·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·Barid heran thuchangin
1 Gleze how.alerta,
THE NIRUKTALACHANUM.
Guide to Jaska's Nirukta.
WISSION
INSTITUTE
OF
LIBRARY
CULTORES
CALCUTTA
BY
ACHARYA SATYAVRATA SAMASRAMI,
Associale-illember of the Asiatic Society of
ngal; Editor,
Author , Commentator , Annotator , Compiler, Translator ,
Cu Publisher of different Vedic Works &c *c.
SECOND EDITION.
(REVISED E ENLARGED)
1
I'RINTED & PUBLISHED BY
P. HITAVRATA SAMAKANTHA, SATYA PRESS.
No. 27, Ghose's Lane, CALCUTTA.
-
1907.
All Rights Reserved. )

·RIC. LIBRARY
20957
LIBRARY
YAS
A.

·॥ निरुक्तालोचनम ॥
पर्थत:
भगवद्यास्वमुनिप्रणीतस्य 'निरुता -नाम-वेदास्य
नामप्रयोजनप्रणयनकालविज्ञानविषयतवादीनां निरूपणाय
यनतो गवेषणम्।
अद्यतनैकसामगाचार्य-सर्ववेदविज्ञानादिभास्करण
सामथमौतिलब्धयशोनामश्रीसत्यव्रताचा>ण
विरचितम्।
हितीयमस्करणम् ॥
( परिवर्तिसं परिवईितच )
WW.
॥ एतत्सत्त्वं सम्राविधिना स्वायत्रीकृतम् ॥
U
awww
कलकत्ता-सत्ययन्त्र
(मं० २०, घोषेम लेन)
पं० हिसवतसामकण्ठेन मुदितं प्रकाशितञ्च ।
॥ मं० १६५३ । १६०७ ई० ॥

·No text on this page.

·॥बोम् ॥
॥ प्रकाशकोक्तिः ॥
गोत्रे कश्यपजे कुले सुविदिते गाहीतिचट्टान्वये,
जातथावसथः मदाशिवमुनिस्तस्यैव वंश्यो महान् ।
वेदाना मधिदैवतार्थकरण चैकोऽद्य यो भारते,
चाविधिज्ञवैदिकगुरुः सत्यव्रतो म: पिता ॥ १ ॥
जात्वा यत्सत्यनिष्ठां प्रमुदितगुरुणाऽऽख्यायि सत्य व्रतो यः,
बुन्दीशोऽप्यार तुष्टः सदसि परिचयाद यं हि सामग्रमौति ।
हारिश्चन्द्रीयपक्षे जयपुरसमिती येन लब्धाः प्रतिष्ठाः,
माध्यस्थ्यं येन काश्यां कृतमुभयमतं श्रीदयानन्दवादे ॥ २ ॥
शास्त्रीश्रीभक्तरामो लवपुरवसतिर , दाक्षिणात्यश्च शास्त्री-
रावः श्रीनारसिंहो , ऽमृतसरनिलयः श्रीजगन्नाथ प्रार्यः ।
श्यां वङ्गे च गौडे जय-शिव-कनकाः, गुजरेऽप्यक्षयाद्याः,
राणाद्याः सनीडा हित-शिव-भवका यस्य शिष्याच शस्ताः ॥३॥
सामानानभृता मृचाच यजुषां विबाह्मणाना मपि,
येनाकारि सतां मुदे विवरणं वङ्गानुवादस्तथा ।
टीका देवगिरा देशापि रचिता वेदेषु सूत्रेषु च ,
त्रय्याद्याः प्रथितास्त्रिवेदमथिता ग्रन्याश्च यस्याष्टकौ ॥४॥
प्राथापाच्यबुधा अवाच्यविबुधा पौदीयविद्याधनाः ,
साम्नां शिक्षयितुः प्रशस्तिलिपिभिर्गायन्ति यस्थोयशः ।
सत्यार्थाध्ययनप्रहत्तिवशगा पायान्ति ते यन्मठे,
लेनेदं रचितं त्रिवेदगमकं नैरतने वाचनम् ॥ ५ ॥

·खायान्त्यस्य सामगाचार्यस्य प्रायोदौथापायावाच्यभारतीय- महामहोपाध्यायादिधीमलिखितानि वहनि प्रशस्तिपत्राणि , तेषा मेकतमादिह उहरामि शोकच्यम्- "पा रखाकरमेखलावनितले होप वितोऽन्यत्र च, न स्पर्षी न च यसमोऽपि च बुधो सहेदविद्यागुणेः । पर्थाना मनिशं चमत्कृतिमता कोशोऽनिभं दर्शक: , विहमूर्यकिरीटरननिचये चिन्तामणिचायणीः ॥ x x X x विद्या विद्यु दुदारदीप्तिनिचयैर्भूमण्डलं रोचयन , स्वान्तवान्तमदाबशान्तजनुषां सद्यः समुत्रीचयन् । वेदव्यानतिजैमिनीयजटिलान् भावान् सदालोचयन् , कोऽप्यामाययथा जयत्यतितरां सत्यवतः सामगः ॥"-इति। चम्पारण्यवास्तर-पडितवरस्य "श्रीचन्द्रशेखरधरणर्मण:-१८.६.० ४." कलिकाता, (सामकण्ठेतिलमयशोनामा), बौहितव्रताया। वावेदविद्यालयः। संवत् १८५३। प्रकाशकः।

·पोशम्।
॥ प्रकाशकोक्तिः॥
.
गोवे कश्यपजे कुले सुविदिते गाहौतिचहान्वये,
जातयावसथः मदाशिवमुनिस्तस्यैव वंश्यो महान् ।
वेदाना मधिदेवतार्थकरणे चै कोऽद्य यो भारते ,
चातुर्वविधिजवैदिक गुरुः सत्यव्रतो न: पिता ॥ १ ॥
ज्ञात्वा यत्सत्यनिष्ठां प्रमुदितगुरुग्णाऽऽख्यायि सत्यव्रतो यः,
बुन्दीशोऽप्यार तुष्टः सदसि परिचयाद यं हि सामग्रमीति ।
हारिचन्द्रीयपक्षे जयपुरसमिती येन लब्धाः प्रतिष्ठाः
माध्यस्थ्यं येन काश्यां कतमुभयमतं श्रीदयानन्दवादे ॥ २ ॥
शास्त्रीश्रीभक्तरामो लवपुरवसतिर , दाक्षिणात्य शास्त्री-
रावः श्रीनारसिंहो , ऽमृतसरनिलयः श्रीजगन्नाथ पार्यः ।
काभ्यां बङ्गे च गौडे जय-शिव-कनकाः, गुजरेऽप्यक्षयाद्याः,
हाराणायाः सनीडा हिट-शिव-भवका यस्य शिष्याश्च शस्ताः ॥३॥
सामानानभूता मृचाञ्च यजुषां पिब्राह्मणाना मपि ,
येनाकारि सतां मुदे विवरणं वङ्गानुवादस्तथा ।
टीका देवगिरा दशापि रचिता वेदेषु सूत्रेषु च
वय्याद्याः प्रथितास्त्रिवेदमथिता ग्रन्याच यस्वाष्टकी ॥४॥
प्राथापाथबुधा प्रवाचविबुधा पौदीचविद्याधनाः
मानां शिक्षयितुः प्रशसिलिपिभिर्गायन्ति यस्योद्यशः ।
सत्यार्थाध्ययनप्रतिवणगा पायान्ति ते यन्मठे ,
तमहं रचितं त्रिवेदगमक नैरुतानेवाचनम् ॥ ५ ॥

·यायामयस्य सामगाचार्यस्य प्रायोदोधापायावाच्यभारतीय- महामहोपाध्यायादिधीमल्लिखितानि बहनि प्रशस्तिपत्राणि , सेषा मेकतमादिह उहरामि भोकदयम्- "पा रखाकरमेखलावनितले होपे वितोऽन्यत्र च, न स्पीन च यमोऽपि च बुधो सहेदविद्यागुणैः । पर्धाना मनिशं चमत्कृतिमता कोशोऽनिशं दर्शकः , विहमूर्यकिरीटरत्ननिचये चिन्तामणिश्चाग्रणीः ॥ x X X विद्याविशु दुदारदीप्तिनिचर्यभूमण्डलं रोचयन् , खान्तध्वान्तमदाबशान्तजनुषां सद्यः समुन्मीचयन् । वेदव्यावतिजैमिनीयजटिलान् भावान् सदालोचयन् , कोऽप्यास्राययशा जयत्यतितरां सत्यवत: सामगः ॥” इति। चम्पारण्यवास्तव-पखितवरस्य "श्रीचन्द्र पोखरधरपर्मणः-१८.६.०४." कलिकाता, (सामकण्ठेतिलब्धयशोनामा), श्रीहितव्रतशमा। बड़वेदविद्यालयः। प्रकाधकः। संवत् १८६३।

·॥ अथ निरुतालोचनविषय सूची । विषयः विषयः २४ ... २७ १ ४ अथ निरक्तालोचनोपक्रमः ... १ पुराकल्प श्रुतस्य याख्यानम् यास्ककृतस्यास्य निघण्टुभाष्यस्य निरुक्तस्य कत्तृनिर्णयः निरुक्तत्वप्रतिपादनारम्भः १ | अथ यास्कपरिचयारम्भ: घड़ङ्गानां मायणोक्तलक्षणानि शतपथ-छन्दोग्रन्थ-बह शाति- शिक्षाग्रन्थपरिगणनादि शाख्य-पाणिनिसूत्रोक्तभ्यो- निघण्टोरपि निरुक्तत्वम् ५ ऽन्योऽयमिति निर्णयः २७ निघण्टोनि रक्तत्वखरूनपराणां महाभारतीययास्क एवायम् छान्दोग्य-गोपथ-प्रातिशाख अथ यास्कस्य मुख्यपित्वं नास्त्यपि द्वितीयत्ति-मनुटीका-महा- मुनित्व मस्तीति प्रतिपादनम् ३२ भारत-यास्कीयनिरुक्त-भाजा. मुख्यर्षिलक्षणम् , द्ररत्वकत्त नामश्लोक-पातञ्जल-गणपाठ. त्वयोरभिन्नत्वम् , ब्राक्षण- हरिकारिका-निघण्टुनिर्वचन ग्रन्थकता मातिदेशिकर्षि निरक्तत्ति प्रस्थानभेदवाक्यानों त्वम् , ऋषिवंशप्रभवत्वेन यवहारस्य च प्रामाण्यतया ऋषित्वं न लभ्य मिति प्रति- प्रदर्शनारम्भः पादनाय घ्यावाश्वोपाख्या प्रथमाध्यायादेः घटाध्यायत्वादि १३ नावतरणम् , ऋषित विध्य- अथ निघण्टुनिरुक्तयोः क्रमात वर्णनम् , महाभारतबीजो- समानायत्ववेदाङ्गत्वे लेख:. प्राश्वलायनीयरह्य- वेदाङ्गानां घटत्वाख्यानम् सूत्र मुख्थामुख्य?णां नाम- अथ निघण्ठ निरुक्कयोः प्रणेतारौ २२ स्मरणप्रदान ३२-४४ प्रस्थानभेदमतख एनपूर्वकं सायण अथ निरुतस्य हादशाध्यायाना मेव देवराज-दुर्गाचार्य-महाभारत यास्कीयत्वनिरूपणारम्भः ४५ कम्मतेम पुराकल्पश्रुतवचनेन च देवराजमते हादशाध्यायित्वम् ४५ निघण्टोरनिदिएकालौनत्वम् २२ दुर्गाचार्यमते मायणाचार्यमते च ... ... ...

·[ ख] ... ट ... निरुतस्य त्रयोदशाध्यायित्वम् ४६ मनुसंहिताया: ८.० ख० पू० कात्यायनपतमल्योनये पि तथा ४६ प्रणयगकालनिरूपणम् ८८-18 अथ यातस्यास्य जीवितसमय. आदिपतमलि-पाराशर्य-काश- निर्णयाय यात्रारम्भः शत्न-जैमिनि-कणद-गौतम- कालनिर्णयोपयोग्याय तिहासिक कपिल-आसरि-वार्तिककार- यन्यानो दलभता ५० कात्यायनेभ्यः परकालीनत्वम् ४५ कालनिर्णये संहिताग्रन्थानाम् ५१ घमा दमानां पौर्वापर्यम् ब्रामणवचनानाम् ५२ कात्यायनस्य ११०० ख० पू० याक- -पौराशिकवचनानाम् ५३ रणवार्तिकप्रणयनम् १००-१०३ -घड्गुरुशिष्यादीवाम ... ५५ -यास्कात् परभवस्वनिर्ययः १०२ ---गुमायादीनाम ५६ पाणिने: २३०० ख० पू० सर्वतो- निरकस्वास्य प्रचलितमहाभार मुखादियाकरणप्रणयनकाल: १०४ तात्, भाष्यकारात पता यास्कात् पूर्वजत्वनिर्णयः १०५ लेच, प्रचलितमनुमहितातो. -श्रादियाकरणकत्तत्वम् इपि प्राचीनत्वनिर्णय: ५७-११ -पदसंहिताकारपरभवत्वम् १०६ पतनले४५० ख० पू० महाभाषा- -क्रमसंहितालद्वाचावरत्वं ११० प्रणयन मिति निर्णयः १४-७२ -चातुनिसप्तसद्यादिभ्यच १११ --चन्द्रगुप्तकालीमत्व खमम् ७७ --बरशाब्दिकेष्वपि प्राथम्यम् ११४ --पुष्यमित्रयानिवखगम् ७४ --माहेस्यातथ्यत्वनिर्णय: ११ -~-यवनावरोधसमकालीनत्वख०७६ --अत्रिप्रभृतिभ्यः परभवत्वम् ११६ --पाणिनिसमकालीनत्वख. ७८ मारथाकरणतच प्राचीनत्वम् ११७ --वासवदत्तोत्तरभवत्वख. ७. कवि-पाणिनेनु थाकरणभाषा- पतञ्जले: योगशाखाद वैद्याशाख शत: पतझलरयर्वाचीनत्वं १९७ भ्यां भिन्नत्वाख्यानम् ... २ --युधिष्ठिरादिभ्यः परभवत्वेऽपि काशलक्ष पाराशर्य-कदमताच शुकात पूर्वजत्वम् चरण-कपिल-पाशुपतकार- थार: पाणिनित: परमत्व कात्याय- चार्वाक जमूक-कात्यायनेश्व: गतो यालाच पूर्वजस्वम् ११६ पाकालीनवारयानम् ८४-८८ पौनकम्य २००० स. पू. ऋक- ·[ ग ] ... ... ... ... ... प्रतिशाख्यप्रणयनकाल: १२२ | खाध्यायः सन्यगध्येयः --याडिसमकालिकत्वम् १२२ यागमः श्रादेशः प्रातिशाख्यात् प्राक् पाणिनीयम् १२५ निगम: = निगममम् १८५ प्रातिशाख्वकछौनकस्यसूक्तद्रष्ट मन्त्रभागस्यैव मुख्य निगमत्वम् , महलदर, कल्पकारशाखाकार- ब्राक्षणभागस्य तु तयाख्या- शिक्षाकदभ्यः शौनकेभ्यो विभि- ग्रन्थत्वेनेति प्रतिपादनम् नत्वं परजत्वच १२६ यास्क-जैमिनि-शवरखामि- प्राचीनार्याणां गोवनामयवहार নালি মলি एव नामविभ्रम हेतुः १२८ मन्त्राणां त्रयोदशविधत्वाख्यानम् १७२ वृहद वतालच्छौनक: प्राति मन्त्रभाग:- संहिता १७४ शाख्यतः সুনান আব্দ- संहितापाठप्रकारपरिगणनम् १ रणवत्प्राणिनेचावरजः १२६ शाखोत्पत्तिहेतुकथनम् यास्कस्य १६००ख टपूर्वजत्वम् १३० ऋगवेदीयाखा: १७५ बोलिङ्गीयारोतिरेवावलम्बिता १३१ , यजुर्वेदीय शाखा: १७६ अथ मन्त्रार्थबोधायव निरुक्तम् १३२ सामवेदीयशाखा: १७६ ब्राक्षणार्थबोधाय चेत्यन्यमतम् १३३ | अथर्ववेदीयशाखा: अथ वेदशब्दार्थादिनिर्णयः १३४ एकस्य वेदस्य कशाखाध्ययनेनेव वेदः = विद्या १३४ सर्वशाखाध्ययनं सम्पदाते श्रुति: -प्रवादः १४० यजुःशाखाना विध्यम् आम्बाय:-अभ्यस्तः १४२ | यजुधो देविघ्यहेतुकथादि १७८ त्रयी विविधरचनामयः १४६ सर्व संहिताना मेककालजत्वम् १७६ ऋग्यजुस्सामाथसंहिताना ऋगवेदीयहितीयमण्डलस्यापेक्षा- समकालत्वनि पारम्भः १४७ कृताचीमन्वमतखरूमम् १८० संहिताना त्रयीत्वम्... १५१ ऋग्वेदीयदशममा लस्य परि- अथर्वनाम वेदविभाजकत्वम् १५३ शिररूपत्वमसखर नम् १८५ ऋगादीना मधिकारियां थव सामवेदीयाना स्टङ्मन्त्राणा झियमाणान्यभिधानानि १५४ सह,तत्वमतखर मम् १८७ छन्द:- प्रबन्धः १५६ ब्रामणलक्षणानामुपपादनम् १८६ ... ... ... ... १७ ... ... ... ... ...

·... -- ... ... [ ] बामणवाक्यानां दशविधत्वम् १६२ अथ देवराजदुर्गाचार्ययो:समयौ २६२ --दशविधातिरिक्तत्वत्वमपि १८३ रामानुजखामिनो जन्म संवत् १०१२ अर्थवादविचारः १६५ उवटभदृस्य १००३ सं गते ब्राक्षणपन्थसंख्याना संहिता- मन्त्रभाषाप्रणयननिरूपणम् २६३ सहाननुगतत्वम् १६७ दुर्गाचार्यो देवराजादवरः निदामसूत्रेभ्यो वेदाङ्गानि --सायणाचार्यात्तु प्राग्भव: २६५ अनुब्राक्षणयन्थपरिचय: १५ सायणाचार्यस्य सं० १४०० गते मायणाचार्यस्यासामगत्वम् . २०२ वेदभाषाप्रणयनतिरूपणम् २६६ आरण्यकानां प्रायस्खय्यन्तर्गतत्वं २०३ महीधरमिश्रस्य सं० ११७६-- उपनिषदाच कासावित्तथात्वं २०७ १२०० मध्ये यजुर्भाष्यप्रणयनम् २६७ निघच्छब्दस्य पाणिनियास्कादि देवराजस्य सं० ० ११५१ - १९७५ मध्ये विदितत्वोपपादनम् २०८ नैघण्ट कनिर्वचनप्रणयनं २६८ . अथ वेदोत्पत्तिकालनिर्णययन: २१० यथालब्धतत्परिचयारम्भ: २६४ तदुत्पत्तिकालनिर्णयस्याशक्यता २११ नैघण्ट कनिर्वचननामहेतुः २७० अज्ञातकालिकर्षिकतत्वम् २१३ हरदत्त मिश्रस्य, स्कन्द स्वामिनः, धीमत्कृतत्वसूचको मन्त्र: २१४ भवस्वामिनः , गुहदेवस्य , ब्रामणकालनिर्णयापा: २१७ उवटभट्टस्य , श्रीनिवासस्य , शतपथब्राक्षणस्यातिप्राचीनत्व माधवदेवस्य, वेङ्कटाचार्यस्य , मितिमतस्य खड नम् २९६ विनायकभदृस्य, भास्करमिथस्य, अथ निरुतप्रतिपाद्यविषयाः २२३ भास्करभदृस्य , भरतस्वामिनच निमशास्त्रस्य अनिदिएकालि परिचयः २७० --२७७ कत्वसूचकवीजकथनम् ... २२३ देवराजस्य प्रशंसा निन्दा च निहतोक्तविषयाणा मनुक्रमेण --अलब्धनिएगाभ्युपगमः २७६ सपतो वर्णनम् २२४ | ब्रामणवचनानास निगमत्वम् २७६ निरुकप्रतिपाद्यानां विरोधार्थानां दुर्गाचार्यस्य दाक्षिणात्यत्वम् ... २८० परिगणारम्भः २२४-२६२ --याख्य.नप्रशंसोदाहरणानि २८० तत्र विज्ञानोदाहरणनि २४६-३५५ व्याख्यानदूषणोदाहरणानि २८१-२८० ... ... ...

·Warid haren douflage College how, Calente, ॥ अथ निरुक्तालोचनम ॥ "मानाकतधर्माण ऋषयो बभूवुः । तेऽवरेभ्योऽसादातरधर्मभ्यः उपदेशेन मन्त्रानमम्प्रादुः । उपदेशाय ग्लायन्तोऽवरे बिस्मय हणायम ग्रन्थ ममाता मधुर्वेद वेदाङ्गानि " ( १. ६. ५.) अथेद मालोचयामः ।- कि मिदं निरुक्तम् ? तस्यैतस्य वेदाङ्गत्व मस्ति नास्ति वा एतन्मजस्य कः प्रणेता , को वेतस्य ? क: किल यास्क: ? अस्य ऋषित्व मस्ति नाति वा ? कियांश्च ग्रन्थो यास्कीयः ? कश्च कालस्तस्य यास्वस्थ ? कैमर्थिको तस्यै घा प्रवृत्तिः ? कोऽयं वेदः ? वेदकालनिर्णयः शक्यो ऽश क्यो वास्माकम् ? के विधयाश्चैतविरक्तप्रतिपाद्याः ? प्रसङ्गतो देवराज- सायणाचार्य दुर्गाचायाणाच कालादिकं किञ्चिदालोथ मिति द्वादश ॥ माह- (१) तत्रादौ कि मिदं निरुक्त मिति । ऋग्भाष्यभूमिकायां सायणस्वेव "अतिगम्भीरस्य वेदस्यार्थ मवबोधयितुं शिक्षादीनि षड़ङ्गानि प्रवृत्तानि। अत एव तेषा मपरविद्या- रूपत्वं मुण्डकोपनिषद्याधर्वणिका प्रामनन्ति- 'हे विद्ये वेदि- तव्ये इति ह स यद अलविदो वदन्ति , परा वापरा छ । तवापरा ऋग्वेदो यजुर्वेदः सामवेदोऽथर्ववेदः शिक्षा कल्पो व्याकरणं निरुक्तं छन्दो ज्योतिष मिति ; अथ अथ परा यया ·२ निरुतालाचनम्। तदक्षर मधिगम्यते' इति । साधनभूतधर्मज्ञानहेतुत्वात् षडङ्ग- सहितानां कर्मकाण्डाना मपरविद्यात्वम् ; परमपुरुषार्थभूत- ब्रह्मज्ञान हे तत्वात उपनिषदां परविद्यात्वम् । ( १ ) वर्ण खराा चारणप्रकारो यत्रोपदिश्यते सा शिक्षा। तथाच तैत्तिरीया उपनिषदारम्भे समामनन्ति- 'शिक्षा व्याख्या- स्थामः । वर्ण: स्वरः मात्रा बलं साम सम्तान इत्युक्त: शिक्षा- ध्यायः' इति । ०-० । तस्मात् खरवर्णाद्यपराधपरिहाराय शिक्षाग्रन्योऽपेक्षितः। (२) कल्पस्त्वाखलायनापस्तम्बबोधायनादिसूत्रम् ; कल्पात समर्थ ते यागप्रयोगोऽवेति व्युत्पत्तेः । - । अतः कल्पसूत्र मन्त्रविनियोगेन क्रत्वनुष्ठान मुपदिश्योपकरोति । - । तस्मात् शिक्षेव कल्पोऽप्यपेक्षितः । (३) व्याकरण मपि प्रकृतिप्रत्ययाद्युपदेशेन पदस्वरूपतदर्थ- निश्चयायोपयुज्यते । - । तस्मादियं वाक् इदानी मपि पाणिन्यादिमहर्षिभिर्व्याक्तता सर्वे : पठ्यत इत्यर्थः । ०-० । ( ४ क ) अर्थावबोध निरपेक्षतया पदजातं यत्रोक्तं तन्नि- रुक्तम् । 'गौः ग्मा जमा आमा वा क्षमा'-इत्यारभ्य 'वमवः वाजिनः देवपनमो देवपत्नरः' इत्यम्तो यः पदानां समानाय: समामातः , तस्मिन् ग्रन्ये पदार्थावबोधाय परापेक्षा न विद्यते ; एतावन्ति पृथिवीनामानि , एतावन्ति हिरण्यनामानीत्येवं तत्र तब विस्पष्ट मभिहितत्वात् । तदेतविरुक्तं विकाण्डम् । ०-० । पञ्चाध्यायरूपे काण्ड नयामके एतस्मिन् ग्रन्ये परनिरपेक्षितया पदार्थस्योकत्वात् तस्य ग्रन्यस्य निरुतत्वम् । ( ४ ख ) तव्याख्यानच 'समानायः समानातः'- इत्या- ·किमिदं निरुताम् ? ३ रभ्य 'तस्यास्तस्यास्तानाव्य मनुभवत्यनुभवति'-इत्यन्तै दशभि- रध्यायैर्यास्को निर्ममे , तदपि निरुक्त मुच्यते ; एकैकस्य पदस्य सम्भाविता अवयवार्थास्तत्र नि:शेषेणोयन्त इति व्युत्पत्तेः। -। तस्माद् वेदार्थावबोधायोपयुमा निकतम् । (५) तथा छन्दोग्रन्थोऽप्युपयुज्यते , छन्दोविशेषाणां तत्र तत्र विहितत्वात् । --01 'यो ह वा अविदितार्षयच्छन्दोदैवत- ब्राह्मणेन मन्त्रेण याजयति , वाध्यापयति वा , स्थाणुं वच्छति , गर्ने वा पद्यति, प्र वा मीयते, पापीयान् भवति , यातयामान्यस्य छन्दांसि भवन्ति ; तस्मादेतानि मन्त्र मन्ने विद्यात्' इति श्रूयते ( सा. आ. ब्रा० १५० १ख०)। तस्मात्तावहेदनाय छन्दो ग्रन्य उपयुज्यते । (६) ज्योतिषस्य प्रयोजनं तस्मिन्नेव ग्रन्थे विहितम् -- 'यज्ञकालार्थसिद्धये'-इति । कालविशेषविधयथ यूयन्ते- 'संवत्सर- मेततं चरत्संवत्सरमुख्य भृत्वेत्येवमादयः संवत्सरविधयः । वसन्ते ब्रामणोऽम्नि मादधीत , ग्रीष जन्य प्रादधीत , शरदि वैश्य आदधीतेन्याद्या ऋतुविधयः । मासि मासि सत्रपृष्ठान्यु- पयन्ति , मासि मास्यतिपाद्या गृह्यन्त इति मासविधयः । यं कामयेत वसोयाख्यादिति तं पूर्वपक्षे याजयेदित्याद्याः पक्ष- विधयः । एकाष्टकायां दौक्षेरन् फलानीपूर्ण मासे दीक्षेरनित्याद्या- स्तिथिविधयः । प्रातर्जुहोति सायं जुहोतीत्याद्याः प्रातःकालादि- विधयः । कत्तिकाखग्नि मादधीतत्याद्या नक्षत्रविधयः । अतः कालविशेषान् अवगमयितु ज्योतिष मुपयुज्यते । एतेषां वेदार्थोपकारिणां षसां ग्रन्यानां वेदाङ्गत्व शिक्षाया मेव मुदीरितम्- 'छन्दः पादौ तु वेदस्य इस्तो कल्पोऽथ ।

·मिलकालोचनम्।
.
पव्यते। ज्योतिषा मयनं चक्षुनिरुतं श्रोत्र मुख्यते । शिक्षा
घ्राणन्तु वेदस्य मुखं व्याकरणं स्मृतम् । तस्मात् साङ्ग मधीत्यैव
ब्रह्मलोके महीयते'-इति"-इति ।
पथाव किञ्चित् प्रासङ्गिक मप्युच्यते । सायणीयभाष्ये
यदुहृतो दृश्यते 'शिक्षाम्' इति इस्कारपाठः , मूलविरुद्ध इति
स नूनं सेखकमुद्राकरप्रमादजः ; तैत्तिरीयारण्यकोपनिषदि
हि 'शीक्षाम्'-इति दीघेकारश्रवणात्। किश प्रौपनिषदः
शिक्षाध्यायस्तु शिक्षणीयविद्यानां नामबोधक एव । तथाच शिक्षा-
ग्रन्थेषु वर्णोऽकारादिः , खर उदात्तादिः , मावा प्रवादिः ,
वलं स्थानप्रयत्नौ , साम निषादादिः, सन्तान: विकर्षणादिः ;
एषां बोधन मेव शिक्षाग्रन्यप्रयोजन मित्युपदेश: फलितः । ते तु
शिक्षाग्रन्थाः सन्ति बहवः ; तत्र विंशमयाका प्रस्माभिटाः ।
तेषां नामानि यथा-
(१) याज्ञवल्काशिक्षा, २) वासिष्ठी शिक्षा
(३) कात्यायनी शिक्षा, ( ४ ) पाराशरी शिक्षा,
(५) माण्डव्यशिक्षा (६) अमोघानन्दिनी शिक्षा,
(७) लघ्वमोघानन्दिनी शिक्षा, (८) माध्यन्दिनीयशिक्षा ,
(e) लघुमाध्यन्दिनीयशिक्षा, (१०) अमरेशी शिक्षा,
(११) केशवीशिक्षा, (१२) खरा शिक्षा
(१३) षोडशोकी शिक्षा, (१४) अवमाननिर्णयशिक्षा
(१५) स्वरभडिलक्षणशिधा, (१६) क्रमसन्धानशिक्षा ,
(१७) गलशिक्षा, (१८) मनःस्वारशिक्षा,
(१८) प्रातियाख्यप्रदीपशिवा, (२०) वेदसूत्रपरिभाषाशिक्षा,
(२१) यजुर्विधानशिक्षा, (२२) खराष्टकशिक्षा,
-

·किमिदं निरुताम् । (२३) क्रमकारिका शिक्षा , ( २४ ) पाणिनीयशिक्षा, (२५) नारदीयशिक्षा, ( २६ ) गौतमी शिक्षा, (२७) लोमशी शिक्षा, ( २८ ) माण्डू को शिक्षा, (२८) शौनकीया शिक्षा , (३०) आथर्वणशिक्षा चेति । नैताः सर्वा एव शिक्षाः सर्वासा मेव वेदशाखानाम् , नापि चैकविषयाः ; प्रत्युत सर्वा एव मिथोविभिवविषयप्रधानाः , अपि विभिनवेदशाखीयाः। यथा- सामवेदीयस्वरसामसन्तानादि- विज्ञानाय 'नारदीया', 'लोमशी', 'गौतमी' चेत्येताः तिनः शिक्षा: सामवेदमावस्यैव। सर्वासा मेवासां शिक्षाणां वेत्ति- रीयानात-वर्णस्वराद्यन्यतमविषयत्वेन शिक्षेत्ये केनैव पदेन ग्रह- गीयत्व मिति सर्वासा मेव शिक्षानामाङ्गत्वम् । एवं कल्पग्रन्थाना मप्यनेकत्वं शाखाभेदजन्यं नूनं स्वीकार्यम् ! तत्राद्याप्यविलुप्ताः एकस्य सामवेदस्यैव वयः कल्पग्रन्या:-- लाट्यायनसूत्रम् , द्राह्मायण- सूत्रम् , उपग्रन्यसूत्रश्चेति; तैत्तिरीयकाना मपि बोधायनापस्तम्बे। तथा सन्ति व्याकरणान्यपि बहनि । तत्र पाणिनीयस्यैवैकस्यादि- सर्वतोमुखत्वम् , प्रातिशाख्यानान्तु नामत एवावगम्यते प्रतिशाख मेकेकत्व मिति। विशेषतस्तु सामवेदस्य स्वरस्तोभविकर्षणाद्यु- पदेशाय बहनि व्याकरणानि समानातानि। तेषा मिमान्येवा- स्मदधीतानि - सामतन्त्रम् , पक्षरतन्त्रम् पुष्पसूत्रम् , पञ्चविध- सूत्रम् , निदानसूत्रम् , अनुपदसूत्रम् , तण्डालक्षणसूत्रम् , सूत्रञ्चेत्यष्टौ। निघण्टुनामा निरुक्तमूलग्रन्थस्त्वेक एव चिरात् सुविदितः । नियत मपीदानी मेक मेव यास्कीयं सुप्रसिद्ध मिति ॥ अथ सर्ववेदभाष्यकारस्य सायणाचार्यस्य नये तु हे निरुतो ; तत्र मूलं पञ्चाध्यायी , तद्याख्यानं हादशाध्यायोति । तत्र निरुत्ता- छल- ·निरुतालोचनम् । तथाच शब्दव्युत्पत्तिप्रकारच विविध एव ; 'अर्थावबोधे निरपेक्षतया पदजातं यत्रोक्न तविरुताम्'-इति , 'एक कस्य पदस्य सम्भाविता अवयवार्था यत्र निःशेषणोच्यन्ते तबिरुताम्' इति च । मुण्डकोपनिषदादौ यच्छ्यते निरुक्त मिति पदम् , सायणमते तदु- भयोरेव बोधकम् ; शिक्षावचनतोऽपि यद् ज्ञायते निरुतस्य वेद- श्रोत्रत्वम् , तन्मते तदप्युभयविधस्यैव। ततथास्य नये योरेक वेदाङ्गत्वं समम् ; हयोरेव निरुक्त मित्येवकनाना बोधाच्च प्रङ्गानां षट्सयात्व मप्यवितथ मेवेति । तहिनी मायणीक्तं तदेव परीक्षितु मेष प्रबन्धोऽवतार्यते ।- घूयते येवं छान्दोग्योपनिषदि – “स वा एष प्रात्मा इदि, तस्य तदेव निरुताए हृदय मिति तस्मादृदयम् (८. ३. ३.)" -इति। तदेतत् हृदयनिर्वचनं क्वास्ति निघण्टौ , यास्कीये वा? न कापि। निघण्टी तु तादृशनिर्वचनदर्शनस्य सम्भाव- नैव नास्ति ; यास्कीये निघण्टुभाष्यरूप निरुतग्रन्थे ऽपि हृदय- शब्दनिर्वचनावसरस्तु बहुत्र विद्यते (८. ३. १२. , १०.३. ११. , १३. १. १३. , २. ७. , ४. ४.), परं न कापि तबिर्वचनं कत मस्ति । ततश्चेमे सुव्यक्त- नेदं यास्कीयं निरुक्तं प्रादुर- भूत् छान्दोग्योपनिषदः पुरस्तात् , 'अर्थावबोध निरपेक्षतया || पदजातं यत्रोक्तं तन्निरुक्तम्' इति सायणीय माद्यं निरुक्त- लक्षणं च नाभिमतं छान्दोग्योपनिषत्प्रवक्तु रिति । श्रूयते चैवं गोपथबामणे "पोरं पृच्छामः .-. किविरुताम् ? पापेरोङ्कारः सर्व मानोतीत्यर्थः (१.१. १४-३०.)"-इत्यादि । तदेतदोसारनिर्वचनं मिघण्टी , यास्कीये वा कास्ति ? एतप्रश्नस्योत्तरं चेद मेव वक्तव्यं न ·किमिदं निरुतम् ? .. कापीति । निघण्टो तु तादृशनिवचनदर्शनस्य मम्भावनैव नास्ति निघण्टुभाष्यात्मके यास्कीये निरुतोऽपि ॐशब्दनिर्वचनावसरस्त विद्यते ( १३. १. १०.) परं न च तत्र तनिर्वचनं कृत मस्ति । तथाच पत्रापीद मेव इयं मुव्यताम्- नेदं यास्कीयं निरुक्त माविरभूत् गोपथब्राह्मणतः पुरस्तात् , न च 'अर्थावबोधे निर- पेक्षतया पदजातं यत्रोक्त तविरुक्तम्'-इति सायणीय माद्यं निरुक्तलक्षण मभिमतं गोपथब्राधणप्रवनुरिति । बद्धकप्रातिशायद्वितीयकृत्तिकार: खलु देवमित्रपुचो विष्णु- मित्रोऽप्येव माह- “निरुक्त पदविभागमन्त्रार्थदेवतावितरणार्थ शास्त्रम् (१ प. )" इति। अतो ज्ञायते तस्यापि सायणीय मन्यं निरुक्तलक्षण मेव सम्मत मिति ; प्राद्यलक्षणलक्षिते निघण्टु- समानाये मन्वार्थप्रभृतिनिरूपणोपायस्यादर्शनादिति । मनुमंहिताया अन्यतमटीकाकारस्य कुल्लू कभट्टस्य मतेऽपि निर्वचनमूलक एव निरुतशब्दप्रयोग उपलभ्यते। तथाहि- "श्राइभुम् वृषलीतल्पम् (३ , २५० )"-इति श्लोकस्य व्याख्या- नावसरे युक्तं तेन “हषलीशब्दोऽत्र स्त्रीपर इत्याहुः । निरुक्तञ्च कुर्वन्ति-वृषस्यन्ती चपलयति भर्तार मिति वृषली। णस्य परिणीता ब्राह्मण्यपि वृषनीति"--इति। नैतद् यास्कीयं वचन मिहोहृतं तल्लू केन , नापि मानवम् (८. १६.); अपि तु केषाञ्चिदपरटीकाकारादीनां मत मेव मित्येव प्रदर्भितम् । यास्कस्तु- “वृषलो वषयीलो भवति वृषाशीलो वा ( ३. ३. ४.)" -इत्येव निरवोचत् । पत्र खेतदेव समालोयं यदनतिप्राचीनस्थ पण्डितस्य कुल कस्यापि प्रयोगे निरुतं न निघण्टुपर मिति । एव मपरत्रापि तत्रैव । तथाहि- "मांस भक्षयितामुत्र यस्य ब्राहा- ।

·निरुतालोचनम् । मांस मिहाप्राहम्। एतन्मांमस्य मांसत्वं प्रवदन्ति मनीषिणः ( ५. ५५.)"-इत्यस्य मानववचनस्य व्याख्यानावसरे शुनं तेनैव कुल्ल कभट्टेन- "एतत् मांसशब्दस्य निरुक्तं पण्डिताः प्रवदन्ति । इति मांसशब्दस्य निर्वचन मवैधमांसभक्षणपापफलकथनार्थम्"- इति। इहापि कुल्लू कभट्टमते ऽपि निर्वचनपर मेव निकलम् , न तु निघण्टु पाठपर मित्येव प्रदर्शन मस्माक मिष्टम् । प्रदर्शित- निर्वचनन्नु न यातितम् ; अपि मनुसंहिताकारकालिक: कैचिहिरिनुमोदितं तत्संहिताकतैव कृतम् । यास्कस्तु मनु- मंहिताकतो ऽपि बहुप्राचीनः , तत्काले तु मांसशब्दस्य निर्वचन मन्यथैव प्रचलित मासोदित्यन्यदेतत् । तथाहि- "मांसं माननं वा मानसं वा मनोऽस्मिन् सौदतीति वा (४. १. ३.)"-इति यास्कीयं निरुक्तम् । “एतहै परम मन्त्राचं यमांसम्" इति च शतपथीया अतिर्यास्कीयस्य तत्रिवचनस्य साधिका भवितु मर्हति वेति कथान्तरम्। प्रकृते तु कुन्न कस्यापि सायणीयं हितीय- निरुतालक्षम्य मेवाभिमतम् ; न वाद्यलक्षणं निघण्टु पर मित्ये- वेहास्माभिरित्थं प्रदर्शितम् । आख्यायते महाभारते चादिपर्वणि- "महत्त्वाद् भारवत्वाच महाभारत मुच्यते । निरुक्त मस्य यो वेद सर्वपापैः स मुच्यते ( १. १. २७०.)"-इति । एवञ्चेद मेव प्रदीयते- सायसीयं द्वितीयं निरुतालक्षण मेवाभिमतं महाभारतकारशापि 3; न वाद्यम्। तत्र मोक्षधर्मेऽपि -- "अर्जुन उवाच । भगवन् भूत- भव्येश सर्वभूतमृगव्यय । लोकधाम जगनाथ लोकाना मभयप्रद । यानि नामानि ते देव कौतितानि महर्षिभिः। वैदेषु सपुराणिषु यानि गुह्यानि कर्ममिः। तेषां निरुक्तं त्वत्तोऽहं श्रोतु मिच्छामि ·किमिदं निकाम् ? केशव । न बन्यो वर्षयेवानां निरुत त्वा मृत प्रभो ! । श्रीभग- वानुवाच । - । गौणानि सत्र नामानि कजानि च कानि चित् । निरुक्तं कर्मजानां त्वं शृणष्य प्रयतोऽनघ ! । .--. । नराणा मयमं स्थात मा मेकः सनातनः । पापो नारा रति प्रोता पापो वे नरसूनवः । अयमं मम तत् पूर्व मतो नारायणो घहम् ।०-० । नामानि चैव गुद्यानि निरुतानि च भारत ।। ऋषिभिः कथितानीह यानि सीर्तितानि ते (३४१ , ३४२ प०१-५६, १-१३८ श्लो. )"-इति । एव मपीद मेव प्रती- यते- सायणीयं द्वितीयं निरत्तलक्षण मेवाभिमतं मोक्षधलेख- कालेऽपि ; न त्वाद्यम्। तत्रैव निघण्टुनाम चाख्यातं दृश्यते , परं न सबिरुता पर मपि तु पदपाठात्मक ग्रन्यविशेषपर मेव । तयाहि- "निघण्टुकपदाख्याने विधि मां वष मुत्तमम्। कपि- वराहः श्रेष्ठस धर्मश्च वष उच्यते । तस्माद् वृषाकपि प्राह कश्यपो मां प्रजापतिः ( ३४२ १० ८५, ८७. श्लो. " इति। पठित- ज्वाव निघण्टौ "वृषाकपिः" इति (४. ६. १६.)। तदेवं निघण्टो- निरकत्वं नष्टं महाभारतकारस्येत्यपि सुवचम् । यास्कीयेऽत्र निरुक्ते च निरुतस्योल्लेखो बहुवोदघोषितः , परं न तत्र वापि निघण्टोग्रहणं विवक्षितम्। तथाहि- "इतीमानि चत्वारि पदजातान्य नुक्रान्तानि-- नामाख्याते चोप- सर्गनिपाताश्च । तत्र नामाख्यातजानीति शाकटायनो नैकता- समय (१. ४. १.)"-इत्येवमादीनि द्रष्टव्यानि। निघण्टोस्तु निघण्टु नाम्नेव व्यपदेश पादृतः ; न कापि निरुतत्वेन। तथाहि प्रन्यारम्भे एव- "निगमनाबिघण्ट्रय उच्यन्ते ( १. १. १.)"- बन्यभूमिकायां ( १. ६. ५.) निघण्टो: स्वरूपं पारि- - इति । २ ·निमशालोचनम्। .. %3 -- भाषिकलक्षणं च प्रदर्शितम् , तदप्यत्र समालोचनीय मेव । सथाहि- "एतावन्तः समानकर्माणी धातवः, -, एतावस्थस्य सत्त्वस्य नामधेयानि , एतावता मर्थाना मिद मभिधानं नैघण्टुक मिदं देवताना मप्राधान्येनेद मिति ; सघदन्यदैवते मन्ने निष- तति नेघण्टकं तत्"-इत्यादि। किञ्चात्र हितीयाध्याय-प्रथमपादे यनिरुतशास्त्रप्रयोजनं वर्णितम् ( २. १.१-७.), तदपि निघण्टु- पाठादेव न सम्भवति । प्रतः सायसीये हितोयनिरुतालक्षणे एव भगवतो यास्कस्यापि सम्पति यी ; म त्वाये । भगवता कात्यायनेनाराम भाजप्तमलोकग्रन्ये - "बाहुलके मतदृष्टे गमरूढिभवं हि सुसाधु । नाम तुज माह निरुतो व्याकरणे शकटस्य च तोकम्" इति । तदेवकोकपालोचनेन च बुद्धते सायणीयं हितीयं निरुक्ता- लक्षण मेव भगवतः कात्यायनस्यापि सम्मतम् ; न त्वाद्यं लक्षण मिति हितीयलक्षणलक्षित यास्कीये ( १. १.१.) एव ग्रन्छ तथोक्तदर्शनादिति । तस्यैव शोकस्य व्याख्यानावसरे भगवान् पतनलिबाह-- "नाम खल्वपि धातुज मेव माहुनै रुताः (३५० २पा० ३त्रा०)" -इत्यादि। ततश्चावगम्यते तस्य भगवतोऽप्यभिमतं सायगीयं डितीयनिरुक्तलक्षण मेव ; न त्वाद्यम् ;-- आद्यलक्षणलक्षितेऽखिल- निघण्टी तथादर्शनादिति। अस्ति चेयं हरिकारिका- "वगमो वर्गविपर्ययश्च हो चापरी वर्णविकारनाशी। धातोस्तदर्थातिशयेन योगस्तदुच्यते पञ्चविधं निरुताम्" इति । सदित्यं भगवता खलु माङ्गलिकेनाचार्येण पाणिनिमा - ·किमिदं निरुताम् ? ? "पृषोदरादीनि यथोपदिष्टम् (६. २. १०८.)"-इति सूत्रेण यत्सवं सच्चेपेण विहितम् , तदपि निरुक्त विशदौलत्य प्रदर्शित मिति फलितम् । तथाचोक्तं तत्र महाभाष्थे- “पृषो- दरादीनीत्यु यते , कानि पृषोदरादीनि ? पृषोदरप्रकाराणि । कानि पुनः पृषोदरप्रकाराणि ? येषु लोपागमवर्गविकाराः श्रूयन्ते, म चोयन्ते (६० ३पा० ३प्रा० )"-इति। लोपाममवर्ण विका- रादयो बोधिताचेह यास्कीय-निरुक्त। तदा “अथ निर्वचनम्" -इत्यारभ्य “एकपदानि निर्ब्रयात्" इत्यन्त (२. १.१-४.) द्रष्टव्यम्। तथा चेद मवश्यं वक्तुं शक्यते यत् श्रीमतो भर्तृहरेरपि भायणीयं द्वितीयं निरुतालक्षण मेवाभिमतम् ;न वायम् ;--प्राद्य- लक्षणलक्षिते हि निघण्टौ लोपागमादीनां बोधनादर्शनादिति । निघण्टुनिर्वचनकारस्य देवराजयज्वनोऽपि सायणीये हितीय- निरुतालक्षणे एवाभिमतिः प्रतीयते। तथाहि तत्र भूमिकाया मेव- "निरुता विद्यानिगमप्रतिष्ठाम् अवाप यास्कः” इति , "प्रण- मामि यास्कभास्कर यो तमसः प्रकाशितपदार्थः" इति , “भग- वता यास्केन -. निकतानि"-इति , "तत्र प्रदर्श्य कतिचिदेव निरुतानि"-इति , “स्कन्दस्वामी च तत एव निरुता मनुजगाम" -इति , "भाष्यकारेण ( यास्केन) बहवताव्यत्वात् प्रकरणश एव निरुतानि"-इति , "पतो ऽन्येषां यथाक्रमेणानिरुतो"-इति , "पदानां (निघण्टुखितानाम् } भाष्यकारेण (याम्केन) निरुक्तानाम्" "भाथकारणव निरुतानि"-इति , “निर्वचनञ्च निरुत • --. निरीक्ष्य क्रियते"-इति , “खन्दस्वामिकतां निका- टीकाम्" इति , “निरुताकारोतनिर्वचनसामान्यलक्षण मनुसत्य निरुतिः क्रियते"-इति हादशवारं प्रयुक्तं निरुक्ता पदम् ; परं नैक- -इति , ·निरुतालोचनम् । बापि सायणीयावलक्षणलक्षितख निघण्टोर्बोध उपयुज्यते । प्रन्य- मध्येऽपि बहुचैव निरुतस्यो खः कृतः। तथाहि- "तथाच निरुक्तम्-- “योनिरन्तरिक्षं महानवयवः परिवीतो वायुना ( १. ३. १.)" इति। दृश्यते चैतत् यास्कोये एव निरुक्ताहितीयाध्यायोय- हितीयपादतुर्यखण्डे; न तु निघण्टो । यत्र यत्र तु निघण्टो- र्बोधन मेवाभीप्सितम् , सत्र सर्व वेव मिवण्टु रिति समानाय इति च प्रयुक्तम् । तथाहि तत्रैव भूमिकायाम- “समानायं निद्र्वता"-इति , "तेन च समानायपठितानां पदामा मन्येभ्यः ( प्रसङ्गाविरुतेभ्यः ) व्यावत्यथं किञ्चिचित छतम्" इति , "क्षीरस्वाम्यनम्ताचार्या दिसतां निघण्ट -व्याख्याम्" इति च ; एव मन्यवाप्यूछ मिति । निरुक्त हत्तिकारस्य श्रीमदुर्गाचार्य स्यापि सायणीयं हितीय- निरुता लक्षण मेवाभिमतम् ; न त्वाद्यम्। तथाहि तदीयमङ्गला. चरण एव दृश्यते-“पश्चाध्यायो-निघण्टोव निरुता मुपरिस्थितम्" -इति एवञ्च तन्मते खलु पञ्चाध्यायात्मग्रन्थस्य कस्य चित् निघण्ट रिति नाम, तद्व्याख्यानग्रन्य स्य च निरुक्त मिति स्फुटम् । सतश्च भूमिकाया मपि अङ्गानन्य प्रयोजनकथनापसरे- "प्रतः निरुक्तं नामेद मा मारभ्यते । -. । प्रथाश्य व मखिल- पुरुषार्थोपकारकृतिसमर्थ स्य सङ्ग्रहः । तद्यथा- नामाख्यातोप- इत्येष समासतो निसंतशास्त्रचिन्ता- विषयः" '-इत्युक्ता मस्ति । एतमाच जायते यास्ककतभाष्यरूपस्यैव अन्यस्य निरुतत्वं तत्सम्मतम् ; म हि पञ्चाध्यायीरूपस्य निघण्टु नाम- ग्रन्थम नामाख्यासोपसर्गनिपासलक्षणादयचिन्ताविषया दृश्यन्ते । स्पष्टोक्तं सत्सदनुपद मेव-- "त(यानीयनिरुत स्य) एषा गवाया मर्गनिपातलक्षणम् , .-.

·किमिदं निरुतम् ? १३ - देवपत्रान्सा पञ्चाध्यायी सूत्रसङ्घहः” इत्यादि नि०टी०भू. ट्रष्टव्यम्। मधुसूदनसरस्वतीकृते प्रस्थानभेदनामग्रन्थे प्रथमन्तूतम्- "एवं शिक्षाव्याकरणाभ्यां वर्णोच्चारणपदसाधुत्वे जाते वैदिकमन्त्र- पदाना मर्थ जानाकामयां तदर्थ भगवता यास्केन 'समानायः समानात: स व्याख्यातव्यः' इत्यादि प्रयोदशाध्यायात्मकं निरुक्त मारचितम्" इत्यादि । तथा च तस्यापि सायणीये द्वितीयनिरुक्त- लक्षणे एव सम्मतिर्बुध्यते ; न त्वाद्यलक्षणे । तत उत्तरम् "एवं निघण्टवोऽपि वैदिकद्रव्यदेवतात्मक पदार्थपर्यायशब्दात्मका निरुतान्तर्भूता एवं"-इत्युक्तम् । सदेतविघण्टोर्वेदाङ्गत्वसाधना- यैवानन्यगत्योत्तम् ; न तु तत् स्वप्रमासिद्ध मिति । व्यवहारतच जायते सायगोयं हितोयं निरुतालक्षण मेव सङ्गतम् ; न वाद्य मिति । तथाहि- बहनां निघण्ट पुस्तकानां मध्ये 'निघण्टो प्रथमाध्यायः' इत्यादि , अन्तेऽपि 'निघण्ट : समाप्त:'-इत्येवमादय: पुष्पिका दृश्यन्ते ; न क्वचिदपि निघण्ट - पुस्तके निरुतशब्दोल्लेखो दृष्टः केनचिदद्यापि। एवं निघण्ट निर्वचनग्रन्थे च निघण्ट निर्वचने प्रथमोऽध्यायः' इत्यादि , 'निघण्ट निर्वचनं समाप्तम्' इत्येवमादयः पुष्पिका एव दृश्यन्ते ॥ ननु निरुक्त हत्तिकता भगवदुर्गाचार्येण तु निरुतप्रथमाध्यायीय- प्रथमपादव्याख्यानान्ते पुष्पिकायाम् “इति जम्बूमार्गाश्रमवासिन भाचार्यभगवदुर्गस्य कतौ निरुक्त व्याख्यायां षष्ठस्थाध्यायस्य प्रथमः पादः" इति यास्कीयप्रथमाध्याय स्यैव निम्तषठाध्यायत्वं बोधि- तम् ; एव मुत्तरतापि ; ग्रन्यान्ते च “इति सपादसप्तदशाध्यायी ऋज्वर्था नाम निरुतहत्तिः समाप्ता" इति यास्कीयसपाददादशा- ध्याय्या एव सपादसप्तदशाध्यायीत्वं ज्ञापितम्। ततस तन्मते ·१४ निहालोचनम्। % 3 निघण्ट निरुतायोरकारम्य मेव प्रतीयते । तथा सत्युपपन मेव निघण्टोच निकताव मिति तमते सायगीय माद्यं निरुतालक्षण मपि सुसङ्गतम् ?-इति चेत्र उपक्रमोपसंहारविरोधप्रसङ्गात् । उक्तं शुपक्रमे “पञ्चाध्यायौनिघण्टोच निरुत मुपरि स्थितम्"- इति, "प्रयञ्च तस्या हादशाध्यायीभाथविस्तर: (१. १. १. टी.)" -इति च ; एवञ्च निघण्टोः पञ्चाध्यायीत्वम् , तहाथात्मक स्य निरुतस्य द्वादशाध्यायीत्वं सुतरां तयोः पार्थक्यञ्चोररीकत मेव ; प्रतिपादीयहत्त्युपसंहरणे अन्योपसंहरणकाले च उभयो- रैकात्म्यमूलकं निरुतस्यैव सपादसप्तदशाध्यायौत्वं स्वीकृत मिति खीकारे तु उपक्रमोपसंहारयोर्विरोधोऽपरिहार्य एव प्रसज्येत । प्रसस्त हिरोधप्रसलिभिया इद मेवावधारित मम्माभिः सूत्र- भाषरूपयोः निघण्ट निरुक्तयोः उभयोरेव वृत्तौ कते दुर्गाचार्येण ; तव सूवात्मकस्य निघण्टोरेव प्राथम्यात् प्रथमं स एव व्याख्यात: तत उत्तरञ्च निरुतानन्यः ; निरुतावबोधे च क्वचित् क्वचित् निघण्ट- पेक्षा विद्यत एवेत्यनयोः पूर्वापरीभावेनैकत्र संस्थानञ्च तस्य हतिकतोभीप्सित मिति उभयहस्योरेवैकारम्यं मत्त्वा सपादसप्त- दशाध्यायौवं व्यपदिष्ट मिति भवतु नाम तदीयत्तिग्रस्यस्य सपादसप्तदशाध्यायीत्वं तेन किं निरुतस्येति । तथापि “निरुताव्याख्यायां षष्ठस्थाधार्यस्य"-इत्याधुतायः कथ मुपपद्येयुः ? -इति चेदव ब्रूमः,- यथा च महामारतादौ तथै- वातापीत्येवं व्यवहारो न शाहेतुरिति । तथाहि महाभारते पादिपर्वस्येव - “पौलोमपर्वणि एकादशोऽध्यायः" इति । तब पौलोमस्यैव पर्वणः एकादशोऽध्यायो गत इति बुडाते ; अपि तु तत्रैकाध्यायामक मनुक्रमणिकापर्व, तत एका- ·किमिदं निरुताम् ? । - यायामक पर्वसङ्घहपर्व , तत एकाध्यायात्मक पौथ' पर्व, सतोऽष्टाध्यामकं पौलोमपर्व , सत्सकलनये वैकादशवं सम्म- एव मुत्तरत्रापि तवान्यत्र च सर्व त्रैव। एव मिहापि निरुतात्तिग्रन्यस्य निघण्ट व्याख्याने पञ्चमाध्यायेऽतीते निरुक्त- प्रथमाध्याय एव षष्ठत्वेन व्यपदिष्ट इति नैव शहाप्रसङ्ग इति । दृष्ट मेव मन्यत्रापि,- अस्ति मगधादिषु सुप्रचलित मेकं व्याकर- गाम् , तस्य एकाईस्य सारखत मिति नाम , अपराईस्य तु चन्ट्रि- केति। नेमी भागौ एककालिको एककर्तृको वा , अतो विभिन्न- ग्रन्यावित्येव प्रसिद्धी ; परं तट्टीकाकद्धिर्भमाधवप्रभृतिभिः सारस्व- तस्य व्याकरणपूर्वाईत्वं चन्द्रिकाया व्याकरणपराईत्वं च व्यवस्थाप्य उभयोरेवैका टीका सिद्धान्तरत्नावल्यादिका प्रणीता; परं न हि तहीकया सारस्वतचन्द्रिकयोरैकात्म्य' सम्पन्नम् , सारस्वतस्त सारस्वत इत्येव , चन्द्रिका च चन्द्रिकेत्येवाद्यापि व्यपदिश्यते लोके ; एव मप्युभयोर्य थावतपूर्वापरीभावतोऽधिगमनेनैव व्याक- रणबोधो भवेदित्येव बोधितम् । एव मत्रापि उभयवतेरैकात्म्यतया न हि निघण्टु निरुतयोरैकात्म्यतासम्भवो न च तदिष्टं दुर्गाचार्य स्थ ; परं हत्तिबोधितपूर्वापरीभावतोऽधिगमनेनैव भवेद् वेदपदार्थबोध इत्येव बोधित मिति। तदेवं निरुतावृत्तिकारस्थापि मायणीये दितीयनिरुक्तलक्षणे एवाभिमति चे इति यदुपन्यस्तं पुरस्तादिह', तत्समीचीन मेवेति हत्तिकतो व्यवहारः खलु सायणीयाद्य लक्षणखण्डनेऽननु- कूल इति च नाशयम् । तदत्तावेव हि पाध्याय्या निघण्ट - रित्येव लोकव्यवहार इति च स्पष्ट मेव स्वीकतम् । तथाहि- "त एते गवादयो देवपनान्ता निघण्टवः , तदेकदेशो नेघण्ट के , ·१६ निगतालोचनम् । प्रकरण मिति निघण्टु सम्तया व्यवहारो लोके ;- निघण्ट मधी- महे निघण्ट, मध्यामहे इप्ति ( १. ६. ६. टी. )"-इति । एवम लोकव्यवहारादपि सम्यक् जायते निघण्टुनिघण्टुरैव, निरुता मेव निरुक्त मिति। सिद्ध मित्थं प्राचीनतमानां प्राचीनाना मनतिप्राचीनाना माधुनिकानाञ्च सर्वेषा मेवार्यग्रन्थकाराणाम् , अन्यसमात्यादि- लेखसमालोचकानां व्यवहारविदां च सर्वेषा सायणीयं द्वितीयं निरुतालक्षण मेवाभिमतम् ; तथाद्यलक्षणन्तु सर्वथानभिमत मिति । तथाच "अर्थावबोधे निरपेक्षतया पदजातं यत्रो तबिरुताम्"- इति सायगावकपोलकल्पितं लक्ष गां निर्मल मेवेति निघण्ट भाष्या- मकस्यास्य यास्कीयस्टकस्यैव निरुक्त त्वं सर्वसम्मतम् ; निघण्टोस्तु निघण्ट त्व मेवेति दिक् ॥ (२) कस्य ? अथैतहि विचार्यते ,- निघण्टु निरुक्तयोरुभयोरेव वेदाङ्गत्व मुतान्यतमस्य ! अन्यतमस्यैवैति चेत्, इति । वेदाङ्ग- ग्रन्यास्तु षडेव ; श्रूयते हि गोपथब्राह्मणे- “षडङ्गविदस्तचथाधी- महे ( १. १. २७.)" इति। पातनलमहाभाष्यादौ मयते च "आगम: खवपि ब्राह्मणेन निष्कारणो धर्म: षडङ्गो वेदो ऽध्येयो प्रेयश्च"-इति पस्पशायाम् । एष चागमः कात्यायनानुमत एव; यतोऽस्त्येतहार्तिकम् “रक्षोहागमलध्वसन्देहाः प्रयोजनम्' इति ।

·कस्य वेदाङ्गलम् ? १७ पाणिनिशिक्षादावपि वेदाङ्गानि षडेवेति निर्णीतं दृश्यते (३५०)। प्रन्यानभेदेऽप्यु ताम्- “वेदाङ्गानि षट्" इति । तत्र शिक्षा कल्पः , व्याकरणम् , छन्दः , ज्योतिष मिति पञ्चाङ्गानि तु सर्व- सम्मतान्येव ; निघण्टु निरुक्तयोः उभयोरेव वेदाङ्गत्वे षट्वं व्याह- न्येत ; अन्यतमस्य वेदावेऽन्यतमस्य तदभावः सुतरां सम्पद्यते ; तत् कस्य वेदाङ्गत्व मिष्टं कस्य नेत्यय विचार: प्रवर्तते । प्रस्थानभेदे उभयोरेव वेदाङ्गख मङ्गीकृतम्। कथं न तथा षट्वं व्याहत मित्यवाह च तत्र "एवं निघण्टवोऽपि वैदिक- द्रव्यदेवतात्मकपदार्थपर्यायशब्दामका निरुक्तान्तभूता एवं” इति । न च तस्कथनमात्रेणेव उभयोर्वेदाङ्गत्वसाधनायैव वा वादिनस्तथा स्वीकुर्युः ; वादी भद्रं न पश्यतीति हि प्रसिद्ध मेव । ऋग्भाष्यभूमिकायां सायणाचार्योऽपीमा विपत्तिं परिलक्ष्यैव निघण्टोरपि निरुतत्वसम्पादकं प्रदर्शित माद्यलक्षणं (२ पृ. व्यरचयत् । तथाच निघण्टोश्च निरुक्तत्वेनैव ग्रहणात् सप्ताना मप्येषां ग्रन्यानां वेदाङ्गत्व मुपपद्येत , न च वेदाङ्गानां षट्वं व्याहन्येतेति । प्रशंसनीय वैषा तस्य चातुरी! परं किं कुर्मों क्यम् ,- तदेततं न सर्ववादिसम्मतं नापि विचारसह मिति प्रतिपादितं पुरस्तादिहैवेति । पाणिनिशिक्षायान्तु "निरुक्तं श्रीन मुच्यते''-इति दशनात् निरुतास्यैव वेदाङ्गत्वं सिध्यति , न तु निघण्टोः । न चेदं सहसा श्रद्दधामहे ; परकालजस्य भाष्यस्य वेदाङ्गत्व मस्ति , अतिपूर्वकाल- अस्य मूलस्य तवास्तीति वदत एवाग्रहोत्पादात्। ननु भवान् पाणिमिवचनेऽपि कथ मबहधते ? अन ब्रूमः- न चेदं पाणिनि- वचनम् ; न हि पाणिनिः वय मेव "अथ शिक्षा प्रवक्ष्यामि पाणि- ? ३ ·निरुतालोचनम् । ०--. नीयं मतं यथा"-इत्यु पक्रान्तु महेत् , नापि हि “येनाक्षरममा- माय मधिगभ्य महेश्वरात् कृत्स्नं व्याकरणं प्रोक्तं तस्मै पाणिनये नमः” इत्याधुक्तिभिरुपसंहां वाईदिति । निरुक्त हत्तिक्कन्मते तु निरुक्तस्यैव वेदाङ्गत्वम् , निघण्टोस्तु माक्षाच्छन्दोधर्मित्व मेवेति कितन्तं भवेद वेदाङ्गत्वेनेति नाना- तिदिष्ट छन्दस्त्वेऽस्माक मथहावसरः । तथाच--- "प्रतः निरुक्तं नामेद मङ्ग मारभ्यते। प्रधानञ्चेद मितरेभ्योऽङ्गेभ्यः'- इत्याद्युक्तिभिः निरुक्तस्य वेदाङ्गेषु प्राधान्यं स्थापितम् ; “तस्यैषा गवाद्या देवपनान्ता पञ्चाध्यायी सूत्रसङ्ग्रहः । सा च पुनरियं श्रुतर्षिभिः छन्दोभ्यः समाहृत्य समाहत्य समा- नाता । सैषा छन्दोऽवयवभूता छन्दोधर्मिण्येव ; यथा यथापवास्ता गोर्गोधम्मा"-इत्युक्त्या तु निघण्टोश्छन्दस्त्व मव्याहत मेवेति च वणितम् । 'यथा' च 'अयथापन्ना' अप्रकृतविपना परं सामान्य विपन्ना , 'प्रस्ता' यूथपरिभ्रष्टा , 'गो' 'गोधम्मा' एव ; तस्या यू थपरिभ्रष्टत्वेन गोत्वं नष्टम् ; तथैव छन्दोभ्यः समाहता एषा पञ्चाध्यायी छन्द एव , समाहरणहेतुत एव न घस्या छन्दस्व तिराभूत मिति भावः (निरु०टी०भू.)। तथाच निघण्टुनामकानि समानायात्मकानि पदानि तु बहुपूर्वकालत एव विश्रुतानि ; तान्येव पदान्यनुसृत्य यास्को द्वादशाध्यायात्मकं निरुताख्यं ग्रन्थ निर्ममे , तस्य च वेदार्थबोधोपयोगितया तदानीन्तनरावेदा- ङ्गत्वं स्वीकत मित्येव निरुतहत्तिकदाशयः फलितः । यास्कस्य पूर्वश्रुतिलेखदर्शनात्त्ववगम्यते निघण्टोर्नास्ति वेदाङ्ग- त्वम् , नापि वेदत्व मिति । तथाहि- "उपदेशाय ग्लायन्तो- ऽवर विल्ममहणायेम ग्रन्य ममानामिधुर्वेदश्च वेदाङ्गानि च"-इति , .

·कस्य वेदाङ्गत्वम् ? ; ( १. ६. ५.)। अत्र “इम ग्रन्थम्" इत्युक्त्या निघण्टोरेव ग्रहण मिटम् , न तु निरुतस्यास्य ; प्रणीयमाने हि निरुते समानासिषुः" इति परोक्षातीतप्रयोगानुपपत्तेः । अपरञ्च निरुक्त मासीत् शाकपूण्यादिप्रोक्तम् , तदभिलक्ष्यैव तथा क्रिया प्रयुक्तेत्य- पोह वक्तुं न युज्यते ; अनुपद मेव “एतावन्तः समानकर्माणी धातवः”-इत्याधु क्या निघण्टुपरिचयस्यैवोपलधेः । अतएवात्र वृत्तिः 'इमं ग्रन्य गवादि देवपनान्तं समासातवन्तः” इति गवादिः देवपत्नान्तश्च निघण्टु ग्रन्थ एव । किञ्चावापर मपि विवेच्य मस्ति न चेदं वचन मतस्य हि निरुक्तस्य कर्तुर्यास्कस्य , यथा चेम मिति एतन्निरुक्तं गृह्यतेति ; अपि त्वेतद् वचनं प्राचीन मेव यास्केनेहानूक्त मिति गम्यते । अतएव "बिलमं भिल्म भासन मिति वा"-इति बिल्मशब्दस्य निर्वचनप्रदर्शनं सङ्गच्छते यास्कस्य ; न हि स्वय मेव दुरूहं शब्दं प्रयुज्य तयाख्यानाय च यतितुं प्रव- तते कश्चिद । स्वपदवर्णन मेव भाष्यलक्षणम् , निरुक्तस्य च मिघण्टु भाष्यत्वं सर्वसम्मत मिति स्वपदव्याख्यान मपीह न दोषायेत्यपि वक्तुं न युज्यते ; यदव बिलाशब्दस्य भिल्म मिति प्रतिशब्द मुक्त्वापि अर्थान्तरं वदति भासन मिति , वेति संशय मपि ध्वनयति सदेवाचार्यप्रवृत्ति पयति- न घेवेदं स्वपदवर्णन मिति ; न हि स्वपदव्याख्याने स्वज्ञान-वैकल्पिकत्व-प्रकटन मुपयुज्यते क्वचि- दपीति। एतस्मिन् खलु वचने बहनि समालोयानि सन्ति तानि चोपरिष्टाद् वक्ष्यामः; साम्प्रतन्तु वेदाङ्गेम्यः पृथगेव निघण्टोग्रहणं यास्कस्याप्यभिमत मित्येवेह प्रदर्शन मस्मदिष्टम् । नन्वत्र वृत्तिग्रन्थे "वेदाङ्गानि च इतराणि (१. ६. ५. टी.)" -इति लिपिभङ्गितो निघण्टोरपि वेदाङ्गत्वं ध्वनित मेवेति ·निरुतालोचनम् । चेत् , ध्वनयतु नाम स तथैव किन्न ; न हि हत्तिकारोऽधान्त एवेत्यस्माकम् । वस्तुतो यदि नाम 'इतराणि'-इति पदप्रयो- गात् तथैव ध्वनितं गम्येत , तर्हि तादृशवचनस्यैकदेश्यक्तित्व मेव स्वीकार्यम् ; प्रदर्शितभूमिकोनविरोधात् । महाभाथे भगवतो. ऽशेषशेमुषीसम्म बस्य पतञ्चलेरप्येवं बहुवैकदेश्युक्तयः प्रदर्शिता लघुशब्देन्दुशेखरादौ नागेशभप्रभृतिभिः , तत् कि मस्य हत्ति- कतः स्वल्पधियो हि दुर्गाचार्यस्येति। तस्तुतो दुर्गाचार्य स्य निरुताहत्तिभूमिकायां दृष्टं यास्कीयस्य निरुताप्य वेदाङ्गत्वम् , सन्मूलस्य निघण्टोस्तु न तत्त्व मपि छन्दोधर्मित्व मेवेत्येव युक्त- तरं प्रतिभात्यस्माक मिति । अथात्रापरापि च शहा समुत्पद्येत नाम । तथाहि-प्रद- र्शितया स्कपूर्वश्रुतिसमालोचनादवगतं नास्ति निखण्टोर्वदाङ्गत्व मिति वाढम् ! परं तथैवेद मप्यवगम्यते यास्कप्रचीतेतविरुक्तात् बहुपूर्व मेव वेदाङ्गानि निर्वत्तानीति कयं तत्र वेदानेषु तदानी प्रणीयमानस्यैतस्य निरुतस्यान्तर्भाव: शक्यते वक्त वदत एव हि व्याघात: स्फुट मिति । इहास्माक मीदृगस्ति गुरूपदेशः ,- प्रदर्शितगोपथश्रुत्यादिभ्योऽवगम्यते षडेव वेदाङ्गा- नीति ; प्रदर्शितशिक्षावचनादिभ्यश जायते निरुतस्य च वेदा- ङ्गान्यतमत्वम् ; यास्कीयेऽत्रैव निरुक्त "नरुताः", "शाकपूणि: -इत्यादिपर्यालोचनया च बुध्यते तत्पूर्व मपि चासन् बहवो निरुता विदस्तथा बहनि निर्वचनापरपयर्यायाणि निरुतानि चेति ; तेषा मेव साजात्यहेतुक मस्य यास्कीयस्यापि ग्रन्यस्य यथा निरुतात्वं तथैव वेदाङ्गख मपीति एतदेवाभिप्रे त्याह बढतातिशाख्यकार: शौनकोऽप्याह मपि ? • ·कम्य वेदाङ्गत्वम् ? २१ "शास्त्रापवादात् प्रतिपत्तिभेदात् निन्दन्त्यकृत्स्नेति च वर्गशिक्षाम् । नैतेन शास्त्रेण विशिष्यतेऽन्यैः करमञ्च वेदाङ्ग मनिन्द्य माषम् ( १४. १८, १८.)"-इति । सर्थतत्तृतीयकृत्तिकतोब्बटेन च स्वारब्धवृत्त्यपक्रमे शौनकीयस्यास्य प्रातिशाख्यस्यापि वेदाङ्गत्व मिथमाणेने तदुक्तम्- “अङ्गता चास्यान्यशास्त्रासव्यपक्षस्य नैव स्थादकत्सत्वात् ! कत्रतां वेदाङ्गता मनिन्द्यता मार्षताञ्च स्वय मेव शौनको दर्शयिथति- 'कत्म्रञ्च वेदाङ्ग मनिन्द्य मार्षम्'- इति । अनयो: पक्षयोर्य तरः पक्ष: श्रेयान्, ततरो ग्रहीतव्यः” इति। अथापरञ्च ;- यद्यपि प्रदर्शितयास्कपूर्व श्रुतवचनोत्तरांश वेदशब्देन ब्राह्मणभाग एवेष्ट इति बुझ्धते ब्राह्मणत्वं निघण्टो- निराकृतम् ; तत्त्वांशे मन्त्रभागस्यापि पृथक् श्रुतेः मन्यत्व तथापि तत्रैव 'समानासिषुः' इति क्रियादर्श- नात् समात्रायत्व मन्याहत मेव । अतएव “समानायः समा- रातः स व्याख्यातव्यः" इति निरुतग्रन्यारम्मवाक्यस्य, तात्य 'मैषा छन्दोऽवयवभूता छन्दोधर्मिण्येव"-इति दुर्गाचार्य प्रबन्धस्य च नासङ्गतिप्रसङ्गः । सदिस्य मसौ निघण्टुन हि मन्त्रग्रन्यः न च ब्राह्मणग्रन्यः , नापि वेदाङ्गान्यतमः ; अपि तु मन्त्रेभ्यः सङ्ग्रहीतपदममूहात्मको ऽतिप्राचीनः समानायविशेष एवेति यास्कस्याशयः , तत्पूर्व- तनानाञ्च सन्मत: ; किञ्चास्यैव निघण्टुभाष्यस्य निरुतत्वं सदगुगतं वेदाङ्गत्वञ्चेति शम् । मपि वारितम् ; . THI RAMAKRISHNA MISSION INSTITUTE OF CULTUME LIBRARY ·निरुतालोचनम् । ( ३) अथैतहि विचार्य मेतत् ,- निरुक्तमूल सूत्ररूपस्य निघण्टोः कः समानाता को वा प्रणेता तनाथरूपस्य निरुतस्य ?-इति । अनतिप्राचीनाना मार्यकोविदाना मन्यतमः स्वर्गतो विमुक्तो वा ख्यातो मधुसूदनसरस्वती सञ्जग्राहैकं प्रबन्धं प्रस्थानभेद- नामेति । तत्रेदं लिखितं दृश्यते - "भगवता यास्केन 'समा- मायः समानात: स व्याख्यातव्य"-इत्यादि निरुता मार- चितम्" इति। नात्र वादो दृश्यते ऽस्माभिः। तत उत्तरं लिखित मस्ति– “निघण्टुसज्ञाकः पञ्चाध्यायात्मको ग्रन्थो भग- वता यास्केनैव कृतः" इति। तदेतलिखनं तदीय मेतहिषयकं ध्वान्त मेव प्रकटयति । हन्त भो वेदान्तिन् मधुसूदन ! स्वोद्धृतं 'समा- मायः समानात: स व्याख्यातव्यः' इति वचन मपि किं नालो- चितम् ?- अद्ययुगौयेन कृतस्य ग्रन्यस्य कथं भवेत् समाम्नायत्वम् ? अथवा सम्भव एवैवं भवादृशानां सर्वभ्रमवादिनां वेदान्तिनाम् । एवं हि तल्लिखितं निघण्टोनिरुतान्तर्भूतत्व मपि ( १७ पृ० ) कथं नाम भवेत् यद्देयं तहिरुबबहुप्रमाणदर्शिना मित्यपि ध्येयम् । सायणाचार्य स्वत्र सम्यगेवालेखीत्- “गौः ग्मा जमा क्षमा क्षा क्षमत्यारभ्य पदानां समानायः समानात:"-इति, "तयाख्यान समात्राय: समानात इत्यारभ्य यास्की निर्ममे"-इति च ( ऋ० सं० भा० भू.)। तदेवं सायणमते हि निघण्टो: समानायत्वेनानादित्वम् , निरुक्तस्य तु तद्भाष्यरूपत्वं यास्कीयत्वञ्चेति प्रतिपत्रम् । देवराजयज्य सत-निघण्टुटीकाया भूमिकायाञ्च तथैव । तथाहि ..

·कोऽस्य प्रणेता? "भगवता यास्केन ममाम्नायं नघण्टु क-नगम-देवताकाण्डरूपेण त्रिविधं गवादि देवपत्नान्तं निर्बुवता" इत्यादि द्रष्टव्यम् । एवञ्चैतनयेऽपि निघण्टोः समानायत्वेनानादित्वम् , तन्निर्वचना- त्मकस्य तस्य निरुतस्य यास्कीयत्वं च स्फुटम् । निरुक्त वृत्तिकारः खलु दुर्गाचार्यस्तु यद्यपि स्वग्रन्यभूमिकायां निरुक्तवर्ण नसमये केन कृतं तदिति नोक्तवान् ; पर मनुपदं प्रथमखण्डव्याख्यानावमरे एवाह --- "आचार्य: अयं यास्को निरुक्त- कार:'-इति ; एव मन्यत्रापि। निघण्टुकर्त निर्णयविषये तूक्तं तभूमिकाया मेव । तथाहि-~- “सा ( पञ्चाध्यायी निघण्टुः ) च पुनरियं साक्षात्कतधर्मभ्यो महर्षिभ्यः उपदेशेन मन्त्रार्थ मुपश्रुत्य श्रुतषिभिरवरशक्ति दीर्वल्य मपेक्ष्य तदनुजिक्षया वाच्यार्थसामर्थ्या- दभिधेयाननीय मन्वार्थावबोधाय छन्दोभ्यः समाहत्य समाहत्य समान्नाता"-इति एतच्च सवें निरुतोक्तसारभूत मेव। एवं हि वृत्तिक्तो दुर्गाचार्य स्य मतेऽपि निघण्टो: समानायत्वेनानादि- त्वम् , निरुक्तस्यैतस्य यास्कीयत्व च सुव्यक्तम् । महाभारतीये मोक्षधर्मपर्वणि 'शिपिविष्ट'-नामनिर्वधनप्रसङ्गे ये त्रयः श्लोकाः (३४२ अ० ६८ , ७० , ७१ श्लो०) दृश्यन्ते , तेव जायते यास्ककत मेवेतविरुक्तम् । "शिपिविष्टेति चाख्यायां होनरीमा च यो भवेत् । तेनाविष्टन्तु यत् किञ्चित् शिपिविष्टेति च स्मृतः । यावा मा मृषिरव्यग्रोनिकयनेषु गीतवान् । शिपिविष्ट इति धस्माद् गुह्यनामधरो यहम् । स्तुत्वा मां शिपिविष्टेति यास्क ऋषिरुदारधीः । मत्प्रसादादधोनष्टं निरुक्त मभिजग्मिवान्” इति । तथा हि- ·२४ निरुतालोचनम् । प्रस्त्येव छत्र निघण्ट भाष्थे शिपिविष्ट-निर्वचनच हिविधम् ( ५. २. २ , ३ , ४.)। तत्रैव किञ्चिदुप्तरं हाभ्यां श्लोकाभ्यां ( ३४२ १० ८६, ८१ मा० ) निघण्ट कर्तृनाम च प्रकटितम् । तथाहि - "धो हि भगवान् धम्मः ख्यालो लोकेषु भारत । निघण्ट कपदाख्याने विधि मां वृष मुत्तमम् । कपिर्वराक्षः श्रेष्ठश्च धर्मश्च वृष उच्यते । तस्माद् वृषाकपि प्राह कश्यपो मां प्रजापतिः" इति । प्रस्त्येव यत्र निघण्टौ देवतकाण्डे | स्थानदेवताख्यानेषु मृषाकपिरिति पदपाठश्च ( ५. ६. १३.)। इतथा धार्यते यस्य खल्वेतप्य निघण्ट ग्रन्थस्य कर्तृपदं पाणिनितोऽप्यवरजाय यास्काय दातु मुद्यतः प्रस्थानभेदकार: , स हि वेदाङ्गाना मुत्पत्तितो बहु प्रागव , अपि ब्राह्मणग्रन्थानाञ्चोत्पत्तितोऽपि प्राक् महर्षिणा कश्य- पेन समानात इति : तदानीन्तनस्यैव कश्यपस्य प्रजापतित्व- यवणात्, निघण्ट त्यत्तिज्ञायकस्य यास्कान कानक्तवचनस्यापि तत्रैव तात्पर्यावबोधाच्च। तथा चानूनं भगवता याम्केन पुराकल्पश्रुतवचन मिदम्- "साक्षात्कतधर्माण ऋषयो बभूवुः ( मन्त्रद्रष्टार: ); तेऽवरेभ्यो- साक्षात्कृतधर्मभ्यः ( शाखाप्रवक्तृभ्यः ) उपदेशेन मन्त्रान् सम्मादुः ; उपदेशाय ग्लायन्तो ऽवरे ( निघण्ट -बाण-वेदाङ्गकाराः ) बिलम- ग्रहणायेम ग्रन्य (निघण्टम् ) समानासिषुः , वेदश्च (बाधणञ्च), वेदाङ्गानि च"-इति ( १. ६. ५.)। एतस्माच श्रुतः समासत इमानि पञ्च जायन्ते ;-(१) पुराकोऽपि मन्त्राणा मुत्पत्ति- रनिर्णितेवेति प्रथमम् । (२) पूर्व मन्या विकीर्णा एव स्थिता: , ततो ग्रन्थीभूताना मेव तेषा मध्ययनाध्यापनतः शाखा: समुन्ताः, ·कोऽस्य प्रणेता? २५ संतः सर्वशाखागतानां नेघण्टु कादिपदानां सुखबोधार्थ निघण्टु- मामको ग्रन्थः समानातः , ततः तन्मात्रेण मन्त्राथज्ञानेऽकत- कत्यतां संलख्य मन्त्रभागीयदुरवबोधपदादीनां तात्पर्या दिवेदनाय ब्राह्मणग्रन्याः समानाताः , तत उत्तरं ब्राह्मणग्रन्यैरपि मन्त्रार्थ- बोधो न पर्याप्त इति निरुतादीनि अङ्गानि समानातानीति द्वितीयम्। एतादृशक्रमोत्यत्तिज्ञाने तादृशक्रमश्रुतिरेव मानम् । किञ्च यतोऽत्र “मन्त्रान् सम्प्रादुः" इति कथनानन्तरं पुनरुक्तं 'वेदच'-इति , प्रतो ज्ञायते , नेह वेदशब्देन मन्त्राणां बोधोऽपि तु सदतिरिक्तभागानां ब्राह्मणाना मेव। वेदशब्देन ब्राह्मणग्रन्थ- मात्राणां ग्रह पाच वेदासत्वं न विलीयते निरुतादीनाम् ; यदर्थ हि प्रवत्ता वेदाः ( ब्राह्मणग्रन्याः), तदर्थ मेव चेमानि प्रहत्तान्यगानीत्येव मेषा मङ्गाङ्गिभावोपपत्तेः। ननु 'इमं ग्रन्यं' कीदृशम् ? सदुत्तर मेव श्रुतं 'वेदम्'-इति , तथाच निघण्टो- वेंदत्वातिदेशायैव प्रयुक्ता मौतद् वेद मिति चेव ; विशेषफला- भावात ब्राह्मणग्रन्योले खाभावापत्तेव । तथा हि- समानायत्वं तु सिद्ध मेवास्य निघण्टोः , 'समानासिषुः' इति क्रियादर्शनात् ; वेदतु त्यत्व-समानायत्वयोस नास्ति कार्यकतो विशेषः ; किञ्च तथा सति श्रुतावत्र मन्त्राणाम् , वेदतुल्य स्यास्य निघण्टोः , निघण्टोः , वेदाङ्गानाञ्च सर्वेषां श्रवणं सम्मवम् ; परं ब्राह्मणग्रन्यानाम्सूले खो नैव सम्पद्ये- तेति तादृशवादिना मसमीक्ष्यकारितैव प्रतिपद्यतेति। (३) यथा चेह मन्त्राणां पृथक् श्रुत: वेदशब्देन मन्त्रातिरिक्तानां ब्राह्मणानां बोध उपलभ्यते , तथैव वेदाङ्गानां पृथक् श्रवणाच्च ब्राह्मणेष्वपि वेदाङ्गे- तरवाक्याना मेव ग्रहणीय तेति तृतीयम् । (४) निरुतादिवेदा- ङ्गानां सर्वेषा मेव षमा वीजादिरूपतयेतन्निरुततोऽपि प्रागस्तित्व ४ ·निरुतालोचनम् । ; मिति चतुर्थम् । (५) मन्त्राणा मर्थज्ञानसौकायैव यथाम्नानं निघण्टो: ,- यथा च वेदाङ्गानां निरुतादीनाम् ; तथैव तदानी मपि स्वीकृत मासीद् वेद इति प्रसिहानां ब्राह्मणानाञ्च ; ततः कालभूयस्त्वानुसारत एव ब्राह्मणानां मन्त्रसमत्वं जात मिति पंचमम् । . एवञ्चैतस्माच्छु तेनिधण्टोः खलु ब्राह्मणग्रन्येभ्योऽपि प्रागाना- तत्वं गम्यते ; तादृशसमानायत्वमूलक मतिपुराकालिकत्वं च सुव्यक्ता मेव ; ततः प्रदर्शितमहाभारतात् कश्यपप्रजापतिक्तत्वञ्च नस्य लब्ध मिति योगतः सम्पनस्तत्कर्तृनिर्णय इत्यस्माकम् । तस्यैव निघण्टोर्भाष्यरूपस्य तस्य निरुक्तस्य कर्त्ता तु यास्कः । भौतिय मेव मानम् . न हि तदु ग्रन्थस्य प्रारम्भे मध्येऽन्त्ये वा कचिदपि तथा प्रत्यायकं वाक्यादिक मस्ति। देवताप्रगामादि- भिर्मङ्गलाचरणादिकं येषु ग्रन्थेषु दृश्यते , प्रायस्तेषु ग्रन्थ क्वद्भिः वय मेव स्वाख्यान मप्याख्यात मस्ति; बहुत्र तु प्रकरणसमाप्ती ग्रन्थममाप्ती च ग्रन्थकबामोल्लेखो दृश्यत एव ; कथाप्रसङ्गतो- ऽपि ग्रन्थ कन्नामावममो भवत्यनेकत्र । इह तु नास्ति तथा मङ्गला- चरणम् , नास्ति पादादिसमाप्तो च तथोल्लेखः, नास्ति च मन्वादा- विव कथाप्रसङ्गः ; अतोऽवैतिध मेव शरणं ग्रन्यवामविज्ञानाय । टोकावत्प्रभृतीनां लेखोऽपि तदनुगत एव। प्रदर्शितमहाभारत- वचनान्यप्येतस्यैव ग्रन्थस्य कर्तासीद्यास्कः कश्चनेति नि:संशय- बोधने नालम् ; तत्रैतदीयस्यैकाक्षरस्यापि यथावदुइ तिविरहात् ; वरं तत्रापि एष एव यास्क: कीर्तित इत्यवगमे , एतस्य यास्क- कृतत्वप्रवाद एवैकं वीजम् । तदेव मेतादृशग्रन्यकर्तृ निर्णये ऽनन्य- गत्या प्रवाद एव शरणम् ; तथा च यत एव मस्ति प्रवादधिर. . - ·TAXR'SHA, WI8810 PASINUTE कोऽयं यास्क: ? सनः ,-इदं निरुक्तं यास्ककत मिति , प्रत एव जायते स्य निरुतग्रन्थस्य प्रणेता भगवान् यास्क इति शम् । LIBRARY TORA TRE ( ४ ) CALCULATE - अथास्य निरुतस्य कर्तृविषये त्वन्यदपि किञ्चिद् विचार्य मस्ति ; कोऽयं यास्क: ? इति; कश्चापि परिचयोऽस्य प्राप्यते न वेति भावः । एको हि यास्क: श्रूयते शतपथब्रामणे उभयत्र ( १४. ५. ५. २० , २१.-9. ३. २६. २७.) । तथा हि- "अध वंशः । तदिदं वयं ( शतपथब्राधणप्रवक्तारः) शौर्पणार्यात, शौर्पणार्यो गोतमात, भारद्वाजो भारहाजाचासुरायणाञ्च यास्काच"- इति। "तत्र प्रथमान्तः शिष्यः , पञ्चम्यन्त प्राचार्यो बोधव्यः" इति च सदीयव्याख्यानं हिवेदगङ्गकृतम् । एवञ्च शतपथीयो यास्क: शतपथब्राह्मणप्रवक्त: षड़िशपुरुषादप्यधिकः पूर्वतन: किञ्च मधुविद्यायाः सम्प्रवक्ता चाभूदिति सम्पद्यते । नायं निरुक्त- कारः; एतस्य निरुक्तकारस्य हि पाणिनरपि घरभवत्वनिर्णया- दद्ययुगीयत्वात् ,, मधुविद्याप्रवक्तृत्वाप्रसिद्देः , ब्राह्मणकालानन्तर मेव वेदाङ्गकाल इति शास्त्रतो युक्तिबुद्धितश्च मुसिद्धाश्चेति । तद- नुपद मेव क्रमात् स्फुटिष्यति । पिङ्गलोके छन्दोग्रन्ये ऽपि स्मर्यते चैकत्र यास्क इति । तथाहि- "उरोहहती यास्कस्य ( ५. १०.)”-इति। अय मपि यास्को नैतबिरुतकारः ; अत्र तथादर्शनात् । यस्य खलु यास्कस्य अन्य ·२६ निरुतालोचनम् । , विहिता 'उरो बहती'-इति सन्ता, स एव यास्कः तत्र सूत्रे स्मृत: ; स च छन्दःसूत्रकारादेतस्माश्च पिङ्गलात् पूर्वतनः , तसमकालिको वेति विचारविषयश्च । पर मत्र निरत्तो कापि नोपलभ्यते उरोबहतीव्याख्यान मिति सिद्ध मेव नायं सः ; अपि तु पिङ्गलोको यास्कः खलु कश्चित् भिन्न एवेति । सच छन्द:- शास्त्रीय ग्रन्थकारी भवितु महतीत्यवि सम्भाव्यते। अत एव बढकप्रातिशाख्यस्य तृतीयहत्तौ शाखप्रयोजननोकव्याख्यानावसरे उक्त मुबटेन- "तथा सर्वैः छन्दोविचित्यादिभिः पिङ्गल-यास्क- सैतवप्रभृतिभिः यत् सामान्येनोक्त लक्षणम्" इत्यादि । कश्चिदाह,-शौनकीये प्रातिशाख्यग्रन्थे चकत्र दृश्यते याक- नाम, स एव यास्कोऽस्य निरुतस्य प्रणेतेति । परं तत्र "वैयारकः", "यास्कः” वा पति राजते सन्देहोऽद्यापि । तथाहि- "न दाशतय्येकपदा काचिदस्तीति वैयास्कः । पन्यत्र वैमद्याः सैका- दशिनी मुखतो विराट ( १७. २५.)" इति , “दाशतये भवा दागतयो काचित् एकपदा नास्ति इति वैयास्क पाचर्यो मन्यते" -इत्यादि चोष्वटकतं तमाख्यानम् । तदेतदुबटव्या टव्याख्यादी- नात्तु वैयास्कस्यैवोल्लेखः :; अन्यथा हि व्याख्याकाले- ऽपि मूलानुरूप एव वैपूर्वी यास्कः कथं नाम दृश्येत। अस्तु वा तत्र यास्कस्यैव ग्रहणम् , परं सोऽपि खलु यास्को नैतबिक्तकारो भवितु महति ; अवापि हि तथाऽदर्शन मेव हेतुः ; सपरिशिष्टे- खिलनिरत हिन कापि वैमद्या ऋष्यतिरिता काचिदेकपदा दाशतयो नास्तीत्येतदर्थक वाक्यं ध्वननं वा यास्कीयं दृश्यते । एव मपि यद्युच्येत प्रय मेव यास्क: प्रातिशाख्यकतः शौनकस्य लिपि- विषयताअत इति , तथा च प्रकारान्तरेण शौनकस्यावृतभाषित्व . प्रतीयते तत्र ·कोऽयं यास्कः ? २८ मुन्मत्तालापित्वं वोक्त भवेत् ; तत्तथाकल्पनातो वरं यास्कान्तर- कल्पनेवेत्यस्माकम् । पाणिनिसूत्रेष्वपि मायं यास्कः परिचितः। यद्यप्यस्ये के सूत्रं पाणिनीयं “यास्कादिभ्यो गोवे ( २. ४. ६३.)"-इति, परं न तत् निरुताकारयास्क परिचयायालम् ; तब श्रुर्तन यस्केन यास्कस्य बहुपार्थक्यात् । तत्र हि साक्षाद विश्रुतो यस्क: ; न तु यास्कः ; यास्कात न यस्क: ; अपि तु सहोत्रीयः ; तादृशयाम्के स्त्वद्यतनीयो- ऽप्यस्त्येव। सूत्रे 'गोत्रे'-इति दर्शनादिदन्तु प्रतीयत एव ,- यस्कगोत्रस्य जानं पाणिनेरवश्यं स्थित मिति। "अपत्यं पौत्र- प्रभृति गोत्रम् (पा. ४. १. १६२.)"-इति शासनाच ज्ञायते यस्कस्योपरितनवतीयपुरुषतोऽद्यतनीयान्ताः सर्व एव यस्कगोत्राः, तथाच सर्वेषा मेव यास्क इति व्यवहारः पाणिन्यादिसम्पतः ; बहुत्वे विद मेव सूत्र लुम् विधत्ते इत्य न्यदेतत् । ननु चेयं तत्सूत्रत्तिः- "एभ्योऽपत्यप्रत्ययस्य लुक् स्यात् तत्कृते बहुवे , न तु स्त्रियाम् ( भ. दी." इति। एवञ्च यस्क- स्थानन्तरापत्यस्य यास्कस्यास्यैव तत्र पाणिनेर्वाध उपलभ्यते ?- इति चेत् , दृश्यता मिह नागेशभक्कतं तयाख्यानम् - प्रत्ययस्य'-इति प्रवराध्यायप्रसिद्धघटकस्येत्यर्थः ; अपत्याधिकारा- दन्यत्र लौकिकं गोत्र मिति भावः” इति । तथा च दीक्षित- वृत्ती अपत्येत्यस्यापि गोत्रेत्यर्थ एव सुतरां सम्पन्नः ; वस्तुतो गोत्रो- ऽप्यपत्य मेव । तदेवं तत्सूत्रस्य यस्कगोत्र एव विषय इति स्थिरम् ; अपि गोत्रज्ञाननिर्णयेऽपि नैव भवेदव्यक्ति ज्ञाननिर्णयः कि मस्त्यत्र विचार्य नाम । किञ्च "शिवादिभ्योऽण ( ४. १. ११२.)"-इति सूत्रीये शिवा- । “'अपत्य- .

