·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·आनन्दाश्रिमसंस्कनप्रन्थावलिः। अन्याहू: काठकोपनिषत् । .. सटीकादयाभाष्योगना । मास्टर ऑफ आर्टस् इन्युपपदधागि फर्णम कालेजस्थ- संस्कृतभाषाध्यापकः गजबडे इत्यु गढ- जनाथशर्मभिः मंशोपिना। Indon -- वी . इत्युपपदध पणा विनायक गणेश आपटे रमलेन ५१५५ श्रीमन · महादेव चिमाजी आपटे इत्यभिधय- मामागनिष्ठा पित आनन्दाश्रममुद्रणालये प्रमाक्षरेमेनिया प्रमिला। षष्टी पहनानत्तिः। शालिबाशकादा। १८४९ सिताब्दा १९२५ dowhema ( अस्य सर्वेऽधिकारा गजशासनानुसारेण स्वायत्तीकृताः । मूल्यं सपादस्यका (१)।

·आनन्दा श्रममुद्रणालयस्थग्रन्थानां सूचीपत्रम् । ap ६ ६ .... १ १ ग्रन्यनाम । मूश्यम् । आ. १ गणेशाथर्वशीर्षम्-सभाष्यम् । २ रुद्राध्यायः-सायणाचार्यभट्टभास्करप्रणीतभाष्याभ्यां संवलितः । ३ पुरुषसूक्तम्-सायणभाष्योपेतम् । ४ योगरत्नाकरः-वैद्यकशास्त्रीयमन्थोऽतीव पुरातनः ५ ईशावास्योपनिषत्---सटीकशांकरभा याद्युपेता । १४ ६ केनोपनिषत्---सटीकशांकरभाप्याटपेता। ७ काठकोपनिषत्----टीकाद्वयसहितशांकरभाष्योपेता । ८ प्रश्नोपनिषत्---सटीकशांकरभाप्याद्युपंता । ९ मुण्डकोपनिषत्—सटीकशांकरभाष्याशुपता । १० माण्डूक्योपनिषत्-. सटीकशांकरभाष्यगौडपादीयकारिकायुपता। २ ११ ऐतरेयोपनिषत्---सटीकशांकरभा' यायुपेता । १२ तैत्तिरीयोपनिषत--सटीकशांकरभाष्याशुपता । १२ १३ तैत्तिरीयोपनिषद्भाष्यवार्तिकम्-सुरेश्वराचार्यकृतं सटीकम् । २ १४ छान्दोग्योपनिषत्----सटीकशांकरभाष्योपेता । १५ बृहदारण्यकोपनिषत्---सटीकशांकरभाष्योपेता। १६ बृहदारण्यकोपनिषदभाष्यवार्तिकम्-भागत्रयात्मकम् । २२ १७ श्वेताश्वतरोपनिषत्– भाप्यदीपिका पेता । .... १८ सौरपुराणम्-श्रीमद्वैपायनप्रणीतमुपपुराणम् । १९ रसरत्नसमुच्चयः- श्रीमद्वाग्भटाचार्यविरचितः । वैद्यकमन्थः १२ २० जीवन्मुक्तिविवेकः-विद्यारण्यविरचितः सटीकः । .... १२ २१ ब्रह्मसूत्राणि--- सटीकशांकरमा योपेतानि भागद्वयात्मकानि । १२ २२ श्रीशकरदिग्विजयः-विद्यारण्यकृतः, टीकाटिप्पणीभ्यां सहितः । ६. २३ वैवासकन्यायमालाविस्तरः----भारतातीर्थमुनिप्रणीतः । १२ २४ जैमिनीयन्यायमालांविस्तर:--- श्रीमाधवप्रणीतः । २५ सूतसंहिता-- माधवकृतटीकोपेता मागत्रयात्मिका । ११ २६ हस्त्यायुर्वेदः-पालकाप्यमुनि विरचितः । २७ वृन्दमाधवः-श्रीमद्न्दप्रणीतः सटीकः । वैयकमन्थः । १२ २ ५ .... ८८ ८ २ ४ ३ .... .... ३ ३ ८ .... ८ ७ ur ....

·, १२ १२ १२ * * १ २ .... ४ ८ ३ .... .... ८ ४ [२] २८ प्रमपुराणम्-- श्रमदव्यासविरचितम् । प्रथमं महापुराणम । २९ उपनिषदां समुच्चय:-श्रीनारायणशंकरानन्दकृतदीपिकासहितः । ६ ३. नृसिंहपूर्वोत्तरतापनीयोपनिषत्-भाष्याशुपता । .... ३१ बृहदारण्यकोपनिन्मिताक्षरा----श्रीनित्यानन्दमुनिविरचिता । २ ३२ ऐतरेयब्राह्मणम्- भायणभाप्यसमेतम् । भागद्वयात्मकम् । १०. ३३ धन्वन्तरीयनिघण्नु:-धन्वन्तरिविरचितः । वैद्यकग्रन्थः । ६ ३४ श्रीमद्भगवद्गीता-- शांकरभाप्योपेता । ३४ श्रीमद्भगवद्गीता- · सटीकशांकरणप्योपेता । ३५ संगीतरत्नाकरः-- शादवकृतः सटीको द्विभागः । गानशास्त्रभ । १० ३६ तैत्तिरीयारण्यकम् । सायणभाप्यसमेतं भागद्वयात्मकर । ३७ तैत्तिरीयब्राह्मणम् सायणभाष्यमगेतं भागत्रयात्मक! । १४ ३८ एरियारण्यकम्--- यणभा यहिन । ३९ संस्काररत्नमाला-- गोपीनाथभट्टविचिना भागद्वयात्मिका । १२ ४० संध्याभाष्यसमुच्चयः-- खण्डानशाकु'णपाण्डितादिप्रणीतः । ४१ अग्निपुराणम्-महिपन्यासप्रणीतम् । महापुराणम् । ४२ तैत्तिरीयसंहिता- सायणभा यता भागनवकात्मिका । ४३ वैयाकरणसिद्धान्तकारिक्षाः-पट्टजीदीक्षितकृताः सटीकाः । ४४ श्रीमद्भगवद्गीता--. येशानभाष्यसमता । ४५ श्रीमद्भगवद्गीता-- मधुसूदनश्रीधरकृनटीकोपेता । ४६ याज्ञवल्क्यस्मृतिः अपरायकृतटीकासहिता भागद्वयात्मिका । १३ ४७ पातञ्जलयोगसूत्राणि---भाग्य-त्तिभ्यां समेतानि । ४८ स्मृतीनां समुच्चः - अङ्गिरःप्रतिस्प्तविंशतिस्मृत्यात्मकः । ४९ वायुपुराणम्- -- महर्षिव्यासप्रणीत । महापुराणम् । ५० यतीन्द्रमतदीपिका -श्रीनिवासदार कृता । प्रकाशटीकोपेता । ५१ सर्वदर्शनसंग्रहः --- माधवाचार्यप्रणीतः । ५२ श्रीमद्गणेशगीता- · नीलकण्टकृतीकोपेता । ५३ श्रौतसूत्रम्----सत्यापादविरचितं भागदशकाताकम् । २८ ५४ मत्स्यपुराणम्-श्री वायनमुनिप्रणीतम् । महापुराणम् । ५५ पुरुषार्थचिन्तामणिः-आठवलेइत्युपाविष्णुभट्टकृतः । ५६ नित्याषोडशिकार्णवः-भास्कररायोन्नीतटीकासहितः । ३ ५७ आचारभूषणम् --हिरण्यकेश्याहनिकगोकोपावग्यम्पककृतम् । १० १२ ८ ... ४ ३ ४ १२ .... ४ २ २ .... ५ ६ ८ ·.... २ ... १२ .... २ .... ३ १२ سہ or w ur ४ ८ .... ... १२ .... .... १ ४ .... or "... १० १२ w ur [३] ५८ आचारेन्यु:--माटेइत्युपाहव्यम्बकविरचितः । ५९ श्रादमञ्जरी-केळकरोपाहबापूभट्टविरचिता । ६०.यतिधर्मसंग्रहः, विश्वेश्वरसरस्वतीकृतः । ६१ गौतमप्रणीतधर्मसूत्रम्--हरदत्तकृतटीकासमेतम् । १२ शकेनकठप्रश्नमुण्डमाण्डूक्यानन्दवल्लीभृगूपनिषदः-सटीकाः।२ ६३ छान्दोग्योपनिषत्--रङ्गरामानुजविरचितप्रकाशिकोपेता । ६४ बृहदारण्यकोपनिषत्--रङ्गरामानुजविरचितप्रकाशिकोपेता । ६५ शाङ्खायनब्राह्मणम्-ऋग्वेदान्तर्गतबाप्कलशाखीयम् । ६६ काव्यप्रकाशः---उद्द्योतयुतप्रदीपसहितः । ६७ ब्रह्मसूत्राणि-दीपिकासमेतानि । ६८ बृहद्ब्रह्मसंहिता-नारदपञ्चरात्रान्तर्गता । ६९ ज्ञानार्णवतन्त्रम्----ईश्वरप्रोक्तम् । तन्त्रशास्त्रग्रन्थः ।.... ७० स्मृत्यर्थसारः---श्रीधराचार्यविरचितः । ७१ बृहद्योगतरङ्गिणी---त्रिमल्लमविरचिता भागद्वयोपेता । १० ७२ परिभाषेन्दुशेखरः- वैद्यनाथकृतगदाख्यटीकायुतः । ७३ गायत्रीपुरश्चरणपद्धतिः-श्रीमच्छंकराचार्यविरचिता । ७४ द्राह्यायणगृह्यसूत्रवृत्तिः-रुद्रस्कन्दप्रणीता । ७५ ब्रह्मसूत्रभाष्यार्थरत्नमाला----मुब्रह्मण्यविरचिता । ७६ ईशकेनकठोपनिषदः--दिगम्बरानुचरकृतव्याख्यासमेताः । ७७ वेदान्तसूत्रमुक्तावलिः--ब्रह्मानन्दसरस्वतीविरचिता । ७८ त्रिस्थलीसेतुः--नारायणभट्टविरचितः । ७९ छान्दोग्योपनिषत्----मिताक्षराव्याख्यासमेता । ८० वाक्यवृत्तिः-श्रीमच्छंकराचार्यकृता सटीका । ८१ आश्वलायनश्रौतसूत्रम्---नारायणकृतवृत्तिसमेतम् । ८२ ब्रह्मसूत्रवृत्तिः--हरिदीक्षितविरचिता । ८३ संक्षेपशारीरकम्-व्याख्यासहितं भागद्वयोपेतम् । ८४ अद्वैतामोदः-अभ्यंकरोपाहवासुदेवशास्त्रिप्रणीतः । ८५ ज्योतिर्निबन्धः-शूरमहाठश्रीशिवराजविरचितः । ८६ विधानमाला-श्रीनृसिंहभट्टविरचिता । ८७ अमिहोत्रचन्द्रिका-किंजवडेकरोपाहवामनशास्त्रिभिः कृता । ८८ निरुक्तम्-दुर्गाचार्थकृतवृत्तिसमेतम् । भागवयात्मकम् । १६ २ १ .... .... ४ .... .... २ ६ ... १२ २ .... ... ० ८ ११ M .... .... १५ ४ २ १४ ·आनन्दाश्रमसंस्कृतग्रन्थावलिः। ग्रन्थाङ्कः ७ जूना गणगाव काठकोपनिषत् सटीकाद्वयशांकरभाष्योपेता। मास्टर ऑफ आर्ट्स इत्युपपदधारिभिः फर्ग्युसनकालेजस्थ- संस्कृतभाषाध्यापकैः ‘राजवाडे । इत्युपाद्वै- वैजनाथशमभिः संशोधिता। साच बी. ए. इत्युपपदधारिणा विनायक गणेश आपटे इत्यनेन पुण्याख्यपत्तने आनन्दाश्रममुद्रणालये आयसाक्षरैर्मुद्रयित्वा प्रकाशिता । षष्ठीयमडून्नावृत्तिः। शालिवाहनशकाब्दाः १८४९ खिस्ताब्दाः १९२७ ( अस्य सर्वेऽधिकारा राजशासनानुसारेण स्वायत्तीकृताः ) मूल्यमेको रूपकः सपादः । (१.४)

·No text on this page.

·a आदर्शपुस्तकोल्लेखपत्रिका। अस्य ग्रन्थस्य संस्करणे महादेव चिमणाजी आपटे' इत्येतैः प्रेषि- तानि यानि मुद्रितहस्तलिखितपुस्तकानि क. ख. इत्याद्यक्षरैरङ्कितान्यु- पयुक्तानि तेषु- 'क' इतिसंज्ञितम् पुस्तकम्-कलिकातायां 'बिब्लीओथिका इण्डिका' इति ग्रन्थावल्यां मुद्रितं कै० वे० शा० सं० बाल- शास्त्री देव इत्येतेषामधिकारिभ्योऽधिगतम् । 'ख' इतिसंज्ञितम्-इन्दुरवासिभ्यां किंवकुलोत्पन्नाभ्यां भाऊसाहेब बाळासाहेब इन्येताभ्यामधिगतम् । 'ग' 'घ' इतिसंज्ञिते द्वे-रावसाहेब विंचुरकर इत्येतेभ्योऽधिगते । '' 'च' इतिसंज्ञिते द्वे-पुण्यनगरवासिभ्यः श्रीगुरुमहाराज इत्येतेभ्यो:- धिगते । - 'छ इतिसंज्ञितम्-भाऊसाहेब नगरकर इत्येतेभ्योऽधिगतम् । 'ज' इतिसंज्ञितम् - कोल्हापुरवासिभ्यः श्रीगुरुमहाराज इत्येतेभ्योऽ- धिगतम् । 'झ' इतिसंज्ञितम्-काश्यां मुद्रितं रा० रा. आपटे इत्येतेभ्योऽ- धिगतम् । 'अ' इतिसंज्ञितम्-वटोदरनिवासिभ्यः कृष्णराव भीमाशंकर । इत्येतेभ्योऽधिगतम् । '' इतिसंज्ञितम्-अष्टेग्रामनिवासिभ्यः · गोविन्दराव लिपये' इत्ये- तेभ्योऽधिगतम् । *'' इतिसंज्ञितम्-काठकोपनिषत् । गोगलेन्द्रयतीश्वरटीकायुतभा- प्योपेता | नागपुरनिवासिनां श्रीयुतानां रा. रा. ' अप्पासाहेब बुटी' इत्येतेषाम् । एतेषु 'क''' इति द्वे पुस्तके विहायेतराणि सर्वाणि हस्तलिखि- तान्येव । 'म' इत्यस्य मुद्रणकालः संवत् १९३० इति वर्तते । — क इत्यस्य गलितमुखपृष्ठत्वात्कालो न ज्ञायते किंतु तदाधुनिकमेव । 'कु' - * इदं तु तत्स्वामिसकाशाच्छोधनकालादूर्व प्राप्तमतस्तदानन्दाश्रमस्थैरेव पण्डितैः समीक्ष्य तत्पाठान्तराणि स्वीकृतानि ।

·क, ख,ज - ट [२] इति शके १६७७ युवनामसंवत्सरे लिखितम् । 'ज' इत्यस्य लेखनकाला संवत् १८७८ इति वर्तते । इतराणि सर्वाणि शकविहीनान्येव । एतेषां साम्यभेदाभ्यां । ग, घ, च'', श, ष,ट' इति च त्रयो वर्गा भवन्ति । प्रथमो वर्गः कलिकातास्थानीय इत्यभिहितः । अन्तिमः काशीस्थानीयः । मध्यमस्य स्थानोल्लेखाभावामामकरणं कर्तु न शक्यते । त्रिषु वर्गेषु · घ, ज, झ, ञ, इति शुद्धान्युपलब्धानि । इतराप्यती. वाशुद्धान्यविश्वसनीयानि च । पाठभेदे शुद्धानां यत्रैकमत्यं स पाठः स्वीकृत एव । वैमत्ये तु वरीयस्त्वं 'घ, च इत्येताभ्यां दत्तम् । एतयोर्विसंवादे यत्र बहूनां पक्षपातः स गृहीतः । तेन प्रायशो 'ग, घ, च, ङ, झ, ञ, इत्येतेषां साहचर्य दृष्टम् । सर्वथा शंकराचार्यकृतभाष्यस्याक्षरशः प्रत्युपस्थापने यत्नः कृतः स कियतांऽशेन सफलीभूत इति न निश्चीयते । छ' पुस्तके काठकोपनिपन्मूलमेव वर्तते । ‘ग, घ, च' पुस्तकेषु भाष्य मेव । इतराणि समूलानि सभाष्याणि टीकायुक्तानि च ' च, ख, ज' पुस्त- कान्यानन्दज्ञानकृतटीकायुक्तानि · झ, ञ, ट' इत्येतानि च गोपालेन्द्रयति- कृतटीकासहितानि भवन्ति । आनन्दज्ञानकृतविवरणस्य कार्यागोपालेन्द्रय- तिना तस्यैव विस्तरः कृत इति तत्र तत्र टीकासाम्याद्भाति । आधुनिकमुद्रणे द्वे अपि टीके अर्थसौलभ्याय समावेशित । पाठान्तराणि प्रतिपृष्ठमूले प्रका- शितानि । वैजनाथ काशीनाथ राजवाडे, चतुर्थावृत्तिमस्ताविका। द्वितीयावृत्तावस्यामुपनिषदर्थपरिशीलनकर्तृणामर्थसौलभ्यसंपादनाय तत्र तत्र भाष्य एवावतरणि काया अग्रतो मूलं समावेशितम् । अथ च पूर्वावृत्ती यद्यत्र यत्र शोधनकर- गनियुक्तजनानामनवधानतया खलितमासीत्तदप्यत्र संशोध्य संस्कृतमिति विद्वद्भिर- भ्यहनीयम् । तथा प्रतिमन्त्रविभागाद्यप्रतीकवर्णानुक्रमोऽप्यत्र संगृह्य मुद्रितः । इत्यल- मत्यल्पसूचिकया प्रस्ताविकया । . युप्मदीयः आपटे इत्युपह्वो नारायणतनूजो हरिशर्मा, ·काठकोपनिषदन्तर्गतमन्त्रपतीकानां वर्णानुक्रमणिका। मन्त्रप्रतीकानि अ० व० म० पृ. मन्त्रप्रतीकानि अ० व. म. पृ० अ. उ. " २ 1. ६ संपरि० १ १ २ ३ ५ अग्निर्यथैको भुवनम् २ २ ९ ९९ उत्तिष्ठत जाग्रत...१ ३ १४ ७३ अङ्गुष्ठमात्रः पुरुषः २ १ १२ ८९ उशन्ह वै वाजश्रवसः१ १ , १३ ९० ३ १७ १२४ ऊर्ध्वमूलोऽवाक्शाखा२ ३ १ १०७ अजीर्यताममृतानाम् १ १ २८ २८ ऊर्ध्व प्राणमुन्नयति २ अणोरणीयान्महतः १ २ २० ५२ ऋतं पिबन्तौ मुकृत०१ ३ अनुपश्य यथा पूर्वे १ १० १ ५८ अन्यच्छ्रेयोऽन्यत् १ २ १ ए. अन्यत्र धर्मादन्यत्र १ एको वशी सर्वभूता०२ २ १२ १०२ २ १४ ४६ अरण्योर्निहितः...२ ८६ एतच्छुत्वा २ १३ ४५ अविद्यायामन्तरे १ ३५ एतत्तुल्यं यदि मन्यसे १ १ २४ २५ अव्यक्तात्तु परः...२ ८ ११४ एतदालम्बन श्रेष्ठम् १ २ १७ अशब्दमस्पर्शम् ....१ ३ १५ ७५ एवद्धचेवाक्षरम्....१ २ ११ अशरीर५ शरीरेषु १ २ २२ ५५ एष तेऽग्निर्नकिचेतः१ १ १९ २० अस्तीत्येवोपलब्धन्यः२ ३ १३ १२० एष सर्वेषु भूतेषु....१ ३ १२ अस्य विनंसमानस्य २ ९६ का. कामस्याऽऽप्तिं जगत्१ २ ११ ४३ आत्मान५ रथिनम् १ ३ जानाम्यहशेवधिः १ २ १० ४२ आशाप्रतीक्ष संगत५१ ११ आसीनो दूरं व्रजात २ २१ तरह कुमार५ सन्तम् । इ. तदेतदिति मन्यन्ते २ २ १४ १०५ इन्द्रियाणां पृथग्भावम२ ३ ६ ११३ तमब्रवीत्प्रीयमाणः १ १ १६ १७ इन्द्रियाणि हयानाहुः१ ३ ६२ तं दुर्दर्श गूढम् १ २ १२ इन्द्रियेभ्यः परं मनः२ ३ ७ ११४ तां योगमिति मन्यन्ते२ ३ ११ ११७ इन्द्रियेभ्यः पराः १ ३ १० ६६ तिस्रो रात्रीर्यदवा- इह चेदशकद्बोद्धम् २ ३ ४ १११ सीः... १ १ ९ १२ ७० आ. त. २ ७ ४ ४४ ·[२] " १ ६ ९ ५ ७ य. मन्त्रप्रतीकानि अ० व. म. पृ- मन्त्रप्रतीकानि अ० व० म० त्रिणाचिकेतस्त्रयम् १ १ १८ १९ पु. त्रिणःचिकेतस्त्रिभिः १ १ १७ १८ पुरमेकादशद्वारम् २ २ १ ९२ द. दूरमेते विपरीते...१ २ ४ ३४ प्र ते ब्रवीमि तदु १ १ १४ १५ देवैरत्रापि विचि० १ १ २१ २२ ब. " २२ २३ बहूनामेति प्रथमः १ न. भ. न जायते म्रियते वा१ २ १८ १९ भयादस्याग्निस्तपति २ ३ १११ न तत्र सूर्यो भाति २ १ १५ १०५ म. न नरेणावरेण... २ ३८ मनसैवेदमाप्तव्यम् २ १ ११ ८९ म प्राणेन नापानेन २ २ ९६ महतः परमव्यक्तम् १ ३ ११ ६९ न वित्तेन तर्पणीयः १ १ २७ २७ मृ. नसंदृशे तिष्ठति २ ३ ९ ११५ मृत्युप्रोक्तानाचिकेतः२ ३ १८ १२४ न सांपरायः प्रति०१ २ ३६ ना. य इमं परमम् ३ १७ नाचिकेतमुषा- य इमं मध्वदम् २ ख्यानम्....१ ७७ य एष मुप्तेषु जागति२ २ ८ ९९ नायमात्मा प्रवचनेन १ २ २३ ५५ यच्छेद्वाङ्मनसी १ ३ १३ ७२ नाविरतो दुश्चरितात्१ २ २४ ५७ यतश्चोदेति सूर्यः २ ९ नि. यथाऽऽदर्श तथा २ ३ ५ ११२ नित्यो नित्यानाम् २ २ १३ १०३ यथा पुरस्ताद्भवित १ १ ११ नै. यथोदकं दुर्गे वृष्टम् २ १ १४ ९० नैव बाचा न मनसार ३ १२ ११८ यथोदकं शुद्धे शुद्धम् २ १ १५ ९१ नैषा तर्केण मतिः १ २ ९ ४१ यदा पञ्चावतिष्ठन्ते २ ३ १० ११६ यदा सर्वे प्रभिद्यन्ते २ ३ १५ १२२ पराच: कामाननु २ १ २ ८१ यदा सर्वे प्रमुच्यन्ते२ ३ १४ १.२१ पराश्चि खानि.- यदिदं किंच जग. व्यतृणत् २ १ १ सर्वम् २ ११० पी. १ १० पीतोदका जग्धतृणा १ ७ / यस्तु विज्ञानवान् २ ३ ६ ६४ १ ६ प. २ ३ यदेवेह तदमुत्र २ سر ·Aadhubuna- अ० व. म. " on २ ६ ६ स. २ ३ मन्त्रप्रतीकानि मन्त्रप्रतीकानि अ० व० म० पृ. ६५ शतायुषः पुत्रपौत्रान् १ १ २३ २४ यस्त्वविज्ञानवान् १ ३ ६ ६३ शान्तसंकल्पःसुमनाः १ १ १० १३ श्र. यस्मिन्निदं विचि० १ १ २९ २९ श्रवणायापि बहुभिः १ २ ३७ यस्य ब्रह्म च क्षत्रम् १ २ २५ ५७ श्रेयश्च प्रेयश्च २ ३२ यः पूर्व तपसः... २ ८५ श्वोभावा मर्त्यस्य १ १ २६ २६ यः सेतुरीजानानाम् १ ३ २ ६० या. स त्वमग्निम्वर्यम् १ १५ या प्राणेन संभवति २ १ ७ ८६ ये. सत्वंप्रियान्प्रियरूपा १ सर्वे वेदा यत्पदम् १ येन रूपरसम्... २ १ २ १५ ८२ येयं प्रेते विचिकित्सा १ १ २० २ ३ १९ १२५ ये ये कामा दुर्लभाः १ १ २५ २५ स होवाच पितरम् २ १ ४ ८ यो. सू. योनिमन्ये प्रपद्यन्ते २ २ ९८ सूर्यो यथा सर्वलोक २ २ ११ १०१ लो. स्व. लोकादिमाग्नम् १ १ १५ १ १५ १६ स्वप्नान्तं जागरिता २ १ ४ वा. स्वर्ण लोके न भयम् १ १ १२ १४ पायुर्यथैको भुवनम् २ २ १० १०१ ह. विज्ञानसारथिर्यस्तु १ ९ ६५ वैश्वानरः प्रविशति १ ११ हसः शुचिपद्वसुः २ २ २ श. हन्त त इदं प्रव० २ २ शतं चैका च हृदयस्य १ ३ १६ १२३ हन्ता चेन्मन्यते २ १९ ५१ २१ सह नाववतु ७ ३ ७ १ समाता चेयं मन्त्रप्रतीकवर्णानुक्रमणी ।

·No text on this page.

·ॐ तत्सब्रह्मणे नमः। काठकोपनिपत आनन्दगिरिगोपालयतीन्द्रविरचितटीकाव्यसंवलितेन श्रीमच्छांकरभाष्येण समेता। ॐ सह नाविति शान्तिः । ॐ नमो भगवते वैवस्वताय मृत्यवे ब्रह्मविद्याचार्याय नचिकेतसे च । आ० टी०-धर्माधर्माद्यसंसृष्टं कार्यकारणवर्जितम् ।। कालादिभिरविच्छिन्नं ब्रह्म यत्तन्नमाम्यहम् ॥ १ ॥ यः साक्षात्कृतपरमानन्दो यावदधिकारं याम्ये पदे वर्तमानोऽकर्तृब्रह्मात्मतानुभवबलतो भूतयातनानिमित्तदोषरलिप्तम्वभाव आचार्यो वरप्रदानेन परब्रह्मात्मैक्यविद्यामुपदिदेश यस्मै चोपदिदेश ताभ्यां नमस्कुर्वन्नाचार्यभक्ते विद्याप्राप्त्यङ्गत्वं दर्शयति- ॐ नमो भगवते वैवस्वतायेति । गो० टी०-ब्रह्माद्वयं परानन्दं धर्मादीनामगोचरम् । कार्यकारणनिर्मुक्तं शिवं परमुपास्महे ॥ १ ॥ नत्वा देवमुमाजानि स्मृत्वा गुरुपदाम्बुजम् । ध्यात्वा गौरीमहं कुर्वे कठभाप्यविवेचनम् ॥ २॥ व भाप्यमतिगम्भीरं क्व चाहं मन्दबुद्धिगः । तथाऽपि गुरुवर्याणां पादसंस्मृतितो यते ॥ ३ ॥ भगवान्भाष्यकारो यमनचिकेतःसंवादरूपेण प्रवृत्ताः कठवलीळचिख्यासुश्चिकीर्षि- तस्य भाष्यस्य निर्विघ्नप्रचयगमनादिप्रयोजनाय ब्रह्मविद्याचार्यनतिलक्षणं मङ्गलमाचरन्नादौ यमं नमस्करोति-नम इति । मृत्यवे नम इत्यन्वयः । ननु न यमो नमस्कार्यों मार- यतीति मृत्युरिति व्युत्पत्त्या भूतयातनादिकर्तृत्वेन दोषवत्त्वानिर्दुष्टो ह्याचार्यों नाम भव- तीत्याशङ्कयाऽऽह-भगवत इति । उत्पत्तिं च विनाशं च भूतानामागतिं गतिम् । वेत्ति विद्यामविद्यां च स वाच्यो भगवानि[नी तिम्मृतेर्यमः करतलीकृतब्रह्मतत्त्वोऽपि यावद- धिकार याम्ये पदे वर्तमानः प्रारब्धमतिवाहयन्नकर्तृब्रह्मात्मतानुभवचलतो भृतयातनादिदोषै- -- १ झ. ट. ट. °न्तिः । शं नो मित्रः शं वरुण इति शान्तिः । ॐ । २ घ. इ. मो'।

·२ टीकायसमेतशांकरभाष्योपेता- [अध्या०१ वल्ली१] रलिप्तस्वभाव इति युक्तं तस्य नमस्कार्यत्वमिति भावः । तस्य हिरण्यगर्भात्मकसूर्यप्रम. वत्वेन महत्त्वं दर्शयति-वैवस्वतायेति । विवस्वतोऽपत्यं पुमान्वैवस्वतस्तस्मै वैवस्व- ताय भगवते ब्रह्मविद्याचार्याय मृत्यवे नम इत्यन्वयः । एवं यमनतिं कृत्वा वरप्रदानेन यस्मै यमो नचिकेतसे ब्रह्मविद्यां प्राह यस्माच्च ब्रह्मविद्या लोके वृद्धिं गता तं नमस्करो. ति-नचिकेतस इति । नम इति संबन्धः । चकारो मङ्गलद्वयसमुच्चयद्वारा भक्तर्विद्या- प्राप्त्यङ्गत्वसूचकः । अथ काठकोपनिषदल्लीनां सुखार्थप्रबोधनार्थमल्पन्था वृत्तिरारभ्यते । सदेर्धातोर्विशरणगत्यवसादनार्यस्योपनिपूर्वस्य विपत्ययान्तस्य रूप- मुपनिषदिति । उपनिषच्छब्देन च व्याचिख्यासितग्रन्थप्रतिपाद्यवेधव- स्तुविषया विद्योच्यते । केन पुनरर्थयोगेनोपनिषच्छब्देन विद्योच्यत इत्युच्यते । ये मुमुक्षवो दृष्टानुश्रविकविषयवितृष्णाः सन्त उपनिषच्छ ब्दवाच्यां वक्ष्यमाणलक्षणां विद्यामुपसद्योपगम्य तनिष्ठतया निश्चयेन शीलयन्ति तेषामविद्यादेः संसारबीजस्य विशरणादिसनाद्विनाशनादि- त्यनेनार्थयोगेन विद्योपनिषदित्युच्यते । तथा च वक्ष्यति-"निचाय्य तं मृत्युमुखात्प्रमुच्यते" इति । आ० टी०--अथशब्दो मङ्गलार्थः । चिकीर्षितं प्रतिनानीते-काठकेति । ननूप- निषदो वृत्तिर्नाऽऽरब्धव्या प्राणिनां कामकलुषितचेतसामुपनिषच्छ्वणात्पराङ्मुखत्वाद्विशिष्ट- स्याधिकारिणो दुर्निरूपत्वाइन्धस्य च सत्यस्य कर्मभ्य एव निवृत्तरुपनिषज्जन्यविद्याया नि- प्रयोजनत्वाज्जीवस्य चासंसारिब्रह्मात्मतायाः प्रतिपादयितुमशक्यत्वेन निर्विषयत्वाच्चेत्या- शङ्कयोपनिषच्छन्दनिर्वचनेन विद्याया विशिष्टाधिकार्यादिमत्त्वप्रदर्शनेन तज्जनकस्य ग्रन्थ- स्थापि विशिष्टाधिकार्यादिमत्त्वेन व्याख्येयत्वं दर्शयितुं प्रथममुपनिषच्छब्दस्वरूपसिद्धिं तावदाह-उपनिपूर्वस्येति । ब्रह्मविद्यायामुपनिषच्छब्दस्योपनिषदं भो बृहीत्यादिप्रयोगदर्श- नाद्धात्वर्थमाह-उपनिषच्छब्देनेति । क्लृप्तावयवशक्त्यैव प्रयोगसंभवे समुदायशक्तिरुप- निपच्छब्दस्य न कल्पनीयेत्याह--केन पुनरिति । षद्ल विशरणगत्यवसादनोप्वति धातो. विशरणमर्थमादाय योगवृत्तिमाह-उच्यत इति । विषयेषु क्षयिष्णुत्वादिदोषदर्शनाद्वि- रक्ताः केचन मुमुक्षवः प्रसिद्धा न सर्वे भवादृशाः कामुका एवेति यच्छब्देन प्रसिद्धा. वद्योतकेन कथयति । आनुश्रविकाः शब्दप्रतिपन्नाः स्वाभोगादयः । उपसद्योति । आचार्योपदेशाल्लब्ध्वा यावत्साक्षात्कारं शीलयन्ति संसार्यसंसायक्यासंभावनादि निरस्य- न्तीत्यर्थः । १ . ट. सुखेनार्थबो । २ ग. च. थेप्रतिबोधनम । ३ ख. ङ. 'बोधनम । ४ ङ. म. 8. 'प्रन्धवृ । ५ ङ. झ. म. ठ. च्यतेऽत्रोच्य । ६ ङ. च. झ. न. "नुश्रावि । ७ इ. . म. ट. °च्छब्देन वा । ८ ग. च. "ठया ।'९ ग. ट. °णा द्विशसमावि ।

·[अध्या० १ वाली १] काठकोपनिषत् । ३ गो० टी०-यदर्थ मङ्गलाचरणं कृतं तत्प्रतिज्ञानीते-अयेत्यादिना । अथ- शब्दो मङ्गलार्थः । काठकोपनिषद्वल्लीनां मृत्युनचिकेतःसंवादपरिसमाप्तिपर्यन्ता काठको- पनिषत् । तदेकदेशा वल्ल्यो लताः कल्पलतावदीष्टफलदाः । तासां वृत्तिर्भाष्यं तल्लक्ष- णसत्त्वादारभ्यते प्रक्रम्यत इत्यर्थः । ननु भर्तृप्रपञ्चादिभिरेव व्याख्यातत्वान्नाऽऽरम्भणीया वृत्तिरित्यत आह-अल्पग्रन्थेति । अन्येषां शब्दतो बहुत्वादर्थतश्च न्यूनत्वात्तैरगतार्थ भाष्यम् । अल्पा ग्रन्थाः शब्दा यस्याः सा तथोक्ता । ननु · अत्ता चराचरग्रहणात् ' इत्या- दिभिरधिकरणैरेव निर्णीतार्थत्वादुपनिषन्न व्याख्येयेत्यत आह-सुखार्थेति । सुखेनाना- यासेनार्थस्य वाक्यार्थस्य प्रबोधनार्थं सम्यग्ज्ञानाय पदार्थज्ञानपूर्वकवाक्यार्थज्ञानायेति यावत् । ननूपनिषदो वृत्तिर्नाऽऽरब्धन्याऽधिकारिप्रयोजनविषयसंबन्धानामभावात् । तथा प्राणिनां कामकलुषितचेतसामुपनिषच्छ्वणात्पराङ्मुखत्वेन विवेकादिमतोऽधिकारिणो दुर्लभत्वादुपनिषद्भिः कर्तृत्वादिविशिष्टजीवस्यासंसारिब्रह्मात्मतायाःप्रतिपादयितुमशक्यत्वेन ब्रह्मात्मैक्यविषयाभावादेव प्रयोजनमपि न लम्यते बन्धस्य सत्यत्वेन विद्यायास्तन्नि- वर्तकत्वायोगात्कर्मभिरेव तन्निवृत्तेः संभवाचात एव संबन्धो नेत्याशङ्कयोपनिषच्छब्द- निर्वचनेन विद्याया विशिष्टाधिकार्यादिमत्त्वप्रदर्शनेन तज्जनकग्रन्थस्यापि विषयादिमत्त्वं दर्शयितुमादावुपनिषच्छब्दस्वरूपनिष्पत्तिप्रकारं तावदाह--उपनिपूर्वस्योति । शिथि. लीकरणप्राप्तिनाशार्थकस्य विविति प्रत्ययोऽन्ते यस्य स तथा । तस्य सदेर्धातो- रुपपूर्वस्य निपूर्वस्य रूपं निष्पन्नशब्दस्वरूपमुपनिषदित्यर्थः । एवमुपनिषच्छब्दस्वरूपं निरुच्योपनिषदं भो बृहीत्यादौ ब्रह्मविद्यायामुपनिषच्छन्दप्रयोगदर्शनादुपनिषच्छब्देन ब्रह्मविद्योच्यत इत्याह-- उपनिषच्छब्देनेति । उक्तश्रुतिप्रसिद्धिद्योतकश्चशब्दः । व्याख्यातुमिष्टो ग्रन्थ उपनिषद्रूपस्तस्य प्रतिपाद्यमधिकारिणश्च वेद्यं यद्वस्तु ब्रह्मा- स्मैक्यं तद्विषयो यस्याः सा तथा । ननूपनिषच्छब्देन विद्या किं समुदायशक्त्याऽभिधीयत उतावयवशक्त्या । नाऽऽद्यः । लोके विद्यायामुपनिषच्छब्दस्य प्रयोगाभावेन समुदायशक्ते. रक्लृप्तत्वात्कल्प्यायाश्च क्लप्ताक्यवशक्त्या बाध्यत्वात् । न द्वितीयः । योगवृत्ते- रन्यत्रापि संभवादिति शङ्कते-केनेति । अर्थयोगोऽर्थसंबन्धस्तेन कमर्थसंबन्ध- मादायोपनिषच्छब्देन विद्योच्यत इत्यर्थः । उक्तरीत्या न समुदायार्थो नाप्यवय. वार्थ इति भावः । षद्ल विशरणगत्यवसादनेविति स्मृतरुपनिषच्छब्दस्यावयववृत्ति विद्यायां दर्शयिष्यामीत्याह-उच्यत इति । प्रथममुपशब्दलक्ष्यार्थमाह-य इति । दृष्टाः प्रत्यक्षेण स्त्रक्चन्दनवनितादयः शब्दश्रवणमनुगम्या आनुश्रविकाः । ते च ते विषयाश्च तेभ्यः क्षयिष्णुत्वसातिशयत्वादिभिर्हेतुभिर्विगता तृष्णाऽऽशा येषां ते तथा- रूपाः सन्तः । इदमुपलक्षणं शमादेः । मुमुक्षवो मोक्षेच्छवः प्रसिद्धाः । शान्तो दान्त इत्यादौ वक्ष्यमाणलक्षणं स्वरूपं यस्याः सा तां विद्यामुपसद्योपगम्य प्राप्येत्यर्थः । १ अ. सिद्धत्वेन । द. सत्त्वेन ।

·४ । टीकाद्वयसमेतशांकरभाष्यांपेता। [ अध्या० १ वाली १ निशब्दार्थमाह-तनिष्ठयेति । तस्यां निष्ठाऽनन्यव्यापारता येषां ते तनिष्ठास्तेषां भावस्तनिष्ठता तया निश्चयेन फलावश्यकत्वबुद्धया शीलयन्त्यसंसायक्यासंभावनां निर- स्यन्ति साक्षात्कारपर्यन्तमित्यर्थः । धात्वर्थद्वयं संगृह्याऽ:ह-तेषामिति । संसारची- जम्य कर्तृत्वादिकारणस्याविद्यादेरादिपदेन कामकर्मादिपारग्रहः । विशरणादित्यस्य व्याख्यानं विशसनादिति । शिथिलीकरणादित्यर्थः । अवसादनार्थमाह--विनाशना- दिति । उत्तार्थमुपसंहरति – इत्यनेनेति । उक्तेऽर्थे श्रुतिं प्रमाणयति-तथा चेति । पूर्वोक्तविशेषणान्मुमुक्षून्वा परं ब्रह्म गमयतीति ब्रह्मगमयितृत्वेन योगाद्ब्रह्मविद्योपनिषत् । तथा च वक्ष्यति--" ब्रह्म प्राप्तो विरजोऽभू. द्विमृत्युः" इति । लोकादिब्रह्मजज्ञो योऽग्निस्तद्विषयाया विद्याया द्वितीयेन वरेण प्रार्थ्यमानायाः स्वर्गलोकफलमाप्तिहेतुत्वेन गर्भवासज- न्मजराग्रुपद्रववृन्दस्य लोकान्तरे पौनःपुन्येन प्रवृत्तस्यावसादयितृत्वेन शैथिल्यापादनेन धात्वर्थयोगादाग्निविधाऽप्युपनिषदुच्यते । तथा च वक्ष्यति-"स्वर्गलोका अमृतत्वं भजन्ते " इत्यादि । ननु चोपनिषच्छ. ब्देनाध्येतागे ग्रन्थमप्यभिलेपन्ति । उपनिषदमधीमहेऽध्यापयाम इति च । एवं नैष दोषोऽविद्यादिसंसारहेतुविशरणादेः सदिधात्वर्थस्य ग्रन्थ- मात्रेऽसंभवाद्विद्यायां च संभवात् । ग्रन्थस्यापि तादयेन तच्छब्दत्वो- पपत्तेः । आयुर्वं घृतमित्यादिवत् । तस्माद्विद्यायां मुख्यया वृत्त्योपनि- षच्छब्दो वर्तते ग्रन्थे तु भक्त्योति । एवमुपनिषनिर्वचनेनैव विशिष्टोऽ- धिकारी विद्यायामुक्तः । विषयश्च विशिष्ट उक्तो विद्यायाः परं ब्रह्म प्रत्यगात्मभूतम् । प्रयोजनं चास्या उपनिषद आत्यन्तिकी संसारनिवृ. त्तिर्ब्रह्ममाप्तिलक्षणा। संबन्धश्चैर्वभूतप्रयोजनेनोक्तः । अतो यथोक्ता- धिकारिविषयप्रयोजनसंबन्धाया विद्यायाः करतलन्यस्तामलकवत्प्रकाश कत्वेन विशिष्टाधिकारिविषयप्रयोजनसंबन्धा एता वल्लयो भवन्तीति । आ० टी०-गत्यर्थमादायाऽऽह-पूर्वोक्तेति । अग्निविद्यायामप्यवसादनमादायोपनि. पच्छब्दस्य वृत्तिमाह- लोकादिरिति । भूरादिलोकानामादिः प्रथमजो ब्रह्मणो जातो ब्रह्मजः स एव जानातीति ज्ञः । ग्रन्थे तु भक्त्येत्युपचारेणोपनिषच्छब्दप्रयोग इत्यर्थः । १ घ. ननूप । २ ख. लषन्ति । ३ ग. च. हेऽध्यापयामह इ । ४ ग. च नैव । ५ क. ज. °णादेर्धात्व । ग. घ. च. णात्सदेर्धात्व । ६ क. ख. ज.तु भाक्त्ये' । ग. ड. झ. म. ट. तु भाक्त इति । ७ ङ. झ. अ. ट. पच्छब्दनिर्व' । ८ क. ख. ज. या उक्तः । ९ ङ. श. म. ट. संबन्धप्रयोजनायाः। ४ ·[ अध्या० १ वल्ली १] काठकोपनिषत् । - उपनिषच्छब्दनिर्वचनेन सिद्ध मर्थमाह-एवमित्यादिना । आत्यन्तिको निदाननिवृत्त्या निवृत्तिर्विवक्षिता । निदानं चान्वयव्यतिरेकशास्त्रन्यायेभ्यःसं ारस्याऽऽत्मकत्वाविद्या। सा च न कर्मणा विनिवर्ततेऽतो विद्यायाः प्रयोजनेन साध्यसाधनलक्षणः संबन्ध इत्यर्थः । गो० टी०–सदेर्गत्यर्थमादायाऽऽह-पूर्वोक्तति : कर्तृत्वाद्यनर्थमूलाविद्यां निहत्य पूर्वोक्तविशेषणान्साधनचतुष्टयसंपन्नान्सादयति परब्रह्म गमयतीति व्युत्पत्त्या ब्रह्मगमयितृ- स्वयोगेन योगासंबन्धाद्ब्रह्मविद्योपनिषच्छब्देनोच्यत इत्यर्थः । उक्तेऽये व्याख्येयश्रुतिवाक्य प्रमाणयति- तथा चेति । विद्यया ब्रह्म प्राप्तो विगतं रजो यस्मात्स विरजोऽज्ञानशू- न्योऽभूत् । अत एव कार्यनिवृत्तिरित्याह-विमृत्युरिति । मृत्योर्मरणोपलक्षितसंसारा- द्विगत इत्यर्थः । ननु व्याचिख्यासितग्रन्थप्रतिपाद्यविद्योपनिषच्छब्देनोच्यत इत्युक्तम् । तथात्वेऽग्निविद्याप्रकाशनापत्तरित्याशङ्कय सदेराग्निविद्यायामवसादनविशरणार्थावादायोपनि- पच्छब्दस्य वृत्तिमाह-लोकादिरिनि । लोकानामादिः प्रथमनो ब्रह्मणो जातो ब्रह्मजः स एव जानातीति शम्तद्विषयाया अग्निविषयायाः । जरादीत्यादिपदेन मरणादिसंग्रहः । वृन्दस्य समूहस्यावसादयितृत्वेन धात्वर्थयोगादग्निविद्या:प्युपनिषच्छब्देनोच्यत इत्यन्वयः । इतरक्रियातो वैषम्यमाह-लोकान्तर इति । उक्तेऽर्थे वाक्यशेषं प्रमाणयति- तथा चेति । स्वर्गलोका यजमाना अमृतत्वं देवत्वं भजन्ते प्राप्नुवन्तीत्यर्थः । उपनिष- च्छब्दग्य ग्रन्थेऽध्यापकाध्येतृप्रसिद्धिविरोधं शङ्कते–नन्विति । प्रथमचकार एवका- रार्थः क्रियान्वयी । द्वितीयः प्रयोगद्वयसमुच्चयार्थः । उपपादितयोगार्थस्य विद्यायामेव संभवात्सव तच्छब्देनोच्यत इति परिहरति-नैष दोष इति । प्रतिज्ञायां हेतुमाह- आविद्योति । अविद्याकामकर्मेत्येवमादियः संसारस्तस्य कर्तृत्वादेर्हेतुस्तम्य विशरणादेरा. दिपदेन गत्यवसादयोर्ग्रहणं भवति । ननु ग्रन्थे प्रयोगः कथमित्यत आह-ग्रन्थस्या- पीति । तादयेनेति सोऽर्थः प्रयोजनं यस्य स तदर्थस्तस्य मावस्तादर्थ्य तज्जनकत्वे- नेति यावत् । स शब्द उपनिषदिति यस्य स तच्छन्दस्तस्य भावस्तच्छन्दत्वं तस्योपपत्ते: संभवादित्यर्थः । तज्जनके तच्छब्दप्रयोगे दृष्टान्तमाह-आयुरिति । आयुष्प्रदे घृत आयु- प्पदवदित्यर्थः । उपसंहरति-तस्मादिति । ग्रन्थे तु भक्त्येति लक्षणयोपनिषच्छब्द- प्रयोग इत्यर्थः । उपनिषच्छब्देन सिद्धमर्थमाह-एवमित्यादिना । उपनिषन्निर्वचन- मुपनिषच्छब्दस्य योगार्थकथनं तेन विशरणावसादनार्थानुगमेन विद्याया विवेकादिविशे- षणविशिष्टोऽधिकार्युक्तो गत्यर्थानुगमेन मुमुक्षुशब्दितत्वंपदलक्ष्यप्रत्यगात्मभूतं परं ब्रह्म विद्याया विशिष्टोऽसाधारणो विषय उक्तोऽस्या विद्यायाः प्रयोजनं चाविद्यानिवृत्तिद्वारा संसारनिवृत्तिरात्यन्तिक्यारोपिताभावस्याधिष्ठानात्मकत्वेन ब्रह्मप्राप्तिलक्षणः निवृत्तिः । अथवा ब्रह्मप्राप्तेम्तद्रूपनिरतिशयानन्दप्राप्तेर्लक्षणा ज्ञापिकेत्यर्थः । संबन्धमाह-संबन्धश्चेति । एवंभूतप्रयोजनेन संसारनिवृत्त्यादिप्रयोजनेन । संवन्ध उक्तो ज्ञानादीनामिति शेषः । अयं ·टीकाद्यसमेतशांकरभाष्योपेता- [अध्या० १ वल्ली १] - भावो न हि सर्वो लोकः कामादिपरतन्त्रस्तद्वदनेकजन्मार्जितसुकृतपारपाकाच्छुद्धसत्त्वस्या- धिकारिणः कस्यचित्संभवाइन्धस्य च मिथ्यात्वेनाविद्याकल्पितत्वात्कर्मभिनिवृत्त्ययोगादन्व. यव्यतिरेकाम्यां शुक्तितत्त्वज्ञानेनेव रजतभ्रान्तेायेन शास्त्रेण च ज्ञानेनैव बन्धनिवृत्तेरत एवाकर्तृब्रह्मात्मैक्यविषयस्यापि संभवः । एवं ज्ञानेनाविद्यानिवृत्तेर्जन्यजनकभावः संबन्ध इत्याद्यूहनीयमित्यधिकारिविषयप्रयोजनसंबन्धत्वेन विद्यायास्तज्जनकवल्लीनामपि तैः संबन्धा। दधिकार्यादिमत्त्वमित्यभिप्रेत्याऽऽह-अत इति । प्रकाशकत्वेन जनकत्वेन । विशिष्टेति- विशिष्टान्यधिकारिविषयप्रयोजनानि तैः संबद्धा एता व्याख्येयत्वेन बुद्धिस्थाः । तासां व्याख्येयत्वमुपसंहरति-इत्यत इति । अतस्ता यथाप्रतिभान व्याचक्ष्महे- ॐ उशन्ह वै वाजश्रवसः सर्ववेदसं ददौ । तस्य ह नचिकेता नाम पुत्र आस ॥ १ ॥ तत्राऽऽख्यायिका विद्यास्तुत्यर्था । उशन्कामयमानो है वा इति वृत्तार्थस्मरणार्थों निपातौ । वाजमन्नं तदानादिनिमित्तं श्रवो यो यस्य स वाजश्रवा रूढितो वा तस्यापत्यं वाजश्रवसःकिल विश्वजिता सर्वमेधे- नेजे तत्फलं कामयमानः। स तस्मिन्क्रती सर्ववेदसं सर्वस्वं धनं ददौ दत्तवान् । तस्य यजमानस्य ह नचिकेता नाम पुत्रः किलाऽऽस वभूव ॥१॥ आ० टी०-वश कान्तावित्यस्य शत्रन्तं रूपमुशन्निति । श्रवः कीर्तिः । सर्वमेधेन सर्वस्वदक्षिणेने यजनं कृतवानित्यर्थः । सदसि यज्ञसभायां येऽन्ये मिलिता ब्राह्मणास्ते- भ्यश्च ॥ १ ॥ गो० टी०-औद्धत्यं परिहरति -यथेति । यथाप्रतिभानं यथाज्ञानं व्याचक्ष्महे न्याख्यानं कुर्महे । नन्वन्यच्छ्य इत्यारम्यैवोपनिषद्वयाख्यानार्दा विद्याजनकत्वात्प्रथमाया- श्वाऽऽख्यायिकारूपत्वेन विद्यानङ्गत्वादित्यत आह-आख्यायिकेति । विद्यायां प्रवृत्ति- हेतुस्तुत्युपयोगित्वेन तदधिकारहेत्वग्निविद्याप्रतिपादकत्वेनाऽऽद्याया अपि व्याख्येयत्वमिति भावः । वश कान्तौ कान्तिरिच्छा । वशधातोः शतृप्रत्यय उशन्निति रूपं, वृत्तार्थों भूतार्थः । यशः कीर्तिः । रूढितो वा वाजश्रवा इत्यनुवर्तते सर्वमेधेन सर्वस्वदक्षिणाके- नेने यजनं कृतवानित्यर्थः । तत्फलं विश्वजितः फलम् । अर्थान्तरप्रसिद्धचवद्योती द्वितीयो निपातः ॥ १॥ ३ ङ झ. ज. ट.ह वै वृ । २ क. इ. वो यस्य । ३ क. ख. ज. स चैत । घ. स च त ४ रु. म. स्वध।

·[ अध्या० १ वल्ली १] काठकोपनिषत् ।
त५ ह कुमार५ सन्तं दक्षिणासु नीयमानासु
श्रद्धाऽऽविवेश सोऽमन्यत ॥ २ ॥
तं ह नचिकेतसं कुमारं प्रथमवयसं सन्तमप्राप्तमजननशक्ति बालमेव
श्रद्धाऽऽस्तिक्यबुद्धिः पितुर्हितकामप्रयुक्ताऽऽविवेश प्रविष्टवती । कस्मि-
काल इत्याह-ऋत्विग्भ्यः सदस्येभ्यश्च दक्षिणासु नीयमानासु
विभागेनोपनीयमानासु दक्षिणार्थासु गोषु स आविष्टश्रद्धो नचिकेता
अमन्यत ॥२॥
आ० टी०- ॥२॥
गो. टी.-अप्राप्तप्रजननशक्तिमप्राप्ता प्रजनने प्रजोत्पादने शक्तिर्येन स तं श्रद्धाऽऽ.
विवेशेत्यन्वयः । ननु गुर्वधीनः स्वार्थ न व्यापारयेदिति न्यायात्कथं स्वेष्टानुकूला श्रद्धे.
त्यत आह-पितुरिति । काम्यत इति कामो हितश्चासौ कामश्च हितकामः स्वर्गादि-
रिति यावत् । तेन प्रयुक्ता जनिता जनकोद्देशज्ञानाधीनेत्यर्थः । प्रविष्टवतीति । स
श्रद्धावाञात इति भावः । दक्षिणास्वित्यादिवाक्यमाकाङ्क्षापूर्वकमपोक्षतं पूरयन्व्याक-
रोति-कस्मिनिति सदस्येभ्यश्चेति । ऋत्विग्भ्योऽन्ये सदसि यज्ञसमायां ये मिलि.
तास्तेभ्यश्च विभागेनेत्येतस्यैतावदित्युपनीयमानासु दीयमानासु दाक्षिणास्विति व्याचष्टे-
दक्षिणार्थीस्विति । विशेष्यं पूरयति-गोविति । ऋत्विगादिभ्यो गोषु दीयमानासु
तं श्रद्धाऽऽविवेशेत्यन्वयः ॥ २ ॥
पीतोदका जग्धतृणा दुग्धदोहा निरिन्द्रियाः ।
अनन्दा नाम ते लोकास्तान्स गच्छति ता ददत्॥३॥
कथमित्युच्यते-पीतोदका इत्यादिना । दक्षिणार्था गावो विशे-
ज्यन्ते । पीतमुदकं याभिस्ताः पीतोदकाः । जग्धं भक्षितं तृणं याभिस्ता
जग्धतृणाः । दुग्यो दोहः क्षीराख्यो यासां ता दुग्धदोहाः । निरिन्द्रिया
अप्रजननसमर्था जीर्णा निष्फला गाव इत्यर्थः । यास्ता एवंभूती गा
ऋत्विग्भ्यो दक्षिणाबुद्धथा ददत्प्रयच्छन्ननन्दा अनानन्दा असुखा नामे.
त्येतो ते लोकास्तान्स यजमानो गच्छति ॥३॥
१ क. ख. °स्तिकी बु । २ झ. अ. 'न्यताऽऽलोचितवान् ॥ २ ॥ ट. "न्यताऽऽलोकि-
तवान् ॥ २ ॥ ३ ख. ज. र्थः । यतस्ता । ४ झ. अ. द. "ता ऋ । ५ ग. ब. 'मुखनामान
इत्ये । ६ क. ख. ज. ति ता ददत् ॥ ३ ॥

·टीकाद्वयसमेतशांकरभाष्योपेता- [अध्या० १ वल्ली १ ] आ० टी०-पीतमुदकं प्रागेव नोत्तरकालं पानशक्तिरप्यस्तीत्यर्थः ॥ ३ ॥ । ४० गो० टी०-मननप्रकारं प्रश्नपूर्वकमवतारयति-कथमित्यादिना । विशेष्यन्ते पीतोदकत्वादिविशेषेण संयुज्यते । पतिमुदकं प्रागेव नोत्तरकालं पानशक्तिरप्यस्तीत्यर्थः । एवं दानोत्तरकाले तृणभक्षणे दोहने च न शक्तिरित्यर्थो द्रष्टव्यः । अप्रजननसमर्थाः प्रजनने वत्सप्रसवे सामर्थ्यशून्याः । निष्फला इति । शकृदपि द्रवीभूतेति निष्फला इत्युच्यन्ते । यः प्रयच्छन्स गच्छतीत्यन्वयः । कानित्यपेक्षायामाह-त इति । तच्छब्दः प्रसिद्धार्थक इत्याह-य इति । प्रसिद्धा लोका इत्यर्थः । कीदृग्विधा इत्यपेक्षायामाह- अनन्दा इति । न नन्दा आनन्दयन्तीति नन्दाः सुखजनकास्ते न भवन्तीत्यनन्दास्तदाह- अनानन्दा असुखनामान इत्येतदिति ॥ ३ ॥ स होवाच पितरं तत कस्मै मां दास्यसीति । द्वितीयं तृतीयं त होवाच मृत्यवे त्या ददामीति ॥ ४ ॥ तदेवं कन्वसंपत्तिनिमित्तं पितुरनिष्टं फलं मया पुत्रेण सता निवार- णीयमात्मप्रदानेनापि ऋतुसंपत्तिं कृत्वेत्येवं मत्वा पितरमुपगम्य स होवाच पितरं हे तत तात कम्मै, ऋत्विग्विशेषाय दक्षिणार्थ मां दास्यसि प्रयच्छसीत्येतत् । एवमुक्तेन पित्रोपेक्ष्यमाणोऽपि द्वितीयं तृती- यमप्युवाच कस्मै मां दास्यसि कम्मै मां दारयसीति । नायं कुमार- स्वभाव इति क्रुद्धः सन्पिता तं ह पुत्रं किलोवाच मृत्यवे वैवस्वताय त्वा त्वां ददामीति ।। ४ ।। आ० टी०-॥४॥ गो० टी० -मननप्रकारमुपसंहरन्नुत्तरवाक्यमुपसंहरति-तदेवमित्यादिना । एवं पूर्वोक्तगोदक्षिणया क्रतोरसंपत्तिरसाङ्गता निमित्तं यम्य फलस्य तथा । पुत्रेण सता पुंनाम्नो नरकात्रायत इति व्युत्पत्तेः सत्पुत्रेणेति यावत् । अपिशब्दो द्रव्यान्तरम्वातन्त्र्याभावयोः सूचकः । आत्मप्रदानेनापि क्रतुसंपत्ति कृत्वा पुत्रेण सता मया पितुरनिष्टं फलं निवा. रणीयमित्यन्वयः । दीर्घामावश्छान्दस इत्याह- तातेति । दास्यसीति स नचिकेताः पितरमुवाचेत्यन्वयः । एवं पूर्वोक्तवचसोक्तेन प्रेरितेन द्वितीयं द्वितीयवारं तृतीयं तृती- यथारं पुनः पुनरप्युवाचेत्यर्थः । किमित्यत आह– कस्मा इति । अपेक्षितं पूरयन्नुत्तर- मवतारयति-नायमिति ॥ ४ ॥ १ कु. म ट. 'निष्टफ° । २ क. ख. ज. 'स्यसीति प्र' । ३ क. ख. घ. ज. तेनापि ।

·[ अध्या० १ वल्ली १ काठकोपनिषत् । बहूनामेमि प्रथमो बहूनामेमि मध्यमः। कि स्वि- यमस्य कर्तव्यं यन्मयाऽय करिष्यति ॥ ५ ॥ स एवमुक्तः पुत्र एकान्ते परिदेवयांचकार । कथमित्युच्यते-बहूनां शिष्याणां पुत्राणां वैमि गच्छामि प्रथमः सन्मुख्यया शिष्यादिवृत्त्ये. त्यर्थः । मध्यमानी च बहूनां मध्यमो मध्यमयैव वृत्त्यैमि । नाधमया कदाचिदपि । तमेवंविशिष्टगुणमपि पुत्रं मां मृत्यवे त्वा ददामीत्युक्त- वान्पिता स किंस्विद्यमस्य कर्तव्यं प्रयोजनं मयाँ प्रत्तेनं करिष्यति यत्कर्तव्यमद्य । नूनं प्रयोजनमनपेक्ष्यैव क्रोधवशादुक्तवान्पिता। तथाऽपि तत्पितुर्वचो मृषा मा भूदित्येवं मत्वा परिदेवनापूर्वकमाह पितरं शोका- विष्टं किं मयोक्तमिति ॥५॥ आ०टी०-यथावसरं गुरोरिष्टं ज्ञात्वा शुश्रूषणे प्रवृत्तिर्मुख्या। आज्ञावशेन मध्यमा । तदपरिपालनेनाधमा । मया दत्तेन यत्कर्तव्यमद्य यमस्य करिष्यति तत्किं कर्तव्यमासी- माऽऽसीदेव विधानाभावात् । कथं तर्युक्तवानित्यत आह--नूनमिति ॥ ५ ॥ गो० टी०- एवमुक्त इति । पित्रेति शेषः । परिदेवयांचकार दीर्घचिन्तां कृत- वानित्यर्थः । चिन्ताप्रकारं प्रश्नपूर्वकमवतारयति-कथमित्यादिना । बहूनां मुख्यवृत्ति- मतामिति शेषः । मुख्यया यथावसरं ज्ञात्वा शुश्रूषणे प्रवृत्तिरूपयेत्यर्थः । शिष्यादी- त्यादिपदेन पुत्रभार्यादयो गृह्यन्ते । मध्यमवृत्तिमाजां शिष्यादीनां मध्यमानाम् । चकारो वृत्तिद्वयं कालभेदेन नचिकेतसि विद्यत इति द्योतनार्थः । मध्यमयैवेति । आज्ञादिवशेन शुश्रूषणे प्रवृत्तिरूपयेत्यर्थः । नाधमया पित्रादिना कोपितः सशुश्रूषणेऽप्रवृत्तिरूपया । पित्रादिना कोपितः कदाचिदप्यधमया नैमीति संबन्धः । एवंविशिष्टगुणं हीनवृत्तिरहि- तम् । मुख्यमध्यमवृत्तिमांजो गुणवतः पुत्रस्य मृत्यवे दानमनुचितमित्याह--अपि पुत्र- मिति। मया प्रत्तेन दत्तेन द्वारा यत्कर्तव्यमद्य यमस्य करिष्यति तत्त्रयोजनं किं कर्तव्य- मासीन्नाऽऽसीदेव विधानाभावात् । कथं तर्युक्तवानत आह-नूनमिति । नूनं निश्चयः । अपेक्षितं पूरभुत्तरमवतारयति--तथाऽपीति । तद्वचः पितुर्मूषा मा भूदित्येवं परिदेव- नापूर्वकं किं मयोक्तमिति शोकाविष्टं पितरमाहेत्यन्वयः ॥ ५ ॥ १ज. प्यतीति । २ अ. °णां पा शिष्यादीनां वै । ३ ग. च. नां वा ब° १४ क. ख. ग. च. ज. ड. बेद । ५ ग. °या दत्ते । ६ क. 'न किं क । ७ घ. अ. ३. "द्वयसमुच्चये का । ट. "तः क । ९ठ. भाजां गु । २ ·१० टीकाद्वयसमेतशांकरभाष्योपेता- [ अध्या० १ वल्ली १) अनुपश्य यथा पूर्व प्रतिपश्य तथाऽपरे । सस्यमिव मर्त्यः पच्यते सस्थमिवाऽऽजायते पुनः ॥ ६ ॥ अनुपश्याऽऽलोचय निभालयानु क्रमेण यथा येन प्रकारेण वृत्ताः पूर्वेऽतिक्रान्ताः पितृपितामहादयस्तव । तान्दृष्ट्वा च तेषां वृत्तमास्थातुम- हसि वर्तमानाश्चापरे साधवो यथा वर्तन्ते तांश्च प्रतिपश्याऽऽलोचय तथा। न च तेषु मृषा करणं वृत्तं वर्तमानं वाऽस्ति । तद्विपरीतमसतां च वृत्तं मृषा करणम् । न च मृषा कृत्वा कश्चिदर्जरामरो भवति । यतः सस्य- मिव मयों मनुष्यः पच्यते जीर्णो म्रियते । मृत्वा च सस्यमिवाऽऽ- जायत आविर्भवति पुनरेवमनित्ये जीवलोके किं मृषाकरणेन । पाल. याऽऽत्मनः सत्यम् । प्रेषय मां यमायेत्यभिप्रायः॥६॥ आ० टी०--॥६॥ गो० टी०–निभालयेति । दीर्घालोचनं कुर्वित्यर्थः । उपसर्ग व्याचष्टे- अन्विति । क्रमेण । पितृपितामहाः क्रमेण वृत्ताः स्वधर्मे सत्यवचनादौ स्थिताः । तव पितृपितामहादयो येन प्रकारेण वृत्तास्तं प्रकारमालोचयेत्यन्वयः । तद्वृत्तालोच. नेन मम किं स्यादित्यत आह-तानिति । वृत्तं सत्यवचनाद्यास्थातुं प्राप्तुमर्हसि योग्यो भवसीत्यर्थः । आलोचयेत्यनन्तरं तांश्च दृष्ट्वा तेषामपि वृत्तं प्राप्तुमर्हसीत्य- नुषङ्गः । न च तवृत्तमसत्यवचनादिसहितमित्याह-नचेति । वृत्तं भूतम् । ननु भूताभावेऽपि वर्तमानं भावि वा स्यादित्यत आह-वर्तमानमिति । वाशब्दोऽ. नुक्तभविष्यदुपसंग्रहार्थः । प्रत्यक्षादिप्रमाणविरोधात्तेष्वसद्वृत्तं नेति भावः । ननु मृषा- करणं चेद्देवत्वादिप्राप्तिहेतुस्तदा तत्त्यागोऽनुचित इत्याशङ्कय तदेव नेत्याह-न चेति । तत्र हेतुत्वेन वाक्यमवतारयति-यत इति । सस्यमिवेति । यथा सस्यं फलितं रस- वियुक्तं नश्यत्येवं मनुष्योऽपि जीर्णो वृद्धावस्था प्राप्य म्रियते देहं त्यतीत्यर्थः । न केवलं जरामरणवानेव किं तु जनिमानपीत्याह- मृत्वा चेति । अवस्थाद्वयसमुच्चयार्थ- श्वकारः । सस्यमिवेति । प्रावृट्काले वर्षधारासिक्तं सस्यं यथा प्रादुर्भवति तथा संचि. सकर्मोद्भवे मनुष्योऽपि देहान्तरं प्राप्नोतीत्यर्थः । पुनराविर्भवति म्रियते च यतोऽतो न कश्चिन्मृषा कृत्वाऽजरोऽमरो भवतीत्यन्वयः । प्रतिपदं व्याख्याय तात्पर्यार्थमाह-एव. मिति । किं प्रयोजनं न किमपीत्यर्थः । यमाय प्रेषय तदन्वात्मनः सत्यं पालये. त्यन्वयः ॥ ६ ॥ १२. म. ट. हसीति । २ ग. ङ. च. झ. म. ट. तेषां । ३ ज. "नै भविष्यद्वाऽस्ति । ४. घ. च. 'रणं वा । न । ५. ड. अ. ब. ट. °जरोऽम । ६. म. ट. च तत एव स । R. 6. 'जराम ।

