं (वे) व्याजारव्ययोः ।' इनि--(म० पृ० १६७ श्लोक: २३) । इयं फल्या, इदं कल्यम् = मघ, कल्याण वार च । 'कल्यं प्रमाने ·" २४० मुकुन्दकोष मधुनि सज्जे दक्षे निरामये । कल्या कल्याण वाचि स्यात्' इति--(अने० सं० पृ० २६ श्लोक: ३५०.१) । इयं कोडा, इदं क्रोडम् = अङ्कः, उत्सङ्गः, रक्षश्च । 'कोड: शनी सू (शू) करे ना, न पुमानरक्षसोः । इति--(मे० पृ. ४० श्लोक: ३) । इयं तिन्दुकी, इदं तिन्दकम् = फलम्, तिण्डिशम्, लोमशफलम् । "ढीढम" इति लोके । “तिन्दुकी स्याद् द्वयोः कालस्कन्थे, क्लीवं तु तिण्डिशे ।' इति--(शि० को० पृ० ३ श्लोक: २६) । 'तिण्डिशं लोमशफलं फलशाकेषु सिद्धकम् ।' इति च कोशान्तरम्' इति-(शि० को० टी० पृ० ६३ पं० १४) । तरला, तरलम् = यवागूः, परिसिक्था, थाणा, पड्गुणजल- पक्वधनद्रवद्रव्यविशेषः । “मांड की कांजी" । इति लोके । 'तरल: पुंसि धत्तूरे, यवागूसुरयोः स्त्रियाम् ।' इति-(शि० को० पृ० ४२ श्लोक: ४५६) । 'तरलं चञ्चले पिङ्गे भास्वरेऽपि नपुं- सकम् । हारमध्यमणी पुसि, यवागूसुरयोः स्त्रियाम् ।' इति च-(मे० पृ० १५२ श्लोकः ९५-६)। इयं पाटला, इदं पाटलम् = पुष्पम् , पाटलापुष्पम् । 'पाटला पाटलो स्त्री, स्यादस्य पुष्पे पुनर्न ना। आशुधान्ये पुमान् , श्वेत रक्तवर्णेऽपि वाच्यवत् ।' इति---(मे० पृ० १५३ श्लोक: १०६) । इयं पटली, इदं पटलम् = चय., समूहः । 'पटल्यपु सुश्लिष्टानां सजातीयगणे कुलम् ।' इति---(वै० पृ० १८६ श्लोक: ६) । 'अथ पटलं पिटके च परिच्छदे । छदिइँग्रोगतिलके क्लीव, वृन्दे पुनर्न ना।' इति-(मे० पृ० १५२ श्लोक: १०५) । इयं वसन्ततिलका, इदं वसन्ततिलकम् = वृत्त- विशेषः, चतुर्दशाक्षरच्छन्दः । तथा च 'कान्ते ! वसन्ततिलकां किल तां वदन्ति ।' इति कालिदास:-- (श्रु० बो० पृ० २७ श्लोक. ३७) । इयं कपाली, इदं कपालम् = भिक्षुभाजनम्, यतीनां मृत्मय- कर्परादिभिक्षापात्रम् । इयं अर्द्धनावी, इदं अर्द्धनावम् = नावोऽर्द्धम् , नौकाया अर्द्धम् । "आधी नाव" इति लोके । ङयफर्तृल्युटौ तु यथा -इयं-वैदग्धी, इदं-वैदग्ध्यम् = चातुर्य्यम्'। 'चतुराई" इति लोके । विदग्धस्य भाव. कर्म वा । इयं राजधानी, इदं राजधानम् = कोट्टः, स्कन्धावारः, राजपुरम् । इयं-आम्थानी, इदं-आस्थानम् = सभा । चौराद्यमनोज्ञाद्यकन्-मनोज्ञाद्यन्तर्गणवर्जितेभ्यश्चौरादि- भ्यो योऽकचा प्रत्ययस्तदन्तं तु यथा-इयं चौरिका, इदं चौरकम् =चौर्यम् , चोरस्य भावः कर्म वा । इयं मनोशिका, इदं मनोज्ञकम् = मनोज्ञता, मनोज्ञस्य भावः । अथेदानी क्रमसहितान् कान्तादीन् शान्तपर्यन्तान् स्त्रीनपुंसकलिङ्गवाचकशब्दानाह हेम.- (अभि० सं० लि. पृ० ९ श्लोक: १२२-३-४) । कथानक-कशेरुके ॥३॥ वंशिक-बकोष्ठि क-कन्यान्याकुज ज-पीठानि नक्त-मवहित्यम् । रशनं रसना-ऽऽच्छोटन-शुल्वं तुम्बं महोदयं कांस्यम् ।।४।। (१) (स्त्रियां तु चातुरी) ॥ तथा च प्रयोग --'या लोकायगाधनी तनुभृतां सा चातुरी चातुरो ।' इति-(म० चि० ५० ९१५ स्तं० १५० २०) । , , ·२४१ लिङ्गानुशासनवर्गः। मृगव्य-चव्ये च वणिज्य-वीर्य- नासीर-माना-ऽपर-मन्दिराणि । तमित्र-शस्त्रे नगरं मसूर- त्ववक्षीर-कादम्बर-कालानि ॥५॥ स्थाली-कदल्यो स्थल-जाल-पित्तला-- गोला-युगल्यो बडिशं च''''इति ।। मनयोख्यिा- , . कथानकेति । वंशिकेति । मृगव्येति । स्यालोति च । कथानकादी, वंशिकादो चेतरेतर- योगो द्वन्द्वः। रसनादौ समाहारो द्वन्द्वः । मृगव्यादौ, वणिज्यादौ, तमिस्रादी, मसूरादौ, स्थाल्यादी चेतरेतरयोगो द्वन्द्वः । एते कथानकादयो बडिशान्ताः शब्दाः स्त्रीनपुसकलिङ्गा भवन्ति । इयं कथानकी, इदं कथानकम् = लघुकथा, स्वल्पकथा । “गल्प" इति । "छोटा किस्सा" इति च लोके । इयं कशेरुका, इदं कशेरुकम् = पृष्ठस्यास्थि । 'मेरुदण्ड" इति । "पीठ के पीछे की हड्डी" इति च लोके । 'पृष्ठस्यास्थि , कशेर्वना ।' इति-(वै० पृ० १८२ श्लोकः ११५) । इयं वंशिका, इदं वंशिकम् = वंशी, वेणुः, मुरली, अगुरु च । 'वंशकं वंशिकं शीर्ष प्रकरं मृदुलं लघु ।' इति । 'वंशे तु वंशिका पूरी मुरली वेणुका च सा।' इति च-(वै० पृ. १४६ श्लोक: १२५) । इयं वक्रोष्ठिका, इदं वक्रोष्ठिकम् = स्मितम् , अदृष्टरदहास्यम् , इपद्धास्यम् । 'स्मितं त्वदृष्टदशर्ने हासो वक्रोष्ठिका न ना।' इति-(वै० पृ० १४२ श्लोकः ८३) । इयं कन्याकुब्जा, इदं कन्याकुब्जम् - पुरविशेषः, कुशस्थलम, महोदयम् , गाधिपुरम् । “कन्नौज" इति । 'महोवा" इति च लोके । "कान्यकुब्जम्" इत्यपि । 'कुशस्यलं कान्यकुब्जम्' इति--(त्रि. शे० पृ० २७६ श्लोकः १३) । 'कान्यकुब्जम् महोदयम् । कन्याकुब्ज गाधिपुरं कौशं कुशस्थलं च तत् ।' इति-(अभि० सं०. अभि० चि० पृ० ३८ श्लोक: ९७३-४)। कन्या: कुब्जा यत्र, तत्र हि वायुना कन्याशतस्य कुब्जत्वं कृतमिति अथवा महानुदयो वैभवं यस्य, यत्र वा। इयं पीठी, इदं पीठम् = दारुजमासनम् । "काठ की चौकी" इति लोके । 'विष्टरं त्वासनं पीठं दारुजम्' इति---(वै० पृ० १७२ श्लोक: १६४) । पुरुपोत्तमदेवस्त्वस्त्रियामित्याह-विष्टर: पीठमस्त्रियाम् ।' इति-(नि० शे० पृ० २९३ श्लोक: ४१) । इयं नक्ता, इदं नक्तम् - कलिकारी, राविश्च । 'दीप्ता विशल्याग्रिमुखी हली नक्तेन्दुपुष्पिका।' इति-(रा. नि. पृ० १३६.श्लोकः ७) । नक्तं निशीथिनी दोपा तारा. भूषा विभावरी।' इति च-(रा०नि० पृ० ४१६ श्लोकः ३३) । इयं-अवहित्या, इदं-अवहित्यम् = आकारगुप्तिः, आकारगोपनम् । 'अवहित्याकारगुप्तिः' इति-(अम० ना० लि. पृ. ८४ लोका ·२४२ मुकुन्दकोष .. शब्दः ३४) । 'आकारगोपनायामपटीकाप्यवक्टापि स्त्री। न पुमानवहित्था, स्यादवली गृहजालिका- ऽप्यस्याम् ।' इति-(वै० पृ० १४३ श्लोकः ८६) । 'अवहित्यमथोग्रता' इति भरतोक्तेः क्लीवमपि- इति च मुकुटपीयूपबुधमनोहरा' इति-(अम० सु० व्या० टि० पृ० ८४ पं० ४०) । इयं रशना, इदं ररानम् । इयं रसना, इदं रसनम् = काञ्ची, जिह्वा च । 'तालव्या अपि दन्त्याश्च शम्बशम्बल- शूकराः । रशनाऽपि च जिह्वायाम्' इति । 'जिह्वायां रशना तथा । इत्युक्तेर्दन्त्यतालव्यमध्योऽयम् । 'रसनं स्वदने ध्वनौ । जिह्वायां तु न पुंसि स्यात्,' इति-(मे० पृ० ९१ श्लोकः १२) । 'रसनं तु ध्वनौ स्वादे, रसज्ञारास्नयोः स्त्रियाम् ।' इति रभस:'-(अम० सु० व्याः पृ० २३४ स्तं० २ पं० १०-१) । 'रसनं निस्वने स्वादे, रसना काञ्चिजिह्वयोः ।' इत्यजयधरणी' इति-- (अम० सु० व्या० पृ० २४० स्तं० २ पं० १५) । 'रसनं स्वदने ध्वाने, रसना काञ्चिजिह्वयोः । रसनं चापि रास्नायाम्' इति च-(वि० प्र० पृ० ८७ श्लोकः ३०)। इयं-आच्छोटनी, इदं-आच्छोटनम् = अङ्गुलीनां "उगलियां चटकाना" इति । "चुटकी बजाना" इति च लोके । इयं शुल्वा, इदं शुल्वम् = रज्जुः, वराटः । ‘गुणो वराटो रज्जुः स्त्री, न ना शुल्बा, वटी त्रयी ।' इति--(वै० पृ० १३८ श्लोकः ३०) । इयं तुम्बा, इदं तुम्बम् = रथनाभिका, तुम्बी, अलावू च । 'तुम्बा तु नाभिका' इति-(व० पृ० ११५ श्लोक: १३५) । इयं महोदया, इदं महोदयम् = पुरविशेषः, कान्यकुब्जम् । इयं कांस्या, इदं कांस्यम् = सौराष्ट्रम्, घण्टास्वनम्, प्रभासम्, असुराह्वयम् । “कांसा" इति लोके । 'कास्यं तु कृत्रिमं नाट्यं प्रभासमसुराह्वयम् । घण्टास्वनं भूरिलोहम्' इति--(वै० पृ० ४३ श्लोकः २८) । इयं मृगव्या, इदं मृगव्यम् = आखेटः, मृगया । “शिकार" इति लोके । 'आच्छोदनं मृगव्या स्यादाखेटो मृगया स्त्रियाम् ।' इति- (अम० ना० लि. पृ० ३४५ श्लोक: २३) । 'बाच्छोटनं खेटनं च मृगव्यं मृगयाऽपि च ।' इति च- -(वै० पृ० १३९ श्लोक: ३८) । इयं चया, इदं चव्यम् = औषधिविशेषः, चविका । "चाव" इति लोके । 'चव्यं तु विकम्' इति-(अम० ना० लि. पृ० १६१ श्लोक: ९८) । 'चव्यं तु चविक वलीबं, वचायामपि योपिति ।' इति-(मे. पृ० ११४ श्लोक: २१) । "स्त्रियामपि' । 'चव्या कोलाऽथ चविका, चव्यं कुञ्जरपिप्पली ।' इति हट्टचन्द्रः । केचित्तु पूर्वान्वयमाहुः । यदाह चन्द्र नन्दन:-'चव्या कोलाऽथ चविका श्रेयसी गजपिप्पली । च्यवना कोलवल्ली तु चव्यं कुञ्जरपिप्पली ' । अत्र , पक्षे तु स्थाने च पाठय: ।' इति---(अम० सु० व्या० पृ. १६१ स्तं० २ पं० २२ त: २७ या०) । इयं वणिज्या, इदं वणिज्यम् = वणिग्भाव: । "व्यापार" “सौदागरी" "तिजारत" इति च लोके । 'सत्यानृतं तु वाणिज्यं वणिज्या दणिजा स्त्रियो।' इति- (वै० पृ० १२३ श्लोकः ३) । इयं वीर्या, इदं वीर्यम् = अतिशयशक्तिः ! 'वीयं शुक्रे प्रभावे च तेज: सामर्थ्ययोरपि ।' इति-(म० १० ११५ श्लोक: ४१).। इयं 1 ·लिङ्गानुशासनवर्गः। २४३ नासीरा, इदं नासौरम् = सेनामुखम्, नायकायकम् । 'स्यान्नायकाग्रेसरिको नासीरंदप ऊष्मणि ।' इति-(त्रि० शे० पृ० ३०० श्लोक: ५०) । यादवस्तु नृक्लीवलिङ्गमाचप्टे । 'नासोरोऽस्थ्य. ग्रयानम्' इति---(वै० पृ० १२० श्लोकः २०३) । इयं मात्रा, इदं मात्रम् = स्वल्पम् , कात्य॑म् अवधारणं च । 'मात्रा परिच्छ देऽऽशे प्रवृत्तो कर्णभूपणे । अक्षरावयवे माने, मात्रं कात्स्न्येऽवधारणे।' इति--(वै० पृ० २३५ श्लोक: ६२-३) । इयं-अपरा, इदं-अपरम् = जरायुः, गजपश्चाद्धं च । 'अपरं गजपश्चा. स्या,-ज्ज रायौ तु योपिति । इतरस्मिन्नपि तथा,-ऽर्वाचीनेऽप्यन्यलिङ्गकम् ।' इति-(मे० पृ० १३० श्लोकः १०४) । इयं मन्दिरा, इदं मन्दिरम् = देवतागृहम्, सदनं च । 'मन्दिरं द्रेहपुर्योश्च सम्बन्धे' इति--(वे. पृ० २५२ श्लोकः २७) । 'मन्दिरो मकरावासे, मन्दिरं नगरे गृहे ।' इति च-- (अने० सं० पृ. ९७ श्लोकः ६२४) । इयं तमिला, इदं तमिस्रम् = तमस्ततिः, तमसां समूहः, तिमिरम्, अन्धकारम्, अन्धतमसम् । 'तमिस्त्रा स्त्री ध्वान्तनिशि निश्य-धितमसे न ना।' इति-(वै० पृ० २६० श्लोक ४३) । इयं शस्त्री, इदं शस्त्रम् = छुरिका, अस्त्रम्, लोहं च । 'शस्त्रं लोहास्त्रयोः क्लीवं, छुरिकायां तु योपिति।' इति-(मे० पृ० १२६ श्लोकः ८७) । इयं नगरी, इदं नगरम् = पुरी, पू:, पत्तनम् , राजस्थितिस्थानम् । 'नगरी नगरे पुर्याम्' इति-(श० र० स० पृ० २७३ पं० १५) । इयं मसूरा, इदं मसूरम् = धान्यविशेषः, मङ्गल्यः, त्रिवृत्, सुषेणा। 'मसूरा मसुरा चापि त्रिवृद्धान्यविशेषयोः । मसूरमसरी पुंसि द्वावे- तावपि चैतयोः।' इति-(शि० को० पृ. ३७ श्लोकः ४०६-७) । 'वेसवार: परिसरो मसूरः कुसुमासनः।' इति सभेदान्मध्यदन्त्यः । 'मसूरा चापि मसरा मङ्गल्यत्रिवृतोर्मता ।' इति लोचनः' इति-(शि० को० टी० पृ० १४३ पं० ८-९) । 'मसूरा निवृतायां च प्रोक्ता धान्यविशेषके।' इति । 'वि वृद्धान्यविशेषयोः। मसूरोऽपि' इति च-(रा०नि० पृ० ४२४ श्लोक: २८)। 'वेश्या- यां बीहिभेदे च मसूरा मसुरा स्त्रियाम् । मसूरमसुरौ पुंसि द्वातावऽपि चतयोः ।' इति च रसभः' इति--(अम० सु० व्या० पृ० ३०७ स्तं० १ पं० १६) । 'रोपवत्वान्नपुंसकेऽपि ।' इयं त्वक्षीरी, इदं त्वक्क्षीरम् = वेणुजन्यौषविशेपः, वंशरोचना। "वंसलोचन" इति लोके । 'स्याद्वंशरोचना वांशी तुकाक्षीरी तुकाशुमा। त्वक्षीरी वंशजा शुभ्रा वंशक्षीरी त वैणवी।' इति शास्वतः ।' इति-(अम० सु० व्या० पृ. ३३८ पं० २४-५)। 'वंशलोचना' इत्यपि। 'त्ववक्षीरी वंशलो- चना।' इति---(श० र० स० पृ० २८८ पं० ३)। यादवस्त्वावन्तत्वमाचष्टे-~- 'त्यक्षीरा वंश- रोचना।' इति-(वं० १३० श्लोकः ६०) । इयं कादम्बरी, इदं कादम्बरम् = मदिरा, मद्य- प्रभेदश्च । 'कादम्बरस्तु दध्यप्रे, मद्यभेदे नपुंसकम् । स्त्री वारुणोपरभृताभारतीमारिकासु च।' इति-(मे० पृ० १४१ श्लोक: २५७) । इयं काहली, इदं काहलम् - वाघमाण्डम, तरुणी, भूगम्, शुष्कं च । 'काहली तु तरुणां, स्यात्वाहलं मृशशुष्कयोः । वाघमाण्डे विरोषे तु, काहला काहले ·- - . तेजसद्रव्यं २४४ मुकुन्दकोषे खले ।' इति-(वि० प्र० पृ. १६० श्लोक: १३५) । 'काहलो दुर्जनेऽपि च । काहलो वाद्य- भाण्डे , स्यान्न पुंसि भृशशुष्कयोः ।' इति च -(ना० मं० पृ० ९३ पं०७) । इयं स्थाली, इदं स्थालम् = पिठरः, उखा। "हांडी" इति लोके। पाटलवृक्षः, स्वर्णादिनिर्मितभोजनपात्रं च । 'थाल" इति लोके । 'स्थालं भाजनभेदेऽपि स्थाली स्यात्साटलोखयोः।' इति-(मे० पृ० १४९ श्लोक: ५५) । इयं कदली, इदं कदलम् = रम्भा, वारणवुसा, मोचा। ''केला" इति लोके । कदलीफलं च । 'कदला कदलौ पृन्यां, कदली कदलौ पुनः । रम्भावृक्षेऽथ कदली पताका- मृगभेदयोः । कदला डिम्बिकायां च शाल्मलीभूरुहेऽपि च ।' इति-( मे० प० १५० श्लोकः ७०, ७१)। 'कदलश्च कदल्यसौ ।' इति च व्याडि:' इति-- (अम० सु० व्या० पृ. १६६ स्तं० २ पं० ३५) । इयं स्यली, इदं स्थलम् = अकृत्रिमस्थानम् । “कड़ी जमीन" इति लोके। 'स्थलं स्थली। समानौ' इति--- (अम० ना० लि. पृ० १११ श्लोकः ५)। 'आसारी तु स्थली स्थलम् ।' इति च-(वै पृ० ३८ श्लोक: ४२) । इयं जाली, इदं जालम् = पटोलिकोपधिः, गवाक्षश्च । 'जालं गवाक्ष आनाये क्षारके दम्भवृन्दयोः । जालो नीपद्रमे, जाली पटोलिकोपधौ स्त्रियाम् ।' इति--(वै० पृ० २२४ श्लोक. ९) । इय पित्तला, इद पित्तलम् = जलपिप्पली, च । 'पित्तला तोयपिप्पल्या स्त्र्य,-न्यवत्पित्तसंयुते । वलीवं तु तैजसद्रव्ये' इति--(मे० पृ० १५३ श्लोक: ११४) । "पित्तलं त्वारमस्त्रियाम् ।' इति च-(२० पृ० ४३ श्लोकः २६) । इयं गोला, इदं गोलम् = मन.शिला, कुनटी, अवन्तिसोमम्, सन्धानम्, मण्डलं च । 'अथो गोला नेपाली कुनटीति च ।' इति । 'गोलकुल्मापसन्धानानि' इति च- -(वै० पृ० १६५ श्लोकः ८२) । ‘गोला गोदावरीसख्योः कुनटीदुर्गयो. स्त्रियाम् ॥ प(पा)वाञ्जने मण्डले चालिञ्जरे बालखेलने ।' इति--(मे० पृ० १४६ श्लोक: १४) । ‘गोल: स्यात्सर्ववर्तुले गोला पत्राञ्जने गोदावर्या सख्यामलिजिरे ॥ मण्डले च कुनटयां च वालक्रीडनकाप्टके ।' इति--(अने० सं० पृ० ४० श्लोकः ४९६-७) । 'क्लीवेऽपि' । 'मण्डले मणिके गोलं, गोला गोदावरी सखी ।' इति च-- --(त्रि० शे० पृ० ३७१ श्लोक: ३९१) । इयं युगली, इदं युगलम् = युग्मम् । “जोड़ा" जोड़ी" इति च लोके । 'यमलं युगलं युग्मं युतकं च इति-(4० पृ० १८७ श्लोक: १५ ) । 'यमलं युगले प्राहु,-यंमली चो (शा)टिकाद्वये ।' इति च- -( श० र० स० पृ. ३०६ पं० २) । इयं वडि: (लि)शा, इदं बडि (लि)शम् मत्स्यवन्धनोपायविशेषः, मत्स्यबन्धनम् । "वंशी" वलगी" इति च लोके । 'वलिशं मत्स्यवेधनम् । इति--(अम ० ना० लि. पृ० ९९ श्लोकः १६) । डलयोरक्यात् 'बडिशम्' अपि । स्त्रियां बडिशापचये अथ साम्प्रतमिकारान्तोकारान्तव्यञ्जनान्तान् स्त्रीनपुसकलिङ्गवाचक शब्दानाह हेम.- (अभि० सं० लि. पृ० ९ श्लोक: १२७) । .. द्वयोगणे ।' %3D तु वडिशी।

·लिङ्गानुशासनवर्ग:। २४५ छदि ॥ .. तया अलावु-जम्बु-डु-रुपः सरः सदो रोदो-चिंपी दाम गुणे त्वषट्-तयट् ॥६॥ इति ।। अनयोध्यख्यिा- छति । अलाव्वादो, रोद आदी चेतरेतरयोगो द्वन्द्वः । त्वयडादौ तु ममाहारो द्वन्द्वः । एते छादय: शब्दा: स्त्रीनपुंसकलिङ्गा भवन्ति । इयं छर्दिः, इदं छर्दि = वान्ति:, वमनरोग: । "वमन" "के" इति च लोके । 'छर्दिम्द्वान्तिरेतसोः ।' इति-(वै० पृ० २२१ श्लोकः १३) । इयं-अलावुः, इदं-अलायु = तुम्बी । “लोकी” इति लोके । 'अलावुश्चाप्यला- बूश्चाप्यालाबुस्तुम्विकोपधौ ।' इति--(स० र० स० पृ० २१६ पं० १४) । इयं जम्बुः, इदं जम्बु - जम्बुफलम् । "जामुन्” इति लोके । 'फले जम्ब्या जम्बू: स्त्री, जम्बु जाम्बवम् ।' इति-(अम० ना० लि. पृ० १३४ श्लोक: १९) । 'जम्बूः स्यात्पादपान्तरे । सुमेरुमरिति द्वीपभेदेऽपि च स्त्रियाम् ।' इति च---(मे० पृ० १०५ श्लोक. ४) । 'परिणतजम्बुफलोपमोगहुप्टा' इति किराते हस्यान्तप्रयोग: ।' इति---(अम० सु० व्या० टि० पृ. १३४ स्तं० १५० ३४) । इयं-उडुः, इद-उडु-नक्षत्रम् । 'नक्षयमृक्षं में, तारा तारकाऽप्युडु वा स्त्रियाम् ।' इति-~~(अम० मा० लि. पृ० ३७ दलोक: २१) । 'सन्नक्षत्रमुड़नं ना।' इति च -(वै० पृ० २० श्लोक: ३८) । इयं रुद्र , इदं स्ट्रोपः, श्रोधः । ''गगा" इति लोके । 'रुपा रुट्युत्क्रुधाः स्त्रियः ।' इति-(दै० पृ० ९८ श्लोकः १८३) । इयं सरसी, इदं सर: = कामारः, सरोवरः । 'ताला" "तलया" "डील" इति च लोके । 'कामार: मरसी सरः । इति-- (२० पृ० १५४ श्लोक. ६) । इयं मदः, इदं सदः= ममा । 'मंगद् घटा स्थानं सदऽप्यना।' इति-~(वै० पृ० १२४ श्लोक: १४) । इयं रोदसी, इदं रोद = द्यावी, भूयुलोको । 'भूद्यावो रोदस्यो रोदयी च ते ।।' इति--(अम. ना. लि. पृ० ४३८ श्लोकः २२६)। 'द्यावापृथिव्यावकोक्तो रोदस्यो रोदमी इति ।' इति-(० १० ३५ श्लोकः ५) । 'धावा थियो रोदस्यो रोदमो रोदसीति च ।' विगृहीतयोदप्यते नामनी । 'रोदाच रोदमी चापि दिवि भूमी पृयक् पृथक् । मह प्रयोगोऽप्यनयो रोदः स्यादपि रोदमी ।' इति न--(वि० प्र० पृ. १७६ श्लोक : २६) । इयं-अनिः, इदं-अनिः = अग्निमिया, दीप्तिः, रदिमइन । मिला जिहाचिर- पुमान् ।' इति । 'अनि भाग्यालयोनं ना।' इति - (वै० पृ० २३० दलोप: ६) । गुणे रग्नो दामादः स्त्रोक्लीलिङ्गः स्यात् । इयं दामा, इयं दाम मन्दानम्, दोहनकाले पापादवचनम्नः । . पाणिनीपि-(१) (अधिःसियां ) ॥ मन्दर मरि:--ला, नागरे पकाए । समिया-अपिः- गाला। मि० को १०४०२ १० ११६ ।

·२४६ मुकुन्दफोघे .. 'सन्दानं दामनी दामा न ना, दाम पशोस्तु या । रज्जु ः सा बन्धनी' इति-(वै० पृ० १३८ श्लोकः २६,३०) । दो अवखण्डने । दीङ्क्षये वा । मनिन् । मन इति न डीम् । दामानो, दामानः इत्यादि । 'डाबुभाभ्यामन्यतरस्याम्' इति डापितु । दामा, दामे, दामाः इत्यादि बोध्यम् । 'दामनी' इत्यपि । अयट्-तयट्-प्रत्ययान्तौ शब्दावपि स्त्रीक्लीवलिङ्गो स्याताम् । यथा-इयं द्वयी, द्वयम् = द्वितयम् , युग्मम् । “जोड़ा" "जुट्ट" इति च लोके । 'मिथुनं द्वितयं द्वतं द्वयं द्वन्द्वं युगं यमम् ।' इति--(वै० पृ० १८७ श्लोकः १५) । इयं चतुष्टयी, इदं चतुष्टयम् = चतुरवयवसमु. दायः । “चार का समूह" इति लोके । चत्वारोऽवयवा यस्य । अथाधुना संक्षेपतः क्रमरहितानुड़वादीन स्त्रीवलीवलिङ्गवाचकशब्दानाह पुरुषोत्तम देव:- (त्रि. शे० पृ० ३९४ श्लोक : १६, २०) । स्त्रीक्ली बयो-रुड़-र्दामा छदि-र्योतिः-सदो-चिषः । सुखं (अथ) लक्षं वणिज्यं च बडिश-क्रोड-पाटलम् ।। तारकं रसनं नीड-मेते टाबन्तकाः स्त्रियाम् । यन्ता-स्तु नगरा-ऽऽस्थान-स्थलानि पाटलं पुरम् ॥ इति । अनयोाख्या- स्त्रीति । तारकमिति च । छदिरादावितरेतरयोगो द्वन्द्वः । बडिशादी समाहारो द्वन्द्वः । नगरादौ वितरेतरयोगो द्वन्द्वः । एते उड्वादयः शब्दाः स्त्रीवलीवयोर्भवन्ति । इयं छदिः, इदं छदि:== पटलम् । 'छान" "छप्पर" इति च लोके । 'चोलोऽस्त्री पटलं छदिः ।' इति- (वै० पृ० १६२ श्लोक: ३७) । इयं ज्योतिपी, इदं ज्योति: = तारा, नक्षत्रम्, दृष्टिः, नेत्र- कनीनिकामध्यम् । 'ज्योतिर्भद्योतदृष्टिषु ।' इति--(अम० ना० लि. पृ. ४३८ श्लोकः २३०) । 'ज्योतिरग्नी दिवाकरे । पुमान् , नपुंसक दृष्टो स्यान्नक्षत्रप्रकाशयो: ।' इति च- (मे. पृ० १७१ श्लोक: २२) । इयं सुखा, इदं सुखम् = वरुणपुरी, कल्याणं च । 'सुखं रामणि नाके घ, सुखा पुर्या प्रचेतसः ।' इति-(मे० पृ० २० श्लोक: ८) । इयं क्रोडा, इदं कोडम् = भुजान्तरम्, रक्षश्च । 'न ना कोडं भुजान्तरम् ॥' इति-(अम० ना० लि. पृ० २२९ श्लोकः ७७) । 'कोड: शनी सूकरे ना, न पुमानङ्करक्षसोः।' इति च- श्लोकः ७) । इयं पाटला, इदं पाटलम् = पाटलापुष्पम् । 'पाटला पाटलौ स्त्री स्यादस्य पुप्पे पुनर्न ना।' इति--(मे० पृ० १५३ श्लोक: १०६) । इयं तारका, इदं तारकम् - नक्षत्रम्, दृष्टिः, नेत्रकनीनिकामध्यम् । 'तारको दैत्यभित्वर्णधारयोनं दयोदेशि । पनौनिकायामृक्षे च न पुमां,-स्त्रातरि त्रिषु ।' इति-(म० पृ० ६ श्लोकः ९९) । इयं नीडा, इदं नीडम् - स्थानम्, - -(मे. ० पृ० ४१ ·. लिङ्गानुशासनवर्गः । २४७ कुलायश्च । 'नीड स्थानकुलाययोः । इति--(मे० पृ० ४१ श्लोक: १७) । यादवामरी तु न स्त्रियामित्याहतुः-'कुलायस्तु पञ्जरं नोडमस्त्रियाम् ।।' इति-(वै. पृ० ३० श्लोक: ४९) । 'कुलायो नीडमस्त्रियाम् ।।' इति च- --(अम० ना० लिं० पृ० २०० श्लोकः ३७) । एते सुखादय : शब्दाः स्त्रियां वनितालिङ्गे टाबन्तकाः टाप्प्रत्ययान्ता भवन्ति, न तु जयन्ताः । इयं पुरी, इदं पुरम् - नगरम् । "शहर" इति लोके । 'पू: स्त्री, पुरीनगयों वा पत्तनं पुटभेदनम् ।' इति-(अम० ना० लि. पृ० ११६ श्लोकः १) । पक्षे पुरम् । इमे नगरादयः शब्दा अपि - स्त्रीलिङ्गे धन्ता भवन्ति । न तु टावन्ताः । शेपशब्दानां व्याख्यादयः पूर्व- चद् बोध्या: । तथा च दुर्गसिंहोप्याह--(दु. लि. पृ० ४० श्लोकः २३) । अचि-नगरं वृत्ताख्या बहुलं भाव-कर्मणो-रकणा। यण स्त्रीनपुंसकाख्या, ॥ इति ॥ ~ अस्य व्याख्या- । .. अचिरिति । वृत्तानामक्षरविन्यासानां आख्या नाम । अर्चिः नगरं वृत्ताख्या पुनर्बहुल- मेते स्त्रीलिङ्गाख्या नपुंसकलिङ्गाख्या भवन्ति । यणन्तं च भावकर्मणोविहितेन अकणा अकणन्तेन सह बहुलं स्त्रीनपुंसकलिङ्गं भवति । हरीतकादि तु सर्वलिङ्गं भवति। वक्ष्यति-"एते च सर्व लिङ्गा" इति, तेन सहास्य सम्बन्ध इष्यते। इयं-अचिः, इदं-अर्चिः = ज्वाला । अर्चि : सान्तः 'ज्वालाभासोनं पुंस्यर्चिः' इति-~-(अम० ना० लि. पृ० ४३८ श्लोक: २३०) । 'अथामियूख- शिखयोर्न ना।' इति च-(मे० पृ०७१ श्लोक: १५) । इयं नगरी, इदं नगरम् -पुरम् । “शहर" इति लोके । 'पू: स्त्री, पूरीनगर्यो वा' इति-(अम० ना. लि. पृ० ११६ श्लोकः १)। पके नगरम् । वृत्ताख्या यणन्तं च द्विलिङ्गमुक्तम् । तथापि केचित् स्त्रियां, केचिन्नपुंसके, केचित् सि, केचित् स्त्रीनपुंसकयो:, बहुलग्रहणात्प्रयोगत इति । वृत्तनाम यथा-समानी, प्रमाणी, कलिका इत्येवमादि स्त्रियाम्, वक्त्रं, पथ्यावक्त्रं इत्यादि नपुंसके, पुटः, पणवः, कापीड इत्यादि पुंसि । इति- (दु० लि. टी० ए० ४० श्लोक: ८३ पं० ८तः १५या)। अमरसिंहस्त्विह विशेपमाह--(अम० ना० लि. पृ० ४६२ श्लोक : ३९, ४०, स्त्रीनपुंसकयो-र्भाव-किययोः व्या क्वचि-च्च वा । नौचित्य-मौचिती मंत्री मंत्र्यं वुश, प्रागुदाहृतः ॥ पाणिनीयपि--(१) (यष्यत्रो तद्धिती) ॥ प्ययः पित्वसामग्यापदो स्त्रोत्वम् । चानुम्यंम, चातुरी- चतुरस्य भावः कर्म वा । सामप्रयम, सामग्री-समग्रस्य भावः कर्म था। औचित्यम्, औचिती उचितस्य भाव: कर्म वा। सिको०१०४०१ सू० १२० ।