·निरुतालोचनम्। -- दिगणेऽपि यस्क एव पठ्यते। तेनैव च सूत्रेण यस्कशब्दात् अप- त्यर्थेऽणि यास्कः पदं सिध्यति । तथाच यथा यस्कस्यानन्तरापत्यं यारकः तथैव यस्कस्य शततमापत्यं सहस्रतमापत्यं च याव एव । लघुशब्देन्दुकार-नागेशभट्टमते तु इहापि गोत्रार्थे एव प्रत्यय इष्टः । तथा हि- "शिवादिभ्योऽण्” इति (४. १. ११२.) पाणिनि- सूत्र मस्ति । अत्रेयं दीक्षितकता वृत्ति: “गोत्रे इति नि- तम् शिवस्थापत्यं पौवः । गाङ्गः” इति । अत्राह नागेश:- "निवृत्त मितीदं वृत्त्यनुरोधेन ; युनि लुक् सूत्रभाथे गोत्रसज्ञा- सूत्रपर्यन्तं गोत्राधिकार इति ध्वनितत्वात्। तत्र भा'थे"- इत्यादि । “शास्त्रीयगोत्रञ्च युवत्वानक्रान्सपोवप्रभ्यत्यपत्यरूपम्”- इति, “लौकिकञ्च प्रवराध्यायप्रसिद्धम् ; लोके तत्रैव गोत्रव्यवहारात्" -इति हिविधं गोवलक्षणञ्च तत्रैवोक्तम् , तदपीह पालोच्यम् । अतएव च “वान्यस्मिन् ( पा० ४. १. १६५.)” इति सूत्रीय- भाष्थव्याख्यानावसरे कैयट पाह-- 'यस्क स्थापत्यं गोत्र मिति शिवा- द्यज्'-इत्यादि। एवत्र यस्क्रगोत्रीयः कश्चन यास्कोऽस्ति लोक इत्येवं ज्ञान मासीदेव पाणिनेरिति स्वीकारोपि कथं नामदं स्वीकृतं भवेत् यस्कगोत्रीयोप्ययं निरुक्तकारः पाणिनेः परिचित एवेति ? 20957 अपरिचित एवायं यास्क इत्यपि कथ मिति चेदुपरिष्टात्तत् प्रतिपादयिथामः कालनिर्णयप्रसङ्गे ; इह तु वचनमात्रेणेव बोध- यामो नेति । तत्साम्प्रत ममहचनादेव स्वीकार्य मेतत्-पाणिनि- सुत्रपरिचितोऽपि नायं यास्कः , परं पाणिनिधासनावधारणा- देवेतत्तु विज्ञायत एव यस्तगोत्रीयोऽय मिति । 'प्रासौच गोत्र- कारो यस्कः कश्चनातिप्राचीनतमः प्रायः कश्यपादिसमकालज एव ;

·कोऽयं यास्म: ? आखलायनीयचौतसूत्रान्तिमेऽध्याये दशम्यादिषु कण्डिकासु गोत्राः प्रवरा निरूपिताः , तत्र दशम्यां (आ. श्री. उ० ६.१०.१०.) यस्कस्यापि स्मरणात्। तस्यैव ग्रहण मिहापाणिनिसूत्रे इति तु सुश्यता मेव । तदेवं पाणिन्यादी खल्वस्य यास्कस्य परिचय मप्राप्य खिद्य- माना वयं ततोऽप्यधिकान्वेषणपराः सन्तो दृष्टवन्त एकं यास्क निरुक्तकारत्वेन परिचितं महाभारतककोणे । ततस्तेभ्य एव पूर्व- प्रदर्शितमहाभारतश्लोकेभ्यो ऽनुमीयते यास्कोऽय मेव वा भवेत्तस्य महाभारतकारस्य परिचित इति । ततो बहुषु सपरिशिष्टनिरुक्त पुस्तकेषु केषुचित् सर्वान्ते “नमः पारस्कराय नमी यास्काय (१३. ४. ८.)” इति पाठोऽपि दृश्यते । तथा च तत्र केनचित् पारस्करायेति यास्कपरिचयायैवोक्त मिति चानुमीयते। सत्येवं पारस्कारोऽयं यास्क इत्यपि लब्ध। पर मिह पारस्करज्ञान मपि न सुगमम् । प्रासीदेकः पारस्करो गुह्यकत् प्रसिद्धः ; आसोच्च पारस्करो धर्मशास्त्रीयान्यविधानकर रघुनन्दन- शूलपाणि-प्रमाणभूतो निर्णयसिन्धादी कीर्तितश्च । तथाहि शुद्धितत्त्वे "नाहपिण्डदाने आदिपुराणोतात् पक्षान्तर माह पारस्कर:-- 'प्रथम दिवसे देयास्त्रयः पिण्डाः समाहितः । द्वितीये चतुरो दद्यादस्थिसञ्चयनं तथा" इत्यादि। अथापि पारस्करशब्दे- ऽत्रास्त्येव सन्देहभावः , पातञ्जले हि महाभाष्ये “पारस्करो देश:" -इति निर्णयात् । तथा घस्त्येकं सूत्रं पाणिनीयम् -- “पारस्कर- प्रभृतीनि च सञ्जायाम् ( ६. १. १५७.)"-इति । तत्रैव भाष्य मस्ति- "अविहितलक्षण: सुट् पारस्करप्रभृतिषु द्रष्टव्यः । पार- करो देशः , कारस्करो वृक्षः , रथस्या नदी , किष्विन्धा गुहा , ।

·निकतालोचनम् । किकुः" इति। तत्रेय मस्मदाशका- शयत् पारस्कर एवं निरुताकतोऽस्य याखस्य पूर्वपुरुष इति चेत् कथं न महाभाष्यकारस्य पतखले: परिचितः । न हि यास्कस्यास्य ततोऽप्यर्वाचीनत्वसम्भव इति च प्रतिपादयिष्याम उपरिष्टात् ; तत्पूर्व पुरुषस्य पारस्करस्य तु का कथा। प्रथवा देशनामत एव तस्य रह्यकतो नाम इति हेतुत एव मूलपरिचयाय वोक्तं तेन भगवता , पारस्करो देश इति । सत्येव मस्य यास्कस्योभय मेव जातम् ; निवासोऽभिजनो वा देश: पूर्वपुरुषश्च । शतपथीयः खलु यास्कोऽप्यस्यातिपूर्वपुरुष इत्यपि भवितु महति ; तस्यापि यस्कगोत्रीयत्वेनावगमात् । ततश्वाय यजु- वैदित्व मपि सम्पद्यते। तथाचायम्- यस्कगोत्रः, पारस्करदेशीयः, पारस्करवंशधरः , यजुर्वेदी च निरुतवत् यास्म इत्येतावन्त: परिचया: यथाकथ ममि लभ्यन्त इति शम् । (५) अथ इदानी मिद मपि विचार्यम् ,- अस्य यास्क स्य ऋषित्व मस्ति नास्ति वेति। अनुभूयते हि विविध मूषित्वम् , - मुख्य मासिदेशिक सायीकञ्चेति । तदेतचिविधामा मन्यतम मस्या- स्त्येव चेत् किंविध मित्येव निणेतु मवतार्यतेऽयं प्रबन्धः । मुख्य षिलक्षणन्तु स एव स्वय मेव माह- “ऋषिः , दर्श- नात्। स्तीमान् ददर्भ त्यौपमन्यवः । सधदेनांस्तपस्यमानान् ·यास्कः ऋषिन वा 'तत्' एतत् ब्रह्म स्वयम्वभ्यानर्षत् तदृषीणा मृषित्व मिति विज्ञायते ( २. ३. २.)” इति। अत्रोक्तं तथदेनानित्यादिकं ब्राणमत मेवेह प्रमा- णत्वेनोपन्यस्तम् ; तदुक्त तत्रैव वृत्तिकता दुर्गाचार्ये गा- "ब्राधण मपि चैतस्मिन्बर्षे दर्शयति 'तद्यदेनांस्तपस्यमानान्'-इत्यादि। उच्यते यत्कृत मृषीणा मृषित्वम्" इत्यादि। अपर- त्रापि "ऋषिः कुत्सो भवति , कर्ता स्तोमानाम्- इत्यौपमन्यवः ( २. २. ५.)"-इति च तनिदर्शनं प्रदर्शित मेतेनैव यास्केन । किञ्च सत्यूर्वतनाना मपि तथैव व्यवहार इति च प्रदर्शितं तेनैव । तथाहि- “साक्षात्कृतधर्माण ऋषयो बभूवुः” इत्याद्युक्त मालो- चनोवम् ( २४ पृ० )। तत्रैव "ऋषन्ति अमुष्मात् कर्मण एव मर्थवता मन्त्रेण संयुक्तादमुना प्रकारेणैतल्लक्षणं फलविपरिणामो भवतीत्यृषयः" इति च ऋषिपदनिर्वचनं कृतं दुर्गाचार्येण । एवञ्च मन्त्रद्रष्टणा मेव मुख्य भूषित्व मिष्टम् ; तथा चादि कल्पजाना मतिप्राचीनतमानां वसिष्ठ वामदेवादीना मेव तादृर्षित्व मुररी- कार्य मिति प्रतीयत एव । द्रष्टुत्वं कर्तृत्ववाभित्र मेव प्रायः ; तत्र अतीवप्राचीनाना मजेयकालिकाना मेव कृते दृष्ट मिति व्यवहारो मान्यवेत्येव विशेषः । तदिमानि “दृष्टं साम (४. २. ७.)”-इत्यादि-पाणिनि- सूत्रीयाणि “वसिष्ठेन दृष्ट वामिष्ठं साम"-इत्यादीनि वृत्तिकटु- दाहरणादीनि द्रष्टव्यानि ; तथैव “य आङ्गिरमः शोनहोत्रो भूत्वा भागवः शोनकोऽभवत् , स स ममदो द्वितीयं मण्डल मपश्यत्" -इत्येवमादीन्यनुक्रमणीवचनादीनि च । किञ्चत निरुताकारो- "ऋरक्षपरिघु नभ्यतदार्षम् (८. १. ८.)”-इति "मल्यानां जाल मापवाना मतदार्षम् (६. ५. ४.)"-इत्यादि च । ऽप्याह तथा ५ ·२४ निरुतालोचनम्। हटे तवैवाथै कत इति व्यवहारोऽपि नादृष्टचरः। तथा बैतरेयके वाचणे- "देवा ह वै सर्वचरौ सत्रं निषेदुस्ते ह पामा नापजधिरे। तान् होवाचावुदः कावेयः सर्प ऋषि मन्बकत् (६. १.१.)"-इति। निरुक्त ऽप्येव दृष्टान्तो न दुर्लभः । तथाहि - "इदञ्च मेऽदादिदञ्च मेऽदादित्य॒षिः प्रसङ्ख्या- याह सुवास्त्वा अधि तुग्वनि (४. २. ७.)"-इत्यादि च । यास्क- पूर्वप्रवादा अप्यत्व सन्नहीता: सन्ति , तवाम्यस्त्वेव कतकत्वप्रसिद्धि- मन्त्राणाम् । तथाहि "तवेतिहास माचक्षते- विश्वामित्र ऋषिः सुदाम: पैजवनस्थ पुरोहितो बभूव । - । स वित्तं ग्टहीत्वा विपाट्छुतुद्रयोः सम्भेद माययावनुययुरितरे । स विखा- मित्रो नदों तुष्टाव गाधा भवतेत्यपि , दिवदपि बहुवत् (२. ७. २.) - इत्यादि। तथा “धातोः कर्मणः समानकर्तृकादिच्छायां वा ३. १. ७.)”-इति पाणिनीयस्य सूत्रस्य व्याख्यानावसरे प्रसङ्गतो भगवता पतञ्जलिनापि भाषितम्- "ऋषि: पठति- 'शृणोत ग्रावाणा:'-इनि"-इति। स्तवनपठनादिकञ्च कतिविशेष एव; तदेवं मन्त्रक त्वं मन्नद्रष्टुत्वञ्च वस्तुतोऽभिन्न मिति स्फुटम् । तदित्थं मन्बद्रष्टत्वं वृषीणा मेव , तथा ऋषित्व मपि मन्त्र- द्रष्टुत्वानुगत मेवेत्यपि स्थिरम् । एव मृषित्व-मन्बट्रष्तृत्वयोः सामा- नाधिकरख्यं सर्वसम्मत मिति मन्बद्रष्टत्वमूलक मेव मुख्य मृषित्व मित्यत्र च न कोऽपि संशयः । अथ कस्वा मपि संहितायां यारक- कत एकोऽपि मन्त्रो न दृष्टचरः, न चाद्ययुगीयसास्य यास्कस्य मन्त्रकर्तत्वसम्भवोऽपि ; तदेव मस्य यास्कस्य मन्त्रकर्तृत्वाभावात् मुख्य भूषित्वन्नु नास्त्येव । बाझगकर्तृणां ताण्ड्यादीनां मन्त्रकर्तृत्वाभावेऽपि मन्त्रकर्तृत्व- ·यास्कः ऋषिन वा? तुल्यतया भातिदेशिक सृषित्वन्तु स्वीकत मेव यास्कपूर्वतनेरपि । सथाहि- “साक्षात्कृतधर्माण ऋषयो बभूवुः ०-० उपदेशाय ग्लायन्तोऽवरे बिल्यग्रहणायेम ग्रन्यं समानासिपुर्वेदं वेदाङ्गानि च १. ६. ५.)"-इति। अत्र 'पवरे'-इति पदात् ऋषय एव मम्यन्ते ; तथाच निघण्टु कारस्य , प्राणापरपर्यावानां वेदानां प्रवक्तृणाम् , वेदाङ्गानाञ्च कर्तृणा मपि ऋषित्वव्यवहार पार्वसम्मत एवेति तव ध्वनितम् । तदव , यास्कस्य निघण्टुकर्तृत्वं नैवेति पूर्वमेव प्रतिपादित मस्माभिः ; ब्राणप्रवक्तृत्व मपि नाम्त्येव वेदाङ्गकर्तत्वं त्वस्ति , परं न तद् वेदाङ्ग मिदं निरुतम् , यत्कृत मृषित्वं स्यादेतत्कर्तुर्यास्कस्य ; प्रदर्शितयास्कानूना अतितोऽपि यास्क- पूर्वप्रचलितनिरुक्तादिकर्तृ णा मेव ऋषित्वावममात् । तदेतावतेद मेव निष्पन्नम् , याकस्यास्य वेव मातिदेशिक मुषित्व मपि नोपयुज्यते इति । अथ प्रदर्भिते शतपथब्राप्राणवचने व्यक्त मेवास्य पूर्वपुरुषस्य मधुविद्याप्रवक्तृत्वम् , मधुविद्या च ब्राह्मणान्तर्गतैव ; तथाच ताह- शस्य ब्राह्मणप्रवक्त : वंशधरत्वेनैवास्यापि यास्कस्य मुख्यर्षिक मापाद्य मेवे त्यपि वक्तुं न युज्यतं ; लोकवेदव्यवहारविरोधात ; न च लोके नापि वेदे ऋषिवंशप्रभवत्वेनैवर्षित्वं क्वचिदपि हि व्यवहृतं दृश्यते । लोके तावत्- वयन्तु, कश्यपषिवंशप्रभवा एव , परं कः खलु भारते ऽस्मान् प्रति ऋषय इम इति व्यवहरम्ति ? किं बहुना यदि हि वंशप्रभवत्वेनैव ऋषित्व माप्यं भवेतहिं पद्यतनीया अम्याः सर्व एव प्राय ऋषय एवोक्ताः स्युः; सर्वेषा मेव कश्यप- भरहाज-वसिष्ठादि-वंशीयत्वात ; न घेवं व्यपदेशो दृश्यते लोके वापीति नैव व्यवहारो लोकिक इति स्फुटम् ।

·२
निरुतालीचनम् ।
-
वेदिकव्यवहारतवाधिगभ्यते नावाप्य भूषित्व मृषिवंशप्रभवले.
नैवेति । तथा हि-
"अर्चनाना: पुरात्रेयो दान रथवीतिना।
प्रालिंज्याय तो यज्ञे वितते हौत्र आस्थितः ।
रथवीतिसुतां कन्यां ददर्श पितुरम्तिो ।
ययाचे स्वकुमाराय श्यावाखाय च तां सुताम् ।
स प्रदानमना भार्या मपृच्छत् किं प्रयच्छसि
इति पृष्टा पुनः प्राह कथ मम्मै प्रदास्यसि ।
इतः पूर्व सुता दत्ता नासीदऋषये क्वचित् ।
तत्तथैवेति निश्चित्य प्रत्याचष्टार्चनानसम् ।
श्यावाखः संस्थिते यतेन राजा निराकतः ।
तत्प्रत्याशान्वितो विप्रस्तपस्ते पे सुदारुणम् ।
ब्रह्मचर्यरतः शान्तो भिक्षार्थ पर्यटन हिजः ।
तरन्तमहिषों साध्वीं बिभिक्षेऽसौ शशीयसीम् ।
सा तम्प्राप्यान्तिकं पत्युः प्रोवाचागतवानृषिः ।
इत्युक्तो नृपतिर्भाया प्रत्याहैनं प्रपूजय ।
सानुज्ञाता गवां यूथं प्रादादाभरणानि च ।
तरन्तोऽपि पुनस्तमौ प्रादाबन मपेक्षितम् ।
दत्त्वा च पुरुमीढस्य स्वानुजस्यान्तिकं प्रति ।
प्रेरयामास त मृर्षि सोऽपि त्वां मानयिष्यति ।
तथेति राज्ञो वचनं निशम्य तार्यया दर्शितसर्वमार्गः ।
गच्छन् शनैरईपथे महणान् समानरूपान् स्वदिदृक्षयागतान् ।
विलोक्य विप्रः सभयः प्रणम्य कृतानलि: कण्ट किताङ्गसङ्घः ।
तुटाव हटान् मरुतो विशिष्टैरवचोभिः परितुष्टचित्तः ।

·यास्क: ऋषिन वा? सम्प्राप्य मवं स्वमनीषितं तदा मरगणेभ्यो मुदितात्मवाः । तदाभवदृषिः सूतद्रष्टा श्यावाश्वनामकः । पश्चात् पुनरहं गत्वा भूयो लब्ध्वा गवां शतम् । दालभ्या मन्त्री राजया चोदित: स्वसुतां ददौ । पुरुमीढस्तरन्तश्च तद्भार्या च शशीयसी। दाल्भ्यो यो रथवीत्याख्यः सप्त ये मरुतां गणाः । ते तस्मै यहदुस्तुष्टास्तत् केठेत्यत्र वर्ण्यते ॥”. इति शौनकीय-बहद्देवतोक्तं सायलिखितं पुराहत्तं 'केठा'- इति सूकीयोपोहातम् । तच्च सूक मेकोनविंशत्यूच मक्संहितायाः पञ्चममण्डलीय पञ्चमाध्याय म्य पञ्चमम् । एवञ्च यद्यपि अत्रिवंश- प्रभवः अर्चनाना: , ऋषिरिति प्रसिद्धः , तथापि तत्पुत्र: श्यावाखो न ऋषिशब्दव्यपदेशभाक् पिढनामकत इति सुव्यक्त मत्र । अचनानस: ऋषित्वं तु तत्रैवाग्रे स्पष्ट मुक्तम् । तथाहि , तत्र मूतीयसप्तदशर्ग व्याख्यानप्रसङ्गे च पुन:- "सम्पवऋषिभावस्य शावाख स्थानानसः । रथवीतिसुतायाव विवाहं शौनकोऽब्रवीत् । कथम् ? मरुत्सु तु प्रयातेषु श्यावाचः सुमहायशाः । प्रादुर्भूतार्ष मामानं ज्ञात्वाऽत्रिकुलनन्दनः । रथवीतर्द हितर मगच्छ मनसा तदा । स सत्य मृषि मात्मानं प्रवक्ष्यनथवीतये । 'एतं मे स्तोमम् (५.५.५.१७,१८.)'-इत्याभ्यां दौत्ये रात्रि न्यवेदयत्। ऋषेनियोग माज्ञाय देव्या रात्रया प्रचोदितः । आदाय कन्यकां दातु मुपपायार्चनानसम् । पादौ तस्योपसट्टा स्थित्वा प्रक्षः कृताञ्जलिः ।

·निरुतालोचनम् । . रयवोतिरहं दारूभ्य इति नाम शशंस सः । मया संयोग मिच्छन्तं त्वां प्रत्वाचति यत् पुरा। तत् क्षमस्व नमस्तेऽस्तु मे मास्म भगवन् ! क्रुधीः । ऋषः पुषः स्वय मृषिः पितासि भगवानृषः । हन्त प्रतिग्रहाणेमां खुषा मित्येन मब्रवीत्। तस्मै ददाववशतं स राजा खलङ्कतां चापि मुतां सुषार्थम् । विवाहकालेऽपि ददौ नरेन्द्रः शतं हयानां दुहितः सहस्रम । गवां सहस्रं वसु च प्रभूतं सप्तुं तपोऽन्तेऽथ वनं जगाम" इति । एवञ्च श्यावाखस्य , पितुः पितामहस्य च ऋषिवेऽपि न ऋषित्वव्यवहारोऽभूत् ; अपि तु मन्नद्रष्टुत्वेनैवेति सुव्यक्त मेष । ऋक्संहितायान्तु श्यावाखस्य सप्तदश सूतानि (५.५२-६१ ; ५.८१; ५.५२; ८. ३५-३८; ८. ३२.), तत्र च १७७ ऋचः श्रूयन्ते ; अत एव तस्य ऋषित्वम्। तत्पितः अचनान- सतु वीणि सूतानि (५. ६३ ; ५.६४ , ८. ४२.), तत्र च २० ऋचः श्रूयन्ते ; अत एव तस्थापि ऋषित्वम्। तत्पितुश्च अत्रे- भीमस्य चतुर्दश सूत्रानि ( ५. २०; ५. ३०-४३ ; .. ७६ ; ५. ७७ ; ५.८३-८६.) तव च १२२ ऋचः ; अपरसूतोषु च तस्यैवाः खलु नव ( 2. ६७. १०-१२; 2. ८६.४१-४५ ; १०. १३७. ४.) ऋचः श्रूयन्ते ; अतएक तस्यापि ऋषित्वम् । अत्रिश्च ऋक्संहिताया मेको भौमोऽपरः शायः ; सदन न जेयः कतरोऽस्य न्यावाश्वस्यादिपुरुषः ? परं शावास्याप्योररित षडच मेक' सूक्तम् (८. १४३.); अतस्तस्याप्यषित्वम्। लदित्य मस्य हि यास्कस्य मुख्यर्षिवंशप्रभवत्वेऽपि मुख्यर्षिवं सुदुर्लभ मेव । नन्वेवं महाभारत कथ मुक्तं दृश्यते "यारको मा मृषिरव्यग्रः" %3B ?

·यास्कः ऋषिनं वा? ३८ - ६ -इति , “यारक ऋषिरुदारधीः" इति ( २३ पृ.) च ? अत्र ब्रूमः- तत्तु महाभारतकारस्य स्वस्य यथा ऋषित्वं तयेव पूज- नीयत्वापरपर्यायक मेव; तादृश ऋषिस्त्वद्यापि वर्तत एवेति । वस्तुतो मन्त्रद्रष्टुत्वेनैव आदिवसिष्ठादीना मृषित्वं मुख्यम् ; ताह- गर्षित्वन्तु ताण्ड्यादीनां ब्राहाणप्रवक्तृणा मपि नास्ति ; तत् महा- भारतरामायणादिकर्तणान्तु कथा दूरपराहतैव। तत्तुल्यत्वेन च ऋषित्वं द्वितीयम् ; तदेवाह महाभाष्ये भगवान् पतञ्जलिः- "न तावदऋषिः कश्चित् स्मर्यते कल्पसूतकृत् । कत्वं यदृषीणान्तु तत् सर्व मन्त्रकत्-समम् (१.३.१०.)"-इति । तदेवं द्वितीय मषित्वम् , ब्राह्मणभागप्रवाणाम् अनुब्राह्मण- प्रवक्तृणाम् , ब्राह्मणान्तर्गतानां किञ्च प्रायोलुमानां- कल्पादि- वेदाङ्गशास्त्राणां प्रवक्तृणाम्। ईदृशर्षित्व मपि नास्ति तेषा मद्य- प्रचलितैतन्महाभारतकारादीनाम्। बहुज्ञत्वात् , बहुमानत्वादि- तसादरातिशय्यप्रकाशकवचन मिदम् “अय मृषिः” इति यत्र प्रयुज्यते , तस्य त्वषित्वं पूजनीयत्वापरपर्यायकं रतीयम् । ताट- गर्षित्व मेव व्यासबाल्मीयादीनाम् । तत् तार्तीयौक मृषित्व मेव यास्कस्यास्य स्थित मिति मन्यते चेन्न तत्रास्माक मसम्मतिः : पर मुख्य भूषित्वं ते तस्य नासीदेव, द्वितीयर्षित्व मपि न सम्भाव्यते । अपि च गणपाठे शिवादिषु ( ४. १. ११२.) यस्कपाठदर्श- नाच्चेद मपि जायते,- यवामतोऽस्य नाम यास्क इति, तस्याप्येत- दादिपुरुषस्य नासीत् पषित्व मिति ; सति हि तस्य ऋषित्वे ऋथणा ( ४. १. ११४.) एव यास्केति सिको तत्याठफल माकाश- कुसुमायित मेव स्यात् । अत एव "यास्को मुनिः" इति दृश्यते मुग्धबोधादौ ; न तु "यास्क कषिः" इति ।

·४० निरुतालोचनम् । तम् यास्कस्य मुख्यर्षित्वविचारस्तु दूरे आस्ताम् ,- विक्वतिवल्ली- कारः खलु यास्कपूर्वजो व्याडिवाह स्वगुरोः शौनकस्य प्रातिशाख्य- कारस्यापि मुनित्व मेव । तथाहि- तथाहि- "नवादी शौनकाचार्य गुरु मुनीन्द्र म्" इति (वि० १.२.)। “पुनः किं विशिष्टम् ? 'मुनीन्द्रम्' मननशीला मुनयः तेषु श्रेष्ठम्”-इति च तत्र तट्टीकाकारः । तथा पाणिनि-कात्यायन-पतञ्जलीना मपि मुनित्व मेव मर्वत्र व्यवहृतं गम्यते , न क्वाप्यपित्वम्। तथा हि- "मुनित्रयं नमस्का य"-इत्याह दीक्षितः ; किञ्च “योगेन चित्तस्य पदेन वाचां मलं शरीरस्य तु वैद्यकेन। योऽपाकगेत् प्रवरं मुनीनां पतञ्जलिं प्राञ्जलिरानतोऽस्मि"-पूत्यत्रापि पत- ञ्जले निप्रवरत्व मेव स्मयते। तथा "तच्च हिरादेजित्याद्यध्याया- टकात्मक महेश्वरप्रसादेन भगवता पाणिनि नैव प्रकाशितम् । अत्र कात्यायनेन मुनिना पाणिनीयसूत्रेषु वार्तिक विरचितम् , सहात्तिकस्योपरि च भगवता पतनलिना महाभाष्य मारचितम् । तदेतत् त्रिमुनि व्याकरणं वेदाङ्ग माहेश्खर मित्याख्यायते"-इति चाह प्रस्थानभेदकम्मधुसूदनोऽपि । वेदाङ्गेषु षट्स , यास्तु शिक्षाः तैत्तिरीयब्राह्मणादौ श्रूयन्ते , सासा मेव ऋषिकतत्वम् ; छन्दाविधानानि च यानि सामवेदीयानु- ब्राह्मणादौ श्रूयन्ते , तेषा मेव ऋषिकतत्त्वम् ; व्याकरणानि च पदपाठाद्यात्मकानि पुरा स्थितानि, यानि चेदानों पाणिनीया- कप्रभातोऽदृश्यानि ,-अहनि सहस्ररश्मिप्रभातस्तारकामण्डला- नीव किञ्च शाकटायनीय न्यादीनि च यानी दानी मपि ज्योतिरिङ्गना इव वरीवर्तन्ते , तेषा मृषिकतत्व मेव ; निरुतानि च यानि वा विष दृश्यन्ते , अनुब्राहा गेषु च स्थितानीत्यनुमीयन्ते, ·यास्कः ऋषिन वा वमरः । . निदान सूत्रेषु चोपलभ्यन्ते , शाकपूण्यादिक्कतान्यासमिति च यास्क- वचनादितोऽवगम्यन्ते , तेषा मृषिकतत्व मेव ; पैङ्गयादीना मति- प्राचीनतमकल्पसूत्राणान्तु प्रायो ब्राह्मणसमकालिकत्व मेव पाणिनि- शासनादिभिरवमम्यते , तसेषा मृषिकतत्वे तु नास्त्येव सन्देहा- यतश्च पैङ्गादीनि प्राणीमतमानि कल्पसूत्राणि चिरादेव बाघ गणतः पृथगेव प्रोक्तानि , प्रायस्तत्समकालिकानि चेति तेषा मार्षत्वं निर्विवाद मेव ; अतो भाथोड़तायां सङ्ग्रहकतकारिकायां 'न अऋषिः कल्पकत्' इति कल्पकता मेवानृषित्वशङ्गा निवारिता; न हि तत्रोक्तं श्रूयते 'न अकृषि: वेदाङ्गकत्'-इति। एवं हि निष्पन्न मेतत् , -- ब्राह्मणानुब्राधणालगतानां निरुतादीनां वेदा- झाना मातिदेशिकार्षत्व मस्त्येव ; शाकपूण्यादिकतानाञ्च स्यात् तथैव, परं यास्कीयस्वास्य ग्रन्यस्याषत्वं तु महाभारतादिग्रन्थाना मिव तार्तीयीक मेप्ति । वितिकीमुद्यादौ यत् पाणिनिपरजस्यापि व्या डे: ऋष्याख्यान दृश्यते "व्याडिनैव महर्षिणा” इति ( १. ४ श्लो०), तदपि तथाभिप्रायेगी व ; तेषां मु नये मन्त्रादिकर्तृयोग्यतैवर्षित्वे निदा- नम् । तादृशी योग्यता तु नूतनवेदानानां तदङ्गानाञ्चापि कतणां पाणिनि-व्याडि-शोनक-यास्कादीना मासौदेवेति तेषा मप्यषित्वं मन्तव्य मेवेति भवेत्तदपि तार्तीयीक मेव ; तद् भवतु नामास्यापि न नोऽत्र विवादः । बढकप्रातिशाख्यवत् यौनकोऽपि साीयौक मार्षत्व मेवाभिप्रेत्यांक मेवम् – “कत्मञ्च वेदाङ्ग मनिन्द्य मार्षम्' इति-(पा० सू०३.२.६.) । अपि च व्याडेमुख्यर्षित्वे सु क्रोधादिगण व्याडिशब्दस्य पाठो वैयर्य मेवापद्येत ; "क्रौचा- दिभ्यश्च (पा. ४. १.८० पा० ४. १.८०.)"-इतिसूत्रस्य धनाविषयत्व मेव ६ ·४२ निरुतालोचनम्। निर्णयात् ; तस्य हि "अणिोरनार्षयोः० ( ४. १. ७८.)" इत्येतत्सूत्रीयप्रपञ्चभूतत्वात्। अत एव “गीत्रावयवात् ( पा० ४. १. ७५.)"-इति सूत्रस्य भाष्थे – “अष्टाशीति सहस्राण्यरेतसा मृषीणां बभूवः , तत्रागस्त्याष्टमैः ऋषिभिः प्रजननोऽभ्युपगतः तत्र भवतां यदपत्यं तानि गोत्राणि, अतोऽन्ये गोत्रावयवाः ।। कथं येभ्यः अगुरुपोत्तमभ्य इष्यते ? सिहन्तु रोळ्यादिषूपसङ्ख्या- नात् । ०-०। के पुनरोळ्यादयः ? ये क्रोद्यादयः" इत्याह भगवान् पतञ्जलिः । तदेतत्सार मेवाकृष्योक्तं दीक्षितेन सिद्धान्त- कोमुद्याम्- "अगुरूपोत्तमार्थोऽनणिर्थश्चारम्भः" इति ; न चोक्तं तेन ततार्थ श्चेति । यद्यप्यूषिरपि कश्चिद् व्याडिः स्यात् , तर्हि तदपत्यं न भवेत् 'व्याद्या' इत्यतोऽत्र क्रोधादिगणेऽवश्यं गणपाठ- कार-भाष्यकारादिभिः कश्चन यत्नः कर्तव्य एव ; न च तथाकतं दृश्यते । अतो व्याडेरपि मुख्य भूषित्वं नास्त्येवेति किं तत्परजस्यै- तस्य यास्कस्यर्षित्वविचारेणत्यलम् । मसहकारो व्याडिरेव विकृति- वल्लीकारः ; स च पाणिनिपरजो यास्कपूर्वजश्चेत्यपि प्रतिपादयि. थामो वय मुपरिष्टादिहैव । आखलायनरयसूत्रेऽपि मन्त्रकता मेव गणानां मुख्य मृषित्व मिति तेषां विगैषत उल्लेखो दृश्यते । तथाहि- "अथ ऋषयः ,- शतचिनो माध्यमा ग्यसमदो विश्वामित्रो वामदेवोऽत्रिभरहाजो वसिष्ठः प्रगाथा: पावमान्यः क्षुद्रसूताः महासूक्ता इति (३.४.२.)” -इति । तत्रैव चेतोऽनन्तर माचायनामान्यपि कानिचित् स्मृतानि "सुमन्तु-जैमिनि-वैशम्पायन-पैल -सूत्रभाथभारतमहाभारतधर्मा- चार्या जानन्ति बाहवि-गार्य-गौतम-शाकल्य-बाभ्रव्य-माण्डु केया गार्गी वाचकवी वडवा प्राचौथेयो मुलभा मैत्रेयी कहीलं कौषी- ।

·यास्त: ऋषिन वा? ४३ . सकं पैङ्य महापैङ्गा सुयज्ञ साङ्यायन मैतरेयं शाकलं बाष्कलं सुजातवक्त मौदवाहिं महौदवाहिं सौजामि शौनक माखलायन ये चान्ये प्राचार्यास्ते सर्वे टप्यन्विति (३.४. ४.)"-इति । इह त्वाचार्यनामस यद्यपि न दृश्यते यास्कनाम , पाणिन्यादीमाञ्च नाम ; तथापि सूत्रकारत्वेनैव पाराशयंकणभक्षाक्षचरणपाणिनि- प्रभृतीनां , निघण्टसमानायभाष्यकारत्वेन यास्कस्य च ग्रहण मिष्ट मिति स्वीकार्यम्। अद्यप्रचलितमहाभारतस्य वीज मासीत् पुरा किञ्चन भारतं नाम , तदेव क्रमादकुरितं प्रस्फुटतत्त्वञ्चाभूत् प्रसिद्ध महाभारत मिति , तन्महाभारत मेव प्रसई पल्लवितं विस्तृत मिदानीन्तनीय मिदं महाभारतं नामेति चेह गुरुचरणाः । किञ्च अन स्मृतः यौन- कम्तु न चादिकालिको मण्डलकार ऋक्संहितायाः , तस्य शत्र ऋषिनामसु मृत्समद इत्येव ग्रहणसिडे: ; नापि बढ़ प्रातिशाख्य- अपि तु शाखाविशेषस्य प्रवक्तव । शाकलादिसाहचर्य मेवात्र नियामक मिति। आखलायनोऽप्यत्र न तु सह्यादिवत् , अपि शाखाप्रवक्तैव ; अत्रापि हि शाकलादिसाहचर्य मस्त्येव नियामकम् ; को नु नाम 'रामकृष्णावमू आसाते' इत्यत्र दशरथापत्यस्य रामस्य, 'रामलक्ष्मणौ'-इत्यत्र च जामदग्न्यादग्रहण मिच्छति । वस्तुतस्त्वि- हाखलायनीये अधोऽध: क्रम एव विवक्षितः । सुमन्वादयश्चत्वारो व्यासशिथाः समकालिकाः, तत्पूर्वजा व्यासा- दयः सूत्रकाराः , तत्पूर्वकालिका बाहव्यादयः संहितापाठाध्यन- भेदोपदेशकाः , तरपूर्वतनाः मार्गीप्रभृतयो ब्रह्मवादिन्यः , तत्पूर्व- तना: कहोलादयो ब्राह्मणादिप्रवक्तारः , तत्पूर्वतना एव शाकला- दयः शाखाकारा इति दिक् । कारः, तथाच- ·४४ निरुतालोचनम्। .. - ततश्शेषा मद्ययुगीयानां तार्तीयोकर्षित्वसम्पबामां सुमन्तु- प्रभृतीनाम् , तत्पूर्वकालिकाना मतिदिष्टर्षिभावापवानाच बाह- व्यादीमा मतिहदाखलायनान्ताना माचार्यत्व मेव सम्पत माख- लायनस्यापि ; न तु मुख्यर्षित्व मिति स्फुटम् । अप्येवं सामान्यत ऋषिलक्षणं न दुर्लभ सम्भाव्यतेऽद्ययुगीयानां सुमन्वादीना मपि। तथा च सूचित मिहेव त्रयोदशाध्वाये , "मनुष्था वा ऋषीषूत्क्रामत्सु देवानब्रुवन् ,- को न ऋषिर्मवि- थति इति । तेभ्य एतं तक मृर्षि प्रायछन् , मन्त्राथचिन्ता- भ्यूह मभ्यूल्हम् । तस्माद् यदेव किञ्चानू चानोऽभ्यूहत्या तद् भवति (१३. १. १६.)"-इति । एवञ्च 'अनचानत्वे सति मन्त्राभ्यूहन- समर्थत्वम् , ऋषित्वम्'-इत्येव सामान्यत ऋषिलक्षणं फलितम् । अनूचानस्तु गुरुमुखामधवेद एव ; तलक्षणादिकं तु द्रष्टव्यं मन्वादो। मन्ताभ्यूहनप्रकारस्तु इहैवं विहितः,“तपसा पार मीप्सि- तव्यम्" इत्यादिना ( १३. १. १३.) ; "शाकपूणि: सहपयाञ्चके ( २. २. ४.)”-इत्याधु दाहतच तदत्र याम्केन । सदीदृश मृषित्वं त्वमाक मपि कतब्रह्मचर्याणां मन्त्राभ्यू हनसमर्थानां सम्भवेदेव , तत् किवाम भगवतोऽस्य यास्कस्येति । इत्यं निष्यत्र मेतत् ;- एतविरुताकारो यास्क: खलु वस्ततो मुनिराचार्यश्चेत्येव चिरात् प्रसिद्धः ; एव मयस्य भगवतः सामान्यत ऋषित्व मव्याहत मेव ; तत्रापि विशेषतो विचारिते स्यात् तार्ती यीक तदिति सि मत त्यापि च ग्रन्थ स्यार्षत्व मिति शम् ॥

·कियान् निरुक्त ग्रन्थः ? ४५ (६) अथेदानी मिद मिह विचार्यम् ,- कियान् निरुक्त ग्रन्योऽय मिति । अस्माभिस्तु यावन्ति निरुक्त पुस्तकानि दृष्टानि , तेषु मवेष्वेवास्य "समानायः समानातः स व्याख्यातव्यः"-इत्यारम्भ- वाक्यं दृष्ट मेव , च-जातिरिक्तेषु सर्वेष्वेव ब्रह्म शक्ल मसीय ब्रह्म शुक्ल मसीय"-इति परिसमाप्तिवचनच ; च-ज-पुस्तकयोस्तु “य एवं वेद"-इत्येव समाप्तिवाक्यम् ; तदुसरस्थितः “नमो ब्रह्मणे नमो महते भूताय ममः पारस्कराय नमो यास्काय ब्रह्म शुक्ल मसीय ब्रह्म शुक्ल समीय"-इत्येवं पाठस्तु तयोर्न दृश्यते ; तदिदं न विशेषपार्थक्यम् । बि-चतुः-खण्ड-कृतं न्यूनाधिक्यं खण्डभेदक्कत माधिक्यं चाकिञ्चित्कर मेवेश प्राचीनतमे ग्रन्थे । तथाप्यस्ति किञ्चिदत्र विचारणीयम् । तथाहि- केषु चित् पुस्तकेषु हादशा- ध्यायान्तं निरुकम् , तत उत्तर मध्यायहयात्मक परिशिष्ट मिति लिखितं दृश्यते ; केषुचित् हादशाध्यायान्त मेव निरुक्तम् , परं तत उत्तर मेकाध्यायात्मक मेव परिशिष्ट मिति लिखितं दृश्यते अपि तस्मिवेकस्मिन्नेवाध्यायेऽपरपुस्तकदृष्टाध्यायहयोयाः सर्व एव खण्डा विद्यन्त एव ; केषुचित्तु तादृश-त्रयोदशाध्याय स्थान्ते एव "निरुक्त समाप्तम्" इति लिखित मस्ति , परिशिष्टशब्दोऽपि न तेषु लक्ष्यते ; केषुचित् पन्याध्याययान्ते परिशिष्ट समाप्त लिखित मस्ति , किन्तु तयोः क्रमात् त्रयोदशचतुर्दशाध्यायत्वे च । अत एतर्हि विचार्यते हादशाध्यायामकं त्रयोदंशाध्यायात्मकं चतुर्दशाध्यायात्मकं वेति कत्यध्यायं निरुता मिति । निघण्टु व्याख्यानकारस्य देवराजयज्वनी मते तु “समामायः . .

·४६ निरुतालोचनम्। समानात: ( १. १. १.)"-इत्यादि , “य ऋतुः कालो जायानां य ऋतुः कालो जायानाम् ( १२. ४. १२.)"-इत्यन्त हादशा- ध्यायात्मक मेव यास्कीयं निरुक्तम् । तदुक्तं स्वग्रन्यभूमिकायाम्-- “भगवता यास्केन समानायं नैघण्टु क-नगम-देवताकाण्डरूपेण विविधं गवादि देवपनान्तं निर्बुवता"-इत्यादि। नानातिस्तुति- प्रकरणस्योईमार्गगतिप्रकरणस्य च नामापि कीर्तितम् ; सन्ति तु तत्रतत्रापि बहनि निर्वचनपदानि , येषां च प्रामाखरूपेण ग्रहणं योग्य मेव । अपि हि तेन स्वग्रन्थभूमिकायाम्- “स्कन्दस्वामिना च निगमव्याख्यानेषु अन्यानि च पदानि शतद्दयमावाण्युपात्तानि -इति चोल्लिखितं परं त्रयोदशचतुद्देशाध्यायीयनिर्वचनाना मस्तित्व मपि न स्मृतम् । तथाच तादृशानां स्मर्तव्याना मण्यस्मरणात् तेषा मस्तित्वेन निरुतत्वेन वा ज्ञानाभाव एव तस्य यज्वनः सुश्यक इति किं न स्वीकार्यम् ? । निरुतात्तिकता दुर्गाचार्येण तु ग्रन्थारम्भे निरुक्तस्य हादशा- ध्यायीत्व मुक्कापि तदन्ते सपादद्दादशाध्यायीत्व मुक्त मिति । त्रयोदशाध्यायीत्व मेव स्वीकृतम्। तथाच प्रथमखण्डव्याख्याना- रम्भे- "अयञ्च तस्या हादशाध्यायी भाथविस्तरः ; तस्य इद मादिवाक्यं समामायः समानात इति" इति , अन्तपुष्पिकायान्तु "ऋज्वर्यायां निरुक्तमत्ती अष्टादशाध्यायः . ( त्रयोदशाध्यायः ) समाप्तः” इति, “इति सपादसप्तदशाध्यायी ऋज्वर्था नाम निरुत- वृत्तिः समाप्ता"-इति च द्रष्टव्यम् । तदेव मेतम्मते अतिस्तुतिरूप- त्रयोदशाध्यायस्य च निरुतत्व मेव, न तु परिशिष्टत्वम् ; अईमार्ग- गतिरूप-चतुर्दशाध्यायस्य (द्वितीयपरिशिष्टस्य) तु सर्वथाऽस्त्रीकरण मेव सम्पत्रम्। अपरञ्च त्रयोदश स्याध्यायस्य स्वल्पग्रन्यवादेक- ·कियान् निरुतग्रन्थः ? ४७ चरणत्व मेव मत्त्वा , ग्रन्थान्तेऽस्य विशेषतः सपादहादशाध्यायीत्वं स्वीकरिष्यमाण मपि सामान्यत एवोल्लिखित मुपक्रमे हादशा- ध्यायोति । तदेव मतिस्तुतिप्रकरणस्य स्खल्पवादध्यायरूपत्वाभावात् सामान्यतो निरुताग्रन्यो हादशाध्यायीत्येव निर्देश्यः ; विशेषतस्तु सपादहादशाध्यायोति , किञ्च मूलसूत्ररूपनिघण्टुप चाध्याय्या सह सपादसप्तदशाध्यायोति चेत्येवेह वृत्तिकम्मत मभिव्यतम् । सायणाचार्यस्तु अतिम्तुतिप्रकरणात्मकस्य त्रयोदशस्याध्यायस्य च निरुतत्व मभ्य पगम्यापि वचनतो हादशाध्यायी एव नियुक्त ग्रन्थ इति चाभिचख्यो। तथाहि ऋक्मंहिताभाष्यभूमिकायाम्- "तद् याख्यानञ्च समानायः समानात इत्यारभ्य तम्यास्तस्यास्ता- भाव्य मनुभवत्यनुभवतीत्यन्तैर्दादशभिरध्यायर्यास्को निर्ममे"-इति । 'तस्यास्तस्यास्ताद्भाव्य मनुभवत्यनुभवति'-इति तु त्रयोदशाध्यायान्ते एव विद्यते ; न तु दादशाध्यायान्ते। तथा चैतन्मतेऽपि त्रयो- दशाध्यायस्या तिस्वल्पग्रन्थत्वात् हादशाध्यायशेषत्वेनेव ग्रहणं व्यज्यते । किञ्चतादृश निरुक्त निर्देशकथनादेतस्यापि नये अर्धमागगतिप्रकर- णात्मकस्य च ईशस्याध्यायस्य सत्तापि न लक्ष्यते ; पर माश्चर्य मेतत् "हा सुपर्णा ( ऋ० स० २. ३. १७. ५.)”-इति मन्त्रस्य व्याख्या- नावसरे प्रमाणत्वेनोपन्यस्त मेव तच्चतुर्दशाध्यायीय मपि निर्वचनं निरुक्त मिति। तथाहि - "अत्र 'हो हो प्रतिष्ठिती सुक्कतौ धर्म- कर्तारौ'-इत्यादि (निरु० १४ अ. ३० ख० ) निरुक्ते गत मस्य मन्त्रस्य व्याख्यान मनुसन्धे यम्" इति । तदत्र तत्त्व मुन्नेयं धीभभिरेव पूर्वापरदर्शिभिरिति । अस्मन्मते तु "समानायः समानातः"-इत्यादिः , “य ऋतु: कालो जायानाम्"-इत्यन्तो हादशाध्यायी-ग्रन्थ एव यास्नीयः ;

·४८ निरुतालोचनम् । ततोऽधीयमान पतिस्तुतिप्रकरणोर्षमाम्रगतिप्रकरणे तु न यास्कीये; समानातानां हि निघण्टु पदानां व्याख्यानानि, तत्प्रसङ्गतो विशेष- वसाव्यानि च हादशाध्यायात्मकेनैव यन्येन वृत्तानोति सिद्धे- ऽप्युद्देश्ये कथ मन्यत्र यास्कस्य प्रहत्तिरेवोदियादिति । अत एब सायण-दुर्गाचार्य-देवराजत्येतेषु विद्वत्सु प्राचीनतमेन देवराजन तयोः सत्तापि न घोसिता; ततश्च देवराजकाले न स्त एव त इमे प्रक- रणे : स्त एवेति बेव निरुता वेन प्रसिद्ध इति सुव्यक्त मेव । ततो दुर्गाचार्य समये ऽपि जई मार्गगतेदेशा तु तथैव , पर मतिस्तु से- निरुतत्वे तु संशय' एवासीत्तदानीन्सनामाम् । अत एव ग्रन्या- रम्भकाले अनाकासमप्तिस्तुतिप्रकरण मिति मत्वा तस्य निरुतत्व- परिहारं मनसि कत्लेवोक्तं हादशाध्यायीत्वं निरुक्तस्य ; पवाद ग्रन्थावसानकाले तुष्यतु दुर्जन इति न्यायेन बहुपुस्तकस्थत्वादेव तत्याप्यादरः कृतोऽपि चिरप्रसिहो निवतो हादशाध्यायात्मक एवेति संस्मृत्य पुनः सङ्कोचभावेनोक्तं सपादहादशाध्यायोति सायणाचार्यस्तु ततोऽप्यर्वाचीन इति निःसङ्कोचेनवाभिचख्यो तस्या- स्तस्याम्ताजाव्य मित्यादि , परं चिरप्रवादानुगतं निरुक्तस्य हादशा- ध्यायीत्वञ्च नोपेक्षितम्। तथा च तस्याप्याचार्यस्य हत्तिकदुक्त सपादहादशाध्यायीत्व मेव मम्मत मपि प्रवादविरोधभिया सत्र मौनावलम्बन मेव चातुर्य प्रतीयते स्फुटम्। जईमार्गगतिप्रकरणं तु तदापि निरुक्तो न प्रवेश मलभत ; सति हि प्रदेशे ऽवश्य मेष तबामापि सायरीन एहोतं भवेदिति। यच्चावलोक्यते "हा सुपर्णा ( ऋ० सं० २. ३. १७. ५.)"-इत्यस्य भाथे "प्रत्र हो हो निरुत गतम्" इत्यादि, न तत् सायणीयवचनं मन्यामहे, अपि तु टीप्यनोटीपित माधुनिक मेव सत् कान्लालेखकानवधानात् ~ ·कियान् निरुतप्रन्यः ? ४4 - सदन्तर्भूत मित्यत्र सन्देहाभावः । अन्यथा सायणाचार्य स्योन्मत्तता प्रसज्येतेति सुधीभिरेवाकलय्यम् । तदेवं निष्पन्न मेतत् ,- साम्प्रतं निरुक्तस्य चतुर्दशाध्याय इति प्रसिद्धम् जईमार्गगतिप्रकरण मनतिप्राचीनेगव कैथित् निरुताङ्गी- भूतं कृतम् ; सायणाचार्यसमयेऽपि न तस्य निरुतात्वं निरुक्तपरि- शिष्टत्वं वा स्थित मिति ; किच्च यदेतह निरुतस्य त्रयोदशाध्याय इति प्रसिद्धम् , तदतिस्तुतिप्रकरणं तु सायणकालात् पूर्व मेव निरुणान्तर्गतीभूतम् ; तत्पूर्वजस्य दुगाचार्य स्य कालेऽप्येतविषये तादृशाना मपि धीमतां धियः सन्देहदोलायां दोदुख्यमाना एव स्थिताः किमिदं निरुक्तं न वेति। तत्पूर्वकाले ते तयो- निरुतत्वशङ्कापि नासीदेव । अत एव यास्कीयतविरुवाहहुपरज- ऽपि महाभाष्ये व्याकरणाध्ययनप्रयोजनान्वाख्यानावसरे चत्वारि शृङ्गाः (ऋ० मं०३. ८.१०. ३.)'-इति मन्त्रस्य निरुता-बयो- दशाध्यायसम्मतं व्याख्यानं न दृश्यते , दृश्यतेऽपि तु व्याख्यानान्सर मेव तत्प्रकरणानुगतम् । तथाहि "चत्वारि शृङ्गाणि, चत्वारि पदजातानि : नामाख्यातोपसर्गनिपाताश्च । यो अस्य पादाः वयः कालाः ; भूतभविष्य वर्तमानाः । हे शीर्षे , हौ शब्दात्मानौ ; नित्व: कार्यव। सप्त हुम्तासो अस्य , सप्त विभक्तयः । विधा बहः , त्रिषु स्थानेषु बद्धः ; उरसि कण्ठे शिरसीति । वर्ष मात्। रोरवीति , शब्दं करोति ; कुत एतत् ? रौतिः शब्द- कर्मा। महो देवो मान् भाविवेश इति , महान् देवः शब्दः , प्रा मरणधर्माणो मनुष्याः ; तान् प्राविवेश ! महता देवेन साम्यं यथा स्यादित्यध्येयं व्याकरणम्" इति । नरुक्त मिति व्याख्यानम्ति- हैवं ( १३. १. १.) द्रष्टव्यम् ,- "चत्वारि शृङ्गेति वेदा वा एत - वृषभः, ·निरुतालोचनम्। उक्तास्त्रयो पस्य पादा इति सवनानि त्रीणि हे शौर्षे प्रायणीयो. दयनीये सप्त हस्तासः सप्त छन्दांसि विधा बवस्त्रेधा बद्धो मन्त्र- बामणकल्पवृषभो रोरवीति रोरवण मस्य सवनक्रमेण ऋग्मिय- जुर्मिः सामभिर्यदेन मृग्भिः शंसन्ति यजुभिर्यजन्ति सामभिः स्तुवन्ति महो देव इत्येष हि महान् देवो यद्यज्ञो मा प्राविवेशत्येष हि मनुष्थानाविशति यजनाय"-इति । यदि हि नामतस्यातिस्तुति- प्रकरणस्यापि निरुतत्वं भगवतः पतमलेरभिमतं स्यात्तयं तस्य नु मन्त्रस्य नैवतं व्याख्यान मपहाय व्याख्यानान्तरं कथं प्रतिषिपा- दयिषितं स्यात् । किञ्चैव मत्र त्रयोदशेऽध्याये (१३. १. ५.) 'जर्भरी-इत्यस्य ‘भर्तारौ'-इति , 'तुर्फरीत्'-इत्यस्य 'हन्तारौ'- इति चेतदर्घदयं दृष्ट्वापि महाभाष्यकार: कथं ब्रूयात् – “बहवो ऽपि हि शब्दा येषा मर्था न विज्ञायन्ते 'जर्भरौ'-'तूफरीतू' ( २० २पा. १०)"-इति । अतः स्पष्ट मेवाभिगम्यते- नाय मध्यायो भगवत्पतञ्जलिना दृष्ट इति। सिद्ध मित्थं हादशाना मेवा- ध्यानां यास्नीयनिरुतात्वम् , तस्यैव परिशिष्टरूपयोईयोस्तु महा- भाष्यतोऽप्यर्वाचीनत्व मिति शम् । N (७) अथेदानी मिद मपीह विचार्य मस्ति; - कः कालोऽस्य यास्कस्य ? कम्मिनु समये अय मिमां भुव मलवकारेति विवे- चयाम इति यावत्। अहो वत ! सम्प्रति हि दोषशून्यः सर्वावयवशो विश्वासयोग्यो ·कः कालो यारकस्य ? ५१ नैकोऽप्यस्मदेतिहासिकग्रन्यो दृश्यते, पुराप्यासीक्वेति च को वदेत् ! सत्य मेवैतत् , वेदानां मन्त्रभागेष्वपि क्वचित्-क्कचिदितिहासाच लक्ष्यन्ते ; तथा चोक भगवता यास्केन- "वितं कूपेऽवहित मेतत् सूक्तं प्रतिबभौ ; तत्र ब्रह्म , इतिहासमियम् , ऋमित्रम् , गाथामियं भवति ( ४. १. ६.)"-इत्यादि। परं प्रायस्तेऽपि प्रायश उपमामूलका रूपकवर्णनात्मका एव । अत एव अति- छन्तीना मिति मन्त्रं व्याख्यविन्द्रशत्रुपदनिर्वचनावसरे व्यक्त माह यास्कः- “इन्द्रशत्रुः ; इन्द्रोऽस्य शमयिता वा शासयिता वा तस्मादिन्द्रशत्रुः । तत्को वृत्रः ?- मेघ इति नेरुताः, त्वाष्ट्रो- ऽसर इत्येतिहासिकाः । अपाच ज्योतिषश्च मियीभावकर्मणो वर्ष- कर्म जायते, तत्रोपमार्थेन युद्धवर्णा भवन्ति (२. ५. २.)”-इत्यादि। अथापि यदिदं श्रूयते– “प्रजापतिरात्मनो वपा मुदकिव दत् (ले० सं० २. १. १.)"-इत्यादि। अत्रापि रूपकार्था एव कता मीमांसाभाष्य कच्छवरखाम्यादिभिः । तथाहि-- "कथं पुनरनुत्- खिवायां वपायां 'प्रजापतिरात्मनो वपा मुदक्खि दत्-इत्याह ? उद्यते -असहत्तान्तान्वाख्यानम् ; स्तुत्यर्थेन प्रशंसाया गम्यमान- त्वात् । इहान्वाख्याने वर्तमाने इयं निष्पद्यते ,- यच्च वृत्तान्त- ज्ञानम् , यश्च कस्मिंश्चित् प्ररोच ना हेषो वा । तत्र वृतान्ता- न्वाख्यानं न प्रवर्तकं चेति प्रयोजनाभावादनर्थक मित्यविवक्षितम् ; प्ररोचनया तु प्रवर्तते , हेषान्निवर्तते इति तयोविवक्षा । वृत्तान्ता- न्वाख्यानेऽपि विधीयमाने आदिमत्ता दोषो वेदस्य प्रसज्येत । कयम्पुनरिदं निरालम्बन मन्वाख्यायते ? इति , उच्यते- नित्यः * महाभारते व० ५० १००, १०१ अ. ; शा० मो० प० २७८- २८२ ब० ।

·५२ निकतालोचनम् । मालभ्य पर मेव- कश्चिदर्थः प्रजापतिः स्वात् ,- वायुः , पाकाश: , पादित्यो वा। 'स पात्मनो वपा मुदक्खिदत् (लेसं० २. १. १.)-इति इष्टिम् , वायुम् , रश्मिं वा । 'ता मग्नी प्राग्रहात (ले० स० २. १. १.) -इति वैद्युते, पार्चिषे, लौकिके वा। 'ततो प्रजः (ले० सं... १.१.)-इति पन्नम् , वीजम् , विरुत् वा। 'त (त मुपयुज्य ) प्रजाः पशूमाप्रोति (ले० स० २.१.१.)"-इति गौणाः शब्दाः (मौ० भा० १. २. १.)-इति । तथा चैवमादिभ्यो भन्त्रभागीयेतिहासेभ्यः कयकार मानुयामैतिहासिक तथ्यम् । ब्राह्मणभागेषु च बहव एवेतिहासा उपलभ्यन्त इत्यपि सत्य मेव। तथा चैतरेयके- "प्रजापति सोमाय राजे दुहितरं प्रायच्छत सूया सावित्रीम् ( ४. २. १.)"-इत्यादयः । मादिषु प्रायोऽधिदेवतार्थास्य वैज्ञानिक तत्त्व मेवावगम्यते ; तथैव नैरुला दिशासनात् । तथाच- "सूर्या , सूर्यस्य पत्नी; एषैवाभि- सृष्टकालतमा"-इत्यादि नैरुक्तं ( १२. १. ७.) द्रष्टव्यम् । “एषेव उषाः , अभिमुष्टकालतमा यथा यथा सूर्यस्योदयकालं प्रत्यभि- सृष्टतमा भवति , गततमा भवति , तथा तथा सैषा उषाः सूर्या सम्पद्यते"-इति तत्र दौर्गो कृत्तिः”। “सविता सूया प्रायच्छत् सोमाय राज , प्रजापतये वेति च ब्राह्मणम्" इत्यस्य नेसतावच- नस्य ( १२. १.८.) व्याख्यानायचोतं दुर्गाचार्य ण- "ज्योत्सा सोमाय ददाति ; यदूनाम् - 'प्रादित्यतोऽस्य दीप्तिर्भवति ( निरु. २. २. ३-) इति"-इनि। एव मपि मनमानणयोर्मास्येवेति हासिक तथ्य मिति च वक्तुं न शक्नुमः, न चास्माकं तथाभिप्रायः; पर मोदृशगूढतत्त्वागाधसलिला- दभिमतैतिहासिकतथ्यरत्रोचारस्त्वम्माक मतिदुष्कर एवेत्येव ब्रूमः ) . ।

·कः कालो यारकस्य ? ५३ पुराणादिष्वपीतिहासा विद्यन्स एवेति च सत्यम् ; तेषां प्राचीनेतिहासवर्ण नपूर्वकधर्मोपदेशायवोत्यत्तेः । परं तेष्वपि रोच- नाद्यर्थान्येव बहन्युपाख्यानानि रूपकात्मकेभ्यो वेदशब्देभ्य एव सङ्गधोपहंहितानि गम्यन्त; अत एव ततशास्त्रं वेदार्थोपहन मित्याख्यायते (महा० भा० १. १. १६४.)। तद्यथा - इन्द्र- स्थाहल्याहरणोपाख्यानं बहुष्वेव काव्येतिहासपुराणेषु समासतो व्यासतो वा वर्णितं वियते , "उदीरय पितरा जार पा भगम् (ऋ० स० ७. ६. १०. १.)"-इति मन्वे श्रुतं जारपद मेव तादृशसर्वप्रसिद्ध स्य अहल्योपाख्यानस्य मूलम् ; न च तस्य मूला- तर मस्ति तस्य च जारशब्दस्य प्रकृतोऽर्थः खल्वेवं भाषितो यास्केन "प्रथाप्युपमार्थ दृश्यते- 'जार पा भगम्' जार इव भगम्। आदित्योऽत्र जार उच्यते ; रावेरयिता स एव ३. ३. ४.)" इति । एवञ्चे हैवं गम्यते- 'जार पा भगम्'-इत्ये- तावदेवालम्ब्येव प्रथमं तावत् ब्राह्मणग्रन्यीय माख्यान माख्या- तम् ;- “अयल्यार्य जार कौशिक ब्राह्मण गौतम बुवाण ( ते. प्रा० १. १२. ४. "-इति , “अहन्यायै जारेति (श० ब्रा० ३. ३. ४. १८.)"-इति च । ततस्तदेव मूलीलत्यातिहंहितं वाल्मीकीयरामायण वालकाण्डे ऽष्टाचत्तारिंशोनयञ्चाशत्तमयोः सर्गयोः ; तदेव चोपसङ्क्रान्तं क्रमामहाभारतादिष्वपीतिहास- पुराणेषु । अपि भट्टकुमारिलस्वामिना तस्य ब्राह्मणग्रन्योये- तिहासस्य प्रदर्शितनरुतानुगत मेव व्याख्यानं स्पष्ट मभिहितं मीमां- साभाष्यवार्त्तिके । तथाहि- "समस्त तेजाः परमेखरत्वनिमित्तेन्द्र- शब्दवाचाः। सवितवाहनि लीयमानतया राबेरहल्याशब्द- पाथायाः पयामकजरणहेतुत्वात् जौय्य त्यस्मादनेन वोदितेन घेत्य- .

·५४ निरुतालीचनम् । हल्याजार इत्युच्यते ; न परस्त्रीव्यभिचारात् (८. १. ४१.)"- इति । मीमांसायाः सूत्रभाष्यवार्तिकन्यायमालादिषु सर्व त्रैव , सुब्रह्मण्याहाननिगदे , हरिवच्छब्दस्यानूहाधिकरणे चान्यान्यप्यु- दाहृतान्यवगन्तव्यानि (८. १. १५. अधि० )। एवं बहुष्वेव पुराणादिषु "उषो न जार: ( ऋ० सं० १. ६८. १;८; ७. १०. १.)"-इत्येतस्मन्बमूलकं प्रजापतेः खकन्यानु- गमनाख्यानञ्चातिसंहितं गम्यते ; वस्तुतस्तदपि रूपकत्वेनैव व्याख्यातं ब्राहगो । तथाहि- "प्रजापति स्वां दुहितर मभ्यध्यायत् ; दिव मित्यन्य पाहु रुषस मित्यन्ये (ऐ० ब्रा० ३. ३.८.)"- इत्यादि । तत्रैव मीमांसावाति के अस्याप्योपचारिक मेव व्याख्यानं कृतं दृश्यते। तथाहि- “प्रजापतिस्तावत् प्रजापालनाधिकारा- दादित्य एवोच्यते । स चारुणोदयवेलाया मुषस मुद्यवभ्येति । सा तदागमनादेवोपजायत इति तद्द हिटत्वेन व्यपदिश्यते । तस्या- चारुणकिरणाख्यवीजनिक्षेपात् स्त्रीपुरुषसंयोगवदुपचारः” इति । तदेव मदितिहासपुराणादिवचनेभ्योऽपि ऐतिहासिक तथ्यं कथ मुपलभम ? उपलब्धेष्वपि कथं न सन्द हो दुर्वार एव ? कि मधिकेन यदि हि नाम योधिष्ठिराब्दः प्रचलितो न स्यात्, योधिष्ठिरीयस्तम्भादिकं च न दृश्येत , तहिं को नाम महाभारत- वचनादेव विश्वस्यादासीत् पुरा युधिष्ठिरो नाम नृपतिरित्यपि ? तत्र योधिष्ठिरीयेतिहासेऽपि अर्जुनस्य स्वर्गी येन्द्रसभायां गमना- दीनि (व० प० ३७-५१ अ०) बहन्येव कविकल्पितानि सन्तीति धीमसमाजषु प्रसिहान्येव । भारतीयेतिहासग्रन्थेषु हि महा- भारत मेव सर्वप्रधानम् ; अत एवोक्तं तवैवादिपर्वणि- "मह- त्वात् भारवत्त्वाच्च महाभारत मुच्यते ( १. १. २७..)"-इति । ?

·का काली यास्कस्य? ५५ साभारतेतिहासस्य च वहणकल्पनातिरजनादिदोषदुष्टत्वात् ऐतिहासिकतथ्यान्वेषिणा मप्रीतिकरत्वं चेत् , पुराणोपपुराणादी- नान्तु कथा दूरपराहता एव । एवं षड्गुरुशिष्यादयोऽपि टीकाकारा ऐतिहासिकांशेऽलोक- वतार एव ; तेषां हि ग्रन्थकर्तृनामविधमहेतुकं पौर्वापर्य ज्ञानविर- हवं व्यज्यत एव सर्वत्र । तथाच ऋग्वेदसर्वानुक्रमणीवृत्ती- “शुनकाच्छौनकोऽभवत्। एतत्सूक्तयुतं पश्यत् द्वितीयं मण्डलं पुनः । ०-० । यस्मै व्याचटे ०-० उग्रश्रवा व्यामशिष्यः महाभारत माख्यानं हरिवंशकथान्वितम्" इति । सूक्तद्रष्ट त्व-मण्डलद्रष्टुत्व-व्यासशिष्योक्तभारत-तत्परिशिष्ट थोटवाना मैकाधिकरण्यं प्रदर्शितम् । पुनरित उत्तर मस्यैव शौनकस्यापर- दशग्रन्थकर्तृत्व मप्युग्लिखितम् । तदेतत्सर्वं षड़ गुरुशिष्यकथन मम्मान् श्रवणशूल मिव व्यथयति । कथं हि सम्भाव्यते , र्शिताखलायनीयग्रो ऋषिनाम गात्समद इति ग्रहीतनानी मण्डलद्रष्टुः प्रतिबद्धस्यानिर्दिष्ट कालिकस्य शौनकप्य, प्राचार्य नामसु शौनक इति गृहीतनाम्नः शाखाप्रवक्त : प्राग्युगीयस्य च शौन- अद्ययुगीयव्यासशिष्योतभारत श्रवणम् ? अनतिप्राचीनहरि- वंशकथा श्रवणं च ?-इति सुधीभिरेवैतदाकल्यताम् । वस्तुतस्त्वैति- हासिकांशे षड़ गुरुशिष्योक्तानि खलु उन्मत्तप्रलपितानीवेत्यत्र नास्त्येव संशयः : तहिशदयिष्यामश्वोपरिष्टादिहैव । तत्कथ मेता- दृगोऽपि ग्रन्यः प्रामाण्य पद मारोहेदेतिहासिकतयनिर्णयायेति प्रस्त्येवैको ग्रन्थो राजतरङ्गिणी नामेतिहासेषु प्रसिद्धः , भार- तैतिहासिकतत्त्वजिज्ञासूनां किञ्चित् प्रोतिपदश्चेति सत्यम् ! परं ततश्च खलु प्रादिगोनई प्रभृतीनां काश्मीरेन्ट्राणा मेव वंशावलिः प्रद- कस्य, - ·निमसालोचनम्। जायते , म त्वन्यत् कि मपि विशेषतः । देशाववादिनामेतिहास- ग्रन्यास्तु प्राधुनिका पपि समया विशडाच नेकोऽप्युपलभ्यन्ते , तदल मिह तत्कथयेति। गुणाव्यततं भूतभाषाख्य-दृहत्कथा पुस्सकन्तु सप्तलचनोकात्मक मित्येव श्रुतम् , न च इष्ट मद्यापि सदलं सददश्कथान्दोलनेनापीति । अनन्सपना: सूर्यवत्याश्चित्तविनोदनाय सोमदेवभटेन सम्पा- दिता कथासरित्सागरस्तु स्त्रीजातिचित्तविनोदायैवालम् , न त्वैति- हासिकतण्यानुसन्धि मूनां तोषाय ; वर महो सदुपन्यामपाठादेति- हासिकानां विमलहमरःखपि शैवालचया एव समुत्पद्यन्ते। वस्तुतः तद्ग्रन्यपर्यालोचनयेद मेव प्रतीयते सोमदेवस्य तस्य यथाकथ मपि अनन्तपत्नी-चित्तविनोदन मेव उद्देश्य मासीत् ; न वैति- हासिकतथ्यप्रदर्शन मिति ; सति हि सत्र पाणिनितो न्यूनाधिक- सहस्राब्दीपरजस्यापि कात्यायनस्थ पाणिनिसतीर्यत्वं वक्त नोक्ष- हेत; को हि नामैतिहासिको वृद्धत्वादिहेतुजवारवंशहीनः प्रक- तिस्थो ऽपि व्याकरणसूत्रकार-पाणिनः कालान्तरवीजमूलक-भाषा- व्यवहारान्तरगतपदसंस्कारक-कात्यायनस्य च समकालिकत्वं मन्येत । अमलते बीहशामत्यैतिहासिकमानविकाशमहायस्योपन्यासग्रन्यस्य इतिहासत्वेन ग्रहण मेव नोचितम् । एवमपि यः किल तारा- नायतकवाचस्पतिबन्वेषणसमर्थोऽपि हन्स स्वरमकासरतयाना- यासलच मेतत्कथन मेव विश्व स्यैतदेव च भित्तो कस्य सरलापूर्व- पीठिकायां किषिदलेलीत , तादृशाविवादिसाधये तु वयं बहु- दूरत एव शतं नमस्लमः । तदेव ममद्देशीय तिहासिकतथ्याविष्करणाय बहुकालतो बहु- श्रमतय बइना ग्रन्यानां वरिदर्शनम् , मधुलिडिव यथालब्ध मैति- ·कः कालो यास्तस्य ? हासिकमध्याहरणम् , ऐतिधाधवलम्बनश्चेत्येतानि प्रयोजनीयानि । सथा लत्वा पाविष्कृतं च तवे न हि सर्वावयवयो विश्व स्यात्; अपि त कदाचित् खण्डनीय मपीदं भवेदिति चाशतेव। एतादृशे च दुष्करे प्रहत्ता वय मवश्य मेव वतनत्याः स्यामेत्यपि दुराव; परं प्रहत्ताश्चेत् कथं निवौंडा: प्रतिनिहत्ता भवेम इत्यालोथैवेह यथाजानं किचिद वदामस्सत्र- "यह वन्यैर्न हुमं सत्र सञ्चरतां हि नः । पदे पदे प्रसवलतां सन्तः सम्ववलम्बनम्" किञ्च, हेमसातगा ये तु नोपहास्या: सखलास्वपि । अनन्धगतिकानां हिस्खलनं नोपहरते ॥ अथ प्रदर्शितेषु प्रद्यप्रचलितमहाभारतश्लोकेषु निरुतकर्तृत्वेन यास्कनामः स्मरणात् समहाभारतकारात् प्राचीनोऽयं यास्क इति त्वविचारित मपि वाथ मेव । स च महाभारताख्य इतिहास ग्रन्यः पाणिनिभाषकारात् पतञ्जलिमुनेः परभवः स्यात् ; पत- नलिना हि उदाहसंध्वपि भारतीय प्रसङ्गेषु प्रद्यप्रचलितेतमहा- भारतीयवचनान्युहृतानि नैव गम्यन्ते , प्रत्युतान्यथैव । तद्यथा- "धर्मग स्म कुरवो युद्यन्ते (३५० २पा० २प्रा.)" इति। नास्त्ये- सहचन मेतमहाभारते %B. प्रतः सम्भाव्यते पतनलिसमये नासी- देतन्महाभारत मपि खासौदेत मूलरूपो युधिष्ठिरादौतिहासाचयः करनापरो महाभारसग्रन्य इति । कि शुदाहत मेतत्- "जकुमारोवाक्यवदिदं दृष्टव्यम् । सद्यथा। हडकुमारोन्ट्रेखोला वरं वृणीष्वेति। सा वर मणीत। 'पुत्वा मे मधुक्षीरत मोदनं कांस्यपान भुमीरन् !'-इति । न च तावदस्याः पति- भवति ; कुतः पुत्राः ? कुतो गावः ? कुतो धान्यम् ? तत्रानया ·निकालोचनम्। - . एकेन वाक्ोन पति: पुच्चा गाव: धान्य मिति सर्व सहीत भवति (८५. २पा० १पा० )" इति। एतदृहकुमार्याख्यानन्तु ने विद्यते ऽयप्रचलितेऽत्र महाभारते (शा. प० ५२ प.)। इतोऽपि बुहातेऽयप्रचलितमहाभारतकारात् पूर्वज एवायं महा- भाष्यकार: पतनलिरिति । निरुताकारोऽयं यास्कः खलु पाणिमिव्याकरण-महाभाष्य- कारस्य भगवतः पतनलेरप्य तिपूर्वजः । पश्यतु सावत् मिरुतो- ऽत्र अर्थ प्रशंसाप्रकरणे योडता कक् उत त्वः पश्यन्निति , महाभाष्थेऽप्यर्थ प्रशंसने सैव प्रदर्शिता ; निगमकारकता अर्था एव तत्र यथावदूहृता च (निरु. १. ६. ३. ; म० भा० ११० १पा० १त्रा०)। किञ्च यत् पठ्यतेऽत्र निरुत "शवतिर्गति- कर्मा कम्बोजष्वेव भाष्यते विकार मण्यार्येषु भाषन्ते शव इति । दानिलवणार्थेषु प्रायेषु ; दात्र मुदीच्थेषु"-इत्येव ( २. १. ४.)। पातले त एतदेवोदृत्य किश्चित् विस्तृतम्- "शवतिगतिकर्मा कम्बोजष्वेव भाषितो भवति ; विकार एन भार्या भाषन्ते शव इति। हम्मतिः सुराष्ट्रेषु ; रंहतिः प्राय ममधेषु ; गमि मेव त्वार्याः प्रयुज्यन्ते। दासिलवणार्थे प्राथेषु ; दाच मुदीच्येषु (१५० १पा० १पा)"-इति। प्रपरक्ष- "तिराउ परिपवनं भवति ; ततवडा , तुन्नपहा, सिलमाषतुब मिति वा ( ४. २. १.)"-इति मेरुतम् । तदेव तिलमावेति परिहायेा पातबले मत मिव तितउनेति मन्त्रव्याख्याने प्रमाणत्वे. मोपन्यस्तं गम्यते (१५० १पा० १पा० )। अपि च तवैव सत्ता पदनिर्वचनं सवतरित्यादि ; धौरा इत्यस्य , धौरा इत्यस्य , मनसेत्वस्य , प्रक्रत इत्यस्य च प्रतिवचनानि ध्यानवन्तः , प्रजानन , प्रकपत इत्यपि ·कः कालो यास्वस्ख? ५८ निरतात एव लब्धानि (निक० ४. २. २. २.)। अपर मपि- "हंसा इन्तेन वध्वानम् (४. २. ५.)"-इति नरुताम् । एत- रतनिर्वचनबलादेवाह पतञ्जलि:- "क: पुनराह हम्मतेस इति। किन्सहिंहन्ते हसः ; हवध्वान मिति (६प्र. १पा. २ पा० )"-इति । व्याख्यातव्यत्वेन प्रसिद्धग्रन्यनामप्रदर्शनाय खकण्ठरवेण च भाष्यकारेण निरुमनामग्रहणं कृतम् । तथाहि- "शब्दप्रन्येषु चैषा प्रमृततरा गतिर्मवति निरुक्तं व्याख्यायते इति (४५० १पा. १प्रा.)"-इति । नन्धत निरुता मिति शाकपूण्यायन्यसमकतो ग्रन्थो ग्राघः स्थादिति चेव ; शाकपूण्यायन्यतमळतो ग्रन्थः खलु महाभयकाले- ऽपि स्थित इत्यत्र हि न किञ्चिन्मानं पश्यामः ; प्रत्युत लुप्तेम्वेव सादृशग्रन्थेषु नूतनस्यैतस्य निरुता स्त्र प्रचारसम्भवः ; प्रचरित चैतस्मिन् , महाभारत यास्कस्यैव निरुताकर्तत्वेन ग्रहणं सङ्गच्छते । न च महाभाष-महाभारतयोः एवं कालान्तरालसम्भवः , शाकपूण्याद्यन्यतमकृतं निरुता लुप्तम् समुत्पनञ्च सुप्रचलित मिद मिति । केचिदवा:- यास्वीयेतविरुतो "स्वाल पासवः संयोग- नेति नैदाना:"-इत्यस्य "ऋचा समं मेन इति मैदाना:"- इत्यस्य च (१.२.4; ७. ३. ६.) दर्शनात् जायते सामवेदीयस्य निदानसूत्रस्य यारकतोऽपि प्राचीनत्वं निरुतुल्य वञ्चेति। पपि च सामवेदीये बौधायनीयकल्पपडतावपि बहुत निदामनामश्व- णात् ततोऽपि प्राचीनत्वं तस्यावगम्यते। तथाहि- "निदान- कारच हाविंशत्यक्षरप्रभृतययतरुत्तरास्त्रायः सप्तवर्गाः .-. पर- मेष्यत्तस्येति पथ्यस्येति" इति। किञ्च तवैव किबिदुत्तरम् - यत्र ·निकतालोचनम्। . । 'उहिनिदाने ज्योतिष्टोमं षोडशिनं चाधिनत्य संस्था मप्य- स्वतां विद्यमानानां मन्ये'-इति"-इति च (१५०)। एव मन्यत्रापि तत्र बहुव सर्ववेदाङ्गविषयेष्वेव निदाननामोपलभ्यते । तत्तवातिप्राचीनऽपि निदानसूत्रे देवसनिर्णयविषयेऽपि शाक- पूणिनामोल्ले खो विद्यते , परं न तु सवापि निकल मित्यु त्या । तद्यथा- “ऐन्द्राः प्राजापत्याः सार्पराजाचान्द्रमस्य सौर्य इति शाकणि: ( ४.८."-इति । शाकपूर्णदेवतप्रत्यक्षकारितां चाह यास्क ऽपि । तथाहि- "शाक पूणि: सापयाञ्चके सर्वा देवता जानामीति । तस्मै देव शोभयलिङ्गा प्रादुर्बभूव। तां न जा । तां पप्रक विविदिषाणि वेति साम्रा एता मृच मादिदेशीषा महेवतेति ( २. २. ४.)" इति। तदेतत् सर्व समालोयेद मेव प्रतीतं भवति ,- शाकपूणिः खलु यास्काचास्मात् बहुपूर्वजो ब्रामणकाले स्थितोऽनुब्राह्मणविशेषस्य कर्मामीत् ; वानुमान एव मन्वार्थपदनिर्वचनानि देवततत्त्वादीनि चोपदिष्यानि। प्रत एव निदानसूत्रे क्वचिदनुबामणग्रन्यनामोजेखतया कचिच्च शाक- पूणिनामोल्ने खतया च प्रमाणं प्रदर्शितम्। सदीयः शाकपूणि- नामोस्लेखस्त दर्शितः , अनुबानणनामोल्लेखोऽप्यत्र प्रदर्यते । तबथा- “किं स्तोमा: ? अनुमानणं स्युरित्येकविंशस्तोमाः" -इत्यादि ( ८. ३.)। तदेवं प्रदर्षितं महाभान्यववमं शाकपूणि- बत प्राचीननिरुक्तपर मेव किं न ग्राह्यत इति । अत्र ब्रूमः ,- शाकपूणेनिववनापरपर्यायनिरुता कर्तृत्वेऽपि न पुननिरुतस्येवप्रसिह- ग्रन्य विशेष कर्त व मिति व्याख्यातयले प्रसिहयन्यनामप्रदर्षनाय यदुक्तं महाभाष जता निकलं व्याख्यायत इति तबूनं यास्कोय मिदं निमा मभिलध्ये वेति ।

·कः कालो यानस्य? किस दृष्टं वर मदृष्टत इति न्यायात् कि मदृष्टनिकताकल्प- नयेत्यतोऽस्येवेह भाग्थे यहां ज्यायः । अपि च भाष्थेऽत्र शाक- पूणिकतस्यैव निरुतस्य ग्रहण मिष्ट मित्यत्र नास्ति किञ्चिदपि विनिगमक मतो यास्कीयनिरुतस्यापि बोधन कथं न भवितव्य मिति। वस्तुतस्तु प्रद्यप्रचलिता या मनुसंहिता , एतस्था अपि प्राचीन मिदं निरुताम् ; पातश्चलं महाभाथं तु एतन्मनुतः पराचीन मिति ध्रुवम् । सत्येव मस्य निरुतास्य पातचलादस्मात् प्रतिप्राचीनत्वे कोऽस्ति शवावसरः । पश्यत तावत् पातले खलु महाभाथे- “पूर्ववयसः पप्रत्यु स्थाने दोष उन्न: , प्रत्युत्थाने च गुणः । च गुणः । कथम् ? 'जई प्राणा शुत्क्रामन्ति यूनः स्थविर प्रायति । प्रत्युत्थानाभिवादाभ्यां पुनस्तान् प्रतिपद्यते' इति । स च पूर्ववयोमाने प्रसत्तः , पतो- ऽत्राप्यवयवेन शास्त्रार्थः सम्प्रतीयते (६५० ५पा० ४ा० )"- इति। तदवोकृत मूह प्राणा इति वचनं तु साम्प्रतं मनुसंहि- तेति प्रसिहाया भृगुसंहिताया हितीयेऽध्याये ( १२० नो०) दृश्यत एव । एतावतेव पातअलस्यास्य महाभाथस्य तन्मनुपरजलं सुथतम् । निरुक्त स्थास्य वेतन्मनीश्च पूर्वजत्व मेवानुमीयते। तथाहि उक्तानि चेतविकतो- "पुमान् दायादी पदायादा स्त्री"-इति , "स्त्रीयां दानविक्रयातिसर्गा विद्यन्ते , न पुंसः" इति , "अभा- का रव योषास्तिष्ठन्ति सन्तानकर्मणे"-इति , "गारोहि- णीव धनलाभाय"-इति , “नाभात्री मुपयच्छेत"-इति , च (३. १. ४ ५, ६.)। एण्वे कत्राप्यद्यप्रचलितमनुसंहिताया नामो- लेखोऽपि न रुतः सति अस्याः संहिताया निरुतपूर्व जत्वेऽवश्य मेवैतवामकीर्तनादिक मिह येतेव। किञ्चायतनीय-मनु- %3 ·१२ मिकतालोचनम्। संहितायान्तु पञ्चैव महापातका निर्दिष्टा दृश्यन्ते। तथाहि- "ब्रग्रहत्या सुरापानं तेयं गुर्वानागमः । महान्ति पातका- न्याहुः संसर्गचापि है: सह ( ११५० ५४मो०)"-इति। निक तु “सप्त मर्यादाः कवयवाः । सासा मेका मण्यधिगच्छवं. खान् भवति। स्यम् , तल्पारोहणम् , ब्रह्महत्याम् , भ्रूण- हत्याम् , सुरापानम् , दुष्कृतस्य कर्मण: पुन: पुन: सेवाम् , पातके नृतोयम् इति ( ६. ५. ४.)"-इति सप्त महापात- कानि परिगणितानि पठ्यन्ते । सत्र मनुमते भ्रूणहत्याया मुख्य महापातकत्वं नास्त्येव ; नापि त्वातिदेशिकम् ( ११ प. ५५- ५८ मो०); परं विहितञ्च तक ब्रह्महत्याप्रायश्चित्त मेव (११५० ८७चो०); कुल्लू कमते तु सञ्च 'बाणगर्भ-विषयम्'। किच कुल्लू कभक्कतं तद्यास्थानं सहकारस्य शूलपाणेरपि सम्मत मेव प्रतीयते। तथाहित "तत्र पुस्खेन जाते पुम्वधप्रायश्चित्तं खोखेन जात स्त्रीबधप्रायश्चित्तम् , अविज्ञाते तु पुम्बधप्रायवित्त माइ मनुः- 'हत्त्वा गर्भ मविज्ञातम् ( ११.८७.)"-इत्यादिः प्रायवित्तविवेकः । भपि चात्र मनुसंहितायां दुष्कतकम्मणः पुनः- पुनः सेवने पातककार्यप्रवने च महापातकं न स्मर्यते ; अपि पर्यते च महापातकिसंसगकारिणोऽपि महापातकित्वम् ( ११. ५४.)। तद्यदि हि नाम निकलाप्रचारात् पूर्वस्मिनापि काले सखेवा संहिता प्रचलिता यातहि ईशविरोधपरिहाराय यास्क- स्योहाधरऽवश्यं मनागपि स्फुरित दृश्येते एव । अपरखैतदस्ति निरुतो (३. १. ४.)-"तदेतदृकश्मोकाभ्यामभ्युक्तम्-- "घाादात् सम्भवसि दयादधिजायसे । पात्मा वै पुखनामासि स जीव परदः शतम्' इति । - ·कः कालो यास्तस्य ६३ , 'पविशेषगा पुत्राणां दायो भवति धर्मतः । मिथुनानां विसर्गादौ मनु: स्वायम्भुवोऽब्रवीत्" इति । पत्र ऋक्पदेन न तु ऋग्वेदीयमन्त्री राधते ; नास्त्येव हि तत्र प्रादङ्गादिति ; अपि तु ऋग्लक्षण एव मन्त्रः ; सतञ्च शतपथीयायाश्चास्या ऋचोऽत्र ग्रहण मिष्टम् ; अस्ति चैषा ऋक् शतपथब्राधणे (१४.८. ४. २६.)। अपि चेह लोकशब्देन यस्य ग्रहण मिष्टम् 'पविशेषेण'-इत्यादेः , तस्य तु दर्शन मद्य- प्रचलितायां मनुसंहितायां नास्त्येव ; यास्कोन तूतं स्पष्ट मेव 'मनुः स्वायम्भुवोऽब्रवीत्' इति । सोऽयं कोऽसौ मनुरित्यवश्यं विचार्यम् । विद्यारिते च तथा , इद मेव प्रतीयते ,- सम्प्रति येयं मनुसंहि- तेति प्रचलिता, सा नूनं यास्कीयादेतस्माबिरुतात् परं प्रणीता; अपि त्ववश्य मासीत् पुरातनोऽपरः कश्चन मनुप्रणीत: स्मृति- अन्य: सुप्रचलिती यास्त्रकालेऽपीति । वस्तुतस्वियं न मनुप्रणीता; पपि भृगुप्रणीता भृगुसंहितैवेति च प्रमाणयिष्याम उपरिष्टात् । अन्यच्च- "विद्या हवै ब्राधण माजगाम"-इति शाखासर- गताश्चत्वारो ये मन्वा निरुक्त उद्दताः (२.१. ६.), त एव मन्त्राः किञ्चिन्निवेशपरिहाराभ्यां भाषान्तरीकता इवाद्यतनी- यायां मनुसंहिततिप्रसिक्षायां स्मृतिसंहितायां च लक्ष्यन्त इत्यपि सुवचम् (२५० ११३ -११६ श्लो०)। अत एव ऋग्भाष्य- भूमिकाया मेव मुलं सायणाचार्येण- "विद्याया ग्रहणेऽधिकारि- विशेषः शाखान्तरगतैश्चतुर्मिन्रुपदर्शित: ; तांच मखान यास्क उदाजहार"-इत्यादि ; न चोक्तं तत्र मनुरुदाजहारैति। कि- तस्याः स्मृतिसंहिताया हादशे ऽध्याये ऽक्षरशोऽप्युक्तं दृश्यते 'नरुक्त:' -इति ; 'निरुवा:'-इति च तयाख्यानं कुम्म ककृतम् (१११मो०)।

·१४ निकतालोचनम्। ,- यदा काश्मीर- तदित्थं निरुत मिदं पातालमहाभाष्यतः प्राचीनं न वेति विचा- रस्तु दूरे पास्ताम् ; ततोऽपि पुरातनात् मनुसंहिततिप्रथितादध- प्रचलितसर्वप्रधानस्मृतिसंहिताग्रन्थादपि पूर्व भगवता यास्केम प्रणीत मिति स्यात् सप्रमाणम् । एवञ्चास्य याखीयस्य निरुतस्य प्रणयनकालनिर्णयाय प्रहत्तामा प्रथमं सावत् पासअलस्य , मनुसंहितेत्ययप्रसिदस्य ग्रन्यस्य चाविःकालनिर्णय एव कर्तव्य इति तत्रतत्रैवादौ यतामह । ( पतमलि:) राजतरङ्गिण्या मवलोक्यते प्रदेशस्त्र शासनदण्डोऽभिमन्यु नामनरपतिकरचालित पासीत् , सदैव चन्द्राचार्यादयः दुर्लभं पातलं महाभाष मलभन्त , नौतवन्तय स्वदेश मिति। तथाहि ( रा० त० १. १७६. )- "चन्द्राचार्यादिभिलब्ध्वा देशं तस्मात्तदागमत् । प्रवर्तितं महाभाथं स्वच व्याकरणं कृतम् ॥"-इत्यादि। विशेषतचावगम्यते वाक्यपदीयमापनीपाठात् ,- विलोप- दयाग्रस्त मेवेकं महाभाष्यपुस्तकं दाक्षिणात्येषु पावत्यप्रदेशालब्धम् चन्द्राचार्यादिभिरिति । तथाहि- "प्रायेण सझेपरचीनल्पविद्यापरिग्रहान् । सम्प्राप्य वैयाकरणान् सङ्कहरत मुपागते। कतेऽय पतअलिना गुरुणा 'तोर्थदर्शिमा। सर्वेषां न्यायवीजानां महाभाथे निवन्धने । अलायगाधे गाम्भीर्यादुत्तान इव सौष्ठवात् । अस्मिवलतबुद्धीनां नैवावास्थितनिश्चयः । यः पतनलिशिष्येभ्यो भ्रष्टो व्याकरणागमः । कालेन दाक्षिणात्येषु ग्रन्यमाने व्यवस्थितः ।

·कः कालो यारकस्य ? पर्वतादागर्म लमवा भाष्यवीजानुसारिभिः । स नीतो बहुशाखत्वं चन्द्राचार्यादिभिः पुनः" इति । वाक्यपदीयग्रन्यश्वेष कारिकावटो महाभाष्यतात्पर्य ज्ञापकः ; चन्द्राचार्यात् , प्राचार्य वसुराताच परभवेन भर्तृहरिणा प्रणीतः । एसदीयश्लोका एव 'हरिकारिकाः' उच्यन्ते । एवञ्चाभिमन्युनरपते- जन्मतोऽपि बहुपूर्व विरचितं महाभाष्य मिति गम्यत एव । पाश्चात्याः किल बहव एव धौरा अभिमन्यु कालसमालोचने प्रहत्ता:; तत्र विल्फर्डमहोदयेन ४२३ खी. पू० ताज्यान्तो निर्णीत:, प्रिन्सिप्महोदयेन तु ७३खी० पू० सद्राज्यान्तः स्वीकृतः, लामेन्-महोदयेन तु खीष्टीयचत्वारिंगाब्दगते एव तद्राज्यारम्भ इति स्थिरीकतम् , बोलिङ्गमहोदयेन हि खीष्टजन्मतः शतवर्षपूर्व मेवा- भिमन्युः काश्मीरसिंहासन मलञ्चकारत्युताम् । तदेतम्मतं ( बोलिङ्गीयं) प्रिन्सिप्-मतेनैक्यं गच्छति च ; राजतरङ्गिण्यां सट्राज्यकालः पञ्चविंशदब्दमित इत्यभ्युपगमात् । तथाच ७३ खौ. पू० अभिमन्य राज्यान्त इति स्वीकृते स्वीकत मेव स्यात् १०८ स्त्री. पू. अभिमन्युराज्यारम्भः प्रिन्सिप्महोदयस्यापि। तदेतदैक्यं गतं मतदय मेवावलम्बनीय मिह विभ्रमगताना मस्माक मित्यत: खीष्ट- जन्मतो ऽवष्टाधिकशतवपूर्व मपि स्थितं महाभाष्य मिति लब्धम् । ततः पूर्व प्रदर्शितवाक्यपदीयवचनालोचनादिद मपि प्रतीयत एव तदानीं खल्विदं पुनरुइत मिति। तथाचेदं विचार्य सम्प- एतादृयो महान् ग्रन्थः कियत्सु कालेषु प्रचरद्रूप: सम- भवत् ?- ततः क्रमात् कियत्सु च कालेषु सुप्तदशां गतः ? बम् , * OTTO BOETHLINGK'S PANINI, P. XIV--XVIII.

·निरुतालोचनम् । एष एव इति। एष महाभाष्यकारस्त गोनईदेशीयः। तथाच्याहस स्वय मेव परोक्षवा- "गोनीयस्वाह"-इत्येवमादि ( पा० १. १. २१.); व्याख्यातञ्च तत् तट्टीकाकता कैयटेन- "भाष्यकार- स्वाह"-इति; कैयटटीकाकन्नागेशोऽपि तथैव व्याचष्टे – “गोन- हीयपदं व्याचष्टे भाष्यकार इति" इति। गोनईदेशवासित्वा- देव च पतञ्जलेर्मोनीयत्वं स्पष्टम् । स एव गोनईदेशः सम्प्रति "गोण्डा" इति प्रसिद्धोऽयोध्याप्रदेशीय इति निर्णीतश्चास्महेशी- याध्यापकविशेषेण रामकृष्णगोपालभण्डारकेण * । “गोण्डा" गोनो भवतु मा भूदु वा , गोनईस्व प्रागदेशविशेषस्तत्र नास्त्येव संशयः ; काशिकायाम्- “एड प्राचां देशे” (पा० १. १. ७५.)"-इत्यस्योदाहरणेषु 'गोनीयः' इतिपदस्यापि दर्श- नात्। तदानौं च नासन् खल्विदानीन्तना इव लौहवर्मगा अपि धूमयानशकटा: आमंच प्रायः प्रतिनगरान्तेषु दुर्लङ्घयाः काम्साराश्च , प्रसङ्गतस्तदप्युक्तं महाभाष्थे- “कश्चित् कान्तार समुपस्थिते मार्थ मुपादत्ते , स यदा निष्कान्तारीभूतो भवति तदा माथं जहाति ( १० १पा० प्रा० )"-इति। प्रदर्शित- वाक्यपदीयवचनात्ववगम्यत एवैतत् ,- एवैतत् ,- चन्द्राचार्यादिभिर्दाक्षि- गात्येष्वेक मेव लुप्तावशिष्टं महाभाष्यपुस्तक मवाप्त मिति । तदद्य धीमडिः तदानों खलु प्राथदेशतो दाक्षिणात्यं यावत् भाष्यप्रचलनाय कत्यब्दाः प्रयोजनीयाः माताः ? कतिष्यब्देषु च तत् प्रचरद्रूपं स्थितम् ? कियनिश्च काले: पुनर्लोप- दशां गत मलाभि च चन्द्राचार्यादिभिरिति । विचार्यतां तावत् * IN DIAN ANTIQUARY, Vol.. II. P. 70.

·काकाली यास्तव? पसायते त्वभिमन्युराज्यकालतोऽन्यूनसाई हिशतवर्षपूर्व प्रणीत मेतमहाभाषम् ; अन्तरेण हि साईदिशताब्दकाल मेताहशस्य महतो ग्रन्यस्य पार्यावर्तीयप्रायदेशाद्दाक्षिणात्यं यावत् प्रचारो लुप्तप्रायता च न सम्भवेदिति। एवञ्च महाप्रभाव: खल्वालेग्- जण्डरो दिम्बिजयाय यदेदं भारतं प्रविष्टः ( ३२७ खी० पू०), तत्पूर्व मेव प्रणीतं महाभाथ मिति । अत एव दिग्विजयिना तेन ग्रीक-नृपतिना कतः साझलनगरध्वंसो नावगतो महाभाष्य- कारस्यैतस्य पतञ्जलेः। सति अवगते “सङ्कलादिभ्यश्च (पा. ४. २. ७५.)"-इति सूतोऽवश्य मेवोच्थेत 'सकलेन निर्वतः साझालो जनपद इदानीं ध्वस्तः' इति ; कस्य हि नाम ग्रन्वकारस्य शताब्दतं किञ्चिदधिकशताब्दहत वा जनपदध्वंसनविवरण मपि न श्रुतं स्यात् ? नापि स्मृतिपथ मारोह ? अथवा सङ्कलेन निर्वतः साङलो जनपदः क्कासीदित्वेव मण्याशङ्केतैव । या येत इरावत्याः पथिमोपतटस्थितं शाकल मेव नगर मासीत् पुरा साल मिति प्रसिद्धम् , तदेव ग्रोक्नृपतिना विध्वस्त मपि पुन: कालात् प्रादुर्भूतं , चैनिकपरिव्राजकेन होयेन्यसाङ्गे- नापि ( ६२८-६४५ स्त्री० पू० ) दृष्ट मिति होयेन्थ्साङ्गतो बहु- पूर्वजस्य भाष्यकारस्य न तत्र ध्वंसनकथनावसरो नापि सन्देहा- वसर इति। तत्र ब्रूमः ,- शाकलसालयोरुभयोरेव पाणिनीये प्रस्थाने पृथसोनावस्थानात् नेवास्ति तादृशकथमाक्सरः । किञ्च तेन हि दिग्विजयिना इरावतौं समुत्तीर्येव इरावतीपूर्वोपतटस्थ मरा- जकमायं साङ्गलं विध्वस्त मित्येव मेवैतिहासिकम् * ; चैनिक- * INDI.IN ANTIQUIRY, VOL. I, P.21--23.

