·BHAVAN'S LIBRARY
This book is valuable and
NOT to be ISSUED
out of the Library
without Special Permission

·श्रीकृष्णाय नम । नीगोपीजनयभाय नम । श्रीमदाचार्यचरणामलेभ्यो नम । श्रीमद्भगवद्वदनावतारश्रीमदल्लभाचार्यचरणप्रणीतं श्रीयमुनाष्टकम्। श्रीमत्प्रभुचरणविनिर्मितया विवृत्या, श्रीहरिरायचरणप्रणीतेन तट्टिप्पणेन, श्रीपुरुपोत्तमचरणप्रणीतया श्रीमभुचरणविवृतिविवृत्या च समनुगतम् । मूलम् नमामि यमुनामहं सकलसिद्धिहेतुं मुदा श्रीमत्प्रभुचरणविनिर्मिता विमृतिः। . विश्वोद्धारार्थमेवाऽऽविर्भूतवृन्दावनप्रियाः । कृपयन्तु सदा तातचरणा मयि विट्ठले ॥१॥ श्रीहरिरायप्रणीत श्रीप्रभुचरणविरतिटिप्पणम् । श्रीकृष्णाय नमः । अथ श्रीमत्प्रभुचरणाः श्रीयमुनाष्टकचिवृति विरचयन्तः प्रथममाचार्यवर्यस्वरूपमेतत्सजातीयधर्मपत्चेनं निरूपयन्तः स्वस्मिन्धिवृतिकृतिशक्ति- सिद्धये तरूपां प्रार्थयन्ति विश्वोद्धारार्थमिति । प्राकट्यप्रयोजनमेतम् । अत्र विषपदं सर्ववाचकम् । तदपि सङ्कुचितक्षि। "स बामणा भोजस्तिव्याः" इतिवन् । श्रीपुरुषोत्तमप्रणीना श्रीप्रभुचरणविटतिविति । श्रीमदल्लभनन्दन दासेऽस्मिन् कृपय साधनैः शुन्ये । श्रीयमुनाष्टकयिवृति विवरीतुं काइते यतः करुणाम् ॥ १ ॥ अथ श्रीमत्प्रभुचरणाः श्रीमदाचार्याणां स्नस्य चाऽवतारप्रयोजनं तत्र श्रीयम्मु- नाया निर्वाहकत्नादष्टककरणं चाऽनुसन्धाय श्रीयमुनाष्टकविमृतिं विरचयिष्यन्त- स्त-साफल्याय श्रीमदाचार्यान् प्रार्थयन्ति विश्वोद्धारार्थमिति । विश्वोद्धारार्थ ·श्रीयमुनाष्टकम् । श्रीहरिरायप्रणति टिप्पणम् । वया च, पुष्टिमार्गाङ्गीकृतानामेव जीवानामत्रोद्धार इति ज्ञेयम् । अयं च पुष्टिप्रमाः श्रीयमुनायाः श्रीमदाचार्यचरणानां च समानो धर्मः । भगवता अजस्थानां श्रीयम- नया अपि प्रभुसम्बन्धसम्पादनेन प्रभुप्राकटधकरणेन च तासामेवाऽस्मत्स्वामिमि- रपि तथाविधानामिदानीन्तनानामुद्धारात् । विशेषस्त्येतावानेव । भगवता श्रीयमु- नया च लीलामृटिस्थानामेव तथाकरणम् । इदानीन्तनानां प्रभुपारोक्ष्येऽस्मत्प्रभु- भिरिति । एवं च सति प्रयाणां सजातीयधर्मवये च सिद्धम् । भगवान् विरहं दत्वा भाववृद्धिं करोति हि । तथैव यमुना स्वामिस्मारणात्स्वीयदर्शनात् ॥१॥ अस्मदाचार्यवर्यास्तु ब्रह्मसम्बन्धकारणात् । तापल्लेशप्रदानेन निजानां भाववर्द्धकाः ॥२॥ उद्धारोऽत्र भगवदासक्तिसम्पादनेन प्रपश्चात्पृथकरणम् । तेन सर्वात्मभावदानमेव स इति बोध्यम् । एवकारोध प्रयोजनान्तराभावाय । एतेन मायावादखण्डनब्रह्मवा- दस्थापनकर्ममार्गप्रवर्तनादिफमानुपङ्गिकमिति सूचितम् । स्वरूपमाहुः-आविर्भू तेति । आविर्भूतो ब्रजजनहृदयेम्यो लीलाफरणार्थ यो वृन्दावनप्रियः सदानन्दस्त- द्रुपास्त इत्यर्थः। यथा भगवान् लीलाप्राकट्यायैव रसात्माऽविर्भूतस्तयतेऽपि श्रीभाग वतषिवृतिप्रकटीकरणेन तत्प्राकटयार्थमेवाऽऽविर्भूता इति भावः । अथवा, वृन्दावनमे प्रियं यासाम्, भगवद्विरहे तदर्थमपि तदपरित्यागात् । ताः स्वामिन्यः । आविर्भूताः तास्तथाभूताः, ता एवैत इत्यर्थः । स्वामिनीभावेन प्राकटयदशायां सेवादिकरणा श्रीपुरुषोत्तमप्रणीता वितिः । सदेव, सदैव तदर्थ वा, सदा तदर्थमेव वा, कृपयन्त्यिति सम्बन्धः । एतेन स्वस सदुद्योगस्तदावश्यकत्वं कृपालुत्वं च योधितम् । तथाच कृपयाष्टकविवृतिभ्यां कुर्वन्तु फारयन्तु चेति भावः । श्रीमदाचार्यावतारप्रयोजनं तु-'अर्थ तस्येशी श्लोफेन 'सर्वोद्धारमयत्नात्मेत्यादिसन्दर्भेण च स्वयमेव ज्ञापितम् । तदत्र 'विश्वोद्धारा धमेवाऽऽविर्भूते ति पदसमभियाहारेण बोधितम् । स्वावतारप्रयोजनं तु स्वनाम विदा ज्ञानेन ठाः शुन्यास्तान् लात्यनुगृहातीति तदर्थात् । पदनिरुक्तिस्तु-विट इत्यत्र विभक्तिलोपे चर्चे हुत्वे च कृते 'चयो द्वितीया शरि पौष्करसादेरि ति बानि कादृस्य ठत्वम् । 'पीप्रसादेनते शर्येव अन्येयां मते त्वन्पनापीति कृष्णपण्डित विस्तरेण व्याख्यानात् । यदि च नवीनमतमालम्व्येदं नाऽऽद्रियते तदा तुः १ भगवदास्यरूपस्य आचार्यस्पेण इति विशेष । अ. .. -- ।

·श्रीहरिरायश्रीपुरुषोत्तमचरणानां टिप्पणविकृतियां संवलितम् । श्रीहरिरायप्रणीत टिप्पणम् । सद्भावमायनेन चतपस्यामिति भावः वस्तुतोभायात्मा भगवान्, 'रसोचे सा'-इति श्रुतेः। तदास्यरूपत्वादेतेऽपि तथा।तथा श्रीयमुनाऽपि द्रवीभूतरसात्मकतत्स्वरूपत्वेन । तर यथा भगवतीय श्रीयमुनायामपि स्वामिनीभावेन स्त्रीरूपत्वं, तेन च तत्र सर्वाऽपि भगवल्लीला, भगवद्भावेन च भगवचं, विरहे भगवत्स्वरूपतद्दर्शनेन स्वामिनीसुखाय, तथाऽवाऽपि प्राकटयदशायां स्वामिनीभावेन सेवादिकृती तद्रूपत्वं, भगवद्भावेन भग- चपत्र, विरहे तासामन्तरात्यप्राकटयेन स्वरूपसम्बन्धिसुरादानायेति बोध्यम् । अत एवोक्तं श्रीवल्लभाटके-" यसादानन्ददं श्रीब्रजजननिचय' इति । यद्वा । आवि- भृतं स्वस्वहृदयेभ्यो बहिःप्रकटीभूतं यदृन्दावनं तत्प्रियं यासाम् । अन्तःस्थितावपि यहि प्राकट्यस्यैवामिलपितत्वात् । अत एव 'वृन्दावनं ससि भुवो चितनोति कीर्तिम्' (१०-२१-१०)इति तामिगीतम्।तथाच तादृक्तद्रूपत्वादस्मत्प्रभवोऽपि लीलाविष्करणा- भिलापिण इति ज्ञेयम् । तातचरणा इति सम्बन्धनिरूपणं तु पुष्टिमार्गीयाचार्य- करुणासिद्धिर्यथाकथञ्चित्सम्बन्धसिद्ध थैर भवति न त्वन्यसाधनैरिति बोधनाय । देहेन भावतो वाऽपि सम्बन्धः फलसाधकः । पुष्टिमार्गे नाऽतिरिक्तं साधनं साधकं ततः ॥१॥ नाध्यमात्मे युपनिपन्निपेधति यतोऽसिलम् । नन्दादयो देहजेन प्रादुर्भावेन गोपिकाः ॥२॥ मयीति तत्कृपायोग्यत्वयोधनाय । सर्वसाधनराहित्येन केवलं तदीयवाद् अत एवैकवचनम्, अत एव सप्तश्लोक्यां 'तनोतु निजदासस्य सौभाग्यम्'इति श्रीपुरपोत्तम प्रणीता विकृति । 'पररूपं तकारो लचटवर्गेपु'-तकारः पदान्तो लचटवर्गेपु परे पररूपमापद्यते- इति कौमारसूत्रात् । आवश्यकत्वमपि विवृतेरेतेनैव ध्वनितम् । आविर्भूतवृन्दा- वनप्रिया इति । अत्र चन्दावनस्य प्रियः, वृन्दावनं प्रियं यस्येति वा वृन्दावनप्रियः, आविर्भूतथाऽसौ स च आविर्भूतवृन्दावनप्रिय इति तत्पुरुषबहुवीान्यतरगर्भः कर्म- धारयः । तथाच तदभिन्ना इत्यर्थः । अत्र भगवत्पक्षे अभेदो वास्तपः । वस्तुतः कृष्ण एवेत्यायुक्तेः । प्रजभक्तपक्षे तझायवत्त्वकृतसारूप्यनियन्धनः । 'तत्सार- भृते'ति नामनिर्देशात् । तातचरणा इत्यत्र चरणपदं बहुवचनं च पूजार्थम् । जीवत्सु तातपादेषु' 'मुद्रे हि सलक्ष्मणाः कुशलिनः श्रीरामपादा' इत्यादि- प्रयोगदर्शनात्, 'एकत्वं न प्रयुञ्जीत गुरावात्मनि चेश्वरे' इति वाक्याच जात्या- सासमन्तरा स्वप्राकट्येनेति ग. २ तापूरवादिति ग घ. ३ तन्मयत्वादिति ग-प, .

·४ - श्रीयमुनाष्टकम्। विविधलीलोपयोगिनी कालिन्दी स्तोतुफामाः श्रीगोकुलेशे यथा जीवै- नमनातिरिक्तं न कत्तुं शक्यं, तथा कालिन्द्यामपोत्याशयेनाऽऽदी नमनमे- श्रीहरिरायप्रणीतं टिपणम् । प्रार्थना । विठ्ठल इति नामग्रहणं नानाऽपि तद्योग्यताद्योतनाय | ज्ञानशून्यानु- ग्राहकत्वं हि नामार्थः। तस्य चाऽऽचार्यकरुणामन्तरेणासिद्धेस्तकृपयैव सामर्थ्य- रूपया तादृशजनानुग्राहकत्वसिद्धिः । तदर्थमाचार्यवर्याणामेन प्रभुणाऽऽविर्मावित- त्वात् । अस्मिन्मार्गे कृपय साधनं फलं चेति बोधनाय कृपयन्त्वियभिहितम् । इदं साधनफलरूपत्वश्च 'कृपायुक्तस्य तु यथा सिद्धयेदिति 'कृपानन्दः सुदुर्लभ' इति निबन्धनिरोधलक्षणग्रन्थीयवाक्याभ्यामवमन्तव्यम् । एवमेकेन पद्येन प्रभुभिः स्वाभीष्टप्रार्थनापस न निजाचार्यस्वरूपं निरूपितम् । विविधलीलोपयोगिनीमिति । आचार्यचरणानां हि प्रभुलीलासम्बन्धो- ऽभिलपितः । अत एवाग्रे तनुनवत्वप्रार्थनम् । स च ताक्तत्सम्बन्धिपरितोपणेन भवति । तच यथास्थितरूपनिरूपणेन स्तुत्येति श्रीयमुनाया लीलासम्बन्धित्ववोध- नाय विविधलीलोपयोगिनीमित्युक्तम् । विविधाः स्वरूपगुणभेदेन सर्वात्मभाव- कामभावादिभेदेने शास्त्रीयाशास्त्रीयप्रकाराभ्यां नानाप्रकारा या भगवतः स्वामि- नीमिः सह लीलास्तासु अलौकिकशरीरसम्पादकत्वेन प्रभुसम्बन्धसम्पादनेन भा- वजनकत्वादिभिश्च तथेत्यर्थः । कालिन्दीमिति । यद्यपि यमुनामिति वाच्यं तद्भिन्नत्वादस्याः, तथापि कालिन्दीमूलरूपत्वं तस्यां चोधयितुं भगवति 'देव- कीजठरभूरितिवाक्यात् ' देवकीसुतपदाम्मुजे' तिवाक्याच देवकीसुतत्वोक्ति- वदनापि कालिन्दीत्वोक्तिरितिवेद्यम् । किञ्च । प्रभुसम्बन्धप्रतिबन्धकदोपनि- श्रीपुरुपोत्तमप्रणीता विति । ख्यायामेफस्मिन्बहुवचनमन्यतरस्यामिति सूने 'जात्याख्यायामिति योगं विभज्य पूजागामेकत्ये. बहुवचनं प्रयुक्तमित्यदोषः । एवं कारमार्थमयार्थिफनमनात्मक मगलं विधाय विवक्षितोद्धारस्य भजनानन्दावाप्तिरूपत्वात्तत्र च भक्तिमत्कृतस्य दैन्यस्यैव साधनत्वात्तबृदि कृत्या भक्तिस्तत्प्रतिबन्धनिवृत्तिः तत्तदुपयोगिपरिकर- सम्पत्तिश्चाऽर्थज्ञानपूर्वकाष्टकपाठेन भविष्यतीति नापनाय स्तोतव्यायाः श्रीकालिन्द्याः स्वरूपम्पकारकत्वं कृपापचं च बोधयन्त एवाऽऽद्यश्लोकमवतारयन्ति विविधे- म्यादि । अत्र विविधलीलोपयोगिनीमित्यनेन हेतुगर्भेग विशेषणेन स्तुतिप्रयोजक मेरेन चेति ख, ३ मायामिति स. " ।

·. श्रीहरिरायश्रीपुरुषोत्तमचरणानां टिप्पणविवृतिभ्यां संचलितम् । वाऽऽहुर्नमामीति । भगवताऽष्टविधैश्वर्य कालिन्यै दत्तमिति ज्ञाप- श्रीहत्यिप्रणीतं टिप्पणम् । वृत्तये वा तथोक्तिः । कलि दोष यति खण्डयतीति कलिन्दस्तस्याऽपत्यमिति तादृग्धर्मवत्वेन भक्तप्रतिवन्धनिवर्चकत्वात् । अत एवाग्रे 'हरिप्रियकलिन्दये त्यत्र तथैव व्याख्यातं प्रभुभिः । अनेन कालिन्दीपदस्याऽस्यां न धर्मवाचकत्वेन नामवं फिन्तु धर्मविशिष्टतद्वाचकत्वेन विशेषणत्वमिति सचितम् । स्तोतुकामा इति काम एव पूर्व निरूपितः । अग्रे तु स्वरूपमाहात्म्यस्फूर्त्या स्तुतिकरणमशक्यमिति 'स्तुति तव करोति कः' इत्यनेन निरूपणीयमिति भावः । श्रीगोकुलेश इति । पुष्टिमा- गीयो लोकवेदाप्रसिद्धः पुरुषोत्तम एतत्पदेनोक्तः । तत्र लीलासृष्टिप्रवेशमन्तरा गम- नाभावेन साक्षात्कारासम्भवात्परोक्षस्थितनमनमेव स्वदन्याविष्कृतये कार्य यथा, तथा लीलामृष्टिप्रवेशमन्तराज्ञाऽपीति भावः। अत एवाऽऽचार्यवर्यः-'नमो नमस्ते- ऽस्त्वृपभाय साचतामिति द्वितीयस्कन्धीयपद्यविवृती 'गमनाभावानमनाधिकार' .इत्यभिहितम् । आदाविति । अग्रे तु 'मम मनः सुखं भावय' 'ममाऽस्तु तव सन्निधौ तनुनवत्वमित्यादि प्रार्थनीयमिति भावः। नमनमेवेत्येवकारः पूर्वमग्रिमप्रार्थनीयास्फू- - तदतिरिक्तव्यवच्छेदार्थः । अष्टविधैश्चर्यमिति । भगवता दत्तमिति । अनाऽयं भावः। भगवान् हि लोके स्वस्य रसात्मकं रूपं तादृशी लीलां च प्रकटयितुं प्रादुर्भूय सर्वात्मभाववतीपु तथा लीलां चकार । तत्र तदर्धानत्वमङ्गीकृत्य सर्वाऽपि कृतिस्तद- तिरिक्तास्फूर्तिश्च । अन्यथा रसात्मकत्वं न स्यात् । एवं सति सर्वमेतदेश्वर्यविरोधीति लीलासृष्टी तत्कार्यार्थ लीलोपयोगिन्यां स्वामिनीभगवत्सम्बन्धिन्यां श्रीयमुनाया तत्स्थापितवानिति भगवता दत्तमित्युक्तम् । स्वयं तु रसात्मकत्वेन तदधीनस्तदतिरि- श्रीपुरपोतमणीता वित्तिः । रूपमुक्तम् । अनेन स्तोत्रेण स्तुत्या प्रसन्ना स्तोतॄणां लीलासम्बन्धं कारयिष्यतीति च ध्वनितम् । श्रीगोकुलेशपदेन 'अन्यावृतं निशि शयानमिति वाक्योक्तं निःसाधनफलात्मकं 'तस्मान्मच्छरणं गोष्ठमित्यायुक्तं दीनबन्धुत्वं च योधितम् । न कर्तुं शक्यमित्यनेन साधनान्तराणां फलानुपधायकत्वम् । अतिदेशेन तद्धर्मव- चम् । नमनपदेन कायादिवयव्यापारात्मकमत्र नमनं सङ्ग्यतेऽतो न चोद्यावसरः । आदौ नमनोक्तेरयमेवाऽऽशय इत्यत्र गमकमाहुः-भगवतेत्यादि । अन्यथा श्लोकस- १धर्मिवाचकत्वेनेति ख-इ. २ पूर्वनिरूपित इति ग-घ. ३ स्तुतिकरणमन्यशक्यमिति क-ख-च-. ४ परोक्षस्थितीवैरिति च.५ भा. क. २-४-१४, - ·श्रीयमुनाएवम् । मुरारिपदपकजस्फुरदमन्दरेणूत्कटाम् । नायाष्टभिः श्लोकैः स्तुवन्ति । साक्षाद्भगवत्सेवोपयोगिदेहातितल्लीला- श्रीहरिरायप्रणीत टिप्पणम् । तस्फुत्तिरहितयेति। तचैश्वर्यमष्टविधं पुष्टिमार्गीयम् । तथाहि । (१) सकलसिद्धिहेतुत्व, (२) भगवद्भाववर्द्धकत्वं, (३) भगवत्सम्बन्धविबन्धनिराकरणेन वदनुभवयोग्य- ताहतुशुद्धिसम्पादकत्यरूपं भुवनपावनीस्वं, (४) भगवत्समानधर्मवचादनायासेन तत्सम्बन्धसम्पादकत्वं, (५) भगवत्मियकलिनिवारकत्वं, (६) भगवदीयोत्कर्षाधा- यकत्वं, (७) भगवत्मियत्वसम्पादकत्वं (८) तनुनवत्वसाधकत्वं चेति । इदं च लीलासृष्टिस्थेप्वेव ज्ञेयम् । तत्रैव तदधिकारात् । आधुनिकानां तु तदर्थप्रकटिततदा- स्यरूपादेव सर्वमिति विमर्शः । सिद्धिस्वरूपं विवृण्वन्तीतरवलक्षण्याय सिद्धन्तर- .भ्रमनिवारणाय चे-साक्षादित्यादिना । स्वरूपादिपु परम्परासेवने तु नाला- किकं देहमपेक्ष्यते । किन्तु निवेदनाख्यसंस्कारसंस्कृतं लौकिकमेव । तत्र भगवतो- ऽपि सावरणत्वेन जीवस्य साक्षात्स्पर्शाभावात् । लीलाप्रवेशे तु साक्षात्स्पर्शाय तद- पेक्षेति साक्षात्पदमुक्तम् । लीलावलोकनमपि सिद्धिरेव । यथा योगजधर्मेण योगि- नामतीन्द्रियपदार्थदर्शनसिद्धिस्तथा श्रीयमुनासेवनधर्मेणाऽपि गुणातीतप्रभुलीलादर्श- नसिद्धिरिति भारः। तथा तद्रसानुभवश्व लीलोपयोगिन्योभयसम्बन्धिन्या मध्यस्थयव भवतीति तदनुभवरूपा सिदिरप्येतत्सेवनेन भवतीत्यर्थः।सर्वात्मभावसिद्धिरपि भगव- स्वरूपत्वाद् भगववेव तदृदयग्रहणेन वशीकरणाद्भवतीति तत्सेवनाधीनवेत्यर्थः । श्रीपुरपोत्तमप्रणीता विति ।। हन्ययान भगवत्साम्यं न बोधयेयुरतस्तथेत्यर्थः । सहयायाः प्रयोजनवत्त्वं जातेष्टच- धिकरणे सिद्धम् । ऐश्वर्यदाने गमफमाद्यविशेषणमेवेत्याशयेनाऽऽध्यात्मिकाधिभौतिक- व्यवच्छेदाय च तदैश्वर्यदेयं विवृण्वन्ति साक्षादित्यादि । अत्र च यदीश्वरा न स्यादुक्तसिद्धिनिमित्तभूता न स्यादिति कार्यलिङ्गकानुमानगर्भेण तण तत्सत्ता माविता | सिद्धिविवरणेन चैवर्यमत्र नैकादशस्कन्धोक्ताणिमादिरूपं विवक्षितम् , फिन्त्येतत्स्तोत्रोक्तं भक्तिमागीयसामर्थ्यविशेषरूपम् । अणिमादिमतामपि सनका- दीनामुक्तसिद्धिदानादर्शनेन तत्र तदभावनिश्चयात् । तदप्यैश्वर्य विवृतं श्रीहरि- रायः । तथाहि उक्तसकलसिद्धिहेतुत्वमेकम् । भगवद्रतिवर्द्धकत्वं द्वितीयम् । सर्वत्र मुर्धन्यान्त एवं पाठ उपलब्ध पइति स एव पूर्व स्वीकृत. अस्माभिस्तु स इति लभ्यते । भ. सिदान्तान्तरेति ग-प. ३ निराकरणायेति छ, ४ पेति नास्ति...