·२४८ मुकुन्दकोषे अस्य व्याख्या- - स्त्रीति । 'स्त्रीनपुंसकयोः' इत्यधिकारः । भावश्च क्रिया च भावक्रिय तयोः भावे कर्मणि च विहितः प्या, वुजा, च क्वचित् योपित्क्लीवयोः स्याताम् । तत्र व्या प्रत्ययमुदाहरति । चितस्य भावः कर्म वा औचित्यम्, औचिती च । मित्रस्य भावः कर्म वा मैत्र्यम् , मैत्री वा । समग्रस्य भावः सामग्र्यं सामग्री वा । यथाकामस्य भावः यथाकाम्यम् , यथाकामी वा । अर्हतो भाव: आर्हन्त्यम् , आर्हन्ती वा । वुञ प्रत्ययस्तु वैरमैथुनिकादिवुन् । इत्थं प्रागुदाहृतः । तथा मिथुनस्य भाव : कर्म वा मैथुनकम् , मैथुनिका वा। इत्यादयः स्त्रीनपुंसकाः । शुक्लस्य भाव: शोक्ल्यम् , दीर्घस्य भावः दैर्घ्यम् , दृढस्य भावः दाढर्यम् , जडस्य भावः कर्म वा जाड्यम् । एवं ब्राह्मण्यं माणव्यं वाडव्यमित्यादयो नपुंसके । मनोज्ञादित्वाद् वुज्ञ । अहोपुरुषस्य भावः आहोपुरु- षिका । शिष्यश्चोपाध्यायश्च शिष्योपाध्यायौ, तयोर्भाव: कर्म वा शष्योपाध्यायिका। एवं कुत्स- कुशिकिका। गाय॑स्य भाव. कर्म वा गार्गिका । एवं काठिका इत्येवमादयः स्त्रियाम् । क्वचिन्न- स्त्रीलिङ्गम् । रमणीयस्य भाव. कर्म वा रामणीयकम् । मनोज्ञस्य भावो मानोज्ञकम् । एवं साहाय्यकं इत्यादयो नपुसके । भावे इति किम् ? चातुर्वर्ण्यम् । इह स्वार्थे प्यन क्लीवे, न तु योपिति। षष्ठ्यन्तप्राक्पदाः सेना-छाया-शाला-सुरा-निशाः । स्याद्वा नसेनं श्वनिशं गोशाल-मितरे च दिक् ॥ अस्य व्याख्या- पप्ठयन्तेति । तत्पुरुषे तत्पुरुषसमासे पप्ठयन्तं पप्ठीविभक्त्यन्तं प्राक्पदं पूर्वपदं यासां ताः पष्ठ्यन्तप्राक्पदाः सेनादयः शब्दाः । अथवा। पप्ठ्यन्तात्पराः सेनादयस्तत्पुरुषे योपिति पाणिनीयेऽपि-(१) (सुरासेनाच्छायाशालानिशा स्त्रियां च) ॥ एताः स्त्रियां चात्क्लीवे स्युः । यवः सुरा, यवसुरम् । नृसेना, नसेनम् । कुड्यच्छाया, कुड्यच्छायम् । गोशाला, गोशालम् । इवनिशा, श्वनिशम् । सि० को० पृ० ४०२ सू० १२९ । तत्र विशेषः-(शिष्ट परवत् ) । अन्यस्तत्पुरुषः परवल्लिङ्गः स्यात् । सि० को० पृ० ४०२ सू० १३०॥ (लक्षा कोटिः स्त्रियाम्) । "वा लक्षा नियुत च तत्" इत्यमरात् क्लोबेऽपि । इयं लक्षा, इदं लक्षम् = शत- सहस्रम्। मि० को० पृ० ४०२ सू० १४७ । (स्थूणोणे नपुंर के च) एते-स्त्रियां, क्लीये च-सः । स्यूणा, स्थूणम् = काष्ठमयो द्विपणिया । कर्णा, कर्णम् मेपादिलोम । मि० को० पृ० ३९७, ८ सू० २१ । (दिगुः स्त्रियां च व्यवस्थया) व्यवस्यया द्विगुः स्त्रियां, क्लीवे च स्यात् । पञ्चमूलो-पञ्चानां मूलाना समाहारः । त्रभुवनम् पयाणां भुवनानां समाहारः । सि० को० १० ४०२ सू० १३४ ।

·लिङ्गानुशासनवर्गः। २४९ नपुंसके च भवन्ति । उक्तशब्दानामुदाहरणं प्रसंगत: प्राक्प्रदर्शितम् । इहानुपङ्गत उदाहरणं प्रदश्यते । नृणां सेना = नृसेना । वृक्षस्य च्छाया वृक्षच्छाया। गवां शाला = गोशाला ! यवानां सुरा=यवसुरा । शुनां निशा = इवनिशा । कुड्यस्य च्छाया = कुड्यच्छाया। वेति । पक्ष- 'विपाभा सेनासाच्छायाशालानिशानाम्' (२।४।२५) इति नपुंसकता। नृसेनम् । यवसुरम् । कुड्यच्छायम् । गोशालम् । श्चनिशम् । एवमितरेऽपि वोध्याः। दिक् = उदाहरणमिदम् । पप्ठी- बहुवचनान्तप्राक्पदा चेच्छाया नपुंसक एवेति प्राग्दर्शितम् । क्वचिद् व्यभिचारोऽपि दृश्यते- इथूणां छाया- इक्षुष्ट: आब-नन्तो-तरपदो द्विगु-श्चा-पुंसि न-इच लुप् । विखट्वं च त्रिखट्वी च त्रितक्षं च त्रितक्ष्य-ऽपि ॥इति । अस्य व्याख्या- आविति । आवन्तोत्तरपदोऽन्नन्तोत्तरपदश्च यो द्विगु: द्विगुसमासः सः पुंसि पुंलिङ्गेन भवति । परन्तु योपित्वलोवयोः । अन्नन्तोतरपदस्य योऽन्त्यनकारस्तस्य लुप् लोपश्च स्यात् । तवादावावन्तान्त्यपदस्योदाहरणं प्रदर्श्यते--विखट्वमिति । तिनः सट्वाः समाहृता अथवा तिसूणां खट्वानां समाहार: त्रिखट्वम् । त्रिखट्वी च । अन्नन्तोत्तरपदो यथा--त्रयस्तक्षाणः समाहृता अथवा प्रयाणां तक्षणां समाहारः श्रितक्षम्, प्रितक्षी च । 'अनो नलोपश्च' (वा० २।४।३०) । इति तक्षन्- शब्दस्यान्त्यनकारो लुप्तः । एवमेव यादवोऽप्याह-(वै० पृ० २९२ श्लोकः ३२ तः ३६ यावत्) । असि चालनी दाम वणिज्या-ऽश्मन्तिका स्थली । शरव्या-चि-गुंडा पत्री स्यात् कुथे वर्णतर्णका । अस्य पास्या- अपुंसीति । 'अपुंसि' इत्यधिकारः । एते चालन्यादयः पश्यन्ताः शब्दाः, कुये युपायें वर्ण- तर्णका च असि स्त्रियां क्लीये च स्युः । इयं चालनी, इदं चालनम् = तितउः । "चलनो" इति लोके । 'चालनी तितउः प्रोक्ता' इति-(श० र० स० १० १९३ पं० ११) इयं-अश्मन्तिका, इदं- अरमन्तकम् - चुल्ली । “चूल्हा" इति लोके । मल्लिपाच्छादनं च। 'स्यादपमन्तममुद्राने मल्लिका. च्छादनेऽपि । इति-(त्रि. गे० पृ० ३१३ श्लोकः ४)। इयं गरल्या, दंगरव्यम् = वैध्यम्, सक्ष्यम् । "निसाना" इति लोके । 'वध्यं शरय्यं न नरि' इनि--(दै० १० १२० श्लोक: १९४)। 'लो लक्ष्य गरव्यं च इति-(अम० ना० लि. पृ. २६२ लोक: ८६) । इयं गुडा, - गुडम् - इयं पत्री, इदं पत्रम् = पर्णम्, दलम् । "पत्ता" इति लोके । यानं, पक्षं च ।

·२५० मुकुन्दकोष 'पत्रं तु वाहने पणे स्यात्पक्षे शरपक्षिणोः। इति--(मे० पृ० १२६ श्लोक: ५५) । इयं वर्णतर्णिका, इदं वर्णतर्णकम् = कुथः, गजोपर्यास्तरणचित्रकम्बलः । 'वर्णस्तु परिस्तोमः, कुथा त्रयी।' इति-- (वै० पृ० १७२ श्लोक : १६६)। सगरी नटने कृत्या त्व-ऽभिचारजदेवते । मद्ये मधूलकं चे-ति क्वा-ऽप्य-या-ऽकर्मधारये ॥ अनज तत्परुपे सेनाच्छाया शाला निशा सुरा। नसेनं पादपच्छायं गोशालं स्वनिशं यथा । नृसेने-त्यादयो-ऽप्ये-वं कुत्रचिद् भाव-कर्मणोः । साहायकं साहायिका मैन्यं मैत्री च वुन -प्यञोः ॥ द्विग-रन्नन्त आवन्तो-ऽप्ये-वं-न-चा-ऽय लुप्यते। यथा प्रितक्षं प्रितक्षी घिसट्वं च त्रियव्य-ऽपि ।। इति ।। गपा प्यास्ग- - सगरीति । नटने नत्ये नगरी, अभिगारदेवते नृत्या, मो मदिरायां मधूलक पनि यापि कुत्रापि स्त्रीस्लीययोः स्यु । स्य गगरी, इद मगरम् = नृत्यम्, नाटपम् । 'नाप" इति लोके । इयं कृत्या, इदं कृत्यम् = अभिगारजदेवतम् , अभिचारोत्तन्नदेवता, देवतानाम- गयतविशेषः । “कत्या क्रियाविनयोस्त्रिपु भये धनादिभि. ।' इनि-(अम० ना० लि. १० ४२४ दत्तोक: १५८) । 'त्यो विद्विति गायें , पत्या प्रियादियोनगीः ।' इति घ रभगः' इनि--(अम० न० व्या० १० ८२४ न० १ १०७८) । इयं मपूनिया, हद मधुलपम् = मयम्, मदिरा, मुग । "ग" इनि लोये । 'मथलयो जानमय दीपात्र, मलिरा । निःपदीर्घगोधूमाम्भोजामपरमार व ॥' इति-(नि० को पृ० ७ लोपः ६७) । अनि । अपांगारये कामपायलमानजिने, अना गापुर ना हिमयुगपगमागे में मेगास समास्त्रोत्रीयगो: म्यः । कथा नमेनम् । पादपच्छायम् । गोमालम् । वनितम् । 11 नत्यायोऽपि योमाः । अनि बानि माया मंगोः भायं यमंपिप गायली. अपर्णा युगमन प्रायाना. ममा चिनपुमरयोः म्य। यथा-गाला हायिका, मंत्र मंत्री न । बोलनोवारमानी गिः दिगममान:, एवं बावन्न आसान्नान स्त्रीनपुंसस्योभंगा । अत्र नः नन्दने । मानिनभम् पिता पदम्--विग्दम्, विषट्दो इत्यादि । इन पोरीनानगाननम् ।

·- अथ त्रिलिङ्गानुशासनम् । अथाधुना सरकादीनाभरणाभिधान्तान् स्वतन्त्रलिङ्गवाचक शब्दानाह हेम:-(अभि० सं० लिं० पृ० ९ श्लोकः १२८-९) । स्वत-स्त्रिलिङ्गः, सरको-ऽनुतप, शलल: शलं । करको-ऽब्दोपले, कोशः शिम्बाखड्गपिधानयोः ॥१॥ जीवः प्राणेषु, केदारे वलजः, पवने खलः । बहुलं वृत्त-नक्षत्र-पुरा-ऽऽद्या-भरणा-ऽभिधा ॥२॥ अनयोयरिया--- स्वत इति । जीव इति च । 'स्वतस्त्रिलिङ्ग' इत्यधिकारः । अनुतर्फे सरकः, शले शललः, अब्दोपले करकः, शिम्बाखड्गपिधानयोः कोशः, प्राणेषु जीवः, केदारे वलजः, पवने खलश्चैते शब्दा उफ्तार्येषु स्वतस्त्रिलिङ्गा भवन्ति । यथा--सरकः, सरका, सरकम् = अनुतपः, धीधु- पानम् । 'सरको मदिरापात्रे मदिरापानमद्ययोः।' इति--(अने० सं० पृ० ५७ श्लोकः १०५)। 'सरकं चषकं चास्त्री' इति । 'मणी शोधौ (थो) शोध (थ) पाने सरकं मद्यभाजने ।' इति (वै० पृ० २५३ श्लोकः ३८) । 'सरकोऽस्त्री गीधुपाने गीधुपात्रेक्षुशीघुनोः । अच्छिन्ना- ध्वगपंक्तौ च' इति च- --(मे० पृ० १४ श्लोक: १६८) ।। शललः, शलली, शललम् = श्वाविल्लोम । "साही रोम" 'सेही रोम" इति च लोके । 'अथ गल्ये शललशल्यको । श्वाविच्च तच्छलाकायां शललं शलमित्यपि ।' इति-(अभि० सं० अभि० चिं० पृ० ४९ श्लोक: १२६६) । करकः, करका, करकम् = अब्दोपल:, मेघोपल: । 'करको दाडिमे पक्षिभेदे हस्ते कमण्डलो। लट्वाकरजयोमघोपले च' इति--(मने० सं० पृ० ५० श्लोक : १४) । 'वर्पोपलस्तु करका' इति--(अम० ना० लि. पृ० ३४ श्लोक: १२) । 'पुंस्यपि ।' 'वर्षों- पलस्तु करका करकोऽपि च दृश्यते ।' इति-(अ० व्या० पृ० ३४ श्लोकः १२) । करकस्तु पुमान्पक्षिविशेपे दाडिमेऽपि च । द्वयोम॑घोपले, न स्त्री करके च कमण्डली ।' इति च- (मे० पृ० ५ श्लोकः ५४.५) । कोशः, कोशी, कोशम् = शिम्या, बङ्गपिधानं च। 'कोशः कोप .. - . पाणिनीयेऽपि--(१) (अवशिष्टलिङ्गम्) । गि० को० १.० ४०४ मू० १८४ । २५१ ·२५२ मुकुन्दकोषे 'अथ खलं . इवाण्डके । कुड्मले चपके दिव्येऽर्थचये योनिशिम्वयोः । जातीकोशेऽसिपिधाने' इति (अने० सं० पृ० ४४-५ श्लोक. ५५९, ५६०) । जीव:, जीवा, जीवम् = प्राणा: । 'जीवः स्यास्त्रि- दशाचार्य द्रुमभेदे शरीरिणि । जीवितेऽपि च, जीवा तु वचायां धनुषो गुणे । शिञ्जिते क्षितिजीवन्त्योवृत्तौ' इति--(अने० सं० पृ० ४३ श्लोकः ५३४) । वलजः, वलजा, बलजम्- केदारः, क्षेत्रम् । 'खेत" इति लोके । 'वलजं गोपुरे सस्य क्षेत्रसङ्गरयोरपि । सदाकारे, वलजा तु पृथिव्यां वरयोपिति ।' इति-~(अने० सं० पृ० ६० श्लोक: १४७) । खलः, खला, खलम् = पवनम् । 'पछोरना" 'फटकना" इति च लोके । 'खलं करके भुवि स्थाने क्रूरे कर्णजपेऽधमे ।' इति-- (अने० सं० पृ० ४० श्लोक: ४६४) । 'खलं भूस्थान- कल्केषु, नीचक्रूराधमे त्रिपु ।' इति--( पृ० १४५ श्लोक: ११)। सस्यस्थाने, शठे त्रिषु ।' इति च- --(त्रि० शे० पृ० ३७१ श्लोक: ३९०)। बहुलः, बहुला, बहुलम् = प्राज्यम्, कृष्णवर्णश्च । 'बहुला नीलिकायां स्यादेलायां गवि योपिति । कृत्तिकासु स्त्रियां भूम्नि, विहायसि नपुंसकम् । पुस्यग्नौ कृष्णपक्षे, च वाच्यवत्प्राज्यकृष्णयोः।' इति- (मे० पृ० १५३ श्लोकः ११७) । 'अथवा' बहुलं' लक्ष्यानुसारेण शब्दानां प्रयोगः कार्यः । वृत्तं च नक्षत्रं च पुरं च आद्यं च आभरणं च वृत्तनक्षत्रपुराद्याभरणानि, तेपां अभिधा सज्ञा त्रिषु स्यात् । वृत्तः, वृत्ता, वृत्तम् = अधीतम्, अतीतं च । 'वृत्तोऽधीतेऽप्यतीतेऽति (पि) वर्तुलेऽपि वृते मृते (मृते वृते) । दृढेऽन्यलिज, वा क्लीबं छन्दश्चारित्रवृत्तिषु ।' इति--(मे० पृ० ५८ श्लोकः ६१) । नक्षत्रः, नक्षत्रा, क्षत्रम् = पुरः, पुरी, पुरम् = शरीरम् , गृहम् , पुरं च। 'पुरं नपुसकं गेहे देहपाटीलपुत्रयोः॥ पुष्पादीनां दलावृत्ती, ना गुग्गुलो, न ना पुरि।' इति-(मे० पृ० १२७ इलोकः ५८, ५९) । आद्यः, आद्या, आद्यम् = आदिभवम् , प्रथमम्, अदनीयं च। 'आद्य आदिभवे मुख्य भक्ष्ये चापि त्रिलिङ्गकः । पूर्वेऽप्या-ऽऽद्या विधानाधा, उत्तरे वाच्यलिङ्गकः ।' इति--(ना० र० मा० पृ० ४५ पं० १०.१)। 'पुंस्यादिः पूर्वयौरस्त्यप्रथमाद्याः' इति च-(अम० ना० लि. पृ० ३७५ श्लोकः ८०) । आमरणः, आभरणाः, आभरणम् = 'अलङ्कारस्तु भूपणम् । परिष्काराभरणे च' इति-(अभि० सं० अभि० चि० पृ० २८ श्लोक: ६४९, ६५० ) । 'अल वारस्त्वाभरणं परिष्कारो विभूपणम् ।।' इति च- -(अम० ना० लि. पृ० २३८ श्लोक: १०१)। अंथ सम्प्रति कान्तादीन् हान्तान्तानिकारान्तमुकारान्ती च ऋमसहितान् स्वतस्त्रिलिङ्ग- वाचकादशब्दानाह हेम:- (अभि० सं० लि. पृ० ६१ श्लोक: १३०तः १३३ या०)। आमलको हरीतक-विभीतको । तारका-इक-पिटक-स्फुलिङ्गा विडङ्ग-तटी ॥३॥ - भल्लातक ·. लिङ्गानुशासनवर्गः । २५३ पट: पुटो वटो वाटः कपाट-शकटौ कटः । पेटो मठः कुण्ड-नीड-विषाणा-स्तूण-कङ्कतौ ॥४॥ मुस्त कुथे गुद-जृम्भ-दाडिमाः पिठर-प्रतिसर-पात्र-कन्दरा। नखरो वल्लूरो दरः पुर-इछत्रः कुवल-मृणाल-मण्डलाः ।।५।। -प्रणाल--पटला-~ऽर्गल--शृङ्खल-कन्दलाः । पूला-ऽवहेलो कलश-कटाही पष्ठि रेण्वि-पु ॥६॥ इति।। एषां व्याख्या- भल्लातक इति । पट इति । मुस्त इति । नालेति च । हरीतकादौ, तारकादो, विड. गादौ, कपाटादो, कुण्डादौ, तूणादी, कुथादौ, पिठरादौ, कुवलादी, नालादौ, फूलादो, कलशादी चेतरेतरयोगो द्वन्द्व । एते भल्लातकादय इवन्ता शब्दा: स्वतस्त्रिलिङ्गाः स्युः । भल्लातकः, भल्लातकी, भल्लातकम् = वृक्षविशेषः । “भेलावा" इति लोके । 'वीरवृक्षोऽरुष्करोऽग्निमुखी भल्लातकी त्रिषु ।।' इति-(अम० ना० लि. पृ० १४३ श्लोक: ४२) । 'भल्लातकस्तरुभिदि' इति च-- -(श० र० स० पृ० ३९ ५० ३९) । आमलकः, आमलकी, आमलकम् = वृक्षविशेषः । ''आंवला" इति लोके । तस्य फलमामलकमित्येके । “तिष्यफला त्वामलको त्रिषु ।। अमृता च वयस्था च' इति--(अम० ना० लि. पृ० १४७ श्लोकः ५७-८)। 'धात्रीफले स्वामलकं घाया- मामलकी मता ।' इति च-(श० र० स० पृ. ३२ १० १३) । हरीतकः, हरीतकी, हरोतकम् : वृक्षविशेषः। "ह" इति लोके । 'हरीतकी हैमवती चेतकी श्रेयसी शिवा ॥ इति----(अम० ना० लि. पृ० १४८ श्लोक: ५९) । 'अभयायां हरीतकी ।' इति च-- (श० र० स० पृ० ४५ पं०५) । विभीतकः, विभीतकी, विभीतकम् = वृक्षविशेषः । “वहेड़ा" इति लोके। 'त्रिलिङ्गस्तु विभीतकः । नाक्षस्तुपः कर्षफलो भूतावास: कलिद्रुम : ।।' इति-~(अम० ना० लि. पृ० १४७ श्लोक : ५८)। तारकः, तारका, तारकम् = वाता। "रक्षक" "उद्धारक” इति वा लोके। वृत्तप्रभेदश्च । “तारको दैत्यभिकर्णवारयो,-- द्वयोदेशि । वनीनिकायामृक्षे च न पुमा,- स्त्रातरि त्रिषु ।' इति--(मे० पृ० ६ श्लोक: ९९) । आडकः, आडकी, आडकम् = परिमाणान्तरम्, मानभेदः, द्रोणचतुर्थांश. । 'आढको तु तुवर्या स्त्री, परिमाणान्तरे त्रिषु ।' इति-~-(मे० पृ. ५ श्लोकः ४८) । 'मादक: स्यान्मानभेदे, तुवामाडकी मता।' इति---(१० र० स० १०७ पं. १७) । 'शूपर्धिकं चतुःप्रस्यं पात्रं स्यात्कंस आढकः।' इति । गौणी द्रोणाहकप्रस्थाः' इति च- (प० २० मा० पृ. ७२६०७, १३) । पिटकः, पिटका, पिटकम् = विस्फोट: । "मुहांसा" "फोड़ा" "फुसी" इति वा लोके । 'पिटकस्त्रिपु विस्फोटे, मञ्जूपायां पुनः पुमान् । इति-~-(मे० पृ० १० श्लोक: १२०) । विस्फोटा विटिका स्त्रियाम् । इति चागरमालायां वकारादिरपि' इति-(अम० %D ·२५४ मुकुन्दकोषे . . , - सु० व्या० ० २२० तं० । पं० १२) । स्फुलिङ्गः, स्फुलिङ्गा, स्फुलिङ्गम् = अग्निकणः । "अँगारी" ''गोला" इति वा लोके । 'त्रिषु स्फुलिङ्गोऽग्निकणः' इति-- (अम० ना० लि. पृ० २४ श्लोक: ५७) । विडङ्गः, विडङ्गा, विडङ्गम् = अभिज्ञः । 'विडङ्गस्त्रिवभिने, स्यात्कृमिघ्ने पुन्न- पुंसकम् ।' इति---(मे० पृ० २५ श्लोकः ४७) । तटः, तटी, तटम् = कूलं, प्रतीरम् , नद्यादेस्तीरम् । 'तटं नपुंमक क्षेत्रे, प्रतीरे तु तटी त्रिपु।' इति-(मे० पृ० ३४ श्लोक: १५) । पटः, पटी, पटम् = तिरस्करिणी, यवनिका, बस्त्रविशेषश्च । 'प्रियालुवसने पटौ।' इति-(ना० र० मा० पृ० १६ पं० ५) । 'पट. पियालवृक्षे स्यात्पटे चित्रपटेऽपि च ।' इति च—(श० र० स० पृ० ८५ पं० १०) । पुट:, पुटी, पुटम् = करण्डी, पत्रादिनिर्मितपुप्पाद्याधारः पुड़िया" "पुड़ी" इति च लोके । 'करण्डी तु पुटी श्रयी । इति---(वै० पृ० १३८ श्लोक ३३) । वट:, वटी, वटम् = रज्जुः, गुणः । शणनिर्मिततन्तुश्च । 'न ना शुल्वा, वटी त्रयी।' इति-(वै० पृ० १३८ श्लोक: ३०) । वाट, वाटी, बाटम् =आवरणम् , वेष्टितस्थलम् । 'वाटो मार्गे वृतिस्थले । वाटी वनविशेष स्यात् इति--- (ग० र० स० पृ० ८६ पं० १०) । 'वाटः, पथि वृतो, वाट वरण्डेऽङ्गान्तभेदयोः । वाटी वास्तो गृहोद्यानकटयो' इति च- - (अने० सं० पृ० १० श्लोक: ९९)। कपाटः, कवाटः, कपाटी, कवाटी ; कपाटम् , कवाटम् = द्वारपिधानम् , द्वाररोधकः, काष्ठखण्ड. । 'कवाट द्वारवन्धः' इति- (दै० पृ० १६२ श्लोक. ४३) । 'कवाट च कुवाटं च कपाटे कथितं वुधैः ।' इति---(श० र० स० पृ० ८८ पं० ६) । 'कवाटश्च कपाटश्च त्रिपु, स्यादरर न ना।' इति च वाचस्पतिः' इति---(अम० म० व्या० पृ० १२२ स्तं० १ पं० १९) । कटः, कटी, कटम् = क्रियाकारः । 'कटः श्रोणी क्रियाकारे कलिजेऽतिशये शवे । समये गजगण्डेऽपि, पिप्पल्यां च कटी मता।' इति-(वि० प्र० पृ० ३६ श्लोक: १) । 'श्रोण्यां भृशे कलिजे गजगण्डे शवरथे शवे च कट: ।' इति---(वै० पृ० २३१ श्लोकः १८) । 'अथ कटो गजगण्डे पटौ भृशे । शवे शवरथोपध्यो: क्रियाका रश्मशानयोः । किलिजे समये चापि' इति च (अने० सं० पृ० ८, ६ श्लोक: ८२-३) । पेटः, पेटी, पेटम् = संघातकः, कदम्बकः, समूहः । 'पेटी पुटी पटी, वाटी' इति-~-(वै० पृ० २९२ श्लोक: ३७) । 'पेटकं पुस्तकादीनां मञ्जूपायां कदम्बके ।' इति च-(मे० पृ० ११ दलोक: १२७) । मठः, मठी, मठम् = आश्रमविशेषः, तपस्विनां स्थानम् । 'मठी स्थाने तपस्विनाम् ।' इति--(वै० प० २९२ श्लोकः ३६) । कुण्डः, कुण्डी, कुण्डम् = जारात्पतिवत्नीसुतः, कमण्डल :, अग्न्यालयः, मानभेदः, देव जलाधारश्च। 'कुण्डी कमण्डलौ जारात्पतिवत्नीसुते पुमान् । पिठरे तु न ना' इति--(मे० पृ० ४० श्लोक: ४) । नीडः, नीडा, नीडम् = खगालयः, स्थानं च । 'नीदं स्थाने खगालये ।' इति-(अने० सं० पृ० १२ श्लोकः १२३) । विषाणः, विषाणी, विषाणम् = पश्वगविशेषः, शृङ्गम् । 'सीग" इति लोके । गजदन्तश्च । 'हाथी दांत" इति लोके । 'विपाणस्त्रिषु लिङ्गेषु पश्वङ्गगनदन्तयोः।' इति- (० पृ० १६३ श्लोकः ८२)1'विपाणी क्षीरकाकोल्यामजशृंग्यां ·- " % 3D लिङ्गानुशासनवर्गः। २५५ चं योपिति । कुष्ठनामौषधे क्लीव, निपु शृङ्गेभदन्तयोः ।' इति -(मे० पृ० ५० श्लोकः ७७) । तूणः, तूणी, तूणम् = निपङ्गः, तूणीरः, सुविः । “तरकस" इति लोके । 'तूणी नीलि- निपङ्गयोः।' इति-- (अने० सं० पृ. १३ श्लोकः १४५) । 'तूणी निल्यां निपङ्गे वा' इति च--- (मे० पृ० ४६ श्लोकः १६)। कङ्कत , कङ्कती, कङ्कतम् = प्रसाधनी, कङ्कतिका । "कधी" इति लोके । 'केशप्रसाधनद्रव्ये कङ्कती समुदाहृता।' इति-- (श० र० म० पृ० १४० ५० १०) । मुस्तः, मुस्ता, मुस्तम् = ओपधिविशेषः । “मोया" इति लोके । 'कुरुविन्दो मेघनामा मुस्ता मुस्तकमस्त्रियाम् ॥' इति--(अम० ना. लिं० पृ० १८२ श्लोकः १५९) । 'कुथः, कुथा, कुथम् गजोपर्यास्तरणचित्रकम्बलः । ''गलीचा" 'दुलीचा" इति च लोके। 'वर्णस्तु परिस्तोमः कुथा त्रयी।' इति---(वै० पृ० १७२ श्लोक: १६६) : 'कुयं त्रिभु।' इति च वोपालित:' इति- (अम० सु० व्या पृ० २७९ स्तं० २ पं० २४) । इमदः, इगुदी, इङ्गुदम् = तापसतरु, मुनि- द्रुमः । “हिङ्गोटा" "इगुआ" इति च लोके । 'अय द्वयोः ।। इगुदो तापसतरु.' इति- (अम० ना० लि. पृ० १४४ श्लोक: ४५-६) । जृम्भः, जृम्भा, जृम्भम् -जृम्भणम् । "जभु आना" इति लोके । 'जुम्भस्तु त्रिपु, जृम्भणम् ।' इति-(अम० ना० लि. पृ० ८५ श्लोकः ३५) । 'जृम्भा विकासजृम्भणयोस्त्रिषु।' इति च- (मे० पृ० १०६ श्लोकः ४) । दाडिम:, दाडिमी, दाडिमम् = दाडिमवृक्षः । 'दाडिमस्तु विलिङ्गः स्या,-देलायां, करके त्रिपु।' इति-~- (मे० १० पृ० १११ श्लोक: ४४) । 'पिठर: स्याल्यां ना, क्लीबं मुस्तामन्यानदण्डयोः ॥' इति---- (मे० पृ० १३६ श्लोकः१८४): प्रतिसरः, प्रतिसरा, प्रतिसरम् == नियोज्यः, प्रेष्य, भृत्यः । 'नोकर" इति लोके । 'भवेत्ततिसरो मंत्रभेदे माल्ये च कङ्कणे । गशुद्धौ चमू पृष्ठे पुंसि, न स्त्री तु मण्डले । आरक्षे करसूत्रे च, नियोज्ये स्वन्यलिङ्गकः ।' इति-(मे० पृ० १४२ श्लोक. २७६) । पात्रः, पात्री, पात्रम् = भाजनम् । “वर्तन" इति लोके । 'पात्रं नुवादी पणे च भाजने राज- मंत्रिणि ।' इति । 'पात्रं तु भाजने योग्ये लवादी राजमंत्रिणि ।' इति पाठान्तरम् ।' इति---- (मे० पृ. १२६ श्लोकः ५७) । 'योग्यभाजनयोः पात्रम्' इति च -~~(अम० ना० लि. पृ० ४२८ श्लोक: १७९) । कन्दरः, कन्दरा, कन्दरम् = गृहाकारो गिरिनितम्बदेशः, गहा, आर्द्रकं च । 'कन्दरस्त्वङ्कुरो पुंसि, गुहायां च नपुंसकम् ।' इति--(मे० पृ० १३२ श्लोक: १३२) । 'दरी तु कन्दरो वा स्त्री' इति च-(अम० ना० लि. पृ० १२६ श्लोक: ६) । स्त्रियां टाप् । तथा च प्रयोग:--'कन्दरास तरुणीरिह नयति रविः' इति माघः' इति--(अम० सु० व्या० टि० पृ० १२६ स्तं० १ पं० ४१) १ 'कन्दर्य्यपि', 'दरी गृहा कन्दरोऽमली' इति । 'कलशी कन्दरी दरी।' इति च- -~(वै० पृ० ४१ श्लोकः ६) । नपरः, नयरा, नम्वरम् = नखः । "नाखून" इति लोके । 'नखरं त्रिषु ।' इत्यमरमाला' इति-- (अम० सु० वा. पृ० २३१ स्तं० २ पं० २४) । वल्लूरः, वल्लूरा, वल्लूरम् = शुप्फमामम, सूकरमांसं च। , ·२५६ मुकुन्दकोष - 'वल्लूरं स्याद्वनक्षेत्रे ग (वा)हनोपरयोरपि । वल्लूरा त्रिपु संशुष्कमांससूकरमांसयोः ।' इति--(मे० पृ० १३७.८ श्लोक: २१०-१) । दरः, दरी, दरम् = रन्ध्रविशेषः । 'दरी गुहा, कन्दरोऽली' इति । 'दरोऽस्त्री शंखभोगतप्व,-ल्पार्थे त्यव्ययं दरम् ।' इति । 'कलशी कन्दरी दरी।' इति च- -(वै० पृ० २९२ श्लोक: ३७)। पुरः, पुरी, पुरम् = नगरम् । "शहर" इति लोके । 'पुरं पाटलिपुत्रेऽङ्गे, गुग्गुलौ तु पुमानयम् ।' इति रभसः' इति- (अम० सु० व्या० पृ. १४० स्तं० १ पं० १९) । 'पुरं शरीरमित्याहुर्गृहोपरिगृहे पुरम् । पुरो गुग्गुलुराख्यातो, नगरेऽपि पुरं पुरी।' इति च धरणिः' इति--(अम० सु० व्या० पृ० ४२६ स्तं० १ पं० १५-६) । छन, छपा, छत्रम् = धान्याकम् । “धनियां" इति लोके । 'भतृणे धान्यके छत्रम्' इति--(रा० नि० पृ० ४२५ श्लोक: ४७) । 'छत्रा मिसावतिच्छत्रे कुस्तुम्बुरुशिलीन्ध्रयोः ।' इति च- --(शि० को० पृ० ३४ श्लोक: ३७८) । पत्रपात्रपवित्रे- त्यादिलिङ्गानुशासनात्पुंस्त्वमपि बोध्यम् । कुवलः, कुवली, कुवलम् = बदरीवृक्षः, बदरीफलं च । 'कर्कन्धूर्वदरी कोली' इति । कुत्रलोशब्दोऽप्यत्र । 'कोलं कुवलफेनिले ॥ सौवीरं बदरं घोण्टापि' इति च--(अम० ना० लि. पृ० १४१ श्लोक: ३६-७) । 'कुवलं तूत्पले मुक्ता- फलेऽपि कुवलीफले ।' इति च- -(शि० को० पृ० ४१ श्लोक: ४५४)। मृणालः, मृणाली, मृणालम् = पद्मादेर्नालस्यं सूत्रम् , बिसम्, कमलादिमूलम् । 'भंसोड़ा" इति लोके । वीरणा- दिमूलं च । 'मृणालं नलदे क्लीवं, पुन्नपुंसकयोबिसे ।' इति-(शि० को० पृ० ४३ श्लोकः ४७०) । 'मृणाली कन्दली नाली' इति च--- --(वै० पृ० २९२ श्लोक: ३८) । मण्डल:, मण्डली, मण्डलम् = निवहः, समूहः, बिम्बश्च । 'मण्डलं परिघौ कोठे देशे द्वादशराजसु । क्लीबे,-ऽथ निवहे विम्बे त्रिषु, पुंसि तु कुक्कुरे ।' इति---(मे० पृ० १५३ श्लोकः १२१) । 'बिम्बोऽस्त्री, मण्डलं त्रिपु ।' इति च-- --(अम० ना० लि. पृ० ३५ श्लोकः १५)। नाल:, नाला, नालम् = काण्डः, उत्पलादिदण्डः, मृणालश्च । 'नाला (लं) न ना पद्मदण्डे, नाली शाककल(ड)म्बके । इति--(मे० पृ० १४७ श्लोक: २८)। प्रणाल:, प्रणाली, प्रणालम् -पयोवहा, पयः पदवी । 'पनारा" "पतनाला" इति च लोके । 'प्रणाल्यक्ली पयोवहा ।' इति-(वं० २० पृ० १५५ श्लोक: २०) । 'द्वयोः प्रणाली पयस: पदव्याम्' इति च-- -(अम. ना. लि. पृ० १०६ श्लोक: ३५) । पटलः, पटली, पटलम् = छदिः, गृहाच्छादनम् । “छानि" "छप्पर" इति च लोके । 'पटलं दृग्रुक्छदिपोः क्ली, न ना पिटके गगे । इति-(वै० पृ० २६१ श्लोक: ५२) । ग्रन्थसन्धौ तु पुंस्त्वमाह पुरुषोत्तमदेव:--'उच्छ्वास: परिवर्तश्च पटलः फाण्डमस्त्रियाम् ।' इति च- -(मि० शे० पृ० ३११ श्लोक: २५) । अर्गल:, अर्गला, अर्गलम् = कपाटमध्यस्थो रोधकः काष्ठादिदण्ड: । "आगरी" : "शांकल" "बड़ा" इति च लोके । 'कपाट- मररं तुल्ये, तद्विष्कम्भोऽगलं न ना।' इति--(अम० ना० लि. पृ० १२२ श्लोकः १७) । - ·। . , . लिङ्गानुशासनयर्गः । २५७ 'विदण्डस्त्वर्गला त्रयी ।' इति च- -(वै० पृ. १६३ श्लोक: ५०)। शृङ्खलः, शृङ्खला, शृङ्खलम् = निगडम् , बन्धनम् । 'शृङ्खला पुंस्कटोवस्त्रबन्धे च, निगडे त्रिषु ।' इति-(मे० पृ० १५५ श्लोकः १४१) (कन्दल:, कन्दली, कन्दलम् = कपाल:, उपरागः, नवाङ्कुरः, कलध्वनिश्च । 'कन्दलं त्रिपु कपालेऽप्युपरागे नवांकुरे । कलध्वनौ, कन्दली तु मृगगुल्मप्रभेदयोः ।' इति-(मे पृ० १५० श्लोक: ६९, ७०) । पूलः, पूली, पूलम् = बद्धतृणसञ्चयविशेपः, तृणपञ्चिका । "गट्ठा" "मुट्ठा" "बण्डल" इति च लोके । 'पूलोऽस्त्री तृणपश्चिका ।' इति-(वै० पृ० १२८ श्लोक: ६४) । अवहेल:, अवहेला, अवहेलम् = अनादरः । 'रोढावमाननावज्ञाप्यवहेलमसूक्षणम् ।' इति--(वै० पृ० ९७ श्लोक: १७२) । कलशः, कलशी, कलशम = जलाधारविशेपः, घट: । "घड़ा" "कलसा" इति च लोके । 'निपो घट: कुट: कुम्भः करीर. कलशी त्रयी ।' इति--(वै० पृ० १६३ श्लोकः ५८) । 'कलसः' इति दन्त्यसकारान्तोऽपि । 'कलस: कलशोऽपि च ॥' इति- (श भे० प्र० पृ. ४ श्लोकः १८) । एवं गोडोऽपि । 'कटाह', कटाही, कटाहम-कपरः, महिपो. शिशुः, द्वीपभेदश्च । 'कटाहो दंशलालिकः ।' इति । 'कटाहः कर्परो लट्व' इति च--(वै० १० १६३ श्लोक: ५६) । 'सूपे च पाकपात्रे च कटाहो महिपीशिशो।' इति-(वि० शे० पृ. ३८१ श्लोक: ४५८) । 'जायमानविपाणाग्रे कटाहो महिषोशिशौ ।' इति । 'कटाहो निरयेऽपि च ।' इति च----(हा० ० पृ० ४०८ श्लोक: २६१) । 'कटाहो घृततैलादिपाकपात्रेऽपि कर्परे । स्तूपे कटाहः कूर्मपृष्ठे च महिषीशिशौ।' इति--(वि० प्र० पृ० १८० श्लोक: १६) । 'कटाहः कूर्मकर्परे। द्वीपस्य प्रभेदे स्यात्तलादेः पाकभाजने ।। जायमानविपाणाप्रमहिपोशावकेऽपि च ।' इति च-- (मे० पृ० १७६ श्लोक: १५) । अयं पष्ठः, इयं षष्ठी, इदं पण्ठि = पण्णां पूरणी । "छठवां" इति लोके । 'पष्ठी कात्यायनोतिथ्यो, स्त्रिषु षण्णां च पूरणे ।' इति-(मे. पृ० ३९ श्लोक: ९) । अयं रेणः, इयं रेणुः, इदं रेणु = धूलि: । "धूल" इति लोके । 'रेणुः स्त्रीपुंसयोधूलो पुंलिङ्गः पर्पटे पुनः । इति-(मे० पृ० ४६ श्लोक: २५) 1 'रेणुस्तु पर्पटे । धूलो पुष्परागे च' ---(श० र० स० पृ० १०७ पं० ४, ५) । अयं इपुः, इयं इपुः, इदं इपु - वाणः । "तीर" इति लोके । 'पत्री रोप इपुढयोः । इति-~~(अम० ना. लिं० पृ० २६२ श्लोकः ८७) । अाधना संक्षेपत: कान्तादीन् क्रमरहितान् स्वतस्त्रिलिङ्गवाचकशब्दानाह दुर्ग:--- (दु. लि. पृ०४३-१-२ श्लोकः ८३-४-५) । हरीतक-विभीतक-तट-पुटम् ।। पेट-कवाट-वट-मठं दर-भल्लातक-विपाण-वल्लूरम् । शृङ्खल-पुरा-5ऽमलक-वार-मण्डल-कलश-कुवल-पात्रम् ॥ एते च सर्वलिङ्गाः' ॥इति।। इति च--- ·२५८ मुकुन्दकोषे अस्य व्याख्या--- । वट: ॥ । हरीतकेति'। पेटेति । एत इति च । हरीतकादौ, पेटादी, दरादौ, शृंखलादी च समाहारो द्वन्द्वः । 'सर्वलिङ्गाः' इत्यधिकारः । एते-हरीतकादयः पात्रपऱ्यान्ताः शब्दाः सर्वलिङ्गा विलिङ्गा भवन्ति । एषां व्याख्यादयस्तु प्राग्वद् बोध्या । अथ सम्प्रति संक्षेपतः क्रमरहितान् प्रतिसरादीन् दाडिमान्तान् स्वतस्त्रिलिङ्गबाचकशब्दां- नाह पुरुषोत्तमदेव:- (त्रि० शे० पृ० ३९४-५ श्लोकः २१ तः २४ या०) । त्रिलिङ्ग्यां तु प्रतिसर-स्फुलिङ्ग-नखरा-ऽर्गलाः । कन्दरं शृङ्खलं नालं वल्लूर-फल--मुस्तकाः ॥ जृम्भ-श्च टाम्बन्ता एते स्त्रिया-मथ विभीतकः । हरीतका-ऽऽढक-तट-कवाटा-श्च गुणो मण्डलं शलभं भल्लातकं कलश-कन्दली मृणाला-ऽऽमलको दाडिम-श्च यन्ताः स्त्रिया-मिमे ।। एषां व्याख्या- गिलिङ्ग्यामिति । जृम्भ इति । मण्डलमिति च । 'विलिङ्ग्याम्' इत्यधिकारः ।। प्रतिसरादौ, वल्लूगदौ, हरीतकादौ, कलशादी, मृणालादौ चेतरेतरयोगो द्वन्द्वः । एते प्रतिस- रादयो दाडिमान्ताः शब्दाः पिलिङ्ग्यां नस्वीक्लीवलिङ्गेषु भवन्ति । फलः, फली, फलम् = अस्थिपण्डः, नागकेमरः, प्रयोजनम्, फलवान्, कुसुमादिसम्भवश्च । “फलवाला" इति लोके । फलान्यस्य सन्ति । 'फलं फले धने बीजे निष्पत्ती भोगलाभयोः । सस्य' इति केशवः' इति-- (श० चि० पृ० ३३२ स्तं० १ पं० ८,९) । "लाभ निप्पत्ति भोगेषु चीजे फाले धने फरम् । फली तामादिफलके' इति--(वै० प० २३४ श्लोकः ५२) । 'फलं हेतुगमत्थे स्यात्फलके व्युष्टलाभयो । जातीफले च कझोले सस्यवाणाप्रयोरपि । फलिन्यां तु फली योपा त्रिफला- यामपीप्यते ।' इति न--(२० र० स० पृ० २९८ पं० १७) 1 मुस्तक , मुस्तका, मुम्नवम् = ओषधिविशेषः, मुस्ता। "मोथा" इति लोके । 'मुस्तायां मुस्तकं न म्पी' इति--- (० ५० ६१ श्लोक: २००) । 'कुरुविन्दो मेघनामा मुस्ता मुस्तकमस्त्रियाम् ।' इनि च--(अम० ना० लि. पृ० १८२ श्लोकः १५६) । एते प्रतिमरादयः गन्दा: स्त्रियां टाप्रत्ययान्गा भवान, न तु डोवन्ता इत्यर्थः । गुणः, गुणी, गुणम् = गुणविनिष्टः, गगवान् । गुणो गोर्यामप्रधान रूपादो सूद इन्द्रिये । त्यागगोर्यादिसन्ध्यादिमत्त्वांद्यावृत्तिजए । गुयनादायपि बुद्धयां (बटयां) च' इति-(मे० पृ० ४५ इलोक: १०) । 'मो:मृदवृकोदग्नत्वावृत्तीन्द्रियेषु पादौ ।