·निरुतालोचनम्। परिव्राजकस्य होयेन्यसागस्य निर्देशतस्त्ववगम्यते तत्तीर्थयात्राकाले शाकलं नाम नगरं विरावत्याः पश्चिमोपतटे एव स्थित मिति । तथाच नामभेदात् संस्थानभेदाचानयोः पार्थक्यं सुव्यज्यत एव । तदिहावश्य मेवं स्वीकार्यम् ,- पाणिनिकाले योऽसौ सालो नामासीत् कश्चन महाजनपदः पूर्वोपतटस्थ एवेरावत्याः , स एव कालात् श्रीभ्रष्टः श्रीमता दिग्वजयिना तेन ध्वस्तच ; शाकल मिति तु तस्माद् विभिन्न मेव स्थान मिरावत्याः पश्चिमीपतटे चिरात् स्थितम् , तदेव दृष्ट्वा यथावद वर्णितं तीर्थयात्रागतेन तेन चैनिकपरिव्राजकेनेति । अपि तेन हि चैनिकपरिव्राजकन यस्य शाकलस्य नगरत्वं वर्णितम् , तस्यैव "शाकलं नाम वाहीकग्राम: ( ४ ० २ पा० २ श्रा० )” इति ग्रामलेन व्यपदेशो लक्ष्यते महा- भाष्ये ; ततश्च ज्ञायते - इह चैनिकपरिव्राजकागमनसमये तस्य स्थितं नगरत्वम् , ततः पुरा भाष्यकारसमये तु ग्रामत्व मेवासीत- स्येति ; ग्राम एवं हि नगरत्व मातुं युज्यत एव क्रमोबत्येति । एक्वेह चैनिकपरिव्राजकागमनात् बहुपूर्वम् , तस्य हि ग्रीक्-नर- पतेर्विजयागमनाञ्च पूर्व मेव सुतरां खोष्टजन्मत: साईत्रिशतवर्षतो- ऽपि प्राक् प्रणीतं पातञ्जलं महाभाष्य मिति चावगम्यते । अन्यच । आसन् पुरा केचन मालवाः क्षुदकाश्च ( 'माली', 'अक्षिट्रक') पार्वत्या आयुधजीविनः ; दिगविजयायागतेन हि तैन ग्रोक्नरपतिना प्रायो नि लिता एव त इति च प्रवदन्त्येवैति- हासिकाः * ; परं पाताले तु महाभाष्ये असक्तदुक्तं श्रूयते- "एकाकिभिः क्षुद्रक : जितम् (१ प्र० १ पा० ५ भा० ; ५ अ. * INDIAV ANTIQUARY, VOL. I. P. 21-23 ·कः काली यास्कस्य ? ६८ - , ३ पा० १ पा० )"-इति । सदेतद् विचारयन्तु धीमन्तः यदि हि नाम भाष्थक्वजन्मतः पुरैव मालव्यखुट्रकजातयो दिग्वि- जयिना तेनालेग्जण्ड रेण विजिता विनष्टाश्च स्युस्तहि तेषां विज- यित्वोले खम्तु दुरे प्रास्ता मस्तित्वोल्लेख एव कथशारतः स्या- दिति ? तदेतदपि मान मिहालेग्जण्डरागमनादपि प्राक्तनत्वे- ऽस्य भाष्यकारस्येति। कियकालकृतं सत् प्राक्तनत्वम् ? अत्र ब्रूमः अस्तीह पातकाले महाभाष्ये पाटलीपुत्र नामकीर्तन मनेकवेव। तथाहि "सासाश्यकेभ्यः पाटलीपुत्रका व्यतराः (१ ० ३ पा० १प्रा० )"-इति , पुनम्तथैव "साझाश्य केभ्यः पाटलीपुत्रका अभि- रूपतरा: (१५० ४पा० प्रा०)"-इति च ; एवमादयो द्रष्टव्याः । महावंशनामकस्य बौद्धग्रन्थस्य द्वितीयपरिच्छेदपर्यालोचनयतच्च स्थिरीभूतम् ,-- बौद्धधर्मस्य सुप्रचारकः शाक्यमुनिः खल्वजातशत्रोः राज्याभिषेकादतीतऽष्टमे वर्षे ( खौ० पू० ५४३) निर्वाणं गत इति । तस्यैवाजातशत्रोः पुत्रः पौत्रो वाभूत् उदयाख इति प्रसिहः । तेनैवोदयावेन पाटलीपुत्रं नाम नगरं निर्मापित मिति च वायुपुराणादिभ्योऽवगम्यते । तथाहि- "म वै पुरवरं राजा पृथिव्यां कुसुमाञ्जयम् । गङ्गाया दक्षिणे कोणे चतुर्थे ऽब्दे करिथति" इति । त्रिकाण्डकोषहेमचन्द्रीयाभिधानादिभ्यश्चावगतम् ,- पुष्यपुरं कुसमपुरञ्च तस्यैव नगरस्य नामहय मिति । तदेवं शाक्यबुद्धनिर्वा- * TURNOUR'S 'महावंश' APPENDIX, P. IX, The l'ilgrimage of Fa Hi:41), Culcutta, 1818. PP, 259, 260, ·निरुतालीचनम् । णतोऽन्यूनपञ्चाशहर्षानन्तर मेव प्रादुर्भूतं पाटलीपुत्र' नाम समई नगर मिति च वक्तुं शक्यते; महाभाथं तु तत उत्तरं प्रणीत मिति । किचाय पतञ्जले: शाक्यबुद्धपरभवत्वनिर्णयेऽपरश्च हेतरयम् ; प्रस्ति सूत्रम् "इसराभ्योऽपि दृश्यन्ते ( पा० ५. ३. १४.)”-इति, अनेन च तसिलादयो विधीयन्ते; ते खलु भाष्यकता भवदा- दिभिर्योग एवेष्टाः ; भवदादिषु च 'देवानाम्पियः' इत्येतदपि समस्तं पदं पठितम् । दृश्यते च बौद्ध ग्रन्ये बौहानां 'देवानाम्पियः' -इति प्रशंसाख्यानम् । अतो ज्ञायत एकास्य भाष्यकारस्य शाक्य- बुद्धजन्मपरभवत्वम् । तथैवास्ति “षष्ठ्या पाक्रोश ( ६. ३. २१.)" -इति पाणिनिसूत्रम् । अत्र च सन्ति कात्यायनकतानि कति- चिद् वार्त्तिकानि ; तेषु चैकम् “देवामाम्प्रिय इति च मूखें"- इति। भाष्यकारस्तु तत्र 'मूर्ख'-इत्यंशं परित्यज्यैवाब्रवीत् 'देवानाम्पिय इति चोपङ्ख्यानं कर्तव्यम्" इति। तथाचेद मपि सुव्यक्तम् ,- कात्यायनकाले मूर्खाभिधान मेवासीत् देवानाम्पिय इति ; ततोऽतीते बहुदिने बौद्यमान्याभिधान मभूतदेव ; तत्का- लज एवष पतञ्जलि: सामयिकव्यवहारानुरोधत एव विससर्ज ततो वार्त्तिकात् 'मूर्ख'-इति। वस्तुतो यथेह भारते महम्म- दीयराज्यस्थापनात् प्रागप्यपरटेगे हिन्दुरिति व्यवहार प्रासीदेव अधार्मिकेषु ; तत उत्तरं सैव समाख्या सदाक्रोशकतोपचरितवास्मासु च; सतो क्य मपि “हीनञ्च दूषयत्यस्मात् हिन्दुः" इति (मेरुतन्त्रे) व्युत्पादन मभिमत्यात्मनो हिन्दुनामकथनेऽपि गौरव मेव मन्या- महे; तथैव पुरा खलु पाणिनिकाले 'देवानां प्रियः' इति पदव्य मसमस्त मेवासीद व्यवहार्यम् ; एतेन चासमस्तपदहयेन यज्ञीय- पशोरव बोधय भवति सा; तत उत्तरं कात्यायनकाले मूर्ख ·कः कालो यारकस्य ? एव तत् समस्त मेकपदीभूतं पशुतुल्यताव्यजकं व्यपदिष्टम् ; सतो- निम्तरं बौद्यानां मूर्खत्व मेवाभिमन्वानरायः प्रयुक्तं तत् तेषु ; काले तदेव पदं प्रशंसावचन मिति जत्वा गृहीतं स्वस्त्रनामसु तैबौडैरिति तदानीं तात्कालिकव्यवहारानुरोधत एव परित्यको वार्तिकीयो 'मूर्ख'-इत्यंशो भाष्यकतेति । एतावता तु सामान्यतः स्रोष्टजन्मतः साईत्रिशतवर्ष पूर्वम् , शाक्य बुद्धनिर्वाणतश्चान्यूनपञ्चा- शहर्षोत्तरम् (स्त्री० पू० ३५०-५०० ) प्रणीत मेतत् पातञ्जलं महाभाष्य मित्युपलभ्यते। परन्वत्रापि किञ्चिद् विशेषोऽस्ति विवेच्यम्। महावंशनाम- बौद्धग्रन्थे त्वेतदपि लिखित मस्ति ,- जीवत्येव शाक्यमुनी शोण- तोरे पाटलीनामग्राम अजातशत्रोः पाया दुर्गस्यै कस्य निम्माण मारब्धम् , तद् दृष्ट्वा कथिता चैषा भविष्यवाणी तेनैव शाक्य- मुनिना , "काले एतदेव भविष्यति प्रधानं नगरम्" इति । तथाच स एव ग्रामो नगरत्व मुपगत इति प्रथमं तावत् शोणती- रस्थ शोणसङ्गमस्खं वासीत पाटलीपुत्रम् ; ततः पश्चात् काल- चक्रपरिभ्रमणवशात् गङ्गातटे परिशोभित मित्य नुमीयतेऽस्माभिः । यदा तु गङ्गातोरे, सदैवाभूदु वायुपुराणम् (६८ पृ० द्र०) ; तात्का- लिक मेव च वर्णनं लक्ष्यते चन्द्रगुप्तसममामयिके मुद्राराक्षसे, "स्वय मेव सुगाप्रासादशिखरगोन देवेनावलोकित महत्त- कौमुदीमहोत्सवं कुसुमपुरम् ( ३५०)"-इति। गङ्गातीरस्य मेव तत् पाटलीपुत्रं त्वद्यापि दृश्यते । हितोपदेशादिषु अनतिप्राचीन- तमग्रन्येषु प्रायस्तथैव वर्ण्य ते च- “पस्ति भागोरथीतीरे पाटलीपुत्रं नामधेयं नगरम्" इत्यादि। परं यदा तु शोणतीरे, शोणगङ्गामङ्गमोपतटे वा स्थितम् पाटलीपुत्रम् , तदेव जातोऽयं ।

·७२ निरजालोचनम् । गोनहें पतञ्जलिः ; पत एव भाषित मत्र महाभाष्ये "अनुशोणे पाटलीपुत्रम् ( २ पा० १ पा० २ पा० )"-इति ; न त्वनुगङ्गम् । सतच वायुपुराणमुद्राराक्षसादिवर्णितपाटलीपुत्वात् प्राचीनम् महाभाषीयं पाटलीपुच मिति स्पष्टम् । तदेवं पाटलीपुत्र- स्यादिमावस्थाया मेवेदं भाथं प्रणीत मिति यस्या मेव शताब्दयां शाकाबुद्धो निर्वाणं गतः, तच्छताब्दया मेवैष पतञ्जलि: सञात इत्यपि पहुं शक्रयामैव । वस्तुतोऽयं भाष्यकार: , शाक्यमुने तात् न बह्वर्वाचीनः ; जीवति हि पतचलो नाभवत् शाक्यमतप्रचारः समन्तात् ; सुप्र- चरिते हि सत्र बोहसम्मतो निर्वाणार्थोऽपि कथं न ज्ञात पासीत् पतञ्जले: ? जाते च तत्र, “निर्वाणोऽवाते ( पा० ८. २. ५०.)" -इति सूत्रभाथे सहिषयकविचारोऽपि कथं नाकारि तेन ? सति हिसदानौं शाक्यमतप्रचारप्रावल्येऽवश्य मेव सत्र सहिषय- कोऽपि विचारो लोकोतव । तादृशप्राबल्याभावस्य चाल्पदिन- प्रसरतैव निदान मनुमीयते। तदेवं कालाशोककतात हितीय- महासङ्गमात् पुरैवेदं महाभाष्यं प्रकाशित मित्यप्युक्तं न दोषाय । म च बौद्धानां हितीय-महासङ्गमो नूनं सौष्टजन्मत: चतु:शताब्दया प्रपि प्रागभूदिति च महावंशग्रन्थीयहादशपरिच्छेदालोचनात् निर्णास मेव *। सिह मित्थं सीटजन्मतो ऽन्यूनसाईचतुः- शताव्दीपूर्वम् ( ४५० सी० पू० ) कलेश्च सप्तविंशशताब्दयां प्रणीत मिदं पातनलं महाभाष्य मिति ॥ पथ ये चात्र वादिनो विप्रवदन्ते, तानपीह किञ्चित् प्रतिबोध- यामः स्वोपलब्धानुसारतः; न हास्माकं हठकारिता जिगीषा था। * TURNER'S 'महाश' P. 71.

·कः कालो यात्रास्त्र ? पत्र केचिदाः। (क ) “सभाराजाऽमनुष्यपूर्वा ( पा० २. ४. १३)”-इति-सूत्रीयभाथे "तहिशेषणानाञ्च न भवति । मुष्पमित्रसभा ; चन्द्रगुप्तसभा"-इत्युक्त यतो लभ्यते , ततो गम्यत एवैतत् ,-- मगधराजविशेषः पुष्यमित्रः , साहुपूर्वभवचन्द्रगुप्त- त्येसावपि राजानी पतञ्जलेर्विज्ञातावेवेति तदेतस्य चन्द्रगुप्त- परभवत्वविचारस्तु दूरे प्रास्ताम् , तहहुपरजात् पुष्यमित्रा- दप्यवरजलं सम्पद्यत एवेति। अत्र वदामः ;- पुष्यमित्रराज्यन्तु (स्त्री० पू० १७८-१४२) हिचत्वारिंशदधिकशतवर्षपूर्व कृतं स्त्रीष्ट- जम्मत इति तैरेव निरूपितम् . ; अभिमन्युराजाजयैव लोपदशा- ग्रस्त भाग्थं पुनरुज्जीवितं चन्द्राचार्यादिभिरिति च सर्ववादिसम्भ- तम् ; तस्याभिमन्योः राज्यकालच खीष्टजन्मतो ऽष्टाधिकशतवर्ष- पूर्व मित्यपि बोलिङ्गादिसम्मत्या निरूपित मेव ( ६५ पृ.) । तत् कथयन्तु भवन्त एव, न्यूनाधिकचतुस्त्रिंशदव्देष्वेव कि मतादृशस्य महानन्यस्य तदानीसनीये कान्तारपणे भारते पार्यावर्तीयप्रदेशात् दाक्षिणात्य यावत् सुप्रचलनं कालाशोपदशा- ग्रस्तत्वञ्च सम्भवेत् किमु ? येषां सम्भवेत् सम्भवतु नाम ! अस्मा- कन्तु नायं विखासविषयः । अस्मयते तु चन्द्रगुप्तः पुष्यमित्रश्चेमा- वुभावेव तादृशनामराजानी भाष्यकारेण कल्पिती : सम्येवैवं हि देवदत्तयाजदत्तविष्णमित्रादयो बहा एव व्यक्तयो वैयाकरणादिभिः कल्पिताः। महाभाष्ये दृष्ट्वैव च तथाविधं नामकरणं स्वखपुत्रस्य सतं तदुत्तरं तत्तत्यिवेति च सम्भवपर मेव । अन्यथा हि 'चन्द्र- गुप्तसभा'-इति प्रथम प्रत्युदा हत्यैव तत उच्येत पुष्पमित्रसमेति, ? • Wilson's VISHNUPURANA, Vol. IV. 190. १.

·निरुतालोचनम्। भाष्यं प्रणीतं स्यात् , तयोस्तथैवपौर्वापात् * ; न हि प्रसिहपौर्यापर्य क्रमोशन मुचित तादृशस्याशेषशेमुषोसम्पन्न स्त्र महाभाष्यकारस्येति । किञ्च चन्द्र- गुप्तकाले तु पाटलीपुत्रं नगर मनुगङ्ग मेव वर्णितं मुद्राराक्षसादी ( ७२ पृ.), ततोऽद्यापि तथेव ; तदद्य विचार्यता मिद मपि “यदि नाम चन्द्रगुप्तराज्यकाले पुष्यमित्रराज्यकाले वा महा- तर्हि कथनाम तब “अनुशोणं पाटली- पुत्रम्" इति ( ७२ पृ.) भाष्येतेति ? प्रस्ममते तु चन्द्रगुप्तराज्य- कालात्पूर्व स्वासौदेव पाटलीपुत्र मनुशोष मित्युक्त मतो युक्ततरं चैनत चन्द्रगुप्तादपि प्राचीनत्वं भगवतः पतञ्जले: किम पुष्यमित्रादिति । ( ख ) यदप्युच्यते "वर्तमाने लट् ( पा० ३. २. १२३.)"- इति-सूत्रीयभाष्ये "इह पुष्यमित्रं याजयामः" इत्युत्तमपुरुष- प्रयोगात् पतचले: पुष्पमित्राविज्य मपि स्फुटम् , तदलं तत्कालि- कत्वातत्कालिकत्वविचारणतीति। तदपि न विचारसहम् । यद्येक मुत्तमप्रयोगदर्शनादेव तस्य याजकत्व मझोक्रियेत, तरी तव 'इह वसामः'-इतिप्रयोगदर्शनात् तस्य पाटलीपुत्रवासित्व मप्यङ्गी- करणीयं भवेत्। न च पुष्पमित्रयामानुरोधेनैव तदानीं तस्य तत्र वासश्चासौदेवेतीष्ट मेवेति वागम् ; सति हि तस्य तादृश- वक्तव्याभिमत तिष्ठाम इत्येव मेव क्रिया प्रयुज्येत , न तु वसाम इति ; गोनईवासिवात्तस्य । किञ्च तवैव "इहाधीमहे"-इत्यप्युक्त मस्ति ; तत् किं तदानी मपि पतञ्जलिः तत्र पाटलीपुत्रेऽध्यय- नार्थ स्थितः ? गुरुमुखादर्थग्रहण मेव अध्ययन मार्याचार्यसम्मतम् ; *S. W. Jone's 'Chronology of the Hindus' in Asiatic Dissertation Vol. I. P. 315 ; anil Asistir Ragearches, Vol. IX. p. 96.

·कः कालो याकस्य ? - सत् तदानों तत्र पतनलेन कथ मपि सम्भाव्यते केनचिदपि ; सथाचावण्य मेव वताव्यम् , एवमादिषूप्तमवदप्रयोगदर्शनं न तु पतचले: स्वस्य तद्यापागायत्वं गमयति ; अपितु वैयाकरणाना मुदाहरणप्रत्यदारणप्रदर्शनायैवं प्रयोगास्त्ववश्य मेव कल्पनीयाः सदैवेति । तदेवं यथैवोक्तम् इह वसामः" इति , यथैव च "ह अधीमहे"-इति, तथैव " पुष्प मित्रं याजयामः” इति च; न च तेभ्यः कि मप्यैतिहासिक तथ्यं लभ्य मस्ति । वस्तुतः पाटलीपुत्र: पतञ्जलिना दृष्ट इति तु खलु वक्तं शक्यते, परं पाटली- पुत्वस्थ एवेदं भाष्यं व्यरचयदिति तु न कदापि वक्त युज्यते । प्रथैतच भाषितं तेनैव- “यया देवदत्त इह भूवा पाटलीपुते भवति , सा नूनं क्रिया (१ प. ३ पा० १ प्रा० )"-इति , पुनस्तत्रैव किञ्चिदग्रे-“म इहस्थः पाटलीपुत्रस्थं देवदत्त मुपदि. शति -अङ्गदी कुण्डली व्यूढोरस्को वृत्तबाहुलॊहितासम्तङ्गना- सिको विचित्राभरण ईदृशो देवदत्त इति (१५० ३पा० १श्रा० )" -इति च ; एवमादिप्रयोगदर्शनाच क: खलु प्रज्ञावान् मनसापि शक्षित समर्थः पाटलीपु वनगरे खित एव पतञ्जलि: प्रणिनाये- सद्भाष्य मिति। किञ्च प्रदर्शितयोरुदाहरणयोर्यथा किल देवदत्तो भाष्यकत्कल्पित एव जन: ततः प्रख्यातावाद्यापि दृश्यन्त एव बहवो देवदत्ताः; यथा च "पश्य देवदत्त कष्टं श्रितो विष्णु- मित्रे गुरुकुलम् ( २५० १पा. १प्रा. )"इत्यत्र च देवदत्त-विष्णु- मित्रो कल्पिती , तथैव तत्र पुष्पमित्र-चन्द्रगुप्तावित्यपोत्यत्र च नास्त्येव सन्देहलेशोऽपीति । प्रतिपादितञ्च पुरस्तात्,-- प्रद्यप्रचलितमहाभारतात् पूर्वजत्वं खेतमहाभाष्यस्य ( ५८ पृ.); तस्माश्चतस्य खोष्टजन्मतो दिसता- ·७६ निरुतालोचनम् । - ब्दीपूर्वोतवन्तु पाचावैरपि खोकार्थम् ; महाभारतस्यास्य हि खोष्टजन्मतो द्विशताब्दीपूर्वप्रणीतत्व सर्वेषा मेव तेषां मते- क्यात् । पुष्यमित्रस्य राज्यारम्भकालस्तु तैः स्त्रीष्टमन्मतः शताब्दीपूर्व मित्येव निर्णीतम् ; तथाच स्वकृतसिद्धान्तव्याकोपभि- यापि तेषां स्वीकार्य मेवास्य पतञ्जलेः सत्पुष्पमित्रतोऽतिपूर्वजत्वम् , तथा तादृशोदाहरणे श्रुतस्य तस्य कल्पितव्यक्तित्वञ्च । खीचते वेवं तत्तु त्यतया 'चन्द्रगुप्तसभा'-इत्यत्र चोदाहरणे चन्द्रगुप्तेत्याख्यव्यक्तेरपि भाष्य वत्स्वकपोलकल्पितत्वं सुवच मेवेत्यल मतिजल्पनेनेति । (ग) प्रस्ति चैकं सूत्रम्-- "अनद्यने लङ् (पा० ३.२. १११.)" -इति । ताप्थे च वार्तिकोदाहरणतया हे वाक्योवलोकोते "परुणद् यवनः साकेतम् , अरुणद यवनो माध्यमिकान्”- इति। पत्र कश्चित् धीमान् माध्यमिकानिति नागार्जुनमतानु गतबौछसम्प्रदायविशेषस्थितानेव मत्वा पतञ्जलिकालनिर्ण ये यति- तवान् , तदपि भ्रमसङ्गुल मिवैवाभाति राजतरङ्गिणी-पर्या- लोचनया हि स्फुट मेवावगम्यते नागार्जुनोऽसावभिमन्युसम- कालिक एवेति। तथाहि ( १. १७४ -१८.)- "अथ निष्कण्टको राजा कण्टकोत्साग्रहारदः । प्राबोर्बभूवाभिमन्युः शतमन्युरिवापरः । खनामाइशशाङ्गाखर विरचय सः। परायविभवं श्रीमानभिमन्यु पुरं व्यधात् । चन्द्राचार्यादिभिः 0-. व्याकरणं कतम् । तस्मिन्नवसरे बौडा देशे प्रबलतां ययुः । नागार्जुनेन मुधिया बोधिसत्त्वेन पालिताः । *W.W, Hunter's • Brief History of the Indian People', p. 59. ;

·कः कालो यावा? . ते वादिनः पराजित्य वादेन निखिलान् बुधान् । क्रियां नीलपुराणोक्ता मच्छिन्दवागमहिषः" इति । अभिमन्युसमये एव च चन्द्राचार्यादिभिबसन्वेषणतो छ महाभाष्यपुस्तकं दाक्षिणात्यादानीत मिति तु सर्ववादिसम्मत मवेत्युक्तम् ( ६४ पृ.)। तत्कथ मभिमन्युतो बग्रजम्य पतञ्जले: किलाभिमन्युसमकालोत्पन्नमाध्यमिक ज्ञानसम्भवो यतश्च सादृशानां माध्यमिकाना मवरोधदन मपि तस्य सम्माष्येत नामेति सुधीभिरेव विभाव्यताम् । अस्मन्मते विह भाष्ये माध्यमिकशब्दात् मध्यदेशप्रभवा एव ग्रहणीयाः। मध्यदेशस्तु मन्वादी परिभाषित एव , "हिमवहिन्ध्ययोर्मध्यं यत् प्राग विनशनादपि । प्रत्यगेवप्रयागाच मध्यदेश: प्रकीर्तितः (२. २१.)” इति । पातञ्जलेश्चैतन्मनूत्तरभवत्वं पुर एव प्रतिपादितम् ( ६१ पृ०); तथाचेतन्मनू नामध्यमदेशभवाना मेव माध्यमिकत्वं तदभिमतं सम्भाव्यते । वृहत्संहितायाः समालोचनाच मध्यदेशजनामपर- तयापि भवन्ति माध्यमिका इति बुद्दाते। तथाहि- "भद्रारिमेदमाण्ड व्यसावनीपोजिहानसहाताः । मरुवमघोषयामुनसारस्वतमाध्यमिकाः (१४. २.)"-इति । वस्तुतो यवनाक्रोधानुसारत एव भाष्यकालनिर्णयस्तु सवधा असम्भव एव; भारते हि चिरादेव विद्यन्ते यवनोत्पाताः । महाभारतपाठादवगम्यत एव यौधिष्ठिरोयेऽपि काले कचिवा- चित् यवनप्राबल्यसंवादः , हरिवंशपाठात् जरासिन्धुकालेऽपि यवनराजस्य कालयवनाभिधस्यातिबलत्वं विधायत एव (हरि० वि० प० १०६-११४ अ.)। एव मन्यनान्यत्रापि भारते यवनो- ·निकतालोचनम्। त्पातहप्तान्ता बहब एव वर्णिता दृश्यन्ते ; तत्र ग्रीभूपत्यादीना मपीह पदार्पण मसक्कदेवाभूत् । तदेवं यवनावरोधानुसारतो भाष्यरचनाकालनिर्ण ये प्रवर्तनं नूमं देवविडम्बन मिति न तदा- लोचनेऽप्यस्मन्मतिः प्रसरतीति दिक् । (घ) यश्च कश्चित् “तथाच सूत्राते हि भगवता पिङ्गलेन पाणिन्यनुजेन"-इति षड्गुरुशिष्योक्तं दृष्ट्व व पाणिनिसमकालि- कलं पतञ्जलेः स्वीकर्तु मिष्टे , पतञ्जले: पिङ्गल इति नामा- तरवणात्। तस्य स्वल्वनुत्तमधियः शंसावादा: कथननु सम्भ- वेयुरेकमुखेन ? यतीऽनुभूतपूर्व मेवैतत्ते न निर्णीतं हिमवद्- विन्ध्ययोर्मिलन मिवातीव चित्रम् ! पाणिनि-पतञ्जल्यो: प्रायोऽष्टा- दशशताब्दान्तरितत्वावगमात् । अत एव भगवता पतञ्जलिना क्वचित् क्वचित् पाणिनि-काले व्यवहृतं लौकिकं किञ्चिद् बोध- यितुं 'पुराकल्पे'-इति सदुल्ले खः कृतः। तथाहि- "पुराकस्से एतदासीत् ०-० शब्दा उपदिश्यन्ते एवं विप्रतिपनबुद्धि- भ्योऽध्येभ्य आचार्य इदं शास्त्र मन्वाचष्टे (१५० १पा. १०)" -इति , “पुर कल्ये एतदासीत्- षोड़शभाषा: कार्यापणं षोड़शपलाच माष गंवद्यः (१ प. २ पा० ३ प्रा. )"-इति चैवमादि। यद्यपि पाणिन्यनुजश्व . पिङ्गल: , महाभाष्य- कारस्य च नामान्तरं पिङ्गल इति भवितु महतीति सत्यम् ; पर मनयोन चैक्यं खोकुर्मी वयम् ; अपि तु बहुभिवकालि- कत्व मेव। वस्तुतोऽङ्गवर्णानुसारत एव कृष्ण-पिङ्गल-गौर-श्यामेति नामानि तदानी माख्यातानि भवन्ति स्म। छान्दोग्येऽपि श्रूयते चैकत्र पिङ्गलः। तथाहि- "अथ या एता हृदयस्य नास्ताः पिङ्गल स्याणिमस्तिष्ठन्ति (८. ६. १.)”-इत्यादि। न चात्रापि ·कः कालो यास्काय? ७८ , %3 पिङ्गलनानः पाणिन्यनुजस्यान्यस्य वा कस्यचित् मते इत्येव मर्थों गम्यते ; 'शुक्लस्य'-इत्यादेः , 'आदित्यः पिङ्गलः'-इत्या- देशोत्तरत्र तत्रैव श्रवणात् , छान्दोग्यस्य तस्य पाणिनिपूर्व- जत्वावधारणाञ्च ; दृश्यते हि छाब्दोग्ये ऽनेकत्र शौनकः कापयः ( पा० ४. ३. ५, ६, ७.), प्रत्युदाहरणच तदेव पद मनुभूयते "कपिबोधादाङ्गिरसे (४. १. १०७.)"-इति पाणिनिसूत्र- स्येतीह दिक् । (ङ) अपि दृश्यते चात्र महाभाष्ये ( पा० ४. २. ६०.) आख्यायिकालेन वासवदत्ताया ग्रहणम् । “आख्यायिका- वास- वदत्तिकः” इति। सुबन्धुकतैवाख्यायिका मेति प्रसिद्धा सच सुन्धुकविः रामायण स्य महाभारतस्य, तत्परिशिष्टरूपस्य हरिवंशस्य, विक्रमादित्यस्य च परभव एव । तथाहि तथाहि- "रामा- यणेनेव सुन्दरकाण्डचारुणा” इति , 'भारतेनेव सुपर्वणा'-इति 'हरिवंरिव पुष्करप्रादुर्भावरमणीयः' इति , 'सा रसवत्ता विहता नवका विलसन्ति चरति नो कं कः। सरसीव कीर्ति- शेष गतवति भुवि विक्रमादित्ये"-इति च। तदेव मस्य हि महाभाथस्य वासवदत्ता-परभवत्वस्वीकारपूर्वकं रामायणादिपर- भवत्व मपि मन्तव्य मित्येव मपि कथित् शखिन्तु मुत्स है तैव । पर मवश्यं तस्येमानि च त्रीणि वितर्याणि भवेयुः , - यदि हि स्वगते च विक्रमादित्ये स्थितस्य सुबन्धोः समनन्तर मेव प्रणीतं स्यात् पातञ्जलं नाम महाभाष्यम् , तहि काश्मीरराजा- भिमन्युसमये विक्रमादित्य जन्मतो बहुपूर्व मपि चन्द्राचार्या- दिभिः कथं तद्भाष्यपुस्तक मवाप्त मिति प्रथमम्। सर्वैरव पुरा- तत्त्वानुमन्धित्सुभिमहाभाष्यस्यास्य स्रोष्टजम्मपूर्व प्रणीतत्व मेक- ·निकतालोचनम्। । - वाक्यतो निर्णीत मेव ; स सर्व सिद्धान्तोऽपि कथं न व्याकुम्ये तै- वेति हितीयम्। पपि यदि हि नाम महाभाष्य कारः खखि- दानों प्रचलिताबहाभारतादपि परभवः स्यात् , तर्हि महाभाष्थे- ऽत्र प्रदर्शितं वृकुमार्योपाख्यानं ( ५८ पृ.) प्रचलितमहाभारती- यानुरूप मेव कथं न दृश्येतेति द्वतीयम् । असाम्पते तु कालावष्टाक्षरतानले तन्महाभाष्यपुस्तके सुबन्धुपरज एव कश्चित् तत्र ‘वासवदत्तिकः' प्रभृत्यभिनिवेश्य तस्य नष्टाक्षरत्व मुद्दधारेति । अत एव प्रवादोऽपि 'यत्र लालायित: फणी"-इति । महाभाष्यततो भगवतः पतनले: सुबन्धादिबहुपूर्वभवत्वे , अपरा चैषोपपत्ति: समालोच्या यो हि नाम वासवदत्ता- कृत: सुबन्धोरप्युत्तरभवः , तेन चावश्यं कालिदासस्य कवेरप्यु- कारभवेन भवितव्यम् ; स्वीकृते च तथा कालिदासकृतान् प्रयो- गानग्यवेच्यावश्यं तत्र भाथे तथै वेष्टयः प्रणीता दृश्येरन् ; न च तथा दृश्यन्ते , नापि तेषु भाष्यकता कवन विचार: क्षत इति पश्यामः ; प्रत्युत सिद्धान्तकौमुद्यादौ तादृशप्रयोगाना मप- प्रयोगत्व मेव निर्णीत मवलोक्यते । तथाहि- 'अवैहि-इति वृद्धि- रसाधुरेव'-इति (सि को० अ००); किञ्च--- 'कथन्तहि शार्वरस्य तमसो निषिद्धये इति कालिदासः अनुदितोषसरागा इति भारविः , समानकालीनम् , प्राक्कालीनम् , इत्यादि च ? अप- मंशा एवैते इति प्रामाणिका:'-इति ( तहि० शे० )। मप्यवेदं विवेच्यम् ,- महाभाष्यप्रयुक्तानां पाणिन्यादिविरहाना मपि प्रयोगानां साधुत्वं मन्यते ; कालिदासादीनां तु तरपूर्वजत्वे तत्तप्रयुक्तानां कथ मुचतेऽसाधुत्व मिति ? यथा दृश्यत एव हि पाणिनीयधातुपाठविरुधः प्रयोगोऽसौ भाष्यकारस्य- “आदित्य- अपर ·कः काली यास्कस्य ? १ - -इति । वाभिप्राये सज्जते"-इति ( ३१० १पा. २०)। न चेदृश- प्रयोगस्यासाधुत्व माङ्कित मपि केनचित् ; प्रत्युताह हि केयटः "सज्जते इति , भाष्यकारवचनादामनेपदम्" इति। तत उत्तर मिदानीं तु भागवतादावपि बहुत्रैव प्रयुक्त दृश्यते 'सज्जते' तद्यथा--- "प्रायेण सज्जते भ्राम्या पेशलेषु च वाग्मिषु" -इति भाग० पु. ४. १८. २५.। महाभारतीयभीमपर्वान्तर्गत- गीतापर्वान्तिमाध्यायीयसप्तदशश्लोकव्याख्यानावसरे श्रीधरस्वामि- नापि प्रयुक्तम् “यस्य बुद्धिन लिप्यते , इष्टानिष्टबुद्दया कर्मसु न सज्जते"-इति । ततो वय मपि तथा प्रयोक्तुं सदैव सज्जामहे एव। एवं "भाष्यकारस्तु त्वकपिटतो मकपिटक इति रूपे इष्टापत्तिं कृत्वेदं सूत्र प्रत्याचख्यो"-इत्येवमादयश्चोक्ता दीक्षिता- दिभि: (वै० सि० को० अ० पु.)। अहो मतप्राबल्य तस्य भगवतो व्याकरणेषु ! अस्ति सूत्र पाणिनीयम्- "प्रवाद् ग्रः ( १. ३. ५१.)"-इति , एतेन पाणिनिमते ऽनुभूयत एव 'अव- गुणाते' इत्येवमादीना मपि प्रयोगानां साधुत्वम् ; पर मत भाष्यकता “रटणातिस्तवपूर्वो न प्रयुज्यत एव"-इत्यु ताम् ; एतस्मा- देव शासनाद्य 'अवरणाते'-इत्येवमादीन् प्रयोक्त न क्षमते कश्चिदपि। सदेवं कालिदासादीना मपप्रयोगानवेक्ष्य तेषां साधु- त्वाख्यापनाय पानञ्जले महाभाष्ये कस्याप्येकस्य यत्नस्यानुपला- पाणिन्यादिमतविरुद्धाना मपि भाष्योतानां प्रयोगानां शिष्टग्टहीतत्वोपलाभात् , पाणिनिमतसिद्धाना मपि प्रयोगाणां पतञ्जलिवारितानां व्यवहारादर्शनाचावश्य मेव महाभाष्यकारस्य भगवतः पतअले: कालिदासादितो बहुप्राचीनत्वं मन्तव्य मिति किं तस्य सुबन्धुपूर्वजत्वविचारणे त्यलम् । ११ ·८२ निरुतालोचनम् । एव; तद्यथा- - पथ पतमलिविषये ऽपर मपि किचिद समालोचयितव्य मस्ति , सदिदम्- 'पय मेव पतञ्जलि: वैद्यशास्त्रप्रषितापि, योगशास्त्रप्रणितापि'-इत्येव मस्ति प्रवादः; वयनवा नामैक्य मेव वीज मनुगच्छामो मान्यत् किञ्चनेति । "योगम चित्तस्य पदेन वाचा मल शरीरस्य तु वैद्यकेन । योऽपाकरोत् तं प्रवरं मुनीनां पतनलिं प्राञ्जलिरानतोऽस्त्रि" -इत्येष भोकोऽपि नूनं प्रणीतो नामैक्यहेतुक एवेति । यच येत, वैद्यशास्त्रेऽप्यासौदस्य महाभाष्यकारस्यावगम इति तु प्रतीयत भाष्थे बहुत तथाविधप्रयोगदर्शनात् । “वातिकम., पैत्तिकम् , भिकम् साबिपातिकम् ( ५५० १ पा० १ प्रा.)"-इति , “दधिनपुसम्प्रत्यक्षो बर: -। .- • । प्रायुघृतम् .-. । (६१० १पा. २पा० )"-इति , "तभोजन मारोग्यस्यादिः (६ ० ४पा. ४ पा० )"-इत्यादि चेति । पत्र ब्रूमः , - न हि वैद्यकशब्दादि- वित्वेनैव वैद्यकसूत्रकर्तृत्त्व मुपपद्यते , अपि चेत एव यदि कचित् तस्य वैद्यकभाष्यविशेषकर्तता च स्वीकर्तु मुत्सहेत , खीकरोतु नाम , तत्र नो न पतिः। एवं योगशास्त्रीयमूल सूत्रकर्तव मप्यस्य नैव खोकार्यम् ; नापि यत्र क्वापि योग- विषयकोदाहरणानि दृश्यन्ते, येन चास्य योगशास्त्र जत्वस्यापि परिचय उपलभ्येति । एवं षड्गुरुशियलेखोऽपि नामविश्रममूलक एव । हन्त यदा न मेनालेखि- "यप्रणीतानि वाक्यानि भगवास्तु पतललिः । व्यास्थायोडाटनीयेन महाभाष्येण हर्षितः । योगाचार्य: स्वयं कर्ता योगशासनिदानयो:"-इति (प०भा०), नडु लोदकं पादरोगः .

·कः कालो यात्रस्य ? अस्पवये तु ,- सदैतन्त्र स्मृतं कि मस्ति व्यासक भाष्यं तस्य योगशास्त्र स्येति ? पाणिनिसूत्राणां भाष्यत्य कर्तुः पतझले: पागिानिपरभवत्वे कास्ति वक्तव्यता !- “पाराशर्यशिलालिभ्याम् (पा० ४. ३. ११०.)"- इति सूत्रदर्शनात् पाणिनिश्च पारयव्यासपरजत्वं व्यन्यत एव । तदत्र कथयतु नाम नामैक्यत्रवणादेव व्यक्त्वभिन्नवादी भवान् योगशास्त्र खलु पाणिनिपरभवञ्चेत् कथं तबाष्यकारत्व मुपपद्येत सत्पूर्वजस्य तस्य व्यासस्येति ? योगशास्त्रस्य पातमलस्य भाष्यकारो व्यासः, भिक्षुसूत्रकतो व्यासाद विभिनो बहुपरभवश्चेति ; “भुवनज्ञानं सूर्ये संयमात् ( पात० ३. २४. "-इति सूत्रीयभाष्येऽनतिप्राचीनपुरा- णादिसम्मतभुवनवर्ण नदर्शनात् तस्य अद्यप्रचलितमहाभारतकारा- देरिवानतिप्राचीनत्वावगते: , लिपेरार्षवानवगमादिभ्यश्च । एवं बभूव च कश्चिदपरः पतञ्जलिर्योगसूचकत् दर्शनशास्त्राविर्भाव- कालिकः , पाणिनितोऽपि प्राचीनः । तथाच पातलं नाम योगशास्त्रं पाणिनितो बहु प्रागेव प्रणीतम् ; प्राचीनतमे भिक्षु- सूत्रेऽपि "एतेन योग: प्रत्युक्तः (२. १. २.)"-इत्येवमादिदर्श- नात्। अत एव सम्पृचानुरुधा० ( २. २. १४२.)"-इति पाणि- नीयसूत्रेण पातमलशास्त्रविहितयोगाभ्यासकारिण्येवार्थे साध्यते 'योगी'-पदम् ; न हि पातञ्जलात् पुरातनं किमप्यस्ति भासीहा योगशास्त्रम्। प्रत एव व्यक्तिविशेषनामत्वादव्युत्पत्रप्रातिपदिक मिति पाणिनिना उपेक्षितस्यापि पत अलिशब्दस्य कात्या- यनवतेन "शकमादिषु पररूपम् (पा० ६.१.८४.)"-इनि वार्तिकेन व्युत्पादनं सङ्गच्छते ; न हि परजस्य पतनलेओनं सत्पूर्वजस्य कात्यायनस्य सम्भवेन्नामेति। गणपाठोऽपि पाणिने- ·८४ निरुतालोचनम्। 3 । ; रिति ध्वनितं पूर्वापरेप्ति ( पा० २. १. ५८.) सूत्रभाथे। अपि वा येन केन चित् कम: स्यात् गणपाठः , पर मस्मान्महाभाष्य- कारात् प्राचीनतरेणेव केनचित् कृत एवेत्यत्र तु मंशयः ; तत एवोक्तम्- “सिद्ध न्तु रोल्यादिषूपमयानात् । ०-० । के पुनरोन्यादयः ? ये क्रौद्यादयः (पा० ४. १. २८. सू० भा०)"- इत्येवमादि। आदिमीमांसाचार्यात् काशकत्वाप्ययं परभव एव , इहापि नास्ति संशयः । अत एवोक्त मिह-"काशकत्सिना प्रोता मीमांसा काशकत्नी (४० १० १० पुनः ३पा० २ प्रा०)"- इति । इह प्रोक्तत्वोल्लेखदर्शनादस्य च काशकत्ले: पाणिनितो बहु पूर्वजत्व मपि ध्वन्यते ; तत्प वजस्यव हि तेन प्रोक्तत्वेन ग्रहणीपदेशात् । अद्यप्रचलितमीमांसाशास्त्रसूत्राणां कर्ता खलु जैमिनिस्तु स्यात् पाणिनिसमकालिकः ; व्यासशिष्यत्वात् , वैशम्पायनादिवत् । अतो जैमिनश्चार्वाचीनोऽयं पतनलिरिति च सुवचम् । वेदान्तसूत्राणां प्रणेतासाच्चायं परभवः । यदस्त्येतत् सूत्रं पाणि- नीयम्- “पाराशर्यशिला लिभ्यां भिक्षुनटसूत्रयो: (४. ३. ११०)" -इति , प्रत्र पाराशर्यशब्देन वेदान्तसूत्रकृतो व्यासस्यैव बोधात् ; अद्य वेदान्तेतिप्रसिहाना मेव हि सूत्राणां पाणिनिकाले भिक्षु- सूत्रेति व्यपदेश पासीत , न चान्यत् किचन सिससूत्र नामेति । अत एव वेदान्तसूत्रभाष्यवार्तिक कृत् वालवणानन्दोऽपि सर्वध्व- धिकरणेषु भिक्षुसुत्रकत मित्याधुक्त्या पाराशयं व्यास मेव प्रण- नाम विविधप्रकारण वर्ण यन्। तथाहि, प्रामाधिकरणभाष्य- वाति कारम्भे ( सू० ४. १. २.)- "पारापर्यः प्रथयतु परं भाव मण्याहतं स्वम् , . ;

·क: काली यास्कस्य ? सूत्रे स्वीये सकलविदुषां मोदमूलस्वभावम् । शिष्यै विश्वैरपि परिहत: पैलपूर्वे : प्रतीते: पाचूडं मे सजलजलदाकारदायादमूर्तिः' इति । तथाध्यक्षाधिकरणभाष्यवार्तिकारम्मे च ' सू० ४. २. ३) ३) - "भिक्षुयोगकतं व्यामं शङ्कर गुरु परम् । स्मत्त्वा व्याकुर्महेऽध्यक्ष पूत्रभाष्य स्य वार्तिकम्” इति । एव यान्य खिनसूत्राणि भिक्षुसूत्राणीति पाणिनिकाले प्रथितानि , तान्येवेदानी ब्रह्मसूत्राणीति वेदान्तसूत्राणीति च कथ्यन्त इति स्फुटम् । सहकारस्तु व्याडिः पतञ्जले- रम्मात् पूर्वतन इति तु “सङ्ग्रहेऽम्त मुपागते (६४ पृ० )"- इति वाक्यपदीयवचनादिभ्यश्च सिद्ध मेव : तस्मिन् व्याडिकाले ऽप्यस्य वेदान्तदर्शनस्य ब्रह्मविद्येति प्रसिद्धिरासीत् । तथाहि विकृतिवल्लभारम्भे नोकित मेतत् स्वय मेव व्याड़िना,- "ब्रह्म- विद्यागुरु येष्ठं भारद्वाजं बृहस्पतिम् ( १. ३.)"-इति। तदे- तस्य ग्रन्थस्य पातञ्जलात् प्राक्तनत्वस्य तु का कथा ? व्याडितः पाणिनितश्चापि प्राक्तनत्व मेवेति । न्यायवैशेषिककाराच्या मध्ययं पतञ्जलिः परभव एव । दृश्यत एव हि नैयायिकाद्यनुमानप्रणाल्यादिकं तत्कृते महाभाष्थे । तथाहि-- "धुमं दृष्ट्वा अग्निरवेति गम्यते ( २५० १ पा० १मा०)" -इत्यादि। वैशेषिक-न्यायकारयोः कणभक्षाक्षचरणयोस वेदान्त- सूत्रकार-पाराशर्य-समकालिकत्वञ्चे हैवानुपदं प्रतिपादयिष्यामः । साङ्ख्याचार्यात् कपिलाञ्चायं परभवः । अत एवात्रोक्तं गम्यते कापिलमतम् - "अथवा भवति वै कथित् जाग्रदपि वर्त - मानं कालं नोपलभते । तद्यया। वैयाकरणानां शाकटायन:

·८५ निरुकालोचनम् । रथमार्ग पामीनः शकटसार्थ यान्तं नोपलेभे । कि पुनः कारणं जायदपि वर्तमान कासं नोपलभते ! मनसा संयुक्तानीन्द्रि- याण्युपलब्धी कारणामि भवन्ति , मनसोऽसाविध्यात (३७० २पा० २पा० )"-इति। अपरत्र चैवम् “पड़ाभिः प्रकारैः सतां भावाना मनुपलब्धिर्भवति। अतिसविकर्षात् , प्रतिविप्रकर्षात् , मूर्त्यन्तरष्यवधानात , समसातत्वात् , इन्द्रियदौर्बल्यात् . अति- प्रमादादिति ( ४ प. १ पा. १ प्रा.)"-इति । तदेव मादीनां दर्शनात् कापिलशास्त्रप्रचारात्परभवत्वं चास्य पतञ्जलेः सुव्यक्तम् । अपि वास्य कपिलपरभवत्वविचारस्तु दूरे प्रास्ताम् , तत्सम्प्रदा- यौयद्वितीयपुरुषादामुश्विायं पतञ्जलिबतर्वाचीन एव ; एतत्पूर्व- जेनापि हि वासिककारेण कात्यायनेन “मासुररुपसमझानम् ( पा० १. १. २८.)"-इत्युक्त त्वात्। पारिईि साङ्ख्याचार्येषु द्वितीय इति दृश्यते। तथाधुक्त मौखरतणेन- "पुरुषार्थ- जान मिदं गुचं परमर्षिषा समाख्यासम् । ०-०। एतत् पवित्र मा मुनिरासुरये ऽनुकम्पया प्रददी (सा० त० को. ६८, ७० )"-इति। 'परमर्षिणा कपिलेन'-इति च तत्र वाच- अतिमिलता टोका। प्रवचनभायेऽप्युक्तम्- “आदिविहान् निर्माणचित्त मधिष्ठाय कारवाद भगवान् परमर्षिरासुरये जिज्ञा- समानाय तन्वं प्रोवाच ( १. २५.)”-ति । पाशुपतदर्शनकाराच्चासौ भाथकार: कनीयान् । अत एव तत्कृतेऽत्र महाभाथे दृश्यते -- "शिवभागवत: ( ५ ० २ पा० १ पा० )"-इति पदम्। “भगवान् भक्तिरस्य भागवतः , शिवस्य भागवतः इति षष्ठीसमास:"-इति च तत्र व्याख्यातं केयटेन । एव मिह “मौर्यभगवता उक्तम् (८५० २षा० २प्रा० " - इति ·कः कालो यास्कस्य ? दर्शनाचावगम्यतेऽस्य पतले: सौरसम्प्रदायारम्भाच परभवत्व मेव ; सौर-सौर्ययोर्म व भेदः । वस्तुतः सौरसम्प्रदायः खलु शैवसम्प्र- दायादपि बहुपुरातन एवेति प्रामाणिकाः । चार्वाकादिनास्तिकदर्शनशास्त्राणि तु बहुपुरातनान्येव न वेस्यत्र स्यात् विचार्यम् , परं नास्तिकभावः खलु पाणिनिकालेऽपि स्थित एव । अत एव स हि सूत्रयामास- "अस्तिनास्तिदिष्टं मति: ( ४. ४. ६०.)"-इति। मनुसंहिताया मपि नास्तिक- शासनवचनानि सन्त्येव , तानि चानुपदं प्रदर्शयिष्यामः । पत- अलिनापि स्वस्य नास्तिकमतज्ञता प्रकाशितव। तथाहि- "किच भोः श्लोका अपि प्रमाणम् : किच्चात: ? यदि प्रमाणम् , प्रय मपि प्रमाणं भवितु महति- "यदुदुम्बरवर्णानां घटीनां मण्डलं महत् । पोतं न गमयेत् स्वगं किन्तु क्रतुगतं नयेत्' इति । प्रमत्तगीत एषः। भवतो यस्त्वप्रमत्तगीत: तत् प्रमा- णम् (१ ० १ पा० १ प्रा० )"-इति । “यदुदुम्बरेति । अयं शोकः सौत्रामणीयागे सुरापानस्य दुष्ट व मुद्भावयति । गीत इति। प्रमादेन विप्रतिपन्नत्वेन गीत इत्यर्थ:"-इति च तत्र कैयटः। अस्मन्यते तु 'उदुम्बरवर्णानाम्' उदुम्बरकाष्ठ- निर्मितानाम् , 'घटीनाम्' ग्रहेतिप्रसिद्धानां सोमपात्राणां 'यत् महत् मण्डलम्' शुक्र-मन्यादिसमूह माध्वर्यवे प्रसिद्धम् , तत् 'पोस' सत् पानकारिणं 'स्वगं न गमयेत्' 'किन्तु' 'क्रतुगतं नयेत्' क्रत्वनुष्ठानस्यैव पूर्णतां प्रापयेदिति तदर्थः। तदिदं नोकवचनं वक्तः प्रमत्तता मेवावेदयति ; अनुष्ठान सिहित एव स्वर्ग- सिद्धेः । एवञ्चहत्यः प्रमत्तशब्दो नास्तिकपर एव भाष्यकाराभिप्रेतः । प्रमत्त- ·निरुक्तालोचनम्। यतो शुलम् काश्मीरेन्द्रात् जलूकाञ्चाय मर्वाचीनः “यसेन अतं न च प्रोताम् - वाररुचं काव्यम् , जालकाः भोका: ( ४ अ० ३ पा० १ प्रा० )" इति । एष च बररुचिः कात्यायन एव ; स एव व्याकरणस्य वार्तिककारः ; पतझलेरस्य सत्परभवत्वे कोऽस्ति विचार: ; परं जल केन राजा कताः नोका प्रप्यस्य महाभाष्यकारस्य पतञ्जलेरासीद् विदिता इतीत्थं ततोऽपि पराचीनत्वं व्यताम् । वात्तिककार-कात्यायनात परभवत्व नवस्याविचारित मपि सिह मेव , परं ततो बहुकालकतावरजत्व मस्येत्यपि प्रतीयत इति तु प्रदर्शनीयम् । तथाहि पठितञ्चेदं वार्तिकम् ,- 'ढ-ग्रहम सानुवन्धस्योपसङ्ख्यानम्” ( पा० ४. १. १५.)"-इति ; "कथं स्त्री नाम सभायां साध्वी स्यात्"-इत्युक्त्वा च ( ४ प्र. १ पा० २ मा० ) खण्डितं सहात्तिकम्। “यसभायां विदुषा मेव पुरुषाणां साधुत्वाधिकारादिति भावः" इति च तबाह नहीका- कार: कैयटः। तथाचेदं सुष्यत मेव, - कात्यायनकाले यन- सभादी स्त्रीणां गमनं न दोषावह मासीदिति तेन पठितं तथा वार्तिकम् ; पतञ्जलिसमये तु यज्ञसभादी स्त्रीणां गमनं दोषा- वह मेवति परितं तदिति । न चास्पनेव कालेन सामाजिक- व्यवहारान्यत्वं सम्भवतीत्थं सिच मेव वाति ककाराद बह्वर्वाचीनो- ऽयं पतलिरिति । ( मनुसंहिता) मनुमंहिसा तु या खलु सूत्रनिबद्दा , सेवाति- प्राचीना , मानवकल्पसूत्रादिभिः समानवयस्का , ममानमाना च। महाभाष्ये (१ प. १ पा० ७ प्रा० ) यदुक्तं "नव ईखर प्राज्ञापयति , मापि धर्मसूत्रकाराः पठम्ति"-इति , तत्तादृश १ ·कः कालो यास्कस्य ? मन्बाद्यभिप्रायेणव । इदानीं प्रचलितो मनुसंहितति प्रसिद्धी ग्रन्यस्त भृगुप्रील इति भृगुसंहितेत्येव व्यवहार्य : ; परं ज्योतिष- शास्त्रे भृगुसंहिसेति ग्रन्यविशेषस्य , इतोऽपि प्राचीनस्य दृष्टचर- त्वात् न तथा व्यवहतोऽयं लोकः । एतस्य छुपक्रमे प्रत्यध्याया- वसाने चास्य भृगुमोक्तत्वं स्पष्ट मेवेति न च तत्रास्ति प्रमाण- प्रदानापेक्षेति। तदुती सानीयकौमुदीप्रभायां स्वप्नेखरेणैतत् , "पञ्चशिख: सूत्रकार: प्रासरिशिष्यः ; कापिल मिति प्रसिद्विस्तु सम्प्रदायप्रवृत्ते:; भृगुप्रोतासंहिताया मिव मनुसमाख्या"-इति । तस्यैतस्य मनुसंहितेतीदानौम्प्रसिद्धस्य भृगुसंहिताग्रन्थ स्य विशेषतः प्रणयनकालनिर्णयोऽपि दुष्कर एव ; सामान्यतस्त्वेष संहिताकारः बौद्धधम्मप्रचारकात् शाक्यमुनेः , रामायणप्रणतु- रादिकवेर्वाल्मीकाञ्च प्राचीनतमः, वार्तिककारकात्यायनात्तु परा- चीन इत्येव वक्तं शक्यते । संहितायां महाभारते इवाहिंसाधनों विशेषतो नोपदिष्टः , न च बौद्धधम्मप्रकाशित- निर्वाणमुक्तिप्रसङ्गश्च , अत एवास्या: बौद्धधम्मप्रचारात् प्राचीनत्व मवगम्यते । बौद्धधर्म सुप्रबारोत्तरप्रकाशिते हि महाभारतेऽवाहिंसा- धों निर्वाणमोक्षश्वेत्येतावप्युतौ स्याताम् । तदत्र- "बझनां यज्ञतपमा मेकार्थानां पितामह ! धम्माथं न मुखार्थाथं कथं यज्ञ: समाहितः ?"-इत्यादिः, अहिंसा सकलो धो हिंसाधर्मस्तथाहितः । सत्यस्तेऽहं प्रवक्ष्यामि यो धर्मः सत्यवादिनाम्" इत्यन्तश्च द्रष्टव्यः । ( महा० भा० शा० प० २७१ अ० १-२० नो०)। अस्मिनध्याये यनगतवधस्यापि दुष्कृतत्वं वधत्वञ्च वर्णितम् । सदेतन्महाभारतकारमा बोडसंसर्गजफल मेवावबुद्यते । यतश्चात्र ·निरुतालोचनम्। मनौ तु- "मांसस्यात: प्रवक्ष्यामि विधिं भक्षणवर्जन"- इत्यु पक्रम्य विंशोकेषु मांसस्य भक्षणवर्जने विहित (५ प. २६-५६ श्लो०)। सत्र थामांसभक्षणे प्रहात्तिवेत् भक्षयतु , निवृत्तिश्चेत् महाफल मित्येव प्रतिपादितम् ( ५६ )। देवपिट- कत्यादौ तु मांसभक्षणे न कोऽपि दोष उक्तः (३२) ; मधुपर्कादौ तु विहित मेव मांसभक्षणम् (४१), यजादौ तु कता हिंसा, अहिं. सैवेत्यपि कथितम् । अत एव ब्रूमः , अहिंसाविधः प्रशंसनाम्म- हाभारतस्य शाक्यबुद्धपरजत्वम् , तथैव हिंसाविधेविधानाम मनो- स्तत्पूर्व जत्व मपीति । एवं भीमपर्व खि ( २८० २६नी० )- "कामक्रोधविमुक्तानां यतीनां यतचेतसाम् । अभितो ब्रह्म निर्वाणं वर्तते विदितात्मनाम्" इत्यादि । मनी तु प्रथमाध्याये त्रिषु लोकेषु ( ५०४-१०६) यानि फलान्य तानि , न सत्रास्ति निर्वाणं नाम ; तत्व हादशा- ध्यायेऽपि “प्राप्यते धमतं ततः (८५)"-इत्येव , “स्वा- राज्य मधिगति (८१)"-इति । “नैःथे यस मिदम् (१०७)" -इत्यादीन्येव च दृश्यन्ते , परं न कापि बौडप्रचारितं निर्वाण- पद मिति। तदेवं पाक्यस्य ज्ञानलाभात् पूर्व मेवेदं शास्त्र मिह प्रथित मित्यत्र नैव संशयः । , शाक्य जानलाभस्तु स्त्री. पू० ५८८ वर्षेऽभूदित्येव निर्णीतम् । न खलु कस्य चिदपि धर्मशास्त्रस्य शतवर्षावानकाले एव भवेदभ्युदयः , नापि तन्न्यू- नतो वा भवेत् प्रभावाम्पत्वम् , न च तत्प्रभावाल्पत्व मन्तरा अन्य धर्म मतिभवति कस्यचिदपोत्यन्यधर्मशास्त्रोत्थानसम्ममयः । शाक्य मुनिकालादम्यूनशताब्दीच्यपूर्व मेवेदं मानवं धर्म शास्त्र समुत्पन मिति व सतगं सम्मथते . पतः ·कः कालो यारकस्य ? ८१ अपि नाम रामायणलिपिस्त शाक्यमुनर्जन्मतः पुरैवेति अध्या पक-लामेनादीना मपि सम्मतम् । सत्र मनुवचनोद्दतिदर्शनात मनुसंहितायाश्चास्यास्तरपूर्वकालिकत्वञ्च सुव्यक्तम् । तद्यथा तत्र किष्किन्धाकाण्डे (१८, ३०-३२. )- "श्रूयते मनुना गीतौ श्लोकी चारित्रवमली। गृहीती धम्मकुशलैस्तथा तवरितं मया । राजभिर्धतदण्डाश्च कृत्वा पापानि मानवाः । निम्मलाः स्वर्ग मायान्ति सन्तः सुकृतिनो यथा । शासनाहापि मोवाहा स्तेन: पापात्प्रमुच्यते । राजा त्वशासन् पापस्य सदवाप्रोति कि विषम्" इति । राजभि तदण्डाश्चेत्यादी लोकौ तु मनुसंहिताया अष्टमा- ध्याये ( ३१६. ३१८.) दृश्येते एव । तदेव मपि प्रतीयते मनु- संहितायाः समुत्पत्तिनं शाक्यबुद्धजन्मतो बहुपूर्व मेवेति । किञ्च H. H. उइलशन्-महोदयस्य विचारतो जायत एवै- तत् जलू काख्यो नरपतिरासीत् खीष्टजन्मत: पूर्व सप्तम- शताब्दया मिति ; राजतरङ्गिणी-प्रथमतरङ्गीयत्रयोदशश्लोकदर्श- नाचावगम्यते आसीत् स व इति। तथाहि "विजयेखरनन्दीशक्षेत्रज्येष्ठेशपूजने । तस्य सत्य गिरो राजः प्रतिज्ञा सर्वदाभवत्" इति । सदेवं जलू ककाले विजयेश्वरादिलिङ्गनामस्मरणात् ततः पूरेव शैवधम्मः सुप्रचलित पासीदित्यपि व्यक्तम् । एवं हि शैवधर्म- प्रचारोऽवश्यं खीष्टजन्मतो ऽन्यूनाष्टशताब्दीतोऽपि पूर्व मभवदित्य- प्युक्ते न कश्चिहोषो लक्ष्यते। मनुसंहिताकालं यावत् नैव शिवो- पासनोडूता ; सत्यां हि तस्या मवश्य मेक मनौ शिवपूजाप्रका- - ·22 नितालोचनम्। ४ अ० ३० रादिक मुपदिष्ट' दृश्येतेव ; नाव तु क्वचित् प्रसङ्गतोऽपि शिव- पूजाविधिराख्यातः ; "मनसौन्दु दिशः श्रोत्र क्रान्ते विष्णु बले हरम् । वाचग्निं मित्र मुत्सर्गे प्रजने च प्रजापतिम् ( १२०, १२१.)”-इतिदर्शनात्त बलाधिष्ठासत्वं हरस्येति मनुसंहिता- कारसम्मत मित्येव बुद्धाते , तथा चन्द्रादेश्च मनोऽधिष्ठाटत्वा- दिकम् ; परं नत्यं शिवलिङ्ग स्थापनपूजनादीनि तत्समयं यावत प्रचलितानि ज्ञायन्ते । तथाच शैवधर्माविर्भावाच्च प्रागेव प्रगी- तैषा संहिता भृगुणा मनुप्रणीतधम्म मूत्रानुसारत इति स्फुटम् । एवं हि कलेरत्यधिक प्रयोविंशशताब्दयाम् , स्त्रीष्टजन्मतोऽन्यूननवम- शताब्दयां मनुमंहितायाः प्रणयनं सम्पन्न मिति । यद्युच्येत ,- मनुमंहितायाम् “पाषण्डिनो विकम्मस्थान् नो. .)"-इत्यस्य व्याख्यानावसरे ऽवदत्तहीकाकारः कुल्लू क:- ‘पाषण्डिनो वेदशास्ववतलिङ्गधारिणः शाक्यभिक्ष- क्षपणकादयः' इति ; तथाच बौद्धधम्मप्रादुर्भावकालजत्व मेवास्याः संहितायाः सम्पद्यते । इति । अत्र ब्रूमः ;- तथोतया तस्यव कुम्मू कस्याधुनिकत्वं प्रकटितम् ; किं तेन मूल कारस्य ? मूले हि न कचिदपि तादृश प्राभाषोऽपि दृश्यते । वस्तुतः कुन क- भटकता ममुटीका मातिप्राचीना , नैव समीचीना ; सत: कचित् क्वचित् तत्र व्याख्यादोषोऽपि लक्ष्यत एव । तथाहि -- मनुमंहितायाः सृष्टिप्रकरणे “मध्ये व्योम दिशथाष्टावां स्थानञ्च शाखतम् ( १. १३.)"-इति व्याख्यानावसरे तूतं तेन 'समु- द्राख्य मपां स्थानम्'-इति , पुनश्चाग्रे “सरितः सागरान् ( १. २४.)"-इति व्याख्यानावसरेऽप्युताम् ‘सागरान् समुद्रान्' -इत्येव । तदेवं कथिते पुनरुक्तिदोषो भवति ; पपि पूर्वत्र ‘मध्ये' ·कः कालो यास्कस्स? ८३ --इत्युक्तम् , दिग्न्योनोः साहचर्यचास्ति ; सदेतानि तेन नवा- लोचितानि। अस्मन्मने तु पूर्वत्र माध्यमिकं जलस्थान मेवे- टम्। मेधातिधिनाप्युतं तथैव "अपां स्थानम् = अन्तरिक्ष समुद्रम्" इति ( १. १३.)। इतोऽप्यापर्य मेतत् , प्रथमे- ऽध्याये “पाषण्डगणधम्मांश्च ( ११८."-इतिव्याख्याने सः स्वय मेवोक्तवान् कुल्लू क:- 'पाषण्डिनः विकर्मस्थान्-इत्यादयः ( ४. ३०.), तेषां पृथग्धम्मामभिधानात्'-इति ; चतुर्याध्याये तु पूर्व मुक्तं विस्मत्यैव किं व्याचष्टे 'पाषण्डिन: - वेदवाव्रत- लिङ्गधारिणः शाक्य भिक्षुक्षपणकादयः , विकम्यस्था: = प्रतिषि- वृत्तिजीविनः' इति । अपि नाम कुल्ल कभट्टकत-प्रथमाध्यायौय-व्याख्यानानुसारत एवास्य चतुर्थाध्यायीयवचनस्य व्याख्यानं भवेश्चेत् , तथापि विकर्म- स्थादीनां तच्छोकाभिहिताना मेवात्र पाषण्डित्वेन ग्रहणं व्यज्येत ? न तु शाक्यादीनाम् । तत् तेनैवात्र कथ मुक्ता मेव मिति च नूनं विचायम् । विचानिते चास्मिन् मेधातिथिक्कतव्याख्यानानुसारित्व मे- वात्र कुल्लू कस्येदृशे स्वोक्तविस्मरणे निदान मुपलभ्यते । मधातिथि- र्नाम मनुटीकाकारम्त नूनं भागवतपुराणप्रचारादुत्तरभवः ; भागवत मपि तत् शाक्यबुद्धधम्मप्रचारात् पराचीन मेव । श्रीधरस्वामिना च बोधितं सत्र भागवते शाक्यादिमतानुगाना मेव पाषण्डित्वम् । तथाहि (भाग• पु. ४. १८. २३-२५.)- "यानि रूपाणि जग्गृहे इन्द्रो यजिहीषया । तानि पापस्य षण्डानि लिङ्ग षण्ड मिहोच्यते । एव मिन्द्रे हरत्यवं देण्ययज्ञजिघांसया । सदृग्टहीतविस्टेषु पाषण्डेषु मतिर्नृणाम् ।

·८४ निरुतालोचनम् । धर्म इत्युपधर्मेषु नग्नरतापटादिषु । प्रायेण सज्जते मान्या पेशलेषु च वाग्मिष" इति । "नम्ना: = जेनाः, जेनाः , रतापटाः = बौडाः, प्रादिशब्देन कापा- लिकादय" इति च तबाह श्रीधरः। तदेतत् पाषण्डलक्षण मेवानुलक्ष्य भाषित मिह लेन मेधातिथिना- "पाषगिड़ नो वाद्य- लिङ्गिनो रतापटनग्नचरकादयः" इति कुल्लू कस्तु श्रीधर- कतां तां भागवतटीको संस्मृत्य , मेधातिथिक्ता मेताञ्च मनु- टीको संलक्ष्यैव विसम्मार मनुप्रथमाध्यायीयं स्वकृत मपि व्याख्या- नम् ,- तत एवोक्तम् 'पाषण्डिनो वेदवायव्रतलिङ्गधारिण: शाक्यभिक्षुक्षपणकादयः' इति । वस्तुतो ये खलु लोकविमोहना, यथासमयं यथेच्छधम्म- चितानि धारयन्ति , त एव पाषण्डाः; अत एवोत ममर- सिंहन "पाषण्डाः सर्वलिङ्गिनः (२. ७. ३५.)"-इति । एवञ्च पाषण्डाः खलु नास्तिका एव गम्यन्ते । ते तु चिर मेव स्थिता: : ततश्चैतम्मनुसंहिताकालेऽपि सादृशनास्तिकाना मस्तित्वे कोऽस्ति शहलवसरः ! नास्तिकानां ग्रन्थाश्च पुरा बहव पास- नित्यपि प्रतीयते । अत एवोता मेवम्- “योऽनधीत्य हिजो वेद मन्यत्र कुरुते श्रमम् (म० सं० २. १६८.)"-इत्यादि । 'अन्यत्र = नास्तिकादिशास्त्र'-इत्येव मेवानामदगुरूपदेशः । पात- चले महाभाष्येऽपि दृष्ट प्रदर्शितञ्च पुरस्तात् “यदुदुम्बरवर्णा- नाम् ( ८७ पृ.)"-इत्यादि। स श्लोकोऽवश्यं कुतधिवास्तिकाग- मादेव पतनलिना स्यादुद्दतः । सर्वदर्शनकारसगृहीताः चार्वाक- दर्शन मिति प्रदर्शिताः 'न स्वर्गो नापवर्गो वा'-इत्यादयः शोका पपि नास्तिकागमनिदर्शनभूता एव। तादृशानां नास्तिकाना ·क: कालो यास्कस्य ? ८५ ~ शर्याद व्यासात् , मेव पाषण्डिन इति पदेन सत्र मनुश्नोके ग्रहण मिष्टम् ; पतिथि- भावापतानाच तेषां वान्तावालापेनाप्यचनं न कार्य मित्येव तहिंधे. राशयः । ये तु न नास्तिकाः पर संसर्गदोषादिभिः विकम्मस्थाः, किश्च ये केचित् आस्तिका अपि उदरपूरणाद्यर्थं वैडालव्रतिकादयः मम्पवाः ; तैश्च सम्बन्धः परित्याज्य एवेति च तच्छोकाशयः । तदेव मत्र श्लोके शाक्यबुद्धगन्धो ऽपि न लभ्यतेऽस्माभिस्तत्किं कुर्मी वदाम एक्तयपि शाक्यजन्मतो बहुपूर्व मेव जातोऽयं मनु- संहिताकार इति ॥ एतत्संहितासमालोचनादेतदप्यवगम्यते ,- सोऽयं भृगुः, योग- सूत्रकृतः श्रादिपतनले: , वेदान्तमतपोषकभिक्षुसूत्रततः पारा- मीमांसादर्श नीयादिसूत्रकृतः काशकत्स्नेरपि जैमिनेश्च , वैशेषिकसूत्रकृतः कणादात् , न्यायसूत्रकृतो गौत- मात् , साङ्यसूत्रकृत: कपिलात्तच्छिष्यादासुरेशावरज एवेति । समासतः प्रदर्शयामश्चैतत् क्रमेण ।- षष्ठेऽध्याये यतिधम्मप्रकरणे- 'अह्ना रात्रमा'-इत्यादिचतुर्दश- श्लोकानाम् (६९-८२), विशेषतश्च तेष्वेव ‘प्राणायामैदहेद दोषान् धारणा भिश्व किखितम् । प्रत्याहारेण संसर्गान् ध्याने- नानीश्वरान् गुणान् , ( ७२ )'-इत्यस्य, पुनः सप्तमेऽपि- "इन्द्रियाणां जये योगं समातिष्ठेहिवानिशम् (४४) इत्यस्य च दर्शनात् जायत एव,- प्रादिपतञ्जलिकताद्योगशास्त्रात् परस्तात् प्रणोतेयं संहितेति । तत्रैवाग्रे "आध्यात्मिकश्च सततं वेदान्ताभिहितं च यत् (८३)'-इति, 'वेदान्तं विधिवच्छृत्वा (८४ )-इति, पुन: सप्तमे ऽपि- 'प्रात्मविद्याम् ( ४३ --इति, पुनदशेऽपि 'सर्व मात्मनि ·निरुतालोचनम्। सम्पश्येत् सञ्चासच समाहितः । सर्व ह्यात्मनि सम्पश्यन् नाधम्में कुरुते मनः । प्रात्मैव देवताः सर्वा सर्व मात्मन्यवस्थितम् । पात्मा हि जनयत्येषां कर्मयोग शरीरिणाम्'-इति ( ११८ , ११८) च। तदेवमादीनां दर्शनात् जायत पाराशर्यव्यास- कताद वेदानसशास्त्राच परस्तात् प्रपीतयं संहितेति । मीमांसामूलिकाया एवास्या धर्मसंहिताया मीमांसापरजत्व- प्रमाणाय त्वल मायासेनेति । अस्ति सप्तमेऽध्याये 'भान्वीक्षिकीञ्च (४३)-इति , द्वादशे 'सर्की (१११)'-इति च । एवमादीनां दर्शनात् जायते वेशिषिक- सूत्रेभ्यो न्यायसूत्रेभ्यश्च परस्तात् प्रणीतेयं संहितेति । प्रथमऽध्याय षष्ठ-चतुर्दश-पश्चदश-पीडशशोकानां दर्शनात् , हादशाध्याये पुन: सायोक्तप्रमाणत्रयाणा मेव स्मरणाच्चावगम्यते संहितेय मवश्यं सायशास्त्रात् परं प्रणीतेति च । इह च हादशा- ध्याये दशावरापरिबिधी (१११ नो• ) यद दृश्यते 'हैतुकः' इति पदम् , तत् सायविद एव बोधकम् ; साङ्कास्यैव हेतुशास्त्रत्वात् । दृश्यते हि- "मूले मूलाभावादमूलं मूलम् ( सा. प्र. १. ६७ )" -इति ( १. ६१ ) सायसूत्रम् , 'प्रकतिरिह मूलकारणस्य सना-. मात्रम्'-इति च विज्ञानभिक्षुक्तं तत्सूत्रीयम् भाष्यम् , "मूलं प्रतिरविततिः'-तीवरकष्णवचनञ्च ; एवमादीनां दर्शनात् सायशास्त्रस्य मौलिकत्वं प्रतीयते सम्यगेव। अत्रैव कं मूत्रम् "ईखरासिहे: ( १.८२ )"-इति ; तदेवमादीनां पालोचनया नास्तिक्यसम्पादन मपि सुकर मिति मत्त्वैवोक्त मिह भृगु- प्रोतायां मनुसंहितायाम्- “योऽवमन्येत ते मूल हेतुशास्त्राययाद हिजः। स साधुभिबहिष्कार्यो नास्तिको वेदनिन्दकः (२. ११.)"

·कः काली यास्कस्य ? प्रत -इति । अपरशे के सूत्रं साङ्कास्य- 'सिहरूपबोडुलाहाक्यार्थी- पदेश: ( १.८८.)'-इति , 'तस्मादपि चासिई परोक्ष माता- गमात् सिद्धम्' इति च तदनुगता ऐखरवणीयकारिका ; तदेव मादिभ्यः प्रतीयत एव सायदर्शनस्य वेदानुगतत्वञ्च । एव मनुसंहितायां दशावरायां साहाविदोऽपि नियोगो विहितो 'हैतुकः' इति ( १२. १११)। पाणिनिवार्तिककाराच कात्या- यनात् परभवत्व मस्या अनुपद मेव प्रतिपादयिष्यामः; तेन च कात्यायनेनोक्तं वार्तिकम्- 'प्रासुररुपसङ्ख्यानम्'--इति (पा० ४. १. १८. वा० )"-इति ; ततश्चास्यासुरिपरभवत्व मविचारित मपि मम्पद्यते। तदेवं प्रदर्शितनामभ्यः षड्भ्योऽपि दर्शनशास्त्रेभ्यो- ऽर्वाचीनैषा मनुसंहितेति स्फुट मवगभ्यत एवेति ॥ एषाञ्च घमा दर्शनानां पौर्वापर्य विषये बहव एव वादा उप- लभ्यन्ते । अम्मम्मते तु सायदर्शनस्यैवास्तिकदर्भ नेषु प्राथम्यम् ; साङ्गपरथमाचार्यस्य कपिलस्यैव "आदिविहान्" इति प्रसिद्धेः । तादृशप्रसिडी चाय मेव हि हेतुरुपलभ्यते ,- यद्यपि सर्व विद्या- निधानेषु वेदेषु दार्शनिकभावा अपि चिरादेव स्थिताः , परं पृथत्त्वेन दर्शनशास्त्र स्य प्रचारस्तु तेनैव विदुषा प्रथमं प्रारब्ध इति । भागवतादी भगवदवतारेषु वर्णितक्रमदर्शनाचावगम्यते– “आन्वी- क्षिकी"-नाम-पदार्थ विद्यायाः प्रथमोपदेशकात् आत्रेयाचाग्रजी- ऽयं हि कपिल इति । तथाहि भाग० पु. १. ३. १०, ११- “पञ्चमः कपिलो नाम सिद्धेशः काल विद्युतम् । प्रोवाचासरये साध तत्वग्राम विनिर्णयम् । षष्ठ मोरप्रत्यत्वं हत: प्राप्तोऽनसूयया । आन्वीक्षिकी मलर्काय प्रसादादिभ्य जचिवान्" इति ।

·मिततालोचनम्। - सैषान्वीक्षिकी विवेव इदानीं प्रचलितानां न्यायवैशेषिक- वेदान्तमूषाणां वीज मिवेत्यनुमीयते ; मर्यते हिजैमिनीयमीमां- सायां वादरायणनामकीर्तनात् पुर एवावेयनाम । तथाहि- "मुख्यानन्तर्य मात्रेयः .-. । अन्ते तु वादरायणः .-."-इति मी० द० ५. २. १८, १८ । वादरायग्णस्तु वेदान्त सू बजदित्येव प्रसिद्धः । वेदान्त-न्याय- वैशेषिक-जैमिनीय-मीमांसामूत्राणाञ्च समकालिकत्वञ्चभ्युपगम्यते । प्रतो निरवव मेवेतदुक्त साकादर्शन मेव सर्वप्रथम मिति । प्रत एव लोक्यने चं वेताश्वतरोपनिषदि (५. २ ; ६. १३.) 'कषि प्रमूतं कपिलं यस्त मग्रे, जानबिभक्ति "-इत्यादि, "नित्यो नित्यानां चेतनश्चेतनामा मेको बहनां यो विदधाति कामान् । सत् कारणं साहायोगाधिगम्यं ज्ञात्वा देवं मुचते सर्वपाश:"-इति। "न वयं षट्पदार्थवादिनी वैशेषिकादिवत् (१५० २५ सू. )" -इति साशासूवन्सु द्वितीयकपिलस्य वा पञ्चशिखाचार्यस्य वा भवितु महति । तथा चैनमूत्रदर्शनात् सायशास्त्रीयषड़ध्याय्या. एव वैशेषिकादि परजत्वं सिध्यति , न तु साक्षा दर्शन तत्पूर्व- जस्य । उक्तं हि कौमुदीप्रभायाम्- “पश्चशिखः सूत्रकार पारिशियः। कापिल मिति प्रसिरिस्त सम्प्रदायमहत भगुप्रोक्तसंहिताया मिव मनुसमास्था"-इति। किञ्च कि "य माइः कपिलं सायाः परमर्षि प्रजापतिम् । स मन्ये सेन रूपेण विनापयति हि स्वयम् (शा. मो० प० २१८ प० लो०)" -इतिमहाभारतीयचोकचाख्याने नीलकण्दोऽप्या- “स क- पिल: , तेन पशिखसम्तेन तपशिश्थत्वात् तत्तुल्यत्वम्" इति । तत्वसमासव्यास्थायां सर्वोपकारियां तु सुसाट मेयोतं कपिल- ·कः कालो यावास्य? ८ - निकादिकम् । तथाहि "प्रथापानादिकेशकर्मवासनासमुद्र- निपतितानाथदीनानुहिधीर्ष: परमकपालुः स्वतःसिद्धसत्वज्ञानो महर्षिभगवान् कपिलो हाविंशति सूपाणि उपादिक्षत् । ०-० । सूत्रषड़ध्यायी तु वैवानरावतारभगवत्कपिलप्रणीता ; इयन्तु हाविं- शतिसूत्री तस्या अपि वीजभूता नारायणावतारमहर्षिभगवत्क- पिलप्रणीतेति वृद्धाः" इति । विज्ञानभिचुकतसाझपवचनभाष्था- चैव मेवावगम्यते। तथाहि "तत्वसमासाख्यं हि यत् सविस सायदर्शनम् , तस्यैव प्रकर्षेणास्यां निर्वचनम्" इत्यादि । पादिपतनलिनापिकतं योगशास्त्र मादिमायपरज मेव । प्रत एवोक्तं दृश्यते सायप्रवचनभाष्ये- "तत्वसमासाख्यं हि यत् सहितं सायदर्शनम् , •-१, •-१, षड़ध्याय्यां तत्वसमासाख्योक्तार्थ- विसरमात्रम् ; योगदर्शने त्वाभ्या मभ्युपगमवादप्रतिषिहस्यैवे- खरस्य निरूपणन न्यूनतापरिहारोऽपीति" इति। वेदान्त- दर्शने तु “एतेन योग: प्रत्युतः (२. १. ३.)"- “योगिनः प्रति च मार्यते ( ४. २. २१.)"-इत्यादिदर्शनात , लस्य योग- शास्त्रादप्यवरजवं सुव्यक्त मेष । कणादगौतमकतयोः सूवाकयोवैशेषिकन्यायशास्त्र यो: स- मानतन्त्रत्वन्तु सर्वसम्मत मेव। तत्त्वतो न्यायशास्त्रे २.६८; ४. २५ ;८७ सूत्रेषु घेदान्तमतपरिदर्शनात् वेदान्ते च २. २. ११,. १३ , १४ सूत्रेषु न्यायवैशेषिकमसदनात् ,- तथा वेदान्ते "साक्षादवविरोध जैमिनिः ( १. २. २८.)"-इत्यादिषु जैमिने- मकीर्तनात् , मीमांसायासायप्रचलितायां "पौत्पत्तिकस्तु शब्दत्यार्थेन सम्बन्धः०-. वादरायणस्यानपेक्षत्वात् (१. १. ५.)" -इत्यादिषु बादरायणस्योल्लेखात न्यायवैशेषिक-वेदान्त-मीमांसा- ·निरुतालोचनम्। सूत्रकाराणां सनकालिकत्व मेव गम्यते। सवापि पात्रेयकता प्रान्वीक्षिकी , काशनसिकता मीमांसा च एभ्यो बहुप्राचीनेव ; सयोविरलप्रचारकाले एवाद्यप्रचलितानां वेदान्तादीनां जैमिनीय- मीमांसायाश्च प्रयोजनीयत्वात् । सिद्ध मित्थम् सायदर्श नाविष्कर्स : कपिलस्यैव दर्शनकारेषु प्राचीनतमत्वम् ; प्रादिपतनलेस्तत्परजत्वम् ; पात्रेयस्य , काश- कृत्स्नेश्च ततोऽवरजत्वम् ; कणभक्षाक्षचरणपाराशयंजैमिनीनां ततोऽप्यर्वाचीनत्व मिति ॥ ( कात्यायन: ) सैषा शैवमतप्रभवात् पाशुपतदर्श नादग्रजा , प्रदर्शितसायादिदर्शनेभ्यश्चानुजा , मनुसंहितति प्रथिता , भृगु- मंहिता , कात्यायनवताद् वार्तिकसूत्राचावरजै वे त्यसकदुक्तं पुर- स्तात् , क्रमप्राप्तं तदेवेहोपपादयामः । तथाहि- “शूद्राणा मनिरवसितानाम्" इति (२. ४. १०.) सूत्रस्य भाणे , “पृषोदरादीनि यथोपदिष्टं तथैव साधनि" -इति ( ६. ३. १०६.) सूत्रीयभाष्ये च दृश्यते तावदेतदार्या- वर्तलक्षणम्- “प्राक् प्रादर्शात् , प्रत्यक् कालकवनात् , उक्त- रेण हिमवन्तम् , दक्षिणेन पारिपात्रम्" इति । एतच्च लक्षणम् , सहग्रन्थकारेण भगवता व्याडिनोपदिष्टम् , वार्तिककारकात्या- •यनसम्मतञ्च पतनलिनोइत मिति बोपदेशः। एतमक्षण विष्यगिरेः पथिमस्थः पारिपात्र एवार्यावर्त दक्षिणसी मति गम्यते, अपि च सिन्धुसङ्गमात् पश्चिमसमुद्राद बहुवश्चिमस्थ आदर्श एव पश्चिमसौमति गम्यते , मगधराज्यस्य प्रत्यक् स्थितं वकासुरनिलय- मद्य 'वार'-इति प्रसिई कालयवनाधितं कालकवन मेव पूर्वसीमे- त्यपि गम्यते । मनूनार्यावर्सल चणे तु सिन्धुसङ्गमपश्चिमे न आर्या- .

·कः काली यास्कस्य ? १०१ ) वस: ; पपि गङ्गासागर सङ्गमा तपार्यावत: ; सत्येवं मनुकाले मगधापर पर्यायः कोकटोऽप्यार्यावन्तिर्गत एव । तथाहि- "आ समुद्रात् तु वै पूर्वादासमुद्राच्च पश्चिमात् । तयोरेवान्तरं गिर्योः ( विध्यहिमागमयोः ) आर्यावत' विदुर्बुधाः ( २. २२.)” इति मनुः । तथाचेद मेवावधार्यते यावत्रामार्यावर्तोऽयं न हि पूर्वस्यां विस्तुतो नापि पश्चिमतः सङ्घ चितः , तावदेव जातः कात्यायन: तदुप्तरभवश्व मनुमंहिताकारः खानुभूतानुरूप मेवार्यावतं लक्ष- णञ्चकार पूर्वोक्त मिति । शिष्टलक्षणहयदर्शनाचानयोस्तथैव पौर्वापर्य मवगम्यते । तथाहि- “धर्मगाधिगतो येस्तु वेदः सपरिवहणः। ते शिष्टा ब्राह्मणा या: श्रुतिप्रत्यक्ष हेतवः ( १२. १०८.)"-इति मनुः । सङ्घहकारलिखितं कात्यायनसम्मतन्त्वेवं दृश्यते शिष्टल न णम् -- "तस्मि वार्यावर्ते निवासे ये ब्राह्मणाः , कुम्भीधान्या: , अलो- लुपाः , अग्यामागाकारणाः किञ्चिदन्तरेण, कस्याश्चिद् विद्याया: पारङ्गताः , तत्र भवन्तः शिष्टाः ( ६० ३पा० ३ा० )"-इति । एवञ्च कात्यायनकाले आर्यावर्त्तवासादेव शिष्टत्व मपि तदानी- तनानां ब्राह्मणानां कुम्भीधान्यादित्वच साधारणो धर्म इति गम्यते ; मनुकाले तु विशेषतोऽध्ययनेनैव शिष्टत्व माप्यं स्थित मिति तदेतलक्षणहयपर्यालोचनया चावगम्य ते कात्यायनस्यैतन्मनुमंहिता- कारात् पूर्वजत्वम् ,- तत्रापि बहुपूर्वजत्वम् ; न उत्पपौर्वापर्यंत एव एतादृशी साधारणाचारभिन्नता सम्भवेन्नामेति । नास्तिकलक्षणहयालोचनेनाप्येव मेवावबुदाते पौर्वापर्यम् । तथाहि- प्रस्त्ये क पाणिनिसूत्रम्- “अस्ति-नास्ति-दिष्टं मतिः" -इति ( ४. ४. ६०.)। "अम्तीत्यस्य मति: आस्तिक: " ·निकतालोचनम् । - हिजः। मारतीत्वस्य मतिः नास्तिकः , दिश मित्वस्य मति:-- दैष्टिकः" -इति च तनाथम् (४५० ४पा. ४पा० )। दिष्टम् = भाग्यम् । एतदेव साधारण लक्षणं कात्यायनकालेऽपि स्थितं सर्वसम्मतम् । ततः परं क्रमात् शिथिलिते वेदविश्वासे पुनस्सहाव्य वेदं समुद्भूतं लक्षणान्तरम् - "योऽवमन्येत ते मूले हेतुशास्त्रारयाद स साधुभिर्वहिष्कार्यो नास्तिको वेदनिन्दक: (म० सं० २. ११.)"-इति । यदिति नाम कात्यायनोऽयं मनुसंहिता- काराचास्मादवरजः स्यात् , तहि एतदनुगतं वार्त्तिका नास्ति- कादिविधायकसूत्रे उच्यतैव ; नच तथोक्ताम् ; सदेव मण्यगम्यते वार्तिकारकात्यायनस्यैतन्मनुसंहिताकारात् प्राचीनत्व मिति । एव मिह मनी आचारपर्यायो वृत्तशब्दः ( ५. १६६.) ; पूर्व मृतत्यर्थे 'पूर्वमारिणी' ( ५. १६७, १६८.)-इति ; एवमादयस दृश्यन्ते , परं नैवमादिषु वाति ककारस्यैतस्य कानिचिबूतन- शासनान्युपलभ्यन्ते ; यदि हि नामैतम्मनुसंहितात: परभवः स्यात् कात्यायनः , तद्यवश्य मवश्यदेव तथैव वातिकानि यथा सिध्ये- युरेव वृत्तादौनि प्राचारादर्थेवपीति पतब सिध्यत्येवेतन्मनु- पूर्वजलं कात्यायनस्य । एवं "वृषो हि भगवान् धर्मः , तस्य य: कुरुते चलम् । वृषलं तं विदुर्देवास्तस्माद में न लोपयेत् (८. १६.)"-इत्येतच्च ममूतं निर्वचनं यास्क स्य त्वविदित मेव, कात्यायनवास्ति'कपाठा- दपिपरस्तादुत्पन्नम् ; अन्यथा हि नवं ब्रूयाद यास्कः ,- "वृषलो हषशीलो भवति , हषाशीलो वा ( ३. ३. ४.)” -इति ; न चेह मौम माचरेत् कात्यायनो ऽपिति। तदेवं मनुसंहि- वैतिप्रथितायाः किल भृगुसंहिताया अन्यूनशताब्दीबयपूर्व मेवा- . - ·कः कालो यास्कस्य? १०३ । भवत् कात्यायनीयो वात्तिकपाठ इति सुवचम् ; न हि सतो न्यूनेन कालेन देशसौमपरिवर्तन माचारपरिवर्तनं नास्ति कलक्षणपरि- वर्तनादिका सम्भाव्य मिति। सिह मित्यम्-- कलेविंशशताब्दयाम् , सोष्टजन्मतः पूर्व मन्यूनहादशशताब्दया वाभवत् व्याकरणवाति- ककारो भगवान् कात्यायन इति ॥ अपर मध्यस्तीह तावत् किञ्चिद विचारयितव्यम् ।- कथित् पुरातत्त्वानुसन्धित्मभिः दाक्षिणात्येषु पाण्ड्यराज्यस्थापन सीष्टजन्मतः पुरा षष्ठया मेव शताब्दयां बभूवेति निर्णीतम् ; पति च कात्यायनवचनम् - "पाण्डोर्छन्”-इति ( पा० ४. १. १६८. वा०); तथाचैतस्य कात्यायनस्य खोटजन्मतो- ऽत्यधिकपञ्चशताब्दीपूर्वजत्व मेव सम्पद्यते। नैतञ्चतुरस्रम् ; स्त्रीष्टपूर्वाष्टमशताब्दयां शैवमतं प्रचरित मित्यत्र तेषा मपि सम्मति. दर्शनात् । तादृशवमतपचारतोऽपि प्राचीनात् किल मनुसंहिता- कारात् प्राचीनोऽयं वार्तिककारः कात्यायन: , कथद्वारं स्यात् स्त्रीष्टपूर्वषष्ठशताब्दीतोऽपि परज इति ? स्थापन मवश्यं बभूव खीष्टजन्मतो हादशाब्दीतोऽपि प्रागेव अथ वा “पाण्डोद्यम्" इत्यादिवचनानि नैव कात्यायनीयानि , अपि भाष्यकाराशुतान्यनतिप्राचीनान्येवेति सर्वे मन्तव्यम् ; अन्यथा हि सर्वमते एव स भवेत् पिण्डीभून मिति धीमद्भिरेव विचार्य पूवापरदर्शि भिः समन्तादिति ॥ ( यास्कः ) तस्मादेतस्माच कात्यायनात् प्राचीनोऽयं यास्कः । सदन चत्वारो हेतवः । - "परण्यानी परण्यस्य पत्री"-इत्युक्त मिह निरुत (८. ३. ८.); यदि हि नाम वार्तिक- अन्यात् पुरातनं न स्यादेतन्त्रिमतम् , तवश्य मेवैवं निरुथेत प्रतः पाण्डाराज्य- ..

