·( all nights reserved)
Preted by Ragweba lina leu Ghedge ate dimora nagu Preces
3 Lolbat Lane Bixabay
Published by Mahamahopadhyaya Pendik
Mukyod Ram Shastri for the Research Department
Jammu and Kashmir State SRINAGAR

·ॐ
श्रीतन्त्रसारः।
BISHEDivisiww
काश्मीर-संस्कृतग्रन्थावलिः ।
ग्रन्थाङ्क: २७
श्रीमन्महामाहेश्वराचार्ययर्य-श्रीमदमिनयगुप्ताचार्यविरचितः।
श्रीभारतधर्ममार्तण्ड कश्मीरमहाराज-धीप्रतापसिंहवरातिशापिते
मनविद्याप्रकाश-(रिसर्च) कार्यालये
सदभ्यक्ष-महामहोपाध्याय पण्डित मुकुन्द्राम-शास्त्रिणा
चद्दिष्टकार्यालयस्थेतरपण्डितसहायेन •
संगृह्म, संशोधन-पर्यायान-विवरणादिसंस्करणोत्तरं
पाचासविद्वत्परिपत्समताधुनिकसुगमशुद्धरीत्युपन्यासादिसंस्कारैः परिष्कृत्य
मुम्बय्यां
निर्णयसागराख्यमुद्रणालये मुद्रापयित्वा प्राकाश्यमुपनीतः।
संवत् १९७४
RJAMMU
DEPARTMENTS
देताम्दः १९९८
काश्मीर-श्रीनगर।
(अस्य ग्रन्यस्य सर्व प्रकाशन-युद्रापणाधिकारा. प्रोक्तमहाराजवयः
खायत्तीकृताः सन्ति)

·श्रीमच्छ्रीकण्ठनाथप्रभृतिगुरुवरादिष्टसन्नीतिमानों
सध्या पत्रैव सम्यक्पटिमनि घटनामीधराद्ववादः
कामीरेभ्यः प्रसृत्य प्रकटपरिमलो रुजयन्तर्वदेश्वार-
ध्वसिषो पुष्टयक्तित्वलनासुदेवनानमा
तरत तरसा संसाराब्धि वियत् परे पदे
पदसविचळ नित्याहोयोदबुलिरे।
विशात शिवादिष्टाद्वैतावोधसुधारत
प्रसमवित्तसत्तयुक्त्यान्तःसामुदादायित्नम् ॥२॥

·PREFATORY. Before introducing the reader to the most abstruse and technical contents of this philosophical work I take tlus opportunity to express my heartfelt thanks to the owners of the manuscripts which hue been made the mun bascs of this edition of the Tantrasari, yppering for the first time as Volume III of the Kashmir Series of Texts and Studies In all there were three minuscript copies used in prepiration of this work for the Press The first of these belonging to Ryanaba Sodarshana of Sringur con sisted of 7- leares of Kashmiri paper written in Shimda charcters and of this ? copy as mide in this office It is a transcript of another older manuscript and bears 1903 anno Vihrami (1846 AD) as the date of its trns. cription As regards omissions and mistakes it is, hot. eter not free from blemishes The second manuscript copy with wluch the above was collated belongs to the collection of books bearing on the Shaita philosophy in general which one Riyatı Rimin of Southern India got copied during his visit to Tashmir for acquisition of rare manuscripts On his derth licec in hashtu these books fell into the hands of his servants, and from one of them I bought this munuscript copy of the Tantrasara for my personal use It es in Devanagını characters and consists of 48 leases of old hashmir paper Three more leaves which this manuscnpt seems to have contuned we lost It is gencrally incorrect and full of omissions The third and the most useful inanuscript copy of the Tantrasira was the one presented to me nt Agta in 1912 1 D A bref history of its acquisition would not be out of place. It e as cid as 1977 A D, correspond ng to the Laulila era 4603, and consists of 79 lerres ·II PREFATORY of very old Kashmiri paper. It belongs to the collection of books ulick one Mlanmoran Chandra of Srinagar received as a heritage from 11a ancestors During the tenor of the Emperor Shah Jahan the great Moghuls reign the aforesaid Nannuõh in Chandra leſt Kashmir for Dehli and, Ending fat out at the Emperor's Court, settleil down there. Of the precuus jooks of Mannóban Chandra's only about one fifth screasailable when in 1895 A. D on my visit to Agra 1 sau them in a state of presentation with the wadoned wife of Kidir Nath, the source of all this information, beras Llırough lier husbands side, one of the relatnes of Narayan Chudra, a descendent of Mammohan Chandra. When I revisited this city in 1912, the widow. ed wife of Kidat Nath who had no ille issue by her deceascd ljusband, found else further preservation of tlc fex reruining books a varden and willingly presented them to me in the sangune hope of their utility in some way or the other. Of these the Tantrasira written on cry old Kashmir parct 22 Shuadh characters is bound in one cover with ten more books. All of them appear to larc licen copied by anc and the same scribe, Kakhon Sis:107, as stated by htoiself at the end of Mahinija Prihish, one of tlic bools of this collection, in two Shlokas which rum thus --- TUTTI par: Toneri सामा साधा घमदास प्रकाशर ॥ शुभे भाद्रपदे मासि लिया पर्वणि चोगी। वर्षे सूर्यमिते जीये समासिमगमन्चमः ॥' इनि। 1 (1) Jane Varam Vacliura, (:) Amarugla tasasi, (c) Vahanara Prakashi, (!) kama kali lile, () Tituln stia Sutra Vrstto, Ollurimata l'artikim, () l'hasopala ata statsım Guarum, (la) anda til by Kat hantla, (1) djila l'umir wahr, (s) Spande inte lip hallata ·PREFATORY It is generally correct and abounds in margina] notes It has been made the principle basis in preparation of this edition At the same time it is a great pleasure to me to say that among the Pandits of this Department Rajamaha Mahesisari who assisted me in going through the prooſs, has my thanks Last though not least I gratefully aclnon lelge the promptitude and ellicacy with which the Propnctor, Nimay -Sugar Press, Bombay, carried tbis work througlı the Press. But it is the Kashmir Durbar to whose liberu policy in matters of research into ancient Sanshot Literature every credit is die in bnoging out thic literary bools of this Department SRINAGAR, 1918 Olbiccr IC Research Department, Jamno end hashmir Stato ·ABSTRACT The individual self is the Supreme Self or God Him self but suith the only difference of being enwrapped with the sell of ignorance resulting from Vala or im punts (classiled under tlıree fieads tl" Anaya or little ness or limitation as regards celf Lnon ledge Mayis a or that caused by illus on and karma being the outcome of our deeds good or ill) That the individual self should realise himself as the Supreme Self tle All pou erful Lord (Parama Shiva) who is beyond time and space dvelling in all beings but unaffected withal like I crystal reflecting various hi es sets forth in Agama Shustras or revelations of dire authorship what is called Juana or hnowledge of oneself as the Supreme Self With the obtainment of Jiana the trainmels of Mala as alluded to above are cut asunder by dating of the divine light on the individual self Sharagama com ng under the category of Agama Shastras forms a short cut towards the approach of Ad auta J ana or knowledge of the Supreme Self (Parama Shua ) as identical with that of the individual sell Just as the renaissance of the Tedinta system of Philosophy as brought about by the great expounder of the system Shankara generally known as Slianbar1 cl rza in exactly the same manner the exposition of the Adva ta Shan agama oes all its credit to the great pre ceptor Abhinara Gupta 1 ho follos mg in every mitute detail the pi naples as laid do in in the Malin vijay ? Tantri a leading work of Start ugama composed the voluminous work of Tantraloka which is the name in plies is a cyclopaedia of Shanagarna Considenng the ·ABSTRACT volume of the Tatralolz as onerous to less assiduous people of later generations the aforesaid Abhinaia Gupta epitomised the contents thereof in n hat is called the Tantrusara, the subject of our discourse In a prelude to thc Tantrasara the author points out the necessity of the Tork in a verse which runs thus - 'चिततस्तमालोको विगाहितु नैय शक्यते सधैं । अनुवचनविरचितमिद तु तसार तत शृणुत ।' 71 In stating the aims of the book thc author adds 'अज्ञान विल बन्धहेतुरुदित शाखे मल तस्मृत पूर्णज्ञानकलोदये तदखिल निर्मूलता गच्छति । ध्वस्वाशेपमलामसविदुदये मोक्षश्च तेनामुना शास्त्रेण प्रकटीकरोमि निखिल यज्ञेयतव भवेत् ।' इति। It wi]l be interesting for the reader to l now that the present work lays down two ways by which the individual self can realise how he is identical with the Supreme Self One way leads to this end irrespective 1 My Tantraloka is much voluminous and as such its thorough study will be trying to people of less assiduous habits The Tantrasela wluch is an epitome of the Tantraloka will on a small scale be as useful to the reader as the latter work Ignorance 19 said to be verily the cause of all worldly trammels It has been termed as Nala or impurity 10 tho Shasteas With the knowledge of caesell as the Supreme Self such Bala 2s reduced to nothing and Lle stage thus arrived at is called Moksha of freedom from miseries caused by Diala I expose the means for obtaining such Bruksha in this Shastm Herein the reader will find a brief explanation of the Tattfas or principles, the knowledge wliereof is indispensable for Self realisation ·11 ABSTRACT of the performance of religious rites and ceremonies, wlule the other constitutes the three Upayas or means (Shambhasa, Shābta and Anara ) based respectively on Ichchha, Jhāna and Knija Shaltis of the Supreme Lord, In this connection the author adds: 'आत्मानकाशवपुरेष शिवः स्वतन्त्रः खातयनर्मरभसेन निज स्वरूपम् । संच्छाद्य यत्पुनरपि प्रथयेत पूर्ण तच प्रमाक्रमवशादध वा निभेदात् ।' इति।' Tlus book is divided into 23 alinikas (aluka, signifying literally the work done in a day) and for the render's facility the author finishes each alırıka or chpter by one shloka, gning therein a gist of Ins detailed discourse. T'or the reader's information a cry brief summary of the 22 ahdikas is given below - The first treats of the various kinds of Vijñāna or the lugliest Inossledge. The second shows how by stability of nicditation on the sagnficance of the all-mportant nord, Aham, the individual sclf can realise huis oncness with the Supreme Sell. The turd emphasises the Shimbhavupiya as the means for attainment of the highest Bliss. The fourth du clls upon tlic Slubhtupāya as thic way leading to the same goal. 1 "The All howing Lord, 1V)10 15 All complete, suffers Ilimself, as it wure, 1 no caycloped by May* (illusory power) and appear in the form of the Jun or individovi self and to enable this Jua to recognise Liis adentity with tlun Supreme Self lorin, to light the path of Jfian in the thtco zys named aborc' ·AUSTRACT. VII In the fifth the author deals with the Anavup..ya giring a detailed account of the functions of the Piāna and the Apāna, the two vital spirits of the body, in the form of recitation of prayers, postures of the body and contemplation of mind. The sitth contains an elaborate description of the Kafadhva or the significance of Kıla or time, beginning from the sccond, the minute, the hour, the niglit, the day, the tithi (time from one moon-Tise to another moon-rise ), the month, the year, in short up to the Maha Pralaya (dissolution of the whole universe) as based on the working of the Präna, and shows thereby the way of recognitio The seventh slows low by stability of meditation on the significance of the Tattvas, (ur.. from Prithvi Tnttia to Shakti Tattva), cawrapped as they are with the five-fold aspects of Parama Shiva's power and glory Nivritti, Pratishtha, Vidyā, Shanti and Slantyatitáand on the relation existing between them and thic Külāgni-Rudra and other representatives of the Lord's supremacy as also on the extent etc., of all the Bhuvanas, the individual self can realise oneself as the Supreme Self. This is horn as kaládhri. The eighth deals with the way of contemplation on the above-mentioned Tattvas and shows how by attainingperfection of knowledge therein, the vision of the Highest Reality dawns on the mind of the individua) self. In the math the forms of all the Tattvas, talen one by one, are described and it is distinctly stated that stability of meditation thereon is the way to recognition of oneself as Parama Shija, The tenth describes the three ways. Padadhri, Mantrådlivă and Vamanadhams penetrable in Kalddbw selected to above, and laying special stress on their relation with the Lord's five-fold power and glory, points out the means for Sell-knowledge.

·VIII ABSTRACT In the eles enth it has been decidedly shown that the benevolence of Parama Shua is necessary for one to become worthy of initiation which is another way for attainment of Molsha by means of knowledge of the Highest Reality The twelfth deals with the ordinances of bathing, so to speak, in divine waters, as preliminary requisites of initiation, The thirteenth ascertains means as to tcst of clici. ency of a certain disciple, termed "Sama 1', for initiation as also of "Diksha Yajūa" or rites connected therewsth. The fourteenth likewise subjects to examination another disciple by name “Putrals and prescribes the vanous courses of initiation which he must go tbrough as a preliminary measure, The fifteenth contains the Samut Kraman Dilsha, or initiation, by his descendants, for one alont to die but desirous of being intiated by grace of the Lord. The sixteenth shows the way of initiation for lum who is dead or missing in another country. Such initration can alonc be made by the special grace of his guru or preceptor The sei onteenth coins hou a min of another re- Ingrous denomination eu, if le so desire, be initiated in Shaivaism after being freed from his fornier belief, The eighteentlı formulates the way 111 plich an initiate can obtain the position of a guru The nineteenth ordains re-initiation for one already initiated but hiving apostatised under circumstances fieyond his control, as also initiation, on his death, for the other who may be desirous of obtaining this cnd but ma; die before accomplishment of his heutelt desire ·ABSTRACT The twentieth luys down the various religious ordinances for 112 initiate, such as recitation of the Dantrās, study of the Scriptures, redemptions for regulation of lus conduct, adoration of his guru ctc, etc The twenty first proves hos among the Shastras the Shaitagama is to be looked upon as an authority The twenty second enunciates the internal and etternu fonus of "Kula lajn, or the special modes o Worship towards the Highest Reality Anhrmuleshvarr Ablunar? Gurth, the author o thus work, is silent us to tlie date of its composition But as, in les great work Tantrilok? lc often quote: from Ishvara Prty abhijit Vimarshimu, sluch, lie lumself says, was written by him in tho yer 4115 of the holi agc, corresponding to 1014 A D, it follows that the former was composed after the year toff AD Non the dite of composition of the Tantragte which is an epitome of the Tantraloka must necessarily be some time later than 1014 A D As to the lincnge of Ablunas z Gupta and a brief funstory of his age as well as of his litertry activity, as recorded by himself in huis Tantralol nd other books, the render s attention is invited to my introduction on Pari-Trimshiku, forming volume LVIII of thus Series SRINAGAR, Mahimahopādlıyaya, KASHDIR PANDIT MUKUND RĀM SHASTRI The 2011 Nor 1918 Oficer I/C Research Dartment Jammu sad kashmir Stato 2 ·ओं तत्सत्संविद्धपुपे परप्रकाशशंकराय नमः । अथेयं श्रीतन्त्रसारग्रन्थस्य भूमिका (१) आनन्देच्छाचिज्ज्ञानक्रियात्मपश्चशक्तिसंपन्नो वस्तुत इच्छाज्ञानक्रियाख्यसमस्तकृत्यकारिमुख्यत्रिशक्तियुक्तोऽनवच्छिन्न- प्रकाशस्वरूपो निजानन्दविश्रान्तः परमशिवः स्वात्मावरणार्थक- मायाशक्तिपर्यायखखातव्यात्वात्मानं संकुचितमवभासयन् सरू- पापहस्तनोतरं मलावृत्या नटवल्लीलया भिन्नः 'अणुः' इत्युच्य- मानः संपद्यते। (२) स एव स्वतन्त्रचिन्मतिनित्यो व्यापकः सर्वाकारनि- सकारखभावः शुद्धप्रकाशात्मा शिवः स्वात्मन एव स्वरूपादिन्न- तयेवावभासितस्य तस्याणोरज्ञानहेतुकजन्ममरणादिसांसारिकदुर्द- शाबन्धादुन्मुमोचयिपया खातन्त्र्यात् ज्ञानमार्गप्रदर्शनेन खात्म- खरूपप्रकाशनोचरमनवच्छिन्नप्रकाशशिवरूपता प्रकाशयति । (३) स ज्ञानमार्गश्च तस्याणोरनुजिघृक्षया परमशिवनैवाग- मरूपः प्रकटीकृतोऽस्ति । (१) आगमेषु च मुख्यतया सुगमाद्वैतज्ञानावाशिफलकः वर्तकालानुकूलः शैवागमो वरीवर्ति, तर प्रधानमूतस्य मालिनी- विजयतन्त्रस्य सरणिमनुसृत्य खखरूपज्ञानसाधनसमस्तपद्धतिसंग- हात्मानन्यापेक्षः सुस्पष्टः सारसंग्रहभूतस्तत्रालोकामिख्यमन्यः 'वेदान्तदर्शनस्येव श्रीशंकराचार्यमावतीर्णशंकरण' शैवागमो- विधीया पुनरवतीर्णसाक्षाच्छंकरमूर्तिनैव श्रीमन्महामाहेश्वराचा- ·२ र्यवर्य-श्रीमदभिनवगुप्ताचार्येण यो निर्माय प्रकाशितः, तस्य विस्तीर्णतामुपलक्ष्य पुरोमाविना प्रायेण सर्वेषा मन्दोद्योगमन्दस- माधानादिसत्या सर्विगाहितुमशक्यतासमीक्षणात् उक्ततन्त्रा- लोकवर्तिसमस्तविपयसारभूतोऽयमेकतमः तत्रमाराभिल्यो ग्रन्थः प्रशंसिताचार्यवयरेव विरचितोऽस्ति, यदस प्रारम्भ एव तेषा- मित्य प्रतिज्ञानम्-- 'विततस्तत्रालोको विगाहित नैव शक्यते सवैः । मजुवचनविरचितमिदं तु तत्रसारं तवः शृणुत ।। इति । (५) तदन सवन्याधिकारिपयोजनात्मकानुबन्धाभिधानोत्तरं विवक्षितविपयार्थापनमुपोद्घातात्राक् । 'अज्ञानं किल बन्धहेतुरुदितः इत्यनेन प्रारम्भिकपद्येन प्रतिपादितमस्ति । (६) तदस्मिन् शास्त्रे अणोः खस्वरूपावाप्तिफला ज्ञेयतत्त्व- ज्ञानावाप्ति. निरुपाया सोपाया च निर्दिष्टास्ति, तत्र सोपायत्वे इच्छा-ज्ञान-क्रियापाधान्येन शामवशाक्ताणवभेदेन समावेशाभ्यु. पाय: 'आत्मा प्रकाशवपुः इति पयेन त्रिविधः समानातोऽस्ति । इत्थं प्रथमाहिके विज्ञानभेदो निणीतः । पुरस्ताच सर्वेष्वाहिकेषु वखसवादित. विपयोऽन्ततः समहश्लोकैरुपदिष्टो वर्तते । (७) अथ द्वितीयसिन्नाहिके अनुपायमक्रियया विश्वमया- हंपरामर्शानुपरज्ञानविवेकदाात् खखरूपसमावेशमागों निल- ... पितः ।

·३ (८) तृतीयस्मिन्सोपायप्रक्रियया उक्तसमावेशफलकशांभ- चोपायमार्गप्रकाशनम् । (९) चतुर्थे स्वस्वरूपसमावेशावात्यै एव शाक्तोपायपद्धति- प्रदर्शनम् । (१०) पञ्चमे प्रोक्तसिद्यर्थमेव सूर्यसोमात्मकाणापान- संयोग्युचारसरणध्यानादिनिष्पनिषदर्शनोचरम् आणवोपायपद्धत्य- नुशासनम् । (११) पष्ठे पडियाध्वनां प्रक्रियानिर्णयारिरिप्सया पाण- चाराधारेणोद्यत्तुटि-क्षण-घटी-मुहूर्त-रानिन्दिव-तिथि-मास-वर्षादि- महाप्रलयान्तकालसंचारतत्प्रयोजनादिनिरूपणपद्धत्या स्वरूपसमा- वेशफलकतद्विमर्शस्य भुवनाध्वपर्यायकालावनो निरूपणम् । (१२) सप्तमे क्षितितत्त्वादारभ्य यावच्छक्तितत्वं निवृत्ति- प्रतिष्ठा-विद्या-शान्ता-शान्त्यतीताख्यपारमेघरकलापञ्चकव्यातियो- गिनां क्रमेणोध्यावर्तिकालामिरुदादीनां तदधिष्ठितसमस्तभुव- नानां तत्परिमाणादीनां च संविद्योगिताविमर्शदाात् प्रोफख- रूपसमावेशातिफलकथनोतरं देशाध्यनिरूपणम् । (१३) अएमे पूर्वोक्ततत्त्वानां यथायथं स्थितिनिरूपणो- चरं तद्विमर्शपद्धति-तत्स्वरूपनिर्देशनया उक्तसिद्धिफलकविम- शस्य तत्त्वावनो व्याख्यानम् । (१४) नवमे उक्तखरूपातिफलकविमर्शपूर्णानुभवस्य सुस्स- पद्धतिप्रदर्शनोत्तरमुक्ततत्वाध्वयतितत्त्वानां भेदस्य निरूपणम् । (१५) दशमे कलाध्यान्तर्वर्तिपदाध्व मन्त्राव-वर्णाचनां विमर्शपद्धतिनिर्णयोचरं पूर्वोक्तनिवृत्त्यादिपारमेशपञ्चशक्तीना स्थित्यादिनिरूपणम् ।

·(१६) एकादशे स्वखरूपपरिज्ञानान्मुक्तिसाधनविशेषस्य विवक्षितदीक्षाकर्मणः प्रथमतः प्रधानाभूतस्याधिकारिविषयस- तन्त्रपारमेश्वरशक्तिपातस्यानन्यापेक्षतया प्रतिपादनम् । (१७) द्वादो उक्तदीक्षाकर्मणः स्वल्पनिर्णयपूर्वकं प्रार- भिकसाधनालौकिकलानादिविधिनिरूपणम् । (१८) त्रयोदशे समयिनः (नित्यमासक्त्या पालनीयतदनु- सारिसमस्तसदाचारस्य शिष्यविशेषस्य) अधिकारित्वनिदेशनो- चरं यागविशेषविधिनिरूपणम् । (२९) चतुर्दशे पुत्रकं (शिप्यविशेपम् ) अधिकृत्य विधे- यदीक्षायाः तदनुष्टेयपूजादिविधेश्च सक्षिप्य निरूपणम् । (२०) पञ्चदशे अदीक्षितस्यासन्नमरणस्य आयातशक्तिपा- तस्य स्वयं बन्धुमुखेन वा समुत्क्रमणदीक्षाख्यसप्रत्ययदीक्षावि. धाननिरूपणम् । (२१) पोडशे परोक्षस्य (दीक्षासंस्काराभीप्सया विहित- सद्गुरुसेवस्य तत्प्रामृतस्य, अथ वा दृरदेशान्तरं गत्वा अज्ञात- जीवद्वार्तस्य) अनुजिघृक्षुणा गुरुणा विधेयदीक्षाविधिनिरूपणम् । (२२) सप्तदशे संप्रदायान्तरे दीक्षाप्त्या प्राग्लव्धवदनु- सारिमन्त्रलिझायाचारस्य, अन्तरा पारमेशशक्तिपातादुत्पन्नशैव- दीक्षासंस्काराभीप्सस्य पूर्वसंस्कारहापनोपरं विधेयदीक्षाविधिनि- रूपणम् । (२३) अष्टादशे संपन्नदीक्षस्य साधकत्वे गुरुत्वे वाधिका- रितां सम्यग्विज्ञाय तदङ्गभूताभिपेकविधिनिरूपणम् । (२४) एकोनविंशे संपन्नदीक्षस्य समयाचारलोपे प्रायश्चि- चासंपतो, तथा नित्यं तदभीसोः प्रत्यूहसमापातेनासंपन्न- ·५ दीक्षासंस्कारस्य च मृतिसमये अन्त्यसमयविधेयदीक्षाविधिनि- रूपणम् । (२५) विशे दीक्षासेहत्तरं परिपाल्याचारस्य साधनीयकर्म- पश्च, तथा अवश्यानुष्ठेयार्चनादिविशेषाणां पर्वदिवसानां, तथा पवित्रकविधि व्याख्याविधि-आचारप्रायश्चित्तविधि गुरुपूजाविधीनां च संगिदेशनम् । (२६) एकविंशे अस्य शास्त्रस्य मुख्यतया प्रामाण्यमतिपा. दनम्। (२७) द्वाविंशे बाह्याभ्यन्तरादिविशेषविशेषितकुलयागवि- धिनिरूपणम् । इति ॥ अथास्य ग्रन्थस्य विरचनकालः साक्षात्यात्र न निर्दिष्टः, स तु गम्यते इत्थं-प्रक्रियया संकलनेन - यदेतद्ग्रन्थकदाचार्यवरैरी- शरमत्यभिज्ञाविवृति विमर्शिनीग्रन्थविशेषः विरचितोऽस्ति, तत्र अनन्तः 'अन्त्ये युगांशे तिथिशशिजलधिस्थे मार्गशीर्षायसाने' इति पद्यांशेन कलियुगातीतपञ्चदशाधिकैकचत्वारिंशशतमितः संवत्सरकालस्तद्विरचनसंबन्धी स्वयमेव निर्दिष्टोऽस्ति (यः ईसी संवत् १०१ समायाति) तदनु परानिशिकामन्यविवरणं च काश्मीरमहाराजयशस्कर- मन्त्रिणः श्रीवल्लभाभिस्यस्य पौत्रकर्णाभिख्यसशिप्यस्प कृते प्रशंसिताचार्यवरैरेव विरचितं, यशस्करराज्यकालश्च फलियुगगतान्दे ४०४१ आरभ्य यावत् ४०५० समभूत् ।

·६ तत्कालानन्तरं च तबालोकमन्थः प्रोक्ताचार्ययविरचितः समस्ति, यतस्तदन्थे पूर्वविरचितेश्वरप्रत्यभिज्ञाविमर्शिनीवाक्यानि परात्रिंशिकावाक्यानि च अन्तरान्तरा यथोपयोगमुपन्यस्तानि दरीदृश्यन्ते, अयं तन्त्रसारमन्थश्च विरचितपूर्वतन्त्रालोकसैव विषयार्थ- सक्षेपरूपः प्रसिद्धः, तस्मात्सभवति कलियुगद्वाचत्वारिंशत्य- पूर्वभागवती अस्य ग्रन्थस्य विरचनकाल: ससिद्धः । अन्यत्स्वीयवृत्तं विततपायं तन्त्रालोकादिग्रन्थेषु प्रशंसिताचा- वरैः स्वयमेवाभिस्यातमस्ति, अस्माभिधेपत्तमा परात्रिशिकान- न्थभूमिकायों प्रकाशितमिति । अथास्य विशिष्टदार्शनिकरहस्यग्रन्थस्य गुप्तपूर्वस्य प्रकाशनाय संगृहीतपुस्तकानामितिवृत्तम् । तत्र प्रथममेकमादर्शपुस्तकं थीराजानकसुदर्शनवराणां यत् विक्रमसवत्सरे १९०३ मिते लिसितं शारदाक्षराङ्कितं नाति- शुद्ध, कुत्रकुत्रचिन्मध्यतस्त्रुट्युपेतं च ७२ पत्रमितमस्ति,प्रथमतस्त- दाधारण कार्यालयेऽवतारितम् । द्वितीयं दाक्षिणात्यप्रसिद्धीरेवतीरमणनामकब्रह्मचारिणा पा- कश्मीरेप्वागत्य न्युष्टेनावतार्य समुचितगुप्तशैवागम-तन्त्रशास्त्राणा पुस्तकसमहसबन्धि देवनागराक्षराङ्कितं १९३२ मिते वैक्रमाब्दे लिखित ४८ मितपत्रात्मकमन्त्यपनयन्यूनतयासपूर्णमशुद्ध- प्रायं च । तृतीयं खतिप्राचीनमनुमितिसिद्धे ४६०३ गिते लौकिकस- वत्सरे (यः ईसी सवत् १५२७ समायाति) लिखितं शारदा- क्षरादितं चास्ति, यदाधारणवान्ततः सशुद्धि-पूर्ति-पर्यायोपन्या- , ·७ सादिसंस्कारं विधायास्माभिर्मुद्राप्य प्रकाशितमिदं पुस्तकम् । यदि च शत्यसंख्यामृते एव संवत् ३ इति लिपिकालोऽत्र दृश्यते तत्र ४६ षट्चत्वारिंशशत्यानुमानमित्यं संभाव्यते-- यत् शाहिजहानस्य भारतसाम्राज्य काले मोहननन्द्रामिख्यः काश्मीरिकः पण्डितविशेषः कश्मीरेभ्यो निर्गत्य दिलीपदेशे राजतः प्रकृतिभ्यश्च समाप्तरांमानयोगक्षेमादिवृत्तिकस्तत्रैव स्थिर- वास्तव्यतामधिगत्य पश्चात्सीयकुटुम्नं पूर्वपुरुषसंगृहीतपुस्तकादि- दव्यजातं च काश्मीरनिवेशात् नीतवान् , तानि च पुस्तकानि तइहे सरक्षितानि कालपर्ययाचश्यपण्डितनारायणचन्द्रगेहात- स्मृतिमनु तदधिकारिणोऽन्यस्यासंभवात् तत्संबन्धी केदारना- थाभिख्यो विद्वानागरादेशवास्तव्यः सीकृतवान् , कालान्तरे स केदारनाथोऽपि निवेश एव मृत । अय प्रसङ्गतः १९५२ मिते वैक्रमाब्दे आगराप्रदेशं गतेन मया अनन्यसततेद्धायाः केदारनाथपल्या मुखासश्रुतसकलेतियुगनि श्रुतपञ्चमाशमायावशेषाणि तानि पुस्तकानि समवलोकितान्यासन् । ततश्च १९६८ गिते वैक्रमादे पुनर्मया आगरामदेशं गतेन दृष्टपूर्वेभ्योप्यल्पावशेपाणि तानि पुस्तकानि दृष्टानि परीक्षक- निरीक्षकतनाभावाचावचल्लिप्यक्षरमात्रज्ञान्यभावाचाहगवसापति- खेदाविष्कारप्रसहोत्थागोतरं तापमानाणा रक्षासपत्त्यत्यभीप्सया केदारनाथसधर्मिण्या सप्रसादं मखं समर्पितानि, तेषु यद्यदनुप- योग्यसम्पडप्टबहुभागं पायूचदपहाय गुप्तरहस्यशैवागमप्रायाण्य- न्यत्रासुलभानि कतिचित् पुस्तकानि मया पुनरपि फरमीराना- नीतानि । तेप्वेवेदमेकतमं पुस्तकमन्यमन्थैर्युगपत्संवद्धं वर्तते, वान्य.

·८ . न्यान्यनगयरमयानि गृष्णम्मानिनारा फागोरिकापष्टि- तेन दासगरिनानि निषितानि मन्नि, पचतानासम- नगमबार 'महागयया अन्यान्नतमलिपितपयद्वयन 'गहानयागोभ्यं चिनिनः कृष्णम्यामिना । म्यान्मार्थ माधकार्य च महार्थस्य प्रकाशकः ।। शुभ माद्रपद मामि तिया पर्वणि चोनमे । वर्षे गर्यमिने जीप समाप्तिमगमन्टुभः ।।' इत्यनेन मंशयते । लिपिन्यामाभयकास्मीरकाजपत्राणामति - पंतया, प्रायश्चतुःगतवर्षपूर्वशाल लिपी तथारीतिकपरमात्रानि- दोपन्यामगदर्शनेन चोपरिनिर्दिष्टो लिपिकारः संप्रतीयते इति । तदेतस्य लघुप्रायम्सापि प्रतिपदरितबहुलरहस्यज्ञानमार्ग- प्रकामकविशिष्टदार्गनिकमन्यस्पोद्दिष्टादपुस्तकाधारण कार्याल. यनियुक्त पं० रमशामिणः, पं. गोवर्धनगम पं० महेश्वर- राजानामियपण्टितयोश्च कृत्यायतारणादिकर्मणा विशेषतम्तृती. यनान्मुद्यमाण( प )पप्रशोधनादिसहायकर्मणा सासमवलम्व्य समाप्तमकाशनस्स संग्रहणोतरं तत्त्वजिन्नासारसिकसंस्कृतसद्धि- द्वांसः समाधानेन तत्त्यार्थविवेकदापिच्या दुःसहानिपूर्वक- परमसुसावामिफलरसास्वादचमकृतिमनुभयन्तु । १-१) जन्ममरणविचारः (१) अमरापासनम् (३) महानयप्र- काशः (४) पामकलाविरास. (५) यातूदनाथसूनपत्तिः (1) मुनि- भायातकम् (७) मावोपहारसोनं सविवरणम् (८) तगारः (6) सन्दकारिकामितिः रामकण्टाचार्यकृता (1) अजमातितिः (११) सन्दरतिः श्रीमावाचावा। २ बहुकालबहुव्ययबहायाससायितपुसमानामयतारणोत्तरमपहृत्येनरबलि. प्रयास्वजनद्वारा प्रकाशनचिकीर्षया सर्वथोदासीनविददरमत्तः ।

·or
सफलयन्तु चलाइटोटारसामणे प्रसकनाश्मीराधीवरा-
असनोचरं मामगीन परिश्रमम् ।
निर्णयसागामुद्रणाज्याध्यक्षम्य आलाशनैवाटाग्रन्थजालमा
शाने शुद्धतष्टमनोहामुद्रणकर्मणा या सागसंपलियास
तदर्थ ते धन्यवादपुर सर प्रशासन्ते इति ।
इत्यहनभ्यर्थये सहदयसब्जनेषु
म० म० पं० मुकुन्दरामशास्त्री

·ओं तत्सत्स्यात्मसंवितपुपे शंभवे नमः। अथ तन्त्रसारः। श्रीमन्महामाहेश्वराचार्यवर्य श्रीमदमिनवगुप्तविरचितः। प्रथममाह्निकम् । विमलकलाश्रयाभिनवसृष्टिमहा जननी भरिततनुश्च पञ्चमुसगुप्तरुचिर्जनकः । तदुभययामलस्फुरितभावविसर्गमयं हृदयमनुत्तरामृतकुलं मम संस्फरतात् ॥ १ विमलेति, मम भारमनो हृदयं जगदानन्दादिशब्दयाध्य तप्प पातु संस्कृतात् कालप्रयापरदशन्यावेन विकसताद, बच पीर- शिस्वाह-तदुभयेति, सामरसामनः संघहार एफुरितमायः परान- पेक्षवेन स्वत एवं लसितमचाकः यो पहिरशिलसिपास्वंमावो विसर्गः स प्रकृतिर्यस्य सत् ताम्, मनुत्तरामृतकुलमिति-अनुत्तरमुस्कृष्ट प सत् भविधमानं गृतं यम तत् कुलं शरीरं यस सह अमात्यकलासरूप. मित्यर्थः । तदुभयमाइ जननी जनकथेनि-विगता मला मवादका पसा: लाशी या कला परविमडिसभापकवासणा सा भाभय माक्षम्य स्वरूपं यस्याः सा गुदस्वातस्याविरूपा इस्पः, अतएर भमिनयापामापापां शुदायमा महपष्टी पारियरक्षगं तेगो पक्षाः सा । मनस्य शोए मरिततनुः साकाहाविरहात् पूर्णस्वमायः भनायोग्मुश्यतया स्वतः इति पापद, मत एष पामिप्रिदाशिया- ·२ तनसारः। [१ आ० विततस्तत्रालोको विगाहितुं नैव शक्यते सर्वैः । मजुवचनविरचितमिदं तु तन्त्रसारं ततः शृणुत ॥२॥ श्रीशंभुनाथभास्करचरणनिपातप्रभापगवसकोचम् । अभिनवगुप्तहदम्बुजमेतद्विचिनुत महेशपूजनहेतोः ॥३॥ इह ज्ञानं मोक्षकारणं धन्धनिमित्तस्य अज्ञानस्य विरोधेकत्वात् द्विविधं च अज्ञानं मकैर्मुखः शक्तिभिर्गुप्ता प्रबन्धनानुवर्तमागा रविः पञ्चकृत्यविषयोनि- दापो यस्खासी । अथ व मन्थकरभिनयगुतस्य विमलाभिधाना जननी नरसिहगुप्ताव्यक्ष जनक, इति-तयोरपि शिवशक्तिसमावेशमयावाद्वि- मर्शनम् ॥ १॥ २ विगाहित विवेक्तुमिति यावद, सवैरिति भकृततीक्ष्णतर्कशासपरि- श्रमः, अनुबचनेनि महता चात्र तीक्ष्णताभावात् । ३ श्रीशंभुनायो हि मन्धपत्रिकशास्त्रीपदेष्टा गुरुः स एव भास्करः परमात्मा सूर्यच, तस्य धरणे ज्ञानश्येि फिरणाः पादाच तेषां निपातेन प्रमास्फुरसया अपगतसंकोचं स्वस्वरूपविकसत्तया विधोतमा अभिनय गुप्तस्य हृदगं, यथा हि सूर्यविरणनिपातेन अनुज विक्सति तथा श्रीशंमुनाथचरणप्रभया विकसितं हृदयं लक्षणया सहिगंत शास्त्रं च । अनेनास्य प्रकाशस्य स्वरूपविमान्मसदमेव स्वहरमिति मनपर निरू- पितम्, तदेतत् विचिनुत महेशरप पूजन स्वारमतया प्रत्यभिज्ञानं सद्धेतोः, एतद्विवेचनं महेश्वरप्रत्यभिज्ञानफलमित्यर्थः । महेश्वरताला हि किमस्पेन फलेन इत्यभिप्रायः । ४ ज्ञान-पूर्णप्रथारूपम् । ५ भज्ञानविरोधकस्येन शानं मोक्षकारणम् नहि एतयोर्षस्तुतः कार्य- कारणभावः संभवति, पूर्णप्रथैव सर्वथा मुक्तिरिति हि शेवसिद्धान्तः, न नु नैयायिकवद ज्ञानादियोऽस्य भिन्नतपाभ्युपगम्यन्ते । यदुत्ता । पं. ३ स० पु• प्रभावगतसोचम् इति पाठः।

·१ आ०) श्रीमदभिनवगुप्ताचार्यविरचितः । बुद्धिगतं पौरुपं च; तत्र धुद्धिगतम् अनिश्चय- खभावं, विपरीतनिश्चयात्मकं च । पौरुषं तु विकल्पखभावं संकुचितप्रथात्मकं, तदेव च मूलकारणं संसारस्य इति वक्ष्यामो मलनि- गये । तत्र पौरुपम् अज्ञानं दीक्षादिना निव. तेतापि, किं तु दीक्षापि बुद्धिगते अनध्यवसा- यात्मके अज्ञाने सति न संभवति-हेयोपादेय- निश्चयपूर्वकत्वात् तत्वशुद्धिशिययोजनारूपाया दीक्षाया इति । तत्र अध्यवसायात्मकं बुद्धिनि- छमेव ज्ञानं प्रधानम्, तदेव च अभ्यस्यमानं पोरुपमपि अज्ञानं निहन्ति, विकल्पसंविद- भ्यासस्य अविकल्पान्ततापर्यवसानात् । विक- ल्पासंकुचितसंविप्रकाशरूपो हि आत्मा शिव- 'मोक्षो हि नाम नवान्यः स्वरूपप्रएन हि सः। स्वरूपं चारमनः संचित ॥ इति। साविसमावस्याज्ञानमनिश्चयः । अनामनि भारमाभिमानो विपरीत निश्चयः। : 'दीयते ज्ञानसझापा क्षीपते पशुपालना।' इध-सक्षणा दीक्षा, मादिना दोपतया पर्तमान संम्योपासनादि। पं.रा.पु. 'हेयोपादेपरिमति' ग.पु. विकल्पति प पाट.। ९.११.पु. भपिरल्लासचिटेति पाठः।

·8 तब्रसारः। [१० खभाव इति सर्वथा समस्तवस्तुनिष्ठं सम्यङ् निश्चयात्मकं ज्ञानमुपादेयम् । तच्च शास्त्रपूर्व- कम् । शास्त्रं च परमेश्वरभाषितमेव प्रमाणम् । अपरशास्त्रोक्तानामर्थानां तत्र वैविक्येन अभ्यु- पगमात् तदेयोतिरिक्तयुक्तिसिद्धनिरूपणाच, तेन अपरागमोकं ज्ञानं तावत एव बन्धात् विमोचकम्, न सर्वस्मात् , सर्वस्मात् तु विमो- चकं परमेश्वरशास्त्र, पञ्चस्रोतो [मय] दशाटा- दशवस्वष्टभेदभिन्नम् । ततोऽपि सर्वस्मात् सारं पडर्धशास्त्राणि । तेभ्योऽपि मालिनीविजयम् । तदन्तर्गतश्वार्थः संकलय्याशक्यो निरूपयि- तुम् । न च अनिरूपितवस्तुतत्त्वस्य मुक्कत्वं मोवकत्वं वा, शुद्धस्य ज्ञानस्यैव तथारूपत्वात् ९न तु अनुमानगम्यमिति शेष । बौद्धधैष्णवादिभिः स्वस्वालायेप्वनुशिष्टानाम् । 11 ते च से अर्था अपरशास्त्रोक्ता योद्धवैष्णवादिशालाभिहिताः तेम्पो. अतिरिक्ता विलक्षणा या युक्ति. समस्तनीलसुखादिरूपवानाभ्यन्तरवस्तु. निष्प्रमान्धेपणदारकप्रमातृलाभरूपा अग्निपी यातु निकासंकुषित- पूर्णप्रभारूपं शिवतावास्यं तस निरूपणान् । चिदानन्देछाशनक्रिपामय ईशतरपुरुषमयोजातबामदेवाघोररू- पाणि पश्च स्रोतांसि तन्मयं शास्त्र, भेदाभिधायका दश शिवभेदाः, भेदाभेदामिधापका अष्टादश रदर्भदा , अभेदाभिधायकाः धसुभिरष्टभि- गुणिता भष्टौ दनुपष्टिः भावभेदाः ।

·५
-
१०] श्रीमदभिनवगुताचार्यविरचितः ।
इति । खभ्यस्तज्ञानमूलत्वात् परपुरुषार्थस्य
तसिद्धये इदम् आरभ्यते
अज्ञानं किल पन्धहेतुरुदितः शास्त्रे मलं तत्स्मृतं
पूर्णज्ञानकलोदये तदखिलं निर्मूलतां गच्छति ।
ध्वस्ताशेपमलात्मसंचिदुदये मोक्षध तेनामुना
शास्त्रेण प्रकटीकरोमि निखिलं यज्ज्ञेयतत्वं भवेत् ॥
उपोद्धतिः।
तत्र इह स्वभाव एव परमोपादेयः, स
च सर्वभावानां प्रकाशरूप एव अप्रकाशस्य
स्वभावतानुपपत्तेः, स च नानेकः प्रकाशस्य
तदितरखभावानुप्रवेशीयोगे स्वभावभेदाभा-
किलेति सर्वमादिविप्रतिपक्षी, मज्ञानं स्वस्वरूपाच्युतिः, पारने
शिवसूलादी, सदेय भशानं मलं स्मृतम् भाणय मापीय-कामभेदमि.
अम्, सदिति भज्ञानम्, भसिममिति निविधर निमूलचा सरकारसापि
विरहम, तेनेति हेतुमा।
११ उप इति आत्मनः समीपे सवदीश्वरामिशान हन्यते विनम्यते
येन इयुपोद्रातः।
१५१ दर्शने।
मायाना प्रकाश एवं रूपं न तु नीलतादि इति भाषः।
पदमाश वा मथते मप रमावता कुल एक स्थान ।
१८ माल पदि सहितवरूपोग्नुप्रविशत् वदा लस भेदः स्यात्
पया पदाकारानुभदोन गुदाकारसेति भावः।
पं.स.पु. मूलत्तारमन इति पाठः।

·६ तन्त्रसारः। [१० वात्; देशकालावपि च अस्य न भेदको, तयोरपि तत्प्रकाशस्वभावत्वात् , इति एक एव प्रकाशः, स एव च संवित्, अर्थ- प्रकाशरूपा हि संवित् इति सर्वेपामत्र अवि- वाद एव । स च प्रकाशो न परतन्त्रः, प्रका- श्यतेव हि पारतत्र्यम्, प्रकाश्यता च प्रका- शान्तरापेक्षितैव, न च प्रकाशान्तरं किंचित् अस्ति इति स्वतन्त्र एकः प्रकाशः, स्वातत्र्यादेव च देशकालाकारावच्छेदविरहात् व्यापको नित्यः सर्वाकारनिराकारखभावः, तस्य च खातव्यम् आनन्दशक्तिः, तञ्चमत्कार इच्छा- शक्तिः, प्रकाशरूपता चिच्छक्तिः, आमर्शात्म- कता ज्ञानशक्तिः, सर्वाकारयोगित्वं क्रियाशक्तिः इत्येवं मुख्याभिः शक्तिभिः युक्तोऽपि वस्तुत इच्छाज्ञानक्रियाशक्तियुक्तः अनवच्छिन्नः प्रका- शो निजानन्दविश्रान्तः शिवरूपः, स एव खातध्यात् आत्मानं संकुचितम् अवभासयन् अणुरिति उच्यते । पुनरपि च खात्मानं खतन्त्रतया प्रकाशयति, येन अनवच्छिन्नप्रका- शशिवरूपतयैव प्रकाशते । तत्रापि खातन्य- ·७ १०] श्रीमदभिनवगुप्ताचार्यविरचितः । वशात् अनुपायमेवं स्वात्मानं प्रकाशयति सोपायं वा, सोपायत्वेऽपि इच्छा वा ज्ञानं वा क्रिया या अभ्युपाय इति त्रैविध्यं शाम्भव- शाक्ताणवभेदेन समावेशस्य, तत्र चतुर्विधमपि एतद्रूपं क्रमेण अन्न उपदिश्यते। आत्मा प्रकाशवपुरेप शिवः स्वतन्त्रः स्वातन्त्र्यनमरमसेन निजं स्वरूपम् । संच्छाद्य यत्पुनरपि प्रथयेत पूर्ण तच क्रमाक्रमपशादथवा निमेदान् ॥५॥ *एहु पआसऊउ अत्ताणत सच्छन्दउ ढकइ णिअऊउ। पूर्ण पअदइ झडि अह कमवस्व एहत परमर्थिण शिवरसु॥ इति श्रीमदभिनवगुप्ताचार्यविरचिते तम्बसारे विज्ञानभेद- प्रकाशन नाम मथमगाहिकम् ॥ १॥ *छाया 'एप मकारारूप आत्मा स्वच्छन्दो डोक्यात निजरूपम् । पुनः प्रकटयति झटिति अथ क्रमवशाद् एप परमार्थन शिवरसम् । पं. १०. पु० पहासऊउ इति पारः पं० १२.३०पअर इति पाठः ।

·अथ द्वितीयमाह्निकम् । अथ अनुपायमेव तावत् व्याख्यास्यामः । यदा खल्लु दृढशक्तिपाताविद्धः स्वयमेव इत्थं विवेचयति सकृदेव गुरुवचनम् अवधार्य, तदा पुनरुपायविरहितो नित्योदितः अस्य समावेशः । अत्र च तर्क एव योगाङ्गम् इति कथं विवेचयति इति चेत्, उच्यते-योऽयं परमेश्वरः खप्रकाशरूपः खात्मा तत्र किम् उपायेन क्रियते, न स्वरूपलाभो नित्यत्वात् , न ज्ञप्तिः स्वयंप्रकाशमानत्वात्, न आवरण- विगमः आवरणस्य कस्यचिदपि असंभवात्, न तदनुप्रवेशः अनुप्रवेष्टुः व्यतिरिक्तस्य अभा- वात् । कश्चात्र उपायः तस्यापि व्यतिरिक्तस्य अनुपपत्तेः, तस्मात् समस्तमिदमेकं चिन्मात्र- तत्वं कालेन अकलितं, देशेन अपरिच्छिन्नम्, 18 अनुदरा कन्या इतिवत् नमोऽस्मार्थत्वम् । २ वक्ष्यमाणोपायरहित स्वयमेवेत्यर्थ । ५.४ ख. पु. तत्रानुपायमिति पाठ । पं०८ स.पु. सभावलाभ इति पाठ । प. ९ख.पु. खयप्रकाशलादिति पाउ । १.१९ सपुर अभावादिति पाठ ।

·२ आ०] . धीमदमिनवगुप्ताचार्यविरचितः । उपाधिभिरम्लानम्, आकृतिभिरनियन्त्रितं, शब्दैरसंदिष्ट, प्रमाणेरप्रयश्चितं, कालादेः प्रमाणपर्यन्तस्य खेच्छयैव स्वरूपलाभनिमित्तं च, स्वतन्त्रं आनन्दघनं तत्वं, तदेव च अहम् तत्रैव अन्तर्मयि विश्वं प्रतिविम्वितम् एवं दृढ़ विविश्वानस्य शश्वदेव पारमेश्वरः समा- वेशो निरुपायक एव, तस्य च न मन्त्र-पूजा- ध्यान-चर्यादिनियन्त्रणा काचित् । उपायजालंन शिवं प्रकाशयेद् घटेन किं भाति सहसदीधितिः। विवेचयनित्थमुदारदर्शनः स्वयंप्रकाशं शिवमाविशेत्क्षणात् ॥ ६॥ *जहि जहि फुरण फुरइ सो सअलउ परमेसरु भासइ मइ अमली। अत्ता नत सो चिव परमत्थिण इस जान का परमस्थि ण ।। इति श्रीमदभिनवगुप्ताचार्यविरचिते तन्त्रसारे अनुपाय- प्रकाशन नाम द्वितीयमादिकम् ॥ २ ॥ ३ हदं कार्यमिदं न कार्यमिति नियमो लिपध्रणा। 'यत्र यत्र स्फुरणं स्फुरति स सकलः परमेश्वरो भासते मयि अमछः । वारमा स एव परमार्थेन इति भारया कार्य परमस्ति न । पं० २०१० असदष्टमिति पाठ । - छाया २ ·अथ तृतीयमाह्निकम् । . अथ शाम्भवोपायः। यदेतत् प्रकाशरूपं शिवतत्त्वम् उक्तम्, तत्र अखण्डमण्डले यदा प्रवेष्टुं न शक्नोति, तदा खातव्यशक्तिमेव अधिकां पश्यन् निर्विकल्प- मेव भैरवसमावेशम् अनुभवति , अयं च अस्य उपदेशः, सर्वमिदं भावजातं वोधगगने प्रतिविम्वमात्रं प्रतिविम्वलक्षणोपेतत्वात् , इदं हि प्रतिविम्वस्य लक्षणं- यत् भेदेन भासितम् अशक्तम् अन्यव्यामिश्रत्वेनैव भाति तत् प्रति- विम्बम् , मुखरूपमिव दर्पणे, रस इव दन्तो- , अधिकामिति रूपनामात्रेण, न हि वस्तुतो वस्तुनः स्वभावोऽनि- रिच्यत इति भावः। यथोचम् । 'हन्त मुखं प्रतिविम्वति प्रतिविम्ययतु तथा तदपि दर्पण। दर्पण. पुनर्यस्मिन् प्रतिविम्वति सोऽपि ज्ञातव्यः ॥' इति महाधमजाम् । तथा सशं भाति मयनदर्पणाबरवारिपु । तथाहि निर्मले रूपे रूपमेवादमासते ॥ प्रच्छमारागिणी कान्तप्रतिविम्वितसुन्दरम् । दर्पण कुचकुम्भाभ्यां स्पृशन्यपि न तृप्यति ।' .

