·No text on this page.

·सिंघी जैन ग्रन्थमाला
सहम(७)माणिक
P0000000
BODOB
30.04.
P000000000
IŚRĪDÄLCANDJĪSINGH
TEKOA
श्रीडालतरजीसिंचा
ATCOINTINE TIMInim
श्रीमेघविजयोपाध्यायविरचित
देवानन्द म हा का व्य

·. सिंध जैन ग्रन्थमाला जैन आगमिक, दार्शनिक, साहित्यिक, ऐतिहासिक, कथात्मक - इत्यादि विविधविपयगुम्फित प्राकृत, संस्कृत, अपभ्रंश, प्राचीनगूर्जर, राजस्थानी आदि भापानिबद्ध वहु उपयुक्त पुरातनवाड्मय तथा नवीन संशोधनात्मक साहित्यप्रकाशिनी जैन ग्रन्थावलि । कलकत्तानिवासी वर्गस्य श्रीमद् डालचन्दजी सिंधी की पुण्यस्मृतिनिमित्त तत्सुपुत्र श्रीमान् वहादुरसिंहजी सिंघी कर्तृक संस्थापित तथा प्रकाशित - सम्पादक तथा सञ्चालक .. 3 जिनविजय मुनि ... [ सम्मान्य सभासद-भाण्डारकर प्राच्यविद्या संशोधन मन्दिर पूना, तथा गूजरात साहित्यसभा अहमदाबाद, भूतपूर्वाचार्य-गूजरात पुरातत्त्वमन्दिर अहमदावाद; जैन वाङ्मयाध्यापक विश्वभारती, शान्तिनिकेतन; संस्कृत, प्राकृत, पाली, प्राचीनगूर्जर आदि अनेकानेक ग्रंथ संशोधक-सम्पादक। ग्रन्थांक ७ प्राप्तिस्थान व्यवस्थापक-सिंघी जैन ग्रन्थमाला } us सिरियाहाखडीवाल बालीगंज अनेकान्त विहार ९, शान्तिनगर, पोष्ट-सावरमती अहमदाबाद कलकत्ता, . ܟ.ܫ स्थापनाद] सर्वाधिकार संरक्षित [वि० सं० १९८६

·मेघविजयोपाध्यायविरचित
देवानन्दमहाकाव्य
टिप्पणी-आदि समलंकृत तथा ग्रन्थकार-परिचय,
सरल हिंदी साराध आदि समन्वित
सम्पादक
पं० वेचरदास जीवराज दोशी।
[जनन्याय-व्याकरणतीर्थ; मूतपूर्व प्राप्तसाहित्याध्यापक गुजरातपुरमतत्त्वमन्दिर,
मगवतीसूत्रादि अनेकागमग्रन्यानुवादक-संशोषम-सम्पादक-इत्यादि ]
प्रकाशन-फा
संचालक-सिंघी जैन ग्रन्थमाला
अहमदायाद-कलकत्ता
विमान १९९
प्रपमाति,
पनि।
[ १९३. रिटार

·SINGHI JAINA SERIES
A COLLECTION OF CRITICAL EDITIONS OF MOST IMPORTANT CANONICAL, PHILOSOPHICAL
HISTORICAL, LITERARY, NARRATIVE ETC. WORKS OF JAINA LITERATURE
IN PRĀKRIT, SANSKRIT, APABHRAMŠA AND OLD VERNACULAR
LANGUAGES, AND STUDIES BY COMPETENT
RESEARCH SCHOLARS.
FOUNDED AND PUBLISHED
BY
ŚRIMÃN BAHADUR SINGHJI SINGHI OF CALCUTTA
IN MEMORY OF HIS LATE FATHER
SRI DALCHANDJI SINGHI.
GENERAL EDITOR
NINA VIJAYA MUNI
HONORARY MEMBER OF THE BHANDARKAR ORIENTAL RESEARCH INSTITUTE OF POONA AND GUJRAT
SAHITYA SABHA OF AHMEDABAD; FORMERLY PRINCIPAL OF GUJRAT PURATATTVAMANDIR
OF AHMEDABAD; EDITOR OF MANY SANSKRIT, PRAKRIT, PALI, APABHRAMSA,
AND OLD GUJRATI WORKS.
NUMBER 7
TO BE HAD FROM
VYAVASTHÁPAKA, SINGHI JAINA GRANTHAMĀLĀ
ANEKANT-VIHAR
9, SHANTI NAGAR,
PO. SABARMATI, AHMEDABAD.
SINGHI SADAN
48, GARIYAHAT ROAD
BALLYGUNGE, CALCUTTA
Founded I.
All rights reserved
[ 1931. A, D.

·EVANANDA MAHAKAVYA
OF
ŚRI MEGHAVIJAYOPADHYAYA
CRITICALY EDITED IN THE ORIGINAL SANSKRIT FROM AN OLD MSS. WITH NOTES,
INDEX AND HINDI INTRODUCTION, SUMMARY ETC.
BY
PANDIT BECHARDĀS J. DOSHI
JAINA NYAYA-VYĀKARANA TIRTHA; LATE TEACHER IN PRÄKRIT, PURĀTATTVA MANDIR,
TRANSLATOR AND EDITOR OF BHACAVATI SÜTRA AND MANY OTHER
CANONICAL WORKS
PUBLISHED BY
THE SAÑCHĀLAKA-SINGHI JAINA GRANTHAMĀLĀ
AHMEDABAD-CALCUTTA
V. E. 1994)
Firal slition, Fite llundred Copies
[ 1937 A. D.

·airatna ॥सिंघीजैनग्रन्थमालासंस्थापकप्रशस्तिः॥ अस्ति वङ्गाभिधे देशे सुप्रसिद्धा मनोरमा । मुर्शिदाबाद इत्याख्या पुरी वैभवशालिनी ॥ निवसन्त्यनेके तत्र जैना ऊकेशवंशजाः । धनाढ्या नृपसदृशा धर्मकर्मपरायणाः ॥ श्रीडालचन्द इत्यासीत् तेष्वेको बहुभाग्यवान् । साधुवत् सचरित्रो यः सिंघीकुलप्रभाकरः॥ वाल्य एवागतो यो हि कर्तुं व्यापारविस्तृतिम् । कलिकातामहापुर्यां धृतधर्मार्थनिश्चयः॥ कुशाग्रया खबुद्ध्यैव सद्वृत्त्या च सुनिष्ठया । उपाय॑ विपुलां लक्ष्मी जातो कोट्यधिपो हि सः॥ तस्य मन्नुकुमारीति सन्नारीकुलमण्डना । पतिव्रता प्रिया जाता शीलसौभाग्यभूपणा ॥ श्रीवहादुरसिंहाख्यः सद्गुणी सुपुत्रस्तयोः । अस्त्येप सुकृती दानी धर्मप्रियो धियां निधिः ॥ प्राप्ता पुण्यवताऽनेन प्रिया तिलकसुन्दरी । यस्याः सौभाग्यदीपेन प्रदीप्तं यद्गृहाङ्गणम् ॥ श्रीमान् राजेन्द्रसिंहोऽस्ति ज्येष्ठपुत्रः सुशिक्षितः । यः सर्वकार्यदक्षत्वात् वाहुर्यस्य हि दक्षिणः नरेन्द्रसिंह इत्याख्यस्तेजस्वी मध्यमः सुतः । सूनुर्वीरेन्द्रसिंहश्च कनिष्ठः सौम्यदर्शनः ॥ सन्ति त्रयोऽपि सत्पुत्रा आप्तभक्तिपरायणाः । विनीताः सरला भव्याः पितुर्मार्गानुगामिनः ।। अन्येऽपि वह्वश्चास्य सन्ति स्वस्रादिवान्धवाः । धनैर्जनैः समृद्धोऽयं ततो राजेव राजते । ॥ अन्यच्च- सरस्वत्यां सदासक्तो भूत्वा लक्ष्मीप्रियोऽप्ययम् । तत्राप्येष सदाचारी तचित्रं विदुपां खलु ॥ न गर्यो नाप्यहंकारो न विलासो न दुष्कृतिः। दृश्यतेऽस्य गृहे क्वापि सतां तद् विस्मयास्पदम् ॥ भक्तो गुरुजनानां यो विनीतः सज्जनान् प्रति । वन्धुजनेऽनुरक्तोऽस्ति प्रीतः पोष्यगणेष्वपि ।। देश-कालस्थितिज्ञोऽयं विद्या-विज्ञानपूजकः । इतिहासादिसाहित्य-संस्कृति-सत्कलाप्रियः ॥ समुन्नत्यै समाजस्य धर्मस्योत्कर्षहेतवे । प्रचारार्थं सुशिक्षाया व्ययत्येष धनं घनम् ।। गत्वा सभा-समित्यादौ भूत्वाऽध्यक्षपदाङ्कितः । दत्त्वा दानं यथायोग्यं प्रोत्साहयति कर्मठान् ॥ एवं धनेन देहेन ज्ञानेन शुभनिष्ठया । करोत्ययं यथाशक्ति सत्कर्माणि सदाशयः ॥ अथान्यदा प्रसङ्गेन स्वपितुः स्मृतिहेतवे । कर्तुं किञ्चिद् विशिष्टं यः कार्यं मनस्यचिन्तयत् ॥ पूज्यः पिता सदैवासीत् सम्यग्-ज्ञानरुचिः परम् । तस्मात्तज्ज्ञानवृद्ध्यर्थं यतनीयं मया वरम् ॥ विचार्यैवं स्वयं चित्ते पुनः प्राप्य सुसम्मतिम् । श्रद्धास्पदस्वमित्राणां विदुषां चापि तादृशाम् ॥ जैनज्ञानप्रसारार्थ स्थाने शान्तिनिकेतने । सिंघीपदाङ्कितं जैनज्ञानपीठमतीष्ठिपत् ॥ श्रीजिनविजयो विज्ञो तस्याधिष्ठातृसत्पदम् । स्वीकर्तुं प्रार्थितोऽनेन शास्त्रोद्धाराभिलाषिणा ॥ अस्य सौजन्य-सौहार्द-स्थैर्योदार्यादिसद्गुणैः । वशीभूयाति मुदा येन खीकृतं तत्पदं वरम् ॥ तस्यैव प्रेरणां प्राप्य श्रीसिंघीकुलकेतुना । स्वपितृश्रेयसे चैषा ग्रन्थमाला प्रकाश्यते ॥ विद्वज्जनकृताल्हादा सच्चिदानन्ददा सदा । चिरं नन्दत्वियं लोके जिनविजयभारती ॥ Imatomimirmirmatmirmirmirmatmtamanimantumtmkrnkuntinenetiminatimediaindiintentirintentinatantansminakuntaintinternatrnatrintamamta ·॥सिंघीजैनग्रन्थमालासम्पादकप्रशस्तिः॥ - खस्ति श्रीमदपाटाख्यो देशो भारतविश्रुतः । रूपाहेलीति सन्नानी पुरिका तत्र सुस्थिता ॥ सदाचार-विचाराभ्यां प्राचीननृपतेः समः । श्रीमचतुरसिंहोऽत्र राठोडान्वयभूमिपः ।। तत्र श्रीवृद्धिसिंहोऽभूत् राजपुत्रः प्रसिद्धिमान् । क्षात्रधर्मधनो यश्च परमारकुलाग्रणीः ।। मुञ्ज-भोजमुखा भूपा जाता यस्मिन्महाकुले । किं वर्ण्यते कुलीनत्वं तत्कुलजातजन्मनः ॥ पत्नी राजकुमारीति तस्याभूदु गुणसंहिता । चातुर्य-रूप-लावण्य-सुवाक्सौजन्यमूपिता ।। क्षत्रिय़ाणीप्रभापूर्णां शौर्यदीप्तमुखाकृतिम् । यां दृष्दैव जनो मेने राजन्यकुलजा त्वियम् ॥ सूनुः किसनसिंहाख्यो जातस्तयोरतिप्रियः । रणमल्ल इति ह्यन्यद् यन्नाम जननीकृतम् ॥ 3 श्रीदेवीहंसनामात्र राजपूज्यो यतीश्वरः । ज्योतिर्भपज्यविद्यानां पारगामी जनप्रियः॥ अष्टोत्तरशताब्दानामायुर्यस्य महामतेः । स चासीद् वृद्धिसिंहस्य प्रीति-श्रद्धास्पदं परम् ॥ तेनाथाप्रतिमप्रेम्णा स तत्सूनुः स्वसन्निधौ । रक्षितः, शिक्षितः सम्यक्, कृतो जैनमतानुगः॥ दौर्भाग्यात्तच्छिशोर्वाल्ये गुरु-तातौ दिवंगतौ । विमूढेन ततस्तेन त्यक्तं सर्वं गृहादिकम् ॥ तथा च- परिभ्रम्याथ देशेषु संसेव्य च चहुन् नरान् । दीक्षितो मुण्डितो भूत्वा कृत्वाऽऽचारान् सुदुष्करान् । ज्ञातान्यनेकशास्त्राणि नानाधर्ममतानि च । मध्यस्थवृत्तिना तेन तत्त्वातत्त्वगवेपिणा ॥ अधीता विविधा भापा भारतीया युरोपजीः । अनेका लिपयोऽप्येवं प्रत्न-नूतनकालिकाः ॥ येन प्रकाशिता नैका ग्रन्था विद्वत्प्रशंसिताः । लिखिता वहवो लेखा ऐतिह्यतथ्यगुम्फिताः॥ यो बहुभिः सुविद्वद्भिस्तन्मण्डलैश्च सत्कृतः । जातः खान्यसमाजेषु माननीयो मनीपिणाम् ॥ यस्य तां विश्रुतिं ज्ञात्वा श्रीमद्गान्धीमहात्मना । आहूतः सादरं पुण्यपत्तनात्स्वयमन्यदा ।। पुरे चाहम्मदावादे राष्ट्रीयशिक्षणालयः । विद्यापीठ इतिख्यातः प्रतिष्ठितो यदाऽभवत् ॥ आचार्यत्वेन तत्रोचैनियुक्तो यो महात्मना । विद्वजनकृतलाचे पुरातत्त्वाख्यमन्दिरे । वर्षाणामष्टकं यावत् सम्भूप्य तत्पदं ततः । गत्वा जर्मनराष्ट्रे यस्तत्संस्कृतिमधीतवान् ।। तत आगत्य सँलग्नो राष्ट्रकार्ये च सक्रियम् । कारावासोऽपि सम्प्राप्तो येन स्वराज्यपर्वणि ॥ क्रमात्तस्माद् विनिर्मुक्तः प्राप्तः शान्तिनिकेतने । विश्ववन्द्यकवीन्द्रश्रीरवीन्द्रनाथभूपिते ॥ सिंघीपदयुतं जैनज्ञानपीठं यदाश्रितम् । स्थापितं तत्र सिंघीश्रीडालचन्दस्य सूनुना ॥ श्रीवहादुरसिंहेन दानवीरेण धीमता । स्मृत्यर्थं निजतातस्य जैनज्ञानप्रसारकम् ।। प्रतिष्ठितश्च यस्तस्य पदेऽधिष्ठातृसज्ञके । अध्यापयन् वरान् शिष्यान् शोधयन् जैनवामयम् ॥ तस्यैव प्रेरणां प्राप्य श्रीसिंघीकुलकेतुना । स्वपितृश्रेयसे चैपा ग्रन्थमाला प्रकाश्यते ॥ विदअनकृताल्हादा सचिदानन्ददा सदा । चिरं नन्दत्वियं लोके जिनविजयमारती ॥ TAITA

·देवानन्दमहाकाव्य-विषयानुक्रम ।
पृ०
किंचित् प्रास्ताविक [मुख्य सम्पादक लिखित ]....
१-४
....
५-१२
प्रस्ताव ना-ग्रन्थकारपरिचय, समस्यापूर्तिवर्णन, सरल हिंदी सारार्थ
१ कथानायक-उत्पत्तिवर्णननामा प्रथमः सर्गः
....
१-१०
२ नायकाभ्युदयवर्णननामा द्वितीयः सर्गः
१०-१२
३ युवराजस्थापन-मरुधर-मेदपाट-सुराष्ट्राविहारवर्णन-नानापादसमस्याङ्कितः तृतीयः सर्गः
२२-३९
४ यमकरम्यः चतुर्थः सर्गः
३०-४८
५ दक्षिणदिग्विजयनामा पञ्चमः सर्गः
४९-५७
६ पट्टधरस्थापन-पऋतुवर्णनो नाम पष्ठः सर्गः
५७-६९
७ श्रीविजयदेवसूरीश्वरनिर्वाणगमन-तत्पट्टप्रभाकरश्रीविजयप्रभसूरीश्वराभ्युदयवर्णननामा
सप्तमः सर्गः
६९-७७
....
....
८ ग्रन्थकर्तप्रशस्तिः
७८
९ देवानन्दमहाकाव्यान्तर्गतानां विशेपनाम्नां संग्रहः
७९-८०

·किंचित् प्रास्ताविक जिन विजयदेव सूरिका काव्यमय चरित-वर्णन प्रस्तुत देवानन्द महाकाव्यमें किया गया है, वे सूरि जैनधर्मके बहुत अच्छे प्रभावक पुरुषोंमेंसे एक हो गये हैं । एक प्रकारसे जैन समाजके ये अन्तिम समर्थ और तेजवी आचार्य थे । इनके बाद आज तक वैसा कोई प्रभावशाली, प्रतापवान् और प्रतिभापूर्ण आचार्य नहीं हुआ। जिस प्रकार मुगल सम्राटोंमें अकबर, जहांगीर और शाहजहाँ ये तीनों सम्राट् भारतवर्षके गौरवके उत्कर्षक हुए उसी प्रकार, जैनाचार्यों में भी हीरविजय सूरि, विजयसेन सूरि और विजयदेव सूरि ये तिनों आचार्य जैन समाजके गौरवके उत्कर्मक हुए। इन तीनों आचार्योंका मुगल सम्राटोंने खूब सत्कार किया था और इनके ज्ञान और चारित्रसे प्रभावान्वित हो कर म्लेच्छ कहे जानेवाले उन अनार्य सम्रा- टोंने भी जैन धर्मके प्रति अपना ऊंचा आदरभाव व्यक्त किया था । उन मुगल सम्राटोंकी तरह इन जैनाचार्योका इतिहास भी बडा विस्तृत और महत्त्ववाला है। ये आचार्य मी, अपने समाजके एक प्रकारके सम्राट् थे। सम्राटोंकी ही तरह इनकी आज्ञा भी, जैन समाजके धार्मिक विधानोंमें, अनुलंघनीय समझी जाती थी। सम्राटों-ही-की तरह जैन समाजमें इनका शासनतंत्र चलता या । जिस तरह, सम्राट अपने साम्राज्यकी रक्षा और वृद्धिके प्रयन्नमें आजन्म तल्लीन रहते थे और भारतवर्षके इस कोनेसे उस कोनेतक घूमते रहकर अपने शासनकी सुव्यवस्थामें व्यस्त रहते थे उसी तरह ये आचार्य भी जैन धर्म और जैन संघकी रक्षा और वृद्धिके प्रयत्नमें आजन्म दत्त- चित्त रहते थे और जहां जहां इनके अनुयायी जन-गण और धर्म-स्थान होते थे वहां वहां ये सतत परिभ्रमण करते रहते और अपने शासनकी सुव्यवस्थामें लगे रहते थे । यद्यपि ये आचार्य वडे निरीह, निष्परिग्रही, तपसी, आत्मदर्शी और जिते- न्द्रिय थे-कंचन और कामिनीसे सर्वथा अलिप्त थे- तयापि अपने धर्म और समाजकी उन्नति और प्रतिष्ठाके निमित्त ये राजा- महाराजाओं और सम्राटोंके दरबारोंमें उपस्थित होते थे, अपने शिष्योंको उनकी इच्छानुसार उनके हितोंमें प्रवृत्त करते थे और उनके सुख-दुःखोंमें समवेदना और सहानुभूति भी प्रकट करते थे । और उसके बदलेमें, ये और कुछ न चाह कर सिर्फ भूतदया, प्राणीरक्षा और अहिंसाका उनसे प्रचार और पालन करवाते थे; अधर्मी और आत्याचारी द्वारा सताये जानेवाले प्रजाजनों और धर्मनिष्ठ मनुष्यों की रक्षा करवाते थे और आत्मकल्याण करनेके साधनभूत धर्मस्थानोंकी पूजा और पवित्रताका - सुप्रवन्ध करवाते थे। न ये किसी प्रकारकी सवारी पर चढते थे, न किसी पर अपना वोन लादते थे। न किसीके यहां भोजनका भार डलवाते न किसीके घर पर जा कर मान-पान करवाते । चाहे सियाला हो चाहे उन्हाला -ये नंगे सिर और नंगे पैर ही सदा घूमते फिरते । चौमासेके ४ महिने ये एक जगह स्थिरवास करके रहते और फिर आठ महिने इधर-उधर परिभ्रमण करते रहते । कमी ये दक्खिनमें हैदराबाद और उससे आगे तक चले जाते और फिर वहांसे उत्तरमें टाहोर और उससे भी आगे तक पहुंच जाते; कभी पच्छिममें टेट समुद्रके किनारे दीवबन्दर तक चले जाते और कभी पूर्वमें पटना और उससे भी परे पार्श्वनाथपहाड (सम्मेतसिखर) तक सफर कर आते । भिक्षाके समय, हायमें झोली ले कर, गृहस्सके घर अज्ञात रूपसे जा पहुंचते और धर्मलाभका आशीर्वाद दे कर, अपने उचित लूखा-सूका जैसा आहार मिल गया, उसे ले कर अपने मकान पर चले आते और एकान्तमें बैठ कर बिना किसी प्रकारके आखादका उपभोग करते हुए, उसे निगल जाते । पानी ये हमेशा गरम किया हुआ पीते । सूर्यास्त के बाद न कभी कुछ खाते न कभी कुछ पीते । रातको कोरी जमीनपर एक पिछोडी विठा कर सो जाते । न धूलकी पर्वाह करते न पत्यर-ककड की । न सख्त गर्मी में कभी पंखा हिलाते और न सख्त संदीमें कभी आग सुटगाते । बडे बडे धन-कुवेर इनके छ उपासक थे-पये मक थे; इनके एक एक शब्द पर लाखों । - ·देवानन्दमहाकाव्य । रूपये न्यौछावर कर देते थे; पर ये अपने लिये किसीसे कभी कुछ एक कौडी भी नहीं मांगते थे। स्वर्गकी अप्सरायें जैसी रूपवती और लक्ष्मीवती हजारों स्त्रियां प्रतिदिन इनके सामने १०-१० वार ऊठबैठ कर नमन करती और घंटों हाथजोडे वैठकर इनका धर्मोपदेश सुनतीं; लेकिन निमेपमात्र भी इनकी आँखमें, कभी किसी प्रकारके विकारकी, कोई रक्तिमा उद्भूत नहीं होती थी । ऐसी तो इनकी चर्या थी; और ऊपर बतलाया वैसा इनका उदात्त ध्येय था । साधुताका यह परम आदर्श था। प्रस्तावित काव्यके नायक विजयदेव सूरिके प्रगुरु आचार्य हीरविजय सूरिकी ऐसी परम साधुताका हाल सुनकर अकबर बादशाहने वडे आदरके साथ उन्हें अपने दरवार-फतहपुर सीकरीमें बुलवाये । सूरिकी प्रशान्त मूर्ति, भव्य आकृति, उत्कृष्ट विरक्ति और अमृतोपम वाणीका अनुपम अनुभव कर वह महान् मुगल सम्राट् अत्यंत प्रमुदित हुआ। अकवर जैसा उत्कट जिज्ञासु था, परीक्षक भी वैसा ही उत्कट था। उसकी परीक्षा उत्तीर्ण होना आसान नहीं था । बडे बडे धुरन्धर विद्वान् और त्यागी-वैरागी उसकी कठोर परीक्षामें निष्फल हो जाते थे और उसके तेजमें वे अपना अस्तित्व लुप्त कर या तो उसके सेवक बन जाते थे या उसके शिष्य हो रहते थे। एक ही नजरमें वह अपने सन्मुख आनेवाली व्यक्तिका हीर परख लेता था और एक-ही-दो शब्दोंमें वह उसका मूल्य भी कर देता था। अपने समकालीन संसारका वह सबसे श्रेष्ठ चतुर और तेजस्वी पुरुष था । हीरविजय सूरिकी साधुताकी उसने यथेष्ट परीक्षा की और उसमें वे सोलह आने संपूर्ण सफल निकले, तब उसने उनको अपना परम पूज्य हितोपदेशक माना और 'जगद्गुरु' की पदवी देकर उनका उत्कृष्ट सम्मान किया । कोई ३-४ वर्ष हीरविजय सूरि फतहपुर सीकरी और आगरेके आसपास घूमते रहे और वारंवार अकबरको अपना धर्मोपदेश सुनाते रहे । बादशाहने उनके उपदेशसे स्वयं मांसभक्षण आदि बहुत कम कर दिया और पशु-पक्षियोंका शिकार करना भी बहुत कुछ छोड दिया । जैनधर्ममें परम पवित्र माने जानेवाले पर्युपणा पर्वके ८-१० दिन तक सारे ही साम्राज्यमें किसी भी प्राणीकी कोई कतल न की जाय ऐसी बादशाही आज्ञा भी जाहीर की गई । जैनधर्मके पवित्र स्थानोंको कोई किसी प्रकारकी हानि न पहुंचावे इसके लिये भी कई फरमान उसने निकाले और उन्हें हीरविजय सूरिके स्वाधीन किये। बादमें वृद्धावस्थाके कारण सूरिजी तो गूजरातमें वापस चले आये, लेकिन वादशाहकी इच्छासे अपने विद्वान् शिष्य उपाध्याय शान्तिचन्द्रजीको उसके दरबारमें रख आये। पीछे से भानुचन्द्र, सिद्धिचन्द्र, विवेकहर्ष आदि और भी सूरिजीके प्रभावशाली शिप्य वारंवार अकबरी दरवारमें आने-जाने और रहने लगे। यह सब इतिहास बहुत बड़ा है और उसका विशेप वर्णन करना यहांपर आवश्यक भी नहीं है। हीरविजय सूरिके गूजरातमें चले आने वाद, पीछेसे वादशाहने, उनके पट्टधर आचार्य विजयसेन सूरिको भी अपने दरवारमें, जब वह लाहोरमें था, वुलवाये और उनका भी उसने यथेष्ट सम्मान किया और उन्हें 'सवाई हीरजी' की पदवीसे विभूषित किया । हीरविजय सूरिकी वृद्धावस्था और शारीरिक अस्वस्थताका समाचार पाकर विजयसेन सूरि अकबरके दरवारमें अधिक नहीं ठहर सके और अपने गुरुकी सेवा करने निमित्त गूजरात लौट आये । वे गूजरात पहुंचे भी नहीं थे कि, इधर काठियावाडके ऊना गांवमें सं० १६५२ में हीरसूरिका स्वर्गवास हो गया। इन्हीं विजयसेन सूरिके पट्टधर विजयदेव सूरि हुए । इनको आचार्य पद सं० १६५५ में, खंभातमें दिया गया था । उस समय इनकी उम्र कोई २१-२२ वर्षकी थी । सं० १६७२ में इनके गुरु श्रीविजयसेन सूरिका स्वर्गवास हो गया और उस समयसे ये अपने संघके सर्वप्रधान नायक बने । हीरविजयसूरि के समयमें ही, उनके शिष्योंमें परस्पर कुछ विचार-भेद उत्पन्न हो गया, और वह धीरे धीरे बढता गया । विजयसेन सूरिके सामने उसने कुछ उग्र रूप धारण किया और फिर इन विजयदेवके समयमें वह पूर्णरूपसे वृद्धिंगत होकर आखिरमें इनके गच्छमें तीन भेद पड गये। हीरविजय सूरिके जिस विशाल गच्छके विजयसेन सूरि अकेले ही गणनायक थे और जिनका एकछत्र शासन था उसी गच्छके, विजयदेव सूरिके सामने तीन पक्ष होकर, उसमें ३ गणनायक हो गये; और एक ही ·- किंचित् प्रास्ताविक । गुरुके शिष्य-प्रशिष्य परस्पर एक-दूसरेके विरोधी बन कर गच्छ और संघके संगठनमें शिथिलता उत्पन्न करनेके निमित्त बन गये। गच्छके इस विरोधी वातावरणका प्रतिधोप ठेठ जहांगीरके दरवार तक जा पहुंचा। हीरविजय सूरिके शिष्योंमेंसे कईयोंके साथ जहांगीरका बचपनसे ही काफी परिचय था और वह अपने स्वर्गस्थ पिताकी, इन धर्मोपदेशकोंके साथवाली नीतिका यथोचित पालन भी करना चाहता । इस लिये उसने जब यह सुना कि हीरविजय सूरिके शिष्य, आपसमें अनबन हो जानेके कारण परस्पर एक दूसरेके विपक्षी बन रहे हैं और जिन विजयदेव सूरिको, हीरविजय सूरिके पट्टधर विजयसेन सूरिने अपना उत्तरा- धिकारी बनाया है उसके बारेमें कई शिष्य-प्रशिष्य अपना विरोध व्यक्त कर रहे हैं; तब उसने सोचा कि देखना चाहिए कि यह विजयदेव सूरि कौन हैं और कैसे हैं ? । नियमानुसार उसने अपना फरमान मेज कर इन सूरिको अपने दरवारमें बुलवाये । जहांगीर उस समय मालवेके मांडू शहरमें था और विजयदेव सूरि खंभातमें चातुर्मास रहे हुए थे। बादशाहकी आज्ञा आते ही सूरिजी मांडूं की ओर चलदिये और आश्विन सुदि १४ के दिन वहां पहुंच कर वादशाहसे मिले । जहांगीर इनकी विद्वत्ता, तेजस्विता और क्रियानिष्टा को देख कर बहुत प्रसन्न हुआ; और इनके विपक्षियोंने जो जो बातें, इनके विषयमें उसके सामने कही थीं उनका इनमें ।वपरीतभाव जान कर, उसने इनको खूब सत्कृत किया और यह जाहिर किया कि-हीरविजय सूरिके ये ही यथार्थ उत्तराधिकारी हैं; और इस लिये इनको जहांगीरी महातपाकी उपाधि दे कर उस गच्छके सचे अधिनायक प्रमाणित किये। इस प्रकार, यद्यपि इन्हीं के गुरुभ्राता आदि कहे जानेवाले कितनेएक यतिजनों द्वारा इनके ऐकाधिपत्यमें कुछ विक्षेप उपस्थित किया गया और गच्छवासी यतिजन दो-तीन पक्षोंमें विभक्त हो गये; तो भी तत्कालीन जैन समाजमें इनका प्रभाव सर्वाधिक रहा और ये सबसे अधिक ख्यातिलाम करते रहे । वादशाह जहांगीर के सिवा, मेवाडपति राणा जगत्सिंह, जाम- नगराधीश टाखा जाम, ईडरनरेश राय कल्याणमल आदि बहुतसे राजा-महाराजा भी इनका खूब आदर-सत्कार करते थे। जैन समाजके तो हजारों ही बडे बडे श्रीमान् और सत्तावान् श्रावकगण इनके परम भक्त थे । ये बडे बुद्धिमान और प्रभावशाली तो थे ही, सायमें क्रियावान् भी रे थे। छठ, अट्टम आदि उपवास तथा आयंबिल, निवी आदिकी तपस्या ये निरंतर किया करते थे । भोजन जिस दिन करते उस दिन भी प्रायः एक ही वक्त करते । इन्होंने अपनी सारी उम्र में,२ शिष्योंको आचार्य बनाये, २५ शिप्योंको उपाध्याय पद दिये और ५०० को पंडित पद दिये । इनके निजके हायसे २०० शिष्य दीक्षित हुए और १०० साध्वीयां दीक्षित हुई । सब मिला कर २५०० यति-साधु इनके आज्ञानुवर्ती थे और ७००००० (सात लाख) श्रावक-श्राविकाओंका विशाल समूह इनकी उपासना करता था। इनके उपदेशसे सेंकडों ही नये जैन मन्दिर बने, और पुराने सुरक्षित हुए । हजारों जिन मूर्तियोंकी इन्होंने प्रतिष्ठा की । जहां जहां ये गये यहां वहां श्रावक लोकोंने जैनधर्मकी प्रभावना करनेके लिये संघयात्रा, प्रतिष्टामहोत्सव, साधर्मिकवात्सल्य और दान-पुण्य आदि अनेकानेक सत्कृत्य कर लाखों-करोडों रूपये खर्च किये। अपने गच्छनायक गुरु विजयसेन सूरिकी मृत्युके बाद कोई ४०-४१ वर्ष तक ये इस प्रकार अपने संघका शासन करते रहे । पहले इन्होंने अपने कनकविजय नामक सुयोग्य शिष्यको, पाटणमें, सं० १६८१ में आचार्यपद देकर विजयसिंह सूरिके नामसे उद्घोषित कर उन्हें अपना उत्तरधिकारी निश्चित किया था; परंतु दुर्भाग्यवश इनके जीवितकाल-ही-में, सं० १७०९ में उनका स्वर्गवास हो गया। इससे फिर, वीरविजय नामक एक दूसरे योग्य शिष्यको, सं० १७१० में, गन्धार चन्दरमें रहते हुए नया आचार्यपद देकर विजयप्रभके नामसे उनको अपना सर्वाधिकारित्व समर्पण किया। इनका आज्ञानुवर्ती सारा जैन समुदाय, देवसूरसंघके नामसे प्रसिद्ध हुआ और आज भी यह नाम जहां तहां प्रचलित है। सं० १७१३ में, उसी ऊना नगरमें, जहां इनके प्रगुरु हीरविजय सूरिका स्वर्गवास हुआ था, वहां इनका भी स्वर्गवास हुआ और उसी जगद्गुरुके समाधिस्थानके पास श्रायकोंने इनका भी पमित्र समाधिस्थान बनाया । - " ·४ देवानन्दमहाकाव्य । इस प्रकार इन सूरिके जीवन-वृत्तान्तके साथ . संबंध रखनेवाला इतिहास वडा विस्तृत है और वह तत्कालीन जैन समाजकी परिस्थितिका ज्ञान कराने में बहुत ही अधिक महत्त्व रखता है । इनके जीवनका विस्तृत वर्णन जिसमें दिया गया है वह विजयदेवमाहात्म्य नामका संस्कृत ग्रंथ है । इस ग्रंथको हमने कोई १०-१२ वर्ष पहले सम्पादित कर जैनसाहित्यसंशोधक-ग्रन्थमालामें प्रकाशित किया था। उसकी छोटीसी भूमिकामें उस समय हमने लिखा था कि- 'यह विजयदेवमाहात्म्य १७ वीं शताब्दीके जैन धर्मके इतिहासकी दृष्टिसे एक बहुत ही महत्त्वका ग्रन्थ है। जैन आचा- यों में विजयदेव सूरिको अन्तिम प्रभावशाली आचार्य गिन सकते हैं । इनके समयमें जैन यतिसमुदाय और श्रावकवर्गमें बहुत घटनायें घटी और क्रान्तियां हुई। धार्मिक और सामाजिक परिस्थितिके अवलोकनकी दृष्टिसे इन घटनाओंका इतिहास बहुत ही रोचक और सूचक है। इसलिये यह सारा इतिहास इस ग्रन्थके-विजयदेव माहात्म्यके- दूसरे भागके रूपमें प्रकट करनेका विचार रखा है।'.. इत्यादि । हमारा वह विचार अभीतक सफल नहीं हुआ; सम्भव है वह कार्य इसी ग्रन्थमालाके लिये निर्धारित हुआ हो । उक्त विजयदेवमाहात्म्य अब प्रायः अप्राप्यसा हो गया है। इच्छा है कि उसकी पुनरावृत्ति की जाय और उसके साथका यह सारा इतिहास खूव विस्तारके साथ लिखा जाय । प्रस्तुत देवानन्द महाकाव्यमें जो इन सूरिका चरित-वर्णन है वह तो बहुत ही संक्षिप्त है । यह तो एक चमत्कृति वतलानेवाला अलंकारमय काव्य है,-वर्णनात्मक चरित्र ग्रंय नहीं;-इसलिये इसमें विस्तृत वर्णनकी कोई गुंजाईश भी नहीं है और अपेक्षा भी नहीं है । इसका उद्दिष्ट रस तो कवित्व है। तो भी काव्यकारने सूरिजीके जीवनकी प्रधान प्रधान घटनाओंका संक्षिप्त सूचन ठीक ठीक कर दिया है। इसके सम्पादक सुहृदर पं० श्रीवेचरदासजीने अपनी प्रस्तावनाके साथ इस काव्यका जो परिचय और सरल सार दिया है उससे संस्कृत नहीं जाननेवाला जिज्ञासुवर्ग भी काव्यका आशय ठीक समझ सकेगा और अपनी जिज्ञासा-तृप्ति कर सकेगा । जो संस्कृतज्ञ हैं उनको तो इसके पाठमें विशिष्ट आनन्द प्राप्त होगा ही। अने कान्त विहार शान्तिनगर, अहमदावाद । 'कार्तिकशुक्ला १५, सं० १९९४ जिनविजय। 4 ·॥ प्रस्तावना॥ . . ६१. देवानन्दमहाकाव्यके संपादनका साधन प्रस्तुत देवानन्द महाकाव्यका संपादन करने में हमें मात्र एक ही प्रति प्राप्त हुई है, और वह प्रति खुद प्रन्थकारके 'निजी अक्षरसे लिखित प्रथम प्रतिके ऊपरसे लिखी हूई मालूम होती है। ग्रन्थकार देवानन्दकी अंतिम प्रशस्तिमें लिखते हैं कि- "गोपालगिरिदुर्गेऽस्य लेखनं लेखनन्दनम् । वाचकैमघविजयैः कृतं सुकृतहेतवे" ॥ अर्थात्-वाचक मेघविजयजीने प्रस्तुत ग्रन्थका लेखन गवालियरमें किया है। उपयुक्त प्रस्तुत प्रति, ग्रन्थकार लिखित प्रथम आदर्शके आधारसे लिखी होने पर भी प्रतिमें कहीं कहीं अशुद्धियां रह गई हैं, जिसका सूचन संपादकीय टिप्पणमें किया गया है। प्रतिके पत्र सव मिलाकर ४६ हैं। प्रत्येक पन्नमें ११-१२ पतियां हैं और प्रत्येक पलिमे ३५-३,७ अक्षर हैं। आजुबाजु और ऊपरके हांसियेमें ग्रन्थकारकृत टिप्पणीयां मी लिखी गई हैं। प्रतिमें प्रायः सर्वत्र पदच्छेद किया गया है । संधिद्वारा अदृश्यताको पाये हुए इ, ई, उ, ऊ वगैरह स्वरोंको मी खास खास चिन्होंसे बताये हैं। टिप्पणीमें कई जगह कोशोंके नामों का भी उल्लेख किया गया है। उल्लिखित कोशोंके स्थल शोध कर हमने उसके कांड पृष्ठ आदि भी दे दिये हैं। कई जगह व्याकरणके सूत्रोंका भी उल्लेख आता है। वे सूत्रादि कौनसे व्याकरणके हैं यह बात भी टिप्पणीयोमें हमने यथाप्राप्त वताई है। प्रति, अभीतक अच्छी हालतमें है। प्रतिकी दीर्घता लगभग १३ अंगुल है और पृथुता ६-७ अंगुल है । यद्यपि ग्रन्थका संपादन चडी सावधानीसे किया गया है फिर भी यदि कोई अशुद्धियां दृष्टिगोचर हों तो विज्ञ पाठक उन्हें सूचित करने की कृपा करें। संवत् १७५५ में श्रीमेरुविजयजीके शिष्य श्रीसुन्दरविजयजीने प्रस्तुत ग्रन्थकी लिपि कराई थी। यह उल्लेख देवानन्द महाकाव्यकी अंतिम प्रशस्तिमें है-- "शरेन्द्रियाद्रीन्दुमितेऽत्र वर्षे चालीलिखत् काव्यमिदं सुशिष्यः। श्रीमेरुशब्दाद् विजयज्ञराजां श्रीसुन्दरादिर्विजयाभिधानः" ।। -अंतिम प्रशस्ति । कवि श्रीमेघविजयजीके जीवन-परिचयके विपयमें लिखनेके लिए अधिकाधिक साधन हमें श्रीमान् मोहनलाल दुलीचंद देशाई वी. ए. एल् एल् वी. द्वारा प्राप्त हुए हैं; एतदर्थ श्रीदेशाईजी धन्यवादाई है। हमने आजसे कोई २३ वर्ष पहले श्रीमेघविजयजीके संबंधमें एक लेख जैनशासन समाचार पत्रमें प्रकट किया था उसका उपयोग मी प्रस्तुत प्रस्तावनामें किया गया है। ६२. काव्यकारका परिचय इस देवानंद महाकाव्यके प्रणेता उपाध्याय मेघविजयजी है । उनके जीवनका समस्त वृत्तांत तो उपलब्ध नहीं है अर्थात् उनके माता-पिता, मूल निवासस्थान, मूल नाम, साधु होनेके याद उनका विहारक्षेत्र, उनके विशिष्ट उपासक इत्यादिका वृत्तांत जाननेका कोई साधन नहीं है । परंतु साधुदशाका जो कुछ थोडा बहुत वृत्तांत प्राप्त होता है वह उनकी निजकी कृतियोमेसे है और इस प्रकार है- उपाध्याय मेघविजयजी श्वेताम्बर जैन संप्रदायानुसारि तपागच्छके यति थे और चे प्रसिद्ध सम्राट अकपरके फल्याणमित्र श्रीहीरविजयररिजीफे संतानमें से थे। उनके दीक्षागुरु पंडित कृपाविजय थे और श्रीविजयदेवरिफे - ·देवानन्दमहाकाव्य । पट्टधर श्रीविजयप्रभसूरिजीने उनको वाचक पदवी देकर उन्हें उपाध्याय बनाये थे । इतनी हकीकत मेघविजयजीके बनाए हुए सव ग्रन्थोंकी अंतिम प्रशस्तिमें मिलती है। ग्रन्थकार श्रीशंखेश्वरपार्श्वनाथके वडे भक्त मालूम होते हैं। यह बात उनकी कृतियोंसे मालूम होती है । अन्यके आरंभमें और ग्रन्थान्तर्गतप्रकरणों में भी उन्होंने जहां तहां ' का निर्देश किया है इससे मालूम होता है कि उनका श्रद्धा- मंत्र है। वीजमूलक है । प्रस्तुत काव्यकी आदिमें शोक नवमेमें 'सिद्धि' शब्दका निर्देश करके ग्रन्थकारने अपने प्रगुरु मुनिसिद्धिविजयजीका भी स्मरण किया है। और यह वात 'सिद्धि' शब्दके टिप्पणमें स्पष्ट भी की है। ग्रन्थकारको श्रीविजयप्रभसूरिके द्वारा उपाध्याय पद मिला था । १७२७ में प्रस्तुत समस्यापूर्तिकी रचना की। १७४७ में मातृकाप्रसादग्रंथका निर्माण किया और १७५७ में चंद्रप्रभा नामक व्याकरणविषयक ग्रंथ बनाया। तथा १७६० में सप्तसंधानमहाकाव्यकी रचना की। इससे ग्रन्थकारका समय १८ वीं शताब्दी में होना निश्चित है। ग्रंथकार व्याकरण- शास्त्र, ज्योतिःशास्त्र और अध्यात्मशास्त्रके अच्छे विद्वान् थे। साहित्य और अलंकारके विद्वान् तो थे ही । उनकी अनेक कृतियोंसे उनका तत्तद्विपयक पांडित्य प्रकट होता है । ग्रन्थकारनिर्मित ग्रंथसूचि इस प्रकार है- १ "जयतु विजयदेवश्रीगुरोः पट्टलक्ष्मी-प्रभुरिह विजयादिः श्रीप्रभः सूरिशक्रः ॥ तत्सेवासक्तचेता अनवरततया प्राप्तलक्ष्मीविशिष्य शिष्यः श्रीमत्कृयादेविजयपदभृतः सत्कवेर्वाचकश्रीः । मेघः पद्माप्रसादाद् विशदमतिजुषां श्राव्यकाव्यं चकार ॥" -देवानन्दमहाकाव्यप्रशस्ति । "तदनु गणधरालीपूर्वदिग्भानुमाली विजयपदमपूर्व हीरपूर्व दधानः ॥ ६६ ॥ कनकविजयशर्माऽस्यान्तिपत् प्रौढधर्मा शुचितरवरशीलः शीलनामा द्वितीयः । कमलविजयधीरः सिद्धिसंसिद्धितीरस्तदनुज इह रेजे वाचकश्रीशरीरः ॥ ६७ ॥ चारित्रशब्दाद् विजयाभिधानत्रयः सगर्भा धृतशीलधर्माः । एषां विनेयाः कवयः कृपाद्याः पद्याखरूपाः समयाम्बुराशौ ॥ ६८ ॥ तत्पादाम्बुजभृङ्गमेघविजयः०-"। -श्रीशांतिनाथचरित्र । वंशवल्ली- हीरविजय कनकविजय शीलविजय कमलविजय सिद्धिविजय चारित्रविजय कृपाविजय मेघविजय २ देवानन्दमहाकाव्य, सर्ग चतुर्थ-पञ्चम-पष्ट और सप्तमका प्रारंभ। देखो पृ० ३९, ४९, ५७, ६९ । ३ देवानन्दमहाकाव्य, देखो पृ० ५७, ६९ । ४ "स्वसाध्यसिद्धिं श्रयिताऽस्मि निःश्रमम्"। "सिद्धिम् इति च श्रीसिद्धिविजयं श्रयिताऽस्मि।" --देवानन्दमहाकाव्य, पृ० २ टिप्पण १११ ५ "प्राप्तस्फुरद्वाचकख्यातिः श्रीविजयप्रभाख्यभगवत्सूरेस्तपागच्छपात्।" --शांतिनाथचरित्र । ६ "मुनि-नयन-अश्व-इन्दुमिते वर्षे हर्पण सादडीनगरे । ग्रन्थः पूर्णः समजनि विजयदशम्यामिति श्रेयः॥" देवानन्दमहाकाव्यप्रशस्ति। ७ “ओं नमः सिद्धमित्यादेवर्णान्नायस्य वर्णनम् । चक्रे श्रीमेघविजयोपाध्यायो धर्मसाधनम् ॥" "संवत्सरे अश्व-वार्धि-अश्व-भूमिते पोप उज्वले । श्रीधर्मनगरे ग्रन्थः पूर्णश्रियमशिश्रियत्॥" -मातृकाप्रसाद ८ "विजयन्ते ते गुरवः शैल-शर-ऋषि-इन्दुवत्सरे तेषाम् । आदेशाद् देशपतेः स्थितिः कृता राजधान्यन्तः ॥. चातुर्मास्यामस्यां नाम्ना श्रीआगरावराख्यायाम् । नानायोगैरुचितै रचिता चन्द्रप्रभा सुधिया ॥" -चन्द्रप्रभाका प्रांतभाग। ९ "वियद्-रस-मुनि-इन्दूनां प्रमाणात् परिवत्सरे। कृतोऽयमुद्यमः पूर्वाचार्यचर्याप्रतिष्ठितः ॥" –सप्तसंधानमहाकाव्यप्रांतभाग । ।

·प्रस्तावना। - १ देवानन्दमहाकाव्य-रचनासमय सं० १७२७ । यह काव्य मारवाडके सादडी नगरमें बनाया था ऐसा ग्रन्थकारने स्वयं लिखा है और उसकी प्रतिलिपि गवालियरमें स्वयं अन्य- कारने की है, यह भी स्वयं लिखा है। २ मातृकाप्रसाद रचनासमय १७४७ । यह ग्रन्थ अध्यात्मविपयक है। इसमें 'औं नमः सिद्धम्' के वर्णाम्नायपर विवरण किया है और 'आँ' शब्दका रहस्य स्पष्टरूपसे बताया है। प्रस्तुत ग्रंथ धर्मनगर' (धरमपुरी) में बना है ऐसा स्वयं ग्रन्थकारने लिखा है। ३ चन्द्रप्रभा- रचनासमय १७५७ । यह ग्रन्थ व्याकरणका है। हेमचंद्ररचित सिद्धहेमचंद्र नामक व्याकरणको कौमुदीके रूपमें बनाकर प्रस्तुत ग्रंथ बनाया है। इसकी रचना आगरामें हुई थी ऐसा खुद ग्रन्थकारने 'अन्यांतमें कहा है। अन्यका परिमाण आठ हजार श्लोक है। ४ शांतिनाथचरित्र- रचनासमय नहीं लिखा है । इस ग्रन्थमें नैपध काठ्यकी समस्यापूर्ति है । विषय, भगवान् श्रीशांतिनाथजीका जीवन वर्णन है । यह ग्रंथ विजयप्रभमरिक शासनमें बनाया गया था, इससे प्रतीत होता है कि ग्रंथका निर्माण काल १७१० के वादका है। क्यों कि वीरविजयमुनि, १७१० में आचार्य होकर विजयप्रभसूरि यने थे। ५ दिगविजयमहाकाव्य-रचनासमय नहीं ज्ञात हुआ। तो भी इसमें विजयप्रभसूरिका जीवन-वर्णन है, इससे यह ग्रन्थ भी १७१० के वादका ही होना चाहिए । इसमें तेरह सर्ग है; और ग्रन्थकारके बनाए हुए सव काव्योंमें यह सबसे बडा है। ६ सप्तसन्धानमहाकाव्य-रचनासमय १७६० । यह काव्य वडा चमत्कारी है। इसमें एक ही श्लोकमें सात पुरुपोंकी कथा कही गई है । ऋपभदेव, शांतिनाथ, पार्श्वनाथ, नेमिनाथ, महावीर स्वामी, कृष्णचंद्र और रामचंद्र-इन सात महापुरुषोंका जीवन चरित्र इस काव्यके प्रत्येक श्लोकमें वर्णित हैं। ग्रन्थप्रमाण अनुष्टुप् श्लोक ४४२ है। ग्रन्थकार कहते हैं कि-"आचार्य हेमचंद्रका बनाया हुआ सप्तसन्धानकाच्य था परंतु वह अब नहीं मिलता है. इस कारण हमने यह नया बनाया है"। महाकवि धनंजयने द्विसन्धान महाकाव्य बनाया है परंतु द्विसन्धानकाव्यसे यह सप्तसन्धानकाव्य विशेप चमत्कृतिपूर्ण है । १ "मुनि-नयन-अश्व-इन्दुमिते वर्षे हर्षेण सादहीनगरे। प्रन्यः पूर्णः समजनि विजयदशम्यामिति श्रेयः"॥-देवानन्दमहाकाय्य,प्रान्तप्रशस्ति । २ देखो सातवां टिप्पण। ३ देसो भाठवां टिप्पण। । नेपधकान्यकी उक्त समस्यापूर्तिका नमूना इस प्रकार है- "नियामनिव्यफमनोऽनुरक्तता विशालसालत्रितयश्रिया स्फुटा । तया पभासे स जगत्रयीविमुज्वलत्प्रतापावलिकीर्तिमण्डलः" ॥ १॥ -शांतिनायवरिन, प्रारम्भिक टोक । "गच्छाधीश्वरहीरहीरविजयात्राये निकाये धियां प्रेयः श्रीविजयप्रमाख्यमुगुरोः श्रीमत्तपास्ये गणे। शिष्यः प्राशमणेः फुपादिविजयस्साशास्यमानाप्रणीचके वाचकनाममेघविजयः शयां समस्यामिमाम्"।-शांतिनाथचरित्र, प्रविसर्गप्रान्तप्रति । ५ देशो नवम टिप्पण। ६ "सूत्रतः सूनिता प्रन्ये द्विषत्वारिंशदन्विता । चतुःभावीह काय्यानां सप्तसन्धाननामनि" ॥ ७ "श्रीहेमचन्द्रसूरीशः सप्तगन्धानमादिमम् । रचितं तदलाने तु सादिदं तुटये सताम्" | आप्तसंधानमहामायातमाग । - ·. देवानन्दमहाकाव्य । ७ मेघदूतसमस्यालेख - रचनासमय अज्ञात । यह काव्य मेघदूतकी समस्यापूर्तिरूप हो कर, एक पत्र- रूप है। कविने भाद्रपद शुदि पांचमके वाद यह पत्र अपने आचार्य श्रीविजयग्रम- सूरि, जो उस समय देवपाटणमें स्थित थे, उनको लिखा था । इससे इसका समय भी १७१० के वादका ही है । मेघदूतसमस्यालेखके अंतमें लिखा है कि विजयदेव गुरुकी भक्तिके लिए माघकी समस्यापूर्ति द्वारा उनकी प्रशंसा की और विजयप्रभ प्रभुकी भक्तिके लिए मेघदूतकी समस्यापूर्ति द्वारा उनकी प्रशंसा की। इस कथनमें ग्रंथकारने अपनी दो कृतियोंका जो अनुक्रम बताया है उससे यह ज्ञात होता है कि पूर्व माघसमस्यापूर्ति बनी और पीछे मेघदूतसमस्यापूर्ति । यह अनुमान सच हो तो मेघदूतकी समस्यापूर्ति १७२७ के पीछे बनी है । ८ विजयदेवमाहात्म्यविवरण - रचनासमय अज्ञात । परंतु उस ग्रंथकी लिपि सं० १७०९ में हुई है इससे मालूम होता है कि मूल ग्रंथ उसके पहिले बना हो और विवरण, मूलग्रंथके साथ वा पीछे वना हो । मूल ग्रंथ वृहत्खरतरगच्छीय श्रीजिनराजमूरिसंतानीय श्रीज्ञानविमलशिष्य श्रीवल्लभोपाध्यायने बनाया है । उसमें मुख्य विषय श्रीविजयदेवमूरिजीके जीवनका सविस्तर-वर्णन है । उपाध्याय मेघविजयजीने तो इस मूल ग्रंथका विवरण किया है-याने कठिन शब्दोंका अर्थस्फोट किया है। इस ग्रंथसे प्रतीत होता है कि उस समय खरतरगच्छ और तपागच्छके यति-मुनियोंमें गुणप्रेमके साथ विशालभाव था । यह भाव आज कल तो खास अनुकरणीय है। ९ वर्षप्रवोध - रचनासमय अज्ञात । परंतु ग्रन्थके प्रांतभागकी प्रशस्तिमें विजयप्रभसूरिके पट्टधर विजय- रतसूरिकी शासनधुरामें यह ग्रन्थ वना है ऐसा स्वयं ग्रन्थकारने लिखा है। इससे प्रतीत होता है कि 'वर्पप्रवोध' की रचना १७३२ के बाद की है। ग्रन्थमें तेरह अधिकार है और उनमें ग्रह, शकुन, वर्षफल इत्यादिकका अच्छा विवेचन - X X x १ "माधकाव्यं देवगुरोर्मेघदूतं प्रभप्रभोः । समस्याथ समस्यार्थ निर्ममे मेघपण्डितः ॥" -मेघदूतसमस्यालेख, प्रांतभाग । २ श्रीवल्लभोपाध्यायकृतविजयदेवमाहात्म्यके अंतभागके श्लोक- "यदन्यगच्छप्रभवः कविः किं मुत्त्वा स्वसूरिं तपगच्छसूरेः । कथं चरित्रं कुरुते पवित्रं शकेयमार्न कदापि कार्या ॥ २०० ॥ आत्मार्थसिद्धिः किल कस्य नेष्टा सा तु स्तुतैरेव महात्मनां स्यात् । आभाणकोऽपि प्रथितोऽस्ति लोके गङ्गा हि कस्यापि न पैतृकीयम् ॥२०१॥ तस्माद् मया केवलमर्थसिध्यै जिह्वापवित्रीकरणाय यद्वा । इति स्तुतः श्रीविजयादिदेवः सूरिः समं श्रीविजयादिसिंहैः ॥ २०२ ॥ जीयाचिरं स्ताद् मम सौख्यलक्ष्म्यै श्रीवल्लभः पाठक इत्यपाठीत् ॥ २०३ ॥ इति श्रीबृहत्खरतरगच्छीयश्रीजिनराजसूरिसंतानीयपाठकश्रीज्ञानविमलशिष्यश्रीवल्लभोपाध्यायविरचिते." ॥ इत्यादि । लिपिकारलिखितपुप्पिका- "लिखितोऽयं ग्रन्थः पण्डितश्री५श्रीरङ्गसोमगणिशिष्यमुनिसोमगणिना। सं० १७०९ वर्षे चैत्रमासे कृष्णपक्षे एकादशीतिथौ बुधो लिखितं श्रीराजनगरतपागच्छाधिराज भ० श्रीविजयदेवसूरीश्वरविजयराज्ये”। -विजयदेवमाहात्म्य, सर्ग १९, पृ० १२६-१२७ । ३ "श्रीमत्तपागणविभुः प्रसरत्प्रभावः प्रद्योतते विजयतः प्रभनामसूरिः। तत्पट्टपद्मतरणिविजयादिरत्नः खामी गणस्य महसा विजितधुरत्नः ॥ तच्छासने जयति विश्वविभासनेऽभूद् विद्वान् कृपादिविजयो दिविजन्मसेव्यः । शिष्योऽस्य मेघविजयाह्वयवाचकोऽसौ ग्रन्थः कृतः सुकृतलाभकृतेऽत्र तेन ॥" .

·प्रस्तावना। ९ किया है। ग्रन्थकारने उक्त ग्रंथका संबंध 'स्थानांग' नामक तीसरे अंगसे बताया है। यह ग्रंथ संस्कृत प्राकृत दोनों भापाओंमें मिश्नित है। १० युक्तिप्रबोध नाटक, ११ हस्तसंजीवन और उसकी वृत्ति (रेखाशाख) १२ उदयदीपिका (प्रश्न निकालनेकी पद्धति), १३ पंचाख्यान, १४ वीसायंत्रविधि, १५ अहंगीता (तत्त्वगीता'), १६ पंच- मीकथा, १७ लघुत्रिपष्टिशलाकाचरित्र-इत्यादि और भी अनेक ग्रंथ मेघविजयजी उपाध्यायके वनाए हुए हैं। इसके उपरांत गुजराती भाषामें भी उनकी कितनी एक रचनाएं विद्यमान हैं। १ स्वाध्याय जैनशासन' दीपक, २ स्वाध्याय जैनधरमदीपक, ३ स्वाध्याय आहारगवेपणा ये तीन सज्झायें कविराज श्रीमेघविजयजीने बनाई है । 'विजयदेवनिर्वाण रास' भी इनकी एक गुजराती कृति है। इससे ग्रन्थकारकी मातृभाषाभक्ति प्रतीत होती है। ग्रन्थकारका एक स्वहस्तलिखित पत्र भी विद्यमान है और वह पत्र ग्रन्थकारने सं० १७६० भादरवा शुदि० १ को गवालियरसे अपने शिष्य मुनि सुंदरविजय जो जिहानाबाद (दिल्ली) नगरमें चातुर्मास थे उन पर लिखा हुआ है। इस प्रकार ग्रंथकारका अनेक विपयोंमें प्रकांड पांडित्य प्रकट होता है। प्रस्तुत ग्रंथ, श्रीसिंघीजैनग्रन्थमालामें मेरे द्वारा संपादित होकर प्रकट होता है, इसके लिए में आचार्य श्रीजिनविजयजीका और ग्रंथमालाके प्राणरूप श्रीमान् वहादूरसिंहजी सिंघीका ऋणी हूं । आशा करता हूं कि इस प्रकार और मी श्रीसिंघीजैनग्रंथमालामें नवीन नवीन ग्रंथोंका संपादन कर श्रुतज्ञानकी उपासनाका भागी वनूं । अमदावाद भारतीनिवास वेचरदास। नं. १२, . १ उदयदीपिकाके प्रारंभका भाग- "नत्वाईन्तं पार्थमाखदूपं शहेश्वरस्थितम् । श्रीश्राद्धमदनाद सिंहे धर्मलाभः प्रतन्यते ॥१॥ श्रीकेशवकृतार्चस्य श्रीपार्श्वस्य प्रभावतः। प्रभासमाजनानन्दहेतुरबास्तु वस्तुतः ॥ २॥ कृपामूलेऽहतां धर्मे श्रीमेघविजयोदयः । गवां रसमसारेण भूयाद् जीवनसम्पदे" ॥ ३ ॥ २अन्तभाग- "श्रीमेघविजयः प्राप्तोपाध्यायपदविश्रुतः । भूविश्वत्यादिकाव्यस्य व्याख्यानं चकवानिदम्"। ३ "इतोऽधिक क्रियन मातृकाया व्याख्यानमादेशि मया वितत्य । श्रीतत्त्वगीताहितसत्प्रतीताध्यायेषु सध्येयधियोत्तरेषु" ॥ -मातृकाप्रसाद । ४ श्रीमेघविजयजीकी गूजराती भाषाका नमूनाः- "इम जैन धरम शुद्ध जाणो नाणउ संका तेहनी, धुरि भले भणतां शास्त्र गणतां शुद्ध मति हुइ जेहनी । तपगच्छनायक मुगुणप्राहक श्रीविजयप्रभगणधरो, तस पधारी ब्रह्मचारी विजयरमसूरीसरो॥ तस माण नित्य प्रमाण रासि कवि कृपाविजया तणउ । कहे सीस वाचक मेघविजया सेवक वाणी सवि भणउ।" -स्वाध्याय जनशासनदीपक । ५ पनका अंतिम भाग- "श्राद्ध सर्वनै मिहुं पारई धर्मलाम कहवो । चलता टेरा सविशेष समाचारई लिसवा । अत्र जलद चारु छ । गोहु दोद मण । चिणा ने छ । मुगाल छई। साता मानयो। संवत १७५६ माद मुदि ११ पत्रका आदि भाग- "अन शर्म कर्म एई । तत्रनो ताहरो टेग धावण सुदि १२ नो लिख्यो टेरा भाव्यउ । समाचार जाण्या। तथा क्षेत्र भाषी लिख्यं से तो फाल एहवो ज छ । सर्वत्र क्षेत्र दुर्भिक्षरूप थया छे । पनग व्याप्त छ । तेणे जिम निम निर्वाह करको ॥" -यह पत्र सारा गयमें है।

·देवानन्दमहाकाव्य । । ६३. देवानन्द महाकाव्यकी समस्यापूर्तिका परिचय प्रस्तुत सप्तसर्गात्मक महाकाव्य, माघकी समस्यापूर्तिरूप है। समस्यापूर्ति वा पादपूर्तिका स्वरूप इस प्रकार है-"या समासार्था पूरणीयार्था कविशक्तिपरीक्षणार्थम् अपूर्णतयैव पठ्यमानार्थी वा सा समस्या"-अमरकोश- टीका प्रथमकाण्ड, शब्दादिवर्ग श्लो० ७; अथवा "भिन्नाभिप्रायस्य श्लोकादेः तदीयत्वेन प्रत्यभिज्ञायमानानां भागानां स्वकृतेन परकृतेन वा भागान्तरेण समसनं सन्धानं समस्या"-माधवी, शब्दकल्पद्रुमकोश । अर्थात्-कविकी शक्तिके परीक्षणार्थ जिसका अर्थ पूरणीय है ऐसा पाद वा पादोंका उच्चारण, जिसको सुनकर प्रतिभाशाली कवि पूरणीय अर्थको पूरा कर देवें । अथवा जिसका अभिप्राय भिन्न भिन्न है ऐसे श्लोकादिकका अपनी वा परकी कृतिसे सन्धान करना याने भिन्न भिन्न अभिप्रायवाले अपूर्ण श्लोकको अपने अभिप्रायसे संगतरीतिसे पूरा करनेका नाम समस्यापूर्ति वा पादपूर्ति है। माघकी पादपूर्तिरूप प्रस्तुत देवानंदमहाकाव्यमें समस्यापूर्तिका उक्त लक्षण ठीक ठीक घटमान है । काव्यकार उपाध्याय मेघविजयजी प्रस्तुत समस्यापूर्ति में सर्वथा सफल हुए हैं इतना ही नहीं किन्तु इस समस्यापूर्तिमें उनकी नवनवार्थशालिनी प्रकांड सर्वतोमुखी प्रतिभाका भी पता चलता है। माघका मुख्य विषय कृष्णवासुदेवकृत शिशुपाल-वध है और प्रस्तुत काव्यका नायक वासुदेव कुमार-जो पीछेसे विजयदेवसूरि बनता है-है। माघके और देवानंदकाव्यके नायक वासुदेवपदाङ्कित है । कृष्णवासुदेवको दिल्ली जाना पडता है इसी तरह हमारे चरित्र नायकको भी जहांगीर बादशाहके पास दिल्ली जाना पड़ा है और कृष्णवासुदेवने रैवतक पर्वतके दर्शन किये थे इसी प्रकार हमारे चरित्रनायक भी तीर्थयात्राके लिए रैवतकगिरिको गए थे। इस प्रकार माघके नायकमें और प्रस्तुत कान्यके नायकमें थोडा बहुत साम्य है। प्रस्तुत समस्यापूर्तिमें माघके सात साँका ही संबंध है। समस्यापूर्तिके लिए माधके श्लोकका अंतिम चरण-चतुर्थ चरण-अधिकतासे लिया गया है और कहीं कहीं आद्य चरण, द्वितीय चरण और तृतीय चरण भी उपयोगमें लाया गया है । संपादककृत टिप्पणोमें यह बताया गया है कि प्रस्तुत समस्यापूर्तिरूप काव्यमें कहां माघका प्रथम चरण है, कहां द्वितीय, तृतीय और चतुर्थ चरण है; और साथमें माघके श्लोकका पाठभेद भी दर्शाया गया है । विसर्ग, अनुस्वार, पृथक्पद, समस्तपद, विभक्तिके वचनका भेद, क्रियापदभेद, 'श' 'स' 'न' 'च' का भेद, अत्यंत सहश समानार्थक शब्दका निक्षेप, समानार्थक शब्दका न्यास, संधिभेद, शब्दस्थानभेद, लिपिकारभेद-इत्यादि पर उक्त पाठभेद निर्भर है, और संपादकीय टिप्पणोमें जहां जहां वैसा पाठभेद हुआ है यह सव माघके श्लोकोंका प्रमाण देकर स्पष्टतया बताया गया है। समस्यापूर्ति भी पद्मवंधादिकी तरह एक प्रकारका चित्र-आश्चर्यकर-काव्य है; इसी कारणसे उसमें विसर्ग, अनुस्वारका अधिक महत्त्व नहीं, माघमें कहीं 'ललनाः' पाठ हो और इसमें 'ललना' पाठ हो इससे समस्यापूर्तिकी लेश भी क्षति नहीं। माघमें कहीं 'दिवम्' पाठ हो और यहांपर 'दिव' पाठ हो तव भी समस्यापूर्तिमें कमी नहीं आ सकती । समस्यापूर्तिमें पूरणीय चरणके शब्दोंको नहीं बदलकर अर्थकी पूर्ति करनी होती है। कहीं कहीं 'सुति'के स्थानमें 'च्युति', 'हव्यवह' के स्थानमें 'हव्यभुज' 'पयोज' के स्थानमें 'सरोज' इस प्रकारका परिवर्तन प्रस्तुत समस्यापूर्तिमें आया है परंतु यह परिवर्तन समस्याकारका खुदका किया हुआ है वा माघके ही पाठांतर है यह निश्चय नहीं हो सकता । और इस प्रकारका कचित् कचित् परि- वर्तन समस्याकारका हो, तव भी समस्यापूर्तिके लिए वाधक नहीं, क्यों कि जहां सर्गोंके सर्गों तक समस्यापूर्ति चलती हो वहां इतना परिवर्तन अवश्य हो जाता है। प्रस्तुत समस्यापूर्तिमें खास खूबी यह है कि माघके चरणोंका नया ही अर्थ समस्याकारने निकाला है। अर्थकी यह खूवी काव्यकारने अपनी टिप्पनीमें दी है। माघमें जहां जहां श्लोकके प्रथम, द्वितीय, तृतीय और. चतुर्थ चरणमें यमक है . वहां वहां समस्याकारने यमक रखकर बड़ी चातुरीसे अर्थानुसंधान क्रिया है। जैसी चमत्कृति माघमें हैं ऐसी ही चमत्कृति प्रस्तुत काव्यमें हैं। समस्याकारका मुख्य उद्देश कविताके द्वारा गुरुभक्तिको प्रगट करनेका है। इसी कारणसे प्रस्तुत काव्यमें नायकका संपूर्ण चरित्र सविस्तर नहीं वताकर ....