·श्रीहरिरायश्रीपुरषोत्तमचरणानां टिप्पणविवृतिभ्यां संवलितम् । तटस्थनवकाननप्रकटमोदपुष्पाम्बुना सुरासुरसुपूजितस्मरपितुः श्रियं विधतीम् ॥ १॥ वलोकनतद्रसानुभवसर्वात्मभावादयः सकलसिद्धयो ज्ञेयाः। अत एक नमनं मुदपि । जलदोपात्मामुरस्याऽरेः पदपङ्कजयोः स्फुरन्तः सेवोपयोगि- देहादिसम्पादनोन्मुखा ये रेणवोऽमन्दा बजसुन्दरीवृन्दचरणरेणुसाहि- त्येनाऽनल्पास्त उत्कटा जलापेक्षयाधिका यत्र । एतेन दोपभयं भगव- (यप्रणीत टिप्प अत एवोक्तं प्रभुभिरेतदष्टपद्याम्-'धारितश्रीकृष्णयुतभक्तहृदय' इति । आदिपदाद्वि- योगेऽप्यन्त प्राकट्यारकोशप्रतिमान्यायेन भगवदाविष्टदेहसिद्धि, परावृत्तचक्षुपान्त- राविर्भूतप्रभुलीलाबलोकनसिद्धिः, भावात्मकस्वस्वरूपेण तदात्मकतद्रसानुभवसिद्धिः, विरहसामयिकसर्वात्मभावसिद्धिः। सच बहिर्भगवत्प्राकट्यापेक्षाराहित्येनाऽऽन्तरत- भावनारूपोवेद्यः। एवमष्टसिद्धयो ज्ञेयाः ।अत एवेति । यत एतादृशोत्कवचमस्याम- स्तीति स्फूतिरत एव स्वनमनमेवम्भूतश्रीयमुनाप्राकट्येनाऽलभ्यलाभानमने हेतुर्मुदेवेति मुदपीत्युक्तमित्यर्थः । जलदोपात्मकेति । भक्तानां भगवत्सम्बन्धे भगवतच भक्त- सम्बन्धे जलं प्रतिबन्धक, पारस्थिततदप्राप्तः । तस्य चन श्रीयमुनावन्मार्गदातृत्वम् । तथा सति प्रतिवन्धकं न स्यात् । अतो दैत्यसम्बन्धादेवेदं जलं प्रतिवन्धकम् । अतो न जलस्य दोषः । तस्य तूपायेनाऽपि प्रापकत्वात् । तस्माजले यो दोपो भगवत्प्रा- सिप्रतिबन्धफरूपः स मुर एवेति तस्मिन्निवृत्ते स्वत एव भगवत्माप्तिरिति जलदोपात्म- फेत्युक्तम् । एतेनेति । चरणरेणुपु मुरारिसम्बन्धेन स्फुरत्पदबोधितसेवोपयोगि- श्रीपुरुषोत्तमप्रणीता वितिः। भगवत्सम्बन्धप्रतिबन्धनिराकरणेन तदनुभवयोग्यतानुकूलशुद्धिसम्पादकत्वभुवन- पावनीत्वं तृतीयम् । भगवत्समानधर्मवत्वादनायासेन भगवत्सम्बन्धसम्पादकत्वं तुरीयम् । भगवत्प्रियकलिनिवारकत्वं पञ्चमम् । स्वसेवनागोपिकाबद्भगव- मियत्वसम्पादकत्वं पष्ठम् । तनुनवत्वसम्पादकत्वं सप्तमम् । लीलासामयिक- प्रभुश्रमजलकणसम्बन्धसम्पादकत्वमष्टममिति । इदं च यथाधिकार लीलास्थेषु १ मुदेति क-ग, २ स्वरूपेणेति क-रु. ३ एतेनेत्यारभ्य तदुभयमपास्तमिति भाव इत्यन्तो प्रन्थः 'सुरामु- रेत्यारभ्य तथैव तत्सत्वादि'त्यन्ताद्ग्रन्थात्परतो लेखादोषात्सर्वत्र पतित क-ए-ग-घ-- धपुस्तके तु यथानिवेशमुपलब्ध , एष एव च युक्त, व्याख्येयविवृतिक्रमानुरोधात् ।

·श्रीयमुनाष्टकम् । त्याप्तिविलम्बश्वाऽपास्तः । अग्रे स्पष्टम् । जलदर्शनस्य भगवत्स्मारकत्वं भावजनकात्वं च ज्ञापयितुं स्मरपितृपदम् ॥ १॥ श्रीहरिरायप्रणीतं टिप्पणम् । देहादिसम्पादनोन्मुखत्वकथनेन चेत्यर्थः । तथाच स्वप्रयत्नदोषनिवारकसम्बन्धेन चरणरेणूनां कार्योन्मुखत्वनिरूपणेन च तदुभयमपास्तमितिभावः।सुरासुरसुपूजितेति मूले । वस्तुतस्तु सर्वात्मभावकामभावयुतस्वामिनीभिः पुष्पाभरणरत्नः मन भाव- जनक इत्यर्थः । दान्तिके तु तत्पूजितत्वं दैन्यभावमानभावयुतोभयविधस्वामिनी- पूजितत्वेन ज्ञेयम् । दैन्यभाववतीनां प्रभुप्राकट्यार्थ मानभावपतीनामनुनयकरणार्थ तत्पूजनात् । पूजनं पाव तत्परतयाऽनुसरणमेव । दृष्टान्ते तथैव तत्सच्चादिति भावः । भगवत्स्मारकत्वमिति । स्मरपितृपदे स्मरपदेन स्मरणमुच्यते । तज्जन- फत्त्वं च । स्मरणं स्मर इति व्युत्पत्तेः । अत एव छान्दोग्योपनिपदि ‘स्मरो या आकाशाय ' इत्यत्र स्मरणमेव स्मरपदेनाऽभिमतम् । कामस्य वत्राऽप्रसक्तः। दोपनिरूपणप्रस्ताबे हि तन्निरूपणं घटते । न तु सर्वविज्ञानायोत्तरोत्तरं भूयो निरू- पणप्रस्तावे । तथाच श्रीयमुनायामपि ताग्भगवन्ट्रीधारकत्योक्त्या प्रवधर्मस्मरण- जनकत्वसत्त्वेन भगवत्स्मारफत्वमिति भावः । भावजनकत्वं तु कामजनकभगव- श्रीपुरषोत्तममणीता विति। प्रकटयति । स्वदासेप्याधुनिकेषु त्वेतदष्टकोक्तं फलं भगवदिन्छानुसारेण ददती किश्चि- देक इयं प्रकटयतीति स्तोत्रान्त्यश्लोकादसीयते । प्रकृतमनुसरामः । अत एवेति । दीनबन्धुत्वसिद्धिदातृत्वाभ्यामेवेत्यर्थः। ननु दोपराहुल्ये दैन्यस्य नदयोत्पादकत्वं लोके मस्तेषु विद्यमानेषु किं स्तोत्रेणेत्याकाङ्क्षायां द्वितीय विशेषणं विवृण्वन्ति जलेत्या- दि । एतेनेति । मुरारिपदाभन्दपदघटितेनाऽनेनेत्यर्थः । अवाऽमुरादिपदं विहाय मुले जलदोपात्मकमुरपदं यदुक्त नदिघृती च यज्जलपदं तच्छ्रीभागवते 'दैत्यः पंचशिरा जलादिति कथनादुक्तं योध्यम् । जलपदस्य डलयोरभेदेन जडपर्यन्तत्वं नत्र भगवतस्तत्सम्यन्धिमहादोपनिवर्चकत्वमभिप्रेयत इत्याशयं गमयितुम् । तेन दाम्मिकार्दानां न निवर्चयतीति ध्वनयन्ति । तापता- अश्रद्दधानः पापारमा १ वस्तुतस्त्वित्यादिर्घन्धो नास्ति क-ग-. २ अपीति न प.भ. ३ का प्रसिद्धरिति ग-घ. ४ प्रभुधर्म- स्मरणजनसत्त्वेनेति क. प्रभुम्माजनकमत्त्वे इति ग, प्रभुस्मरणजनकसत्त्वे इति घ. प्रभुधर्मस्मरणानकत्वेनेत ख- Poप्रतिभाति स्वेवम् । ५ भावजनकत्वमित्यारम्य स्पटमवेत्यन्तोऽशो नास्नि किन्तु "भगवस्मारकत्वमिति भाव" इलीय पूर्वपटिरेख "भगवत्स्मारकच रपटमेवे ति रूपेण बनते गए. .

·श्रीहरिरायधीपुरुषोत्तमचरणानां टिप्पणविवृतिभ्यां संचलितम् । कलिन्दगिरिमस्तके पतदमन्दपुरोज्ज्वला आविर्भावप्रकारमाहुः कलिन्देति । रविमण्डलादतिदूरागिरिमस्तके श्रीहरिरायप्रणीतं टिप्पणम् । च्छीधारकत्वेन स्पष्टमेव । तदा स्मरपदं कामवाचकमेव । तेनाय स्मरपदेयद्वय- मप्यभिप्रेतमित्यर्थः । तथा च यथा भगवति दृष्टे 'निरीक्ष्य रूपं यद्गोद्विजगुममृगा' इति वाक्याद्भावजननं पूर्वानुभूतलीलाविशिष्टप्रभुस्मरणं तथा तादृग्भगवरस्वरूपाया- मेतस्यां दृष्टायामपीति भावः ॥ १ ॥ भगवत इयाऽलौफिकमकारेणाऽत्राऽऽविर्भाव इति ज्ञापनायाऽऽहुरावि- र्भावप्रकारमिति । यथा भगवान् वसुदेवदेवकीसमक्षमाविर्भूतो वरदानाय, यथा वा तपसा पूर्वानुभूतभगवहिरहेण च तापात्मकात्तदुभयहृदयाद् यथा या आवि- भूयाऽन्यत्र केवललीलास्थाने गोकुले प्रयातस्तत्र गत्वा सर्वात्मभाववद्भक्तसंचलितो श्रीपुरुषोत्तमप्रणीता विटतिः। नास्तिकोऽग्छिन्नसंशयः । हेतुनिष्ठश्च पञ्चैते न तीर्थफलभागिन'इति वाक्योक्तानां दोष न दूरीकरोतीति सिद्धयति । तृतीयं विवृण्वन्तस्तदेकदेशस्योत्तानार्थत्वमाहु- रने स्पष्टमिति । सुरासुरपदाभ्यां द्विविधाधिकारिणोः सुपूजितपदेन पूजाङ्गीका- रस्य च शीघं प्रतीतेस्तथेत्यर्थः । तटस्थनवकानने प्रकटो मोद आनन्दो यस्तादृश- पुप्पयुक्तेनाऽभ्युनेत्येवं तृतीयान्तार्थः । सरपितृपदेन प्रद्युम्नजनकत्वस्य शीघ्रं प्रतीते- स्तद्वारणाय तद्विवृण्वन्ति जलेवादि भगवतस्तथात्वं यं मां स्मृत्वा निष्कामः सकामो भवतीति तापनीयश्रुतेरपि सिद्धम् । पूर्व निष्कामस्य भगव- स्मरणेन भगवद्विपयफस्यैव तस्य जननात् । नत्साम्येनानाऽपि तथात्वात । एव- वाभ्यां विशेषणभ्यां यद्दोपनिवर्तकत्वं भानजनकत्वं चोक्नं हत्पूर्णविशेषणोक्तसि- "द्धिदातृत्वसहकारित्वायेति बोध्यम् । अनुग्रहः सर्वत्र चीजमिति न काऽपि कोऽपि चोद्यावसरः॥१॥ ननु नदीत्वे साधारणेऽपि कथमत्रैवैप विशेष इत्याकाङ्कायामाधिदैविक्यां विशेष वक्तुं द्वितीयं श्लोकं वदन्तीत्याशयेन द्वितीयमवतारयन्त्याविरित्यादि । आधिदैविक्याः सृप्टेदाधारत्वं देवताविग्रहाधिकरणे 'शब्द इति चेदिति सूत्रस्य भाष्ये मतान्तरापाकरणपुरस्सरं व्युत्पादितम् । रवेर्वेदात्मकत्वं च तैत्तिरीयाणां बृहन्नारायणोपनिपदि 'आदित्यो वा एप.एतन्मण्डलं तपती'त्यनुवाके श्रावितम् । तदन्तःस्थितस्य पुरुषस्य परब्रह्मत्वं च अन्तस्तद्धर्माधिकरणे व्यासचरणैरेव निर्णी- ३ ·. धीयनुनाष्टकम् । विलासगमनोल्लसत्प्रकटगण्डशैलोन्नता। पाते फेनेन प्रवाहजलेन चोजपला । उचनीचशेलारोहावरोही विलासगति- श्रीहरिरायप्रणीत टिप्पणम् । जातस्तत्र लीलां च प्रकटितवान्, तथा श्रीयमुनाऽपि प्रथमं सूर्यमण्डलान्तर्वतिनारा- यणहृदयादानन्दमयादाविर्भूता द्रवीभूतरसास्मिफा, ततस्तापात्मकादविमण्डलात्कलि- न्दोपरि समागत्य भूमावागता ततो लीलास्थाने समागत्य तादग्भक्तसंपलिता जातेत्यर्थः। श्रीपुरपोतमप्रणीता विति । तम् । मधुविद्यायां च 'यश्चाऽयमादित्ये तेजोमय' इत्युपक्रम्य 'अयमेव स योऽय- मिति तस्य व्यापकत्वमपि श्रापितम् । पाये यमुनामाहात्म्ये च-'नय्येपा ऋग्यजुः- साम्नामादित्य इति गीयते । सम्यग्ज्ञानं च यत्तेषां विश्वेषां कर्मणां मुने। सझेति साऽस्यां यो धर्मो धर्मराजः स उच्यते । रसो यः परमाधारः सच्चिदानन्दलक्षणः । ब्रह्मेत्युपनिपगीतस्तदेव यमुना स्वयमिति । 'दिवसे दिवसे भानुरादायाऽऽदाय वत्सलः । उदयाचलतः पुनी नयत्यस्ताचलं मुने । यमुनाऽपि ततो नित्यं गच्छ- न्त्यास्तेऽक्षयाऽव्यया । विशन्त्योपेन सादित्यमुदयाद्री पुनः पुनः । एवं भृमो तथाकाशे घटीयन्वामियाऽनिशम् । यमुनाऽस्तोदयाद्रिभ्यां भ्रमन्त्यास्तेऽक्षयोदकेति वसिष्ठवाक्यं च हृदिकृत्य 'ममोदरं प्रविश्य त्वं गच्छ चाऽऽदित्यनन्दिनि । कालि- न्दीति तव रयातिरस्तु लोकाये सदेति करिन्दकृतवरप्रार्थनं च हदिकृत्याऽऽचा- यमले पद्मयन्धोः सुतेत्युक्तमित्याशयेन रविमण्डलापादानकत्वोक्तिपुरस्सरं प्रथम- विशेषणं व्याकुर्वन्ति रवीत्यादि । अन वर्षापद्रश्मिभ्यो नोत्पत्तिः किन्तु स्वरूपादि- त्याशयेन मण्डलस्याऽपादानत्वोच्या पूर्वोक्तरीतिकवेढाधारत्वस्फोरणेन तनाऽऽधि- दैविकत्वं दृढीकृतम् । तथैवाऽधिकरणकथनेन सौरगत्यनधीनपातत्यमोधनाचदन्तः- स्थितादेवाऽऽगमनं न भौतिकाद्रवेरिति निथायितम् । उतीयान्तद्वयेनोज्ज्वलत्यस्या- जगन्तुकत्वमाह्यत्ववोधनात स्वरूपश्यामत्वस्यानाधोधनितः । तेनाऽऽपाततो दर्शन- विरोधोऽपि परिहतः । अतः परमुक्तविशेपणस्थममन्दर द्रढयितुं विलासगमने- त्यादि द्वितीय विशेषणमित्याशयेन तद्माकुन्त्युचनीचेत्यादि । एवं क्रियाविशेपकृत- शोभया प्रवाहाविच्छेदयोधनेनाभन्दत्त्वं स्थिरीकृतम्, तेनाऽपादानस्य च्यापकत्वे- ऽपि प्रदेशभेदस्य विद्यमानत्वान्मूलधाम्न एव समागमनं स्फोरितम् । अथ तद्गमक -- ·171 श्रीहरिरायत्रीपुरुषोत्तमचरणानां टिप्पणविवृतिभ्यां संवलितम् । सघोषगतिदन्तुरा समधिरूढदोलोत्तमा मुकुन्दरतिवर्धिनी जयति पद्मवन्धोः सुता ॥२॥ रूपी । तन्नोल्लसन्तः शोभांप्राप्नुवन्तः प्रवाहोगेनोचैः क्षिप्ता अत एव प्रकटाः सर्वेषां दृश्यास्तैस्ताहशस्तथा। उच्चतः पाते शोभामुक्त्वा ततो विषमभू- मिगतिशोभामाहुः सघोपेति । दन्तुरशब्देन विविधविकारवत्त्वमुच्यते । 'विपुलपुलकभरदन्तुरितम्' 'केतकीदन्तुरिताश' इत्यादिजयदेवोक्तिरपि । श्रीहरिरायप्रणीत टिप्पणम् । घनीभूतरसात्मा हि जातो नन्दगृहे हरिः। केवलो धर्मयुक्तस्तु वसुदेवगृहे तथा ॥१॥ शब्दारमा गुणगानादी वदनादुद्गतः स्वतः । द्रवीभूतरसात्मैपा सर्वाङ्गीणश्रमाम्युभिः ॥ २॥ नारायणस्य हृदयाच्छुद्धसच्चस्तरूपतः । प्रादुरासीन्मूलरूपपुष्टिलीलाप्रसिद्धये ॥३॥ विपमभूमीति । पर्वतसम्बन्धित्वादित्यर्थः । वैषम्यं चावाऽपानल्पप्रस्तर- श्रीपुरुषोत्तमप्रणीता विति । भगवन्मेलनोत्सुकत्वं बोधयितुं सघोपगतिदन्तुरेत्यग्रिमं विशेषणमित्याशयेन तद्या- कुर्वन्तः पूर्वविशेपणवाच्योर्थ उत्तरत्राऽप्युपकरोनीत्याशयेन तमन्याऽवतारयन्त्यु- चत्त इत्यादि । तत्र 'दन्तुरं तून्नतानतमिति कोशोक्तस्य वाच्यार्थस्य पूर्वार्ध एव सिद्धेस्तदनुवादवैयदिन लाक्षणिकोऽर्थोऽभिप्रेयत इत्याशयेन विविक्षितमर्थमाहु- दन्तुरेत्यादि । अत्र जयदेवोक्ति मम्मतित्वेनाऽहुर्विपुलेत्यादि । पुलकेपि रोमकू- पदेशे उन्नतेष भवतीति नोक्तार्थदा मिति द्वितीयमुदाहरणम् । उक्तमर्थ हेतूत्या द्रढयन्ति ब्रजजनेत्यादि । समानो घोपोग्रजो यस्य तत् सघोपं ब्रजजनादि। 'समानस्य छन्दस्य मूर्द्धप्रभृत्युदष्विति सूत्रे समानस्येति योग विभज्य सपक्ष- साधादिशब्दाः काशिकायां व्युत्पादितास्तथावापि । सदृशस्तुल्यो चासो घोपो यस्य तद्वा । अस्वपदविग्रहे बहुव्रीही सदृशार्थस्य सहस्य सभावेन कौमुद्यां ते साधितास्तथा या । तथा च 'बजन्तमिव मातङ्गणन्तमिव निझरैरि तिवत्तद्गतिमि- विविधविकारवतीवेत्यर्थः । विकारश्चाश्य रसानुकूलो बाह्याभ्यन्तरो धर्मो बोध्या । पो रसशास्त्रे भावपदेनोच्यते । एतस्य पक्षस्य गौणत्यायोत्प्रेक्षापाचफपदप्रयोगः ।

·प्रथमन्याख्याने घोपो प्रजमुन्दरीप्रभृतिद्वन्दम् । तात्स्थ्यात्तद्यपदेशः । तेन सह वर्त- भारमजातीयेषि"ति पुंवद्रायः । एवं शम्दपलव्याख्यानेऽपि शेयः । एवं सफल- श्रीयमुनाएकम् । व्रजजनगोवृन्दादिविविधगतिभिस्तादृशीव । घोषः शब्दो व्रजो चा । अनतिस्थूलशिलासु गतिशोभया असमधिरूढेव समधिरूढदोलोत्तमा । श्रीहरिरायप्रणीतं टिप्पणम् । साहित्येनेति ज्ञेयम् । घोपः शब्दो ब्रजो वेति । 'योप आभीरपल्ली स्यादितिको- पात् घोपो ब्रजस्तेन सह वर्तन्ते, न कदाचिदपि तं विहायाऽन्यत्र प्रयान्ति निरोध- स्थानत्वात्ते सघोपा ब्रजजनादयस्तेषां तीरे गतिभिस्तथेत्यर्थः । शब्दपक्षे यथा प्रिया- भिमुखं गच्छन्ती प्रिया अन्तरुद्गतरजोगुणजनितकामावेशेन गायन्ती तथोचैर्भाप- माणा गच्छति तथेत्यर्थः । ब्रजपक्षे तु भाववत्संसर्गे भाववतां भावोदयजनित- विविधविकारयत्वं लोकसिद्धमिति श्रीयमुनायामपि तथा निरूपितमित्यर्थः । असमधिरूढेवेति, पदच्छेदे अकारस्यापि प्रतीयमानत्वादसमधिरूढत्वमपि व्याख्ये- यम् । तथाचा समधिरूढेव समधिरूढदोलोत्तमा । यतो दोलाधिरोहेऽपि न तथा प्रतीतिः। भगवत्साम्मुख्यगमने तद्भाववश्येन गमनमात्रस्फारोह्यदौलास्फूर्ते- धीपुरषोत्तमप्रणीता वितिः। गौणत्वं तु व्रजजनसम्मन्धस्य समभूमौ सवैनायाऽभावात्स्वतस्तथात्वासिद्धया मूलधामागमनगमकत्वाभावाच ज्ञेयम् । अनेनैवाश्स्वरसेन पक्षान्तरं वदिष्यन्तो घोपपदस्यार्थावाहुः-घोपः शब्दो व्रजो येति । शब्दपक्षे घोपेण सह वर्तमाना सघोपा तादृश्या गत्या तथा । ससिञ्जिताभिसरणेनोत्कटानेकभावेत्यर्थः । अस्मिन् पक्षे नोत्प्रेक्षेति यद्यपि तदपेक्षयाध्यमुत्तमस्तथापि लीलाया नित्यत्वेन मूलधाम्न्यपि बजसम्बन्धस्य सार्वदिकत्वात्प्रथमपक्षस्यापि नासम्भवः । स्वाभाविकतथात्व- पक्षवाध्यश्यक एवेति द्वयमपि सहीतुं व्याख्यातविशेषणद्वयस्य द्वितीयविशेषणार्थ- यस्य च तात्पर्यमाहुरनतीत्यादि । 'गण्डशैलास्तु ते प्राक्ताश्च्युताः स्थूलोषला- गिरेरिति कोशे गिरिच्युतानां तथात्वकथनादनतिस्थूलशिलाम या गतिरुचनीच- भावेन गमनं तत्र पोपेण यत्सिञ्जितवत्ताव्यञ्जनं सैर शोमा तया स्वयमसमधिरूढेव समानसौभाग्यानां साहित्यात्स्वयमपि पादचारिणीय । तथाच सेयमाधिदैविकी यपि दोलास्थानीये आधिभौतिके जलरूपे आरुह्यगच्छतीत्यग्रिमविशेषणे वक्तव्यं, तथापि पिलासगमनेत्यादिविशेषणद्वयवत्त्यादममधिरूढेवेत्यर्थः । द्वितीयविशेषण- भाना सोपा तादृश्या गत्या चरणचलनेन दन्तुरेप दन्तुरेति । “समासे पुंवत्कर्म- ·१३ श्रीहरिरायश्रीपुरुषोत्तमचरणानां टिप्पणविवृतिभ्यां संवलितम्। भुवं भुवनपावनीमधिगतामनेकस्वनः ततो भूमावागत्य मुकुन्दरतिवाईनी जाता । यतो रसाकरसखस्य सुता। अतः स्वयमपि रसात्मिकेति भावः ॥२॥ * ततो भुम्यागताया धर्मानाहुर्भुवमिति। प्रयोजनम्-भुवनपावनीमिति । श्रीहरिरायप्रणीतं टिप्पणम् । रसमधिरूढेवेत्युक्तम् । ततो भूमावागत्येति, यथा भगवतो मथुरातो बजे समागत- स्यैव स्वामिनीभाववर्बकत्वं तथा रविमण्डलादाविर्भूय कलिन्दपर्वतोपरि पतिवा ततः कालिन्दी स्वप्रविष्टां विधाय ब्रजभूमा समागताया एव लीलासृष्टिस्थेष्वेव मुकुन्दरतिवर्द्धिनीत्वमित्यर्थः । मुकुन्दरतिवर्द्धिनीत्यत्र पष्ठीसमासो ज्ञेयः । तथा च, मुकुन्दस भगवतः स्वामिनीपु रतिबर्दिनी । तस्या उभयसम्बन्धिनीत्वा- दिति भावः । रतिवर्द्धिनीत्वे हेतुरेव यतो रसाकरसखस्य सुतेत्यादिना निरूपितः ॥२॥ भुव्यागताया धर्मानिति, भुव्यागमनं हि भगवतो रतिवर्द्धनाय । तत्र च श्रीपुरुषोत्तमप्रणीता वितिः । सिद्धिहेतुत्वदाार्थमाधिदैविकत्वमनेकधा समर्थयित्या भृमी लीलासम्बन्ध आधि- भौतिकादिरूपद्वयविशिष्टायामस्तीत्यादिज्ञापनाय तदुभयसाहित्यं हृदिकृत्याऽग्रिमं व्याकरिप्यन्तः प्रथममाधिभौतिकसाहित्यमाहुः समधीति । दोला शिपिका, उत्तमत्वं तु तस्या अपि, अग्रे लीलासम्बन्धात् । समधिरूढा आविष्टा सा ययेत्यर्थः । अथाऽऽध्यात्मिकसाहित्यमग्रिमे विवृण्वन्ति ततो भूमाविन्यादि । तत इति दोला- रोहोत्तरम् । भूमावागत्येति, दूरागिरिमूर्द्धपातक्लेशसहनपूर्वकं भूमावागत्य । एप- मुभयसाहित्यात् "कलिन्दतनयातटोन्मदे”त्यादीनां न विरुद्धत्वम् । तथा पद्मवन्धोः सुतेत्यस्य 'जयति'क्रियाकर्तृत्वेन विशेष्यत्वेऽप्याधिदैविक्या नित्याया एव स्तुत्यत्वेन विवक्षितत्वात्तद्विचारेणाऽस्याऽपि विशेपणत्वमेव । तेन 'कलिन्दगिरी'त्यारभ्य 'पद्म- बन्धोः सुते'त्यन्तानि पश्चापि विशेपणानि भगवद्रतिवर्द्धकत्वस्यैवोपकारकाणीति द्वितीयेश्वर्यवत्त्वमनेन श्लोकेन समर्पितम् । एतेन द्वितीयमैश्वर्य रूपद्वयविशिष्टाया- मित्यपि ज्ञापितम् ॥ २ ॥ अतः परं रतिवर्द्धकत्वस्य दृढीकरणाय रतिजनका धर्मा अग्रिमे उच्यन्त इत्याश- मेन तमवतारयन्ति ततो भुमीत्यादि। भुवनपावनीति श्रीयमुनाविशेषणम् । "सप्तदी- * ततो भूमीति पाठः श्रीपुरुषोत्तमवरणानाम् हस्ताक्षरमन्ये वर्तते ।