·३ आ०) श्रीमदभिनवगुप्ताचार्यविरचित । दके, गन्ध इव घाणे, मिथुनस्पर्श इव आन- न्देन्द्रिये, शूलकुन्तादिस्पर्शो वा अन्तःस्पर्श- नेन्द्रिये, प्रतिश्रुत्केव व्योन्नि। न हि स रसो मुख्यः तत्कार्यव्याधिशमनायदृष्टेः । नापि गन्धस्पर्शी मुख्यौ गुणिनः तन अभावे तयो- रयोगात् कार्यपरम्परानारम्भात् च । न च तौ न स्तः देहोडूलनविसर्गादिदर्शनात् । शब्दोऽपि न मुख्यः कोऽपि वक्ति इति आग- च्छन्त्या इव प्रतिश्रुत्कायाः श्रवणात् । एवं यथा एतत् प्रतिविम्बितं भाति तथैव विश्व परमेश्वरप्रकाशे । ननु अत्र विभ्वं किं स्यात् ?, माभूत किंचित् । ननु किम् अकारणकं तत् ? हन्त तर्हि हेतुप्रमः- तत् किं विश्ववाचोयु- त्या, हेतुश्च परमेश्वरशक्तिरेव स्वातध्यापर- पर्याया भविष्यति, विश्वप्रतिविम्बधारित्वाच्च विश्वात्मकत्वं भगवतः, संविन्मयं हि विश्व बिग्यलक्षण यथा अव्यामिश्र स्वतन सदासमान मुख यया । ५.२सपु स्थूलशन्यादिस्पर्श वा इति पाठ । प. १० क. पु. विम्बप्रतिविम्वेति पाठ । ५.स.पुर परमेश्वरला नाना सटमिल पाठ।

·तनसारः। १४ [३ आ. तदेतद्वर्णचतुष्टयं उभयच्छायाधारित्वात् नपुं- सकम्-अ-ऋ-ल-लु इति । अनुत्तरानन्दयोः इच्छादिषु यदा प्रसरः तदा वर्णद्वयम् ए-ओ इति । तत्रापि पुनरनुत्तरानन्दसंघद्वात् वर्णद्व- यम् ऐ-औ इति । सा इयं क्रियाशक्तिः, तदेव च वर्णचतुष्टयम् ए-ऐ ओ औ इति। ततः पुनः क्रियाशक्त्यन्ते सर्व कार्यभूतं यावत् अनुत्तरे प्रवेक्ष्यति, तावदेव पूर्व संवेदनसारतया प्रका- " बीजयोनिरूपरवादुमयादम् । अत एव नरसिंहयतात्यन्तरमिति महाभाष्यकार, १२ तया च मारिनीवार्तिके 'अनुत्तरिसमारभ्य ज्ञानशायन्तमीदशम् । इच्छेच तु क्रियाशचिमीशनेन समास्थिता ॥ प्रकाशस्थितिलेशाश गृढ़ती गण्यता गता। इच्छादि यच्च तत्पूर्वानुत्तरानन्दसगते ॥ तदादिश्छेपयोगेन सभ्यक्षरचनुप्रयम् । तत. स्वरूपसवित्तिलाभादिन्द्रादिका स्थिति। तत समग्रसदर्भमरिताकारसपिणि । विसर्ग. दिल शाक्तोऽसौ विक्षेप इति य. स्मृतः । विसर्गस्यैव विक्षेप इति सप्तदशी करा। चिदष्टादशी सैव पुन प्रक्षोभयोगत. अनुत्तरस्याकारस्य परभैरवरूपिण । अकुलस्य परा येय कौटिकी शतिरत्तमा ।। स एवाय विसर्गस्तु तस्साशावमिदं जगत् । तस प्रक्षोभयोग्यावं मक्षोभरलनोदयः ।

·३ मा०] श्रीमदभिनवगुप्ताचार्यविरचितः । १५ शमात्रत्वेन विन्दुतया आस्ते - अमिति । तत. स्तत्रैव अनुत्तरस्य विसों जायते-- अः इति । एवं पोडशकं परामर्शानां चीजस्वरूपम् उच्यते। तदुत्थं व्यञ्जनात्मकं योनिरूपम् । तत्रै अनुत्त- प्रक्षोभपूर्णताभावात्तदकुलकमोनतर । इति पट्कस्वरूपारमाविमन्दिोलनोदितम् ॥ अनुत्तरस्वभायावादावस्यैव विवृम्भितम् । स एव भगवानन्तनित्यं प्रस्फुरदारमकः ॥ अन्तःस्थसप्रभावीयपूर्णमध्यमशक्तिकः । स्वेच्छाक्षोभस्वभावोद्यजगदानन्दमुन्दरः ।। नित्यं स्फुरति संपूर्णविसर्गरससुन्दरः । शिवशत्तयोः स संघटनेह इत्यभिधीयते । अप्रैष पूर्णवैसर्गपदे धुं प्रवेशनम् । लेहनामन्थनेत्यादि संप्रदायमुपासते ॥ तथाहि मध्यमा नाडीमधिष्ठायाखिलं वपुः । प्राणयत्परमं तेजः मधुब्धामृतमान्यतः ॥ विसृष्टिरूपतां गच्छेद्यात्यानन्दधमक्रियाम् । अपूर्णा फेवलं सा पूर्णा तु भगवन्मयी। तेन वैसर्गिफी शक्तिरेकैयेयं विहाभते । विसर्ग एवं प्रक्षुब्धः प्रयतद्विगुणस्वतः ॥ हफारो नाम विधेषां व्यसनानो प्रसूतिकृत् । स पथ घ पुनर्षिग्दुयोगात् स्यामेव भूमिकाम् । अनुरामाध्यते सोह-भाव इहेप्यते ॥ इति। १३ तथाहि पं.स.पु. तदुतामिति पार.।

·तत्रसारः। " रात् कवर्गः, श्रद्धायाः इच्छायाः चवर्गः, सक- मिकाया इच्छाया द्वौ वर्गस्तवर्गश्च, उन्मे- पात् पवर्गः-शक्तिपञ्चकयोगात् पञ्चकत्वम् । इच्छाया एवं त्रिविधाया य-र-लाः, उन्मेपात् वकारः, इच्छाया एवं त्रिविधायाः श-प-साः, विसर्गात् हकारः, योनिसंयोगजः क्षकारः । इत्येवम् एप भगवान् अनुत्तर एव कुलेश्वर- रूपः । तस्य च एकैव कोलिकी विसर्गशक्तिः, यया आनन्दरूपात् प्रभृति इयता बहिःस्मृष्टि- पर्यन्तेन प्रस्पन्दतः वर्गादिपरामर्शा एव बहि- स्तत्वरूपतां प्राप्ताः । स च एप विसर्गस्त्रिधा, 'भकुलारपदशतयामा प्रथमो वर्ग स्थित । अनारूपितरूपाया इग्छायाश्च तत परम् ॥ वद्विषमानुपलस्य ट ताद्य च द्वय तत । पादिरन्मेपतो जात इति स्पशी प्रकीर्तिता ।। इच्छाशक्तिर्द्विधा या च क्षुभिताक्षुभितरवत । सा पिजातीयशश्श प्रोन्मुखे याति पन्न ताम् ॥ सेव शीघ्रतरोपातशेया फालुप्यरूपिता। विजातीयोग्मुखरपेन रत्व हव च गच्छनि ॥ तद्वदुन्मेपशक्तिरूिपा वैजात्यशक्तिमा । चकारत्व सृष्टिसारप्रवर्तकम् ॥ इति मालिनीवार्तिके एव । १४ अकारादि विसर्गान्त शिवतत्त्वम्, कादि डान्त धरादि नभोन्त प०१० कपु० प्रसूता ककारादि इति, कवर्गादि इति व पाठ ।

·३ मा०] श्रीमदभिनवगुप्ताचार्यविरचित । आणवः चित्तविश्रान्तिरूपः, शाक्तः चित्तसंवो- धलक्षणः, शांभवः चित्तप्रलयरूपः इति । एवं विसर्ग एव विश्वजनने भगवतः शक्तिः। इत्येवम् इयतो यदा निर्विभागतया एव परा- मर्शः तदा एक एव भगवान् , बीजयोनितया भागशः परामर्श शक्तिमान् शक्तिश्च । पृथक अष्टकपरामर्श चकेश्वरसाहित्येन नववर्गः, एकैकपरामर्शप्राधान्ये पञ्चाशदात्मकता । तत्रापि संभवद्भागभेदपरामर्शने एकाशीति- रूपत्वम् । वस्तुतस्तु यद् एव परामर्शाः, प्रस- भूतपशकम, चादि मान्त गन्धादि शब्दान्त तन्मानपशकम् , टादि शान्त पादादि वागन्तकर्मेन्द्रियपश्चकम् , तादि नान्त प्राणादि प्रोग्रान्त पुद्धिकर- णपशकम्, पादि-मान्त मनोहफार धुद्धि भकृति पुरपाख्य पथकम्, वा पादिशब्दपाच्या यकारादयो यकाराम्ता राग विद्या कला मापारयानि सवानि धारणास्यान्तराणि धारयति पृथग्भूततयाभिमानयन्तीति धार- णानि इति । १५ यदुक्तम् 'पूर्व विटन्य सकल कर्तस्य धून्यतानले। चित्तविश्वास्तिसज्ञोऽयमाण सप्रकीतित ।' पक्षकारसाहिसेन इत्यर्थ । १७ मागा अपमानारूपा । ५.४ ख.पु. इयति इति पाठान्तरं च ।

·तनसार । [३ सा० रणप्रतिसंचरणयोगेन द्वादश भवन्तः परमेश्व- रस्य विश्वशक्तिपूर्णत्वं पुष्णन्ति । ता एव एताः परामर्शरूपत्वात् शक्तयो भगवत्यः श्रीका- लिका इति निरुक्ताः। एते च शक्तिरूपा एव शुद्धाः परामर्शाः शुद्धविद्यायां परापररूपत्वेन मायोन्मेपमात्रसंकोचात् विद्याविद्येश्वररूपता भजन्ते । मायायां पुनः स्फुटीभूतभेदविभागा मायीयवर्णतां भजन्ते, ये पश्यन्तीमध्यमावे- खरीपु व्यावहारिकत्वम् आसाद्य वहीरूपतत्त्व- स्वभावतापत्तिपर्यन्ताः ते च मायीया अपि शरीरकल्पत्वेन यदा दृश्यन्ते, यदा च तेषाम् १८ यदा अनुसर आनन्देच्छादिरूपेण प्रसृतस्तदा पद, पुनदासो हरयादिपु प्रतिसवरस्तदा एकारादय पर, मत पादस्वरवज द्वादश इति । १९ क्लयन्ति मन्ते इनि कालिका । यदुत्तम् 'परामशासक्न विषयोक्षपयोगत । इयत्ताक्लनरज्ञानात् ता प्रोक्ता कालिका मदित् ।' इति । २० मायीयर वर्णा जीवरहित शरीरमिव, तेपातु परामर्शो जीव इवाति अन्यथा तेकरिता इति भाव । ५०६ क. पु० विद्येश्वरतारूपा मन्त्ररूपतामिति पार । स० पु० विद्या विषेश्वरबीजरूपा मन्त्ररूपतामिति पाटान्तरं च। ५.९ख०० व्यवहारकारिखमिति पार ।

·३ आ०] श्रीमदभिनवगुप्ताचार्यविरचितः । उक्तनयैरेतैः जीवितस्थानीयैः शुद्धैः परामर्शः प्रत्युज्जीवनं क्रियते तदा ते सवीर्या भवन्ति, ते च तादृशा भोगमोक्षप्रदाः, इत्येवं सकल- परामर्शविश्रान्तिमात्ररूपं प्रतिविम्बितसमस्त- तत्त्वभूतभुवनभेदम् आत्मानं पश्यतो निर्वि- कल्पतया शांभवेन समावेशेन जीवन्मुक्तता। अत्रापि पूर्ववत् न मन्त्रादियन्त्रणा काचिदिति। अन्तर्विभाति सकलं जगदात्मनीह यद्विचित्ररचना मुकुरान्तराले। घोधः परं निजविमर्शरसानुवृत्त्या विश्वं परामृशति नो मुकुरस्तथा ॥ *संवेअण निम्मल दप्पणसि सअलं फुरत्त निअसारं । आमरिसण रस सरहस विमट्टरू सई भाइ ।। *भत्रेयं छाया 'संघेदननिर्मलदर्पणेऽस्मिन् सकलं स्फुरसिजसारम् । भामर्शनरससरहस्यविमृष्टरूपं सत्यं भाति । पं० १० स० पु० निजविमर्शनसारमूर्त्या इति पाठः, ग. पु. विमर्शन- सारयुतथा इति, सारयोगादिति च पाटान्तरम् ।

·२० तन्नसारः। (३ मा० इअ सुणा विमलमेणं निअ अप्पाणं समत्थपत्थनअम् । जो जोमय सो परभैरह बोव्व परणिन्नई लहइ॥ इति श्रीमदभिनवगुप्ताचार्यविरचिते तन्नसारे शामवोपाय- प्रकाशन नाम तृतीयमाहिनम् ॥३॥ * इति श्रुत्वा विमलमेनं निजाटमानं समक्षवस्तुमयम् ।। यो योजयति व परभरवो भूत्या परनिनि लभते ॥ पं० ५७० ० पु० परोपायप्रवाशन मिति पाठ ।।

·चतुर्थमाह्निकम् । -- अथ शाक्तोपायः। तत्र यदा विकल्पं क्रमेण संस्कुरुते समन- न्तरोक्तखरूपप्रवेशाय, तदा भावनाक्रमस्य सत्तर्कसदागमसद्गुरूपदेशपूर्वकस्य अस्ति उप- योगः। तथाहि-विकल्पवलात् एव जन्तवो बद्धम् आत्मानम् अभिमन्यन्ते, स अभिमानः संसारप्रतिबन्धहेतुः, अतः प्रतिद्वन्द्विरूपो वि- कल्प उदितः संसारहेतुं विकल्पं दलयति इति अभ्युदयहेतुः । स च एवं-रूपः सम- स्तेभ्यः परिच्छिन्नखभावेभ्यः शिवान्तेभ्यः तत्त्वेभ्यो यत् उत्तीर्णम् अपरिच्छिन्नसंविन्मा- त्ररूपं तदेव च परमार्थः, तत् वस्तुव्यवस्था- स्थानं, तत् विश्वस्य ओजः, तेन प्राणिति विश्वम्, तदेव च अहम्, अतो विश्वोत्तीणों विश्वात्मा च अहम् इति । स च अयं गुणान्तरोपादन संस्कार, स चाभ्यासातिशयतारतम्येम भपति । पं०६खपुसंसारप्रपन्धति 'प्रबन्धः संतति' इति पर्यायौपैतः पाठः।

·तनसारः। [१ ० मायान्धानां न उत्पद्यते सत्तादीनाम् अभा- वात् । वैष्णवाद्या हि तावन्मात्र एव आगमे रागतत्वेन नियमिता इति न उर्ध्वदर्शनेऽपि तदुन्मुखतां भजन्ते, ततः सचर्कसदागमस- गुरूपदेशद्वेषिण एव । यथोक्तं पारमेश्वरे 'वैष्णवायाः समस्तास्ते विद्यारागेण रञ्जिताः । न विन्दन्ति परं तत्त्वं सर्वत्रज्ञानवर्जिताः ॥ इति । तस्मात् शांभवढशक्तिपाताविद्धा एव. सदागमादिक्रमेण विकल्पं संस्कृत्य परं स्वरूपं प्रविशन्ति । ननु इत्थं परं तत्त्वं विकल्प्य- रूपं स्यात् ?, मैवम्-विकल्पस्य द्वैताधिवास- २ यदुक्तम् शक्ति स्वरूप संदर्य परसात् सा कृन्ता जगत् । एतद्धर्मानुसारेण शक्तिः शक्तिरतु लौकिकी ।' इति तन्त्रकोशे । लौकिकी शचिरायुधविशेषः तस्था अप्येतद्ध मिस्वाद । ३ विकल्पसंस्कारो यथा 'विकल्पः संस्कृतः सूते विकल्प स्वारमसंस्कृतम् । स्वतुल्यं सोऽपि सोऽप्यन्यं सोऽप्यन्यं सहशामकम् ॥ भएफुटा एफुटताभाषी मस्फुटः स्फुटतात्मकः।' इत्यादि। पं० ४ ० पु० बशुन्मुखतामिति पाठ । पं०.१० पुसर्वशं सर्पशाचिकम् इति पाठ.1 ·५ मा०] श्रीमदभिनवगुप्ताचार्यविरचितः । २३ भङ्गमात्रे चरितार्थत्वात् , परं तत्त्वं तु सर्वत्र सर्वरूपतया स्वप्रकाशमेव इति न तत्र विकल्पः कस्यैचित् उपक्रियायै खण्डनायै वा । तन्न अतिदृढशक्तिपाताविद्धस्य स्वयमेव सांसिद्धिक- तया सतर्क उदेति, योऽसौ देवीभिः दीक्षित इति उच्यते । अन्यस्य आगमक्रमेण इत्यादि सविस्तरं शक्तिपातप्रकाशने वक्ष्यामः । किं तु गुरोरागमनिरूपणे व्यापारः, आगमस्य च निःशङ्कसजातीयतत्प्रवन्धप्रसवनिवन्धनसमु- चितविकल्पोदये व्यापारः, तथाविधविकल्पप्र- वन्ध एव सतर्क इति उक्तः, स एव च भावना भण्यते अस्फुटत्वात् भूतमपि अर्थम् अभूतमिव स्फुटत्वापादनेन भाव्यते यया इति । न च अत्र सत्तात् शुद्धविद्याप्रकाश- रूपात् मते अन्यत् योगा साक्षात् उपायः,- तपप्रभृतेः नियमवर्गस्य, अहिंसादेश्च यम- ५ योगाङ्गानि च বিমাথা মান সম্মায় বাসা। तश्चैव समाधिश्च पडलो योग उच्यते ॥' इति वदागमसिद्धानि। ५ 'अहिंसा सत्यमस्तेयग्रहापरिग्रहाः। इति पमाः।

·तन्त्रसारः। २४ [४ आ. कारस्य, पूरकादेः प्राणायामवर्गस्य वेद्यमात्र- निष्ठत्वेन क इव संविदि व्यापारः । प्रत्याहा- रोऽपि करणभूमिमेव सातिशयां कुर्यात्, ध्यानधारणासमाधयोऽपि यथोत्तरम् अभ्यास- क्रमेण निर्वय॑माना ध्येयवस्तुतादात्म्यं ध्यातुः वितरेयुः । अभ्यासश्च परे तत्त्वे शिवात्मनि खस्वभावे न संभवत्येव । संविद्रूढस्य प्राणयु- द्विदेहनिष्ठीकरणरूपो हि अभ्यासः-भारोतह- नशास्त्रार्थवोधवृत्ताभ्यासवत्, संविद्रूपे तु न किंचित् आदातव्यं न अपसरणीयम् इति कथम् अभ्यासः । किं तर्केणापि इति चेत्, उक्तमत्र दैताधिवासनिरासप्रकार एव अयं न तु अन्यत् किंचिदिति । लौकिकेऽपि वा अभ्यासे चिदात्मत्वेन सर्वरूपस्य तस्य तस्य देहादेः अभिमतरूपताप्रकटीकरणं तदितररू- पन्यम्भावनं च इति एप एव अभ्यासार्थः । परतत्वे तु न किंचित् अपास्यम् इति उक्तम् । द्वैताधिवासोऽपि नाम न कश्चन पृथक् वस्तु भूतः अपि तु खरूपाख्यातिमात्र तत्, अतो ३ संविसं हि मागादिनिष्टं निपते इस्पेतपोभ्यासः ।

·. १ आ०] श्रीमदभिनवगुप्ताचार्यविरचितः । २५ द्वैतापासनं विकल्पेन क्रियत इत्युक्तेः । अयं परमार्थः-खरूपं प्रकाशमानम् अख्यातिरू- 'पत्वं स्वयं स्वातघ्यात् गृहीतं क्रमेण प्रोज्य विकासोन्मुखम् , अथ विकसत्, अथ विक- सितम् इत्यनेन क्रमेण प्रकाशते, तथा प्रका- शनमपि परमेश्वरस्य खरूपमेव, तस्मात् न अत्र योगाङ्गानि साक्षात् उपायः । तर्क तु अनुगृह्णीयुरपि, सतर्क एवं साक्षात् तत्र उपायः, स एव च शुद्धविद्या, स च बहु- प्रकारतया संस्कृतो भवति, तद्यथा-यागो होमो जपो व्रतं योग इति, तत्र भावानां सर्वेषां परमेश्वर एव स्थितिः, नान्यत् व्यति- रिकम् अस्ति इति विकल्परूढिसिद्धये परम- श्वर एव सर्वभावार्पणं यागः, स च हृद्यत्वात् ७ यदाहुः कि स्वदन्न देवेशि नियमेन निधीपते । तस्ये घेता स्थिरीकार्यम्...... इत्याधुक्युक्या तोनुमाइकरदम् । तया सतर्कसाधनस्य यमादेरप्युपायता। इति । पं०१९क० पु. सर्वभावानामिति पाठः। ४ ·तबसारः। [१ ये संविदतुप्रवेशं स्वयमेव भजन्ते तेषां सुशकं परमेश्वरे अर्पणम् इत्यभिप्रायेण हानां कुसु. मतर्पणगन्धादीनां बहिरूपयोग उक्तः। सर्वे भावाः परमेश्वरतेजोमया इति रुविकल्प- प्राप्त्यै परमेशसंविदनलतेजसि समस्तभावग्रा- सरसिकताभिमते तत्तेजोमात्रावशेषत्वसहस- मस्तभावविलापन होमः । तथा उभयात्मक- परामर्शोदयार्थ बाह्याभ्यन्तरादिप्रमेयरूपभि- नभावानपेक्षयैव एवं-विधं तत् परं तत्वं स्वख- भावभूतम् इति अन्तः परामर्शनं जपः । ८ यदुषम् यत्किचिन्मनसाहादिया शापीन्द्रियस्थिती। योजिते ग्रासदाशि पूजोपररण हि तत् ।। इति । 'सन्दिपशिखाजार जटिरे जातवेदशि । पोधार भाषवर्गस्य भसीमावोऽमितर्पणम् ।' हति । अन्यनादि पन्धन द्वैतवनं मृत्युरेव महापशु । अरिषद यझेन तेन नित्य यजामहे ।' इति । 'त्रिमतदपारदो यकिंचिदाचरेत् । माप्यादी दिमृदापि स सर्वोऽस्य अपो मत. " इति ।

·५ आ०] श्रीमदभिनवगुप्ताचार्यविरचितः । २७ सर्वत्र सर्वदा निरुपायपरमेश्वराभिमानलाभाय परमेश्वरसमताभिमानेन देहस्यापि घटादेरपि अवलोकनं व्रतम् । यथोक्तं श्रीनन्दिशिखायाम् "सर्वसाम्यं परं व्रतम् । इति । इत्थं विचित्रैः शुद्धविद्यांशरूपैः विकल्पैः यत् अनपेक्षितविकल्पं स्वाभाविक परमार्थ- तत्वं प्रकाशते तस्यैव सनातनतथाविधप्रका- शमानतारूढये तत्स्वरूपानुसंधानात्मा विक- ल्पविशेपो योगः। तत्र परमेश्वरः पूर्णसंवि- स्वभावः, पूर्णतैव अस्य शक्तिः,-कुलं सामर्थ्य मिः हृदयं सारं स्पन्दः विभूतिः त्रीशिका काली कर्षणी चण्डी वाणी भोगो दृक् नित्या 11 पदुकम् विविधालनमेतावदनम्यस्फुरणं हि यत् । जमिरपा विवोधाब्धे संविदनया विना ।।' इति । १२ यदुक्तम् 'परामर्शस्वभावावादेवस्सा यः सयं वनिः । सदोदितः स एदोतो हृदयं परमं महत् ।' इति। १३ तिसूण शक्तीनामिच्छा-ज्ञान-क्रियाणामीशिका ईधरीति श्रीशिका, अक्षरवर्णनसाम्याच विशिकेत्यपि गुरवः पठन्ति । पं. १२. पु. निरपायति पाठः ।

·तनसारः। २८ [४ आ. इत्यादिभिः आगमभाषाभिः तत्तदन्वर्थप्रवृ- ताभिः अभिधीयते, तेन तेन रूपेण ध्यायिनां हृदि आस्ताम् इति । सा च समग्रशक्तिता. दर्शनेन पूर्णतासंवित् प्रकाशते । शक्तयश्च अस्य असंख्येयाः । किं वहुना, यत् विश्वं ता अस्य शक्तयः, ताः कथम् उपदेष्टुं शक्याः इति । तिसृषु तावत् विश्वं समाप्यते, यया इदं शिवादिधरण्यन्तम् अविकल्प्यसंविन्मात्र- रूपतया विभर्ति च पश्यति च भासयति च परमेश्वरः सा अस्य श्रीपराशक्तिः। यया च दर्पणहस्त्यादिवत् भेदाभेदान्यां सा अस्य श्रीपरापराशक्तिः । यया परस्परविविक्तात्मना भेदेनैव सा अस्य श्रीमदपराशक्तिः । एतत् त्रिविधं यया धारणम् आत्मन्येव क्रोडीकारेण अनुसन्धानात्मना असते, सा अस्य भगवती श्रीपरैव श्रीमन्मातृसद्भावकालकर्पियादिश- व्दान्तरनिरुक्ता । ता एताः चतस्रः शक्तयः खातच्यात् प्रत्येकं विधैव वर्तन्ते । सृष्टी ११ अस्य-पूर्णसपिस्वभाव। ५०१२ रा.पु. विविएतामेदेनेति पाठ ।

·४ मा ] श्रीमदभिनवगुप्ताचार्यविरचितः । २९ स्थितौ संहारे च इति द्वादश भवन्ति । तथाहि-१ संवित् पूर्वम् अन्तरेव भावं कल- यति, २ ततो पहिरपि स्फुटतया कलयति, ३ तत्रैव रक्तिमयतां गृहीत्वा ततः तमेव भावम् अन्तरूपसंजिहीर्पया कलयति, ४ ततश्च तदुपसंहारविघ्नभूतां शङ्की निर्मिणोति च घुसते च, ५ ग्रस्तशङ्कांशं भावभागम् आत्मनि उपसंहारेण कलयति, ६ तत उपसंहर्तृत्वं ममेदं रूपमित्यपि स्वभावमेव कलयति, ७ तत उपसंहर्तृवभावकलने कस्यचिद्भावस्य वासनात्मना अवस्थिति कस्यचित् तु संवि. १५ शङ्का हि शास्त्रानन्यात् कार्याकार्यविभागस्य विपर्ययदर्शनात किंक्तव्यतामूदत्तारूपा । १६ यदुनम् 'विलापनारिमको तोच भाषसहतिमात्मनि । भासूशल्पेव मेरा मया प्रस्तमिति स्फुरेत् । इति। १७ यदुतम 'विलापिवेऽपि मायौधे कंचिताय प्रथव सा। आश्यानयेध एवास्ते शक्षासंस्काररूपकः।" इति। ५००० भावभरमिति पाअन्तरं । पं०११ स.पु. मसगारमना इति पागन्तरं च।

·तनसारः। [१० न्मात्रावशेषतां कलयति, ८ ततः स्वरूपकल- नानान्तरीयकत्वेनैव करणचक्र कलयति, ९ ततः करणेश्वरमपि कलयति, १० ततः कल्पितं मायीयं प्रमातृरूपमपि कलयति, ११ सोचत्यागोन्मुखविकासग्रहणरसिकमपि प्रमातारं कलयति, १२ ततो विकसितमपि रूपं कलयति इति एता द्वादश भगवत्यः संविदः प्रमातॄन् एकं वापि उदिश्य युगपत् क्रमेण द्विशः त्रिश इत्यादिस्थित्यापि उदयभागिन्यः चक्रवदावर्तमाना वहिरपि मासकलाराश्यादि. क्रमेण अन्ततो वा घटपटादिक्रमेणापि भास- मानाः चक्रेश्वरस्य स्वातत्र्यं पुष्णत्यः श्रीका- लीशब्दवाच्याः। फैलनं च- गणनं भोगीकरणं शब्दनं स्वात्मलयीकरणं च। यदाहुः श्रीभूतिराजगुरवः 'क्षेपाज्ज्ञानाच काली कलनवशतयाघ""।' इति । एप च अर्थः तत्र तत्र मद्विरचिते विव- १८ पदुत्तम् 'इस्य भोग्येऽपि संगुने सति तरकरणान्यपि । संहान्ती करपति द्वादशवाइमामनि ।' इति । -गतिःक्षेपो ज्ञानं ·४ आ०] श्रीमदभिनवगुप्ताचार्यविरचितः । रणे प्रकरणस्तोत्रादौ वितत्य वीक्ष्यः। न अति- रहस्यम् एकत्र ख्याप्यं, न च सर्वथा गोप्यम् इति हि अस्मद्गुरवः । तदेवम् यदुक्तं यागहो- मादि तत् एवं-विधे महेश्वर एव मन्तव्यम् । सर्वे हि हेयमेव उपादेयभूमिरूपं विष्णुतः प्रभूति शिवान्तं परमशिवतया पश्यन्ति, तच्च मिथ्यादर्शनम् अवश्यत्याज्यम् अनुत्तरयोगि- भिरिति, तदर्थमेव विद्याधिपतेः अनुभवस्तोत्रे महान् संरम्भः, एवं विधे यागादौ योगान्ते च पञ्चके प्रत्येकं वहुप्रकारं निरूढिः यथा यथा भवति तथैव आचरेत्, न तु भक्ष्याभ- क्ष्यशुद्धाशुद्ध्यादिविवेचनया वस्तुधर्मोज्झितया कल्पनामात्रसारया खात्मा खेदनीय इति उक्तं श्रीपूर्वादौ, न हि शुद्धिः वस्तुनो रूपं नीलत्ववत्, अन्यन्न तस्यैव अशुद्धिचोदनात्, दानस्येव दीक्षितत्वे, चोदनातः तस्य तत् तत्र "नतु मायागाधिकारिणि अन्यस्मिमिति भावः । २० भाचार्य विदोपस्य। २६ पैदिककिसामानपरत्वे । आदिना कार्याकार्यादि गृह्यते । पं०४ स.पु. एप विषामिति पाल प.५ स.पु. पाशभूमिरूपमिति पामन्तरं ।

·तब्रसारः। [४ आ. अशुद्धम् इति चेत् चोदनान्तरेऽपि तुल्यं, चोदनान्तरम् असत् - तदाधितत्वात् इति चेत् न, शिवचोदनाया एव वाधक युक्ति सिद्धं सर्वज्ञानोत्तराद्यनन्तागमसिद्धं च इति वक्ष्यामः । तस्मात् वैदिकात् प्रभूति पारमेश्व- रसिद्धान्ततबकुलोच्छष्मादिशास्त्रोक्तरेऽपि यो नियमो विधिः वा निषेधो वा सोऽत्र यावद- किंचित्कर एव इति सिद्धम् । तथैव च उक्तं श्रीपूर्वादी, वितत्य तत्रालोकात् अन्वेप्यम् । यो निश्यः पशुजनस्य जडोऽसि कर्म- संपाशितोऽसि मलिनोसि परेरितोऽसि । इत्येतदन्यदृढनिश्चयलाभसिध्या सयः पतिर्भवति विश्ववपुनिदात्मा ।। गथा यथा निश्चय ईदगाप्यते तथावधेयं परयोगिना सदा । न वस्तुयाथात्म्यविहीनया दशा विशवितव्यं शिशुदेशनागणेः ।। २२ शिवोदिते । नियाय प्रवर्तकं वचन चोदनेनि । २३ 'वेदबास्तु य कविदागमो यानेच सा। इत्यनेन पाधितावम् । २४ पपरमाशेरदेशेयोपदेशरित्यर्थ ।

·३३ ४ आ०] श्रीमदभिनवगुप्ताचार्यविरचितः । जह जह जस्सु जहिं --- चिव पफरइ अज्जवसाउ। तह तह तस्सु तहि ! चिव तारिस होइ पहाउ ॥१॥ हत मलिणउ हतं पसु हतं आ अहं सअलभावपडलवत्तिरितउ । इस दढनिच्छा णि लिअ हिअअह कुरइ णाम कह जिस्स परतत्त्वड ॥२॥ परसिवतरणिकिरण- दढपातविकासिम हिअअ कमलए । सरहस्स फरिमणि अइसुन्दरपरिमलयोहकरमए ॥३॥ ०इपमत्र छाया यथा एका यस्य यदा एप प्रस्फुरति मध्यवसायः। तथा तथा तस्स हदा एवं वारो भवति प्रभा . आई मलिन बई पशु भह पाय सकलभायपटलण्यपिरितः। इति हटनिवपनिजलितवदये स्फुरति नाम कथं यस्य परतावम् ॥ २ ॥ परशिपवरणिकिरण- सातविकासिसदरपकमले। साहस्वरपुरितनिश भतिगुन्दापरिमउपोषकमे... ५

·३४
तन्त्रसारः।
हतं सिवणाहु निहिल जन-
तत्त सुनिभरओत्ति विरुरी।
फरइ विमरिसभमार
पपलाम णिज लच्छि विभइरी ॥४॥
(छाया) बह शिवनायो निखिलजन-
तत्वसुनिर्भर इति बिराव कुर्वन् ।
स्फुरति विमर्शश्रमर
प्रकाशनिजलक्ष्य विभर्ति ॥ ५॥
इति श्रीमदभिनवगुप्ताचार्यविरचिते तन्नसारे शाक्तोपाय-
प्रकाशन नाम चतुर्थमाहितम् ॥ ४॥

·अथ पञ्चममाह्निकम् । अथाणवोपायः। तत्र यदा विकल्पः स्वयमेव संस्कारम् आत्मनि उपायान्तरनिरपेक्षतयैव कर्तुं प्रभ- वति, तदा असौ पाशवव्यापारात् प्रच्युतः शुद्धविद्यानुग्रहेण परमेशशक्तिरूपताम् आपन्न उपायतया अवलम्व्यमानः शाकं ज्ञानम् आविर्भावयति । तदेतञ्च निर्णीतम् अनन्तर एव आह्निके । यदा तु उपायान्तरम् असौ खसंस्कारार्थ विकल्पोऽपेक्षते, तदा चुद्धिप्राण- देहघटादिकान् परिमितरूपान् उपायत्वेन गृहन् अणुत्वं प्राप्त आणवं ज्ञानम् आविर्भा- वयति, तन बुद्धिः ध्यानामिका, प्राणः स्थूलः सूक्ष्मश्च, आय उच्चारणारमा, उच्चारणं च नाम पञ्च प्राणाद्या वृत्तयः, सूक्ष्मस्तु वर्णश- ब्दवाच्यो वक्ष्यते, देहः संनिवेशविशेपात्मा सोपायज्ञानम् । २०३६.पु. व्यापारलाद इति पाट ।

·तनसारः। [५ वा. । कीर्तयिष्यमा- . . करणशब्दवाच्यः, घटादयो बाह्याः कुम्भ- स्थण्डिललिङ्गपूजाद्युपायतया. णाः । तत्र ध्यानं तावत् इह उचितम् उपदे- क्ष्यामः, यत् एतत् खप्रकाशं सर्वतत्त्वान्त- भृतं परं तत्वम् उक्तं तदेव निजहृदयवोधे ध्यात्वा, तत्र अमातृप्रमाणप्रमेयरूपस्य वलय- कसोमंत्रितयस्य संघ ध्यायेत् यावत् अंसौं महाभैरवामिः ध्यानवातसमिहाकारः संपेद्यते, तस्य , प्राक्तनशक्तिज्वालाद्वादशकपरिवृतस्य चक्रात्मनः चक्षुरादीनाम् अन्यतमसुपिरद्वारेण निस्तृतस्य वाद्ये ग्राह्यात्मनि विश्रान्तं चिन्त- येत्, तेन च विश्रान्तेन-प्रथम तद्वाह्यं सोम- रूपतया सृष्टिक्रमेण प्रपूरितं, ततः अर्करूप- तया स्थित्या अवभासितं, ततोऽपि संहारवहि- रूपतया विलापितं, ततः । अनुत्तरात्मताम् आपादितं ध्यायेत् । एवं तचक्र समस्तवाल- वस्त्वभेदपरिपूर्ण संपद्यते । ततो वासनाशेषा- . -- तस्यानारणिसंक्षोभान्महाभैरवहष्यभुक् ।, हृदयाष्ये महाकण्डे जाज्वलन् मीततां मजेत् ।।' इति।

·मा०५] श्रीमदभिनवगुप्ताचार्यविरचितः । ३७
नपि भावान् तेन चक्रेण इत्थं कृतान् ध्यायेत् ।
एवम् अस्य अनवरतं ध्यायिनः स्वसंविन्मा-
परमार्थान सृष्टिस्थितिसंहारप्रवन्धान सृष्ट्या-
दिखातध्यपरमार्थत्वं च खसंविदो निश्चिन्वतः
सद्य एव भैरवीभावः । अभ्यासात् तु सर्वे-
प्सितसिद्ध्यादयोऽपि।
खप्रकाशं समस्त
मात्रादिकं त्रयम् ।
"अन्तकृत्य स्थितं ध्यायेद्दयानन्दधामनि ॥
तवादशमहाशक्तिरश्मिचक्रेश्वरं विशुस् ।
व्योममिनिसरदाय ध्यायेत्सृष्ट्यादिभावकम् ॥
सद्ग्रस्त सर्वबाद्यान्तर्भावमण्डलमात्मनि ।
विनाम्यन्भावयेद्योगी सादेवं स्वात्मनः प्रथा ।।
इति संग्रहश्लोकाः । इति ध्यानम् ।
३ अनुत्तरारमरूपामित्यर्थः । यदि यसचिहावस वासना शिष्यते
सहि सापि नश्यतीति तात्पर्यम् ।
१ प्रमाता हि प्रथममवभास्यमानतयार्थ सृजति, सतः कचिम्
कालमनुरज्यन् स्थापयति, पश्चात् ज्ञातोऽयमर्थ इति विभूशापसहरति
अनन्तरमलं प्रासयुक्त्या पूर्णतापादनेन चिनिसाझावमापादयति ।
५ व्योमभिश्चक्षुरादिसुपिरै।
प०१० पु. इत्य तत्वानिति पाठ ।
पं० २० पु० मानवातप्रबोथिते इति पायान्तर च ।

·३८ तसारः। [५ मा० अथ उच्चारः। तत्र प्राणम् उञ्चिचारयिपुः पूर्व हृदय एव शून्ये विश्राम्यति, ततो वाद्ये प्राणोदयात्, ततोऽपि बाय प्रति अपानचन्द्रापूरणेन सर्वा- स्मतां पश्यति, ततः अन्यनिराकाडो भवति, ततः समानोदयात् संघट्टविनोन्तिम् अनुभ- वति, तत उदानवयुदये मातृमेयादिकलना असते । तद्मासकवहिप्रशमे व्यानोदये सर्वा- वच्छेदवन्ध्यः स्फुरति । एवं शून्यात् प्रभृति व्यानान्तं या एता विश्रान्तयः ता एव निजानन्दो, निरानन्दः, परानन्दो, ब्रह्मानन्दो, महानन्दः, चिदानन्द इति पट् आनन्दभू- मय उपदिष्टीः, यासाम् एफः अनुसंधाता ६ अशून्यं शून्यमित्युक्तनीला निरूपिते शून्ये । प्राक् संविधाणे परिणता' इत्युक्तलक्षणाद् । ८ भपान एवाप्यायनकारित्वाञ्चन्द्रः तेन कृतं पूर्ण नैराकाडयम, तशाया हि प्रमातृगताः ममेयांशाः मोडीभूय तिष्ठन्ति । ९ सर्वार्थादामन्योन्यमेलनरूपाम् । १० प्राणापानादीनां कलना 'पदसतानि दिवारानी सहवाग्येकदि. शतिः' इत्युक्त्या निरूपितस्वरूपा। "व्यापकतया सर्वावच्छेदवाध्यत्वम् । १२ निजानन्दो मातृभूमिगः, निरानन्दः प्रमातृपदालिकान्तः, परा- नन्दो महिमुखरवात् परेण प्रमेयेण कृतः, ब्रह्मानन्दो नीलसुरादिसा- ·३९ ५ मा०] श्रीमदभिनवगुप्ताचार्यविरचितः । उदयास्तमयविहीनः अन्तर्विश्वान्तिपरमार्थ- रूपो जगदानन्दः । तत् एतासु उच्चारभूमिषु प्रत्येकं यादिशः सर्वशो वा विश्राम्य अन्यत् तदेहप्राणादिव्यतिरिक्त विश्रान्तितत्त्वम् आसा- दयति । तदेव सृष्टिसंहारवीजोचारणरहस्यम् अनुसंदधत् विकल्पं संस्कुर्यात् , आसु च विश्रान्तिपु प्रत्येकं पञ्च अवस्था भवन्ति प्रवे- भंस्वीकारा हकत्वेन प्रहरूपा, महानन्दः माणादिक्षोभपरिहारेण गहरव- विशिष्टः, चिदानन्द. सर्वमयरवेऽपि तदुत्तीर्णरवाचिद्रूपः । तथाहि श्रीतत्रालोके 'निजानन्दः प्रमाप्रशमाननियानिबन्धनः। शून्यतामानविक्षान्तनिरानन्दामिका स्थितिः॥ प्रमेयपदविश्रान्तः परानन्दोऽप्युदेत्यलम् । अनन्तमेयसंघपूणे मेये तु सर्वतः । प्रमाणावर्षणायोगान्महानन्द इति स्थिति। समस्तमेयौषकलाकलनाप्रासकोविदः॥ पदा विभान्तिमम्येति निरपाधिसुनिर्भराम् । सदा खलु चिदानन्दो यो जडानुपवृहित.॥ न च यम स्थिति कापि विभता जडरूपिणी । यन्त्र कोऽपि ध्यवरछेदो नानि यद्विश्वतः स्फुरत् ॥ यदनादत्तसंवित्तिपरमात हितम् । तदेव जगदानन्दधामामाकं गुरुनगी ।' इति। ५ गता निजानन्दादिरूपेण इति तृतीयाकर्मधारयेण योग्यम् ।

·तबसार:/- [५० " , शतारतम्यात् । तत्र प्रोगानन्दः पूर्णतांशस्य- र्शात् , तत उद्भवः क्षणं निशरीरताया रूढेः, ततः कम्पः स्खवलाकान्तौ देहतादा- त्म्यशैथिल्यात्, ततो-निद्रा बहिर्मुखवैविल यात् । इत्थम् अनात्मनि आत्मभावे लीने स्वात्मनः सर्वमयत्वात् आत्मनि अनात्मभावो विलीयते इति, अतो पूर्णिः महाव्याप्त्यु- दयात् । ता एता जाग्रदादिभूमयः तुर्याती- तान्ताः । एताश्च भूमयः त्रिकोणकन्दहृत्तालू- कुपडलिनीचक्रप्रवेशे भवन्ति । एवम् उच्चा- रविनान्तौ यत् परं स्पन्दनं गलिताशेषवेद्यं, १५ प्रागानन्दः, चमत्कारविशेप., तथा घ 'अब भाषनया देहगतीपायैः परे पथि। विविक्षोः पूर्णतास्पर्शाद प्रागानन्दः प्रजायते ।' इति । उद्यः अपसनदशाविशेषात् परधामाधिरोदा'मा, निःशरीर. वायां स्टेः देहाहंभावाभावे दारर्गत्, कम्पः सदाव्यत्यागा, स्वयरस्सा- हन्तावीर्यस्येति । १५ पाद्यवृत्युपरमात्। १६ दशावस्थायुदापो पूर्णि । तया च 'ततः सत्यपदे दो विधामन्येन संविदम् । संविदा घूर्णते पूर्णिमहाव्याहियतः स्मुसा ।' इति। ६.१० क. पु० उचार्यविभान्ताविति पाठः।

·५ आ०] ,श्रीमदमिनवगुप्ताचार्यविरचितः । ४१ यच्च उन्मिपदेयं, यच्च उन्मिपितवेद्यं, तदेव लिङ्गत्रयम् इति वक्ष्यामः स्वावसरे । परं चात्र लिङ्ग योगिनीहृदयम् । तत्र मुख्या स्पन्दन- रूपता संकोचविकासात्मतया यामलरूपत्तो- दयेन विसर्गकलाविश्रान्तिलाभात् इत्यलम् । अप्रकाशः अत्र अनुप्रवेशः। पूर्व सपोधे तदनु प्रमेये विश्रम्य मेयं परिपूरयेत । पूर्णेऽत्र विश्राम्यति मातमेय- विभागमाश्वेव स संहरेत ॥ व्याप्याथ विश्राम्यति ता इमाः स्युः शून्येन साकं पडुपायभूम्यः। प्राणादयो व्याननपश्चिमास्त- ल्लीनश्च जाग्नत्प्रभृति मपश्चात अभ्यासनिष्ठोऽत्र तु सृष्टिसंहद्- विमर्शधामन्यचिरेण रोहेत् । इति आन्तरम्लोकाः । इति उच्चारणम् । पं. ५ क.. विसर्गविधान्तीति 'दला' पदहीन पाठ । पं. १६ कर पु० विरागंधागेति पाठ । . ६ ·तन्त्रसारः। [५ मा " अथ सूक्ष्मप्राणात्मा वर्णः। अस्मिन् एव उच्चारे स्फुरन् अव्यक्तानुछ तिप्रायो ध्वनिः वर्णः, तस्य सृष्टिसंहारबीजे मुख्य रूपं, तदभ्यासात् परसंबित्तिलाभः, तथाहि-कादौमान्ते साच्के अनच्केवा अन्त- रुचारिते स्मृते वा समविशिष्टः संवित्स्पन्द- स्पर्शः समयानपेक्षित्वात् परिपूर्णः, समयापे. क्षिणोऽपि शब्दाः तदर्थभावका मनोराज्या- दिवत्, अनुत्तरसंचित्स्पर्शात् एकीकृतहत्क- ण्ठोष्ठो द्वादशान्तद्वयं हृदयं च एकीकुर्यात् इति वर्णरहस्यम् । अन्तःस्फुरद्विमानन्तरस- १७ यदुत्तम 'उत्तो र एप उचारमा योऽयो स्फुरन् रिपतः । अन्यच्चानुकृतिमायो ध्वनिवर्ण स कथ्यते । इति । सवर्णाविभागसभापत्वादल्यन, संविधो वर्ण कोपरम्पते इत्यारा याद तसेनि। १८ उच्चारित प्रायोपारोहेग, स्मृते युथुपारेण । १९ उत्तमदादिना करिश्त इदमसाभिधेयमिति समया, तदन्तो घटादयः शब्दा. तत्र संविद्यर्थ साक्षापुर्वन्ति यथा मनोरयादिषु माता- दिगन्दा वामशोकादिना निविटतर भाज्यमाना असंनिहितमपि रुयादि भा साक्षान् कुर्वन्ति । प०१० पु० सृस्नाणात्मवा इति पाठ ।

