·मुंबई इलाखा व मध्यप्रांत वन्हाड सरकारने शाळांत
लायव्रांकरितां मंजूर केले आहे
doo
सार्थश्रीयोगवासिष्ठसुभाषितानि
किंमत ८ आणे

·सार्थश्रीयोगकासिष्ठसुभाषितानि
COMPI
संपादक व भाषांतरकार
विष्णु विनायक परांजपे, पेण
CHECKEL 1973
Inimal
२८
प्रकाशक
केशव भिकाजी ढवळे, गिरगांव-मुंबई
आवृत्ति तिसरी
चैत्र शक १८५४
सन १९३२
किंमत ८ आणे

·raamwapMPunmunnamasanswew
मुद्रक-एस्. व्ही. परुळेकर, मुंबईवैभव प्रेस, सर्व्हट्स ऑफ इंडिया
सोसायटीज बिल्डिंग, गिरगांव-मुंबई
प्रकाशक-केशव भिकाजी ढवळे, ( रामचंद्र बिल्डिंग )
गिरगाव, मुंबई
सर्व हक प्रकाशकाचे स्वाधीन ।
NIRAMPurwwwTRATim

·प्रस्तावना श्रीयोगवासिष्ठ हा वेदान्ताचा प्रसिद्ध ग्रंथ आहे. वसिष्ठ महपानी रामाला केलेला उपदेश आद्य कवि वाल्मीकि यांनी आपल्या प्रासादिक वाणीने यामध्ये वर्णिला आहे. या ग्रंथाची मुख्य प्रकरणे ६ असून श्लोकसंख्या ३२ हजार आहे. यांतील निवडक ५०८ संस्कृत सुभाषितवचनें प्रस्तुत पुस्तकांत घेतली आहेत आणि वचनांच्याखाली मराठी भाषान्तर दिले आहे. वचनें वर्णक्रमाने दिली असून शेवटी मुख्य विषयांची सूची जोडिली आहे. वचनांच्या डावीकडे क्रमांक घातले आहेत आणि उजवीकडे स्थलनिर्देश केला आहे. स्थलनिर्देशांतील डावीकडून पहिला अंक प्रकरणाचा, दुसरा सर्गाचा व तिसरा श्लोकाचा समजावा. ६ व्या निर्वाण प्रकरणाच्या पूर्वार्धाबद्दल नुसता ६ हा अंक घातला आहे व उत्तरार्धावद्दल ६ उ. असा निर्देश केला आहे. मूचीमध्ये पर्याय शब्द व संबंध असलेले शब्द मुख्य शब्दाच्या पोटांत दिले असून विषयापुढील अंक हे वचनांचे क्रमांक आहेत. श्लोक व त्याचे भापान्तर एकाच पृष्ठांत पुरे होईल आणि ओळीच्या शेवटीं अपुरा शब्द येणार नाही अशी व्यवस्था छापतांना केली आहे. धार्मिक शिक्षण देण्याला हे सुभाषितांचं पुस्तक उपयोगी पडते, असा पुष्कळ पालकांचा व शिक्षकांचा अनुभव आहे. ही सुभाषिते सर्वांच्या वाचनात येवोत, अशी श्रीरामप्रभूची प्रार्थना करून प्रस्तावना संपवितां. ( विष्णु विनायक परांजपे राहणार पेण, जिल्हा कुलावा चैत्र शके १८५४

·श्रीयोगवासिष्ठांतील प्रकरणांची नांवें
१ वैराग्य
२ मुमुक्षुव्यवहार
३ उत्पत्ति
४ स्थिति
५ उपशम
६
निर्वाण पूर्वार्ध
निर्वाण उत्तरार्ध

·ॐ
सार्थश्रीयोगकासिष्ठसुभाषितानि
यतः सर्वाणि भूतानि प्रतिभान्ति स्थितानि च ।
यत्रैवोपशमं यान्ति तस्मै सत्यात्मने नमः ।।
१ अकृत्रिमं सुखं कीर्तिमायुश्चैवाभिवाञ्छता।प्र०स० श्लो०
सर्वाभिमतदानेन पूजनीया गुणान्विताः॥३॥७७।२६
स्वाभाविक सुख, कीर्ति आणि आयुष्य ह्यांची इच्छा
करणाऱ्या मनुष्याने सर्वांना मान्य अशा दानाच्या योगाने
गुणिजनांचा सत्कार करणे योग्य आहे.
२ अकृत्रिमफलं त्यक्त्वा यः कृत्रिमफलं व्रजेत् ।
त्यक्त्वा स मन्दारवनं कारखं याति काननम् ।।
६।२९।१२६
जो स्वाभाविक फळ सोडून कृत्रिम फटाच्या मागे
लागतो, तो स्वर्गातील मंदारवन सोडून कडू करंजाच्या
वनांत जातो असे समजावें.
३ अजितात्मा जनो मूढो रूढो भोगैककर्दमे ।
आपदां पात्रतामेति पयसामिव सागरः॥ ६उ.।३३।२२
ज्याप्रमाणे पाणी शेवटी समुद्राला जाऊन मिळते,
त्याप्रमाणे आत्मसंयमन न करणान्या व भोगरूपी चिखलांत
रुतून गेलेल्या मूढ मनुष्याला सर्व आपत्ति प्राप्त होतात.

·२
सार्थश्रीयोगवासिष्ठसुभाषितानि
४ अज्ञतातज्ज्ञते पूर्व वक्तुनिर्णीय कार्यतः ।
यः करोति नरः प्रश्नं प्रच्छकः स महामतिः।।२।१।४७
व्यवहारावरून वक्ता तज्ज्ञ आहे किंवा नाही, याचा प्रश्न
करण्यापूर्वी विचार करून नंतर जो मनुष्य प्रश्न करितो तो
मोठा बुद्धिमान होय.
५ अज्ञस्यार्धप्रबुद्धस्य सर्व ब्रह्मेति यो वदेत् ।
महानरकजालेषु स तेन विनियोजितः ॥ ४।३९।२४
अगदी अज्ञ असलेल्या व अर्धवट ज्ञान झालेल्या
शिष्याला 'हे सर्व ब्रह्म आहे ' असा बोध जो गुरु करितो तो
त्या शिष्याला महानरकांतच लोटतो.
६ अज्ञानमपि नास्त्येव प्रेक्षितं यन्न लभ्यते ।
विचारिणा दीपवता स्वरूपं तमसो यथा॥ ६उ.५७/५
ज्याप्रमाणे दिवा घेऊन अंधकाराचा शोध करणाऱ्याला
अंधकार कधीही दिसावयाचा नाही, त्याप्रमाणे विचारपूर्वक
पाहणारास अज्ञान देखील नाही, असे दिसून येईल.
७ अज्ञोऽपि तज्ज्ञतामेति
शनैः शैलोऽपि चूर्ण्यते
बाणोऽप्येति महालक्ष्यं
पश्याभ्यासविजृम्भितम् ॥ ६उ.।६७।२६
(विद्याधरी वसिष्ठांना म्हणते ) अभ्यासाचा म्हणजे पुनः
पुनः एखादी गोष्ट केल्याचा परिणाम पहा. या अभ्यासाने
अज्ञ देखील तज्ज्ञ होतो, हळूहळू पर्वताचेंही चूर्ण अभ्यासाने
होते, आणि अचेतन असलेला बाण देखील धनुर्धराच्या
अभ्यासामुळेच सूक्ष्म लक्ष्याचा वेध करू शकतो.

·सार्थश्रीयोगवासिष्ठसुभाषितानि
८ अत उक्तं मया राम यदि शुद्धे हि चेतसि ।
उपदेशः प्रसरति तैलबिन्दुरिवाम्भसि ॥ ६उ.।१६।४
(श्रीवसिष्ठ म्हणतात ) हे रामा, मी असे म्हटले आहे की,
पाण्यामध्ये पडलेला तेलाचा थेंब जसा सहज पसरतो, तसा
शुद्ध अन्तःकरणाच्या शिष्याला केलेला उपदेश तत्काळ
ठसतो.
९ अतज्ज्ञायैव विषया स्वदन्ते न तु तद्विदः ।
न हि पीतामृतायान्तः स्वदते कटु काञ्जिकम् ।।
६उ.४५/४०
तत्त्व न जाणणा-या पुरुषालाच विषय आवडतात,
तत्त्ववेत्याला कधीही आवडत नाहीत. कारण अमृत पिऊन
तृप्त झालेल्याला कडू कांजी पिण्याची इच्छाच होणार नाही.
१. अत्राहारार्थ कर्म कुर्यादनिन्धं
कुर्यादाहारं प्राणसंधारणार्थम् ।
प्राणाः संधार्यास्तत्त्वजिज्ञासनार्थ
तत्त्वं जिज्ञास्यं येन भूयो न दुःखम् ॥ ६ उ.।२१।१०
मुमुक्षु पुरुषाने या लोकी आहारासाठी निंद्य कर्म करूं नये
आहार प्राणधारण होण्यासाठी करावा. तत्त्वजिज्ञासेकरितांच
प्राणांचें धारण करावे व ज्याच्या ज्ञानाने पुनः दुःख उत्पन्न
होण्याचा प्रसंग येणार नाही, तेंच तत्त्व जाणण्याची
इच्छा करावी.

·सार्थश्रीयोगवासिष्ठसुभाषितानि
११ अथापदं प्राप्य सुसंपदं वा
महामतिः स्वप्रकृतं स्वभावम् ।
जहाति नो मन्दरवेल्लितोऽपि
शौक्लयं यथा क्षीरमयाम्बुराशिः ॥ ५।९३९८
ज्याप्रमाणे मंदरपर्वताच्या योगाने घुसळला जाणारा
क्षीरसागर आपला शुभ्रपणा सोडीत नाही, त्याप्रमाणे
महाबुद्धिमान् पुरुष आपत्काळी किंवा संपत्काळी आपला
मूळ स्वभाव सोडीत नाहीं.
१२ अदर्शितमुखा एव दुर्जना मर्मवेधिनः ॥३॥७०।३०
दुष्ट मनुष्ये नेहमी आपले तोंड लपवून दुस-याच्या मर्मावर
घाव घालीत असतात.
१३ अद्यैव कुरु यच्छ्रेयो वृद्धः सन्कि करिष्यसि ।
स्वगात्राण्यपि भाराय भवन्ति हि विपर्यये ॥
६उ.१६२।२०
आजच आपले कल्याण करून घे. तूं वृद्ध झाल्यावर काय
करूं शकणार? कारण वृद्धापकाळी आपली गात्रंच आपणांला
भारभूत होत असतात.
१४ अद्यैव न चिकित्सां यः करोति मरणापदः ।
संप्राप्तायां मृतौ मूढः करिष्यति किमातुरः॥
६उ.।१०३१३८
मरणरूपी आपत्तीची चिकित्सा जो मूट मनुष्य आजच्या
आज करीत नाही, तो, मरणकाळ प्राप्त झाला असतां, पीडित
झाल्यावर काय करू शकेल?

