·एकात्मज्ञानेशोकायावनिरूपणं - २० | ५४ ॥ अज्ञानादालनिदेहत्वपश्यतीत्यार भासनीब्रह्मवंऋतिसिन्ई १५५ हबोदृष्टांताः । प्रपंचस्यालीकस्वमशांतन २२ ५६|| ज्ञानादेहाध्यासनिरत्तिनिरूपणं - २६/८५ अवस्थामयमिथ्यात्वस्यात्मनोमिन- आत्मविचारेणासानिक्रमणकर्सच्यामिति सस्यनिरुपणं -२२५७ निरूपणं. अनेकदर्शने चस्यफसिनसनिरूपणं - २२५९ मुल्यापारब्धकर्मणोनिराकरणं- मपंचस्यब्रह्मणिकपितत्वेचहतोदृष्टांताः - २३ / ६० अज्ञानाज्जगतातीनि नासन्निरत्तिरिति अपंचपेपाझैमानीत्यावहोरशंनाः २२/६३ उधांतात्यांनिरूपण ब्रह्मणैवसरव्यवहारोपाचनीतियुक्त्या अज्ञवोधार्थमारब्धमस्ति निरूपणं. २३ ६५// ज्ञानिनामारब्धाभावभुत्नेःपमाणलेनोपन्यसनं २९/१० मपंचेगृयमाणेपिब्रह्मणएयणंभव पारब्धांगीकारेदोपनिरूपणं. २१ १९ तीत्यवरांतः |२४/६७१ पंचदशराजयोगांगवर्णनपतिज्ञातेषांचमयो-३० अज्ञानामात्मा शुदोभातीत्यादिनिरूपण-२४ ६८ निदिध्यासस्यावश्यक जननिरूपण.२५/१० अनज्ञानानंबरमासानात्मविशागस्पयर्यतं, २४ | ६९ | पंचदशीगानांनामानि अपिक्निदिहनादास्यस्यानेकशने यमस्यलक्षणं निरूपणं • २४/७. नियमस्यलक्षणं- ·अनु. त्यागस्यलक्षणं. •|३२|१७६/निदिध्यासस्यफलं. •२७ | १२६// मणि २ । मौनस्यलक्षणं •२२ १०७ | समाधिपिमानानिरूपण- |३७ | १२५ विजनदेशस्यनिरूपणं- २३ || रत्तरेरचंधमोक्षकारणख- | कालस्यनिरुपणं- ३३ महारत्तिभून्यानांनिदा- आसनस्यनिरूपणं |३३ /११२ ब्रह्मवृत्तिपराणांवंदनीयत्वं ३८१३१ सिन्हासनस्यनिरूपणं ३४ १३ ब्रह्मरतिपराणांचोधदार्यान्मुक्तिः •२८ | १३२ मूलबंधस्यनिरूपणं ३४ | १४ || योधरहिन केवलशब्दवादिनामोक्षामावनिरुपण ३०/१३३ देहसाम्यस्यनिरूपणं २४ /१४५ ब्रह्मनिष्टानांब्रह्मारत्यैपस्थितिनिरूपणं. २८/५३४ | | दिस्थिनिरूपणं -२४ | 11६ कार्यइत्यादिपंचतिश्योकैदान सिद्धान माणायामस्यनिरूपणं ३५/ विचारनिरुपणं. रेसकपूरकादिविविधप्राणायामस्यनिरूपणं- ३५/११९||बह्मासनयानलसंपवेदित्यवशेतकयनं४. १४० प्रत्याहारस्य निरुपणं ३६ /१२१ मपंचस्यबह्मवेनभावनं. धारणायानिरूपणं- |३५ १२२ | राजयोगस्योपसंहार: ४१/१४३ ध्यानस्यनिरुपणं समाधेर्निरुपणं २६ १२३ शुद्धचित्तानाफेचलराजयोगस्यमुक्तिमदख ३६ १२६ निरुपणं. |निदिभ्यासस्याचधेर्निरूपणं- इत्यनुक्रमणिका समाप्ता. .

·अथाऽपरोक्षानुभूति प्रारंभ

·यह पुस्तक मुंबई में पोर्तुगीस चर्चस्ट्रीट घर
नंबर ३५ में नारायणत्रीकमजीके पास और
दिल्ली में दरीबा बजारमें मुंबईका पुस्तकी-
की टुकान में गंगाविष्णु खेमराजके पास
मिलेंगे.
किंमत आना.

·प्रस्तावना श्रीगणेशायनमः संतिसंप्रति मुंबापुर्या विपश्चिर्याः सकल श्रुतिशिरः शास्वपयः पयोधिपारीणाः निखिलजनमनःप्रबोधन धुरीणाः पपन्नजन शरणचरणाः श्रीमज्जीवनरामतनूजन्मानो गुरयो जयकृष्णाभिधानाः येषां च निपीयाज्जुप्ति संधाधाराकारां वाचं जना नान्यदाफर्णयनि करुणापूर्णीतः करणैर्जिज्ञासजनप्रार्थिनै स्तैर्मन्दमत्यनुजिपक्षया जिज्ञा सूना मपरोक्षतयात्मस्वरूपानुभवाय श्रीमत्परमहंस परिव्राजकाचायो। श्रीशंकराचार्य विरचितोऽय मपरोक्षानुभूतिनामायंथो लेरयकपरंपरा दोषचशायेषु येषुस्थलैष्वशुद्द आसीत्तत्रतत्र संशोधितः नट्टीकाचेयं य यत्र मत्तीकामावस्तबमनीकैः यत्रकचिचावतरणिकाया न्यूननया- व्यक्तार्थना तब नसरिहारपूर्व व्यक्ता करणेन कुत्रचिदितरपद्यार्थप रायाः श्रुत्या:लेखकपरंपरादोपेण पद्यांतरदीकायांस्थितायाः पुनःस्व- ·व.. भा स्थानोपन्यासेन काप्यपेक्षितश्रुतीनां पूर्णतयोपन्यसनेन यत्रचाऽपूर्णतया यसिंगति स्तनतत्पूरणतोऽर्थसम्मेलनेन कचिदशन्दशोधनेनच परिष्कृता एवं सुइस्य प्रायेण दुर्लभस्याऽस्य सदीकस्यग्रंथस्य सलमत्वमाशासा- नास्ते नदाज्ञाऽनुसंधान सावधानं वेदांतशास्वदत्ताचधानं वणिज मिति ऋमननूनं नारायणजी इनि पसिन्हानिधानं मां मुद्रापणाय समादिशन् मया कुसुममालामिव तदानांशिरसाबहुमानेन गताभिमानेन सर्वलोक शोकनितनोयं ग्रंथो विक्रमशफस्य रोपेरामा केमही मितेब्दे श्रावण- मासे कृष्णपक्षे त्रयोदश्यां तिथौ भृगुवासरे मुद्रालये मुद्रापितः वि लोक्य चेमं समशः संतः संतुष्टा भवंतु भवाप्ययभंजनश्च भगवान् भव्याय भूयादिति सपणतिशतमभ्यर्थचे.