·लिङ्गानुशासनवर्गः। २५९ सत्त्वादी सन्ध्यादौ त्यागादावप्रधानके च गुणः ।' इति च- --(ना० र० मा० पृ० २४ पं० ५,६) । शलभः, शलभी, शलभम् = कोटभेदः, पतङ्गश्च । 'पतङ्गः शलभः समौ ।' इति-- (वै० पृ. २६ श्लोकः ४३) । शेषशब्दानां व्याख्या प्राक्कथिता । इमे विभीतकादयः शब्दाः स्त्रियां स्त्रीलिङ्गे ङचन्ता ङीप्प्रत्ययान्ता भवन्ति । करणे ल्युट् त्रिपु, यथा तस्य च्याख्यान इत्य-उदः। सूत्रकृद् भाष्यकृत् को-ऽसा-वनुमान इती-च्छति ॥” इति । अस्य व्याख्या- तथा च यादव:- करण इति । करणे करणकारके ल्युट ल्युट्प्रत्ययान्तं पदं त्रिपु स्त्रीपुन्नपुंसकलिङ्गये। स्यादिति शेषः। यथा--तस्य व्याख्यान इति "तस्य व्याख्यान इति च व्यास्यातव्यनाम्नः (४॥ ३१६६)" इति अदः पाणिनीयसूत्रमुदाहरणं भवति । सूत्र कृत् सूत्रकारकः पाणिनिः। भाष्यकृत् भाष्यकारकः पतञ्जलिश्च 'कोऽसावनुमानः" "इति" "भूवादयो धातवः । १।३।१" इति सूत्रे भाष्ये अनुमानगब्दं पुंल्लिङ्गं प्रायुक्त' इति--(वि० शे० टी० पृ० ३९५ पं० ३२त: ३६या०) । -(वै० पृ० २९२ श्लोकः ३७-८-६)। त्रिलिङ्ग्यां तु क्वचि-च्छुङ्गा कलशी कन्दरी दरी । पेटी पुटी पटी वाटी कवाटी पिटका वटी ॥ अर्गला दाडिमी पात्री विडङ्गा कुवली तटी। मणाली कन्दली नाली मुस्ता जृम्भा हरीतकी ।। त्रिजातकी गन्धिधना मठी स्थाने तपस्विनाम् ॥” इति । एपां व्याख्या- विलिङ्यामिति । अर्गलेति । विजातकीति च । 'त्रिलियाम्' इत्यधिकारः । एते शुङ्गादयो मठयन्ता आदन्ता डीवन्ता: स्त्रीलिङ्गा शब्दा: क्वचित् प्रिलियां पुंस्त्रीनपुंसकलिङ्गपु भवन्ति । यथा-शङ्गः, शुङ्गा, शुङ्गम् - पत्रकोसिका। "कली का कोप" इति लोके । 'पणं वह पतनं च, त्रयी शृङ्गाऽस्य (पत्रस्य) कोसिका।' इति-(वै० पृ० ४६ श्लोक: १७) 1 विजातकः, विजा तकी, त्रिजातकम् = गन्धधना, गन्धसमूहः, त्रिसुगन्धिः, तुल्यानि त्वगेलापत्रकाणि 1 "निगन्ध. मेलात्वपत्रस्त्रिसुगन्धं त्रिजातकम् ।' इति-(वं. पृ० १७१ श्लोक: १५०) । मठः, मठी, मठम् = तपस्विनां स्थानम् । इहान्येषां शब्दानां व्याख्या प्राग्वद वोध्या । -

·२६०
मुकुन्दकोषे.
अमरोऽपि-(अम० ना० लि. पृ० ४६२ श्लोक: ४२) ।
'त्रिपु. पात्री पुटी वाटी, पेटी कुवल-दाडिमौ ॥ इति ॥
अस्य व्याख्या--
त्रिप्विति । कुवलादी चेतरेतरयोगो द्वन्द्वः । 'त्रिषु' इत्यधिकारः । एते पात्र्यादयः
शब्दाः स्वतस्त्रिलिङ्गा स्युः । एषां शब्दानां व्याख्या तु प्राग्वद् बोध्या ।
इति स्वतस्त्रिलिङ्गानुशासनम् ।

·अथाभिधेयवल्लिङ्गानुशासनम् अथाधुनाऽभिधेयवल्लिङ्गज्ञानमाह यादव:-- (वै० पृ० २९२-२ श्लोकः ३९त: ४६या०)। गुण-द्रव्य-क्रिया-युक्तं ब्रुवन्तो वाच्यलिङ्गकाः ॥ येना-ऽर्थः प्रस्तुतो नाम्ना तल्लिङ्गं वाच्यलिङ्गकम् । अस्य व्याख्या- गुणेति । गुणश्च द्रव्यं च क्रिया च गुणद्रव्यक्रियास्ताभिर्यद् युक्तं तद् वाच्यलिङ्गका अभिधेयलिगा ब्रुवन्तः कथयन्तः । येन नाम्ना, संज्ञया अर्थः प्रस्तुतो भवति तल्लिङ्गं वायलिङ्गक अभिधेयलिङ्ग स्यात् । उदाहरणानि तु लिङ्गानुशासनपरिशिष्टेऽमरोक्तो वक्ष्यति । न त्रिषु स्यु-विशिष्टार्थस्पशिनः पङ्कजादयः ।' भेद्यनिष्ठत्वमेकार्थवृत्तिमात्रककारणम् ॥ अस्य व्याख्या- नति । ये पङ्कजादयः पयप्रभृतयो विशिष्टार्थस्पशिनः प्रसिद्धार्थवाचिनः, ते त्रिपु नृस्टीक्लीवलिङ्गेप न स्युः । इहकार्थवृत्तिमात्रककारणं भेद्यनिष्ठत्वं विशेष्यनिष्ठता स्यात् । अतंत्रीकृत्य भेदोक्तिः कश्चि-दाश्रीयते पुनः । ते स्य-रथसमा. यद्वत् सत्वाद्या वाक्यगोचराः। यस्य ध्याख्या- - अतंत्रीकृत्येति। या भेदोक्तिः विशेपव्याहारः अतंत्रीकृत्य पुनः कश्चिद् आयोयते, यद्वद् वाक्यगोचराः सत्वाचा तद्वत्तेऽयंसमाः स्युः । मचिका मतल्लिका प्रकाण्ड-मुद्घ-तल्लजी ।। अमीपु ना-ऽयंलिङ्गता प्रशस्तवाचकेव-ऽपि ॥ २६१ ·२६२ मुकुन्दकोषे अस्य व्याख्या- प्रशस्ता -- मचिकेति । मचिका, मतल्लिका, प्रकाण्डम्, उद्धः, तल्लजश्चामीपु पञ्चसु प्रशस्त- वानकेषु कल्याणवाचकेष्वपि अर्थ लिंङ्गता ने स्यात्, अदिते तु पञ्च नित्यं द्रव्ये एव लिङ्गान्तरेण सामानाधिकरण्येऽपि स्वलिङ्गं न जहति (प्रशंसावचनैश्च ॥ १११६६ ॥) इति समासः । कृष्ण- सर्पवाप्यश्वादिवदेते नित्यसमासाः । यथा--प्रशस्तः पुरुषः = पुरुषमतल्लिका । प्रशस्तो ब्राह्मणः ब्राह्मणमवर्चिका । प्रशस्ता गौः गोप्रकाण्डम् । प्रशस्तो मनुष्य:= मनुष्योद्घः । कुमारी = कुमारीतल्लजः । प्रकाण्ड: पुंस्यपि । 'प्रकाण्डो न स्त्री विटपे मूलशाखान्तरे तरोः । शस्त' इति-(मे० पृ० ४२ श्लोक: ३१) । 'अस्त्री प्रकाण्डो विटपे तरुस्कन्धप्रशस्तयोः ।' इति च रसभः' इति--(अम० सु० व्या० पृ० ५३ स्तं० २ पं० २०-१) योनिसम्बन्धवाचिन्यः पुत्राद्याः पुंगिरो नरि ॥ मात्राद्या स्त्रीगिरः स्त्रीत्वे विद्यासम्बन्धगोचराः। आचार्य-त्वि-गुपाध्याय-शिष्या याज्यार्थिका-स्तथा । शास्त्रार्था वैदिकार्था-श्च स्थपति-श्रोत्रियादयः । अधिकारकृता मंत्रि-स्थापत्याद्यभिधा-स्तथा भट्टारको भट्टरक : भट्ट-स्तयभवान् भवान् । भगवान् पूज्यपाद-श्च देवा-श्चा-ऽर्चाथिका-स्तथा ॥ शत्रु-मित्र-ज्ञ-शिल्प्यर्थाः प्राय-स्तद्व-न्न तु त्रिपु। . एपा व्याख्या- योनीति । या योनिसम्बन्धवाचिन्यः पुंगिरः पुत्राद्याः सुताद्यास्ते नरि पुंसि स्युः । एवं या योनिसम्बन्धवाचिन्यः स्त्रीगिरः मात्राद्या जनन्याद्यास्ताः स्त्रीत्वे स्त्रियां स्युः ये विद्यासम्बन्धगोचरा आचार्याः = मंत्र व्याख्याकृतः । ऋत्विजः = याजकाः, पुरोहिता: । उपा- ध्यायाः = अध्यापकाः । शिष्याः = अन्तेवासिनः, शासनयोग्याः । तथा याज्यार्थिकाः = यजमान- वाचकाः । शास्त्रार्थः-शास्त्रवाचकाः । वैदिकार्था:-वैदिकवाचकाः । स्थपतयः = वृहस्पतिसव- कर्तारः, जीवेष्टियाजकाश्च । श्रोत्रिया. = छान्दसाः, अधीतवेदाः । ये अधिकारकृता मंत्रिणः =धीसचिवाः, अमात्याः । स्यापत्या: = राज्ञां स्न्यागारे, वहीरक्षाकृताः । भट्टारकः, भट्टरका भट्टः, तत्रभवान्, भवान्, भगवान, पूज्यपादश्चैते मान्यव्यक्तिवाचकाः । देवाः =सुराः । अर्चा- र्थिकाः = पूजावाचकाः । तथा शवाचकाः, मित्रवाचकाः पण्डितवाचकाः, शिल्पिवाचका- श्चते विपु त्रिलिङ्गेषु न स्युः । ते तु प्रायो वहुधा तद्वत् प्रागुक्तवद् वोध्याः । %D - ·लिङ्गानुशासनवर्गः। २६३ वाच्यव-त्स्या-द्वहुव्रीहि-दिङ्नामसु तु स स्त्रियाम् ॥' इति ॥ अस्य व्याख्या वाच्यवदिति । बहुव्रीहिर्वहुव्रीहिसमासो वाच्यवदभिधेयवत्स्यात् यथा--वृद्धा भार्या यस्य स वृद्धभार्यः । बहुधनं यस्य स बहुधनः । बहुधनं यस्या सा बहुधना ! बहुधनं यस्मिंस्तद् वहुधनं गृहम् । स बहुव्रीहिसमासो दिङ्नामसु दिशासंज्ञासु तु स्त्रियां स्यात् । यथा--- उत्तरस्याः पूर्वस्याश्च दिशोरन्तरालं दिक्. उत्तरपूर्वा-ईशानी। दक्षिणस्याः पूर्वस्याचं दिशोरन्तरालं दिक् दक्षिणपूर्वा-आग्नेयी। दिङ् नामान्यन्तराले' इत्यनेन बहुव्रीहिसमामः । अभिधेयलिङ्गमाह तथा' चामर.-(अम० ना० लि. पृ. ४६३ श्लोकः ४४-५-६) । बहुव्रीहि-रदिङ्नाम्ना-मुन्नेयं त-दुदाहृतम् ॥' इति ।। यस्य व्याख्या--- वह्विति । अदिङ नाम्नां दिग्भिन्नाभिधेयानां, बहुव्रीहिसमास., अन्यलिङ्गभाक् अर्थाद् वांच्यलिङ्गः स्यात् । तदुदाहृतं तदुदाहरणं तु स्वयं उन्नेयम् । 'अदिङ नाम्नाम्' इति किम् । दक्षिणपूर्वां।.. स एवेह विशेषमाह- कृतः कर्तव्यं-संज्ञायां कृत्याः-कर्तरि-कर्मणि । अणाद्यन्ता-स्तेन रक्ताद्यर्थे नानार्थभेदकाः ॥ अस्य व्याख्या- कृत इति । असंज्ञायां अनभिधायां, कर्तरि कर्तृकारके, (कत्तरि कुत् ।) (३।४।३७) इत्यादिना विहिता विधेयाः । कृतः कृत्प्रत्ययाः कृत्प्रत्ययान्तसन्दा इत्यर्थः । परोपगाः वाच्य- लिङ्गाः स्युः । यथा, करोतीति कर्ता पुमान्, की स्त्री, कर्तृ पलयम् । कुम्भकार: मान्, कुम्भकारी स्त्री, कुम्भकारं कुलम् । अमंज्ञायां किम् । 'संज्ञायां मत-' (२०४६). इत्यादिना विहिता वाच्यलिङ्गा न स्युः । यया-प्रजाजनःसन्ततिश्न । धनम्नय: अग्निः, अर्जुनश्च । हरिः = विष्णुः । विश्वम्भर:~अध्युतः, इन्द्रश्च । विश्वम्भरा-भूमिः । रनंरि किम् कृतिः । कत्तरि कर्मणि च कृत्याः कस्यप्रत्ययाः कृत्यप्रत्ययान्तरादा इयर्षः । उप प-गुरुप सम्मतकारिकायाम्-'कृत्या: पट ते गमाग्याता: क्यपण्यतो भावकर्मणोः । तम्मानीयायनन्नाद पत्केलिमः कर्मकर्तरि ।' इति-(१०नि० प० ६६२ स्तं २५० १५-६-७) १ परगामिनोवाच. लिंगाः स्युः । यतंरि यया भव्यम्तरः, भव्या घराजना, भव्यं मगरम् । "मव्यय- ·मुकुन्दकोषे । - (३।४।६८)" इंति कर्तरि यत् । वसतीति वास्तव्योऽयम्, वास्तव्या सा, वास्तव्यं तत् 'वसेस्तव्यत्कर्तरि णिच्च" इति । कर्मणि यथा-कर्तव्यो धर्मस्त्वया, कर्तव्या भक्तिः । कार्यो घटः, कार्या सृष्टिः, कायं जगत् । 'कर्मणि ण्यत् ।' कर्तरि कर्मणीति किम् । भावे तु एधितव्यं त्वया । भवितव्यम् । असंज्ञायामित्येव । भिद्यो नदः । उज्झत्युदकमिति उद्धयो नदः । "भिद्योदयौ नदे" इत्यनेन संज्ञायां क्यप् । अतस्तो वाच्यलिङ्गो न स्याताम् । “तेन रक्तं रागात् (४।२।१)" इत्याद्यर्थे विहिता ये अणादितद्धितप्रत्ययास्तदन्ताः शब्दा नानार्थानामनेकार्थानां भेदका विशेषणानि अनेकार्थविशेपणभूता. विशिष्टत्वाद्वालिङ्गाः । अथ वा । नानार्थभेदका विशेष्या येषां ते वाच्य- लिङ्गाः स्युः । यथा-कुङ कुमैन रक्तः कौङ कुमः पटः, कोङ कुमी शाटी, कौङ कुमं वस्त्रम् । एवं कुसुम्भेन रक्त: कौसुम्भ: पटः, कौसुम्भी शाटी, कौसुम्भं वासः । “तेन रक्तं रागादि" इत्यण् । लाक्षया रक्तो लाक्षिक: पट:, लाक्षिकी शाटी, लाक्षिकं वसनम् ।"लाक्षारोचनात् ठक्" इत्यनेन ठक् । कृत्तिकाभिर्युक्ता, कात्तिकी = रात्रिः पौर्णमासी वा । “नक्षत्रेण युक्तः कालः" इत्यनेनाण् । "टिटेट्ति" ङीप् । वसिष्ठेन दृष्टं वासिष्ठ साम । "दृष्टं साम" इत्यनेनाण् । वसिष्ठेन दृष्टो मंत्र: वासिष्ठः, वसिष्ठेन दृष्टा ऋक् वासिष्ठी। इति । प्रजापतिना प्रोक्तः प्राजापत्यः । "तेन प्रोक्तम्" इत्यनेन ण्यप्रत्ययः । अणाद्यन्ता इत्यादिशब्दाद् ग्रामे भवो ग्राम्यः पुरुषः, ग्राम्या स्त्री, ग्राम्य वस्त्रम् । ''ग्रामाद्यखनी" इत्यनेन यत्प्रत्ययः । रक्ताद्यर्थे इत्यादिशब्दान्मथुराया आगतो माथुरोऽये पुरुषः । “तत आगतः" इयं मायुरी स्त्री। "टिङ्केति ङीप्" "यस्येति च" इत्यनेनालोपः । मथ्यन्ते रिपवो यस्यां सा मथुरा । तथा च प्रयोग:-'मथुरा भगवान्यत्र नित्यं संनिहितो हरिः- इति भागवतम् । पट्सझका-स्त्रिषु समा युष्म-दस्य-त्तिङ्-ऽव्ययम् ॥” इति । . . अस्य व्याख्या- पडिति । "प्णान्ता षट्-(१।१।२४)" इति च (१।१।२५)" इति मूत्राभ्यां कृतपट्सज्ञाः पान्त--नान्तसंख्या कतिशब्दश्च त्रिषु त्रिलिङ भ्यां सर्वेषु लिङ्ग समा: सरूपाः तुल्यरूपा नित्यं बहुषु वर्तमाना अतो बहुवचनान्ताश्चेत्यर्थः । यथा-- पडिमे नराः, पडिमाः स्त्रियः, पडिमानि कुलानि । पञ्चैते नराः, पञ्चताः स्त्रिया:, पञ्चतानि फलानि । कति पुमांसः, कति पुरुषाः, कति घटाः कति स्त्रियः, कति घटयः, कति कुलानि, कति गृहाणि । कतिशब्द: स्वभावाद् बहुवचनवाची । 'पन्यः क्त्यभः वन्प्रभोः' इति भागवतम् । युष्मदस्मच्छब्दौ तिडन्तपदान्यव्ययानि च त्रिषु प्रिलिङ्गेषु समानि लिङ्गकृतविपरहितानीत्यर्थः । युष्मच्छन्दो यथा--त्वं पुमान् देवः, त्वं स्त्री देवी, त्वं फल ब्रह्म । अस्मच्छब्दो यथा- आवां पुमांसी, वयं पुमांसः, अहं स्त्री, आवां स्त्रियो, - -अहं पुमान्, ·लिङ्गानुशासनवर्गः । २६५. - - वयं स्त्रियः, अहं कलत्रं, आवां कलत्रे, वयं कलपाणि । तिङ यथा-पुरुषः पचति, स्त्री पति, कुलं पचति । घटो भवति, स्थाली भवति, पात्रं भवति, एवं दारा भवन्तीत्यादि । अव्ययं यथा--उच्चैः तरुः, उच्चैः दाराः । उच्चैः स्त्री, उच्चः शाला, उच्चः कलत्रम्, गुहम् । तत्र पामे, तत्र शालायाम् , तत्र नगरे । अत्र विशेपमाह यादव:--(वै० पृ० २९३ श्लोक: ४८-९)। कृतः' कर्तर्य-सिंज्ञायां कृत्या'द्या ल्युट्' च कारके । सर्वनामान्य-ऽणाद्या-श्च तद्धिताः सज्ञया विना || तद्धिता-श्चतुरा ये सङ्केता-कृतकाह्वयाः । षट्सज्ञा युष्म-दस्म-च्च त्रिपु लिनेष्व-भेदवत् '॥इति ।। अनयोख्यिा--- कृत इति । तद्धिता इति च । असंज्ञायां अनभिधायां कर्तरि कर्तृकारके कृतः कृत्प्रत्ययान्तशब्दाः कृत्याद्या: शब्दा: कारके करण कारके ल्युट ल्युट्प्रत्ययान्तशब्दाश्चैते वाच्य- लिङ्गाः स्युः । ल्युट्प्रत्ययान्ता यथा-व्याख्यानः, अनुमानः । सर्वनामानि सर्वादीनि सर्वनाम- संज्ञकानि । सञ्जया विना ये अणाद्या अण्प्रत्ययाद्यास्तद्धिताः, ये चतुरां चतुरथिकाः तद्धिताः, ये सङ्केतात्कृतकायाश्चैते वाच्यलिङ्गाः स्युः । पट्सचाः पान्तनान्तसंख्या, युप्म- दस्मच्चंते त्रिषु लिङ्गेषु पुस्त्रीनपुंसकलिङ्गेप अभेदवत् समानरूप चत् भवन्ति । दुर्गसिंहोऽपि-(दु० लि. पृ० ४२ श्लोकः ८५) । ष्णान्ता संख्या-लिङ्गा कत्य'-ऽव्यय'-युष्म-दस्म-च्च ।।' इति ।। पाणिनीयेऽपि-(१) (कृत्याश्च) ॥ कृत्यप्रत्ययान्तास्त्रिषु स्युः । सि० को० पृ० ४०४ मू० १९० । (२) (करणाधिकरणयोल्युट च) ॥ करणाधिकरणपोल्युट्प्रत्ययान्तस्त्रिपु स्यात् । सि० कौ० पृ० ४०४ सू० १९१। (३) (मर्वादीनि सर्वनामानि) एतानि त्रिपु स्युः । सि० को० पृ० ४०४ सू० १९२ । पाणिनीयेऽपि-(४) (प्णान्ता संख्या) ॥ पान्ता नान्ता च संख्ये विष लिङ्गेय अभेश्वरसमानरूपवत्स्तः । सि० को० पृ० ४०४ मू० १८७ । (शिष्टा परवत्) ॥ एकः पुरुषः, एका स्त्री, एक कुलम् । सि० को० पृ. ४०४ सू. १८८। (५) (कतियुष्मदस्मदः) एतेऽलिङ्गकाः स्युः, लिङ्गरहिता समानरूपा इत्यर्थः । मि० को० १०. ०४४ सू० १८६। (६) (अव्ययम्) । (स्वरादिनिपातमध्ययम्) ॥ स्वरादयो निपाताश्चात्ययमंता: स्पः । एतेष ·२६६ मुफुन्दकोषे' .. अस्य व्याख्या- प्णान्तेति । कति च अव्ययं च युप्मच्च अस्मच्चेति समाहारो द्वन्द्वः । ष्णान्ता बान्त- नकारान्ता संख्या, कति, अव्ययानि युष्मदस्मच्छन्द्रौ च अलिङ्गाः पुंस्त्रीक्लीवलिङ्गरहिता अर्थात् समानरूपा भवन्ति । हेमोऽपि--(अभि० सं० लि. पृ० १० श्लोकः १३७) । ष्णान्ता संख्या डति युष्म-दस्म-च्च स्यु-रलिङ्गकाः । पदं वाक्य-मव्ययं चे-त्य-ऽसंख्यं च तद् बहुलम् ॥ १॥' इति ।। अस्य व्याख्या- प्णान्तेति । सुगममिदं पद्यम् । इत्यभिधेयवल्लिङ्गानुशासनं समाप्तम् । अलिङ्गकाः स्युः । सि० कौ० पृ० ४०४ सू० १८५ । तत्र विशेषः-(गुणवचनं) । शुक्ल: पटः, शुक्ला पटी, शुक्लं वस्त्रम् । (गुणवचनमुकारान्तं नपुंसके च) ॥ त्रिलिङ्गमित्यर्थः । पटु, पट्वी, पटुः । सि० को० पृ० ४०४ सू० १८९॥

·प्रय लिङ्गानुशासनपरिशिष्टम् । तत्र विशेषमाह यादव:-(वै० पृ० २९३ श्लोकः ५०)। कृ-तद्धित-समासाख्या प्रसिद्धाख्ये च लिङ्गिनि । तद्यथा चक्रभृद् विष्णु-लताभेदा-ऽभिधा यथा ॥” इति ॥ अस्य व्याख्या कृदिति । कृदाख्या च तद्धिताख्या च समासाख्या च कृत्तद्धितसमासाख्या । "द्वन्द्वान्ते श्रूय- माणपदं प्रत्येकमभि सम्बध्यते" इति । या कृत्तद्धितसमासाख्या सा प्रसिद्धास्ये ख्यातमझके लिङ्गिनि लिङ्गवति भवति । तद्यथा-उतानां वल्लीनां भेदास्तेषामभिधा संज्ञा लताभेदाभिधा । इति । अर्थदानीमितरेतरयोगद्वन्द्वसमासे तत्पुरुषसमासे च लिङ्गज्ञानमाहामर:-(अम ० ना० लिं० पृ० ४६२ श्लोक: ४२)। परलिङ्ग स्वप्रधाने द्वन्द्वे तत्पुरुपेऽपि तत् ॥” इति ।। अस्य व्याख्या- परेति । द्वन्द्वकत्वस्याव्ययीभावस्य व लिङ्गं प्रागक्तम् । स्वप्रधाने उभयपदप्रधाने इत- रेतराख्य द्वन्द्वसमासे च तत्पुरुष तत्पुरुष समासे च यतारलिङ्गमग्रिमपदस्थ लिङ्गं तदेव लिङ्ग भवति । अय वा। स्वे समस्यमानाः पदार्थाः प्रधानं यत्र तस्मिन्नितरेतरयोगद्वन्द्वे परपदस्य यल्लिङ्गं तदेव लिङ्गं स्यात् । तत्र "परवल्लिङ्ग द्वन्द्वतत्पुरुपयोः (२१४१२६)" इति पाणिनि- सूत्रम् । तत्र द्वन्द्वे यथा-कुकुटश्च मयूरी च कुकुटमयू-विमे। मयूरी च कुकुटश्च मयूरीकुक्कुटा- विमौ । तत्पुरुपे यया -धान्येनार्थो धान्यार्थः । सर्पाद्भीति: सर्पभीतिः । सर्पाद्धयं सर्पभयम् । वाप्या अश्वः वाप्पश्वः । कुलस्य ब्राह्मणः कुलब्राह्मण: । ब्राह्मणस्य कुलम् ब्राह्मणकुलम् । राज्ञः पुत्री राजपुत्री। द्वितीयस्य भिक्षा द्वितीयभिक्षा । अर्द्ध पिप्पल्या: अर्द्धपिप्पली। 'अर्द्ध नपुंसकम्" इति । क्लीवे किम् । ग्रामस्य अर्द्धः, ग्रामार्द्धः । तथा च हेमचन्द्रः---(अभि० सं० लि. पृ० ९ श्लोकः १३४) । परलिङ्गो द्वन्द्वों-ऽशी' इति । २६७ ·२६८ मुकुन्दकोषे अस्य व्याख्या-- परेति । द्वन्द्वो द्वन्द्वसमासः, अंशी तत्पुरुपसमासश्च तयोः परलिङ्गः परपंदस्थलिङ्ग- मित्यर्थः । उदाहरणं तु प्रागुक्तम् । यादवस्त्विह विशेषमाह-(वैः पृ० २९३ श्लोकः ५१-२) । -- द्वन्द्व-स्तत्पुरुषो-ऽप्य-ऽन्त्यलिङ्गो-ऽश्वबडवो नरि तथै-वो-क्षवशा-वह्नरावाहा-३च .टजन्तकाः॥ क्लीवे संख्यापरं रात्र-मर्धा-न्ता पञ्चखार्य-ऽना ॥"इति।। अस्य व्याख्या- द्वन्द्व इति । क्लीब इति च । द्वन्द्वो द्वन्द्वसमास: तत्पुरुषः तत्पुरुषसमासोऽपि अन्त्यलिङ्गः परपदस्थलिङ्गः स्यात् । यथा---अश्वश्च वडवा च अश्वबडवो नरि पुलिङ्गे स्याताम् । तथंव उक्षावशौ । टजन्तकाः टच्प्रत्ययान्ता अह्नरात्राहाश्च पुसि स्युः। संख्यापरं रात्रं क्लीवे स्यात् । अर्धात्परं रात्रं ना पुमान् पुलिङ्गः स्यादित्ययः । पञ्चखारी अना अपुमान् स्त्रीक्लीवयोः स्यादित्या- शयः । यथा-पञ्चखारी, पञ्चखारि। शेषोदाहरणानि प्रागुक्तानि । अथेदानीमिहोक्तस्यापवादमाहामर:--(अम० ना० लि. पृ० ४६३ श्लोकः ४३)। अर्थान्ताः प्राद्यऽलं-प्राप्ता-ऽऽपन्नपूर्वाः परोपगाः । तद्धितार्थे द्विगुः संख्या--सर्वनाम--तदन्तकाः ॥ अस्य व्याख्या- - अर्यान्ता इति- अर्थोऽन्ते येषां ते अर्थान्तशब्दाः । प्रादय उपगर्गाः पूर्वे आदी येषां • ते प्रादिपूर्वाश्च अलंपूर्वाश्च प्राप्तपूर्वाश्च आपन्नपूर्वाश्चेति प्राद्यप्राप्तापन्नपूर्वाः शब्दाश्च परोपगा. परगामिनः वाच्यलिङ्गा इत्यर्थः । यथा-द्विजाय-अयम् , द्विजार्थ. सूपः । द्विजाय-इयम् , द्विजार्था यवागू: । द्विजाय-इदम्, द्विजायं पयः एवं विप्राय-अयम्, विप्रार्थो वेदः । विप्राय-- इदम् , विप्रार्थ वस्त्रम् ।" अर्थेन नित्यसमास. सर्व (विशेष्य )लिङ्गता च" (वा० २१११३६) इति । प्रादिपूर्वो यथा--आचार्य प्रगतः = प्राचार्यः । वरं प्रगतः = प्रवरः । 'प्रादयो गताद्यर्थे प्रथमया' (वा० ) इति समास. । 'अत्यादयः कान्ताद्यर्थे द्वितीयया' (वा २।२।१८) इति समासः । अतिक्रान्तो मालामतिमालोऽयं हारः । अतिक्रान्ता मालामतिमालेयम् । अतिक्रान्तं मालामतिमालमिदम् । खटयामतिकान्तोऽतिखट्वः । 'अवादय : अष्टाद्यर्थे तृतीयया' (वा० इति समामः । अवक्रुष्ट: कोकिलया-अवकोकिलः । 'पर्यादयो ग्लानाद्यर्थे चतुर्थ्या' (वा० ) ·लिङ्गानुशासनवर्गः। । इति समासः । परिग्लानोऽध्ययनाय- पर्यध्ययन: । 'निरादय: कान्ताद्यर्थे पञ्चम्या' (वा० इति समासः । निष्क्रान्त: कौशाम्ब्या.-निष्कौशाम्बि: । अलं पूर्वो यथा-'अलअनुमायें इत्यलङकुमारिरयम् । अलकुमारिरियम् । अलकुमारि इदम् । अलंजीविकाय अलंजीविकः । अलंजीविका स्त्री । अलजीविकमिदम् । प्राप्तपूर्वो यथा--प्राप्तो जीविकाम् , प्राप्तजीविको द्विजः । प्राप्तजीविका स्त्री । प्राप्तजीविकमिदम् । आपन्नपूर्वो यथा-- आपन्नो जीविकां आपन्नजीविको विप्रः । आपन्नजीविका विप्रा आपन्नजीविकं कुलम् । 'द्विगुप्राप्तापन्नालंपूर्वगतिसमासेषु प्रतिषेधो वाच्यः ।" इत्यनेन परलिङ्गताप्रतिषेधः समासश्च । तद्धितार्थो यो द्विगु: स वायलिङ्गः । यथा-पञ्चसु कपालेषु संस्कृतः पुरोडाशः (हविविशेषः) पञ्चकपालः, पञ्चकपाला, पञ्चकपालं हविः । “संख्यापूर्वो द्विगुः (२।१।५२) ।" "संस्कृतं भक्षा: (४।२।१६)” इत्यण् । द्वेगोगनपत्ये (४।११८८)" इत्यणो लुक् । संख्या संख्यागब्दाः, सर्वनामानि सर्वनामसंज्ञका., तदन्तकाश्च परलिङ्गभाज: वाच्य- लिङ्गाः स्युरित्यर्थः । संख्या यथा--एकः पुमान्, एका स्त्री, एक कुलम् । द्वौ पुमांसो, द्वे स्त्रियो, द्वे कुले । त्रयः पुमांसः, तिस्रः स्त्रियः, त्रीणि कुलानि । चत्वारो ब्राह्मणः, चतस्नो ब्राह्मण्यः, चत्वारि मित्राणि, चत्वारि वस्त्राणि । वहवो जनाः, वह्वयो रमण्यः, बहूनि धनानि । पटसंजकाः प्रागुक्ताः। विंशत्यादीनां लिङ्गमपि प्रागुक्तम् । शतादिकानां लिङ्ग तु नपुंसकलिङ्गानुशासन एवोक्तम् । सर्वनाम यथा~सर्वो देशः, सर्वा नदी, सर्व जलम् । सर्वे पुरुषाः, सर्वाः स्त्रियः, सर्वाणि कुलानि । एवं परः पुमान्, परा स्त्री, परं कुलम् । देवदत्तो नाम कश्चित्, देवदत्ता नाम काचित्, देवदत्तं नाम किञ्चित् । एवमन्येऽपि ये यस्मिन्नभिधेयेऽभिधीयन्ते ते तद्वद्वालिङ्गा एव सिद्धाः । संख्यान्तको यथा---ऊनत्रयः, ऊन- तिस्रः, ऊनत्रीणि । मर्वनामान्तको यथा--परमसर्वः परमसर्वाः, परमसर्वम् । इति । -(वै० पृ० २६३-४ श्लोक: ५२-३) । त्रिष्व-ऽर्थः प्राक्चतुर्दान्त-स्तद्धितार्थो द्विगु-स्विषु । प्रादि-प्राप्ता-ल-मापन्ना-त्परं च प्रवरो यथा ॥ प्राप्तार्थो-ऽलङकुमारिश्च' ॥ इति ॥ तथाच यादव:- -अस्य व्याख्या- त्रिप्यिति । प्राक्चतुर्दान्तो योऽर्थः अर्थमन्दः स मिषु पुंस्त्रीवलीवलिङ्गेषु स्यात् । तदितार्थो यो द्विगुद्धिगुममास: सोऽपि विष पुंस्त्रोक्लोबलिङ्गेषु स्यात् । प्रादयश्च प्राप्तं च अलं च पापन्नं चेषां समाहारः प्रादिप्राप्तालमापन्नं तस्मात्परं विशेष्यमुपगच्छन्ति विशेष्य- लिगा इत्यर्थः । यया--प्रवरः, प्राप्तायः, अल मारिश्चेति ।