·[ अध्या०.१. वल्ली १] काठकोपनिषत् । ११ वैश्वानरः प्रविशत्यतिथिाह्मणो गृहान् । तस्यैता५ शान्ति कुर्वन्ति हर वैवस्वतोदकम् ॥ ७ ॥ स एवमुक्तः पिताऽऽत्मनः सत्यतायै प्रेषयामास । स च यमभवनं गत्वा तिस्रो रात्रीरुवास यमे प्रोषिते । मोण्याऽऽगतं यमममात्या भार्या वा ऊचुर्बोधयन्तो वैश्वानरोऽग्निरेव साक्षात्मविशत्यतिथिः सन्ब्राह्मणो गृहान्दहनिव तस्य दाहं शमयन्त इवानरेतां पाासनादिदानलक्षणां शान्ति कुर्वन्ति सन्तोऽतिथैर्यतोऽतो हराऽऽहर हे वैवस्वतोदकं नचिके- तसे पाघार्थम् । यतश्चाकरणे प्रत्यवायः श्रूयते ॥ ७ ॥ आ० टी०-श्रुत्यनुक्तपूर्वभाषणादिकमपि कथायामपेक्षितं पूरयति--स एव. मुक्तः पितेति ॥ ७॥ गो० टी०-श्रुत्यनुक्तपूर्वभाषणादिकं कथायामपेक्षितमिति पूरयति-स एवमुक्त इति । सत्यतायै वचःसत्यत्वाय । प्रोषिते ब्रह्मभवनं गते । स नीचकेता यमभवनं गत्वा तिस्रो रात्रीरुवासेत्यन्वयः । प्रोष्य ब्रह्मभवनं गत्वा तस्मादागतं यमं बोधयन्त ऊचुरित्य- न्वयः । अतिथिः सन्ब्राह्मणः साक्षादग्निरिव दहन्निव गृहान्प्रविशति । तस्याग्नेर्दाह शमयन्त इव सन्तोऽतिथेः शान्ति कुर्वन्ति यत इत्यन्वयः । किमर्थमित्यपेक्षायामाह- नचिकेतस इति । नन्वतिथेः पूजा किमिष्टप्राप्तयेऽथानिष्टनिवृत्तये । नोमयं मानाभावा- दित्याशङ्कय यस्याग्निहोत्रमित्यादिश्रुतेरकरणे प्रत्यवायान्नित्यकर्मवत्करणेऽभ्युदय इति मत्वाऽऽह--यत इति । चकारः शिष्टाचारावगताभ्युदयहेतुत्वे समुच्चयार्थः ।। ७ ॥ आशाप्रतीक्षे संगत५ सूनृतां चेष्टापूर्ते पुत्रपशूश्च सर्वान् । एतढङ्क्ते पुरुषस्याल्पमेधसो यस्यानश्न- न्वसति ब्राह्मणो गृहे ॥ ८ ॥ आशाप्रतीक्षे अनि तप्राप्येष्टार्थनाऽऽशा निर्माताप्यार्थप्रती- क्षणं प्रतीक्षा ते आशाप्रतीक्षे । संगतं तत्संयोगजं फलं सूनुता च सूनृता हि पिया वाक्तनिमित्तं च । इष्टापूर्ते इष्टं यांगजं पूर्तमारामादि- क्रियाज फलम् । पुत्रपशृंश्च पुत्रांश्च पशृंश्च सर्वानेतत्स यथोक्तं वृत आवर्जयति विनाशयतीत्येतत् । पुरुषस्याल्पमेधसोऽल्पप्रज्ञस्य । यस्या- १ घ. गतममा । २ ठ. मिरेव । ३ क. ङ. च. प्राप्तीष्टा । ग प्राप्त इष्टा' । ४ क. ग. घ.स.च. प्राप्त्यर्थ । ५ ग. ह. च, गयो । ६ ग. घ. ङ. झ. न. ट. 'ता प्रि | ७ झ. अ. ट. यागादिर्ज।

·१२ टीकाद्वयसमेतशांकरभाष्योपेता। [ अध्या.१ ली । नश्ननभुञ्जानो ब्राह्मणो गृहे वसति । तस्मादनुपेक्षणीयः सर्वावस्था- स्वप्यतिथिरित्यर्थः ॥ ८॥ आ० टी०-॥८॥ गो० टी०-श्रवणमेव व्याकरोति--आशेत्यादिना । अनिख़तोऽत्यन्तमज्ञातः प्राप्यः प्राप्तुं योग्यः कनकाचलादिस्तस्य प्रार्थना मम भूयादितीच्छा । नितरां प्रत्यक्षा. दिना ज्ञातः प्राप्योऽर्थो राज्यादिर्यस्याः सा प्रतीक्षेत्यर्थः । योगो देवताध्यानं तज्जं संग- तमित्यर्थः । तन्निमित्तमिति । सा प्रियवानिमित्तं यस्य तत्तन्निमित्तं फलमित्यनुव. तते । यागनं स्वर्गाद्यारामादिक्रियानं पितृलोकादि । कीदृग्विधस्येत्यल्पमेधस इति । को नाशयतीत्यपेक्षायामाह-यस्येत्यादिना । यस्य गृहेऽभुञ्जानो ब्राह्मणो वसतीत्यन्वयः। तात्पर्यार्थमाह-तस्मादिति । यस्मादनश्नन्नतिथि सर्व नाशयतीति प्रत्यवायः श्रूयते यस्माच्च वृद्धाः पाद्यादिभिरतिथिं पूजयन्ति तस्मादित्यर्थः । सर्वावस्थास्विति । कष्टायामप्यापदीत्यर्थः । अपिशब्दात्स्वस्थावस्थायां किमु वक्तव्यमिति भावः ॥ ८ ॥ तिस्रो रात्रीर्यदवासीहे मेऽनश्नन्ब्रह्मन्नतिथिन- मस्यः । नमस्तेऽस्तु ब्रह्मन्स्वस्ति मेऽस्तु तस्मात्प्रति त्रीन्वरान्वृणीष्व ॥ ९ ॥ एवमुक्तो मृत्युरुवाच नचिकेतसमुपगम्य पूजापुरःसरम् । तिम्रो रात्रीर्यद्यस्मादवान्सीरुपितवानसि गृहे मे ममानश्नन्हे ब्रह्मम्मतिथिः सन- मस्यो नमस्कारार्हश्च तस्मान्नमस्ते तुभ्यमस्तु भवतु । हे ब्रह्मन्स्वस्ति भद्रं मेऽस्तु तस्माद्भवतोऽनशनेन मद्गृहवासनिमित्ताहोपात्तत्याप्त्युपशमेन । यद्यपि भवदनुग्रहेण सर्वं मम स्वस्ति स्यात्तथाऽपि त्वदधिकसंप्रसादना- र्थमनशनेनोपोषितामेकैकां रात्रि प्रति त्रीन्वरान्वृणीष्वाभिप्रेतार्थविशेषा- न्मार्थयस्व मत्तः॥१॥ आ० टी०-॥५॥ गो० टी०-एवमुक्तो भार्याभिरमात्यैश्चेति शेषः । पूजापुरःसरं नचिकेतसमुपसं- गम्य समीपं गत्वा मृत्युरुवाचेत्यन्वयः । वचनप्रकारमेव प्रतीकमादाय व्याचष्टे-तिस्र इति यस्माद्गृहेऽनशनपूर्वकमुषितवान्नमस्कारयोग्यश्च तस्मादित्यर्थः । तस्मादित्युत्तरवाक्यादि- पदोक्तादोषादुपशमनं प्रार्यते-स्वस्तीति। अनशनेनानशनपूर्वकम् । तत्प्राप्त्युपशमने दोषप्राप्ठेरुपशमो निरासस्तेन द्वा (म्तवा) रा । नन्वतिथ्यनुग्रहेणैव सर्व संपत्स्यते किं वरदा. १ ग. च. स्विव । २ ख. ज. मे स्व । ३ कु. झ ञ, द. 'कर' । ४ च... ट. नोषि।

·[अध्या. १ वल्ली १] काठकोपनिषत् । १३ नेनेत्याशङ्कय परिहरति-यद्यपीत्यादिना । प्रसादनं प्रार्थनम् । उपिता स्थिताम् । अभिप्रेता इच्छाविषयास्तान् ॥९॥ शान्तसंकल्पः सुमना यथा स्याद्वीतमन्युौतमो मोऽभि मृत्यो । त्वत्प्रसृष्टं माऽभिवदेत्यतीत एतत्र- याणां प्रथमं वरं वृणे ॥ १० ॥ नचिकेतास्त्वाह-यदि दित्सुर्वरांशान्तसंकल्प उपशान्तः संकल्पी यस्य मां प्रति यमं प्राप्य किंतु करिष्याति मम पुत्र इति स शान्तसंकल्पः सुमनाः प्रसन्नमनाश्च यथा स्याद्वीतमन्युर्विंगतरोषश्च गौतमो मम पिता माऽभि मां प्रति हे मृत्यो किंच त्वत्प्रसृष्टं त्वया विनिर्मुक्तं प्रेषितं गृह प्रति मामभिवदेत्यतीतो लब्धस्मृतिः स एवायं पुत्रो ममाऽऽगत इत्येवं प्रत्यभिजाननित्यर्थः । एतत्प्रयोजनं त्रयाणां वराणां प्रथमाधं वरं वृणे प्रार्थयेयं यत्पितुः परितोषणम् ॥ १० ॥ आ० टी०-प्रेतीभूतोऽयमागतो नावलोकनीय इति मत्वोपेक्षां यथा न करोति तथा प्रसादं कुर्वित्याह-किंच त्वत्प्रसृष्टामिति ॥ १० ॥ गो० टी- दित्सुर्दातुमिच्छु: ! यमं प्राप्य किंनु करिष्यति मत्पुत्र इति संकल्पः शान्तो मां प्रति यस्य स शान्तसंकल्प इत्यन्वयः । मृत्यो मां प्रति शान्तसंकल्पः सुमना वीतमन्युश्च यथा स्यान्मत्पिता गौतम एतत्प्रयोजनमित्यन्वयः । प्रेतीभूतो यमादागतोऽन. वलोकनीय इति मत्वोपेक्षां यथा न करोति तथा प्रसादं कुर्वित्याह-किंच त्वत्पत्सृष्ट. मिति । माऽभि मां प्रति लब्धम्मृतिरित्येतद्व्याचष्टे-स एवेति । यत्पितुः परितोषण. मेतत्त्वहत्तानां वराणामाद्यं वरं वृण इत्यन्वयः ॥ १० ॥ यथा पुरस्ताद्भविता प्रतीत औद्दालकिरारुणिर्म- त्यसृष्टः । मुख रात्रीः शयिता वीतमन्युस्त्वां ददृशिवान्मृत्युमुखात्पमुक्तम् ॥ ११ ॥ मृत्युरुवाच-यथा बुद्धिस्त्वयि पुरस्तात्पूर्वमासीत्स्नेहसमन्विता पितु. स्तव भविता प्रीतिसमन्वितस्तव पिता तथैव प्रतीतः प्रतीतवान्सबौदा. लकिः । उहालक एवौदालकिः । अरुणस्यापत्यमारुणिवर्यामुण्यायणो १ ख. ममाभि । २ ग. च. अ. 'रान्भगवञ्शा। ३ ग. च 'न्युतिक्रोधरों । घ. 'न्यु:- तरो । ४ ग. घ. च. °मा माम° । ५ ग. घ. च. पुत्रः समा । ६ घ. 'माधव' । ७. ज. स. म. ड. ये य । ८ छ. °न्युस्त्वा द । ९ ख. ज. ततो मृत्युरुवाच । ग. तन्मृत्युरुवाच । १० घ. च. "तः प्रीता ·टीकाद्वयसमेतशांकरभाष्योपेता- [अध्या० १ बल्ली १] वा मत्मसृष्टो मयाऽनुज्ञातः सनितरा अपि रात्रीः सुखं असममनाः शयिता स्वप्ता वीतमन्युर्विगतमन्युश्च भविता स्यात्त्वां पुत्रं ददृशिवान्ह टवान्से मृत्युमुखान्मृत्युगोचरात्ममुक्तं सन्तम् ॥ ११ ॥ आ० टी०-औदालकिरिति सद्धितः स्वार्थे व्याख्यातोऽपत्यार्थे व्याख्येय इत्याह- यामुण्यायणो वेति । अमुष्य प्रख्यातस्यापत्यमामुष्यायणः । द्वयोः पित्रोः पूर्वभाषा- दिना संबन्धी चासावामुष्यायणश्च । न जारज इत्यर्थः ॥ ११ ॥ गो० टी०- प्रथमेन वरेण पितुः सौमनस्यं वृण्वते नचिकेतसे वरप्रदानपरत्वेनोत्तर- मवतारयति-मृत्युरिति । पूर्व वैवस्वतगमनात्त्वत्पिता यथा स्नेहसमन्वित आसीत्तथैव प्रीति. मान्प्रतीतवान्प्रत्यभिनानन्भवितेत्यन्वयः । यथा बुद्धिम्त्वयि पुरस्तात्पूर्वमासीत्स्नेहसमन्विता भविता प्रीतिसमन्वितस्त्वत्पिता तथैव प्रतीतः । प्रतीतवान्सन्निति पाठे यथा पूर्वस्नेहसम- न्विता बुद्धिस्त्वय्यासीत्तथैव बुद्धिः पितुर्भवितेत्येकोऽन्वयः । द्वितीयम्तु यथा पूर्व प्रीति- समन्वितस्त्वत्पिता तथैव प्रतीतवान्सन्स एवायं पुत्र इतिप्रत्यभिज्ञावान्संस्त्वत्पिता प्रीति- समन्वितो भवितेति । प्रतीत इत्यस्य प्रतीतिमानिति क्वचित्पाठः । औदालकिरिति । तद्वितं स्वार्थे व्याख्यायापत्यार्थे व्याचष्टे-यामुष्यायण इति । अमुष्य प्रख्यातस्याप. त्यमामुप्यायणः । उत्पन्नः पुत्रोऽस्यामुभयोरिति भाषादिना द्वयोः संबन्धी व्यामुष्यायणो न जारज इत्यर्थः । अनुज्ञातोऽनुग्रहसंपन्नः । सुखमनायासं स्वप्ता स्वापकर्ता स्यात्प्रमुक्तं सन्तं त्वां दृष्टवान्वीतमन्युः स्यान्मया यमाय पोरतो मद्वचनमुल्लय समागत इतिबुद्धि- रहितः स्यादित्यर्थः ॥ ११ ॥ स्वर्गे लोके न भयं किंचनास्ति न तत्र वं न जरया बिभेति । उसे तीर्वाऽशनायापिपासे शोका- तिगो मोदते स्वर्गलोके ॥ १२ ॥ नचिकेता उवाच-स्वर्गे लोके रोगादिनिमित्तं भयं किंचन किंचि- दपि नास्ति । न च तत्र त्वं मृत्यो सहसा प्रभवस्यतो जरया युक्त इह लोकंवत्त्वत्तो न बिभति कुतश्चिनत्र । किंचोभे अशनायापिपासे तीर्वाऽतिक्रम्य शोकमतीत्य गच्छतीति शोकातिगः सन्मानसेन दुःखेन वर्जितो मोदने हृष्यति स्वर्गलोके दिव्ये ॥ १२ ॥ १ ग. घ. च ता सुप्तो वी° । २ ग. घ. च. न्युर्गत° । ३ ज. °ता स्म स्या । ४ ग. ह. स.म. ट. 'न्सन्मृत्यु । ५ ङ. झ. न. ठ. °खान्मद्गोच । ६ ग. कु. झ. अ. ट. "क इव च त्वत्तो । ७ च. 'ति काश्च । ८ ख. गः झ. अ. ° न च ।

·[ अध्या० १ वली १] काठकोपनिषत् । १५ आ० टी०- स्वर्गसाधनमग्निज्ञानं प्रष्टुं स्वर्गस्वरूपं तावदाह-स्वर्गे - लोक इति ॥ १२ ॥ गो० टी० पितुः सौमनस्ये दत्ते स्वर्गसाधनमग्निज्ञानं प्रष्टुं स्वर्गरूपं तावदाह- स्वर्गे लोक इति । आदिपदादाधिभौतिकाधिदैविकचौरादिसंग्रहः । ननु रोगादिनिमि- तमयाभावेऽपि मन्निमित्तं स्यादित्यत आह-न चेति । सहसा प्रभवसि झटिति प्रम- वसीत्यर्थः । यत एवमतो जरादियुक्तः सन्निह लोक इव तत्र कश्चिदपि त्वत्तो न बिभेती- त्यन्वयः । उभे तीत्वेति वाक्यमन्वयमुखेन व्याचष्टे-कि चेत्यादिना । अतिक्रम्या- प्राप्येत्यर्थः । शोकातिगः सञ्शोकमतिक्रान्तः सन् । शोकशब्दार्थमाह---मानसेनति चकाराद्वाह्यनिमित्तदुःखराहित्यमुच्यते । दुःखाभावे सुखस्य संभावितत्वादाह--मोदत इति ॥ १२ ॥ स त्वमग्नि स्वय॑मध्येषि मृत्यो प्रबहि त्वर श्रद्द धानाय मह्यम् । स्वर्गलोका अमृतत्वं भजन्त एतद्वितीयेन वृणे वरेण ॥ १३ ॥w एवंगुणविशिष्टस्य स्वर्गलोकस्य प्राप्तिसाधनभूतमग्निं स त्वं मृत्युर- ध्यषि स्मरसि जानासीत्यर्थः । हे मृत्यो यतस्त्वं प्रब्रूहि कथय श्रद्द- धानाय श्रद्धावते मह्यं स्वर्गार्थिने । येनाग्निना चितेन स्वर्गलोकाः स्वर्गों लोको येषां ते स्वर्गलोका यजमाना अमृतत्वममरणतां देवत्वं भजन्ते प्राप्नुवन्ति तदेतदनिविज्ञानं द्वितीयेन वरेण वृणे ॥ १३ ॥ आ० टी०-॥ १३ ॥ गो० टी०–एवंगुणविशिष्टस्यति । भयमरणाशनायापिपासाशोकरहितत्वगुणेन विशिष्टस्येत्यर्थः । अवबोधहेतुमाह-हे मृत्यो इति । देवतात्वाज्ज्ञानमस्तीति भावः । ज्ञानफलं किमित्यपे. यामाह- यत इति । अत इत्यध्याहारः । अग्निज्ञानं श्रद्धारहि. ताय तत्फलेच्छाविरहिणे च न वाच्यमित्यत आह-श्रद्दधानायेति । श्रद्धया स्वर्गा- थित्वमुपलक्ष्यत इत्याह- स्वर्गार्थिन इति । देवत्वप्राप्तौ हेतुमाह-येनेति । चिते- नोपासितेनेत्यर्थः । यस्मादमृतत्वसाधनमग्निस्तस्मादेतस्याग्नेर्विज्ञानं वृणे प्रार्थये ॥१३॥ पते ब्रवीमि तदु मे निबोध स्वय॑मनिं नचिकेतः प्रजानन् । अनन्त लोकाप्तिमथो प्रतिष्ठां विद्धि त्वमेतं निहितं गृहायाम् ॥ १४ ॥ १ क. इ. झ. म. ट. तर । २ क. ख. ज. निं स्वयं स 1 ३ घ. मृत्यो अध्ये । ४ च. 'त्यो यम य । ५ डा. श. म ट. "तस्तं प्र' । ६ क. ख. स्वर्गलो । ७ घ, अमरणत्वं दे।

·१६ टीकाद्वयसमैतशांकरभाष्योपेता- [ अध्या० १ वल्ली १ ) २३ स मृत्योः प्रतिज्ञेयम् । प्र ते तुभ्यं प्रब्रवीमि । यत्त्वया पार्थितं तदु मे मम वचसो निबोध बुध्यस्वैकाग्रमनाः सन्स्वयं स्वर्गाय हितं स्वर्गसाधनमग्निं हे नचिकेतः प्रजानन्विज्ञातवानहं सन्नित्यर्थः । अब्रवीमि तन्निबोधेति च शिष्य- बुद्धिसमाधानार्थ वचनम् । अधुनाऽग्निं स्तौति-अनन्तलोकाप्तिं स्वर्गलोकफ- लमाप्तिसाधनमित्येतत् । अथो अपि प्रतिष्ठामाश्रयं जगतो विराँड्रूपेण तमेत- ममिं मयोच्यमानं विद्धिं जानीहि त्वं निहितं स्थितं गुहायां विदुषां बुद्धी निविष्टमित्यर्थः ।। १४ ॥ आ० टी०--इयं च वक्ष्यमाण मृत्योः प्रतिज्ञाऽवगन्तव्या । त्रेधाऽऽत्मानं व्यकुरुत " इति श्रुतेरग्निवाय्वादित्यरूपण समष्टिरूपो विराडेव व्यवस्थित इति तेन विरारूपेणाग्निर्नगतः प्रतिष्ठेत्युच्यते ॥ १४ ॥ गो० टी०-प्रब्रवीमीत्यन्वयः । उ यदित्यर्थे । यत्त्वया प्रार्थितं तत्प्रब्रवीमि मे वचसो निबोधेत्यन्वयः । अस्मच्छब्दस्य वचने लक्षणेत्याह-वचस इति । वाक्यादे- काग्रमनाः सावधानचित्तः सन् । हितार्ये यत्प्रत्यय इत्याह-स्वर्गायेति । प्रतिज्ञायाः संबोधनस्य च किं प्रयोजनमित्यपेक्षायामाह-प्रब्रवीमीति । समाधानं विषयान्तरव्या- वृत्तिपूर्वकं चित्तस्यैकविषयत्वापादनं तदर्थमित्यर्थः । प्ररोचनायाः प्रवृत्तिहेतुत्वमित्यभि- प्रेत्याऽऽह-अधुनेति । स त्रेधाऽऽत्मानं व्यकुरुतेति श्रुतेरग्निवायवादित्यरूपेण समष्टिरूपो विराडेव व्यवस्थित इति तेन विरापेणाग्निर्जगतः प्रतिष्ठेत्युच्यते ॥ १४ ॥ लोकादिमनिं तमुवाच तस्मै या इष्टका यावती; यथा वा । स चापि तत्पत्यवदद्यथोक्तमथास्य मृत्युः पुनरेवाऽऽह तुष्टः ॥ १५॥ इदं श्रुतेर्वचनम् । लोकादि लोकानामादि प्रथमशरीरित्वादग्निं तं प्रकृतं नचिकेतसा प्रार्थितमुवाचोक्तवान्मृत्युस्तस्मै नचिकेतसे । किंच या इष्टकाश्चेतव्याः स्वरूपेण । यावती; संख्यया । यथा वा चीयतेऽग्नियन प्रकारेण सर्वमेतदुक्तवानित्यर्थः। स चापि नचिकेतास्तन्मृत्युनोक्तं यथा वत्मत्ययेनावदत्प्रत्युच्चारितवान् । अथ तस्य प्रत्युच्चारणेन तुष्टः सन्मृत्युः पुनरेवाऽऽह वरत्रयध्यतिरेकेणान्यं वरं दित्सुः ॥ १५ ॥ १५. म् । ते । २ झ. वीमीति । य । ३ घ. 'मि । तत्त्वत्प्रार्थि । ४ म. °थः । ते प्र । ५. प्र तेति प्रब । ६ ग. घ. अ.न्तस्वर्गलो । ७ ङ. झ. म ट. राट्स्वरू' । ८ ग. प. द्धि विजा । ९छ. ज. 'नराह । १० ग. ङ. न. ट रीरत्वा । ११ श. म. ट. पन्तेऽसौ येन । १२ क. ख. ज. "स्तत्प्रत्यवदद्याक्तमथास्य प्र । १३ झ. अ. ट. क्तं प्रत्यवदत् । य" १४.म. ट. अथास्य ।

·वै पुरुष उच्यते । [ अध्या० १ वल्ली ११ काठकोपनिषत् । १७ आ० टी०- सप्रपञ्चमग्निज्ञानः चयनप्रकरणाद्दष्टव्यमिति श्रुतिरस्मान्बोधयती- त्याह-इदं श्रुतेर्वचनमिति ॥ १५ ॥ गो० टी०-सप्रपञ्चमग्निज्ञानं च येन प्रकारेण द्रष्टव्यमिति श्रुतिरस्मान्बोधयती- त्याह--इदं श्रुतेर्वचनमिति । " स वै शरीरी प्रथमः स आदिकर्ता स भूतानां ब्रह्माऽग्रे समवर्तत "।। इति स्मृतेर्विराजोऽग्नेरादित्वं प्रकृतत्वं व्याचष्टे-नचिकेतसेति । वक्ष्यमाणमपि श्रुतेर्वचनमित्याह-किंचति । चेतव्या उपधातव्याः स्वरूपेणेति पूर्वेणान्वितम् । यथा- शब्दार्थमाह-येनेति । तत्तदिएकाप्रकाशकतत्तन्मन्त्रोच्चारणेनेत्यर्थः । तदग्निज्ञानं यथोक्तावधारणसामर्थ्य नचिकेतस आह--यथावदिति । यथोक्तमग्निं यमं प्रति प्रत्युच्चारितवान्प्रतिपादितवानित्यर्थः । अथ नचिकेतसः प्रत्युक्त्यनन्तरमस्य नचिकेतसः प्रत्युच्चारणेन तुष्ट। मृत्युर्वरत्रयव्यतिरेकेणान्यं वरं दिसुर्दातुमिच्छुः पुनरेवाऽऽहोक्तवा- निति योजना ॥ १५ ॥ तमबधीत्पीयमाणो महात्मा बरं तबेहाय ददामि भूयः । तवैव नाम्ना भविताऽयमग्निः सृकां चेमा- मनेक रूपां गृहाण ।। १६ ॥ य.थं तं नचिकेतसमब्रवीत्पीयमाणः शिष्ययोग्यतां पश्यन्प्रीयमाण: पीतिमनुभवन्महात्माऽक्षुद्रबुद्धिवरं तव चतुर्थमिह प्रीनिनिमित्तमंधे. दानी ददामि भूयः पुनः प्रयच्छामि । तवै नचिकेतसा नाम्नाऽभि- धानेन प्रसिद्धो भविता मयोच्यमानोऽयमग्निः । किंच सृकां शब्दवती रत्नमयीं मालामिमाममेकरूपां विचित्रां गृहाण स्त्री कुरु । यद्वा मुंङ्कामकुत्सितां गति कर्ममयीं गृहाण । अन्यदपि कर्मविज्ञानमनेकफल. हेतुत्वात्स्वी कुर्वित्यर्थः ॥ १६ ॥ आ० टी०-1॥१६॥ गो० टी० --वदनमेव प्रश्नपूर्वकमाह--कथमित्यादिना । शिष्ययोग्यतां यथो तार्थग्रहणपूर्वकधारणाख्याम् । मदुक्तं ग्रहीप्यतीत्यतिलोभबुद्धिः क्षुद्रबुद्धिः सा न विद्यते यस्य सोऽक्षुद्रबुद्धिः । चतुर्थमिति । पितुः सौमनस्याग्निविद्यात्मविद्यापेक्षया चतुर्थमि- त्यर्थः । इहेति व्याचष्टे-प्रीतिनिमित्तामिति । प्रीतिनिमित्तं प्रयोजक यम्य तत् । १ क. घ. इ. च. 'मथेदा । २ क. च. यः प्र । ३ ग. हु. ल. व च न । ४ क. च. "मिः । स । ५. क. च. सृङ्कामाकु । इ. सुकां वा कु । - ·१८ टीकाद्वयसमेतशांकरभाष्योपेता- [अध्या० १ वली) किं तत्प्रयोजकमित्यपेक्षायामाह-- तवैवेति । प्रसिद्ध इति । नाचिकेत इति त्वन्नाम्ना प्रसिद्धिं गमिष्यतीत्यर्थः । नैतावन्मानं वरमन्यदपीति नचिकेतसं प्रलोभयन्नाह-- किंचेति । शब्दवत्तवे हेतुमाह-रत्नवतीमिति । रत्नमयीमिति पाठान्तरम् । योग्य तयेदंशब्दम्य संनिहितमालार्थकत्वमित्याह--मालामिति । अनेकरूपामनेकानि रूपाणि नीलादीनि यस्यां सा तामत एव विचित्रामित्यर्थः । सृनिधातोर्गत्यर्थमादायाऽऽह-- यद्वेति । अकुत्सितां गतिमिति । अकुत्सिता गतिधूमादिनाऽचिरादिना च प्राप्यं फलं तामित्यर्थः । नन्वकृते कर्मणि लाभाभावात्कथं वरप्रदानेन कर्मफलप्राप्तिरित्याशङ्कय तात्पर्यार्थमाह-- अन्यदपीत्यादिना । कर्मविज्ञानं सङ्काशब्दलक्ष्यं फलतोऽनेकरूपं शास्त्रसिद्धं स्वी कुर्वित्यर्थः ।। १६ ॥ पुनरपि कर्मस्तुतिमेवाऽऽह-- त्रिणाचिकेन स्त्रिभिरेत्य संधिं त्रिकर्मऊत्तरति जन्ममृत्यू। ब्रह्मजज्ञं देवमीडयं विदित्वा नि. चायेमाशान्तिमत्यन्त मेति ॥ १७ ॥ त्रिणाचिकेतस्त्रि:कृत्वो नाचिकेतोऽग्निश्चितो येन स त्रिणाचिके. तस्तद्विज्ञानस्तदध्ययनस्तदनुष्ठानवान्वा । निभिर्मातृपित्राचार्यरेत्य माध्य संधि संधानं संबन्ध मात्राद्यनुशासनं यथावत्माप्येत्येतत् । तद्धि प्रामा ण्यकारणं श्रुत्यन्तरादवगम्यते । यथा मातृमान्पितृमानित्यादेः । वेदस्मृ. तिशिष्टैर्वा प्रत्यक्षानुमानागमै; । तेभ्यो हि विशुद्धिः प्रत्यक्षा त्रिकर्म- कृदिज्याध्ययनदानानां कर्ता तरत्यतिक्रामति जन्ममृत्यू । किंच ब्रह्मजन ब्रह्मणो हिरण्यगर्भाज्जातो ब्रह्मजः । ब्रह्मनश्चासौ ज्ञश्चेति ब्रह्मजज्ञः सर्वज्ञो ह्यसौ । तं देवं द्योतनाज्ञानादिगुणवन्तमीड्यं स्तुत्य विदित्वा शास्त्रतो निचाय्य दृष्ट्वा चाऽऽत्मभावनेमां स्वबुद्धिप्रत्यक्षा शान्तिमुपर- तिमत्यन्तमेत्यतिशयेनेति । वैराजं पदं ज्ञानकर्मसमुच्चयानुष्ठानेन पामो तीत्यर्थः ॥ १७ ॥ आ० टी०-विशुद्धिरिति धर्माद्यवगतिः । दृष्ट्वा चाऽऽत्मभावेनेति । अयमर्थः- विंशत्यधिकानि सप्त शतानाष्टकानां संख्या संवत्सरस्याहोरात्राणि च तावत्संख्यकान्येव संख्यासामान्यात्तैरिष्टकास्थानीयश्चितोऽग्निरहमित्यात्मभावेन ध्वात्वेति ॥ १७ ॥ । १ झ. अ..ट. ट. प्राप्यफलता । २ ज. स.ट. ज्ञानवान्वा तदध्ययनवान्वा । ३ क. च. ६ न. त्वा 'नस्तदनु । ४ क. ख. च. ज. 'मानि । ५. ख. च. 'न्म च मृत्युं च जन्ममृ । गृहीत्वा शा।

·[ अध्या० १ वल्ली १] काठकोपनिषत् । १९ मो० टी०-प्रीतिनिमित्ताधिकरदानानन्तरमवशिष्टमग्निज्ञानस्य फलं वदिष्यन्पुनरपि तत्स्तुतिमाह-पुनरपीति । त्रि:कृत्वत्रिवारं नाचिकेतोऽग्निधितो येन तद्विज्ञानवता स त्रिणाचिकेत इति । अर्थान्तरमभिप्रेत्याऽऽह-तद्विज्ञानवान्वति । यथावद्यथाकाल. मुपनयनपर्यन्तं मातृतो वेदाध्यनपर्यन्तं पितृत आचार्यतः शिक्षा प्राप्येत्यर्थः । तदनुशा- सनमनपेक्ष्य कर्मविज्ञानमात्रात्रिकर्मकृत्स्यादित्याशङ्कयाऽऽह-तद्धीति । तदनुशासनम् । हिशब्दः स्मार्तप्रसिद्धिद्योतकः । प्रामाण्यकारणं धर्मज्ञानस्येति शेषः । यथा मातृमान्पि- तृमानाचार्यवान्ब्रूयात्तथा तच्छैलिनोऽब्रवीदितिश्रुत्यन्तरान्मात्राद्यनुशासनं प्रामाण्यकारणम- वगम्यत इति योजना । वेदाश्च स्मृतयश्च शिष्टाश्च तैः प्रत्यक्षं चानुमानं चाऽऽगमश्च तैः संधिमेत्येत्यर्थः । विशुद्धिर्धर्माद्यवगतिः । इज्या ज्योतिष्टोमादियागोऽध्ययन वेदस्य दानं बहिर्वेदि दीयमानम् । यथा त्रिकर्मकृत्तरति तथा त्रिणाचिकेत इति स्तुतिद्वारा फलं प्रदर्य फलान्तरमपि सविज्ञानमाह-किंचेति । हि यम्माद्धिरण्यगर्भाशस्तस्मादसौ सर्वज्ञ इत्यर्थः । द्योतनादिगुणवन्तमादित्यादिरूपत्वादिति शेषः । ईडयं प्रतिमासमृषिभिर्देवगन्ध- पैश्च स्तूयत इति पुराणे प्रसिद्धम् । दृष्ट्वा चाऽऽत्मभावेनेति । अयमर्थः-विंशत्य- धिकानि सप्त शतानीष्टकानां संख्या संवत्सरस्य च प्रातःसायंकालयोरनुष्ठीयमानान्यग्निहो- त्राणि तावत्संख्याकान्येव तैरिष्टकास्थानीयश्चितोऽग्निरहमित्यात्मभावेन ध्यात्वेति स्वबुद्धिः स्वेन कर्तव्या बुद्धिरुपासना तया साक्षात्कृतां शान्ति वि(वै)रानं फलम् । तात्पर्यार्थमाह- वैराजमिति । ज्ञानमुपासनं चयनं कर्म ॥ १७ ॥ इदानीमग्निविज्ञानचयनफलमुपसंहरति प्रकरणं च- त्रिणाचिकेतस्वयमेतद्विदित्वा य एवं विद्वा*श्चिनुते नाचिकेतम् । स मृत्युपाशान्पुरतः प्रगोय शोका- तिगो मोदते स्वर्गलोके ॥ १८ ॥ त्रिणाचिकेतस्त्रयं यथोक्तं या इष्टका यावतीर्वा यथा वेत्येतद्विदि- त्वाऽवगम्य यश्चैवमात्मरूपेणाग्निं विद्वांश्चिनुते निवर्तयति नाचिकेतमग्निं ऋतुं स मृत्युपाशानधर्माज्ञानरागद्वेषादिलक्षणान्पुरतोऽग्रतः पूर्वमेव शरी- रपातादित्यर्थः । प्रणोद्यापहाय शोकातिगो मानसर्दुःखैर्वजित इत्येतत् । मोदते स्वर्गलोके वैराजे विराडात्मस्वरूपप्रतिपत्त्या ॥ १८ ॥ आ० टी०-॥१८॥ गो० टी०-चशब्द उपसंहरतीतिक्रियानुकर्षणार्थः । त्रयं किमित्यतो व्याचष्टे- -- १ ट. केतः स्वय । २ ख ङ. थोक्तयाव ।

·२० टीकायसमेतकरभाष्योपेता- [अध्या०.१ बल्ली. १.] यथोक्तपिति । इष्टकानां स्वरुपं संख्याप्रकारश्चैतत्पूर्वोक्तम् । पशब्दः कर्मसमुन्द्रयार्थः। एवंशब्दार्थमाह-आत्मरूपेणेति । अग्निशब्देन तद्विषयकध्यानमुच्यत , इत्याह- ऋतुमिति । संकल्पं ध्यानमिति यावत् । यो ध्यानं निर्वर्तयति यत्नेन करोति से इत्यः न्वयः । पाशशब्दो बन्धकत्वगुणयोगादधर्मादीनभिधत्त इत्याह - अधर्मेत्यादिना । कस्मादित्यपेक्षायामाह--शरीरोति । रागादिरहितो भूत्वाऽपहाय वैराने पद इति शेषः । किंभूयेत्यपेक्षायामपेक्षितं पूरयति-विराडिनि ॥ १८ ॥ एष तेऽग्निर्नचिकेतः स्वयर्यो यमवृणीथा द्वितीयेन वरेण । एतमग्निं तवैव प्रवक्ष्यन्ति जनासस्तृतीयं वरं नचिकेतो वृणीष्व ॥ १९ ॥ एष ते तुभ्यमग्निर्वरो हे नचिकेतः स्वर्यः स्वर्गसाधना यमग्निं वर- मवृथाः प्रार्थितवानसि द्वितीयेन वरेण सोऽग्निरो दत्त इत्युक्तोप- संहारः । किंचैतमग्निं तवैव नाम्ना प्रवक्ष्यन्ति जनासो जना इत्येतदेष वगे दनो मया चतुर्थस्तुष्टेन । नृतीयं वरं नचिकेतो वृणीष्ट । तस्मि- न्ह्यदत्त ऋणवॉनहामित्यभिप्रायः ॥ १०॥ आ० टी० ॥ १९॥ गो० टी०-उक्तमुपसंहरति-एप इति । स्वर्ग्यः स्वर्गसाधनामित्यर्थः । द्विती. येन वरेण यमग्निं वृतवानम्येष तेऽग्निर्वरोऽग्निरुक्त इत्यन्वयः । पौनरुक्त्यं परिहरति उक्त इति । इदमप्युक्तोपसंहार इत्याह--किंचेति । ननु प्रार्थनामन्तरेण स्वयमेव प्रेरणमनुचितमित्यत आह--अदत्त इति । तृतीये वर इति शेषः ॥ १९ ॥ एतावद्धयतिक्रान्तेन विधिप्रतिषेधार्थेन मन्त्रब्राह्मणेनावगन्तव्यं यद- रद्वयसूचितं वस्तु नाऽऽत्मतत्त्वविषययाथात्म्यविज्ञानम् । अतो विधि- प्रतिषेधार्थविषयस्याऽऽत्मनि क्रियाकारकफलाँध्यारोपेणलक्षणस्य स्वा- भाषिकस्याज्ञानस्य संसारबीजस्य निवृत्त्यर्थ तद्विपरीतब्रह्मात्मैकत्ववि. ज्ञानं क्रियाकारकफलाध्यारोपणलक्षणशून्यमात्यन्तिकनिःश्रेयसप्रयोजन वक्तव्यमित्युत्तरो ग्रन्थ आरभ्यते । तमेतमर्थ द्वितीयवरमाप्त्याऽप्यकृता- र्थत्वं तृतीयवरगोचरमात्मज्ञानमन्तरेणेत्याख्यायिकया प्रपश्चयाति- येयं प्रेते विचिकित्सा मनुष्येऽस्तीत्येके नाय. घ. स्वयों न । २ . झ. अ. ट. ट. धनं य। ३ घ. त्यष । ४ ख. झ. देव व। ५ ग. घ. वानेवाह । ६ ख. ग. घ. °षयं या । ७ क. ख. ज. र्थस्य वि । ८ ग. च. अ. ट. "लाद्यध्या । ९ क. ङ. च. ज. पल । १० ग. च. झ. ट. पल । ११ठ. वरं प्राप्याप्य' । - -- ·" [ अध्या० १ बल्ली १] काठकोपनिषत् । ३१ मस्तीति चैके । एतद्विद्यामनुशिष्टस्त्वयाऽहं वराणा- मेष वरस्तृतीयः ॥ २० ॥ यतः पूर्वस्मारकर्मगोचरात्साध्यसाधनलक्षणादनित्याद्विरक्तस्याऽऽत्म- ज्ञानेऽधिकार इति तन्निन्दार्थ पुत्राग्रुपन्यासेन प्रलोभनं क्रियते । नचिकेता उवाच तृतीयं वरं नचिकेतो वृणीष्वेत्युक्तः सन् । येयं विचिः कित्सा संशयः प्रेते मृते मनुष्येऽस्तीत्येकेऽस्ति शरीरेन्द्रियमनोबुद्धिव्य- तिरिक्तो देहान्तरसंबन्ध्यात्मेत्येके नायमस्तीति चैके नायमेवंविधोड- स्तीति चैकेऽतश्चास्माकं न प्रत्यक्षेण नापि वाऽनुमानेन निर्णयविज्ञान- मेतद्विज्ञानाधीनो हि परः पुरुषार्थ ईत्यन एतद्विद्या विजानीयामहमनु- शिष्टो ज्ञापितस्त्वया । वराणामेष वरस्तृतीयोऽवशिष्टः ॥ २० ॥ आ० टी०-पितापुत्रस्नेहादिस्वर्गलोकावसानं यद्वरद्वयसूचितं संसाररूपं तदेव कर्म- काण्डप्रतिपाद्यमात्मन्यारोपितं तन्निवर्तकं चाऽऽत्मज्ञानमित्यध्यारोपापवादभावेन पूर्वोत्तर- ग्रन्थयोः संबन्धमाह--एतावद्धीति । प्रथमवल्लीसमाप्तिपर्यन्त ख्यायिकाया अवान्तर- संबन्धमाह-तमेतमर्थमिति । देहव्यतिरिक्तात्मास्तित्वे वादिविप्रतिपत्तेः संशयश्चेत्तर्हि प्रत्यक्षादिना स्वस्यैव निर्णयज्ञानसंभवात्तनिर्णयस्य निष्प्रयोजनत्वाच्च न तदर्थः प्रश्नः कर्तव्य इत्याशङ्कयाऽऽह--अतश्चास्माकमिति । प्रत्यक्षेण स्थाणौ निर्णीते पुरुषो न वेप्ति संदेहादर्शनाद्व्यतिरिक्तात्मास्तित्वे च संदेहदर्शनान्न प्रत्यक्षेण निर्णयः परलोकसं- वन्ध्यात्मना च कस्यचिल्लिङ्गस्याविनाभावादर्शनान्नानुमानेनापि निर्णय इत्यर्थः ॥२०॥ गो० टी०-पितुः सौमनस्यमारभ्य म्वर्गलोकपर्यन्तं यद्वरद्वयसूचित संसाररूपमेव कर्मकाण्डप्रतिपाद्यमात्मन्यागेपितं तन्निवर्तकं चाऽऽत्मज्ञानमित्यध्यारोपापवादत्वेन पूर्वो- त्तग्ग्रन्थयोः संबन्धमाह -- एतावद्धीनि । यस्माद्वरद्वयमूचिनं पितापुत्रस्नेहादि यद्वम्त्वे. तावदेवावगन्तव्यमित्यन्वयः । हिशब्द एवकारार्थः । विधिप्रतिषेधार्थेन प्रवृत्तिनिवृत्त्यर्थ- केन मन्त्रब्राह्मनोपनिषद्व्यतिरिक्तेनावगन्तव्यम् । एवकारावर्त्यमाह-नाऽऽत्मेति । आत्मतत्त्वविषयं यद्याथात्म्यविषयं विज्ञानम् । एवमारोपं प्रदर्य तस्य स्वरूपहेतुफलै- रनुवादपूर्वकमपवादमाह - अत इति । यतो निवृत्त्यविषयत्वं कर्मकाण्डस्यात इत्यर्थः । विध्यर्थः प्रवृत्तिनिषेधार्थो निवृत्तिस्तद्विषयस्येत्यनेन प्रमाणोपन्यासः । स्वरूपम ह- .. १ ख. ज. ते म । २ ग. घ. च. °ध्येऽस्ति । ३ ग. च. केऽतोऽस्मा । ४ क. ख. न. नाप्यनु । घ. च. नापि चानु । ५ अ. निर्णय । ६ ख. ग. इत्येतद्वि' । ० झ. अ. ठ. "व्यावत्तिमा ।

·२२ टीकादयसमेतशांकरभाष्योपेता- [अभ्या० १ वल्ली । आत्मनि क्रियेति । आदिशब्देन प्रमातृप्रमेयादिसंग्रहः । हेतुमाह--स्वाभाविक- स्येति । अस्य व्याख्याऽज्ञानस्येति । तस्यानर्थहेतुत्वं स्फुटयति-संसारबीजस्येति । तस्माद्विपरीतं संसारभिन्नं ब्रह्मात्मैकत्वमेव वृत्त्यारूढविज्ञानम् । तद्विपरीतं स्फुटयति- क्रियति । आत्यन्तिकनि.श्रेयसं सवासनाविद्यानिवृत्तिरानन्दावाप्तिश्च तदेव प्रयोजनं यस्य तत्तथा । प्रथमवल्लीसमाप्तिपर्यन्ताख्या.यकाया अवान्तरतात्पर्यमाह--तमेतमिति । तं श्रुत्यादिप्रसिद्ध मेतं विद्वदनुभवप्रसिद्धम् । आत्मज्ञानमन्तरेण द्वितीयवरं प्राप्याप्यकृ- ताथत्वमित्याख्यायिकया प्रपञ्चयतीत्यन्वयः । कामादिप्रलोभनाख्यायिकाया विशेष. माह--यत इति । पूर्वस्मात्पूर्वकाण्डोदितात्कर्मगोचरः कर्मसाध्यः । तस्मादत एवानि- त्यत्वसातिशयत्वदोषेण दुष्टत्वात्तस्माद्विरक्तस्य । इति तस्मादित्यर्थे । तन्निन्दार्थ कर्म- निन्दार्थ निन्दा न निवृत्तावुपयुज्यते । आदिशब्दः पौत्रादिपरिग्रहार्थः । प्रलोभनं रागानुकूलो व्यापारः । अपेक्षितं समर्पयन्नुत्तरमवतारयति नचिकेता इति । उक्तः सन्नुवाचेत्यन्वयः । या सर्वसाधारणा । इयं प्रत्यक्षसिद्धा। मनुष्यग्रहणं प्राणिमात्रोपल. क्षणार्थम् । शरीरे पतित आत्माऽस्ति वा न वेति संशयो यः प्रसिद्धम्तद्विषगात्मास्तित्वं विशामित्यन्वयः। संशयस्य वादिविप्रतिपत्तिहेतुत्वात्तामाह-अस्तीति । शरीरव्यतिरिक्तो नेत्येका विप्रतिपत्तिः । इन्द्रियव्यतिरिक्तो नेत्यपरा । मनोव्यतिरिक्तो नेत्यन्या । बुद्धि- व्यतिरिक्तो नेत्यधिका । कर्ता भोक्ता वा न वेतिविप्रतिपत्तिमूलकोऽशनायाद्यतीतब्रह्माभेदवि- षयः संशयोऽन्यत्र धर्मादित्यत्र द्रष्टव्यः । वादिविप्रतिपत्तिमूलकः संशयश्चेत्तर्हि प्रत्यक्षा- दिना स्वस्यैव निर्णयसंभवात्तन्निर्णयार्थ प्रश्नोऽनर्थक इत्यत आह-अतश्चेति । स्थाणी निर्णीते पुरुषो न वेतिसंदेहादर्शनादेहादिव्यतिरिक्तात्मास्तित्वं च संशयदर्शनान्न प्रत्यक्षेण तन्निर्णयः । परलोकसंबन्ध्यात्मव्याप्यलिङ्गाभावान्नानुमानेन निश्चय इत्यर्थः । ननु तद्विज्ञानं निष्फलमित्याशङ्कयाऽऽह-एतद्विज्ञानेति । यस्मात्तदधीनपरमपुरुषार्थोऽत इत्यर्थः । एतदात्मास्तित्वम् । ननु पितुः सौमनस्यमप्यग्न्यात्मविद्यापेक्षया तृतीयं तत्कथमेष वरस्तृतीय इत्याशङ्कय पाठक्रमापेक्षयाऽवशिष्टार्थकम्तृतीयशब्द इत्याह-अवशिष्ट इति ॥ ॥ . किमयमेकान्ततो निःश्रेयससाधनात्मज्ञानार्हो न वेत्येतत्परीक्षणार्थ- माह-- देवैरत्रापि विचिकित्सितं पुरा न हि सुज्ञेयम- १ झ. अ. ट. थत्वादित्या । २ झ. ट. 'लोभामाख्या । ३ ग. घ. च. 'नायाऽऽत्म। ४ क. स. ज. रीक्षार्थे । ५ क. छ, झ. अ. द. मुविज्ञे ।

·[ अध्या० १ वल्ली १] काठकोपनिषत् । २३ गुरेष धर्मः । अन्यं वरं नचिकेतो वृणीष्व मा मोपरोत्मीरति मा सुजैनम् ॥ २१ ॥ ॥ देवैरप्यत्रैतस्मिन्वस्तुनि विचिकित्सितं संशयितं पुरा पूर्व न हि मुज्ञेयं सुष्टुं ज्ञेयं श्रुतमपि प्राकृतैर्जनैयतोऽणुः सूक्ष्म एष आत्माख्यो धर्मोऽतोऽन्यमसंदिग्धफलं वरं नचिकेतो वृणीष्व मा मां मोपरोत्सीरुप- रोधं मा कार्षीरधमर्णमिवोत्तमणः । अतिसृज विमुश्चैनं वरं मा मां प्रति ॥२१॥ आ० टी०--॥ २१ ॥ गो० टी०-- नन्वात्मास्तित्वे पृष्टे तद्वत्त व्यं तत्कथमन्यदुच्यत इत्याशङ्कयाऽऽशय. माह -किमयमिति । एकान्ततो नियमेनार्थित्वेन विवेकादिकं संगृहीतम् । विवेकादि- शालिन एव ज्ञानयोग्यतेति परीक्षणार्थमुत्तरो ग्रन्थ इत्यर्थः । अपिशब्द भिन्नक्रमेण योज. यति-देवैरपीति । देवा अप्येतद्विषयकसंशयवन्त इत्यर्थः । नन्वप्रतिहतज्ञाना देवा इति प्रसिद्धेः कथं संशयस्तत्राऽऽह-पुरेति । सृष्टिकाले । अपिशब्दादन्येषां संशयः सुप्रसिद्ध इति गम्यते । तैः श्रुतमपि दुर्जेयमित्याह-नहीति । तत्र हेतुमाह- यत इति । ननु नाणुपरिमाणस्तत्कथमणुरात्माऽत आह-सूक्ष्म इति । दुर्विज्ञेय इत्यर्थः । पूर्व सुविज्ञेयमिति वस्तुशब्देन निर्देश इहाऽऽत्मशब्देनेति पुंलिङ्गनिर्देशः । अत इति । आत्मज्ञानादित्यर्थः । असंदिग्धफलं पशुपुत्रादि । उपरोधं निर्बन्धम् । तत्र दृष्टान्तमाह - अधमणमिवति । उत्तमणे धनदाता । अधमर्णाः प्रतिग्रहीता ॥ २१ ॥ एवमुक्तो नचिकेता आह. देवैरत्रापि विचिकित्सितं किल त्वं च मृत्यो यन्न सुज्ञेय मात्थ । वक्ता चास्य त्वाहगन्यो न लग्यो नान्यो वरस्तुल्य एतस्य कश्चित् ॥ २२ ॥ देवैरत्राप्येतस्मिन्वस्तुनि विचिकित्सितं किलेति भवतै एंव नः १ घ. ज. सुविज्ञे । २ ग. घ. च. विज्ञ' । ३ ख. ज. व मां । ४ ग. च. मा मो ५ झ. अ. ट. 'सीस्तदुप । ६ म. ट. °य इति । ७ ख. ज. नचिकेता उवाच दे । ८ क. झ. ट. सुधिज्ञ । ९ घ. भगव । १० क. ख. ज. एवापत्र । दा. एव ननु श्रु । झ. ट. एव भू ।

·टीकाद्वयसमेत शांकरभाष्योपेता- [अध्या० १ वल्ली १ ] .. श्रुतम् । त्वं च मृत्यो यद्यस्मान सुज्ञेयमात्मतत्त्वमात्थ कथयस्यतः पण्डि. तैरप्यवेदनीयत्वाद्वत्ता चास्य धर्मस्य त्वादृक्त्वत्तुल्योऽन्यः पण्डितश्च न लभ्योऽन्विष्यमाणोऽपि । अयं तु वरो निःश्रेयसमाप्तिहेतुरतो नान्यो- वरस्तुल्यः सदृशोऽस्त्येतस्य कश्चिदप्यनित्यफलत्वादन्यस्य सर्वस्यैवेत्य- भिप्रायः ॥ २२ ॥ आ० टी०-॥ २२ ॥ गो० टी०---उपदेशनीयत्वादित्यनन्तरं त्वमुपदिशेति शेषो द्रष्टव्यः । ननु पण्डितै- रुपदेशनीयत्वेऽन्ये पण्डिताः सन्ति तत्र याहीत्यत आह-वक्तेति । धर्मस्याऽऽत्मा- ख्यस्य । न लभ्य इति कथमन्विष्यतां तत्राऽऽह- अन्विष्यमाणोऽपीति । यद्यपि लोके यमादन्ये ब्रह्मविदः सन्ति तथाऽपि यमस्य संनिहितत्वादन्यत्र गमनमाशङ्कचैवमु. सम् । एतस्य कश्चिदपि तुल्यो वरो नेत्यन्वयः । तात्पर्यार्थमाह--अनित्येति॥२२॥ एवमुक्तोऽपि पुनः प्रलोभयनुवाच मृत्युः- शतायुषः पुत्रपौत्रान्वृणीष्व बहून्पशून्हास्तहिरण्य- मश्वान् । भूमेमहदायतनं वृणीष्व स्वयं च जीव शरदो यावरिच्छसि ॥ २३ ॥ शतायुषः शतं वर्षाण्यापि येषां ताशतायुषः पुत्रपौत्राणीष्व । किंच गवादिलक्षणान्वहू-पशून । हस्तिहिरण्यं हस्ती च हिरण्यं च हस्तिहिरण्यम् । अश्वांश्च । किंच भूमेः पृथिव्या महद्विस्तीर्णमायतनमा- श्रयं मण्डलं राज्यं वृणीष्य । किंच सर्वमप्येतदनर्थकं स्वयं चेदल्पायु- रित्यत आह-स्वयं च जीव त्वं जीव धारय शरीरं समग्रेन्द्रियकलापं शरदो वर्षाणि यावदिच्छसि जीवितम् ॥ २३ ॥ आ० टी०--|| २३ ॥ गो० टी०-शिष्याय सम्यक्शोधिताय विद्या देयेत्यभिप्रायेण यमस्य पुन क्ति- रित्याह-एवमित्यादिना । बहुनिति हम्त्यादिप्प्यन्वेति । हस्ती चेति जात्येकव- १ म. सुविझे । २ ख. अ. झ. अ. ट. तैरुपदेशनी । ३ घ. 'माणः । अ° । ४ ख. ग. घ. ब. शतव । ५ ख तावयवपु । ६ इ. ट. "त्रानुत्तमो वृणी । ७ घ. 'शून्हस्ती । ८ क. ग. लं साम्राज्यं वृ: च. अ. ब. ट. ल° वृ । ९ क. ख. च. ज. रिति चाऽऽह । १० ग. घ. च. ये एवं। ११. व जी । झ. अ. ट. ठ. व धा ।

·अध्या० १ वल्ली १] काठकोपनिषत् । २५ चनं हिरण्यमित्यपि । आयतनशब्दो जनपदरक्षणे लक्षणया वर्तत इत्याह-मण्डलेति । चत्वारिंशद्योजनमिते देशे सम्राजः कर्म साम्राज्यं जनपदरक्षणमित्यर्थः । धारणकर्म दर्शयति-शरीरमिति । इन्द्रियपाटवादिशून्यजीवनस्याप्रयोजनवादाह - समग्रेति । समग्राः संपूर्णा अविकला इति यावत् । जीवितुं यावदिच्छसि तावद्धारयेत्यन्वयः।।२३॥ एतत्तुल्यं यदि मन्यसे वरं वृणीष्व वित्तं चिरजी- विकां च । महाभूमौ नचिकेतस्त्वमेधि कामानां त्वा कामभाजं करोमि ॥ २४ ॥ एतत्तुल्यमेतेन यथोपदिष्टेन सदृशमन्यमपि यदि मन्यसे वरं तमपि वृणीष्व । किंच वित्तं प्रभूतं हिरण्यरत्नादि चिरजीविकां च सह वित्तेन वृणीष्वेत्येतत् । किं बहुनां महत्यां भूमौ राजा नचिकेतस्त्वमेधि भव । किंचान्यत्कामानां दिव्यानां मानुषाणां च त्वा त्वां काममाज कामभा- गिनं कामाह करोमि सत्यसंकल्पो ह्यहं देवः ॥ २४ ॥ आ० टी०-एकैकं पुत्रधनादीनां वरत्वेनोपन्यस्य समुच्चितमिदानीमुपन्यम्यति- किंच वित्तं प्रभूतमिति । अस् भुवीति धातोर्लोमध्यमपुरुषेकवचनान्तम्य निपात एधीति ततो भवेति व्याख्यातम् ॥ २४ ।। गो० टी० -सदृशमित्यधिकोपलक्षणार्थम् । प्रथमोऽपिशब्दः पुत्रादिममुच्चयार्थों द्वितीयो वरसमुच्चयार्थः । अथ पुत्रधनादीनामकैकपरत्वेनोपन्यस्य समुच्चितमिदानीमुपन्य. स्यति -किंच वित्तं प्रभूतमिति । प्रभूतमधिकं हिरण्यं रत्नमादिर्यस्य तत्तथा । चशब्दार्थमाह-सहेति । क्रियापदानुषङ्गमाह-वृणीष्वेति । भवनक्रिपायाः कर्तार- मध्याहरति- राजेति । अस् भुवीतिधातो.ग्मध्यमैकवचनान्तस्यधीति । दिव्यानां दिवि भवा दिव्या रम्भोर्वशीकल्पवृक्षकामधेन्वादयस्तेषां मानुषाणां मनुष्यसंबन्धिनो मानुषाः स्रक्चन्दनवनितादयस्तेषां च । कामाई कामयोग्यमित्यर्थः । नन्वकृतकर्मणः पुंस इष्ट- प्रदाने तव सामर्थ्य कुत इत्याशङ्कयाऽऽह--सत्यसंकल्प इति । हि यस्मादहं देवोऽ. प्रतिहतज्ञानेश्वर्यतेजोबलवांस्तम्मात्सत्यसंकल्पः । तम्मात्सामर्थ्य यमस्येत्यर्थः ॥ २४ ॥ ये ये कामा दुर्लक्षा मर्त्यलोके सर्वान्कामा श्छन्दतः प्रार्थयस्व । इमा रामाः सरथाः सतूर्या न हीदृशा लम्भनीया मनुष्यैः । आभिर्मत्पत्ताभिः १ ङ. स. अ. ट. न्यदपि । २ क ख. अ. "ना महाभूमौ म । ३ क. ङ. 'नुष्याणां । ४ ·२६ टीकादयसमेतशांकरभाष्योपेता। [ अध्या०१ वल्ली १] परिचारयस्व नचिकेतो मरणं माऽनुपाक्षीः ॥२५॥ ये ये कामाः प्रार्थनीया दुर्लभाश्च मर्त्यलोके सर्वीस्तान्कामांश्छन्दत इच्छीतः प्रार्थयस्व । किंचेमा दिव्या अप्सरसो रमयन्ति पुरुषानिति रामाः सह रथैर्वर्तन्त इति सरथाः । सतूर्याः सवादित्रास्ताश्च न हि लम्भनीयाः प्रापणीया ईदृशा एवंविधा मनुष्यैर्मयैरस्मदादिप्रसादम- न्तरेण । आभिर्मलत्ताभिर्मया दत्ताभिः परिचारिणीभिः परिचारय- स्वाऽऽत्मानं पादप्रक्षालनादिशुश्रूषां कारयाऽऽत्मन इत्यर्थः । नचिकेतो मरणं मरणसंबद्धं प्रश्नं प्रेतेऽस्ति नास्तीति काकदन्तपरीक्षारूपं माऽनु- पाक्षीमवं प्रष्टुमर्हसि ।। २५॥ आ० टी०--॥ २५ ॥ गो० टी०-कामा इत्यस्य व्याख्या प्रार्थनीया इति । दिवि भवाः पुरुषा अननु- कूला न भोग्या इत्याशङ्कयाऽऽह-रमयन्तीति। ननु पुरुषरमयितृत्वं भूलोकस्थानामपी- त्याशङ्कय भौमस्त्रीवैलक्षण्यमाह--सहेत्यादिना । तूर्य वाद्यविशेषो वादित्रं हस्तवा. यम् । ननु देवप्रसादादीदृशा अपि प्रापणीया इत्याह-- अस्मदादीति । आभिः पूर्वो- ताभिरात्मानं परिचारयस्वेत्यन्वयः । तात्पर्यार्थमाह-पादति । मरणशब्दस्य तत्संब- धिनि प्रश्ने लक्षणामभिप्रेत्याऽऽह--मरणसंबद्धमिति । काकदन्तपरीक्षारूपं प्रश्नं माऽनुप्राक्षार्मा कार्कीरित्यर्थः । मानुप्रयोगस्यार्थमाह-मैवमिति ॥ २५ ॥ एवं प्रलोभ्यमानोऽपि नचिकेता महादवदक्षोभ्य आई-- श्वोभावा मर्त्यस्य यदन्नकैतत्सर्वेन्द्रियाणां जरयन्ति तेजः । अपि सर्व जीवितमल्पमेव तवैव वाहास्तव नृत्यगीते ॥ २६ ॥ श्वो भविष्यन्ति न भविष्यन्ति वेति संदिह्यमान एव येषां भावो भवनं त्वयोपन्यस्तानां भोगानां ते श्वोभावाः । किंच मर्त्यस्य मनुष्यस्यान्तक है मृत्यो यदेत सर्वेन्द्रियाणां तेजस्तज्जरयन्त्यपक्षयन्त्यसर:मभृतयो १ क. 'न्दतःप्रा । ड. झ.म. ट.°न्दतश्छन्दन प्रा । २ ग. घ. च. 'च्छातो मत्तः प्रा । ३घ. 'चारणी । ४ क. घ., ङ. च. प्रेत्यास्ति । ५ झ. ब. ट. °वं मृत्युना । ६ ग. घ. इ. स. अ. ठ. ह । श्वोमावा वो भव । ७ घ. च. "न्ति चेति । ८ घ. च “नमव । ९ च. झ. 'यो हि भो।

·। [ अध्या० १ वल्ली १] काठकोपनिषत् । २७ भोगा अनर्यापर्यते । धर्मवीयप्रज्ञातजोयशःप्रभूतानां क्षयितृत्वात् । यो चापि दीर्घजीविका त्वं दित्ससि तत्रापि शृणु । सर्व यह्मणोऽपि जीवितमायुरल्पमेव किमुतास्मदादिदीर्घजीविका । अतस्तवैव तिष्ठन्तु पाहा रथादयस्तों नृत्यगीते च ॥ २६ ॥ आ० टी०-॥ २६ ॥ गो० टी०-सर्वतो विरक्तस्य शमादिमतो ज्ञानाधिकार इत्याख्यायिकया सूचयन्नु- तरमवतारयति-मृत्युनेति । एवं पुत्रादिना प्रकारेण त्वया यमेनोपन्यस्तानामुदाहृतानां येषां भवनं संदिह्यमानमेव त इत्यन्वयः । अपि च न ते पुरुषोपकारिण इति निन्दाया. मतिशयमाह-किंचेत्यादिना। अपक्षयं नाशं कुन्ति । क इत्यपेक्षायामाह-अप्सरः- प्रभृतय इति । हिशब्देन प्रत्यक्षानुमानाभ्यां विषयाणां तेज.क्षपयितृत्वं प्रसिद्धमेव धोत्यते । अथवा हि यस्मादप्सरःप्रभृतयः क्षपयन्ति तम्मादेतेऽनायवेत्युत्तरेणान्वयः । तत्र पूर्वोक्तं तेनःक्षपयितृत्वमुपलक्षणीकृत्य हेतुमाह-धर्मेति । धर्म इष्टापूर्तादि वीर्य सामर्थ्य प्रज्ञा शास्त्रार्थावगाहनशक्तिस्तेजः प्रागल्भ्यं त्वग्गता वा दीप्तिर्यशः कीर्तिः । ननु त्वयोक्तं सत्यं तथाऽपि चिरजीवने विषयोपभोगः पुरुषार्थ इत्याशङ्कय तत्रापि दोषं शण्वित्याह-यां चापीति । चकारापिकारी विषयदोषसमुच्चयार्थो । दित्ससि दातुमिच्छसि । श्रुतिस्थापिशब्दापेक्षितं पूरयित्वा क्रियापदमध्याहरति-ण्विति । सर्व- शब्दप्रयोगाद्धिरण्यगर्भायुर्गृह्यते । सर्वायुषां तत्रान्तर्भावात् । एवकारद्योतितकैमुतिक- न्यायमाह-किमुतेति । जीविका यत एवं जाताऽतरतदधीनविषयभोगन्तुच्छ इत्याह- अत इति ॥ २६ ॥ न वित्तेन तर्पणीयो मनुष्यो लप्स्यामहे वित्तमद्राक्ष्म चेत्त्वा । जीविष्यामो यावदीशिष्यसि त्वं वरस्तु मे वरणीयः स एव ॥ २७ ॥ किंच न प्रभूतेन वित्तेन तर्पणीयो मनुष्यः । न हि लोके वित्तलाभः कस्यचित्तृतिकरो दृष्टः । यदि नामास्माकं वित्ततृष्णा स्याल्लप्स्यामहे माप्स्यामह इत्येतद्वित्तमद्राक्ष्म दृष्टवन्तो वयं त्वा त्वाम् । जीवितमपि तस्यैव जीविष्यामो यावान्ये पदे त्वमीशिप्यसीशिष्यसे प्रभुः स्याः । E १५. हु. नाम् । अपक्षयि । २ हु. झः ज. ट. ट. "णु यत्सर्वे । ३ क. ङ. 'विकामत । ४ क. ख. ज. °था तव नृ' । ५ झ. ट. चेत्वाम् । ६ ग. घ. च. "हि वित्तलाभो लोके क° । ७ ग. घ. च. ज. वितेऽपि । ८ घ. "द्याम्यप । ९ क. ख. च. "प्यसि त्वमीशि° । घ. च. °ष्यसि ।

·टीकाद्वयसमंतशांकरभाग्योपेता- [अध्या. १ ली १ ] कथं हि मयस्त्वया समेत्याल्पधनायुर्भवेत् । बरस्तु मे करणीयः स एवं यदात्मविज्ञानम् ॥ २७॥ आ० टी०-॥२७॥ गो० टी०-दृढवैराग्याथै पूर्वोक्तं सर्व निन्दनीयमित्याह-किंचेति । प्रभूतेना- धिकेन तर्पणीयः प्रीणनीयः । ननु वित्तं चेत्प्रीतिकरं भवत्येवेति चेनेत्याह-न हीति । हिशब्देन तृप्तिकरत्वाभावो लोके प्रसिद्ध इति द्योत्यतेऽर्थानामर्नने दुःखमिति न्यायात् । किंचातृप्तिकरे वित्ते तृष्णव नास्ति । अथापि नामास्तु तथाऽपि वरं विनव लप्स्यामह इत्याह-यदि नामेति । त्वां वयं दृष्टवन्तश्चेद्वित्तं लप्स्यामहे प्राप्स्यामह इत्यन्वयः । वित्तन्यायमन्यत्राप्यतिदिशति जीवितेऽपीति। याम्ये यमस्य स्थान याम्यं तस्मिस्थित्वेति शेषः । ईशिष्यसीति परस्मैपदं छान्दसमित्याह-ईशिष्यस इति । प्रभुरिति । पुण्यपापवतां नियामकः स्याः । यावत्कालं प्रभुः स्यास्तावत्कालं त्वदर्शनेन जीविष्याम इत्यन्वयः । त्वदर्शनेनैव सर्व लप्स्यामहे किमुत त्वया समेत्य त्वत्समीपं प्राप्य संभाषणादिकं कृत्वेति कैमुतिकन्यायं मनसि निधायाऽऽह-कथं हीति । हिश. ब्देन देवतासमागमादिनाऽभीप्सितप्राप्तिः श्रुतिस्मृतिलोकसिद्धेत्युच्यते । अल्पेति धनायुषो- विशेषणम् । किं तवेप्सितं तदाह-वर इति । किं तदाह-यदिति ॥ २७ ॥ अजीर्थताममृतानामुपेत्य जीर्यन्मर्त्यः कंधःस्थः प्रजानन् । । अभिध्यायन्वर्णरतिप्रमोदानतिदी जीविते को रमेत ॥ २८ ॥ यतश्चाजीर्यतां वयोहानिर्मप्राप्नुवताममृतानां सकाशमुपेत्योपगम्याss- त्मन उत्कृष्ट प्रयोजनान्तरं प्राप्तव्यं तेभ्यः प्रजानबुपलभमानः स्वयं तु जीर्यन्मयो जरामरणवान्कधःस्थः कुः पृथिव्यधश्चान्तरिक्षादिलोकापे. क्षया तस्यां तिष्ठतीति कधःस्थः सन्कथमेवमविवेकिभिः प्रार्थनीयं पुत्रवि- तहिरण्याद्यस्थिरं वृणीते । क तदास्थ इति वा पाठान्तरम् । अस्मिन्पक्ष चाक्षरयोजना तेषु पुत्रादिष्वास्थाऽऽस्थितिस्तात्पर्येण वर्तनं यस्य स तदास्थस्ततोऽधिकतरं पुरुषार्थ दुष्पापमपि प्रापिपयिषुः क तदास्थो भवेन कश्चित्तदसारजस्तदर्थी स्यादित्यर्थः । सर्वो छुपर्युपर्येव बुभूषति झ. वधस्थः । अ. ट. वधस्तः ।२ क. ख. ज. ममर्त्यानां । ३ क. ख. ग. 'लभ्यमा। ४ घ. 'व्यधोऽन्त । कु. झ. अ. ट. "व्यधश्चासावन्त । ५ घ. °थम । ६ घ. 'ति पा । ७५. 'म् । तीस्म । ८ घ. क्षेऽक्ष । ९ झ. अ. ट. दास्थो जरामरणवांस्त' । १० घ. "तरपु। ११५. ङ. प्रापयिष्णुः । .