·: संक्षिप्त सारार्थ। - मात्र मोटी मोटी बातें दिखलाई हैं और अपनी सारी प्रतिभा समस्यापूर्तिके कार्य में लगाकर काव्यजगतमें चमत्कृति पैदा कर गुरुकी महिमा वढाई है। काव्यकारने और भी प्रसिद्ध प्रसिद्ध काव्योंकी समस्यापूर्ति बनाई है इससे उनकी प्रतिभापूर्ण कवित्वशक्तिका पता चलता है । कविकुलकिरीट कालिदासके मेघदूतकी और श्रीहर्षरचित नेपध कान्यकी भी समस्यापूर्ति काव्यकारने बनाई है। इससे प्रतीत होता है कि काव्यकार एक अद्वितीय सिद्धहस्त समस्या- पूरक थे। काव्यकार एक अद्वितीय कवि होने पर भी कहते हैं कि- "नोद्रेकः कवितामदस्य न पुनः स्पर्धा न साम्यस्पृहा श्रीमन्माघकवेस्तथापि सुगुरोमें भक्तिरेव प्रिया । तस्यां नित्यरतेः सुतेव सुभगा जज्ञे समस्याऽद्भुता सेयं शारदचन्द्रिकेव कृतिनां कुर्याद् दृशामुत्सवम् ॥ माघः सान्निध्यकृद् भूयाद् मल्लिनाथैस्तथैक्ष्यताम्। हास्येन मम दास्येऽस्मिन् यथाशक्त्युपजीविते ॥ अस्या न मधुरा वाचो नालंकारा रसावहाः। पूर्वसङ्गतिरेवास्तु सतां पाणिग्रहश्रिये ॥" अर्थात्-किसी प्रकारके कविताके मदसे प्रस्तुत समस्यापूर्ति नहीं बनाई है । एवं श्रीमान माघकविके साथ हमारी स्पर्धा भी नहीं है, तथा उनके समान होनेका भी हमारा दावा नहीं है । मान हमारे सुगुरुकी भक्तिको प्रस्तुत समस्यापूर्तिसे व्यक्त की है। हमारे प्रस्तुत कार्य में यशःशरीरी माघकवि भी सहाय करें, टीकाकार मल्लिनाथ प्रभृति हमारी तरफ निगाह रक्खें । हमने तो यथाशक्ति यह दास्य कार्य किया है। प्रस्तुत समस्यापूर्तिकी वाणी मधुर नहीं अलंकार भी रसावह नहीं मात्र पूर्वसंगति मात्र है । तो भी गुरुभक्तिप्रदर्शक हमारी यह कृति सज्जनोंके करकमलमें हो ऐसी हमारी मनःकामना है। ये संस्कृत पद्य समस्याकारने देवानन्द महाकाव्यकी अंतिम प्रशस्तिमें दिये हैं। देखिए तो सही, इन पद्योंसे फर्ताकी सरलता, नम्रता, निरमिमानिता और गुरुभक्तिका रस किस प्रकारसे टपक रहा है । वर्तमान कालके मुमुक्षु लोक, कविराज मेघविजयजीके इन गुणोंका अनुकरण करें और काव्यरसके पिपासु गण प्रस्तुत काव्यको पढ कर मायके पढनेका आनन्दानुभवके साथ एक सुप्रसिद्ध जैनाचार्यके वृत्तान्तसे भी परिचित बनें । इति शुभम् । ६४. देवानन्दमहाकाव्यका सरल और संक्षिप्त सारार्थ । [१] सब द्वीपोंमें उत्तम जंबूद्वीप । उसमें गंगानदीसे सुशोभित भारतवर्ष । भारतवर्ष में सर्वोत्तम देश गूजरात । वह समीपवर्ती समुद्रसे सुशोभित है । उसमें विकखर कमलयुक्त अनेक सरोवर हैं । उसके अनेक सेतोंमें संख्यातीत हल रात-दिन चलते रहते हैं । उन खेतोंमें उत्तमोत्तम ईख पकती है । गूजरात देशमें पार्थनाय भगयानका शंखेश्वरनामक अद्भुत तीर्थ है, और दूसरे भी अनेकानेक पवित्र तीथासे वह देश अलंकृत है। गूजरात देशमें गौओंका क्षीर नित्य प्रति झरता रहता है इससे उसका 'गूर्जर' नाम यथार्थ है । इस प्रकार अनेक शोभासे विभूपित गूर्जर देशमें पहाटकी तलद्दष्टिकाके पास इलादुर्ग(इंडर) नामक श्रेष्ट नगर है । उस नगरका राजा नारायण है । नारायणकै पिताका नाम पुंज और पितामहका नाम भाण था । राजा सुप्रसिद्ध राठोड वंशका था । उस नगरमें स्थिर नामका सर्वोत्तम व्यवहारी रहता था। स्थिरके पिताका नाम माधव था । स्थिरकी पनी रूपा थी जो बडी सुरूप और पतियता थी । जब रोहिणी नक्षत्र शुभयोगयुफ था तव विक्रम संवत् १६३४ के पोप गुष्ठ प्रयोदशी रविवारफे शुभ दिन, रूपायाईने एक अद्भुत पुत्रको जन्म दिया। अद्भुतताफे ही कारण पुत्रका नाम वासुदेव रक्सा गया । , "चतुरिंशत्तमे वर्षे पोडशम्य शतम्य हि । पीपे मासे दिवे पक्षे प्रयोदश्यां रिने रखो" ॥-विजयदेवरिमादाम्य, सर्ग १.१८ २ घासफुमार-पिनपद. मा. । - ·१२ देवानन्दमहाकाव्य । [२] वालक वासुदेव युवान हुआ तव माताकी इच्छा उसको विवाहित करनेकी हुई । परंतु, पुत्र तो जैनी दीक्षाको वरना चाहता था। पुत्रके दीक्षा लेनेके विचारको जानकर माताने, पिताने और भाईयोंने उसको खूब समझाया, दीक्षाके दुःख बतलाए और दीक्षा न लेकर गृहस्थ वननेको कहा, परंतु युवक वासुदेव अपने विचारसे लेश भी चलित न हुआ; किंतु मातापितादिकको दीक्षाका परमार्थ समझाकर, अपना विचार सविशेप बढीभूतकर दीक्षाके लिए उसने मातापिताकी संमति प्राप्त की । पुत्रस्नेहसे उसकी माताने भी दीक्षा लेनेका संकल्प किया। पुत्र वासुदेवने दीक्षा लेनेके पूर्व तीर्थयात्राका विचार किया । दीक्षाके लिए गुरुको भी ढूंढना तो था ही। तीर्थयात्राके निमित्तसे वह कार्य अधिक सुकर हो गया। अपने राजाके द्वारा यात्राप्रवासके लिए स्थल-स्थलमें सुप्रबंध करनेके हेतु नगरके राजाकी संमति लेकर स्थिर व्यवहारीका पुत्र वासुदेव तीर्थभ्रमणार्थ चल पडा । उस समय जैन धर्मके महान् आचार्य श्रीविजयसेनसरि राजनगर (अमदावाद) में विराजमान थे । अकवर पादशाहको प्रतिबोध करनेवाले महान् तेजस्वी आचार्य श्रीहीरविजयजीके वे पट्टधर शिष्य थे। तीर्थयात्रा करते करते युवक वासुदेवकुमार, अमदावादमें आ पहुंचा और श्रीविजयसेनसरिजीके उपाश्रयमें गुरुवंदनके लिए गया। गुरुकी उपदेशपूर्ण वाणी सुन कर वासुदेव कुमारने गुरुको कहा कि-"मुजको दीक्षा दीजिए"। वासुदेवकुमारकी सोल्लास विनंती सुन कर गुरुने कहा कि-"वत्स ! तेरे ही निवास स्थलसें तेरेको दीक्षा देना उचित है, अर्थात् तेरी दीक्षाविधि ईडरमें करना समुचित है; परंतु तेरे अत्याग्रहसे तेरी दीक्षाविधि यहांपर-अमदावादमें भी करना अनुचित नहीं । राजनगरके श्रावकोंने मिलकर वासुदेवकुमारका दीक्षोत्सव किया और अमदावादकी हाजापटेलकी पोलमें प्रियालवृक्षके नीचे सकलसंघ-समक्ष श्रीविजयसेनसूरिने युवक वासुदेवको संवत् १६४३ के माघ शुदि दशमीको दीक्षित करके उसका 'विद्याविजय' नाम प्रकट किया। दीक्षोत्सवके समय सारे देशमें अमारि रखनेका प्रबंध हुआ था और दानका प्रवाह अविरत वहता था । अव वासुदेवकुमार नहीं परंतु मुनि विद्याविजय पांच व्रतोंको धारण कर उनका यथाशक्ति पालन करने लगे और शास्त्रोंका अध्ययन करनेके लिए तत्पर हुए। अपने प्रबल प्रयत्नसे मुनि विद्याविजय ज्ञान और क्रिया दोनों मार्गके पारगामी हुए । एक समयकी बात है कि वादशाह अकबरने श्रीविजयसेनसूरिजीको अपने दरवारमें आनेका आमंत्रण भेजा । राधनपुरसे विहार करते हुए सूरिजी लाहोरमें वादशाहके दरवार में पधारे और धर्मके स्वरूपकी चर्चा की । सूरिजीने वादशाहको कहा कि-'दयामय धर्म ही सर्व श्रेयका असाधारण कारण है । उस समय कई ब्राह्मणोंने वादशाहको कहा कि-'हुजूर! खुदाकी बनाई हुई परमपवित्र श्रीगंगा माताजीको ये जैनाचार्य नहीं मानते' । इसका उत्तर देते हुए आचार्यने कहा कि-'राजन् ! ऐसी बात नहीं है। हम जैन लोक गंगाजी को वडी पवित्र मानते हैं और इसी कारण हमारे जैन मंदिरोंकी प्रतिष्ठामें गंगाजलके विना चल ही नहीं सकता' । ऐसा कहकर दरवारमें आए हुए ब्राह्मणोंको आचार्यजीने निरुत्तर कर दिए। फिर आचार्यजी, भूतल पर विहार करने लगे और जैन धर्मके उपदेशका प्रचार करने लगे। १ विजयदेवमाहात्म्यमें श्रीवल्लभोपाध्यायने लिखा है कि-"राजनगरमें अपने पुत्रको और अपनी पत्नीको दीक्षित करानेके लिए स्थिर शेठ खुद आया था और किरायेके मकानमें रहता था" ! "अथ श्यहम्मदावादे स्थिरः श्रेष्ठी समाययौ । पुत्रस्य स्वस्य पन्याश्च दीक्षाप्राहणहेतवे ॥"-सर्ग ५ श्लो० १। २ "पोडशस्य शतस्यास्मिन् त्रिचत्वारिंशवत्सरे । दशम्यां माघशुक्रस्य दीक्षाऽभूद् यस्य सोऽवतात् ॥” सर्ग ५ श्लो० ५२ ! ३-४ विजयदेवमाहात्म्य, सर्ग ६, 'लो. १३-२१ । , .

·संक्षिप्त सारार्थ। ३ - ["बादशाहके आग्रहसे सूरिजीने लाहोरमें दो चातुर्मास किए और बाद अपने गुरु श्रीहीरविजयजीको ऊना- नामक प्राममें रोगग्रस्त जानकर वे लाहोरसे गुरुजीके पास आनेको निकल पडे । गूजरात तरफ आते आते रास्तेमें सादडीमें चोमासा करना पड़ा और वहां ही श्रीविजयसेनसूरिजीने सुना कि श्रीहीरविजयजी गुरु, खर्गको सिधार गए । गुरुजीका स्वर्गगमन मुनकर आचार्यजीको वडी ग्लानि हुई । सादडीसे आचार्यजी पाटण पहुंचे, वहांसे खंभात होकर अमदावादको गए । अमदाबादमें और उसके पास सिकंदरामें श्रीसंघके आग्रहसे आचार्यजीने एक एक चातुर्मास किया । वहांसे लाटापल्ली (लाडोलपुर) में और वहांसे अपने गुरुके निर्वाण स्थल उन्नतपुर (ऊना) में आए । वहांसे विहार करते करते और अनेक ग्राम और नगरोंको अपने सदुपदेशसे पावन करते हुए आचार्यजी सुरतको गए । वहांसे फिर ऊनाको गये। श्रीविजयसेनसूरिजीके एक श्रेष्ठ शिष्य नन्दिविजयमुनि बडे पंडित थे और अनेक भाषाओंके ज्ञाता थे । उस समय दीव वंदर में फिरंगीयोंका राज्य था। वे फिरंगी लोक दुरात्मा थे। उन फिरंगीयोंके गुरु 'पादरी' कहलाते थे। उक्त नन्दिविजय मुनिने अपने कौशलसे फिरंगीयोंको वडे प्रसन्न कर लिये । अतिप्रसन्न होनेसे फिरंगीलोक जिन- धर्ममें भक्ति रखने लगे, जिनप्रवचनको जानने लगे और जैन साधुओंकी सेवामें तत्पर भी रहने लगे । फिरंगीयोंने अपने गुरु पादरीको कहा कि-'जैन मुनियोंको दीववंदर में आनेके लिए निमंत्रण भेजा जाय' 'जैन मुनियोंको देखनेकी तीव्र इच्छा सब फिरंगीयोंमें व्यक्त हुई है। पादरीने श्रीविजयसेनमुरिको दीवचंदरमें आनेके हेतु अपने हायसे पत्र लिख भेजा। परंतु दीवके अग्रणी मुनिभक्त श्रावक मेघजीकी संमति जब तक न मिले तव तक सूरिजी दीवमें जानेको उत्सुक न हुए। क्यों कि उक्त मेघजीश्रावक फिरंगीयोंका वडा प्रियमित्र था और दीवका फिरंगी राजा क्रूर था। इधर पादरीका पत्र पाकर सूरिजी न आए तव मेघजीके कहनेसे फिरंगीयोंके राजाने स्वयं पत्र लिख भेजा और उस पत्रसे सूरिजी दीवको पधारे । आचार्य और फिरंगीयोंके राजाके बीच धर्म-वार्ता हुई, फिरंगीयोंका राजा प्रसन्न हुआ और उसने आदरके साथ जैन मुनियों को दीवमें रहनेकी संमति दी। अव सूरिजीने दीवसे विहार किया और फिरते फिरते वे अमदावादके पास शकंदरामें आ पहुंचे। यहां मार्गशीर्ष शुक्ल पंचमीको मुनि विद्याविजयको पंडित पद दिया।] वाद खंभातके अमणी श्रावक और सोमश्रेष्ठिके बडे भाई श्रीमल्लके आमन्त्रणसे आचार्यजी खंभात आए। श्रीमल्ल वडा धनाढ्य था और गुरुभक्त भी। आचार्यजीने खंभात आकर संवत् १६५७ वैशाख शुदि चोथके दिन अपने प्रिय शिष्य पंडित विद्याविजयको आचार्य-पद दिया और अपनी गद्दीका समर्पण किया । आचार्य-पद देनेके साथ ही विद्याविजयमुनिका नाम विजयदेवमूरि प्रकट हुआ और वे विजयसेनहरिके पट्टधर बने । यही विजय- देवसूरि प्रस्तुत काव्यके नायक है । आचार्यपदके प्रसंग पर खंभातके श्रावक श्रीमल्लने वडा उत्सव किया और उत्सबमें दान भोजन वगैरहके लिए वडा भारी खर्च करके, अपने समानधर्मियोंकी अधिकाधिक सेवा की। पाटणमें सं० १६५८ पोप वदि ६ गुगको श्रीविजयदेवसूरिका वंदना ोत्सव हुआ। उस महोत्सवके खर्चका सारा भार सहस्रवीर श्रावकने अपने पर लिया । कनकविजय और लापण्यविजय यह दो मुनि विजयदेवमूरिके शिष्य थे। एक समयकी बात है कि, जहांगिरशाह बादशाहने चरित्र नायक सूरिजीको अपने दरबार में सादर खुलाए। सूरिजी - [ ]इम कोष्ठकफे अंदरका माग विजयदेवसूरिमाहात्म्यसे लिया गया है। यहां यह माग, गर्ग ६, हो.४५से ११६ श्रीक तक है। कपर, इस मागका सार मात्र दिया गया है। २ "धीमत्पत्तनसहोर निरमाद् पन्दनोलपम् । रामवीर आनन्दाद् यस दप्यम्पयाद् पनात्" ॥ ९ ॥ "पोटास पातस्यास्मिन् पपयायवागरे । पो पोपस कृष्णायां गुरूवारे शमायहे" ॥ ८ ॥-धीविनयदेवरिमापारम्प, गर्ग ॥

·देवानन्दमहाकाव्य । १४ विहार करते हुए दिल्लीको पहुंचे। धर्म-चर्चा और वार्ता-विनोदसे सूरिजीने वादशाहको प्रमोदित किया । सूरिजीकी तपप्रधान उग्र क्रियाओंसे विशेष प्रसन्न होकर बादशाहने सूरिजीको 'महातपा' का विरुद दिया। बादशाहके सन्मानसे सूरिजीके विपक्षी-कुपक्षी लोक श्याममुख हो गये। [३] अब विहार करते करते सूरिजी ईडर को आए । वहाँके राजा कल्याणमल्लने ईडर आए हुग सूरिजीका बडा स्वागत किया और सूरिजीके प्रवेशोत्सवमें भी अग्र भाग लिया। ईडरके चतुर्विध संघमें सर्वत्र आनंदका उल्लास छा गया। ईडरका राजमंत्री सहजू श्रेष्ठी सूरिजीका उपासक था और बडा धनाढ्य था। सहज शाहने सूरिजीके पास आकर भक्तिविनम्र शब्दोमें कहा कि 'गुरुजी ! आपके पधारनेसे आपकी जन्मभूमि धन्य हुई है । आपके पूर्वज बडे धार्मिक थे। गुरुजी! अव आपको मेरी विनंती है कि आप अपने योग्य शिष्यको ईडरमें अपना पट्टधर बनाकर-अर्थात् आचार्यपद देकर ईडरनगरको विशेष धन्य कीजिए। आपके होनहार पट्टधरके आचार्य पदका उत्सव करनेकी मेरी बडी तीव्र भावना है' । सूरिजीने, सहजू शाहकी बात ध्यानपूर्वक सुनी और यथासमय उसकी भावना पूर्ण करनेको कहा । ईडर आनेके पूर्व ही सूरिजीने अपने योग्य शिप्यको पाठक याने उपाध्याय पद, सं० १६७३ माघमासके शुक्ल पक्षमें उत्तम दिन आनेपर, पाटणमें ही दे दिया था । उपाध्याय कनकविजय प्रकांड पंडित थे। उपाध्याय होने के पूर्व ही मुनि कनकविजय अपने गुरुसे चौदह विद्या पढ चूके थे, उपांगसमेत एकादशांगीका अवगाहन कर चुके थे और चौदह पूर्वोका (?) भी अध्ययन कर सारे जैन प्रवचनके पारगामी बन चूके थे। ईडरके पास सावली नामका ग्राम है, वहां जीवहिंसाकी अधिक प्रवृत्तिको देखकर वहांके श्रावक रतसिंह पारखने सूरिजीसे सावली आनेकी विनंती की; और कहा कि-'आपके आने से सावलीमें चलती हुई जीवहिंसा रुक जायगी और जैन धर्मकी महिमा भी होगी । सूरिजी सावली आए और वहांके ठाकुरको प्रतिबोधित कर जीवहिंसाको रुकवा दी। वहांसे फिर सूरिजी ईडरको पधारे। ईडरके नाकरशाहके पुत्र शाह सहजूने आचार्य-पदका बडी धामधूमके साथ उत्सव किया और सूरिजीने अपने शिष्य उपाध्याय श्रीकनकविजयको सं० १६८२ वैशाख शुदि छठके दिन आचार्य-पद देकर अपना पट्टधर बनाया और उसका नाम विजयसिंहमूरि प्रकट किया । अव दोनों सूरिजी महाराज-अर्थात् श्रीविजयदेवसरि और श्रीविजयसिंहमूरि दोनों गुरुशिष्य-ईडरसे विहार करके सीरोहिका (शीरोही) नगरको पहुंचे, तव पुंजा- शाहके पुत्र पोरवाडशिरोमणि शाह तेजपालने वडा प्रवेशोत्सव किया था। शीरोही पहुंचनेके पहले शाह तेजपालकी विनंतीसे सूरिजी आयुकी यात्राके लिए गए, साथमें शाह तेजपालेका संघ भी था । सूरिजीने शीरोहीमें सुखपूर्वक चातुर्मास विताया। उस समय जालोरका मंत्री श्रीजयमल्ल सूरिजीके पास पहुंचा तव सूरिजी विहार योग्य समय होनेपर स्वर्णगिरिको चले। वहांका राजा जालंधरसिंह था। स्वर्णगिरिमें पहुंचने पर राजाने और लोगोंने सूरिजीका बडा आदर किया। उस समयके अधिकाधिक आदर-सत्कारको देखकर श्रीविजदेवसूरिजीको खंभातनगर याद आ गया जहां कि अपने आचार्य-पदका वडा भारी उत्सव हुआ था। इधर ही श्रीविजयसिंहमूरिका वंदनामहोत्सव हुआ अर्थात् श्रीविजयदेवसरिजीने अपने शिष्य श्रीविजयसिंहमूरिको सिंहासनके ऊपर विराजमान करके संघसमक्ष वंदन . १ २ अथास्ति पत्तनं नाम पत्तनं पत्तनोत्तमम् । रत्नयोनि यतो लोकास्तद् ब्रुवन्ति च नापरम्” ॥ ३४॥ “पोडशस्य शतस्याव्दे त्रिसप्ततितमे रमे। माघमासावदातस्य पक्षस्योत्तमवासरे" ॥ ५६ ॥-विजयदेवमाहात्म्य, सर्ग ९ । “अथ शश्वद् गुरोः पार्श्वे सर्वा विद्याश्चतुर्दश । सोपाइँकादशाशीयुक् पूर्वाण्यपि चतुर्दश" ॥ १ ॥-विजयदेवमाहात्म्यसर्ग ९ । ३ “विजयदेवसूरीन्द्रं वसन्तं तत्र सांप्रतम् । प्रणय रत्नसिंहोऽयं श्राद्धो विज्ञपयत्यथ" ॥ ८४ ॥-विजयदेवमाहात्म्य, सर्ग ९ । ४ "व्यवहारी सदाहारीधरेश्वरपुरस्कृतः । तत्र पावित्रभृद्गानः श्रेष्ठी वसति नाकरः" ॥ ६८ ॥-विजयदेवमाहात्म्य, सर्ग:९ । ५ “प्रत्यर्बुदाचलं तीर्थ तेजपालस्ततोऽचलतू । प्रत्यहं वन्दमानोऽमा समायान्तं गणाधिपम्" ॥ २५३ ॥-विजयदेवमाहात्म्य, सर्ग ९ । -- ·संक्षिप्त सारार्थ। , - किया और श्रीविजयसिंहररिजीको सं० १६८४ पौप शुदि छठके रोज वंदन करके संघसमक्ष भट्टारकरूपसे घोपित किया तथा अपना सर्वाधिकारित्व उन्हें समर्पण कर दिया। प्रस्तुत वंदना-महोत्सव निमित्त मंत्री जयमल्लने बढी उदारताके साथ खूब धन खर्च किया, खूब दान दिया और माधर्मिकोंको मिष्टान्न भोजनादिके द्वारा खूब प्रसन्न किए। वहांसे अव सूरिजीने मारवाड देशकी तरफ विहार किया। यहां पर चंद्रशासीय, रुचिशाखीय और हंसशा- खीय मुनियोंने मारवाडमें पधारते हुए सूरिजीका वडा सन्मान किया । सूरिजीके प्रभावसे मारवाडका दुर्भिक्ष नष्ट हुआ, अच्छी वृष्टि हुई, और वह शुष्क प्रदेश भी नदीमातृक हो गया। मारवाडमें घूम कर धर्मका प्रचार करनेके बाद अव सूरिजीका प्रयाण मेवाडदेशकी तरफ हुआ। मेवाडका महाराजा श्रीजगत्सिंह, सूरिजीको वंदन करनेको आया। आचार्यजीने राजा जगत्सिंहको अहिंसाधर्मका बोध दिया और सूरिजीके उस वोधसे उसने मेवाडके बडेसे चडे सरोवर पीछोला और उदयसागरमें मत्स्योंका मारना रोक दिया । मेवाडसे सूरिजी गुजरातदेशमें आए । गुजरातमें दो वर्ष बिताकर सूरिजी विमलाचलकी यात्राके लिए सोरठदेश ( काठीयावाड) तरफ पधारे। वहांसे अज्झाहरपार्श्व- नाथकी यात्राको गए । यहाँसे अपने गुरु श्रीहीरविजयजीकी समाधिके दर्शनार्थ सूरिजी उन्नतपुर (ऊना) गामको गए । सूरिजीके वंदनके लिए दीवयंदरसे बहुत लोग ऊनाको आए । ऊनामें चातुर्मास पूरा करके सूरिजीने देवप- त्तन तरफ विहार किया। वीरविजय नामक मुनि सूरिजीका विशेप रीतिसे उपासक था और उसमें सद्गुणोंका आविर्भाव देख कर उसके प्रति सूरिजीका अधिक प्रेम रहता था । देवपत्तनसे सूरिजी गिरनारकी यात्राको गए । [४] बड़ी श्रद्धा और भक्तिसे सूरिजीने रेवतक तीर्थका दर्शन किया। गिरनारसे सूरिजी जामवंशीय देवराजके नवानगरको पधारे। वहांसे सूरिजी सिद्धाचलकी यात्राको पधारे। सिद्धाचलकी यात्रा करके सूरिजीने दक्षिणदेश तरफ जानेके संकल्पसे सूरत तरफ विहार किया। सूरतमें आनेके बाद वहांके राजभवन में सागरपक्षी- योंके साथ सूरिजीने शास्त्रार्थ किया और विजयश्री प्राप्त की। सूरतमें शास्त्रार्थ में प्राप्त विजयश्रीका स्मारक भी बना । एक ऐसा. स्थान बना जहां सूरिजी और उनके परिवारके ही यतिगण ठहर सकते हैं और अन्य कोई वहां नहीं ठहर सकता। यह ही स्थान उक्त विजयका स्मारक था। सूरिजीने मरतको छोडकर अव दक्षिण तरफ विहार किया । मार्गमें कई भक्त.श्रावक-श्राविकएं भी सेवाके लिए साथ चलती थीं। उनमें चतुरांचाई प्रमुख अनेक श्राविकाएं सूरि- जीकी बहुत भक्तिमती थीं । विहार करते करते सूरिजी वगलांणा(बागलाण)के पास पहुंचे। वागलाण पर्वतकी चोटी पर वसा था । वहां शाहजादा औरंगजेबका शासन था । वहाँसे सूरिजीने शाहपुर जाकर उसके उपयनमें चातुर्मास किया। शाहजादेने सूरिजीका वडा गौरव किया और अपने शासित प्रदेशमें जीवरक्षाके लिए पकी व्यवस्था की । अव सूरिजी संघके साथ तीर्याटनके लिए चले। मार्गमें कलिकुंडपार्श्वनाथ तीर्थका और करहेडपार्श्वनाथ तीर्थका सूरिजीने दर्शन किया। [५] देवचंद्र श्रावकने यात्रादिकी विधिमें अप्रभाग लिया और उदारतासे धनका खर्च भी किया। यहांमे सूरिजी पहाडके पास बसे हुए औरंगाबादमें आए । वहांसे अंतरिक्षपार्श्वनाथकी यात्राको गए । यहांसे वर्हानपुर (खुरा- नपुर) को पहुंचे। वहांसे मल्लिकापुर (मलकापुर) जाकर और फिर अंतरिक्षपार्श्वनाथकी यात्रा कर सूरिजी तिलिंग (तेलंग)देशको गए । रास्ते में भाग्यनगरीके संघने सूरिजीका स्वागत करके घडी आवभगत की । चलते चलते सूरिजी आदिनाथ भगवानके तीर्य श्रीकुद्धपाफजीको पहुंचे। कुल्लपातीके आदिनाथका प्रसिद्धनाम माणिक्यदेव है । यह माणिक्यदेवकी मूर्ति जटासे सुशोभित है । यहांपर श्रीअमरचंद्र मुनिको वाचक पद दिया और चतुरांचाईने वहा "चतुरिधियोऽसीवितमे शुमे। पोडप्रय शतवाहि पष्टे पोपरितम्य हि" ॥ ३९३ ॥-पिजयदेव माहात्म्य, गर्ग ९।

·६ देवानन्दमहाकाव्य । उत्सव किया । तैलंगदेशके वादशाहने श्रीसूरिजीके उपदेशसे गौहत्याका निषेध किया। वहांसे सूरिजी फिर भाग्य- नगरीको आए और वहां अनेक प्रकारके नये नये उत्सव हुए। वहांसे सूरिजी वीजापुरको गए और वहां भी धर्मका वडा प्रभाव हुआ । वादशाहने वंदियोंको छोड दिए । यहां भी साथमें आए हुए श्रावक देवचंद्रने वडा भारी दानप्रवाह वहाया । सूरिजीने कवि श्रीवीरविजयजीको 'पंडित'का पद दिया। अव फिर श्रीअंतरिक्षपार्श्वनाथके दर्शन कर सूरिजी वुरानपुरको आए और वहां चातुर्मास विताया। गूजरातके संघका आग्रह होनेसे फिर वहांसे सूरिजी गूजरातको चले। विहार करते करते सूरिजी सूरतको आए । गूजरातदेश तो मोरकी तरह सूरिजीके आगमनकी प्रतीक्षामें था ही। [६] अव विहार करते करते सूरिजी गन्धपुर (गंधार) बंदरको पहुंचे । वहां अमदावादसे और अणहिल्ल- वाडसे अनेक लोक सूरिजीके वंदनको गए। धनजी शाह और रतनजी शाहके आग्रहसे सूरिजी वहां ठहर गये । हेवदेतनयने और अखेशाहने वडा उत्सव किया और सूरिजीने अपने प्रिय शिष्य पं० वीरविजय मुनिको' सं० १७१० वैशाख शुदि १० मीके दिन आचार्यपदसे विभूपित करके उसका नाम विजयप्रभसूरि प्रकट किया । इसके वाद सूरिजी फिर सूरतको चले । वहांसे सूरिजी अहमदपुरको (अमदावादको ?) गए । धनजी शाह नामका श्रावक सूरिजीका वडा उपासक था । [७] धनजी शाह और उसकी पत्नी धनश्रीने मिल कर बहुत वडा उत्सव क्रिया। महमूंदिकाकी (रुपये रुपयेकी ) प्रभावना की । विजयदेवसरिजी और विजयप्रभसूरिजी दोनों शाहपुरमें आए । शाहपुर अमदावादका एक विभाग है । अमदावादमें चातुर्मास करके सूरिजीने विमलगिरिकी यात्राके लिए प्रस्थान किया। साथमें रायचंद्र वगैरह भक्तिमान् श्रावक भी चले थे। वहांसे सूरिजी ऊनाको गए और वहां अपने प्रगुरु श्रीहीरविजय- जीकी समाधिका दर्शन किया और यहां ही श्रीविजयदेवसूरिजीने भी समाधि ली । संवत् १७१३ आषाढ शुक्ल एकादशीके दिन प्रातःकालको श्रीविजयदेवसूरिजी स्वर्गधामको गए । अपने गुरुके विदेहवाससे श्रीविजयप्रभसूरिजीको वडा खेद हुआ। श्रावक रायचंद्रने वहां एक वडा विहार वनवाया और उसके ऊपरके ध्वजदंडमें धजा चढाई । ऊनाके पास दीववंदरमें श्रीविजयप्रभसूरिजीने संघके आग्रहसे दो चातुर्मास विताये । अब श्रीविजयप्रभसूरि देव- पाटण और जूनागढमें चातुर्मास करके पोरवंदरमें आए। फिर वहांसे अब्धिकूल (वेरावळ) को गए । वहांसे सूरिजी विमलगिरिकी यात्राके लिए प्रस्थित हुए। साथमें वेरावळ और पोरवंदरका श्रावक-समूह भी था। यहांसे सूरिजी घनौघ (आधुनिक घोघा?) नामक ग्राममें आए और पर्युपणाका महापर्व वहां ही बिताया। वहांपर जसूनामकी एक भक्त श्राविकाने प्रतिष्टोत्सव किया । यहांसे सूरिजी गूजरातकी ओर चले और अमदावाद पहुंचे। वहां, सूरिजीने वीवीपुर नामके अमदावादके उपपुरमें रहकर पर्युषणाके महापर्वकी आराधना की। यहांसे सूरिजी श्रीशंखेश्वर- पार्श्वनाथके दर्शनके लिए प्रस्थित हुए। १ “पट्टे न्यस्तः स इह गुरुणा वन्दिरे गन्धपुर्याम् , खैकाद्रीला १७१० शरदि समहं राधसम्यग्दशम्याम्" ॥ मेघदूतसमस्यालेख, श्लो० १०६ । २ प्रस्तुत देवानंदाभ्युदयमहाकाव्यमें सात सर्गमें मुख्यरूपसे श्रीविजयदेवसूरिजीका और आनुषङ्गसे श्रीविजयप्रभसूरिजीका वृत्तांत आया है । काव्य, माघकी समस्यापूर्तिरूप है इससे इसमें समस्याके पूरणका ही मुख्य लक्ष्य रक्खा गया है। इसी कारणसे श्रीविजय- देवसूरिजीका वृत्तांत भी इसमें बहुत संक्षेप से आया है । सविस्तर जिज्ञासुओंको सूचना है कि-वे, विजयदेवसूरिजीका विशालवृत्तांत देखनेके लिए खरतरगच्छीयश्रीश्रीवल्लभपाठकविरचित श्रीविजयदेवमाहात्म्यको आद्यन्त पढें।

·No text on this page.

·सिंघी जैन ग्रन्थमाला] [देवानन्द महाकाव्य 7. m om निi.naikirtaRIXAristinanatin. AREEREMinimittagrat.majhiar.xom.५::mirmiri Ani..., STARTERTAprinyainamasinnijR: PRTAL :23 1. . मातात्रिय मिटायावजिनेश्वर श्रियातना ऐदिवालानननिताभवामीसमवेकानप्रितीदिएपंगतंगिनुमानिंदरिः जयत्ययश्रीविजटादिदेवकोपनीवामदातयामही श्रियापखहर लारमधामसिहकलनविन किंवचरविरिलदिषा किमेतदित्याउलपाक्तिजनबासरस्वतीयानययोधरोस्तमाक प्रश्टांतोजलससितबदोश्यदाश्रयेस्यालयतेकर्विवचकतदिमुन्ना दश्त्यवासि सदकजातिपण्येकलाधरीधर तामचविनायकारक दिशोऽ. सजनमानटशिय माटोयमेततिसिते नशचना असजनेपांघरगुरणधिकापिगौतवेदसोमालतयोतिर्गमा सुसीमतोनैतिर पिबित्रत धराधरेद्रततीततीरिवाना अत्तोपोगुणगो रवंत मुसंकदिवानवितर्कदम सदासुगमहामविकोतिनिधि :: there RELAniml. infaitra crimixinानार कामाला ताfaanमाधान लायनामतीमा रा MER: नाना *२. विवादमतियांबायकाचकार देवानसोहालविलधियांशाध्यतशोधमत्र' मासति ध्यरुदयामधिनाधैस्तपैकरती हास्नानानंदास्पेस्मिन्यधारा मजाविते नोधक कविता प्रदपना स्य निसाध्य हो श्रीमत्माधकवस्तीयि सुगमतक्तिरेवाज्यातस्यो नित्परते सुतेर्वसत्तांनोसप्तस्पार्दता सेयशारदाशतिनोजयहिवात्म' यस्पांनमकरा वाची नाल कारारसाबहावमतिरेवान सतोपाणिप्रश्रिय कविछकोक्किसाविध्यम यस्यांदोयलहिं सौताम्यवातजयदशतिनामपि अति नयनामितेवर्यः हर्षशसादनीनगरे गंधालसमजनिदिनविशम्पामितश्रेयरेडियोऽमितेश्व व्यलालिरवंकायमिद मुशियालीमेरुशवाधिजयराजश्रीमदरादिजियाउलिनी नी ध्य Enar लावाहिनिपिवान श्रीरालाालरदकामा योगायुग्नेसम्यामंगलसौरमस्मितामाविलिज्ञिाननित्योदयायास्यास्पासादजा घनाशातताव प्रोधितामसवरश्रीवधी एकादशशलोक श्लाको लोकेसमधनों "मनुपिलाय- वाचके धादायकेची दयान्नित्यसमेत गोपालगिरिगेरिस्पलखनी लेयतेदनका च कैघिविजेयकतेनुरुतत्तवातिपंचनाशिमा समाजाला इतिगाली ..... ? आद्य पत्र, द्वितीय पृष्टि । *२ उपान्त्य पत्र, द्वितीय पृष्टि । ३ अन्तिम पत्र, प्रथम पृष्टि ।

·प्राप्ता यस्य प्रसादेन विद्या श्रेयस्करी मया ।
इदमयंते तस्मै श्री-विजयधर्मसूरये ॥
कृतज्ञो वेचरदासः।

·No text on this page.

·महोपाध्यायश्रीमन्मेघविजयविरचितं [ माघमहाकाव्यसमस्यारूपं] ॥ देवानन्दमहाकाव्यम् ॥ प्रथमः सर्गः। श्रियः प्रियः पार्श्वजिनेश्वरः श्रियं तनोतु पूर्णेन्दवमण्डलाननः । ननाम वामां समवेक्ष्य यं श्रितं हिरण्यगर्भाङ्गभुवं मुनि हरिः ॥१॥ जयत्ययं श्रीविजयादिदेववाक्-प्रभुर्दधत् तीव्रमहातपोमहः । श्रिया परब्रह्मसमं स्मरेन्धने प्रसिद्धमूर्ध्वज्वलनं हविर्भुजः ॥२॥ किमैन्द्रवज्रं रविमण्डलं विपा किमेतदित्याकुलमीक्षितं जनैः ॥ [पट्पदी] सरस्वती पीनपयोधरां स्तुमः क्रमदयाम्भोजलसत्सितच्छदाम् । यदाश्रये स्यान्नृपतेः कविर्वचः-क्रमादमुन्नारद ईत्ययोधिसः॥ ३-४ ॥ ग्रन्थकारकृतानि टिप्पणानि 5 १ हिरण्यगर्भाशभुवम्' हिरण्यं सुवर्णम् तदनिर्मला गर्भावय ५ सितच्छदाः श्वेताम्बराः । वभूः-ताम् । “तित्थयरमायरो पच्छन्नगम्भाओ जर-रुहिर नदीपक्षे पीनं पयो-जलम्-धरति इति । क्रमद्वयेन पो क्रीड- कललागि य न हवंति" इति आवश्यकचूर्णी नियुक्ती । न्मरालाम् । २'मुनिम्' ज्ञानयुतम् "समणे भगवं महावीरे" इत्यादिपाठात् । ६ 'यदाश्रये' यस्याः सरखत्याः आश्रयः यदाश्रयः । ३ "पीनपयोधराम्' जिनवापक्षे पीनः पुटः पयोधरो मेघः ७'-क्रमादमुन्नारद' अमुद् अहर्पः तस्य नारः विक्षेपः ध्वंस: प्रत्यकृतू यया। हर्पः तं दत्ते इति । ४ 'क्रमद्वयाम्भोजलससितच्छदाम्' क्रमद्वयम्-परंपरया ८ 'इत्यबोधिसः' इत्या प्राप्तव्या बोधिसा ज्ञानलक्ष्मीर्यस्य सः। सूत्रा-ऽर्थग्रहणरूपम् । इण् गतौ धातोः क्यप् । संपादककृतानि टिप्पणानि 1 हिरण्यात् समुज्वला गर्भाशभूः गर्भाशयस्थानं यस्याः ताम्-'ईशी वामां मातरं प्रितम्-आश्रित यं पार्श्वजिनं मुनि मवेक्ष्य हरिः-इन्द्रः ननाम-इति । "हिरण्यगर्मागभुवम्' इत्यादि मा प्रथमे सर्गे प्रथमोके चतुर्थः पादः। 2'महः' इति कर्मकारकम् । 'प्रतिदमूर्षज्वलनम्' इत्यादि मा० प्र० स० श्लो. २ द्वितीयः पादः। 3 किमेतदिला-'इत्यादि मा०प्र० स० यो०१ चतुर्थः पादः। 4 अत्र 'पयोधर' सन्दोहसेन प्रत्यकृत् स्वाभियां सूचितवान् पयोघरो मेघः, अन्यकारख मेघविजयः। 'पदपरी' नाम छन्दः।मापकाव्यटीयाल परितमातिनायको- लाचलः कथितवान् यत्-"दिवाकरस्तु वृत्तरत्नाकरटीकायां प्रयम- पठितेन । "द्विधाकृतात्मा किमयं दिवाकरो विधूमरोचिः किमयं हुताशनः" इति चरणद्वयेन सह इममेव लोकं पदपदच्छन्दस उदाहरण- माह" । इति समस्यारताऽपि 'पट्पी' इति सूचितम् । यस्याः सरस्वत्याः आश्रये वचःकमात् कविः, नृपतेः अनु. सारद:-हर्षदः स्यात् पुनध इत्ययोधिमः यस योधिमा शानलक्ष्मीः इत्या प्रामुं योग्या अस्ति इंदृशः कविः । [अमुद् नारद-अमुभारद] [इल+योधि+सा-इत्ययोधिस] मापे तु 'क्रमाद नारद इति-अयोधि सः' [प्र.स. लो. ३ चतुर्थः पादः] इति पदविभागः।

·5 देवानन्दमहाकाव्यम् । [प्रथमः सर्गः] सदक्षजातिप्रणयं कलाधरं धरन्तमुच्चैर्भुवनोपकारकम् । यशोऽर्जुनं सजनमाश्रये श्रिये स्फुटोपमं भूतिसितेन शम्भुना ॥५॥ असज्जनं प्राप्य गुणाधिकाऽपि गौर्भवेदसोमालतयाऽतिदुर्गमा। सुसीमतां नैति रेसेऽपि विभ्रतं धरा धरेन्द्रं व्रततीततीरिव ॥६॥ प्रभोः प्रणेतुं गुणगौरवं स्तवं गुरुं कविं वा न वितर्कये क्षमम् । सदा-सुरासक्तमति स्वकान्तिभिर्विडम्बयन्तं शितिवाससस्तनुम् ॥ ७ ॥ तथापि गौरं चरितैर्गुरुं स्तुवन् स-मौक्तिकश्रीफललिप्सुरस्म्यहम् । तपोमहोभिः सहितं समुन्नतं धनं धनान्ते तडितां गुणरिव ॥ ८॥ कृपाश्रयात् स्वीयगुरोः प्रसादतः स्वसाध्यसिद्धिं श्रयिताऽस्मि निःश्रमम् । समीरणाद् रेणुरुपैति सजितं कुथेन नागेन्द्रमिवैन्द्रवाहनम् ॥९॥ अथान जम्बूपपदेऽस्ति भारतं प्रभारतं द्वीपकुलप्रदीपके । महोदयं ध्यायदिवाऽस्य गङ्गया विभातमच्छस्फुटिकाक्षमालया ॥१०॥ 10 १ 'सदक्षजातिप्रणयम्' दक्षजातिः पण्डितः, पक्षे पार्वत्याम् अतिप्रणयः स्नेहः । २ 'गौः' गौर्वाणी भूर्वा । ३ 'असोमालतया' असोमालतया जाती एकवचनम् । असो- मालता कठिनता तया। ४ 'सुसीमताम्' शैत्यम् ग्रामसीमतां वा । ५ 'रसेऽपि' रसे जले शृङ्गारादौ वा । ६ 'गुरुम्' गुरोः देवसेव्यत्लेन उपमा । ७ 'कविम्' शुक्रस्य गौरखेन । ८ 'सदा-सुरासतमतिम्' देवाः सुराः, पक्षे असुराः, वलभ- द्रपक्षे सुरा मद्यम् । ९ ‘स मौकिकश्रीफललिप्सुरस्म्यहम्' स अहम्-जाज्यपात्रम् । मुक्तिसंवन्धिश्रिया युक्तफले । यद्वा समग्र-औक्तिकस्य वाचिस्यक फले लिप्सुः । “तृनुदन्त-" [ २।२।९०। हैम.] इत्यादिना पष्टीनिषेधात् । १० 'कृपाश्रयात्' कृपा इति स्वीयगुरोः श्रीकृपाविजय इति नामसूचा। ११ 'स्वसाध्यसिद्धिम्' सिद्धिमिति च श्रीसिद्धिविजयं श्रयिताऽस्मि । १२ 'कुथेन' "कुथः स्यात् करिकम्बलः"-इत्यनेकार्थ. श्लो. १४ । ["कुथः कुशः, कुथः कीटः, प्रातःस्नानी द्विजः कुथः" इति अनेकार्थमजरी श्लो० १४-श्लोकाधि० 1] 1 'स्फुटोपमम्' इत्यादि मा० प्र० स० श्लो० ४ चतुर्थः पादः 2 यथा व्रततीततीः विभ्रतं धरेन्द्र प्राप्य गुणाधिकाऽपि धरा अतिदुर्गमा रसरहिता भवति तथा गुणाधिकाऽपि वाणी असज्जनं प्राप्य असोमालतया अतिदुर्गमा भवति पुनश्च रसेऽपि सुसीमतां न एति । माघे तु 'धराधरेन्द्रम्' इति एकं पदम्-प्र० स० श्लो० ५ चतुर्थः पादः। 3 बलभद्रो हि सुरायां सदा आसक्तः इति प्रसिद्धम् अतः सदासुरासतमति वलदेवम् इति भावः । विडम्बयन्तमित्यादि-मा० प्र० स० श्लो० ६ चतुर्थपादः । 4 'समौकिक-' इति पदस्य १ 'सम+औक्तिक-' अथवा २ 'स+मौक्तिक-' अथवा ३ 'सः+मौक्तिक-' इति त्रिधा पदवि- भागः । १ समानि समग्राणि औक्तिकानि, २ मौक्तिकेन सहितम् , ३ सः-अहम्-ग्रन्थकारः मौक्तिकयुक्तश्रीफललिप्सुः इति च अनुक्रमेण अर्थो वोध्यः । 'घनं घनान्ते तडितां गणैरिव' इति मा० प्र० स० श्लो० ७ चतुर्थपादः । अत्र तु 'गणैः' स्थाने लिपिकारप्रमादात् 'गुणैः' पाठः प्रतिभाति । 5 'कृपा' शब्देन ग्रन्थकारः खं गुरुं कृपाविजयं स्मरति । 'कुथेन' इत्यादि मा० प्र० स० श्लो० ८ चतुर्थपादः । माघे अत्र पादे 'इन्दवाहन' शब्दः प्रयुक्तः । अत्र तु 'ऐन्द्रवाहन' शब्द इति भेदः । 6 "विमान्तमच्छस्फटिकाक्षमालया' इति मा० प्र० स० श्लोक ९ चतुर्थपादः । अत्र तु 'विभान्त-' स्थाने 'विभात-' इति तथा 'स्फटिक- स्थाने 'स्फुटिक-' इति च दृश्यते । चित्रकाव्ये अनुस्खार-विसर्गयोः सतोरपि अनुच्चारणं न दोषावहम् इति कवि- समयात् 'विभान्त-' पदं सानुखारं सदपि अत्र समस्यायां प्रन्ध- कारेण तत् निरनुस्खारं विवक्षितम् । 'स्फुटिक' शब्दोऽपि स्फटि- कपर्यायो भवेत् अथवा प्रमादार 'स्फटिक' स्थाने 'स्फुटिक' इति जातम् ।

·5 [प्रथमः सर्गः]. महोपाध्यायश्रीमेघविजयविरचितं सं गूर्जरत्रा इति नीवृतां वरश्चकास्ति तस्मिंस्त्रिदिवं सचित्रयन् । सदोडनेत्रैरदसीयभासनामवेक्षमाणं महतीं मुहुर्मुहुः ॥११॥ अनन्तपट्टे खटिकाक्षरैर्ग्रहच्छलादमुष्येव विलिख्य संस्थितिम् । संस्कर्तुमभ्यस्यति विश्वकृत् सदा पदं महैन्द्रालयचारुचक्रिणः ॥ १२ ॥ सरस्यतिमेरपयोजकाननान्निशास्थितोऽलिप्रकरः समुत्पतन् । इहाऽऽवभौ कि रविनारदागतेर्जवेन पीठादुदतिष्ठदच्युतः ॥१३॥ यदीश्वरस्यारिनिसूदनात्मसु श्रुतेपु गीतेपु वुधैरधाकृती। सुरैः समं वा दनुजैर्विसर्जितौ सुतेन धातुश्वरणी भुवस्तले ॥१४॥ समुद्रमारान्मणिढौकनाकृतेऽभ्युपेतमेपोर्चयति द्रुमैः सुमैः । गृहानुपैतुं प्रणयादभीप्सवो भवन्ति नाऽपुण्यवतां मनीषिणः ॥१५॥ वदन्ति केदारगणाः स्वरेखणैरितीव सद्रेखितविश्ववास्तवं । दिवः समादाय मैदाद, पुमांश्चिरंतनस्तावदभिन्यवीविशत् ॥१६॥ विशामसौ श्रीतनयाँभिनन्दनः समुन्नतज्योतिरपास्ततापनः । महीपधिप्रत्तरुचिः समुद्गतेरचूचुरचन्द्रमसोऽभिरामताम् ॥ १७ ॥ स्त्रीराज्यभूमौ युवतीजना इयोद्हीतपत्रासय इक्षुयष्टयः। प्रीणन्ति सौचाङ्गानिपीडन रसैमहानुभावा हि नितान्तमर्थिनः ॥१८॥ इहास्ति शडेश्वरतीर्थमद्भुतं सनायकं पार्श्वजिनाभिभूभुजा। भुजंगमानां यमुपप्लवे भजन नतेन मूर्धा हरिरग्रहीदपः ॥ १९॥ श्रियं स शर्केश्वरपार्वतीर्थकृद् दधेऽर्थितार्थप्रथनाद् मरुत्तरोः। अचूचुरचैत्यमचर्यचारुतां सुमेरुङ्गस्य तदा तदासनम् ।। २० ।। 10 15 20 ५'मदादमुं' मदाद् अहंकारात् । ६ अमुं देशं विधिर्मदात् दिवः अभिनिवेशितवान् । ७ 'श्रीतनयाभिनन्दनः' कन्दर्पः, पक्षे श्री लक्ष्मीः, तनयाः १ 'स' स इति प्रसिद्धः। २ 'अनन्तप? अनन्तम् नमः । ३ 'मुतेन धातुधरणां' पातुः सुतेन ब्रह्मदत्तेन नारदेन वा- देवैः सह कृतः नारदेन हेतुभूतेन मुरैः अमुरैः समं कृतः तथा समुरैः मुरैः समं कृतः ती द्वावपि । ४ 'स्वरेसणे: हलोलेसनेः। पुभाः तैर्वर्धनः। ८ 'उद्गृहीतपत्रासयः' उद्गृहीताः पत्राणि एव भसयः राहाः येस्ते। 1 राचिनयन्-निदिवं सचिनं साधयं कुर्वन् इति भावः- सह चित्रेण सचिनः-सचित्रं करोति सचिनयति, अस्य वर्तमान. कृदन्ते प्रपमेयरने सचिनयन् । 'अवेक्षमाणम्' इत्यादि मा.प्र. म. स्टो. १. चतुर्षपादः । गटिका' गूजरातीभाषायां 'सही' इति प्रगिता या पाले- राशालायां सलिपिपरिकमगि उपयुज्यते । 'पदं मदेबालपचार चक्रितः' इति मा. प्र. सु .." चतुर्पदः । अत्र 'महेन्द्र' स्थाने 'मदन्द्र' पति तया 'मदन्द्रा- सपनारचरिणः'रदिएपं पदम् इति रिमेदः। 3'जन' हातिमा.प्र.स.शे. ११ चतुर्पादः। रविनारदागतेः रविवत् तेजसी पूज्यो या यो नारदः तस्य आगते:-आगमनात् इति भावः । 4 'मुन' इत्यादि मा०प्र० स० श्लो. १३ चतुर्पपादः । 5 अत्र के पारद्वयं समस्यारूपेण गृहीतं फपिना । तर मा.प्र. स. स. १४ तृतीय-चतुर्यपादो। मापे 'नापुन्याताम्' इति पाठमेदः। मा.प्र.स.ओ.१५ चतुपाक्षः। 7 मा.प्र. रा. श्री.१६चतुर्थ 8 मा.प्र.स.भी.१७ चतुर्पदः। मा.प्र. मु.पो.१ पंशः। 10 मा.प्र.गु.पो. १९चतुरादः।

·४ 5 10 देवानन्दमहाकाव्यम् । [प्रथमः सर्गः] जिनप्रभुः संकटकोटिकिं(?)कृत् पुरःस्थदीपैः प्रतिविम्बितैस्तनौ । विदिद्युते वाडवजातवेदसः शिखाभिराश्लिष्ट इवाम्भसां निधिः ॥ २१ ।। करम्विताः पादनखांशुराशिभिर्वभुः प्रभोगौरवपुःप्रभाभराः। प्रदीपदीप्रद्युतिपुञ्जसंयुजस्तुषारमूतैरिव नक्तमंशवः ॥ २२ ॥ प्रसादयन् मर्त्यगणः सविस्मयस्तथाऽपरोऽमर्त्यगणोऽनिमेपदक । प्रभोः पुरोऽन्योऽन्यनिषक्तरोचिपौ तदेकवर्णाविव तौ वभूवतुः ॥ २३ ॥ अयं हि कैवल्यधरः खसेविनां ददाति कैवल्यपदं न तन्महत् । तद्भुतं यद्ददते नृणां सृजस्तपोधनाभ्यागमसम्भवा मुदः ॥ २४ ॥ दशावतारः कमलोपमाननः फणीश्वरोत्सङ्गविनिर्मितासनः । जिनः प्रभावान्नरकान्तकारकः स पुण्डरीकाक्ष इति स्फुटोऽभवत् ॥ २५ ॥ जगत्पवित्रे विषयेऽत्र सन्त्यतः पराणि तीर्थान्यथ किं पुनर्विधिः। अमुं चकारेति धियेव मा हरः शुचिस्मितां वाचम-बोचदच्युतः ॥ २६ ॥ मदादनम्राननमार्जुनेऽर्जुनी पयः किरन्ती चरति प्रतिस्थलम् । पिवन् यथार्थाभिध एप तन्महैय॑नक्ति कालत्रितयेऽपि योग्यताम् ॥ २७ ॥ अथास्त्यमुष्मिन् नगरं गुरोगिरेरिलादिदुर्गाख्यमुपत्यकाश्रितम् । त्रिविष्टपस्यापि च यन्मणीगृहैरदस्त्वर्या नुन्नमनुत्तमं तमः ॥२८॥ कृतः प्रजाक्षेमकृता प्रजासृजा सुपात्रनिक्षेपनिराकुलात्मना । पुरप्रदेशः स ऋचामिव ध्वनिनिधिः श्रुतीनां धनसम्पदामिव ॥ २९ ।। हरिप्रियां या नगरी गरीयसी सदा समव्याप्यतयेवं शिश्रिये । कथञ्चिदैकात्म्यवशात् तया पुनर्गिरोऽथवा श्रेयसि केन तृप्यते ॥ ३० ॥ पुरन्दरस्यापि पुरं प्रणूयते पुराणविद्भिर्निजवृत्तिसिद्धये । 15 20 - १ 'अमुं चकारेति धियेव मा हरः' विधिः अमुं देशम्- इति धिया इव चकार । 'इति' इति किम् ? अच्युतः कृष्णः, हरो रुद्रः, मा शुचिस्मितां हास्यवाणीम् , अवोचत् अवादीत् । २'मा योगे अडभावेऽपि 'अ' इति अव्ययं विस्मये । यद्वा 'मा' इति अव्ययं भिन्नम् । ३ -नम्राननमार्जुने' आर्जुनं तृणगणः । ४ 'अर्जुनी' गौः। ५ 'यथार्थाभिध एप' गूर्जराणां गोप्रधानलेन तत्राणात् यथार्थनामा । ६'-रदस्वया' अया लक्ष्म्या । ७ 'समव्याप्यतयेव' या नगरी लक्ष्मी शिश्रिये, पुनः गिरः २-३ शिश्रिये । तया लक्ष्म्या वाणीनामैक्यात् सर्वपदार्थानामभि- धेयत्वात् । यत्र यत्र निषिद्धलं तत्र तत्र अधर्मलम् , यत्र यत्र अधर्मलं तत्र तत्र निपिद्धलम् इति समव्याप्तिः । तथा यत्र लक्ष्मीः वर्णादिर्भावः तत्र तन्नामशब्दः, यत्र यत्र शब्दः तत्र तत्र तद्वा. च्योऽर्थः इति समव्याप्तिः । वागर्थयोः सदा संपृक्तलात् । । ve 1 मा० प्र० स० श्लो. २० तृतीय-चतुर्थपादौ अनापि तावेव तृतीय-चतुर्थपादौ । 2 मा० प्र० स० श्लो० २१ चतुर्थपादः । 3 मा० प्र० स० श्लो० २२ चतुर्थपादः । 4 मा० प्र० स० श्लो० २३ चतुर्थपादः । 5 मा० प्र० स० लो० २४ चतुर्धपादः । 6 मा० प्र० स० श्लो० २५ चतुर्थपादः । 7 मा० प्र० स० श्लो० २६ चतुर्थपादः । 8 मा० प्र० स० श्लो० २७ चतुर्थपादः । 9. मा० प्र० स० श्लो० २८ माघस्य पूर्वार्धम् अत्रापि पूर्वा- धम् । माघस्य चतुर्थपादः अत्रापि स एव । 10 मा० प्र० स० श्लो० २९ चतुर्थपादः। .