·५ आ०] श्रीमदभिनवगुप्ताचार्यविरचितः ।
मुद्भूतं सितपीताद्यान्तरं वर्णम् उद्भाव्यमान
संविदम् अनुभावयति इति केचित् ।
वाध्यविरहेण संवित्-
स्पन्दादिन्द्रगतिनिरोधाभ्याम् ।
यस्स तु समसंप्रवेशात्
पूर्ण चिद्धीजपिण्डवर्णविधौ ॥
.
इति आन्तरश्लोकः । इति वर्णविधिः । करणं
तु मुद्राप्रकाशने वक्ष्यामः।
विकल्पः कस्यापि स्वयमनुपयन्पूर्णमयता-
मुपाया संस्कारं ब्रजति स उपायोऽत्र बहुधा ।
घियि नाणे देहे तदनु पहिरियाणवतया
स निर्णीतो नपा परफलविधी कापि हि भिदौं ।
२० पाच्यविरहेणेति व्यतिरिक्षयाच्याभावात् ।
२५ यहि भसूत्लन्तर्मुपवित्रान्तिभ्याम् ।
२२ पूर्णां इति भनन्योन्मुखत्याशिराकाहा ।
२३ फसापि शारिकपातपर , पूर्णमयतामित्वन करोतीति शेप, पा.
यात्शातात् ।
२४ तथा चोक्त मारिनीतिये
१.१.पु. सदाव्यमानमिति पाठ ।
पं० ५ रा.पु. निजधामप्रवेश इने पाठ ।
--

·४४ तब्रसारः [५ मा० मुण्णउ रविससि दहन सउ उस्सउ एहु सवीरु। उहि अच्छन्तउ परमपउ पावइ अचिरे वीर।। इति भीमदभिनवगुप्ताचायविरचिते तन्नसारे आणव- प्रकाशनं नाम पञ्चममाहिकम् ।। । (उच्चारकरणध्यानवर्णस्थानविसपने.। यो भवेरस समावेश सम्यगाणव उच्यते ।' इति । ननु चोपायवैचि-यादुपेयवैचिन्यमपि स्यादेव कारणवैविध्ये कार्य- वैविध्यपदिति न परतल्पलाम एव सर्वेषां साध्य इन्याह 'पा परफल. विधौ' इति, यदि च एवं कथ तर्हि उपायवैचित्र्यम् ? शक्तिपातचि स्यात् इति ब्रूम. यमा शनिपातचिया शांभवशासवानां वैविय तथा इहापि इत्यर्थ, ·अथ पष्ठमाह्निकम् । अथ वाह्यविधिः। स एव स्थानप्रकल्प शब्देन उक्तः, तत्र निधा स्थान-प्राणवायुः शरीरं वाह्यं च, तत्र प्राणे तावत् विधिः, सर्वः असौ वक्ष्यमाणः अध्वा प्राणस्यः कल्यते, तस्य क्रमाक्रमकल- नेवे कालः, से च परमेश्वर एवं अन्तर्भाति, १ उच्चारकरणेत्या। २ प्राण इति सामान्यस्पन्दनात्मनि विशिष्टे पुनर्वापकरूपाखविध एष, यदुक्तम्। 'पविधादध्वनः मान्यं यदेतत्रितयं पुनः । एप एव स चालावा प्राणे स्पष्टं प्रतिष्ठितः ।' इति । ३ सर्वः-पड्विधः। ४ प्राणे-सामान्यस्सन्दारमनि । ५ क्रमेणाक्रमेण च कलना भावानां परिस्चितिः सैर काल, तम झमेण कार्यकारणादौ अक्रमेण चित्रज्ञानादी। तथा चोक्तम् 'संविसव पुनः सासगीकृतकामाक्रमी । स्फुटयन्ती प्ररोहेण प्राणवृत्तिः प्रतिष्ठिता ।' इति। ६ मनु भावाः संविधमा एवाश्मासन्ते तत् कथं तदनुपतास भार वर्गस कालयोगः स्यादित्याह 'सच' इत्यादि, यद्येवं तहि परमेश्वरेऽपि कालयोगो भवेदित्यारादयाह 'राजासनम्' इत्यादि । ०३ क. पु. कम्पवे इति पाठः।

·"
तत्रसार।
[६ आ०
तद्भासनं च देवस्य काली नाम शक्तिः, भेदेन
तु तदाभासनं क्रमाक्रमयोः प्राणवृत्तिः ।
संविदेव हि प्रमेयेभ्यो विभक्तं रूपं गृह्णाति,
अत एव च अवच्छेदयोगात् वेद्यतां यान्ती
नमः, ततः खातच्यात् मेये स्वीकारौत्सुक्येने
निपतन्ती क्रियाशक्तिप्रधाना प्रौणनारूपा
जीवखभावा पञ्चभी रूपैः देहं यतः पूरयति,
७ स्वेच्छावभासितस्य प्रमातृप्रमेयाद्यात्मनो जगतस्तद्रूपतग्रा करने
सामथ्र्य, न पुन स्वारनि कथित् अक्रम झमो चेति, नदि बोदहि-
रक्तियोगे स्फोटाद्याविर्भावस्तदाह 'काली नाम शक्ति' इति ।
८ भेदेन यहि प्ररूटतयेत्यर्थ ।
९ स्वातन्यादिति शेष ।
१० यदुषम्।
'सविमान हि यच्छुद्ध प्रकाशपरमायकम् ।
तन्मयमात्मन पोदय विविक्त भासते नम ॥'
इति । न च 'प्राक् प्राणे सवित परिणता' इयुकिरियेत् शून्यता
यभासनेऽपि न कश्चिद्रूपान्तरोपग्रह इति प्रागिस्युक्तम् ।
यहिर्मुखीमायेन।
१२ यदुग्म्
'स एवं समा मयेऽस्मिन् भेदिते स्वीकियोत्सुक ।
पतन् समुचरन्येन प्राणस्पन्दोमिसक्षित ॥'
इति विश्वोत्तीर्णस्पेन विश्वमयत्वस्यायच्छेद , विश्वरहितत्वेन सपित् शून्य
रूपा, पुनस्ताइसी सती विश्वस्वीकारेण प्राणरूपत्वमातेति ।
५० १२० पुरवद्रासन मिति पाठ ।
५०७ स. पु. प्रेरयति इति पाठान्तरोपेत पाठ ।

·६ आ०] श्रीमदभिनवगुप्ताचार्यविरचितः ।
ततोऽसौ चेतन इव भाति । तत्र क्रिया-
शक्तौ कालाध्वा प्राच्यभागे, उत्तरे तु मूर्ति-
वैचित्र्यरूपो देशाध्वा, तत्र वर्ण-मन्त्र-पदाध्वनः
कालाध्वनि स्थितिः पर-सूक्ष्म-स्थूलरूपत्वात् ।
देशाध्वस्थितिस्तु तत्व-पुर-कलात्मना इति
भविष्यति खावसरे। तत्र यद्यपि देहे सवा-
ह्याभ्यन्तरम् ओतप्रोतरूपः पाणः, तथापि
प्रस्फटसंवेद्यप्रयत्नः असो हृदयात्प्रभृति इति,
तत एव अयं निरूपणीयः । तत्र प्रभु-
'सा प्राणवृत्ति प्राणाय रूपैः पञ्चभिरास्मसात् ।
देह यत् पुरते संवित्पूर्णम्तेनैए भासते॥'
इति ।
१४ प्रयतः प्राणस्पन्दः, सचदेधा संवेद्योऽसंदेधश्च, रायोरपि
स्फुटास्फुटतया द्वैविध्यम् ।
१५ इदम तात्पर्यम्
'क्ष्यफे नु समापयाता: साधकानां हितावहाः।
प्राणो वै चरते तासु अहोरात्र विभागमाः ।
तथा ते कथयिष्यामि प्रविमज्य यथा स्फुटम् ।'
इति संवेद्यायलोऽसौ, अतो यद्यपि सर्यग्र देहे यतते नासंपेद्ययन',
न हि स्वासंवेद्ययत्न किंचिरफलं, स्वेच्छया हि चरितः प्राणस्तत्तत्सिन्दि-
निमित्तम् इति हृदयाप्रभृत्येव विभागलपना।
१६ न च अनैती-सर्पच्यापकानादभेदेऽपि अस्य क्य कचिम्
स्फुटरा धचिदरफुटता इति, तत्राह मभुशक्तिरिति । यदुक्तम्
पं०३१० पु. पदापार वागरस्थितिरिति पाठः।

·तासारः। [६ आ० शक्तिः आत्मशक्तिः यत्न इति त्रितयं प्राणे. रणे हेतु: - गुणमुख्यभावात् । तत्र यात् द्वादशान्तान्तं वाङ्गुलैः सर्वस्य पत्रिंश- दगुलः प्राणचारः निर्गमे प्रवेशे च, खोचि. तवलयत्नदेहत्वात् सर्वस्य । तत्र घटिका तिथिः मासो वर्ष च वर्षसमूहात्मा, इति समस्तः कालः परिसमाप्यते । तत्र सपञ्चाशे अङ्गुले चपक इति स्थित्या घटिकोदयः, घटिका हि पष्टया चपकैः तस्मात् द्वासप्तत्यङ्गुला भवति । अथ तिथ्युदयः । सपादमङ्गुलदयं तुदिः उच्यते, तासु चतसृषु प्रहरः, तुव्यर्ध तुव्यर्ध तत्र संध्या, एवं निर्गमे दिनं, प्रवेशे रात्रिः, इति तिथ्युदयः। प्रभुशक्तिः चिन्मुरया यथाशमरदीरणे । आरमशतिः चिरकन्दसंबोचस्पन्दने यथा ! प्राणशक्तिः पचिद्धार्दप्राणचारे यथा स्फुटम् । द्वयं वयं वा मुश्यं वाद्योगिनामवधानिनाम् ॥ अवधानाददृष्टांशाल्वादधेरणाम् । विपर्ययोऽपि प्रागात्मशक्तीनां मुरयतां प्रनि ।' १७ मितप्रमातृशतिः। १८ सर्यस्य बहादेः कीरान्तस्य । १९ यदुतम्

·"
२३.
६ आ०] श्रीमदभिनवगुप्ताचार्यविरचितः ।
अथ मासोदयः । तत्र दिनं कृष्णपक्षः,
रात्रिः शुक्ला, तत्र पूर्व तुट्यध अन्त्यं च
तुझ्यधं विधान्तिः अकालैकलिताः, मध्यास्तु
पञ्चदश तुटय एव तिथयः, तत्र प्रकाशो
विश्रान्तिश्च इति एते एव दिननिशे । तत्र
वेद्यमयताप्रकाशो दिनं, वेयस्य विचारयितरि
लयो रात्रिः, ते च प्रकाशविधान्ती चिराचि-
स्वैचियात् अनन्तभेदे, तत्साम्ये तु विषुवत् ।
संवेयरूपाशधरमागः संवेदकाकरनिकरः ।
पायान्यापति पूर्णः सा हि तिथि महः फुटीभपति ।'
इति।
२० दिनेपानचन्द्रस भयात् कृष्णपक्षत्यम् ।
२॥ हादद्वादशान्तयोस्तुट्यर्धयोर्विश्रान्तिरूपस्यात्कालकलनामानीति।
२२ तत्र प्रतितुटौ तिधिस्पायाम् ।
२३ यदुक्तम्
'संविटातिक्षणं यसावकाशानन्दयोगिनी ।
सौ क्षिसौ यापति तथा सायरये दिनक्ष
इति ।
२४ यदुक्तम्
'कदाचिद्वस्तुविधान्तिसाम्येनारमनि चर्वणम् ।
वेद्यवेदकसाम्यं तरसा रानिन्दिनतुल्यता ।'
इति । प्रमावणां येघनपरत्वादेम्तारतम्यान संविदुदयः कस्यचिक्षणः
पं०६० पु. वैद्यसमयवेति पाठ ।
७

·५० तन्नसारः। [६ आ० तत्र कृष्णपक्षे प्राणा अपानचन्द्र आप्या- यिकाम् एकामेकां कलाम् अर्पयति, यावत् पञ्चदश्यां तुटो द्वादशान्तसमीपे क्षीणपृथग्भू- तकलाप्रसरः चन्द्रमाः प्राणार्क एव लीयते । तदनन्तरं यत् तुव्यर्ध स पक्षसंधिः । तस्य च तुभ्यर्धस्य प्राच्यम् अर्धम् आमावस्य, द्वितीय प्रातिपदं । तत्र प्रातिपदे तस्मिन् भागे त आमरस्यो भामो यदा कालमयजस्वशानादि- कृतात् तिथिच्छेदात् विशति तदा तत्र ग्रह- २६ कस्यचित्कल्पः कस्यचितिमेपश्च स्यात् इति प्रकाशे चिराचिरवैविध्यम् । तथैव विधान्तौ च 'येये विश्रान्तिरधिका दिनदेष्यांय कल्पते । तथैव स्वात्मविश्वान्तिवृत्तिः सानानिविस्वरः ।। इति । २५ प्राणीयमधम् । २६ अपानीयम् । २७ सस्सास्तिथेः कासवशात् द्वादशान्ने उच्छेदः, ततः 'शक्तिगर्भाधः सृष्टिस्तस्माइष्टिः प्रजायते।' इति-नीत्या निःश्वासक्शादपावाहस्य चिरेण प्रसरणात्तिाधिषीभावेन पूर्णतया पौर्णमास्युदयः दिवशात् पूर्णिमाभागः प्रातिपदे भागे यदा विशति तदा बन्नग्रहणं, 'केतुः सूर्ये विधौ राहु.' इति मीणा सोम. सहितो राहुः । यदुक्तम् 'माणार्कमानहट्यहितमेयचन्द्र विद्रावितामृतरसोरसुकितः समाता।

·६ आ०] श्रीमदभिनवगुप्ताचार्यविरचितः । ५१ पाम्, तत्र च वेद्यरूपसोमसहमूतो मायाप्र- मातराहुः स्वभावतया विलापनाशक्तः केवलम् आच्छादनमात्रसमर्थः सूर्यगतं चान्द्रं अमृतं पिबति इति । प्रमातृप्रमाणप्रमेयत्रितयावि- भागकारित्वात् स पुण्यः कालः पारलौकिक- फलप्रदः । ततः प्रविशति प्राणे चिद एकै कया कलया अपानचन्द्रम् आति, यावत् पञ्चदशी तुटिः पूर्णिमा, तदनन्तरं पक्षसंधिः स्वांनुरावृणुत एव रपि रसंतु पुण्ये महेन्त्र रसयेनयमनः । इति । तथा 'आदित्यग्रहणं धैव लोके तदुपदिश्यते । पाकिवें विशति प्राणे या नुदिस्तु विधीयते ॥ अमावस्या तु सा शेया कृष्णपक्षे परानने। वामप्योर्यमागे तु सुख्य यत्मकीर्तितम् ॥ पक्षसंधिस्यसो शेयोऽमावस्याध प्रतिपदा । तिथिच्छेदेन वै तन सूर्यस्य महणं भवेत् ५ रविधिम्यान्तरे देवि चन्द्रविम्ब तदा भवेत् । रादातरे भवेद्राहुरमृतार्थी घरानने ॥ अमृतं घयते चन्द्रो राहुश्च असते तु तत् । पीवा समति तद्विम्यं वदा मुक्तः स उच्यते ॥' इति । 'मतिपत्सा तु विशेया पन्द्रयैककलो भवेत् ।' इत्यादिक्रमेण चन्द्रपूरण। पं०८ ए.पु. पक्षमधिग्रहणामति समतः पाठः।

·, तनसार। [६ आ० ग्रहणं च इति प्राग्वत् , एतत् तु ऐहिकैफल- प्रदम्, इति मासोदयः। अथ वोदयः । तत्र कृष्णपक्ष एव उत्तरा- यणं पसु पसु अङ्गुलेषु संक्रान्तिः मकरात मिथुनान्तं। तत्र प्रत्यङ्गुलं पञ्च तिथयः, तथापि दिनरात्रिविभागः, एवं प्रवेशे दक्षिणायनं, गर्भवम् , उद्भवेच्छा, उहुभूपुता, उद्भविष्य- त्वम्, उद्भवारम्भः, उद्भवत्ता, जन्मादिविकार- पदकं च इति कमात् मकरादिषु इति । तथैव उपासा अत्र फलं समुचितं करोति । अन च दक्षायाः पितामहान्ता रुद्राः शक्तयश्च द्वादशाधिपतय, इति वर्षोदयः। २९ ऐहिकराष्टिप्राधान्यान् । ३० माणास ३१ यदुक्तम् 'आधानमिच्छा सयोग आनन्दो धनता स्थिति । जन्म सत्ता परिणतितिहास क्षय प्रमात् ।। मायान्मासारसमारभ्य स्थितष परिकीर्तिता । साधाना सिद्धिविधी भावाना चापि सभव ।' इति । उद्भवनामकैपणीग्रसयुक्तमिच्छामाप्रमुद्भवेच्छा, स्वामन्युच्छलादेन अवस्थानमुद्रधनम्। ३२ मा मासेषु। ३३ यदुक्तम् प.६क. पु•प्रवेशो दक्षिणायनमिति पार ।

·६ आ०] श्रीमदभिनवगुप्ताचार्यविरचितः ।
प्रत्यङ्गुलं पष्टिः तिथय इत्ति क्रमेण संक्रान्ती
वर्षम् इत्यनेन क्रमेण प्रवेशनिर्गमयोः द्वादशा-
ब्दोदयः, प्रत्यङ्गुलं तिथीनां शतमयं, सपञ्चा-
शेऽङ्गुले वर्ष, यन्त्र पार चपकम् उक्तम् इति
गणनया संक्रान्ती पञ्च वाणि, इति अनया
परिपाट्या एकस्मिन् प्राणनिर्गमप्रवेशकाले
पष्टयब्दोदयः, अन एकविंशतिसहस्राणि पद्
शतानि इति तिथीनां संख्या । ताती एव
अहोरात्रे प्राणसंख्या, इति न पष्टयब्दो-
दयात् अधिक परीक्ष्यते आनन्त्यात् । तत्र
मानुपं वर्ष देवानां तिथिः, अनेने क्रमेण दि-
व्यानि द्वादशवर्षसहस्त्राणि चतुर्युगम् । चत्वारि
त्रीणि द्वे एकम् इति कृतात् प्रभृति तावद्भिः
'दक्षश्चण्डो हरवण्डी प्रमथो भीम-सन्मयो।
शानिः मुमतिर्नन्द-गोपालक पितामहाः ॥
इति संक्रान्तिक्रमात् पतयः।
३५ प्रत्यगुल तिथियातप्रये परिकल्पिते सति बहुरुपञ्चमभागे
तिथयः पतिर्भयन्ति, अनया परिपाच्या सपश्चाशे अाले वपम् ।
३५ अन्तर्या पट्याद्रोदये विभिसरया तदहिर्दिना प्राणधार.
फ्ल्पनम् ।
३६ बालसमयकल्पनाया।
३० पक्ष-मासापन-भांदिकसनाक्रमेण ।

·तन्त्रसारः। [६० शतैः अष्टौ संध्याः। चतुर्युगानाम् एकसप्तत्या मन्वन्तरम्, मन्वन्तरैः चतुर्दशभिः ब्राह्म दिनं, ब्रह्मदिनान्ते कालाग्निदग्धे लोकत्रये अन्यत्र च लोकत्रये धूमप्रखापिते सर्वे जना वेगवदग्निप्रेरिता जनलोके प्रलयाकलीभूय तिष्ठन्ति । प्रबुद्धास्तु कूष्माण्डहाटकेशाद्या महोलोके कीडन्ति । ततो निशासमाप्ती ब्राह्मी सृष्टिः । अनेन मानेन वर्षशतं ब्रह्मायुः। तत् विष्णोः दिनं तावती च रात्रिः, तस्यापि शतम् आयुः । तत् दिनं तदूचे रुद्रलोकप्र- भो रुद्रस्य, तावती रात्रिः, प्राग्वत् वर्ष, तच्छ. तमपि च अवधिः । तत्र रुद्रस्य तदवसितौ शिवत्वगतिः, रुद्रस्य उक्ताधिकारावधिः, ब्रह्मा- ण्डधारकाणां तत् दिनं शतरुद्राणां, निशा तावती, तेपामपि च शतमायुः । शतरुद्रक्षये ब्रह्माण्डविनाशः । एवं जलतत्वात् अव्यक्ता- न्तम् एतदेव क्रमेण रुद्राणाम् आयुः । पूर्व- ३८ भूर्भुवःस्वलक्षणे।

·६ आ०] श्रीमदभिनवगुसाचार्यविरचितः। ५५ स्थायुरुत्तरस्य दिनम् इति । ततश्च ब्रह्मीं रुद्राश्च अवाधिकारिणः अव्यक्ते तिष्ठन्ति इति । श्रीकण्ठनाथश्च तदा संहर्ता । एषोऽ- वान्तरमलयः, तत्क्षये सृष्टिः। तत्र शास्त्रान्तर- मुक्ता अपि सृज्यन्ते । यत्तु श्रीकण्ठनाथस्य खम् आयुः तत् कञ्चुकबासिनां रुद्राणां दिन, तावती रजनी, तेषां यदायुः तत् गहनेर्श- दिनं, तावती एव क्षपा, तस्यां च समस्त- मेव मायायां विलीयते । पुनः गहनेशः स्मृजति । एवं यः अव्यक्तकालः तं दशभिः परार्धेः गुणयित्वा मायादिनं कथयेत् , तावती रात्रिः। स एव प्रलयः । मायाकालः परार्धश- तेन गुणित ऐश्वरतत्त्वे दिनम् । अत्र प्राणो जगत् सृजति, तावती रात्रिः, यन प्राणप्र- २१ जलतायवासिनो यदायुस्तदमितावस्थानां दिनम् इति क्रम एकै. कवर्षशतधा। ४. बुद्धितावस्थः । ५१ पुतत्वस्यः। ४२ अवान्तरमलयव उत्तवात् ४३ सारय वेदान्तादिशात्रभापितमुक्ताः । ४ गहनेशस मायागांधिकारिणः । १५ प्रायोदये कारख वयात्यात ईश्वरतत्वमेव हिता विधातावमुफम् । यः क्रियाशफिन्नधानः प्राणनारूप इति पूर्व मुक्तः ।

·तन्त्रसारः। [६ आ० शमः, प्राणे च ब्रह्मविलधानि शान्तेऽपि या संवित्, तत्राप्यस्ति क्रमः। ऐश्वरे काले परा- र्धशतगुणिते या संख्या, तत् सादाशिवं दिन, तावती निशा, स एव महाप्रलयः । सदा- शिवः स्वकालपरिक्षये विन्द्वर्धचन्द्रनिरोधिका आक्रम्य नादे लीयते, नादः शक्तितत्वे, तत् व्यापिन्यां, सा च अनाभिते । शक्तिकालेन परार्धकोटिगुणितेन अनाभितदिनं । अना- श्रितः सामनसे पदे, यत् तत् सामनस्य साम्यं तत् ब्रह्म । अस्मात् सामनस्यात् अक- स्यात् कालात् निमेपोन्मेपमात्रतया प्रोक्ताशे- पकालपसरप्रविलयचभ्रमोदयः । एक दश शतं सहस्रम् अयुतं लक्षं नियुतं कोटिः अर्बुदं वृन्दं खर्व निखर्व पद्मं शङ्कः समुद्र अन्यं मध्यम् परार्धम् इति क्रमेण दशगुणि- ४६ शुद्धावनोऽपि सहारात् । ४७ विश्वसंहारे वृत्ते सर्वोऽणुवर्ग: समनायामेव सभूय आले, अना- नितान्तरूप विश्वस्याभेदेन अवस्थानात साम्यम् । ४८ क्लायनुमासस्यादित्यर्थः। ५९ प्रोताशेपकालस्य सुधादे । पं० १५० पु० अबालकस्यादिति पाठान्तरं च। ५०१४ क.पु वृन्दमिला अजमिनि पागन्तर च ।

·६ आ०] थीमदभिनयगुसाचार्यविरचितः ।
तानि अष्टादश, इति गणितविधिः । एवम्
असंख्याः सृष्टिप्रलयाः एकस्मिन् महासृष्टि-
रूपे प्राणे, सोऽपि संविदि, सा उपाधौ, स
चिन्माने, चिन्मात्रस्येव अयं स्पन्दो-यदयं
कालोदयो नाम । तत एव स्वमसंकल्पादौ
वैचित्र्यम् अस्य न विरोधावहम् । एवं यथा
प्राणे कालोदयः, तथा अपानेऽपि हृदयात्
मूलपीठपर्यन्तम् । यथा च हत्कण्ठ-तालु-ल.
लाट-रन्ध्र-दादेशान्तेषु ब्रह्म-विष्णु-रुद्रेश-सदा-
शिवानाभिताख्यं कारणपङ्कम्,
नेऽपि हत्कन्दानन्द-संकोच-विकास-दादशा-
न्तेषु, थाल्य-यौवन-वार्धक-निधन-पुनर्भव-मु-
तयधिपतय एते।
अथ समाने कालोदयः । समानो हार्दीपु
देशसु नाडीपु संचरन् समस्ते देहे साम्येन
रसादीन् वाहयति । तत्र दिगप्टके संचरन्
५. 'भाप संवित् माणे परिगता' इति प्राणो महागृष्टिरूप ।
५. अधोवकरूपायाः शरदयविश्रामस्थान द्वादशान्त हत्यथैः ।
इडा पिगला-सुपुला गान्धारी-हस्तिजिह्वा-पूपा यशा असाचुसा-
फुहू. शंखिनी इत्येवं रूपामु।
पं०६. पु. वैविन्यस्य न इति पाठान्तर च ।
तथैव अपा.
८

·तन्नसारः। [६ आ० तदिक्पतिचेष्टाम् इव प्रमातुः अनुकारयति । अधिस्तु संचरन् तिषु नाडीयु गतागतं करोति । तत्र वियुर्वेदिने वाह्ये प्रभातकाले सपादां घटिकां मध्यमार्गे वहति । ततो नवशतानि प्राणविक्षेपाणाम्, इति गणनया वहिः सार्धघटिकाइयं वामे दक्षिणे वामे दक्षिणे वामे इति पैञ्च संक्रान्तयः । ततः संक्रान्तिपञ्चके वृत्ते पादोनासु चतुर्दशसु घटि- कासु अतिक्रान्तासु दक्षिणं शारदं विपुवन्म- ध्याहे नव प्राणशतानि । ततोऽपि दक्षिणे वामे दक्षिणे वामे दक्षिणे इति संक्रान्तिपञ्चकं, प्रत्येकं नवशतानि इत्येवं राँत्रावपि, इति। एवं विपुवदिवसे तद्रात्रौ च द्वादश द्वादश संक्रा- न्तयः। ततो दिनवृद्धिक्षयेषु संक्रान्तिवृद्धि- ५३ इडा पिङ्गा-सुपनासु । ५४ मेपाकाल्ये। ५५ सार्धशतचतुष्टयमागचारारिमकाम् । पष्टिचषकपरिमाण घटिका. चपकपी प्रतिषकं पट्याणवारकलनया पश्यधिकशतत्रय माणचारा । ५६ वृषादि-कन्यान्ताः। ५७ वृश्चिकादिकम् । ५. प्रत्येक सार्धपटिकाद्वयम् । तर सायंसन्यायो मेषसंक्रान्तिसं. ज्ञायां मध्यनाझ्या बाझो सपादों घटिका ससानो पति, द्वितीया सपादा घटिका रानिमाये प्रविष्टा।

·आ०६] श्रीमदभिनवगुप्ता यविरचितः । क्षयः । एवम् ऐकस्मिन् समानमरुति वर्षद्वयं श्वासप्रश्वासयोगाभावात् । अत्रापि द्वादशा- ब्दोदयादि पूर्ववत् । उदाने तु द्वादशान्ता- वधिश्चारः स्पन्दमात्रात्मनः कालस्य । अत्रापि पूर्ववत् विधिः । व्याने तु व्यापकत्यात् अक्र- मेऽपि सूक्ष्मोच्छलत्तायोगेन कालोदयः । अथ वर्णोदयः । तन अर्धग्रहरे अर्धप्रहरे वर्गोदयो विषुवति समः, वर्णस्य वर्णस्य दे शते पोडशाधिक प्राणानाम् , यहिः पट्रिंशत् चप- काणि इति उदयः, अयम् अवैलजो वर्णो- दयः। यतजस्तु मन्त्रोदयः अरघघटीयन्त्र- वाहनवत् एकानुसंधिवलात् चित्रं मनोदयं दिवानिशम् अनुसंदधत् मन्त्रदेवतया सह ता- दात्म्यम् एति । तत्र सदोदिते प्राणचार ५९ न तु प्राणापानवत् इयरूपे । ६. एकचार एक ६१ हृदयान्मूर्धन्यद्वादशान्तं तावत् । ६२ भान्तरे प्राणीये अर्धप्रहरे प्रतिवर्ग सार्धचतुरङ्गलोदयः । वाटे तु सार्धशतप्रयोदशप्राणचारारमा पर्योदया। ५३ स्वारसिका। ६५ पटगताधिकाशतिसहसरूपया। पं०४-पु. भवापि' इत्यादि वाक्यं नास्ति।

·तघ्रसारः। [६ आ० संख्ययैव उदयसंख्या व्याख्याता, तद्विगुणिते तदर्धम् इत्यादिक्रमेण अष्टोत्तरशते चके द्वि. शत उदयः, इति क्रमेण स्थूलसूक्ष्मे चार- खरूपे विश्रान्तस्य, प्राणचारे क्षीणे, कालग्राले वृत्ते संपूर्णम् एकमेवेदं संवेदनं चित्रशक्तिनि- र्भरं भासते । कालभेद एव संवेदनभेदकः न वेद्यभेदैः शिखरस्थज्ञानवत्, ज्ञानस्य यावान् अवस्थितिकालः स एव क्षणः, प्राणोदये च एकस्मिन् एकमेव ज्ञानम् , अवश्यं चैतत् ,- अन्यथा विकल्पज्ञानम् एकं न किंचित् स्यात्- ऋमिकशब्दारूषितत्वात् मात्राया अपि क्रमि- कत्वात् । यदाह १५ मप्रस्येति शेषः। ६६ ननु कालजनितो भेदो मा भूत् शेषजनितस्तु सात् इदं नील- ज्ञानम् इत्यादिकोण, इत्याशंक्याह देवभेद इति । शिखरस्येति शिवर- स्वस्थ हि सत्यपि गृहादिवेधभेदे एक एव नगराधमास. स्यात् । ज्ञान- स्पेति तस्मात् घेद्यस्य काल एवं भेदकः, सघ अतिसूक्ष्मक्षणामा अभि- मतः येन ज्ञानस्य उत्पादानन्तरं निरोधो भवेत् । ननु सूक्ष्मस्य क्षणस्य कि रक्षणमुच्यते यावत् ज्ञानं तिष्ठति स क्षणः इति, न तु अवेद्यो निरंशः काललवक्षण इति तस्य हि नितुमशक्यत्वात् । ६७ गनु शानं किपाकालं तिष्ठति इत्साह प्राणोदये घेति, प्राणस्य पूर्वोक्तनीया सुम्यादिममोऽस्ति इति कथमुक्तं प्राणोदये एकमेप ज्ञान- मिति, मैवम् इत्याह-अवश्यामिति । पं.११० पु. तद्विगुणिते इति पाठः ।

·६ आ०] श्रीमदभिनवगुप्ताचार्यविरचितः । ६१. 'तसादिव उदात्तमहस्यम् । (पाय व्या०१-२-३२) इति । तस्मात् स्पन्दान्तरं यावत् न उदितं तावत् एकमेव ज्ञान । अत एव एकाशीति- पदस्मरणसमये विविधधर्मानुप्रवेशमुखेन एक एव असौ परमेश्वरविपयो विकल्पः कालपासे. न अविकल्पात्मा एव संपद्यते इति । एवम् अखिलं कालाध्वानं प्राणोदय एव पश्यन् , सृष्टिसंहारांश्च विचित्रान् निःसंख्यान तत्रैव आकलयन् , आत्मन एव पारमेश्वर्य प्रत्यभि- जानन् मुक्त एव भवति इति । संविद्रूपस्यात्मनः प्राणशक्ति पश्यत्रूपं तत्रगं चातिकालम् । सार्क राष्टिखेमसंहारच- नियोयुक्तो भैरवीमायमेति ॥ ६८ अत इति, अनेकधर्मपरामर्शस्वेऽपि एकरवरक्षणात् । यदुत्वम् 'तथा तथा परामर्शशक्तिपत्रेश्वरी विभु.। स्थूलैकाशीतिपदजपरमविभाव्यते ।। तत एव परामों यावत्येव समाप्यते । तावतरपदमुक्तं नो सुशिक्षिपमयधिवम् ॥ इति । ६९ विकल्प-शुद्धविद्यारूपः।

·६२ तबसारः। [६० *सअल प्रआस रूउ संवेअग, फन्दतरङ्गकलण तहु पाशुर । पाणब्भन्तरम्मि परिणिहर, सअलउ कालपसरु परिआणु ॥ जह उल्लसइ जह विणिरुज्जर, पवनसचि तह एहु महेसरु । सिडिपलों दसइ ज णिमाइ, मो अत्चा णउ चित्तहसाअरु॥ इति श्रीमदभिनवगुप्ताचार्यविरचिते तद्रसारे कालाध्वप्रकाशन नाम षष्ठमादिकम् ॥ ६॥ भित्रेय छाया सकरकाशरूपसंवेदन स्पन्दतरनकलना तस्स प्राणः। प्राणाम्यन्तरे परिनिष्ठित सकलं कारप्रसरं परिज्ञाय, यथोलसति यथा विनिवर्तते पवनविसथैर मदेश्वरः। सृष्टिप्रलयं दर्शयिया निमजयति सारमा नित्यधिशापसागर ·अथ सप्तममाविकम् । अथ देशाध्या। तंत्र समस्त एव अयं मूर्तिवैचित्र्याभास- नशक्तिजो देशाध्वा संविदि विश्रान्तः, तद्वा- 'रेण शून्ये बुद्धौ प्राणे नाडीचक्रानुचकेषु वहिः शरीरे यावल्लिङ्गस्थण्डिलप्रतिमादौ समस्तोऽ. ध्वा परिनिष्ठितः, तं समस्तम् अानं देहे विलाप्य, देहं च प्राणे, तं धियि, तां शून्ये, तत्संवेदने, निर्भरपरिपूर्णसंवित् संपद्यते पद्धिं- शत्तत्वखरूपज्ञः, तदुत्तीर्णा संविदं परमशि- वरूपां पश्यन् विश्वमयीमपि संवेदयेत, अप- माध्यमागे कालावा उत्तरे तु देशावा, इति कालापानमुक्या देशावान गुमुफ्कम तति । २ पदाथरस व रूप मूर्ति । ३ सविहारण, तस्सृष्टे शून्यादावध्या स्थितः । यदुफम् "भवा समस्त एवाय चिन्माने सव्यवस्थित । यत्तन नहि विधान्त सक्षम कुसुमायते ।' इति। 'पृथियी काठ रयेन द्रव्यरवेऽम्भः प्रवीतितम् ।' इत्यादि नीत्या समसोऽध्या देहलीन इति ।

·६४
वनसारः॥
minu...."
[७ आ०
रथा वेद्यभागमेव कंचित् परत्वेन गृहीयात्मा-
यागर्भाधिकारिणं विष्णुब्रह्मादिकं वा, तस्मात्
अवश्य प्रक्रियाज्ञानपरेण भवितव्यम् । तदुक्तं
'न प्रक्रियापरं ज्ञानम्
इति । तत्र पृथिवीतत्त्वं शतकोटिप्रविस्तीर्ण
ब्रह्माण्डगोलकरूपम् । तस्य अन्तः कालाग्नि-
नरकाः पातालानि पृथिवी खगों यावद्रह्मलोक
इति । ब्रह्माण्डवाह्ये रुद्राणां शतं । न च
ब्रह्माण्डानां संख्या विद्यते । ततो धरातत्वात्
दशगुणं जलतत्त्वं । तत उत्तरोत्तरं दशगुणम्
अहंकारान्तं । तद्यथा जलं तेजो वायुर्नभः
तन्मात्रपञ्चकाक्षेकादशगर्भोऽहंकारश्चेति । अहं-
कारात् शतगुणं बुद्धितत्त्वं । ततः सहस्रधा
५ मह्मण संगन्धि अण्ई यस्तुपिग्दोऽण्डमुच्यते' इति निरसा स्थिरता
वस्तूनां तन्वक्षादीना पिण्टा समूहो, तदेव गोलक च ।
'मयम कायनं प्रोक्तं रोवम व द्वितीयकम् ।
तानं च लोहन चव क्रमादेव व्यवस्थितम् ॥'
हस्पेषमादीन्यण्डानि ।
६ यदुषम्
'माफाशावरणादूर्यमहमाराध पुनः।
तन्मात्रादिमनोन्तानो पुति शिवशालने ।'
इति ।

·कोटिधा माया, ७ आर] श्रीमदभिनवगुप्ताचार्यविरचित । प्रकृतितत्त्वं, एतावत्प्रकृत्यण्डम्।तञ्च ब्रह्माण्ड वत् असंख्यम् । प्रकृतितत्त्वात् पुरुषतत्वं च दशसहस्रधा । पुरुषात् नियतिः लक्षधा। नियतेरुत्तरोत्तरं दशलक्षधा कलातत्त्वान्तम् । तद्यथा नियतिः रागः अशुद्धविद्या काल: कला चेति । कलातत्तात् एतावत् मायाण्डम् । मायातत्त्वात् शुद्धविद्या दशकोटियुणिता । विद्यातत्वात् ईश्वरतत्त्वं शतकोटिधा । ईश्वरतत्त्वात् सादाख्यं सहस्त्र- कोटिधा । सादाख्यात् वृन्दगुणितं शक्तित- स्वम्, इति शत्यण्डम्। सा शक्तिर्व्याप्य यतो विश्वमध्वानम् अन्तर्बहिरास्ते तस्मात् व्यापि- नी। एवमेतानि उत्तरोत्तरम् आवरणतया वर्त- मानानि तत्वानि-उत्तरं व्यापकं पूर्व व्याप्यम् इति स्थित्या वर्तन्ते। यावदशेपशक्तितत्वा- न्तोऽध्या शिवतत्वेन व्याप्तः । शिवतत्वं पुन- रप्रमेयं साध्वोत्तीर्णं सर्वाध्वव्यापकं च । एत- तत्त्वान्तरालवर्तीनि यानि भुवनानि तत्पतय एव अत्र पृथिव्यां स्थिता इति । तेषु आय- . ५० ९क० पु० सादाशिवारय सहवकोरिया सदाशिवास्यादिति पाट । १ ·६६ तन्नसारः। {ও तनेषु ये नियन्ते तेषां तत्र तत्र गति ते वित- रन्ति । असाच अवॉर्ध्व प्रेरयन्ति दीक्षाक- मेण । तद्यथा- कालागिः कृप्माण्डो नरकेशो हाटकोऽथ भूतलपः। ब्रह्मा मुनिलोकेशो रुद्रः पञ्चाण्डमध्यगतः ॥ अधरेऽनन्तः प्राच्याः कपालिवड्यन्तनि:तिवालाख्या। लघुनिधिपतिविद्याधिप- शम्भूर्धान्तं स वीरभद्रपतिः॥ इति पोडशपरमेतत्- पार्थिवमण्डं निवृत्तिकला। लकुलीशभारति- दिण्ड्यापाढी च पुष्करनिमेपी ॥ प्रभाससुरेशायिति सलिले प्रत्यात्मकाष्टकं प्रोक्तम् । भैरवकेदारमहा- काला मध्यासजल्पाख्याः ।। श्रीशैलहरिश्चन्द्रा- चिति गुह्याष्टकमिदं महसि । भीमेन्द्राहा सविमल- कनसलनासलकुरुस्थितिगयाख्याः ॥

·६७ ७ मा०] श्रीमदभिनवगुमाचार्यविरचितः । अतिगुहाटकमेतन्- ममति सतन्मानफे साक्ष। स्थाणुगुपार यो फिल भद्रो गोकर्णको महालयका ॥ अविमुक्तद्रकोटी- वसापद इत्यदः पवित्र है। स्थूलस्थूलेशश । शुविकालापाप मण्डलभूत् ॥ मासोटापटदिवय- उगलाण्टाटक त्यहवारे। अन्ये त्वहारान्ता. सन्मातराणीन्द्रियाणि त्याहुः ॥ पिपि देवयोनयोष्टी मगृती योगाष्टकं फिलाहतानि । इति सप्ताटफभुवना मनिष्ठितिः गलिसतस्तु मूलान्ता ।। नारि पामापा पड़ा एकादरा विकलानिएनिए सात् । प्रतेक भुपनाप मप फाले गर निगा स्तु अधारामिति साना मिपा नरामिगनमिषम् ।

·६८ तन्त्रसारः। [७ मा० विद्यायां पञ्च स्यु- विधेशाष्टकमथैश्वरे तचे ॥ सादाख्ये पञ्चकमिति अष्टादशभुवनिका शान्ता। अध्यानमिमं सकलं देहे प्राणेऽथ घियि महानभसि ।। संविदि च परं पश्यन्- पूर्णत्लाझैरवीभवति ।। *परमेसरसासणसुणिरूइड सुणिचिमअलअद्धाण! झज्झतिसरीरिपवणि संवेअ णिअपेक्सन्तउ पहुरइ परिउण्णु । इति श्रीमवभिनवगुप्ताचार्यविरचिते तन्नसारे देशाध्वप्रकाशन नाम सप्तममादिकम् ॥ ७॥ छाया परमेश्वरशामनसुनिरूपित्त मुविमरसक्ला यानम् । चियि नभसि शरीरे प्राणे सविदि निरीक्ष्य पश्यति परमेशम् ॥ ७ एव सपा भुवनानां सरया अष्टादशोतर शन, यदुतम् । 'एव तु सर्ववत्वेपु शतमष्टादशोत्तरम् । भुवनाना परेय सक्षेपान तु विस्तरा' इति ।

·अथ अष्टममाह्निकम् । अथ तत्त्वाध्या निरूप्यते। यदिदं विभवात्मकं भुवनजातमुक्तं गी- कृतानन्तविचित्रभोक्तृभोग्य, तत्र यदनुगतं- मेहाप्रकाशरूपं तत् महासामान्यकल्पं परम- शिवरूपम् । यत्तु कतिपयकतिपयभेदानुगतं रूपं तत्तत्त्वं, यथा पृथिवी नाम धृतिकाठिन्य- स्थौल्यादिरूपा कालाग्निप्रभृति-वीरभद्रान्तभु- वनेशाधिष्ठितसमस्तब्रह्माण्डानुगता। तत्र एषां तत्त्वानां कार्यकारणभावो दश्यते, स च द्विविधः-पारमार्थिकः सृप्टेंश्च । तत्र पारमा- खातब्यस्फारात्मकम् । २'नाप्रकाशः प्रकाशते' इति न्यायेन स्वातन्यस्फारमयत्वात् विश्वस्य प्रकाशान्यथानुपपरया यत् अनुयायि रूपं भासते स एव शिव इति । यदुसम्। 'तथाहि फालसदनाद्वीपभद्रपुरान्तगम् । प्रतिकाठिन्यगरिमायवभासादरास्मता ।' इति । सेन यथा सानादियोगात् दण्डमुपदादी गौरवण्यपदेशस्तया एत्या. यवभासात् कालायादेः पृथियोवन्यपदेश । १ पारमार्थिक इत्यसायं भाषा 1-लौकिकरया सुम्यायाविभावेऽपि खतनमकास्वरूपरफारमयपादस्य विश्वस सृष्टावपि स्वरूपाभिन्नरूपया ·७० तन्त्रसार । [८ आ० र्थिक एतावान् कार्यकारणभावो-यदुत कर्तृस्व- भावस्य स्वतन्त्रस्य भगवत एवं-विधेन शिवादि- धरान्तेन वपुषा स्वरूपभिन्नेन स्वरूपविश्रा- न्तेन च प्रथनं । कल्पितस्तु कार्यकारणभावः परमेशेच्छया नियतिप्राणया निर्मितः, सच यावति यदा नियतपौर्वापर्यावभासनं सत्यपि अधिक स्वरूपानुगतम् एतावत्येव, तेन योगी- च्छातोऽपि अवरो वीजादपि, खमादौ घटा- देरपीति । तत्रापि च परमेश्वरस्य कर्तृत्वान- पाय इति अकल्पितोऽपि असौ पारमार्थिकः स्थित एव । पारमार्थिक हि भित्तिस्थानीये स्थित्या स्वरूपविधान्त्या च सहस्या स्थितस्वात् न निश्चित स्वरूपाति रिक्तत्वमस्य सजातमिति न किश्चित् काररनिकायमिति पारमाधिकारयम् । ५ ननु यद्येव तहि विश्वप्रतिष्ठा इय नियमेनावभासमाना क्य तिनी स्थत काल्पनिक कार्यकारणभावो विश्वप्रतिष्ठायै अवश्य करपनीय इत्याह सूष्ट इति, राष्टो नियत्यवस्थापित । अधिक इति तेन दण्डघमादे सत्यपि अन्वये भूदेव कारण, ग सहकारी इति स्वरूपानुगम इति तेन कृत्तिकारोहियुदयादी कार्यका रणस्य सत्यपि पौयांपर्यायभासे निरास , महि तन रूपान्वय । ७ तेनेति रपान्वयोपकृतपी पर्यनियमात्मयकार्यकारणगाया यतोत्र भासन परमेोच्छपा न तु धास्तवतया। ८ ननु स्वप्ने घटाइटर इति भ्रान्ति', भव-सी प्रयोधपर्य। संस्थाधभासः, अत एव चोस स च वायत्येवेति । यो स्वगृहसह पवनम्, इत्याह तमापीति । .