·[ अध्या० १ वाली १] काठकोपनिषत् । २१ लोकस्तस्मान पुप्रवित्तादिलोभैः प्रलोभ्योऽहम् । किंचाप्सरःप्रमुखाच- र्णरतिप्रमोदाननवस्थितरूपतयाऽभिध्यायनिरूपयन्यथावदतिदीचे नीषिते को विवेकी रमेत ॥ २८ ॥ आ० टी०-किंचोत्कृष्ट पुरुषार्थलाभे संभवत्यधर्म कामयमानो मूर्ख एवाहं स्यां ततोऽपि मम स एव वर इत्याह-यतश्चाजीयतामित्यादिना ॥ २८ ॥ गो० टी०-किंचोत्कृष्टपुरुषार्थलाभे संभवत्यधर्म कामयमानो मूर्ख एव स्यात्ततो मम स एव वर इत्याह-यतश्चाजीयतामित्यादिना । सकाशं निकटं तेभ्यो वित्ता- दिभ्यो देवेभ्यो वा प्रयोजनान्तरं प्राप्तव्यमित्यन्वयः । ननु सर्वे किमिति प्रार्थयन्ते वित्तादिदोषं पश्यन्त इत्याशङ्कयाविवेकित्वात्तेषां विवेकिनो मम न प्रार्थनेत्याह-प्रजान- मिति । तेभ्यः प्राप्तव्यं प्रयोजनं प्रजानन्नित्यन्वयः । एवमविवेकिवद्वृणीत इत्यन्वयः । प्रजानन्प्रयोजनमुपलभमानः क्व तदास्थ इत्यन्वयं मनसि निधाय पाठान्तरं व्याचष्टे- अस्मिन्पक्ष इति । नन्वधिकतरपुरुषार्थानवगमे तेषु पुत्रादिष्वास्था स्यादित्याशङ्कया. पेक्षितं पूरयति-तत इति । दुष्प्रापमपीतरजनैरिति शेषः । दुप्पापमप्यधिकतरं पुरु. पार्थ प्रापिपयिषुः क्व तदास्थो भवेदित्यन्वयः । तात्पर्यार्थमाह-न कश्चिदिति । तत्र हेतुमाह--सर्व इति । बुभूषति भवितुमिच्छति । इयता प्रबन्धेनोक्तम्य प्रयोजनमाह- तस्मादिति । यस्मादहं विवेकादिमांम्तम्मादित्यर्थः । वर्णों गीतिः क्रीडा रतिः प्रमोद. स्तज्जं सुखं निरूपयन्यथावदुत्पत्तिस्थितिनाशैविचारयन्नित्यन्वयः । अतिदीर्धे बहुसंवत्सर- परिमिते जीविते जीवने प्राणधारणे ॥ २८ ॥ यस्मिन्निदं विचिकित्सन्ति मृत्यो यत्सांपराये महति ब्रूहि नस्तत् । योऽयं वरो गृढमनुप्र- विष्टो नान्यं तस्मान्नचिकेता वृणीते ॥ २९ ॥ इति काठकोपनिषदि प्रथमाध्याये प्रथमा वल्ली समाप्ता ॥ १ ॥ अतो विहायानित्यैः कामैः प्रलोभनं यन्मया प्रार्थितं यस्मिन्मेत इदं विचिकित्सनं विचिकित्सन्स्यास्ति नास्तीत्येवंप्रकारं हे मृत्यो सांपराये परलोकविषये महनि महत्प्रयोजननिमित्त आत्मनो निर्णयविज्ञानं यत्तद्रूहि कथय नोऽस्मभ्यम् । किं बहुना योऽयं प्रकृत आत्मविषयो वरो गूढं गहनं दुविवेचनं प्राप्तोऽनुमविष्टस्तस्माद्वादन्यमविवेकिभिः रात १ ग. घ. च अ. ट. °दिलाभैः । २ . झ. अ. ट. 'कित्सितं वि । ३ क. ख 'कृतात्म। ४ इ. स. न. ट. गहनं । ५ ग. घ. ङ. च. °विष्टो वरा । ६ ख. ग. घ. इ. च. स्तद्व ।

·३० टोकाद्वयसमेतशांकरभाष्योपेसा- [ अध्या० १ वल्लो २] प्रार्थनीयमनित्यविषयं वरं नचिकेता न वृणीते मनसाऽपति श्रुतेर्वच- नमिति ॥ २९॥ इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यगोविन्दभगवत्पूज्यपादशिष्य- श्रीमदाचार्यश्रीशंकरभगवतः कृतौ काठकोपनिषद्भाष्ये प्रथमाध्याये प्रथमवल्लीभाष्यं समाप्तम् ।। १ ॥ आ टी-॥ २९ ॥ इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यश्रीमच्छुद्धानन्दपूज्यपादशिष्यानन्दज्ञानविरचिते काठकोपनिषद्भाष्यव्याख्याने प्रथमा वल्ली समाप्ता ॥ १ ॥ गो० टी०-यतो जीवितेऽप्याशाऽपगताऽतो मम प्रलोभनां विहाय प्रार्थितं प(व)रं प्रदेहीत्याह-अत इति । परलोकविपयेऽस्ति नास्तीत्येवं प्रकारं यस्मिन्विचिकित्सनं विचिकित्सन्ति तम्याऽऽत्मनो निर्णयविज्ञानं यन्महत्प्रयोजननिमित्ते मोक्षार्थे तब्रूहीत्य- न्वयः । नचिकेतसं विषयीकृत्यान्यस्याप्यधिकारनिर्णयार्थ संवादरहितं श्रुतेर्वच नमि- त्याह-किंबहुनति ॥ २९ ॥ इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यवर्यश्रीमहालगोपालेन्द्रयतश्विरविरचिते काठको- पनिषद्भाप्यविवरणे प्रथमाध्याये प्रथमा वल्ली समाप्ता ॥ १ ॥ परीक्ष्य शिष्यं विद्यायोग्यतां चावगम्याऽऽह- अन्यच्छेयोऽन्यदुतैव प्रेयस्ते उभे नानार्थे पुरुष५ सिनीतः । तयोः श्रेय आददानस्य साधु अवति हीयतेऽर्थाद्य उ प्रेयो वृणीते ॥ १ ॥ अन्यत्पृथगेव श्रेयो निःश्रेयसं तथाऽन्यदुताप्येव प्रेयः प्रियतरमपि ते प्रेयःश्रेयसी उभे नानार्थे भिन्नप्रयोजने सती पुरुषमधिकृतं वर्णाश्रमा- दिविशिष्टं सिनीतो बध्नीतस्ताभ्यामात्मकर्तव्यतया प्रयुज्यते सर्वः पुरुषः । श्रेयःमेयसो भ्युदयामृतत्वार्थी पुरुषः प्रवर्तते । अतः श्रेयः- प्रेयःप्रयोजनकर्तव्यतया ताभ्यां वद्ध इत्युच्यते सर्वः पुरुषः । ते यद्य- प्येकैकपुरुषार्थसंबन्धिनी विद्या विद्यारूप वाविरुद्धे । इत्य यतरापरि. 1. ग. ङ. अ. चास्याव । २ ख. ज. मृत्युरुवाच । अ । ३ क. इ. ज. दुत एवापि च प्रे। घ. च. 'दुतापि च प्रे' । ४ ङ. झ. अ. ट ते प्रेयःश्रेय । ५ क. ख. ज. "स्ताभ्यां विद्याविद्या- भ्यामा' । ६ च. षः । श्रेयःप्रेय' । ७ ज. र्थी सन्पुरु । ८ झ यः क । ९ ग. झ. अ. सर्वपु । १० घ. स. प.ट रुषसं।

·[ अध्या० १ वली २] काठकोपनिषत् । ३१ .. त्यागेनैकेन पुरुषेण सहानुष्ठातुमशक्यत्वात्तयाहित्वाऽविद्यारूपं प्रेयः श्रये एव केवलमाददानस्योपादानं कुर्वतः साधु शोभनं शिवं भवति । यस्त्व- दृग्दर्शी विमूढो हीयते वियुज्यतेऽस्मादर्थात्पुरुषार्थात्पारमार्थिकात्प्रयो- जनानित्यात्मच्यवत इत्यर्थः । कोऽसौ य उ प्रेयो वृणीत उपादत्त इत्येतत् ॥ १ ॥ आ० टी०- अभ्युदयनिःश्रेयसविभागप्रदर्शनेन विद्याविद्यावि गगप्रदर्शनेन च केवल- विद्यार्थितया शिष्यं प्रथम स्तोतीत्याह-परीक्ष्यति ।श्रेयःप्रेयसोरन्यतरपरित्यागेनैवान्यत- रोपादाने हेतुमाह-ते यद्यपीति । ते यद्यप्येकैकपुरुषसंबन्धिनी तथाऽपि विरुद्धे ॥१॥ । गो० टी-अभ्युदयनिःश्रेयसविभागप्रदर्शनेन विद्याविभागादर्शनेन च केवलविद्या- प्रार्थितया शिष्यं प्रथमं सोतीत्याह--परीक्ष्येति । अवगम्य तस्मिन्निति शेषः । पृथ- गेव प्रेयसः सकाशादित्यर्थः । निःश्रेयसं मोक्षस्तत्साधनत्वाज्ज्ञानमत्र निःश्रेयसम् । तथेति । यथा श्रेयः पृथक्तथेत्यर्थः । प्रियतरमप्यभ्युदयसाधनं ज्योतिष्टोमाद्यन्यदित्यन्वयः। भिने प्रयोजने ययोमते भिन्नप्रयोजने । अधिकृतमित्यस्य विशेषणम्-वर्णाश्रमादीति । आदिपदेन वयोवस्थादिपरिग्रहः । वर्णविशिष्टस्याधिकारे--" ब्राह्मणो बृहस्पतिसवेन यजेत " इत्यादि शास्त्रं प्रमाणम् । आश्रमविशिष्टम्याधिकारे-" गृहस्थः सदृशी भार्या. मुपेयात् " इत्यादि । वयोविशिष्टस्याधिकारे--" जातपुत्रः कृष्णकेशोऽग्नीनादधीत " इत्यादि । अवस्थाविशिष्टस्याधिकारे--" अविचिकित्सितव्याधेरपां प्रवेशो वा" इत्यादि प्रमाणम् । पिञ् बन्धन इति धात्वर्थमादाय व्याचष्टे--सिनीत इति । ननु विद्यावि. घयोः कथं बन्धकत्वमित्यत आह--ताभ्यामिति । सर्वः कर्मणि वर्णाश्रमादिविशि. ष्टोऽधिकृतो विद्यायां साधनचतुष्टयसंपन्नम्ताभ्यां प्रयुज्यते । तयोः प्रेरकत्वं वा कथमि- त्याशङ्कयाऽऽह--आत्मकर्तव्यतयेति । आत्मनि विद्याविद्ययोः कर्तव्यता कृतिसाध्यता तया । विधितस्तद्विपयज्ञानेनेत्यर्थः । ननु धकर्तव्यताज्ञानद्वारा विद्याविद्याभ्यां पुरुषः प्रेर्थत इत्ययुक्तं विधेविशेषकर्तव्यताबोधित्वात्सामान्यतः सिद्धे केनचित्कर्तव्यताज्ञाने तत्स्यात्तदेव नास्तीत्याश चाऽऽह--श्रेयःप्रेयसोरिति । अभ्युदयार्थी प्रेयसि कर्म- ण्यमृतत्वार्थी श्रेयसि मोक्षसाधने प्रवर्तत इति यथासंख्यमन्वयः । एवं फलकामनया सामान्यतस्तत्साधनं कार्यमिति ज्ञानमभूदिति भावः । हिशब्दः प्रसिद्भिद्योतकः । यदो- तरत्रान्वेति । हि यस्मात्सामान्येन कामनया कर्तव्यताज्ञानं सिद्धमत इत्युपसंहारेणान्वयः । १ ख. ग. झ, ञ. 'ते कस्मा।

·३२ टीकाद्वयसमेतशांकरभाष्योपैता- [ अध्या० १ वल्ली २] श्रेयसे प्रेयसे च कर्तव्ये विद्याविद्ये तयोर्भावः कर्तव्यता तयेत्यर्थः । ताभ्यां विद्याविद्या- भ्याम् । ननु कर्मणो जन्मादिहेतुत्वेन बन्धकत्वेऽपि विद्यायास्तन्निवर्तकत्वात्कथं बन्धकत्व- मिति चेत्कर्मणो जन्मादिहेतुत्वेनालाभेन च विद्याया बन्धकत्वमिति भावः । तयोरन्यतर- त्यागेनान्यतरपरिग्रहे हेतुमाह--ते यद्यपीति । तथाऽपि विरुद्धे । तत्र हेतुः-- विद्येति । इति यस्मादर्थे । यस्माद्विद्याविद्ये विरुद्धे तस्मादन्यतरापरित्यागेनानुष्ठातुमश. क्यत्वादित्यन्वयः । नन्वेकेनैका परेणापरा कतुं शक्येत्यत आह-एकेनेति । ननु क्रमेणानुष्ठातुं शक्येत्यत आह--सहेति । हेतुमुपन्यस्याक्षराणि गृहीत्वा व्याचष्टे- तयोरिति । निर्धारणे षष्ठी । अविद्यारूपं कर्म प्रेयो हित्वेत्यन्वयः । अपेक्षिताध्याहारेण सर्व वाक्यं सावधारणमिति न्यायेनाऽऽह--श्रेय एवेति । शिवमानन्दरूपम् । विद्यो- पादातुः श्रेय इत्युक्त्वा तद्विपरीतस्यानर्थप्राप्तिमाह--यस्त्विति । तुशब्दोऽविद्योपादा. तुर्वलक्षण्यार्थः । अदूरदर्शीत्यस्य व्याख्या विमूढ इत्यविवेकीत्यर्थः । ननु कर्मकर्तुः फलं स्यादिति शङ्कते-कस्मादिति । नन्वर्थान्न हीयत इत्युक्तमत आह--पारमार्थि- कादिति । मोक्षादित्यर्थः । ननु मोक्षः स्वर्गाद्यन्यतम इत्यत आह-नित्यादिति । विमूढत्वमक्षरव्याख्यानेन दर्शयति--कोऽसाविति । उ एवोपादत्तेऽनुतिष्ठतीत्यर्थः । इत्येतदुपादत्त इत्युक्ते यावानर्थस्तावान्वृणीत इत्यर्थः ॥ १ ॥ याभे अपि कर्तु स्वायत्ते पुरुषेण किमर्थ प्रेय एवाऽऽदत्त बाहुल्येन लोक इत्युच्यते-- श्रेयश्च प्रेयश्च मनुष्यमेतस्तो संपरीत्य विविनक्ति धीरः । श्रेयो हि धीरोऽभि प्रेयसो वृणीते प्रेयो मन्दो योगक्षेमावृणीते ॥ २ ॥ सत्यं स्वायत्ते तथाऽपि माधनतः फलतश्च मन्दबुद्धीनां दुर्विवेक. रूपे सती व्यामिश्रीभूते इव मर्नुष्यमेतं पुरुषमा इतः प्राप्नुतः श्रेयश्च प्रेयश्च । अतो हंस इवाम्भसः पयस्तौ श्रेयःप्रेयःपदार्थों संपरीत्य सम्यक्परिगम्यं मनसाऽलोच्य गुरुलाघवं विपिनक्ति पृथकरोति धीरो धीमान् । विवियं च श्रेयो हि श्रेय एवाभिवृणीत प्रेय. सोऽभ्यर्हितत्वात् । कोऽसौ धीरः । यस्तु मन्दोऽल्पबुद्धिः स विवे- १ ग. प. कु. च. इवते । २ झ. ञ, ट. "नुष्यं पु। ३ झ. अ. ट. इतोऽश्रुतः प्रा। ४ क. ख. घ. अ. भ्य सम्यङ्मन' । ५ ङ. झ. ज. लोक्य गु। ६ क. ख. ज. °च्य श्रे' । ७ क. इ. 'ते श्रेय । ८ झ... ठ. सदसद्विवे।

·[ अध्या० १ वल्ली २] काठकोपनिषत् । ३३ कासामाद्योगक्षेमाद्योगक्षेमनिमित्तं शरीराग्रुपचयरक्षणनिमित्तमित्येत- प्रेयः पशुपुत्रादिलक्षणं वृणीते ॥ २ ॥ आ० टी०-॥२॥ गो० टी०--नन्वधिकृतेन पुरुषेणोभे अपि विद्याविद्ये कर्तुमन्वायत्ते यदि ताह किमर्थं पुरुषो बाहुल्येन श्रेय एव न गृह्णातीत्याशङ्कय सत्यं द्वे अपि स्वाधीने तथाऽपि फलतः साधनतो मन्दमतीनामशक्ये मिलिते इव प्रेयःश्रेयसी पुरुषमधिकृतं प्राप्नुत इत्याह---याभे इत्यादिना । एत इत्यापर्वकेणगताविति धातो रूपमित्याह--आ इत इति । तस्य व्याख्याऽश्नुत इति । तद्वयाचष्ट---प्राप्नुत इति । परम्पर समुच्चयार्थी चकारौ व्यामिश्रद्योतको । यतः श्रेयःप्रेयसोः स्वरूपतः फलतश्च विवेकामावालोकः प्रेय एवाऽऽदत्तेऽतो बुद्धिमान्हंसो ययाऽम्भसः सकाशात्क्षीरं विविच्य भुङ्क्ते तथा प्रेयसः सकाशाद्विविच्य श्रेयो ज्ञात्वा तदेव साधन: संपादनीयमित्याह-अत इत्यादिना । गुरुलाघवमिति । कर्मणोऽनुष्ठाने महानायासः फलमपि दुःग्वसंवलितं विद्याप्राप्तावन्वय- व्यतिरेकदृष्टानर्थनिवृत्तिरानन्दावाप्तियत्नाभाव इति विचिनक्ति विवेचयति गुरुलाघवमि- त्यर्थः । नियुक्तं दर्शयति--धीर इति । संस्कृतमतिरिति यावत् । गुरुलाघवविचारस्य फलमाह--श्रेय इति । हिरेवार्थः । छन्दसि प्रादयो व्यवहिताश्चेत्याशयेनाऽऽह- अभिवृणीत इति । तत्र हेतुमाह - -प्रेयस इति । कर्तृपदं माकासमाह---कोऽसा- मिति । यत्पदाध्याहारेण प्रेय इति व्याचष्टे-यस्त्विति । तुशब्दो बुद्धिमलक्षण्यार्थः । अल्पबुद्धिरल्पाऽसंस्कृता बुद्धिर्यस्य सः । प्रेय एवं वृणीत इत्यत्र हेतुमाह-विवेकति । योगस्य प्राप्तस्य क्षेमो रक्षणं तन्निमित्तं तदाह--शरीरेत्यादिना । शरीरत्यादिशब्दे- नेन्द्रियादिपरिग्रहः । उपचयो वृद्धिः । तल्लक्षणनिमित्तं तत्म्वरूपनिमित्तम् । प्रयःशब्दा- र्थमाह-पश्चिति । अत्र श्रेयः शब्दः फलपरः ॥ २ ॥ --- स त्वं प्रियान्प्रियरूपाश्च कामानअिध्यायन्नचिके- तोऽत्यसाक्षीः। नैता सङ्कां वित्तमयीमवाप्नो यस्यां मज्जन्ति बहवो मनुष्याः ॥ ३ ॥ स त्वं पुनः पुनर्मया प्रलोभ्यमानोअप प्रियान्पुत्रादीनियरूपांश्चाप्सरः- प्रभृतिलक्षणान्कामानभिध्यायश्चिन्तयंस्तेपामनिन्यत्वासारत्वादिदोपान्हे नचिकेतोऽत्यस्राक्षीरतिसृष्टवान्परित्यक्तवानस्य हो बुद्धिमत्ता नव नैतामवा- १ स. स. ट. यनलक्ष । २ ख. घ. नित्यासा' ।

·३४ टीकाद्वयसमेतशांकरभाष्योपता- [अध्या० १ वल्ली २ ] सवानसि सङ्की मृति कुत्सितां मूढजनप्रवृतां वित्तमयीं धनमायाम् । यस्यां मृतौ मज्जन्ति सीदन्ति बहवोऽनके मूढा मनुष्याः ॥३॥ आ० टी०--॥३॥ गो० टी०-पुत्रादीनां गौणात्मत्वात्प्रियत्वम् । प्रियरूपान्प्रियं रूप्यते जन्यते यस्तेऽप्सरःप्रभृतिलक्षणास्तदादिस्वरूपान् । चिन्तयन्नित्यपेक्षितं पूरयति- तेषामिति । वृतयमोक्तेस्तात्पर्य दर्शयति- अहो इति । अनेन शिष्यस्तुतिः कृता । मूढजनेषु प्रवृत्ता मूढजनप्रवृत्ता तां धनप्रायां धनप्रचुरामित्यर्थः । सृतौ मार्गे । बहुशब्दस्य त्रित्वे न पर्य- वसानमित्याह--अनेक इति । ॥ ३ ॥ दूरमेते विपरीते विषूची अविद्या या च वियेति ज्ञाता । विद्याभीप्सिनं नचिकेतसं मन्ये न त्वा कामा बहवोऽलोलुपन्त ॥ ४ ॥ तयोः श्रेय आददानस्य साधु भवति हीयतेऽाद्य उ प्रेयो वृणीत इत्युक्तं तत्कस्माद्यतो दूरं दूरेण महताऽन्तरेणैते विपरीते अन्योन्यव्या. वृत्तरूपे विवेकाविवेकात्मकत्वात्तमःप्रकाशाविव । विषूची विषूच्यो नाना गती भिन्नफले संसारमोक्षहेतुत्वेनेत्येतत् । के ते इत्युच्यते-या चावि- धा प्रेयोविषया विद्योत च श्रेयोविषया ज्ञाता निर्माताऽवगता पण्डितै- स्तत्र विद्याभीप्सिनं विद्यार्थिनं नचिकेतसं त्वामहं मन्ये । कस्माघस्मा- दविद्वबुद्धिप्रलोभिनः कामा अप्सरःप्रभृतयो बहवोऽपि त्वा त्वां नालो- लुपन्त न विच्छेदं कृतवन्तः श्रेयोमार्गादात्मोपभोगाभिवाञ्छासंपाद- नेन । अतो विद्यार्थिनं श्रेयोभाजनं मन्य इत्यभिप्रायः ॥ ४ ॥ आ० टी०-॥४॥ गो० टी०-पौनरुक्त्यमाशङ्कय दूरमेते इति वाक्यस्य व्याव| शङ्कामाह- सयोरिति । विशेषो न दृश्यत इति भावः । परिहारमवतारयति-यत इति । दूरमि- त्यस्य व्याख्या-दूरेणेत्यादि । अन्तरेण भेदेन । एते वक्ष्यमाणे । परस्परभिन्नत्वे हेतुमाह-विवेकति । तत्र दृष्टान्तः-तम इति । सुब्लोपश्चान्दस इत्याह-विष्- च्याविति । भिन्नफलत्वं व्याचष्टे-संसारोति । संसारहेतुरविद्या मोक्षहेतुर्विद्येत्या- काङ्क्षापूर्वकं व्याचष्टे-के ते इति । या कर्मकाण्डे प्रसिद्धा प्रेयोविषया । इति. - भ १. कां संसृ । २ घ. च. 'वृत्तिं वि । ३ क. वृत्तय । ४ ङ. झ. न. ट. कामा अात".: ५ स्वां न लो । ६ पन्तो न ।

·[ अध्या० १ वाली २] काठकोपनिषत् । शब्दो वेदान्तप्रसिद्धयर्थः । परस्परसमुच्चयार्थश्वकारः । श्रेयो मोक्षो विषयः साध्यं यस्याः सा तथा । प्रसिद्धत्वात्कर्तृपदमाह-पण्डितैरिति । तत्र विद्याविद्ययोर्मध्ये किमतोऽन्यं नचिकेतसं जानाति नेत्याह-वामिति । नचिकेतसो विद्यायोग्यताया. माकाक्षापूर्वकमुत्तरवाक्यं हेतुपरत्वेन ब्याचष्टे-कस्मादित्यादि । अविद्वबुद्धिप्रलो. भिनोऽविवेकबुद्धिवशीकरणसमर्थाः । काम्यन्त इति कामाः । श्रेयोमार्गाज्ज्ञानमार्गान विच्छेदं कृतवन्तो विच्छिन्नसंबन्धं न कृतवन्तः । संबन्धविच्छेदे हेतुमाह-आत्मेति । आत्मनाऽप्सरःप्रभृतिकामेन जनितो यो (?) (य उप) भोगः मुखं तस्य वाञ्छेच्छा तस्या उत्पादनद्वारा न विच्छेदं कृतवन्त इत्यन्वयः । तात्पर्यमाह-अत इति । यतस्तैर्न वशं नीतोऽत इत्यर्थः । भाजनं पात्रं योग्यमित्यर्थः ॥ ४ ॥ अविद्यायामन्तरे वर्तमानाः स्वयं धीराः पण्डितं- मन्यमानाः । दन्दम्यमाणाः परियन्ति मूढा अन्धे- नैव नीयमाना यथाऽन्धाः ॥ ५॥ ये तु संसारभाजना अविद्यायामन्तरे मध्ये घनीभूत इव तमसि वर्त- माना वेष्टयमानाः पुत्रपश्चादितृष्णापाशशतैः स्वयं वयं धीराः प्रज्ञावन्तः पण्डिताः शास्त्रकुशलाश्चेति मन्यमानास्ते दन्द्रम्यमाणा अत्यर्थ कुटिला- मनेकरूपां गतिं गच्छन्तो जरामरणरोगादिदुःखैः परियन्ति परिग- च्छन्ति मूढा अविवेकिनोऽन्धेनैव दृष्टिविहीनेनैव नीयमाना विषमे पथि यथा बहवोऽन्धा महान्तमनर्थमृच्छन्ति तद्वत् ॥ ५ ॥ आः टी०--॥५॥ गो० टी०-विद्याभिनिवेशायाविद्याधिकारिणो दर्शयति--ये वित्यादिना । संसारभाजनाः संसारयोग्याः । अन्तरं कार्यकरणसंघातसारभूतो मध्यमो देशस्तत्र वर्त. मानास्तादात्म्याभिमानवन्तः । वेष्टयमाना बध्यमानाः । कैरित्याकाङ्क्षायामाह-पुत्रोति । पुत्रादितृष्णा एव पाशशतानि तैरित्यर्थः । अत एव स्वयं धीराः प्रज्ञावन्तो वय. मेव लौकिके प्रज्ञाशालिनः शास्त्रीयप्रज्ञाशालिन इति मन्यमाना इत्यर्थः । कार्यकारणा. घभिमानशालिनां गतिमाह-त इति । यङन्तद्रम गतावितिधात्वर्थमादाय दन्द्रम्यमाणा इति पदं व्याचष्टे-कुटिलामित्यादेना । अनेकरूपामुत्तरायणादिरूपां गतिं मार्ग- मिच्छन्तः प्रार्थयन्तः । जराशब्दो दुःखहेत्ववस्थोपलक्षणार्थः । रोगो धातुवैषम्यम् । १ क. ज. °मानाः प । २ छ. पर्यन्ति । ३ क. ख. छ. 'भाजो ज । ग, हु, च. भाज- नोऽवि । घ. 'भाजोऽवि। ४ क. ग. घ. च. यं धी। न. यं च धी। ५ झ. अ. ठ. स्तेऽतो द। ६ म. गतिमिच्छ । ७क. अ. न्धेनेव । ८ ङ. व नी । ९ क. नेनेव ।

·.. ३६ टीकाद्वयसमेतशांकरभाष्योपेता- [ अध्या० १ वल्ली २] आदिशब्देन मन:पीडादिपारग्रहः । तेननितैर्दुःखैः परिगच्छन्ति परितः स्वर्गादिषु भ्रम- न्तीत्यर्थः । अविवेकिनः । संसारावध्यदर्शिनः । तत्र दृष्टान्तमाह-अन्धेनैवेति । नयनस्थानमाह-विषय इति । कण्टकपाषाणादिगर्तादिसहित इत्यर्थः । यथाऽन्धा, इति श्रुतिपदं व्याचष्टे-बहव इति । महान्तमनर्थ कण्टकतोदनपङ्गत्वदेशविशीर्णत्वा- दिरूपमृच्छन्ति प्राप्नुवन्ति यथा तद्वद्भ्रमन्त्यविवेकिन इत्यन्वयः ॥ ५ ॥ न सांपगयः प्रतिभाति बालं प्रमायन्तं वित्तमो- हेन मूढम् । अयं लोको नास्ति पर इति मानी पुनः पुनर्वशमापद्यते मे ॥ ६ ॥ अत एव मूढत्वान्न सांपरायः प्रतिभाति । संपरैयत इति संपरायः परलोकस्तत्माप्तिप्रयोजनः साधनविशेपः शास्त्रीयः। सांपरायः स च बालमविवेकिनं प्रति नै प्रतिभाति न प्रकाशते नोपतिष्ठत इत्येतत् । प्रमावन्तं प्रमादं कुर्वन्तं पुत्रपश्चादिप्रयोजनेष्वासक्तमनसं तथा वित्त- मोहेन वित्तनिमित्तेनाविवेकेन मूहूं तमसाऽऽच्छन्नं सन्तमयमेव लोको योऽयं दृश्यमानः स्न्य नपानादिविशिष्यो नास्ति परोऽदृष्टी लोक इत्येवं मननशीलो मानी पुनः पुनर्जनित्वा वैशं मदधीनतामापद्यते मे मृत्यो- मम जननमरणादिलक्षणदुःखप्रवन्धारूढ एव भवतीत्यर्थः । प्रायेण ह्येवं- विध एव लोकः॥ ६ ॥ आ०टी०- सम्यक्पराकाले देहपातादृर्श्वमेवेयते गम्यत इति शेषः ॥ ६ ॥ गो० टी०-पूर्वोक्तार्थ हेतुत्वेनाऽऽदायोत्तरं व्याचष्टे- अत एवेति । अतःशब्दा- र्थमाह --मूढत्वादिति । परे काले देहपतनादूर्व सम्यगीयते गम्यत इति संपरायः । अथवा सम्यक्पर इत्युपलक्षणम् । परापरब्रह्मप्राप्तिकाले प्रारब्धविगमानन्तरमित्यर्थः । तत्प्राप्तिप्रयोजनः परापरब्रह्मप्राप्तिः प्रयोजनं यस्य स तथा । साधनविशेषश्चोंकारध्या- नादिः शास्त्रीयः प्रसिद्धो यः स बालं पुत्रपश्चादिष्वासक्तत्वादविवेकिनं प्रति नोपति- ठते बालो नानुतिष्ठतीत्यर्थः । प्रमादं कुर्वन्तं व्याचष्टे-पुत्रेति । पुत्रादिसाध्यप्रयो- जनेषु न केवलमासक्तमनसं न भाति किं त्वन्यथाऽपीत्याह-तथेति । मूढमिति । १ घ. यः संपरायः। प्र । २ झ. ट. "पर ईयत इ° । ३ ख. रे सम्यक्परे काल ईयत इ। ग, घ रे सम्यक्परे लोक ईयत इ । ४ झ. अ. ट. स बा । ५ क. ख. ज. न भा। ६ क. ग. घ. इ. च. छ. ज. 'नस्तया वि। ७ झ. न. सन्तं न त्वय । ८ च. 'मानोऽन्न । ९ ख. °नः स्वन । १० , भ. रोऽप्यद । ११ घ. 'टो मनुष्यालोक । १२ क. वशम । १३ ख. घ. ग.शंस म।

·[ अध्या० १ वल्ली २] काठकोपनिषत् । वित्तातिरिक्तपुरुषार्थमपश्यन्तं तदर्जनादौ व्यासक्तचित्तमित्यर्थः। अत एव तमसाऽऽच्छा- मित्याह-तमसेति । अविवेकनेत्यर्थः । तमसा सांपरायो न मातीत्यन्वयः । ननु द्रव्यासक्ततयाऽयं लोको न भायात्परस्तु भातीत्याशङ्कय कैमुतिकन्यायेनाऽऽह- न त्वयमेवेति । लोकं विशिनष्टि-रूयन्नेति । इतिशब्द उक्तपरामी। मानाति : वित्ततृष्णयाऽभिमानवानित्यर्थः । सकृदुत्पन्नस्य पुनः पुनर्यमवश्यताऽनुपपन्नेत्यत आह- जनित्वेति । प्रबन्धः प्रवाहः । ननु धर्मार्थकामेषु सर्व एव लोक आसक्तश्चेद्विद्याधिका- रिणोऽभावादुपनिषदां व्यर्थतेत्याशङ्कयाऽऽह-प्रायेणेति । उत्सर्गतः कामाधासक्त एव जन इत्यर्थः । हिशब्दः प्रसिद्धार्थकः ॥ ६ ॥ श्रवणायापि बहुभिर्यो न लायः शृण्वन्तोऽपि बहवो यं न विद्युः। आश्चर्यो वक्ता कुशलोऽस्य लब्धाऽऽश्चर्यो ज्ञाता कुशलानुशिष्टः ॥ ७ ॥ यस्तु श्रेयोर्थी सहस्रेषु कश्चिदेवाऽऽत्मविद्भवति त्वद्विषो यस्माच्छ्व- णायापि श्रवणार्थ श्रोतुमपि यो न लभ्य आत्मा बहुभिरनेकैः शृण्व- न्तोऽपि बहवोऽनेकेऽन्ये यमात्मानं न विद्युन विदन्त्यभागिनोऽसंस्कृ- तात्मानो न विजानीयुः । किंचास्य वक्ताऽप्याश्चर्योऽद्भुतवदेवानेकेषु कश्चिदेव भवति । तथा श्रुत्वाऽप्यस्याऽऽत्मनः कुशलो निपुण एवाने. केषु लब्धा कश्चिदेव भवति । यस्मादाश्चर्यो ज्ञाता कश्चिदेव कुशलानु. शिष्टः कुशलेन निपुणेनाऽऽचार्येणानुशिष्टः सन् ॥ ७ ॥ आ० टी०-॥ ७॥ गो० टी०-यस्त्वनेकजन्मार्जितसुकृतप्रसादासादितशुद्धबुद्धिः कामादिविमुखो निर- तिशयपुरुषार्थ ब्रह्म प्रत्यक्त्वेन जानाति सहस्रेषु नचिकेतःसदृशः कश्चिदेव भवतीत्याह- यास्त्विति । तत्र हेतुपरमुत्तरमाह-यस्मादिति । ननु मेघसंदेशायसन्नप्यर्थः श्रूयत इत्याशङ्कचाऽऽह-श्रवणार्थमिति । तस्य व्याख्या-श्रोतुमपीति । अनेकैः श्रोतुमपि यो न लभ्य इत्यन्वयः । अयमाशयः- श्रवणस्य दृष्टफलत्वानिर्विष. यस्य च साक्षात्काराजनकत्वाजनितस्यापि प्रतिभाप्रत्ययवद्धान्तित्वादात्माऽविषय एवे. ष्टव्य इति । केषांचिच्छ्रोतुं दुर्लभोऽन्येषां ज्ञातुं दुर्लभ इत्याह-शृण्वन्तोऽपीति । अन्य इति पूर्वोक्ताधिकारिभ्य इत्यर्थः । न विदन्तीत्येतद्धेतुपूर्वकं व्याचष्टे--अभागिन इति । तद्व्याचष्टे---असंस्कृतति । नित्यनैमित्तिकैरसंस्कृत आत्माऽन्तःकरणं येषां ते तथोक्ताः । यस्माच्छ्रोतारश्च ज्ञातारश्च दुर्लभास्तस्मात्कश्चिदेवाधिकारी भवतीति पूर्वेणा- १ ग. 'देक आत्म । २ . स. ट. °पि न ।

·३८. टीकादयसमेतशांकरभाष्योपेता- [अध्या० १ वल्ली २ न्वयः । एवं श्रोतारं महीकृत्य वक्तारं मही करोति-किंचति । न केवलं श्रोता दुर्लभी वक्ताऽपीत्यर्थः । अस्याऽऽत्मनः । आश्चर्यशब्दोऽद्भुतवाचीति तत्सदृशे लक्षणे- त्याह-- अद्भुतवदेवेति । यथाऽनेकेषु पदार्थेषु कश्चिदेव पदार्थ आश्चर्यकर एवं . वक्ताऽपि कश्चिदेव भवतीत्यर्थः । वक्तृत्वदौर्लम्यानन्तरं श्रोतृष्वनेकेषु लब्धाऽप्यात्मनः कुशल एव कश्चिदेव भवतीत्याह-तथेति । यथा वक्ता दुर्लभस्तथेत्यर्थः । कुशल एव युक्त्यनुभवसमर्थ एव । तत्र हेतुमाह--यस्मादिति । निपुणेन साक्षात्कृतब्रह्मतत्त्वे. नाऽऽचार्येणानुशिष्टो वेदान्तैः शिक्षितः सञ्ज्ञाता साक्षात्कारवान्कश्चिदेव मवति यस्मात्त. स्मात्कश्चिदेवाऽऽत्मनो लब्धेत्यन्वयः ॥ ७ ॥ कस्मात्-- न नरेणावरेण प्रोक्त एष सुविज्ञेयो बहुधा चिन्त्य- मानः । अनन्यप्रोक्ने गतिरत्र नास्त्यणीयान्ह्य- तळमणुप्रमाणात् ॥ ८॥ नाहि नरेण मनुष्येणावरेण प्रोक्तोऽवरेण हीनेन प्राकृतबुद्धिने- त्येतदुक्त एष आत्मा यं त्वं मां पृच्छसि । न हि सुष्टु सम्यग्विज्ञेयो विज्ञातुं शक्यो यस्माद्बहुधाऽस्ति नास्ति कर्ताऽकर्ता :शुद्धोऽशुद्ध इत्या- घनेकपा चिन्त्यमानो वादिभिः । कथं पुनः सुविज्ञेय इत्युच्यते-- अनन्यप्रोक्तेऽनन्येनापृथग्दर्शिनाऽऽचार्येण प्रतिपाद्यब्रह्मात्मभूतेन प्रोक्त उक्त आत्मनि गतिरनेकोऽस्तिनास्तीत्यादिलक्षणा चिन्ता गतिरत्रा- मित्रात्मनि नास्ति न विद्यते सर्वविकल्पगतिप्रत्यस्तमितत्वादात्मनः । अथवा स्वात्मभूतेऽनन्यास्मिन्नात्मनि प्रोक्तेऽनन्योक्ते गतिरत्रान्याऽव. मतिर्नास्ति ज्ञेयस्यान्यस्याभावान् । ज्ञानस्य ह्येषा परी निष्ठा यदात्मै- कलाविज्ञानम् । अतोऽवगन्तव्याभावान गतिरत्रावशिष्यते । संसारग- निर्वाऽत्र नास्त्यनन्य आत्मनि भोक्ते नान्तरीयकत्वात्तद्विज्ञानफलस्य मोक्षस्य । अथवा प्रोच्यमानब्रह्मात्मभूतेनाऽऽचार्येण प्रोक्त आत्मन्यग- तिलवबोधोऽपरिज्ञानमत्र नास्ति । भवत्येवावगतिस्तद्विषया श्रोतुस्त- देस्म्यहमित्याचार्यस्येवेत्यर्थः । एवं सुविज्ञेय आत्माऽऽगमवत्ताऽऽचार्ये. * ' बहुधा चिन्त्यमानः' इत्यस्य स्थाने अणुरेष धर्म इति वर्तते ट. पुस्तके । १ क. 'मनुप' । २ ख. ङ च ज. अ. ट. "वरप्रो । ३ घ 'प्रोक्तो नरे । ४ झ.. ट. "धास्ती'। ५ च. म. क्षणचि । ६ कु. °ल्पप्र । ७ घ. नन्येऽस्मि । ८ घ. प्रोक्ते ग । ९क. ख. ज. 'प्रोक्तेऽत्र गतिरन्यस्याव । १. झ. अ. ट. "रा काष्ठा । ११ घ. न्यनवग। १२ क. ख. प. उ. च. ज. 3. दनन्योऽह । ट, दहमस्म्यह।

·कृपय नाम [ अध्या० १ वल्ली २] কাশীধাম काठकोपनिषत् । ३९ राणय णानन्यतया पोक्तः । इतरथा [ह्य ]णीयानणुप्रमाणादपि संपचत आत्मा । अतयंमतयः स्वर्बुद्धयाऽभ्यूहेन केवलेने तर्केण । तय॑र्मा- णेऽणुपरिमाणे केनचित्स्थापित आत्मनि ततो ह्यणुतरमन्योऽभ्यूहति ततोऽप्यन्योऽणुसममिति न हि कुतर्कस्य निष्ठा कचिद्विद्यते ॥ ८ ॥ आ० टी०- अणुत्वं परोक्षत्वम् ॥ ८ ॥ गो० टी०--ननु वाक्यार्थव्युत्पत्तिमताऽप्याचार्येणानुशिष्टोऽधिकारी स्वाधिकारसा- माज्ज्ञास्यति लब्धा च भविष्यतीत्याशङ्कते--कस्मादिति । श्रोत्रियं ब्रह्मनिष्ठमिति- श्रुत्यन्तरे व्युत्पत्तिव्यतिरेकेण ब्रह्मनिष्ठताया आचार्यविशेषणत्वेन श्रुतत्वात्तादृगाचार्योक्त आत्मा ज्ञातुं लब्धं च शक्य इत्याशङ्कयाऽऽह-न नरेणेत्यादिना । मनुष्येण मनुष्य- त्वाभिमानवताऽत एवावरण । अवरपदार्थमाह--हीनेनेति । प्राकृतबुद्धिना प्रकृतित आगतेषु पश्वादिष्वभिमानरूपा बुद्धिर्यस्य स प्राकृतबुद्धिस्तेनेत्यर्थः । यं पृच्छसि येयमि- त्यादिनेति शेषः । तत्र हेतुमाह-- यस्मादिति । शून्यवादिव्यतिरिक्तवादिभिरस्तीति चिन्त्यमानस्तैर्नास्तीति चिन्त्यमानोऽस्तति पक्षे सांख्यव्यतिरिक्तैः कर्ताऽशुद्ध इत्यकर्ता शुद्ध इति वेदान्तिभिश्च स एव ब्रह्माभिन्न इति चिन्त्यमानो यस्मात्तस्माद्विप्रतिपत्तिमत्ता ( ता ) ह्यपदिष्टोऽर्थो न लब्धुं शक्य इति भावः । केनाऽऽचार्येणोपदिष्ट आत्मा ज्ञातव्य इति पृच्छति--कथमिति । प्रतिपाद्यब्रह्मात्मभूतेन जीवन्मुक्तेन शिष्यबुद्धिपरिपाकप्रेरणा- वता छुपदिष्ट आत्मा लब्धुं शक्य इत्याह-उच्यत इति । नान्योऽनन्यस्तेन (ब्रह्मणः सकाशादिति शेषः । विषयेण विषयी लक्ष्यत इत्याह-अपृथग्दर्शिनेति । अभेददर्शि- नेत्यर्थः । तदेव विवृणोति-प्रतिपायेति । वेदान्तः प्रतिपाद्यो ज्ञेयो योऽभिन्नात्मा तत्स्वरूपणेत्यर्थः । आत्मन्युक्ते सतीत्यन्वयः । गतिशब्दस्य पूर्वोक्तविकल्पविषयचिन्तापर- त्वमादाय व्याचष्टे- मतिरिति । सर्वे च ते विकल्याश्च सर्वविकल्पास्तद्विषया गतय. (ति ) चिन्ता प्रत्यस्तमिता लीना यस्मिंस्तस्य भावस्तत्त्वं तस्मात् । आचार्यपदाध्याहा- रेणार्थान्तरमाह- अथवेति । स्वात्मभूते ब्रह्मात्मभूतेऽनन्य इत्येवंरूपेणाऽऽत्मनि प्रोक्ते प्रकर्षणोपदिष्टे सतीत्यन्वयः । अत्राऽऽत्मनि ब्रह्माहमस्मीत्यवगतेरन्येति शेषः । ज्ञेयस्या- न्यस्याभावादिति । ब्रह्मात्मैक्याद्भिन्नस्याभावादित्यर्थः । आत्मैकत्वेन विज्ञप्तिरभिव्यक्ति- १ फ. ख. ज. प्रोक इत्यर्थः । इ । २ ग. . झ. ज. ठ. "णुतरोऽणुप्र' । ३ क. य॑मणु- प्रमाणो न त । ख. ज. 'यमणुप्रमाणादत° । ४ क. ख. ज. बुद्धयभ्यू । ग. च. बुद्ध्यूहे । ५ क. घ. च. °न तय॑ । ६ क. ग. माणोऽणु । ७ डा. ग. ट. °णुप्रमा । ८ क. ख. ग. ङ. च. ज. स.ट. ट. ततोऽणु । ९ ग. च. तोऽप्यणुतरमि । १० 6. "तरमि । ११ क. ख. घ. क. ज. ठ. हि त° । १२ द. छ, आत्मभूते । .

·। ४० टीकाद्वयसमेतशांकरभाष्योपेता- [अध्या० १ वल्ली २] रात्मैकत्वविज्ञानम् । फलितमाह --अत इति । यतो ब्रह्मात्मैकत्वमेव ज्ञेयं तज्ज्ञानं गति- रत इत्यर्थः । गन्तव्याभावाद्गन्तव्यान्तराभावाद्यतो न प्राप्तव्यान्तरमतो गतिर्ज्ञानान्तरं नाव. शिष्यत इत्यर्थः । गतिरत्र नास्तीत्यंशस्यार्थान्तरमाह-संसारगतिवेति । अनन्य आत्मनि गुरुणा प्रोक्त आत्मनि संसारगतिः संसारप्रतिभासः सत्यत्वेन नास्ति कर्तृत्वादेः संसारस्यामा- स एव प्रत्यय इति भावः । ननु विज्ञानस्य न संसारनिवृत्तिमुख्यं फलं तत्कथं संसारावगतिनि- षेध इति । नेत्याह-नान्तरीयकत्वादिति । विज्ञानफलस्य मोक्षस्याऽऽनन्दावाः संसारनिवृत्तिर्ना ( ना ) न्तरीयकत्वादित्यर्थः । अगतिरिति परिच्छेदेनार्थान्तरमाह- अथवेति । प्रोच्यमानं यद्ब्रह्म तदात्मभूतेनाऽऽचार्येण शिप्यबुद्ध्या बिम्बेश्वरभूतेनोपदिष्ट आत्मनि शिष्यस्याधिकारिणोऽनवबोध आत्मविषये नास्त्येव, बोधो भवत्येवेत्यर्थः । इद. मुपलक्षणं प्रतिबद्धबोधस्यापि । बोधे प्रतिबन्धो न भवतीति भावः । श्रोतुर्बोधमभिनीय दर्शयति-तदस्म्यहमिति । तत्प्रत्यगभिन्नमहमस्मीत्यर्थः । तदनन्योऽहमिति पाठेऽप्य- यमेवार्थः । तत्रोपमानमाह-आचार्यस्येवेति । वृत्तानुवादपूर्वकमुत्तरवाक्यमवतारयति- एवमिति । अनन्यतया स्थितेनाऽऽचार्येण प्रोक्त आत्मा मुविज्ञेय इति प्रथमव्याख्या- नुवादः । न केवलमाचार्येणोपदिष्ट आत्माऽपि त्वागमेनापीत्याह-- आगमवतेति । अव. गमवतेति पाठः सुगमः । द्वितीयव्याख्यान आचार्य णानन्यतयाऽनन्य इत्येवंरूपेण प्रोक्त आत्मा सुविज्ञय इत्यनुवादः । तृतीये समः । चतुर्थ आचार्येणैव प्रोक्त आत्मा सुविज्ञेय इत्येवकाराध्याहारेणानुवादो व्याख्येयः । पृथग्दर्शिना तूपदिष्ट आत्मा परोक्ष एवेत्याह- इतरवेति । पृथग्दर्शिनोपदिष्ट आत्माऽणुः परोक्षः परोक्षादपि परोक्षोऽणीयानणुप्रमाणा- दप्यल्पपरिमाणादप्यणीयान्संपद्यत इत्यर्थः । हिरप्यर्थः । अल्पपरिमाणादप्यणुतरः संपद्यत आत्मेत्यत्र हेतुमाह-अतळमिति । अणीयानित्युपक्रमे पुंलिङ्गनिर्देशादतर्यामिति नपुंसकः पुंलिङ्गत्वेन विपरिणेय इत्याह- अतयं इति । तर्केण ज्ञेयस्तयों न तक्योऽतळः । ननु तर्कस्यानुमानत्वेन प्रमाणत्वाच्छृतिवद्वस्त्ववबोधकत्वात्कथं तर्का. गम्य आत्मेत्यत आह– स्वबुद्ध्याऽभ्यूहेनेति । स्वाधीना बुद्धिः स्वबुद्धिर्न गुर्वाधु- पदेशेन संस्कृता तयाऽभ्यूह आरोपस्तेन तर्केणेत्यर्थः । तथा सत्यनुमानस्य मन्तव्य इति श्रुत्या वेदान्तसहायत्वमुक्तं बाधितं स्यादित्याशङ्कयाऽऽह-केवलेति । श्रुत्य- सहायेनेत्यर्थः । तथा च श्रुत्यनुकूलतर्कस्य समूलत्वात्प्रामाण्येऽपि केवलस्य नार्थनि- श्चायकतेति भावः । केवलेन तर्केणातयं इत्यन्वयः । विपक्षे दण्डमाह--तय॑माण इति । तय॑माण आत्मनि केनचित्तार्किकेणाणुपरिमाणे स्थापित इत्यन्वयः । एकेना- । * एतदनुरोधेन भाष्येऽपि गन्तव्याभावादिति पाठः स्यादित्यनुमीयते । Maint- ------mummmm १. प्र. द. “येण प्रो।

·[अध्या० १ वल्ली २] काठकोपनिषत् । ४१ णुत्वेन स्थापित आत्मन्यन्योऽपि तार्किकंमन्योऽन्यथाऽम्यूहतीत्याह-तत इति । ततः पूर्वस्मात्परिमाणादणुतां ततोऽपि परोक्षतामन्यस्तार्किक उहति । हि प्रसिद्धमेतत् । ततोऽपीति । पूर्ववत् । ननु कश्चित्तार्किकाग्रणीः परिमाणस्य निष्ठां वेत्स्यतीति नेत्याह- न हीति । कुत्सिततर्कः कुतर्क उत्प्रेक्षामात्रनिबन्धनस्तस्य निष्ठा कस्मिंश्चिद्विषये परि- समाधिः काचिदपि न विद्यत इत्यर्थः ॥ ८ ॥ नैषा तर्केण मतिरापनेया प्रोक्तोऽन्येनैव सुज्ञानाय प्रेष्ठ । यो त्वमापः सत्यतिबंतासि ताङ्नो भूया. नचिकेतः प्रष्टा ॥ ९ ॥ अतोऽनन्यप्रोक्त आत्मन्युत्पन्ना येयमागमपातपाद्यातऽऽममतिनैषा तर्केणं स्वबुदयभ्यूहमात्रेणाऽऽपनेया न पापणीयेत्यर्थः । नापनेतव्या वाँ न हातव्या । तार्किको ह्यनागमज्ञः स्वबुद्धिपरिकल्पितं यत्किचिदेव कथयति । अत एव च येयमागमप्रभूता मतिरन्येनैवाऽऽगमाभिज्ञेनाऽs. चार्येणैव तार्किकात्मोक्ता सती सुज्ञानाय भवति । हे प्रेष्ठ प्रियतम । का पुनः सा तर्कागम्या मतिरित्युच्यते । यां त्वं मति मदरमदानेनाऽऽपः प्राप्तवानसि । सन्याऽवितथविषया धृतिर्यस्य तव स त्वं सत्यधृतिर्बता- सीत्यनुकम्पयन्नाह मृत्युर्नचिकेतसं वक्ष्यमाणविज्ञानस्तुतये । त्वादृक्त्व- तुल्यो नोऽस्मभ्यं भूयाद्भवताद्भवत्वन्यः पुत्रः शिष्यो वा प्रष्टा । कीट- ग्याक्त्वं हे नचिकेतः प्रष्टा ॥ ९ ॥ आ० टी०-॥ ९॥ गो० टी०--फलितमाह--अत इति । यतस्तर्कानधीनाऽत इत्यर्थः । अनन्येना- पृथग्दर्शिना प्रोक्ता आत्मनि विषय आगमप्रतिपाद्या तरति शोकमात्मविदित्यागमेन फल- स्वेन प्रतिपाद्या येयं मतिरेषा तर्केण न प्रापणीया न परिणेयेत्यर्थः । पुनर्नकारग्रहणमन्व- यार्थम् । अर्थान्तरमाह--नापनेतव्येति । न हातव्या न बाधनीया । वाशब्दः पक्षा- न्तरद्योती । प्रथमपक्षे ह्यात्मविषया मतिर्न तर्केण जननीयेत्यर्थः । द्वितीये कुतर्कादि. नाऽऽगमननितमतिर्न बाधनीयेत्यर्थः । नन्वागमानुकूलतर्कस्यापि निषेधः स्यादित्याशङ्कय १ ट. क्ता ह्यन्येन सु। २ ख. ज ण मतिः स्व । ३ घ. झ. ज. ट. बुद्धयाऽभ्यू । ४ क. घ. द. वा न हन्तव्या । ख. ज. झ. न. ट. ठ. वा नोपहन्तव्या । ५ ख. ग. कल्पय । ६ क. ख. ज. प्रसूता। ७ घ. 'रनन्ये । ८ च. °र्किकप्रोक्ता ! ९ ग. ङ, च. तिरुच्य । १० ग. झ. म. द. द्रवत्व । .

·४२ टीकादयसमेतशांकरभाष्योपेता- [अध्या० १ वल्ली२ ] कुतर्कस्यैव निषेध इत्याह-- तार्किक इति । यत्किचिदेव कथयतीत्यन्वयः । यत्किचि. त्प्रत्यगभिन्नस्य तटस्थत्वादिकम् । तदपि प्रमाणमूलमिति चेन्नेत्याह-स्वबुद्धिपरिक- ल्पितमिति । तत्र हेतुः-अनागमज्ञ इति । हि यस्मादाममार्थानभिज्ञस्तार्किकस्तस्मा- स्वबुद्धिपरिकल्पितमेव यत्किचित्कथयतीत्यन्वयः। अपृथग्दर्शिनाऽऽचार्येणोपदिष्ट आत्मा ज्ञातुं शक्य इत्युक्तमर्थ श्रुतिर्निगमयतीत्याह--अत एवेति । यतस्तर्कजन्या न भवतीत्यत इत्यर्थः । कस्मादन्येनेत्यपेक्षायां पूरयति--तार्किकादिति । प्रोक्ता प्रकर्षे- णोपदिष्टेत्यर्थः । सुज्ञानाय साक्षात्काराय । प्रियतमेति संबोधनं नचिकेतसः । आका. सापूर्वकमुत्तरवाक्यमवतारयति--का पुनरिति । मतेरुत्तरक्षणे प्राप्यमाणत्वात्प्राप्तवा- नसीति निर्देशः । वरप्रदानस्याग्निविद्यादिप्राप्तिपर्यन्तत्वाद्वाऽसीति निर्देशः । अवितथः परमार्थ आत्मा विषयो यस्याः सा तथा । अनुकम्पयन्दयां कुन्नित्यर्थः । नचिकेतस- मनुकम्पयन्वक्ष्यमाण[विज्ञानस्तुतय आहेत्यन्वयः । हे नचिकेतो यादृक्त्वं प्रष्टा त्वत्तु- ल्योऽस्मभ्यं तादृक्पुत्रः शिष्यो वा भवत्वित्युत्तरवाक्यान्वयः ॥ ९ ॥ पुनरपि तुष्ट आह- जानाम्यह५ शेवधिरित्यनित्यं न ह्यधुवैः प्राप्यते हि ध्रुवं तत् । ततो मया ना(न)चिकेतश्चितोऽनि- रनित्यैईव्यैः प्राप्तवानस्मि नित्यम् ॥ १० ॥ जानाम्यहं शेवधिनिधिः कर्मफललक्षणो निधिरिव प्रार्थ्यत इति । असावनित्यमनित्य इति जानामि । न हि यस्मादनित्यैरध्रुवैर्नित्यं ध्रुवं तत्माप्यते । परमात्माख्यः शेवधिः । यस्त्वनित्यसुखात्मकः शेवधिः स एवानित्यैव्यैः प्राप्यते। हि यतस्ततस्तस्मान्मया जानताऽपि नित्यमनि- त्यसाधनैर्न प्राप्यत इति ना ( न )चिकेतश्चितोऽग्निरनित्यैव्यैः पश्चा- दिभिः स्वर्गसुखसाधनभूतोऽग्निनिवर्तित इत्यर्थः । तेनाहमधिकारापन्नो नित्यं याम्यं स्थानं स्वर्गाख्यं नित्यमापेक्षिकं प्राप्तवानस्मि ॥१०॥ आ० टी०-मया जानताऽपि बह्वायासं कर्म कृतं त्वं दीयमानमपि तत्फलं न गृह्णासि मत्तोऽधिकप्रज्ञोऽसीति संतोषात्स्तोतीत्याह--पुनरपि तुष्ट आहेति ॥ १० ॥ गो० टी०-मया जानताऽपि बह्वायासं कर्म कृतं तत्फलं दीयमानमपि न गृह्णासि १ झ. म. ट. °फलं ल । २ क. ख. ग. "त्यमिति । ३ ख. ज. झ. म. द. वैयनित्यं ४ ख. ज. 'माख्यः । ५ क. ख. ज. यस्तु नि । ६ झ. अ. ति । नचि । ७ क. र्थः । ततोऽह।

·[ अध्या.० १ वाली २] काठकोपनिषत् । ४३ ततो मत्तोऽप्यधिकतरप्रज्ञोऽसीति संतोषात्स्तोतीत्याह-पुनराप तुष्ट आहेत्यादिना । शेवधिशब्देन निधिशब्दपर्यायेण कथं कर्मफलमुच्यते भूस्थापितहिरण्याद्यर्थकस्वानिधि- शब्दस्येत्याशङ्कय कामनाविषयत्वगुणयोगाच्छेवधिशब्दः कर्मफले विद्यत इत्याह- निधिरिवेति । शेषधिशब्दस्य पुंलिङ्गत्वादाह--अनित्यमनित्य इतीति । तन्न प्राप्यत इत्यन्वयः । ध्रुवशब्दार्थमाह-परमात्मति । तबनित्यसुखप्राप्तिः केनेत्यत आह-यस्त्विति । हे नचिकेतो नित्यमनित्यसाधनैर्न प्राप्यत इति जानताऽपि मयाऽग्निश्चित इत्यन्वयः । पदार्थमुक्त्वा वाक्यार्थमाह-अनित्यरिति । तेन चितेना- ग्निनाऽधिकारापन्नो धर्माधर्मफलयोः प्रदानेन जन्तूनां नियन्तृत्वमापनः । याम्यमिति । यमयति नियच्छतीति यमस्तस्येदं याम्यं तेनाधिष्ठितमिति यावत् । ननु कर्मफलस्य तद्यथेहेत्यादिश्रुत्याऽनित्यत्वश्रवणात्कथं नित्यत्वं तत्राहि-आपेक्षिकमिति । किंचि. कालावस्थायीत्यर्थः ॥ १० ॥ कामस्याऽऽप्ति जगतः प्रतिष्ठां तोरनन्त्यमभयस्य पारम् । स्तोममहदुरुगायं प्रतिष्ठां दृष्ट्वा धृत्या धीरो नचिकेतोऽत्यनाक्षीः ॥ ११ ॥ त्वं तु कामस्याऽऽप्तिं समाप्तिम् , अत्रैवेहैव सर्वे कामाः परिसमाप्ताः, जगतः साध्यात्माधिभूताधिदेवादेः प्रतिष्ठामाश्रयं सर्वात्मकत्वात् , तोः फलं हैरण्यगर्भ पर्दैमनन्त्यमानन्त्यम् । अभयस्य च पारं परां निष्ठाम् । स्तोमं स्तुत्यं महदणिमाद्यैश्वर्याद्यनेकगुणसंहतं स्तोमं च तन्म- हल निरतिशयत्वात्स्तोममहत् । उरुगायं विस्तीर्णा गतिम् । प्रतिष्ठा स्थितिमात्मनोऽनुत्तमामपि दृष्ट्वा धृत्या धैर्येण धीरो धीमान्सचिके- तोऽत्यसाक्षीः परमेवाऽऽकाङ्क्षन्नतिसृष्टवानसि सर्वमेतत्संसारभोगजा- तम् । अहो बतानुत्तमगुणोऽसि ॥ ११ ॥ आ० टी०--॥ ११ ॥ गो० टी०-आहिरण्यगर्भपदाद्विरक्तस्य ब्रह्मविद्यायामधिकार इत्येतद्दर्शयितुं प्रष्टारं स्तौति-त्वं त्विति । अत्रैवेति पदं व्याचष्टे-इहैवेत्ति । हिरण्यगर्भपद इत्यर्थः । १ क. छ. स. अ.ट. स्तोमं म । २ क. ख. घ. ङ. च. ज. झ. ठ. अत्र हि स । ३ ख. ज. श. म. ट. ठ. तोरुपासनायाः फ°। ४ व. दमा । ५ ट. स्तुत्यमाण । ६ अ. महच्चाणि । ७क. ख. च. ज. °णसहितं । ८ घ. संगतं । १. ङ. ट. "त्वादुरु । १० ग. घ. झ. अ. स्तोम म। ११ घ. 'स्तीर्णग । १२ ख. 'मानाचि । १३ ग. घ. इ. च. 'नत्य । १४ घ. °सि त्वम् ।

·टोकादयसमेतशांकरभाष्योपेता- [अध्या० १ बल्छी २] हिरण्यगर्भपदस्याध्यात्माधिभूतादिसहितसर्वजगदाश्रयत्वे हेतुमाह-सर्वात्मकत्वादिति । आनन्त्यपदापेक्षितक्रतुफलं हिरण्यगर्भपदमित्याह-क्रतोः फलमित्यादिना । ऋतु. हिरण्यगर्भोपासना । आनन्त्यमापेक्षिकम् । एवमुत्तरपदेष्वपि द्रष्टव्यम् । भाष्ये प्रथम- चकार आनन्त्याभयसमुच्चयार्थः । द्वितीयः स्तोममहत्त्वगुणसमुच्चयार्थः । संहतमिति । विशिष्टमित्यर्थः । पदार्थमभिधाय तदनुवादेन हेतुं दर्शयति--स्तोमं चेत्यादिना । अनेककालावस्थायि हिरण्यगर्भपदं गम्यत इति व्युत्पत्त्या विस्तीर्णगतिरित्युच्यते । हे नचिकेत इति संबोधनमत्यनाक्षीरित्यत्र द्रष्टव्यम् । किं त्यक्तवानसीत्यपेक्षायां प्रोक्तहिरण्यगर्भपर्य. न्तसंसारभोगजातमित्याह-सर्वमेतदिति । उपक्रान्तश्रोतृप्रशंसामुपसंहरति-अहो बतति ॥ ११ ॥ तं दुर्दशं गूढमनुप्रविष्टं गुहाहितं गह्वरेष्ठं पुराणम् । अध्यात्मयोगाधिगमन देवं मत्वा धीरो हर्षशोको जहाति ॥ १२ ॥ यं त्वं ज्ञातुमिच्छस्यात्मानं तं दुर्दशै दुःखेनं दर्शनमस्येति दुर्दर्शोs- तिसूक्ष्मत्वात् । गूढं गहनमनुप्रविष्टं प्राकृतविषयविकारविज्ञानैः प्रच्छन्न- मित्येतत् । गुहाहितं गुहायां बुद्धौ स्थित तत्रोपलभ्यमानत्वात् । गहरेष्ठं गहरे विषमेऽनेकानर्थसंकटे तिष्ठनीति गहरेष्ठम् । यत एवं गूढ- मनुपविष्टो गुहाहितश्चातो गह्वरेष्ठः । अतो दुर्दर्शः । तं पुराणं पुरातनम- ध्यात्मयोगाधिगमेन विपयेभ्यः प्रतिसंहृत्य चेतस आत्मनि समाधानम- ध्यात्मयोगस्तस्याधिगमस्तेन मत्वा देवमात्मानं धीरो हर्षशोकावात्मन उत्कर्षापकर्षयोरभावाज्जहाति ॥ १२ ॥ आ० टी०- यश्च त्वया देहव्यतिरिक्त आत्मा पृष्टस्तस्यैव परमार्थस्वरूपज्ञानं संसा- रनिवर्तकं परमानन्दप्राप्तिसाधनं धर्म्य च नातःपरं श्रेयःसाधनमस्तीति पृष्टस्य वस्तुनः प्रशंसया च प्रष्टारं प्रशंसति-यं त्वं ज्ञातुमिच्छसीत्यादिना ॥ १२ ॥ गो० टी०-यश्च त्वया देहव्यतिरिक्त आत्मा पृष्टस्तस्यैव परमार्थस्वरूपविज्ञानं सनिदानसंसारनिवर्तकं परमानन्दप्राप्तिसाधनमतः परं श्रेयःसाधनं धर्मश्च नास्तीति पृष्टस्य वस्तुनः प्रशंसया च प्रष्टारं प्रशंसते(ति)--यं त्वं ज्ञातुमिच्छसीत्यादिना । यमा. त्मानं ज्ञातुमिच्छसि तमित्यन्वयः । यं च त्वमिति क्वचित्पाठः । दुःखेनेति । अत्य- १ ख. ज. न च द । २ क. ख. ङ. झ. ट. दर्शमति' । ३ ग. रु. च. 'यविज्ञा। ४ घ. झ. ट. कारैर्विज्ञा । ५ ख. झ.अ. स्थितमाहितं निहितं त । ६ क. ग. घ. स. न. ट. ठ. 'भ्यत्वा । ७ ख. मे स्थानेऽने । ८ ख. ड. झ. अ. ट. °रो धीमान्हर्ष ।