·सार्थश्रीयोगवासिष्ठसुभाषितानि
१५ अनन्तं समतानन्दं परमार्थ विदुर्बुधाः ।
स येभ्यःप्राप्यते नित्यं ते सेव्याः शास्त्रसाधवः २।६।३४
समत्वापासून होणान्या शाश्वत आनंदाला ज्ञाते लोक
परमार्थ म्हणतात. या परमार्थाची प्राप्ति शास्त्र व सत्पुरुष
यांच्या योगानं होते, म्हणून निरंतर त्यांची सेवा केली पाहिजे.
१६ अनन्तमपतृष्णस्य स्वयमेव प्रवर्तते
ध्यानं गलितपक्षस्य संस्थानमिव भूभृतः॥६उ.।४५।४४
पंख तुटून गेल्यामुळे पर्वत जसा एकाच जागी स्थिर
राहतो, तसें निरिच्छ पुरुषाचे (परमेश्वराचे ठिकाणी)
सहजच अखंड ध्यान लागतं.
१७ अनन्ताः पितरो यान्ति यान्त्यनन्ताश्च मातरः ।
इह संसारिणां पुंसां वनपादपपर्णवत् ॥ ५।२०।३३
ज्याप्रमाणे वनामध्ये वृक्षावर असंख्य पाने येतात आणि
गळून जातात, त्याप्रमाणे या लोकामध्ये संसारांतील
मनुष्यांना अनंत आईबाप प्राप्त होतात व ते निघून जातात.
१८ अनन्तानीह दुःखानि सुखं तृणलवोपमम् ।
नातः सुखेषु बनीयादृष्टिं दुःखानुबन्धिषु ।।२।१३।२३
या जगांत सुख पहावें तर अत्यंत अल्प आहे, व दुःख
पहावें तर अनंत आहे; यासाठी परिणामी दुःख देणान्या
विषयसुखाची आस्था बाळगू नये.
१९ अनहंवेदनं सिद्धिरहंवेदनमापदः ॥ ६।९९।१३
अहम् ' असें न जाणणे हीच सिद्धि व 'अहम् ' असें
जाणणे हाच (सर्व) आपत्ति.
,

·६
सार्थश्रीयोगवासिष्ठसुभाषितानि
२० अनागतानां भोगानामवाञ्छनमकृत्रिमम् ।
आगतानां च संभोग इति पण्डितलक्षणम् ॥४।४६।८
अप्राप्त विषयांची इच्छा स्वाभाविक नसणे आणि प्राप्त
विषयांचा उपभोग घेणे हे पंडिताचे लक्षण आहे.
२१ अनायासकदर्थिन्या गृहीते जरसा जने ।
पलाय्य गच्छति प्रज्ञा सपत्न्येवाहताङ्गना ॥१।२२।५
आयासावांचून दीन करून सोडणान्या म्हातारपणाचा
पगडा मनुष्यावर बसला म्हणजे त्याची बुद्धि सवतीमत्सराने
रागावलेल्या स्त्रीप्रमाणे त्याला सोडून निघून जाते.
२२ अनातेन हि संमानो बहुमानो न बुध्यते ।
पूर्णानां सरितां प्रावृट्पूरः स्वल्पो न राजते॥४।२३।५४
पाण्याने नेहमी भरलेल्या नद्यांना पावसाच्या लहान
लहान सरींनी येणान्या पुराचे महत्त्व नाही, त्याप्रमाणे
ज्याला दुःख कधी माहीत नाही, अशा मनुष्याचा सन्मान
केला तर त्याला त्याची फारशी किंमत वाटत नाही.
२३ अनित्यं यौवनं बाल्यं शरीरं द्रव्यसंचयाः ।
भावाद्भावान्तरं यान्ति तरङ्गवदनारतम् ॥ १।२८।१०
बाल्य, तारुण्य, शरीर, द्रव्यसंचय इत्यादि सर्व अनित्य
असून समुद्रावरील लाटांप्रमाणे त्यांची रूपें एकसारखी
पालटत असतात.
२४ अनुद्वेगः श्रियो मूलम् ।। ३।१११।२२
उद्विग्न न होणे हे संपत्तीचे मूळ होय.

·सार्थश्रीयोगवासिष्ठसुभाषितानि
२५ अनुरक्ताङ्गनालोललोचनालोकिताकृति ।
स्वस्थीकतु मनःशक्तो न विवेको महानपि ॥१।२६।३८
प्रेम करणा-या तरुण स्त्रीने चंचल नेत्रकटाक्ष फेकले
असतां मोठा विवेकी पुरुष असला तरी, तो आपले मन
आवरण्याला समथ होत नाही.
२६ अनेकजन्मनामन्ते विवेकी जायते पुमान् ॥६।१२६।४
अनेक जन्मांनंतर
पुरुष
विवेकी होतो.
२७ अन्तकः पर्यवस्थाता जीविते महतामपि ।
चलन्त्यायूंषि शाखाग्रलम्बाम्बूनीव देहिनाम् ॥
६उ.।९३३८५
मोठमोठ्यांच्याही जीविताला ग्रासण्यासाठी
त्यांच्याभोवती घिरट्या घालीत असतो. प्राण्यांचे आयुष्य
शाखायावर लोंबणान्या जलबिंदूप्रमाणे चंचल आहे.
२८ अन्तर्नैराश्यमादाय बहिराशोन्मुखेहितः ।
बहिस्तप्तोऽन्तरा शीतो लोके विहर राघव।।५।१८।२१
(श्रीवसिष्ठ म्हणतात ) हे राघवा, आंतून निराश राहा,
पण बाहेरून आशावादी असल्यासारखा उद्योग कर. तसेंच
(धनादिकांचा नाश झाला असतां ) आंतून शांत रहा, पण
बाह्यतः संतप्त असल्याप्रमाणे वर्तन ठेव.
२९ अन्तःशीतलता या स्यात्तदनन्ततपःफलम् ॥५।५६।९
अन्तःकरण शांत असणे, हे अनंत तपांचे फळ होय.

·सार्थश्रीयोगवासिष्ठसुभाषितानि
३० अन्तस्तृष्णोपतप्तानां दावदाहमयं जगत् ।
भवत्यखिलजन्तूनां यदन्तस्तदहिःस्थितम् ॥५।५६।३४
तृष्णेमुळे अन्तःकरण संतप्त झालेल्या लोकांना हे जग
वणवा लागल्यासारखे दिसते. कारण, जें मनुष्याच्या मनांत
असते, तेंच त्याच्या दृष्टीला बाह्य जगांत दिसते.
३१ अन्तःसंसक्तिरेवैकं कारणं बन्धमोक्षयोः ॥ ५।६७।३४
अन्तःकरणाची आसक्ति असणे व नसणे हेच (अनुक्रमें)
बंध आणि मोक्ष यांचे मुख्य कारण होय.
३२ अन्तःसंत्यक्तसर्वाशो वीतरागो विवासनः।
बहिःसर्वसमाचारो लोके विहर राघव ॥ ५।१८।१८
(श्रीवसिष्ठ म्हणतात) हे राघवा, अन्तःकरणांतील सर्व
आशा, विषयप्रेम व वासना यांना पार झुगारून दे, आणि
बाह्यतः सर्व लोकव्यवहार करीत जा.
३३ अन्तःसारतया कार्य लघवोऽप्यामुवन्ति हि ३।७२।१९
क्षुद्र मनुष्येदेखील आपले कार्य अन्तःकरणाच्या दृढ
निश्चयाच्या सामर्थ्यामुळे पार पाडतात.
३४ अन्नभूता हि महतां लघवो यत्नशालिनाम् ।
यथेष्टं विनियोज्यन्ते तेन कर्मसु लोष्टवत् ॥ २।६।१३
दैववादी दुबळे लोक उद्योगी बलिष्ठ लोकांच्या भक्ष्यस्थानी
पडतात. मातीच्या ढेकळांना तुडवून वाटेल तसा आकार
देतां येतो, त्याप्रमाणे प्रयत्न करणारे लोक आपल्या
कार्यामध्ये दुबळ्या आळशी लोकांचा वाटेल तसा उपयोग
करून घेतात.

·सार्थश्रीयोगवासिष्ठसुभाषितानि
३५ अपरीक्ष्य च यः शिष्यं प्रशास्त्यतिविमूढधीः ।
स एव नरकं याति यावदाभूतसंप्लवम् ॥ ४।३९।२६
शिष्याची परीक्षा न करतां जो अत्यंत मंदबुद्धि गुरु
त्याला ज्ञानोपदेश करितो, तो चिरकाल नरकवासाचे दुःख
भोगितो.
३६ अपश्यन्काष्ठरन्ध्रस्थवृषणाक्रमणं यथा ।
कीलोत्पाटी कपिर्दुःखमेतीदं हि तथा मनः॥३॥९९।४१
ज्याप्रमाणे लाकडाच्या फटीत वृषण सांपडेल याचा
विचार न करतां (लाकडांत ठोकलेली) पाचर उपटणाऱ्या
वानराला दुःख होते, त्याप्रमाणे ( अविचाराने वागणान्या)
या मनाला दुःख होतें.
३७ अपि कष्टतरां प्राप्तर्दशां विवशतां गतः।
मनागपि न संत्याज्या मानवैः साधुसंगतिः॥ २।१६।८
कसल्याही प्रकारची कष्टदशा प्राप्त होऊन मनुष्य विव्हल
झाला, तरी त्याने सत्संगाचा त्याग क्षणभरही करू नये.
३८ अपि जीवितदानेन गुणिनं परिपालयेत् ।
गुणवत्संगमौषध्या मृत्युरप्येति मित्रताम् ॥३।७७।२८
गुणिजनांच्या रक्षणासाठी प्रत्यक्ष जीवितावर पाणी
सोडण्याचा प्रसंग आला तरी, त्याला माघार घेतां कामा
नये, कारण गुणिजनांच्या समागमरूपी औषधीमुळे प्रत्यक्ष
मृत्युसुद्धा मित्र बनत असतो.

·१०
सार्थश्री योगवासिष्ठसुभाषितानि
३९ अपि पौरुषमादेयं शास्त्रं चेयुक्तिबोधकम् ।
अन्यत्वार्षमपि त्याज्यं भाव्यं न्याय्यैकसेविना ।।
२।१८।२
युक्तिबोध करणारे शास्त्र एखाद्या सामान्य पुरुषाने केलेले
असले तरी ते ग्राह्य आहे. परंतु एखाद्या प्राचीन ऋषीने
केलेलेही शास्त्र युक्तिशून्य असले, तर न्यायी मनुष्याने
त्याचा त्याग करणेच उचित आहे.
४० अपि मेरुसमं प्राज्ञमपि शूरमपि स्थिरम् ।
तृणीकरोति तृष्णैका निमेषेण नरोत्तमम् ॥१।१७।५०
एखादा मनुष्य मेरूप्रमाणे अढळ, विद्वान्, शूर आणि
स्थिर बुद्धीचा असला तरी त्याला, तृष्णा क्षणामध्ये
तृणाप्रमाणे तुच्छ करून सोडते.
४१ अपि शूरा अतिप्राज्ञास्ते न सन्ति जगत्त्रये ।
अविद्यया ये पुरुषा न नाम विवशीकृताः।।४।४११३७
अविद्यच्या तडाक्यांत सांपडला नाही असा शूर किंवा
महाबुद्धिमान पुरुष त्रिभुवनांतही विरळा.
४२ अपूर्वाह्लाददायिन्य उच्चैस्तरपदाश्रयाः ।
अतिमोहापहारिण्यः सूक्तयो हि महीयसाम् ॥ ५।४।५
थोर पुरुषांच्या सूक्ति अपूर्व आल्हाद देणान्या,
अत्युच्च पदाला पोचविणान्या आणि; अनथकारक मोह
घालविणाऱ्या असतात.