·२७० मुकुन्दकोषे हेमचन्द्रोऽपि--(अभि० सं० लि. पृ० ६ श्लोक: १३४) । डे-ऽर्थो वाच्यवत्' ।। इति । अस्य व्याख्या- ङ. इति । ऽर्थश्चतुर्थ्यर्थकोऽर्थशब्दोऽन्ते यस्य स वाच्यवत् वाच्यलिङ्गः स्यादित्यर्थः । उग्रहणाद् धान्येनार्थो धान्यार्थ इत्येव । अर्थग्रहणात्कुण्डलहिरण्यमित्येव । स एवापत्यादीन्नियतलिङ्गवाचकशब्दानाह- (अभि० सं० लि. पृ० ९ श्लोक: १३४) । अपत्य-मिति नियताः ॥ इति ॥ अस्य व्याख्या- । अपमिति । अपत्यादयो नियता: निश्चितलिङ्गा अव्युत्पन्नाः स्युरित्यर्थः । यथा-- अपत्यं दुहिता पुत्रश्च । रक्षः पुमान् स्त्री च । वेदा: प्रमाणम्, स्मृतयः प्रमाणम् । विद्या गुणः, शौय्यं गुणः । अमरोऽपि--(अम० ना० लि. पृ० ५३ श्लोक २७) । मतल्लिका मचिका प्रकाण्ड-मुद्घ-तल्लजी। प्रशस्तवाचकान्य-ऽमूनि' ॥ इति । ... अस्य व्याख्या- मतल्लिकेति । एते मतल्लिकादयः शब्दा नियतलिङ्गाः, न तु विशेष्यनिघ्नाः । अव्युत्प- नाश्चेति प्राञ्चः । एषां व्याख्योदाहरणानि प्रागुक्तानि । स एव गुणादियोगोपाधिवशत: परगामिनो ये शब्दास्तेषां लिङ्गज्ञानमाह-(अम० ना पृ० ४६३ श्लोक: ४४) । गुण-द्रव्य-किया-योगो-पाधयः परगामिनः ।। इति ।। .. अस्य व्याख्या . गुणेति । गुणद्रव्यक्रियाणां योग उपाधिनिमित्तं येषां ते परगामिनः । अय वा गुणयोगेन द्रव्ययोगेन क्रियायोगेन च य उपाधिविशेषणं तेन धर्मिणिप्रवृत्तास्ते धमिलिङ्गभाजः परगामिनः स्युरित्यर्थः । गुणयोगेन (गुणवाची) यथा--गन्धवानम्मा, गन्धवती पृथिवी, गन्धवत्कुसुमम् । शुक्ल : पटः, शुक्ला शाटी, शुक्लं वस्त्रम् । एवं विद्वान्, विदुषी, विद्वत् । द्रव्ययोगेन (द्रव्यो- पाधिः) यथा--दण्डी पुगान्, दण्डिनी स्त्री, दण्डि गृहम् । क्रियायोगेन (नियोपाधिः) पाचकः पुमान्, पाचिका स्त्री, पाचकं गृहम् । यथा-- . .

·लिङ्गानुशासनवर्गः। २७१ तथा च हेमचन्द्र:-(अभि० सं० लि. पृ० ९ श्लोकः १३४) । अस्त्र्या-अरोपाभावे गुणवृत्ते-राश्रया-द्वचन-लिङ्गाः ॥१॥ इति । अस्य व्याख्या - अस्त्रीति । आरोपस्याभाव: आरोपाभावः स्त्रिया वर्जितारोपाभावस्तस्मिन्, गुणो विशे- पणं प्रवृत्तिनिमित्तं तदाश्रया वृत्तिर्यस्य तस्य विशेषणवशाद्वचनं लिङ्गं च भवतः । प्रवृत्तिनिमित्तस्य गुण द्रव्यक्रियाभेदात् वैविध्यम् । गुणवाची, द्रव्यवाची, क्रियावाची चेति । अस्त्रीति किम् । धवनाम्नो योगात्तद्भार्यायामध्यारोपेऽप्याश्रय लिगतैव प्रष्ठस्य भार्या स एवायमित्यभेदोपचारेऽपि प्रष्ठी । एवं वरुणानि इन्द्राणी इत्यादयः । दुर्गोऽपि-(दु० लि. पृ० ४२ श्लोकः ८५) । गुणादयो वाच्यलिङ्गकाः शेषाः ।।' इति । अस्य व्याख्या--- गुणेति । गुणादयो गुणवचनप्रभृतयो वाच्यमभिधेयं तस्यैव लिङ्ग येषामिति। शेषाः परिशिष्टा गुणादयो गुणप्रभृतयो वायलिङ्ग का अभिधेयलिङ्गकाः स्यः । आदिग्रहणात् संख्या सर्वनामसज्ञाकृताश्चेत्यर्थः । इह प्रसङ्गवशतः क्रियाणां विशेषणान्तराण्याहामर:-- (अम० ना० लि. पृ० ३२२ श्लोकः ५७)। कामं प्रकामं पर्याप्तं निकामे-ष्टं यथेप्सितम् ॥” इति । अस्य व्याख्या- काममिति । निकामं च इष्टं चैतयोः समाहारो निकामेष्टम् । कामम् , प्रकामम् , पर्याप्तम् , निकामम् , इष्टम् , यथेप्सितं चतानि पट् क्रियाविशेपणानि स्युः । यथा--'कामं रामो भुङ्क्ते स्म ।' अथेदानीमिह विशेषमाह हेमचन्द्रः--(अभि० सं० लिं० पृ० १० श्लोक: १३५-६)। प्रकृते-लिङ्ग-वचने वावन्ते स्वार्थिकाः क्वचित् । प्रकृति हरीतक्यादिर्न लिङ्ग-मतिवर्तते ॥२॥ अस्य व्याख्या-- प्रकृतेरिति । लिङ्गं च वचनं च लिङ्गवचने ते प्रकृतेः प्रकृतितः क्वचित्स्वार्थिका वाधन्ते ।

·अस्य व्यास्या- अस्य व्याख्या- अन्वये रान्ततो स्त्रिय: स्त्रीलिङ्गाः स्युः । क्ल्यक्लीयुतो नपुंसकम्य अनपुंसक्यो: पुस्त्रियोश्च युती योगे अथवा पण्णक्यं नपुंसकानामंक्यं यदि तदा नपुमकलिङ्ग स्यात् । उदाहरणं २७२' मुकुन्दकोषे यथा--द्रवा कुटी कुटीरः । हरीतकयाः फलं हरीतकी, हरीतक्यौ, हरीतक्यः । प्रकृतिहरीतक्यादि- र्लिङ्ग न अतिवर्तते । तथा चामर: -द्विहीनं प्रसवे सर्व, हरीतक्यादय: स्त्रियाम् ।' इति- (अम० ना० लि. पृ० १३४ श्लोक: १८)। आदिना कोशातकी कर्कटी द्राक्षेत्यादि । वचनं तु खलतिकादि-बह्वर्था ना-त्येति पूर्वपदभूता । वचनमिति । खलतिकस्यादूरभवानि वनानि खलितकं वनानि प्रकृतिर्वचनं नात्येति । एवं वह्वर्था पूर्वपदभृता प्रकृतिर्वचनं नात्येति । यथा-पञ्चाला: कुरवः । स्त्रीपुन्नपुंसकानां सह वचने स्या-त्परं लिङ्गम् ॥३॥ इति ॥ स्त्रीति । स्त्री च पुमांश्च नपुंसकं चेति स्त्रीपुन्नपसकानि तेपा सह वचने सति तदा परं लिङ्गं स्यात् । स्त्रीपुसयो: पुंलिङ्गम् । यथा-शाटी च म च तो । स्त्रीनपुसकयो: नपुंसकम् । यथा-लता च फलं च ते । पुन्नपुसकयो. नपुसकम् । यथा-वृक्षश्च फलं च ते । स्त्रीपुन्नपुंसकानां नपुंसकम् । लता च वृक्षश्च फलं च तानि । -(वै० ० पृ० २९४ श्लोक: ५३ त. ५८ या०) पुमान् स्त्रीपुंसयो-युती॥ ग्राम्या-ऽनेकशफा-ऽऽबाल-बहुपश्व-ऽन्वये स्त्रियः । क्ल्यवलीयतो पणक्यं वा व्यक्त्यादिलपि युक्तवत् ।। पुमानिति । स्त्रीपुंमयोः योपित्पुरुषयोर्युतो योगे अनेकगफारच बहुपशवश्नेनि ग्राम्यानकरीफाबालबहुपगवन्तेषां तु प्रागुक्तम् । व्यक्त्यादिलुपि एकशेषममासे युक्तवल्लिङ्गं बोध्यम् । पिता च पितरो इत्यादि । परव-द्वा-ऽनुवादेषु तिङ-ऽव्यय-मलिङ्गकम् । परेति । वा अथवा अनुवादेषु ज्ञातार्थप्रतिपादनेषु परयन् यत्परपदन्यं लिनं नदेय लिङ्ग तथा च यादव:- ... अस्य व्यास्या- पुमान् पुंलिङ्गः स्यात् । ग्राम्याश्च आवालाश्च यथा-माता च अस्य ध्यास्या- ·लिङ्गानुशासनवर्गः। २७३ स्यात् । तिङ तिङ प्रत्ययः, अव्ययं स्वरादिनिपातश्च अलिङ्गक निलिङ्गकं अर्थात्समानलिङ्गं स्यात् । अचः पुंसि, हलो दीर्घाः स्त्रियां, लोपध-न-त्र-साः । पण्डे सर्वे, गुण--द्रव्य-क्रियायुक्तार्थका-स्त्रिषु ॥ अस्य व्यास्या अच इति । अचः अजन्तशब्दाः पुसि पुंलिङ्गे स्युः । हल: व्यञ्जनान्ताः शब्दाः, दीर्घा दीर्घस्वरान्तशब्दाश्च स्त्रियां स्त्रीलिङ्गे स्युः । लोपधश्च नश्च त्रश्च सश्चेति लोपधनत्रसाः अल्लिकारोपधो नान्तस्त्रान्त: सान्तश्चैते सर्वे शब्दाः पण्डे नपुंसकलिङ्ग स्युः । गुणश्च द्रव्यं च क्रिया चेति गुणद्रव्य क्रियास्ताभिर्युक्तार्थका ये शब्दास्ते विपु स्त्रीपुनपुंसकलिङ्गेषु भवन्ति । वहुत्व-मेकता च स्या-ज्जात्याख्यायां यथा यवाः ।। यव-श्च द्रोहयो व्रीहि-रित्य-थ स्या-द्विशाखयोः । द्वित्वं बहुवच-श्चै-वं द्वयं प्रोष्ठपदास्व-ऽपि ॥ अस्य व्याख्या- बहुत्वमिति । यव इति च । जात्यास्यायां जातिसंज्ञायां, बहुत्वं बहुवचनं, एकता एकवचनं च स्यात् । यवाः यवः । ब्रीहय. व्रीहिः ।' इति । अथ विशाखयोर्नक्षत्रविशेषयोः, द्वित्वं द्विवचनं, बहुवच. बहुवचनं च स्यात् । यया--विशाखयोः विशाखासु । एवं प्रोप्ठपदासु पूर्वाभाद्रपदासु अपि द्वयं द्वित्वं बहुत्वं च स्यात् । यथा--प्रोष्ठपदयोः प्रोप्ठपदासु । इति । अनेक-मिति शब्दस्य तद्विशेष्यस्य चै-कता । संख्यार्थस्या-बहुव्रीहे-यथा-ऽनेका वधू-रिति ॥इति।। अस्य व्याख्या यथा--- अनेकमिति । अबहुव्रीहेबहुव्रीहिममामवर्जितस्य संख्यार्थस्य संख्यावाचकस्य अने के इति शब्दस्य तस्य विशेष्यस्य भेद्यस्य च एकता लिङ्गवचनयोरेक्यं स्यात् । -~-अनेका वधूः । इति । अमरस्तु शूद्रनगें सर्वलिङ्गासंग्रहादसम्पूर्णतां परिहरति-(अम० ना० पृ. ३५ इलोक: ४६-७) । उक्ता भूरिप्रयोगत्वा-देकस्मि-न्ये-ऽत्र यौगिकाः ॥ ताद्धा-दन्यतो वृत्ता-वूह्या लिङ्गान्तरे-ऽपि ते ।

·.२७४ मुकुन्दकोषे अस्य व्याख्या- उक्ता इति । अत्र शूद्रवर्गे ये यौगिकाः शब्दाः कुम्भकार-मालाकार-मार्दङ्गिक- वैणविकप्रभृतयः काव्यनाटकपुराणप्रभृतिषु पुंलिङ्ग एव भूरिप्रयोगत्वात्प्रचुरप्रयोगदर्शनादेकस्मि- न्नेव लिङ्गे नृलिङ्गे ये यौगिका उक्ता निर्दिष्टास्तेऽन्यतोऽन्यत्र स्त्रीत्वादिविशिष्टे विशिष्यवृत्ती सत्यां ताद्धात् विशिष्टानां विशेष्यधर्मत्वाल्लिङ्गान्तरे योपिति नपुंसके चोह्या ऊहनीयाः । अपिशब्दात् येऽयौगिका रूढा अपि मालिककरणकुलालप्रभृतयो, जातिवचनत्वाच्छूद्रादिवत् 'जातेः' (४।१।६३) ङीपि लिङ्गान्तरे स्त्रीलिङ्गे नपुंसकत्वेऽपि बोद्धव्याः । यस्यावयवशक्य एवार्थो वुध्यते स यौगिकः । यस्यावयवशक्तिमन पेक्ष्य समुदायशक्तिमात्रेणार्थो बुध्यते स रूढः । तत्र यौगिको लिङ्गान्तरे यथा-मालाकारी स्त्री, मालाकारं कुलम् । एवं कुम्भकारी स्त्री, कुम्भकारं कुलम् । अण्णन्तत्वात्स्त्रियां डीप् । अयौगिको यथा-करणी, कुलाली । इति-- (अम० ना० अम० टी० पृ. २५० श्लोकः ४७ पं० १३तः) । अथेदानी लिङ्गविधायकवचनविरोधे सति तदा लिङ्गनिर्णयमाह यादवः-- पृ० २९४ श्लोक: ५९) । विरोधे पूर्वदौर्बल्यं लोकतः शेष-मुन्नयेत् ॥'इति।। (वै० लि. अस्य व्याख्या- विरोध इति । विरोधे विप्रतिपेधे सति तदा पूर्वदौर्बल्यं स्यात् । तथा च कातंत्र--- 'पूर्वपरयोः परो विधिर्वलीयान्' इति । परस्येष्टवाचित्वात्' इति-(दु० लि. पृ० १० पं० ८) । इह शेपमनुक्तं लोकतो लोकव्यवहारात् लिङ्गमुन्नयेत् कल्पयेत् । तथा चामर:-(अम० ना० लि. पृ० ४६३ श्लोक: ४६) । परं विरोधे शेपं तु ज्ञेयं शिष्ट-प्रयोगतः ।। इति।। : अस्य व्याख्या- परमिति । विरोघे (विप्रतिषेधे) लिङ्गविधायकवचनविरोघे सति परं वचनं ग्राह्यम्। परं लिङ्गानुशासनं प्रवर्तत इत्यर्थः । यथा-मानुपशब्दस्य कपणभमरोपान्ता इति प्रागुक्तः विधिना पुंस्त्वे एव प्राप्ते सति द्विचतुःपट्पदेत्यनेनोत्तरत्रोयतेन स्त्रीपुंसविधिनिश्चयः । यथा--मानुषोऽयम् । मानुपीयमिति । यद्वा 'स्त्रियामीति रामकाच्' भ्रूः । 'कृतः कतर्यसंज्ञायाम्' इत्यस्यावकाश:--करोतीति कर्ता, पचतीति पाचक: । नयतीति पाणिनीयेऽपि-(१) विप्रतिषेधे परं कार्यम् ॥ (१।१२) तुल्यबलविरोघे परं कार्य स्यात्' इति । सि. को०० १५५० ५। इत्यस्यावकाश:-- -धीः ·4 लिङ्गानुशासनवर्गः। २७५ नौः, लुनातीति लू:, इत्यादावुभयप्रसङ्गे परत्वात्त्रिलिङ्गता भवति । शेषमिति । शेपमिहा- नुक्त अभिधानादिकं शिष्टानां महाकवीनां भाष्यकारादीनां च प्रयोगतो ज्ञेयम् । यद्वा अनुक्तं शब्दलिङ्गं शिष्टप्रयोगतो बोद्धव्यम् । "लिङ्गमशिष्यं लोकाश्रयत्वाल्लिङ्गस्य" इति भाप्योक्तेरित्यर्थः । तशिष्यं संज्ञाप्रमाणत्वादित्यादिसूत्रप्रत्याख्यानावसरे भाष्यकारेणोक्तम् । यथा--'चलनी तितउः पुमान् ।' इत्युक्तम् । इह तितउ परिपवनं भवति' इति (पस्पशा) भाष्यप्रयोगान्नपुंसकमपि वोध्यम् । 'ताटङ्कस्ते' इत्याचार्यप्रयोगात्ताटङ्कशब्दस्य पुंस्त्वम् । यथा वा । 'कलिका कोरकः पुमान्' इतीहोक्तम् । 'कोरकाणि' माघप्रयोगान्नपुंसकत्वमिति । (अम० सु० व्या० पृ० ४६३ स्तं० २तः, अम० अम० वि० व्या० पृ० ३७५-६ तः) । अथेदानी ग्रन्यकार: पद्य द्वयेन ग्रन्थमिममुपसंहरति- वामे तटे निर्जरनिम्नगायाः खण्डाभिधः संवसथोऽस्ति तत्र । श्रीकीतिदेव्यास्तनया अभूवस्त्रयोऽग्रजस्तेषु मुकुन्दनामा ॥१॥ तेनाश्विकुञ्जरभुजङ्गशशाङ्कतुल्ये, वर्षे शके तपसि मासि सितान्यपक्षे । भास्वत्तिथौ शशिनि लिङ्गविदां हिताय, लिंगानुशासनमिदं रचितं सुरम्यम् ॥२॥ इति श्रीमद्गढवालदेशान्तर्गत देवप्रयागसमीपवर्तिखण्डग्रामनिवासिना श्रीमत्पण्डित रघुवरदत्ततनुजनुषा मुकुन्ददैवज्ञेन विरचितं लिङ्गानुशासनं तच्च स्वरचितया विमलाख्यया संस्कृतव्याख्यया संस्कृतटिप्पण्या च समलङ्कृतं समाप्तिमगमत् ।