·श्रीगणेशायनमः स्वमकाशश्चहेतुर्यः परमात्माचिदात्मकः अपरीक्षानु। सारख्यः सोहमस्मिसर्व । इशगुर्यात्मदायः सकलव्यवहारभूः औपा. |धिकःस्वचिन्मानः सोऽपरोक्षानुभूतिकः २ नदेवमनुसंधाय निर्षिनीस्नेष्टदेव ता अपरोक्षानुभूत्याच्या माचायोक्तिमकाशये ३ यद्यपीयस्वतःस्पा न- थापिस्वात्मसिन्दये यलोयंसोपिसंक्षेपा कियतेऽनर्थनाशनः ४ काहमुल्का ॐ श्रीहरिपरमानंद मुपदेष्टारमीश्वर व्यापकंसर्वलोकानां कारणतनमाम्यह करः कायं सूर्यस्तेजोनिधिःकिल नथापिभक्तिमान्कःकि नकुर्यात्स्वहिताप्तये ५ नत्राचार्याः खेष्टपरदेवत्ताऽनुसंधानलक्षणं मंगलं निर्विघ्नपथसमाप्तये स्व मनसिखा शिष्यशिक्षायै ग्रंथादी निषभनि श्रीहरिमिति अहं तं नमामी त्यन्वयः अरेय भक्रिया पदार्थो विविधः आत्माऽनात्माचेति तवामा विवि धः ईश्वरो जीवश्चेति एतावपि विविधौ शुद्धाशुद्धोदात्, तबाऽशुद्धौ मा ·१ अप- याऽविद्योपाधित्लेन मेदव्यवहारहेतू शुद्दौत्वोदव्यवहारहेतू तथाउनात्यापि विविधः कारणसूक्ष्मस्थूलभेदान् एतदेव शरीरधमिनि व्यवडियने एवं | चिज्जडपर्वलक्षण्या तमःप्रकाशयोरिव विभक्तयोरुभयोरात्माऽनात्मनो- रवियेक एव बंधकारणं तयोचिचेकस्तु मोक्षकारणमितिदिक तबू नावदह शब्देन देहत्रयविशिष्टत्वेनाशुद्दोजीवः अस्येवाऽपष्टत्वात् तेनमामिन माया तत्कायुं हन्तृखेपि नदाश्रयभूनलेन सकारणं वेदानपसिन्हमीश्वरं एतस्ये व सर्वोत्कृएखात् नमामि नमस्करोमि स्वात्मखेनानुसंधामीत्यर्थः तस्यैव सर्वोत्कृपत्वेनानुसंधानयोग्यत्वमाह श्रीहरिमिति नियंदधानमित्यर्थः यहा स्वामयनया थियते स्वीकियने मलयरुषस्यादी सर्वभूतरिति श्री चत्वो पाधिभूनाऽविद्या ना हरयात्म ज्ञानमदानेन नाशयतीति श्रीहरिस्तं यहा सएच सर्वाधिष्ठानतया श्रीरित्युच्यने श्रीरपहरिस्त ननु किमनेनाविद्यानकायहरणेने त्याशक्य परमपुरुषार्थमाप्तिभचतीतिसूचयितुं तस्य परमानंदरूपतामाह प रमानंदमिनि परमोऽविनाशित्व निरतिशयखाभ्यामुत्कृष्ट आनंदः सखविशेष কষাঘ ·स्तद्रूपमित्यर्थः नहि वैषयिक सुखज्जड स्यादित्यत आह उपदेष्यामिति आ चार्यहारात्मसखोपदेशकं चिद्रूपमित्यर्थः ननु केवलानंदस्य कथमुपदेष्टबमि| स्यन आह ईश्वरमिति ईसावीश्वरः विचित्रशक्तित्वात्सर्वसमर्यस्तं नमान मीसन्चयः एवमपि परिच्छिन्नखात् घटादिचूदनात्यत्त्वस्यादित्यत आह व्या पकमिति स्वसत्तायकाशाश्यां नामरूपे व्यामोति सच्यापकस्तं परिच्छेदकस्या अपरोक्षानुभूति. मोच्यतेमोक्षसिद्दये सविषयलेन वीक्षणीयामुहुर्मुहुः २ देशकालादेर्मायिकत्वादनंतमित्यर्थः ननुच्याप्यव्यापकसानानंतत्वमसिमि सतआह सर्वलोकानांकारणमिति अभिन्नानिमित्तोपादानमित्यर्थः सर्वं ज्ञा नमनंतं ब्रह्म आत्मनात्मानमभिसंविवेशेत्यादिश्रुतेः १ इदानी प्रेक्षावमा स्त्तये अनुबंधचतुय दर्शयन् स्वचिकीपिनं प्रतिजानीते अपरोक्षेति वै इत्यच्ययेन पिडदनुभयं प्रमाणयति तथाचायमर्थः विददनुभवमसिदा या ·अप तत्त्वमस्यादिमहावास्यश्रवणजा प्रत्यगमिन्नब्रह्मविषया अपोक्षानुभूति नरः रक्षाणामिद्रियाणां परमती नभवतीत्यपरोक्ष मिद्रियाधिष्ठानतत्यका खान्यां नित्यमत्यक्षस्वभकाशात्मतत्वं तस्यानुचनिखारूढाखंडता य हा अपरोक्षा चासाचनुनिश्चेत्यपरोक्षानुभूतिर्विद्या ऽपरपर्यायो ब्रह्म- साक्षात्कार स्तत्साधनयुथोप्युपनिषच्छब्दबंदपरोक्षानुभूनिशब्देनोपचर्य ने झटित्यचलोकनमानेणैवोत्तमाधिकारिणां ब्रह्मात्मसाक्षात्कार कारणं में थविशेषइत्यूर्थः अनेन नित्यापरोक्षब्रह्मात्मतत्वं विषयो दर्शितः स मो च्यते प्रकर्षण तत्तदाशंका निराकरणापूर्वक सिन्हातरहस्य प्रदर्शनरूपणा यते कथ्यतइत्यर्थः अस्माभिः पूर्वांचारित्याध्याहार: ननु मायःम योजनमनुद्दिश्य नमदोपि प्रवर्तत इतिन्याया नारंमणीयोग्य इत्याश- क्य प्रयोजनमाह मोक्षसिद्धयइति मोक्षोनाम स्वाविद्याकल्पिता : द्यात्मत्वाभिमान रूपबंधनिवृति द्वारा स्वस्वरूपावस्थानं तस्यसिद्धिः माप्तिस्तदर्थे अनेन सर्वोऽनर्थ निवृत्तिहारा परमानंदाचाप्तिरूपं ·दर्शिनं किंलक्षणाऽ परोक्षानुभूतिः सद्भिः साधुभि नित्यानित्यवस्तुधिवेकादि साधनचतुष्टयसंपन्नै मुमुक्षभिरित्यर्थः एवंशब्दान्नान्यैः कर्मोपासनाधि कारिभिरिनिभावः मुर्मुहुनरंतर्यदीर्धकालाच्यासमयलेन स्नानशिक्षादा वष्यनादरं कृत्वेत्यर्थः चीक्षणीया गुरुमुवादवगत्य विचारणीया अनेन मु मुकरधिकारी दर्शितः एतेनैवार्थात् पूर्वकांडोत्तरकांडयोः साध्यसाधनमा स्ववर्णाश्रमधर्मेण तपसाहरितोषणात् साधनंमभवत्पुंसां वैराग्यादिचतुष्टयं ३ वः संबंधश्च दर्शितो भवतीति बोद्धव्यं २ ननु कार्यस्य कारणाधीनत्वान पूर्वोक्तसाधनचतुष्ट्यस्य किंकारणमित्याशस्याह स्ववर्णेति अब स्वशब्द न मुरव्यगोणमिथ्याभेदेन निविधेषु साक्षिपूत्रादिदेहादिलक्षणेष्वात्मत मध्ये मिथ्यात्मायोग्यत्वाद्यते तस्य देहादे ब्राह्मणादिवर्ण ब्रह्मचर्यायाश्रमप्र क्तेन धर्मेण ब्रह्मार्पणकतकर्मानुष्ठानजन्येना ऽपूर्चेण पूर्वमीमांसा मसि ·अप-देन 'माचिफलाधारमृतेन पुण्यादिशब्दवाच्येनेत्यर्थः नया तपसा कच्च चांद्रायणादिना प्रायश्चित्तेनेत्यर्थः पुनः हरितोषणा भगवत्पीतिकरात्सर्च भूतदयालक्षणात् कर्मविशेषात् एनैस्विभिः साधनैः वैराग्यादिननुश्य रूपं साधनं मोक्षसाधको धर्मविशेषः पुंसां प्रभवेत् संभावनाबालिड्. यदैनमन्वयः सवर्णायमधर्मरूपेण तपसांकृत्वा यहरिनोषणं तस्मादिनि ब्रह्मादिस्थावरांतेषु वैराग्यविषयेष्वनु यथैवकाकविष्ठायो वैराग्यंतहिनिर्मले । यद्यपि साधनचतुय्यस्य विवेकादिक्रमेण हेतुहेतुमद्रावस्तथापि वैराग्यस्या साधारणकारणनों योतयितु मादौमहणं कृतमितियोव्यं ३ कीदृशं तदैराग्या दिचतुष्यमित्याकांक्षायां नत्स्वयमेव च्याचर ब्रह्मादीत्वाश्य वक्तच्यासामुम कतेत्यंतेन श्लोकषट्दात्मकेन पंथेन नचादी वैराग्यस्य लक्षणमाह ब्रह्मान दिस्वाचतिविति ब्रह्मादिस्थाचरानेयु सत्यलोकादिमर्त्यलोकनिषु भोगसा ·धनेषु अनु कर्मजन्यत्वेनानित्यत्वं लक्षीकृत्येत्यर्थः वैराग्यं इच्छाराहित्यं ना नपानमा यथैवेति यथैव कॉकविष्ठायां वैराग्यं गर्दक्षादिविसायामपि कदाचित् कस्यचित् ज्वरशांत्यर्थ ग्रहणेच्छा भवति अतः काकविष्ठाया यहाँ णं उपलक्षणमेनहोत्यादीनां विषयेष्विच्छानुदये वैराग्यस्य हेतुगर्मितं घि शेषणमाह तदिति हियस्मा नगन्य निर्मल रागादिमलरहित ४ इदानी नित्यमात्मस्वरूपंहि दृश्यंत्द्दिपरीतगू एचंयोनिश्चयःसम्य विवेकोवस्तुनःसबै ५ चिराग्यकारणं विकं लक्षयति नित्यमिनि चैपमिदं सः वस्तुनः पदार्थस्य- चिचेको विवेचनविशेषो ज्ञेयः सक इत्यत आह एवमिति य एवंमकारेण सम्यक् संशयादिशून्यो निश्चयः एचकथमित्यतआह नित्यमिति हीनिषि बदनुमचमसिहमात्मस्वरूपं नित्य मविनाशि अबाध्यं सत्यमित्यर्थः अवि- नाशीचा अरेयमात्मेनिश्रुतेः दृश्य मनात्मस्वरूपं नदिपरीनगं तदात्मस्वरू ·अपः पं तस्मादिपरीतत्वेन गच्छनि पामोति व्यवहार भूमिमिति तथाविधं विना |नुभू- शिपाध्यमित्यर्थः अत्रेदमनुमानमपि सूचितं भवति आत्मस्वरूपं नित्यं द्र ष्टत्वात् यन्ननित्यं नन्न द्रष्ट यथाघदादीनिकेवलयतिरेकी हेतुः तथाऽना त्मस्वरूप मनित्यं दृश्यत्वात् यन्नानित्यं तन्न दृश्यं यथात्मस्वरूपमित्यय मपि केवल व्यतिरेकी हेतु: ५ तदेवं पैराग्यकारणं विवेकं व्यारच्याय वैराय सदैववासनात्यागः शमोयमितिशब्दितः नियहोवाद्यरत्तीनां दमइत्यभिधीयते ६ कार्य शमादिषज्ञ लक्षयनि सदैवेत्यादिषिभिः श्लोकैः सदेव सर्वस्मिन्न- ||पिकाले वासनात्यागः पूर्वसंस्कारोपेक्षाऽयंशमइनिशब्दितः अंतःकरणनिय हः शमशब्दार्थः बाह्यरत्तीनां श्रोच्चागादीनां नियहो निषिन्डमवृत्तिनिरस्का रोदमइति शब्देनाभिधीयते कथ्यते ६ ·विषयेयनि होनिमसिद्देश्यो बंधकेभ्यः शब्दादिश्यो या पराति निर ति रनित्यत्त्वादिदोषदर्शनेन ग्रहणानिच्छा सोपरतिरुच्यत इत्यर्थः की शीसेत्यताह परमेति परमं उत्कृष्टमात्मज्ञानं यस्याः सकाशाज्जायते। सा परमाआत्मज्ञानसाधनाजूनेत्यर्थः अनया सर्वकर्मसंन्यासो लक्ष्यते किंच विषयेयः परावृत्तिः परमोपरनिहिंसा सह सर्वदुःरवाना तितिक्षासाभुशामता ७ निगमाचार्यवाक्येषु शक्तिःश्रतिषिश्रुता चित्तकायतुसल्लल्यै समाधान मितिस्मृतं. सहनामिति सर्वदुःरकानां सर्वदुःखसाधनानां शीतोष्णादिदंडानां यत्सहनं मत्तीकारानिच्छा साना सवरूपा तितिक्षा मताविदुषामित्यर्थः ७ पिच निगमेति निगमाचार्यचाक्येषु चेदगुरुवचनेषु यहोपनिषद्मारयात्र पदेशेषु शक्तिजन विश्वास इत्यर्थः सा श्रति विश्रुता वेदांतमसिद्धा ·अप. तुपुनः सल्लक्ष्ये सदेव सोम्येदमय आसीदित्यादि ऋतिलक्ष्ये प्रत्यगझिने मुख ब्रह्मणि चिनेकाथ्यं नदेफजिज्ञासेत्यर्थः तत्समाधानमिति स्मृतं एवं श मादिपङ्कमभिधायैनकार्यभूतां मुमुक्षनामाह संसारबंधेनि इनिया सह ढाबुद्धिः सा मुमुक्षला वक्तव्यत्यन्वयः साकेत्यतआह भोषिधे मद्देव यद्दा संसारबंधनिर्मुक्तिः कथंमेस्यात्कदाविधे इनियासहढाबुद्धि वक्तव्यासामुमुक्ता ९ उक्तूसाधनयूक्तंन विचारस्पुरुषणहि कर्तव्योज्ञानसिअर्थ मासनःशुभामच्छता १० सकर्षिधातर्ब्रह्मन् मे मम संसारबंधनिमुक्तिनानायोनिसंबंधनित्तिः कदा कस्मिन्काले कथं फेनप्रकारेण पवेदित्येचंरूपा बुद्धि मुमुक्षनेत्यर्थः इदं साधनचतुष्टयं यदर्थमुपन्यस्तं तदिदानी दर्शयति उत्तेति उक्तानिन सादीत्यारश्यवक्तच्यासा मुमुक्षनेत्यंतचंथसंदरेण वर्णितानि यानि चैरी ·ग्यादि साधनानि ज्ञानोपकरणानि तैर्युक्तेन पुरुषेणाधिकारिणा देहवता मनुष्योत्तमेन हीति विमसिहत्वेन वक्ष्यमाणलक्षण: यहाहीत्यव्ययमे चार्य न्यनिषेधार्यइत्यर्थः विचारो विवेकः कर्तव्य आचूर्तयितव्यः किमा थमित्यत्तआह ज्ञानसिद्मर्थमिनि आत्मनो ज्ञानसिमर्थ ब्रह्मात्मैक्यबी धोद्भवनाय नन्वात्मज्ञानसिझआ कः पुरुषार्थ इत्याशंक्य मोक्षारख्यं च नोत्पद्यतेविनाज्ञानं विचारेणान्यसाधनैः यथापदार्थमानहि पकाशेनविनाकचित् ११ तुर्थपुरुषार्यरूपं फलं द्योतयन् पुरुषार्थ पिशिनाप शुभमिति सुन्न परमा नंदरूपत्वेन मंगलं मोक्षसरचमित्यर्थः इच्छता पार्थयता आत्मनःशुभम मितिचाऽन्वयः १० ननु ज्ञानसिध्यर्थ विचारएच कर्तव्य इति नियमः कु तः किवत इत्याशंक्य सहष्टांतमाह नोत्पद्यतइति विचारेणविना अ- न्यसाधनैः कमोपासनालक्षणे निं नोत्सद्यते नब दृष्टांतमाह यथेति ·यथा कचित्कस्मिंश्चिद्देशे सूर्यादिप्रकाशेन विना पदार्थभानं घयदिवस्तु नु- प्रकाशो नभवति हीतिसर्वजनमसिद्ध अतो नियमः क्रियन इनिभावः ११ नहि सविचारः कीदंश इत्यत्तआह कोहमिति अहं कर्ता सरवीत्या व्यवह्रियमाणः कः किंस्वरूपः नया इदं जगत् स्थावरजंगमात्मकं कथं क स्माजानं किमधिष्ठानमित्यर्थः तथा ऽस्यप्रत्यक्षादिममाणसि-इस्य जग कोहंकथमिदंजातं कोचैक ऽस्यविद्यते उपादानंकिमस्तीह विचार: सोयमीदृशः १२ तः कौत्पादक: कोविद्यते वै इतिधिकल्यं द्योतयति कि जीवाएं कर्तृ किंवेश्वरः फिंचान्यदेव किंचिदिनि विकल्पः किंचेह जगनि उपादानं घटस्यमृहत् किमस्ति अयमात्म जगत्कारणविषयः ईदृश एवं स्वरूपो विचारःसए व ज्ञानसाधनमित्यर्थः १२ ·ननु चैतन्यविशिष्टः कायः पुरुपति बार्हस्पत्यसूबा देहाकारेण परिणा तानि पृथिव्यादि चत्वारिभूतान्येवात्मेति चार्वाका वदंति स एवं कर्ता स खीत्यादि सर्वच्यवहारमूलमिति सर्वजनमसिन्दो सत्या मात्मविषयो विचारो नस्यादित्यतआहे नाहमिनि अहमदंशब्दमत्ययालंचनः प्रत्यगा त्मा भूतगणो यो देहःसन भवामि नस्य घादियदृश्यत्त्वादित्यर्थः नहीं नाहभूतगणोदेहो नाहंचाक्षगणस्तथा एनहिलक्षणःकश्चि विचार सोयमीशः १३ द्रियगणस्वं स्या इति चार्वाकैकदेशिमतमुत्याप्य दूषयति नाहमिति चपुनरक्षगणः श्रीयादींद्रियसंघातोष्यह नभवामि तयेति पदेन देहचदि द्रियगणस्यापि भूतविकारत्वं दर्शितं सवा एष पुरुषोन्नरसमयः अन्न| मयं हि सोम्य मन आपोमयः माणस्तेजोमयीचागित्यादिङ्गतिरुभयब प्रमाणं ननु यदि देहदयं त्वं नासि तहि शून्यमेषस्या इत्याशक्याह एता ·नुर अपः दिनि एतहिलक्षणः एतान्यां स्थूलसूक्ष्मदेहान्यां विपरीतधर्मकोस्मि अस्थूलमनच हसमित्यादियुतेः कश्चिदिनि जात्यादि रहितत्यान्मनो- याचा मंगोचरत्वं दर्शितं अयमीशः सविचार इतिच्यारण्यातार्यश्चतुर्थः पादः श्लोकचतुपयपि चोइयः १३ तदेवं कोहमित्येनन्चिश्त्येिदानी क थमिदंजातमित्यस्य निश्चयः क्रियते तत्र पृथिच्यादि भूनानिकार्यवात्स्वस्थ अज्ञानप्रससर्व ज्ञानेनमविलीयते संकल्पोविविधःकर्ता विचार सोयमीहशः १४ परमाणुभ्यो जायंत इति तार्किकादयो मन्यते कर्मणो जायते इतिमीमां सकाः प्रधानादेवनि सारख्याः तदेतन्निराकुन्नाह अज्ञानेति सर्वं जग- दिदं नामरूपात्मक मज्ञानप्रक्षय मज्ञानापूर्वोक्त स्वस्वरूपास्फुरणासन वति तथाविधं अत एवैतहिरोधिना ज्ञानेन स्वस्वरूपस्फुरणेन नम इचम काशेन पविलीयने निश्शेषलीन भवतीत्यर्य: कोवैकतैत्यस्य निर्णयमाह संकल्पइति ·विविधो नानाभकारः संकल्पः इदंकरिष्यामीत्यादिलक्षणोंतःकरणपरि- णामः कारणानुकूलच्यापारचान् कत्तोशेषपूर्वोक्तं १४ अयोपादानं किमस्ती खस्य निर्णयमा एतयोरिति एतयोरज्ञानसंकल्पची यंदुपादानं उत्प त्तिस्थितिनाशाय कारणं तत्तु सत्कालत्रयाबाध्यं ब्रह्मैव नान्यदित्यर्थः अत एवाधिष्ठान ज्ञाननिर्वाऽज्ञानकार्यत्वेन मिथ्याभूतमपिजगत् एतयोर्यदुपादान मेकंसूक्ष्मंसदव्ययं यथैव मृदंदादीनां विचारः सोयमीदृशः१५ याचज्ज्ञानोदयं रज्जुसदिचत् संसारायव्यवहारक्षम भवेदितिभावः ब्रह्मणः सचेहेतुः अव्ययमिनि अव्ययमपक्षयरहितं अनेनैतपूर्व ता अपि जन्मादि विकारा निरस्ताः नाशश्च निरस्तः षडावविकारेरान हित्ये हेतुः एकं सजातीयादिपोदशून्यं तद्धि कुनो नश्यते नवाह सा क्ष्ममिति सूक्ष्म मनोयागादीट्रियागौचरं तेषां प्रवृत्ति निमित्त जानिकि ·८ अप यादिशून्यत्वादित्यर्थः ब्रह्मणउपादानवे दृष्टांतमाह यथैवेति यथैच मृत् नुभू. घटादानामुपादानं नथैवेत्यर्थः एचप्रकारेण कार्यकारणभेदो नाममान मिनिसूचितं १५ ननु यद्यपि कार्यकारणोदो वाचारंभणमात्रस्तथापि जीवब्रह्मणो दोचास्तवःस्यादित्याशंक्याह अहमिनि अत्र यन इत्य- ध्याहारस्तथाचायमर्थः यनोहमहंमत्ययवेद्योप्येकः सजातीयादिग्दशू- अहमेकोऽपिसूक्ष्मश्च ज्ञातासाक्षीसदव्ययः नदहेनात्र संदेहों विचारसोयमीदृशः १६ न्यो मनुष्यमानेप्यहं बुन्हेरेकत्वमतीतेरित्यर्थः चपुनः सूक्ष्म इंद्रियागोच र पुनजोताऽहंकारादिमकाशकत्वेनचेतनइखर्थः तथासाक्षी साक्षादि- द्रियार्थसन्निकर्ष विनैवेक्षतेपश्यनि प्रकाशयत्तीनि साक्षीनिर्विकार इत्यर्थः अतएच सव्ययः संश्यासाचव्ययश्चविनाशापक्षयोपलक्षितसर्व विका . |रशून्यइत्यर्थः यस्मादेचं मूनोऽहं नत्तस्मादहमहंमत्ययचेद्य सत्सत्यज्ञा ·नादिलक्षणं ब्रह्म अबसंदेहो नास्तीत्यर्थः सोयमीदृशो विचारइनि १६ एतदेव जीवबौक्यमज्ञानमदर्शनेन द्रढयनि आत्मेत्यादिपंचभिः यतो हंप्रत्ययवेद्य आत्मा अनति संततमभावेन जायदादि सर्वावस्थास्वनुवर्तन इत्यात्मा अवस्थात्रयभावाभावसाक्षित्वेन सत्यज्ञानादिस्वरूपइत्यर्थः स खं पदलक्ष्यार्थोपि तत्सदलक्ष्यार्थ एवं विनिष्कलो विशेषगनिर्गतकली आत्माविनिष्कलो को देहोबहुभिरारतः तयोरैक्यंभपश्यति किमज्ञानमंतःपरं १७ निरवयवइत्यर्थः अन्यथा साचयरले घटादिवहिनाशिवापत्तिरितिभावः अबहेतुः एकः हीनि एकसेवाहितीयमित्यादि श्रुनिमासिद्धि द्योतयनि न न तयाँ लिंगदेहोंप्यूस्तीतिचेन्नेत्या देहति देहाँ लिंगदेहः सूक्ष्मशरीर- मिति यावत् सबहुतिः कलातिः श्रोत्रादिचुञताभिः सप्तदशतिरावृत्त आच्छादितस्तसंघातइत्यर्यः अतएव लिंगदेहस्य निरचयवसायमापात ·८ अप यादिभून्यत्वादित्यर्थः ब्रह्मणूउपादानवे दृष्टांतमाह यथेचेनि यथैव मृत घटादीनामुपादानं तथैवेत्यर्थः एवंप्रकारेण कार्यकारणलेदो नाममात्र मितिसूचितं १५ ननु यद्यपि कार्यकारणोदो वाचारपत्रणमात्रस्तथापि जीवब्रह्मणोदोवास्तवःस्यादित्याशंक्याह अहमिनि अन यत इत्य- ध्याहारस्तथाचायमर्थः यनोहमहंमत्ययवेद्योप्येकः सजातीयादिपोदशू- अहमेकोऽपिसूक्ष्मश्च ज्ञातासाक्षीसदव्ययः नदहेनात्रसदेही विचारसायमीहश: १६ न्यो मनुष्यमात्रेप्यहं बुन्देरेकत्वमतीनेरित्यर्थः चपुनः सूक्ष्म इंद्रियागोच रः पुनाताऽ हुंकारादिप्रकाशकत्वेनचेतनइत्यर्थः तथासाक्षी साक्षादि- द्रियार्थसन्निकर्ष विनवेक्षनेपश्यनि प्रकाशयतीनि साक्षीनिचिकार इत्यर्थः अतएच सव्ययः संश्वासावत्ययश्चविनाशापक्षयोपलक्षितसर्व विका रशून्यंइत्यर्थः यस्मादेवभूनोऽहं तत्तस्मादह महपत्ययय सत्सत्यज्ञा ·नादिलक्षणं ब्रह्म अनसंदेहो नास्तीत्यर्थः सोयमीहशो विचारइति १६ एतदेव जीवबौक्यमज्ञानमदर्शनेन वयनि आत्मेत्यादिपंचभिः यतो ऽहं प्रत्ययवेद्य आत्मा अत्तनि संततभावेन जायदादि सर्वावस्थास्वनुवर्तन इत्यात्मा अवस्थात्रयभावाभावसाक्षित्वेन सत्यज्ञानादिस्वरूपइत्यर्थः स खं पदलक्ष्यायोपि तत्पदलक्ष्यार्य एव विनिष्कलो विशेषेरानिर्गतकली आत्माविनिष्कलो को देहोबहुभिरारतः तयोरैक्यंपपश्यति किमज्ञानमंतःपरं १७ निरपयवइत्यर्थः अन्यथा सावयवत्वे घरादिवहिनाशिवापत्तिरितिभावः अबहेतुः एकः हीनि एकमेवादिनीयमित्यादि श्रुतिमसिन्दि द्योतयति न नु नयाँ लिंगदेहोप्यस्तीतिचेन्नेत्याह देहइति देहाँ विंगदेहः सूक्ष्मशरीर- मिति यावत् सबहुभिः कलाशिः श्रोत्रादिऱ्याताभिः सप्तदशमिरास्त आच्छादितस्तसंघातइत्यर्यः अतएव लिंगदेहस्य निरचयपत्वायनाचात् ·अप- ज्ञानेन तुकारणाऽज्ञाननिरत्ती निरत्तिन्यथाऽ निर्मोक्षमसंग इनिभाचः एचमनिवलक्षण्ये सत्यपि तयोरात्मदेहयोः प्रकाशत्तमसोरिचक्यमेकात्म्यं प्रपश्यनि तार्किकायइत्यर्थः अतो विपरीतदर्शनात्परमन्यदज्ञानं किमसि एतदेवाज्ञानमित्यर्थः विपर्ययरूपकार्यान्यथानुपपत्या तत्कारणं मूलाऽज्ञा नं कल्य्यत इतिभायः १७ पुनलक्षण्यमाह आत्मेनि आत्मा नियामको आत्मानियामकन्यांन होचायोनियम्यकः तयोरे स्य- १९ आत्माज्ञानमयःपुण्यो देहोमांसम- योऽशुचिः तयोरैक्यं. १९ नियंता चपुनरंतः पंचकोशांतरः देहस्तुनियम्यः सन्चायः तयोरेक्यमि युत्तराई व्याख्यातं एपमपि ज्ञेयं १८ अन्यदपि चैलक्षण्यमाह आ लेति आत्मा ज्ञानमयः मकाशस्वरूपो ऽत्तएचपुण्यः शुद्धः देहस्तु मासा दि विकारचानतएचाऽशुचिः एतेनात्मनः स्थूलदेहादपि वलक्षण्यमुक्त ·भवनि तयोरैक्यमित्यादि पूर्ववत् १९ वैलक्षण्यांतरमाह आत्मेति आमा स्वयंमकाशः सन् सूर्यादिवदन्य सर्वप्रकाशको ऽतएवस्वच्छः प्रकाश्य गुण णदोषसंबंधशून्यइत्यर्थः असंगोधयं पुरुष इतिश्रुतेः देहस्तु तामसो घा दिवत्यकाश्यत्वेन जङः न्योरेक्यामित्यादिपूर्वचन २० अत्र सर्वत्र पोनर त्यं नाशंफनीय मात्मनोऽलौकिकत्वेनात्यंत दुधखादेव बहुधाचैलक्षण्या आत्मागकाशकःस्वच्छो देहस्तामसउच्यते त योरेपयं. २. आत्मानित्योहिसद्रूपी देहोर नित्योपसन्मयः तयारक्य. २१ प्रयते परमकारुणिकै श्रीमदाचार्य आत्मेनि आत्मा नित्यो ध्वंसापतिः योगी नरहेतुः हियस्मात्सद्रूपः अचाध्यस्वरूपः देहस्तु ध्वंसमतियोगी अ बापिहेतू हियस्मासन्मयी नित्यः विकारित्वेन बांधयोग्यइत्यर्थः यस्मा देवमात्मदेहयोरत्यंनवेलक्षण्यं तस्मात्तयोरैस्यदर्शनं केवलमज्ञानमिति २१ ·अप १० नन्वात्मनः प्रकाशत्वं किनामेत्यत आह आत्मनइति आत्मनस्तत् प्रका- शत्व बोइयं किंतदित्यनाह यदिनि यत्पदार्थावभासनं घटपटादिवस्तु विषयप्रकाश इदंतयानिर्दिश्यमान विषयदर्शन मितियाचन् तर्षम्यादि प्रा काशचदिकारित्वं स्यादित्यत आह नाम्यादिदीप्तिवद्दीप्तिरिति इयमात्मदी प्तिरग्यादिदीप्तिचन्नकदाचिदुत्पत्तिविनाशादिविकारवतीत्यर्थः तबहेतुमा आत्मनस्तत्वकाशत्वं यत्पदार्थाऽवमासनं नाम्यादिदीप्तिवद्दीति भवत्यांध्ययनोनिशि २२ सनीति भवत्यांध्यं यत्तो निशि यतः कारणान्निशिराबाचम्यादिप्रकाशए कस्मिन्देशेसत्यपि तदन्यत्रलोकस्यांध्यं रुपमहाक्षमत्वं चिति स्मदीप्तिरेका विद्यमाना जैकबाऽविद्यमाना परिच्छिन्ना चास्ति किंतुदी पादिरूपस्याश्यादिप्रकाशस्य प्रकाशिका तदमावेचांधकारस्य प्रकाशिका उत्पत्तिनाशरहिताच सदा सर्वत्रपूर्णैचास्ति यहा इयमात्मदीसिरन्यादि- १.