·[अध्या० १ वल्ली २] काठकोपनिषत् । ४५ न्तायासेनेत्यर्थः । तदुक्तं कश्चिन्मां वेत्ति तत्त्वत इति । तत्र हेतुमाह- अतिसूक्ष्मत्वा. दिति । समिति । परमसूक्ष्माकाशादेरपि कारणत्वादतिसूक्ष्ममतो दुर्दर्शमित्यर्थः । गूढ- मनुप्रविष्टमित्यस्य तात्पर्यार्थमाह-प्राकृतति । विषयाः शब्दादयः । नन्वनन्तायामवि- स्तारस्य न बुद्धौ स्थितत्वमिति (त्या) शङ्कयाऽऽह-तत्रेति । बुद्धावित्यर्थः । अनर्था रागद्वेषादयस्तैः संकटेऽत्यन्तायासजनके कार्यकारणसंघात इत्यर्थः । गूढमनुप्रविष्टत्वं गुहा- हितत्वं च गह्वरेष्ठत्वे हेतुस्तञ्च दुर्दर्शत्वे हेतुरित्याह—यत एवमित्यादिना । यतो गह्वरेष्ठोऽत इत्यर्थः । पुरातनं सनातनमित्यर्थः । अधिगमेनेति । प्राप्त्येत्यर्थः । धारोऽ- ध्यात्माधिगमेन देवमात्मानं मत्वा हर्षशोको नहातीत्यन्वयः। हर्षशोकोपलक्षितसंसारनिवृत्तौ हेतुमाह - आत्मन इति । स्वोत्कर्षप्रयुक्तं सुखादि परोत्कर्षप्रयुक्तं दुःखादि स्वापकर्ष- प्रयुक्तं दुःखादि परापकर्षप्रयुक्तं सुखादि तयोरभावस्तस्मादपगच्छत इत्य ( च्छतीत्य )- र्थः । अत्र धीरो बुद्धिमानिति श्रवणमननसत्त्वमुच्यते । अध्यात्मयोगशब्देन निदिध्यास- नमुच्यते । मत्वेति साक्षात्कार उच्यते ॥ १२ ॥ एतच्छ्रुत्वा संपरिगृह्य मर्त्यः प्रवृह्य धर्म्यमणुमेत- माप्य । स मोदते मोदनीय हि लब्ध्वा विवृतर सद्म नचिकेतसं मन्ये ॥ १३ ॥ किंचैनदात्मतत्त्वं यदहं वक्ष्यामि तच्छ्रुत्वाऽऽचार्यप्रसादात्सम्यगात्म- भावेन परिगृह्योपादाय मर्यो मरणधर्मा धर्मादनपेतं धर्म्य प्रवृह्यो। धम्य पृथक्कृत्य शरीरादेरणुं सूक्ष्ममेतमात्मानमाप्य प्राप्य स मर्यो विद्वान्मोदते मोदनीय हर्षणीयमात्मानं लब्ध्वा । तदेतदेवंविधं ब्रह्मसम भवनं नचिकेतसं त्वां प्रत्यपातद्वारं विवृतमभिमुखीभूतं मन्ये मोक्षार्ह त्वां मन्य इत्यभिप्रायः ॥ १३ ॥ आ० टी०-॥ १३ ॥ गो० टी०--आत्मतत्त्वज्ञानस्य सनिदानसंसारनिवर्तकत्वमादाऽऽनन्दावाप्तिसाध- नतामाह-किंचति । वक्ष्यामीति । न जायत इत्यारभ्येति द्रष्टव्यम् । स्वाधीनश्र. वणं व्यावर्तयति-आचार्यप्रसादादिति । अथवाऽऽचार्यप्रसादात्परिगृह्येति योजना । आत्मभावेन परिगृह्येति मननेन ब्रह्मतत्त्वं श्रुतं प्रत्यगात्मत्वेन निश्चित्येत्यर्थः । प्रायेण मनुष्याधिकारत्वाच्छास्त्रस्येति मर्त्यग्रहणम् । तत्त्वज्ञानस्योत्तमधर्मत्वमाह-धर्मादिति । १ ज. क्ष्याम्येत °+२ ग. मि श्रुत्वा। ३ क.-ख. घ. १. ज. . 'यसकाशात्स | ४ क, ख.ज. 'यं हि ह । ५ च. ण. °धं सद्ब्रह्म भ°।

·टीकाद्वयसमेतशांकरभाष्योपेता- [अध्या० १ वाली २.] कस्मात्पृथक्कृत्येत्यपेक्षायामाह--शरीरादेरिति । पृथक्करणं निदिध्यासनम् । प्राधिः साक्षात्कारः । मोदनीयमात्मानं लब्ध्वा स विद्वान्मोदत इत्यनेनाऽऽनन्दावाप्तिरुक्ता । एवं वस्तुप्रशंसां कृत्वा प्रष्टारं प्रशंसतीत्याह--तदेवमित्यादिना । तदिति । तस्मादि- त्यर्थः । यस्माद्विद्वान्साक्षात्कारान्निरतिशयब्रह्म प्राप्नोति तस्मादित्यर्थः । एवंविधमिति । निरतिशयानन्दस्वरूपमित्यर्थः । ब्रह्मैव सद्म ब्रह्मसन भवनं गृहं प्राप्य स्थातव्य(न)- मित्यर्थः । अभिमुखीभूतपिति । प्रसन्नमित्यर्थः । यमेवैष वृणुत इति श्रुतेः । पदा- र्थमुक्त्वा तात्पर्यार्थमाह--मोक्षाहमिति ॥ १३ ॥ अन्यत्र धर्मादन्यत्राधर्मादन्यत्रास्मात्कृतारुतात् । अन्यत्र भूताच्च भव्याच्च यत्तत्पश्यसि तद्वद ॥ १४ ॥ यद्यहं योग्यः प्रसनश्चासि भगवन्मा प्रत्यन्यत्र धर्माच्छास्त्रीयाद्धर्मा. नुष्ठानात्तत्फलात्तत्कारकेभ्यश्च पृथग्भूतमित्यर्थः । तथाऽन्यत्राधर्मात्त थाऽन्यत्रास्मात्कृताकृतात् । कृतं कार्यमकृतं कारणमस्मादन्यत्र । किंचा. न्यत्र भूताचातिकान्तात्कालाद्भव्याच्चै भविष्यतश्च तथा वर्तमानात् । कालत्रयेण यन्न परिच्छिद्यत इत्यर्थः । यदीदृशं वस्तु सर्वव्यवहारगी- चरातीतं पश्यसि जानासि तद्वद मह्यम् ॥१४ ।। आ० टी०-यदि देहव्यतिरिक्तस्याऽऽत्मनः प्रथमं पृष्टस्य परमार्थस्वरूपज्ञानमेव श्रेयःसाधनं तर्हि तदेव ब्रूहीत्याह--यद्यहं योग्य इत्यादिना । अत एव वरदान- व्यतिरेकेणापूर्वोऽयं प्रश्न इति नाऽऽशङ्कनीयं पूर्वपृष्टस्यैव याथातथ्यप्रश्नः पृष्टस्य वस्तुनो विशेषणान्तरज्ञानसाधनं वक्तमित्यर्थः ॥ १४ ॥ गो० टी०--यद्यादौ पृष्टस्य देहव्यतिरिक्तस्याऽऽत्मनः पारमार्थिकस्वरूपज्ञानमेव श्रेयःसाधनं तर्हि तदेव ब्रूहीति नचिकेता आह--यग्रहं योग्य इत्यादिना । अत एव वरदानन्यतिरेकेणापूर्वोऽयं प्रश्न इति नाऽऽशङ्कनीयम् । येयं प्रेत इत्यादिना पृष्टस्यैव देहव्यतिरिक्तस्याऽऽत्मनो याथात्म्यप्रश्नोऽयं पृष्टस्य वस्तुन ओंकारोपासनादिरूप. विशेषणान्तरं ज्ञानसाधनं वक्तुमित्यर्थः । मां प्रति यदि प्रसन्नश्चासि मह्यं तद्वदे- त्यन्वयः । किं तदित्यपेक्षायामाह-अन्यत्रेत्यादिना । धर्मत्वेन प्रसिद्धचैत्य- वन्दनादेरधर्मत्वख्यापनाय शास्त्रीयादिति विशेषणम् । ननु धर्मानुष्ठानादन्यदित्युक्ते तत्फलं तत्कारकं चाऽऽत्मा स्यादित्याशङ्कय धर्मग्रहणस्योपलक्षणत्वान्न दोष इत्याह-तत्फलादित्यादिना । अधर्मादन्यदित्यत्राप्युपलक्षणं तुल्यम्-अन्यत्रोत । अन्यदित्यर्थः । कार्यकारणपरिच्छेदकात्कालादप्यन्यदित्याह--किंचेति । प्रथमश्च- १ क. ख. ज. च यत्तद्भवि । २ ल. क. °न्तरं ज्ञा।

·। अध्या० १ वल्ली २] काठकोपनिषत् । ४७ कारोतिऽतिक्रान्तवस्त्वन्यत्वसमुच्चयार्थः। भवितव्यतश्च कालादित्यनुवर्तते । द्वितीयश्चकारो भविष्यत्कालपरिच्छिन्नवस्त्वन्यत्वसमुच्चयार्थो वर्तमानकालान्यत्वतत्परिच्छिन्नवस्त्वन्यत्वस- मुच्चयोपलक्षणार्थश्च । पदार्थमुक्त्वा वाक्यार्थमाह-कालेति । ईदृशं वस्त्विति व्याचष्टे- सर्वेति ॥ १४ ॥ इत्येवं पृष्टवते मृत्युरुवाच पृष्टं वस्तु विशेषणान्तरं च विवक्षन्- सर्वे वेदा यत्पदमामनन्ति तपास सर्वाणि च यद्वदन्ति । यदिच्छन्तो ब्रह्मचर्य चरन्ति तत्ते पद संग्रहेण ब्रवीम्योमित्येतत् ॥ १५ ॥ सर्वे यत्पदं पदनीयं गमनीयमविभागेनाऽऽमनन्ति प्रतिपादयन्ति तपांसि सर्वाणि च यद्वदन्ति यत्प्राप्त्यर्थीनीत्यर्थः । यदिच्छन्तो ब्रह्मचर्य गुरुकुलवासलक्षणमन्यद्वा ब्रह्मपाप्त्यर्थ चरन्ति तत्ते तुभ्यं पदं यज्ज्ञातु. मिच्छसि संग्रहेण संक्षेपतो ब्रवीमि, ओमित्येतत् । तदेतत्पदं यबुभु. त्सितं त्वया यदेतदोमित्योंशब्दवाच्यमोंशब्दप्रतीकं च ॥ १५ ॥ आ० टी०-सर्वे वेदा इति । वेदेकदेशा उपनिषदः । अनेनोपनिषदो ज्ञानसा- धनत्वेन साक्षाद्विनियुक्तास्तपांसि तेषां कर्माणि शुद्धिद्वारेणावगतिसाधनानि । मन्दाधिका- रिणो विचारासमर्थस्य क्रमेणावगतिसाधनं संक्षिप्याऽऽह-संग्रहेणेति । यस्य शब्दस्यो- चारणे यत्स्फुरति तत्तस्य वाच्यं प्रसिद्धं समाहितचित्तस्योंकारोच्चारणे यद्विषयानुपरक्तं संवेदनं स्फुरति तदोंकारमवलम्ब्य तद्वाच्यं ब्रह्मास्मीति ध्यायेत्तत्राप्यसमर्थ ओंशब्द एव ब्रह्मदृष्टिं कुर्यादित्यर्थः ॥ १५ ॥ गो० टी०- उत्तरमवतारयति-एवमिति। विशेषणान्तरं चेति । ओंकारोपासन- मित्यर्थः । सर्वे वेदा इति तदेकदेशा उपनिषद उच्यन्ते तं त्वौपनिषदमित्यादिश्रुत्या साक्षाज्ञानसाधनत्वेन विनियुक्ताः । गमनीयमिति । प्राप्तव्यमित्यर्थः । अविभागेना. विप्रतिषेधेनैककण्ठयेनेत्यर्थः । तपांसि कर्माणि । ननु कर्मणां शुद्धिद्वारेण ज्ञानसाधनत्वात्प्र. माणत्वाभावाद्वदन्तीत्येतदनुपपन्नमित्याश्.ङ्कय वदन्ति (ति)रत्र लक्षणयेत्याह-यत्माप्त्य- नीति। *यदिति । गुरुकुलवासलक्षणमिति। नैष्ठिकं ब्रह्मचर्यमित्यर्थः । अन्यदिति। * “ यदिति " इत्यधिकं त्रुटितं वैतदये किंचिदिति भाति । १. झ.जाट. न्तरेण च । २ घ. "त्पदमामनन्ति प" । ३ ख. प. उ. ज.ट नीयवि । ४. 'मभिमानेनाऽऽम' । ५ ग. घ. 'विगाननाऽऽम° । ६ क. ख. ज. °न्ति त । ७ स.. उ. थी भवन्तीत्य । ८ ग. च. यं चरन्ति गु" । ९ ज. ठ. 'विगानेना' ।

·४८ टीकाद्वयसमेतशांकरभाष्योपेता। [ अध्या० १ वल्ली २] इन्द्रविरोचनाख्यायिकाभिहितब्रह्मविद्याङ्गं ब्रह्मचर्यमित्यर्थः । मन्दाधिकारिणोऽवगतिसाधनं संक्षिप्याऽऽह-संग्रहेणेति । यस्य शब्दम्योच्चारणे यत्स्फुरति तत्तस्य वाच्यम् । समा. हितचित्तस्योंकारोचारणे यत्साक्षिसंवेदनं स्फुरति तदोंकारमवलम्ब्योंकारवाच्यं सत्त्वप्रधान- मायावच्छिन्नमोकारोपाधिकं ब्रह्माहमस्मीति ध्यायेदित्यर्थः । यदि तत्राप्यसमर्थस्तर्हि प्रणवे ब्रह्मदृष्टिं कुर्यादित्याह-ओशब्दप्रतीकं चति ॥ १५ ॥ एतख्येवाक्षरं ब्रह्म एतद्ध्यवाक्षरं परम् । एतद्धये- वाक्षरं ज्ञात्वा यो यदिच्छति तस्य तत् ॥ १६ ॥ अत एतद्धयेवाक्षरं ब्रह्मापरमेतद्धयेवाक्षरं परं च । तयोहि प्रतीकमे- तदक्षरम् , एतद्धयेवाक्षरं ज्ञात्वोपास्य ब्रह्मोति यो यदिच्छति परमपरं वा तस्य तद्भवति । परं चेज्ज्ञातव्य[म]परं चेत्माप्तव्यम् ॥ १६ ॥ आ० टी०-॥ १६ ॥ गो० टी०--तत्त्वविचारानधिकृतानामोंकारोपासनां विधाय तत्फलं दर्शयन्नोंकारं स्तौतीत्याह-अत इति । यत ओंकारो ब्रह्मवाचको ब्रह्मप्रतीकोऽत इत्यर्थः । एतद- क्षरमपरं ब्रह्मैवेत्यन्वयः । हिद्वयमत इत्यर्थे । एतदक्षरं परं ब्रह्मैव । चकारः परापरात्मक- त्वसमुच्चयार्थः । हिद्वयार्थ स्फुटयति-तयोहीति । हिश-दो वाचकत्वसमुच्चयार्थः । अथवा प्रतीकपदेनैव वाचकत्वमुपलक्ष्य हि वेदान्तेपु प्रणवस्य वाचकत्वप्रतीकत्वप्रसिद्धयों व्याख्येयः । फलवचनं व्याचष्टे-एतदिति । हिशब्दो भवतीत्यत्रान्वेति । एतदक्षर- मुपास्यं परमपरं ब्रह्मेति ज्ञात्वोपास्य योऽधिकारी यत्परमपरं वेच्छति तद्भवति हीत्यर्थः। ननु परापरोपासनयोस्तत्प्राप्तिः फलमित्युक्तं चेत्सम्यग्ज्ञानं व्यर्थमित्याशङ्कयोपासनाद्वयस्य फलविभागमाह -परं चेदि]ति । परं चेत्तदालम्बनत्वेनोपास्य स्थितमिति वा तदा ज्ञातव्यं सत्प्राप्तव्यम् । अपरं चेत्तदा प्राप्तव्यमेवेत्यध्याहारेण योज्यम् । अथवा तदालम्ब- नत्वेन स्थितं परं चेदिच्छति तदा तज्ज्ञातव्यं भवत्यपरं चेत्तदालम्बनत्वेन स्थितमिच्छति तदा तत्प्राप्तव्यमेव भवतीत्यन्वयः ॥ १६ ॥ एतदालम्बन श्रेष्ठमेतदालम्बनं परम् । एत- दालम्बनं ज्ञात्वा ब्रह्मलोके महीयते ॥ १७ ॥ यत एवमत एतदालम्बनमेतद्ब्रह्मप्राप्त्यालम्बनानां श्रेष्ठं प्रशस्यतमम् । १ क. तदेवा । २ ख. ज. तद्धथे । ३ ज. रं च त । ४ ग. घ. ङ. च. झ. म. द. ठ. एतद्र।

·[ अध्या० १ वल्ली २] काठकोपनिषत् । ४९ एतदालम्बनं परमपरं च परापरब्रह्मविषयत्वात् । एतदालम्बनं ज्ञात्वा ब्रह्मलोके महीयते । परस्मिन्ब्रह्मण्यपरस्मिंश्च ब्रह्मभूतो ब्रह्मवदुपास्यो भवतीत्यर्थः ॥ १७ ॥ आ० टी०-॥१७॥ गो० टी०--अत इति । परापरप्राप्तिसाधनत्वादित्यर्थः । एवमुक्तप्रकारेण । एत- च्छ्रेष्ठमित्यन्वयः । केषां मध्य इत्यपेक्षायामाह--* ब्रह्मेति । प्राप्त्यालम्बनानामिति गायत्र्यादीनां मध्य इत्यर्थः । परशब्दोऽपरस्याप्युपलक्षणार्थ इत्याह-अपरं चति । तत्र हेतुमाह-परापरेति । ब्रह्मैव लोको ब्रह्मलोकस्तस्मिन्महीयते पूज्यो भवतीत्यर्थ- माह--परस्मिनित्यादिना ॥ १७ ॥ अन्यत्र धर्मादित्यादिना पृष्टस्याऽऽत्मनोऽशेषविशेषरहितस्याऽऽल- म्बनत्वेन प्रतीकत्वेनं चौकारो निर्दिष्टः । अपरस्य च ब्रह्मणो मन्दम- ध्यमप्रतिपत्तृन्मति । अवेदानीं तस्योंकारालम्बनस्याऽऽत्मनः साक्षात्स्व- रूपनिर्दिधारयिषयेदमुच्यते- न जायते म्रियते वा विपश्चिन्नायं कुतश्चिन्न बभूव कश्चित् । अजो नित्यः शाश्वतोऽयं पुराणो न हन्यते हन्यमाने शरीरे ॥ १८ ॥ न जायते नोत्पद्यते म्रियते वा न म्रियते चोत्पत्तिमतो वस्तुनोऽनि- त्यस्यानेकविक्रियास्तासामाद्यन्ते जन्मविनाशलक्षणे विक्रिये इहाऽऽत्मनि प्रतिषिध्येते प्रथमं सर्वविक्रियाप्रतिषेधार्थ न जायते म्रियते वेति । विपश्चिन्मेधावी, अविपरिलुप्तचैतन्यस्वभावात् । किंच नायमात्मा कुत- श्चित्कारणान्तराद्धभूर्व । स्वस्माचाऽऽत्मनो न बभूव कश्चिदर्थान्तरभूतः। अतोऽयमात्माऽजो नित्यः । शाश्वतोऽपक्षयविवर्जितः। यो ह्यशाश्वतः सोऽपक्षीयते । अयं तु शाश्वतोऽत एव पुराणः पुराऽपि नव एवेति । यो खवयवोपचयद्वारेणाभिनिर्वय॑ते स इदानीं नवो यथा कुम्भादिस्त- द्विपरीतस्त्वात्मा पुराणो वृद्धिविवर्जित इत्यर्थः । यत एवमतो न हन्यते *ब्रह्मप्राप्त्यालम्बनानामिताति प्रतीकग्रहणं युक्तम् । १. स. घ. च. 'त् । अत ए। २ घ. "न वोका । ३ ग. च. ते वोत्प। ४ क. 'वी सर्व- हो । ५ ग. घ. च भावत्वात् । ६ क. ख. घ. ज. ठ. °व । अ° । ग. °व तस्मा । ७ झ.. 3. यरहितः । ८ क. 'तः सोऽप्यप । ९ ग. घ. यथाऽङ्करादिस्त ।

·५०
टीकाद्वयसमेतशांकरभाष्योपेता- [अध्या० १ वल्ली २ ]
न हिंस्यते हन्यमाने शस्त्रादिभिः शरीरे । तत्स्थोऽप्याकार्शवदेव ॥१८॥
आ० टी०--साधनहीनायोपदेशोऽनर्थक इति मत्वोच्चावचमवगतिसाधनमुक्त्वा
वक्तव्यस्वरूपं यत्पृष्टं तदभिधानायोपक्रमत इत्याह--अन्यत्र धर्मादित्यादिनेति ।
यद्यात्मनोऽन्यद्ब्रह्म म्यात्तत्र जन्मादिप्राप्त्यभावादप्राप्तनिषेधः स्यादतो जन्मादिप्रतिषेधेन
ब्रह्मोपदिशन्नात्मस्वरूपमेवोपदिशतीति गम्यते । मरणनिमित्ता च नास्तित्वाशङ्काऽऽत्मनो
मरणाभावेऽस्तित्वविषयप्रश्नस् पाप्येतदेव वचनं भवतीति द्रष्टव्यम् ॥ १८ ॥
।
गो० टी०–साधनहीनायोपदेशोऽनर्थक इति मत्वा मन्दमध्यमाधिकारभेदेनोत्कृ-
टापकृष्टसाधनमभिधायान्ते यत्स्वरूपं पृष्टं तदभिधानायोपक्रमत इत्याह-अन्यत्र धर्मादि-
त्यादिनेति । परमार्थतः सर्वधर्मविनिर्मुक्तस्योपाधिमन्तर्भाव्य मन्दमध्यम प्रत्यालम्बनत्वेन
प्रतीकत्वेन वो(ों)कारो निर्दिष्ट इत्यर्थः । अपरस्य च ब्रह्मण आलम्बनत्वेन प्रतीकत्वेन
वो(चों)कारो निर्दिष्ट इत्यन्वयः । अथ साधननिरूपणानन्तरम् । इदानीमिति प्राप्तावस-
रत्वमुच्यते । तस्येति । उपासनार्थ सोपाधिकस्येत्यर्थः । ओंकारालम्बनस्योंकारोपाधिक-
स्याऽऽत्मन इत्यर्थः । साक्षादित्युपाध्यनन्तर्भावनेत्यर्थः । निर्दिधारयिषया निर्धारयितुमि-
च्छयेदमुत्तरम् । ननु यद्यन्यत्र धर्मादित्यादिना पृष्टस्योत्तरं तहस्तित्वप्रश्नस्य किमुत्तरं न
चेदमेवेति चेद्भिन्नात्मनोरेकोत्तरासंभवादिति चेन्नाऽऽत्मभेदासिद्धेर्यदि परमात्मनः सकाशा.
जीवो भिन्नस्तर्हि परमात्मप्रश्नस्य न जायत इत्युत्तरं न स्याज्जन्मादिसंबन्धस्य परमात्मन्य-
प्रसङ्गात्तयोरेक्ये जीवांशप्रसक्तिमादाय निषेध उपपद्यत इति तयोरेकमेवोत्तरमिति भावः ।
नन्वन्येऽपि विकाराः सन्ति ते किमिति प्रथमं न निषिध्यन्त इति तत्राऽह-उत्पत्तिमत
इत्यादिना । अनित्यस्य विनाशिन इत्यर्थः । विक्रियाः सन्तीति शेपः । समापद्यन्त
इति पाठः कादाचित्कः । प्रथमं जन्मविनाशलक्षणे विक्रिये न जायते म्रियते वेतीहाऽऽ.
त्मनि प्रतिषिध्येते इत्यन्वयः । प्रथमप्रतिषेधे प्रयोजनमाह-सर्वेति । क्रमेणेति द्रष्टव्यम् ।
मेधावीत्यनेन गुणगुणिसंबन्धे प्राप्ते प्रत्याह-अविपरिलुप्तेति । हेतुं पृच्छति-कुत इति।
अथवा देवदत्ततो जातो नष्ट इति प्रतीतेः कथं तत्प्रतिषेध इति शङ्कते-कुत इति । न
बभूवेत्यन्वयः । न बभूवेत्यत्र हेत्वन्तरानुपादोनात्स्वस्मादिति लभ्यत इत्याह-स्वस्माच्चा.
ऽऽत्मन इति । तत्र हेतुमाह--अर्था-तरेति । देहादिभ्यो भिन्न इत्यर्थः । तथा च पूर्वोक्तप्र-
तीतदेहादिविषयकत्वान्नाऽऽत्मन उत्पत्तिविनाशाविति फलमाह-अजो नित्य इति ।
शाश्वतत्वं व्यतिरेकमुखेणोपप दयति---यो हीति । अत एवेति । शाश्वतत्वादित्यर्थः ।
१ झ. म. ट. श इव । २ क. व भवतीत्यर्थः ॥ १८ ॥

·------- [ अध्या० १ वल्ली २] काठकोपनिषत् । पुराणत्वमुपपादयति-यो होति । अभिनिवर्त्यत इति । निष्पाद्यत इत्यर्थः । यत इति । एते धर्माः शरीरस्य नाऽऽत्मनो यस्मादत इत्यर्थः । ननु शरीरसंश्लिष्टगर्भवच्छ. रीरे हन्यमान आत्माऽपि हन्यत इत्यत आह - तत्स्थोऽप्याकाशवदिति । यथाss- काशः शस्त्रघातादिभिर्न व्यथामश्नुतेऽसङ्गस्वभावत्वादेवमात्मा शरीरस्थोऽपि शस्त्रादिभिः शरीरे हन्यमाने न हिंस्यत इत्यर्थः ॥ १८ ॥ हन्ता चेन्मन्यते हन्तु हतश्चेन्मन्यते हतम् । उसो तौ न विजानीतो नाय हन्ति न हन्यते ॥ १९ ॥ एवंभूतमप्यात्मानं शरीरमात्रात्मदृष्टिहन्ता चेयदि मन्यते चिन्तयति हन्तुं हनिष्याम्येनमिात योऽप्यन्यो हतः सोऽपि चेन्मन्यते हतमात्मानं हतोऽहमित्युभावपि तौ न विजानीतः स्वमात्मानं यतो नायं हन्ति अविक्रियत्वादात्मनस्तथा न हन्यत आकाशंवदविक्रियत्वादेव । अतोऽ. नात्मज्ञविषय एव धर्माधर्मादिलक्षणः संसारो न ब्रह्मज्ञस्य श्रुतिप्रामा. ण्यान्यायाञ्च धर्माधर्माद्यनुपपत्तेः ॥ १९ ॥ आ० टी०-यद्यविक्रिय एवाऽऽत्मा तर्हि धर्माद्यधिकार्यभावात्तदसिद्धौ संसारो- पलम्भ एव न स्यादित्याशङ्कयाऽऽह-अनात्मज्ञविषय एवेति । यदज्ञानात्प्रवृत्तिः स्यात्तज्ज्ञान.त्सा कुतो भवेदिति न्यायाचाऽऽत्मज्ञस्य धर्मादि नोपपद्यतेऽत आत्मज्ञः सदा मुक्त एवेत्याह--न्यायाचति । तदुक्तम् - - विवेकी सर्वदा मुक्तः कुर्वतो नास्ति कर्तृता । अलेपवादमाश्रित्य श्रीकृष्णजनको यथा " इति ॥ १९ ॥ गो० टी०-एवंभूतमिात । असङ्गस्वभावमित्यर्थः । शरीरमेव शरीरमात्रं तस्मि- नात्मत्वेन दृष्टिर्यस्य स तथोक्तः । इच्छामभिनीय दर्शयति- हनिष्याम्येनमितीति । मननं विज्ञानं तस्याऽऽकारं दर्शयति–हतोऽहमितीति । स्वमात्मानं न विजानीतः शरीरमात्रदृष्टित्वादिति शेषः । तत्र हेतुमाह---यत इति । न हन्ति हननरूपाधर्मेण न संयुज्यते । तत्र हेतुमाह--अविक्रियत्वादिति । तथा धर्मविषयत्वमप्यात्मनो नेत्याह-तथा न हन्यत इति । पूर्वोक्तहेतुमाह--अविक्रियत्वादिति । यद्य- विकिय एवाऽऽत्मा तर्हि धर्माद्यधिकार्यभावात्तदसिद्धौ संसारोपलम्भ एव न स्यादित्या- शङ्कयाऽऽह--अतोऽनात्मज्ञविषय इति । देहादौ तादात्म्याचभिमानविषय इत्यर्थः । इति तु कामयमान इत्यनात्मज्ञस्य संसारमनुवदति । अथाकामयमान इत्यात्म. १ ख. ग. हन्तुमिच्छति ह । २ घ. 'ति वारयितुं योऽ° । ३ क ग. च. "शवदेवावि । घ. "श इवावि । ४ ग. °दतोऽ । ५ ख. च. °च धर्माद्य ।

·टीकास्यसमेतशांकरभाष्योपेता- [अध्या० १ वल्ली १ ज्ञस्य तदभावं दर्शयति--श्रुतिप्रामाण्यादिति । स्मृतिरप्यथ वर्णाश्रमा इत्याद्या संसा- रमज्ञस्यानुवदति । स्थितप्रज्ञस्य का भाषेत्याद्या तदभावं दर्शयति । यदज्ञानात्प्रवृत्तिर्या तज्ज्ञानात्सा कुतो भवेदिति न्यायाच्चाऽऽत्मज्ञस्य धर्मादिनॊपपद्यते स मुक्त एवेत्याह- न्यायाचति । तदुक्तम् --" विवेकी सर्वदा मुक्तः कुर्वतो नास्ति कर्तृता । अलेपपदमाश्रित्य श्रीकृष्णजनको यथा" इति ॥ ९ ॥ कथं पुनरात्मानं जानातीत्युच्यते- अणोरणीयान्महतो महीयानात्माऽस्य जन्तोनि- हितो गुहायाम् । तमक्रतुः पश्यति वीतशोको धातुप्रसादान्महिमानमात्मनः ॥ २० ॥ अणोः सूक्ष्मादणीयाश्यामाकादेरणुतरः । महतो * महत्परिमाणा- न्महीयान्महत्तरः पृथिव्यादेः । अणु महद्वा यदस्ति लोके वस्तु तत्तेनै- वाऽऽत्मना नित्येनाऽऽत्मवत्संभवति । तदा-मना विनिर्मुक्तमसत्संपद्यते। तस्मादसावेवाऽऽत्माऽणोरणीयान्महतो महीयान्सर्वनामरूपवस्तूपाधि- कत्वात् । स चाऽऽत्माऽस्य जन्तोब्रह्मादिस्तम्बपर्यन्तस्य प्राणिजातस्य गुहायां हृदये निहित आत्मभूतः स्थित इत्यर्थः । तमात्मानं दर्शनश्रव- णमननविज्ञानलिङ्गमऋतुरकामो दृष्टादृष्टबाह्यविषयोपरतबुद्धिरित्यर्थः । यदा चैवं तदा मनआदीनि करणानि धातवः शरीरस्य धारणात्मसी- दन्तीत्येषां धातूनां प्रसादादात्मनो महिमानं कर्मनिमित्तवृद्धिक्षयरहितं पश्यत्ययमहमस्मीति साक्षाद्विजानाति । ततो वीतशोको भवति ॥२०॥ आ० टी०-अकामत्वादिसाधनान्तरविधानार्थमुत्तरवाक्यमवतारयति-कथं पुन- रिति । एकस्याणुत्वं महत्त्वं च विरुद्धं कथमनूधत इत्याशयाणुत्वाद्यध्यासाधिष्ठा- नत्वादणुत्वादिव्यवहारो न तत्त्वत इत्यविरोधमाह-अणु महद्वेति ॥ २० ॥ गो० टी०-कामवर्जितत्वादिसाधनविधानार्थमुत्तरवाक्यमवतारयति-कथं पुन- रिति । पृथिव्यादेर्महत्परिमाणादित्यन्वयः । नन्वेकस्याणुत्वं महत्वं च कथं विरुद्धमनद्यत इत्याशङ्कयाणुत्वाद्यध्यासाधिष्ठानत्वादणुत्वादिव्यवहारो न * व्यधिकरणबहुव्रीहिणा कथंचिनेयमेतत् । १ झ. ट. कृष्णार्जुन। २ क. ट. धातुः प्र । ३ कु. अ. "वत्सत्संभ । ४ क. 'मो दृष्ट । ५ ग. 'दन्त्येषां । ६ घ.न्तीति तेषां । ७ क. ख. 'तं पश्यति बीतशोकोऽय। घ. तं धातुप्रसादा- न्महिमानमात्मनोऽय' । ८ क. ख. घ. रु. ज. द. तो विगत। तत्त्वत ·[ अध्या० १ वल्ली २] काठकोपनिषत् । ५३ इत्याह-अणु महद्वति । नित्येन तेनैवेत्यन्वयः | आत्मस्वरूपवत्सत्प्रत्ययविषय इत्यर्थः । यस्मात्तदात्मनैवाऽऽत्मवत्तद्विनिमोंके न भवति तम्मादित्यर्थः । सर्वात्मकत्वे सर्वाधिष्ठानत्वं हेतुमाह-सर्वेति । वस्तुपध्देन कर्मोच्यते । तेषामुपाधित्वादाश्रयत्वादि- त्यर्थः । तस्य सर्वाधिष्ठानत्वेन सर्वरूपत्वं सहेतुकमाह-स चेति । हेतुमाह-गुहाया- मिति । आत्मभूतः । प्रत्यक्त्वेन स्थित इत्यर्थः । प्रत्यब्रह्मदर्शनसाधनं विद- धाति-तमित्यादिना । तं पश्यतीत्यन्वयः । ननु दर्शने कामराहित्यमात्रं न कारण- मत आह-दर्शनेति । दर्शनोद्देशेन विहितं यच्छ्रवणं मननं विज्ञानं निदिध्यासनं लिङ्ग साधनं प्रतिबन्धकनिरासद्वारा यस्य स तथा तम् । दृष्टा ऐहिका अदृष्टा आमुष्मिका विषयास्तेभ्य उपरतबुद्धिरित्यर्थः । कामराहित्यमिन्द्रियप्रसादे हेतुरित्याह-यदा चैव- मिति । एवमुपरतबुद्धित्वम् । ननु धातुशब्दः कथमिन्द्रियवाची शिरा (शुक्रा?)दिवा- चित्वादित्याशङ्कय योगवृत्त्येत्याह-शरीरस्यति । धारणादिन्द्रियैरिति शेषः । कर्म- निमित्तौ वृद्धिक्षयौ शरीरादेर्नाऽऽत्मनोऽतस्तद्रहितम् । अऋतुर्धातुः प्रसादात्तमात्मनो महि- मानं पश्यतीत्यन्वयः । दर्शनप्रकारमभिनीय दर्शयति-अयमहस्मीति । दर्शनफल- माह -ततो वीतशोक इति ॥ २० ॥ अन्यथा दुर्विज्ञेयोऽयमात्मा कामिभिः पाकृतपुरुषैः, यस्मात्- आसीनो दूरं व्रजति शयानो याति सर्वतः । कस्तं मदामदं देवं मदन्यो ज्ञातुमर्हति ॥ २१ ॥ आसीनोऽवस्थितोऽचल एव सन्दूरं व्रजति शयानो याति सर्वत एव- मसावात्मा देवो मदामदः समदोऽमदश्च सहर्षोऽहर्षश्च विरुद्धधर्मवान- तोऽशक्यत्वाज्ज्ञातुं कस्तं मदामदं देवं मदन्यो ज्ञातुमर्हति । अस्मदादे- रेव सूक्ष्मबुद्धेः पण्डितस्य सुविज्ञेयोऽयमात्मा स्थितिगतिनित्यादिवि. रुद्धानेकधर्मोपाधित्वाद्विरुद्धधर्मवत्त्वाद्विश्वरूप इव चिन्तामणिवदव- भासते । अतो दुर्विज्ञेयत्वं दर्शयति करतं मदन्यो ज्ञातुमर्हतीति । कर- णानामुपशमः शयनं करण जनितस्यैकदेशविज्ञानस्योपशमः शयानस्य भवति । यदा चैवं केवलसामान्य विज्ञानत्वात्सर्वतो यातीवं यदा विशे. धविज्ञानस्थः स्वेन रूपेण स्थित एव सन्मनआदिगतिषु तदुपाधिकत्वा- दूरं व्रजतीव । स चेहैव वर्तते ॥ २१ ॥ १ क. कृतैः पु । २ ट. 'न्यो वेत्तुम । ३ ङझ. ट. 'हषोऽह । ४ ग. ह. च. स. अ. ट. स्य वि । घ. "स्य सवि' । ट. "स्य कस्यचिद्विशे । ५ क. कविधि । च. "कविधध। ६ श. अ. ट. मत्वाद्वि' । ७ क. 'ते । इति दु । ८ ङ. श. ट. दुज्ञेय । ९ झ. अ. व तदा । १०. षज्ञा । ११ घ. ज्ञानः स्वे। ।

·५४ टीकाद्वयसमेतशांकरभाष्योपेता- [अध्या० १ वल्लो २ ] टी०-विरुद्धानेकधर्मवत्वादुर्विज्ञयश्चेदात्मा कथं तर्हि पण्डितस्यापि सुज्ञेयः स्यादित्याशङ्कयाऽऽह-स्थितिगतीति । विश्वरूपो मणिर्यथा नानारूपोऽवभासते परं नानाविधोपाधिसंनिधानान्न स्वतो नानारूपः, चिन्तामणौ वा यद्यञ्चिन्त्यते तत्तचिन्तोपाधि- कमेवावभासते न तत्त्वतः, तथा स्थितिगतिनित्यानित्यादयो विरुद्धानेकधर्मा येषां तदुपा. धिवशादात्माऽपि विरुद्धधर्मवानिवावभासत इति योजना । इति तस्य सुविज्ञेयो भवति । उपाध्यावविक्तदार्शनस्तु दुर्विज्ञेय एवेत्यर्थः । स्वतो विरुद्धधर्मवत्वं नास्तीत्येतदेव श्रुतियो- जनया दर्शयति-करणानामित्यादिना । एकदेशविज्ञानस्येति । मनुष्योऽहं नीलं पश्यामीत्यादिपरिच्छिन्नविज्ञानस्येत्यर्थः ॥ २१ ॥ गो० टी०-कामराहित्यमन्वयव्यतिरेकाभ्यां हेतुरित्याह-अन्यथेति । मोक्ष- कामिणो वारयति-माकृतेति । दुर्विज्ञेयत्वे विरुद्धधर्मवत्त्वेन प्रतिभासमानत्वं हेतुमाह- यस्मादिति । अचल एव समिति । जाग्रत्स्वप्नयोर्मनआदिव्यापारसाक्षित्वेन कूटस्थः सस्थित एवेत्यर्थः । दूरं बजतीति । मनआदिव्यापारेषु विषयदेशं गच्छत्सु तत्प्रतिनि- म्वरूपेण गच्छतीत्यर्थः । शयान इति । करणेखूपरतेषु विशेषविज्ञानरूपाभावाच्छयानो यातीति । सर्वत इति । विज्ञप्तिसामान्यरूपेणावस्थानात्सर्वतो यातीत्युच्यते । एवम- साविति । विरुद्धधर्मवानित्यर्थः । इतश्च विरुद्धधर्मवानित्याह-देव इति । अतो विरुद्धधर्मत्वादित्यर्थः । अतो ज्ञातुमशक्यत्वात्तं मदन्यः को ज्ञातुमर्हतीत्यन्वयः । अ[न?]- धिकारिणो ज्ञातुमशक्य इति तात्पर्यार्थमाह- अस्मदादेरेवेति। सूक्ष्मबुद्धित्वमन्वयव्य- तिरेककुशलत्वं पाण्डित्यं श्रवणादिपरत्वम् । कस्यचिदिति । पुरुषधौरेयस्येत्यर्थः । मनु- याणां सहस्रष्विति स्मृतेः। नन्वनेकधर्मवत्त्वादुर्विज्ञेयश्चेदात्मा कथं पण्डितस्यापि सुविज्ञेय इत्याशङ्कयाऽऽह-स्थितिगतीति । यथा विश्वरूपो मणिर्नानारूपोऽवभासते तथा परोऽपि नानाविधोपाधिसनिधानान्नानारूपो भासते न स्वतो नानारूपता । चिन्तामणि यद्यञ्चिन्त्यते तत्तच्चिन्तोपाधिकमेवावभासते न तत्त्वतस्तथा स्थितिगतिनित्यानित्यादयो विरुद्धानेकधर्मा येषां तदुपाधिकत्वादात्माऽपि विरुद्धधर्मवानिवावभासत इति योजना । तस्य सुविज्ञेयो भवतीत्यर्थः । वस्तूपाध्यविवेकदर्शी स तु न जानातीत्याह- अतो दुर्विज्ञेयत्वामिति । अत उपाध्यविवेकदर्शनादित्यर्थः । आत्मनो न स्वतो विरुद्धधर्मत्वं किंतूपाधित इत्येतच्छ्रतियोजनया दर्शयति---करणानामिति । एक- देशविज्ञानस्येति । मनुष्योऽहमिदं पश्यामीत्यादिपरिच्छिन्नविज्ञानस्येत्यर्थः । एव- मिति । उपरवविशेषविज्ञानमित्यर्थः । तदेति शेषः । केवलेति । केवलं यत्सामान्य सोपाध्यनुस्यूतस्वरूपं विज्ञान तत्स्वरूपत्वादात्मन इत्यर्थः । केवलं विशेषोपाधिशून्य- मित्यर्थः । इशब्दान्न वस्तुत इति भावः । यदेति । स्वेन रूपेण प्रत्यङ्मा- १ ख. परोऽपि ना' । २ ख. वतीत्यर्थः । उ । ३ ख. वेत्याह । अतो। ४ म. ठ. ते तचि।

·५५ [ अध्या० १ वल्ली २] काठकोपनिषत् । त्रतया स्थित एव सन्विशेषविज्ञानस्थो यदा भवति तदेति पदद्वयमध्याहृत्य योजनीयम्। तदुपाधि[ क ]त्वान्मनआदिगत्युपाधित्वात् । दूरं बनतीव न वस्तुत इत्यर्थः । इव- शब्दार्थ स्फुटयति-स चेति । इहेति देहोक्तिः ॥ २१ ॥ तद्विज्ञानाच्च शोकात्यय इत्यपि दर्शयति- अशरीर५ शरीरेष्वनवस्थेष्ववस्थितम् । महान्तं विभुमात्मानं मत्वा धीरो न शोचति ॥ २२ ॥ अशरीरं स्वेन रूपेणाऽऽकाशकल्प आत्मा तमशरीरं शरीरेषु देवपि- तृमनुष्यादिशरीरेण्वनवस्थेष्ववस्थिनिरहितेष्व॑नित्येष्ववस्थितं नित्यमवि- कृतमित्येतत् । महान्तं महत्त्वस्याऽऽपेक्षिकत्वशङ्कायामाह-विभुं व्यापि. नमात्मानम् । आत्मग्रहणं स्वतोऽनन्यत्वप्रदर्शनार्थम् । आत्मशब्दः प्रत्य- गात्मविषय एव मुख्यस्तमीदृशमात्मानं मत्वाऽयमहमिति धीरो धीमान शोचति । न ह्येवंविधस्याऽऽत्मविदः शोकोपपत्तिः ॥ २२ ॥ आ० टी०-॥ २२ ॥ गो० टी०- उत्तरवाक्यं व्याचिख्यामुभूमिकामारचयति-तद्विज्ञानादिति । आभि- मानिकसशरीरत्वं व्यावर्तयति-स्वेनेति । ननु शरीराणां स्थितिमत्त्वात्कथमनवस्थित- त्वमत आह-अनित्येष्विति । संश्लेषं वारयति-नित्यमविकृतमिति । स्वत इति न क्रियासाध्यं किंतु स्वाभाविकं प्रत्यब्रह्मैक्यमिति दर्शयितुम् । आत्मशब्दः प्रत्यगात्मवा. चको मुख्य इत्यर्थः । मत्वेति । अहमेव परं ब्रह्मेति साक्षात्कृत्येत्यर्थः । अन्वयव्यति. रेकसिद्धं विज्ञानफलमाह-न ह्येवामिति ॥ २२ ॥ यद्यपि दुर्विज्ञेयोऽयमात्मा तथाऽप्युपायेन सुविज्ञेय एवेत्याह- नायमात्मा प्रबचनेन लायो न मेधया न बहुना श्रुतेन । यमेवैष वृणुने तेन लायस्तस्यैष आत्मा विवृणुते तनूः स्वाम् ॥ २३ ॥ नायमात्मा प्रवचनेनानेकवेदस्वीकरणेन लभ्यो ज्ञेयो नापि मेधया ग्रन्थार्थधारणशक्त्या । बहुना श्रुतेन केवलेन । केन तर्हि लभ्य इत्यु- च्यते यमेव स्वात्मानमेष साधको वृणुते प्रार्थयते तेनैवाऽऽत्मना वरित्रा- १च. 'यमभिद । २ क. इत्यभिद । ग. घ. डा. इति द' । ३ क. ख. ज. ध्वनित्ये. ज्ववस्थितिरहितेष्ववस्थितं । ४ घ. ध्वव । ५ झ. ब. ट. 'नमत्राऽऽत्म" । ६ क. ग. "रणाश" ७ ग. घ. भ्यत इ । ८ क. ख. ग. घ. दु. ज. द. व स्वमात्मा ।

·५६ टीकादयसमेतशांकरभाष्योपेता- अध्या० १ वल्ली २ ) स्वयमात्मा लभ्यो ज्ञायत एवमित्येतत् । निष्कामस्याऽऽत्मानमेव पार्थ- यंत आत्मनैवाऽऽत्मा लभ्यत इत्यर्थः । कथं लभ्यत इत्युच्यते- तस्याऽऽत्मकामस्यैष आत्मा विवृणुते प्रकाशयति पारमार्थिकी तनूं स्वा स्वकीयों स्वयाथात्म्यामित्यर्थः ॥ २३ ॥ - आ० टी०--न बहुना श्रुतेनेति। आत्मप्रतिपादकोपनिषद्विचारातिरिक्तशास्त्रश्र- वणेन न लभ्य उपनिषद्विचारेणापि । केवलेनेति । सिद्धोपदेशरहितेन न लभ्यत इत्यर्थः । परमेश्वराचार्यानुग्रहेण तु लभ्यत इत्याह-यमेवेति । स्वात्मानमेव साधकः श्रवणमननादिमिर्वृणुते संभजते श्रवणादिकालेडापे सो हमित्यभेदेनैवानुसंधत्त इत्यर्थः । तेनैवेति । लक्षणया परमात्मानुग्रहेणैव वरित्राऽभेदानुसंधानवता यथानुसंधानमात्मतयैव परमात्मा लम्यो भवतीत्यर्थः । वैपरीत्येन वा योजना । आत्मा त्वेष प्रकरणी परमात्माऽ. न्तर्यामिरूपेणाऽऽचार्यरूपेण वा व्यवस्थितो यमेव मुमुखं वृणुते भजतेऽनुगृह्णाति तेनैव परमेश्वरानुगृहीतेनाभेदानुसंधानवता लभ्यत इत्यर्थः ॥ २३ ॥ गो० टी०-ननूपायं विना पण्डितस्य सुज्ञेयश्चेदनात्मज्ञस्यापि तथा स्यादित्याश- कचोपायं विना न पण्डितस्यापि ज्ञेय इत्याह- यद्यपीति । दुर्विज्ञेयः पण्डितस्यापीति शेषः । न ज्ञेय इत्यन्वयः । न बहुनेति । आत्मप्रतिपादकोपनिषद्विचारातिरिक्त-शास्त्रेण न लम्य इत्यर्थः । केवलेनेति । गुरूपदेशरहितेनेत्यर्थः । ईश्वराचार्यानुग्रहेणाऽऽत्मा लभ्य इत्याकाङ्क्षापूर्वकमाह-केनेत्यादिना स्वात्मानमेव प्रत्यक्चैतन्यमेवेत्यर्थः । साधकोऽधिकारी प्रार्थयते भजते श्रवणादिकालेऽपि प्रत्यग्ब्रह्मैवाहमित्यनुसंधत्ते । तेनै- वाऽऽत्मना तदनुग्रहेण [ वरित्रा ] संपरिज्ञत्रा पूर्वोक्तानुसंधानवता यथानुसंधानं स्वयं प्रत्यगात्मतयाऽऽत्मा परमात्मा लभ्य इत्यर्थः । अथवैष प्रकरणी परमात्माऽन्तर्यामिरूपे. णाऽऽचार्यरूपेण वा व्यवस्थितो यमेव साधकं वृणुतेऽनुगृह्णाति तेन परमेश्वरानुग्रहलब्धप्र. त्यग्बौक्यानुसंधानवता मुमुक्षुणा लभ्य इत्यर्थः । पदार्थमुक्त्वा वाक्यार्थमाह-एवमिति । तेन लभ्यत ( लभ्य ) इतिवाक्यविवरणत्वेनोत्तरमवतारयति-कथमित्यादिना । अधि- कारिणः परमं तत्त्वमीश्वरानुग्रहात्प्रकाशत इत्यर्थः ॥ २३ ॥ १ झ. म. 2. भ्यो ज्ञातव्य ए°।२ क. ख. घ. हु. ज. स. अ. द. ठ. 'त इत्ये। ३ क.ख. च. ज. कामश्चाऽऽस्मा । ङ, कामनं स्वमात्मा" । ४ च. मेष प्रा । क. ख. उ. च. ज. "यते आ ।' झ. अ. 2. प्यमानस्याss° । ६ च. झ. म. ट. 'भ्य इ । ७ ग. स. म. ट. भ्य इ । ८ क. ख. ज. °की स्वां तनूं स्व । ९ क. °कीय स्व' । १० क. . यांया । ग. घ ङ. 'यां स्वं या।

·[ अध्या० १ वल्ली २ काठकोपनिषत् । ५७ किंचान्यत्- नाविरतो दुश्चरितानाशान्तो नासमाहितः । नाशान्तमानसो वाऽपि प्रज्ञानेननमाप्नुयात् ॥ २४ ॥ न दुश्चरितात्मतिषिद्धाच्छ्रतिस्मृत्यविहितात्पापकर्मणोऽचिरतोऽनुपरतः। नापीन्द्रियलौल्यादशान्तोऽनुपरतः । नाप्यसमाहितोऽनेकाग्रमना विक्षि- सचित्तः । समाहितचित्तोऽपि सन्समाधानफलार्थित्वाचाप्यशान्तमानसो व्यापृतचित्तः । प्रज्ञानेन ब्रह्मविज्ञानेनैवं प्रकृतमात्मानमाप्नुयात् । यस्तु दुश्चरिताद्विरत इन्द्रियलौल्याच समाहितचित्तः समाधानफलादप्युपशा. न्तमानसश्चाऽऽचार्यवान्मज्ञानेन यथोक्तमात्मानं प्रामोतीत्यर्थः ॥ २४ ॥ आ० टी०-दुश्चरितं कायिकं पापम् ॥ २४ ॥ गो० टी० -इतश्चेश्वरानुग्रहलब्धप्रसादषताऽनेकसाधनवता च ज्ञातव्य आत्मेत्याह- किंचान्यदिति । दुश्चरितं कायनिर्वयं पापम् । अनुपरतः प्रज्ञानेनैनमा (नं नाऽऽ ?) प्नुयादिति संवन्धः । एवमुत्तरत्र द्रष्टव्यम् । इन्द्रियाणां लौल्यं विषयप्रवणता । तद्विपरीत एव प्राप्नुयादित्याह-यास्त्वति । विषयेभ्य इन्द्रियसमाधाने पुण्यलोकः श्रूयते तस्मा- दपि समाहितचित्त इत्याह-समाहितेति ॥ २५ ॥ यस्य ब्रह्म च क्षत्रं च उभे भवत ओदनः। मृत्युर्यस्योपसेचनं क इत्था वेद यत्र सः ॥ २५ ॥ इति काठको पनिषदि प्रथमाध्याये द्वितीया बल्ली समाप्ता ॥२॥ यस्त्वनेवभूतो यस्याऽऽत्मनो ब्रह्मक्षेचे सर्वधर्मविधारक अपि सर्व प्राणभूते उभे ओदनोऽशनं भवतः स्याताम् । सर्वहरोऽपि मृत्युर्यस्यो- पसेचर्नमेवौदनैस्याशनत्वेऽप्यपर्याप्तस्तं प्राकृतबुद्धिर्यथोक्तसाधनरहितः १ क. ख. ज. "त् दु । २ क. ख. ज. °णो नावि। ३ घ. °सोऽव्या । ४ क. ख. च. न. 'चित्तो वाऽऽत्मानं प्राप्नुयात् । प्र । ५ क. °त्तः केन प्राप्नुयादित्युच्यते प्र । ६ क. ज. "ह्म च क्षत्र च ब्रह्मक्ष । ७ क. वप्राण । ज. वत्रानुभू" । ८ क. ख, भ. "दनमश । च. °दनान भ' । ९ग. प. ज. 'नमिवों । १० अ. द. नस्योपसेचन । TI ·५८ टीकाद्वयसमेतशांकरभाष्योपेता- [अध्या० १ वल्ली३ ] सन्क इत्था इत्थमेवं यथोक्तसाधनवानिवेत्यर्थः । वेद विजानाति यत्र स आत्मेति ॥ २५ ॥ इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यगोविन्दभगवत्पूज्यपादशिष्य. श्रीमदाचार्यश्रीशंकरभगवतः कृतौ काठकोपनिषद्भाष्ये प्रथमाध्याये द्वितीयवल्लीभाष्यं समाप्तम् ॥ २॥ आ० टी०-यस्त्वनेवंभूत उक्तसाधनसंपन्नो न भवति स कथं वेदेति संबन्धः । अशनत्वेऽप्यपर्याप्त इति । अन्नत्वेऽप्यसमर्थः शाकस्थानीय इत्यर्थः । यत्र स्वे महिम्नि स विश्वोपसंहर्ता तथाभूतं तं को वेदेति संबन्धः ॥ २५ ॥ इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यश्रीमच्छुद्धानन्दपूज्यपादशिष्यानन्दज्ञानविरचिते काठकोपनिषद्भाप्यव्याख्याने द्वितीया वल्ली समाप्ता ॥ २ ॥ गो. टी०- यस्त्वनेवंभूत इति । उक्तसाधनसंपन्नो न भवति स कथं वेदेति संबन्धः । यहह्मसाधनवता विज्ञेयं तनिशिति-यस्येति । सर्वधर्मविधारकत्वं सर्वत्राणे हेतुः । सर्वत्राणभूते अपीत्यन्वयः । अशनत्वेऽप्यपर्याप्त इत्यन्नत्वेऽप्यपर्याप्तः शाकस्था. नीय इत्यर्थः । क इतिशब्दार्थमाह- प्राकृतबुद्धिरिति । इत्थाशब्दार्थमाह-एवमिति । यत्र स्वम हीन्न सोऽत्ता वर्तते तथाभूतं को वेदेत्यन्वयः ॥ २५ ॥ इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यवर्यश्रीमहालगोपालेन्द्रयतीश्वरविरचिते काठकोप. निषद्भाष्यविवरणे प्रथमाध्याये द्वितीया वल्ली समाप्ता ॥ २ ॥ ऋतं पिबन्तावित्यस्या वल्ल्याः संबन्धः । विद्याविद्ये नानाविरुद्ध- फले इन्युपन्यस्ते न तु सफले ते यथावभिणीते । तनिर्णयार्थी रथरूप- ककल्पना, तथा च प्रतिपत्तिसौकर्यम् । एवं च प्राप्तृपाप्यंगन्तृगन्तव्य- विवेकार्थ द्वावात्मानावुपन्यस्येते ऋतं पिबन्तौ सुकृतस्य लोके गुहां प्रविष्टौ परमे परार्धे (ध्ये) । छायातपो ब्रह्मविदो वदन्ति पञ्चानयो ये च विणाचिकेताः ॥ १ ॥ ऋतं सत्यमवश्यंभावित्वात्कर्मफलं पिबन्ती । एकस्तत्र कर्मफलं पिवति भुङ्क्ते नेतरस्तथाऽपि पातृसंवन्धारिपचन्तावित्युच्यते छत्रिन्या- १ ख. ज. र्थाय र' । २ ग. 'ड. च. ज झ. म. ट. "प्राप्यप्राप्तृग । ख. घ. प्राप्तृप्राप्तग । ३ ग. च. 'प्यगन्त° । ४ क. ख. च. ज, थं रथरूपकद्वारा द्वा । - ·[ अध्या० १ वल्ली ३] काठकोपनिषत् । ५९ येने । सुकृतस्य स्वयंकृतस्य कर्मण ऋतमिति पूर्वेण संबन्धः । लोकेऽ. स्मिशरीरे । गुहां गुहायां बुद्धौ प्रविष्टौ । परमे बाह्यपुरुषाकाशसंस्था- नापेक्षया परमम् । परस्य ब्रह्मणोऽध स्थानं पराध (ध्य?)म् । तस्मिन्हि परं ब्रह्मोपलभ्यते अतस्तस्मिन्परमे परार्धे (ध्ये?) हार्दाकाशे प्रविष्टावि- त्यर्थः । तौ च च्छायातपाविव विलक्षणौ संसारित्वासंसारित्वेन ब्रह्म- विदो वदन्ति कथयन्ति । न केवलमकार्मिण एव वदन्ति । पञ्चायो गृहस्थाः । ये च त्रिणाचिकेताः, त्रि:कृत्वो नाचिकेतोऽग्निश्चितो यैस्ते त्रिणाचिकेताः ॥ १॥ आ०.टी०--रथरूपककलानोति । प्रसिद्धरथसादृश्यकल्पनेत्यर्थः । ऋतपान. कर्ता जीवस्तावदेकश्चेतनः सिद्धो द्वितीयान्वेषणायां लोके संख्याश्रवणे समानस्वभावे प्रथमप्रतीतिदर्शनाचेतनतया समानस्वभावः परमात्मैव द्वितीयः प्रतीयते । तस्य चोप- चारादृतपातृत्वमित्यर्थः । बाह्यपुरुषाकाशसंस्थानं देहाश्रय आकाशप्रदेशः । पञ्चाग्नय इति । गार्हपत्यो दक्षिणाग्निराहवनीयः सभ्य आवसथ्यश्चेत्येते पञ्चाग्नयो येषां ते यथोक्ताः । धुपर्जन्यपृथिवीपुरुषयोषित्स्वाग्निदृष्टिं ये कुर्वन्ते (न्ति ) तेऽग्निहोत्रादिका- रिणस्ते वा पञ्चाग्नय इत्यर्थः ॥ १ ॥ गो० टी०--पूर्वोत्तरवल्लीनां संबन्धं दर्शयन्नुत्तरवल्लया अगतार्थत्वमाह-ऋतमि- त्यादिना । संबन्ध इति । पूर्वाभ्याममिधीयत इति शेषः । नानाफले इत्युक्ते पशुव्र- ह्मवर्चसादिवदविरुद्धत्वं स्यात्तद्वारयति--विरुद्धति । इतिरुक्तपरामर्शी । उपन्यस्ते इति । पूर्वयोर्वल्लयोरिति शेषः । न त्विति । सफले ते विद्याविद्य यथावत्स्वरूपतः साधनतः फलतश्च न निर्णीते इत्यर्थः । ननु ते एव निर्णी (णे ) तव्ये किमिति रथि- रथादिकल्पनेत्यत आह-तनिर्णयार्थेति । यद्यपि स्वरूपतो निरूप्येते तथाऽपि ज्ञाने सौकर्यमित्याह-तथा चेति । ननु रूपकेण विद्याविद्ये निरूप्ये किमिति द्वावृतपानकर्ता- रावभिधीयते इत्यत आह-एवं चेति । रूपके रथी प्राप्ता प्राप्यं पदं गन्ता ज्ञाता गन्तव्यं विष्णोः पदम् । कश्च गन्ता किंच पदं गन्तव्यमिति विवेकार्य द्वावात्मानावुपन्य- स्येते इत्यर्थः । नन्वात्मशब्दश्चेतनावाची न च द्वौ चेतनौ प्रतीयेते ऋतपानकमात्रप्रतीते. । १२. अ. ट. 'न । न हि केवलस्याऽऽत्मनो भोतृत्वमस्ति । बुद्धयाग्रुपाधिकृतमेव भोक्तृत्वम् । एवं च सति वक्ष्यमाणरथकल्पनया वैष्णवस्य * पदस्याऽऽत्मतया प्रतिपत्तिरुपपद्यते नान्यथा सुकृ । २ क. रमे परार्धे प० । ग. घ. °रमे । प°। ३ क. ख. ग. च. अ. °स्य च ब्र' । ४ क. 'हार्दाकाशं त।५ घ. झ. म. परब । ६ क. "लक्ष्यते । ७ क. ख. घ. ङ. ज. झ. 'ते । तस्मि । ट. ट. 'ते । तत। * इ. वस्यापादस्याऽऽत्म' । ग. वस्य पद ।

·६० टीकायसमेतशांकरभाष्योपेता- [अध्या० १ बल्ली ।" स्तत्कथमात्मानावित्युच्यते इति चेन्न । एकस्तावत्कर्मफलभोक्ता जीवश्चेतनः सिद्धो द्वितीयान्वेषणायां सत्यां संख्याश्रवणेऽस्य गौर्द्वितीयोऽन्वेष्टव्य इत्युक्ते गौरव द्वितीयोऽ. विष्यते नाश्वो लोक एवं चेतन एवं द्वितीयो ऋतपानकर्ता प्रतीयत इति नाऽऽत्मशब्दे विरोध इति भावः । अत्रर्तशब्दः सत्यवचनोऽपि गुणयोगात्कर्मफलवाचीत्याह-ऋतमि- त्यादिना । नन्वस्मिन्वाक्ये जीवेश्वरावेव चेतनावुपन्यस्येते न च द्वयोः कर्मफलसंबध ईश्वरस्य तदसंभवात्कथं पिबन्तावित्यत आह-एक इति । जीव इत्यर्थः। इतर ईश्वर इत्यर्थः । कथं पिबन्तावित्यत आह-तथाऽपीति । पातृसंबन्धादिति । पाता जीवस्तत्संबन्धादित्यर्थः । छत्रिन्यायेति । यथा लोके छत्रिणो गच्छन्तीति प्रयोगे सपरिवारे राज्ञि गच्छति छन्यच्छत्रिसमुदाये छत्रिशब्दो वर्तत एकसमूहवाचित्वेनैवं पिबदपिबत्समुदाये पिबतिर्वर्तत इत्यर्थः । सुकृतस्य लोक इत्यन्वयभ्रमं वारयति- ऋतमितीति । बाह्यपुरुषाकाश [सं] स्थानं देहाश्रय आकाशप्रदेशः । स्थानमित्यनन्तर. महतीति द्रष्टव्यम् । परार्ध इति क्वाचिन्कः श्रुतिपाठस्तस्मिन्पक्षे सुगमम् । परार्ध(य॑?) त्वमुपपादयति-तस्मिमिति । अत इति । यतः परब्रह्मोपलब्धिस्थानमत इत्यर्थः । गार्हपत्यो दक्षिणाग्निराहवनीयः सभ्य आवसथ्यश्चैते पञ्चाग्नयो येषां ते पञ्चाग्नयः । ग्रुप. जन्यपृथिवीपुरुषयोषित्सु येऽग्निदृष्टिं कुर्वन्ति ते वा पश्चाग्नयः । पञ्चाग्नयत्रिणाचिकेत- लक्षणा वदन्तीति संबन्धः ॥ १॥ यः सेतुरीजानानामक्षरं ब्रह्म यत्परम् । अभयं तितीर्षतां पारं नाचिकेत शकेमहि ॥ २ ॥ यः सेतुरिव सेतुरीजानानां यजमानानां कर्मिणां दुःखसंतरणार्थत्वा- मौचिकेतोऽग्निस्तं वयं ज्ञातुं जेतुं च शकेमहि शक्नुवन्तः । किंच यश्चा- भयं भयशून्यं संसारंपारं तितीर्षतां तर्तुमिच्छतां ब्रह्मविदां यत्परमाश्र- यमक्षरमात्माख्यं ब्रह्म तश्च ज्ञातुं शकेमहि शक्नुवन्तः । परापरे ब्रह्मणी कर्मब्रह्मविदाश्रये वेदितव्ये इति वाक्यार्थः । एतयोरेव घुपन्यासः कृत ऋतं पिबन्ताविति ॥ २॥ आ० टी०-ननु न सन्ति ब्रह्मविदः पश्चाग्निविदश्च सांप्रतमनुपलम्भादित्याशङ्कय पूर्वविद्वदनुभवविरोधमाह-यः सेतुरिवेत्यादिना । पूर्वेषां यद्यपि ब्रह्मवित्त्वादि संभ- वति प्रभावातिशयात्तथाऽपि नाऽऽधुनिकानामल्पप्रज्ञानां संभवतीत्याशङ्कय चेतनत्वात्स्वा. भाविकी ज्ञातृत्वयोग्यताऽस्तीत्यमिप्रेत्य तात्पर्यमाह-परापरे इति ॥ २ ॥ १ क. 'माचिकेत नाचि । २. केतस्तं व । ३ क. रस्य पा' । ४ क. ख. अ. ब. हि । ५। ५ ख. घ. र्थः । ययो । ङ. "र्थः । तयों। ।

·[अध्या. १ वल्ली ३] काठकोपनिषत् । ६१ गो० टी०- ननु न सन्त्येव ब्रह्मविदः पञ्चाग्निविदश्चानुपलम्भादित्याशङ्कय पूर्ववि. द्वदनुभवविरोधमाह--यः सेतुरिति । कर्मिणामिति । कर्मानुष्ठानवतामित्यर्थः । विरा- रूपानेः सेतुत्वं व्युत्पादयति- दुःखेति । दुःखाय संतरणं निवृत्तिः सैवार्थः प्रयोजन यस्य तस्य भावस्तत्त्वं तस्मादित्यर्थः । नाचिकेतोऽग्निरुक्तहेतोः सेतुरिव सेतुर्य इति पूर्वेण संबन्धः । तं नाचिकेताग्निं न केवलं ज्ञातुं किंतु कर्तुमत्यिाह-चेतुमिति । संकोचक- प्रमाणाभावात्सर्वभयातीतमित्याह-संसारपारमिति । संसारातीतमित्यर्थः । ततुमिच्छता प्राप्तुमिच्छताम् । आश्रयमवलम्बनम् । न क्षरतीत्यक्षरं षड्भावविकारशून्यं न परोक्षं किंतु प्रत्यग्भूतमित्यर्थः । चकारादपरब्रह्मात्मकाग्निं ज्ञातुं चेतुं परब्रह्म ज्ञातुमेव शक्नुवन्त इत्येतत्समुच्चयोऽवगम्यते । ननु यद्यपि पूर्वेषां ब्रह्मवित्त्वं संभवति महामहिमत्वात्तथाऽपि नाऽऽधुनिकानामरूपप्रज्ञानामित्याशङ्कय प्रमातृमात्रस्य चेतनत्वेन ज्ञातृत्वशक्तियोग्यतेश्व- रानुग्रहादिना संभवतीत्यभिप्रेत्य तात्पर्यमाह-परापरे इति । कर्मविदाश्रयोऽपरं ब्रह्म ब्रह्मविदाश्रयः परं ब्रह्मेति विभागः । ननु नर्तपानकोर्ब्रह्मवित्प्रसिद्धत्वमन्ययोरेवेत्याश- याऽऽह-एतयोरिति । कर्मब्रह्मविदाश्रययोः परापरब्रह्मणोर्ऋतं पिबन्तावित्यत्रोपन्यासो हि यस्मात्कृतम्तस्मान्नान्यत्वाशङ्केत्यर्थः ॥ २ ॥ आत्मानर रथिनं विद्धि शरीर५ रथमेव तु । बुद्धिं तु सारथिं विद्धि मनः प्रग्रहमेव च ॥ ३ ॥ तत्र य उपाधिकृतः संसारी विद्याविद्ययोरधिकृतो मोक्षगमनाय संसारगमनाय च तस्य तदुभयगमने साधनो रथः कल्प्यते । तत्र तमा- त्मानमृतपं संसारिणं रथिनं रथस्वामिनं विद्धि जानीहि । शरीरं रथमेव तु रथबद्धहयस्थानीयैरिन्द्रियैराकृष्यमाणत्वाच्छरीरस्य । बुद्धिं तु अध्य- वसायलक्षणां सारथिं विद्धि बुद्धिनेतृप्रधानत्वाच्छरीरस्य । सारथिनेतृ- प्रधान इव रथः । सर्व हि देहगतं कार्य बुद्धिकर्तव्यमेव प्रायेण । मनः संकल्पविकल्पादिलक्षणं प्रहं रशनां विद्धि । मनसा हि प्रगृहीतानि श्रोत्रादीनि करणानि प्रवर्तन्ते रशनयेवाश्चाः ॥ ३ ॥ आ० टी०-तत्रेति । तयोः प्रथमग्रन्थोक्तयोरात्मनोमध्ये ॥ ३ ॥ गो० टी०-रथरूपकवाक्यमवतारयति-- तत्रेति । जीवात्मपरमात्मनोर्मध्ये । उपाधिकृत उपाधिपरिच्छिन्न इत्यर्थः । ईश्वरं व्यावर्तयति--संसारीति । मुक्तजीवं * अत्र टीकानुरोधेन विकल्पशब्दोऽधिकः । १२. भ. ट. कृतोऽतो मो। २ क. °ल्प्यत इत्याह त । ३ क. ख. ग. घ. ङ. म. ठ. तत्राऽऽत्मा । ४ का ख. ज. महमेव च र । .