·सार्थश्रीयोगवासिष्ठसुभाषितानि
११
४३ अपेक्षैव घनो बन्ध उपेक्षव विमुक्तता ॥६उ.।२६।३६
(विषयांची) अपेक्षा हाच दृढबंध होय. आणि उपेक्षा.
हाच मोक्ष होय.
४४ अप्यब्धिपानान्महतः सुमेरून्मूलनादपि ।
अपि वह्नयशनात्साधो विषमश्चित्तनिग्रहः॥१।१६।२४
(राम विश्वामित्रांना म्हणतो) हे साधो, समुद्र पिऊन
टाकणे, मेरुपर्वत उपटून काढणे किंवा अग्नि भक्षण
करणे यांच्यापेक्षाही चित्ताचा निग्रह करणे हे जास्त
कठीण आहे.
४५ अप्यापदि दुरन्तायां नैव गन्तव्यमक्रमे ॥४।३२।३९
केवढेही अनिवार संकट कोसळले तरी सन्मार्ग सोडून.
जाऊ नये.
४६ अप्राप्तकारिणं भूपं रोधयन्ति च वै प्रजाः ॥६८४।२७
प्रजा प्राप्त झालेले कर्तव्य न करणान्या राजाचे निवारण
करितात.
४७ अबन्धुर्वन्धुतामेति नैकट्याभ्यासयोगतः ।
यात्यनभ्यासतो दूरात्स्नेहो बन्धुषु तानवम् ।।
६उ.६७।२९
(नेहमींच्या सहवासामुळे जो आप्त नसतो तोही आप्त
होतो, आणि प्रत्यक्ष बंधु असून तो निरंतर दूर राहिल्यास
स्नेहसंबंध कमी होऊन परक्याप्रमाणे भासतो.

·१२
सार्थश्रीयोगवासिष्ठसुभाषितानि
४८ अभ्यासमास्वति तपत्यवनौ वने च
वीरस्य सिध्यति न यन तदस्ति किंचित् ।
अभ्यासतो भुवि भयान्यभयीभवन्ति
सर्वासु पर्वतगुहास्वपि निर्जनासु ॥ ६उ.।६७।४५
( जितेंद्रिय ) वीर
पुरुषाचा अभ्यासरूपी सूर्य
प्रकाशमान होत असतांना भूमि, जल आणि (अंतरिक्ष )
यांतील कोणतीही वस्तू त्याला प्राप्त करून घेता येत नाहीं
अशी नाही. इतकेंच नव्हे, तर पृथ्वीवर कोणत्याही निर्जन
पर्वतगुहेतील ( व्याघ्रसादि ) भयंकर प्राणीही अभ्यासामुळे
त्याला भय उत्पन्न करूं शकत नाहीत.
४९ अभ्यासेन कटु द्रव्यं भवत्यभिमतं मुने ।
अन्यस्मै रोचते निम्बस्त्वन्यस्मै मधु रोचते॥
६उ.।६७१२८
(विद्याधरी श्रीवसिष्ठांना म्हणते) हे मुने, अभ्यासाने कडू
पदार्थही गोड वाढू लागतो. एखाद्याला मध आवडतो, तर
एखाद्याला अभ्यासामुळे कडू लिंबच आवडतो.
५० अम्लं मधुरसासिक्तं मधुरं मधुरञ्जितम् ।
बीजं प्रतिविषाकल्कसिक्तं च कटु जायते ॥४॥३५।२९
चिंचेच्या झाडाला मध, साखर इत्यादि पदार्थांचे खत
घातले तर त्या चिंचेच्या झाडावर येणाऱ्या चिंचा गोड
होतात परंतु चिंचेला धोतरा, करंज यांच्या रसांचें
खत घातल्यास त्याच चिंचा कडू निपजतात. ( असा
वनस्पतिशास्त्राचा नियम आहे.)

·सार्थश्रीयोगवासिष्ठसभाषितानि
५१ अयं बन्धुरयं नेति गणना लघुचेतसाम् ।
उदारचरितानां तु विगतावरणैव धीः ॥ ५।१८।६१
'हा माझा बंधु आहे ' आणि 'हा माझा बंधु नाही' ही
विचारसरणी क्षुद्र पुरुषांच्या ठिकाणी असते. परंतु श्रेष्ठ
आचरणाच्या महात्म्यांच्या बुद्धीवरील संकुचित भावनेचे
आवरण नाहीसं होऊन त्यांची बुद्धि सर्वत्र सम झालेली असते.
५२ अयोऽयसि च संतप्ते शुद्धे तप्तं तु लीयते ॥४।१७।२९.
( लोखंडाचे दोन तुकडे एकत्र ठेवल्याने एकमेकांत
मिसळत नाहीत, परंतु काही क्षार टाकून ) शुद्ध केलेले
आणि
तापवून मऊ झालेले तेच तुकडे एकमेकांत
पूर्णपणे मिसळतात.
५३ अर्थिनां यनिराशत्वं सत्तमेऽभिभवो हि सः॥११७१०
आपल्याकडे याचना करण्यासाठी आलेल्या मनुष्याची
निराशा होणे हे सत्पुरुष लांछन समजतात.
५४ अर्ध सज्जनसंपर्कादविद्याया विनश्यति ।
चतुर्भागस्तु शास्त्रार्थश्चतुर्भागं स्वयत्नतः॥६उ.।१२।३७
सज्जनांच्या सहवासाने अर्धी अविद्या नष्ट होते. चतुर्थाश
अविद्या शास्त्रविचाराने जाते. राहिलेला चवथा भाग आपल्या
प्रयत्नाने घालवितां येतो.
५५ अलब्धज्ञानदृष्टीनां क्रिया पुत्र परायणम् ।
यस्य नास्त्यम्बरं पढें कम्बलं किं त्यजत्यसौ॥६८७।१७
( ब्रह्मदेव कुंभाला म्हणतो) हे पुत्रा, ज्यांना ज्ञानदृष्टि
प्राप्त झाली नाही, त्यांना कर्म हेच मुख्य साधन आहे.
ज्याचेपाशी उंची वस्त्र नाही त्याने आपल्या जवटचा कांबळा
टाकून देणे योग्य होईल काय ?

·सार्थश्रीयोगवासिष्ठसुभाषितानि
५६ अवश्यभाव्यस्तमयो जातस्याहर्पतेरिव ॥ ४।४८।२७
सूर्याचा उदय झाला म्हणजे त्याचा अस्त व्हावयाचा हा
नियम जसा ठरलेला आहे, तसा जो प्राणी जन्मास आला
तो केव्हांतरी मरणारच.
५७ अविरुद्धैव सा युक्तिर्ययापदि हि जीव्यते ॥ ३॥६८।१२
आपत्तीमध्ये वाटेल ती युक्ति योजून जिवंत राहणे ही
गोष्ट शास्त्राला केव्हाही संमतच आहे.
५८ अशिष्यायाविरक्ताय यत्किचिदुपदिश्यते ।
तत्प्रयात्यपवित्रत्वं गोक्षीरं श्वदृताविव ॥ २।२।२१
जें ज्ञान वैराग्य नसलेल्या अयोग्य शिष्याला दिले जाते,
ते कुत्र्याच्या कातड्याच्या पात्रांत ठेविलेल्या गाईच्या
दुधाप्रमाणे अपवित्र होते.
५९ असतः शशशृङ्गादेः कारणं मार्गयन्ति ये ।
वन्ध्यापुत्रस्य पौत्रस्य स्कन्धमासादयन्ति ते ॥
६उ.।२२।९
सशाच्या शिंगासारख्या मुळीच नसलेल्या वस्तूंचे मूळ
जे शोधीत बसतात, ते वन्ध्येच्या मुलाच्या नातचाच्या
खांद्यावर बसतात असेच म्हटले पाहिजे !
६० असतामपि संरूढं सौहार्द न निवर्तते ॥ ३।८।४७
दुष्टांच्याही अंतःकरणांत एकदां प्रेम दृढ झाले, म्हणजे तें
नाहीसे होत नाहीं.

·सार्थश्रीयोगवासिष्ठसुभाषितानि
१५
,
६१ असत्यभूतं तोयान्तश्चन्द्रव्योमतलादिकम् ।
बाला एवाभिवाञ्छन्ति मनोमोहाय नोत्तमाः॥
४४५/४७
पाण्यामध्ये पडलेले चंद्राचे किंवा आकाशाचे असत्य
प्रतिबिंब धरण्याचा मोह अज्ञ मुलांना पडतो, परंतु ज्ञात्या
पुरुषाला असा मोह कधीही उत्पन्न होणार नाही.
६२ अस्माच्छास्त्रवरादोधा जायन्ते ये विचारितात् ।
लवणैर्व्यञ्जनानीव भान्ति शास्त्रान्तराणि तैः॥
६उ.१६३१५४
मिठाच्या योगाने चटणी, भाजी यांना जशी रुचि येते,
त्याप्रमाणे या मुख्य शास्त्राच्या (योगवासिष्ठाच्या) विचाराने
होणाऱ्या ज्ञानामुळे इतर शास्त्रे सहज समजतात.
६३ अहंकारघने शान्ते तृष्णा नवतडिल्लता।
शान्तदीपशिखावृत्त्या क्वापि यात्यतिसत्वरम् १।१५।१३
अहंकाररूपी मेघ एकदां नाहीसा झाला, म्हणजे तृष्णारूपी
वीज विझलेल्या दिव्याच्या ज्योतीप्रमाणे कोठे नाहीशी होते
तेंही समजत नाही.
६४ अहंकारानुसंधानवर्जनादेव राघव ।
पौरुषेण प्रयत्नाच तीर्यते भवसागरः ॥ ४॥३३॥७०
(श्रीवसिष्ठ म्हणतात) हे राघवा, मोठ्या प्रयत्नाने आणि
धैर्याने अहंकाराला हद्दपार कर, म्हणजे तूं भवसागर
तरून जाशील.

·१६
सार्थश्रीयोगवासिष्ठसुभाषितानि
६५ अहंकाराम्बुदे क्षीणे दृश्यते चिदिवाकरः ॥५।६४।४५
अहंकाररूपी मेघ दूर झाला म्हणजे चैतन्यरूपी सूर्याचे
दर्शन होते.
६६ अहमित्येव बन्धाय नाहमित्येव मुक्तये ॥६उ.।२५।२०
देहादिक 'मी आहे, असे मानणे हा बंध, व देहादिक
'मी नाही असे मानणे हाच मोक्ष.
६७ अहो नु चित्रा मायेयं तता विश्वविमोहिनी ।
असत्यैवापि सद्रूपा मरुभूमिपु वारिवत् ।।६।६३१७
खरोखर विश्वाला मोह पाडणारी ही विचित्र माया
पसरली आहे! ही असत्य आहे, तथापि निर्जल प्रदेशावर
भासणान्या मृगजलाप्रमाणे सत्यच आहे असे वाटते.
६८ अहो बत दुरुच्छेदाः प्राणिनां स्नेहवागुराः॥३।४३।४८
प्राण्यांना बद्ध करणारे स्नेहपाश तोडून टाकणे खरोखर
अतिशय कठीण आहे !
६९ अहो मोहस्य माहात्म्य
यदयं सर्वदुःखहा।
चिन्तामणिर्विचाराख्यो
हृत्स्थोऽपि त्यज्यते जनैः ॥ ६उ.।१।१२
केवढे हो हे मोहाचे माहात्म्य ! की लोक आपल्या हृदयांत
असलेल्या सर्व दुःखांचा नाश करणान्या विचार नांवाच्या
चिंतामणीला टाकून देतात.