·दीप्पिसदृशीन कुतः यनःकारणान्निशि रात्राचांध्यमंधकारीभवत्यनस्तहि लक्षणात्मदीप्ति या यद्यात्मदीप्तिरम्यादिदीप्तिसहशीभवे तीऽन्यादि। दीप्त्या ययांधकारस्य नाशीभवति तथात्मदीस्याऽप्यंधकारस्यनाशःस्या त् परंत्वात्मनः सत्ताप्रकाशाश्यां सर्वत्र सर्वदा विद्यमानत्वैऽप्यंधकारस्य नाशो नभवत्यत आत्मदीप्तिरम्यादिदीप्तिसशी न किंतु श्यमम्यादिदी देहोहमित्ययंमूढो धृत्वातिष्ठत्यहोजनः समायमित्यपिज्ञासा घटद्वेचसदा २३ प्तिानीदमाध्यमातीत्याद्याकारणाऽऽम्यादिदीसेरांध्यस्य चान्यस्य सर्वस्य च प्रकाशिका नाविरोधिन्यात्मदीतिः स्वमकाशेवाभ्युपेतच्या संवरात्मज्ञानास्टैरित्य थः तस्मादग्यादिदीप्तीनामपिदीपिका ऽन्यसाधननिरपेक्षा या दीप्तिः स आत्मा मकाश इति भाव: २२ नदेवं प्रकाश्य प्रकाशकवादिलक्षणलक्षण्येसत्यपि आ मानात्मा ददर्शिनमुपसंहरन्नुभयोझेदं स्पष्टयति देहति अहमहंशब्दम ·अप. ។ त्ययालंबनः प्रत्यगाऽऽत्मा ऽयमिदंतयानिद्दिश्यमानो घटादिवत्सत्यक्षतया नुनू- दृश्यमानी देहोसमीति उपयोर्दष्टदृश्ययोरेक्यकत्वा मूढःस्वा ज्ञानकार्यचि- पर्ययमोहच्याप्तो जनस्तिष्ठति कृतकृत्यबुद्धा निर्व्यापारोभवतीत्यर्थः एत दही महदज्ञानमितिभावः किंकृत्वापीत्यतआह ममेनि मम मत्संबंधी अयं देह इति सामान्यनो दैज्ञात्वापि अतएवाश्चर्यमिनि तात्पर्य कब सर्वदा ब्रह्मैवाहंसम:शांतः सच्चिदानंदलक्षणः नाहदेहोद्यसद्रूपो ज्ञानमित्युच्यतेबुधैः २४ घटट्रक्षेच यथा सर्चकाले घटष्टा पुरुषो ममायघटइति जानाति नत्वहंघट इति कदाचिदपि जानात्तीत्यर्थः २३ नन्वत्तस्मिस्तहुद्धिरिति लक्षणफरमापर पर्याय मोहकार्यलिंगानुमेयमज्ञानमीहक्. तहि तनिवर्तकं किमित्याकांक्षा- या नहिरोधित्वादात्मज्ञानमेवात्माऽज्ञाननिवर्तकमित्यभिप्रेत्य नल्लक्षण ११. माह ब्रह्मेत्यादिपंचभिः अहमहंशब्दमत्ययालंबनःमत्यगात्मा बनेपास्मि अोपास्मि ·एतयोस्तत्त्वंपदार्थयोरैक्येहेतुगर्मितानि विशेषणान्याह समइति समः स तामकाशाच्या सर्वामिन्नः पुनः किंलक्षणः शांतः निरस्तसमस्तीपाधित्वा दिक्षेपादिविकार शून्यः पुनः किंलक्षणः सच्चिदानंदलक्षणः सच्चिदानंदैर नृतजडदुःरपप्रतियोगिभिर्लक्ष्यने विरुधांशत्यागरूपया भागलक्षणयाज्ञा यंत इतिसच्चिदानंदलक्षणः ब्रह्मबोधे हि हिविधंदारं विधिनिषेधश्चेति तत्र सत्यज्ञानादिसाक्षाहाचकशब्दप्रयोगलक्षणो विधिरुक्तः इदानी| मत्तन्निरसनलक्षणी निषेधः पदश्यते नाहमिति अहमहशब्दमत्य यालंबनः देहो नत्यन्वयः देहइत्युपलक्षणं प्राणेंद्रियादीनामपि हीति विद्वज्जनमसिहं देहादेरनामत्वेहेतुमाह असदिति असद्रूपो सन् बाध्य मनृतंनाइग्रूपं स्वरूपं यस्य सनथाविधः इत्येवंप्रकारमहंबला स्मीत्यादिमहावाक्यंजन्या स्पंडाकारबुद्धिरूपज्ञान बुधरामनत्वज्ञेरुच्यते कथ्यत इत्यर्थः एतदिलक्षणः सी ज्ञानांपासइतिभावः २४ ५ ·अप. त्ययालंबनः प्रत्यगाऽऽत्मा ऽयमिदंतयानिद्दिश्यमानो घटादिवसत्यक्षतया नुभू- दृश्यमानो देहोस्मीति उपयोर्ददृश्ययोरेक्यंकृत्वा मूढःस्वा ज्ञानकार्यवि- पर्ययमोहच्याप्तो जनस्तिष्ठति कृतकृत्यच्या नियापारोवतीत्यर्थः एत दहो महदज्ञानमिनिभावः किंकृत्वापीत्यतआह समेति मम मत्संबंधी अयं दिह इति सामान्यतो भेदंज्ञात्वापि अतएवाश्चर्यमिनि तात्पर्य कइव सर्वदा ब्रह्मैवाहंसमःशांतः सच्चिदानंदलक्षणः नाहदेहायसद्रूपो ज्ञानमित्युच्यतेचुधैः २४ घस्दष्टेच यथा सर्चकाले घटद्या पुरुषो ममायंघटइति जानाति नत्वहंघट इनि कदाचिदपि जानातीत्यर्थः २३ नन्वत्तस्मिंस्तहिरिति लक्षणापत्रमापर पर्याय गोहकार्यलिंगानुमेयमज्ञानमीक्. तहि तनिवर्तक किमित्याकांक्षा- यां सहिरोधित्वादात्मज्ञानमेवात्माऽज्ञाननिवर्तकमित्यभिप्रेत्य तल्लक्षण- माह ब्रह्मेत्यादिपंचभिः अहमहंशब्दमत्ययालंबनः प्रत्यगात्मा ब्रीचास्मि ११ स्नैचास्मिा ·एतयोस्तत्त्वंपदार्थयोरैक्येहेत्तुगर्भितानि विशेषणान्याह समइति समः स ताम्रकाशान्यां सर्वामिन्नः पुनः किंलक्षणः शानः निरस्तसमस्तोपाधित्वा दिक्षेपादिविकारशून्यः पुनः किंलक्षणः सच्चिदानंदलक्षणः सच्चिदानंदैर नृतजडदुःरयमतियोगिभिर्लक्ष्यिते विहांशत्यागरूपया मागलक्षणयाज्ञा यंत इनिसच्चिदानंदलक्षणः ब्रह्मबोधे हि विविधंद्वारं विधिनिषेधश्चेनि तन सत्यज्ञानादिसाक्षाहाचकशब्दभूयोगलक्षणो विधिरुतः इदानी मतन्निरसनलक्षणो निषेधः मदर्श्यते नाहमिति अहमहंशब्दमत्य यालंबन:देहो नेत्यन्वयः देहइत्युपलक्षणं माणेंद्रियादीनामपि हीति विदज्जनमसिई देहादेरनात्मत्वेहेतुमाह असदिति असद्रूपो ऽसन् बाध्य मनृतं नायूपं स्वरूप यस्य सतथाविधः इत्येप्रकारमूहबला स्मीत्यादिमहावाक्यूजन्या ऽपंडाकारबुदिपज्ञान बुधरात्मनत्व रुच्यते कय्यनइत्यर्थः एतहिलक्षणः सवर्ण ज्ञानाभासइनिभावः २४ ·अप. त्यस्वालंचनः प्रत्यगाऽऽत्मा ऽयमिदंतयानिद्दिश्यमानो घटादिवसत्यक्षतया नुः दृश्यमानो देहोस्मीनि उपायोर्दष्टदृश्ययोरेक्यंकृत्वा मूढःस्वा ज्ञानकावि- पर्ययमोहच्याप्तो जनस्तिमृति कृतहत्यचुन्या निर्यापारोभवतीत्यर्थः एन दही महदज्ञानमिनिभावः किंकृत्वापीत्यतआह ममेनि मम मत्संबंधी अयं दह इति सामान्यतो दंज्ञात्वापि अतएवाश्चर्यमिति तात्पर्य कइव सर्वदा ब्रीचाहंसमःशांतः सच्चिदानंदलक्षणः नाहंदेहोंघसद्रूपो ज्ञानमित्युच्यतेबुधैः २४ घटद्रदेव यथा सर्चकाले घटद्रशा पुरुषो ममायंघटइनि जानानि नत्वहंघट इनि कदाचिदपि जानातीत्यर्थः २३ नन्वतस्मिंस्तहुहिरिनि लक्षणफामापर पर्याय मोहकार्यलिंगानुमेयमज्ञानमीहक्. नहि नचिनेक किमित्याकांक्षा- चां नदिरोधित्वादात्मज्ञानमेवाल्माऽ ज्ञाननिवर्तकमित्यभिप्रेत्य तल्लक्षण ११. माह मोत्यादिपंचशिः अहमहंशब्दपत्ययालंबनः प्रत्यगात्मा बंटीवास्मि ·पुनःकिलक्षणंज्ञानमित्यतआह निरामयइति अहं निरामयः सर्वरोगरहि नः निराभासो रत्तिच्याप्यत्वेपि फलव्याप्यत्वशून्यः निर्विकल्पः कल्पनाही, नः आतूतश्च व्यापकः २६ पुनः किंलक्षणं ज्ञानमित्यतआह निर्गुणइनि! अहंनिर्गुणो गुणरहितः गुणानांमायामयवादित्यर्थः अतएव निष्क्रियः निरामयोनिराभासो निर्विकल्पोहमाततः नाई देहोर २६ निर्गुणोनिष्क्रियोनित्यो नित्य मुक्ताहमच्युतः नाहंदेहो. २५ निर्मलोनिश्च लॉनंतः अहीहमजरोम नाहदेही २० कियारहितः तथानित्यो विनाशरहितः अतएव नित्यमुक्तः कालत्रयेपि बधशून्यः तनहेतुः अच्युतः अमच्युतसचिदानंदस्वभावः २७ पुनरपि ज्ञानलक्षणमाह निर्मलइनि अहं निर्मल: अविद्या तत्कार्यलक्षण म- लरहितः अतएव निश्चलः व्यापकत्वादाकाशचन्निश्चलइत्यर्थः निश्चला ·अप-वे हेनुः अनंतः देशकालवक्तपरिच्छेदशून्यः अद्धः अन्दिरहितः पु १३ नरजरा जरारहितः अमरो मरणहितच सर्चधर्माणां देहायवर्तित्वा दिनि नाचः २८ नन्यासा प्रत्यक्षदेहरूपो न भवनि नहि शून्यत्तमात्मनः स्यादित्याशंक्याह स्वदेहे इनि मोहेमूर्ख शून्यवादिन् वदेहे पुरुषारयं पुरि मनुष्यशरीरै उपति अहमाकारेण चसनीतिपुरुष इत्याच्यानामय स्वदेहे शोप्मनसत.पुरुषारयचसमत् किमूवशून्यमात्मान दहातीतकराषिक्षा २९ स्य ते अतएव शोभनं मंगलं शरीरविलक्षणत्वादतिमंगलं नया संम त अयमात्माब्रह्मेत्यादिवास्यनिणीत चकारादुत्तमःपुरुषस्त्वन्य इत्या दि स्मृनिनिर्णीतं घटद्वद्देहद्रष्टत्वेन देहातीतमात्मानं सत्तभावंसं तं सर्वव्यवहाराधिष्ठान शून्य रवपुष्पादिवत् अत्यंताऽभावरूप किं करोषि कथंमन्यसे मामन्यथाइनिभावः कचित्तस्वदेह मितिहितीयांतः १३ ·पाठस्तस्मिन्पक्षे देहात्मवाद्येव वदति उक्तलक्षणं मनुष्यदेहं त्यका सा मानमन्यत् २९ ननु शून्यवादिन एवाभावापत्तेः शून्यमारत परंखात्म नी देहातीनले ममाणाभावाह एवात्मास्यादित्याशक्याह स्वामान- मिति मोमूर्य देहात्मंचादिन् चाक ख स्वात्मानं स्वकीयमात्मानं पुरु |पं देहातीतं देहानिरिक्तं श्रुत्या नस्माद्दा एतस्मादन्नरसमयादन्योतर स्वात्मानंशृणुमूरर्वत्वं त्यायुक्त्याचपूरुष देहातीतंसदाकारं सदुर्शवादृशैः ३० आत्मेत्यादिकया पुनर्युक्त्याच एकस्मिन्कर्तृकर्मविरोध इत्यादिरूपया शा णु अवधारय देहानीनले किमाकार आत्मत्यन्ाह सदाकारमिति सदान कारमस्तीत्येतन्मात्रव्यवहारकारणभूत आकारोयस्य तं एवंविधोस्तिचे तोनदृश्यतइत्यतूआह सदुर्दशमिति भवाशैः अत्याचार्यश्रूडासून्यैः | दुर्दर्श सर्चयादर्शनायोग्य तस्यद्रष्टरूपखादेवेत्यर्थः यहा पूर्वश्लोकोक्त ·अप. द्वितीयापेक्षया देहात्मवादिनः समाधानार्योयंश्लोकः स्वात्मानमिति ३० नदेवाह अहमित्यादिसप्तभिः परः देहादन्यआत्मा हंशब्देन शब्दइत्यु पलक्षणं प्रत्ययस्यापि विरच्यातः पसिद्धः फिलक्षण इत्यतआह एकड़ |एकएपस्थित एनिमत्येक मवधारण तुशब्दः पूर्वोक्ताात्मनः स्थूलदे हिस्यलक्षण्यद्योतकः स्थूलोदेहक: देहंएवदेहकः स्वार्थकःप्रत्ययैः अहंशब्देनविरव्यात एकएचस्थितःपरः स्थूलस्वनेकतांमाप्तः कथंस्याद्देहकापुमान् ३१ कर्यपुमान् पुरुपः आत्मास्यानकथंचिदित्यर्थः देहस्यानात्मबेहेतु- माह अनेकतामिनि अनेकतां परस्परं भिन्नता प्राप्तः एवं तमः शवदनिविलक्षणत्वेपि देहस्यात्मत्वंब्रुवन्नति मूढत्वादुपेक्ष्यइति- भावः ३१ श्रीसच्चिदानंदायनमः ·लदेचातिचैलक्षण्यं दर्शयति अहमिति अहमहंशब्दप्रत्ययालंबन आत्या द्रष्टतया शब्दादिविषयमकाशकतया सिन्हः शब्दंशृणोमीत्यादिव्यवहारे णपसिन्हः देहस्तु दृश्यतया शब्दादिवसकाश्यतयास्थितः तबाहेत्तुमा ह ममेति ममायदेह इति घादिवत्स्वीयसंबंधितया निर्देशान् व्यच- हारात् एवमुभयोलक्षण्येसति कथं देहकःपुमान् स्यादितिव्यारव्याता अहंद्रष्टत्यासिहो देहोदृश्यतयास्थितः ममाय मितिनिर्देशा कय ३२ अविकारहीनस्तु दे- होनित्यंविकारवान् इतिपनीयतेसाक्षात्कथ ३३ र्थश्चतुर्थपादः एवमग्नेपिलोडव्यं. ३२ पुनर्वैलक्षण्यांतरमाह अहमिनि आ हंव्याख्यानार्थः विकारहीनः जायतेस्तीत्यादिषड्डिकारहीनः तुबैलक्षण्ये देहो नित्यं सर्वकालं चिकारवान् अत्रकिप्रमाणमतआह इनीति इनि साक्षात्, मत्यक्षपमाणेन प्रतीयतेअनुभूयते एवंसतिकथस्याद्देहकःपुमानिति ३३ ·अपः । एवं युक्त्या देहात्मनोलक्षण्य मुरका अत्याप्याह यस्मादिति यस्मात्स नः रं नापरमस्तिकिंचिद्यस्मान्माणीयो न ज्यायोस्ति कश्चित् वृक्षइव स्तव्यो दिविनिष्ठत्येकसेनेदं पूर्ण पुरुषेणसमिति तथा प्रसिद्ध्या तैत्तिरीयक त्या कृत्लेनिकरणेतृतीया पुरुषस्यात्मनोलक्षणं विमूढेन विगत मुद्रमा विनानिचतुरेण ऋत्यर्थविवेचनकुशलेनेत्यर्थः इयं कैरितृतीया विनि यस्मात्परमितिथल्या नयापुरुषलक्षणं विनिर्णी विमूढेन कथं. ३४ संपुरुषएवेति सूक्तेपुरु षसंज्ञिते अप्युच्यतेयत्त ऋत्यां कथंक ३५ णीतं विचार्यस्थापितं अन्यत्पूर्ववत् यहा अत्येतिकर्तृपदमस्मिन्प्रक्षेपियूदे नेतिदेहात्मवादिनप्रतिसंचोधन पिमूढानांइनस्वामिन् मूर्यशिरोमणिखादेच ऋतिनाद्रियसइतिभाव: ३४ नकेवलमनयेकया श्रुत्या विनिणीन कित्व १५.. न्ययापीत्याह समिति यतोहेतोः श्रत्या चेदारच्यपरदेवनया पुरुषएचे ·दंसमिति पुरुषसंज्ञिने सूक्तेप्युच्यते पुरुषलक्षणमिति पूर्वलोकाध्या हारः अतःकयस्यादितिपूर्वेचत् ३५ अपरयापि प्रात्यैवमेवानिीतमि। त्याह असंगइनि असंगोद्ययंपुरुषइनित्या बहदारण्यके वाजसने- योपनिषदि पुरुष असंगःमोक्तः देहकत्वनंतमूलसंश्लिष्टः कथं पुमा स्यादिनि ३६ तबैवान्यपकारेणापि देहात्मनोलक्षण्यंनिरूपितमि असंगापुरुषःमोक्तो रहदारण्यकेशपिच अनंत मलसंश्लिष्टः कथा ३६ तपच्समारच्यातःस यज्योतिर्हिपूरुषः जडापरभकाश्योसो कथः ३७ त्याह तत्रैवेति तत्रैव दृहदारण्यक एवेत्यर्थः अनायं पुरुषः स्वयंज्योति- वित्तीति श्रुत्या स्वयंज्योतिः पुरुषः समारच्यानः हीति विहत्यसिन्दि द्योतयक्ति असो घदादिदृश्यो उत्तएव परमकाश्यस्ततएच जडोदेहकः कथंपुमान्स्यादितिव्यारव्यातं ३७ ·अप अथास्तामिदं ज्ञानकांडं कर्मकांडेपि देहात्मनोर्मेद एवनिर्णीत इत्याह मो तइति हियस्मात्कर्मकांडेनापि यावज्जीवममिहोत्रं जुहुयादित्यादिरूपेण कर्मपत्तिपादकेन वेदनागेनेत्यर्थः आत्मा देहादिलक्षणः मोक्तः कथमि त्यत्तआह नित्यइति.नित्यत्त्वंच कुतइत्यताह तदिति देहपात ... प्रोक्तोऽपिकर्मकांडेन ह्यात्मादेहाद्विलक्षणः नित्यश्चत्तत्फलं सुक्त देहपातादनतर ३० लिंगचानेकसंयुक्तं चलंघश्यधिकारिच अव्यापकमसद्रू नकथस्यात्युमानयं ३९ तत्रफलमनित्यकर्मफलं यतः आत्मा संक्तेऽनोनित्यत्ययः नकारात् न्या यसारच्यादावष्येवमेचदेहासनोपदोवर्णित इतिदर्शितं ३० नन्वेवंसनि चेदांतिनामपसिद्धांतः स्यादित्यनआह लिंगमिनि लिंग लिंगशरीरं तत्पर क्षिादिधर्मविशिर्ष अयं नित्यापरोक्षपसावः पुमान् कथस्यान्नकथंचि १६ ·दित्यर्थः चकारात्कारणशरीरमपि निराकृतं अनयोरपिफोदे लिंगदेहस्या लक्षण्यसूचकानिविशेषणान्याह अनेकेति अनेकसंयुक्तं देवमनुष्यादि- नानास्थूल शरीरसंबंधयुक्तं यहा भोवादियुझंतसप्तदशकलासंयुक्तं तथा चलं चंचलं मनःमधानवादित्यर्थः पुनस्यं ममेदं श्रोत्रं ममेदं मन इत्यादि समनास्पदत्वेनात्मन उपसर्जनभून चपुनर्विकारि उपचयादिमत् अव्यापक एवंदेहाट्न्य आत्मापुषईश्वरः सवोत्मासवेरूपश्च सतिीतोहमव्ययः४. परिच्छिन्नमसद्रूपमात्मज्ञानैकबाध्यंच अवेदमाकूतं यद्यपि लिंगशरीरा ध्यासेनात्मनः कैलपोतृत्वादिसाच स्तथाप्यात्मनः स्वतस्तदभावज्ञान निना ध्यासनिरत्तावकर्तृत्या मोक्तृतादिभावसिद्धिरिति वेदांतिनां न किन चिदपसिद्धांतोन्यचदिति मंगलं ३९ इदानीं पूर्वोत्तमर्थमुपसंहरति एवमि- ति एवं पूर्वोक्तमकारेण देहयात् स्थूलसूक्ष्मलक्षणादन्यामिन आत्मा ·अप कोसाचित्यत आह पुरुषइनि पुरुषः शरीराधिष्ठाता नहि किंजीव: नेत्या जुनू. ह ईश्वर इति नबहेतुः सर्वात्मेति नई दैतहानिःस्पादित्यनाह सर्वरूप इति एवंसनि विकारित्वस्यादित्यतआह सर्वातीन इनि एतादृश आला चेदस्नि नहि कुनोनोपउभ्यत इत्यतआह अहमिति अहं प्रत्यक्षो ऽहंशब्द प्रत्ययालबनत्वेन सर्वदोपलब्धिस्वरूप इत्यर्थः नहिंकारः स्यान्नेत्याह इत्यात्मदेहभागेन प्रपंचस्यैवसत्यता यथोक्तातर्कशास्त्रेण ततःकिंपुरुषार्थता ४१ अव्ययइति अध्ययः अपक्षयादिविकार भून्यः अहंकारसाक्षीति तायः १५ अथेदानीमासनो देहद्दयानिरिक्तत्व पनिपादनमनर्यकमितिशकते इतीनि इति पूर्वोक्तयकारेण वर्णितेनात्मदेहविभागेन प्रपंचस्यैव सत्यता नयोक्ता यथा नशापेण तनः प्रपंचसूत्यत्वं मनिपादनाकिंपुरुषार्थता कुत्सितपुरु- पार्यस्वं मयनित्यशाचादित्यर्थः द्वितीया पयं भवतीनिकतेः ४१ ·भेदज्ञानस्यालेदज्ञानपनि कारणत्वादात्मदेहविभागकथनं नानर्थमित्या हु इनीति इनि पूर्वोक्तेनात्मदेह देनासनो देहात्पृथक्करणेन देहस्यैव मा प्ति ना कमत्तेनात्मत्वं तन्निवारित इदानीमुत्तरयंथेन तस्य देहप्तेदस्या- सत्त्वमात्मसत्तातिरिक्तसत्ताराहित्यं स्फुट स्पष्टयथास्यात्तथा हीनिमसिन्ह इत्यात्मदेहभेदेन देहात्मत्वंनिवारितं इदानींदेहभेदस्य सत्त्वंस्फुटमुच्यते ४२ चैतन्यस्यैकरूपत्वा हैदोयुक्तीनकर्हि चित् जीवत्वंचम्पाज्ञेयं रज्जोसर्पग्रहोयथा ४३ मुच्यते ४२ नदेवाह चैतन्यस्येनि चैतन्यस्य सर्च मूतनीतिकमपंचाधियाना प्रकाशस्य घरम्पकाशने पटःप्रकाशते इत्यादिष्वेकरूपत्वादेकाकारत्वा. हेतोः कर्हिचित् कस्यांचिदंवस्थायामपि दो नयुक्तो नययार्यइत्यर्थः ना हिजीकोदः सत्यस्यादित्यनाह जीवत्वमिति जीवत्वं चकारोप्यर्थः ·अपन मृषा मिथ्या ज्ञेयं तदुपाधेरेघांतःकरणादेर्मायामयत्वादित्यर्थः अधि नुस्ः छानसत्सुखेन कल्पितस्य मिथ्यात्वबोधे दृशंतमाह रज्जाविति यथार जौ तदज्ञानात् चक्रतादिसादृश्येन मंदांधकारे सर्पग्रहः सर्पचुहिरप्सुस नस्य भवति नतुव्युत्पन्नस्य तथैवात्मन्यात्माज्ञानात् प्रकाशसादृश्या विशेषभकाशे चिजडयंथिरूपचिदानासचमी भवत्यविचेकिनां ननु रज्ञानातक्षणेनैव यूइंद्रज्जुर्टिसर्पिणी मानितहचितिःसाक्षा विश्वाकारेणकेचला ४४ विकिनामिति चेदानसिहतिरहस्यं ४३ इदानीं पूर्वोक्तमेच दृष्टांतं चिर ण्वन् सर्वस्यापिप्रपंचस्य ब्रह्मस्पतामाह रज्ज्विनि केवलेति विशेषणेन पूर्वावस्थामपरित्यज्याचस्थानरपाप्तिलक्षणविच पादानखमेवोक्तं नारंभोपादानत्वं नापि परिणामोपादानलमिनिषाध्य अन्यत्स्पष्ट श्रीसच्चिदानंदायनमः ·अब हेतुं दर्शयन् पूर्वोक्तमुपसंहरति उपादानमिति यस्मात्प्रपंचस्याका शादिदेहांतस्य जंगबिस्तारस्य ब्रह्मणो मायाशवलाञ्चैतन्यादन्यत्सरमा णचो यहा परुतिरूपादानं कारणविशेषो नविद्यत इति तस्मादा एन- स्मादात्मन आकाशः संभूत इत्यादिझते: तस्मान्देतोरिनि स्पष्मन्यता उपादानंपूपंचस्य ब्रह्मणोन्यन्नवियते तस्मात्सर्वमपंचायं ब्रह्मचास्तिनचेतरत् ४५ व्याप्यच्यापकतामिथ्या सर्वमात्मातशासनात् इतिज्ञातेपरेतले भेदस्यावसरस्कुतः ४६ ४५ ननु व्याप्यच्यापकनारूप पोदे जागतिसति कथं प्रपंचस्य ब्रह्मते- त्याशंक्याह व्याप्येति व्याप्यमांतरं व्यापकं बाह्य नयोचो मिथ्या घ टाकाशादिवत् कल्पितत्वादसन्नित्यर्थः नत्रममाणमाह समिति इदं बह्मदंक्षरमिति प्रकृत्येदंसयदयमात्मेत्यादि श्रुतिरूपेश्वराज्ञाचला ·अपः दित्यर्यः तत्तःकिमतआह इतीनि इतिज्ञातेत्यादिसगमं ४६ ननु म . त्यक्षेणभासमानो व्याप्यच्यापकताचः कथमिथ्येत्याशक्याह श्रुत्यति नूनमिनि निश्चये हीतिमंसिन्ही त्या नेहनानास्ति किंचनेत्यादिरूपये पर्थः नानात्वं निवारितं तेनच नानासनिवारणेनायकारको अभिन्न अत्यानिवारितंनूनं नानात्वस्वमुरचेहि कथंभासोभावेदन्यः स्थितेचाइयकारणे ४७ दोषोपिपिहित श्रुत्या मृत्योर्मृत्युसगच्छति इहपश्यतिनानात्व माययाव चिनानरः ४८ निमित्नोपादाने ब्रह्मणि स्थितेसति भासो व्याप्यच्यापकतादिप्रतिभासः कार्यभूतो ऽन्यःस्वकारणातिरिक्तः कयंभवेन्नकथंचिदित्यर्थः ४७ किंच ददृशेदोषप्रचणादपि कारणाशिन्नमेच कार्यमित्याह दोपइति मृ त्योः स मृत्युमामोति य इह नानेच पश्यतीत्यादिरूपया ऋत्येत्यर्थः १९.. 2 ·नत्र मृत्योरनंतरं मृत्यु जननमरणपरंपरामित्यर्थः स्पष्टमन्यात् ४८ नर्हि किंकुर्यादित्यत आह ब्रह्मणइति बृहत्त्वादपरिच्छिन्नबाहम तद्भू पात्परमात्मनः सर्वाणि भूतानि जायते उपद्यते जायंतइति स्थितिमल ययोरप्युपलक्षणं यतोचा इमानि भूतानि जायंत इत्यादिभत्तेः यस्मादेवं बह्मण सर्वभूतानि जायतेपरमात्मनः तस्मादेनानिब्रह्मव भवतीत्यवधारयेत् ४९ बींवसर्चनामानि रूपाणिविविधानिचे कर्माण्यपिसममाणि विपातीतिश्रुतिजगी ५० तस्माइतोरेतानि तानि ब्रह्मैवभवंति सन्माषमलरूपाणीत्यधारयेन्नि श्चिनुयादिनि ४९ नंनु, नाना नामरूपकर्मभेदेन विचित्राणि भूतानि क थं ब्रह्मात्मकानीत्याशंक्याहू ब्रह्मैवेति अयंचा इदं नाम रूपं कर्मनिष हदारण्यकतिर्जगी गायनं कृतवती स्चाधिकारिणः श्रापयामासेत्य ·अपः र्थः किमित्यत आह ब्रह्मैव सर्वनामान्याकाशादिदेहांतान न चपुनर्विविधानिदपाण्यवकाशादि हिपदांतान नानाधिकार विशेषा न अपिशब्दश्चार्थे रूपग्रहणं गंधादिग्रहणस्याप्युपलक्षणं समग्राणि कर्माण्यवकाशप्रदानादीनि मानशीचादीन् क्रियाविशेषानपि चिपनि सुवर्णाज्जायमानस्य सवर्णत्वंचशाश्चतं ब्रह्मणोजायमानस्य ब्रह्मत्वचनथाभवत् ५॥ स्वल्पमप्यतरकत्या जीवात्मपरमात्मनाः यःसंनिष्ठतिमूढामा पार्यतस्याशिभाषितं ५२ रज्ज्वादिकमिव सादि प्रतिभासं दधात्यधिष्ठानदर्शनशून्यान् पनिदर्शय तीत्यर्थः ५. अब लोकमसिहं दृष्टांतमाह सवर्णनि सगम ५१ एवं क र्तृकर्मादि कारफषकस्यैकाधिष्ठानरूपले सिपि ददर्शिनो भयमाह पनि स्वल्पमप्यंतरमुपास्योपासकरूपं भेदं कृत्वा कल्पयित्वायस्तिष्ठति ·तस्य भयंशाषितं यदा होवैष एतस्मिन्नुदरमंतरं कुरुते अथ लस्य भ यं भवतीत्यादिकत्येत्यर्थः' ५२ ननु प्रकाशनमसोरिच परस्पर विरुह- स्वशाययोतातयोः कुन एकाधिकरणत्वमित्याशंक्यावस्थाभेदादि- स्याह योनि यत्र यस्यामज्ञानावस्थायां अज्ञानेन दैतमिव भावे तत्र तस्यामज्ञानावस्थायामितरोऽन्योऽन्यत्पश्यनि यत्राहि दैतमिव भवति ता यत्राज्ञानावेहेत मित्तरस्तत्रपश्यनि, आसत्वेनयंदासर्व नेतरस्तनचाण्चपि ५३ दितर इतरं पश्यत्ति तदितर इतरं जिघनि तदितर इत्तरं शृणोति तदिन र इतरमपिवदति तदितर इतरं मन तदितर इतर पिजानानीति यत्रा पाइन्यदिवस्या तवान्योन्यपश्यदन्योन्यजिघेदन्योऽन्यद्रसयेदित्या दिश्रुतेः शब्दः पूर्वोक्ता लक्षण्यं सूचयति यदायस्मिन् ज्ञानकाले स वयात्मलेन भवेत् नवनस्मिन् ज्ञानकाले इतरो एचपि किंचिदप्यन्यन्न ·अप. पश्यति यत्रया अस्य सर्वमात्मैचाभूततनकं पश्येत्तकेनकं जियेदि नन्नः त्यादिश्रुत्तेः सकार्याज्ञाननित्त्या ननमितिभावः ५३ ननु दैनादर्श ने कः पुरुषार्थ इत्याशक्य तत्प्रतिपादिकां यस्मिन्सर्याणि भूतान्या मैवा भूद्विजानतः तन कोमोहः कःशोक एकत्वमनुपश्यत इतिकति मर्थतः पठति यस्मिन्निनि अस्मिन्नवस्थाविशेषे सर्वाणि भूतान्या यस्मिन्सणिभूतानि ह्यात्मलेनविजाननः नवैतस्यभन्मोही नशोकोऽद्वितीयतः ५४ स्मत्वेनात्मभाचेन विजानतः अपरोक्षण साक्षात्कुर्वतो अधिकारिण: पुरुषस्य नस्येतिषष्ठी सप्तम्यर्थ तस्मिन्नवस्थाविशेषे पैनिश्चयेन मो हो 'नमोनावे चपुनः शोको व्याकुलतापि नामवेन् उसयबहेतुः अहि. २१ तीयत्तः तत्कारणामाचादित्यर्थः ५४ ·शोफकारण द्वैताभाचे प्रमाणमाह अयमिति सवा अयमात्मा ब्रह्म विज्ञानमय इत्यादिरूपयेत्यर्थः शेषस्पष्टं ५५ नन्वयंलोक एच तत्का) रणे सति कथं शोकायनाच उच्यत इत्याशक्य सदृष्टांतमाह अनुजूता अयमात्माहिबलेव सर्वात्मकतयास्थितः इनिनिधारितश्रुत्या बहदारण्यसंस्थया ५५ अनुभूताऽप्ययलाका व्यवहारक्षमाभपसन् असूद्रूपायथास्थम उत्तरक्षणबाधतः ५६ स्वमोजागरणेऽलीकः स्वमेऽपिजागरोनहि इयमेवलयेनास्ति लयोपियुभयौनेच ५७ इनि स्पष्ट ५६ दृष्यंत पिण्वन्मुक्तन्यायमन्यत्राप्यनिदिशति स्व मइति अलीको मिथ्या इयं स्वप्नजागरणे लये सपुप्ती शेषंस्प- एम् ५५