·१.४ निरुमालीचनम् । "भरण्यानी महदरण्यम्” इति ; "हमारण्ययोमहवे"-इति (१.१. ४८. पा० वा. ) वाति कानुरोधात्। एवञ्च ज्ञायत एव निरुक्त प्रणयनकालं यावत् नाभवद वार्तिक ग्रन्थ इति । यदा चाभूत् वात्तिक ग्रन्यः , सदा तु परण्य पत्नीत्यर्थे भरण्या- नौति व्यवहारो दूरङ्गतः , समुत्पन्नश्च महदरण्य मित्यर्थे अरण्यानीति ; तत एव प्रणीतं तत्कालानुगतं लक्षण मिदं 'हिमा- रण्य योमहवे-इतीति प्रथमः । वेदे “सुकिंशुकम् ( ऋ० सं० ८.३. १३. ५.)"-इत्येवमादी श्रुतस्य 'सूर्या'-इति पदस्य पुंयोगानुगता सूर्यस्य पत्नीति व्याख्या नासीत् पाणिनिकाले प्रचलिता , ततो बहुकालेऽतीते तादृशव्याख्यान प्रचलिते जातोऽयं यास्को वेदे सर्वविधर्बाहुल्यं पाणिनेरपि सम्मत मवेत्यालोथ निरवोचत् "सूर्या: सूर्यस्य पत्री"-इति ( १२. १. ७.); तदृदृष्ट्ववेदं वार्तिक मारचितम् "सूर्याद देवतायाम् चाप (पा० ४. १. ४८ वा. )"-इति । इतचोभयं गम्यते - अस्य पाणिनितो बर्वाचीनत्वम् , कात्याय- नात् प्राचीनत्वचेतीति द्वितीयः । अस्त्येव मत्र निरुतो जरयितेत्यर्थ कं जारशब्दव्य त्पादनम् - "प्रादित्योऽत्र जार उच्यते , रावेर्जरयिता"-इति ( ३. ३. ४.) । नून मेतद् दृष्ट्वै वेदं वार्तिक मारब्धम् – “दारजारौ कतरि गिलुक् च"-इति (पा० ३.३.२०. वा० )। एवमादिभ्योऽपि प्रतीयते यास्कस्य कात्यायनपूर्वजल मिति तीयः । चतुर्थ स्वय मतिप्रबल: -- पाणिनिसूत्रेषु ऋणशब्दे परे वधि- विधानं न विद्यते , सतश्च पाणिनिकाले 'प्रर्णम्', 'अपर्णम्' इत्यादयः प्रयोगा एवेष्टा इति गम्यते। ततो बहुकालान्तरे ·कः कालो यारकस्य ? जातोऽयं यास्कः , तदानों कचित् क्वचिद् वृहियुक्त: प्रयोगो- ऽपि ऋणशब्देऽवश्यं प्रचलित इत्येवास्मिन.निरुक्त लक्ष्यते "अपार्णम्" -इति( ८. १. ८.) प्रयोगः । ततोऽतीते बहुकाले जात: कात्या- यनः , तदानीं तेन हि षट्खेव स्थानेषु ऋणशब्दे वृधिः प्रच- लिता दृष्टा, तथैवेमे वाति के पठिते- “प्रवत्सतरकम्बलवसनानां चर्म"-इति, “ऋणदशभ्यां च"-इति च (पा० ६. १. ८८. वा०)। एताभ्या मेव वार्तिकाभ्यां सिधन्येव प्रार्ण मित्यादीनि ; पर मपाणं मितिपदस्य साधनाय न कवियत्नस्तेन कतो दृश्यते, ततो- ऽवगम्यते सदानों तथा व्यवहारो लुप्त एवेति । अतएवावश्य मेवं मन्तव्यम्- यास्कोऽयं पाणिनिती बर्वाचीन: , कात्यायनतस्त बहुप्राचीन इति; नान्यथा पार्ण मिति नैरुत मुपपद्यते। यदि अयं यास्कः कात्यायन तोऽप्यर्वाचीनः स्यात् , तर्थवश्यं वटेदपण मिति , सूत्रवार्तिककारयोस्तथैवानुशासनात् ; यदि ह्ययं पाणि- नितोऽपि प्राचीन: स्यात् , तर्थवश्य मेव पाणिनिस्तथैव सूत्रं विदध्यात् , यथा च सिहं भवेदपार्ण मिति। तदेतदेक मेव पदम् यास्कसमयनिर्णये बहु नन्यतेऽस्माभिः “अपार्णम्- प्रपाणम्- अपार्णम्” इति ॥ (पाणिनिः) यास्कस्य पाणिनिपरजत्वे वन्येऽपि हेतवः समुपलभ्यन्ते। तथाहि- (१) निरुतास्यास्य प्रथमेऽध्याये एव ( १. ६. १.) “परः सत्रिकर्षः मंहिता (पा० १. ४. १०८.)" -इति पाणिनीयं संहितालक्षण मुद्धृतं दृश्यत इति प्रथमः । (२) पाणिनिपरजन्मनो बहकप्रातिशाख्यकतः शौनकाचार्य याकः पराचीनः सुतरां पाणिनितो बहर्वाचीन इति हितीयः । यथाच स शौनको यास्कात् पूर्वभवः , पाणिनिः खलु सतोऽपि ·निसमालोचनम् । ३ पूर्वभवः , तदनुपद मेव स्फुटीभविष्यति। (३) उतच निकतो "नामान्याख्यातजानौति शाकटायनो नेरुलासमयच ; न सर्वा- पौति गायों वैयाकरणानाच"-इति ( १. ४. १.)। वैयाकरणशब्देन पाणिनीयविदा मेव ग्रहणं भवितु महति ; पाणिन्यष्टक एव हि तादृशमतनिदानसूत्रहयदर्शनात्। तथापि "अर्थवदधातुरप्रत्ययः प्रातिपदिकम् , अत्तहितसमासाब" -इति (१.२.४५ , ४६.)। एते एव सूत्रे अवलम्बा 'प्राति- पदिका व्युत्पत्रा अधुत्पबाच'-इति पाणिनिमतं वर्णितं महा- भाषादौ ; न त्वन्यत्र ( प्रातिशास्थादौ ) नानां तादृशोभयविधत्व मुपदिष्ठं कचिदपीति । एवञ्चेह पाणिनीयविदा मेव मत मुपम्यस्तं यास्केन “वेयाकरणानाम्'-तौदं सुवच मिति बतीयः । मन्वेवं पाणिनीयः प्रातिपदिकशब्दः कुतो न व्यवहतो यास्त्रोनेति चेदन वक्तव्यं स्वादेतत् पाणिनिपूर्वजानां शाकटायनादौनां व्यवहारानुरोधप्राधान्यादेव नामशब्दव्यवहारतस्तस्य बाध इति । (४) निरके ऽव (४. ४. ४.) यद दृश्यते 'पस्या:', 'पस्य' -त्यनयोर्निर्वचनादिकम् , तत्त, "इदमोऽन्वादेशेऽशनुदात्तस्तृती- यादौ ( २. ४. ३२.)"-इत्यस्यैव पाणिनीयसूत्रस्य व्यास्थानपर मिति चतुर्थः । (५) अयन हेतुः पञ्चमः ,- उक्त मिह "पापनीफणदिति फणतेश्वरौतहसम्" इति (२. ७. ६.); "चर्करीतम् = अभ्यस्तम्" इति महाभाष्यम् (७० १पा० १ पा०); नहि चर्करोतहप्तस्य ज्ञान भवितु मईति शाक- टायनीयादिभ्य ऋक्तस्त्रादिभ्य इति। (६) तवैवाध्याये (२. १. ४.) "तहितसमासेषु"-इति च दृश्यते ; महाभाष्यकारण नवं पस्पशायाम्- "न चासरेण व्याकरणं कृतस्तषिता वा ·कः कालो यासारख? शक्या विज्ञातुम्" इति ; यह महाभाष्यवाक्ये व्याकरणपदेन पाणिनीयस्यैव ग्रहण मन्यथा सत्प्रयोजनान्याख्यान मेव व्याकुप्येतेति सोऽयं षष्ठः। (७) तथैवाने "नियाबावैयाकरणाय ( २. १.१.)"-इति , इतक्ष ज्ञायते निकलादस्मात् पूर्व मेव व्याक- रणम् ; व्याकरणज्ञानपूर्वक मेव निरुतानानं यास्काचार्य स्याभिमत मिति । महि तद व्याकरणं सर्वतोमुखं पाणिनीय मन्तरेणान्यत् कि मप्यासौदादिम मित्यवश्य मेवेवमादिषु सर्ववैव निकको पाणिनीय मेवेष्ट यास्कस्येति सप्तमः । (८) अपि चाय मष्टमः निमलप्रयोजनकधमावसरे यारकः स्वय माह-- “व्याकरणस्य कान्य स्वार्थसाधन"-इति ( १.५.१.)। ततः सिह मस्थ निरुतास्य व्याकरणपरिशिष्टरूपत्वम् ; यतखायं प्रन्यो व्याकरण- परिशिष्टरूपः , पतो व्याकरणपरभव एव ; तच्च व्याकरण मिह पाणिनीय मेवेत्यप्यस्माकम् ; दृश्यते यत्र "पृषोदरादौनि यथोपदि- ष्टम्" इति ( ६. ३. १०६.) पाणिनिसूत्र मेव प्रपचितं लोपा. गमवर्णविकारादिप्रदर्शनपरेण नैरुतभागेन ( २, १. १-4.)। अत एव तत्र महाभाथे उक्तम् – “पृषोदरादौनीत्युच्यते , कानि पृषोदरादीनि ? पुषोदरप्रकाराणि । कानि पुनः पृषोदरप्रका- राणि ? येषु लोपागमवर्षविकाराः श्रूयन्ते , न चोयन्ते"-इति (६ प० ३ पा० ३ पा० )। प्रत एवं हैव चैषा हरिकारिका- "वर्णागमो वर्णविपर्ययश्च हो चापरी वर्णविकारनायौ धातोस्तदातिशयेन योगस्तदुच्यते पञ्चविधं निकतम्" इति । पपि नाम व्याकरणं तु सर्वतोमुखं पाणिनिनेव प्रथम प्रणीत मिति वैयाकरणानां सिद्धान्तः । पत्र च बानि प्रमाणानि देदी- प्यन्ते ; किञ्चिदिहोपवर्ण यामः ।- ·१०८ निरुतालोचनम् । -- तत्र प्रज्ञानान्धस्य प्रथमं तावत् , मन्दि खरकारिकायाम्- "वृत्तावसाने नट- राजराजो मनाद ढकां नवपञ्चवारम् । उचतुकामः सनकादि- सिद्धामितद् विमर्श शिवसूत्रजालम् ॥ पत्र सर्वत्र सूत्रेषु अन्त्य- वर्मचतुर्दशम् । धात्वयं समुपादिष्टं पाणिन्यादीष्टसिद्धये"-इति । "धात्वर्थ धातुमूलकशब्दशास्त्रप्रवृत्त्यर्थम्" इत्यादि च नागेशभः । तदेवमादीनां समालोचनयोपलभ्यत एव पाणिने- रादिव्याकरणकर्तत्वम्। द्वितीयखिमानि पाणिनीयशिक्षावचनानि- "शङ्करः शा- हरों प्रादात् दाक्षीपुत्राय धीमते। वायदेभ्यः समाहत्य दैवीं वाच मिति स्थितिः ॥ येनाक्षरसमात्राय मधिगम्य महेश्वरात् । कत्खं व्याकरणं प्रोक्तं तौ पाणिनये नमः ॥ लोकस्य जानाननशलाकया। चतुरुन्मीलितं येन तस्मै पाणि- नये नमः ॥"-इति । पाणिनेरादिव्याकरणकर्तत्वे इतोऽपि स्फुट- तरं मानं किं भवितु महतीति । सथैव फणिभाषितभाष्याब्धेः पस्थानिक प्रायः सर्व मेवात्र मतेऽनुकूलम् । तथाहि- "अथ शब्दानुशासनम्" इति प्रतिज्ञा- लक्षणाधिकारवचनपर्यालोचनेनैव प्रतीयते ,- इतः पूर्व नासीदेवं लौकिकवैदिकोभयविधसर्व शब्दानां लघुनोपायेनानुशासन मपरं किषिच्छास्त्रं व्याकरणं नामेति । अन्यञ्च- "अनभ्युपाय एष शब्दानां प्रतिपत्तो प्रतिपदपाठः। एवं हि यूयते- 'वृहस्पति- रिन्द्राय दिव्यं वर्षसहस्र प्रतिपदोतानां शब्दानां शब्दपारायणं प्रोवाच , न चान्तं जगाम'। वृहस्पतिश्च वक्ता , इन्द्रश्चाध्येता , दिव्यं वर्षसहस्र मध्ययनकाल: न चान्तं जगाम ; किम्पुम- रद्यत्वे ? यः सर्वथा चिरञ्जीवति , स वर्षशतं जीवति । चतु- ·कः कालो यास्तस्य? १०८ भिश्च प्रकारैविद्योपयुक्ता भवन्ति- पागमकालेन , स्वाध्याय- कालेन , प्रवचनकालेन , व्यवहारकालेनेति । तव चागमकाले- नैव करन मायुः पर्युपभुक्तं स्यात् । सम्पादनभ्युपाय एष शब्दानां प्रतिपत्तौ प्रतिपदपाठः । कथं तोंमे प्रतिपत्तव्याः ? किञ्चित् सामान्य विशेषवलक्षणं प्रवत्त्वम् ; येनास्पेन यत्नेन महतो महतः शब्दोधान् प्रतिपद्येरन्”-इत्यादेः भगवत्पतञ्जलिविर- चितायाः पाणिनीयव्याकरणावतरणिकायाः पाठादेवावगम्यते नैतत्पूर्व मेवं सर्वतोमुखं सर्वावयवसम्पन्नं कि मपि व्याकरणं स्थित मिति तृतीयम्। श्रयन्ते च सर्वेष्वेव वेदेषु पदमंहिताः । “अग्रिम्। ईळे । पुर: ऽहितम्"-इत्येवं मन्त्र श्रुतपदविभागादिकं कुर्वन्त एव ता अध्यापयन्याचार्याः । तादृशपदपाठपन्या एव महाभाथोताप्रतिपद- पाठयेगीगता: स्युरिति च सम्भाव्यते । मादृशप्रतिपदपाठाश्च तदेव शीभन्ते स्म , यदा नासीत् सामान्यविशेषवलक्षणात्मक किञ्चिदपि सर्वतोमुखं व्याकरणम् । ईदृशपदपाठानां चाविष्कर्तारः शाकल्यादय एव। “वायः .-. वेति च य इति च चकार शाकल्यः” इति ( ६. ५. ५.) यास्कोतोः । एका मेवेमा मृक्पद- मंहिता मभिलच्याह महाभाष्यकार:- "शाकल्यस्य संहिता मनु प्रावर्षत्” इति । १५० ४ पा० ४ पा०)। शाकल्यो नाम ऋषिः , पाणिनित: पुरातन एव ; तदीयाष्टा- ध्याय्याम् “सम्बुद्धी शाकल्यस्येतावनार्षे ( पा० १. १. १६.)"- इत्यादौ शाकल्यनामस्मरणात्। तदेवं जायते नासौदेव पाणिनेः पूर्व शाकल्यसमयेऽपि पाणिनीयसदृशं सर्वतोमुखं व्याकरणं कि . स एष हि मपीति चतुर्थम् ।

·निरुतालोचनम्। । एव मस्ति च सर्वेषां वेदानां क्रमपाठो नाम अन्य एककः; स एव क्रमसंहिता सचन्ते। एसरक्रमपाठनियमस्त यापि शाकल्यस्य पदपाठपहत्तेः परकालभव एव , सति कुष चित्र मिति न्यायात ; परं पाणिन्यष्टकात् पुरवाविरासौदित्यपि सस्थम् ; तव हि क्रमाध्ये वर्थे क्रमक इति पदसाधनायव "क्रामादिभ्यो वुन्" इति (पा० ४. २. ६१.) सूत्रस्य दर्शनात् । क्रमस्यै- तनादिप्रवक्ता, एतादृशाध्ययनविधेः प्रवर्तकः खलु बाभ्रष्य षिः । सबोल ममातिशास्य- “ति प्र बाभ्रव्य उवाच च क्रमम् , क्रमप्रवक्ता प्रथमं शशंस च"-इति ( ११. ६१.)। "इत्येवं बभु- पुनः भगवान् पाञ्चाल: , क्रमस्य वक्ता शिष्येभ्यः , कर्म प्रथम प्रोवाच प्रशस च हिताय"-इत्यादि च तव सह्याख्यान मुबट- सतम्। महाभारतेऽपि शान्तिपर्वान्तर्गतमोक्षधर्मणि तथैवोक्तम्- "पाचालेन क्रमप्राप्तस्तस्माद् भूतात् सनातनात्। बाभ्रव्यगोष: स बभौ प्रथम क्रमपारगः" इति (३४२ प. १०० मो०)। एष बाभ्रव्योऽपि , पाणिनेः पूर्वभवः ; अष्टके "मधुबनोर्बाधण- कौशिकयोः” इति (पा० ४. १. १०६.) सूत्रस्य दर्शनात् । एतस्य च क्रमाध्ययनस्य प्रयोजनकथनावसरे चोक्त मिदं बहक्- प्रातियाख्यभाये "भवति चात्र नोकः- 'परदुषलो पिति- मिरो विभाति भगवान् यथांशमान्। सत्यवचनवित्तमः क्रमकः क्रामते हि संशयं तमस्तथात्मवान्" इति ( ११. २७.)। एवञ्च वेदसंहितास भूतानां मन्बाणा मर्थबोधोपयोगिपदच्छेदादिविष- यकसंशयनागायेव क्रमपन्याः प्रादुर्भूताः पुरा इत्येव क्रमहेत- सारम्। तादृशसंशयस्तु भवेवामिदृशसर्वतोमुखव्याकरणाविर्भावात् प्रागेव ; पाविष्कृते घेतादृशे व्याकरण नैव तादृशसंशयस्य प्रसर- ·कः काली याताय? १११ तति। %3B स इतश्च प्रायते पाणिनेः पूर्व बाभयकालेऽपि नासौदेवं सर्वतोमुखं सर्वाङ्गसम्पर्व व्याकरणं नाम कि मपीति पञ्चमम् । बाभ्रव्यः खलु ऋग्वेदस्य क्रमकारः; अतो बढकमाति- शास्य तस्यैव नामग्रहणम् ; तथा हयग्रीवो यजुर्वेदस्य । एव तस्याः पहले: प्रथमोनावकः। अत एवोक्तं महाभारते तत्पूर्व मेव- “यत्तायशिरः पार्थ समुदेति वरप्रदम्। सोऽह मेवोत्तरे भाग क्रमाचरविभागवत्। वामादेशितमार्गेण मन- सादामहात्मना"-इति ; एवदुत्तर मुतां तु प्रदर्शितं पुरस्तादिदेव "पाशालेन ०-० क्रमपारगः" इति (११०पृ०) । एवं कण्डरीको गालवर्षि: सामसंहिताया: छन्दोविभागस्य कमवत् , बहादत्तवा- थर्वमंहितायाः। ताविमो बाभ्रव्यस्यावरजाविति चास्ति तव महाभारते तदुतरम्- “नारायणाद वरं लब्ध्वा प्राप्य योग मनुत्तमम् । क्रमं प्रणीय शिक्षा प्रणयित्वा स गालवः । कण्ड- रोकोऽथ राजा च प्रदत्त: प्रतापवान् (महाभा० शा.मो. प. ३४२ १० १०१, १०२ मो.)"-इति । अपि च गालवसायं बाभयपरजोऽपि पाणिनितः पूर्वज एव ; सदीयाष्टके हि "इको खोडियो गालवस्य पा० ६.३. ६१.)"-इत्यादी गालवनाम- स्मरणात् । तथाच मालवकालेऽपि नाविष्कृत मेवं सर्वतोमुखं व्याकरण मन्यथा कतं माम सामयोनिक्रमपाठेनेति षष्ठम् । पस्ति को ग्रन्यो वैदिकानां "चातुर्मानम्" इति । ततक ऋक्संहिताग्रन्थे विसर्गसम्धीनां , सन्ध्याक्षरसन्धीनाम् , मान्तपदा- नाम् , समस्तासमस्तानां च बोधो भवति । तथाहि-ऋग्वेद- संहितायाः प्रथमेऽटके पग्निमौळे-इति वर्ग- "सुता विखा दधाना प्रजोषा इद्रताः सोमपा इमा जुष्टा मसरा द्रमा पृत- ·११२ मितालोचनम्। । पाव- मेव । पृष्ठा यजत्रा द्रविणोदा धानाः शुभाः पञ्चदश। तुविजाती दधानाइन्ट्रे योगे चक्षसे महाधने ये हइते इमह या सजिनी भियत एकादश ; य एकवर्षणीनां कचौवन्तं य इति वनयित्वा भवौहधन् द्रुहन् मादित्यान् विश्वान् पर्वतान् पञ्च । कासने तदिमं हैपदम् , दुहन् रोहयजेष पाशुत्कर्ण कपदम् , सहस्रसातमं द्वितीयं नेष्टरिति दौघग्नी इति दौद्यग्नी ऋतम हैपदम्" इति ( १. १. १.)। पदगाढ़ादयो वैदिकग्रन्या अप्येव एतादृशाय ग्रन्थाः स्युस्तावदेव कृतार्थाः याववैवावि- मतं पाणिनीयसदृशं कि मपि सर्वतोमुखं व्याकरणम् ; प्रचलिते घेतादृशे व्याकरणे विसगसध्या दिसंशयानां प्रसरतैव कथ मिति सुधीभिरेवाकल्यतां समन्तादिप्ति सप्तमम् । एव मस्ति चापरो पन्यो वैदिकानां यत्र वेदसंहितायाः प्रतिवर्गस्य पदामाम् , पतिकरणानाम् , दिखण्डानाम् , विस- र्गाणाम् , मकारान्सानाम् , नकारान्तानाम् , तकारान्तानाञ्चेति सप्तविधसद्धाः भगक्षरं निर्दिष्टाः। तथाहि- "अयं सेवाय" -इति-प्रथमाष्टकोयहितीयाध्यायोयाद्यवर्ग “४३ । २ । ८ । १४ । ८।२।।"-इति ( २. १. १.)। एतेन तु निःसंशयं विज्ञा- यत एतत् ;- सत्र वर्ग विचत्वारिंशदेव, पदानि ; हे एव इति- करण (हरी इति', 'पुनरिति' ) ; अष्टो एव हि:खण्डानि ('रत्र- ऽधातमः', 'वचःऽयुजा', 'परिऽमानम्', 'सुऽखम्', 'सवःऽदुधाम्', 'सत्यामन्याः', 'रष्यवः', 'राजभिः' )। हि खण्ड मित्यु हो समस्तस्यासमस्तख चावरचस्यान्त:पदस्य पदस्य बोधो भवति । तथाहि "अन्तः पदं येषां याद विकारोऽनन्यकारितः । एतानि परिग्रहीयाद बहुमध्यगतानि च (ऋ० प्रा० १०.४८)" ·कः कालो यारकस्य ? -इत्याह शौनकः । 'प्रवराच्याणि हिखण्डानि पूर्णेत्तरपद्य- भूतानि'-इत्यादि च मनोबटः। प्रदर्शितेष्विह तु 'राधा- तमः' इत्यत्र 'रतानां धातमः' इत्येवं समास इष्टः पदकारस्य शाक व्यय , तथैवान्येषा मपि पाणिनिपूर्वजानाम् ; किञ्च राज- भिरित्यत्र अन्तःपद कार्यस्य न-लीपस्य कर्तव्यत्वात् तस्यापि दि:खण्डत्व मन्तःपदत्व मिति । एवं तत्र वर्ग सन्ति चतुर्दशैव विसर्गाः ; नवैव मकाराम्बानि पदानि ; हे एव स्तो नकारान्ते पदे ; तकारान्तं पदन्तु नास्त्येक मपीति। तदेवमादीनां ग्रन्या- नाच प्रादुर्भावदर्शनात् गम्यत एवास्मात् पाणिनीयाष्टकात् पूर्व नासौदेव कि मपि व्याकरणं सर्वतोमुखं सर्वाङ्गसम्पन्न मीह- शम् , यथा चैवमादीनां ग्रन्यानां प्रादुर्भाव एव न स्यादिति ; को हि नामाधौतपाणिनीयः पदच्छेदप्रभृतिज्ञानाय, विशेषतो हिःखण्ड- जानाय चैतादृशस्यापि ग्रन्थ स्थाध्ययने यतते साम्प्रत मित्यष्टमम् । एवं सन्ति च विविध- लक्षण'-ग्रन्याः प्राचीनतमाः । दनुगतान्येव सताक्षराणि दृश्यन्ते वर्गादिना मन्तेषु । तादृशाक्षर- सबिवेश्च तत्तहर्गादिषु प्रयासयादीनां निश्चयतावगम्यते । तथाहि- अध्येतारवाद्यापि “अम्निमोळे (ऋ० स० १. १. १.)" -इत्यस्य वर्गस्यान्तेऽधीयत एव "."-इति सङ्खताक्षरम् । एतेन हिमायते- तत्र वर्ग नान्त-विसर्गान्त-पदानां विषमत्वम् , हि:- खण्डानां तु समत्वम् , प्रयाभावः , स्यम्तवैषम्यञ्चेति । वस्तुतः सन्ति तत्र वर्ग विसर्गान्तानि सप्तदश , हिःखण्डान्यष्टौ ; अस्ति च एक मेव नान्तम् , स्यन्तञ्चकम् , प्रयाभावश्चेति । एवं "सृतवती (क० स० ५. १. १४.)"-इत्यस्य वर्गस्यान्तेऽधीयत एव खलु 'भू'-इति सङ्केताक्षरम् । एतेन च तत्र वर्ग मान्त- तत्त- । १५ ·११४ निरुतालोचनम् । स्वत शिखण्डानां वैषम्यम् , विसर्गान्तानां साम्यम् , प्रधा- वैकत्रिंशत् ,- इत्येवं बोधितं भवति ; किच नास्ति तव नान्तं स्वन्तं वा पद मेक मपि ; सन्ति च हि:खण्डानि सप्तविंशतिः , विसर्गान्तानि च प्रदानि चतुर्दश , प्रग्यास्यपदानि चेकचिश- देवेति। तदेवमादीनां ग्रन्यानां सदेवोपयोगी विशेषत पासीत् , यदा नासीत् पाणिनीयसमानं सर्वतोमुख व्याकरणं कि मपि मति हि पाणिनीये व्याकरणे, पाणिनीयसमानापरण्याकरणे वा तत्र व्युत्पवानां कि मेतादृशसङ्केताक्षराभ्यासेन ; ननु ते हि मन्वान् अपव्येव किमु नावगच्छेयुः प्रपद्यादीनि ? अवगकेयुरिति चेदवश्यं मन्तव्यं नासीत् पाणिनीयात् पूर्व पाणिनीयसमानं कि मपि सर्वतोमुखं व्याकरण मित्यत एवं विधसतोपदेशा: समुद्रा- विताः, समाहताच ते तदानीम्सनैरिति नवमम् । यशेष वोपदेवक्तस्य कविकल्पद्रुमस्य भूमिकाया मिन्द्रादीनां शाब्दिकाना मुझेखो विद्यते "इन्द्रश्चन्द्रः काशवत्सपियली शाकटायनः । पाणिन्यमरजैनेन्द्रा जयन्यष्टादिशाब्दिका: ॥ मतानि तेषा मालोच्य सर्वसाधारण: स्फुटः । -। कवि- कल्पद्रुमो नाम पानिष्पाद्यतेऽत्र च ॥"-इति, तेनापि व्याकरणेषु पाणिनीयस्यादिमत्ता न विहन्यते ; शाब्दिकत्वव्याकरणकर्तृत्वयोः- सामानाधिकरखनियमाभावात् ; •न छवं कविवियम उप- लभ्यते, थे ये शाब्दिकाः, स्युरेव ते ते व्याकरणकर्तार इति ; व्याक- रणकर्तृत्वाभावे हि शाब्दिकत्वं न भवतीत्येवं नियमो नैव विचार- सहः। तदेव मानते ,- पत्रोक्तोषु शाब्दिकेषु इन्द्रस्य प्रतिपद- पाठायेवत्वेन शाब्दिकत्वं महाभाथे वर्णितम् , प्रदर्शितच तत् पुरस्तादिहेब (१०८१०)। चन्द्रख व्याकरणकति मवम् , .- ·कः काली यास्कस्य? ११५ अपि तु - .. परं नस पाणिनित: प्राचीनः ; पाणिनिभायानुसारत एव तेन व्याकरणान्तरं प्रणीतं यतः । तथापि राजतरङ्गिस्याम्- “चन्द्रा- चार्यादिभिलब्ध्वा देशं तस्मात्तदागमम् । प्रवर्तितं महाभार्थ स्वञ्च व्याकरणं कृतम् ( १. १. ७६.)”-इत्युक्तं पुरस्तात् प्रद- हित मेव। कायकत्मिस्तु शाब्दिक इति सत्यम् , परं न वैयाकरण: मीमांसकः । तथाहि महाभाथे- "काशकरिखना प्रोक्ता मीमांसा काशकस्त्री"-इति (४ अ. १पा० १मा०)। शाब्दिकाना मन्यतमः खल्वापिलियतो "वा मुग्याषिशले: (६. १.८२.)"-इत्युक्त्या पाणिनिना सम्मानितो दृश्यते , अत: पापिनिसमकालिक: तरपूर्वकालिको वेति प्रती- यते च , परं नैतावता तस्य व्याकरणकर्तृत्व मप्यङ्गीकर्तव्यम् ; न छुपलभ्यते इदानीम् नापि प्रतीयते कदाप्यासीत् तद्याकर- गस्य सत्तेति ; सामतम्बस्य प्रणेता आपिशलिरिति प्रवादोऽपि काचिकः । शाकटायनस्य तु ऋक्तन्वं व्याकरण मद्यापि विद्यते. परं न तत: समासतबितादीनां सर्वथा बोधः समुत्पद्यते ; नापि सतः सुदुरपास्य इत्यादिपदानां सानिका भायन्ते ; न च तस्यात्र निरुक्तो व्याकरणत्वेन ग्रहण मिष्टं गम्यतेयास्केन हि प्रायः सर्व त्रैव वैयाकरणभ्यः पृथक् छत्वैव तम्बामग्रहणं कृत तथाहि "नामान्याख्यातजानीति शाकटायनो नेरुलासमयच ; न सर्वासोति गार्यो वैयाकरणानां च"-इति १. ४. १.)। भमरोऽपि न व्याकरणकत , नापि पाणिनेः पूर्वभव इति तु सुप्रसिद्ध मेव। जैनेन्द्रस्तु सत्व मभवत् सर्वतोमुख- स्यैकस्य व्याकरणस्य प्रणेतेति ; दृश्यत एव हि तहराकरण मद्यापि, परं तस्य पाणिनिपरजत्वं तु सर्वसम्मत मेवेति दिक् ॥ मिति । - ·निरुतालोचनम् । । यश्चैष प्रवादः ,- पासीत पुरा माहेशं नाम व्याकरण पाणिनीयतोऽपि हहसरं पुरातनञ्चेति । तथाचाय मुटनोकः- “यान्युजहार माहेशाद व्यासो व्याकरणाणवात् । किं तानि पदरबानि सन्ति पाणिनिगोष्पदे" इति । सदेतस्स मापिटनिर्णयहीनत्वादप्रामाण्य मेवेति विदुषाम्परा- मर्थः। मधुसूदन-सरस्वती-नामा भिक्षुः प्रस्थानभेदे पाणिनीय मेव माहेखर मित्याह । तथाहि-- "तच्च वृद्धिरादैजित्याद्यष्टाध्यायात्मकं महेश्वरप्रसादेन भगवता पाणिनिनैव प्रकाशितम् ; पत्र कात्याय- नेन मुनिना पाणिनीयसूत्रेषु वार्तिकं विरचितम् ; तहात्ति- कत्योपरि च भगवता मुनिना पतनलिना महाभाष्य मारचितम् । तदेतत् त्रिमुनि व्याकरणं वेदाङ्ग माहेश्वर मित्याचक्षते'- इति । “अइउण" इत्यादिषु चतुर्दशसु सूत्रेषु पुरासीत् वृहद व्याख्यानं नन्दिकेश्वरकृतम् , तदेव माहेश मिति व्यपदिष्ट मिति च वृहाः । अस्मन्मते तु केनचिदतिक्षुद्रव्याकरणाध्यायिमा पाणि- नीयहेषिणे वैष श्लोकः प्रणीतः , आसीन्माहे पं नाम प्रतिबद् व्याकरण मिति प्रवादोऽप्येतदनुगत एव ; माहे शत्रु वस्तुतः खपुष्प मिव वैकालिकाभावसम्पन्न मेवेति ॥ किह पाणिनीये अवि-शाकल्य-काश्यप-भृगु-कुम-वसिष्ठ- गोतम-कौण्डिन्य--जावाल--वडवा--यस्क--शाकटायन-कौरव्य- मण्ड क-मधु--बम-पैल-कलापि-वैशम्पायन-तित्तिरि-वरतन्तु- कौशिक-शौनक--गालव-भारद्वाज--चाक्रधर्म--स्फोटायन--प्रापि- शलि-माङ्गिरस-छागलि--कठ-चरक-पाराशर्य-शिलालि-प्रभृति- बद्धाचार्य नामस्मरणात् तेभ्यो यावरजत्व मस्य पाणिनेः स्फुट मेवेत्य- वश्यं स्वीकार्यम् ; परं न तथा स्वीकारी स्वीकृतं भवेत्,- एतस्मात् ·कः कालो यास्कस्य ? ; न पूर्व मपि कशिदासीद व्याकरणग्रन्थः सर्वतोमुख इति । एवञ्चैषु ये केचिदाचार्या: पाणिनिसमकालाः, तेषां भाषाव्यवहारतो जातानि तेन भगवता तेषां शाब्दमतानि ; ये केचन तत्पूर्वभवाः, तेषा मपर- शास्त्रीयग्रन्यादिदर्शनादपि सम्भवेनाम तदीयशाब्दमत ज्ञानम् ; ये तु व्याकरणकारोऽपि , तेषां तान्यपि व्याकरणानि, यतादृशानि सर्वतोमुखानि सर्ववेद-लोक-विषयाणीति चावश्य मुररीकर्तव्य मम्मत्प्रदर्शितहेतुभिरिति । गरुडपुराणोक्तस्य कुमारव्याकरणस्य तु वोपदेवकतात् मुग्ध- बोधादम्याधुनिक वम् “तिप्तसन्ति प्रथमो मध्यमः सिपथस्थोत्तम- पूरुषः। मिश्वस्मसः परस्मै तु पदानाचात्मनेपदम्" इत्यादि- पाठादेव सुव्यक्तम्। अग्निपुरागाद्युक्तानि व्याकरणानि तु वाल- क्रीड़नानीव। कार्तिकेयोक्त-व्याकरणादीन्यपि पाणिनीयप्रवेशाय शतान्येवेत्यल मिहानल्पजल्पनेनेति । तदेवं पाणिनीयस्यैवादिव्याकरणत्वात् यास्कीयेऽत्र निरुतो यत्र क्वचित् व्याकरणनामोल्लेखो विद्यते , तत्सव मेव यास्कस्य पाणिनीयपरभवत्वे विनिगमकम् ; न हि यास्कीयनिरुतात् पूर्व किञ्चन सर्वतोमुखं व्याकरणं पाणिनीय मन्तरेण स्थित मिति पाणिनेस्क्रिपूर्वजत्वं सुवचम् ॥ यक्तूतं केन चित् पाटलाविजय-जम्बू वतीविजय-काव्ययोः प्रणेताऽप्यय मेव पाणिनिरिति , तदप्य श्रद्धेय मेव मर्वेषाम् ; न हि व्यकरणाचार्यस्य पाणिनेः रचनायां व्याकरणाशुद्धिः सम्भवेवाम, नापि हि महाभाष्य क्वत्यतञ्जलिकालपर्यन्ताविभूतेन केनचिद वैयाकरणेन प्रयुक्तं कि मपि पद मशुद्ध मिति गणयितुं शक्यते सत्वरजातः कालिदासादिभिश्च प्रयोगपटुभिः । अस्ति च व्याक- ·निरुतालोधनम्। रणारादिदोषः पाटलाविजये ; उदाहसस स नाइटक्कतकाव्यालबार- टोकालता नेमिसाधुना चुतसंस्कृतिदोषोदाहरणप्रसङ्ग "सभ्या- बधूं या करेण"-इति । तर यहोवेति वसाव्ये राति प्रयोग एवाराषः। पत्रेदं विचार्यम् ;- शेषशे मुषौसम्पन्नस्य , महे खरवरप्रसादामधयाकरणविद्यस्य, सिहवागविभवस्य , व्याक- रणनस्तस्य पाणिमाकरणादि: कदापि सम्भवेत् किम् ? इनि। यदि नाम रोति पदं तेनैव पाणिनिमा प्रयुक्तं स्यात्, साई तत्प्रयोगबलादेव साध्विति कथं न मन्येतेति च ; प्रयोगा पपि हि पाणिनि-कात्यायन-पतञ्जलिनां साधुत्वनियामका भवस्येवेत्युररी- क्रियत एव सर्वैः। तदेवं , यत इदं राति पदं न को- ऽपि साधु मन्यते ; प्रतोऽपि ज्ञायते नेदं व्याकरणाचार्येण तेन पाणिनिमा प्रयुक्तम् , न च पतञ्चलिपूर्वकालौनेनापि केनचि- दिति । केचिदाहुः,- व्याकरणकदेष पाणिनिः महाकवेल्मिी- केच बहुपूर्व भवः ; बाल्मीकीयाद्रामायणात् पूर्व मेव सूत्रकालो गत इति। तेषां नये तदोपजात्यादिवसानां कथा तु स्याद दूरपराहता , पानुष्टुभेनापि छन्दसा कश्चिमौकिको ग्रन्थो चितो न वेति महान् संशय एवेति । सोऽयं भगवान् पाणिनिः खलु युधिष्ठिरवासुदेवार्जुनेभ्यः पर- भव एव ; सदीयेऽष्टके "गवियुधिभ्यां स्थिरः (८. ३. ९५.)"- इत्यस्य , “वासुदेवार्जुनाभ्यां वुन् (४. ३. १८.)"-इत्यस्य च सूत्रस्य विद्यमानत्वात्। पारिक्षिताद जनमेजयाचार्य किधि- दुसरभवः ; एसदीये अष्टके जनमेजयपदसाधनायैव "एजः खण ( १. २. २८.)"-विधानदर्शनात् । जनमेजयस्तु युधिष्ठिर-द्वतीय- भातुरर्जुनस्यैव पौत्रः। स च अर्जुन: “शतेषु षट्स सार्डेषु ·कः कालो यास्कस्य ? ११८ साधिकेषु च भूतले। कलेतेषु वर्षाण मभवन् कुरुपारहवा: १. ५०.)"-इति राजतरङ्गिणीलेखदर्शनात् कलेः सप्तमशताब्यां स्थितः । ततो जनमेजयः कलेरष्टमशताब्दीज इत्येव सम्भा- व्यते । व्यासोऽपि कश्चित् तदानी मासौदिति च महाभारता- ख्यामादिभि यत एव ; तस्य व्यासस्य पुनः शुकोऽपि सा- ताब्दीज एव भवितु महति , परं यतच व्यासपुत्रशकवाचक- वैयासकि-पदसाधनाय न कश्चिद योगोऽस्ति पाणिनीयः , अस्ति तु "व्यासवरुण. (पा० १. ३,८७ वा. )"-इति वार्तिकम् , अतोऽवगम्यते वैयासकिपरिचयो नैव विदित आसीत् पाणिने- रिति । तदित्थं व्यासपुत्रस्य शुकस्य लोके ख्यातिप्रतिपत्ति- लाभात् पूर्व मेव प्रणीत मिद मष्टकम्पाणिनीय मिति कलेरष्टम्या मेव शताब्यां खीष्टजन्मतश्च प्राक् चतुशिशताब्या मिम मार्या- वक्त भूषयामास स पाणिनिरिति ध्रुवम् ॥ [ व्याडि: ] उक्त पुरस्तात् (१०५ पृ०) बढक्प्रातिशाख्यतः शोनकस्य पाणिनिपरजत्वम् , यास्कस्य तु ततोऽपि परजत्व मिति तदेवावसरप्राप्त मिदानीं निर्णेतु मिह व्याडिविषयेऽपि किञ्चिद् ब्रूमः । तथाहि- पस्ति पाणिनेरष्ट के स्वरप्रकरणे “आचार्यो- पसर्जनश्चान्तवासी (६.२. ३६.)" इति सूत्रम् ; अत्र च कृतः सन्देहो वार्तिककारण - "प्राचार्योपसर्जने ऽनेकस्यापि पूर्व- पदत्वात् सन्देहः” इति; "प्रापिशल-पाणिनीय-व्याडीय-गौत. मीयाः , एकं पदं वर्जयित्वा सर्वाणि पूर्वपदानि , तत्र न ज्ञायते कस्य पूर्वपदस्य स्वरेण भवितव्य मिति"-इत्येवं च तद्भाधे तत्सन्देहोपपादनम् । पत्र हि सन्देहोदाहरण पापिशलादीनां नूनम् “अभ्यहितच्च” इति ( पा० २. २. ३४ वा०) शासनात् ..

·१२० निरुतालोचनम् । अभ्यहितक्रमणेवास्ति सन्निवेशः; पभ्यहि तत्वच स्यात् तेषां स्वस्खा- चार्यपौर्वापर्यमूलक मेवेति । तथा च पापिशलितः पराचीन: पाणिनिः , पाणिनितश्च पराचीनोऽयं व्याडिरिति तु व्यज्यत एव ; पपीह कात्यायनीयोदाहरणे व्याडीयशब्ददर्श मात् कात्या- यनात् खलु प्राचीनोऽयं व्याडिरित्यत्र च कास्ति वक्तव्यता ? तदे- सम्पादेकम्मादेवोदाहरणविन्यासाद वे एव विज्ञाते,- व्याड़े: पाणिनितोऽवरजवं कात्यायनतः पूर्वजत्वञ्चेति । स एव व्याडिः, 'सङ्कह'-नामकस्य पाणिनीयव्याख्यानविशे- षस्व प्रपता। तत एवोक्तं महाभाष्ये तत एवोक्तं महाभाथे पस्पशायाम्- “सङ्कहे एतत् प्राधान्येन परीक्षितम् , नित्यो वा स्यात कार्यों वेति । सत्रोक्ता दोषाः , प्रयोजनान्यप्युक्तानि। सत्र त्वेष निर्णयः- यद्येव नित्यः प्रथापि कार्य: उभयथापि लक्षणं प्रवत्त्य मिति" -इति। “सङ्घहे - ग्रन्थविशेषे"-इति च तयाख्यायां कैयटः । “सङ्गाहो व्याडिकतो लक्षश्नोकसङ्ख्यो ग्रन्थ इति प्रसिहः” इति च सबिवरणे नागेशभट्टः । तदेतस्मादकस्माञ्चेमे विदिते- व्याडिरेव सहस्य कत्तेति , सहि पाणिनितोऽवरजश्चेति । स एव दाक्षायण इत्यप्यु ताः। अस्ति पाणिनिसूत्रम्- "उभयप्राप्ती कर्मणि" इति ( २. ३. ६.६.)। "शेषे विभाषा" -इति च तत्र कात्यायनस्य वार्तिकम् । "शोभना खलु पाणिनेः सूत्रस्य कतिः, शोभना खलु पाणिनिना सूत्रस्य कतिः ; शोभना खलु दाक्षायणस्य सङ्गहस्य कतिः, शोभना खलु दाचायणेन सङ्गहस्य कतिः" इति च तदुदाहरणानि। तदेतदामूलसमालोचनया च बौणि विज्ञातानि भवन्ति ,- दाक्षायण इति सहकारी व्याडेरेव नामातरम् , म च पाणिनितोऽवरजः, कात्यायनतोऽग्रजश्चेति । - .

·कः कालो यास्कव? १२१ किच सूप- ये केचिदाहुः,- दाचायण इति युवप्रत्ययदर्शनात् तस्य हि व्याडे: दाक्षीपुत्र-( पाणिनि )-समकालिकत्वम् , तदसत मेव ; न हि समकालिक ग्रन्थे कस्यापीदृशी अहा समुत्पधेत, यत् तत्र लवनोकामकं व्याख्यान मारचयेदिति । नापि हिपाणिनि- काले एवं पाणिनीयसूत्राणा मेवं व्याख्यानं प्रयोजनीयं भवितु महति ; तदानीन्तनानां सर्वेषा मेवातिबुचित्वात् ; काले एवैवं व्याख्यानं प्रयोजनीयं चेत् , तादृशसूत्रप्रणयनं सूत्र- काराणा मसङ्गत मेव स्यात ; न हि लोकहितचिकीर्षुभिः पाणिन्यादिभिः लोक विडम्बनायेव दुर्बोधसूबरचनं सम्भाव्यते । অনীক ও আঘিনিজনীনমিমা আমীয় व्याडिः , तदानीसनामां पाणिनीयावगमे कष्ट मेवानुभूय मुहद- भूत्ववान्वाचचक्षे सव्याख्यानं सङ्कई नाम ; न हि हिशताब्दी मन्तरा तथा मन्दबुद्धिवं सम्भाव्यते , यथा च सूवबोधाय तादृश मतिमहद व्याख्यान मपि प्रयोजनीयं भवेदिति । पादिदक्षस्यैवापत्यं युवा स्याद दाक्षायणो नान्यः , एव मपि न नियमः ; दक्षगोत्रीयस्य शततम स्यापि यस्य कस्याप्यपत्यं युवा भवितु महत्येव दाक्षाय ग इति ; तत्र वाधादर्शनात् , जीवदुवंश्यत्वमात्रस्यैव युवसज्ञानिदानत्वाञ्च । जीवइंश्यत्वन्म शत- तमस्याप्युपलभ्येत चेत् , तत्रापि युवसम्तया भवितव्य मेवेति । किञ्च युवप्रत्ययस्तु जीववंश्यादावेव भवति नान्यवेति न नियमः , अपि जीवदवंग्यादौ भवत्येवेति च नियमः ; वार्तिक- कार-कात्यायनेन हि "वत्य च पूजायाम्” युवसता विहिता, "यूनच कुत्मायां गोत्रसस्ता” तैवेति युवसता मधिकृत्य महाभाचे सिद्धान्तितम् , लघुशन्देन्दुशेखरे चैतत् सुव्यताम् ।

·१२२ निकतालोचनम्। तदेवं दक्षगोवजो मान्यः कषिदद्यतनीयोऽपि दाक्षायण इत्युचेतव, किं सहकारस्थ व्याडे: दक्षगोत्रविभूषणस्य ? इति । अन्यच्च ; यदि हि नाम स व्याड़ि: पाणिनेः समकालिको मातुलपौवस स्यात् , तवश्यं दृश्येत सूत्रं तदष्ट के 'व्याचादयः शालायाम्'-इत्येव ;- न च "छात्रवादयः शालायाम्" इति ( ६. २. ८५.) ; व्याडिशालाया एव पाणिमेमनसि पूर्वोदय- सवात्। तत्र छात्रादिगणे व्याडिशब्दस्य पाठ एव व्याडे: पाणिनिसमकालिकत्वं बोधयतीत्यपि वक्तुं न युज्यते ; गगापाठे हि काले काले शब्दाः सनिवेश्यन्ते, इति तु सवैकररीकर्तव्य मेवेति। सिह मित्थं सङ्ग्रहकतो व्याडेराचार्यस्य व्याकरणाचार्यात् पाणिनितो बहुकालपरजत्वं वार्तिककाराच कात्यायनात बहु- पूर्वजत्व मपीति ॥ [शौनक: ] प्रातिशाख्यतत्-सङ्गरक्ततो: शौनक-व्यायोश्च सम कालिकत्व मवगम्यते । पस्ति हि शौनकीये प्रातिशाख्येऽसनद व्याडेरखः , पस्ति च व्याडिकतायां विकतिवल्ल्या मसकछौन- कस्यावगमश्च । तयथा, प्रातिशाख्ये व्याडेरुल्लेख: ( ३.८.)- "परिग्रहे बनार्षान्तात्तेन वैकाक्षरीतात् । परेषां न्यास माचारं व्याडिस्तो चेत् खरौ परौ"-इति । "अनादिनिकरात् परेषा मक्षराणां न्यास मनुदात्तत्व माचार मन्यते व्याडिराचार्य:"-इत्येवमादिकच तत्रोबटकतं भा'थम् । तथा "उभे व्याडिः समखरे"-इति ( ३. १३.)। "व्याडिस्त्वाचार्य:"- इत्यादि च तनाथम् । "व्याडे: सर्ववाभिनिधानलोप:"-इति (६. २१.)। "व्याडेराचार्य स्व"-इत्यादि च भाष्यम् । अपरञ्च (१३. ३८.)- ·कः कालो यारकख? - "समापाचं नाम वदन्ति पखं तथा गत्वं सामवशांव सन्धीन् । उपाचारं लक्षणतम सिह माचार्या व्याडिशाकल्यगााः" इति । "तथा वदन्ति के प्राचार्याः, व्याडिशाकल्य-गााः" इत्यादि च तद्भाष्यम् । अपर मपि ( १३ प० ४४.)- "व्याडि सिक्य मनुनासिकं वा"-इति । "व्याडिगाचार्य:"- इत्यादि च तत्र भाथम् । तान्येवमादीनि व्याहिमतानि तु पाणिनीयव्याख्यानरूपात् सङ्गहन्यादेव शौनकेन सङ्ग होतानीत्यपीह ध्येयानोति । एवं व्याडिकतायां विकसवल्ल्याञ्च शौनकस्वावगमः- "अनुलोमे यथाक्रमम् (वि. व. १.८.)"-इत्यत्र “यथाक्रम- शब्देन प्रातिशाख्योता अन्वक्षरक्षेप्रादयो द्रष्टव्या:"-इत्याह विकृतिकौमुदीकत् । तथा 'व्युत्क्रमे क्रमवत् सन्धिः (१. ११.)" -इत्यत्र च “विपर्ययक्रमसन्धौ शौनकोलाः क्षणादिसन्धयो भवन्ती- त्यन्वयः” इत्यादि चाह स एव कौमुदीकट्टाचार्यः। तत्रैक "डकारादिविधानम्" इत्यस्य व्याख्यायमुक्तम् - "डकारस्य लहका- रादेशः शौनकोत एव" इत्यादि। तथाग्रेऽपि “एकारीकार- परस्तु प्रकारोऽभिनिहन्यते ( १. १३.)"-इत्यस्य कौमुद्याम् “उद्- ग्राहसन्धी शौनकाचार्य: प्रतिभावनिमित्तं प्राषित: 'प्रक- त्यान्तः ( पा० ६. १. ११५.)-इत्यनेन सूत्रेण"-इत्यादि। स्पष्ट चास्ति तत्र शौनकनामोल्लेख: "उदातादिविधानं तच्छौनको भवेदिह"-इति (वि.व. १ प० १५ श्लो०)। प्रतो मन्यते सुष्वनुमितं शौनकव्यायोः समकालिकत्व मिति । सब च प्रथमं तावत् व्याडिराचार्य: पाणिनेरष्टक मवलम्बा सहा मारधितवान् ; ततः शौनकाचार्य : शाकलसंहितायां विशे- ·१२४ निकतालोचनम्। । व्यते , पाख्यापनाय प्रातिशास्वं प्रपीतवान् ; सतश्च तत्परिशिष्ट स्थानीया भष्टप्रकरणा विक्कतिवनी कता पुनस्तेनेव व्याडिने त्यपि प्रतीयते तत्तग्रन्यसमालोचनादिभिरिति । प्रप्येतो शौनक-व्याडी गुरुशिथी ,- इत्येतदपि विज्ञायते, तत एव विकतिवल्लीपन्यात् । तथाहि तन्मङ्गलाचरणे-- "नवादी शौनकाचार्य गुरु वेदमहानिधिम् । मुनीन्द्रं सर्ववेद ब्रह्माज्ञ लोकविश्रुतम्" इति (२)। एव मपि सिद्ध मेतयो: शौनकव्यायोः समकालिकत्वम् । सिचा स्मावून मसौ प्रातियाख्य कच्छौनकः पाणिनेः परभव इति ॥ ननु शौनकस्य पाणिनिपरभवत्वं सत्य मेवेति चेत् , कथं न तत्कृते बहक्मातिशाख्ये पाणिनेर्नामोल्लेखः । अत्रेदं सम्मा- यथा च सम्प्रति भट्टोजिदीक्षितकता वैयाकरणसिहान्त- कौमुदी नाम वृत्ति: प्रचलिता, अत एवाविशेषण 'पाणि- नीयव्याकरण मधीते'-इत्यु को सतिसमन्वितस्येवाध्ययमस्य बोधो 'कौमुदी मधी'-इत्यु तो च पाणिन्यष्टकान्विताया एव तया वृत्तेरध्ययनं प्रतीयते , अपि च व्याकरणकारोल्लेख प्रसङ्गे तत्तिकर्तुः दीक्षितस्थापि नामोल्लेखः क्रियत एव ; तथैव शौनककाले पपि ससूत्रसङ्गहस्यैव व्याकरणत्वेन प्रसिद्धि- रासीत् , सहकारस्य च तस्य व्याडेक्करणकर्तृत्वेनेति । तदुक्त मस्ति हेमचन्द्रीये चाभिधानचिन्तामणौ "ससूत्रहत्त्यर्थपदं महार्थम्" इत्यादि ( १२. २८.) सहाह-विवरणम् । एवञ्च व्याडे- रुसलेखादेव पाणिमेल्लेखः सिद्धः। सत्येवं शौनकीयमाति- शास्थादौ यत्र क च व्यातिविषये व्याडेराचार्यस्य नामो- स्लेखो दृश्यते , तमर्व मेव पाणिनिमलस रकम् ; व्याडे: खलु भवति , ·कः काली यानस्य ? १२५ "प्रथ , पाणिनीयव्याख्यावखेनैव वैयाकरणत्वसिहे: महि व्याड़िा- करणसूत्रकारः। सथाच- यद् दृश्यते ऽत्र “व्याहि सिक्य मनुनासिकं वा"-इति (ब० प्रा० १३ ५० ४ ४.), तदिदं "मुख- नासिकावचनोऽनुनासिक: (१.१.८.)"-इत्यस्य पाणिनीयस्थ सूत्रस्यैव व्याडिकतं व्याख्यानं शौनकेन संस्मयोनिखित मित्येव गम्यते । एव मन्यत्रापि। भाष्यक्षताप्युक्त पस्पशायाम्- थाकरण मिन्यस्य शब्दप्य कः पदार्थः १ सूत्रम् । .-. । न हि सूत्रत एव शब्दान् प्रतिपद्यन्ते । किन्तर्हि ? व्याख्यान- ननु च तदेव सूत्रं विग्टहीतं व्याख्यानं भवति केवलानि चर्चापदानि व्याख्यानम् - 'हहिः, पात् , ऐच'-इति । किन्तर्हि ? उदाहरणम् , प्रत्युदाहरणम् , वाक्याध्याहारः, इत्ये- तत्समुदितं व्याख्यानं भवति" इति । अत एव चोक्तं दृश्यते वृत्ती-- “ससङ्घहं व्याकरण मधीते"--इति ( पा• ६. ३. ७८.)। अपि च शौनकीये हि तत्र प्रातिशाख्य प्राचार्य पदेनापि पाणिनेः स्मरणं बहुत्र लक्ष्यते। तथाहि ( १. ४. १.)- "अष्टावाद्यानवसानेऽप्रयद्यानाचार्या प्राहुरनुनासिकान् स्वरान् । सन्त्रिमावे शाकला दर्शयन्याचार्य शास्त्रापरिलोपहेतवः” इति । अनावश्यं पाणिनिकतम् “अणोऽप्रयवस्थानुनासिकः ( ८. ४. ५७.)”-इत्येव सूत्र लयीभूतं तस्येति स्वीकार्य मिति ॥ किञ्च पाणिनीयप्रणयनात् पूर्व कस्यापि प्रातिशाख्यग्रन्यस्य प्रचारः समभवदित्यपि न प्रतीयते ; क्वचिदपि पाणिनीयसूत्रे प्रातिशाख्यशब्दादर्शनात्, प्रातिशाख्यशब्दव्युत्पत्तये वार्तिकवत्कृत- यत्रस्योपलाभाच्च । तथाहि- “गम्भीरानाः" इति (४. ३. ५८.) सूत्रे उक्त कात्यायनेन "भाप्रकरणे परिमुखादिभ्य उपसवानम्" ·१२६ निकतालोचनम्। ; तथा “पार्ष- - -इति; सब परिमुखादिगणे च दृश्यते "प्रतिशाख"-इति। परिषच्छन्दस्त हिः दृश्यते पाणिनीयेऽपि, परं न तवैकवापि प्राति- शाख्यार्थोऽवगम्यते ; अपि तु गाथकाद्यर्थ एव । कतिरेषा तत्र भवतां नेव लोके नान्यस्मिन् वेद पई एकारोऽई पोकारो वास्ति'-इति (१ प. १ पा० ७ प्रा०) महाभाष्यवच- मस्य नागेशादिकतं व्याख्यानं हालोच्यम् । वस्तुतस्तु शाखाविशेषेषु व्याकत्यादिविशेषबोधनपरा एव प्राति- शाख्यग्रन्याः , सामान्यत: सर्वशब्दानुशासनाय प्रवृत्तात् पाणि- नीयायाकरणादवरजा एव भवितु महन्ति । अतस्तथैवोक्तं बहुप्रातिशाख्यशास्त्रप्रयोजनलोकव्याख्यानावसरे ततृतीयवृत्ति- कतोवटेन , कतञ्च तत्र पाणिनिसूत्रोहरणम् । तथाहि "तथा व्याकरणे यत् सामान्येन , यथा- 'ऋचि तु-नु-ध-मक्षु- तङ-कु-वोरुथाणाम्'-इति ( पा० ६. ३. १३३.), तद् व्यवस्था- पयितु मिद मारभ्यते ; न सर्वत्रतानि पदानि प्रस्यां शाखायां दीर्घा भवन्ति । यथा एव माथर्वणप्रातिशास्थ- ऽप्युक्तं स्वयं सूत्रक्कतैव- "एव मिहेति च विभाषाप्राप्तं सामा- न्येन"-इति। सामान्येन लक्षणेन पाणिनीयेन यद् विकल्पेन प्राप्तम् , तदेव मस्यां शाखायां व्यवस्थितं भवतीति च तदर्थः । अत एवोक्तां महाभाष्यकारेण च "अवश्यं खल्वप्यस्माभिरिदं वक्तव्यम् , बहुल मन्यतरस्या मुभयथा वा एकेषा मिति । सर्व- वेदपारिषदं हीदं शास्त्रम् , तत्र नैकः पन्थाः शक्य भास्था- तुम्" इति ( २ ० १ पा० ३ पा० )। अथ केषाञ्चिबये प्रातिशाख्यकछौनक एवैक: सूत्रद्रष्टा, मण्डलद्रष्टा, कल्पवत् , गाखाप्रवक्ता चेति । पूर्व प्रदर्शितानि षड़ " इत्यादि। .

·कः कालो यास्कस्य? १२७ ; गुरुशिष्यवचनान्येवातकं प्रमाण मुपलभ्यते ; तथापि नाक्य मेव वीजम् , नान्यत् किञ्चनेत्यस्माकम् । समासत: खरिहतश्चैतत् पुरस्तादेव ( ५५ पृ.) । वस्तुतस्तु शुनकवंशीयाः अद्यतनीया अपि शौनका एव ; तस्मात्रामैक्यवीजकं तादृश मझुतमतं त्वप्ति- भ्रमविजृम्भित मिवैव प्रतिभाति ; न हि तत्र किमपि मानं लक्ष्यते , प्रत्युत लक्ष्यन्त एव वादा बहवः । तेषां कतिचित् पुरस्ताादेव ध्वनिता: प्रदर्थयिष्यामचोपरिष्टादपि (वेदसमा- लोचने ) कतिचिद् । इह च किञ्चित् प्रकटयामः । प्रातिशाख्यकारस्य शौनकस्य तु मुनित्वेन व्यवहारदर्शनात् ऋषिकालात् परभवत्व मद्ययुगीयत्वञ्च। तथाहि- "नत्वादी शौनकाचार्य गुरु वन्दे महानिधिम् । मुनीन्द्रं सर्ववेदज्ञ अधज्ञ लोकविश्रुतम्" इति विक्कतिवल्ल्यां व्याडिवचनम् (२); न हि तेन सत्रोक्तम् ऋषीन्द्र मिति । पाणिन्यादीनां पतञ्ज- स्थताना मद्ययुगीयाना मेव हि मुनित्वेनैव व्यवहारो दृश्यते प्रधानतः सर्वत्र, ऋषित्वेनापि व्यवहारस्त्वौपचारिक: ; पाणिनि- पूर्वजाना मापिशलि-शाकटायन-गाय-शाकल्य-कल्प कच्छौनक- माण्डव्य-पाराशय प्रभृतीनां त्वाचार्यत्वेनैव व्यवहारो दृश्यते प्रधा- नतः सर्वत्र , ऋषित्वेन व्यवहारस्त्वातिदेशिकः ; तेभ्योऽपि प्राचीनतमानां पुराकल्पश्रुतानां वसिष्ठ-वामदेव-सूतामण्डल दृक्- शौनकादीनां मन्नद्रष्टुणा मेव ऋषित्वं मुख्य मिति तु प्रतिपादितं पुरस्तादेव ( ३२-४४ पृ.)। तदेवं प्रातिशाख्यक कौनको নুন मद्ययुगीयः ; तत्रापि व्याडिसमकालिक इति पाणिनिपरजश्चातो नास्य कथ मपि युज्यते सूत्रद्रष्टुत्वादिक मितोऽप्यपास्तं षड़- गुरुशिष्यस्याभिमत मिति ॥

·१२८ निरुतालोचनम् । स्थापि। एवञ्च यद्यपि बहना मेव पदिकप्रन्यानां प्रणेवनाम शौनक इत्येवं यत एव पर नदि समावेणेव तेषां सर्वेषा मेक एव प्रपतति प्रामाख मुपगन्तु महतीति शौनकानां विभिवष्यक्तित्व मसमकालिकात्वा सतरां सम्पदात एव । वर मनुमोयते , शिक्षाविशेषवत् शौनकाचार्य: पाणिनेः पूर्वजः ; प्रताधिकारे "शौनकादिभ्यश्छन्दसि (४. १. १०६.)"-इतिसूत्रीयशेखरे "छन्दसि किम् ? शौनकीया शिक्षा"-इतिप्रत्यु दाहरणदर्शनात्। कल्पकत् शौनकाचार्यस्तु ततोऽपि पुरातनः ; तव सद्ग्रन्थस्यैवोदाहरण- त्वेन बोधनात् ; छन्दस्त्वसामानाधिकरण्येन प्रोतृत्व मेव हि तादृशो- दाहरणत्वे वीजम् । यस्तु कल्पकत् , स एव कर्ता शाखाप्रवचन- तथा शुइतं विततिकीमुद्यां गङ्गाधरभट्टाचार्येण- "शाकला: शौनकाः सर्वे कल्पं शाखा प्रचक्षते"-इति ( १. ४. सत्वत: पाठभेदकल्पभेदावेव शाखाभेदहत्। मण्डलद्रष्टुः शौन- कर्षस्तु द्रष्टवेन व्यवहारात् ततोऽपि प्राचीनत्व मन्ययुगौयत्वञ्च ; न हि एता गौयस्य कस्यापि द्रष्टुत्वेन परिचयः क्वाप्यु पलभ्यते ; पस्ति तस्य शौनकस्य द्रष्टत्वेनैव व्यपदेशः "हितीयं मण्डल मपश्यत्" इति ( ३१ ६.)। मण्डलशब्दस्त वैदिकमन्त्र- सूनानां सहविशेषस्यैव वाचकः ; तदाह सर्वानुक्रमणीकच्छी- नकोऽपि- "तत्तदृषिदृष्टानां वाहनां सूनाना मेकर्षिकर्तकः सङ्कहो मण्डलम्" इति , “सम्पूर्ण मृषिवाक्यन्तु सूक्त मित्यभि- धीयते" इत्यादि च । ततस्तस्माच्च तासङ्ग इकारात् शौनकान प्राचीनोऽन्य एव शौनकर्षिः सूत्रकारः,- इत्याप्यविचारित मेव सिझम्। तत्वत: सर्वष प्रन्यकालनिमये स्मर्तव्य मेतत् , সাবীলায়শাি লীনা বৰ সৰস্কাৰ আৰীৰ দ্বনন্ধিা . , ·कः कालो यावास्य? १२८ - मिति ; यथाद्यापि दृश्यते मपिटनामनामव्यवहारो दाक्षिणा- त्यानां भारतीयानां तथा इलण्डीयादीना मपि । अतएव व्यासाखलायनपाणिनिशौनकयास्कादीनां बहुत्वात् तत्तरकतेष्व- वश्यम्भावी पौर्वापर्यविभ्रमो भवत्येव ? यच 'प्रार्थनुक्रमणी'-भृतीनां दशाना मेवग्वेदीयर न्यानां प्रणता बभूव चैकः शौनक इत्या सर्वानुक्रमणीवृत्ती षड्गुरुशिष्यः- "शौनकीया दशग्रन्थास्त ऋग्वेदस्य गुप्तये । आर्यनुक्रमणीत्याधा छान्दमी दैवती तथा । अनुवाकानुक्रमणी मूकानुक्रमणी तथा । ऋक्पादयोविधाने च बाईदैवत मेव च । प्रातिशाख्य शौनकीयं स्मात दशम मुच्यते"-इति । एतदपि तादृशधमादेव । तत्त्वतो वृहद्देवताकछौनकस्तु प्रातिगाख्य कत: शौनकात् , निरुताकतो यास्काच बह्ववरः ; तत्र बहुवैव तयोर्नाम लेखदर्शनात् । तथाहि स० दे० २. ११३- "पद मेकं समादाय विधा कत्वा निरुतवान् । पुरुषादः पदं यास्को वृक्षे वृक्षे इति वृचि ॥” इति । दृश्यते चात्र निरुतो 'पुरुषानदनाय'-इति (२.२.२.)। "काक्षीवलं सर्व मिति भगवानाह शौनकः ।" इति च स, दे. ३. १५२.। लभ्यते चैव शौनकीयानुक्रमणिकातोऽपि । न हि कोऽपि विज्ञः स्वं भगवानिति वक्त मुत्सहेतेति नून मनुक्रमणीक्क छौनको बहवताकछौनकात् प्राचीन इत्येवाव- तथा च षड्गुरुशिष्यवत: 'शौनकीया दश ग्रन्या:'- इति सिद्धान्तः कथं न विलीनो जलमध्यस्थमसीचोदवदिति सुधौभिविभाव्य मेव । एवच य एव प्रातिशाख्यकत् स एव गम्यते ।

·निकतालोचनम्। पार्थनुक्रमण्यादीना मपि नवानां प्रणतेति कथं स्त्री कुर्महे वयम् ? पर मेतायत्त्वस्माकं भवेत् स्वीकार्यम् ,- सर्व एवैते ग्रन्थाः पाणिनीयतो बहत्तरभवाः ; प्रातिशाख्य कमावतो गुरुशिष्यत्वेन समकालिकत्वमतीत रिति ( १२४ पृ० )। यञ्चाह षड़ गुरुशिथ:- “प्रासीद गृहपतियों वै नैमिषारण्य - वासिनाम् । शतानीकाय राज वै जनमेजयसूनवे"- इत्यादि । तदपि न ; बहुक्मातिशाख्य क्तः शौनकस्य व्याडिसमकालि- कत्वात् , व्याडेहि पाणिनितोऽन्धू नद्दिशताब्दीपरजत्व प्रति- पादितं चेतः पुर एवेति ( १२१पृ० )। तदेवम् सर्वानुक्रमणीभाथे दृष्टानि षङ्गुरुशिष्योक्तानि शौनकपरिचायकवचनानि सर्वाण्येवा- स्मान् विस्मापयन्ते एव । तत्त्वतो मर्व एवेते शौनका ननं विभिन्न कालजा इति बहुपूर्वापरीभावान्विताः ; तत्रायं बवृक्- प्रातिशाख्यकार: खल्वेष शोनको यतो व्याडिसमकालिकः , तत एव कलेरन्यू नेकादशशताब्दयां खीष्टजन्मतश्च हिसहस्राब्दीतः प्रागिहाकोड़ादित्येवोपलभ्यत इति ॥ [ यास्क: ] निरुक्तकारोऽयं यास्कस्तु तस्मादस्माच्च शौनकात् पराचीनः । दृश्यते यत्र निरुते ( १. ६. १.) शौनकीयप्राति- शाख्यसूत्र मुद्धृतम् – “पदप्रततिः संहिता ( ऋ० प्रा० २. १.) -इति। उक्ताह उक्ताचेह - “पदप्रकृतीनि सर्वचरणानां पार्षदानि"- इति ( १. ६. १.)। प्रतोऽस्माविरुक्तात् पूर्व मेव प्रणीताः प्रायः सर्व एव प्रातिशाख्यग्रन्था इत्यप्यनुभवामः ॥ यत्त केन चित् “न दाशतय्येकपदा काचिदस्तीति सैयास्कः' इतिप्रातिशाख्योक्तिदर्शनात् यास्कस्यैतस्य शौनकाग्रजत्वं निर्णीतम् ; तस्य सन्निर्णयस्य तु मूले एवं कुठाराघातः कृतः पुरस्तात् (२८पृ०)।

·AKRISHIA MISSION INSTITUTE OF कः कालो यावास्य? एवं हि निरुताकारोऽयं यास्काचार्य: शौनकपरशताब्दीज इत्यपि वक्तं शक्यो, सम्पद्यते च तथा पाणिनित: त्रिशताब्दी- घरजत्व मस्य ; नापि हि त्रि-चतुः-शताब्दी मन्सरा मतादृशं बुषिवैजात्यं सम्भाव्यते यकैनैव सूत्रेण कृतार्थों मुनिः , तदर्थ एवैवं वृहद्ग्रन्थः प्रयोजनीयो भवेत् ; पृषो- दरादीनीति सूत्रेणेव साधितं पाणिनिमुनिना प्रायः सर्वनरुक्त- काय मिति तु बोधित मेव पुरस्तात् ( १०, ११ पृ.)। एवञ्चेद मेव स्फुटं प्रतीयते पाणिनिकाले शिष्टानां भाषाव्यवहारत एव पदाना मर्थाः प्रतीयन्ते स्म, प्रत एव सूत्रयामास पृषोदरादौ- नीति ; तत उत्तरकालम् जाते हि शिष्टाना मपभाषाव्यवहार- बाहुल्ये , सञ्जाते च बुद्धिमालिन्ये ऽवश्य मेव विशेषतो निर्व- चनादेवक्तव्यत्व मुपगत मत एव प्रवृत्त मिदं निरुक्तं यास्कीय मिति । तदेवं कलेहदशशताब्द्यां खीष्टमम्मतश्चोनविंशशता- ब्दीतोऽपि प्राक् समभवदयं यास्क इति सिद्धम् ॥ पाश्चात्याध्यापकगोल्ड्टूकरोद्भावितप्रणालीतो बोलिङ्गीयं भव मारुह्य च अपारकालपारावारे विचरन्तो वय मिमं यास्क मप- श्याम कस्यां नु वेलाया मासीन: स प्रणिनायेदं निरुक्त मिति । साधवो येन गच्छक्ति तेन गच्छन् न दोषभाक् । निन्दा वा यदि वा शंसा नानुगानां हि युज्यत इति शम् ॥ LIBRARY OMLOUTTA ·१३२ निरुतालोचनम् । (८) पार- प्रथेदानों विचार्य मस्ति , कमर्थिक्येषा प्रतिस्तव्य यास्कस्थति ; “प्रयोजन मनुद्दिश्य न मन्दो हि प्रवर्तते" । किञ्च, "सर्वस्यैव हि शास्त्रस्य कर्मणो वापि कस्य चित् । यावत् प्रयोजनं नोक्तं तावत् तत केन रयते ?"-इति । म केनापीति भावः । अतोऽस्य च यास्कस्यात्र प्रवृत्ते: प्रयोजनं वक्तव्य मेव । म चात्र साकर्तः सृथिविषयकः प्रश्न इवायं विचार: स्वार्थः परार्थो वास्यारम्भ इति निर्णयायेति : न घन्धप्रतिरिव कोऽपि केवलं पराथं कि मपि कर मुसहतेऽत्रेति धीमतां सिद्धान्त एव । अत एवाह भगवान् पतनलि:- “नेह कश्चित् परोऽनुग्रही- तव्य इति प्रवर्तते , सर्व इमे खभूत्यर्थं प्रवर्तन्ते। ये ताव- देते गुरुशुश्रूषवो नाम , तेऽपि स्वभूत्य में प्रवर्तन्ते लौकिकञ्च नो भविथति, इह न: प्रीतो गुरुरध्यापयिष्यतीति । तथा य एते दासाः कर्मकरा नाम , एतेऽपि स्वभूयथं प्रव- तन्ते ; भत्कं चैलञ्च लण्स्यामहे , परिभाषाश्च न नो भविष्य- तीति ("परिभाषाः दण्डनादिका:" के० )। तथा य एते नाम , एते च प्वभूयथं प्रवर्तन्ते ; वेतनञ्च लपस्या- मित्राणि च नो भविष्यतीति" इति (३ अ० १ पा० मा०)। हरिणाप्युक्त मेव मेव- "निमित्तेभ्यः प्रवर्तन्ते सर्व एव स्वभूतये । अभिप्रायानुरोधोऽपि स्वार्थस्यैव प्रसिद्धये"-इति । एष च विशेषाशयोऽस्य प्रत्रस्य यथा च खलु ऋक्तन्त्र व्याकरणस्य ऋग्वेद एव विषयः , सामतन्त्र-व्याकरणस्य सामवेद महे, - ·कैमध्क्येषा प्रवत्तिस्तस्य यास्वस्य ? १३३ एव ; तथैवास्यापि शास्त्र त्य कश्चिद एवैको विषयतया निर्दिष्ट उत यथा पाणिनीयं नाम व्याकरणं लौकिकानां मवेदगतानां च सर्वविधसाधुशम्दाना मविशेषेण व्युत्पादनाय प्रवृत्तम् , तथै- वेद मपि ?-इति । अत्र ब्रूमः ,- नेद मृक्तन्त्रादिवदेक वेद- विषयम् , इह सर्ववेदीयाना मेव निगमानां दर्शनात् ; नापि पाणिनीय मिवेदं लोकवेदयोरविशेषण शासनम् , इह केवल- लोकविदितानां केवल ब्राह्मणगतानाञ्च पदानां निर्वचनाना मना- लोचनात् ; ततोऽयं ग्रन्थः हतीयश्रेणीक: सर्ववेदमन्त्रव्याख्या- मार्गबोधनायैव प्रणीतः। अत एवाह यास्क: स्वय मेव- “प्रथा- पीद मन्तरेण मन्वेष्वर्थप्रत्ययो न विद्यते ऽर्थ मप्रतीयतो नात्यन्तं स्यरसंस्कारोद्देश तदिदं विद्यास्थानं व्याकरणस्य कात्नं स्वार्थ- साधकञ्च”-इति ( १. ५. १.) । प्रपञ्चितञ्चैतत्तत्रैव तदुत्तरत्र । अपरञ्चास्य विशेषतः समालोचनयेद मपि लक्ष्यते, मन्त्राणा मादिज्ञापनाय च प्रवृत्ता ब्राह्मणग्रन्थाः , तथैवेद मपीति। प्रथमं ब्राह्मणग्रन्येष्वेव निर्वचनानि च समानातानि, ततोऽनुब्राह्मणग्रन्थेषु तत्रिवचनादिकम् , ततो निदानसूत्रादिग्रन्थेषु बहु लीलायितं तद् भगवता यास्केनाबदं पृथग् ग्रन्थरूपेणेति । ततश्च नेदं शास्त्रं ब्राहाणग्रन्यीयपदादिव्याख्यामार्गबोधनाय प्रव- तम् ; अपि नाम यदथं प्रवृत्त ब्राह्मणम् , तदर्थ मेवेद मपीति सर्वेषां वेदानां मन्त्रगतपदादौना मेव व्याख्यानप्रकारबोधनायाग्य प्रहत्तिरिति । अतएव स स्वय मेवोक्तवान् ग्रन्योपक्रम- "छन्दोभ्यः समाह य"-इत्यादि; छन्द स्त्वन्तु मन्त्राणा मेव मुख्य मिति सङ्घपः ॥ - यथा ।

·१३४ निरुतालोचनम् । (८) - अथ कोऽयं वेदः ?- वेदशब्दस्य कीदृशी व्युत्पत्तिरिष्टा आर्याणाम् , तथा वेदस्य किं लक्षणम् , स्वरूपञ्च तस्य कि मिति वयः प्रश्नाः स्वत एव सर्वमनःसु समुत्पद्यत एव ; सत्समालोचना- यैवैतहि किञ्चिदिह यतामह इति यावत् । [ वेदः ] “विद्यन्ते जायन्ते लभ्यन्ते वा एभिर्धम्मादिपुरुषार्था इति वेदाः" इत्येतद् वेदशब्द-व्युत्यादनं कृतं दृश्यते देवमित्रपुत्रेण विष्णुमित्रेण बढप्रातिशाख्यवृत्त्यु पक्रमे । अन्यान्यविधानि च सन्ति बहनि वेदशब्दव्युत्पादनानि, तानि चान्यनान्यत्र ट्रष्टव्यानि । "प्रत्यक्षानुमानागमेषु ( प्रमाणेष ) अन्तिमो वेदः” इति , "समयबलेन मम्यक् परोक्षानुभवसाधनं वेदः" इति , “अपौरु- षेयं वाक्यं वेदः” इत्यादीनि च वेदलक्षणानि सायणीये ऋम्भा- थादौ द्रष्टव्यानि। “इष्टप्रात्यनिष्ट परिहारयोरलौकिक मुपायं यो वेदयति स वेदः"-इत्ये केनैव वाक्येन च वेदस्य व्युत्पा- दन-लक्षणेऽप्युक्ते कृष्णयजुर्भाथभूमिकायां सायणेनैव । । “प्रत्य- क्षेणानुमित्या वा यस्तू पायो न बुध्यते। एतं विदन्ति वेदेन तस्माद वेदप्य वेदता"-इति वचनञ्च तत्र मानवेनोपन्यस्योक्तं च “स एवो- पायो वेदस्य विषयः , तबोध एव प्रयोजनम् , तदोधार्थों चाधि- कारी; तेन महोपकार्योपकारकभावश्च सम्बन्धः" इति । वेदस्वरूपञ्चोक मेवं बौधायनेन- “मन्चब्राह्मण मित्याहुः” -इति। पापस्तम्बेन च यज्ञपरिभाषायां स्फुट मुक्तम्- “मन्त्र- ब्राह्मणयोर्वेदनामधेयम्" इति । सर्ववेदभाष्य कारण सायणाचार्य- गापि तदेवापस्तम्बोयलक्षण मवलम्य प्रपञ्चित मृभाष्यभूमि-

·कोऽयं वेदः ?
१३५
कायां बहुधैव ; सिद्धान्तितञ्चैतत् तत्र "मन्त्रबाह्मणात्मकः
शब्दराशिर्वेदः” इति । उत्ताञ्च भगवता जैमिनिमुनिनापि
तथैव ; तदनुलोकितञ्च सर्वानुक्रमणीकृत्तिभूमिकायां षड़,
गुरु शिष्येण । तथाहि
"मन्त्रब्राह्मणयोराहुवेदशब्दं महर्षयः ॥
विनियोक्तव्यरूपो य: स मन्त्र इति चक्षते ।
विधिस्तुतिकरं शेषं ब्राह्मणं कथयन्ति हि ॥
विनियोक्तव्यरूपश्च विविधः सम्प्रदश्यते ।
ऋग्यजुःसामरूपेण मन्त्रो वेदचतुष्टये ॥
अहेबुध्नीय मन्त्र मे गोपायेत्यभिधीयते ।
ऋक् पादबद्धा, गीतन्तु साम, गद्यं यजुमन्त्रः ॥
चतुलपि हि वेदेषु विधैव विनियुज्जते ।
वेदैरशून्य इत्यादी मन्त्रे वैविध्य मुच्यते ॥
प्रस्तुतविग्विनियोग ऋचान्वो मन्त्र यज्ञकारण ।
'सवे ब्रह्मा'-निरुतोऽपि चतुर्मिरिति निर्णयः ॥
ऋग्रूपमन्त्रबाहुल्यादृग्वेदः स्यात् तथेतरी।
शान्तिपुष्ट्यादिकब्रह्मवर्गप्रणवविद्यया ।
ऋचाञ्च यजुषां तुर्यों बाहुल्ये न विधायकः ॥
एकविंशत्यध्वयुक्त मृग्वेद मृषयो विदुः ।
सहस्राध्वा सामवेदो यजुरेकशतावकम् ।
नवाध्वाथर्वणोऽन्ये तु प्राहुः पञ्चदशाध्वकम् ॥” इति ।
एतेन खलु सर्वेषा मेव वेदानां सर्वविधस्वरूपाण्यु तान्येव समा-
सतस्तेन धीमतैवेत्यत्रास्माकं नैव किञ्चिदतव्य मस्त्यवशिष्टम् ;

·१३६ निरुतालोचनम् । - शास्त्रं जैमिन्यादिभिर्महात्मभिः प्रपञ्चितं मीमांसासूत्रादिक मेव सुधौभिद्रष्टव्य मित्यलं चर्वितचर्वणन वेदस्य पौरुषेयत्वा- पौरुषेयत्वादिकविचारेणेति ॥ परनवस्य वैतदालोच्यम् , आपस्तम्बादिमतानुगाः सायणा- चार्यादयस्तु मन्त्राणां ब्राह्मणानाञ्च वेदवं चिरात् सिद्ध मिति मन्यन्ते। केचित्त्व द्यतना ब्राह्मणग्रन्थेषु बहुत्र ‘य एवं वेद'- इति दर्शनादेव प्रथमं तावत् ब्रामणग्रन्थाना मेव वेदाख्या प्रच- लिता, ततः कालक्रमेण मन्वेष्वपि सा उपचरितत्याहुः । वयन्तु तदुभरोरेव विपरीतं ब्रूमः ;- पुरासीत् विद्यापरपर्याय एवायं वेदशब्द : ; तथा यतश्च सर्वासा मेव विद्यानां निधानानीमे मन्त्रा: प्रदृष्टाः , अतो मन्त्रकाले एव त्रिविधानां मन्त्राणां वाचक: सम्पनी वेद इति; ततो ब्राह्मणकाले ब्रामणेष्वपि ग्रन्थेषु मन्त्रमानपर एव व्यवहतो वेदशब्दः ; पश्चात् सूत्रकाले तु मन्त्रवाधणयोरुभयोरेव विद्यानिधानत्वेनादरातिशयस्थितरुभयो- रेव बोधकः सम्बातो वेद इति । तदत्र वयः पक्षाः सम्पद्यन्ते ;- ( १ ) मन्त्र ब्राह्मणयोर्वेदत्वम् , (२) ब्राह्मणग्रन्याना मेव मुख्य वेदत्वम् , (३) सर्वविद्यानिधानानां हि मन्त्राणा मेव वेद इति व्यवहारो मुख्योऽतिपूर्वकालिकश्चेति। अथैषां कतमः पक्षो ज्यायान् इति पूर्वापरदर्भिभिर्माध्यस्थधिषणावद्भिः सूरिभिरेवालोच्यताम् । श्रूयते हि शक्ल यजुषि मन्चे एव वयोपरो वेदशब्दः- "वेदेन रूपे व्यपिवत् सुतासुतौ प्रजापति:"-इति ( १८. ७८.)। "प्रजापतिः ‘सुतासुतो' मुतास्तयोः रूप 'वैदेन' भनिन, खय्या विद्यया वा 'व्यपिबत्' विविध पीतवान्। सुतः = सोमः , प्रसुतः - पयः परिमुच"-इति च तस्य व्याख्यानं भाषितं मही. - ·कोऽयं वेदः ? - धरेण। सदन वेदेनेत्यस्य विविधोऽर्थ : कतो दृश्यते- त्रय्या विद्यया वा'-इति । तप हितीयोऽर्थ एव युक्तातरोऽस्माकम् ; मन्त्रे 'वेदेन'-इत्याद्युदात्तश्रवणात्। अस्ति हि वेदशब्दः उच्छादिगणे ( ६. १. १६०. पा० सू० ) पठित: करणव्युत्पाद्यो यौगिको ऽन्तो- दात्तः ; अस्ति चापरो षादिगणे ( ६. १. २०३.) पठितस्त्रयां रूढः पाद्युदात्तो वेद इति । अत एव ऋक्संहितायां श्रुतस्य “यः समिधा"-इति ( ६. १. ५.) मन्त्रस्य व्याख्याने भाषितं मायणाचार्येण 'वेदेन = वेदाध्ययनेन'-इति । तैत्तिरीयसंहिताया मप्येव मस्ति वयोपरो वेदशब्द आधु दात्तः ( ७. ५. ११. २.)। तथैवाथर्वपिका भयसक्कदामनम्ति संहिताया मेव वयोपरं वेद- शब्दम् । तथाहि- "यस्मिन् धेदा निहिता विश्वरूपास्तेनीदने- नातितराणि मृत्युम्" इति ( ४. ७. ५. ६.) ; बुद्धयत एवात्र हि वेदा इत्यस्यार्थ ऋगादय इति । तथा तत्रैवोनविंशकागडे ऽपि त्रिश: श्रुतो वेदशब्दस्त्रयौपर एव। तदेव सर्वसंहितास्वेव त्रयी- परो वेदशब्दः श्रूयत एवेति मन्त्राणा मेव वेदत्वं सिद्धम् । एवं ब्राह्मणेष्वपि सर्वत्र श्रूयत एव वेदस्वयोपरः। तथाहि, बङ्गब्राह्मणे- “त्रयो वेदा प्रजायन्त ऋग्वेद एवाग्नेरजायत यजु- वेदो वायोः सामवेद प्रादित्यात् ; तान् वेदानभ्यतपत्" इति ( ऐ० ब्रा० ५. ५. ६.); एव मन्यनान्यत्र च तत्रैव ( ६. १५ ; ७. १८.)। तैत्तिरीयब्राह्मणेऽपि युतीयकाण्डे ( १०. ११. ४.) थु यत एव भयौपरो वेदशब्दः । तथा छान्दोग्यबाधणे च- "स होवाचदं भगवोऽध्येमि यजुर्वेदं सामवेद माथर्वणं चतु- थम्" इत्यादि (८. १. २.)। अथर्वब्राह्मणेऽपि - "इमे सर्वे वेदाः" इत्यादि ( गो. ब्रा० १. २. ८.)। तदेव सर्वबाधणेषु १८ ·१३८ निरालालोचनम्। । च वयोपरो वेदशब्दः श्रयत एवेत्यमाञ्च सिध्यति मन्चमावाणां वेदत्वम् । किञ्च सर्वसंहितासु त्रयोपरवेदशब्ददर्शन मेव प्रमाणयति, पासोन्मन्त्रकालेऽपि मन्त्राणा मेव वेद पति व्यपदेशः : सदापि मन्त्रव्याख्यानाधकानां ब्राह्मणग्रन्यामा मनाविर्भावात् । प्रदर्शित- बामणवाक्यानि च तदेव दृढयन्ति ; गादिशब्दानां मध्येक मुख्यशक्तः । प्रत एवोपपद्यन्ते तत्र गोपथे "इमे सर्वे वेदाः" -इत्यत्र विशेषणानि “मबाणा:"-प्रभृतीनि। निरुती ये चार्थन- प्रशंसनाय शा शाखाम्तरीयमन्त्रा उड़ता यास्केन , तत्र च धूयते वयोपर एवाधु दातो वेदशब्द:- "अधीत्व वेदम्" इति ( १.५. २.)। तदेतस्माच विज्ञायते मन्त्रकाले मन्त्रार्थक एव वेदशब्दः प्रसिह पासौदिति । यास्को ऽम्याह- "कर्मसम्पत्तिमन्त्रो वेदे"- रति ( १. १. २.)। स हि कर्मसम्पत्तिमन्त्रः कास्ति माहादेषु संहितास वा ! संहिताखेवेति चेदितोऽपि स्फुटं व्यज्यते संहितार्थ एव वेदशब्दो ऽभिमतः खलु निकताकारस्यैतस्य यावास्यापोति ॥ एव मपि ज्ञानार्थस्य विदधातो रूपं वेद इति विद्यक तस्य- यौगिकार्थः फलति । अनन्तास विद्या इह जमति सन्ति चिररावाय; तत एव वेदस्य समातणत्व मनन्तत्वच मन्यन्ते सर्व प्रार्याः। प्रादिसम्यकालेऽत्र भारते ये ऋषयः प्रादुर्बभूवुः , भासत्रेव ते विविधविद्याविभूषणाः साक्षात्कृतवाण: , पत एव हटा मन्त्रास्तकालादेवीच्यन्ते वेदा इति। तथापि मन्चेज्वेव वेदशब्दस्य मुख्या शक्तिः । तथा धाममन्ति- "भरबाजो ह त्रिभिरायुभिर्बधचर्य मुवास । सए इजौखिए खविरए शयानम् , इन्द्र उपव्रज्योवाच । भरहाज ! यत्ते चतुर्थ ·कोऽयं वेदः? ते मायुर्दशाम , कि मेनेन कुऱ्या इति । ब्रह्मचर्य मेवेनेन चरेय मिति होवाच । तर बीन् गिरिरूपानविज्ञातानिव दर्शया- सकार; तेषाए हैककमाबुष्टि माददे। स होवाच भरहा- जेत्यामन्बा। वेदा वा एते , अनन्ता वे वेदाः , एतहा एते- स्विभिरायुर्मिरन्बवोचथाः ; अथ त इतरदननूक्त अथ त इतरदननूक्त मेव"-इति मा० २.१०. ११, ३, ४.)। छान्दोग्येऽपि श्रूयते वेदपर्यायो विद्याशब्दः। तथाहि- "प्रजापतिलॊकानभ्यतपत् .-. अग्नेचो वायोर्य जूषि सामान्या- दिल्यात्। स एतां त्रयौं विद्या मभ्यतपत्" इत्यादि ( १. १७. १-१०.)। एवं तत्रैवान्यचान्यावपि ( ४. २१. १ ; २३. २.) । अत: मुक्त मस्माभिः 'पुरासौत् विद्यापरपर्याय एवायं वेद- शब्द:'-इल्यादि ( १३६ पृ०); तथा सम्भाव्यते चैष पक्षो युक्ततम एवोपन्यस्तो मन्त्रेष्वेव वेदशब्दस्य मुख्खा तिरिति । पापस्तम्बादिसूत्रप्रणयनकाले तु ब्राह्मणग्रन्थाना मपि वेदत्वं व्यपदिष्टम् ; सतः प्रभृति सिद्ध मेव “मन्त्र ब्राह्मणयोर्वेदनामधेयम्”- इति। पत एव मनुसंहितादावपि "वेदः कम्रोऽधिगन्तव्यः ( २. १६५.)"-इत्यादिषु वचनेषुभयोरेव ग्रहण मवगम्यते । एवैषा साचते ( म० सं० २. १५.)- "उदितेऽनुदिते चैव समयाध्युषिते तथा । सर्वथा वर्तते यन्त्र इतीयं वैदिकी श्रुतिः” इति । "उदिते शुहोति"-इत्यादिविधयस्तु ऐतरेयादिब्राह्मणेष्वेव विश्रुताः । तथाहि-- "कृषशुमो ह वातावत उवाच जातकों बता सो वा इदं वेदेभ्यो यहेतदग्निहोत्र मुभयेधुरइयतान्येधुर्वाव तदेत इयत इत्येतदु हैवोवाच कुमारी गन्धर्वग्रहीता वक्ता मो ·१४. निरुतालोचमम् । वा दर पिलभ्यो यदेतदग्निहोत्र मुभयेघर हयताऽन्ये धुर्वाव तदे- तर्हि इयत इत्येतहा पग्निहोत्र मन्येाई यते ; तदस्तमिते सायं जुहोत्यनुदिते प्रातरथैतदग्निहोत्र मुभयेाई यते ; यदस्त मिते सायं जुहोत्युदिते प्रातस्तस्मादुदिते होतव्यम् । ०-० । उद्यब्रु खलु वा पादित्य पाहयनीयेन रश्मीनसन्दधाति । स योऽनुदिते जुहोति, यथा कुमाराय वा वत्साय वाऽजाताय स्तनं प्रतिदध्यात् ताहक ; तद् ; प्रथ य उदिते जुहोति, यथा कुमाराय वा वसाय वा जाताय स्तनं प्रतिदध्यात् तादृक् •-- । तदेषाभियज्ञगाथा गीयते-- प्रात:-प्रातरनृतं ते वदन्ति पुरोदयाज्जु अति येऽग्निहोत्रम् । दिवाकीत्त्व मदिवा कोर्सयतः सूर्यो ज्योतिनं तदा ज्योतिरेषा मिति" -इति (ऐ ब्रा० ५.५. ४, ५, ६.)। तथा “श्रुतिस्तु वेदो विज्ञेयः (म० सं०२. १०.)"-इत्यत्र च श्रुतिलक्षणे मन्त्राणां ब्राहाणानाञ्च ग्रहण मिष्टं तस्येत्यपि प्रतीयत एव । ज्ञायते च तथा श्रुतिरिति वेदस्यैव नामान्तर मिति ॥ [श्रुति: ] श्रवणात् श्रुतिरित्याख्या। "श्रुयजीषिस्तुभ्यः करणे -इति (पा० ३. ३. ८५. वा० २.) निष्पादितः श्रुतिशब्द स्तु अवणेन्द्रियपरः ; इह तु "स्त्रियां जिन्” इति ( पा०३. ३.८४ ) भावार्थ एव लिनिष्टः । एष हि वेदधिर मेव श्रूयते गुरुपरम्परानु- सारेण %B केनापि कदापि एक स्थापि मन्त्रस्य प्रणयनकाल- निर्णये कथ मपि न समर्थः ! अत एव वायादिवद् अनादिरपौरु- श्रेयश्चेति स्तू यत एवाय मिति वृक्षाः । स एष: श्रुतिशब्दो वेदपरो व्यवहतो नासीत् मन्त्रकाले ; मन्त्रसंहितासु क्वचिदपि वेदार्थश्रुतिशब्दस्य दर्शनाभावात् । अपि तु ऐतरेयादिवाअपप्रचारात पुरेव गाथाकाले व्यवहतो भावसाधनः !

·कोऽयं वेदः? १४१ ततश्च प्रवादपरः। तथा घेतरेयकम् - "तस्मादपत्नीको ऽप्यग्निहोत्र माहरेत् । सदेषाभियजगाथा गीयते- 'यजेत् सौवामन्या मपत्नीको ऽप्यसोमपः । मातापिटभ्या मनृणाद्यजेति वचनाच्छ्रतिः' इति । तस्मात् सौम्यं याजयेत् (७. १.८.)"-इति । ता मिमा मवलम्व्ये- वाख्यातं ब्राह्मणम् “तदाहुर्वाचाऽपत्नीकोऽग्निहोत्रं खगालो- कान् जयन्तीति"-इति ( ७. १. १०.)। तदेवमादीनां दर्शनादिद मपि व्यक्तम् - आदौ मन्त्रकाल: , ततस्तेषां यज्ञादिषु व्यवहार- कालः , ततस्तादृशप्रवादश्रुतिकालः , ततो गाथाकालः , ब्राह्मणकालः ; गाथामूलान्येव हि बहनि ब्राह्मणवचनानि इति ॥ स एष: प्रवादार्थः श्रुतिशब्दो ब्राह्मणकालादुत्तरं मन्त्रबाझ- णयोरुभयोरपि वाचक: सम्पत्र :। तत एवैतविरुतात्रयोदशाध्यायान्ते दृश्यते- “मेयं विद्या श्रुतिमतिबुद्धिः" इति ( १३. १. १३.)। तथा स्पर्यते च मन्वादिभिः- "श्रुतिस्मृत्युदितं धर्म मनुतिष्ठन् हि मानवः” इति ( २.८.), "उदितेऽनुदिते चैव समयाध्युषिते तथा । सर्वथा वर्तते यज्ञ इतीयं देकी श्रुतिः (२. १५"-इत्यादि च । वेदस्यानुश्रवनामापि श्रुतिमूलक मेव । तथाधु ताम् – “दृष्ट- वदानुअविकः”-इतीश्वरवणीयसाङ्ख्यकारिकाव्याख्यानावसरे वाच- स्पतिना- “गुरुमुखादनुथ यते इत्यनुश्रवो वेदः” इति ॥ लौकिक प्रवादवाक्याना मपि श्रुतिरितिव्यवहारोदृश्यते बहुन । तदेव यस्य कस्यचिद् वचनस्य प्रचारकालस्यादिन निर्णीयते,- कदा केन कथित मिद मिति, अपि च प्रामाणिकतया गुरुपरम्प- रयोपदेशो लभ्यते, तत् किल वैदिकं वा लौकिकं वा वचनं श्रुति- - ·निवजालोचनम्। रित्युचते। कल्पयन्ति चानुमितश्रुतीः मन्वादिभिर्वेदविनिर्वि- हितानां विधीनां मूलानि स्मार्तग्रन्येषु, वेदार्थस्मरणमूल- कत्वादेव च तेषां स्मृतित्वाख्यानात्। तदेव यस्य च प्रामाणिक- तिवचनस्य मूलं वैदिकवचनं साचाबोपलभ्यते , सस्य मूलं ताहणवैदिकवचनं कल्पनीयं भवति , सत् कल्पितवचन मपि अतिरिति व्यवहतं रघुनन्दनादिभिः । परे तु अतिकल्पनारीति- स्वयुतावे त्याहुः ; मीमांसाधिकरणमालायाम् ‘भोदुम्बरों सृष्ट्वोहा- येत्'-इति विधान मनुसत्व 'पोदुम्बरी सर्वा वेष्टयितया'-इति विधेलोभमूलकत्वेनाप्रामाखाख्यापनात् । तदेव मन्त्रभागानां अतित्वं तु सर्ववादिसम्बतम् ; ब्राह्मणभामानां अतित्वं च मन्या- दिभिः स्वीकत मेव; प्रवादवाक्यानां लौकिकानाञ्च श्रुतित्वं व्यावहारिक दुर्बलम् ; कल्पिलश्रुतयोऽपि सन्ति रघुनन्दनादीना मिति श्रुतिचातुर्विध्य सुस्थिर मिति [पानायः ] "श्रुतिस्त्री वेद पानायस्त्रयो" इति । लिङ्गानुशासनात् श्रुतिः , वेदः , पात्रायः , बयो, इत्येतान्ये- कार्थान्येव पदानि। प्रामायसमाबायो चाभिवार्थों। पतएव "इति माहेबराणि सूत्राणि" इति भट्टोजिदीक्षितप्रथमवचन- व्याख्यानावसरे शुक नागेशेन लघुशब्देन्दुशेखरे- “मानायसमा- मायथदो वेदे एव रूढो" इति। वेदशब्देन तु पा सूत्रकालात मन्ना प्राप्रणवचनानि च राधान्त इत्युक्त मेवानुपदम् । एव भगवता जैमिनिना कते इदानी प्रचलिते मीमांसादयने च बहुवेव मन्नबाधणार्थपरो मानायथब्दो दृश्यते। तथापि "पानायस्य क्रियावादानर्यक्य मतदानाम् ( १. २. १.)" - "उ समानायेदमर्थ ( १. ४. १."-इत्येवमादयो द्रष्टव्याः । ॥ नाम- पत .