·सार्थश्रीयोगवासिष्ठसुभाषितानि
१७
७० आज्ञाचरणमेवाहुर्मुख्यमाराधनं सताम् ॥ ६।२३।४
सज्जनांच्या आज्ञेप्रमाणे वर्तन ठेवणे हेच त्यांचे मुख्य
आराधन आहे.
७१ आत्मज्ञानं विदुर्ज्ञानं ज्ञानान्यन्यानि यानि तु ।
तानि ज्ञानावभासानि सारस्यानवबोधनात् ६उ.।२११७
आत्मज्ञान हेच खरे ज्ञान असून बाकीची ज्ञाने ही खरी
ज्ञाने नाहीत. कारण, त्यांच्या योगानें मुख्य तत्त्व कळत नाही.
७२ आत्मवत्सर्वभूतानि परद्रव्याणि लोष्टवत् ।
स्वभावादेव न भयाद्यः पश्यति स पश्यति ॥५।५६।४९
जो भयामुळे नव्हे तर स्वभावतःच सर्व भूतांना
आपल्याप्रमाणे मानतो आणि परद्रव्याला मातीच्या
ढेकळाप्रमाणे समजतो, तोच खरा तत्त्ववेत्ता होय.
७३ आत्मीयेष्वर्थजातेषु मिथ्यात्मसु सुतादिषु ।
बुद्धुदेष्विव तोयानां न स्नेहस्तत्त्वदर्शिनाम् ।।
६उ.१०२।१६
पाण्यावरील बुडबुड्यांप्रमाणे मिथ्या असलेल्या आपल्या
धनपुत्रादिकांचे ठिकाणी तत्त्ववेत्त्यांची आसक्ति नसते.
७४ आत्मैव ह्यात्मनो बन्धुरात्मैव रिपुरात्मनः ।।
६उ.१६२।१८
प्रत्येक मनुष्य आपणच आपला हितकर्ता होतो व
अहितकर्ताही होतो.
यो. मु.२

·सार्थश्रीयोगवासिष्ठसुभाषितानि
७५ आत्यन्तिकी विरसता यस्य दृश्येषु दृश्यते ।
स बुद्धो नाप्रबुद्धस्य दृश्यत्यागे हि शक्तता ।।
६उ.४५।३६
ज्याच्या ठिकाणी दृश्य वस्तूंविषयी पूर्णपणे वैराग्य असेल
तोच ज्ञानी, असे जाणावें. कारण अज्ञ पुरुषाला दृश्य
वस्तूंचा त्याग करण्याचे सामर्थ्य नसते.
७६ आदावन्ते च यन्नास्ति कीदृशी तस्य सत्यता ।
आदावन्ते च यन्नित्यं तत्सत्यं नाम नेतरत् ॥ ५।५।९
जें पूर्वकाली आणि उत्तरकाली नाही ते मधल्या काळांत
तरी सत्य कसे असणार ? जे सर्वदा (तिन्ही काटांत) असते,
तें वास्तविक सत्य होय, त्यावांचून दुसरें सत्य असणे
शक्य नाही.
७७ आदावेव हि नोत्पन्नं यत्तस्येहास्तिता कुतः ।
कुतो मरौ जलसरिद्वितीयेन्दौ कुतो ग्रहः ॥ ३७॥४२
जे आरंभी उत्पन्नच झालेले नाही त्याला अस्तित्व कोठून
असणार ? रखरखीत वाळवंटांत भासणारी नदी आणि
दृष्टिदोषामुळे आकाशांत भासणारा दुसरा चंद्र यांचे अस्तित्व
कसे बरें स्वीकारले जाईल?
७८ आदौ शमदमप्रायैर्गुणैः शिष्यं विशोधयेत् ।
पश्चात्सर्वमिदं ब्रह्म शुद्धस्त्वमिति बोधयेत् ।। ४।३९।२३
शिष्याची बुद्धि प्रथम शमदमादि गुणांनी चांगली शुद्ध
करावी, नंतर 'हे सर्व जग ब्रह्म आहे ' आणि 'तूंही शुद्ध
ब्रह्मच आहेस' असा उपदेश करावा.
.

·सार्थश्रीयोगवासिष्ठसुभाषितानि
१९
७९ आनन्दायैव भूताति यतन्ते यानि कानिचित् ।।
६।१०८/२०
कोणताही प्राणी सुखासाठीच यत्न करीत असतो.
८. आपतन्ति प्रतिपदं यथाकालं दहन्ति च ।
दुःखचिन्ता नरं मूढं तृणमग्निशिखा इव ॥ २।११।४०
अग्नीची ज्योत गवताला जाळून टाकते त्याप्रमाणे दुःख
आणि चिंता यांचे तडाखे मूढ मनुष्याला पावलोपावली
सहन करावे लागतात; व त्याच्या आंगाचा नेहमी
दाह करितात.
८१ आपदः क्षणमायान्ति क्षणमायान्ति संपदः।
क्षणं जन्म क्षणं मृत्युमुने किमिव न क्षणम्।।१।२८।३१
( राम विश्वामित्रांना म्हणतो) हे मुने, क्षणांत आपत्ति,
क्षणांत संपत्ति, क्षणांत जन्म, क्षणांत मृत्यु अशा त-हेने
जगांतील कोणती गोष्ट क्षणिक नाहीं बरें ?
८२ आपदो या दुरुत्तारा याश्च तुच्छाः कुयोनयः।
तास्ता मौख्यात्प्रसूयन्ते खदिरादिव कण्टकाः ॥
२।१३।१६
खैराच्या झाडापासून कांटे उत्पन्न होतात, त्याप्रमाणे सर्व
तन्हेच्या अधम योनि आणि दुस्तर आपत्ति मूर्खपणापासून
उत्पन्न होतात.
८३ आपातमात्ररम्येभ्यो भोगेभ्यः किमवाप्यते ।
सत्सङ्गचिन्तामणितः सर्वसारमवाप्यते ॥ ६॥२०॥३९
वरवर पाहिले असतां रम्य वाटणा-या भोगांपासून काय
मिळणार ? सत्संगरूप चिंतामणीपासून सर्वांमध्ये श्रेष्ठ असें
पद प्राप्त होते.

·२०
सार्थश्रीयोगवासिष्ठसुभाषितानि
८४ आयुः पल्लवकोणाग्रलम्बाम्बुकणभङ्गुरम् ।
उन्मत्तमिव संत्यज्य यात्यकाण्डे शरीरकम् ॥१।१४।१
झाडावरील पानाच्या टोकावर लोंबणान्या पाण्याच्या
थेंबाप्रमाणे आयुष्य क्षणभंगुर आहे. उन्मत्त मनुष्याप्रमाणे
जीवित शरीर सोडून भलत्याच वेळी निघून जाते.
८५ आयुषः क्षण एकोऽपि सर्वरत्नैर्न लभ्यते ।
नीयते तद्वृथा येन प्रमादः सुमहानहो॥६उ.।१७५।७८
आयुष्याचा एक क्षण सुद्धा रत्नांच्या राशी दिल्यानेही
मिळणार नाही, हे जर निश्चित आहे, तर आयुष्य व्यर्थ
घालविणे हा मोठा बेसावधपणा आहे !
८६ आयुषः खण्डखण्डाश्च निपतन्तः पुनः पुनः ।
न कश्चिद्वेत्ति कालेन क्षतानि दिवसान्यहो ।
६उ.९३३५१
काळ प्राण्यांच्या आयुष्याचे तुकडे तुकडे करून टाकीत
असतो. पण प्रत्येक दिवशी अशा प्रकारे क्षय पावणारे आयुष्य
संपत आहे हे कोणाच्या लक्षात येत नाही !
८७ आलस्यं यदि न भवेजगत्यनर्थः
को न स्याङ्धनको बहुश्रुतो वा ।
आलस्यादियमवनिः ससागरान्ता
संपूर्णा नरपशुभिश्च निर्धनैश्च ॥ २।५।३०
या जगामध्ये अनर्थकारक आळस नसता, तर प्रत्येक
मनुष्य संपत्तिमान् आणि विद्वान् झाला असता. परंतु
आळसामुळे ही समुद्रवलयांकित संपूर्ण पृथ्वी नरपशुंनी आणि
निर्धन लोकांनी भरून गेली आहे.

·/ सार्थश्रीयोगवासिष्ठसुभाषितानि
२१
८८ आशा हि लोहरज्जुभ्यो विषमा विपुला दृढा ।
कालेन क्षीयते लोहं तृष्णा तु परिवर्धते ॥ ६९११६
आशा ही लोखंडी साखळदंडाहून अतिशय कठीण व
मोठी मजबूत आहे. लोखंड काही काळाने झिजून जाते, परंतु
आशा मात्र उत्तरोत्तर वाढतच जाते.
८९ आस्थामात्रमनन्तानां दुःखानामाकरं विदुः ।
अनास्थामात्रमभितः सुखानामाकरं विदुः॥
४॥२७/२५
आसक्ति असणे ही केवळ अनंत दुःखांची खाण आहे.
आसक्ति नसणं ही स्थिति सर्व सुखांची खाण आहे.
९० इच्छोदयो यथा दुःखमिच्छाशान्तिर्यथा सुखम् ।
तथा न नरके नापि ब्रह्मलोकेऽनुभूयते ॥ ६उ.॥३६।२४
इच्छा उत्पन्न झाल्याने दुःख होते तसे दुःख नरकांतही
होत नाहीं; आणि इच्छा नाहीशी झाली असतां जें सुख
मिळते तसें श्रेष्ठ सुख ब्रह्मलोकामध्यही अनुभवाला
येत नाही.
९१ इच्छोपशमनं कर्तुं यदि कृत्स्नं न शक्यते ।
स्वल्पमप्यनुगन्तव्यं मार्गस्थो नावसीदति ।।
६उ.।३६।३०
सर्व इच्छा एकदम नाहींशा करणे अशक्य झाल्यास
क्रमाक्रमाने थोडथोड्या इच्छा सोडीत जाव्या. कारण,
सन्मार्गाने जाणारा पुरुष कधीही क्लेश भोगीत नाही.

·२२
सार्थश्रीयोगवासिष्ठसुभाषितानि
९२ इतो नाभिमताः सर्वे ज्ञस्य भोगाः स्वभावतः।
भवन्ति कोऽतितृप्तो हि दुरन्नं किल वाञ्छति ॥
६।५९/३०
ज्ञानी पुरुषाला स्वभावतःच कोणताही भोग स्वीकारणे
मान्य नसते. कारण जो मिष्टान्नाने अतिशय तृप्त झाला
तो कदन्नाची इच्छा कशी धरील ?
९३ इत्युक्तवत्यथ मुनौ दिवसो जगाम
सायंतनाय विधयेऽस्तमिनो जगाम ।
स्नातुं सभा कृतनमस्करणा जगाम
श्यामाक्षये रविकरेण सहाजगाम ॥ २।५।३२
( श्रीवाल्मीकि भरद्वाजाला म्हणाले ) वसिष्ठ मुनींनी
अशा त-हचे भाषण केल्यानंतर संध्याकाळ झाली व सूर्य
अस्तास गेला. तेव्हां सभेतील मुनि वसिष्ठमुनींना नमस्कार
करून सायंकाळची स्नानसंध्यादि विहित कर्मे करण्यासाठी
निघून गेले, आणि रात्र संपल्यानंतर (पुन्हां दुसऱ्या दिवशीं)
सूर्याच्या किरणांबरोबर वसिष्ठमुनींकडे आले.
९४ इंद्रियोत्तमरोगाणां भोगाशावर्जनाहते ।
नौषधानि न तीर्थानि न च मन्त्राश्च शान्तये ।।
६उ.६।४५
इंद्रियरूपी रोगांवर भोगांची आशा सोडणे यावांचून दुसरें
कोणतेही औषध नाही. तीर्थे, मंत्र इत्यादिकांच्या योगाने हा
रोग नाहीसा होत नाही.