·अप
अप.
२२
उक्तमुपसंहरन्फलितमाह त्रयमिति त्रयं जायदाद्यवस्थात्रय मेवमुक्तपर नमः
पर व्यभिचारेण मिथ्या मिथ्यात्वेहेतु: गुणेति गुणत्रयविनिर्मिनं मा-
याकल्पितमित्यर्थः तर्हि किंसत्यमन आह अस्येनि अस्य अवस्थात्रय
स्य शेषंस्पष्टुं ५. नन्ववस्थात्रयं मिथ्याभवत्तु जीवस्त सत्त्यः स्यादि-
अयमेवंभवेनिमथ्या गुणत्रयविनिर्मितं अस्यद्रष्टाय
णातीतो. नित्यो कश्चिदात्मकः ५८ यन्मृदिघ
ट्रावाति शुक्तीचारजतस्थिति तहह्मणिजीचल
वीक्ष्यमाणेनपश्यति ५९ यथामृदिघटोनाम कन्केकुं
डलाभिधा भुक्तीहिरजतरच्याति चिंशब्दस्तथापरे ६०
त्याशक्य सदृष्टांतमुत्तरमाह यद्ददिति ब्रह्मणि वीक्ष्यमाणे आत्मत्वेन
साक्षात्कृते सति जीवत्वं नपश्यनीत्यन्चयः अन्यत्स्पष्टमेच ५९ अज्ञानाच
स्थायां प्रतीयमानो यो जीवब्रह्मोदः सनाममान इति बहुदृष्टांतराह यथेति र
२२ .