·८ आ०] श्रीमदभिनवगुप्ताचार्यविरचितः । स्थिते रूपे सर्वम् इदम् उल्लिख्यमान घटते न अन्यथा, अत एव सोमय्या एव कारणत्वं युक्तं । सा हि समस्तभावसंदर्भमयी स्वतन्त्र- संवेदनमहिम्ना, तथा नियतनिजनिजदेशका- लभावराशिखभावा प्रत्येकं वस्तुस्वरूपनिष्पत्ति- समये तथाभूता, तथाभूताया हि अन्यथाभावो यथा यथा अधिकीभवति तथा तथा कार्यस्या- पि विजातीयत्वं तारतम्येन पुष्यति,- इत्येवं संवेदनखातण्यखभावः परमेश्वर एव विश्व- भावशरीरो घटादेर्निर्माता - कुम्भकारसंविद- ९ पल्पितकार्यकारणभावगतं मृद्दण्डादि। १. समप्राणामेकममातृविधान्तिसतत्वमेकं रूपं सामग्री, न पुन. च्यना: सममा दण्डादयः कारणम् । यदुतम् आरभे भव सर्वन यौवा करणादि वा। विश्वमस्तु स्वतघ्रस्तु क्ता तरको भवान् ।। इति । तथान्ययापि देशकारूपदार्यागा पद्धस्तु यथा पथा। उत्तदूपेण या भाति तो भये संविदं कशाम् ।' इनि। इयं शरीरम्' इति शिवसूत्रोपनीया निधभायशरीरः । ननु च प प्रत्यक्षाष्टमपि वपरीत्येन प्रतीतिगोचरतामियात् यतः पुम्मारस्य घटकरणे करय प्रत्यक्षतो दृश्यते नाप्रत्यक्षस्य शिपस्य, कुम्भकारस्य प्रत्य- क्षतो व्याप्रियमाणस्य इष्टरवाहित्यत आह साभकारसंग्दि ही । उकंप समारोरे ·७२ तन्त्रसारः। [८ आ० स्ततोऽनधिकत्वात् कुम्भकारशरीरस्य च भाव- राशिमध्ये निक्षेपात् कथं कुम्भकारशरीरस्य कर्तृत्वाभिमानः इति चेत् -परमेश्वरकृत एवा- सो घटादिवत् भविष्यति । तस्मात् सामग्रीवा- दोऽपि विश्वशरीरस्य संवेदनस्यैव कर्तृतायाम् उपोहलकः । मेरो हि तत्रस्थे न भवेत् तथा- 'भकाल या संविधायपहादियोजने । शिव एव हिमा सासंविदाका विशिष्टता।' इति । ननु प शरिणय लियाकतां कुभिकारो एश्यते इति तिर दि. पालगन्यापेन 'कुम्भकारमंविद इति असमासम्, पी बामनि भी. मुष्पम्म पनि पुनरप्पार सम्भगार स्वादि, या भापरासीन স্বাধ মা'ই বিষাঃ বাঘ মায়াবি সংবা মাসিমা इति, नहि भन पोरमिये पोऽपि विशेष:-गयोरपि पराप्रपा पर ५२ प्रतिभुवय भावमयभिमानः। याभारताप गाभिमानो पस्य, भभिमानपटयोः मायमित्यर्थः । माक्षगार दूरन एर पिता, नहि म्पमा मृपाए। पापियानमोगरगर्धाः, सगमाः पुनरेवमाविधामा निाम समयां इसरिया १५ 'Airte मेदन देवतुंगभग्यं तवमेव च। 'तपरियो पो ग भो' इन गायिकादन गानुयायम. तुपममय बन्य। मानिएकाम्मे । पानापमम् । जागतिशीणा रिलिये बना ' इस्पनेन मेवरणमपि भागिर मिरम, या मरोगग . .

·८ आ०] श्रीमदभिनवगुप्ताचार्यविरचित । विधो धदः । एवं कल्पितेऽस्मिन् कार्यले शास्त्रेपु तत्वानां कार्यकारणभावं प्रति यत् बहुप्रकारत्वं तदपि संगतं, गोमयात् कीटात् योगीच्छातो मत्रादौषधात् वृश्चिकोदयवत् । तंत्र निजतनशा तं कल्पितं दर्शयामः । तत्र परमेश्वरः पञ्चभिः शक्तिभिः निर्भर इत्युक्तम् , स स्वातत्र्यात् शक्तिं तां तां मुख्यतया प्रकट- 'गोलमध्यचारी य सविता विश्वरूपश्त् । तस्य सत्ता खेच्छयैव फुर्पती कर्तृता शिये ।' इत्यादि। १६ 'भत एव तथाभानपरमार्थतया स्थिते । कार्यकारणभावोऽय लोके शास्त्रे च कथ्यते । मायातोऽध्यक्तकलयोरिति रौरवसमहे । धीपूर्वे तु कलातावादब्यक्तमिति कप्यते।' इत्यादि बटुप्रकारत्वम् । १७ एष बहुमकारताया फस्य न्यायवा, पहुप्रकाररये हि सुकटक क्षोभन्यायेन भल परवावनिराफरणेम इति महान् व्यामोहः संप इति, रातिराकमाह सनेत्यादिना । निजतघ्रशा-पूर्वशानदया। निर्भर-परिपूर्ण । यदुषम् 'शिवशक्सिदाशियतामीधरविद्यामपी च वायदयाम् । शमीनों पधानी विभाफमावेन भासयति ।' इति । ११ सर्यन हि पसानिसभय इनि मुख्यत्वमेकसा, अपरामा गोणरण मनसभय एप। प०१-पु. एव हि पिरस्पते इति पाठ । प० २ रा.पु. कारणभाव प्रति इति पाउ । - ·तनसार । [८ आ० यन् पञ्चधा तिष्ठति। चित्प्राधान्ये शिवतत्त्वम् , आनन्दप्राधान्ये शक्तितत्वम् , इच्छाप्राधान्ये सदाशिवतत्वम्-इच्छाया हि ज्ञान-क्रिययोः साम्यरूपाभ्युपगमात्मकत्वात् , ज्ञानशक्तिप्रा- धान्ये ईश्वरतत्त्वम्, क्रियाशक्तिप्राधान्ये विद्यो- तत्त्वम् इति।अत्र च तत्वेश्वराः शिव-शक्ति-सदा- शिवेश्वरानन्ताः-ब्रह्मव निवृत्ती.एपां सामान्य- रूपाणां विशेषा अनुगतिविषयाः पश्च, तद्यथा- २० इह सलु चिन्मानस्वभाव पर एव शिव , पूर्ण वात् निराशसोऽपि स्वस्यातघ्यमाहात्म्यात् यहिरल्लिल सिपया परानन्दचमत्कारतारतम्येन प्रथममहमिति परामर्शरूपतया शक्तिशामधिशयान प्रस्फुरेत, अन न्तरमहमिदमिति च परागद्वयान्मतामवभासयेत् तन च शुद्धचिमात्रा धिकरण एव अहमित्यो यदा परमेश्वर इदमशगुलासयति तदा तस्यो न्मीलितमानचित्रकरपभावराशिविषयत्वेन अस्फुटत्वादिच्छाप्रधान सदा शिवतायम् भगिदमिति, भावराशौ स्फुटीभूते तदधिकरण एव इद मदो यदाहमश निपिचति तदा ज्ञानशतिप्रधानमीश्वरतत्त्वम् इदमह मिति, प्ररूढगेदभावराशिगतेदनशस्फुरणे नु घिमात्रगतत्वेन अहमशो यदा समुल्लसति भेदाद्वैतवादिनामिव ईश्वरस य समश्तनुलापुदन्या येन अहमिदमिति परामर्श तरिक्रयाशक्तिप्रधान विद्यातावमिति पञ्चधा विभाग । २१ इयापर्यन्त शिवायवस्थाभेदेऽपि स्वस्वरूपस अखण्डनिराशसस्व भाव चात् न कश्चिदवस्थाभेद मायोपरि वतमान वात् तुर्यरूप पार इति स्वातघ्यलक्षणमेव तत्वपञ्चाम् । २२ निवृत्ती-पक्ष्यमाणाया लिमृत्तिकलायाम् । नत्यनेकर एकरूपा उगमस्तत्वमि युतम् तथा घात कथमित्याह एपामिति ।

·आ०८] श्रीमदभिनवगुप्ताचार्यविरचितः । शाम्भवाः शाक्ताः मन्त्रमहेश्वराः मत्रेश्वराः मन्त्रा,-इति शुद्धोध्या । इयति साक्षात् शिवः कर्ता, अशुद्ध पुनरध्वानमनन्तापरनामाघो- रेशः सृजति, ईश्वरेच्छावशेन प्रक्षुब्धभोगैलो- लिकानामणूनां भोगसिद्ध्यर्थम् । तत्र लोलि- कोऽपूर्णम्मन्यतारूपः परिस्पन्दः अकर्मकमभि- लापमानमेव भविष्यदवच्छेदयोग्यतेति न मल: पुंसस्तत्त्वान्तरम् । रागतत्त्वं तु कर्मावच्छि- नोमिलापः । कर्म तु तत्र कर्ममानं, बुद्धि- धर्मस्तु रागः कर्मभेदचित्र इति विभागो २३ मायाममृतिकम् । २५ क्षोभस्य छोलिकास्यस्य सहकारितया स्फुटम् । तिष्टासा योग्यतोन्मुरवमीश्वरेच्छायाप तत् ।' इति कार्ममएस सहकारितापामुन्मुससैय भोगलोलिका। २५ ननु तत्रापि कार्ममेक मुख्य संसारकारगम् ।' इति सर्घन फार्ममेय संसारकारणमुक्तम् इह पुनः पेयं होलिका इत्यत माह सप्रेत्यादि। २६ शियारूपयाभावात् अमरमिरलामा, प्रतिनियतविषयाभा. पात् भविष्यदवलेदः, भन एव न मरतावान्ताम् । साक्षादरच्छेदाधा परवाभान नहि एता किंचिवस्तु अपि तु पूर्णस्वापारयानिमात्र- मित्यर्थ २७ किंचिन्में भूयादिशी सामान्यरूपम् । २८ बुभुक्षा पिपासादिविशेषरूपेण धिन इन।

·तनसारः। [८ आ० यन् पञ्चधा तिष्ठति। चित्प्राधान्ये शिवतत्त्वम् , आनन्दप्राधान्ये शक्तितत्वम् , इच्छाप्राधान्ये सदाशिवतत्वम्-इच्छाया हि ज्ञान-क्रिययोः साम्यरूपाभ्युपगमात्मकत्वात् , ज्ञानशक्तिप्रा- धान्ये ईश्वरतत्त्वम् , क्रियाशक्तिप्राधान्ये विद्या- तत्वम् इति।अन च तत्वेश्वराः शिव-शक्ति-सदा. शिवेश्वरानन्ताः-ब्रह्मेव निवृत्ती,एषां सामान्य- रूपाणां विशेषाअनुगतिविषयाः पञ्च, तद्यथा- २० इह खलु चिन्मानस्वभावः पर एव शिव, पूर्णत्वात् निराशंसोऽपि स्वस्पातव्यमाहात्म्यात् बहिरहिलसिपया परानन्दचमत्कारतारतम्येन प्रथममहमिति परामर्शरूपतया मातिदशामधिशयानः प्रस्फुरेन्, अग स्तरमहमिदमिति च परामशंदयात्मतामयभासयेत् तत्र घ शुद्धचिन्माना. धिकरण एवं अहमित्यो यदा परमेश्वर इदमशमुलासयति तदा तस्यो. न्मीरितमानचित्रकल्पभावराशिविपयव्येन अस्फुटत्वादिग्यामधानं सदा. शिवतत्वम् अहमिदमिति, भावराशौ स्फुटीभूते तदधिकरण एवं इद- मदो यदाहमंश निपिचति तदा शानशतिप्रधानमीश्वरतावम् इदमह- गिति, प्रदभेदभावराशिगतेदमास्फुरणे तु चिमानगतस्येन अहमशो यदा समुहसति भेदाद्वैतयादिनामिव ईश्वरस्य यः समस्तनापुटन्या. येन अहमिदमिति परामर्श तरिक्रयाशविप्रधानं विद्यातत्वमिति पयधा विभागः। २१ इयरपर्यन्त शिवाद्यवस्थाभेदेऽपि स्वस्वरूपस असण्द्धनिराशंसस्व- भावत्वात् न कशिदवस्थाभेद. मायोपरि वर्तमानरयाव तुर्यरूप यान् इति स्वातघ्यलक्षणमेव तायपाम् । २२ निवृत्ती-पक्ष्यमाणायां नित्तिकलायाम् । नन्वनेकर एकरूपा- नुगमस्तस्वमित्युक्तम् तथा चात क्यामित्याह एपामिति ।

·आ०८] श्रीमदमिनरगुप्ताचार्यविरचितः । शाम्भवाः शाक्ताः मनमहेश्वराः मन्त्रेश्वराः मन्त्रा,-इति शुद्धोध्या । इयति साक्षात् शिवः कर्ता, अशुद्धं पुनरध्वानमनन्तापरनामाघो- रेशः सृजति, ईश्वरेच्छावशेन प्रक्षुब्धभोगेलो. लिकानामणूनां भोगसिद्ध्यर्थम् । तत्रै लोलि- कोऽपूर्णम्मन्यतारूपः परिस्पन्दः अकर्मकमभि- लापमात्रमेव भविष्यदवच्छेदयोग्यतेति न मला पुंसस्तत्वान्तरम् । रागतत्त्वं तु कर्मावच्छि- नोमिलापः । कमै तु तत्र कर्ममात्रं, बुद्धि- धर्मस्तु रागः कर्मभेदचित्र इति विभागो २६. मायामभूतिकम् । २४ शोमस्य लोलिसारपस सहकारितया स्फुटम् । तिघासा योग्यतोन्मुख्यमीश्वरेच्छावशाच तत् ॥' इति कार्ममलस सहकारितायामुन्मुखतय भोगलोलिका। २५ ननु 'तन्नापि कार्ममेवैकं मुख्यं संसारकारगम् ।' इति सर्वत्र कार्ममेव संसारकारणमुक्तम् इह पुनः केसं लोलिका इत्यत माह तप्रेत्यादि। २६ त्रियारूपग्वाभावात् भरर्मकमिच्छामात्रं, प्रतिनियतविपयाभा- वात् भविष्यवच्छेदः, अत एव न मरस्वत्यान्तरम् । साक्षादवच्छेदाधा- यवस्वाभावेन नहि एता किंचितस्तु अपि तु पूर्णस्वरूपारयानिमात्र- मिसर्थः। २७ किंचिन्म भूयादिति सामान्यरूपम् । २८ युभुक्षा पिपासादिविशेषरूपेण चिन इति ।

·७६ तव्रसारः। [८ मा. वक्ष्यते । सोऽयं मलः परमेश्वरस्य खात्मप्र- च्छादनेच्छातः नान्यत् किंचित, वस्त्वपि च तेतू-परमेश्वरेच्छात्मनैव धरादेरपि वस्तुत्वात्। सच मलो विज्ञानकेवले विद्यमानो सो- न्मुख इति न खकार्य कर्म आप्याययति । प्रलयकेवलस्य तु जृम्भमाण एव आस्त इति मलोपोइलितं कर्म संसारबेचियभोगे निमि- त्तम्-इति तद्भोगवासनानुविद्धानामणूनांभो. गसिद्धये श्रीमान् अघोरेशः सूजति इति युक्त- मुक्तं, मलस्य च प्रक्षोभ ईश्वरेच्छविलादेव २९ मनु स्वतम्रो योष एव परमार्थ इति सिद्धान्त , तरनिरिक्त तो मरो नाम वस्तृतामियादित्यागवाह सोऽयमिति । ३०मच्छादनात्मरूपत्वा । ३१ परप्रकाशाम्यतिरिक्तरयेऽपि यथा धादिरूपन्य तथा महोऽपीत्यर्थ । १२ मनु 'स पुन शामवेच्छात शिषाभेद परासूशन् । मात्मनेशतावेद्यरूपो याति शिवामताम् ॥' इत्युचरवाद कथ विज्ञान केवलस्यापि मलोऽस्तीत्याशक्षाह स चेति । २३ तेन वस्तुसामध्यपक्षनिरास । एतदेवीपोदल्यति जडेलादि । १०३ रा. पु. परगेश्वरेच्छात्मन एव घरादेरित पाट । ५.ग.दु. मलतेपा विद्यमान इति पाट । प०६ रा. पु० इति तेषा मलोद्वरित मिति, ग. पु० इति तेषा विज्ञा- नवरे इति च पाठ । प० ११.३० युधम् उपमलयेति पार । .

·७७ ८मा०] श्रीमदभिनवगुप्ताचार्यविरचितः । जडस्य स्वतः कुत्रचिदपि असामर्थ्यात् । अणु- नाम किल चिदचिद्रूपावभास एव, तस्य चिद्रूपमैश्वर्यमेव, अचिद्रूपतैव मलः, तस्य च सृजतः परमेश्वरेच्छामयं तत एव च नित्यं लक्ष्यमाणवस्तुगतस्य रूपस्य जंडतयाभासयि- प्यमाणत्वात् जडं सकलकार्यव्यापनादिरूप- त्वाच्च व्याप मायाख्यं तत्त्वम् उपादानका- रणं, तदवभासकारिणी च परमेश्वरस्यै माया यदुक्तं नजभिधिष्टानं बिना कापि क्षमो यतः।' इति। ३४ ननु च अलमन पराद्वयकथनेन, यतो व्यतिरिकानेव अणूम्पत्ति मलमीश्वरो नियुझ्यात् इत्याक्षेपमायाह अणुरित्यादि तेन चिप. स्वामहेश्वर एच प्रकाशात्मा अणुनास, मचिद्रूपतैव स्वस्तातल्यात् गृहीत. गलरूपता । यथोक्तम् । 'शिव एव गृहीतपशुभावः। ३५ माशब्दवाच्याविनाशरूपातिपेयाधाता इति मायाशब्दार्थानु- मात् । ३६ ततश्च मीयते हेयतया परिच्छिद्यते योगिभिरिति । ३० सर्वत्र मातीति सूक्ष्मत्वाम्यापकम् । ३८ निखिलजगदुल्हासनफ्रीडाशालिनः परमेश्वरस्य भेदायभासने स्वातध्यं, सतश्च अपूर्णताप्रथनेन मीनाति हिनति इति मायाशनिरुच्यते । पं.५० पु. इष्यमाणवस्तुगत स्वार्थस्य जडत्यति पाठः।

·तम्रसारः। [८ आ. नाम शक्तिस्ततोऽन्यवे । एवं कलादितत्वानां धरान्तानामपि दैरुप्यं निरूप्यम् । अत्र च रूप्ये प्रमाणमपि आहुरभिनवगुप्तगुरवः। यत् संकल्पे भाति तत्पृथग्भूतं वहिरपि अस्ति स्फु. टेन वपुषा धेरै इव । तथा च मायाकलादि- खऍप्पादेरपि एपैव वर्तनी इति केवलान्वयी हेतुः । अनेन च मायाकलाप्रकृतिबुद्ध्यादिविषयं साक्षात्काररूपं ज्ञानं ये भजन्ते तेऽपि सिद्धाः ३९ ननु च यदि नाम मायाशक्तिर्देवसाव्यमिवारिणा युपगतम् सक्थगसी भेदनिरूपणं तस्वभावसियात् , अनोध्यते यथा पारमेश्वर्य एव कायः कलाधा अपि तवष्यपदेशमाजस्तथा मायापि, तथा चोक्तम् । 'निरुद्धशक्तेर्या किंचित्कर्तृतोहलमास्मिका । नाथस्य शक्तिः साथस्तारपुंसः क्षेत्री क्लोच्यते । यथा च साया देवस्य शक्तिरस्येति भेदिनम् । तत्वभाव तथान्योऽपि कलादिम्ताव विस्ताः ॥' इदि। ५० तेनायगन्न प्रयोग: - तगानादि नवजात बहिरस्ति संकजादौ पृथग्भानात्, यत् संकल्पादौ पृथग्भवनि ताहिरति यथा घटादिः, यस वहिरम्नि तम पृथग्भानि यथा परमात्मा, पृथाभाति च तन्मामादि तरवतात तसाढहिरस्ति परमात्मनश्च सहिमानोऽयमारमा' इत्यादी पृथगवभासः स्थितोऽपि विधुदुझ्योतनपत् न प्ररोहमुपगच्छेत् । 'स्था. तच्यामुक्तमात्मानम्' इत्यादिन्यायेन मूरभूनानवच्छिमाहविमर्गमय- स्वस्य तिरोमावाभावात् । ४१ खपुष्पादेरपि कालांदयावसायं नास्तित्वम् इति एव वर्तनी अतो नैव विचारः।

·८ आ०] श्रीमदमिनवगुप्ताचार्यविरचितः । ७१ सिद्धी एव । एवं स्थितेमायातत्त्वात विश्वप्रेसवः। सच यद्यपि अक्रममेव तथापि उक्तशाक्रमो- ऽवभासते इति । सोऽपि उच्यते, तत्र प्रत्यात्म कलादिवर्गो भिन्नः- तत्कार्यस्य कर्तृत्वोपोद्दल- नादेः प्रत्यात्मभेदेन उपलम्भात् , स तु कदाचित् एकीभवेत् अपि ईश्वरेच्छया सामा- जिकारमनामिव, तत्र सर्वोऽयं कलादिवर्गः शुद्धः यः परमेश्वरविषयतया तत्वरूपलाभा- नुगुणनिजकार्यकारी-संसारप्रतिद्वन्दित्वात् । स च परमेश्वरशक्तिपातवशात् तथा भवति ४२ मायादीनां शक्तिरूपत्वेनापि निरूपणात् । ४३ मायाया हि सर्वात्ममु सामान्यतया स्थितत्वात् । ४४ पारमार्थिककार्यकारणभावेन । ४५ काल्पनिकेन कार्यकारणभावेन । ४६ किंचित्कर्तृत्वनवादेस्तकार्यज्ञातस प्रत्यारम मिझतयानुभवात् । कश्चित् किचिरकृत्या पेत्ति, कश्चिदन्यरकृत्वा गानाति इति प्रस्यात्मभेदो. ५७ घर्ग:-कलादिवर्गः। ५८ नदमकमेक्षादौ। ५९ तन कलायाः शुद्धत्व परमेश्वराचनभ्यागादिविश्यम्, रागो भगव- द्विपयमभिष्य संप्रायते, विद्यापि तद्विपयं विवेकम् , झालन तदुपदे. शादिविषयमेव कलन, नियतिम्व तदाराधनादावेद नियमनम् । पं० १० पु० सिद्धा इति पदं समदेव । पं०९क०० कार्यानकारी इति पाठः ·- तन्त्रसारः। [८ आ० इति वक्ष्यामस्तप्रकाशने । अशुद्धस्तु तद्विष- रीतः। तत्र मायातः कला जाता, या सुप्त- स्थानीयम् अणुं किंचित्कर्तृत्वेन युनक्ति, सा च उच्छ्नतेव संसारचीजस्य, मायाण्योरुभयोः संयोगात् उत्पन्नापि मायां विकरोति, न अवि- कार्यमणुम्- इति मायाकार्यत्वम् अस्याः। ए. वम् अन्योन्यश्लेषात् अलक्षणीयान्तरत्वं पुंस्क- लयोः। मायागर्भाधिकारिणस्तु कस्यचिदीश्व- रस्य प्रसादात् सर्वकर्मक्षये मायापुरुषविवेको भवति, येन मायोर्चे विज्ञानाकल आस्ते, न जातुचित् मायाधः, कलाविवेको वा येन ५० माया हि विन्मयाच्छिवाडेदं निदधती अगोः सुपुरातामिवापा. दयति इति अदृषिक्रयत्वे विद्याकलयोरुपयोगः । ५१ ननु कलादिपुंयोगो मायाकार्यमिति कथं निशिनुमः, कलाया मायव उपादानं नाणुरित्याशवाह मायाण्वोरिति । तथा चोकम् । 'कला मायाशुमंयोगजाप्येपा निर्विकारकम् । नाएं कुर्यादुपादानं किन्तु मायां विकारिणीम् ॥' इति । ५२ तथा चोक्तम् । मलयावारको माया भावोपादानकारणम् । कर्म सात्सहकार्येव सुखदुःखोद्गवं प्रति ॥ इति । उपादानकारणं हि स्वरूप विकारमासाद्य कार्यानुगामियेन वर्तते यथा घटादौ मृत् नैवमणुः, तस्य चिदेकरूपत्वेन नित्यस्यात् अतश्च उभ• यसंयोगजस्वेऽपि अस्या मायब उपदानकारशम् इति। ५३ अनन्तेशस्य ।

·८ आ०] श्रीमदभिनवगुसाचार्यविरचितः । कैलोचे तिष्ठति । प्रकृतिपुरुपविवेको वा येन प्रधानाधो न संसरेत् । मलेपुरुपविवेके तु शिवसमानत्वं । पुरुपपूर्णतादृष्टौ तु शिवत्व- मेवेति । एवं कलातत्वमेव किंचित्कर्तत्व- दायि, न च कर्तृत्वम् अज्ञस्य इति । किंचि- ज्ज्ञत्वदायिन्यशुद्धविद्या कलातो जाता, साँ च विद्या बुद्धिं पश्यति, तद्वतांश्च सुखादीन् विवेकेन गृहाति । बुद्धेर्गुणसंकीर्णाकाराया वि- वैकेन ग्रहीतुमसामर्थ्यात् । तस्मात् बुद्धिम- तिविम्बितो भावो विद्यया विविच्यते । किंचि- ५१ येन मायाधो न संसरेन् । ५५ यद्येयं तन्मायोध्य कदा गच्छति इत्याह मलपुस्पेति । ५६ मलसंस्कारप्रशमै स्वातघ्याख्यविमर्शदाढ्य सति । ५७ भनु सांस्यैरन भिहितस्य क्तत्वस्य उपपादक कलातत्वं चेदुच्यते युक्तमेतत्, वैः पुगवुयादिद्वारेण उक्तस्स ज्ञस्यस्याभिधायि विधाताव किमर्थम् इत्याह सेवि। ५८ यपपि सांख्या: 'धरणात्मना तमसा समावृतमपि रजसा शनैः तदपसारणात् कचिदेव मपतितं सत् भविशेपेण प्रकाशामकमपि सत्वं कमेण मुखादि प्रकाशयेदिति त्रिगुणापि पुदिः क्रमेण सुखाचारमनो विषयस्य विधेकेन प्रदर्शिका' इति कथयन्ति, तथापि धुद्धिः मुखाद्यात्मकं विषयं दर्पणपदेष दर्शयेत् न वियेकेन गुणसंकीर्णत्वात् इस्थत भाद शुद्धगुणसंकीणांकाराया इत्यादि। पं०४ स. पु. कर्तृलामिधायि इति पाठ । " ·८२ तब्रसार। [८ आ० स्कर्तृत्वं किंचिद्भागसिद्धये क्वचिदेव कर्तृत्वम् इत्यत्र अर्थे पर्यवस्यति, क्वचिदेव च इत्पन्न भागे रागतत्वस्य व्यापारः । न च अत्रै- राग्यकृतं तत्-अवेराग्यस्यापि अरक्तिदर्श- नात् । वैराग्ये धर्मादावपि रक्तियते । तृप्तस्य च अन्नादो-अवैराग्याभावेऽपि अन्त:- स्थरागानपायात् । तेन विना पुनरवैराग्या- नुत्पत्तिप्रेसङ्कात् । कालश्च कार्य केलयंस्तव- च्छिन्नं कर्तृत्वमपि कलयति, तुल्ये क्वचित्ते अस्मिन्नेव कर्तृत्वम् इत्यनार्थे नियतेापारः। कार्यकारणभावेऽपि अस्या एवं व्यापारः तेन कलात एव एतच्चतुष्कं जातम् , इदमेव किंचि- दधुना जानन् अभिष्वतः करोमि इत्येवं. ५९ ननु विचिज वेनैव विशिरकावपि आक्षिप्तमिति किमर्य विधिकर्तृत्वमित्यन्न पुन विविच्छन्दनिर्देश इसत आह इचिदेवेति । ६० ननु भदैराग्यरक्षणो दुदिधर्मोन साड्यानिमित्तमुसमिति किम नेनार्वेण रागतरचनेत्याह न येत्यादि । ६. तेन रागतत्वस्मैवाय महिमा यत् वृद्धाववैराग्यादीना सर्वपामेय धर्माणा वहिपर्यन्ततया विशेपेणोल्लास इति । ६२ मकरव करोमि करिष्यामि इति प्रतीत्यन्यथानुपएरया । ६३ इदमेवेत्यादिना माया-कलाकार विधा राग नियतीना अमेण निर्देश ।

·८ आ०] श्रीमदभिनवगुप्ताचार्यविरचितः । ८३ रूपा संविद देहपुर्यष्टकादिगता पशुरित्युच्यते । तदिदं मायाँदिपर्दू कञ्चकपदम् उच्यते । संविदो मायया अपहस्तितत्वेन कलादीनाम् उपरिपातिनां कञ्चुकवत् अवस्थानात् । एवं किंचित्कर्तृत्वं यत् मायाकार्य तन किंचित्त- विशिष्टं यत् कर्तृत्वं विशेष्यं, तत्र व्याप्रिय- माणा कला विद्यादिप्रसवहेतुः, इति निरूपि- तम् । इदानी विशेषणभागो यः किंचिदि- युक्तो ज्ञेयः कार्यश्च तं यावत् सा कला खात्मनः पृथक् कुरुते तावत् एप एव सुख- दुःखमोहात्मकभोग्यविशेषानुस्यूतस्य सामान्य- मात्रस्य तद्गुणसाम्यापरनाम्नः प्रतितत्त्वस्य सर्गः, इति भोक्तृभोग्ययुगलस्य सममेव कला- १४ मापादिकं हि सण्डुलकरपे मारमनि सुपरसरमं स्थितम् । १५ फलायाखापत् किशिपताविशिष्टं त्वं लक्षणं, सन विशेषय. भागे विशेष्यांशरूप धरकर्तृवं तत् भोकृरूपं, तथा फन्वस्य स्वयम. मपरिसरऽपि यत् किपिद्विपयायात् फिजिदूपरयं विशेषणांशरूपं सदेवपक्ष एष पितम् सतम तदंशमयोनफीकारेण उदासितं सद भारियेप्रनिदोषापेक्षया घेवसामान्याम भोयरूपं प्रधानम् इति । सपहीरूपतपा व्यकता नयति । 4. विशेषस्य सामान्यपूर्यकरवात् साम्या'सकस्पाविमागरूपस्य प्रधा. नवावस्पेसर्थः। १८ मतम् 'समभेय हि भोग्य ध मोकार मस्पते ।

·तन्नसारः। [८ आ० तत्वायत्ता सृष्टिः । अत्र चैपां वास्तवेन पथा कैमबन्ध्यैव सृष्टिरित्युक्तं, क्रमावभासोऽपि चास्तीत्यपि उक्तमेव । क्रमश्च विद्यारागादीनां विचित्रोऽपि दृष्टः कश्चिद्रज्यन् वेत्ति कोऽपि विदन् रज्यते इत्यादि । तेन भिन्नक्रमनिरूप- णमपि रौरवादिषु शास्त्रेषु अविरुद्धं मन्तव्यं, तदेव तु भोग्यसामान्यं प्रक्षोभगतं गुणतत्वम् । यत्र सुखं भोग्यरूपप्रकाशः सत्वम्, दुःखं प्रकाशाप्रकाशान्दोलनात्मकम् अत एव क्रिया- रूपं रजा, मोहः प्रकाशाभावरूपस्तमः। नित. कला भेदाभिसन्धानादवियुक्त परस्परम् ॥' इति । यस्तुतो हि अनयो. 'भोक्तव भोग्यभावेन सदा सर्यत संस्थित ।' इत्याधुसरद्वयपारमार्थिकतया अभेदेऽपि मायौयं भेदमभिसंधाय परस्प- रसापेक्षालक्षणमवियुचरव दर्शितमिति । ६९ परस्परसापेक्षत्वात् कमस्येति भावः । ७. एका रम, स च विचित्र इनि अपिशब्दार्थ. दामुद्धिमाया• येन । एक. शत्रु, स एव ऋद्धिमानिति समद्धिमत्यायः । १ ननु सावरलतमसो सम्भावस्था महतिरिति सरोजनीति', साक्यमुक्त मतिपत मुखादि मोरयमित्याशाह यति । पं०६ य-पुरवसप्रदासिधे इति पाठ । " ·८ आ०] श्रीमदमिनवगुप्ताचार्यविरचितः । यमपि एतत् भोग्यरूपम् । एवं क्षुब्धात प्रधा- नात् कर्तव्यान्तरोदयः, न अक्षुब्धादिति । क्षोभः अवश्यमेव अन्तराले अभ्युपगन्तव्य इति सिद्धं सांख्यापरिदृष्टं पृथग्भूतं गुणतत्त्वं । सं च क्षोभः प्रकृतेस्तत्वेशाधिष्ठानादेव, अन्यथा नियतं पुरुष प्रति इति न सियेत् । ततो गुणतत्वात् वुद्धितत्त्वं यत्र पुंप्रकाशो विषयश्च 4- ७२ ननु सापयोक्तीत्या शुभमेय प्रधान कार्यवर्गस कारणमस्तु तत् -किमयमुकं फरपनादायि गुणवत्वमित्या राष्ट्रवाद एवमिति । यदुषम् 'न पम्यमनापलं कारणं कार्यसूतये।' इति । नेताकारणवारूपपरामशविरोधि यत् । शोभान्तरं ततः कार्य बीजोपटूनारादिवत् ॥' इनि । मेन गुणानामपि तायरूपरवमभ्युपगन्तव्यमिति भावः । ७४ ननु अस्या जरवार कथं कार्यजननाय भोन्मुस्य जायते, ततध शुधरवमपि न सात् इसाह स पक्षोम इत्यादिनः । अपमा भाषा- सांसपमते हि सो निर्षिकारस्वात् पग्धमोक्षदायोरविशेप एपेति बद्ध- पन्मुक्तमपि प्रति भकृतिः किमिय न मदादि विकारजातं जनयितुं प्रवतते प्रत्यामनः स्वमावस्यानऐतस्वात् । न धाया हटाहमनेन इति म पुनरेतदर्थ प्रवते इत्यनुसधानमनि आधेतन्यात् तस्मात् अनिर्मोक्ष एपेनि । भसन्मते हि सतप्रेशककः क्षोमः, अठो न कपिट दोष इति। ७५मिवियो हि पिपपप्रतिषियः भरद्वारेग प्रत्यक्षादौ भतारेण स्प्रेक्षागे । घुप्रकाशप्रतिविम्याचारवाए जात्पेपि विषयमाशो इसीति। पं.१६. पुर्नयापारान्तरोदय इति पाठ.।

·तनसार । [८० तिबिम्बम् अर्पयतः । बुद्धितत्त्वात् अहङ्कारो येन बुद्धिप्रतिविम्विते वेद्यसंपर्के कल्लुपे पुंप्र- काशे अनात्मनि आत्माभिमानः शुक्तौ रज- ताभिमानवत् । अत एव कार इत्यनेन कृत- कत्वम् अस्य उक्तं, सांख्यस्य तु तत् न युज्यते, स हि न आत्मनोऽहंविमर्शमयताम् इच्छति, वयं तु कर्तृत्वमपि तस्य इच्छामः । तच्च शुद्धं विमर्श एव अअंतियोगि वात्मचमत्काररूपोऽ- हमिति । एपोऽस्य अहंकारस्य करणस्कन्धः । प्रतिस्कन्धस्तु तस्यैव त्रिविधः सत्वादिभे- ७६ अहकारस्य चासाधारण कार्य मिहोपयोगिरवाहित्यते, भहकार एव सरम्भास्मिक्या वृत्या माणादीना प्रेरण करोति येन कर्मभोगानु वेधन तावत् जीवति, स एव च तदवसाने तेपामरण करोति येन नियते । यथोक्तमन्यत्र अहता पञ्चविधो वायु सरम्मरूपया। प्रेरितो जीवनाय स्यादन्यथा मरण पुन ।' इति । ७७ एव चास्सा महकृत शुचिस्वातव्यमयात् स्वारममात्र विधान्तिसतत्वात् स्वरसोदितादहम्भावात् इयान्विशेष, पदिय जाया. मनात्मरूपायर्या युद्धावभिनिविष्टेति । ७८ इन्द्रियरूपतेत्यर्थ । ७९ कारणरूपतेत्यथ । , ·८७ ८ मा०] श्रीमदमिनवगुप्ताचार्यविरचितः । दात् । तत्र सात्विको यस्मात् मनश्च बुद्धी- न्द्रियपञ्चकं च, तत्र मनसि जन्ये सर्वतन्मा- वजननसामर्थ्ययुक्तः स जनकः । श्रोत्रे तु शब्दजननसामर्थ्य विशिष्ट इति, यावत् घाणे गन्धजननयोग्यतायुक्त इति, भौतिकमपि न युक्तम् 'अहं शृणोमि' इत्यायनुगमाच्च स्फुटम् आहङ्कारिकत्वम्, करणत्वेन च अवश्यं कत्र- शस्पर्शित्वम् , अन्यथा करणान्तरयोजनायाम् ८१ ८० साविकः सायप्रधानो यतो गुणीभूतराया रजसामसोरपि सजाय इत्यर्थः। "अन्योन्यमिथुना' सर्व सर्वे सयंत्र गामिनः । इयुत्ता भन्योन्यमिथुनदृत्तियारसायमधानेऽप्यकारे तमामधानादह- रात मात्राणामुत्पादः, सर्वविशिष्टादहकारात्मनसः, वेनेदमापतति- पदावृतः सर्वतन्माप्रकरणरवं, तेन मगसः शन्दादीनां प्राह्ममाहकमायो भयेत्, समान्त फरणनयस विशेषगुणा इच्छासंग्भयोधाख्या इत्यन्यत्र निरूपिता ८२ मारामाहकमावनियमान्यथानुपपल्या भौतिकरयमिन्द्रियाणामिति समत तपा च पार्थिवावात् घ्राणं गन्धस्यैव प्राहक न रसादेरिति तस्या. युपता दर्शपति भौतिकरयमित्यादिना । योग्रादीनामाहंकारिकतया करण पटते नान्यथा, कुतः- इत्याह फरणेत्यादि । अन्यथेति कर्मशादेव मेरणे प्रियापिपयावादिति घेत् म मनपस्या पवेत् पाइंकारिकावे सति कर्मशस्पत्यं युत्तमहंपराम- शानुपेशादात। ०४१० पु. कारणत्वे पेति पाठः।

·८८ तन्त्रसारः। [८ आ० अनवस्थायापातात् । कत्रंशश्च अहङ्कार एव, तेन मुख्ये करणे वे पुंसः, ज्ञाने विद्या, कियायां कला, अन्धस्य पङ्गोश्च अहन्तारूप- ज्ञानक्रियानगमात्, उद्रिततन्मात्रभागवि. शिष्टात् तु सात्त्विकादेव अहंकारात् कर्मेन्द्रिय- पञ्चकम् 'अहं गच्छामि' इति अहङ्कारविशिष्टः कार्यकरणक्षमः पादेन्द्रियं, तस्य मुख्याधि- ष्ठानं वाह्यम् अन्यत्रापि तदस्त्येव इति रुग्ण- स्यापि न गतिविच्छेदः । न च कर्तव्यसा- कर्यमुक्तादेव हेतोः क्रिया करणकार्या, मुख्य च गमनादीनां क्रियास्वं न रूपाद्युपलम्भस्य, तस्य काणादतन्त्रे गुणत्वात् , तस्मात् अवश्या- भ्युपेयः कर्मेन्द्रियवर्गः । स च पञ्चकः अनुस- ८४ यदुत्तम् । 'विद्यां बिना हि नान्येप करणाना निशा स्थितिः । कररां विना न तस्याश्व कर्तृत्वे ज्ञातृता यतः ।। कारिद्य ततः पुसा मुरयं तकरण विदु।' इति । ८५ अपगमे तु बाह्यमर्थ प्रति प्रवृत्तिर्न स्वात् । तदुक्तम् 'अत एव विहोनेऽस्मिन् बुद्धिकर्मेन्द्रियैः चित् । अन्धे पङ्गौ रूपगतिप्रकाशोन न भासते ॥' इति । ८६ हस्तानी गमनक्रियादर्शनादिति भावः । पं०३ क. पु०पनो शान्ता ज्ञानरूपश्यिा इति पाठ ।

·टा०] श्रीमदभिनवगुप्ताचार्यविरचितः । न्धेस्तावत्सात् । तथाहि चहिस्तावत्यागाय वा अनुसन्धिः आदानाय वा द्वयाय वा, उभयरहि- तत्वेन स्वरूपविश्रान्तये वा, तत्र क्रमेण पायुः पाणिः पाद उपस्थ इति । अन्तः प्राणाश्रय- कर्मानुसन्धेस्तु वागिन्द्रियम् , तेन इन्द्रिया- धिष्ठाने हस्ते यत गमनं तदपि पादेन्द्रिय- स्यैव कर्म इति मन्तव्यम्, तेन कर्मानन्त्यमपि न इन्द्रियानन्त्यम् आवहेत्, इयति राजसस्य उपश्लेषकत्वम् इत्याहुः । अन्ये तु राजसान्मन इत्याहुः । अन्ये तु सात्त्विकात् मनो राजसाच्च इन्द्रियाणि इति । भोकंशाच्छादकात् तु तमः- प्रधानाहंकारात् तन्मात्राणि वेबैकरूपाणि पञ्च । शब्दविशेषाणां हि क्षोभात्मनां यदेकम् ८५ यत्र हि इद हेपमिदमुपादेयमिति क्षोभः प्रशाम्यति । ८८ ननु च पाणिना विहरणं पादनादानमित्यन्योन्यवृनिसांकयं कुत. स्त्यमित्यत आह तेन इत्यादि । नहि पाणिर्विहरणं पादो वा आदानं करोति अपि तु एकस्सिनेवाधिटाने पादः पाणि विहरणमादानं व कुराते सर्पशरीरल्याएकस्वादेव रहश्योपलम्भ इति न कश्चित् दोषः। एतस्कतव्यच सदसॉकर्येण कुर्वते । अक्षाणि सहवृश्या तु बुद्यन्ते संकर जहाः ।" पति। ८५ भोग्यांशसोझ्यतया प्राधान्यात् ।

·तन्त्रसारः। [८० अक्षोभात्मकं प्राग्भावि सामान्यम् अविशे- पात्मकं तत् शब्दतन्मात्रं । एवं गन्धान्तेऽपि वाच्यं । तत्र शब्दतन्मात्रात् क्षुभितात् अवका- शैदानव्यापार नभः-शब्दस्य वाच्याध्यासाव- काशसहत्वात् । शब्दतन्मात्रं क्षुभितं वायुः शब्दस्तु अस्य नभसा विरहाभावात् । रूपं क्षुभितं तेजः पूर्वगुणी तु पूर्ववत् । रसः क्षु. भित आपः पूर्वे त्रयः पूर्ववत् । गन्धः क्षुभितो धरा पूर्वे चत्वारः पूर्ववत् । अन्ये शब्दस्प- आभ्यां वायुः, इत्यादिक्रमेण पञ्चभ्यो धरणी इति मन्यन्ते । गुणसमुदायमात्रं च पृथिवी, नान्यो गुणी कश्चित् । अस्मिंश्च तत्त्वकलापे ९० ययोत्तम् । विशेषाणां यतोऽवश्य दशा मागविशेषिणी।' इति । तेन नेतन्मनाव्यं किमेभिरपरोक्षरपिशेपैविशेपा एवं प्रत्यक्षा अग्युपगम्यन्तामिनि । ९१ क्षुभितातू-कार्यजननोन्मुखादित्यर्थः । ९२ अवकाशदानन्यापारवाशमसोऽनुगुणं वारणं शब्द इत्यर्थः । ९३ तेन यथा शब्दः स्वात्मनि वाच्यसाध्याससहदादपपाशं ददाति तथा नकार्यमाकाशोभपि सर्वस्वेति। ९४ यद्रुतम्। 'नागदातस्तु गन्धायमांनुचिनायते मतिः । धरिन्या हि जलादीनामपहेपि प्रजायते । गन्धादिभ्यस्ततो नान्या जलादिन्यः पृथक् च भूः ॥' इति ।

·८ आ०] श्रीमदमिनवगुप्ताचार्यविरचित । अवोर्ध्वगुणं व्यापकं, निकृष्टगुणं तु व्याप्यं । स एव गुणस्य उत्कों- यत् तेन विना गुणा- न्तरं न उपपद्यते, तेन पृथिवीतत्त्वं शिवत- स्वात् प्रभृति जलतत्त्वेन व्याप्तम् , एवं जलं तेजसा इत्यादि यावच्छक्तितत्त्वम् ॥ भूतानि तन्मात्रगणेन्द्रियाणि मूलं पुमान्कञ्चकयुक्सुशुद्धम् । विद्यादिशस्यन्तमियान्ससंवित् सिन्धोस्तरङ्गमसरप्रकारः॥ समलतपरिउण्णउ सअलतत्तउत्तिण्ण। परिमाणहअत्ताण्णउ परमसिवेण समाण ॥ इति श्रीमदभिनवगुप्ताचार्यविरचिते तबसारे तत्त्वस्वरूपप्रकाशन नामाष्टममाहिकम् ॥८॥ ९५ यथोक्त श्रीतम्रालोके। सत. शिवावास्मृति प्रकाशता. स्वरूपमादाय निजामानि भुवम् । समस्ततत्वावलिधर्मसचयै- विभाति भूमृितया स्थितैरलम् ॥ एवं जलादेरपि शातितत्व पर्यन्तघालो बारस्ति ताइन् । किं तूत्तर शक्तितयैव तत्व पूवं तु तद्धर्मतलि भेद । इति, एतच पराग्निशिकाविपरणे सम्पनिणीतन् ।

·अथ नवममाह्निकम् । अथ तत्त्वानां भेदो निरूप्यते । स च सप्तधा पडर्धशास्त्र एवं परं परमे- शेन उक्तः । तत्र शिवाः मत्रमहेशाः मन्त्रेशाः मन्त्राः विज्ञानाकलाः प्रलयाकलाः सकला इति सप्तै शक्तिमन्तः । एपां सप्सेव शक्तयः, तद्भेदात् पृथिव्यादिप्रधानतत्त्वान्तं चतुर्दश- भिभेंटैः प्रत्येकं खं रूपं पञ्चदशं । तत्र खं रूपं । ननु विषमते नरशातिशिवारमा विश्वगुतं सस् यथ मिदान्तदर्श मोधित प्रमाणेद उस इत्यामशाह परमेशनेसादि । पदुकम् जमिम निभेदेन धराध मृएपशिमम् । भियते पायदाधा म्यरपेण सहानरान् ।। परान्त भेदयुग्धीन रवापर पाए । तदन्माषापि नघधा सावरा सप्तधा पुन । मनामदीया पखान्ये मप्रेशपतयविधा। वियन भियत संवा नधिमय ॥' इनि। २ भय भाष परमातो हि परपरापरापामाशियादिनामा मेव विपापपुन चिमतो गनीना च सप्तविधयमुन साम्तर. प्रकारमापमित्रा २ सय इापा इत्ययं तदा मनिशानिमदेवाविवर्ष ।

·९ आ०] श्रीमदभिनवगुप्ताचार्यविरचितः । प्रमेयतायोग्यं स्वात्मनिष्ठम-अपराभट्टारिका- नुग्रहात् , प्रमातृषु उद्रिक्तशक्तिषु यत् विश्रा- न्तिभाजनं तत् तस्यैव शाक्तं रूपं श्रीमत्परा- परानुग्रहात्। तच्च सप्तविधं शक्तीनां तावत्वात् । शक्तिमद्रूपप्रधाने तु प्रमातृवर्ग यत् विश्रान्तं तच्छक्तिमच्छिवरूपं श्रीमत्पराभवारिकानुन- हात्, तदपि सतविधं - प्रमातॄणां शिवात्प्र- भृति सकलान्तानां तावताम् उक्तत्वात् । तत्र शक्तिभेदादेव प्रभातॄणा भेदः, स च स्फुटी- करणार्थं सकलादिक्रमेण भण्यते, तत्र सक- लस्य विद्याकले शक्तिः तविशेषरूपत्वात् बुद्धि- कर्माक्षशक्तीनां, प्रलयाकलस्य तु ते एवं निर्विपयत्वात् अस्फुटे । विज्ञानाकलस्य ते एव । प्रमपेतायोयं-जहास्मकमित्या, स्वास्मनिष्ट्र-शकिशक्तिमनिरसं- स्पृष्टं, तदुपरक्तरवे हि तपस्वमेव गण्यते इत्यर्थः । तथा घ 'परोशो मातृरूपोऽय प्रमाणांशः परापरः । मेयोऽपरः माक्तिमांश्च शक्तिः सं रूपमित्यदः ॥' इत्यादन्यत्रोकम् । ५ तत्तयापारभेदात् हि विचित्राः शक्तयः स्युरिति सामान्यतो विद्यारस एव भक्तिस्येन गणिते इति । प्रसुसभुजगाकारस्वादिति भावः । न चैतन्मन्तव्यं यदि मलयाक. बस ते अपि न फुटे ततः सकलोवर्तिवं कथमिति यत एते मला. धिक्याविर्मावकारणवादधःपतनकारण एवेति सकल पर सर्वाधः ।

·९४ तन्त्रसार। [९ आ० विगलत्कल्पे तत्संस्कारसचिवा प्रयुद्धयमाना शु- दविद्या मनस्य । तत्संस्कारहीना सैव प्रबुद्धा मन्त्रेशस्य । सैव इच्छाशक्तिरूपतां खातव्यख- भावां जिघृक्षन्ती मत्रमहेश्वरस्य । इच्छा- मिका स्फुटस्वातध्यात्मिका शिवस्य इति शक्तिभेदाः सप्त मुख्याः । तदुपरागकृतश्च शक्तिमत्सु प्रमातृषु भेदः - करणभेदस्य कर्तृ- भेदपर्यवसानात्, शक्लेरेव च अव्यतिरिक्तायाः करणीकर्तुं शक्यत्वात् न अन्यस्य - अनवस्था- द्यापत्तेः । वस्तुतः पुनरेक एव चित्स्वातध्यान- न्दविश्रान्तः प्रमाता, तत्र पृथिवी स्वरूपमात्र- विश्रान्ता यदा वेद्यते तदा स्वरूपम् अस्याः ज्ञानकर्मेन्द्रियावान्तरभेदात्मना शकीना सभप , पस्तुतस्तु एक एवासी धर्म समवायारय । यदुक्तम् 'एक एवास्य धर्मोऽसौ साक्षेपेण वर्तते । तेन स्वातन्यवयव युक्त तनाजसो विधि ।' इति। ८ यदुतम्। 'तस्मात् स्वातन्ययोगेन कर्ता स्व भेदयन् वपु । कमांशपशिन स्वाश करणीकुरते स्वयम् ॥' इति । विभिन्न चेत् करणमिप्यते तत् करणमेव कुतो भवेत् अपि तु प्रेरणक्रियाविषयत्वात् स्मैवत्यथ । न च अफरणिका क्रिया भवेदिति करणान्तरमन्वैप्य, तच भिन्नावापेमेवेति तमान्य करणमि- ७ त्यनवस्था।