·१४. श्रीयमुनाष्टकम् । प्रियाभिरिव सेवितां शुकमयूरहंसादिभिः । तरभुजकङ्कणप्रकटमुक्तिकावालका- अनेकस्वनैरिति शुकादिविशेषणम् । एतेन विभावादिसामग्र्युक्ता । यंत्र यथोचितं तत्र तथा कुर्वन्तीति प्रियापदम् । तीरस्य चाकचक्यवसिकता. कृतशोभा तत्स्वरूपमप्याहुस्तरङ्गेति । यदा तरङ्गास्तीरमागत्य प्रस्ता भवन्ति तदा तीरसिकता मुक्तावद्भासन्ते । ता न सिकताः । लोकमतीतिः परं तथा । किन्तु तरङ्गा एघ भुजास्तत्र यानि कङ्कणानि तत्र प्रकटा या श्रीहरिरायप्रणीत टिप्पणम् । ये धर्मास्तदनुकूला अपेक्ष्यन्ते विभावादिसामग्रीसेविकांसाहित्यस्वरूपसौन्दर्यादयस्ता- नित्यर्थः । प्रयोजनमिति, रविमण्डला व्यागमनप्रयोजनमित्यर्थः । भुवनेति, भुवनं लोकः सर्वोऽपि लीलासृष्टिस्थतदतिरिक्तरूपस्तस्य भगवद्भावान्यभावरहित्य- सम्पादनभगवत्सेवनाहशरीरसम्पादनाभ्यां पावनी शोधिकामित्यर्थः । शुद्धिरत्र पुष्टिमार्गायैव वाच्या । सा च पूर्वोक्तरूपैवेति तथेति भावः । भगवति हाति- शय इति, तरङ्गभुजेत्यादिविशेषणेनाप्राकृतासिलाकल्पभूपितत्वबोधकेन तथाविधे भगवति सजातीयतया नेहातिशयो द्योतित इत्यर्थः । अप्राकृतानाममावृते वस्तुनि प्रीतिभरसम्भवस्योचितत्वादिति भावः । नमत कृष्णतुर्य प्रियामिति मूले । तना- ऽयमाशयः । अत्र स्तोत्रे विविधलीलोपयोगिनी श्रीयमुना प्रस्तूयते । तत्र च कृष्ण- तुर्यप्रियात्वमनुपपन्नम् । तस्य धर्मस्य कालिन्दीनिष्ठत्वात् । इयं च ततो भिना, श्रीपुरषोत्तमप्रणीता विवति । पान् सप्तराशीच वारामाराद्भित्या प्राङ्मुखी पावयन्ती । यास्येऽस्तानेरुहमाद्रि विहां सेलन्तीव स्वाश्रिताधापनुत्यै" इति तत्रय यमं प्रति श्रीयमुनापाक्यात् । अनेक- स्वरित्यस्योपरक्षकत्ववारणायाऽऽदुः शुकादीति । प्रियापदं प्रियसपीबोधक- मित्याशयेनाऽहुर्यवेत्यादि । चाकचश्यवत्सिकतेति चाफचक्यवन्यो पाः सिकता इत्यर्थः । विशेषणेनेत्येकवचनेनेतरयोः खेइबोधकत्वं पोतितम् । तथा चेतराभ्यां नेहो चोध्यतेऽनेन त्वयस्थाविशेषकृतोऽतिशय इत्यर्थः । तेन यदि भग- यति स्नेहो न स्यान्मूलधाम विहाय भगनद्विचारितभुवनपापनात्मककार्याध भुवं नेयात् । आगत्य च लीलार्थ ससामग्रीका न स्यात् । यदि तदतिशयो न स्याना- सेवसीलेडि .

·साहरिरायश्रीपुरषोत्तमचरणानां टिपणवितिभ्या संचरितम्। नितम्बतटसुन्दरी नमत कृष्णतुर्यप्रियाम् ॥३॥ मुक्तिका मुक्ताफलानि तान्येव चालुयारत्मतीयमानानि तयुक्तो यो नितम्प एयोपदेशात्मकतटम्तेन तालीम् । भगरति स्नेहातिगयो विशेषणेनोक्ता हरिरायी गम् । "यसामि यगुनाजल' इति पास्या । ययप्यस्याममेदेन भगति देवरीपुनलाल- स्कालिन्दीवं यस्तुं शक्यम्, न तु नुर्यप्रियायम्, तदधिष्ठानवेन नपन्चोकगी- चित्येऽपि नद्धर्मनचोरेग्नुचितत्या, अगाधारणधर्माणा नद्रपमायनिष्टनेनोपाम- फरन्ययानिमाननीयवा । अन्यथा भारने "योन्यथा मन्तमात्मानमिन याक्यादोष । न हि मीतापतिः पुरुषांनमोऽपि रमान्मात्रीगोपीजननहमन्येनो- पागफर्षिभाच्यते । अन्यधर्मनाभ्यम्पमापने "तं यथा यथोपामने तर भानि तदैतान् भूनाध्यतीनि श्रुतेः साभीष्टमानातागमारेन फलागिद्धेः । ननु रूपा- न्तरदर्शनोद्गतभारम्य रूपान्तरण कथं फलगिदियया रघुपतिनयंवितीर्णचरस्य श्रीवजनायनेति नेग । सन्यम् । तर हि श्रीरघुनाथस्य गुगेग्यिोपदेशद्वार फल- प्रापरलं स्वादिष्टमूलरूपत्वेन न तु साक्षानदानन्यम् , मर्यादापुरषोत्तमत्वान । न हि सेन पुष्टिमार्गानीकारस्नत्फलदानं न शक्यते विधानुम् । न न दाम्पत्या- सात्मत्वेन तद्धर्मसहितत्वम् । ना मर्यादया फलदानाद्भगमन्मागीयगुरणेप श्रीपुरमोनमगीता तिमि | इकटयती न स्यादिति तर्का तोधिताः । नापना रनिरर्द्धचमनुमानन टी- कृतम् । शितेनाऽऽधिषिम्या भगपदवनागेचरमपतरणं नाहगलादाय च तदानिर्भार इत्यपि शापितम् । तेन "मयोनि वर्पत्यममयमानुजे"त्या म्याग्या- तदोपगुणयोन शिरोधः । नमन कप्णतुर्यप्रियामिति न व्यारयातम्। नमनतात्पर्यस्य मुक्तयेनोपदेशमानस्य स्फुटयार । "फालिन्दीति ममाग्न्याना पगामि यमुना- जल" इत्यत्र कालिन्दीयमुनयोर्भेदस्य श्रीभागरते मूल एन स्पृटन्न तयोराधिद- निकाधिमातिकमावस्य तन्मुगोधिन्यां मोपपत्तिकं निरम्नयेन च श्रीरक्मिण्या- दिनयसापेक्षस्प तुरीयत्वम्यासस्यरचननया सालिकादिनयमापेक्षम्य गुणातीता- स्मास्य वस्य स्फुटत्सार । न च महिपीयनन्तमारे प्रियान्नम्याऽसिद्ध्या तुर्य- प्रियात्वस्य गुतराममिद्धिरिति शक्यम्, यमुनामाहात्म्ये यमुनाभिषेकाम्नाये पूर्व भगवत्कृतमालेपमुक्त्वा "यमुनाऽप्यन्युनना मुसंस्कृत्याऽथ मिश्रिता । दाम्मुना- ततनी च तनत स्त्र, ·श्रीयमुनाष्टकम्। अनन्तरणभूपिते शिवविरश्चिदेवस्तुते भगवत्समानधर्मत्वं ज्ञापयितुं तथा विशेषणैराहुरनन्तेति । प्रभौ सप्तम्पन्तानि विशेषणानि । तत्मियायां सम्बुद्धिरूपाणि । धनाघनशब्दो श्रीहरिरायप्रणीतं टिप्पणम् । तद्विधिनिरूपणेन । अतस्तदुक्त्यनुपपत्तिरिति चेत् । अत्र वदामः । व्रजे हि भगव- द्रोग्याः स्वामिन्यश्चतुर्विधाः । तत्रैका मुख्या भगवतः स्वामिनी सर्वविलक्षणा । अस्यां चानन्यपूर्वान्यपूर्वोभयरूपत्वाभावः । भगवतो रसात्मकस्य श्रुतिसिद्धस्याऽऽलम्पन- विभावत्वेन तथात्वसम्पादकस्यात् । श्रुतिरूपा गोपगृहेपु स्थिताः सर्वात्मभाववत्यः प्रौढाएका: 1 तथा कुमारिका ब्रजस्था अनन्यपूर्वा विवाहाभावेऽपि चसनादानेन स्वकीयाः कृताश्चाऽपराः । चतुर्थी श्रीयमुना । तस्यामपि क्रीडाव्याजेन सर्वाङ्ग- सम्बन्धसम्पादनेन स्वातन्त्र्येण तया सह क्रीडेति सा चतुर्थी । अत एवैतदभिप्रायेण तत्र तुर्यप्रियात्वोक्तिर्न तु तुर्यभार्यात्वोक्तिरिति नाऽनुपपत्तिः काचित् ॥ ३ ॥ भगवत्समानधर्मत्वं ज्ञापयितुमिति । भगवान् हि. पङ्गणः स्वरूपेण च सप्त- विधः । तत्र गुणाः पड् ऐश्वर्यादयः । तेऽपि पुष्टिमार्गीयमर्यादामागीयत देन विविधाः । तत्र पुष्टिमार्गीयाः पट् फलप्रकरणे. वेणुगीते च-"धन्यास्त्वि"ति श्लोक- श्रीपुरुपोत्तमप्रणीता वितिः । ऽभिषिच्यनां त्वत्तो नान्याऽस्ति पावनी"त्यादिकं चोक्त्वा "अपि ब्रह्मणः पाप- मपनेष्यसि सेविता, सप्तरात्रात्तु सान्निध्यं न ते त्यक्ष्यामि कहिँचिदिति भगवता सर्वदा स्वसान्निध्यरूपवरदानान्तरयः प्रियात्वस्य सिद्धायुक्तरीत्या तुर्यप्रियात्वस्य सुखेनैव सिदिरिति । साम्प्रदायिकास्तु केचन मुख्यस्वामिन्यग्निकुमारश्रुतिरूपसापे- क्षत्वेनाऽऽहुः । केचन मुख्यतत्तत्समुख्यसापेक्षत्वेनाऽहुः । ताभ्यामपि मदु- क्तिर्न विरुध्यते । अत्र भुवं समधिगतामिति विशेपणेन कर्मभूमिगतपापात्मक- प्रतिबन्धनिवृत्तिमूचनाच्छेपाभ्यां विशेषणाभ्यां ससीभिराभरणश्च भूपितत्ववोधनेन भगवत्सानिध्यसूचनाद्विवक्षितशुद्धिसम्पादकत्वरूपं तृतीयमैश्वर्य रढीकृतम् ॥ ३ ॥ अतः परं तुर्यत्वबोधितगुणातीतत्वसमर्थनाय भुवनपावनीत्वनिष्काय च तुरीयः श्लोक इति ज्ञापयन्तस्तमवतारयन्ति भगवदित्यादि। साम्प्रदायिकोक्ततुर्यत्वपक्षस्त्वष्टमे स्फुटीभविप्पतिः। तथा विशेषणैरिति । विशेष्यसहितैः पट्विस्तरित्यर्थः । समानधर्म- तद्विपिनिरूपणेन फलदातृत्वमिति च. २ वमनदानेनेति कलग-घ-ड-च. - ·१७ श्रीहरिरायश्रीपुरुषोत्तमचरणानां टिप्पणविवृतिभ्यां संवलितम् । घनाघननिभे सदा ध्रुवपराशराभीष्टदे। निपातरूपो धनसमुदायं वदति । श्यामे। तादृशीति वा । ध्रुवादेस्तत्तीर श्रीहरिरायप्रणीतं टिप्पणम् । पटेन निरूपिताः मभुचरणैः । तेऽत्राऽपि तत्समानसङ्ख्याकैविशेपणैः श्रीयमुनायां निरू- प्यन्ते । तथाहि । सप्तम्यन्तप्रभुविशेषणपक्षे अनन्ता असहयाता नित्याथ ये गुणास्तै- भूपिते अलकते प्रभावित्यर्थः । सम्बुद्ध्यन्ततयाश्रीयमुनापक्षे अनन्तस्य नित्यस्य रासो- त्सवादिषु बहुरूपस्य वा भगवतो ये गुणा भक्तकार्यसाधकत्वादयस्तै पिते इत्यर्थः । एतेन सर्वसद्गुणसततसाहित्यात 'गुणाः सर्वत्र पूज्यन्त इति वाक्यात् । "पूज्यो हि भग- वान् तद्गुणाचे त्याचार्यचरणवचनाच गुणानां पूज्यतावच्छेकधर्मरूपत्वाद् "ईश्वरः पूज्यते लोके मूरपि यदा तदे"ति श्लोकनिरूपितमैश्वर्यं निरूपितमिति भावः । शिवविरश्चिदेवस्तुते इति विशेषणेन पक्षद्वयेऽपि “वीर्य देवेष्वि'त्यत्र निरूपितं वीर्य निरूपितमित्यर्थः। घनाघननिभे इति विशेषणेन पक्षद्वयेऽपि स्वरूपसौन्दर्य सविसारक विश्वजीवनत्यादिकं च निरूपितमिति "यशो यदि विमुढानां प्रत्यक्षासक्तिवारणा- दि"त्यत्रोक्तं यशो निरूपितमित्यर्थः । ध्रुवपराशराभीष्टदे इति विशेपणेन स्वसे- चकानामप्यैश्चर्यज्ञानरूपाभीष्टप्रदानेन तेपामपि तद्भोगात् "थियो हि परमा काठा सेवकास्तादृशा यदी"त्यत्रोक्ता श्रीनिरूपितेत्यर्थः । श्रीपुरुपोत्तमप्रणीता विवति । बचमत्र न समानसङ्खयामाबोधितमपि तु पदार्थसाम्येनाऽपीत्याशयेनाऽऽहुः प्रभा- वित्यादि । तथा च विभक्तिरेष विपरिणीयते न त्वर्थो भेद्यत इत्यर्थः । निपातरूप इति, अव्युत्पन्न इत्यर्थः । यद्यपि कृदन्ते "हन्तर्घत्वञ्चे"त्यनेन हन्तः कर्तरि धनाधन- शब्दो व्युत्पादितस्तथापि मेये वाच्ये यौगिकोऽर्थो न विवक्षित इति तथोक्तम् । तादृशिइति वेति । भगवति श्यामवर्णस्य "श्यामाच्छबलंप्रपद्ये शबलाच्छ्यामं प्रपद्य" इति श्रुतिसिद्धत्वात्तदर्थनिश्वायके 'अथवा शून्यवद्गादमिति तत्त्वदीपश्लोके स्वरूपा- भिन्नत्वेनोपपादनाद्भगवत्पक्षे घनाघननिभपदस्य विशेष्यत्वे स्फुटेऽपि तत्प्रियापक्षे तन्न स्फुटमिति तत्रापि 'ततश्च कृष्णोपवने 'कृष्णाया हस्ततरले त्यादिश्रीभागवत- वाक्ये कृष्णापदस्य नामवेन चोधनादस्य तत्सारकत्वेन तथात्वं बोध्यमित्या- ·८ श्रीयमुनाष्टकम् । विशुद्धमथुरातटे सकलगोपगोपीवृते एवं प्रभुप्राकट्यात्तथा । विशुद्धा मधुरा तटे यस्याः । सा निकटे वा यस्य । निरवधिकृपायुक्तो हरिस्तस्मिन् । अन्या नदी लौकिकं जलधि सङ्गता श्रीहरिरायप्रणीतं टिप्पणम् । विशुद्धमथुरातटे इति । अत्रायमर्थः । मथुरा हि विशुद्धा, सर्वदोप- राहित्यात् । न हि तत्र भूम्यादिदोपाः सम्भवन्ति । तत्त्वान्युत्पाद्य "तत्सृष्ट्वा तदेवाऽनुप्राविशदि"ति श्रुतेः कारणतया तेषु प्रविष्टस्य भगवतो भूमितत्त्वैक- देशरूपमथुराया नित्यस्थितिस्थानत्वात् । अत एव जीवानां "काश्यादिपुर्यो यदि सन्तीति वाफ्यात्सा सर्वैःप्रकारैर्मोक्षदात्री | तादृश्या अपि श्रीयमुनातटे सत्वेन लीलास्थानतया यत्र भगवाँस्तल्लीलाविशिष्टः प्रकटस्तत्र सेत्येवं निरन्तरमभुसा- निध्येन भक्तिदायकत्वात् "ज्ञानोत्कर्पस्तदैव स्यात्स्वभावविजयो यदी त्यत्रोक्तं ज्ञानं निरूपितम् । सकलुगोपगोपीवृत इति । परोक्षेऽपि भक्तानां भग- वत्सम्बन्धमाकाडमाणानां तत्रैव भगवत्सम्बन्धोऽनुभूत इति तदाशया सततं तामावृत्य स्थितिरिति तत्सङ्गः सर्वदा । से च निरुपधिभगवत्सम्बन्धिभावेनैव भवतीति सर्वदा भगवत्प्रीत्या भगवतोऽपि भक्तसम्बन्धसम्पादकतया ब्रजभक्तानां च मानादिदोपनि- वारकतया तापहारकत्वेन च " हरेश्वरणयोः प्रीतिः स्वसर्वस्वनिवेदनात् श्रीपुरुषोत्तमप्रणीता विति। शयेनोक्तं विशुद्धेत्यादि । अत्र पद्मनाभादिपद इव गड्डादित्वात्समासः । प्रभु- पक्षे तटपदं लाक्षणिकमित्याशयेनाऽऽहुनिकटे या यस्येति । नैकय्यं च 'मथुरा भगवान् यत्र नित्यं सन्निहितो हरिरि तिवाक्योक्तानित्यसन्निधानात् । निरवधीति, जलधिपदविवरणम् । 'न वै कामस्या तोऽस्ति न समुद्रस्येति श्रुतेः । अनया फकिया प्रभुपक्षे कृपाजलधिरिय कृपाजलधिम्तेन संश्रितस्तस्मिन्नित्युपमित- समासोत्तरं 'कर्तृकरणे कृता बहुलमिति गतिपूर्वफसमासो वोधितः । तत्प्रियापक्षे समासयोधनपूर्वकमस्य तात्पर्य्यमाहुरन्येत्यादि । इमपि 'विशत्योधेन सा- अदित्यमिति पूर्वयाक्य एव सिद्धम् । इति भावः सूचित इति । एतेन पूर्व- मोफोक्तं भुवनपावनीत्वमेतावत्पर्यन्तं न तु पापनिवृत्तिमात्रेण चरितार्थमिति बोधि- तम् । एवं च हे पड्विशेषणविशिष्टे घनाघननिभे तादृशे सदा घनाघननिभे मम मनस्मुखं भावय उत्पादयेति मूलान्ययः । धुन्धुम्तस्याभवत्सुत' इत्यादौ भूव उत्प- त्यर्थस्य प्रसिद्धत्वान् । यद्वा । मुसं यया स्यात्तथा मम मनो भावय प्रापयेत्यर्थः । १सय निरुपधिभावेनैवेति का घ. अ. सर्वनिरुपमभावनेवेत्यादिक उत्क- ·RATI LIPRAR भीहरिरायश्रीपुरुषोत्तमचरणानां टिप्पणविवृतिभ्यां संवलितम्। कृपाजलधिसंश्रिते मम मनस्सुखं भावय ॥ ४॥ भवति । इयं तु तादृशं श्रीब्रजेशं संश्रिता । एतेन त्वत्सङ्गतो भगवत्सङ्गतो. भवतीति भावः सूचितः॥४॥ श्रीहरिरायप्रणीत टिप्पणम् । पश्चाऽपि वैराग्ये हरेरपि इरिर्यदी त्यत्रोक्तं वैराग्यं निरूपिवमित्यर्थः । एवं पनिर्विशेषणः पड् धर्मान्निरूप्य धर्मिस्वरूपं निरूपयन्ति कृपाजलधिसंश्रित इति । प्रभुविशेषणपक्षे निरवधिकृपायुक्तत्वेन स्वरूपमेवाऽभिहितं न धर्मः । करुणा- यास्तु नित्याविर्भूतधर्मत्वेन स्वरूपमध्यपातात् । अन्ये धर्मा नित्या अपि लीलोप- योगिनस्तत्तल्लीलायां प्रकटीक्रियन्ते नाऽन्यदा । करुणा तु सर्वदाऽऽविर्भूतव स्वरूप इति सदा तयुक्तत्वात्स्वरूपमेव सेति भावः । श्रीयमुनापक्षे कृपाजलधिरपारकरुणो भगवॉस्तं सम्यगविच्छेदेन श्रितेति मुख्यस्वामिनीवदर्धनारीनरवद्वा तत्स्वरूपमेयो- तमिति भावः । मम मनस्सुखं भावयेति । पूर्वोक्तधर्मवति हरौ मम मनस्सुखं भावेनाऽनुभूयमानानन्दस्तं भावय विचारय, कथं स भविष्यतीति । तद्विषयिणी चिन्तां कुर्वित्यर्थः । अनेन त्वचिन्तयैवाध्यमानन्दः प्राप्यो नाऽन्यसाधनैरिति भावो निरूपितः । सम्बुद्धिपक्षे मम मनसि भगवत्स्वरूपानुभवजन्यं यत्सुखं तत् त्वं भावय स्वमनस्यानयेत्यर्थः । अनेन त्वचेतसि समागतावेव तत्सुसं सर्वदाऽनुभवविषयो श्रीपुष्पोत्तमप्रणीता विति । 'भू व्याप्तौ' । क्रियाफलस्य कर्तृगामित्वाभावान्नाऽऽत्मनेपदम् । मनसः सुखं स्वाभी- हरीतिकं भगवत्प्राप्त्येति तथा तां संपाद्य तदुत्पादयेति । आदित आप्राप्ति यथा सुखं भवति तथा अनायासेन मनः प्रापयेति वा प्रार्थना । अत्राऽऽद्येन विशेषणेन गुणेषु ससथाकालापरिच्छदयोधनादतिसामर्थ्यरूपमैश्वर्य बोधितम् । द्वितीयेन "सबनशस्तदुपधार्य सुरेशाः शक्रशर्वपरमेष्ठिपुरोगा" इत्यायुक्तदेवजेतृत्वरूपं वीर्यम् । तृतीयं तु विशेष्यमेव । तुरीयेण दातृत्वाद्यशः । पञ्चमेन ज्ञानम् । स्वसनिधाना- देव ज्ञानकार्यस्य विशुद्धत्वस्य मथुरायामाविर्भावात् । पष्ठेन श्रीः । 'चकास गोपी- परिपद्गतोऽर्चितस्त्रैलोक्यलक्ष्म्यैकपदं वपुर्दधदिति तदावरणेनैव तत्प्रकाशात् । सफल- पदेनाऽनीाद्योतनाद्विवक्षितमपि गुणातीतत्वं स्फोरितम् । सप्तमेन वैराग्यम् । विरक्त एव हि कृपालुर्भवति, न तु रक्तः, रागस्य गर्धात्मकत्वात् । 'नाऽहमा- करणाया स्यनिरमाविर्भूतधर्मत्वेनेलादिक ·२० इत्याशयेन तमवतारयन्त्यथेत्यादि । अत एव प्रक्रमान्तरयोधकपदोक्तिः । श्रीयमुनाष्टकम् । यया चरणपद्मजा मुररिपोः प्रियम्भावुका अथ भगवदीयानामप्युत्कर्षाघायिका या तदुत्कर्ष को धक्तुं शक्त इति भावेनाऽहुर्पयेति । चरणपद्मजा गङ्गा । तेन भक्तिमार्गीया । श्रीहरिरायप्रणीतं टिप्पणम् । भवति । मगवताऽष्टविधैश्वर्यस्य त्वयि निक्षिप्तत्वात् स्वयं त्वदीनः सर्वदानीश्वर इवेति त्वद्विचारेणैव तद्भवतीत्यभिप्रायः सूचितः। एतेनेत्यादिना तव सर्वदा तद्दयी- भूतरसात्मकत्येनं लीलाविशिष्टप्रभुसद्वत्वायेन केनापि सम्बन्धेन त्वत्सगता तार- काभुसङ्गतिरेव जातेत्याशयोऽध बोध्यः ॥ ४ ॥ अयेत्यर्थान्तरोपक्रमे । पूर्व चतुर्भिः श्लोकैरुत्कर्षवर्णनेन स्तुतिः कृता । अतः परमुत्कर्पवर्णनस्पा शक्यत्वनिरूपणेन सा निरूप्यत इत्यर्थः । भगवदीयानाम- पीति, भगवता भगवदीयत्वरूपपरमोत्कर्ष प्रापितानामपीत्यर्थः । चरणपाजेति, चरणजेत्येतायतैव चारितार्थेऽपि पद्मपदोपादानस्याऽयमाशयः । यथा पद्मजो ब्रह्मा भगवतः पपञ्चे क्रीडाथै भगवदाज्ञां च प्राप्य प्रपञ्च सृष्टवान् स्वयं निरपेक्षस्तथेय- मपि स्वगतभगवचरणरेणुभिः सेवापयिकदेहसम्पादनेन भगवतो भक्तिमार्गप्रकटने- पछामवगत्य स्वयमनपेक्षैव भगवत्क्रीडाथ भगवदीयजनान् सृष्टवतीति । अत्र ब्रह्म- बदाज्ञाऽभावोऽस्या भगवति साक्षात्सम्बन्धत्वेन हार्दवित्तया । न हि हादविदो लोकेऽप्याज्ञाप्यन्ते, अतिचतुरत्वादिति भावः। तेनेति, चरणपग्रजात्वेनेत्यर्थः । चरणं हि निर्दोषपूर्णगुणं भक्तिरूपं च तज्जातत्वेना-स्यामपि तद्गुणसङ्गमः । ता- चान्येपामपि सेविनां तथा फरणमुचितम् । 'कारणगुणा हि कार्यगुणानामारम्भका' श्रीपुरुषोतमप्रणीता विति.। स्मानमाशासे मद्भक्तैः साधुभिविनेति भक्तान् विना स्वस्मिन्नपि वैराग्यवोध- नाच । वत्संश्रितत्वेन श्रीयमुनाया अपि तथात्वाच । अत्र भगवत्समानधर्मवत्त्वा- जीवस्यानायासेन भगवत्सम्बन्धसम्पादकत्वं तुरीयमैश्वयं स्फुटमेव । एवं चतुर्मिः लोक स्वरूपं गुणाथोक्ताः॥४॥ अतः परं पूर्वोक्तस्य सर्वस्याऽसत्समारोपणत्ववारणाय गुणानामानन्त्या- विशेषो वागविषय इति तत्सचा दियात्रेणोच्यत इति बोधयितुमग्रिमः श्लोक सम्बन्धवेनेति क ख ग घच. २ सपाऽन्येषामिति ख.