·" " " "" " " " " " " " " समुदाहृत ग्रन्थानां सूचिपत्रम् प्रकाशक सतनाम ग्रन्थनाम ग्रन्यकारनाम आवृति एवं सन्,सम्वत् सतनाम मद्रास संस्कृत ऐण्ड वर्नाक्यूलरटेक्स्ट व० वंजयती यादव प्रकाश प्रथमावृति, सन् १८९२ या०प्र० पब्लिकेशन सोसायटी, मद्रास त्रिकाण्डशेष त्रि. दो० पुरुषोत्तम दव प्रथमावृति , सन् १९२९ खेमराज श्रीकृष्णदास, श्री पु० दे० वेंक्टेश्वर प्रेस, बम्बई हारावली हा०व० गब्दभेद प्रकाश स भे० प्र० (द्विरूपकोप) अष्टाध्यायी (सि० को०) पाणिनि पा० नि० प्रथमावृति, सम्बत् १६५७ (मिद्धान्त कौमुदी) नामलिङ्गानुशासन् अमना०लि. अमर सिंह चतुर्थावृति सम्वत् १९१५ तुकाराम जावजी, निर्णय सागर अमर (अमरकोश) प्रेस, मुम्बई अभिधान संग्रह अभि.चि. हेमचन्द्र हैम प्रथमावृति सन् १८६६ (अभिधान चिन्तामणि) शब्दभेद प्रकाश स० भे० प्र० पुरुषोत्तम देव तृतीयावृति सन् १९२९ (शब्द द्वैध कोश) अभि० स. हेमचन्द्र हम प्रथमावृति सन् १८९६ (हेमलिङ्गानुशासन) हे० लि. शा० दुर्गलिङ्गानुशासन दुर्गसिंह दु० सि० प्रथमावृति सन् १९५२ डा० कतरे, दक्खन कालेज, आर्य संस्कृत प्रेस, पूना नानार्थ रत्नमाला ना०र० मा० इरुगपादंडाधिनाथ इ० दं० प्रथमावृति सन् १९५४ शिवकोग शि० को शिवदत्त मिश्र शि० मि० प्रथमावृति सन् १९५२ अनेकार्थतिलक अने. ति. महीप म०प० प्रथमावृति सन् १९४७ नानार्थमञ्जरी नाना० म० राघव रा०व० प्रथमावृति सन् १९५४ एकार्थनाममाला एकना०मा० सौभरि सौ० रि० प्रथमावृति सन् १९५५ द्वपक्षरीनाममाला दूधना०मा० " " पु० दे० " " " " एकाक्षर कोप ए० को अभिधान संग्रह " " दु० लि. " " । " . 7 M ·ग्रन्थ नाम प०र०मा० प० म०व० " रा०नि० " " " मे.क. " " वि०प्र० " " श० चि० संकेतनाम संकतनाम आवृति एवं सन्, सम्वत् ग्रन्थकारनाम प्रकाशक (२७७) शाहजी महाराज शा० म० प्रथमावृति सन् १९३२ डा० कतरे, दक्खन कालेज, आर्य शब्दरत्नसमन्वय श०र० स० संस्कृत प्रेस, पूना पर्याय-रत्न-माला माधवकर पटना मा० क० प्रथमावृति सन् १९४६ पर्यायमुक्तावली हरिचरण सेन ह०च०से० प्रथमावृति सन् १९४७ राजनिघण्टु नरहरि पण्डित न०० द्वितीयावृति सन् १९२७ विनायक गणेश आप्टे ,आनन्दाश्रम, (अभिधान चूड़ामणि) पूना अनेकार्थध्वनिमञ्जरी अने०व०म० महा क्षपणक म०क्ष०ण० प्रथमावृति ई.सन् १९३४ जयकृष्णदास हरिदास गुप्त, विद्याविलास प्रेस, बनारस अनेकार्थसंग्रह अने० सं० हेमचन्द्र हैमः १९२९ मेदिनीकोप मे० को मेदिनीकरः १९४० विश्वप्रकाशकोप महेश्वरः म० श्व० शब्दार्थचिन्तामणि सखानन्दनाथ सुनं०ना० प्रथमखण्ड,प्रथम भा-द्वितीय घासीराम कन्हैयालाल, संस्कृत खण्ड प्र.भा., ई.स. १८६४ यंत्रालय, आगरा त प्र.भा. ई.स. १८८३ वंशीधर उदयपुर, राजकीय चतुः,प्र.भा. सन् १८८५ पत्रालय, वड़ोदा गवर्मेन्ट औफिस हावन्वस् दि महाराजा गायकवाड, (बड़ौदा) अभिधानरत्नमाला है० यु० हलायुध है. वु. १९५९ भार्गवभूषण प्रेस, वनारस (हलायुध कोप) संस्कृतशब्दार्थ कौस्तुभ सं० श० को० द्वारिका प्र.शर्मा द्वा०प्र० १९३८ रामनारायण बुकसेलर, इलाहावाद एम.आर.ए.एस. टोफानाम संकेतनाम टीकाकारनाम संकेतनाम ई. सन् तथा आवृति अमरस्य व्याख्यासुधा व्या० सु० भान्जी दीक्षित भा० दी० चतुर्थावृति ई.सन् १९१५ निर्णयसागर प्रेस, बम्बई (अमरस्य) अमरविवकटीका महेश्वर म० श्व० प्रथमावृति सन् १८९० (त्रिकाण्डशेषस्य) नाम चन्द्रिका विष्णुदत्त १९२९ श्री वेङ्कटेश्वर प्रेस, बम्बई " " " वा०लि. वामनीय लिङ्गानु- वामन वा० न० " शासन " . प्रकाशक अ० वि० " " ना०० वि० द० " ·शब्दानुक्रमणिका मुकुन्दकोषस्थ लिङ्गानुशासनस्यास्य " अ अङ्ग १३, १४ अणि १५६, ८ अनाथशाला १०५, १९ अंश २३, २८ अङ्गण १००, १२ अणु २२२, १० अनाथसभा १४३, १३ अंशु १६४, २१ अङ्गद १३३, ३ अण्ड ११७, २० अनालोचितकरण अंशुक १००, १४ अङ्गन १००, १२ १८६, २९ १३८,१७ अङ्गार २०८, १० अतसी ३९, २२ अनिल १३, ७ अंस २२०, ८ अङ्गिरस् ४, १२ ८३, १२ २९,२५ अंह्नि ३१, १५ अगल २१३, ९ अतिखट्व २६८, २६ अनिलसंज्ञा १३, १ अक ११३, २५ अङ्ग लि ४०, १९ अतिखट्वा अनीक १७६, २६ अकरणि ४५, ९ अग ली ३८, २४ अतिजगती ५०, ३० अनुतर्ष १७९, ३ अकल्याण १०७, ८ अङ्ग प्ठ १७, ९ अतिथि २७, १० अनुमान १९६, २६, अक्ष १२६, २२ अंघ्रि ३४, २ अतिधृति ५०, ३१ २६५, १३ अक्षत १८९, १३ अचिराभा ९५, १२ अतिपन्था १०२, ८ अनुराधा ६७, १ अक्षदुन्दुभि ७८, २५ अच्छ १४,१४ अतिभी ९२,६ अनुलेपन १०७, ११ अक्षर १२४, १२ अच्छोद ११९, १३ अतिमाल २६८,२५ अनुवाक १४, २२ अक्षवती ९१,६ अजननि ४५, ९ अतिमाला १५,३ अक्षिन् १०६, २१ अजन्य २०४, १० अतिरात्र १२, ३ अनुष्टुभ् ५०, २९ अक्षीव १०१, २ अजमोद १५१, २२ अतिशक्वरी ५०, ३० अनूक ११४, १८ अग ८३ अजमोदा ६६, २८ अत्यष्टि ५०, ३० अनकावधू २७३, २२ अगद १८,९ १५१, २२ अत्यह्न १३, २० अनेहस् ४, १२ अगाध १८, १३ अजा ३५, ९ अत्रि अनोयुग ३४, २८ अगार १२४,८ अजाजी ९२, १ अत्रिभारद्वाजिका अन्त २७, १६ अगुरु २२२, २८ अजिन १३३, २६ ४४, २४ १८९, ५ अगुरु १००, १८ अजिर १००, १२ अद्रि ११, २७ अन्तर १३६, २८ अग्नि १२,४ १२३, २८ अधर १०, १२ अन्तर-रा १४, १३ अजीवनि ४५, ९ अधिकाङ्ग १७९, २० ३२, २० अज्झट १६१, २५ अधिगोप १०३, १३ अन्तरीप १२०, २ अग्निष्टोम १२,३ अज्झटा अधिष्ठान १४१, २ अन्तर्भोक्तृ ११, १४ अप १३६, २७ अञ्चल २१३, १० अधिस्त्रि १०३, १३ अन्तावसायी १६७, २१ अग्र अजलि ३०,५ अधिहरि १०३, १२ अन्तावसायिनी १६७,२१ 'अध्यात्म १२२, १२ अन्ति ८९, ११ १३८, ८ अटनि ४३, १२ अध्वन् १०, १५ अन्तिक १००, २३ अङ्क १४, २५ अटवि ८८, १४ अध्वर १२, ३ अन्तिका ४९, १७ अङ्क र ४, ९ अटवी ८१, २८ अनन्ता ६१, १६ अन्दुक अङ्क.स २१७,१५ १०७, १२ अनल २९, २९ अन्ध १९३, ५ अझोठ २६, ९ अट्ट १८५, ५ अनायशाल १०५, १९ अन्धकार २०७, १४ ॥ सूचना अनुक्रमणिकायामस्या शब्दाः पृष्ठपंक्तित्रमेण संन्यस्ताः ॥ १३७, ३ " " अध १७६, २३ २७८ ·लिङ्गानुशासनवर्गः। ५०,४ ९१, ४ अन्वतमस् १०८, १८ अन्धिका ५२, १९ अन्न १३०, २१ अग्ननामन् १००, १० अप अपघन ६, २ अपटी अपत्य १३६, ६ २७०, १० अपथ १०२, ६ अपनय ४, ८ अपर-रा २४३, ५ अपर-रात्र १३, २६ अपराल १३, २० १८७, २१ अपाङ्ग १६,३ ३४,२८ अपादान १४०,६ अपूप २०, १४ अपूर्व २१५, १८ अप्सरस् ८,२४ ५०,८ अन्ज १६९, १२ अब्द १७०, ११ अभय १००, २२ अभिकृति ५१, ३० अभिजन १८, १७ अभिधान १९६, ५ अम्र ११,१७ १२४,१ अम्रि ८९, २३ अमित्र २०, २३ अमृणाल १००, २२ अमृत १३२. ५ अमृता ६१, २९ २०, २१ अम्बरीष १३६, १९ २१७, २६ अम्बा ७८, २२ अम्बु १००, १४ अम्बुज १८४, ६ अम्बुपुष १४, ५ अम्बुरह, १००, १३ अयस्तान्त अयुत १९०, १८ अरघट्ट १९, ९ अरणि १५६, १४ अरण्य २०४, १८ अरण्या ४९, २७ अरति ७, २० अरलि ४०,२१ १५५, १८ अरर १२५, १ अररि २२१, १५ अरिभेदा ११, ५ अरिष्ट १०१, २० अरिसंज्ञा ११, ५ अरुम् १३९, १९ अकं ४, ३ अर्ककान्त ९, १२ अर्गल-ला २५६,२८ अर्घ अर्चाधिक २६२, २६ अचिस् १३९, १७ २४५, २५ अर्जुन २६३ २३ अर्जन ३१,१ अर्थ १८, ३ अर्दनि ७, २२ २०,३ २८, ११ अद्ध १८, १४ १०१, २० अर्द्धनाव २४०,१८ अर्द्धनावी २४०, १८ अपिप्पली २६७, २० अद्धरात्र १३, २६ अदंर्च १८४, १० अपि १२५, २१ अपिस १२५, २१ अर्बुद २०, २ १९२,२१ अर्म २०२, १८ अति ८२, १५ अलक अलक्त १७,२२ असामारि २६९, ३ अलजोविक २६९,४ अलजीविका २६९,४ अश्व १६२, १६ अलात १३२, ७ अश्वमहिपिका ४४,२२ अलाव ४७,४ अश्ववडवो २६८, १० अश्वहत्या ९५, २० अलावु २४५, ८ अश्वा १६२, १६ अलिक ११३, १६ अप्टका ५३, १९ अलिजर २०५, २६ अष्टापद १९२,४ अलिन्द १९१, २१ यष्टि ५०, ३० अलीक ११३, १६ अप्ठीवत् २२५, १ अल्याख्या १४८, १० असन १९४, ९ अवकोकिल २६८, २७ असभा १०४, २५ अवट १७, ७ असिमंज्ञा ११,६ अवटु ३७, २४ असु असुरमंज्ञा १२, १५ अवतक १७५, २१ असृक् १०१,१ अवतंस २१९, २१ असुग्घरा ७०, ८ अवयर २३, १२ अस्थि १००, २१ अवर १२४,१६ १३३, २ अवश्यभवितव्य ११०,१५ अस्मद् २६४, २९ अवश्याय ६, १० अस्न १३८,१ अवहित्य-त्या २४१,२७ अस्त्र ९९,६ अवहेल-ला २५७, ७ १३८,२ अदि ३२, १७ अह १३ १९1१२७,१२ भविनष्ट १८७,१ अहह्न १३८, १९ अवी ४६,१० अहम्पूर्विका ४९, २८ अवीचि १५५, २८ अहि १४, १२ अव्यय २०५, ४ १६८,१ अशन १९४, ९ अहीन २८, ११ अगानि ११,१२ अहोरात्र १३, २६ १५८.५ आ अरास्त १०७, ८ असीति ४३, १५ याबाश २१७,६ अशुभ १०७, ७ आकृति ५०, ३१ अशोक ३१, १ आपीड १८६, २ अश्मन् ३१, १० आम १५८,२७ अरमन्त ११८, २७ आस्वत्या ११०, २१ अश्मन्तक २४९, २२ आयून्या ५, ९ अस्मन्तिवा २४९, २३ अश्मरी ९१, १ अरमथु १३८,३ अधि८१,२० अम्ब ११०, २१ आचार्य २६२ २१ आचाप्यंक १०४,६ आच्छादन १३०, २१ आन्टोटन-नी२४,११ यादि ४५.२२ ६४,२५:८६, २० ८९,१६ अथ यरलेप-या १४०,२४ ·२८० मुकुन्दशोपे इन १२७, ८ ७ उक्थ उक्षन् ९, २६ उक्षावशौ २६८, ११ उखा ५५, २ उच्चार ३४, १६ उञ्छ १८४, १४ उटज २५, २३ १८३, २६ उडु ६५, २७, २४५, १४ उडुप १३०, ९ १९७, २१ उड्डीश २४, उत्कण्ठ १६२,६ उत्कण्टा १६२, १० उत्कृति ५१, १ उत्तमा १३, २२ १२४, ७ उत्तरपूर्वा २६३, ६ उतरीय १३८,९ उद्ध्य उत्पथ १०२,७ १४३, १४ उत्पल २१२, २७ उत्पात उत्गेष १९२, २४ १००, १४ उदग्भूम १०२, ३ उदधि ५, ९ उदपान १९४,३ उदर १३६, २३ उदवित उगीच २०१ उत्तर आज्य १३१, ९ आलि ८०, २४ इति ८६, ९ आटि ८८, १४ ८५, १९ इध्म १३५, १४ आडम्बर २०७, २६ आलीढ १३१, २३ आढक २५३, २३ आल्लुका ५२, १२ १४, १५ आढको ५५, २६ आलु ४०, ७ इनसभ १०४, २१ ९०, १९।२५३, २३ इन्दुकान्त ९, १२ आणि १५६, ९ आलू ४०, ७ आतङ्क १७८, २५ आवर्तक ११, १९ आततायिन् ११, ५ आवलि ८०, १९ इन्द्रनील, २१५, ५ आतप २१, १४ आवाप १९७, १२ इन्द्रमभ १०४, २१ आति ८७, १५ आशितंभव ५, ९ इन्द्राणी ९२,१ आत्ममंना ११, १४ आशिस् ९६, १ आदिदेवोपन १०५, ५ आशु १२७, १ २७१,८ आदीनव २२, २० आशुग ११, २९ इन्द्रिय १२३, १५ आद्य-द्या २५२, १९ आथम २०३, १० १००, ११ आधि ५, ८ आश्व १११, ८ इरा ७०, २ आनक ४,३ आपाढा ६६, ४ इर्वारु, ईरि १५९, १० आपद् ९५, १८ आस २१९, १८ इला ९६, १ आपनजीविक २६९, ६ आमङ्ग ३४, ५ इवला ८०,२७ आपन्नजीविरा २६९, ६ आमन १६२, २१ इपिका ५४, २५ आपीन १९४, १ आमना ४५, १९ इपीका २६ आभरण-णा २५२,२२ आगन्दी ६३, १५ इयु १५७, २५ आमनस्य १०७, ५ आमिका ४५, १२ २५७, २२ आमलक आस्थान २४०, २१ इपुधि १५७, २३ २५३, १३ आस्यानी २४०, २१ आमलकी २५३, १३ आस्पद १३३, १७ २७१, २० आमिक्षा ७५, ८ ११९, १९ इप्टका ५१, २१ आमिप १२५, २३,, आहवनीय १२, ५ इप्टि २, १४ आहार ३४, १४ आम्नाय ५, ७ आहोपुरपिका २४८, ९ आय आह्निक ११२, २३ आयति आहरकन्या १०५, १२ ईरण ११७, २५ आयुध १९३, ४ ईम्म १२२, १३ आर२१,२ ईली ९०, २२ आरकूट १८४, १३ इवरम २१९, १२ ईमा ७३, १२ आरनाला १००, २४ इसुगन्धा ६२,३ ईश्वग्मम १०४, २१ आरा ९४, १२ इशुच्छाय १०४, १ ईश्वरममा १०४, २५ आतंद १२५, १० इच्छाया ईच्छाम १४२, २४ आई २०८, २१ इसमतिका ४५, १३ ईपच्छामन १४२,०४ आर्दा ७९,२४ इगर १,५ ईपमान १४२, २३ आहन्नी २४८,६ ईपा ७,२६ भाई न्त्य २४८, ६ इइगदी १६५, ९ ईपिका ५४, २० आरवाल १००, २४, ईपीश . २६४, ४ १७२, ३० उद्दाम उद्यान १९५, २८ उद्याव उद्योग १८०,३ सार्या ८ टारम १०३,४ ·लिङ्गानुशासनवर्गः। २८१ औ रुग्मन् ३१, १२ ऊहा ४५, २५ औचिती २४८,४ औचित्य औपगव ११०, २८ " " उपगङ्ग १०३,१३ उपज्ञा १०४, ३० उपल ३४, १७ २१३, २ उपला उपवस्त्र २०५, २६ उपवास २१९, २९ उपवीत १९०, ७ उपसूर्यक ११३, २१ उपस्थ उपाध्याय २६२, २१ उपानह, ९५, ६ उमा ६८, २५ ऋ ऋक्ष १३८, ११ १७२, १३ ऋक्षी १३८, ११ ऋच ९३, ८ ऋचीप १२५, २७ ऋजीप १२५, २९ ऋण ११८, १२ ऋतुसंज्ञा १०, १७ ऋत्विज् २६२, २१ ऋषि ३२, ९ ऋष्टि १५७, २६ औपगवक११०, २८ औपगवी १६३, ११ औपध १००, १९ १९३, ९ कण कटक कटप्रू २०, २४ कटाह-ही २५७, ११ कटाह २५, १ कटि-टी १४७, १४ कटोर १२४, २४ कटु १०१, १९ कडङ्गर ४, ९ . १४७, २७ कणप २१, १५ कणा १४७, २७ कणिका ५३, ९ कणिश २१७, १२ कणेरु ९२, १४ कण्टक १७७,३ कण्ठमंज्ञा १०, २२ कण्डरा कण्डोल २२, १६ कति २६४, २५ कथा ८२, २६ कथानक-की २४१, ११ कदन १०८,६ कदम्बक ११४, १२, कदल २४४, ५ क्दली ९१, १० २४४, ५ कदली ४६, १३ ७९,४ " " क कंस १०८, २४ १४१, ९ १६९, २० २२०, ९ क १०१, १८ क २६९, १८ ककुद १९१, २८ ककुभ् ९५, १४ ककुभ २०२, ८ कक्ष १४६, २० कक्षा ७५, ४, उरग १६३, २५ उरगी उर्वारु १५९, १४ उलूकिनी ४४, १९ उलूखल १२५, ७ उल्का ५२, २६ उल्मुक ११४, ७ उल्व २१५, ११ उल्लोच १९३, २२ उशनस् ४, १२ उशीर १२५,४ २०७, १३ उप्ट्रिका ५४, १४ उष्ण १२,३ ११८, १९ उष्णिका ३८, १४ उप्णिह ५०, २९ उष्णीप २१७, २३ ए एक २६९, १२ एकपदी ९१, ५ एकरात्र १७३, ११ एका २६९, १२ एकाह १०१, २४ एडूक ११४, २ एधनीय १०३, २१ एधितव्य २६४, ३ एर्वारु १५९, ८ एर्वारुक १५९, ९ एला ८०, १४ एपणी ९१, २१ कक्ष्या ६९, १२ कङ्कण १८७, १६ कहत १६५, २७ २५५, ४ कङ्कतिका १६५, २७ ककृती २५५, ४ कहाल २१४, १६ कङ्ग ३८, २९ कच १०, १४ कच्छ २६, ५ " " ऊनतिस २६९, २० ऊन त्रि २६९, १९ ऊरु ८३, २१ १५९, १८ ऐ ऐरावत १८९, २४, ओ ओक ५, ७ ओघ १६, ४ ओज १७, ४ औदन १९४, २५ १००, १० ओल्ल २२, १४ ओप ४, १० ओपघि ७७, ८ ओष्ठ १०, १२ ओप्ठसंज्ञा १०, १२ कनक १०६, २९ क्नीनिका ५३, २ कन्या ६१, ३१ कन्द २७, २० १९२, २० वन्दर-रा१६७, ५ २३२, ५ वन्दल २३८, ३ २५७, ३ बन्दली ४६, १३ २५०,३ वन्दु १५९, २१, २२ बन्दुक १७६, २२ वन्धरा वन्यारज-जा २४१.१७ वाट वच्छा ५८, १९ कच्छू ९२, १७ कञ्चक १७८, ११ वञ्चलिका ५२, १० कट ऊर्ज १८४, ४ ऊर्गा ६०, १२ काम-र्मी १५५, १४ ऊमिका ५३, २८ ऊपण कट यटन्टी २५४, १५ ·मुकुन्दकोप करिणी करीर १३७, २२ २१०, ९ बालम्बा १६५, ११ कलम्बी १५१, २७, कलल २१३, २८ कलश २५७, ८ करीरी करीप कसेरु ९५, २ कस्तूरी ९२, ५ पहाला ७२, ३ कलार २०७१ कास्प-स्या २४२, १६ का २६९, १८ काका १११, १ पावलि पाकलो २१८, २१ " २२१, ४ ११७, ८ ९१,२८ यापर्द १८, ४ कपाट-टी २५८, १३ सपाल २१२, ११ २४०, १७ यपाली २४०, १७ कपि ७, २१ २८, २ वपित्त १०४, ५ कपिमेन १०५, १६ पपिसेना १०५, १६ पोलमज्ञा १०, १४ पफ११,१७ २५, १२ वबन्ध १९२, २५ कमट २६,१७ १८५, २४ पमण्डलु २२२, २४ कमनीय १०३,१० कमल १००, १३ दरणा ५७, १५ करेणु १४८, ९ करांट कर्कटो यकन्यु ४७, ५ १५८, २९ पपन्न ८७, ५ " कलसी कतस-सी २५७, १० कलमी ३८, २६ फराह २४, १८ कता ७२, २३ कलाद १६७, १९ कलादी २० कलाप २०, १६ पलि ३०, १७ कालिका ५२, १३ २४३, २१ पनिन १३, १५ यलिग १७९, ८ वर १२४, २० काकिणी ४३, १२ काकिनो ८५, ५ काकु १५९, २४ काकुद १००, १७ वादा २१७, २ पणंजाह १४४, १२ पर्णपूर २०६, ३० यन्दुि ९२, १५ पन्ना ९१, पर्तव्य ६४ पत्तंब्या पनु २६३, २० याकोल २१४, ९ याकोलूनिता ४४, २३ नाक्षा ८३, २९ पाचन ९९, ४ याचि ९४, ९ पाठिमा २४८, ११ गाण पाठ १३१, २१ उम्प पामा १३८, २१ कन्य पन्या या १००, १२ पतान.२. ११ यी २६३, २० ल कम्बल ३०, १५३, १५ पपलिवाहा २०४, २ नभ्यली गम्या पम्धि ७८,२३ कम्ब २२२, २३ पर ८, १२ १२, १७ पर १६२, १४ वर्षट १८८, १८ वपंगा पाटी पानोपत्रम १०५,९ यादम्बर २४:२० वादग्दरी दानन गानि ८८,२३ " " प.१९, १५ मिन् १०८, १. वर्ग पप २१२, १४ वाट-टी २५८, १२ वि.८ ३८९.२५ पवित्र ११३, २८ धिग, गी १५५. पान्तर २०९, २० नागि ८८, ३ स्ट १८५, नर १०, ११ कार:00. याय १११,५ रन पनि १३०, २० नाम १०१,२ कला-८१, ११ ·। " लिङ्गानुशासनवर्गः। २८३ कारण ११०, २४ किलाम १००, २३ कुठार १५२, १७ कुम्भी ४८, ५ फारणा ४५, १८ किलिज १७, ६ कुगरी १५२, १७ १४८, १ ११०, ०४ किलिम १२२, १६ कुर कारा ९६,१ किन्दिप १२५, २२ कुडलर १५, ४ कुरुराजोरम १०५, ७ कारि ४५, २० विप्पु १५९, २९ कुडव ३०, ५ कुल १०८, २० कार्तिक १७९, ८ किमलय १२३, ६ कुमल २१२, ८ १४२, ७ कार्तिकी २६४, ११ कोक्म १००,२१ कुड्य १३७, १२ कुलक ११४, २९ कार्मण ११८, ८ कीट १५०, १५ कुड्यच्छाय १०४, १४ कुलगाह्मण २६७, १९ कार्य १३६, १२ कोटी २४९, ५ कुलाल २९, ६ २६४, २ कीति ८९, २७ कुड्यच्छाया १०४, १४ कार्या २६४, ३ कील २९, २५ कुलाली २७४, १० कापपिण १८७,९ १५३, २ कुणप १९७, १ कुलिश २१६, २० काल २२, २० कीला ४९, १९ कुण्ट कुलीर २०७, २२ १०८, २५ २२७,२७ कुन्माप २४, १० कालकूट १८४, १२ कीलि २५४, २ १००, २४ कालखण्ड १००, २२ कुकुद १९२, १ कुण्डल २१३, २५ कुन्मान २४, १० कालायस १०७, २ दुकुन्दर १२४, १४ कुण्डी २२७, २७ कुल्य २०४, ३० कालिका ५४, ६ दुकूल १७०, १३ २५४, २५ कुल्या ६९, २३ कालिङ्ग १५, २७ कुक्कुट १८५, ४ कुतप १९७, ४ कुवल-ली २५६, ११ काली कुकुटमयूय्यो २६७, १७ कुतुक ११४, १७ कुश २४, ५ काव्य १४०, १५ कुक्कुटि ८७, ४ कुतुप १९७, ९ २२९, २७ काश कुक्षि ३१, १५ कुतू ४२, ४ पुराल १००, १२ काशिका ४५, ५ कुडकुम १००,११ कुत्स ४, ११ कुसूल २९, २४ काष्ठ १००, १५ १२९, २३ कुत्सगिविया ४४, २६ कुष्ठ १८५, २२ १३१, १९ कुचमंज्ञा १०, १० २४८, १० कुमिद ११९, १४ वाप्ठसभा १४३, १२ कुन्ज १८४, २ कुथा ६, २४ दुमीद काष्ठा कुञ्जर २०८, २३ कुथ-या २५५, ७ कुमुम कासमदं २०, २ २६, ११ बुद्दाल २३, १० यामार २१०, ३ १४७, १३ कुन्त १७, २३ २०३, १९ कामीस १५०, १६ बुन्द २०, ४ गुम्भ १००, २० काल-ली २४३, २९ १८५, ९ १९२,६ २०२, ४ विशार ९,३ कुटर १००, पुप्य १३५, ११ पुस्तुम्युर २२२, १४ किकि ८७, ४ घुटना ११४, २१ पुहर १३०, १५ विखि ८७, ११ युटि १४३, १३ कुमारी ९०, १८ कुहाला ७२, ४ किङ्किणी ६६,६ १५०, १६ कुमारीत लज २६२, ७ ८३,२२ विजलक १७५, १२ दुमुद १२७, १० कुद १.२,२ किण १९, २०, कुटी १५५, ९ कुमुद १९२, १२ कूनिता ५३, २१ १८८, ९ कुटीर १३७, १९ बुम्मा ६८, ११ विव १२५, १४ २०९, १० फटागार २३५,८ २८, ५ २३२, १ दुम्भार बर ४, ६ विम् २६९, १८ दुटम्ब १२०,६ यूराि १५१, २५ पुट्टिम २०३, १३ दुम्माागे २१३, २१ पूरी १५१, २६ किरीट १८५, १ बिलाट-टी, १५०, २६ पुटार ११.! " " विता ·" २२,१४ २८ २८४ मुकुन्दकोपे कूर्च १८४, ८ केवली ९१, २२ क्रोडा १५, २४ खण्डल २१४, २८ कचिका ५३, १९ केशसंज्ञा १०, १४ २४०, २ २३२,१६ कूर्प ११९, २९ केसर २१०,६ २४६, २२ खदिरकुण ८, १५ कूर्पास ४, ११ केदारक १११, १२ क्लमि ८७, ३७ खनि ७७, १६ कर्म १६३, २३ कदार्य क्लीतक ११२, १४ खपुर १०१, १८ कूर्मी करव १९२, १३ क्लीव २१६, ७ खजूर १४२, ५ कूल १०८, २१ कैशोर १११, १ क्लोमन् १०१, १ खल ३४, २३ कलक १७४, १७ कोटर २०८, ३ क्षण खल २११, ११ कूलि ९४, १५ कोटि क्षतज १४०, २२ १०१, २२ कूष्माण्ड १२, १६ कोटी ६५, १६ क्षत्रिय १६३, १६ खल-ला २५२,६ कोटीश १७, १२ २३, २७ क्षत्रियसेन १०५, १७ खलि ८६, २९ कृकाटिका ५७, २ खलिन कोट्ट १९, ९ क्षत्रिय सेना १०५, १७ कृच्छ १००, १७ १८५, १८ क्षत्रिया १६३, १६ खलिनी ४४, १८ १४२, २० कोणिका ५३, २७ क्षपा खलीन १९६, २१ १७२, खल्ल कोदण्ड १८६, १७ ९ क्षिति ९५, १२ कोपक्रम वृतान्त २७, ९ खल्ली क्षिपका ५३, २ ९१, १८ कृति ४५, १० कोपज्ञ १०५, १ क्षिप्र १३७, १५ खाटि ८६,५ ५०, ३० कोरक १७६, १६ क्षीर २०८, १ खानि ७७, १६ कृत्ति ८९, ४ २७५, ७ क्षीरोद ११, २४ खारि ८६, २७ कृत्तिका ५०, ५ कोलक १००, २१ क्षुण्ण ११८, २३ खारी कृत्य २५०, १५ कोलाहल २१४, १४ १३७, १६ खेट १८४, १६ कृत्या कोलि १६५, २४ क्षुद्रा ७०, २१ खेटक ११२, २१ कृपा ७८, १२ कोली २५ सेय १२३, १४ कृपाणी ९१, ९ कोश क्षमा ३९, २३ ग कृपि ९४, १३ कोश-शी २५१, २३ क्षुर कृपीट कोशातकी २७२, ३ क्षुरप्र २१,२० गगन १०८, ६ कृमि २८, १४ कोशिका ५३, २४ क्षेत्र १२३, २४ कृशरा ८०,१ कोप २१८, १८ २०५, २१ गच्छ १५२, १५ कोष्ठ ११, २ क्षेम २०३, २७ गजता क्षरेयी ९२, ७ गञ्ज ८१, २४ कोङ्कम २६४, ८ क्षोम २०३, ३० कृष्णभूम १०२, २ कोङ्कमी क्ष्वेडा ४९, ११ वृष्णला ४०, १० कोमार १११, १ वेडित १८९, ११ पृष्णवर्मन् ४, १२ कौशिका १४९, १६ कृष्णा ३९, १२, कोसुम्भ २६४, ९ गण ४, ४ कृसर १५२, १३ कोमुम्भी स ११५, ८ गणरात्र १३,२७ कृमरा ७९, २९ कौस्तुभ ४, ६ ९९, १० गणि ४५, २० १५२, १३ क्रकच १८३, ३ खगच्छाय गण्ड १२, १९ ऋ १२, ३ खजा ऋयिका ४३, १४ खट १९, ७ गादच्छाय १०४, १२ अव्य २१९, २७ खटो ९१, २२ मिया ४५, २७ खट्वा ४७,४ केयूर १३६, २२ र १२४, २७ गण्डपा ७५,२२ फेलि २९, २६३१५८,१६ श्रीड २४०, २१२४६, २२ खण्ड १८५, २८१२२७,२२ " " क्षु २१७, ४ गङ्गा ४७, १ कृपि ४५, २२ ४३, १२ २७, ९ १४६, २२ गजा ४९, २७ १४७,१ " " " १७,९ केका ५३, १२ वेतन १९४, ७ केदर २१, १७ वेदार २०७, १७ गण्डूप ७५,२४ ·२८५ लिङ्गानुशासनवर्गः। ग्राम्या २६४, १४ ग्रावन् ४, १३ ग्रीवा ३७, २९ ८२, ५ ग्लानि ४५, २५ घ " गति ४५, १० गद १८,८ गदा ६२, २ गद्य १२८, १३ गद्या १२८, १६ गग्री ९०, १५ गन्ध १८, ११ गन्धमादन १९३, ११ गन्धवत् २७०, २४ गन्धवती २७०, २४ गन्धोली ९१, २७ गभस्ति १६०, २२ १०८, ४ गर गरल २१५, २ गरुत् २७,७ २२४,१८ गर्गभागविका ४४, २५ गर्ज १६१, १० गर्जा गत ३४,८ १५१, १८ गर्ता १५१, १८ गर्दभ १६३, २२ गर्दभी गई १६१, २७ गर्दा गर्मुत् ३१, १५ गल २२, २१ गवाक्ष ४, १० गवेधु १६०, ३ गवेधका ५३, ८ गव्यूति गहन गह्वर १३६,२१ २०७,२८ गाण्डिव २१५, ७ गाण्डीव गात्र १०८,१५ गाथा ६६, २२ गायत्री ५०, २९ गायथ्याद्या ५०, २८ गार्गिका २४८, ११ गार्गी १६३, १३ घट १५०, १९ घटा ५९, ७ १५०, २० घटी १५०, १९ घट्ट १८, १४ घण्टा ६५,२० घन ११, १८ घघरी धर्म १७१, ३ घस्त्र १२, १ घाटा ६५, २ घुटिक १४९, १९ घुटिका घुण १९, २३ घुमृण १००, ११ घृणा ६०, ११ घृणि ३२, २० घृत १९०, २१ २२७, १५ घोणा ६६,२ घोण्टा ५९, १० घोप ४, १० घ्राण ११८, १४ " गाग्यं १६३, १५ गुहा ४९, १५ गाभिण ११०,२७ गेह २२०, १९ गरिक गार्हपत्य १११, ४ गालि ८८, १९ गिर् ४०, ११ ९५, ७ गोणी ९१, १९ गिरि ३२, २५ गोण्ड गिरिमंजा ८, ३ गोता ४३, १२ गीत गीता गोत्रा ४४, १९ गीति ८०, १० गुग्गुल २९, ५ गोत्व गुच्छ १६, १४ गोया गोघि ४१ ३ गुजा ५८, ०७ गोयूम ४, ७ गोपालमभा १४३, १२ १५१, ९ गोपित्त ३९, २९ २४९, २७ गोप्रकाण्ड २६२, ६ गुडा ५९, २६ गोमय २०५, ९ १५१, १० गोमायु ६, ४ २४९, २७ गुण १७, १७ गोर्द ११९, ६ २७०, ११ गोल २२, २४ गुण-णी २५८, २६ २४४, १६ गुद गोला ७१, १७ १९२, १० २४४, १६ गुन्द्रा ७०, १९ गोशाल २४९ ५ गुरुज गोशाला २४९, २ गुल्फ सज्ञा १०, १४ गोप्ठ ११७, १७ गुल्म २०३, २४ गोष्ठी ९१, २९ गौतम गूथ १९१, १० ग्रन्यि २७, १० १००, १४ ३३, २८ गृजन १९६, २० ३२, २३ गृपच्छाय १०४, १३ ग्रहण ११७, २३ गृघसी ७६, २ ग्रहणि ९४, १४ गृष्टि ८७, २४ ग्रहि ७, २१ गृह ४, ८ १२९, २६ ग्रामता ४३, १२ २२०, १५ गृहस्यण १०५, २३ १२८, ९ ग्रामार्ट २६७, २१ गृहस्यणा १०५, २३ ग्राम्य २६४, १४ " " च १५७, ४ चक्र २०८,४ चक्रभृत् २६७,३ चक्रवाल ९९, ४ पञ्चा ५८, १७ चञ्चु ६४, १० चटु २२२, १ चण्डातकः १७८,४ चण्डिमन् ५, २ चतस २६९, १३ चतुर २६९, १३ । चतुर्युग ४२, १६ ·२८६ मुकुन्दको जनपद १८, १० " छत्र २२९, ८ २५६, ८ छनच्छाय १०४, १५ छपच्छाया १०४, १५ छया ५६,८ ७०, २६ जनि ८८, १२० जन्तु २०२, ५. जन्मन् ९९, १५ १३९, २३ जन्य १७०, २५ जम्बाल २१४, २६ जम्बु २२८, १२ छत्राक ११४, ५ छनी ४८, ७ छद्र ३४, ११ १९२, १५ छदिम् २४५, १६ छदि ९३, ९, २४५, ६ छवि ८१ ३० छात्र २८, २५ छात्र १११, ८ छाया ६९, ७ छिदा छिद्र १००, १५, चतुष्टय २४६, ६ चालनी २४९, २२ चतुष्टयी याप ११०, २८ चतुप्पथ १०२,६ चास चतुष्पदनामन् १६३.१९ चिकीर्पा ४३, १३ परवर १००, २ चिकाम २१९, १३ चत्वारिंशत् ४३, १४ चिता चन्दन १९३, २० चित्त १०० १५ चन्द्र १७२, १२ १३२,२२ चन्द्रकान्त चित्या ६८, २६ चन्द्रगुप्तसभा १०४, २३३ चियक ११४, १९ चन्द्रमस् ४, ११ चिबुक ११४, १५ चन्द्रहास ११, १७ चिररात्र १३, २६ चन्द्रोपज्ञक १०५, ४ चिह्न १३४, १७ चन्द्रोपमंज्ञक १०५, ३ चीनपिप्ट ११७, १० चपेट, चपेटा, चपेटिका चीर १२८, २१ १५१, १ चीरी १८३ २४ चमस २२०, ७ चीवर १००, १२ चम ४६,१० १२८, २२ चुक्र २१, २० चय ११०, २३ २०८, ७ चरक १७८, ८ चुण्टि चरण १८७, २२ चुण्डि चर्चरी ७४, २३ चुलक १४९, २३ चुलुकी २४ चर्मकार १६७, २८ चुल्लि-रली ८९, ६ चर्मकारी चूचुक १७५, २४ चर्मन् १०७, २९ ६५, २५ चर्मप्रसेवक १४९, ८ चूर्ण १८८, १८ चर्मप्रमविका १४९, ९ चूणि ६३, १ चर्या ६९,२ चेतक १३१, ५ चविका ५२, २३ चेतम् १००, १५ चव्य-व्या २४२, २१ चोच ११५, १३ चपक चोट १५०, २९ चपाल ३४, १८ चोटी १५०, ३० २११, १५ चोरनिश १०५, २१ चाटु २२१, २६ चौरनिशा १०५, २१ चातुर्वण्य २४८, १३ चौरक २४०, २२ चाप १९७, १६ चौरिका २४०, २२ चापल चीयं १०४,४ चामर १२४,२४ २३४, ३ चारि ८८,२४ चालन २४९, २२ छटा . " ज जकुट १८५, १० जगत् १२७, २१ जगती ५०, ३० जगत्तुङ्गसभा १०४, २३ जगल २२, २३ जधन १३३, २२ जङ्गल १७३, ५ जघा ५८, १६ जटा ५९, ९ " " जम्बू ९४, २२ जम्भ १२, १६, २०१, १८ जय १२,८ ११०, २३, जल १००, १४ जलकुसुमनामन् १४०, २७ जलदसज्ञा ११, १८ जलधि जलधिसज्ञा ११, २३ जलनामन् १०६, १३ जलपथ १०२, ८ जलपुष्प १०७, ८ जलार्दा ६९, २९ जलूक १६५, २० जलूका । जलौकर ८, २३ ५०,७ जलौका ५३, २९ जागर १६१, १२ जाटलि १५८,१ जाड्य १११, ४ २४८,८ जातक ११२, २५ जाति ८६, १९ जान १३०, २३, २२२, १७ जापक ११२, २५ जायु ३२, २७ जालक जाल-ली २४४, ११ जित्य, गित्या १५१, २८ जिनाक्ष ४, १० जिवा ३७, ३०।९५, २. नडा जठर २०८२० जड़ता जडा जडुल जतु ९,५ १३२, १० जत्रु १३८, ५ जन १८, १९, १०७,८ जनता ४३, ११ ९५, ४ जनन ९९, ४ जननी ·लिङ्गानुशासनवगः। तदान् ८,११ नीर २१०, १३ जीव-वा २५२, २ जीवातु २२२, १२ तरला २४०,७ तरन् १०६, २४ तरस १२६,१३ तिमिर २०८, ९. तिरीट १२८, ९ तिल १२, १ तिलक १०१,१ २५४, ४ तरि ८९, ९ तरी ४२, ४ जूणि ४६, ६ जम्म-म्मा २५५,१२ २३०, २६ ज्ञाति ३२, १९ जातेय १०४,५ तक्षणी १६३, २३ तक १७६, १ तट तटास १७५, २८ २२६, २० तटि ८७,१७ तटी ४८,८, २५४,४ तडाक १३५, २७ तडाग १७५, २८, २२६, १८ तडि ८१, २२ तडिन्नाम ३७, २० तण्डक १७८, २१ तण्डुल २३, २ ९४, २० तरु ८,१ तर्कु ४, १३ तल २११, २९ तलिम १२२, १९ तल्प ११९, २८ १३५, ८ ज्या ६९, २४ ज्यानि ४५, २६ ज्योतिम् १०७, २७ २४५, १० ज्योतिपी २४५, १८ ज्योत्स्ना ३८,१७ ७७,११ ज्वाल १६१, १३ ज्वाला ८०, २३ " तण्डलीय ४, ८ तनभवन् २६२, २६ तनु ७८,४ तल्ल २२, १५ तल्लज २६२, २ ताडन १९५, १५ ताडि ८१, २३ ताण्डव २१५, २२ ताम्र १४१, १३ तार १४७, २१ तारक २४६,२६ २५३, २१ तारका २४६, २६ तारा ७९, १, १४७, २१ ताल १४, १७ तिलपर्णी ९१, २१ तिलोदन ७९, २९ तिप्य २०, २२ तीक्ष्ण ११७, २८ तीर १२४, ३ तीर्थ १९१, १४ तुण्ड ११७, २१ तुत्य १००, १९ तुन्द ११९, १७ तुम्बम्बा २४२, १४ तुम्बुरु १२,८ १२७,३ तुरि ८८, ११ तुरष्क १४९, २६ तुरप्की तुला ८०, तुवर २०६, १३ तुप ४, १० तुपार २०८, १२ तुपित १२, ७ तुहिन १३३, २५ तुहिन १०६, १२ तूण १६२,२७ २५५,२ सूणा ६५, ३० १६२, २८ तूणी १६२,२९ २५५,२ सूर्य १३८, २४ २०४, ७ तून २९, २६ १०८, २१ " १७३, ९ तनुरह २२०, २८ झञ्झा ५९,६ तन्ति ४३, १३ झम्पा ६८, ५ तन्तु ९, २ झर्झर ४, ९ तन्तुवाय १६७, २५ झझरक १७९, ९ तन्तुषायी झझरीक १७९, १० तंत्री ४५, ११ झल्लरी ७४, २५ ९४, २० झाटलि तन्द्रा ३७, २३ झिरका ५२, ५ तपस १७१, १ तमस् १००, ११ टं १७२, ७ तमङ्ग १५, २८ टग १८०,० तमस् १०७, २६ टीका ५३, २३ तमाल २१२,९ तमिस्र २४३, १० तमिस्त्रा डिण्डिम ४, ७ तरह १५, २१ डिम्ब १९८, २० तरणि १४८, ३ तरण्ड १८६, २० तरद्७, २ तक १३७, १३१२०८,१७ तरल २९, २२।२४०, ७ तालु १४२, १० १००.१७ तिग्म १२३, २ तितउ २२३, १९ २७५, ५ तिथि-थी १५८,३ तिथी ३८, २० तिन्तिडीक ११४, १ तिन्दुक १४९, २८ २१२ ४ तूस्त ११९, ३ २४०, ४ ॥ " तिन्दुकि १४९, २८ तिन्दुको ५६, ९ २४०, ३ १४९, २८ तिमि २८, १५ तूलि ८७, २ तूली तृण १२९, २३ १८७, २४ तृणना ६०, २५ ·२८८ " " वोटि ६५८ " तृण्मा ४४, १७ विसर १६५, ४ दर १७०,१२ दिन १२, २२ त्रिसरा २५६,२ दिव १२५, १३ तृपा ८३, ४ त्रिसुगन्धि २५९, २४ दरद् ६३, १२ दिवस २१९, २० तृष्णा ६६, ४ त्रुटि ६५, १३ दरि ८७, २६ दिवससंज्ञा १०, १६ तेजस १०७, २६ १५५, ११ दरी दिश् ३८, ४ तेमन १०१, २ ता ६०,२७ २५६, २ २४९, ५ तैल २१२,२ प्टुभ १०४,८ दिप्ट १०१, १९ तैलम्पाता ४७, २१ दर्भ ४,६ दिष्टान्त ४, १४ तोक ११३, २९ श्यकः १८५ १५ दवि ८६, १३ दीदिवि ३२, २२ तोरम १२२, २० श्यङ्गट ९५, २१ दीधिति ६६, १४ तोटक ११२, २२ यह १३, २१ दल १००, १६ दीप १९६, २९ तोमर २०९, २२ त्व २६४, २८ १७२,१ दीर्घरात्र १३, २७ तोरण १८८, २२ त्ववक्षरि-रो २४३, दव २८,६ दीपिका ५४, १२ तोप ४, १० २२-२३ दशधेनु ४२, १८ दु.ख १००, १७ त्याग ५,८ स्वच् ९३,८, दशन १०, १३ १३६, २४ अपा ४५, २३ १००, १९ दशा ७३, १५ दुन्दुभि ३२, ११ अपु १३४, २५ त्वच १००, १९ दशा ३५, ५ ४९, १३ আগ ११८,४ विप् ११, २२ दाक्षिकन्था १०५, १३ दुराढ्यभव १०४, १ विशत् ४३, १४ दाडिम २२८, २२ दुरित १००, १३ दि २६९, १३ त्सरु ९,४ दाडिम-मी २५५, १४ दुरोदर २०९, २५ त्रिक ११४,६ दाढा ६०, ५ दुर्गति १४६, १९ द दाण्डपाता ४७, १९ दुर्भव १०४, १ त्रिका ५२, २२, द११९, २० दाण्डा ४७, १० दुप्पथ १०२, ७ १६८,२ दात्र १०८, १४ दुहित ३७, ५ विखट्व २४९, १४ दश १५३, १८ दान १०८, ५ दूर्य १२५, २ विखट्वी दंशी ॥१९ दानव १२, १६ दूर्वा ४०, ५ त्रिजातक २५९, १६८,२ दामन् २४५, २७ दूपण १८८, ६ विजातकी २५९, २४ दष्ट्रा ७१, ५ दामनी ९२, ३ दूपीका ५२, २ प्रितक्ष २४९, १५ दक्षिणपूर्वा २६३, ७ दामोदर ११, ३१ दूप्या ६९, १३ प्रितक्षी दक्षिणा ६०, १८ दाय दृढ १८७, २ बिदिव २१५, १९ दक्षिणाग्नि १२, ५ १७२, ९ दृति १९, २६ त्रिपथ १०२, ५ दण्ड १८६, २६ दार १३, १०, दृम्भू ९४, २२ त्रिपुर ४२, १७ दण्डिन् ४४, २० दारा १३, ११ दृश् ७७, .६ पिपुरि ४२, १७ २७०, २६ दार १००, १५ १००, २० थिपुरी १०९, ८ दण्डिनी २२२, २६ त्रिभुवन ४२, १६ दाढं य २४८, ८ देव २६२, २६ विरात्र १३, २९ दन्तच्छद ५, ६ दाव देवता ४४, १५ दन्तभेद १०, १३ दास ७, १४ त्रिलोकी ४२,१३ दन्तमंज्ञा १०, १३ दामीसभ १०९, २० देवदत्त २६९, १८ त्रिवली १०९, १० दमन १०८, ६ दामीमभा १०४, २७ देवदत्ता त्रिविप्टप ११९, ३० दमुनम् ४, ११ १०९,२२ देवदत्तोपत्रम १०९, २७ त्रिवृत्ता ६०, २६ दम्भू ९४, २२ दिद्धनामन् ३८,४ देवदत्तोपन १०९, २५ त्रिष्टुभ् ५०, २१ दया ३८,२ दिधिषु ९४, २२ देवन प्रिमन्ध्य १२३, ३ दिन १९४, २६ दंबल २३, १ " " . " " " ·लिङ्गानुशासनवर्गः। देह २२०, २६ देहभाग् ११, २४ देहली ९२, ५ दर १२, १५ दर्य २४८,८ दव १३०,४ २१६,१२ दैवत १८९, १७ दोला ७१, १९ दोस् १२, १९ २२३,१७ दोहद १९२, ११ द्युति ८७, १२ धूत १९०, १९ १०७, १२ घौदिव् ९३, ७ द्रखा २७२, १ ढिमन् ५, २ द्रवत् १०१, ३ द्रविण १००,९ ११८,१ द्रव्य ९९,६ द्राक्षा ८३, २६ २७२, ३ द्रु १२, ११ द्रुण १६४,१ द्रुणी ६३,८ १६४,१ द्रुमनामन् ११, २५ द्रुवय १२३, १६ , ४१, २३ द्रोण १८७, १९ द्रोणि ४६, ७ द्वन्द्व १३४, १२ द्वन्द्व १०१,१९-२० मान्याम २६७, १८ नगर ३३, ६. द्विजाय २६८,२०-२१ धामन् १२२, १२ मट १८४, २७ द्वितीयभिक्षा २६७, २० घाय ५,८ नड १८६,५. द्विपथ घाय्या ३९, २४ नदीनामन् ३८, १३ द्विपदनामन् १६३, १५ धारा ७९, १८ नद्धी ९१, २३ द्विपादिका ४५, ३ धिपणा ६५, २९ ननन्दृ ३७, ५ द्विपिन १९६,८ धिष्ण्य १३६, ७ मन्दक ११, १७ १३, २८ भी ३८, २२ नन्दन ६, ११ द्विरान १७३, ११ १४०,१४ द्वियूप १९४, ५ २७४, २५ नन्दिकेश्वर १२.८ द्वितिका ४५, ३ घूका ५४,६ नन्दोपक्रम १०५,८ द्वीप घूम ४, ७ नभस् १००, १० बीपिन् १९६, ८ घूमल २१४, २० नमुचि १२, १६ द्वैत ९९, ५ धूम्या ४४, १७ नय ५, ३ दंप १०४, ७ घूलि ८०, २९ नयन १००, २० द्वहायन १०४, ७ धृति ५०, ३० १४०, ७ यह १३, २१ धेनु ३५, ९ नयननामन् १०६, २१ घ ७८,२ नरसंज्ञा १३, ६ घट १९, ५ धोरण ११८, २१ नल ३४,२१ घटी ९१, १९ धौतेयक १०१,१ २१४,१ घन १९५, ८ घुव १०१, १८ नलद १००, २२ ३२३, २४ नलिन १९४, १० धनञ्जय २६३, २२ धननामन् १००, ९ घुवका ५३, १ नल्व २१६, २४ धनिष्ठा ६५, २० घुवा ४९,६ नवति ४३, १५ धनुमिन् १००, १६ ध्वज १८४, ७ नवनीत १३२, ११ ध्वनि २६, ९ नवमालिका ५६, २२ धनुश्छाय १०४, १२ धनुस् १०७, २८ ध्वान्त १००, १० नस् २२५,५ न नस्या ६९, १४ धन्वन् १०१, २० नक्तक्ता २४१, २५ नाक १०,२० घमनि ४५, ९ नक्तक १४, २४ १७७, १४ घरणि ४५,८ नक्षत्र-त्रा २५२, १७ नाग-गी १६३, २६ धर्म १७२, १८ नख १०, १२ नागर १२४, १० १०१, २० १७९, १५ नागी १६३, २६ धर्मपथे १०२,७ २३९, १५ नाटक ११२, १७ धर्मसभा १०९, २२ नखी १७९, १५ नाडि ५७, २४ नाडी ४७, ३ घव नखर २०५,१५ ३०, २३ घातकी ५५, २५ २५५, २८ नाडि(डी) व्रण १३,८ १७, १६ नखरसंज्ञा १३, १ धातु ७, १५ ३४,२८ ९,२ नखरा २५५, २८ नाणक ११२, १५ नग २५, १२ धाना ६८,३ नाथ .४, ५ नगर १००,२४ धान्य १२, १ १३४, २० २४३,१४१२४७,१८ नान्दी ८७,३ नगरी २४३,१४ नापित १६७, २१ धान्याक ११३, १२ नापिती धान्याश्या १३,२ द्वयी २४६, ४ द्वापर १२३, २१ १७०, ७ १०१,१ द्वार १०१,१ " 7 ·मुहदको " पतङ्ग २५, २२ पतद्ग्रह १०, १८ ७ पत्तननामन् १४१, २ २०७, १० २४९, २८ नाभि ७,३ निम्न ११९, २५ ग्यदन ६, १० ४०, १५ नियम ५,३ म्याद ६.१० २२६, २ नाभी १४७, ७ नियुत १३९, २१ ११०, २१ पट्टिश २४,. २८ नाम ६४, १७ २४६, २८ न्यूंख १५, १३ पट्टिस १४७,७ निरीश १०१, ३ पणव २२,१८ निरुक्त नामन् २२५, ९ २४७, २२ नारद १२, ९ निर्यास २२०,२ पक्वण १८७, १३ पण्ड १३, ८, नारपत्य १११,७ निर्मूह २४, १३ पण्य पक्ष ३२, ६ नाराच ११, ३० निवात १८८, ३० पक्षमन् २२५, ३ पण्या ३९, २१ नारिफेल १४२, ५ निश् ३७, २१ ११, २० नारीनामन, ४६, १२ निशानामन् ४४, १ पदसंज्ञा १७६, १३ नायं १११, निशान्त ११८, २९ पङ्गज १००, १३ पताफा ५२, १६ नाल २२८, ५ निशीय ४, ५ पक्ति ५०, २९ २५६, २० निपद्या ४५, १६ पत्र १००, १६ नाला २५६, २० निपद्वर ११, २० पचा ४५, २३ मालि ८५, १८ निष्फ १७६, २८ पञ्च २६५, २४ नालिकेर १५२, ५ निष्कुह २४, १५ पञ्चकपाल ४२, २० पत्रपाल २३, ४ नालिकेरी निकौशाम्बी २६९, २ १०९, ७ पत्री २४९, २८ नासा ७४,२ निष्ठान १०१,२ २६९, ९ पथिन् २६, ७ ८३,१८ निष्ठेव २१५, २४ पञ्चकपाला २६९, ९ पथिन् १०, १५ नासीर-रा २४३, १ निस्तोद १०, १४ पञ्चकुमारि ४२, १८ पय्या ८२, २२ निःशलाक ११३, १४ नी २७५, १ पञ्चखारि-री २६८, १३ पथ्यावका २४७, २२ निःश्रेणि ७८,६ नीका ५२, ९ पञ्चपात्र ४२, १५ निकट १००, २३ नीड २३३, ८ पञ्चमूली ४२, १२ १३३,७ १८४, ३० २५४, २७ पन्चराज ४२, १९ पद्म १६९, १४ निकाम २७१, २० नीडा २४६, २८ पञ्चरात्र १३, २८ पद्म निकाय्य २०, २२ २५४, २७ पञ्चाक्षरी ४२, १४ निकुञ्ज १८३, ३० नीर १०६, १४ पञ्चाल २८, २६ पद्मराग १७९, २१ निकुम्भ ४, ६ नील २१४, ६ पञ्चाशत् ४३, १४ पद्मिनो ४४, १८ निकुरम्ब १२०, ५ नील १४, १५ पञ्जर १३७, २२ पद्य १२८, १४ निका १८८, २८ नीवार १२,१ २०८, २४ पद्या ६९, १ निगड १८६, १ नीवी ८२, १ पन्जिका ५२, २८ निगम ५, ६ नोहार पट २५४, ५ पनम १०८,२४ निगल २१४, ३ नूपुर २०९, ५ पटल-ली २५६, २५ निचोल २६, ७ नृपतिसभ १०४, २१ पटल २३३, १ पनि ५,४ नितम्ब २०, २० नृपतिसभा १०४, २४ २४०, १३ निदाघ १८०, ६ पटली निद्रा ८०, ७ नृपसभ १०४, २१ पटह २२०, २७ निधन १९५, १० नृसेन २४९, ४ पटी ४८,८ पर निधि ५.९ न सेना २५४,५ परमपथ १०२, ७ निप १९८, १५ नत्र २०७, ३ पटोल २९, २५ परममर्व २६९, २० निपान १९६, १० नेमि ८९, १३ ११५, १६१५३,११ परमसर्वा निभ २०२, १५ नो ७३, १२ पटोल,पटोलिका, पटोली परमाह १३, २२ मित्त १२, २४ न्यर्बुद १३९, २१ परम्पग ७०,५ पद ११९, २३ " १०१, २२ १२८, १६ १३४,१ पम्पा ६८,४ पयस् ९९, ९ " २६९, १ " ·लिहानुशासनपर्गः । पाटता ३८, १० पाली ८१, ५ पाल्लव ४७, ९ पाग २९, २४ २१६, २७ पाशुपत्य १११,४ पारया ४४, १६ पापाण ४,४ रिङ्गाण ११७, २७ पिचण्ड १७, १५ पिचु २१९, १७ पिच्छ १६, १४ २४६,२५ पालि १५७, २७ पाटली ४६, २५ पाठा पाणि ३२, १६ पाणिन्युपन १०५, २ पाणिपाद १०३, ११ पाण्डुभूम १०२, २ पातर १७६, १४ पाताल १२५, ६ पातिलो ९१, २४ पात्र १०८, १४ पाय-यी २५५, २० पानीव २३०, २ पाद ५,७ पिशापग्रम १०४, २२ पिशित १०६, १७ पिप्ट १८४, २१ पिप्टात १७०६ पोट १२९, २४ २४१, २२ पीटक. २३४, २५ पोटी २४१, २२ पीयूष १२६, २ पालु २८, २७ पोलग ८, १४ पुस १५, १३ " १२८,८ १३१,८ पिच्छा ५८, २० परा २६९, १ पराग १५, २२ पराल १३, २० परिसा ५५.४ परिपातन १८, २१ परिपाटि ८८, १४ परिपाटी परिपद् ९५, १९ परीतत् २३८, ५ पर्ण १००, १६ पर्णनामन् १४१, १७ पर्यन्त ४, १४ पयंध्ययन २६९, १ पर्यस्तिका ५२, ६ पर्या ६९, २ पर्याण ११८, १० पर्याप्त २७१, २० पर्वतच्छाय १०४, १५ पर्वतच्छाया १०४, १४ पर्वन् १२७, १७ २३८,६ पर, ९२, १४ पल २११,३ पलाण्ड २२३, १० पलाल २११, ५ पलाली ९१, १३ पलिन १३२, ८ १९०, १० पन्लव ३०, ११ २१६, १८ पल्लि ८६, २ पल्वस २११, ९ पवन पपिन २०७,८ पिजर १२८, २४ २०८, ३० पिजा ५८, २५ पिट ११७, १४ पादप ८,१ पादपच्छाय २५०, २२ १०४, १२ पादुका ५२, ३ पान १३९, २५ पाप ३४, १००, १३ १३४, २४ पाप्मन् ३१, ९ पामा ६८,२ पिटवन्या १६६, २१ २५३, २७ पिठर-री २५५, १६ पिण्ड १९, १५ पिण्ट १४७, १९ पिण्डि ८८.१३ २७,५ पुम्नि ८८, ९ पुट २४०, २२ २५४,८ पुटिया ४३, १४ पुटी २५४, ८ पुण्डरीक १०१,१७ पुण्ठ २१, १ २०६, २६ पुनरान १३, २६ पुग्वाह १०१४ पुनिरा ५७, १ पायु ४,१३ पार २३२,८ पारन १८९,३ पिणिया ५२, २९ पिप्यार १७९, ८ पिनरी २७२, २५ तिमन २३१, १५ पुगाम्या २,१७ पुरीया ४५, २४ भाग १ पारायण पागशर २०५, ११ पारिजात १.१ पिान शिवार १७,१९ पापा २७०,२० पानिा... पाध्यक्ष पानि ४०, २६ १४ T१८.. .. :.:५ ·२९२ मुकुन्दकोपे प्रवाल २१२,-१७ प्रवाहिका ४५, १२ प्रवेणि ८१, ११ प्रवेणी ४५, ५ पोप ४,१० पीतव १२५, १५ पौरोहित्य १११, ६ प्रकाण्ड १८६, ७ २६२, २ प्रकाम २७१, १९ प्रकीर्णक ११५, १ प्रकृति ५०, ३१ प्रकोष्ठ प्रगण्ड १७, ११ प्रग्रीव २१५, २५ फट १५१, ५ • ... फटा १५१, ५ फण १५१, १७ फणा फणिन् १३,८ फरक १७५, ५ फल १०१, ३ २१४, २१ फलक १६६,८ १७६, ३ फलको १६६, ८ फल-ली २५८, १६ फाणि ८८, १८ फाण्ट फाल २२, २५ फालि ८८, १८ फेन १८, २२ फेला ७१, ८ । ११७, ४ पुरदशस् ४, ११ पुरप २६५, १ पुरुपता ९५, ३ पुरुषमतरिलका २६२, ५ पुरोडाश २४, ८ पुलक १७५, २ पुलिन १९४, १४ पुष्कर ११, १९ १२४, २ पुष्प १०१, ३ १२०,३ पुष्पक ११५, ५ पुप्य २०, २२ पुस्त १९०, २३ पुस्तक १७७, १७ पूग १५, २४ ११५, १२ पूज्यपाद २६२, २६ पूप २०, १३ पूपक २१, १२ पूपलिका ५२, २१ पूय २०४, ८ पूर २१, १८ पूतं १८८, २५ पूर्व २१६, १३ पूर्वराय १३, २६ पूर्वाह्न १३, २० पूल-ली २५७, ५ पूल २३२, २३ पृनका ३९, १८ पृतना ७७, १४ पृश्नि .१५८, २ पृपत् १२७, १३ पृषत १७, २९ पृष्ठ ११७, १५ पृष्ठ्य २८, १६ पेट-टी २५४, २१ पेटक १६६, २४ पेया ६९, ११ पेशि ८२, १८ पोटगल २२, १७ पोटा. ५०, ११ पोत १७, २५ प्रच्छदिका ४५, ११ प्रजा २६३, २२ प्रणय प्रणाल २५६, २२ प्रणाली ४८, २५६, २२ प्रतिदिवन् ४, १२ प्रतिपद् ९५, १८ प्रतिमा ७९, १० प्रतिसर-रा २५५, १७ प्रतिसीरा ७०, ३ प्रतीप १२०, २ प्रतोली ९१, ८ प्रत्यालीढ १३२, प्रत्यूप २१८, १५ प्रथिमन् ५, १ प्रधा १३४, १८ प्रधि ८९, ३ " प्रशस्ताह १०१, २५ प्रश्न ११०, २० प्रप्ठी २७१,८ प्रसज्यप्रतिपेध १३९, १२ प्रसभ १२२,६ प्रसून १०१, ३ प्रसृता ६१, २१ प्रस्तार ५, ७ प्रस्थ १९१, १२ प्रस्फोटन १९३, १३ प्रहि ७, २१ प्राग्वंश ६, २७ प्राचार्य २६८, २३ प्राचिका ५४, ४ प्राजापत्य २६४, १३ प्राण १३, ११ प्राणवियोग १५९ २ प्रातिपदिक १४२, १३ प्रादेशान्तर ११८,२६ प्रान्तर १२४, १७ प्राप्तजीविक २६९, ४ प्राप्तजीविका प्रालेय १०६, १२ प्रावृप ९५, २० प्रास प्रासाद ५, ७ प्रियःगु ६४, १२ प्रेखोलि १६६, ६-७ प्रेत १७२, ५ प्रेमन् २२४, १३ प्रोथ १९१, २० प्रोष्ठपदा २७३, १५ प्लक्ष ४, १० प्लव ११, १२, प्लोहन् ४, १२ २७, ८ बक १६३, १८ बकी बडिश-शा २४४, २५ बडिश १३३, १ बदर १४२, ३ बन्धुता ४३, १२ प्रधि १४७ ९ प्रपा ६८,८ प्रपात ५, ७ प्रभव ३४, २५ प्रभुसभ १०४, २१ प्रमय २०४, १३ प्रमाण २७०,१० प्रमाणो २४७, २१ प्रयुत १८९, ९ प्रवण १८८, १३ प्रवर २०७, १९ २६८, २३ बह १४,१० १००,१६ २२०, १४ बहिम् १४, १३ १७०, २ बल १४२,९ २१२, २२ बला ७२,२ बलाका ४०, ९ ५६,२५ - बलि१२, १६ चलीवद २७, १७ वल्वज १३, १३ बल्वजा १३, १३ वस्ति १५७, ७ ·" वह २६९, १४ बहुकर १५२, १२ बहुकरी बहुधन २६३, ४ बहुधना बहुराज्ञी ४२, २६ बहुल २३, १ बहुल-ला २५२, १० बह्वर्थ २७२, ४ वह्वी २६९, १४ बह वृच ६, ९ बाण १४७,२ भरि ८८, ७ बाणा ॥ बाम्रवशालङ्कायनिका ४४, २२ बाल २२,२० बाला ४२, २६ याली ९१, २५ बाप्प १९८, ४ बाहु १५९, ३० बालव १३३, १८ बालिक १२९, ५ विभीतक २५३, १९ विम्ब १९८, २४ २२८, १३ बिल १००, १५ विस १०८, १६ १२६, १५ घोज ११५, १६ बुवक ११४, १३ बुदबुद १८, ६ युष २१९, ८ बुम १०८, १८ २१९, ७ बस्त १९०, २८ यतिका ५१, २२ मुहती ५०, २९ लिङ्गानुशासनवर्गः। ब्रह्मपुत्र ११, ३२ भल्लातक-की २५३, १७ भूति ४५, १० ब्रह्मभूय ४५, १८ भल्लि ८६, १ भूनामन् ३९, ३० भल्लिका, भल्ली भूमन् २२४, ८ ब्रह्मवधू ४७,१ १५३, १७ भूमि ४३, १२ ब्रह्महत्या ९५, २० भव २०६१० भूपण १८८, ४ ब्रह्मोघ ४५, १७ भवत् २६२, २६ ब्राह्मण १००, २१ भवन १९५, २२ भवनीय १०३, २१ भङ्गी १६३, २४ ब्राह्मणकुल २६७, १९ भवितव्य २६४, ४ भूति ४३, १२ ब्राह्मणता ४४, १४ भव्य १००,१३ ब्राह्मणमचचिका २६२, ६ २६३, २७ भपज १००, १९ ब्राह्मणसेन १०५, १७ भव्या २६२ २७ ब्राह्मणसेना १०५, १७ भस्मा ७०, २४ भक्ष ११०,२७ ब्राह्मणी १६३, १५, भस्मन् ९९, १५ भैरव ११, १६४, ३ १३९, २२ भ्रम १४७, १७ ब्राह्मण्य २४८, ९ भागधेय १४८, ४ भ्रमर १६३, २४ श्रीहि २७३, १४ भागधेया १४८, ४ भ्रमरक १७४, १९ भा १४७, २४ भ्रमरनामन १४८, ११ भ भाण १८८,६ भ्रमरी १४८,११ भ १४२, १८ माण्ड ११७, १८ १६३, २५ भ १४७, २४ भाति ८६, ५ मामि १४७, १७ । भक्त १००, १० म्राष्ट्र २०८, १६ भक्षण १३९, २७ भास २११, ४ म्रकुटि ६५, ९ भग १३१,७ भाव ५,८ म ४१, १९ १७९,२८ २१६, २ २७४, २६ भगण १०५, २३ भाष्य १२८, १७ भूण १७, २० भगवन् २६२, २६ भास् ९५, २१ भित्त ९९, ६ म भगा ५५, १० भिदा ४५, २३ भनि ५६, ११ भिस्सटा ५९, १३ मकरन्द १८,९ भट्ट २६२, २६ मिस्सा ७४, १ मशिवा ५३, १७ भट्टरक २६२, २५ भी ४१, १६ मरख भट्टारक भक्त १०३, २१ मगय २७, २० मपवन ४,१२ भद्रा ७०, २३ भुज-या १५०, १० मषा ५०,३ भम्भा ६८, १४ मुजङ्गसंना १३,८ मा १५, २८. ७८, १८ भुवन १९५, २५ मनम १००, १३ भय १२३,१८ मपुष्टि ८२, ९ २१४,.. मनपा ६९,२७ भूत ११०,१ भग्मिन् ६, १५ ११८,२४ भत्त ११.३० भूताना १०५, २१ मृतनिशा १०५, २१ " मचिया २६२, २ बोल ११, १० द्रन,२ ब्रह्मन् २२४, १५ २३८,१ मन्चर १३३,१० मचरि ८५.२८ मन्चरी ८,२ ·मुकुन्दको मस्तिष्क १७८, १४ मस्तु १४, १४ मस्तुलुङ्ग १५, २५ महत १२७, ११ महानस १२६,७ महारजनपुप्प १००, २० महिमन् ५,१ २२५, १० महोदय-या २४२, १५ मा ७९, ५ मांम १२६, ११ " " मामनामन् १०६, १७ मासि मासी ४०,४ मजिष्ठा ५९, १८ मनुप्योद्घ २६२, ६ मजीर २१०, १४ मनोश २४०, २३ मम्जुल २९, १३ मनोशिका २४०, २३ मञ्जूषा ७३, २० मन्तु ९,२ मठ-ठो २५४, २३ मन २०, २३ २५९, २५ १०८,२४ मठी ४८, ८ म त्रिन् २६२, २४ मणि १४, १५ मन्थ ११,२१ मन्दाक्ष १२६, २० मन्दिर-रा २४३, ८ मणिक १७५, १७ मन्दुरा ८०, ११ मण्ड १८६, २१ मयूर १६३, १९ मण्डप १९७,२९ मयूर मण्डल २३२, १८ मयूरीकुक्कुटी २६७, १७ मण्डल-लो २५६, १७ मरक १७४, २१ मण्डर १२४, २२ मरक्त १३२, १२ मतल्लिका २६२, २ मरण १०८, ४ मत्स्य-रस्यी १६४, १ मरि मत्स्यण्डी ९२, ३ मरिच १००, २० मथिन् २६, ७ मरीचि १५८, २२ मथुरा ७९, २५ मरुत १२, ५ २६४, १६-१७ १२७, १९ मदिरा ८०, १२ मर्त्य १३, ७ मदी ९१, १८ मर्मन् १२८,१० मद्य १३६, २ मर्यादा ६२, १ म १०१, १८ मल २१३, १६ १७३, ८ मलय २०४, २१ २२७,२ मलयज १८४, ९ मधुक २३९, १९ मल्ल २४, २७ मधुकर १६३, २४ मधुकरी मल्लक मयुका २३९, १९ मल्लिका मधुपर्क ११४, २३ मल्लो १६५, १६ मधुमूदन ६, १२ मणि १५७, १९ मधलक २५०, १९ मशी १५७, १८ मधूलिका २५०, १८ मपि मध्य १७३, १० मपी २२८, २५ मसि १५७, १८ मध्यरात्र १३, २६ मसी मध्याह्न १३, २० १५७, १८ मनःशिला ८०, १७ ममूर १५२, ३० मनस् १००, १५ १०७, २६ मसूरी मनु मस्तन १७७, २० मानोशिका १११, १२ माया ६९, ९ मायु १३२, २३ मारि ८९, १५ माजिता ६१, २१ माददङ्गिकपाणविक १०३, ११ मार्दव १११, १४ मार्दीक ११४, ९ मालक १७६, ५ माला ४७,४ ७१, २२ मालाकार २७४, ९ - मालाकारी २७४, ९ मालिक २७४, ६ मालिका ५७, २० माप २१८, ९ मास ११, ३१ २२०,४ मित्र १४, १६ १०८, १५ १३०, २४ मियुन १३४, २ मिप १२५, २६ मिहिका ५३, १४ मुकुट १३१, १० मुकुल १३२, १२ मुक्ता ६१, ८ मख मुखनामन् १०६, १९ मुख्य ४४, २० मुज १७, ७ मुण्ड १२,१६ १८६, २४ मुण्डा १८६, २५ मुद् ९५, २१ मुद्ग १२, २ मुद्गर मुद्गरा, मुद्गरी १५२, ४ मद्रा मुनि १५७, १ मुरज २६, ८ मुगल २१३, १७ मपुष्टि " " " माक्षिक ११२, १२ माघ ५,८ माढि ६२, १६ माणव्य २४८, ९ माणिक्य १२८, १६ मातलि १२, ८ मातुल १६४, ४ मातुलो मातुलिङ्ग ३१, १ मातुलुङ्ग १७२, १ मातृभूत २३१, १६ मान २४३, ३ मात्रा ७१,१ २४३,३ मायुर २६४, १५ माधुरी माधव २२, १९ मान १९५, ५ मानमंजा ११, २५ मानिका ५२, ७ मानुप १६३, १५ २७४, २५ मानुषी १६३, १५ २७४, २५ मानोनाः १११, १२ २४८, १३ " " . " " ·लिलानुशासमयगः। मेक २१८, १३ मेथिन्थी १५७, १३ मंदस् ८३, १७ मेघा ६६, ३० मेधि १५७, १५ योपित् ३७; १५ योतव १२५, १७ यौवत १११, २ यौवन १९३, २९ " र मेला ७१, १६ मेप २१८, १३ मैत्री २४८, ४ " " रक्त १४०, २२ रक्तनामन् १०१, १ रक्तिका ४०, १० रक्षम् २७०, १०. रक्षःसभ १०४, २२ . रङ्ग १५, २१ मुष्क .१७८, ३ मुष्टि :१५६, २८ मुसल २१३, १७ मुसली ४८, ७ मुस्त २२७,४ २५५,६ मुस्तक १७७, २२ २५८, २२ मुस्तका २५८, २२ मुस्ता २५५, ६ मुहूर्त २७.३ १९१, ३ मूर्द्धज १०, १६ मूर्वा ७३, ४ मूल १०८, २० २११, २७ मूलक १७६, ७ मूलि ९४, १५ मूल्य १३६, ११ मूप १६४, ९ १६७, ३० मूपक १६४, २९ १७७, २९ मूपा ७३, २३ मूपिक १७७, २९ मूपी १६७,३० मृग-गी १६३, २० मृगव्य-च्या २४२, १८ मृणाल २५६, १४ मृणाली ४८, ४ २३०, १७ २५६, १४ मत ११०, २६ १४१, १६. रजक १६७, २६ रजको रजत १९०, ३० " मदृष्छा यंम १०८, १६ यवा २७३, १४ यवना ४९, २६ यवस १२६, १४ यवसुर २४९, ४ यवसुरा २४९, ३ यवा ४९, २६ यशर ९९, ११, १३९, १५ १५६, २६ यष्टि १५६, २६ याज्ञा ६५, १ याज्यायिक २६२, २२ यातु १२६, २९ यात्यक्षी ४५, १५ यात ३७, ५ याना ७०, २८ यान २५, १७ १४०, ४ १९५, २७ यानयुग ९, २० यानाक्ष ४, १० याद २३, १६ यावक १७८, १७ युग २५, २० १७९,३० युग १०१, १९ युगन्धर २१०, २० युगल-लो २४४, २२ युम्म १२२, २१ युत १८९, ७ युध् १००, २४ युष्मद् २६४, २८ यूका ५३, १५ पूध १९१, ५ यूप २१, १३ मयुनिक २४८,७ मयुनिका ४४, २० २४८, ७ मेरेय २०४, ४ मोचा १५६, २४ मोदक १७७, २८ मोरट ११७, १२ मौक्तिक ११२, १० मौन १११, १४ १९४, १७ मौर्वी ९२,६ मौलि २९, १६ १५८,१५ मोप्टा ४७,९ मौसलम्पाता ४७, २४ मौसला ४७, ११ दिमन् ५, १ ग्लानि ४५, २६ रज्जु ६४, १९ रण १४०,२३ १८८,११ रणनामन् १००, २४ रत्न १००, १० १३९, २१ रत्नच्छाय १०४, १३ रनि १५५, १८ रथ ११,११ १५१, २० रथक्ट्या ४४, १९ रथिया, रथी १५१, २० रथ्या ६९, २२ रदन १०, १३ रन्ध्र रभस २४, २९ य यकुट १८५, १० यात् १००, २२ १३०,१२ यक्ष ४,१० यक्ष्मन् ३३, १० यजुस् १०७, २८ यज्ञसंज्ञा १२, ३ भिमा १५३,२० रमण ग्मा ४२,२६ मृत्यु १५९, २ मृदङ्ग २५, १५ मृदीवा ११४, ९ मघ १३३, १० मुपाद्य ४५, १८ मसला ७१, २६ मेघ ११, १३ मंचव १७७, १२ रम्भा ७८, १९ यत्न ११०, १९ दयावामी २४८,५ यथा राम्य २४८, ५ यथाशक्ति १०३, १२ पपाशास्त्र१०३, १२ परिमर २७१, २० युप २०१७ योगपथ १०२,८ यांग्या योजन १२८, १० योनि-नी १५६,२९ योनिमनामन् ३३, ४, रना ४.५ गमन २४२,३ ·मुकुन्दकोय २४२,४ रशना ७०, १८ राम २१६, १ २४२, ३ राशि २८,७ रदिम '४९, २४ रश्मिसंज्ञा १३, ७ राष्ट्र २२९, १० रस २१९,३ रासभी ३५, ९ रसज्ञा ७७, २३ रास्ना ३९,४ रसन २४२, ४ रसना ७७, २० रिक्षा ७५, १३ रिप्ट ११७, १ रसवती ९१, २३ रीठा ६०, १० रसाजन १००, २० रीति ८६, ९ रसातल १०६, ११ रुक्म १४१, १० रसाला ७१, २८ रुचक ११३, १० रसोन १९६, १६ रुचक १७२, २० राका ५२, १४ रुचि ८६, २३ राक्षा ७५, १५ रुण्ड १७, १४ राग रुत १००, १९ राजता ९५, ५ रुधिर १०१, २ राजधान २४०, २० रुमा ६८, २४ राजधानी २४०, २० रुष ८२, २९ राजन् २४५, १६ 'राजपुत्री २६७, २० रूपक ११२, २५ राजभोजन १०८, ८ रूप्य १४१, ९ राजभोजनी रेखा ५८, २ राजसभा ७४, २० रेचक १४४, ६ १०४, २३ रेणु १६०, २७ राजसूय १२८, ११ २५७, २० २०, १७ र २७,६ राजादन १९३, २३ राजाई १००, १८ १६०, ४ राजि ६४, २२ ७ ८६, २२ रोचक १७८, १० रोचना ३९, २८ राज्य ७८,१ राटि ८८,१३ गेदस् २४५, २० राढा रात्रि ३७, २१ रोमन्थ १९, २८ राधा ६७, २ रोमन् १२७, १९ गमठ १००, १८ रोप रामणीयक २४८, १२ रोहित ८, २ राल १५३, ८ रोहिप २१८,४ राला रद २३, १६ रोहिप २१८, ५ लिङ्ग ११५, १ लिपि ९४,. १३ लकुच लिवि ८६, १४ लक्ष १०१, २२ ९४, १३ लक्ष २२१, १ लीदा ६०, ११ लक्ष २३९, २२ लीला ७१, २६ लक्षा ८३,२८ लू २७५, १ २३९, २२ लूता ६१, १५ लक्ष्मी ४२,४, लोक ४,३ लोकायत १२९, १ लक्ष्य ९९, ६ लोकोत्तर ३४,४ लगुड १७, ११ लोचन १०६, २१ लग्न १९३, १५ लोभ ५,८ लका ५५, २० लोमन् ८,२४ लज १५०, ६ २२४, २ लजा, लंजिका १५०, ७ लोलूया २, १३ लट्वा ७३, ६ लोष्ट १३१,१६ लता ६०, २१ १८४, २४ लय ४, ८ लोह २२०, २३ ललाट ११७, ५ लोहकान्त ९, १३ ललाम २०२, २२ लोहनामन् १४१, ७ १२७, २२ लोहित १८९, २७ ललामन् २०२, २२ लव ५,३ व लवङ्ग २६, ३ वंश २४, १ लवण १०१, २ वंशक १००, १८ ११७, ३० वंशिक-का २४१, १३ लवणोद ११, २४ वंशी ४८, ४ लशुन १९६, १६ वन २०७, ७ लाक्षा ७५, १६ २४७, २२ वक्रोष्ठिकका २४१, १६ लाक्षिकी वह्न १३, १५ लागल १००, १७ वचा ३९, ८ २१४, २९ ६४, ६ लाज १४८, १२ व २१०, २१ लाजा १३, १३ १४८, १२ १७१,६ तालस १५३, २५ वट २५४, ९ लालसा यटक १५, ३ लाला ३९, ९ वटि ८७, २२ ८०, १५ घटी २५४, ९ नावकः ३४, ३ यडवा ३५, ९ तिक्षा ७५, १३ बडिमा १३३. १ बपिन ३१, ११ " " रेफ रोग ५, लाक्षिक २६४, १० वटु १४२, १७ " " राति ७.२२ सिविता ६०, २१ ·लिङ्गानुशासनवर्गः ९९,४ पणिग्य २४२..२७. वर्णतर्णक २५०, २ पसा ८३, १७ वारि . ४९, ९ वणिग्या ७८, १४ वर्णणिका २५०, १ बसिर १०१, २ वारी १८, १८... २४२, २७ वणि ७, २० पसिष्ठ ६, ७ वारिपर्ण १५१०-१४ वण्ड २६, १९ वर्तक १६१, १५ वसिष्ठकुशिकिका ४५, १ वारिपणिका, वारिसर्गी वत्स ६,७ वति ६६, १५ बस्ति १५७, ७ १५१, १५-१६ १७१,४ १५५, २ वस्तु ९, ५ वारुण्ड १८५, २६ वत्सा ४२, २६ वत्तिका १६१, १६ वार्त ११९, ४ वदन १०६, १९ वर्द्धमान १९४, १९ १३२ १९ वार्ता ६१, ९ पद्ध, वधी १५१, २९ वद्ध् १७२, २९ वस्त्र १००, १४ वार्द्धक १४४, १७ वधू ९४, २१ वर्मन् ८, २५ १०८, १ वाल २२, २० बननामन् १४१, ५ १०८,१ २०५, २४ १७०,३ वनिता ४६, १३ वमि ७, २० वस्त्रदशा १४८, १९ वालक १७६,२ वपा ७८, ८ वर्वणा ६०, १४ वस्न १९५, १८ वालुका ५४, १८ वर्ष वपुम् १०७, २८ ११, ५ वाशित १००, १९ वस्नमा ७३, २६ वप्र २१०, २५ २१८, २६ वहिन १०८, १५ वासर २०९, ३० वमति ७, २२ वरान १३, २७ वह्नि ३२, २१ वासव ७, ३ वमि ८६, ७ वर्या ५०, १ वागुरा ७०, ११ वासा ८२, १६ वनि ३५, १० वहिम् १३९, १६ वाच् ९५, ६ वासि ४५, २० वयस् ८, २४ वलज-जा २५२, ४ दाच्यलिङ्गक २६१, ६ ८५,१५ ९९, १० वलभि ८८, २६ वासिष्ठ २६४, १२ याज १७, ३ १३९, १४ वलभी ८९, २ वाजपेय १०८, १२ वासिष्ठी २६४, १३ वर २०७, १५ वलय २०४, २४ २०४, २५ वासुदेवक ४५, ४ वरट १५०, २२ वलाका ३६, १० वाट-टी २५४, ११ वासोदशा ७६, २६. १६२, १ वलि ८०, २६ - वास्तव्य २६४, १ वाडव १७२, २७ वरटा १५०, २२ पलिश १२५, २० वाडव्य २४८, १ वास्तका १६२, १ वलीक १७४, २३ वाणि ४३, १२ वरटी १५०,.२२ वरक १००, २३ वाणी ४४, ६ वास्तुक ११३, ७ वादा ७४, ७ वात १६२, २ १७४, २६ वाहि वरण १०८,५ वाताक्ष दल्कल १००, २३ ७, २० वाहित्य ११९, ६ वरण्ड १७, १३ वातायन ३४, १३ विशति ४३, १४ वरत्रा ८०, ८ वल्मीक १७४, २५ विकृति ५०, ३१ बराट १४७, २९ . वल्लर १५२, २५ दातूल २३, ५ वल्लरि ८७,२७ वराटक ४,३ ३०, १४ विघ्न ११०, २२ विच्छाय १०४, ११ वराटिका १४७, २९ १५२, २५ वात्या ४४, १७ विजय १२, ८. वराशि ३२, ८ वल्लरी १५२, २६ वानस्पत्य १११, २. विट वापि ४५, १९ वरिमन् ६, १४ वल्लिनामन् ३७, १४ विट.१८५, १३ वरुणानी २७१, ८ वल्ली ३७, १४, वापी ७८, ९ विटई १७७, ८ वरूथ १९१, ८ विटप १९७, २५ वल्वज वाप्यश्व २६७, १९ वर्ग १३, १३ विर्टि ९४, १४. वामोरू ४७, २ वशा ९, २७ वर्चस्क १७५, २२ विडन २३३, ७. वसति.८५, १७ वर्ण विडङ्ग-झी २५४, ६ . वार २०९, १६'. वर्णक १६४, ६ वसन्त १९०, १४ : वितण्डा ६०,:- बारवाण १८७,'४ वसन्ततिलक.२४०, १५ १७७, २४. वर्णका १६४, ६ वमन्ततिलका २४०,१५ वागही १८३, २३ . वास्तु २२३, ८ २१४, १८ ७८,९। वल्लूर-रा २५५, ३० वायु ४, १३ विदि ८६, ११ ·" "- व्यय ४, ८:. व्यलीक.१७५-.. व्याख्यान २६५, १३ - व्याज १२५, -२६-- व्याधि ५,९ व्याम ४, ७. व्यावकोशी ४५,-१४. व्यावहासो .४५, १५. व्युष्ट ११७, ७ व्योमनु ९९, १० अज १८३, २५ व्रज्या ४५, १५ व्रण १८७, २८ व्रत १९०, ५ व्रतति ८६, ६ व्रश्चन १४०, ८ वात १८, २ बीड १६१, १८ ब्रीडा ग्रीहि १४, १२ " " " " २९८ मुकादकोष वितस्ति १५५, ५ विप ११,७ यूदा १२५, १९ वितान १९३, २१ वृश्चिक १४९, १७ वित्त १००, ९ २१७, २९ वृश्चिकी विदल १२९, ३ विपय ११, २८ वृप २४, १० विदुपी २७०, २५ विपयिन् १००, ११ वृपण १८८, १ विद्या ४५, १७ विपाख्या ११, ७ वृपन् ४, १२ विद्युत् ४४, १ विपाण-णी २५४, २८ वृपल २६, ७ विद्रधि ८९, १८ विप्टप १९८, १२ वृपी ८३, १५ विद्वत् २७०, २५ विप्टर १७०, १० वृष्णि २७, २ विध-धा १५१,२३-२४ विप्टि ८७, १७ वृसी ८३, १३ विधि ५, ९ १००, १४ वेग १६, २ विधु ७, १५ विष्ठा ५९, १६ वेडा ६०, ३ विनय ४,८ विसमा ७३, २९ वेणि ४३, १२ विपणि ६६,९ विहङ्गिका ५४, २४ ८१,१५ विपथ १०२,६ विहायस १०७, १२ वेणी ४६, ५ विपद् ९५, १८ २२४, २१ ८१, १८ विपादिका ५३, १२ विहार २०९, १३ वेतन १३४, २४ विपिन १०६, ८ बोचि ३७, २१ वेतस १५३, २३ विप्र १६३, १६ ९४, १० वेतसी विप्रा वीणा ३८, १५ वेताल २४, २५ विप्रार्थ २६८, २१ वीतस २१९, २३ वेद ५, ७ विग्रुप् ९५, ८ वीयी ६६, २१ वेदि ६६, २६ विभव ३४, २४ वीरणकन्या १०५, १४ वेधस् ४, १२ विभावनीय ११०, १३ वीर्य वेपयु ११०, २२ विभीतक-को २५३, १९ २४२, २९ वेमन् २२४, ९ विमान १९५, १२ वी- २४२, २९ वेर १५८, वियन्नामन् १४१, १ बुस २१९, ७ वेत २२, २० वियूथ १९१, ५ चुस्त १९०, २८ वेला ७१, ९ विल १००, १५ वृधूप ८, २३ वेश विल्व ३०, २३ वृक्षक ४८, १० २१७, २१ विवरनामन् १४०, २६ वृक्षच्छाय १०४, १२ वेश्मा ९९, ७ विस २७, ४ वृक्षच्छाया १०४, १४ वेश्मभू २२३, ९ ४९,८ २४९, २ वेप २१७, १९ विशाखा ५७, २६ वक्ष्य १११, ३ वणुक ११३, २ वृजि २६, ८ वैदग्धी २४०, १९ विशाल २११, १८ जिन १३३, २८ वंदाध्य २४०, १९ विशिखा ५५, ५ वृत्त २२७, १७ वदिशार्थ २६२, २३ विशेषक १७७, १ वृत्तारया १८९, १९ वंदेह १६३, १२ विश्न ५, ६ वृत्त-ता २५२, १५ वैदेही १६३, १२ विश्व १२५, १९ वृत्र वनौतित्र १७४, १८ १०८, २३ घर १२५, २ विश्वम्मर २६९, २१ पदमार्य २६३, ३ पंच १६३, १६ विश्वम्भरा " पन्त ११९, १ पंश्या विम्वा २३९, १६ वन्द ११२, १८ दपजन १०१, २ २९ संयुवाक १४, २२ शकट २२५, २६ राटि ८६, २ दाफल २१३, ७ सकुशकिका ४५, १ रात् १००, १४ शपरी ५०, ३० शाकु २५, १६ १२२, २४ डाकुला ७२, ७ शंख १७९, १३ शठी ८६, १६ शण ११८, ५ गत १९०,२ सतमान १९४, २८ त्रु ११, ५ शपथ 1 १९८, १७ राफर १५२, २९ ।