·सार्थश्रीयोगवासिष्ठसुभाषितानि २३ A- ९५ इष्टवस्त्वर्थिनां तज्ज्ञसूपदिष्टेन कर्मणा । पौनःपुन्येन करणान्नेतरच्छरणं मुने ॥ ६उ.।६७।२३ (विद्याधरी श्रीवसिष्ठांना म्हणते ) हे मुने, ( लौकिक शिल्प अथवा वैदिक विद्या) ही इष्ट गोष्ट प्राप्त व्हावी अशी इच्छा करणान्या विद्यार्थ्यास त्या त्या विद्यांच्या गुरूंनी सांगितल्याप्रमाणे पुनः पुनः त्याचा अभ्यास करणे या वांचून दुसरें साधन नाही. ९६ इहैव नरकव्याधेश्चिकित्सां न करोति यः । गत्वा निरौषधं स्थानं सरुजः किं करिष्यति ॥ ६उ.।१०३५१ येथे असतांनाच पुढच्या नरकव्याधीची चिकित्सा केली पाहिजे. औषध मिळणार नाही अशा ठिकाणी गेल्यावर रोगग्रस्त मनुष्य काय करणार ? ९७ ईप्सितावेदनाख्यात्तु मनःप्रशमनादृते । गुरूपदेशशास्त्रार्थमन्त्राद्या युक्तयस्तृणम् ॥३।१११।१४ इष्टवस्तूविषयीं वैराग्य उत्पन्न होऊन मन शांत झाल्याशिवाय गुरूपदेश, शास्त्रार्थ, मंत्र इत्यादि युक्त्या व्यर्थ होत. ९८ ईश्वरप्रेरितो गच्छेत्स्वर्ग नरकमेव वा । स सदैव पराधीनः पशुरेव न संशयः ॥ २।६।२७ केवळ ईश्वराने प्रेरणा केल्यामुळे मनुष्य स्वर्गाला किंवा नरकाला जातो, असें ज्याला वाटते, असा मनुष्य नेहमी पराधीनच राहणार; व असला मनुष्य निःसंशय पशु होय.

·२४
सार्थश्रीयोगवासिष्ठमुभाषितानि
९९ ईश्वरो न महाबुद्धे दूरे न च सुदुर्लभः ।
महाबोधमयैकात्मा स्वात्मैव परमेश्वरः।।६उ.।४८।२२
(श्रीवसिष्ठ रामाला म्हणतात) हे महाबुद्धे, ईश्वर दूर नाही,
तो अतिशय दुर्लभही नाही. परमेश्वर ज्ञानस्वरूप, एकरूप
असून स्वतःचा आत्माच आहे.
१०० उत्कन्धरो विततनिर्मलचारुपक्षो
हंसोऽयमत्र नभसीति जनैः प्रतीतः।
गृह्णाति पल्वलजलाच्छफरी यदासो
ज्ञातस्तदा खलु वकोऽयमितीह लोकैः ।।
६उ.११८१५
आकाशांतून जात असतांना वर उंच केलेली मान व
पसरलेले शुभ्र सुंदर पंख यांवरून 'हा हंसच असावा,' असे
प्रथम लोकांना वाटले; परंतु पुढे जेव्हां डबक्यांतील
पाण्यांतून मासे गट्ट करीत आहे असे दृष्टीस पडले, तेव्हां
'हा बगळा आहे' अशी लोकांची खातरी झाली. (बाह्य
आकारावरून जरी एखाद्याची बरोबर ओळख न पटली, तरी
त्याचे आचरण पाहिल्यावर ती सहज पटते.)
१०१ उत्थितानुत्थितानेतानिन्द्रियाहीन्पुनःपुनः ।
हन्याद्विवेकदण्डेन वज्रेणेव हरिगिरीन् ।। ५।८।१७
इंद्र आपल्या वज्राने पर्वतांचे चूर्ण करून टाकितो,
त्याप्रमाणे इंद्रियरूपी सर्वांनी आपली डोकी वर केलेली
असोत किंवा नसोत, ती विवेकरूपी दंडाने पुन्हा पुन्हां
फोडून टाकावी.)
-

·सार्थश्रीयोगवासिष्ठसुमाषितानि
१०२ उत्सवादपि नीचानां कलहोऽपि सुखायते ॥३७०/७६
नीचवृत्तीच्या लोकांना आनंदोत्सवापेक्षाही कलहच
अधिक प्रिय असतो.
१०३ उदारगुणयुक्ता ये विहरन्तीह देहिनः ।
धरातलेन्दवः सङ्गादृशं शीतलयन्ति ते ॥३७७।३०
जे उदार व गुणवान् पुरुष या जगांत विहार करतात, ते
आपल्या सहवासाने सर्व लोकांना शीतलता आणि आल्हाद
देणारे पृथ्वीवरील दुसरे चंद्रच होत.
१०४ उपदेशक्रमो राम व्यवस्थामात्रपालनम् ।
ज्ञप्तेस्तु कारणं शुद्धा शिष्यप्रज्ञैव राघव ॥ ६।८३।१३
(श्रीवसिष्ठ म्हणतात ) हे राघवा, उपदेश करणे हे केवळ
शास्त्रीय व्यवस्थेचे परिपालन करणे आहे. पण ज्ञानाचे
कारण केवळ शिष्याची शुद्ध बुद्धिच आहे.
१०५ उभाभ्यामेव पक्षाभ्यां यथा खे पक्षिणां गतिः।
तथैव ज्ञानकर्मभ्यां जायते परमं पदम् ।। १।११७
पक्ष्यांना आकाशांत संचार करण्याला ज्याप्रमाणे दोन
पंखांची गरज असते, त्याप्रमाणे कर्म आणि ज्ञान या दोन
साधनांच्या योगाने मोक्षरूपी परमपदाची प्राप्ति होते.
१०६ उद्यन्ते वारणा यत्र तत्रोर्णायुषु का कथा॥६उ.६८।३७
हत्तीसारखे मोठे मोठे प्राणीही ज्या प्रवाहांतून वाहत
जातात, तेथें क्षुद्र मेंढ्यांची काय कथा !

·२६
सार्थश्रीयोगवासिष्ठसुभाषितानि
१०७ ऊर्ध्वबाहुविरौम्येष न च कश्चिच्छृणोति तत् ।
असंकल्पः परं श्रेयः स किमन्तन भाव्यते ॥६।१२६।९४
( श्रीवसिष्ठ म्हणतात ) मी हात वर करून मोठ्याने
ओरडत आहे पण माझ्या आकोशाकडे कोणी लक्ष देत नाही.
विषयसंकल्पाचा त्याग केल्याने मोक्षप्राप्ति होईल, ही गोष्ट
लोक अंतःकरणांत कां ठसवून घेत नाहीत ?
१०८ एतया तदलं मेऽस्तु तुच्छया पूर्वचिन्तया ।
पौरुषं याति साफल्यं वर्तमानचिकित्सया।।५।२५।१६
(बलि म्हणतो) गत गोष्टीबद्दल शोक करण्यांत काय
अर्थ आहे ? वर्तमानकाळी कोणती गोष्ट कर्तव्य आहे. याचा
विचार केल्याने पुरुषप्रयत्न सफळ होतो.
१०९ एतावति धरणितले
सुभगास्ते साधुचेतनाः पुरुषाः ।
पुरुषकलासु च गण्या
न जिता ये चेतसा स्वेन ॥ ४॥२३॥६०
या पृथ्वीवर तेच भाग्यवान्, साधु, खरे पुरुष, आणि
कलावान् होत की, ज्यांना त्यांच्या चित्ताने जिंकून
त्यांच्यावर आपला पगडा बसविला नाही.
११० एतावतैव देवेशः परमात्मावगम्यते ।
काष्ठलोष्टसमत्वेन देहो यदवलोक्यते ॥ ५।६४।४४
देह हा काष्ठ व ढेकूळ यांच्या सारखा जड आहे ही गोष्ट
मनांत निरंतर वागवीत जाणे हाच देवश्रेष्ठ परमात्म्याच्या
ज्ञानाचा उपाय आहे.

·सार्थश्रीयोगवासिष्ठसुभाषितानि
२७
१११ एतावदेव बोधस्य
बोधत्वं यद्वितृष्णता ।
पाण्डित्यं नाम तन्मौऱ्या
यत्र नास्ति वितृष्णता ॥६उ.।१९४।३४
हेच खरें ज्ञान की, ज्याच्या योगाने विषयलालसा
नाहीशी होईल. ज्याच्यायोगाने विषयतृष्णा नाहीशी होत
नाहीं असें पांडित्य म्हणजे केवळ मूर्खत्वच होय.
११२ कपर्दकार्धलाभेन कृपणो बहु मन्यते ॥ ३॥७०।७७
एखाद्या कृपणाच्या हाती एखादी फुटकी कवडी लागली,
तरी तेवढ्यामुळे त्याला एखादा मोठा निधि सांपडल्यासारखा
आनंद होतो (अशा रीतीने प्राण्यांच्या अहंकाराचा चमत्कार
खरोखर दुर्निवार आहे.)
११३ कवलयति नरकनिकरं
परिहरति मृणालिकां ध्वाङ्क्षः।
यदतोऽस्तु मा स्मयस्ते
स्वभ्यस्तं सर्वदा स्वदते ॥ ६उ.।११६।६४
(एकजण मित्राला म्हणतो) कावळा कमलतंतु सोडून
घाणेरडे पदार्थ खातो, यांत आश्चर्य नाहीं; कारण रोजच्या
सवयीने निंद्य पदार्थही स्वादिष्ट वाढू लागतात.
११४ कान्तावियोगजातेन हृदि दुःस्पर्शवह्निना ।
यौवने दह्यते जन्तुस्तरुर्दावाग्निना यथा ॥ १।२०।१७
तारुण्यांत स्त्रीचा वियोग झाला म्हणजे, स्पर्श करण्यास
कठीण अशा शोकरूपी अग्नीने मनुष्याचे अंतःकरण वणव्याने
जळणान्या वृक्षाप्रमाणे जळून जाते.

·२८
सार्थनीयोगवासिष्ठसुभाषितानि
११५ कामनाम्ना किरातेन विकीर्णा मुग्धचेतसाम् ।
नार्यो नरविहङ्गानामङ्गबन्धनवागुराः ॥ १।२१।१८
मोहित झाले आहे अंतःकरण ज्यांचे अशा पुरुषरूपी
पक्ष्यांना पकडण्यासाठी कामरूपी भिल्लाने तरुण स्त्रिया हे
एक अवयव बांधून टाकणारे जाळे पसरून ठेविले आहे.
११६ कारणेन विना कार्य न च नामोपपद्यते॥६उ.५७।१३
कारणावांचून कार्य संभवतच नाही.
११७ कार्यमण्वपि काले तु कृतमेत्युपकारताम् ।
महदप्युपकारोऽपि रिक्ततामेत्यकालतः ॥ १७॥२६
योग्यवेळी एखाद्याचे लहानसें काम केले तरी तो मनुष्य
आभारी होतो; परंतु वेळ निघून गेल्यावर कितीही मोठा
उपकार केला तरी
फुकट
जातो.
११८ कालः कवलनैकान्तमतिरत्ति गिरन्नपि ।
अनन्तैरपि लोकौघैर्नायं तृप्तो महाशनः ॥ १।२३।१०
काळ हा सर्वांना खाऊन टाकण्यांत अगदी दंग झालेला
आहे. तो एकाच वेळी अनेकांचा सहार करीत असतो. तो
इतका अधाशी आहे की, अगणित लोकांचा संहार करूनही
त्याची तृप्ति होत नाही. (तोंडात घास असतांना आणखी
खातच असतो.)
११९ कालविद्भिर्विनिर्णीतं पाण्डित्यं यस्य राघव ।
अनध्यापित एवासौ तज्ज्ञश्वेदेवमुत्तमम् ॥ २।८।१९
(श्रीवसिष्ठ म्हणतात ) हे राघवा, एखादा मनुष्य पंडित
होणार, असें ज्योतिष्याने भाकीत केलें, परंतु अध्ययन न
करतां असा मनुष्य विद्वान् होऊ शकेल, तर देव बलिष्ट
आहे असे म्हणता येईल.