·२१ श्रीहरिरायधीपुरुषोत्तमचरणानां टिप्पणविवृतिभ्यां संचलितम् । समागमनतो भवत्सकलसिद्धिदा सेवताम् । निर्दोपपूर्णगुणाऽपि यया त्वया सह समागमनतो मिलनतोहरेस्तथाऽभवत् । श्रीहरिरायप्रणीतं टिप्पणम् । इति न्यायादिति भावः । यया त्वयेति, त्वया पुष्टिमार्गीयया सर्याङ्गसम्बन्धिन्या मिलनतो मुररिपोर्भक्तप्रतिबन्धनिवर्तकस्याञ एव तदुःखहर्नुः प्रियम्भावुका । यथा श्रीयमुना साक्षात्सेवोपयोगिदेहसम्पादनेन सेवकसृष्टिकरणात्तत्कृतसेचया प्रियम्भा- चुका, तथा गङ्गा श्रीयमुनासङ्गानन्तरं तद्गतसरश्रमजलाणुसम्बन्धे साक्षात्सेवो- श्रीपुरुषोत्तमप्रणीता वितिः । मिलनत इति । सज्ञापूर्वकस्य विधेरनित्यत्वागुणाभावः । तथाऽभवदिति । प्रियम्भावुका अभवत् । 'भुवः खिष्णुच् खुकनाचि'त्यनेनाऽऽध्यादिभ्यः परस्य भूधातोश्व्यर्थे खुकनि प्रियम्भावुकशब्दसिद्धिः । तथाचाऽप्रिया प्रिया सम्पन्ने- त्यर्थः । अप्रियत्वं चरणक्षालनजलत्वाबूतभौतिकत्वाभ्यां च । तेनेत्यायुक्तगुणवचं तु चरणस्य माहात्म्यमतो न चोद्यावसरः। सेयतामित्यनुदात्त्वलक्षणस्याऽऽत्मने- पदस्यानित्यत्वेन शत्प्रत्ययः । अत एव 'त्यां सेवतां सुरकृता बहवोन्तराया' इत्यायार्पप्रयोगः । यद्वा । वियन्तो नामधातुप्रयोगः । सेवेवाऽऽचरताम् । सेवा यथा प्रसादिका तथा स्तोत्रपाठादिना प्रसादयतामित्यर्थः । ननु पूर्वाद्धोंक्तेऽर्थे किं मानमित्याकालायां तद्वदन्त एवोत्तरार्द्ध विवृण्वन्ति पूर्वमित्यादि । अन्य- सङ्गतिजनितमिति । कुटिलाजलावरणजलशिवजटादिसङ्गतिजनितम् । वामनपुराणे 'उमातो ज्येष्ठा हिमवत्सुता ब्रह्मशापेन नदी भूत्वा सत्यलोके प्रवहन्ती आ रामायणे गङ्गापदेन निर्दिष्टा । पञ्चमस्कन्धे " साक्षाद्यज्ञलिङ्गस्य विष्णोविक्रमतो वामपदाङ्गठनखनिर्मिनोण्डिकटाइविवरेणाऽन्तः पविष्टाया वाह्यजलधारे"त्यादि- नैका गोक्ता । पुराणान्तरे गोदामाहात्म्ये विवाहसप्तपदीसामयिकपार्वतीदर्शन- जातरेतःपातलज्जया बहिनिर्गतस्य ब्रह्मणः पापापनुत्तये शिवेन पृथिवीसारतः कमण्डलु निर्माय तत्र सकलजलसारमादाय तस्मै दत्तं तत्रिविक्रमचरणक्षालनेन गङ्गात्वमापन भगीरथगीतमाभ्यां शिवजटाजूटाद्धाराभेदेनाऽऽनीतम् । एतदेव “या वै लसच्छ्रीतुलसीविमिश्रपादाब्जरेण्यम्पधिकाम्बुनेत्री"ति प्रथमस्कन्ध उक्तम् । तिसृ- सेक्सृष्टिकर्तृकत्वादिति ग घ. ततसेवायोमीत चभ.

·२२ श्रीयमुनाष्टकम्। तया सदृशतामियाकमलजा सपत्नीव यद्धरि- सेवतां च तथा । पूर्व गङ्गाया अन्यसङ्गतिजनितमुत्कर्षमुक्त्वा भगव- त्सङ्गतिजनित उत्कर्षः पठितः " सा राजन् दर्शनादेव ब्रह्महत्यापहा- रिणी" त्यादिरूपः। एतादृश्या त्वया सह सदृशतां किं कापीयादिति श्रीहरिरायप्रणीतं टिप्पणम् । पयोगिदेहादिसम्पादनपूर्वक सेवकसृष्टिकरणात्तथा जाता । सेवतां भवन्मिलितगङ्गा- सेवकानां च पूर्वोक्तसकलसिद्धिदा जावेत्यर्थः । अयमुत्कर्षः स्वानुभवेनोक्तः । परं नाच चित्रं किञ्चित् । यो हि यदाविष्टः स तदा तत्कार्यं करोति । भगवदाविष्टभक्त इव । अत एव "कस्याश्चित्पूतनायन्त्या" इत्यादिवाक्यानीति नाऽनुपपत्तिः । पूर्वमिति, यद्यपि पूर्वमाचार्यवर्यप्राकट्यात्पूर्व पुराणादिष्वपि सरस्वतीसङ्गतिजनित- मुत्कर्षमभिधाय भवतीसङ्गतिज उत्कर्पः पठितः । परन्तु “सा राजन् दर्शनादेव ब्रह्महत्यापहारिणी"त्यादिरूपो न तु पूर्वोक्तरूपः । श्रीयमुनाया निजाचार्यप्राकट्या- त्पूर्वमेवंविधस्वरूपाज्ञानात्तदनिरूपणात् । अतोऽयमेवोत्कर्ष एतत्सङ्गत्यनन्तरं भावी मन्तव्य इति भावः । एतादृश्येति, स्वसम्बन्धेन स्वसमानगुणसम्पादिकयेत्यर्थः । धीपुरुषोत्तमप्रणीता वितिः। णामेकीभावेन पातेऽपि "विष्णोः पदाच्छिशुमाराष्टुवाच सोमात्सूर्यान्मेरुरूपाच विष्णोः । समागता शिवमूनों हिमाद्रिमि"ति महाभारतेऽवतरणक्रम उक्तः । एवमने तत्तत्क्षेत्रसम्मन्थे तत्तत्पुराणेषु तत्तत्कृत उत्कर्पथेति तथा। आदिपदेन "सितासिते सरिते यत्र सङ्गते तत्राऽऽप्लुतासो दिवंमुत्पतन्ति । ये वै तन्वां विसृजन्ति धीरास्ते .जनासो अमृतत्वं भजन्त" इति श्रुतिरन्यच्च सङ्ग्रहीतम् । तेन श्रीयमुनासङ्गमात्सेवकसकलसिद्धिदातृत्वं स्पष्टमेवेति चोधितम् । भगव- प्रियम्माचुकत्वं तु समागम एव माहात्म्याधिक्यबोधनाद्भगवत्प्रियत्व एव च तथाभावात् । अन्यथा चर्मण्यत्यादिनद्यन्तरस्याऽपि तथात्वापत्तेः । अतस्तदेतैरेव यास्यः सिद्धयतीति तत्र विशेपतः प्रमाणान्तरं नोपन्यस्तम् । यद्वा । "आस्तच्छी- लतद्धर्मतत्साधुकारिष्वि"त्यधिकारस्थितेन "लपपते"ति सूत्रेण भुव उकन् । तथा च १ भवतीति पाठ. २ पूर्वक्सेवाकारणादिति ग-घ. पूर्वकसेवाकरणादिवि क. पूर्वक सेवाकरणादिति इ. पूर्वक तस्सेपाकरणादिति स्व-च. :पूर्वक सेवाकारणादिति मुद्रितप्रन्ये स्वीकृतः । अमन्थे उपरिनिर्दिष्यन्वर्पः पाठः वर्तते सोऽस्माभिः स्वीक्तः ३ भारसालिग इति च. भगवत्साविज इति ग, . .

·श्रीहरिरायश्रीपुरुषोत्तमचरणानां टिप्पणविवृतिभ्यां संवलितम् । यमोऽपि भगिनीसुतान्कथमु हन्ति दुष्टानपि प्रियो भवति सेवनात्तव हरेर्यथा गोपिकाः॥६॥ श्रीहरिरायप्रणीत टिप्पणम् । याद्भुतकर्मण" इत्याचायनिरूपितत्वात् । तच "असाधनं साधनं करोति" इत्यादि- रूपम् । यथाऽसाधनं कामादि प्रमेयबलप्राकट्येन साधनं भगवद्भावनाहेतुत्वेन । तत्र विपयत्वेन स्वप्रवेशात् । अत एव 'गोप्यः कामादि'त्यादिवाक्यानि।उक्तं चाऽऽचार्यवयः 'कामान्ता च कृतिः स्फुटा । कामोद्भूते तथा प्रीतिरिति । एवं सति भगवानसाधन- मपि स्वरूपवलेन साधनं करोति । तथाविधस्वरूपप्रदर्शनेन तादृम्भावजननात् । अत्र तु भावनाभावेऽपि असाधनं पयःपान पिपासाहेतुकं तथा फलसाधकं साधनीकरणा- भावेऽपीस्यत्यद्भुतत्वमेतचरित्रस्येति भावः। न हि .पिपासया पानीयपाने का तद्भावना सम्भवति । अतस्तदसाधनमेव । ननु यमयातनाभावस्तु भगवन्नानाऽपि भवतीति को विशेष एतच्चरित्र इति चेत्तत्रा हुर्जातु इति मूले । कदाचिन्नामाग- राधेषु सत्सु गुरुवैमुख्यदुःसङ्गवर्जनरूपाङ्गद्वयाभावे न फलत्यपि नाम, न तथा प्रकृते । न हि पिपासया पाने नामग्रहण इव किञ्चिदङ्गमपेक्ष्यम् । अतो महानेव विशेष इति भावः । नन्वत्र कोपपत्तिः पयःपानेन यमयातनाभावे । लौकिकेन तेनादृष्टाजननात् । नापि दृष्टद्वारा, असम्भवात् । न हि पिपासाहेतुकपयःपानस्य श्रीपुरुषोत्तमप्रणीता विति । युष्मदनुरोधेन यातनाभावेऽपि स्वस्याधिकृतत्वादल्पदण्डं तु दास्यत्येवेत्यत आहुर्यमोऽपीत्यादि । उस्तके । इदमपि तत्रैव, "यमुने कृपया पापानवश्यं तार- यिष्यसि । मयि त्वया दया कार्या निर्दये निगृहीतरी"ति यमेनोक्तम् । "एवमस्तु मदम्भोभिः स्नात्या त्यामादरानराः। दशभिश्च चतुर्भिश्च तर्पयिष्यन्ति नामभिः । तेन हिंसापरोऽपि त्वं घृतकल्पो भविष्यसि । निरातङ्का भविष्यन्ति भवतो येऽपि पापिन" इति यमुनावाक्यैरेव सिद्धम् । उपपत्तिमात्रं परं तर्यत इत्यर्थः । यथा गोपिका इति। १ तस्कृतिरिति च. २ दर्शनेनेति क-ख-ग-ध. प्रदर्शने इति च. ३ पयःपानेन यमयातनाभावहेतुत्वं क्वचिदपि लोके सिद्धमित्याशङ्कयाऽऽङ्गः-यमोऽपीति ख. पयःपानेन यमयातनाभावः 1 लौकिके पय पाने ते अटे अलौकिको यमयातनाभावः । तस्याऽनुत्पत्तिः । नापि दृष्टद्वारा ! असम्भवादित्यादिः च.

·श्रीयमुनाएकम् । श्रीहरिरायप्रणीत टिप्पणम् । यमयातनामावहेतुत्वं चिदपि लोके सिद्धमित्याशपाऽऽहुर्यमोऽपीति मूले । श्रीयमुना हि यमभगिनी, सूर्यापत्यत्वात् । तत्रापि कनिष्ठा, यमोत्पश्यनन्तरं तद्दो- पपरिहाराय रविणा पश्चादुत्पादितत्वात् । अतो यमसन्माननीया । तस्याः पयःपाने तत्सुतत्वम् । पयःशब्दस्य श्लिष्टार्थकत्वात् । वस्तुतोऽपि पयःपानेन तत् मुत- त्वम् पञ्च महाभूता तदपेक्षया तदपेक्षया जलस्यैर मुख्यत्वं, पयसैब देहोत्पत्तेः । भूतान्तरापेक्षया पयस एव विशेपतो देहोत्पादकत्वात् । "पञ्च- म्यामाहुवावापः पुरुपयचसो भवन्ती"ति श्रुतेः । तादृशेषु दोपसत्त्वेऽपि भागिनेय- त्वेनाऽतिमान्यत्वात्स्वत एव कथं यमस्तास्तथा करोतीत्यर्थः । एवं दोपनिवारक- मद्भुतचरित्रमुक्त्वा फलसम्पादकमद्भुतचरित्रमाहुः प्रियो भवतीति मूले । भग- चदङ्गीकृतानां भगवदुक्तसाधनैर्भगवति प्रीतिसिद्धिर्भगवच्छाखसिद्धा, न तु भगवतो जीवेषु प्रीतिः, तेपामविद्यादिदोपग्रस्तत्वात् । न हि निर्दोषः सदोपेषु रमते ग्रीणाति च । तव पुष्टिमार्गीयायाः सेवनात्सर्वभावेन चेतसस्त्वदधीनत्वकरणात्वदीयत्वे सम्पन्ने स्वसम्बन्धिसम्बन्धादरेः सर्वदुःखहर्तुस्ताक्स्वभावस्य स सेवेकस्तदीयः प्रियो भव- तीत्यर्थः । इदमपि तवाऽद्भुतचरित्रम् , शास्त्रासिद्धत्वात् , लोकेऽपीवरतोपहेतुकते- रितरतोपासाधकत्वाच । ननु किं प्रमाणमत्र कुत्राऽप्येवं फलस्यादृष्टत्वादित्याशक्य दृष्टान्तमाहुर्यथा गोपिका इति मूले । यथा व्रतप्रसङ्गे फलप्रकरणीयगुणगानप्रसङ्गे घ तव सेवनाद् गोपिका हरेस्तथा जाताः। तथान्योऽपि भगवत्सेवकस्तथा भव- तौति भावः । अथवा । यथा गोपिका इति दृष्टान्तेन न प्रीतिमात्र किन्तु यथा ताः सर्वभावेन प्रीतिविपया भगवतस्तथाश्यमपि भवतीति भावः ॥६॥ . श्रीपुरुषोत्तमप्रणीता विति । प्रियत्वे उदाहरणम् । अन्यथा बहुषु भक्तेषु सत्स्वप्येकादशे वास्कतानत्वेन प्रियत्वं न वदेदतस्तथेत्यर्थः । प्रियभवने दृष्टान्तवाश्यम् । सेवनस्य हेतोस्तुल्यत्वात् । तेन ब्रह्मत्वेन सेवने "रसो यः परमाधार" इति तथा सेवकस्य प्रियत्वं युक्तमेव । अतः प्रतिवन्धकनिवृत्तिरदेव सिद्धयतीति भावः। एतावदन्तं व्याख्यानं प्रभूणाम् । अग्रेतदाज्ञप्तश्रीगोकुलनाधानाम् । अत्राऽपि स्वसेवनागोपिकावद्भगवत्प्रियत्वसम्पाद कत्वरूपं पष्ठमैश्वर्य स्सयम् ॥ ६॥ स्वसेवकस्तदीय इति च २ प्रतीतमात्रनिति च, ·२७ थीहरिरायश्रीपुरुषोत्तमचरणानां टिप्पणविवृतिभ्यां संचलितम्। ममाऽस्तु तव सन्निधौ तनुनवत्वमेतावता न दुर्लभतमा रतिर्मुररिपी मुकुन्दप्रिये । श्रीगोकुलनाधचरणानाम् वितिः । आवश्यकदैहिकधर्मेऽपि त्वत्सम्बन्धे मुक्स्यधिकभक्तिमाप्तिर्यत्र, तत्र का शङ्का यमयातनाभाव इत्याहुममाऽस्त्विति । तव सन्निधौ तनोर्नवत्वं लीलोपयोगिनूतनदेहसम्पत्तिरस्तु । एतेन पूर्वदेहनिवृत्तिः सूचिता । इद- मपि त्वत्कृतमेव भवति न त्वन्यथेति ज्ञापनाय प्रार्थनमस्त्विति । एतावता श्रीहरिरायप्रणीतं टिप्पणम् । आवश्यकेति । देहस्य देहान्तरारम्भकत्वमावश्यको दैहिको धर्मः " प्रज्ञया शरीरं समारो"त्यादिश्रुतेः । किं बहुना । मुक्तावपि भगवच्छास्त्रे सेवोपयोगि वैकुण्ठादिषु देहान्तरम् । अत एवोक्तमाचार्यः सेवाफलग्रन्थे-" सेवोपयोगिदेहो वैकुण्ठादिष्वि"ति । तस्मिन्नपि त्वत्सम्बन्धे सान्निध्यसम्पादिते दैशिकेऽपि सम्ब- न्धे यत्र तथाविधभक्तिसिद्धिस्तत्र तत्र जातानां यमयातनाभावे का शङ्केति कैमुतिक- न्यायो निरूप्यत इत्यर्थः। तव सन्निधाविति । एतेन दुष्टसनिधानकतत्वत्तिरो- भावाभावस्थल एप तथात्वमित्याशयो ज्ञेय इति बोधितम् । पूर्वदेहनिवृत्तिरिति । घटस्य पाकेने मृचानिवृत्तिवनिवृत्तिरत्र वाच्या । अन्यथा पूर्वतनोर्नवत्वमिति न व्याख्यातं स्यादिति भावः । धीपुरुषोत्तमप्रणीता वितिः । तत्र च, एवमनेन स्वरूपसामथ्यं निवाययित्वा प्रियत्वोपयोगि यदभिप्रेतं तत्प्रार्थयितुमग्रिमः श्लोक इत्याशयेन तमवतारयन्त्यावश्यकेत्यादि, आवश्यक- दैहिकधर्मपदेन तीरवासात्मकं सेवनं पानं चेत्युभयमपि सङ्गृह्यते । पूर्वत्र सेवनपानयोः फलस्योपपादितत्वेऽपि व्याख्यानाभावादत्राऽनुवादः। तथाच तीरवासात्मकत्वत्सेवन- त्वजलपानरूपावश्यकदैहिकधर्मेऽपि त्वत्सम्बन्धे यत्र मुक्त्यधिकभक्तिप्राप्तिस्तत्र का आशङ्का यमयातनाभाव इत्याशयेन पूर्व प्रार्थनमाहुरित्यर्थः । तयाकुर्वन्ति तवेत्यादि । तव आधिदैविक्याः सन्निधौ भौतिकीमध्ये सन्निधाने तनोनवत्वं सिद्धिरूपलीलोपयो- गिनूतनदेहसम्पत्तिरस्तु । अत्र तनुनवत्वं नैतच्छरीरेतिशयाधानमावपर्यवसायि, किन्तु, पूर्वशरीरनिवृत्तिपूर्वकाभीष्टदेहान्तरप्राप्तिपर्यन्तमित्याशयं स्फुटीकुर्वन्ति एतेने- त्यादि । एतेन नवत्वस्य नूतनदेइसम्पत्तिपर्यन्तत्वकथनेन पूर्वशरीरनिवृत्तिः सचिता, १ शरीरमारग्रेति प. ३ दैहिकेऽपति ग. युजन्तु यधानिवेशमिति न प्रस्मार्यम् । ३ परिपाके नामाल निवृत्तिवत् इति पाठ म. .

·२८ रायास्तु लीलोपयोगिदेहप्राप्तिं परमभक्तिप्राप्तिमानसाध्यां मन्यानाः पर्वदेहनिवृत्ति मृद्धटपाफदृष्टान्तेनैतदेहेनिशयाधानमात्रपर्यपसितामनीकुर्वन्ति । तदपि पूर्वकक्षावि- श्रान्तमिति न विरोधः । मुकुन्दमिय इति तु न घ्याख्यातम् । मोक्षदातृत्वस्य धीयमुनाष्टकम् । अतोऽस्तु तव लालना सुरधुनी परं सङ्गमात् तवैव भुवि कीर्तिता न तु कदापि पुष्टिस्थितैः॥७॥ शरीरपरिवर्त्तमात्रेणैव मुररिपो रतिलभतमा न भवतीत्यर्थः । किन्तु तनु- नवत्वेन सुलभैव । कदाचित्मतियन्धके विद्यमानेऽपि यथा जलदोपरूपमुरस्य निवारकस्तथा त्वत्सम्बन्धात्सर्वदोपनिवारकत्वं मुररिपुपदेनोक्तम् । अतः कारणाद्यावदाधुनिकशरीरनिवृत्तिस्तावत्तव लालनास्तुतिरूपाअस्तु । साऽपि श्रीहरिरायप्रणीत टिप्पणम् । दुर्लभतमा नेति । त्वत्सम्बन्धस्यैव दुर्लभत्वेन सा भगवति दुर्लभी तु भवत्येवेति तमप्प्रत्ययाशयो बोध्यः । प्रतिबन्धक इति । भक्त्युत्पत्तावित्यर्थः । त्वत्सम्बन्धादिति । यथा नरकासुरनिरुद्धकन्यानुग्रहाय तत्सम्बन्धाजालदोप- रूपमुरस्य निवारकस्तथा त्वत्सम्पन्धाचदीयसर्व सेवकदोपनिवारक इति भावः । एतेन त्वत्सम्बन्धिनां भगवद्रतिप्रतिवन्धनिरसनायाऽपि यत्रो न विधेय इत्युक्तम् । मुकुन्दप्रिय इति मूले । पदतात्पर्य तु-भगवान् मुकुन्दो मोक्षदाता गृह एव चतुर्विधपुरुषार्थ भावेन स्वयमाविर्भूयाऽनुभावयन् तादृशसमाजसख्यसम्पादनेन स्वतन्त्रभक्त्या भगवदीयत्वसम्पादफस्तादृशस्य नियात्वेन तद्धर्मवत्चात् भगवीयत्व- सम्पादकत्वमस्या इति स्वतन्त्रभक्तिदायिकात्वेन परमोत्को निरूपितो भवतीति तथा सम्बोधनमिति । अतः कारणादिति । यतो यथाकयश्चित्वत्सम्बन्धे प्रतिवन्ध- निवृत्तिपूर्वकभक्तिप्राप्तिसौलभ्यमतः कारणादित्यर्थः । यावदाधुनिकेति । नवीने श्रीपुरषोतमप्रणीता विवति । अर्थवलादेव बोधितेत्यर्थः । इदमिति । पूर्वोक्तमुभयम् । ननु किमिति द्वयं प्रार्थ्यते एतस्य शरीरस्यैव कुतो नरत्वं न प्रार्थ्यत इत्यत आहुरेतावतेत्यादि । शरीरस्य या परिवर्तः पूर्वधर्मनिवृत्तिपूर्विका धर्मान्तरवचा, तन्मात्रेणेव मुरिपो दोपनिवर्तके भगवति रतिर्दुर्लभतमा न भवति, तथापि लीला तु दुर्लभतमा भवत्येव । अतो न प्राध्यत इत्यर्थः । तदेतत्स्फुटीकुर्वन्ति कदाचिदित्यादि उपमित्यन्तम् । श्रीहरि- दुमा न भवस्येवेति ग. १ प{ पुलामा वि प स नभकदासकरवेनदि ख च.