·६२ टीकाद्वयसमंतशांकरभाष्योपेता। [ अध्या०१ वल्ली १] व्यावर्तयति- विधेत्यादिना । साक्षात्कारकर्मणोरित्यर्थः । कस्मै प्रयोजनायेत्याकाङ्- क्षोयामाह-मोक्षति । विद्यायामधिकृतो मोक्षगमनायाविद्यायामधिकृतः संसारगमनायेति विभागः । तस्येति । विद्याविद्ययोरधिकृतस्य तदुभयगमनसाधनः संसारमोक्षगमनसाधनः। रथगमनागमनजन्मफलभोक्तृस्वामिसाम्यं विवक्षित्वा तमाह-तमिति । शुद्धचैतन्यं व्यावर्तयति-ऋतपमिति । ईश्वरं व्यावर्तयति--संसारिणामिति । रथस्वामिन- मिति । रथतादात्म्यामिमानिनमित्यर्थः । शरीरस्य रथत्वसाम्ये हेतुमाह--रथवदिति । अन्तःकरणस्यैक्येऽपि वृत्तिभेदेन भेदं विवक्षित्वा सारथिप्रग्रहकल्पनेत्याह-बुद्धिं त्विति। अध्यवसायलक्षणाम् । अध्यवसायो निश्चयो लक्षणं स्वरूपं यस्याः सा तामित्यर्थः । पूर्ववत्साम्ये हेतुमाह-बुद्धीति । बुद्धिर्नेता प्रापयित्री प्रधानं स्वतन्त्र भूता यस्य शरी- रस्य तत्तथा तस्य भावस्तत्त्वं तस्मादित्यर्थः । तत्र दृष्टान्तमाह-सारथिनेतृप्रधान इव रथ इति । सारथिर्नेता प्रापायता प्रधानः स्वतन्त्रो यस्य स इवेत्यर्थः । ननु मनआदीन्यपि शरीरनेतृणि तत्कथं बुद्धेरेव नेतृत्वेन सारथित्वमत आह—सर्व हीति । देहातं सर्व कार्य गमनागमनादि प्रायेण बुद्ध्या कर्तव्यं हि यम्मात्तस्मात्प्रायिकाभिप्रायेण बुद्धरेव नेतृत्वात्सारथित्वं युक्तमित्यर्थः । सारथिहस्ते विद्यमान हयाकर्षणसूत्रं प्रग्रहश- ब्दितं मन इत्याह-मन इति । संकल्प इदमेवं करिष्य इति वृत्तिः । आदिशब्देन विकल्पो गृह्यते स्थाणुर्वा पुरुषो वेत्यादिः, तत्स्वरूपमित्यर्थः । तस्य रशनात्वं प्रसिद्ध- रशनासाम्येनोपपादयति -मनसेत्यादिना । प्रगृहीतान्याकृष्टानि । रशनयेति । यथा सूत्रेणावा आकृप्यन्ते तद्वदित्यर्थः ॥ ३ ॥ इन्द्रियाणि हयानाहुर्विषयाश्स्तेषु गोचरान् । आत्मेन्दिमनोयुक्तं भोक्तेत्याहुर्मनीषिणः ।। ४ ।। इन्द्रियाणि चक्षुरादीनि हयानाडू रथकल्पनाकुशलाः शरीररथाकर्ष- णसामान्यात् । तेष्वेन्द्रियेषु हयत्वेन परिकल्पितेषु गोचरान्मार्गान्रुपा- दीन्विषयान्विद्धि । आत्मन्द्रियमनोयुक्तं शरीरेन्द्रियमनोभिः सहित संयुक्तमात्मानं भोक्तेति संसारीत्याहुर्मनीषिणो विवेकिनः । न हि केव- लस्याऽऽत्मनो भोक्तृत्वमस्ति बुद्धयाद्युपाधिकृतमेव तस्य भोक्तृत्वम् । तथा च श्रुत्यन्तरं केवलस्याभोक्तृत्वमेव दर्शयति-ध्यायतीव लेलाय- तीवेत्यादि । एवं च सति वक्ष्यमाणरथकल्पनया वैष्णवस्य पदस्याऽऽ- मतया प्रतिपनिरुपपद्यते नान्यथा स्वभावानतिक्रमात् ॥ ४ ॥ १ ट. नोभोक्तं । २ . अ. द. तेष्विन्द्रि । ३ घ. च. भोक्तारं स ।

·[अध्या० १ वल्ली ३] काठकोपनिषत् । आ० टी०-आत्मा रथस्वामी यः कल्पितम्तस्य भोक्तृत्वं च न स्वाभाविकमि- त्याह-आत्मेन्द्रियमनोयुक्तमिति । औपाधिक भोक्तृत्वेऽन्वयव्यतिरेको शास्त्रं च प्रमाणमित्याह-न हि केवलस्यति । वैष्णवपदप्राप्तिश्रुत्यनुपपत्त्याऽपि न स्वामाविक भोक्तृत्वं वाच्यमित्याह-एवं च सतीति ॥ ४ ॥ गो० टी०-प्रग्रहवत्सारथिस्वाभ्या(म्याधिष्ठितरथाकर्षकहयतुल्यानीन्द्रियाणीत्याह- इन्द्रियाणीति । क इत्याकाङक्षायामाह-रथेति । रथत्वेन शरीरं कल्पयन्ति निरू. पयन्ति येऽध्यात्मविदस्त इत्यर्थः । पूर्ववत्साम्ये हेतुमाह-शरीरेति । आकर्षण हयधर्म- स्तत्साम्यादित्यर्थः । यथा भद्रसेनस्य राज्ञो रथिनो रथहयगन्तव्यमार्गाः कुरव एवमिन्द्रि. यहयगन्तव्य[मार्गा] विषया इत्याह--तेष्विति । तच्छब्दं व्याचष्टे-इन्द्रियेष्वित्या. दिना । आदिशब्देन स्पर्शशब्दरसगन्धा गृह्यन्ते । रथस्वामित्वेन य आत्मा कल्पितस्तस्य भोक्तृत्वं च न स्वाभाविकमित्याह- आत्मेन्द्रियमनोयुक्तमिति । औपाधिकभोक्तृ- त्वेऽन्वयव्यतिरेको शास्त्रं च प्रमाणमित्याह-न हि केवलस्योत । उपाध्यपरिच्छिन्न- स्येत्यर्थः । शास्त्रमुदाहरति-तथा चेति । ध्यायतीव लेलायतीवेत्यादिश्रुत्यन्तरमुपाध्य- नवच्छिन्नस्यासंसारित्वमेव दर्शयति न संसारित्वमित्यर्थः । वैष्णवपदप्राप्तिश्रुत्यनुपपत्त्याऽपि न स्वाभाविकसंसारित्वमित्याह-एवं च सतीति । औपाधिके भोक्तृत्वे सतीत्यर्थः । वक्ष्यमाणा या रथकल्पना विज्ञानसारथिर्यस्त्वित्यादिना तया वैष्णवस्य पदस्य व्यापक स्वरूपस्याऽऽत्मतया प्रत्यगभिन्नत्वेन प्रतिपत्तिः प्राप्तिरवस्थानमुपपद्यत इत्यर्थः । नान्य- थेति । अन्यथा संसारित्वस्य स्वाभाविकत्वेन प्रतिपत्तिोपपद्यत इत्यन्वयः । तत्र हेतु- माह-स्वभावानतिक्रमादिति । स्वभावस्य पारमार्थिकस्य संसारित्वस्यानतिक्रमाद- तिक्रमाभावात्याग:भावादसंसारिवैष्णवपदप्राप्तिर्नेत्यर्थः ॥ ४ ॥ यस्त्वविज्ञानवान्भवत्ययुक्तेन मनसा सदा । तस्पेन्द्रियाण्यवश्यानि दुष्टाश्वा इव सारथेः ॥५॥ तत्रैवं सति यस्तु बुद्ध्याख्यः सारथिरविज्ञानवाननिपुणोऽविवेकी प्रवृत्तो च निवृत्तौ च भवति यथेतरो रथचर्यायामयुक्तेनापगृहीतेनास- माहितेन मनसा प्रग्रहस्थानीयेन सदा युक्तो भवति तस्याकुशलैस्य बुद्धिसारथेरिन्द्रियाण्यश्वस्थानीयान्यवश्यान्य*शक्यान्यनिवारणीयानि दुष्टाश्वा अन्तिाचा इवेतरसारथर्भवन्ति ॥ ५ ॥ * अशक्यनिवारणानीति पाठो युक्तस्तस्यैव टीकाकृताऽऽदृतत्वाच्च । १ झ. म. ट. त्तौ नि । २ घ. "ति तथं । ३ ज. लस्यात् । ४ ग. इ. स. म. द. "दान्ता ।

·६४ टीकास्यसमेतशांकरभाष्योपैता- [अध्या० १ वल्ली ३) आ० टी०-॥५॥ गो० टी० - पूर्वोक्तान्वयव्यतिरेकावुपसंहरति-तत्रेति । तत्र संसारित्वस्यास्वा. माविकत्वे । एवमुक्तप्रकारेण । यस्त्विति । यथा येन प्रकारेणेतरः सारथी रथगमने प्रग्रहेणायुक्तस्तथाऽसमाहितेन प्रग्रहस्थानीयेन मनसा युक्तो यस्तु कर्तव्याकर्तव्ययोरनिपुणो भवतीत्यर्थः । अविज्ञानवत्त्वेन न विज्ञानसामान्याभावः किंतु बुद्धिगतातिशयाभावः । सोऽ. प्यविवेकरूप इत्यर्थः । अबु(र्थः । बुद्धिसारथेरविवेकसारथेः । अशक्यनिवारणीयानी- (रणानी)ति । विषयेभ्य इति शेषः । इतरसारथैलौकिकस्यादान्ताश्वाः कुमार्गाद्यथा निवर्तयितुं न शक्यन्ते तथा बुद्धिसारथेरसमाहितानीन्द्रियाण्यशक्यनिवारणानि भवन्ती- त्यन्वयः ॥५॥ यस्तु विज्ञानवान्भवति युक्तेन मनसा सदा । तस्यन्द्रियाणि वश्यानि सदश्वा इव सारथेः ॥ ६ ॥ यस्तु पुनः पूर्वोक्तविपरीतः सारथिर्भवति विज्ञानवान्मगृहीतमनाः समाहितचित्तः सदा तस्याश्वस्थानीयानीन्द्रियाणि प्रवर्तयितुं निवर्त- यितुं वा शक्याने वश्यानि दान्ताः सदश्वा इवेतरसारथः ॥६॥ आ० टी०-॥६॥ गो• टी०---पूर्वोक्तविपरीत इति । अविवेकसारथेभिन्न इत्यर्थः । मनोनियतौ हेतुमाह-समाहितेति । विषयम्मरणवच्चित्तनिग्रहे विषयविकल्पात्मकं मनो निगृहीतं भव- तीति भावः । शक्यानि कर्तव्याकर्तव्ययोरिति शेषः । सत्पदस्यार्थमाह-दान्ता इति । लौकिकसारथिशिक्षिताश्वा इव समाहितचित्ततया प्रगृहीतमनसः शक्यानीन्द्रियाणि कर्त- व्याकर्तव्ययोनिग्रहीतुमित्यर्थः ॥ ६ ॥ तस्य पूर्वोक्तस्याविज्ञानवतो बुद्धिसारथेरिदं फलमाह- यस्त्वविज्ञानवान्भवत्यमनस्कः सदाऽशुचिः । न स तत्पदमामोति ससारं चाधिगच्छति ॥ ७ ॥ यस्त्वविज्ञानवान्भवति । अमनस्कोऽप्रगृहीतमनस्कः स तत एवा- शुचिः सदैव । न स रथी तत्पूर्वोक्तमक्षरं यत्परं पदमामोति तेन सार- १ क. ख. ग. घ. रीतसा । २ क. ख वानिपुणो विवेकवान्युक्तेन मनसा प्रगृ । अ. पानिपुणो विकेकवान्प्र । ३ ख. ज. °नि दा । ४ क. ख. घ. इ. च. ज. ट. ट. तत्र पू । ५. झ.म. ट स्कोऽपरिग । ६ ग. झ, ञ. न सारथी । ७ ग. घ. च. रं ब्रह्म य । ८ ड. स. अ. द. पदं प्राप्नों। - ·[ अध्या० १ वल्ली ३] काठकोपनिषत् । ६५. - ॥ थिना । न केवल कैवल्यं नाऽऽप्नोति संसारं च जन्ममरणलक्षणमधि. गच्छति ॥ ७॥ आ. टी०--॥७॥ गो० टी०-अविवेकबुद्धेरनियतेन्द्रियम्य फलपरत्वेनोत्तरं वाक्यमवतारयति- तस्येत्यादिना । मनोनिग्रहाभावेऽविवेकित्वादिन्द्रियपारवश्येन पाप्मोपचये दूषितान्त:- करणोऽशुचिरित्याह-तत एवेति । कार्यब्रह्मव्यावृत्त्यर्थमाह-परमिति । ननु चेत. नस्य बन्धो यस्य बन्धस्तस्य मोक्षो बुद्धेश्च बन्धाभावाद्यत्परं पदं तदक्षराख्यं सारथि- र्नाऽऽमोतीति कथमुच्यते तत्राऽऽह-तेनेति । चेतन इति शेषः । कैवल्यं राजपुर- प्रवेशस्थानीयमित्यर्थः । जन्ममरणादिलक्षणं कण्टकपाषाणाद्युपप्लुतदेशतुल्यम् ॥ ७ ॥ यस्तु विज्ञानवान्भवति समनस्कः सदा शुचिः । स तु तत्पदमामोति यस्माद्भूयो न जायते ॥ ८ ॥ यस्तु द्वितीयो विज्ञानवान्विज्ञानवत्सारथ्युपेतो रथी विद्वानित्येतत् । युक्तमनाः समनस्कः स तत एव सदा शुचिः स तु तत्पदमामोत । यस्मादाप्तात्पदादप्रच्युतः सन्भूयः पुनर्न जायते संसारे ॥ ८ ॥ आ० टी०--|| ८॥ गो० टी०-तद्विपरीतस्य पदप्राप्तिरित्याह-यस्त्विति। कर्तव्याकर्तव्यवि. वेको विज्ञानं तद्वान्यः सारथिर्बुद्धिरूपस्तेनोपेत इत्यर्थः । विद्वानिति । क्रमेणेति शेषः । तत एव निगृहीतमनस्कत्वादेव । सदा शुचिरिति । स्वच्छान्तःकरण इत्यर्थः । तच्च पदं न सातिशयमित्याह- यस्मादिति ॥ ८ ॥ किं तत्पदमित्याह- विज्ञानसारथिर्यस्तु मनःप्रग्रहवान्नरः । सोऽध्वनः पारमामोति तद्विष्णोः परमं पदम् ॥ ९ ॥ विज्ञानसारथिर्यस्तु यो विवेकबुद्धिसारार्थः पूर्वोक्तो मनःप्रग्रह- बान्मगृहीतमनाः समाहितचित्तः सन्शुचिर्नरो विद्वान्सोऽध्वनः संसा- रगतेः पारं परमेवाधिगन्तव्यमित्येतदामोति मुच्यते सर्वसंसारबन्धनः । १ क. °लं तनाऽऽनो । ख. ग. घ. इ. च. ज. झ. ट. ट. लं ना। २ ठ. 'ति- यस्त्वित्या । ३ क. ख. ज. वान्भवति विज्ञा । ४ ङ. च. 'चिः संस्तु त । ५ घ. स त । ६ ङ. स.न. ट. °दात्मनः पदा । ७ घ. दच्यु । ८ कु. झ. अ. ट. कसा । ९ ख. ग. घ. च र्वोक्त- म ! १० घ. वान्गृही । ११ इ. च. ज. ट. "तेः परं पार । १२ घ. ङ. 'रं पारमे । १३ ङ. झ. म. ट. परमिवा । १४ क. ख. ग. ज. पूर्वैः सं । १५ ख. घ. ङ च. "नैः । विष्णो । १२ १४ ।

·टीकास्यसमेतशांकरभाष्योपेता- [ अध्या० १ वल्ली ३ ] तद्विष्णोर्म्यापनशीलस्य ब्रह्मणः परमात्मनो वासुदेवाख्यस्य परमं प्रकृष्टं परं स्थानं सतत्त्वमित्येतद्यदसावाप्नोति विद्वान् ॥ ९ ॥ आ० टी०--|| ९ ॥ गो० टी०-तत्र हेतुत्वेन पदस्वरूपमाकाङ्क्षापूर्वकं दर्शयति--किमित्यादिना । निगृहीतमनास्तत्त्वंपदार्थविवेकवानात्मनि समाहितचित्तः संनिदिध्यासनवांस्तेन गतप्रति- बन्धः शुचिर्नरो विद्वानप्रतिबन्धेन साक्षात्कारवान्यः सोऽध्वनः संसारान्तर्भूतदेवयान- दक्षिणायनाधोगतिरू पाया गतेः पारं तदप्राप्यं तदाप्नोतीत्यर्थः । नन्वात्मस्वरूपस्य नित्या- तत्वादाप्नोतीति कथं तत्राऽऽह-मुच्यत इति । प्रत्यगितरयोरावरकाज्ञाननिवृत्तावाप्नो. तीत्यौपचारिकमिति भावः । आकाशं व्यावर्तयति—ब्रह्मण इति । हिरण्यगर्म व्याव. तयति---वासुदेवाख्यस्येति । वासुदेव इत्याख्या यस्य सः । वासयति भूतानि स्वस्मिन्निति वासुः स चासौं देवश्च दीव्यत इति स्वप्रकाशः स वासुदेव इत्यर्थः । अनेन तत्पदवाच्यमभिहितम् । तस्य लक्ष्यमाह-परमामति । अथवा षष्ठी राहोः शिर इतिवदीपचारिकी । व्यापकं प्रकृष्टं पदामित्यर्थः । सतत्त्वं स्वरूपम् ॥ ९ ॥ अधुना यत्पदं गन्तव्यं तस्येन्द्रियाणि स्थूलान्यारभ्य सूक्ष्मतारतम्य- क्रमण प्रत्यगात्मतयाऽधिगमः कर्तव्य इत्येवमर्थमिदमारभ्यते-- इन्द्रियेश्यः परा ह्या अर्थवश्च परं मनः । मनसंस्तु परा बुद्धिर्बुद्धेरात्मा महान्परः ॥ १० ॥ स्थूलानि तावदिन्द्रियाणि तानि यरथैरात्मप्रकाशनायाऽऽरब्धानि तेभ्य इन्द्रियेभ्यः स्वकार्येभ्यस्ते परा ह्याः सूक्ष्मा महान्तश्च प्रत्यगात्म- भूताश्च । तेभ्योऽप्यर्थेभ्यश्च परं सूक्ष्मतरं महत्मत्यगात्मभूतं च मनः । मनःशब्दवाच्यं मनस आरम्भकं भूतसूक्ष्मम् । संकल्पविकल् गाद्यारम्भक- स्वान्मनसोऽपि परा सूक्ष्मतरा महत्तरा प्रत्यगात्मभूतां च बुद्धिशब्द- वाच्यमध्यवसायाद्यारम्भकं भूतसूक्ष्मम् । बुद्धरात्मा सर्वप्राणिबुद्धीनां प्रत्यगात्मभूतत्वादात्मा महान्सर्वमहत्त्वादव्यक्तावत्प्रथमं जातं हेरण्यगर्भ तत्त्वं बोधावोधात्मकं महानात्मा बुद्धः पर इत्युच्यते ॥ १० ॥ - १ अ. लब । २ क. तत्पदमेवाऽऽमोति वि । ख. ज. "तस्य पदमवाप्नोति वि । घ. तत्प- दमाप्नोति वि । ३ क. सश्च प० । ४ ख. ज. तेभ्यो ह्यर्थे । ङ. तेभ्योऽर्थे । ५ ङ झ.म. ट. "हन्महदादिपदं सर्वत्र व्यापकत्वेन ज्ञेयमत्र प्रत्य । ६ ग घ. कल्पकाद्या । ७ ग. घ. सूक्ष्मा म । ८ क. ज. झ. "ता बु° । ९ घ थमना । १० क. ख. हु. ज. 'तं हरण्यगर्भत । च. 'तं हिर। छ. "तं हिरण्यगर्भत ।

·[ अध्या० १ वल्ली ३] काठकोपनिषत् । ६७ आ० टी०-प्रत्यगात्मभूताश्चति । प्रत्यगनपायिस्वरूपभूता इत्यर्थः । नन्व- र्थेभ्यो मनस आरम्भकं भूतसूक्ष्मं परम् । तस्माद्बुद्धयारम्भकं भूतसूक्ष्मं परमिति न युक्तम् । कार्यापेक्षया छुपादानमुपचितावयवं व्यापकमनपायिस्वरूपं च प्रसिद्धम् । यथा घटादेर्मुदादिः । न चेह भूतसूक्ष्माणां परस्परकार्यकारणभावे मानमस्ति । सत्यम् । तथाऽपि विषयन्द्रियव्यवहारस्य मनोधीनतादर्शनान्मनस्तावद्वयापकं कल्प्यते । तच्च परमार्थत एवाऽऽत्मभूतमिति केषांचिन्द्रमस्तन्निरासायोक्तं मनःशब्दवाच्यं भूनसूक्ष्ममिति । अन्नमयं हि सोम्य मन इत्यादिश्रुतेौतिकत्वावगमादन्नभावाभावाभ्यामुपचयापचयदर्शनाद्भौतिकमेव तत् । तस्य च संकल्पादिलक्षणस्याध्यवसायनियम्यत्वाद्बुद्धि (द्धेः) स्ततः पर [त्व] मिति । बुद्धिश्चाऽऽत्मेति केषांचिदभिमानस्तदपनयार्थमाह-बुद्धिशब्दवाच्यमिति । करणत्वादिन्द्रियबुद्धेभौतिकत्वं सिद्धम् । करणत्वं च स्वबुद्धयाऽहमुपलभ्य इत्यनुभवा- सिद्धम् । ततो भूतावयवसंस्थानेष्वेवार्थादिषत्तरोतरं परापरत्वं (परत्वं) कल्प्यं परम- पुरुषार्थदिदर्शयिषया । न त्वर्थादीनां परत्वं प्रतिपिपादयिषितं प्रयोजनाभावाद्वाक्यभेदप्र. सङ्गाचेति । सुरनरतिर्यगादिबुद्धीनां विधारकत्वात्सातत्यगमनादात्मोच्यते । सत्रसंज्ञकं हैरण्यगर्भतत्त्वमित्यर्थः । बोधावोधात्मकमिति । ज्ञानक्रियाशक्त्यात्मकमित्यर्थः । अथ- वाऽधिकारिपुरुषाभिप्रायेण बोधात्मकत्वमव्यक्तस्याऽऽद्यः परिणाम उपाधिरपञ्चीकृतभूता- त्मकस्तेन रूपेणाबोधात्मकत्वं हिरण्यगर्भस्येत्यर्थः ॥ १० ॥ गो० टी०-ननु तत्पदलक्ष्यविष्णोः प्रकृष्टं पदमाप्तव्यमित्युक्तं तत्कि केनचिन्मार्गेण देशविशेषे गन्तव्यं तदपि भिन्नतया प्रामाधिगमनवद्गन्तव्यं तथात्वे मोक्षम्यानित्यत्वापत्ति- स्तस्य प्रकृष्टत्वं च कथमित्याशङ्कयाऽऽह---अधुनेत्यादिना । असावधिकारी यदा- मोतीत्येतद्वयाचष्टे-यत्पदमिति । तस्य पदस्याधिगमः कर्तव्य इत्यन्वयः । कथं प्रकृष्ट- त्वमित्यस्योत्तरमाह-इन्द्रियाणीति । सूक्ष्मेति । विषयमनोबुद्धयादिक्रमत्यर्थः तत्कि केनचिन्मार्गेण देशविशेषे भिन्नतया प्राप्तव्यं तथा चानित्यत्वापत्तिः स्वर्गादिवदित्य- स्योत्तरमाह-प्रत्यगात्मतयेति । न देशपरिच्छिन्नं फलं किंतु माहव्यवहितं तदपगमे प्रत्यग्रूपेणावस्थानमिति तद्रूपेण साक्षात्कारः संपद्यत इत्येवमर्थमुत्तरो ग्रन्थ आरभ्यत इत्यर्थः। तावच्छब्दः क्रमेणोत्तरोत्तरापेक्षया पूर्वपूर्वम्य स्थूलत्वज्ञापनपरः । इन्द्रियेभ्योऽर्थपरत्वे कारणत्वं संभावितहेतुमाह-यैरिति । आत्मप्रकाशनाय विषयज्ञानाय यैरथुरारब्धानि तानीन्द्रियाणि तेऽर्थाः परा इत्यन्वयः। केभ्य इत्याकाङ्क्षायां विषयकार्यभूतप्रकृतेन्द्रियेभ्य इत्याह--तेभ्य इति । त्रिधा परशब्दार्थ हिशब्दद्योतितमाह--सूक्ष्मा इत्यादिना। इन्द्रियानुम्यूतत्वात्ततः सूक्ष्मा महान्तश्च व्यापकाः । अत्र परस्परसमुचितं (नत्वं) परत्वे विवक्षितमिति चशब्दद्वयम् । ननु विषयाणामनात्मत्वात्प्रत्यगात्मभूतांश्चेति कथमिति चेद्यथा प्रत्यगवस्थाऽनपायिन्येवं विष या इन्द्रियेवन गायिन इनि प्रत्यगात्मभूता इत्युच्यन्त ·टोकादयसमेतशांकरभाष्योपेता- [अध्या० १ बली १] इति भावः । तेभ्योऽपीति । इन्द्रियेभ्यः परत्वेनोक्तेभ्योऽपीत्यर्थः । ननु देहपरिच्छि. नस्य मनसो न व्यापकत्वादिविषयान्प्रति सूक्ष्मत्वादिकमुपपद्यतेऽकारणत्वात्कारणस्य हि कार्यापेक्षयोक्तत्रितय रूपत्वं यथेन्द्रियापेक्षया विषयाणां तथा च मनसः कथं सूक्ष्मत्यादि. कमित्याशङ्कय मनस आरम्भकं भूतसूक्ष्मं मनःशब्दवाच्यमेकदेशेन मनोरूपेण परिणा- मिविषयान्टति भूताकारेण कारणमतो मनसः परत्वं विषयेभ्यो युज्यत इत्याह--मनः शब्दवाच्यमित्यादिना । बुद्धेर्मनसः सकाशात्परत्वे हेतुं वदन्वाक्यमवतारयति-संक- ल्पति । तादृशस्य मनसोऽध्यवसायनियम्यत्वात्ततः परा बुद्धिरित्याह-मनसोऽपीति । अर्थेभ्यः परादपीत्यपेरर्थः । मनःकारणत्वाभावाबुद्धेः कथं परत्वमित्याशङ्कय परशब्दा. र्थकथनपूर्वकं बुद्धिशब्दार्थमाह-सूक्ष्मेत्यादिना । आदिशब्देन बुद्धिवृत्त्यवान्तरविशेषा गृह्यन्ते । ननु मनस आरम्भकभूतसूक्ष्मं प्रति कथं बुद्धयारम्भकभूतसूक्ष्मस्य कारणता मानाभावाद्भेदाभावाच्च विज्ञानशक्तिमदन्तःकरणम्यापञ्चीकृतभूतसूक्ष्मसात्त्विकांशसमष्टितो विशेषेण जन्माङ्गीकारात्तदारम्भकाणामैकात्म्येन भेदाभावादिति चेदत्र न भूतसूक्ष्मशब्दे- नापञ्चीकृतानां ग्रहः किंतु पञ्चीकृतान्नरूपभूतसूक्ष्माणामिह ग्रहणं तेषामन्नमशितमित्यादि- नाऽणिष्ठभागस्य प्रसिद्धेस्तस्य मनःशब्दवाच्यान्तःकरणोपचयहेतुत्वेनोपचितान्तःकरणका. रणत्वादन्तःकरणम्य च निश्चयसंकल्पशक्तिद्वयशालित्वेन निश्चयशक्तिमत्त्वात्साध्यत्वादि. तरस्यैतदारम्भकभूतसूक्ष्मयोः कार्यकारणभावसंभवान्मनःशब्दवाच्याणिष्ठभागस्य कारण. त्वसंभवात्परतत्त्वमुपपद्यते । तर्हि बुद्धिमनसोरेव ग्रहे संभवति भूतसूक्ष्मपर्यन्तधावनं किमर्थ- मिति चेत्तद्ग्रहस्य तदारम्भकभूतसूक्ष्माधीनत्वात्तावत्पर्यन्तधावनमिति भावः । अथवा नन्वर्थेभ्यो मनस. आरम्भकं भूतसूक्ष्मं परं नस्माद्बुद्ध्यारम्भकं भूतसूक्ष्मं परमिति न युक्तं कार्यापेक्षया हि कारणमुपचितावयवं व्यापकमनपायस्वरूपं परं प्रसिद्धं यथा घटादेर्मू- दादिः । न चेह भूतसूक्ष्माणां परस्पर कार्यकारणभावे मानमस्ति । सत्यम् । तथाऽपि विषयेन्द्रियव्यवहारस्य मनोधीनत्वात्ततो मनो व्यापकं कल्प्यतेऽस्मिन्प्रकरणे यद्यदधीनं तत्तस्यापरमितरत्परमिति हि स्थितेः । ननु भाष्ये मनःशब्दवाच्यं भूतसूक्ष्म परमिति कथमुक्तमिति चेत्केषांचिन्मन आत्मेति भ्रमस्तन्निरासाय मनसो भौतिकत्वेनानात्मत्वं वक्तुं भूतसूक्ष्ममित्युक्तमेवं बुद्धिस्थलेऽपि द्रष्टव्यम् । तस्य मनसोऽध्यवसायनियम्यत्वा- बुद्धिः परा । भूतोपचयापचयाभ्यां मनसो भौतिकत्वेनानात्मत्वं बुद्धेः करणत्वेनानात्मत्वं द्रष्टव्यम् । ततोऽर्थादिषु भूतसंस्थानेष्वेव परत्वं कल्प्यते परमपुरुषार्थदिदर्शयिषया न त्वर्थादीनां परत्वं प्रतिपिपादयिषितं प्रयोजनाभावाद्वाक्यभेदप्रसङ्गाच्चेत्यपि द्रष्टव्यम् । आत्मशब्दस्य परशब्दार्थव्यापकत्वांशेन पौनरुक्त्यमाशङ्कयापुनरुक्तमर्थमाह---सर्वेति । सुरनरतिगादिबुद्धीनां विधारकत्वात्सातत्यगमनादात्माच्यत इत्यर्थः । आत्ममहच्छ. ब्दयोः पौनरुक्त्ये सर्वबुद्धिव्यापकताऽऽत्मशब्दार्थः । बुद्धितदितरव्यापकता महच्छ- ·[ अध्या० १ वल्ली ३] काठकोपनिषत् । ब्दार्थ इत्याह-सर्वेति । तत्र हेतुमाह-अव्यक्तादिति । हैरण्यगर्भ तत्त्वामिति । सूत्रसंक्षिप्तमित्यर्थः । बोधाबोधात्मकं ज्ञानक्रियाशक्त्यात्मकमित्यर्थः ॥ १० ॥ महतः परमव्यक्तमध्यतात्पुरुषः परः । पुरु. षान्न परं किंचित्सा काष्ठा सा परा गतिः ॥ ११ ॥ महतोऽपि परं सूक्ष्मतरं प्रत्यगात्मभूतं सर्वमहत्तरं चाव्यक्तं सर्पस्य जगतो बीजभूतमव्याकृतनामरूपसतत्त्वं सर्वकार्यकारणशक्तिसमाहार- रूपमव्यक्ताव्याकृताकाशादिनामवाच्यं परमात्मन्योतमोतभावेन समा. श्रितं वटकणिकायामिव वटवृक्षशक्तिः । तस्मादव्यक्तात्परः सूक्ष्म तरः सर्वकारणकारणत्वात्प्रत्यगात्मत्वाच महांश्च । अत एव पुरुषः सर्वपूरणात् । ततो न्यस्य परस्य प्रसङ्ग निवारयन्नाह-पुरुषाभ परं किंचिदिति । यस्मानास्ति पुरुषाच्चिन्मात्रघनात्परं किंचिदपि वस्त्व. न्तरं तस्मान्सूक्ष्मत्वमहत्त्वप्रत्यगात्मत्वानां सा काष्ठा निष्ठा पर्यवसानम् । अत्र हीन्द्रियेभ्य आरभ्य मूक्ष्मत्यादिपरिसमाप्तिः । अत एवं च मन्तणां सर्वगतिमतां संसारिणी परा प्रकृष्टा गतिः। यद्गत्वा न निवर्तन्त इति स्मृतेः ॥ ११ ॥ आ० टी०. प्रलये सर्वकार्यकारणशक्तीनामवस्थानमभ्युपगन्तव्यं शब्दार्थसंबन्धशक्ति. लक्षणस्य नित्यत्वनिर्वाहाय । तासां शक्तीनां समाहारो मायातत्त्वं भवति ब्रह्मणोऽसङ्ग- त्वादिति शक्तिसमाहाररूपमव्यक्तमित्यर्थः । ' तद्धेदं तहव्याकृतमासीदेतस्मिन्खल्वक्षरे गााकाश ओतश्च प्रोतश्च । " मायां तु प्रकृति विद्यान्मायिनं तु महेश्वरम् ।" इत्या- दिश्रुतिप्रसिद्धं चाव्यक्तम् । तस्य सांख्याभिमतप्रधानाद्वैलक्षण्यमाह-परमात्मनीति । शक्तित्वेनाद्वितीयत्वाविरोधित्वमाह--बटकणिकायामिवेति । भाविवटवृक्षशक्तिमद्व- टबीनं स्वशक्त्या न सद्धि(द्वितीयं कथ्यते तद्ब्रह्मापि न मायाशक्त्या सद्धि(द्वि). तीयम् । सत्त्वादिरूपेण निरूप्यमाणे व्यक्तिरस्य नास्तीत्यव्यक्तम् । ततोऽन्यक्तशब्दा- दप्यताविरोधित्वं द्रष्टव्यम् । सर्वस्य प्रपञ्चस्य कारणमव्यक्तम् । तस्य परमात्मपरत- न्त्रत्वात्परमात्मन उपचारेण कारणत्वमुच्यते न त्वव्यक्तवद्विकारितयाऽनादित्वादव्यक्तस्य पारतन्ध्यं च पृथक्सत्वे प्रमाणाभावादात्मसत्तयैव सत्तावत्त्वाच्चेत्यर्थः ॥ ११ ॥ गो० टी०- परमव्यक्तमित्यन्वयः । हिरण्यगर्भतत्त्वमेव सूक्ष्ममतिशयेन सूक्ष्मं सूक्ष्म- तरमव्यक्तं प्रत्यग्वदनपायि सर्वस्माद्व्यापकमित्यर्थः । हिरण्यगर्भाद्वैलक्षण्यमाह-सवेति। १ झ. न. ट. 'टश । २ क. ख. ज. "तमः स । ३ घ. °णत्वा । ४ घ.स्य प्र। ५ झ. ढ. 'न्मात्राच्चिद्धना' । ६ झ. द. "माप्तम् । अ° । ७ घ. व ग° । ८ क. ख ज. °णां सा प । .

·७० . । टीकाद्वयसमेतशांकरभाष्योपेता- [अध्या० १ बल्ली ३) आरम्भवादं निराकरोति-अव्याकृतति । अव्याकृतयोर्नामरूपयोः सतत्त्वं स्वरूपमि- त्यर्थः । ननु सृष्टेः प्रागव्याकृतव्यतिरेकेणाभावात्कथं सर्वेषां कार्याणां कारणानां च शक्ति- समुदायरूपमव्यक्तमिति चेत्प्रलये सर्वशक्तीनामवस्थानं वक्तव्यं २.ब्दार्थसंबन्धस्य शक्ति- लक्षणस्य निर्वाहाय तासां च शक्तीनां मायातत्त्वे समाहारो भवति ब्रह्मणोऽसङ्गत्वादिति समुदायरूपमव्यक्तमित्यर्थः । तत्र प्रमाणमाह-अव्याकृतेति । "तद्धेदं तीव्याकृतमा. सौदेतस्मिन्खल्वक्षरे गार्याकाश ओतश्च प्रोतश्च' 'मायां तु प्रकृतिं विद्यात् " इत्यादि श्रुतिप्रसिद्धमित्यर्थः । सांख्याभिमतप्रधानाद्वैलक्षण्यमाह-परमात्मनीति । ननु शक्ति. रेकाऽऽत्मा चैक इति सद्वितीयत्वापत्तिरित्याशङ्कयाऽऽत्मव्यतिरेकेण तस्या असत्त्वं दृष्टान्ते- नाऽऽह-वटोति । वटबीज इत्यर्थः । यदर्थ पूर्वपूर्वापेक्षयोत्तरोत्तरस्य परत्वं प्रतिपादित तद्वैष्णवपदमवतारयति-तस्मादित्यादिना । पूर्वोक्तात् । नन्वात्मनः सूक्ष्मतरत्वं वक्तुं शक्यतेऽव्यक्तादपि दुर्विज्ञेयत्वात्कारणत्वरूपपरत्वं कथं कारणत्वे वाऽव्यक्तवाद्विका- रित्वेनासत्त्वापत्तेरिति चेदधिष्ठानपरतन्त्रत्वादारोपम्याधिष्ठानस्योपचारेणाऽऽत्मनः कार गत्वमुच्यत इति न दोषः । पारतन्ध्यं चाव्यक्तस्य पृथक्सत्त्वे प्रमाणभावादात्मसत्तयैव सत्तावत्त्वाच्चेति भावः । प्रत्यगात्मेति । पूर्वत्र सापेक्षप्रत्यक्त्वमत्र तु स्वाभाविकमेव दिदर्शयिषितं वस्तुत्वादिति भावः। अत एव निरतिशयमहत्त्वादेवेत्यर्थोऽवधियत इत्याह- तत इति । प्रसङ्गं सत्त्वस्येति शेषः । पुरुषात्परं किंचिन्नेत्यर्थ हेतूकृत्य सेत्यादिवाक्यं म्याचष्टे-यस्मानास्तीत्यादिना । पर्यवसानमुपपादयति--अत्र हीति । आत्मनी- त्यर्थः : । अत एव सूक्ष्मत्वादिपर्यवसानभूमित्वादेव । प्रकृष्टगतित्वे प्रमाणमाह-यदिति । तद्धाम परमं ममेति वास्यशेषः ॥ १५ ॥ एष सर्वेषु भूतेषु गूढोऽऽत्मा न प्रकाशते । दृश्यते त्वपया बुझ्या सूक्ष्मया सूक्ष्मदर्शिभिः ॥ १२॥ ननु गतिश्चेदांगत्याऽपि भवितव्यं कथं यस्माद्भूयो न जायत इति। नैष दोषः । सर्वस्य प्रत्यगात्मत्वादवगतिरेव गतिरित्युपचर्यते । प्रत्यगा. त्मत्वं च दर्शितमिन्द्रियमनोबुद्धिपरत्वेन । यो हि गन्ता सोऽगतमपत्य ग्रूपं गच्छत्यनात्मभूतं न विपर्ययेण । तथा च श्रुति:-- ध्वगा अध्वसु पारयिष्णवः" इत्याद्या । तथा च दर्शयति प्रत्य- गात्मत्वं सर्वस्य । एष पुरुषः सर्वेषु ब्रह्मादिस्तम्बपर्यन्तेषु भूतेषु गूढः संवृतो दर्शनश्रवगादिकर्माऽविद्यामायाछनोऽत एवाऽऽत्मा न प्रकाशत आत्मलेन कस्यचित् । अहो अतिगम्भीरा दुरवगाया १ ठ. सूक्ष्मतमत्वं । २ क. ख. ज. सोऽयम । ३ झ. म. द. पं पररूपं ग° । ४ ङ. झ. म. ट. मोप्सवः"इ।५ क. 'छन्न आ' । अन- ·अध्या० १ वल्ली ३] काठकोपनिषत् । ७१ विचित्रा माया यं यदयं सर्वो जन्तुः परमार्थतः परमार्थसतत्वोऽप्येवं बोध्यमानोऽहं परमात्मेति न गृह्णात्यनात्मानं देहेन्द्रियादिसंघातमात्मनो दृश्यमानमपि घटादिवदात्मत्वेनाहममुष्य पुत्र इत्यनुच्यमानोऽपि गृह्णाति । नूनं परस्यैव मायया मोमुह्यमानः सर्वो लोकी बंभ्रमीति । तथा च स्मरणम्-- नाहं प्रकाशः सर्वस्य योगमायासमावृतः इत्यादि । ननु विरुद्धमिदमुच्यते मत्वा धीरो न शोचति न प्रकाशत इति च । नैतदेवम् । असंस्कृतबुद्धरविज्ञेयत्वान्न प्रकाशत इत्युक्तम् । दृश्यते तु संस्कृतयाऽप्रयाः अमिवाग्रया तयैकाग्रतयोपेतयेत्येतत्सूक्ष्मया मूक्ष्मवस्तुनिरूपणपरया । कैः । सूक्ष्मदर्शिभिरिन्द्रियेभ्यः परा ह्या इत्यादिप्रकारेणं सूक्ष्मतापारम्पर्यदर्शनेन परं सूक्ष्मं द्रष्टुं शीलं येषां ते मूक्ष्मदर्शिनस्तैः सूक्ष्मदर्शिभिः पण्डितैरित्येतत् ॥ १२ ॥ आ० टी०-पारयिष्णव इति । संसारपारं गन्तार इत्यर्थः । न प्रकाशते चेत्तर्हि नास्त्येवेति न वाच्यं लिङ्गदर्शनादित्याह । दर्शनश्रवणादीनि कर्माण्यस्येति तथोक्तः । जीवस्य प्रकाशत्वे ब्रह्मात्मत्वे सत्यपि योऽयं ब्रह्मस्वरूपानवमासः स केनापि प्रतिबन्धेन कृत इति कल्प्यते । तच्च प्रतिबन्धकं न वस्तु ज्ञानान्मुक्तिश्रुतेर्बाधप्रसङ्गात् । ततोऽविद्यैव प्रतिबन्धिकेत्याह--अविद्यामायाछन्न इति । निदिध्यासनप्रचयेनैकाग्रयमापन्नमन्तः- करणं यदा सहकारि संपाद्यते तदा तत्सहकृतान्महावाक्यादहं ब्रह्मास्मीति या बुद्धिवृत्तिरु- त्पद्यते तस्यामभिव्यक्तो ब्रह्मभाव इति स्वतोऽपरोक्षतया व्यवहियत इति दृश्यत्वमुपचर्यते। यो हि यत्प्रयुक्तव्यवहारः स तदृश्यं इति प्रसिद्धम् ॥ १२ ॥ गो० टी०--गतिशब्दम्य यथाश्रुतमर्थ गृहीत्वा शङ्कते-जन्विति । परिहरति- नैष दोष इति । प्रत्याग्भिन्नस्य हि गत्याऽवाप्तिर्मुख्या तस्य तूपचारणेत्यत्र पूर्वोक्तं हेतुमाह- -प्रत्यात्मत्वं चेति । तर्हि प्रतीचः प्रातत्वेन ज्ञानादिवैयर्थ्यमित्याशङ्कया- विद्ययाऽनात्मरूपमापन्नो यः सोऽधिकारी तं प्रत्यगात्मानमनात्मव्युदासेन प्राप्नोतीत्याह- यो हीति । हिशब्दसूचितां श्रुतिमाह--तथा चेति । अनध्वगा मार्गरहिताः । पार- यिष्णवः संसारपारं गन्तार इत्यर्थः । गरौपचारिकत्वे सर्वस्य प्रत्यगात्मत्वं श्रुतिर्दर्शयती- त्यवतारयति-तथा चेति । संवृतो न प्रकाशत इत्यन्वयः । न प्रकाशते चेत्तहि नास्त्यवेति न वाच्यं लिङ्गदर्शनादित्याह- दर्शनेति । दर्शनश्रवणादीनि कर्माण्यस्येति १ ग. "हाति नूनं । २ क. ख. ज. °कोऽयं बं । ३ ख. ज. रति ना। ४ क. द्धमित्युच्य। ५१. अ. ट. ते त्वग्या संस्कृतयाऽप्र । ६ झ. न ट "ण सर्वविशेषसू ।

·७२ टीकादयसमेतशांकरभाष्योपेता- [अध्या. १ बल्ली ३] तथा । ननु जीवस्य प्रकाशे ब्रह्मा-मत्वे कुतोऽनवभासस्तत्राऽऽह-अविद्यामायाछन इति । अविद्येति ज्ञाननिरस्यत्वमुच्यते । मायेति मिथ्यात्वमुच्यते । अत एव यतश्छन्नः कस्यचिदप्यात्माऽऽत्मत्वेन न प्रकाशतेऽहं पर एवेति व्यवहारयोग्यो न भवतीत्यर्थः । एष इत्यादिश्रुतेरक्षरार्थमुक्त्वा प्राणिप्वनुकम्पा दर्शयन्श्रुतेस्तात्पर्यार्थमाह-+अत इति । यतः स्वप्रकाशप्रत्यक्चैतन्यावरिकाऽविद्याऽतोऽतिगम्भीरः नक्रादिसंवलितगङ्गाद इवावि- मर्शनीयस्वरूपा यत एवमतो दुरवगाह्या मायायां स्थित्वा मायाकृता विभूतिरियतीति निर्धार- यितुं न शक्यते केनचिदतः सा । एवंभूतमायायाः सविलासकत्वं प्रदय स्वरूपावरकत्वे हेतुमाह-विचित्रा चेति । इयमहमज्ञ इत्यनुभवसिद्धा नानाशक्तियुक्ता घटनघटनाप- टीयसी । तात्र हेतुमाह-यदिति । यस्मादित्यर्थः । अयं संसरन्दृश्यमानः सर्वप्राणी वस्तुतः परमार्थस्वरूपोऽप्येवं बोध्यमानः पर एवाऽऽत्मा नासि संसारीत्यहं पर एवाऽऽत्मेति न गृह्णाति, घटादिवदात्मनो दृ३५मानमपि देहेन्द्रियादिसंघातमनात्मानं त्वं देवदत्तपुत्रो विष्णुमित्र इत्यनुच्यमानोऽप्यनुपदिश्यमानोऽप्यहममुप्य पुत्र इत्यात्मत्वेन गृह्णातीत्यन्वयः। स्वस्वरूपमखण्डाद्वितीयमुच्यमानमपि न गृह्णातीत्यनुक्तमप्यनात्मस्वरूपमात्मत्वेन गृह्णाती- त्यत्र को हेतुरिति विचार इदं निश्चितमित्याह-नूनमिति । मोमुह्यमानः पुनः पुनरतिशयेन वा मोहमापद्यमानो.बंभ्रमीति पुनः पुनरतिशयेन भ्रमतीत्यर्थः । मायाधीनमोहादात्माप्रकाशे संसरणे च भगवतः स्मरणं प्रमाणयति-तथा चेति । योगमायासमावृत इति वाक्य- शेषः । चोद्योत्तरवाक्यं व्याचष्टे-नन्वित्यादिना । एतद्विरुद्धत्वमेवं त्वदुक्तप्रकारेण न भवति श्रुत्योर्विषयभेदात् । न प्रकाशत इत्यस्यार्थ दर्शयति- असंस्कृतति । निदिध्यासनप्रचयजन्यसंस्काररहिताया बुद्धेरित्यर्थः । मत्वा धीरो न शोचतीत्यस्याऽऽशयं श्रुतिः स्वयमेव दर्शयति-दृश्यते विति । संस्कृतया निदिध्यासनप्रचयजन्यसंस्कार- युक्तया । एकं ब्रह्मात्मैक्यमग्रं मुख्य लक्ष्यं यस्याम्तम्या भाव एकाग्रता तया सहितयेत्ये- तत् । सूक्ष्मं दुर्विज्ञेयं वस्तु ब्रह्मात्मैक्यं तस्य निरूपणे निश्चये तात्पर्यवत्या । कर्तृपदमा- काङ्क्षापूर्वकं व्याचष्टे-कैरिति । सूक्ष्मदर्शिभिः पण्डितैः सूक्ष्मयाऽप्रयया बुद्धयाऽऽ. स्मा दृश्यत इति योजना ॥ १२ ॥ तत्पतिपत्त्युपायमाह-- यच्छेद्वाङ्मनसी प्राज्ञस्त यच्छेज्ज्ञान आत्मनि । ज्ञानमा- त्मनि महति नियच्छेत्त यच्छेच्छान्न आत्मनि ॥१३॥ + भाष्येऽहो इत्यस्य स्थाने, अत इतिपाठानुरोधेनेदमिति भाति । एतदनुरोधेन तथा पार्टी भाष्ये स्यादित्यनुमेयं भाष्यानुरोधेनात्र वा तथा पाठः कल्प्यः ।

·[भध्या० १ वल्ली ३] काठकोपनिषत् । ७३ पच्छेभियच्छेदुपसंहरेत्माज्ञो विवेकी । किम् । वाग्वाचम् । वागत्रोप- लक्षणार्या सर्वेषामिन्द्रियाणाम् । के । मनसी मनसीति च्छान्दसं दै. ध्र्षम् । तच्च मनो यच्छेज्ज्ञाने प्रकाशस्त्ररूपे बुद्धावात्मनि । बुद्धिर्हि मन- ऑदिकरणान्यामोतीत्यात्मा प्रत्यक्तेषाम् । ज्ञानं बुद्धिमात्मनि महति प्रथमजे नियच्छेत् । प्रथमजंवत्स्वच्छस्वभावकमात्मनो विज्ञानमापादये- दित्यर्थः । तं च महान्तमात्मानं यच्छेच्छान्ते सर्वविशेषप्रत्यस्तमितरू. पेऽविक्रिये सर्वान्तरे सर्वबुद्धिपत्ययसाक्षिणि मुख्य आत्मनि ॥ १३ ॥ आ० टी०-॥ १३ ॥ गो० टी०-ब्रह्मज्ञानसाधनत्वेनोत्तरं वाक्यं व्याचष्टे--तदिति । तस्याऽऽत्मनः प्राप्तिस्तत्साधनीभूतं ज्ञानं तदुपायमित्यर्थः । ननूपसंहारेऽपि वाच इतरेन्द्रियाणां सव्या- पाराणामनुपसंहारे तन्मात्रं न ज्ञानसाधनमित्याशङ्कयाऽऽह--वागत्रोपलक्षणार्थेति । आकाङ्क्षापूर्वकमाधिकरणं निर्दिशति--- केति। देय॑स्य गतिमाह-मनसीतीति । संकल्प. विकल्पात्मकमनमो बुद्धितन्त्रत्वात्तस्य तम्यां लयम्य कर्तव्यतया प्रकाशसामान्य ज्ञान शब्देन मनआदिकरणव्याप्त्या तेषां प्रत्यगात्मा बुद्धिस्तच्छब्देनोच्यत इत्याह-ज्ञान इत्यादिना । हि यस्मादर्थे । नन्वात्ममहच्छब्दाभ्यां व्यापकप्रत्यगात्मनोऽभिधानात्कथं प्रथमजे हिरण्यगर्भे बुद्धौ व्यष्टिबुद्धेः प्रविलापनमित्याशङ्कय तदुत्तरपर्याये शान्त आत्मेति विशेषणात्प्रत्यस्तमितसर्वविशेषणवत्येतस्य लयप्रतिपादनात्तस्य ग्रहणं न विरुध्यते । न च व्यष्टिबुद्धेः समष्टौ लयश्चेत्तस्याः परमकारणे लयो वाच्यस्तद्विना (?) निर्विशेषे लयः कथमिति वाच्यम्, आत्ममहच्छब्दाभ्यां सकारणससूत्रहैरण्यगर्भबुद्धे- ग्रहान्न दोष इति भावः । समष्टिव्यष्टयोः साम्ये लयनिमित्तमाह--स्वच्छेति । स्वच्छ- स्वभावकं प्रथम विज्ञानं प्रत्यगात्मोपाधिभूतविज्ञानमापादयदित्यर्थः । सर्वेति । सर्वे विशेषाः प्रत्यस्तमिता लीना यस्मिंस्तत्तच्च तद्रूपं च तस्मिन् । तत्र हेतुः । अविक्रिय इति । एवमुत्तरोत्तरं हेतुत्वेन व्याख्येयम् । मुख्य आत्मनि तं यच्छेदित्यन्वयः ॥१३॥ उत्तिष्ठत जाग्रत प्राप्य वरान्निबोधत ।क्षुरस्य धारा निशिता दुरत्यया दुग पथस्तत्कवयो वदन्ति॥१४॥ - १. ख. ज. सर्वेन्द्रि । २ झ. म. ट. छ । मनसि । छा"। ३ क. ख. ग. घ. ए. च. ज. ठ. 'नसि । छन्द' । ४ झ. अ. ट. दीर्यम् । ५ ख. ग. घ. ङ. च. °आदीनि क° ! ६ क ख. ज. "त्मा तेषां प्रत्यक् । झा । ७ स. न. ट. जत्वात्स्व । ८ क. ख. ज. °वमा । ९ ङ. ज. ट. "तस्वरू। ११ ·७४ टीकाद्वयसमेतशांकरभाष्योपेता- [ अध्या० १ ली ३] एवं पुरुष आत्मनि सर्व प्रविलाप्य नामरूपकर्मत्रयं यन्मिध्यामानवि- जृम्भितं क्रियाकारकफललक्षणं स्वात्मयाथात्म्यज्ञानेन मरीच्युदकरज्जु. सर्पगगनमलानीव मरीचिरज्जुगगनस्वरूपदर्शनेनैव स्वस्था प्रशान्तात्मा कृतकृत्यो भवति यतोऽतस्तदर्शनार्थमनायविधामसुप्ता उत्तिष्ठत हे जन्तव आत्मज्ञानाभिमुखा भवत, जाग्रताज्ञाननिद्राया घोररूपायाः सर्वानर्थ. बीजभूतायाः क्षयं कुरुत । कथम् । प्राप्योपगम्य वरान्मकृष्टानाचार्या- स्तद्विदस्तदुपदिष्टं सर्वान्तरमात्मानमहमस्मीति निबोधतावगच्छत । न छुपक्षितव्यामिति श्रुतिरनुकम्पयाऽऽह मातृवत् । अतिसूक्ष्मबुद्धिविषयवा- ज्ज्ञेयस्य किमिव सूक्ष्मबुद्धिरित्युच्यते । क्षुरस्य धाराऽयं निशिता तीक्ष्णीकृता दुरत्यया दुःखेनात्ययो यस्याः सा दुरत्यया । यथा सा पद्भया दुर्गमनीया तथा दुर्ग दुःसंपाद्यमित्येतत्पथः पन्थानं तत्त्वज्ञानल. क्षणं मार्ग कवयो मेधाविनो वदन्ति । ज्ञेयस्यातिसूक्ष्मत्वात्तद्विषयस्य ज्ञानमार्गस्य दुःसंपाद्यत्वं वदन्तीत्यभिप्रायः ॥ १४ ॥ आ० टी०-क्रमेवं विषयदोषदर्शनेनाभ्यासेन च बाह्यकरणान्तःकरणव्यापार- प्रविलापने सति प्रविलापनं कर्तुः कः पुरुषार्थः सिध्यतीत्यत आह-एवं पुरुष इत्यादिना ॥ १४ ॥ गो० टी०-विषयदोषदर्शनेन बाह्यान्तःकरणव्यापारप्रविलापने तत्कर्तृकः कः पुरुषार्थः सेत्स्यतीत्याशङ्कयाऽऽह-एवं पुरुष इत्यादिना । एवं यच्छेदित्यादिक्रमेण प्रत्यगात्मस्वरूपसाक्षात्कारेण समस्तं प्रकर्षेण विलाप्य कृतकृत्यो भवतीत्यन्वयः । आत्म. व्यावृत्त्यर्थं सर्व विशिनष्टि-नामेति । शब्दार्थक्रियात्रयमित्यर्थः । तस्य सत्यत्वं व्यावर्तयति-यदिति । मिथ्या च तदज्ञानं च मिथ्याज्ञानं तेन विजृम्भितं निष्पादितं यत्तत्सर्वमित्यन्वयः । ज्ञानफलं न कर्मसाध्यमिति ज्ञापयितुं कर्मफलं संसारान्तर्गतमे- वेति दर्शयति--क्रियेति । सम्यग्ज्ञानेन सर्वविलापने कृतकृत्यतेत्या दृष्टान्तमाह- मरीचीति । मरीच्यादिदर्शनेन तदुदकादि प्रविलाप्य लौकिकः पुमान्यथा स्वस्थ- स्तथा स्वस्थः सर्वबाह्यन्द्रियव्यापाररहितः प्रशान्त आत्माऽन्तःकरणं यस्य सर्वमनो. व्यापाररहितः प्रशान्तात्मा कर्तव्याभावात्कृतकृत्यो भवतीत्यर्थः । उक्तमर्थ हेतूकृत्यो- त्तरं वाक्यमवतारयति--- यतोऽत इति । तदर्शनार्थ कृतकृत्यताहेतुदर्शनार्थम् । अनाद्यविद्यायां प्रसुप्तास्तत्तन्त्राः । आत्मज्ञानाभिमुखा इति । ईश्वराप्तिकर्मतश्चित्त- १ झ. म. ट. नेनेव । १ क. ख. ग. घ. हु. च. ज. ट. शान्तः कृत। ३५. "नप्रायाः स। ४ घ. च. 'स्तत्वविद । ५ घ. ज. अ. अ. 'वदिति । अ° । ६ क. ख. ज. त्वाद्विज्ञेय । ७ इ. च. दुःखसं। •• । .

·[ अध्या० . १ वल्ली ३] काठकोपनिषत् । शुद्धिविविदिषाक्रमेण श्रवणादिपरा इत्यर्थः । घोरो दुःखबहुलः संसारदावो रूपं यस्याः सा । तस्या घोररूपत्वं विवृणोति--सर्वेति । क्षयं कुरुत साक्षात्कारेणेति शेषः । तत्साक्षात्कार आचार्याधीन इत्याकाक्षापूर्वकं दर्शयति--कथमित्यादिना । तेषां परत्वं व्याचष्टे-तद्विद इति । निबोधतेत्यस्यापेक्षितं कर्म पूरयति- तदित्यादिना । अक्षरार्थमुक्त्वा तात्पर्यार्थमाह--न हीति । तदुपेक्षणेऽनर्थप्राप्तिसूचको हिशब्दः । इतिर्वक्ष्यमाणप्रकारार्थः । आदरेण श्रुत्यभिधाने हेतु:--अतिसूक्ष्मेति । आकाङ्क्षा- पूर्वकमुत्तरवाक्यं व्याचष्टे--किमिवेति । तीक्ष्णीकृता पाषाणादाविति शेषः । पदार्थ. मुक्त्वा विवक्षितं वाक्यार्थमाह-यथेति । छान्दसत्वाद्वचनव्यत्यय इत्याह-पन्था- नामिति । ननु वस्तुनः सुज्ञेयत्वे ज्ञानस्यापि तथात्वादुर्गमन्वमसिद्धमित्याशङ्कय कवयो वदन्तीत्यस्य तात्पर्यार्थमाह-ज्ञेयस्येति ।। १४ ॥ तत्कथमतिसूक्ष्मत्वं ज्ञेयस्येत्युच्यते । स्थूला तावदियं मेदिनी शब्द- स्पर्शरूपरसगन्धोपचिता सर्वेन्द्रियविषयभूता तथा शरीरम् । तत्रकैक- गुणापकर्षण गन्धादीनां सूक्ष्मत्वमहत्त्वविशुद्धत्वनित्यत्वादितारतम्यं दृष्टमवादिषु यावदाकाशमिति ते गन्धादयः सर्व एव स्थूलत्वाद्विकाराः शब्दान्ता यत्र न सन्ति किमु तस्य सूक्ष्मत्वादिनिरतिशयत्वं वक्तव्यमि- त्येतदर्शयति श्रुतिः-- अशब्दमस्पर्शमरूपमव्ययं तथाऽरसं नित्यमगन्धवच्च यतू । अनायनन्तं महतः परं ध्रुवं निचाय्य तन्मू- त्युमुखात्यमुच्यते ॥ १५॥ अशब्दमस्पर्शमरूपमव्ययं तथाऽरसं नित्यमगन्धवच्च यत् । एत. याख्यातं ब्रह्माव्ययम् । यदि शब्दादिमत्तव्येतीदं त्वशब्दादिम- वादग्ययंत्र व्यति न क्षीयते, अत एवं च नित्यं यद्धि व्यति तदनित्यमिदं तु न व्येत्यतो नित्यम् । इतश्च नित्यमनायविमान आदिः कारणमस्य तदिदमनादि । यद्धयादिमत्त कार्यत्वादनित्यं कारणे प्रलीयते यथा पृथिव्यादि । इदं तु सर्वकारणवादकार्यमकार्यत्वाग्नित्यं न तस्य कारणमस्ति यस्मिन्पलीयते । तथाऽनन्तमविद्यमानोऽन्तः कार्य- मस्य तदनन्तम् । यथा कदल्यादेः फलादिकार्योत्पादनेनाप्यनित्यत्वं य १ घ. 'थमिति सू । २ ग. घ. च. व नि । ३ श. म. ट. 'नमादि का । ४ ग. च. रणं यस्य । ५ क. ख. ङ. ज. ठ. यच्चाऽऽदि" ! ग. घ. यद्यच्चादि । ६ क ख. 'नन्तं नित्यम ।

·७६ टीकादयसमेतशांकरभाष्योपेता- [अध्या० १ बल्ली दृष्टं न च तथाऽप्यन्तवत्त्वं ब्रह्मणोऽतोऽपि नित्यम् । महतो महत्तरवा. बुद्धयाख्यात्परं विलक्षणं नित्यविज्ञप्तिस्वरूपत्वात्सर्वसाक्षि हि सर्वभू- तात्मत्वाद्ब्रह्म । उक्तं ह्येष सर्वेषु भूतेष्वित्यादि । ध्रुवं च कूटरचं नित्यं न पृथिव्यादिवदापेक्षिकं नित्यत्वम् । तदेवंभूतं ब्रह्मात्मानं निचोरया. वगम्य तमात्मानं मृत्युमुखान्मृत्युगोचरादविद्याकामकर्मलक्षणात्प्रमुच्यते वियुज्यते ॥१५॥ आ० टी०-यावद्यावद्गुणापचयस्तावत्तावत्तारतम्येन सौक्ष्म्यं दृष्टं पृथिव्यादिषु परमात्मनि तु गुणानामत्यन्ताभावान्निरतिशयं सौक्ष्म्यं दृष्टं सिध्यतीत्याह-स्थूला तावदि. त्यादिना ॥ १५ ॥ गो० टी०---तदेवासिद्धमित्याशङ्कते-कथमिति । स्थूलसूक्ष्मतारतम्यविश्रान्ति. स्थानत्वादतिसूक्ष्म ज्ञेयं ब्रह्मेत्याह-उच्यत इति । यावद्यावद्गुणापचयस्तावत्तावत्तार. तम्येन सौक्ष्म्यं पृथिव्यादिषु दृष्टं परमात्मनि गुणानामत्यन्तमभावानिरतिशयं सौक्ष्म्यं सिध्यतीति पृथिव्यादिषु तारतम्येन सौक्ष्म्यमुपपादयति-स्थूलेत्यादिना । शब्दादि- रूपेण वृद्धौ हेतुमाह---सर्वेति । पृथिव्युक्तं न्यायं पार्थिवे शरीरेऽतिदिशति--- तथेति । तत्र पृथिवीतच्छरीरयोरपकर्षे ऽ(र्षोऽ! )पगमेऽ(मोऽ!)बादिषु सूक्ष्मत्वादितार- तम्यं दृष्टमित्यन्वयः । तारतम्यदृष्टाववधिमाह-यावदाकाशमिति । यावच्छब्दोऽ- भिव्याप्तौ। आत्मनो निरतिशयं सूक्ष्मत्वादि कैमुतिकन्यायेनोपपादयति-त इति । ते गन्धादयः शब्दान्ताः * स्थूलत्वादिक रणाः स्थूलत्वसूक्ष्मत्वसूक्ष्मतरत्वसूक्ष्मतमत्वादिका. रणा ज्ञापकाः सर्व एव यत्र न सन्ति प्रतीचि तस्य सूक्ष्मत्वादोनरतिशयत्वं किमु वक्त व्यमित्यन्वयः । उक्तेऽर्थे श्रुति योजयति-- इत्येतदिति । शब्दादिराहित्यमव्ययत्वेऽ- व्ययत्वं नित्यत्वे हेतुरिति पाठक्रममविवक्षित्वाऽऽह---यद्धीति । नित्यत्वे हेत्वन्तर- माह---इतश्चेति । उक्तमर्थमुपपादयति । यद्धीति । नन्वात्मनोऽपि लयोऽस्ति कार- णसंसर्गलक्षण इत्याशङ्कय न तस्य कार्य करणं च विद्यत इति श्रुत्यन्तरान्न कारणे लय इत्याह--न तस्येति । स्वतो लयाभावेऽपि कार्यद्वारा लयमाशङ्कयाऽऽह-- तथेति । कार्यद्वारा नाशे दृष्टान्तमाह-यथेति । फलितं दर्शयति-अतोऽपीति । विलक्षणत्वे हेतुमाह --नित्यति । तच्च नास्तीति वक्तुं न शक्यत इत्याह--सर्वभू- तेति । न ह्यात्मनः प्रतिषेधः संभवतीति भावः । ब्रह्म निरतिशयमहदित्यर्थः । उक्केऽ- ** भाष्ये स्थूलत्वाद्विकारा इत्यत्र स्थूलत्वाद्विकारणा इतिपाठानुरोधेनेदम् । भाष्य एतदनु- रोधी पाठः कल्पनीयः । १ ग. घ. च. "प्ति । २ झ. ब. साक्षी हि । ३ च. द. क्षि स । ४ श. म. ट. 'चाय्य दृष्ट्वाऽव। . .