·जतस्य च्यातिरारख्या नामेतियावत् परे परेब्रह्मणि जीवशब्दस्तथा शेषस्पष्टं ६. नकेवलं जीच एचनाममायः किंतु सर्वविश्वमपि ब्रह्म णि नाममात्रमित्यनेकदृष्टांनैराह यथैवेति स्पष्टुं ६१ नायमात्रमपंच- स्य मिथ्यात्वचासनादाढायेममैचार्थ बहुभिर्लोकमसिद्ददृष्टांतः प्रपं यथैचच्योम्निनीलत्वं यथानीरंमरुस्थुले पुरुषुत्वंयथा स्थागो तद्विश्वंचिदात्मनि ६॥ यथैवशून्येचैतालो गंधवाणांपुरंयथा यथाकाशहिचंद्रत्वं नेइत्सत्ये- जगस्थितिः ६२ यथातरंगालाल जलमेवस्फुरत्य- ले पात्ररूपेशाताम्महि ब्रह्मांडौंधैस्तथात्मता ६३ चयति यथैव शून्य इत्यादिषिभिः शून्ये निर्जनेदेशे वैवालः अकस्मादाभास मानो भूतविशेषः गंधर्चपुरस्यापि मून्याधिष्ठानत्वं ज्ञेयं गंधर्षनगरंनाम राज नगराकारी नीलपीनादि मेघरचनाविशेषः स्पष्टमन्यत् ६२ यथानरंगेति सुगम आकाशा ·अप. • किंच घरेति नवपादवयं स्पएं ननु किमनेन मिथ्यात्वचासनादायने नमः सनआह शेयमिनि तदभावनो नामाभावतस्तद्ब्रह्म ज्ञेयं वाचारंभणं २३ विकारो नामधेयं मृत्तिकेत्येव सत्यमित्यादिश्तेः ६४ ननु यत्रहिदैन मिनभवतीत्यादि ऋत्यर्थदर्शनेनावस्थात्रय विदेहमोक्षायुक्तों नतुजीय घटनाम्नायथापृथ्वी पटनाम्माहितंतषः जगन्नाम्माचि दाभाति ज्ञेयंतत्तदभावतः ६४ सर्वोपित्र्यवहारस्तु ब्र. मणाक्रियतेजनः अज्ञानान्नचिजाति मृदेवहि पदा दिकं ५५ कार्यकारणतानित्य मास्तेघरमृदोर्यथा नर्थवद्युतियुक्तियां प्रपंचब्रह्मणोरिह ६६ न्योक्ष इत्साशंस्याह सर्वइति सौपि लोकिको वैदिक श्चति शेषस्पष्टं अयं 'नाचः अज्ञाननिवृत्तिरेचजीवन्मुक्ति नेतुईनादर्शनूमिति ६५ नाहेतु स २३ दृष्टांतमाह कार्येनि यथा सोम्यकेन मृसिंडेन सर्वंमृन्मयं विज्ञातस्यादि ·त्यादिश्रुतिः युक्तिस्त कार्यकारणयोरन्यत्वे एककारणज्ञानात्सर्वकार्यज्ञा, नं नस्यादित्यादि सगममन्यन् ६६ कार्यकारणयोरनन्यत्वमेव दृष्टांतेना स्पष्टयति गृह्यमाणइनि भास्कर प्रमाणनिरपेक्षतयैव भासनशीलं स्प एमन्यत् ५७ ननुब्रह्मणि 'मासमाने प्रपंचो नप्तासेदित्याशंक्यावस्था गृह्यमाणेघटेयह नमृत्तिकायातिवैबलातू चीक्ष्यमाणेपपंचेपि बलैचामातिमासर ६७ सवात्माविशु-हास्ति शुद्धीमातिसदा यथाहाबधारज्नु ज्ञानिनोऽज्ञानिनोऽनिश६६ देनोपयमपि भासत्त-इति सदृष्टांतमाह सदैवेनि तबज्ञानिनः सदैवामा विशादः अज्ञानतत्कार्यमपंचमलरहितत्वान्निामपंचोस्ति अज्ञानिनस्तु सदैवान्दोऽस्तीनि त्रिमादिभाति चैहीनि तमसिही उपायत्रापि दृष्टांतः यथेनि यथारज्नु निनः साभावतया निर्विषत्वैनाभयंकरी अज्ञानि ·अप. परपुरूपनया विपरीतत्वेन भयंकरीति दिविधा भाति अयंतावः बानुभ.. स यद्यपि स्वयंपकाशवेन सदाभात्येव तथापि वृत्यारूदत्वेन पुरुषा पयोगीति ज्ञानिनपत्तिमानि नाज्ञामिनः सूर्यदीपादिरिव चष्मद धयोरितिदिक ६८ नन्वात्मा यदि सदैव निःप्रपंचत्वेन भाति नहि कि यथैवमृन्मयाकुंभ मदहोपिचिन्मयः आत्मानात्मविभागीय मुधबाकियनबुधः६९ सर्पत्वेनयथारज्जू रजतखेनमुक्तिका चिनिर्णीताविमूढेने देहत्त्वेनतथात्मता ७० मर्थ देहात्ममेदो वर्णित इत्याशक्या पियेकिनो देहव्यतिरिक्तात्मबोधार्थं विचेकिनस्तु व्यर्थएवेति सहपतिमाह ययेत्ति नबाबुधरित्यऽकारमलेप मुधैव क्रियते अपितु नेति काकुच्यारयाने अन्यत्सर्चसुगमम् ६९ इदानीमा विचेकिनः कल्पितदेहनादास्यं सदृष्टांतमाह सर्वत्त्वेनेति ७.