·२९ श्रीहरिरायश्रीपुरुषोत्तमचरणानां टिप्पणविवृतिभ्यां संवलितम् । त्वत्कृपयैव नाऽन्यथेति प्रार्थ्यतेऽस्त्विति । गङ्गाया अपि फलसाधकत्वं त्वत्सम्बन्धादेवेत्यत आहुः सुरधुनी तव सङ्गामात् परं अत्यर्थ भुवि की- तिता स्तुतेत्यर्थः, न तु कदापि त्वद्रहिताऽपीत्यर्थः । ननु कचित्पुराणादी केवलाया अपि स्तुतिश्यत इति स्तुती विशेपमाहुः पुष्टिस्थितैरिति । मर्यादा- मार्गीयः केवळाऽपि स्तूयते त्वत्स्वरूपाज्ञानात् । पुष्टिमार्गीयास्तु त्वत्स्वरूपं जानन्तीति स्वत्सम्बन्धादेव स्तुवन्तीत्याहुः पुष्टिस्थितैरिति ॥७॥ श्रीहरिरायप्रणीतं टिप्पणम् । अलौकिके तु शरीरान्तरे सम्पन्ने लीलारसानुभव एव त्वत्तीरे भवेदिति भावः । लालना स्तुतिरूपति । यथा जननी लालनसमये प्रेम्णा वालकं स्तौति । सा स्तुतिरपि लालनैव न तु गुणकीर्तनम् । लालनमध्यपातित्वात् । तथैपाऽपि स्तुति- लालनैवेति स्तुतिरूपेत्युक्तमित्यर्थः । फलसाधकत्वमिति, पुष्टिमागीयफलसाधकत्व- मित्यर्थः । पुष्टिमार्गीयं फलं तु साक्षात्पुरुषोत्तमलीलासम्बन्धोऽलौकिकदेहसिया, तत्सम्पादकत्वं तु गङ्गायास्त्वत्सम्बन्धादेव । अन्यथा "स्रोतसामस्मि जाह्नवी"ति वाक्येन तस्या विभूतिरूपत्वेन निरूपणादेतत्फलसाधकत्वमुच्यमानं बाधितं स्यात् । श्रीपुरुषोत्तमप्रणीता वितिः। स्वाभाविकत्वेऽपि भवदनुरोधेनालौकिकं देहं दास्यतीत्याशयस्य प्रियापदादेव स्फुटं स्फुरणात् । प्रियत्वं तु तत्रैव "विष्णुदयिते ति नानोक्तम् । अतःकारणादिति । यतो भवती प्रिया । तथाच तदवधि लालनारूपं तदनुकूलमिदं द्वितीयं प्रार्थितं देय- मिति भावाननु तनुनवत्वरूपं फलमन्यथा सिद्धं गङ्गयापि सम्भवादतस्तदर्थ तिरेव कार्येत्याशङ्कायां तन्निरासाय श्लोकशेप इत्याशयेन तमवतारयन्ति गङ्गाया इत्यादि । इदमपि "सितासिते" इति मन्त्रोत्तरार्द्ध एव सिद्धम् । अस्यापि मन्त्रस्य- बैन " गोप्यो गावः ऋचस्तस्ये "ति श्रुत्यन्तरे तासां गोपीन पुष्टिस्थितत्वात्केव- लगङ्गाया एव माहात्म्यस्य तत्रास्फुटत्वाच । अत्र पुष्टिस्थितपदेन तदुक्तिराधिदैविक- सङ्ग्रहाय । बजस्थकृतस्य केवलगङ्गाकीनस्य श्रीभागवते अदर्शनादिति । आहु- रिति । स्वपूर्वतिर्थेऽभियुक्तसंमतिमाहुरित्यर्थः। व्याख्यानं तूतानार्थम् । इदं चाs- देव सिद्धम् । पुष्टिमार्गीयाणां भजनानन्दामिलापुकत्वेन तदुपयोगिन एव स्तुत्य- त्वात् । लोकादपि तथा निश्चयात् । योजनातु-मुरधुनी भुवि कीर्तिता, परं तवैव तत्तीरे इति कना-घ.-च.

·३० श्रीयमुनाएकम्। स्तुति तब करोति कः कमलजासपलि प्रिये यत्र त्वत्सम्बन्धात्सर्ववन्यगङ्गास्तुतिस्तत्र त्वत्स्तुतौ को वा समर्थ इत्याहुः स्तुति तवेति । अशक्यस्तुतित्वे हेतुमाहुः कमलजासपत्नीति । धोहरिरायप्रणीतं टिप्पणम् । अत एव पुष्टिस्थितरित्युक्तम्, अन्येपामेतन्माहात्म्यानवगतः । पद्यपदलापनिका तु, पुष्टिस्थितः निःसाधनानुग्रहमार्गनिष्ठः सुरधुनी लोकान्तरनदी भुवि तु पुनर्न कदापि कीर्त्तिता तादृक्पुष्टिमार्गीयफलसाधकत्वेनेति । परं किन्तु सर्वदैव तवैव सङ्गमात् सा तथा कीर्तिता। अतः सर्वदा तव लालना पूर्वोक्तरूपास्त्विति सम्बन्धो ज्ञेयः ॥७॥ अशक्यस्तुतित्व इति । वागगोचरमाहात्म्यसत्त्वाद्यथारंसस्वरूपानन्देऽशक्य- स्तुतित्वम् । “यतो वाच" इति श्रुतेः । तथाज्ञाऽपीति भावः । कमलजासपत्नीति हेतुनिरूपणम् । सपत्नीत्वेन लक्ष्मीविरुद्धस्वभावत्वादित्यर्थः । अयमभिप्रायः । लक्ष्मीहि प्रमाणसिद्धब्रह्मानन्दस्वरूपा । अतः प्रमाणभूतैर्वेदादिवाक्यलक्ष्मीमाहात्म्य- निरूपणमुपपयेतापि । त्वं तु पुष्टिलीलास्थत्वेन तदतीतग्रमेयानन्दरूपेति 'यतो वाच' श्रीपुरुषोत्तमप्रणीता वितिः । सङ्गमात् । तत्र गमफं, पुप्टिस्थितैस्तु कदापि नेति । केवला न कीतितत्यर्थ इति समीची भाति । तथाच सेवोपयोगिदेहसम्पादकत्वं गङ्गाया अस्ति, परं नाभीष्टसेवो- पयोगिदेहसम्पादकत्वम् । तेन नाऽन्यथा सिद्धिः । यदि तया सा स्यादभियुक्तैः साऽपि स्तूयेत । तदभावा यया चरणपमजे"त्य<नोक्तोऽर्थ उपपन्नतर इति भावः । अत्रापि तनुनवत्वरूपं सप्तममैश्वर्य स्पष्टमेव ॥ ७॥ नन्वस्तु गङ्गापेक्षया स्तुत्यत्वम् । सम्बन्धाधिक्यात, न तु लक्ष्म्पपेक्षयापि । तथा सति तनुनवत्वार्थ सैव स्तोतच्या । यत्पुनस्तया सदृशतामित्यर्दैनोक्तमतिप्रियत्वं ततु भक्तमानापनोदकेषु गुणातीतभक्तान्तरेप्वपि । कलिनिवारकत्वधर्मस्य साधारणत्वान्न तेनाऽनुमातुं शक्यमिति मानाभावानोपपन्नमित्याशङ्कायां, लक्ष्म्यपेक्षया जीवोप- कारकत्वं गङ्गायां मुप्रसिद्धमिति । तत आधिक्ये लक्ष्म्यपेक्षयोपकाराधिक्यं कमतिकादेव सिद्धयतीति न लक्ष्म्यास्तदर्थ स्तोतव्यत्वमित्याशयेनाष्टमश्लोकमव- तारयन्ति यत्रेत्यादि। उक्तार्थसूचनायात्र सर्ववन्धपदम् । अतः परं कार्येणातिप्रियत्व- साधकोऽग्रिमग्रन्थ उक्तेर्थे हेतुत्वमपि भजत इत्याशनेन तमवतारयन्त्यशक्येत्यादि। १सा पूजापावे ग-घ. २ रसरूपति प. ३ प्रमानन्दरूपति च ·श्रीहरिरायश्रीपुरुषोत्तमचरणानां टिप्पणविवृतिभ्यां संवलितम् । हरेर्यदनुसेवया भवति सौख्यमामोक्षतः । सर्वत्र स्तुत्यत्वं भगवत्सम्बन्धात् । स सर्वत्र लक्ष्म्यपेक्षया न्यून एव । त्वं तु तस्या अपि सपत्नी तत्समानसौभाग्यवती। ननु लक्ष्मीस्तुतिस्तु लोके दृश्यते । तर्हि तत्साम्यं चेत्कथं स्तुतिरशक्येत्याहुः प्रिये इति । साम्पमात्रे कत्त शक्यत एव। अत्र तु ततोऽप्यधिक प्रिय त्वमस्तीति स्तुतिकरणमशक्यम्। ननु कथं ज्ञायते लक्ष्म्यपेक्षयाऽऽधिक्यमस्तीति, तत्र हेतुमाहुर्हरेर्यदनुसेवति। श्रीहरिरायप्रणीत टिप्पणम्। इति श्रुतेरशक्यस्तवेति विरुदस्वभावत्वात्सपत्नीति । लक्ष्म्याः स्तुत्यत्वमुपपादय- न्ति सर्वत्रेति । लोके वेदे च स्तुत्यत्वं भगवत्सम्बन्धात् । तदभावे निन्यत्वमेव । "मामप्राप्यैव कौन्तेय ततो यान्त्यधमा गतिमि"ति वचनात् । सम्बन्धतारतम्येन स्तुत्यत्वतारतम्यम् । तथाच सम्बन्धस्तु लक्ष्म्या निरतिशय एव, उरसि सर्वदा निवासात् । अतः स्तुत्यत्वं तत्रोपपन्नमिति भावः । तत्समानसौभाग्यवतीति । अन्यासां भगवत्पत्नीनां लक्ष्म्यंशत्वेन तदधीनत्वम् । तव तु तत्समानसौभाग्यवत्वेन लक्ष्मीवत्स्वातन्त्र्यमिति भावः । ननु लक्ष्मीस्तुतिस्त्विति । स्वातन्त्र्येऽपि साम्य- सत्वे लक्ष्मीस्तुतिरिव कथमेतत्स्तुतिरशक्येत्याक्षेपार्थ इत्यर्थः । प्रिय इति सम्बोध- नम् । स्वातन्त्र्येण साम्येऽपि प्रियात्वेन ततोऽप्याधिक्यसत्वान्न लक्ष्मीदृष्टान्तेन शक्य- स्तुतित्वमस्या उपपद्यतेति भावः । अत एप " श्रियं चाऽऽत्यन्तिकी ब्रह्मन् येषां गतिरहं परे"ति दुर्वाससं प्रति प्रभुरेवैताशानां ततोपि प्रियत्वमाहेत्याधिक्यं प्रमाणसिद्धमेव । फलतोऽप्याधिक्यं वक्तुमाहुहरर्यदनुसेवयेति । हरेः सम्बन्धिनी या यदनुसेवा हरिसाहित्येन तत्रापि अनु पश्चाद्भगवत्सेवां विधाय गौणभावेन यस्याः सेवा तया मोधं पुरुषोत्तमसायुज्यं मर्यादीकृत्य सालोक्यादिसुखं भवति । पुरुषोत्तम- सायुज्यस्य भक्तिमार्गेण केवलभगवत्सेवासाध्यत्वात् । अत एवोक्तमाचार्यवय:- आदिमूर्तिः कृष्ण एच सेव्यः सायुज्यकाम्यये"ति निबन्धे । तत्रापि कृष्णपदेन भक्तिमाप्यः प्रभुरेषकारेण इतरनिरासधोक्तः । मोक्षमाप्तिर्भवतीति । सालोक्या- दिमोक्षप्राप्तिर्भवतीत्यर्थः । अत एव चैकुण्टे लक्ष्मीससीनां सालोक्यादिसुखं, न तस्वातन्त्र्येऽपीति ख. २ प्रमाणप्रसिद्धमेवेति कम-घडच. ३ केवल मिति ख.

·श्रीयमुनाएकम् । इयं तव कथाधिका सकलगोपिकासङ्गम- स्मरश्रमजलाणुभिः सकलगानः सङ्गमः॥८॥ हरेरनु पश्चाद्यस्याः सेवया मोक्षं मर्यादीकृत्य सुखं भवति । मोक्षप्राप्तिर्भवती. त्यर्थः । न तु ततोऽप्यधिकं भजनानन्दाख्यं सुखं भवति । तदपि भगव- सहिततद्भजनेन न तु केवलायाः, केवलाया मोक्षविघातकत्वात् । अनुशब्दा- न्मुख्यतया भगवद्भजनम् । तदनुगुणत्वेन लक्ष्म्या । कालिन्गुत्कर्षमाहुरियं तव कथेति । इयमग्रत उच्यमाना तव कथाऽपि सर्वमुक्त्यपेक्षयाधिका। अत एवैतत्कथारसिकानां न मोक्षेच्छागन्धोऽपि । तदेवोक्तं पञ्चमस्कन्धे- "अथ ह वा व तव महिमामृतसमुद्रविप्रपा सकृल्लीढया विस्मारितदृष्टश्रुत- श्रीहरिरायप्रणीत टिप्पणम् । लक्ष्मीवत्पुरुषोत्तमनित्यसंयोगरूपसायुज्यम् , तस्य लक्ष्मीमात्रभोग्यत्वात् । न हि स्वभोग्यमन्येभ्यः कोऽपि दातुमीप्टे । अत एवोक्तं बालगोधे-" लोकेऽपि यत्प्रभु- भुलेतन यच्छति कहिचिदिति ।नतुततोऽपीति।सायुज्यादप्यधिकमित्यर्थः । हरेरि- त्यस्य पश्यन्तपदस्य सम्बन्धियोधकस्यतात्पर्यमाद्दुस्तदपीति मोक्षमुसमपीत्यर्थः केव- लाया मोक्षविधातफत्वादिति । केवला भगवतः पुरुषोत्तमाद्भेदेन स्थिता विभूतिरूपा भजनेन धनादिसम्पत्प्रदातस्या विषयासक्तिहेतुत्वेन वैराग्यविधातद्वारा मोक्षविघातक- त्वमित्यर्थः । कालिन्युत्कर्पमिति, भजनानन्दरूपफलसाधकत्वेन लक्ष्मीत उत्कर्ष- मित्यर्थः । सर्वमुत्यपेक्षयेति, लक्ष्मीतत्सेवफफलरूपसायुज्यसालोक्यादिमुत्स्यपे- क्षयेत्यर्थः । अत एवेति, यतो मुक्त्यपेक्षयतत्कथाया आधिक्यमित्यर्थः । एत- कथारसिकानामिति । मोक्षे हि न भेदेन स्थितिरिति सर्वात्मभावलम्यरसकथा- श्रीपुरुषोत्तमप्रणीता वितिः । अनुशब्दोक्तस्य पश्चात्त्वस्य सापेक्षत्वादवधि बोधयितुं हरेयंदन्वित्येवं प्रतीकं तया- ख्यानं चेति ज्ञेयम् । तेन न दोपः । शेपं स्फुटम् । एवं लक्ष्म्यपेक्षया गद्गापेक्षया चा- ऽऽधिक्यं साधयित्वा तर हेतुमुत्तरार्दैन वदन्तीत्याशयेन तमवतारयन्ति व्याकुर्वन्ति च कालिन्यामित्यादि, इयमित्यादि चासकलेत्यादि, इदमपि यमुनामाहात्म्ये "केलि- १ सर्वन मुक्त्यपेक्षयति ख २ वैराग्यवित्राद्वारेति च.

·थीहरिरायश्रीपुरुषोत्तमचरणानां टिप्पणविवृतिभ्यां संवलितम् । ३३ सुखलेशाभासा परमभागवता एकान्तिन" इति । सा केत्याकाकायामाहुः सकलगोपिकेति । सकलगोपिकासगमेन स्मरसम्बन्धी यः श्रमस्तेन जनिता ये स्वेदजलाणवः सकलगावजास्तैः सङ्गमो यस्याः। एते जलाणवो न श्रम- स्वेदरूपाः किन्तु विविधसङ्गमरसस्य सर्वावयवपूर्णस्यात्युच्छलनेन बहि- रागतस्यैव बिन्दवो न तु केवलजलमात्रस्य । अत एवोक्तं सकलगात्र- रिति। एभिर्विशेषणः परमकाष्ठापन्नपुष्टिपुष्टिमार्गान्तरङ्गभक्तत्वं सर्वदैतद्रस- पूर्णत्वमन्तरङ्गभक्तानुगुणत्वमेतल्लीलामध्यपातित्वादिकं सूचितम् । स्वस्यै- तद्रसपूर्णत्वेन केवलैतजनकषुरप्येतसं ददातीति स्पष्टमेव वैल- क्षण्यम् ॥८॥ श्रीहरिरायप्रणीत टिप्पणम् । रसिकानां तत्र वदभावान्न तदिच्छागन्धोऽपीत्यर्थः । “अथ ह चावे "त्यादिना प्रमाणोपन्यासः । सा केति । कथेत्यर्थः । यस्या इति पञ्चमी पष्ठी च व्याख्येया। पञ्चमीपक्षे-यस्याः सकाशादन्येपामेतत्सम्बन्धिनामपि तत्सङ्गमः । पष्ठीपक्षे- श्रीयमुनायास्तत्सङ्गमः । तदापि कृपया तद्रसदातृत्वमित्यर्थः । एभिर्विशेपणे- रिति । एतत्कथायां सकलगोपिकास्तत्सङ्गमः, सोऽपि रसावेशजनितो येन श्रमः तेनोद्भूतं स्वेदजलं तदीया अणवोऽतिसूक्ष्मबिन्दयस्तैः सङ्गमा, एतापन्ति कथा- विशेषणानि रित्यर्थः । एतादृशी एतत्कयेत्यस्यामपि परमकाप्ठेत्यायुक्तसकलधर्म- वत्त्वं सचितमित्यभिहितमिति भावः । केवलैतद्भजनकर्तुरपीति । अनन्यभजन- फर्जुरित्यर्थः ॥ ८॥ श्रीपुष्पोत्तमप्रणीता विकृतिः। सलिले"ति नाम्नि प्रसिद्धम् । केलिः सलिले यस्या इति तदर्थात् । किञ्च । " नम- विद्यासुधावहा" इति नाम्न्यपि भगवतस्तरणलीलायां प्रवाहे गण्डूपपाताब्रह्मविद्यारूप- भगवन्मुखसुधां वहतीत्यपि. स्फुटति । यद्यपि श्रमजलगण्डपजलसम्बन्धो लीलासमय एव, तथापिश्रीयमुनायाः सप्तसागरान भित्त्वा सूर्यमण्डलाद् रहद्दवत्पुनःपुनरागम- नेन इदानीमपि.सोऽस्तीति न फिश्चिदनुपपन्नम् । अत्रापि . लीलासामयिकप्रभुश्रम- जलकणसम्बन्धसम्पादकत्वरूपमष्टममैश्वर्यं स्पष्टमेव ॥८॥. १ पराकाष्ठापनेति क-ब.

·३४ श्रीयमुनाष्टकम् । तवाऽटकमिदं मुदा पठति सुरसूते सदा* समस्तदुरितक्षयो भवति वे मुकुन्दे रतिः। एवं कालिन्दी स्तुत्वैतत्स्तोत्रपाठफलमाहुस्तवाश्टकमिति । पद्य- प्यन्यकृतान्यपि स्तोत्राणि सन्ति तथापि वक्ष्यमाणं फलमेतत्स्तोत्रपाठेनैव भवति, नाऽन्यथेति ज्ञापनायेदमित्युक्तम् । अन्यकृतस्तोत्रेष्वेवंविधस्वरूप- निरूपणाभावात् । इदं तवाष्टकं यः पठति तस्य पूर्व समस्तदुरितक्षयो भवति । तदनन्तरं मोक्षदातयपि स्नेहो भवति । अत एवोक्तं, "नराणां क्षीणपापानां कृष्ण भक्तिः प्रजायत" इति । मुकुन्दपदाद्यद्यपि मोक्षमेव साधारण्येन सर्वेभ्यो ददाति तथापि त्वत्स्तुतिपाठात्प्रसन्नो भक्तिमेव ददाति न तुमोक्षमपीति भगवत्स्वभावपरावर्तकत्वमुक्तम् । ततः किमिति तत्राऽहुः। तया सकलसिद्धयः पूर्वोक्ताः सर्वात्मभावादयो भवन्तीति शेषः । ननु पति- श्रीहरिरायप्रणीत टिप्पणम् । वश्यमाणमिति । अनुपदमेवान पये वक्ष्यमाणमित्यर्थः । समस्तेति ब्रह्मसम्बन्धवदेकहेलया अखिलपापक्षय एतत्स्तोत्रपाठेन चोधितः। तदनन्तरमिति । भक्तिप्रतिवन्धकसमस्तदुरितक्षयानन्तरमित्यर्थः । अन्यथा दुरितानामनन्तत्वेनेकदा वदनिवृत्तौ रत्युत्पत्तेरनवसरपराइतिः स्यात् । अत एवेत्यादिना प्रमाणोपन्यासपुर- स्सरं समस्तपापाभावस्य भगवद्भक्त्युत्पत्ती हेतुता निरूपिता । यद्यपि "ज्ञानामिः सर्वकर्माणी"ति वाक्याज्ञानेनापि सर्वकर्मनियत्तिः । परन्तु तत्र ज्ञानसाधने क्लेशभूयस्त्वमत्र तु पाठमात्रेणैतत्स्तोत्रस्य सा भवतीत्यनायासेन तत्साधकत्वं पाठ- स्पेति तदुत्को शेयः । प्रसन्न इति । यथा लीलासृष्टिस्थेभ्यस्त्वत्साक्षात्कारात् त्वत्सम्बन्धेन प्रसन्नस्तथा आधुनिकेभ्यः परोक्षे त्वत्स्तुतिपाठादेव प्रसन्नो भवती- त्य। भक्तिमेवेति निश्चयवाचकं "वा" इत्यव्ययपदप्रयोगतात्पर्य ज्ञेयम् । भगव- स्वभावपरावत्तकत्वमिति । एतत्स्तोत्रपाठस्येत्यर्थः । अत्राऽयं भावः । भगवत्स्व- भावः स्वामिनीभ्यो देयं फलमन्येभ्यो न प्रयच्छति । अन्यथाऽनुकम्पापात्रमुद्धवं बजे न प्रेपयेत् । स्वयमेव वाग्मावं दद्यान् । एतत्स्तोत्रपाठे तु तत्कर्चरि श्रीयमुनासम्बन्धावगमेन स्वामिनीभ्य इव स्वयमेव ताग्भावं प्रयच्छतीति तथेति भावः । ततः किमिति । ततो मगवद्रावादग्रे किं भवतीत्यर्थः । साधीपुरुषोत्तमचरणानां व्याख्यान किचिदस्ति वत् श्लोमन्ते निवेशिवम्। . .