·5 10 [प्रथमः सर्गः] महोपाध्यायत्रीमेघविजयविरचितं न चास्त्यमुष्या नगरीति मेऽकरोत् गुरुस्तवैवागम एप धृष्टताम् ॥ ३१ ॥ सुवर्णसालोज्वलयोगपभृत् कृताभिपेकं निशि चान्द्रवारिभिः । स्वविम्बितार्काक्षगुणं दधत् पुरं किमस्ति कार्य गुरुयोगिनामपि ॥ ३२ ॥ उदीर्णरागप्रतिरोधकं जनैर्विहारवृन्दं विहितं सुदर्शनः । उपेयुपो मोक्षपथं मनखिनः खमुच्चकैदर्शयतीव केतुभिः ॥ ३३ ॥ नभोगभावात् त्रिदिवं मुनीश्वरैहीत्तमध्यात्मशा कथञ्चन । अतोऽधिकं यत्र जन्तमुजगुः पुरातनं त्वा पुरुपं पुराविदः ॥ ३४॥ यदाश्रयश्रेणिशिखासुखाश्रयात् सदा वसन्ति द्युसदामिहाश्रया। दधात्यतोऽधः कथमप्यतिश्रमरहीश्वरः स्तम्भशिरस्सु भूतलम् ॥ ३५॥ शिकसौहार्दधरैर्धनाधिपै तापि या पुण्यजनरलङ्कता। प्रभाविशेषादरणैपश्रियैर्भवान् भवोच्छेदकरैः करोत्यधः ॥ ३६ ॥ वसद्भिरस्यां मनुजैर्विसर्जितः स्रगादिनिर्माल्यभरोऽपि यत्र सा । सुगन्धदानात् पवनैर्विदेशगैर्गुरुर्धरित्री क्रियतेतरां त्वया ॥ ३७॥ पुरं पुरन्धीचललोचनाञ्चलैः स्मरं यदुज्जीवयते हार्दितम् । फणाभृतां पूस्त्वमिहेदृशं मुदः पदं दृशः स्याः कथमीशैमादृशाम् ॥ ३८॥ यदम्बुजाक्षीनिशि चन्द्रशालिकाविलासिनी क्तुमिव स्मरातुराः । सुराः श्रयन्तेऽन्वहमृक्षलक्षतः क्षपातमस्काण्डमलीमसं नमः ॥ ३९ ॥ सरोभिरुन्निद्रपयोरुहाननैव्य॑धायि याऽमोदधरैर्धरश्रियः। १ 'गुरतवैवागम एप पृष्टताम्' अमुन्याः पुर्याः गुरुस्ववा "पुण्यनने-'पुण्यजनाः धामिकाः यक्षा वा । अधिकवर्णनयोग्या नगरी नास्ति इति भागमः सिद्धान्तः धृष्टताम् ८'प्रमाविशेषा-'प्रभावी यः शेयो नागरामः तस्य आदरैः। मकरोत् । ९ 'यपाश्रयै-- यूपः धर्मः गृपमध । २ 'स्वयिम्पितार्काशगुणम्' खस्मिन् समान्तर्यानविम्यरूपा १. 'भवान्' भवान् एकादशहदान् जयति । क्षमालो दधत् । ११ 'खया- तु+अया--अया विस्ता भूमिः, सुगन्ध- ३ 'नमोगभावात् त्रिदिवं मुनी-' मोगविचारे मिदिवम् अतः पुराद् नाधिकम् यतः तत्र नभोगभावः स्परः--भोगा देवाः १२ 'स्याः' हे भोगावति । सम् ईशं नेत्रमुदः स्थानं फर्य तेषां भावः अस्तितम् । स्थाः । “स्याः' इति क्रियापदम् । ४ तदेव आह-'या जभन्तमुबगुः' यत्र पुराणपुरुष कृतम् १३ 'कपमीदामाश्याम्' इंशस्य रदस माया लक्षम्या वर मां लक्ष्मीम् भजन्तम्-जमन्तम्-पुराविदः टबगुः । एतेन दर्शने येभ्यस्से-तेषां फगामृताम्--ईशालंगरकपरिणाम् । मोगचातुर्य तन नास्ति इति भावः । १४ 'सरोभि-' सरोभिः या पर्वतलक्षम्याः तिरस्क्रिया व्यपापि, ५'साम्' तुओं सक्ष्मीम् । तया पर्वतधिया सा विरस्फिया प्रत्युत व्यपायि । भूितया तया! 'विवेकमौहार्दपरेवि मोक्षः सदाशिवो या। दिपरिपः उपास्या सेन्यया । 15 लश्म्या था। 1 मा.प्र. १० श्ये... चनुपादः । मा.प्र. स.ये. पनुपादा। 3 मा. प्र• • • १२ मापस प्रथम-तृतीपपादो ममापि प्रपम-नृतीयपादो। 4 मा. प्र. स.यो. ॥ मापस दितीय-पूर्यपरको पत्रापि साये। 5 मा.प्र... १४ पादः । 6 मा.प्र.स.ओ.३५ चतुर्पपादः। 7 मा.प्र. रा.ये. १९चनुपाः । 8 मा.प्र.म.ग्रे. ३५ पादः । मापे गु 'मीश! मारवा' ही पदषिमागः, पर तु 'मीरामाराम't समयम् । 9 मा....१८ पर्पपादः ।

·5 10 देवानन्दमहाकाव्यम् । [प्रथमः सर्गः] तया दुमाणां कुसुमैरुपास्यया द्विपद्विपः प्रत्युत सा तिरस्क्रिया ॥४॥ चतुष्पथे पण्यमगण्यमुचितं श्रितैः प्रभाकृत्कृतसत्यकर्मभिः । उपेत्य देवैः क्रियते ऋयिव्रजैमिथस्त्वदाभापणलोलुपं मनः ॥४१॥ पुरी पुरन्ध्रीजनरूपसम्पदा सदा जयन्तीं जयवाहिनीजनम् । स्थितस्य दूरे दिशति खनिन्दनामहिद्विषस्तद्भवता निशम्य ताम् ॥ ४२ ॥ अथ स्फुरद्विक्रमभूमभूरभूत् सुराष्ट्रकूटान्वयभूर्भुवः प्रभुः । रवीन्दुदम्भान्नभसे यदर्पितं हिरण्यपूर्व केसिपुं प्रचक्षते ॥ ४३ ॥ स भानुभानुर्भुवि भानुसंज्ञया बभौ वृहद्भानुविभानुभावभृत् । प्रतापरूपं श्रयताऽऽयतार्थभीर्मनस्सु येन द्युसदां न्यधीयत ॥ ४४ ॥ तदङ्गजः पुज इति श्रियाऽऽख्यया जयंश्च मुझं नृपवर्ग आदिमः। यदाश्रयादाह हरिश्चलेल्यमुं प्रादमुच्चैरयशस्करं श्रियः ॥ ४५ ॥ रणेऽतिरीणैर्वहुदृष्टपिञ्जलैस्सदीऽसुरीभासनयाऽऽस्यसन्निधौ । खजीवनाथ जवसानि यावर्गणैस्तमाशङ्कय तदादि चक्रिरे' ॥ ४६॥ समासेनैष जनार्दनं जयन् यया प्रजारजनमार्जयजयी । व्यधायि तस्यै शिरसा रसानमिलत्करैत्रिसन्ध्यं त्रिदशैर्दिशे नमः ॥ ४७ ।। चम्प्रचारैरचलाप्रकम्पिना द्विषां गणो येन रणाङ्गणे क्षणात् । प्रकोपकम्पादरणैरिवारुणैरोविदारं प्रतिचस्करे नखैः ॥४८॥ तदात्मजन्माङ्गजमञ्जिमा जने द्विधापि नारायणशब्दविश्रुतः। पुरं वलक्षं विदधद् यशोधनैर्वभूव रक्षाक्षतरक्षणं दिवः ॥ ४९ ॥ १ 'प्रभाकृत्' सूर्यरूपः रूप्यकः सत्यंकारपदे दिवि न्यस्तः । अयं हरिः तस्माद् राज्ञः श्रियं प्रत्याहर्तुमक्षमः तदा अपवादं चकार । २'-थस्त्वदाभाषण-' खत् समुच्चयवाची । १० -रीण-रीणैः भग्नः । ३ '-द्विपस्तद्भवता' स एव भवः तद्भवः तस्य भावः तद्भवता । ११ '-दृष्टपिजलै- दृष्टं स्वपरचक्रजं भयम् तेन पिजला ४ 'ताम्' तां पुरी निशम्य अहिद्विपः इन्द्रस्य मद्भवता निन्दा व्याकुलाः तैः-भृशमाकुलैः । दिशति दत्ते-पुर्या अहं दूरे स्थितः तेन मद्भवो न प्रशस्य इति भावः। १२ 'सहासुरी' इति वा पाठः । ५ 'कसिपुं' “कसिपुर्भोजना-ऽऽच्छादी" इति हैमः। ["कसि १३ 'जवसानि' तृणानि । पु ज्य-वस्त्रयोः" है. अने० सं० कां० ३ श्लो० ४३३ ] १४ 'समक्षसेनैप' "न्याय-सुदेशरूपं समञ्जसम्" इति हैमः । ६ 'प्रतापरूपं' 'प्रताप-कीर्ती' इति वा पाठः । १५ -दिशे नमः' दिक्शब्देन लक्षणया रीतिः नीतिमार्गो वा । ७ 'श्रयतायतार्थमी-' आयता दीर्घा अर्थभीः देवानां १६ 'रक्षःक्षतरक्षणं दिवः' रक्षोभिः क्षता भग्ना रक्षणं रक्षा चित्तनिहिता। यस्य तत् दिवः पुरम्-उज्वलयन् । रक्षसां क्षतानि प्रहाराः • ८ 'पुत्र' पक्षे नृपु पवर्गेपु ज आद्यः । मुजस्तु अन्त्यः । तेभ्यो रक्षणं यत्र तत् । रक्षोभिः कृतं भग्नम् लक्षणं दर्शनं ९ 'प्रवाद-' प्रवादकथनेन हरेः असामर्थ्य व्यजितम्-यद् 15 यस्य तत् । 1 मा० प्र० स० श्लो० ३९ चतुर्थपादः । 2 मा० प्र० स० श्लो० ४० चतुर्थपादः । 3 मा० प्र० स० श्लो०४१ चतुर्थपादः । 4 मा० प्र० स० श्लो० ४२ चतुर्थपादः । माघे तु कशिपु- नामा राक्षसः, अन तु तत्स्थाने 'कसिपु' पदं भिन्नार्थकम् । शकार- सकारयोरैक्यमत्र ज्ञेयम् । 5 मा० प्र० स० श्लो: ४३ चतुर्थपादः । 6 मा० प्र० स० श्लो० ४४ चतुर्थपादः। 7 मा० प्र० स० श्लो० ४५ चतुर्थपादः । माघे तु 'गणैर्य- माशय' इति पाठमेदः । 8 मा० प्र० स० श्लो० ४६ चतुर्थपादः । 9 मा० प्र० स० श्लो० ४७ चतुर्थपादः । 10 मा० प्र० स० श्लो० ४८ चतुर्थपादः । माघे तु रक्षः क्षतरक्षणं दिवः' इति पदच्छेदमेदः ।

·5 [प्रथमः सर्गः] महोपाध्यायश्रीमेघविजयविरचितं स शास्ति शास्ता जगती हरेः श्रियं हरन् विहारैलिराजघन्धनात् । भक्तभरात् कारयते चलेन यः प्रसादमिच्छ(च्छा)सदृशं पिनाकिनः ॥५०॥ जवानिगृह्णन्नरिमण्डलं वलादुपाददे मण्डलमग्रणीः सताम् । ददौ पुनस्तस्य सुराङ्गनाजनखयंग्रहालेपसुखेन निष्क्रयम् ॥५१॥ नभोनिविष्टानुहुरूपिणः सुरान् भयात् प्रगेऽनाशयदाद्यनिःस्वनैः । प्रतापमांधाय रविच्छलादू व्यधाद् य इत्यमखास्थ्यमहर्निशं दिवः ॥५२॥ वदान्यभावादधरीकृतामरद्रुमस्य राज्ञः पटहध्वनेस्त्रसन् । खपादयोः कन्दरमन्दिरोदरे बलस्य शत्रुः प्रशशंस शीघ्रताम् ॥ ५३॥ निविह्ववानोऽस्य भियाऽभ्रकुम्भिनं विधुच्छलादुच्छिरसं नभोऽम्वुधौ । दिवं विहायैकदिगंशमाश्रयन्निनाय विभ्यद् दिवसानि कौशिकः ॥५४॥ जगन्नयैः सन्नयनं नयनयं दरिद्रताद्रावकदानमुद्रया । ररक्ष लोकानपि हातुमाहितं न चक्रमस्याऽऽक्रमताधिकं धरम् ॥ १५ ॥ उवास तत्र व्यवहारिणां वरः स्थिराभिधो माधवदेहसम्भवः । वपुस्त्विपा श्रीहरणान्मनोभुवः प्रकम्पयामास न मानसं न सः ॥५६॥ गिरः श्रियः शान्तिवदान्यतादयो गुणाश्च मुक्त्वा त्रिजगत् समं समे। तदीयमस्थानतयेव दुष्कलेर्जवेन कण्ठं सभयाः प्रपेदिरे ॥५७॥ पदे पदेहनिलयः खकारितैर्यशःसगभैरथ सङ्घयात्रया। तां स गां चक्रिरहीशितुर्यथोदुवाह दुःखेन भृशानतं शिरः ॥ ५८ ॥ पतिव्रता प्राप्तवपुःखरूपतः शचीव रूपा इति रूपसंपिणी । 10 15 १' नाशयदाद्य-' इत्यस्य स्थाने 'नाशय वाय' इत्यपि पाठः। वाद्यनिःखनः-प्राभातिकवाद्यशब्दैः । २'प्रतापमाधाय' यः राजा इत्यं रविच्छलाद प्रतापम् आधाय इत्यमिति हे प्रताप! सं सुरान् नाशय इत्यर्थे 'वाद्यनिःखनैः' इति पाठः । अन्यस्यापि भूपस्य प्रतापाद् वैरिणां प्रामेषु रात्री निवासः, प्रातः प्रणाशः स्याद् इति भावः । ३ 'यलस्य शत्रुः' शत्रुः पादयोलस्य शीघ्रतां प्रशशंस । ४ -लादुच्छिरसं' उच्छिरसम् उन्मस्तकम् । ५ 'हातुमाहितं न चक्र-' पर्वतं त्यक्तुम्-आहितं चक्रं न आक्रमत-नचचाल। अस्य राज्ञः आहितं चकम् । अहितानामिदम् आहितं चक्रम्- रिपुगणः अधिकं महान्तम्, पर्वतं धरम् , हातुम्-त्यक्तुम्, न आकमत-न उद्यम चकार । ६ 'माधवदेहसंभवः'-माधवपुत्रतया कान्या च स्मरं जिगाय । ७ 'जवेन कण्ठं सभयाः' कण्ठम्-उपकण्ठम् , "सत्यभामा भामा" इति न्यायात् । "कण्ठो ध्वनी सन्निधाने प्रीवायां मदनद्रुमे" इति अनेकार्थः [है. अने. सं. कां. २ श्लो० १०१] । कण्ठम्-समीपम् । ८ 'तथा स गां चकि-' गाम्-भुवम् । ९ 'रूपरूपिणी'-प्रशस्तरूपवती । 1 मा० प्र० स० लो० ४९ चतुर्थपादः । अत्र तु 'मिच्छ. सदृशम्' इति लेखकप्रमादः । 2 मा० प्र० स०लो.५० चतुर्थपादः। मा० प्र० स० श्लो. ५१ चतुर्थपादः । माघे 'महर्दिवं दिवः' इति पाठः। 4 मा० प्र० सालो० ५२ चतुर्थपादः । 5 मा० प्र० स० श्लो० ५३ चतुर्थपादः । 6 मा० प्र० स० लो. ५४ चतुर्थपादः । माघे "धिकन्धरम्' इति अखण्डम् । 7 मा. प्र. स. लो. ५५ चतुर्थपादः। 8 मा० प्र० स० लो०५६ चतुर्थपादः। 9 मा०० स० श्लो० ५७ चतुर्धपादः ।

·८ 5 10 देवानन्दमहाकाव्यम् । [प्रथमः सर्गः] शुचिस्वभावैर्जगतीं तमोहरैरलञ्चकारास्य वैधूरहस्करः ॥ ५९॥ खवन्धुकर्णोत्पलयुग्ममन्तिके निवेश्य तस्या बदनानुजीविना । निवद्धवेणीतमसः प्रसादनैन नर्मसाचिव्यमकारि नेन्दुना ॥ ६०॥ मुखश्रियाऽस्यास्तुलितं विधुं विधिर्व भञ्ज पूर्ण न पुनर्व्यचूर्णयत् । अयं ततः पुष्करदन्तिनो यथा विपाणमद्यापि पुनः प्ररोहति ॥ ११ ॥ विलासलीलाकलनाय तस्थिवानजस्रमस्याः सविधेऽप्सरोजनः । सखीमिषात् तद्विरहोष्मणाऽऽतुराः प्रकम्पनेनानुचकम्पिरे सुराः ॥१२॥ तयाऽऽस्यपाणिक्रममञ्जिमाक्रमैर्जितथि पद्मं महिकाश्रुनिर्भरम् । व्यनक्ति भृङ्गरसुखैर्वलत्क्रुधा तनूनपाद्धमवितानमाधिः ॥ ६३ ॥ पयोधर-श्रोणिभरश्रियाऽनया निर्भत्सितं कुम्भयुगं रयेण नः। दिगन्तमाप्तैरिति सजलजया चिराय याथार्थ्यमलम्भि दिग्गजैः ॥ ६४ ।। अजिमकृद् ब्रह्म तदङ्गसङ्गतं पुनात्यतुच्छोच्छ्रितवालमन्वयम् । किमद्भुतं यच्छ्रवणाईवेक्षणैः कुलैन भेजे फणिनां भुजङ्गता' ।। ६५ ॥ प्रवेणिवादादधरीकृतः स्मयो वचःप्रपञ्चैरमृतं तयोचितम् । भुवो भरातैन तथापि भोगिभिः कुलैन भेजे फणिनां भुजङ्गता ॥ ६६ ।। [पाठान्तरम् ] श्रुतिद्वयीदर्शनतः स्फुरद्रुचि द्वयं शोर्नाटयतः स्मराश्रयम् । कलत्ररत्नस्य कलाः किलाखिलाः पुरेऽस्य वास्तव्यकुटुम्बितां ययुः ॥ ३७॥ उडूनि मुक्तास्रजि चित्रके गुरुर्विधुः खगः कुण्डलयोः कृतस्थिती । सुरा भजन्तः किमु कामिनीमणेः पुरेऽस्य वास्तव्यकुडम्बितां ययुः ॥१८॥ [पाठान्तरम्.]. अथाश्रयत् कोऽपि सुरः स्फुरत्प्रभो भवाय गर्भ शुभदोहदोद्भवः । तदाश्रयेऽस्याः शुचिपाण्डुरं भृशं वपुर्जलाापवनैर्न निर्ववी" ॥ ६९ ॥ असूत सा पोषवलक्षपक्षजे त्रयोदशेऽयङ्गजरत्नमद्भुतम् । १ 'तमोहर-' तमः पापम् तिमिरं वा । ६-'श्रोणि'-नितम्बः। २'-कारास्य वधूरहस्करः' अस्य व्यवहारिणः वधूः च पुनः ७ 'नः' अस्माकम् । अहस्करः शुचिस्वभावैर्जगतीं अलंचकार । उभयोनिर्दोपत्नध्वनिः । ८ 'यच्छ्रवणाद्रुवेक्षणैः ध्रुवनेत्रकथनं तेषां कर्णे एव नेत्रत्रात् । 'च'कारोऽध्याहार्यः । ९ 'भुजङ्गता' वक्रता। ३ 'अनुजीविना'- येन । १० 'दृशोर्नाटयतः' शोर्द्वयम् आकर्णान्तविश्रान्तम् । छायार्थे ४ 'निवद्धवेणीतमसः' तमो राहुः । यः श्रुतेः शास्त्रस्य द्वयं पश्यति तस्य रुचिः स्फुरति । ५ 'पयोधर'-स्तनः। ११ 'पुरेऽस्य' पुरे शरीरे । 15 20 1 मा० प्र० स० लो० ५८ चतुर्थपादः । 2 मा० प्र० स० श्लो० ५९ चतुर्थपादः । 3 मा० प्र० स० श्लो० ६. चतुर्थपादः । 4 मा० प्र० स० लो० ६१ चतुर्थपादः । 5 मा० प्र० स० ग्लो० ६२ चतुर्थपादः । 6 मा० प्र० स० ग्लो० ६४ चतुर्थपादः । 7 मा० प्र० स० श्लो० ६३ चतुर्थपादः । 8 मा० प्र० स० श्लो० ६३ चतुर्थपादः । 9 मा० प्र० स० श्लो० ६६ चतुर्थपादः । 10 मा० प्र० स० श्लो० ६६ चतुर्थपादः । 11 मा० प्र० स० श्लो०६५ चतुर्थपादः ।

·[प्रयमः सर्गः महोपाध्यायश्रीमेघविजयविरचित नृपादयोऽप्युत्सवकर्म चक्रिरे संदाभिमानैकधना हि मानिनः ।। ७० ॥ क्रमेण जन्मस्य महे निवर्तिते स वासुदेवालयमादधे शिशुः। विधृत्य चिच्छक्तिमसौ तमोऽवधेविलयलङ्कां निकपा हनिष्यति ॥ ७१ ॥ स लाल्यमानोऽश्चितपश्चधात्रिणा तथा क्रमेणावयवानपूपुषत् । अशिश्रियदू विश्वकलाश्रियो यथा प्रतीयते सम्पति सोऽप्यसः परैः ॥७२ ।। तदेव देवाग्रिमजन्मजन्मसत्-वपुर्विशेषश्च गिरां श्रियां च सः। रवेः प्रभेव प्रकृतिः सुनिश्चला पुमांसमभ्येति भवान्तरेष्वपि ॥ ७३ ।। घभूव भूवल्लभचेतसां प्रियः स्मरखरूपोऽपि स धर्मधर्मधीः। सदर्थभाक् चन्द्ररुचिर्यशोभरैरसंशयं सम्मति तेजसा रविः ॥७४॥ कुमारमद्रेस्तनयेव सादरं तमङ्कमारोप्य जनन्यथोत्सुका । निरीक्षमाणावयवान् म सद्वयो-वितीर्णवीर्यातिशयी(यान् ?) हसत्यसौ ॥७॥ प्रकाममालिङ्गय निचुम्य मूर्ध्यवक विवाहकर्म क्रियते तवाङ्गभूः । प्रमोदनीयाः सुहृदोऽनया दिशा व्यापादनीया हि सतामसाधवः ॥ ७६ ॥ तनय ! नय विनोदशर्म नस्त्वं वितनु सनर्म सदोरेंसो रसाः। रुचिरुचिरचलेक्षणाकुचाग्रनुवपरिरम्भनिपीडनक्षमत्वम् ॥ ७७ ॥ खीयैस्तद्वचनाऽग्रहेऽपि सहसा वीवाहसत्याकृतेः प्रारब्धेऽतिमहोत्सवे प्रभवति श्रेयस्करे कर्मणि । 10 15 १-'धना हि मानिनः' मानिनः ज्ञानिनः । २ 'मेण जन्मस्य' जन्मशब्दः अकारान्तः उगादौ । ३ 'वासुदेवाझयमादधे शिशुः' "चिलट्वयलवां निकपा' असौ चासुदेवः चिच्छक्ति विधृत्य अवधैर्विलति निस्सीमम् , तमः पापम् राहुं वा हनिष्यति । किंभूतां चिच्छक्तिम् ! अरकाम् उमाम्-- दीप्ताम् निकपा पावें पालखेऽपि अस्मिन् भवे । यद्वा अलम्-अत्य- थम् , काचिद् अनिर्वचनीयाम् । ४'लालमानोऽचित्त-' अश्चितम् प्रशस्त्रम् । ५ पञ्चधात्रिणा' पचानां धात्रीणां समाहारः पञ्चधात्रि-तेन । ६ 'सम्प्रति सोऽप्यसः' यथा सम्प्रति तत्क्षणमेव दृष्ट्वा नायं स इति लोकायते इत्यनेन रमणीयता 'असः' इति । "क्षणे क्षणे यवतामुपैति तदेव रूपं रमणीयतायाः" इति वचनात् । ७ 'देवाग्रिमजन्म-' मुरसत्कपूर्वभववद्धम् । ८ 'कुमारमदेखनयेव' कुमारम् स्कन्दम् । ९-'नया दिशा' दिशा रीत्या । १. 'सदोरसो रसाईः' सदा उरसः-वक्षसः । ११ 'इचिचिरचलेक्षणाकुचाम- रचिरचिरचलेक्षणाकुचामनुव. परिरम्भनिपीडनक्षमवं वितनु कुरु, उरस: वक्षसः । यद्यपि जनन्या इदं वचो न घटते, तेन जननीपदेन धात्री प्रामा। 1 मा०प्र० स० ग्लो०६७ चतुर्थपादः । 2 मा० प्र० स० श्लो०६८ चतुर्थपादः । माघे "विलय लथाम्' इति पदविभागः । अन तु 'विलति अलाम्-अरकाम्'- अथवा 'मलम् काम्' इति पदच्छेदः । अत्र र-लयोरेक्यं ज्ञेयम् । 3 मा.प्र. स.यो. ६९चतुर्थपादः । 4 मा.प्र. स .० ७२ चतुर्थपादः । अत्र माघस्य ७२ टोकगतम् 'प्रकृतिः मुनिथल्य' इति तृतीयचरणमपि । 5 मा• प्र० स० श्लो० ७. चतुर्थपादः । 6 मा० प्र० स० श्ये• ७१ चतुर्धपादः । माघे तु '-वीर्याति- शयान्' इति पाठः । 7 मा० प्र० स० श्लो०७३ चतुर्थपादः । माघे "विपादनीया हिं' इति पाठः। 8 मा०प्र० स० से. ७४ चतुर्थ गदः । माघे-'कुचामनुत- परिरम्भ-' इति पाठः।

·१ देवानन्दमहाकाव्यम् । [द्वितीयः सर्गः] , ऐन्द्रः केकिकलापभृहलरिपोः छायां सृजन्नञ्जसा व्योम्नीव भ्रकुटिच्छले न वदने केतुश्चकारास्पदम् ॥ ७८॥ ॥ इति श्रीदेवानन्दे महाकाव्ये दिव्यप्रभापरनाम्नि माघसमस्यायां ऐंकाराके महोपाध्यायश्रीमेघ- विजयगणिविरचिते कथानायक-उत्पत्तिवर्णननामा प्रथमः सर्गः ॥ श्री ॥ १ ॥ 5 10 द्वितीयः सर्गः। उद्विवाहिषया मात्राभ्यर्थितः स भवाप्तभीः। जैनी दीक्षामुपादित्सुरासीत् कार्यद्वयाकुलः ॥१॥ अखण्डमण्डनश्रीणां सपिण्डाऽचण्डरोचिषाम् । सम्पृक्तानां विवाहार्थमथासावासदत् सः ॥२॥ से पितृव्योऽग्रजन्मा च वभौ भूविघ्नभेदिनी। रहःस्थले ज्वलत्येवमसौ नरशिखित्रयी' ॥३॥ भ्रातस्तात ! मनोभावा दीक्षां गोचरयन्ति मे । सुखमन्या वने जन्य ! पौरुषेयवृता इव ॥ ४ ॥ श्रुत्वाऽस्यैवं वचः स्थैर्यात् ताभ्यामूहे सविस्मयम् । सद्यः संयुक्तमात्रा च त्रिकूटशिखरोमा ॥५॥ मातुर्धातुश्च दृरभावैर्विभाव्यान्तरभावनाम् । तं पितृव्यः कृताक्षेपमाचचक्षे विचक्षणः ॥६॥ वीक्ष्या दीक्षा तटस्थित्या वत्स ! नान्तर्निमजनैः। ऋषिकुल्येव सिद्धानां शुद्धवर्णा सरखंती ॥७॥ अविमृष्टमशक्याथ नाद्रियन्ते मनस्विनः। वनौकसः प्रशस्यं किं नाटकीयस्य वस्तुनः ॥ ८॥ 15 : 20 +- १ 'ऐन्द्रः केकिकलाप-' ऐन्द्रः केतुर्वजः व्योनि वलरिपोः शकस्य वदने छायां सृजन् आस्पदं चकार । किंभूते वदने ? न भ्रकुटिच्छले प्रसन्न इत्यर्थः-भ्रकुट्याः छलं स्खलितं यत्र तस्मिन्-ईदृशे न । “छलं छद्मस्खलितयोः" इति अनेकार्थः [है. अने० सं० कां० २ श्लो० ४७५] । २ 'उद्विवाहिषया'-परिणिनायिषया । ३-'सदत् सदः' सदः सभाम् । ४ ‘स पितृव्यो' स वालः । ५ 'रहःस्थले'-एकान्ते। min -1 मा० प्र० स० श्लो० ७५ चतुर्थपादः । माघे '-छलेन' इति तृतीयान्तम् । 2 मा० वि० स० श्लो० १ चतुर्थपादः। :3 मा० द्वि० स० श्लो० २ गतं द्वितीयचरणम् अत्र चतुर्थम् । 4 मा० द्वि० स० श्लो० ३ चतुर्थपादः। ६ 'वने जन्य !' "जन्यो जामातृवत्सले । जनके जननीये च" इति अनेकार्थः । [है. अने० सं० कां० २ लो. ३५२-३५३] । ७ त्रिकूटशिखरोपमा' त्रिकूटशिखराणि इव-मात्रा ताभ्यां च:-त्रिभिः न चेले इत्यर्थः । ८ 'शुद्धवर्णा सरखती' गङ्गा दीक्षाऽपि ऋषिकुलयोग्या; शुद्ध- वर्णा श्वेताम्बरसत्का, गङ्गापक्षे निर्मला ... सिद्धानां सरखतीव सरस्वती-वाणी। nimin 5 मा० द्वि० स० श्लो० ४ चतुर्थपादः । .. 6 मा० द्वि० स० श्लो० ५ चतुर्थपादः । 7 मा० द्वि० स० श्लो०.६ चतुर्थपादः। 8 मा० द्वि० स० श्लो. ७ चतुर्थपादः ।. 9 मा० द्वि० स० श्लो० ८ चतुर्थपादः । im mins ·.. | द्वितीयः सर्गः] महोपाध्यायश्रीमेघविजयविरचितं भुक्त्वा ततश्विरं भोगं स्मेरहग्भिः सराकरम् । क्रियाः क्रिया जरन्नुच्चैरिज्यायै तपसः सुत॥९॥ श्रुत्वेत्यूचे स तद्वाचं मदनद्रुमसारणीम् । तात ! किं.नैव. दुःखाय वय॑न्तावामयः सं च १ ॥१०॥ आयुर्वायुरिवाऽस्येयश्चिकुराः सम्पदङ्कराः । शस्त्रीव स्त्रीभवः काममतो दुःखाकरोति माम् ॥११॥ भवन्तोऽप्यनुमन्यन्तां ग्रहीष्ये सौख्यदं व्रतम् । का सामग्र्यामवाप्तायां सन्दिग्धे कार्यवस्तुनि? ॥ १२ ॥ किं पुनर्वातिकैर्भाष्यः सूत्रवत् सर्वतो मुखम् । तत्त्वमेव वदन्त्यार्याः प्रकृत्या मितभापिणः ॥१३॥ ततोऽश्रुसेकाजाड्यातेनेव किश्चिद् विवक्षया।. अकम्पि मातुरोप्ठेन विम्बचुम्बनचञ्चना ॥ १४ ॥ वत्स! व्रतवचः शून्यवाद्युपन्यासवन्मम । प्रतिभाति नयैतां तदु गिरमुत्तरपक्षताम् ॥ १५ ॥ भर्तुर्वियोगे भामिन्या दिक सूनुर्मातुरातुरे। करोति यः स्नुषाऽऽलोकपरिपूतपुटे दृशौ ॥ १६ ॥ आश्लेषलोलुपवधूस्तनकार्कश्यसाक्षिणीम् । 'कुरु त्वं भूरिसौरभ्यां वनमालां मुखानिलैः ॥१७॥ आफ्रीडेः क्रीडया स्त्रीभिरङ्गभूरगाभूतरोः। प्रसवानीव घेद्यसङ्गिनी खेदविर्मुपः ॥ १८॥ त्वद्विवाहोऽस्तु दायाद ! जन्मतहारकर्मभिः। सानुवन्धां नजं द्वारे विदधचूतपल्लवीम्" ॥ १९ ॥ "तपसः मुत!' तपसः प्रतस्स, इज्याये यज्ञाय, क्रिया: ६ 'भाकोडेः क्रीडया' माझीड उद्यानम् । क्रियाः गुत हे।। ७. रणभूरङ्गभूतरोः' हे माभू ! भाभूतरोः . २-'वामयः सच स मोगः । ८-'विमुष.' पिन्दवः । ३-'यधिक चिकुराः चपलाः । ९ 'दायाद।" "दायादो पुत्र-यान्धयो" इति।। विम्बम्पनचाना' विम्यतुल्येन । पुम्बनं प्रीत्या, सा सं. कां. ३ठो० ३२५] प्रीतिः मुहद्धावे इति लक्षणया तुस्पलमित्यर्थः । १०-चतपल्लवीम्' आम्रपल्लरमालाम् । ५ सुपाऽऽलोक' वघ्या दर्शनेन । धूतपल्लवी। 1 मा. वि. स. लो. ९ चतुर्धपादः । मापे तु 'गुतः' इति मेदः। मा- दि. ०.१० चतुपादः । 3 मा.वि.स.लो.चतुर्थपादः । माघे-'मदो दु:गा. करोति' इति पार्ययम्। •4 मा. वि. स.यो. ९३ चतुर्थवादः । म.यो. १३ चतुर्थपादः। 6 मा० द्वि० स० लो. १४ चतुर्धपाः। इति पाठः। 7 मा. वि. स. लो. १५ चतुरादः । 8 मा. वि. स. मो. १६ चतुपादः। मा. वि. रा.सो. चतुर्धपादः । 10 मा. वि. स.यो. १८ चतुर्थपादः । 11 मा. वि. स.ये. १९ चनुपादः । हवीम्' इति मिन्नः पाठः । - ·१२ : 5 10 देवानन्दमहाकाव्यम् । [द्वितीयः सगी] आमुष्मिककृते सूनो ! नैहिकी त्यज सम्पदम् । नरो हि नरकः शीलं कृतानुव्याधमुद्वमन् ॥ २० ॥ प्रदोषोऽङ्कस्थसूर्यत्यक् कुक्षिस्थेन्दुनिवद्धधीः। .: . ग्रहोहस्यते नूनमुदंशुदशनांशुभिः ॥ २१ ।। इति प्रसूचचोवातर्मन्दरागः स नाचलत् । चक्रेऽवकं तपः कृत्य-क्रिया केवलमुत्तरम् ॥ २२ ॥ आमुष्मिकसुखस्यांशोऽऽप्यहिक्या नातिशय्यते । सम्पदा पूर्णयेद्धोऽग्निः त्विषा नात्येति पूषणम् ॥ २३ ॥ धर्मः पद्म इवोढुद्धः शुद्धहंसाभिनन्दनः। सेव्यो भव्यैर्जनन्यैवं प्रवाचः कृतिनां गिरः ॥ २४ ॥ धर्माद रसादिव खल्पादपि कल्याणसाधनम् । इति सूत्रस्य सद्वाण्यो भाष्यभूता भवन्तु में ॥ २५ ॥ श्रेयसः श्रेयसः श्रेणी गिरेरिव सरिद् भवेत् । पापादापद्भवो ज्ञातुमिति दुर्मेधसोऽप्यलम् ॥ २६ ॥ अनुपार्जितपुण्यस्य जन्मान्तर्गडुजन्मिनः । निमित्तादपराद्वेषोर्धानुष्कस्येव वल्गितम् ।। २७ ।। मुक्त्यङ्गनानुरागाय विहाय व्रतपञ्चकम् । असमः शमिनामन्यो नास्ति मन्त्रो महीभृताम् ॥ २८ ॥ तत्राप्यायं व्रतं तुर्य पावनं दुरुपावनम् । जगज्जैनस्मरादिभ्यः परेभ्यो भेदशङ्कया" ॥ २९ ।। ब्रह्मोष्णरश्मेर्वालार्चिश्चक्रवर्तिप्रवृत्तयः । तत्पूर्णतेजः स्तोतुं कैर्वाचस्पत्यं प्रतन्यते?" ॥३०॥ निस्तोषं योषिदाश्लेषाद् मन्थनां द्रविणक्षयम् । 15 20 - १ 'आमुष्मिककृते' आमुष्मिकः परभवः । २ 'कृतानुव्याधमुद्वमन्' कृतः अनुव्याधः संपर्को यस्य तत्- विहितस्वीकारम् । अनुव्याधो वा पश्चात्तापः ।। ३ 'इति प्रसू-' प्रसूः माता । ४-'मन्दरागः स नाचलत्' मन्दो रागो यस्य । पक्षे मन्दरो यः-अगः पर्वतः मेरुः । ५ 'पूर्णयेद्धोऽग्निः' इद्धो दीप्तः । ६ 'रसादिव' रसात् पारदात् । ७ 'कल्याणसाधनम्' कल्याणं मोक्षः स्वर्ण च । ८ 'श्रेयसः' पुण्यात् । 'श्रेयसः' मङ्गलस्य । ९ 'अपराद्धषोः' च्युतशरस्य । १० 'महीभृताम्' क्षमाभृताम् । ११ 'दुरुपावनम्' दुःखेन समीपे रक्षणीयम् । १२ 'योषिदाश्लेषात्' समुद्रस्त्रियो नद्यः तासां नित्यसंगात् । 1 मा० द्वि० स० श्लो० २० चतुर्थपादः । 2 मा० द्वि० स० श्लो० २१ चतुर्थपादः । माघे '-मुदग्रदश- नांशुभिः' इति पाठः। 3 मा० द्वि० स० श्लो० २२ चतुर्थपादः । 4 मा० द्वि० स० श्लो० २३ चतुर्थपादः । अत्र माघे च समा- नार्थ समग्रमुत्तरार्धम् । 5 मा. द्वि० स० श्लो० २५ चतुर्थपादः । 6 मा० द्वि० स० श्लो० २४ चतुर्थपादः । 7 मा० द्वि० स० श्लो० २६ चतुर्थपादः । 8 मा० द्वि० स० श्लो० २७ समग्रमुत्तरार्धम् । 9 मा० द्वि० स० श्लो० २८. चतुर्थपादः । 10 मा०. द्वि० स० श्लो० २९ चतुर्थपादः । 11 मा० द्वि० स० श्लो०३० चतुर्थपादः । माघे तु. 'प्रता. यते' इति भिन्नम् । : ..

·हद्वितीयः सर्गः] महोपाध्यायभीमेघविजयविरचितं 10 प्रामोति पुरुपो नूनं दृष्टान्तोऽत्र महार्णवः' । ३१ ।। मूलं धर्मतरोर्ब्रह्म कूलं भवपयोनिधेः। येन लुब्धेन नालम्बि न वर्द्धयति तस्य ता ॥३२॥ ईयामासक्तरुचिः कामोल्लासादु राजापि च क्षयी। सुवृत्तशीलो निदोपस्तत्रोदाहरणं रविः ॥ ३३ ॥ वालस्यायालगी:सारैरेवं बुद्धा प्रसूरपि । पार्थक्येन मृदि न्यस्तमुदकं नावतिष्ठते ॥ ३४॥ उच्चैःकुलगिरी स्वस्था सिंहीव स्यामहं न किम् । यजन्यस्त्वं प्रशस्यश्रीः संहिकेयोऽसुरद्विपाम् ।। ३५ ।। चके माचीव मित्रेण त्वयाऽहं पुत्र ! निस्तमा । पुत्रौ मोडष्णिहौ स्यातां सहजप्राकृतावपि ॥ ३६ ।। प्रतीक्ष्यः पृथुकोऽपि स्यात् पुण्यधीर्नान्यथा महान् । पुण्यनैपुण्यमय॑त्वे लक्ष्यं लक्षणमेतयोः ॥ ३७ ।। धन्यस्त्वं योजयद् पाल्ये महामोहमहीश्वरम् । कृष्णायितः स तन्मूलं महद् वैरतरोः स्त्रियः ॥ ३८ ॥ धन्यस्त्वं वासुदेवोऽसि महामोहमहीश्वरम् । जित्वा यजन मूलमेता महद् वैरतरोः स्त्रियः ॥ ३९ ॥ [पाठान्तरम् ] तत् प्रव्रज मया सादं त्वते मां से पाधते । प्रोपितार्यमणं मेरोरन्धकारस्तटीमिय" ॥ ४०॥ एवं मातृगिरः शृण्वन् स्थिरसूः स्थिरमूहिवान् । धर्मे त्वरा हितं स्यैर्यमलमश्रेयसे यतः" ॥ ४१ ॥ 15 20 ''ता' तालमीः । “ता सा धीः कमन्य" इति कोपः २ श्यामासक्त-' "श्यामा श्री मुख्य (मुग्ध! ) यौवना" पति भनेपनिमारिः [सो. ९६ टोकाधि• श्यामा रात्रिः। ३ गतशीलोत्तम् मानरितम्, नीलम् समायः । "निपदोपा पनि। '-विटते' अपपूर्वस्यापातो: भान्मनेपदम् । ५'उःपुल-पंचदे। ६-दिपाम्' भगुरदिपाम् देवानां प्रामधीः । ७ 'प्रतीश्यः' पूयः। ८'एक' पालः। .'-महीयरम्' नृपम् । १. यामुदेवो. वासुदेवनान ययापं नागरीकरणार वस, नियरसावाः । " महामोहः । 1 मा.है. स.ग्रे. मनुरादा 2 मा. निग... पतुराः । मापे ' साने सम्वनिमं पदम् । म 'नाम्' दितीयान्नम्, मात्र 'प्रपमान्तम् । 3. ग .. शादः । मा...भ.४ पदः । 5 मा. ग..१५ मा । मारे '-गुष्ठा 6 मा.लि. ग.शे. १ पतुरंदः। 7 मा.लि.ग. श्ये. ३७ पदः । 8 मा.लि.गु. पो. २८ मारा। मा.लि.ग. थे. १८ पादः। 10 मा.R.ग. श्रे. ३१ सुदीप मामले मारि दावा 11 मा.लि.ग.टी.. पर।

·5 देवानन्दमहाकाव्यम्। [द्वितीयः सर्गः] अथ प्रतस्थे तीर्थानि नन्तुं निजजनैः समम् । स्थिरस्य वार्ता संयोज्य स सुतश्रवसः सुतः ॥ ४२ ॥ तस्य तीर्थनमस्यार्थ प्रस्थितस्य वर्यः शुभाः। प्रदक्षिणाक्रियायै स्माऽऽशेरते तेऽभिमारुतम् ॥ ४३ ।। अहंपूर्विकयेतीव द्रुमाः पुष्पैरवाकिरन् । विलम्बमर्चितुं धीरोऽविराध्यं तं सहेत का ? ॥ ४४ ॥ तत्पार्श्वस्था दुमा वल्लीकान्तां श्लिष्टा रविप्रभाम् । आवत्रुश्छदनैः प्राप्तवयात्यं सुरतेष्विव ॥ ४५ ॥ यं नेत्रश्रिया न्यङ्कन जितान् नाग्यातपादिभिः । 10 तस्याऽपश्यद् वने दृश्यान् जननी क्लेशकारिणः ॥ ४६॥ शीतवातास्तमानय्य॑स्यन्तो वर्णपङ्कवत् । भालेऽम्बुजानां सामोददेहिनस्तदरं रजः ।। ४७॥ नामं नामं स तीर्थानि स्वयं तीर्थोपमां दधे । न कुर्वन्ति महात्मानः संज्ञायै जन्म केवलम् ॥ ४८ ॥ 15 अथ श्रीमान् मुनीशोऽभूत् श्रीहीरविजयः:प्रभुः। आसीद् यस्मिन् महः कीर्तिरुभयं तद् महखिनि ॥४९॥ पुष्पदन्ताविवाऽऽयोज्य धात्राऽयं निर्ममे प्रभुः। गिरा सुजैस्तपस्तेजस्तन्म्रदिन्नः स्फुटं फलम् ॥५०॥ श्रीतपागच्छसम्राजमिन्दिरैनं यदाश्रयत् । 20 हियवासीत् ततः कृष्णो लघुबहुतणं नरः ॥ ५१ ।। १ 'स सुतश्रवसः राज्ञः कर्णस्य वार्ता संयोज्य-राजानमा ९ 'पुष्पदन्ता-' हीः चन्द्रः, रविः सूर्यः, तयोः जयो यत्र पृच्छय इत्यर्थः । “सुतः पुत्रे नृपे” इति अनेकार्थः [है. अने. स ही-रवि-जयः तेजसा.की. च । सं० कां० २ श्लो० २०५] ! १० 'गिरा' वाण्या, म्रदिन्नः मार्दवस्य, फलं स्फुटं कुर्वन् । २ 'वयः' पक्षिणः । ११ -स्तेजस्तद्' तपस्तेजः तनोति इति तपस्तेजस्तत् । ३ 'आशेरते' आशयं चक्रुः प्रदक्षिणाक्रियायै । ४ 'अविराध्यम्' पूज्यम् । १२ -वासीत्' गोविन्दः लज्जया कृष्णः श्यामः, च पुनः ५'-वैयात्यम्' वियातो धृष्टः तद्भावो वैयात्यम् । ६ 'न्यङ्कन्' मृगविशेषान् । १३ 'बहुतृणम्' तृणकल्पः आसीत् । कल्पार्थे 'बहुच्' प्रत्ययः। ७ 'क्लेशका-' नाम्न्याऽऽतपादिभिः क्लेशकारिणः । १४ 'नरः' "नरः कृष्णेऽर्जुने च” इति कोषः [है. अने. ८ 'महः' तेजः । 'तद्' जगत्प्रसिद्धम् । सं० कां० २ श्लो० ४२३] 1 मा० द्वि० स० श्लो० ४१ चतुर्थपादः । माघे तु 'स श्रुत. 4 मा० द्वि० स० श्लो० ४४ चतुर्थपादः । श्रवसः सुतः' इति. पाठः । 5 मा० द्वि० स० श्लो० ४५ चतुर्थपादः।माघे तु समस्तः सः। अत्र तु चित्रकाव्यत्वेन 'श्रुत-' इत्यस्य रेफो लुप्तः, शकारश्च 6 मा० द्वि० स० श्लो० ४६ चतुर्धपादः । सकारो गण्यते इति न समस्यापादमेदः । 2 मा० द्वि० स० श्लो० ४२ चतुर्थपादः । माघे तु 'शेरते' 7 मा० द्वि० स० श्लो० ४७ चतुर्थपादः। 8 मा० वि० स० श्लो० ४८ चतुर्थपादः । माघे 'मनंखिनि'। इति किया । 3 मा० द्वि० स० श्लो० ४३ चतुर्थपादः । माघे तु "विरा- 9 मा० द्वि० स० श्लो० ४९ चतुर्थपादः । भ्यन्तम्' इति अखण्डम् , क्रिया च 'क्षमेत' इति ।. 10 मा० द्वि० स० श्लो० ५० चतुर्थपादः । . 4 . लघुः वामनः। ..

·[द्वितीयः सर्गः] १५ 5 10 महोपाध्यायनीमेघविजयविरचित निस्त्रिशस्त्रिजगत्रासी यस्तेज स्कन्दवैरिणाम् । प्रत्यूप इव नव्यश्रीस्तपनो जातवेदसाम्॥५२॥ तस्याऽकन्धरभूजाने?धिदानाद् यदीयका । दिग्दन्तिदन्तावालम्ज्य कीर्तिर्यामधिरोहति ॥५३ ।। मोद्दीपिते प्रतापेऽस्य कुपक्षाः क्षीणतां ययुः। शशाः किं यत्र विध्वस्तमृगपूगो मृगाधिपः॥५४॥ सौभाग्यभाग्याभ्युदयं प्रभोः स्तोतुं क्षमेत कः। पूर्ण सुवर्णशैलेन्द्र कोऽम्भसा परिपिश्चति ? ॥५५॥ उदेल्लङ्गाग्यसौभाग्यवल्ली पल्लविनी जने । कचिर्न स्तोत्ररूपेण कोभसा परिपिश्चति?॥५६॥ प्रमोफ कीर्तिपाथोधिः सुधाद्याः फैकदेशिनः। सादृश्यं यान्ति न कापि सर्पिपस्तोयविन्दवः ॥ ५७ ॥ श्रीमान् विजयसेनाख्यस्तत्प? सूरिराडू वभौ। क्षणाद् येनान्तरा क्षिप्ता दूष्यास्ते शत्रुसज्ञिताः ।। ५८ ॥ खशक्त्युपचये केचिदस्य सूरेः सुदृष्टयः। परेऽप्युपेत्य पादाजसेवाहेवाकितां दधुः ॥ ५९॥ लिलवयिपतो लोकान् अलङ्घयानलघीयसः। विधिरप्टश्रवा जज्ञे श्रोतुमस्य गुणानिव' ।। ६० ।। कीर्त्यांभोगः श्रुताभोगः सदाभोगैः शुभश्रियः। तादात्म्यभाक प्रभौ तस्मिन् बुद्धोग इवात्मनि ॥ ६१॥ निर्दम्भविद्यादम्भोलिमिन्नदुर्भावभूभृता। सूरीन्द्रेण शमैर्जिग्ये सुदमो दमघोपजः" ॥ २॥ उयी सुपर्विणी कुर्वन् श्रीराजनगरे गुरुः । अन्येधुराययौ योगपूर्णस्तस्योत्सवाय सः" ॥ ६३ ॥ 15 20 1'-कबर- अकए अचलो परो यस्य स-अप्पर- अन्यरः। --'पूगो' "पूगः समूहः" [अनेकार्थप. श्वे. भोरापि.] १.पा-'पगा। ४.-आमोगः' विस्गरः। ५'-आभोगः'मानम् । '-दम- दमपोषो नाम पूर्वशपिः सम्मान जान र समोपमा । 'गुरम्-ि'गोगवाम्, गंदेपाम् । .. 7 मा. नि. ग.सो.५६ पगा। 8 मा.वि. ग.ओ.५७ प्रपगपाद। मापी गत मा. 1 मा...श्रे.५१ पदः । मा..िस. श्लो. ५१ पशः। ...५१ पशुपादः । मान-गण- गुपो गणाधिपः । मा...भी. ५४ पगारः। 52.ग.मो.५४ पशुगरः । मा.. ग... ५. गाभा मानिस पूर्णा 10 मा.लि. ग..५९ पर 11 मा.वि. ग ...पाः। 12 मा.fi..ki.६१ पारदः। .

·१६ 10 देवानन्दमहाकाव्यम् । [ द्वितीयः सर्गः] सूरि विवन्दिषोः पुंस्त्रीसंघस्याभिगमाद् वने । व्यभाद् विभातवद् योगस्तेजसू-तिमिरयोः कुतः ॥ ६४ ॥ समौक्तिकस्रजां सूरि नेमुषां भूस्पृशां श्रियः। ऊहुः सुमनसां भारैर्वामनीभूतभूरुहः ॥६५॥ प्रभुं प्रवेशयामास श्राद्धवर्गः समृद्धिभाक् । महोत्सवैः सहोत्साहं पुरी माहिष्मतीद्विपम् ॥ १६ ॥ स्थिरात्मजोऽपि तत्रैत्य जगत्तीर्थ तमानमत् । न कः कल्पद्रुमं प्राप्य सर्वखार्थ समीहते? ॥१७॥ प्रारेभे च विभुयाख्यां स श्रेयः कुरुतां जनः। स्वर्गापवर्गयोर्यो हि सर्वः स्वार्थ समीहते ॥ १८॥ प्राप्य तां विद्युतः सम्पद्वरां चापल्यमादृताम् । मा प्रमादीर्जनः खादी मधुविन्दोरिवाश्रवः ॥ ६९ ॥ इत्याद्याः श्रीगुरोर्वाचश्चित्रदाश्चित्रदेवताः। सभाभित्तिप्रतिध्वानर्भयादन्ववदन्निव' ॥ ७० ॥ निपीय गास्ताः सूरीन्दोर्धाम्भोधिविवर्द्धनीः। सवित्री स्वशिशोर्वक्तुं प्रस्तावमदिशद् दृशा ॥७१ ॥ प्राञ्जलि: स्थिरजन्माऽथ गुरुं विज्ञपयन्निति । उत्थाय तमसभ्छेदे जगादाने गदाग्रजम् ॥७२॥ मह्यं देयं वुधाऽऽदेयं व्रतानां पञ्चकं महत् । गुरो ! त्वमिश्रितज्ञोऽसि खलूक्त्वा खलु वाचिकम् ॥७३॥ यद्यपि स्वपुरे गत्वैवोचितं तत् तथाऽप्यहो । तव वाचाऽशीतकत्वमुपैति मम जल्पतः" ॥ ७४ ॥ प्रारेभेऽथास्य दीक्षायै सम्भूय स्वजनैर्धनैः । 15 20 १ 'कुतः' पृथिव्याः । २'माहिष्म'-माहिष्मतीस्पर्द्धिनीम्-तत्तुल्याम् इत्यर्थः । ३ 'जग-' जगतः पूज्यत्वात् यद्वा जगत् जङ्गमं तीर्थम् । ४ 'सर्वखा-' स्वस्य धनस्य अर्थाः कार्याणि यस्मात् तम्- कल्पद्रुमम् । ५'-श्रवैः' इन्द्रियादिभिः । ६ 'गदाग्रजम्' तमसः छेदे गदाग्रज विष्णुम् , अग्रे उत्थाय जगाद। ७ 'खलबत्ता' खलु निश्चितम् , वाचिकं वार्तिकम् , खलूक्खा न कार्यम् । ८ 'अशीत-' अनालस्यम् । 1 मा० द्वि० स० श्लो० ६२ चतुर्थपादः । 2 मा० द्वि० स० श्लो० ६३ चतुर्थपादः । 3 मा० द्वि० स० श्लो० ६४ चतुर्थपादः। माघे तु 'माहि- घमती द्विपः' इति भेदः । 4 मा० द्वि० स० श्लो० ६५ चतुर्थपादः । 'सर्वः स्वार्थ समीहते' इति माघपाठः । 5 मा० द्वि० स० श्लो० ६५ चतुर्थपादः समानः । 6 मा० द्वि० स० श्लो०.६६ माघस्य प्रथमः पादः स एव अत्रापि प्रथमः । माघे 'विद्युताम्' इति मेदः । 'प्राप्यताम्' इति क्रियापदम् । 7 मा. द्वि० स० श्लो०.६७ उत्तरार्ध समग्रम् । 8 मा० द्वि० स० श्लो० ६८ चतुर्थपादः। 9 मा. द्वि० स० श्लो० ६९ चतुर्थपादः । 10 मा० वि० स० श्लो० ७० चतुर्थपादः । 11 मा० द्वि० स० श्लो० ७१ चतुर्थपादः ।

·[द्वितीयः सर्गः] १७ 5 10 महोपाध्यायत्रीमेपविजयविरचित सरध्वजैस्तापमानैर्गेयस्येवं विचित्रता' ॥७॥ तचित्रकृत् पुरन्धीभिः पुरं गृधाभिरन्वितम् । तथा परिप्कृतं येन प्रवन्धो दुरुदाहरः ।।७६ ।। प्रदीयसीमपि घनामनन्यगुणभूपिताम् । नार्यः प्रसारयन्ति स चित्रां याचं पटीमिय॥७॥ उचैर्दुकूलकेतूनां पतिस्तत्पुरसद्मनाम् । जज्ञे जयाशिपां तत्र वक्तुर्गुणनिकेव सा॥७८॥ सर्वत्र तहहिार मेरपुष्पम्रजां वजैः। गौर्जहासोल्लसद्धासं जिगीपोरात्मसंपदः ॥७९॥ दीक्षामण्डपमासाद्य सिक्ताः पुष्पम्रजां रसैः। सङ्कीर्णत्वेऽपि मनुजा जानते जातु न श्रमम् ॥ ८॥ चक्रे चन्द्रोदयैरन्तनभोमौक्तिकतारकम् । तथार्केण यथा द्वारे स्थीयते पहिरश्मवत् ॥ ८१॥ हल्लीसकैः पणत्रीणां विस्मिताः पुत्रिकामिपाः । आरभन्तेऽल्पमेयाऽज्ञाः नृत्यं स्वर्गागनाजनाः ॥ ८२॥ कृतजेमनवारा नो कामं व्यग्रा भवन्ति च । महारम्भाः कृतधियः स्त्रीयाः कल्पद्रुमा इव' ।। ८३ ॥ अघः प्रियालसालस्य हाजानामनि पाटके । यावत् सत्यरा इष्टास्तिष्ठन्ति च निराकुलाः ॥ ८४ ॥ नावधीद धीवर कोऽपि देशावधि तिमि तदा। दानस्तुष्टो न चाभ्यणे शयालमंगयुर्मगम्" ॥ ८ ॥ अत्रान्तरेऽय तत्रागात् सूरीन्दर्यस्य रिपु । उदयश्री रयः शश्वदादित्येप्चिय कल्प्यते" ।। ८६॥ 15 20 १-रप-अप पारपरने, सामीतस पिवित्रतापत् रापा वित्रता भोजन-परानादिपु नानासम्भारेने । २ 'परी'-पटीम-समपे रिया प्रमारपन्ति ही आचारः। फरपशे पटी उपमा, पटीपक्षे माग उपमा । 'सन्दौर-' पामोदः पिटानेः उपसर गमः भन्दा माये पके। 1मा.हि...७१ पनुः । मा....। 3 मा.लि...७४ पाएं। मा. वि. ग ...५ पशुशार मारे 'जनिक 8 मा.लि.म.ग्रे.७९:प्रपमः पाद: गुल धन सुदीपः पर R.R..मो. ९२ःगदीप: पारगर एटीप: पाप मापना सारा 100.:....। 11 मा... ... Ky-in SE.A..हो..पुरा गि...परंत F.....। 1:47.लि. ग ... 'लही ·5 15 १८ : देवानन्दमहाकाव्यम्। द्वितीयः सर्गः त्यजतोऽलङ्कृतीः सर्वाः स्थिरसूनोगुरोइशा । नेशुरेनांसि कामायोः फणीन्द्रा इव शत्रवः॥ ८७॥ प्राची-रव्योरिवानूषः प्रसू-सून्वोर्विभासतोः। दीक्षावेषात् ततः सोचैः फलत्युत्साहपादपः ॥ ८॥ बुद्धिशस्त्रप्रकृत्यङ्गो घनसंवृतिकञ्चकः। चारेक्षणः स चारित्रादु रेजे राजेव नीरजाः ॥ ८९॥ तपःशुक्लदशम्यां तं प्रात्राजयत सोत्सवम् । सूरीन्द्रः प्रभया जेता रसभोगविदः कवेः ॥९०॥ विद्याविजय इत्याख्यां सूरिश्चके यथार्थहक । 10 स्थाने न मोहः क्वापि स्याद् रसभागविदः कवेः ॥ ९१॥ अशिक्षत स भिक्षुणामयनं विनयाश्रयम् । अप्रश्रितो विपन्मूलं प्राप्ते काले गदो यथा ॥१२॥ शुश्रूषया गुरोरेष कृत्लशास्त्ररसं पपौ। दशाकर्ष इव लेहं दशया ह्यन्तरस्थया' ॥ ९३ ॥ नैष्टिको दैष्टिकोत्कृष्ट.स विद्याविजयो मुनिः। अविरुद्धं क्रियाज्ञान-दयं विद्वानपैक्षत ॥ १४ ॥ भूयोऽन्तिषन्मणीभतुरनेनैव कलाभृता। उल्लासोब्धेरिवर्षीणां तथा नेतुमहीभृतः ॥ ९५ ॥ जुष्टेश्वरेक्षणार्चिष्मद् गङ्गातीरे तपस्यतः। राज्ञः कलाभृतस्ताराः प्रयान्ति परिवारताम् ॥९६ ।। इतीव तप्यतस्तीनं तपस्तस्य स्वयं गुणाः । १ -नूषः' प्रभातकालाद् अनु इत्यनेन रक्तभात्यागः श्वेतपरि- ४ '-प्रश्रितः अविनीतः। विनीतः प्रश्रितः । धानं सूचितम् । ५ 'नैष्ठि-' नैष्ठिकब्रह्मचारी। "नैष्ठिकसुन्दर..! त्वया"-इति २ रेक्षणः' चारें ईर्यया गतौ ईक्षणे यस्य । राजपक्षे चाराः कुमारकाव्ये. [पञ्चमसर्गे श्लो० ६२] गूढपुरुषाः ।। ६ 'दैष्टि- दैष्टिकः शास्त्रवेत्ता दैवपरश्च । ३ ' भागविदः' प्रभया धिया, कवेः कवीनां जेता-ज्ञानवान् । '-हीभृतः' ऋषीणां महीभृतः भूपस्य । तथा तेन प्रकारेण, 'कवेः' इति जात्या एकवचनम् । रसाः शृङ्गारादयः तेषां सांकर्येऽपि अब्धेः सागरस्य ऋषीणां 'नेतुः' प्रापयितुर्वृद्धिम् इति शेषः । भागान् वेत्ति तस्य । कवेः शुक्रस्य जेता । रसो जलम् , तस्य ८-'र्चिष्मद्' क्रियाविशेषणम्-सेवितहरनेत्रदहनं यथा स्यात् भागान् लभते जलचारिखात् शुक्रस्य । 1 मा० द्वि० स० श्लो० ८८ चतुर्थपादः । 6 मा० द्वि० स० श्लो० ८४ चतुर्थः पादः । 2 मा० द्वि० स० श्लो० ८९ चतुर्थपादः । 7 मा० द्वि० सं० लो०.८५ चतुर्थः पादः । माघे दशयांभ्य- 3 मा० द्वि० सं० श्लो० ८२ प्रथमद्वितीयो पादौ, 'अत्रापि तौ न्तरस्थया' इति पाठः । एव । माघे 'बुद्धिशनः' इति भिन्नम् । 8 मा० द्वि० स० श्लो० ८६ चतुर्थः पादः । माघे 'विद्वान- 4 मा० द्वि० स० श्लो० ८३ चतुर्थः पादः। माघे 'रसभा पेक्षते' इति । वविदः इति पाठमेदः । 9 मा० द्वि० स० श्लो० ८७ चतुर्थः पादः। 5 मा. द्वि० स० श्लो० ८३ चतुर्थः पादः । 10 मा० द्वि० स श्लो. ९० चतुर्थः पादः । : 20 .. तथा तपस्यतः। .