·घटत्त्वेनेति ७१ कनकमिति ७२ पुरुषत्वइति ०३ गृहत्येनेति.संपत्वे नेत्यादि पंचानामप्येतेषां श्लोकानामर्थः स्फुटत्तर एचास्त्यती नव्याख्यान घटत्वेनय्थापृथ्वी परत्वेनैवतंतचः विनिर्णीता विमूढेन देहत्वैनतथात्मता ७१ कनककुडलवन तरंगत्वेनबैजूलं विनितिं. ७२ पुरुषत्वेय- थास्थाणु.र्जुलत्वेनमरीचिका चिनिर्णीता: ७३.गृहत्वेनैवकाष्ठांनि खङ्गत्वेनैवलोहता वि निर्णीता ७४ यथावृक्षपियोसा जलाडूच तिकस्यचित् तदात्मनिदेहत्वं पश्यत्यज्ञा नयागतः ७५ रुतं ७४ नन्वन्यथा निर्णये किंकारणमितिचे त्तदज्ञानमेवेति सहष्टांग तमाह यथावक्षेत्यादि बादशभिः ७५

·अप. पोतेनेति पोतेन नौकया स्पटमन्यन् ७६ पीतत्वमिनि ७७ चक्षा | उमः
मिति ७. अलातमिनि ७९ महत्त्वे इति हीति सर्वलोकमसिन्दी.
पोतेनगच्छतःपुंसः सर्वेशातीचचंचलं तहदा• ७६
पीतत्त्वंद्विययाने दोषाद्वतिकस्यचित् तह ७७
चक्षुष्यधिशीलान्या सर्व भानिनमात्मके तह-७८
अलातत्मणेनैव बत्तुल मातिसूर्यवत् तदा० ७९
महत्वेसर्ववस्तूना मणुत्वातिदूरतः तदा ८०
सूक्ष्मत्वेसूर्यभाचानों स्थूलत्वचोपनवनः तहदा. ८१
कोचमाजलखूवा जलभूमाहिकाचता तहदा ८२
यड्गीमाणित्वं हि मणीचावह्नितापुमान तह. ८३
अत्रषुसत्सुधावत्सु सोमोधावति नाति नई ८४
२५
सूक्ष्मत्वेइनि १ काच भूमाविति १२ यहदिनि २३ अमेष्विति ८४

·ययेति यथाक्षेत्यादिश्योकानां स्फुरार्थत्वापिष्टपेषणतुल्यत्वेनं न- व्यारल्यानंकृतं८५यथाशशीनि शशीत्युपलक्षणं सूर्यादीनामपि शेषंस्पा एं एवं दादशप्तिः श्लोकैरुक्तमर्थमुपसंहरति एवमिति एचमुक्त नप्रकारेणात्मन्यविधातः आत्माज्ञानात् देहाध्यासो मनुष्योहमित्यादि यथैवदिग्विपर्यासो मोहातिकस्यचित् तह दा० ८५ यथाशशीजले माति चंचलत्वेनकस्य चित् तदा ८६एचमात्मन्यविद्याती देहाध्या सोहिनायते सएचात्मपरिज्ञाना ल्लीयतेचप- रात्मनि ६७ चुहिर्जायते भवति हीतिपसिन्ही नन्येतस्य निवृत्तिः कुतोभवेदिनि चेदात्मज्ञानादेवेत्याहोचरान सइनि सएच देहाध्यास एवात्मपरिन ज्ञानात् ब्रह्मात्मैक्यसाक्षात्कारात्परालनि अज्ञानतत्कार्यरहिते प्र ·अप. त्वगभिन्ने ब्रह्मणि लीयते ब्रह्मस्वरूपेणाचतिष्ठते नाधिष्ठानं विना ॥नुभूः रोपितस्य स्वरूपमस्ति चकारादध्यासकारणमज्ञानमपिलीयतइति अन्यथाऽध्यासलयाशावादित्यर्थः नहि कारणे सति कार्यस्यलयः सं पचति तस्मादात्मज्ञानादेव सकारणकार्याध्यासनिवृत्तिरित्यलं पल्ल सर्वमात्मतयाज्ञातं जगत्स्थावरजंगमं अभावात्सवाचाना दहस्यचात्मताकुतः८ आत्मानंसततंजान कालनयमूहाधुने प्रारब्धमखिलंज मोहेगंकर्तुमह सि८९ चितेन २७ एतदेव पितृणोनि समिति आत्मता देहस्य नेत्यर्थः स्पष्ट मन्यत् ८८ ननु ज्ञानिनो निष्प्रपंचात्मतया मम किंस्यान्नह्यन्यामोजी नेनान्यस्तृप्यतीनिचेदतआह आत्मानमिति फोमहाधुते कामादि २६ पराभवेन स्वहितसाधनोन्मुरवस्वं आत्मानं प्रत्यगभिन्न सततं आ ·सप्तिमृतिपर्यंतं जानन वेदांतवाक्यै विचारयन् कालं नयातिनामस्व वि चारसाध्यज्ञानानंतरं चाखिलं मारय चरमदेहारसकं कुर्मजन सा पदुम्रपामासानुभवेन क्षपयन्सन्नईगं कतैनासीत्यर्थः ८९ यस्त तस्तं प्रारब्धमेव नास्ति कुनोमोगः भोगाभाचे कुत उद्देगकारणं तदा भावेच कुंतस्तरां तन्निषेधोपदेश इतिवेदांतसिन्हांतरहस्यं वक्तुं प्रति उत्पन्भेष्यात्मविज्ञाने प्रारच्चनैवमुंचति इनियच्छ्रयतेशास्त्रे नन्निराक्रियतेऽधुना ९० जानत आचार्याः उसन्नइति अत्रेयं प्रकिया जगत्पत्तीतिस्त्रिधा लो- किकी शास्त्रीयानुभाविकीचेनि तबाद्या पारमार्थिकी हितीयाऽपरमा र्थिकी तृतीयातुमानिनासिकी तासां नित्तिस्तु कमात् वेदांतश्रवणा दिवयसाक्षात्कारमारब्धक्षचति नान्यथेति तयं प्रतिज्ञाऽन्यप्रतीत्य सिमायणेतिज्ञातच्यं श्लोकार्यस्तु स्फुदएच ९. व्यावहारिकी

·२७
अप - नदेवाह नस्वेनि ज्ञानेन सर्वच्यवहारकारणाज्ञाननिवृत्ती मारब्धासाय नमः
इतिश्लोकार्थः पदार्थस्त स्फुटएच.९१ इदानी पारब्धशब्दं व्युत्पाद
यन्मुक्तमुपसंहरति कर्मेति नत्र कर्मविविध संचित्तक्रियमाणमारब्ध
भेदात् तन्मध्ये भाविदेहारंजकं संचितं नथावर्त्तमानदेह निर्वत्यै कि
तत्वज्ञानोदयादूर्ध्वं प्रारब्धंनैवविद्यते
दहादीनामसत्त्वीत्तु यथास्वमाविधूितः९१
कर्मजन्मांतरीयंय पारब्धमितिकीर्तित
तत्तुजन्मांतराभावा त्यँसोनवास्तिकहिचित्९२
यमाणं प्रारब्धंतु वर्तमानदेहारंपाकं तत्र यद्यपि संचितं जन्मांतरीयमे
व तथापि माविदेहस्य तस्सारब्धमेव भवति तेनेदं सिहमात्मनः स्वतः
फर्तृत्वा साचात्कालत्रयेपि जन्मनास्तीति समवदान ९२
सचिदानंदायनमः

·पूर्वोक्तं दृष्टांतं विवयवन्सकारणजन्मामाचे युक्तिमाह स्वमेलि जन्मा साचे तत्यारण्यकुत्तः स्पष्टमन्यत् १३ ननु देहादिमपंचस्य यनोचेत्या देश्रुतेः सत्यब्रह्मजन्यत्त्वात्कथंपानिमासिक्वमिनिचेदुच्यते उपादा नमिति अब कारणं विविधं निमित्तोपादानोदात् तत्र निमित्तं ना- स्वमदेहोयथाध्यस्त स्तथैवायहिदेहकः अध्यस्तस्यकुत्ताजन्म जन्माभावहितकुतः९३ उपादानपपचस्य मृाडस्यचकथ्यते अज्ञानचैववेदात स्तस्मिन्नष्टेकविश्चता ९४ मोत्पत्तिमात्रकारणं उपादानंतूसत्तिस्थितिलयकारणं तब वेदांतः मा यांतु प्रकृति विद्यादित्यादितिः प्रपंचस्योपादानमज्ञानं पश्यते नका राह्मापि अवार्यभावः नकैवलं ब्रह्मैवजगत्कारणं निर्विकारखान् नापि केवलमज्ञानं जडत्वात् तस्मादुभयं मिलित्वैव जगत्कारणंभव ·अप्र. २८ नीति सत्यानुने मियुनीकरोतीत्यादिनेः नबष्पांना मांडस्य घर नुषः करकादेदिच मृसिंडइच तबजलस्थाने ब्रह्म पिंडीकरणसामर्थ्यमा म्या दज्ञानतु मृत्तिकास्थांने आवरकत्वसाम्यात् नत्र ब्रह्मणोऽविना- | शित्वाद्ब्रह्मज्ञानेन तस्मिन्नज्ञान एव नऐसति विश्वता जीवजगदीश्व यथारज्जुंपरित्यज्य सर्पगृह्णातिवैश्नमात् तत्सत्मविज्ञाय जगत्पश्यतिमूद्रधीः ९५ रज्जरूपपरिज्ञात् सपरखंडननिष्ठति अधिष्ठानतथाज्ञात मपचः शून्यतागतः ९५ रात्मकजगनावः क नछाप्यस्तीत्यर्थः ९४ मिथुनीभाचस्वैवजगत्कारणत्वे सदृष्टांतं मपंचयति यथारज्जुमिति ९५ इदानीं यदुक्तं तस्मिन्नरे करिश्वतेति नत्मपंचयन पूर्वोक्तं प्रारब्धामाचं सदृष्टांतमुपसंहरनि साईन रज्जुरूपइनि स्पष्ट ·किंच देहस्येति ननु जीवन्मुक्तस्य ज्ञानिनः प्रारब्धानावेसति अब ब्र मसमभुत इत्यादिश्रुतिः पारब्ध किमर्थं वक्तीतिचेदुच्यने अर्दैन अ ज्ञानीति श्रुतिः अज्ञानिजनबोधार्थ प्रारब्ध वक्तीत्यर्थः ज्ञानेन सर्वच्य वहारकारणे ऽज्ञाने नष्टेसति ज्ञानिनः कथंच्यवहार इत्यज्ञानिमिराक्षि "देहस्यापिप्रपंचखा स्मारब्धाचस्थिति कुतः अज्ञानिजनबोधार्थ प्रारब्धंक्तिवैनिः९७ क्षीयतेचास्यकर्माणि तस्मिन्दृष्टे पराचरे. बहुत्वंतनिषेधार्थ श्रुत्यागीतंचयत्स्फुट ९८ ने पारमादिति नदोधार्थमिति शेषंस्पएं ९७ किंतर्हि ज्ञानिबोधार्थ वत्ति ऋतिरितिचेदुच्यते क्षीयंतइति पियने हृदययंथिचिंते सर्वसंशयाः। क्षीयते चास्यकमाणि नस्मिन्ह परावर इतिश्रुत्या कूमोणीति बहुखं य त् स्फुट गीतं तत्तन्निषेधार्य प्रारब्धाभावप्रतिपादनायें अन्यथा सचिन ·अप क्रियमाणापेक्षया कोणीति हित्वं गेयं तथा न गीत मतो ब्रह्मात्मसा क्षात्कारान् चिज्नडग्रंथिोदेन संचिनक्रियमाण पारब्धारव्यविविधकर्म क्षयांते परमपुरुपायें ज्ञानिबोधार्थ श्रुतिर्यतीनिभावः ९८ उक्तवैप । बाधकमाह उच्यतइनि एतत्यारन्थमज्ञैः श्रुनितात्पर्यानभिज्ञै बलादवि कसामर्थ्याचेटुच्यते यथार्थतया पतिपाद्यते चकारादहयात्मानं नपश्या उच्यतेऽर्बलाच्चैत तुदानर्थयागमः वेदांतमतहानेच यतीज्ञानमितिश्रुतिः ९९ तदाऽनर्थयागमो दोषयप्राप्तिः तत्र पारब्धरूपस्य दैतस्यांगीकारे अ निमोक्षपसंग एकोदोषः मोक्षानावे ज्ञानसंपदायोच्छेदरूपो दितीयो दो षइति नकेचलं दोषयस्यैच प्राप्तिरपितु वेदांतमतहानंच वेदांतमत्तस्या दैतस्य हानं त्यागो भविष्यति पारब्धग्रहणरूपस्य दैतस्य याथार्थ्या स्यर्थः नहि किमनिपत्तव्यमित्यताह यतइति यतो यस्याः २९ ·ज्ञानं भवति ताशीसा श्रनिर्यालेनिशेषः सा श्रुतिस्तु तमेचधीरो विज्ञा य प्रज्ञांकुर्वीत बाह्मणः नानुध्यायाहूञ्छब्दान चाचोविग्लापनहिन- दिति एतदप्तिमायः क इनिचेलिरच्यते धीरो चिचेकी ब्राह्मणो ब्रह्मभा वितुमिच्छु स्तमेच वेदांतमसिदमात्मानं विज्ञाया ऽऽदावुपदेशतःशास्त्र नयं ज्ञात्वा उनंतरं पज्ञां शास्त्राचार्योपदिष्टविषया मपरोक्षानुभवपर्य तां जिज्ञासापरिसमाप्तिकरी कुर्वीतबहून् कर्मोपासनापतिपादकान, शब्दान् वायसंदर्भान्नानुध्यायान्नचिंतयेत् नर्हि तान् ब्रूयात्तिनेत्याह चाचइति तद्वैतशावपउन पाचोविग्लापनं विशेषेणश्रमकर हीति सर्वान भावसिमित्यलंपल्लचितेन ९९ तदेव मेतावना यंथसंदोण मुरव्याधि कारिणो पैराग्यादिसाधनचतुष्टयपूर्वकं वेदांतवास्यूविचार एवमत्यग- भिन्नवसापरोक्षज्ञानहारा, मुरव्यं मौक्षकारणमित्यपिहितं इदानीमस कृहिचायापि चुहिमांद्यविषयासत्त्यादिपनिबंधनापरीक्षज्ञानं यस्य न जायते तस्य मंदाधिकारिणो निर्गणब्रह्मोपासनमेच मुरज्यं साधनमित्य ·अप. भिमेत्य ससाधनं ध्यानयोग प्रतिजानत आचार्याः विपंचेनि अथो श ब्दोधिकारी दार्यः कचिदतनिपाठस्तस्मिन्पक्षे यतो मंदाधिकारी चिचारं नलाने नोहेनोरित्यर्थः बिपंच विगुणितानिपंच पंचदशेत्यर्थः तत्संरच्याकान्यंगानि निदिध्यासनांगिसाधकसाधनविशेषान् यज्ञसाधक प्रयाजादिवदित्यर्थः वक्ष्ये वक्ष्यामि तैर्चक्ष्यमाणैः सर्वैरंगैनिदिध्यासन धिपंचांगान्यथोक्ष्ये पूर्वोक्तस्यहिलब्धये तैश्वसर्वैःसदाकार्य निदिध्यासनमैचतु १०० मेव कार्य नतु तूष्णीमवस्यानमुचितमित्यर्थः निदिध्यासनकर्तव्यपनि ज्ञापयोजनमाह पूर्वोत्तस्येति पूक्तिस्य स्वरूपावस्थानुलक्षणमोक्ष- स्व सिद्दयइति हीनि वेदांतमसिहो. तुशब्दः पातंजल लक्षण्य लक्ष गेन मोक्षस्य सिद्ध्यत्ति अनेनाष्टांगमतिपादकं पातंजलमवैदिकत्सादै शेपिकादिवदनादेयमितिध्वनितं १००