·ARAL BHAJAN SN म श्रीहरिरायधीपुरुषोत्तमचरणानां टिप्पणविवृतिभ्यां संवलितम् । तया सकलसिद्धयो मुररिपुश्च सन्तुष्यति स्वभावविजयो भवेद्वदति वल्लभः श्रीहरेः ॥९॥ BAR ARY. श्रीयमुनाष्टकस्तोत्रं सम्पूर्णम् । बन्धके विद्यमाने सति कथमेतत्स्तोत्रमात्रादेतावद्भयतीति चेत्तत्राऽहुर्मुररि- पुश्च सन्तुष्यतीति । यथा दोपरूपं तन्निरुद्धकन्पासुखमासिप्रतिवन्ध निरा- कृत्य ता अङ्गीकृतवानेवमेतत्याठेनाऽपि प्रतिवन्धं निवार्य तमप्यनीकरोती- त्यपि ज्ञापनाय मुररिपुपदम् । फलान्तरमाहुः स्वभावविजयो भवेदिति । स्वभावस्य विजयः परावृत्तिर्भवति । सवासनेति व्युपसर्गाः । दुष्टस्वभा- वोऽप्युत्तमस्वभावो भवतीत्यर्थः । नन्विदमनेकतपःसाध्यं कथमेतत्पाठमात्रा- दिति चेत्तत्राहुर्वदति वल्लभ इति । तेनाऽतवाक्यत्वेन प्रामाण्यमुक्तम् । नन्वितः पूर्वं केनाऽप्यनुक्तत्वाद्भवदुक्तिमात्रेण कथं प्रामाण्यमिति चेत्तत्रा- अहुः श्रीहरेरिति । साक्षाच्छ्रीपुरुपोत्तमसम्बन्धी यतः, अहमतोवदामीत्यर्थः । श्रीहरिरायप्रणीतं टिप्पणम् । सन्तुष्यतीति । भगवत्प्रियात्वायमुनायास्तत्स्तुती भगवत्तोपस्तत्रापि सम्यक्तोपो यथा गोपिकासु । अतएव "प्रियो भवति सेवनात्तव हरेरि"ति पूर्वमुक्तम् । चकारेण स्वामि- न्योऽपि तुप्यन्तीत्यर्थः । लोकेऽपि स्वस्तवनापेक्षया स्वप्रियस्तयनस्याऽतितोपहेतुत्वा- दिति भावः। फलान्तरमिति। प्रथममेकं फलं समस्तदुरितक्षयपूर्वकसफलसिद्धिसहित- भगवद्भावप्राप्तिरूपं निरूपितमित्यर्थः । स्वभावविजय इति । “काममयोऽयं पुरुष" इति श्रुतेः स्वभावस्य कामभावरूपजीवस्वभावस्य परावृत्तिः सर्वात्मभावसिद्धया भवतीत्यर्थः । यद्वा । स्वभावस्य सात्त्विकादिस्वभावस्य विजयः स्वाधीनीकरणं लीलामानोपयोगितया प्रवर्तनरूपं स्वरूपतो गुणातीतत्वसिद्धया भवतीत्यर्थः । अथया । स्वभावस्य भगवद्धर्मप्रवेशजन्यमानादिस्वभावस्य दैन्यभावसिद्धया परावृत्ति- र्भवतीत्यर्थः । दुष्टस्वभाव इति । शुद्धपुष्टिमार्गविचारेण पूर्वोक्तरूपस्वभावस्य दुष्ट- त्वमित्ययः । आप्तवाक्यत्वेनेति । यथादृष्टार्थवादित्वेनाऽऽतत्वम्। तचाऽऽचार्यचरणे- प्वेव सम्भवति । लीलासृष्टिसम्बन्धित्वेन लीलास्थभक्तजनफलजननदर्शनात् । अत एतदासत्वमेतेम्वेवेत्येतद्विपये स्वोक्तमेव प्रमाणमिति बोधनाय स्वनामोक्तिरिति भावः । नन्वित्यादिना आसत्वसंशयमादाय पूर्वपक्षो ज्ञेयः । साक्षादित्यादिनिरूप- पस्याऽयमभिप्रायः । हरिपदेन निःसाधनगजराजोद्धृतये तदैन्येन प्रादुर्भूतः पुरुषो- त्तम उच्यते । स च पुष्टिमार्गीयप्रभुरेप । सर्वसाधनराहित्ये केवरुदन्येन प्रादुर्भूत- १ पूर्वकामिति क. ग.घ...

·श्रीयमुनाष्टकम्। अनाध्यमाशयः । साक्षात्स्वरूपसम्बन्धिनां स्वरूपं साक्षात्तत्सम्बन्धिन एव जानन्ति न त्वन्ये । श्रीकालिन्द्याः साक्षात्तत्सम्बन्धित्वं पूर्व प्रकटमेवोपपा. दितम् । स्वातिरिक्तानां साक्षाच्छीगोकुलेशसम्बन्धाभावात्साक्षात्तत्सम्य- धिन्याः स्वरूपाज्ञानात्तकथनम् । स्वस्य तु साक्षात्तादृशत्वात्तत्स्वरूपज्ञाना- त्तत्कथनमिति नाऽनुपपत्तिा काचित् । इति श्रीविट्टलेश्वरविरचिता श्रीयमुनाष्टकविवृतिः सम्पूर्णा । श्रीहरिरायप्रणीत टिप्पणम् । त्वात् । अत एवाग्रे साक्षादित्युक्तम् । पुष्टिमार्गीयातिरिक्तेपु साक्षात्सम्बन्धाभावेन साक्षात्स्वरूपप्रादुर्भावाभावात् । तत्र तु पुरुषोत्तमस्य विशुद्धसत्त्वव्यूहादिव्यवधानमेव । अत एव श्रीपदम् । सौन्दर्यादिरसानुभावकधर्मप्राकट्यस्य पुष्टिमार्ग एव सम्भवात् । तादृशस्य वल्लभत्वेन सम्बन्धीति मदुक्तौ नासत्वसंशयः पुष्टिपथानुगृहीतैरस्म- दीयैपिंधेय इति दिक् । इति श्रीमनिजाचार्यकृपया परया युतः। हरिदासश्चकारेदं टिप्पणं विवृत्ती प्रभोः ॥१॥ प्रसीदन्तु निजाचार्याः स्वदासे निजवंशगे। प्रयच्छन्तु स्वतो भावं यमुनासहिते हरौ ।।२।। इति श्रीमद्वल्लभाचार्यचरणतामरसपरागाभिलापिहरिदासप्रणीत श्रीयमुनाष्टकविवृतिटिप्पण सम्पूर्णम् । श्रीपुरषोत्तमप्रणीता विति । नयमलोकतद्विवरणं चोत्तानार्थम् । तत्रापि मुदा सदेति पदाभ्यां स्वस्या- मल्योक्त्या चाऽनन्दस्य प्रत्यहमविच्छेदस्य स्वस्मिन्विश्वासस्य च पाठाइत्वं श्रीम- दाचार्दर्शितामिति बोध्यम् ॥ ९॥ श्रीयमुनाष्टकविवृतिः प्रभुचरणकृपावलेन विश्तेयम् । यदि इस्वमतिजदोपादसदुक्तं तत् क्षमन्तां मे॥१॥ इति श्रीमत्प्रभुचरणकृपाभिलाकवत्तदासाहपोत्तमविरचिता श्रीपमुनाटप विद्यतेविति समान 美

·श्रीकृष्णाय नमः।
श्रीनिमहीरायो जयति।
श्रीगोपीजनवल्लभाय नमः।
श्रीमद्भगवद्वदनावतारश्रीमदल्लभाचार्यचरणप्रणीतं
श्रीयमुनाष्टकम् ।
श्रीमत्पभुचरणविनिर्मितया टीकया
गो० श्रीदारिकेशचरणविरचिततहिप्पणेन च समलद्वतम् ।
मूलम् नमामि यमुनामहं सकलसिद्धिहेतुं मुदा
गो० श्रीद्वारिकेशचरणविरचितं टिप्पणम् ।
'नत्वा श्रीवल्लभाचार्यान्करुणारसपूरितान् ।
श्रीविठ्ठलेशाँच विभूनिजेभ्यो बुद्धिदायकान् ॥१॥
श्रीमदाचार्यचरणाः स्वीयानां भक्तिसिद्धये ।
अकार्प पोडशग्रन्थान्स्वसिद्धान्तार्थयोधकान् ॥२॥
तक्ष्याख्यानं कृतं पूर्व प्रभुभिश्व पृथक्कचित् ।
यमुनाष्टकमारभ्य सेवाफलमुदाहृताः ॥३॥
स्वगुरुमधुरानाधान् गहां च स्वीयमातरम् ।
हेतुः पोडशग्रन्धानां टीकानां च मयोच्यते ॥४॥
तन गोस्वामिमभूणां कृतीनां गणना-
यमुनाष्टकसिद्धान्तमुक्तावल्योस्तथा पुनः ।
नवरत्ने प्रकाशश्च त्रयं स्वैः प्रभुभिः कृतम् ॥ १ ॥
तटिप्पणं तु बहुभिर्वशीयैर्यालकैः कृतम् ।
तत्कृपापलमाश्रित्य तद्ग्रन्यान्विवृणोम्यहम् ॥ २॥

·तन-
श्रीयमुनाएकम् ।
तत्र ग्रन्थममा पूर्वमुच्यते-
यमुनाष्टकमादौ तु श्रीकृष्णास्पं हि निर्ममे ।
मुकुन्दरतिसिद्ध्यर्थं दुरितक्षयपूर्वतः ॥ ३॥
स्वभावविजया च मुरस्यारेश्व तुष्टये ।
(जीवैस्तु नमनाधिक्यं नैव कर्तुं हि शक्यते।)
नमनातिरिक्तं तु कत्तु जीवैन शक्यते ॥ ४॥
कृष्णस्य निरपेक्षत्वादिति स्वान्ते विचार्य हि ।
अधिकारस्य सिद्धयर्थं यमुनाष्टकमुजगी ॥५॥
अग्रेऽधिकारसिद्धेस्तु कर्तव्यज्ञापनाय थे ।
सुपुरुपासचे पं पालयोधे न्यरूपयत् ॥ ६॥
पुरुपार्धपरिज्ञाने साध्यसाधनभावतः ।
सिद्धान्तमुक्तावल्यां तु सेवारूपं न्यदर्शयत् ॥७॥
सेवा च द्विविधा प्रोक्ता याद्याभ्यन्तरभेदतः।
तनिहाय सिद्धान्तरहस्यं प्रभुरुक्तवान् ॥ ८॥
तत्र यायपदार्थानां शुद्धिकता समर्पगे।
आन्तराणां तु शुख्यथं नवरत्न तथा पुनः ॥९॥
अन्तःकरणसम्बोधं प्रकटीकृतवान्स्पयम् ।
पायाभ्यन्तरयोः शुद्धिमेवमुत्पाद्य मत्प्रभुः ॥ १०॥
तमिहाध विवेफर्याश्रयमीरचत् ।
तमाश्रयश्चित्तदोपान स्थिरो भवतीति हि ॥ ११ ॥
विचार्य कृष्णाश्रयाख्यं मधं सूक्ष्म न्यरूपयत् ।
आप्रये तुस्थिरे सिद्धे स्वकीयार्धप्रसिद्धये ॥१२॥
चतुलाफी गकाराग्निदिप स्वमनः प्रति ।
ततो मार्गप्रयस्यापि योधनार्धं कृपानिधिः ॥ १३ ॥
पुष्टिप्रवाहमीदान गढमचीकरत् ।
एवं भक्तिमारगं महाकारणिकस्ततः ॥१४॥
दृढीकृत्य प्रदूपर्थमकरोतिर्दिनीम् ।
एवं भक्ति वर्षयित्वा जलनेमिपेण तु ॥ १५ ॥
भक्तानां लक्षणं प्राह सर्ववादिनिरासकृत् ।
पधानि च तदर्य हि प्रोवाच निम्मिलप्टदा ॥१६॥

·गो० श्रीद्वारिकेशचरणविरचिततहिप्पणेन समलङ्कृतम् ।
उक्तश्च भक्तिवद्धिंन्यां त्यागो भक्तिचिवर्द्धनः।
अतस्तस्य विवेकार्थ संन्याते निर्णय जगौ ॥१७॥
भावसिद्वौ भावनैव साधनं त्वपरं न हि !
निरोधलक्षणे भावं ब्रजस्थानामतश्चकौ ॥ १८॥
इत्थं पञ्चदशग्रन्थैर्भावं संसाध्य कारणम् ।
उद्वेगप्रतिवन्धानां साधारण सह ॥ १९॥
फलं स कथयाँश्चक्रे सेवाफलनिरूपणम् ।
तस्थाप्यतिदुरुहत्वाद्विवृतिं चाकरोद्विभुः ॥२०॥
एवं पोडशभिनन्धः पुरुषोत्तमसेवनम् ।
प्रतिपाद्य फलत्वेन चक्रे जीवोद्धृति विभुः ॥ २१ ॥
अवतारदशायां तु उद्धती रूपदर्शनात् ।
इह नामात्मग्रन्थैः स्वदासानां सदोद्धतिः ॥ २२ ।।
तस्मात्सर्वप्रयत्नेन देवः कर्तव्यमेव हि।
सेवनं श्रीजेशस्य तद्ग्रन्थानां च पाठनम् ॥ २३ ॥
इति सिद्धं तथापीह लोके जीवा बहिर्मुखाः।
कृता भगवदाज्ञप्तै मद्रांशैाह्मणैस्ततः ।। २४ ।।
तेषां साम्मुख्यसिद्ध्यर्थमज्ञानमपेक्षितम् ।
तदर्थ ग्रन्थटीकास्तु प्रभुप्रभृतिभिः कृताः ।। २५ ।।
तासां मतं समालोक्य सर्यकर्टकृपावलात् ।
मयापि कियते ोपा सुगमान्वययोधिनी ॥२६॥
श्रीमदाचार्यचरणान्नमस्कृत्य पुनःपुनः।
गोपीनाथाँश्च सुखदान सससूनुयुत्तान्प्रभून् ॥ २७॥
श्रीदामोदरसझं तत्पुत्रं चिठ्ठलरायकम् ।
श्रीवल्लभं गिरिधरं तत्सूनुं विट्ठलेश्वरम् ॥२८॥
द्वारिकेशं गिरिधरं मथुरानाथसज्ञकम् ।
हरिरायनरश्रेष्ठौ स्मृत्वा तटिप्पणीकृतौ ॥ २९॥
यमुनाष्टकटीकायाटिप्पणं विलिग्वाम्यहम् ।
तब बुद्धि प्रयच्छन्तु श्रीमदाचार्यवंशजाः ॥ ३०॥

·५० श्रीयमुनाष्टकम् । मुरारिपदपङ्कजस्फुरदमन्दरेणूत्कंटाम् । श्रीमत्प्रभुचरणविरचित विवरणम् । विश्वोडारार्धमेवाऽऽविर्भूतवृन्दावनप्रियाः। कृपयन्तु सदा तातचरणा मयि विठ्ठले ॥१॥ विविधलीलोपयोगिनी कालिंदी स्तोतुकामाः अगिोकुलेशे यथा जीवै- नमनातिरिक्तं न कत्तुं शक्यं, तथा कालिन्यामपीत्याशयेनाऽऽदौ नम- नमेवाऽऽहुनमामीति । भगवताऽष्टविश्वयं कालिन्य दत्तमितिज्ञाप- गो. थीद्वारिकेशचरणविरचितं टिप्पणम् । अथ श्रीमदाचार्यनन्दनाः श्रीयमुनाष्टक व्याचिख्यासवः श्रीमदाचार्य- श्रीयमुनाश्रीगोवर्द्धनधराणां स्वरूपैक्यस्य योधं कुर्वन्तस्तकृपा प्रार्थयन्ति विश्वेति । विशन्ति लयसमये भगवतीति विश्वे, दैवीवास्तेपामुद्धारो ब्रह्मसम्बन्धकारणात, संसारान्विमुच्य स्वस्वरूपानन्ददानम् (इति)। तदर्थमेव एवकारोवान्ययो- गन्यवच्छेदकः । वृन्दावनं प्रियं येपां ते च ते आविर्भूताच तथोक्ताः । यद्वा। लीलार्थमाविर्भूतं यद्धृन्दावनं तत्मियं येषां ते पितृचरणा मयि विठ्ठले ज्ञानशून्या- नुग्राहके सदा कृपां कुर्वन्तु । एतेन निजाचार्यस्वरूपनिरूपणस्वस्वरूपनिरूपण- श्रीयमुनास्वरूपनिरूपणश्रीगोवर्द्धनघरस्वरूपनिरूपणपूर्वकं कृपावलं सम्प्रार्थ्यं प्रथम- श्लोकमवतारयन्ति विविधेति । अहं सर्वभवनसमर्थः । (यमु उपरमे। यमयति जीवान्भगवत्समीपे रमयति) अनेका या लीलास्तासां उपयोगिनी समीपसम्बन्धसम्पादनकर्तीम् ।अत एव कालिन्दीम्, कलेोपस्य खण्डनक- श्रीम, श्रीयमुनास्तोतुकामा इति स्तुतेरपि महत्वे शब्दे चप्रहत्त्वं कायिकी नतिः जयज- यशब्दोचारपूर्विका।इच्छाविषयत्त्वं तत्कपाधीनत्वात् श्रीभिर्युक्तस्य गोकुलस्व स्वामिनि जीवैस्तदंशत्वानदधीनः गमनाभावान्नमनाधिकार इतिन्यायेन नमनमेवादौ, अग्रे तु नमनेन देन्याविष्कृतौ प्रभुकृपया विशेषाधिकारे सम्पन्ने स्तुतिप्रार्थने अपि कर्तुं शक्ये भविष्यतः। एवकारेणाने करणीयायाः मम मनः सुखं भावये ति तनुनवत्वमस्त्वि'- त्यादिरूपप्रार्थनाया अस्फूर्तिः सूचिता । श्लोकसङ्ख्याकारणमाहुः भगवतेति। 'रसो वै स' इतिश्रुत्या स्वयं रसात्मा रमणार्थमाविर्भूतः । स्वस्य रसात्मत्वसिद्धथै सर्वात्मभाव- वद्भक्ताधीनो जातः । तथा सन् सर्वलीलोपयुक्तस्वामिन्यां श्रीयमुनायां स्वस्याष्टं- विधं पुष्टिमार्गीयमैश्वयं स्थापितवान् । तत्स्वरूपं श्रीहरिराया आहुः, सकलसिद्धि- तत्वम् १, भगवद्भाववर्द्धकत्वम् २, भगवत्सम्बन्धप्रतिबन्धकनिराकरणेन वदनु- ·गो श्रीद्वारिकेशवरणविरचिततट्टिप्पणेन समलकृतम् । तटस्थनवकाननप्रकटमोदपुष्पाम्बुना सुरासुरसुपूजितस्मरपितुः श्रियं विभ्रतीम् ॥ १॥ नाथाष्टभिः श्लोकः स्तुवन्ति । साक्षाद्भगवत्सेवोपयोगिदेहातितल्लीला- चलोकनतद्रसानुभवसर्वात्मभावादयः सकलसिद्धयो ज्ञेयाः । अत एव नमनं मुदेति । जलदोपात्मकमुरस्यारेः पदपङ्कजयोः स्फुरन्तः सेवोपयोगि- देहादिसम्पादनोन्मुखा ये रेणवोऽभन्दा व्रजसुन्दरीवृन्दचरणरेणुसाहि- गोव्धीद्वारकेशचरणविरचितं टिप्पणम् । भवयोग्यताहेतुशुद्धिसम्पादकरूपं भुवनपावनीत्वम् ३, भगवत्समानधर्मवत्त्वेप्यना- यासेन तत्सम्बन्धसम्पादकत्वम् ४, भगवत्प्रियकलिनिवारकत्वम् ५, भगवदीयो. कांधायकत्वम् ६, भगवत्मियत्वसम्पादकत्वम् ७, तनुनवत्वसम्पादकत्वम् ८, सकलः कलासहितः पुरुषोत्तमः तस्य सिद्धिः वश्यत्वेनात्राप्तिः । इदं च लीलासृष्टि- स्थेवेच ज्ञेयमिति सकलेति । विवृण्वन्ति साक्षादिति । आवरणानच्छन्नावलोकम्, तद्सानुभवसत्मिभावांदयः सकलसिद्धयो ज्ञेयाः। अत एव नमनं, आवरणान- वच्छन्नभगवत्सेवनयोग्यदेहप्राप्तिरूपा १, तादृशस्य लीलादर्शनरूपा २, तस्यैव रसस्य स्वेन्द्रियविषयीभूतकरणरूपा ३, सर्वत्र भगवद्भावरूपा ४, आदिपदेन भगत वदाविष्टदेहाप्तिः ५, परावृत्तचक्षुपान्तराविर्भूतलीलावलोकनसिद्धिः ६, भावात्मक- स्वरूपेण तदात्मफतद्रसानुभवः ७, विरहसामयिकसर्वात्मभावसिद्धिः ८, इति श्रीहरि- रापाः । अत इति, यतोष्टविधैश्वर्यवत्सकलसिद्धिहेतुभूतश्रीयमुनायाः माकव्यमलभ्य- लाभः । अवो नमनं मुदा हर्षेण । मुरारिपदपङ्कजेति विवृण्वन्ति जलेति । जले दोषो मुर एव । मुरदैत्यसम्बन्धादेव पोडशसहस्रनायिकानां भगवत्प्रासौ प्रति- वन्धकम् । मुरनाशे तु भगवत्प्राप्तिरनायासेन । वत्सम्बन्धादेव जलं भगवत्प्राप्ती प्रतिबन्धकं भवति । अत्र तु तन्नाशफस्य मगवतः पदपङ्कजसम्बन्धिनः सेवायोग्य- देहकरणतत्पराः धीरेणयोऽधिकाः सन्ति । तेन मूलेऽपि लीलोपयोगिनीत्वं सचि- तम् । जलाधिक्ये तु क्रीडायां निमजनभयं मकरादिभयमपि भवेत् । अत एव दशमस्कन्धीयपञ्चदशाध्याये अगाधतोयहदिनीत्युक्तिः । तटस्थेति मूले तीरस्थानां नवानां बनानां प्रकटो यो मोदः गन्धः पुष्पाणि च तत्सहितेन जलेन । स्मारकत्वं जलस्य भ्रमरगीते 'सरिच्छेलपनाद्देशो गायो वेणुरवा इमे । पुनः पुनः स्मारयन्ति नन्दगोपसुतं चत' । मोदः सचरूपा, पुष्पाणि रजोरूपाणि, कानमानि वमोरूपाणि ।

·ર श्रीयमुनाष्टकम् । कलिन्दगिरिमस्तके पतदमन्दपूरोज्ज्वला त्येनाऽनल्पास्त उत्कटा जलापेक्षयाऽधिका यत्र । एतेन दोपभयं भगव: माप्तिविलम्पश्चाऽपास्तः। अग्रे स्पष्टम् । जलदर्शनस्य भगवत्स्मारकत्वं भावजनकत्वं च ज्ञापयितुं स्मरपितृपदम् ॥ १ ॥ आविर्भावप्रकारमाहुः कलिन्देति । रविमण्डलादतिदूरागिरिमस्तके पाते फेनेन प्रवाहजलेन चोज्ज्वला । उच्चनीचशैलारोहावरोही विलासगति- रूपौ।तत्रोल्लसन्तः शोभांप्राप्नुवन्तः,प्रवाहवेगेनोचैः क्षिप्ता, अत एव प्रकटा: सर्वेषां दृश्यास्तैस्तादृशैस्तथा । उच्चतः पाते शोभामुक्त्वा ततो विपमभू- गो. श्रीद्वारकेशचरणविरचितं टिप्पणम् । तमोरूपमासुरभावः । रजःसत्त्वरूपं सुरभीति वृक्षाः पुष्पाणि हरिसमीपे अन्यद्वारा गच्छन्ति, मोदः स्वतः । श्रीकृष्णो घनीभूतरसः । भक्तानां दर्शनार्चितापः सूर्यः । तत आवी तरसात्मा श्रीयमुना प्रादुर्घभूव । दान्तिके तु दैन्यभावमानभाववतीभिः सुतरां पूजितस्य, स्मरणं स्मरः, तजनकस्य शोभा पोष्यन्तीति वा । एतेनेति रेणुपु जलदोपनिवारकभगवत्सम्बन्धकथनेन, एतद्द्वयं दूरीकृतम् । स्फुरत्पदेन सचितसेवा- योग्यदेहसम्पादनोन्मुसत्वेन च, जलेति, जलस्वरूपं तु द्वितीयश्लोकविवरेण श्रीहरि- रायैरुक्तम् । तथा हि, द्रवीभूतरसात्मैपा सर्वाङ्गीणश्रमाम्युभिः, नारायणस्य हृदया- च्छुद्धसत्त्वस्वरूपतः,प्रादुरासीन्मूलरूपं पुष्टिलीलाप्रसिद्धये। एतादृशजलस्य दर्शने तल्ली लास्मरण भावजननं च युक्तमेव । विशेषणत्रययुक्तां यमुनामहं मुदा नमामोतिसम्ब- न्धः । अस्मिलोके सकलसिद्विहेतुत्वं प्रथममैश्वर्य दर्शितम् ॥१॥ अग्रिममवतारयन्ति । * आविर्भावेति । कृष्णावतारे यथा भगवत अलौ- किकप्रकारेणाविर्भावः, तथा श्रीयमुनाया अपि । भगवान् वसुदेवगृहेऽवतीर्य नन्दगृहे समागत्य सर्वभक्तसंवलितो भूतः, तथा श्रीयमुनापि सूर्यमण्डलव- तिनारायणहृदयानन्दमयादाविर्भूय कलिन्दोपरि पतिता कलिन्दनन्दना जाता, तेनात्रापि पिवृद्वयम्, ततो ब्रज आगत्य भक्तसंवलिता जाता। तत्रेति विलासेन गमने। तैरिति गप्डशैलैः। तादृशैरिति जलेन प्रक्षिप्तः। अत्रायमाशयः, जलं यदा उच्चैः पतति तदा फेनाकारमाशुगामि च भवति । यत्रोचैः पतति तत्र : हृदो भवति । वत एव पर्यतच्युताः स्थूलोपलाच तिष्ठन्ति । तदुपरि जलप्रवाहे सति या शोभा सैव विलासगतिः । तथेति उन्नता । विपमेति, वैषम्यं च + पमपुराणे हिमावलशिखरे सक्षितः कलिन्द इति सना । .