·सार्थश्रीयोगवासिष्ठसुभाषितानि
२९
१२० कालविद्भिर्विनिर्णीता यस्यातिचिरजीविता ।
स चेज्जीवति संछिन्नशिरास्तदैवमुत्तमम् ॥ २८॥१८
एखादा मनुष्य पुष्कळ दिवस जगणार असें ज्योतिष्याने
सांगितले आणि अशा स्थितीत त्या मनुष्याचे डोके उडविले
असतांही तो जगला, तर मात्र देव समर्थ आहे, असे
म्हणता येईल.
१२१ कालः सर्वकषो ह्ययम् ॥ ६उ.१४०।५
काल हा सर्वांचाच नाश करणारा आहे.
१२२ किं दूरं व्यवसायिनाम् ॥ ३।२९।३८
उद्योग करणा-या लोकांना मिळविण्यास कठीण असें या
जगांत काय आहे?
१२३ कुटिला कोमलस्पर्शा विषवैषम्यशंसिनी ।
दशत्यपि मनाक्स्पृष्टा तृष्णा कृष्णेव भोगिनी ॥
१।१७।१७
विषयतृष्णाही कुटिल असून तिचा स्पर्श आरंभी मोठा गोड
वाटतो, परंतु परिणामी ती विषाप्रमाणे घात करिते. एखाद्या
काळ्या नागिणीला जरा स्पर्श होतांच ती डसते, त्याप्रमाणे
तृष्णेला स्पर्श केल्याबरोबर ती मनुष्याला मूढ बनविते.
१२४ कुरङ्गालिपतङ्गेभमीनास्त्वेकैकशो हताः ।
सर्वैर्युक्तैरनथस्तु व्याप्तस्याज्ञ कुतः सुखम् ॥५।५२।२१
( उद्दालक मुनि अज्ञ चित्ताला बोध करितात )
शब्दस्पर्शादि विषय इतके अनर्थकारक आहेत की, एकेका
विषयामध्ये आसक्त होणारे हरिण, भ्रमर, पतंग, हत्ती आणि
मासा हे जीव घात करून घेतात. मग पांचही विषयामध्ये
रममाण होणाऱ्या मनुष्यावर सर्व त-हेचे अनर्थ कोसळतील
यांत नवल काय ? त्याला कोठून सुख मिळणार?

·३०
सार्थश्रीयोगवासिष्ठसुभाषितानि
१२५ कृच्छ्रेषु दूरास्तविषादमोहाः
स्वास्थ्येषु नोसिक्तमनोभिरामाः।
सुदुर्लभाः संप्रति सुन्दरीभि-
रनाहतान्तःकरणा महान्तः ॥ १।२७८
विपत्तीमध्ये ज्यांना विषाद वाटत नाही व मोह पडत
नाही आणि संपत्ति प्राप्त झाली असतां जे गर्वाने फुगून
जात नाहीत; तसेंच सुंदर स्त्रिया पाहून ज्यांच्या अंतःकरणांत
मुळीच विकार उत्पन्न होत नाही असे महात्मे सांप्रतकाळी
फारच दुर्मिळ आहेत.
१२६ केनापदि विचार्यन्ते वर्णधर्मकुलक्रमाः ॥३।१०६।५२
आपत्तीमध्ये सांपडलेला मनुष्य आपला वर्ण, धर्म किंवा
आपली कुलपरंपरा ह्यांचा विचार कधी तरी करतो का ?
१२७ केवलात्कर्मणो ज्ञानान्न हि मोक्षोऽभिजायते ।
किंतूभाभ्यां भवन्मोक्षः साधनं तूभयं विदुः ॥ १।१।८
केवळ कर्माने किंवा केवळ ज्ञानाने मोक्ष साध्य होत नाही.
तर कर्म आणि ज्ञान ही दोन्ही मोक्षाची साधने आहेत.
१२८ कोकिलः काकसंघातैः समवर्णाननाकृतिः।
गदितैर्व्यक्ततामेति सभायामिव पण्डितः ॥
६उ.११६७३
कावळ्यांच्या समूहांत असलेला कोकीळ पक्षी हा वर्ण,
मुख व आकृति यांच्यामध्ये साम्य असल्यामुळे जरी ओळखू
आला नाही, तरी ज्याप्रमाणे पंडित कोण आहे हें सभेतील
भाषणावरून समजते, त्याप्रमाणे मधुर शब्दांवरून कोकीळ
पक्षी सहज ओळखू येतो.

·सार्थश्रीयोगवासिष्ठसुभाषितानि
३१
१२९ को न गृह्णाति मूढोऽपि
वाक्यं युक्तिसमन्वितम् ॥ ६उ.।१८३।२२
ज्या भाषणांत काहीतरी युक्ति आहे, असे भाषण मूर्ख
मनुष्य देखील मानीत असतो.
१३० को नाम परिपृच्छन्तं विनीतं वश्चयेत्पुमान् ॥६।८५।८४
नम्रतेने प्रश्न करणाराला कोणता बरें पुरुष फसवील ?
१३१ कोपं विषादकलनां विततं च हर्ष
नाल्पेन कारणवशेन वहन्ति सन्तः॥ १।५।१५
सत्पुरुषांना अल्प कारणावरून क्रोध, खेद किंवा हर्ष
कधीही उत्पन्न होत नाही.
१३२ कोऽहं कथमयं दोषः संसाराख्य उपागतः ।
न्यायेनेति परामर्शो विचार इति कथ्यते॥२।१४।५०
माझं खरें स्वरूप काय
व हा संसाररूपी दोष
(आत्मस्वरूपाच्या ठिकाणी) कसा उत्पन्न झाला, इत्यादि
प्रश्नांचे शास्त्राने सांगितलेल्या मार्गाने चिंतन करणे यालाच
विचार असं म्हणतात.
१३३ क्षणमानन्दितामेति क्षणमेति विषादिताम् ।
क्षणं सौम्यत्वमायाति सर्वस्मिन्नटवन्मनः॥१।२८।३८
मनाची स्थिति एकाद्या नटाप्रमाणे क्षणांत आनंदाची तर
क्षणांत खिन्नतेची व क्षणांत सौम्यतेची दिसून येते.
१३४ क्षणमायाति पातालं क्षणं याति नभःस्थलम् ।
क्षणं भ्रमति दिक्कुञ्ज तृष्णा हृत्पद्मपट्पदी ॥१॥१७॥३१
तृष्णा ही क्षणामध्ये पाताळांत जाते, व क्षणामध्ये
आकाशांत गमन करते अशा रीतीने तृष्णा ही हृदयरूपी
कमळावरील भ्रमरी असून दिशारूपी कुंजामध्ये भ्रमण
करीत असते.

·३२
सार्थश्रीयोगवासिष्ठसुभाषितानि
१३५ गम्भीराणि प्रसन्नानि साधुचेतःसरांसि हि ६उ.।२३।३५
साधूंची अन्तःकरणरूपी सरोवरें खोल व स्वच्छ असतात.
१३६ गुणं ममेमं जानातु जनः पूजां करोतु मे ।
इत्यहंकारिणामीहा न तु तन्मुक्तचेतसाम् ॥
६उ.१०२।३१
माझा हा गुण लोकांना कळावा, त्यांनी माझा सत्कार
करावा, ही इच्छा अहंकार असलेल्या लोकांना असते. मुक्त
झालेल्यांना अशी इच्छा मुळीच नसते.
१३७ गुणवति जने बद्धाशानां श्रमोऽपि सुखावहः॥
६उ.।११८।२६
गुणी मनुष्याच्या आशेवर राहून श्रम पडले तरी ते
सुखावह होतात.
१३८ गुणैः कतिपयैरेव बहुदोषोऽपि कस्यचित् ।
उपादेयो भवत्येव शौर्यसंतोषभक्तिभिः॥६उ.।११६।५५
पुष्कळ दोष असलेल्याही मनुष्याला त्याच्या आंगच्या
शौर्य, संतोष, स्वामिनिष्ठा इत्यादि कांहीं (थोड्याशा )
गुणांमुळेच एखादा मनुष्य पदरी बाळगितो.
१३९ गुरुश्चेदुद्धरत्यज्ञमात्मीयात्पौरुषाहते ।
उष्ट्र दान्तं बलीवदं तत्कस्मान्नोद्धरत्यसौ ॥ ५।४३।२६
शिष्याने स्वतः प्रयत्न केला नसतांही जर गुरु त्याचा
अज्ञानांतून उद्धार करूं शकला असता, तर वठणीस
आणलेल्या उंट, बैल इत्यादि जनावरांनासुद्धा त्या गुरूने
आत्मज्ञानी केले असते.

·सार्थश्रीयोगवासिष्ठसुभाषितानि
१४० गेहमेवोपशान्तस्य विजनं दूरकाननम् ।
अशान्तस्याप्यरण्यानी विजना सजना पुरी ६उ.३३३८
शांत पुरुषाला त्याचें घरच निर्जन अरण्य आहे. पण
शांत नसलेल्या पुरुषाला निर्जन अरण्यही लोकांनी गजबजून
गेलेलें नगर आहे.
१४१ गोरर्थे ब्राह्मणस्यार्थ मित्रस्यार्थे च सन्मते।
शरणागतयत्नेन स मृतः स्वर्गभूषणम् ॥ ३।३१।२८
(श्रीवसिष्ठ रामाला म्हणतात ) हे सन्मते, गाई, ब्राह्मण,
मित्र आणि शरण आलेला यांच्या रक्षणासाठी लढत
असतां, जो वीर पुरुष आपला देह धारातीर्थी अर्पण करतो,
तो स्वर्गलोकाला खरोखर अलंकृतच करतो.
१४२ चन्द्रांशव इवोत्सार्य तमांस्यमृतनिर्मलाः ।
अन्तः शीतलयन्त्येता महताममला गिरः॥ ५।४।४
महात्म्यांची वाणी चंद्रकिरणासारखी निर्मळ, शीतळ
आणि अमृतमय असून मोहांधकार नष्ट करणारी व
अंतःकरणाला सुख देणारी असते.
१४३ चित्तमिन्द्रियसेनाया नायकं तजयाजयः ।
उपानद्गूढपादस्य ननु चर्मावृतैव भूः ॥६उ.१६३६६
इंद्रियरूपी सेनेचा अधिपति चित्त आहे. या चित्ताला
जिंकलें असतां इंद्रियं जिंकली जातात. पायांत जोडे घातलेल्या
मनुष्याला सर्व पृथ्वी चामड्याने आच्छादिल्यासारखीच
आहे. ( जोडे घालून पाय झांकले म्हणजे पृथ्वीवरील सर्व
कांट्यांचे निवारण झालेच, त्याप्रमाणे एका चित्ताला
जिंकल्याने सर्व इंद्रियांना जिंकल्यासारखेच होते. )
यो. सु.३