·कोऽयं वेदः? १४३ . "स्याहानायधर्मित्वाच्छन्दसि नियमः ( १. ४.)"-इत्येतस्य वाज- सनेयिप्रातिशाख्यसूत्रस्य व्याख्यानावसरे च "पामायो वेदः'- इत्यारभ्य 'ब्राधणं विध्यर्थवादरूपम् , मन्वस्तु कर्माङ्गभूतद्रव्य- देवतास्मारक:'-इत्यायुतं तनाथक्कदुष्वटेनापि । तथा स्पष्टोक्त मथर्ववेदीये कौशिकसूत्रे- “घामायः पुनमन्वास ब्राणाणि च" इति। यास्कीयेऽत्र निरुतोऽप्युभयोरेवानायत्वं स्वीकार्य गम्यते । तथाहि --"प्रथाप्यनुपपवार्था भवन्ति-- 'प्रोषधे वायवैनम्', 'स्वधिते मैनं हिंसी:'-इत्याह ( य० वा० सं० ४. १ ; ६. १५.) हिंसम्" इत्या- शङ्का (१.५. १.), समाहितं तत्तत उत्तरम् “यथो एतदनुपनार्था भवन्तीत्याम्रायवचनादहिंसा प्रतीयेत" इति (१. ५. २.) । तदन मन्त्राणा मानायत्वेन ग्रहणं दृष्टम् । अन्यव तु “एषां लोकानां रोहण सवनानां रोह पानात: (७.६.४.)"-इत्यत्र , रत उत्सर मेतसिहान्ते “यथो एतद्रोहात्प्रत्यवरोहश्चिकोर्षित इति पाबायवचनादेतद् भवति (७.७.१.)"-इत्यत्र च ब्रामणाना मामायत्वेन यहां दृष्टम । एवञ्च सुव्यकं निरुतकनयेऽप्युभयो- रेव मन्नबाधणयोरामायत्व मिति । मन्त्राणा माम्बायत्वं मत्त्वैव ततः सङ्गहीतस्य निघण्टोच समानायव मुन्ना मादौ तेनैव निकताकता- “समानायः समा- बात: , स व्याख्यातव्यः" इति ( १. १. १.)। पत एव तद्- हत्तिकता दुर्गाचार्येणोक्तं भूमिकायाम्- “छन्दोभ्यः समाहत्य समात्य समानाता, सैषा छन्दोऽवयवभूता छन्दोधर्मिण्येव यथा- यथापवास्ता गौ\धम्या इति" इति ॥ वेदानामा मायामायत्वं निकलाकात मेव ; सत एवोनाम् ·१४४ निरुतालोचनम् । - “समानासिषुर्वेदश्च वेदाङ्गानि च"-इति (१. ६. ५.)। तदत्र मन्त्राणाम् , मन्त्रेभ्यः सङ्ग्रहीतानां मेघण्ट कपदानाम् , वेदानाम् ( मन्त्रातिरिक्तानाम् ) = ब्राह्मणानाम् , वेदाङ्गानाञ्चा- मायत्व मुररीकतं यास्केनेति स्फुटम् । तथा लघुशब्देन्दुशेखरेऽपि प्रत्याहारव्याख्यानावसरे “मनु चतु- दृशसूत्रा मक्षरसमानाय इति व्यवहारानुपपत्तिः ?” इत्यादिक विचार मवताय पाणिनिव्याकरणादीनां वेदाङ्गाना मण्याबायत्वं प्रमाणीकतं नागेशेनेति । "तस्वेदम्" इति (४. ३. १२०.) पाणिनीयसूत्रे यदुक्तं वाति- कम् – “चरणादर्मानानयोः (२)”-इति, तदनुसृत्यैव “छन्दो- गौथिकयाज्ञिकबड्चनटाञ्जाः' इति (पा० ४. ३. १२८.) सूत्रतो नाध्यस्थाप्याम्रायत्व मुररीकृतं दीक्षितन। तथा धुलाम्- "चरणाद् धर्मामानयोरित्युक्तं तत्माहचर्यान्वटशब्दादपि तयोरेव" -इति। एवञ्च शिलालिप्रभृतिकतानां प्राचीनतमानां नटसूत्रा- दीना मप्याम्नायत्वं दीक्षितादिसम्मत मिति ॥ वृहास्वाहुः-यतो हि 'म्रा अभ्यासे'-इति धातुत पानायपदं निष्यत्रम् , अतो यः कथन ग्रन्थोऽभ्यस्त उक्तः, स एवाम्नायः । एक- स्यैव पुनःपुनरुच्चारणादिना स्मृत्यनुगतकरण मेवाभ्यसनम् । युगा- वसानकाले प्रायः सर्वेष्वेव प्राण्यादिश्ववसनेषु ये केचिच्छिष्टा प्रवशिष्टा बभूवुः, ते: खस्वस्मृत्यनुरूपः साङ्गो वेदः प्रोक्तः स्वस्वान्तवासिभ्यः , तेस बहुभ्य इत्येव पुनर्विस्तृत: सः ; पुनर्य- गान्ते चोपगते पुनः सर्व एव ते ऽसहिताः , पुनर्नवयुगारम्भे लयावशिष्टः शिष्टे: स्वस्वस्मृत्यनुरूपत एव प्रोत: ख स्वान्तेवासिभ्यः । एव मेवाभ्यासः सम्पद्यते सागस्य वेदस्य सदैवेति स सानो वेदः ·कोऽयं वेदः ? १४५ सर्व एव समानाय इयाख्यायते । अत एव ज्योतिषविषये सूर्य- सिद्धान्त ज्योतिषोपनिषदध्यायेऽप्युल मेव मेव ( १८ लो० )- "युग-युगे समुच्छिन्ना रचनेयं विवस्वतः । प्रसादात् कस्य विङ्ग यः प्रादुर्भवति कामतः" इति । तत्र चायं विशेष उपलभ्यते मन्त्राणा मेव यथावत् स्वरवर्ण मात्रादियुतानां यथाश्रुताना मभ्यास: क्रियते ; स एव मन्त्रभागो दृष्ट इत्युच्यते। तत्रापि स्मृतिच्युत्यादिहेतुभिः पाठ- न्यूनाधिक्यं पाठान्तरत्वं क्रमान्यत्वञ्चानिवार्य मिति शाखान्तरत्वं सम्पद्यते । ब्राहा गानान्तु तदर्था द्यभिधानोपयोगित्वात्तच्चान्यथा- प्युपपद्ये तेति न तत्र यथावत्याठाभ्यास: स्वीकृत: प्रत्युत तदर्था- भ्यास एव कृतोऽपरग्रन्थप्रवचनेनेति ; स एव ब्राह्मणभागः प्रोक्त इत्युच्यते । एवं वेदाङ्ग ग्रन्थाना मपि मूलतत्त्वाना मभ्यसनीयत्वे- ऽपि तत्तत्प्रयोगस्थानाना मस्ति देशकालाद्यपेक्षेति देशकालाद्यनु- सारेण व विधान मुचित मिति प्रतिनवयुगे नवकल्पनैव कता; म एव वेदाङ्गभागः कल्प इति चोयते। तदेव सर्व एव वेदाङ्गाः तत्त्वतोऽभ्यस्ता अपि अक्षरशः प्रतियुगे नूतनाः कल्प्यन्ते-इति कल्पनामभाज: स्युः , परं शिक्षाप्रभृतीनां पञ्चानां कल्पनामतो व्यवहारो न दृश्यतेऽपि तु यागादिविधायकानां पैङ्गीप्रभृतीना मेव ग्रन्थाना श्रौतसूत्राणां कल्प इति प्रसिदिः ; व्यवहार एवात्र निदा- नम् । तथाच वेदाङ्गग्रन्थेषु तेषा मेव श्रौतसूत्रग्रन्थानां प्राथम्य मनु मीयते ; यथा हि शैशिरीयाणां पञ्चाना मेव शाकलत्वेऽपि आद्याया एव शाखाया: शाकल प्रति प्रसिद्धिः , यथा च सर्वेषां सामवेदीयाचिकानां छन्दस्वेऽपि पूर्व भागस्यैव छन्द इति । अत एव ब्राह्मणग्रन्थेष्वपि नियतादिनामदर्शनं न विस्मयकर . १८ ·१४६ निरुतालोचनम्। मुख्यम् , भवत्यार्याणाम्। नाट्यादिग्रन्थोऽपि नासीत् पुराकल्पे इति को वदित समते ? परं मन्त्रातिरिक्तानां केषा मपि प्रबन्धानां न हि यथावदक्षरशोऽभ्यसनं सप्रयोजन मित्यतिप्राचीननटसूत्रादीनां कृतकत्वेऽम्यानायव मव्याहत मेव । तदेव नटशब्द नापि कात्या- यनोलधर्मामानयोरभिसम्बन्धे को दोषः पाणिनित्तिकृतः खलु भट्टोजिदीक्षितस्य । पर मत्र चेद मवश्यं धायम् , यद् भवतु नाम मन्त्र ब्राह्मणा- मकस्य वेदस्य, मन्त्रोतपद सङ्घात्मक स्य निघण्टा: , षडिभागो- पेतस्य वेदाङ्गस्य, अन्येषान नटसूत्रादीनां सर्वेषा मेव प्राचीन- तमाना मार्यशास्त्राणा मानायत्वम् ; परं मन्त्रभागस्यैवानायत्वं प्रतिकल्पे मन्त्रागा मेवाक्षरश आम्नानात् ; तथैव नै घण्टु कपदानाम् ; तदनु ब्राह्मणभागस्य , तस्यापि तथा व्यव- हारात् ; तदनु वेदाङ्गानाम् , यास्कादिभिः स्वीकारात् ; नट- शास्त्रादीनान्तु तथात्वे प्रामाण्यं विप्रकच्छ्रत इतीति । [वयो] अमरसिंहोतेषु वेदनाम सु त्रयीत्येवावशिष्ट मालो- चयितुम् ; तदप्यालोच्यते यथाज्ञानम् ।- रचनायास्त्र विध्य मेव मन्त्राणां त्रयीत्वे वीजम् । अस्ति हि काचिट्रचना पद्यं नाम, सेव पुरा ऋगिति शुता ; अस्ति काचिद्रचना गद्यं नाम , सेव पुरा यजुरिति श्रुता ; अस्ति काचिद्रचना गानं नाम , सैव पुरा सामेति श्रुता। यतो हि गद्यपद्यगानातिरितो नास्ति रचनाप्रकारः , अत एव ऋमंहितासु , यजुःसंहितासु , साम- संहितासु , अथर्व मंहितासु वा ऋग्यज मामभ्योऽन्यो नैव दृश्यते कोऽपि वेदमन्त्रः । पद्य गद्यगानातिरिता हि रचना कदापि नासीत् , इदानी मपि नावलोक्यते लोके, तत् कथनाम ऋग्यजु:- ] ·कोऽयं वेदः ? सत्व । . सामलक्षणातिरिक्तापि मन्त्ररचना भवेद वैदिकीति । तदाह भम- वान् जैमिनि:- “तेषा मृग् यत्रार्थवशेन पादव्यवस्था । गोतिषु सामाख्या। शेषे यजुःशब्दः' इति ( मी० द० २. १. ३२, ३३, ३४.)। तदेतायविस्तरे स्पष्टीकतञ्च माधवेन , द्रष्टव्यं तत् एवन त्रयी नाम विविधरचनामयी प्राप्तवाणी : सेव वेदः , सैव प्रामायः , सैव श्रुतिरित्यादि । यद्यपि मन्त्राणा मेव रचना नियमाधीन मेतत्त्रयोनाम , अतो मन्त्रभागस्यैव त्रयीत्व मङ्गीकर्तव्यम् , न तु ब्राह्मणभागस्येति वक्तुं युज्यते ; “अहेबुन्नीय मन्वं मे गोपाय य मृषय स्वैविदा विदुः । ऋचः सामानि यजंषि"-इति (ते. ब्रा० १. २. २६.) श्रुति- थात्र साधिकैव । अत्र हि "त्रीन् वेदान् विदन्तीति त्रिविदः । त्रिविदा सम्बन्धिनोऽध्ये तारस्वैविदाः, ते च यं मन्त्रभागम् ऋगादि- रूपेण त्रिविध माहुः, तं गोपायेति योजना"-इत्यधिकरणमाला- कारो माधवयोक्तवान् तथैव । तथापि मन्वभागानुगतबामगा- ग्रन्याना मपि त्रयीत्वं व्यावहारिक मिदानी मन्तव्य मेव ; सजायाः खलु व्यवहाराधीनत्वात् । परं यथोतां पुरस्तात् मन्त्र- भागस्यैव वेदत्वं , श्रुतित्वं, समानायत्वं च मुख्य न् ; ब्राह्मणभागस्य त्वप्रधान मिति: तयेवावापिबोध्य मिति ॥ इह केचिदन्यथैवाहरन्यदेशीयाः । तद्यथा- पुरा किल यदा ऋग्वेदो यजुर्वेदः सामवेद इति त्रय एव वेदा आसन् , नासी- दथर्ववेदः ; तदेव वेदस्य त्रयीत्याख्या व्यवहतेति । अत एवं प्राचीनतमेष्वेव ग्रन्थेषु त्रयोति वेदस्योल्लेखी दृश्यते ; नानति- यथा च छान्दोग्यब्राह्मणे- “अग्ने चो वायोर्यजू षि सामान्यादित्यात् । स एतां त्रयौं विद्या मभ्यतपत् (६. १७.)" , प्राचीनेषु ।

·निरुतालोचनम् । . " तथा यदा। -इत्यादि। एवं मनुसंहिताया मपि- "अग्निवायुरविभ्यस्तु वयं बम समातनम् । दुदोह यससिद्धार्थ मृग्यजुःमामलक्षणम्" इति ( १, २३.)। छान्दोग्यादिभ्योऽर्वाचीना ये ग्रन्याः , तेषु तु वेदस्य चतुष्व मेव , न त्रयीत्वम् ; सदानी मथर्ववेदोऽपि सम्भूत इत्येव तथाले वीजम् । सहदारण्यक परे प्रस्य महतो भूतस्य नि.श्वमित मेसद् यदृग्वेदो यजुर्वेदः सामवेदो- ऽथर्वाङ्गिरस: ( ४. ४. १०."-इत्यादि। किञ्च महाभारतऽपि "एकतचतुरो वेदान् भारतञ्चत देकतः । पुरा किल सुरै: सर्वेः समेत्य तुलया धृतम् ॥ चतुभ्यः सरह स्टेभ्यो धेटेभ्यो ह्यधिक तदा प्रभृति लोकेऽमिन् महाभारत मुच्यते"-इति ( १५० २६८, २६८ नो। पुनस्त त्रैव “यो विद्याच्चतुरी वेदान् साङ्गोपनिषदो हिजः । न चाख्यान मिदं विद्यात नैव स स्याद विचक्षणः” इति ( १ ५० ३६८ श्लो० ।। एवञ्च ऋग्यजुःसाम इत्येव वयो वेदाः त्रयीशब्दवाच्याः , अथर्ववेदस्त न त्रयीशब्दस्य शत्या बुहाते, अपि तु गोरखेति। तथा च ऋगादयस्त्रय एव प्राचीन- तमाः , अथर्ववेदस्तु तदपेक्षयार्वाचीनस्तेषा मैव परिशिष्ट इति । नैतम्मत मम मनोहरम् , नापि विचारमहम् ; निम्मल- त्वात् एकदेगदर्शित्वदोषग्राहग्रस्तत्वाच्च । तथाहि- न वापि वेदे लोके वा तादृशमतस्य किञ्चिदपि मूलं कथ मपि दृश्यतेऽनु- मातुं वा शक्यते । त्रयोतिनाम्ना वेदस्य व्यवहार एवात्र निदान मिति चेत् , प्रादुतात्रयीनामकारण मेव सत्संहारकतया सदेव जागति; सत्स्वपि हि चतुष्वपि वेदेषु रचनात्रयभेद निबन्धनं तेषु वयित्व मव्याहत मैव । अत एव, सामवेद ऋचां यजुषां च पाठा विद्यन्त एव, एव यजुर्व देऽपि ऋचा पाठा दरीदृश्यन्त - ·कोऽयं वेदः ? १४८ सावन- एव , कथ मसायं सामादिलक्षणाना मित्याशय सिहातितं माधवाचार्येण ,- अस्तु सामादिनामतः सम्प्रति प्रसिद्देषु ग्रन्येषु यजुरादीनां सायम् , परं न हि तेन सामादिलक्षणानां मान्य सम्पद्यते ; ऋगादिलक्षणानि तु मर्वथा अव्यास्यतिव्याप्तिदोष- शून्यान्येवेति । तथाहि- "न सामयजुषां लक्ष्म यादिति शशिते । पादश्च गीतिःप्रश्लिष्ट पाठ इत्यस्त्यसङ्करः ॥ • । तत्र विविधाना मृक्सामयजुषां व्यवस्थितं लक्षणं नास्ति । कुतः ? साङ्कर्य स्य दुष्परिहरत्वात् । 'अध्यापकप्रसिद्धेषु ऋग्वे- दादिषु पठिती मन्त्रः' इति हि लक्षणं वक्तव्यम् , तच्च सङ्की- णम्। 'देवो वः सवितोत्पु नात्वच्छिद्रेण वसोः सूर्य स्य रश्मिभिः' -इत्ययं मन्त्रो यजुदे सम्प्रतिपन्नो यजुषां मध्ये पठितः ; न च तस्य यजु मस्ति, तद्ब्राह्मण सावित्रार्च त्यक्त्वेन व्यवहत- खात्। 'एतत् साम गायनास्ते'-इति प्रतिज्ञाय किञ्चित् साम यजुर्व देऽङ्गीकृतम् ० स० १. ६. ५. १)। 'अक्षित मसि । अच्युत मसि। प्राणसंशित ममि'-इति त्रीणि यजूंषि सामवेदे समानातानि (छा. ब्रा० ३. १७.)। तथा गोयमानस्य सान आश्रयभूता ऋचः सामवेदे समानायन्ते। तस्मानास्ति लक्षण मिति चेत् , न; पादादीना मसङ्कीर्ण लक्षणत्वात्। 'यादबन्धे- नार्थेन चपिता वृत्तवडा मन्त्राः ऋचः', 'गीतिरूपा मन्त्राः सामानि', 'वृत्तगीतिवर्जितत्त्वेन प्रश्लिष्टपठिता मन्त्रा यजूषि'- इत्युक्त न क्वापि सङ्करः” इति (अधि० मा० २. १.५०.)। एवञ्च इदानीन्तनाध्यापकप्रसिद्धितो वेदनामग्रहो मुग्धकर एव ; वस्तु तो यत्र क च ग्रन्यो ग्रन्थ वा यस्य कस्यचिन्मन्त्रस्य पाद- बन्धेनार्थेनोपेतत्त्व वृत्तवद्धत्वञ्च दृश्यते , सोऽवश्य मेव ऋनन्नः ; ते - ·१५. निरुतालोचनम् । अत एवं यत्रकच ग्रन्येऽग्रन्थे वा यस्य कस्यचिन्मन्त्रस्य गोत्यात्मकवं दृश्यते , सोऽवश्य मेव साममन्त्रः ; तथैव यत्र क च ग्रन्थे ऽग्रन्ये वा यस्य कस्यचिम्मन्नस्य गद्यात्मकत्व दृश्यते, सोऽवश्यं यजुर्मनः । एतदेवाडोकल्योक्तं बढक्प्रातिशाख्यव्याख्याने विशुमित्रेण- "तथाचोक्तम्- 'यः कश्चित् पादवान् मन्त्रो युताशाचरसम्पदा । स्वरयुक्तोऽवसाने च ता मृचं परिजानते'-इति"-इत्यादि। एव चात्रैव निरु ऋगिति प्रदर्शितं शतपथब्राणीयवचनम् 'अङ्गादङ्गात् सम्भवति" इति । न घे तटवचन मस्ति कचिदपि मंहितायाम् , प्रत्युत अस्त्येव शतपयमा ह्मणे (१४. ८. ४. २६.) ; यदि नाम ऋक्संहितावचनाना मेव ऋक्व माचार्यसम्मतं स्यात् , ताई कथ मुच्येतात्र भगवता यास्केन “तदेतदृक्श्लोकाभ्या मभ्युक्तम् ( ३. १. ४.)"-इत्यादि। सामवेदीयमन्त्र ब्राह्मणोऽपि चैष मन्त्रो विद्यते प्राङ्गादङ्गादिति ( १. ५. १७.), तदेव मिह ऋगिति शतपयीयं मन्त्र ब्राहगीयं च वचन मभिप्रेतम् , नोक इति तदानीं प्रचलिताया मनुमंहिताया वचनञ्च प्रदर्शि- तम् । तदेव मेवैषाचार्यप्रवत्तिापयति यत्र क्वच वेदे स्यात् ऋग्ल क्षणो मन्त्रः, भवत्येव ग्रहणं तस्य ऋगिति ; एवं यजुर- पीत्यादि । एवञ्च ग्रन्थानां काल कृत बहुत्वेऽपि वेदस्य वैविध्यं तदनु वयीत्वञ्च यथा पुरा तथाद्यापि सुस्थित मित्यथर्ववेदोऽपि नाबाद भिन्नः ; तस्यापि ऋग्यजुर्मयत्वात् । अपि च यथा सामबहुले सामवेद इति प्रसिद्देऽपि ग्रन्थ पठिताना मृचा मृक्वं यजुषां यजुष्द मुररीकार्य मेव , न च तत्स्वीकारात् तस्य सामवेदत्वं विहन्यते ; तथैव अथर्ववत्याबहुले अथर्ववेद इति प्रसिहेऽपि ग्रन्ये पठिताना मृचा मृक्वं यजुषाश्च यजुष्ट कथं न स्वीका- .

·कोऽयं वेदः ? १५१ यम ? तथा स्वीकृते च तस्य अथर्ववेदत्वं कथं वा विहन्येत ? एवं हि प्रस्त्वयववेदस्य स्वातन्त्राम् , तदीयमन्त्राणां काचिक्त्वं केषाञ्चिञ्च यजुष्ट न केनापि कदापि कथ मपि वारितु शक्यते । तत् सिद्ध मेतत् ,- वेदानां ग्रन्धभेदकतचतुष्वे ऽपि रचनाभेदक्कत- त्रयीत्वे न कोऽप्यस्ति मंगयः । उक्त मप्येतत् सर्वानुक्रमणीकृत्ती "विनियोना व्यरूपश्च विविधः सम्प्रदर्श्यते । ऋग्यजुःसामरूपेण मन्त्रो वेदचतुष्टये। अहे बुध्नीय मन्त्र में गोपायेत्यभिधीयते । ऋक् पादवडा, गीतन्तु माम, गद्यं यजुर्मन्त्रः । चतुर्वपि हि वेदेषु विधैव विनियुज्यत" इति । यञ्चोक्तम् , - प्राचीनतमष्वेव ग्रन्थेषु छान्दोग्यादिषु वयी- व्यवहार: ; तदपेक्षयार्वा चीनेषु बृहदारण्य कादिष्वेवाथर्व नामेति । तदिदं तेषा मेकदेशदशित्व मेवावेदयति ; सर्वत्र सर्वविधदर्श- नात् । तथाहि , तत्रैव छान्दोग्ये- “ऋग्वेदं विजानाति यजर्वेदं सामवेद माथर्वणञ्चतुर्थम्” इति ( ७. ७.) च ; तत्रैव मनुसंहिताया मपि - ( ८. २८.) “अभिचारेषु”, “कत्यासु" -इति । तत्रैव शतपथबामणेऽपि - "त्रयो वेदा अजायन्त (११. ५. ८.)"-इत्यादि च ; तत्रैव महाभारतऽपि- “अग्निहोत्रं नयी विद्या ( १. १००. ६६.)”, “कञ्चिद्ध त्रयीमूले ( २. ५. ८८.)", "न सामऋग्यजुर्वर्णाः ( ३. १५०. १३.)"-इत्यादि च । किम्बहुना यत्र क्वच ग्रन्थ वेदस्य विलं दृश्यते , सर्व- वैव चतुष्ट मपि। तदेव ग्रन्थानां प्राचीनत्वाचीनत्वभेद एव वेदस्य त्रित्वचतुष्चवर्णने वीज मिति मतं सर्वथैवापास्तम् । अथववेद म्याधुनिकत्वे पाणिनेरस्मरण मपि मानान्तर मित्यु - . तत्र ·१५२ निरुतालोचनम् । . तु न किंविध- निश्च तेषां तथैव । तथाहि- ऋक् , यजु: , साम-इमाधि तु मन्त्रलक्षणानि ; ऋग्लक्षणो मन्त्रः , यजुर्लक्षणो मन्त्रः, साम- लक्षणो मन्त्र इति ; सादृशमन्त्रास्तु सर्वेष्वेव वेदेषु राजन्ते इति तेषां ग्रहणेनैव सर्व वेदानां ग्रहणं मम्पवम् ; सूत्राणा मेव ग्रहले- नैव यथा सर्वेषा मैव घटाना मिति । प्रथति स्यापि मन्त्रस्य लक्षणम् ; अपि तु यथा शाकलादिशाखानां साधारणं नाम ऋग्वेद इति, यथा च कठादिगाखानां साधा- रणं नाम यजुवंद इति , यथा च कौथुमादिशाखानां माधा- रणं नाम सामवेद इति ; तथैव शौनकादिशाखानां साधारणं नाम अथर्ववेद इति । शाकलादिमंहिताग्रन्थानान्तु दृष्टत्वाभावः ; अपि तु पाणिनिरतिपूर्वसनीयत्वादार्षत्वाच प्रोक्तत्वं पाणिनिसम्म तम्। अत एव यथाप्रयोजनं प्रोक्ताधिकार एव शाकलादीना मुलेखः कृतः पाणिनिना "शाकलादा ( ४. ३. १२८.)"- इत्यादिभिः सूत्रैः तत्राथववेदीयशौनकमंहिताप्रोक्त रप्यस्ये- वाल्लेख:--. "गौनकादिभ्यश्छन्दसि”-इति (४.३.१०६.) । तस्मिंथ सूबे छन्दमि इति दर्शनादिदञ्च जायते यत् प्रोक्त त्वेनैव ग्राहो- ऽपि न छान्दस: , एव मप्यस्त्येव कश्चन ग्रन्यः पाणिनैर्विदित म च ग्रन्यः खल्वथववेदीयशिव ; सत एव तत्र प्रत्यु- दाहतं नागेशेन "शौनकीया शिक्षा" इति। अथर्ववेदीयकल्प- स्यापि ग्रहणं कृत मेव तत्र प्रोक्ताधिकारे "काश्यपकौशिकाभ्या मृषिभ्यां गिनिः” इति ( ४. ३. १०३.)। चतुरध्यायिकौशिक- सूत्रस्याथर्ववेदीयवन्तु सुप्रसिद्ध मेघ । किञ्च तवैव प्रोक्ताधिकारे यथैव “कुन्दागौकथयाति कवचनटानाः" इति ( ४. ३. १२८ ) सूचितम् ; तथैव "पाथर्वगिकस्यै कलोपश्च ( ४. ३. १३३.)"- - इति । ;

·कोऽयं वेदः ? १५२ विपि सूवित मेव । तथाच यथैव छन्दोगानां धर्म माम्बायो या इत्यर्थे साधितं छान्दोग्य मिति , तथैव प्राथर्वणिकानां धर्म पामायो वा प्रत्यर्थे साधित मेव प्राथर्वण इति पदम्। “चर- माहर्मानानयोः" इति ( ४. ३. १२६. ) वार्सिकञ्च पाणिनि- तात्पर्यास्थानपर मेव न तु वाचनिक मित्यपि तत्रैव भाष्ये स्फुटम् । तथाहि- "न चेदानी मन्यदाथर्वणिकानां खं भवितु महति , पन्यदतो धमाहा पानायाहा" इति । तस्तुतः सर्वत्रैव "व्याख्या- नतो विशेषप्रतिपत्तिन हि सन्दे हादलक्षणम्" इत्येव भाष्यसम्मतम् । तदित्य मथर्ववेदास्तित्वज्ञानं पाणिनेरासीनवेति विचारस्त दूरे प्रास्ताम् ; प्रत्युत अथर्ववेदीया शौनकसंहिता , अथर्ववेदीय- कल्पसूत्रं चतुरध्यायात्मकं कौशिक नाम, अथर्ववेदीया शिक्षा प्रयर्ववेदीयानां पाठप्रकाराद्यात्मको धर्मश्चेति सर्वातानि पास- बेव तस्य पाणिनः मुविदितानीति सुव्यताम् । निरुताकारो यारकः पाणिनेरपि पूर्वतनः, इतिवादिनां नये तु निरुतोऽसक्नदेवाथर्ववेदीयनिगमोहतिदर्शनात् तस्य यास्कबहुपूर्व- हटववियेनेव पाणिनिविदितत्वं सुवचम् । तदथर्ववेदस्य पाणिनिविदितत्वविचारस्वस्त पेटिकाबह: ; तन्मते हि तत्पूर्व- जस्य यावास्यापि विदित पासीदथर्ववेद इत्युपपद्यते। तद्यथा- "तथापि निगमो भवनि- 'य मचिति मक्षितयः पिबन्ति'- इति । ०-० । तथापि निगमो भवति 'यथा देवा अंशु माया- यन्ति'-इति" इति निरु. ५.२.६ । तातो हावेव निगमौ अथर्व- वेदीयावेव (प्रथ० सं० ७. ७.८.६. )। अन्यत्र च "एक पादं नोरिखदतीत्वयि निगमो भवति" इति (१२. ३. १०.)। एषोऽपि निगमोऽधर्व संहितात एव लब्धस्तेन ; श्रूयते हि तत्रैवेका- - ;

·१५४ नितालोचनम् । दशकाण्डीयहितीयानुवाकान्त्यमूलाधा का "एक पादं नोतिख- दति सलिलाइंस मुच्चरन्" इत्यादि। किसान निघण्टुस्थितस्यै क- पादित्यस्यैष एव निगमोऽन्यत्र वैखदेव्यावृतु तु निपात एवेति निर्णयात् निघण्टुसमामायणात् पुराप्यासौदथर्ववेद इति यास्वसम्मत मेवेत्युपलभ्यते ; निघण्टोहि यास्कादिबहुपूर्वश्रुतत्वं प्रति- पादित मेव पूर्वम् (२२-२०१०)। तस्मात् ऋग्यजुमामवेदसमकालि- कत्व मेवाथर्ववेदस्वेत्यत्र सन्देशलेषोऽप्यकुला एवं त्यस्माक मिति ॥ वस्तुत एक एव वेदः, त्रिविधरचनात्मकस्थीति प्रसिद्धोऽपि ऋक्संहिता, यशु मंहिता, सामसंहिता, अथर्वसंहितेति चतुः- मंहिताभिषतःस्मयान्वितः। संहितालचणं तु प्रातिशाख्यादी प्रसिद्धम् - "पदप्रकृतिः संहिता"-इति (ऋ. प्रा० २. १.), "वर्णाना मेकप्राणयोगः संहिता"-इति (य०वा० प्रा० १. १५८.), "पर: सबिकर्ष: संहिता"-इति (पा० १. ४. १०८.); एव- मादि । तत्र,-गलक्षणानां (पद्यात्मकानां) मन्त्राणां चतुर्विधा- स्वपि मंहितास विद्यमानत्वेऽपि यत्र अन्ये गलक्षण मन्त्रभूयिष्ठं, (कुन्तापादीनां) यजुर्लक्ष गमवाणा मल्यत्वम् , तस्यैव ऋक्संहिता- त्वम् । एव मन्यास त्रिविधाखपि संहितासु यजुर्लक्षणानां (गद्यात्म कानां ) मन्त्राणां विद्यमानत्वेऽपि यत्र ग्रन्ये यजुषा मेवाधिक्यम् , ऋचा मपि यजुष्ट्येनैव पाठो विनियोगश्च, तस्वैव यजुस्संहितात्वम् । अतएवोत मध्वयुबाह्य गभाष्यभूमिकायां सायबाचार्येणापि- "सत्र यजुषा मध्वर्युवेदेऽतिबहुलत्वात् क्वचित् चित् ऋचा समावेऽपि यजुर्वेद इत्येवाख्यायते"-इति । सामसंहितायात म्तोमानां गामानाञ्च मूलीभूतानां कासाविष्टचाम् , स्तोभलक्षणानां कति- पयानो यजुषां चाश्रयत्वेऽपि प्रधानतया साना मेवाधारभमित्वं ·कोऽयं वेदः ! १५५ सं. अष्टम् । तदेवं पधगद्यमीतिभेदात् या विविधा रचना भवति ; ताहभरवनावे विध्वावलम्बनेनैतानि वीणि मामानि सम्पबानि, -ऋक् , यजुः , साम इति ; सततर्थसंहितायाः किं नाम भवितव्य मिति चिन्ताया मेव' विभागकारिणो नामवतस्या मामकरण मुचित मिति सिहं तवामथर्वसंहितेति ॥ अथर्वा मामर्षिरेव हि यजप्रक्रियायाः प्रथमप्रकाशक: ; अत: स एव माहोवादिकार्य सौकर्यायव मृगादिनामा वेदविभाजको- स्थपि नासङ्गतम् । तथा हि- “यरथर्वा प्रथमः पथस्तते"-इति (अ.सं. १. 4. ४. ५.), "मिर्जातो अथषणा"-इति ( • ७. ७. ४. ५.), "खा मग्ने पुष्करादध्यथर्वा निरमन्थत" -इति (० सं० ४. ५. २३. ३.), “अथर्वाणं पितरं देवबन्धु मातुर्गम पितुरस युवानम् । य इमं यज्ञ मनसा चिकेत प्रणो वोचस्त मिहेह ब्रवः” इति (प० सं० ७.१.२.) चैवमादि- मन्त्रलिङ्गात् प्रतीयत एवाथर्वणो यज्ञाविश्कतत्वम् । "यहव होवं क्रियते यजुषाध्वर्यव साम्रोहीथं व्यारब्धा वयी विद्या भवत्यथ वेन ब्रह्मत्वं क्रियते इति त्रय्या विद्ययेति ब्रूयात् (ऐ०मा० ५.५. ८.)"-इत्यादिश्रुतश्व स्फुट मिव प्रतीयते यजकार्य- निर्वाहसोकर्याथ मेव च ऋगादिसंहिताविभाग इति। किञ्चात्रैव च "पथ केन ब्रह्मत्वं क्रियते : पय्या विद्यया"-इत्यतः समग्रा एव बयो विद्या बनवकरणे साधिकेति स्पष्टम् । न चाथसंहिता- ध्ययन मन्तरा समग्रायास्त्रय्याः ज्ञानं भवितु मईति ; होत्रध्वजा- व्यवहार्यातिरिक्ताना मध्य ग्यजुर्मन्त्राणां तत्र सद्भावात् । प्रतएव "ऋचानख: पोष मास्ते". (ऋ० सं० १०. ७१. ११.) मन्नस्य निर्वचनावसरे यास्कोऽम्याह--"बमा सर्वविद्यः सर्व वेदितु महति" ·निरुतालोचनमा -इति ( १. ३. ३.)। प्रप्यथर्ववेदी एव अन्ना भवति, स एव र यज्ञ समन्तात् रजति। तथाहि- "अमेव विहान् यद भृग्व गिरोवित् सम्यगधीयामश्चरितब्रह्मचर्योऽन्यूनातिरि तिरिकाङ्गोऽप्रमत्तो यचं रक्षति , तस्य प्रमादाद् यदि वाप्यसाध्याद यथा भिन्ना नौरगाधे महत्युदके सम्बवेत्"-इत्यादिः , "तस्माद यजमानो भृग्व गिरोविद मेव तत्र ब्रह्माणं पीयात् ; स हि यज्ञ तारय नौति ब्राह्मणम्" इत्यन्तो गोपथग्रन्यो द्रष्टव्यः ( गो० ब्रा० २. २. ५.) । छन्दोगा अपि ब्रह्मणो भिषक्त्व मामनम्वेव- "भेषज- कतो, वा एष · यसो यत्रैवं विद ब्रह्मा भवति (का० ब्रा० ५. १७. ८.)" इत्यादि। सामवेदभाष्यावतरसिकादी सायणा- चार्योऽप्यवोचत्- 'त्रयाणा मपराधन्तु ब्रमा परिहरेत् सदा" इति । युक्ततरञ्च तद तदेव ब्रह्मर्खिजि , यदा खलु तस्य चतु वेदवित्त्वेन समग्रत्रयीवेत्तु त्वं स्यात ; सर्व वेदवेत्तृ वैव च सस्य विश्वव्यचा इति समुद्र इति चाख्यानं सङ्गच्छते। श्रूयते हि- "समुद्रोऽसि विश्वयचा" इति (य० वा० सं० ५. ३३.) यजुर्मन्त्रः । स्फुटतरश्चैतदानातं दृश्यते गोपथपूर्वाई एव । तथाहि- "तस्मा- दृग्विद मेव होतारं वृणीष्व, यजुर्विद मध्वर्यम् , सामविद मुद्रा- तारम् , अथर्वाङ्गिरोविदं ब्रह्माणम्” इति , “प्रजापतिर्यन मक- रोत् ; स ऋचैव होत्र मकरोत् , यजुषाध्वर्यवम् , सान्चौहानम् , अथर्वाङ्गिरोभिः ब्रह्मात्यम्" इति (गो. ब्रा० १. ३. १. २.) च । एवञ्च यजीयहौत्रादिकार्यानुसारत एव चतस्रः संहिताः मम्मवाः ; यत्र च यदीयं विधानादिकं श्रूयते , तदेव तस्य माहागा मिति च । तदुक्तं सर्वानुक्रमगीकृत्तिभूमिकायाम् - ·कोऽयं वेदः ? १५७ संशयः। "विनियोक्ताव्यरूपी यः स मन्त्र इति चक्षते । विधिस्तुतिकरं शेषं ब्राहाणं कथयन्ति हि" इति । एवं धेकस्यैव वेदस्य चतुर्वा विभागः सम्पनस्तत्र कः सामवेदीयोहोद्यपन्थयो: प्रकरणसन्निवेशदर्शनेन च यजकार्यसौकर्यायवेकस्य वेदस्य चतुर्भेदा: कता इत्याभाति स्फुटम् ; दृश्यते हि सयोरुभयोरेव ग्रन्थयोः क्रमात् दश- रात्र-संवत्सर-एकाह-ग्रहीन-सत्र-प्रायश्चित्त-खुद्रेतिसप्तपर्वात्मकत्वम् । एव मेव पध्वर्य वेदसंहिताभाष्थे प्रथमानुवाकव्याख्यावतरणिकायां यदाह सायणाचार्य:- "अस्मिन् वेदे समाख्याता दर्शपूर्णमासे- टिमन्त्रास्त्रिविधा: पाध्वर्यवा याजमाना हौत्रकाचेति । ०-० । एतेषां मध्ये याजमानानां हौत्राणाञ्च चित्रस्थानीयत्वात् भित्ति- स्थानीयाना माध्वर्यवाणा मेवादी पाठो युज्यते"-इत्यादि, सदपि सङ्गच्छते ; यदि तायतस एव संहिता यजकार्यानुक्रमेणे घेव प्रथिता न स्यु स्तईि तस्य तथोतिरसङ्गतित्व मेवोपगच्छेबामति । पपिवा यजुर्वेदीयमैत्रायणीयशाखायाः परिच्छेदविन्यासानां प्रत्यक्ष- सन्दर्भनेनैवास्तछेदेवेषसंशयस्तत् कि मत्र प्रमाणपारायणेनेति । सथाच निष्पव मेतत् ; होटव्यवहार्य मन्त्रात सर्व एव ऋचः; सासा मृचा संहननेनोपनिबच्चो ग्रन्थ एव सम्पन्न ऋक्- मंहितति ; तदर्थविनियोगाद्यभिधायकच ग्रन्थ ऋग्वाण मिति । सावेव अन्यायधुना ऋग्वेद इति प्रसिद्धौ। अध्वर्युव्यवहार्य मन्त्रास्तु ऋचोऽपि सन्ति परं प्रधानतो यजूंथेव ; तादृशयजुःसंहनने नोप- निवहो अन्य एव सम्पनो यजुःसंहितेति ; तदर्थविनियोगाद्यभि- धायकच अन्यो यजुर्बामण मिति । तावेव ग्रन्यावधुना यजुर्वेद इति प्रसिद्धी। उहाटव्यवहार्य मन्त्राः खलु ऋचो, यजुष्यपि, सन्ति, परं - ·१५५ निरुताखोचनम्। । . प्रधानतः सामान्येव ; ताशय जुःसाम्नां संहननेनोपनिबदो ग्रन्यः सम्पनी सामसंहितेति ; तदर्थविनियोगाद्यभिधायकश्च अन्यः साम- ब्रामण मिति । तावेव प्रन्यायधुना सामवेद इति प्रसिहो। एवं ये, नाम सम्वेदमाने कतश्रमाः, प्रध्यापयन्ति व्यवहरन्ति च ऋग्वेद- मातम् , त एव ख्यायन्ते भग्वेदौति । तेषां ब्रनयनादिसिद्धये ये केचन मन्त्राः प्रयोजनौयाः, तेऽपि तदीयसंहिताया मन्तर्निविष्टाः । ये तु यजुर्वेदमावे तश्रमाः अध्यापयन्ति व्यवहरन्ति च यशु- वेदमावम् , त एव ख्यायन्ते यजुर्वेदिन इति ; किश्च यजुःसंहि- साया मृचा मपि सजावात् यजुर्वेदिना किञ्चिदृग्बोधोऽपि सतरां सम्पद्यत , पतस्ते "दिवेदी"-इत्यप्यु चन्ते ; देशभाषया 'दुवे'- इति। तेषां ब्रह्मयज्ञादिसिद्धये ये कंचन मन्त्रा: प्रयोजनीया: तेऽपि तदीयसंहिताया मन्त्रनिविष्टाः। ये खलु सामवेदमावे कतत्रमाः , अध्यापयन्ति व्यवहरन्ति च सामवेदमागम् , त एवाख्यायम्से सामवेदोति ; किश्च सामसंहिताया मृचां यजुषाचा- प्राधान्यतया विद्यमानत्वात् सामवेदिना मग्य जुषोऊधोऽपि सुतरां सम्पद्यते , प्रतस्ते “त्रिवेदी"-प्यम्युच्यन्ते ; भाषायां 'विवाडी'- इति 'तिवारी'-इति च । तेषां ब्रायनादिसिये ये केचन मन्त्राः प्रयोजनीयाः , तेऽपि तदीयसंहितायां ब्राह्मणे चान्सनिविष्टाः । एभ्योऽवशिष्टमन्त्राणां पेटिकारूपा संहत्यैव निबद्धा या चतुर्थसंहिता सम्ममा। तब चोऽपि सन्ति यजंषि अपि । सेवाधर्वसंहितति प्रसिका। तदर्थविनियोगाद्य भिधायकश्च अन्योऽथवबामण मिति । सावेव ग्रन्यावधुना अथर्ववेद इति प्रसिहो। ती ब्रह्मत्वकार्ये कर्तव्ये सर्वासा मेवची सर्वेषा मेव यजुषां सर्वेषाञ्चैव सामां बोधः प्रयोजनीयः ; तादृशसर्वमन्त्रवेत्तृत्वञ्च ऋग्यजुस्सामसंहिताध्ययन- - ·कोऽयं वेदः ? १५६ पता मपि प्रथर्वसंहिताध्ययन मन्तरा न सम्भवेत् , प्रतो यथा होते ऋग्वेदः, यथा च पाध्वर्यवे यजुर्वेदः , यथैव पोडावे सामवेदः तथैव बन्धले अथर्ववेदः। किञ्च यथा ऋग्वेदस्य होवेद इत्यपरं नाम , यथा च यजुर्वेदस्य अर्ध्वर्युवेद इत्यपरं माम , यथैव सामवेदस्य उहावेद इत्यपरं नाम ; तथैवाथर्व- वेदस्य ब्रह्मवेद इत्यपरं नाम। अपि च ब्रहात्वकरणार्यवाथर्व- वेदाध्ययनं विशेषतः सप्रयोजनम् , तच्च ऋगाद्यध्ययन मृते न सम्भ- वति, पतो ऽथर्ववेदाध्ययनेच्छ ना मृग्वेदाद्यध्ययन मप्यवश्यं कर्तव्य मित्यतो ये त्वथर्ववेदिनस्त एव प्रायचतुर्वेदाध्यायिनो भवन्ति, तत: "चतुर्वेदी"-इत्याख्यायन्ते, भाषायां 'चौवे'-इति च । तदेवं मूलत एकस्यैव वेदस्य रचनाभेदमूलकत्रयीत्वेऽपि हौत्रादिकार्य सौकर्यार्थ रुतं चतुष्व मण्यवश्य मादरणीयम् । अतएव दृश्यतेऽत्र निरुतोऽपि- "चत्वारि शृङ्गति, वेदा वा एत उता:" -इति ( १३. १. ७.)। सिद्ध मिस्थ मेक एक वेदो रचनाप्रकार- भेदतस्त्रयोशब्दवायोऽपि हौत्रादिकार्यानुसारतः संहिताग्रन्यन- भेदात् चत्वार इति । [छन्द: ] “छन्द:"-इत्यपि वेदस्यवान्यतम मतिप्राचीनं नाम । (१) छन्दःशब्देन प्रथमं तावत् ऐशप्रबन्धाना मेषां वायादीनां सर्वेषा मेव बोधो भवति स्म। तत एवैव मायर्वणिका प्राम- मन्ति- "त्रीमिच्छन्दांसि कषयो आपो वाता पोषधयः" -इति ( १८. १. २. ७.)। तत्र छन्दांसि बन्धनानीत्यर्थः । प्रत्रा- प्युपपद्यत एतविरुताम् – 'छन्दांसि छादनात्' इति (७. ३. ६.); छादनं नाम बन्धन मेव; बन्धनान्येव हीमाः सर्वे विषयाः तदुक्तं साङ्ख्यतत्त्वकौमुद्याम् - "विषण्वन्ति विषयिण मनुबनन्ति ..

·निरुतालोचनम् । एव; खेन रूपेण निरूपणीयं कुर्वन्तीति यावत् , विषयाः प्रधिष्यादयः मुखादयश्चास्मदादीनाम् ( ५श्नो० को)"-इत्यादि । २) तत उत्तरं सर्वेषा मपि प्रक्षरसमामायानां तखतस्तु येन केनापि प्रकाशितानां सर्वेषां शब्दाना मकारादीनां छन्द:- शब्देन व्यपदेशो भवति स्म। सत एवैव तैत्तिरीया पाम- नन्ति "छन्दः पुरुष इति य मवोचाम , अक्षरसमामाय तस्वतस्थाकारो रसः" इति (३. २. ३. ४.)। सवाप्यु पपद्यत एवैतविरुतम्- 'छन्दांसि छादनात्'-इति ; छादनान्येव हि शब्दा प्रकारादयोऽर्थानाम् । (३) ततः पश्चादाप्तर्षीणां प्रबन्धेषु ऋगादि-विविधेषु मन्वे- वपि व्यवहतं छन्द इति । तत एवैव मप्याथर्वणिका पामनन्त्यु - च्छिष्टसूने- 'पम्न्याधेिय मथो दीक्षा कामप्रच्छन्दसा सा। उमन्वयत्राः सवाण्युछिटेऽधि समाहिताः” इति ( ११. ४. १.८.)। पन्या च "दिवो नु मां बहतो अन्तरिक्षादपां स्तोको अभ्यपप्तद्रसेन। स मिन्द्रियेण पयसाह मम्ने छन्दोभिर्य : सकता कृतेन"-इति (६. १२. ११.१.) । तत्राप्युपपद्यत एसदेव निरुतं 'छन्दांसि छादनात्'-इति ; छादनान्येव हि ते मन्या मनोभावा- दीनाम् । निरुतारम्भेऽपि यद् भाषितम्- “छन्दोभ्यः समा. त्य समात्य समाबाता: १. १. १.)” इत्यादि , सवापि मन्त्रेभ्य इत्येव तस्यार्थः ; तर हि निघण्टौ मन्त्रमावत एवोट- सानां पदानां दर्शनात् । अत एव तस्य वृत्तौ 'छन्दांसि मन्त्रा:' -इत्येवोनं दुर्गाचार्य पापि। श्रूयते चेदं तैत्तिरीयारण्यके – “यश्छन्दसा मृषभो विश्वकपः भूर्भुवः सुवश्छन्द प्रोम्" इति (१०.६.) । " 'यः' प्रणवः ·कोऽयं वेदः ? १६१ 'छन्दमां' वेदानां मध्ये 'ऋषभः' श्रेष्ठ:"-इत्यादि च तहाथं साय- णीयम् । तथैव छान्दोग्य त्राधणेऽपि- "देवा वै मृत्लोर्बिभ्यत- स्त्रयों विद्या प्राविशते छन्दो भिरच्छादयन् ; यदेभिरच्छादय- स्त च्छन्दसां छन्दस्त्वम्” इति ( ३. ४. २.) । शतपथेऽप्येव मेव- "यदेभिरमन माच्छादयत् , देवा मृत्योबिभ्यत , तच्छन्दसा छन्द त्वम्” इति ( ४. ५. १.१.)। निघण्टु श्रुतस्य (२. ७. १४. ) कान्ति कर्मणोऽपि, धातोर्निष्य. यो छन्द इत्ये के। तथाच मर्व एव वेदाः काम्यमानाश्चास्माकं सर्वकामपूरका: कमनीया वा। अञ्चतिकर्मण एव ( ३. १४. २०, २१.) भवति छन्द इति च केचित् । तथाच सर्वेषा मेव वेदमन्त्रापा मळयां गतिरिति छन्द स्त्वम् ; अर्चनीया वा सर्वे वेदा अम्माक मिति। तदेवं सुरा सर्वेषां मचाणां साधारणं नामासोच्छन्द इति सर्वसम्मतन् । अतएव निकण्टो स्तोट नामम् ( ३. १६. १०.) 'छन्द:'-इति पदचामातम् । पाणिनीयसूत्रेषु , कात्यायनीय- वार्ति केषु , पतञ्जलेरिष्टिषु , अन्यत्रान्यत्र चैवमादिषु ग्रन्थेषु सब वेदपरं छन्दोवचनं सर्वधादिसम्मतं सुप्रसिद्धच्चे त्यत: सर्व एव वैदिकाछन्दसा इत्यभिधीयन्तेऽपोति । ( ४) अस्तीहापर मपि ज्ञेयम् ; "ऋचः सामानि छन्दांसि पुराणं यजुषा सह । उच्छिष्टाजज्ञिरे० (अ० सं० ११. ४. २. ४.)" -इत्यावणे , “तम्माद् यज्ञात् सर्वहुतः वः सामानि जज्ञिरे । छन्दांसि जजिरे तस्माद् यजुस्तस्मादजायत ( ऋ० सं १०.८.)"- इत्यचि च “छन्दांसि" इति पदेन सामवेदीयच्छन्दोनामग्रन्यीय-, मन्त्रागा मेव ग्रहण मिष्यते छान्दसैरेकमत्येति । सामवेदीयानां हि संहिता, छदो गान मिति द्विधा भित्रा। गामं सत्र ·निरुतालोचनम् । गयारण्योहोघेति चतुर्विधम् ; छन्दस्तु योनिरुतगति दिविधम् सयोग्छन्दोग्रन्थयोईयोश्वाचिक इत्यपि व्यवहारोऽनतिप्राचीनो वैया करणतोषकरः। एव हि यथैव 'तम्मात् सर्वहुतः यज्ञात्' 'ऋचः ऋग्वेदीयाः, यजुर्वेदीयाः, अथर्ववेदीयाश्च ; 'यजुः' यजूंषि यजु वैदीयानि सामवेदीयानि अथर्ववेदीयानि च वृत्तगीतिवर्जिताप्त वाक्यानि ; 'सामानि' सामवेदीयानि यजुर्वेदीयानि च 'जजिरे' तथैव तस्मात्' तत एव यज्ञात 'छन्दांसि' सामवेदीयगानमूली भूताश्छ दोनामकमन्त्राच जज्ञिरे इति तदर्थः। नन्वेवं शेष छन्दःसु च ऋगलक्षणं विद्यत एवेति पुनश्छन्दोग्रहण मानर्थक भजेतेति चेत , न ; तेषां प्राधान्यख्यापनाय ब्राह्मगावसिष्ठन्यायेन पृथग्ग्रहणस्येष्टत्वात् ; अन्यथा हि ऋग्वेदत एवोकृतास्ते मन्त्रा रति भ्रममूलक मप्राधान्यं स्यासेषा मिति । एतेन ऋग्वेदत एव साममूलीभूतास्ता ऋचस्तव मङ्ग होता इति मतं नु दूरोत्सारितम् । पुनर्विशदयिष्यामश्चैतदिहैवोपरि ष्टान्मन्त्रनिरुक्तिप्रकरण । वस्तुतो यज्ञार्थ मेव होत्रम् , यज्ञार्थ मेवौहानम् ; सत्र होटकार्यनिर्वाहाय ये मन्त्राश्चिताः, ते हि सर्व एव मंहितायां दृश्यन्ते ; उहाकार्यनिर्वाहाय ये तु मन्त्रा- चिताः , ते भामरूपा ऋग्रूपाश्च ; त एव दृश्यन्ते सामसंहिता- याम् । तत्र च सामसवासात्म ग्रन्यानां सामेत्येव प्रसिद्धिश्चिर- सनी, इदानीन्तु गान मित्यपि ; ऋक्सङ्घात्मग्रन्थयोस्तु छन्द- इत्येव प्रसिहि: पुरातनी, आर्चिक इति तु पाणिनीयाना मिति विशेषः । इत्य वत्र पश्यतु तावा- ऋक्संहितात: सामवेदीय- गुहरणस्य कोऽवसरः ? यदेव यथैव यतएव येनैव ऋक्संहिताया ऋचां सङ्कहः सम्पत्रः , सदैव सथैव ततएव तेनैव साभमंहिताया. ; ; ?

·कोऽयं वेदः ? इत्यादि। ग्छन्दसाञ्च सङ्ग्रहः ; तत्येतत् ख्यापनायव "छन्दांसि जजिरे समात्" इति कतः पृथगुपन्यास इति । ( ५ ) गायत्रवादीना मपि छन्दस्त्वं व्यवहृतं पुरैव; “छन्दांसि च दधतो अध्वरेषु ( ऋ० स० ८. १६. ५.)”-इत्यादि मन्त्रेष्वपि तथा प्रतीतेः । अत्रापि छादन मेव वीजम् ; भवति हि शब्दाना छादनं गायत्रवादिभिः। कित्र यथा खलु पद्यमवति शब्दानां छादनम् , तथैव गद्य र्गानेरपीति सर्वविधरचनाना मेव छन्दस्त्व चिरात्प्रतिष्ठितम् ; कालभेदालौकिकव्यवहारो विभिन्न इत्यन्यदेतत् । अत एव “छन्दांसि = छादनात्" इति व्याख्यानावसरे युक्तं दुर्गा- चार्येण - “ते ( मन्त्रा: ) छन्दोमयाः ; नाच्छन्दप्ति वागुञ्चरति"- अतएव च गद्यात्मकस्य यजुर्मन्त्र स्थापि छन्दोनिणयं कुर्वन्ति वैदिकाः , याजुषीति गायत्रवादिभेदोऽपि वर्णितः पिङ्ग- लाचार्येण ( ३. ३-८ सू० ) । एवञ्च निश्छन्दो यजुरिति चापेक्षिक कात्यायनेन सर्वेषा मेव हि यजुर्वेदीयमन्त्राणां छन्दोज्ञानस्य विधानात् ( अनु० १. १.)। माध्यन्दिनीभाष्योप्रक्रमे महीधरेणा- प्युक्तम् – 'तत्र यजुर्वेदमन्त्रेषु कानिचिद् यजूंषि काश्चन ऋचः ; तत्र ऋचां नियताक्षरपादावसानाना मावश्यकं छन्दः कात्याय- नेनोक्तम् , यजुषां षडुत्तरशताक्षरावसानाना मेकाक्षरादीनां पिङ्गा- लेन दैव्येक मित्यादिनोक्त छन्दो बोडव्यम्' इति । (६) यत: प्रभृति 'मन्त्रबाह्मणयोर्वेदनामधेयम्'-इत्यभूत् सुदृढ़म् , तत: प्रभृत्येव ब्राह्मणग्रन्थाना मपि छन्दःशब्देन च ग्रहणीयता सुतरां सम्पन्ना ; एव मपि मन्त्रभागाना मेव मुख्य छन्दस्व मिति तुं न ततोऽपि बिलय मुपगतम् । अतएव याको मन्त्रार्थे मात्र एव छन्दःशब्दं प्रायुः ( १. १. १.), मन्त्र ब्राधणयो- ·निरुतालोचमम्। रुभयोरेवाविशेषण छन्दःशब्दव्यवहारं कृतवता भगवता पाणिनि- नापि कचित् प्रायोजि मन्वेष्वेव च छन्द इति। तथाछि “छन्दोब्राह्मणानि च तहिषयाणि ( ४. २. ६६.)”-इत्येवमादीनि समालोथानि ; न हि तत्र छदःशब्दस्योभयपरत्वे ब्राह्मणानां पृथक् ग्रहण मुपपद्यते । ७) ततो वेदाङ्गाना मपि वेदत्वातिदेशात् छन्दस्व मप्य- निवार्य मेव। तदुक्तं मगवता पतञ्जलिना -- “छन्दोवत् सूत्राणि भवन्ति" इति ( १ अ० ४ पा० २ प्रा०, परं तत्रापि ये केचित् शौनकीयशिक्षादयः , तेषां वेदाङ्गत्व मस्तु मास्तु वा छन्दस्त्वं तु नास्त्येव । तथा च दर्शितं प्रत्युदारहणम्-- 'शोनकादिभ्यश्छन्दाम" -इति-( ४. ३. १०६ )-सूत्रीयशेखरे 'छन्दसि किम् ? शौनकीया शिक्षा'-इति। अपि वा तत्र सूबे मुख्य छन्दस्त्व मेवापेक्षितम् , न च तहेदाङ्गाना मित्येव तयो नागेशनेति। प्रातिशाख्या- दावपि व्यवद्वत एव छन्दःशब्दः पतञ्जलिना- "छन्दःशास्त्रेषु"- इति ( ११० २या० १० ) ; प्रातिशाख्यादिष्वेव तदर्थो गम्यते ; अपि वा छन्दसां शास्त्रेषु इत्येव सदथः । (८) नागेशादिभिस्तु मिक्षुसूत्रनटसूतयोरपि छन्दस्त्वं स्वीक- तम् । तथाहि- "तित्तिरिः । इत.आरभ्य वक्ष्यमाणा: प्रत्य- यास्ते नै कदिगित्येतत्पर्यन्तं छन्दसि वाच्चे इष्यन्ते । शौनकादिभ्य- छन्दसौत्यतश्छन्दोग्रहणस्य पूर्व मपक दुतरत्रानुवृत्तेथ"-इति लघुशब्देन्दुशेखरे द्रष्टव्यम् । तित्तिर्यादिषु तेने कदिगिति सूत्रतः पूर्वेषां ( ४. ३. १०२-१११.) दशानां सूत्राणां नवम एव “भिक्षु- नटसूत्रयोः” ग्रहणं दृश्यते । तदेवं क्रमादिदानी मार्षतिप्रमिग्रन्थ मात्रस्यैव छन्दस्त्व मुररीकुर्वन्ति विपश्चित इगन्नम् ॥ ।

·कोऽयं वेदः ? नापवाद्यः | स्वाध्यायः ] स्वाध्याय इति च तस्यैव वेदस्य नामान्तरम् ; "स्वाध्यायोऽध्येतव्यः (ते. आ. २. १५. ७.)"-वृत्यातिश्रुतिषु “यः स्वाध्याय मधीतेऽब्दम् (२. १०७.” इत्यादिस्मृतिषु च तथैव व्यवहारात्। हिजातिभिः सम्यगध्येय एष इत्येवायं स्वाध्याय इति कथ्यते। अतएवाह भगवान् मनुः (२. १६८.)- "योऽनधीत्य विजो वेदानन्यत्र कुरुते श्रमम् । सजीवन्नेव शूद्रव माशु गच्चति सान्वयः"-इतीति ॥ [ आगमः ] आगम इति च वेदस्येव नामान्तरम् ; "रक्षो- हागमलध्वसन्देहाः प्रयोजनम्" इति पाणिनीयवार्तिककार- कात्यायनाटु तेः । “आगमः,- खल्वपि ब्राह्मणन षड़ङ्गो वेदो- ऽध्येयो जे यश्च”- इति च तत्र पातञ्जलम् । भट्टकुमारिलेनाप्यु तं स्वश्लोकवार्त्तिकभूमिकायाम् - "आगमप्रवण शाह स्वलन्नपि"-इति । साङ्यकारिकाया मोखर कोनापि यदुक्तम् "तस्मादपि चासिद्धं परोक्ष माप्तागमात् सिद्धम्” इति, तदप्ये - तदभिप्रायेणैवेति ॥ [निगम: ] निगम इति च आगम इति चानान्तरम् । यास्कीयेऽत्र निरुक्ते यावन्ति खलूदाहरणानि दर्शितानि, प्राय- स्तावतां सर्वेषा मेव निगम इत्यु पन्यासो दृश्यते । तथाहि- "तत्र खलु इत्येतस्य निगमा भवन्ति-"-इत्यादि ( ३. २. ३.)। "अथापि भाषिकेभ्यो धातुभ्यो नेगमाः कृतो भाप्यन्ते, दमूना: क्षेत्रसाधा इति : अथापि नैगमभ्यो भाषिकाः उण वृत मिति"- इति ( २. १. ३.) चाह स एव यास्कः । “निगमाः निगमनात्" इति ( १. १. १.) च नैरुक्त मिति ॥ अत्र चेदं तत्त्वम्- आदी नु निगम इति मन्त्रभागस्यैवाभि- ०-० ·निरुतालोचनम् । धान मासीन्न बाणभागस्यापि ; निरुक्त ग्रन्ये सर्वत्रैव मन्त्राणां मन्त्रांशानाञ्चैव निगमत्वेनोपन्यासात्, “अथापि भाषिकेभ्यो धातुभ्यो नेगमाः क्वती भाष्यन्ते , दमूना: क्षेत्रसाधा इति ( २. १. ३.)"- इति तत्प्रदर्णितयोः 'दमूना:'-'क्षोत्रसाधाः' इत्यनयोः पदयोः मन्त्रभागे एव विद्यमानत्वाच । मन्त्रभागत उहतानां पदानाम् , तदाश्रयग्रन्थानां चास्ति निगम इति व्यवहारः । तथाहि मनु- संहितायाम्- “नित्यं शास्त्राण्यवेक्षेत निगमांश्चैव वैदिकान्"-इति (४. १८.)। अत्र चोक्त मिदं कुम्न केन- “तथा पर्यायकथनेन वेदार्थावबोधकान् निगमाख्यांच ग्रन्यान्”-इति। मेधातिथिना तु व्याख्यातम्- “वैदिका निगमाः = वेदार्थज्ञानहेतवो निगम निरुतव्याकरणमीमांसाः" इति । अत्र निगम इति निघण्टोरेव ग्रहणं तस्याभिप्रेतं गम्यते । ततः कालप्रभावाद ब्राह्मणग्रन्थेष्वप्युप- सङ्घान्तं निगमाभिधानम् । अत एव भागवतादौ निगमपदेन मन्त्र- ब्राह्मणोभयात्मकस्य वेदस्यैव बोधो गम्यते । तथाहि (१. १. ३.) "निगमकल्पतरोगलितं फलं शुकमुखादमृतद्र्वसंयुतम् । पिवत भागवतं रस मालयं मुहुरहो रसिका भुवि भावुका:" इति। "निगमो वेदः, स एव कल्पतरुः , सर्वपुरुषार्थोपाय- त्वात् ; तस्य फल मिदं भागवतं नाम"-इति तत्र श्रीधर- "निगमकल्पतरोः सर्वफलोत्यक्तिभुवः शाखोपशाखाभि- वैकुण्ठ मप्यध्यारूढस्य वेदरूपतरो:"-इति तु तत्र क्रमसन्दर्भ: "निगमो वेदः स एव कल्पतरुः” इत्यादि च तत्रैव विश्वनाथः । वस्तुतो मन्त्रभागस्य निगमत्वं चिरादेव व्यवहृयते , ब्राह्मण- भागस्य तथा व्यवहारम्वनतिप्राचीनः ऐतरेयादिभिः प्रोता: प्रसिद्धा नामावग्रन्थास्तु तनिगमव्याख्यानादिपरा एवेति । यदा हि स्वामी, ·कोऽयं वेदः ? 3B तत एष बहु कालपार्थक्यात् मन्त्राणां दुर्बोधतोपपना , तदेव यजा- नुष्ठानतत्परैः तदानीन्तनैाह्मणैः तेषां मन्त्राणां विधानादिव्यव- स्थया सह मन्त्रान्तर्गत दुर्बोधपदाना मर्था अपि भाषिताः प्रती ब्राह्मणान्येव पादिवेदभाष्याणीति सुवचम् । तद्यथा श्रूयतेऽय मृमन्त्रः ( ऋ०स० २. ३. २३. ४; ८. ४. १८.६.)- "यान यज्ञ मयजन्त देवास्तानि धर्माणि प्रथमान्यामन् । से ह नाकं महिमानः सचन्त यत्र पूर्वे साध्याः सन्ति देवाः" इति। तहिधिव्याख्यानपरञ्चैतदैतरीयकं ब्राह्मणम्- “यज्ञेन यज्ञ मयजन्त देवा इत्युत्तमया परिदधाति । - । छन्दांसि वै साध्या देवाः , तेऽग्रेऽग्निनाम्नि मयजन्त । 'ते स्वगं लीक मायन्' आदित्याश्चैवेहासबङ्गिरसश्च १. ३. ५.)”-इत्यादि। निरुतोऽपि व्याख्यातः (१२. ४. ७. )। तथैव योऽयं शुक्ल कष्ण योरुभयोरेव यजुषोरारम्भमन्वः- “इषे वोर्जे त्वा वायव स्थ देवो वः सविता प्रार्पयतु श्रेष्ठतमाय कर्मणे" -इति । तस्यैतस्य विधानैः सह दुर्गमपदव्याख्यानानि च कृतानि दृश्यन्ते शलकणयोरुभयोरेव ब्राह्मणयोः । तथाहि शतपथ- ब्रामणे - "दृष्ट्य तदाह यदाह इगे वेति" इति, “यो वृष्टा- दुर्ग रसो जायते , तसौ, तदाह"-इति, 'यज्ञो वै थेटतमं कर्म"- इति च ( १. ७. १. १-५.)। तैत्तिरीये "तीयस्था मितो दिवि सोम आसीत्"-इत्यारभ्य "श्रेष्ठतमाय कमंग इत्याह यसो हि श्रेष्ठतमं कम्म तम्मादेव माह" इति यावत् (तै० ब्रा० ३. २. १.१-४.) ग्रन्थसन्दौं द्रष्टव्यः । तथा श्रूयन्ते सामवेदे सर्वसामस्खेव ये स्तोभाः , ते खलु व्याख्याता दृश्यन्त एव तद्ब्राह्मण- "अयं वाव लोको हाउ- - - ·निरुतालोचनम्। कारो वायुर्हायिकारश्चन्द्रमा प्रथकारः आत्मेहकारोऽग्निरोकारः अदित्य उकारो निहव एकारी विश्वेदेवा औहोइकारः प्रजापति- हिङ्कारः प्राण: स्वरोऽनं या वाग् विराट् अनिरुक्तस्त्रयोदश स्तोभः सञ्चारो हुप्पकारः (छा० ब्रा० ३. १३. १-३.)"-इति । वञ्चलेपायितचाय मों मीमांसादर्शने। तथाद्यस्ति तत्र मन्तलिङ्गाधिकरण सूत्रम्- "विधिशब्दाच" इति (१. २. ५३.) । विधिशब्दाथ विवक्षितार्थानव मन्त्राननुवदन्ति ,- 'शतं हिमाः शतं वर्षाणि जीयामेत्येतदेवाह'-इति"-इति तद्भाष्यं शवरस्वामि- सतम्। “मन्त्र व्याख्यानरूपो ब्राह्मणगत: शब्दो विधिशब्द इत्यु- यते"-इति च तवाह सायणाचार्योऽपि । तत्रैवोदाहय व्याख्या- तञ्च तेनापि तयैव ब्राह्मणम् । तथाहि- “स चैव मानायते- 'शतं हिमाः शतं वर्षाणि जीयास्मेत्येवेतदाह-इति । तव 'शतं हिमा: (ऋ० स० १.५.५. ४.)-इत्येतद् व्याख्येयमन्त्रस्य प्रतीकम् , अवशिष्ट तु सभ्य तात्पर्य व्याख्यानम्" इत्यादि । सद्भाष्येऽप्यु ताम्-'अत्र हिमशब्देन तद्युक्ता हेमन्तर्तवोऽभिधीयन्ते ; तथाच ब्राह्मणम्' इत्यादि। भगवता कात्यायनेनापि यजुःप्रातिशाख्य निगमापरपा- यस्य मन्त्रभागस्यैव वेदत्वं तद्याख्यापरस्य ब्राह्मणभागस्य भाष्यत्व मिति मन्त्र ब्राह्मणयोः पार्थक्यं स्फुटं सूचितम् । तथाहि- "ॐकारं वेदेषु ( १. १८.) । अथकारं भाष्येषु"-इति (१. १८.)। यदि च तत्र तद्भाष्यकार: खलु उब्वटो वेदशब्देन मन्त्र ब्राह्म- णयोरुभयोरेव ग्रहणं स्वीचकार, भाष्थशब्देन च कल्पाद्यङ्गानाम् ; परं तत्रैवानुपद मेव “सप्त। बीन् । दो। एकम्” इति स्वर- विधायकेषु सूत्रेषु ( १. १२७-१३०) सामस्वर-नैगमखर भाषिक- ।

·कोऽयं वेद ! स्वर-यनकम्मे खराणां विधानस्य पयालोचनयेहयुतभायशब्देन मानवाना मेव बोधने कात्यायनाभिप्रायोऽनुभूयते ; "पथ प्राप्रश- खरमंखारनियम."-प्रत्यारभ्य "तान एङ्गोपाङ्गानाम्"-अत्यन्तेन परिशिष्ट प्रन्येन भाषिकादिस्वराणां मुष्ठु परिचायितत्वात् । ब्राह्मण- ग्रन्यानां हि भाष्यत्वेनैव तदीयवराणां भाषिक खसिद्धिः । ब्राधण- स्वर एव भाषिकस्वर इत्युच्यते इति तु सर्वसम्मतम् । अतएवो- लाम् “एक म्' इति सूत्रस्योबटभाथ स्य टीग्य न्याम्-- "मन्च- काण्डपठिनामा मपि ब्रागभागाना मश्वस्तू पर इत्यादीनां स्वर्यम् (निगमख रत्वम् एव ; बायणकाण्डपठितानां विश्वेदेवाः गोस्तन मपथेहेत्यादीनां भाषिकवर एवेति" इति। मन्त्रकागड़े बाघशवचनानाम् , ब्राह्मणकाण्डे च मन्त्राणां पाठस्तु कृष्णयजु- वेंदे एवानातो बान्यवेति च स्मर्तव्यम् । तथा तैत्तिरीयसंहिताभाष्यभूमिकाया मपि स्पष्ट मेवाभि- चल्यो सायणाचार्यों बाणानां मन्त्र व्याख्या ग्रन्थत्वम्- “यद्यपि मन्त्र बानपामको वेदः, तथापि ब्रामणस्य मन्त्र व्याख्यानरूपत्वाव मन्त्रा एवादी समामाता:" इति । वदित्य सिह मेव सर्वषां हि मन्वग्रन्याना मसाधारणं नाम मन्म इति निगम इति च ; एवं सर्वेषा मेव ब्रामणग्रन्थाना मसा- धारणं नाम ब्राधण मिति भाष मिति च ; तथा मन्त्रग्रन्थेषु तामां पदावां वाक्यानां खराणाञ्च नेयमत्वम् ; ब्रामणग्रन्य- श्रुतानां पदानां वाक्यानां स्वरागाच भाषिकत्व मिति । एव "मोक्ष पन्तु हिरण्यवता पाणिना दर्भपिलवता वेति भाषि- कम् (६.२.)"-इत्युक्लं सङ्गच्छते सायायनरचकारस्येति । "पथापि भाषिकेभ्यो धातुभ्यो नेगमाः .-. •; प्रथापि २२ ·निवजालोचनम् । नैगमेभ्यो भाषिकाः (२.१.१.)"-इत्यादी निको श्रुतं भाषिक- पदं यदि भाषाशब्दमूलक मेव, तथापि न क्षतिः ; भाषाभाष्थयो. रेकधातुजत्वात् । किञ्च भाषयोपनिवड मेव भाथं भवति ; मूलार्थ- बोधने एव हि सर्वभाष्यस्य तात्पर्यम् ; न च चलितभाषया कथन मन्तरा मूलस्य स्पष्टतया बोधः सञ्जायते। तदेवं वेदस्य दुबी. धत्वपरिहाराय यदा ब्राह्मणग्रन्या विरचिताः , तदा तादृश्या एक भाषाया व्यवहार प्रासीत् यादृश्या रचितानि वेदभाष्यरूपाणि ब्राह्मणानि। एवञ्च तदानी ब्रामणबन्धीयानां वाक्यादीनां यथा- सौद भाषिकत्वम् , तथैवाद्यतनीयाना ममहाक्यादीना मपौति सम मेवेति नरुक्ताच न विरुडाते। वस्तुतस्तु पुराकल्पे ब्राण- प्रत्यरचनाकाले मन्त्राणा मेव वैदिकत्वेन ग्रहण मासीद्योग्यम् ; ब्राह्मणानान्ववश्यं लौकिकत्वेनैव ; पर मिदानीन्तु मन्नबाधा- णयोरुभयोरेव वैदिकत्वेनाभ्यर्चनं सम्पद्यते ; सौत्रिकाणा मपि वचनानां वैदिकवत्त्वम् ; ततः परस्त्याना मेव लौकिकत्व मिति । शास्त्रका व्यवहार एवात्र निदानम् ; तत्रापि कालस्यैव प्राधान्य मिन्युभ्यु पगन्तव्य मत एव पा सूत्रकालात् सिह मविशेषण “मन्त्र. बाधणयोर्वेदनामधेयम्" इति ॥ [ मन्त्रः ] तत, तयोर्मन्वब्राह्मणयोरादौ तावत् मन्त्रस्य लक्षण मनुसन्धेयम् , किवाम मन्नत्वम् ? इति; लक्षणस्योपयोगी हि पूर्वाचार्य : प्रदर्शित एव- "ऋषयोऽपि पदार्थानां नान्त यान्ति पृथक्वशः । लक्षणेन तु सिचाना मन्त यान्ति विपश्चितः"- इति । तयोऽनुसन्धीयमानञ्च दृश्यते - उक्तं खलु मगवता यास्को- नैव "मन्त्राः मनमात्" इति ( ७. ३. ६.) मग्ननिर्वचनम् ; तत एव सिमञ्च मन्त्रलक्षणम्- 'मननहेतुर्मन्त्रः' इति । तथाच तत्र ·कोऽयं वेदः ! १०० हत्ति:- "तेभ्यः ( मन्त्रेभ्यः ) हि प्रध्यानाधिदेवाधियज्ञादि- मन्तारो मन्यन्ते तदेषां मन्नत्वम्" इति । 'मननहेतुर्मन्स इत्युक्तो ब्राह्मणेऽतिव्याप्तिः' इति अवता साय- ऐन दूषितश्चेतलक्षणं ऋग्भायभूमिकायाम् ; परं न तत्रोदा- हतं तादृशं ब्रामणवाक्य मेक मपि। तथाचावगम्यते- "तच्चो- दकेषु मन्त्राख्या ( जै. • सू० २. १. ३२.)"-इतिसूत्रानुगतम् "अभियुक्तानां मन्योऽय मिति समाख्यानं लक्षणम्" इति विव- आया,- 'विहितार्थाभिधायको मन्त्रः' इत्यस्य पूर्वाचार्यविहितस्य, असिपदान्तादीनां पञ्चदशानां च मीमांसाहत्तिदुदाहतानां, मन्बलक्षवानां मौमांसाभाष्यकारकतखण्डनेभ्यः सोदाहरणेभ्यः कतिचिदुहृत्य दिदर्शयिषया चोहिम्नचित्तस्तत्रैवैकाग्रमना यास्को विचारावसरं नालभत स इति। प्रतिपादितञ्चास्माभिर्मीमांसा- कारस्य जैमिनः यास्काग्रजलम् ( ८४ पृ०); तथाच जागरिते- ऽपि हि तादृशे लवणे यदुक्त यास्केन “मननान्यन्वः” इति, ततः सम्भाव्य मेवैतम क्षण मदुष्ट मिति । मिति। अपि च सायणत: प्राचीनेन, उद्धृतासिनापि हि शवरस्वामिना तत्सूत्रस्य भाष्ये विहितार्थाभि- धायकवादीनि मन्खलक्षणानि खण्डखण्डोकतानि ; परं न तस्मि- विवेऽप्यस्य यास्कीयलक्षणस्यावतरण मपोष्ट तेन ; इतव जायते मैतलक्षणं दुष्ट मिति । “पविशिष्टस्तु वाक्यार्थः ( जै सू० १. २. ४०.) इति सूत्रस्य, "विधिशब्दाच"-इति (जै सू० १. २. ५३.) सूत्रस्य च व्याख्यानावसरे, मन्त्राणां मननसाधनत्वं च स स्वयं व्यनक्ति- "तु-शब्देन मन्त्राणा मदृष्टार्थ मुच्चारणमावं वारयति..-. तस्मान्मन्त्रोच्चारणस्य अर्थप्रकाशनरूपं दृष्ट मेव प्रयोजनम्''-इति , "तस्माविवक्षितार्था मन्त्राः प्रयोगकाले स्वार्थ- ·निकतालोचनम् । प्रकाशनायेवोबारयितथ्या"-इति च। मन्त्रागां मननहेतुत्वलक्षा मनुलक्ष्येवोक्तिरेषा भगवतो यास्वस्थ- “यस्काम ऋषिर्य स्वां देव- साया मार्थपत्य मिच्छन् स्तुतिं प्रयु, तद्देवतः स मन्त्रो भवति"- इति (७. १.१.) । तदेवं 'ममनहे तुमन्व:'-इति, 'मन्योऽय मित्यभि युत्तोपदिष्टो मन्वः' इति च हे एव मन्त्रलक्षणे निर्दुष्टे इति गम्यते ; तद यसो यद्रोचेत, तदेव स रक्षावित्यल मिह नीरसविवादेनेति । पथवावैतत् मुटु समाधानम्- जैमिनिक्कतं मन्त्र लक्षणं ग्रन्यपरम् , यास्क कृतलक्षणं तु वाक्यपर मिति । तथाच जैमिनि- नये वैदिकसमास्यासिहानां मन्वेतिप्रसिहानां संहिताग्रन्याना मेव मन्वग्रन्थत्वम् ; न त्वन्येषां साण्डयादीनाम् ; यास्वामते तु अन्यानां तथा लक्षणेऽपि न क्षति: ; परं ताण्डाबाधणाद्याध्याय- गतानां 'महन्मे वोचः'-इत्यादीनाम् , छान्दोग्य वाचणाद्याध्याय- इयगतानाच 'देव सवितः प्रसुव'-इत्यादीमाम् , तथा सिरीया- रख्यकादिपठितानाञ्चोहतासीन्यादीनां वाक्यानां मन्बत्व सिद्धये खखिद मवश्यं वक्तव्यम्- 'मननहे तुम्नः' इति । तदेद मुभय- लक्षणयोर्विषयमेदात् नेवास्ति विवादविषय इत्यस्माक मिति ॥ "मानन्दपुरवास्तव्य-वचटाख्यस्य सूनुना । मन्त्रभाष्य मिदं कृतं भोजे पृथ्वी प्रशासति"--इत्युक्त्या स्वपरिचय मुजावताखिलयजुमन्त्र- भाष्यं कृतवता उव्वटेन तवैव भूमिकाया प्रदर्शिताश्चैते मन्त्रभेदाः; "न्यायविदः पठन्ति- 'विध्यर्थवादयानाशी:स्तुतिप्रेषप्रवधिकाः । प्रश्नो व्याकरणं तकः पूर्ववत्तानुकीर्तनम् । अवधारणं वोपनिषत् वाक्यार्थास्त त्रयोदश । मन्त्रेषु ये अदृश्यसे व्याख्याश्रुतिचोदिता: ।-इति ।

·कोऽयं वेदः ? १७३ - पथ तेषा मुदाहरणानि । तत्र,- परमेधभिहितः- "प्रशस्त परो गोमगस्ते (य० वा०स० २४.१) । अर्थवाद:- "देवा यन्त्र मतन्वत (य० वा स० १८. १२)"--इति । यात्रा--"तनूपा पम्नेऽसि तन्वं मे पाटि (वा०स० ३.१७)" इति । पाशी:-- "पा वो देवास ईमहे ( य० वा० स० ४.५)"--इति । स्तुति:-"अग्निा दिवः ककुत् (य०वा०स० ३. १२)"--इति । प्रेष:--"होता यक्षत् समिधाग्निम् (य०वा०स० २१. २८)"--इति । प्रवधिका- “इन्द्राम्नी अपादियम् (वा० स० ३३.८३)"-इति । प्रश्न:- “क: खिदेकाकी चरति (य. वा० स० २३.८)"-इति । व्याकरणम्-- “सूर्य एकाकी चरति (य०वा०स० ३३.१०)" इति । तक:- "मा राधाः कश सिइनम् ( वा० स० ४०.१)"-इति । पूर्ववृत्तानुकीर्तनम्-- "प्रोषधयः समवन्त (य०वा०स० १२.८६)”। अवधारणम् -- "तमेव विदित्वातिमृत्यु मेति (ग्वे० उ० ६. १५)"। उपनिषत्--“ईशा वास्य मिदं सर्वम् (य०वा०स०४०. १.)" इति।" शवरभाष्येऽपि आशीरादयस्त्रयोदशैव मन्त्रभेदा: प्रदर्शिताः परं तत्त्वन्यथैव ; द्रष्टव्याश्च ते तत्रैव (जै० सू० २. १. २२ भा०)। ऋग्भाष्यभूमिकायाञ्च साय ऐन तत एव कतिचिदुहृत्य प्रदर्शिताः । उबटेन घेतानि सर्वास्थेव यजुरेवाधिवत्योदामृतानि ; निकताकारेगा भगवता यास्केन त्वेव मृग्वेदेऽपि दर्शितानि बह- न्युदाहरणानि । तथाहि- “तास्त्रिविधा ऋचः ;- परोक्षकता: प्रत्यक्षकता: , आध्यात्मिक्यत्र" -इत्युपक्रम्य, "परोक्षकता: प्रत्यक्ष- कताच मन्या भूयिष्ठा अल्पश आध्यात्मिक्यः” इत्युक्ला, “अथापि स्तुतिरेव भवति नाशीर्वादः •-.; अथाप्याशीरेव न स्तुतिः ; सदेतबहुल माध्वर्यवे यासेषु च मन्येषु"-इति प्रदर्श्य, उदाहता- . ..

·१०४ निरुतालोचनम्। दिविधा ,- नौमानि- "प्रथापि शपयाभिशापो.-.; प्रथापि कस्यचिद भावस्वाचिस्थामा ०-०; .-.; पवापि परिदेवना कस्माश्चिद भावात् •-.; प्रथापि निन्दाप्रशंसे "पतसूत्रे धूतनिन्दा च अषिप्रशंसा च एव मुच्चावचैरभिप्राय ऋषीणां मन्त्रदृष्टयो भवन्ति"- इति । (७.१.२.)॥ स चेष एव मसभागः संहितेत्युच्यते । तलक्षणं चोक्तं पुरस्तात् समासतः (१५४ १०)। सा पाठतो दिविधा ;- निर्मुजसंहिता, प्रहससंहिता चेति। "अग्निभोळे पुरोहितम् (र० स० १. १. १. १.)"-इत्यादयः पाठा एव निर्मुजसंहिताया उदाहरणानि । यैव निर्भुजसंहिता , सैव पार्षी संहितेत्यप्युचते। प्रससंहितापि पदसंहिता क्रमसंहिता चेति नाम । सत्र, अग्निम् , ईडे, पुरःहितम्" इत्येवं पठ्यते पदसंहिता ; "अग्निम् , ईडे ; ईडे, पुरोहितम् ; पुरोहित मिति पुरः हितम्" इत्येवं क्रमसंहितेत्यु यते। इमा मेव क्रमसंहिता मवलम्व्य जटाद्या अष्टविधा विकतयः पव्यन्ते । तदुक्तं विक्कतवजयाम्- “जटा, माला, शिखा, लेखा, ध्वजो, दण्डो, रथो धनः । प्रष्टौ विकृतयः प्रोक्ताः क्रमपूर्वा मनी- षिभिः" इति ( १. ५.) । तदेषां जटादीना मपि क्रममूलामक- त्वेन प्रससंहितात्व मेव। तदेव मेकै कमन्त्रस्य एकादशप्रकारा: संहितापाठा भवन्ति । सत्त्वतस्तु पाठप्रकारभेदात् बहुग्रन्यापि सार्षी संहिता प्रतिवेद मेक के वेति ॥ सासाच सर्वासा मेव संहितानां बहुप्राचीनत्वात् कालभेद- देशभदव्यक्तिमेदादिभिरध्ययनाध्यापनयोरञ्चारणादिभेदाः पाठभेदाच सम्पवाः , पाठन्यूनातिरिक्तता च किञ्चित् सञ्चाता, प्राचार्याणां मजतिवैषम्यात् ख-ख-देशकाला-धनुरोधाच्च अनुष्ठेयभेदाः प्रयोग- .

·कोऽयं वेदः? १७५ - भेदाश्च सम्मवाः ; प्रत एक कापि सा बहुमाखत्व मापना । तदे- वोदाहतञ्च प्राचीनभाषितं चरणषटकं षड्गुरुशिथेण "एकविंशत्यध्वयुक्त मृग्वेद मृषयो विदुः । सहस्राधा सामवेदो यजुरेकशतावकम् । नवाव थर्वणोऽन्ये तु प्राहुः पञ्चदशावकम्" इति । "पध्वा, देवता, गतिः, शाखा इति पर्यायवाचकाः" इति च तत्रोतां तेनैव। पातञ्जले महाभाष्येऽप्युक्तं पस्पशायाम्- “एक विंशतिधा बाहृच्यम् , एकशत मध्वर्युशाखाः, सहस्रवर्मा सामवेदः, नवधाथर्वगो वेद:"-इत्येव । वेदव्यासौये शौनकीये वा चरणव्यूहे तु ऋग्दस्थ पञ्चैव शाखाः समुल्लिखिताः - "शाखाः पञ्चविधा भवन्ति , शाकला बाष्कना पाखलायना: शाज्ञायना माण्ड कायनाति" इति । तथाच सदानी मेवान्याः षोडश शाखा विलुप्ता इति गम्यते । तदिद मृग्वेदशाखानिरूपण मस्मत्कृते ऐतरेयालोचने ( ११८- १४४ पृ. ) द्रव्यम् । सतम्त त्रैव “यजुर्वेदस्य षडशीतिभदा भवन्ति"- इत्युक्तम् । तथा तदाय जुघोऽपि पञ्चदश शाखा: प्रविलुप्ता इति स्फुटम् ; नान्यथा प्रदर्शितेषड्गुरुशिष्यवृत-प्राचीनवचन-पस्पशावच ने चोपप- होते इति । यदप्युक्तं षडगीतिरिति, तत्र च "कठानान्तूपग्रन्यविशे- पाश्चतुश्चत्वारिंशत्”-इत्यु तो हिंचत्वारिंशदेवावशिष्यन्त इति चरण- व्यूहकाले ता एव शाखा आसन् प्रचलिता इत्येव तत्वम् । तासो हिचत्वारिंशकाखानां नामानि यथा- चरकी, पावरकी, कठी, प्राचकठी, कपिष्ठलकठी, पाष्ठलकठी , प्रौपमन्यवौ , चाराय- गीया, पारायणीया, वार्तान्तवेया, प्रवेताश्वतरा, मैत्रायणी चेति ·१७६ निरुतालोचनम् । . हादश चरकाध्वर्युभेदाः। मैवायणीभेदाच मानवी, दुन्दुभी, छाग- लेया, हारिद्रयेया, वाराही, श्यामी, श्यामायनीया चेति सप्त । ता एता मैत्रायण्योऽपि चरकाध्वर्यु पुर्वेष मण्यत इत्यूनविंशतिः । जावाली, माध्यन्दिनी, काखी, कापाली, गालवी, वैजवापी, प्री- धेया, वैनेया, वैरेया, बोधया, पाराशरीया, शातातधोया, तापाय- नीया, कात्यायनीया पौण्डवत्नी भाटिकी, परमाबोधेया, चेति सप्त- दश वाजसनेयशाखाः शुक्लयजुर्वेद इत्युच्यन्ते । भौख्या, खाण्डिकेया चेति तैत्तिरीयशाखे । खाण्डि केया च पुनः पञ्चभेदाः सनाताः --पापस्तम्बी, बौधायनौ, सत्यापाठी, हिरण्यकशी, शाव्यायनी चेति । हिविधैवैषा तैत्तिरीया कृणुयजुर्वेद इत्युच्यते । तदेवं चरकाध्वर्युः, वाजसनेयो , तैत्तिरीयेति तिन एव मूलशाखाः, भासामेवानुभाखा अन्याः । ता इमाः सालनया ( १८+१+ ६ - ४२) हिचत्वारिंशच्छाखा यजुर्वेदीया इति। एषु मैवाय- गोया , मायन्दिनी , काखी, तैत्तिरीयेति प्रसिधा पोख्या, पापस्तम्बी च पञ्च शाखा अद्यापि सन्ति । ततस्तत्र तदुत्तरम् - सामवेदस्य किल सहस्रभेद पासोष, पमध्यायेषधीयानास्ते शतक्रतुवज्जे गाभिहता: प्रमष्टाः । तेषाम् प्रवच्यामि- भासुरायणीया , वासुरायणीया , वार्ताक्सवेया , प्राश्नलाः , ऋग्वर्णभेदाः , प्राचीनयोग्याः, ज्ञानयोग्याः , राणा- बनीयाश्चेति सनराणायनीयानां नव भदा भवन्ति- रामाय- मीयाः , शाब्यायनीयाः , पारायपीयाः , सात्वनाः , खवलाः, महाखवलाः , लाङ्गलाः , कौठमाः , जैमिनीयाश्चेति" इति । तदिदं चरमप्यूहोतां सर्व मेवा दिककालप्रसूतं पौराणिक मिति नादरणीयं वेदविदुषां सात्यक्तानाम्। तस्वतस्त्रयोदमेव शाखाः . .