·गो० श्रीद्वारिफेशचरणविरचिततट्टिप्पणेन समलङ्कृतम् । विलासगमनोल्लसत्प्रकटगण्डशैलोनता । सघोषगतिदन्तुरा समधिरूढदोलोत्तमा मुकुन्दरतिवर्धिनी जयति पद्मवन्धोः सुता ॥ २ ॥ भुवं भुवनपावनीमधिगतामनेकत्वनः । मिगतिशोभामाहुः सघोपेति । दन्तुरशब्देन विविधविकारवत्त्वमुच्यते । 'विपुलपुलकभरदन्तुरितम्' 'केतकीदन्तुरिताश' इत्यादिजयदेवोक्तिरपि । ब्रजजनगोवृन्दादिविविधगतिभिस्ताशीव । घोषः शन्दो ब्रजो वा । अनतिस्थूलशिलामु गतिशोभया असमधिरूढेच समधिरूढदोलोत्तमा । ततो भूमावागत्य मुकुन्दरतिर्वार्द्वनी जाता। यतो रसाकरसम्वस्य सुता। अतः स्वयमपि रसात्मिकेति भावः ॥२॥ * ततो भुब्यागताया धर्मानाहुर्भुवमिति । प्रयोजनम् भुवनपावनीमिति । गी० श्रीद्वारफेशावरणविरचितं टिप्पणम् । पर्वतसामीप्यात् । जयतीति सर्वोत्कर्षेण वर्तनमैश्वर्य, मुकुन्दरतिवर्द्धनं वीय, समधि- रूढदोलोत्तमा इतिथीः, सघोपगतिद्न्तुरेति यशः, 'प्रकटगण्डशैलोन्नता' विलांसंग- मनोल्लसदिति ज्ञानं, अमन्दपुरोज्वलेति वैराग्यं । घोप इति शब्दपक्षे । शब्दसहिताया गतिस्तया विविधभावचवी प्रियाभिमुखं गच्छन्ती गायन्ती । ब्रजपक्षे घोपेण सहिताः सघोपाः । ब्रज विहायान्यत्र कदापि न गच्छन्ति, ते तथोक्ताः ब्रजजनाः, गोवि- न्य, तेपा रोधसि क्रीडाथ पर्यटनेन विविधभावपती । समधिरडेति, समधिरूढा दोलोत्तमा यया सा । सूक्ष्मशिलामु गमनशोभया दोलायामारूढा इति लक्ष्यते । यद्वा, असमधीतिपदच्छेदः । अत्रायमाशयः । तत इति पर्वतसामीप्यात् । साधा- रणपृथिव्यामगत्य मुकुं मोक्षं ददातीतिमुकुन्दरतस्य रमणस्य बुद्धिनी जाता । यत इति रसात्मकं कमलं तत्सखा सूर्यः, तस्य पुत्रीति हेतुगर्भ विशेषणम् । मूले जय- तीति सर्वोत्कृषण वर्तते । अयमेव सर्वोत्कर्षः यन्मोक्षदातुः रतिवर्द्धिनीयम् । अन्ध- यस्त, या पूर्व कलिन्दगिरिमस्तके पतत् । सा पञ्चभिविशेषणयुक्ता पद्मवन्धोः मुता जयति । अस्मिन्पये भावपकत्वं द्वितीयमैश्वर्यं दर्शितम् । पूर्वलोके तु सकलसि- द्विहेतुत्वं स्फुटमेव ॥२॥ अग्रिममवतारयन्ति ततो भुवीति, धर्मानिति । भगवान् रमणार्थमवतीर्णस्त- देयमपि तदुपयोगिन्यवतीणी । तब च भृगाराविर्भावादयः अपेक्षिता धर्माः, नान्, प्रयोजनमितीति । श्रीयमुनाया भूमायागमनस्य प्रयोजनं भुवनस्य देवीजीवशरी- * " सतो भूमीति" पाट: श्रीपुज्योत्तमचरणाना इस्वाक्षरप्रन्थे वर्तते।

·श्रीयमुनाएकम् । प्रियाभिरिव सेवितां शुकमयूरहंसादिभिः । तरङ्गभुजकङ्कणप्रकटमुक्तिकावालका- नितम्बतटसुन्दरी नमत कृष्णतुर्यप्रियाम् ॥ ३॥ अनन्तगुणभूपिते शिवविरश्चिदेवस्तुते अनेकस्वनैरिति शुकादिविशेषणम् । एतेन विभावादिसामग्र्युक्ता । यत्र यथोचितं तत्र तथा कुर्वन्तीति प्रियापदम् । तीरस्य चाकचक्यवत्सिकता- कृतशोभा तत्स्वरूपमप्याहुस्तरङ्गेति । यदा तरङ्गास्तीरमागत्य प्रस्ता भवन्ति तदा तीरसिकता मुक्तावदासन्ते । ता न सिकताः। लोकमतीतिः परं तथा । किन्तु तरङ्गा एव भुजास्तत्र यानि कङ्कणानि तत्र प्रकटा या मुक्तिका मुक्ताफलानि तान्येव वालुकावत्प्रतीयमानानि तयुक्तो यो नितम्ब एवोचदेशात्मकतटस्तेन तादृशीम् ।भगवति स्नेहातिशयो विशेषणेनोक्त॥३॥ भगवत्समानधर्मत्वं ज्ञापयितुं तथा विशेषणैराहुरनन्तेति । प्रभौ गो० श्रीद्वारकेशचरणविरचितं टिप्पणम् । रस्य दुरितक्षयपूर्वकं भगवद्भावदानेन पायनकर्तीत्वं स्नेहातिशय इति । (श्रीपुरुषो. तमास्तु पाविनीमिति पेठु)। * अप्राकृताखिलभूपणभूपितकथनेनाप्राकृताखिलभूपण- भूपितेन भगवता स्नेहातिशयो युक्त एव । समानशीलच्यसनेषु सख्यमिति निय- मात् । भगवतोप्राकृतभूपणभूषितत्वम् । 'उद्दामकाञ्ची'त्यत्र स्फुटतरमस्ति । मूले कृष्णतुर्ग्यप्रियामिति । बजे भगवद्भोग्याश्चतस्रः स्वामिन्यो मुख्याः। श्रीराधिकायूथ- स्थास्तामस्यः । श्रीचन्द्रावलीयूथस्था राजस्यः । कुमारिकाय्थस्थाः सात्विक्याः । श्रीयमुनायूथस्था गुणातीताः तुर्याः । तासु इयं तुतिस्तथाकथन मिति । "कालि- न्दीतिसमाख्याता वसामि यमुनाजले" इति वाक्येनास्याः कालिन्दीभिन्नत्वेपि प्रियात्वमुपपन्नम् । शुको वाचिकीसेवां करोति । मयूरः कायिकी, हंसो मानसीं, आदिषदेन पारावतकोफिलसारसचक्रवाकेदातूहादयो गृहीताः । अन्ययस्तु, भुवन- पाविनी, भुवमधिगतां, प्रियाभिरिव स्थितैः अनेकस्वनैः शुकमयूरहंसादिभिः सेवितां, तरङ्गभुजकङ्कणप्रकटमुक्तिकावालुकानितम्यतटमुन्दरीम्, कृष्णतुर्यप्रियाम्, यूयं नमत, इति देवीजीवान्प्रति विधिः । अत्र भगवत्सम्बन्धप्रतिबन्धकनिराफरणेन तदनुभव- योग्यताहेतुशुद्धिसम्पादकरूपं भुवनपावनीत्वं तृतीयमैश्चर्य दर्शितम् ॥ ३॥ अग्रिममवतारयन्ति भगवत्समानधर्मत्वमिति । यथा भगवानैश्वर्यादिभिः वखादीनां भुजादित्वं हरिवंशे सूपपादितम् । .

·गो० श्रीद्वारिकेशचरणविरचितवहिप्पणेन समलड्कृतम् । घनाघननिभे सदा ध्रुवपराशराभीष्टदे। सप्सम्यन्तानि विशेषणानि । तत्मियायां सम्वुद्धिरूपाणि । घनाधनशब्दो निपातरूपो घनसमुदायं वदति । श्यामे । तादृशीति वा । ध्रुवादेस्तत्तीर गो० श्रीद्वारिकेशचरणविरचितं टिप्पणम् । पद्भिर्गुणैः सहितः स्वयं धर्मी, तथेयमपीति सप्तभिर्विशेपणैः स्तुवन्ति । मूले अनन्तेति । अत्र पक्षद्वयमाहुः प्रभौ सप्तम्पन्तानि विशेषणानि श्रीयमुनायां सम्बुद्ध्यन्तानि । सम्बुद्धिरूपाणीति । आये पक्षे अनन्ता अपारा येऽलौकिका गुणास्तै पितेऽलङ्कृते । द्वितीये अनन्तस्य भगवतो भक्तमनोरथपूरकायो गुणास्तै पिते । एतेन विशेषणेन 'गुणाः सर्वत्र पूज्यन्ते' इति वाक्याद्गुणानां पूज्यत्वात्, 'ईश्वरः पूज्यते लोकैमूढेरपि यदा कदा। निरुपाधिकमैश्वर्य वर्णयन्ति मनीपिण' इति वाक्योक्तमैश्वयं निरूपितम् । शिवविरञ्चिदेवस्तुते इतिविशेषणेन 'वीर्य देवेषु तत्रापि स्त्रीषु तत्रापि कामतः सान्निध्ये पुरुषाणां च मूर्छा तेन ततो महत्' इत्यत्रोक्त वीर्यमुभयन्त्र निरूपितम् । घनाघनेति विशेषणेन उभयत्रापि स्वरूपसौन्दर्य सर्वविसारकं विश्वजीवनत्वादिकं च निरूपि- तम् । तेन 'यशो यदि विमूढानां प्रत्यक्षासक्तिवारणात् । स्वधर्म योजयेत्तेषु तदा भवति नान्यथा' इत्यत्रोक्तं यशो निरूपितम् । ध्रुवपराशराभीष्टदे अनेन स्वसेवकानामभी- पदानेन 'श्रियो हि परमाकाष्ठासेवकास्तादृशा यदी तिपद्योक्ता श्रीनिरूपितोभयत्र । विशुद्धा मधुरेति मथुराया विशुद्धत्वं तु 'मथुरा भगवान् यत्र नित्यं सन्निहितो हरिः' इति भगवत्सान्निध्यात् । तत्रापि श्रीयमुनातटसत्वेन लीलास्थानत्वम् । तेन 'ज्ञानोत्कर्पस्तदैव स्मात्सभावविजयो यदी त्यत्रोक्तं ज्ञानं निरूपितम् । सकलेतीतिविशेषणेन गोपाच गोप्यश्च सततं गृहादिकं त्यक्त्वा एतत्तट एव तिष्ठन्ति, पूर्व तत्रैवानन्दस्वानुभूतत्त्वात् । पदा, सकलगोपगोपीभिरन्त- स्थैर्वृता-आवृता । यद्वा, सकलगोपगोपीमिता भगवतो याचिता सम्भक्ता वा । सा च भक्तानां सर्वात्मभावदानेन मानादिदोपनियारकत्वेन च प्रभोः प्रीति- पद्धिनी, तेन 'हरेश्वरणयोः प्रीतिः स्वसर्वस्वनिवेदनात् । 'उत्कर्पश्चापि वैराग्य हरे- रपि हरिर्यदि' इत्यत्रोक्तं वैराग्यं निरूपितम् । एवं पद्धिर्विशेषणधर्मानिरूप्य धर्मि- स्वरूपं निरूपयन्ति कृपाजलधिसंश्रितेति । यद्यपि भगवतः सर्वे धर्मा नित्याः, तथापि कार्ये प्रकटा भवन्ति । करुणा तु नित्यमेव प्रकटा । तेन तज्जलधिरूपो भग- चान् । अस्मिन् सम्यमुख्यस्वामिनीवत् श्रिता मिलिता तेन, पड्गुणैश्वर्ययुक्तभगवति ·४८ । धीयमुनाष्टकम् । द्धरिप्रियकलिन्दया मनसि मे सदा स्थीयताम् ॥ ५॥ नमोऽस्तु यमुने सदा तव चरित्रमत्यद्भुतं न जातु यमयातना भवति ते पयःपानतः। काकूक्तिः । यदीयात् कमलजेपात् । तत्र हेतुमाहुर्यद्यस्मात्सा भगवत्पत्नी- त्वात्सपत्नी भवति । तत्रापि भवती प्रियेति-इवेति । भक्तानुगुणत्वमाह- हरिप्रियाणां कलिं (दोष) द्यति खण्डयति ॥५॥ एतादृश्यां त्वयि नमनातिरिक्तं न वक्तुं शक्यमित्याशयेनाऽऽहुन- गो० धीद्वारकेशचरणविरचित टिप्पणम् । गुणवत्यास्तवानवरवस्थितौ मनसो भावाधिष्ठानत्वाद्भावस्यापि तथात्वं भविष्यति । तसिंस्तथा सति चैकादशस्कन्धीयद्वादशाध्यायोक्तरीत्या गोपिकावल्लीलाप्रवेशः सुकरः । मूलान्यस्तु, हे प्रिये ! यया समागमनतवरणपद्मजा मुररिपोः प्रियं भावुका अभवत्, सेवतां सकलसिद्धिदा च अभवत्, वया सदृशतामियात् कमलजा यत्सपत्नी, अस्तीति शेषः । एतादृश्या हरिप्रियकलिन्दया मे मनसि सदा स्थीय- ताम् । अस्मिन्पये भगवत्प्रियकलिनिवारफत्वं पञ्चमं ऐश्वर्यमुक्तम् ॥ ५॥ एवमुत्कर्षवर्णनस्य सर्वेश्वरप्रियाज्ञाननिरूपणद्वारा अशक्यत्वं निरूप्य भगवदी- योत्कर्षसम्पादनकाःस्तुवेरशक्यत्वं निरूपयन्तोऽग्रिममववारयति एतादृश्यामिति। भगवत्तियकलिनिवारणका नमनातिरिक्तं सेवनादिकं कर्नु सुतराम- शक्यम् । परं नमनमपि दुर्लभमतः प्रार्थनमित्यत आहुः त्वयोति। मूले अत्यद्भुत. मिति । अत्रैवं ज्ञेयम्, भगवांस्त्वद्भुतकर्मा, प्रमेयवलेन असाधनं यत्कामादिकं तत्सा- धनमिव कृत्वा स्वीयानुद्धरति । तदुक्तं सप्तमस्कन्धे, 'गोप्यः कामादित्यादिना। त्वं तु अत्यद्भुतचरित्रवती। अद्भुतत्वमेवाग्रेउपपादितम् । यत्सर्वान्जीवान् भावरहितान् साधनैः कामादिरहितान् जिहोपस्थपरायणान् अनंतिमजन्मसंभूतान्त्वद्र्पज्ञानेन सुतरांशून्या- * नपि पिपासाहेतुफपय पानेनैव भगवत्प्रियान्फरोपि । न भावमप्यपेक्षसे । एतदेवाहुः न जात्विति । जातु कदाचिदपि यमयातना न भवति । यद्यपि भगवन्नामतो यमया- तनाभावो भवति, तथापि गुरुपु मन्तु सत्सु भात्यपि । प्रकृते तु मन्तुषु सत्स्वपि नेति महद्वैलक्षण्यम् । अत्र लौफिकीमुपपत्तिमाहुः यमोपीति । अयं ज्ञेयम्, यम- १ तत्रापि प्रियेवि वेतीति पाठः ।

·गो० श्रीद्वारिकेशचरणविरचिततटिप्पणेन समलङ्कृतम् । यमोजपि भगिनीसुतान्कथमु हन्ति दुष्टानपि प्रियो भवति सेवनात्तव हरेथा गोपिकाः॥६॥ ममाऽस्तु तव सन्निधौ तनुनवत्वमेतावता मोऽस्त्विति । त्वयि नमनमपि दुर्लभमतः पार्थ्यते अस्त्यिति । अद्भुतत्व- मेवाने उपपादितम् ॥६॥ अतः परं श्रीगोइलनाधरणानां वितिः । आवश्यकदैहिकधर्मेऽपि त्वत्सम्पन्धे मुक्त्यधिकभक्तिमाप्तिर्यत्र, तत्र गो. श्रीद्वारकेशचरणविरचितं टिप्पणम् । क्रौर्यभिया जनानवता दिवाकरेण तत्तापनाशनायेयं प्रकटीकताऽतस्तथा । जीवाब ये तत्पयःपानं कुर्वन्ति, तेपामेतत्सुतत्त्वं भवति । तथा च, यमोपि स्वानुजाया मानिनी- यायाः सुतान्कथं हन्ति ? तद्धिसां वर्कितुमपि नेप्टेऽत उक्तम् उ इति । यद्यपि ते दुष्टास्तथापि स तु स्नेहवशात् स्वस्थापवादभयादतिशुद्धत्वाच तेषां नवापकारं करोति। प्रत्युतोपकारमेव करोतीति भावः । एवं चरित्रस्य केवलपिपासाहेतुफपयःपानेन यमयातनाऽभावसम्पादनद्वाराऽत्यद्भुतत्वमुक्त्वाऽत्युत्कृष्टफलस्य श्रीगोपीजनवल्लभाम- यत्वस्य प्रापकत्वेन तस्य तथात्वमाहुः प्रिय इति मूले । श्रीकृष्णहार्दविदस्तव सेव- नाचेतसस्त्वपि प्रयणात्तत्स्मर्तृणां सकलदुःखहर्तुः प्रीतिविपयो भवति । एतदेव दृधान्तेन विशदयन्ति यथेति । फलप्रकरणीयद्वितीयाध्याये 'यथान्तर्हिते अभी सर्व- लीलानुकरणं कृतवन्त्यो बजवरवध्वोप्येतत्युलिनमागत्य भगवद्भावनया गानं कुर्वन्त्यः श्रुतय इच मनोरथान्तं लेभिरे' यथा च, आतपर्यायामेतत्सेवनं कुर्वन्त्यो 'मयेमा स्य- थे त्यादिरूपं फलं मापुस्तथाऽयमपि भवति । चतुर्विधा अपि गोप्यो यथा प्रीतिमुख- भाजो जातास्तथाऽयमपीति ज्ञापनाय बहुवचनम् । दृश्यते हि लोकेपि देहिनां ज्ञान- कर्मभक्तिभ्यो भगवति प्रीतिः, त्वत्सेवनानु निर्दोषपूर्णगुणविग्रहस्य सचिदानन्दस्य सदोपेषु जीवेपु प्रीतिरतस्तव चरित्रस्यात्यद्भुतत्वे किमु वाच्यम् । एवं चास्मिन्पये भगवदीयोकांधायकत्वं पध्मैश्वर्यं निरूपितम् । पदयोजना तु हे यमुने! तुभ्यं नमोस्तु, यत्तव चरित्रमत्यद्भुतम, किं तत्, ते पयःपानतो जातु यमयातना न भवति, यमोपि दुष्टानपि भगिनीमुतान्कथम् इन्ति ! तब सेवनागोपिका यथा वथा हरेः नियो भवति ॥ ६॥ एवं भगवदीयानां सेवतां गोपिकावद भगवत्प्रियत्त्वरूपस्योत्कर्षस्य सम्मा- ·गौ श्रीनारिकेशचरणविरचिततटिप्पणेन समलकतम् । स्तुति तेव करोति कः कमलजासपत्निप्रिये पत्र त्वत्सम्बन्धात्सर्ववन्यगङ्गास्तुतिस्तव, त्वत्सुतौ को वा समर्थ इत्याहुः स्तुतिं तवेति । अशक्यस्तुतित्वे हेतुमाहुः कमलजासपत्तीति ! सर्वत्र स्तुत्यत्वं भगवत्सम्बन्धात । स सर्वन लक्ष्म्यपेक्षया न्यून एव । त्वं तु तस्या अपि सपत्नी तत्समानसौभाग्यवती । ननु लक्ष्मीस्तुतिस्तु लोके गोश्रीद्वारिकेशचरणविरचितं टिप्पणम् । ठेन तदानन्दविद्वत्त्वं तदिच्छयैवेति भासतेऽन्यया वाङ्मनोगोचरत्वमनुपपन्न स्यात् । खं च पुष्टिस्थानां विच्छपैच सर्वलीलाविशिष्टस्वरूपज्ञान भगवान्हदि निधत्त इति ते भीयमुनायाः सर्वाङ्गीणश्रमकमलजायाः स्वरूपं जानन्ति । इतरेप तु 'द्वापरादौ युगे भूत्वा कलया मानुपादिष्वि'त्यादिप्रभुदत्ताज्ञाकरुद्रादिकलाभिलणादिभिर्धा- तत्यान्न तेषां भगवत्स्वरूपज्ञानम्, कृतः श्रीयमुनापर्यन्तमिति ते स्तुति केवलगङ्गाया इति मन्यन्तेऽदीर्घटक्यात् । पुष्टिस्थास्तु पुराणादौ या स्तुतिः केवला या दृश्यते सापि त्वत्सम्बन्धादेवेति यथायथं त्वत्स्वरूपज्ञानात् स्तुवन्ति । एतेपातन्मा- हात्म्यावगतेरित्येतदभिप्रेत्य मर्यादेत्यारभ्य पुष्टिस्थितैरित्यन्तमुक्तमिति । मूलान्य- यस्त, मो मुकुन्दप्रिये ? तव सनिधौ मम तनुनवत्वमस्तु, एतापता मुररिपो रति- तुलभतमा नास्तीति शेपः, यत एवं, अतस्तव लालनाऽस्तु, सुरधुनी पुरिस्थितैः स्वत्सङ्गमात्परं कीर्तिता, न तु कदापि त्वहितापीति शेषः । एवं चास्मिन्पये भग- वति रतेरदुर्लभत्वकथनेन भगवत्प्रियत्वसम्पादकत्वसप्तममैश्वर्य प्रोदितम् ॥ ७॥ एवं भगवत्प्रियत्यसम्पादिकायाः स्तुतेरशक्यत्वं निरूप्य पूर्वश्लोके पार्थितस्य तनुनवत्वस्य प्रकार तत्सम्पादिकात्वमशक्यस्तुतिफत्वे हेतुं च बदन्तः कैमुतिक- न्यायेनाग्रिममयतारयन्ति यति । लीलासृष्टौ सर्वबन्धविविधजीवस्तुत्यगङ्गाया. स्तुतिः उत्कर्पपर्णनं त्वत्सम्बन्धा- तत्र त्वदुत्कर्षकथने को वा समर्थः ! हेतुं स्फटयन्तोवतारयन्ति अशक्येति । सर्वति, लोके वेदे च स्तवनीयत्वं पुरुषोत्तमसंयोगादेव । तेज: श्रीः कीतिर चय हीस्त्यागः सौभगं भगा, वीर्य तितिक्षा विज्ञानं यत्र यत्र स मेंऽशक इति, 'यद्यद्वि- भूतिमदि तिवाक्येन च निवितम् । स पुरुषोत्तमसम्बन्धः सर्वत्र आब्रह्मस्थावरादिषु लम्यपेक्षया अल्पा, तस्यास्तद्वक्षसि स्थितत्वात् । न हीतरस्तव क्षधामपि स्थाय- तेज एवं सर्वेषां लक्ष्मीनो न्यूनता स्फुटीकृत्य श्रीयमुनायास्तन आधिक्यं स्फुट- यन्ति त्वन्विति । लक्ष्या एकपनिकैति तत्सक्सौभाग्ययुता । बजे चततः स्वामिन्यस्ता ब्रजलीलायामेव सर्वमुखानुभवं कुर्वन्ति । अन्यत्र लीलायां तु तासां ७ ·श्रीयमुनाष्टकम् । इयं तव कथाऽधिका सकलगोपिकासङ्गम- रियं तव कथेति । इयमयत उच्यमाना तव कथाऽपि सर्वमुक्त्यपेक्षयाधिका । अत एवंतत्कथारसिकानां न मोक्षेच्छागन्धोऽपि । तदेवोक्तं पञ्चमस्कन्धे- "अथ ह वा व तव महिमामृतसमुद्रविनुपा सकृल्लीढया विस्मारितदृष्टभुत- सुग्वलेशाभासाः परमभागवता एकान्तिना" इति । सा केत्याकाड्डायामाहुः सकलगोपिकेति । सकलगोपिकासङ्गमेन स्मरसम्बन्धी या श्रमस्तेन जनिता ये स्वेदजलाणवः सकलगातजास्तैः सङ्गमो यस्पा: । एतेन जलाणवो न श्रम- स्वेदपाः किन्तु विविधसङ्गमरसस्य सर्वावयचपूर्णस्पाऽत्युच्छलनेन पहि- " स्कर्पमिति । कलिन्दस्येयं कालिन्दी, अस्या उदधिकं कर्पणं तनुनक्त्यसम्पादनेन लीलासृष्टिप्रवेशनम् । कथामुखेनाहुः इयमग्रत इति । सर्वेति सालोक्यादितदपे- क्षया अधिका उत्कृष्टा । वैकुण्ठस्थितस्य भगवत एकस्मिन्वक्षस्थलरूपगात्रस्थिता- यास्तस्याः कथायाः सकलाङ्गसम्बन्धिन्याः श्रीयमुनाया; कथा अधिका, अतस्तत एतत्कथारसनिमग्नानां न सालोक्यादिमुक्तीच्छालेशोपि । तदेवेति कथारसपूर्णा- नामन्यविस्मरणमेव । वृत्रपीडितदेवताभिर्नवमाध्याये पष्ठस्कन्धस्य कृष्णस्तुता- युक्तम् । एवं रसिकानामितरविस्मृति प्रामाण्य श्रीयमुनायाः कथां विशदयितुमय- तारयन्ति सा केतीति । कलाभिः सहितः सकलः पुरुषोत्तमस्तस्य गोपिकाभिः सम्यग्गमनं, तदुक्तं ताभिर्युताः सकलाचतुर्विधा अपि गोपिका तासां यः सङ्गमः वद्धतको यः स्मरः कामः तान्यो यः श्रमरतेन फरणभूतेन जनिता दृग्गोचरीकता ये प्रस्वेदपयःकणाा, सफलतनद्भवास्तैः सङ्गमो विविधभावभरेग, गमनं गमः । पर्थे- सविधानमितिकः । सम्यकप्राप्तिीलासृष्टौ यस्याः श्रीयमुनायाः । यद्वा, यस्या इति पञ्चमी । यस्याः सकाशात्सङ्गमोन्येपामेतत्सम्बन्धिनां तनुनवत्वे सम्पन्ने भवतीति श्रीयमुनाया आमघटस्य बहिसङ्गमेन पश्चात्यमिव सकलगोपिकासङ्गमस्मरश्रमजलाणु- सजमेनैव तनुनवत्वं सम्पायावरणानाच्छन्नभगवल्लीलामृष्टौ निजानां तदनुभय- करणसामर्थ्यसम्पादन मिति महदाधिक्यम् । ननु विन्दपधेन सङ्गमजास्तर्हि तत्सङ्ग- मेन कथं नुनवत्वं सेत्स्यतीत्याशय बिन्दुस्वरूपं चर्णयन्ति एतेनेति, श्रीयमुना- । सर्वन मुक्त्यः पादः । - ·यास्तत्समकथनेन, तनुनवत्वसम्पादनमभिप्रेत्य कथनेन, च । अत एवेति । अजैरनेन भक्तानुगुणत्वम् , सङ्गम इत्यनेन लीलामध्यपातित्वम्, चादिपदेन तत्समा- गो० धीमारिकेशचरणविरचिततट्टिप्पणेन समलङ्कृतम् । स्मरश्रमजलाणुभिः सकलगावजैः सङ्गमः ॥ ८॥ रागतस्यैव विन्दवो न तु केवलजलमात्रस्य । अत एवोक्तं सकलगाव- * रिति। एभिर्विशेषणैः परमकांटापन्नपुष्टिपुष्टिमार्गान्तरङ्गभक्तत्वं सर्वदैतद्रस- तद्रसपूर्णत्वेन केवलैतद्भजनकषुरप्येतद्रसं ददातीति स्पष्टमेव वैल- पूर्णत्वमन्तरङ्गभक्तानुगुणत्वमेतल्लीलामध्यपातित्वादिकं सूचितम् । स्वस्यै- क्षण्यम् ॥८॥ गोर श्रीद्वारकेशचरणविरचितं टिप्पणम् । यदि श्रमस्वेदरूपाः स्युस्तहि सकलगावजा न भवेयुः । केशनखादिपु स्वेदस्यानुष- लब्धः । तेन रसरूपा एवेतिभावः । एभिरिति, सकलगोपिकासङ्गम इत्यनेन पुष्टिपुष्टिमार्गान्तरङ्गभक्तत्वे, स्मरश्रमजलाणुभिरनेन सर्वदैतद्रसपूर्णत्वम्, सकलगा- नसौभाग्यवतीत्वेन तद्विरुद्धस्वभावात् । यथा रजोगुणप्रधाना सा (लक्ष्मीः) जीवामदेन केबलभजनकर्तन भगवद्विमुखान्कृत्वा स्वर्गादिलोभेन प्रवाहमार्ग निपावयति, न तथेयमिति तत्सपत्नीत्वात् । दृश्यते हि परस्परं विरुद्धस्वभाववत्यः सपत्न्यो लोके। एतदेव विशदयन्त आहुः स्वस्यैतदिति, यद्यपि, 'मामेव ये प्रपद्यन्ते मायामेतां तरन्ति ते' इति भगवता प्रतिश्रुतम्, तथापि श्रीयमुनायां रसविवशेन भगवता स्वस्याएविधैश्वर्यस्य स्थापितत्वाच्छ्रीयमुनाया अनन्य- भजनक स्तनुनवत्वं सम्पाद्य तद्रसदानमिति भावः । दृश्यते हि लोकेपि महा- राक्षा पूर्णाधिकारिणां विनाज्ञा, लघुकार्यस्याप्यकरणम्, अपूर्णाधिकारिणामप्याज्ञातो महत्कार्यसम्पादनम्, किं तत्रासिललोकनियन्तुर्भगवतः प्राणादपि प्रियायाः श्रीयमु- नायास्तथाकरणे चित्रमिति हृदयम् । अन्वयस्तु, हे प्रिये ! कमलजासपत्नि तव स्तुति कः करोति, तत्र हेतुः, यत् हरेरनुलक्ष्म्याः सेवया आमोक्षतः सुसं भवति, तय कथा इयं अधिका, यत्सकलगोपिकासङ्गमसरथमजलाणुभिः सकलगाजैः सङ्गमो भवति, लक्ष्म्याः यत् (न) भवतीत्येतेपामध्याहारः। एवंअस्मिन्पये तनुनवत्वसम्पादक- त्वमष्टममैश्वर्यं दर्शितम् ॥ ८॥ . १पराकाष्ठा०पा।