·10 [द्वितीयः सर्गः], महोपाध्यायधीमेपविजयविरचिवं प्रादुरासन्निर्विकारं शब्दा इव विहायसः ॥ १७ ॥ अथाकव्यरंभूभर्ता गुरुमाजूद्वन्मुदा। यः सर्वसूरिमालासु नायको नायकायते ॥१८॥ तद्दष्टे भृदाचष्टे हृष्टो धर्मानुयोजनम् । सूरिर्वचास्युत्ततार स्थाणूनि यलवन्ति च ॥ ९९ ॥ श्रेयो दयामयं श्रेयो वामयेषु प्रतिष्ठितम् । 'जन्तोर्यात-घृणे स्यातां निदानं क्षयसम्पदः ॥ १० ॥ गढ़ा मान्या प्रतिष्ठादावित्याद्युपदिदेश सः। जयनेकपदे भट्टान य उदात्तः खरानिव' ॥१०१॥ जितकोशी ततः सूरिचिजहार धरातले । पृन्द प्रयोज्यस्तेजः-समूहः स महीभुजाम् ॥ १०२ ॥ दत्वा विद्वत्पदं विद्या-विजयायोहिवान् गुरुः । .. मत्पश्यं श्रियाऽपुष्प-याणः सन्धानमेष्यति ॥ १०३ ।। ध्यानाध्यक्षः सुरोऽप्यूचे पद्मोदयनगेऽवत् । अयं सुधीस्तपोवार-याणः सन्धानमेष्यति ॥ १०४॥. अथास्ति स्तम्भतीर्थाच्या नगरी वैमहोभरैः। स्वर्देशांस्तन्वती व्यस्त-मैदोपमनुगामिनः' ।। १०५ ।। तत्रापात् सोत्सवं सूरि-भूरितेजाः स शूरवत् । .. श्यामयन दुर्मतीस्तमान साग्नीनेधानिवानिलः" ।। १०६ ॥ तत्र सोमाग्रजः श्रेष्ठी श्रीमल्लो भर्भरीर्भजन् । पुण्यश्रियेव पाथोधिर्महानद्या नगापगाः" ॥१७॥ समें संगोत्रैः सोऽन्येयुः सूर्ति व्यज्ञापयत्तराम् । ज्ञान-मियाभ्यां सर्वेऽनु-गन्तारस्त्वामतः परे" ॥ १०८ ॥ 15 20 'नारको हारमम्पननिः । 'स्थानि' यापधनुमानसहितानि । सिक्षे यापतर. सापूनि। "जित-'जिवाहपः । मिला पासा पुनः सः । पुनरागः, पागः देपा, मदिरा:-अपुषपानः । i ५'मस-'पत्रदोपं पपा पार तया-पग पुरे अप्पा. रामयो नास्ति। 'ममी'-मौरीशमा श्रीपापा औगारिकः ।।.. पनुपा. ग.पा. २७ पृ. २४१] .'-रा-भनुगारः । 7.नि. ग..९७ पापा। 8 मा.वि... ९. पनुः पादः । मा.वि... ९८ : प-म. मुसापिनः' मे। 10F•••.९९ पार्षः पारः। ...... 1 मा.: ...९पाद: पारः। मा ....१२ पादः पारः। 3 मा...को.५ पाद: ५ मा 'स्मानि' मेरालयनिती शुरू! .....। 5म.fm....५युरः पारः। GR• from..मनापा मारे दीम 1:R.लि. ग....: ...

·5 10 देवानन्दमहाकाव्यम् । [द्वितीयः सर्ग:] हर्षाचिकीर्षुद्धर्षमहं तेनान्तिषन्निजा। पट्टे स्थाप्योतिवृष्ट्यादेः प्रथमेन त्वयारिणा' ।। १०९।। खपट्टेऽस्थापयत् सूरिविद्यादिविजयं ततः। सत्पुत्रे सति नो भारं धर्मराजो विवक्षतें ॥ १० ॥ विजयाद् देव इत्याख्यां सूरयोऽस्य वितेनिरे । स्वयं श्रयन्तः कीर्वा सिन्धवो नगनिम्नगाः ॥११॥ सूरिणा पदानेन श्रीमल्लेनोत्सवैर्नवैः। मोदिताः सुहृदः सद्योऽसुहृदो विमनीकृताः ॥ ११२।। मुनीषुरसभू १६५७ वर्षे शुद्धे राधकृता ४ हंनि । प्राभूत् स सूरिभव्यानामिष्टिं कर्तुमलंतराम् ॥ ११३ ॥ आदिदेश प्रभुश्चावी देशनां सप्रथां तथा । यथा जेगीयते भव्यैः क्षोभिताम्भोधिवर्णना ॥११४ ॥ मार्गणेभ्यो यथाभीष्टं श्रेष्ठिना स्पर्शनं ददे । वाद्यनादैरधश्चके क्षोभिताम्भोधिवर्णना' ॥११५॥ सत्साधर्मिकवात्सल्यं श्रीमल्लेन विनिर्ममें । मित्रज्ञातिपरीवार-पितृष्वा प्रतिश्रुतम् ।। ११६ ।। न्यस्ता कुङ्कुमहस्ताश्च सर्वत्र कुसुमस्रजः। प्रासरत् स्त्रीजनस्याशीर्वागेका वाग्मिनः सतः ॥ ११७॥ तीथैकस्थति तीर्थ भेजानस्तं प्रभुं जनः। एनसां कोऽभवद् भव्यो नान्तायाऽऽर्लंम्भवानपि ॥ ११८ ॥ बभौ सूरिस्तपाशूरमहसा सहसा महान् । कुर्वन्नन्तःस्थितस्याविस्तलं विद्विषदम्भसः" ॥ ११९ ।। 15 20 १ 'विव- वोढुं वाञ्छति । २-४हनि' चतुर्थ्याम् । ३ 'स्पर्शनं' दानम् । ४ '-ध्वस्त्रे' पितृष्वसुः उपलक्षणेन सर्वे संबन्धिनः । ५ "प्रतिश्रुतम्' प्रतिज्ञातमिव । ६ 'तीर्थे- "तीर्थ शास्त्रे गुरौ यज्ञे पुण्यक्षेत्रा-ऽवतारयोः" इति अनेकार्थः [ है. अने० सं० कां० २ श्लो० २१३ ] ७-'स्थपतिम्' “अपत्येऽधिपतो तक्षिण स्थपतिर्निचये शये" इति विश्वः [ विश्वलो० श्लो. १८५ त-तृतीय०]-1 है. अने. सं. कां. ३ श्लो. ३..] ८-SSलम्भ- आरम्भवान्-1 1 मा० वि० स. श्लो. १०२ चतुर्थः पादः। 2 मा० द्वि० सा ग्लो० १०३ चतुर्थः पादः । 3 मा० द्वि० स० लो० १०४ चतुर्थः पादः । 4 मा. द्वि. स. लो. १०५ चतुर्थः पादः । 5 मा० द्वि० स० श्लो. १.६ चतुर्थः पादः । माघे 'इष्टं कठम्' इति भेदः। 6 मा० द्वि० स० श्लो. १०७ चतुर्थः पादः। माघे 'शुमि- ताम्भोधिवर्णना' इति-पाठमेदः । मा० द्वि० स० श्लो. १०७ चतुर्थः पादः । 8 मा०वि० स० श्लो. १०८ चतुर्थः पादः। 9 मा० द्वि० स० श्लो. १०९ चतुर्थः पादः। 10 मा.द्वि. स. से ... चतुर्थः पादः। 11 मा.द्वि. स.यो. ११७चतुर्थः पादः।

·११ द्वितीय: सर्ग: महोपाध्यायश्रीमेघविजयविरचितं अनुत्सूत्रपदन्यासा सद्वृत्तिः सनिवन्धना। राजनीतिः सुरिराजः शब्दविद्येव दिद्युते ॥१२० ॥ अजातदोपर्दोषज्ञैः कनकाद्विजयादिकैः। विनेयैरसुरत् सूरिस्तारकैरिव चन्द्रमाः ॥ १२१ ॥ ख्याताः कनकविजया लावण्यविजयाः परे । वाचकाः श्रीमभोर्दृष्टाः शासनः सामवायिकाः ॥१२२ ।। अन्यदाऽऽजूहवत् सूरीन् श्रीजहांगीरसाहयः। उपेयिवांसि कर्तारस्तद्यशांस्यधिकान्यथ ॥ १२३ ।। सोत्सवं सूरिरप्येतत् पुरीमजातशात्रवीम् । श्रियं अयन् श्राद्धजनैः प्रामोति स्म परिष्कृताम् ॥ १२४ ।। 10 तथाऽवादि नृपष्टैर्धर्मार्थ सूरिभिर्वचः। राजन्यकान्युपायज्ञैर्यथा मुमुदिरेतराम् ॥ १२५ ॥ अथ तं भूभृदाऽचख्यौ हृष्टस्तत्तपसा विभो।। विश्वानि चक्रिरे श्लोकैरेकार्थानि चरैस्तव ॥ १२६ ॥ महातपा इति क्षोणी-भर्ताऽस्याख्यां तदाभ्यधात् । 15 ततः कुपक्षाः क्षीणाशाः स्वयं मत्सरिणः परें ॥१२७ ॥ य इहात्मविदो विपक्षमध्ये सहसं वृद्धियुजोऽपि भूभुजः स्युः। नलिनलिनैरिवाकराद् वै पृथगस्मादचिरेण भाविता तैः ॥ १२८ ।। मुनिपतौ निपैतौल्यभूति क्षितौ जनिभृतो निभृतोऽनभवाम्बुधौ । घन इचोदयमाश्रयति स्वयं शलभतां लभतामसुहगणः ॥ १२९॥ 20 १-सुरदरें "मुर दीप्ति-ऐवर्ययोः" धातुः । तया । यद्वा किम्भूताः ये? नराः 'सहसम्' सोल्लास वृद्धिमाजोऽपि २'य इहात्म-' इत्यादि । 'इह' लोके, 'आत्मविदः' साधोः, ये 'अस्माद् गुरोरेव द्धि प्राप्ताः पृथग्भूतास्ते नराः सरसः पद्या 'भूभुजः' राज्ञः श्रीसूरेः, 'ये' नराः, "विपक्षमध्ये' संभूय इति इव शीघ्रं मलिना विपक्षा भविष्यन्ति इति भावः। शेषः, 'पृयम्' 'स्युः' 'तेः' 'अचिरेण' 'मलिनैः' भाविता । 'कस्मात् ३-"निप'-निपो घटः। फरिय ?' 'भाकराद' पनाकरात्, पृथग्भूतः 'नलिनैः' यया मलि. नैर्भूयते । किम्भूताः भूभुजः ? 'सहसम्' सोल्लासं यया स्यात् ४'शलभताम् शरमताम् । 1 मा० द्वि० स० श्लो. ११२ श्लोकस्य समप्र पूर्वार्धम् , 5 मा. द्वि० स० लो. ११४ द्वितीयचरणम् मम द्वितीय- अप्रापि पूर्वार्धम् । माघे 'सनिवन्धना' इति भेदः । मस्यैव श्योकरस घरणतया । माघे 'पुरीमाजातशत्रवीम्' इति पाठमैदः। मापे 'शम्दविशेष नो भाति' इति तृतीयं चरणम् । 6 मा. द्वि० सं० लो०१४ तृतीयचरणम् मन तृतीय- 2 मा. द्वि. स.यो. ११३ प्रथमचरणम् अत्रापि प्रपम- 7 मा. वि. स. श्लो० ११४ चतुर्थचरणम् अप चतुर्प- चरणतया न्यखम् । माघे 'मशातदोये-' इति नेदः । 3 मा. वि. स. ग्लो. १३ चतुपंचरणम् अन चतुर्प 8 मा. वि. स. स्टो. ११५ चतुर्थचरणम् । १ मा. वि. स.स.१६वीयपरणं विहाय मनत्रीम्यापि मा• दि• स..४ प्रपमरणम् अत्र तृतीय- चरणानि । मापे 'सह संदियुजोऽपि' इति पदविभागः । 10 मा.वि. स. १७चतुर्षपादः । चरणतया । चरणतया । परणतया।

·२२. देवानन्दमहाकाव्यम् ।... [तृतीयः सर्गः] कृतकुवलयमोदस्त्रीयपादप्रसादस्त्रिजगदपि पुनानः शम्भुसृष्टप्रतिष्ठः। व्यहरदवनिपीठेऽप्यन्दवीं नीतिमङ्कस्थलनियतनिषण्णश्रीः श्रुतां शुश्रुवान् सः॥१३०॥ ॥ इति महोपाध्यायश्रीमेघविजयगणिविरचिते श्रीदेवानन्दकाव्ये दिव्यप्रभापरनाम्नि ऐड्वाराङ्के माघ- समस्यायां नायकाभ्युदयवर्णननामा द्वितीयः सर्गः ॥२॥ 5 तृतीयः सर्गः। को बेरदिग्भागमपास्यमा गमागस्त्यमुष्णांशुरिवाचतीर्णः। अपेतयुद्धाभिनि वेशसौम्यो हरिहरिप्रस्थमथ प्रतस्थे ॥१॥ जगत्पवित्रैरपि तन्नपादैः स्पष्टुं जगत्पूज्यमयुज्यताऽऽकः । यतो बृहत्पार्वणचन्द्रचारु तस्यातपत्रं बिभरांवभूवे ॥२॥ 30 . । १'-ऐन्दवीं नीतिमङ्कस्थ-' ऐन्दवीं नीतिम्-अङ्गीकृतवान् । "अको भूषा-रूपक-लक्ष्मसु" [है. अने० सं० कां० २ श्लो. १] इति अनेकार्थः। २ [को । वेरदिग्भागम् । अपास्यमा । र्गम् । आगस्त्यम् । अपेतयुद् । धाभिनि । वेशसौम्यो।। इति पदविभागः] [अर्थ- वैषामेवम् ] स 'हरिः' इन्द्रः स्वामी, 'हरिप्रस्थम्' पर्वततटं प्रति प्रतस्थे । किम्भूतं [हरिप्रस्थम् ?.] 'वरदिग्भागम्' उचं आ च वा, ताभ्यां युक्ता इश्च लश्च दश्च इ-ल-दाः ते सन्ति अस्मिन् इति [वा+इलद+इन्-वेलदी] वेलदी स चासौ 'ग्' गकारः, तेन भाति ईदृशः अः अकारः तम् गच्छति 'प्राप्नोति तत् वेलदिग्भागम्-इलादुगम्-इत्यर्थः । पुनः किम्भूतम् [इलादुगम् ?] 'गम्' 'रम्' रकारं गच्छति गम्-इलादुर्गनाना प्रतीतम् । अम् , अर्हन्तम्-सिद्धम् , पाति रक्षति-अपः, आस्यमा मुखचन्द्रो यस्य । मास्-सकारान्तः चन्द्रवाची । 'अपेतयुद् अश्च पा च अपौ तयोः ई: लक्ष्मीः यस्य ईदृक् तः तकारः तेन यौति मिश्रीभवति-अपेतयुत् । 'धाभिनि' न विद्यते भीः यस्य अभिः, स चासौ नी: नायकः, धों धनदः तद्वद् अभिनीर्यत्र तद् धाभिनि हरिप्रस्थम् । : ‘वेशसौम्यो' वा अथवा ईशश्चासौ सौम्यश्च । पक्षे 'वेरदिग्भागम्' वेरं शरीरम् , तस्य दिग् देशः-जन्मभूमिः तत्रं. भान्ति ईदृशा अगाः पर्वतास्तरवो वा यंत्र-वेर+दिग+ भ+अग] वेरदिग्भागम् । Commission 1.मा० द्वि० स० श्लो० ११८ चतुर्थपादः । माघे .:-निष- ण्णश्रीश्रु- इति भेदः । 2 मा० तृ० स०१: लोकः, समस्त्रोऽपि लोकः; केवलमत्रे 'आगस्त्यम्' आगः अपराधः अन्यायः तं त्यजति इति 'ड' प्रत्यये आगस्त्यम् । सौम्यः हरिः मुनीन्द्रः । ३ [आर्कः । तन्नपादैः । आतपत्रम् । वृहत्पार्वणचन्द्रचारु । इति विभागः] 'आर्कः' अरीणां समूहः आरम् , तत् करोति आरयति णिचि क्विपि आर, स एव आर्कः-प्रतिपक्षसंघः । 'तन्नपादैः' स एव भगवान् नपादः पूज्यपादः येषां तैः-तन्न- पादैः । “नकारो जिन-पूज्ययोः" इति कोषः [ एकाक्षरकोश- श्लो० २२-२३] “नो नाथेऽपि" इति विश्वशम्भुः । 'जगत्' इति श्लोकस्य अखिलार्थश्चायम्- आर्कः प्रतिपक्षसंघः ‘स्वयम् अयुज्यत-कर्मकर्तरि :रूपम् । तेन कारणेन तस्य आतपत्रं मुनिगणः: विभरांबभूवे-तस्य गच्छः संभृतः, कैः जगत्पवित्रैर्मुनिभिः, किं० मुनिभिः-स :एवः भगवान् नपादः पूज्यपादो येषां तैः-तनपादैः । यद्वा. परगणानां नपादाः पूज्यपादास्तैः । किं कर्तुम् ? जगत्पूज्यं स्प्रष्टुम् वन्दितुम्.। 'आतपत्रम्' तप त्रायन्ते तपत्राः मुनयः, आवत् तपत्रा यत्र तत् आतपत्रं गणः कुलं वा । यद्वा तपाऽभावः अतपम् ततः त्रस्यन्ति. 'ड' प्रत्यये . अतपत्रा मुनयः तेषां समूहः आतपत्रम् । किम्भूतम् ? 'बृहत्पार्वणचन्द्रचारु' बृहन्ति पार्वणानि धर्मकार्याणि येषां ते चन्द्राः चन्द्रशाखिनो मुनयः तैः रम्यम् । वृहत् पार्वणचन्द्र- चारु-पार्वणचन्द्रे चारु निर्मलम् । nina amin पदच्छेदमेदः । मो० तृ स.२. श्लोकः अखण्डोऽपि, केवलं. पद विभागे 'अपास्यमा' अम् , ': मा भेदः। -..

·- -- .. [तृतीय सर्ग: महोपाध्यायश्रीमेपविजयविरचितं मृणा लसूत्रामलमन्तरेणस्थितश्चलचामरयोर्द्वयं सः। भेजेऽभितः पातु कसिद्धसिन्धोरभूतपूर्वा श्रियमम्वुराशेः॥३॥ चित्राभिरस्योपरि मौलिभाजां भाभिर्मणीनामनणीयसीभिः। नीराजनेवाऽजनि सजनौधैर्विनिर्मिते कर्मणि पूजनाया ॥४॥ पदे पदे नननृपावतंसप्रत्युप्तगारुत्मतरत्नभासा । भर्तुर्विहर्तुश्चरणाम्बुयोनेर्यवाङ्करश्रीरनुनीयते स्म ॥५॥ गुरुश्चलंश्चारुचरित्रपात्रैः परीवृतो नीवृदपासकैश्च । बहीयसा दीप्तिवितानकेन जिगाय गङ्गाऽर्कसुताप्रसङ्गम् ॥६॥ कृपालतामकुरयन् मनोन्तश्चचाल तेपामपि भूभुजां सः। यैर्वहिरूपं विदधेऽङ्गभाजां विक्षोभजामृक्लपितैरिवाऽसौ ॥७॥ 10 उभौ यदि व्योग्नि पृथक्प्रवाहावमहँसिन्धोर्मिलितौ भवेताम् । तेनोपमीयेत विभोः प्रवेशे सार्थानुगाभ्युद्गतसङ्गयोगः ॥८॥ पुरः प्रवेशे दिवसस्य साक्षाद् दधे मणिर्दीधितिदीपिताशः। मागल्यमुक्तास्रजि नायकत्वं मूर्ध्नि ध्वजस्यार्जुनकुम्भशोभाम् ॥९॥ मुक्तामयं पादयुगे नतानां भाति म दामाऽप्रपदीनमस्य । अङ्गुष्टनिष्टयूतमियोर्ध्वमुचैः प्रेम्णा पयस्तत्परिपावनाय ॥ १० ॥ पुरन्दरेणापि पुरः क्षमीन्दोः कल्याणनाम्नाऽभिगमाय चक्रे । गजबजो राजिकुथैः पयोजैर्यमखसुश्चित्र इवोदवाहः ॥ ११ ॥ प्रसाधितस्याथ मधुद्विपोऽभूत् लक्ष्मीः सरक्षा करिणां कुलस्य । १ मृणा । लसूत्रा, आम । लम् । अन्तर-एणस्थितः । च। युगलम् । “लं लोपनम्" [एकाक्षरकोश-लो० २९-३१] "ला आम । रयोदयम् । अमितः १ मा कसिद्धसिन्धोः । अम्बुराशेः । लक्ष्मीः" इति च विश्वशम्भुः । इवि पदविभागः] 'अभितः' में भयम् जातं यस्यासौ मितः भितः अभितः । 'पा' खामी। मृणा हिंसा, लम् लोपनम् , आम जगाम-प्राप । [किम्भूता 'कसिद्धसिन्धोः' कानाम्-आत्मना सिद्धः सिन्धुः संसाररूपो मृणा ? लसूना-लोपनं सूर्य यस्याः सा-लोपनसूत्रा-लोपकारिणी- यस्मात् स तस्य। सर्वसंहारिणी ] "अम द्रम हम्म भीम गम्लं गतो" २ अम्युराशेः सागरपक्षस्य- सागरान्तमुनिशब्दप्रसिद्धस्य यथा 'अन्तर एणस्थितः' अन्तर चित एणस्य चन्द्रः शान्तिजिनो 'चन्द्रसागरमुनि' इत्यादिकस्य ] पा खामी अभूतपूर्वा रि वा जातः अस्मिन् इति एणस्थितः । अधियं मेजे। 'च आम रयोईयम्' भाम प्राप । रयोः लयो-लक्ष्म्योः, ३ 'मसी' करवाले। 1 मा. इ. स. ३ ग्लोक अक्षरशः अत्र न्यस्तः पदविभफि. 5 मा. तु. स. लो. ७ चतुर्थचरणम् । रन्यया । माघे तु' भूतपूर्वा रुचमम्बुराशेः' इति मेदः । 6 मा. ४० स० लो. प्रथमपादः भन्न अन्यदपि साम्यं दृश्यते। 2 मा ४०स० श्लोक ५, अन्न अस्य श्लोकस्य पूर्वार्ध पूर्वार्ध- 17 मा० तृ. सालो. ९ द्वितीयचरणमत्र-दिन तया उपन्यतम्। 8 मा० तृ. स. श्लो. १. द्वितीय-तृतीयचरणौ 3 मारत. स.लो. ५ द्वितीयचरणमत्र द्वितीयतया । 4 मा० तु. स. लो, अस्स हतीयचरणमन तृतीय 9 मा० तृ० स० लो० ११ चतुर्मः पादः । "-चित्र भारः" इति पाठमेदो मापे। . d - तयेव । चरणतया।

·5 10 देवानन्दमहाकाव्यम् । [तृतीयः समः] वियत्प्रयुक्तक्रमपुष्करस्य वराहदेहेन महीं दिधीर्षोः ॥१२॥ अनन्तनागाभरणस्य चाग्रस्थलस्थितश्रीललनस्य तस्य । न पार्वती श्रीविभिदे भवार्द्धा विष्णोरिवागात् करिणां व्रजस्य ॥१३॥ प्रवृत्तिसिन्धोः पुलिने ललन्त्या भृङ्गावलेस्ताण्डवमण्डपौ वें। प्रकाशकार्कश्यगुणौ दधानाः कुम्भाविभाश्चेलुरभि क्षमीन्द्रम् ॥१४॥ ते नागजाऽभ्यक्तवराङ्गभागा नागा विरेजुश्चलिता इवागाः। येषां गतेनांगपतिः शुचेऽभूद् नितान्तमाक्रान्त इवाङ्गनानाम् ॥ १५ ॥ यां यां प्रियः प्रेक्षत कातराक्षीं तत्कुम्भश्वा स्तनसाम्यशंसी। सा सा हिया नम्रमुखी सुमुक्तास्रजो मणिं दर्शयति स्म तस्मै ॥ १६ ॥ तस्याऽतसीसूनसमानभासो गर्जत्पयोदेन समस्य मूल् । न हास्तिकस्योज्वलकिङ्किणीभिर्बलाहकश्रेणिरुचिर्न चक्रे ॥१७॥ कुम्भस्थलस्थापितरौप्यकुम्भ-भ्राम्यन्मयूखावलिमण्डलेन । गौरागगर्वाद् गजयूथनाथा मदेन शक्रद्विपमन्वकार्पः ॥१८॥ आधोरणैः खाङ्गविभूषणान्तः-सङ्कान्तकान्ताचलहक्सहस्रः। नित्यं हरेः सन्निहिता निकामं सहस्रनेत्री व्यभिचार्यते स्म ॥१९॥ प्रफुल्लसप्तच्छदसन्धिगन्धिरनन्यसाधारणतां दधानः । चकार लाजोत्किरणं किमुच्चैगजबजः पुष्करसीकरेण ॥२०॥ स्पृशंश्च नासाऽवयवैधरित्री व्यूहो द्विपानां धरणीधवस्य । राज्यश्रियो भद्र इति प्रतीते म्नापि तस्यैव स नन्दकोऽभूत् ॥२१॥ न नीतमन्येन नतिं कदाचिद् धराधवः सादिबलं बलीयः। बलाङ्गकोत्फुल्लवनश्रि सार्द्धमादाय सूरीन्दुमभिप्रतस्थे" ॥ २२॥ विभर्ति यामैन्दवविम्बभासाऽकृष्णार्णवाभ्यर्णचरैकहंसः। १-'पुष्करस्य' कृष्णपक्षे चरणकमलम् । पक्षे पुष्करं शुण्डाग्रम् । सदृशमहसि कण्ठे यत्र सीमाविवादः" ॥ [अयं श्लोकः, २-'नागाभरणस्य' कृष्णपक्षे अनन्तः शेषनागः । हरपक्षे 'अनन्तनागा'-इत्यादिश्लोकभावेन साम्यं विभर्ति वहुसर्पभूषणस्य । नागाः फरिणोऽपि । ३-'ललनस्य' ललना स्त्री हस्तिनी च । ५-'मुक्तास्रजो' मुक्तास्रग्दर्शनात् मम स्तनशोभानिर्जितौ कुम्भौ "स्फुटिक-मरकतश्रीहारिणोः प्रीतियोगात् मुक्तादण्डं ददतुः-मुक्काः स्तनयोराभरणानि वभूवुः इति भावः । तदवतु वपुरेकं काम-कंसद्विषोर्वः । ६-'त्फुल्लवन-'वसन्तेन उत्फुल्लं यद् वनम् तद्वत् श्रीर्यस्य तत् । भवति गिरिसुताया नित्यमम्भोधिजायाः ७'-न्दवबिम्ब- चन्द्रभासा उज्ज्वलो यः अर्णवः। 15 20 ४ 'व' उपमायाम् . 1 मा० त० स० श्लो० १२ प्रथमपादोऽत्र प्रथमपादतया। 2 मा० तृ० स० श्लो० १३ द्वितीयपादो द्वितीयपादतया । 3 मा० तृ० स० श्लो० १४ तृतीयपादोऽत्र तृतीयपादतया। 4 मा० त० स० श्लो. १५ चतुर्थपादः । 5 मा० तृ० स० श्लो० १६ प्रथमपादोऽत्र प्रथमपादतया माघे 'कातराक्षी' इति भेदः । अत्रत्वं तृतीय चरणमपि १६ लोकगतद्वितीयचरणेन सह साम्यं विभर्ति । 6 मा० तृ० स० श्लो० १७, अस्य प्रथमपादोऽत्र प्रथमपाद- तया। 7 मा० तृ० स० श्लो० १७, द्वितीयपादोऽत्र द्वितीयपादतया। 8 मा० तृ० स० श्लो० १८, अस्य तृतीयचरणमत्र तृतीयतया। 9 मा० तृ० स० श्लो. १९ द्वितीयपादो द्वितीयपादतया। 10 मा० तृ० स० लो० १९ चतुर्थचरणमत्र चतुर्थतया । . 11 मा० तृ० स० श्लो० २०, अस्य प्रथमचरणमत्र प्रथमतया। - ·5 10 15 तीयः सर्गः] महोपाध्यायश्रीमेघविजयविरचितं स सूरिराट् तामुदुवाह शोभामभ्यापतत्सादिवलान्तिकस्थः' ॥ २३ ॥ विवन्दिपुः सूरिपदारविन्दं महीधवः सैन्धवमारुरोह । महारथः पुप्यरथं रथोड़ी साक्षादिवोक्षाणमिव त्रिनेत्रः ॥ २४ ॥ नृपेऽधिरूढे क्रमतः प्लुतानि चकार धाराचतुरस्तुरङ्गाः। सव्याक्षिदृष्टो हरिणा विहायस्तलं विविक्षन्निव पन्नगारिः ॥२५॥ यियासतस्तस्य महीध्ररन्ध्रभिदां पटीयान् पटहप्रणादः। गन्धर्वराजामधिमण्डलाई प्रोत्साहयामास नदप्रवृत्तिम् ।। २६ ॥ अजन्यजयं नृपवाजिराजां धनी धरित्र्याः फणिना ततोऽधः। तत्क्लान्तिमेते चलपुच्छवातरुत्क्षिप्य पांशुं शमयाम्बभूवुः ॥ २७ ॥ गजैः सवीतैस्तुरगैर्विनीतैर्युतानि संसक्तभटाऽयुतानि । क्रियाफलानीव सुनीतिभाजं बलानि भूनायकमन्वयुस्तम् ॥ २८ ॥ जनैरहपूर्विकया प्रणुन्नधुरीणभावात् पतिते सुवर्णे । पिप्टेऽरिणाँ रेणुकणाः सुवर्णक्षोदद्युतश्चक्षुदिरे रथौघैः ॥ २९ ॥ न लङ्घयामास महाजनानां शिरांसि रेणुः करिणां मदाः। यतीशितुः किन्तु पदप्रसादाद् धरातलस्योद्धपणं शशंस ॥ ३०॥ नतत्रिकोत्साहरसेन वाहा मुहुर्यदुञ्चिक्षिपुरग्रपादौ । विरेजुरुचैःश्रवसं तदुच्चैविजेतुकामा इव सम्मुखीने ॥३१॥ क्रमात् पुरानिर्मितसख्यसौख्यान सह प्रवृद्धान् भुवनप्रसिद्धान् । प्रक्रीडितान रेणुभिरेत्य तूर्ण ननाम सूरीनवनीदिनेशः ॥ ३२॥ चतुर्विधः सङ्घजनोऽप्यनंसीदपूर्ववत् तानपि पूर्वदृष्टान् । अनेकशः संस्तुतमप्यनल्पा नवं नवं प्रीतिरहो करोति ॥३३॥ उपेयुपो चर्म निरन्तराभिरस्तोकलोकस्य नतिक्रियाभिः। प्रतीक्ष्यमाणोऽथ गुरुः सुधर्मलाभाशिपा पूर्जनमभ्यनन्दत् ॥ ३४ ॥ १ 'सैन्धव-' अत्रायं भावः-पूर्व राजा गजेऽघिदः पश्चात् निपादिनां पादकर्म यतं वीतं तु तद् द्वयम्" ॥ इति कोषः । श्रीगुरौ दूराद् दृष्टे विनयाद् अश्वेऽधिरूदः । ६ 'अरिणा' चक्रेणी २ 'रथाजी' चक्री। ७-'दुपणं' रोमोद्गमम् । ३ 'गन्धर्वराजाम्' अश्वरत्नानाम् । ८-निको- "भप्रकायसमुल्लासात् कुश्चितास्यं नतत्रिकम्"। ४ 'अजयम्' सौहार्दम्-अजनि । ९ 'सह' इति सर्वत्र योगः-सह प्रवृद्धान् , सह भुवनप्रसि. ५-'वीतै'-"यातमनुशवारणम् । द्वान् , सह रेणुप्रक्रीडितान् । 1 मा० तृ० स० ग्लो. २१ द्वितीयपादो द्वितीयतया । 7 मा० तृ० स० लो० २७ चतुर्थपादः । 2 मा० तृ० स० लोक २२ तृतीयपादोऽध तृतीयतया । 8 मा० तृ० स० श्लो. २८ प्रथमपादोऽत्रापि प्रथमपादः । 3 मा० तृ० स० श्लो. २३ चतुर्थपादः । 9 मा० तृ० स० लो. २९ द्वितीयपादो द्विवीयतया। माथे 4 मा० तृ० स० लो. २४ अविकलं पूर्वाध पूर्वार्धतया । '-रग्रपादान्' इति। माघे '-रन्ध्रमिदापटीयान्' इति मेदः । 5 मा० तु. स. लो. २५ द्वितीयपादोऽत्र द्वितीयतया। 10 मा० तु. स. 'लो. ३० तृतीयचरणमय तृतीयतया । 6 मा० तृ० स० श्लो. २६ तृतीयचरणमपिकलं तृतीयचरण- 11 मा० तृ० स० लो. ३१ उत्तरार्धमत्राविफलमुत्तरार्धतया । तया, चतुर्य तु माघे 'सैन्यानि सोमान्वयमन्वयुस्तम्' इति । 12 मा० तृ. स.लो. ३२ प्रथमचरणमत्र प्रथमचरणतया । 20 ·5 10 15 देवानन्दमहाकाव्यम् । [तृतीयः सर्गः] परिष्कृतत्वेन दिशः पिशङ्गीर्या कुर्वती काञ्चनभूमिभासा । दिनोदयस्य श्रियमाश्रितानां यतीश्वराणां पुरतः शशंस ॥ ३५ ॥ प्रविश्य तस्यां पुरि पौरनन्दी गणाग्रणीस्ता वसतिं पुपाव । अनिर्विदा या विदधे विधात्रा भुवो विभूषेव भुविर्जयायं ॥ ३६॥ पुरी सनाथा प्रभुणा जनानां गतागतैद्धिमतीव चक्रे । सनेमिनी द्वारवती सखीं तां छायेव या खर्जलधेर्जलेषु ॥ ३७ ।। रथाङ्गभऽभिनवं वराय हरिर्यथा द्वारवती ससर्ज । तथैव मन्ये गुरवे ध्रुवेण विनिर्मिता नर्मवती पुरीयम् ॥ ३८ ॥ पैयोधिना तुङ्गतरगरगच्छटोच्छलच्छवकुलाकुलेन । पुरी दधौ साम्यमहो महोघे तदाभिनृत्यत्तुरगिप्रवृत्त्या ॥ ३९ ॥ निसया सङ्गतपौरनारीस्नानस्तडागोऽत्र तदा तरङ्गैः। लोलैरलोलद्युतिभाचि मुष्णन् रत्नानि रत्नाकरतां जगाहे ॥ ४० ॥ हल्लीसकैः प्राप्तपरिश्रमाणामुपेयुषीणां पुलिनेऽङ्गनानाम् । सरोऽविलम्बादिव मानमत्र विस्तारयामास तरङ्गहस्तैः ॥४१॥ यत्सालमुत्तुङ्गतया विजेतुं शशाक न स्वःप्रभुवैजयन्तः। तत्र न्यवात्सीन्नरनाथमन्त्री वणिक्षु सभ्यः सहजूमहेम्यः ॥ ४२ ॥ चतुःसमामर्दविसन्धगन्धः प्राकारभित्त्या सहँसा निषिद्धः । निर्गत्य यत्सौधगवाक्षमार्गे प्रादुर्विचक्रे चरितं गृहस्य ॥ ४३ ॥ अथान्यदासौ गुरुमाह मन्ये त्वदुद्भवादेव शिवाय देवैः। 20 आराधितोऽद्धा मनुरप्सरोभिः प्रसादितोऽसूत कुलाग्रिम ते ॥४४॥ त्वत्पूर्वजाः केचिदिहैव पूर्व जातास्त्रिवर्गाचरणैः सुरााः। यद्योषितः स्फाटिकसौधमूर्ध्नि नभोगता देव्य इव व्यराजन्" ॥ ४५ ॥ कान्तेन्दुकान्तोपलकुट्टिमेषु त्वत्पूर्वजानामिह मन्दिरेषु । १ 'अनिर्विदा' या पुरी निर्वेदः स्वावमाननम् तद्रहितेन सोत्सा ५ 'पयोधिना' समुद्रेण समम् । हेन कृता । ६ 'चतुःसमा'-"कर्पूरा-ऽगरू-ककोल-कुङ्कुमैस्तु चतुःसमम्" २ 'भुविर'-वर्ग- ७ 'सहसा' इत्यव्ययं नानार्थे अव्ययानामनन्तार्थत्वात् । गन्धः ३ ' नेमि- समासान्तविधेः अनित्यवाद् न कच् । कर्ता। ४ -जलधेर्जलेषु' या जलधेर्जलेषु स्वः स्वर्गस्य छाया इव प्रति- ८ 'आराधितोऽद्धा' देवैः आराधितः अप्सरोभिः प्रसादितः । विम्बमिव अस्ति तां द्वारवती सखी चक्रे-लक्षणया तुल्या आसीत् । अद्धा निश्चितम् । 1 मा० तृ० स० श्लो० ३३ द्वितीयचरणमत्र द्वितीयचरण 6 मा० तृ० स० श्लो० ३८ उत्तरार्धमत्र अविकलंमुत्तरार्घतया, तया । माघे 'नवप्रभासा' इति । केवलं माघीय 'अवाप' स्थाने अन 'जगाहे' क्रिया । 7 मा० तृ० स० श्लो० ३९ चतुर्थपादः । 2 मा० तृ० स० श्लो० ३४ तृतीयचरणमत्र तृतीयचरणतया। 8 मा० तृ० स० श्लो० ४० प्रथमचरणमत्र प्रथमतया । माघे 3 मा० तृ० स० श्लो० ३५ चतुर्थपादः । 'यच्छाल-' इति मेदः। 9 मा० तृ० स० श्लो० ४१ द्वितीयपादो द्वितीयतया । - 4 मा० तृ० स० श्लो. ३६ प्रथमचरणमत्र प्रथमतया । 10 मा० तृ० स० श्लो० ४२ तृतीयपादो तृतीयतया । 5 मा० तृ० स० श्लो० ३७ द्वितीयपादो द्वितीयतया । 11 मा० तृ० स० श्लो० ४३ चतुर्थपादः । 2 ·5 तृतीयः संर्ग:] महोपाध्यायश्रीमेघविजयविरचितं २७ छाया विरेजुर्विलसद्वधूनां शरीरभाजः कमला इवैषाम् ॥४६॥ तवागमादेव ततो विशेपाजालागताभ्योऽधिगृहं गृहिण्यः। इहोच्छलभरिसुमावलीभ्यः प्रकाशमभ्यस्य दृशोर्दिशन्ति ॥४७॥ त्वदृष्टिसम्भावनयाश्रयाली पीयूपयूपात्मतयेव शुभ्राम् । चक्रुर्युवानः प्रतिविम्बिताङ्गाः स्ववेपवणैर्विविधामिहाद्य ॥४८॥ अथात्र शिष्ये खपदप्रतिष्ठां प्रणीय नामीणय चित्तनिष्टाम् । महः क्रियान्मेऽस्य गृहे खविम्यैः सजीवचित्रा इव रनभित्तीः ॥ ४९ ।। गुरोगिरः श्रुत्युदितप्रसत्तेस्तदा स्मिता पाण्डकपोलकाभ्याम् । विम्बे सवर्णेऽपि सुवर्णलिप्त-स्तम्भेषु भेजे नवदर्पणश्रीः ॥५०॥ शुकाङ्गनीलोत्पलनिर्मितानां सजां विलेसुः प्रतिसद्म राज्यः । 10 कटाक्षमाला इव पर्वलक्ष्म्यास्तथेति साधु प्रभुणाऽभ्युपेते ॥५१॥ मणीमयेष्वङ्गणकेपु धाम्नां लिप्तेपु भासा गृहदेहलीनाम् । अन्तःस्थिताऽपीन्दुमुखी तदाऽऽसीद् अभ्यागतेवार्थिजनाय दातुम् ॥ ५२ ।। तत्रोत्सवस्य श्रवणामृतेन नाभूत् पुरी सा श्रवणेन तूर्णम् । यस्यामलिन्देषु न चक्रुरेव लोकाः स्खधान्नां प्रतिकर्म नर्म ॥ ५३ ॥ अस्याः खसेवास्ति पुरी द्वितीया पार्श्वेऽद्वितीया खलु सायलीति । न वेद यस्यां मणिकुहिमत्वात् मुग्धाङ्गना गोमयगोमुखानि ॥५४॥ गोपानसीपु क्षणमास्थितानां दिदृक्षयाऽभ्येत्य दिवो वधूनाम् । . जालेपु लीलालसमानुपीणां मुखेन सख्यं समुदत्यमुष्याम् ॥ ५५ ।। नृत्यप्रलोभाद् वलभीस्थितानामालम्बिभिश्चन्द्रकिणां कलापैः। जातातपत्रप्रभया प्रभुत्वं या व्यञ्जयामास पुरी पुरीणाम्" ॥५६॥ स्फुरत्करैरप्यकरैर्विलास-व्यासक्तरामैरपि चाऽविरामैः । रेजे विचित्रैरपि या सचित्रैहैर्विहारैरपि हारिहारः" ।। ५७ ।। अधैत्य तस्यां पुरी सूरिमन्त्र-दिध्यासयाऽधत्त स धारणां ताम् । अन्तर्निलीनेन्द्रियवृत्तिरेनं यस्यां जनः कृत्रिममेव मेने" ॥५८ ॥ 'सविम्वैः' खेषां सगोत्राणां विम्यः संक्रान्तः । ३ 'शुकार-शुशागवनीलानि यानि उत्पलानि । २ 'सवणे-' गुरोः मुवर्णवर्णलात् विम्बे सवर्णे समानेऽपि ४ 'तदाऽऽसीद-' तदा तम्मिन् समये आसीत् । लिवेन ईषत्पाण्डकपोलमाभ्यां पाण्डुलात् सुवर्णलिप्तस्तम्भेषु नव- दर्पणीमजे। ५ 'यस्याम्' धारणायाम् । 16 20 25 1 मा० तृ. रा. लो.४४ प्रथमपादः प्रथमतया । मा० तु. स. यो.४५ द्वितीयपादो द्वितीयतया। 3 मा• तृस० श्ले०४६ तृतीयपादः तृतीयतया । 4 मा० १० स० ० ४६ चतुर्थपादः । 5 मा० तु. स.लो.४७ चतुर्थ पादः । मापे तु 'मनिदर्पण- श्रीः' इति मेदः। Gमा.तृ.स.स. ४८ प्रथमपादः प्रपमतया । 7 मा० तु. स.लो. ४८ द्वितीयपादो द्वितीयतया । 8 मा० तृ० स० श्लो० ४८ तृतीयपादः तृतीयतया । 9 मा० तृ• स. लो० ४८ चतुर्थगदः चतुर्धतया । 10 मा० तु. स. स. ४९ प्रथमपादः प्रथमतया । 11 मा• तृ. स. सो० ४५ दिनीयपादो द्वितीयतया । 12 मा० त० स० श्लो. ५. तृतीयपादः तृतीयतया । 13 मा• तृ० स०टी० ५१ चतुर्थपादः ।

·.२८ 5 10 देवानन्दमहाकाव्यम् । [तृतीयः सर्गः] क्षितिप्रतिष्ठोऽपि मुखारविन्दैधितद्युतोष्णांशुरिवाष्पवृष्यः। ज्वलत्तपोज्योतिरसी समाधि दधजिगाय शुसदीशतेजः ॥ ५९॥ तदेयुपीर्देववधूर्विलासै रागं विविक्ता इव वर्द्धयन्तीः। योगाद् गुरुं क्षोभयितुं न दक्षा ववाधिरे धीरकटाक्षलक्षाः ॥ ६०॥ रम्भाः स्मरं भावयितुं मनोन्तर्मधुं व्यधुस्तेन मणीचकानाम् । मधूनि वक्राणि च कामिनीनामन्योन्यमामोदविवादमीयुः ॥ ६१ ॥ प्रियैः प्रियैर्वचसां विलासैः स्त्रियः प्रसन्ना विहिता रतान्तः । सख्याः शुकस्तान्निवदंस्तदान्ते-वासित्वमाप स्फुटमङ्गनानाम् ॥ ६२ ।। छन्नेष्वपि स्पष्टतरेषु यत्र पिकानुवादान्मणितेषु सख्यः। प्रत्यायिताः सङ्गमरङ्गसौख्यं भेजुः स्वयं जातफलाः कलानाम् ॥ ३ ॥ वासांसि लज्जावधये धृतानि स्वच्छानि नारीकुचमण्डलेपु । करप्रयोगस्य भियेव नूनं नाविघ्नयंस्तत् प्रियदृष्टिपातान् ॥ १४ ॥ रतप्रवृत्तौ शतधा वभूवुः क वोन्नतानां तनुभिनिरोधः [इति वा पाठः]। लतामिलच्छाखिषु तत्मवृत्ति-हीरक्षणायेव वधूधृतानि । आकाशसाम्यं दधुरम्बराणि रतश्रमाम्भःपृपदाऽर्द्रितानि ॥ ६ ॥ अविक्रियं चेति मधुक्रियाभिस्तमैक्ष्य रम्भाः प्रणिधानशुद्धम् । खविभ्रम विभ्रममेव जजुन नामतः केवलमर्थतोऽपि ॥ ६६ ।। यस्यामज॑िह्मा महतीमपंङ्कां भक्तिं वितेनुर्गणधारिणोऽपि । सूरेः क्रमाच्छासनदेवताऽऽविर्वभूव सा भक्तिवशात् सहर्षा ॥ ६७ ॥ भवादृशा ध्यानधिया वयोगसीमानमत्याँयतयोऽत्यजन्तः। स्मरन्ति मे श्रीप्रभवस्ततोऽहं धन्येति साऽभाष्य गुरूननंसीत् ॥ ६८॥ यदर्थमुद्यत्तपसा त्वयाहं स्मृता तदाज्ञापय देव ! सद्यः। जनैरजातस्खलनैर्न जातु भवादृशैर्येयमिहार्थवन्ध्यम्" ॥ ६९ ॥ १-'वधू-' २-३ द्वितीयावहुवचनम् । देववधूः कटाक्षलक्षा ४-'मजिम्हा' अवक्राः आर्जवसहिताः । ववाधिरे-उपतापाय जाता इति भावः । किम्भूताः कटाक्षलक्षाः? ५-'मपकाम्' अपापाम् । धीराः अनिमेपत्तात् । ६-'विर्वभूव' प्रत्यक्षा अभूत् । २ 'तान्' वचोविलासान् । ७-'त्यायतयो-' अतिआयतयः अतिशोभनोत्तरकालाः । "अतिरतिक्रमे च" [३।११४५] इति तत्पुरुषसमासः । शोभनो ३ इतः चलारि अपि पदानि समस्यन्ते अधिकारवहुखानु राजा अतिराजा। रोधात् । ८-स्खलने'-निरतीचारैः । 15 20 1 मा० तृ० स० श्लो० ५२ प्रथमपादः प्रथमतया । माघे '-रविन्दै' इति । 2 मा० तृ० स० ग्लो० ५३ द्वितीयपादो द्वितीयतया । 3 मा० तृ० स० लो० ५४ उत्तरार्धमुत्तरार्धतया, केवलम् अ- क्षरमेदः। 4 मा० तृ० स० ग्लो० ५५ चतुर्थपादः । 5 मा० तृ० स० ग्लो० ५६ प्रथमपादः प्रथमतया । 6 मा० तृ० स० श्लो० ५६ द्वितीयः पादो द्वितीयतया । 7 मा० तृ० स० श्लो० ५६ तृतीयः पादः तृतीयतया । 8 मा० तृ० स० श्लो० ५६ चतुर्थः पादः चतुर्थतया । 9 मा० तृ० स० श्लो० ५७ प्रथमः पादः प्रथमतया । माघे '-मपङ्काः' इति । 10 मा० तृ० स० श्लो० ५७ द्वितीयः पादो द्वितीयतया । 11 मा० तृ० स० श्लो० ५७ तृतीयः पादः तृतीयतया ।

·तृतीयः सर्गः] महोपाध्यायधीमेपविजयविरचित २९ को यौवराज्यश्रियमहतीति श्रुत्वा गुरोर्वाचमुवाच देवी । समेऽपि शिष्या उचिता हि यैन दयेऽप्यमुच्यन्त विनीतमार्गाः॥७॥ परस्परस्पर्द्धिपरायरूपा जितेन्द्रिया ज्ञप्तिगुरुस्वरूपाः। शिप्यास्तवैतेपु गुणैः प्रधानः श्रीपाठकोऽसौ कनकाभिधानः ॥७१ ॥ कलाः कलाः सर्वकलादनासु पौरस्त्रियो यत्र निधाय वेधाः। खकोशमध्यादिव तत् ततस्ता यथार्हमादाय जगत्सु युते ॥७२॥ स्यानेऽस्य दीक्षय यदेतदहीं कन्यां विधातुं विदुपो न वेधाः । श्रीनिर्मितिः प्राप्तघुणक्षतैकवर्णवरूपाऽस्य जरत्तरस्य ॥७३॥ शङ्के ततः किं जनरञ्जनाय श्रियं स नव्यामिव योजयित्वा । प्रत्याददानः खघुणमणीतवर्णोपमावाच्यमलं ममार्ज'॥७४॥ 10 क्षुण्णं यदन्तःकरणेन वृक्षास्तदेव दिव्याः प्रतिसाधयन्ति । इतीव मन्ये गुरुचिन्तितोऽर्थः समर्थितः शासनदेवतोक्तैः ॥ ७ ॥ यचेतसाऽचिन्ति धनादि सालाः फलन्ति कल्पोपपदास्तदेव । गुरुः प्रसत्त्येह परन भोगानाभोगरूपान् दिशति ह्यचिन्त्यान् ॥ ७६ ॥ फ्रमात् समाधेरुपरम्य सम्यक् सूरेरिलादुर्गपुरि प्रवेशे । 15 अध्यूपुपस्तामभवन् जनस्य मनोमुदः स्वर्गसदोऽपि वन्द्याः ॥७७॥ पदप्रतिष्ठास्पदवेदिकायां विस्तारयामास जनाश्रयान्तः। स श्रेष्ठिमुख्यः सहजूमणीभिर्याः सम्पदस्ता मनसोऽप्यगम्याः ॥ ७८ ।। कला दधानः सकलाः स्वभाभिरुद्भासयन् सौधसिताभिराशाः। तन्मण्डपे मौक्तिकरनराशिश्चकार नीचभंगणं द्विोऽपि" ॥ ७९ ॥ 20 सुदुर्लभां सोदेरवल्लभामप्यभङ्गसौभाग्यभरेण पार्धात् । १"इये-' लौकिक-लोकोत्तररूपमेदात् । ६ 'मामोग' विस्ताररूपान् । २ 'फलाः' पाठकस्य नागर्यः-प्रधानाः मुख्याः ७ 'अभ्यपुप-' ताम् इलादुर्गनाना "इंटर' इति प्रसिस पुरी प्रामीणयनिताः पासेन आश्रितस्य । ३ 'पिदुपो' विदुपशन्दः प्रोणादिकः पाण्डिले । ८ 'पन्याः'प्रशस्याः सवनीयाः। ४'प्राप्तगुण-'मा पुगक्षतेकवर्णसरूपं यया सा। ९ द्विधाऽपि' उयखेन यान्या च इति द्विपा। ५ 'जरत्तरस्य' इत्यनेन जरायां गिरिपनःशिल्पक्रियाशमलसापनं १. 'शोदर-' सोदरपालमा लक्ष्मीम् । चन्द्रपक्षे गोदर मगि- पुगावरन्यायसमर्थनं च। नीम् , प्रियाम् इशाम्-ततो विशेषगसमासः । I मा० ३० रा. श्री. ५७ चतुर्थः पादः चतुर्थतया । 6 मा. तृ. स. सो. ५९ प्रथमः पादः प्रथमतया। 2 मा.तृ. १० टो-५८ प्रपमः पादः प्रयमतया । 7 मा. ४. मु.न. ५९ द्वितीयः पादः द्वितीयतया । माघे 3 मा.तु...५८ दिवीयः पादः द्वितीयतया । मापे "-रादेव" इति । 'विधाय' इति । 8 मा.तु. रा. मो. ५९ सृतीयः पादः हतीपत्तया। माप 4 मा.तृ. रा. ०५८ नृवीयः पादः तृतीयतया । मापे 'अप्पो याममान जनस पति। भनिर्मिविप्रात-'इदि। मा.तृ. गो. ५९ चतुषः पादः चनुपाया। 5मा.तृ. सो.५८ पनुः पादः पाया। 10 मा• तु. स.भी. ६. पूर्याध पूधितया । अन्यकल्पस्तु ·३.० 5 10 देवानन्दमहाकाव्यम् । [तृतीयः सर्गः] यां रेवतीजानिरियेष हातुं न रोहिणेयो न च रोहिणीशः' ॥ ८०॥ वाणाहवव्याह्तशम्भुशक्तेर्व्यक्तेऽपि दाशार्हपतेः प्रियात्वे । तदोपभुङ्के स्म पयोधिपुत्री तां दीनदानैर्वणिजां वरेण्यः ॥ ८१॥ मासादितः प्राप्य महीमहेन्दोरासत्तिमासाद्यऽजनार्दनस्य । दयोदयायैष यथेष्टदानैः श्रेष्ठी समुद्धोपयति स्म ढक्काम् ॥ ८२ ।। परस्परं तत्क्षणवीक्षणार्थ-मिलद्वधूनां वदनेन्दुभासा । शरीरिणा जैत्रशरेण यत्र स्मरेण रेमे रमणेषु कामम् ॥ ८३ ॥ लीलावतीनां कलगीतनादं श्रुत्वान्तराऽऽस्वादविमुद्रिताक्षः। नटेश्वरोऽभूत् किमतस्तदानीं निःशङ्करपे मकरध्वजेन ॥ ८४ ॥ निषेव्यमाणेन शिवमरुद्भिर्जनाश्रये तेन घने जनेन । नाबोधि वाधाऽऽतपसंप्रवृत्ता क कामचारे यदि वाऽऽतपः स्यात् ॥ ८५ ।। संसत् सुधर्मा सममादितेयैरध्यास्यमाना हरिणा चिराय । इहावतीर्णा किमिति व्यमृक्षत् साक्षाजनस्तत्र गुराचुपते ॥ ८६ ॥ मुक्तादिदानेषु समुत्किरन्तस्तदा वदान्या नगरे विरेजुः। उद्रश्मिरत्नाकरधाग्नि सिन्धाधुन्मुक्तमुक्ता इव वीचिमार्गाः ॥ ८७ ॥ कस्तां पुरं स्तोतुमलं महेऽस्मिन् सविस्मयं स्मेरतरे स्मयेन । अध्यासितामाहतजन्मवृत्तावाह्रास्त मेरामरावती या ॥ ८८ ॥ स्निग्धाञ्जनश्यामरुचिः सुवृत्तो दन्दह्यमानाऽगुरुवर्तिधूमः। वदान्यभावाद् वणिजोऽधरेस्य पयोधरस्यागममाशशंस" ॥ ८९ ॥ श्रीवर्द्धमानप्रभुशासनश्रीवध्वा इवाऽध्वंसितवर्णकान्तेः । विदिद्युते वक्त्रसहस्रपत्रमिवोचकर्मण्डपमण्डलेशः" ॥९॥ श्रीवाचको यष्टरसेन्दुसंवत् [१६८२] राधाग्रषष्ठयां कनकाभिधानः । विशेषको वा विशिशेष यस्याः सौभाग्यमुच्चैर्गणभृत्पदव्याः ॥ ९१ ।। 15 20 १ 'रेवती-' रेवती जाया यस्य "जायाया जानिः" [७३। १६४] २-आसत्ति-' आ इति अव्ययम् ईषदर्थे । आ इंपत् भासत्तिं नृपस्य प्राप्य अजनार्दनस्य मारिनिषेधस्य ढकां पटहं वादयति स्म । किंभूतः श्रेष्ठी ? सादी अश्वारूढः-राजप्रसादल- व्धाऽश्ववान् । यद्वा आसादि सादिनम् अवधीकृत्य अश्वारोहोऽपि जीवरक्षक इत्यर्थः । ३ 'शिवैः-' सुखकारिभिः । ४ 'मेरौ' आगताम् । ५'-अधरस्य' दातृत्वेन हीनवादीकृतस्य । ६ 'वा' इति अव्ययम्-उपमायाम् । minni 6 मा० तृ० स० लो० ६२ प्रथमः पादः प्रथमतया । माघे 'निषेव्यमाणेन' इति । 7 मा० त० स० श्लो० ६२ द्वितीयः पादः द्वितीयतया । ..8 मा० तृ० स० श्लो० ६२ तृतीयः पादः तृतीयतया । 9 मा० तृ० स० श्लो० ६२ चतुर्थः पादः चतुर्थतया । . 10 मा० .तृ० स० श्लो०.६३ प्रथमः पादः प्रथमतया । 11 मा० स० त० श्लो० ६३ द्वितीयः पादः द्वितीयतया। 12 मा० स० तृ०.श्लो० ६३ तृतीयः पादः तृतीयतया 1 मा० तृ० स० श्लो० ६० उत्तरार्धम् उत्तरार्धतया । माघे 'रौहिणेयो' इति । 2 मा० तृ० स० श्लो० ६१ प्रथमः पादः प्रथमतया । 3 मा० तृ० स० श्लो० ६१ द्वितीयः पादः द्वितीयतया । माघे '-मासाद्य जनार्दनस्य' इति पदविभागः । 4 मा० तः स० श्लो० ६१ तृतीयः पादः तृतीयतया । 5 मा० तृ० स० 'लो० ६१ चतुर्थः पादः चतुर्थतया । .