·७७ [ अध्या० १ वल्ली. ३.] काठकोपनिषत् । थें श्रुति प्रमाणयति-उक्तं होति । तच्च न पृथिव्यादिवत्परिणामि नित्यमित्याह- ध्रुवामिति । एवं ब्रह्मास्मनोऽतिसूक्ष्मत्वेन दुर्विज्ञेयत्वात्तज्ज्ञानस्यापि दुःसंपाद्यतामुक्त्वा ब्रह्मात्मज्ञानं सफलमुपसंहरति-तमित्यादिना ॥ १५ ॥ प्रस्तुतविज्ञानस्तुत्यर्थमाह श्रुतिः-- नाचिकेतमुपाख्यानं मृत्युप्रोक्त सनातनम् । उक्त्वा श्रुत्वा च मेधावी ब्रह्मलोके महीयते ॥१६॥ नाचिकेत नचिकेतसा प्राप्तं नाचिकेतं मृत्युना प्रोक्तं मृत्युमोक्तमि- दमाख्यानमुपाख्यानं वल्लीत्रयलक्षणं सनातनं चिरंतनं वैदिकत्वादुक्त्वा ब्राह्मणेभ्यः श्रुत्वाऽऽचार्येभ्यो मेधावी ब्रह्मैव लोको ब्रह्मलोकस्तस्मि- न्महीयत आत्मभूत उपास्यो भवतीत्यर्थः ॥ १६ ॥ आ० टी०-॥ १६ ॥ गो० टी०-ननु विज्ञानस्य सफलम्योक्तत्वादुत्तरग्रन्थः किमित्याह-प्रस्तुतति । प्रकृ. तब्रह्मात्मविज्ञानसाधनस्तुत्यर्थमाख्यायिकामाह श्रुतिरित्यर्थः । चिरंतनत्वे हेतुमाह-वैदि- कत्वादिति । षष्ठीसमासभ्रमं व्यावर्तयति-ब्रह्मैवेति । वाक्यार्थमाह-आत्मति ॥१६॥ य इमं परमं गुह्यं श्रावयेद्ब्रह्मसंसदि । प्रयत: श्राद्धकाले वा तदानन्त्याय कल्पते तदान न्त्याय कल्पत इति ॥ १७ ॥ इति काठकोपनिषदि प्रथमाध्याये तृतीया वल्ली समाप्ता ॥ ३ ॥ इति काठकोपनिषदि प्रथमोऽध्यायः समाप्तः॥१॥ यः कश्चिदिमं ग्रन्थं परमं प्रकृष्टं गुह्यं गोप्यं श्रावयेद् ग्रन्थतोऽर्थतश्च ब्राह्मणानां संसदि ब्रह्मसंसदि प्रयतः शुचिर्भूत्वा श्राद्धकाले वा श्राव- येद्भुञ्जानानां तच्छ्राद्धमस्याऽऽनन्त्यायानन्तफलाय कल्पते संपद्यते । द्विवचनमध्यायपरिसमाप्त्यर्थम् ॥ १७ ॥ इति काठकोपनिषदि प्रथमाध्याये तृतीयवल्लीभाष्यं समाप्तम् ॥ ३ ॥ इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यगोविन्दभगवत्पूज्यपादशिष्य- श्रीमदाचार्यश्रीशंकरभगवतः कृतौ काठकोपनिषद्भाष्ये प्रथमोऽध्यायः समाप्तः ॥ १ ॥ १च. 'दमु । २ क. नम्, व" । ३ क. ख. ज. "स्मिन्ब्रह्मलोके मही° । ४ ग. ध. च. 'नां श्राद्ध। ५ रु. स. अ. "मप्यान । ६ ग. घ. ह. 'ते समयते । ७ क. समर्थते । ८ घ. ऊ. च. स. म. यस।

·टीकाद्वयसमेतशांकरभाष्योपेता। [ अध्या०२ वल्ली ।। .. मा०. टी----॥ १७॥ इति काठकोपनिषद्भाष्यटीकायां प्रथमाध्याये तृतीया वल्ली समाता ॥ ३ ॥ इति श्रीमत्परमहंसपारब्राजकाचार्यश्रीमच्छुद्धानन्दपूज्यपादशियानन्दज्ञानविरचिते काठकोपनिषद्भाप्यव्याख्याने प्रथमोऽध्यायः समाप्तः ॥ १ ॥ गो० टी०--प्रयत इत्युभयत्रान्वेति । अनन्तफलाय क्रमेणेति शेषः ॥ १७ ॥ इति प्रथमाध्याये तृतीया वल्ली समाप्ता ॥ ३ ॥ इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यवर्यश्रीमद्वालगोपालेन्द्रयतीश्वरविरचिते काठकोप- निषद्भाष्यविवरणे प्रथमाध्यायः समाप्तः ॥१॥ अथ द्वितीयोऽध्यायः। एष सर्वेषु भूतेषु गूढोऽऽत्मा न प्रकाशते दृश्यते त्वरयया बुद्धयेत्यु- कम् । कः पुनः प्रतिबन्धोयाया बुद्धेर्येन तदभावादात्मा न दृश्यत इति संदर्शनकारणप्रदर्शनार्था वल्ल्यारभ्यते । विज्ञाते हि श्रेयःप्रतिबन्धका- रणे तदपनयनाय यत्न आरब्धुं शक्यते नान्यथेति-- पराश्चि खानि व्यतृणत्स्वयंभूस्तस्मात्पराङ्प- श्यति नान्तरात्मन् । कश्चिद्धीरः प्रत्यगात्मान- भैक्षदावृत्तचक्षुरमृतत्वमिच्छन् ॥ १ ॥ पराश्चि परागश्चन्ति गच्छन्तीति खानि तदुपलक्षितानि श्रोत्रादीनी. न्द्रियाणि खानीत्युज्यन्ते । तानि पराञ्च्येव शब्दादिविषयप्रकाशनाय मवर्तन्ते । यस्मादेवं स्वाभाविकानि तानि व्यतृणद्धिसितवान्हननं कृत- बानित्यर्थः । कोऽसौ । स्वयंभूः परमेश्वरः स्वयमेव स्वतन्त्रो भवति सर्वदा न परतन्त्र इति । तस्मात्परॉपराग्रूपाननात्मभूताशब्दादीन्पश्य. त्युपलभर्त उपलब्धा नान्तरात्ममान्तरात्मानमित्यर्थः । एवंस्वभावेऽपि सति लोकस्य कश्चिनद्याः प्रतिस्रोतः प्रवर्तनमिव धीरो धीमान्विवेकी * एवंस्वभावका नीति पाठो युक्तः । टाकायां तस्यैव गृहीतत्वात् । १ क. तद्भावा । २. झ. अट. दभिभवा । ३ ख. ग घ. . च ज. ठ. तददर्श । ४ क. ख. ग. घ. इ. च. ज. ठ: 'नि खोप । ५ ङ. झ ट. 'वान् कोऽ । ६ क. ख. भूः, यः प"। म. भूः स्व । ७ क. 'राप्रत्यर्पू । ८ घ. °त इत्युप । ९ झ. अ. ट. 'मनन्त । १० क. रु. 'ति श्रोतः। .

·अध्या० २ वल्ली १] काठकोपनिषत् । -७९ प्रत्यगात्मानं प्रत्यक्चासावात्मा चेति प्रत्यगामा । प्रतीच्येवाऽऽत्मशब्दो रूढो लोके नान्यस्मिन् । व्युत्पत्तिपक्षेऽपि तत्रैवाऽऽत्मशब्दो वर्तते " यच्चाऽऽनोति यदादत्ते यच्चात्ति विषयानिह । यच्चास्य संततो भावस्तस्मादात्मेति कीर्यते" इत्यान्मशब्दव्युत्पत्तिस्मरणात् । तं प्रत्यगात्मानं स्व स्वभावमैक्षदपश्य त्पश्यतीत्यर्थः । छन्दसि कालानियमात् । कथं पश्यतीत्युच्यते-आ. त्तचक्षुरावृत्तं व्यावृत्तं चक्षुः श्रोत्रादिकमिन्द्रियजातमशेषविषयायस्य स आवृत्तचक्षुः । स एवं संस्कृतः प्रत्यगात्मानं पश्यति । न हि बाह्य- विषयालोचनपरत्वं प्रत्यगात्मेक्षणं चैकस्य संभवति । किमर्थ पुनरित्थं महता प्रयासेन स्वभावप्रवृत्तिनिरोधं कृत्वा धीरः प्रत्यगात्मानं पश्यती. त्युच्यते-अमृतत्वममरणधर्मत्वं नित्यस्वभावतामिच्छन्नात्मन इत्यर्थः॥१।। आ० टी०--अनादिरविद्या प्रतिबन्धः प्रागुक्तोऽधुनाऽऽगन्तुकप्रतिबन्धदर्शनायोत्तर. वल्लयारम्भ इति संबन्धमाह--एष सर्वेष्वित्यादिना । यदीन्द्रियाण्यन्तर्मुखानि(णि) स्युस्तदा तान्यात्मनिष्ठतयाऽमृतत्वमीयुरत इन्द्रियाणि बहिर्मुखानि(णि सृष्टानीति यत्तत्तेषां हननमेव कृतमित्यर्थः । आप्ल. व्याप्ताविति धात्वर्थानुसारेण व्यापक आत्मशब्दार्थः । यद्यस्मादादत्ते सहरति स्वात्मन्येव सर्वमिति जगदुपादानं लभ्यते विषयानत्तीत्यात्मेति व्युत्पत्त्या स्वचैतन्याभासेनोपलब्धृत्वमात्मशब्दार्यः । येन कारणेनास्याऽऽत्मनः संततो निरन्तरो भावः कल्पितम्याधिष्ठानसत्तामन्तरेण मत्ताभावाद्यथा रज्ज्वामध्यस्ते सर्प रज्ज्वाः सातत्यं तथा कल्पितं सर्व येन स्वस्वरूपवत्त आत्मेत्यर्थः ॥ १ ॥ गो० टी०-अनाद्यविद्याप्रतिबन्धः प्रागुक्तोऽधुनाऽऽगन्तुकप्रतिबन्धप्रकाशनायोत्तर- बल्लघारम्म इति संबन्धमाह --एप इति । इत्युक्तमनेन वाक्येनानायविद्याप्रतिबन्ध स्वरूपमिति शेषः । कः पुनरिति। पुनः कीदृशोऽनाद्यविद्याया अन्यः प्रतिबन्धः, यस्य प्रतिबन्धस्य कादाचित्कस्यामावादात्माऽग्रयया बुद्धया दृश्यते स प्रतिबन्धोऽयाया बुद्धेः कः कीदृशः किंस्वरूपः किंकार्यक इत्यर्थः । इत्येवमाकाङ्क्षायां तदर्शयति-तदर्शनेति । कादाचित्कप्रतिबन्धस्य दर्शनं ज्ञानं तस्य कारणं लिङ्गं निमित्तं तस्य : प्रदर्शनायेत्यर्थः कादाचित्कातिबन्धश्चाध्यास इति भावः । ननु प्रतिबन्धकतन्निमित्तनिरूपणमनर्थकं निवर्त. १२. अ. ट. ते तदुक्तं य । २ घ. कीर्तितः । ३ क. ख ज. न स्वस्व'। ४ ख. "त्त च । ५. ख. ज. वतीति ।

·८. टीकाद्वयसमेतशांकरभाष्योपेता- [अध्या० २ वल्ली १) कोपदेशात्तन्निवृत्तेरित्याशङ्कयाऽऽह-विज्ञात इति । हि यस्मादध्यासनिमित्ते सम्य- ज्ञाते निमित्तस्य निवृत्तये यत्न आस्थातुं शक्यत इत्यर्थः । नान्यथेत्यनन्तरं तस्मादध्यास- निमित्तनिरूपणमुचितमिति शेषः । अक्षराणि व्याचष्टे- पराश्चीत्यादिना । खशब्दो. पात्तश्रोत्रमेदशङ्कां वारयति-तदिति । खोपलक्षितानीत्यर्थः । खोपलक्षितानीत्यपि पाठः । तेषां पराक्त्वं विवृणोति--तानीति । पराञ्च्येव पराविषयप्रकाशनसमर्थान्येवेत्यर्थः । फलमाह-- शब्दादीति । एवंस्वभावकानि पराग्विषयाभिमुख[त्व] स्वभावानि तानीन्द्रि- याणि । हननं कृतवानिति कथम् । तेषां हननं नाशो नष्टानां च न विषयोपनयनद्वाराऽन- यहेतुतेति चेद्यदैवेन्द्रियाण्यन्तर्मुखानि(जि) म्युस्तदा तान्यात्मनिष्ठतयाऽमृतत्वसाधनानीत्यत इन्द्रियाणि बहिर्मुखानि(ण) सृष्टानीति यत्ततेषां हननमेव कृतमिति भावः । कर्तृपदमाका- झापूर्वकं व्याचष्टे-कोऽसाविति । हिरण्यगर्भशङ्का प्रकरणेन वारयति-परमेश्वर इति । स्क्यं भवति प्रभवतीति योगवृत्तिमर्थतस्तस्मिन्दर्शयति- स्वयमेवेति । एवकार- व्यावत्यै दर्शयति --नेति । तस्मादिति । यस्मात्खानि पराश्चि व्यतृणत्तस्मादित्यर्थः । उपलब्धोपलभत इन्द्रियैरिति शेषः । विभक्तिलोपश्छान्दस इत्याह-नेत्यादिना । नन्वि- न्द्रियाणां प्रत्यक्प्रावण्याभावादात्मदर्शनमेव न मृग्यमधिकार्यभावादित्याशङ्कयाऽ:ह-- एवमिति । अनात्मभूतशब्दादिविषयोपलब्धृस्वभावत्वेऽपीत्यर्थः । कश्चिदित्यधिकारिदौ- लम्यं द्योतयति । यथा कश्चित्कार्तवीर्यादिनद्या नर्मदादिरूपायाः प्रतिस्रोतःप्रवर्तनं करोति एवमनेकजन्मसंसिद्ध इन्द्रियप्रवृत्तिनदीप्रतिस्रोतःप्रवर्तनं कृत्वा गुरुमुपगतो विवेकी तत्त्वंप- दार्थविवेकवान्प्रत्यगात्मानं स्वं स्वभावं पश्यतीति संबन्धः । प्रत्यगात्मपदं व्याचष्टे-प्रत्य. क्चति । नन्वात्मशब्दवाच्यः प्रत्यग्देहादिरपि भवतीत्याशङ्कयाऽऽह--प्रतीच्येवेति । अन्यस्मिन्देहादावात्मशब्दप्रयोगस्तु तादात्म्याभिमानादिति भावः । यौगिकी वृत्तिस्तत्रैवे. त्याह-व्युत्पत्तीति । तत्रैव प्रत्यगात्मन्येव । आप्ल व्याप्ताविति धात्वर्थानुगमादात्मा व्यापक इत्याह-- यच्चाऽऽमोतीति । यच्छब्दाः सर्वे यस्मादर्थे द्रष्टव्याः । आदत्ते संहरति स्वात्मन्येव सर्वमिति लयाधिष्ठानमुच्यते । कार्यस्य च कारणे लय इत्यात्मनोऽनया व्युत्पत्त्योपादानकारणत्वं लभ्यते । इह लोके । विषयानत्तीत्यनेन योगेनोपलब्धृत्वमात्मनो लभ्यते । अस्य जगतः संततो निरन्तरो भावः सत्ता येनाधिष्ठानसत्तातिरिक्तसत्ताशून्यवा- दारोपितस्य रजतस्येव तस्मादात्मेत्यधिष्ठानत्वं लभ्यते । नन्वपश्यदिति भूतकालनिर्देशान्ना- धुनातनानां दर्शनमित्याशङ्कयाऽऽह--पश्यतीति । कथं भूतलकारो वर्तमानार्थक इति तत्राऽऽह--छन्दसीति । दर्शनप्रकारमाङ्क्षापूर्वकं दर्शयति--कथनित्यादिना । चक्षुर्महणमुपलक्षणमित्याह--श्रोत्रादिकमिति । व्यावृत्तत्वं कस्मादित्याकाक्षायामपे- सित पूरपति-अशेषेति । सोऽधिकारी, एवं संस्कृतो विषयेभ्य इन्द्रियनियमनसंस्कार- •• ·[ अध्या० २ वल्ली १] काठकोपनिषत् । ८१ संस्कृतान्तःकरण इत्यर्थः । ननु बाह्येषु विषयेषु शोभनाध्यासरूपालोचनपरस्यापि तत्त्व- मसीति वाक्यादात्मेक्षणं सेत्स्यतीत्याशङ्कयाऽऽह-न हीति । ननु विषयालोचनपर- स्वापरोक्षभ्रमनिवर्तकज्ञानानुदयेऽपि तन्नियमनसंस्कृतस्योत्पन्नमपि ज्ञानं व्यर्थमित्याशङ्क- ते-किमर्थ पुनरिति । परिहरति-उच्यत इति । अमरणधर्मत्वं मरणादिसंसारा- भावोपलक्षितस्वरूपत्वमत एव नित्यस्वभावत्वमात्मन इच्छन्नित्यन्वयः ॥ १ ॥ पराचः कामाननुयन्ति बालास्ते मृत्योर्यन्ति बितनस्य पाशम् । अथ धीरा अमृतत्त्वं विदित्वा ध्रुवमधुवेष्विह न प्रार्थयन्ते ॥ २ ॥ यत्तावत्स्वाभाविकं परागेवानात्मदर्शनं तदात्मदर्शनस्य प्रतिबन्धका- रणमविद्या तत्प्रतिकूलत्वाद्या च पराश्वेवाविद्योपदर्शितेषु दृष्टादृष्टेषु भोगेषु तृष्णा ताभ्यामविद्यातृष्णाभ्यां प्रतिबद्धात्मदर्शनाः पराचो वहि- तानेव कामान्काम्यान्विषयाननुयन्ति अनुगच्छन्ति बाला अल्पप्रज्ञास्ते तेन कारणेन मृत्योरविद्याकामकर्मसमुदायस्य यन्ति गच्छन्ति विततस्य विस्तीर्णस्य सर्वतो व्याप्तस्य पाशं पाश्यते बध्यते येन तं पाशं देहेन्द्रि- यादिसंयोगवियोगलक्षणम् । अनवरतजन्ममरणजरारोगाद्यनेकानर्थवातं प्रतिपद्यन्त इत्यर्थः । यत एवमथ तस्माद्धीरा विवेकिनः प्रत्यगात्मस्वरू- पावस्थानलक्षणममृतत्वं ध्रुवं विदित्वा । देवाद्यममृतत्वं ह्यध्रुवमिदं तु प्रत्य- गात्मस्वरूपावस्थानलक्षणं न कर्मणा वर्धते नो कनीयांनिति ध्रुवम् । तदेवंभूतं कूटस्थमविचाल्यममृतत्त्वं विदित्वाऽध्रुवेषु सर्वपदार्थेष्वनित्येषु निर्धार्य ब्राह्मणा इह संसारेऽनर्थप्राये न प्रार्थयन्ते किंचिदपि प्रत्यगा- त्मदर्शनपतिकूलत्वात् । पुत्रवित्तलोकेपणाभ्यो व्युत्तिष्ठन्त्येवेत्यर्थः।।२।। आ० टी०-॥ २॥ गा० टी०-पराचः कामानिति व्याख्यातुं भूमिकामारचयति-यदिति । स्वाभा- विकं शास्त्रानपेक्षम् । परागेवेत्यस्य व्याख्याऽनात्मदर्शनमिति । प्रतिबन्धम्य दुर- १ झ. शक्यते । २ छ. झ. अ. ट. अतो धी। ३ घ. "गेवाऽऽत्म । ४ घ. रु. झ. अ. ट. 'रणं त । ५ ख. . च. ज. ‘पद । ६ घ. "दृष्टभो । ७ च. झ. अ. ट. स्तेन । ८ झ. स. . 'श्यन्ते बध्यन्ते ये । ९ क. ख. ग. घ. हु. च. छ. ज. अ. ट. ट. रतं ज° । १० घ. °मत. स्तस्मा । ११ ख. ङ. ज. झ. अ. "त्मनः स्व । १० घ. ङ. "नम' । १३ क. ख. ज. ° ध्रुवं न १४ क. ख. च. ज. तिश्रुतेः । त। १५ घ. ध्रुवं श्रुतेः । त । १६ क. "धु वा।

·टीकाद्वयसमेतशांकरभाष्योपेता- [अध्या० २ वल्ली १] दृष्टादेः कारणमनात्मदर्शनमित्यत्र हेतुमाह-प्रतिकूलत्वादिति । अविधेति शेषः । तृष्णास्वरूपं दर्शयति-या चेति । पराक्ष्वेवेत्यस्य व्याख्या दृष्टेत्यादि । पराक्त्वे हेतु- माह--अविद्येति । भुज्यन्त इति भोगास्तेषु । ताभ्यामनात्मदर्शनभोगेच्छारूपाम्याम् । प्रतिबद्धमात्मनः परात्मत्वेन दर्शनं येषां ते तथा। पराच इत्यस्य व्याख्या बहिरित्यादि। अल्पज्ञानानामनुगमनं नामानात्मदर्शनतृष्णाप्रेरिताः सन्तः कामानां लब्धारो भवन्तीत्ये. तत् । तेन कारणेन विषयानुगमेन कारणेन । विततस्य मृत्योः पाशं यन्तीत्यन्वयः । मृत्यु- शब्दार्थमाह- आवद्येति । विततशब्दार्थमाह-विस्तीर्णस्येत्यादि । अवयवव्युत्प. त्तिपूर्वकं पाशशब्दार्थमाह-पाश्यन्त इति । अर्थान्तरमाह--अनवरतेति :अनवरते. त्यादि तु पूर्वविशेषणं वा । अनर्थस्य बातो यस्मिन्निति विशेषणपक्षे विग्रहो भवति । यन्तीत्यस्यार्थमाह-प्रतीति । अथवा पदार्थमुक्त्वा वाक्यार्थमाह--अनवरतेति । एवमनात्मप्रवणस्य संसार उक्तप्रकारेण यत इत्यर्थः । प्रत्यक्स्वरूपावस्थानरूपं ध्रुवत्व- मुपपादयति-देवादीति । प्रत्यक्स्वरूपममृतत्वं ध्रुवमित्यत्र श्रुतिमुदाहरति-नेति। अवि- चाल्यमकार्यमध्रुवेषु सर्वपदार्थेषु कूटस्थममृतत्वं निर्धात्यन्वयः । ब्राह्मणा ब्रह्मविदः, किंचिदपि न कामयन्त इत्यत्र हेतुमाह-प्रत्यगात्मेति । तात्पर्यार्थमाह-पुत्रेति ॥२॥ यद्विज्ञानान किंचिदन्यत्मार्थयन्ते ब्राह्मणाः कथं तदधिगम इति । उच्यते- येन रूपं रसं गन्धं शब्दान्स्पर्शाश्च मैथुनान् । एतेनैव विजानाति किमत्र परिशिष्यते । एतदै तत् ॥ ३ ॥ येन विज्ञानस्वभावेनाऽऽत्मना रूपं रसं गन्धं शब्दानस्पश्चि मैथु- नन्मैिथुननिमित्तान्सुखप्रत्ययान्विजानाति विस्पष्टं जानाति सर्वो लोकः । ननु नैवं प्रसिद्धिलॊकस्याऽऽत्मना देहादिविलक्षणेनाहं विजानामीति । देहादिसंघातोऽहं विजानामीति तु संवों लोकोऽवगच्छति । ने त्वेवम् । देहादिसंघातस्यापि शब्दादिस्वरूपत्वाविशेषाद्विजेयत्वविशे- पाञ्च न युक्तं विज्ञातृत्वम् । यदि हि देहादिसंघाँतो रूपाद्यात्मकः सनरूपादीन्विजानीयाँद्वाहा अपि रूपादयोऽन्योन्यं स्वं स्वं रूपं च १ ख. ज. म उ । ग. घ. 'नान्मिथु । ३ छ. ज. नैव प्र । ४ ख. ज. सर्वलो । ५ क. प. नन्वेव । ६ क. ज. ट. 'दि दे । ७ ख. ज. घातः स्वरूपतः । स । ८ क... 'यात्तदा वाथा । ९ प. 'न्यं स्वस्वरू।

·. [ अध्या०.२ वल्ली १] काठकोपनिषत् । ८३ विजानीयुः । न चैतदस्ति । तस्मादेडादिलक्षणांश्च रूपादीनेतेनैव देहा- दिव्यतिरिक्तेनैव विज्ञानस्वभावेनाऽऽत्मना विजानाति लोकः । यथा येन लोहो दहति सोऽमिरिति तदद । आत्मनोऽविज्ञेयं किमत्रास्मिल्लोके परि- शिष्यते न किंचित्परिशिष्यते सर्वमेव त्वात्मना विज्ञेयम् । यस्याऽऽत्म- नोऽविज्ञेयं न किंचित्परिशिष्यते स आत्मा सर्वज्ञः । एतद्वै तत् । कि तघनचिकेतसा पृष्टं देवादिभिरपि विचिकित्सितं धर्मादिभ्योऽन्यद्विष्णोः परमं पदं यस्मात्परं नास्ति तद्वा एतदधिगतमित्यर्थः ॥ ३ ॥ आ० टी०-कथं तदधिगम इति किं वैदिकत्वाद्धर्मवत्परोक्षत्वेन किंवा घटादिव- सिद्धत्वादपरोक्षत्वेनापीत्याकाङ्क्षायामात्मत्वाद्ब्रह्मणोऽपरोक्षत्वेनैवावगमः सम्यगवगम इत्युच्यते-येनेत्यादिना । मूढानां व्यतिरिक्तेनाऽऽत्मना देहादवेद्यत्वं यद्यपि न प्रसिद्धं तथाऽपि विचारकाणां व्यतिरिक्तेनैव वेद्यत्वं प्रसिद्धं ततो यच्छब्देन प्रसिद्धव. त्परामर्शो न विरुध्यत इति परिहरति-न त्वेवं देहादीत्यादिना । देहिकाः शब्दा- दयो न स्वात्मानमन्यं च विजानीयुः शब्दादित्वादृश्यत्वाच्च बाह्यवत् । विपक्षे बाध- कमाह-यदि हीति ॥ ३ ॥ गो० टी०-किं धर्मवत्परोक्षत्वेनोत घटवत्प्रत्यक्षत्वेन वाऽऽत्मनोऽधिगम इत्याका. क्षापूर्वकमुत्तरं व्याचष्टे--यद्विज्ञानादित्यादिना । देहादिविलक्षणविज्ञानस्वभावत्व- मात्मनोऽप्रसिद्धमित्याक्षिपति-नन्विति । विजानामीति । शब्दादीनी ( नि ) ति शेषः । सार्वलौकिकप्रीतिं दर्शयति-देहादीति । तथा च येनेति प्रसिद्धार्थकयच्छ- ब्दप्रयोगोऽनुपपन्न इति भावः । यद्यप्यात्मनो लोकतोऽविलक्षणत्वप्रसिद्धिस्तथाऽपि विचा. रकाणां व्यतिरिक्तत्वेनैवाऽऽत्मस्वरूपप्रसिद्धेर्यच्छब्दविरोधो नास्तीति परिहरति-नेत्या- दिना । देहादेर्विज्ञातृत्वाभावे हेतुद्वयमाह-शब्दादीत्यादिनां । गुणगुणिनोरभेदा- च्छब्दादिस्वरूपत्वं संघातस्य द्रष्टव्यम् । कार्यकारणसंबन्धिनः शब्दादयः स्वात्मानमन्यं च न जानीयुः शब्दादित्वादृश्यत्वाद्वाह्यशब्दादिवत् । विपक्षे दोषमाह-यदि हीति । एतच्छब्दादेः स्वरूपविज्ञानं नास्तीत्युक्ते फलितमाह-तस्मादिति । लोकः संघातात्मा व्यतिरिक्तस्वभावेन संघातस्य विज्ञातृत्वे दृष्टान्तमाह-यथेति । येनोष्णप्रकाशात्मना तव्यतिरिक्तात्मना संघातो जानातीत्यर्थः । शब्दादिकतिपयविज्ञेयोपादानादसर्वज्ञत्वमाश- कयाऽऽह-आत्मनेति ( स्मन इति) । अविज्ञेयमिति च्छेदः । सर्वस्य विज्ञेयत्वे फलितमाह-यस्येति । तत्त्वविज्ञानमुपसंहरति-एतदिति । तदैक्यविषयमिनि, प्रकृतम. नुद्रवति-यदित्यादिना । यदित्यादिवाक्याभ्यां त्वंपदलक्ष्यनिर्देशोऽन्यदिति तत्पदल. १ श. म. द. र्वज्ञ एव । ए° । २ क. इ. च. झ. अ. ट. तद्वैत । ..

·. ८४ टीकादयसमेतशांकरभाष्योपेता- [अध्या० १ वाली क्ष्यनिर्देशः । नास्तीत्यन्तेन वाक्यार्थनिर्देशः । वैशब्दः सर्वोपनिषदे( दे )करूप्य- प्रदर्शनार्थः ॥ ३ ॥ अतिसूक्ष्मत्वादुर्विज्ञेयमिति मत्वैतमेवार्थ पुनः पुनराह- स्वमान्तं जागरितान्तं चोभी येनानुपश्यति । महान्तं विशुमात्मानं मत्वा धीरो न शोचति ॥ ४ ॥ स्वप्नान्तं स्वप्नमध्यं स्वप्नविज्ञेयामित्यर्थः। तथा जागरितान्तं जागरि तमध्यं जागरितविज्ञेयं च । उभौ स्वप्नजागरितान्तौ येनाऽऽत्मनाऽनुप- श्यति लोक इति सर्व पूर्ववत् । तं महान्तं विभुमात्मानं मत्वाऽवग- म्याऽऽत्मभावेन साक्षादहमस्मि परमात्मेति धीरो न शोचति ॥ ४ ॥ आ० टी०-॥४॥ गो० टी–विज्ञेयपरिसमाप्तरुत्तरग्रन्थवैयर्थ्यशङ्कायामाह--अतिसूक्ष्मत्वादिति । आह प्रकारान्तरेणेति शेषः । त्रिपुटीसंग्रहार्थमाह-- स्वप्नविज्ञेयमिति । एवमुत्तरत्र । पूर्ववदिति । यच्छब्दाक्षेपसमाधानादि सर्व पूर्ववदित्युच्यते । महान्तं व्यापकम्, विभुं विविधं भवत्यम्मादिति विभुं सर्वकल्पनाधिष्ठानमित्यर्थः । इति साक्षान्मत्वेति संबन्धः । साक्षात्कार एव धैर्य तद्वानित्यर्थः ॥ ४ ॥ किंच-- य इमं मध्वदं वेद आत्मानं जीवमन्तिकात् । ईशानं भूतभव्यस्य न ततो विजुगुप्सते । एतद्वै तत् ॥५॥ यः कचिदिम मध्वदं कर्मफलभुजं जीवं प्राणादिकलापस्य धारयि- तारमात्मानं वेद विजानात्यन्तिकादन्तिके समीप ईशानमीशितारं भूत- भव्यस्य कालत्रयस्य, ततस्तद्विज्ञानादूर्ध्वमात्मानं न विजुगुप्सते न गोपायितुमिच्छत्यभयप्राप्तत्वात् । यावद्धि भयमध्यस्थोऽनित्यमात्मानं मन्यते तावद्गोपायितुमिच्छत्यात्मानम् * । यदा तु नित्यमद्वैतमात्मानं विजानाति तदा किं कः कुतो वा गोपायितुमिच्छेदेतदै तदिति पूर्ववत् ॥ ५॥ आ० टी० ॥ ५॥ गो० टी०- कर्मफलभोक्तृत्वप्राणादिकलापधारयितृत्वोपलक्षितमात्मानं त्वंपदलक्ष्य कालत्रयपरिच्छेद्यवस्त्वीशितृत्वोपलक्षिततत्पदलक्ष्यं यः कश्चिदधिकारी वेद साक्षात्क- * अत्र टीकानुरोधेन षष्ठयन्तपाठोऽपेक्ष्यते । १ घ. 'च्छत्यात्मानं यदा ।

·[ अध्या० २ वल्ली १] काठकोपनिषत् । रोति स तस्मादनन्तरमात्मानं नरकपातादिभयान्न रक्षितुमिच्छतीति प्रकारान्तरमाह- किंचति । मधु कर्मफलमत्तीति मध्वदस्तमिति व्युत्पत्त्याऽऽह--मध्वदमिति । सामीप्यं चात्राभेदः । अभेदेन वेदेत्यर्थः । अरक्षणे हेतुमाह--अभयमाप्तत्वादिति । उक्त व्यतिरेकेणोपपादयति--यावद्धीति । आत्मन इति कर्मणि षष्ठी । अन्वयमाह-यदेति । नित्यस्यापि द्वितीयसंबन्धाद्भयशङ्का तन्नेत्याह--अद्वैतमिति । पूर्वमिति । यन्नचिके. तसा पृष्टं देवादिभिर्विचिकित्सितं धर्मादिभ्योऽन्यद्विष्णोः परमं पदं यस्मात्परं नास्ति तद्वा एतदधिगतमित्यर्थः ॥ ५ ॥ यः प्रत्यगात्मेश्वरभावेन निर्दिष्टः सं सर्वात्मेत्येतदर्शयति- यः पूर्व तपसो जातमङ्ग्यः पूर्वमजायत । गुहां प्रविश्य तिष्ठन्तं यो भूतेभिर्व्यपश्यत । एतद्वै तत् ॥ ६ ॥ यः कश्चिन्मुमुक्षुः पूर्व प्रथमं तपसो ज्ञानादिलक्षणाद्ब्रह्मण इत्येतज्जा- तमुत्पनं हिरण्यगर्भम् । किमपेक्ष्य पूर्वमित्याह अद्भ्यः पूर्वमप्साहितेभ्यः पञ्चभूतेभ्यो न केवलाभ्योऽद्भय इत्यभिप्रायः । अजायत, उत्पमो यस्तं प्रथमजं देवादिशरीराण्युत्पाद्य सर्वप्राणिगुहां हृदयाकाशं प्रविश्य तिष्ठन्तं शब्दादीनुपलभमानं भूतेभिभूतैः कार्यकारणलक्षणैः सह तिष्ठन्तं यो व्यपश्यत यः पश्यतीत्येतत् । य एवं पश्यति स एतदेव पश्यति यत्तत्प्रकृतं ब्रह्म ॥ ६॥ आ० टी०-यः कश्चित्पूर्व तपसो जातं पश्यति स प्रकृतं ब्रह्मैव पश्यतीति संबन्धः । अद्भयः पूर्वमित्यादिना हिरण्यगर्भस्य विशेषेणान्तःकरणांशेन जीवावच्छेदकत्वाज्जीवतादा- म्यविवक्षया विशेषणं शब्दादीनुपलभमानमिति । यदिति । 'यम्माल्लोके सुवर्णाज्जातं कुण्डलं सुवर्णमेव भवति तद्ब्रह्मणो जातो हिरण्यगर्भोऽपि ब्रह्मात्मक एवेत्यर्थः ॥ ६ ॥ गो० टी०-उत्तरसंदर्भम्य तात्पर्यमाह-य इति । यः पूर्व तपसो जातं हिरण्य. गर्भ पश्यति स यत्तत्प्रकृतं ब्रह्म तदेव पश्यतीति संबन्धः । आकाङ्क्षापूर्वकं हिरण्यगर्भ विशिनाष्टि-किमित्यादिना । प्रथम पश्यतीत्यन्वयः । तस्यैव विशेषणान्तरमाह- देवादीति । शब्दादीनुपलभमानमिति । ननु हिरण्यगर्भस्य प्रतिदेहं भोगाभावात्कयं शब्दादीनुपलभमानर्मिती]ति चेद्धिरण्यगर्भम्यान्तःकरणांशेन जीवोपाधित्वाज्जीवतादात्म्य. १ ख. ज. स एवाऽऽत्मे । २ ख. ज. हृदाका । ३ ग. च. झ. र्यकर । ४ क. ज. 'ती. त्यर्थः । य।

·टीकाद्वयसमेतशांकरभाष्योपेता- [अध्या० २ वल्ली १] विवतया विशेषणं शब्दादीनुपलभमानमि[ती]ति भावः । ननु हिरण्यगर्भदर्शनं प्रकृत. मादर्शनं कथमिति चेत्सुवर्णाज्जातं कुण्डलं सुवर्ण यथा तद्ब्रह्मणो जातो हिरण्यगर्मोऽपि ब्रमात्मक एवेति बोध्यम् ॥ ६ ॥ किंच- या पाणेन संभवत्यदितिर्देवतामयी । गुहां प्रविश्य तिष्ठन्ती या भूतभिर्व्यजायत । एतद्वै तत् ॥ ७ ॥ या सर्वदेवतामयी सर्वदेवतात्मिका प्राणेन हिरण्यगर्भरूपेण परस्मा. मणः संभवति शब्दादीनामदनाददितिस्ता पूर्ववद्गुहां प्रविश्य तिष्ठन्ती- मदितिम् । तामेव विशिनष्टि-या भूतेभिर्भूतैः समन्विता व्यजायत, उत्पनेत्येतत् ॥ ७॥ मा० टी०-हिरण्यगर्भस्यैव विशेषणान्तरमाह-किंचेति ॥ ७ ॥ मो० टी०-हिरण्यगर्भस्यैव विशेषणान्तरमाह-किंचेति । अदनाद्भक्षणात् । पूर्ववदन्तःकरणद्वारा जीवतादात्म्यापन्नत्वाद्गुहायां स्थितिरित्यर्थः ॥ ७ ॥ किंचं- अरण्योर्निहितो जातवेदा गर्भ इव सुश्तो गर्भि णीभिः । दिवे दिव ईडयो जागृवद्भिहविष्मद्भिर्मनु- येभिरमिः ॥ एतद्वै तत् ॥ ८ ॥ योऽधियज्ञ उत्तराधरारण्योर्निहितः स्थितो जातवेदा अग्निः पुनः सर्वहविषां भोक्ताऽध्यात्मं च योगिभिर्गर्भ इव गर्भिणीभिरन्तर्वत्नीभि- रगर्हितामपानभोजनादिना यथा गर्भः सुभृतः सुष्टु सम्यग्भृतो लोक इवेत्थमेवत्विग्भिर्योगिभिश्च सुभृत इत्येतत् । किंच दिवे दिवेऽहन्यह नीडयः स्तुत्यो वन्द्यश्च कमिभियोगिभिश्चाध्वरे हृदये च जागृवद्भिर्जा- गरणशीलवद्भिरप्रमत्तैरित्येतद्धविष्पद्भिराज्यादिमद्भिानभावनावद्भिश्च मनुष्येभिर्मनुष्यैरमिरेतद्वै तत्तदेव प्रकृतं ब्रह्म ॥ ८ ॥ आ० टी० ॥८॥ मो० टी०-कटुकषायवर्नितं पानं श्लेष्मवातकरभिन्नस्य भोजममगर्हितम् । दा . न्तिकमाह-इत्यामिति । यत्प्रकृतं ब्रह्म तदेतदग्निवि(वि)गड्पमित्यर्थः ॥ ८ ॥ १ क. ख. ज. दिनाऽयं य । २ क ख. ज. °क इतीत्य' । ग. च. म. क इदिस्य । घ. 'क इवेत्येतविग्भि । ३ ग. घ. श्व संभृ । ४ क. ख. ज. रशीलैर । ५ ग. "देतत्प्रक।

·७ [ अध्या० २ वल्ली १ काठकोपनिषत् । किंच- यतश्चोदेति सूर्योऽस्तं यत्र च गच्छति । तं देवाः सर्वे अर्पितास्तदु नात्योते कश्चन । एतद्वै तत्॥९॥ यतश्च यस्मात्माणादुदेत्युत्तिष्ठति सूर्योऽस्तं निम्लोचनं यत्र यस्मिन्नेव च प्राणेऽहन्यहनि गच्छति तं प्राणमात्मानं दवा अग्न्यादयोऽधिदैवं वामा- दयश्चाध्यात्म सर्वे विश्वेऽरा इव रथनामावर्पिताः संप्रवेशिताः स्थिति- काले । सोऽपि ब्रह्मैव । तदेतत्सर्वात्मकं ब्रह्म । तदु नात्येति नातीत्य तदात्मकतां तदन्यत्वं गच्छति कश्चन कश्चिदपि । एतद्वै तत् ॥ ९ ॥ आ० टी०-॥ ९॥ गो० टी०-प्राणाद्धिरण्यगर्भात् । सर्वात्मकं ब्रह्मोपसंहरति - तदेतदिति । उशब्द एवार्थोऽत्येतीत्यनेन संबध्यते । कश्चिदप्यज्ञोऽपि जनः, सुषुप्तौ प्राधान्येन तदात्म. कतां जाग्रत्स्वप्नयोस्तत्संबन्धितां च गच्छतीत्यर्थः । अथवा फलार्थी ज्ञानेन संभृतकर्मानु- छाता तत्संबन्धिहिरण्यगर्भात्मकतां गच्छति निरतिशयपुरुषार्थी केवलात्मज्ञानेन तदात्मकता गच्छतीत्यर्थः । एतद्वै तदिति पूर्ववद्वयाख्येयम् ॥ ९ ॥ यद्ब्रह्मादिस्थावरान्तेषु वर्तमानं तत्तदुपाधित्वादब्रह्मपदवभासमान संसार्यन्यत्परस्माद्ब्रह्मण इति मा भूत्कस्यचिदाशन्तीदमाह- यदेवेह तदमुत्र यदमुत्र तदन्विह । मृत्योः स मृत्यु- मामोति य इह नानेव पश्यति ॥ १० ॥ यदेवेह कार्यकारणोपाधिसमन्वितं संसारधर्मवदवभासमानमाविवे- किनां तदेव स्वात्मस्थममुत्र नित्यविज्ञानघनस्वभावं सर्वसंसारधर्मवर्जितं ब्रह्म । यच्चामुत्रामुष्मिनात्मान स्थितं तदेवेह नामरूपकार्यकारणोपाधि- मनु विभाव्यमानं नान्यत् । तत्रैवं सत्युपाधिस्वभावभेददृष्टिलक्षणया:- विद्यया मोहितः सैन्य इह ब्रह्मण्यनानाभूते परस्मादन्योऽहं मत्तोऽन्य- १ क. ख. ज. देवाः सर्वेऽग्न्या । २ क. ख. ज. न. 'दिषु स्था' । ३ हु. म. म. ट. 'मान मुपा' । ४ क. ख. ज. यन्यः पर' । ५ ग. घ. झ. ट. 'यकर । ६ हु. स. अ. ट. भविष। क ख ज. "तं तदन्विह त । ८ ग. घ. झ. ट र्यकर° । ९ ख. ज. सति य उपा।१० क. क. ज. हितो यः सनिह । ११ ख. ज. स इ । - ·८८ टीकास्यसमेतशांकरभाष्योपेता- [ अध्या० २ बल्ली १] त्परं ब्रह्मति नानेव भिन्नमिव पश्यत्युपलभते स मृत्योर्मरणान्मरणं मृत्यु पुनः पुनर्जन्ममरणभावमामोति प्रतिपद्यते । तस्मात्तथा न पश्येत् । विज्ञानकरसं नैरन्तर्येणाऽऽकाशवत्परिपूर्ण ब्रह्मैवाहमस्मीति पश्येदिति वाक्यार्थः ॥ १०॥ आ० टी०-सर्वात्मकं ब्रह्मोक्तं तदसत् , उपाध्यवच्छिन्नचैतन्यस्य जीवस्य संसा- रित्वाद्विरुद्धधर्माक्रान्तयोरक्यायोगादित्याशङ्कय विरुद्धधर्मत्वस्योपाधिनिबन्धनत्वात्स्व- मावैक्ये न किंचिदनुपपन्नमित्याह-यब्रह्मादीत्यादिना । अमुष्मिञ्जगत्कारणत्वोपाधौ । उपाधिस्वभावश्च भेददृष्टिश्च ताभ्यां कारणतया लक्ष्यत इत्युपाधिस्वभावभेददृष्टिलक्षणा । न ह्यन्तःकरणाद्युपाधेर्मेंददृष्टेश्चानिर्वाच्याविद्यामन्तरेण संभवः कार्यकारणभावस्य संवित्संब. न्धस्य च दुर्निरूपत्वात् । नानेवेत्युपमार्थ इवशब्दः । यथा स्वप्ने नानात्वाभावेऽपि नानात्व- मध्यारोप्य सत्यत्वाभिनिवेशेन व्यवहरति तथा जागरितेऽपि नानात्वमध्यारोप्य सत्यत्वा- भिनिवेशेन यो व्यवहरति तम्य निन्दितत्वादेकरमं ब्रह्मैवास्मीति प्रतिपत्तव्यमित्यर्थः॥१०॥ गो० टी०--ननु सर्वात्मकं ब्रह्मोक्तं तदसत्तत्तदुपाध्यवच्छिन्नचैतन्यस्य संसारि- त्वाब्रह्मणश्चासंसारित्वाविरुद्धधर्माकान्तयोरेक्यायोगादित्याशङ्कते--यड्रह्मादिष्विति । तत्तदुपाधिकत्वात्स्थावरान्तोपाधिमत्त्वादब्रह्मवदवभासमानं तच्चैतन्यं संसारी स च परस्माद्र- मणोऽन्ध इति संबन्धः । उत्तरमाह-मा भूदिति । इत्याशङ्का कस्यचिन्मा भूदितीदं विरुद्धधर्मवत्त्वस्योपाधिनिबन्धनत्वान्न स्वविक्ये किंचिदनुपपन्नमित्युत्तरमाहेत्यर्थः । इह जीवोपाधौ । अवभासमानमिति विशेषणद्वयान्वयि । ननु प्रत्यक्चैतन्यं यच्छब्दवाच्यं विवकिनां नैवं भासते तत्राऽऽह- अविवेकिनामिति । तदेवामुत्र कारणोपाधावित्य. न्वयः । ननु विशिष्टनीवचैतन्यस्य कथं तत्पदार्थरूपत्वं तत्राऽऽह-स्वात्मस्थमिति । लक्षितमित्यर्थः । ब्रह्म भवतीति शेषः । व्यतिहारमाह-यच्चेति । अमुप्मिन्कारणोपाधौ । अन्वित्यस्यार्थमाह-अनु विभाव्यमानमिति । अभेददाढाथ भेदनिन्दामवतारयति- तत्रेति । जीवेश्वरोपाध्योर्मध्ये । एवं सति तद्गतचैतन्यैकत्वे सति । उपाधिस्वभावश्च भेददृष्टिश्च ताभ्यां कारणतया लक्ष्यत इत्युपाधि[स्वभाव] मेददृष्टिलक्षणा तया । न ह्यन्त:- करणायुपाधेर्मेंददृष्टेश्वानिर्वाच्याविधामन्तरेण संभवः कार्यकारणभावस्य संवित्संबन्धस्य च दुर्निरूपत्वादिति भावः । भिन्नदर्शनमनुकरोति-परस्मादिति। नानेवेत्युपमार्थ इवशब्दः। यथा स्वप्नेऽनानात्वस्वभावे प्रत्यगात्मनि नानात्वमध्यारोप्य सत्यत्वाभिनिवेशेन व्यवहरति तथा जागरितेऽपि नानात्वमध्यारोप्य सत्यत्वामिनिवेशेन यो व्यवहरति तस्य निन्दित- १ क. स्त्र. ज. °णान्मृत्युं मरणं पु । २ . झ अ.ट. जननम" ।

·८९ [ अध्या० २ वल्ली १] काठकोपनिषत् । त्वादेकरसं ब्रह्मास्मीति प्रतिपत्तव्यमित्यर्थः । मरणग्रहणमुपलक्षणमिति व्याचष्टे-पुन:- पुनरिति ॥ १० ॥ मनसैवेदमाप्तव्यं नेह नानाऽस्ति किंचन । मृत्योः स मृत्युं गच्छति य इह नानेव पश्यति ॥ ११ ॥ पागेकत्वविज्ञानादाचार्यागमसंस्कृतेन मनसेदं ब्रह्मैकरसमाप्तव्यमा- स्मैव नान्यदस्तीति । आप्ते च नानात्वप्रत्युपस्थापिकाया अविद्याया निवृत्तत्वादिह ब्रह्मणि नाना नास्ति किंचनाणुमात्रमपि । यस्तु पुनर. विद्यातिमिरदृष्टिं न मुञ्चति नानेव पश्यति स मृत्योर्मृत्युं गच्छत्येव स्वल्पमपि भेदमध्यारोपयन्नित्यर्थः ।। ११ ॥ आ० टी०–एकरसं चेद्ब्रह्म कथं ज्ञातृज्ञेयविभाग इत्याशङ्कयाझं प्रति कल्पित. भेदेनेत्याह--प्रागेकत्वविज्ञानादिति ।। ११ ॥ गो० टी०--एकरसं चेद्ब्रह्म कथं ज्ञातृज्ञेयविभाग इत्याशङ्कयाझं प्रति कल्पित- भेदेनेत्याह- मागेकत्व विज्ञानादिति । इति यस्मान्नान्यदम्ति तस्माद्ब्रह्मवेत्यन्वयः । ज्ञानानन्तरं फलमाह-आप्ते चेति । नानादर्शननिन्दामुपसंहरति-यस्त्विति ॥११॥ पुनरपि तदेव प्रकृतं ब्रह्माऽऽह- अगुष्ठमात्रः पुरुषो मध्य आत्मनि। ईशानो भूत- भव्यस्य न ततो विजुगुप्तते । एतदै तत् ॥ १.२।। अङ्गुष्ठमात्रोऽङ्गुष्ठपरिमाणः । अङ्गुष्ठपरिमाणं हृदयपुण्डरीकं तच्छि. द्रवय॑न्तःकरणोपाधिरडन्टमात्रोऽङ्गुष्ठमात्रवंशपर्वमध्यवर्त्यम्बरवत् । पु. रुषः पूर्णमनेन सर्वमिति । मध्य आत्मनि शरीरे तिष्ठति यस्तमात्मानमी- शानं भूतभव्यस्य विदित्वा न तत इत्यादि पूर्ववत् ।। १२ ।। आ० टी०---अगुष्ठपरिमाणं जीवमनूय ब्रह्मभावविधानाद्विधीयमानविरोधादङ्ग- ठमात्रस्याविवक्षितत्वाद्ब्रह्मपरमेव वाक्यमित्याह--पुनरपि तदेवेति ॥ १२ ॥ गो० टी०--अङ्गुष्ठपरिमाणं जीवमनूद्य ब्रह्मभावविधानाद्विधीयमानविरोधादगुष्ठ- मात्रत्वस्य चाविवक्षितत्वाद्ब्रह्मपरमेव वाक्यमित्याह-पुनरपीति । तस्य पुण्डरीकस्य च्छिद्रं तत्प्राधान्येनाऽऽधारमस्ये(धारोऽम्ये)ति * तच्छिद्रवदन्तःकरणमुपाधिर्यस्य स तथोक्तः * भाष्य एतदनुरोधेन तच्छिद्रवदन्तःकरणोपाधिरिति पाठः स्यात । १क. 'नसैवेदं । २ ग. च. °णि नेह ना । ३ घ. यश्च पु । ४ क. चतीह ब्रह्मणि ना। ५ ख. ज. ति मृत्यो । ६ ख. छ. झ "शानं भू । ७ क. ख. ज. ततो विजुगुप्सत एतद्वै तदि- त्यादि पू। १२ ·टीकास्यसमेतशांकरभाष्योपेता- [अध्या० २ वल्ली १) उपाधिप्रयुक्तमात्मनोऽङ्गुष्ठमात्रत्वमित्यत्र दृष्टान्तमाह--अङ्गुष्ठमात्रेति । अङ्गुष्ठपार- मितवेणुवाकाशस्योपाधिवशादगुष्ठपरिमाणत्वं यथा तद्वदात्मन इत्यर्थः। प्रत्यगात्मा- नमनूद्य तस्य सामानाधिकरण्यलब्धतत्पदलक्ष्यस्वरूपतामाह- य इति । ततस्तद्विज्ञाना- दूर्ध्वमात्मानं न गोपायितुमिच्छतीत्यभयस्य प्राप्तत्वादिति व्याख्यानं तत इत्यादेः पूर्व- वदित्याह--न तत इति ॥ १२ ॥ किंच- अगुष्ठमात्रः पुरुषो ज्योतिरिवाधूमकः । ईशानो भूतभव्यस्य स एवाय स उ श्वः । एतद्वै तत। १३॥ अङ्गुष्ठमात्रः पुरुषो ज्योतिरिवाधूमकोऽधूमकमिति युक्तं ज्योतिष्पर- त्वात् । यस्त्वेवं लक्षितो योगिभिर्हृदय ईशानो भूतभव्यस्य सं नित्यः कूटस्थोऽयेदानी प्राणिषु वर्तमानः स उ श्वोऽपि वर्तिष्यते नान्यस्तत्स- मोऽन्यश्च जनिष्यत इत्यर्थः । अनेन नायमस्तीति चैक इत्ययं पक्षो न्यायतोऽपाप्तोऽपि स्ववचनेन श्रुत्या प्रयुक्तस्तथा क्षणभङ्गवादश्च।।१३।। आ० टी०-॥ १३ ॥ गो० टी०-नायमस्तीति द्वितीयपक्षस्योत्तरत्वेनोत्तरं वाक्यमवतारयति-किंचेति । युक्तं पठनमिति शेषः । तत्र हेतुमाह-ज्योतिरिति । परत्वाद्विशेषणत्वादित्यर्थः । यः प्रत्यगात्मा भूतभव्यस्येशानः सलैंक्षित इत्यन्वयः । उरप्यर्थे व्याख्यातः । एवका- रार्थमाह-नान्य इति । यदर्थ वाक्यमवतारितं तमाह-अनेनेति । नन्वस्य कृत. हानाकृताभ्यागमादिदोषात्प्राप्तिरेव नेत्यत आह-न्यायत इति । प्रत्युक्तो दाढार्थ- मिति शेषः । प्रत्युक्त इत्यन्वयार्थश्चकारः ॥ १३ ॥ पुनरपि भेददर्शनापवादं ब्रह्मण आह यथोदकं दुर्गे वृष्टं पर्वतेषु विधावति । एवं धर्मान्पृथक्पश्यंस्तानेवानुविधावति ॥ १४ ॥ यथोदकं दुर्गे दुर्गमे देश उच्छिते दृष्टं सिक्तं पर्वतेषु पर्वतवत्सु निम्न प्रदेशेषु विधावति विकीर्ण सद्विनश्यति एवं धर्मानात्मनो भिन्नान्पृथक्प- श्यपृथगेव प्रतिशरीरं पश्यस्तानेव शरीरभेदानुवर्तिनोऽनुविधावति । शरीरभेदमे पृथक्पुनः पुनः प्रतिपद्यत इत्यर्थः ॥ १४ १ क. ग. घ. च. 'मित्युक्तं । २ क. स. ज. स एव नि'। ३ ग. च. वत्सु। ४ . . म. ट नुधा । ५ क ख. °व पु ।

·[ अध्या० २ वल्ली १] काठकोपनिषत् । ९१ आ० टी०-॥१४॥ गो० टी०-पौनरुक्त्यं परिहरन्संबन्धमाह-पुनरपीति । उच्छूित उन्नते । दधत इति धर्मा इत्याह-आत्मन इति । अनु[ वि ]धावतीत्यस्य तात्पर्यार्थमाह- शरीरेति ॥ १४॥ यस्य पुनर्विधावतो विध्वस्तोपाधिकृतभेददर्शनस्य विशुद्धविज्ञानघ नैकरसमयमात्मानं पश्यतो विजानतो मुनेमननशीलस्याऽऽत्मस्वरूपं कथं संभवतीत्युच्यते- यथोदकं शुद्ध शुद्धमासिक्तं ताहगेव भवति । एवं मुनेर्विजानत आत्मा भवति गौतम ॥ १५ ॥ इति काठकोपनिषदि द्वितीयाध्याये प्रथमवल्ली समाप्ता॥१॥(४) यथोदकं शुद्धे प्रसन्ने शुद्ध प्रसन्नमासिक्तं प्रक्षितमेकरसमेव नान्यथा ताहगेव भवत्यात्माऽप्येवमेवं भवत्येकन्वं विजानतो मुनेर्मननशीलस्य हे गौतम । तस्मात्कुतार्किकभेददृष्टिं नास्तिककुदृष्टिं चोज्झित्वा * मातृ- पितृसहस्रेभ्योऽपि हितैषिणा वेदेनोपदिष्टमात्मैकत्वदर्शनं शान्तराद- रणीयमित्यर्थः ॥ १५ ॥ इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यगोविन्द भगवत्पूज्यपादशिप्यश्रीमदा- चार्यश्रीशंकरभगवतः कृतौ काठकोपनिषद्भाप्ये द्वितीयाध्याये प्रथमवल्लीभाष्यं समाप्तम् ।। १ ॥ (४) आ. टी०- ॥१५॥ इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यश्रीमच्छुद्धानन्दपूज्यपादशिप्यानन्दज्ञानविर- चिते काठकोपनिषद्भाष्यव्याख्याने द्वितीयाध्याये प्रथमवल्ली समाप्ता॥१॥(४) गो० टी०- यथोदकं शुद्ध इति वाक्यमपेक्षितं पूरयन्व्याचष्टे-यस्येत्यादिना । उपाधिरविद्यादिः । संपूर्णवल्ल्यास्तात्पर्यार्थमाह-तस्मादिति । यस्माद्बहुशो भेदो निन्दितस्तस्मादित्यर्थः । नास्तिकभेददृष्टिः क्षणिकविज्ञानात्मसंतानात्मभेददृष्टिस्ताम् । * मध्यमपदलोपी समासः । १२. ज. ट. ज्ञानकर । २ घ. ज. °थं भवति य । ३ ज. त्मा संभ । ४ क. ख. ज. "वमेवाऽऽत्मा भौं । ५ ख. ज. मातापि ।

·९२ टीकाद्वयसमेतशांकरभाष्योपेता- [अध्या० २ वल्ली २] सर्वापेक्षया पित्रोहितवत्कृत्यं प्रसिद्धम् । श्रुतितोऽन्यस्य सम्यग्वितैषित्वं नेति श्रुत्युक्त- मद्वैतदर्शनमेवाऽऽदरणीयं श्रद्धाभक्तिभ्यामित्यर्थः ॥ १५ ॥ इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यवर्य श्रीमहालगोपालेन्द्रयतीश्वरविरचिते काठकोप- निषद्भाप्यविवरणे द्वितीयाध्याये प्रथमवल्ली समाप्ता ॥ १ ॥ ( ४ ) पुनरपि प्रकारान्तरेण ब्रह्मतत्त्वनिर्धारणार्थोऽयमारम्भो दुर्विज्ञेयत्वा- हह्मणः- परमेकादशद्वारमजस्यावक्रचेतसः । अनुष्ठाय न शोचति विमुक्तश्च विमुच्यते । एतद्वै तत् ॥ १ ॥ पुरं पुरमिव पुरम् । द्वारपालाधिष्ठात्राघनेकपुरोपकरणसंपत्तिदर्शना- च्छरीरं पुरम् । पुरं च सोपकरणं स्वात्मनाऽसंहतस्वतन्त्रस्वाम्यर्थ दृष्टम् । तथेदं पुरसामान्यादनेकोपकरणसंहतं शरीरं स्वात्मनाऽसंहतराजस्था- नीयस्वाम्यर्थ भवितुमर्हति । तच्चेदं शरीराख्यं पुरमेकादशद्वारमेकादश- द्वाराण्यस्य सप्त शीर्षण्यानि नाभ्या सहाळश्चि त्रीणि शिरस्येकं तैरेका- दशद्वारं पुरं कस्याजस्य जन्मादिविक्रियारहितस्याऽऽत्मनो राजस्थानी- यस्य पुरधर्मविलक्षणाय । अवक्रचेतसोऽवक्रमकुटिलमादित्यप्रकाशवनि- त्यमेवावस्थितमेकरूपं चेतो विज्ञानमस्येत्यवक्रचेतास्तस्यावक्रचेतसो राजस्थानीयस्य ब्रह्मणः । यस्येदं पुरं तं परमेश्वरं पुरस्वामिनमनुष्ठाय ध्यात्वा । ध्यानं हि तस्यानुष्ठानं सम्यग्विज्ञानपूर्वकम् । तं सर्वेषणावि. निर्मुक्तः सन्समं सर्वभूतस्थं ध्यात्वा न शोचति । तद्विज्ञानादभयांतिः शोकावसराभावाकुतो भयेक्षा । इहैवाविद्याकृतकामकर्मवन्धनर्विमुक्तो भवति । विमुक्तश्च सन्विमुच्यते पुनः शरीरं न गृह्णातीत्यर्थः ॥१॥ आ० टी०-पीनरुक्त्यं परिहरन्संबन्धमाह-पुनरपीति । भूयोऽपि पथ्यं वक्तव्य. मिति न्यायेनोपायान्तरेण ब्रह्म ज्ञाप्यते तत्रोपाया एव मिद्यन्ते नोपेयस्य भेदोऽस्तीति । पुरेणासंहतत्वं स्वामिनः पुरोपचयापचयाभ्यामुपचयापचयराहित्यम् । तत्सत्ताप्रतीतिमन्त- रेण सत्ताप्रतीतिमत्त्वं स्वातन्त्र्यम् ॥ १ ॥ १ . झ. अ. ट, °णार्थेऽयमा । २ क. अर्थोऽप्यय । ३ झ. न. ट दुज्ञेय । ४ घ. °नीय स्वा। ५ अ. ट. स्वात्मार्थ । ६ : च. झ. अ. ट. "हावाश्चि शि'। ७ . अ. ट. यस्याजस्य । ८ घ. र्वकं स । ९ क. ख. ग. झ. सर्वेष । १० घ च. प्राप्तिः शो' . ११ क. घ ङ. च. कुत इ। ख. ज. °त्कुतो भयेच्छा । ग. कुतो भयापेक्षा ।

·[ अध्या० २ वल्ली २] काटकोपनिषत् । ९३ गो० टी-नन्वनेकप्रकारमात्मतत्त्वं प्रतिपादितं किमर्थमुत्तरवल्लयारम्भ इति चेदात्मतत्त्वस्य दुर्विज्ञेयत्वात्प्रकारान्तरेण तदुक्तिरिति पौनरुक्त्यं परिहरन्संबन्धमाह- पुनरपीत । भूयोऽपि पथ्यं वक्तव्यमिति न्यायेनोपायान्तरेणापि ब्रह्म ज्ञाप्यते तत्रो- पाया एव भियन्ते नोपेयस्य भेदोऽस्तीति भावः । अक्षराणि व्याचष्टे-पुरमिति । पुरं शरीरमिति संबन्धः । पुरसादृश्यमाह -द्वारोत । दृष्टान्ते द्वारपाला भटाः, तेषाम- धिष्ठातारोऽधिपतयः । आदिशब्देन मन्त्रिबन्दिसप्तप्राकारयन्त्राट्टालिकादिर्गृह्यते । दार्टी. न्तिके तु मूर्धनाभिसहितचक्षुःश्रोत्रनासिकामुख धोरन्ध्राणि द्वाराणि द्वारपालाश्चक्षुरादीन्द्रि- याणि । नाभेः समानो मूर्ध्नः प्राणम्तेपामधिष्ठातारो दिग्वातादयः । आदिशब्देन त्वङ्मांस- रुधिरमेदोमज्जास्थिस्नायवः प्राकारसदृशाः । मूलाधारा [द्या] ज्ञाता(न्ता)न्यट्टालिकासदृशानि संधयो यन्त्राणि रोमाणि प्राकारोपरिस्थितविशाखसदृशानीत्यादि द्रष्टव्यम् । शरीरस्य पुरत्वरूपकोक्तेः प्रयोजनमाह-पुरं चेति । स्वात्मना पुरेणासंहतत्त्वं स्वामिनः पुरोपच- यापचयाभ्यामुपचयापचयराहित्यम्, पुरसत्ताप्रतीतिमन्तरेण सत्ताप्रतीतिमत्त्वं स्वातन्त्र्यम् । तथेति । यथा पुरेणासंहतः स्वतन्त्रो यः स्वामी तच्छेषतया पुरं दृष्टं तथा पुरसादृश्याद. नेकोपकरणसहितं प्रत्यक्षं शरीरं शरीरेणासंहतो राजस्थानीयः स्वतन्त्रो यः स्वामी तदर्थ भवितुमर्हतीत्यर्थः । तत्स्वाम्यर्थम् । विशेषणसमुच्चयार्थश्वकारः । विशेषगमेव व्याचष्टे- एकादशेति । पुरस्वामिनमाकाङ्क्षापूर्वकं सविशेषं संनिर्दिशति-कस्योत । जन्मा. दीति । पड्भावरहितस्येत्यर्थः । दृष्टान्ते राज्ञोऽवक्रचेतस्त्वं सर्वप्रकृत्यनुकूलत्वम् । प्रकृते तु यथा सविता स्वाविनाभूतप्रकाशवानित्युच्यते तथा जन्मादिरहिताखण्डरूपेणावस्थितनित्य- विज्ञप्तिरूपत्वमित्याह--अवक्रमित्यादिना । अनुष्ठायेत्यादिवाक्यमपक्षितं पूरयन्व्या. चष्टे--यस्येति । ननु पुरस्वामिनो जीवत्वात्तस्येश्वरत्वनिर्देशः कथमिति चेदनस्येति जीवस्यावक्रचेतस इतीश्वरत्वनिर्देशात्सामानाधिकरण्यादभेदे प्रत्यगभिन्नेश्वरस्य पुरस्वामित्व- निर्देशो घटत इति भावः । आत्मनः क्रियाविषयत्वाभावादनुष्ठानमात्मनि ध्यानमेव योग्य- तावशादित्याह-ध्यानं हीति । सम्यग्विज्ञानपूर्वकामिति । अप्रतिबद्धापरोक्षसा- क्षात्काररूपं विज्ञानं पूर्वमुद्देश्यं यस्य तत्तथा । अन्यथा सम्यग्विज्ञानानन्तरं ध्यानायोगा- साक्षात्कारार्थत्वे ध्यायतेर्लक्षणार्थत्वापत्तेतद्विज्ञानादभयप्राप्तिरित्युत्तरभाष्यपिरोधादित्य- धिकारिणं निर्दिशति-- सर्वेति । भयेक्षा भयस्य दर्शनमित्यर्थः । विमुक्तश्च विमुच्यत इति पदयोः पौनरुक्त्यं परिहरति-इहैवति ॥ १ ॥ स तु कशरीरपुरवत्यैवाऽत्मा किं तर्हि सर्वपुरवती । कथम्- हमः शुचिषद्सुरन्तरिक्षसद्धोता वेविषदतिथि?रो- - १ झ ञ. ट. "कपु।