·९ आ०] श्रीमदभिनवगुप्ताचार्यविरचितः। केवलं भाति चेत्रेचक्षुईष्टं चैत्रविदितं जाना- मीति, तत्र सकलशक्तिकृतं सकलशक्तिमलू- पकृतं खरूपान्तरं भात्येव, एवं शिवान्तमपि वाच्यं, शिवशक्तिनिष्ठं शिवस्वभावविश्रान्तं च विश्वं जानामि इति प्रत्ययस्य विलक्षणस्य भावात् । ननु भावस्य चेत् वेयता खं वपुः तत्सर्वान्प्रति वेद्यत्वं, वेद्यत्वमपि वेद्यम् इत्यन- वस्था, तया च जगतोऽन्धसुप्तत्वं सुप्रकाशमेव, तया च वेद्यसावेद्यत्वे विरुद्धधर्मयोग इति ९ चैत्रषक्षुद्दष्टं पश्यामीटर प्रयायो कि नीलमा प्रथते किमुत चैत्र येयताविशिष्टं नीलमिति सनाये नीलं वेनि चरवेदां नीलं येडि' इत्यनयो: प्रतीयोरविशेषः सात् न चैवमनुभवविरोधात्, द्वितीये तु चैत्रवेद्यता नीलस कि स्वगता विशेषणम् उत अमातृगता । न तावत् प्रमागता व्यधिकरणयोर्भिकक्ष्यत्वेन विशेपणविशेष्यमावायोगात् स्वगतरवे तु सिद्ध वेद्यता भावस्य निजं वपुरिति । १० मनु शानं नाम क्रिया सा च फलानुमेया फलं च भकटताल्पं विषयधर्मः सेव च घेद्यतेनि फौमारिलमवमाश प्रतिक्षिपति । अयं भावः-भावस्य यथा नीलत्वादयो धोः साम्प्रति अविशिष्टाः तथा येघरपारयो धर्मः स्वादित्यत्यन्तायभावः प्रसज्येत, सर्वे च सर्पज्ञाः स्युरिति । अध च योऽयं वेद्यस्वधर्म उक्तः स किं वेद्योऽवेद्यो घा, अचे. धश्चेत् संविदस्पर्शवाद नास्ति, वेद्यो यदि मयेत् तदनवस्था सात् येन कसपिप्पथस्य वेधता न घटेतेति मूछिनमा विश्व पर्यवस्पेत् । ११ ननु भाचे ता स्वी, भावः सत्ता, सा च द्विधा-स्वरूपसचा समवायिनी घ, तया च स्वरूपवेद्यता तथा स्वप्रकाशं च, तस्मात् स्वरूपस्यैव द्यावं घेदकावं च विरद्धांध्यासः।

·तन्त्रसारः। [९ आ० दोषः? अत्र उच्यते-न तत् खं वपुः स्वरू- पस्य पृथगुक्तत्वात् , किं तर्हि तत् प्रमात- शक्ती प्रमातरि च यत् विश्रान्तिभाजनं यत् रूपं तत् खल्लु तत्, तत् स्वप्रकाशमेव तत् प्रकाशते न तु किंचिदपि प्रति इति सर्वज्ञ- त्वम् अनवस्थाविरुद्धधर्मयोगश्च इति दूरापी- स्तम् । अनन्तप्रमातृसंवेद्यमपि ऐकमेव तत् तस्य रूपं तावति तेपामेकाभासरूपत्वात् इति न प्रमात्रन्तरसंवेदनानुमानविनः कश्चित्, तच्च तस्य रूपं सत्यम् अर्थक्रियाकारित्वात् तथैव, १२ ननु यदि नाम प्रकाशविधान्तिसतश्वेव वेद्यता तक्यमस्या गावधनत्यम् ? इति चेत्, सत्यं-यथा स्वातघ्यात् शिवेन भेदोऽवभा- सते तथैव चेयताधर्म इति । यदुकं 'यथा च शिवनाथेन स्वातम्यादास्यते भिदा । नीलादिवत्तथैवार्य वेद्यताधर्म उच्यते ॥' इति । १३ स्वयं प्रकाशते न तु प्रकाश्यत इति विरद्धधर्मयोगः, स्वप्रकाश- मेव तर प्रकाशते न तु कंचिदपि प्रतीति भलत्पक्षे स्वप्रकाशात्मा शिव एवाम्नीति सर्वार्थस्यैवाभावात् अन्य प्रति चकास्तीति वपनं विरष्यते इति सर्वज्ञत्वस्यापि निरासः, स्वयमेव प्रकाशते न तु स्वापेक्षया कर्म- भावमपि लभते अतो न वेद्यता भिन्ना भवितुमर्हतीति भनवस्थानिरामः। १४ न तु भिसं भिन्नमिति भावः। १५ शकिशक्तिमद्रूपकृतमिति।

·९ आ०] श्रीमदभिनवगुप्ताचार्यविरचितः । परदृश्यमानां कान्तां दृष्ट्वा तस्यै समीर्ण्यति, शिवस्वभावं विश्रान्तिकुम्भं पश्यन् समावि- शति समस्तानन्तप्रमावृविश्रान्तं वस्तु पश्यन् पूर्णीभवति नर्तकीप्रेक्षणवत् , तस्यैव नीलस्य तद्रूपं प्रमातरि यत् विश्रान्तं तथैव स्वप्रका- शस्य विमर्शस्योदयात् - इति पञ्चदशात्मकत्वं पृथिव्याः प्रभृति प्रधानतत्त्वपर्यन्तम् । तावत्यु- द्विक्तरागादिकञ्चुकस्य सकलस्य प्रमातृत्वात्; सकलस्यापि एवं पाञ्चदश्यं तस्यापि ताव- उद्यत्वात् । वितत्य चैतत् निर्णीतं तन्त्रालोके । १६ अन्यदृश्यश्व कान्तागतो धर्मश्चेन तदा पत्युरीया कम्मान सादिति भाव। १७ मटुनटप्प्रेक्षादी इयदेव पूर्ण रूप यत् विगलितवेधान्तरतपा तत्रैवानन्याकासतया विमर्शनम् । १८ यद्यपि सकले देहाधामनो वेद्यस्यैव प्राधान्यं तथापि ज्ञान. रियोत्तेजकक्लाविद्यादिकशुकोद्रेकादरत्येव ममातृत्वमिति भाव । १९ ननु वेद्याशप्राधान्यात् धरादिवत् सक्लस्वापि पादश्यमेव न्याय्यमिति तकथमुक्त प्रधानतायान्तमिति, तदारायाह सकलस्पा. पीति । तम्रालोके च 'पासश्य धराधन्तर्निविष्टे सकलेपि । सकलान्तरमरत्येष प्रमेयेवापि मातृ हि ॥' इति। ५०१० पु. परिदृश्यमानामिति पाठ ।

·२८ तनसारः। [९ आ० पुंसः प्रभृति कलातत्यान्तं त्रयोदशधा - सक- लस्य तत्र प्रमातृतायोगेन तच्छक्तिशक्तिम- दात्मनो भेदद्वयस्य प्रत्यस्तमयात्, तथा च सकलस्य स्वरूपत्वमेव केवलं, प्रलयाकलस्य खरूपत्वे पश्चानां प्रमातृत्वे एकादश भेदाः । विज्ञानाकलस्य खरूपत्वे चतुणां प्रमातृत्वे नव भेदाः । मत्रस्य स्वरूपत्वे त्रयाणां प्रमातृत्वे सप्त । मवेशस्य स्वरूपत्वे द्वयोः प्रमातृत्वे पञ्च। मन्त्रमहेशस्य स्वरूपत्वे भगवत एकस्यैव प्रमा- तृवे शक्तिशक्तिमझेदात् त्रयः। शिवस्य तु प्रकाशैकचित्स्वातत्र्यनिर्भरस्य न कोऽपि भेदः परिपूर्णत्वात् । एवम् अयं तत्त्वभेद एव परमे- श्वरानुत्तरनयैकाख्ये निरूपितः भुवनभेदवै- २० तदुक्तं धीतमालोके 'यदा तु मेयता पुंसः कलान्तस्य प्रकरुप्यते। तदुद्भूत. क्युकांपो मेयो नास्प प्रमाता। अत. सकल संशस्य ममातृपं न विद्यते।' इति । २. तदुतम् 'तत एव विचिनोऽयं भुवनादिविधि स्मृत ।' इति । तथा 'एवं भुवनमारापिभिसा भेदरिमैः एटम् ।' इनि ।

·९ आ०] श्रीमदभिनवगुप्ताचार्यविरचितः ।
चित्र्यं करोति, नरकस्वर्गरुद्रभुवनानां पार्थिवखे
समानेऽपि
दूरतरस्य
स्वभावभेदस्य उक्तत्वात् ।
अत्र च परस्परं भेदकलनया अवान्तरभेदशा-
नकुतूहली तन्त्रालोकमेव अवधारयेत् । एवम्
एकैकघटायनुसारेणापि पृथिव्यादीनां तत्वानां
२२ ययोक्तम्
'पाधियाऽपि नो साम्य रद्दवैष्णवलोकयोः ।
का कधान्यन तु भवेनोगे धारि स्वरूपके।'
इति, भन्यति पार्थिवाधारमनि भुवनादाविसर्थः ।
२३ या हि अवान्तरभेदज्ञानं सर्वस्य सर्वात्मकत्वात् सकलेऽपि
तत्वत्तो लयाककादिशक्तिसंभवोऽस्त्येव तस्मात् सप्तानामेव सकला-
दिप्रमातशत्तीनां सप्तभिरेव गुणने एकोनपापसंभवः, संभव
पुवान प्रमाण तेन तथालक्षणेऽपि न दोप इति मन्तव्यम् । यथोकं
तघालोके
'स स्वस्फुटोऽस्तु भेदांश दातुं तावत्मभूभवेत् ।'
इति । एवं शक्तिमनेदोऽपि अङ्गीकर्तव्यः, एपामपन्योन्यं भेदने एफो.
सरचतुविशतिशतप्रकारा भवन्ति, तथान्ययापि चैचित्र्यं सामान्यस्य
विशेषान्यथाभावित्वात् , चक्षुरादिशातीनामनोद्भवतिरोभावाभ्यां भेदा.
नन्त्य स्फुटमेव, न चैतन्मन्तव्यम् भलमन्न अंधभेदेन पतश्चक्षुरादिशती.
नामेवाविर्भावतिरोभावाविति । भावेश-निमनन-विकास-विपूर्णनाएमा
भरत्येव विशेषः, भावेशसमयीभावः, निमजनमासमा तदन्तः
प्रवेशः, विकासस्तदौन्मुख्येन प्रसरणम्, विपूर्णनं तदौन्मुख्येनोरछल.
गारमकं स्पन्दनम्, अनुभूतशक्तिवास हि रामप्पाष्टमिव, रद्रिकशक्तेः
पुनरासज्य विषयं पश्यतः परशमस्कारातिशयो मोदिति भाकिया-
कृत एवं भेद इत्यर्थः।

·१०० तवसारः। [९ आ० भेदो निरूपितः । अधुना समस्तं पृथिवी- तत्वं प्रमातृप्रमेयरूपम् उद्दिश्य निरूप्यते- यो धरातत्त्वाभेदेन प्रकाशः स शिवः । यथा श्रुतिः 'पृथिव्येवेदं ब्रह्म' इति । धरातत्त्व- सिद्धिप्रदान् प्रेरयति स धरामन्नमहेश्वरः, प्रेयों धरामत्रेशः, तस्यैवाभिमानिकविग्रहता- रमको वाचको मन्त्रः, सांख्यादिपाशवविद्योत्ती- शिवविद्याक्रमेण अभ्यस्तपार्थिवयोगोऽप्राप्त- ध्रुवपदः धराविज्ञानाकलः । पाशवविद्याक्रमेण अभ्यस्तपार्थिवयोगः कल्पान्ते मरणे वा धरा- २४ एपगेकघटाल्पकायाम्, अनेकदशावति तरवे पुनः कियन्तो भेदा इति को नाम वतुं शकुयादित्याशयः । उक्तं चान्यान 'एवमेतद्धरादीना तत्वानां यावती दशा। काचिदस्ति घटारयापि तन्न संदर्शिता भिदा ।। भनापि अद्यता नाम सादाम्यं वेदकैः सह । ततः सक्लवेयोऽसौ घटः सकल एव हि ॥ यावधैिकवेद्योऽसौ शिव एवावभासते । तावदेकशरीरोऽसौ बोधो भात्येव यावता ।।' इति । तथैव 'सावन घेदका एते तावद्वेद्या. कथ प्रिये। इत्युक्तनीत्या एतदोध्यम् । किद्विद्वेदसहिष्णुरभेदस्तादात्म्यम् । २५ तर ममातृसप्तक तावद्दर्शयति 'यो धरातच्याभेदेन' इत्यादिना । मनु शिवो नाम निखिलतत्वहणात् प्रोत्युच्यते तरकधं नैयस्येन व्यव. तिष्ठते इत्याशयाह यथेत्यादि । • २६ भावनानिपन्तिममाप्य भन्तस विलयादमामध्रुवपद इत्यर्थः ।

·९ आ०] श्रीमदभिनवगुप्मानायविरचितः । प्रैलयकेवलः । सौपुसे हि तत्वावेशवशादेव चित्रस्य स्वप्नस्य उदयः स्यात् गृहीतधराभि- मानस्तु धरासकलः । अत्रापि शत्युनेकन्य- २७ पराया मलयः न नु जलादेः- अधरतावनाशे हि अर्यतत्त्वा- वेशात् योगिनः, तथा च दृष्टान्तयति सोपुले हि' इत्यादिना, जलत. स्वाविष्टस हि स्वप्तराष्टिर्जलधितरणादिमयी भस्ति । नियतपूर्षभावि सौपुतं खास कारणम्। २८ शशीसप्तकं च स्वम्भसृष्टयादिव्यापारमयं यथान्यत्र 'भस्यैव सप्तकस्स खस्वव्यापारमारपने । मोमो यस्तदेवोतं मातीनां ससक स्फुटम् ।' इति । अन विशेषो यथा तव धरणीनानि भिटाभासिनि या पृथक् । स्तम्भादिकावलोक्येत शिवशक्तिरसो भुवि । अप्रैव सृष्टिविलयस्थित्यनुग्रहसंदतीः । सकलादिशिवान्तेयं विधत्ते विविधस्थितिः ।। सेह मनमहेशानशक्तिस्तवाधिकारिणी । तत्तत्वमप्रवृन्देषु हटादेव हि पुद्गलान् । या प्रेरयति माहेशी शक्ति सा योधभूमिगा। पया बुध्येत मूतस्वसद्धावं पीतलादिकम् । प्रायते तद्विपक्षाच मनशक्तिरसी मता ॥ तत्तवभोगामोगे या सम्पगौन्मुख्यदायिनी । साचनमायमरायस्था शक्तिवैज्ञानकेवली। प्रधुद्धस्फारतत्तत्वतचकर्माभिमुख्यदः । तदोगोन्मुखता शक्तिः प्रलयाकलगामिनी ॥ मायाकर्ममलव्यक्तिसमावेशे तु या स्थिति। यायान्तरेन्द्रियकृता नानावस्थानुपायिनी। मोगतामाता सपाणुसमाप्रपा' इति ।

·१०२ तनसारः। [९ आ० ग्भावाभ्यां चतुर्दशत्वम् इति प्रमातृतापन्नस्य धरातत्वस्य भेदाः, स्वरूपं तु शुद्ध प्रमेयम् इति, एवम् अपरत्रापि । अथ एकस्मिन् प्रमा- तरि प्राणप्रतिष्ठिततया भेदनिरूपणम्-इह नीलं गृह्णतः प्राणः तुटिपोडैशकात्मा वेद्या- वेशपर्यन्तम् उदेति, तत्र आद्या तुटिरविभा. गैकरूपा, द्वितीया ग्राहकोल्लासरूपा, अन्या तु ग्राह्याभिन्ना तन्मयी, उपान्त्या तु स्फुटीभूत- ग्राहकरूपा, मध्ये तु यत् तुटिद्वादशकं तन्म- ध्यात् आद्यं पदं निर्विकल्पखभावं विकल्पा- च्छादक, पट्टत्वं च अस्य स्वरूपेण एका तुटिः, आच्छादनीये च विकल्पे पञ्चरूपत्वम् , उन्मि- मिपा उन्मिपत्ता, सा च इयं स्फुटक्रियारू. पत्वात् तुटिदयात्मिका-स्पन्दनस्य एकक्षण- २९ वेधताया प्राधान्यात् नरारमकमित्यर्ध । यथोत्तम् 'यत्तु प्रदीतृतारूपसविस्पर्शवियर्जितम् । शुद्ध जर तरस्वरूप मिस्थ विश्व निकामकम् ॥' इति । ३० जलादाविपर्य। ३. सर्य एघायमध्या मागरप' इयुसयुक्त्या प्रमानु प्राण प्रतिष्ठा । १२ भेद-पासदश्यादि । २३ सपादालतूप टि माणधारस इस पोम्पम् । २५ सन्मयी-प्रारमयी।

·९ आ०] श्रीमदमिनवगुप्ताचार्यविरचितः । रूपत्वाभावात् , उन्मिपितता खकार्यकर्तृत्व च इत्येवमाच्छादनीयविकल्पपाश्चविध्यात् स्वरू- पाच पट् क्षणा निर्विकल्पकाः, ततोऽपि निर्वि- कल्पस्य ध्वंसमानता, ध्वंसो विकल्पस्य, उन्मि- मिपा उन्मिपत्ता तुटिद्वयात्मिका उन्मिपि- तता च इति पद तुटयः । खकार्यकर्तृता तु ग्राहकरूपता इति उक्तं न सा भूयो गण्यते, इत्येवं विवेकधना गुरूपदेशानुशीलिनः सर्वत्र पाञ्चदश्यं प्रविभागेन विविञ्चते । विकल्पन्यू. नत्वे तु तुटिन्यूनता सुखादिसंवित्तावित यावत् अविकल्पतैव । लोकास्तु विकल्पवि- श्रान्त्या ताम् अहन्तामयीम् अहन्ताच्छादिते- ३५ नीलशब्दोपलक्षिता पृपिपी माणगर व्याख्यातेति इति मादाय।। ३६ सन-प्रधानतावपर्यन्तमित्यर्थः । २७ प्रायोदश्पादावित्यर्थः । किसम स्वरूपन्यूनतापक्षे निक्षेपान सुदेन्नमा प्रमारपेनास्याधिस्य, ना स्वस्परिप्रलोप एष परिश- दसरमनि माणधारे तापटिसंभावसामानः। ३८ म्यूनताया पलं किमिलाह सुखत्यादि, स्योकम् पया हि विदु.पातः पवादामुपस्थितिः । विस्मरशेव गसं मुसाविभान्तिवर्मना । तथा गसविझरपेऽपि सदा संवेदने जनाः। विकल्पवित्रापिलास गाभिमन्यते ।'

·तन्नसारः।
[९आ०
दंभावविकल्पप्रसरां निर्विकल्पां विमर्शभुवम्
अप्रकाशितामिव मन्यन्ते-दुःखावस्था सुखवि-
श्रान्ता इव, विकल्पनिहाँसेन तु सा प्रकाशत
एव इति इयम् असौ संवन्धे ग्राह्यग्राहकयोः
सौवधानता इति अभिनवगुप्तगुरवः । एवं च
पाश्चदश्ये स्थिते यावत् स्फुटेदन्तात्मनो
भेदस्य न्यूनता तावत् द्वयं द्वयं हसति यावत्
द्वितुटिकः शिवावेशः, तत्र आद्या तुटिः सर्वतः
पूर्णा, द्वितीया सर्वज्ञानकरणाविष्टाभ्यत्यमाना
सर्वज्ञत्वसर्वकर्तृत्वाय कल्पते न तु आद्या ।
यदाह श्रीकल्लटः 'तुटिपीत इति' अत्र पातशब्द
सैव भगवती श्रीमत्काली मातृसद्भावो भैरवः
.
३९ माझमाहकयोर्यत उदयो यत्र वा विश्रान्तिस्तत्रावहितरवं, पेन
ममितपरसंपत्ति । यथोक्तम्
'प्रायमाहरसंविति. सामान्या सर्वदेहिनाम् ।
योगिना तु विदोनोऽयं संबाधे सावधानता ॥
इनि ।
४० अन्त्योपान्त्या मरियस स्वरूपपक्षे निक्षेपात् ।
१. सर्वसाम्यादिति भावः।
४२ 'दुटिपाते समयमर्पयवराम' इति हि भूत्रम् भावापारनुटेः
पातोपचयो हामो द्वितीया मुटिरिति पावन् ।

·९ आ०] श्रीमदभिनवगुप्ताचार्यविरचितः। १०५ प्रतिभा इत्यलं रहस्योरहस्यनेन । एवं मत्रम- हेशतुटेः प्रभृति तत्तदभ्यासात् तत्सिद्धिः । अथात्रैव जाग्रदायवस्था निरूप्यन्ते,- तत्र वेयस्य तदिपयायाश्च संविदो यत् वैचित्र्यम् अन्योन्यापेक्षं सत् सा अवस्था, न वेद्यस्य केवलस्य न चापि केवलायाः संविदो न चापि पृथक् पृथक् रे । तत्र यदाधिष्ठेयतया बही- रूपतया भानं तदा जाग्रदवस्था मेये मातरि माने च । यदा तु तत्रैव अधिष्टोनरूपतया भानं संकल्पः तदा स्वप्नावस्था । यदा तु ५३ रह सस्प मापनेन-प्रकटीकरणेनेत्यर्थः। ५४ एव द्वितीयस्यां तुटौ सर्वज्ञाशदेसिद्धिरका सदरतीयादिषु स्यास येत्याश शाह 'एव मन्त्रमहेश' इत्यादि, तदुत्तम् 'तासु संदधतश्चिमवधानकलक्षणम् । तससिद्धिसमावेशः स्वयमेयोपजायते ॥' इति । १५ तास्ताः सिद्धयश्च श्रीपूर्वशावादी धारणाएटलायुक्ता-देहगु- हत्यादयः। १६ पादश्यादिभमास्मतया निर्दिष्टे तावाद्यध्वनि । १० वरूपरवेन निर्दिष्टस। ४८ तत्ताप्रमातृप्यनोत्तायाः। १९ प्रमाणारमतयेत्यर्थः।

·तन्त्रसारः। [९ मा० तत्रैव अधिष्ठातृरूपतया वीजात्मतयैव भानं तदा सुपुप्तावस्था । इमा एव तिस्त्रः प्रमेयप्र- माणप्रमानवस्थाः प्रत्येकं जाग्रदादिभेदात् चतुर्विधा उक्ताः । यदा तु तस्मिन्नेव प्रमात- विश्रान्तिगते प्रमातुः पूर्णतोन्मुख्यात् तद्वारेण पूर्णतोन्मुखतया भानं तदा तुर्यावस्था, सौ च रूपं दृशाहमित्येवं-विधम् अंशत्रयम् उत्तीर्य पश्यामीति अनुपौयिका प्रमातृता स्वातघ्य- सारा, नैकव्यमध्यत्वदूरत्वेः प्रमातृप्रमाणप्रमेय- ताभिपेकं ददती तदवस्थात्रयानुग्राहकत्वाद त्रिभेदा। एतदेव अवस्थाचतुष्टयं पिऐंडस्थपद- ५० प्रमात्रैकात्म्येनेत्यर्थः। ५१ सभाव्यमानभाविकार्यसंबन्धात् विश्वस्य योज-कारणं, तदारम- तयेत्यर्थः। ५२ मनु मेयं माता मानमधिष्टेयमित्युक्तं तत्वथं माता सन् मेयता गच्छेदित्याह 'इमा एच' इति । ५३ ननु गेयादिप्रयसाध्या प्रमाणफलरूपा मितिः, अतो मेयाद योऽया जीवितमिति चेत् मैवमित्याह 'सा च' इत्यादिना । ५४ अनुपयुज्यमानानुपपद्यमानोपायेत्यर्थः । ५५ पिपडे शरीरे तिष्टतीति पिण्डस्थं, सध्दनः पदं स्थान प्राणा, अथ च पद्यते ज्ञायतेऽनेनेति पदम् - सक्ल्पः, तत्र प्राणसंक्ल्पयोस्तिष्ट- तीति पदस्थम्, रूपयति तत्तदर्थजातं स्वात्मसात्कारेण रूपवत् करो. वाति रूप प्रमाता, तदैकारम्पं रूपस्थम् , रूप मितमपि प्रमातारमतिमा- न्तस्वात् रूपातीतमुच्यते।

·९ आ०] श्रीमदभिनवगुप्ताचार्यविरचितः । १०७ स्थरूपस्थरूपातीतशब्दैयोगिनो व्यवहरन्ति, प्रसंख्यानधनास्तु सर्वतोभद्रं व्याप्तिः महा- व्याप्तिः प्रचय इति शब्दः । अन्व) चात्र दर्शितं तत्रालोके श्लोकवार्तिके च । यच्च सर्वान्तर्भूत पूर्णरूपं तत् तुर्यातीतं सर्वातीतं महाप्रचयं च निरूपयन्ति । किं च यस्य यद्यदा रूपं स्फुटं स्थिरम् अनुवन्धि तत् जाग्रत् , तस्यैव तद्विपर्ययः स्वमः, यः लयाक- लस्य भोगः सवेदनं सुपुतं, यो विज्ञानाक- लस्य भोगः भोग्यामिन्नीकरणं तुर्य मन्त्रादीनां स भोगः, भावानां शिवाभेदस्तुर्यातीतं सी- तीतम् । तत्र स्वरूपसकलौ १ प्रलयाकलः २ विज्ञानाकलः ३ मत्रतदीशतन्महेशवर्गः ४ शिवः ५इति पञ्चदशभेदे पञ्च अवस्था । स्वरूपं प्रलयाकल इत्यादिक्रमेण त्रयोदशभेदे, स्वरूपं विज्ञानाकलशक्तिः विज्ञानाकल इत्येकादशभेदे, खरूपं मन्त्राः तदीशाः महेशाः शिवः इति नव- भेदे, स्वरूपं मनशाः महेशः शक्तिः शिव इति सप्तभेदे, खरूपं महेशशक्तिः महेशः शक्तिः ५६ विश्वस्य करामलकवत् प्रचिततया दर्शनात् प्रचयः । .4

·१०८
तन्त्रसार ।
[९ आ०
शिव इति पञ्चभेदे, स्वरूपं क्रियाशक्तिः ज्ञान-
शक्तिः इच्छाशक्तिः शिव इति त्रिभेदे, अभि-
नेऽपि शिवतत्त्वे कियाज्ञानेच्छानन्दचिद्रूप-
कुत्या प्रसंख्यानयोगधनाः पञ्चपदत्वम् आहुः ॥
भूम्यादी तत्त्वजाले न हि भवति वपुस्तादृशं यत्प्रमातुः
संविद्विश्रान्तिवन्न्यं स्फुरति स बहुधा मातृभावोऽस्य यसात्।
तेनासिन्वेयजाले क्रमगतकलनां निर्विकल्पामहन्ता-
सातभ्यामर्शसारां भुवमधिवसत प्राप्नुत स्वात्मसत्ताम् ।।
पहिण उभाहरभावकलपुणुअब्भन्तरि एह
सचिवपसम इपुणुजअल इन्भिहिनिहकलेह ।
संवेषण पअरुड इउभावकलाउममग्गु
भरिअद्दसुस्मुहुपुणुभरिउ ॥१॥
तुरिआणन्तरलग्गु
घडुबोहिणहउजोअसिएह ।
समत्थफुरणकमेण
कर्मणलिहालमिसाणमिपञ्चावतु ॥ २॥
इति श्रीमदभिनवगुप्ताचार्यविरचिते तन्त्रसारे तत्त्वभेदप्रकाशन
नाम नवममाहिकम् ॥ ९॥

·• अथ दशममाह्निकम् । उक्तस्तावत् तत्वाध्या कलाधध्वा तु निरू- प्यते, तत्र यथा भुवनेषु अनुगामि किंचिद्रूपं तत्त्वम् इत्युक्तम् , तथा तत्त्वेषु वर्गशो यत् अनुगामि रूपं तत् केला- एकरूपकलनास- हिष्णुत्वात् । तद्यथा पृथिव्यां निवृत्तिः-नि- वर्तते यतस्तत्त्वसर्ग इति । जलादिप्रधाना- न्ते वर्ग प्रतिष्ठा- कारणतयाप्यायनपूरणकारि- त्वात्। पुमादिमायान्ते विद्या-वेद्यतिरोभावे सं- विदाधिक्यात्। शुद्धविद्यादिशक्त्यन्ते शान्ता- १ तथाहि- 'देविदाहु पुनासौ शक्तिरन्त मुसूदिमका । तत्यानां सा कलेयुजा धरण्या धारिका यथा ॥ भत्र पक्षद्वये वस्तु न भिम भासते यत् । अनुगामि न सामान्य मिष्ट नैयायिकादिवत् ॥' इखाद्यन्यत्रोक्तम् । घरण्या यथा धारिका शत्तिानुगतासि तथा पर कार्य प्राप्तात् पहिर्मुखस्वात् निवर्तकत्येन फलयित्री निवृत्तिरला, पति- धानेन कलयित्री प्रतिष्ठाण्या शक्ति, एवमन्यासामपि करना । तथा पोक्तम् 'निवृत्ति पृथिवीतरये प्रतिष्ठाव्यगोचरे। विधा निशान्त शान्ता च शक्यन्तेऽदमिदं चतुः। शान्तातीता परे तावे क्लातीतं परं पदम् ॥ इति ।

·तन्त्रसारः। [१० आ कञ्चकतरङ्गोपशमात् । एतदेव अण्डचतुष्टयं-- पार्थिव-प्राकृत-मायीय-शाक्ताभिधम् । पृथिव्या- दिशक्तीनाम् अत्र अवस्थानेन शक्तितत्त्वे यावत् परस्पों विद्यते स्पर्शस्य च सप्रतिघत्वमिति तावति युक्तम् अपंडत्वम्। शिवतत्त्वे शान्ताती- ता-तस्योपदेशभावना_दौ कल्यमानत्वात् । खतन्त्रं तु परं तत्वं, तत्रापि यत् अप्रमेयं तत्क- लातीतम्। एवं पञ्चैव कलाः पत्रिंशत्तत्वानि । तथाहि-प्रमेयत्वं द्विधा-स्थूलसूक्ष्मत्वेन इति दश । करणत्वं द्विधा-शुद्ध कर्तृतास्पर्शि च इति दश। करणतोपसर्जनकर्तृभावस्फुटत्वात् पञ्च, शुद्धकर्तृभावात् पञ्च, विगलितविभाग- तया विकासोन्मुखत्वे पञ्च, सर्वावच्छेदशून्यं शिवतत्वं पड्रिंशम् । तद्यदा उपदिश्यते २ तदुक्तम् 'अण्डं च नाम भुवनविभागस्थितिकारणम् । प्राहुरावरणं तच शक्यन्तं यावदति हि ॥' ३ समनकलनोसितत्वादिति भावः । तदुसमन्या यद्वधं किंचिदाभाति तदक्षये यप्रकाशते । तत्तवमिति निर्णीत पनि हदि भासते ॥

·१० आ०] श्रीमदभिनवगुप्ताचार्यविरचितः । १११ भाव्यते का यत् तत्प्रतिधापदम्, तत् सप्तत्रि- शम् , तस्मिन्नपि भाव्यमाने अष्टात्रिंशम्, चअनवस्था-तस्य भाव्यमानस्य अनवच्छिन्न- खातव्ययोगिनो वेद्यीकरणे सप्तत्रिंश एव पर्य- वसानात् , पदिशं तु सर्वतत्त्वोत्तीर्णतया संभा- व्यावच्छेदम् इति पञ्चकलाविधिः । विज्ञाना- कलपर्यन्तम् आत्मकला, ईशान्तं विद्याकला, शिष्टं शिवकला इति त्रितत्त्वविधिः । एवं नव- तत्त्वायपि ऊहयेत् इति । मेयांशगामी स्थूल- भुवनतत्त्वकला- माध्वभेदः, मातृविश्रान्त्या तथैव विविधः, सूक्ष्मपररूपत्वात् त्रिविधो चिदानन्दस्साकस्प तदितिदेशगे। सतविंशं समाभाति तम्राकाडा घनापरा॥ तथापि क्सवेधरवं यत्र भाति स चिन्मयः । भाटाविशतम. सोऽपि भावनायोपदिश्यते । यदि नाम तता सप्तमिश एव पुनर्भवेत् ।।' इति । ५ सपा च नय तत्वानि अन्यन कपितानि यथा 'प्रकृतिः पुरपश्चैय नियति. काल एव च । माया दिया सधेश सदाशियतिरी तथा इति । भाविपदादाइसारवम् । पं. ३. अनवच्छिन्नं सातव्यं योनिन इति पाठ ।

·११२ तन्त्रसारः। [१० आ० तत्र प्रमाणतायां पदाध्या, प्रमाणस्यैव क्षोभ- तरङ्गशाम्यत्तायां मत्रावा, तत्प्रशमे पूर्णप्रमा- तृतायां वर्णाध्या, स एव च असौ तावति विश्रान्त्या लब्धखरूपो भवति इति एकस्यैव पविधत्वं युक्तम् । पंदमन्त्रवर्णमेक पुरपोडशकं धरेति च निवृत्तिः। तत्त्वार्णमनिनयन रसशरपुरमखमत्रपदमन्या ॥१॥ मुनितच्यार्ण द्विकपद- मत्र वस्खक्षिभुवनमपरकला। ६ उक्तं चान्यगापि 'यममाणात्मक रूपमध्वनो मातृभागगम् । पदं सवगमात्मस्वसमावेशात्तदुच्यते ॥ तदेव च पद मघ्र. प्रक्षोभारप्रध्युत यदा। गुप्तभापी यतो माता तूष्णीभूतो व्यवस्थितः ॥' इति। ७ पदमघ्रवर्णमिति समाहार., एकमिति क्षकाररूपम्, पुरपोदशक मिति कालाग्यादिवीरभद्दान्तम् । ८ अग्नयत्रयः, नयने दे, तेन अबादीनि अध्यक्तान्तानि तावानि, हादिडान्ता वर्णाश्च प्रयोविंशति , रसा पट्, शरा पत्र, एवं पट्पञ्चाश- पुराणि, अस्माणि शराः प तेन द्वे चतुरक्षरे त्रीणि पळाक्षराणि इति पञ्च पदानि मघाश्च, अन्यति आन्यायिन्यपरपर्याया प्रतिष्ठा । ९ मुनयः सप्त तेन पुमादिमायान्तानि नामानि शादिधान्ताय वर्णा., प०३ क. पु. तावति एव्येति पाठ ।

·११ आ०] श्रीमदभिनवगुप्ताचार्यविरचितः । अपर्णतत्चमेकक- पदमन्त्रं सैन्यभुवनमिति तुर्या ॥२॥ पोडश वर्णाः पदमत्र- तत्वमेकं च शान्त्यतीतेयम् । अभिनवगुप्तेनार्या- प्रयमुक्तं संग्रहाय शिष्येभ्यः ॥३॥ भुवनजालसअलउ परिसरसहअवसीसहतत्ताईसकूउ । तत्तभाउकलणा इविमरिसहसीसइपञ्चकलाहंसरूउ ॥ पञ्चकलामउएह महेसरकुणइदिउज्झइ। इच्छइसुहमा भरिहवियोधतरङ्गमहासरु ॥ द्विकेति तेन पञ्चाक्षरमेकं यक्षर द्वितीयं चेनि पदमन्त्री घ, वसवोऽष्टी भक्षिणी हे तेनालाविधातिभुवनानि, अपरकलेति योधिन्यररपर्याया विधा। १० भमयस्त्रयः तेन गखका वर्णाः सुद्धविधेश्वरसदाशियाश्च तापानि, एकति तेन व्यक्षरं पदं मध, सन्यभुवनानि अक्षौहिण्योऽष्टादश, तुर्येति विन्यपरपयांपा शान्ता । पोडशेति विसगांधकारापा. स्वर- पोषशकामकमेव एक पदं मनम, तपमिति शिवारयं पदनिश, तब सशक्तिस्पेऽपि प्राधान्यादेकं, लिहि न किमतो भिन्ना भवितुमर्हति इति भावः।मान्यतीताया भुयनानि म संभवन्तीति नाथ तति- देशः । एवमष्टादशोत्तर शतं भुवनानि, पत्रिंशत्तरवानि, पय कला', दश पदानि, तायन्त एव मनाः पञ्चाशद्वांश्च इति पोढावा इति पिण्डाधा। १५

·तप्रसारः।
[११ मा
सोचिअमामह
भवताविसरठ।
सअलउजद्धजालु
निअधअणिपरिमरिमेहहरो ॥
चेअणुमरिअभरिट
अप्पमणिसचिअपाणिमणु ।
माणसपाणपत्रण
धीसामसुपूरितजजिराणु ॥
तबिघडाड निहलु
परमहरयणाहहुहोइतणु।
मत्तिदाशुआवाहणु
प्रअणुमणिहाणुइट आहिणअउछ ।
सब्मिहअद्धकलण
निगोहाराएतिलडेचिअएहइतव ॥
इति श्रीमदभिनवगुप्ताचार्यविरचिते तत्रसारे कलाद्यध्वप्रकाशन
नाम दशममादिकम् ॥ १०॥

·अथ एकादशमाह्निकम् ।
तत्र यावत् इदम् उक्तम् तत् साक्षात्
कस्यचित् अपर्वर्गाप्तये यथोक्तसंग्रहनीत्या
भवति, कस्यचित् वक्ष्यमाणदीक्षायाम् उपयो-
गगमनात् इति दीक्षादिकं वक्तव्यम् । तत्र
कः अधिकारी इति निरूपणार्थं शक्तिपातो
विचार्यते । तत्र केचित् आहुः ज्ञानाभावात्
अज्ञानमूलः संसारः तदपगमे ज्ञानोदयात्
शक्तिपात इति तेषां सम्यक् ज्ञानोदय एव
, 'यावत् इदम्' इतिफयनस्यायमभिप्राय - शक्तिपासचिध्यात्
कारणभेद एव न कार्यभेद । ययोकम्
'सविदि पलभेदोऽन न मल्यो मनीपिमि ।'
इति, सर्वेपामाणवादीनामनुचरपदाशतिरेय फलमित्यभिप्राय ।
२ स्वप्रकाशस्वरूपानुशीलनदेतो ।
३ यथोक्त गीता
ज्ञानामि सर्पकर्माणि भससारकुरतेऽर्जुन।'
इति । तत्र कर्मभोगोऽपि विधा-क्रमेणाप्रमेण चेति, सन फ्रमेण भोगे कर्मा-
न्तामसको दुर्निवार इति कदाचिदपि नास्थ क्षय सात्, भक्रमेण पुन.
रेपो भोग एवं न सात् । एव हि कर्मणा मालदानारमा स्वभाव एप
स्पयो भपेत्, न चैतत् इत्युभप्रयापि नात. क्षय कर्मणों सिहोद प्रताप
ज्ञानोदयात् इत्युक्तम्।
६०७०रा. पुतदपामज्ञानोदयादिति पार ।

·, तब्रसारः। [११ मा० किंकृत इति वाच्यम् , कर्मजन्यत्वे कर्मफ- लवत् भोगत्वप्रसङ्गे भोगिनि च शक्तिपाता- भ्युपगतौ अतिप्रसङ्गः, ईश्वरेच्छानिमित्तत्वे तु ज्ञानोदयस्य अन्योन्याश्रयता वैययं च, ईश्वरे रागादिप्रसङ्कः, विरुद्धयोः कर्मणोः समवलयोः अन्योन्यप्रतिबन्धे कर्मसाम्य, ततः शक्तिपात इति चेत्, न-ऋमिकत्वे विरो- धायोगात्, विरोधेऽपि अन्यस्य अविरुद्धस्य ४ पट्पोडशपदार्थपरिशीलनाय हि तन्निमित्तमुक्त, तन कतरत्तदेक- निमित्तमिति । ५ को नामानयोविशेष इति भाव । ६ ननु कर्मफलत्वाविशेपेऽपि तथेश्वरेच्छावशात् ज्ञानमेव कर्मान्तर- दाइक न स्वर्गपश्चादिकर्म इत्याश शाह 'इंश्वरेच्छा' इत्यादि । ७ ज्ञानोदये सति ईश्वरेच्छानिमित्तत्वमनुमीयते ईश्वरेच्छानुमाने च ज्ञानोदय इति अन्योन्याश्रयणात द्वयोरेपासिद्धता गदित्यर्थ । . इह हि भोगप्रममहिम्ना यहुए कर्मसु क्षीणेषु कुप्रचित् भनियते काले यत्परिपक्केऽपि समानसामर्थ्यविरोधत्वाद्विरद्ध कर्मणी फल प्रति रखे तिष्ठत , स्ववीय स्वकीय नियत भोग विधातुमुदासाते, तदनन्तर भाषीनि च कर्मागि अपरिपरवात् भोगाय नोन्मुसीभयन्ति, तदीश विरद्धकर्मद्वयविरोधलक्षण कर्मणा। यमुच्यते इति । ९ वर्गणा च ममिक्रवमेय न्याय्य परस्परपरिहतस्वरूपतया युगपद- यस्थागायोगार, अतश्च मर्गय स्वमपि फल ददातीति चैपा का नाम फल मति अन्योन्यस्य रोमृता-कस्मिंश्चिदपि कालक्षणे युगपत्र घृश्ययोगात् । ५०१ रा०पु० एमजस्येन्यकर्मपरेति पाट ।

·११ आ०] श्रीमदभिनवगुप्ताचार्यविरचितः । ११७ कर्मणो भोगदानप्रसङ्गात्, अविरुद्धकर्माप्रवृत्ती तदैव देहपातप्रसङ्गात् , जात्यायुष्प्रदं कर्म न प्रतिवध्यते भोगप्रदमेव तु प्रतिवध्यते इति चेत्, कुतः-तत्कर्मसद्भावे यदि शक्तिः पतेत् तहि सा भोगप्रदात् किं विभियात् । अथ मेलपरिपाके शक्तिपातः सोऽपि किस्वरूपः? किं च तस्य निमित्तम् ? इति, एतेन वैराग्यं धर्मविशेषो विवेकः सत्सेवा सत्प्राप्तिः देवपूजा १. स्वप्रकाशको नित्ये पस्तुनि यदक्षानं तदेव मलं संसाराष्ट्र कारणमित्याविवादः । तन सेटपालगुरुरिध तस्य परिपाकमाह-'मल. निरोधात् शक्तिपात: रोदी शक्तिह निरोपिका यदा निरोधकाख्यात् स्वव्यापारात निवर्तते सदायं स्फुटज्ञाननियासमापेशात शिवशक्तिपात- भाग्भवेदिति।' मनाक्षेपं करोति किस्वरूप इत्यादिना, मलस्य नाशतापत् ने संभयनि, मरो हि एक इतीतरामनामपि नइयेदिति सर्पमुक्तिप्रसा., भय न नाम: अपि तु पाक: स्वशक्तिप्रतिबद्धता, सापि विपानिवत् सान् प्रति भरिशिष्टा इति स एवं प्रसा, भय चेदुच्यते सहेतुति सर परच्यं कर्म या इतुरीधरेच्छा वा, सन फर्म न बादशं तस भोगेक- हेसुरवात , नारीश्वरेशा साहि किं सतना उत परतया, परतधा तावत् कस्य परतमा इति, स्वतमा पेत् तस्य धीवरागदेपरवान् सर्वान् प्रति अविशेषापते, अहेतुका इति चेत् मागेव नाशः स्यादिति स्थितिरेवास्य न सात् इति। पं.१० पु. पर्माप्रति इति पाठः। पं.ग.पु. यमविदेश इति, सत्सेवा भापमाप्तिरिति च पाता।

·तन्त्रसारः। ११८ [११ आ. इत्यादिहेतुः प्रत्युक्त इति भेदवादिनां सर्वम् असमञ्जसम् । स्वतन्त्रपरमेशाद्वयवादे तु उपप- द्यते एतत् , यथाहि-परमेश्वरः स्वरूपाच्छाद- नक्रीडया पशुः पुद्गलोऽणुः संपन्नः, न च तस्य देशकालस्वरूपभेदविरोधः तद्वत स्वरूप- स्थगनविनिवृत्त्या स्वरूपप्रत्यापत्ति झटिति वा क्रमेण वा समाश्रयन् शक्तिपातपात्रम् अणुः उच्यते, खातयमात्रसारश्च असौ परमशिवः शक्तेः पातयिता इति निरपेक्ष एव शक्ति- पातो यः स्वरूपप्रथाफलः, यस्तु भोगोत्सुकस्य स कर्मापेक्षः, लोकोत्तररूपभोगोत्सुकत्य तु स एव शक्तिपातः परमेश्वरेच्छाप्रेरितमायागर्भा- धिकारीयरुद्रविष्णुब्रह्मादिद्वारेण, मन्त्रादिरूप- १२ यथोक्तमन्यय 'यथा हि परमेश्वरो निरसेन सं छादयन् पराद्वयमयं वपुः पशुरितीर्यते लौकिकैः । तथैव पुनरप्यसी विमलचिरखरूपं पर प्रकाशमतिरोधरिछय इत्तीर्यते पोगिभिः ॥' १३ झटिति - अनुपायादिक्रमेण । १४ ममेण - वक्ष्यमाणदीक्षादिना । १५ न तु कर्मयोगाद्यपेक्षक इति भावः । पं०11० पु० रोकोत्तररूपोऽनुत्तरमोगेति, ख० पु. लोकोत्तररूपो भोगेति पाठः।

·आ०११] श्रीमदभिनवगुप्ताचार्यविरचितः । त्वं माया'विवेकं पुंस्कलाविवेकं घुप्रकृतिविवेक पुद्धिविवेकमन्यच्च फलं प्रस्नुवानः तदधर- तत्त्वभोग प्रतियनाति, भोगमोक्षोभयोत्सुकस्य भोगे कर्मापेक्षो, मोक्षे तु तन्निरपेक्षः इति सापेक्षनिरपेक्षः। न च वाच्यं-कस्मात् कर्मि- श्चिदेव पुंसि शक्तिपात इति, स एव परमेश्वरः तथा भाति इति सतत्ते कोऽसौ पुमान् नाम यदुद्देशेन विषयकृता चोदना इयम् । स चार्य शक्तिपातो नैवधा,- तीव-मध्य-मन्दस्य १६ अन्न दाक्तिपातो नया इति यदुक्कं तद्दीकरणार्थ मालिनीपि. जयो सन्यते एवमस्वरमा काले कसिंधियोग्यताया। शतिः संवायते दीयी शान्ता मुक्तिफलप्रदा वरसंपन्याधतः कधितरक्षणादपज्यते । अज्ञानेन सहकट कस्यविदिमिरवते । खाक्तिपमाविष्टः स पियामुः शियेउया। मुक्तिमुक्तिप्रसिद्धार्थ नीयते सारं प्रनि ।। समाराध्य साराादीक्षामाराय शारीम् । सरक्षणाझोपभोगादा देहपाते शिर्ष प्रजेन् । योगदीक्षा समासाप शास्वा योग समम्पसेत् । योगसिदिमासोति तर गावतं पदम् । भवास पशिमारः सविधारणात्याविरूणामानेन सद एवं सन्मपत्वं विनिवतते सपहसनेन स्वामसाक्षाकारला पूर्ण ५०म० पु. वीममप्पमन्दस्पोत्कति पाठः।

·१२० तनसारः। [११ आ० उत्कर्षमाध्यस्थ्य-निकः पुनस्वैविध्यात्, तत्र उत्कृष्टतीवात् तदेव देहपाते परमेशता, मध्य- तीव्रात् शास्त्राचार्यानपेक्षिणः स्वप्रत्ययस्य प्रा. तिभज्ञानोदयः यदुदये वाह्यसंस्कारं विनैव भोगापवर्गप्रदः प्रातिभो गुरुरित्युच्यते तस्य हि ज्ञानमुदेति, यतः स मध्यतामया रदशत्त्या समाविष्टः संरक्ष्यते तत्त. लक्षणोदयात्, तद्वक्ष्यति द्वितीयपटले 'सनि तसिंच चिह्नानि तस्यैतानि पिलक्षयेत् । तन्नतप्रथमं चिहूं रद्धे भक्तिः मुनिश्चता ।। द्वितीयं मन्त्रसिद्धिः स्यात्सद्यः प्रत्ययकारिका । सर्वसाववशित्वं च तृतीय तस्य लक्षणम् ॥ प्रारब्धकार्यनिष्पत्तिश्चिमाहुश्चतुर्थकम् । कवित्व पञ्चमं ज्ञेयं सालारमनोहरम् ॥ सर्वशास्त्रार्थवेतृत्यसकमा चास्य जायते ।' इति । अत एव चान गुर्वाद्यनपेक्षणात् अन्यत्र स्वसंवित्तिदेवीमिर्दाशि- तसांसिद्धिक इति उपदिष्टः । एवं चास्य स्वयं प्रवृत्तरपि अहिपते झाने किमेवमेवैतत् न वा इति संवादमपेक्षमाणस्य यदा गुरुं प्रति यियासा भवति तदा सा पारमेश्वर्या त्या वक्ष्यमाणलक्षणं सद्गुरुं प्रति नीयते, येन तत्प्राप्तिमात्रादेवास्य तथा दायोत्यादात् ज्ञान पर पूर्णता यायात्, यदशात् परेपामनायासमेव ततो भुचिमुक्ती स्वाताम् , अत एवास्थाक- पितस्येऽपि धीतघालोके सहभित्तिकत्वमुक्तम्, अन्यथा तु निर्मित्तिक स्वम् अस्यैव पादरयस्यावृत्या च स कथित् मन्दतीवरूपया शिवशक्तया मोदितस्यविनों भुषिमुचिमसिद्यर्थ सद्गुरं प्रति जिगमिपुः सन् गती सत्यां तां प्राप्य तेन वेन भाराधनप्रकारेण प्रसन्नात् तसात् पारमेश्वर कंचन दीक्षाप्रकारमासाद्य तत्समनन्तरमेव सति देहे शिवं भजेव-पूर्ण- ज्ञाननियोत्तेजनेन तदेवरूपस्वात्मसाक्षात्कारमासादयेत् येन पूर्वोपस. मस्तलक्षणापत्ती जीवन्मुक्तः स्यात् । यद्वा भुक्तभोगतया बास समरणस्त• रक्षणादेव च देवपाते शिवं प्रजेत् । .