·३४
सार्थश्रीयोगवासिष्ठसुभाषितानि
१४४ चित्रसंगरयुद्धस्य सैन्यस्याक्षुब्धता यथा ।
तथैव समता ज्ञस्य व्यवहारवतोऽपि च ।। ६उ.।३०१५
चित्रांतील समरांगणांत युद्ध करीत असलेले सैन्य
निश्चेष्ट असते, त्याप्रमाणे ज्ञानी पुरुष व्यवहार करीत असतांही
आंतून निश्चळ असतो.
१४५ चित्रामृतं नामृतमेव विद्धि
चित्रानलं नानलमेव विद्धि ।
चित्राङ्गना नूनमनगन्नेति
वाचा विवेकस्त्वविवेक एव ।। ४।१८।६९
(श्रीवसिष्ठ रामाला म्हणतात) चित्रांतील अमृत खरे अमृत
नव्ह, चित्रांतील अग्नि हा खरा आग्नि नव्हे, आणि चित्रांतील
स्त्री ही खरी स्त्री नव्हे, त्याप्रमाणे केवळ बोलण्यांतील
विवेक म्हणजे खरा विवेक नव्हे, तर तो अविवेकच होय.
१४६ चिन्तनेनैधते चिन्ता विन्धनेनेव पावकः।
नश्यत्यचिन्तनेनैव विनेन्धनमिवानलः ॥ ५।२१।६
ज्याप्रमाणं अग्नीमध्ये इंधन टाकीत गेल्यास तो
एकसारखा वाढत जातो, त्याप्रमाणे विषयांचे चिंतन करीत
गेल्याने चिंता वाढू लागते; परंतु इंधने टाकण्याचे बंद केल्यास
अग्नि आपोआप विझून जातो, त्याप्रमाणे विषयांचे चिंतन
थांबविलें म्हणजे चिंतेचाही नाश होतो.
१४७ चिन्तामणिरियं प्रज्ञा हृत्कोशस्था विवेकिनः ।
फलं कल्पलतेवैपा चिन्तितं संप्रयच्छति ॥ ५॥१२॥३४
विचारी पुरुषांच्या हृदयकोशांत असलेली बुद्धि हा
चिंतामणिच आहे. अथवा चिंतिलेले फळ देणारी ती एक
कल्पलताच आहे.

·सार्थश्रीयोगवासिष्ठसुभाषितानि
३५
१४८ जगदृश्यं तु यद्यस्ति न शाम्यत्येव कस्यचित् ।
नासतो विद्यते भावो नाभावो विद्यते सतः।।३।१।२६
दृश्य जग जर खरोखरच असेल तर त्याचा कोणत्याही
वस्तूमध्ये लय होणे शक्य नाही. कारण जें नाहीं तें आहेसें
होत नाही, व जे आहे ते नाहीसे होत नाही.
१४९ जडः क इव वा नाम गुणागुणमपेक्षते ॥ ३७०।६२
मूर्ख मनुष्याच्या
ठिकाणी गुण
आणि
अवगुण यांचं
तारतम्य बेताचंच असते.
१५० जडत्वानिःस्वरूपत्वात्सर्वदैव मृतं मनः ।
मृतेन मार्यते लोकश्चित्रेयं मौख्यंचक्रिका।।५।१३।१००
मन हे जड आणि निःस्वरूप असल्यामुळे सर्वदा मेलेलेंच
आहे परंतु या मृत मनाकडून अनेक लोक मारले जातात,
ही मूर्खपरंपरा विचित्रच म्हणावयाची.
१५१ जडेन मूकेनान्धेन निहतो मनसापि यः ।
मन्ये स दह्यते मूढः पूर्णचन्द्रमरीचिभिः।।५।१३।१०३
जड, मूढ आणि अंध अशा मनाकडून जो मारला जातो,
असा मूढ पुरुष पूर्ण चंद्राच्या शीतळ किरणांनी सुद्धांजाळला
जाण्याला काय हरकत आहे ?
१५२ जडो देहो मनश्चात्र न जडं नाजडं विदुः ।।३।११०।१३
देह हा केवळ जड आहे, परंतु मन हे धड जडही नाही,
आणि चेतनही नाही.

·३६
सार्थश्रीयोगवासिष्ठसुभाषितानि
१५३ जन्मान्तरशताभ्यस्ता राम संसारसंस्थितिः ।
सा चिराभ्यासयोगेन विना न क्षीयते क्वचित्५।९२।२३
( श्रीवसिष्ठ म्हणतात ) हे रामा,
संसारस्थितीचा अभ्यास
मागील शेंकडों जन्मांत झालेला आहे, त्यामुळे दीर्घ काळ
साधनांचा अभ्यास केल्यावांचून संसारस्थिति क्षीण
होणार नाही.
१५४ जयन्ति ते महाशूराः साधवो यैर्विनिर्जितम् ।
अविद्यामेदुरोल्लासैः स्वमनो विषयोन्मुखम् ।।४।३५।१
अविद्येच्या योगानें विलक्षण रीतीने उल्लास पावणारे आणि
विषयोन्मुख होणारे स्वतःचें मन ज्यांनी जिंकले अशा
महाशूर सत्पुरुषांचा जयजयकार असो.
१५५ जराकुसुमितं देहद्रुमं दृष्ट्वैव दूरतः ।
अध्यापतति वेगेन मुने मरणमर्कटः ॥ १।२२।१६
( राम विश्वामित्रांना म्हणतो ) हे मुने, देहरूपी वृक्ष
म्हातारपणामुळे फुलला आहे असें दुरून दृष्टीस पडतांच
मरणरूपी माकड त्यावर जोराने झडप घालते.
१५६ जरा जगत्यामजिता जनानां
सर्वेषणास्तात तिरस्करोति ॥ १।२२।३८
( राम विश्वामित्रांना म्हणतो) हे तात, म्हातारपण हे अजिंक्य
आहे, ते मनुष्यांच्या सर्व इच्छांना न जुमानतां त्यांच्यावर
आपला पगडा बसवितं.

·सार्थश्रीयोगवासिष्ठमभाषितानि
अगदीं टपून
१५७ जरामार्जारिका भुङ्के यौवना तथोद्धता ।
परमुल्लासमायाति शरीरामिषगर्धिनी ॥ १।२२।२५
जरा ही उद्धट मांजरी असून ती तारुण्यरूपी उंदीर गट्ट
करून टाकते आणि शरीररूपी भक्ष्य भक्षण करण्यास
बसलेली असते.
१५८ जरासुधालेपसिते शरीरान्तःपुरान्तरे ।
अशक्तिरार्तिरापच तिष्ठन्ति सुखमङ्गनाः॥ १।२२।३६
जरारूपी चुन्याचा लेप दिल्यामुळे शरीररूपी अन्तःपुर
फटफटीत दिसू लागले, म्हणजे अशक्तता, पीडा व आपत्ति
ह्या स्त्रिया त्या अंतःपुरांत आनंदाने राहूं लागतात.
१५९ जलमेव यथाम्भोधिन तरङ्गादिकं पृथक् ।
आत्मैवेदं तथा सर्व न भूतोयादिकं पृथक् ॥५।७१।१४
समुद्र म्हणजे पाणीच असून लाटा पाण्याहून निराळ्या
नसतात, त्याप्रमाणे हे सर्व जग तत्त्वतः आत्माच असून पृथ्वी,
उदक इत्यादि भूतें आत्म्याहून भिन्न नाहींत.
१६० जले जलचरव्यूहान् सूक्ष्मानस्थूलो निकुन्तति ।
ग्रासार्थं निर्दयो मत्स्यः कैवात्र परिदेवना ॥५।१४।२०
पाण्यांतील मोठा निर्दय मासा आपणापेक्षा लहान जलचर
प्राण्यांना खाऊन टाकतो, या ठिकाणी शोक तरी किती
करणार ? (प्रबलांकडून दुर्बलांना पीडा व्हावयाची असा या
सृष्टीतील नियमच आहे.)

·३८
सार्थश्रीयोगवासिष्ठसुभाषितानि
१६१ जाग्रत्येव सुषुप्तस्थः कुरु कर्माणि राघव ।
अन्तः सर्वपरित्यागी बहिः कुरु यथागतम् ॥६।१२५।६
(श्रीवसिष्ठ म्हणतात) हे राघवा, जागृतीमध्ये सुषुप्तीमध्ये
असल्याप्रमाणे राहून कर्मे करीत जा. आंतून सर्वांचा परित्याग
कर, पण बाहेर प्राप्त झालेला व्यवहार करण्यास चुकू नकोस.
१६२ जायते जीव्यते पश्चादवश्यं च विनश्यति ॥ ४१४८/२५
उत्पन्न होऊन जगणे, हे जसे सृष्टीतील एक कार्य आहे,
तसेंच शेवटीं मरणे हेही एक अवश्य कार्य होय.
१६३ जायते दर्शनादेव मैत्री विशदचेतसाम् ।। ३।७८।३५
मोकळ्या मनाची माणसे एकमेकांना भेटतां क्षणी त्यांची
परस्पर मैत्री जमत असते.
१६४ जायन्ते च म्रियन्ते च शरीराणि शरीरिणाम् ।
पादपानां च पर्णानि का तत्र परिदेवना ॥६॥३२।५०
झाडांना पाने येतात व पुढे गळून पडतात, त्याप्रमाणे
प्राण्यांची शरीरें उत्पन्न होतात व पुढे नष्ट होतात, यांत
दुःख कशाचें?
१६५ जितेन्द्रिया महासत्त्वा ये त एव नरा भुवि ।
शेषानहमिमान्मन्ये मांसयन्त्रगणांश्चलान् ॥६उ.।६।४३
( श्रीवसिष्ठ रामाला म्हणतात) ज्यांनी इंद्रिये जिंकिली
आहेत आणि ज्यांचे अंतःकरण थोर आहे, त्यांनाच या
पृथ्वीवर खरोखर 'मनुष्ये ' असे म्हणता येईल. बाकीचे लोक
म्हणजे केवळ हालचाल करणारी मांसाची यंत्रेच होत
असें मी समजतो.

·सार्थश्रीयोगवासिष्ठसुभाषितानि ३९ h- १६६ जिते मनसि सर्वैव विजिता चन्द्रियावलिः । शीर्यते च यथा तन्तौ दग्धे मौक्तिकमालिका ॥ ३।११०।२५ दोरा जळतांच त्यांत औवलेले मोत्यांचे दाणे गळून पडतात, त्याप्रमाणे एक मन जिंकलें म्हणजे सर्व इंद्रियें जिंकली गेली असे समजावें. १६७ जीर्यन्ते जीर्यतः केशा दन्ता जीर्यन्ति जीर्यतः । क्षीयते जीयते सर्व तृष्णैवैका न जीर्यते ॥६उ.।९३।८६ वृद्ध झालेल्या प्राण्यांचे केस पिकतात, दांत पडतात, सर्व अवयव शिथिल होतात, पण एक तृष्णा मात्र तरुण राहते, ती कमी होत नाही. १६८ जीवं विवेकिनमिहोपदिशन्ति तज्ज्ञा नो बालमुद्भममसन्मयमार्यमुक्तम् ॥६॥४११५९ तत्वज्ञ लोक विवेकी जीवालाच उपदेश करितात. श्रेष्ठ लोकांनी ज्याची उपेक्षा केली आहे, देहादिकांच्या ठिकाणी जो आसक्त आहे अशा अत्यंत भ्रमिष्ट मूर्खाला ते उपदेश करीत नाहींत. १६९ जीवितं गलति क्षिप्रं जलमञ्जलिना यथा । प्रवाह इव वाहिन्या गतं न विनिवर्तते ॥ ६उ.९३।८९ ओंजळीत घेतलेले पाणी ज्याप्रमाणे गळून जाते, त्याप्रमाणे प्रत्येक क्षणाला आयुष्य कमी होत जाते. नदीचा पुढे गेलेला ओघ जसा मागे येत नाही, तसें गेलेले आयुष्य परत येत नाही.