·४ टीकाद्वयसमेतशांकरभाष्योपेता। [ अध्या०९ वल्ली २] णसत् । नृषदरसहतसव्योमसदब्जा गोजा ऋतजा अदिजा ऋतं बृहत् ॥ २॥ हंसो हन्ति गच्छत्तीति। शुचिषच्छुचौ दिव्यादित्यात्मना सीदतीति । वसुर्वासयति सर्वानिति । वाग्वात्मनाऽन्तरिक्षे सीदतीत्यन्तरिक्षसत् । होताऽग्निः, अग्नि होतेति श्रुतेः । वेद्यां पृथिव्यां सीदतीति वेदिषत् , इयं वेदिः परोऽन्तः पृथिव्या इत्यादिमन्त्रवर्णात् । अतिथिः सोमः सन्दुरोणे कलशे सीदतीति दुरोणसत् । ब्राह्मणोऽतिथिरूपेण वा दुरो. गेषु गृहेषु सीदतीति । नृपन्नृषु मनुष्येषु सीदतीति नृपत् । वरसद्वरेषु देवेषु सीदतीति । ऋतसहनं सत्यं यज्ञो वा तस्मिन्सीदतीति । व्योम- सद्वयोम्न्याकाशे सीदतीति व्योमसत् । अब्जा अप्सु शङ्खशुक्तिमक- रादिरूपेण जायत इति । गोजा गवि पृथिव्यां व्रीहियवादिरूपेण जायत इति । ऋतजा यज्ञाङ्गरूपेण जायत इति । अद्विजाः पर्वतेभ्यो नद्यादि- रूपेण जायत इति । सर्वात्माऽपि सन्नृतमवितथस्वभाव एव । बृहन्म- हान्सर्वकारणत्वात् । यदाऽप्यादित्य एव मन्त्रेणोच्यते तदाऽप्यस्याऽऽ. त्मस्वरूपत्वमादित्यस्याङ्गी( त्यस्येत्यङ्गी )कृतत्वाद्राह्मणव्याख्या- नेऽप्यविरोधः । सर्वव्याप्येक एवाऽऽत्मा जगतो नाऽऽत्मभेद इति मन्त्रार्थः ॥२॥ आ० टी०-या यज्ञे प्रसिद्धा वेदिः पृथिव्याः परोऽन्तः परस्वभाव इति वेद्याः पृथिवीस्वभावत्वसंकीर्तनात्पृथिवी वेदिशब्दवाच्या भवतीत्यर्थः । असौ वा आदित्यो हंमः शुचिषदिति ब्राह्मणेनाऽऽदित्यो मन्त्रार्थतया व्याख्यातः कथं तद्विरुद्धमिदं व्याख्यातमि. त्याशङ्कयाऽऽह-यदाऽप्यादित्य एवेति । सूर्य आत्मा जगतस्तस्थुषश्चेति मन्त्रान्म. ण्डलोपलक्षितस्य चिद्धातोरिष्यत एव सर्वात्मत्वमित्यर्थः ॥ २ ॥ गोटी-ननु पुरमिति विशेषणादेकपुरवर्तित्वमुक्तं तथात्वे परिच्छिन्नत्वापत्ति- रित्याशङ्कयाऽऽकाङ्क्षापूर्वकमुत्तरमवतारयति–स स्विति । तुशब्देनाऽऽशङ्का निव- य॑ते । हंसः ( सन्निति योजना ?। सन्नित्युत्तरेप्वपि द्रष्टव्यमिति व्युत्पत्त्या शुचि. पदादित्यः सन्नात्मेत्यर्थः । ननु वेदिशब्देन चतुरमुलखाता भूमिहच्यते कथं पृथिव्य- १ ग. ङ. च. श. ब. ट. र्वान् । वा । २ क ग. सद्रोणे । ३ झ. अ. ट. °षु यज्ञगृ । ४ ज. म. म. ट. °ति, अ° । ५ के.ख. ग. घ. ङ. च. ज. दाऽप्यात्म । ६ क. घ. पवश्वमा । ७ क. ज. श. अ. ट. . त्वाद्ब्रह्मणो व्या । ख. ज. वाद्ब्रह्मणि व्या' । ८ क. ख. ज. र्वथाऽप्ये । ग. बैधाऽपि व्या । इ.च. 'वथा व्या ।

·[अध्या० २ वल्ली २] काठकोपनिषत् । ९५ भिधीयते तत्राऽऽह--इयमिति । या यज्ञे प्रसिद्धेयं वेदिः पृथिव्याः परोऽन्तः परः स्वभाव इति वेद्याः पृथिवीस्वभावत्वकीर्तनात्पृथिवी वेदिशब्दवाच्या भवतीत्यर्थः । सोम- रसाधारबृहत्पात्रं द्रोणकलशशब्देनोच्यते । अतिथिशब्दस्य रूट्यर्थमादायार्थान्तरमाह- ब्राह्मण इति । इति दुरोणसदित्यन्वयः । इति वरसदित्यन्वयः । एवमुत्तरत्र । ननु सर्वात्मत्वे सप्रपञ्चत्वेन मिथ्यात्वं स्यादात्मन इत्याशङ्कयाऽऽह--सर्वेति । पारमार्थिक- निरतिशयस्वभावमे( व ए)वेत्यत्र हेतुः- बृहदिति । तत्र हेतु:--सर्वेति । निरधि- छानभ्रमायोगाद्वैतभ्रमाधिष्ठानभूतात्मनो न मिथ्यात्वमिति भावः । नन्वसौ वा आदित्यो हंसः शुचिषदित्यादित्यो मन्त्रार्यतया व्याख्यातः कथं तद्विरुद्धमिदं व्याख्यातमित्याश- याऽऽह-- यदाऽप्यादित्य एवेति । अस्याऽऽदित्यस्येति संबन्धः । सूर्य आत्मा जगतस्तस्थुषश्चेति मन्त्रवर्णा-मण्डलोपललितचिद्धातोरिप्यत एव सर्वात्मत्वमित्यर्थः । सर्वव्यापीति । प्रतीचः केवलम्य मण्डलोपलक्षितचैतन्यम्य वा मन्त्रार्थत्वमित्यर्थः ॥२॥ आत्मनः स्वरूपाधिगमे लिङ्गमुच्यते-- ऊर्य प्राणमुन्नयत्यपानं प्रत्यगस्यति । मध्ये वामनमासीनं विश्वे देवा उपासते ॥ ३ ॥ ऊर्ध्व हृदयात्माणं प्राणवृत्तिं वायुमुन्नयत्यूचं गमयति । तथाऽपानं प्रत्यगधोऽस्यति क्षिपति य इति वाक्यशेषः । तं मध्ये हृदयपुण्डरीका- काश आसीनं बुद्धावभिव्यक्तविज्ञानप्रकाशनं वामनं संभजनीयं सर्वे विश्वे देवाश्चक्षुरादयः प्राणा रूपादिविज्ञानं बलिमुपाहरन्तो विश इव राजानमुपासते तादर्थेनानुपरतव्यापारा भवन्तीत्यर्थः । यदर्था यत्म- युक्ताश्च सर्वे वायुकरणव्यापाराः सोऽन्यः सिद्ध इति वाक्यार्थः ॥३॥ आ० टी०-येयं प्रेते विचिकित्सा मनुष्य इति या पूर्व विचिकित्सा प्रश्नमूल- त्वेनोद्भाविता साऽपि निर्मूलेत्येतदर्शयितुं देहव्यतिरिक्तात्मास्तित्वं साधयति-आत्मनः स्वरूपाधिगम इत्यादिना | सर्वे प्राणकरणव्यापाराश्चेतनास्तित्प्रयुक्ता भवितुमर्हन्ति जडचेष्ट(ष्टा)त्वाद्रथचेष्टावदित्यर्थः ॥ ३ ॥ गो० टी०- येयं प्रेत इति या पूर्व विचिकित्सा प्रश्नमूलत्वेने भाविता साऽपि निर्मूलेत्येतदर्शयितुं देहव्यतिरिक्तास्तित्वमात्मनः साधयति-आत्मनः स्वरूपाधिगम इत्यादिना । बुद्धेः प्राधान्येन हृदयाकाशवृत्तित्व त्तत्राभिव्यक्त आत्माऽऽसीन इत्युच्यत इत्याह-हृदयति । संभजनीयं मुमुक्षुभिरिति शेषः । उपासत इत्यस्य तात्पर्यार्थमाह- तादर्थेनेति । आत्मार्थत्वेनानुपरतव्यापाराः कार्याभिव्यक्तिकाल इति शेषः । यदर्था १ घ. पावग° २ घ. काशं वा । ३ क. "यं विश्वे स । ग. इ. यं सर्वे विश्वदे । । ।

·९६ टीकाद्वयसमेतशांकरभाष्योपेता- [ अध्या० २ वल्ली २] इत्यनेनानुमानं सूचितम् । तथा हि सर्वे प्राणकरणव्यापाराश्चेतनास्तित्प्रयुक्ताश्च भवितुः मर्हन्ति जडचेष्टात्वाद्रथादिचेष्टावदिति । अन्यः प्राणेभ्य इति शेषः ॥ ३ ॥ किंच- अस्य विख्रसमानस्य शरीरस्थस्य देहिनः । देहा- द्विमुच्यमानस्य किमत्र परिशिष्यते । एतदै तत् ॥४॥ अस्य शरीरस्थास्याऽऽत्मनो विनसमानस्यावतंसमानस्य भ्रंशमा- नस्य देहिनो देहवतः । विसं मनशब्दार्थमाह-देहाद्विमुच्यमानस्यति । किमत्र परिशिष्यते प्राणादिकलापे न किंचन परिशिष्यतेऽत्र देहे पुर- स्वामिविद्रवण इव पुरवासिनां यस्याऽऽत्मनोऽगमे क्षणमात्रात्कार्यकर- णकलापरूपं सर्वमिदं हतबलं विध्वस्तं भवति विनष्टं भवति सोऽन्यः सिद्धः॥ ४॥ आ० टी०-शरीरं चेतनशेष तद्विगमे भोगानहत्वादानपुरवदित्यर्थः । किं चास्येति ॥४॥ गो० टी०-करणव्यतिरेकं साधयित्वा कार्यव्यतिरेकमाह-किंचति । पौन रुक्त्यं परिहरति-विलंसनेति । विमुच्यमानस्य प्रारब्धक्षय इति शेषः । माणादि- कलाप इति । कार्यकारणसंघात इत्यर्थः । यथा पुरस्वामिनो राज्ञोऽपगमे पुरवासिनो जना अन्यत्रापगच्छन्ति तद्वत्प्राणादय इति दृष्टान्तेनाऽऽत्मनो व्यतिरेकं साधयति-- अत्र देह इत्यादिना । हतबलमिति । चेतना चैतन्यस्य सामान्यवृत्तिः संघातस्य बलं तच्छ्न्यमित्यर्थः । अत एवाधः पततीत्याह--विध्वस्तमिति । अनेनेदमनुमानं सूचितम्--शरीरं चेतनशेषं तद्विगमे भो नर्हत्वाद्राजपुरवदिति ॥ ४ ॥ स्यान्मतं प्राणापानाद्यपगमादेवेदं विश्वस्तं भवति न तु तद्व्यतिरि- तात्मापगमात्माणादिभिरैच हि मया जीवतीति । नैतदस्ति-- न प्राणेन नापानेन मया जीवति कश्चन । इतरेण तु जीवन्ति यस्मिन्नेताबुपाश्रितौ ॥ ५ ॥ * शरीरमित्यादिग्रन्थात्पूर्व लिखितुं योग्यमेतत् । किंचतत्प्रतीकस्थाने विध्वस्तमितीतिप्रती- कग्रहणमुचितं भाति । १ कु. म. म. द. "नस्य स्रं । २ क. ग. च. °स्य दृश्यमा । ङ घ. ट. 'स्य दे। ३ झ.म. ट. 'लापो न । ४ घ. स्वामीव । ५ क. च. मिनि वि । ख. ज. 'मिनो वि । ६ ग. कु. सिनो य । ७ क. झ. ट. र्यकार' । ८ क. ख ग. घ. इ. च. ज. ट. तु व्यति' । ९ क. ख. ज. रेवेह म।

·[ अध्या० २ वल्ली २ काठकोपनिषत् । ९७ न माणेन नापानेन चक्षुरादिना वो मयों मनुष्यो देहवान्कश्चन जीवति न कोऽपि विति । न ह्येषां परार्थानां संहत्यकारिवाज्जीवन- हेतुत्वमुपपद्यते। स्वार्थेनासंहतेन परेण केनचिदप्रयुक्तं संहतानामवस्थानं न दृष्टं गृहादीनां लोके तथा प्राणादीनामपि संहतत्वाद्भवितुमर्हति । अत इतरेणैव संहतमाणादिविलक्षणेन तु सर्वे संहताः सन्तो जीवन्ति पाणान्धारयन्ति । यस्मिन्संहतविलक्षण आत्मनि सति परस्मिन्नेतौ प्राणा- पानी चक्षुरादिभिः संहताबुपाश्रिती, यस्यासंहतस्यार्थे पाणापानादि। स्वव्यापारं कुर्वन्वर्तते संहतः सन्स ततोऽन्यः सिद्ध इत्यभिप्रायः ॥५॥ आ० टी०-अन्यथासिद्धिं शङ्कते-स्यान्मतमिति । ननु जीव प्राणधारण इति धातुस्मरणाच्छरीरस्य जीवनं नाम प्राणधारणं प्राणसंयोगश्च प्राणधारणं कुण्डे दधिधारणवत्तत्र च प्राणस्यैव हेतुत्वं संयोगाश्रयत्वात् । कथमुच्यते जीवनहेतुत्वं प्राणा- दीनां न संभवतीति तत्राऽऽह-स्वार्थेनासंहतेनेति । कादाचित्कस्य प्राणशरीरसंयो- गस्य स्वभावतोऽनुपपत्तेः संघातस्य च लोके परप्रयुक्तस्यैव दर्शनाद्भवितव्यमन्येन संघात- प्रयोजकेनेत्यर्थः ॥ ५ ॥ गो० टी०-हेतोरन्यथासिद्धिं शङ्कते–स्यान्मतामिति । तद्वयतिरिक्तेतिशब्दः प्राणादिव्यतिरिक्तार्थः । अन्वयमुक्त्वा व्यतिरेकमाह--प्राणादिभिरेवेति । लोकप्र- सिद्धयर्थको हिशब्दः । शङ्कासमाप्तिद्योतक इतिशब्दः । शङ्कोत्तरत्वेन वाक्यं योज- यति-नेतदिति । एतत्प्रागाद्यपगमाच्छरीरस्य हतबलत्वम् । प्राणेनापानेन वा न जीवति चेच्चक्षुरादिना जीविष्यतीत्याशङ्कय तयोर्ग्रहणमुपलक्षणार्थमित्याह-चक्षुरादिनेति । न जीवतीत्यत्र हेतुमाह-न हीति । संहत्य मिलित्वा कारित्वात्कार्यजनकत्वाचैतन्यसंब- न्धमन्तरेण न नीवनहेतुत्वसंभव इत्यर्थः । जीव प्राणधारण इति धातुस्मरणाच्छरीरस्य जीवनं नाम प्राणधारणं तत्संयोगश्च धारणं कुण्डे दधिधारणवत्तंत्र प्राणस्यैव हेतुत्वं, कथ- मुच्यते जीवनहेतुत्वं प्राणादीनां न संभवती । तत्राऽऽह-स्वार्थेनेति । स्वप्रयोजनोद्देशे- नेत्यर्थः । असंहतेन ग्र(ग)हपदार्थाप्रविष्टेन । संहतानां संघातापत्ति प्राप्तानाम् । दृष्टान्त- मुक्त्वा दार्शन्तिकमाह-सथेति । कादाचित्कस्य प्राणशरीरसंयोगस्य स्वभावतोऽनुपपत्तेः संघातस्य च लोके परप्रयुक्तस्य दर्शनाद्भवितव्यमन्येन संघातस्य प्रयोजकेनेत्यर्थः । अत इति संहतत्वं परामृश्यते । उपाश्रितपदस्यार्थकथनपूर्वकं तात्पर्यार्थमाह-यस्येति । संहतः सन्प्राणापानादिरित्यन्वयः ॥ ५॥ १ ख. ज. वा मनु । २ ग. 'ति । न ह्ये । ३ क. °ष्टं यथा गृ । ४ ग. डा. च. झ. अ.ट. 'स्यार्थ प्रा । ५ क ज दिः सर्वव्या । ६ ख. स्वत्वव्या" । झ. न. ट. स्वस्वव्या । ७ झ. अ. उ. असंहतः। १३ ·९८ टीकाट्यसमेतशांकरभाग्योपेता- [अध्या. २ वल्ली ३) - हन्त त इदं प्रवक्ष्यामि गुह्यं ब्रह्म सनातनम् । यथा च मरणं प्राप्य आत्मा भवति गौतम ॥ ६ ॥ हन्तेदानीं पुनरपि ते तुभ्यमिदं गुह्यं गोप्यं ब्रह्म सनातनं चिरंतनं प्रवक्ष्यामि । यद्विज्ञानात्सर्वसंसारोपरमो भवति, अविज्ञानाच यस्य मरणं प्राप्य यथाऽऽत्मा भवति यथा संसरति तथा शृणु हे गौतम ॥६॥ आ० टी०--येयं प्रेत इति प्रष्टुः परलोकेऽस्तित्वेऽपि संदेह आसीत् । विशेषत- स्तन्निवृत्त्यर्थमुच्यत इत्याह-हन्तेदानीमिति ॥ ६ ॥ गो. टी०-येयं प्रेत इति प्रष्टुः परलोकास्तित्वेऽपि संदेह आसीद्विशेषतस्तनिवृ. त्यर्थमुच्यत इत्याह--हन्तेदानीमिति । जीवः संसरतीत्यर्थे चशब्दार्थ हेतुं व्याचष्टे- यद्विज्ञानादिति । यस्याविज्ञानादिति संबन्धः ॥ ६ ॥ योनिमन्ये प्रपद्यन्ते शरीरत्वाय देहिनः । स्थाणुमन्येऽनुसंयन्ति यथाकर्म यथाश्रुतम् ॥ ७ ॥ योनि योनिद्वारं शुक्रबीजसमन्विताः सन्तोऽन्ये केचिदविद्यावन्तो मूढाः प्रपद्येन्ते शरीरत्वाय शरीरग्रहणार्थ देहिनो देहवन्तः, योनि प्रविशन्तीत्यर्थः । स्थाणुं वृक्षादिस्थावरभावमन्येऽत्यन्ताधमा मरणं पाप्यानुसंयन्त्यनुगच्छन्ति । यथाकर्म यद्यस्य कर्म तद्यथाकर्म यैर्याशं फर्मेह जन्मनि कृतं तदशेनेत्येतत् । तथा च यथाश्रुतं यादृशं च विज्ञान- मुपार्जितं तदनुरूपमेव शरीरं प्रतिपद्यन्त इत्यर्थः । यथाप्रज्ञं हि संभवा इति श्रुत्यन्तरात् ।। ७॥ आ० टी०-॥ ७॥ गो० टी०- अविद्यावत्त्वादविवेकिन इत्याह-मूढा इति । देहिन इति विशेष- गादसकदेहग्रहणं तत्प्रापककर्मानुष्ठानं च सूच्यते । तात्पर्यार्थमाह- योनिमिति । अत्यन्ताधमा इति महापातकिनो गृह्यन्ते । अनुगच्छन्तीति प्राप्नुवन्तीत्यर्थः । उक्तमर्थ स्पष्टयति-यैरिति । विज्ञानमुपासनं नग्नस्त्रीदर्शनादि च । यथाविज्ञानं शरीरग्रहणे प्रमाणमाह-यथति । प्रज्ञामनतिक्रम्य यथाप्रज्ञम् । संभवन्त्युत्पद्यन्त इति संभवाः प्रजा इति शेषः ॥ ७ ॥ १ ग. घ. च. यं ब्रह्म गोप्यं स । २ क. ख. ज. यथा चाऽऽत्मा । ३ प °ति सं: ४ ग. घ. मुढा अवप। ५ च. धन्तेऽवपद्यन्ते श'। ६ . तत्तथा । ७ घ. कर्म ।

·[ अध्या. २ बली २] काठकोपनिषत् । यत्पतिज्ञातं गुखं ब्रमं वक्ष्यामीति तदाह- य एष सुप्तेषु जागर्ति कामं कामं पुरुषो निर्मि- माणः। तदेव शुक्र तद्ब्रह्म तदेवामृतमुच्यते । तस्मि- लोकाः श्रिताः सर्वे तदु नात्येति कश्चन । एतद्वै तत् ॥ ८॥ य एष सुक्षेषु प्राणादिषु जागर्ति न स्वपिति । कथम् । कामं कामं तं तमभिप्रेतं स्च्याघर्थमविद्यया निर्मिमाणो निष्पादयञ्जागर्ति पुरुषो यस्त- देव शुक्रं शुभ्रं शुद्धं तद्ब्रह्म नान्यद्गुह्यं ब्रह्मास्ति । तदेवामृतमविनाश्यु. च्यते सर्वशास्त्रेषु । किंच पृथिव्यादयो लोकास्तस्मिन्नेव सर्वे ब्रह्मण्या- श्रिताः सर्वलोककारणत्वात्तस्य । तदु नात्येति कश्चनेत्यादि पूर्वव- देव ॥८॥ आ० टी०--11॥ गो० टी०-प्रसङ्गादागतं परिसमाप्य प्रकृतप्रतिपादनपरमुत्तरं वाक्यमित्याह- यत्मतिज्ञातमिति । सुप्तेषु प्रलीनेषु प्राणेष्व (प्राणादिष्व)न्तःकरणव्यतिरिक्तेषु । अन्यथा साक्षिणः संनिधिमात्रेण कामाद्याकारपरिणाम्यन्तःकरणप्रेरणानुपपत्तोरति । काम्यत इति कामस्तम् । अविद्यया निद्रान्तःकरणरूपेणाभिव्यक्तया । य इत्यन्वयार्थ पुनरुच्यते । तद् त्यत्रैवकारानुषङ्गं सिद्धवत्कृत्य व्यावर्त्यमाह-नान्यदिति । स्वप्नावस्थायामति- स्फुटं साक्षिणः सकाशादन्यद्भिन्नं गुह्यं गोप्यतमं ब्रह्म परिवृढं नास्तीत्यर्थः । तद्ब्रह्मा- विनाशीति क्वोच्यत इत्याकाङ्क्षायामाह-सर्वेति । सर्ववेदोऽवत्यर्थः । भूरादिलोकानां प्रकृतब्रह्माश्रितत्वे हेतुमाह-सर्वलोकेति । पूर्ववदिति । तदेतत्सर्वात्मकं ब्रह्म, उ एव नात्यति नातिक्रामतीत्यर्थः ॥ ८॥ अनेकतार्किककुंषुद्धिविचालितान्तःकरणानां प्रमाणोपपनमप्यात्मै- कत्वविज्ञानमसकृदुच्यमानमप्यनृजुबुद्धीनां ब्राह्मणानां चेतसि नाऽऽधी- यत इति तत्प्रतिपादन आदरवती पुनः पुनराह श्रुति:- अग्निर्यथैको भुवनं प्रविष्टो रूपं रूपं प्रतिरूपो बभूव । एकस्तथा सर्वभूतान्तरात्मा रूपं रूपं प्रतिरूपो बहिश्च ॥९॥ १ क. ख. म प्रवक्ष्यामि त । २ क. "रुषस्त । ३ क. ख. ग. घ. ह. अ. . ट. कबु- द्विचा । ४ घ. 'नमृजु । ५ क. ख. ज. ती श्रुतिः पुनः पुनराह । अ ।

·१०० - टीकाद्वयसमेतशांकरभाष्योपेता- [अध्या० २ वल्ली १] अनिर्यथैक एव प्रकाशात्मा सन्भुवनं भवन्त्यस्मिन्भूतानीति भुवन. मयं लोकस्तमिमं प्रविष्टोऽनुपविष्टः । रूपं रूपं दादिदाखभेदं प्रती. त्यर्थः । प्रतिरूपस्तत्र तत्र प्रतिरूपवान्दाबभेदैन बहुविधो बभूव । एक एव तथा सर्वभूतान्तरात्मा सर्वेषां भूतानामभ्यन्तर आत्माऽति. सूक्ष्मात्वादादिष्विव सर्वदेहं प्रति प्रविष्टत्वात्मतिरूपो बभूव पश्चि स्वेनाविकृतेन [ स्व ] रूपेणोऽऽकाशवत् ॥९॥ आ० टी०-जन्ममरणकरणानां प्रति[प्राणि नियमादयुगपत्प्रवृत्तेश्च पुरुषबहुत्वं सिद्धं त्रैगुण्यविपर्ययाचेति नानात्मानो व्यवस्थिता इत्यनेकतार्किकबुद्धिविरोधात्सर्वपुरवत्येक एवाऽऽत्मेत्यत्र न चित्तस्थैर्य संभवतीत्याशङ्क्यौपाधिकभेदसाधने सिद्धसाधनं स्वाभाविक- भेदसाधने चानैकान्तिकत्वं दर्शयितुं प्रक्रमत इत्याह--अनेकतार्किकेत्यादिना। प्रति- रूप उपाधिसदृशश्चतुष्कोणत्वादिधर्मके हि दारुणि तद्रूपो वह्निरपि लक्ष्यत इत्यर्थः॥९॥ गो० टी०- ननु जन्ममरणकारणानां प्रतिप्राणिनियमाधुगपत्तेषामप्रवृत्तेश्च पुरुषब- हुत्वं सिद्धं सत्त्वरजस्तमोगुणानां वैपरीत्याच्च नानात्मानो व्यवस्थिता इत्यनेकतार्किकबुद्धि- विरोधात्सर्वपुरवत्येक आत्मेत्यत्र न चित्तस्थैर्य संभवतीत्याशङ्कयौपाधिकमेदसाधने सिद्ध- साधनत्वं स्वभावभेदसाधने चानैकान्तिकत्वं दर्शयितुं प्रक्रमत इत्याह-अनेकतार्किके- त्यादिना । अनेके कुतार्किकाः पाखण्डाश्च तांगमावष्टम्भास्तदधीना या बुद्धिस्तयाऽऽ- कलितमाकुलितमन्तःकरणं येषां ते तथा तेषामित्यर्थः । अनेकतार्किकबुद्धिविचालितान्तः- करणानामिति पाठे तार्किका एव कुबुद्धयस्तैः स्वमतोपन्यासादिना विचालित श्रेयोमार्गादन्तःकरणं येषां ते तथा तेषामित्यर्थः । प्रमाणोपपन्नं तत्त्वमस्यादिवाक्यप्रति. पाद्यम् । प्रत्यग्ब्रह्मैक्यरूपविज्ञानमात्मैकत्वविज्ञानम् । प्रमाणेऽभ्यासादिलिङ्गसाहित्यं दर्श. यति-असकृदिति । अनुजबुद्धीनामिति पूर्वषष्ठ्यर्थे हेतुः । नाऽऽधीयते सम्यग्विज्ञा- नात्मकवृत्त्यारूढं न भवतीत्यर्थः । ऋजुबुद्धीनां ब्राह्मणानां चेतसीवेति पाठो व्यति. रेकदृष्टान्तार्थः । तत्प्रतिपादने विज्ञप्तिस्वभावप्रत्यग्ब्रह्मप्रतिपादने । आदरवती तात्पर्यवती । * दाह्यभेदं काष्ठादिविशेषम् । प्रतिरूप इति उपाधिरूपेण प्रतीयमानः, चतुष्कोणत्वादिधर्मके हि दारुणि तद्रूपे वहिरपि लक्ष्यत इत्यर्थः । तत्र तत्र दार्वादो, * भाष्ये दादिदायभेदमित्यत्र दायभेदमित्येतत्पाठानुरोधेनेदम् । तथा पाठोऽपि स्यात्क- चिदित्यनुमीयते । - १ च. °टः । रूपं प्र । २ च रूपः, तत्र प्र । ३ ग. घ. ङ. च. श. म. “दे बभू । ४ क. 1. ज. 'त्मा रूपं रूपं स । ५ . ट. . °णावसत् । ६ ठ. पाषण्डा ।

·[ अध्या० २ वल्ली २] काठकोपनिषत् । दाह्यभेदेन दार्वादिविशेषेण । दृष्टान्तमुक्त्वा दार्टान्तिकमाह--एक एवेति । अभ्यन्तर- स्वेऽतिसूक्ष्मत्वं हेतुः । सदृष्टान्तं रूपं रूपमित्यादि व्याचष्टे-दादिष्विवेत्यादिना। रूपं रूपमित्यस्य सर्वदेहमिति व्याख्यानम् । विकारे प्रविष्टस्य विकृतिमाशक्य बहिश्चेति पदेन परिहार इत्याह-बहिश्चेति । स्वेनाविकृतेन स्वरूोणासंस्पृष्टस्वरूपेणेत्यर्थः॥९॥ तथाऽन्यो दृष्टान्त: वायुर्यथैको भुवनं प्रविष्टो रूपं रूपं प्रतिरूपो बसूव। एकस्तथा सर्वभूतान्तरात्मा रूपं रूपं प्रतिरूपो बहिश्च ॥ १० ॥ वायुर्यथैक इत्यादि । प्राणात्मना देहेष्वनुप्रविष्टो रूपं रूपं प्रतिरूपो बभूवेति त ( वेत्यादि स )मानम् ॥ १० ॥ आ० टी०-॥१०॥ गोटी-वायोरस्मिल्लोके कथं प्रवेशो दादिप्वनुपलम्भादित्याशङ्कयाऽऽह-प्राणा- त्मनेति । इत्यादि समानमिति । एकस्तथेत्यादिवाक्यव्याख्यानं पूर्ववदित्यर्थः॥१०॥ एकस्य सर्वात्मत्वे संसारदुःखित्वं परस्यैव तदिति प्राप्तमत इदमुच्यते- सूर्यो यथा सर्वलोकस्य चक्षुर्न लिप्यते चाक्षुषैर्वा- ह्यदोषैः । एकस्तथा सर्वभूतान्तरात्मा न लिप्यते लोकदुःखेन बाह्यः ॥ ११ ॥ सूर्यो यथा चक्षुष आलोकेनोपकारं कुर्वन्मूत्रपुरीषाघशुचिप्रकाशनेन तदर्शिनः सर्वलोकस्य चक्षुरपि सन्न लिप्यते चाक्षुषैरशुच्यादिदर्शन- निमित्तैराध्यात्मिकः पापदोषैर्वायैश्चाशुच्यादिसंसर्गदोषैः । एकः संस्तथा सर्वभूतान्तरात्मा न लिप्यते लोकदुःखेन बाह्यः । लोको अविद्यया स्वात्मन्यध्यस्तया कामकर्मोद्भवं दुःखमनुभवति । न तु सा परमार्यतः स्वात्मनि । यथा रज्जुशुक्तिकोखरगगनेषु सर्परजतोदकमलानि न रज्ज्वादीनां स्वतो दोषरूपाणि सन्ति । संसर्गिणि विपरीतबुद्धधयां सनिमित्तात्तदोषवद्विभाष्यन्ते । न तोपस्तेषी लेपो विपरीतबुद्धयध्या- १ क. ख. ज.त्मकत्वे । २ ग. घ. च. खित्वे प।३ ख. ग. घ. ह. च. च. म. म. ट. प्राप्त है।४ क. ग. अ. कोषर । ५ ग. रीते बुद्धयध्यासनिमित्तत्वात्त । ६ ख. 'ध्यासे विपरीतत्वात्त । ७ क. च. ज. 'मित्तत्वात्त' । ८ ख. ग. घ. च. °षां लोपो .

·१०२
टीकादयसमेत शांकरभाष्योपेता- [अध्या० २ बली २]
सबाथा हि ते । तथाऽऽत्मनि सर्वो लोकः क्रियाकारकफलात्मकं विज्ञान
सादिस्थानीयं विपरीतमध्यस्य तनिमित्तं जन्ममरणादिदुःखमनुभवति
न त्वात्मा सर्वलोकात्माऽपि सन्विपरीताध्यारोपनिमित्तेन लिप्यते लोक-
दुःखेन । कुतः । बाह्यः । रज्ज्वादिवदेव विपरीतबुद्धयध्यासबायोहि
स इति ॥ ११ ॥
आ० टी०-परमात्मा दुःखी स्याददुःखा(ख्य)भिन्नत्वाल्लोकवादित्याह-एकस्य सर्वा-
त्मकत्व इति । अविद्यायां प्रतिबिम्बितश्चिद्धातुरज्ञो भ्रान्तो भवति । भ्रान्तश्च कामा-
दिदोषप्रयुक्तः कर्म कुरुते तन्निमित्तं च दुःखं स्वात्मन्यध्यस्यति । परमात्मा तु निरविद्य-
त्वादुःखसाधनशून्यत्वान्न दुःखी ततो न प्रयोजको हेतुरित्याह-लोको ह्यविद्ययेति।
स्वरूपेण भ्रमाविषयत्वं विपरीतबुद्धयध्यासबाह्यत्वं रज्ज्वादीनां तथा चैतन्यस्योपाधिस्वरू-
पेणाध्यासाश्रयत्वेऽपि निरुपाधिकबिम्बकल्पब्रह्मरूपेणाध्यासानाश्रयत्वान्न दुःखित्वप्राप्ति-
रित्यर्थः ॥ ११॥
मो० टी०-ननु परमात्मा दुःखी स्यादुःख्यभिन्नत्वाल्लोकवदित्याह-एकस्य
सर्वात्मत्व इति । तमेव परमात्मानमेव । परस्यैवेत्यपि पाठः । इदमुच्यते दृष्टान्तपू.
वकमुत्तरमुच्यते । अविद्यायां प्रतिबिम्बितश्चिद्धातुरज्ञो भ्रान्तो भवति भ्रान्तश्च कामादि-
दोषप्रयुक्तः कर्म कुरुते तन्निमित्तं च दुःखं स्वात्मन्यध्यवस्यति, परमात्मा तु निरवद्यत्वाद्दुः-
खसाधनशून्यत्वान्न दुःखी ततोऽप्रयोजको हेतुरित्याह-लोको ह्यविधयति । स्वरूपेण
भ्रमाविषयत्वं विपरीतबुद्धयध्यासबाह्यत्वं रज्ज्वादीनां यथा तथा चैतन्यस्याप्युपाधिस्थतारू-
पेणाध्यासाश्रयत्वेऽपि निरुपाधिकबिम्बकल्पब्रह्मरूपेणाध्यासानाश्रयत्वान्न दुःखितत्वप्राप्तिरि-
त्यर्थः । विपरीतबुद्धयारोपनिर्मितेन लोकदुःखेन न लिप्यत इत्यन्वयः। तत्राऽऽकाक्षा-
पूर्वकं हेतुमाह-कुत इत्यादिना । इति यस्मात्तस्मान्न लिप्यन इत्यन्वयः ॥ ११ ॥
किंच-
एको वशी सर्वभूतान्तरात्मा एकं रूपं बहुधा यः
करोति । तमात्मस्थं येऽनुपश्यन्ति धीरास्तेषां सुखं
शाश्वतं नेतरेषाम् ॥ १२ ॥
स हि परमेश्वरः सर्वगतः स्वतन्त्र एको न तत्समोऽभ्याधिको वाऽ.
न्योऽस्ति । बशी'सबै ह्यस्य जगद्वशे वर्तते । कुतः । सर्वभूतान्तरात्मा ।
१ क. 'न्मजराम । २ . श. म. ट. रणदुः । ३ क. बायो बहिष्कृतो बायो र । म. म.
ट. बाबर । ४ क. ख. ज. हि सः ॥ ११ ॥

·[ अध्या० २ वल्ली २] काठकोपनिषत् । १०३ यत एकमेव संदेकरसमात्मानं विशुद्धविज्ञानरूपं नामरूपायशुद्धोपा- विभेदवशेन बहुधाऽनेकमकारं यः करोति स्वात्मसत्तामात्रेणाचिन्त्यश- क्तित्वात् । तमात्मस्थं स्वशरीरहृदयाकाशे बुद्धौ चैतन्याकारणाभिव्य- क्तमित्येतत् । न हि शरीरस्याऽऽधारत्वमात्मनः । आकाशवदभूतत्वात् । आदर्शस्थं मुखमिति यद्वत् । तमेतमीश्वरमात्मानं ये निवृत्तवाद्यवृत्तयोऽ. नुपश्यन्ति आचार्यागमोपदेशमनु साक्षादनुभवन्ति धीरा विवेकिनस्तेषां परमेश्वरभूतानां शाश्वतं नित्यं सुखमात्मानन्दलक्षणं भवति नेतरेषां बाबासक्तबुद्धीनामविवेकिनां स्वात्मभूतमप्यविद्याव्यवधानात् ।। १२ ।। आ० टी०--परोत्कर्षदर्शनं पारतन्त्र्यं च स्वस्य हीनत्वं दुःखकारणं प्रसिद्ध तदभावान्न परमात्मा दुःखी ततस्तत्प्राप्तिः परः पुरुषार्थो भविष्यतीत्याह-किं च स हीत्यादिना ॥ १२ ॥ गो० टी-स्वापेक्षया परस्योत्कर्षदर्शनं पारतव्यं च स्वस्य हीनत्वं दुःखकारणं प्रसिद्धं लोके तदभावान्न परमात्मा दुःखी ततस्तत्प्राप्तिः परमपुरुषार्थो भविष्यतीत्याह- किंच स हीत्यादिना । हिशब्दो न तत्समश्चाभ्यधिकश्च दृश्यत इतिश्रुतिप्रसिद्धत्व- योतनार्थः । वशित्वे हेतुमाह--कुत इत्यादिना । अन्तरात्मत्वे हेतुत्वेनोत्तरवाक्यं व्याचष्टे--यत इत्यादिना । स्वात्मसत्तामात्रेणोपाधिभेदमादाय बहुधाकरणे हेतुमाह- अचिन्त्येति । यत एवं करोत्यतः सर्वभूतान्तरात्मा यस्तमित्यन्वयः । नन्वात्मशब्दः शरीरवाच्यप्यतस्तत्सत्त्वं किमिति न व्याख्यायत इत्यत आह--न हीति । तर्हि तत्स्थ. त्वव्यवहारः कथमित्याशङ्कयाऽऽदर्शे प्रतीतिमात्रेणाऽऽदर्शस्थमुखमितिवच्छरीरस्थ इत्युप- चर्यत इत्याह-- आदर्शस्थमित्यादिना । तमात्मस्थमिति तत्त्वंपदयोः सामानाधिक- रण्यादैक्यं विवक्षित्वाऽऽह--त[मेत]मीश्वरमात्मानमिति । निवृत्ता बाह्येभ्यो विषयेभ्यो (वृत्ति) ष्टियेषां ते तथा । उपाधिबहुत्वाभिप्रायेण बहुवचनं नाऽऽत्मापेक्ष- येत्याह--परमेश्वरभूतानामिति । बाह्यासक्तबुद्धीनां बाह्येषु विषयेष्वासक्ता बुद्धि- र्येषां तेषाम् । स्वात्मभूतमपीति । सुखमित्यनुवर्तते । अविदुषामात्मभूतं सुखं नेत्यत्र हेतुमाह-अविद्याव्यवधानादिति ॥ १२ ॥ किंच-- नित्योऽनित्यानां चेतनश्चेतनानामेको बहूनां यो - ते १ क. घ. सदैक । २ क. "हुधा बहुप्रकारेण यः । ख. ज. "हुधा बहुप्रकारं यः । ३ क. रा.स.स. ट. शस्थमु । ४ ग. घ. च. श्वरात्मा । ५ ख. छ. स. न. नित्या नि ।

·१०४ टीकादयसमेतशांकरभाष्योपेता- [अध्या० २ वली २] विदधाति कामान् । तमात्मस्थं येऽनुपश्यन्ति धीरास्तेषां शान्तिः शाश्वती नेतरेषाम् ॥ १३ ॥ नित्योऽविनाश्यनित्यानां विनाशिनाम् । चेतनश्चेतनानां चेतयितॄणां ब्रह्मादीनां प्राणिनामनिनिमित्तमिव दाहकत्वमननीनामुदकादीनामा- त्मचैतन्यनिमित्तमेव चेतयितृत्वमन्येषाम् । किंच सं सर्वज्ञः सर्वेश्वरः कामिना संसारिणां कर्मानुरूपं कामान्कर्मफलानि स्वानुग्रहनिमित्तांश्च कामान्य एको बहूनामनेकेषामनायासेन विदधाति प्रयच्छतीत्येतत् । तमात्मस्थं येऽनुपश्यन्ति धीरास्तेषां शान्तिरुपरतिः शाश्वती नित्या स्वात्मभूतैव स्यानेतरेषापनेवविधानाम् ॥ १३ ॥ आ० टी०-इदानीं परमात्मन्युपपत्तिप्रदर्शनार्थमाह--किंच नित्य इति । सूर्याचन्द्रमसौ धाता यथापूर्वमकल्पयदित्यादिश्रुतेरकृताम्यागमकृतविप्रणाशप्रसङ्गपरिहाराच्च कल्पान्तरीयभावानां प्रलीनानां कल्पान्तरे सजातीयरूपेणोत्पादः प्रतीयते स तदा स्याद्यदि विनाशिनां भावानां शक्तिशेषो लयः स्यात् । ततः प्रलये विनश्यत्सर्व यत्र शक्तिशेष विलीयते सोऽभ्युपगन्तव्य इत्यर्थः । बुद्धिमतामपि ब्रह्मेन्द्रादीनां परमानन्दाभिमुख्यं हित्वा या बहिर्मुखा चेतनोपलभ्यते साऽपि नियन्तारं गमयतीत्याह-चेतनश्चेतनानामिति । ब्रह्मादिशब्दवाच्यानां संघातानां वा चेतभि यच्चैतन्यनिमित्तं सोऽस्ति पर आत्मे- त्यर्थः । विमतं कर्मफलं तत्स्वरूपाद्यभिज्ञेन दीयमानं व्यवहितफलत्वात्सेवाफलवदित्याह- किंच स इति ॥ १३॥ ------ गो० टी०-इदानी परमात्मन्युपपत्तिप्रदर्शनार्थमाह---किंचेति । सूर्याचन्द्रमसौ धाता यथापूर्वमकल्पयदितिश्रुतेरकृताभ्यागमकृतविप्रणाशप्रसङ्गपरिहाराय च कल्पान्तरी- यभावानां प्रलीनानां कल्पान्तरे सजातीयरूपेणोत्पादः प्रतीयते स तदा स्याद्यदि विना- शिनां भावानां शक्तिशेषो लयः स्यात्ततः प्रलये विनश्यत्सर्वं यत्र शक्तिशेष विलीयते सोऽभ्युपगन्तव्य इत्यनित्यानां नित्य इत्यस्यार्थः । बुद्धिमतामपि ब्रह्मेन्द्रादीनां परमानन्दा- भिमुख्यं हित्वा बहिर्मुखा चेतनोपलभ्यते साऽपि नियन्तारं गमयतीत्याह-चेतनश्चेतनाना- मिति । अनग्नीनामुदकादीनामग्निनिमित्तं दाहकत्वं यथा तथाऽन्येषां ब्रह्मादीनां प्राणिनामा- त्मचैतन्यनिमित्तमेव चेतयितृत्वमित्यन्वयः । ब्रह्मादिसंघातानां चेतयितृत्वं यच्चतन्यनिमित्तं सोऽस्ति परमात्मेत्यर्थः। विस्तृतं कर्मफलं कर्मस्वरूपाद्यभिज्ञेन दीयमानं भवितुमर्हति व्यवहित- १ ख. घ. ज. त्यानामवश्याना । ग. "त्यानाम् । चे । २ क. ख. ज. स सर्वेश्वरः सर्वशः का । ३ क. ख. ङ. ज. ति ददाति प्र ।

·अध्या०२ च्छी २] काठकोपनिषत् । १०५ फलत्वात्सेवाफलत्वादित्याह-किंच [स] सर्वज्ञ इति । ननु कर्मवंशादेव तत्फलसि- देरीश्वरोऽकिंचित्कर इत्यत आह-स्वानुग्रहोते । कर्मणामीश्वरप्रसादद्वारा फलहे- तुत्वान्न दोष इति भावः ॥ १३ ॥ तदेतदिति मन्यन्तेऽनिर्देश्यं परमं सुखम् । कथं नु तद्विजानीयां कि, भाति विभाति वा ॥ १४ ॥ यत्तदात्मविज्ञानं सुखमनिर्देश्यं निर्देष्टुमशक्यं परमं प्रकृष्टं प्राकृतपुरुष- वाङ्मनसयोरगोचरमपि सनित्तैषणा ये ब्राह्मणास्ते* यत्तदेतत्पत्य- क्षमेवेति मन्यन्ते, कथं नु केन प्रकारेण तत्सुखमहं विजानीयाम् । इद- मित्यात्मबुद्धिविषयमापादयेयं यथा निवृत्तैषणा यतयः। किमु तद्भाति दीप्यते प्रकाशात्मकं तद्यतोऽस्मबुद्धिगोचरत्वेन विभाति विस्पष्टं हश्यते किंवा नेति ॥ १४ ॥ आ० टी०-विद्वदनुभवोऽपि परमानन्दे प्रमाणमित्याह-यत्तदात्मविज्ञान- मिति । तस्मादसंभाविततया न जिहासितव्यं परमात्मदर्शनं किंतु श्रद्दधानतया विचार- यितन्यमेवेत्याह-कथं न्विति ॥ १४ ॥ गो० टी०--विद्वदनुभवोऽपि परमानन्दे प्रमाणमित्याह-यत्तदात्मविज्ञान- मिति । तदात्मसुखं परम[म]निर्देश्यमप्येतदिति मन्यन्त इत्यन्वयः । के.त इत्याकाङ्क्षा- यामाह-निवृत्तेति । त इति पदमध्याहर्तव्यम् । एतदित्यस्य प्रत्यक्षमेवेति व्याख्या- नम् । विद्वत्प्रत्यक्षत्वादात्मसुखस्यासंभाविततया न निहासितव्यं परमात्मदर्शनं किंतु प्रधानतया विचारयितव्यमेवेत्याह--कथं न्विति । यथा निवृत्तषणा यतयो विचारे- गाऽऽत्मबुद्धिविषयात्मसुखमापादयन्ति तद्वदात्मसुखमात्मबुद्धिविषयं कथमापादयेयमिति विचारयितव्यमित्यर्थः । ननु वाङ्मनसातीतस्यासंभावितत्वेन प्रकाशमानत्वाभावात्कथं बुदयारोह इति शङ्कते-किम्विति । उ इति वितर्के । यत इति यदि यथा । यत्प्र- काशात्मकमात्नज्योतिस्तदस्मबुद्धिगोचरत्वेन विस्पष्टं दृश्यते किमित्यन्वयः । वाशब्द न्याचष्टे-नेति । अथवा यतः प्रकाशात्मकं तदात्मज्योतिरतोऽस्मद्वद्धिविषयत्वेन विस्पष्टं दृश्यते किमिति संबन्धः । वाशब्दं व्याचष्टे---किं वा नेति ॥ १४ ॥ * अत्र टीकानुरोधेन त इति पदमधिकम् । १ ख. ज. "मु तद्भाति । २ छ. ति न भा। ३ ग. घ. ड. च. ज. झ. अ. ट. ठ. भान । ४ क. ख. ज. 'स्ते तदे। ५ ज. झ. ज. तोऽतोऽस्म'. । ६ क. ख. च. ज. ति ॥ १४ ॥ तत्रो।

·टीकादयसमेतशांकरभाष्योपेता- [ अध्या०२१ अत्रोत्तरमिदं भाति च विभाति चेति । कथम्- न तत्र सूर्यो भाति न चन्दतारकं नेमा विद्युनो भान्ति कुतोऽयमग्निः । तमेव भान्तमनुमाति सर्व तस्य भासा सर्वमिदं विभाति ॥ १५॥ इति काठकोपनिषदि द्वितीयाध्याये द्वितीया वल्ली समाप्ता ॥ २॥ (५) न तत्र तस्मिन्स्वात्मभूते ब्रह्मणि सर्वावभासकोऽपि सूर्यो भाति तद्ब्रह्म न प्रकाशयतीत्यर्थः । तथा न चन्द्रतारक नेमा विद्युतो भान्ति कुतोऽयमभिदृष्टिगोचरोऽग्निः । किं बहुना यदिदमादिकं सर्व भाति तत्तमेव परमेश्वरं भान्तं दीप्यमानमनुभात्यनुदीप्यते यथा जलोल्मुकाय. निसंयोगादग्निं दहन्तमनु दहति न स्वतस्तद्वत । तस्यैव भासा दीप्त्या सर्वमिदं सूर्यादि विभाति । यत एवं तदेव ब्रह्म भाति च विभाति च । कार्यगतेन विविधेन(?) भासा तस्य ब्रह्मणो भारूपत्वं स्वतोऽवगम्यते । न हि स्वतोऽविद्यमानं भासनमन्यस्य कर्तुं शक्यम् । घटादीनामन्याव- भासकत्वादर्शनाद्भौसनरूपाणां चाऽऽदित्यादीनां तदर्शनात् ॥ १५ ॥ इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्य गोविन्दभगवत्पूज्यपादशिष्यश्री- मदाचार्यश्रीशंकरभगवतः कृतो काठकोपनिषद्भाष्ये द्विती- याध्याये द्वितीयवल्लीभाष्यं समाप्तम् ॥ २॥ (५) आ० टी०-॥१५॥ इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यश्रीमच्छुद्धानन्दपूज्यपादशिष्यानन्दज्ञानवि- रचिते काठकोपनिषद्भाप्यव्याख्याने द्वितीयाध्याये द्वितीय- वल्लीभाष्यटीका समाप्ता ॥ २ ॥ (५) गो० टी०---इदंशब्दव्याख्यानं भातीत्यादि । कुत इति । अल्पवीर्यत्वादित्यर्थः । जलं तप्तजलमुल्मुकमलातं तदादीत्यादिशब्देनायःपिण्डादि गृह्यते । ननु प्रकाशवि- शिष्टघटादेः स्ववृत्तिघटादिप्रकाशकत्वं दृष्टं तद्वदन्याधीनप्रकाशस्य ब्रह्मणः सूर्यादिप्रका- शत्वमित्याशङ्कयाऽऽह--न हीति । अविद्यमानेति पदच्छेदः । प्राधाप्राप्तविवे. १ घ. ड. झ. म. ट. स्मदोच । २ ग. घ. हु. च. झ. अ. ट. . के भा । ३ क.स. म. दारू । ४ क. ज पाणामादित्यादीनां च त ।

·[भध्या. २ की १] काठकोपनिषत् । १०७ केन प्रकाशस्यैव भासकत्वान्न स्वतो घटादे सकत्वं तद्वदप्रकाशत्वे ब्रह्मणो नाऽऽदि- त्यादिप्रकाशकत्वं स्यादिति भावः ॥ १५ ॥ इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यवर्यश्रीमहालगोपालेन्द्रयतीश्वरविर- चिते काठकोपनिषद्भाप्यविवरणे द्वितीयाध्याये द्वितीया वल्ली समाप्ता ॥ २ ॥ (५) ---- तूलावधारणेनैव मूलाधारण वृक्षस्य क्रियने लोके यथैवं संसारका- यवृक्षावधारणेन तन्मूलस्य ब्रह्मणः स्वरूपावदिधारयिषयेयं षष्ठी वल्लया- रभ्यते-- ऊर्ध्वमूलोऽवाशाख एषोऽश्वत्थः सनातनः । तदेव शुक्रं तद्ब्रह्म तदेवामृतमुच्यते ॥ तस्मिल्लोकाः श्रिताः सर्वे तदु नात्येति कश्चन । एतद्वै तत् ॥ १ ॥ ऊर्ध्वमूल ऊर्च मूलं यत्तद्विष्णोः परमं पदमस्येति सोऽयमव्यक्ता- दिस्थावरान्तः संसारवृक्ष ऊर्ध्वमूलः । वृक्षा व्रश्चनात् । जन्मजरामरण. शोकाचनकानात्मकः प्रतिक्षणमन्यथास्वभावो मायामरीच्युदकगन्धर्व- नगरादिवदृष्टनष्टस्वरूपत्वादवसाने च वृक्षवदभावात्मकः कदलीस्त- म्भवनिःसारोऽनेकशतपाँखण्डबुद्धिविकल्पास्पदस्तत्त्वविजिज्ञासुभिरनि- र्धारितेदतत्त्वो वेदान्तनिर्धारितपरब्रह्ममूलसारोऽविद्याकामकाव्यक्तबी- जभवोऽपरब्रह्मविज्ञानक्रियाशक्तिद्रयात्मकहिरण्यगर्भाङ्कुरः सर्वप्राणि. लिङ्गभेदस्कन्धतृष्णाजलासेकोतर्दो बुद्धीन्द्रियविषयप्रवालाङ्कुरः श्रुतिस्मृतिन्यायचिद्योपदेशपलाशो यज्ञदानतपाघनेकक्रियासुपुष्पः सु. खदुःखवेदनानेकरसः प्राण्युपजीव्यानन्तफलतत्तृष्णासलिलावसेकारू ढजडीकृतदृढबद्धमूलः सत्यनामादिसप्तलोकब्रह्मादिभू-पक्षिकृतनीडः माणिसुखदुःखोद्भूतहर्षशोकजातनृत्यगीतवादित्रक्ष्वेलितास्फोटितहसि. ताष्टकदितहाहामुश्चमुश्चत्याद्यनेकशब्दकृततुमुलीभूतमहारवो वेदान्त- १.ब. अ. ट. गेन मू । २ हु. झ. अ. ट. यद्वि । ३ ग. घ. च. °लः, वृश्च । ४ क. स. ग. . च. श. म. ट. 'श्व वृश्च । ५ क. ग च. ट. पाषण्ड । ६ ड झ. अ. ट. सुभिर्नि. थी। ख. उ. 'प्रभावोऽ । ८ क. ख. ज. अ. ट. ठ. 'न्धस्तत्तत्तृष्णा । ९ ग. ङ. च. ज. ब. 'दर्पबु । १० घ. झ. अ. द. "स्तत्तत्तृ । ११ झ. ज. पक्षीकृ । १२ ङ. ठ. 'हामुश्चे ।

·१०८ टीकाद्वयसमेतशांकरभाष्योपैता- [मध्या. बली ] विहितब्रह्मात्मदर्शनासङ्गशखकृतोच्छेद एष संसारक्षोऽवत्योऽवत्वव- कामकर्मवातेरितनित्यप्रचलितस्वभावः । स्वर्गनरकतिर्यस्येतादिमिः शाखाभिरवाक्शाखः । सनातनोऽनादित्वाचिरं प्रवृत्तः । यदस्य संसा. रवृक्षस्य मूलं तदेव शुक्रं शुभ्रं शुद्धं ज्योतिष्मचैतन्यात्मज्योतिःस्वभावं तदेव ब्रह्म सर्वमहत्त्वात् । तदेवामृतमविनाशस्वभावमुच्यते कथ्यते सत्यत्वात् । वाचाऽऽरम्भणं विकारो नामधेयमनृतमन्यदतो मर्त्यम् । तस्मिन्परमार्थसत्ये ब्रह्मणि लोका गन्धर्वनगरमरीच्युदकमायासमाः परमार्थदर्शनाभावावर्गमनाः श्रिता आश्रिताः सर्वे समस्ता उत्पत्ति- स्थितिलेयेषु । तेंदु तद्ब्रह्म नात्येति नातिवर्तते मृदादिमिव घटादिकार्य कश्चन कश्चिदपि विकारः । एतद्वै तत् ॥१॥ आ० टी०-शाल्मल्यादितूलदर्शनेनादृष्टमपि वृक्षमूलं यथाऽस्तीत्वधार्यते तद्व- ददृष्टस्यापि ब्रह्मणोऽवधारणाय प्रक्रमत इत्याह-तूलावधारणेनेति । वृक्षशब्दे प्रवृत्तिनिमित्तमाह-व्रश्चनादिति । " वश्चू छेदने " अस्य धातोः सप्रत्ययान्तस्य रूपं वृक्ष इति । छेद्यत्वे युक्तिमाह-जन्मजरेत्यादिना । प्रसिद्धवृक्षसाम्याद्वा वृक्षशब्द- प्रयोग इत्यभिप्रेत्याऽऽह-अवसाने चेत्यादिना । प्रसिद्धो वृक्षः स्थाणुर्वा पुरुषो वेति विकल्पास्पदो दृष्टम्तथाऽयमपि संघातो वा परिणामो वाऽऽरब्धो वा सद्वाऽसद्वेत्यादीना- मनेकेषां शतसंख्याकपाखण्डबुद्धिविकल्पानां विषय इत्यर्थः । किंसंज्ञकोऽयं वृक्ष इत्यनध्य- वसायगोचरः कश्चिवृक्षो दृष्टस्तथाऽयमपीति साम्यम् । साम्यान्तरमाह-तत्त्वविनि ज्ञासुभिरिति । अपरब्रह्मणो विज्ञानक्रियाशक्तिद्वयात्मको हिरण्यगर्भः प्रथमोऽवस्थामे- दोऽकुरोऽम्येति तथोक्तः । बुद्धीन्द्रियाणां विषयाः ज्ञब्दादयः प्रवालाकुराः किसलया- न्यस्येति स तथोक्तः । श्रुत्यादीनि पलाशानि पत्राण्यस्येति । सुखदुःखे प्राणिवेदना एवानेको रसोऽस्येति । फलतृष्णैव सलिलावसेकम्तेन प्ररूढानि कर्मवासनादीनि सात्त्वि- कादिभावेन मिश्रीकृतानि दृढबन्धनान्यवान्तरमूलान्यस्य वटवृक्षस्येव तथोक्तः । सत्यनामा. दिषु सप्तलोकेषु ब्रह्मादीनि भूतान्येव पक्षिणस्तैः कृतं नीडं यस्मिन् । प्राणिनां सुखदुः. खाम्यामुद्भूतौ हर्षशोको ताभ्यां यथासंख्येन जातानि नृत्यादीनि रुदितादिशब्दाश्तैः कृतम्तुमुलीभूतो महारवो यस्मिन्निति विग्रहः ॥ १ ॥ १ ङ. °ना कृतशास्त्रोच्छे ! २ क. ट. 'गशास्त्र । ३ क. इ. च. ज. म. ट. ठ. चिरन । ४ झ. अ. शुक्र शु। ५ घ. "त् । एवा । ६ क. ख. ज. नाशिस्व।७ ग. प. कु. च. तेऽस। ८ क. गम्यमानाः । ट. गमाः श्रि । ९ घ. °लयादिषु । १० झ. तदेत । ११ क. ग. ज. दादि- कमिव । घ. 'दादिवघटा ।

·[ अध्या० २ वल्ली ३] काठकोपनिषत् । मो० टी० शाल्मल्यादितूलदर्शनाददृष्टमपि वृक्षमूलं यथाऽस्तीत्यवधार्यते तद्वददृष्ट- स्यापि ब्रह्मणोऽवधारणाय प्रक्रमत इत्याह- तूलावधारणेनेति । स्वरूपावदिधार- विषया स्वरूपनिश्चयेच्छया । स्वरूपावधारणविषयेति पाटे विषयशब्दो निमित्तवाची । इयमन्तिमा वल्ली । ऊर्ध्वमित्युत्कृष्टमित्यर्थः । यद्विष्णोः परमं पदं तदस्य सोऽयमूर्ध्वमूल इत्यन्क्यः । इदंशब्दार्थ स्फुटयति-अव्यक्तादीति । अन्यक्तमज्ञातचैतन्यमादिर्यस्य सोऽयं तथा । स्थावरो वृक्षादिरन्तरे यस्य सोऽयं तथा । स चासौ स चेति पुनः कर्म- धारयः। संसार एव वृक्षः संसारवृक्षः । वृक्षशब्दप्रवृत्तिनिमित्तमाह-व्रश्चनादिति । ओनश्चू छेदन इत्यस्य धातोः सप्रत्ययान्तस्य रूपं वृक्ष इति । छेद्यत्वे युक्तिमाह-जन्मजरे- स्यादिना । क्वचिदवच्छिन्नजन्मजरेत्यादिपाठष्टिप्पणकारैर्गृहीतः। जन्म च जरा च मरणं च शोकश्च त एवाऽऽदिर्येषां ते तथा । तेऽनेकेऽनर्था आत्मा स्वरूपं यस्य वृक्षस्य स तथा। अनेकानर्थात्मकत्वादेव प्रतिक्षणमन्यथास्वभावत्वं सात्त्विकराजसतामसवृत्तिभेदेने. त्याह-प्रतिक्षणमिति । प्रतिक्षणमन्यथास्वभावत्वे दृष्टान्तमाह-मायेत्यादिना । मायेन्द्र- जालिकमाया । मायादिवत्प्रतिक्षणमन्यथास्वभावत्वे हेतुमाह-दृष्टेति । दृष्टं दर्शनं तत्समय एव प्रतीयते नोत्तरकालमित्यर्थः । अवयवार्थमादाय संसारो वृक्ष इत्युक्तम् । वृक्षसादृश्याद्वा वृक्षशब्दप्रयोगो भवति संसार इत्याह-अवसाने चेत्यादिना । चशब्दः पक्षान्तरद्योतकः । प्रसिद्धो वृक्षः स्थाणुर्वा पुरुषो वेतिविकल्पास्पदो दृष्टः । तथाऽयमपि संघातो वा परिणामो वाऽऽरब्धो वा न वेत्यादीनामनेकेषां शतसंख्याकपा- पण्डबुद्धिविकल्पानामास्पद(दो) विषय इत्यर्थः । किंसंज्ञकोऽयं वृक्ष इत्यनध्यवसायगोचरः कश्चिद्वृक्षो दृष्टस्तथाऽयमपीति साम्यान्तरमाह --- तत्त्वविजिज्ञासुभिरिति । स्वतोऽ- सारत्वे संसारस्य किं तस्य सारमित्यपेक्षायामाह--वेदान्तेति । वेदान्तैर्निर्धारितं परं ब्रह्मैव मूलं सारो यस्य स तथा। अविद्याऽध्यासः कामकर्माण्यव्यक्तमज्ञातचैतन्यमेतानि बीजं तस्मात्प्रभव उत्पत्तिर्यस्य स तथा । अपरस्य ब्रह्मणो विज्ञानक्रियाशक्तिद्वयात्मको हिरण्यगर्भः प्रथमोऽवस्थाभेदोऽङ्कुरोऽस्येति तथोक्तः । सर्वेषां प्राणिनां लिङ्गशरीरविशे. पास्त एव [ स्कन्धाः ] शाखामूलस्थानानि यस्य स तथोक्तः । तृष्णव सलिलं तेन सेकः सेचनं तेनोद्भुतो दपों गर्व उच्छायो यस्य स तथोक्तः । बुद्धीन्द्रियाणां ये विषयाः शब्दा- दयाते प्रवालाकुराः किसलयान्यस्येति तथोक्तः । श्रुत्यादीनि पलाशानि पत्राण्यस्येति तथा । यज्ञदानाचारादीन्यनेकाः क्रिया एव शोभनानि पुप्पाण्यस्येति तथा । क्वचिद्यज्ञदानत- पआदीति पाठः । सुखदुःखे प्राणिवेदना एवानेको रसोऽस्येति तथा प्राणिभिरुपजीन्यमन. न्तत्वेन फलं यस्मिन्स तथा । फलतृष्णैव सलिलावसेकम्तेन प्ररूढानि कर्मवासनादीनि जडीक- 17 १ ट. जटीकृ ।

·टीकास्यसमेतशांकरभाष्योपेता। [ अध्या०२ कड़ी ३] लानि सात्त्विकादिमावेन मिश्रीकृतानि दृढबद्धान्यषान्तरमूलानि यस्येति स तथोकः सत्यना. मादिषु सप्तलोकेषु ब्रह्मादीनि भूतान्येव पक्षिणस्तैः कृतं नीडमास्पदं यस्मिन्स तथोक्तः। प्राणिना मुखदुःखाभ्यामुभूती हर्षशोको ताभ्यां यथासंख्येन जातानि नृत्यं च गीतं च गानं च वादिवं च बाद्यसामान्यं श्वेलितं च केलिविशेष आस्फोटितं च भुनाबन्धो हर्षितं चाऽऽमोदावशे. पस्तजन्यपरहस्ताधाकर्षणमाकृष्टं च तानि तथा तानि च रुदितादयोऽनेके शब्दाच तैः कृतस्तुमुलीभूतो महारवो यस्मिन्स तथेति विग्रहः । आस्फोटहसितेत्यपि पाठः सुगमः । वेदान्तस्तत्त्वमस्यादिभिर्विहितं जनितं यत्प्रत्यगभिन्नब्रह्मज्ञ.नं तदेवासङ्गशस्त्रमप्रतिबध्यमान. शस्त्रं तेन कृत उच्छेदो नाशो यस्य स तथोक्तः । अश्वत्यशब्दस्य संसारे गौणी वृत्ति- माह-अश्वत्थवदिति । कामकर्मणी एव वातस्तेनेरितो नित्यः प्रचलितः स्वभावो यस्य समायोक्तः । तिर्यक्शुनकादिजन्म । प्रेतोऽनग्निसंस्कृताज्ञजन्तूनामवस्थाविशेष आन्तरालिकः। मादिशब्देन स्वेदजन्यादयो ग्राह्याः । तादृशैः शाखाभिरवाक्शाखः । सनातनश्चिरं प्रवृत्त इल्यन्वयः । तत्र हेतुः-अनादित्वादिति । तदेवेत्यादिवाक्यमपेक्षितं पूरयन्न्याचष्टे- अदिति । अविनाशस्वभावत्वे हेतुमाह--सत्यत्वादिति । प्रपञ्चस्य तद्वैपरीत्यमाह- वाचेत्यादिना । कदेत्यपेक्षायामाह-उत्पत्तीति ॥ १ ॥ यदिदं किंच जगत्सर्व प्राण एजति निःसृतम् । महद्भयं वज्रमुखतं य एतद्विदुरमृतास्ते भवन्ति ॥ २ ॥ यद्विज्ञानादमृता भवन्तीत्युच्यते जगतो मूलं तदेव नास्ति ब्रह्मासन एवेदं निःसृतमिति तन्न । यदिदं किंच यत्किंचेदं जगत्सर्व प्राणे पर- स्मिन्ब्रह्मणि सत्यजनि कम्पते तत एवं निःसृतं निर्गतं सत्प्रचलति निय. मेन चेष्टते । यदेवं जगदुत्पत्त्यादिकारणं ब्रह्म तन्महद्भयम् । महल तद्भयं च विभेत्यस्मादिति महद्भयम् । वज्रमुद्यतमिव वज्रम् । यथा वनोद्यतकरं स्वामिनमभिमुखीभूतं दृष्ट्वा भृत्या नियमेन तच्छासने वर्तन्ते तथेदं चन्द्रादित्यग्रहनक्षत्रतारकादिलक्षणं जगत्सेश्वरं नियमेन क्षणमप्यविश्रान्तं वर्तत इत्युक्तं भवति । य एतद्विदुः स्वात्मप्रवृत्तिसा- क्षिभूतमेकं ब्रह्मामृता अमरणधर्माणस्ते भवन्ति ॥ २॥ आ० टी०-कार्यस्य शून्यतापर्यन्तं नष्टम्यासत्त्वपूर्वकमेव जन्म ततो नास्ति मूल- विति शङ्कते—यद्विज्ञानादिति । तन्न । शशविषाणादेरसतः समुत्पत्त्यदर्शनात्सत्पूर्व १ ग. घ. च. व सनिर्ग' । २ क. घ. ह. अ. अ. ट. ठ. "देव ज । ग च. देवेदं । ३ क. ख. ज. ने प्रव। F ·[ अध्या० २ वाली ३] काठकोपनिषत् । कत्वप्रसिद्धेश्वास्ति सद्रूपं वस्तु जगतो मूलं तच्च प्राणपदलक्ष्यं प्राणप्रवृत्तेरपि हेतुत्वा- दित्यर्थः ॥ २॥ गो० टी०-कार्यस्य शून्यपर्यन्तं नाशादसत्पूर्वकमेव जन्म ततो नास्ति मूलमिति सकते-यद्विज्ञानादिति । परिहरति-तनोति । शशविषाणादेरसत उत्पत्त्यदर्शना- कार्यस्य सत्पूर्वकत्वप्रसिद्धेश्वास्ति सद्रूपं वस्तु जगतो मूलं उच्च प्राणपदलक्ष्यं प्राणवृत्ते- रपि हेतुत्वादित्यर्थः । धात्वर्थ प्रकटयति-तत एवेति । नात्र वाक्येषु ब्रह्मणो विच्छेदोऽ. स्तीत्यभिप्रेत्योत्तरं वाक्यं व्याचष्टे-यदेवमित्यादिना । उद्यतं वज्रमिव वज्रमुद्यतम् । पदार्थमभिधाय तात्पर्यमाह--यथेत्यादिना । एतच्छब्दार्थमाह--स्वात्मेति । स्व. बन्ध्यन्तःकरणप्रवृत्तीनां साक्षिभूतमित्यर्थः । य एतद्विदुस्तेऽमृता भवन्तीत्यन्वयः ॥२॥ कथं तद्भयाज्जगद्वर्तत इत्याह- भयावस्यानिस्तपति भयाचपति सूर्यः । भयादिन्द्रश्च वायुश्च मृत्युर्धावति पञ्चमः ॥ ३ ॥ भयाद्रीत्या परमेश्वरस्यानिस्तपति भयात्तपति सूर्यो भयादिन्द्रश्च वायुश्च मृत्युर्धावति पञ्चमः । न हीश्वराणां लोकपालानां समर्थानां सतां नियन्ता चेद्वज्रोद्यतफरवन्न स्यात्स्वामिभयभीतानामिव भृत्यानां नियता प्रवृत्तिरुपपद्यते ॥ ३ ॥ आ० टी०-॥३ गो० टी०- सूर्यादीनां नियतप्रवृत्त्यनुपपत्त्या नियामकत्वेन संभावितं यत्पारमेश्वरं रूपं तदवगमायेह यत्नः कर्तव्य इत्याकाङ्क्षापूर्वकमाह-कथं तदित्यादिना । न हि नियता प्रवृत्तिरुपपद्यत इति संबन्धः ॥ ३ ॥ इह चेदशकद्बोधु प्राक्शरीरस्य विस्रसः । ततः सर्गेषु लोकेषु शरीरत्वाय कल्पते ॥ ४ ॥ तह जीवमेव चेघद्यशकच्छनोति शक्तः सञ्जानात्येतद्भयकारणं ब्रह्म बोधुमवगन्तुं प्राक्पूर्व शरीरस्य विस्रसोऽवयंसनात्पतनात्संसार बन्धनाद्विमुच्यते । न चेदशक द्वोढुं ततोऽनवबोधात्सर्गेषु सृज्यन्ते येषु स्रष्टव्याः प्राणिन इति सर्गाः पृथिव्यादयो लोकास्तेषु सर्गेषु लोकेषु १ स. न. ट. "त्याऽस्य प'। २ ङ. ' शरीरभा । ३ ख ज. °षु शरीरभा ।