·५६ - श्रीयमुनाष्टकम् । इयं तव कथाऽधिका सकलगोपिकासङ्गम- रिपंतव कथेति । इयमग्रत उच्यमानातव कथाऽपि सर्वमुक्त्यपेक्षयाधिका । अत एवैतत्कथारसिकानां न मोक्षेच्छागन्धोऽपि । तदेवोक्तं पञ्चमस्कन्धे- "अथ ह वा व तव महिमामृतसमुद्रपिनुपा सकृल्लीढया विस्मारितदृष्टश्नुतः सुरवलेशाभासाः परमभागवता एकान्तिन' इति । सा केत्याकाङ्क्षायामाहुः सकलगोपिकेति । सकलगोपिकासङ्गमेन स्मरसम्बन्धी यः श्रमस्तेन जनिता ये स्वेदजलाणवः सकलगानजास्तैः सङ्गमो यस्याः । एतेन जलाणवो न श्रम- स्वेदरूपाः किन्तु विविधसङ्गमरसस्य सर्वाक्यवपूर्णस्याऽत्युच्छलनेन यहि- कर्पमिति । कलिन्दस्पेयं कालिन्दी, अस्या उदधिकं कर्पणं तनुनवत्वसम्पादनेन लीलासृष्टिमवेशनम् । कथामुखेनाहुः इयमयत इति । सर्वति सालोक्यादितदपे. धया अधिका उत्कृष्टा । वैकुण्ठस्थितस्य भगवत एकस्मिन्वक्षस्थलरूपगात्रस्थिता यास्तस्याः कथायाः सकलाङ्गसम्बन्धिन्याः श्रीयमुनायाः कथा अधिका, अवस्वत एतत्कथारसनिमग्नानां न सालोक्यादिमुक्तीच्छालेशोपि । तदेवेति फारसपूर्णा- नामन्यविस्मरणमेव । पत्रपीडितदेवताभिर्नवमाध्याये पष्ठस्कन्धस्य कृष्णस्तुता- युक्तम् । एवं रसिकानामितरविस्मृति प्रामाण्य श्रीयमुनायाः कथां विशदयितुमव- वारयन्ति सा केतीति । कलाभिः सहितः सफलः पुरुषोत्तमस्तस्य गोपिकाभिः सम्यगमनं, तदुक्तं ताभिर्युताः सकलाश्चतुर्विधा अपि गोपिका तासां यः सङ्गमः तद्धेतुको यः स्मरः कामः वजन्यो यः श्रमस्तेन करणभूतेन जनिता दृग्गोचरीकृता ये प्रस्वेदपयःकणाः, सकलतद्भवास्तैः सङ्गमो विविधभावभरेण, गमनं गमः । पत्र- फविधानमिविकः । सम्यकमाप्तिीलासृष्टौ यस्याः श्रीयमुनायाः । यदा, यस्या इति पञ्चमी । यस्याः सकाशात्सङ्गमोन्येपामेतत्सम्बन्धिनां तनुनवत्वे सम्पन्ने भवतीति श्रीयमुनाया आमघटस्य वह्रिसङ्गमेन पक्वत्वमिव सकलगोपिकासङ्गमस्मरश्रमजलाणु- सङ्गमेनैव तनुनक्त्वं सम्पायावरणानाच्छन्नमगवल्लीलासृष्टौ निजानां तदनुभव- करणसामर्थ्यसम्पादनमिति महदाधिक्यम् । ननु विन्दवचेत् सङ्गमजास्तर्हि तत्सङ्ग- मेन कथं तनुनपत्वं सेत्स्यतीत्याशय बिन्दुस्वरूपं वर्णयन्ति एतेनेति, श्रीयमुना- १ सर्वत्र मुस्त्या पाः ।

·गोल श्रीशारिफेशचरणविरचिततट्टिप्पणेन समलकृतम्। स्मरश्रमजलाणुभिः सकलगानः सङ्गमः ॥ ८॥ रागतस्यैव विन्दवो न तु केवलजलमात्रस्य । अत एवोक्तं सकलगानजे- रिति। एभिर्विशेषणः परमकाष्ठापन्नपुष्टिपुष्टिमार्गान्तरङ्गभक्तत्वं सर्वदैतद्रस- पूर्णत्वमन्तरङ्गभक्तानुगुणत्वमेतल्लीलामध्यपातित्यादिकं सूचितम् । स्वस्यै- तद्रसपूर्णत्वेन केवलैतद्भजनकर्तुरप्येतद्रसं ददातीति स्पष्टमेव वैल- क्षण्यन् ॥८॥ गो. श्रीद्वारकेशचरणविरचित टिप्पणम् । यास्तत्समकथनेन, वनुनवत्यसम्पादनमभिप्रेत्य कथनेन, च । अत एवेति । यदि श्रमस्वेदरूपाः स्युस्तहि सफलगात्रजा न भवेयुः । केशनखादिपु स्वेदस्यानुप- लब्धेः । तेन रसरूपा एवेतिभावः । एभिरिति, सकलगोपिकासङ्गम इत्यनेन पुष्टिपुष्टिमार्गान्तरङ्गभक्तत्वे, स्मरश्रमजलाणुभिरनेन सर्वदैतद्रसपूर्णत्वम् , सकलंगा- अजैरनेन भक्तानुगुणत्वम् , सङ्गम इत्यनेन लीलामध्यपातित्वम्, चादिपदेन तत्समा- नसौभाग्यवतीत्वेन तद्विरुदस्वभावात् । यथा रजोगुणप्रधाना सा (लक्ष्मीः) जीवान्मदेन केवलभजनकर्तृन् भगवद्विमुखान्कृत्वा स्वर्गादिलोभेन प्रवाहमार्ग निपातयति, न तथेयमिति तत्सपतीत्वात् । दृश्यते हि परस्परं विरुद्धस्वभाववत्यः सपत्न्यो लोके। एतदेव विशदयन्त आहुः स्वस्पैतदिति, यद्यपि, 'मामेव ये प्रपद्यन्ते मायामेतां तरन्ति ते' इति भगवता प्रतिश्रुतम्, तथापि श्रीयमुनायां रसचिवशेन भगवता स्वस्याष्टविधैश्वर्यस्य स्थापितत्वाच्छ्रीयमुनाया अनन्य- भजनकर्तुस्तनुनवत्वं सम्पाद्य तद्रसदानमिति भावः। दृश्यते हि लोकेपि महा- राक्षां पूर्णाधिकारिणां पिनाता, लघुकार्यस्याप्यकरणम्, अपूर्णाधिकारिणामप्याजातो महत्कार्यसम्पादनम्, किं तवाखिललोकनियन्तुर्भगवतः प्राणादपि प्रियायाः श्रीयमु- नायास्तथाकरणे चित्रमिति हृदयम् । अन्वयस्तु, हे प्रिये ! कमलजासपत्नि तव स्तुति का करोति, तत्र हेतुः, यत् हरेरनुलक्ष्म्याः सेवया आमोक्षतः सुखं भवति, तव कथा इयं अधिका, यत्सकलगोपिकासङ्गमस्सरश्रमजलाणुभिः सकलगावजैः सङ्गमो भवति, लक्ष्म्याः यत् (न) भवतीत्येतेपामध्याहारः । एवं अस्मिन्पये तनुनवत्वसम्पादक- त्वमष्टममैश्वर्य दर्शितम् ॥ ८॥ १पराकाष्ठा० पाठः।

·५८ श्रीयमुनाष्टकम् । तवाऽष्टकमिदं मुदा पठति सूरसूते सदा- समस्तदुरितक्षयो भवति वै मुकुन्दे रतिः । एवं कालिन्दी स्तुत्यैतत्स्तोत्रपाठफलमाहुस्तवाऽष्टकमिति । पथ- प्यन्यकृतान्यपि स्तोत्राणि सन्ति तथापि वक्ष्यमाणं फलमेतत्स्तोत्रपाठेनैव भवति, नान्यथेति ज्ञापनायेदमित्युक्तम् । अन्यकृतस्तोत्रेप्वेवंविधस्वरूप- निरूपणाभावात् । इदं तवाष्टकं यः पठत्ति तस्य पूर्व समस्तदुरितक्षयो भवति । तदनन्तरं मोक्षदातर्यपि स्नेहो भवति । अत अघोक्तं, : "नराणां क्षीणपापानां कृष्ण भक्तिः प्रजायत" इति । मुकुन्दपदाद्यद्यपि मोक्षमेव साधारण्येन सर्वेभ्यो ददाति तथापि त्वरस्तुतिपाठात्मसन्नो भक्तिमेव ददाति, न तु मोक्षमपीति भगवत्स्वभावपरावर्तकत्वमुक्तम्।ततः किमिति तत्राऽऽहुः। अतः परं श्रीगोलनाथचरणानां विधतिः। एवमष्टाविधैश्वर्यप्रतिपादकान्श्लोकानुत्कर्पवर्णनतदशक्यवर्णनद्वारा व्याख्याय स्तोत्रस्यासाधारणफलयोधकमग्रिममवतारयन्ति एवमिति । उक्तप्रकारेण कलिदोप- दात्री अलौकिकप्रकारेण संस्तूय अष्टविधैश्वर्यप्रतिपादकत्तोत्रस्य व्यक्ततयोदितस्य श्रीमत्प्रभुतुष्टिरूपं फलं प्रतिजानन्त आहुः यद्यपीति । अन्येतिशङ्कराचार्यप्रभृतिभि- निर्मितानि । वक्ष्यमाणमिति अस्मिन्नेव पद्येऽनुपदं कथ्यमानम् । फलमिति, स्तोत्रपाठमाणैव भृशं सकलदुरितनिवृत्तिपूर्वकमुकुन्दरतिनिष्पत्तिः एतत्पाठेनैव । तत्र हेतुमाहुः अन्यकृतेति । एवं विधेति स्तुतिं तवैतिश्लोकोक्तस्वरूपनिरूपणस्य तथात्वात् । फले क्रमं वदन्तो मूलान्वयमाहुः इदमिति । अत्र प्रमाणमाहुः अत एवोक्तमिति । एवेन दुरितनाशस्य भक्तिप्रजनने हेतुत्वमुक्तं भवति । मूलस्थस्य मुकुन्दपदस्याशयमाहुः मुकुन्दपदादिति । तथा चोक्तं पञ्चमस्कन्धे, 'राजन्मतिगुरुर- लम्भवतां यदूनां देवं प्रियः कुलपतिः क्व च किंकरो वः । अस्त्वेवमङ्ग भगवान् भजतां मुकुन्दो मुक्तिं ददाति कहिचिस्म न भक्तियोगमिति ५-६-१८ाभक्तिमेवेति। मूलस्थस्य निश्चयवाचकवैपदस्य तात्पर्य योध्यम् । तेन यद्यपि स मोघदस्तथापि त्वत्स्तुतेः प्रीतो भक्तिं ददातीति सुप्टूक्त भगवत्स्वभावपरावर्तकत्वमिति । उत्तरार्द्धमव- तारयन्ति तत इति, दुरितक्षयानन्तरं भगवद्गतेः किमले फलं तदाहुः तयेति शेषपदा- ·स्थालौकिकसामर्थ्यरूपफलस्व प्रातिरिति यावत् । स वासनेतीति अनेकमनोरयानां रसकरसेवनम् , सम्पूर्णसेवाधिकारसिद्धिर्भवति । सेवाफलग्रन्थे वस्यमापत्य आय- गो० श्रीद्वारिफेशचरणविरचिततटिप्पणेन समलकृतम् । तया सकलसिद्धयो मुररिपुश्च सन्तुष्यति तया सकलसिद्धयः पूर्वोक्ताः सर्वात्मभावादयो भवन्तीति शेपः । ननु पति- पन्धके विद्यमाने सति कथमेतत्स्तोत्रमात्रादेताबद्भवतीति चेत्तत्राहुर्मुररि- पुश्च सन्तुष्यतीति । यथा दोषरूपं तन्निरुद्धकन्यासुखमातिप्रतिवन्ध निरा- कृत्य ता अङ्गीकृतवानेवमेतत्पाठेनाऽपि प्रतिवन्धं निवार्य तमप्यङ्गीकरोती- त्यपि ज्ञापनाय मुररिपुपदम् । फलान्तरमाहुः स्वभावविजयो भवेदिति । स्वभावस्प विजया परावृत्तिभवति । सवासनेति व्युपसर्गार्थः । दुष्टस्यभा- गो० धीद्वारफेशचरणविरचित टिप्पणम् । न्तम् । यद्वा, तपा मुकुन्दरत्या सफलसिद्धयो गोप्यो मुररिपुश्च सन्तुष्यति । सक- लस्य पुरुषोत्तमस्य रमणस्य सिद्धिर्याभ्यः । भगवत्कृतप्रतिबन्धस्यानिवार्यत्वेन तद्वतो भक्तद्रोग्धारो यदेदं स्तोत्रं पठिप्यन्ति तत्र का व्ययस्थेति मनसिकृत्य क्षिपन्तो मूल- स्थस्य मुररिपुपदस्य सदृष्टान्तमाशयमाहुः नन्वित्यारभ्य पदमित्यन्तम् । मुले च सन्तुष्यतीति । तथा च, लोके स्वोत्कर्षवर्णनात्स्वप्रियोत्कर्षकथनस्यात्यन्त स्वतो. पीजस्पेन श्रीयमुनायाचात्यन्तं स्वहार्दविचनैतत्स्तोत्रानुजल्पनेन प्रतिवन्धनिवारका प्रभुः सम्यक् तुष्यति । यथा प्रजवरकुमारिकास्वेतत्तटे तुष्टो रासादिसुसं दत्तवॉस्त- धेतजल्पितारमप्यनुगुदातीतिभावः । किञ्च, श्रीयमुनाष्टकपाठारस्वामिनि तुटेनावर- पानाच्छन्नप्रभुलीलामध्यपातिनि जीवे स्वामिन्योऽपि तुप्यन्ति, न तु भगवत्प्रिय- विरूपस्यभोग्यफलभोक्तरि जीवे इर्यन्ति, मुरलिफावत् । भगवत्मियकलिवारक- श्रीयमुनातोपस्य सर्वभक्कतोपहेतुत्वादिति चकारार्थः । टीकायां फलान्तरमिति सकल- दुरिताभाषपूर्वकभगवदतिनिष्पत्तिरूपमेकं फलं पूर्व निरूपितम्, तेन भगवत्स्वभा- पपरावर्चकत्वमेतस्योक्तम, अतः परं जीवस्वभावपरायफत्यमुच्यते स्वभावस्येति । स्वभावय जीवात्मनो भाषः, प्रकृतिजन्यवोधे प्रकारः । जीवस्य जीवत्वमिति यावत् । तथा चोक्त, विद्वन्मण्डने, 'आनदांशस्तु पूर्वमेव तिरोहितो, येन जीवभाव' इति । तथा च, जीवस्याविद्यासम्बन्धेन भगवद्वाहिर्मुख्यत्यस्यैतत्पठितुः कृपया हृदि प्रभावाविर्भू- तेऽन्तरसरत्तनुनयत्वे सम्पन्ने पाहातच परावृत्तिर्भवति । यहा, स्वभावशब्देन मन उच्यते । तस्य विजयः स्वातन्त्र्येण प्रवर्तनं भवति । यदा, स्वस्य जीवस्य भाव श्रीगोकुलप्राणप्रियसेवनरूपसहजधर्मस्तस्य विविध उत्कर्षः । परा अत्यन्त आयात- * ·६० - श्रीयमुनाष्टकम्। स्वभावविजयो भवेद्वदति वल्लभः श्रीहरेः ॥९॥. श्रीमद्वैश्वानरावतारश्रीमद्वल्लभाचार्यचरणविरचितं श्रीयमुनाष्टकस्तोत्रं सम्पूर्णम् । वोऽप्युत्तमस्वभावो भवतीत्यर्थः । नन्विदमनेकतपःसाध्यं कथमेतत्पाठमात्रा- दिति चेत्तत्राऽऽहुर्वदति वल्लभ इति । तेनाऽऽप्तवाक्यत्वेन प्रामाण्यमुक्तम् ।। नन्वितः पूर्व केनाऽप्यनुक्तत्वाद्भवक्तिमात्रेण कथं प्रामाण्यमिति चेत्तत्रा- ऽऽहुः श्रीहरेरिति साक्षाच्छीपुरुषोत्तमसम्बन्धीयतः, अहमतोवदामीत्यर्थः।' अनाऽयमाशयः । साक्षात्स्वरूपसम्बन्धिनां स्वरूपं साक्षात्तत्सम्बन्धिन एव जानन्ति न त्वन्ये । श्रीकालिन्याः साक्षात्तत्सम्बन्धित्वं पूर्व प्रकटमेवोपपा- दितम् । स्वातिरिक्तानां साक्षाच्छोगोकुलेशसम्वन्धाभावात्साक्षात्तत्सम्ब न्धिन्याः स्वरूपाज्ञानात्तकथनम् । स्वस्य तु साक्षात्तादृशत्वात्तत्स्वरूपज्ञाना. तत्कथन मिति नाऽनुपपत्तिः काचित् । इति श्रीविठ्ठलेश्वरविरचिता श्रीयमुनाष्टकविवृतिः सम्पूर्णा । गो. धीद्वारकेशचरणविरचितं टिप्पणम् । पूर्तिर्भवति । स्तोत्रपठितुः कृष्णोऽहं पश्यत गतिमिति' श्लोकोक्को मोक्षः सम्पद्यते । बाहित्यनितिपक्षे कर्मवासनानामनुद्भयो भवति । दुष्टस्वभाव इति । बहिर्मु- ख्यादिदोपग्रस्तोपि दैन्यभावसिद्ध्या सन्मुखो भवति । एतद्विपये प्रामाण्यं वक्तुमा- शङ्कन्ते नन्विदामिति । समादधते वदति बलभ इति, प्रियाः प्रियाभिप्राय विज्ञा. यैर बदन्तीति भावः । तेनाप्सत्वेनेति । आप्तश्च यथारष्ट्रार्थवादी, तादृशास्त्वत्राचार्य चरणा एव । अन्येपामेतज्ज्ञानं नेति वक्तुं क्षिपन्ति नन्वित इति । श्रीहरेरिति । श्रीभिः स्वामिनीभिर्युक्तस्य सर्वदुःसहाः नियोहम् । यतो वदामि तेन तत्तथैव । अग्रे, स्पष्टम् । तथा हि, साक्षादिति श्रीयमुनाप्रभृतीनां सरश्रमे इत्यायुक्तं रूपम् । साक्षात्तदित्ति श्रीमदाचार्या एव जानन्ति । स्वातिरिक्तानामिति, श्रीमदाचार्य- पादाब्जामोदरहितानाम् । साक्षादित्यादि। (अभावादिति)। आवरणानाच्छन्नस्या- मिनीसहितगोकुलपतेरसम्बन्धात् । साक्षादिति श्रीयमुनाया, तदिति एतार- क्प्रकारस्याकथनम् । स्वस्येति श्रीमदाचार्यरूपेण स्थितस्य साक्षादिति प्रकटतया, ताशत्वादिवि वस्तुतः कृष्णरूपत्वात्, तदिति 'सरश्रमे त्याद्युक्तस्वरूपस्य- वर्णनमिति, न शकालेश इति दिक् । मूलान्यस्तु, हे सरसूते ! इदं तवाष्टकं यः सदा मुदा पठति, तस्य समस्तदुरितक्षयों भातिचै मुकुन्दे रविर्भवति, तया सकलसिद्धयो भवन्ति, मुररिपुश्च सन्तुष्यति, सभापविजयो भवेत् , श्रीहरेर्वल्लभो वदति ।