·कोऽयं वेदः ? औला ण्डिः, सामवेदस्य ; सहस्रथाखवप्रवादस्तु बहुविधस्वरादिसंयोगादेकस्यापि मन्त्रस्य बहुविधसामथुतेरित्येव । अतएव तर्पणविध्यादौ वयो- दशाना मेव सामगाचार्याणां नामोल्लेखो भवति यथा- "राणा- यणः , शाव्यमुग्न्यः , व्यास: , भागुरिः , गौला लविः, भानुमानौपमन्यवः , काराटि: , मशको माय: , वार्षगण्यः , कुथुमः , शालिहोत्रः , जैमिनिः । वयोदते मे सामगाचार्याः स्वस्ति कुर्वन्तु सर्पिताः स्वस्ति कुर्वन्तु तर्पिता:” इति । एतदीय- शाखासु राणायणी, कोथुमी, जेमिनिति तिम्रोऽद्यापि सन्ति । ततस्तत्र चरणव्य हे उक्तं घेतत् - "अथर्ववेदस्य नव भेदा भवन्ति । पैप्पला: दान्ताः , प्रदान्ताः , नाता: , स्रोता: ब्रह्मादाबलाः , शौनकी , देवदर्शती, चरणविद्याश्चेति" इति । अस्ति चेषां नानां पाठान्तरतापि। प्रासां नवशाखाना मेकैव मुद्रितेति सङ्केपः । इत्थं बहुशाखत्वेऽप्ये केकस्य वेदस्य , एकैकस्याः शाखाया अध्ययननेव भवेदेवाधीत एकेको वेदः; सर्वाखेव शाखासु संहितायाः प्रायोऽभेदात् । किञ्चित्पाठन्यूनातिरिकन , किञ्चि- दुचारणभेदेन, किश्चिदनुष्ठानपद्धतिपार्थक्येन च न येव भवेत् संहि- तायाः स्वरूपतो विभिन्नत्वम् ; जागत्यैव ोष न्यायः 'एकदेश- विकत मनन्यवत्'-इति (पा. सू० १. १. ७२ भा०), भवत्येव हि छिनपुच्छे शुनि खत्वव्यवहारः, तथा लीपदरोगिण्यपि देवदत्तादौ देवदत्तादिव्यवहारच लोके । प्रत एव सायणाचार्यादय प्राचार्या एकेका मेव शाखां व्याख्याय एकै कवेदव्याख्यानेऽलभन् स्व-ख-कस- छात्यता मिति । अत एव च “वेदः कस्रोऽधिगन्तव्य"-इति (२. १६५.), "षटत्रिंशदाब्दिक चये गुरौ त्रैवेदिकं व्रतम् (३. १.)-"- २३ ·१७६ निरुतालोचनम्। - . इति, “वेदामधीय वेदी वा वेदं वापि यथाक्रमम्" इति(२.२.) मनुवचनानि सङ्गच्छन्ते ; शाखानां मूलत: प्रकसपार्थक्ये हिक समवेवामाध्ययनं हादशस्वेवाव्देषु सहस्रशाखस्य सामवेदस्येति तादृशस्मृतिवचनाना मुमत्तमलपित्तत्व मेव प्रसज्येतेति। पतोऽव वेव मेवावधार्यम् एष खलु वेदशाखाभेदो न मन्वायध्यायमैद- तुल्यः , प्रत्युत भित्रकाललिखितानां भित्रदेशीयाना मेकपन्यो- याना मपि बहुसरादर्शपुस्तकानां यथा भवत्येव पाठादिमेदः , तथैवेति। प्रथाप्यत्र संशयश्चेत् कस्याप्येकस्य वेदस्य कयोरपि शाखयोराद्यन्तपाठसन्दर्शनेनैव तहरोत्सारणं सुकर मेवेति । परनवेव मपि यजुषस्तु कतिपयशाखाभिः कतिपयमाखाना मेव मस्ति भेदः , यत्तयोरुभयो: शाखासमूहयोः एक- अष्णवे एवामंसत प्राचीनाः । तथाच माध्यन्दिनीप्रभृतीनां यः- शाखानां शुक्लयजुरिति ख्याति: , तैत्तिरीयादीनान्तु यजु:- शाखानां कृष्णयजुरिति समाख्या चेति। ईदृशासदृशमेदकार- चन्तु उक्तं बहुषु पुराणेषु बहुविध मपि मूलतः प्रायोऽविभित्र मेव । तविष्कर्ष एष उतो महीधराचार्येण शक्लयजुर्भायभूमि कायाम्- "व्यासशिष्यो वैशम्पायनो यान्नवस्कयादिभ्यः स्खशि- चेभ्यो यजुर्वेद मध्यापयत् । तत्र देवात् केनापि कारणेन क्रुहो वैशम्पायनो वाजवल्क्यं प्रत्युवाच 'मदधीतं त्यज'-इति । स योगसामर्थ्याभूती विद्यां विधायोचवाम। 'वान्तानि यजुषि गयोत'-इति गुरुणोक्ता अन्ये वैशम्पायनशिष्यास्तित्तिरयो भूत्वा यजूंथभषयन् । तानि यजंषि बुद्धिमालिन्यात् छष्णानि जातानि । सतो दुःखितो याचवरकाः सूर्य माराध्यान्यानि एक्लानि यजूंषि प्राप्तवान् । सानि च जाबालगीधेयकाखमध्यन्दिनादिभ्यः सप्त- ·कोऽयं वेदः? १७८ दशशिष्येभ्यः पाठितवान् [ 'पञ्चदशशिष्येभ्यः' इत्यपपाठः ] । एतस्मादितिहासात्, मैत्रायणी-माध्यन्दिनी-तैत्तिरीयशाखाना पाठ- प्रकारदर्शनाच प्रतीयते चैतत् ,- चरकाध्वर्युयजुःशाखापाठाः यचक्रमाननुसारिण इप्ति याञकल्क्येन स्वमनीषया दर्शपूर्णमास- यत्रायनुसारिणी मंहिता ग्रथिता , पाठिता च सा सप्तदश- शिष्येभ्यः : सैव यत्रोपयोगिनीति वाजाना मवानां सनये लाभाय सम्पवेति वाजसनेयीत्याख्याता, क्रमसौष्ठवसम्मवेति शुक्ला (शुद्धा) इति च । गुरुमुखतोऽधीतापि तत्परित्यक्ता प्राचीनतमा चरकाध्वर्य- संहितैव अन्यैः पान्धादिदेशीय स्तित्तिर्यादिसन्तक होता, तस्या वाजसनेयीतोऽप्यौल्कषं चिकीर्षुभिः यत्प्रकरणे ये मन्त्रा पठिता. स्तत्रैव तदुतरं तत्तद्विधायकादिवाप्रणवचनानि च सङ्ग होतानि । तथा च, यथा पृथक्-पृथक् भुकानि च अन्न व्यञ्जनानि छर्दि- तानि चेद् वान्तं तत् विमिथानव्यनन मेव भवति, एवं तित्ति- र्यादिभिर्मन्त्राः ब्राधणयुतयश्च पृथक्-पृथक् अधीता अपि यस- कार्येषु साहारसौष्ठवं साधयितु विमित्रोकता इति हावेव मन्त्र- ब्राह्मणग्रन्यो वाम्सपूर्णाविव सम्पन्नौ , अतएव कपणेतिव्यपदेश- भागिनौ च । इत एवावकाशादेतयोः शक्ल कणयोयजुःशाखयो- रनतिप्राचीनानामपि केषाञ्चिहचनानां प्रवेशः सम्भाव्यते, तत एवं- सयोर्मन्नन्यूनातिरिक्तवादितो मिथो विभिन्नत्वं च सुव्यक्त मेवेति । एवञ्चायं मन्त्रभाग: ऋग-यजुः-सामेतिविविधरचनात्मको- ऽपि हौसाध्वर्य वौहारबाहोति चतुःसंहितामकः, कालेन शक्ल- कणति हैविध्यं गते च यजुषि सम्प्रति राजते पञ्चसंहितात्मक एव ;- ऋग्वेदसंहिता , शुक्लयजुर्वेदसंहिता, क्रुष्णयजुर्वेदसंहिता, सामवेदमंहिता, अथर्ववेदसंहितेति ॥

·१८० निरवालोचनम् । पथासु च पञ्चम वेदसंहितासु बहुधैव पौवापर्य केचिदाहुः । तथाहि - 'फक्संहितायाः सर्वत एव प्राथम्यम् ; तत्रापि दितीय- मण्डलस्यापेक्षिकनभनखम , दशममण्डलस्य तु ऋमंहिता- परिशिष्टरूपत्वञ्च ; सामसंहिताया सत एवोहतार्षिकमूलकत्वम् ; शुक्लयजुःसंहिताया: तदपेक्षयाप्यर्वाचीनत्वम् ; अथर्वसंहितायास्तु सर्ववेदपरिशिष्टत्वेन ततोऽप्यर्वाचीनत्वम्'-ति । वेदतत्त्वानु- सन्धिमुभिः प्राजसमैरेवेदं तत्त्व मुद्भावित मित्यत्र विश्वास एवो- चितः सर्वेषाम् ; परं किं कुतॊ वयं नात्रास्माकं बुद्धिः प्रसरति ; एकस्मिन्नेव हि काले , एकस्यैवाचार्य स्य , एकेनैव चयनयत्नेन चतुष्प मापनानां पौर्वापयं कथकारं स्यादिति। यदि कश्चित् फलविक्रयी,- पाम्रार्थी आम्म मेव ग्टह्णातु , जम्बर्थी जम्बू मेव, पनसार्थी पनस मेव, राजादनार्थी राजादन मेवेति क्रयविक्रय- सौकर्यार्थ मेकदैवैकेनैव यत्नेनैक मेव फलराशिं विभज्य चय- नेन चतुरः स्तूपान् विदध्यात् ; सत्र कः खलु धीर एवं वदित मुलहेत,- अयं स्तूपः पूर्व कृतः अवाप्यंशशो नूतन इत्यादि ? तथैवावापि। किञ्च यथास्त्येव तत्र फलाना मुत्पत्ती कालपौर्वा- पर्यम् , न त्वेककालजातान्येव तानि सर्वाणि ; एव मनापि अस्तु मन्त्राणा मुत्पत्ती कालपौर्वापर्यम् , न खेककालोत्पन्नास्ते इति स्यात् कतकवादिनाम् ; परं न हि तेन स्तूपानां संहितानां वा प्राचीमा- प्राचीनत्वविचारः सङ्गच्छते; तत्वतो पलानां मन्त्राणाश्चोत्पत्ति- कालविचारस्तु स्तू पानां संहिताना मुत्पत्तिकालविचारतः सर्वथा खतन्त्र एवेति बहुशास्त्रपारावारदृश्वनां विश्वविख्यातकीर्तीना मपि तेषा मत्र तहचो न प्रमाणकोटिं प्रवेट मिष्ट इत्यस्माकम् ॥ तथापीदं विचार्यते क यार मृक्मंहितायाः प्राथम्य मिति ? . -- ·कोऽयं वेदः? १८१ । मर्यते हि मनुमंहितायाम- "ऋग्यजस्मामलक्षणम्" इति (२. ११.)। एव मादी ऋग्वेदस्य प्रथमप्रयोगदर्शनात् तस्यैव वेदेषु प्राथम्यं गम्यत इति चेत्र ; सादृशसमस्तप्रयोगे हि शब्दानु- शासनादेव ऋक्शब्दस्य पूर्वनिपातो भवति । तथा हि पाणिनि- सूत्रम्- “अल्पान्तरम्" इति (२. २. ३४.)। यद्येवम्प्रयोगा- देव प्राथम्यं गम्येत , तर्हि "विष्यकिस्किन्धहिमालया:"-इत्यु के विध्यस्यैव प्राथम्य मुररीकार्य स्यात् । असमस्तप्रयोगेषु च यत्न करकशब्दस्य प्रथमत: प्रयोगो दृश्यते , तव प्रयोक्नु : यादृच्छि- कत्व मेव वीजम् । अपि वा पद्यगद्यगानामिकासु त्रिविधरच- नासु तत्त्वतो गानरचनाया एव ज्यायस्वेऽपि पद्यरचनायास्त- दस्थिरूपत्वेन ततोऽपि गरीयस्त्व मवश्य मभ्युपगन्तव्य मिति रचना- नियमाधीन मेव प्राधान्य मृचां बहुत्र प्राद्युल्ले खे निदानम् । तदेवं सर्वत्रैवर्क शब्दस्य प्रथमप्रयोग एव ऋग्वेदस्य सर्ववेदप्राथम्ये विनिगमक मिति तेषां मनोराज्यविजम्भणमात्रम् । श्रूयते च कौषीतकीब्राह्मणे- “तत्परिचरणावितरौ वेदो"- इति। एतेन याकाण्ड होटकर्मण एव प्राधान्यम् , होत्र मेव अध्वर्युक्त्य मुगाट क्लत्यञ्चेत्येव बोधितम् ; एतस्माञ्चचा प्रथमो- त्पनत्वं न कथ मपि बुद्धयते । एवञ्चास्य तहिषयकमानत्वेनो- पन्यासोऽपि वृथव सर्ववेदभाष्यकारस्य श्रीमतः सायणाचार्यस्य ऋग्वेदभाष्य- भूमिकायाम्- “मन्त्रकाण्डेष्वपि यजुर्वेदगतेषु तत्र-तत्राध्वर्युणा प्रयोज्या ऋचो बहव आमाताः। साम्रान्तु सर्वेषा मृगाश्रितत्त्वं प्रसिद्धम् । पाथर्वणिकरपि स्वकीयसंहिताया मृच एव बाहुल्ये- नाधीयन्ते"-इत्युक्तिः दृश्यते सत्यम् ; पर मेतस्मादपि ऋग्वेदस्य .

·१८२ मिराकालीचनम् । अत एवं प्राथम्ये सायवसम्मतिन बुद्यते ; अपि तु मन्त्रेषु कचा बाहुल्य मिस्लेव बन्यते। किञ्चचा प्राधान्याख्याने च ऋक्संहितायाः प्राधान्यं नैव गम्यते । ततोऽन्यत्रापि ऋवां सद्भावात । चां हि रचनानियमाधीनं बाहुल्य मूलकं वा प्राधान्य मुररी- कुर्वतोऽपि सायणस्य मते ऋग्वेदस्य त्वप्राधान्य मेव । तथा धुमा मध्वर्यभाष्यभूमिकायाम् – “भानुपूर्या कर्मणां स्वरूपं यजुर्वेदे समामातम्। सत्र विशेषापेक्षाया मपेक्षितायां वाज्यापुरोऽनु- वाक्यादय ऋग्वेदे समानायन्ते , स्तोत्रादीनि तु सामवेदे। तथा मति भित्तिस्थानीयो यजुर्वेदः , चित्रस्थानीयावितरौ । तस्मात् कर्मसु यजुर्वेदस्य प्राधान्यम्" इति । सामभाष्यभूमि- कायाच- "अध्वर्यु मुख्यै विग्भिश्चतुर्भिर्य जसम्पदः । निम्भिमौते क्रियासङ्घरध्वर्यु य नियं वपुः । तदलकुरुते होता ब्रह्मोहाते- स्थमी वयः । - । यन्त्र यजुर्भिरयुनिम्मिमौते ततो यजुः । व्याख्यातं प्रयमं पश्चाहचां व्याख्यान मीरितम्। साम्रा मृगा- विसत्वेन सामव्याख्याथ वयेते"-इति । वस्तुतो जगमष्टेः पुरैव ब्रह्मणश्चतुभ्यो वदनेभ्यश्चत्वारो वेदा युगपत् समुत्पन्ना इत्येवंवादिनां पौराणिककालप्रभवाणां श्रीमत्मायणादीनां तथा- विधविचारे मनोनिवेशोऽप्यसम्भव एव ; तेषां तादृशाशिरस्कविचार- प्रहत्तौ भवेदेव हि ख सिद्धान्तव्याकोपः । किच ऋक्संहितायाः प्राथम्येऽभ्यु पगते ऋक्संहिताप्रणयन- काले यजुमानोरसद्भावात् तत्रैव ऋक्संहितायां यजुमानो- लोख: कथकारं श्रूयत इत्येवं तादृशचतुरचेतसां चेतःसु कथन चमत्कार माविकतम् ? पश्यन्तु तावत् धीमन्तः -- “यजुस्तस्मा- दजायत"-इति ( ऋ० स० १०.८०.८.), "स मेव मृचि तमु ·कोऽयं वेदः? १८३ ब्रह्मण माहुयजन्य सामगा मुक्थशासम्" इति (ऋ० स० १०. १०७. ६.), "ऋक्सामाभ्या मभिहिती (ऋ० स० १०.८५. ३१.)"-इत्येवमादीनि। इमानि तु निदर्शनानि दशममण्डला- दातानि, दशममण्डलस्यानतिप्राचीनत्व मेव तेषा मिति चेत् , ततोऽन्यतोऽपि दर्शयामः । तथाहि-. "बहिरिव यजुषा रक्षमाणः" -इति पञ्चममण्डलीयम् (६२. ५.), "उभे वाचौ वदति सामगा इव" इति च द्वितीयमण्डलीयम् (४३. १.)। सामविशेषनामान्यपि घूयन्त एव ऋक्संहितायाम् । तथाहि- "रथन्तर मा जभारा वसिष्ठः" इति (१०. १८१. १.), "भरहाजो बहदाचक्रे अग्ने" इति च (१०. १८१. २.)। एते च निदर्शने दशममण्डलीये इत्येवा- माधे तेषा मिति चेत् , अन्यत्राप्यस्त्येवं तथैव । तद्यथा-- "रथन्तरे सूर्यम्पर्य पश्यत्" इति प्रथममण्डलीयम् ( १६४. २५.), "प्र गायत्रेण गायत" इति च नवममण्डलीयम् (६०.१.) इति दिक् । सदेव मृक्संहितायाः ऋङ्लक्षणमन्त्राणां वा प्रथमरचितत्व मिति तेषां खकपोलकल्पित मिवाभाति स्फुटम् । यदप्युक्तां तदहितीयमण्डलस्य अपेक्षाकृत मर्वाचीनत्व मिति, तदप्येव मेव ; मानाभावात् । को नाम धीमान् शुष्कटणसहाय एव षटविटपिदुगच्छेदने समयॊ भवेत् ? अस्ति खलु ऋक्संहिताया हितोयमण्डलीयसायणभाष्यारम्भे “य प्राङ्गिरसः शोनहोत्रो भूत्वा भार्गवः योनकोऽभवत् स यत्समदो द्वितीयं मण्डल मपश्यत्"- इत्यनुक्रमणीवचन मुड़तम् । तथाच द्वितीयमण्डलस्य शौनकी- यत्वं सुव्यताम् ; शौनकोयग्रन्यस्य च पाणिनिना "शौनकादिभ्य- श्छन्दसि"-इति ( ४. ३. १०६.) सूत्रे प्रोक्ताव स्वीकारात् प्राचीम- तमत्वाभाव: सुतरां स्फुट मित्येवं कैषा युक्तिहितीयमण्डलस्य ·१८४ निरुमालोचनम्। चिरासिकमाचीनतमत्वखाने शुष्कवणमयी कर्तनी। । पश्यन्तु सावञ्चक्षुमन्तः- एकवंशीयाश्चान्यवंशप्रभवाच शौनकाः खलु बहव एव ;- मन्त्राणां द्रष्टारः पासन् शौनकाः ; तेभ्यो- ऽन्ये सूतानाच द्रष्टारः स्थिता एव शौनकाः; हितीयमण्डलस्य द्रष्टा च शौनकस्ततोऽप्यन्य एव ; पथर्वशाखाविशेषग्य च प्रवता शौनकोऽप्यन्य एव ; तत्तशप्रभवा अद्यापि बहुत बहवः शौनका राजक्त एव। “शौनकादिभ्यश्छन्दसि"-इति (४.३.१०६.) पाणिनिसूत्रस्य शौनकप्रोक्त ग्रन्थ एव विषयः, तथाच शौनकपोत अथर्ववेदीयसंहिताग्रन्थं येऽधीयते त एव शौनकिनः ; शौनकदृष्ट- अन्यस्तु न चास्य सूवस्त्र विषयः ; अनुक्रमण्यान्तु “हितीयमण्डल मपश्यत्”-इत्युक्तम् , न तु द्वितीयं मण्डल मवोचदिति । शौनक- विषये विह पुरस्तादप्यसकदुलानि । ततथ शोनकदृष्टत्व मेव हितीय मण्डलस्येति शौनकदृष्टं हितोयं मण्डलं ये ऽधीयते इति विग्रह तसूत्रस्य प्रहत्तिरेव नास्तीति तस्य हितीयमण्डलस्य प्रोतत्वमूल- कापेक्षिकार्वाचीनत्वकल्पन भ्रमविजृम्भित मेवेति । वस्तुत: पाणिनिसूत्राणां समालोचनयेद मेव ज्ञायते ; भगवतः पाणिनेः शाखाना मेव प्रोतलेन ग्रहण मीसितम् , तदध्ये त्रर्थे एव च प्रत्ययादयो विहिताः ; मन्त्रसूतामण्डलादीनान दृष्टवेनैव ग्रहण मिति दृश्यतेऽनुक्रमणिकादावपि । न च कचिदपि पाणिनीये मण्डलाध्ये वर्थे तादृशप्रत्ययविधिः दृश्यते प्रत्युत शाखा- व्यध्येतर्थे एव ; सन्ति यथैव ऋग्वेदादीनां शाकलादयः शाखाः, सथैवास्ति शौनकसंहितेत्यथर्ववेदस्यापि चिरादेव; एवं यथैव शाक- लादिशाखानां प्रोक्तत्व मेव पाणिनिसम्पतम् , तथैव शौनकशाखाया पपि। तत्कथ मन द्वितीयमण्डलाध्येतरि तादृशप्रत्ययप्रसङ्गः ? - ·कोऽयं वेदः ? १८५ कुतो वा अनुक्रमण्यां यस्य द्रष्टुत्वं भासते , तस्य वेह बलात् प्रोत त्वेन ग्रहणं भवेत् स्वीकार्य मिति ? य वाम्युक्तम्- ऋग्वेदहितीयमण्डस्य प्रथमसूक्तो यहितीयस्याम्- "तवाग्ने हो तव पोत्र मृत्वियं तव नेष्ट्र व मग्निहतायतः । तव प्रशास्तृत्व मध्वरीयसि ब्रह्मा चासि गृहपतिश्च नो दम" -इत्यस्या मृचि यत् होत्रादीनि याज्ञिकाभिधानानि धूयन्ते , ततश्च ज्ञायते तन्मण्डलं यज्ञकालभवम् , एतदेव मानान्तरं तस्यापेक्षाकृताधुनिकत्वस्येति । इतथ वक्तु रेकदेश- दर्शित्व मेव विशदीभवति । यतः खलु यज्ञकाले एव सर्वासां संहितानां ग्रथनं सम्पन्न मत: संहितासु सर्ववेव विद्यन्ते तथाविधा मन्त्राः; न द्वितीयमण्डले एव। तथाहि तत्- प्रदर्शितमन्त्र श्रुतानि पदानि अन्यत्रापि यथाक्रमेण दर्शयाम:- १.७६. ४ होत्रम् , तत्रैव पोत्रम् , ८.४०. ११ ऋलियम् , १. १५.३ नेष्टः, १०. १४. १३ अग्निध्रम् , १. ८४. ६ प्रशास्ता, १. २३. १६ अध्वरीयताम् , १.८०.१ ब्रह्मा, १. १३. ६ रह- पतिः, १. १. ७ दमे इति। एव हि होत्रादिपददर्श नात् तत्त- मन्त्राणां यज्ञकालजवसिद्धऽपि प्रथममण्डलादिभ्यो हितोयं मण्डल मावनिक मिति वक्तुं कथ मपि न युज्यत इति सुव्यक्तम् ॥ एवं दशममण्डलस्य ऋक्परिशिष्टरूपत्वं कल्पयितुच्चैका पाकाशवल्ली अवलम्बिता तेर्भाषापार्थ क्यादिर्नाम ; दशममण्ड- लस्य हि भाषा मन्त्रार्थगततात्पर्याणि च प्रथममण्डलादिभ्यः सर्वथा पृथगेवेत्यस्य परिशिष्टरूपत्वं स्वीकार्य मिति तदाशयः । कि मन ब्रूमो वयम् ? प्रस्मच्छु तिषु हि दशममण्डलस्य मण्डला- सराणाच एकविधेव भाषा प्रतीयते , अम्माधिषु च तथैकविध २४ ·१८६ निकतालोचनम् । मेव तात्पर्य मिति न जानीमहे केषां बुद्धिमालिन्य केषां वा श्रवणेन्द्रियदुष्टत्व मिति । वस्तुतो वेदानां कृतकत्वपक्षे मन्त्राणां बहुकर्ट कत्वात् अनेक- कालजत्वाञ्च भाषातात्पर्य योः पार्थक्यन्तु प्रतिमन्त्रगत मेवेत्यन्य- देतत् ; मण्डलगतपार्थक्यन्तु असम्भव मेव मण्डलरूपेण ग्रन्थावि- र्भावाभावात् । न च सर्वास्वेव शाखासु एकविधपरिच्छेदविभागोऽपि विद्यते ; तथाच या नाम शाखा अष्टपरिच्छेदपरिच्छिना , तवैव सर्वे मन्त्राः, तस्यां कथं दशममण्डलस्य परिशिष्टत्वं परिरक्ष्येत ? इदानीम्प्रचलितेयं हि संहिता , शाकलबाष्कलेतिशाखाहयमिलि- तेत्येव बुद्धाते ; एतस्यां हिविधपरिच्छेदविभागदर्शनात् । तदत्रा- टकाध्यायवर्गविभागो नून मेकशाखाक्कतः मण्डलानुवाकसूक्त विभा- गस्त्वपरशाखाकृतः स्फुट मेव प्रतीयते। अष्टकाध्यायवर्गविभक्ता- संहितायां किञ्चित् पाठाधिक्य मपि श्रूयते। वालखिल्यमन्त्रा अपि तस्या मैवाधीयन्ते । न च ते मन्त्राः खिलामिकाः 3B तेषामपि पदपाठाद्यध्ययनाध्यापनश्रवणात् , "अथ वालखिल्या विहरेत् (उ० २. २, ३-२२.)"-इत्याद्याखलायनीयश्रोतविधानादि- स्मरणात् , निरुतो निगमत्वेन व्यपदेशाच्च। अतएवाह च षड्- गुरुशिष्य:- 'बाष्कल के संहितापाठे अत: शाकलात् अधिका- न्यष्टौ सूतानि'-इति। भगवता सायणाचार्येण तु शाकलसंहिता मधिकृत्यैव व्याख्यात ऋग्वेद इति नैव व्याख्यातानि वालखि- ल्यानि; परं स्वीकृतान्येवैतरेयकमाथे तान्यष्टाविति। अषि यथैवान्यवान्यन, तथैवेहापि वालखिल्याना मष्टमूतात्मकत्व मेका- दशसूनामकत्वञ्चेति सूता सवाविषयकोऽप्यस्ति पाठभेदः । तदेव मष्टकविभाग बाष्कल के दशममण्डल मेव नास्तोति कथाहार ·कोऽयं वेदः ? . न च भसेत् तस्य परिशिष्टत्व मिति विचार्य सुधीभिरेव [ शाकलबाकल- वालखिल्यादीनां वर्णन मस्माभिः कत मैतरेयालोचने, करिथमा- णञ्च पुनर्बाधणालोचने, तत् तत्र-तत्रैव द्रष्टव्यं विशेषतः ] । एवञ्च ऋक्संहिताया नवमण्डलात्मकत्व मेवासीत् , ततोऽभवद दशमण्डलामकत्व मिति कथनं यथा सुकरम् ; तथा नेदम्- पुरा सप्तमाष्टकीयपञ्चमाध्यायाष्टाविंशतिवर्गान्त मेव ऋक्संहि- तायाः समानान मासीत् , ततस्तदष्टकीयतदध्यायस्योनविंशतित- मादयो वर्गाः प्रणीताः, अष्टमाष्टकश्व समग्रः प्रणीत इति । निरुक्त दाशतयोति व्यपदेशाद् दशममण्डलात्मकत्व मेव सर्वक- शाखासंहिताना मिति वाच्यम् ; तत्र सर्वत्र दाशतयोति शाकल- शाखामंहिताया एव ग्रहगो बाधाभावात् । किञ्च प्रथमादि- मण्डलेषु श्रुतानां बहूनां मूकानाम् , दशममण्डलस्थितानाच बहनां सूतानाम् , द्रष्टारोऽभिन्ना एवावगम्यन्ते ; परिशिष्टत्व- वादिनां मते तत् कथ मुपपद्यतेत्यपि विचारयन्वत्र माध्यस्थ्य- पद मादधाना एवेति ॥ एवं सामवेदीयजन्त्राणा मृक्संहितात उद्धृतत्वकथन मपि प्रौढ़िवादमात्रम् ; ऋक्संहिताया मपि छन्द इति श्रवणात् । तथाहि (१०.८०.८.)- "तस्माद् यज्ञात् सर्वहुत ऋच: सामानि जज्ञिरे । छन्दांसि जजिरे तस्माद् यजुस्तस्मादजायत-इति । अस्या मृचि छन्दांसीतिपदेन सामवेदीवर्चा मेव ग्रहगा मिष्टम् ; तथैव सर्ववैदिकप्रसिद्धेरिति प्रतिपादितं पुरस्तादपि ( १६१ पृ.); छन्द इति हि सामवेदीयाचिकग्रन्थानां तथा तत्तदुग्रन्योयमन्त्राणां च नाम इति कधीतवेदा न जानन्ति ?

·१८८ निरुतालोचनम्। पाणिनिना च विशेषतः सामवेदीयच्छन्दोग्रन्थस्थमन्त्रा एव छन्द- स्त्वेन लक्षिताः। तथाहि - "सोऽस्यादिरिति छन्दम: प्रगाथेषु" -इति ( ४. २. ५५.) तत्सूत्रम् ; “पतिरादिरस्येति पाङत: प्रगाथः” इत्यादीनि च तदुदाहरणानि । प्रगाथास्तु सामवेदे एव दृश्यन्ते, नान्यत्र ; विहिताश्च ते सामवेदीयताण्ड्यमहाब्राह्मणे एव । किञ्च यतय साममूलमन्त्राणां सर्वेषा मेव छन्द इति चिरा- समाख्या, अत एव तेषां गानकारिण: सामवेदिनश्छन्दोगा एवेत्यु- चन्ते, न तु ते कचित् कैश्चिदपि ऋग्गा इति । यतश्व सामवेदिन एव छन्दोगा इत्यु यन्ते, तत एव सामवेदीयब्राह्मगा- ग्रन्याना मुपनिषदाच छान्दोग्य मिति समाख्या प्रसिदैव । विहिता च सा पाणिनिना 'छन्दोगोथिक" इति (४. ३. १२८)। एवञ्च यञ्च केनचिदुनाम् 'वेदमंहितासु ये केचन प्राचीनतमश्लोकाः, त एव छन्दांसि इत्यभिधीयन्ते; ततोऽप्राचीना एव मन्त्राः' -इति , तदिद मपि जलमध्यगतमसोक्षोदवहिलीम मेव न वेत्यपि विचारयन्तु त एव । नन्वेव मपि ऋक्मानोरुत्यत्त्यनन्तर मेव छन्दसा मुत्पत्ति- श्रवणात् मामवेदीया मृतोऽवरजत्वं यथावत् स्थित मेवातः 'खादितेऽपि लशुने न शान्तो व्याधिः' इति चेदन ब्रूमः , तस्माद्यज्ञादिति मन्वे नैव क्रमोत्यत्तिगर्णन मिष्टम् ; अन्यथा हि ऋगुत्पत्त्यनन्तरं सामोत्पत्तिः, तदनन्तरच छन्द उत्पत्तिः इत्येवं मन्तव्यं स्यात् , तच्चाप्रमिहासम्भवदोषग्रस्तं भवेदेव। तथाहि- ऋग्वेदीय!ऽवलम्व्येव सामानि गीतानि इति चेत् ते नून मृग्गा इत्येव प्रसिद्धाः स्युः, न च तथा प्रसिद्धि: दृश्य ते क्वचिदपि लोके वेदे वा ; प्रत्युत छन्दोनामतः प्रसिद्वाना मेव साम दोची गावा- ·कोऽयं वेदः? १८८ देव सामवेदीयाः छन्दोगा एवोधन्ते ; एवं साम्नां प्रथम मुत्पत्तिस्ततस्तम्भ मानाच्छन्दसा मित्यम्यसम्भव एव । तस्मात् यदैव यतश्च ऋचः प्रादुरभूवन् , तदैव ततश्च सामानि च, साममूल- छन्दांसि च, यषि चेत्येव तन्मन्त्राशयस्तथा च सहोत्पत्तिरेव । एतएवाथर्ववेदीयेऽत्र मन्त्रे सहशब्दश्च यते ( १७. ७.२८)- "ऋचः सामानि छन्दांसि पुराणं यजुषा सह । उच्छिष्टाजतिर सर्वे दिवि देवा दिविश्रिताः" इति । अत्र श्रुतः पुराणशब्दः प्राचीनेतिवृत्तान्वाख्यानपरमन्त्रवाचकः । सदेतस्मान्मन्वान्नानाच सर्वविधमन्याणां सहोत्यत्तिः सुव्यक्तीव । किञ्च यदि नाम ऋक्संहितात एव सामयोनिमन्वा उडताः प्युः , तर्हि उद्धृतिक्रमत एवेह सामवेदे मन्त्रा दृश्येरन् ; न च तथा दृश्यन्ते। अपरच्च, एव मपि बहवो मन्त्राः सामवेदे सन्ति, येषा मृक्मंहितायां श्रवणं नास्त्येव । अथापर मपि, यथेवर्क - संहितायां सूतानि , तथैवेह दशदादीनि ; ततश्च कुतः कस्यो- धरणं किम्मानक भवेदिति च स्याद् विचार्य मेव , विचार- काले तु विनिगमकाभाव एव मूर्तिमान् दरीदृश्येतेत्यत्र च कः संशयः । वस्तुत: पुरा ऋगादिलक्षणाः सर्व एव मन्या विकीर्णा एव प्रासन् , ततो यदैव ऋक्चयनैन ऋग्वेदीयसूतानि सङ्ग- होतानि , तदेव तथैव सामवेदीयान्यपि दशदादीनीति कि चित्रम् ? एकस्या एव हि ऋचचयन मुभयत्रैककालेऽपि सम्भवस्थे- वेत्यपास्येवोद्दतिमत मिति दिक् ॥ अथर्व विचारस्तु प्रदर्शित एव पुरस्तात् ( १४७-१५८ पृ.) । [ब्राणम् ] ततो ब्राह्मण ग्यास्ति किं लक्षण मित्यन्विच्छन्तः पश्याम इद मापस्तम्बसूत्रम्- “कर्मचोदना ब्राह्मणानि"-इति ।

·१८. निरुतालोचमम् । । . कर्मचोदना विधिरिति वनान्तरम् । विधिश्वैष हिविध इत्याह सायणः । तथाहि- “विधिरपि विविध: ; अप्रहत्तप्रवर्तनम् , प्रजातन्त्रापनञ्चेति । 'माग्नावैष्णवं पुरोडाशं निर्वपति दीक्षणीया- याम्'-इत्याद्या: कर्मकाण्डगता विधयः भप्रवृत्तप्रवर्तकाः 'पामा वा इद मेक एवाग्र आसीत्'-इत्यादयो प्रकाण्डगता पशातज्ञापकाः" इति ( ऋ० सं० भा० भू.)। एतस्यैव ब्राह्मणस्य शेषरूपवाक्यान्येवार्थवादा उच्यत इत्यार चापस्तम्बः। तथाच तत्सूत्रम्- "बामणशेषोऽर्थवादः” इति । शेषशेषिभावः अङ्गाङ्गिभावश्चेत्य नन्तरं मीमांसकानाम्। तच प्रतिपादितम् “अथात: शेषलक्षणम् ( ३. १. १.)"-इत्यधिक्कात्य "शेषः परार्थत्वात् , द्रव्यगुणसंस्कारेषु वादरिः , कर्माण्यपि जैमिनिः , फलञ्च पुरुषार्थत्वात् , पुरुषश्च कर्मार्थत्वात्" इति (३.१.२-६.)। विधिभिरङ्गाङ्गिभावञ्चार्थवादानां ते मन्यस्त एव। तथाहि- "आम्नायस्य क्रियार्थत्वादानर्थक्य मतदर्थानां तस्मादनित्य मुच्यते"-इत्यादिभिः षड्भिः सूत्रैः ( १. २. १-६.) अतदर्थानाम् = प्रक्रियार्थानाम् = अर्थवादानाम् प्रानर्थक्यम् , तमासेषा मनित्यत्व माशङ्का “विधिना त्वेकवाक्यत्वात् स्तुत्यर्थ- वेन विधीनां स्युः” इत्यादिभिः षड्भिः सूत्रैः ( १२. ७-१२.) विधीनाम् - 'वायव्यां श्वेत मालभेत'-इत्यादीनाम् ब्राह्मण- वाक्यानां स्तुत्यर्थत्वेनैव "वायु क्षेपिष्ठा देवता"-इत्येवमादीना मर्थवादवाक्यानां सार्थकता , तम्मानित्यता च सिद्धान्तिमा । एत- देवाभिप्रेत्याह सायणाचार्य: "विविधं ब्राणम् - विधिः , अर्थवादश्च" इति । अश्ववादाना मपि ब्राह्मणत्व स्वीकत मिरुत च । तथाहि- - ·कोऽयं वेदः ? १८१ "प्राशिव मस्याक्षिणी निर्जघानेति च ब्राह्मणम् (१२. २. ३.)" -इत्येवमादीनि ट्रष्टव्यानि। अपि चार्थवादानां ब्राह्मणत्व मुररी. कुर्वतैव तेन तेषां तत्त्वख्यापनऽप्रामाण्यञ्च ध्वनितं तत्रैव । तथाहि- "बहुभक्तिवादीनि हि ब्राह्मणानि भवन्ति(७. ७. २)"-इत्यादि । पत्र लेतदपि ज्ञातव्य मस्ति ,- सायणस्य प्रदर्शितप्रकार विधिधन्तु वैदान्तिकाना मनुरोधतः प्रौढिवादमात्र मिति ; कर्मचोदनैव विधिरिति आपस्तम्बादियाज्ञिकानां जैमिन्यादि- मीमांसकानाञ्च सम्मतत्वात् । न हि कपि यासिका: "आत्मा वा इद मेक एवाग्र आसीत्" इत्यादीनां विधित्वं मन्यन्ते ; अपि वर्थवादत्व मेव । अत एवोक्तं मीमांसा शालिकनाथीयप्रकरणपञ्चि- कायाम् - "केवलवस्तुवादी वेदभागो नास्ति'-इत्येवमादि , मन्यन्ते चात एव सायाः- “ट्रष्टवदानुथविकः” इति ॥ विध्यर्थवादयोः प्रकारभेदादीनि जैमिनीयादी बाहुल्येन वर्णि- लोगाक्षिभास्करेणार्थसङ्ग्रहे , कृष्णयज्वना च मीमांसा- परिभाषायां सझेपेण निर्णातानि; विधिविचारादिप्रकरणेषु प्रपञ्चि- तानि च ; तेभ्य एव विशेषतोऽवगन्तव्यानि ॥ मीमांसाहत्तिकारेण तु ब्राह्मणलक्षणान्येव मुदाहृतानि- 'इतिकरणबहुलम्', 'इत्याहोपनिबद्धम्', 'आख्यायिकास्वरूपम्'- इति च। इमानि लक्षणानि प्रायिकाभिप्रायेणोक्तानि ; मम् वपि तथादर्शनात् , ब्राह्मणेष्वपि क्वचित्तदभावदर्शनाच्चातिव्यात्य- व्याप्तिदोषापरित्याहतः शवरस्वामिसायणी। जैमिनिस्तु सूत्रया- मास “शेषे ब्राह्मणशब्द:"-इत्येव (२. १. ३३.)। "मन्त्रास ब्राणानि वेदः , सत्र मन्त्र लक्षण उक्तो परिशेषसिद्धत्वात् ब्राधण- लक्षण मवचनीयम् , मन्त्रलक्षण नैव सिद्धम् ,- यस्यैतम क्षणं न तानि ; ।

·१८२ मिरुतालोचनम्। - भवति , तद् आह्मण मिति परिशेषसिद्धं ब्राह्मणम्" इति प तनाथम्। तदेवं निष्पन मेतत् अभियुक्तानां समाख्यात एव यम्- एष मन्त्रः , एतद् बामण मिति ; अपि च नैव मन्तरेण सम्भवेतां तयोर्लक्षणे ; इतिकरणबहुलादिषु सर्ववैवाव्यास्यति- ध्याप्तिदोषयोरनिवार्यत्वात् । मतः सुष्ठक्तं सायणेन- “ईदृशे- अत्यन्तविजातीयेषु समाख्यान मन्तरेण नान्यः कश्चिदनुगतो धर्मो- ऽस्ति यस्य लक्षणव मुच्येत" इति । स्तथानाप्युदाहरणपरे प्राचीनपो अपि। तथाहि- "हेतुनिर्वचनं निन्दा प्रशंसा संशयो विधिः । परक्रिया पुराकल्पो व्यवधारणकल्पना ॥ उपमानं दशैवैते विधयो बामणस्य तु। एतके सर्ववेदेषु नियतं विधिलक्षणम् ॥"-इति । तत्र, (१) हेतु:- “सूर्पण जुहोति, तेन ह्यानं क्रियते” इति । (२) निर्वचनम् – “तनो दधित्वम्" इति । १) निन्दा- “उपाधीता वा एतस्याग्नयः" इति । (४) प्रशंसा - "वायुर्व क्षेपिष्ठा देवता"-इति । (५) संशयः-- "तहिचिकित्मन् जवानीश्मा होषाश्म्" । (६) विधि:- “यजमानसम्मिता,प्रौदुम्बरी भवति" इति । (७) परततिः- “माषानेव मध पचति" इति । ८) पुराकल्पः- "पुरा ब्राणा प्रभैषुः" इति । (८) व्यवधारणकल्पना- “यावतोऽखान् प्रतिग्रहीयात् , सावतो वारुणांश्चतुष्कपालान् निवपेत्" इति । दशम मुदाहरणन्तु शवरस्वामिना नैव प्रदर्शितम् ; सत एव सम्वविद्येन सायनापि कथाकारं भवेद दर्भितम् ? पथवा सेखक- ·कोऽयं बेदः । १२२ प्रमाद एवाव निदानम्। यद्यप्येतादृशामायानां लेखनीचालन मुपहासासद मेव सम्भवेवाम , तथापि कर्तव्यपरवः कथ अपेक्षणीयं स्वादिद मिति यथाझानं सत् प्रदीते- “स यथा शकुनिः सूत्रेण प्रबहो दिशं दिभं पतित्वा ऽन्यत्रायतन मलब्ध्वा बन्धन मेवोपययत, एव मेव खलु सोम्य तन्मनो दिशं दिशं पतित्वा- ऽन्ध वायतन मलब्ध्वा प्राण मेवोपनियते ; प्राणवन्धनं हि मन इति (का. मा० ८, ८.२.)"-इत्येवमादिक मेवोपमानोदाहरणं भवेद दशम मिति ॥ पथावेद मप्यालोचनीयम्- बाणग्रन्थेषु खल्वेतत्पद्यहयोक्ता- तिरिताना मितिहासादीना मपि कतिविधानां वाक्याना मस्तित्व मुपलभ्यते। तथाहि छान्दोग्य --- "स होवाच ऋग्वेदं भगवो- ऽध्ये मि इतिहास पुराणम् (२.१. ३.)"-इत्यादि । शतपथे- ऽप्यखमेधप्रकरणे- “अथाष्टमेऽहन् । तानुपदिशतीतिहासो वेदः , सोऽय मिति किञ्चिदितिहास माचचौतैव मेवाध्वर्युः सम्प्रेष्यति ( १२.)"-इति, "प्रथ नवमेऽहन् तानुपदिशति पुराणं वेदः , सोऽय मिति किञ्चित् पुराण माचक्षीतैव मेवाध्वर्युः सम्प्रेशति ( १३.)"-इत्येवमादि। तैत्तिरीयेऽपि- “यद् बाध- मानौतिहासान् पुराणानि कल्पान् गाथा नाराणसी में दाहुतयः (पा० २. ८. २.)" इति। । "ब्राह्मणानि कर्मचोदनाः- 'वाय. व्याए हेत मालमत'-इत्यादयः । इतिहासाः प्रयाण्डादि- नियमाः ;- 'देवा: मुराः संयत्ता भासन्'-इत्यादयः । 'पात्मा वा इद मेक एवायपासोवेवेह किचानाग्रे'-इत्यादीनि मुख्यादिप्रति- पादकानि पुराणानि । कल्पा: कल्पसूत्राणि- प्रयोगप्रतिपाद- गाथाः गायन्ति-चोदिता मनविशेषाः ;- योऽस्य कानि । २५ ·१८४ निरुतालोचनम्। कौठ्या'-इत्यादयः ; यमगाथाभिः परिगायतीति विधानात् । नाराशंसीः नारायः 'होसायच्यवराशंसम्'-इत्याद्याः । माझ सान्त:पठितामा मपि पुनरुक्ति: फलातिशयद्योतनार्थम्" इति च तनाथं सायणीयम् । तत्त्वतस्विह कल्पा: कल्पसूत्रवीजानीत्येव वक्त मुचितम् ; पस्ति वात्र पाठान्तरता ? गाथाः खलु श्लोकबद्धाः प्रवादवाक्यरूरा ब्राह्मणान्येभ्योऽपि प्राचीना एव ; ता एव च नोका इत्यप्युच्यन्ते ; तद्यथा- "तदेषाभियजगाथा गौयन्ते- 'यजेत्सौत्रामण्या सपत्नीकोऽप्यसोमपः । मातापिटभ्या मढणार्था- द्यजेतिवचनाच्छतिः' इति ( ऐ० ब्रा० ७. २.८.)" इति। नारा- शंस्यस्त बरस्तुतिश्रुतयः ; तास्तु मन्वामिकाः , गाथामिकाः , ब्राह्मणात्मिकाश्च भवन्ति । तद्यथा- "अधि बुः पणीनां वर्षिष्ठे मूईवस्थात् (ऋ० सं० ४, ७. २६. ६, ७, ८.)"-इत्येवमादयो मम्बात्मिकाः ; हिरन्येन परीकृतान् कृष्णान् शुक्लदतो मृगान् । मष्णारे भरतो ददातं बहानि सप्त च (ऐ० ब्रा० ८. ४.८.)" -इत्येवमादयो गाथामिकाः ; "एतेन ह वा एन्ट्रेण महाभिषेकेणी- दमय पात्रेयोऽा मभिषिषेच तस्मादङ्गः समन्तं सर्वतः पृथिवीं जयन् परीयायावेन च मध्येनेजे (ऐ. ब्रा० ८. ४. ७.)"-इत्येव- मादयव ब्राह्मणात्मिकाः । अथर्ववेदीयगोपथब्राहाणे तु तत्पद्य- प्रकाशितातिरिक्ता बहुविधा एव श्रुतयः संलक्ष्यन्ते । तथाहि- "इमे सर्वे वेदा निर्मिताः ; सकल्पाः सरहस्याः सबामणाः सोप- निषला: सेतिहासा: सान्वाख्यानाः सपुराणाः सखराः ससंस्काराः सनिरुताः सानुशासनाः सानुमार्जनाः सवाकोवाक्याः (१. २.८.)"-इति । तत्र कल्पाः खखिदानीम्प्रचबितकल्पसूत्राणां मूलान्येवोपलभ्यन्त; रहस्यानि वारण्यकानि ; खरा इति तु ·कोऽयं वेदः ? इदानीम्वलितशिक्षाग्रन्थानां मूलानि ; निरुक्तानि चायप्रचलित- निरुतामूलान्येव ; अनुशासनान्यपि पद्यप्रचलितछन्दोऽनुशासन- मूलानि ; संखाराः खलु पदसंस्कारकशास्त्राणां पापिन्यादीनां मूलान्येव ; अनुमार्जनानि चाद्यस्थितक्षुद्रतमवेदाङ्गज्योतिषस्य मूलानि ; वाकोवाक्यानि तु प्रश्नोत्तररूपाणीति शङ्कराचार्यः , अहापोहादितर्कप्रतिपादकमीमांसाशास्त्रमूलान्येवेत्यपि केचित् । तदेतेषा मिह प्रदर्शितपद्योक्तेषु दशसु कथं भवेत् समावेशः १ तदत्र बहुयत्नतोऽपि इयोस्तिमृणां वा समावेशानुभवेऽपि न तु सर्वेषां समावेश: सिद्धतीति कथं स्यादेवंविधानां ब्राह्मणत्वम् ? अतोऽत्रैवं ब्रूमः । - आसीत् पुरा सर्वा एवेमाः श्रुतयो विकीर्णा इति। तत्र, विधायकवाक्यानाम् , तत्र, विधायकवाक्यानाम् ,- 'वायव्यां वेत मालभेत'-इत्येवमादीनाम् , तथा प्रवर्तकत्वेन (निषेधविध्यादौ निवर्तकत्वेन च ) 'वायुर्वे क्षेपिष्ठा देवता'-इत्येवमादीनाञ्च कम- चोदनापरत्वेनैव ब्राह्मणत्वम् ; तदतिरित्ताना मर्थतात्पर्यादिनिर्णाय- कानां निकतादीना मेव वेदार्थवादोपयोगित्वेनार्थवादत्वम् । तयोस्त प्राचीनपद्ययोः ब्राह्मणभेदा एब निर्दिष्टाः, न त्वर्थवादभेदाः “दशै- वैते विधयो ब्राह्मणस्य तु। एतह सर्ववेदेषु नियतं विधिलक्ष- णम्”-इत्युक्तः। विधिः, कर्मचोदना इत्यनाम्परम् ; “कम- चोदना ब्राह्मणानि" इति हि आपस्तम्ब सूत्रम् । अथवादशास्त्राणि खलु निरुतादीनि ब्राह्मणतो विभिन्नान्येव ; अतएवोक्तं द्वितीयं सूत्र मापस्तम्बेन- "ब्राह्मण गेषोऽथवादः" इति । ब्राभ्यो- ऽवशिष्टो वेदार्थप्रसववद विधिवाक्यसङ्घ एवार्थवाद इत्युच्यते इत्येव च तस्यार्थः । यथा चाह जैमिनि:- “शेषे ब्राह्मणशब्दः (८. १. ३३.)"-इति। न च तनावगम्यते मन्त्र स्यैव भागविशेषो ·१८६ निरुतालोचनम्। .. माझण मिति , अपि तु गम्यत एव मन्वातिरिलो वेदभागी बामगा मिति ; सधैवेहापि गम्ये तेव ब्राह्मणातिरिक्तो मन्त्रम्नक्षणविधुरी वेदभागोऽर्थवाद इति। सिद्ध मित्थं वेदत्रैविध्यम् ; मन्त्रः, माक्षणम्, अर्थवादः इति । अत एव वाभवदस्त्रयोतिव्यपदेश- भाक् । सायणीय मेतरचनचाम्माक मनुकूल मेव- "देवं वेदे विद्यमानानां त्रयाणां मन्त्र विध्यर्थवादभागामा मप्रामाण्य- कारणाभावाद बोधकानां तेषां प्रामाण्यस्य स्वतस्त्वाङ्गीकारात् करवस्यापि वेदस्व प्रामाण्यं सिचम्” इति (ऋ० सं० भा० भू०)। यद्यप्यतयादिग्रन्येषु विध्यर्थवादावुभावेव स्तः ; परं विधीनां बाहुथादेव ब्राहाण मित्येव ते व्यपदिश्यन्ते यथाच यजुःसंहि- तायां ऋग्यजुषोरुभयोरपि विद्यमानत्वेऽप्याख्यायत एव यजुरिति यजुषां बाहु यात्। तथा बैतरे ये बह्वा एव गाथाः प्रमागत्वेनो- निखिता दृश्यन्ते , तैत्तिरीये च शिक्षादयो बहवः श्रूयन्ते, तथा छान्दोग्ये ऽपि छन्दोऽनुकोसनानि च, गोषथे तु "प्रोङ्कारं पृच्छामः को धातुः"-इत्यारभ्य, "किं ज्योतिषं किं निरुत कि स्थान का प्रकति: कि मध्यात्म मिति षट्त्रिंशत् प्रश्नाः ( १. १. २४.)"- इत्यन्त ग्रन्थसन्दर्भेण षडङ्गपरिचया व्यज्यन्त एव ; ततृतीये तु खण्डे "घडविदस्तसथाधीमहे"-इति वाम्बात स्फुटम् । तस्मादिद मेव युक्त मिवाभाति, ऐतरेयादिग्रन्याविर्भावात् प्रागेव ब्राधणार्थवादेतिथेणीदयगतानि सर्वाण्येव वाक्यान्यासन् विकीर्णानि , तदनुस्मृत्यैव कृत मुन्तलक्षणय मापस्तम्बेन तत उत्तरं विकीर्णामि तान्येव यागकर्मणां पौर्वापर्य मनुमृत्यैव अन्यौछतानि महौदासदिभिः ; सत्येव सर्वेषा मेव निर्वचना दीना मभवद बामणान्तर्गतवं तथा तनाव व्यप्रदेशभानाव सध ·कोऽयं वेदः। सत एवं जैमिनिर्विध्यर्थवादयोरुभयोरेव ब्रामणव मुररीत्य तथैव सूपयामास तक्षप मिति ॥ न चेष ब्रामणभागः शाखा भेदानुगतोऽपि विभिनव मागतः, प्रत्युतः योबहीनां वा शाखाना मेक मेव ब्राह्मणम् । एकशा अपि शाखाय दृश्यते चैकं ब्रा झणम् । एवञ्चेदानों सर्वशाखा ब्रामणसहयातत्तन्नामानि च सुहुर्से यानि साम्प्रतं हि ऋग्वेदस्य ऐतरेयक कौशीतकच हे एव ब्रामणे अस्माभि दृष्टे । यजुर्वेदस्यतु शक्लयजुषो काखमाध्यन्दिन्यो शतपथब्राणे दृष्टे। कृष्णयजुषः खलु तैत्तिरीय मेवैकं दृश्यते । प्रापस्तम्ब- बामणस्यापि विद्यमानता गम्यते । चरकाध्वर्युसु मैत्रयायन्या शाखायाश्च ब्राह्मए मस्तीति श्रुतम् । सामवेदीयत्रयोदशशाखानान्तु दशैव ब्राक्षणाग्रन्था इति गम्यते । पतएव तर्पणविध्यादौ तेषाम् प्रवाणांनामान्येवमभिगोयन्ते- शटिः , भानवी, काखी, ताण्डयः , वृषाणकः, रुरुः , वाहुः, अगस्त्यः, वष्कशिराः, हुहुः,--दर्शते में प्रवचनकर्तारः स्वस्ति कुर्वन्तु तर्पिताः स्वस्ति कुर्वन्तु तर्पिताः इति । सत्र च कौथुम- शाखिभिस्ताण्डा मेवाधीयते , ताण्डयांशभूतानि ताण्ड्यपरिशिष्ट- भूतानि वा अनुना मणा पानि वा अपरायपि सप्ताधीयन्ते च ; तेषा बामानि यथा, -षड्वंशब्राह्मणम् , सामविधिना मणम् , पाय- ब्रामणम् वंशमा झणम् , देवताध्यायब्राक्षणम् , संहितोपनिषद- ब्राह्मणम् , छान्दोग्यताप्रपञ्चेति । अत्र च षड़विंशबाधणस्यान्त- प्रपाठकः भडतबामगोचते सया छान्दोग्य ब्राह्मणस्य पाद्यप्रयाठक- अयम् मन्त्र बामणञ्चाभिधीयते। विशेषतस्तु महकते "मन्त्रमन्त्री धनी" नाम मन्नबाणटीकायां द्रष्टव्यम् । धम- ·निरुतालीचनम् । पथर्ववेदन लेक मेव गोपथं माम ब्रामण मद्य यावदस्माभि- दृष्ट मिति दिक् ॥ अथ दृश्यते चैको ग्रन्यो निदानसूत्राभिध: सामवेदीयो दश- प्रयाठकः । तत्रादी 'प्रथात छन्दसां विषयं व्याख्यास्यामः' इत्या- दिभिः सामवेदच्छन्दोग्रन्थान्तर्गताना मृचां छन्दोविषया निर्णीताः, ततः 'प्रथातः स्तोभान् व्याख्यास्यामः ( १. ८.)-इत्यारभ्य साम- वेदीयस्तोभग्रन्यगतस्तोभा निर्णीताः, ततः 'प्रथात: सामान्तानां चत्वारो भागाः (१. १२.)-इत्यारभ्य सामान्सापरपर्यायाणि सामनिधनानि निर्णीतानि, ततो द्वितीयाध्यायारम्मे सामवेदी- योहान्यादिविषया अन्यत्र चिन्तिताः , तत्रैव पञ्चमखण्डादौ 'प्रथातो यजस्थानानि (२. ५.)-इत्यारभ्य सामवेदीयकल्पशास्त्रा- 'प्रथायएसन्धिरन्तर्भागं भवति'-इति (३. ६.) सामवेदीयमन्वेषु व्याकरण विधयश्च सूचिताः , पुनरेव क्रतुविधयो महानागादिविधयश्च प्रपञ्चिताः , ततः पञ्चमाध्यायान्तखण्ड नये 'अथातः संवमरवर्गाणां पञ्चसंवत्सरवर्गाः" इति (५. ११-१३) ज्योतिषग्रन्थ विषयाः कालादयोऽपि निर्णीताः ततश्च पुनरासमाप्तिं सामग्रन्यीयव्रतहन्दादिपर्व विषयाः , बहद्रथ- सरादिसामविषयाः , सत्राहीनकाहादिक्रतुसम्पादकविविधसामा- दिविषयाश्च विधयः प्रपञ्चिताः । अत्रैव यथाप्रयोजनं निरुक्त स्वरादिशिक्षाविधानं च क्वचित् कचिदुपदिष्टञ्च , परं न तथापि सर्वत्र तत् कतकत्यतां प्रतिभाति । नापि निरुतोक्तं श्यालशब्द- निर्वचनं सामशब्दनिर्वचनचात्र यथोक्तं पश्यामः ; पत इदानी प्रसङ्गसङ्गत्येद मपि ब्रूमः सर्वेषा मेव वेदाना मेकैकं निदान- सूत्र मासौदेवतर्हि तानि लुनीव, सम्येव वास्पदगोचराणीति । ण्यु तानि , ततस्त तीये ततः । - ·कोऽयं वेदः ? १८८ देितभ्य एव निरुतादीनि वेदाङ्गशास्त्राणि समुद्भूतानि ; दृश्यन्त हे सुद्रतमन्यग्रोधवीजादिभ्यः प्ररोहन्तो न्यग्रोधादिमहामहीमहा पि ; प्रतएव चास्य शास्त्रस्य प्रथितं नाम निदानसूत्र मिति नरुक्तकताप्यसक्कदेव प्रमाणत्वेनोपन्यस्तं (६.२.६; ७. ३. ६.) मैदाना:'-इति । एवं निदानसूत्रे बहुतैव अनुब्रामणनामकीर्तनं । श्रूयते। यथाष्टमप्रपाठकीयद्वतीयखण्डे- “षोडशिनोऽनु- राणम्" इति , तत्रैव पुनः "अनुब्राह्मणम्- 'स्युरेकविंश सोमाः' इति" इति। पाणिनिश्च सूचयामास- "अनुब्राहाणा- दनिः" इति (४. २. ६२.) "तदधीते तहेद (पा० ४. २. ६८.)" -इत्यधिकारस्य सूत्रस्य पाठादवगम्यत चैष ग्रन्यो वैदिक एवेति । ब्राक्षणसट्टयो ग्रन्थोऽनुब्राह्मणम् , तदधीतेऽनुब्राह्मणी'-इति च पत्र दीक्षितहत्तिः। ब्राह्मणसादृश्याचास्य चतुर्वेदीयत्व मपि तीयते, ततस्तत्सङ्ख्याबाहुल्यञ्च सुतरां स्वीकार्य मेव । तत् कि नेतदनुब्राधणम् ! केन चित् कचिदपि दृष्ट मेक मपि किं न ति ववर्ति महान् संशयः । अस्मद्गुरुचरणास्त्व त्रैव मुपादिशन् ,- ब्राह्मणोक्तानां छन्दो- वेध्यादीनां वैशद्याय , तदनू नानां देवतादीनाञ्च कथनायैव षा मभवदाविर्भावः । ततस्ततोऽपि प्रकष्टतमेषु समुत्पन्नेषु नेदानसूत्रेषु तेषा मादराल्पत्वं सजातम् । ततस्ततोऽपि प्रकष्ट- नमेषु निरुता दिषडङ्गान्येषु ऋष्य नुक्रमण्यादिषु ऋषिनेगेयादिषु व प्रकटितेषु प्रायोऽद्य विलोपदशां गतानि तानि ; साम्नां देव- मादित्यापनाय सामवेदीयं निदानसूत्र सर्वतो नालम् , नाप्यद्या- गीतोऽप्यु त्कृष्टतरः कश्चन अन्य प्राविभूतः सामवेद इति महिषयकान्येव तानि लुप्मावशिष्टानि सन्ति देवताध्यायादीनि ·निरुतालोचनम्। पञ्चैवेति। तब देवताध्यायमामानुमाझ साना देवताः श्रूयन्ते, पार्षेयनामानुबाभणे ऋषयः , वंशनामानुमामले सामवेदीया- चार्य वंशाः , संहितोपनिषवामानुबामणे संहितादिविधयः, साम- विधिनामानुबामणे नित्याग्निहोत्रागा रहप्रायश्चित्तादिसाबा काम्येषु प्रयोज्यानां साम्नां च विधानानोति । सायणाचार्येण तु देवताध्यायादौना मपि ब्राहाणत्व मेवाख्या- सम् । तथाहि ताडाबामणादिभाष्यभूमिकादौ- "अष्टौ हि ब्राप्रपन्याः प्रौढ़ ब्रामण मादिमम् । षड्विंशाख्य हितीयं स्यात् ततः सामविधिभवेत्। पार्षेयं देवताध्यायं भवेदुपनिष- सतः । संहितोपनिषद वंशी ग्रन्या अष्टावितीरिताः" इति । पत्र यदुचते प्रौढ़ मिति , तदेव ताण्ड्य मिति सामगप्रसिद्धम् ; यसोचते षड्वंश मिति , तस्यैवान्ताध्यायोऽद्भुत मिति कथ्यते ; यदुचते उपनिषदिति, तदेव छान्दोग्य मिति सामगठपदिश्यते । तब चाहितीयाध्याययोमन्त्र इति समाख्याविशेषः तृतीयाचा- समाप्ताना मष्टानाञ्चाध्यायाना मुपनिषदिति चेति ॥ पनामरियासरत्येवम् ,- सायणाचार्यस्तु नासीद् गुरुमुखा- दधीतसामविद्यः , ततोऽत्र नैव तहचनं प्रमाणं भवितु मई- तीति ; अनुभूयत एव हि सामवेदे तस्यापूर्णाधिगतवं प्रतिपद मेव । तथाहि प्रथमं तावत्- सामवेदीयार्थिकमन्बमात्राणां स्यास्थाननेन समसामसंहिता व्याख्याता भविष्यतीति विचारय- तैव तेनोमा नेतत् सामभाषावारणिकावसामकाले- "मवभिन् सामवेदे बावभागस्य व्याख्यातुं योग्यत्वेऽपि मम्मभागस्य न व्याख्यानयोग्यताति"-दवारभ्य "ऋष: संहिताग्रन्ये छन्दोनामक समाबाताः , ताः सर्वा च पानातक्रमित व्याख्यायन्ते .

·कोऽयं वेदः ? त्यन्तम् । न च तदमुमोदन्ते सामगाः; पदवाक्य स्तोमादियुवानां हिसान भवत्येवार्थान्तरता, तदर्थ ज्ञानाय च सामग्रन्थव्याख्यान- स्याप्यतितरां कर्तव्यत्वात् । सामातिरिताच मन्त्रा न हि सर्व एव निःशेषण छन्दोग्रन्ये श्रुताः , यत् संषा मेष व्याख्यानेन भवे- युर्व्याख्याता: सर्व एव से ; गानप्रन्येष्वप्यारण्यके भाक्रन्दयेत्यस्या ऋचः , स्तोभयन्ये प्रायुर्विश्वायुरित्यादीनां यजुषां च श्रूयमाण- वात् । तदेतस्माच्च स्फुट मवगम्यते, नाधिगतास्तेन गानस्तोभादि- सामग्रन्थाः; अपि तु मीमांसादिशास्वत एवावगता तेषां विद्य- मानतेसि हितीयम्। तत्रैवोक्त मपर मपि- "न च तासां ( ऋचाम् ) क्रतुषु स्वातन्त्रण विनियोगोऽस्ति" इति। तदपि भ्रमविजृम्भित मेव ; ऋधयाना मपि दादिस्तोमानां ऋतुषु विनियोगदर्शनादिति तीयम्। यञ्चोक्लाम्- “तासा मृचां क्रम- व्यत्यासेन बढचैरप्यधीयमानत्वासदीयानुक्रमणिकोक्तानि ऋष्या- दीनेवासामुसन्धेयानि"-इति , तदपि तस्यैकदेशदर्शित्व मेवा- वेदयति ; बडगनधीताना मप्यूचा मिह विद्यमानत्वात् , साम- वेदीया मृष्यादिपरिज्ञानाय नैगेयनामग्रन्थानां प्रामाण्यतरत्वाच्च ; सन्ति चानकन मतभेदाः अनुक्रमणीनगेयशास्त्रयोरिति चतुर्थम् । सवैवानुपद मुक्तम्- “काण्ड लयात्मको योयं छन्दोनामकः संहिताग्रन्थः" इति, तदप्यसत मेव ; सामवेदे- सामसंहितासु, प्रार्चिकसंहितासु , प्राणिषु वा न क्वापि हि तैत्तिरीयादाविव काण्डविभागो दृश्यते ; अपि तु सर्वावेव संहिताम पति ब्राधणेषु तु पधिकेति च । तदल पवनयामक प्रति वक्तव्ये यदुतं काण्ड वयात्मक इति , सेन व्यज्यते तस्य तैत्तिरीयादावेव कतबहुमत्व मिति पञ्चमम्। एवं तत्रैवोत्तरत्र सर्वव 'प्रथम ·२.१ निकमालोचनम् । दशति'-इत्यादि वो "प्रथम खण्ड"-इवायु मिति षष्ठम् । किंबहुना एतस्याच भाषसमालोचनादिद मेव प्रतीयते,-स धामनः खलु सर्ववेदभाषक खप्रतिपादनायैव पनधीताया पपि सामसंहिताया व्यास्थाने प्रहत्तः प्रायः खातात सम्बेद- भाषादेव यथायथं व्याख्यानान्युदृत्य प्रथमेमेव प्रसस्त सम्पर्क सामभाषवेति । वस्तुतो नैव तदेतद वाशकीड़न मिव भार्थ साम- भाष मिति मन्यते सामगः कोपि । यच तस्माद गम्यते, तनु लभ्यत एव हि ऋम्भाष्यत एव ; यत्तु न सभ्यते ऋगभाथे , नत्तावनास्ति च तवापीति किकृत मेतेन सामभाथेणेति । तत्त्वतः खलु श्रीमान् सायणाचार्यों घासीदधीततैत्तिरीयः, ततस्तविषयकवान मेव तस्क सञ्जात मुपदेशानुरूपम् , वर्षितष, मत् खातिबुधनुगत विशेषपरिशीलनादिभिः ; पत एव तदभावं नूम मादरणीयतम' सम्मवम् ; मध्वर्युवेदविदा मुम्बेदवित्व मपि न दुराप मिति भाष मपि सम्पब मेवादरणीयतरम ; ऋग्य- हुषार्थास्यातस्तु सम्बशुमयस्यैवाथर्ववेदस्यापि व्याख्यानं न मुटुष्कर मिति तखापि भाष्यस्य सम्भवत्येवादरणीयता ; परं सामवेदख गुरुमुखादनधीतो नैव भवेदुच्चार्योऽपि तबोधख दूरपराहत एव। सामसंहिताया भाथे कर्तव्ये- 'हुप् हुप', 'विवि', 'वं यम्'-इत्यादिपरस्तोभयुक्तानां साना व्याख्यानानि वार्तव्यानि; "पायुर्विवायुर्विद्यम"-इत्यादियजुर्मावाश्रितानां साबा ग्यास्थानानि प्रदर्शयितव्यानि; सर्ववैव साममु मूलतः सरवर्षमानादिपरिवर्तनकारणानि यथायथं प्रदयितव्यानि ; कसा योनी कति सामानि विसरूपाणि च मानि परिचाय्यानि सानां सर्वेषामेव बावधं नामानि, सामापनि दर्भयितव्यानि 3;

·कोऽयं वेदः । B -,s, इमानि च तधोनीनाच नामानि छन्दमादीनि चीपदेशव्यानि ; सानो देवता- दय यथायर्य विज्ञाप्या:; यत्र यत्र सामसु स्तोभोऽपि गीयते, तब तत्र कस्तोभयोः समावेशनियमादिकञ्च प्राप्यं तत्सविधानानुसारतः'; प्रगाथग्रथन मपि यथास्थानं वर्षयितव्यम् ; ऋचाम् , स्तोमानाम् , स्तोमानाम् , सानाच विनियोगादयः सर्वत्र ग्रामपं सूत्रच्च प्रदयव बतायाः ; सानां प्रतिहारादिभागीपदेयाश्च सर्वच वर्षयितव्याः ; सब स्तोवियानुरूपाणां निधनविचाराच विशेषतः प्रदर्शनीयाः १, २, ३, ४, ५,६,७,८, र, उ, ख, क, व्याख्येयानि ; मन्त्रमध्यगतानाञ्च २३४५, २३२, १२१, २३४५ -इत्यादीमा मर्थाय बोधयितव्याः ; प्रतिसामान्ते च यदस्ति कु धू भ इत्यादयः, तेषा मर्याश्च विज्ञाप्या एव ; पपरयोनिषु चापर- सामोत्यत्तिप्रभृतयशोदाहाः ; सामोपासनादयप्रश्च भाषितव्या इत्यल प्रासाधिकेनेति प्रकले विद मेव वक्तव्यम् पायादिग्रन्यानां ब्राधणत्व मनुबामणत्वं वास्तु, सन्त एवाय तान्यपि ब्राण मित्येव ; मन्त्रमाणयोरेव वेदनामधेयवपर्यवसानात् ; अस्ति च तेषा बेद इति व्यवहारोऽधताना वेदिकाना मिति । तदेवं बाणानाम् (विधायकतदुपयोजकानाम् ), अर्थवादानाम् (वेदाङ्गमीमांसा-पुरा- तिहासवीजरूपाणाम् ), अनुमाझयानां (बामणसदृशानाम् ) पति पयाणा मेवेदानीं साधारवं नाम सम्पवं बाण मिति । प्रधान मन्त्राधणनिर्णयप्रसङ्गादारसकोपनिषदोरपि विचिद बूमः ;- श्रूयते धारण कनामा च वेदभामः । स वाध्याया- मक एवेंति केचित् । ब्राह्मणभागपरिशिष्टरूप मेव तदारस्था मिति च वैचित्। पाणिनीयतः पुरा नेवासीत् विचिदारक ·निरुतालोचनम् । कन्नामेत्यपि केचित् । तदेतत् सर्व मेव वेदानां मुमूर्षदशात्व मेवावेदयति। हन्त ! यदि घद्य "स्वाध्यायोऽध्येतव्यः" इत्यादि- श्रुतेरादरः कार्यतो दृश्येत , यदि वद्य “वेदः कत्नोऽधिगन्तव्यः" -इत्यादिस्मतश्चादरः कार्यतो हत्येत , तर्हि सधैरवश्य मतान जास मेव स्यादारण्यक न त्वयायामक मेव ;-नापि ब्राध- णास्यभागरूप मेव ;- पासीच्च पाणिनीयतो बहुप्रागपीति । सथाहि- बहना मेवारण्यक ग्रन्याना मध्यायपरिगणनादेव जायते, नारण्यकग्रन्थोऽध्यायमात्र एकेति। यदि हि "पथ्यध्यायन्याय- विहारमनुष्यहस्ति विति वक्तव्यम्" इत्येतहार्तिकभाष्ये "पारण्य- कोऽध्यायः"-इत्येकवचनान्तोदाहरणदर्शनादेवारण्यकग्रन्याना मेका- ध्यायामच मेव मन्तव्यं स्यात् , तर्हि तत्रैव "पारण्य कः पन्याः .-. पारण्यको न्यायः, पारण्य को विहारः , आरण्यको मनुष्यः, भारण्यको हस्ती"-इत्येकवचनान्तोदाहरणानां दर्शनाच्च श्रारण्य क- पथ-न्याय-विहार-मनुष्य-हस्तिनां चैकैकत्व मेवावधार्य स्यात् ; न च तथावधार्यते केनचिदपि प्रकतिस्थेन। तदेवं यथैव लोके पन्यान: , न्यायाः , विहाराः , मनुष्याः , हस्तिनश्च बहव एव सन्येव पारण्यकाः, तथैव वेदे अध्याया अपि बहवः सन्त्ये- वारस्थकाः; तथा सामवेदस्य छन्दोनामार्मिकमध्ये सामसंहिता- ग्रन्येषु च सामारण्यकदर्भनादेव स्फट मवगम्यते , स्फट मवगम्यते , नारण्यकग्रन्थो ब्राहाण एवोवनिवडी, नापि परिशिष्टरूप एवेति ; सामारण्यक- मन्त्राणां हि सामसंहितामध्यस्थत्वेन तत्र न कस्यापि विरुषवाक्- प्रसतिसम्भवः , तेषां परिशिष्टता माहित मपि न भवेत् कोऽपि सक्षमः। “परण्यान्मनुष्थे"-अति (४. २. १२८.) पाणिनीय- सूत्रेण भारण्यको मनुष्य इत्येव मिद्याप्ति ; न तु श्रारण्यक:

·कोऽयं वेदः ? 3B पन्याः , पारण्यकोऽध्यायः इत्यादीनि पदानि ; अतोऽत्र तेषां साधनाय "पथ्यध्याय" इत्यादिकं वार्तिक मपाठि कात्यायनेन एवञ्चोपपद्यते नासीत् पाणिनिकाले पारण्यकोऽध्याय इति ; सनि हि तस्मिन् कथं न साधितस्तादृशार्यवरेणापीदृश पार्यप्रयोगः ? -इति चेत् , अत्रेदं ब्रूमः- आसीत् सदाप्यारण्यकोऽवश्य मेव सामसंहिता मध्यभागीयत्वादिनारण्यकस्यापि मन्चब्राह्मणात्मकत्वा- देवातिप्राचीनत्वावधारणात् ; परं पाणिनिकाले नासीत् तथा- विधमन्त्राणां ब्राह्मणानाचारण्य क मिति व्यवहारः; अपि तु मन्त्रात्मकारण्यकानां मन्बत्वेनैव ब्राह्मणात्मकानान्तु ब्राह्मणत्वेने- त्येव सम्भाव्यते। भगवतः पाणिनेः तादृशप्रयोगासाधने तहाथ- पदार्थानां तात्कालिकोऽभाव एव कारण मिति तु वक्तु नैव युज्यते ; तथावादिनां हि पाणिनिकाले पारण्यकाः पन्थानो ऽपि मासन् ,- आरण्यका हस्तिनोऽपि नासन्- अरण्येषु गावः पुरीष मपि नोदसृजन ,-महहिम मपि नासीत् , रण्य मपि नासीदेवेत्यादीनि च गले कुठारन्यायेन स्वीकार्याण्येव ; पथ्यध्यायेति वार्तिकेन न हि अध्यायवाचक एवैक आरण्यकः प्रयोगः साधितः, नापि कात्यायनेन तथाविध मेक मेव वार्तिक विरचित मित्यपि स्मर्तव्य मेवेति ॥ केचित्त, “सामध्वनाहग्यजुषी नाधीयोत कदाचन। वेद- स्थाधीत्य वाप्यन्त मारण्यक मधीत्य च ( १. १२३.)"-इयत्र मनुवचने ऋग्यजुस्मामभ्यः पृथगेवारण्यकोल्लेखदर्शनाच नास्त्या- रण्य कस्य त्रयीत्व मित्याहुः, तदपि न साधीयः ; ब्राह्मणामकार- यकस्यापि बोधनार्थ मेव तत्र तथोक्तत्वात् । तथाहि तस्य च मनु- श्लोकस्याय' मर्थः,- 'सामध्वनौ' सामगानानन्तरम् 'ऋग्यजुषी' ·निरुतालोचनम् । पायः यजपि वा 'कदाचन न अधीयौत' ; गति सप्तस्वराध- वितमानानन्तर खर्यादिश्रुतिमधुरा भवेत् , नापि भुजाता वकण्डतः सप्तस्वरायवतीर्य तदानी मेव वैखर्च काशितुं समर्थः स्वादिति तादृपयन एवासरफलोऽतम्तथा यतन मैव प्रतिषिध्यते । किश 'वेदन अन्तम् पारख्यकम् अधीत्व' अपि ऋचो यषि वा मन्वान् न अधीयोत ; सादृशारण्यकाध्ययनत एवाध्येतुः बोतृणाच मनसां बधगत्वेन परिवतत्वात् सतोऽपि नन्वयजुर्मन्त्रयोः पाठो निषिधः ; न हि पूर्णोदरस्यामृतेऽपि रुचिसम्भवः । पत्र च वैदस्य पन्त मारख्यक मित्यु तया नून मैतरेयकतैत्तिरीयक- बादारखकादौना मेव ग्रहणं बोध्यम् , तेषा मेव ब्रामणात्मक- वेदखान्तावयवत्वात् ; सामारस्थकमन्त्राणान्तु मन्त्रभागमध्वखित- खेन वेदस्यान्सरूपत्वाभावादिहाग्रहए मेव ; परं पूवाः साम- ध्वनावित्युत्वैव तद्ग्रह सम्पब मिति सामारखकाध्ययनात् पर मपि ऋग्यजुर्लक्षणान् मन्वान् नाधीयौतेत्येव । वेदेषु श्रुताना मारस्थकानान्तु वेदवं तदनुगतप्राचीनतमत्वचा- बत मेव ; प्रत्वचस्य बाधाभावात् । ऐतरेयकपचमारस्थकादीनान्ववेदत्वं सर्ववादिसात मेव । तवा माह सर्ववेदभाषकार: सायणाचार्यः स्वयम्- "महा- व्रतस्य पार्विपति मिस्वादि पक्षमारक सूत्र मेव ; परणे एक्तदध्येय मित्यभिप्रेत्याध्येतार पारखकान्त व्याधीयते" -इत्येवमादि। तदियं यथा मन्त्रमाग सम्वेव खिलायाः श्रीक्षा- खालकमन्त्राः, पर नचले सम्मिलिता मन्बभागावयवखेन; तथैव ब्रामपमागऽपि सम्वेव पचमारखवादीनिक, पर मेव तानि सम्मिलितानि रामभागाक्यवति । तत् ताहीना एवच ·कोऽयं वेदः । मा भूत वेदवं प्राचीनतमखोति ; तदन्यासान्तु वेदामकारका कोपनिषदा वेदत्वं तथा प्राचीनतमत्वचापडोतुं न कोऽपि धर्म- तेति सः स्वीकार्यम् ॥ एवं पाणिनिसूत्रेषु कापि वेदांशवाचकलेन उपनिषदस्य प्रयोगादर्थ मात् पापिनीयतः पूर्व मुपनिषदो नासविस्वप्या: केचिदाधुनिकाः , तदप्यमाक मतिविस्मयकर मेव ; संहितासु पत्रस्नेव , बामणेषु च बहुषु विकीर्णरूपत्वेन बहना मेवोपनिष- अक्षणवचनाना मोशावास्य मित्येवमादीनाम् , उपनिषदिति बामणग्रन्थेषु प्रसिहाना प्रत्यक्षदर्श नात्। भगवता पाणिनिना उपनिषत्पदसाधनाय विशेषः बबन प्रयत्नो नोडावित इत्येव उपनिषदा माधुनिकले वीज मिति त्वधिमता मप्यधिषु धूलि- निक्षेपणाय यन एव। म हि सर्वतोमुखसूत्रकारलाचार्येण प्रति- पदसाधनायैव विभिवं सूत्र कार्यम् । तथाच साधारणमियमत एव सिद्दे शुपनिषच्छब्दे विशेषवतव्याभावादेव न कृतं सूत्रान्तर मिति सुवच मेवान समाधानम् । "पYगयनादिभ्यः" इति (४. ३. ७३.) सूत्रीये ऋगम- नादिगरे "वेतनादिभ्यो जीवति" इति ( ४. ४. १२.) सूत्रीये च वेतनादिगणे उपनिषच्छब्दस्य पाठोऽपि दृश्यते। इदानी- प्रचलितस्यास्य मणपाठस्खापाणिनीयत्वस्वीकारेऽपि पासीच पूर्व कपर्व गणपाठोऽपौत्यवम्यं स्वीकार्य मेव ; अन्यथा हि "ग- यनादिभ्यः"-"वेतनादिन्यः" इत्यादिषु सर्व वैध पादिशब्दव्यक- हार एवाचार्य व्यर्थता मापोत। स्त्री तु तस्मिन् प्राचीन- गणपाठे मासौदेवोपनिषच्छब्द त्या मानाभावादुपनिषदा माधुनिकत्तपत्रः स्यावनिमहायः। . मयमादीना मावति- ·निरुतालोचनम्। । गणत्वस्वीकारेऽपि पाणिनेरुपनिषच्छब्दाज्ञान न सिध्यति ; विनि- गमनाविरहात् । सति हि पाणिनेरुपनिषज्ज्ञाने “वेतनादिभ्यः"- इत्येवं नोला “उपनिषदादिभ्यः” इत्येव ब्यादिति तु कुतर्क एव ; तथो हिपाणिनेतनधानं नासीदित्यपि उतैवेति तुल्यो न्यायः । किश्च वेदांशवाचकोपनिषच्छब्दोच्चारणं पाणिनिमा म कचि- दपि खत मित्यत एवोपनिषदां पाणिनीयपरभवत्व मनुमौयेत चेत् ,-- कात्यायनेनापि तथा नोचारितम् , पतनलिनापि तथा नोचारित मिति वार्त्तिकपाठात् महाभाष्याच परभवलं नासा मबाध मेव ; किं बहुनाद्यतनीयेऽपि क्वचित् व्याकरणे न दृश्यते उपनिषमाधनाय यत्नविशेष इति नाद्यापि काचिदुपनिषदाविर्भूते- त्यपि वक्तुं युज्येतैव। अदृशेऽपि वचने यदि कश्चित् बहधीत, सहिं ताशवचनेऽपि ते यहां विधत्ता मित्येवास्माकम्। वस्तुतस्तु इदानीं यावत्य उपनिषदः प्रथिता दृश्यन्ते , न च ताः सर्वा एव वेदोपनिषदः ; प्रत्युत तत्र सन्त्येव कतिपया वेदविद्भिर्वेदार्थतत्त्वोपदेशायैव स्वशिष्येभ्य उपदिष्टाः , उपनिषत्- तुल्या इति उपनिषदिति गृहीतास शिष्टेः; रामतापन्यादयो प्रन्यास्त कैश्चिदर्वाचौमेरेव स्वसम्प्रदायमर्यादाइये प्रणीताः , तासा मयुपनिषत्त्वं तु मन्यन्ते तम्मतानुगता एव ; प्रजेत्यादयस्तु सर्वथा प्रयाघा एव ; परं यात मन्त्र रूपा ब्राह्मणरूपाय, खलु पाणिनेजमतो बहु प्रागपि स्विता इति ध्रुवम् ; अपि वेदविदा मुपदेशरूपाथ याः काबिदुपनिषत्सुन्या उपनिषदित्येव प्रसिक्षाः, तासां बायोऽम्यासब्रेव पाणिनीयतोऽपि पूर्वम् ; नास्त्यन सन्देहलेशोऽपि । इह युक्तीष तिम्रोऽवलोकयामः । तथाहि- (१) प्रत्येक सूत्र' पाणिनीयम- "जीविकोपनिषदावो- ताः ·कोऽयं वेदः ? २०८ यन्ये"-इति ( १. ४. ७.)। अनेन च सूत्रेण प्रौपम्ये गम्यमाने एव जीविकोपनिषकन्दयोर्गतिसजा विधीयते, सत्याच गति- सन्तायां "कुगतिप्रादयः" इति ( २. २. १८.) समासो भवति, "समासेऽनपूर्वे तो ल्यप्"-इति ७.१.३७.) स्यम्भावच तादृशसमासफल मिति चोदाहृतम् - 'जीविकाम् इव कवा'- इति विग्रह 'जीविकाकत्य'-इति, 'उपनिषदम् इव तत्वा'- इति विग्रहे 'उपनिषत्कृत्य'-इति चेति पदहय वैयाकरण- सिद्धान्तकौमुद्यां भटोजिदीक्षितेन। तदित्यम् 'उपनिषत्कृत्य' -इत्यस्य पदस्य 'उपनिषद्ग्रन्थतुल्यग्रन्थकरणानन्तरम्'-इत्येवार्थ: सर्ववैयाकरणसम्मतः । तदेवं पाणिनेः प्राचीनतमोपनिष- हिषयक ज्ञान मासीन वेति विचारस्तु दूरे प्रास्ताम् ,- रचनया विषयेण तात्पर्य ग च ये ग्रन्था उपनिषत्सु ल्या: कताः पाणिनि- पूर्वतनैर्वेदोपनिषदितिः तेषा मुपपनिषत्सु ल्याना मपि बोध पासीत्तस्येत्य पि स्फुटम् । सिद्ध मित्थं कासाञ्चित् कृत्रिमोपनिषदा मप्यस्तित्वं पाणिनिकालात् पूर्वस्मिनपीति , तदत्र कः सन्देह- स्त दानों प्रकतोवनिवदा मस्तित्वे इति विचारयन्तु धीमन्त एव । (२) अस्ति चैतत् सूत्रम् - "पाराशर्यशिलालिभ्यां भिक्षु- नटसूत्रयोः" इति ( ४. ३. ११०.)। एतच्च पाणिनिनैव कृत मिति मन्तव्यं चेत् , अवश्य मेवैतत्काः पाणिनेः भिक्षुसूत्रा- सिखनाने सन्देहाभावः स्वीकार्य एव ; स च सूत्रप्रन्यो वेदान्त- दर्शनवौजभूतः , उपनिषद एव च तच्छरण मित्युपनिषद्दिषयक- जान मपि पाणिनेरवश्य मेव स्थित मिति सुतरां प्रतीयत एव । ये तु निरुतकारस्य यास्कस्य पाणिनिपूर्वजत्वं स्वीकु- वन्ति , तेषां प्रदोधायेद मंपि स्मारयामः- “यत्रा सुपर्णा अमू- . aor २७ ·निवतालोचनम्। तस्व" इति ( ऋ०स. १. १६४. २१.) मन्त्रस्याधिदेवतव्याख्यान- पक्षेऽप्रवीद्यास्क:- "इत्युपनिषहणे भवति" इति ( ३. २. ६.) "ज्ञान मुपगतस्य सतो गर्भजअजरामृत्यवो निखयेन सौदन्ति, सा रहस्यं विद्या उपनिषदित्युचते ; उपनिषदावेन वर्ण्यत इति उप- निषहर्ण इत्यधिदेवतम्" इति चातदीयं भाथं दुर्गाचार्यकतम् । प्रयतहि नेऽपि ब्रुवन्तु पाणिनिपूर्वजस्य यास्कस्याप्युपनिषज्ज्ञान मासौच्चेत् , कथन तत्परजस्य पाणिनेरुपनिषज्क्षान मिति ! तदेव मतत्समालोचने प्रहत्ताना मम्माक मेव मेव बोध: सम्पद्यते-ये केचनोपनिषदां पाणिनीयतोऽप्यर्वाचीनत्वं निरन यन् , ते नूनं "जीविकोपनिषदावौपम्ये” इति (पाणिनिसूत्रस्य प्रकत मथं नाविदन् , भिक्षुसूत्रग्रन्योऽपि तेषां न कदापि दृग् गोचरतां गतः , प्रदर्शितं यास्कीयवचनञ्च तदानीं तन्मनःसु नोदित मित्येव ते तथा निर्यातु मभवन् समर्था इति शम् ॥ . -- (१०) अथेदानी मेषोऽपि प्रश्नः स्वतः समुदेति नाम,- तस्यैतस्य बदस्योत्पत्तिकालनिर्णयः शक्योऽशक्यो वास्माक मिति । बाम शक्यः १ कथं वा अशक्यः १ तदेवेश समासतश्चिन्तयाम कथ. इति यावत् । पश्याम एव तावत्,- प्राचीनानां कालिदासादिग्रन्याना मपि काला: सुनिर्णीता इव, पतिप्राचीनानां भूगर्भोत्थितामा ·घेदकालनिर्णयः शक्योऽशक्यो वास्माकम् ? २११ चाध्यापयामः मपि गिलास्तन्मादीनां भवत्येव कालनिर्णयः ; वेदकालनिर्वये च केचिदीमन्तोऽपि यतिसवन्त एवेति ; तत एवेव मुत्परते- ऽस्माक मप्येषाशा , शक्योऽस्य कालनिर्णय इति। यदा तु परामः ,- अपौरुषेयोऽय मिति सिद्धान्तो मीमांसकामाम् ; यदा "नित्या वागुत्मष्टा स्वयम्भुवा"-इति , “पग्नि- वायुरविभ्यस्तु वयं ब्रह्म सनातनम् । दुदोह यन्त्रसिद्यर्थ मराजः- सामलक्षणम्" इति, “वेदशब्देश्य एवादी पृथक् संस्थाध निर्ममे" -इत्येवमादीनि च स्मृतिवचनानि , तदैव तत्र हताशाः सम्पद्या- महे ; अक्तकवादेवैतस्य । कतकत्वेऽपि मनुष्यनिर्मितत्त्वाभावेन वाय्यादितुल्यत्वे नैव फल मनुसन्धानस्व। मनुष्यनिर्मितत्वेऽप्य- नद्ययुगीयत्वेन प्रणयक्तिनिर्णयसम्भावनाविरहात स्यादशक्य एवै- तत्कालनिर्णय इति ॥ एष खस्वार्याणा मादिधर्मग्रन्यः धर्मग्रन्यानां प्रायः सर्वेषा मेवोत्यत्ती कश्चनकश्चनालौकिक: प्रवादो विद्यत एव ; अस्यो- त्यत्तिविषयेऽपि तथैवैषः,- 'न केनचिदपि पुरुषेण प्रणीती वेदः'-इति। मीमांसकानां कर्मशक्त्यनुगतफललाभवादिना मोखरविचारोऽप्यप्रयोजनीयः , परं वेदानां सर्वथानादित्वप्रति- पादने एव महान् यत्नः ।, तथाहि- "वेदांश्चैके सत्रिकर्षे पुरु- पाख्याः , अनित्यदर्शनाच"-इति सूत्रहयाभ्यां पूर्वपक्षं निर्भाव सिद्धान्तित मुत्तरसूबचतुष्टयेन- “उक्तन्तु शब्दपूर्वत्वम् , पाख्या- प्रवचनात् , परन्तु श्रुतिसामान्यमानम् , ते वा विनियोगः स्यात् कर्मण: सम्बन्धात्" इति मी० द. जै० सू० १. १. २६-३२। . एतान्येव सूत्रायवलम्ब्य बहु विचारितं शारदीपिकादौ, तथा नितिनु वेदाना मस्तकत्व मेव ।

·२१२ निसमालोचनम् । .. %3 भगवता वादरायणन तु वेदा ब्रह्मकार्यत्वं सूचितम्--"शास्त्र- योनित्वात्" इति ( १. १. ३.)। ऋग्वेदादिशास्त्रकारणखाद् बध सर्वच मिति हि तत्सूत्राशयः । एतावताप्यपौरुषेयत्वं वारवादि- तुख्यत्वञ्च मापगतं वेदस्थ ; मनुष्यनिर्मितत्ताभावात् । फलञ्च तुल्यं सकालनिर्णयाय अनुसन्धानामनुसन्धानयोः ; न हि मनुष्य निर्मि- तातिरिलेषु कालनिर्णयसम्भवः , सतस्तत्र मैव वाचः प्रसरन्ति प्रेक्षावतां विपश्चिताम् । को नाम मयों निणेतु सक्षम: कदैषाभवत् सृष्टिः ! पादिसटेवर्णनन्तु स्वस्खकल्पनाशक: परि- चयदानमात्रम्। पृथिव्याः अन्तस्तरादिदर्शनात् पृथिवीसृष्टि- कालकथन मपि धीशक्तोः परिचयदान मेव। पुराणोक्तसृष्टि- कथाय नैकरूपाः स्मर्यन्ते , असम्ता: कल्पनाप्रसूता एव ; प्रस्तु वा कल्पभेदेन तत्र विरुदभाषणमीमांसा, न तथापि सृष्टेरादिकाल- निर्णयः सम्भवेत् । ब्राधणादिश्रुतेश्च सृष्टितत्त्वमीमांसा प्रसभा- व्यैव : वेदार्थसहायक मीमांसादर्शने हि तादृश मुष्टिप्रतिपादकाद्या- ख्यायिकावाक्यानां काल्पनिकत्वनि यात्। तथाहि- "बबरः प्रावाहपिरकामत"-इत्येवमादिषु अतिषु बबरादीना मनित्या- र्थानां संयोगात् वेदस्याधुनिकत्व माशा सिद्धान्तित मेतत्- “न तु तचामित्यो बबराख्यः कश्चित् पुरुषो विवक्षितः , किन्तु बबर इति शब्दानुकतिः तथा मति बबरेति शब्दं कुर्वन् वायु- रभिधीयते : स च प्रावाणिः , प्रकर्षेण वहनशीलः । एव मन्य- वाप्यूहनीयम्"-इमि ( मी० जे० सू० १. २. ५० शा• भा० )। निकलाकारण भगवता यास्कोन तु "बहुभतिवादीनि हि ब्राह्म- पानि भवन्ति"-इत्युक्त्या (०.७.२.) तादृशानां निखिलबानण- : वचनाना मनादरः सूचितः । वस्तुतो वैदिकसूष्टिविवरणामि तु प्रायो 3B ·वेदकालनिर्णयः शक्योऽशक्यो वास्माकम् ? २१३ रूपकाण्येवेति नाल मैतिहासिकतोषायेति । तदेव मादिसष्टि- कालनिर्णयो न कदापि भूतो भवति भविष्यति वेति सिद्धान्तः । अतएव श्रूयते ( ऋ० स० १०. १०३. ४.)- "ध्रुवा द्यौर्बुवा पृथिवी ध्रुवासः पर्वता इमे। ध्रुवं विश्व मिदं जगद् ध्रुवो राजा विशा मयम्" इति । पानातक्षेष मन्त्रस्तव दाशतय्याम् ( १. १६४. ४. "को ददर्थ प्रथमं जायमान मस्थन्वन्तं यदनस्था विभत्ति । भूम्या असुरमृगारमा क्वखित् को विहांस मुपगात् प्रष्टु मैतत्" इति। स्मयन्ते च - "सिद्दे शब्दार्थसम्बन्धे ( का० वा० १.)"-इत्या- दयः , सिहा द्यौः सिद्धा पृथिवी, सिद्ध माकाशम् (पा० भा० १. १. १.)"-इत्येवमादयश्च । सिद्धशब्दस्य ह नित्यार्थता ; सथा घाह पस्पशायां भगवान् पतञ्जलि:- "नित्यपर्यायवाची सिखशब्दः" इति। वेदस्यापि तथात्वे तत्कालनिर्णयमनोरथद्रुमो भवेच्चपलाहत एवेति। यास्केन त्वौष प्रदर्शितः पुरावादः - "साक्षात्कृतधर्माण ऋषयो बभूवुः , तेवरेभ्योऽसाक्षात्कतधर्मभ्यः उपदेशेन मन्त्रा- नसम्प्रादुः , उपदेशेन ग्लायन्तोऽवरे विल्मग्रहपायेम अन्य समा- वासिषुर्वेदं च वेदाङ्गानि च"-इति ( १. ६. ५.) । इतस्तु वेदाना मानातत्वेऽप्यार्षत्व मेव सिध्यति । ऋषयश्च सेऽस्मात्पूर्व पुरुषा मनुष्था एवेति नष्ट मेवापौरषयत्वं वेदस्य । परग्वेव मण्यशक्यनिर्णयतेव वेदकालस्य ; आमानवतयोमिथो विभिवार्थखात्। भानात इत्युक्त न जायते कृत इति , अपि बुधते अभ्यस्त इत्येव ; अभ्यासे एव मातरुपदेशात् (धास्वा० ५०८२८.)। एवं अभ्यासस पूर्व खिताना मेव भवति ; न तु क्रियमाणानाम् । प्रतएव वाम- ·२१४ निरुतालोचनम्। टेव्यादीनि सामानि वामदेवादिभिर्दष्टान्येवोयन्ते , न तु कता- नौति। तदेव मत्य पौरुषेयत्वेऽपि मास्मादृशपुरुषकतत्व मिति प्राप्तवाक्यत्व मन्याहतम्। अतएव वैशेषिक-न्याय-साथ-पात- अलेषु वेदस्य प्रामाण्य स्वीकृत मपि नोक्त मकर्तृक एष इति, नाप्युक्त मौखरकत इति च ; अपि त्याप्तैः ऋषिभिरेवेषः कृत इत्येव सर्वत्र । तथाहि- "बुधिपूर्वा वाक्यक्ततिवेदे, ब्राह्मणे सजा- कर्मसिद्धिलिङ्गम्" इति (६. १. १, २.), "प्रा सिहदर्शनञ्च धर्मेभ्यः" इति (८. २. १३..), "तहचनादानायस्य प्रामाण्यम् (१०.२१० )"-इत्येवमादि च वैशेषिके। एव मन्येषु च। एवं "विश्वामित्र ऋषिः नदीतुष्टाव गाधा भवतेति" -इति ( २. ७. २.), "ऋषिपुत्त्रया विलपितं वेदयन्ते"-इति (५. १. २.), "एसमद मर्थ मभ्यस्थितं कपिनलोऽभिववाशे, सदभिवादिन्येषगं भवति (५.१. ४.)" इत्येवमादिषु यास्क- वचनेषु चोपलभ्यते तत्तन्मन्त्राणा मृषिकतत्व मेव । “सर्प ऋषि- मन्चकत् (ऐ० ब्रा० ६. १. १.)"-इत्यादिब्राह्मणवाक्येभ्यश्च तथै. वावगम्यते मन्त्राणा मृषिकतत्वम् । वस्तुतो मन्त्रालोचनतोऽपि व्यक्तं प्रतीयते येषां धीमत्- पुरुषकतत्वमेव ; केषुचिमन्वेषप्येषां बहुपुरुषकतत्वच ध्वन्यते । तद्यथा ऋ० स० १०.७१. २. "मनु मिव तितउना पुनम्तो यत्र धौरा मनसा वाच मक्त । अत्रा सखायः सख्यानि जानते भट्रैषां लक्ष्मीनिहिताधिवाचि" इति। एवञ्चास्मत्पूर्वपुरुषैर्ऋषिभिरेव कृत एष वेदमन्त्रभागोऽपौति ध्रुवम्। एव मप्येषां कालनिस यस्त्वशक्य एव ; अनद्ययुगीयत्वात् । तथाहि- एतद्युगप्रथममहसान्या मेव जामः पाणिनिराचार्य , .