·लिङ्गानुशासनपर्गः। " शुक्ति ८७, ८ शुक्र १७२, ११ पुक्र १७२, १० शुक्ल २७०, २५ शुक्लता ४४, १४ " " चाफरी १५२, २९ पाब्द २७, १७ रामनं १०८, ६ शमि १५५, १६ दशमी ३८, १२ ७९, ७ १५५, १६ शम्पा ६८, ७ शम्ब २०, २० शम्बल २१२, २६ शम्बूका ५३,४ दाम्भु ७, १५ शम्पा ८२, ११ राम्या ६९, १६ शयन १९६, १३ शयनीय १२३, ७ पर २०८,१४ पारसंज्ञा ११, २९ शरक १७८,३० परच्छाय १०४, १२ ११७, २२ शरद् ९३, ८ पारचि ५, ९ पारयु ७९,३ दारव्य २४९, २५ दारव्या. शरारि ८८,७ शराव २१५, २८ पारासन १००, १६ शरीर २१०, १२ शर्करा ७०, १२ शर्मन् १००, १८ १२७, २९ शलभ २५९, २ शलभच्छाय १०४, १२ शलभी २५९, २ शलभोत्थ ५, १० शलल-ली २५१, १५ शलाका ५४, १७ शलालु १२७,८ शलि १५६, १९ शली दाल्क ११३, २० वाल्य २०४, २९ सत्यक १४९, १८ सिंपादिगण ३८,१ एल्यकी शिक्य १३५, २५ मल्लको १४९, १४ शिखण्ड १७, १३ शव १३२, २५ शिखर २०५, १८ २१६, १० २२९, १९ शशोर्ग १०५, २३ सिसा ५५, ८ रामोर्णा १०५, २२ शिमु २२३, १५ दाप्फुलि ८१, २ शिजिना ९२,४ शप्प १३४, २३ शिफा ६८, ९ १९८, २ ७८,१३ शस्त्र-स्त्री २४३, १२ शिविका ५३,६ शस्त्री ३८, १ शिविर १२४, १९ दशाक १७७, २४ निम्बा ३९, १२ शाकटायनोपन १०५,४ शिरा ७९, २२ शारिनो ४४, १८ शिरोग्रीव १०३, ११ शाखा ५५, ७ शिरोधग ७९, १७ शासित् ८, १ शिरोधि ८९, २४ शाट १५०, ११ शिला ३९, ६ शाटक १७७,२ ७२, ११ शाटिका १५०, ११ शाटि ८६, ५ शिलाभव १००, २१ शाटो १५०, ११ शिल्प ११९, २७ शाण ४,४ पाणी ६३,७ शिल्पिन् १६७,१६ शात १००, १८ शिव २३, १५ शान्ता ४२, २७ १००,१३ शायिका ४५, १२ शिवा ४७, १ शार १५२, २१ शारि वा ७३, २ शिवि २३, १७ शारि ८७, १४ शिशिर १३६, १८ शारी १५२, २१ २०७, २४ शामिकि (की)कन्य शिशु ३२, २६ शिश्न १९३, २७ शिप्य २६२, २२ साल १०८, २५ २१३, १९ शीतर १०६, १५ ५ शीत ९९, गाला ७१, २१ दालि १०,१ ११८,२८ शालु १२६, २६ शीधु २२३, २४ शीर्ष शालूक ११४, २७ शाल्मलि १५६, २२ शीपंक ११४, २४ शासि ८, १३ दील २१३,४ शास्ति ८, १३ शास्त्रार्थ २६२, २३ सिंगापा ३८, ९ शुक्लत्व १०४, ३ शुक्ला २७०, २५ २५९, २२ सुन १५०, २ शुङ्गा ३ २५९, २२ ४ शुण्ठि ८६, ८ शुण्ड २५१,७ शुण्डा ५९, २५ १५१, ७ गुदान्त १९०, २५ शुभ १००, १२ शुल्क १७९, ६ शुल्ब १२०, ८ शुप्म १२२, ११ शुष्मन् १२२, ११ शूक १७८, २७ शूका ५२, २० शूद्र-द्रा १६३, १६ शूद्री १६४,५ सूप १९७, १८ शूल १०८, २१ २११, २१ गृहल-ला २५७, १ शुन १६१, २८ गृङ्गवेर १२३, २६ शृङ्गाट ११७, १० गृङ्गार २०६, २५ शृङ्गि १६१, २८ गृङ्गी ९२, ४ १६१,२९ गुणि १५८, ८ शेखर २१०, १७ " " १८०, ४ शुक ४,३ शुक्स १००, १२ शेफालिका ५५, २५ ५ शेवधि ११, २४ " ·मुकुन्दकोये सम्प्रदान १४०, ५. २५१, ११ सरक १७८, ३० सरफा २५१, ११ सरघा ३९, २७ सरट ४,४ सरणि ४५, ९ सरभ ४, ७ सरयु ७९, ३ सरयू १७९, ३० सरल ८, २३ सरस् २४५, १८ सरित् ४४, ६ सरोज १००, १३ रार्जरस ४, ११ " शेप २१७, १६ . श्रोणी १५६, १२ . . संक्राम २०२, १८ गेपा श्रोत्रिय २६२, २४ संख्य २०४, २० शैल २१३, ५ श्लोक २५, १२ संख्यातरात्र १३, २७ शलेय १००, २१ श्वनिश-शा २४९, ३-५ संख्याताह १३, २३ शेवल ३०, ६ श्वपाक २, १४ संख्याताह्न १३, २१ शंप्योपाध्यापिका ४५.६ श्वन सङ्ग १५, २१ २४८,१० स्वययु ४, ५ सङ्गम २०३, २१ शोक ४, ३ श्वशुर ४, ९ सग्राम १४१, १९ शोचिम् १०७, २८ श्वेत ११, १२ सज्जिका ५१, २६ शोण ११, ३० सट १५०, १२ १५१, १२, प सटा ६५, १० शोणा १५१, १२ पकारान्ता. संख्या : पट् १५०, १२ शोणित १०६, १८ २६४, २४ सत्य १३६, ५ शोणी १५१, १२ पडध्यायी ४२, १३ सत्त्व २८, ८ शोफ २०, १९ पण्णगरी ४२, १३ १२५, ११ शोभनाह १०१, २५ पण्ड २७, ३ शौच १११, १४ १८५, २९ समन् ९९, १५ दौण्डिक १४९, ८ पण्डालो ९१, २० सदस् २४५, १९ शोण्डिकी पण्ड २७, ३ सनि ७, २१ शौक्ल्प १११, १६ पप्टि ४३, १४ सनि ८९, ११ १०४, ३ पष्टिक १२, २ सन्तान २३४, १५ २४८, ८ प्ट-प्ठि-प्ठो २५७, १८ सन्ध्या ६२, २० शोपिलकेय ११, ९ सप्तति ४३, १५ श्मशान १३४, १३ सप्ताह १३, २२ सभा ६८, १५ श्यामाक १२, २ मयत् ९६, १ श्वेनम्पाता ४७, २० १२७, १० सम १६२, १९ श्रवण १८७, ११ सयुग १७९, २५ समज्या ४५, १६ श्रवण १४७, २५ संरवण ११०, १७ समर २०४, १३ श्रवणा संवत्मर ११, ६ समर २०७, १२ प्रविष्ठा ६५, २० संपतारसंना १२, २२ समा ५०, २२ थाणा सपतिका ५१, २५ ९५, २५ श्राद्ध १३३, २० मंपिद् ९५, ६. १६२, २० १९२, २७ संसद् ९५, १८ समान ११४, २२ श्री ३९, १४ ससार २०६, १० समानो २४७, २१ श्रीर्ण ११८, १७ सक्तु २२६, २० समित् ९५, १९ श्रीपिष्ट ८, २२ मक्यि ममिधू ९५, ९ श्रीवेष्ट ८, २२ मरर १०४, ४ समीर १००, २३ श्रीवास ८, २३ १३४, २८ ढि ८६, १८ सगर २५०, १४ गमीर ४,९ सगरी समुद्ग १६,३ थेशि ४६, ७ सति ५०, ३१ ममुद्र ११, २३ लेप्मन् ३१, ११ गईत, ३४, ५ सम्पद् ९५, १७ श्रोणि ४०, १६१४६, ७ सयम २०२, १८ मम्पराय १०१,९ एमथु ९, ४ " " सर्वभय २६७, १८ सर्पभोति २६७, १८ सनिस् १०७, २७ सर्व सर्वरात्र १३, २६ सर्वला ७२, १ सर्वा २६९, १६ सर्वाह १३, २१ सल्लक १४९, ११ सल्लको सस्य १३५, १६ सहवर १५२,१ सहवरी सहप २०६, ७ सहायता ३४, १२ ९५, ५ सहित १०३, २१ ११०,९ मा ११, २७ माराविण १०४, २ गाङ्कटन ११०, १७ साटिन साइकोटिन साहोरिन १०४, २ साचि ८६, २४ माति " " " " ·स्त्री २६५, १ " . " " " मंन्धन . साध्वस १२६,४ सानि ८९,१३ सानु २२२, १९ मानव १२५, १२ सामग्री २४८, ५ सामग्रय सामन् ८, २४ १२७, २९ साय १२३,८ सांयाह्न १३, २० सार १०१, २१ सारथि २७, १० सारस १६३, १९ सारसी सारिका ५६, १ सार्थ ४, ५ साल २१३, १९ सास्ना ६७ २३ साहस १२६, ८ साहायक-यिका २५०,२४ साहाय्यक २४८,१३ सिंह १६३, २१ सिंही सिकप्ता ५०, ११ सिचय २०, २२ सित्ता ६१, ५ सिद्धान्त ४, १४ सिध्म १००, २३ १३०, १७ सिध्मला ७१, २५ सिघ्रका ५५, २७ सिन्दूर १२४, २१ १२८, १९ सिन्धु ११,३१ १५८,३० सिरा ७०, १६ सिलक ८, २३ सीकर ४, ९ सीता ६०, २८ सीधु २२३, २४ सीमन् ६२, १ सीमन्त ४,१४ लिङ्गानुशासनवर्गः। ३०१ मीमा ६८,२० सूर्यकान्न २.१.. स्नोद १७, १४ मीर २८, १८ सृक्क १००, २२ सृपकन् १००, २१ स्त्रीसम १०९, २० सीस १४१, १४ गृपन १००, २१ स्त्रीसमा १०९,२० मुख १००, १८ मृग १५, २५ स्थगी ९१,३ २४६, २१ गृणि स्थगु ११५, १० सुखद १०३, १७ स्थपति २६२, २३ सुखा २४६, २१ १५८, ८ स्थल-ली २४४,९ सुगन्धिक १२, १ मृपाट १५०, १५ स्थाणु २२१, २१ सुदर्शन १८, १७ सृपाटी स्थान १९५, २ सुदर्शन १४८, ६ मृमर २३, स्थानक १००, २४ सुदर्शना १४८, ७ मृमल २३. ६ स्थापत्य २६२, २५ सुदर्शनी १४८, ६ मैतु ९, १ स्थाल सुदिनाह १०१, २४ सेना २४४,३ सुधा ६२, ६ मेव्य १००, २२ स्थाली ८१, १० सुनन्द १२, १४ १७२, ४ २४४, २ मुपधिन् १०२, ९ मनापत्य १११, ६ स्थूणा ६०, १५ १४३, १४ मन्य १३४, १६ स्थेमन ३३, १० सुपर्वन ८, १२ सोपान १३४, ३ स्नसा ७३, २६ सुमनस् ८, २४ सोम ४, ७ स्नायु ७९, १ ५०, १३ मोमकान्त ९, १२ स्नुपा ८३, २० सोधक २७०, १ स्नेह २२०, १२ सुरसंज्ञा १२, १० सोय १९२, २२ स्पर्श ५, ७ सुरङ्गा ५५, १३ सौप्तिक ११२, १३ २३, ३० सुग मौराष्ट्रिक ११, ९ स्पृक्का ३९, १८ ८०,३ सौवर्चल २१४, १९ ५७, १० सुराज्ञी ४२, २६ सौवीर १००, २४ स्फट १५०, १८ सुवर्चला ७२, १७ मौरमिकन्य १०५, ११ स्फटा सुवर्ण १८७, २५ सोसमिकन्थ १०५,११ स्फटिक ४, ३ सुवर्णकार-री १६७, १९ मौसमोक्न्य १०५, ११ स्फार १२४, ११ सुप्मण १६५, ८ स्वन्ध १८, १२ स्पिच मुप्मणा स्तन १०, १२ स्फुलिङ्ग २५४, १ सूक्तवाक १४, २३ स्तम्ब २०, २० स्फुलिंगा ६४, १५ मूक्ष्म १२२, १३ स्तम्भ २५४,१ सूक्ष्मला ६५, १४ स्तम्भि ७, २१ स्मित १४४, ११ सूचि ६२, १४ स्तरिमा ६, १६ स्मृति २, १४ मूणि ९४, १९ स्तरी ४५, ११ सूतक १७३, १५ स्तव ५,३ मुच ९३, ८ १७४, १४ स्तवक १७५, १९ र ४१, २१ स्व २३, १३ स्तूप २१, ११ सूत्र २०६, २१ १७२, ७ सूना ६८, २ स्वधा ६२,६ सेन १९५, १६ सूप २०, १४ ८ स्नेय १०४, १५ मूर्मि १६५, ६ सूर्मी स्वप्न ११०, २० " " " " ·३०२ नुकदकोष " स्पर १४५, १ स्वर्गसंज्ञा १०, २० स्वर्ण १४१, १० १८७, २५ स्वर्णकार १६७, १९ स्वर्णकारी स्वम् ३७, ५ स्वाति-ती १५७, ३ स्वादु १२६, ३० स्वामिसभ १४३, ३ स्वाहा ७४, १० स्वेदनी ९०, २० हस्त-स्ता १४७, २५ हस्तनामन् १०, ११ हस्तिन् १६३, २० हस्तिनी ३७, १० हस्तिशाल १०५, १८ हस्तिशाला १०५, १८ हानि ४५, २६ ८८, २५ हायन १४, १३ " " हरिणी ९०, २५ हरित १९, २८ हरिताल १२९, २ हरिद्रा ४०, २ हरीतक २५३, १६ हरीतको २७२, १ हरेण १६५, १८ हयं १३४, २१ हल १००, १७ २१४, १३ हलनामन् १००, १७ हलाहल २१४, ११ हलि ९४, १५ १५८, १९ हली १५८, २० हल्लोसक ११४, २ हविस् १०७, २७ हसन १०४, १ हसनिका ५७, ७ हसनी ९१, १४ हसन्तिका ५७, ७ हमन्ती ५७, ९ हिरगुज २२, २३ हिम्जीर २०६,६ हिण्डि ८७, ३ हिम २०२, २७ हिमवत् ११, २७ हिमा ४९, २७ हिरण ११८, ७ हिरण्य २०४, १६ हुडुक्का १४९, २४ हुडुवका १४९, २४ हृद् १००, १७ हृदय १००, १७ ह हंस १०८, २४ १६३, १८ हंसक १७९, ११ हंसी १६३, १८ हार १५२, ७ १६१, २२ हारा ८०, ४ १५२, ७ १६१, २३ हारी १५२, १० हालाहल २१४, २५ हाव २२, २३ हास ४, ११ हाहा ३२, ३९ हूह १२, ८ हठ १७, ८ हनु १५८, २५ हम्मा ६८. १९ ७८, १६ हय १६३, २२ हयी हरि २६३, २२ हुपीक १००, ११ हेतु ९, १ हेम २०३, १ हेमन् १०६, २९ हेमन्त १०, १७ हेला ७२, ८ हैम ११, ३ होम ४, ७ होरा ७०, ९ हद २७, १८ लादिनी ९०, २१ ली ४१, १८ " . हिंग, १००, १८ २२३, १२ हिगुपनी ३९, १ हसित १०३, २१ ·टिप्पणिस्थ-शब्दानुक्रमणिका मुकुन्दकोशस्य लिलानुशासनवर्गस्यान्न अपराह २३७, २८ अन् १२२, २४ १२०,-२६ इपुधि १५४, २२ अंग २२,-२७ अंस २०१, २३ अक्ष १२१, २५ अक्षत १४, २८ अक्षिन् १२१, २९ अग्न १२०, २४ अग्नि, ३१, २९ अहक १२१, २८ अडकुर ४, २७ अकुश २३७, २० अङ्ग १२१. २९ अलि ८४,२० अगुलित्र १२१, १४ अडगुली ८४, २० अच्छावासीय १०२,२८ अजर १२१,१० अजस्र १२०, २८ बजा ४६, १९ अजिर १२०, २५ अजिनफसा ४६, २३ अञ्जलि २७, २६ अट्ट२०१, २८ अटवि ८५, २६ अटवी अणिमन् ९८, २५ अतिथि अधिस्त्रि १०२, १३ अनीक २३७, २२ अनुत ९८, १२ अपाङ्ग अप ४८, २४ अप्सरत् ४८, २९ अभिधान २८०, २१ अन १२१, १९ अमिन २०, २७ अमला ४६, २९ अम्बर १२१, १२ २३७ २३ अयुत १८१,२५ अर अरणि १५४, १५ अरण्य २३७, २६ अर्थ २६, २२ उ आ उत्तमाह २०, २६ उत्पल आकाश १२२, २२ उदधि २३७, १७ उदर १२०, २४ यावत्य ५,२९ उददिवत् १२२, २० आजि ८४, २१ उद्दाम १९९, १५ बाढक २३७,१६ उद्यान २३०, २५ आत्मन् १२, २५ उद्योग २३३, २५ आधि ५, २७ उपवाम २३०, २२ आधिपत्य १०२, २६ उपानह. १६, २५ आमलक १४१, २८ उपम् ९४, २४ आपद् ९४, २३ उष्ट्र २०, २९ आमलक १४१, २८ उनिहा ४६, २७ आमलकी १४१, २७ यान १४१, २८ मापुष १८२, १९ २४८,३० मा २३७, २२. २४८, ३६ आतात १८२, २२ १५४, १३ आमिम् ९२, २५ आश्रम २३०, २० न आमन २३०, २६ आस्पद १२२, २२ ऋजीप १२१, २१ बास्य १२१, २९ ऋण २३०१७ ऋविज १०, ३० नक्षत् २९, २५ इ ऋषि ३१, ३ इसयस २७,२० OFTER अचिम् २४५, २८ अयं १८, २८ अर्द्धचं २३६, २५ अर्बुद २६७, २० अर्भ १८०, २२ अवतान ९८, १२ अवनि ४३, २५ अवार १२९, २० अशनि ८४, २३ १४ अरानी ८४, २३ अनौति ४३, २० अथ १२०, २४ अन्ना ४६, १९ अधि ८४, १८ " . एमवाचन १०२,१ " एराह २०, अन्धकार २३६,२६ अन्न अपय १०१, २६ अन्वय अपरराष २०, २६ अप्टापद २०१७ अमु अमुर १९.२५ ·मकुन्दको २३७, २७ . " " " " " " " कर ५, २१ ऐरायत करण्ड २६, २६ करीप २०१, २१ ओ कर्कन्ध १५४, २५ ओदन १८, २८ कर्पद २३७, १९ २३७, २८ कपास २३७, २२ ओपधि, ८४, १९ कर्मन् २३६, २६ ओपी कर्प २३७, १७ कलत्र १२०, २६ औ कलश २३६, २४ औचिती २४७, २८ कल्क ४,१७ औचित्य २३७, १९ औपगव १४६, २४ कल्मप १२१, २१ औपगवी कवच ११६, २६ औषध २३७, १६ २३७, १७ औप्ट्र १०२, २७ पवाट १८०, २५ कवि ३१, २५ क कपाय कंस १६९, २२ कास २०१, २३ २३६, २६ काण्ड १८१, २१ कंस २३ कानन ११६, १७ क ११६, २७ कापेय १०२, २६ ककुद २३७, २४ कासि २०१, २४ १८०, २४ कार्मक ९९, २५ वटक २३७, १९ कापण २३६, २५ कटाह ३०, २६ पारा १८०, २६ कटि ८४, २० काश्मीर १२१, ११ कटी काप्ठा कण्टक २३७, १९ काम २०१,२५ कण्ठ १२, २६ किप १२२, २२ चण्डु१५४, २६ फिरोट ११५, २५ कनिष्ठा ४६,२७ २३७, २० २७, २६ विष्कु १५४, २५ कन्दर १२१, १० कोट १८०, २५ कपट २३७, १७ नुसाट २३७, २४ कपाट २३६, २५ युज २३७, २६ वपि ३१, २५ कुट १८०, २४ पपित्य २३७, १६ बुटि ८४, २३ कपोल १२, २९ कुटोर १२०, २५ क्वन्ध २३६,२५ पमल २००, २३ दुट्टिम २३७, २३ पमण्डलु १०१, २६ युडव १०, २८ फुग्याय २४८, २१ क्षुर ४, २७ कुड्यच्छाया २४८, २१ क्षेत्र १२०, २५ कुण २३६, २५ क्षेम २३७, २५ कुण्ड १२१, २८ क्षीम १९९, १५ कुण्डल २३७, २० वेडित २३७, १८ कुतप २३६, २५ क्ष्वेलित १८१, २६ कुय १८०, २१-२२ कुन्त १०, २४ ख कुन्द २७, २६ खड्ग १२, २७ कुमुद २३७, २० खण्ड २३७, २२, कुम्भ ४, २४ खण्डल २३७, २४ कुरू ४६, १५ खनि ८४, १७ कुल ९८ खनी कुलिश १२१, २८ खल २३७, १८ कुलोर १२१, ११ खलोन २३७, १६ कुश १८०, २७ खारि ८४, २७ १८१, १७ खारी कुमुम १००, २८ ८५, २७ २३७, २० खिल २००, २५ कुस ९२, २३ कूट १८०, २४ ग कूर्च २३७, २७ गज १६, २७ कूल ९८, ७ गण ४,२० कृच्छ १२०, २४ गण्ड २६, २७ कृति ४४, २७ गति ४४, २७ कृषि ८४, १९ गन्ध कृपी गभीर १२०, २८ केदार १२०, २८ गर ५, २१ केयूर १२०, २४ गरत् १०, २९ केश १२, २६ गह वर १२०, २५ कोकिला ४६, २८ गाण्डिव २३७, २३ कोटि ८५, २४ गाण्डीव २००, १९. कोश २३०, २१ गाय १८१, २८ कीलो ३१,२४ गाथा ऋतु १२, २८ गिर ९२, २६ गिरि १२, २५ गुच्चा ४६, २६ गीत १०२, १९ र १२०, २४ क्षत्र १२१, १३ २१ गुत्म १२०, १९ २४ और २३०, १० शुद्र १२०, ०४ क्षथ् ९४, २५ ३०, २७ " " " " विमि ३१, २३ गुण ४, २० गुल्फ १२, भित्र १२०, गूथ २९६, २५ गृहस्यूग १०३, २५ ·लिङ्गानुशासनवर्गः। ३०५ " गो १५४, १६ गोचर ५, २५ गोत्र १२१, १४ गोमय २३६, २५ गोशाल २४८, २१ गोशाला २४८, २१ प्रन्थि ३१, २३ मामता ४३, २२ ग्लानि ४३, २३ घ घट ४, १८ घृत २३६, २७ ध " चक्र २३६, २६ चटका ४६, १९ चत्वर १२०, २५ चत्वारिंशत् ४३, २६ चन्दन १८२, २१ चन्द्रमस् ९८, २० चमस २३७, १७ चमू ४३, २५ चय ५, २२ चरण २३६, २७ चर्मन् ९८, २२ चपक २३७, १६ चपाल २३७, २२ चातुरी २४०, २९ २४७,२७ चातुर्य २४७, २७ चामर १२०, २५ चित्र १२१, १३ चिह्न ११६, १७ चुल्लि ८५, २७ चूत १०, २५ चूर्ण १८१, १९ जक्षिः ५.२८ जठर १२१,१० जनपद १६,३० जय जल ९९, २५ म्भ २३७, १८ ज्येष्ठा ४६, २७ ज्योक १३, २१ ज्योत्स्ना ३६, १९ त तक १२०, २४ तक्षन् ४, ३० तटाक २३७, २१ तडाग २३७, २१ तण्डक २३७, २७ तण्डुल २३७, २८ तनु ९२, २३ तंत्र १२१, १२ तपस् ९८, १९ तमाल २३७, २७ तरङ्ग ३०, २७ तरद् १०, ३९ तल २००, २३ तलभ १२०, १६ ताण्डव २३७, २३ तारा ३६, १८ तालक १७३, २६ तिथि २० तिथी ३६, २० तिमिर २३७, २० तीर १२०, २४ तीर्थ २३७, २७ तुण्ड २६, २७ तुरङ्ग ३०, २७ तू (त)टि ८५, २२ तृण २३७, २० तृप १४, २८ तोमर २३७, २४ तोरण ११५, २८ विरात्र १०८, २८ दैवत २३७, २१ त्रिविष्टप ११६, २१ द्युत २३६, २६ त्रुटि ८४, २४ द्यौ ९३, २३ १५४, २० द्रोण २३७, १६ ग्रुटी खच ९२. २८ द्वार ९२, २६ विप ९४, २८ १२०, २४ द द्वि १०३, २८ दंष्ट्रा ६७, २६ द्वीप २३६,२६ दण्ड २३६, २६ द्वहायन १०२, २७ दण्डक २३७, २७ दधि १२१, २९ धन ९९, २५ दन्त १२, २६ धनुस् ९९, २७ २३७, २२ २३७, २७ दर्प १८०, २२ धर्म २३६, २४ दर्भ धारा ३६, १८ दवि ८४, १७ धुर ९२, २५ दर्वी धूर्त १०, २४ दाडिम २३६, २७ घष्य ९८,१५ दामन् ९८, २२ धनु ९२, २२ दार १४, २८ ध्वज १६, २७ दारु ९८, ९ २३६, २५ २३७, २७ ध्वनि ३१, २३ दिन १२२, २४ न २३७, २१ दिवस १०, २७ नक्षत्र १२१, १६ २३६, २६ १२, २६ दिव् ९३, २३ २३६, २७ दिश् ९३, २५ नखर २३६, २७ दीधिति ६४,२८ नट १८०, २४ दीप ४, २३ ननन्दृ ३६, १५ नयन ९९, २४ दुख ११६, २५ नलिन १८२, २१ दुन्दुभि ३१, २६ नवति ४३, २७ ४८, २१ दुहित ३६, १५ नाट २३७, १९ नाडीव्रण १६, २९ नाभि दूर १२०, २४ ८४, १४ दृढ २३७, २६ दृति ३१, २३ नामन् ९८, २४ देव १२, २५ नार १२०, २७ नाल देवता ४३, २२ २३७, १९ देवदिशा ४६, २७ निक्ट १८०, २४ देह २३७, २३ निगड़ २३७, १८ देव १२१, २८ निगल २००, २३ नख छत्र १०८, २६ २३७, २५ इदिस् ४९, ३० छल २३७, २३ छात्र २०, २८ त्याग ५, २६ त्रिंशत् ४३, २६ निभुवन ११६, २२ २४८, २९ -० २६ ·मफन्दकोपे ऐ कुम्याय २४८, २१ कुड्यच्छाया २४८, २१ कुणप २३६, २५ कुण्ड १२१, २८ कुण्डल २३७, २० कुतप २३६, २५ कुथ १८०, २१-२२ कुन्त १०, २४ कुन्द २७, २६ कुमुद २३७, २० कुम्भ ४, २४ क्षेत्र १२०, क्षेम २३७.. क्षीम १९ वेडित: क्ष्वेलित L " खड्ग खण्ड खण्ड खनि सनी खल " कुल ९८ " " खारि खार सिर 12 । कर ५, २१ ऐरावत २३७, २७ करण्य २६, २६ करीप २०१, २१ ओ कन्यु १५४, २५ ओदन १८, २८ कर्पद २३७, १९ २३७, २८ कपास २३७, २२ ओषधि, ८४, १९ कर्मन् २३६, २६ ओपपी कर्प २३७, १७ कलत्र १२०, २६ औ फलश २३६, २४ औचिती २४७, २८ कल्क ४, १७ औचित्य २३७, १९ औपगव १४६, २४ कल्मप १२१,२१ औपगवो कवच ११६, २६ औपध २३७, १६ २३७, १७ औप्ट्र १०२, २७ कवाट १८०, २५ कवि ३१, २५ क पपाय २३६, २५ कंस १६९, २२ कास २०१, २३ २३६, २६ काण्ड १८१, २१ कंस २३ कानन ११६, १७ क ११६, २७ कापेय १०२, २६ ककुद २३७, २४ कार्पास २०१, २४ कट १८०, २४ कार्मक ९९, २५ कटक २३७, १९ कापिण २३६, २५ कटाह ३०, २६ काश १८०, २६ कटि ८४, २० काश्मीर १२१, ११ कटी काष्ठा ३६, १६ कण्टक २३७, १९ वाम २०१, ०५ कण्ठ १२, २६ किण्व १२२, २२ कण्डु १५४, २६ किरीट ११५, २५ कनिष्ठा ४६, २७ २७, २६ विष्कु १५४, २५ कन्दर १२१, १० कोट १८०, २५ कपट २३७, १७ कुमकुट २३७, २४ कपाट २३६, २५ कुञ्ज २३७, २६ वपि ३१, २५ कुट १८०, २४ कपित्थ २३७, १६ ८४, २३ पोल १२, २९ कुटो कुटोर १२०, २५ कबन्ध २३६, २५ कमल २००, २३ कुट्टिम २३७, २३ चमण्डलु १७१, २६ युव १०, २८ २३७, २४ " " कुलिश १२१, २८ कुलोर १२१, ११ कुश १८०, २७ १८१, १७ कुसुम १००, २८ २३७, २० कुर ९२, २३ कूट १८०, २४ कूर्च २३७, २७ कूल ९८, ७ कृच्छ १२०, २४ कृति ४४, २७ कृपि ८४, १९ कृषी केदार १२०, २८ केयूर १२०, २४ केश १२, २६ कोकिला ४६, २८ कोटि ८५, २४ कोश २३७, २१ कीलो ३१, २४ फलु १२, २८ किमि ३१, २३ अञ्चा ४६, २६ र १२०, २४ क्षन १२१, १३ २३७, २५ क्षिप्र १२०, २४ क्षोर २३७, १७ . १२०, २४ धम् ९४, २५ गण गण्ड गति गन्ध गभीर गर ५, गरुत् १०, गहवर १ गाण्डिव २ गाण्डीव २० गाथ १८१ गाथा गिर ९२, २६ गिरि १२, २५ गीत १००, १९ कुटि " गुण ४, २० गुल्फ १२, २९ गुल्म १२०, १९ गृह गृहस्यूण १०३, २५ ·लिङ्गानुशासनवर्गः। ३०७ रोमन् ९८, २४ मशि (सि) १५४,२० मस्तक २३७, १९ महानस ४, २९ महाशूद्री ४६, २६ महिह्मन् ९८, २२ मास मात् ३६, १५ मात्रा ६७, २५ मान २३७, २७ मानिका ८४, २७ मालक २३७, २६ माप २३७, २१ माम २०१, २३ मित्र १२०, २६ मिप २०१, २१ मुकुल २३७, २० मुख ९९, २४ २३७, १९ मुज १६, २८ मुण्ड २६, २७ मुद् ९४, २५ मुनि ३१, २५ मुष्टि १५४, १८ मुसल २३७, १७ मुस्त १८१, २६ मुस्तक २३७, २८ मुहूर्त १०, २५ मूत्र १२१, १३ मूल २३७, १८ मूलक २३७, १८ मूपिक २३७, २६ मूपिका ४६, २० मृणाल २३७, २२ मनि ४४, २८ मृत्यु १५४, २४ मृदङ्ग ३०, २८ मेघ १२, २९ मेढ २०, २८ मरु ८, २६ मेह २०१, २८ मोटक २३६, २५ मोलि ३१, २४ पकृत १२२, २७ यत्न यंत्र १२१, १२ यवसुर २४८, २१ यवसुरा २४८, २० यवागू ९३, २१ यम् ९८१८ यष्टि १५४, १७ याच्चा ६३,२८ यात ३६, १५ यात्रा ६७, २४ यादम् ९८, ६९ यान २३६, २७ युद्ध १००, २८ युध् ९४, २५ युम १२०, १९ यूथ २३६, २५ यूप ४, २२ यूप २३६, २६ योघ २३७, २३ योनि १५४, १२ यौवन २३७, २५ लक्ष ८५, २५ २४८, २४ लक्षा ८५, २५ २४८, २४ लक्ष्मी ४६, १४ लता ३६, २३ लाजा १४, २१ लिङ्ग १२०, २२ लोमन् २३७, २७ लोह ९९, २४ २३७, २७ लोहित २३७, २६ वमु १००, २५ २३३, २५ वस्त्र १२१, १५ २३७, २४ वह्नि ३१, २७ वाच ९३, २१ दात १०, २४ वायम ४, २९ वारदाण २३७, १६ दाल २३७, २४ वास २०१,२५ विशति ४३, २६ विचित्र १२०, २८ विटा २३७, २१ विटप २३७, २२ विटि-टी ८४, १७ विडङ्ग २३७, २१ विडाल २००, २५ विद्या ४६, १६ विद्युत् ३६, २३ विपद् ९४, २३ विपिन ११६, १७ विग्रुप् ९४, २७ विभावन १८२,२३-२४ विमान २३७, १९ वियत् १२२, २६ विलाता ४६, २१ विवर ९९, २५ विशाल २३७, २२ विष २०१, २१ दिपाण १८१, २० २३७, २६ विप् ९४, २८ विस्तर ५, २५ बिहार २३७, २६ वीट ११५, २६ वृक्ष ४, २८ वृत्त ९८, १२ २३७, १८ वृत्र २०, २८ वृन्द ११६, २७ वृष ४, २८ पण १८१, १९ वृष्णि ३१, २८ वंश २२, २७ वक्त्र १२१, १४ वन १२०, २७ वज्र २२७, १९ वरस ४, २९ दत्सा ४६, २० वन ९९, २४ दनिता ३६, २३ वप्र १२०, २७ २३७, १९ वर ११६, २७ वरण्ड २६, २६ वरना ६७, २६ वर्चस्क २३७, २७ वर्ण २३७, १७ वर्ण्य ९८, १५ वति ८४, २४ वर्ती वर्मन् ९८, २१ वर्ष २३७, २५ वर्षा ४८, २७ वलय २३७, १९ वलि ८४, २५ वली वल्क्ल २३७,२६ वल्मीक २३७, २४ वशीर १९९, २० वसन १८२, २३ वसन्त २३७, २० रजत ९८, १२ २३६, २७ रज्जु ९२, २३ १५४, २९ रण १००, २८ २३७, २२ रथ ४, २१ रन्ध्र १२०, २७ रवि ३१, २४ रश्मि १०, २६ रस २०१, २३ राजन् ४, ३० राजि ८४, २३ राजी राशि ३१, २३ राष्ट्र २३७, २३ रुक्म १२०, १८ रुधिर ९९, २५ स्प ९४, २८ रेणु ९२, २४ १५४, २६ रेफ ३०, २६ . " " . " ५.२४ ·मुकुन्दकोपे प्रभु ४, ३१ प्रयुत १८१, २५ प्रवाल २३७, २८ प्रस्थ १०, २८ प्राक्पुष्पा ४६, २४ प्रावृप ९४, २७ प्रास ५, २६ प्रासाद ५, २६ प्रियङ्गु ९२, २४ प्रोथ २३७, १६ भरण्ड २६, २६ भलन १२१, १४ भवन २३७, २६ भस्त्रफला ४६, २३ भस्त्रा ४६, २२ ६७, २५ भाण्डक १७३, २४ भास् ४९, २४ भीम ४, २५ भोर १२०, २० भुज १२, २६ फल २३७, २३ फलक २३७, २१ फेन ४, २२ भूत २३६, २६ भूमि ४३, २३ भूपण २३७, २० भङ्गार १९९, २२ भूत्र २०, २७ म्र कुटि ८४, २४ भ्र कुटी नितम्ब २६, २३ पात्र निधन २३७, १८ २३६, २७ निधि ५, २८ पात्रीव २३७, १६ निर्यास २३७, १८ पार १९९, २० नियूंह ३०, २६ पावं २३७, २३ निक २३७, २५ पालक २३७, २६ नीड २३७, २८ पापण्ड २६, २७ नीर १२१, ११ पापाण ४, २० नृसेन २४८, २१ पिच्छ ११६, २६ नुसेना पिटक १७३, २६ १२१, १४ २३७, २१ नौ ९३, २२ पिण्डक १७३, २५ प पिण्डफला ४६, २३ पिण्याक २३७, २१ पडू १२, २७ २३७, २० पिधान २३६, २७ पंक्ति ८४, २५ पिनाक २३७, २१ पंक्ती पीठ १२१, २८ पचन १०२, २१ पीयूष २३७, १९ पञ्चक २३७, २४ पुंख ३०, २९ पञ्चमूली २४८, २९ २३७, २४ पञ्चाशत् ४३, २६ पुच्छ २३६, २७ पञ्जर १२०, २५ पुञ्ज १६, २८ पट ४, १९ पुण्याह १०१,२७ पटह २३७, २३ पुत्र २०, २८ पटु २६६, १२ पुर २३७, २३ पट्वी १२, २९ पट्ट २०१, २९ पुरोडारा २२, २७ पसन १००, २८ पुर् ९२, २६ पत्र १०८, २६ पुलाक १७३, २७ १२१, १५ पुलिन २३७,२६ पथिन् २६, २३ पुष्कर १२०, २५ पद १२०, २२ पुस्तक १७३, २२ पद्म २३६, २५ पुस्त २३७, १८ परिषद् ९४, २४ पूग २६, २४ पलल २००, २४ पूर्ण (व) २३७, १७ पलाल २००, २३ पूर्वरात्र २०, २६ पल्लव ३०, २४ पूर्वाल्ल २०, २६ पल्वल ३०, २५ पृथुश्री ३६, २५ पवित्र २३७, २५ पृपत् १२२, २७ पावः ५, २५ प्रग्रीव २३७, १९ पावा ४६,१९ प्रतिपद् ९४, २३ पाटली १५४, १८ प्रतिसर २३७, २७ पाणि २७, २५ प्रत्यक्पुप्पा ४६, २५ पाणिपाद १०२, १५ प्रपात मङ्गल २३७, १७ मञ्चक २३७, २४ मठ २३७, २७ ३०, २७ १५४, १७ मण्ड २६, २६ मणि पुरुष " बडिश ११६, २५ बर्ह ११६, २५ १३८, १८ वल १००, २७ २३७, २२ बलि ३१, २४ बलो ८४, २५ वस्ति २७, २५ १५४, १९ बहु १०३, २८ बाण १८१, २१ दाल २३७, २४ बाला ४६, २० बाहु १५४, २७ विडाल २००, २५ विम्ब ११६, २६ २३७, २३ बीज १२२, २२ वुद्बुद २७, २७ बुस १२१, २३ बुस्त २३७, १८ ब्रह्मन् २२४, २६ ब्राह्मणता ४३, २१ ब्राह्मण्य १०२, २४ मण्डन २३७, २६ मण्डप २३७, २३ मण्डल २३७, २४ मथिन् २६, २३ मद्गु १७१, २५ मधु १७१, २५ २३७, १८ मध्य २३७, २४ मध्यमा ४६, २८ मनम् ९८, १८ मात्र २०, २८ मन्दर १२१, १० मन्दार १९९, २३ मरीचि १५४, २० मरत् १०, २९ मलय १९९, १८ भय १२०, २२ भरणि १५४, १५ भरणी ·मान मुण्ड मशि (सि) १५४, २० मस्तक २३७, १९ महानस ४, २९ महाशूद्री ४६, २६ महिमन् ९८, २२ मास ९९, २४ मातृ ३६, १५ मात्रा ६७, २५ २३७, २७ मानिका ८४, २७ मालक २३७, २६ माप २३७, २१ मास २०१, २३ मित्र १२०, २६ मिप २०१, २१ मुकुल २३७, २० मुख ९९, २४ २३७, १९ मुज १६, २८ २६, २७ मुद् ९४, २५ मुनि ३१, २५ मुष्टि १५४, १८ मुसल २३७, १७ मुस्त १८१, २६ मुस्तक २३७, २८ मुहूर्त १०, २५ मूत्र १२१, १३ मूल २३७, १८ मूलक २३७, १८ मूपिक २३७, २६ मूपिका ४६, २० मृणाल २३७, २२ मृति ४४, २८ मृत्यु १५४, २४ मृदङ्ग ३०, २८ मेघ १२, २९ मेढ़ २०, २८ मरु ८, २६ मह २०१, २८ मोटक २३६, २५ मोलि ३१, २४ यकृत् १२२, २७ यज्ञ लिङ्गानुशासनवर्गः। यत्न ५, २४ रोमन् ९८, २४ यंत्र १२१, १२ यवसुर २४८, २१ लक्ष यवसुरा २४८, २० २४८, २४ यवागू ९३, २१ लक्षा ८५, २५ यशस् ९८, १८ २४८, २४ यष्टि १५४, १७ लक्ष्मी ४६, १४ याच्चा ६३, २८ लता ३६, २३ यात ३६, १५ लाजा १४, २९ यात्रा ६७, २४ लिङ्ग १२०, २२ यादस् ९८, ६९ लोमन् २३७, २७ यान २३६, २७ लोह ९९, २४ युद्ध १००, २८ २३७, २७ युध् ९४, २५ लोहित २३७, २६ युम १२०, १९ व यूथ २३६, २५ वश २२, २७ यूप ४, २२ वक्त्र १२१, १४ यूष २३६, २६ वक्र १२०, २७ यौध २३७, २३ वज्र २२७, १९ योनि १५४, १२ वत्स ४, २९ यौवन २३७, २५ वत्सा ४६, २० र वन ९९, २४ रजत ९८, १२ वनिता ३६, २३ २३६, २७ वप्र १२०, २७ रज्जु ९२, २३ २३७, १९ १५४, २९ वर ११६, २७ रण १००, २८ वरण्ड २३७, २२ परत्रा ६७, २६ ४, २१ वर्चस्क २३७, २७ रन्घ १२०, २७ वर्ण २३७, १७ रवि ३१, २४ वर्ण्य ९८, १५ रश्मि १०, २६ वति ८४, २४ रस २०१, २३ वर्ती राजन् ४, ३० वर्मन् ९८, २१ राजि ८४, २३ वर्ष २३७, २५ राजी वर्षा ४८, २७ राशि ३१, २३ वलय २३७, १९ राष्ट्र २३७, २३ वलि ८४, २५ रुवम १२०, १८ वली रुधिर ९९, २५ वल्बल २३७, २६ रुप ९४, २८ वल्मीक २३७, २४ रेणु ९२, २४ वशीर १९९, २० १५४, २६ वसन १८२, २३ रेफ ३०, २६ वसन्त २३७, २० वसु १००, २५ २३७, २५ वस्त्र १२१, १५ २३७, २४ वह्नि ३१, २७ वाच ९३, २१ वात १०, २४ वायस ४, २९ वारदाण २३७, १६ वाल २३७, २४ वास २०१, २५ विशति ४३, २६ विचित्र १२०, २८ विटङ्क २३७, २१ विटप २३७, २२ विटि-टी ८४, १७ विडङ्ग २३७, २१ विडाल २००, २५ विद्या ४६, १६ विद्युत् ३६, २३ विपद् ९४, २३ विपिन ११६, १७ विग्रुप ९४, २७ विभावन १८२,२३-२४ विमान २३७, १९ वियत् १२२, २६ विलाता ४६, २१ विवर ९९, २५ विशाल २३७, २२ विप २०१, २१ विपाण १८१, २० २३७, २६ विप् ९४, २८ विस्तर ५, २५ विहार २३७, २६ वीट ११५, २६ वृक्ष ४, २८ वृत्त ९८, १२ २३७, १८ वृत्र २०, २८ वृन्द ११६, २७ वृप ४, २८ वृपण १८१, १९ वृष्णि ३१, २८ रथ " " " . ५, २४ ·३०८ मुकुन्दकोष " वेणि ८५, २७ वेद ५, २६ वेदि ८४, १७ वेदी वेपथु ४, २१ वेशि ८४, १८ वेशी वैर १२०, २५ व्रण १८१,१९ व्रत ९८, १२ व्रात १०, २४ " " " सूत्र १२१, १३ २३७, २२ सेतु ८, २६ सैन्धव २३६, २७ सोम ४, २५ सौध २३७, २३ स्कन्ध ३०, २८ स्तन १२, २६ स्तम्ब २६, २३ स्तम्भ ४, २४ स्तवक ४,१७ स्तेन २३७, २५ स्तेय १०२, २५ स्थल ९८,७ स्थाणु २३७, २१ स्थूण २४८, २६ स्थूणा स्थूल २३७, १८ स्नेह २३७, २५ स्फार १२०, २४ स्फिन् ९३, २२ सज् ९२, २८ सुक ९३, २४ स्वप्न स्वर २३७, २५ स्वर्ग १२, २५ स्वर्ण १८१, १९ स्वसृ ३६, १५ 1 शाल २३७, १७ शाल्मलि १५४, १९ शासन ११६, १७ शास्त्र १२१, १५ शिखण्ड २६, २८ शिखर २३७, १९ शिरीष १२१, २० शिशिर १२०, २५ शीकर २३७, १७ शीघु १७१, २५ २३७, १७ शील २३७, १६ शुक्र १२१, १७ १३८, ६, ८ शुक्ल २६६, ११ शुक्लता ४३, २१ शुक्लत्व १०२, २३ शुक्ला २६६, ११ शुल्क २३७, १६ शुल्ब १००, २८ शुष्क १७३, २४ २३७, १६ शूक २३७, २५ शूद्रा ४६, २५ शूद्री ४६, २६ शूर्प २३७, २७ शूल २३७, १९ शृङ्ग २३७, १८ शृङ्गार १९९, २० शौक्ल्य १०२, २३ श्राद्ध १२१, २८ श्री ३६, २४ श्रोणि १५४, १२ श्वनिश २४८, २१ श्वनिशा श्वम्र १२०, २४ पण्ड २६, २५ पप्टि पप्टिक २३७, १६ मविद् ९४, २५ संमद् ९४, २४ मकृत् १२२, २७ सक्तु २२६, २६ २३६, २७ शवाट २३७, २८ शकत १२२, २७ शकल २३७, २८ शकृत् १२२, २७ शंकु २५, २७ शंख २३६, २५ शणफला ४६, २३ शण्डक १७३, २५ शत १०३, २७ शतमान २३६, २६ शतशृङ्ग १०३, २८ शपथ २३७, २७ शब्द २७, २७ शयन १८२, २१ शर ११२, २७ १६, २७ शरच्छाय १०३,२३ शरद् ९४, २४ शराव २३७, १८ शरीर १२०, २८ २३७, २३ शलाका ५१, २८ दाद १८०, २७ शशोण १०३, २६ शशोर्णा शकुलि ८४, २२ शकुली दास्त्र १२१, १५ २३७, २२ शानि ८४, १८ शानी १८ सक्थि १२१, २९ सरव्य १०२, २६ सङ्ग ३०, २८ सङ्गम २३७, २५ संग्राम १९९, १६ सत्पुष्पा ४६, २४ सप्तति ४३, २६ सप्ताह २०, २६ समय ४, २६ समर २३७, २१ समा ४८, २५ समान् १८२, २१ समिध् ९४, २५ समीप ११६, १९ समुद्र १२, २६ ३०, २७ सम्पद् ९४, २३ सम्फला ४६, २२ सम्बरी ८५, २२ सम्भावन १८२, २४ सरक २३६, २५ सरयु ९२, २३ सर्प ४, २३ सर्वरात्र १०८, २८ सहस्त्र १०३, २७ २३७, २८ सानु १७१, २५ सामग्री २४७, २८ सामग्रय सार १९९, २१ २३६, २७ सारथि २६, २९ साल २००, २३ साहस १३८, १७ सिकत ४८, २६ सिक्य ११६, १४ सीधु १५४, २५ १७१, २५ सीमा ८५, २२ सीर १८, २८ १९९, २६ सुमनस् ४८, २४ सुवर्ण २३७, १७ सूत १०, २५ Eci ह " हय ४, २६ हरीतकी ३६, १७ हल ९९, २५ हविस् ९९, २७ हव्य ९८, १५ हमन १०२, २१ हमन्ती ५७, २८ हसित १०२, १९ " " " हिम २६, २७ होडा ४६, २१ होम १९९, १६ हद २७, २६ ·४ गुणादयः " " पृ० २३० " " पृ० ३३० ७ " ४ जी ह्वा " . २९ गीवा " शुद्धिपत्रम् मुकुन्दकोषान्तर्गतलिङ्गानुशासनवर्गस्य पृष्ठे पंक्ती अशुद्धशब्दाः शुद्धशब्दाः पृष्ठे पंक्तो असुद्धगन्दाः शुद्धराब्दाः ४ घुणादयः २ योपिती योपिति ५ स्वययु- श्वयथु- १९ वराश्य-पिः वराश्य-पि ९ अंङ्कर- अडकुर- २१ अञ्जलि-घृणिः। अञ्जलि-घृणिः । ५ ३ (अच्) (अप्) २३ जन्तः। जन्तुः । २८ सेशेवधिः। शेवधिः ३२ १८ प्रकाराभासु प्रकारभास्नु ६ १० न्यादनम् न्यदनम् १० न-यो नन्यो च ३२ २१ वह्निवश्वा वह्निर्वश्वा १४ सान्ताः कंस-मास सान्ता अने हो-वेध ३३ १९ श्लोप्मो इलेमो दास-चास- श्चन्द्रमः- ३५ ५ वसन्मञ्चलः वसनाञ्चलः। ८ २३ इदं - इदं वय:- ८ वयो, वस्त्रान्ते वोवस्त्रान्ते १० २९ गरत गरुत् जिह्वा ११ २० त्यादय। इत्यादयः । १९ अमरोस्त्वाह अमरस्त्वाह- १२ २८ ऋतु ऋतु तिथयोद्धयोः" तिथयोद्वयोः! १३ २२ इयः । यहः । ३ स्पृक्वा स्पृक्ता १४ ४ ताल स्ताल २० विद्युतिः विद्युति १२ ब्रीहन्योः व्रीह्यग्न्यो ग्रीवा- अनातोघे आतोष अनातोये आतोद्य ३९ १६ सरत्नद्रुमें सरलद्रुमें १५२८ धर्मः। घमः । ४० २३ मुष्टितला मुष्टितता १६ १५ गुच्छस्तवके २९ पुमान्याणि पुमान्पाणि १७ १९ इंद्रिये। इन्द्रिये । ४१ ८ स्थ्यस्यरु- स्न्यस्यहरु- १८ ६ बुवूदः- दुवुदः- ९ पृ० १३१ पृ० ४३१ १७ पूर्वाह्न पूर्वाल १२ लतान्त्री लताग्रेवी १९ २१ मोसन आसन १८ ह्री- ह्री.- २० ४ माध्ये माध्ये २१ नु ११ ऽमित्रो:- ऽमित्री पिपि १४ व्यज्जनम्। व्यञ्जनम् । ૪૨ ३ नी, लुनाति नीः, लुनाति २२ पुष्प:- पुप्य:- २८ एवानस्तु एवान्यन्तु २५ पूर्वाह्नः। अपराह्नः पूर्वालः । अपरालः । ४३ ९ मेययोः मैतयोः २२ १३ लोलोरि लोलवरि १२ पाणि- वातिणि- २३ २५ योगपु योगेपु ४५ १२ -मुग्रणी --गंग्रहणी २४ १३ दशाहः प्रभृतयः शाहप्रभृतयः। १४ परम्परा- २५ ५ काफादि कफादि १५ यात्युक्षी व्यारयुक्षी- मुजा २८ पृ. ३५ पू. ३५७ २६ याद्र ६ प्रहर्जा प्रहरणं २७ वैदिः । ममह ४७ ९.१० प्रगमस्यां प्रहरणमम्या २९ १८ भूमो भूमी ४८ १५ रसाबन्दुप २१ पुंस्त्वरमूचना पुंस्त्वमूचना रसविन्दुप २० १२ विटा विटपे १७ गग्जा गम्जा १८ पराजि मृरात्रि ७ मूडियोः मूर्वानयोः मूचना-नहास्य प्रन्यस्याप्ययनात्प्रागभीष्टपाटस्य मुद्धिपत्रतः संशोधनं परमावश्यकमस्ति । गुच्छः स्तवके " " " " " २४ रूपणि " " " " " २६ मुजा २ यागम ४७ दिः ममूह . .