·३१ 10 15 तृतीयः सर्गः] महोपाध्यायनीमेघविजयविरचित तस्याः सितच्छत्रितदेवसूररेतायतैवानुमिता विभूपा। अधाद् यदस्या विजयादिसिंहः श्रियं त्रिलोकीतिलकः स एव' ॥ १२ ॥ तामीक्षमाणः सपुरं पुरस्ताद महैस्तदा सान्द्रतमां समज्याम् । शुभ मुहूर्त गुरुणाऽभिपिक्तोऽनूचानचन्द्रः स रुचिं चिचाय ॥ १३ ॥ तामीक्षमाणः सपुरं पुरस्तात् पौरैर्निपीतां स्वगुरूपनीताम् । स्फीतां श्रियं सूरिरमंस्त शस्तं फलेग्रहित्वं गुरुभक्तिवल्लेः ॥ १४ ॥ स्वयं स्वयम्भूरमणस्य पूर्व प्रापत् प्रतोलीमतुलप्रतापः। प्रभोः खशिप्यमभयाऽनुयातः स्खकान्तकीरिव वर्त्मदर्शी ॥ १५ ॥ अभ्यर्चिता सभ्यजनैर्मणीभिर्द्वयी यभासे गुरुशिष्ययोः सा। वज्रप्रभोद्भासिसुरायुधश्रीर्जितो ययेन्द्रः प्रणयन्नुपेन्द्रम् ॥९६ ॥ श्रीसिंहसरेणुदत्तगच्छाधिपत्यधूर्भारधुरीणमूर्तेः। आज्ञा समाज्ञा सममाविरासीद् या देवसेनेव परैरलया ॥ १७ ॥ प्रजा इवाङ्गादरविन्दनाभेः सुधामुधाकारिवचःप्रपश्चाः । श्रीसिंहसरेर्वदनान्निरीयुलॊकम्प॒णाः सत्त्वघृणातॄणाब्दाः ॥१८॥ प्रजास्ततोऽथ प्रसृताः कृतेऽर्थे शम्भोर्जटाजूटतदादिवाऽऽपः। जयेतिवाचो जगतीं पुनानाः नानाव्ययस्तोपमयैर्धनानाम् ॥ १९ ॥ पुरेऽत्र कांश्चिदिवसान व्यतीत्य प्रभोहितु चनमाश्रितस्य । मुखादिवाथ श्रुतयो विधातुर्नन्तुं नगर्या निरगुर्जनौघाः ॥ १० ॥ प्रस्थानमाकर्ण्य महीमहेशे नतेः कृते सत्वरगत्वरेऽस्य । सेना रसेनाऽऽकृलिता इवान्तःपुरान्निरीयुमधुजिद्धजिन्यः ॥ १०१॥ मरुस्थलं प्राप्नुमना धनाढयैरन्धीयमानः स नृपैस्तथागात् । संमेनिरे येन जनाः किमेताः पुरान्निरीयुमधुजिटुंजिन्यः" ॥ १०२॥ स्लिप्यद्भिरन्योऽन्यमुखाग्रसद्गसरङ्गचित्रार्पणदीप्तभालैः। १'रापुरम्' नगर्या रामम् । देदेन रामम् । ४ 'प्रयताः'प्रजा मण्डपार निःयताः । ५'जये-'जय जय इति वाक् यासां ताः। २-मणीमि परागररने:-सर्ग-रूप-विट्ठम-मुहा- ६ 'मधुजिद्-पजिन्यः' मधुजित् गृष्णः वेन पिहिताः पन. सामाणि पगरमानि । यती:-प्वजे कृतरूपमिति । ३-सोकणाः लोकसंतपंपाः । 'लोकम्पृण' इति [३॥२॥ ७ 'मधुजिद्-पजिन्यः' धर्मोदरपणारिताद् जनः सेनाः निपातः । फिमेताः पुराद निरीयुः। 1 मा. रा. तु .. पतुर्पः पादः चतुर्पतया । 7 मा. स.ए.सो. ६५ प्रपमः पादः प्रपमनपा । मा. स.ए.टी.६४ पमः पास अपमतमा । माथे 8 मा. ग... (५दिदीयः पादः विधीयतमा । 'गपुरम्' दिमागः मा. म.मु.सो.५ गुणीय पारः मृदीपतमा । पूर म. ग. ग.भो.४ दिदीरः पादःनिशीलतमा 10 मा. ग... (५ यमुषः पादः चतरा । मारे 5 मा. ग... पदीयः पादः एटीपलया। 'पुरनिजिन्यः। मा. स.ए..(पतुः परः पनुपाया। 11 पूर्वपर 20 ·5 10 ३२ देवानन्दमहाकाव्यम् । [ तृतीयः सर्गः] गुरोनिशम्यागमनं कुमारैः संवर्द्धिताः खखपुरे पुरेशाः १०३ ।। आपूर्यमाणोत्तमतूर्यनादैः स्खलत्खलीनं हरिभिर्विलोलैः। संयोज्य सैन्यं च मुदाभिजग्मुः संदेशतोऽस्मादथ देशमुख्याः ॥ १०४ ॥ देशान्नरेशाः प्रमदाभिवेशात् तथा रथाश्वेभभरेण चेलुः। परस्परोत्पीडितजानुभागाः नागाद् यथा तत्र तिलोऽपि भूमिम् ॥ १०५ ॥ स्मरध्वजानां ध्वनिभिर्ध्वजानां चलाञ्चलैर्जातभियां हरीणाम् । धारोद्धरत्वात् सरलाध्वगत्या दुःखेन निश्चक्रमुरश्ववाराः ॥१०६ ॥ निरन्तरालेऽपि विमुच्यमाने मार्गे नृपाद्यैः पुरतश्चलद्भिः। पदं दधानो गुरुरीर्ययैव प्रतिस्थलं तीर्थमधत्त देशम् ॥ १०७ ॥ श्रद्धावतासावनुगम्यमानो दूरं पथि प्राणभृतां गणेन । ग्रामादनुग्रामविहाररीत्या सीरोहिकां प्राप मुनिप्रजापः ॥ १०८॥ विवन्दिषाऽभ्युद्गतसङ्घलोकः समं निषेव्यैरभिरूपरूपैः। तेजोमहद्भिस्तमसीव दीपैः प्रावेशि तस्यां वैशिनां वनीपैः ॥ १०९ ॥ तेजोऽग्रिमैास्तवभाविपौरैर्निमीयमाणेषु महेषु तत्र । कियाननेहाः सकृपैर्गणीन्द्रद्विपैरसंवाधमयाम्बभूवे ॥११० ॥ शनैरनीयन्त रयात् पतन्तो देवांहिपझे वणिजः प्रणन्तुम् । निजैनिशायां विविधैरुपायैः प्रबोध्य धामाधिकधर्मलुब्धाः ॥ १११ ॥ क्रमादमुष्या मुनिमुख्ययाने रथाः क्षिति हस्तिनखादखेदैः। नीता विना यत्नमपीभ्यरथ्यैस्तथैकवालाकलनादलुब्धैः ।। ११२॥ प्रत्युद्ययौ श्रीजयमल्लराजः स्पर्धांनुधावद्वलसङ्घराजः। सयत्नसूताऽऽयतरश्मिभुग्नग्रीवाश्वभावद्रथभूषिताध्वा" ॥ ११३ ॥ वश्याऽस्य सोमालकरैश्चचालाऽचलानुरागादिव कृष्यमाणा । समं समुद्यद्भिरेनोऽनुवन्धाद् ग्रीवाग्रसंसक्तयुगैस्तुरङ्गैः ॥ ११४ ॥ वलोर्मिभिस्तत्क्षणहीयमानवनेषु नेषुभ्रंमरा निवासम् । १'-तमसीव' सीरोहीनगरस्य पर्वतवनवेष्टितत्वेन तमसः ४-'जयमल्ल-जयमल्लनामा मन्त्री तस्य राजा अथवा तस्य उपमा। अधिकतेजस्वात् स एव राजा । २ वशिनामधीशैः' इति वा पाठः ५ 'अनो'-अनस् शकटम् । ३ 'तेजोऽग्रिमै- तेजः तेजःपालनामा मन्त्री, अग्रिमः ६-'तत्क्षणहीयमान'-तस्मिन् क्षणे उत्सवे, हीयमानेयु गम्य- मुख्यः येषां तैः । वास्तवः तात्त्विक्रः भावोऽस्ति एपाम् । मानेपु । 15 20 1 मा० स० तृ० श्लो० ६६ प्रथमः पादः प्रथमतया । 2 मा० स० तृ० श्लो० ६६ द्वितीयः पादः द्वितीयतया । 3 मा० स० तृ० श्लो० ६६ तृतीयः पादः तृतीयतया । 4 मा० स० तृ० श्लो० ६६ चतुर्थः पादः चतुर्थतया । 5 मा० स० तृ० श्लो० ६७ प्रथमः पादः प्रथमतया । 6 मा० स० तृ. ग्लो० ६७ द्वितीयः पादः द्वितीयतया । 7 मा० स० त० श्लो० ६७ तृतीयः पादः तृतीयतया । माघे 'तमसेव' इति पाठः । माघटीकाकृता 'तमसि' इत्यपि पाठो निरदेशि परन्तु 'तमसा' इत्येव पाठः साधीयान् इति समर्थितम् । 8 मा० स० तृ० श्लो० ६७ चतुर्थः पादः चतुर्थतया । 9 मा० स० तृ० श्लो० ६८ प्रथमः पादः प्रथमतया । 10 मा० स० तृ० श्लो० ६८ द्वितीयः पादः द्वितीयतया । 11 मा० स० तृ० श्लो० ६८ तृतीयः पादः तृतीयतया । 12 मा० स० तृ० श्लो० ६८ चतुर्थः पादः चतुर्थतया ।

·३ [तृतीयः सर्गः] महोपाध्यायश्रीमेघविजयविरचितं चलद्गजास्यस्थलदानपानगोष्ठीपु निष्ठां दधतः पटिष्ठाम् ॥ ११५ ।। मत्तद्विपेन्द्रावशताङ्गवृन्दै रथ्या भुजाया वलयरिवास्याः। देशश्रियो वेपविशेषभूपां तदाऽभ्यपुष्यजयमल्लराजः ॥ ११६ ।। लताभिराकीर्णसुमानि गृहृत्युाभृतो नामयति द्विाऽस्मिन् । प्रायेण निष्कामति चक्रपाणी दिकचक्रमाकान्तमभूत क्रमेण ॥ ११७ ॥ जातैजनाभिस्त्रिदशाङ्गनाभिर्जगत् समादातुमिवोद्यतेऽस्मिन् । प्रायेण निष्कामति चक्रपाणी भिया प्रियाः खे परिरेभिरे द्राक् ।। ११८ ।। घराभिसाराय रयाद्धयानां खुरक्षतैदीपितमन्मथैव । प्रायेण निष्कामति चक्रपाणी रेणुच्छलाच्छादयति स्म भानुम् ॥ ११९ ।। सौभाग्यशोभां दधति क्षमायास्तस्मिन्नुदीतारुणचूर्णपुजैः। 10 प्रायेण निष्कामति चक्रपाणी द्यौर्भानुचक्षुत्रपया न्यमीलत् ॥ १२० ।। महान महोऽभूत् स गुरुमवेशे प्रत्यालयोत्तम्भितकेतुसेतुः। गतागतर्यत्र जनस्य तस्यां नेष्टं पुरो द्वारवतीत्वमासीत् ॥१२१ ।। पुरः स्फुरत्वर्णगिरिस्तदानीं जालंधराहानभृतः क्षमीन्दोः। क्षितीन्दुतत्रैयुगपत्प्रवेशे नेष्टं पुरो द्वारवतीत्वमासीत् ।। १२२ ।। 15 पारेजलं नीरनिधेरपश्यन दिशामधीशा जयमल्लराजः। सिद्धाङ्गनाभिननु गीयमानं भृशं यशः श्रीगुरुभक्तिगौरम् ।। १२३ ॥ पारेजलं नीरनिधेरपश्यन् निजाभिषेके हरिवेश्मभूपाम् । समार देवः समयं तमेव सादृश्यमाशास्य पुरः पुरोऽस्याः ॥ १२४ ॥ विभोर्निदेशान्नृपतिः स साक्षाद् मुरारिरानीलपलाशराशीन् । रसालजान चन्दनकोत्सवैपी प्रसारयामास चतुष्पधेपु" ॥ १२५ ॥ कपूरपूर्णैर्मुगनाभिचूर्णैः संचास्य पत्रै रचिता अपीह । १'द्विधा-राजानः पर्वताच । ४ 'द्वारपतीख'-द्वारे गोपुरम् तद्वत्वम् , यदा द्वारिकावं इष्टं न आसीद , काकुः अपि तु इटमेव-इयं द्वारिका-एवेति भावः । २ 'चक्रपाणी' चक्र कटकं पाणी हस्तै यस्य मन्त्रिलात् । ५ दारवतीव- एतनगरशोभया द्वारवतील दिक्षणों न चक्रपाणी वासुदेवे लोपमा । चक्र चकलक्षणं रेखारूपं पाणी इदं प्रियम्। यस-एवेन माग्यसूचा। ६ "सिद्धा-सिद्धा देवविशेषाः । ३ 'चपाणी' चक्रपेषु चक्रवर्ति अणुर्लधुः ब्रह्मदत्तः तत्र ७ 'हरिवेश्म-' "खम्बभूर्विष्णुगेहम्" [है. अभिकां. ४ सुप्तोपमा । ग्टो. १५] इति स्तम्भतीर्थ-नाम । 20 1 मा० स.तृ.श्लो०६९ प्रथमः पादः प्रथमतया । 2 मा. स. १. लो०६९ द्विवीयः पादः द्वितीयतया । माघे 'रघ्याभुजायाः' इति । 3 मा० स० तु.लो. ६९ तृतीयः पादः तृतीयतया । 4 पूर्ववत् । 5 पूर्वपत् । 6 पूर्ववत् । 7 मा.तु. स. लो० ६९ चतुर्थः पादः चतुर्थतया । 8 पूर्ववत् । मा.तृ. स० श्लोक ७० प्रथमः पादः प्रथमतया । 10 पूर्ववत् । 11 मा.तृ.स. श्.. द्वितीयः पादः द्वितीयतया। 'पलाशराशीः इति ।

·5 10 देवानन्दमहाकाव्यम् । [तृतीयः सर्गः दुमावलीरुत्कलिकासहस्रसौरभ्यलोभान्न जहुर्द्विरेफाः॥ १२६ ॥ समुन्मिलत्सज्जनदुग्धसिन्धौ नितम्बिनीविद्रुमराजिभाजि । रेजुर्मरुच्चञ्चलधूपधूमाः प्रतिक्षणोत्कूलितशैवलाभाः ॥१२७ ॥ लक्ष्मीभृतोऽम्भोधितटाधिवासान् प्राच्यानुदीच्यानथ दाक्षिणात्यान् । स्थलाचलेभ्यो वणिजोऽभ्युपेतान् स भोजयामास नियोगिराजः ॥ १२८ ।। धनानि वर्षन् बहुधा सुधाभुग-द्रुमानसौ नीरदनीलभासः।। मन्त्री विजिग्ये फलितांस्तदेते हियेव भूमिं प्रणमन्ति सद्यः ॥ १२९ ।। निजे निवेश्यासनि सिंहसूरिं शिष्यं गुरौ वन्दनकं ददाने । लतावधूसम्प्रयुजोऽधिवेलं तस्थुर्जनाश्चित्रितभूरुहाभाः ॥ १३० ॥ अथ प्रभुः स्थापितसिंहसूरीन् कांश्चित् तदैवार्पितवाचकाङ्कान् । आशास्य शिष्यानधिकश्रियस्तान् बहकृतान् स्वानिव पश्यति स्म ॥ १३१ ।। आश्लिष्टभूमि रसितारमुचैर्मन्थाचलेनोन्मथितं पयोधिम् । तिरश्चकार ध्वनिधीरताभिस्तदा गुरुर्धर्मकथास्तथाख्यत् ॥ १३२ ॥ सुधासरः श्रीविवुधैर्निषेव्यं लोलद्भुजाकारबृहत्तरः। गुरुवरूपं समवाप्य तापः प्रापद् विनाशं न जनस्य कस्य ? ॥ १३३ ॥ दिदृक्षया मन्त्रिवदान्यताया धावन्तमन्तर्धनिनं सुदूरात् । फेनायमानं पतिमापगाना-मवारयत् किं कृपणखभावः ? ॥ १३४ ।। दाने ददानेर्थिनमर्थितार्थ-भरेण खिन्नं करकम्पनेन । निषेधयन्तं पथि फेनितास्य-मसावपस्मारिणमाशश? ॥ १३५ ॥ पीत्वा जलानां निधिनाऽतिगाद्ध्यांद् सगुणानां गुरुवातसुधां ताम् । वृष्टं सुवर्ण जयमल्लराजा पार्श्वेऽभवत् वर्णगिरिस्तदङ्कः" ॥ १३६ ॥ पूज्यक्रमाम्भोरुहभक्तिभावाद्' वृद्धिं गतेऽप्यात्मनि नैव मान्तीः । धियां निधिः प्राप्तमुदस्तदाऽऽविश्चक्रे स्फुरद्रूप्यकभावनाभिः ॥ १३७ ।। 15 20 स १ 'द्रुमान्-' द्रुमाणां मेघतुल्यताख्यापनेन परोपकारित्वम् अतीवधन्यत्वं च । २ 'लतावधू-' लतया कस्तूर्या संस्कृता वधूः लतावधूः-मध्यप- दलोपः । लतावत् वधूभिः संयुक्ताः अधिवेलं मुहूर्तवेलामधिकृत्य जनानां सांकर्यात् दर्शनान्तरायो मा भूत् इति दिदृक्षया स्त्रीभिः 1 मा० तृ० स० श्लो० ७० तृतीयः पादः तृतीयतया । माघे 'धनावलीरुत्कलिका'-इति । वेङ्कटेश्वरमुद्रिते माघपाठे 'वनावली- रुत्कलिका-' इति । 2 मा० तृ० स० श्लो० ७० चतुर्थः पादः चतुर्थतया । 3 मा० तृ० स० श्लो०७१ प्रथमः पादः प्रथमतया । 4 मा० तृ० स० श्लो० ७१ द्वितीयः पादः द्वितीयतया । 5 मा० तृ० स० श्लो० ७१ तृतीयः पादः तृतीयतया । 6 मा० तृ० स० श्लो० ७१ चतुर्थः पादः चतुर्थतया । पतयः संगृहीताः। ३ 'करकम्पनेन' पूर्व दत्तदाना याचका गृहं प्रति चलिताः पुनर्दानाय आहूताः 'अस्माकमतः परं धनेन अलम्' इति आशयेन करचालनेन निषेधं चक्रुः न पुनर्वाचा-धनेन मुखपूरणात् । ४ 'लसद्गुणा-'.लसद्गुणानां जलानां निधिना समुद्रेण । ramirmera 7 मा० तृ० स० श्लो० ७२ प्रथमः पादः प्रथमतया । . 8 मा० तृ० स० श्लो०७२ द्वितीयः पादः द्वितीयतया । माघे 'लोलवजाकारबृहत्तरङ्गम्' इति । वेङ्कटेश्वरमुद्रिते माघपाठे 'लोल- द्भुजाकारवृहत्तरङ्गम्' इति । 9 मा० तृ० स० श्लो० ७२ तृतीयः पादः तृतीयतया । 10 मा० त० स० श्लो॰ ७२ चतुर्थः पादः चतुर्थतया । 11 मा० तृ० स० श्लो० ७३ प्रथमः पादः प्रथमतया । 12 मा० तृ० स० श्लो० ७३ द्वितीयः पादः द्वितीयतया। ... .

·३५ 5 10 [तृतीयः सर्गः महोपाध्यायत्रीमेघविजयविरचितं एवं विभुं पुण्यविभूतिमत्रा-ऽनुभूय मध्येमरुदेशमाप्तम् । क्षिप्ता इवेन्दोः सरुचोऽधितीरं शिष्या गुणोधैरभिजग्मुरीशम् ॥ १३८ ॥ तदेव देवाजलदातिवृष्ट्या मरुनदीमातृकतां जगाहे । क्षिप्ता इवेन्दोः सरुचोधितीरं हंसावलीराकलयन्नतोऽगात् ।। १३९ ॥ प्रतिस्थलं धन्वनि धन्वभृद्भिर्भूपैः स सम्मान्य कृतप्रवेशः। संवर्द्धितः पौरकनीयिमुक्ता मुक्तावलीराकलयाश्चकार ।। १४०।। साटोपमूर्वीमनिशं नदन्तो धर्मोपदेशेषु मरौ विहृत्य । पवित्रयन्तः कतिचित् समान्ते जग्मुर्गणीन्द्रा गिरिमेद॑पाटम् ॥ १४१॥ आदाय सिन्धोजर्लदा धरित्री यैः प्लावयिष्यन्ति समन्ततोऽमी। तदम्भसां सञ्चयपात्रभूते व्यालोकयत् ते सरसी वशी सः ॥१४२ ।। समीयुपः सङ्घजनस्य यानि लानैमिथः सङ्घटनाच्युतानि । तान्येकदेशान्निर्भूतं पयोधेन्त्यैिव रत्नानि समाश्रयस्ते ॥ १४३ ॥ तटेष्वदद्वारणवाजिराजि-स्त्रीसौरभेयीजलविम्बितानि । तान्येकदेशान्निभृतं पयोधेः साम्यं सरस्योः प्रकटं विचक्रुः ।। १४४ ।। श्रीमजगत्सिहमहीमहेन्द्र-विवन्दिपाभ्यागमने गजेन्द्रान् । सूरिमदैः सिक्तभुवोऽङ्गभाजः सोऽम्भांसि मेघान पियतो ददर्श ॥ १४५ ।। उहृत्य मेधैस्तत एव तोयमहाय भूमिः परिपूर्यते स्म । सुखादुता स्यात् कथमन्यथाऽस्मिन्-अम्भोधराम्भोनिवहे विहेतुः ॥ १४६ ॥ शास्त्रैदृढीकृत्य दयासमर्थ-मर्थं मुनीन्द्ररिव सम्प्रणीताः । तथा कथास्तस्य नृपस्य वश्यक्रियासु निष्ठाः सहसोपदिष्टाः ॥ १४७ ॥ आनायनिक्षेपनिषेधमत्र सन्धाय सूरेरुपदेशरूपौत् । १ 'क्षिप्ता इवेन्दोः' गुणौ धैः क्षिप्ताः प्रेरिता इव इन्दोः चन्द्र ५ 'कदेशान्' एकदा समकालम् , ईशान् गुरुन् सम्मुखागतस्य शाखीयोपाध्यायादेः शिष्याः संघस्य । ईशान्' इति [ समीयुपः] इत्यस्य कसुप्रत्ययस्य कर्म । 'सरुचः' रुचिशाखीयमुनियुक्ताः ६ निभृतम्' निमृतं निश्चितं यया स्यात् तथा । निमृतं "अघितीरम्' समीपम् । अधिकं वीर्यते अनेन अधिवीरो राशीभवनं वा। गुरुस्तं वा। ७'ते' ते द्वे सरसी कर्मभूते रत्नानि समाधयन् २ 'हंसाव-' द्वितीयकाव्येऽपि हंसावलीः हंसशाखीयमुनीनां ८ 'सरस्योः' पीछोला-उदयसागरयोः तडागयोः । श्रेणी: पश्यन् । 'क्षिप्ताः' इत्यादि प्राग्वत् । ९ 'इव संप्र-' इवशब्दोऽन्न भिन्नकमः-संप्रणीता इव नवाः ३ 'साटोपमू-' साइम्बरं भुवम् । ४ 'गिरिमेद-' गिरिभिः उपलक्षितः भेदपाटदेश:-मध्यपद. १० 'आनाय-' "आनायो मत्स्यपन्धनम्" । लोपसमासः । ११ '-उपदेश-'प्रशस्तोपदेशात् । 15 20 कृता इव । 1 मा० तृ० स० श्लो. ७३ तृतीयः पादः तृतीयतया । माघे "म रुचोऽधिवेलम्' इति पृथक् पृथक् । पूर्ववत् । 3 मा० तु. स. लो० ७३ चतुर्थः पादः चतुर्थतया । 4 मा. तृ.स.लो. ७४ प्रथमः पादः प्रयमतया । 5 मा. ४. स. खो७४ द्वितीयः पादः द्वितीयतया । 6 मा० तृ० स० ग्लो७४ तृतीयः पादः तृतीयतया । 7 पूर्ववत् । 8 मा० तृ० स० टो० ७४ चतुर्थः पादः चतुर्थतया । 9 मा० त० स० लोक ७५ प्रथमः पादः प्रयमतया । माघे 'उदय' इति। 10 मा० तु. स. लो. ७५ द्वितीयः पादः द्वितीयतया ।

·३६ 5 10 देवानन्दमहाकाव्यम् । [तृतीयः सर्गः] आलोकयामास हरिः पतन्तीभक्त्या तदंयोजनता जगत्याः ॥१४८ ॥ व्युत्क्रम्य मासांश्चतुरः पुरेऽस्य गच्छन्तमार्य तमनुव्रजन्तीः। न रक्षितुं ताः क्षितिपः शशाक नदीः स्मृतीवेदमिवाम्बुराशिम् ॥ १४९ ॥ विक्रीय दिश्यानि धनान्युरूणि संलब्धलाभा वणिजो द्विधाऽपि । पुरीव चक्रुर्विपिनेऽस्य सेवां क भोगलाभो न हि भाग्यभाजः ॥ १५०॥ स्थित्वा स्वदेशेऽन्द्रयुगं शमीन्दुद्वैप्यानसावुत्तमलाभभाजः। चिकीर्षुरातातुमितान् सुराष्ट्रां चचाल नन्तुं विमलाचलेन्द्रम् ॥ १५१ ॥ शत्रुञ्जये श्रीपरमादिदेवं नत्वाऽब्धितीरं प्रभुराप्तवांश्च । तरीषु तत्रत्यमफल्गु भाण्डं निक्षिप्य सङ्कोऽप्यभिजग्मिांश्च ॥ १५२ ।। अज्झाहरे श्रीजिनमाश्वसेनि तथोन्नते हीरगुरोः क्रमाब्जे । प्रणम्य तत्रैत्य स बोधिवीज सांयाचिकानावपतो ददर्श ॥ १५३ ॥ उत्पित्सवोऽन्तर्नदभर्तुरुचीपाख्यपुर्याः प्रमदान्निवासाः। गुरोः प्रणामाय सनागरीका रेजुर्विमाना इव केतुपक्षैः ॥ १५४ ॥ लङ्कापुरी किं विजिताऽनयैव गरीयसा निःश्वसितानिलेन । चलोर्मिमालाप्रतिविम्बदम्भात् सवेपथुनीरधिमध्युवास ।। १५५ ।। मुक्ताफलींचिकैरान् वितत्य तत्रेश्वरं वर्धयतः पयोधेः। पयांसि भक्त्या गरुडध्वजस्य तदुत्सवज्ञीप्सुतयोद्विचेलुः ॥ १५६ ॥ पुरः प्रवेशे शमिनामिनस्य प्रसूनवृष्ट्यादिमहं नृदेवाः। चक्रुस्तदैक्ष्योच्छलदूमिदम्भाद् ध्वजानिचोचिक्षिपिरे फणीन्द्राः ॥ १५७ ॥ तमागतं वीक्ष्य युगान्तवन्धु-भुजं भुजङ्गप्रभुपूजनीयम् । संस्थाप्य मासांश्चतुरः क्षमीशं ननन्द सोऽनघभक्तिकृत्यैः" ॥ १५८ ॥ ततः क्रमात् सञ्चलितं यतीन्द्रमुत्सङ्गशय्यासँयमम्धुराशिः। उर्मीकरैर्देवकपत्तनस्थं भुजिष्यवद् वीजयति स्म वातैः ॥ १५९ ॥ 15 20 १ 'हरिः' जगत्या भुवः हरिः इन्द्रः-जगत्सिहनामा । २ 'ताः' जनताः। ३ 'स्वदेशे-' खेपाम् आत्मीयानां, खानां ज्ञातीनां वा देशो गूर्जरत्रा तत्र वर्षद्वयम् । ४ '-आवपतो-' सम्यक्त्ववीजम् आवपतः प्ररोहयतः । ५'-वीचिकरान्' वीचय एव कराः पाणयः तान् । ६ 'युगान्त-' युगस्य शकटाग्रभागस्य अन्तैर्धर्मदीर्घतादिगु- गैर्वन्धुभूती भुजी यस्य सः-तम् । ७ 'मुत्सङ्ग-' मुदां हाणां संगो यत्र तादृक् शय्या-उपाश्रयः तत्र स्थितम् । 1 मा० तृ० स० श्लो० ७५ तृतीयः पादः तृतीयतया । 2 मा० तृ० स०.श्लो० ७५ चतुर्थः पादः चतुर्थतया । 3 मा० तृ० स० श्लो० ७६ प्रथमः पादः प्रथमतयां । 4 मा० तृ० स० श्लो० ७६ द्वितीयः पादः द्वितीयतया। 5 मा० तृ० स० श्लो० ७६ तृतीयः पादः तृतीयतया । 6 मा० तृ० स० श्लो० ७६ चतुर्थः पादः चतुर्थतया । माघे '-नावपतोऽभ्यनन्दत्' इति । 7 मा० तृ० स० श्लो० ७७ प्रथमः पादः प्रथमतया । 8 मा० तृ० स० श्लो० ७७ द्वितीयः पादः द्वितीयतया । 9 मा० तृ० स० श्लो० ७७ तृतीयः पादः तृतीयतया। 10 मा० तृ० स० श्लो० ७७ चतुर्थः पादः चतुर्थतया । 11 मा० तृ० स० श्लो० ७८ प्रथमः पादः प्रथमतया । 12 मा० तृ० स० श्लो० ७८ द्वितीयः पादः द्वितीयतया । - . .

·[सृतीयः सर्गः] महोपाध्यायधीमेघविजयविरचित देवागमे देवकपत्तनाख्यमुत्सङ्गशय्याशयमम्बुराशिः। गर्जन्मृदङ्गध्वनिसन्निधानैरनर्तयचञ्चलकेतुहस्तम्॥१६० ॥ अथाभ्युपेतं बहुषुद्धिधानामुत्सङ्गशय्याशयमम्बुराशिम् । श्रीवीरशब्दाद्विजयं खशिष्यं पस्पर्श हस्ताम्बुरुहा शमीशः ॥ १६१ ॥ अदृष्यवैदुप्यधरं तमैक्ष्य स्तुवन् कलाभ्यासगुरुं तदीयम् । प्रत्युजगामेव गुरुपमोद-मेदवलैस्तुष्टमनास्तदङ्गैः ॥ १२ ॥ सुरिः सरवानिव तं कलाभिस्तूर्ण प्रपूर्ण समवेक्षमाणः। सोमं प्रकृत्येव समुल्ललास प्रसारितोत्तुङ्गतरङ्गयाहुः ॥ १६३ ॥ उत्सङ्गिताम्भःकणिको नभवान् इवर्पिराजोप्रतिवन्धचारी। वीरेण तेनान्तिपदाऽनुगम्यः सन्तापमुा द्विविधं जहार' ॥ १६४ ॥ प्रभोः स गाम्भीर्यगुणैर्यशस्वानुदन्वतः खे दलवान् ममार्ज । अहर्निशं सेवनया रजांसि नूनं विनेयो चिनयैरनूनः ॥ १६५ ।। शिष्यः प्रतीरे चरतः स विद्वानुदन्वतः स्वेदलवान् ममाज । सूरेविहारे तपतस्तपांसि याघांस्तथाऽभ्यन्तरगान् विधेयः ॥१६६ ॥ स्थिते गुरौ स्थानवतः मसुप्ते मुप्तस्य निर्देशदिशैव मार्गम् । तस्यानुवेलं व्रजतोऽतिवेलं तपस्यतः श्रीर्ववृधे मुमुक्षोः ॥ १६७ ।। अहर्निशं घोघधरस्य वैया वृत्त्यादिकृत्येपु निदेशवृत्तेः। तस्यानुलं व्रजतोऽतिवेल-मीर्यासमित्यासं यशःप्रकाशः॥१६८ ॥ प्रतिस्थलं मण्डलतीर्थभावं समर्थयन्तं जलधेः समीरः। सुखः सिपेचे श्रमणाधिपं तम्-एलावनास्फालनलब्धगन्धः ॥ १६९ ॥ 10 15 20 १'-मुरार-' उत्सरः कोटः स एव शय्या तत्र स्थितम् । २'-धामामुरार'-युदिधाना समुदम् । उत्सर शया करो टरसायो, सो यस्य सः तद् उरामशयि जिनपिम्यम्-तत्र भासयो यसयतम्-जिनपिम्पयापिनम् । ३ से दस-' से धने दरपान गमा-गतपनस्टहः । पहा रौशाती दसान पहुशातिः दलः । ४ 'रजाति पापलसणानि । ५ 'विधेयः' "विधेयो विनयस्थः सात्" इति हेमः [हे. अभि. का. ३ श्री. ९६] ६'-अनुटम् र्यासमित्या मजतः । ७-अतिवेल'-अतिधेरै शरीरातिकमेन सरस्सन्दम् । “येरे शरीरम" को । [है. अने. सं. को. २.me) ८ प्रनतः तस्स भतिवेलं समुद्रपेयतिमोर सपा :- प्रमशः भाग दिलीपे "अग गरि-दीति-भादाने" भावः । ९ 'गुपः' गुगपरिदवि गुगः । "पगार"। 1 पूर्ववत् । पूर्वर । फेवामा-मापे -शिव। 3 मा.. ग.ह.७८ समीया पर नगीपनमा । 4 मा• • गो. ७८ पर्ष पार गया। 5 मा.... प्रपनः पारस प्रपमयमा । माथे 'रोदनवान्' परी गमनम् । 7पूर्वक । 'गदलान्'शी मापाए । 8.२.ग. मो. ९ गृवीयः पादः पदमा । माप 'परोऽधिपेम्स। पूरा 10 मा.ग. मु.शे. १: पारा । मा 6 मा. ए.प.श्रे. ९ दिनी मिलीपाला । माय ·5 10 देवानन्दमहाकाव्यम् । [तृतीयः सर्गः उत्तालतालीवनसम्प्रवृत्त-नियाँसपानान्नृपतीनिषिध्य । अन्वीयमानः सवलं गुरुस्तैर-जनप्रबोधाय भुवि व्यहापात् ॥ १७ ॥ अब्धेरहम्पूर्विकया तरङ्गाः समीरसीमन्तितकेतकीकाः । नन्तुं प्रवृत्ता इव तीरदेशे प्रेम्णा व्यलोक्यन्त यतिक्षितीशैः ॥ १७१ ॥ उत्सारितैरुचतरैस्तरमुक्तामणीदेवमणीचकौः। आसेदिरे लावणसैन्धवीनां प्रसादनानां विधयस्तदभिः ॥ १७२ ।। वीरस्य तस्य प्रशमानुकम्पा-ववोधभत्त्यादिगुणान् निशम्य । खर्जन्मतोऽत्योजगिरे विडोज-चमूचरैः कच्छभुवां प्रदेशाः ॥ १७३ ॥ सङ्घानुगच्छद्धनतूर्यनाद-स्पोद्धृतध्वानवतः पयोधेः । सरित्प्रसङ्गैः सुभगा निगूढाश-चमूचरैः कच्छ वां प्रदेशाः ॥ १७४ ॥ लवङ्गमालाकलितावतंसाः श्रीसूरिराजानुगसङ्घलोकाः। तीर्थेषु यात्रार्चनदानकृत्यैर-बभुर्घनस्य प्रतिमल्लरूपाः ॥ १७५ ॥ सुधा इवाब्धेर्वसुधावतीर्णास्ते नालिकेरान्तरपः पिबन्तः। श्रीदेवसूरेरनुयायिभावाद् नरा धुसद्मान इव व्यराजन् ॥ १७६ ।। मुक्तावलीभूषितकण्ठदेशा लजाप्रसूनैतकर्णपूराः । आस्वादिताऽऽक्रमुकाः समुद्रात् प्रियौचितीः प्रापुरनङ्गवत्यः ॥ १७७ ।। विहृत्य सिन्धोः सविधे तदेवं गन्तुं प्रवृत्ता गिरिदुंर्गमीशाः। श्रुत्वान्तरे सङ्घजनस्य तस्मादभ्यागतस्य प्रतिपत्तिमापुः ॥ १७८ ।। तुरगशताकुलस्य परितः परमेकतुरङ्गजन्मनः परिविदितागमस्य सततं रहितस्य सदा शुभागमैः। 15 20 १ -'निर्यास-' -रस- २'-एभिः' गुरुभिः सेवाप्रकारा आसेदिरे प्राप्ताः । ३ 'वीरस्य' तस्य जन्मतः । ४ 'स्वर' स्वर्गे। ५'-उज्जगिरे' गीताः विडोजश्चमूचरैः देवैः । ६ 'कच्छभुवाम्' कच्छनानो देशस्य भूमीनां प्रदेशाः । ७ 'कच्छभुवां' वनभूमीनाम् । ८'-घनस्य प्रति-' घनाघनः श्यामः तद्वत् लबजावतंसैः तेऽपि लोकाः श्यामतया प्रतिमलाः । ९ 'लज्जा-' लाजमर्यादा नाम वनस्पतिविशेषः समुद्रतीरे एव भवति । १० 'गिरिदुर्ग-' गिरिदुर्ग गिरिनारायणनामतीर्थम् गिरिनार इति भापा । ११ 'शुभागमैः' शुभाः प्रशस्ताः अगमा वृक्षाः तैः । mi 7 मा० तृ० स० श्लो० ८१ द्वितीयः पादः द्वितीयतया । माघे 'नारिकेला-' इति । 8 मा० तृ० स० श्लो० ८१ तृतीयः पादः तृतीयतया । 9 मा० तृ० स० श्लो० ८१ चतुर्थः पादः चतुर्थतया । माघे 'प्रतिपत्तिमीयुः' इति. मेदः । 1 मा० तृ० स० लो० ८० प्रथमः पादः प्रथमतया । 1.2 मा० तृ० स० श्लो० ८० द्वितीयः पादः द्वितीयतया । 3 मा० तृ० स० श्लो० ८० तृतीयः पादः तृतीयतया । 4 मा० तृ०स० श्लो० ८० चतुर्थः पादः चतुर्थतया । .5 पूर्ववत् । 6 मा० तृ० स० श्लो० ८१ प्रथमः पादः प्रथमतया । .

·३९ [चतुर्थः सर्गः] महोपाध्यायश्रीमेघविजयविरंचितं बहुकमलाकरेन्द्रकलितस्य जनस्य गुरुप्रभावतंश- चिरविगतश्रियो जलनिधेश्वं तदाऽभवदन्तरं महत् ॥ १७९ ॥ ॥ इति श्रीदेवानन्दमहाकाव्ये दिव्यप्रभापरनाम्नि ऐड्वाराङ्के माघसमस्याथै श्रीतपागच्छीयमहोपा- ध्यायश्रीमेघविजयगणिविरचिते युवराजस्थापन-मरुधर-भेदपाट-सुराष्ट्राविहारवर्णनानानापाद- समस्याङ्कितस्तृतीयः सर्गः ॥ ३ ॥ 5 10 चतुर्थः सर्गः। ।। श्रीशद्धेश्वरपार्श्वनाथाय एँ नमः ॥ अथ प्रभातप्रभया विभिन्नं निशस्तमिस्र ग्रहकान्तिमिश्रम् । प्राप्याश्रितं दुर्गमिवोग्ररत्नम् असौ गिरि रेवतकं ददर्श ॥१॥ शृङ्गैरभङ्गः सुभगं निजाङ्क-व्यालीनपीनदुलतावलीनाम् । मा धर्मवाधास्त्विति सूर्यरश्मीन् पुनः पुना रोडुमिवोन्नमद्भिः ॥२॥ सेवे शिवाभूर्भुवि तीर्णकामो वितीर्णकामो भगवान् सदा यम् । कृतालये कोमलताभिरामं लताभिरामन्त्रितपपदाभिः ।। ३ ।। श्रीनेमिनाथं जिनमानिनंसुर न मानिनं सुस्थरुचिः स शैलम् । तमुद्ययौ सङ्कुलताभिरामं लताभिरामन्त्रितपट्पदाभिः ॥४॥ [पाठान्तरम् ] सहस्रसयमनुजैः स सत्राऽधिरुह्य नेमीश्वरमस्य शृङ्गे । ननाम वक्त्रांशुजितेपराका-निशाकरं साधुहिरण्यगर्भम् ॥५॥ स्पृष्टस्फुटस्फाटिकचैत्यमेप तुष्टाव तं नेमिनमञ्जनाभम् । कैलासवेश्मानमिभाजिनेन विभक्तभस्मानमिव स्मरारिम् ॥६॥ ददर्श देवं महितुंगतानां विद्याधराणां महितुगतानाम् । १-'कमलाकर- कमलाकरा वणिजः । ४ 'कृतालये लताभिः कृताश्रये । -'ऐन्द्र-'ऐन्द्रम् इन्द्रसमूहः, यद्वा इन्द्रः स्वामी भगवान् स ५'-आमन्त्रितपद्रपदाभि.' आमन्त्रितम् अभ्यस्तम् , पदपदं एष इति खार्थे अणि ऍन्द्रः तेन सहितस्य । नाम भ्रमरविलसित रतं यासु ता:-ताभिः । यद्वा पट्पदे छन्दो- २'-प्रभावत-'गुरुणा प्रभावान् गुरुप्रभावान् तस्य । विशेपे आमन्त्रिताः स्तुताः ताभिः । आहिताम्यादिवत् परनिपातः । ३ 'तीर्णकामो' तीर्गः मुक्तः कामः सरः येन । पक्षे दत्ता ६ 'साधुहिरण्य-' साधूनां धातारम् शिवमार्गविधेविधानाद । भिलापः। ७ 'महितुगतानाम्' स गुरुः, विद्याधराणां राजि ददर्श । 15 20 1 मा० तु. स. ग्लो८२ प्रथमः पादः प्रथमतया, चतुर्थः पादः चतुर्थतया । 2 मा० च० स० लो. १ चतुर्थः पादः चतुर्थतया । माघे रेवतकम्' इति । 3 मा० च० सालो. २ चतुर्थः पादः चतुर्थतया । माघे "पुनः पुना' इति । 4 मा० च० स० श्लो. ३ चतुर्थः पादः चतुर्थतया । 5 मा० च० स० लो० ३ चतुर्थः पादः चतुर्धतया। 6 मा० च० स० लो० ४ चतुर्थः पादः चतुर्थतया । माघे 'साधु' इति पृथक् पदम् । इपराका-आश्विनपूर्णिमा शारदी पूर्णिमा । 7 मा. च. स. लो०५ चतुर्थः पादः चतुर्थतया । - ·४० 5 10 15 देवानन्दमहाकाव्यम् । [ चतुर्थः सर्गः स राजिमुत्पिञ्जलजातपत्रविहङ्गमानां जलजातपत्रैः ॥७॥ सरोजिनीपत्रलवाऽऽदरेण दृष्टोज्झिता चित्रलवा दरेण । राजी सशोभाऽजलजा-ऽऽतपत्रर्विहङ्गमानां जलजा-तपत्रः ॥८॥ शिरःस्फुरत्केतुसुधाशिसिन्धून् कपोतपोतस्थितिनीलकण्ठान् । गिरि जगाहे स गुरुर्विहारान् रुद्राननन्तानिव धारयन्तम् ॥९॥ तद्यावयाऽऽत्मानमसौ पवित्रम् आधाय तस्माद् विजहार सूरिः। यामस्य पश्यन् विषयप्रधानं शुचीरपः शैवलिनीर्दधानम् ॥ १० ॥ रामांभिरामाभिकदर्शनीयं वत्सादिवत् सादिजनैरनूनम् । शस्याँनि शस्यानि च दुष्किरात-रक्षोभिरक्षोभितमुद्वहन्तम् ॥ ११ ॥ लाभादिलाऽभादिह रत्नमुक्ता-राज्या सुराज्याऽऽशु तमाप येन । देवो नृदेवोऽनृतनुद् विनोदं रक्षोभिरक्षोभितमुद्वहन्तम् ॥ १२॥ तद्राजधान्यां नगरे नवीने तस्थौ गुरुयंत्र विहारपतेः। भवन्ति नैव स्तुवतां जनानाम्-उच्छायसौदर्यगुणा मृषोद्याः ॥१३॥ क्रमाद् गणिवीर इह प्रभूणां दृष्टया गुणोधैर्ववृधे तथालम् । यथा स्युरस्याग्रभुवां मुनीनाम्-उच्छायसौन्दर्यगुणा मृषोद्याः ॥ १४ ॥ तस्याः पुरश्चारुपयोधिवेला-दुकूलभाजस्तुलना कथं स्यात् । एकापणादेव समेत्य यस्यां जग्राह रत्नान्यमितानि लोकः ॥ १५ ॥ कान्ताननेभ्योऽन्यपदे सरस्या-ऽऽरमजनानां चिरमजनानाम् । १ महि उत्सववत् तुझं तानं गीतलयो यस्याः ताम् । किम्भू ५ 'रामा-' नार्यः। अभिरामा अभिकाः कामुकाः तैर्दर्शनीयम् । तानाम् ? विहंगैः पक्षिभिः मा उपमानं येषां ते-तेपाम् । महितुं ६ 'वत्सा दिवत्' वत्सादिदेशवत् अश्वारोहः पूर्णम् । पूजितुम् , जलजातानि कमलानि तेषां पत्रैः । किम्भूतः पद्मपत्रैः? ७ 'शस्यानि' धान्यानि फलानि वा-उद्वहन्तम्-वाणि । न्तू-अतिशयेन पिञ्जराणि पिङ्गानि नवानि पत्राणि येषु तैः पत्रैः । ८ 'दुष्किरात-' भिल्लरूपराक्षसै अक्षोभितम् । २ 'तपत्रैः' तप तपगणं त्रायन्ते तपत्रा गुरवः तैः पक्षिणां ९ 'देवो नृदे-' देवः नान्ना नृरूपेण देवः आशु तं देशम् , श्रेणी दृष्टा । किंभूता ? पद्मिनीपत्रखण्डस्य आदरेण चित्ररवा येन कारणेन तं देशम् आप तेन रत्नमुक्ताराज्या लाभात् इला भूः नानास्ता, दरेण भयेन उज्झिता । किंभूता ? आतपत्रः छत्ररूपैः अभात् । किंभूता.? सुराज्या । किंभूतो देवः? अनृतनुत् पद्मपत्रैः सशोभा सश्रीका । किंभूता ? जलजा अजलजा स्थलजा राजी। १० 'रक्षोभि-' रक्षोभिः पिशाचदेवैः छलग्रहादिना अक्षोभितम्- ३ 'यामस्य' यामनाना राजा तस्य । अनुपद्रुतम्। ४ 'शुचीरपः' शुचीः अपः पवित्राणि जलानि तद्रूपाः शैव ११ 'भृपो-' असत्याः। लिनीः नदी:-शेवालवतीर्वा । यद्वा 'सुचीरपः' सुष्टु चीरं श्वेतं १२ 'आरमन-' आ समन्तात् रमज्जनानाम् , चिरमजनानि पाति यः सुचीरपः । स्नानानि तेषां योग्ये सरसि । minim 1 मा० च० स० ग्लो० ६ चतुर्थः पादः चतुर्थतया । 6 मा० च० स० श्लो०९ चतुर्थः पादः चतुर्थतया । 2 भा० च० स० लो० ६ चतुर्थः पादः चतुर्थतया । 7 मा० च० स० श्लो० १० चतुर्थः पादः चतुर्थतया । माघे 3 मा० च० स० ग्लो० ७ चतुर्थः पादः चतुर्थतया । माघे 'उच्छ्रायसौन्दर्य-' इति पाठः। 'रुद्राननेकानिव' इति भेदः। 8 मा० च० स० श्लो० १० चतुर्थः पादः चतुर्वतया । माघे 4 मा० च० स० श्लो० ८ चतुर्थः पादः चतुर्थतया । 'उच्छ्राय' इति । 5 मा० च० स० लो. ९ चतुर्थः पादः चतुर्थतया । 9 मा० च० स० श्लो० ११ चतुर्थः पादः चतुर्थतया । असत्यवारकः । ren mmmm ·४१ 5 [चतुर्थः सर्गः] महोपाध्यायश्रीमेपविजयविरचितं योग्येऽन भृती रमते विमुक्त-रसाऽनमत्तामरसा न मत्ता' ॥१६॥ मुक्ताशया प्रावृपि कश्मलेऽपि नदीप्रवाहे घनदीप्रवाहे । हंसा जहत्यत्र जलाश्रयाणां रैसा नमत्तामरसा न मत्ताः ॥ १७ ॥ यस्यां जगत्माणकनाणेकार्थम्-उदृकशालासु जलाध्वनाऽऽप्तः । भूभर्तुरुद्भासितमूर्तकीर्तेर्-लीलां दधौ राजतगण्डशैलः ॥१८॥ ततश्चतुर्मासकपारणायां श्रीसिद्धशैलं शमिनामथेशाः । प्राद्वैः समृदैः सह सङ्घसार्थम्-आनिन्यिरे वंशकरीरनीलैः ॥ १९॥ निपेवते यत्र जिनेषु मुख्य सभा सुराणां रसभासुराणाम् । नाष्टै दृष्टादिरिहाप्यते तत् विपन्नगानामविपन्नगानाम् ॥ २० ॥ छायां ध्रुवां यत्र करोति सान्द्रा रसालराजिः सुरसालराजि । क्लिश्नाति नारी न तदातपस्य विपन्नगानामविपन्नंगानाम् ॥ २१॥ [पाठान्तरम् ] अथाद्रिसन्धेः स्फुटिकानुवन्धे रेजेऽधिकं सङ्घनिवेशयिम्बम् । पात्रे गुणाढ्ये प्रकृतेर्यदाहुः सङ्क्रान्तिमाक्रान्तिगुणातिरेकाम्' ।। २२ ।। दृष्टोऽपि शैलः स मुहुर्मुनीन्दोरपूर्ववद् विस्सयमाततान । क्षणे क्षणे यन्नवतामुपैति तदेव रूपं रमणीयतायाः ॥ २३ ॥ अत्यायतं तं सहसाधिरोद मत्या येतं दुश्चरितान्नितान्तम् । उत्कं धरं कश्चिदुपेत्य सूरिम्-उत्कन्धरं दारुक इत्युवाच ॥ २४ ॥ 10 15 १ 'मी' नारीमुरोभ्यः अन्यत्र मृट्टी न रमते । भूिता भूजी ! विमुल्यनि रसेन मानमन्ति तामरसानि यया सा। मत्ता पुरा । २'नदीप्रवाहे' माफिकलोमेन हंसा जलाश्रयाणां भूमी नदति । नदीयोतसि, पनेन मेघेन दीप्तो पाहो बहनं यन तस्मिन् । विभूता हंसाः ! मताः पुटाः । ३ 'रसा-'भूनीः । नमन्ति सामरमानि मामु ताः । ४-'नाण-अयन नित्यसमासः। ५ सेप-' संपोऽध चतुर्वर्गः तीर्थरूपः सायु-गावी-धावरू- भाविध-समुदायस्याः तामसी सन्यलोकवर्गः। शरीर-पं: अन्वयः स एष करीरः पुम्भः तत्र नीतः नीलरमनुस्ः। ७ 'नाहट-'अट ययादि । घटं स्व-परचक भयं न प्यत । ८ किंभूतं भयम् ! नगानां विपत्-तरूणां पर्वतानाम् आपत् । अविपदः अदोपाः ससंपदो वा नगा ठमा येषु वेपाम् । 'रसाल- भाम्रपतिः। १. 'मुरमाल-' मुरसालेन देवतरणा राजवे यः स मुरमालराद तन पर्यवे। ११'नारीम्' नगाना शैलानाम् भातपस्य विपत् नारी न हिनाति । ११ '-अविपलगानाम्' अविपनं पूर्ण गानं यस्साखाम् । १३'अलायतम् भविदीप घिया मला । १४ 'यतम्' यतं दुपरिताद् उपरतम् । १५'दाएक-दाची फेमसके यस्प समारवाही गंघमारपि। -~-- A-MARA मा.च.ए.सो. १२ चतुर्षः पादः धनुर्धतया । मा. प. प.स.१२ पनुः पादः चतुर्वतमा । मापे 1 3 मा. २...२पनुपः पादः चतुर्पवया । मा. ९..हो.१४ पनुः पादः पार्थतना। 5मा....१५ पतुः पारः अनुदला । 6पूर। 7 मा. २. ग.ओ.१६ पनुपः पादः पर्वतया । माप 'संसान्तिमारमन्त-ति। 8 मा. प• • १७ मंजोऽयं लोकोऽत्र । केरलम्- 'मुनीन्दोः' स्थाने मापे "मुरारेः' व पाल। मा.प.ग.ग्रे. १८ वर्षः परः पाला । धन्य. दरियाभ्यं पर्यवे।

·४२ 5 देवानन्दमहाकाव्यम् । [चतुर्थः सर्गः] रत्नांशुभिर्गगनरत्नरुचां सपत्ना चित्रयन्तमवनीं च जलैः पवित्रः। चूडामणीयितजिनप्रथमांहिमेनम्-उद्वीक्ष्य को न भुवि विस्मयते नगेशम् ॥२५॥ सुरधनुषि तते तपात्ययावुभयतटस्फुटकाञ्चनोपलोऽसौ । कलयति शिखरी विलम्बिघण्टाद्वयपरिवारितवारणेन्द्रलीलाम् ॥ २६ ॥[पुष्पिताना ] गिरिरयं वियताऽधित सङ्गति सहरितालसमाननवांशुकः । वसुतटीः श्रयतेऽत्र सुरो नटन् सहरिता लसमाननवांशुकः ॥ २७ ॥ निजगिराशिषमाह तवानमत्-सहरितार ! समान ! नवां शुकः । तदनु राजगणः कुरुते नतिं सहरितारसमाननवांशुकः ॥ २८ ॥ [द्रुतविलम्बितम् ] एवं गिरौ निवसतः स गिरोऽस्य शृण्वन्-आरुह्य शैलमभिनम्य युगादिदेवम् । दः पुरोनिहितवीरमुनिः समत्वम्-उत्सङ्गसङ्गिहरिणस्य मृगाङ्कमूर्तेः ॥ २९॥ सङ्घस्य तेन चरता धुरि दारुकेण स्वाम्यादिदेश पथि दर्शितभूरिचैत्यः। उद्धारलाभमिह तीर्थकृतो गृहस्य मुत्सङ्गसनिहरिणस्य मृगाङ्कमूर्तेः ॥ ३० ॥ देवादेशाल्लँक्ष्मणैस्तैः सराँमैजीर्णोद्धारा निर्मितास्तद्विहाराः। चक्रुश्चश्चत्केतुभिः प्रान्तरातखलौकस्त्रीगात्रनिर्वाणमत्र' ॥ ३१॥ प्रथमेशितुर्विहितपूजना दीपनैस्तदयुः पदं गृहमणेजना दीपनैः । दृषदोऽपि यत्र धनगूढचामीकराः सवितुः कचित् कपिशयन्ति चामी कराः ॥३२॥ 10 15 १ -गगनरत्न-' -सूर्य-। २ 'सहरिताल-' सहरिता दिक्सहितेन । 'अल-समान-'अल- अलम्-हरितालम् तेन तुल्यनवकिरणः । ३ 'वसुतटीः सहरिताः' स्वर्णतटीः सहरिताः सनीलतृणाः । किम्भूतः सुरः? लसमाननवांशुकः-दीप्रनव्यवसनः । ४ 'तवानमत्-' हे आनमत्सचन्द्रनक्षत्र! । समान !-ज्ञानस- हित! । शुकः निजगिरा नवां तव आह वक्ति । ५ 'सहरितार-' ससुवर्ण-रुप्यतुल्यनववसनः । ६ 'मुत्सङ्ग- मुदां संगा यस्माद् यस्य वा ईदृक् संगी सेवकः । मृगः अङ्कश्चिहं यस्याम्- ईदृशी मूर्तिर्यस्य-शान्तितीर्थकृतः । ७'-लक्ष्मणैः-' इभ्यैः । ८ 'सरामै- सस्त्रीकैः। ९ 'प्रान्त-'"प्रान्तरम्-दूरशून्योऽध्या" [है. अभि० कां. ४ ग्लो० ५१] १० 'दीपनै-' कश्मीरजद्रव्यैः । ११-चामीकराः' यत्र पदे स्थाने दृषदोऽपि घनं बहु, गुप्त खणं यासु ताः-तादृशः-सन्ति ।. १२ 'कपिशयन्ति' तथा यत्र सूर्यस्य अमी कराः कपिशयन्ति वानरहस्तवद् भान्ति-मन्दप्रकाशा भवन्ति-इत्यर्थः । 1 मा० च० स० श्लो० १९ चतुर्थ पादः चतुर्थतया । माघे 'को भुवि न' इति । 2 मा० च० स० श्लो० २० उत्तरार्धम् । माघे 'वहति. गिरि- रयं विलम्बि-' इति शब्द-भेदः । अर्थमेदो न विद्यते । 3 मा. च० स० लो० २१ द्वितीय-चतुर्थपादों द्वितीय- चतुर्धपादत्वेन । . 4 मा० च० स० श्लो० २१ द्वितीय-चतुर्थपादौ द्वितीय- चतुर्थपादत्वेन । 5 मा० च० स० ग्लो० २२ चतुर्थः पादः चतुर्थतया । 6 मा० च० स० श्लो० २२ चतुर्थः पादः चतुर्थतया । 7 मा० च० स० श्लो० २३ चतुर्थः पादः चतुर्थतया । 8 मा० च० स० श्लो० २४ चतुर्थः पादः चतुर्थतया !

·10 .. [चतुर्थः सर्गः] महोपाध्यायश्रीमेघविजयविरचितं ४३ ददृशुः पदं तदिह सारसं गोचिंतं सुदृशः प्रियैः सपदि सारसङ्गोचितम् । सरितोऽपि यत्र जलगूढचामीकराः सवितुः कचित् कॅपिशयन्ति चामी करा॥३३॥ तीर्थादथ प्रचलितः प्रभुराप तीर्थ-द्रनं स तुङ्गगृहशृङ्गगणैरुदीतम् । यत्राम्बुयन्त्रविगलज्जलरूपमधेर्विष्वक् तदेयु पतति स्फुटमन्तरिक्षम् ॥ ३४ ॥ सौधानां स्फुटिकघटास्फुटाश्मगर्भसन्दभैंर्वहति ततिः सपद्मरागैः। सङ्गोत्यां विधिदुहितुः कलिन्दाया वैदग्धीमिह सरितः सुरापंगायाः ॥ ३५ ॥ पुरे दैवात् त्वमुपात्तदेहाऽसमानवप्रे मैणिसा नुरागी। जाताः प्रजास्तत् त्वयि देव ! कामं समा नवप्रेमणि सानुरागाः ३६ ॥ इत्थं स मार्गणगणैरभिनयमानः प्रापाश्रमं दधतमुज्वलभित्तिभागे। हेमाम्बुजैर्भसितभासितनोः पुरारेरुद्वह्रिलोचनललामललाटलीलाम् ॥ ३७॥ स्थितवति च गुरुस्थिताविहेशेऽभ्युदयदशाजनि सा जनस्य यस्याम् । गृहततिरतिमोदचित्रितोद्यत्-परिणतदिकरिकास्तटीबिभर्ति ॥ ३८॥ स्थाने स्थाने तरुणनृणां सङ्गीतैर्गीतैः स्त्रीणां मुदितजने । सद्रने द्रने रेजुः सरसफलाः शालीनां लीनां श्रेणीमिह तरवो बिभ्राणाः ॥ ३९ ॥ वृष्टेभोदे सुरभिधने सॉपीने पीने क्षेत्रे बहललतानालोके । लोके रेजुः सजलसरस्यालीनों लीनां श्रेणीमिह तरवो विभ्राणाः ॥४०॥ भाखत्मपर्वविलसज्जननन्दनेन नित्यं सुवर्णवरगोत्रभृता पुरेण । जिग्ये तदा अर्मणराजि विदेहवर्षमेतेन भारतमिलावृतवद् विभाति ॥४१॥ रुचिरचित्रतनूरुहशालिभिर्दिनकरैरिव रश्मिधरैरिह । सशरदं जलदमितीत्य तैर्जनपदेऽतिजगे जगदर्चितैः ॥ ४२ ॥ 20 १ 'सारसम्' सरस इदं सारसम् । १. 'मणिसा' उपात्तदेहा मूर्तिमती वं मणिसा-रसालक्ष्मीः । २ गोचितम्' गोमिर्जतः चितं पुटम् । ११ 'नुरागाः' नुः मनुष्यस्य, अन पुरे आगाः आगतः । ३ 'पारसनो- प्रियः सारः श्रेष्ठो यः संगः तस्य उचितम् । १२ 'समा: सकलाः। ४ 'फपिशयन्ति' या सरितः नयः सूर्यस्य कराः कपिशिताः १३ '-मसित-' में नइत्रम् तद्वत् सितस्य । पुर्वते-नदीः पिलास्तन्वन्ति सूरांशवः । १४ 'सापीने-' आपीनम् ऊपः तेन सहिते। ५ विधि-सरस्वत्याः। यमुनायाः। १५'-आलीनां' सखीनां श्रेणिम् ठीनाम्-आधिताम् विभाणाः . "मुराप-' गाया। ८ 'पुरे "पुरेऽन देवात् लकमङ्गयुपत्याऽ-" इति पाठान्तरे १६'श्रमण-' श्रमणराजि विभाति सति-भासमाने सति । मूर्तिमन मनिसानुः रमराहम् भागाः । "सानुः पुनपुंसके"। १७ 'भारत-' भारतं विदेहवर्ष जिग्ये । किंभूत मारतम् ? ९-पमान-'भूवे पुरे ! असमानवप्रे अतुल्यमापारे । इलया आएतयत्-भुवा परिश्तपत् । “क्तवतु" प्रत्ययः । 15 ६ 'कलि- पोषयन्तः । 1 पूर्ववत् । 2 मा. . म.ग्रे. २५ चतुर्पः पादः चतुर्वतया । मापे "फटमन्तरीक्षम्। 3 मा. २. सु.सो. २६ चतुर्थः पादः चतुर्थनया। 4 मा.. रा.स. २७ द्वितीय वर्षगदी मनस्यात्वेन । 5 मा. च. रा.स. २० चतुपैः पार चतुर्वतया । 6 मा. २. स. थे. २९ चतुपैः पादः चतुर्पतया । 7 मा. घ.स.लो. ३. चतुर्पः पादः चतुर्पतया । माघे 'टीनामातीनिह' इति मे। 8 पूर्ववत् 9 मा.प.म. टो• ३१ चतुर्थः पादः चतुर्थनया । 10 मा. २. स.न्ये. ३१ प्रथमः पादः प्रपमतया ।

·5 देवानन्दमहाकाव्यम् । [चतुर्थः सर्गः] जिगमिषुर्मुनिराडथ दक्षिणां दिशमसौ शमसौहृदभृजनैः। अनुययेऽश्वरथेन पुरःसृताववयवैरिव जङ्गमतां गतः ॥४३॥ कुशेशयैर्यत्र जलाशयोषिता मुदा रमन्ते कलभा विकखरैः। ययौ तमध्वानमयं सुयोषितामुदारमन्ते कलभाविकखरैः ॥४४॥ चमूषु येषां कनकैः समन्विता मुदा रमन्ते कलभाः विकस्वरैः। नृपास्तमिभ्यः पथि गीतमन्विता मुदा रमं ते कलभाविकखरैः ॥ ४५ ॥ श्रीसूरतौ नृपतिसद्मनि वार्द्धिपक्षादे विभुं जयरमा परमाभिवत्रे । तल्लक्ष्म साम्प्रतमपि व्रतिराजयोऽत्र स्थानं परैरपरिभूतम भजन्ते ॥ ४६॥ जयश्रिया भूषितमत्र देवं विनिद्रनेत्रैः प्रविलोकयन्त्यः। बभुः स्त्रियः स्मरमणीचकैर्वा मधुव्रतवातवृतैर्वतत्यः ॥४७॥ पुरि तोषमत्र परमापुरितो जनतास्त्रिसन्ध्यमुनिराजनताः। सरसत्वमेव यदियात् सरसः पवनश्च धूतनवनीपवनः ॥४८॥ दिवसा व्यतीयुरचिरादिव सा सुषमाऽऽस यामिह दधौ सुषमा । नितरां च तां नु जनयनितरां पवनश्च धूतनवनीपवनः ॥४९॥ विद्वद्भिरागमपरैर्विवृतं कथञ्चिद् ग्रन्थं शशास भगवान् कुमतव्यपोहम् । सम्यग्गणर्षभजनस्तमधीत्य मैत्या गूढार्थमेष निधिमत्र गणं विभर्ति ॥५०॥ सूरीशे प्रचलति दक्षिणां जनौधैः सङ्कीर्णे पथि पदवन्दनाय निन्ये । प्राणेशः कथमपि पाणिना निजस्त्रीमुत्तुङ्गस्तनभर(भङ्ग?)भीरुमध्याम् ॥५१॥ पथे जिहानः स विभुर्ददर्श वनं तताऽनेकतमालतालम् । 10 15 H १ 'कलभा-' कलभाः, करभा वा २-उदारमन्ते' अन्ते समीपे, उदारम् अध्वानं ययौ ३ 'कलभावि- कलाः मधुराः, भविकाजाता भाविका मङ्गल- शब्दाः तेषां खरैः। ४ 'पथि गीत-' ते नृपाः तं गुरुम् अन्विताः । किंभूतं गुरुम् ? इभ्यैः पथि मार्गे गीतं वर्णितम् । ५ 'मुदा रम' हर्षेण, रमं मनोज्ञम्-जारीमङ्गलगीतरम्यम् । ६ 'कल- कलः भावो येषु अस्ति ते कलभाविनः स्वार्थे के कलभाविकाः तादृक्खरैः। ७'-अमू-व्रतिराजयः-मुनिश्रेणयः । ४-वा' इवार्थे । ९ -राजनताः' अत्र पुरि जनताः परं तोषम् आपुः । किंभूताः जनताः? त्रिकालं सूरि नताः। १० अन अन्योक्तिः-यत्र सरसः पवन इयात् तत्र सरसखमेव भवेत् । ११ 'सुषमा' नु वितर्के इतरां नवीनाम् सुषमा जनयन् । यो सुषमा शोभा सुषमा प्रथमारकः दधौ सां सुषमा आस । १२ 'मत्याः' मत्याः निधानम् गूढार्थ विभर्ति पुष्णाति । १३ ‘पथे' 'पथ' शब्दः अकारान्तः वृहद्वृत्तौ [ सिद्धहेमचन्द्राख्य- शब्दानुशासनस्य ] तद्धिते। mm mimimmen 6 मा० च० स० श्लो० ३६ चतुर्थः पादः चतुर्थतया। 7 पूर्ववत् । आस-दिदीपे-असी दीप्तौ भौवादिक उभयपदी । लिखितादर्शे-'नवमीपवनः' इति प्रतिभाति । 8 मा० च० स० श्लो० ३७ प्रथम-चतुर्थपादौ समस्यात्वेन । माघे 'निधिमन्त्रगणम्' इति भेदः । 9 मा० च० स० श्लो० ३८ चतुर्थः पादः चतुर्थतया । माघे- 'भरभङ्गभीरुमध्याम्' इति । अत्र आदर्श 'भङ्ग शब्दो न लिखितः ततश्च छन्दोभो भाति, अत्र लिंपिकारप्रमादः। 1 मा० च० स० श्लो० ३२ चतुर्थः पादः चतुर्थतया । 2 मा च० स० श्लो० ३३ तृतीयपादं विना सर्व समानम् । 3 मा. च० स० श्लो० ३३ द्वितीय-चतुर्थपादौ समस्यात्वेन । 4 मा० च० स० श्लो० ३४ चतुर्थः पादः चतुर्थतया । माघे 'स्थानं परैरनभिभूतममूर्वहन्ति' इति भेदः । 'वहन्ति' स्थाने 'भजन्ति' इत्यपि माघपाठः । वार्द्धिपक्षः-सागरगच्छानुयायिभिः मुनिभिः । वाधिः-साग़रः। 5 मा० च० स० श्लो० ३५ चतुर्थः पादः चतुर्थतया ।