·११ आ०] श्रीमदभिनवगुप्ताचार्यविरचितः । १२१ न समय्यादिकल्पना काचित्, अत्रापि तारत- म्यसद्भावः-इच्छावैचित्र्यात् इति, सत्यपि प्रा- तिभत्वे शास्त्राद्यपेक्षा संवादाय स्यादपि, इति निर्मितिसमित्यादिवहुभेदत्वम् आचार्यस्य प्रा- तिभस्यागमेपु उक्तम्, सर्वथा प्रतिभांशो व- 'दृष्ट्वा शिष्यं जराप्रस्तं व्याधिभिः परिपीडितम् । उसमय ततस्पेनं परे तस्ये नियोजयेत् ॥ इति नीत्या सपो निर्वाणदीक्षाद्वारेण परे तरये योजितः सादित्यर्थः । मत एवं वाशब्दो विकल्पद्योतकी, तीवमध्यमया शक्तया संबद्धस्तु पूर्ववत् दीक्षामासाधापि अनामरूपे घुधादो आत्माभिमानष सावस्यात् भारमनि दान शिवकरूपता न घेत्तीति किलिकालमिदं शरीरारम्भकं कोपभुज्य आहितोपत्चिदेहरावे शिवं मजेद, तदास तदैकाम्याभि- व्यक्ति स्वादिति स इत्यादेः सकलस्सैय याक्यस तरक्षणाद्वा इति भपारस पुनरावृत्या अयमर्थः । यया योगो हि भोगैकसाधनम् इति सुभुक्षूणां तत्प्रयानव दीक्षा न्याच्या इति उकं पोपदीक्षामिति, अत एव पूर्व दीक्षायां ज्ञानस प्राधान्यं तद्विमोक्कमेव, क्रिया पुनरुमयानुयायिनीति नास्याः पृयगुपादानम् , तेन मध्यमध्यरूपया शतया संबद्धः शिवरूपतालामी- रसुयपि पुभुक्षुत्वादेव धिया पचन यथाभीष्टे तत्वे गुरणा योजितः तत एव श्रुतचिन्तादिमुखेन योग ज्ञात्वा तनदारणादिमामेण समस्य- सेए येन तरिसदिमाहारस्यात् अनेनैव देवेन तन तत्र तत्वभोगान् भुक्त्वा बदवसाने शाश्वतं पदमवासोति इत्यगेनैव संयन्धः । मम्पमध्य. शक्तिपाते इयान् विशेपो यत् देहान्ते योगसिद्धिमवाप्नोतीति । तदुषं श्रीतप्रायोके 'मम्ममन्दे शकिपाते शिवलाभोसुशोपि सन् । घुमधुर्यप युक्तसक्दा देहक्षये शिवः ।। पं. स.पु. तारतम्यस सद्भाव इति पाठः। पं. ५ स० पु. प्राविभाग इति पाठ.।

·तंत्रसारः। [११ आ. लीयान् - तत्संनिधो अन्येपाम् अनधिकारात् । भेददर्शन इव अनादिशिवसंनिधौ मुक्तशि- वानां सृष्टिलयादिकृत्येषु मन्दतीवात् शक्ति- पातात् सद्गुरुविपया यियाला भवति, असद्गु- सविपयायां तु तिरोभाव एव, असद्गुरुतस्तु सद्गुरुगमनं शक्तिपातादेव । सद्गुरुस्तु समस्तै- तच्छास्त्रतत्वज्ञानपूर्णः साक्षात् भगवद्भवभ- हारक एव, योगिनोऽपि खभ्यस्तज्ञानतयैव मोचकत्वे तत्र योग्यत्वस्य सौभाग्यलावण्या- मन्दमध्ये तु तत्रैव तापेनापि नियोजितः । देहान्ते तद्वर भोग भुक्त्वा पश्चाच्छिवं प्रजेन् ।' इति । एवमिद भेदद्वयं शिवधर्मिसाधकविपयम् आद्यस्त पुरविषय इति विभाग । अस्य श्लोकस्य द्वितीयपादवर्जमावृत्या रोकधर्मिण. साधकस्य देहान्ते तत्र तत्राभीष्टे तत्वादी योगेन योजनया भोगरू पाया सिद्धेरेव तीनमध्यमन्दरूपतया प्राप्तिर्भवतीति शक्तैरपि एवंप्रका- रत्वमुक्त स्यात् । तदुक्तं धीतनालोक एवं 'तीनमन्दे मध्यमन्द मन्दमन्दे बुभुक्षुता । झमान्मुख्यातिमात्रेण विधिने त्यन्तत. शिवम् ॥' इति । तद्विवेक साभिः सर्व निवेचित, किन्तु इयत् तन न्यून वर्तते-यदन्त्यस्यास्य श्लोकस्य न पाठ इति स पासाभिरुपपन्नोऽपि न कल्पितः माय. घचन पुस्तकान्तरेषु अदृष्टत्यात् दुर्जनप्रायायतनमूर्ख जनसंनासाच, अर्थगत्या तु प्रन्यकृदुपज्ञतया व्यारयात एष परमिति अल बहुना। पं०९५० पु० योगितस्येति, लावण्यादिरावरोवागुपयोगीत्यादि च पाठ ।

·११ आ०] श्रीमदभिनवगुणाचार्यविरचितः । दिमत्त्वस्येषानुपयोगात् । असद्गुरुस्तु अन्यः सर्व एव । एवं यियासुः गुरोः ज्ञानलक्षणां दीक्षां प्राप्नोति यया सद्य एव मुक्तो भवति जीवन्नपि, अन अवलोकनात् कथनात् शास्त्र- संवोधनात् चर्यादर्शनात् चरुदानात् इत्यादयो भेदाः । अभ्यासवतो वा तदानीं सद्य एव प्राणवियोजिकां दीक्षा लभते, सा तु मरण- क्षण एव कार्या इति वक्ष्याम इति । तीन- स्त्रिधा उत्कृष्टमध्यात् शक्तिपातात् कृतदीक्षा- कोऽपि स्वात्मनः शिवतायां न तथा दृढप्र- तिपत्तिः भवति, प्रतिपत्तिपरिपाकक्रमेण तु देहान्ते शिव एव, मध्यमध्यात् तु शिवतोसु- कोऽपि भोगप्रेप्सुः भवति इति तथैव दीक्षायां ज्ञानभाजनम् , स च योगाभ्यासलब्धम् अने- नैव देहेन भोगं भुक्त्या देहान्ते शिव एव । निकृष्टमध्यात्तु देहान्तरेण भोगं भुक्त्वा शिव- त्वम् एति, इति । मध्यस्तु विधा-भोगोत्सु- कता यदा प्रधानभूता तदा मन्दत्वं-पारमे- पं. २ क.पु. स एपेति पाइ। पं० ११० पु. देहान्दै इलारभ्य मुला इसन्तः पाटो नाति ।

·। १२४ तन्त्रसारः। [११ आ. श्वरमन्त्रयोगोपायतया यतस्तत्र औत्सुक्यम्, पारमेशमन्त्रयोगादेश्च यतो मोक्षपर्यन्तत्वम् अतः शक्तिपातरूपता । तत्रापि तारतम्यात् त्रैविध्यम् , इत्येप मुंख्यः शक्तिपातः । वैष्ण- बादीनां तु राजानुग्रहबत् न मोक्षान्तता इति न इह विवेचनम् । शिवशत्यधिष्ठानं तु सर्वत्र इति उक्तम्, सौ परं ज्येष्ठा न भवति अपि तु घोरा घोरतरा वा, स एप शक्ति- पातो विचित्रोऽपि तारतम्यवैचित्र्यात भिद्यते, कश्चित् वैष्णवादिस्थः समय्यादिक्रमेण स्रोत:- पञ्चके च प्राप्तपरिपाकः सर्वोत्तीर्णभगवत्पड- र्धशास्त्रपरमाधिकारिताम् एति, अन्यस्तु उल्ल- अनक्रमेण अनन्तभेदेन, कोऽपि अक्रमम् इति अत एव अधराधरशासनस्था मुरवोऽपि इह मण्डलमात्रदर्शनेऽपि अनधिकारिणः, ऊर्ध्वशा- सनस्थस्तु गुरुः अधराधरशासनं प्रत्युत प्राण- यति- पूर्णत्वात् इति सर्वाधिकारी । स च १७निविधः। १८ सा-शिवशक्तिरित्यर्थः । १९ तारतम्यवैचिन्यात्-अवान्तरातिशयेनेत्यधः । २० स्रोत.पञ्चके - तणविदोपे इत्यर्थः ।

·११ आ०] श्रीमदभिनवगुप्ताचार्यविरचितः । १२५ देशिको गुरुः आचार्यों दीक्षकः चुम्बकः, स चार्य पूर्णज्ञान एव सर्वोत्तमः- तेन विना दीक्षाद्यसंपत्तेः । योगी तु फलोत्सुकस्य युक्तो यदि उपायोपदेशेन अव्यवहितमेव फलं दातुं शक्तः उपायोपदेशेन तु ज्ञाने एव युक्तो मोक्षेऽपि अभ्युपायात् ज्ञानपूर्णताकाही च वहूनपि गुरुन् कुर्यात् । उत्तमोत्तमादिज्ञान- भेदापेक्षया तेपु तु वर्तेत, संपूर्णज्ञानगुरुत्यागे तु प्रायश्चित्तमेव । ननु सोऽपि अब्रुवन् विप- रीतं वा ब्रुवन् किं न त्याज्यः, नैव इति ब्रूमः, तस्य हि पूर्णज्ञानत्वात् एव रागायभाव इति अवचनादिकं शिष्यगतेनैव केनचित् अयोग्य- स्वानाश्वस्तत्वादिना निमित्तेन स्यात् इति, तदुपासने यतनीयं शिष्येण, न तत्त्यागे। एवम् अनुग्रहनिमित्तं शक्तिपातो निरपेक्ष एव- . 'मामोदार्थी यथा भृतः पुष्पात् पुष्पान्तरं प्रजेत् । विज्ञानार्थी तथा शिष्यो पुरोर्यन्तरं प्रजेत् ।' इति । 4.13 रा.पु.शिष्यगतं नैवेति पाठः।

·तन्त्रसारः। १२६ [११ आ. कर्मादिनियत्यपेक्षणात्। तिरोभाव इति, तिरो- भावो हि कर्माद्यपेक्षगाढदुःखमोहभागित्व- फलः, यथाहि-प्रकाशस्वातच्यात् प्रबुद्धोऽपि मूढवत् चेष्टते हृदयेन च मूढचेष्टां निन्दति, तथा मूढोऽपि प्रबुद्धचेष्टां मन्त्राराधनादिकां कुर्यात् , निन्देच्चे, यथा च अस्य मूढचेष्टा कि- यमाणापि प्रबुद्धस्य ध्वंसम् एति तथा अस्य प्रबुद्धचेष्टा, सा तु निन्धमाना - निषिद्धा- २२ यथोक्तं तत्रालोके नियत्येव गदा चैव स्वरूपाच्छादनक्रमात् । भुङ्क्ते दुःखविमोहादि तदा वर्मफलक्रमः ॥ सकरवा तु नियम काम दुःखमोहपरीतताम् । विमासयिपुरास्तेऽयं तिरोधानेऽनपेक्षकः ॥' इनि। २३ तथा पत्रीविद्याधिपतिः 'ये यौमाके शासनमार्गे कृतदीक्षाः संगठन्ते मोहवशाद्विप्रतिपत्तिम् । नूनं तेषां नास्ति भवद्भानुनियोगः संकोचः कि सूर्यकरेस्तामरसानाम् ॥ शापया धातृपदस्था अपि मधे ये स्वन्मार्गाशापयगास्तेऽपि न सम्यक् । प्रायस्तेषां रैहिक्युद्यादिसगुत्यो मिपावोयः सर्पवसादीपजकल्पः॥ इति। पं०५३.पु. नियलनपेक्षणादिति पाठः । पं० १ . पु. बर्मायनपेक्षेति पाटः ।

·- ११ मा०] श्रीमदभिनवगुप्ताचार्यविरचितः । १२७ चरणरूपत्वात् स्वयं च तयैव विशङ्कमानत्वात् एनं दुःखमोहपङ्के निमजयति, न तु उत्पन्न- शक्तिपातस्य तिरोभावोऽस्ति, अत्रापि च कर्मा- द्यपेक्षा पूर्ववत् निषेध्या, तत्रापि च इच्छा- वैचित्र्यात् एतदेहमानोपभोग्यदुःखफलत्वं वा दीक्षासमयचर्यागुरुदेवाम्यादौ सेवानिन्दनोभ- यप्रसक्तानामिव प्राक् शिवशासनस्थानां तत्त्यागिनामिव । तत्रापि इच्छावैचित्र्यात् तिरोभूतोऽपि खयं वा शक्तिपातेन युज्यते, मृतो वा वन्धुगुर्वादिकृपामुखेन, इत्येवं पञ्च- २५ यपोकम् । 'न चास्य कर्ममहिमा लाग्येनेत्यमारत सः। कि हि तस्फर्म कसावा पूर्वेणान समो विधिः । तस्मात्सा परमेशेच्या ययायं मोहितस्तथा । अनन्तकालसंवैपदुःखपात्रत्वमीहते ॥ समापि विचिश्यादिहरमुत्रोभयारमकः।' इति। २५ यथोकं श्रीसोमानन्दपादः 'कुत्सितेऽकुस्मितस्य स्वास्थमुन्मुसतेति चेत् । रूपप्रसाररसतो गहितरदम्युफिमत् ॥ पं.क.पु. सभेद इति पाठ । पं.१.रा.पु.पामूलेनेति पाठः ।

·१२८ तबसार । [११ आ. कृत्यभागित्वं स्वात्मनि अनुसंदधत् परमेश्वर एव, इति न खण्डितमात्मानं पश्येत् । यथा निरर्गलसात्मसातव्यात्परमेश्वरः । आच्छादयेनिज घाम तथा विवृणुयादपि ॥ अप्रयुद्धेऽपि वा धाग्नि स्वसिन्युद्धवदाचरेत् । भूयो युद्ध्येत वा सोऽयं शक्तिपातोऽनपेक्षकः ॥ जह निअझड महेसर अच्छवि संविरविचन्ह । पुणुस अति विपर पसरु अच्छ इविमल सरूड् ॥ इति श्रीमदभिनवगुप्ताचार्यविरचिते तन्त्रसारे शक्तिपातप्रकाशन नाम एकादशमाहिकम् ॥ ११ ॥ पञ्चप्रकारकृत्योतिशिव वानिजकर्मणे । प्रवृत्तस्य निमित्तानामपरेषां क मार्गणम् ॥' इति ।

·अथ हादशमाह्निकम् । दीक्षादिकं वक्तव्यम् इति उक्तम् , अतो दीक्षास्वरूपनिरूपणार्थं प्राक् कर्तव्यं नानम् . उपदिश्यते । स्नानं च -शुद्धता उच्यते, शुद्धता च परमेश्वरस्वरूपसमावेशः । काल- प्यापगमो हि शुदिः, कालुष्यं च तदेकरू- पेऽपि अतत्वभावरूपान्तरसंवलनाभिमानः । तदिहे खतन्त्रानन्दचिन्मानसारे खात्मनि विश्वनापि वा तदन्यरूपसंवलनाभिमानः अशुद्धिः, सा च महाभैरवसमावेशेन व्यपो. ह्यते, सोऽपि कस्यचित् झटिति भवेत् , कस्यापि उपायान्तरमुखप्रेक्षी। तत्रापि च एक- दिव्यादिभेदेन समस्तव्यस्ततया क्वचित् कस्य- चित् कदाचित् च, तथा आश्वासोपलब्धेः विचित्रो भेदः । स च अष्टधा-क्षितिजलपव- . 1 सामान्येन कथनमेतत् । २ विशेषमाह सदिदेयादिना । ३ तदन्यरूपति भवतप्राप्रकाशरूपेयर्थ । ४ तापि ध-पापमुखप्रेक्षिवे इत्यर्थ ।

·१३० " , तन्त्रसारः। [१२ आ. नहुताशनाकाशसोमसूर्यात्मरूपासु अष्टासु मू- र्तिपु मन्त्रन्यासमहिना परमेश्वररूपतया भा- वितासु तादात्म्येन च देहे परमेश्वरसमाविष्टे शरीरादिविभागवृत्तेः चैतन्यस्यापि परमेश्वरस- मावेशप्राप्तिः, कस्यापि तु स्नानवस्त्रादितुष्टि- जनकत्वात् परमेशपायतामेतीति, उक्त च श्रीमंदानन्दादौ-धृतिः आप्यायो वीर्य मलदा. हो व्याप्तिः सृष्टिसामर्थ्य स्थितिसामर्थ्यम् अभे- दश्च इत्येतानि तेषु मुख्यफलानि-तेषु तेयु उपाहितस्य मन्त्रस्य तत्तद्रूपधारित्वात् । वीरोदे- शेन तु विशेषः, तद्यथा- रणरेणुः वीराम्भः महामरुत् वीरभस्म श्मशाननभः तदुपहिती ५ यथोक्तं तन्नारोके 'एता ह्यनुप्रहारमानो मूर्दयोऽष्टी शिवास्मिका । स्वरूपशिवरूपाभ्यां ध्यानात्ततरफलप्रदा. ॥' इति । ६ यथोकं तनालोके 'भीमदानन्दशास्त्रे च नाशुद्धिः स्याद्विपश्चितः । किं तु स्नानं सवस्त्राव मुष्टिसजनन भवेत् ॥' इति । ते तेषु - पृथिव्यादिग्विस्यर्थः । उपाहितस्व-मनुसंघानेन स्थापित तस्येत्यर्थः। पं. ४ क. पु. पारीराविभागयत्तेरिति पाए । ७ ·१२ आ०] श्रीमदभिनवगुप्ताचार्यविरचितः । चन्द्राकों आत्मा निर्विकल्पकः । पुनरपि वाह्याभ्यन्तरतया द्वित्वम् , बहिरुपास्यमव्रता- दात्म्येन तन्मयीकृते तत्र तत्र निमज्जनम् इत्युक्तम् । विशेपस्तु आनन्दद्रव्यं वीराधार- गतं निरीक्षणेन शिवमयीकृत्य तत्रैव मन्त्रच- क्रपूजनम्, ततः तेनैव देहप्राणोभयाश्रितदे- वताचक्रतर्पणम् इति मुख्यं स्नानम् । आभ्य- न्तरं यथा- तत्तद्धरादिरूपधारणया तत्र तत्र पार्थिवादौ चके तन्मयीभावः। परभैरवसंमजन- माहुः स्नानं यथा तु तद्भवति । तदपि माझं स्नान न मुख्यमुपचारतः किं तु ॥ ८ सम्म याममाननमा यथेष्टमनं हृदये सरन् गोरजोन्त. पदप्रयं गच्छेत् इति पार्थिवम् । तथैव पञ्चाशमनितांदिपादान्तं पक्षास्य सामूलं जपनिमजेत् २ अनेणायुत्यितं भस जश्या कवनगुह्मपदे दयात् ततो भसमुष्टिं सागमूलनासां मूर्ति क्षिपेत् । शादिनि पायौ भन्न- या गतायतं कृत्वा वायव्य भानमाचरेत् ५ तथा निर्मले गगनेऽपि एकापीकृताटिर्मघ्रं मरेत् इत्याकाशीयम् ५ एवं सोमार्कतेजसि शिव- भावनं पानमुध्यते, तथा 'आरसैव परमेशानो निराधारमहाइदः । विधं निमग्य तत्रैव तिष्ठ शुद्ध शोधकः,' इस्पामखानमध्मम् ।

·१३२
तन्नसारः।
[१२ मा
परमानन्दनिमजणु,
इउपरमत्थिण ताशु॥
तहि आवितरत्ति
दिषु जाणइ पर अप्पाणु ॥
इति श्रीमदाचाभिनवगुप्तविरचिते श्रीतबारे लानप्रकाशन
नाम द्वादशमाहिकम् ॥ १२॥

·अथ त्रयोदशमाद्विकम् । अथ प्रसन्नहृदयो यागस्थानं यायात , तच्च यत्रैव हृदयं प्रसादयुक्तं परमेश्वरसमावें.. शयोग्य भवति तदेव, न तु अस्य, अन्यल्ल- क्षणम् , उक्तावपि ध्येयतादात्म्यमेव कारणम्, तदपि भावप्रसादादेव इति नान्यत् स्थानम् । पीठपर्वताग्रम् इत्यादिस्तु शास्त्रे स्थानोदेश एतत्पर एव बोदव्यः-तेषु तेषु पीठादि- स्थानेषु परमेशनियत्या परमेश्वराविष्टानां श- कीनां देहग्रहणात्, आर्यदेशा इव धार्मि- काणां, म्लेच्छदेशा इव अधार्मिकाणाम्, पर्व- तापादेश्चैकान्तत्वेन विक्षेपपरिहारात् ऐका- व्यपदत्वम् इति । तत्र वागग्रहाने बहिरेव पीठपर्वता-प्रधुरुपीठादि। २ भाषांपतः पुण्यभूमिमध्यं विपहिमागयोरिति कोश.। ३ सदुतम्। 'तमासिस विमुत्य वा पूजाजपसमाधिषु । शास्थानं यन्न विधान्तिसुन्दर हृदयं भवेत् ॥' इति। . पं०11. पु. ऐकाम्यदलमिति पाउ।

·तन्त्रसारः।
-
[१३ आ.
सामान्यन्यासं कुर्यात्, करयोः पूर्व, ततो देहे।
हीं-न-फ-हीं, ह्रीं-आ-क्ष-हीं इत्याभ्यां शक्ति-
शक्तिमद्वाचकाभ्यां मालिनीशब्दराशिमन्त्रा-
भ्याम् , एकेनैव आदौ शक्तिः ततः शक्तिमा
निति, मुक्ती पादापाच्छिरोऽन्तम्, भुक्तौ तु
सवों विपर्ययः । मालिनी हि भगवती मुख्य
शाक्तं रूपं बीजयोनिसंघटेन समस्तकामदुधम्।
,
४ शब्दाशिः - मातृका, तत्र मातृकाम्यासो यथा ।
'रलाटवके कर्णनासागपडरदौठगे।
द्वये द्वये शिसाजिद्दे विसर्गान्तास्तु पोदश ।
दक्षान्ययो स्कन्धबाहोः कराहुलिनखे कच्ची ।
वर्गो टतौ ऋमारकण्यापूर्वादिषु नियोजयेत् ॥
पवर्ग पार्श्वयोः पृष्ठे जठरे हाथो नव ।
इखेप मातृकान्यास. ............।
इति । मालिनीन्यासस्तु परिशिकाविवरणे निर्दिष्ट । तर मातृका
चालागनादिप्रसिद्धा । मालिनी यथा - न क ल य घघई
ण उ अब क ख ग घ ड इअ व भ यह दश जज रट पर
आ स . ह पक्ष म श अ त ए ऐ ओ औ द फ, इति ।
५ यथोक्तं तन्त्रालोके
'अन्योन्यचीजयोनीनां क्षोमाविसर्गिकोदयात् ।
का का सिद्धि न बितरेस्कि वा न्यून न पूरयेत् ॥
योनियीजाणसाम्य बहुधा यद्यपि स्थितम् ।
तथापि नादिफान्तोऽयं क्रमो मुख्यः प्रकीर्तितः ॥'
इति।
प०१० पु० पूर्णमिति पाठ ।
प० २ क. पु. अ-क्षेति पाठ ।

·१३ आ.] श्रीमदमिनवगुप्ताचार्यविरचितः । १३५ अन्वर्थ चैतन्नाम रुद्रशक्तिमालाभिर्युक्ता फलेपु पुष्पिता संसारशिशिरसंहारनादभ्रमरी सिद्धि- मोक्षधारिणी दानादानशक्तियुक्ता इति र-ल- योरेकत्वस्मृतेः । अत एव हि भ्रष्टविधिरपि मन्त्र एतन्न्यासात् पूर्णो भवति, साञ्जनोऽपि गारुडवेष्णवादिनिरञ्जनताम् एत्य मोक्षप्रदो भवति । देहन्यासानन्तरम् अर्घपात्रे अयमेव न्यासः । इह हि क्रियाकारकाणां परमेश्वराभे- दप्रतिपत्तिदायसिद्धये पूजाक्रिया उदाहरणी- (सामना-मायामलसहिव इत्यर्थ.। पक्षणं यथा। 'यापरिसदमसिद्ध या साध्यस्येनाभिधीयते। माधितामरूपम्पासा क्रियेत्यभिधीयते।' तपा। 'गुणभूतैरवपः समूहः प्रमजन्मनाम् । पुरमा प्रकल्पिताभेद मियेति ध्यपदिश्यते ॥' इति । तपा कारकाणि ' कोध करणं संपदानं तय थे। भपादन तथाधार कारकागि पडेय हि ।' इनि। सदाहरणीकृतेति । 'यपाहिवाष्टकममस्वातारमागत । भव. समामस्वोऽपिता शिक्षा मानियते ॥ ६..पु. संपारशिशिरसारनादेनि पाठः। ६.५९.पु. पोधि पाए। ७ ·तप्रसारः। , १३६ [१३ आ० कृता, तत्र च सर्वकारकाणाम् इत्थं 'परमेश्व- रीभावः, तत्र यष्ट्राधारस्य स्थानशुद्धयापादा- नकरणयोरपात्रशुद्धिन्यासाभ्याम् यमुर्देह- न्यासात्, याज्यस्य स्थण्डिलादिन्यासात् । एवं क्रियाक्रमेणापि परमेश्वरीकृतसमस्तका- रकः तयैव दृशा सर्वक्रियाः पश्यन् विनापि प्रमुखज्ञानयोगाभ्यां परमेश्वर एव भवति । एवम् अर्घपात्रे न्यस्य पुष्पधूपायैः पूजयित्वा तद्विगुभिः यागसारं पुष्पादि च प्रोक्षयेत् । ततः प्रभामण्डले भूमौ खे वा ओं-बाह्यपरिवा- तथार्चन क्रियाभ्यासशिवीमावितकारकः । गच्छस्तिष्टनापि द्वैतं कारकाणां व्यपोरशति । तथैवाभ्यासनिष्टस्याक्रमाद्विश्वमिदं हठात् । संपूर्णशियताक्षोभनरीनृत्तमिव एफुरत् ॥' इति । उक्त चोपलभट्टपादः 'अहो साधुतमः कोऽपि तियपूजामहोत्सवः । पत्रिंशतोऽपि तस्याना क्षोभो योलसत्तलम् ॥' इति । ९ यथोकम् । 'भपानाम्युविधिः स्पृष्टं सर्व हि मुगति । शिवाकरसंस्पर्शकान्या शुद्धिर्भविष्यति ।' इति। " प्रभामणालेनि-निशुपारपमाक्षेत्रायजेव, जाने क्रमः | ·१३ आ०] श्रीमदभिनवगुप्ताचार्यविरचितः । १३७ राय नम इति पूजयेत् । ततो द्वारस्थाने ओं-द्वारदेवताचक्राय नम इति पूजयेत् । अगुप्ते तु बहिःस्याने सति प्रविश्य मण्डलस्थ- ण्डिलाम एव वाहपरिवारद्वारदेवताचक्रपूजा पूर्वोक्तं च न्यासादि कुर्यात्, न वहिः । ततोऽपि फट् फट् फट् इति अस्त्रजप्तपुष्पं प्रक्षिप्य विधानपसारितान् ध्यात्वा अन्तः प्रविश्य परमेश्वरकिरणेद्धया दृष्ट्या अभितो यागगृहं पईयेत्। तत्र मुमुक्षुरुत्तराभिमुखस्ति- 'वारो नाम चतुथ्यन्तं नमश्चैयर्चने मनुः । एकोशारेण वा पासपरिवारेति शन्दितः। इनि। ॥ द्वारस्यान इत्या विस्तारकमो यथा 1-द्वारो रक्ष्मीगणेशपूजनं, तयोरंक्षे दिण्डिन, वामे महोदरं, मध्ये पागीश्वरी, स्वदक्षे नन्दिनं, पामे झालं, मध्ये निमार्गगा, तथैव स्वदक्षे द्वा:स्वशासयोः कालिन्दीच्यागमे- पान् , देइल्पयोऽनन्देशमाधारशकीय, द्वारमध्ये सरस्वत्या सहावं पूज- पेर, सर्षे च पभाधारगताः कल्पनीयाः, मध्य पूर्वयदेव । संक्षेपमेण "भारदेववाचकाय नग' इति षोध्यम् । १२ पोत सम्राझोके। रहस्पपूजा घेरासदायपरिवारकम् । द्वास्थय पूजयेन्तर्देवाये कसनारमात् ।' इति। १ सपा भम्रमण दिग्याधनं फययेन सदाप्पादनं च सूर्यात् इयरान्तरो भेद। १८ ·तन्त्रसारः। १३८ [१३ आ० ठेत् , यथा भगवदघोरतेजसा झटित्येव प्लुट- पाशो भवेत् । तत्र परमेश्वरखातच्यमेव मूर्त्या- भासनया दिक्तत्वम् अवभासयति । तत्र चि- त्प्रकाश एव मध्यं, तत इतरप्रविभागप्रवृत्तेः प्रकाशखीकार्यमूर्ध्वम् , अतथा तम् अधः, प्र- काशनसंमुखीनं पूर्वम् , इतरत् अपरम् , संसु- खीभूतप्रकाशत्वात् अनन्तरं तलाकाशधारारो- हस्थान दक्षिणम् आनुकूल्यात् , तत्संमुखं तु अवभास्यत्वात् उत्तरम्, इति दिक्चतुष्कम्।तत्र मध्ये भगवान्, ऊर्वेऽस्य ऐशानं वत्रम् , पातालवत्रम् , पूर्वादिदिक्चतुष्के श्रीतत्पुरुषा- घोरसद्योवामाख्यम् , दिक्चतुष्कमध्ये अन्याश्च- अधः 'यघप्यस्ति न दिलाम काचित्पूर्वापरादिका । प्रत्ययो हि न तस्याः स्यादेकस्या अनुपाहितेः॥ उपाधिः पूर्वतादिष्ट इति चेत्तरकृतं दिशा । उपाधिमा तु तथा चिन्याय कथं भवेत् ।' इत्याशी गीकृत्याह तत्रेत्यादि। १५ मूर्याभासना च 'मूर्तिवैचित्र्यतो देशक्रममाभासयत्यसौ ।' इति प्रसभिज्ञादिष्टनीत्या। ६६ अतथाभूत-प्रकाशेनास्वीकृतमित्यर्थः । १७ परं-पश्चिममित्यर्थः ।

·१३ आ०] श्रीमदभिनवगुप्ताचार्यविरचित । १३९ तस्रः-इत्येवं संविन्महिमेव मूर्तिकृतं दिग्भेद भासयति, इति दिक् न तत्त्वान्तरम्। यथा यथा च खच्छाया लवयितुम् इष्टा सती पुरः पुरो भवति तथा परमेश्वरमध्यतामेति सर्वाधि- छातृतैव माध्यस्थ्यम् इत्युक्तम्। एवं यथा भग- वान् दिबिभागकारी तथा सूर्योऽपि, सहि पारमेश्वर्येव ज्ञानशक्तिरित्युक्तं तत्र तत्र, तत्र पूर्व व्यक्तेः पूर्वा यत्रैव च तथा तत्रैव, एवं खात्माधीनापि स्वसंमुखीनस्य देशस्य पुरस्ता- त्वात् । एवं स्वात्मसूर्यपरमेशत्रितयेकीभाव- नया दिक्चर्चा इति अभिनवगुप्तगुरवः । एवं १८ ययोत्तम् प्रिम्हदये। सपदा स्वशिश्शायां यदलहितमीहते । पायोईरो शिरो न स्यात्तभेय पैन्दवी कला ।' इति । १९पयोचर प्रायोके। विभागस्तु हमोऽनि यदनान धनुष्टयात् । पसमासयुनिस्ये ती परिस्पानिजामी ।' २४ सय सत्र-पराशिकारियर्थ । ५.४ ग.पु. परमेश्वरोऽपि भ्यतामिति पर।

·तत्रसारः। [१३ आ० स्थिते उत्तराभिमुखम् उपविश्य देहपुर्यप्टंकादौ अहंभावत्यागेन देहतां दहेते संनिधावपि पर- देहवत्-अदेहत्वात् , ततो निस्तरध्रुवधाम- रूडस्य दृष्टिस्वाभाव्यात् या किल आया स्पन्द- कला सेव मूर्तिः, तदुपरि यथोपदिष्टयाज्य- देवताचक्रन्यासः, प्राधान्येन च इह शक्तयो याज्याः - तदासनत्वात् भगवन्नवात्मादीनां २१ उत्तराभिमुखमिति । तथा चोक्त 'तन्मध्यस्थितनाथस्स ग्रहीतुं दक्षिणं महः । उदअसा. स्युः पाश्चात्य मटीत पूर्वतोमुसा.॥' इति । २२ पुर्यष्टकशरीरशुद्धिर्यथा - हरपस्थितमात्मानं सूक्ष्म खद्योतनिभ स्फुरत्तारकाकार हत्कण्ठतालुभ्रूमध्यमसन्मभेदेन अपरेचककमेण द्वार पान्ते विनियोज्य मनोहकाबुली. परतावे विलास्य शुन्य शरीर .. ध्यायेत् इति। २३ यथोक्तं विज्ञान भैरवे 'कालाग्निना कालपदादुत्थितेम स्वयं पुरम् । मुष्ट विचिन्तये दन्ते शान्ताभास. प्रजायते ।' इति । २४ नवाश्मत्वं तु 'प्रकृतिः पुरपश्चैव नियति' काल एव च । माया बिया वधेशव सदाशिवशियो तथा !' इति निर्दिष्टमस्ति, परेव पूज्यपादित्यग्न अयं भाव - सर्वधा हि विमानमेव च पूजेति शिवस्यापि स्वप्रयतापर्य तदपेशेति । पं०३ व.पु. निखरजनमधाम इति पाठ । पं.च.पु. भगवति इति पाठ ।

·. १३ आ.] श्रीमदभिनवगुप्ताचार्यविरचितः । शकेरेव च पूज्यत्वात्, इति गुरवः । तत्र च पञ्च अवस्था जाग्रदायाः, पष्ठी च अनुत्तरा नाम स्वभावदशा अनुसंधेया,-इति पोढा न्यासो भवति । तत्र कारणानां ब्रह्मविष्णुरु- देशसदाशिवशक्तिरूपाणां प्रत्येकम् अधिष्ठानात् पट्रिंशत्तत्त्वकलापस्य लौकिकतत्वोत्तीर्णस्य भैर- वभधारकाभेदवृत्ते न्यासे पूर्णत्वात् भैरवीभावः तेन एतत् अनवकाशम् । यदाहुः 'अतरङ्गरूढौ लब्धायां पुनः किं तत्त्वसृष्ट्रिन्यासादिना' इति। तावत् हि तदतरहं भैरववपुः यत् स्वात्मनि अवभासितसृष्टिसंहारावैचित्र्यकोटि । एवम् अन्योन्यमेलकयोगेन परमेश्वरीभूतं प्राणदेह- बुद्धयादि भावयित्वा यहिरन्तः पुष्पधूपतर्पणा- धैर्यथासंभवं पूजयेत् । तत्र शरीरे प्राणे धियि च तदनुसारेण शूलाब्जन्यासं कुर्यात् , तद्यथा- आधारशक्तिमूले मूलं, कन्द आमूलसारकं लम्विकान्ते, कलातत्त्वान्तो दण्डः,मायात्मको ग्रन्थिः, चतुष्किकारमा शुद्धविद्यापमं, तत्रैव स- दाशिवभट्टारकास एव महाप्रेतः-प्रकण ली- २५ आधारमाकिमूले-नाभ्यन्वश्चतुरनुले इत्यर्थे ।

·तन्नसारः। , १४२ [१३ आ० नत्वात् वोधात् प्राधान्येन वेद्यात्मकदेहक्षयात् नादामर्शात्मकत्वाच्च, इति । तन्नाभ्युत्थितं तन्मूर्धरन्ध्रत्रयनिर्गतं नादान्ततिशक्तिव्यापि- नीसमनारूपमरात्रयं द्विपदान्तं, तदुपरि शुद्ध- पनत्रयम् औन्मनसम्, एतस्मिन् विश्वमये भेदे आसनीकृते अधिष्ठाततया व्यापकभावेन आधेयभूतां यथाभिमतां देवतां कल्पयित्वा यत् तत्रैव समस्खभावनिर्भरात्मनि विश्वभा- वार्पणं तदेव पूजन, यदेव तन्मयीभवनं तत्यानं, यत् तथाविधान्तःपरामर्शसद्भावनादान्दोलनं स जपः, यत् तथाविधपरामर्शक्रमप्रबुद्धमहा- तेजसा तथावलादेव विश्वात्मीकरणं स होमः, तदेवं कृत्वा परिवारं तत एव वहिराशेविस्फु- लिङ्गवत् ध्यात्वा तथैव पूजयेत् । द्वादशान्तमिदं प्राग्रं त्रिशूलं मूलतः सरन् । देवीचकानगं त्यक्तनमः सचरतां ब्रजेत् ॥ पं०३ ग.पु. नादामर्शलादिति पाठ । पं.४.पु. पपरानयमिति पाठ । पं०६गपु० ब्यापकामावेनेति पाठ । पं.८० ग. पु. समतभावनिर्भरेवि पाट । पं० १३ ग•पु० एम् इति पाठ ।

·१३ मा०] श्रीमदभिनवगुप्ताचार्यविरचितः । १४३ मूलाधाराद्विपट्वान्तव्योमानापूरणारिमका । रोचरीय ससंचारस्थितिभ्यां सामृताशनात् ॥ एवम् अन्तांगमात्रादेव वस्तुतः कृतकत्यता। सत्यतः तदाविष्टस्य तथापि पहिरपि कार्यों यागोऽवच्छेदहानय एव, योऽपि तथा समावे- शभाक् न भवति तस्य मुख्यो वहिर्यागः, तद- भ्यासात् समावेशलाभो-यतस्तस्यापि तु पशु- तातिरोधानायान्तर्यागः-तदरूढायपि तत्सं- कल्पवलस्य शुद्धिप्रदत्वात् । अथ यदा दीक्षा चिकीत् तदाधिवासनार्थं भूमिपरिग्रहं, गणे- शार्चनं, कुम्भकलशयोः पूजां, स्थण्डिलार्चनं, हवनं च कुर्यात् । नित्यनैमित्तिकयोस्तु स्थण्डि- लायर्चनहवने एव । तत्र अधिवासनं शिप्यस्य संस्कृतयोग्यताधानम् अम्बलीकरणमिव दन्ता- नां, देवस्य कर्तव्योन्मुखत्वग्राहणम् , गरोस्तह- हणम् । उपकरणद्रव्याणां यागगृहान्ततितया परमेशतेजोहणेन पूजोपकरणयोग्यतार्पण- मिति । तत्र सर्वोपकरणपूर्ण यागगृहं विधाय पं.०२५.पु. पनी पर मामि। पं.१४.पु.दनानो कापी पार ।

·१४१ तन्नसारः। [१३ मा० भगवती मालिनी मातृका बा स्मृत्वा तद्वर्ण- तेजःपुञ्जभरितं गृहीतं भावयन् पुप्पाञ्जलिं क्षिपेत् । तत उकास्त्रजतानि यथासंभवं सिद्धार्थधान्याक्षतलाजादीनि तेजोरूपाणि वि- कीर्य ऐशान्यां दिशि क्रमेण संघहयेत्, इति भूपरिग्रहः । ततः शुद्धविद्यान्तमासनं दत्त्वा गणपतेः पूजा, ततः कुम्भम् आनन्दद्रव्यपूरि- तम् अलंकृतं पूजयेत्, ततो याज्यमनु पूगं न्यस्य तत्र मुख्यं मन्त्रं सर्वाधिष्ठातृतया विधि- पूर्वकत्वेन स्मरन् अष्टोत्तरशतमन्त्रितं तेन तं कुम्भं कुर्यात् । द्वितीयकलशे विघ्नशमनाय अस्त्रं यजेत्। ततः स्वस्खदिक्षु लोकपालान् सानान् पूजयेत् । ततः शिष्यस्य प्राक् दीक्षितस्य हस्ते अस्त्रकलशं दद्यात् । स्वयं च गुरुः कुम्भम् आददीत । ततः शिष्यं गृहपर्यन्तेपु विप्नशम- नाय धारां पातयन्तं सकुम्भोऽनुगच्छेत् इम मन्नं पठन्- भो भोः शक्र त्वया स्वस्यां दिशि विभप्रशान्तये । सावधानेन फर्मान्तं भवितव्यं शिवाज्ञया । ५० १०२० पु० विघ्नोपशान्तये इति पाठ ।

·१३ आ०] श्रीमदमिनयगुप्ताचार्यविरचितः । १४५ त्र्यक्षरे नाम्नि-भो इत्येकमेव । तत ऐशान्यां दिशि कुम्भं स्थापयेत् । विकिरोपरि अस्त्रकल- शम् । तत उभयपूजनम् । ततः स्थण्डिलमध्ये परमेशपूजनम् । ततः अमिकुण्डं परमेश्वरश- तिरूपतया भावयित्वा तन्न अग्निं प्रज्वाल्य हृदयान्तर्योधाग्निना सह एकीकृत्य भनपरा- मर्शसाहित्येन ज्वलन्तं शिवाग्निं भावयित्वा, तत्र न्यस्य अभ्यर्च्य मत्रान् तर्पयेत् आज्येन तिलैश्च । अर्थपानेण च प्रोक्षणमेव तिलाज्या- दीनां संस्कारः। सुपस्नुवयोश्च परमेशाभेदद्द- प्टिरेव हि संस्कारः। ततो यथाशक्ति हुत्वा त्रुक्नुवो ऊर्ध्वाधोमुखतया शक्तिशिवरूपी परस्परोन्मुखी विधाय समपादोत्थितो द्वाद- शान्तगगनोदितशिवपूर्णचन्द्रनिःसृतपतत्परा- मृतधाराभावनां कुर्वन् वौपडन्तं मनम् उच्चा- २६ ममान्दोमा प्रसार २० भन्योन्यविपयंण परशे स्थाप्य हत्पर्यः । अपं भाष:-चित्र- शान्ती सखा शिपायोसादायमेष समावेशपटेन संरमम् । ६.६.पुर परामति पाठ । पं०१५ ग.पु.भारामान गारानाम् इति पाठ । १९ ·तन्त्रसारः। [१३ मा० रयन् च आज्यक्षयान्तं तिष्ठेत्, इति पूर्णा- हुतिः मन्त्रचक्रसंतर्पणी । ततश्चरं प्रोक्षित- मानीय स्थण्डिलकलशकुम्भवहिषु भागं भागं निवेद्य, एकभागम् अवशेष्य, शिष्याय भाग दयात् । ततो दन्तकाष्ठम् । तत्पातोऽमि-यम- नितिदिक्षु अधश्च न शुभ इति । तत्र होमोऽस्त्रमन्त्रेण कार्यः। ततो विक्षेपपरिहारेण भाविमन्त्रदर्शनयोग्यताये बद्धनेत्रं शिष्यं प्रवेश्य जानुस्थितं तं कृत्वा पुष्पाञ्जलिं क्षेपयेत्। ततः सहसा अपासितनेत्रवन्धोऽसौ शक्तिपातानु- गृहीतकरणत्वात् संनिहितमन्त्रं तत्स्वानं साक्षा- कारेण पश्यन् तन्मयो भवति, अनुगृहीत- करणानां मनसंनिधिः प्रत्यक्षः यतस्त्रस्यताम् इव भूतानाम् । ततः वदक्षिणहस्ते दीप्यतया २८ पयोच तमालरोके। 'अचे दिल सबोध कुण्डे स प्रतिविम्वित । वद्वि प्राण सुकुसुची घ स्नेह सकल्पचिद्रस ॥ इस्थ झापादित कुण्डसुस्सुवाज्यमनून्भृशम् । द्वादशान्तवियोधानी रक्षा पूर्णाहुति क्षिपेत् ।' इति। प.क.पु. सोण कार्य इति पाठ ।

·१३ आ०] श्रीमदभिनवगुप्ताचार्यविरचितः । १४७ देताचक्र पूजयित्वा तं हस्तं मूर्धहृन्नाभिषु शिष्यस्य पाशान् दहन्तं निक्षिपेत् । ततो वामे सोम्यतया पूजयित्वा शुद्धतत्वाप्यायिनं, ततः प्रणामं कुर्यात् । ततो भृतदेवतादिग्बलिं मद्य: मांसजलादिपूर्ण वहिर्दद्यात् , आचामेत । ततः स्वयं चरभोजनं कृत्वा शिष्यात्मना सह ऐक्य- मापन्नः प्रबुद्धवृत्तिः तिष्ठेत् । खपन् अपि प्रभाते शिष्यः चेत् अशुभं सैनं वदेत् तत् २९ देवताधर्फ़-सांप्वपूर्ण । पूजयित्वा-वामपाणिनेति शेषः। ३.शिवहस्तविधिरेप, यथोक्तं तमालोके । 'शिवहस्तविधि कृष्वा तेन संतुष्टपाशकम् । शिष्य विधाय विधान्तिपर्यन्तं ध्यानयोगत.॥ तत• कुम्भेऽस्त्रकलशे वही स्वात्मनि त शिशुम् । प्रणाम कारयेपश्चाभूतमातृबलि क्षिपेत् ॥' इति । ३१ इथं हि स्वाध्याये स्वमशुभाशुभपालोचनम् 'देवामिगुरुतस्पूनाकारणोपस्करादिकम् । हया स्त्री मधपान पाप्याममांसल भक्षणम् ॥ रनपानं शिरश्छेदरक्तपिण्मूत्रलेपनम् । पर्वताश्वगजमायद्ययुग्याधिरोहणम् ॥ पस्थीत्यै स्वादपि प्रायस्ततच्युभमुदाहृतम् । तं त्यापयेत्नुटिवष्य सादो हि परमं फलम् ॥' इति, एतथ प्रामानविषयम् । मन्यस्य सुन किचित् शुभमशुभं था। पयोग प०१. पुशिम्यपाशानिति पाठ । पं. ५५० पु• मांगादिपूर्णमिति पाउ.।