·" " घर्म- " " " " " " निप्प-- ४ मुद्गर लिङ्गानुशासनवर्गः । पृष्ठे पंक्ती अशुद्धराब्दाः शुद्धशब्दाः पृळे पंक्तो अगुद्धशब्दाः मुनन्दाः १३६ २ दुक्यो बुक्को १६७ १७ कुम्भकार. कुम्भवार कंसकारः १३७ १ नान्ततद्धि भेदता नान्तद्धिभेदता २९ चम्मकरः चम्पंवार ७ तक ह्यदश्चि तकं ह्यदश्वि १६८ ३ तज्जातिख्या तरजातिरल्या १३८ १४ दश्चिता दश्विता १६९ ५ वहिबालो वहिवाली १४० १८ विप- विय- हीवराय होवेरार्थ १४१ ११ रूप्या १७० १८ धर्म- १४४ ११ जहादि जाहादि २ धर्म धर्म शशा १३ विधुतुन्दे। वियन्तुद । ९ विशेषम् ॥ विशेषणम् ॥ १७२ २ पद्धः। बद्ध। १४७ १ आकार आकर २१ न यो नद्वयो २० बोलेङ्गलियो। बोलेऽङ्गसिहयो। १७३ १५ कूलको कूलको १४८ १० अल्पादेव्या अल्याख्या १७३ २४ अना अना १हारा। हाराः । २६ पेटकम्- पिटाम्- २७ तालुकम्- तालकम १५१ १० सन्नाह, १७४ २ मिक- १५२ मुद्गरः, १३ अस्वच्याम्या एपा व्याम्या २३ ना समी ना स्यात्समी मूतर मूतरम्-पारद २६ नवोद्विद् । नवोद्भिद् । 'मुनरोऽवी पारदे न १५३ शकुपु। द्वयोजनौ ॥ इति मेदिनी। १७ तखी। २१ करकम्- मरसम- "शास्म दास्त्र २७ निदायाधम निदापोद्यम २३ वेलसः देनमः ६ तलयोरभेद.। रनयोग्मंद.. १५४ १३ उमिः अमिः ३ स्यानगरीयकम् ।' स्थादर्गयाम् । २४ पञ्चना पञ्चता २१ मघो(वर्षो तलाले, मेघा (वर्षों)पले, १५५ २३ मुष्टनो मुष्टिनो २६ संन्य च मंन्य च २६ कफीणावापि वफोणाबपि १७८ १८ वुल्मानः, कुम्माप । १५८ १९ तद्गाद्वान तद्वानगुणा ३ अनुतों ना अनुताना ३ आरण्य अरण्य ९ हिगवाहीर हिदयावीर मुत्पन्नम् मुन्यनम् । ११ स्त०१०१० ५ धनम् धनम् १६ नो पुमर ६पचार विचार २० मारमनम् मारकनम् १२ जागराः, जागरः, १८० २४ (टो) (टोप.) १८ बीड, वोडा, २६ कागागागाग पारामागुम १६४ २५ वितस्ति वितस्ती १८३२० उटम्तण उदम्तम ५ तिनान्ने तिलान्ने १८०२० वामामि यामामि २६ मि० को मि. को. २१ पाहा, प्राडा:, ३ असन् अग्नम् आरो, ४ प्रगति प्रगती १८५ १६ पौनान्दा पाताजन्दा ५ कि- पिरा- १८५ १८ दिभिक वाद- १८३२. प्रा.- ३ रेमिन १८८११ मिनी fin १४ मीना समरादीनां तकी। " " . " " " नपरे पुन " " " " " . J.