·5 15 [चतुर्यः सर्गः] महोपाध्यायधीमेघविजयविरचितं न पुष्पिताऽत्राधिगते मुनीन्दावनन्ततार्ने कतमा लताऽलम् ॥५२॥ सुश्राद्धधर्मचतुराश्चतुराहयाद्यास्तत्सङ्घभक्तिमनुयोजनमादधानाः । मागें वितेनुरचलस्य तपखिभर्तुर्नार्योऽनुरूपमधिवासमधित्यकासु' ।। ५३ ।। पुरमवरङ्गसाहितनयेन कृतस्थिति विभुराप संहितनयेन युतम् । ध्रुवदिवसं च यत्र सरसा सरसामिह विदधाति धौतकलधौतमहीं ॥५४॥ चातुरीत्याख्यया श्रेयसा कान्तया दानशीलादिना श्रेयसाकान्तया। भक्तयाऽसौ शिवासन्नतापाझ्या सेव्यतेऽनेकया सैन्नतापाडया ॥५५॥ तत्र स्थिते गणधरे कतिचिद् दिनानि नित्यं महेभ्यविहितोत्सवसान्द्रदेशात् । गन्तुं स्त्रियः स्तनभरादलसाः स तूर्यनिर्यत्खरथुतिसुखादिव नोत्सहन्ते ।। ६६ ।। तस्मिन्नित्यं गच्छति काले बहुलाभे शुक्रऽचालीचातुरिकाप्रेरणयासौ । सौरः पादैनिर्मलरूपे धनमार्गे छायामच्छामृच्छति नीलीसलिलस्य ॥ ५७॥ स प्रययौ मुनिसङ्घमुदीरन् सारतरागमना यतमानम् । साहिपुरोपवनं कुसुमाली-सारतरागमनायतमानम्' ।। ५८ ॥ श्राद्धततिः समियाय गुरुं तं सारतरा गमनाऽऽयतमानम् । वाहनिका गजराजिविरुढा सारतरांगमनायतमानम् ॥ ५९॥ १ 'अ' वने, 'अधिगते' प्राप्ते, मुनीन्दी गुरी, अनन्तताने यदा बहुलः कृष्णपक्षः तस्य आभा छाया यन अथवा बहुः बहुविस्तारे । अत्र वने कतमा लता न पुष्पिता ? अपि तु सर्वाः । लामो धर्मस्य यत्र । २. अधित्यकासु' वगलांणादेशे पर्वतोपरिस्थिते पर्वतोवं. १२ 'सौरैः' सूरिसंबद्धः सूर्यसंवर्द्धर्वा । भूमिपु । १३ 'धनमार्ग' नभसि । ३ 'अवरा-' अवरजानाना साहिपुत्रेण कृता स्थितिः वसतिः १४ - मच्छति' शनन्तम् । १५ 'सारतरागमनाः' भरतरागं यद् मनः तत्सहितः [स+ 'संहित-' सम्परपुष्टनीत्या युतम् । अरतराग+मना:-सारतरागमनाः] 'यतमानम्' यतनया चलन्तम् । ५ 'सरसा' या सरसा मही सरसा सल्ला दिनं ध्रुवं सदा १६ 'सारतरा-' मारतरागम्-अतिप्रेक्षम् [पारतर+अगम्- विदधाति । सारतरागम् ] 'अनायतमानम्' आयतो दीर्घः, मानो गर्यः तद- ६ नगण-जगण-भगण-जगणैः लघुना गुरुणा प्रतिपदम् अदः हितम् । छन्दः। १७ 'सारतरा' धनवला । गमने-गती, भायतमानम्-यन ७"श्रेयसा' मालरूपेण । 'कान्तया' दिया। कुर्वाणम्-गमने आ समन्तात् यनमाजम् । 4 'यसा' धर्मेण । 'कान्तया' मनोज्ञया । यद्वा 'अकान्तया' १० 'सा अरतरागमना यतमानम्' सा श्रादततिः, भरतराग- अकं दुःखम् तस्य अन्तो यस्याः सा तया । मना-रते रमणे राग:-रतरागः । भरतराग मनः यस्याः सा । 'शिया-शिवो मोक्षः तदासनतायाम् अपानः कटाशी यतमानम्-यतो यरः मानः-अहंयरो येन तं गुदम्-मानस्य जेता. रम् । यद्वा 'सारतराऽऽगमना' श्राद्धततिः-सारतरम् भतिये १. 'सन-' गततापशरीरया । आगमनं संमुखीनरीला यस्याः सा सारतरागमना-यावरगां ११ 'बहुलाने' प्रतिकनुत्यै शुके ज्ये? मारि । ततिः। 1 मा. च. रा.सो. ३९दितीय-चतुर्षपादौ समस्यात्दैन । -'सनश्रुति'-इति भेदः। मा. ३. स .०४. चतुर्थः पादः चतुर्थत्वेन । 6 मा० ० रा. ग्ये०४४ चतुर्थः पादः चतुर्पत्वेन । मत- 3 मा. २.स.सो.४१ चतुर्षः पादः चतुर्थत्वेन । मयूरवृत्तम् । 4 मा. प.स.सो.४२ चतुर्मः पादः चतुर्थ पेन । 7 मा. प० स० ० ४५ द्वितीय-चतुर्थशादी रामसावेन । 5 मा. प. स. सो.४३ चतुर्थः पादः चतुर्थवेन । मापे 8 पूर्ववत् । यस्य तत्। यस्याःतया।

·5 10 ४६ देवानन्दमहाकाव्यम् । [चतुर्थः सर्गः] नत्वा जनः प्रभुमिति स्तुतिमाततान देवागमेन भवतो जनता ननन्दुः। तद् वर्ण्यते किमिह यत् सरसीष्वपीमा व्याकोशकोकनदतां दधते नलिन्यः॥६०॥ निजमण्डलाभ्युदयिनीर्घनागमे कमलाकरः सपदि दर्शनाय ते । अभिमन्नयत्युत तरङ्गभृद्वयो-विरुतेन वत्सलतयैव निम्नगाः ॥ ६१ ॥ पुरमिदमुदितेशमरु कनकौघैः सारसं च मुदिते समरु । इह पाकपिशलतारजसा रोधश्चकास्ति कपिशं गलता ॥ १२॥ पुरमुखमहिमांशुसंमं हरिचीरैः कानने च महिमासु समम् । इह शाकपिशङ्गलतारजसा रोधश्चकास्ति कपिशं गलता ॥ ६३ ॥ मधुकरविटपानमिता ननु मुक्त्वा योषितोऽत्र विटपाऽनमिताः। ददृशुरनिभृतं सहसा वनराजीसंश्रिता मुनिभृतं सहसा ॥ ६४ ॥ इत्थं जनैः स गणभृत् पथि वर्ण्यमानः सद्रत्नतोरणमुपाश्रयमाविवेश । पूषेव शारदघनाभ्रमभ्रशुभ्रमूर्ध्वप्रसारितसुराधिपचापचारु ॥ ६ ॥ स्थितवति गणपे महे महेभ्यकमलदृशो भृशमुज्जगुर्यशांसि । प्रतिदिनमधिसंस्थिता निवासान् शिखरशिलाशिखिशेखरानमुष्य' ॥ ६६ ॥ सवधूकाः सुखिनोऽस्मिन्ननवरतममं दरार्गतामरसदृशः। तत्सेवां नाभ्यमुश्चन्ननवरतममन्दरागताऽमरसदृशः ॥ ६७ ।। वर्षासु नित्यनवदानजिनार्चनादेः पुण्ये प्रसर्पति महे नगरी तदाऽभात् । १ 'सरसी-' सरसीषु अपि इमा नलिन्यः प्रवुद्धपद्मपुष्पतां १३ 'मधुकरविटपानमिता-' मद्यहस्तविटपान् मुक्ता वनराजी- दधते । संश्रिताः अमिता वहवः योषितः मुनिभृतं गणनाथं योषितः ददृशुः २'-वयो-' पक्षिशब्देन । 'निम्नगाः' नदीः अभिमन्त्रयति अनिभृतं यथा स्यात् तथा औत्सुक्येन-एतेन स्वैरिण्योऽपि धर्मपरा आमन्त्रयति । जाता इति भावः । ३ 'पुरमिद-' इदं पुरं कनकौघैः कपिशम् '-उदितेशम्-' १४ 'सहसा' हासेन सहिता-हर्षवत्यः । उदितखामिकम् । १५ 'अमुष्य' नगरस्य ४ 'अरुक्' रोगरहितम् । १६ 'अस्मिन् ननवरतममं सुखिनः नराः सनारीकाः अत्र ५ 'सारसम्' सरसः तटं रजसा कपिशम् । नगरे तस्य गुरोः सेवां न अभ्यमुञ्चन् । कथम् ? यथा स्यात् तथा ६ 'मुदिते'-हर्षिते। न नवे रते रमणे ममं ममलं यत्र तत् ननवरतममम् । नप्रति- ७ 'समरुकू' तुल्यकान्ति । रूपक 'न' इत्यव्ययेन समासः । ८ 'पाकपिशङ्गलता' पाकेन परिपक्वतया पिशङ्गा या लता सा पाकपिशङ्गलता। १७ 'दरागता-' दरम् ईषत् आगतां प्राप्तां गुरोः सेवाम् । ९ 'पुरमुखम्'-प्रतोली। १८ '-अरसदृशः' किंभूताः सुखिनः ? अरसाः अलसाः दृशो १० 'अहिमांशुसमम्' अचन्द्रसमानम् । येषां ते अलसदृशः गुरुदर्शनविस्मयात् । ११ 'हरिचीरैः' स्वर्णवस्त्रैः । १९ -अमन्दरागताऽमरस-' अत एव अनवरतं नित्यम् अम- १२. कानने च महिमासु' बने उत्सवेपु समम्-सदृशं भाति । न्दरागतया निबिडप्रेमभावेन अमरतुल्याः । 15 .. 1 मा० च० स० श्लो० ४६ चतुर्थः पादः चतुर्थत्वेन । 2 मा० च० स० श्लो० ४७ चतुर्थः पादः चतुर्थत्वेन । 3 मा० च० स० श्लो० ४८ उत्तरार्धमुत्तरार्धतया । माघे 'परिपाकपिशङ्ग-' इति भेदः । 4 पूर्ववत् । 5 मा० च० स० श्लो० ४८ प्रथमः पादः प्रथमतया । 6 मा० च० स० श्लो० ४९ चतुर्थः पादः चतुर्थतया । 7 मा० च० स० श्लो० ५० चतुर्थः पादः चतुर्थतया । माघे 'शिखरशिखाः शिखि-' इति पार्थक्यम् । 8 मा० च० स० श्लो०.५१ समग्रः श्लोकः । माघे उत्तरार्धा- रम्भे 'नासेवन्ते रसवन्न' इति भेदः । ।

·10 [चतुर्थः सर्गः] महोपाध्यायभीमेघविजयविरचितं कान्तेव मण्डपमिपाद वसनं वितत्य धूपायतीव पटलैनवनीरदानाम् ॥ १८ ॥ वेश्म सं कृतवरमण्डपं महेभ्यर्मार्गादौ तपंतपने महेन नीते। रत्नानां निचितरुचाऽचकात् पुरेऽस्मिन्-आकाशे रचितमभित्ति चित्रकर्म ॥ ६९ ॥ गृहोचवसुधासिततमा तमास्वपि कराकरादिह तदा । जिगाय रुचिराचिरात् ध्रुवमपामपार्यधवला बलाहकततीः ॥७॥ 5 मैयादिचित्तपरिकर्मविदो विधाय क्लेशमाहाणमिह लब्धसयीजयोगा। यां ते रमा ययुरमा यशसाधुनान्ये वाञ्छन्ति तामपि समाधिभृतो निरोदुम् ? ॥७९॥ सूरेः श्रुतोज्ज्वलयशाः क्षितिपातिसाहिरानम्य यां स्खविपयेऽधित जीवरक्षाम् । नैवाधुना तदनुजा गुणरागिणोऽस्य वाञ्छन्ति तामपि समाधिभृतो निरोद्धम् ॥७२।। क्षितिपतिपतिशासनाद् विहाराः प्रतिपतिदेशनया जनैः मणीताः। तदनु च कनकैर्विमानलक्ष्मीमिह दधति स्फुरिताणुरेणुजालाः ॥७३॥ नाम्बुदेऽभ्युदयिनि मिया प्रियान खानैमा नमति कालिमालया। का प्रजा न विनता गुरौ तथाऽस्वानमानमतिकालिमालया ॥७४ ॥ तीर्थानि नन्तुमथ तेन पथा चचाल सङ्घः समं स गुरुणा करुणाकरेण । यत्राचलेषु झरधौतलताजटालास्तीनं महाव्रतमिवात्र चरन्ति वप्राः ॥७६ ।। 15 यद्देशे धृतहरिवर्णनाविनोदाः पानीयाः सुरसवनागमैनरादेः । व्यासस्य द्रुपदभुवाऽविनाकृतानां साधयं दधति गिरां महासरस्यः ॥ ७६ ॥ वसति यत्र जनो विभैया युतःप्रतिपुरं रिपुभाविभयाऽयुतः। १'-मार्गादो मृगशिरःप्रमुखमासेपु मासकपकरणादौ । १. 'वप्राः' तटानि। २'तपत-'तपणमानो। ११ 'यद्देशे' यस्मिन् देशे महासरस्पः व्यासस्य गिरा साम्यं ३ 'गृहोचवमु- गृहोपभूमि मेघश्रेणीजिंगाय इत्यन्वयः । दधति । किंभूताः गिरः भूता या हरिव पीतवर्णा नौः प्रवर्ण ४-'अपामपायघ-'अपाम् अपाये नाशे धवला । तस्याम्-नावि नोदाः प्रेरणाः यासु । विभरला । 'नगदेः' ५ 'रानाधिगृती-'यो रमा प्रियं ते गुरवः प्रापुः तां समाधि. जीवस्य । 'मुरस-मुरमै यत् वनं जलम् तस्य भागमः 'पानीयाः' मृतोऽन्ये योगिनोऽपि संग्रहीतुं धान्छन्ति यशसा सह । पातुं योग्याः । 'द्रुपद-' द्रूणां पदं स्थान या भूः पृथ्वी तया 'गुणरागिणो-' अस्य समाधिमृतः सूरेः गुणरागिणः अविनाश्ता:-युकाः । सत्याहिपरंपराजाताः अधुनाऽपि तो जीवदयां निहुँनेव वाग्छन्ति। पक्षे नरादेः अर्जुनप्रमतेः मुरसं यद् धनम् अरण्यम् तत्र भागमैः ७ 'स्वानमा सान् अमा सह। द्रष्टुं योग्याः । 'हरि- हरिः कृष्णः तस्य तुठिविलारापराः यत्र ८'काऽऽलिमा-'फा आलिमालया सखीन्या । नोदाः प्रेरणाः । 'पद-' पदभुवा पायाख्या युफ्रनाम् । तथा ९-अम्यानमान-'न विद्यते साने शन्दवचने, माने पाय 'गुरस- मुरागों सवनाय मानाय भागमाः तेइत्यपि । नरः. महुमाने, मती पुस्पाम् पाठिमा कृष्णता तस्या पाश्रयो यस्साः सा कृष्गेऽर्जुनेऽपि च" [है. अने० सं• का. २ श्वे. ४३३] -मावला निघाऽपि १२ "विभया' विमा प्रभा तया-पान्या। 1 मा.प.स.स. ५१ चतुर्थः पादः चतुर्पतया । मा. प.स.ओ. ५३ चतुर्थः पादः चतुर्पतया । 3 मा. २. गो.५४ चतुः पादः पनुषतया । 80- फल-हिरणमगृहात् इति भावः । 4 मा....५५ चतुर्थः पादः चतुर्वतया। 5 पूर्ववत् । 6 मा. च०म० भ०५६ चनुपः पादः चतुर्वतया । 7 मा. च..यो.५७ द्वितीयचतुर्षपादो समस्पारपेन । 8 मा.च. स. श्यो.५८ चतुर्पः पादया। मा... मो. ५९ धनुर्पः पादः पर्वतया ।

·४८ 5 देवानन्दमहाकाव्यम् । [चतुर्थः सर्गः] ललति चानुवनं चमरीचयः कनकरत्नभुवां च मरीचयः ॥ ७७॥ नत्वा गिरौ पथि जिनं कलिकुण्डपार्श्वभाखन्तमम्बुधितटे करहेडपार्श्वम् । देवोऽभिनम्य न दधेऽप्रतिवद्धचाररागीव सक्तिमधिकां विषयेषु वायुः ॥ ७८ ॥ सङ्घ भक्त्या कृतजिनमहनं तीर्थे तत्र स्थितमतिचलनः । खिन्नं भेजुर्जलनिधिपवनाः क्रीडायासश्रमशमपटवः ॥७२॥ उक्षार्थिनालम्भि न जन्मतोऽपि स दानतो येन विषाणिनागः। तस्मै ददे सङ्घजनेन तत्र सदानतोयेन विषाणिनागः ॥ ८० ॥ तीर्थान्यथैवमभिनम्य कृतप्रयाणे सङ्घ प्रतिखनगरं समयोचिताभिः। सेवाविधाभिरयमध्वनि वेद सूरिन द्वन्द्वदुःखमिह किश्चिदकिञ्चनोऽपि ॥ ८१ ॥ कृतनगरनिवेशं प्रौढशोभाभिरामं श्रमणपदमधीशः शिश्रिये हंसगौरम् । ध्वजपटलजटालं विभ्रदुद्भूतिभावैरधिगतधवलिम्नः शूलपाणेरभिख्याम् ।। ८२॥ प्रभोस्तव वचःश्रुतेविमलशीलधानादराँदनङ्गविमुखा जनास्तनुभृतां वधानादराः। निशम्य वचनं कवेरपि च नात्र कादम्बरं हरन्ति रतये रहः प्रियतमाङ्गादम्बरम् ॥८३॥ देव ! तवान शीलवचसि श्रुतवति सततं माऽन्यजनस्य दर्शनमिति द्रुततरगमनाः। 15 चित्रितमध्यभूषु भवनं दिनमुखसमये काञ्चनकन्दरासु तरुणीरिह नयति रविः ॥ ८४ ।। पुरि तदिह निगम्या प्रावृडित्याग्रहेणाऽऽस्थित बहुधनभाजां योगभाजां महेज्यः। नभसि नभसि रुद्ध सैन्द्रचापोत्तरीयैहलधरपरिधानश्यामलैरम्बुवाहैः ॥ ८५ ॥ ॥ इति श्रीदेवानन्दे महाकाव्ये दिव्यप्रभापरनाम्नि ऐड्वारा२ माघसमस्याथै श्रीतपापक्षीयमहोपा- ध्यायश्रीमेघविजयगणिविरचिते यमकरम्यश्चतुर्थः सर्गः सम्पूर्णः ।। 10 १ 'वायुः' वायुः इव अप्रतिवद्धरागचारी गुरुः विपयेषु देशेषु अधिक सकिं प्रीतिं न दधे पुपोप-अन्तर्णिगर्थः-लोकानामिति गम्यम्। २ 'विपाणि-'येन अर्थिना 'जन्मतः' आरभ्य 'दानतः' 'स' प्रसिद्धः 'उक्षा' वृषभः 'न' 'अलम्भि' प्राप्तः । किंभूतः उक्षा ? विपाणिपु गृङ्गिपु नागः श्रेष्ठः । 'तस्मै' अर्थिने 'सदानतोयेन' दानाञ्जलिजलयुक्तेन 'संघजनेन' 'विपाणिनागः' विपाणी दन्तवान् 'नागः गजः 'ददे' दत्तः । ३ 'द्वन्दु'-द्वन्द्वं शीतातपादि । ४ -शीलधानादराद-' विमलशीलधरणस्य आदरात् । 'विमल. शीलधानाः' इति भिन्नं पदम् । 'दरात्' भयात् । ५ 'कादम्बरम्' कादम्बर्याः कषायाः तेषु भवं कादम्बरम् । ६-'काद् अम्वरम् प्रियतमाशरीरात् अम्बरं वसनं न हरन्ति । 'रतये क्रीडायै न पुनः संभोगाय । ७ 'अन्यजनस्य' दर्शनं मा स्यात्-"असूर्यपश्या राजदाराः" इति न्यायात् । ८ 'रविः' काञ्चनस्य कन्दलाः अङ्कुराः यासु तासु चित्रितमध्य- भूपु द्रुततरगमनाः तरुणीः भवनं नयति रविः । 4 1 मा० च० स० श्लो० ६० तृतीय-चतुर्थपादौ माघे 'स्फुरति चानुवनम्' इति क्रियामेदः । 2 मा० च० स० श्लो० ६१ चतुर्थः पादः चतुर्थतया । 3 मा० च० स० श्लो० ६२ चतुर्थः पादः चतुर्थतया। 4 मा० च० स० श्लो० ६३ द्वितीय-चतुर्थपादौ समस्यात्वेन, केवलम् पदच्छेदभेदः। 5 मा० च० स० श्लो० ६४ चतुर्थः पादः चतुर्थत्वेन । 6 मा० च० स० श्लो० ६५ चतुर्थः पादः चतुर्थत्वेन । 7 मा० च० स० श्लो० ६६ चतुर्थः पादः चतुर्थत्वेन । 8 मा० च० स० श्लो० ६७ चतुर्थः पादः चतुर्थत्वेन । माघे 'काञ्चनकं दरासु' इति पदविभागः । 9 मा० च० स० श्लो० ६८ चतुर्थः पादः चतुर्थत्वेन ।

·[पञ्चमः सर्गः] महोपाध्यायधीमेघविजयविरचित पञ्चमः सर्गः। ॥ श्रीशद्वेश्वरपार्श्वपरमेश्वराय नमः ॥ देवप्रतिष्ठितविधावथ देवचन्द्र श्राद्धः श्रियो व्यधित याः स्फुटभावं चन्द्रः। तन्मण्डपे च शुशुभे तुलनाऽवसाने तासां गिरौ च वनराजिपटं वसाने ॥१॥ सुरेस्तपोभिरमलैनिहतान्तराये तत्र क्षणे क्षितिपतेरभवत् सहायः। पुन्नागवान् कदलिकॉवलिचारुरुच्चैलक्ष्मी दधत् प्रतिगिरेरलघुर्वलौघः ॥२॥ यात्रां जलस्य गुरुणा सह संविधातुं सङ्घ यलेन मिलिते चलिते निजाली। प्रैपीदिवेक्षितुमिहानयनाय सर्वाः पृथ्वी रजः करभकण्ठकडारमाशाः ॥३॥ साडम्बराः सुर्रविधोः खजनाश्ववाराः उत्क्षिप्यमाणचमरालिलसत्कुमाराः। रेजुस्तदा प्रतिपदं निजवर्गपूर्णास्तूर्णं पयोधय इवोर्मिभिरापतन्तः॥४॥ यात्राभिषेकमहनाञ्जनसत्क्रियासु विम्बावलेयनिततूर्यरवैविहस्तौ । लुब्धौ वधूकलरवैः स्खलनेऽपि नालमन्योन्यतः पथि बताऽविभितामिभोष्ट्रौं ॥५॥ एवं वितीर्णविभवं सुकृतेषु रूप्यैः सम्पूज्य भोज्यवसनैः प्रतिलाभयन्तम् । तं बहमन्यत गुरुर्भुवि देवचन्द्रं सर्वः प्रियः खलु भवत्यनुरूपचेष्टः ॥६॥ नान्दीरवैः सह महीशयलानुगम्ये सद्धेऽभियाति समहं समचैत्यनत्यै । वीक्षोत्सुकाऽपि रभसाजनदृष्टिमार्ग विस्रस्तवस्त्रमवरोधवधूः पपात' ॥७॥ श्रीदेवचन्द्रवणिजः सदनात् तदानीं सङ्घस्य भोजनदिने मुदितार्थिसाथै । धूमा महानसभुवो दिवि मेघरूपाश्चक्रीवदङ्गरुहधूम्ररुचो विसः ॥ ८॥ सर्व वणिगमणिवरेण सुरेन्दुना ते सम्मानिताः प्रतिगृहं स्वजनाश्ववाराः । जग्मुः प्रमात् पधि मुदा हयनर्तनाय शैलस्य दर्दरपुटानिव वादयन्तः ॥९॥ सम्मान्य रनवसनः क्षितिराजराजा दत्तः सुरेन्दुवणिजे विपणी तुरङ्गः। 10 15 20 १'देवचन्द्रः' देयचन्द्रः याः प्रियः शोभा व्यधित तासां तुलना साम्यं तन्मण्डपे 'च' पुनर गिरी शुशुमे । २-चन्दः' "चन्द्रोऽम्यु-काम्ययोः । स्वर्गे मुधांशो कर्पूरे सम्पिये मेचके च" इति अनेकार्थः [है. अने० सं० को.२ 1.४.६] ३'-अवसाने अपनम् अवः जीवरक्षा तस्याः सानं दानं यन मण्डपे । “पप्पी दाने पानुः" । यदा अवसाने सनन्ठे-'अव. सान'पाब्दस्य अवोपसर्गाकारलोपे वसानः अन्तः तसिपेधे अव. सानः अनन्तः। ४ 'कदालिका- "कदली वैजयन्यो रम्भायां हरिणान्तरे" इति विश्वः। विश्व सान्तव• स्लो. ६.] ५ 'पृथ्वी' पृप्वी सर्वा आशा दिसः इक्षितुम् मानयनाय रजः प्रेपीत् । ६ 'मुरविधोः' देवचन्द्रस्य । 'मुरेन्दुना देवचन्देण। 1'सुटमा चन्द्रः' इस भावरान्दचिरस्थोऽनुसारः सस्प चिस्पायेन मन न गम्यते, अतो न इन्दोमाः । मा. पं. १० श्लो. १ चतुर्थः पादः चनुपंतया । मा. पं. . २ धनुर्पः पादः चतुर्यतया 3 मा.पं. शु.ये.३ पनुपः पारः पतुर्पता । मापे "पीरती सनसम् । 4 मा. पं. स. सो. ४ चतुर्थः पादः चनुर्वतया। 5 गा.पं. स .०५ चनुर्धः पादः चनुयंतया । 6 मा. पं. 7. श्ये. ६ चतुर्थः पादः पनुयतया । 7 मा.पं. स.टी.चतुर्पः पादः चतुर्थ वेन । 8 मा. पं. स.हो. ८ चतुर्थः पादःचनुत्पन। 9 मा.पं. गो. ९ मापे 'दुरपय'-वि।

·[पञ्चमः सर्गः 5 देवानन्दमहाकाव्यम् । प्रीत्योल्लसन्निव समाश्रयणेऽस्य जात्यश्चित्रं चकार पदमर्द्धपुलालयेन' ॥ १० ॥ विम्बाभिषेचनदिदृक्षुनरेन्द्रसान्द्रपश्चाद्वैलोईलचलत्तुरगप्रणुन्नः। पूतः प्रभोरिव पदैर्दिवमाप्तुमिच्छुः पांशुर्दिशां मुखमंतुच्छयदुत्थितोऽद्रेः॥११॥ सूरिस्ततोऽथ नगरान्नगराजितेऽगात् द्रङ्गेश्वरङ्गपदभाजि जनैरभाजि । तन्युञ्छनस्थितिरतस्तदलं विरेजुर्मुक्ताफलप्रकरभाजि गुहागृहाणि ॥ १२॥ उत्साहिसाहितनयप्रतिशासनेन रगत्तुरङ्गचतुरङ्गचमूयुजाऽस्मिन् । सङ्घन सार्द्धमयमाश्रयदुचचूलं खावासभागमुरगाशनकेतुर्यष्ट्या ॥ १३ ॥ ऐरावती तनुरुचं शुचिसम्भवेन विभ्राणभेनमुदयेन घनायमानम् । संवीक्ष्य कोपि न परत्र जनः स्म तेजो-वर्द्धिष्णुमाश्रयमना गतमभ्युपैति ॥ १४ ॥ ज्येष्ठेस्थितौ स्थितमदुःस्थितमुग्रलक्ष्मी संरा मीशमिह धर्ममहोत्सवेषु । ऋष्टुं महोदयमिव स्वजनेन दूरादुद्वाहुनाऽऽजुहुविरे मुहुरात्मवाः ॥ १५ ॥ विश्वेक्षणक्षणजरूप्यकदक्षिणाभिर्देशोभिधान्वयविधामभिधारयन्तः। श्राद्धास्तदार्थिजनकल्पितदानकल्पैः : कल्पद्रुमैः सह विचित्रफलैर्विरेजुः ॥ १६ ॥ उन्नीय पुण्यमपनीयमपुण्यमेवं पार्श्व निनंसुरगमद् गुरुरन्तरिक्षम् । 10 १'-पुला-' पुला नाम पुताद्यनेकापरनामा हयानां गतिविशेषः। २'-पश्चाद्वलोदलच- "वल धातुः" आत्मनेपदी । पश्चाद् वलते इति पश्चाद्वलः स चासौ उद्बलः अधिकवीर्यः चलन् यस्तुरगः तेन प्रणुन्नः प्रेरितः। ३ 'गुहा-' गुहावत् गृहाणि गुहागृहाणि । यद्वा 'गुहा' इति भिन्नपदम् । ४ '-उरगाशन- गरुडध्वजेन उच्चचूलम् । ५ 'ऐरावतीम्' ऐरावतो हस्तिमल्लः तत्संवन्धिनी शरीरका- न्तिम् । पक्षे स्वल्परुचिम् । घनपक्षे ऐरावती विद्युतम् । ६ 'शुचि- "शुचिः शुद्धे 'सितेऽनले । ग्रीष्मा-ऽऽषाढानुपहते- घूपधाशुद्धमन्त्रिणि शृङ्गारे च" इति अनेकार्थः [ है. अने० सं० कां० २ श्लो० ५९] ७ '-एनम्-' एनं गुरुं वीक्ष्य कोऽपि जनः परत्र 'गतम् गमनं नाभ्युपैति स्म। ८'-आश्रयमना-' आश्रये मनो यस्य स आश्रयमनाः । ९ 'ज्येष्ठ-' चतुर्मासके। १० -क्षण-' "क्षणः कालविशेष स्यात् पर्वण्यवसरे महे । व्यापारविकलत्वे च परतन्त्रलमध्ययोः" इति. अनेकार्थः [ है अने० सं० कां० २ श्लो० १३३ ११ 'देशा-' देशनाम दक्षिणा इति सत्यं कुर्वन्तः । १२ -दानकल्पैः' अर्थिजनेषु कल्पितः कृतः दानकल्पो दान- विधियेस्ते-तैः। १३ 'सह' इवार्थे । । 1 मा० पं० स० श्लो० १० चतुर्थः पादः चतुर्थत्वेन । माघे 'पुलायितेन' इति भेदः। पुला नाम जुताद्यनेकापरनामा हयानां गतिविशेषः । तदुक्तं हयलीलावत्याम्- "प्लुतां प्लवगितामाहुर्या धारा पुलनाभिधा । पुनरेनां रलोपान्तां पुलामित्याह देशिकः ॥ तल्लक्षणं च तत्रै- वोक्तम्- क्षिपति समविशेषानुत्क्षिपत्यप्रपादान् प्रसरति पुरतोऽश्वः साधु धारा पुलाख्या । विलसति समपादोत्क्षेपणाकुञ्चनानां करुणमिह गतिज्ञाः प्राहुरन्ये पुलाख्याम्" ॥ इत्यादि हयगतिसंवन्धि सविस्तरं वर्णनं माघस्य मल्लिनाथीयटीका- तोऽवगन्तव्यम् । 2 मा० पं० स० श्लो० ११ चतुर्थः पादः चतुर्थतया । माघे 'मुखमतुत्थयदुत्थितो-' इति भेदः । अत्र "च्छ'-'त्य' कारयोः लिपिसाम्यमेव पाठभेदनिवन्धनम् । लिखितप्रती तु 'अतुच्छयत्! इति स्पष्टं. वाच्यते । आचार्यहेमचन्द्रस्तु एनमेव पादं स्वीये धातुपारायणे (पृ० २८८) “पांशुर्दिशां मुखमतुत्थयदुत्थितोऽद्रेः" इत्येव निर्दिशति, अतोऽवगम्यते यत् 'अतुत्थयत्' इति साधु- तरम् । लिपिकारप्रमादाच 'अतुच्छयत्' इति जातम् । “तुत्थ आच्छादने इति चौरादिको धातुः"-मल्लिनाथटीका । 3 मा. पं० स० श्लो० १२ चतुर्थः पादः चतुर्थतया । 4 मा. पं० स० श्लो० १३ चतुर्थः पादः चतुर्थतया । 5 मा. पं० स० श्लो० १४ चतुर्थः पादः चतुर्थतया । 6 मा० पं० स० श्लो० १५-चतुर्थः पादः चतुर्थतया । 7 मा० पं० स० श्लो० १६ चतुर्थः पादः चतुर्थतया । ३ 3 ·[पञ्चमः सर्गः] महोपाध्यायधीमेपविजयविरचितं गत्वाऽऽतपत्रितफणार्गणमस्य पद्मं वक्त्रं श्रियः सभयकौतुकमीक्षते स॥१७॥ निन्ये विभुर्मणिमयप्रतिमाः प्रतिष्ठां सस्तदर्चनमहो स्थितिरुत्तमानाम् । व्याप्ती भुवोऽपि वरदीपनचन्दनानि गण्डस्थलीः शुचितया न चुचुम्बुरासाम् ॥१८॥ कर्पूरपूर्णवरवर्णरसानुलेपैर्देवार्चनाय सुगतागतचञ्चलाक्षी। आलिङ्गायन प्रतिवरा रभसा रसागण्डस्थलीः शुचितया न चुचुम्बुरासाम्' ॥ १९ ॥5 [पाठान्तरम् ] अन्योन्यभोजनविधानकृतावधानः सङ्घो न नैकपुरजः प्रतिगन्तुमैच्छत् । इभ्यर्विना वितरणेऽतिशयं स्ववारे संङ्घर्पिणा सह गुणाभ्यधिकदुरासम् ॥ २० ॥ स्थित्वा दिनानि कतिचित् प्रतिजग्मुपोऽस्य सूरेरथो पथि जनैर्मिलिता जनानाम् । यहाँनपूर्वनगरानगराजसत्कपादा इवाधियभुरावलयो रथानाम् ॥ २१ ॥ वर्हानपूर्जनकृताग्रहतस्त्वराभिरागन्तुकं सबहुसङ्घगुरुं निशम्य । तत्रोत्सवोच्द्रितपतत्रितदूप्यराजितारावलीविरचनैर्व्यरुचन्निवासाः ॥ २२ ।। आनन्दनन्दकतयाभिनदत्सु नान्दीनादेषु सम्मदकलैर्धचलैर्वधूनाम् । आस्तां जनः क्षणमवापि न चापि रात्रौ निद्रासुखं वसनसमसु राजदारैः ॥ २३ ॥ राजन्यराजिगजवाजिविराजिसङ्घनिर्दिश्यमानपदसूरिवरप्रवेशे। तद्विस्मयस्मितमुखी विविधक्रियाभिः शीतोदरी युवदृशां क्षणमुत्सवोऽभूत् ।। २४ ॥ सर्वत्र चित्रशतपत्रमुखीभिरुचैर्निर्मीयमाणयहुमगलसंविधानः । 10 15 १-फगा-'"गोविषाणे फणा झेया भुजेगस्य फणः फणा । फणा जटा फणा तृष्णा फगा मन्यानकुण्डली" ॥इति अनेकार्य- मपरी [ोकाधि.०९.] २ 'पपत्रम् अस्य पार्श्वप्रभोः ययनं पचमिव इति लोपमा । ३ व्याप्ती' भूत्यापनेऽपि फेसरादेः मर्यादानतिक्रमः । प्रतिमानां ममत्वं शापितम् । ४'मुचि-' ब्रह्मचारी सदा शुचिः। ५'सबारेभ्यः सबारे समनये विशेषार दानशाण्डमाध्य- मिति भायः। 'संपपिंगा' संपए उपिय संपार्पिः । गर्यो इन्दो रिमापया एप्प वि ७ '-दुरागम्' गपागा सह पितरणे दाने अतिशयं पिना दुःरोन स्थायवे-यदा वे अधिधिरंदपुःतदेय ते मुगिता भयन्ति 1 मा.पं. ग. स. १७ धनुर्पः पादः चतुतिया । मापे *परमधियः' इति भेदः । मा...टो.१८ पार्षः पारा चला। 3 पूर्वपत् । ६ मा.पं. स. सी. १९ पनुः पादः पनुसार अन्यया दुःसिताः स्युः इति तेषां अधिकदानरगिस्तं शापितम् । ८'-उत्सवोटित-' उरसवेन हेतुना उच्छितानि उभीतानि । पतत्रं पक्षः तद्वद् आचरितानि दूप्यानि पटमण्डपाः वेषां नि: तो तारावलीविरचनेः मुक्ताप्रयनैः । तारापलीनां रजुप्रैणीनों विरचनवन्धनः ठायनाय उपता इति भावः । “तारा मुस्तादिसंशुद्धी तरले गुरमौफिके” इति विद्यः [ विक्ष. रान्तव. लो.४.] "तारावली रजुसंततिः" इति केचित् । “दूप्यं पणे च तद्दे" इति विश्वः [विक्ष यान्तव० श्यो. २९] 'व्यरचन्' "पुग्नोऽयत- न्याम्" [३३४ दम.] इति परमपदम् । ९ आपायहेमपन्दन सीयदेशीनाममाटीयां प्राचार्यस्य घातान्दप्रतिष्पम्प 'साम' सदस्य विवरणप्रयो एनं चतुप पादमित्य निर्दिशति-"छानोदरी युरा समुहगोऽभूत्"- देशीनाममात्य वर्ग ३, गाया । मा.पं. ग.. २. चतुर्थः पादः चतुर्थतमा । मापे 'भभियमुः पति। 6 मा.पं. ग. गो. २१ पतुः पादः पर्षापा । 7मा.पं.ग. . २१ चापः पादः पाया। 8.प.म.श्रे. २१ वर्षः पादः पावसा ।

·५२ 5 :. देवानन्दमहाकाव्यम् । [पञ्चमः सर्गः] संवर्धितोच्छ्रितमणीन् गणिनः सुवर्णपूर्णाणान् विपणिनो विपणीन् विभेजुः ॥२५॥ मेने जनः प्रेभुमवेक्ष्य किमर्कचन्द्रावेतजितौ खमहसा यशसेति नूनम् । अश्वान् रविद्रुतगमार्थमनन्तमस्मादन्यः शशं गुणमनल्पमवन्नवापं ॥ २६ ॥ नानामहैः सह सुधर्मविधिप्रवन्धाद् धर्माश्रमं श्रितवति श्रमणे दिनोऽभूत् । योपिज्जनेषु दुरिते चरितैस्तपोभिराकर्णपूर्णनयनेषु हते क्षणश्रीः ॥ २७ ॥ राष्ट्रान्तरादपि समेत्य गुणैर्गणेन्द्रं कृष्टः प्रकृष्टमनसा सुकृतकनिष्टः। तत्रावसन् वसनभोज्यधनोपहारैः प्रत्यग्रंहीचिरनिविष्ट इवोपचारः ॥ २८ ॥ केचिद् दधुव्रतविधि भविनो विनोदैर्दानानि केऽपि दुरर्थिमुदे यथेष्टम् । देवे स्थिते चलतयाऽब्धिभुवामभोगदोपप्रवादममृजन्नगनिम्नगानाम् ॥२९ ।। सा जैनपूजनविधाजनि तन सत्राऽमात्रोत्सवैः प्रतिदिनं सुगुरूपदेशात् । यद्वीक्षणोद्यतवधून दधौ गतानि वल्गधनस्तनतटस्खलितानि मन्दम् ॥ ३०॥ सांवत्सरे व्यधित पर्वणि सर्वसङ्घश्चैत्यानति संहगुरुः पथि यत् पुरस्तात् । सिञ्चन्त्यगुर्विततपुष्करसीकरैस्तं मूर्धन्यरत्ननिकरैरिव हास्तिकानि' ॥ ३१ ॥ इत्युत्सवैरभिनवैर्विभवैर्व्यतीत्य वर्षा गुरोर्जिगमिपोरनुगृह्य गृह्याः। सार्थे चचाल कमलावती ससंघमाक्षिप्तकेतुकुथसैन्यगजच्छलेन ॥ ३२ ॥ उत्फुल्लमल्लिकवनीमुखमल्लिकापूः पूता निजांहिकमलैर्गुरुणा समृद्ध्या । सङ्घो ववर्ष स मिथो बहुदानमन्यनागाभियुक्त इव युक्तमहो ! महेभः ॥ ३३ ॥ तत्रत्यसङ्घसहितः स हि तत्त्वदर्शी तीर्थानि नन्तुमथ तत्र पथा तथागात् । हस्त्यादिसकुलतयाकुलितो जलौघे रिक्तोदपात्रकरमास्त चिरं जनौघः ॥ ३४ ॥ 10 15 1 १ 'गणिनः' गणः गच्छः खत्वेन येषां ते गणिनः-सूरयः । २ 'सुवर्ण-' सुवर्णेन हेन्ना यद्वा सुवर्णेन द्विज-क्षत्रिय-वैश्य- लक्षणेन पूर्णाः आपणा येपु तान् । ३ 'विपणिनो' विपणी व्यवहारी तस्य विपणिनः । जातो एकवचनम् । ४ 'विपणीन्' वणिग्मार्गान् । ५ 'जनः' जनः एवं मेने-अर्क-चन्द्रौ एतेन जितो ततः अश्वान् रविः, तदन्यः शशी शशम्-अवन्-रक्षन् अनन्तं व्योम अवाप । अनल्पगुणमिपात् पलायनशिक्षा नीतिशास्त्रे । ६ 'क्षणश्रीः' दिनः क्षणतुल्यः स्त्रीजनेषु । कस्मिन् सति ? चरितैः कृतैः तपोभिः दुरिते हते सति । ७'-भोज्य- वसति-भक्त-पान-भैषजादिभिः । ८ 'प्रत्यग्रहीच्चि-' तत्र नगरे अवसन्नपि प्रत्यग्रहीत् निषेवे चिरनिविष्ट इव बहुकालोपित इव ९'-ममृजन्न-' चलतया नगनिन्नगानां नदीतुल्यानामब्धिभुवां श्रियाम् अभोगदोपप्रवादम् अमृजन्-भुक्ता इति भावः । १० 'सहगुरुः' गुरुणा सह सहगुरुः । ११ 'वी' वर्षाशब्दः ऋतुवाची बहुत्वे । १२ 'गृह्याः' शाखापुराणि आसन् । १३ 'ससंघ-' संघेन सह यथा स्यात् तथा । १४ '-आक्षिप्तकेतु-' आ समन्तात् क्षिप्ताः प्रेरिताः केतवो ध्वजाः, कुथाः करिकम्बलाश्च येषु ईदृशा ये सैन्यस्य गजाः तेषां दम्मेन लक्ष्मीः सार्थे चचाल । १५'-मल्लिकापूः' मलकापुरम् । 1 मा० पं० स० श्लो० २४ चतुर्थः पादः चतुर्थतया । माघे 'पूर्णापणा विपणिनो विपणीविभेजुः' इति मेदः । 2 मा० पं० स० श्लो० २५ चतुर्थः पादः चतुर्थतया । 3 मा. पं० स० श्लो० २६ चतुर्थः पादः चतुर्थतया । माघे तु समस्तमेतत् पदम् । 4 मा० पं० स० श्लो० २७ चतुर्थः पादः चतुर्थतया । 5 मा. पं० स० श्लो० २८ चतुर्थः पादः चतुर्थतया । 6 मा० पं० स० श्लो० २९ चतुर्थः पादः चतुर्थतया । 7 मा० पं० स० श्लो० ३० चतुर्थः पादः चतुर्थतया । 8 मा० पं० स० श्लो० ३१ चतुर्थः पादः चतुर्थतया । 9 मा० पं० स० श्लो० ३२ चतुर्थः पादः चतुर्थतया । 10 मा० पं० स० श्लो० ३३ चतुर्थः पादः चतुर्थतया ।

·5 15. पञ्चमः सर्गः] महोपाध्यायश्रीमेघविजयविरचितं वाचंयमेन्द्रवचनै रचनैर्जिनार्चा-ब्रह्मव्रतोत्सवविधेधृतधर्मबोधैः । ; वश्या वधूरपि न हास्यरसप्रसङ्गात् पि रंगद्यत ससम्भ्रममेवमेका' ॥ ३५॥ कृत्वाऽन्तरिक्षभगवत्प्रभुपार्श्वयात्रां सूरिजंगाम परतस्तु तिलिङ्गभागम् । :, 'नन्तुं मिलन्नुभयतोऽत्र जनस्तमीशनीकाशमाप समतां सितचामरस्य ॥ ३६॥ श्रीभाग्यनामनगरादभिजग्मिवस्तद्राजन्यसैन्ययुतसङ्घपुर करेणुम् । साांग्रगामिकरिणाऽभिरणार्थमीशरुद्धोरुदन्तमुशलप्रसरं निपेते ॥ ३७ ।। दानं ददत्यपि जलैः सहसाधिरूढे निम्ने तार्थिनि पयोमुचि सङ्घलोकात् । खर्णप्रसारनिहतैः फलदादिवाऽधैर्मर्दपाति परितः पटलरलीनाम् ॥ ३८॥ श्रीकुल्लपाकपुरमेत्य गुरुर्ववन्दे माणिक्यमूर्तिमृपभं भुवनाभिपेव्यम् । यन्मूनि राजति जटाऽस्यसरोरुहीव वर्णः पृथग्गत इवालिगणोऽङ्गजा स्यः ॥ ३९॥ 10 तत्रामरेन्दुविवुधे धृतवाचकाङ्क सूरीश्वरैः सह चलन्नभिगामुकश्च । सङ्घौ मियोऽत्र परिधापनिकाप्रधानावन्योन्यवनपरिवर्तमिव व्यधत्ताम् ॥ ४० ।। सच्चातुरीकृतमहोत्सवसन्निधानः सुरिप्रतिष्ठितजिनप्रतिमासमाजः। साक्षात्तयेव विरराज स तीर्थराजो धौताङ्गलग्ननवनीलसरोजपत्रैः ॥४१॥ तत्र त्रिलिङ्गविपयक्षितिपातिसाहिांचा गुरोः सुरभिमारिमयं न्यवारीत्। म्लेच्छेज्यवाचमवमत्य सुकृत्यरागादाक्रान्तितो न वशमेति महान् परस्य ॥४२॥ १"पि- "षितः पल्लविको विटः" इति अमरः । स्यात् तथा । श्रीभाग्यनगरात् संमुखागतः तथा तमगरराज- [नैतद् वाक्यम् अमरकोशे, किन्तु हेमचन्दाचार्यरचित अभि सैन्ययुतो यः संघः तस्य पुरवारी हस्ती तम् । धानचिन्तामणौ द्वितीयकाण्ड एवं पाठो दृश्यते-"अथ पितः ६ 'तदार्थिनि' अर्थिनि धनवति पयोमुचि मेघे दानं ददति- पल्लवको विटः"-लो. २४५] व्यस्त्रं रूपकम् । २ मिलनु- जनः चामरवत् उभयपक्षतः मिमील । ७ 'स्वर्गप्रसार-' सुवर्णविस्तारः पक्षे सुत्रु अर्णः जलम् । ३ -मोशनीकाश-' ईशो रुद्रः तद्द् नीकाशः निश्चयो यस्य, ८-रलीनाम्' साधिरूढे उच्चे निम्ने नीचे अधैः पापैः उदपाति तत्तुल्यो वा । "नीकाशो निधये तुल्ये" इति अनेकार्थः [है. घृक्षादिव अलीनां पटलैः । अने० सं० कां. ३ श्लो० ७१६] ९ 'यन्मूनिं' यस्य भगवतः शिरसि जटा राजति आस्यकमले ४'-चामरस्य' "चमरी तु मृगान्तरे" इति अनेकार्थः [है. अलिगण इव । अने. सं. का० ३ ग्लो० ५४७] चमरीणां समूहः चामरम् , सितं १० 'अङ्गजः' तथा अमजः शरीरजन्मा वर्णः पृथकृत इव । च तचामरे च तस्य । ईशे गिरिशतया सितचामरसेवा युक्तैव । 'स्यः' इति सः प्रसिद्धः त्यत्-शब्दस्य 'स्यः' इति प्रथमायां रूपं तिलिङ्गदेशे ईश्वरस्य अतिमाननात् गुरुं तादृशं दृष्ट्वा चमरी तच्छब्दार्थे । जटाया नीलरूपलं भगवन्मूर्तेनॉलरत्नोपमानेनोपमा । गणवजनो नन्तुमाययौ इति भावः । ११ 'अमरेन्दु-'अमरचन्द्रकवेर्वाचकपदं दत्तम् । ५"निपेते' सार्थपुरथलता हस्तिना संमुखगजस्य अभिरणार्थ १२'-चातुरी-' चतुराँ इति श्राविका । युद्धाय संमुखं निपेते । कथम् ? ईशरुद्धोदन्तमुशलप्रसरं यथा १३ 'साक्षात्तयेव' साक्षाद्भावेन-तीर्थराजः जिनस्य साक्षाद्भावेन । 1 मा. पं० स० श्लो० ३४ चतुर्थः पादः चतुर्थतया । माघे 5 मा. पं० स० लो० ३८ चतुर्थः पादः चतुर्थतया । माघे '-मेव काचित्' इति -'गणो गजस्य' इति पाठः । अस्य चित्रकाव्यत्वेन 'अङ्गजः स्य' 2 मा. पं. स. लो. ३५ चतुर्थः पादः चतुर्धतया । अश्यला अनुनातिको विसौ च न गण्यन्ते, अतो न समस्यामेदः। 3 मा. पं० स० लो० ३६ चतुर्थः पादः चतुर्थतया । अम 6 मा. पं० स० ग्लो० ३९ चतुर्थः पादः चतुर्थतया । 'अभिजग्मिवस्तदाजन्य' इत्यस्य स्थाने व्याकरणदृष्ट्या 'अभिजग्मि 7 मा. पं० स० श्लो० ४० चतुर्थः पादः चतुर्थतया । माघे बत्तद्राजन्य' इति प्रयोगः साधुः । -'पयोजपत्रैः। 4 मा. पं. स. ग्लो० ३७ चतुर्थः पादः चतुर्थतया । 8 मा. पं० स० ग्लो० ४१ चतुर्थः पादः चतुर्थतया ।

·[पश्चमः सर्गः 5 . , देवानन्दमहाकाव्यम्। श्रीभाग्यनामनगरी सुगुरावुपेते नित्योत्सवोच्छ्रितचलद्धृजराजिवातैः । स्वःस्पर्द्धिनी गिरितटीमलकां निनाय नान्यस्य गन्धमपि मानभृतः सहन्ते ॥४३ ।। दूरादुपेत्य दुरितस्थितिदारिदारैर्युक्तैर्विधाय विधिना विविधार्घदानम् । भव्याङ्गिनी गुरुपदाम्बुरुहि व्ययान्नो मम्ले यथागतमगामि कुलैरलीनाम् ॥ ४४ ॥ तत्रोत्सवैरभिनवैर्विभवैः प्रभाव्य जैन मतं मुनिपतो चलिते हयेन्द्राः। नीताः पथं कथमपि त्वपथेन चेलनैवात्मनीनमथवा क्रियते मदान्धैः ॥ ४५ ॥ सूरेरमुष्य पथि पुष्यति चाभिमुख्यं विद्यापुरौकसि जने सहचारिणीव । आतिथ्यतथ्यविधयेऽथ मिथस्तथैकान्नागान् ववन्धुरपरान् मनुजा निरासुः ॥४६॥ सिन्धोस्तटे वनवटेषु पटीकुटीषु साांगताभिगतसङ्घजनस्य तस्य । चर्चिक्यगन्धरतिनेक्षणदोपमोपात् कण्ठे गुणत्वमलिनां वलयेन भेजे ॥४७॥ विद्यापुरे भगवदागमनेन सद्यः प्राक् तद्विनिर्णयकृतां गणकाग्रणीनाम् । वर्धापने बहुधनैः सदनेऽभ्यनन्दि शास्त्रं हि निश्चितँधियां क न सिद्धिमेति ॥४८॥ स्तम्भं महान्तमुचितं सहसा मुमोच दानं ददावतितरां सरसाग्रहस्तः। बद्धापराणि परितो निगडान्यलावीत् द्राग् चन्दिनां क्षितिपतिःप्रमदात् तदानीम् ॥४९॥ भद्रोत्तमस्य कलभस्य सुकल्पितस्य दानोदये परिणतस्य रतेत्रिपद्याम् । श्राद्धस्य शुद्धसमरोचितभाविनः श्रीः खातव्यमुज्वलमवाप करेणुराजः ॥५०॥ 10 15 .... १ 'भव्यानिनाम्' किम्भूतानां भव्याङ्गिनाम् ? गुरुपदाम्बुरुहि अलीनाम , तेषां कुलैः समूहैः व्ययात् द्रव्यव्ययकरणात् नो मम्ले न संकुचितम् किन्तु यथागतं सोत्साहम् अगामि । २ -आत्मनीन-' आत्मने हितम् आत्मनीनम् । ३ 'मदान्धः' "मदो रेतस्यहंकारे मद्ये हभदानयोः। कस्तूरि- कायां क्षेव्ये च" इति अनेकार्थः [है. अने० सं० कां० २ ग्लो० २२८] ४ 'विद्यापुरी-' विद्यापुरे ओकः गृहं यस्य स-तस्मिन् । ५ 'निरासुः' एकान् कतिचिट् गजान् ववन्धुः अपरान् जलपा- नाद्यर्थ निरासुः । अस्यतेः परोक्षा । ६.'चर्चिक्य-' चर्चिक्यं विलेपनम् । ७ 'निश्चितधिया-' 'विभक्तधना भ्रातरः विभक्ताः' इतिवत् निश्चिता धीरपि निश्चिता इति उपचर्यते । अत एव अत्र गम्यमा- नार्थवात् उत्तरपदस्य अप्रयोगलक्षणो लोपः। ८ 'स्तम्भम्' 'उचितम्' "स्तम्भः स्थूणा-जाड्ययोः" इति अने- कार्थः [है. अने० सं० कां० २ श्लो० ३०७ ] "उचितं विदिते अभ्यस्ते मिते युक्ते" इत्यपि [है. अने० सं० कां०३ श्लो०२४२] ९ 'पद्धापराणि' चद्धः अपरो जनो येषु तानि-उभयोः एकब- न्धनरूपाणि । १० 'भद्रोत्तमस्य' "भद्रं तु माले । मुस्तकश्रेष्ठयोः साधौ काश्चने करणान्तरे । भद्रो रामचरे हस्तिजातो मेरुकदम्बके । गवि शंभी" इति अनेकार्थः [हे. अने० सं० कां० २ श्लो० ४३१- ४३३] भद्रेः उत्तमस्य । पक्षे भद्रं मङ्गलम् काञ्चनं वा तेन श्रेष्ठस्य । 'सुकल्पितस्य' सज्जितस्य । ११ 'कलभस्य कला मधुरा भा यस्य-सुविचारस्य । १२ ‘दानोदये' दानम् मदः तस्य उदये । १३ 'परिणतस्य' परिणतः तिर्यग्दत्तप्रहारः। १४ '-त्रिपद्याम्' त्रिपदी उत्पादादिः तत्र रतेरिणात् । पदो त्रिपदी गात्रवन्धः तस्यां रतेः। १५ 'समरो- "समरो युद्ध- -संघयोः" इति अनेकार्थध्वनिम- अर्याम् । [श्लो० २१० पादाधि०] १६ -'अवाप' श्राद्धस्य तथा हस्तिनः श्रीः उज्वलं दीप्तं स्वात- व्यमवाप । “उज्ज्वलस्तु विकाशिनि शृङ्गारे विशदे दीप्ते” इति अनेकार्थः [है. अने० सं० कां० ३ श्लो० ६२०] - । 1 मा. पं० स० श्लो० ४२ चतुर्थः पादः चतुर्थतया । 2 मा. पं० स० श्लो० ४३ चतुर्थः पादः चतुर्थतया । } 3 मा. पं० स० श्लो० ४४ चतुर्थः पादः चतुर्थतया । 4 मा० पं० स० श्लो० ४५ चतुर्थः पादः चतुर्थतया । 5 मा० पं० स० श्लो० ४६ चतुर्थः पादः चतुर्थतया । 'अलिनाम्' भ्रमरवाचकः 'अलिन्' शब्दः नकारान्तोऽपि । 6 मा० पं० स० श्लो०४७ चतुर्थः पादः चतुर्थतया। वेङ्कटेश्वरमुद्रिते माघे 'शास्त्रं सुनिश्चित-' इति पाठः स एव पाठो मल्लिनाथेन व्याख्यातः । 7 मा. पं० स० श्लो० ४८ प्रथमतः पादत्रयं समस्यात्वेन । 8 मा० पं०. स. श्लो० ४८ चतुर्थः पादः चतुर्थत्वेन । 'परिणतस्य' "वियरघाती परिणतो गजः"-[ है. अभि. कां० ४ श्लो० २८७] ·15. [पश्चमः सर्गः] महोपाध्यायश्रीमेघविजयविरचित श्रीदेवचन्द्र इति जात्यमणिर्वणिक्षु प्रागपत्र्यवर्तत रसात् तरसा ने दानात् । खखामिनापि च निपिद्धतथाप्रवृत्तिर्मन्दोऽपि नाम न महानवगृह्य साध्यः॥५१॥ तत्कारिताऽऽहतनवाकृतिसत्प्रतिष्ठां कृत्वा निधाय विबुधेन्द्रपदं से वीरे। जेष्ठस्थितिद्वयविधेरनु कारकोऽभूदिच्छाविहारवनवासमहोत्सवानाम् ॥५२॥ मार्गेऽथ साहिवचसा प्रभुमन्वितायां चम्बां तु सङ्घजनकारितभोजनेषु । यन्ता बलात् सुहितमाशयति स पिण्डं लेहच्युतिलपितयाहुरिभाधिराजम् ॥५३॥ नत्वाऽन्तरिक्षजिनपार्श्वपदो क्रमेण देवर्पिराज इह सङ्घधनाग्रहेण । यहाँनपूर्वनगरं शुचिमासि जाग्रन्नीलाभ्रपतिपरिवेपमिवाधिजग्मुः ॥५४॥ देवे स्थितेऽनुभवनं नवनन्दिकृत्यदानाहतार्थनतपःकरणोत्सवेषु । सन्नीकृतेर्निशि विपल्ययना अपीयुः संलक्ष्यपल्ययनवध्रपदास्तुरङ्गाः ॥५५॥ 10. पर्वस्विंहाहतविहारनवोपहारसङ्गच्छदङ्गधरजङ्गमतोत्तरङ्गः। प्रोचैर्महेषु सहसाऽभिवहंस्त्रिलोक्या रोमाञ्चतामिव जगाम रजः पृथिव्याः ॥५६॥ राजन्यजन्यतदजन्यपरंपराभिः क्षुब्धो न सत्त्वजलधिर्जलधारणाभिः। प्राचीनदेवजनुपोऽनुगतेन सूरिः शेपेण तेजस इथोल्लसता रराज' ॥ ५७ ॥ मासानतीत्य चतुरोऽस्य पुनर्धरित्रीसङ्घाग्रहाजिगमिपोरथ तत्प्रयाणे । सञ्जग्मिवान् पथि सपल्ययनः शिवाय श्रीवृक्षकी पुरुषकोन्नमितानकायः ॥५८॥ सूरेरनुव्रजनकृज्जनभक्तिकार्य यः सङ्घनायकतया समयेऽभिषिक्तः। तस्मै हरिः क्षितिभृतापि ददे वपुष्मान उच्चैःश्रवा जलनिधेरिव जातमात्रः ॥१९॥ चापोऽचलत् फलभुगस्य तदाऽसव्यः श्रव्याणि देव्यपि चकार रुतानि सव्यां। भव्यान्युवाच रुचिधल्गितहेपितेन मिश्रं दधद्दशनवर्युरशब्दमश्वः ॥ ६॥ याने गुरोरनुगमाभिगमैर्नृपाणां सङ्घस्य चानुचलने स्खलनेऽचलायाम् । १ धीरे धीरविजयकवौ। ६ 'श्रीवृक्ष-' हृदू-वक्त्रावर्ती हयः श्रीवृक्षकी । '-अभ्र-' "अनं तु त्रिदिवे गगनेऽम्बुदे" इति अनेकार्थः ७ -पुरुषक-' पुरुष एव पुरुषकः वेन उन्नतः ऊर्धावस्थितः [है. अने० सं० को० २ ० ३८२] अभ्रम् अभ्रकम् । "पश्चिमेनाप्रपादेन भुवि स्थिलाऽप्रपादयोः । ३ 'पर्वसु' चतुर्दश्यादिषु । ऊर्ध्वप्रेरणया स्थानम्-अश्वानां पुरुषः स्मृतः" ॥ ४ 'जलधीरणाभिः' जलधियां सागरपाक्षिकाणां वाईरणाभिः। 'अपसव्यः' दक्षिणः। ५'-धरित्री-' धरित्रीपदेन गूर्जरत्रादेशः। ९ 'सव्या' वामा। 1 मा. पं. स.लो. ४९ चतुर्थः पादः चनुर्थत्वेन । 7 मा०५० स० ठो० ५५ चतुर्थः पादः चतुर्यत्वेन । 2 मा. पं० स० श्लो० ५. चतुर्थः पादः चतुर्थत्वेन । 8 मा. पं. स. ग्लो०५६ चतुर्थः पादः चतुर्थत्वेन । 3 मा०५० स० लो० ५१ चतुर्थः पादः चतुर्थत्वेन । माघे श्रीवृक्षकी अवविशेषः । तलक्षणं च- "इति' इति मेद। "पक्षोमवावर्वचतुष्टयं च कण्टे भवेद् यस्य च रोचमानः । 4 मा. पं. स. सो० ५१ चतुर्थः पादः चतुर्थत्वेन । श्रीक्षकी नाम हमः स भर्तुः श्रीपुत्रपौत्रादिविवृद्धये स्यात्"। इलादि सविस्तर वर्णनं माघस्य मल्लिनाथीयत्तितोऽवबोदव्यम् । 5 मा. पं. स. स. ५३ चतुर्थः पादः चतुर्थत्वेन । माघे 9 मा.पं. स. टो० ५७ चतुर्थः पादः चतुर्धत्वेन । '-व-' इति । 10 मा०५० स० लो• ५८ चतुर्थः पादः चतुर्थत्वेन । माघे 6 मा. पं. स .०५४ चतुर्थः पादः चनुावेन । 'दशनचचुरशन्द-' इति मैदः । 20- अप्रकायः यस्य सः। , ·५६ 5 देवानन्दमहाकाव्यम् । [ पञ्चमः सर्गः पुंसोऽर्वताऽतिचरतः खगरूपमिष्टमश्वेति विद्रुतमनुवतान्यमश्वम् ॥ ६१ ॥ मत्तदिपै रथवरैः पथि सङ्कुलेऽपि साांगतानुगतलोलदृशां नु कश्चित् । गीतेषु मोहितमनाः शनकैः खमश्वं वल्गाविभागकुशलो गमयाम्बभूव ॥१२॥ श्रुत्वाऽथ सूरतिजने सरतो गुरूणां पुर्यागतिं समभियानसमुत्सुकेऽस्मिन् । सज्जास्त्वरात्रुटितसंयमना विजहुर्दामानस्खलितलोलपदं तुरङ्गाः ॥ ६३ ॥ उदाहिनीभरवहेन सुदूरमार्गक्लान्त्यावहेन निवहे सुशां जनानाम् । न कापि सूरिपदसङ्गमनं विनाऽऽसांचक्रे निमीलदलसेक्षणमौक्षण ॥ ६४ ॥ नत्वा प्रभुं पथि स सङ्घजनो जहर्ष नार्यों जगुः कलरवं नऋतुर्नटोघाः । गर्जा जगर्जुरनुतूर्यनदं नदीनां रोधांसि धीरमुपचस्करिरे मेहोक्षाः ॥ ६५ ॥ प्रौढोत्सवैः सममथ श्रमणेभराजाऽपाच्यां विहृत्य सयशोजयधर्मकृत्यम् । श्रीस्फूर्तिवन्दिरवरे कुधियां विधूय जग्मे जयोर्दुरविशाऽऽलविषाणमुक्ष्णाम् ॥६६। सर्वत्र पर्वदिनमेव विभावयन्ति देवे स्थितेऽत्र नभसि प्रतिचन्द्रशालम् । अश्वीयमुष्णकिरणस्य सुखं यवानामभ्रंलिहानि लिलिहे नवपल्लवानि ॥ ६७॥ प्रत्यक्षमेव ननु राजसभस्य नश्यदुर्वादिपाक्षिकसपक्षममुष्य शिष्याः। वादेन जिग्युरवनीभृदतः प्रकोपात् विप्र पुरात् पतगराडिव निर्जगार ॥ ६८॥ रूणैः सुवर्णमणिभिर्यदभीष्टदानैः सङ्घन वृष्टमतिहृष्टहृदा तदानीम् । 10 15 १ -अवता-' हयेन । २ '-अनुद्रवता-' किंभूतेन अर्वता? अन्यम् अश्वं विद्रुतं दृष्ट्वा इयम् अश्वा तुरङ्गी इति धिया अनुद्रवता । ३ 'वल्गा'-वल्गा मुखरज्जुः । सा च उत्क्षिप्त-निक्षिप्तादि- भेदैश्चतुर्दशधा । तस्या विभागो विविच्य प्रयोगः, तत्र कुशलः । ४ 'दामाञ्चन'-"दामाञ्चनं पादपाशः" इति वैजयन्ती । ५ 'सुदृशाम्-' सम्यग्दृशाम् । ६ '-आसांचके' सूरिपादसंगति विना कापि न आसांचके- अत्युत्सुकताव्यजनम् । ७ 'निमीलद-'निमीलन्ति अलसानि ईक्षणानि यत्र कर्मणि तत् । ८ 'औक्षकेण' वृषभसमूहेन । ९ '-उपचस्करिरे' आलिलिखुः ईर्ष्यार्थ(हर्षार्थ)आत्मनेपदम् । १० 'जयोद्धर-' जयेन उद्धरा विशः वणिजः सेवका यस्य स तेन-जयोद्धरविशा गुरुणा । ११'-आलविपाणमुक्ष्णाम्' कुधियाम् उक्षणाम्-कुमतिपु वृष- भाणाम्-आलम् उत्सूत्ररूपं विपाणं विधूय भक्त्वा जग्मे । आलम् अभ्याख्यानम् । “आलं स्यादनध-हरितालयोः" इति अनेकार्थः [ है. अने० सं० कां० २ श्लो० ४६३ ] १२ 'विप्रम्' कञ्चन कुमतिसहायं विप्रम् अमुष्य सूरेः शिष्या वादेन जिग्युः अतः तं नृपः पुरात्-नगरात् निर्जगार निष्काश- यति स्म । यथा गरुडः विप्रं पुरा पूर्वकाले निर्जगार इति पौराणिकी कथा । अत्र गरुडपक्षे 'पुरात्' इत्यस्य'त्'कारः अधिकः, परं समस्यायां न दोषाय चित्रेऽनुखारवत् । - । 1 मा० पं० स० श्लो० ५९ चतुर्थः पादः चतुर्थत्वेन । माघे- 'द्रवताश्वमन्यम्' इति भेदः । 2 मा. पं० स० श्लो० ६० चतुर्थः पादः चतुर्थत्वेन । "उत्क्षिप्ता शिथिला तथोत्तरवती मन्दा च वैहायसी विक्षिप्तककरार्धकन्धरसमाकीर्णा विभक्ता तथा । अत्युत्क्षिप्त-तलोद्धृते खलु तथा व्यागूढ-गोकर्णिके वाहानां कथिताश्चतुर्दशविधा वलाप्रभेदा अमी" ॥ इत्यादिः वलगामेद-प्रमेदखरूपपरिचयो मल्लिनाथीयटीकातोऽवग- '. '-दामाञ्चलस्खलित'-इति मेदो भाति परन्तु न-लयोः समान- स्थानत्वेन नात्र समस्यामेदः । 4 मा. पं० स० श्लो० ६२ चतुर्थः पादः चतुर्थत्वेन । 5 मा० पं० स० श्लो० ६३ चतुर्थः पादः चतुर्थत्वेन । 'गर्जाः' गजाः । माघे 'धीरमपचस्काररे' इति मेदः । अत्र 'अपचस्करिरे' इति साधु न तु 'उपचस्करिरे' इति । 6 मा. पं० स० श्लो० ६४ चतुर्थः पादः चतुर्थत्वेन । माघे '-विशालविषाणमुक्ष्णा' इति मेदः । 7 मा. पं० स० श्लो० ६५ चतुर्थः पादः चतुर्थत्वेन । 8 मा० पं० स० श्लो० ६६ चतुर्थः पादः चतुर्थत्वेन । माघे 'पुरा' इति । 3 मा० पं० स० श्लो० ६१ चतुर्थः पादः चतुर्थत्वेन । माघे ·[पष्टः सर्गः] महोपाध्यायश्रीमेघविजयविरचितं ५७ वैतालिका नृपसंभे सुकृतस्य तस्य भोगावली कलगिरोऽवसरेपु पेटुः ॥ ६९ ॥ सूरेविहारकरणादिति गूर्जरत्रा मोहाभ्यमित्रजिनशासनभूभृतोऽभूत् । मूर्त सुकृत्यचरितैः परितो दुरन्ताऽलक्ष्मीविडम्बि शिविरं शिवकीर्तनस्य॥७॥ अवन्त्या ऐन्दव्या विमलसलिलैः पाद्यकृदगः स विन्ध्यः पीताब्धि मुनिवरमितं दक्षिणदिशः। विभोः स्फातिं मां त्वं नय विनयतोऽज्ञापयदिति घलाकान्तः क्रीडद्विरदमथितोवारुहरवैः ॥ ७१ ॥ महो विनत् सौर विबुधकलितो देवगुरुराट् दधानोऽसौ चैन्द्रश्रियमिह सदा यद् विहरति । खरेवायं देशो नदति गिरिरित्युचकनको बलाक्रान्तः फ्रीडद्विरदमथितोर्वीरुहरवैः ॥७२॥ [पाठान्तरम् ] ॥ इति श्रीदेवानन्दे महाकाव्ये दिव्यप्रभपरनाम्नि ऐकाराङ्के मापसमस्याथै महोपाध्यायश्रीमेघ- विजयगणिविरचिते दक्षिणदिग्विजयनामा पञ्चमः सर्गः । श्रीः॥५॥ 10 पष्ठः सर्गः। ॥ एँ हीं श्रीं क्लीं ह्याँ श्रीशद्धेश्वरपार्श्वनाथाय नमः ॥एँ नमः ।। 15 अथ रिम्सुममुं युगपद्गिरौ नृसुरयोरवधार्य जपक्रमे । कमपि धित्सुमवेत्य ससंभ्रम निजपदे जपदेवतयाऽऽजगे' ॥१॥ अथवा- अथ गणेन्दुरितो दुरितोज्झितः प्रवरगन्धपुरेऽधृत धारणाम् । १ 'नृपसमे नृपाणां समा नृपसमम् तत्र। ८'-कनको' "कनको नागकेसरे धत्तूरे चम्पके कायनार- २'मोहाभ्यमि-' मोहजयोद्यतस्य जिनशासनराजस्य शिविरं किंशुकयोरपि" इति अनेसः [है. अने. सं. कां. ३ पनिवेशः गूर्जरया बभूव । स्टो. ११] ३ 'दुरन्ताऽल-'दुष्टः अन्तो यस्याः ईदृक् मलामीः मिथ्या ९ 'पलाकान्तः' "चलं रूपे स्थामनि स्थौल्य-सन्ययोः । लम् तस्या विटम्बि निवारकम् । यलस्तु बलिनि काके देखे हायुधे" इति भनेकार्थः [है. "शिवकीर्तन-'शिवं निरुपद्रवं कीर्तनं खुतिर्यस्य तस्य । भने० सं० का० २ श्लो. ४८४-४८९] ५ 'पाय-'पादापं पायम् । १. 'अय रिरमममम्' अय अमुं श्रीदेवसूरि मनुष्य-देवयोः ६'यत्यकान्तः' पलो महीम् आक्रान्तः व्याप्तः । “यलो गिरी याप्यो अवधार्य जपविधी रिर, रस्तुमनसम्, च पुन: इसी पलं सैन्ये पलं सत्वं पा औषधीः रखयोनिः पलो दयो कमपि नरं शिष्यम् निजपदे चित्तुं स्थापयितुकामम् भवेत्स सला पला लक्ष्मीपत्य मही" इति अनेकार्यध्वनिमसरी [लो. ७७ जपदेवतया भाजगे भागतम् । काधि.] " "निजपदे' "पदं विमरत्वन्ते स्थाने शन्दे पाश्ये-आर. ७ 'सौरम् सुरेः रं सौरम् । पक्षे सूरस रपेः मुराणां या पस्तुनि भागे पादे पादचिो व्यवसाये उपदेशे च" इति बनेर्पः इदम्-सौरम् । [६. अने. सं. को. २ श्ये. २२५-२२६] 1 मा.पं... ६७ पर्यः पादः तुपेन । मापे 'मोगपती । मा.पं.स.मे. ६८ पनुः पादः पावन । 3 मा. पं. स .१९ पनुर्यः पादः चतुर्थवेन । 4 पूर्ववत् । 5 मा. प.स.चे.१प्रपमः पादः प्रथमतया ।