·मंदाधिकार्यन्यत्सर्च कर्म सगुणोपासनविचाररूपं साधनंच विहाय म
चाचार्योक्तमकारेण निर्गुणंबलैव निदिध्यासेदित्याह नित्यति स्पएं १०१
नित्याश्यासाइतेयाप्ति नभवेत्सञ्चिदात्मनः
तस्माद्ब्रह्मानिदिध्यासे जिज्ञासुःश्रेयसेचिरं १०१
यमोहिनियमस्त्यागी मौनदेशश्चकालता
आसनमूलबंधश्च देहसाम्यंचहस्थितिः१०२
प्राणसंयमचेच प्रत्याहारश्वधारणा
आत्मध्यानंसमाधिश्च प्रोतान्यंगानिक्रमात् १०३
ननु कानि तान्यंगानि यःसंह निदिध्यासनं कर्त्तव्यमित्यपेक्षायां नानिनिर्दिशति
यमइति दात्यां उत्तानाथाचुभावपिसोको १०२

·अप. नुन इदानीमेतेषां मत्येकंनिर्देशकमेण स्वाभिमानानि लक्षणान्याह सर्वमित्यायेक विंशत्या, तब प्रथमोद्दिष्टं यमंताबद्दर्शयति सर्वमिति सर्वमाकाशादिदेहां तंजगह्म बाधसामानाधिकरण्यद्वारा स्थाणुपुरुषादिवदित्यर्थः इति वि ज्ञानान्निश्चयाइतोरिद्रियाणां श्रोत्रादीनामेकादशकरणानां यामः समूह स्त सर्वब्रह्मेतिविज्ञाना दिद्रिययामसंयमः यमोयमितिसंमोक्तो ऽपयसनीयोमुहुमुहुः १०४ सजातीयवाहश्च विजातीयतिरस्कृतिः नियमोहिपरानंदी नियमाक्रियतेबुधैः १२५ स्यसंयमः सम्यक् शब्दादिविषयाणां विनाशिखसातिशयत्वदुः रचदत्वादिदो पदर्शनात् यमो विषयेयोनिवारण अयंयम इतिसंप्रोक्तः नतु केवलमा दिरित्यर्थः तत्तय किमतआह आयसनीयइति अयं मुहुर्मुहुरयसनीयइनि १० एवं यमलक्षयित्वा नियमलक्षयति सजातीयेति सजातीय प्रत्यगपिन्नपरं ३१ ·बह्म तदेकाकारोवृत्तियवाहः सजातीयप्रवाहः यहा सजातीयानामसंगो हमविकियोहमित्यादिप्रत्यंगभिन्नबह्मपत्ययानांप्रवाहः चपुनः विजाती यतिरस्कृति चिजातीयं ब्रह्मात्मविलक्षणं जगत्पूर्वसंस्काराज्जायमाना तो दाकारागृत्तिरित्यर्थः तस्य तिरस्कृतिदोषुस्मृत्याऽधिकोपेक्षाऽनादरइत्य र्थः अयं नियम इत्यर्थः नतु केवलं शौचांदिरित्यर्थः हीत्युपनिषत्ससि त्यागःप्रपंचरूपस्य चिदात्मत्वावलोकनात् त्यागोहिमहनापूज्यः सोमोक्षमयोयतः १०६ दौ नन्वनयोरुपनिषससिया कःपुरुषार्थ इतिचेदनाह परानंदइति ततश्चकिमतआह नियमादित्यादिसगमं १०५ इदानीं तृतीयं त्यागं लक्षा यति त्यागइति प्रपंचपस्य प्रपची नामरूपलक्षणी रूप्यते घरोय प) टोयमित्यादि नामरुपनो निरुप्यते व्यवड़ियते भकाश्यते येन तत्मपंच रूपं सर्वाधिष्ठानभूतं पदार्थस्फुरणं नस्य चिदात्मत्वाचलोकना चिदजडंग, ·अप. ३२ स्वत एवमकाशमानबह्म तदात्मास्वरूप्यस्य नशाचरत्नम्याचलाफना नाम: नुसंधानं तस्मादेतोर्यस्त्यागः नामरूपोपेक्षा स एषत्यागस्त्यागश ब्दवाच्यः ईशावास्यमिदंसर्वमित्यादिश्रुतेः हीति विद्वदनुभवपसिन्दी नन्वयं त्यागो नकुत्रापि प्रसिह इत्याशक्याह महतांपूज्यइति तनहेतुः सबइनि यतोचंत्यागः सद्योनुसंधानकालएव मोक्षमयः परमानंदस्व यस्मादाचोनिवर्तते अप्राप्यमनसासह यन्योनंयोगिभिगम्य तवत्सबदायुधः १०७ रूपाचस्थानरूपः अतएवात्मतत्वविदामिष्टत्वादतिपसिहोयं त्यागइत्य र्थः तस्मादयमेव मुमुक्षणा कर्त्तव्यो नान्यः केवलस्वकर्माद्यकरणरूप इनिभायः एवमयेप्यूा १०६ अथमीनं लक्षयति यस्मादिनि शब्दा रतिनिमित्तजातिक्रियादेरमाचात् मनोवाचामगोचरं यन्मौनं वक्तुमश क्यं यद्ब्रह्म तथापि योगिभिगम्यं ज्ञानयोगिभिः पत्यगमिन्नत्वेन मा ·प्यं तत्मसिन्हमेव ब्रह्मरूपमौनं सर्वदा बुधो विवेकी भवेत्तदहमस्मीत्यनु संदध्यादित्यर्थः १०७ नन्विदं प्रत्यगमिन्नब्रह्मानुसंध्मन ध्यानरूपं चतुं ईशमंगं प्रतीयते इत्याशक्य स्वारस्यासकारांतरेण मौनमेच लक्षयनि सार्दैन वाचइति अयंभावः शब्दपरतिनिमित्ता भावाब्रह्म यथावागवि वाचोयस्माभिवर्त्तते तहुक्तुंकेनशक्यते प्रपंचोयविक्तव्यः सोपिशब्दचिवर्जितः १०० इतिचातङ्कचेन्मीन सतासहजसतितं गिरामौनतुंबालानां प्रयुक्तंब्रह्मवादिभिः १०९ षयं तथानामरूपजात्यादिमपंचोपि सदसदादि विकल्पासहत्वादागती- तः १०६ इनीति इत्युक्तप्रकारेण ब्रह्मजगत्तोविवादत्यागरूपंवा तन्मौनी भवेत् केषामित्याकांक्षायां सनांचेदप्रसिहमित्याह सत्तामिति सत्पुरुषा णां सहजस्थितिनाम्ना पसिमित्यर्थः ननु चाङ्गियमनमेव असिन्दमी ·अप. इदानी देहसाम्यं लक्षयति अंगानामिति अंगानां ब्रह्मण्यध्यत्तानां द नन्दः भावविषमाणामधिष्ठानसमत्त्वदृष्ट्या समतां विद्याज्जानीयात् चेत्सम ब्रह्मणि अंगवैषम्यमित्यत्राध्याहारः तच्चेन्नोलीयते समन्नह्मरूपतया न निष्ठतीत्यर्थः नहींत्याशेषः शुष्कतक्षवदंगाना मृजुत्वं सरलत्व मचलच अंगानासमतांविधा समेब्रह्मणिलीयत्ते नीचेन्नवसमानस मृजुत्वश्रुष्करक्षवत् ११५ दृष्टिज्ञानमयीकृत्वा पश्यद्वह्ममयजगत् साहधिःपरमोदारा ननासायावलोकिनी ११६ चयत्तत्समानत्वं नैवभवेदितिसंबंधः अंगानां विषमस्वप्नाचत्वादितिसाचः ११५ इदानी स्थिति लक्षयनि दृष्टिमिति ब्रह्मणिफल च्याप्यत्वाभाचेपि वृत्तिव्याप्यत्वान् दृष्टिमनःकरणपत्तिं ज्ञानमयीमरखंडुब्रह्माकारां कृत्वा ज गत्सर्च ब्रह्ममयं पश्येन् बलैवेदंसर्वमित्येतावन्मापैच रत्तिःकाति- ३४ ·भावः स्पष्टमन्यत् ६ ननु तथापि ब्रह्मणि वृत्तिमत्तिनिमित्तमात्या- यभाचादिदियादि मत्यक्षविषयस्थजगतो ब्रह्मरूपत्वेन दर्शनं कस्यादि) त्याशक्य स्वारस्यात्पक्षांतरेणाह दृष्टीति वाशब्द पक्षांतरे दृष्टीत्यादिना श्रोत्रादि सर्वत्रिपुटीनामुपलक्षणं यत्र यस्मिन् ब्रह्मस्वरूपे इत्यादि सर्वनि दृष्टिदर्शनदृश्यानां विरामोयत्रवासवेत् दृष्टिस्तूचकत्तेच्या ननासायावलोकिनी ११७ चित्तादिसमावेषु ब्रह्मत्वेनवभावनातू निरोधःसर्वरत्तीनी प्राणायामःसउच्यते ११० पुरीनां विरामो लयोभवेत्तत्रतस्मिन्नेव मपंचातीने दृष्पिरंतःकरणवृत्तिः कती च्या ननासिकामाचलोकिनीत्ययः ११७ अब भाणायाम लक्षयति चित्तादीति मनोधीनत्वात्माणस्य मनोनिरोधेनेच प्राणनिरोधः नतुपाणनिरोधेनैव पा तंजानिमतेन मनोनिरोधस्तदधीनत्वासावादिनि फलिनार्यः ११० ·अप. - असूं माणायाम स्याग्निमनेन रेचकादिविभागमयेण लक्षयति सार्दैन निषे नुभू- धमिनि स्पष्टं १९ नतइति अनात्मोपेक्षाऽऽत्मानुसंधाननदादयोनि रे चकादिशब्दवाच्यानीनिभाचार्थः नन्वयं विविधोपि प्राणायामो नकुत्रापि कत इत्यपेक्षायाममाधिकारिणमाहार्दैन अयमिति अयमुक्तलक्षणः मा निषेधनमपंचस्य रेचकारच्यःसमीरया: ब्रह्मैवास्मीतियात्तिः पूरकोवायुरीरितः ११९ ततस्तहत्तिनश्चल्यं कुभकःप्राणसंयमः अयंचापिपबुदाना मॅज्ञानांघ्राणपीडनं १२० णायामश्चकारा दत्रययुक्तइत्यर्थः पबुद्धानां प्रकर्षणासंघाचनादिरहि नवन बुद्दानामात्मवाधयुक्तानां निःसंदेहाऽपरोक्षज्ञानिनामित्यर्थः यो ग्य इत्यध्याहार: तीज्ञानां कीदृश इत्यत आह अज्ञानामिति १२० ५ "५ ·इदानीं प्रत्याहारं लक्षयनि विषयेष्विति विषयेषु पदादिषु यहा शब्दादिषु अन्वयव्यतिरेकात्यामात्मतां सत्तास्फुरत्ताभियत्तामात्रता इत्यानुसंधाय म नसोंतःकरणस्यचिनि मज्जनं नामरूपकियानुसंधानराहित्येन चित्स्वरूपत्त यावस्थानं सप्रत्याहारः ततः किमतभाह अयसनीयइति १२१ धारणांला विषयेष्वात्मतादृश्या मनसश्चितिमज्जनं मत्याहारविज्ञेयो ऽयसनीयोमुमुक्षुतिः१२१ यत्रयनमनोयाति ब्रह्मणस्तवदर्शनात् मनसोधारणचैव धारणासापरांमत्ता १२२ क्षयति यति यत्रया यस्मिनुयस्मिन् पदार्थे मनोयाति गच्छनि तत्रतत्र ब्रह्मणः सत्तादिमानस्य नामाधुपैक्षया दर्शनादनुसंधानान्मनसोधारणं बन मण्येवस्थिरीकरणं धारणेत्ययः नन्वाधारादिषट्चक्रमध्ये एकत्र मनसो- धारणं धारणेति प्रसिद्धमत्त आह सेति सानोक्तलक्षणा धारणा परीक ·अप. पामता नत्वबोधवत्तामित्यर्थः अन्यातु पातंजलाभिमता माणायामादिचद नुभ.. परेति भावः एवेत्यव्ययहयं वेदांतपिंददनुभवसिहि द्योतयति १२२ अथात्मध्यानं लक्षयनि ब्रह्मैवेनि सहत्या सती प्रमाणांतरबाधायोग्या व त्तिलया वृत्त्या निरालंबनया देहाधनुसंधानराहित्येन स्थितिरवस्थानमि ब्रह्मैवास्मीतिसहत्त्या निरालंबतयास्थितिः ध्यानशब्देनविरव्याता परमानंददायिनी १२३ निर्विकारतयावृत्त्या ब्रह्माकारतयापुनः वृत्तिविस्मरणसम्यक् समाधिज्ञानसंज्ञकः १२४ त्यर्थः शेषस्पर्प १२३ अथास्यं समाधिरूपं पंचदशमंगं लक्षयति निर्विकार तयेति निर्विकारतया विषयानुसंधानरहिननयांतःकरणवृत्त्याः पुनरनंतरमे व ब्रह्माकारतया यत्सम्यक् मपंचसंस्काररहित ध्यानध्येयाकारवृत्ति शून्यं वृत्तिविस्मरणं दैनाननुसंधानं स समाधिः पंचदशमंगमित्यर्थः ननु ·रत्तिविस्मरणस्याज्ञानरूपत्वात्कयंसमाधिसमित्याशंक्य ब्रह्मात्मैक्यचो धाताचे केवल वृत्तिविस्मरणस्य तथाखेपि न ब्रह्मज्ञानसहितस्य तथात्वमि त्याशयेन समाधि विशिनधि ज्ञानसंज्ञकडूनि ज्ञानमिति संज्ञायस्य सज्ञा नसंज्ञकः ब्रह्माकारतया स्फुरणरूप इत्यर्थः उक्तंच समाधिः संघिदुत्पत्तिः इमंचारुषिमानंदं तावत्साधु समायसेतू वश्यायाचक्षणात्सुसः प्रयुक्तःसन्भवस्थय १२५ नत:साधननिर्मुक्तः सिहोभवतियोगिरा तत्स्वरूपनचैतस्य विषयोमनसोगिरा १२६ परजीवकतांमत्तीनि १२४ इदानीं यदर्य सांगमिदं निदिध्यासनमुक्तं तदाह इमा (मिनि अकृषिमानंदं स्वरूप भूतानंदाभिच्यंजकं निदिध्यासनमित्यर्थः चकारा ययाचुहिवंदांतविचारमपीति स्परमन्यत् १२५ एवमभ्यसतः फलमाह तत इति साधननिर्मुक्तः साधनायासरहिनइत्यर्थः एतस्य योगिनः नद्देदांतम ·अप - मिदं स्वरूपं ब्रह्मैवेति मायः १२६ अखंडेकरसब्रह्मस्वरूपत्वेनावस्थानल- नु- क्षणमोक्षफलदोऽयंसमाधिपर्यंतो योगो गुर्वनुग्रहचतोसुकरोस्ति तथापि सुकर डू २० त्यनादरो नकार्यः विधचाहुल्यसंभवादित्याहू हान्यो समाधाविति स्पष्टोऽर्थः १२७ लयति नत्रालयो.निद्रा तमः कार्याकार्यविवेकः विक्षेपो विषयस्फुरणं समाधौक्रियमाणेतु विमान्यायानिवैबलात् अनुसंधा नराहित्य मालस्य मागलालसं १२७ लयस्तमश्चविक्षेपो रसास्वादुश्चशून्यता एचंयदिनबाहुल्यं त्याज्यंब्रह्म विदाशनैः १२८ भावत्याहिभापत्यूँ शून्यत्याहि शून्यता ब्रह्महत्त्याहिपूर्णत्वं तथापूर्णत्वमायसेत् १२९ रसास्वादो धन्योहमित्याद्यानंदाकारावत्तिः चपुनः शून्यता चित्तदोषः रागद्देपादि तीनवासनया चित्तस्यस्तब्धीमाचः कषायः क्षधनेत्यर्थः स्पष्टमन्यन् १२८ वृत्ति देवचंधमोतकारणमित्याह भावेति भाववृत्त्या घटायाकार वृत्त्या भावत्वं ·लन्मयत्वं भवतीतिशेपःशून्यत्या मावस्त्या शून्यनाजडनेत्यर्थःहीति लोकमसि- दौतथाब्रह्माकारत्या पूर्णत्वं ही निविद्दयसिही ततःकिमनाह पूर्णबमिनि १२९६ दानी ब्रह्ममयींवृत्ति स्तोतुं तवृत्तित्यागफान्निदनि येहीनि येएनांब्रह्मोरच्यांवृत्तिजहति येहितिजहत्येनां ब्रह्मारव्यांपायनींपरां नेतुत्थैवजीचं- ति पशुभिश्वसुमानराः १३० येहित्तिविजाननि ज्ञात्वापि चईयूतिये तेवैसत्पुरुषाधया बंधास्ते चुनत्रये १३१ ये षांति समादा परिपकाचसापुनः वेसब्रह्मतामाता नेतरेशन्दवादिनः १३२ कुशलाब्रह्मवात्तीयां तिहीनासु रागिणः तेप्यज्ञानितयानूनं पुनरायांतियांतिच १३३ सनि नेतुस्यैवजीवनीत्यन्वयःस्पष्टमन्यत् ३० सपनि तामेवति विद्दयितुंब्रह्मवृत्ति परान्ससुरुपनि तीनि येहीनिस्पट एवं चलचिपरान्सुखाधुना नेपां ब्रह्ममाप्तित पंफलमाह येषामिनिसुगर्म२२ तानेर शदयादिनो निदनि कुशलाइनि स्पटम् १२३ ·अप. यत एवं नस्मा ब्रह्मनिष्टैर्ब्रह्मवृत्यैव सर्वदा स्थानच्यमिति सूचयितुं ब्रह्मा- नुभू- ३८ दिनामुदाहरणमाह निमेषेनि यथा ब्रह्माघास्तथासनकायाः यथा सनका यास्तथा काया इति संप्रदायो दर्शितः एतेन ब्रह्मादिसेव्यत्वादनिश्रेष्ठोयं समाधिपर्यंतो राजयोगः सर्वदा मुमुक्षभिः सेवनीय इति ध्वनितं १३४ त निमेषाईन तिष्ठति वृत्तिंब्रह्ममयींविना यथातिष्ठतिब्रह्मायाः सन्कायाःशुकादयः१३४ कार्यकारणतायाता कारणेनाहिकार्यता कारणत्वंततोगच्छे कार्याभाचे विचारतः १३५ देवस्वाभिमतं सांगराजयोगमभिधायु पूर्वोपकांतसारच्यापरपर्यायं वेदांतविचारमुपसं हरति कार्य इत्यादिपंचभिः श्लोकैः कार्यति कार्यै घरपरादिरूपे विकारे कारणना मृत्त्वादिरूपा सर्चविकाराधिनता आयाताऽनुगता कारणे ३० कार्यता नहींनि प्रसिद्ध ततः कारणात्कार्याभाचे कारणत्वं गच्छेत् ननु ·थकारणे कार्याप्ताच इत्यतआह विचारनइति यथायं दृष्टांत्तस्तथाकाशा दिकार्ये कारणता आकाशोस्तिमानीत्यादिव्यवहारहेतुभूता सत्यज्ञाना दिरूपब्रह्मणः कारणता आयाता अनुगता कारणे ब्रह्मणीतु आकाशादि कार्यता नहीति अतः परमार्थतः आकांशाधभावे ब्रह्मणः कारणतापि नहीनि दार्शतिकोऽर्थः १३५ ततः किमत्त आह अयेति अयानंता अथ सहस्तु यहचाचामगोचरं द्रष्टच्यमृटेनैव दृष्टांतेनपुनःपुनः १३६ र कार्यकारण भावनिवृत्ती यच्छुई मनोधाचामगोचरं वरक्त तद्भवेत यतो वाचो निउन इत्यादि ऋनिमंसिन्दि द्योतनाथों हिशब्दः नन| घुः क्षणिकखेनैकदा तथा विचारितेपि पुनरन्यथैवशातीत्यता हएच्यमिति १३६ नकेचलमयं विचारो ज्ञानसाधनमेवापितुध्यानसाधनमपीत्याह) धनमपील