·११२ टीकाद्वयसमेतशांकरभाष्योपेतः- [अध्या० २ वली ३] शरीरत्वाय शरीरभावाय कल्पते समर्यो भवति शरीरं गृह्णातीत्यर्थः । तस्माच्छरीरविासनात्मागात्मबोधाय यत्न आस्थेयः ॥ ४ ॥ आ० टी०-सूर्यादीनां नियतप्रवृत्त्यनुपपत्त्या नियामकत्वेन संभावितं यत्पारमेश्वरं रूपं तदवगमायैवेह यत्नः कर्तव्य इत्याह-तच्चेति । इहैव बोर्बु शक्तः सन्निदेव चेन्जानाति तदा मुच्यत एवेति संबन्धः ॥ ४ ॥ गो० टी०--तच्चेहैव बोढुं शक्तः सन्निहैव चेन्जानाति तदा मुच्यत एवेति संबन्धः। तत इत्यस्य व्याख्यानमनवबोधादिति। परमात्मावगमाय यत्नः कार्य इत्युक्तमुपसंहरति- तस्मादित्यादिना ॥४॥ यस्मादिहेवाऽऽत्मनो दर्शनमादर्शस्थस्येव मुखस्य स्पष्टमुपपद्यते न लोकान्तरेषु ब्रह्मलोकादन्यत्र । स च दुष्पापः । कथमित्युच्यते- यथाऽऽदर्श तथाऽऽत्मनि यथा स्वमे तथा पितृलोके । यथाऽप्नु परीव ददृशे तथा गन्धर्वलोके छायातप योरिव ब्रह्मलोके ॥ ५॥ यथाऽऽदर्शे प्रतिबिम्बभूतमात्मानं पश्यति लोकोऽत्यन्तविविक्तं तथे- हाऽऽत्मान स्वबुद्धावादर्शवनिर्मलीभूनायां विविक्तमात्मनो दर्शनं भव तीत्यर्थः । यथा स्वमेऽविविक्तं जा सनोद्भूतं तथा पितृलोकेऽवि- वित्तमेव * दर्शनमात्मनः कर्मफलोपभोगासक्तत्वात् । ययाँ चाप्स्ववि. भक्ताययवमात्मरूपं परीव ददृशे परिदृश्यत इव तथा गन्धर्वलोकेऽवि. विक्तमेव दर्शनमात्मनः । एवं च लोकान्तरेष्वपि शास्त्रपामाण्यादवग. म्यते । छायातपयोरिवात्यन्तविविक्तं ब्रह्मलोक एवैकस्मिन् । स च दुष्पापोऽत्यन्तविशिष्टकर्मज्ञानसाध्यन्वात् । तस्मादात्मदर्शनायेहैव यत्नः कर्तव्य इत्यभिप्रायः ॥५॥ आ० टी०-॥५॥ गो० टी०- यथाऽऽदर्श इत्यादिवाक्यं व्याख्यातुं पातनिकामाह~-यस्मादित्या. damanane * दर्शनमात्मन इति ग्रन्थः क्वचिन स्यादिति टांकानुरोधेन ज्ञायते । १. ख. ज. मेवाऽऽत्मनो दर्शनं क । २ झ. य. ट. यथाऽप्स्व । ३ क. रु.च. था वाव | ४ ग. ह. परिद' । ५ झ. ज. ट. 'कऽविभक्त । ६ ग. घ. च. लो । ७. ख. न. रे स्थिति शा। ८ रु. झ. अ. ट. 'टधर्म ।

·[ अध्या० २ वल्ली ३] काठकोपनिषत् । ११३ - दिना । इहैव मनुष्यदेह एव । यथाऽऽदर्शस्थस्य मुखस्य स्पष्टमुपलब्धिस्तथाऽऽत्मा यस्मादात्मनि स्पष्टमुपलभ्यते तस्मादिहवाऽऽत्मनो दर्शनमित्यन्वयः । एवकारल्यावर्त्य- माह-नेति । तर्हि ब्रह्मलोकेऽपि तदर्शनं न स्यादित्याशङ्कयाऽऽह-ब्रह्मेति । ननु तहि ब्रह्मलोक एवाऽऽत्मनो दर्शनं स्यादित्याशङ्कयाऽऽह–स चेति । आकासापूर्वक- मवतारितवाक्यं व्याचष्टे-कथमित्यादिना । स्वप्न इत्यत्राविविक्तमिति पदच्छेदः । पितृलोक आत्मदर्शनमिति शेषः । पितृलोके दर्शनस्याविविक्तत्वे हेतुमाह-कर्मफलति । गन्धर्वलोकग्रहणमुपलक्षणमित्याह-एवमिति । एकस्मिन्नात्मदर्शनमित्यनुवर्तते । दुष्प्रा- पत्वे हेतुमाह-अत्यन्तेति । विशिष्टं कर्माश्वमेधादि तत्सहितं ज्ञानमुपासनं तत्साध्य. त्वादित्यर्थः । पदतात्पर्यार्थमाह -तस्मादिति । इहैव मनुष्यशरीर एव ॥ ५ ॥ कथमसौ बोद्धव्यः किं वा तदवबोधे प्रयोजनमित्युच्यते- इन्द्रियाणां पृथग्भावमुदयास्तमयौ च यत् । पृथगुत्पद्यमानानां मत्वा धीरो न शोचति ॥ ६ ॥ इन्द्रियाणां श्रोत्रादीनां स्वस्वविषयग्रहणप्रयोजनेन स्वकारणेभ्य आकाशादिभ्यः पृथगुत्पद्यमानानामत्यन्त विशुद्धात्केवलाञ्चिन्मात्राम- स्वरूपात्पृथग्भावं स्वभावविलक्षणात्मकतां तथा तेषामेवेन्द्रियाणामुदया- स्तमयौ चोत्पत्तिमलयौ जाग्रत्स्वापांवस्थापेक्षया नाऽऽत्मन इति मत्वा ज्ञात्वा विवेकतो धीरो धीमान शोचति । आत्मनो नित्यैस्वभावस्या- व्यभिचाराच्छोककारणत्वानुपपत्तेः । तथा च श्रुत्यन्तरं तरति शोकमा. स्मविदिति ॥ ६॥ आ० टी०-॥६॥ गो० टी०-उत्तरं वाक्यमाकासापूर्वकं योनयति---कथमित्यादिना । इन्द्रिय. ग्रहणमुपलक्षणमित्याह-स्वविषयेति । विषयाः शब्दादयस्तेषां ग्रहणमेव प्रयोजन तेन सहेत्यर्थः । इन्द्रियाणां नित्यत्वं व्यावर्तयति--आकाशेति । पृथग्भावप्रतियोगिनं निर्दिशति--अत्यन्तति । विलक्षणात्मकतां मत्वेत्यन्वयः । एव मुत्पत्तिप्रलयौ मत्वे- त्यन्वयः । मननप्रकारं दर्शयति--जाग्रदिति । नाऽऽत्मनस्ताविति मत्वेति संबन्धः । E R १ग..च.. मठ स्ववि । २ ग. घ. . "दिभ्य उत्प' । ३ ह. झ. ज. ट. "न्तशु। ग. प. च 'स्मकस्व १५ क. स.ज. 'यौ च यत्पृथगुत्पद्यमानानामुत्प। ६ क ख. च. ज° गो बजा । ७.स.अ. ट. पापे । ८ क. ख. ज. 'कत्वस्व । ९ क. च. वत्वादव्य । १० क. स... च्छोकादिका । ११ म. ट. "ति । आत्म ।

·३ ११४ टीफायसमेतशांकरभाष्योपेता- [ अध्या० २ कल्ली ३ ] उत्पत्तिप्रलयौ जाग्रत्स्वप्नावस्थापेक्षया नाऽऽत्मन इति पाठान्तरं सुगमम् । ज्ञाने साधन- माह-विवेकत इति । धीमान्प्रत्यब्रीक्यपर्यवसन्नमतिः । शोकाभावे हेतुमाह- आत्मन इति ॥ ६ ॥ यस्मादात्मन इन्द्रियाणां पृथग्भाव उक्तो नासौ बहिरधिगन्तव्यो यस्मात्मत्यगात्मा स सर्वस्य, तत्कथमित्युच्यते- इन्द्रियायः परं मनो मनसः सत्त्वमुत्तमम् । सत्त्वा. दधि महानात्मा महतोऽव्यक्तमुत्तमम् ॥ ७ ॥ इन्द्रियेभ्यः परं मन इत्यादि । अर्थानामिहेन्द्रियसमानजातीयत्वा- दिन्द्रियग्रहणेनैव ग्रहणम् । पूर्ववदन्यत् । सत्त्वशब्दाबुद्धिरिह ॥ ७ ॥ आ० टी. --इन्द्रियेभ्यः परा ह्या इति पूर्वमुक्तमिह त्वर्थानामग्रहणात्सर्वप्रत्यगा. स्मत्वं न संभवतीत्याशङ्कयाऽऽह-.-अर्थानामिहेति ॥ ७ ॥ गो० टी०-साध्याहारमुदयास्तमयौ च यदित्यत्र यच्छन्दं व्याचष्टे-यस्मा- दिति । तस्मान्नासौ बहिरव(धि)गन्तव्य इत्यर्थः । प्रकारान्तरेण व्याचष्टे-यस्मादिति । सर्वस्येति । तस्मान्न बहिरव(घि)गन्तव्यः । किंतु प्रत्यक्त्वेनैवावगन्तव्य इति शेषः । तदिति पृथग्भावप्रत्यक्त्वे । इन्द्रियेभ्यः परा ह्या इति पूर्वमुक्तमिह स्वग्रहणात्सर्वप्रत्य. गात्मत्वं न संभवतीत्याशङ्कयाऽऽह--अर्थानामिहेति । पूर्ववदन्यदिति । अन्यत्पर- त्वाद्युपवर्णनम् । पूर्ववदिन्द्रियेभ्यः परा ह्या इतिव्याख्यानवदित्यर्थः ॥ ७ ॥ अव्यक्तात्तु परः पुरुषो व्यापकोऽलिङ्ग एव च । यं ज्ञात्वा मुच्यते जन्तुरमृतत्वं च गच्छति ॥ ८॥ अव्यक्तात्तु परः पुरुषो व्यापको व्यापकस्याप्याकाशादेः सर्वस्य कारणत्वात् । अलिङ्गो लिङ्गयते गम्यते येन तल्लिङ्गं बुद्धयादि सद- विद्यमानमस्येति सोऽयमलिङ्ग एवं । सर्वसंसारधर्मवर्जित इत्येतत् । यं ज्ञात्वाऽऽचार्यतः शास्त्रतश्च मुच्यते जन्तुरविद्यादिहदयग्रन्थिभिर्जीव- बेव पतितेऽपि शरीरेऽमृतत्वं च गच्छति । सोऽलिङ्गः पैरोऽव्यक्तात्पु. रुष इति पूर्वेणैव संबन्धः ॥ ८ ॥ १ क. ड. 'त्मा सर्व । २ ग. घ. च. 'स्य कय । ३ क. 'रिहोच्यते ॥ ७ ॥ ४ ग. च. तत्करण लिङ्गं । ५ घ. 'ड्ग करणं बु । ६ क. ख. ज. °व च । स । ७ च. परो धन्य । ८ क. ख. ज. पेण सं।

·[अध्या. १ ली।] काठकोपनिषत् । ११५ मा० टी०-बुद्धिसुखदुःखादिः साश्रयो गुणत्वाद्रूपवदिति वैशेषिका अनुमिमते तदसत् । साश्रयत्वमानसाधने सिद्धसाधनत्वान्मनस एव कामादिगुणवत्त्वश्रवणादात्मा- भयत्वकपने च निर्गुणत्वशास्त्रविरुद्धत्वादात्मना सह बुद्धयादेरविनाभावाग्रहणाच्च बु- द्वयादि नाऽऽत्मलिमित्याह-लिङ्ग यते गम्यते येनति ॥ ८ ॥ गो० टी०-व्यापकत्वे हेतुमाह-व्यापकस्यति । बुद्धयादि साश्रयं गुणत्वादू- पादिवदिति वैशेषिका अनुमिमते तदसत्साश्रयत्वसाधने सिद्धसाधनत्वान्मनस एव कामा- दिगुणवत्त्वश्रवणादात्माश्रयत्वकल्पने च निर्गुणवत्प्रतिपादकशास्त्रविरोधादात्मना सह बुद्ध्यादेरविनाभावाग्रहणाञ्च न बुद्ध्याद्यात्मालिङ्गमित्याह-लिङ्गम्यते गम्यते येनेति । मुच्यतेऽमृतत्वं च गच्छतीति वाक्ययोः पौनरुक्त्यं परिहरन्न्याचष्टे-यं ज्ञात्वेत्या- दिना ॥८॥ कथं तीलिङ्गस्य दर्शनमुपपद्यत इत्युच्यते- न संदृशे तिष्ठति रूपमस्य न चक्षुषा पश्यति कश्च- नैनम् । हृदा मनीषा मनसाऽभिक्लुप्तो य एतद्वि- दुरमृतास्ते भवन्ति ॥ ९ ॥ न संदृशे संदर्शनविषये न तिष्ठति प्रत्यगात्मनोऽस्य रूपम् । अतो न चक्षुषा सर्वेन्द्रियेण । चक्षुर्ग्रहणस्योपलक्षणार्थत्वात् । पश्यति नोपल. भते कश्चन कश्चिदप्यनं प्रकृतमात्मानम् । कथं तार्ह तं पश्येदित्युच्यते- हृदा हुत्स्थया बुद्धया । मनीषा मनसः संकल्पादिरूपस्येष्टे नियन्तृत्वे- नेति मनीट् तया हृदा मनीषोऽविकल्पयित्र्या । मनसा मननरूपेण सम्यग्दर्शनेन अभिक्लृप्तोऽभिसमर्थितोऽभिप्रकाशित इत्येतत् । आत्मा ज्ञातुं शक्यत इति वाक्यशेषः । तमात्मानं ब्रह्मेतद्ये विदुरमृतास्ते भवन्ति ॥९॥ आ० टी०-कथं दर्शनमुपपद्यत इति प्रष्टुः कोऽभिप्रायः किं विषयतया दर्शनं वक्तव्यमुताविषयतयैव दर्शनोपायो वाच्यः प्रथमं प्रत्याह--न संदृश इति । रूपा- दिमत्तद्विशेषणं च दर्शनविषययोग्यं भवति तदभावादित्यर्थः । द्वितीयं प्रत्याह-कथं तहीति । बाह्यकरणग्रामोपरमेऽपि यदा मनो विषयान्संकल्पयते तदा मुमुक्षोर्बुद्धिस्तस्य नियन्त्री भवति । हे मनः किमर्थं त्वं पिशाचवत्प्रधावसि । न तावत्स्वप्रयोजना. र्थम् । तव जडत्वात्प्रयोजनसंबन्धानुपपत्तेविषयाणां च क्षयिष्णुत्वादिदोषदुष्टानां संब- १क ख. ग. तर्हि तस्यालि । २ क. ज. शे द° । ३ ङ. झ. ज. ठ. 'कृतात्मा' । ४ क. 'हिं तत्पश्ये । ट. हि प°।५ क. ख. ज°षा विकल्पवर्तितया । म । ६ इ. झ. म. ठ. "क्य ।

·टीकाद्वयसमेतशांकरभाष्योपेता- [अध्या०.१ ली ३] न्धेन प्रयोजनानुपपत्तेः । नापि चेतनार्थम् । तस्यासनत्वात्परमानन्दस्वभावत्वाच्चेति नियन्तृत्वेन बुद्धिर्मनीडच्यत इत्याह-मनस इति । अविकल्पयिन्यति । विषय- कल्पनाशून्यया ब्रह्मास्मीत्यविषयतयैव ब्रह्मभावव्यञ्जिकया महावाक्योत्थया बुद्धिवृत्त्या ज्ञातुं शक्यत इति संबन्धः । कथंभूत आत्मेत्यत आह-मनसेति । यथन्मया दृश्यते बाह्य घटादि तत्तदहं यथा न भवामि तथाऽस्मिन्नपि संघाते यथदृश्यं तत्तदहं न भवामि किंतु योऽत्र ज्ञोऽशः सोऽस्मि सर्वशरीरेप्वेकलक्षणलक्षितत्वादेक एवेति विचारेण प्रथम संभावित इत्यर्थः ॥ ९ गो० टी--आलिङ्गत्वे दर्शनमनुपपन्नामिति पृच्छति-कथमिति । प्रष्टुः कोऽमि. प्रायः किं विषयतया दर्शनं वक्तव्यमुताविषयतयैव दर्शनोपायो वाच्य इति । प्रथम प्रत्याह--न संदृश इति । अस्य प्रत्यगात्मनो रूपं न संदर्शनविषये तिष्ठतीत्यन्वयः। रूपादिमदर्शनयोग्यं भवति तदभावादिति भावः । द्वितीयं प्रत्याह-कयं तीति । बाह्यकरणग्रामोपरमेऽपि यदा मनो विषयान्संकल्पयते तदा मुमुक्षोर्बुद्धिस्तस्य नियन्त्री भवति । हे मनः किमर्थ त्वं पिशाचवद्धावास न तावत्स्वप्रयोजनार्थ जडत्वात्प्रयोजनसं- बन्धानुपपत्तेविषयाणां च क्षयिष्णुत्वादिदोषदुष्टानां संबन्धेन प्रयोजनानुपपत्तेः । नापि चेतनार्थ तस्यासङ्गत्वात्परमानन्दस्वभावत्वाच्चेति नियन्तृत्वेन बुद्धिर्मनीडित्युच्यत इत्याह- मनम इति । अभिप्रकाशित इति । योऽत्र संघाते ज्ञोऽशः सोऽस्मिन्सर्वशरीरेष्वे. कलक्षणलक्षितत्वादेक एवेति विचारेण प्रथमं संभावित इत्यर्थः ॥ ९ ॥ सा हृन्मनीटकथं प्राप्यत इति तदर्थो योग उच्यते- यद। पञ्चावतिष्ठन्ते ज्ञानानि मनसा सह । बुद्धिश्च न विचेष्टेति तामाहुः परमां गतिम् ॥ १० ॥ यदा यस्मिन्काले स्वविषयेभ्यो निवर्तितान्यात्मन्येव पर्थ ज्ञानानि । ज्ञानार्थत्वाच्छोत्रादीन्द्रियाणि ज्ञानान्युच्यन्ते । अवतिष्ठन्ते सह मनसा यदनुगतानि तेन संकल्पादिव्यावृत्तेनान्तःकरणेन । बुद्धिवाध्यवसायल- क्षणा न विचेष्टुति स्वव्यापारेषु नैं विचेष्टते न व्याप्रियते तामाहुः परमां गतिम् ।। १०॥ आ० टी०-श्रुतवेदान्तानामपि केषांचिद्रमास्मीतिबुद्धिस्थैर्यादर्शनादस्ति किंचि- प्रतिबन्धकान्तरं तदपनयोपायोऽप्यन्यो वक्तव्य इत्यभिप्रेत्याऽऽह-सा हदिति । श्रवणमननाभ्यां प्रमाप्रमेयासंभावनानिरासेऽपि चित्तस्यानेकाग्रतादोषः प्रतिबन्धकः संम. १ ठ. 'बन्धत्वेन । २ घ. दर्थे यो ।३ क. ख. च.टते ता । ४ क. ख. च. 'चाहानार्थ ५. क. च. दीनीन्द्रि। ६ क. ख. ज. 'टते स्व । ७ क. ख. च. ज. न चे ·[ अध्या० २ वल्ली ३] काठकोपनिषत् । पति तदपनयाय योगोऽनुष्ठातव्य उपदिश्यत इत्यर्थः । यदनुगतानीति । येन येन मन- साऽधिष्ठितानि तेन तेन सहावतिष्ठन्ते निवृत्तव्यापाराणि भवन्तीत्यर्थः ॥ १० ॥ गो. टी.-श्रुतवेदान्तानामपि केषांचिद्ब्रह्मास्मीतिबुद्धिस्थैर्यादर्शनादस्ति प्रतिबन्धा- न्तरं तदपन यनायान्योऽप्युपायो वक्तव्य इत्याह--सा हृन्मनीडिति । श्रवणमननाम्यां प्रमेयासंभावनानिरासेऽपि चित्तस्यानेकाग्रतादोषः प्रतिबन्धकः संभवति तदपनयनाय योगोऽनुष्ठेय उपदिश्यत इत्यर्थः । ज्ञायतेऽनेनार्थ इति व्युत्पत्त्या ज्ञानशब्देन श्रोत्रायुच्यत इत्याह--जानेति । यदनुगतानि संकल्पाद्यात्मकं यदन्तःकरणं तेनानुगतानि तेनान्तःकर- णेन सहावतिष्ठन्ते निवृत्तव्यापाराणि भवन्तीत्यन्वयः । बुद्धिश्चेति । येन येनेन्द्रियेण सह कृता विषयपरिच्छेदाय प्रभवति तेन तेन सहावतिष्ठते निवृत्तव्यापारा भवतीत्यर्थश्चकारा- गम्यते । परमां गतिमिति । उत्कृष्टफलसाधनत्वात्परमत्वम् ॥ १०॥ तां + योगमिति मन्यन्ते स्थिरामिन्द्रियधारणाम् । अप्रमत्तस्तदा अवति योगो हि प्रभवाप्ययौ॥११॥ तामीदृशीं तदवस्थां योगमिति मन्यन्ते वियोगमेव सन्तम् । सर्वान- थसंxयोगवियोगलक्षणा हीयमवस्था योगिनः । एतस्यां यवस्थायाम- विद्याध्यारोपणवर्जितस्वरूपमतिष्ठ भात्मा । स्थिरामिन्द्रियधारणां स्थिरामचलामिन्द्रियधारणां बाह्यान्तःकरणानां धारणमित्यर्थः । अप्रमत्तः प्रमादवर्जितः समाधान प्रति नित्यं यत्नवांस्तदा तस्मिन्काले यदैव प्रत्- त्तयोगो भवतीति सामर्थ्यादवगम्यते । न हि बुद्धयादिचेष्टाभावे प्रमाद- संभवोऽस्ति । तस्मात्यागेव बुद्धयादिचेष्टोपरमादप्रमादो विधीयते । अथवा यदैवेन्द्रियाणां स्थिरा धारणा तदानीमेव निरङ्कुशमप्रमत्तत्व मित्यतोऽभिधीयतेऽप्रमत्तस्तदा भवतीति । कुन: । योगो हि यस्मात्मभ- वाप्ययावुपर्जनापायधर्मक इत्यर्थोऽतोऽपायपरिहारायाप्रमादः कर्तव्य इत्यभिप्रायः ॥ ११॥ आ० टी०-वियोगमेव सन्तं योगमिति विरुद्धलक्षणया मन्यन्त इत्युक्तं तत्स्फु- टयति-सर्वान!ति । उपसंहृतं मनो यदि सुषुप्तिं गच्छेत्तदा साऽनर्थवीजावस्था + छान्दसत्वात्साधुत्वम् । x टीकायां संयोगपदोल्लेखो नास्ति । संयोगपूर्वको वियोग इति तु विग्रहो भवेत् । १ झ. अ. ट. 'दशीमव । २ अ. अ. ट. "र्जितः स्व । ३ झ. अ. द. 'रणाम।४ क. ज. "त्यं प्रय। ५ न. ट. तो विधी । घ. जनपा ।

·टीकाद्वयसमेतशांकरभाष्योपेता- [अध्या० २ वडी ३]
भवति । तद्व्यावृत्तये पूर्ण ब्रह्मास्मीत्यावृत्तौ योजयेदावृतौ नियुक्तं विषयेषु विक्षिप्तं चेत्स्या-
तदोषदर्शनेन ततोऽपि न्यावर्तयेत् । न्यावृत्तमपि ततस्तटस्थं चेत्स्यात्साऽपि यावत्कषाया-
वस्था ततो निरुद्धं मनो यदा न जागर्ति न स्वपिति न चान्तरालावस्थं भवति पूर्णब्रह्माव-
भासकतयैव क्षीणं भवति तदा सर्वानर्थवियोगलक्षणा साऽवस्था भवतीत्यर्थः । योगारम्भ.
काले प्रमादवर्जनं विधेयतया व्याख्यायानुवादपरतया व्याचष्टे- अथवेति । विधिपक्षे
हेतुं पृच्छति-कुत इति ॥ ११ ॥
गो० टी०-वियोगमेव सन्तं योगमिति विरुद्धलक्षणया मन्यन्त इत्युक्तं तत्स्फुट.
यति-सर्वानर्थेति । यद्यहाह्य घटादि तत्तदहं न भवामि यथा तथाऽस्मिन्नपि संघाते
यद्यदृश्यं तत्तदहं न भवामि किंतु पूर्ण ब्रह्मास्मीत्येवमाकारवृत्तौ चित्तं योजयेत्तचित्तं
विषयेषु विक्षिप्तं चेत्स्याद्विषयदोषदर्शनेन व्यावतयेद्वयावृत्तं रागादिमचेत्स्यात्साऽपि कषा.
यावस्था ततो निरुद्धं मनो यदा न जागति न स्वपिति न चान्तरालावस्थं भवति न च
रसस्वादयुक्तं पूर्णब्रह्मावभासकतयैव क्षीणं भवति तदा सर्वेभ्योऽनर्थो वियोगोऽसंबन्ध
एवं ( व ) लक्षणं स्वरूपं यस्याः सा तादृशी भवतीत्यर्थः । हिशब्दो वेदान्तप्रसिद्ध्य.
वद्योतकः । अस्या अवस्थायाः प्रयोजनमाह -- एतस्यामिति । लयविक्षेपकषायरसस्वा-
दवर्जितायाम् । आत्मा ज्ञातुं शक्यत इति शेषः । कथंभूत आत्मेत्यत आह--अविद्या-
ध्यारोपणेति । क्वचिदविद्याध्यारोपणवर्जिता स्वरूपप्रतिष्ठाऽऽत्मन इति पाठान्तरम् ।
पूर्वोक्तामवस्थां विशिनष्टि--स्थिरामिति । योगारम्भकाले प्रमादवर्जनं श्रुतिर्विधत्त
इत्याह-अप्रमत्त इति । सामर्थ्यादिति । प्रमादवर्जनमन्तरा योगस्य दुप्पापत्वादित्यर्थः।
ननु योगोत्तरकालमेवाप्रमादो विधीयतामित्याशङ्कयाऽऽह--न हीत्यादिना । अभाव
इति पदच्छेदः । योगारम्भकाले प्रमादवर्नन विधेयतया व्याख्यायानुवादपरतया व्याचष्टे-
अथवेति । विधिपक्षे हेतुं पृच्छति-कुत इति ॥ ११ ॥
बुद्धयादिचेष्टाविषयं चेब्रह्मेदं तदिति विशेषतो गृह्येत बुद्धयागुपरमे
च ग्रहणकारणामावादनुपलभ्यमानं नास्त्येव ब्रह्म । यद्धि करणगोचरं
तदस्तीति प्रसिद्ध लोके विपरीतं चासदित्यतश्चानर्थको योगोऽनुपलभ्य-
मानत्वाद्वा नास्तीत्युपलब्धव्यं ब्रह्मेत्येवं प्राप्त इदमुच्यते । सत्यम्-
नैव वाचा न मनसा प्राप्तुं शक्यो न चक्षुषा ।
अस्तीति बुवतोऽन्यत्र कथं तदुपलश्यते ॥ १२ ॥

·[ अध्या० २ वल्ली ३] काठकोपनिषत् । ११९ नैव वाचा न मनसां न चक्षुषा नान्यैरपीन्द्रियैः प्राप्तुं शक्यत इत्यर्थः। तथाऽपि सर्वविशेषरहितोऽपि जगतो मूलमित्यवगतत्वादस्त्येव कार्यम- विलापनस्यास्तित्वनिष्ठत्वात् । तथा हीदं कार्य सूक्ष्मतारतम्यपारम्पर्ये- णानुगम्यमानं सबुद्धिनिष्ठामेवावगमयति। यदाऽपि विषयपविलापनेन प्रविलाप्यमाना बुद्धिस्तदाऽपि सा सत्प्रत्ययगभैव विलीयते बुद्धिार्ह नः प्रमाणं सदसतोर्याथात्म्यावगमे । मूलं चेजगतो न स्यादसदन्वितमेवेदं कार्यमसदित्येवं गृह्येत न त्वेतदस्ति सत्सदित्येव तु गृह्यते । यथा मृदा- दिकार्य घटादि मृदाद्यन्वितम् । तस्माजगतो मूलमात्माऽस्तीत्येवोपल- धव्यः । कस्मात् । अस्तीति ब्रुवतोऽस्तित्ववादिन आगमार्थानुसारिणः श्रधानादन्यत्र नास्तिकवादिनि नास्ति जगतो मूलमात्मा निरन्वयमेवेदं कार्यमभावान्तं प्रविलीयत इति मन्यमाने विपरीतदानि कथं ताँ तत्त्वत उपलभ्यते न कथंचनोलम्यत इत्यर्थः ॥ १२ ॥ आ० टी०-उत्तरमन्त्रमवतारयितुं शङ्कामुद्भावयति-बुद्धयादिचेष्टाविषयं चेदिति । घटोऽस्ताति प्रतिपन्नस्य घटस्य मुद्राभिघाताद्विलापने घटाकार एव विलीयते नास्तित्वांशस्तस्य कपालादावप्यनुवृत्तिदर्शनात् । अतः कार्यप्रविलापनस्यास्तित्वनिष्ठत्वान्न शून्यतापर्यवसायी लय इत्युक्तमेतत्स्फुटयति--तथा हीति । स्थूलस्य कार्यस्य विलये सूक्ष्मं तत्कारणमवशिष्यते तस्यापि विलये ततः सूक्ष्ममिति यावद्दर्शनव्याप्तिमुपलभ्य यत्र न दृश्यते तत्रापि मूर्तविलयस्यावश्यंभावित्वात्सन्मात्रमेवामूर्तमवतिष्ठत इति कार्यमेव सौ(म्)- क्ष्मतारतम्यपारम्पर्येणानुश्रियमाणं सद्बुद्धिनिष्ठां पुरुषम्य ग (षस्यावर्ग) मयतीत्यर्थः । ननु यदृश्यं तदसद्यथा स्वप्नदर्शनमिति व्यातिदर्शनादास्तत्वेन दृश्यस्यासत्त्वात्सद्बुद्धिरपि नास्त्येवेत्याशङ्कयाऽऽह--यदाऽपीति। सद्बुद्धिरपि नास्तीत्येवंभूतः प्रत्ययोऽवश्यमस्ती. त्यम्युपगन्तव्यम् । अन्यथा निषेधव्यवहारायोगात् । अतोऽन्ततो गत्वा सद्बुद्धिः स्वीकृता स्यादित्यर्थः । ततः किमित्यत आह—बुद्धिहींति । व्यभिचारिप्वपि विषयेषु सन्मात्र- बुद्धेरन्यभिचारदर्शनाबुद्धेश्च स्वतः प्रामाण्यात्सन्मात्रं वस्त्वभ्युपगन्तव्यमित्यर्थः । इतश्च सदेव मूलं जगतो वाच्यमित्याह--मूलं चेदिति । नास्ति जगतो मूलं ब्रह्मेत्यवगमेऽपि प्रतियोगितया ब्रह्मज्ञानसंभवात्किमिति मुमुक्षुणा ब्रह्मज्ञानकामेनास्तीत्येवोपलब्धव्यमित्याह- १ क. हु. ट. चा वा म । २ झ. म. °सा च' । ३ झ. म. ट. "तथा हि स । ४ घ. 'विलयस्या । ५ घ. ङ. श. म. ट. ठ. तत्र हो । ग तथा हि तत्र ही । ६ ड. स. ख. 2. सत्यप्रत्य' । ७ क. च. ट. गर्भव । ८ ग. घ. च, ज. °सदसदि । ९ ग घ. मृदसत्वे का । १० क. ख. ज. "ब्धव्यम् । क । ११ ग. घ. च. "स्तिवा । १२ क. झ. स. ८. प्रली । १३ झ. . ट. 'ह्मतत्वमुप।

·१२० टीकास्यसमेतशांकरभाष्योपेता- [ अध्या० २ वल्ली ३) कस्मादिति । प्रतियोगितया ज्ञानस्य निषेध्यत्वादात्मतया ज्ञानं न स्यादतो ब्रह्मज्ञानकामे. नास्ति जगन्मूलमित्यवगन्तव्यमेवेत्याह--अस्तीति ब्रुवत इत्यादिना ॥ १२ ॥ गो० टी०-उत्तरमन्त्रमवतारयितुं शङ्कामुद्भावयति-- बुद्धयादिचेष्टाविषयं चेदि- ति । घटोऽस्तीति प्रतिपन्नरय घटस्य मुद्गरप्रहाराद्विलापने घटाकार एव प्रविलीयते नास्तित्वांशस्तस्य कपालादावप्यनुवृत्तिदर्शनादतः कार्यप्रावेलापस्यास्तित्वनिष्ठत्वान्न शून्य- तापर्यवसायी लय इत्युक्तमेतत्स्फुटयति---तथा हीति । स्थूलस्य कार्यस्य विलये सूक्ष्म तत्कारणमवशिष्यते तस्यापि विलये ततः सूक्ष्ममिति यावद्दर्शनव्याप्तिमुपलभ्य यत्र न दृश्यते तत्राप्यमूर्तविषयत्वावश्यंभावित्वात्सन्मात्रमेवामूर्तमवतिष्ठत इति कार्यमेव सूक्ष्म- तारतम्यपारम्पर्येणानुभूयमानं सत्त्वबुद्धिनिष्ठां पुरुषस्य ग( पस्यावग )मयतीत्यर्थः । ननु यदृश्यं तदसद्यथा स्वप्नदृश्यमिति व्याप्तिदर्शनादस्तित्वेन दृश्यस्य सर्वस्यासत्त्वात्सदबुद्धिरपि नास्त्येवेत्याशङ्कयाऽऽह--यदाऽपीति । सद्बुद्धिरपि नास्तीत्येवं प्रत्ययोऽवश्यमभ्युपग- न्तन्योऽन्यथा निषेधव्यवहारायोगात् । अन्ततो गत्वा सद्बुद्धिः स्वीकृता स्यादित्यर्थः। ततः किमित्यत आह--बुद्धिहीति । व्यभिचारिप्वपि विशेषेषु सन्मात्रबुद्धेरव्यभिचारदर्श- नाबुद्धेश्च स्वतः प्रामाण्यात्सन्मात्रं वस्त्वभ्युपगन्तव्यमित्यर्थः । इतश्च सदेव जगतो मूल वाच्यामित्याह-मूलं चेदिति । ननु नास्ति यजगतो मूलं ब्रह्मेत्यवगमेऽपि प्रतियोगि- तया ब्रह्मज्ञानसंभवात्किमिति मुमुक्षुणा ब्रह्मज्ञानकामेनास्तीत्येवोपलब्धव्यमित्यत आह- त(क)स्मादिति । प्रतियोगितया ज्ञानस्य निषिद्धत्वादात्मतया ज्ञानं न स्यादतो ब्रह्म- ज्ञानकामेनास्ति मूलं जगत इत्यवगन्तव्यमित्याह-अस्तीति ब्रुवत इत्यादिना । तस्मादस्तीति ब्रुवत इति पाठस्त्वनारूढः ॥ १२ ॥ अस्तीत्येवोपलब्धव्यस्तत्त्वभावेन चोभयोः ॥ अस्तीत्येवोपलब्धस्य तत्त्वभावः प्रसीदति ॥ १३ ॥ तस्मादपोखासदादिपक्षमासुरमस्तीत्येवाऽऽत्मोपलब्धव्यः सत्कार्यों बुद्धयाग्रुपाधिः । यदा तु तद्रहितोऽतिक्रिय आत्मा कार्य च कारणव्य. तिरेकेण नास्ति वाचाऽऽरम्भणं विकारो नामधेयं मृत्तिकेत्येव सत्यमिति श्रुतेस्तदा तस्य निरुपाधिकस्यालिङ्गस्य सदसदादिप्रत्ययविषयत्वव. र्जितस्याऽऽत्मनस्तत्वभावो भवति । तेन च रूपेणाऽऽत्मोपलब्धव्य इत्यनुवर्तते । तत्राप्युभयोः सोपाधिकनिरुपाधिकयोरस्तित्वतत्वमा- १.स. अ. ट. 'त्येवोप । २ ख. ज. "ब्धव्यस्तावभावेन च स । ३ क. योस्त- दाव । ग. घ.योर्नास्तित्वमा ।

·[ अध्या० २ वल्ली ३] काठकोपनिषत् । १२१ वयोः । निर्धारणार्थी षष्ठी । पूर्वमस्तीत्येवोपलब्धस्याऽऽत्मनः सत्का- योपाधिकृतास्तित्वप्रत्ययेनोपलब्धस्येत्यर्थः । पश्चात्पत्यस्तमितसर्वोपा- षिरूप आत्मनस्तत्त्वभावो विदिताविदिताभ्यामन्योऽद्वयस्वभावो नेति नेतीत्यस्थूलमनण्वहस्वमदृश्येऽनात्म्येऽनिलयन इत्यादिश्रुतिनिर्दिष्टः प्रसीदत्यभिमुखी भवति । आत्मप्रकाशनाय पूर्वमस्तीत्युपलब्धवत इत्येतत् ।। १३ ॥ आ० टी०--सोपाधिकस्याऽऽमनो ज्ञानान्मुक्त्यसंभवान्निरुपाधिकज्ञानायापि प्रय. तितव्यमित्याह--यदा विति । सोपाधिके प्रथमं स्थिरीभूतस्य तद्वारेण लक्ष्यपदार्था- वगमे सति क्रमेण वाक्यार्थावगतिः संभाव्यत इत्याह -तत्राप्युभयोरित्यादिना । सदुपलभ्यमानं कार्यमुपाधिर्यस्य कारणत्वस्य तत्कृतो योऽस्तित्वप्रत्ययः कारणत्वादस्ति पर आत्मेति तेनोपलब्धस्येति योजना ॥ १३ ॥ गो० टी०. -सोपाधिकस्याऽऽत्मनो ज्ञानान्मुक्त्यसंभवान्निरुपाधिकज्ञानाय प्रयः तितव्यमित्याह-यदा विति । सोपाधिकस्य प्रथमं स्थिरीभूतस्य तद्द्वारेण लक्ष्यपदा- विगमे सति क्रमेण वाक्यार्थावगमः संभवतीत्याह--तत्राप्युभयोरित्यादिना । सदु. पलभ्यमानं कार्यमुपाधिर्यस्य कारणत्वस्य तत्कृतोऽस्तित्वप्रत्ययः कारणत्वादम्ति पर आ- त्मेत्युपलब्धम्येति योजना ।। १३ ॥ यदा सर्व प्रमुच्यन्त कामा यऽस्य हृदि श्रिताः । अथ मयोऽमृतो भवत्यत्र ब्रह्म समश्नुते ॥ १४ ॥ एवं परमार्थदर्शिनो यदा यस्मिन्काले सर्वे कामाः कामयितव्य- स्यान्यस्याभावात्समुच्यन्ते विशीयन्ते येऽस्य प्राक्पतिबोधाद्विदुषो हदि बुद्धौ श्रिता आश्रिताः । बुद्धिर्हि कामानामाश्रयो नाऽऽत्मा । कामः संकल्प इत्यादिश्रुत्यन्तराच्च । अथ तदा मर्त्यः प्रासबोधादासीत्स प्रबो. घोत्तरकालमविद्याकामकर्मलक्षणस्य मृत्योविनाशा इमृतो भवति, गम- नयोजकस्य मृत्योर्विनाशाद्गमनानुपपत्तरत्रेहेच प्रदीपनिर्वाणवत्सर्वबन्ध नोपशमाब्रह्म समश्नुते ब्रह्मैव भवतीत्यर्थः ॥ १४ ॥ १ क. ख. ज. नेति ह्यस्थू । २ ग. घ. च. श्रुतेनिर्दिछ । ३ ग. घ. च. मात्मद । ४ ग. घ. प. व्यस्याभा । ५ स. अ. द. "त्स बो । ६ क. घ. 'स्य वा मृ" । ७ ख. ज. पत्तेः तेने है।

·१२२ टीकाद्वयसमेतशांकरभाष्योपेता- [अध्या० २ वल्ली ३] आ० टी०--सर्वे कामा इति । प्रवृत्तफलकोपस्थापिते शरीरस्थितिनिमित्तान- पानादी प्रवृत्तिकारणेच्छाव्यतिरिक्ताः सर्वे कामाः काम्येन ज्योतिष्टोमादिना स्वर्ग प्राप्स्या. मि त्रैपुर्या(रा)राधनेन जनं वशी करिष्यामीत्येवमादयः स्वर्गादिदेहेष्वप्यहमेव तिष्ठामि तद्भोगाश्च प्राप्ता एवाप्राप्तविषयश्च कामो व्यों मिथ्या चासाविति विचारेण विशीर्यन्त इत्यर्थः । कामाश्रय आत्मेति वैशेषिकमतं श्रुतिबाह्यत्वान्नाऽऽदरणीयमेवेत्याह- बुद्धिहीति ।। १४ ॥ .. गो० टी०--सर्वे कामा इति । प्रवृत्तकर्मतत्फलोपस्थापिते शारीरस्थितिनिमि- त्तानपानादी प्रवृत्तिकारणेच्छाव्यतिरिक्ताः सर्वे कामाः काम्येन ज्योतिष्टोमादिना स्वर्ग प्राप्म्यामीति त्रिपुर्या ( रा ! ) राधनेन जनं च वशी करिष्यामीत्येवमादयः स्वर्गादि देहेप्वहमेव तिष्ठामि भोगश्च प्राप्ते विषयेऽप्राप्तविषयश्च कामो व्यर्थो मिथ्या चासाविति विचारेण विशीर्यन्त इत्यर्थः । कामाद्याश्रय आत्मेति वैशेषिकमतं श्रुतिबाह्यत्वादनादर- णीयमित्याह--बुद्धिहींति ।। १४ ।। कदा पुनः कामानां मूलतो विनाश इत्युच्यते- यदा सर्वे प्रभिद्यन्ते हृदयस्येह ग्रन्थयः । अथ मोऽमृतो भवत्येतावद्ध्यनुशासनम् ॥ १५ ॥ यदा सर्वे प्रभिद्यन्ते भेदमुपयान्ति विनश्यन्ति हृदयस्य बुद्धरिह जीवत एव ग्रन्थयो ग्रन्थिवढ्ढवन्धनरूपा अविद्यापत्यया इत्यर्थः । अहमिदं शरीरं ममेदं धनं सुखी दुःखी चाहमित्येवमादिलक्षणास्तद्वि- परीतब्रह्मात्ममत्ययोपजननाइवाहमस्म्यसंसारीति विनष्टेष्वविद्यान- न्थिपु तन्निमित्ताः कामा मूलतो विनश्यन्ति । अथ मोऽमृतो भवत्ये- तावद्धयेतावदेवतावन्मानं नाधिकमस्तीत्याशङ्का कर्तव्या । अनुशासन- मनुशिष्टिरुपदेशः सर्ववेदान्तानामिति वाक्यशेषः ॥ १५॥ आ० टी०-कामप्रविलयस्य सुषुप्तेऽपि भावादमृतत्वचिहत्वं न भवतीति मत्वाऽऽह- कदा पुनरिति ॥ १५ ॥ - १ ज. 8. ते शरी" । २ ४. 'षये भागोऽप्रा । ३ ट. "त्येतद्ब्रह्ममुपास' । ४ क. छ. स. न. वदनु । ५ इ. झ. अ. त्मज्ञाना । ६ ङ. झ. न. ट. बवास्म्य । ७ झ. अ. द. "मित्तिकाः का । ८ ख. हु. वदे । ९ १. झ. ब. द. वैतन्मा ।

·[ अध्या० २ वल्ली ३] काठकोपनिषत् । १२३ गो०टी०-कामप्रविलयस्य सुषुप्तेऽपि मावादमृतत्वज्ञापकत्वं न संभवतीति मत्वाऽऽह- कदा पुनरिति । आवद्याप्रत्ययान्विशिनष्टि-अहमिदमित्यादिना । आत्मप्रत्ययेन तन्नाशं दर्शयन्कामोच्छित्तिमाह-तद्विपरीतेत्यादिना । इति प्रत्ययोपजननादिति संबन्धः । अथ तदेत्यर्थः । उपदिश्यत इति व्युत्पत्त्या प्रत्यगभिन्नः परमात्माऽभि- धीयते ॥ १५ ॥ निरस्ताशेषविशेषव्यापिब्रह्मात्मप्रतिपत्त्या प्रभिन्नसमस्ताविद्यादिग्र- न्यजीवत एव ब्रह्मभूतस्य विदुषो न गतिर्विद्यत इत्युक्तमत्र ब्रह्म सम- श्रुत इत्युक्तत्वान्न तस्य प्राणा उत्क्रामन्ति ब्रह्मैव सन्ब्रह्माप्यतीति श्रुत्य. न्तराञ्च । ये पुनर्मन्दब्रह्मविदो विद्यान्तरंशीलिनश्च ब्रह्मलोकभाजो च तद्विपरीताः संसारभाजस्तेषामेष गतिविशेष उच्यते प्रकृतोत्कृष्ट- ब्रह्मविद्याफलस्तुतये । किंचान्यदग्निविद्या पृष्टा प्रत्युक्ता च । तस्याश्च फलप्राप्तिप्रकारो वक्तव्य इति मन्त्रारम्भः । नत्र-- शतं चैका च हृदयस्य गड्यस्तासां मूर्धानमभिनिः- सृतका । तयोर्धमायन्नमृतत्वमेति विष्वङ्ङन्या उत्क्रमणे भवन्ति ॥ १६ ॥ शतं च शतसंख्याका एका च सषुम्ना नाम पुरुषस्य हृदयाद्विनिः- मृना नाड्यः शिरास्तासां मध्ये मूर्धानं भित्त्वाऽभिनिःसृता निर्माता सुषुम्ना नाम । तयाऽन्तकाले हृदय आत्मानं वशीकृत्य योजयेत् । तथा नाड्योर्ध्वमुपर्यायन्गच्छन्नादित्यद्वारेणामृतत्वममरणधर्मत्वमापेक्षिकम् । आभूतसंप्लवं स्थानममृतत्वं हि भाष्यत इति स्मृतेः । ब्रह्मणो वा सह कालान्तरेण मुख्यममृतत्वमेति भुक्त्वा भोगाननुपमान्ब्रह्मलोकगतान् । विष्वट् नानाविधगतयोऽन्या नाड्य उत्क्रमणे निमित्तं भवन्ति संसारम- तिपत्त्यर्था एवं भवन्तीत्यर्थः ।।१६ ॥ आ० टी०-प्रकरणविच्छेदेनोक्तस्य संबन्धं दर्शयति--निरस्तादेपेत्यादिना । यदमाणि भास्करेण प्रकरणाद्ब्रह्मविद्विषयैवेयं गतिरिति तदसद्गतिश्रवणेन लिङ्गेन परिच्छिन्ने १ क. ख. ज. 'रशालि' । २ घ. 'मेव ग । १ ख. च. विश्वगन्या । ४ ग. ङ. भाष्यते । ख. ङ. अ. ट. °णा स । ६ ग. च. झ. अ. ट ठ. विधा ग° । ७ इ. झ. अ. ट. व संभ।

·१२४ टीकादयसमेतशांकरभाष्योपेता- [अध्या० १ वल्ली ३] गमनयोग्येऽस्या गतेः संबन्धावगमे सति दुर्बलेन प्रकरणेन प्रकृतब्रह्मवित्संबन्धानुषपत्तेः। ना- ड्यन्तराणामपि तत्संबन्धप्रसङ्गाच्छृतिविरुद्धत्वप्रसङ्गाश्च । विस्तरश्च प्रकटार्थे द्रष्टव्यः॥१६॥ गो० टी०--प्रकरणविच्छेदोक्तस्य संबन्धं दर्शयति-निरस्ताशेषेत्यादिना । निरस्ता अशेषविशेषा यस्मात्तथा तच्च तद्वयापि च तदेव ब्रह्म तस्याऽऽत्मत्वेन प्रतिपत्ति- रुपलब्धिस्तया, प्रभिन्नाः समस्ता अविद्याकामकर्मादय एव ग्रन्थयो यस्मात्स तथो. क्तस्तस्य ॥ १६ ॥ इदानीं सर्वबल्लचर्थोपसंहारार्थमाह- अगुष्ठमात्रः पुरुषोऽन्तरात्मा सदा जनानां हृदये संनिविष्टः। तं स्वाच्छरीरात्प्रवृहेन्मुआदिवेषीको धैर्येण ॥ तं विद्याच्छुक्रममृतं तं विद्याच्छुक्रममृत- मिति ॥ १७॥ अङ्गुष्ठमात्रः पुरुषोऽन्तरात्मा सदा जनानां संबन्धिनि हृदये संनि- विष्टो यथाव्याख्यातस्तं स्वादात्मीयाच्छरीरात्महेदुघच्छनिष्कर्षेत्पृय क्कुर्यादित्यर्थः। किमिवत्युच्यते-मुजादिवेषीकामन्तःस्था धेर्येणापमा- देन । तं शरीरानिष्कृष्टं चिन्मानं विद्याद्विजानीयाच्छुक्रममृतं यथोक्तं ब्रह्मेति । द्विवचनमुपनिषत्परिसमाप्त्यर्थमितिशब्दश्च ॥ १७ ॥ आ० टी०-॥१७॥ गोटी०-॥१७॥ विद्यास्तुत्यर्थोऽयमाख्यायिकार्थोपसंहारोऽधुनोच्यते- मृत्युप्रोनी नाचिकेतोऽथ लब्ध्वा विद्यामेतां योग- विधि च कृतम् । ब्रह्मप्राप्तो विरजोऽभूद्विमृत्युर- न्योऽप्येवं यो विदध्यात्ममेव ॥ १८ ॥ मृत्युमोक्तां यथोक्तामेती ब्रह्मविद्या योगविधि च कृत्स्नं समस्त १ ख ज. ग. "तं शुक्र' । २ क. ख. ज. विष्कर्षे । पृथ' । झ. अ. ट. "निष्कृष्यदि। ३ ख. ज. "तं शुक्रममृतं यः । ४ क. झ. °का नचि । ५ ट. ° केता यथा ल । ६ क. 'प्रो- तो य । ग. च 'तां विद्यां ।

·[अध्या० २ वल्ली ३] काठकोपनिषत् । १२५ सोपकरणं सफलमिन्येतत् । नाचिकेतो वरपदानान्मृत्योर्लब्च्या माप्ये- त्यर्थः । किम् । ब्रह्मप्राप्तोऽभून्मुक्तोऽभवदित्यर्थः । कयम् । विद्यामाप्त्या विरजो विगतधर्माधर्मों विमृत्युविंगतकामाविद्यश्च सन्पूर्वामित्यर्थः । न केवल नाचिकेत एवान्योऽपि नाचिकेतर्वदात्मविदध्यात्ममेव निरुपच- रितं प्रत्यक्स्वरूपं प्राप्य तत्त्वमेवेत्यभिप्रायः । नान्यद्रूपमप्रत्ययूपम् । तदेवमध्यात्ममेवमुक्तप्रकारेणे वेद विजानातीत्येवं वित्सोऽपि विरजः सन्ब्रह्मप्राप्त्या विमृत्युर्भवतीति वाक्यशेषः ॥ १८ ॥ आ० टी०- आत्मानं देहमधिकृत्य वर्तत इत्यध्यात्मम् । प्रत्यक्स्वरूपमेव ब्रह्म प्राप्य विमृत्युभवति नान्यद्रूपमार्चरादिमागम्यं प्राप्य संयोगावसानत्वादित्यर्थः । एवं. शब्दस्य विच्छब्देन सह संबन्ध एवं विदिति ॥ १८ ॥ गो० टी०-आत्मानं देहमधिकृत्य वर्तत इत्यध्यात्मम् । प्रत्यक्स्वरूपं ब्रह्म प्राप्य विमृत्युभवति नान्यद्रूपमर्चिरादिमार्गगम्यं प्राप्य संयोगस्य वियोगावसानत्वादित्यर्थः॥१८॥ शिष्याचार्ययोः प्रमादकृतान्यायेन विद्याग्रहणप्रतिपादननिमित्तदोष- प्रशमनार्थेयं शातिरुच्यते- * सह नाववतु । सह नौ भुनक्तु । सह वीर्य करवा- वहै । तेजस्विनावधीतमस्तु मा विद्विषावहै ॥१९॥ ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः ॥ इति काठकोपनिषदि द्वितीयाध्याये तृतीया वल्ली समाप्ता ॥ ३ ॥ (६) +इति काठकोपनिषदि द्वितीयोऽध्यायः समाप्तः ॥ २ ॥ * ' सह नाववतु ' इत्यस्य सर्वस्य स्थाने सह नाविति शान्तिः ॥३॥इति प्रन्थो वर्तते झ. अ. ट. पुस्तकेषु । छ पुस्तके सह नाववतु इति सर्वम् । ' इति द्वितीयाध्यायः ' इत्यस्य सर्वस्य पधाद्वति । + इति द्वितीयाध्याये तृतीया वल्ली । इति छ. पुस्तके वर्तते । १.स. अ. 'त् । नचिट. °त् । नचिकेता व । २ क. ख. ज. केतोऽध । ३क. ट. थैः । किंच। ४ क. ङ. झ. अ. ट. ल नचि । ५ क झ. 'पि नचिकेतोव । म. ठ. पिनचि। ६ क. स. स. वदध्या । ७ क. ख. ज. मेवं नि । ८ अ. स. म. 'त्ममु । ९ क. ख. ज. 'ण यो । १०. हु. ज. श. म. ट. 'रजाः स । ११ क. ख. ज. 'षश' । १२ क. ख. ज. "न्तिर- भिधीयते । ।

·टीकाद्वयसमेतशांकरभाष्योता- [अध्या०२ वल्ली ३] सह नावावामवतु पालयतु विद्यास्वरूपप्रकाशनेन । कः । स एव परमेश्वर उपनिषत्प्रकाशितः । किंच सह नौ भुनक्तु तत्फलप्रकाशनेन नौ पालयतु । सहैवाऽऽवां विद्याकृतं वीर्य सामर्थ्य करवावहै निष्पाद. यावहै । किंच तेजस्विनौ तेजस्विनोरावयोर्यदधीतं तत्स्वधीतमस्तु । अथवा तेजस्वि नावावाभ्यां यदधीतं तदतीव तेजस्वि वीर्यवदस्त्वि.. त्यर्थः । मा विद्विषावहै शिष्याचार्यावन्योन्यं प्रमादकृतान्यायाध्ययना. ध्यापनदोषनिमित्तं द्वेषं मा करवावहा इत्यर्थः । शान्तिः शान्तिः शान्ति- रिति निर्वचनं सर्वदोषोपशमनार्थमित्योमिति ॥ १९ ॥ इति काठकोपनिषद्भाष्ये द्वितीयाध्याये तृतीया वल्ली समाता ॥ ३ ॥ (६) इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यगोविन्दभगवत्पूज्यपादशिष्य. श्रीमदाचार्यश्रीशंकरभगवतः कृती काठकोपनिषद्भाध्ये द्वितीयोऽध्यायः समाप्तः ॥ २ ॥ आ० टी०-॥१९॥ इति काठकोपनिषद्भाप्यटीकायां द्वितीयाध्याये तृतीया वल्ली समाप्ता ॥ ३ ॥ (६) इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यश्रीमच्छुद्धानन्दपूज्यपादशिप्यानन्दज्ञान विरचिते काठकोपनिषद्भाप्यव्याख्याने द्वितीयाध्यायः समाप्तः ॥ २ ॥ गो० टी०-विद्याग्रहणनिमित्तः शिष्यस्य दोषो विद्याप्रतिपादनं प्रदान शिष्ये. म्यस्तानिमित्त आचार्यस्य दोषस्तदुभयप्रशमनार्थत्यर्थः । कर्ता क इत्याकाङ्क्षायां प्रकरणादीश्वर इत्याह-स एवेति । तेजस्विनावित्येकं पदं षष्ठ्यर्थे व्याख्याय नावि तिपदं छित्त्वा तृतीयार्थे व्याख्यानपूर्वक तेजस्विपदमधीतमित्यस्य विशेषणं करोति- अथवेत्यादिना । सर्वदोषेति । आध्यात्मिकाधिभौतिकाधिदैविकदोषपशमनार्थमित्यर्थः । १ ग. घ. ते स्वधी । २ ख. ज. 'मित्तदोषं । ३ क. ख. ज. नार्थमित्युपनिषत्समाप्त्यर्थः ॥ १९ ॥ई । ङ. अ. नार्थमुपनिषत्समाप्त्यर्थमित्योमिति ॥ १९ ॥ ४ घ. च. ट. 'मित्युपनि- घरसमाप्त्यर्थः ॥ १९ ॥ई।

·काल माठी Amerimenew [ अध्या० २ वल्ली ३] काठकोपनिषत् । १२७ ओशब्दो मङ्गलप्रयोजनः कृत्स्नोपनिषदर्थस्मारक इतिशब्दो भाष्यसमाप्तिद्योतनप्रयोजन इति बोध्यम् ॥ १९ ॥ कठवल्लीभाप्यटीका कृता गोपालयोगिना ॥ अनया प्रीयतां देवो दक्षिणाशामुखः शिवः ॥ १ ॥ इति द्वितीयाध्याये तृतीया वल्ली समाप्ता ॥ २ ॥ (६) इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यवर्यश्रीमहालगोपालेन्द्रयतीश्वरविरचिते काठकोप- निषद्भाप्यविवरणे द्वितीयोऽध्यायः समाप्तः ॥ २ ॥ কাশীধাম পুস্তকাল इति परिसमाप्नेयं सटीकाद्वयभाष्योपता काठकोपनिषत् ॥

·No text on this page.

·४ ८ ८ .... .... ७ q २ .१२ ८ 10 [४] ४९ काव्यप्रकाश:--संकेताख्यर्गकासमेतः । ९० शाखायनारण्यकम -- ऋग्वेदान्तर्गतबाष्कलशाखीयम् । .... ९१ गौतमप्रणीतन्यायसूत्राणि-भाष्यवृत्तिभ्यां समेतानि । .... ९२ श्रीमद्भगवद्गीता--सटीकरामानुजभाष्ययुता । ९३ दर्शपूर्णमासप्रकाश:-किंजवडेकरोपाहवामनशास्विकृतः । ९४ संस्कारपद्धतिः---अभ्यंकरोपावभास्करशास्त्रिविरचिता । ९५ काश्यपशिल्पम्---महेश्वरोपदिष्टम् । ९६ करणकौस्तुभः--कृष्णदैवज्ञविरचितः । .... ९७ मीमांसादर्शनम्-सतन्त्रवार्तिकशाबरभाष्योपेतं भागपञ्चकात्मकम्। २१ ९८ धर्मतत्वनिर्णयः--अभ्यंकरोपाहवासुदेवशास्त्रिप्रणीतः । ९९ भास्करीयबीजगणितम्--नवाकुराटीकासहितम् । १०० प्रायश्चित्तेन्दुशेखर:--मागेशभट्टविरचितः । कुण्डार्कयुतः। .... १०१ शांकरपादभूषणम्--पर्वतइत्युपाहरघुनाथशास्त्रिकृतम् श्रीमत्पद्मपुराणम्--महापुराणान्तर्गतं चतुर्भाभात्मकम् । २० सिदान्तदर्शनम्--महर्षिवेदव्यासप्रणीतं निरञ्जनभाप्ययुतम् । आधानपद्धतिः--किंजवडेकरोपाहवामनशास्त्रिभिः कृता । पश्वालम्भमीमांसा -किंजवडेकरोपाहवायनशास्त्रिविरचिता । शिवभारतम्--कवीन्द्रपरमानन्दविरचितम् । १ or २ .... ८ ५ .... १४ १० .... - ·आनन्दाश्रममुद्रणालपमुदित ग्रन्थावल्या अकारादिवर्णानुक्रमेण ग्रन्थान मूल्याङ्कन च सहितं सूचीपत्रम् । २ ३ २ ४ ४ १ ३ ४ . १ २ ६ ३ ६ मूल्यम् । ग्रन्थाङ्काः मूल्यम् रू. आ. ४ ७९ छान्दोग्योप०(मिताक्षरा०)२ १४ २० जीवन्मुक्तिविवेकः १२ ० २४ जगिनीयन्यायमालाविस्तरः८ ६ ६९ ज्ञानार्णवतन्त्रम् ८५ ज्योतिर्निबन्धः १५ १४ । ३७ तैत्तिरीयब्राह्मणम् १४ ८ ११ ४२ तैत्तिरीयसंहिता १० ८:३६ तैत्तिरीयारण्यकम् • १२ तैत्तिरीयोपनिषत् १२ १४ १३तैत्तिरीयोपनिषद्भाध्यवार्ति०२ १२ । ७८ त्रिस्थल सेतुः १२ १० ९३ दर्शपूर्णमासप्रकाशः १२ ७४ द्राह्यायणगृह्यसूत्रवृत्तिः १ ४ ३३ धन्वन्तरीय निघण्टुरा०स०६ ९ ९८ धर्मतत्त्वनिर्णयः ४/५६ नित्याषाडशिकार्णवः ४, ८८ निरुक्तम् १६ ४ ३०नृसिंहपूर्वोत्तरतापनीयोप० १ १२ १.९१ न्यायसूत्राणि पद्मपुराणम् २० पश्वालम्भमीमांसा ६ ७२ परिभाषेन्दुशेखरः ८ ४७ पातञ्जलयोगसूत्राणि ३ पुरुषसूक्तम् ०५५ पुरुषार्थचिन्तामणिः १२। ८ प्रभोपनिषत् ४१ अमिपुराणम् ८७ अमिहोत्रचन्द्रिका ८४ अद्वैतामोदः ५७ आचारभूषणम् ५८ आचारेन्दुः आधानपद्धतिः ८१ आश्वलायनश्रौतसूत्रम् ४ ६२ ईशकनकठायुप०(रामा०)२ ७६ ईशकेनकठोपनिषदः ५ ईशावास्योपनिषत् २९ उपनिषदां समुच्चयः ३२ ऐतरेयब्राह्मणम् १० ३८ ऐतरेयारण्यकम् ११ ऐतरेयोपनिषत ९६ करणकौस्तुभः ७ काठकोपनिषत् ६६ काव्यप्रकाशः ८९ काव्यप्रकाशः ९५ काश्यपशिल्पम् ६ केनोपनिषत् ५२ गणेशगीता १ गणेशाथर्वशीर्षम् ७३ गायत्रीपुरब्बरणपद्धतिः १ ६१ गौतमसूत्रम् १. छान्दोग्योपनिषत् (शा०)५ ६३ छान्दोग्योपनिषत् (रामा०)३ سه ४ ९ mm w ur ३ ४ १ २ २ ३ २ ४ ·কাশীধাম পুস্তকালয় मुख्यम भा. or ८ ४ १२ ४ ४ १२ ar १२ १२ ६ ६ ४ ४ 'ভূদেব চতুষ্পসী। [२] मन्पामा नयम प्रन्या आ० १०० प्रायधिवेन्दुशेखरः १ २ रुद्राध्यायः १५ बृहदारण्यकोपनिषत् ८० बाक्यवृत्तिः ६४ (रामानुजटी०)३ ४८९ वायुपुराणम् ३१ (मिताक्षरा) २ १२ । ८६ विधानमाला १६ बृहदारण्यकोपनिषद्भा.२२ ८२७ वृन्दमाधवः ७१ बृहयोगतरङ्गिणी १० १२ ७७ वेदान्तसूत्रमुक्तावलिः २ ६८ बृहद्मसंहिता १२. ४३ वैयाकरणसिद्धान्तकारिकाः २८ ब्रह्मपुराणम् ४२३ वैयासकन्यायमालाविस्तरः २१ ब्रह्मसूत्राणि (शां०) १२ ०२२ शंकरदिग्विजयः ६७ ब्रह्मामृतवर्षिणी- १०१ शांकरपादभूषणम् ८ दीपिकासमेतानि ८६५ शालायनब्राह्मणम् ८२ ब्रह्मसूत्रवृत्तिः ७ ९० शाहायनारण्यकम् ३४ भगवद्गीता (शां०) २ शिवभारतम् (सटीकशां.) १ ५९ श्राद्धमञ्जरी (पैशाचभाप्य०) १ ८ १७ श्वेताश्वतरोपनिषत् (मधुसूदनीश्रीधरीटी.५ ४.९४ संस्कारपद्धतिः ९२ , ( रामानुजीया) ८.८३ संक्षेपशारीरकम् ९९ भास्करीयबीजगणि.सटी.२ ३५ संगीतरत्नाकरः १० ७५ भाष्यार्थरत्नमाला ५३ सत्याषाढश्रौतसूत्रम् २८ ५४ मत्स्यपुराणम् ६ ५१ सर्वदर्शनसंग्रहः १० माण्ड्क्योपनिषत् ५४० संध्याभाष्यसमुच्चयः २ ९७ मीमांसादर्शनम् २१ ९३९ संस्काररत्नमाला १२ ९ मुण्डकोपनिषत् सिद्धान्तदर्शनम् ६० यतिधर्मसंग्रहः १२ २५ सूतसंहिता ११ ५० यतीन्द्रमतदीपिका ४.१८ सौरपुराणम् ४६ याज्ञवल्क्यस्मृतिः ४८ स्मृतीनां समुच्चयः १ योगरत्नाकरः ०७० स्मृत्यर्थसारः १९ रसरलसमुचयः १२ २६ हस्त्यायुर्वेदः २ ० ५ ६ २ २ ४ ४ ४ २ २ १ ४ mr १०

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.