·वेदकालनिर्णयः शक्योऽशक्यो वास्माकम् ? पति तु सिचान्तितम् ( ११७ पृ०); ततोऽपि पूर्वतनाः कमकारा बाभ्रव्यादयः ; ततोऽपि पूर्वतनाः पदकाराः शाकल्यादयः ; सतोऽपि पूर्वतना ऋक्तम्बादिप्रणेतारः शाकटायनादयः ; ततोऽपि पूर्वतमा नवयुगारम्भजमानो लाट्यायनादयः कल्पसूत्रकाराः (सदानी मेव नवकल्पारम्भ इत्येव तत्कालकता ग्रन्थाः कल्या इत्युच्यन्त इति च नासम्भवम् )। एतद्यु गारम्भात् पुरैव प्रणीतानि कुसुरुविन्दादिभिः ऋषिभिः अनुब्राह्मणादीनि ; ततः पूर्वस्मिवेब युगे कल्पे वा महीदासादिभिः श्लोकानुश्लोकगाथादीनि सङ्गधा तदनुसारेण तान्यैत यादीनि ब्राह्मणानि ; ततः पुर एव युगे कल्पे वा प्रवादानेवानुसृत्य प्रणीताः शोकानुश्लोकगाथादयः ; सतः पुरस्तादेव युगे कल्प वा श्रूयन्ते स्म विकीर्णा: प्रवादास्तत एवाद्यापि ते श्रुतय इत्याख्यायन्ते च ; तत: पूर्वस्मिन्नेव युगे कल्प वाभवत् यजप्रयोगारम्भः ; तदेवाथर्वणा कत एकेनैव यत्नेन चतुः- संहितासङ्ग्रहः (१५५ पृ.)। तरपूर्व मेव सम्पन्ना बभूवुः सूतामण्ड- लादिसङ्गहा इत्यत्रापि नास्ति संशयः । ततः पुरा तु बहुकाल मभिव्याप्य बहुभिराप्तऋषिभितहुभिरेवोच्चावचैरभिप्रायैरीखरशक्त्या दृष्टा बहवो मन्त्राः । तदेवं बहुयुगपूर्व मेवारब्धा मन्चरचनेति कथ- छार मद्यतनाः स्युस्तकालविनिर्णये समर्थाः १ अनद्यतनीयानां तादृशातिप्राचीनतमानां कालनिर्णये हि न कि मपि लिङ्गं प्रति- भामेत बहुधीमता मायद्यतनानाम् । भवति हि व्यक्तिनिर्णय- पूर्वक एव कालनिर्णयः , न चात्र वाघि व्यक्तिनिर्णयः सम्भाव्यते ; न घेतस्कृतोऽसौ मन्त्र इति कापि लिखितं दृश्यते । दृष्टशब्द एव मानवाचक इति चेत् , तथापि न व्यक्ति निर्णयः सुकरः; पम्निना इष्ट इत्यादी अग्नीत्यादिसज्ञानां सब्जिशून्यत्वेन कस्सित- ·२१५ निकबालोचनम्। सजिवेनेव वा प्रायोऽवधारणीयत्वात् । यथा च खलु सूर्यवंशीयाना चत्रियाणा मादिपुरुषः सूर्य इति तु शष्टतः प्रतीयत एव, पर मुदीयमानस्येतस्य दिनमरवीरसजातः स वंश इति विस्वासस्त कथं भवेन्नाम सर्वशेमुषीमताम् ? पतस्वशादिपुरुषस्य प्रक्त- मामाधानात् सौर्य त्वेन च कल्पितो नाम सूर्य इत्येव सत्र स्वीका- यंम् , तथैवावापि। “पम्मिवायुरविभ्यस्तु वयं महा सनातनम् । दुदोह यासियर्थ मृग्यजुस्मामलक्षणम्" "-इति मनुवचने (१. २३.) तु प्रधानतोऽग्निविधानाथ मुग्वेदस्य वायुविज्ञानार्थं यजुषः , सूर्य- विज्ञानार्थच मामवेदस्याबान मित्येवार्थः प्रतीयते। तस्मात् तखतः प्रवेव्यक्तिनिर्णयासम्भवादेव मन्त्रकालनिर्णयस्थाशक्यतैव सम्पद्यते । "पर्धिषि भृगुः सम्बभूव (निरु. ३. ३. ५.)"-इत्यादिनिर्वच- नानि च विज्ञानावेदकान्येव । तदप्युपरिष्टात् वर्णयिष्यामः समा- सतः। पथ यदि 'तुथत दुर्जनः' इति न्यायन स्वीकुर्याम,- तथैव समुत्पत्रः कश्चित् भृगुर्नाम महर्षिरिति, लतं तेनैव भगुणा भार्गवं नाम सूत मिति च, तथापि न सम्भवेत् व्यतिनिर्णयः ; को हिजानाति कोऽयं मुगुः कदेमां भुव मलञ्चकारेति ? एवं यत्र चिमन्ने वसिष्ठ-नाम श्रूयते , सस्यापि रचनाकालनिर्णयो- ऽस्माक मशक्य एव ; यतो हि को जानाति पादिवसिष्ठः , कदो- त्पत्र इति ! एवं यान्यपि बड़ादिभि गुभिरिन्द्रप्रमतिप्रभृतिभिर्व- सिहेच दृष्टानि सूतानि भूयन्ते , तेषा मप्युअवकासविजेयता गाढतमोभिराच्छवैव; वर्वश्व हितब सवापि कालनिर्णायक- लिहाभावः , नापि हिपादिभार्गवस्येव भार्गव इति, पादिवासिष्ठ- स्थव चवासिष्ठ इति व्यवहारनियमो विवते . लवियन वा। तथैव वेदे काश्यपवचन मप्यस्ति सत्यम् !. पर म.प्रब एथिल्या % .

·वेदकालनिणयः शक्योऽशक्यो वास्माकम् ? - । मेक एव काश्यपः सनातः ; पह मपि काश्यपः, मत्यु वोऽपि काश्यपः , मत्योचोऽपि काश्यपः, मरप्रपौत्रोऽपि भविष्यति काश्यप एव । एवं भारद्वाजादयोऽपि। तस्मादेताशनामपर्यालोचनया च मन्त्रप्रणयनकालनिएये यतः सर्वथा व्यर्थ एव । एतच्च निर्णीत मेव विहद्भिः, प्रद्य यावत् यावतां प्राचीन- प्रवधाना मनुसन्धान सम्मत्रम् , तेषु सर्वेष्वेवैष मन्त्रभागः प्राचीन- तम इति ध्रुवम् ; अस्मादपि पुरातनः कश्चित् प्रबन्धो बभूव, इदानी लुश इयपि वक्तं न कस्यापि पुरातत्त्वामुसन्धिसोरोठा- धरौ स्फुरिताविव दृश्येते । तदिस्य मनद्ययुगीयत्वात् व्यक्तिलिङ्गान- वाप्तेः रचयिष्यक्ति निर्णयाभावात् मन्त्रभागस्य कालनिर्णयस्तु सर्वथा अशक्य एवास्माक मद्ययुगीयाना मिति ॥ ब्राधणग्रन्याना मपि कालनिर्णये यनोऽप्येव मकिञ्चित्कर एव ; म हि तेषु कस्याप्येकस्य कालनिर्णयसहायः संवादोऽव- गन्यते कापि लोके शास्त्रे वा । ततः सर्वेषा मेव युगान्तरीय- ग्रन्यानां कालनिर्णये एतत्माकाब्देऽयं ग्रन्थः प्रणीत इति निरिण धय मसमर्था एव सर्वथा । मन्त्रबामणयोः सम्यक् पर्यालोच- नया मन्त्रभागात् परभवो ब्राह्मणभाग इति तु वक्तु युज्यते ; एवम् मन्चबाधणयोरभयोरपि भागयोरसर च एतस्मान्मन्बा- देष मन्त्रः परभवः , एतस्माचेष प्राग्भवः, किञ्चैतस्माद् ब्राधणा- देतत् बाल ब्राह्मणवाक्यं वा परभवम् , एतस्माचैतद् प्राग्भव मित्यपि प्रायो नि:शवं निर्णतुं शक्यते , पर मेतद्युगौयेतत्मायके- ऽन्देज्य मन्त्र ग्रन्यो बामणग्रन्यो वा प्रणीती प्रथितः सङ्कलितो वेति नामादृशां बोधयोग्यम्। प्रतएव मन्वभागस्येव ब्राह्मण- भागस्थाप्यनादित्व मुपचर्यतेऽयेति ॥ २८ ·निमसालोचनम् । यथये तरेयभाषभूमिकायां सायणाचार्येणापि प्रकाशित एवं- तरायाः पुत्रो महिदासाखो भूमिदेवतातो पर मवाप्य भाषितं यद् ब्राधर्ष, तदेव प्रथित मैतरेय मितीति प्रवादः। तथापि तस्यापि प्रामणस्य न शक्यः कालनिर्णयः ; प्रदर्शितप्रवादाविद मेव हिंचायते,-इतरीतिप्रसिहायाः कस्वाचिदपि ऋषिरमख्या: वेषदं प्रोक्त मिति , परं तस्त्राव मभिव्यन्यते,- एतद्युगौये एतसिवब्दे किल सा ऋषिरमणी तहाप्राणग्रन्य प्रणयन्तं कुमारं प्रस्येमं जगतीतल मलमवतीति । एवञ्चैतरेयादिग्रन्थानां काल- निर्णयाय तादृशप्रवादादीना मवलम्बन मपि सुदूरपारसागर मुत्ति- तौर्षोः अवमानकाशकुशावलम्बनकरूप मेवेति ॥ यदस्त्यैतरेयको- “एतेन ह वा ऐन्द्रेण महाभिषेकेण तुरः कावषयो जनमेजयं पारिधित मभिषिच ; तस्मादु जनमेजयः पारिधितः समन्तं सर्वतः पृथिवीं जयन् परौयायावेन च मेध्ये- नेजे। तदेषाभि यन्त्रगाथा गीयते- 'पासन्दीवति धान्यादं कवि हरितम्रजम् । पाखं बबन्ध सारङ्गं देवेभ्यो जनमेजयः' -इति (८. ४. ७.)"-इत्येवमादि ; ताण्डाबाधाये चैवं श्रूयते - “जनमेजयवादो ग्रायः" इति ( २५. १५.)। एवमादि- अतिन यदि कविदध्यवस्येत् ,- पर्जुनपौवजनमेजयात् परस्ता- देवतानि प्रपीतान्येतरीयकादौनि बामणानीति , तथाच यौधिष्ठि- रोयाया मन्यूनहितीयशताब्या मेवेषां सम्भवं प्रणयन मितो निर्णीत एवेतबास इति ; तहि सः स्यादवयं ममावर्त- मनः खातिबुधव वश्चितः। ऐतरेयादीनां यौधिष्ठिरीयरितीय- शताब्दीमवेहि पाणिनिसमकालय मेव प्रसज्येत; पाणिनेरपि यौधिहिरीयरितीयमताब्दीजवनियात् ( ११८ पृ.)।

·वेदकालनिर्णयः शक्योऽशयो वास्माकम् ? २१८ सवेष्टापत्तिः ; पाणिनीये व्याकरणे प्रावग्रन्याना मतिप्राचीन- त्वेन प्रोजत्वादिखौकारात् ; न हि समकालिकानां ग्रन्यानां प्रोता- खेम व्यपदेशः सङ्गच्छते, नापि छन्दस्वादिक मुपपद्यत इति । पस्मन्यते तु बभूवैव कथन पुराकल्येऽपि पारीक्षितो जनमेजयः, तत्तबामश्रुत्यनुसारत एवाभिमन्युपुत्रस्याभववामकरणं परीक्षित पति, तथा तत्पुत्रस्य अममेजय इति च। तद्यथा, दृश्यत एवं हि भामवतादिषु सत्यव्रतो नाम, सतो मनामकरण' च सम्पर्क सत्यव्रत इति; न च मनामकरणत: पश्चात् प्रणीतानि भागवता- दौनि। अप्येवं वाकवेशिमस्य लेखनीजातानि मृणालिनी- त्यादीनि च नामानीदामों बहुम्वेव वझाङ्गनेषु व्यवड़ियन्ते चेति । एव मेव समाधानं सर्ववैवावश्य मुररीकर्तव्यम् ; अन्यथा वेदेषु भोजनामत्रवणात् भोजसमसामयिकस्य वेदभाष्यवदुबट स्थापि वेदसमकालजवं प्रसन्यतैव , तत् कथयारं वायेंतेति। तथा हि ऋक्संहितायां श्रूयते- "भोजस्येदं पुष्करिणीव वेश्म"-पति ( १. १०७. १०.), अ यते चैतरेयबाधणे तवैवाभिषेकप्रकरणे- "भोज भोजपितरम्" इति (८. ४. ३.); उक्तञ्चोबटेन-- "मनभाष्य मिदं कृतं भोजे पृथ्वौं प्रशासति" इति। तदत्र कथयन्तु धौमन्तो यदि नाम नामदर्शनादेव कालनिर्णयः शक्यस्तहिं तत्तद्- वेदप्रन्याविर्भावकाले एव कि माविरभूत् वेदभाष्यकार उध्वटो वबटामजः ! १ नेत्युने स्वीकार्य एवायं न्यायोऽन्यत्रापि सर्व वैवेति किमु वक्तव्य मनास्तीति ॥ योलम्,- शतपथं] नाम ब्रामण पापिनीयतोऽयुत्तर- भवेक कात्यायनसमकालिकेन याज्ञवल्क्येन प्रणीतम् ; “पुराव- मोजोषु बाकस्पेषु"-इति ( ४. ३. १०५.) हि पाणिनिसूत्रम् , ·निरुतालोचनम्। . सत्सूत्रस्थं वार्तिकादिकं च तत्र मान मिति। तदप्यतीव विस्मय- कर मस्माकम् ; गम्यते हि तस्मादेव सूचात् तत्सूत्रीयवासिकादि- भ्यश्च शतपथस्थापि पाणिनीयतः प्राचीनत्व मेवेति। तथाहि यदस्त्येतत् सूत्र पाणिनीयम् --- "पुराणप्रोक्तोषु ब्राह्मणकल्पेषु"- इति ( ४. ३. १०५.)। "तोयान्तात् प्रोक्तार्धे गिनि: स्यात् , यत्प्रोक्तं पुराणपोजावेद ब्राह्मणकपास्ते भवन्ति । पुराणेन चिरन्त- मेन मुनिना प्रोताः । भन्नु - भानविनः । शाव्यायन:- शाव्यायनिनः । कल्प। कल्प- पिङ्गेन प्रोक्त: पैङ्गी कल्पः । पुराण इति किम् ? याज्ञवल्कानि ब्राणानि , पाश्मरथः कल्प:"- इति तत्रैव वैयाकरणसिद्धान्तकौमुदी। तबैतद विचार्यम्- यदि नाम याज्ञवल्क्यं ब्राधणं शतपथ मिति यावत् पाणिने वगतं स्यात् , त_ह किं प्रत्युदाहरणं भवेत् ?- क्वातिव्याप्तिवारणाय सूत्रे पुराणविशेषण मुपपोत ? न हि भविष्यमाणग्रन्थस्य शत- पथादेः प्रोक्ताव पाणिनेरभिमतं भवित महति, सत् किंव्या- वर्तक सूत्रस्व पुराणपद मिति । वस्तुतस्तु पाणिनिना यथा प्राचीनत्वेन जातं पश्यादिक कल्पशास्त्रम् , तथैव ज्ञात मेव प्राश्मरथादिकं च ; अतएव प्रोतत्वेन तेषां सर्वेषा मेव ग्रहणसम्बवे- ऽनिष्टप्रयोगः प्रसज्यतेति प्राचीनेष्वपि कल्पेषु ये पुराणप्रीताः प्राचीनतराः , तेभ्य एव णिनिर्विधाय प्राश्मरथादिभ्यो णिनि- प्रसङ्गो वारितः ; तथा सर्वेभ्य एव कल्पेभ्योऽपि प्राचीनेषु सुतरां प्राचीनतरेषु ब्राधणग्रन्थेषु सर्व त्रैव णिनिप्रसङ्ग वारणाय सवापि पुराणविशेषणं सार्थकम् ; सति हि पुराणविशेषण प्राचीनतरेभ्यः सर्वेभ्य एव प्राधणग्रन्येभ्यो न भवति णिनिः; अपि तु तत्रापि ये पुरापोता = पाचीनतमाः , तेभ्य एवेति सिचं शाब्यायनि ·वेदकालनिर्णयः शक्योऽशक्यों वास्माकम् ? २२१ - माग मित्यादि ; ये तु प्राचीनतरेष्वपि ब्रामणग्रन्येषु शाव्या- यनादिपरभवप्रोक्लाः न तेभ्यो णिनिरिति सिहं याञवल्क्यं ब्राह्मण मित्यादि च। एवञ्चातिप्राचीनेष्वेव पुराणमोजावं तदितरत्वं चेष्टं पाणिने रिति याज्ञवल्क्यवाह्मणादरम्यतिप्राचीनत्वन्त्वक्षत मेव । एव मेतत्सूत्रस्थ वार्तिक मप्यमन्मतपोषक मेव । तथाहि- "पुराग्यप्रोक्तषु याज्ञवल्क्यादिभ्यः प्रतिषेधस्तुल्यकालत्वात्" इति वार्तिकम्। शाट्यायनादिप्रोक्तानां ब्राह्मणानां, पिङ्गादिप्रोल्लानां कल्पानाञ्च यथा पाणिनिपूर्वप्रोक्तत्वम् , तथैव याज्ञवल्क्यादिप्रोक्तानां ब्राह्मणाना मश्मरयादिप्रोतानाञ्च कल्पाना मिति सर्वेषा मेवैषां पाणिनिपूर्व प्रोक्तत्वेन तुल्यकालत्वात् पुराणप्रोता समान मिति सर्वेभ्य एवतेभ्यो णिनिः प्रसताः ; तन्निवारणाय याज्ञवल्क्यादिभ्यः प्रतिषेधरूपो यत्नविशेषः कर्तव्य इति च तहात्ति काशयः । एव- चैतहाप्तिकारम्भात् भगवतः कात्यायनस्य अतिप्राचीनेष्वेव ब्राह्म- णेषु कल्पेषु चासीत् पुराणप्रोतत्त्वापुराणप्रोक्तत्वनिर्णये. संशय: , तबिरासाय च यत्नोऽवश्यं कर्तव्य इत्येव तदाशयः फलित: । कात्या- यनसमकालिकस्यैव कस्यचित् याज्ञवल्क्यस्य तु सति शतपथनिर्मा- हवे तत्र पुराणप्रोक्तविति णिनिप्रसङ्ग एव कथम् ? कथं वा तबि- रासाय वार्तिकारम्भो भवेत् प्रयोजनीयः ? तत्त्वतो पाणिनि- समकालिकानां पाणिनिसदृशानाच धीमतां प्राचीनतमेष्वपि अन्येषु पौर्वापर्यनिर्णयो यथा सुगमः , न तथा तत्परकालिकानां कात्यायनादीना मपीति तदानी मेव यात्रवल्क्यादीनां परिगणनं सप्रयोजनं जातम् , तत् कि मद्यतनानां त्वस्मादृशाम् । एव मेतदीयं भाष्य शासम्मतसाधक मेव । तथाहि- "पुराण- प्रोक्लेषु प्राधणकरपे वित्यत्र याञवल्काादिभ्यः प्रतिषेधो वक्तव्यः ।

·२२२ निक्षमाखोचनम्। यात्रवस्कानि बानपानि, सौलमानौति । किं कारणम् ? तुल्य- कालत्वात् ; एतान्यपि हि तुल्यकालानौति"-इत्येव तापम् । "तुल्यकालवादिति- शाबायनादिप्रोमो हारेककालमादि- त्वर्थः"-इत्येव च तनोतवान् कैयटो जैयटात्मजः । यद्यपौर वार्तिकमत मेवानुमोदितं भाथकारे पति गम्यते, तथापि नो न पतिः। श्रीमबागेशभात्य मी तु शाब्यायनादिसमकालतेव यात्रवस्कादिमोक्तानां शतपथादीनाम् ; पतस्तेभ्यो णिनिः प्राप्तः, कात्यायनवचनेन वारितोऽनुमोदितञ्च सहचनं भाष्यकारेणेति । सथाहि- "यावस्कानौति । कखादिभ्य इत्यण् । ते हि पाणिन्यपचया पाधुनिका इत्यभिमानः ; भाष्थे तु शव्यायनादि- तुल्यकालवाद •~• वचन मेवारब्धम्" इति (ल. श. शे० )। वस्तुतो भाथे एतत्पूर्व मेव "छन्दोबामणानि च तद्विषयाणि (पा० ४. २. १६.)"-इत्यतीताम् “वक्षत्येतत् 'याज्ञवल्कया- दिभ्यः प्रतिषेधसुखकालत्वात्'-इति । सबैव वक्तव्यम् ; तदि- षयता च न भवतीति"-इति। "ववत्येतदिति । पुराणप्रोतो- विस्वत"-इत्येव च तत्र कैयटः। तथा च अतिप्राचीनेष्वेव ब्राशयकल्लान्येषु ये पुराखमोलाः , तवैव णिनिः पाचिनिना विहितः; वे तु भूतनप्रोता: , सतत णिनिविषयतेव नास्तीति व्यर्थ वार्षिक मिति तबाधाययः । पाणिनिकालेऽपि ये प्रन्या अतिप्राचीना रति प्रसिहा प्रतएव प्रोता इत्येव व्यपदिष्टासदा- नौतनः शिष्टः, देवेव के पुराणमोकाः के वा नेति नियायव परिगवन मयं वर्तव्य मिति वार्तिककारमतम्। "प्यास्था- नतो विशेषानितिन हिसन्देशादखचणम्" इति भाषेच्या च तत्वानं योग्य मिलेवान सारन् । तदिस्यं सूखकारवचनात , ·के विषयाश्चैतविकताप्रतिपाद्याः ? २२३ २ धार्तिककारवचनात् , भाष्यकारादिवचनाचेद मेव सिधम् ,- याज्ञवल्करादिपोतं शतपथादिकं पावायनादिभ्योऽर्वाचीन मपि पाणिनीयतः प्राचीनतम मेवेति । वात्तिककारकात्यायनसमकालिकः कश्चन याज्ञवल्की मासी. दासौडेति नास्मदिचारविषयः ;-पपि तु शतपथप्रवक्ता यान- घरकास्तु वार्तिककारकात्यायनसमकालिकः कथ मपि नैव पाणिनिसमकालिकोऽपि न स: कथ मपि ; प्रत्युत पाणिन्यादयो यस्मिन् युगे जातः , यस्मिन् कल्ये जातः , ततोऽपि पूर्वतन एव ; किञ्च तस्य शाव्यायनादिसमकालिकत्वाभावेऽपि ब्राणकालजस्व- स्ववितथ मवेति तत्काल निर्णयोऽप्यस्माक मशक्य एवेति शम् । .. , , . पाद्या इति । (११) अथैतर्हि समालोचयितव्य मस्ति, के विषयाश्चतविस्ताप्रति- सर्वेषा मेव वेदानानां साक्षात्परम्परया वा वेदार्थ- जाम मेव प्रयोजनम् , समापनायोपदेश एवेकः प्रतिपाद्यविषय इति तु वेदविप्रसिद्ध मेव ; तदिह निरुतो वेदार्थ ज्ञानसाधनाय सबसतब येऽखिलविषयाः प्रतिपादिताः , तामेव व्याकर्तुं समग्र मेवेमं अन्य समासत: किचिरिस्तरतबालोचयाम इति यावत् । पर्यतस्य च निताशास्त्रस्य वीजानि पुरासन् श्रुतिवारिधी विकीर्णानि ; प्रतएवोचत पद मपि शास्त्र मानुत्रविक मिति । ततो बाधणपन्वेषु यथाप्रयोजन मेकेक चीयमान मरितम् ; तस्मादेव च तम सम्पना मालवालीभूतग्रन्थान्तर्गतत्वम्। ततो- ऽनुमायेषु विशेषतः मोचमा परिपुष्टम् । तत एव काले ·२२४ निकमालीचनम् । निदानसूत्रेषु पल्लवितं सत् प्रकरणविशेषात्मकत्व मुपगतम् । तत- स्तेभ्य एव शाकपूण्यादिभिः शाखाप्रशाखादिभिः सज्जितं ग्रन्या- कारतः प्रणीतं निरुता मिति । तान्येव सर्वास्थवलम्बा त मैतवि- म भगवता यास्केन पुष्पितं फलितजैव मेवेति वृक्षाः । तस्यास्त्र प्रथमाध्यायस्तु ग्रन्यभूमिकारूपः ; तत्र निघण्टुशब्द- निर्वचनादीनि च प्रतिपादितानि । हितोयटतीयाध्याययोर्निर्वचन- प्रकारादिकथनपूर्वकं भाषितं नघण्टु ककाण्डव्याख्यानम्। चतुर्था- दिषु तु विष्षध्यायेषु ऐकपदीत्वाख्यानपूर्वकं कृतं नगमकाण्ड- व्याख्यानम्। सत उत्तरं षट्स्वध्यायेषु देवतातत्वबोधनपूर्वक माख्यातं देवतकाण्डव्याख्यानम् । इत अई त्रयोदशाध्यायरूपे प्रथमपरिशिष्टे प्रतिस्तुति मधिक त्यात्मतत्त्वोपदेशादीनि प्रदर्शि- तानि। ततचतुर्दशाध्यायात्मको हितीयपरिशिष्टः, तत्रोईमार्गगति मधिकृत्याख्यातानि च परमपुरुषार्थसाधनानीति सोपः ॥ किचिहिशदयामश्चेद मालोचनम् ;- (१) यद्यप्येतविरुक्तं तत्वतो निघण्टुभाष्यरूप मेव, परं न छत्र नघण्टुकानां सर्वेषा मेव पदानां व्याख्यानान्युतानि। यथाहि- नघण्टु कसमानाये पृथिव्या मामधेयानि एकविंशतिसयाकानि परिपठितानि यन्ते, तेषा मेक मेव गौरिति व्याख्यातं हितीया- ध्यायौयेन समाहितीयपादेन ; अपरेषाम्पुनर्नामा मुझे खोऽपि न पत एवो सदन्ते हत्तिकता- "अनुक्रमणं त्वधिकतम् , तस्मिन् गोशब्द एको निरुत: प्रकारोपदर्शनार्थनार्थम्" इत्यादि । (२) प्रसासरत्या वैदिकगूढ़तत्वान्यपीह बहनि प्रतिपादि- तद्यथा- “पुरुषविद्यानित्यत्वात् कर्मसम्पत्तिमन्यो वेदे ( १. १. २. )"-इत्येवमादीनि चिन्तनीयानि । . छतः। सानि।

·के विषयाश्चैतनिकप्रतिपाद्याः ! २२५ प्रत्यक्ष (३) व्याख्यातान्धपीह स्वप्रदर्भितनिगमश्रुतपदादौनि च प्रायः सर्वाण्येव । अतएवोक्तं निघण्टुटीका भूमिकाया- “नेघण्टा- गतेष्वेब पदेष्षध्वशतत्रयमात्राणि पदानि भाषकारेणेव तत्र तत्र निगमेषु प्रसङ्गाविरुक्तानि"-इति । (४) मन्वश्रुतपदान्येव चात्रोदाहरणत्वेन प्रायः सर्वतोपा- सानि ; ब्रागीयानि तु न तबाहतानि ; तथाचेदानी मन्चब्राह्म- णयोर्वेदनामधेयत्वेऽपि मन्त्रगताना मेव पदानां व्याख्यानेन वेद- व्याख्याने कृतकत्यम्मन्यो बभूव स इति चावगम्यते । योग्ये कृतं मानान्तरोपादानेन । (५) नात्र च मन्त्रगताना मेव पदानां निर्वचनानि समु- पदिष्टानि ; अपि तु तत्मबियोगात् लौकिकानाच बहनाम् । तद्यथा निवेचनारम्भे एव- गोशब्दनिवचनप्रसङ्गात् पयः-शब्दस्य कृतं निवचनम् , तत्प्रसङ्गात् वीरशब्दस्वापि (२. २. १.) । एव मेवोत्तरवापि बहुत । (६) लोकवेदसाधारणा अपि विषया इह बहव उपन्यम्ताः । सद्यथा- “चत्वारि पदजातानि नामाख्याते चोपसर्गनिपातास' -इत्यादयः (१.१.१.)। "अणीयस्त्वाच्च शब्देन सन्ज्ञाकरणं व्यवहारार्थ लाके , तेषां मनुष्यवद देवताभिधानम्” इति च तत्रैव तत उत्तरम् ( १. १. २.) । (७) स्वप्रदर्थितेषु नेगमेषु समुपात्तानां पदनिर्वचनादीनां स्व- कपोलकल्पितत्वदोषपरिहाराय मतभेदप्रकाशाय च पूर्वाचार्याणां बहना मेव नामादीन्यपीह कीर्तितानि। तद्यथा- आग्रयणः, प्रामायणः, प्राचार्याः, एके, ऐतिहासिकाः , प्रौदुम्बरायण: श्रीपमन्यवः , प्रौर्यवाभः , कात्यक्यः , क्रौष्टुकिः , गायः " २९ ·२२६ निकतालोचनम्। ~ गालवः , चर्मशिराः , तेरिकिः , मेदामाः , मेमताः , परि- व्राजकाः , पार्षदानि, मनुः , याधिकाः , पूर्व याचिकाः , वार्था- यणिः , वैयाकरखाः , शाकटायन: , शाकपूणिः , सावल्यः , स्थौलाष्ठीविः, सारिद्रवकम् , इत्यादि । (८) निर्वचनान्धेव प्रदर्श्य च न मेने यास्क: स्वतछत्य- ताम्; पपि तु मन्त्रार्थनानाय यथा-यथा यतितव्यम् , तसर्व भेवेहोपदिष्टम्। द्वितीयाध्यायस्व प्रथमपादस्त सर्व एवमर्थकः । ते चुपदेशा वेदतत्त्वार्थश्वास्यातॄणां पथप्रदर्शिकाः । तद्यथा- "अथ निर्वचनम् । तद्येषु पदेषु वरसंस्कारी समर्थौ प्रादेशि- केन गुपिनान्वितौ स्यातां तथा सानि नियादथानन्वितेऽथे प्रा- देशिके विकारेऽर्थनित्यः परौवेत केनचित्तिसामान्येनाविद्यमाने सामान्धेऽप्य चरवर्षसामान्याचियाब त्वेव न नियात् म संस्कार माद्रियेत विषयवत्यो हि इत्तयो भवन्ति । यथार्थ विभती: सबमयेत्। प्रत्त मवत्त मिति धात्वादी एव शिथेते , प्रथाप्यस्ते निहत्ति- खानेष्वादिलोपो भवति स्तःसन्तौति, प्रधाप्यम्सलोपो भवति गत्वा- मत मिति, प्रथाप्युपधालोपो भवति जग्मनुजग्मुरिति, प्रथाप्युपधा- विकारो भवति राजा दणीति, प्रथापि वर्णलोपो भवति तत्त्वा यामौति पथापि हिवर्णलोपस्तृच इति, प्रथाप्यादिविपर्ययो भवति चोतिनो विन्दुर्वाध रति, प्रथाप्यायन्तविपर्ययो भवति स्तोका रख: सिकतातर्विति, प्रधानन्तव्यापत्तिर्भवति पोधो मधो नाधो गाधो वधूर्मधिति, पथापि वर्णोपजन पाखद हारो भजति । तबन खरादनन्तरान्तखातर्धात भवति सद प्रितीनां सान मिति प्रदिन्ति; तब सिखाया मनुपपपमानाया मितरयो- ·के विषयाश्चेतविकता प्रतिपाद्याः ? २२७ पपिपादयिषेतवाप्ये केऽस्यनिष्पत्तयो भवन्ति तयेतदूसिर्मदुः प्रयुः एषतः कुमार मिति प्रथापि भाषिकेभ्यो धातुभ्यो नैगमा: छतो भाषन्ते दमूनाः क्षेवसाधा इति, भयापि नेगमेभ्यो भाषिका उष्णं इत मिति, प्रथा- पि प्रवतय एवंकेषु भाष्यन्ते विकतय एकेषु ,- यवतिर्गतिकर्मा कम्बोजष्येव भाष्यते [ कम्बोजाः कम्बलभोजाः कमनीयभोजा वा, कम्बलः कमनीयो भवति ], विकार मस्यायेंषु भाषन्ते सव इति; दासिलवनार्थे प्राथेषु दात्र मुदौथेष । एवमेकपदानि निद्र्यात् ॥ पथ तखितसमासेष्वे कपर्वसु च पूर्व पूर्व मपर मपरं प्रविभन्य नियाद, दण्डाः पुरुषो दहापुरुषः, दड महतीति वा दण्डेन सम्पद्यत इति वा, दण्डो ददतेर्धारयतिकर्मणोऽक्रूरो ददते मणि मित्वभिभाषन्ते , दमनादित्यौपमन्यवः , दण्ड मस्याकर्षतेति गर्दायाम ; कल्या रस्तुरखस्य कक्ष मेवते , कक्षो गारते: क्स इति नामकरणः , ख्यातेर्वानर्थकोऽभ्यासः किमस्मिन् ख्यान मिति, कषतर्वा; तसामान्यामनुष्यकक्षो बाहुमूलसामान्यादश्वस्य । रामः पुरुषः, राजपुरुषो राजा राजते: , पुरुष: पुरिषादः पुरिशयः, पूरयतेर्वा पूरयत्यन्तरित्यन्तरपुरुष मभिप्रेत्य- 'यस्मात्परं नापर मस्ति किरिषमाननाणीयो न ज्यायोऽस्ति कचित् । इन इव स्तब्धो दिवि तिष्ठत्येकरतेनेदं पूर्ण पुरुषेण सर्वम् ।' -इत्यपि निगमो भवति । 'विखकद्राकर्षों' वौति चकद्र इति गती भाषते ; द्रातीति गतिकुलना , कद्रातीति द्राति- सुमना, चकद्राति कद्रातीति सतीऽनर्थकोऽभ्याससदनिबसौति विषकः । कल्याणवर्ण रूपः कल्याणवर्णस्वास्थ रूप ; कल्याणं कम- मीयं भवति, वर्णो द्वषोते: रूपं रोचतेः । एवं तचितसमासानियात् ।

·२२८ निरुतालोचनम् । तरीमा निधिपाय ब्रह्मन् नै कपदानि निर्ब्रयावावयाकरणाय नानुपसत्रायानिदंविरें वा [नित्यं अविज्ञातुर्विचानेऽसूया उपसबाय तु निर्ब्रयाद्यो वालं विज्ञातु स्यामेधाविने तपखिने वा।- 'विद्या ह वै ब्राण मा जगाम गोपाय मा शेवधिष्टत मसि । असूयकायाजवेऽयताय न मा মুযা वीर्यवती तथा स्याम् ॥ य पावणत्यवितर्थन कर्णावदुःस्खं कुर्वनमृतं सम्प्रयच्छन् । तं मन्येत पितरं मातरं च तस्मै न द्रुच्येत्कतमच नाह ॥ प्राध्यापिता ये गुरु नाट्रियम्से विप्रा वाचा मनसा कर्मणा वा । यथैव ते न गुरोर्मोजनीयास्तथैव ताव भुनक्ति श्रुतं तत् ॥ य मेव विद्याः शुचि मप्रमत्त मेधाविनं ब्रह्मचर्योपपत्रम् । यस्तेन द्रुह्ये त्कतमबनाह ब्रूया ॥' --इति । निधिः शेवधिरिति" इति ॥ एव मन्यनापोह बहुत । (८) विरुद्धार्थाना मपि मन्त्राणां सामान्य विशेषन्यायेन प्रामाण्यं स्वीकार्य मित्यपि प्रादर्शितेन । "प्रोषधे वायखेनं स्खधिते मैनं हिंसोत्याह हिंसन् ? - प्रामायवच- नादहिंसा प्रतीयेत"-इति ( १. ५. १, २.)। (१०) प्राशनीयेषु वेदार्थेषु सिद्धान्तीकरणप्रकारचोपद- सद्यथा- “पहदवसं गावः पृथ्यदन मवतर्गत्यर्थस्थासौ नामकरणस्तस्यावावरहन्ति ( १.६.१.)"-इत्यादिः ( ११) पूर्वतनै राचार्यैरपि प्रणीतेषु अन्यादिषु न तस्यासीद भ्रमशून्यत्वविश्वासः , प्रत्युत सर्ववैवास्ति भ्रमसम्भवः , पतो- ऽतिविश्वासः सर्ववैव दृषकीयः, परीक्षणीयाच सर्व एव सिधा- सा: , परीक्षया प्रमाणिते. च तत्र कुलचिद् भ्रमे काव्य एव तस्यानादर इत्येव तस्य भगवतः स्वकीयं मतम् । तर तद्यथा- - र्मितस्तेन । ।

·के विषयाश्वेतविरुतप्रतिपाद्याः ! २२८ यथा बभूव शाकल्यो चकार शाकल्यः । ) ध्वनित मिह। नामाचार्य: ऋक्- संहिताया: पदकारः, पाञ्चालो बाभ्रव्याचार्यश्च ऋषिञ्च तदवलम्ब- नेनैवाभवत् क्रमप्रवक्ता । इहैकत्रैव तयोरुभयोरपि भ्रमः प्रद- शितः- “वायः , वेः पुत्रः । ०-० । वेति च य इति च उदात्त वेव माख्यात मभविष्यत् , असु समाप्तश्चार्थः" इति ( ६. ५. ५.)। (१२) उणादिसूवाणा मपि बहुत्रानादर: मूचितः । उक्तं हि एकादशे 'व्योम'-इत्यस्यार्थों 'व्यवने'-इति ( ११. ४. ६.); तथा च विपूर्व कादवतेरेव व्योम नाम इति व्यक्तास्तदभिप्रायः । पदकारादीना मप्येषोऽर्थः सम्मत एव ; सत्र 'विऽोमन्'-अव- ग्रहादिदर्शनात् ( ऋ० सं० प० २. ३. २२. १.)। उणादिसूत्रेण तु 'व्ये संवरणे'-इत्यत एव मनिनि निष्पद्यते व्योमेति ( उ० सू० ४. १५०.)। एव मन्यवान्यत्रापि बहुत्र द्रष्टव्यम् । ( १३ ) यत्र यत्र संहिताभेदतोऽवग्रहे मतभेदो विद्यते, तादृश- पदानां तथा निर्वचनवैविध्य मपि प्रकटितं बहुदैव । अस्ति सूर्यशब्दस्यावग्रहे पदकारादीनां मतभेदः ; बट्टचा पदक्रम- ग्रन्ययोः किल न क्वाप्यवग्टहीतः पठ्यते सूर्यशब्दः , छन्दोगानान्तु कचित् क्वचिदवगट होतोऽपि 'सु। अयं स्य'-इत्यादि ( सा० छ० प० ६. १. ५, ६.)। अतएवान कृतं तेन तथा निर्वचनवैवि- ध्यम्- "सूर्यः, सती सुवतेर्वा स्वीयतेर्वा"-इति (१२. २. ३.)। इतएव गम्यते ~ बहक्पदकारमते सर्व त्रैव सत्तेः सुवतेर्वा निष्पद्यते सूर्य इति न तेन तनावग्रहः क्वत: कापि ; सामपदकारनये तु अर्थानुरोधतः क्वचित् सर्तेः सुवतिर्वा क्वचित् खौर्यते: (सूपसर्ग- पूर्वादीयतेः ) स्वीकार्य सूर्यनामेति कचिदवग्रहः कृतः कचि- तद्यथा- ·निकासोधनम्। बेति च। तबारि-छन्दःपदसंहितायाः षाप्रपाठकीयप्रथमा- इस पपने दमति हितीये मन्ने 'सूर्यम्'-दत्वनवणीत मेव पठितम् , परं तवैवानुपदं षष्ठे पवमहोतं । अर्यस्य-इति । एवं मिपशब्दोऽपि हास्या मेकतच निकता:- "मित्रः , प्रमौते खायते सचिन्वानो द्रवतीति वा मेदयते"-इति (१०. २.८.)। पतएव बचा "प्रेष्ठं वो पतिथिं वषे ( ऋ० सं० १. ६. ५. १.)" -इत्यस पदपाठे 'मित्रम्'-इस्यनवग्रहीतं श्रूयते ; छन्दःपद- संहिसायान्तु सवेव मन्त्रेऽवरहीत मेव 'मि। बम्'-इति (सा. छ• प. १.१.१.५)। पुत्रशब्दोऽप्येव मैव हाम्या मेकता निव:- "पुत्रः , पुर वायते निपरणाहा पु नरकं ततस्त्रायत प्रति वा"-इति ( २. ३. २.)। अतएव वाचाम् “इन्द्र कातुं न पाभर (T० सं० ५. १. २१. ६.)"-इत्यस्य पदपाठे 'पुणेभ्यः'- इत्यनवमहोतं चूयते ; छन्दः पदसंहितायां तु तत्रैव मन्त्रेऽव- पडीत मेव 'पु। बेभ्यः' इति (सा. ६० प० ३. २. २. ७.)। सखियब्दस याखोन दिनिकाः , परिपिटेऽप्य का ( ७. ७.८; १३. १.१३; २. ११.) परं समाननामोपपदात् खातेरित्येकविध एव सर्वत्र ; तथा व तत्पदपाठे खलवडेव भवितव्यम् ; नच तथा इयते वडग्पन्वेषु । तथाषि-"इमं सोम महते (. सं. १.१.१०.१.)"-इस्वस्य पदपाठे 'सख्ये'-इत्यनवरहीत मेव चूयते ;-हादःपदसंहितायान्तु तमेव मन्ने विरहीतं 'स। स-ति (सा... प. १.१.१.२. ४.)। वसतः सर्वत्र पदयारामिप्रायबोधोऽथा दुरू एव ; ममकाराख सदनुगताः, जटादिपाठाच नचूनका एव । यावत सामपदसंहिताया मनव- पीत पपि पात पदपाठीवरीत मेवाधीयते । तपमा- ·के विषयाश्चैतविकताप्रतिपाद्याः ? २३१ "पने मुड महाए पसि (क्र. सं. ३.५.८.१.)"-इत्यस्य बक्पदपाठे 'देव ऽयुम्'-दत्यवरणीनम् ; छन्दःपदपाठे तु 'देव- युम्'-प्रत्यनवरहीत मेव (सा. छ. प० १. १. ३. ४.)। एवम "न्द्र मिहेवतातये (र० सं० ५. .. २५. ५.)"-इत्यस्य वाहक- पदपाठे 'देव ऽसातये'-इत्यवग्रहीतम् ; छन्दःपदपाठे तु 'देवता- तये'-इत्यनवरहीत मेव ( सा०.५० ३.२.१.७.) खित मिति । (१४) यदि कचिद् वेदव्याख्याने प्रामाणिकानां व्याख्यातणां मतान्तरता लक्थेत, तत्र विनिगममाविरहात् सर्वेषा मेव मताना मादरोऽस्माकं कर्तव्य एवेत्यपि निदर्षितम् । तद्यथा-क्- संहितायाः पटकारः शाकस्यो नाम षिः; सामवेदीयाया- छन्दोनामसंहितायाः पदकार ऋषिर्गाग्र्यो नाम च; तदेताबु- भावेव प्रामाणिको वेदव्याख्यातारौ ;- एतयोरनुगताः प्रामादि- काराखातुर्मानादिप्रन्यकाराचावण्यं प्रामाणिका एवेत्सव नेवास्ति संशयः । अस्ति चैको मन्त्रो “यदिन्द्र चित्र महमाति" -इति ऋक्संहितायाम् , छन्दःसंहिताया। तब पद- अन्ये, तदनुस्तेषु क्रमग्रन्यादिषु च यदवगम्यते 'मेहमास्ति'- इति पदहयम् ; तदेव छन्दःपदपन्ये, तदनुस्तेषु सामग्रन्या- दिषु क्रममन्वादिषु चाकाम्यत पदचतुष्टयत्वेन ; तदेष डिविध एव पदच्छेदोऽभ्युपेयोऽस्माभिर्विनिगमनाविरहादिति बोधयितु मुखम् , --"महनास्ति मंहनीयं धनम् पस्ति यत्, म इह नास्तिति वा बीपि मधमानि पदानि"-ति (४. १. ४.) । प्रवेतदपि परि- व्यसम्- संहितामदक्षत: पाठमेदोऽप्यवश्य मभ्युपेय इति । यथा "यदिन्द्र चित्र महनास्ति'-पति कापाठः (४.१.१०:१६); "यदिन्द्र चिवमा मासि"-इति तु सामपाठः (४.२.१४.) ।

·२३२ निकतालोचनम्। १५) मन्बद्रवृणा मृषीणां रचनाविधिष्वपि लखः सर्वथा स्थापनीयो वेदार्थबुभुमुभिरित्यपि ध्वनितम् । तद्यथा- "अभ्यासे भूयांस मर्थं मन्यन्ते,-- यथाहोदर्शनीयाहोदर्शनीयेति ; तत् परु- च्छे पस्य शीलम् ; परकेप ऋषिः ( १०. ४. ५.)"-इत्यादि । ( १६) मन्नाथ निर्बुवता प्रकरण मप्युपेचितम मिति च ध्वनितम्- “उप प्रागात् सुमन्मे धायि मन्त्र • --- • इत्याश्वमे- धिको मन्त्रः (६. ४. ७.)"-इत्येवमादिभिः । (१७) मन्त्राणां व्याख्या विध्यश्चामानि तेन बहुत्र । तद्यथा- "इत्यधिदेवतम् , प्रथाध्यामम्" इति ३. २. ६, “इत्य धियज्ञम् , प्रथाधिदेवतम्" इत्यादि ११. १.४। तदेवं क्वचित् क्वचि- देवस्यैव शब्दस्य विविधं व्याख्यान मपि कृतं यथा- सोमशब्दस्यै- कत पोषधिः , चन्द्रमाश्चेत्येतावौँ कतौ ( ११. १. ४.), अन्यत्र (१३. २. १२.) तस्यैव सोमशब्दस्य सूर्यः प्रात्मा चेत्यर्थौ स्वीकता- विति। तथाचात्र प्रोषध्यर्थस्त्वधियज्ञ: , चन्द्रसूर्यार्थावधिदैवती, पात्मरूपार्थस्त्वध्याम इति विवेकः । एषु त्रिविधव्याख्यानेषु अधिदेवतस्यैव प्राधान्यं ध्वनित मेतत्प्रथमपरिशिष्टे- “यां यां देवतां निराह तस्यास्तस्यास्तावाव्य मनुभवत्यनुभवति"-इति (१३. १. १३.) । एवञ्च पदार्थविज्ञान मेव निरुक्तस्यास्य प्रधान फल मिति च जापितम् । अन्यवान्यथापिस्वस्य विज्ञानप्रियता जापिता । तथाहि- "नित्यं अविज्ञातुर्विज्ञान सूया"-इति २. १. ६ । (१८) कालभेदतो देशभेदतय नामभेदादीन्यपि सम्भाव्या- नौति चेह जापितानि । तद्यथा - "प्रार्जीकीयां विपाडि- त्याहुः । - । पूर्व मासीदुरुचिरा"-इति (८.३.५.)। "विजामातेति साक्षिणाजा: क्रीतापति माचक्षते सुसमाप्त ·के विषयाचैतनिकताप्रतिपाद्याः ? इव वरोऽभिप्रेत:"-इति च (६. २. ६.)। “गारोहिणीव धन- लाभाय दाक्षिणाजी ( ३. १.५.)"-इत्येवमादीनि च । (१८) मन्त्राणामुत्पत्तिवीजान्यपि बोधितान्येतेन । तथाहि "अयापि स्ततिरेव भवति नाशीर्वादः,- 'इन्द्रमनु वीर्याणि प्र वोचम्'-इति, यथै तस्मिन् सूक्ते ( ० सं० १. ३२.)। 'प्रथाप्यागौरव न सुतिः,-'सुचक्षा प्रहमचीभ्यां भूयासं सुवर्चा मुखेन सुश्रुत्कर्णाभ्यां भूयासम्'-इति,तदेतालमाध्वर्यवे यानेषु च मन्त्रेषु । "प्रथापि शपचाभिशापौ ,- 'पद्या मुरीय यदि यातुधानो पसिा -- प्रधा स वीरेईशभिर्वि यूयाः' इति (७.१०४. १५.)। "पथापि कस्यचिद् भावस्याचिख्यासा,- 'न मृत्युरासौदसतं म तहि', 'तम पासीत्तमसा गूलह मने"-इति (१०.१२८.२,३.)। "पचापि परिदेवना कस्माचिद् भावात् ,- 'सुदेवो भव प्रपतेदना- बत', 'न वि जानामि यदि वेद मस्मि'-इति (१०.८५; १.१६५.)। प्रथापि निन्दाप्रशंसे - केवलाघो भवति केवलादी', 'भोज- स्येदं पुष्करिणीव वेश्म-इति ( १०. ११७. ६ ; १०७. १०.)। एव मचसूक्तो (१०. ३४. १३.) धूतनिन्दा च कृषिप्रशंसा च । एव मुच्चावरभिप्रायैर्ऋषीणां मन्नदृष्टयो भवन्ति ॥"-इति (७.१.३.) (२०) अपि मनुष्याशा मेवाध्ययमादितपःप्रभावादृषिव माग्य मिसि चावातम्। "सद यदनांस्तपस्यमानान् ब्रा स्वयम्वभ्या- मर्षत् , तहषीणा मृषौत्वम्" इत्येवमादिभिः (२. ३. २.)। परिशिष्टेऽपि तथा "मनुथा वा०-- यदव किञ्चानूचानोऽभ्यूहत्या सद भवति"-इति ( १३. १. १३.)। (२१) मबाणा मुत्पत्ती हि बहु सांसारिकघटनादौना मपि हेतु निरुपितम् । तद्यथा- "वित कूपेऽवहित मेतत् सूक्तं ·निकतालोचनम्। प्रतिबभी ( ४. १. ६.)"-इति, “इदा मेदादिदञ्च मेऽदादि- त्यृषि: प्रसवाया ( ४. २.७.)"-पति, "ऋषिपुत्त्रया विलपितं वेदयन्ते (५. १. २.)"-इति च । तथाच यद्यपि सायणादिमते सर्व एव मन्या यत्रसम्पादनायैव दृष्टाः , परं यास्कमते तु नैव सर्वेषां यन्त्रसम्पादनायैवोत्पत्तिरित्यपि मुव्यताम् । ( २२ ) वेदार्थबोधस्यातिदुरूहत्व मपि वर्णितम् । तद्यथा- "मप्येकः पश्यन्न पश्यति"-इत्यादि ( १. ६. ३.) ; एवमन्यमान्य- वापि परिशिष्ट ऽपि “यस्तन वेद कि मृचा करिष्थति (१३. १. १०.)"-इति, "अयं मन्वार्थचिन्ताभ्यूह:"-इत्यादि, "तस्या- स्तपसा पार मीसितव्यम्" इत्यादि च ( १३. १. १२, १३.)। (२३) अयोग्यपात्रायोपदेशदान मपि निषिवं यास्केन । तथाहि- “नेकपदानि नियानावैयाकरणाय नानुपसबाया- मिदं विदे वा नित्यं अविज्ञातुर्विज्ञान सूयोपसबाय तु निर्ब्रयाद यो बालं विज्ञातु स्वामेधाविने तपखिने वा"-इति (२.१.६.) । ( २४ ) मन्त्राणां देवतनिर्णयस्य दुरूहत्वं वेदार्थबोधगर्वस्या- कर्तव्यत्ववेत्येताय मपि दृष्टान्तप्रदर्शनेन दृढ़ीकृतम्। तद्यथा- "शाकपूणि: सकल्पयाञ्चके सर्वा देवता जानामीति ।, ती देवतोभयलिङ्गा प्रादुर्बभूव । खां न जने। सां पप्रच्छ विविदिषाणि वेति । सामा एतामृच मादिदेशेषा मद्देवतेति" इति (२.२.४.) । दहि निरुतावचने यदस्ति 'देवतोभयलिङ्गा'-इति, तस्य उभयविलिङ्गयुक्तवं यस्या मन्त्रदेवतायाः , तादृशी उभयलिजा मन्त्रदेवता 'प्रादुर्बभूव' सन्मनमुदिताभवदित्यर्थः । यस्य मन्नस्य देवतानिण ये लिहायहेतुकः संथयो भवेदेव , तादृशं मन्त्रक स सम्मारवेत्यभिप्रायः । श्रूयते च तथा सत्र सदुदाहते , ·के विषयाश्चैतविकताप्रतिपाद्याः ? २३५ एता- 3B पूर्वादरम्भे 'सः' इति कर्तृपदम् , उत्तराईरो 'सा'-इति कर्तृपदञ्चेतीत्यं सन्मन्बदेवता पुंस्त्वस्त्रीत्वोभयविधलिङ्गयुक्तोत्यतः तस्य मन्त्रस्य का देवता ? इत्येवं मंशयः सम्भवेदेव । दृशसंशयवापाकरणन्तु तत्तमन्त्रालोचनयैव भवितव्य मित्यभि- प्रायेलोक्तं 'तां पप्रच्छ'-इत्यादि। सम्यगालोचिता सती तादृशी ऋगेव स्वयं स्वदेवता मभिव्यनतीति तात्पर्यम्। सदुदाहता ऋगेषा ऋ० सं० १. १६४. २८ (निरु० २. २. ५.)। अपि वा 'देवतोभयलिङ्गा' इत्येकं पदम् , ऋगेव तस्य वाथोऽर्थः तादृशी ऋक् तत्स्मृतिपथ मारूढेति भावः । 'सा' ऋक् 'एता मृच मादिदेश' खात्मानं प्रकाशितवती ; पुनः पुनः चिन्ता- ग्दोलनेन तागर्थस्तम्मनसि स्फुटं प्रतिवभाविति भावः । सत्येषं सैव ऋक् कथितवतीव 'एषा' स्त्रीपुंस्वरूपा उभयात्मिका वस्तुतः एकैव 'मद्देवता' मम देवते ति यावत् । (२५) वेदार्थविषये बहुत संशयस्यावश्यम्भाविता च दर्शिता “पूषा त्वेतश्चावत (० सं० ७. ६. २३. ३.)"-इत्येतस्या ऋचो व्याख्यानावसरे स्वकण्ठरवेणैवोक्तम्- “स लेतेभ्यः परि ददत् पिलभ्य इति साशयिकस्तृतीयः पादः । पूषा पुरस्तात् तस्यान्वादेश इत्येकम् , अग्निरुपरिष्टात् तस्य प्रकीर्तनेत्यपरम्” इति ( ७. ३. २.)। ( २६) वैदिकोपाख्यानाना मुपमादिमूलकत्ववर्णनेनावास्त- विकत्व मपीह प्रतिपादितं बहुन । तद्यथा- "सत् को हवः ? मेघ पति मेरुमाः, वाष्ट्रीऽसुर इत्यैतिहासिकाः ; पाच ज्योतिषश्च मिश्रीभावकर्मणो वर्षकर्म जायते, तत्रोपमार्थेन युचवर्णा भवन्ति" -इति ( २. ५. २.)। तदेवमादौतिहासस्यातात्विकत्व स्टम् । तद्यथा - ·লিঙ্গান্ধী। - -. (२७) मन्वेषु दुताः स्वखादिसम्बन्धिशब्दा पपि साह- धर्यादिमूलका मौषार्था एव, न तु मुख्यार्था रति ह बहुवावेदितं लेना तद्यथा "उपस मस्य (प्रादित्यस्य ) खसार माह, साहचर्याद्रसहरणाहा ( ३. ३. ४. )"-इति, "पिता दुहितर्गर्भ माधात् (१० सं० १.०६४. ३३.) .. पिता- पालयिता पर्जन्यः पृथिव्याः" इत्यादि च ( ४. ३. ५.)। (२८) मीमांसाग्रन्येषु यथा ब्राह्मणग्रन्यप्रोक्ताना मपि प्रावा- हपिरित्येवमादीनां सर्वेषा मेव सज्ञापदानां यौगिकत्वं तथा कलितनिवाचकत्वञ्च सिद्धान्तितम् , नात्र तथा ; इह तु प्रक्षत- व्यक्तिनामानि वस्तुनामान्यपि श्रूयन्ते मवेष्वप्रीति सूचितम् , तत् किं मन्त्रभाष्यरूपेषु ब्राहाणवाक्येष्विति स्फुटम् । तद्यथा- "स्थूरं राधः शतावं कुरुङ्गस्य दिविष्टिषु"-इति मन्त्रस्य (ऋ०सं० ५.७. ३३. ४.) व्याख्यानायोताम्- “कुरुङ्गो राजा बभूव ; कुरुगम- माद् वा कुलगमनाहा"-इति ( ६. ४. ८.), एवं “बतो बतासि यम"-इति मन्त्रस्य (र० सं०६.७८.३.) व्याख्याने धुतम्- "लिवुजा व्रततिभवति ( ६. ५.५.)"-इत्यादि । (२८) वस्तुतखनिर्णयाय माधवचनान्यपीह बइन्यु इतानि ; सदाथा- "पष्ठिश्च वैत्रीणि च शतानि संवत्सरस्याहोरात्रा इति च ब्राहम् समासेन", "सप्त च वै शतानि विंशतिय संवकारस्थाहोरात्रा पनि च प्राधणं विभागम (४. ४. ६.)" -इत्येवमादौनि। (३०) प्रसङ्ग सङ्गत्या बहना बानवधनाना भकदेखक्षितया अप्रामाण्य शेष दर्भितम् । तद्यथा- "बहुविवादोनि हि बाध- शानि भवन्ति"-इत्यादि ( ७. ७.१.) द्रष्टव्यम् ।

·के विषयातविकाप्रतिपाद्याः ! (३१) वेदानां प्रामाण्यं तु पदयेमेवाडीत मासौसम खलु भगवतो याक स्य। अतएवोत्रम् - "पानायवधामादसा प्रतीयेत"-इति ( १. ५. २.), "पानायवचनादेतद् भवति (७७.१.)"-इत्यादि च । ( २२ ) एवं वैदिकवचनेषु तस्य शातिशय्यश्च गम्यते । तदु- साम्-- “यथो एतदविस्पष्टार्था भवन्तीति, नेष स्थायोरपराधो यदन मन्धी न पश्यति, पुरुषापराधः स भवति"-इति (१.५.२.)। (१३) परलोकाखीकारकारिणां निन्दाप्यत्र वर्णिता । तद्यथा- "किं ते जखन्ति कोकटेषु गावो नाशिरं दुई न तपन्ति धर्मम् । पा नो भर प्रमगन्दस्य वेद। नैचाशाखं मघवन् रन्धया नः । ३. ३. २१. ४. )"-इत्येतन्मन्वव्याख्याने शुक्रम् - 'किं ते कुर्वन्ति कीकटेषु गायः , कोकटा नाम देशोऽनाय निवासः ; कोकटाः किं कताः किं क्रियाभिरिति मेसा वा। नैव चाशिरं दुरे न तपन्ति धर्म हम्य माहर न: प्रममन्दस्य धनानि । मगन्दः कुसीदी माङ्गदो मा मागमिष्यतीति च ददाति तदपत्यं प्रमगन्दोऽत्यसकुसोदिकुलीनः, प्रमदको वा, योऽय मेवास्ति लोको न पर इति प्रेषः, पण्डको वा, पण्डकः पण्डगः प्राहको वा प्राईय- त्याण्डावाण्डावाणी इक ब्रीडयति तस्तम्भे ; नेचाशाखं नौचा- शाखो नीचैःशाखः; शाखाः शलोतराणिररणात् सबो मघवन् रम्बयेति रध्यतिर्वशगमने-इति ( ५. ६. ४)। (३४) मन्त्रकाल-प्रचलिताः सामाजिकव्यवहारकथायाख्याता पर प्रतीयते कचित् चित् प्रसनतः । तदाथा- दामविक्रयातिमर्गा विद्यन्ते , न पुंसः ; पुंसोऽपौत्येके"-इति । एव मौरसभिवानां पुपाषा मपाशस्वं चार "अन्योदयों मनसापि . "ौणां - ·२३८ मिरुतालोचनम् । न मन्त यो ममाय मिति"-इति ( ३. १. ३.) । "रामा रमणायो- पेयते न धर्माय ; वणजातीया"-इति च ( १२. २.२.)। पत्र यदुदारतं पूर्वसंस्करणे-“देवर: कस्मात् ? हितोयो वर उच्यते"-इति , तद् भाग्यैव ; प्राचीनतमयुस्तके तथापाठानु- पलब्धः, विधवेतिपूर्वपदनिर्वचन मक्त्वैव देवरपदनिर्वचनस्यायुक्तत्व- प्रतीतः, किच तत्रैव ततः किञ्चिदुत्तरम् “देवरो दीव्यतिकर्मा"- इति देवरनिर्वचनश्रुतः, 'कुहस्विद् दोषा'-इत्येतनिगमस्य चान्य- विधार्थावभासाच। तथाहि 'कनीयसा ज्यायांस मुपमिमौत'- इति स्वोक्तस्योदाहरणभूतैषा ऋगुट्टता यास्केन ( ३. ३. ३. "कुहखिद दोषा ? कुह वस्तोरखिना ? कुहाभिपित्वं करत: ? कुहोषतुः । को वां शयुना विधवेव देवरम् ? मयं न योषा कणुते सधस्थ पा ? ॥"(१०. ४१.२.) प्रस्वा यास्कसम्मतोऽर्थ एषः ;- हे 'पखिना' अश्विनी सूर्या- चन्द्रमसौ ! उपलक्षणचेतत् पान्वयोः , हे पायौ ! दीर्घावभ्रमण- कारिणोर्युवयोः , 'दोषा' रात्रि: 'कुहस्विद' क्वातीता ? अपि वा 'दोषा' रात्री क भवथः ? एवं 'वस्तोः' दिवा 'कुहविद' ? 'कहाभिपित्वं करतः' क अभिप्राप्तिं भोजनस्य कुरुथः ? 'कुहोषतः' क वसथः विधामाय ? किञ्च 'वां' युवयोः 'शयवा' अयने 'देवर' वालकं पतिवासरं प्रति 'विधवा' पतिहीना भावजाया इव 'कः' पुरुषः सनेह एवषेत ? पपि 'योषा' स्त्री 'मय' युवानं खपतिम् 'न' व 'सधस्थे' सहस्थाने 'पा सणुते' पाकुरुते, को जन इति शेषः। तदेव मत्र, किषिदुहेश्यं साधयितुं बहुदूर- गामिनः पान्य मानिशयोर्गमनागमने प्रति दृष्टिन युज्यते , ? ?

·के विषयातविकता प्रतिपाद्याः ? , - मापि भोजनविश्वामयोः, न च वापश्यूषणयोरित्युपदेशो व्यक्तः । कुमारं देवरं प्रति भाजायाया: नेहातिशय्यप्रयुक्त: पालनभावः पति प्रति स्त्रिया प्रेमप्रणोदितामभावश्चेत्येतावपि नैसर्गिका- विति चेह धोतितम् । न हि विवाहितपतिमादका विधवेत्युच्येत, मापि विवाहितमाबजायोऽपि स्याद् देवरः। मिथोऽविवाहि- तयोरेव विधवादेवरयोरेवान मन्चे शयनस्थितिवर्णितेति चेत् , तत् किं प्रेम्णा, वासल्येन वा ? पाये वेदस्य व्यभिचारवर्षन- दोषः स्यादनिवार्यः , अन्ये तु खोलते "देवरः कस्मात् । द्वितीयो वर उच्यते"-इत्येतविर्वचनखात्रोोखः कुतो न प्रमत्तगीतता मेया- दिति पक्षपातशून्यैः सुधीभिरवाये राकल्यता मिति । (३५) पापपुण्ययोश्चात्र निदर्शनान्युपदिष्टानि दिक्प्रदर्शनेन । तद्यथा- "न पापा मन्यामहे; नाधनाः, न ज्वलनेन होनाः; प्रत्यस्मामु ब्रह्मचर्य मध्ययनं तपो दानकर्म इत्यू षिरवोचत्" इति ( ६. ५. २.), “सप्त मर्यादाः कवयश्चक्रुः । तासा मेका मण्य- धिगच्छन हस्वान् भवति ;-स्तेयम् , तल्पारोहणम् , ब्रह्महत्याम् , भ्रूणहत्याम् , सुरापानम् , दुष्कृतस्य कर्मण: पुन: पुन: सेवाम् , पातके नृतोद्य मिति"-पूति (६. ५.४.), "बामणाय बुभु- चितायौदनं देहि, सातायाभुलेपनम् , पिपासते पानोयम् ( ७. ३. १०.)"-इत्येवमादि च । ( २६) पाब्रह्मस्तम्बपर्यन्सानां सर्वेषा मेव पदार्थाना मिह देवत्वशोररीकतम्। तथाहि- “यस्काम ऋषिर्यस्यां देवताया मार्थपत्य मिच्छन् स्तुतिं प्रयुक्त, तहेवतः स मन्त्रो भवति"- इति (निरु० ७.१.१.), "यो देवः सा देवता"-इति च ( ७. ४. २.)। "देवो दानाहा, दीपनाहा , बोतनाहा, - ·२४. नितालोचनम् । भवतीति वा"-इति देवशब्दनिर्वचनस तवेष । धुशब्दयात्र नभो- मण्डलमावस्योपलचकः ; एवं हि पन्तरिक्षस्थानां, सौरजगहिर्मू- सानां भुवादौनाच पाप मिह सिध्यति। तदेव मिन्द्रवाबादौना मचेतनानां धादिदानहेतुकम् , याजावरराजादौना चेतनानां चार्थादिदानहेतुकं देवखम ; पश्वादिजीवाना मजीवानाच ग्रावा- दौनां दीप्तिहेतुक देवत्वम् ; पग्निचन्द्रपर्जन्यादीनां ब्रह्मवर्च- खिना विदुषाश्च द्योतनहेतुकं देवत्वम् ; सूर्यसूर्यकरादीनां तदु- परिस्थानां तारकादीनाञ्च गुस्थ त्वनिबन्धनं देवत्वम् ; यत्र त्वीश्वर सर्व एवैते गुणा उपपद्यन्ते । तस्य देवत्वस्य तु के व कथा । तदेव मास्तम्बपर्यन्तानां सर्वेषा मेव पदार्थानां देवत्व मुपगन्यते । खुस्थत्वे सति दानादिगुणवत्त्व मिद मेक मेव देवलक्षणं स्वीकार्य मिति मते तु सूर्येन्द्राम्यनिलेन्दुप्रभृतीना मूलतो भमण्डलस्थाना मेव पदार्थानां मुख्य देवत्वम् , तत्तत्स्थानभक्ति साहचर्यतस्त्वन्येषां भूरादिलोकानां सत्याना मनसोमोषध्यादौमा मपीत्येव विशेषः । तथाचोक्तं यास्केन- "तिस्र एव देवता इति नैरुताः । अग्निः पृथिवीस्थानो वायुवेंन्द्रो वान्तरिक्षस्थान: सूर्यो यु स्थानः" इति ( .. २. १.), "तासां [तिहणां देवतानां ] भक्तिसायचय व्याख्या- स्थामः । पधेतान्यग्निभनौनि-प्रयं लोकः .-. ये च देवगणाः समानाताः प्रथम स्थाने"-इत्यादि ( ७.३.१.) च। तानि च प्रथम स्थाने समानातानां देवानां नामानि निघण्यावामातानि- “मनः शकुनिः मलुका:"-इत्यादीनि ( ५. ३.१-३६.) पत्रिं- शत् दृष्टव्यानि । व्याख्याताप ता देवता निवतो समन्चोदाहरणम्-- "अथ यानि प्रधिश्चायतनानि स्वति लभन्ते, तान्यतोऽनुक्रमिथामः। नेषा मशः प्रथमागामी भवति"-इत्यादिना (e.१-४३.)। एवम् ·के विषयाश्चेतविता प्रतिपाद्याः ? २४१ "प्रधेतामीभक्तीनि अन्तरिक्षलोकः .. ये च देवगणा: समा- माता मध्यम स्थामे"-दूस्थादि चोतं तत्र तदुत्तरम् (७.१.३. )। मध्यम स्थान समानासानां देवानां नामानि च तत्रैव निघण्टौ-- "स्येनः सोमः चन्द्रमा:"-इत्यादीनि षट्त्रिंशत् (५.५. १- ३६.)। व्याख्याताय ता अपि देवता निको समन्त्रोदाहरणम्- "श्ये नो व्याख्यातस्तस्यैषा भवति"-इत्यादिना ( ११. १-५०.)। एवम् “अथैतान्यादित्यभनौनि असौ लोकः .-. ये च देव- गणा: समानाता उत्तमे स्थाने"-इत्यादि चोक्तं तत उत्तरम् (७. ३. ४.)। उत्तम स्थाने समानातानां देवानां नामान्यपि तवैव निघण्टो- “अश्विनी उषाः सूर्या" इत्यादीनि एकत्रिंशदा- मातानि (५.६.१-३१.) । व्याख्याताच ता अपि देवता निकले समन्वोदाहरण मेव- “प्रथातो द्यु स्थाना देवतास्तासा मखिनौ प्रथमागामिनो भवतः"-इत्यादिमा ( १२.१-४६.)। तदेवं प्रधानतो देवतावित्वापि स्थानमत्यादितो तबहुलंच न विरुदम् । तत एवंद मुक्तां तत्र तेनैव- “तासां (तिसणां देव- सानां) माहाभाग्यादेकैकस्या अपि बहनि नामधेयानि"-इति ( ७. २. १.)। भागो विभागो भक्तिश्चैकार्थाः । महाभागस्य भावो माहाभाग्यम् । मच्च माहाभाग्यम् एकस्थानभावन, एक- स्मिन् मन्त्रे साहचर्यतयानातत्वेम , एककर्मभान एकवाय- भाोन च भवति। तस्मामाहाभाग्यादेव देवबहुत्वं स्वीकार्य मिति तदर्थः । तस्मात् वैदिकमन्वेषु स्तुता एव पदार्थाः तन्म- स्वत: स्तुतिकाले एव च देवत्वेन स्तुत्या भवन्ति; नान्ये माप्य- न्यवेत्येव वैदिकसिधान्तः । प्रत एव ते मन्त्रमयी देवतेव स्वीकुर्वन्तीति च प्रवदन्ति याचिकाः । ३१ ·२४२ निकतालोचनम् । तदेवं देवाना मसण्यत्वेऽपि दाशतयां प्रधानतया अग्नि- वाविन्द्रसूर्याणां सुत्यादिदर्शनात् त एव चत्वारो देवा मुख्या गण्यन्ते ; तबापीन्द्रस्य वायादिविशेषत्वेनैवाभ्युपगमात् देवतात्रित्व मेव सम्पद्यते। सदेव मष पृथिव्या मग्निरेव मुख्यो देवः , जला- दयस्तदेवस्थानास्वप्रधानाः , अश्वादयश्चेतना इमादयोऽचेतनाश्च पारिभाषिकाः। अन्तरिक्षे वायुर्वेन्द्रो वा मुख्यो देवः , पर्जन्या- दयस्तदेवस्थानास्त्वप्रधानाः , श्येनादयोऽन्तरिक्षयराश्चेतना वागा- दयोऽचेतनाथ पारिभाषिकाः । [लोकेऽप्येवं सूर्यो मुख्यः , अश्विप्रभृतयस्तदेकस्थानास्वप्रधानाः , पारिभाषिकदेवास्तु तत्र नैव सन्तौति गम्यते ; ब्रामणग्रन्थेषु तवत्यानां तथा विधाना मनुल्लेखादिति। (३०) देवतानां पुरुषाकारादिचिन्तनस्यातालिकञ्चेहोपन्यस्तम् "प्रथाकारचिन्तनं देवतानाम्" इत्येवमादिभिः ( ७.२.२, ३.) । -तदत्र पारिभाषिकदेवत्व मापनामा मश्वशकुन्यादीनाश्चेतना- पौनवागादौना मचेतनानाञ्च देवशरीरवत्व' कलत्रा- पत्यादिमत्त्वं रागद्देषादियुक्तत्वञ्च नास्तीति तु लागलस्कन्ध-पांशुम्ल- पादुकालिकरप्यभिगन्तुं शक्यते , मुख्यदेवाना मन्यादीनां तु सत्तदस्ति नास्ति वेति संशयः स्यादवेदविदुषां वालानाम् ; पौरा- णिका एव होशसंशयस्योत्थापकाः । वस्तुतो यथा पारिभा- षिकदेवानां प्रत्यचदृश्यानां सर्वत्र सर्वेर्व्यवहार्याणा मियादीनां देवशरीराधभाववखेऽपि देवत्वं भवत्येवोररीकार्यम् , मुख्याना मम्यादीना मपि देवानां नूनं तथैव ; यास्कोक्ततत्तवामनिर्वचन- स्थाननिय-कर्मनिरूपणोत्पतिवर्ण नभ्यस्तथैव प्रतीत: , ब्राह्मण- विहिताविप्रणयनादौना मवेवोपपत्तेः, तत्तभन्वेष्वपि तादृशार्थ- नाम्, ..

·के विषयाचैतनिकलाप्रतिपाद्याः ! २४३ * प्रतिपादकवर्णनश्रुतेः, सोदाहरणदेवलक्षणान्यतमश्रुतितोऽपि तथैवा- वगरेः , दृष्टरेवै तैरुपपवे यज्ञादी यज्ञादिफले चैषा मदृष्टविग्रहादि- मत्त्वकल्पनानौचित्याञ्चेति। तदेतत्पञ्चहेतवर्णन. ममत्कृतादतरे- यालोचनादवगन्तव्यम् (ऐ० पालो० २सं० १६२-१७८० ) ॥ (३८) पितॄणाश्च वैविध्य मेवेष्टं यास्वस्येति गम्यते । तथाहि -"पितरो व्याख्यातास्तेषा मेषा भवति"-इत्यु कैव, "उदौरता मवर उत् परास उन्मध्यमाः पितरः सोम्यासः । असु य ईयुरपका ऋतनाम् ते नोऽवन्तु पितरो हथेषु"-इति ( १०. १५. १.), एषा ऋगिह उदाहृता तेन , व्याख्याता च सा एवम् -- "उदीरता मवर उदीरतां पर उदीरतां मध्यमाः पितरः सोम्याः सोमसम्पा- दिनस्तेऽसुये प्राण मन्बीयुरहका अनमित्रा: सत्य ज्ञा वा यात्रा वा ते न आगच्छन्तु पितरो बानेषु"-इति ( ११. २. ६. )। तथाच तस्या ऋच एषोऽर्थः सम्पद्यते- "हवेषु' 'बानेषु' अस्मदाहानेषु सत्सु "ते" 'पितरः” पिटगणा: “न:” अस्मान् "अवन्तु" 'पागच्छन्तु'। ते कीदृशाः ? इत्याह- "ये" "असु" 'प्राणम्' “ईयुः” 'अन्वीयुः प्राप्तवन्तः, पूर्व प्राणान्विता प्रासन्निति यावत्। तत्र जीवितकाले "हकाः" 'पनमित्राः' सर्वत्र सर्व. देव साधुव्यवहारतः अमित्रशून्याः, “ऋतज्ञा:" 'सत्यता वा यत्रज्ञा वा' कर्ततया कारयितया वा यज्ञानुष्ठानविदः , “सोम्यासः" 'सोम्याः - सोमसम्पादिनः' च पासबिति। ते च कतिविधाः । इत्याह- "प्रवरे", "परासः" 'परे, "मध्यमा:" चेति विविधाः । सब, 'पर' ह्य स्थासरिक्षचारिणः, “ये मेऽरण्ये हा तप इत्युपा .

·२४४ नियतालोचनम्। 3B . । सते"-इत्यादिना छान्दोग्ये (५. १०. १ , २. ) वर्णिता: देवयान- मार्गेष सूर्यलोकं गताः 'मध्यमाः' यावापृथिव्यावन्तरेण स्थायिन: , “य इमे ग्राम इष्टापूर्त दत्त मित्युपासते"-इत्यादिना छान्दोग्ये (५.१०. ३-६.) वर्णिता: पिटयानमार्गेण चन्द्रलोक गताः; 'प्रवरे' भूपृष्ठ स्थान्तरिक्षचारिणः, "प्रथैतयोः पथोन कत- रेण च"-इत्यादिना छान्दोग्ये ( ५. १०.८.) वर्णिता: पृथिया मेव निरन्तरावर्तिनः। तदेषां त्रिविधानां पितृणां मध्ये येऽवरास्तेषा मप्राप्तमार्गाणा मसक्कदावर्तित्वेन कचिदपि दीर्घकालस्थिति- सम्भावनाभावात् न पिटलोकस्थत्वम् ; ये परास्तेषा मप्यनावर्तित्व- श्रुतस्तथात्व मेव ; ये तु मध्यमाचन्द्र लोकं पिलोकं वा गताः, तेषा मेव स्वस्थानस्थ त्वेन प्राधान्य मिष्टम् । अतएव अन्तरिक्षस्थाने- वेव पठितं पितर इति पदम् । यास्के नाप्यु ताम्- "माध्यमिको यम इत्याहुस्तम्मामाध्यमिकान् पिमन् मन्यन्ते"-इति ( ११. २. ५, ६.)। स हि तेषां राजेति' इति च तत्र दौरें कृत्तिः । “परे- यिवासं प्रवतो महौरमु"-इत्यादिसूक्रइये ( ऋ० मं०१०.१४, १५.) यमस्य पिटराट्वं पितृणां स्वरूपञ्च सुव्यता मिति दिक् । किञ्चि- हिशेषतोऽप्युक्त मैतरेयालोचनै ८८ पृ. १८ पशितः ८१पृष्ठं यावत् । (३८) ईवरशब्दार्थस्वि हैकवेव मन्छे हिविध उपन्य स्तः । तद्यथा- “ईश्वरः सर्वेषां भूतानां गोपायिताऽऽदित्यः"-इत्यादिः, "खर: सर्वेषा मिन्द्रियाणां गोपायिताऽऽत्मा"--इत्यादिश्च (३. २, तदत्र यद्यपि जडात्मकस्य पादित्यस्य , चैतन्यात्मक त्य जीवात्मनश्वेश्वरत्व मुपातम् , तथापि सयोजडाजड़योराचयतया जीवकतया शनिप्रदत्वेन चेतहिलक्षणोऽप्यस्ति कश्चिदिति चाकथित मपि गम्यत एका स एव परमेश्वर इति, परमात्मा इति, पर- ·के विषयाश्चैतबिरहमतिपाद्याः ? २४५ वहोति च सर्वैर्गोयते । एवञ्चेह जगति जडः, पात्मा, परमाला चेति त्रय एव मूलपदार्था इत्येव निष्पनम् । वस्तुती ऽस्य हि परमात्मनो विशेषनामरूपाभावात् सर्वाश्रयत्वात् सर्वव्यापकत्वात् सर्वान्त स्थायिरक्षकत्वाच सर्वरूपैः सर्वनामभिश्चोपास्यत्व मेवार्य- सम्मतम्। अत एव यथाप्रयोजनं जडस्याजडस्य च स्तुतिरुपपद्यते । अत एवैवं श्रूयते ( ऋ० सं० १. १६४.४६. "इन्द्रं मित्रं वरुण मग्नि माहुरथो दिव्यः स सुपर्णो गरुन्मान् । एक सद् विप्रा बहुधा वदन्त्यग्निं यम मातरिखान माहुः” इति । तव्याख्याने चाहायमपि- "एक मामानं बहुधा मेधाविनो वद- तीन्द्रं मित्रं वरुण मग्निं दिव्यं च गरमन्तम्” इति (७. ४. ५.)। पुनरप्युक्त मूर्ख मार्गगतिप्रकरणे- "अर्थतं महान्त मामान मेष- गंगः प्रवदन्तीन्द्रं मित्रं वरुणमग्नि माहुरिति”--इति (१४.२.१.)। ( ४० ) पुरुषशब्दनिर्वचनावसरे औपनिषदं ब्रह्मज्ञान मपि प्रदर्शितं किञ्चित् । तथाहि ( २. १. ५.)- “पुरुषः = पुरिषादः, पुरिशयः ; पूरयतेर्वा पूरयत्यन्त रित्यन्तरपुरुष मभिप्रेत्य, “यस्मात् परं नापर मस्ति किश्चिद् , यस्मात्राणीयो म ज्यायोऽस्ति किञ्चिद् । वृक्ष इव स्कन्धो दिवि तिष्ठत्येकम् , तेनेदं पूर्ण पुरुषेण सर्वम्" इत्यपि निगमो भवति" इति । एष मन्त्रः खेताखतरोपनिषदि (३.८.) दृश्यते, वस्तुत: वेता- प्रवतरसंहितातस्तत्र समुहत एवाय मित्येव यास्केन निगम इतीह प्रदर्शितः ; न हि मन्त्रातिरिक्तस्य निगमत्वेनाख्यानं तस्य भगवतः क्वचिदपीत्युक्त पुरस्तादिति। (४१) विज्ञानान्यपीक प्रसङ्गतो बानि प्रदर्शितानि । तानि यथा- 6 - ·२४६ निकतालोचनम् । (घ) “षड् भावविकारा भवन्तीति वार्थायणि: ;-- जायतेऽस्ति विपरिणमते वईतेऽपक्षीयते विनश्यतीति । जायत इति पूर्वभाव- स्थादि माचटे, नापरभाव माचष्टे, न प्रतिषेधति । अस्तीत्युत्पत्रस्य सत्त्वस्यावधारणम् । विपरिणमतइत्यप्रथवमानस्य तत्त्वाहिकारम् । वईत इति स्वाङ्गाभ्युच्चयं सांयौगिकानां वार्थानां वईते विजयेनेति वा वईते शरीरेणेति वा । अपक्षीयतइत्येतेनैव व्याख्यातः प्रतिलोमम् । विनश्यतीत्यपरभावस्यादिमाचष्टे, न पूर्वभावमाचष्टे न प्रतिषेधति । अतोऽन्ये भावविकारा एतेषा मेव विकारा भवन्तीति ह स्माह ; ते यथावचन मभ्यूहितव्याः" इति भावविज्ञानम् १. १. ३, ४ । (इ) "प्रथापि भाषिकेभ्यो धातुभ्यो नैगमाः कृती भाष्यन्ते दमू- माः क्षेत्रसाधा इति; अथापि नेगमेभ्यो भाषिका उष्णं त मिति ; अथापि प्रकृत एवैकेषु भाष्यन्ते विकतय एकेषु , शवतिर्गतिकर्मा कम्बोजष्वेव भाष्यते विकार मण्यार्येषु शव इति ; दातिलव- णार्थे प्रायेषु दात्र मुदीच्येषु"-इति भाषाविज्ञानम २. १. ३, ४ । (उ) “साक्षात्कृतधर्माण ऋषयो बभूवुस्तेऽवरेभ्योऽसाक्षा- कृतधर्मभ्य उपदेशेन मन्नारसम्प्रादुरुपदेशाय ग्लायतोऽवरे बिल्म- ग्रहणायेमं ग्रन्थ समानासिषुर्वदच वेदाङ्गानि च"-इति वेद- वेदाङ्गाद्युत्पत्तिविज्ञानम् १. ६. ५ । (३) “पुरुषविद्यानित्यत्वात् कर्मसम्पत्तिमन्त्री वेदे"-इति प्रसङ्गत: समासतो वेदफलविज्ञानम् १. १. २ । (ए) "नाक: क मिति सुखनाम , तत्प्रतिषिवं प्रतिषि- 'न वा प्रमु लोकं जम्मुषे किश्च नाकम्' ( लुप्तशाखीय- मन्त्रः )। न वा पमु लोक जग्मुषे किश्च नासुखम् ; पुण्यक्षतो अव तत्र गच्छन्ति"-इति वर्गविज्ञानम् २. ४.२ । .., हात।

·के विषयाश्चैतविरतप्रतिपाद्याः ? २४७ द्रुततरा सहया, त्रयस्तीर्ण तमा (ऐ) "नरक = न्यरक, नोचैर्गमनं , नास्मिन् रमणं स्थान मल्प मप्यम्तीति वा"-इति नरकविज्ञानम् १. ३. ६ । (पो) “एकः इता सङ्ख्या, हौ सङ्ख्या, चत्वारचलिततमा सया, अष्टावश्नोते: , नव न वननीया नावाप्ता वा, दश दस्ता दृष्टार्था वा, विंशतिहिंदशतः , शतं दश- दशतः, सहस्र सहवद, अयुतं नियुतं प्रयुतं तत्सदभ्यस्तम् , अबुदो मेघो भवत्यरण मम्बु तद्दोऽम्बु मद्भातीति वाम्बुमद्भवतीति वा, स यथा महान् बहुभर्वति वर्षस्त दिवाळूदम्” इति ( ३. ३. ४ ), "पञ्च पृक्ता सहया"--इति ( ३. २. २.), "सप्त सप्ता सहया"-- इति ( ४. ४. ५.) च सङ्ख्याविज्ञानम् । औ) द्वादशादित्यवर्मनतोऽहोरात्रकालांश विज्ञानं यथा- "सविता -- तस्य कालो यदा द्यौरपहततमस्काकीर्णरश्मि- भवति"--इत्याद्युक्तः प्रथम प्रादित्य: ( १२. २. १. ) । "भगः , तस्य कालः प्रागुत्सर्पणात्" इत्याद्यु तो द्वितीयः । "सूर्यः , सत्तेर्वा सुवतेर्वा स्वीर्यतेर्वा"-इत्याद्युक्तस्तृतीयः । 'स पुनरयं भगकालात् मृतः सूर्यो भवति'-इति तत्र दौगों कृत्तिः “अथ यद्रश्मिषोषं पुष्थति, तत् पूषा भवति"-इत्याद्य तश्चतुर्थः । "अथ यद् विषितो भवति, तद् विष्णुर्मवति"-इत्याद्युक्तः पञ्चमः । "विश्वानर: [प्रत्युतः सर्वाणि भूताति ७. ६. १.]"-इत्याद्युक्त: षष्ठः । "वरुण: [वणोतीति सत: १०. १. ३.]"-इत्याद्युक्त: सप्तमः । "केशी , केशा रश्मयस्तहान्" इत्याद्युक्तोऽष्टमः । “अथ यद्रश्मिभिरभिकम्पयनेति"-इत्याा तो वृषाकपिर्नवमः । 'वर्षिता चावश्यायानां कम्पनञ्च भूतानाम्'-इति तदृत्तिः । "यमः [यच्छतीति सप्तः १०. २. ६.]"--इत्याधु लो दशमः । .