·५८ 5 देवानन्दमहाकाव्यम् । [ पष्ठः सर्गः] कचन योजयितुं निजमुत्तमे भुवि पदं विपदन्तकृतं सताम् ॥२॥ नवपलांशपलाशवनं पुरस्ततरसालरसालयनैर्हितम् । मुनिजपाय जायतमैक्ष्य स हृदि ननन्द न नन्दनतोऽधरम् ॥३॥ जपरसात् परसात् त्रिदशोऽप्यगात् गतमलं तमलं च परीक्षितुम् । व्यधित साधितसालदलायुधः स सुरभिं सुरभि सुमनोभरैः ॥४॥ विलुलितालकसंहतिरामृशन् निधुवनश्रमवारि मृगीदृशाम् । हरिरपीयत फुल्लनसा मृगैः प्रसवयन् सर्वयाककुभावलीम् ॥५॥ विघटयन्नलिनावलिसम्पुटान् प्रकटयन् मदनानलमुद्भटम् । परिमलैमुनिराजमनुन्मिलत्कुवलयं वलयन् मरुदाववौं ॥६॥ तुलयति स्म विलोचनतारकामिह भुवः कुसुमाश्रयणेऽलिनी। मिथुनमप्यभवत् तदवेक्षणादनु गं तु न गन्तुमिह क्षमम् ॥७॥ कुसुमकेलिचिकी रसिकः स्त्रिया प्रसवविक्रयिकां करुणाशयः। इति जगाद सुमानि जनेऽद्य दा मलिनि मालिनि ? माऽधयोषिताम् ॥८॥ स्फुटमिवोज्वलकाञ्चनकान्तिभिर्वनमवेक्ष्य घनं नवचम्पकैः। प्रियमिहारमयत् सुरते वधूः कपिहितं पिहितं कुसुमाम्बरैः ॥९॥ तिलकपुष्परजोऽनुरजद् दिशो भृशमराजत राजतरोचिषा । भसितमप्रियदाहभवं वृषाकपिशितं पिर्शितं मदनाग्निना ॥१०॥ [इति ग्रन्थविस्तरभिया प्रथमपादसमस्यात उपरम्यते ] 16 15 १ "विपदन्त-' धारणाविशेषणम्-विपदन्तकृतं धारणाम् । २'-पलाश-' पलाशाः-पत्राणि । ३ '-रसालरसा-' रसालानाम्-आम्राणाम् , रसायां भूमौ । ४'-लयनै-' व्यापनैः-व्याया। ५'-जपाय' ऋषीणां जपाय योग्यम् । ६ जपायत-' जपाभिः जातिभिः-जातिकुसुमैः आयतं विस्तीर्णम् । ७ 'परसात्' परवशः। ८ 'सुरभिम्' वसन्तऋतुम् । ९ 'हरिः' वायुः । १० 'सवयः-' सपक्षिकां दिक्पति पुष्पवतीं कुर्वन् । ११ '-नुन्मिलत्' मुनिराजं. च पुनः अनुन्मिलत् संकुचत् कुवलयम् । चकारोऽध्याहारात् वलवन्तं करोति वलयति शतृप्रत्यये वलयन् । पक्षे वलयन् नामयन्-ध्याने प्रह्वीकुर्वन् सूरिम् । १२ '-नगं' अनुनगं प्रतिवृक्षम् । १३ -चिकी-'चिकीर्घति इति चिकीः । १४ 'मलिनि' किंभूते जने ? मलिनि अर्थात् सशोके। १५ '-योषिताम्' हे मालिनि! अधवयोषितां पुष्पाणि अद्य मा दाः । “धवः पतिर्धवो भीरुक्षजातेर्धवो . मतः” इति अनेकार्थध्वनिमञ्जरी [ श्लो० १३५ अर्धश्लोकाधि०] १६ ‘कपिहितम्' वनवानरयोग्यम् । १७ 'पिहितम्' पुष्पवसनैराच्छादितम् । १८'-दाह-' अप्रियाविरहभृतः। १९ -कपिशितम्' वृषाकपिः शिवः तद्वत् सितम् । २० 'पिशितम्' "पिशत् अवयवे" तुदादिः । पिशितम्- विस्तारितम् । ... , . .. 1 मा०.५० स० श्लो०.१ चतुर्थः पादः चतुर्थतया । 2 मा० ष० सं० श्लो० २ प्रथमः पादः प्रथमतया । 3 मा० ष० स० श्लो० २ चतुर्थः पादः चतुर्थतया । 4 मा० १० स० श्लो० ३ प्रथमः प्रथमतया ।:: 5 मा. पं० स० श्लो० ३ चतुर्थः चतुर्थतया । 6 मा० ष० स० श्लो०.४ प्रथमः प्रथमतया । माघे 'विलोचन- तारकाः' इति पाठः। 7 मा० १० स० श्लो० ४ चतुर्थः चतुर्थतया । केवलं. पद- च्छेदभेदः। 8 मा०प० स० श्लो० ५ प्रथमः प्रथमतया । 9 मा०प० स० श्लो०.५ चतुर्थः चतुर्थतया । 9 ·18 15 [पछी साः] महोपाध्यायधीमेघविजयविरचितं रविकरैर्नलिनी प्रवियोधिता सरसिजाऽऽस्यममी कथमापपुः। इह रुपा परुपा मधुपव्रजानुपरि ते परितेपुरतो भृशम् ॥११॥ कमलकोमलकोशपदात् तदा कृतरचा तरवारिवदुल्वणा। सरपस्य हृताध्वगचेष्टितध्वनिरगांन्निरगान्मधुपावलिः ॥ १२ ॥ विविधर्वाग्विधया सुधयाऽऽशुगा धृतरसा तरसा प्रियसङ्गमे । तमनुकूलयति स्म हृदि समयच्छिदुरयाद्धरयोचितमगाना ॥१३॥ मृगशामपि नैव मुनीश्वराः शिखरिधीरतर्या रतयाचनैः। सुपमैया सुरभे सुरभेदके-श्वरजितारर्जिता वशमाययुः ॥१४॥ विभुरभून्न विचालयितुं सुरो जपरतेः परतेजसमीश्वरम् । व्यमुचदम्बुमुचां घटयोचकैरन्तयाऽनृतया वनपादपः ॥१५॥ 10 जलधिमुच्छलितं च्छलितनतः स विरचय्य पुर: सुर इत्यवक् । नज विभोऽब्धितटे लहरी वहन्नवलते वलतेऽभिमुखं तव ॥ १६॥ विरम दुश्चरणाचरणादतो भज नवप्रमदाः प्रमदालसाः! तव किमद्भुतरूपरवौ यथा मम न सौमनसौ मनसो मुदे ॥ १७ ॥ सुर इति प्रभुमादिशति क्षणादथ सुशासनशासनदेवता। पुरत एव वपुलतया प्रिया पलिभाँऽऽलिभयादिव सखजे ॥१८॥ १-अगात्-- अगं वृक्षम् अतति इति अगात [अग ९'-अतयाऽतया' अन्तया असत्यया विकुर्वितया, अनु- अत्यगात् ] तया अप्राप्तया [मत प्राप्त । अन्-ऋत-अन्त] २-याग्विधया' किंभूतया सुघया ? विविधवारनकारया । १० 'वनपादपः' वनं जलं पातीति वनपो वरुणः, ततः अपः ३ 'तरसा' शीघ्रम् । चारीणि व्यमुचत् अम्युमुचां घटया । ४ 'स्मय- मयः अहंकारः तस्य छेदे समर्थया । ११ 'नज विभो ।' हे विभो ! अन्धितटे ब्रज ) किंभूते ? वह- भवलते, लहरी तव अभिमुखं चलते-तत्र रत्नसद्भावाल्लोमेन ५'-अदुरया- दुर् दुष्टा, आ लक्ष्मी:-दुरा न दुरा अदुरा क्षुभ्यतु । यद्वा भयसंदीपनम्-अयं समुद्रः आयाति तट याहि तया चितं व्याप्तं तम्-अदुरया-चितम्-नायकम् । यद्वा न दुष्टः इति भावः। भयो भाग्यं यस्य तेन थाचितं व्याप्तम्-अदुरयाचितम् [अ+ १२ 'सौमनसो' यथा मम सौमनसो देवसंवन्धिनी रूप-रवी दुर+अय+आचित- मनसो मुदे भवतः तथा तव किं न मुदे ? ६'-रिधीरतया-' घिया युद्ध्या रतं धीरतम् , शिसरिणि धीरतं १३ 'सुर' सुरे देवे प्रभुम् इति आदिशति सति शासनदेवता यस्याः सा तया सुपमया। पुरत एव वपुर्लतया सखजे खशरीरेण आगत्य मिमीले-शरीरेण ७ 'मुपमया' किंभूतया? सुरमेर्वसन्तस्य सुपमया शोभया, मिलिता साक्षाद् बभूव इत्यर्थः । सुराणामपि मेदको जेता ईश्वरः तस्य जिता-जयकारिण्या। १४ 'वलिभया' किंभूतया वपुलतया पलिभया निवलीयुक्तया । ८.-अरजिता' रजस्वन्तं करोति रजयवि, गौ मलथलोपे १५'-आलिभया-' आलिः अनर्थः तद्यादिव एवं गुरुं विट पतप्रत्यये रजिता न रजिता अरजिताः-अलिप्ताः । यद्वा 'न वश द्धवचनैनिमन्त्रयन् अनर्थ मुरः प्राप्स्यवि इति । "आलिः सख्या- माययुः' फाकुः वशं प्राप्ताः तदा वसन्तशोभया अरम् अत्यर्थ वलीसेलनपु" इति अनेकार्थः [है. अने. सं. कां. ३ जिता:-अरजिताः। ग्ये०४६४] 1 मा०प० स० लो०६ चतुर्थः चतुर्थतया । जिता' इति मेदः। 2 मा. ५० सटो. ७ चतुर्थः चतुर्थतया। 5 मा० १० स० श्लो. १० चतुर्थः चतुर्थतया । 3 मा०प० स० टोचतुर्पः चतुर्थतया । माघे-'चित. 6 मा०प० स० ग्लो० ११ चतुर्थः चतुर्थतयां । मानाः' इति पाठः। 7 मा. पं० स० लो १२ चतुर्थः चतुर्थतया । 8 मा०प० स०.टी. १३ चतुर्थः चतुर्थतया । । मा- 4 मा०प०१०वी०९ चतुर्थः चतुर्थतया. माधे-स्वर -अलिमया-1 " ८ ·.. + + 5 देवानन्दमहाकाव्यम् । [पष्ठः सर्गः सुरगिरेरपि धैर्यगुरुं गुरुं बत किमादिशसि भ्रमसम्भ्रमात् । रजति यो न हरेः प्रियया स किं कलकलोऽलकलोलशायया ॥ १९ ॥ अजगणद्' गणशो न सुराङ्गनास्तरुणतारुणताभृदयं पुरा । जरसि पश्यति किं स मनोभुवा विधुरिता धुरि ताः कुकुरॅस्त्रियः ॥ २० ॥ इति निवार्य सुरार्यमणं दिवो मृगशाऽस्य जगे गुणसङ्गतिः कलगिरा यदुपश्रुतिभिर्लया किमु मुहुर्मुमुहुर्गतभर्तृकाः ॥ २१ ॥ अहिपतेरवशाऽऽर वशा रसाजपनिलीनमना नमनाशया। परिजनस्य निवार्य धरागतावधिगम धिगमङ्गलमश्रुणः ।। २२ ।। श्रुतसुरी भुवनत्रितयेश्वरी श्रियमिति प्रवदन्त्यचिरादगात् । 20 न समुंपैम्यधुनेत्युदिता शनैरवितथा वितथाः सखि ! मा गिरः ॥ २३ ॥ अवगमयंगणो गणवासवं जपविधेयविधेयमिहादिश । विनयतो नयतोयधिरप्यतः खरमृतरमृतैरिव निर्ववौ ॥ २४ ॥ प्रभविता भविताऽयि पदे नु मे क इह प¥दित्युदितेऽमुना । ऋतुभुजा तु भुजार्जितसद्यशोध्वनिभृता निभृताक्षरमुजगे' ॥ २५ ॥ जयति वीरपदाद विजयः सुधीः समयिनामयि! नाथ ! रविः स यः। 15 समुनियोगैनियोगतपःक्रमैरुदवहद् दवहव्यभुजः श्रियम् ॥ २६ ॥ परमते रमते खलु यन्मतिः प्रवचने वचनेऽपि च यः पटुः। १ 'कलकलो-' कला मधुरा अजीर्णा कला यस्य सः । शनैः उदिता गिरः अवितथाः सत्याः मा वितथाः कार्षीः-सीघ्र- २-अलकलोल- अलकैः पक्ष्मकेशः लोले दृशौ यस्याः सा मेव आगच्छ इति । तया-मानुष्या न रजति हरेः प्रियया शच्या श्रिया वा । १० 'जप-' जपस्य विधेयो विनयः तस्य विधेयं कार्य कथय । ३ 'धुरि' धुरि इति प्रथमं पश्यत्यपि न तर्हि तद्भोगवार्ता का? अतः देववाक्याद् नयपयोधिः निर्ववौ--निवृतिं सुखं प्राप खः ४ 'कुकुरस्त्रि-'कु कुत्सितम् कुलं देहः विण्मूत्रमयलात् यासां वर्गस्य अयाचितैः अमृतैः अमृतैः पीयूपैरिव । ताः । “कुलं कुलगणे देहे गेहे जनपदेऽन्वये" इति अनेकार्थः ११ 'पट्ट- "पदृश्चतुष्पथे पीठे राजादेः शासनान्तरे" इति [है. अने० सं० कां० २ श्लो० ४६९] अनेकार्थः [ है. अने० सं० कां० २ श्लो० ९१] ५'-अस्य प्रभोः । १२ 'ऋतुभुजा' देवेन। ६ 'लयात्' "लयस्तूर्यत्रयीसाम्ये संश्लेषण-विलासयोः" इति १३ 'निमृताक्षर-' निर्णीतवर्णम् । अनेकार्थः [है. अने० सं० कां० २ श्लो० ३७०] लक्षणया १४ 'समयिना-' समयिनां सिद्धान्तविदाम् रविः । “समयः मूर्छया। शपथे भाषा-संपदोः काल-संविदोः । सिद्धान्ताचारसंकेतनिय- ७ 'अहिपतेः-' धरणेन्द्रस्य वशा स्त्री रसाद् अवशा शीघ्रम् मावसरेषु च" इति अनेकार्थः [है। अने० सं० कां. ३ श्लो. आर प्राप। ५०२.५०३] ८'-अश्रुणः' पृथिव्याम् आगमने विरहात् अश्रुणः अधिगमं १५'-योगनियोग-' मुनीनां योगा उपधानानि, नियोगः आज्ञा, परिजनस्य निवार्य अमङ्गलं धिग् इति । तपश्च तेषां क्रमैः। ९ 'समुपैमि-' 'हे सखि ! अहं संप्रति न समुपैमि' इति १६ 'दवहव्य-दवानलहव्यभुजः। . 1 मा० प० स० श्लो०.१४ चतुर्थः चतुर्थतया । 2 मा० घ० स० श्लो० १५ चतुर्थः चतुर्थतया । 3 मा० ५० स० श्लो० १६ चतुर्थः चतुर्थतया । मा० ष० स० श्लो? १५ चतुर्थः चतुर्थतया। 5 मा० ५० स० श्लो० १८ चतुर्थः चतुर्थतया । 6 मा० १० स० श्लो० १९ चतुर्थः चतुर्थतया । 7 मा० १० स० श्लो० २० चतुर्थः चतुर्थतया । 8 मा० १० स० श्लो० २१ चतुर्थः चतुर्थतया । माघे '-दव- हव्यवहश्रियम्' इति भेदः ।

·६१ 5 [पठः सर्गः] महोपाध्यायभीमेघविजयविरचितं विरतिधीरतिधीर ! विवक्ष्यति शुचिरसौ चिरंसौरभसम्पदः ॥ २७ ।। नवमतिर्वमति मन सद्रुचिं जनिकृती निकृतीन दधावयम् । घनवशं न वसन्तदिने वने भ्रमदलौ मदलौल्यमुपाददें ॥ २८ ॥ सपदि मूर्ध्नि सहैव सुधाभुजां कविविधोर्विविधोक्तिकृतामिति । सरसचन्दनरेणुरनुक्षणं विचकरे च करेण वरोरुभिः ॥ २९ ॥ अथ गतेषु सुरेपु जगद्गुरुं जपतपोमहसाऽमिवोद्धरम् । समभिवन्दितुमिभ्यततिः श्रुतस्त्रसमया समयाजगेतीधरम् ॥ ३०॥ अहमदादणहिल्लकपत्तनाद् जनपदाजनताचलने नरः। नुहृदमन्वयितुं पितृवारणे न चकमे च कॅमेकरसं रहः ॥ ३१ ॥ स्थगतिः स्तनितानि वदान्यतां पथि जनो जगृहे पसरत्कुथम् । द्विपगणस्य घनस्य धनुर्भूतः शवलिमा पलिमानमुपो वपुः ॥ ३२॥ पथि रथेपु चलत्सु समीरणैः प्रकटिता पिहिता पटमण्डपैः। नववधूरभितः किएँ शारदैरचिररोचिररोचत वारिदैः ॥ ३३ ॥ व्युपैरतं परतन्त्रविधेलयात् तमधिगम्य गुरुं जनता नता। पुरमपि स्थितये सदने क्षणैर्विधुरयन्धुरवन्धुरैमैक्षत ॥ ३४ ॥ सधनरनमुखव्यवहारिणामिह महाग्रहतो विहगेक्षणे । मुनिपतेरनुकूलतया चवी जनमनो मनो घनौरुतः ॥ ३५ ॥ 10 15 १"चिरसोरम-' हे अतिधीर ! असौ सुधीः सूरीणां समूहः सौरम् तस्य भा यासु ताः भाश्च ताः संपदश्च विवक्ष्यति परिणेप्यति । चिरं सौरमसंपदः चिरसौरभसंपदः “विस्पष्टपटुः" इत्यादिवत् समासः। २'जनिकृती' जनेर्जन्मनः कृती दक्षः । ३ निकृती' मायाः । 'मदलोल्यम्' मदेन चापल्यम्- मनोविकारम् । ४ 'वरोरुभिः' मुधाभुजां देवानाम् वरोरुभिः स्त्रीभिः कवि- विधो धीरस्य मूर्ध्नि सरसचन्दनरेणुः विचकरे विकीर्णः । ५ 'जगती-जगती क्षमा तद्धारकम् । ६ 'अहमदा-'पदेकदेशे पदसमुदायोपचारात अहमदावाद- नगरात् । ७ 'कमेक' कम्-सुहृदम्-मित्रम् अन्वयितुम्-अनुयातुं न चमेन इये। ८ 'रयगतिः' रयगतिः घनस्स स्वनितानि जगृहे, जनः वदान्यतां दातृत्वं जगृहे । तदा घनस्य शबलिमा गजगणस्य वपुर्जगृहे । किंभूतस्य गजगणस्य ? बलिमानमुपः। ९ 'प्रसरत्कुथम्' करिकम्बलयुक्तम् । १० किमु किमु वितर्के नववधूः अरोचत अथवा शारदेरिदैः पिहिता विद्युत् । ११ 'व्युपरतम्' निवृत्तम् । १२ -विधुरवन्धुः-' जनता क्षणैः उत्सवैः विधुरबन्धुः व्याकु- लखजना पुरमपि भवन्धुरं मीमम् ऐक्षत । १३ '-अनन्धुरम्-' यद्वा भपाम् अन्धवः कूपाः तैः राजते- अबन्धुरम् । यद्वा "यन्धुरा पण्ययोषायाम्" [है. अने. सं. कां०३ 'लो० ५७५] इति वचनात् तद्रहितं मुशीलम् । १४ '-घन-रन-' धनजीसहितरत्नमुख्यव्यवहारिणाम् । १५ 'जनमनोनमनो- जनमनः नमयति-प्रहयति-तत्परं करोवि इति जनमनोनमनः। १६ 'धन-' "धनो मन्दो घनं नित्यम्" इति मसरी । 1 मा०प० स० ० २२ चतुर्थः चतुर्थतया । 2 मा. प. स.यो. २३ चतुर्थः चतुर्थतया । 3 मा. प. स .० २४ चतुर्थः चतुर्पतया । 4 मा०प० स.श्रे. २५ चतुर्थः चतुर्वतया। 5 मा. ५. स.यो. २६ चतुर्थः चनुयतया । 6 मा० प० स० श्लो० २७ चतुर्थः चतुर्थतया । 7 मा० प. स. लो. २८ चतुर्थः चतुर्थतया । 8 मा०प० स० ग्लो० २९ चतुर्थः चतुर्वतया । 9 मा० प. म.न्ये०३० चतुर्थः चतुर्थतया ।

·६२ 7. 5 देवानन्दमहाकाव्यम् । ..... [पष्टः सर्गः चरमतीर्थकृतश्चरणाम्बुजप्रहितपत्रगिरामिव वोधनैः । नृपतिवाद्यततिय॑गदन्महाध्वनिजयांन्निजया स्वनसम्पदा ॥ ३६॥ अथ स साहिवदेतनयोऽतनोत् पटुपटैनवमण्डपमुच्चकैः । इह रतिर्वहुमार्जनया नृणां नवनवा वनवायुभिरादधे ॥ ३७॥ शमिततापमपोढमहीरजः प्रथमविन्दुभिरम्बुमुचोऽम्भसाम् । प्रविरलैरचलाङ्गणमङ्गनाज़नसुगं न सुगन्धि न चक्रिरे ॥ ३८॥ प्रशंमितं रजसा शमितं जनैः प्रमुदितं सुशामुदितत्विषा । अजिरमम्बुरुहर्मनुजाः सभाँ-जनसुगं न सुगन्धि न चक्रिरे ॥३९॥ सदखईत्यभिधेयमहेभ्यभूरचितचारुदुकूलजनाश्रये । घनघनौघविघट्नया दिवमरतिसूरतिशून्यदशाऽऽश्रयत् ॥ ४० ॥ निरुपमौक्तिकमौक्तिकपभृिद्धरिवितानवितानकभौजितम् । तदधुनापि भियैति दिवोऽम्बुधौ कृशशिखं शशिखण्डमिव च्युतम् ॥४१॥ सरसभुक्तिसुयुक्तविधौ धौ स कलधौतमयीः पृथुपात्रिकाः। वसुंहिताः सुहिताः पयसा जना विधिरे दधिरेऽणुविडम्बनाम् ॥ ४२ ॥ सकलसङ्घविशां परिधापने तदधिवासनया सनयाँगतैः। 10 15 r १ 'महाध्वनिजयान्' राजमार्गे जयारावान् । २ 'नवनवा' "प्रकारे गुणवचने च" इति द्विर्भावः । ("प्रकारे गुणवचनस्य"-८1१1१२ इति पाणिनीयसूत्रम् ) कर्मधारयवद्- भावात् विभक्तेलक। ३ -अम्बुमुचो-' अम्बुमुचः जलवाहका जनाः 'सिका' इति भाषाप्रसिद्धाः । ४ 'अचलाङ्गणमङ्गना' अचलाङ्गणम् । अङ्गनाजनसुगं चक्रिरे । मुंटु-गच्छति इति सुगः अङ्गनाजनः सुगो यत्र तत्-अङ्गनांजन- मुगम् । अम्भसां प्रथमविन्दुभिः न सुगन्धि इति न किन्तु सुगन्धि । ५'प्रशमितम्' 'प्रशमितम्' इत्यत्र खार्थे ण्यन्तलम् । ६ 'मुशा-' सुदृशां सम्यक्तवताम् स्त्रीणां वा उदितलिषा प्रमुदितं विकसितम् । : .७. 'समाननसुगम्' "सभाजन प्रीति-सेवनयोः" दर्शनेऽपि चुरादिः । ८"सदखई-' सन् सत्पुरुपः-अखईसुतः वर्धमाननामा । :.९ 'धनीघ-' घनस्य संघस्य घनाघेन मृत्येन वाद्यप्रकारेण वा विघटना संमर्दः तया नभः शून्यमिव जातम्-देवानाम् अत्र आगमनेन खर्गाऽपि शून्यः । “घनः सान्द्रे दृढे दायें विस्तारे ܀ मुद्गरेऽम्बुदे । संघे मुस्ते" इति अनेकार्थः [है. अने० सं० कां० २ श्लो० २५८] १० 'अरतिसू- अरतिं सूते इति अरतिसूः । ईदृशी शून्यदशा दिवमाश्रयत् । ११ 'निरुपमौक्तिक- उपमाया औक्तिकानि वामपञ्चरूपाणि तानि अतिक्रान्तानि ईशानि मौक्तिकानि । १२ -वितानवितानकं-' वितानाश्चन्द्रोदयाः तेषां वितानक विस्तारः समूहो वा । १३ '-भाजितम्' कान्या जितम् । १४ 'च्युतम्' दिवः च्युतं शशिखण्डम् अधुना भिया अम्बुधौ एतीव यातीव-चन्द्रोदयानां भया कान्त्या जितं शशिखण्डं भिया भयेन संमुद्रे यातीव.। १५ “वसुहिताः' वसूनां धनानां योग्याः । दुग्धेन भृताः दधि- रेणुविडम्बनाः तिरस्क्रियाः। १६ यद्वा दधि राति दत्त यस्तत्र दधिरे, अणुः अल्पा या विडम्बना ताम्-संप्रति दधि न ग्राह्यम् । १७ 'तदधिवासनया' गन्धमाल्यादिना यः संस्कारः, स:- अधिवासना तया । १८ 'सनयागतैः' नयेन नीत्या आगतम्-आगमनं तत्सहितैः । 5 मा० प० स० श्लो० ३४ तृतीयः पादः तृतीयतया । माघे 'दिवः' इति । 1 मा० प० स० श्लो३१ चतुर्थः चतुर्थवया । माघे '-ध्वनिजया निजया' इति भेदः । 2 मा० ५० स० टो० ३२ चतुर्थः चतुर्थतया । 3 मा० प० स० श्लो० ३३.चतुर्थः चतुर्थतयों । 4 मा० ५० स०० ३३ चतुर्थः चतुर्थतया । 6 मा० प० सं० श्लो०.३४ चतुर्थः चतुर्थतया । 7 मा० प० स० श्लो०:३५ चतुर्थः चतुर्थतया ।, ·[पष्टः सर्गः] महोपाध्यायधीमेघविजयविरचितं प्रतिहतकमलैः सितिमाप्यहो शुभरजो भरजोऽलिभिरादधे॥४३॥ निजरजः पटवासमिवाकिरत् तरुणतोरणनीरजधोरणिः। विवुधवीरशिरस्युदयप्रभानियतिकाऽऽयतिकार्यनिवेदिनी' ॥४४॥ पुरमुदश्चितकेतुकरां सखीं दिवमिवाऽऽदयितुं कृतसत्कियाम् । अमयत् कुसुमैन किमुप्मणामनवनी नवनीपवनावलिः॥४५॥ व्यरचि चित्रपटैरतिचित्रकृत् स चतुरैरभिपेचनमण्डपः। दृढविधेयधियोऽपि यमीक्षितुं ववलिरे वलिरेचितमध्यमाः ।। ४६ ।। निधिवियन्नगभूमितवत्सरे धवलमाधवदिकतिधिवासरे। तदभिपेकमहेऽभिहिते जनैरननेते ननृते नवपल्लवैः ॥४७॥ विवुधवीरवराय निजं पदं रसमये समये गुरवो ददुः। कलगिरा जगुरेणदृशांगणास्तमथ मन्मथमन्थरांपिणम् ॥४८॥ विजयतःप्रभनामगुरोगिरा प्रविदधच्छरदामयुतं जयम् । त्वमिह नाथ ! भुवं सुकृतैर्नृणामपरथाऽप रथावयवायुधः' ।। ४९ ।। घुसूणचन्दनचूर्णविलेपनोत्सर्वशिरा वशिरा, स नवः सभाम् । ध्रुवमयोधयदर्थिभृशाहतक्षमघनामघनाशकीर्तनः ॥५०॥ जगति नैशमशीतकरः करैर्हसति सान्द्रतमस्सु सँहायवान् । इति विनीतकवेर्वरवाचकपदमदादमदासुमतां गुरुः ॥ ५१ ॥ विदलिता कमला कमलालयाश्मृतरुचा ह्युदयेन तमक्षिपत् । 10 15 १'सितिमा-'अलिभिः अपि धवलता धृता तर्हि नृणां घव- रत्वे चित्रम् ? इति 'अपेः' मिलकमयोजितस्यार्थः । २'-उदयप्रभा-' उदयस्य भाविरिपदस्य या प्रमा तस्या निमतिः निधयो यम ईहा यतिकार्यम् तस्स शापिका । ३. अनवनी' उप्मणां तापानाम् अनपनी अरक्षिका भन्। अपनी] ४ "निधि-'सं० १७०९ वर्षे वैशाससितदशमीतियो । ५'-अनते' न विद्यते अन्तम् अलीकं दूपणं यत्र । ६ 'नवपा.वेः' पाहवोऽभविस्तरः । "पावः शिवले यले। विटपे सिरे" इति भनेकार्थः [१. अने. सं. कां. ३ श्यो. १९०] यक्षा पातयः गीतपटेनः । ७ "निजम्' "निजमात्मीय-निलयोः" इति वेजयन्ती। 'मन्मप- मन्मपस मन्ध मा राति दो-मन्मपमन्य- रम्-इहम् भापते इलैवंशीलम् । ९रपावयवा- अपरया प्रकारान्तरेण रपावयवः चशम् तदायुधः चक्री कृष्णो वा भुवम् आर प्राप। १. "उत्सवशिरा' उत्सवः अन इच्छाप्रसरः । "उत्सयोऽमर्षे महे इच्छाप्रसर अमुके" इति अनेकाः [है. भने० सं० को०३ टो०६८९] ११ 'यचिराट्' सूरिः। १२ अपिशा-' अधिभिः मृशम् ाहतानि-गन्धादि- तानि धमानि तापहीनि पनानि यस्यां सा ताम्-अपिंगशाह- तक्षमथना सभाम् । १३'-अपना-' पापनाशनस्तानः । १४ 'सहाय-' प्रहतारपरिसदायराहितः । १५'-अमदागु-' मदरहितग्रागिनों पूज्यः। 6 मा. प. स. सो. ४. पनुषः चर्पतया । माप '-मापिगः' इति । मा.प.रा..पतुर्थः गनुर्वतया। 8 मा. ए. ए.यो.४२ पनुपः पर्वतया। 9 मा.प. प.४१ प्रपमः प्रपनाया। 1 मा. प. म.को.१६चतुर्पः चतुर्पतया।मापे-रादद। मा. ५.२.३७ प्रपमः प्रपमतमा । 3 मा.प.रा.को. ३५ जनुपः पनुवया । मा. प. प. श्यो.१८ चतुर्थः अनुसा। 5. प. सु. ३९ चतुर्पः धनुर्पनमा ।

·६४ [पष्टः सर्ग: 5 देवानन्दमहाकाव्यम् । सपदि सौरमहो वद नाम्बुजं न महतामहताः कचनारयः ॥१२॥ धनवतां नवताण्डवकारिणां ध्वनिलयान्निलया मुरजावले। जलधरभ्रमनृत्यकृतक्रमस्वरमयूरमयू रमणीयताम् ॥ ५३॥ अनुपदं नु पदं सुगरौ श्रिते परविभा रविभासुरभूषणैः । असिचयैः सिचयैरिव मान्मथैः रुरुचिरे रुचिरेक्षणविभ्रमाः ॥५४॥ अनवमं नवमङ्गलमाश्रिते वजनभोजनभोगरसार्पणे । समधुरा मधुरा निदधे सुधानिरसनै रसनैरवृथार्थता ॥ ५५॥ जगति सद्गुरुकीर्तिभिरुज्ज्वले न रुचिता रुचिता किल मौक्तिकी। तदरतेरिव हृद्विवरं दधौ परिभवोऽरिभवो हि सुदुःसहः ॥५६॥ उपवनात् पवनाश्च ववुः शुभाः सुषमया खमयाद विशदप्रभाम् । भृशमये ! समयेऽत्र रसाश्रये न कमलं कमलम्भयदम्भसि ॥ ५७ ।। चरमतीर्थकृतोऽजनि नामभृत् तदपराह्वयसूरिपदोत्सवे । श्रुतंतदीरितकोमलगीतकः समनृणामनृणामतनोद्' दशाम् ॥५८ ॥ भवनमेव न मे गुरुरेतु किं वरवधूरवधूततयेतिगी। उपगतेऽस्य रुचिं निपपी घनध्वनिमिषेऽनिमिषेक्षणमग्रतः ॥ ५९॥ इति यतिक्षितिपालपदोत्सवे वसुकृतैः सुकृतैर्जनितं यशः। कुलगिरी जगुरुन्मददेवताः सततगास्ततगानगिरोऽलिभिः॥६॥ निजपदे स्वविनेयनिवेशनादनुययावथ सूरतिवन्दिरे । 10 15 ११ 'चरमतीर्थ-' चरमाहन्नाम जन्मनि वर्धमान-नाम इत्यर्थः तस्यैव जिनस्य अपरनाम 'वीर' इति, तन्नानः सूरिपदोत्सवे । १२ 'श्रुत-' श्रुतानि तस्य सूरेः ईरितानि उक्तानि गीतानि येन सः। १ 'सौरम्-' सूरेः इदं सौरम् । पक्षे प्रभाते सूर्यतेजः चन्द्रम् अक्षिपत् । 'हे जन !' इति अध्याहारात् वं वद । २ 'महताम्' महताम् अरयः क्वचन अहता न । ३ 'जलधर-' जलधरस्य भ्रमेण नृत्ये कृतो यः क्रमेण स्वरो यैस्तादृशा मयूरा यत्र तत् । ४ '-अयुः' अयुः प्रापुः रम्यताम्-रमणीयताम् । ५ 'रुचिरेक्षण-' त्रियः। ६ 'समधुरा' तुल्यविभागेन मधुरा रुचिरा । ७ "सुधानि-' सुधाया निरसनं पराकरणं येभ्यस्तैः । 'रसनै-' "रसनं ध्वनिते वादे" इति अनेकार्थः [ है. अने० सं० कां० ३ १३ 'समनृणाम्' सर्वनराणाम् 'अनृणाम्' ऋणरहिताम् । १४ 'वरवधू-' किंभूता वरवधूः ? इतिगीः इतीति किम् ? किं गुरुमै भवनं न एतु । १५ 'घनध्वनि-' धनानां ध्वनिस्पर्धने उपगते . प्रत्यासन्न अस्य गुरोः कान्ति निपपी सादरं ददर्श । “मिपं व्याजे स्पर्धने च" इति अनेकार्थः [है. अने० सं० कां० २ श्लो० ५५५] १६ 'अनिमिषे-' न निमिपति इति अनिमिषम् ईदृक् ईक्षणं यत्र कर्मणि । १७ 'अलिभिः' अलिभिः अम्भोरसैः ततगानगिरः देवताः । "अलिः सुरापुष्पलिहोरम्भोरसेऽम्लवेतसे" इति . अनेकार्थः [ है। अने० सं० कां० २ श्लो० ४६३] अलिभिरिव इति लुप्तोपमा । ग्लो. ३९४] ८'-अवृथार्थता' यथार्थता अशनजनैर्निदधे । ९ 'मौक्तिकी' मौक्तिकी रुचिता कान्तिभावः न शोभिता । अत एवं अरतेः दुःखात् हृद्विवरं छिद्रे धत्ते स्म । १० 'सुपमया' शोभया। 1 मा० प० स० श्लो० ४३ चतुर्थः चतुर्थतया । 2 मा० प० स० श्लो० ४४ चतुर्थः चतुर्थतया । 3 मा० प० स० श्यो० ४६ चतुर्थः चतुर्थतया । 4 मा० ५० स० श्लो० ४७ चतुर्थः चतुर्यतया 5 मा०प० स० श्लो० ४५ चतुर्थः चतुर्थतया । 6 मा० १० स० श्लो० ४८ चतुर्थः चतुर्थतया । 7 मा० ५० स० श्लो० ४९ तृतीयः तृतीयतया ।माघे 'गीतक' इति विसर्गविहीनम् । 8 मा० प० स० श्लो० ४९ चतुर्थः चतुर्थतया । 9 मा० प० स० श्लो०५० चतुर्थः चतुर्थतया। ..

·१६ 5 10 [पष्ठः सर्गः] महोपाध्यायत्रीमेघविजयविरचितं यतिपतिः प्रविभाव्य ऋतौ पुर शरैदि नीरदिनीर्यदेवो दिशा ॥१॥ शुचिरयादिनमप्यधितापयन् प्रथमतोऽथ मतो न घेनादु भुवः। इह बनी रतयेऽस्य शिरीपजां हरिवधूरिव धूलिमुदक्षिपत् ॥ ६२॥ सितमिव स्फुटयनयमल्लिकां शुचिरयं चिरयन् दिवसानभात् । तदभिनन्दनमाशु रजाकणैर्दिवि तता विततान शुकार्वलिः ॥ १३ ॥ प्रकृतपुष्करहंसचिरस्थितिः कृशरसां सरसां प्रणयन् भुवम् । तुलयति म यतिस्मयभेदनः स शरदं शरदन्तुरदिग्मुखाम् ॥ ६४॥ [प्रीष्मः ] नभसि साम्भसि सान्द्रघनाघने सहरिता हरिताहति क्षितिः। भरमपारमपाऽध्वधरस्पेशामतनुताऽतनुतापकृतं दृशोः ॥६५॥ वरतनो रतनोदकलागुरुर्घनवनीनवनीपकरः कथम् । मृदुतरो दुतरोरधनानिलः सतुहिनस्तु हिनस्तु वियोगिनः ॥ १६ ॥ वनवतो नवतोयधराद् चधूनर्सहसा सहसा तडितां प्रियम् । भृशमनार्शमनाः स्वयमाश्रयेत् न सहसा सहसा कृतवेपथुः ॥ ६७ ॥ [इति वर्षाः ] शरदभादु रदभासिहसश्रिया धवलया वलयायितपङ्कजैः। धृतरुचा तरुचारुसुपल्लवैर्मृदुतया तयाधरलेखया ॥ ६८॥ 15 रतरसात् तरसाऽत्र निरंशुकादयिता दयिता दयिताग्रहात् । १"पुर शरदि' पुर:-अप्रै शरद् यस्य तत्रयांकाले । ताम् । "तुल्यो तिलाने कृमरनिसरी" इति हैमः। [दैम-अभि- २'नीरदिनी- मेपवती। धानचिन्तामणी को. ३ श्लो० ६२] ३ 'यदयो' 'यत्' इति मव्ययम् । अयति रक्षति अवः-रसकः १२ 'स-' आपाठः शरदं शररतुं तुलयति स । पवादपि रूपम् । १३ 'सहरिता' सतृणा! ४'शुषि-'शुचिः थापाठः अपार-प्रापत् । १४ 'हरिता-' हरिः सूर्यः तस्य तापद्धति मेपे । ५ 'पनाद' पनात् प्रथमतः पूर्वम् इनं सूर्यम् स्वामिन या १५ 'अपाप्वपरस्पृशाम्' विरहिणीनाम् । 'मतनु-' स्मरः । तापपन् । थतनुन इति क्रिया। 'हरिय-'हरेः सूर्यस्य यधरिय पनी धनसमूहः अस्य १६'दुतरोर-' दुता उपतताः रोपः दरिदाः यस्माद सः। इनस रतये मुसाय सिरीपना शीतला फोमलो धूलि चिक्षेप। "द टपतापे धातुः" स्वादिः। ७ 'चिरपन्' पिर पुर्वन् । १७ 'नमहसा' हसेन हास्पेन सह सहसा न रहसा नसहसा 'पदमिनन्दन' सस भापाइस अभिनन्दनं पर्यापनम् । शोकयुपता । नम्प्रतिरूपेण 'न' इति अव्ययेन समासः । '-'चिरीपपुपराजिः । "शुकं प्रन्यिपणेऽरलू-शिरी १८ 'शामनारा-'गृशम् मनाशम्-आचारहितं मनो यस्याःगा। पपुष्पयोः" भनेपः[हे. अने.सं. को. २टो.१९] १९-आश्रयर' सा नी तडितो सहसा पटेन 'तपयुः' १. 'पुर- गगने । -हंग- सूर्यः । पक्षे पुपर कमलम् , गन्तरम्पा सयमेव प्रियमाधयत् न पठेन । सहमा शीघ्रं या। मः मगरः । प्राला पुष्करे गगने ऐन सूर्यन रिस्थितियंत्र । २. 'दुतया-'प्राप्तया । "इंगतो पात:"-भ्यादि 'पारगाम् सम् । परे तिसरासस स सानीम्या ग्रा २१-अपिता मदिना निर्गता । "अय गती पानुः" । 1 मा.प.म.श्रे. पनुर्पः पनुर्पदया। 5 मा. प. • • ५५ पर्यः चतुर्पतया । मा 'रश' मा...मो.५१ पर्पः पाता। मा. प.स.सी. ५. पार्दः पाया। 3 मा....५१ पनुः पशुपया। 7 मा. प. म.सो.५५ पाद: पाया। मा....५४ पनुः पापा। 8 मा...मो. ५९ नुपः पर। इति ।

·६ 5 देवानन्दुमहाकाव्यम् । [पष्टः सर्गः] हियमिता यमिताऽपि पयोमुचा निवसितेने सितेन सुनिर्ववौ ॥ ६९॥ नवसुधा वसुधाभरणं विधोः कलमजालमजातरसक्षयम् । सिततमाः ततमानभृता प्रियं वनितयानितया न विपहिरें ॥७० ॥ [इति शरत् ] कमलिनीमलिनीकरणे सहे कुसुमितासु मितासु वनीष्वपि । सुकरणैकरणः स्म रसं श्रियः समारमयं रमयन्ति विलासिनः ॥ ७१ ॥ सरलतारलताः परिकम्पयन् मदनवेदनवेगवतीयधात् । हिमहता महता तरसा प्रियैर्वियुवतीयुवतीः शिशिरोऽनिलः ॥७२॥ बलवतो लवतोऽपि महः क्षयं नयति संयति संगमनं जने । रविरतोऽविरतो जडसन्निधौ न हि महाहिमहानिकरोऽभवत् ॥७३ ॥ [इति हेमन्तः ] नरमणे ! रमणे तपसि स्त्रिया सह स ना हसनाय समीरितः। अरुणभोऽरुणभोग्यरजश्चयो द्युतिरयं तिरयन्नुदभूदु दिशः ॥७४ ।। ममिते दमिते स्वगुणैर्मयि त्यज रसाजरसा न विभेपि किम् ? । वचनयाचनया निशि भेजिरे वनमतो नमतोऽनुमतान् प्रियाः ॥ ७५ ।। निजगदुः कुसुमेन वशीकृताः स्मरनृपस्य जयं दलतालिनः। रतिकराः स्वरुतैरनुकात्मनां सपदि कुन्दलतादलतालिनः ॥ ७६ ॥ प्रवदतः स्वसुमेन दधौ भृशं वरयशांसि तपोदलतालिनः। . 10 . .. 15 " १ 'यमिता' बद्धा मेघेन वृष्ट्या च वाऽपि । २ 'निवसितेन' अनिवसितेन इव सुनिर्ववौ-मुखं प्राप । 'इव' अव्ययाभावे लुप्तोपमा।. ३ 'नवसुधा', विधोश्चन्द्रस्य नवा या सुधा तया भुवो भरणम् । 'नवसुधा' इति भिन्न पदम् । वहुवचनान्तम् । ४ 'कलम-' कलमक्षेत्रम् । ५ सिततमाः' विधोर्नवसुधाः सिततमाः शुभ्राः, पुनः किम् ? वसुधाभरणम् । ६ 'ततमान- विस्तीर्णमानवत्या । ७ प्रियम् अनितया अप्राप्तया वनितया एतानि वस्तूनि न विहिरे। ८ 'सहे' सहः मार्गशीर्षमासः। ९ 'सुकरणै-' सु-सुष्टु, करणानि कामासनानि तद्रूपाद्वैतयुद्धैः । १० 'विलासिनः' रसिकान् रमयन्ति स्म । रसं स्मरमयम् । द्वैकर्म्यम् । ११ '-वियुवतीः' प्रियैर्वियुक्ताः युवतीः । १२ 'संयति' युद्धे । १३ '-अविरतो-' अविरतः । विशेषेण रतो वा । १४ 'तपसि' माघे । “तपाः शिशिर-माघयोः" इति अनेकार्थः [है. अने० सं० कां० २ श्लो० ५६७ ] १५ 'अरुणभो-' रक्तकान्तिः । १६ 'अरुणभोग्य-' "अरुणोऽर्केऽनूरु-पिङ्गयोः । संध्यारागे बुधे कुटे निश्शब्दाऽव्यक्तरागयोः" इति अनेकार्थः [हैअने. सं० कां० ३ श्लो. १८१] १७ 'द्युतिरयम्' करवेगम् चकाराध्याहारात दिशः विरयन् । १८ 'मदमिते' इते प्राप्ते मयि मदं यज । १९ 'अनुमतान्' प्रियान् प्रियाः नार्यः । २० 'दलता' विकखरेण । अलिनः भृशाः। २१'-अनुकात्मनाम्' कामिनाम् । २२ 'कुन्दलता-' कुन्दलताया दले तालिनः करास्फोटकृतः। २३ 'तपोद-' तपोदलतालिनः तपाः शिशिरः स एव दलं हस्त्यादिसाधनम् तद्भावः तेन अलति शोभते ईदृक् राजा, तस्य वरयशांसि प्रवदतः । “अली भूषण-पूर्णता-निपेधेपु धातुर्वादिः" - 1 मा० प० स० श्लो० ५८ चतुर्थः चतुर्थतया । माघे 'निव- सिंतेव' इति भेदः। 2 मा० प० स० श्लो० ६० चतुर्थः चतुर्थतया । 3 मा० ५०.स० श्लो० ६१ चतुर्थः चतुर्थतया ।, 4 मा० १० सं० श्लो० ६२ चतुर्थः चतुर्थतया । माघे 'शिशिरानिलः । 5 मा० प० स० श्लो० ६३ चतुर्थः चतुर्थतया । अकाराप्रपे विरतः। 6 मा० प० स० श्लो० ६४ चतुर्थः चतुर्थतया । 7 मा० प० स० श्लो० ६५ चतुर्थः चतुर्थतया । 8 मा०प० स० श्लो० ६६ चतुर्थः चतुर्थतया। :

·[पष्टः सर्ग: महोपाध्यायधीमेघविजयविरचित नवमृदङ्गंधिया दलतालिनः समधुकुन्दलता दलताऽलिनः ॥ ७ ॥ [इति शिशिरः] अथ वसन्तः- धुरधिकरुपं स्त्रियो न रागं मतनुतरतये वसं तान का। नवसुरभिसुमनजाऽन्यथैवमतनुत रतयव सन्तानकः ॥७८॥ [प्रभावृत्तम् ] कोपनाऽपि न पिकध्वनिमारादक्षमिष्ट मधुवासरसारम् । 5 रन्तुमैहत वरेण निपीय दक्षमिष्टमधु वासर्रसारम् ॥७९॥ [खागता ] प्रस्थातुकामेऽथ पुरी मुनीनों प्रभावनीकेतनवैजयन्तीः। सार्धागम बोधयितुं नु तेने प्रभावनी केतनवैजयन्तीः ॥ ८०॥ [उपजातिवृत्तम् ] तनुमन्वधिपं रजो यियासोः परितस्तार रवेरसत्यवश्यम् । त्वरया जनसन्ततेः खरीधे परितस्ताररवे रसत्यवश्यम् ॥ ८१॥ 10 शुचिधर्मणि वारिकणैर्विलसद्रुचिरं कमनीयत रागमिती । पथि तज्जनतासु पयोजमुखी रुचिरं कमनीयतरागमिता ॥ ८२॥ [ तोटकम् ] नगरेऽहमदाह्वये यतीन्द्राः सहसायन्त नदीपपाटलाभे । गुरुसङ्गमजैः क्षणर्जनस्तैः सह सायन्त दीपपाटला.' ।। ८३ ॥ [ औपच्छन्दसिकम् | १ 'नयमूद-' नयमाख्या 'दलतालिनः' दले तालिनः ८ 'वासरसा' वासे वासगृहे रसो यस्याः सा । तालकियासाम्ययन्तः । अथवा दटेयु तलन्ति प्रतिष्ठन्ते इति ९ 'मुनीनाम्' मुनीना प्रभो प्रस्थानुकामे पुरी केतनेपु गृहेषु दलतालिनः । “तल प्रतिष्ठायो धातुः" । "दलम् अधम् , दलं पताकाः ने। पर्णम् , दलं हस्लादिसाधनम्" इति मभरी [लो. १४० अर्ध १०'-अनीकेतनवा-' अनीकेन सेनाया इतः अवाप्तः नमः टोयधि.] "तालः कारक्रियामाने हस्तमान-द्वमेदयोः ।। फरा सुतिर्यया सा। स्फोटे फरतले २" इति भनेकार्थः [है. अने. सं. कां. २ ११ 'एजयन्तीः' चलन्तीः पताः । टो.४७९-४८.] १२ 'प्रभावनी' प्रभायाः अयनी प्रमावनी-भान्ते ः-स्थानम् । २ समधुपन्दलता' भलिनः भ्रमरान् दधो पुपोप, फेन ! १३ 'तनु-' अधिपम् मनुपियासोर्जनसंततेः रजः रपेः तनुं समुमेन पुमुमेन दलता विकसरेण । परितस्वार असतीवत् अवश्यं सर्वतः परिरापन् । . ३ 'दार-'.याः खियः अधिक दधुः, न रागं मननुतर. १४ 'राराये' सरः वित्तिरः तदादो रमति पदं फांगे । तये पपुः ताः प्रियः परं कान मतनुत, फया नवमुरमिपुप्पल. "तित्तिरः रारकोपे गर्दमो या" राया। फइस! संतानका लतया नियः यशं करोति। १५'शुचि-' मापाढतापे । ४ 'रतया' लया हारेण फस्तूया या "लता पस्तूरी" भनेय १६ 'रागमिता' मार्गे गगं लोहितिमानम् इना प्राप्ता । " [१. अने.. यो. २०१८८-१८९] गता-" अदादिः। ५'संतान' पल्पाशः। १७'कमनीय-' फमनीयतर पहुचेष्टम्, अगं तपम्, ना। 'प्रमा- "यगयुगपिरतिननी प्रभा"। "इंगतो" भ्यादि। 'पोपना-" पोपनाऽपि जी पिकपनि न छ । यसन्तरिने १८'नीप-'नीप: रामु रास पाटो पिसारः तप सभी पम् रम निपीय यया स्सार छपा रन्दम् मरम् पत्र-गमपदिस्यते। बसपा एत। १. 'यातन-'संध्यामपरीपत् पाटन्य देनरपता मामा पत्र । 1 मा.प.स.लो. पनुः चतुरा। 5 गा.प.म... दिलीप-पी दिखीर-चनुप. मा. प. प.ओ. स्दिीर-गामी दिलीम-गनुर्थ. मा.. ग... दिदीप-चापो दिदीप-च. मा. ५. ग..९८ मिली-पापी दिलीप-म. "मा.... (सिीप-समूषी दिसीप-मा. 7.प.ग. . १ गिर गायुपी सिीप-म.