·अप
२९
अनेनेनि अनेनैवप्रकारेण शुचित्तानां पत्तिज्ञानं उदेनि ततः परं ब्रह्मालिकात्तिः जु
भवेदिनि योजना पदानामर्थस्तु स्फुरएव ३७ तमेव विचारं विशदयनिदात्यां कारण
मिनिआदी प्रथमंकारणंच्यतिरेकेणकार्यविरहेण विचारयेत् पुनस्तन् कारणमन्वयेना
अनेनैवप्रकारेण रत्तिर्ब्रह्मास्मिकाभवेत्
उदेतिक्षुद्दचित्तानां वृत्तिज्ञानंततःपरं १३७
कारणंव्यतिरेकेण पुमानादीविलोकयेत्
अन्त्येनपुनस्तड् िकार्यनित्यं पश्यति १३८
कार्येहिकारर्णपश्ये पश्चात्ताविसूर्जयेत्
कारणत्वंततोगच्छे दवशिष्टंभवेन्मुनिः १३९
नुत्त्वाकार्यपि नित्यं मपश्यनीति १३८ अथवैवं विचारयेदित्याह कार्यति आ
दो कार्य कारणमेव विचारयेत् पश्चात्तत्कार्यं विसर्जयेत् नानुसंदध्यात्
कार्यवर्जने सति कारणत्वं स्वत एव गच्छेत् एवं कार्यकारणवर्जनेऽचसि

·एं सच्चिन्माचं मुनिर्मननशीलः स्वयमेव भवेदिति १३९ ननु विचारजन्या परोक्षज्ञानेन मुनेब्रह्मत्वं भवतुनाम परंतु परीक्षज्ञानिनः कथं पवेदित्या शंक्य तीनभावनया परोक्षज्ञानिनोपि ब्रह्मत्वं भवेदिति सहानमाह मा वित्तमिति अयंत्राव: यद्यपि परोक्षज्ञानेन ममातृगतावरणनिरत्ती सत्याम पि ममेयगतमावरणं न निवर्त्तने तथापिनिश्चयात्मना निश्चययुक्तबुद्धि भाविनंतीबवेगेन यहस्तनिश्यात्मना पुमास्ताहाच्छीघ्र ज्ञेयत्रमरकीटवत् ११० मता पुरुषेण यदस्तु सच्चिदानंदं ब्रह्म तीब्रगेनाऽहर्निशं ब्रह्माकार रत्या मा पिनं चिंतितं नहस्तं ज्ञेयमपरोक्षणज्ञातुं योग्यं ब्रह्म शीघमचिरेण पुमान् भवेत् प्रत्यगभिन्न ब्रह्मभावनया पुरुषोब्रह्मरूपो भनीत्यर्य: हीति चि- इमसिह नव सर्वलोकमसिई दृष्टांतमाह मरकीटवदिनि भिमरेण कुता चिदानीय जीवन्नेव स्वकुट्यां प्रवेशितो यः कीटः स यथा पयात् 'चमरध्या ·अप. वृक्षः नेन चमरएच भवति तद्ददिति १४० यदि पूर्वश्लोकोक्तहष्ट्राने भावनाब लादेवान्यस्यान्यत्वं भवेत् तर्हि ब्रह्मविवर्त्तत्वेन ब्रह्मरूपस्य विश्वस्य ब्रह्म साचनया नद्रूपता भवेदिति किमुक्तव्यमित्याशयेन सर्वात्मभावनामाह अदृश्यमिति अदृश्य परोक्ष भावपं प्रत्यक्षच संचिश्चं यहा अश्य दष्ट अदृश्यंभावरूपंच सर्चमेवचिदात्मकं सावधानतयानित्यं स्वात्मान्मायेधः १४१ हश्यघदृश्यतानीत्वा ब्रह्माकारणचिंतयेत् विहान्नित्यसुरचेतिष्टे दियाचिद्रसपूर्णया १४२ रूपं भावरूपं दृश्यं चकाराद्दर्शनं एतत्सर्वं निपुय्यात्मकं जगदात्यात्मभिन्नत्वे. 'भासमानमपि चिदात्मकं निर्चिशेषस्फुरणमात्रस्वरूपं स्वात्मानमेव बुधःअहेतूज्ञा ननिष्ठःसावधानतया स्थिरत्या नित्यं मारयेत्सकलमिदमहंच बींचेनि सर्वदा पश्येदित्यर्थः १४१ एनदेव विरणोति दृश्यमिति दृश्यं घटादिकमदृश्यतामधि ·छानचिद्रूपत्ता नीत्वा हीनिविहत्यसिद्दी बलाकारेण कस्सितस्य परिच्छिन्न स्थ नामरूपादेनिवृत्तिपूर्वकं वृहदाकारेणापरिच्छिन्नरूपेण चिंतयेदित्यर्थःता तः किमन आह विद्यानिति चिद्रसपूर्णया चिदेवरसश्चिद्रसश्चिदानंदस्तेन र्णया धिया नित्यरूरचे अधिनाशिरूरचे विहांस्तिष्ठेदिति १४२ इदानीमा ARATIS एभिरंगैः समायुक्तो राजयोगउदाहृतः किंचित्पककषायाणां हठयोगेनसंयुतः १४३ स्वाभिमत्तयोगमुपसंहरति एनिरिति किंचिस्वयं पकाः दग्धाः कषाया रागादयो येषां तेषां हठयोगेन पातंजलोक्तेन मसिझेनाशंगयोगेन सौ सुतोयं वेदांतोत्तो योगइति शेपंस्पटं १४३ अयं राजयोग एव के ·अप. पां योग्य इत्याकांक्षायां सर्वमंथार्थमुपसंहरनाह परिपकमिति येषां मनः प नुभू. रिपकं रागादिमलरहितमिनियावन् तेषामित्यध्याहार: नेषां जिनारिषड्डाणां पुरुयधुरंधराणां केवलः पातंजलातिमतयोगनिरपेक्षः अयं वेदांतालिमतो यो गः सिद्धिदः प्रत्यगभिन्नब्रह्मापरोक्षज्ञानद्वारा स्वस्वरूपाचस्थानलक्षणमुक्ति प्रदः चकारोऽवधारणे नान्येषामपरिपकमनसामित्यर्थः ननु परिपक मनस्त्व परिपकंमनोगेषां केवलोयंचसिद्धिदः गुरुदैवतभाक्तानां सर्वेषासूल भोजवात् १४४ इति श्रीमहंसपरिव्राजका चार्य श्रीमच्छंकरभगवता विरचिताऽपरोक्षाऽनुभूतिः समा- मतिदुभमित्याकांक्षायामस्यापि साधूनत्वादतोप्य नरंगसाधनमाह गुरुदेवता तानामिति जपादनिशीघ्रमित्यर्थः सर्वेषामिनि पदेन वर्णाश्रमादि निरपेक्षं मनु ष्यमा गृहीतव्यं अतएव गुरुदैवत भक्तरतरंगत्वं तयाचयुतिः यस्यदेवेपराशक्ति यथादेपेतथागौ तस्यैनेथिनांद्याः प्रकारांनेमहात्मनइति स्मृतयश्च नहिदि ·मणिपातेन श्रहाचालानेज्ञानमित्याधाः अयंभावः परिपकमनसोरपिदुःसाध्यानि साधनानि गुरुदैवतभक्तानां ससाध्यानिभर्वतीनिहेतोगुरुदेवतमजनमेष स्व धर्माविरोधेन सः कार्यमिनि परमं मंगलं १४४ पूर्णेयमापरोक्ष्येण निस्यात्मज्ञानकाशि का अपरोक्षानुभूत्वाच्य ग्रंथराजपदीपिका १ नमस्तस्मै भगवते शंकराचार्यरूपिण येनवेदांतपिधेय मुहृतावेदसागरात् २ यद्ययंशंकर सादा देदातांसोज भास्करः नी देष्यत्तहिकाशेन करंच्यासादिसूचितं ३अमयसमकिषि त्नदुरोरेग्मेनहि असम तंतुयत्किंचि तन्ममैचूगुरोर्नहि ४ यत्मसादादहशब्द प्रत्ययालंचनाहियः अहंसजगदा लंबः कार्यकारणवर्जितः ५तस्यश्रीगुरुराजस्य पादाजेनुसमर्पिता दीपिकामालिकासे तरूपागुणगुंफिता योहंस्याज्ञानुमानाज्जगदिदमभरवादिदेहांतमादी स्वस्वमादि| चदेवसोहमधूनास्वज्ञाननःकेचलं मौचासयदितीयपरमसुरवमयनिर्षिकारंविषाणूंजा यस्थानरदेवदेवगुरुसवल्यप्रसादोस्थितान् इतिश्री परमहंसपरिवाजकाचार्य श्री | विचारण्यमुनि विरचिताउपरोक्षानुभूतिदीपिका समाप्तिमगमत् इदं पुस्तकं मुरय्यारव्यनगर्या रायगजी नीकमनीति विदिनेन जगदीवास्थ्य शिलापने मुद्रापित. संवन् १९२५ ·MAA इत्यपरोक्षानुभूतिः समाप्ता