·२४८ निकतालोचनम् । "प्रजएकपाद, पजनः एकः पादः ; एकेन पदिन पातीति वैकेन पादेन पिवतीति कोऽस्य पाद इति वा"-इत्याधुता एकादशः । 'समुद्रः [सम्मोदन्तेऽस्मिन् भूतानि २.३.१.]"--इत्याद्यु तो हादशः । तदेव मकस्यैव सूर्यस्य अहोरात्रकालविभाजकत्वेन सवित्रादौनि द्वादश नामानीत्युक्तं कालविज्ञानम् । ( क ) “शिर आदित्यों भवति , यदनुशेते सर्वाणि भूतामि मध्ये चैषां तिष्ठति । इद मपीसरकिर एतस्मादेव : समाश्रिता- न्येतदिन्द्रियाणि भवन्ति"--इति आदित्य स्थितिविज्ञानम् ४. २. ५ । (ख, ग) “तत् सूर्यस्य देवत्वं तन्महित्वम् , मध्ये यत् कर्मणां क्रियमाणानां विततं संझियते । यदासावयुक्ता हरणानादित्यरश्मीन् हरितो ऽखानिति वा । अथ रात्री वासस्तनुते सिमी, वेसर मह- रवयुवती सर्वस्मादपि वोपमार्थे स्याद्राचीव वासस्तनुत इति"- इति सौराकर्षणविज्ञानम् ,राविविज्ञानञ्च ४. २. ३ । (घ) “यद वर्षन् पातयत्यु दकं रश्मिभिम्सत् प्रत्यादते"-इति, "रश्मियमनात्" इति च रश्मिविज्ञानम् ५. ३. ७; २. ५. १ । (6) “प्रथाप्यस्यैको रश्मिश्चन्द्रमसं प्रति दीप्यते । तदेतेनो- पेक्षितव्यम् । प्रादित्यतोऽस्य दीप्तिर्भवतीति। 'सुषुम्णः सूर्य- रश्मिचन्द्रमा गन्धर्व:'-इत्यपि निगमों भवति (वा० सं० १८. .) ; सोऽपि गौरुचते , 'प्रवाह गोरमन्वत'-इति (ऋ० मं० १८४.१५)। पत्र १ गोः सममंसतादित्यरश्मयः स्वं नामा- पौच मपचित मपगत मपिडित मन्तर्हितं वामुत्र चन्द्रमसो रहे"-इति (२.२.२; ४. ४. ४.) ज्योत्साविज्ञानम् । च) “नाक प्रादित्यो भवति ; नेता भासा , ज्योतिषां "-इति अहन्यधन्योतिरदर्शनहरुविनानम् २. ४.२ । . ४ प्रायः ·के विषवाश्चैतन्निरुताप्रतिपाद्याः ? छ ) “सप्त युनन्ति रथ मेकचक्रम् एको अखी वहति सप्तनामा । विनाभि चक्र मजर मन योमा विखा भुवनानि तस्य : -इति ऋ० सं० १. १६४.२ । प्रवाहैव' याकः- “सप्त युनन्ति रथम् ‘एकचक्रम्' एकचारिणम् .-.; ‘एको प्रखो वहति सप्तनामा' मादित्यः ; सप्ताम रश्मयो रसानभिसवामयन्ति •-. । संवत्सरप्रधान उत्तरोऽईचः । 'विनाभि चक्र' वृातुः संव- सरो यौमो वर्षा हेमन्त इति ०-~० । 'प्रजरम' प्रजरणधर्मा- पम् , 'पनवम्' अप्रत्युत मन्यस्मिन्। यत्रेमानि सर्वाणि भूता- न्यभि सन्तिन्ते"-इत्यादि सौरजगविज्ञानम् ४. ४. ६ । (ज) “अन्तरिक्षं कस्मात् ? अन्तरा क्षान्तं भवति, पतरेमे इति वा, शरीरेवन्तरक्षय मिति वा"-इति ( २. ३.१.), "पुष्कर मन्तरिक्षं पोषति भूतानि"-इति चान्तरिक्ष विज्ञानम् ५. ३. ७ । झ) “बीस मपगतभास मपतभास मन्तहितभासं गत- भासं वा"-इति ( ६. ६. ७.), "प्रथनात् पृथिवीत्याहुः क एना मप्रथयिषत् किमाधारञ्चेति , पथ वै दमनेन पृथुरप्रथिता वेद- प्यन्यैः” इति च ( १. ४, ३.) पृथिवी विज्ञानम् । (ब) "पापः पापोते: (८. ३. ५.)"-इति , "पापोऽपि वाटा उद्यन्ते क्राखा खिता भवन्तीति स्थावराणाम् ; प्रस्थावराणां काठानां मध्ये निहितं शरीरं मेघः" इति चाविज्ञानम् २. ५. १, २ । (ट) “तत्र समुद्र इत्येतत् पार्थिवेन समुद्रेण सन्दियते । समुद्रः कस्मात् ! समुद्वयनमादापा, ममभिद्रकायेन माप:

·निकमालोचनम् । सम्मोदन्तेऽस्मिन् भूतानि , समुदको भवति , समुनत्तीति वा सयो- विभागः। तोतिहास मापते ,- देवापिचार्टिषेण: शन्तनुश कौरव्यो भातरी बभूवतुः" इत्याशुदधिविधानम् २. ३. ।। (8) "उर्वश्यमरा। उर्वभ्यश्रुते •-• पसरा प्रसारिणी, पपि वास इति रूपनाम । 'ट्रमं स्वयं ब्रह्मणा देव्येन विश्वेदेवाः पुष्कर खाददन्त ( ऋ०सं. ७.३३.१.)"-इत्यादि विधु हिज्ञानम् । ड) “विद्युम्न या पतन्तो प्रोवशी तिरते दीघ मायुः" इति ऋ० सं० १०.८६.१०। प्रथा ऋची व्याख्याने उक्तम्- “प्रथोर्वशी प्रवईते दीर्घ मायुः” इति ११. ४.२ । 'उर्वशी' मेघोत्या 'विद्युब' विधु दिव , शारीर-वैद्युतिक- शक्ति: - (जीवनी पतिः ) 'प्रतिरते' प्रवर्षयते 'दीर्घमायुः' इति तदर्थः । तदिदं शारीरविधु विज्ञानम् । (ट) “विकर्तनेन मेघाना मुदकं जायते०-• हाहबूकं वहतः पुरीषम् वायादित्या उदकम्” इति दृष्टिविज्ञानम् २. ६. ५ । प) "क खिदस्याः (माध्यमिकाया वाचः) परम जगाम ? (र० सं० ८.१००.१..) इति। यत् पृथिवीं गच्छतीति वा यदादिस्वरश्मयो हरनीति वा"-ति ११.३.७ । एतदेवेहोदका- मानसाम्यहेतु विज्ञानम् । त) “वय स्तपन्ति प्रथिवी मनूपाः (ऋ० सं० १०. २७. २३.)। पर्जन्यो वायुरादित्यः, शीतोष्णवरोषधीः पापयन्ति। 'पभूपाः' अनुक्पन्ति लोकानखेन खेन कर्मग्णा" -इत्यत्रोत्पत्तिविज्ञानम् २. १. ५। (थ) “पय मध्यग्निरोजसा बलन मध्यमानो जायते ; तस्मादेन मार सासन सासी यहुम्" इति पार्थिवाग्निविज्ञानम् ८.१.३ ।

·की विषयात विसाप्रतिपाद्याः ! (द) “मसं न पक्ष मविदछुचन्तम् (ऋ.सं.१०.३८.३.)। खपन मेतबाध्यमिक ज्योतिरनित्यदर्शनं तदिवा विदनायब मानम् । 'हिता च सत्ता स्वधया च शम:' ( ऋ० सं० ३. १०, ५.)। ईधं सत्ता मध्यमे च स्थाने उत्तमे च । 'शम्भुः' मुखभूः" --इति माध्यमिकाग्निविज्ञानम् ५. १.३ । ध) "हिमेनामि ब्रस मवारयेथाम् , पितुमती मूज मस्या अधत्तम् । झवीसे पत्रि मखिनावनीतम् , उनित्यथुः सवंगणं स्वस्ति" -इति ऋ०सं० १. ११६.८। हे 'पखिनौ !' युवा ग्रीमान्ते 'हिमेन' वर्ष त्येन, 'घ'सम्' महो- नुभूतम् 'मग्नि' तापम् 'भवारयेथाम्', 'पितुमतीम् 'अनवौं च 'अज्जम्' 'प्रस्मै' अग्नये 'अधत्तम्', योऽयम् 'ऋवीसे' पृथिव्याम् अग्नि: अन्तरौषधिवनस्पतिष्वसु तम् ‘सर्वगणं' सर्वनामानं 'अतिम्' अग्निम् 'उत्रित्यथुः' । 'स्वस्ति' स्वस्त्ययनायास्य जगतः । “यद दृष्ट पोषधय उद्यन्ति प्राणिनव प्रथिव्याम् , तदखिनो कपम् ; तेनैती स्तौति"-इत्यविनामाहोरात्र हेतुसौराग्निविज्ञानम् ६. ६.८ । (न) “पय मेवाग्निर्वे वानर इति शाकपूणिः । विश्वानरा- वित्यप्येते उत्तरे ज्योतिषी। वैश्वानरोऽयं यत्ताभ्यां जायते। कर्य त्वय मताभ्यां जायते इति । यत्र वैद्युतः शरण मभि इन्ति, यावदनुपातो भवति मध्यमधर्मव तावद्भवति, उदकन्धनः शरीरोप- उपादीयमान एवायं सम्पयते। उदकोपशमनः शरीर- दीप्तिः। प्रथादित्यात् । उदौचि प्रथमसमावृत्त पादित्ये कसं वा मणिं वा परिमृज्य प्रतिस्बरे यत्त शकगोमय मसंस्मयन् धारयति, . शमनः ।

·निवासालोचनम्। सनदीप्यते, सोऽय मेव सम्मयते। अध्येते उत्तरे ज्योतिषी पनी उच्छेते ७. ४. ३)"-इति वैशामराम्निविज्ञानम् ७. 1. ६, ७ । (प) “योऽनिभो दीप्यतेऽभ्यन्तर ममु"-इति प्रपात्रपाबाम- असान्ततिवायीभूताग्निविनानम् १०. २. ७। (फ ) "पथास्य कर्म,-वहनञ्च हविषा मावाहनच देवतानां यच्च किश्चिद दार्टि विषयक मनिक मैव तत्" इति पार्थिवाग्नि- कर्मविज्ञानम् ७.१.१। (ब) “अथास्य कर्म,- रसानुप्रदानं वृत्रबधो या च का च बलकतिरिन्ट्रकमेव सत्"-इतोन्द्र-(वायु) कर्मविज्ञानम् ७. ३. ३ । (भ) “प्रथास्य कर्म,- रसादानं रश्मिभिव रसधारणं यच्च किञ्चित् प्रवहित मादित्यक व तत्" इत्यादित्यकर्मविज्ञा- नम् ७.३.४ (म) “अदिति रदीना, देवमाता"-इति १. ४. १ । सतः- "दक्षस्य वादिते जन्मनि ब्रो राजाना मित्रावरुणा विवाससि । प्रतूर्तपन्या: पुरुरथो प्रर्य मा सप्तहोता विषुरूपेषु जम्मसु"-इति अदितिशब्दस्य निगम (ऋ०सं० १०.६५.५.) प्रदश्य सव्याख्यायाम् पाह-"अथो 'पर्यमा' मादित्योऽरीन् नियच्छति, 'सप्तहोता' सहासी रश्मयो रसानभिसवामयन्ति सप्तन मृषयः स्तुवन्तीति वा, 'विषुरू- पेषु' विषमरूपेषु, 'जन्म' कर्मसु उदयेषु । प्रादित्यो दक्ष इत्याहुः, प्रादित्यमध्ये च स्तुतोऽदितिर्दाचायणी"-इति, पुन: “अदितेर्दयो- ऽजायत दवाइदितिः परि (क्र.० सं० १० ७२. ४.)-इति च । तत् कथ भुपपद्यते ? समानजमानौ स्याता मिति, पपिवा देव- धर्मेधितरेतरजमानो खाताम् , इतरेतरप्रकतो"-इति ११.३.२ । तदिद मेव वीमापुरवायतः सृष्टिविधानम् ।

·के विषयावेतविरुवा प्रतिपाद्याः ? २५२ A .-. य) “हिरण्यगर्भः समवर्तताग्रे भूतस्य जातः पतिरेक पासीत् । स दाधार पृथिवों द्या मुतेमा (र०सं० १०.१२१. १.)। हिरण्यगर्भो हिरण्यमयो गर्भोऽस्येति वा ["हिरवं कस्मात् ? नियत प्रायम्यमान मिति वा, क्रियते जमाबन मिति वा, हित- रमणं भवतीति वा, हर्यतेर्वा स्यात् प्रेमाकर्मणः” इति २.३.१.] समभवदये भूतस्य जात: पतिरेको बभूव । स धारयति पृथिवीं च दिवं च"-इति सौराकर्षणविज्ञानम् १०. २. १० । (र) "सविता यन्त्रैः पृथिवी मरम्णा दस्कम्भने सविता या महत् । प्रख मिवाधु बडुनि मन्तरिक्ष मतूर्ते बई सविता समुद्रम्" (०सं० १०.१४८.१.) । सविता यन्त्रैः पृथिवी मरमय दनारम्भष अन्तरिक्षे सविता द्या महदख मिवाधुचडुनि मन्तरिक्ष मेघं बछ मतूतें बह मतूर्ण इति वावरमाण इति वा सविता समुदितार मिति क मन्यं मध्यमादेव मवख्यत् । पादित्योऽपि सवितोच्यते"- इति पृथिव्यादिभ्रमणविज्ञानम् १०.३.८। (ल) “देवो दानाहा दीपनाहा द्योतनाहा युस्थानो भवतीति वा , यो देवः सा देवता"-इति ( ७. ४. २.), "देवा न पायुः प्रवईयन्तु चिमनीवनाय ( ऋ० सं १.८८.२.)। "विश्वेदेवाः सर्वे देवा:'-इत्यादि (१२. ४. ५.), "रश्मयोऽत्र देवा उच्चन्ते य एतस्मिवधिनिषस्सा इत्यधिदेवतम , पथाध्यामम.-. यास्यत्र देवा उच्यन्ते” इति च ( १३. १. ११.) देवविज्ञानम् । व) “पहिरसो म: पितरो नवग्वा पथर्वाणो भगवः सोम्यास: (वा० सं १८.५०.) ।-. माध्यमिको देवगण इति मेलकाः , पितर इत्याख्यानम्" इति पिढविज्ञानम् ११. २. . ।

·२५४ निसमालोचनम् । थ) सप्त ऋषयः प्रतिषिताः शरीरे सप्त रचन्ति सद मप्रमादम् । सप्तापः स्वपतो लोक मौयुस्ता जागतो प्रखपजौ सवसदौ च देवी"-इति वा०स० ३४.५५ । पत्र "सप्त ऋषयः प्रतिहिता: शरीरे, रश्मय भादित्ये ; सप्त रक्षन्ति सद मप्रमाई, संवत्सर मप्रमाद्यन्तः ; सप्तापनास्त एव स्वपतो लोक मस्तमित मादित्यं यन्ति ; सत्र जागतोऽस्वपजी सबसदी च देवी, वावादित्यावित्यधिदैवतम्" इति व्याख्याय, पुनरन्यविधं व्याख्या- तम्-"प्रथाध्यात्मम् । सप्त ऋषयः प्रतिहिता: शरीरे, षडिन्द्रियाणि विद्या सप्तम्यात्मनि ; सप्त रक्षन्ति सद मप्रमादं, शरीर मप्रमा- घन्ति ; सप्तापनानीमान्येव स्वपतो लोक मस्तमित मात्मानं यन्ति , सत्र जाग्रतोऽस्वप्रजी सत्रमदौ च देवी, प्राजश्चात्मा तेजसञ्च इत्यामगति माचष्टे"-इति १२. ४.३ । वाम्बादित्य निविज्ञानं हिविधात्मविज्ञानश्च । (घ) “तेषा मेषापरा भवति ( पथ० सं० १०. ४. ८.)- 'तिर्यग्विलबमस अर्ध्वबुधो यस्मिन्यगो निहितं विश्वरूपम् । अत्रासत ऋषयः सप्त साकं ये प्रस्य गोपा महतो बभूवुः" इति । प्रवापि “तिर्य म्बिलश्चमस जबन्धन अर्ध्ववोधनो वा यस्मिन् यशो निहितं सर्वरूप मत्रासत ऋषयः सप्त सहादित्यरश्मयः, ये पस्य गोपा महतो बभूवुरित्यधिदेवतम्" इत्युका , ततोऽन्यथाऽप्याह- "प्रथाध्यामम्। तियंम्बिलषमस अवबन्धन अर्बबोधनो वा यबिन् ययो निहितं पूर्वरूप मवासत .ऋषयः सप्त सहन्द्रियाणि, यान्यन गोसृषि महतो बभूवुरिस्यात्मगति मारष्टे"-इति । सप्त- ग्रहसम्बन्धाखीयां सतलम., चन्द्रामा मुपवाखाद ग्रामहणेनेक ·के विषयाचेतविक्ता प्रतिपाद्याः । २५५ ग्रहणं च सिध्यति । तदिदं सूर्य स्ख सप्तग्रहबन्धमत्वविज्ञान मात्मनस सप्तेन्द्रियबन्धनत्वविज्ञानम् । (स ) “हासुपर्णा सयुजा सखाया समानं हवं परिषस्वजाते । तयोरन्यः पिप्पलं स्वाहत्यनगवन्यो अभिचाकशीति" -इति ऋ०सं०१. १६४. २० । अवैतविरुक्तम्-“दो हौ प्रतिष्ठितौ सुक्कतौ धर्मकर्तारौ, दुष्कृतं पापं परिसारक मित्याचक्षते ; सुपर्णा सयुजा सखायेत्यात्मानं दुरात्मानं प्रत्युत्तिष्ठति शरीर एव तज्जायते हवं रक्षशरीरं वृक्षं पचौ प्रतिष्ठापयति ; तयोरन्यद् भुक्तान्न मन अन्नन्याम् सरूपतां सलोकता मनुते य एवं विहान्मनग्नन्नन्यो- ऽभिचाकशीतीत्यात्मगति माचष्टे"-इत्यात्महयविज्ञानम् १३.४.२. । (6) "इदा तष्टेषु मनसो जवेषु यद ब्रामणाः संयजन्से सखायः । प्रवाह त्वं वि जहुवेद्याभिरोहब्रह्माणो वि चरन्स्य वे"- इति ऋ० सं० १० ७१. ८। अवैतविकतम्- “दा तष्टेषु मनसां प्रजवेषु यद माधणाः संयजन्ते समानाख्याना ऋत्विजोऽत्राह वं विजहुर्वेद्याभिर्वेदितव्याभिः प्रतिभिरोहब्रह्माण अहब्रह्माण जह एषां ब्रह्मेति वा"-इति ब्रमविज्ञानम् १३. १. १३. । वस्तुतो निरुताप्रणयवकालेऽपि तदानीन्तनविपश्चित हृदयेब्वे वैज्ञानिकभावा देदीप्यमाना पासन् , यत्- "समान मेतदुदक मुखैत्यव चाइभिः। भूमि पर्जन्या जिन्वन्ति दिवं जिन्वन्यग्नयः" इति, ऋगेषा( १. १६४. ५१.) न व्याख्याता याखन, उतन्तु 'निगद- व्याख्याता'-इति (७. ६.८.)। निगदेनोचारणकालेनैव व्याख्याता प्रधिगतेति कि मदीयविशेषव्याख्यानेनेति तनावः ।

·२५५ मिरालालोचनम् । (४२) 'यस्य नाति खयं मना मात्र तस्य करोति किम्'-इति च प्रजापितं तेन भगवता यावेन निगमेकप्रदर्थ नेन । तद्यथा- "ऋचो पक्षरे परमे व्योमन्यस्सिन्देवा पधि विश्व निषेदुः । यस्तव वेद कि मृचा करिति य इत्तहिदुस्त इमे समासते" -इति ऋ० सं० १.१६४.३८। "ऋचो अक्षरे परमे व्यवने यस्मिन् देवा अधिनिषष्णाः सर्वे , यस्तन वेद किं स ऋचा करि- थति , यइत्तहिदुस्त इमे समासत इति विदुष उपदिशति । कत- मत्तदेतदक्षरम् ? पो मित्येषा वागिति शाकपूणिर्मचश्च अक्षरे परम व्यवने धीयन्ते नानादेवतेषु च मन्त्रेषु । एतर, वा एतदक्षरं यम त्रयों विद्या प्रतिप्रतीति च प्राधणम्" इति १३. १. १० । (४३) मन्त्रेषु श्रुतानां रूपकाख्यानानां प्रकृतार्थ ग्रहणनिदर्श- नानि चेह बहन्याख्यातानि । तद्यथा (ऋ०मं० १०. १७.२,१)- "भपागूहबमृतां मय॑भ्यः कत्ली सवर्णा मददुर्विवस्वते । उताबिनावभरद्यत्तदासीदजहादु हा मिथुना सरस्य : ॥ अप्यगृहन्नमृतां मत्येभ्यः कवी सवर्णा मददुर्विवस्वतेऽप्यनि- नावभरबादासौदजहाद ही मिथुनी सरण्यः । मध्यम च माध्य- मिकां च वाच मिति नैरुताः, यम च यमों चेत्यैतिहासिकाः । सवेतिहास माचक्षते , खाष्ट्री सरयू विवस्वत प्रादित्याद्यमी मिथुनौ जनयासकार , सा सवर्णा मन्यां प्रतिनिधायाम्वं रूपं छत्वा प्रदुद्राव, स विवखानादित्य पाख मेव रूपं करवा ता मनु- सत्य सम्बभूव , ततोऽमिनी मनाते , सवर्णायां मनुः । तदभि- वादिन्थेषभवति (ऋ० सं० १०. १७. ३.)- "वष्टा दुहिने वातुं पोतीतीदं विश्व भुवनं समेति । यम माता पर्यधमाना महो आया विवस्वतो ननाश"- इति । - ·के विषवातविकताप्रतिपाद्याः ! मन्त्रइयश्रुतस्यास्य कल्पितोपाख्यानस्य वीजचाहतत् - "रावि- रादित्यस्व ; पादित्योदयेऽन्तर्धीयते"-इति १२, १.१०, ११ । ( ४४ ) सामाजिककर्तव्योपदेशायानातस्य कल्पितोपाख्या- मस्य तत्त्वनिर्णयाय तत्तविगूढ व्याख्याप्रकाशे यत्रो यद्यपि न दृश्यते यास्वास्थ , पर तस्कृतात् तत्तत्कल्पनावीजनिर्देशादेव प्रतीयते तत्त- विगूढार्थोऽपि स्फुटम्। तादृशकपितोपाख्यानस्य कल्पितत्व- बोधने यत्नो धीमम प्रयोजनीय इत्येव तव सदुपेक्षावीजम् । एवञ्च यास्ककालं यावदपि नेतादृग् बुद्धिमान्धं सनात मार्याणां यत् तत्तत्कल्पितोपाख्यानानां कल्पितत्वबोधनऽपि यत्र: कर्तव्यः स्यात् कस्यापीति तत्तहौजमावास्थानेनैवाभवत् कलकत्यस्ान्यो भगवान् यास्कः । तद्यथा, प्रत्येक मूक चतुर्दशात्मकं दाशतय्या दशमे मण्डले दशमम् ; तत् सर्व मेव सायणाचार्येण यमयमी- संवादपरं व्याख्यातम् , मत एव तवामतः प्रसिदश्च तत् सम्प्रति । प्रस्मसते तु तत्सू कीयाः कतिचिदेवों यमयमोसंवादपराः , नेव सर्वाः। तस्यैतस्य सूतास्य तिन ऋच उद्धृता इह निरुतो त्रिषु ( ४. ३. ४ ; ६. ५, ५; ११. ३. १३.)। “मा घा ता गच्छानुत्तरा युगानि , यत्र जामयः कणवत्रजामि । उप बहि वृषभाय बाहुम् , पन्य मिच्छख सुभगे पतिं मत् ॥ पतो बतासि यम नैव ते मनोदयञ्चाविदाम । अन्या किल त्वां कल्येव बुलं परिवजात लिबुजेव क्षम् ॥ अन्य मू षु त्वं यम्यन्य उ त्वां परिष्यजाते लिबुजव वृक्षम् । तस्य वा. त्वं मन इच्छा स वा सवाधा कणव संविई सुभद्राम्" पत्रोपसंहारवचन मेव माह यास्क: "यमी यम चकमे तां मत्याचचयेत्याख्यानम्" इति (११. ५. १३)। यमपदार्थनिर्णय ता इमाः ·२१॥ निरुतालीचनम् । भावः; "-इति चूनाम्- “यमो यच्छतौति सतः .-. पनिरपि यम उते" -इति ( १०. २. ६, ७.)। "पग्निर्वाव यमः इयं (पृथिवी) यमौ"-इति है. स. ३. ३. ८.३। शतपथे पैच मेव ६. २. १. १० । एवह पृथिव्या मम्ने: सर्वदा सर्वत्र विद्यमानत्वेन वाहभगिनीभावस्वनयोमन्तव्यो न तु दाम्पत्य- सति हि दाम्पत्यभावे पन्नेरालिङ्गनेन सर्वा पृथिवी विदघेतेव। प्रतोऽग्निना प्रत्याख्याता पृथिवी पर्जन्येन विवा- हिता तदेव श्रूयते- "पिता दुहितुर्गर्भ माधात्"- ३० सं० १. १६४. ३३ । उताच तत्र यास्केन 'पर्जन्यः पृथिव्याः'- इति (४.३.५.)। पिता = पालयिता, दुहिता = दूरे हिता, पर्जन्य- कर्तकं वृष्टं रेत: = उदकं, पृथिवीकर्तकं तस्य धारणं, ततश्चौषध्या- द्युत्पत्तिः प्रत्यक्ष मेघ । यच्च श्रयते ऽत्र 'उत्तरा युगानि'-इति , तत् प्रलीनकालीनानि बोध्यानि । प्रलीनकालस्य चैतत्कालसाम्यं मन्तव्यम् ; अहोरात्रयोः कालसाम्यादिदर्शनात् । मनुः (१. ७३.)- 'तहे युगसहस्रान्तं ब्रान पुण्य मह- विदुः । रात्रि तावती मेव तेऽहोरात्रविदो जनाः' इति । (४५) एतद्वितीयपरिशिष्ट बहवो दार्शनिकभावाच विद्यन्ते । तयथा- "आकाशगुणः शब्दः”-इत्येवमादयः ( १३. २. ४.)। (४६) तत्रापि साड्याना मादरातिशयो गम्यते "प्रथेष महानामा विविधो भवति- सव रजस्तम इति (१३. .. ३.)' -इत्येवमादयो द्रष्टव्याः । ( ४७ ) पुनमविवेकचाख्यातः , सब च साहयोग मिति स्पष्ट मभिहितम् । “मृतथाई पुनर्जीत:"-इत्यादि, "भाराभं कामैनच्छरीरस्थ प्रमाणम्"-रत्यन्तच दृष्टव्यम् ( १३. २. ६.)। तत एवाह ·के विषयाश्वेतविकताप्रतिपाद्याः ! २५८ . (४८) तत्रैव शारीरिकतत्त्वानि च कानिचिदभ्य नामि । "पष्टोत्तरं सन्धियत मष्टाकपालं शिरः सम्पद्यते षोडश कपालानि नव नायुशतानि ( १३. २. ७)"-इत्येवमादीनि । (४८) "ब्रह्मा देवानां, पदवी: कवीनाम्, ऋषिविप्राणां, महिषो मृगाणाम् । श्येनो ग्रघ्राणां, स्वधितिवनानां, सोमः पवित मत्येति रेभन्”-इति ऋ० सं० ८.८६.७ । प्रस्य मन्त्रस्य हिविधं व्याख्यान मकारि परिशिष्टवता यथा- "एष हि 'ब्रह्मा' भवति 'देवानां देवनकर्मणा मादित्यरश्मीनाम् इत्यधिदेवतम् । अथाध्यात्मम , - पय मपि 'ब्रया' भवति 'देवानां' देवनकर्मणा मिन्द्रियाणाम- । प्रात्मगति माचष्टे"-इति ( १३. २. १३ ) । (५०) ब्रह्मवर्णनञ्चारैकत्र कृतं निगमप्रदर्शनेन यथा (ऋ० १०.८२.७.) “न तं विदाथ य इमा जजानान्यधुमाक मन्तरं बभूव । नौहारेण पाहता जल्पमा चासुप उक्थशासश्चरन्ति ॥ न तं विद्यया विदुषो य मेवं विहांसो वदम्यक्षरं ब्रह्मणस्पति मन्यद युमाक मन्तर मन्य देषा मन्तरं बभूवेति । नीहारेण प्राकृतास्तमसा जसप्या चासटप उक्थशास: प्राणं सूर्य यत्पथगामिनश्चरन्ति । प्रवि- हांस: क्षेत्रज मनुप्रवदन्ति । अथाहो विद्वांस: क्षेत्रज्ञोऽनुकल्पते । तस्य तपसा सहाप्रमाद मेत्यथाप्तव्यो भवति । तेनासन्तत मिकेत्तेन सख्य मिच्छेदेष हि सखा श्रेष्ठः सञ्जानाति भूतं भवद्भविष्यदिति । जाता कस्माज्ञायतेः सखा कस्मात्मख्यतेः सह भूतेन्द्रियः शेरते महाभूतानि सेन्द्रियाणि प्रनया कम कारयतीति । तस्य यदापः प्रतिष्ठाशील मुपशम प्रात्मा ब्रह्मेति स ब्रह्मभूतो भवति साधि- मानो व्यवतिष्ठतेऽवन्धी जानकतः" इति १३. २. १० ।

·२. निकलालोचनम्। (५१) परिशिष्ट क्षेतदुपसंहृतं मोचविज्ञानात्मपरमपुरुषार्था- ख्यानेनातिमधुरेण। तद्यथा- "देवानां नु वयं जाना"-इति , "नासदासीवो सदासीत् तदानीम्" इति च (० सं० १०. ०२. १-८; १२८.१-७.)। "सैषामजिज्ञासा , सैषा सर्व- भूतजिज्ञासा, बापः सारिष्ट सरूपता सलोकतां गमयति य एवं वेद"-इति (१३. ४. ८.)। पथान किचिद ब्रूमः । - यदुक्तं पुरस्तात् ( २५५ पृ. “सरूपता सलोकता मनुते य एवं विहान्" इति, तत्तात्पर्य वेवं स्यात- 'यः पुरुषः ‘एवं विहान्' "हा सुपर्णा सयुजा ( का..सं. १.१६४.२०.)”-इत्यस्य मन्त्रस्यार्थविद् भवति, स नूनं जीवात्मपर- मात्मनोरुभयोरेव चैतन्यत्वेनैकरूपत्व मवगम्य 'सरूपताम्' पात्मनो ब्रह्मसमानरूपत्वम् ‘पश्रुते' · लभते , किचोभयोरेवैकह क्षस्थत्व मवगम्य 'सलोकतां' एकलोकस्थायित्व मपि 'अश्रुते' लभते । लाभोऽत्र बुद्धिधमाद हितपदार्थे पुनदृष्टिक्षेपज इव; यथा स्वस्कन्धस्थां गात्रमार्जनी मनवेक्षमाणस्य कालान्तरे भवत्येवेति । पथात्रोपसंहारवचने यदस्ति सारिष्ट मित्यधिकं पदम् , तस्यास्ति साटि मिति पाठान्सरल। साठिंपदस्य निर्वाण मिति व्याख्यान मकारि भागवतटीकायां श्रीधरस्वामिना। निर्वाणन्तु न युज्यते नित्यस्यात्मनः कदापि, नापि वेदेषु कचिदपि श्रुत मस्ति ; बौहरेव प्रथम मुपातं जीवस्य निर्वाणम् , तत एव सद् ग्रहोतं तत्परजे: भागवतप्रभूतिपुराणप्रपेदभिः। तदेव मिह यद दृश्यते तदर्थक साटिपदम् , तदेतबून परतनेः केचित् निवेशितम् , प्रथ- वैतद हिलीयपरिशिष्ट मेव यादमतिप्राचीन मित्यस्माकम् ; 'जातवेदसे मनवाम'-इति (ऋ०सं०१.८८, १.) मन्त्रमा पूर्वोक्ताद ·MISSION INSTITUTE OF के विषयाथैतनिकलप्रतिपाद्याः? २११ - ( ७.५.२.) व्याख्यानात् इहस्य व्यास्थानस्य ( १३. ४. ५.) सर्वथा पार्थक्यप्रतीतेः, पौनरुत्तदोषापत्तेः, पन्यवान्यव पेह भाषा- व्याख्यानमेल्यादिभेदावगमादिभ्यश्च । वस्तुतस्तु “हा सुपी मयुजा सखाया"-इति मन्नतो यद- धिगतं 'दशमस्त्वमसि'-इत्यभियुक्तोक्तिजन्य-भ्रमापनोदनतः समु- त्पन्न मिव जीवात्मपरमात्मनो: सायुज्जादिकम् , तदेवान्यथोप- हंहितं पुराणादी। एवं हि यदस्ति पुराणेषु क्वचित् पञ्चविधस्य कचिच्चतुर्विधस्य मोक्षस्य वर्णनम् , सत् सर्व मेव वालबोधायैव । तद्यथा भागवते. "मार्टिसारूप्यसालोक्यसामीप्येकत्ल मप्युत । दीयमानं न रहन्ति विना मत्सेवनं जनाः" इति । अस्मिन् श्लोके सार्टीति बौदशास्त्रप्रसिहं निर्वाणम् । तत्तु नित्यस्यात्मनो नैव सम्भाव्य मस्ति , न च सुखाभिलाषिणा ममाकं प्रार्थनायोग्यम् , नापि वेदबोधित मित्यवहेयम्। एकत्व मपि तथैव । सर्वव्यापिनोऽस्य परमेखरस्य सर्वलोके सर्वसमीप च सर्वदा विद्यमानत्वात् सालोक्य-सामीप्ये त्वप्रार्थिते अपि स्त एव सर्वत्र सर्वेषा मस्माक मिति किं तयोः प्रार्थनया। सारूप्यवादस्तू- मत्तालाप: ब्रह्माणो रूपाभावात् , असचेयत्वप्रसङ्गाचेति । सदित्यं सर्वेषा मेव वेदवेदाङ्गानां परमपुरुषार्थोपदेश एव चरम उद्देश्य इति सिद्धम् ॥ LIBRARY PIRE TRE BALCUTTA ·२६२ निरुवालोचनम् । (१२) "प्रथार्थावबोधे निरपेक्षतया पदजातं यत्रो तबिकतम्"- इति सायणीयप्रथमलक्षणलक्षितस्य , मूलात्मनिरुतास्य , वस्तुतो निघण्टुसमानायस्य टीकाकतो देवराजयन्धनः , "एक कस्य पदस्य सम्भाविता अवयवार्था यत्र निःशेषणोच्यन्ते तबिरुताम्" -इति सायणीयहितीयलक्षणलक्षितस्य , भाष्यामनिरुतास्य, वस्तु तो निघण्टुसमानायभाषस्य टीकाक्रतो दुर्गाचार्य स्य, प्रसङ्गत: सर्व- वेदभाष्यकारस्य सायणाचार्य स्य च जीवितकालनिर्मायाय, पाण्डि- त्यादिवर्णनाय च किञ्चिद यतामहे । तदत्र, निघण्टु टीकाकारस्यास्य देवराजइतिसमाख्यादर्शना- दुपलभ्यते रामानुजखामिपरभवत्वम् ; प्रपत्रामृतादिरामानुज- सम्प्रदायोयग्रन्यालोचनतः स्फुट अवगम्यते प्रथम रामानुजस्वामिन एवासवपनामानि देवराजो देवमनाथो मन्नाथश्चेति त्रीणि ; ततः प्रमत्येव लोके प्रचलिता देवराज इत्यादयः समाख्या इति । श्रीवैष्णवसम्प्रदायप्रवर्तकस्य तस्य रामानुजस्वामिन पाविर्भाव- समयस्त्वेवं प्रपनामृते ( ११५ प. २७ नो०) "शालिवाहशकाब्दानां तबाटत्रिंशदुतरे । गते नवशते श्रीमान् यतिराजोऽजनि क्षिती ॥"-इति । रामानुजस्वामिकर्तकं यादवाद्री नारायणपुरनिर्माणं नारायण- प्रतिष्ठापनं च हादशाधिकसहस्रशकाब्दातीतेऽभवदिति च ४९४०-- "शकाब्दे वर्षसाहस्र गते तहादशाधिके । सतोऽब्दे बहुधानास्ये पुष्ये मासि शुभे तदा ॥ पक्रपक्षे चतुईयां सुप्रभावपुनर्वसौ। पाविर्षभूव भगवान् नत्र नारायणो हरिः ॥” इति ।

·देवराजादीनां कालादिकम् ? सदसर्वानप्रकारसमयौ च तत्रैव मुत्तौ [२५, २६ नो०] - "गोविन्दा निधायाथ शिरः शेते महामनाः । भान्ध्रपूर्णस्य चोत्सङ्गे सम्प्रसार्याछिपशाजे ॥ शिष्थेषु तेषु सर्वेषु यतीन्द्रस्य जगदगुरोः । भृगुवल्लों ब्रह्मवलौं पठत्वपि महात्मसु ॥ पराकुश-प्रबन्धादीन् प्रबन्ध मखिलं च तम् । वादकैर्वाद्य मानेषु वाद्येषु निखिलेषु च ॥ संस्थाप्य पुरतः पश्यन् महापूर्णस्य पादुके । ध्यायन् हदि सदा धीमान् यामुनार्याधि पाजम् ॥ शिरःकपालं निर्भिद्य ब्रधारन्ध्रेण योगिराट । रामानुजो जगामाश तहिष्णोः परमं पदम् ॥” इति , “स विंशत्युत्तरशतं वाराणां भुवस्थले । 4 x x X X वैकुण्ठ मगमच्छेषो लीलामानुषविग्रहः । माघशक्तदशम्यान्तु मध्याह्न मन्दवासरे ॥” इति च (६८, ११६७० २०--२४, ६२-६७ नो०)। यद्यत्रोक्तं रामामुजसम्प्रदायोयदेवराजाख्याप्रचलनात् पर मेव चलितं देवराजनामेत्यसमानं नानृतं स्यात् , तर्हि सम्भाव्येत नाम -- शालिवाहनशकाब्दाना मन्यूनसपाददशशताब्दीगते, विक्र- माप्दानां साई कादशशताब्दीगते , स्त्रीष्टाब्दानां चेकादशशताब्दी. गते च जातोऽयं देवराज इति । तथेह नघण्टुकनिर्वचने प्रमागत्वेनोपन्यस्त मुवटक्कतं च वेद- भाष्यं दृश्यते बहुवैव। उवटेन तु स्वकृतमन्त्रभाथावसाने स्फुटं जापितस्त ट्रचनाकाल:- “मन्त्रभाष मिदं प्राप्तं भोजे पृथ्वौं ·निसमालोचनम्। प्रशासति" इति। राजखानेतिहासलेखकन टड्-महोदयेन बयो भोजाः परिचायिताः। तव प्रथमस्य संवत् ११४ = ५५७खी०, हितीयस्य संवत् १२२ - १६५ सी०, अन्तिमस्य तु भोजस्य संवत् १०८२ - १०३५ सी. राज्यारम्भकालो निर्णीतः । तेषा मन्तिम- भोजराज्यकाले एव प्रपौत तत् मन्त्रभाष मिति स्वीकृतऽपि नहि सद्राज्यारम्भकाले एव प्रणयन मुपगम्यते , नाप्यन्यूनाईशताब्दी मन्तरा तदानौं कस्यचिदपि प्रन्यस्य सर्वत्र प्रसूतिसम्भवः, प्रामाण्य- सया ग्रहणच भवेदिति तवान्यूनाष्टपञ्चाशदा पपि योजनीयाः । तदेवं ११५०-संवममातः पर मेव प्रणीत मिदं नेघण्ट कव्याख्यानं देवराजनेति च प्रतीयते ॥ निघण्टुभाथरूपस्य यास्त्रीयस्यास्य निरुतस्य ऋज्वर्थाभिधायाः टोकायाः प्रणेता दुर्गाचार्यस्तु मात देवराजयन्वनो नूनं परभवः ; देवराजकतायां नेघण्टु कव्याख्याननामटीकायां वापि दुर्गाचार्यस्य सदनन्यस्य वा नामोशेखादर्शनात्। अस्ति च नघट कव्याख्यान- भूमिकायर्या 'इदन स्वमनीषिकया न क्रियते'-इत्यादिः , 'प्रतो- ऽस्माभिर्यथामति प्रदर्शिती प्रतिपदनिर्वचननिगमो विहांसो बुधा निरूप्य शुकभाषितवमनसि कुर्वन्तु'-इत्यन्तः , प्रमाणपारायण- ग्रन्थसन्दर्भः ; यदि नाम दुर्गाचार्यक्रता मत्सम्पादिता 'ऋज्वर्था' निरुतत्तिरपि तस्य देवराजयचनः परिचिता स्वात् , तवश्यं सब तस्यापि मारणं गम्येत । ततो अन्यमध्ये ऽपि बहनां ग्रन्थानां अन्वशबानां च समुझेखो विद्यते , विशेषतः स्कन्दस्वामिवतस्य निभायम प्रमाणत्वेनोपन्यासः परिहयते प्रायः प्रतिपदम् ; पर मकवापि निन्दामखेन च नैव अतो लखते दुर्गाचार्य स्तदीय एष प्रन्यो वा। पतो नि:संशय मेवावगम्यते निघण्ट व्याख्याकारो ·देवराजादीनां कालादिकम् ? यज्यवंशदीपो देवराजो नून मृज्वारचयितुर्दुर्गाचार्यस्याग्रजन्मेति । किञ्च निघण्टुटीकायाम् ,-'गमदेवताकाण्डगतानाञ्च पदानां भाष्यकारेण (यास्त्रोम) निरुतानां स्कन्दवामिना च तमाख्या- तामां प्रक्रिययोमीलितव्यम् ; बहुशस्तु नैघण्टु ककाण्डनिर्वचना- नन्तरं सदुमोलयितुचाय मस्सत्यरिश्रमः' इति लेखात् , 'निगम- देवताकाण्डयोस निर्वचनं भाष्यस्कन्दवामिभ्यां प्रदर्शितं विशद- प्रत्ययाभावात् प्रक्रियां विशदीछत्य क्रमेण व्याख्यायते। तत्र, निगमव्याख्यानानि यदनाननुसंहितं तत् तत्रैव द्रष्टव्यम्'-इति नैगमकाण्डीय व्याख्यानोपक्रमवचनाच्च स्फुटं प्रतीयते देवराजीय- तट्टीकाप्रणयन काले स्वन्दवामिकता निरुक्ताटोकैवासीत् सुम- चलिसा ; न तु दुर्गाचार्यकृता मत्सम्पादिता ऋन्वर्थेति । अध्ययं दुर्गाचार्य: स्यात् सर्ववेदमाष्य सर्ववेदभाष्यकतः सायणत: प्राग्भवः ; न हि सायणीयविस्पष्टभाष्यदर्शिनस्तयाविधं जटिलं निरुतोदाहत. मन्त्र व्याख्यानं युज्यत । दृश्यते चावैका सायणीयरीत्या समुत्कृष्ट ताकतं व्याख्यानम् , यथावदुद्धृतश्च तत् मायणन स्वकीये बडग- वेदार्थप्रकाये ( ऋ० सं० ७१. २६. १. सा० भा० ) ; उररीकतञ्च तत् तत्रैव- 'पत त्या व्याख्यानं निरुतटोकाया उद्दतम्'- इति। अतोऽद्य नि:संशय मेव वक्तं शक्यते, सायणीयादृग्संहिता- भाषात् प्राक् प्रणोतेयं दौर्णी निरुतत्तिरिति । सायणाचार्यस्य तस्य परिचयस्तु तदीययनसम्बसुधानिधिप्रभृति- अम्बभूमिकादिभ्योऽभ्य पेयते एवम्- “वंशे चान्द्रमसे तदन्वय- निधिः श्रीसङ्गमोऽभूत्। तस्मात् प्रादुरभूदभीष्टसुरभिः श्रीबुक पृथ्वीपतिः ॥ हरिहरनिभो भूमौ कामदोहो जगत्याम् , नरपानसत्र चाभूत् कनिष्ठः । - । तस्याभूदन्वयगुरुः सत्क- । ;

·२६६. निरमालोचनम्। सिद्धान्तदेशतः । सर्वतः सावनाचार्यो मायणार्यतनूजवः ॥ उपेन्द्र- स्येव तस्बासीदिन्द्रः सुमना प्रियः। महाक्रतूना माहर्ता माध- वार्यसहोदरः ॥"-इत्यादि। माधवार्यों माधवाचार्य इत्यभिवः । तेन खचतव्यवहारमाधवादिग्रन्यभूमिकादी स्वस्थ बुक्कामात्यत्वं खकुलवर्णनं चोक्तो विशेषतः । तद्यथा व्यवहारमाधवे- “सत्यैक- व्रतपालको हिगुणधीस्वार्थी चतुर्वेदिता , पञ्चस्कन्धवती षड़- न्वयदृढ़ः सप्ताङ्ग सर्वसहः। अष्टव्यक्तिकलाधरो नवनिधिः पुष्य- दिशत्प्रत्ययः, स्मातॊच्छायधुरधरो विजयते श्रीबुझण: मापतिः ॥ इन्द्रस्याङ्गिरसो नलस्य सुमतिः शैव्यस्य मेधातिथिोम्यो धर्म- सुतस्य वैस्यवृपतेः स्वौजा निमीतमिः । प्रत्यग्दृष्टिररुन्धती- सहचरो रामस्य पुस्यात्मनो बहत्तस्य विभोरमूत् कुलगुरुमन्त्री तथा माधवः । - ॥ बीमती जननी यस्य सुकीर्ति- आयशः पिता। सायणो भोमनाथस मनोबुद्धी महोदरी ॥ यस्य बौधायनं सूत्रं शाखा यस्य च यानुषी। भारद्वाजं कुलं यख सर्वत्रः स हि माधवः ॥"-इति तदेव मवमम्यते,- चन्द्रवंशीयस्य श्रीसङ्गमस्थ नृपतेः कुल- गुरुरासीत् मायणाचार्यः । तस्य रामः सुयोग्यौ पुषी बुक्कहरिहरी बभूवतः ; मायणस्य च माधव-सायण-भोगनाथास्त्रयः पुत्रा प्रासन् । तत्र ज्येष्ठस्य बुजस्य गुरुरभूत् मायणस्य ज्येष्ठपुत्रो माधवः ; कनि- हम हरिहरस्य गुरुश्चासीत् मायणस्य मध्यमपुत्रो माधवानन्तर- जातः सोदरः सायणः । सर्वकनिष्ठस्य भोगनाथस्य तु ताभ्या मत्यविद्यत्वात् , सर्वकनिष्ठत्वाहा बुबहरिहरयोगुरुत्वालाभादना- अयत्वात् नेवाभूत तथा प्रसिधिः, यथा तसज्येष्ठयोर्माधवसायणयोः । माधवाचार्येष हि बुबराजसाहाय्यात् व्यवहारमाधवाधिकरणा- ·देवराजादीमां कालादिकम् ? २१७ . मालादयो ग्रन्याः प्रणीताः , खानुजन सायरीन च कारितानि वेदभाष्याणि सर्वाणि। सायणाचार्येण तु हरिहरराजसाहाय्यात् यन्नतन्वसुधानिध्यादयः प्रणीताः। यद्यपि शक्रयजुसंहिता- भाष मथर्वसंहिताभाषच हरिहरनरपतेः राज्यकाले एवं प्रणीतवान् स सायण: , तथापि स्वाग्रजसोदरस्य पादेशत एव ते अपि प्रणीते इति मन्वानेन तेन न तयोरपि माधवीयत्व मनङ्गीकृतम्। तदनयोर्माधवसायणयोराययौ यो बुकहरिहरौ राजानी, तयोस्त स्त्री. १३४४-समाया मभूछासनारम्भ इति निर्णीत मद्यतनीय- तिहासिकः प्राय ऐकमत्यैव । तथाच १४००-संवत्समातः परस्तादेव माधवाजातो सायणेन प्रणीतानि वेदभाष्याणीति च गम्यते स्फुटम्। दुर्गाचार्येण तु सायणीयभाष्यतः प्रारीव निरुता- वृत्तिनिरमायोति च प्रतिपादितं पुरस्तात् । नघण्टुकनिर्वचन- रचयितायं देवराजस्तु ततोऽपि पूर्वतन इत्यपि निरूपितं प्राक् । तदेव मत्यधिकसाईप्रयोदशसंवच्छताब्दीमध्ये एव समुत्पत्रोऽयं देवराज इत्यपि वक्तुं युज्यते। तथा शुक्लयजुर्भाष्यप्रयता महीधरमित्रः खलु सायणमाध- वयोरग्रज इत्यपि स्याद् युक्तम् ; महाराजजयचन्द्रप्रदत्तदानपनतो महीधरपौवस्य १२३२-संवत्समाया मवस्थित्युपलब्धः । तथाहि तत्ताम्रशासनत एवेह किञ्चिदुपरामः- “योपरिलिखितग्रामी सजलस्खलौ सलोहलवणाकरी समस्याकरी सगौषरी सगिरि- गहननिधामो समधूकानवनवाटिकाविटपढण + तिगोचरपर्यन्ती सोपाधवतुराघाटविशुचौ स्वसीमापर्यन्तो हात्रिंशदधिकहादश- संवत्सरे भाद्र मासि शुक्लपक्षे त्रयोदश्यां तिथौ रविदिने पातो.

·मिरुतालोचनम्। ऽपि संवत् १२३२ भाद्रसदि ११ रवी प्रधेहीमविजयवाराणस्या गङ्गोदकेन सात्वा .-. महापण्डित श्रीमहीधरपौवाय महामित्र- पण्डितबीहालेपुत्राय महापण्डित श्रीषिकेशर्मणे बाधणाय प्रदत्तौ मया"-इत्यादि। मुद्रितश्चेतत्य तामफलकतः काशीविद्यासुधानिधौ ( September, 1869.)। नन्वेवं माहौधर- भाषस्य पूर्वपीठिकावाक्यत एव यदवगम्यते माधवीयभाष्यस्य च ततः प्राचीनत्वं “भाष्यं विलोक्यौवटमाधवीयम्” इति ; अस्य का गतिरिति चेत् , अत्र ब्रूम:- देवराजेनापि दृष्ट णचीनतर मेव माधवीयभाष्यं तत्र प्रामाणिकत्वेनीपन्यस्तं महीधरेणेति । हि नेघण्टुकनिर्वचने उद्धृतानां माधवीयभाष्थवचनाना मेक मपि नोपलभ्यते सायणमाधवीयेऽस्मदृष्टभाष्ये ; प्रत पासौदेव तदानों तबाथान्तरं माधवीयं नामेत्य नास्ति को विचार्यः । वाजसनेयिसंहिताभाष्ये यदवोचमहीधरेण माधवस्त्वित्यादि (१३. ४५.), तदपि न सायणमाधवीयवचन मिति च ध्येयम् । तदेवं १२३२-संवममायां स्थितस्य द्वषीकेशस्य पितामही महीधर: प्रायो हादशशताब्दीचतुर्थपादे (मं०११७३ - १२.०) प्र- विनाय वेददीपं नाम शक्ल यजुर्भाष्य मित्यनुमानच्च भवेवासङ्गतम् । मदेतस्मात् शुक्लयजुर्भाष्याच्च प्राचीन मिदं नैघण्टककाण्डनिर्वचन मिति प्रतीयते ; पत्रोनिखितभाष्यनामादिषु माहीधरस्यादर्शनात्। নয়া যিঙ্গমালা সলুলাৰহ্মামনামী বামাচ্ছী चतुर्थपादारश्वाञ्च पूर्व ( सं० ११५१-११७५ ) प्रणौत भिद देव- राजन नेघण्ट ककाण्डनिर्वचन मित्यस्माकम् ॥ पतघण्ट ककाण्डनिर्वचनभूमिकायाचतुर्थपशमनोकतः प्रतीयतेऽस्स देवराजस्व मितामहोण्यासौद देवराजनामेव , पिता ·देवराजादौमां कालादिकम् ? 6 च यशेखरायं इति । ततोऽनुमीयते ,- बभूव य एको यज्यवंशीयो विहान् यजमूर्ति: काले रामानुजशिष्यत्व मुपगतो देवराज इति प्रसिद्ध, स एवास्य स्थात् पितामहः । तद्यथा- "ततो विद्वान् महान् कश्चित् यजमूर्तिरिति श्रुतः । •- शिष्यविद्यादिसम्म नि: संयुक्तोऽप्रतिवैभव: ०-० प्रासाद्य रङ्ग- मगरं लक्ष्म पाय त मब्रवीत् । रामानुज ! मया माइं शास्त्रवादं कुरु स्वयम् ॥ ०-० प्रणम्य लक्ष्मणाय च बहाललिपुटोऽब्रवीत्। त्वमा जितोऽहं योगीन्द्र ! रक्ष मां शरणागतम् ०-० जानपुत्रस्य मे चास्य यजमूरिदं मुदा । देवराजमुनिश्चेति नामा- तर मथाकरोत् ॥” इति प्रपन्नामृते पञ्चविंशषड्वंशाध्याययोष्ट- व्यम्। किञ्च तत्रैव प्रपत्रअन्ये यज्ञेश्वरसंवादोऽप्यस्ति ( २६ प. १० नो०), स एव वास्य पितेति। पितामहपौत्रयो मक्यं यद्यपि भवितु महत्येव विचारणीयम् : पर मेव मन्यत्रापि दृश्यत इति नासङ्गतम् । तद्यथा- प्रत्येको ग्रन्यो गुणरहस्याख्यः, न्यायमतानुसृतषट्पदार्थाना मन्यतमो गुणो वोधित: सम्यक् । तस्य का टीका विश्रूयते गुपसारमञ्जरीति। सत्प्रणेता किल माधवदेव- पौत्रो माधवदेव एव । तथाहि सद्ग्रन्यीय मिदं पुष्पिकावाक्यम्- "इति श्रीगोदावरीतट विराजमानधारापुरनिवासिमाधवदेवात्मज- लक्ष्मीदेवसूनुकाशीनिवासिमाधवदेवेन गुणरहस्यप्रकाश-गुणसार- मनरी विश्वेश्वरपीतये कता"-इति । एवं मालाचरण पञ्चमलोके 'रङ्गेशपुरीपर्यंतग्रामवास्तव्यः' -इति लेखदर्शनादवगम्यतेऽयं देवराजो दाक्षिणात्यः; अस्ति हि रथपुरी विशिरपनौप्रदेश कार्याः शाखाहयेन वेष्टिता प्रसिहा; तस्था एवीपकण्ठे सवसति ति। इय मेव रङ्गेशपुरी पुरा तत ;

·२७. निरुकालोचनम् । ? मिति । बभूव रामानुजादीनां श्रीवैष्णवानां प्रधानतो रणभूमिः , तद- वाविर्भूतो देवराजो यज्यवंशजातोऽपि कथं न स्यात् विष्णुपदा- वित: ? अत एव स्मृत मिह प्रसङ्गतस्तेन-- 'वाचं शौरिकथालाप- प्रसङ्ग पुनीमहे-इत्युक्तोः ( १. ११. १५)'-ति । विच निकल मिति प्रसिद्दे यास्त्रीये निघण्ट भाग्थे , स्कन्द- खामिछतायां तहोकायाञ्च यथा मैगमदेवतकाहपठितानि पदानि प्रत्येक मुपादाय निरुतानि दर्भितनिगमानि च, न तथा घट कानि ; प्रतो देवराजयब्वना गमदैवतपदानां व्याख्याने न तथा श्रमः अतो यथा नेघण्ट कव्याख्याने ; एतदेव प्रकटयितुं कृतं स्वग्रन्यनामकरणं 'घण्ट ककाण्ड निर्वचनम्'-इति । ध्वनि- सञ्चैतदेतदभूमिकायां स्फुट रह भूमिकायां 'स्वन्दस्वामि-भवस्वामि-गुहदेव-श्रीनिवास- माधवदेव-उवटभ-भास्करमिश्र-भरतखाम्यादिविरचितानि वेद- भाष्याणि'-इत्युक्तम् । तत्रादिपदात् हरदत्तमिवक्तस्य च वेद- भाषस्व प्रामाखतयात्र ग्रहण मनुमीयते ; अन्यमध्येऽष्टसु स्थानेषु सदृश्याख्यानोवृतिदर्थ नात् । अय मेव हरदत्तः पाणिनिकृतेः काशि- कायाः टीकाकारोऽपि स्यात् । एसकता वेदव्यास्या वस्माभि- यापि दृष्टा, पर मापस्तम्बसूत्रवृत्तिस्त दृश्यते तत्कृतेवेति । १) स्कन्द खामी। पनेन वेदभाष्थं प्रपौतम् , निरुतस्यापि टोका अता। सावुभावेव अन्यौ नेघण्टुकनिर्वचनप्रणयनकाले- ऽपि खाताम् ; नान्यथा तब सयोसव प्रतिपद मेव संस्मरणं युज्येत । ऋग्वायथनसमये तु सान्दवामिकतं वेदभाष्य मासीव वेति को वदेत , परं निरुतव्याख्यानं दुर्लभ मपि लभ्येत वेति सम्भाव्यते ; न घिकि मप्यासम्बन मन्तरेव निकताव्याख्याने छत- ·देवराजादीनां कालादिकम् ? प्रय कार्यता दुर्गाचार्य स्य गम्यते। इदानीन्तु तत्रैवोपलभ्यते माचार्यः खलु रामानुजात् बहुपूर्वज एव स्यात् ; रामानुजा- भ्युदयात् बहुपूर्व मेवेह भारत स्कन्ददेवनामादिप्रचारयुतः । प्रपना- मृतेऽपि हि षट्त्रिंशाध्याये जगवायक्षेवतः सुदूर बेहटाद्री कूम- क्षेत्रम् , सत्र च 'खामिपुष्करणीतोरे स्कन्दं मत्वा तदाकमन् । स्कन्द मित्येव शेवास्ते वैषणवा वेबटेश्वरम् ॥'-इति वर्णितम् । ६२७-शाकीयताम्रशासनतोऽपि गम्यते, भवेत्तच्छताब्दीज एवाय मिति। तदिदं ताम्रफलकहत्तान्तं Bombay Branch R. A. S. प्रकाशिते पत्रे ( III.:208-1851 ) विशेषतो द्रष्टव्यम् । (२) भवस्वामी। एतरकृतभाष्यस्य किश्चिदंशस्यापि दर्शनं नून सम्मत्रं देवराजस्येति तु गम्यते तद् भूमिकोक्तिपाठतः , परं ग्रन्यमध्ये न कापि भवखामिवचन मुद्धृतं दृश्यते ; ततस्तदानी मेव तनाथं विरलप्रचारता मुपगत मिति प्रतीयते ; इदानीन्तु सहाथ- लाभस्य का कथा । तत्कतोऽग्निष्टोमप्रयोगस्वद्यापि कचित् कधि- दस्त्येव । भट्टभास्करकते आपस्तम्बसंहिताभाष्येऽप्यस्य नामस्मरणं लक्ष्यते। Burnell-महोदयेन त्वस्य भवस्वामिनो खिष्टीयाष्टमशताब्दया मिह विद्यमानता अनुमिता ( Catalogue pp. 24-30. ) । ( ३ ) गुरुदेवः । अयं हि रामानुजस्वामितोऽप्यतीवपूर्वतन: , कि मधिकेन वेदान्ताचार्यसम्प्रदायगुरुष हतीयः । तथाहि रामा- नुजशिष्यवरेण श्रीनिवासदासेन यतीन्द्रमतदीपिकारम्भे एव मुक्तम् 'व्यास-बोधायन-गुहदेव-भारुचि-बधानन्दि-द्रविडाचार्य- श्रीपराजशनाथ-यामुनमुनि-यतीखर-प्रभृतौना मतानुसारेण'-- इत्यादि। यसौखर इति रामानुजस्यैव समाख्यान्सरम् ; प्रपन्ना- मृतप्रतिपन्यतस्तथैवोपलब्ध: । यामुनमुनिस्तु तत्पूर्वतनो वेदान्ता- ·२७२ निकालोचनम्। चा: , पराशनाथस्तु ततोऽपि पूर्वतन इति च प्रपनामता. दिभ्य एव जायते । एतदीयवेदभायात् , सम्भवतः खण्डितातीव- जीर्षपुस्तकात् एक मेव पदव्याख्यान मुद्दत मिह देवराजेन-- 'मरम् उदकं गिरन्ति गरगिरः' इति ( १. ३. १४)। (४) उवटभट्टः । १०८२-संवसमात: समनन्तर मेतेन मन्त्रभाष्यं प्रणीत मिति निरूपितं पुरस्तात् । टान्तनामसाम्यात् काव्यालङ्कारकर्तुः रुद्रटस्य समकालिकोऽय मित्येवं सम्भावितऽपि मम्यते प्रायस्तथैव ; ११२५-संवत् समतोते काव्यालङ्कारटीका- प्रणयनावगमात् । तथाहि तत्समाप्तौ- “एवं रुद्रटकाव्यालङ्गति- टीप्पनकविवचनात् पुण्यम्। यदवापि मया तस्यात्मनः परोप- कतिरतिभूयात् । -.। पञ्चविंशतिसंयुक्त रे कादशसमाशतैः । विक्रमात समतिक्रान्तः प्राहषीदं समर्थितम्" इति। एतत्वतं बहकप्रातिशाख्यभाष्यम् , कात्यायनप्रातिशाख्यभाष्यं मन्त्रभाष्यं नाम शक्लयजुःसंहिताव्याख्यानं चेति वयो ग्रन्यास्त्वमदादिभि- मुद्रिता एवेति । (५) श्रीनिवासः । प्रय मेव श्रीमत्पूज्यपादस्य भगवतः शराचार्यस्य गुरुरासीदिति श्रुतं सत्यञ्चेत , ससमकालिकत्वात साष्टिशतसंवत्समाभ्यन्तरे एव स इमां भुव मलचकारति युक्तम् । नेघण्टुकनिवचने षट्खेव स्थानेषु एतमत मुहृतं दृश्यते , तत. सावगम्यते देवराजकाले एवं तत् तस्य भाथस्याभवत् लुप्तकल्प- तेति ; तदेतहि समाप्तः कथं सम्भावनैव । (4) माधवदेवः । दृश्यतेऽचाप्येक वेदव्याख्यानं विवरणं नाम ; तस्स रचयिता बभूवैको माधवः ; वेदार्थप्रकाशायभाषा- णाच कारयिता सायणज्येष्ठोऽप्येक पासीत् माधवः ; ताविमायु- ·देवराजादौना कासादिकम् ? २०३ भावेव माधवो देवराजो लिखितनाम-माधवादमाद विभिनावेव ; मेघण्ट ककाड निर्वचने माधवीयेतिसमुद्धृतानां व्याख्यावचनाना मेवस्थापि तव विवरणवेदार्थप्रकाशयोरदर्शनात्। Benfey- महोदयेन च सामार्थिकसम्पादनावसरे ( खु. १८८४ ) सायणीय मिति यदुहृतं क्वचित् क्वचित् किञ्चित् किञ्चित् पूर्वाचिकव्याख्या- नम् , तदपि नैव सायणमाधवीय वेदार्थप्रकाशाख्य मपि त्वन्य- माधवकत विवरणग्रन्यीय मेव ;सायणमाधवीयं सामभाथन्तु ततः पथात् प्रकाशितं मयेति । पपि सायणज्येष्ठो माधवः खलु मायणपुनः ; देवराजीयो माधवस्तु वेङ्कटाचार्यतनयः ; इहैव भूमिकायां 'श्रीवेटा- चार्य तनयस्य माधवप्य भाष्थक्कतो'-इत्युकोः । वेष्टाचार्यों च ही प्रसिद्धौ। तत्र, यद्ययं 'शत्वमीमांसा'- कार: स्यात् , नूनं तर्खासीत् हरिहरयोः समानभावेनेवोपासको ऽभेदधिषणः ; तब तथैव मङ्गलाचरणादिदर्शनात्। तथाहि सन्मङ्गलाचरणीयपञ्चमः शोक एष:- 'पारावारात प्रोड़ते चन्द्रलक्ष्मयौ , याभ्यां प्रखमोलिवक्षौ बुभूषे । सर्वे र्लोकः पूजिते सङ्घहोते , वन्दे देवो वामदेवाच्युतौ तौ ॥" "-इति श्रीमदतविद्यापर्यस्थ बौवेटेयरदीक्षितस्य कतिषु बौधायनशुल्वमीमांसायां प्रथमो. ऽध्याय:'-इत्येवमादयस तत्पुष्धिका द्रष्टव्याः। यद्ययं 'रहस्यवयसार' -कृत् , 'न्यासतिलक'-प्रणेता च स्थात् , नूनं तर्खासीत् रामानु- जमतानुगो भेदधिषणच ; तत्र तत्र रामानुजमतस्यैव प्रतिपत्त्यवग- मान ; न्यासतिलकस्य च व्याख्यानं रामानुजविण श्रौत्रीनि- वासदासेन सबहुमानत मिति दर्थनाथ। - सर्वतन्त्रखतन्त्रस्य ·नितालोचनम्। । ययुत,- एवमीमांसारचयिता , न्यासतिलकादिप्रयता चाभिन एवेति , तदप्युपपोतेव ; दृश्यत एव हि शुल्वमीमां- माया पन्तवाक्ये यथा वेष्टाचार्य स्व विशेषणं सर्वसम्बस्वतन्त्रस्येति, रहस्खवयसारस्थान्तेऽपि तथैव । तथाहि- इति श्रीकवितार्किक- सिंहस्य सर्वतम्बस्वतन्त्रस्य श्रीमस्टेशस्य वेदान्ताचार्यस्य कतिषु बौरहस्य वयसारः समाप्त:'-इति। वेसटाचार्यः , वेष्टनाथः , बेस्टेयः , वेष्टेखरः , वेटदीक्षितश्चैक एव स्थात् ; एकमिनेव अन्ये वेस्टस्य तस्य बहुविधाया: समाख्याया: व्यवहारदर्शनात् । वेस्ट रति व्यहाट इति विधा लेखयोपगम्यतेऽत्र सर्वत्र । एकस्यैव प्रभेदवादित्वं भेदवादित्वं च कथ मुपपद्यतेति चेत् , पत्र ब्रूमः- कालान्तरतया मतपार्यक्यसम्भव इति। यावदासीत् सोऽभेदधिषणो यागमताश्च , तदैव प्रणिनाय शुस्वमीमांसादिकान् ; यदा त्वभूत् गामानुजाभ्युदयवाताहतभेदधीः केशर्यव्रतः प्रपत्रः , तत एव विरचितवान् न्यासतिलकादिकानिति ; पय कि मस्ति वैचिवाम् । यद्येवं कल्पना नानृता स्यात् , सर्वावश्यं तत्पु वो माधवदेवो मेघण्टुकव्याख्यानकतो देवराजस्य प्रायः समकालिक एव भवेत् । तथा सति समकालिकष्यतिकताद ग्रन्थात् प्रामास्यतया पुन:पुनः ग्यास्थानाधुइतिर्देवराजस्यामानुषीत्येव स्वीकार्यम्। न च ग्रन्थ- स्यौवर्ष भव सत्र वीज मिति वाचम् ; तदीयपूर्वापरविरोधप्रद- भनन सदोत्कर्षाभावबोधनात् । तद्यथा- 'मही मै पस्य - इत्यत्र माधवस्व प्रथमभाष्यम् .-. मांचत्वे पश्वनामैतत् व मांधतो ०-०इन्यत्र माधव:.-. मांबतोवरणस्य इत्यभाषयत् ; निरुपपीयम्'-इति ( १. १४. १८ भा० ) प्रस्त ० .-.

·देवराजादीनां कालादिकम् ? षा तत्तथैव ; परं देवराजकत मिदं निर्वचनं यथा लब्ध मध्याभिः; कथं नवं लभ्यन्त ससमसामयिककतानि भाथनामानुक्रमस्या- दोनि ? इत्यपि विचार्य मेव । अस्मन्मते तु बेहटाचार्य हयपक्ष एवाश्रयणीयः ; तवाग्रजः शुरुवमीमांसाकारो वेइष्टाचार्य स्वासीत मीमांसको दौधितश्च , रामानुजातु का कथा भगवच्छङ्कराचार्याच्च प्राग्भवो मण्डन- मित्रादिसमसामयिकः सः ; तदनन्यालोचनात्तथैव प्रतीतेः । तत्पुत्रेणैव माधवदेवेन वेदभाष्यादीनि प्रणीतानि। देवराज- काले स्थितान्यपि तानि साम्प्रतं विलुप्तान्येव वा । माधवपुत्रेण विनायकेन शतं कौषीतकोब्राह्मणभाष्यं तु क्वचित् बाचित् लभ्यत एव; परं स हि कौषीतकोब्राह्मणव्याख्याता विना- यकोऽस्यैव माधवस्य पुत्र इत्यत्र तु नोपलभ्यते निःसंशयं मानम् । एवं विनायकशान्तिरितिप्रथिते क्षुद्रग्रन्ये सामगानां संहितातो प्राणाञ्चाशोमन्त्राणां सहः तो वर्तते। तस्य कर्ता विना- यकप किमु स्यादस्यैव माधवस्य सूनुः ? तथा षड्गुरुशिष्यश्चैक विनायक मन्यतमं गुरु माह। तथाहि- 'नमः षड्गुरवे तुभ्यं नमोऽस्मद्गुरवेऽपि च । विनायकस्त्रिशूलाको गोविन्दः सूर्य एव च । व्यासश्च शिवयोगी च ये च ये षट तेभ्यो नमः सदा-इति। तत्र विघुविधातक-गणेशादि-पञ्चदेवताः पञ्चगुरवः , व्यासः षट इत्येवं षड्गुरव इति ये न मन्यन्ते, तेषाम् मते सोऽपि विना- यक: कि मस्यैव माधवस्थात्मजः : इमानौह विचार्याप्येव। (6) भास्करमित्र:- भट्टः । बभूवैको ज्योतिषशास्त्रीय- ग्रन्यानां प्रणेतातिमसिनो भास्कराचार्यः। नायं सः ; तस्य वेद- - ·निरुतालोचनम् । .. विदांवरत्वेन प्रसिद्धाभावात्। वेदान्तशास्त्रीयप्रकरणमन्यविशेषस्य सिद्धान्तसिहासनस्य रजतूलिकाख्यायाष्टोकायाः प्रणतापि बभू- वैको वेस्ट यज्य नुवो भास्करः; स चास्माद् विभित्र एव सवेव हिदीक्षित इति दत्तवपरिचयो न त मित्र इति। वैदिक- अन्येषु यैषा विकारहमहनाख्ययनकारिका: प्रशस्ताः , तासां प्रवेता बभूवापरो भास्करः ; किच वेदानन्दःसूत्राणा मतिदुर्लभस्यात्युत्कृष्टस्य भाश्चराजाख्यस्थ भाष्यस्य रचयिता घ बभूवान्यो भास्वरः । नून मनयोः कतरेणैव वेदभाष्यकारेण भवि- तव्यम्। न च विकाण्डमण्डनकारो भाथराजकारशाभिवः सयोः पिपरिचयभेदात् । तद्यथा- त्रिकाण्डमण्डनकारण भास्करस्थजनकस्त्वत्र परिचितः कुमारस्वामी; स एव वा स्यात् कुमारिल स्वामी ; भाषराजकारस्य तु गम्भीररानः । तदन गम्भीरराजसूनुना कृतं तद् वेदभाथ मुत कुमारिलतनूजेनेति चिन्तिते कुमारिलात्मजेनैव कृतं वेदभाणं दृष्टं देवराजनेति प्रती- यते ; नैघण्टककाण्ड निर्वचने पूर्षतिपदव्याख्यानावसरे ‘सर्वार्थ- पोषणात् पूषा'-इति भट्टभास्करमिशः (१. १. १८.) इत्येव मुझेख- दर्शनात् ; न हि गभीरराजसूनुभट्टः ; पपि तु दीक्षित इत्येव. परिचितस्तत्र भाथराजे ; कुमारिलखामौ तु भा इति प्रसिद्ध एव मीमांसकानाम् । यदीद मनुमानं नानृतं भवेत् , ती यं भास्करमित्रः प्रायः श्रीमच्छङ्कराचार्यसमसामयिक एव। साय- चतोऽन्यूनचतुःशताब्दीपूर्वजोऽय मिति चामुमितं Burnall-महो- दयेनापि ( Catalogue pp. 12-14. ) । एतस्तं रुद्राध्यायमावस्य भाथ ममाभिर्दष्टम् ; परं कस्याप्येकस्य वेदमा सम्पूर्ण भाष्य नाद्याप्यमाक मभवद दृग्गोचर मिति।

·देवराजादीनां कालादिकम् ? (८) भरतस्वामी। एतत्जतग्रन्यत एकत्रैक मेव खुद निर्वचनवाक्य मुद्धृतं देवराजेम ; ततोऽवगम्यते सदानी मैव- तत्कतस्य सम्पूर्णव भाथस्यातिदुर्लभत्वम् ; इदानीं तु नैवप लब्धिसम्भावनापि । पतस्तस्यापि भरतखामिनः परिचयः सम्प्रत्ययाक मजेयकल्प एव । पर मस्ति कचित् पुस्तकालये छन्दोगारण्य कमात्रस्यैव तत्कतं भाथ मतिजीणं मिति च नः श्रुतम्। ६२७-शाकीयताम्रशासन मस्यापि कालनिर्णये स्याहा निदान मिति । प्रथास्य देवराजयज्वनोव्याख्यान ली त्वजटिलेति प्रशस्यैव विपश्चिताम् । परं पौराणिकमतप्रबलकालप्रभववादस्य बहुदैव पौराणिकमतानुसता अपि व्याख्या: सन्दृश्यन्ते । तद्यथा-- 'पञ्चाशत्कोटियोजनविस्तीर्णेति पृथिवी' इति (१. १. ११.), पर्वतोऽपि पक्षच्छेदात् पूर्व मन्तरिक्ष व्रजति स्म'-इति ( १. १०. ११.) , पक्षच्छेदात पूर्व पर्वत-इति ( १. १०. १५.), 'उभय- वापि छेद्यच्छेदकभावेन सम्बश्वः .-. तेषा मिन्द्रः पक्षानचि- नत्'-इति ( १. १०. १.), 'पिनाकम् दण्डाकारं धनु- रुच्यते ; तश्च रूढितो महादेवीय मेव सामान्धेन'-इति ( ३. २८. १६) च। नक्तविज्ञानभावावगमे चासमर्थ एवासीत् स इति च गम्यते ऽत्रानेकन । तथाहि- 'विकतत्वं ज्योतिषः शीतत्वात् इसमहिन्यां वा ४. २. १५)-इत्येवमादीनि समालोचानि । नैरुलाशासनात्तस्य कचित् कचित् जाननेस्रोमीलन मपि प्रतीयते- ऽत्र । तद्यथा- 'यम:- मध्यस्थानवायुः' इति (...४. १२), 'यमः •-- प्रस्त मयावस्या पाहित्य उचते-पति (५.१.१७), विष्णुः - तीव्ररश्मिसारण सर्वच प्राविधति'-इति (. ५. ६, ११), ·२७६ निकतालोचनम् । पातः 'पदितिः - ऐतिहासिकामां मते देवमाता , सताना मते प्रदीनादिगुणा, पात्मपक्षे प्रकतिः' इति (४. १. ४८.) च। 'पञ्चजनाः'-इतिपदस्य व्याख्यानावसरे शूद्रस्य च यजानकार्या- धिकारित्वं निर्भातम् (२. ३. २३ )। 'यत्रैकार्थानां पदानां सबि- ततकं तस्य वाचकं भवति; अन्येषां निरुत्या योजन कर्तव्य मिति मर्यादा ( १. १. ११)-इत्यादिाख्योपदेशन तस्य नूनं मूल्यवानेव । 'रलयोरभेदः' इति ( १. १. १३ ), 'डळ- योरेकत्वस्मरणात्'-इति ( १. १. १५), 'बवयोरभेदः (४. ३. १२८)-इत्येवमादयश्च सत्प्रदर्शितविधय पौणादिकशब्दसाधने भवन्त्येव बहुत सहायकाः । निघण्ट समानायविरुडा पपि भवन्ति पदपाठा इति चेह ध्वनितम्। तद्यथा- 'सती कम् -- पत्र स-शब्दे अवग्रह. करणं पदकाराणा मभिप्रायस्य वैचित्रपात्'-इति ( १. १२. ५८) । प्रस्मसते तु सतीक मित्यस्य तथैव निर्वचनं कार्यम् , यतो नैव विरुधेत 'स। तौकम्'-इति पदग्रन्यः ; तस्यापि संहितायत्त्वे न व्यपदेशात् तहिरोधस्थानुपेक्षणीयत्वात्। वस्तुतो 'स्वतीकम्'- इत्येवान नैघण्टु कम् ; न पुन: सतीक मिति। एवं हिक मित्याद- निर्वचनावसरे यदुक्तम् एते निपाता:'-इत्येवं ( ३. १२. १-4), तदपि पदपन्यविरोधाविन्दनीय मेव । सत्र वस्मयते 'एते नव निपात समुदाया:'-इत्येव वक्तुं युक्तम् ; पन्यवाप्ये वं समुदितपद- हयस्य पदखेन परिगणनं दृश्यत एव हि निघण्टाविति । सायणा- चार्यस्तु सम्भाधादौ हिक मित्यादीनां पदपाठरोत्यैव व्याख्यान मलिखत् ; न तु निर्वचनरौत्येति पञ्चविदं खग्रन्यापमानं किस देवराजः।

·देवराजादौनां कालादिकम् ? २७८ - व्योमशब्दनिर्वचनावसरे खेकन पदग्रन्थमर्यादामङ्गभिया उणादि- सूत्रस्य यास्कीयनिवचनस्यापि ध्वनितोऽनादरः। तथाहि- "उणादौ तु .-. वीयते तदायुना व्योम। तथाच निकताम्- 'योनिरन्तरिक्षं महानवयवः परिवीतो वायुना'-इति ( २. २. ४.) इदं निर्वचन मेतत्यपदकारयोः शाकल्यानेययोरनभिमतम् ; वीत्य- स्मिन् अवगृहीतत्वात्" इति (१. ३. ३)। वस्तुतो यास्केनापि पदकाराभिमत मेव निरुताम्- व्योम व्यवन मिति ११. ४. ६ द्रष्टव्यम् ; परिवीत इति तु नैव व्योमनिर्वचनम् , अपि तु तत्र प्रदर्शितनिगममन्त्रशुत पद मेव ; स एष महान् भ्रमो लक्ष्यते- चास्य देवराजस्येति । इहानेकत्र निगमस्यान्वेषणीयता च प्रतिपादिता स्वकण्ठरवे- णैव । तदिद मन्वेषणीयत्वप्रतिपादनं नैव दूषणीयं मन्यतेऽस्माभिः 'न हि सर्व : सर्व वेत्ति'-इति-प्रजावसिद्धान्तात् , लुप्तशाखीयनिग- मानां लाभासम्भवाच; परं यदा ब्रामणवादा अपि निगमा इति प्रदर्शिताः “बेकुरानामासि जुष्टा-इति निगमः" इति ( १. ११.५७), तदिदं न रोचतेऽस्मभ्यम् ; निरुतामूलरूपस्य नि- घण्टु समानायस्य ब्राह्मणपूर्वभवत्वेन ब्राह्मणग्रन्यीयपदेषु लक्ष्यासम्म- वात् , हादशाध्याय्यां निरक्त कापि तथाविधनिगमास्मरणाञ्चेति अपि वा ब्रामणग्रन्थेषु ये केचन मन्त्रा: विद्यमानसंहितास्वश्रुताः श्रूयन्ते तेऽपि प्रायो विलुप्त शाखीया एव स्युरितिसर्वमवदातमिति । %3 अथ ऋज्वनाम निसलटीकाया प्रणिता दुर्गाचार्यः खलु निघण्टु व्याख्यातुर्देवराजयज्वनोऽवरजः , सर्ववेदभाष्यवतः सायणाचार्यात्तु पूर्वज इति प्रतिपादित मेव पुरस्तात् । सम्भाव्यते , सोऽप्यासौद ·मितालोचनम्। दाक्षिणात्य एवेति ; तत नेसर्गिकगोडविरेषदुर्गन्धोपलव्धेः । सबथा- “वन्दनाः वन्दितारः , लाडगौडादयः"-इत्यादि (निरु. ४. ३. ३ भा.)। सायणाचार्योऽपि दाक्षिणात्य एव , परं न स दुर्गाचार्य इवापरिमार्जितरुचिः ; तेन हि वेदार्थप्रकाशे 'वन्दना'-इति पदस्य वन्दनानि, रक्षांसि'-इति पौराणिक मतानुगत व्याख्यान मकारि। नन्वेवं ऋज्वर्यायाः पुष्पिकास दृश्यमानस्थ 'जम्बूमार्गाश्रमवासिनः' इतिविशेषणस्य का गति रिति चेत् , पत्र ब्रूम:--दक्षिणापथीयप्रदेशेभ्यो जम्बूदेशं गन्तु प्रस्थितामां पान्यानां मागें एव स्थितस्तदायमः , सत एव सत्र तथा विशेषण मुपपद्ये- तेति : न घेतेन तस्य दाक्षिणात्यत्वं निरस्यते । कन्वर्षायां निघण्ए निरुतायोः कर्तपार्थक्यं सुप्रतिपादि- सम् । तथाषि- "एतस्मिन् मन्ने 'भकूपारस्य दावने'-दूस्थय मनयोः पदयोरनुक्रमः , समानाये पुन: 'दावने अकूपारस्य'- इति मन्त्रपाठव्यतिक्रमेलानुक्रमः । तेन जायतेऽन्यग्वाय मृषिभिः समामातः, पन्य एव चायं भाष्यकार इति"-इत्यादि ( ४.१.२.) पाखिन्द्रयोर्भिवाभिवत्वविचारोऽप्यत्र दर्शनीयः । तद्यथा- “वायु- वेन्द्रो वेति कि मेकस्य पर्यायवचनावेती शब्दो उताभिधेयो भिद्यते !"-इत्यादिः (७. २. १ टी:)। सवैव “कस्मात् पुनर्मध्यमस शब्दहयेनोपदेशः क्रियते , पार्थिवोत्तमयोरे केकेन ? (७.२.१टी.)"-इति विचारोऽपि भवेदेव प्रेधावता मभिधेयवचनः । "पावस्य इन्द्रपान मिति समाख्या (८.१.२ टी.)"-इत्येव- मादि व्यास्थानच दुर्गाचार्यस्य तस्य याशिवत्व मावेदयति। "तासु तनूमपादेवकः - मारवेव मरासः ; तब नरासयाजिना सौवामीप्रयोग कार्य प्रयोगः ( ८. १. . टी.)"-इति ·देवराजादीनां कालादिकम् ! २८१ । सम्पनोसावन मपि प्रशस्य मेव । "पाथर्वणे रोदसौवरचं पदम् , सदपच्चकवचनेन भाष्यकारी निराह 'रोदसी रुद्रस्य पनी'-इति ( २२. ४. १२ टी.)"-एषापि पङ्किरस्य बहुमूल्यैव । “सा च पुनर्थास्या ( ७. ४.१ टी.)"-इत्याधनुक्रमणार्थवचनचास्य भवे- देव प्रशंसनीयम् । देवानां देविष्यम् ( १२. ४.७ टी.), पितृणां वैविध्यम् ( ११. २. ६ टी.), मन्त्रेषु देवतानिर्णयप्रकारोपदेश- व्याख्यानं ( ७. १. ४ टी.) चेत्येवमादिक मपोह द्रष्टव्य मेव । पथ मन्त्राणां छन्दोनिणये कचित् कचिदिह छन्दोऽनुक्रमणी- विरोधः परिलच्यते। तद्यथा- 'सं मा तपथभितः (ऋ० सं० १. १०५.८.)'-इत्यस्या ऋचो निर्णीतं तेन पति छन्दः ; अनु- क्रमण्यां तूत मत्र- “पात मन्या त्रिष्टुबष्टमी महाबहती यव- मध्या"-इति । एतदेव छन्दोऽनुक्रमणीमत मनुसत्य सायणाचार्येण भाष्ये निर्णीत मियं यवमध्या महाहहत्येवेति । मध्यपादस्य धक्षरन्यूनतै पैतादृशमत हेधे निदान मुपगम्यते । वस्तु- सस्तु तादृशस्थले छन्दः सन्दिधत एव ; प्रदर्शिताया हिची मध्यमः पादो दशाक्षरः श्रूयते , न च दशाक्षरमध्या हिचत्वारिं- पदक्षरा पञ्चपदा काचिदस्ति विद्या बहती परियति ; प्रतो मूनं चिन्तनीय मेवेतस्या ऋचो विराङ्-यवमध्या नाम महाहहती- छन्दः, उत खराट्पथ्या नाम पति चन्दः । इति । ईट्टक्सन्देहा- पनोदनायव स्तः पिङ्गलाचार्यसूत्रे- "पादितः सन्दिग्धे, देवता- दितच (६, २१.७, १.)"-इति । एवञ्चास्था ऋचः पारसूखा- मधपतितत्वात् पत्रिख मेव ज्यायः । न जाने कथ मनुक्रमणी- कारोऽमा महासतीत्व मास्थदिति। क्वचित् मूलानुरोधतो- ऽपि हक्छन्दोऽनुक्रमणीविरोधो गोकुठारन्यायेन खौछत एव तत्र हि ·२८२ निमालोचनन । दुर्गाचायें । तद्यथा- अनुक्रमण्यनुसारतः अलु "अभि म इला" -इति विष्टुप्छन्दस्का , सत उत्तरा "सिषक्त नः"-इत्येषा विराड्- छन्दका ; याकन खेतदवतरण्या मुत्तम् 'पषा भवति'-इत्येक- वचनान्तम् ; सतर ज्ञायते समते उभयोः पाचोः एकत्व मिति । सदा तत्र तास्थाया मेष दुर्गाचार्य: 'शक्करौ'-इति। सायणा- चायेंग तु सम्भाष्ये अनुक्रमण्यनुरोधतो नैरुतास्वरसोऽपि वृणा- यित: १ अपि वा न च सेन सदानी मेष निरुतग्रन्यः स्मृतः ? प्रधश सदुखोऽपि कथं न तत्र कतस्तेनेति । वस्तुतोऽत्र निरुतानुक्रमणीकारयोः प्रतीयत एव मतभेदः , तत् किर्तव्य- मूढ एवाभवदिह देवराजस्तथा सायणश्च । दुर्गाचार्यदृष्टनिघण्ट समाबायपुस्तकगतलिपिकरप्रमः दोषतच क्वचित् क्वचिद भातिः प्रतीयते वर्षायाम् । तद्यथा -निघण्टौ नैगमे काण्डे जहत्याद्यखण्डे समानात मेवैकत्रिंशत्तम 'न च'-इति ; तदवलम्बावोक्तं भगवता यास्केन “पुराणनवयोन चेति च"-इति ( ४. ३. १.); निगमचोदाइतस्तत्वैव तेन "नू च पुरा च सदन रयौवाम्" इति ( ऋ० सं० १.८६. ७.)। दुर्गाचार्य- विहार "अयन्तु भूधिदित्येतस्यैवार्थसामान्यप्रसङ्गादसमानात एवोदाहतः ( ४. ३. १ टी० )"-इति । किचात्रत्ययास्कीयग्रन्यः पदपाठविला व लत्यते । पदकारा हि 'नू । चित्'; 'नू । च' इत्येव मवशन्ति ; निरुत तु 'नूचित्'-इति , 'नूच'-इति चेतो पनवग्रहणीयावेव निपातौ सूचिताविति गम्यते । निघण्ट- समाबाये तुहिवायपि पदानि पदत्वेन परिगणितानि दृश्यन्ते "शं योः (४. १. ४८.), सोमो पचा: ४. ३. १३.)", देवो देवाचा छपा (४. १. २८.) -इत्यादीनि । 3B तथा ·देवराजादीनां कालादिकम् ? .. सन्देहनिरसनाय मादृशसमाबायपाठदर्शनचाकिञ्चित्कर मेव । सदन टोकावतोऽत्र वचन मेव भवेच्छरण मस्मादृशाम् ; दौर्भाग्य मेवास्माकं यदिह ज्वर्थावतो नेवीष्ठाधरप्रस्फुरणं दृश्यते ! अहह एष विरोधः किमु तेन नैव लक्षित: ! दशमेऽपि पुनः चिदित्यस्यैव 'नवं च पुराणं च'-इत्यर्थः कतो यास्केन ; तब सूक्तं दुर्गाचार्येण - "नू चित् इति नवपुराणाभिधायको निपाती (१०. १. ३ टो०)" इति । सायणाचार्येण तु तव चिदित्यस्य नवपुराणार्थतापि न स्वीकता ! अपि तूतम्-'नूचिदिति निपातो निषेधेऽत्र वर्तते'-इति । इद मेवोयते 'मुरारेस्तु नीयः पन्थाः'- इति। तत्त्वतः सायणाचार्यकृतं तदव्याख्यानं नु निरुताविरुई ... थविरुद्ध मिव च प्रतीयत एव । कचिदिह मूलादृष्टपद स्थापि व्याख्यान कृतं गम्यते । तद्यथा 'सहस्रिण:'-इत्यादिः , 'वायव्ये मन्वे-इत्यन्तो प्रन्यः (४. ४. ५टी० ) समालोच्यः । तदेवं विधं स्वकपोलकल्पितपदव्याख्यान । चातीव विस्मयावहम्। तद्यथा- कचित्त मूलपाठेऽपि वसंशयः प्रकाशितोऽनेन । 'भाष मन न सम्यगिव लक्ष्यते ; तत्य सम्यक् पाठोऽन्वेषः , सतो योज्यम्'-इत्यादि (६. 4. ५ टी.)। तत्र तादृशाशाया निदानोल्लेखश्च स्वादुचितस्तस्य ; अन्यथा हि ग्रस्तवक्तव्यता- दोषो भवेदेव दुष्परिहार्यः । अस्माकं त्वल्पधियां न तवासम्यक्ता- बोध उपजायते। सायणाचार्यणाप्येतदेव नेरुवं व्यास्थान मुस्कृष्टं मत्त्वेव प्रशंसापूर्वक सम्पूर्ण मुद्धृतं यथायथ मुम्बेदार्थ- प्रकाये। तत् कथं मन्यामहे दुर्गाचार्यस्यैष नैकापाठसंभयो धीमतां विचारविषय इति ।

·निकतालोचनम्। %3 मूलोशलक्षणाना मुदाहरपेषु समन्वयाः खलु टोकावरिया दर्शनीयाः ; पर मिहानेकन न तथा दर्मिता दुर्गाचार्येच ; तत ऽत्र बहुप्रैव भवेत् सक्षणसमन्वयसंशयस्य दुष्परिहायता च सद्यथा- परोक्षकताना मृचा याक्षण मभिहितं मूले “परोक्ष कमा: सर्वाभिर्नामविभक्तिभिर्युज्यन्ते प्रथमपुरुषेयाख्यातस्य" इति (७. १. १.); एतस्योदाहरणान्यपि दर्शिताति सौ “इन्द्रो दिव (१०. ८८. १०.)"-इत्यादीनि ; पर मुदा हते सेषु परोधकतनिगमेषु न हि यन्से सर्वा एव प्रथमपुरुषक्रिया: प्रत्युत 'पनूषत', 'गायत', 'परंसत'-इति तिम्रो मध्यमपुरुष क्रियाश। तदिह कथं भवेशक्षमसमन्वयः । इतीह कृत्तिकत जावनीय मेव ! न च सयोजावितं दुर्गाचार्येण। किञ्च 'मन षत'-इत्यस्य पभिष्टुतेति प्रतिशब्ददानं, सदगुगतं सर्व तम्मन्द व्याख्यामं च तस्य व्याख्थापयश एवोडावयति। सायणभाथे 'अनूषत'-इत्यस्य स्तुतवन्त इति प्रतिशब्दः प्रदत्तः , तथा न चोर लभ्यते तत्र यूय मिति , स्फुट मप्युक्त तत्माधनिकायां 'लु व्यत्ययेनात्मनेपदं झस्वादादेशः' इति । पहो रहसदपि विचार्य पस्त्वेकस्यवास्य दुर्गाचार्य स्य व्याख्याने दोषः , परं सर्ववेद भाष्यकारेण सायनापि 'गायत'-इत्यस्य व्याख्यायां कथं याकोयलपपोदाहरणमर्यादा परिरक्षिता ? गडलिकाप्रवा एव कि मत्र वीज मिति विहडिरनुसन्धेयम् । 'एष चास्थानसमय:'-इत्येतरतवचनस्य (७. २.३. 'भारते चाख्यानसमये एष एव सिद्धान्त इत्यर्थः' इति दुर्गाचार्य ज्ञातव्यास्थानदर्शनाद् गम्यते नून मेतप्रचलितं महाभार निरुवाच पुरेव प्रणीत मिति। तदेताहव्याख्यानं तु पौर्वापर - ।

·देवराजादीनां कालादिकम् ! २८५ जानविधुरेण व कम मिति कालज्ञानकतत्रमाणा मैतिहासिकानां भवे हास्यास्पद मेव । एव मन्यत्रापि बहुत्रैव विवेचनीयम् । चिहिशेषतो व्याख्येयानि मूलवचनानि च नैव व्याख्या- सान्येतेनाचार्येण ; प्रमार्जनीय एवेष दोषो व्याख्यातृणाम् । सहदोषास्तु मयो होषिता बहुत्र सट्टोप्यन्याम् । किञ्च यदिहाने- कत्रोक्तं भगवता यास्केन- "इति सा निगदव्याख्याता"-इति , तेषां सर्वेषा मेव निगमानां विशेषती व्याख्यानानि कर्त- व्यान्येव हत्तिकतोऽस्य । अहो वत, तादृशानां व्याख्याकथा तु दूरे प्रास्ताम् , असकतन्य निगदव्याख्यातेति पदस्थापि व्याख्यानं न लतं तेन कचिदपि ! वस्तुतस्तु यास्ककाले यासा मृचा मर्थबोध प्रासीदतीव सुगमः , तासां व्याख्यान निष्प्रयोजन मिति मत्त्वैवाह तत्र तत्र यास्को निगदव्याख्यातेति। श्रूयते चैवं निगदव्याख्याता मन्त्रास्तैत्तिरीयारण्यकादावपि तथाहि- “अथ निगदव्याख्याताः , साननुक्रमिष्यामः" इति ते. पा. १५. अनु. ४ख । 'निगद्यमानेनैव मन्त्रपाठेनेव विसष्ट माख्यातो भवति , तान् एतान् मन्त्रान् अनुक्रमेण कथयिष्याम:'- इति च तत्र तहाथं सायणीयम् । कचिदही कालिकाभावविशिष्टस्य मन्त्रकमलस्यापि सुगन्धो- ऽघ्रायि तेन ; दृष्टञ्च क्वचिनिराकार मपि साकारम्। पति- गम्भौरमूलजलधौ दिग्भ्रम एव सत्र सत्र सहीज मनुमौयते , नान्यत् कि मपि। तद्यथा निक० ८.१, २. "प्रथाप्यय मपरो हेतुरिन्द्रस्य द्रविणोदस्त्वे - ‘पनि द्राविणोदस माहे' मन्वहक् । स मन्बो मृग्यः । केचित्तु 'द्रविणोदाः पिबतु द्राविणोदस:'- इत्येव मन्यन्ते । यस्थापत्यं द्राविणोदसोऽग्निः , स एव द्रविणोदा ·२८८ निरुतालोचनम्। इति'-इति। अस्मयते तु न न द्राविणोदसपदघटितमन्नोऽन्वेयः; पपि तु द्रविणोदा इन्द्र इति चेत् इन्द्राज्जातोऽनिरिति यत्र धूयते एव मेव निगमो दर्शनीयः ; दर्शयिष्यत्यमुपदचान तथैव- “यो प्रश्मनो अन्तरमि जजान" इति भाष्यकार: स्वय मेव । कचित् पदग्रन्यविरोध मुररीत्य च तं नैरुत निगमव्या- ख्यान मेसेनातिपण्डिसम्मन्येन । तद्यथा वराहनिगमव्याख्यानावसरे विषेरूप मिद मिति मत्व वोक्तम् - 'वेषितः = सन्दीपितः' - इति (५. १. ४टी.)। पदसंहितायां तु 'वाऽषित:'-इति साव- पहपाठः श्रूयते । तथाचावगम्यते बट्टा पदकारस्य भाकल्यस्यः- नाव लिवरूप मिष्ट मिति । एवज्ञानयोविरोधः स्फुटम् । नून मवगतश्चैष विरोधस्तेनापि वेदार्थ पटना ; प्रत एवानुपद मुक्तम् – 'नान्यथार्थ उपपद्यते'-इति । 'अन्यथा' पदकारमये 'वा ऽरषित:'-इत्यवग्रहानुरोधत: विषेरूप मिद मिति स्वीकाराभावे इति च सद्भावः । एतच्च प्रौढ़िवादमात्रम् ; सायणाचार्येण तु पदकारमत मनुसृत्य कृत एव हि वेषित इति पदस्थ 'खया प्रेरित:'-इत्यय मर्थो सकत्। वस्तुतोऽस्माभिः सर्वत्र तथैवार्थः कल्पनीयो यथा न विरुध्येत पदपाठः ! पार्ष पदयाठ मवमत्यार्थ- करपन्तु साहस मेवेत्यत्र कास्ति वाताव्यवा। एव मनुक्रमणीकारण्य यौनकस्य, कल्पकारस्थाश्वलायनस्य च मतविरुध मिह प्रतीकोपादान मभिलयते। तद्यथा-"पाचष्ट पासाम्"-तिमिरुतोदाइनिगमस्य व्याख्यानाय तत्पूर्ववर्सिन्याः "पभि वो देवीम्" इत्यस्याः (१० सं० ७. ३४.८.) प्रतीकोपा- दानम् (२.२.३.) । तदव यौनकापलायनयोर्मते ये हिपदे ऋचौ, त एवेते समित्य चतुष्पदीत्येका दुर्गाचार्य स्वेति मतविरोधो वासः ।

·देवराजादीमो कालादिकम् ? वस्य वैज्ञानिक नानाभावोऽपि धोतितोऽत्र बहुत्र स्वयम् । तद्यथा 'विकतज्योतिष्कः'-इतिरुतापदस्य व्याख्यानायोताम्- "तषि तस्य विकतं ज्योतिः , शीतत्वात् ; इतराणि उष्णानि ज्योतींषि सूर्यादौनि, तान्यपक्ष्य"-इति (५. ४. १टी. ) । स्वभावस्यान्यथा- भाव एवोचते विकारो नाम लोके ; नद्यदि हि पूर्व मुष्ण मनन्तरं चन्द्रमः-सम्बन्धात् शीत मिति स्याद् विज्ञानवेद्यं चान्द्रमसं ज्योतिः , तो वोपपोत चन्द्रवाचकस्य 'कः' इति पदस्य यास्कीयं निर्वचनं 'विकृतज्योतिष्कः' इति। स्वभावशीतस्य तु विकतत्व मेव किनामप्ति संशयोऽपि नोडतः किमु दुर्गाचार्यस्य ? एवं यदा पौराणिकाख्यानधनघटाभिराच्छवं वैदिक ज्योतिः, तादृशे एव निविडान्धकारग्रस्ते भारते यतोऽयं जातो दुर्गाचार्य:, ततोऽपोह ऋज्वायां मूलाभिप्रायविरुद्धानि मूलासम्बद्धानि च बहन्याख्यानानि दृश्यन्ते। तत्र, मूलाभिप्रायविवई यथा- "एव मुच्चावचेरभिप्राय ऋषीणां मखदृष्टयो भवन्ति"-इतिनैरुतावचनस्य व्याख्यानशेषे “मन्त्राणां द्रष्टारो भवन्ति , न तु कर्तार इत्यभि- प्रायः" इत्युक्तम् ( ७. १. टी.)। न चाय मभिप्रायो मूलततो यास्तस्येति गम्यते। तत्त्वतस्तु भनिर्दिष्टकालिकाना मतिप्राची- माना ग्रन्यादीनां दृष्ट रति, युगारम्भकालिकानां प्राचीनानां मोत इति, मध्यकालिकाना मनतिप्राचीनाना मद्यतनीयानाच कृत इति वय एव व्यवहाराः समाधी: ; तथैव पाणिनिशासनात् । तथाहि 'दृष्टं साम'-इति ( ४. २. ७.), 'तेन प्रोक्तम्' इति ( ४. १. -०१.), 'कते ग्रन्' इति (१.४.३.) चैतानि सूत्राणीहालोयानि । पूलासम्बबानि च यथा---'सप्त सिन्धून् , स्यन्दना पाकाशनदीः , सा च इला चेत्येवमाषा:'-इति (८.१.२ टी.), "समारोहणे - - ·निरुतालोचनम्। तक्षा- उदयगिरौ"-इत्यादि ( ७.१.२ टी. ) च । तथा "हक चन्द्रमा मध्यस्थान: ?"-इति स्वारबविचार समाधान मपि ( ११. १. ६टी०) ततोऽधिकं चिवम् । एवमपि यास्कीयवचनव्याख्यानानुरोधात् तस्य बहुतावितथ- वादित्व मपीह व्यन्यते । तद्यथा देवताना माकारविचारप्रक- रणे- “तदाहुः 'नेतदस्ति यद्देवासुरम्'-इति । ०-- • 'तद्यथा अग्नि: , वायुः , पादित्यः , पृथिवी, चन्द्रमा:-इति' । प्रत्य- पात एतान्यपुरुषप्रकारापि, इत्येतेषा मतोऽन्यथाभ्युपगमे दृष्टहानिः स्वात् ! न चेतदिष्टम् । तस्मादपुरुषविधा अग्न्यादयः मान्धाददृष्टा इन्द्रादयोऽप्यपुरुषविधाः , न हि मनुष्यत्वे तुख्ये केचिदाकारिणः केचिदनाकारिणः इति , तथैव देवताना मपि हि न्यायः । तस्मादपुरुषविधा इति" इति ( ७.२. टी.)। एतेन पम्याद्यन्तःपुरुषरुपकल्पन मप्यपास्त मिति स्फुटम् । एवं भग- वता यास्त्रोन पृथिव्याः वहि:प्रभाशून्यत्वं वर्णितम्- "अपगत- भास मपातभास मन्तहितभासं गतभासं वा"-इति (६.६.७.) । ततच दुर्गाचार्येण 'कणच्छाया भवति पृथिवी'-इत्य प्यवगतम् । एव मप्यन्तःसारशून्यो वंशतचन्दनवनस्थोऽपि न कथ मपि चन्द्रनायते ! दुर्गाचार्य : खलु देवताना'मपुरुषविधत्वं व्याख्याया- प्यनुपद मनुससारेव पौराणिकमतम् “परे तु अधिष्ठातार: पुरुष- विग्रहाः (२.२.३टी०)"-इत्यादिना । पपि नैव विगतः स्यात्तस्य पौराणिकराहुप्रासकथासंस्कारः। अहो कालप्रभावजो मति- विश्वमः ! वेदाङ्ग मन्य कामगवतो यास्त्र प्रापि मतं खर्वोकर्ष मिश्चत्वयम् !! एव मगस्त्यज मध्यास्थानादावपि पौराणिकास्थान मेवानुसतम् ( १. २. ४टी.); न तु तत्व व्याख्यात मेतेन ।

·देवराजादीनां कालादिकम् ? २८८ तथाच पिता; अपि तूत कचिदिह व्याकरणप्रक्रियाख्यान मप्यपरिस्फुटम् । तद्यथा- 'मे'-इति नेगमपदव्याख्यानाय यविरुक्तं भगवता यास्केन 'प्रस्मे तेबन्धुः'-इत्यादि। तत्र पस्च्छब्दात् प्रथमादीनां सर्वासा मेव विभक्तीनां बहुवचनानां 'जम्-शम्-भिस्-भ्यस्-प्राम्-सुप्'-इत्ये- तेषां स्थाने "सुपां सुलु कपूर्व सवर्णाच्छयाडाघायाजाल:"-इति (७. १. २८.) पाणिनीयेन सूत्रेण शे-पादेश एवेष्टः । 'प्रस्मे'-इत्येकरूपस्यैव पदस्य वयम् , अस्मान् , अस्माभिः, अस्मभ्यम्, अस्मत् , अस्माकम् , अस्मासु इति सप्तविधा एवार्था भवितु महम्ति, भवन्ति च यथास्थानं यथानुगम मित्येव मूलतात्पर्यम् । परं दुर्गाचार्येण त्वेषा वैयकरणप्रक्रिया नैव तत्र कण्ठरवेणोहो- " 'प्रस्मे-इत्यस्य 'वयम्'-इत्येवम्प्रथमया विपरिणाम उपपद्यते"-इत्येवमादि ( ६. २. ३ टी. ) कचिदिह पाठकश्रामिकोतिश्च लक्ष्यते । तद्यथा-'इस तूत्तमः (१२.३.१४)'-इत्युक्तिओमयत्येव पाठकान् मध्यमस्याप्यन्वेषणाय । कचिचेह यास्कप्रदर्शितनिगमार्थस्य चान्वेषणीयतोपदिष्टा । तद्यथा-"दयमानोडीयमानः काकोऽन्तरिक्षणाधस्तात् मां सुप्तं दोषाया मबोधयत् । मृग्योऽत्र शेषः" इति (४. ३. १टी.) । नून मिह उतातिरिक्तस्यार्थस्यैव मृग्यतोपदिश्यते ; तत्त्वनुचितं वृत्ति- कताम् । किञ्चार 'दयमानोडीयमान:'-इत्यशहपाठन्तु स्याले- खकप्रमादज एव ; 'दयमान उड्डीयमान:'--इत्येवम्याठेनैव भवि. तव्यम् ; एवं 'दोषायाम्'--इत्यपि द्रष्टव्यम् । निगमान्वेषणीयता तु बहुवैवोपदिष्टा। तद्यथा- “जामि- शब्दस्य ( अतिरेकार्थस्य ) पर्ये थो निगमः"--इति , ततः "एतस्य ( वालिशार्थस्य ) अपि पयें थो निगम:"--इति च (४.२.४टी.)। --- ·ASIA WASHION INSTIUTE OF २८. নিহালীন। आमिशब्दस्वातिरेकवा लिशार्थयोर्मन्त्रात्मनिगमप्रदर्शने देवराजोन भवदसमर्थ इव ( ४. १. ४६.)। वस्तुतस्तु नेघण्टकव्याख्यान मेव स्वासीविगमसको मुख्य मवलम्बनं प्रतीयते ; तत्र हि येषां पदान निगमा मेव दर्शिताः, हापि न तेषां त उपलभ्यन्ते ; पपिता खर येषां पदानां ये च यथा च निगमाः प्रदर्शिता देवराजन, प्रायस्त एक तथेवेह च दृश्यन्ते । तद्यथा-सत्र क्रोधनाम पठितस्य हरहति मेघण्टु कपदस्य 'निगमो ऽन्वेषणीयः' इति व्याख्यान मुपसंहृत देवराजन (२. १३.२.); सह क्रोधनामनिरुता व्याख्यानावसर दुर्गाचायचापि तविगमो मेषादर्शि (३.२.३टी.)। परं सायणीय- भाष्यदर्शनावस्माभिरवगम्यते एव क्रोधवाचिनोऽपि पर:शब्दस्य निगमः- "अवमाता हरसो दैव्यस्य"--इति (फर०सं०८.४८.२.) : पुनस्तस्यैव हरःशब्दस्य ज्योतिर्दिनार्थयोः क्रमात् यौ निगमौ प्रद- भिती देवराजेन, सावेव ऋज्वाया मपि ; किञ्च पसगर्थे यथा मन्त्रात्मनिगमालामः सूचितो देवराजम, ऋज्वाया मपि तथैव अहो तवेव ततयोक्तं देवराजन 'उदकलोकवाचिनिगमो पर्यधी'- इति (१.१.३८.), तत एवानन्यगत्या दुर्गाचार्येणापोह (४.३.३टी.) मौन मेवावलम्बित मिन्धलं पवितेनेति शम् ॥ यत्प्रपोतं मया संवत् वसुवेदासप्रमे । "निकतालोचनं" माम कालमेशतदर्शनम् । तदेवाब विषष्ठाब्दे संशोध्य च विद्या। चितवताय पुवाय पुनःकाशाय दीयते । अतिरियं श्रीमन्नतशर्मना मिति .. LIBRARY CUL

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.