·5 देवानन्दमहाकाव्यम् । [पष्ठः सर्गः इह वीक्ष्य देवमुदितं रसैभासाऽसमयाऽवनी घनमदभ्रमंराणि । शिखिभिर्जनस्य सुमनांसि ननन्दुः समयाऽऽचनीघनमदभ्रमराणि'॥ ८४ ॥ [कुटिळकवृत्तम् ] नात्रेतिरासीदुदये मुनीन्दोः समुद्धृताशङ्कमनीचकाशे । महमहद्भिर्वसुधा सुधान्यैः समुद् धृताशं कमनी चकाशे' ॥ ८५ ॥ सुधयेवं सुसाधिताऽथवा किमभिनदु धारसमा न सा रसेन । गुरुगीनं नृणां द्विधापि तापमभिनद्वा रसमानसारसेन ॥ ८६॥ [ औपच्छन्दसिकम् ] रेमे नुन्ना यो मधुमत्ता बहुरङ्गैः कामे कान्ते सारॅसिकाकाकुरुतेन । दृष्टे देवे ब्रह्मणि भोगात् स्म निवृत्ति कॉमेकान्ते सा रसिका का कुरुते न ॥ ८७ ॥ [मत्तमयूरवृत्तम् ] स्पष्टीकृते पटुनटेन चमत्कृतेन्द्रकेशे रते स्मरसहाः संवतोषितेन । स्टेणे चात्र निशि जागरणेपु रागे के शेरते स्म रसहासवतोषितेन ॥ ८८ ॥ [वसन्ततिलका] 10 १ 'रसभासा' वीर्यकान्त्या । 'असमया' अतुल्यया । 'अवनी' भूमी। २ 'घन' घनं निविडम् , अदभ्रं बहुलम् , 'अराणि' क्रिया । ३ 'शिखिभिः' शिखिभिः श्रावकः अराणि जयजयारवश्चके । ४ 'अवनौघ-' समया समीपे अवनस्य रक्षणस्य ओघे प्रवाहे नमन्ति प्रह्वीभवन्ति च तानि-अभ्रमेण तत्त्ववार्तया राजन्ते इति- अभ्रमराणि विशेषणेन "नाम नाम्ना" [३-१-१८ हैम०] इति समासः । ५ 'समुदता-' समुद्धृता दूरीकृता आशङ्का भयं संकोचो वा यत्र कर्मणि । ६ 'अनीच-' न विद्यते नीचः वातनहनः ? काशो रोगो यत्र तस्मिन् अनीचकाशे। ७ 'समुद् धृताशं कमनी' उत्सवैः समुत् सप्रमोदा । धान्यैः घृताशम् उद्धृतदिक् यथा स्यात् तथा । 'कमनी' अभिरूपा । 'वसुधा' भूः । 'चकाशे' दिदीपे । ८ 'सुधया' अमृतेन । ९ 'धारसमा' मेघतुल्या । धारो जलधरः "धारो मेघः" अनेकार्थे [है. अने० सं० कां० २ श्लो० ४२१] १० 'गुरुगीः' सा प्रसिद्धा गुरुगीः द्विधाऽपि नृणां तापं न न अभिनत् काकुः । गुरुगीः सुधया साधिता इव । ११ 'किम-' 'किमिति विकल्पे सारसेन चन्द्रेण अभिनद्धा व्याप्ता । किंभूतेन ? रसे शृङ्गारादौ मानं वहुमानं यस्य तेन समा- mino 1 मा० प० स० श्लो० ७३ द्वितीय-चतुर्थो द्वितीय-चतुर्थ- तया। 2 मा० ५० स० श्लो० ७४ द्वितीय-चतुर्थी द्वितीय-चतुर्थ- तया। 3 मा० ५० स० श्लो० ७५ द्वितीय-चतुर्थी द्वितीय-चतुर्थ- सात् 'रसमानसारसेन' । “सारसः चन्द्रः" इति अनेकार्थे [ है. अने० सं० कां० ३ श्लो० १५४ ] १२ 'या' या स्त्री सारसिकानां 'सारू' इति प्रसिद्धानां सारसप- क्षिकान्तानाम् यद्वा कामिनां काकुरुतेन वक्रोक्तिवचसा । १३ 'कामे' स्मररूपे कान्ते रेमे । १४ 'सारसिका- "सारसो मथुनी कामी गोनर्दः पुष्कराहयः" इति यादवः। १५ 'कामेका-सा नारी का भोगनिवृत्तिं न कुरुते ला एकान्वें' एकान्ते केवलखरूपे देवे साक्षाद् ब्रह्मणि दृष्टे कां निवृत्तिं नाऽकापीत्। १६ “एकः केवलः । अन्तः खरूपम्" इति अनेकार्थे [ है। अने० सं० कां० २ श्लो० २ तथा १५५] १७ ‘पटुनटेन' पटुनटेन रते रमणे, किंभूते रते ? 'चमत्कृते- न्द्रकेशे' चमत्कृतेन्द्रवरुणे । “केशः वरुणः" अनेकार्थे [ है. अने. सं० कां० २ श्लो० ५३३ ] १८ "पुंगट अभिपवे" "अभिपवः कण्डनं पीडन मज्जनं स्नानमपि" [है. अने० सं० कां० ४ श्लो० ३०३] तेन तोषि- तेन-'सवतोषितेन' । स्वार्थे ण्यन्तत्वात् तुष्टेन । १९ 'स्त्रैणेन' तथा स्त्रैणेन रागे धवलगाने स्पष्टीकृते के स्मर- सहाः शेरते स्म । स्त्रीपक्षे सवः प्रसवः पुत्रादिः तेन तुष्टैन । निशि उषितेन रसेन हासवता-[ रसहासवता+उषितेन ] स्मरणं स्मरः स्मृतिः तां सहन्ते स्मरसहाः पण्डिताः-ज्ञानिनः-चतुराः । तया। 4 मा० प० स० श्लो० ७६ द्वितीय-चतुर्थों द्वितीय-चतुर्थ- तया । 5 मा० प० स० श्लो० ७७ द्वितीय-चतुर्थो द्वितीय-चतुर्थ- तया।

·६९ [सप्तमः सर्गः] . महोपाध्यायश्रीमेघविजयविरचितं गुरुयशोधवलावलिमंगाना रसैकलामलपल्लवलीलयाँ। श्रुतिमदादिव तन्ननृते वनैरसंकलामलपल्लवलीलया' ।। ८९ ।। [द्रुतविलम्बितम्] . साचार्यचन्द्रमसि शान्तरसानुयुक्त ज्येष्ठस्थितेरनु हितं तरसा नु युक्तः। धन्येन गौरिति नतेन्द्रगिराविहाँ विभ्रत्सनोदि समयूरगिरा विहर्तुम् ।। ९० ॥ इति श्रीदेवानन्दे महाकाव्ये दिव्यप्रमापरनाम्नि ऐकाराङ्के माघसमस्यार्थे महोपाध्याय- श्रीमेघविजयगणिविरचिते पट्टधरस्थापन-पड्जतुवर्णनो नाम पष्ठः सर्गः ॥६॥ 15 सप्तमः सर्गः। ॥ई हाँ श्री ही अहं ६ शङ्केश्वरपार्श्वपरमेश्वराय नमः ॥एँ नमः ।। अथ समयमवेत्य वन्दनायाः कुरु गुरुराज ! महेन पावनं नः। सफलय सुदृशी मनोरथाली भवति महत्सु न निष्फल प्रयासः॥१॥ 10 इति धनवचसोऽनुमन्तरीशे भुवि कुसुमानि शरा इवाभिपेतुः । रतिवरयितुरुगटस्य यस्य न कुसुमपञ्चकमप्यलं विपोदुम् ॥२॥ व्यरचि रुचिभराश्चितं दुकूलै पटुतरदूष्यमदूप्यमिभ्यराजा । हियमिह वरंचित्रपुत्रिकाणां न्यदधत विभ्रमसम्पदोऽङ्गनासु ॥३॥ इह विपणिगृहापणेपु भित्तेः शुचिसिचयास्तरणैः कृते पिधाने । नवकुतुकदिक्षया स्पृशन्या भुजलतिका मुहुरस्खलत् तरुण्याः ॥ ४॥ निजयुवतिजनांस्तदाऽऽजुहाव महति महे धनजीमहेभ्यसिंहः । नटनमिव दधौ वदस्तदीयो ध्वनिमधिकं कलमेखलाकलापः ॥५॥ परिमिलति जने घने क्षणेऽस्मिन् स्थिततरलोचनयोर्चदेववध्योः । १'-अना' माना गुरोः यशोधवलानि गीतविशेषाः वेपाम् पूज्यः" अनेकार्थे [हे. अने० सं० को. २ो. ३९९] धन्येन मावलिम् मलपत् । धनजीनामा इति गोः वाक् भनोदि प्रेरिता । ज्येष्ठस्थितः चतुर्मास. २ 'रसफलाम् मधुराम् । कस्य अनु पचात् । 'समयूरगिरा' मयूरयुक्तसरसत्या-तत्तुल्वेन ३ 'लवलीलया स्खली लतामेदः तद्वत् लयः विलासो यस्याः कामे कान्ते [.८७] इत्यादिवत् प्रयोगः । यद्वा मयूरगीः सा । "लयस्तूपत्रयीसाम्ये संपग-विल्सयोः" इनि अनेकार्थः पद्जसरः तेन सहितेन-लामकृत्स्सरवादिना । [2. अने० सं० कां• २ सो० ३७०] ७ 'मुहशाम्' सम्ययसमाजाम् । ४'असकरा-' असग्दा:-नयाः, अमलाः निर्माः । ८'-प्य-'"दूष्पं वने च तद्गदे " इति विधः [ो. ५'युपतेः' तरसा बलेन । 'नु वित। २९ यद्वितीय] 'गिरी-इहम्' इह लोके वितुं हितं योग्यम् ऋतुं विघ्रति 'वरचित्र-' वरचित्रपुप्रिनगां पिघ्नमसंपदः सोधु हियं सति नतम् ऐन्दं यम् इंदशो गिरिः पूज्यः तस्मिन् । "गिरिः 1 मा.प.रा.लो. ७८ द्वितीय-चतुर्थी द्वितीय-चतुर्थ 3 मा. स. १० श्लो. १ चतुर्पः चतुर्थतना । 4 मा० रा. ग. थे. २ चतुर्पः चनुर्धतया । 5 मा० रा. २००३ चतुर्थः चतुर्पतया । मा....७१ चतुर्षः पर्वतमा । मा 'वित्र 6 मा० रा. रा. भो.४ पर्पः चतुर्थतया । सोनिवि पाटनेदः। 7 मा. रा. गु० सौ.५ चतुर्थः चतुर्षतया । न्यदपत। ठया।

·5 10 96 देवानन्दमहाकाव्यम् । [ सप्तमः सर्गः] भुवि पदमवदद्भिदां विमुञ्चत् स्वरसमसक्तंमलतकच्छलेन' ॥६॥ सुरयुवतिरिहाख्यदेहि नारि ! कलय विमानसमां रमा स्थलेऽस्मिन् । सुकृतभरभवे भुविभवे त्वमनृतगिरं गुणगौरि ! मा कृयाँ माम् ॥७॥ अतनुत धनजीप्रिया धनश्रीः प्रणयगिरा निजसङ्घभुक्तिभक्तीः। स्मरत न सुदृशोत्त दत्त साधाविति च तथापि संखीषु मेऽभिमानम् ॥ ८॥ गुरुरपि विजयप्रभं गणेन्द्रं खपदनिवेशितवन्दितं तमूचे। चिरमिह मम पधारिलक्ष्मीर्भवति भवत्वसुहजनः स कामः ॥९॥ प्रतिपदनटनेषु तूर्यनादे प्रणदति कापि सखीं यियासुमाह । गुरुयुगमयि ! दर्शयोऽलि ! पुण्ये भव मम मानिनि ! जीविते दयालुः ॥१०॥ प्रमुदितधनजीभ्यदत्तदानैर्नवनेपथ्यविभूषणस्तदार्थी । न भवति पतिरित्वनाहतां स्त्रीं किल कथमप्यनुकूलयाश्चकार ॥११॥ प्रतिजनमह{दिकाप्रदाने पथि निविडे स्म मिथः स्त्रियौ ब्रुवाते । कथमथ मम सङ्गतिः श्रमार्तेः स्तनजघनोद्वहने तवापि चेतः ॥ १२ ॥ इति धृतगुरुवन्दनाद्धतश्रीरतिशयवान् स्वगुणैस्तदागणेयैः। 15 अभिनवगणभृद् द्विधाऽपि मार्गे न्यधित मिमान इवावनि पदानि ॥ १३ ॥ चिरयसि न समं मयैषि नन्तुं त्वकमपरां समीहसेऽस्तु सा गुरुयुगमगमत् पुरोऽनुगम्य प्रियमिति कोपपदेन काऽपि सख्याः ॥१४॥ अथ गुरुयुगलस्य तत्र शाखापुरगमने पथि विस्तृतेऽम्बरेऽन्यत् । पुनरपि कृतसंवरं वितत्यै स्थलभुवि कन्दुकविभ्रमं वभार ॥ १५ ॥ १ 'विमुञ्चत्' विमुञ्चत् स्वरसं न्यस्यत् । ईदृग् अस्तु-निष्प्रसरोऽस्तु । यद्वा असुहृत् प्राणहारी-हिंसकः सः २ 'असक्त- देवपक्षे भुवि असक्तम्-अलग्नम् । नरपक्षे 'कामः' के मस्तके आमः रोगः तत्सहितोऽस्तु । असक्तं नित्यम् । ९ 'आलि !' हे आलि ! अयि-इति संवोधने गुन्युगं...दर्शय ३ 'भुविर्भ-' देवभवे । पुण्ये धर्मरूपे जीविते दयालुर्भव । ४ 'मा कृथा-' देवावतारे असत्सवाचं मा कृथाः । १० 'प्रतिजन-' जनं जनं प्रति-प्रतिजनं महामुद्रादानैः । ५ 'सुदृशो-'हेसुदृशः।यूयम् अत्तभक्षयत, साधौ दत्त दानम् । ११ 'मार्गे' लौकिके लोकोत्तरे मार्ग प्रवचने पदानि क्रम- ६ 'मेऽभिमानम्' कुरुत सखीषु मेऽभिमानम् । अजल्पनादिकं न्यासाः सिद्धान्तपदानि वा । . 'मिमानः' अवनिमानं प्रत्यक्षतो गणनरीत्या वा। ७ 'स्वपद-' पूर्व स्वपदे निवेशितः पश्चाद् वन्दितः--इति १२ 'प्रिय-' प्रियम्-धवम् अनुगम्य । समासः। १३ 'कन्दुक-' पदन्यासस्थाने एकं वस्त्रं विस्तारितम्-द्वितीय ८'-असुहृज्जनः' सः प्रसिद्धः कामः असुहृदः जना यस्य पुनर्वितयै प्रतारणाय-कृतसंवरं धृतं तत् कन्दुकवत् रुरुचे । mine 1 मा० स० स० श्लो० ६ चतुर्थः चतुर्थतया । 6 मा० स० स० श्लो० ११ चतुर्थः चतुर्थतया । 2 मा० स० स० श्लो० ७ चतुर्थः चतुर्थतया। 7 मा० स० स० श्लो० १२ चतुर्थः चतुर्थतया । 3 मा० स० स० श्लो० ८ चतुर्थः चतुर्थतया । माघे 'मेऽभि 8 मा० स० स० श्लो० १३ चतुर्थः चतुर्धतया । मानः । 9 मा० स० स० श्लो० १४ चतुर्थः चतुर्थतया । माघे 'सख्या' 4 मा० स० स० श्लो० ९ चतुर्थः चतुर्थतया । माघे 'सकामः' इति। इति अखण्डम् । 10 मा० स० स० श्लो० १५ चतुर्थः चतुर्थतयां । माघे' तट- 5 मा० स० स० लो० १० चतुर्थः चतुर्थतया । भुवि' इति । तु ते मा स्मरत ।

·5 [सप्तमः सर्गः] महोपाध्यायधीमेघविजयविरचित इह धनजनसङ्खलप्रदेशे युवतिरनीयत नायकेन नन्तुम् । कथमपि पुरतो विगृह्य तस्या मृदुममृदुव्यतिवद्धमेकयाहुम् ॥ १६॥ निवसितकुचपार्श्वत: प्रगल्भा व्यनमदुपेत्य जनान्तरेऽपि सूरीन् । पथि जनमपसारयन्त्यभीकं कुचमितरं तदुरःस्थले निपीड्य' ॥१७॥ अनुगतनवसूरिणा स साकं सकलपुरेपु महोत्सवैर्विहृत्य । अहिमदपुरि सूरिरन्दमाप्य पदमथ मन्मथमन्थैरं जगाम ॥१८॥ स्थितवति च गुरौ पुरेऽच दाने तपसि जिनार्चनशीलसन्निधाने । व्रतनियमविधौ सधर्मयोगात् प्रियमवला सविलासमन्वियाय ॥१९॥ अनुजनकर्सिपुप्रदानपूर्वमभिनवनन्दिमहैस्तदोपधानम् । निशि विनिहितजागरेपु गानः खभुजलतांविभवेन काचिदूहे ॥२०॥ स्थितिमिह विजयंप्रभस सूरिनगरवरान्तरधत्त वेदमासान् । दृढचरणगुणैर्जयन मुनीशान विपर्मवितीर्णपदं पलादिवाऽन्यान् ॥ २१ ॥ दृढचरणगुणैर्दधत् समाज्ञा विपमवितीर्णपदं पलादिवाऽन्या: [इति वा पाठान्तरम्-उत्तरार्दै] तपसि जपविधौ क्रियाविवेके शुचिचरणे समये द्विधाऽपि योधे । गुरुमतिशयवांस्तथा स हीरप्रतिमतयाऽनुययावसंशयानः ॥ २२ ॥ पुरनगरवरान्तरालरथ्यागुरुयुगवाक्यरसौघवाहिनीनाम् । सरित इव गतागतैर्वधूनां प्रणदितहंसकभूपणा विरेजुः ॥ २३ ॥ अधृत रतधृतेर्निवृत्तिवर्म गुरुवचसा पहुशो जनो विजित्य । 10 15 १'-अमीकम्' कामिनम् । २'दुर:-' तथव प्रीविजननेन.मार्गप्राप्तेः-इति आधयः। ३'-अन्दम्-' अन्दं मेघ मेघागमम् । ४ 'मन्मथ-' फामसूचकम् यद्वा मन्मथस्य मन्यं पंसं गति दते तत् । “मन्मयः कामचिन्तायो पुष्प-चाप-यपित्ययोः" इति भनेकार्यः [१. अने० सं० को०३.३१] "मन्यरः एपफे कोशे मन्द पृयो मयि" इति अनेयः [हे. अने. सं. को. ३.५०३] ५ सधर्म-समानधर्माण संयन्पात् । ६'-परिपु-' भोजन-यानप्रदानम् । ७ 'सगुन-' समुजोपार्जितपनेन । पिम-'विपने दुमरे सरःप्रमुछे मितीनं दतं एवं पदं स्थान व्ययायो पा एम बनगि। ९ 'समाशाः' कीतार्दधानः। १. '-अन्याः' असदृशाः-अपूर्वाः "मन्योऽसदारोतरयोः" इति अनेर्षः [है. अने० सं० कां• २ श्लो० ३३६] ११'समये समयः नितान्तः कालध। १२ 'वाहिनी-' याहिनीपक्षे शान्दितदयपुर्पग्लंकाराः । "योपः प्रमाहः संपातो हन-त-परंपराः उपदेशे" इति अनेकार्थः दि. अने. सं. कां. २ ० ५२] १३ ' हंगर-' इंसक नपुरम्, पोईसाः । "हंगोऽ मस्य- रेऽच्युठे । रागावयोगिमात्रादिभेदेषु परमामनि ॥ नियम-नृपती प्रागयावे घटेऽप्रतः स्थिठे" इत अनेसर्पः [है. अने. सं. पां. २ श्री. ५८१-५८२] तपा यधूनां गुयुगपायये रखो यस ग यागो भोपः सार्पसस याहिनीनाम्-गीगाम्-गतागतः । - 1 मा• • • चतुर्थः चनुवा । मापे माति- मा. रा. रा..१७ पनुः गनुपंगा। मा...थे. १८ गनुम: पाया। 4 मा....तुः पाता। 5 मा. मु.गु.ग्रे. २. चनुपः चतुर्पतया । 6 मा. स. ग.ने. २१ चर्पः चतुर्पता । मापे 'पल्य. सिया' पति शिमितादी 'पिपमपिता परमया'- से पदारलः । सदनुगारी अर्को नापते। 7 मा. • ग• ग्रे. २२ यनुयः पनुपाया। मा. मु. ग. थे. १३ चतुर्पः समुतता।

·७२ 5 10 देवानन्दमहाकाव्यम् । [सप्तमः सर्गः] मधुपिकरुतलक्षणत्रिलोकीव्यधपटुमन्मथचापनादशङ्काम् ॥ २४ ॥ गुरुनमनतदुक्तिपानयोगात् नगरजने मुदितेऽन्तरुत्सवेन । वहिरपि बहुधान्यभूर्नु नृत्यमतनुत नूतनपल्लवाङ्गुलीभिः ॥२५॥ अथ परमगुरुस्ततो विहृत्य विमलगिरि समवाप्य सोऽप्यधीशम् । कुसुमितवनकैतवात् परागैः समुपहरन विचकौर कोरकाणि ॥ २६ ॥ अलभत सहचारिरायचन्द्रप्रमुखजनोऽपि नृपेश्वरातिथेयीम् । प्रतिपदमसकृत् तदुत्तमानामनुगमने खलु सम्पदोऽग्रतस्थाः ॥ २७ ॥ दिवि सुरतरवो हिया बभूवुभ्रमरमिषान्मलिनास्तु रायचन्द्रे । नृपपुरजनसवाभोज्यदानैर्दधति परिस्फुटमर्थतोऽभिधानम् ॥ २८ ॥ मुनिविभुरभिनम्य मारुदेवमतिचरणं पुरतोऽस्य चाललोच । खसमयविधिना ततस्तमः खं प्रसभमनीयत भङ्गमङ्ग ! नाना ॥ २९॥ अभिगतसहगामिसङ्घलोकैर्विहितमहं पुरमुन्नतं गतस्य । । गुरुपदनमने प्रभो रसालः शिरसि मुदेव मुमोच पुष्पवर्षम् ॥ ३०॥ समयमिह विमृश्य देवसूरिरनशनमुच्चगिरोचचार कल्यः। तदवगमनतो जनेन देवात् विगतयं खलु खण्डितेन मम्ले ॥ ३१ ॥ दिनमतिविरसं दिशोऽपि धूम्रा जगदपि खिन्नमजन्यजन्ययोगैः। वियति घनरजोऽमिलद् धरोचैस्तनतटरोधि तिरोदधेशुकेन ॥ ३२ ॥ अवतरदमराध्वतो विमानं झटिति ददर्श दिशः प्रभासमानम् । सुरयुवतियुतं जनालिरुच्चैर्विपुलतरोन्मुखलोचनावलग्नम् ॥ ३३ ॥ त्रिदिवमधिगमेन पावय त्वं मुनिनृप ! भूः प्रतिबोधितेति वाचः। त्रिदशमृगदृशोऽवतीर्य नेमुः स्फुटतरलक्ष्यगभीरनाभिमूलाः" ॥ ३४॥ मधुरतरगिरा जगी सुरस्त्री व्यतनुत मौक्तिंकवर्द्धनानि काचित् । 15 20 १'-शङ्काम्' "शङ्का स्यात् संशये भये" [ है. अने० सं० कां० २ ग्लो० १७] इत्यपि । २'-नु' वितर्के । ३ 'विचकार' विकाशयामास । ४ 'खम्' 'अङ्ग' इति संवोधने । नाना अनेकप्रकारम् खं स्वकीयम् तमः पापम् भङ्गम् अनीयत । ५ 'कल्यः' नीरुक्-रोगरहितः । ६ 'विगतदयम्' यथा स्यात् तथा दैवात् खण्डितेन छिन्नेनेव मम्ले संकुचितम् । ७ '-अजन्य-'अजन्यः उत्पातः । ८ 'अंशुकेन' सूर्येण "अंशुः सूत्रादिसूक्ष्मांशे किरणे चण्ड- दीधितौ” इति अनेकार्थः [ है. अने० सं० कां० २.श्लो० ५३०] ९ 'अवलग्नम्' उच्चैः अवलग्नम् । 1 मा० स० स० श्लो० २४ चतुर्थः चतुर्थतया । 2 मा० स० स० श्लो० २५ चतुर्थः चतुर्थतया । 3 मा० स० स० श्लो० २६ चतुर्थः चतुर्थतया । 4 मा० स० स० ग्लो० २७ चतुर्थः चतुर्थतया । 5 मा० स० स० श्लो० २८ चतुर्थः चतुर्थतया । 6 मा० स० स०.श्लो० २९ चतुर्थः चतुर्थतया । माघे '-मग- नानाम्' इति । 7 मा० स० स० श्लो० ३० चतुर्थः चतुर्थतया । 8 मा० स० स० श्लो० ३१ चतुर्थः चतुर्थतया । 9 मा० स० स० श्लो० ३२ चतुर्थः चतुर्थतया । 10 मा० स० स० श्लो० ३३ चतुर्थः चतुर्थतया । 11 मा० स० स० श्लो० ३४ चतुर्थः चतुर्थतया । माघे 'नाभिमूला' इति ।

·७३ 5 15 [सप्तमः सर्गः]. महोपाध्यायश्रीमेघविजयविरचितं गुरुनिहितगाऽऽनतोत्तरीयग्रहणपदं न चिरं विलम्ब्य काचित् ॥ ३५ ।। अथ किल कथिते सखीभिरत्र क्षणमवधृत्य भुविनिवासिनीभिः। गुण-विधु-हय-भू-मिताब्दयोगे (१७१३) स गुरुरधाद् दृढमासनं समाधेः ॥३६॥ शुचिशुचिभव (११) तिथ्यहर्मुखेगात् स्मृतपरमेष्ठिपदः खरेप देवः । व्यरचि च शिविका जनेन गुर्वी प्रतिपदसंयमितांशुकावृताङ्गी' ॥ ३७ ।। गुरुवपुपि निवेशितेऽध तस्यामरुददलं जनता प्रती ववक्षः। पहलकरुणयोऽलुठद् मुमूर्छ किमपि रसेन रसान्तरं भजन्ती ॥ ३८ ॥ अगुरुमलयजार्जुनाभ्रपूर्णज्वलितचिती तनुमैक्ष्य(?) किं नु जीवन् । स्वरयमिति सुरी जगौ प्रसद्य स्फुटमपि भूपयति स्त्रियस्पै व ॥ ३१ ॥ मृगमदघनसारचन्दनाट्याऽत्यरुणसिचा पिहिता चिताइनेव । 10 न कमिह नवमोहमांशु निन्ये स्फुटमपि भूपयति स्त्रियनपै ॥४०॥ अहह दहति गात्रमत्र वही ज्वलितमभूद् भुवनं शुचा किमन्यत् । अवहितमनसा जनैर्न सुरेः प्रणिदधिरे दैयितैरनङ्गलेखाः ॥ ४१ ॥ कतिपयदिवसैबिहारमुच्चै रुचिरमचीकरदन रायचन्द्रः। द्रुतमहनि शुभेऽस्य तेन केतोः कृतभुजमूलमयन्धि मूर्ध्नि माला ॥ ४२ ॥ अध गुमविरहातमाह सङ्घः समयविदं विजयप्रभाख्यसूरिम् । अकमधरय धीर ! तीर्थमन्यैरधिकमधित्वदनेन मा निपाति' ।। ४३ ॥ पथि पथि सुदृशी गणो मुखाबाद वचनरसस्य पिपासया निसायम् । १क्षणम्-' साविससीभिः उपवे क्षणम् उत्सव मला । प्याताः । “रेसाऽल्पके रामनि भाभोगोलेरायोः" इति भनेकार्थः २'शुचि-'शुचिः आपाठः तस्य उबवल-एकादश्याम् । [है. अने० सं० को २ श्लो• २४] ३'यहलगया जातरसेन शोकेन रसान्तर भूमप्यम् । ९'-भुजमूल-' "मूलं पाधियोरुती" [है. अने० से. 'न' उत्प्रेक्षायाम् । "स्फुदो व्यक्त-प्रफुल्लयोः" भनेकार्थः कां• २ टो० ४९५] "भुनो याही करे" इति अनेकाः [है. [है. अने. से. यो. २.९८] भने० से. कां. १ श्लो. ७२] कृतानि भुजगूलानि करानि यर ५'-पे' महं प्र-हे नियः। अहं ला करवानि यः तत्-हस्तविम्यानि लिरितानि इत्यर्थः । विहारस्य मूभि सेन युप्मान प्राय भयं गुपः कि जीवन सगं भूपयति इति मुरी जगी। रायचन्द्रेण फेतोपजस्य माया अधि । 'नयमोद-' चितारले नयमोहः मूळ पक्षे मोहन बसी १. 'अधरय' हे धीर । अयम्-दुःसम् अपरय-पराउरु । करणम् । भन उत्प्रेक्षायो समस्या सम्या "प्रपालमा-कुलटयोः" ११'-अधिसर-'लपि अधिकृत्य पर्तते-दवि अधिसर । सरि भनेः [१. भने० से. फो. २० २९.] १२ '-अनेन' भनेन दुःऐन भन्यः एमतिभिः ची मा दिति-'दला करना जाता पा लेतः। निपाति दीपम् । 4 'अना' जगत् 'या' घोफेनेय दपं जातम् १३ 'मुस्ताम्' सम्पपसाताम्, श्री वा गरः मपदन- भन्यर रिमुवा जनाले मामायणमायाः साधानतया न कमतर रस पिपागया मधुर समाविहीते-आयाति। 1 मा...ओ. ३५ चतुर्पः चतुतिमा । माप-प्रदान मनिम्पपति' अन शिनिद्वारा एक प्रयोगः पदेन'ती। साधुः ! entir-ए' मार । मा....अपमः प्रपमतमा। 6म. म. ग. ये.१८ चतुर्पः अनुपाया। 3 मा.प्र.प.मी.पर्द: पाया। 7 मा. म. म. ओ.३९ पद: पाया। मा. ग... १७ पशुता। 8 मा. ग... ४. पाद: पनुसया। 5 मा....पतुः पाता । मा 'एट. मा....४१र्षः मनुस्। .

·७४ 3 5 देवानन्दमहाकाव्यम् । [ सप्तमः सर्गः] विषयरसमपास्य सम्भृतोऽसावधरममुं मधुपस्तवाजिहीते ॥४४॥ रविरिव तदलङ्कुरुष्व सिंहासनमुदयाद्रिमुदीतपुण्यभासा। तिमिरमपनय प्रमादजन्यं भवति हि विक्लवता गुणोऽङ्ग नाना' ॥ ४५ ॥ ध्वनति नृपतितूर्यधीरघोषे नटति नटे गुरुपद्दमाश्रयत् सः। परमगुरुरतोऽतिमुज्जनाल्याऽऽग्रहपरया विविदे विदग्धसंख्या ॥ ४६॥ स्थितवति गुरुपट्टकेऽत्र भद्दारकतरणी यदभूत् प्रमोदरूपम् । हृदि हरिणदृशां तदा प्रनृत्यत्-करवलयस्खनितेन तद् विवत्रे ॥४७॥ . करसरसिजवासमासदत् श्रीः परमगुरोः श्रुतदेवताऽऽश्रय, गाम् । जगति सुभगताऽस्य सर्वतोऽङ्गमकलितचापलदोषमालिलिङ्ग ॥ ४८ ॥ गुरुमतिधृतिकीर्तिभाग्यतेजः-प्रसरमवेक्ष्य मृगीदृशां मुदासीत् । हृदि वहिरपि सोन्नतेऽमिताऽऽसामुरसि रसादवतस्तरे स्तनाभ्याम् ॥४९॥ चतुर इह पुरे व्यतीत्य मासान् विमलगिरि सह सङ्घमाप सूरिः। जनततिरसृजत् स्रजोऽर्चनार्थ न्यपतदथोचतरुच्चिचीषयाऽन्या' ॥५०॥ प्रभुरपि समहोत्सवं ननाम प्रथमजिनं च तमार्चयत् स सङ्कः। शिरसि जिनमिहार्चयायि ! कश्चित् खयमिति मुग्धवधूमुदास दोाम् ॥ ५१ ॥ युवतिकुलमलं जगाविहानु सघुसृणचन्दनपूजं जिनस्य । नटनपटुबटुं स्म चाहरन्ती त्वरयति रन्तुमहो जनं मनो भूः ॥५२॥ कतिपयदिवसान्तरे गुरूणां प्रतिवलने पथि भूमिकाऽपि लघ्वी । अनुपदमशनाय सङ्घमुच्चैरभवदमुश्चति वल्लभेऽतिगुवी ॥ ५३ ॥ जलधरसमयेऽन्तरे पयोधेः सुविभवमन्दिरवन्दिरे स्थितेऽस्मिन् । 10 15 20 १ 'अपास्य' त्यक्ता अमुम्-अधरं हीनं विपयरसम् । ..'२ 'संमृतः- सावधानः । ३ 'हि' हि निश्चितम् विक्लवता अगुणः दोषः। 'अङ्ग संवोधने 'नाना' अनेकप्रकारः । ४ 'अतिमुत्' पदृस्थाने आग्रहकारिण्या जनश्रेण्या अतिमुत् हर्षः। ५ 'विविदे' लब्धः “विद लामे" धातुः । ६ 'विदग्ध-' विदग्धानां चतुराणां सखीव सखी तया। ७ "भट्टारक- भगेन ज्ञानादिना तारके पृषोदरादित्वात् साधुः । ८ 'गाम्' वाणीम् । ९ 'मुद् आसीत्' मुद् हर्षः । सा मुत् हृदि अमिता मानम् अप्राप्ता वहिरपि आसां स्त्रीणाम् उरति स्तनाभ्यामुन्नते अवत- स्तार-विस्तारमाप । १० 'अन्या' काचित् जनततिः । ११ 'उदास' अयि इति आमन्त्रणे इह शिरति जिनम् अर्चय इति हेतोर्मुग्धवधू दोाम् उदास उच्चैश्चकार । १२ 'भूः' मनोरूपा भूः वटुं रन्तुं रमयितुं जनं लोकं खरंयति स्म । मनश्चिंत्तम् आहरन्ती मोहयन्ती । १३ 'भूमिका-'भूमिका प्रयाणभूः । aaa... 6 मा० स० स० श्लो० ४७ चतुर्थः चतुर्थतया । 7 मा० स० स० श्लो० ४८ चतुर्थः चतुर्थतया । माघे -चत- रोच्चिची-' इति । 8 मा० स० स० श्लो० ४९ चतुर्थः चतुर्थतया । 9 मा० स० स० श्लो० ५० चतुर्थः चतुर्थतया।माघे 'मनोभूः'। 10 मा० स० स० श्लो० ५१ चतुर्थः चतुर्थतया । 1 मा० स० स० श्लो० ४२ चतुर्थः चतुर्थतया । 2 मा० स० स० श्लो. ४३ चतुर्थः चतुर्थतया । माघे '-ङ्गनानाम्' इति । 3 मा० स० स० श्लो० ४४ चतुर्थः चतुर्थतया। 4 मा० स० स० श्लो० ४५ चतुर्थः चतुर्थतया । 5 मा० स० स० श्लो० ४६ चतुर्थः चतुर्थतया ।

·15 [सप्तमः सर्गः] महोपाध्यायश्रीमेघविजयविरचितं सुकृतमिह जनश्चकार तत् किं किमिव न शक्तिहरं स साध्वसानाम् ॥१४॥ नगरमिदमतीव धर्मयोग्यं धननिचितं कनकं त्वमत्र हीरः। इति कुरु गुरुराज ! वार्पिके द्वे भवतु यतः सदृशोश्चिराय योगः ॥५५॥ इति गृहिवचसा द्वितीयवा अपि स निनाय गुरुस्तथैव तंत्र । मृदुवचनसुधारसैर्जनानां चिरपरिपूरितमेव कर्णयुग्मम् ॥५६॥ 5 अथ गुरुचलने फ्रमात् पुरोऽस्याः सकलजनेऽनुगते प्रउ सुतोऽवक । कृतयुगमगमत् यतोपतापी शठकलिरेव महांस्त्वयाद् यदत्त ! ॥१७॥ अथ गुरुरगमत् क्रमान्नगर्याः सकलजनानुगतौ पति प्रियोचे । यदि चलयसि मामा न तन्मे शठ ! कलिरेव महांस्त्वयाऽद्य दत्तः ॥५८॥ [पाठान्तरम् ] 10 वदति जयपदानि भलोके मणदति वाद्यगणे प्रभासमायात् । गुरुरभिघृततोरणं वधूनां सम॑मसिताम्बुरुहेण चक्षुपा च ॥ ५९॥ कृतसुरपुर-जीर्णदुर्गवर्पः स गुरुरगात् पुरवन्दिरेऽस्य लक्ष्म्या। सुजनपरहशोः क्रमात् सुधाभिर्द्वयमपि रोपरजोभिरापुपूरे ॥६॥ सुकृतभरवहैर्महैः स तत्र शरदमतीत्य ययावुपाब्धिकूलम् । तदधिगममुदा पुरे रसाली मृदुकुसुमे यदाऽहताऽप्यमूर्च्छत् ॥ ६१॥ अवसरमिममाप्य शुद्धबुद्धिर्वितरणभोजनपौपधांश्च कुर्वन् । इह तपसि पुरो गुरोर्निदः सपदि हिरण्मयमण्डनं स पत्न्या ॥ १२ ॥ १ 'साप्पसानाम्' भयानां शकिहरं सुकृतं किं किं न चकार ७ 'वधूनाम्' वधूनां चक्षुषा 'च' इवार्थे असिताम्मुरुहेण सम कृततोरणं प्रभासनगरम् । 'चक्षुपा' इति जातो एकवचनम् । २ 'हीर' नगर कनकम् वं हि-निधितम् ईरकः-धर्मस्य ८ यद्वा ममो ममलम् तेन सह यत् सिताम्युजं तेन । ममम. प्रेरफः पक्षे सं हीरगुरुः। [हि ईरहीरः] निर्मम-इत्यादिवत् प्रयोगः । ३ 'वार्षिके द्वे पर्युषणे पर्वणी। ९'-सुरपुर-' सुरपुरं देवकपत्तनम्, जीर्णदुर्गम् तत्र ४ 'तत्र' द्वीपबन्दिरे। च कृतचतुर्मासः। ५ 'यदत्त' [यद्+अत्त ! ] हे भत्त। हे मातः! अत्ता मातृ १० 'लक्ष्म्या' शोभया । याची तत्संबोधनम् । मातरं पुत्रोऽवक्-हे मातः। यद् यस्मात् ११'-कूलम्' कूलं वेलाकूलम् "सत्यभामा भामा" इति हेतोः कृतयुगम् अयात्-गतम् , महान् वृद्धः शठकलिः प्राप्तः न्यायात् पदेकदेशे पदग्रहः । "शठो मध्यस्थपुरुपे धूर्ते धत्तूरकेऽपि च" इति भनेकार्थः [ है. १२ -सुमे नय-' यद्वा नयदेः न्यायकारकैः महता भवारिता अने० सं० को०२टो. १०७] धावन-वल्गन-नर्तनादिभिः इति शेषः । ६'-अमा' सह । यदि भाम् अमा सहन चलयसि तहिं १३ 'निदधे इह नगरे पश्या करणभूतया तपसि स कविद् मे मह्यम् हे शठ लया भय कलिरेव दत्तः कलहः क्लेशो वा । शुद्धबुद्धिः गुरोः पुरो हिरण्मयमण्डनं गूंहलीति प्रसिद्धं दधी। 1 मा० स० स० टो• ५२ चतुर्षः चतुर्थतया । माघे 'ससा. 5 मा० स० स० ०५५ चतुर्पः चतुर्थतया । ध्यसानाम्। 6 मा० स० स० श्लो० ५६ चतुर्थः चनुर्यतया। 2 मा. रा. स. सो. ५३ चतुर्थः चतुर्थतया । 7 मा० स० स० श्लो. ५७ चतुर्थः चतुर्पतया । 3 मा. स. स. भो० ५४ चतुर्थः चतुषतया । 8 मा. स. स. श्ये०५८ चतुर्थः चतुर्वतया । मा० स. स.सी. ५५ चतुर्थः चतुर्वतया । मापे 'शठ! 9 मा० सु. स. थे. ५९ चतुर्थः चतुर्पतया । माघे कतिरेष महांस्तयाय दत्तः' इति । 'सपश्याः' इति । सजनः ।

·5 10 देवानन्दमहाकाव्यम् । [ सप्तमः सर्गः] तदनुजलधिमध्यवन्दिरेऽस्य पुनरपि पर्युषणाद्वयस्य कर्तुः । समयमिव विहर्तुमन्यदैष्यो(2) भ्रमररुतैरुपकर्णमाचचक्षे ॥ १३ ॥ सुकृतिकृतघनाग्रहं विहाय द्रुतमपि वन्दिरमीशिता मरुदत् । विमलगिरिमयाद् जिनाद्यनत्यै न परिचयोऽमलिनात्मनां प्रधानम् ॥ ६४ ॥ हढपरिचितवन्दिरस्थसतोऽप्यवलत गच्छपति प्रणम्य तस्मात् । मुकुलितनयनः सवाष्पवृन्दैर्धनमहतामिव पक्ष्मणां भरेण ॥ ६५ ॥ बहुधनसुहशां गवा धनौघेऽकृत वरपर्युषणां स सूरिरत्र । सुरयुतिभिरभ्यनामि खेदादपगतकुङ्कुर्मरेणुभिः कपोलैः ॥६६॥ सुकृतरतिजसूस्त्रिया जिनॉर्चा गुरुरयमानयति स्म सत्प्रतिष्टाम् । अमहयदवला च ताः पयोजैः करकमलैः पुनरुक्तरक्तभाभिः ॥ १७ ॥ अथ जिगमिपुरेष गूर्जरत्रां प्रथमजिनं प्रणिपत्य सिद्धशैले। पथि हरिणदृशामवन्दि वृन्दैः स्तनँयुगलैरितरेतरं निषण्णैः ॥ ६८॥ द्रुततरगमनैर्विधाय यात्रां धनजनसङ्गतसूरिसार्थमाप्य । कलमनुचलनेष्वगायि वेगं करिकलभोरुभिरुभिर्दधानः ॥ १९ ॥ अभिगतघननागरीघसकरथगजवाजिपदातिसान्द्रमार्गम् । वनमपि नगरायितं जनानां भृशविनिवेशवशात् परस्परस्य ॥७॥ अथ नगरमहम्मदादिवादं समुपगते मुनिपेऽद्भुते तरुण्यः। स्थिरतरनयनैः शचीत्वमापुश्चिरमपि ताः किमुत प्रयासभाजः ॥७१ ॥ अभिनयकरणैर्जनाकुलान्तर्गमनवशाच गुरोर्नतेस्निसायम् । स्रगपि मृगदृशां मणेरधस्तादथ शतशर्करतां जगाम तासाम् ॥ ७२ ॥ परमगुरुगिरा रतेर्निवृत्तेनववयसि ग्रहणे तदा विरेजे। १-इष्यो-' वसन्तः। ७ 'जिनार्चा' जसूनामश्राविकया कारितप्रतिमाः प्रतिष्ठा २ 'मरुद्धत्' वायुवत् । ३ '-अमलिना-' उज्ज्वलमनसाम् । बहुशः कृतयात्रत्रात् ८ 'स्तन-' स्तनयुगलैः कृत्वा अन्योऽन्यं मिलितैः । स्त्रीणामति. परिचिते अनादरः इति न ज्ञेयम् "नवं नवं प्रीतिकरम्" इति वाहुल्यव्याकमेतत् । ९ 'ऊरुभिः' वेगं दधानः अनुचलनेपु कलम् अगायि । ४ 'घनौघे-' घनौघनामनगरे । 'गवा' वाचा । १० 'परस्पर-' अन्योन्यगाढावस्थानात् । ५ 'सुर-' तत्र देवीभिः प्रणतः । ११ 'शचीख-' अद्भुते चित्रे स्थिरग्भिः तरुण्यः शचीलम- ६ 'रेणुभिः' दूराद् आगमः खेदेन ज्ञाप्यते तेन कश्मीरजलेपैः इन्द्राणीभावमापुः । 'किमुत' इति वितर्के । 'प्रयासभाजः' संकुल- कपोलै: उपलक्षिताभिः । 15 20 गुरुरानयत् । न्यायात् । । लात् श्रमप्राप्ता इव । 1 मा० स० स० श्लो० ६० चतुर्थः चतुर्थतया । लिखितादर्शे 'अन्यदेष्यो-इत्यस्ति परं अन्यदा+इष्यो' इत्यनयोः 'अन्यदेष्यो'- इति कथं स्यात् ? 2 मा० स० स० श्लो० ६१ चतुर्थः चतुर्थतया। माघे 'परि- चयो मलिना-1 3 मा०स० स० ग्लो० ०६२ चतुर्थः चतुर्थतया । 4 मा० स० स० श्लो० ६३ चतुर्थः चतुर्थतया । 5 मा० स० स० श्लो० ६४ चतुर्थः चतुर्थतया। 6 मा० स० स० श्लो० ६५ चतुर्थः चतुर्थतया । 7 मा० स० स० श्लो० ६६ चतुर्थः चतुर्थतया । माघे 'कल- भकरोरुभि-' इति । 8 मा० स० स० श्लो० ६७ चतुर्थः चतुर्थतया । 9 मा० स० स० श्लो० ६८ चतुर्थः चतुर्थतया । 10 मा० स० स० श्लो० ६९ चतुर्थः चतुर्थतया । + - ·७७ 5 10 [ सप्तमः सर्गः] महोपाध्यायधीमेघविजयविरचितं प्रियपितृकुलचैत्यकुम्भरूपं कुचयुगमुज्वलमेव कामिनीनाम् ॥७३॥ ददति वितरणं यथेष्टमिभ्ये युवतितपोमहमाप्य वायघोपैः। तदनुमतिकृतेऽन्ययेशवस्त्रं स्तनपिहितप्रियवक्षसा ललम्बें ॥७४ ॥ व्रतमधित जिनार्चनानि तेनेऽभिनवमहैश्च दिदेश दानमिष्टम् । उपगुरु जनता न किं सुकृत्यं व्यवृणुत वेल्लितवाहुवल्लरीका ॥ ७ ॥ नगरमिव महोदयः स वीवीपुरमपि पर्युपणां पुपाव कुर्वन् । स्तुतिमणिविततो सता ततस्ते तरलतया तरुणेन पस्पृशाते ॥७६ ।। इत्थं जैनप्रवचनमिहोद्भाव्य शङ्केश्वरस्थं पाव नन्तुं तपगणगुरुजग्मिवान् सङ्घयुक्तः। अध्वक्लान्तेर्नवरसयुजां स्मेरपद्माननानां खेदापूरो युवतिसरितां व्याप गण्डस्थलानि ॥ ७ ॥ अनमदभिनन्द्रं पार्श्वविश्वाधिनाथम् स गुरुररुणतेजा मेघलक्ष्मी प्रभाव्य । मेहयितुमिममिभ्याः खं शुचीचक्रुरद्भि- वनविहरणखेदम्लानमम्लानशोभाः ॥ ७८ ॥ ॥ इति समस्या संपूर्णा जातः(ता) ॥ इति श्रीमद्देवानन्दे महाकाव्ये दिव्यप्रभापरनाम्नि ऐकाराङ्के माघसमस्याथै श्रीतपागच्छे महोपाध्यायश्रीमेघविजयगणिविरचिते श्रीविजयदेवसूरीश्वरनिर्वाणगमन-तत्पट्टप्रभा- करश्रीविजयप्रभसूरीश्वराभ्युदयवर्णननामा सप्तमः सर्गः सम्पूर्णः ।। [इति श्रेयः ॥ पूर्ण(ण) च तस्मिन् प्रन्योऽपि सिद्धिमध्यास्त ॥ श्रीरस्तु । ॥ कल्याणमस्तु ॥ लेखकपाठकयोः ॥ श्रीः ॥ छ । 15 20 का० सं० कां. ३ श्लो. १९५] "तरलो भाखरे चले हारम- ध्यमणो मि" इत्यपि [है. अने० का० सं० कां०३ श्लो०६४६] तर सता पण्डितेन । १'अन्यया अन्यया कयाचित् कान्तया तत् तपसः भाज्ञाय पतिवनं गृहीतम् । किंभूतया ? सनाभ्यां पिहितं प्रियवक्षो यया आलिनकारिकया तपसः आहां मह्यं कर्नु देहि तो विना गन्तुं न युफमिति आशयेन। २ पलित- जनता भूिना! वैद्धिता प्रमारिता पाहुरूपा यारी लता यया सा-धर्मव्यये मुस्कलितहस्सा। ३ 'वे-' ते द्वे नगरम् वीवीपुरं च सपनरममालायो तरल. सदा मनिमारनया संदर्भिवे प्रयिते तरगेन नवेन । "तनः फुपये स्वादेरण्ड यूनि नूनने" इति अनेकार्थः [६० भने. ४ मेघलक्ष्मीम्' पक्षे मेघस्य मम लक्ष्मी फुन्ना याचस्पद. दानाम् । अन्योऽपि अरुणवेजाः एर्यः मेपलक्ष्मी प्रमापयति वर्षयति "पादियामायते रिः" इति श्रुतेः । ५'महयितुम्' इथं श्रीभगवन्तं महमि पूजयितुम् “मह धानुपुरादिः"। 1 मा. रा.... चनुः चतुर्पतमा । 2 मा. ग. रा.ओ.७१ चतुर्थः चतुर्पतया। 3 मा. ग... ७२ चतुर्पः चतुर्पतमा । 4 मा. सु. १०० ७३ चतुर्पः चतुर्थतया । 5 मा. सु. सु. थे. ४ चतुर्षः यनुपदया। 6 मा. ग. स. श्ये. ७५ चनुः धनुर्धतया ।

·6 देवानन्दमहाकाव्यम् । [ सप्तमः सर्गः] अथ प्रशस्तिः जयतु विजयलक्ष्म्या पार्श्वविश्वकभाखान् अभिमतसुरशाखी सैष शङ्केश्वराय॑ः। जयतु विजयदेवश्रीगुरोः पहलक्ष्मीप्रभुरिह विजयादिः श्रीप्रभः सूरिशक्रः॥७९॥ तत्सेवासक्तचेता अनवरततया प्राप्तलक्ष्मीविशिष्य, शिष्यः श्रीमत्कृपादेर्विजयपदभृतः सत्कवाचकश्रीः। मेघः पद्माप्रसादाद् विशदमतिजुषां श्राव्यकाव्यं चकार, देवानन्दं सदैन्द्रोज्वलविपुलधिया शोध्यतां शोध्यमत्र ॥ ८ ॥ माघः सान्निध्यकृद् भूयाद् मल्लिनाथैस्तथैक्ष्यताम् । हास्येन मम दास्येऽस्मिन् यथाशक्युपजीविते ।। ८१ ।। नोद्रेकः कवितामदस्य न पुन: स्पर्धा न साम्यस्पृहा, श्रीमन्माधकवेस्तथापि सुगुरोर्मे भक्तिरेव प्रिया । तस्यां नित्यरतेः सुतेव सुभगा जज्ञे समस्याऽद्भुता सेयं शारदचन्द्रिकेव कृतिनां कुर्याद् दृशामुत्सवम् ॥ ८२॥ अस्या न मधुरा वाचो नालङ्कारा रसावहाः। पूर्वसङ्गतिरेवास्तु सतां पाणिग्रहश्रिये ॥ ८३ ॥ कचिद् वक्रोक्तिसाचिव्यमप्यस्या.दोषकृन्न हि । सौभाग्यवशतो जहे यदर्थं कृतिनामपि ।। ८४ ॥ मुनि-नयना-श्वे-न्दु-मिते (१७२७) वर्षे हर्षेण सादडीनगरे ग्रन्थः पूर्णः समजनि विजयदशम्यामिति श्रेयः॥ ८५ ॥ 10 15 20 शरेन्द्रियाद्रीन्दुमितेऽत्र (१७६५) वर्षे व्यलीलिखत् काव्यमिदं मुशिष्यः। श्रीमेरुशब्दाद् विजयज्ञराजां श्रीसुन्दरादिर्विजयाऽभिधानः ॥१॥ युग्मं सम्यग्मङ्गलं सौरमस्मिन् माघेश्वर्णि ज्ञाननित्योदयाय । अस्याभ्यासाद् जाड्यनाशात् प्रभावः प्रौढिं धत्तां मेरुवत् श्रीश्च धीराः॥१॥ एकादशशतश्लोकः श्लोको लोके समेधताम् । वाचकेऽध्यापके चास्य देयान्नित्यं समेधताम् ॥२॥ 25 गोपालगिरिदुर्गेऽस्य लेखनं लेखनन्दनम् । वाचकैमेघविजयैः कृतं सुकृतहेतवे ॥३॥ ॥ इति ग्रन्थप्रशस्तिः ॥ सम्पूर्णा जातः(ता) ॥ ॥ इति श्रेयः॥ श्रीः ।। २ 'समेधताम्' सबुद्धिभावम् ।. १ 'इभ्याः' मेघलक्ष्मीम् अद्भिर्जलैः प्रभाव्य वर्षयित्वा स्वम् आत्मानं शुचीचक्रुः-पवित्रं विदधुः-आपाढीचकुरिति वा । मेघ- लक्ष्मीम्-प्रापि आपाढे वा मेघोदयम्-ज्ञाला श्रीजिनम् अनंसीत् । ३ 'लेख- लेखा देवाः।

·देवानन्दमहाकाव्यान्तर्गतानां विशेषनाम्नां संग्रहः । मकबर [नृपः] १५,१९ भखई-भू [ वर्धमान-नामा प्रेष्ठिसुतः] ६२ भज्झाहर [श्रीपार्श्वनाथतीर्थम्-'अजाहरा' इति नाम्ना प्रतीतम्] भजातशानवी [इन्द्रप्रस्थं नाम नगरम् ] भणहिल्लकपत्तन ['अणहिलपुर पाटण' नाना प्रतीतम् ] अमरेन्दुविवुध [अमरचन्द्रकविर्वाचकपदाङ्कितो जैनमुनिः ] ५३, -टि. ११ भवरंगपद ['औरंगाबाद' नाम्ना प्रसिद्ध नगरम् ] अवरंग-साहिवनय ["औरंगजेब' नाना ख्यातो नूपपुत्रः] ४५, -टि. ३ भहमदाबाद (अहमद,-अहिमद,-अहमदाबाद) ['अमदा- बाद' नाम्ना विश्रुतं नगरम् ] ६१,-टि० ६,६७,७१, ७६ अंतरिक्ष [श्रीपार्श्वनाथतीर्थम्-'अंतरीखजी' नाना ख्यातम् ] ५०,५५ इलादुर्ग (इलादिदुर्ग) ['ईडर' नाम्ना ख्यातं नगरम् ] ४,२२ -टि० २,२९ उदयसागर [ 'उदयसागर' नामकं सरोवरम् ] ३५ टि.८ उन्नतपुर [ सौराष्ट्रदेशान्तर्गतं 'ऊना' इति ख्यातं नगरम् ] ७२ कच्छ [ देशस्य नाम] कनकविजय (कनक) [ विजयदेवसूरिशिष्यः] २१,२९,३० करहेढ [ 'करेडा' इति प्रसिद्ध श्रीपार्श्वनाथतीर्थम् ] फलिकुंड [ तन्नाम्ना ख्यातं श्रीपार्श्वनाथतीर्थम् ] कल्याण [तनाम्ना नृपः] कुल्लपाकपुर [तेलंगदेशप्रसिद्ध श्रीआदिनाथतीर्थम् ] कृपाविजय (कृपा,-कृपादिविजय) [ग्रन्थकारस्य गुरुः] २,२ जगरिसह [तन्नामा राजा] ३५,३६ टि०१ जयमल्लराज [तन्नामा मन्त्री] ३२,३२ टि० ४,३३,३४ जसू [जसूनाम श्राविका] ७६,-टि०७ जहांगिरसाहि [तन्नामा मोगलवंशीयः क्षितिपतिः] २१ जारी [जारीमङ्गलगीतरम्यम् ] ४४ टि.५ जालंधर [तन्नामा राजा] जीर्णदुर्ग ['जूनागढ' इति नाना ख्यातं नगरम् ] ७५,-टि०९ जम्बू [जम्बूद्वीपः] २ तपागच्छ (तपगण)[जैनपरंपरायां प्रसिद्धस्य आम्नायस्य संज्ञा] १४,४०-टि.२ तिलिगभाग (त्रिलिङ्गाविषय,-तिलिङ्गदेश) ['तैलंग' देशस्य नाम] ५३,५३ टि०४ तेजःपाल [नामा मन्त्री] ३२ टि०३ दक्षिणा [ 'दक्षिण' देशनाम] ५०टि०११ देव [जामवंशीयो राजा] ४०,-टि. देव (देवर्पिराज,-देवगुरुराद,-देवसूरि) [विजयदेवसूरिः] ५२,५५,५६,५७,५७ टि. १० देवकपत्तन (सुरपुर) ['देवपाटण' इति प्रसिद्ध नगरम् ] ३६, ३७,७५,-टि०९ देवचन्द्र (सुरविधु,-देवचन्द्र वणिक्,-सुरेन्दु,सुरेन्दु वणिज) [तन्नामा वणिक् ] ४९,४९ टि. १-६-७-५५ देवानन्द [प्रस्तुतमहाकाव्यस्य नाम] द्वारिका (द्वारवती) [प्रसिद्धा नगरी] ३३,-टि. ४ द्वीप (द्वीप यन्दिर,-बन्दिर) ['दीव' नाम्ना प्रसिद्धं नगरम् ] ३६,७५ टि० ४,७६ धनजी (धन,-धन्य) [तन्नामा श्रेष्ठी] ६१,-टि० १४,६९,७० धनश्री [घनजी श्रेष्ठिनः पत्नी] नवीन नगर ['जामनगर' नाम्ना ख्यातं पुरम् ] नारायण [तनामा नृपः] पमा [देवीनाम] पुरबन्दिर [ 'पोरबन्दर' इति प्रसिद्ध नगरम् ] प्रभास (प्रभासनगरम्)['प्रभासपाटण' नाम्ना ख्यातं नगरम् ] ७५,-टि०७४ पीछोला [ मेदपाटदेशे तन्नामकं सरोवरम् ] ३५ टि.८ पुञ्ज [तन्नामा नृपः] बगलांणादेश ['बागलाण' इति ख्यातः प्रदेशः] ४५ टि. २ बन्दिर ['दीव बन्दर' इति ख्यातं नगरम् ] ७४,७६ वर्हानपूर (बहानपूर्वनगर) ['धुरानपुर' इति ख्यातं नगरम् ] ४८ ७८ ४८ टि. १०,७७ ४० ६ ७८ ७५ गिरिदुर्ग (गिरिनार,-गिरिनारायण नाम तीर्थम्) [ गिरनार' इति ख्यातं तीर्थम् ] ३८,३८ टि. १० गूर्जरत्रा [ 'गूजरात' देशः ]३,५७,७६,३६ टि० ३,५५ टि० ५ गोपाल गिरि ['ग्वालियर' नाम्ना ख्यातं नगरम् ] गंगा [प्रसिद्धा नदी] १९ गंधपुर ['गंधार' नाम्ना ख्यातं नगरम् ] गूंहली [ खस्तिकवत् विशिष्टः रचनाविशेषः] ७५टि. १३ धनौघ (नाम नगरे)[तनामकं नगरम् ] ७६,७६ टि० १४ चतुर [ तन्नामा श्रावक श्रेष्ठी] चातुरी (चतुरिका,-चतुरां) [श्रावकठिनः चतुरस्य पत्नी ] ४५,५३,५३ टि० १२ चूतपछवी [ आम्रपलबमाला माथुरदेशीयभाषया चूतपल्लवी ] ११ टि. १० चन्द्रशाखीय [ 'मुनिचन्द्र' 'सोमचन्द्र' इत्येवं चन्द्रान्तनाम धारिणः चन्द्रशाखीयोपाध्यायादेः शिष्याः] ३५ टि०१ ६ ७७,७७ टि.३ बीवीपुर [अमदावाद नगरस्य उपपुरम् ] भाग्यनगर [तनामकं नगरम् ] भानु [तन्नामा राजा] ५३,-टि० ५,५४ ·८० देवानन्दमहाकाव्य-विशेपनामसंग्रहः । २ ७० C ७५ टि. श्रेष्टी] २ ६ ६ भारत [भारतं क्षेत्रम्] मरदेश ['मारवाड' नाना प्रसिद्धो देशः] ३५ मल्लिकापूर (मलिकापुर) ['मलकापुर' नाना ख्यातं नगरम् ] ५२,-टि. १५ महमूंदिका [राजमुद्रायुक्तं नाणकम्-भापायां 'चलणी नाणुं' इति प्रसिद्धम् ] महातपा [तपस्विनः श्रीविजयदेवसूरेः राजप्रदत्तं विरुदम् ] २१ माघकवि [माघकाव्यादिप्रणेता प्रसिद्धः कविः] माधव [तन्नामा श्रीविजयदेवसूरेः पितामहः श्रेष्टी ] मारुदेव [ आदिनाथतीर्थंकरः] मेव [प्रस्तुतकाव्यकर्ता मेघविजयः] ७७,-टि० ४ मेदपाट ['मेवाड' इति ख्यातः प्रदेशः] ३५,-टि० ४ मेरुविजय [प्रस्तुतकाव्यलिपिकर्तुः श्रीमुन्दरविजयस्य गुरुः] ७८ याम ['जाम' इति प्रसिद्धो राजवंशः] ४०,-टि०३ रत [तन्नामा श्रेष्टी] ६१,-टि० १४ राजनगर ['अमदाबाद' नाना विश्रुतं नगरम् ] १५ रायचंग [तन्नामा श्रेष्टी] ७२,७३,-टि. ९ राष्ट्रकूट [‘राठोड' इति प्रसिद्धी राजवंशः] रुचिशाखीय ['विद्यारुचि' 'ज्ञानरुचि' इत्येवं रुच्यन्तनामधारिणो मुनयः] ३५ टि. २ रूपा [ श्रीविजयदेवसूरेातुर्नाम] रेवतक ['गिरनार' इति ख्यातः पर्वतः] लाजमर्यादा [तन्नामा वनस्पतिविशेषः समुद्रतीरे एव भवति] ३८ टि० ९ लावण्यविजय [तन्नामा मुनिः] २१ वरसादि ['वत्स' नामा देशः तदादि] ४०,-टि०६ वर्धमान [भगवान् महावीरः] ३० वर्धमान [श्रेष्ठि-अखईसुतः] वार्धिपक्ष ['ज्ञानसागर' इत्येवंविधसागरान्तनामधारिणां मुनीनां पक्षः] वासुदेव [श्रीविजयदेवसूरेर्वाल्यनाम ] ९,१३,१६,१८ विजयदेव (देव,-देवर्पिराज,-देवसूरि)[प्रस्तुतकाव्यनायकस्य श्रीविजयदेवसूरे म] १,२०,३८,५५,५६,७७ विजयप्रभ [यः पूर्व मुनिदशायां विवुधवीरविजयः स एव आचा- र्यपदं प्राप्य विजयप्रभसूरिः विजयदेवसूरेः पट्टधरः] ६३, ७०,७१,७३,७७ विजयसेन [श्रीहीरविजयसूरेः पयरः सूरिः काव्यनायकश्रीविज- यदेवसूरेः गुरुश्च] १५ विजयादिसिंह (सिंहसूरि) [यः पूर्व मुनिदशायां कनकविजयः स एव आचार्यपदं प्राप्य विजयसिंहसूरिः विजयदेवसूरेः पधरः] ३०,३४ विद्यापुर [ दक्षिणदेशे 'बीजापुर' नाना प्रसिद्धं गगरम्] ५४ टि० विद्याविजय (विद्यादिविजय)[आचार्यपदप्राप्तः प्राक् श्रीविज देवसूरे म] १८,१९, विमलगिरि (विमलाचल,-शत्रुजय,-सिद्धशल) [नोरा देशान्तर्गतं तन्नामकं तीर्थम् ] ३६,४१,७२, वीरविजयकवि (वीर) [तन्नामा जैनमुनिः] ३७,३८,४ ४२,५५,६०,६३,६४ ग्लो० । वेलाकूल (अधिकूल) [ सौराष्ट्रदेशान्तर्गतं 'वेरावल' ना प्रतीतं नगरम् ] शत्रुजय (विमल गिरि) [तन्नामकं तीर्थम् ] शाखापुर [उपपुरं संनिवेशः] श्रीमल [स्तम्भतीर्थवास्तव्यस्य श्रीसोमश्रष्टिनः अग्रजः तन्ना १९, शंखेश्वर [तनामकं श्रीपार्श्वनाथतीर्घम् ] सहजू [तन्नामा श्रेष्टी ईडरनगरवास्तव्यः] सादडी [मारवादप्रदेशे एतन्नामकं प्रतिद्वं नगरम् ] सावली [तन्नामा ग्रामः] साहिपुरोपवन ['साहिपुर' नामक ग्रामस्य उपवनम् ] साहिबदेतनय ['साहिवदे' नामकस्य कस्यचित् तनयः] सिद्धशैल (विमलगिरि) [तनामकं तीर्थम् ] सिद्धिविजय [ग्रन्थकर्तुः गुरोः श्रीकृपाविजयस्य गुरुः] २, टि. १ सीरोहिका (सीरोहीनगर) ['शीरोही' नामकं नगरम् ] सुरपुर (देवकपत्तन) ['देवपाटण' नाना प्रतिद्धं नगरम् ७५,-टि० सुरविधु (देवचन्द्र) [तनामा श्रेष्ठी] सुराष्ट्रा ['सोरठ' नाना प्रसिद्धः प्रदेशः] सूरतिवन्दिर (सूरति, स्फूर्तिवन्दिर) ['सुरत' नाना प्रतिर नगरम् ] सोम [ तन्नामा श्रेष्टी] सुन्दरविजय [अस्य काव्यस्य लिपिकारो जैनमुनिः] स्थिर [श्रीविजयदेवसूरेः पिता] ७,१२ स्तम्भतीर्थ (हरिवेश्म) ['खंभात' नाना प्रतिद्धं नगरम् ] १९ ३३ टि. स्फूर्तिवन्दिर (सूरति) स्वर्णगिरि [ तन्नामा पर्वतः] ३३,३४ हरिवेश्म [स्तम्भतीर्थस्य अपरं नाम] ३३,-टि० ७ हाजापाटक [अमदावादमध्ये 'हाजा पटेलनी पोल' इति नाना प्रसिद्धः पाटकः] हीरविजय (हीरगुरु,-हीर) [श्रीविजयदेवसूरेः प्रगुरुः प्रभावको जैनाचार्यः] १४,३६,७१,७५,-टि० २ ३ ६२ टि.८ ४४