·मुकुन्दको शुद्ध शब्दाः . " 1 ५ चेटि " ॥ २४ काकिणी ११२ पृष्ठे पंक्ती अशुद्धशब्दाः शुद्धशब्दाः पृष्ठे पंक्ती अशुद्धशब्दाः ४९ ११ शल्पम् शल्यम् ९८ ५ र-रं यान्तं १५ गृद्या- गृह्या- १०० २८ अयोधनम् ५० २६ सर्व साधु मा सम माधु १०३ ४ क्रमो-यज्ञ ४ ड्पावूडत हुयावूडन्त १०४ ८ प्रययः ४ हिक्वा हिक्का १०५ ३ कालधिकार उर्वे ऊवें १०६ ६ भरणदिग्रहः। चेटो १०७ २३ पर्याया हिक्वा हिक्का १०९१२ पप्ठा-श्छाया ९क्षरिस्वामी क्षीरस्वामी- ११० ८ समहेर्थे २१ भिरकेति। झिरुकेति । २ यना समूह । ६१ १५ नाम., नाभः, ९ औग्दात्र =उग्दातु ६२ १६ माडिका माढिका र्भावः काकिनी २० रवेनाह हेम:- ६३ २१ प्रियङ्ग- प्रियटगु-- ९ मार्दीकेति ७ किङ्गिण्या किङ्किण्या ११६ १६ मियुनस्मशान ६७ १४ भत्रा भस्त्रा ११८ १६ समासाङ्ग, ६९ १३ काच्या काञ्च्या ११९ ५ वृत्तिमन्तीरुजो ७० १७ धमनिः धमनि. १२० ५ निकुरसम्= ७२ २५ त्रिशन्तु ताः त्रिंशत्तु ताः १५ क्षेत्र-सन्त्रम् ॥ कला २७ वक्यम् = ७६ २७ मोमो। मामी। १२२ १४ २२२ प०५ ७७ २५ दन्त्याञ्च दन्त्याश्च १२३ ५ प्राहापरा ५ विस्वल्पे त्रिवल्प ११ नपुंसकलिङ्ग वा वापो' २० क्षोणिभाय्ययो.।" ७९ २४ ६५)। ६५) । आर्द्रा नक्षत्रम् २१ युगान्तर ८० १५ श्लेष्मादिश्रवः, श्लेष्मादिनावः, २६ आर्दकम् ८३ ६ मालिनाम्बु मलिनाम्बु १२४ ८ आगारम् = ८४ ६ गाटि-भार्चतिः। शाटि-भाती (टी)। २० सहनम्, १७ विदो विदिः विटी बिटि:-पोतचन्दनम् १२५ १६ कडुवादिभिः । १९ वाहियंवादिः। व्रीहिर्यवादिः । १२६ २४ जातू- ८५ ९ विदिधि- विधि- १२७ २५ पुण्डारचभूपा १० कोति, इति । कीर्तिः, इति । १२८ १६ मणिक्यम् = " २२ सम्बन्ध्याः)। सम्वर्यः)॥ १३० ४ गुभानुभकर्म सम्वरी शतमूली सि. २८ सालुक- ८९ १० तारिर्दशाया तरिर्दशाया १३१ ११ कोरीट ९० २ ह्रदिनी हादिनी २० दारुणी ९२ १७ कच्छु.3 कच्छः= १३२ १५ मङ्कदे-ङ्गद " २५ पूर्गीद्वारः) । पूद्विारः)॥ १३४ २ स्त्रीपंस ९वान्ति वान्तिः १२ युद्ध च मूचित-स्नारच सूचित-स्ताश्च १९ स्यात्महा १७ गोन्दपद् २६ रङ्गच ९४ २७ विप्र- विपुट १३५ ६ कोशल्यादि र-रु-या-न्तं आयोधनम् । क्रमो-पज्ञे प्रत्ययः कालाधिकार भरणादिग्रहः । पायो पष्ट्या-श्छाया समूहेऽर्थे यूना समूहः । औद्गात्रम् गातुर्भावः रवेणाह हेम.-- माकिति मिथुनश्मशान समासाङ्गं वृत्तिमन्नीरुजो निकुरम्वम् क्षेत्र-सत्त्रम् ॥ वत्रम् २२२५०६ प्रारपरा नपुंसकलिङ्ग वा श्रोणिभार्ययो ।' युगानन्तर आर्द्रकम्, अगारम् संहननम्, कुडुवादिभिः । जानू- पुण्ड्राश्वभूपा माणिक्यम् शुभाशुभकर्म शालक- किरीट दारुणि मङ्गदे-टगुद स्त्रीपुस " काला " ७८ " ।, १० 'वापिः' " " " . " " " सम्बध्या-सि० " युद्ध च " " गोर्द-पद् स्यान्महा रङ्गं च कौशलादि ·" . धर्म- २ धर्म " १७ क्षुद्रु " ४ मुद्गर " लिङ्गानुशासनवर्गः । पंक्ती अशुद्धशब्दाः शुद्धशब्दाः पृष्ठे पंक्ती अशुद्धशब्दाः शुद्धब्दाः १३६ २ बुक्वो बुक्को १६७ १७ कुम्भकार...... कुम्भकार कंगकारः १३७ १ नान्ततद्धि भेदता नान्तद्धिभेदता २९ चर्मकरः चर्मकार १४२ ७ तक्र ादश्चि तकं ह्यदश्वि १६८ ३ तज्जातिख्या तज्जानिरल्पा १३८ १४ दश्चिता दश्विता १६९ ५ वर्हि वालो वहि-याली १४० १८ विप-- विय-- ह्रीवरायें लोवेरायें १४१ ११ रूप्य। रूप्यम् । १७०१८ धर्म- १४४ ११ जहादि जाहादि १७१ धर्म १४५ ६शाश शशा १३ विधुतुन्दे। विधुतुदै । ९ विशेषम् ॥ विशेषणम् ॥ १७२ २ वर्द्ध। वद्ध। १४७ १ आकारः आकर २१ न यो न द्वयां २० बोलेऽङ्गलियोः। बोलेऽङ्गसिलयोः। १७३ १५ फूलको कूलको १४८ १० अल्पादेव्या अल्याख्या १७३ २४ अनाद अनाई १४९ १ हारा। हाराः। २६ पेटकम्- पिटनम्- २७ तालुवम् - तालरम्- १५१ १० सन्नाह, सन्नाहा १७४ २ मिक-- निप- १५२ मुद्गरः, १३ अस्प व्याम्या एषा व्याख्या २३ ना समी ना स्यात्समी १६.. मूतर, मूताम् पारदः २६ नवोद्विद् । नवोद्भिद् । 'गुनकोऽस्त्री पारदेन १५३ ३ शङ्क। रापुर द्वयोजनो।। इनिमंदिनी। १७ तखी। तकी। २१ करवम्- सशस्त्र २७ निदाघोषम निदाघौद्यम २३ वेलसः वेतसः १७५ ६ तलयोरभेद.। रलयोरभेद. । १५४१३ उमिः ऊमिः ३ स्यादङ्गरीयकम्।' स्यादपुगेयाम् ।' २४ पञ्चना पञ्चता २१ मघों (वर्षो)पले, मेघो (वर्षों) पले, १५५ २३ मुष्टनो मुप्टिनो २६ मंन्य च २६ कफोणावापि वफोणावपि १७८ १८ बुल्मानः, पुन्माप । १५८ १९ तद्गाद्वान तद्वानगुणा ३ अनुतो ना अनुनर्गेना ३ आरण्य अरण्य ९ हिगवाहीर हिटगुवाही " मुलभम् मुन्यन्नम्। ११ स्त०प०१० नं.०५०१० ५ धनम् धनम् १६ नरे पुगन ६ वचार विचार २० मारमतम् १२ जागराः, जागरः, १८० २४ (टोपः) (टोपयः) १८ वीडः, प्रोडः, २६ वागरामाग सागामारामाग १६४ २५ क्तिस्ति बिस्ती १८३२० उटम्तम उटजस्तृप १६५ ५ तिलाले निलान्ने १८४ २० दामामि यामि २६ मि.यो. शि० को २१ पाढरः, आना, १६६ ३ अनन् अग्नम् आरको ४ प्रगति, प्रगती १८५ १६ धोनाजपा যাশা ५ विगत विवा- १८५ १८ दिभिदुर्गम दिमिदंगमं १६ पात- याह- १८०२० अर:- धर-- ३ पिन १८८ ११ मिना मिनदेशश १४ गमगेना ममरानो गया " " "शास्त्र " " मंन्य च . " नपरे पुग्न " " " ॥ " " ·मुकुन्दको पृष्ठे पंक्ती अशुद्धशब्दाः पृष्ठे पंक्ती अशुदशब्दाः शुद्धशब्दा शुद्धशब्दाः अपराद्धे तु " " " " " ४ ऽनु तप, " " " १८९ ६ जद्यन्यं जघन्यं २२२ ३५ अपराद्ध तु १० निपुतं नियुतं २३७ ४ अर्धचेति। अर्धचेति । १९१ ५ श्लोकः ११)। श्लोकः११)। वियूथः २३७ २६ मण्डल, मण्डन वियूथम्=पक्षिवृन्दम् । २७ कूच, कूर्च, १९२ ५ पलकेऽपि फलकेऽपि २४० १७ मृत्मय- मृन्मय- १ ज्ञेययानीड ज्ञेयमाकीड २७ कन्यान्याकुब्ज कन्याकुब्ज ८ द्विपि, द्वीपि, २४१ १६ इपद्धास्यम् ईपद्धास्यम् २०० ३ चक्र-चेक- चक्र-चुक्र- २४५ २ अलाबु-जम्बु अलाबु-जम्बू-डु १७ कङ्गाल कड्डाल २३ तयोदप्यते तयोरप्येते २८ सूत्र तु सूत्रे तु २४८ २९ अभुवनम् -- त्रिभुवनम्- २०११६ आलिजर अलिजर २४९ ४ विपाभा विभापा २८ पटाहाप्टा पटाट्टाप्टा २५१ ऽनुत २०३ २१ सङ्गगः, २५२ १६ दृढेऽन्यलिङ्ग दृढेऽन्यलिङ्गं २०४ १५ ऋतुराजः। ऋतुराजः । २२ पूर्वयोरस्त्य पूर्वपोरस्त्य २०५ १३ पारिहार्य पारिहार्य २३ आभरणाः, आभरणा, १५ करण्टकः, करकण्टक, २५३ ९ फूलादी, पूलादी, ८ सहययुतम् १० इप्वन्ता शब्दाः इप्वन्ताः शब्दाः १० शेफकेशो' शेफकोशी' 'गोणी १७ स्यात्काक्षयाढक्यो स्यान्काक्ष्याढक्यो २५५ ३ तूणी निल्या २०७ ४ मयो गुणो।' मथो गुणे ।' १६ श्लोक:४४)। ... पिठरः, पिठरी,पिठरम्- २०९ ५ नुपूरः, नुपूरम्- नूपुरः, नूपुरम्- उखा, स्थाली, ओदन- ६ नूपूरो नूपुरो पचनपात्रम् । २०९ १६ परिपाटीः, परिपाटिः, सुवादी २११ ५ ललाटायोः। ललाटयो ।' २५७ २१ धूलो पुष्परागे धूलो पुष्परागे २१२ १५ क्बल वली क्वलः कवतो २५९ १९ गन्धिधना गन्धिपना २१६ ३० जपान्तरे झपान्तरे २० प्रिलिङ यामिति प्रिलिङ्ग्यामिति २१९ २९ वनरान्तरे वानरान्तरे 'त्रिलिद याम्' 'विलिइ ग्याम्' २२० १५ वह बह २४ गन्धधना गन्धपना २२१ १४ जीवात्वादी दादो जीवात्वादी दादी २६२ १२ आचार्य-त्वि आचार्य-त्वि- २२२.१९ (समस्त्वात्) (ममस्तत्वात्) २६४ ९ रागादि " इत्यण् रागाद इत्यण २२८ ६ नालकाण्डे मृणाल च नालं वाण्डे मृणाले च १९ दस्य-त्तिड अस्म-त्ति- १३ बिम्बोत्री विम्बोम्नी गुटरच मयूरी च २२९ अध कुतुटमयूयों कुवाटमयूय्यौं २३४ ७ विदुर्मलतायावकं विदुर्लतायावक २७२ ४ पूर्वपदमता। पूर्वपदभूताः । सहस्त्रायुतम् " २६ 'गौणी " " तूणी नील्यां " २१ यवादी " " " " कुक्चुटश्च मयूरी प " १ ऽथये VIDYA PHARAS BNA AMER Hit