·तहसार। १४८ [१३ आ० अस्मै न व्याकुर्यात् -- शङ्कातको हि तथास्य स्याताम् , केवलम् अस्त्रेण तन्निष्कृति कुर्यात् । ततस्तथैव परमेश्वरं पूजयित्वा तद्ने शिष्यस्य प्राणक्रमेण प्रविश्य हत्कण्ठतालुललाटरन्ध्र- द्वादशान्तेषु पदसु कारणपट्कस्पर्श कुर्वन् प्रत्येकमप्टौ संस्कारान् चिन्तयन् कंचित्कालं शिष्यप्राणं तत्रैव विश्रमय्य पुनरवरोहेत् । इत्येवापादिताष्टीचत्वारिंशत्संस्कारोपरिकृतरु- 'येषां तु भावाविलयस्तेषां स्वमवशोस्थितम् । शुभाशुभ न निश्चित् स्वात............' इति । तत्रापि स्फुटो विदोपः 'स्पुटं पश्यति सावारमा राजसो लिगमानतः । नरिचित्तामसवस्य मुखदुःखारटुभाशुभम् ॥" इति । ३२ भदाचायारिंशसंस्कारास्तु यमा-गर्भाधानं पुंसवनं सीमन्तो- प्रायनं जातकर्म नामकर्म निकमणग् भनप्राशनं घूडाकरणम् प्रतबन्धः । अस्सिव-मेखराबन्धनत दन्तवाटमतम् अजिनमतम् न्यायुपनतं संपामतं पापातायतं भिक्षामतम् इति सत प्रसानि अन्तर्भवन्ति । एतान्येव तम्रशास्त्रे भातेशाभिधाभिधेयादि । तथा ऐटिक पार्दिक भौतिकं सौमिकं गोदानम् उद्वाहः । भष्टकाः पाणी श्रादं धावणी आमायणी धैग्री माधयुजी । माग्नेयम् अग्निहोत्रं दास पार्णमाप्त घातुर्मास्यं पशुबन्धः सौग्रामणिः अग्निष्टोमः अत्यनिष्टोमः उरथ्यः पोडशिका बाजपेय. अतिरात्र. क्षामोयांमः । हिरण्यपादः (मस्पैवाया. न्तरभेदाः- गुहिरण्यएन् हिरण्यमेटः हिरण्यनाभिः हिरण्यगर्म. हिर- पयोगः हिरण्यस्य हिरण्याक्षः हिरण्यभिदः हिरण्मशा इति नर ·१३ आ] श्रीमदभिनवगुप्ताचार्यविरचितः । द्रांशापत्तिः समयीभवति । ततः अस्मै पूज्यं मनं पुप्पायैः सह अर्पयेत् । ततः समयान् अस्मै निरूपयेत् । गुरौ सर्वात्मना भक्तिः, तथा शास्त्रे देव, तत्प्रतिद्वन्द्रिनि परामुखता, गुरुवत् गुरुपुत्रादेः विद्यासंबन्धकृतस्य तत्पूर्वदीक्षितादेः चिसयज्ञामिधाः1) अधमेपा पानमरथं पारिवाज्यं दया शान्तिः मन- सूया शोचम् समायासः मजल्यम् मकापण्यम् अत्यहा इति । सहमे शरमान्सरेषु क्रमशः समुद्दिष्टाः संख्याताश्च । सथा च श्रीस्वच्छन्दे माह्मणत्याधिकारावारिंशतमा गर्भः पुंसवनं चैव सीमन्तो जातकर्म च ।। नाम निकमणं पैव भसप्राशनयूडकम् । अनेय परारोहे शोभ्याटवष्टौ प्रकोर्तित एनर्निर्वितदेवि ततोऽसौ जायते द्विनः। मपमो मतमधस्तु सपाली परिकीर्तितः ।। अनानि संप्रवक्ष्यामि ययावदनुपूर्वशः। मेखला दन्तकाएं च भनिनं न्यायुपं तथा । संध्या बाहेरुपास भिक्षा सप्तमं विदुः । नियन्दणि पदयानि दीक्षाकाले पानने " निपन्दणि-प्रथमाघमावस्थितेलोपो मा मूदित्यपश्यानुष्टेयानि इति पदि- कल्पानुसत्या । सानिकानुसारेण हु भौतेशं पाशुपत्यं च गाणं गाणेशा तथा। सम्मत्तकासिधारं च यतेश सप्तमं विदुः ।। सप्तैतानि न यानि पतानि महाचारिणाम इष्टानि-पारमे परे शास्त्रे-सने इसी । इत्येवमुदिष्टाने । पर्याप्रतानि घोम्यानि अगर कीर्तिवानि हु। एमिस्त सहित सेई मय मवरन्यनम् ।

·१५०
तन्त्रसारः।
[१३ आ०
संदर्शनम् यौनसंवन्धस्य तदाराधनार्थम् , न तु
खत इति मन्तव्यम् । स्त्रियो वन्ध्यायास्तजु-
गुप्साहेतुं न कुर्यात् । देवतानाम गुरुनाम
तथा मन्त्रं पूजाकालात् ऋते न उच्चारयेत् ।
गुरूपभुक्तं शय्यादि न भुञ्जीत । यत् किंचित्
तस्यान्वभूतमेवैतत्कथितं व्रतसप्तरम् ।
चतुर्दश व्रतान्येवं होतव्यानि वरानने ।'
इति । तथा
'वेदमतानि घाशार होम्यानि न संशयः।'
तान्याह
'ऐष्टिकं पार्विकं चैव भौतिकं सौमिकं तया ।'
इष्टि-पर्य भूत-सोमयज्ञप्रतिपादक वैदिकमन्थपाठेन कालकार्याणि प्रतानि
ऐष्टिकादिशब्दैः पारमेश्वरेषु शास्त्रेपूकानि । यशस्नेतु
प्रविधं च चातुर्थीनं गोदानं खानमित्यपि ।
घेदववानि चत्वारि
इत्येवमुतानि, इह त गोदानं पृथगेव भविष्यति । तदेतावरपर्यन्तमे-
तान्संस्कारान्
'नयोदश विजानीयात्
एभिरनुष्टितचायं वेदेष्वधिकृत इत्याह
ततो दै पैदभाजनम् ।
.....
किंच
'ततो भवति गोदानं तचतुर्दशकं प्रिये।'
घेदाध्ययनान्ते उपाध्यायाय गोमिथुनदानेनोपलक्षितमात्मनः पेशादि-
पप गोदानमा
अय गुरभिहस्प्पायानुज्ञातः
'मात उदाहयेदायों ज्ञानसिद्धः कुमारिकाम् ।'

·१३ आ०.३ श्रीमदभिनवगुप्ताचार्यविरचितः । १५१ लोकिकं क्रीडादि तत् गुरुसंनिधो न कुर्यात् । तयतिरेकेण न अन्यत्र उत्कर्पबुद्धिं कुर्यात् । सर्वत्र श्राद्धादी गुरुमेव पूजयेत् । सर्वेषु चं नैमित्तिकेषु शाकिनीत्यादिशब्दान् न वदेत् । पर्वदिनानि पूजयेत् । वैष्णवाद्यैरधोदृष्टिभिः सह पेदाध्ययनेन सम्पतिः प्रात उच्यते, भापपनान्ते हिवागमनेवा- शयेनासावम् , मत एवापं घेदापांधिगमारमना ज्ञानेन सिद्ध:-संपूर्णः । भय या 'प्रपादेय ममगेद' इति पोदितत्वात् शीप्रमेय मामज्य- मिछन् 'या दर्भमयी भार्या सया सह परमनन् ।' स्याधमोदिसनित्यनैमितिकरूपमित्यमुहारमसंस्कारसंपादनरूप- मेतरकर्म 'तम्शेयं पाइश .............।' अनेनेव- "पितृदेयमनुष्याणां भूतानां राणे सपा । माणोऽयपनं घेनि महायज्ञास्तु पाये।" इति यशसूत्रमतिपादिता नित्यपनाः संगृहीताः । यसम्म "पय सूना गृहस्थाप धुलोपेपिण्युरस्काराः। पहनी चोदमस्तु सध्यते पास्त घाइयन् ॥ लासा कमेण सर्वासा निष्कृत्य महात्मभिः। पय सता महायशाः प्रत्यहं गृहमेधिनाम् ॥" पत्र "भययन RRB, पिपातु सर्पणम् । होमो देश, पडिभाती, सपशेतपिपूजनम् ॥" इति । एपमाहसाये पते नित्यपक्षाः संगृहीता साप, नैमिति. काना mein-ताप्राकमा:ममात् । नमितिका पानाप्रपाम्यनुपूर्वगः ।

·तनसारः। १५२ [१३ आ. संगतिं न कुर्यात् । एतच्छासनस्थान् पूर्वजा- तिबुद्ध्या न पश्येत् । गुरुवर्गे यहागते यथाशक्ति थागं कुर्यात् । अधोमार्गस्थितं कंचित् वैष्ण- वायं तच्छास्त्रकुतूहलात् गुरुकृत्यापि त्यजेत् । तदापि न उत्कर्पबुद्धया पश्येत् । लिङ्गिभिः अष्टकाः पार्वणी श्राद्धं धावण्याप्रायणी तथा । चैत्री चाश्वयुजी चेति सप्त पामखाः क्रमात् ॥' पोपादिकृष्णपक्षगताः शारांसापूपताकैः पिटगां संतर्पणीपत्वातना- मिकाः शाकाधा अष्टकाः, पार्वणी-सितासितपक्षाद्यदिने तन्नत्यो थाग. स्त्रयोक्तः, श्राद्धम् - पिनादिमृताहपारणीयो विधिः, श्रावण्यां विधेय उपाकर्मादिविधिः शावणी, आमायणी-नवामयागः, चैत्री-तस्पूर्णि- मायां मन्वादिसत्तया निधेयः पितृश्नादादिकल्पः, आश्वयुजी-आश्वयुया विधेयं नीलामयणाद्यावश्यकहविदानादिकर्म । इति निर्दिष्टपाकयासत. कम् । तदेवं 'एतैः सह विजानीयाट्टाविंशरपरिसंख्यया।' एसैः सप्तभिः सह पूर्वोक्तापञ्चदश संस्कारान् । अथ 'आमेयं चामिहोत्रं च दार्श चैव ततः परम् । पौर्णमासी तथा सेया चातुर्मास्वं तथैव च ॥ पशुबन्धः समुद्दिष्टः सोनामणिरतः परम् । इवियज्ञाः ससादिष्टाः सप्तते पावताः प्रिये ॥ आपमरणित्रमेणामानयनम्, भनिहोत्रं- सायं प्रातच होमः, दार्श:- बिपरीरालक्षणया दृश्यमान चन्द्राशयामावास्यो यागः, पौर्णमासी सर्वासु पूर्णिमामु विधेयः सामान्ययागः, चातुर्मास्य-फाल्गुना• क्षेत्राद्वा प्रभृति मासचतुष्टयान्ते पौर्णमास्यां विधेयो विशिष्टो यागः, पशुपन्धः-यागविदोपः यत्र पशोमांसयसादि हुयते, सौत्रामणिः-मुग्रा. मदेवताकः सुरायागः । एतानपि संकलयति 'एभिः सह विजानीया संस्कारकोनविंशम् ।'

·१३ आ.] श्रीमदभिनवगुप्ताचार्यविरचितः । सह समाचारमेलनं न कुर्यात्, तान् केवलं यथाशक्ति पूजयेत् । शङ्कास्त्यजेत् । चक्रे स्थित- श्वरमाच्यादिविभागं जन्मकृतं न संकल्पयेत् । शरीरात् ऋते न अन्यत् आयतनतीर्थादिकं बहुमानेन पश्येत् । मन्त्रहृदयम् अनवरतं अथ .............. 'अग्निष्टोमायग्निष्टोमी उभ्यः पोडशिका तथा। पाजपेयोऽतिरातस्तु माहोर्यामस्तथैव च । इनि । त एते याविशेषाः लोमसंस्था समापाता: ..........." गृहकरणकसोमपानयुता यज्ञरूपाः कियाः सोमसंस्थाः । एतावदन्ता नेतासंस्कारात् पनिशरपरिसंपपया प्रोतमन्नाहुतिकर्मण पुर्पादिति शेष । जय 'हिरण्यपाद: प्रथमस्तथा गुरुहिरण्यत् । हिरण्यमैट्रो हिरण्पनाभिहिरण्यगर्भ एप ॥ हिरण्ययोयो हिण्याम्पिाण्याक्षसय च। हिरण्यजिवस्तरको दर या प्रकीर्तिताः ।' गर्भ-हृदयम्, एते पक्षाघावयवाः, अतिचित्याविशेषा. येषा पादादि- स्थानेषु हिरण्यं दीयते तसपक्षावाहनिभेदात् । 'शतेन तु एतं पात्र एककं तु विनापते।' एतरसंपायर्थ होमे विशेषमाह एते सर्व सहग गुयन्ते स एव सहसहोमसंपापो हिरण्यपादादिभिनया सप्तनिराका अधधं ततः पचानापार पयाभम्।' २.

·तन्त्रसारः। [१३ आ० स्मरेत्, इत्येवं शिप्यः श्रुत्वा प्रणम्य अभ्युप- गम्य गुरुं धनदारशरीरपर्यन्तया दक्षिणया माह्मणस्यापि यर्मयशारमाहसायमीमभूपतित्वस्यायमश्वमेधः कार्य एव । एवं विवाहारप्रति एतावदन्तः 'एवं कृतस्तु तैः संस्तितश्चय गृही भवेत् । गृही-द्वितीयागस्पः। 'अष्टात्रिंशत्तम तंतु अश्वमेध्यारय कर्म जानीयादित्यर्थः । पानमरथं सतो भवेत् । पारियाज्यं ततोऽन्येष्टिमेयं ब्राह्मण्यमामुयात् ॥' वानप्रस्थं पारिवाज्यं चाध्रमस्यरूपं संस्कारद्वयम् अन्त्येष्टिविहिताननुष्ठान संभाव्यमानप्रायश्चित्तशुद्यर्थ गार्हस्थ्यावस्थितस्य कार्या ननु वानप्रस्थ- साविसपारिवाज्यस्य या तेनासी पृथत गण्यते, एवमिति पारमेश्वरम- ब्रहोमको, पाराये तु विधौ सयदि बीजाहारादिदोपसगावात सम्य. ब्राह्मण्यं भवति, इदं तु पारिवाज्यरक्षणं चावारिंशत्तमसंस्कारमंत: सह विनानते पूर्वोक्तः सह गणितमिति यावत् । 'मत आरमगुणानष्टौ कथयामि समासतः । दया सर्वेषु भूतेषु क्षान्तिश्चाप्यनस्यता ॥ शेच चैवमनायासो महल्यं चाप्यत. परम् । भारण्यं चाहा चेत्यष्टाचारमगुणा. स्मृताः।।' दया-परानुकम्पा, क्षान्ति:- अपकारिषु शक्तत्वेऽप्यप्रतिक्रिया, अनसू. यता-परगुणसहत्यम्, शौचं-चिचवाच्छरीरशुद्धिः, अनायासः-अ. केशावहकर्मकारित्वम् , मङ्गल्य - मङ्गलदव्याणां दर्शनस्पर्शनचिन्तनानि, अकार्पण्य - यथाशनि दातृत्वम् , अस्पृहा-यथारब्धेन संतोपः, इत्येते आत्मगुणा - भारमसनिकृष्टान्त.करणभूतयागादर्गुणाः न वारमनस्तस्य चिद्रूपत्वात इति । इत्थमेव 'चरवारिशदथाप्टौ च संस्काराः समुदाहताः॥' इति ।

·.
१३ आ०] श्रीमदमिनवगुप्ताचार्यविरचितः ।
परितोष्य पूर्वदीक्षितांश्च दीनानाथादिकान्
तर्पयेत् । भाविविधिना च मूर्तिचक्रं तर्पयेत् ।
इत्थं समयीभवति । मत्राभ्यासे नित्यपूजायां
अवणेऽध्ययने अधिकारी, नैमित्तिके तु सर्वत्र
गुरुमेव अभ्यर्थयेत, इति सामयिको विधिः।
अध्यानमालोच्य समलमन्तः
पूर्ण खमात्मानमथावलोक्य ।
पश्येदनुग्राहधिया द्विपक्ष
पर्यन्तमेवं समयी शिशुः सात् ॥
सअलमा अपरि उष्णउ परभैरउ अचाणु
जाइयि अग्गाणि सपणउ जोअभिमी सत्ताणु ।
एहस समयदिक्स पाभइव जलणि हि मजणिण
इत्यति लजहवन बहुपरिभवहोइउवाउजिग ॥
इति श्रीमदभिनयगुप्ताचार्यविरचिते तन्त्रसारे समयिदीशाप्रकाशन
नाम त्रयोदशमादिकम् ॥ १३॥

·अथ चतुर्दशमाह्निकम् । 4 अथ पुत्रकदीक्षाविधिः । स च विस्तीर्णः तन्त्रालोकात् अवधार्यः । संक्षिप्तस्तु उच्यते । समय्यन्तं विधिं कृत्वा तृतीयेऽह्नि त्रिशुलाब्जे मण्डले सामुदायिकं यागं पूजयेत्, तत्र बाह्य- परिवार द्वारदेवताचक्रं च वहिः पूजयेत्, ततो मण्डलपूर्वभागे ऐशकोणात् आरभ्य आग्ने- यान्तं पङ्गिक्रमेण गणपतिं गुरुं परमगुरुं परमे- ष्टिनं पूर्वाचार्यान् योगिनीचक्रं वागीश्वरी क्षेत्रपालं च पूजयेत् । तत आज्ञां समुचिताम् आदाय शूलमूलात् प्रभृति सितकमलान्तं समस्तम् अध्वानं न्यस्य अर्चयेत् , ततो मध्यमें त्रिशुले मध्यारायां भगवती श्रीपराभट्टारिका भैरवनाथेन सह, वामारायां तथैव श्रीमदपरा, दक्षिणारायां श्रीपरापरा, दक्षिणे त्रिशूले मध्ये श्रीपरापरा, वामे त्रिशूले मध्ये श्रीम- १ पुत्र इय पुत्रकः, प्रतिकृती अर्धे कः। २ पूजनं तु बहिः कल्पनया, समयिदीक्षायां हि अन्तांगार्धमेय नियूराक्षमण्डलनिरूपणम्, इह तु पहिः करपनयेनि विशेषः ।

·१४ आ.] श्रीमदभिनवगुप्ताचार्यविरचितः । १५७ दपरा, द्वे तु यथाखम् । एवं सर्वस्थानाधिष्ठा- तृत्वे भगवत्याः सर्व पूर्ण तदधिष्ठानात् भवति इति । ततो मध्यशृलमध्यारायां समस्तं देव- ताच लोकपालास्त्रपर्यन्तम् अभिन्नतयैव पूजयेत् तदधिष्ठानात् सर्वत्र पूजितम् । ततः कुम्भे कलशे मण्डले अग्नी स्वात्मनि च अभे- दभावनया पञ्चाधिकरणम् अनुसन्धि कुर्यात्, ततः परमेश्वराद्वयरसहितेन पुष्पादिना वि. शेषपूजां कुर्यात् । किं बहुना - तर्पणनैवेद्यप- रिपूर्ण वित्तशाध्यविरहितो यागस्थानं कुर्यात् । असति विचे तु महामण्डलयागो न कर्तव्य एव । पशुंश्च जीवतो निवेदयेत् । तेऽपि हि एवम् अनुगृहीता भवन्ति, इति कारुणिक- तया पशुविधी न विचिकित्सेत् । ततोऽग्नो परमेश्वरं तिलाज्यादिभिः संतमे तदग्रेऽन्यं ३ पयाधिकरणं नु यथा 'इवाकारविरिसबागरधारण्याचा हि ये पञ्चा शस्यायाय तथैव शहरनुतेः पूर्णावमारमनः । पे प्राप्तप्रणवाभिधाः कुशलव"शोऽपि विधप्रथा- सं पापण मरामि सततं सन्दधामास ।' 'हस्सं दोघं गुतं सूक्ष्ममतिसूक्ष्म पर शिवम् । भणयं पापा झापा भिवा मोक्षो न संशयः ·तन्द्रसारः। १५८ [१४ आ० पशुं वपाहोमार्थ कुर्यात् , देवताचक्र तह- पया तर्पयेत्, पुनर्मण्डलं पूजयेत् , ततः पर- मेश्वरं विज्ञप्य सर्वाभिन्नसमस्तपडध्वपरिपू- र्णम् आत्मानं भावयित्वा शिप्यं पुरोऽवस्थित कुर्यात् । परोक्षदीक्षायां जीवन्मृतरूपायाम् अग्रे तं ध्यायेत् , तदीयां वा प्रतिकृति दर्भ- गोमयादिमयीम् अग्ने स्थापयेत् । तथाविधं शिष्यम् अर्घपात्रविप्नुट्रोक्षितं पुष्पादिभिश्च पूजितं कृत्वा समस्तमध्वानं तदेहे न्यसेत् । तत इत्थं विचारयेत् , भोगेच्छोः शुभं न शोधयेत्। मुमुक्षोस्तु शुभाशुभम् उभयमपि । निर्वीजायां तु समयपाशान् अपि शोधयेत् , सा च आसन्नमरणस्य अत्यन्तमूर्खस्यापि कर्तव्या इति परमेश्वराज्ञा, तस्यापि तु गुरु- देवताग्निभक्तिनिष्ठत्वमात्रात् सिद्धिः। अत्र च सर्वत्र वासनाग्रहणमेव भेदकम् - मन्त्राणां वासनानुगुण्येन तत्तत्कार्यकारित्वात् । एवं वा- सनाभेदमनुसंधाय मुख्यमन्त्रपरामर्शविशेपेण समस्तमध्वानं खदेहगतं शिवाइयभावनया प०३ क-पु० सर्वामिमानरामस्लेति पाठ ।

·१४ आ०] श्रीमदभिनवगुप्ताचार्यविरचितः । शोधयेत् । एवं क्रमेण पादाङ्गुष्ठात् प्रभृति द्वादशान्तपर्यन्तं खामदेहखात्मचैतन्याभिन्नी- कृतदेहचैतन्यस्य शिष्यस्य आसाद्य तत्रैव अनन्तानन्दसरसि स्वातव्येश्वर्यसारे समस्ते- पछाज्ञानक्रियाशक्तिनिर्भरसमस्तदेवताचक्रेश्वरे समस्ताध्वभरिते चिन्मात्रावोपविश्वभावम- पडले तथाविधरूपैकीकारेण शिप्यात्मना सह एकीभूतो विश्रान्तिमासादयेत्, इत्येवं परमे- श्वराभिन्नोऽसौ भवति । ततो यदि भोगे- च्छुः स्यात् ततो यत्रैव तत्त्वे भोगेच्छा अस्य भवति तन्नेव समस्तव्यस्ततया योज- येत् । तदनन्तरं शेषवृत्तये परमेश्वरखभा- वात् झटिति प्रसृतं शुद्धतत्त्वमयं देहम् असे चिन्तयेत् , - इत्येपा समस्तपाशवियोजिका दीक्षा । ततः शिप्यो गुरु दक्षिणाभिः पूर्ववत् पूजयेत् । ततोऽनो शिष्यस्य विधिं कुर्यात् , समस्तेनि-अण्डनया अमास्तरभेदकारनया घ। ५ येन शेषरित सिपाते। ६.१..पु. तबस्सी शान पं०१० पु. समसमिति पदं नाति।

·तन्त्रसार । [१४ आ० श्रीपरामत्रः अमुकस्यामुकं तत्त्वं शोधयामि, इति स्वाहान्तं प्रतितत्त्वं तित्र आहुतयः, अन्ते पूर्णा वौपडन्ता । एवं शिवान्ततत्त्वशुद्धिः, ततो योजनिकोक्तक्रमेण पूर्णाहुतिः। भोगेच्छोः भोगस्थाने योजनिकार्थमपरा, शुद्धतत्त्वमृ- प्ट्यर्थमन्या। ततो गुरोः दक्षिणाभिः पूजनम्, इत्येपा पुत्रकदीक्षा । यत्र वर्तमानमेकं वर्ज- यित्वा भूतं भविष्यच्च कर्म शुध्यति ॥ अन्तः समस्तावमयी स्वसत्तां पहिश्व संधाय विभेदशून्यः । शिष्यस्य धीप्राणतनूनिजासु ताखेकता संगमयेत्प्रबुद्धः॥ शिष्यैकभाव झटिति प्रपद्य तस्मिन्महानन्दविनोधपूर्ण । यावत्स विश्राम्यति तावदेव शिवात्मभावं पशुरभ्युपैति ॥ ६ एतनिर्णयश्च मुस्पष्ट पराजिशिकाविवरणे द्रष्टव्य ।

·१६१
सहु एकीभाउलये
१४ आ०] श्रीमदभिनवगुप्ताचार्यविरचितः ।
जे
विशु अच्छइ एह वियोह समुद्द ।
सो पशु महरयु हो इलये विणु
अन्त वजिउ अस असमुहु ॥
इति श्रीमदभिनवगुप्ताचार्यविरचिते तन्नसारे पुत्रकदीक्षामफाशनं
नाम चतुर्दशमादिकम् ॥ १४ ॥

·अथ पञ्चदशमाह्निकम् । यदा पुनरासन्नमरणस्य स्वयं वा वन्धुमु- खेन शक्तिपात उपजायते, तदा अस्मै सद्यः समुत्क्रमणदीक्षां कुर्यात् । समस्तमध्वानं शिष्ये न्यस्य तं च क्रमेण शोधयित्वा, भग- वती कालरात्रीम् मर्मकर्तनी न्यस्य, तया क्रमाक्रमं मर्मपाशान् विभिय, ब्रह्मरन्ध्रवर्ति शिष्यचैतन्यं कुर्यात् । ततः पूर्वोक्तक्रमेण योज- निका) पूर्णाहुतिं दद्यात् , यथा पूर्णाहुत्यन्ते जीवो निष्क्रान्तः परमशिवाभिन्नो भवति । १ यथोक्तम् नमालोके। 'ट्वा शिष्यं जराप्रत घ्याधिना परिपीडितम् । उरममय ततस्त्वेनं परताचे नियोजयेत् ॥' इति । २ म धुरिको च कालानलसमविपम् । ३ मर्मपाशान् विभिद्येति, तन सनिकटनिगच्चरिदपा भामेयी धारणा भाययिस्या समर्मप्रतापनं तेन भावयेत्, ततोऽपि पायुना भङ्गुष्टात् मस्तकपर्यन्तं देहमापूरितं भावयेत् , ततोऽपि तमगुष्टात् अर्यपर्यन्तं समुरकृष्य कारराध्या कृन्तत् इति । ५ स्वष्टधामनि । ५ न तस्य कथित प्रादादिभिरपयोग इनि भायः । पं. ५२. पु. कालरातिमम्य ममी पाठ ।

·, १५ आ० श्रीमदभिनवगुप्ताचार्यविरचितः बुभुक्षोस्तु द्वितीया पूर्णाहुतिः- भोगस्थाने योजनाय, तत्काले च तस्य जीवलयः, नात्र शेपवर्तनम् , ब्रह्मविद्यां वा कर्णे पठेत् , सा हि परामर्शस्वभावा सद्यः प्रवुद्धपशुचैतन्ये प्रबुद्धविमर्श करोति । समय्यादेरपि च एत- पाठेऽधिकारः । सप्रत्ययां नि:जां तु यदि दीक्षां मूढाय आयातशक्तिपाताय च दर्शयेत्, तदा हि शिवहस्तदानकाले अयं विधिः-निको- णमानेयं ज्वालाकरालं रेफविस्फुलिङ्गं वहिवा. त्याचक्रध्मायमानं मण्डलं दक्षिणहस्ते विन्त- यित्वा तत्रैव हस्ते वीजं किंचित् निक्षिप्य ६ सरममणायसरे। ७ प्रक्षाविधामिति, सकलां निष्कलोम्भिताम् । अत्रायमूहः- पोगिन एपेयं सपासमुकमणदीक्षा कार्या, न हि भनम्यस्त्रप्राणचारः कथमपि पना फर्नु शनुयात् इत्यतो ब्रह्मविद्यो वा पटेदिरयुक्त्या अनभ्यासिनो. इनपा परितया एनो दीक्षा कुपांत् । अन्न हेतुमाह सा हि' इत्यादि । अन्तभोयितपयर्थसया पाठयेदियपि योम्पम् । ८ पपोक्तम् मालो 'समयी पुनको पाप पटेवियामिमो सपा । सरपाटातु समय्युस्यो रदांसापत्तिममुते । इति । किंचित-पादिकम् पं०४.पु. समाया सती सप्रयुपगुचनत्यमिति पारः।

·१६४
तन्त्रसारः।
[१५०
ऊर्ध्वाधोरेफवियोधितफटकारपरम्पराभिः अस्य
तां जननशक्तिं दहेत्, एवं कुर्वन् तं हस्तं
शिष्यस्त्र मूर्धनि क्षिपेत्, इति द्वयोरपि एपा
दीक्षा निर्वाजा स्वकार्यकरणसामर्थ्यविध्वंसिनी
भवति-स्थावराणामपि दीक्ष्यत्वेन उक्तखात्,
वायुपुरान्तर्व्यवस्थितं दोधूयमानं शिप्यं लघू-
भूतं चिन्तयेत् येन तुलया लघुः दृश्यते इति ।
मर्मकर्तनविधौ लघुभावे
बीजभावविलये यदि मनः।
१० यथोक्तं तमालोके
'पद्विदीपितफकार धोरणीदाहपीडितम् ।
चीचं निवाजतामेति स्वसूतिकरणाक्षमम् ।।
तन तरप्ररोहाय तेनैव प्रत्ययेन तु ।
गलमायाख्यकमांणि मध्यानक्रियावलात् ॥
ग्वानि न स्वकायर्याय निजिप्रत्ययं विमम् ।
स श्रीमान् सुप्रसनो मे शम्भुनायो न्यरूपयत् ॥'
इति ।
१९ मनायं मावस्तवाठोके निर्दिष्टः
'देहो हि पार्थिवो मुल्यस्तदा मुख्यत्वमुमति ।
भाविलापदमप्रेण योजयेरपरमे पदे॥'
इति ।

·१५ आ०] श्रीमदभिनवगुप्ताचार्यविरचितः ।।
१६५
तत्तयोचितपथेन नियुक्त
.
स्तत्तदाशु कुरुते परमेशः ॥
जं अनु अन्धि विसेसं
घेतूण जडन्ति मन्तमुचाइ।
इच्छासत्तिप्पाणो
तं तं मन्तो करेइ फुडम् ॥
इति श्रीमदमिनवगुप्ठाचार्यविरचिते तन्त्रसारे सप्रत्ययदीक्षा-
प्रकाशनं नाम पञ्चदशमाहिकम् ॥ १५ ॥

·अथ पोडशमाह्निकम् । अथ परोक्षस्य दीक्षा, द्विविधश्च सः-मृतो जीवंश्च । तत्र कृतगुरुसेव एव मृत उद्वासितो वा अभिचारादिहतो डिम्बाहतो मृत्युक्षणो- दिततथारुचिः मुखान्तरायातशक्तिपातो वा तथा दीक्ष्य इत्याज्ञा । अत्र च मृतदीक्षायाम् अधिवासादि न उपयुज्यते । मण्डले मन्त्र- विशेषसंनिधये यत्र बहुला क्रिया, उत्तममु- पकरणं पुष्पादि, स्थानं पीठादि, मण्डलं त्रिशूलान्जादि, आकृतिः ध्येयविशेषः, मन्त्रः खयं दीप्तश्च, ध्यानपरस्य योगिनः तदेकभ- तिसमावेशशालिनो ज्ञानिनश्च संवन्धः, इत्येते संनिधानहेतवो यथोत्तरम् उक्ताः । समुदितखे तु का कथा स्यात्-इति परमेश्वरेण उक्तम् । ततो देवं पूजयित्वा तदाकृति कुशादिमयीम् १परमेशपेनि शेप । २ उत्तम-रक्षणान्वितमित्यर्थ । ३ यतस्तत् अनाहूतेऽपि मघ्रमण्डरे समविश्वप्रसाधनम् ।

·१६ आ०] श्रीमदभिनवगुप्ताचार्यविरचितः । अग्रे स्थापयित्वा गुर्वासादितज्ञानोपदेशक- मेण तां पश्येत् , सच मूलाधारादेत्य प्रसनसुपिततानन्तनाट्यध्यदण्ड वीर्येणाक्रम्य नासागमनपरिगवं विक्षिपन्यासुमीष्टे । यावबूमाभिरामप्रचितवरशियाजालकेनाध्यच संछायाभीष्टजीवानयनमिति महाकालनामा प्रयोगः।। एतेनाच्छादनीयं ब्रजति परवशं समुसीनत्वमादी पश्चादानीयते चेत्सकलमथ ततोऽप्यध्वमध्यायथेष्टम् । आकसाबुदृती या मृतजनविपये कर्पणीयेय जीये योगः श्रीशंभुनाथागमपरिगमिवो जालनामा मयोतः ।। चहिरपि इत्थं कथं न भवति, आकर्पणादी विनाभ्यासात ? इति चेत्-रागद्वेपादियोगवशेन तत्प्रवृत्ती ऐश्वर्यावशायोगात् । ततो नियति- नियत्रितत्वात् अभ्यासाद्यपेक्षा स्यादेय । इह ४ान्तपूर्वक समालोके निगोडमेलाइ पाविपरिते सेनापुग्मे यथा पिलिते पुन• गजर सोम जाति रसाइभिभापति। কালাঘব দায়ী निगनिवासादेपीमायाशी इति। पं.क.पु. गरमाही पाठ ·१६८ तन्त्रसारः। [आ० १६ तु अनुग्रहात्मकपरमेश्वरतावेशात् तथाभावः। परमेश्वर एव हि गुरुशरीराधिष्ठानद्वारेण अनु- ग्राह्यान् अनुगृह्णाति । स च अचिन्त्यमहिमा इति उक्तप्रायम् । एवं जालप्रयोगाकृष्टो जीवो दार्भ जातीफलादि वा शरीरं समाविष्टो भवति, न च स्पन्दते-मनःप्राणादिसामग्य- भावात्, तदनुध्यानवलात् तु स्पन्दतेऽपि ताह- शेऽपि तस्मिन् पूर्ववत् प्रोक्षणादिसंस्कारः पूर्णा- हुतियोजनिकान्तः । अत्र पैरं पूर्णाहुत्या तस्य दार्भायाकारस्य परतेजसि लयः कर्तव्यः । एवम् उद्धृतोऽसौ पूर्णाहुत्यैव अपवृज्यते-यदि खर्नरकप्रेततिर्यक्षु स्थितः। मनुष्यस्तु तदैव ज्ञानं योगं दीक्षां विवेकं वा लभते-अधिका- रिशरीरत्वात् , इति मृतोद्धरणम् । जीवतोऽपि परोक्षस्य उत्पन्ने शक्तिपातेऽयमेव क्रमः, दार्भा- कृतिकल्पनजीवाकृष्टिवर्जम् । ध्यानमात्रोप- स्थापितस्यैव अस्य संस्कारः । दीक्षा च भो- गमोक्षोभयदायिनी - खबासनावलीयस्त्वात्, ५ विशेष इयानवेत्यर्थः। ६ अपनृज्यते-मुतो भवतीत्यर्थः ।

·१६ आ०] श्रीमदभिनवगुप्ताचार्यविरचितः । भोगवासनाविच्छेदस्य च असंभाव्यमानत्वात् बहुभिः, दीक्षायाम् ऊर्ध्वशासनसंस्कारो बल- वान् अन्यस्तु तत्संस्काराय स्यात् । परोक्ष- स्यापि दीक्षितस्य तथैव ज्ञानाद्याविर्भावः इति । परमेश्वरतावेशदायत्स्वातच्यभाग्गुरुः । परोक्षमभिसंधाय दीक्षितेति किमद्भुतम् ।। परम्म सिक्तम्म अक्षण- प्पडिअंसच्छन्दभान। परमत्थं जो आविसचाऽस- दिक्सइ परोपस इवं पिसिस्सगणं ॥ इति श्रीमदभिनवगुप्ताचार्यविरचिते तघ्रसारे परोक्षदीक्षाप्रकाशन नाम पोडशमाहिकम् ॥ १६॥ तापं विधि परोक्षदीमणे मापोती भोगाय यदिनि ।

·अथ सप्तदशमाह्निकम् ।
अथ लिङ्गोधारः॥
वैष्णवादिदक्षिणतन्त्रान्तेपु शासनेषु ये
स्थिताः तद्गृहीतव्रता वा, ये च उत्तमशासनस्था
अपि अनधिकृताधरशासनगुरूपसेविनः, ते यदा
शक्तिपातेन पारमेश्वरेण उन्मुखीक्रियन्ते तदा
तेपामयं विधिः,-तत्र एनं कृतोपवासम् अन्य.
"
। उक्तं च तनालोके
अथ वैगरबौद्धादितनान्ताधरवर्तिनाम् ।
यदा शिरारम्योपैर्विकासि हृदयाम्बुजम् ॥
लिमोतिमदा पूर्व दीक्षार्म ततः परम् ।
मारिङ्गान्तरसंस्थोऽपि दीक्षातः शिवतां मजेत् ।।
तम्रोपवास तं धान्यदिने साधारमनतः ।
स्थण्डिले पूजयित्वेशं भावयेत स्ववर्वनीम् ॥
एप मागभवलिङ्गी चोदितस्त्वना पया।
प्रससेन तदेतस्सै रु सम्यगनुप्रहम् ॥
स्वालिद्गत्यागशवोत्थं प्रायश्चित्तमपास्य भोः ।
अचिरात्तन्मयीभूय भोगं मोक्षं प्रपद्यताम् ॥
एयमस्वित्यथाज्ञा च गृहीरवा नतमस्य तत् ।
अपास्याम्भमि निक्षिप्य नपये दनुरूपतः ॥
नातं संमोक्षयेदपानाम्भोभिरनन्तरम् ।
परगन्यं दन्तकाट ततस्तस्मै समर्पयेत् ॥'
इति
।

·१७ आ०] श्रीमदभिनवगुप्ताचार्यविरचितः । दिने साधारणमन्नपूजितस्य तदीयां चेष्टां श्रावितस्य भगवतोऽने प्रवेशयेत् , तत्रास्य मतं गृहीत्वा अम्भसि क्षिपेत् , ततोऽसी स्लायात्, ततः प्रोक्ष्य, चरुदन्तकाष्ठाभ्यां संस्कृत्य, बद्ध- नेनं प्रवेश्य साधारणेन मन्त्रेण परमेश्वरपूजा कारयेत् । ततः साधारणमन्त्रेण शिवीकृते अग्नौ नतशुद्धिं कुर्यात् , तन्मन्त्रसंपुटं नाम कृत्वा 'प्रायश्चित्तं शोधयामि इति स्वाहान्तं शतं जुहुयात् । ततोऽपि पूर्णाहुतिः वौपडन्तेन । ततो बतेश्वरम् आहूय पूजयित्वा तस्य शिवा- ज्ञया 'अकिञ्चित्करः त्वमस्य भव' इति श्रावणां रुत्वा तं तर्पयित्वा विसृज्य अग्निं विसृजेत्, इति लिङ्गोद्धारः । ततोऽस्य अधिवासादि प्रा. ग्वत् । दीक्षा यथेच्छम् । अधरस्थोऽपि गादेशशक्तिरितमानसः। संस्कृत्य दीक्ष्यो यथ पारितोऽसद्गुरावभूत् ॥ पं० १६ स० पु. निरत. सदुरावभूदिति पाठ ।

·१७२
तन्त्रसारः।
[१७ १०
पसवअणुहं जोत्तमसासणुल
इविणुपशुपरमेसपसाइण।
पत्थइ सद्गुरुवोहपसाहणु
सो दिक्पइ लिङ्गोद्रारिण॥
इति श्रीमदाचार्याभिनवगुप्सविरचिते श्रीतवसारे लिझोद्धरण
नाम सप्तदशमाहिकम् ॥ १७ ॥

·अथाष्टादशमाह्निकम् । अथामिपेकः । खभ्यस्तज्ञानिनं साधकत्वे गुरुत्वे वा अभि- पिञ्चेत्-यतः सर्वलक्षणहीनोऽपि ज्ञानवानेव साधकत्वे अनुग्रहकरणे च अधिकृतः न अन्यः अभिषिक्तोऽपि। खाधिकारसमर्पणे गुरुः दीक्षादि अकुर्वन् अपि न प्रत्यवैति, पूर्व तु प्रत्यवायेन अधिकारवन्धेन विद्येशपददायिना चन्ध एव अस्य दीक्षाद्यकरणम्, सोऽभिपिक्को मन्त्रदेव- तातादात्म्यसिद्धये पाण्मासिकं प्रत्यहं जपहो- मविशेषपूजाचरणेन विद्यावतं कुर्यात्, तद- नन्तरं लब्धतन्मयीभावो दीक्षादौ अधिकृतः, तत्र न अयोग्यान् दीक्षेत, न च योग्यं परि- हरेत्, दीक्षितमपि ज्ञानदाने परीक्षेत, छद्म- गृहीतज्ञानमपि ज्ञावा उपेक्षेत, अत्र च अ- भिषेकविभवेन देवपूजादिकम् । पं० ४१० पु० गुहदीक्षादीति पाठः । पं०७० पुदीक्षादिकरणमिति पाठः।

·१७४
तन्त्रसारः।
[१८ आ
सभ्यतज्ञानतया
खार्थपराधिकारतां वहतः ।
साधकगुरुतायोग-
स्तत्र हि कार्यस्तदभिपेकः ॥
जो परि उष्ण सत्यसं अणु
तस्स अणुग्गहमेतु पवित्ति।
कामणाइ जो पुणुसो साह
उतई उपा अरुहुरइ गहु चित्ति ॥
इति श्रीमदभिनवगुप्ताचार्यविरचिते तनसारे अभिषेकप्रकाशन
नाम अष्टादशमाहिकम् ॥ १८॥

·अथैकोनविंशमाह्निकम् । अथ अधरशासनस्थानां गुर्वन्तानामपि म- रणसमनन्तरं मृतोद्धारोदितशक्तिपातयोगादेव अन्त्यसंस्काराख्यां दीक्षा कुर्यात् , अर्ध्वशास- नस्थानामपि लुप्तसमयानाम् अकृतप्रायश्चि- तानाम्-इति परमेश्वराज्ञा। तत्र यो मृतोद्वारे विधिः उक्तः स सर्व एव शरीरे कर्तव्यः, पूर्णाहुत्या शवशरीरदाहः, मूढानां तु प्रतीति- रूढये सप्रेत्ययामन्त्येष्टिं क्रियाज्ञानयोगवलात् कुर्यात्, तत्र शवशरीरे संहारक्रमेण मन्त्रान् न्यस्य जालक्रमेण आकृप्य रोधनवेधनघट्ट- १ लप्ससमयानो-मटाचाराणामित्यर्थः । २ सप्रत्ययामिति, तथा चोक्तम् प्रत्ययेन विना मोक्षो न श्रद्धयो शिमोहितैः । समेतदुदितं न तु मोक्षोपयोग्यतः ॥' धादिना । ३ चरणात् मूर्धपर्यन्तमित्यधः। सब रोधनं विन्दुना, धनं शक्तिबीजेन, घट्टनं नियूलेन, भादिना ताडन-तच विसर्गेणेति। ५०३ ग० पु. अन्यसवारेति पाठ । पं०८ क. पु. सन्त्येटिनिया मानवलादिवि पाटः । पं. ६ का ३० तत. दावेति पाठ ।

·तन्त्रसारः। १७६ [१९ आ० नादि कुर्यात्-प्राणसंचारक्रमेण हृदि कण्ठे ललाटे च इत्येवं शवशरीरं कम्पते । ततः पर- मशिवे योजनिकां कृत्वा तत् दहेत् पूर्णाहुत्या, अन्त्येष्टया शुद्धानाम् अन्येयामपि वा श्राद्ध- दीक्षा त्र्यहं तुर्य दिने मासि मासि संवत्सरे संवत्सरे कुर्यात । तत्र होमान्तं विधिं कृत्वा नैवेद्यमेकहस्ते कृत्वा तदीयां वीर्यरूपां शक्ति भोग्याकारां पशुगतभोग्यशक्तितादात्म्यप्रति- पन्नां ध्यात्वा परमेश्वरे भोक्तरि अर्पयेत् , इत्येवं भोग्यभावे निवृत्ते पतिरेव भवति, अ- न्त्येष्टिमृतोद्धरणश्राद्धदीक्षाणाम् अन्यतमेनापि यद्यपि कृतार्थता तथापि बुभुक्षोः क्रियाभू- यस्त्वं फलभ्यस्त्वाय इति सर्वमाचरेत् । मुमु- क्षोरपि तन्मयीभावसिद्धये अयम् जीवतः प्रत्यहम् अनुष्ठानाभ्यासवत् । तत्वज्ञानिनस्तु न कोऽप्ययम् अन्त्येष्ट्यादिश्राद्धान्तो विधिः उपयोगी-तन्मरणं तद्विद्यासंतानिनां पर्वदिनं संविदंशपूरणात्, तावतः संतानस्य एकसंवि- न्मात्रपरमार्थत्वात् जीवतो ज्ञानलाभसंतान- ५ भन्येपाम्-अशुद्धानामित्यर्थः ।

·१९ आ०] श्रीमदभिनवगुप्ताचार्यविरचितः ।
दिवसवत्।सर्वत्र च अन्न श्रादादिविधौ मूर्ति-
चागः प्रधानम् इति श्रीसिद्धामतम् , तद्वि-
धिश्च वक्ष्यते नैमित्तिकप्रकाशने ।
अनुग्रहपरः शिवो वशितयानुगृह्णाति यं
स एव परमेश्वरीभवति नाम किं वाद्भुतम् ।
उपायपरिकल्पना ननु तदीशनामात्रक
विदन्निति न शकते परिमितेऽप्युपाये बुधः ॥
एहु सरीरु सअलु अह भवसरु
इच्छामित्तणजेण विचिचि उ।
सोचिष सोरखदेयि परमेसरु
इअजानन्त उरूढिपवित्ति उ॥
इति श्रीमदभिनवगुप्ताचार्यविरचिते तत्रसारे श्राद्धदीक्षाप्रकाशनं
नाम एकोनविंशमाहिकम् ।। १९ ।।
२२

·अथ विशमाहिकम् । , अथ शेपवर्तनार्थ प्रकरणान्तरम् । तत्र या दीक्षा संस्कारसिध्यै ज्ञानयोग्यान् प्रति, या च तदशक्तान् प्रति मोक्षदीक्षा स- वीजा, तस्यां कृतायाम् आजीवं शेषेवर्तनं गुरुः उपदिशेत् । तत्र नित्यं, नैमित्तिकं, काम्यम् इति त्रिविधं शेपवर्तनम् , अन्यं च साधक- स्यैव, तत् न इह निश्चेतव्यम् । तत्र नियत- भवं नित्यं, तन्मयीभाव एवं नेमित्तिक, तदुप- योगि सन्ध्योपासनं प्रत्यहमनुष्ठानं, पर्वदिनं, पवित्रकम् इत्यादि । तदपि नित्वं खकालनैय- त्यात्-इति केचित् । नैमित्तिकं तु तच्छासन- , १ शेपवर्तन चोक्त यथा योच्यते शेपवृत्तिवितामुपयोगिनी । दीक्षा बहुमकारय प्राद्वान्ता या प्रकीर्तिता ॥ सा सस्त्रियाय मोक्षाय भोगायापि द्वयाय वा। तत्र सवारसिौ या दीक्षा साक्षास मोचनी ॥ अनुसंधियशादा च साक्षान्मोत्री सदीजिका । तयोभव्या दीक्षिता ये तेपामाजीचवर्ननम् ॥ यक्तव्य पुत्रकादीना तन्मयस्वप्रसिद्धये ।' इति ।

·- , २० आ०] श्रीमदभिनवगुप्ताचार्यविरचितः । स्थानामपि अनियतम् , तद्यथा-गुरुतवर्गाग- मनं तत्पर्वदिनं ज्ञानलाभदिनम् इत्यादिकम- इति केचित् । तत्र नियतपूजा, सन्ध्योपासा, गुरुपूजा, पर्वपूजा, पवित्रकम् इति अवश्यं- भाति । नैमित्तिकम-ज्ञानलाभः, शास्त्रलाभो, गुरुतद्वर्गगृहागमनं, तदीयजन्मसंस्कारप्रायण- दिनानि, लौकिकोत्सवः, शास्त्रव्याख्या आ- दिमध्यान्ता, देवतादर्शनं, मेलका, स्वप्नाज्ञा, समयनिष्कृतिलाभः इत्येतत् नैमित्तिकं विशे- पार्चनकारणम् । तत्र कृतदीक्षाकस्य शिष्यस्य प्रधान मन्त्रं सवीर्यकं संवित्तिस्फुरणसारम् अ- लिखितं वत्रागमेनेव अर्पयेत् , ततः तन्मयी- भावसिद्यर्थ स शिष्यः संध्यासु तन्मयीभावा- भ्यासं कुर्यात् , तद्वारेण सर्वकालं तथाविधसं- स्कारलामसिद्ध्यर्थ प्रत्यहं च परमेश्वरं च स्थण्डिले वा लिङ्गे वा अभ्यर्चयेत् । तत्र हृये स्थण्डिले विमलमकुरवढ्याते स्वमेव रूपं चा- ज्यदेवताचक्राभिन्नं मूर्तिविम्बितमिव दृष्ट्वा २०६०० प्रयाणदिनानि इति च पाठान्तरम् । ६०७ का दुरव्याख्यादिसभ्यान्तदेवतेति पाठः।

·तन्त्रसारः। १८० [ आ० २० हृद्यपुष्पगन्धालवतर्पणनैवेद्यधूपदीपोपहारस्तु. तिगीतवाद्यनृत्तादिना पूजयेत्, जपेत् , स्तु- बीत - तन्मयीभावमशङ्कितं लब्धुम् । आदर्श हि स्वमुखम् अविरतम् अवलोकयतः तत्स्वरू- पनिश्चितिः अचिरेणैव भवेत् , न चात्र कश्चित् क्रमः प्रधानम् -ऋते तन्मयीभावात् । परमत्रत- न्मयीभावाविष्टस्य निवृत्तपशुवासनाकलङ्कस्य भक्तिरसानुवेधविद्रुततमस्तपाशजालस्य यत् अधिवसति हृदयं तदेव परममुपादेयम् , इति अस्मद्गुरवः। अधिशय्य पारमार्थिका- भावप्रसरं प्रकाशमुल्लसति या। 'आवाहिते मघ्रगणे पुटपासपनिवेदितैः । धूपैश्च तर्पण कार्य श्रद्धाभक्तिबलोचिराम् ॥ दीप्तानां शक्तिनादादिमन्त्राणामासवः पलैः । र प्रात्तपणं पवारपुष्पधूपादिविताः ॥ आगतस्य तु मन्नत्य न कुत्तिर्पण यदि । हरत्यर्धशरीर स इत्युक्तं किल शम्गुना ॥ इति। पं०६ग.पु. परतन्त्रेति पाठ । पं०११ गपु० प्रसरमुलसति इति पाठः ।

·, १८१ २० आ०] श्रीमदभिनवगुप्ताचार्यविरचितः । परमामृतस्पत तयार्चयन्ते रहस्सविदः ।। कृत्वाधारधरां चमत्कृतिरसनोक्षाक्षणक्षालिता. मात्तै नसतः स्वभावकुसुमैः खामोदसंदोहिभिः । आनन्दामृतनिर्भरखहृदयानपिपात्रक्रमा मां देव्या सह देहदेवसदने देवार्चयेऽहर्निशम् ।। इति श्लोकद्वयोक्तमर्थम् अन्तर्भावयन् देव- ताचक्रं भावयेत् । ततो मुद्रांप्रदर्शनं, जपः, तन्निवेदनम् । वोध्यैकात्म्येन विसर्जनम्। मुख्य नैवेद्यं खयम् अश्नीयात् , सर्व वा जले क्षिपेत्, जलजा हि प्राणिनः पूर्वदीक्षिताः चरभोजन- द्वारेण इति आगमविदः । मार्जारमूपकवा- दिभक्षणे तु शङ्का जनिता निरयाय-इति ज्ञानी अपि लोकानुग्रहेच्छया न तादृक् कु. र्यात्, लोकं वा परित्यज्य आसीत, इति स्थ- ण्डिलयागः। अथ लिङ्गे, तत्र न रहस्यमन्त्रः ३ मनसा योगेन, वचसा मन्नयोगेन, वपुश संदेशवेति मुद्रा- प्रदर्शनं बोध्यम् । ४ मीननापावतारिणा संभुना ते पूवमेव दीक्षिता इमागमददः । ५ रहस्समग्रेरिति । यथोत्रम् पं०१ क.पु. दृशानिति परः। पं०१६ क० पु. 'न' इति पदंन्द्र।

·तत्रसारः। [२० आ० लिङ्गं प्रतिष्ठापयेत् . विशेषात् व्यक्तम्-इति पूर्वप्रतिष्टितेपु आवाहन विसर्जनक्रमेण पूजां कु- र्यात् आधारतया। तत्र गुरुदेहं खदेह शक्तिदेह रहस्यशास्त्रपुस्तकं वीरपात्रं अक्षसूत्रं प्राहरणं वाणीयं मौक्तिकं सौवर्णं पुष्पगन्धद्रव्यादिह- द्यवस्तुकृतं मकुरं वा लिङ्गम् अर्चयेत् । तत्र च आधारवलादेव अधिकाधिकमत्रसिद्धिः भवति इति पूर्वं पूर्व प्रधानम्, आधारगुणानुविधा- यित्वात् च मन्त्राणां तत्र तत्र साध्ये तत्तत्प्र- धानम् इति शास्त्रगुरवः । सर्वत्र परमेश्वराभे- दाभिमान एव परमः संस्कारः। 'एतेपामूर्यशास्त्रोक्तमत्राणां न प्रतिष्टितम् । घहिकुर्याद्यतो होते रहस्यत्येन सिद्धिदाः॥ स्ववीर्यानन्दमाहारम्यप्रवेशवशशालिनीम् । ये सिद्धि ददते शेपा बाझवं रूपपिच्युतिः ॥' इति । ६ अर्चयेदिति, कार्य विशेपः 'म तु पापाग लिई शिल्प्युत्यं परिकल्पयेत् । धातूत्थं तु सुवर्णोरथवर्जमन्पद्विवर्जयेत् ॥ न घात्र रिङ्गमागादि प्रचिदप्युपयुज्यते । उदारवीयमनयदासितं फलदं हि सन् ॥' इति । पं. ३ ग० पु० शतिदेहमिति नास्ति । पं. ४ ग० पु. रह शाश्नेति, प्रणहरणमिति च पाठः।

·२० पा०] श्रीमदभिनवगुप्ताचार्यविरचितः । १८३ अथ पर्वविधिः। तन्त्र सामान्यं, सामान्यसामान्यं, सामान्य- विशेपो, विशेषसामान्यं, विशेषो, विशेषविशे. पश्च इति पोढा पर्व-पूरणात् विधेः। तत्र मासि मासि प्रथम पञ्चमं दिनं सामान्यम् , चतुर्थाष्टमनवमचतुर्दशपञ्चदशानि द्वयोरपि पक्षयोः सामान्यसामान्यम्, अनयोरुभयोरपि राश्योः वक्ष्यमाणतत्तत्तिथ्युचितग्रनक्षत्रयोगे सामान्य विशेषः, मार्गशीर्षस्य प्रथमरात्रिभागः कृष्णनवम्याम् , पौपस्य तु रात्रिमध्यं कृष्णन- वम्याम्, माघस्य रानिमध्यं शुक्लपञ्चदश्याम् , फाल्गुनस्य दिनमध्यं शुक्लद्वादश्याम् , चेत्रस्य शुक्लत्रयोदश्याम् , वेशाखस्य कृष्णाष्टम्याम् , ज्यैष्ठस्य कृष्णनवम्याम् , आपाढस्य प्रथमे दिने, . श्रावणस्य दिवसपूर्वभागः कृष्णेकादश्याम् , भाद्रपदस्य दिनमध्यं शुक्लषष्ठ्याम् , आश्वयु- जस्य शुक्लनवमीदिनम् , कार्तिकस्य प्रथमो रात्रिभागः शुक्लनवम्याम्-इति विशेषपर्य । " चित्राचन्द्रौ, मघाजीवौ, तिप्यचन्द्रो, पूर्वफा- ल्गुनीबुधौ, श्रवणबुधौ, शतभिपकन्द्रो, मूला- ·तत्रसारः। [२० आ. " दियो, रोहिणीशुक्रौ, विशाखाबृहस्पती, श्र- वणचन्द्रौ इति । यदि मार्गशीर्षादिक्रमेण यथासंख्यं भवति आश्वयुजं वर्जयित्वा तदा विशेषविशेषः । अन्यविशेपश्चेत् अन्यपर्वणि तदा तत्-अनुपर्व इत्याहुः । भग्रहयोगे च न बेला प्रधान-तिथेरेव विशेषलाभात्, अनु- यागकालानुवृत्तिस्तु पर्वदिने मुख्या-अनुयाग- प्राधान्यात् पर्वयागानाम् , अनुयागो मूर्ति- योगः चक्रयागः इति पर्यायाः। तत्र गुरुः, तद्वर्यः ससन्तानः, तत्त्ववित्, कन्या, अन्त्या, वेश्या, अरुणा, तत्त्ववेदिनी वा इति चक्रयागे मुख्यपूज्याः-विशेपात् सामस्त्येन । तत्र मध्ये ० मूर्तियागो हि समाप्नातोऽस्ति पञ्चधा, यथा सन्त्रालोके 'देवरो यामरो गिश्रश्नक्युग्नीरसकरः । देवल, केवलरेय गुरभिमिश्रित पुनः ॥ साधाय. सपत्नीक्यामरः स द्विधा पुनः। पलीयोगारक्रयानीतवेश्यासंयोगतोऽय वा ! चक्रिण्यासाश्च यक्ष्य से शनियोगायथोचिता.। सत्संयोगाचायुक्तो याग. सर्वफलमद.॥ सस्नु सहितो यागो धीरसर उच्यते।' इति। " पं०८३० पु. सर्ययागानागिति पाठ । पं०११ क. पु. तरणेति पाठ ।

·२० आ०] श्रीमदभिनवगुप्ताचार्यविरचित । गुरुः तदावरणक्रमेण गुर्वादिसमध्यन्तं वीरः शक्तिः इति, क्रमेण-इत्येवं चक्रस्थित्या वा परिस्थित्या वा आसीत, ततो गन्धधूपपुष्पा- दिभिः क्रमेण पूजयेत्, ततः पात्रं सदाशिव- रूपं ध्यात्वा शक्त्यमृतध्यातेन आसवेन पूर- यित्वा तत्र भोक्री शक्तिं शिवतया पूजयित्वा तयैव देवताचक्रतर्पणं कृत्वा नरशक्तिशिवा- स्मकत्रितयमेलकं ध्यात्वा आवरणावतरणक- मेण मोक्षभोगप्राधान्यं वहिरन्तश्च तर्पणं कुर्यात्, पुनः प्रर्तिसंचरणक्रमेण, एवं पूर्ण भ्रमणं चक्रं पुष्णाति । तत्र आधोरे विश्वमयं पानं स्थापयित्वा देवताचक्र तर्पयित्वा वा- स्मानं वन्दितेन तेन तर्पयेत्, पात्राभाये भद्रं वेलितशुक्तिः वा, दक्षहस्तेन, पात्राकारं भद्रं, पपोतम् प्रतिसञ्चारयोगेन पुनरन्तः प्रवेशनम् । पापनुपतिक नदि पूर्ण भ्रमणमुच्यते ।' इति । भाधारे इति ययोक्तम् 'आधारपुष नाधाररहित तर्पण भवेत् । भाधारेण विना प्रसोन व तुष्यन्ति रश्मय ।' इति।

·तन्त्रसार। [२० आ द्वाभ्यामुपरिंगतदक्षिणाभ्यां निःसन्धीकताभ्यां वेलितशुक्तिः, पतद्भिः विन्दुभिः वेतालगुह्यकाः संतुष्यन्ति, धारया भैरवः, अत्र प्रवेशो न कस्यचित् देयः, प्रमादात् प्रविष्टस्य विचारं न कुर्यात् , कृत्वा पुनर्द्विगुणं चक्रयागं कुर्यात्, ततोऽवदंशान् भोजनादीन् च अग्रे यथेष्टं विकीर्येत, गुप्तगृहे वा संकेताभिधानवर्ज देव- ताशब्देन सर्वान् योजयेत् - इति वीरसंकर- यागः । ततोऽन्ते दक्षिणाताम्बूलवस्त्रादिभिः तर्पयेत्-इति प्रधानतमोऽयं मूर्तियागः । अदृष्टमण्डलोऽपि मूर्तियागेन पर्वदिनानि पूज- यन् वर्षादेव पुत्रकोक्तं फलमेति, विना स. न्ध्यानुष्ठानादिभिः- इति वृद्धानां भोगिनां स्त्रीणां विधिरयम्, शक्तिपाते सति उपदे- प्टव्यो गुरुणा। अथ पवित्रकविधिः । स च श्रीरत्नमाला- त्रिशिरोमतश्रीसिद्धामतादौ विधिपूर्वकः पार- मेश्वरीज्ञापूरकश्च, उक्तं चैतत् श्रीतम्रालोके ३. आशापूरकेति, यथोत राबायोके क्षीराधिनयनोस्तविपनिद्राविमच्छित ।

·२० आ० श्रीमदभिनवगुप्ताचार्यविरचितः 'विना पवित्रकेण सर्वं निष्फलम् । इति । तत्र आषाढशुल्लात् कुलपूर्णिमादिनान्तं कार्य पवित्रकम्, तत्र कार्तिककृष्णपञ्चदशी कुलचनं नित्याचक्र पूरयति इति श्रीनित्या- तत्रविदः । माघशुक्लपञ्चदशी इति श्रीभैरव- कुलोमिविदः । दक्षिणायनान्तपञ्चदशी इति श्रीतत्रसद्भावविदः । तत्र विभवेन देवं पूज- यित्वा आहुत्या तर्पयित्वा पवित्रकं दद्यात्, सौवर्णमुक्तारतविरचितात् प्रभृति पटसूत्रका- पीसकुशगर्भान्तमपि कुर्यात् । तच तत्वसंख्य- नागराजः स्वभयने मेघकाले स नावसत् ॥ देवलं पविण वायुमक्ष समाशतम् । दिव्यं दशाण नायं भैरवं पर्यपूजयत् ॥ ध्यजिज्ञपच संतुष्ट नाय वेश्मन्यहं निजे। पाताले नासितु शक्तः सोऽप्येनं परमेश्वरः ॥ नागं निजजटाजूटपीठगं पर्यकरपयत् । ततः समस्खदेवोपारितोऽसौ स्वमूर्धनि ॥ तमामदेशिनुमंगी देवतानां च सर्वशः। भारमन पवियं सं कुर्याद्यागपुर.सरम् । दशकोच्यो न पूजानो पविग्रारोहणे समाः। घृया दीक्षा घृया ज्ञानं गुवाराधनमेव च। बिना पविनायेनेतदरेतायः शिवाश्या ।' इति । पं.१०.पु. तथेति पाठ ।

·तघसारः। " १८८ [२० आ० ग्रन्थिकं पदकलाभुवनवर्णमन्त्रसंख्यग्रन्थि च जान्वन्तमेकं, नाभ्यन्तमपरं, कण्ठान्तम- न्यत्, शिरसि अन्यत् - इति चत्वारि पवित्र- काणि देवाय गुरवे च समस्तावपरिपूर्णत- पभावनेन दद्यात् , शेपेभ्य एकम् इति । ततो महोत्सवः कार्यः, चातुर्मास्यं सप्तदिनं त्रिदिनं च इति मुख्यान्वापरकल्पाः, सति विभवे मासि मासि पवित्रकम्, अथ वा चतुर्यु मासेपु, अथ वा सकृत्, तदकरणे प्रायश्चित्तं जपेत् , ज्ञानी अपि संभवद्वित्तोऽपि अकरणे प्रत्यति लोभोपहितज्ञानाकरणे ज्ञाननिन्दापत्तेः। 'यदा नाप्यापि विज्ञानं दूपितं परमेशशासनं तदा प्रायश्चित्ती।' इति वचनात् । इत्येष पवित्रकविधिः। " ज्ञानलाभादौ लौकिकोत्सवान्तेऽपि सर्वत्र संविदुल्लासाधिक्यं देवताचक्रसंनिधिः विशेषतो भवति, इति तथाविधाधिक्यपर्यालोचनया त- थाविधमेव विशेषमनुयागादौ कुर्यात् ।

·१८९ २० आ०] श्रीमदभिनवगुप्ताचार्यविरचितः । अथ व्याख्याविधिः। सर्वशास्त्रसंपूर्ण गुरुं व्याख्यार्थम् अभ्यर्थ- येत, सोऽपि वशिष्याय परशिष्यायापि वा समुचितसंस्कारोचितं शास्त्रं व्याचक्षीत, अ- धरशासनस्थायापि करुणावशात् ईश्वरेच्छा- वैचित्र्योद्भावितशक्तिपातसंभावनाभावितहद- यो व्याचक्षीत-मोपदेशवर्जम्। तत्र निम्ना- सनस्थितेभ्यः तत्परेभ्यो नियमितवामनःका- येभ्यो व्याख्या क्रियमाणा फलवती भवति, प्रथमं गन्धादिलिप्तायां भुवि उल्लिख्य संकल्प्य वा पद्माधारं चतुरनं पद्मत्रयं पद्ममध्ये वा. गीशी वामदक्षिणयोः गणपतिगुरू च पूजयेत, आधारपने व्याख्येयकल्पदेवताम् । ततः सा- मान्यापानयोगेन चक्रं तर्पयेत् , ततो व्याच- क्षीत सूत्रधाक्यपटलग्रन्थम्, पूर्वापराविरुद्धं कुर्वन् तत्रोवृत्तिप्रसङ्गसमुच्चयविकल्पादिशास्त्र- ॥ देहलीदीपन्यायेन युगपदुपकारकं तपम्, भोजनशायन्यायन पृथगुपकारकम् आवृत्ति , मनिष्टापादन प्रसा, अनेत्रियाकारकमबन्धः समुश्यः सदशानानुपादी वान्दो विसः। पं०७२का थापये इति पर..

·तम्रसारः। [२० आ० न्यायौचित्येन पूर्व पक्षं सम्यक् घटयित्वा स. म्यक् च दूषयन् साध्यं साधयन् तात्पर्य- वृत्तिं प्रदर्शयन् पटलान्तं व्याचक्षीत नाधि- कम्, तत्रापि वस्त्वन्ते वस्त्वन्ते तर्पणं पूजनम् इति यावयाख्यासमाप्तिः । ततोऽपि पूज- यित्वा विद्यापीठं विसयं उपलिप्य अगाधे तत् क्षेपयेत् । इति व्याख्याविधिः । अथ समयनिष्कृतिः । यद्यपि तत्त्वज्ञाननिष्ठस्य प्रायश्चित्तादि न किंचित् तथापि चर्यामात्रादेव मोक्षभा- गिनः, तान् अनुग्रहीतुम् आचारवर्तनी दर्श- येत् । अतत्त्वज्ञानी तु चर्येकायत्तभोगमोक्षः समयोल्लदने कृते प्रायश्चित्तम् अकुर्वन् वर्षशतं क्रव्यादो भवतीति-इति प्रायश्चित्तविधिः व- तव्यः, तत्र स्त्रीवधे प्रायश्चित्तं नास्ति, अन्यत्र तु वलावलं ज्ञात्वा अखण्डां भगवती मालिनी एकवारात् प्रभृति त्रिलक्षान्तम् आवर्तयेत् पं.२२.दु. मध्य साधयन् इति पाठ ।

·२० मा०] श्रीमदभिनवगुप्ताचार्यविरचितः । यावत् शङ्काविच्युतिः भवति, तदन्ते विशेष- पूजा, तत्रापि चक्रयागः, स हि सर्वत्र शेष- - इति समयनिष्कृतिविधिः । अथ गुरुपूजाविधिः । सर्वयागान्तेषु उपसंहृते योगे अपरेयुः गु- रुपूजां कुर्यात्, पूर्व हि स विध्यङ्गतया तो- पितो न तु प्राधान्येन, इति तो प्राधान्येन अकुर्वन् अधिकारवन्धेन बद्धो भवति-इति तां सर्वथा चरेत् । तत्र स्वास्तिकं मण्डलं कृत्वा तत्र सौवर्ण पीठं दत्त्वा तत्र समस्तमध्वानं पूजयित्वा तत्पीठं तेन अधिष्ठाप्य तस्मै पूजां कखा तर्पणं भोजनं दक्षिणाम् आत्मानम् इति निवेद्य नैवेद्योच्छिष्टं प्रार्थ्य वन्दित्वा स्वयं प्राश्य चक्रपूजां कुर्यात् । इति गुरुपूजाविधिः । पं०१४ गपु० निवेद्य उच्छिष्टापति पाठः । पं०१५३० पु. चके पूजामिति पाटः।

·१०२
तप्रसारः।
[२० आ०
नित्यं नैमिचिकं फर्म कुर्वशाव्यविवर्जितः।
विनापि मानयोगाभ्यां चर्यामात्रेग मुच्यते ॥
सिवगाहु सच्छन्दु
तत्वकोणविअप्प इच्छ।
चरि आमित्ति णजिणजण
हुकिय भवरोग चिहच्छ ।
इति श्रीमदभिनवगुप्ताचार्यविरचिते तन्त्रसारे शेपवर्तनप्रका-
शनं नाम विंशमाहिकम् ॥ २०॥

·अथैकविशमाह्निकम् । एवं समस्तं नित्यं नेमित्तिकं कर्म निरू- पितम् । अधुना अस्यैव आगमस्य प्रामाण्यम् उच्यते। तत्र संविन्मात्रमये विश्वस्मिन् संविदि च विमात्मिकायां, विमर्शस्य च शब्दनात्म- कतायां सिद्धायां, सकलजगन्निष्ठवस्तुनः तद्ग- तस्य च कर्मफलसंबन्धवैचित्र्यस्य यत् विम- र्शनं तदेव शास्त्रम्-इति परमेश्वरखभावा- भिन्न एव समस्तः शास्त्रसंदर्भो वस्तुत एक- फलप्रापकः एकाधिकार्युदेशेनैव, तत्र तु पर- मेश्वरनियतिशक्तिमहिन्नैव भागे भागे रूढिः लोकानाम् इति । केचित् मायोचितभेदपराम- र्शात्मनि वेदागमादिशास्त्रे रूढाः, अन्ये तथा- विध एव मोक्षाभिमानेन सांख्यवैष्णवशा- स्त्रादौ, परे तु विविक्तशिवस्वभावामर्शनसारे शेवसिद्धान्तादो, अन्ये सर्वमयपरमेश्वरता- मर्शनसारे मतङ्गादिशास्त्रे, केचित् तु विरल- , ५० १६ कपु. मतादिशाले इति पाठ ।

·तन्नसारः - १९४ [२१ ० विरलाः समस्तावच्छेदबन्ध्यवातघ्यानन्दपर मार्थसंविन्मयपरमेश्वरस्वरूपामर्शनात्मनि श्री- निकशास्त्रक्रमे, केचित् तु पूर्वपूर्वत्यागक्रमेण लखनेन वा-इत्येवम् एकफलसिद्धिः एकरमा- देव आगमात् । भेदेवादेऽपि समस्तागमानाम् एकेश्वरकार्यत्वेऽपि प्रामाण्यं तावत् अवस्थि- 'तम्, प्रामाण्यनिवन्धनस्य एकदेशसंवादस्य अविगीतताया अनिदन्ताप्रवृत्तेश्च तुल्यत्वात् , परस्परबाधो विषयभेदात् अकिंचित्करः। ब्रह्मह- ननतनिषेधवत् संस्कारभेदः संस्कारातिशयः तदभावे क्वचित् अनधिकतत्वम् इति समानम् - आश्रमभेदवत् , फलोत्कर्षाच उत्कर्षः-तत्रेव १ समस्तोर्तिनिकशास्त्रप्रत्यर्थ पूर्णपूर्वोपजीवनं ययोपस्थित्यर्थ सोपानकल्पनेत्यर्थः । त्यागस्तदाकमणपूर्व, लङ्घनमनाक्रमणमेव । २ भेदवादपि नैयायिकमते ३ संस्कारातिशय इति यदुक्तम् 'धर्मार्थकाममोक्षेषु पूर्णापूर्णादिभेदतः । विचिोपु फरेप्येक उपायः शांभवागमः॥ तसिन्धिपयविण्याद्विचित्रफलदातरि । चिनीपापोपदशोऽपि न विरोधावहो भवेत् ।' इति । ४ यथोक्तं तघ्रालाक पं० ८ ग• पु• प्रवृत्ते. सतुल्यसादिति च पाटः। .

·२१ आ] श्रीमदभिनयगुष्ठाचार्यविरचितः । उपनिपद्भागवत् , भिन्नकर्तृकत्वेऽपि सर्वसर्व- ज्ञकृतत्वमत्र संभाव्यते - तदुक्ततदतिरिक्तयु- तार्थयोगात्, नित्यत्वेऽपि आगमानां प्रसिद्धिः तावत् अवश्योपगम्या-अन्वयव्यतिरेकाध्य- क्षादीनां तत्प्रामाण्यस्य तन्मूलत्वात् , 'सत्यं रजतं पश्यामि' इति हि सौवर्णिकादिपरप्रसि. " "यकत्रापि घेदादौ तवदाममगामिनः । संस्कारान्तरमत्रापि तथा लिहोदतादिके । • यथा च सय पूर्वमिसाधने नोत्तराधमान् । फलमेति तथा पञ्चरानादौ न शिवारमताम् ॥' इति। ५ यथो राम्रालोके 'तेन सर्यज्ञपूर्वरवमानेगा प्रसिद्धयति । बहुसर्वज्ञत्वपूर्यत्वे न मानं पासि किञ्चन ॥ भोगापवर्गत तुप्रसिद्विशतशोमितः।.. तदिमस्विभावोऽसौ भैरव, परमेश्वर । तवांगाशिकायोगारसा प्रतिनि. परस्परम् । शास्त्रं वाश्रित्य वितता लोकान्सव्यवहारयेत् । तयेवाशैवात्सर्व व्यवहारधराजुप । सन्तः समुपजीवन्ति रोवमेवायमागमम् ॥' इति। ६ तमामात् करिति शेषः। अध्यक्षादीनां-प्रत्यक्षादीनामित्यर्थ । वन्मूल स्यात्-मारोद्धिमूलस्वादिस्यधः । प्रामाण्यामिति शेए।

·- तन्त्रसारः। [२१ आ. येव, प्रसिद्धिरेव आगमः सा कौचित् दृष्ट- फला 'बुभुक्षितो भुङ्क्ते इति वालस्य प्रसिद्धित एव तत्र तत्र प्रवृत्तिः नान्वयव्यतिरेकाभ्यां- तदा तयोः अभावात्, योवनावस्थायां तन्द्री- वोऽपि अकिंचित्करः, प्रसिद्धिं तु भूलीकृत्य सोऽस्तु कस्मेचित् कार्याय, काचित् अदृष्ट- वैदेह्य-प्रकृतिलय-पुरुपकैवल्यफलदा, काचित् शिवसमानत्वफलदा, काचित् ऐक्यपर्यवसा- यिनी, सौ च प्रत्येकम् अनेकविधा- इत्येवं वहुतरप्रसिद्धिपूर्णे जगति यो यादृशो भवि- प्यन् स तादृशीमेव प्रसिद्धिं वलादेव हृदय- १. चतुर्धा हि शायाणां पर प्रवृत्ति ये चरवारः पुरुषापा इति, तर विषयविभागमाह 'काचिद इत्यादिना । "हाय.- अन्य व्यतिरेक्भाव इत्यर्थः १२ प्रसिद्धिमूलीचरणं विना विचिदपि धाय न मिडाति इति अस्तु' इत्यभ्युपगमेनोत्तम् । १३ पूर्वकाण्डस द्वविध्य सारष्टभेदेनोगतनाम्वीक्षिक्यादिना (टपा- रस्य कर्ममीमांसाप्रभृति उपनिपहागपर्यन्तम् , अहटेत्यादि कैवल्यपला इत्यन्तम् , उत्तरकाण्डस्यापि दीक्षाम्दप्रकाशम्वत प्रबोधतानाम्या वैविष्य मिनि दर्शयति 'काचिन्' इत्यादिना । १४ सा-यापि इत्यर्थ । १५ एरेन मंभलमान इत्यर्थः। पं. -. अष्टवर्गवेधति पाट ।

·" २१ मा०] श्रीमदभिनवगुप्ताचार्यविरचितः । पर्यवसायिनीम् अभिमन्यते-डतिरिक्तस्यै जन्तोः अतिरिक्ता वाचोयुक्तिः, तासां कांचन प्रसिद्धि प्रमाणीकुर्वता अभ्युपगन्तव्यमेव आ- गमप्रामाण्यम्, इति स आगम आश्रयणीयो यत्र उत्कृष्टं फलम् , इत्यलमन्येन । संवित्प्रकाशपरमार्थवया यक्षेत्र भात्यामृशत्यपि तथेति विवेचयन्तः । सन्तः समस्तमयचित्प्रतिभाविमर्श- सारं समाश्रयत शास्त्रमनुचरात्म ।। जिस्स दढपसिद्धिघडिए वहारे सोइ असि णीसंको। तह होहि जहुतिण पसिद्धिरूढिए परमसियो । निजद्धप्रसिद्धिघटिते व्यवहारे लोक अस्ति निराः । तदा भवति जनोत्तीर्ण- प्रसिद्धिरूढः परमशिवः ।। इति श्रीमदभिनवगुसाचार्यविरचिते तन्नसारे भागमभामाग्य- प्रकाशनं नाम एफविंशमादिकम् ॥ २१॥ १६रितस्य जन्तोजातस्य कार्याकार्य अजानतः । विलन्धा त फेगामी सिद्धान्तविपया ग्रहा: ॥ इस्यन्वयव्यतिरेकयाइपक्षः।

·अथ द्वाविंशमाह्निकम् । " अथ समस्ता इयम् उपासा समुन्मिपत्ता- दृशदृढवासनारूढान् अधिकारिणः प्रति श्री- मत्कौलिकप्रक्रियया निरूप्यते, तत्र उक्तं यो- गसंचारादौ 'आनन्दं ब्रह्म तदेहे विधौयान्त्यव्यवस्थितम् । अब्रह्मचारिणस्तस्य त्यागादानन्दवर्जिताः ॥ आनन्दकृत्रिमाहारवजै चक्रस याजकाः । द्वयेऽपि नरके घोरे तस्मादेनां स्थिति मजेत् ।। तदनया स्थित्या कुलयागः, सच पोटा-वाये शक्तौ स्वदेहे यामले प्राणे संविदि च इति । तत्र च उत्तर उत्तर उत्कृष्टः, पूर्वः पूर्वस्तद्रुच्य- थम् । सिद्धिकामस्य द्वितीयतुर्यपञ्चमाः सर्वथा निर्वाः, पष्ठस्तु मुमुक्षोः मुख्यः, तस्यापि द्वितीयाद्या नैमित्तिके यथासंभवम् अनुष्ठेया एवं विधिपूरणार्थं च । तत्र वाह्य स्थण्डिलम् , आनन्दपूर्ण वीरपात्रं, अरुणः पटः, पूर्वोक्क- त्रिशान्तयरियता इनि भन्यय पारः। त्रिधा इत्यस्य 'उपकार द्वयं तन सक्षमन्यत्तदात्मवम् ।' इत्येवमर्धन घ न्यारयानमामि। " ·२२ आ०] श्रीमदभिनवगुप्ताचार्यविरचितः । मपि वा लिङ्गादि । तत्र स्नानादिकर्तव्यानपे- क्षयैव पूर्णानन्दविश्रान्त्यैव लब्धशुद्धिः प्रथम प्राणसंविदेहकीभावं भावयित्वा संविदश्च पर- मशिवरूपत्वात् सप्तविंशतिवारं मन्त्रम् उच्चार्य मूर्ध-वक्र-हृद्गुह्म-मूर्तिषु अनुलोमविलोमाभ्यां विश्वाध्वपरिपूर्णता परमेश्वरे अपरत्वे परापरत्वे परत्वेऽपि चा तवाहि-माया-पुं-प्रकृति-गुण-धी- प्रभृति धरान्तं सप्तविंशतितत्त्वानि-कलादीनां तत्रैव अन्तर्भावात् , विद्याशक्तावपि परापरत्वे ब्रह्मपञ्चकस्य सद्यस्त्वाजातत्वभवोद्भवत्वादीनां धर्माणां सप्तविंशतिरूपत्वमेव उक्तं श्रीमल्ल- कुलेशादिपादैः। परत्वेऽपि पञ्चशक्तिः हि परमे- श्वरः, प्रतिशक्ति च पञ्चरूपता, एवं पञ्चविं- शतिः शक्तयः, ताश्च अन्योन्यम् अनुद्भिन्न- 'विभागा इत्येका शक्तिः, सा चानुद्भिन्न- विभागा-इत्येवं सप्तविंशतिरूपया व्याप्त्या सं- विदग्नेः शिखा बुद्धिप्राणरूपां सकृदुचारमात्रे णैव बद्धां कुर्यात्-येन परमशिव एव प्रति- वद्धा तशतिरिक्तं न किंचिदभिधावति, तथा- विधबुद्धयधिष्ठितकरणचकानुवेधेन पुरोवर्तिनो , ·२०० तन्त्रसारः। [२२ आ० यागद्रव्यगृहदिगाधारादीनपि तन्मयीभूतान् कुर्यात् , ततोऽर्घपानमपि शिखावन्धव्या- स्त्येव पूरयेत् पूजयेञ्च, तद्विप्नुभिः स्थण्डिला- न्यपि तद्रसेन वामानामाङ्गुष्ठयोगात् देहचक्रेपु मन्त्रचक्र पूजयेत् तर्पयेत् च, ततः प्राणान्तः, ततः स्थण्डिले त्रिशूलात्मक शक्तित्रयान्तमा सनं कल्पयेत् , मायान्तं हि साणे औक्रारे च शक्तित्रयान्तमासनं कल्पयेत्, मायान्तं हि साणे औकारे च शक्तित्रयान्तं तदुपरि वाज्या विमर्शरूपा शक्तिः-इत्येवं सकृदुचारेणैव आ- धाराधेयन्यासं कृत्वा तत्रैव आधेयभूतायामपि संविदि विश्व पश्येत् , तदपि च संविन्मयम् - इत्येवं विश्वस्य संविदा तेन च तस्याः संपुटी- भावो भवति, संविद उदितं तत्रैव पर्यवसितं यतो विश्वं, वेद्याच संवित् उदेति तत्रैव च विश्राम्यति - इति एतावत्त्वं संवित्तत्त्वं संपुटी- भावद्वयात् लभ्यते । तदुक्तम् 'सृष्टिं तु संपुटीकृत्य । इति । ततो गन्धधूपासवकुसुमादीन् आत्म- ५० १६ इत्येतावतत्त्व सवित्तत्त्वमिति सगत पाट प्रतिभाति ।

·२२ आ०] श्रीमदभिनयगुप्ताचार्यविरचितः । २०१ प्रहीभावान्तान् अर्पयित्वा स्वविनान्या जत्वा उपसंहृत्य जले निक्षिपेत् । इति बाहयागः। अथ शक्ती, तत्र अन्योन्यं शक्तितालासा- वीराणाम्-उभयेपाम् उभयात्मकत्वेन प्रोल्ला- सप्रारम्भसृष्ट्यन्तशिवशक्तिप्रवोधे परस्परं व्या- पारात्, परमेशनियत्या च शुद्धरूपतया तत्र प्राधान्यम्, एतेन च विशिष्टचक्रस्यापि श- क्तित्वं व्याख्यातम्, तत्र शिखावन्धव्याप्त्यैव पूजनं शक्तित्रयान्तमासनं कोणत्रये मध्ये वि- सर्गशक्तिः इति तु व्याप्तौ विशेषः । एवं खदेहे तत्रैव चके ततो ब्रह्मरन्ध्रायनुचकेषु । अथ यामले शक्तलक्षणमेतत् तद्वदभेदस्ततोऽनपेक्ष्य वयः। जालादीथासङ्गात् लोकेतरयुगलनं हि तादात्म्यम् ॥ कार्यहेतुसहोत्थत्वाचं साक्षादयान्यया । सावतो मिथोऽभ्यर्ध्या तानन्दान्तिकत्वतः ॥ पं.९.पु. शिसान्यायेति पाठः । पं...पु. विमर्शशक्तिरिति च पाटान्तरम् ।

·२०२ तन्त्रसरिः। [२२ आ. चक्रमर्चेत्तदौचित्पादनुचक्र तथानुगम् । वहिः पुष्पादिनान्तश्च गन्धभुक्त्यासवादिभिः ।। एवमानन्दसन्दोहितत्तश्चेष्टोच्छलत्स्यितिः । अनुचक्रगणश्चक्रतादात्म्यादभिलीयते ॥ निजनिजमोगाभोग- प्रविकासमयस्वरूपपरिम” । क्रमशोऽनुचक्रदेव्यः संविचक्र हि मध्यमं यान्ति ॥ अनुचकदेवतात्मक मरीचिगणपूरणाधिगतवीर्यम् । तच्छक्तितद्वदात्मक- भन्योन्यसमुन्मुखं भवति ॥ सचुगलमूर्ध्वधाम- प्रवेशसस्पन्दजातसंक्षोभम् । क्षुन्नात्यनुचक्राण्यपि तानि तदा तन्मयानि न पृथक्तु ।। इत्थं यामलमेतद् गलितभिदासंकथं यदैव तदा। क्रमतारतम्ययोगात् संच हि संविद्विसर्गसंघटः॥ तद्रुपधामानुत्तर- मुभयात्मकजगदुदारमानन्दम् । पं.ग.पु. उच्छउद्विमिः इति शोषितः पाठः।

·२२ आ०] श्रीमदभिनवगुप्ताचार्यविरचितः । २०३ नो शान्त नाप्युदितं शान्तोदितमतिकारणं परं फौलम् ॥ अनवच्छिन्नपदेप्यु- स्तां संविदमात्मसात्पुर्यात् । शान्तोदितात्मकदय- मथ युगपदुदेति शक्तिशक्तिमतोः॥ खात्मान्योन्यावेशात् शान्तान्यत्वे द्वयोदयात्मत्वात् । शक्तिस्तु तद्वदुदितां सृष्टिं पुष्णाति नो तद्वान् ॥ तस्यां चार्य कुलमय तया नृषु मोक्तयोगसंघद्वात् । अथ सृष्टे द्विवयेऽसिन् शान्तोदितधानि येऽनुसंदधते ॥ प्राच्या विसर्गसत्ता- मनवच्छिदिते पदे रूढाः। उदितं च मियो चक्रात् मुख्याने प्रगृह्यते च बहिः ॥ हा देवीचक्र सिद्धिज्ञानापवर्गदं भवति । शान्ताभ्यासे शान्तं शिवमति यदव देवताचक्रम् ॥ पं.२० पु. पूतिकारणमिति पारः । पं.११.पु. तसो चर्यामिति राउ ।

·२०४ तन्नसारः। [२२ आ० शून्यं निरानन्दमयं नितिनिजधामतोऽर्घ च । रणरणकरसान्निजरस- मरितयहि वधर्वपरसेन ॥ आन्तरपूर्णसमुच्छल- दनुचक्रं याति चक्रमथ तदपि । उच्छलति प्रावदिति त्रिविधोऽन्वर्थो विसर्गोऽयम् ॥ एतद्विसर्गधामनि परिमर्शनतखिधैव मनुवीर्यम् । तत्तत्संविद्गमें मनस्तत्तत्फलं सूते ।। कोणत्रयान्तराश्रित- नित्योदितमनलच्छदे कमले। नित्यावियुतं नालं पोडशदलकमलसन्मूलम् ॥ मध्यस्थनालगुम्फित. सरोजयुगपहनक्रमादनौ। मध्यस्थपूर्णशशधर- सुन्दरदिनकरकरौपसंपटात् ॥ निदलारणवीर्यकला- सहान्मध्येऽड्डुरसृष्टिः। ५० २० पु. निवृत्तिवीमत इति, ग० पु. ग.पु. धामतोऽमिलन गतोऽय व इते पाठान्तरोपेतच पाठ ।

·२०५ २२ आ०] श्रीमदभिनवगुप्ताचार्यविरचितः । इति शशधरवासरपति- चित्रगुसंघमुद्रया झटिति ॥ मृध्यादिक्रममन्तः- सुवस्तुयें स्थिति लभते । एतत्सेचरमुद्रा- पेशेऽन्योन्यं खशक्तिशक्तिमतोः॥ पानोपभोगलीला- हासादिषु यो भवेद्विमर्शमयः। अव्यक्तध्वनिराव स्फोटश्रुतिनादनादान्तः ॥ অন্ননায়- परमाधर्मप्रवीर्य तत् । गमनागमविश्रान्ति करें नयने द्विलक्ष्मसंपर्के॥ वत्संमीलनयोगे देहान्तारण्ये च यामले चके। कुचमध्यहृदयदेश- दोष्ठान्ते कण्ठगं यदव्यक्तम् ॥ उधमपमध्यग- माकये क्षोभविगमसमये यत् । निर्वान्ति तन च योष्टविधो नादमैरवः परमः ॥ ज्योतिधनिय मसान् सा माग्री व्याहिरुप्यते परमा।

·२०६
तबसारः। [२२ आ०
एवं कर्मणि कणि
विदुषः स्वाजीवतो मुक्तिः।
तज्ज्ञः शास्त्रे मुक्तः
परकुलविज्ञानभाजन गर्भः॥
शून्याशून्यालयं कुर्यादेकदण्डेऽनलानिलौ ।
शुलं समरसीकृत्य रसे रसमिव स्थितम् ।।
त्यक्ताशको निराचारो नाहमसीति भावयन ।
देहस्था देवताः पश्यन् हादोद्वेगादि चिद्धने ॥
कर्णाक्षिमुरानासादिचलम्थं देवतागणम् ।
ग्रहीतारं सदा पश्यन् सेचर्या सिध्यति ध्रुवम् ॥
श्वने मुरे झटिति खदेहं
संपातयन्वासमसाहसेन ।
आकुश्य हस्तद्वितयं प्रपश्यन्
मुद्रामिमां व्योमचरी मजेत ॥
इत्येप यामलयागः । उक्तव्याप्तिके प्राणे
विश्वमये प्रोक्तसंविदयाध्या तर्पणानगन्धधूपा-
दिसमर्पणेन उपोदलनं प्राणयागः । विश्रा-
न्तिरूढिस्तु संविद्यागः प्रागेव निरूपितः ।
एवम् एतेभ्यो यागेभ्योऽन्यतमं कृत्रा यदि
तथाविधनिर्विचिकित्सतापचित्रितहृदयः शि-
प्यो भवति तदा तस्सै तद्यागदर्शनपूर्वकं ति-
५०५ग.पु. शून्यालये इति पाठ ।
५.६० पुशन्य समरसेति पार ।

·२२ आ०] श्रीमदभिनवगुप्माचार्यविरचितः । २०७ लाज्याहुतिपूर्वकनिरपेक्षमेव पूर्वोक्तव्यात्या अनुसंधानक्रमेण अवलोकनया दीक्षां कुर्यात् , परोक्षदीक्षादिके नैमित्तिकान्ते तु पूर्व एव विधिः-केवलम् एतद्यागप्रधानतया इति । गुरुशरीरे सप्तमः कुलयागः सर्वोत्तमः, सोऽपि प्राग्यागसाहित्येन सकृदेव कृतः सर्व प्रयति इति शिवम् ॥ शाहोरि सतिदेहिणि अदेह इजामलि पाणघुद्धिगुरुवोधह। जो अणुसंविदि सन्धि अरोह इसो पर इधुल लद्धणि सोहइ । इति श्रीमदभिनवगुप्ताचार्यविरचिते तत्रसारे कुलयागप्रकाशनं नाम द्वाविंशमाहिकम् ॥ २२॥ इत्थं पडर्धमसंप्रदाय सप्रत्ययाप्रत्ययभिन्ममाप्य । श्रीशंभुनाथात्करुणारसेन स्वयं प्रयनादनपेक्षवृत्त्या ॥ काम्मीरिकोऽभिनरगुप्तपदाभिधानः श्रीतप्रमारमफरोजुना क्रमेण। प.६६.पु. प्राणयागेति पाए ।

·२०६
तन्त्रसारः। [२२.आ०
एवं कर्मणि कणि
विदुषः स्याञ्जीवतो मुक्तिः।
तज्ज्ञा शास्त्रे मुक्तः
परकुलविज्ञानभाजनं गर्भः॥
शून्याशून्यालयं कुर्यादेकदण्डेऽनलानिलौ ।
शूलं समरसीकृत्य रसे रसमिव स्थितम् ॥
त्यक्ताशको निराचारो नाहमसीति भावयन् ।
देहस्था देवताः पश्यन् ह्रादोद्वगादि चिद्धने ।
कर्णाक्षिमुखनासादिचक्रस्यं देवतागणम् ।
ग्रहीतारं सदा पश्यन् खेचर्या सिध्यति ध्रुवम् ।।
श्वभ्रे सुदूरे झटिति खदेह
संपातयन्वासमसाहसेन ।
आकुश्य हस्तद्वितयं प्रपश्यन्
मुद्रामिमां न्योमचरी भजेत ॥
इत्येष यामलयागः । उक्तव्याप्तिके प्राणे
विश्वमये प्रोक्तसंविद्याप्त्या तर्पणानगन्धधूपा-
दिसमर्पणेन उपोहलनं प्राणयागः । विश्रा-
न्तिरूढिस्तु संविद्यागः प्रागेव निरूपितः ।
एवम् एतेभ्यो यागेभ्योऽन्यतमं कृत्वा यदि
तथाविधनिर्विचिकित्सतापवित्रितहृदयः शि-
प्यो भवति तदा तस्मे तद्यागदर्शनपूर्वकं ति-
पं०५ ग.पु. शून्यालये इति पादः ।
पं०६कपु. शून्यं समरसेति पाठः।

·२२ आ०] श्रीमदभिनवगुप्ताचार्यविरचितः । लाज्याहुतिपूर्वकनिरपेक्षमेव पूर्वोक्तव्याप्त्या अनुसंधानक्रमेण अवलोकनया दीक्षां कुर्यात् , परोक्षदीक्षादिके नैमित्तिकान्ते तु पूर्व एव विधिः-केवलम् एतद्यागप्रधानतया इति । गुरुशरीरे सप्तमः कुलयागः सर्वोत्तमः, सोऽपि प्राग्यागसाहित्येन सकृदेव कृतः सर्वं पूरयति इति शिवम् ॥ बाहोरि सतिदेहिणि अदेह इजामलि पाणबुद्धिगुरुषोघइ। जो अणुसंविदि सन्धि अरोह इसो पर इक्कुल लद्धणि सोहह ॥ इति श्रीमदमिनवगुप्ताचार्यविरचिते तन्त्रसारे कुलयागप्रकाशनं नाम द्वाविंशमाहिकम् ॥ २२॥ इत्थं पडर्धक्रमसंप्रदाय सप्रत्ययाप्रत्ययभिन्नमाप्य । श्रीशंभुनापात्करुणारसेन वयं प्रसन्नादनपेक्षवृत्या ॥ कादमीरिकोऽभिनवगुप्तपदाभिधानः श्रीतप्रमारमकरोदृजुना क्रमेण । ५.६.पु. प्राणयागेति पाए ।

·२०८ तत्रसारः। यत्तेन सर्वजन एप शिवं प्रयातु लोकोचरप्रसरशांभवतत्रसारम् ॥ कृतिस्तत्रभवच्छीमन्महामाहेश्वर/चार्यबर्यधीनदमिनव- • गुप्तपादानाम् ॥ सद्विद्यानां संश्रये ग्रन्थविद्वद्- न्यूहे हासं कालवृत्योपयाते। तचत्सद्धर्मोदिधीपैकतान- सत्प्रेक्षौजशालिना कर्मवृत्त्यै ॥१॥ श्रीमत्कश्मीराधिराजेन मुख्यै- धर्मोद्युक्तैर्मत्रिभिः स्वैविवेच्य। प्रत्यष्ठापि ज्ञानविज्ञानगर्म- ग्रन्थोद्धृत्यै मुख्यकार्यालयो यः ॥ २॥ तत्राजीवं निर्विशद्भिर्मुकुन्द- रामाध्यक्षत्वाश्रितः सद्भिरेपः । पूर्त्या शुध्या व्याख्यया संस्कृतः स्तात् पूर्णो ग्रन्थः श्रेयसे सजनानाम् ॥ ३ ॥ (तिलकम् ) श्रीवात्मसंविभिन्नरूपशिवार्पणं भूयात् । समाप्त चेदं तत्रसारायं शारत्रम् ।