·सार्थश्रीयोगवासिष्ठम्भाषितानि
१७० जेतुमन्यं कृतोत्साहैः पुरुषैरिह पण्डितैः ।
पूर्व हृदयशत्रुत्वाजेतव्यानीन्द्रियाण्यलम् ।। ४।२३।५९
दुसऱ्यांना जिंकण्याची हाव धरणाच्या सुज्ञ पुरुषांनी
प्रथम आपल्या हृदयाच्या शत्रुभूत असलेल्या इंद्रियांना जिंकावें.
१७१ ज्ञातज्ञेयस्य मनसो नूनमेतद्धि लक्षणम् ।
न स्वदन्ते समग्राणि भोगवृन्दानि यत्पुनः ॥२।२।३
ज्ञेय तत्त्व जाणल्याची म्हणजे परब्रह्मसाक्षात्कार झाल्याची
हीच खूण आहे की, त्या स्थितीनंतर सर्व तन्हांच्या
विषयोपभोगांबद्दल कायमचा बीट येऊन जातो.
१७२ ज्ञानं हि परमं श्रेयः ।। ६।८७।१६
ज्ञान हेच परमश्रेष्ठ आहे.
.
१७३ ज्ञानवानेव सुखवान् ज्ञानवानेव जीवति ।
ज्ञानवानेव बलवांस्तस्माज्ज्ञानमयो भव ॥ ५।९२।४९
(श्रीवसिष्ठ म्हणतात हे रामा, ) जो ज्ञानी असतो, तोच
खरा सुखी, तोच खरा जिवंत, आणि तोच खरा बलवान
असतो; म्हणून तूं ज्ञानी हो.
१७४ ज्ञानाद्विषयवैरस्यं स समाधिर्हि नेतरः ॥ ६उ.।४६।१५
ज्ञानामुळे विषयांची आवड नाहीशी होणे, हीच समाधि
होय. इतर कारणांमुळे विषय नावडणे ही समाधि नव्हे.
-

·सार्थश्रीयोगवासिष्ठसुभाषितानि
१७५ ज्ञानिनैव सदा भाव्यं राम न ज्ञानबन्धुना ।
अज्ञातारं वरं मन्ये न पुन नबन्धुताम् ॥ ६उ.।२१।१
( श्रीवसिष्ठ म्हणतात) हे रामा, प्रत्येकानें ज्ञानी व्हावें
पण ज्ञानाच्या योगाने यथेष्ट आचरण करणारा ज्ञानबंधु होऊ
नये. अशा ज्ञानबंधूपेक्षां मुळींच ज्ञान नसलेला बरा; असें
मी समजतो.
१७६ तचिन्तनं तत्कथनमन्योन्यं तत्प्रबोधनम् ।
एतदेकपरत्वं च तदभ्यासं विदुर्बुधाः ॥ ३।२२।२४
श्रवणाच्या योगाने समजलेले तत्त्व बुद्धीमध्ये आरूढ
व्हावें,अशा दृष्टीने त्याचे निरंतर चिंतन करणे, ज्ञात्या पुरुषांशी
संवाद करणे, समान अधिकाऱ्यांनी ते तत्त्व एकमेकांना
सांगून त्यासंबंधानं परस्परांना बोध करून देणे आणि अखंड
तदाकार वृत्ति राखण्याचा प्रयत्न करणे, याला ज्ञाते पुरुष
अभ्यास असे म्हणतात.
१७७ तडित्सु शरदभ्रेषु गन्धर्वनगरेषु च ।
स्थय येन विनिर्णीतं स विश्वसितु विग्रहे ॥१।१८।६१
आकाशांतील वीज, शरहतूमधील मेघ आणि गंधर्वनगर
ही सर्व स्थिर आहेत, असें ज्याला वाटत असेल त्याने
देहाच्या शाश्वतीविषयी
खुशाल
विश्वास बाळगावा.
१७८ तपसैवं महोग्रेण यदुरापं तदाप्यते ॥ ३॥६८।१४
मिळविण्यास कठीण अशी कोणतीही वस्तु मोठ्या
उय तपाने प्राप्त होते.

·सार्थश्रीयोगवासिष्ठसुभाषितानि
१७९ तरङ्गं प्रतिबिम्वेन्दं तडित्पुञ्ज नभोऽम्बुजम् ।
ग्रहीतुमास्थां बध्नामि नत्वायुषि हतस्थितौ ॥१११४७
( राम विश्वामित्रांना म्हणतो) पाण्यावरील लाटा, चंद्राचे
प्रतिबिंब, विजेची चमक, आकाशांतील कमळे ही मला
पकडतां येतील. परंतु चंचल आयुष्यावर मला विश्वास
ठेवता येणार नाही.
१८० तर तारुण्यमस्तीदं यावत्ते तावदम्बुधेः ।
ननु संसारनाम्नोऽस्माद्बुद्धया नावा विशुद्धया ॥
६उ.१६२।१९
(श्रीवसिष्ठ रामाला सांगतात) तारुण्य आहे तोपर्यंतच
'शुद्धबुद्धि' या नौकेच्या योगाने संसारसागरांतून तरून
जाण्याचा यत्न कर.
१८१ तरन्ति मातङ्गघटातरङ्ग
रणाम्बुधिं ये मयि ते न शूराः।
शूरास्त एवेह मनस्तरङ्ग
देहेन्द्रियाम्भोधिमिमं तरन्ति ॥ २२७४९
(राम विश्वामित्रांना म्हणतो) ज्या रणरूपी समुद्रामध्ये
शेंकडों हत्तींचे कळप तरंगाप्रमाणे दिसत आहेत, असा
समुद्र तरून जाणारे लोक खरे शूर, असें मी समजत नाही,
तर खरे शूर योद्धे तेच की, जे मनोरूपी तरंगांनी युक्त
असलेल्या देहद्रियरूपी समुद्रांतून सुरक्षितपणे तरून जातात.

·सार्थश्रीयोगवासिष्ठसुभाषितानि
१८२ तरवोऽपि हि जीवन्ति जीवन्ति मृगपक्षिणः ।
स जीवति मनो यस्य मननेन न जीवति।।१।१४।११
जगांत वृक्ष किंवा पशुपक्षी जगतच आहेत, परंतु ते जगणे
खरे नव्हे. तोच खरा जिवंत की, ज्याचे मन वासनाक्षयामुळे
जिवंत नाही. किंवा तत्त्वबोधामुळे जो मनाला तुच्छ लेखतो.
१८३ ताडितस्य हि यः पश्चात्संमानः सोऽप्यनन्तकः ।
शालेग्रीष्माभितप्तस्य कुसेकोऽप्यमृतायते ॥४।२३।५३
उन्हाने करपून गेलेल्या भाताच्या शेतावर थोडासा
पाऊस पडला तरी त्याला ती अमृतवृष्टि वाटते, त्याप्रमाणे
पुष्कळ काळपर्यंत निग्रह केलेल्या मनाला थोडासा मान
दिला म्हणजे ते संतुष्ट होते.
१८४ तातस्य कूपोऽयमिति ब्रुवाणाः
क्षारं जलं कापुरुषाः पिबन्ति ॥ ६उ.।१६३।५६
हेकेखोर लोक (जवळ असलेलं गंगोदक न पितां) ही
आमच्या बापाची विहीर आहे, असे म्हणून तिचेच खारट
पाणी पितात.
१८५ तावदुत्तमतामेति पुमानपि दिवौकसाम् ।
कृपणैरिन्द्रियैर्यावत्तृणवन्नापकृष्यते ॥६उ.।६।४२
गवत जसें सहज ओढले जाते, त्याप्रमाणे विषयासक्त
होणारी इंद्रिये जोपर्यंत मनुष्याला आकर्षण करीत नाहीत,
तोपर्यंतच तो देवांना देखील मान्य होतो.

·४४
सार्थश्रीयोगवासिष्ठसुभाषितानि
१८६ तावन्नयति संकोचं तृष्णा वै मानवाम्बुजम् ।
यावद्विवेकसूर्यस्य नोदिता विमला प्रभा ॥२।१३।२०
जोपर्यंत विवेकरूपी सूर्याचा उदय होऊन त्याचा स्वच्छ
प्रकाश सर्वत्र पसरला नाही, तोपर्यंतच तृष्णा ही मनुष्यरूपी
कमळाला संकुचित करते.
१८७ तिष्ठतस्तव कार्येषु मास्तु रागेषु रञ्जना ।
स्फटिकस्येव चित्राणि प्रतिबिम्बानि गृह्णतः॥
३।११४/७६
( श्रीवसिष्ठ रामाला म्हणतात) स्फटिक मणि अनेक
प्रकारच्या वस्तूंची प्रतिबिं। ग्रहण करतो, परंतु तो त्या
वस्तूंचे ठिकाण: आप्तक होत नाहीं; त्याप्रमाणे व्यवहारांत
वावरत असतां मोह उत्पन्न करणा-या विषयांच्या ठिकाणी
तुझें चित्त आसक्त न होवो.
१८८ तुच्छोऽप्यर्थोऽल्पसत्त्वानां
गच्छति प्रार्थनीयताम् ॥ ३७०।३१
क्षुद्र अंतकरणाचे लोक नेहमीं क्षुद्र फळासाठीच धडपडत
असतात.
१८९ तुल्यवर्णच्छदैः कृष्णः संगतैः किल कोकिलैः ।
केन विज्ञायते काकः स्वयं यदि न भाषते ।।
६उ.।११६।६६
कोकीळ पक्ष्यांप्रमाणेच पंख, रंग हे असणारा कावळा
त्या कोकिळांच्या बरोबर असतांना जोपर्यंत स्वतःचा शब्द
करीत नाही, तोपर्यंत तो कोणाला ओळवू येणार आहे ?

·सार्थश्रीयोगवासिष्ठसुभाषितानि
१९० ते पूज्यास्ते महात्मानस्त एव पुरुषा भुवि ।
ये सुखेन समुत्तीर्णाः साधो यौवनसंकटात् ॥१।२०।४१
(राम विश्वामित्रांना म्हणतो) हे साधो, जे पुरुष यौवनरूपी
संकटांतून सुखानं तरून जातात, तेच पृथ्वीवर पूज्य, तच
महात्मे, आणि तेच खरे पुरुष होत.
१९१ ते महान्तो महाप्राज्ञा निमित्तेन विनैव हि ।
वैराग्यं जायते येषां तेषां ह्यमलमानसम् ॥ २।११।२४
ते महाबुद्धिमान महात्मे खरोखरच धन्य होत की, ज्यांना
निमित्ताशिवायच बैराग्य उत्पन्न होते. कारण त्यांचे मन
निर्मळ असतं.
१९२ त्यक्तावनेविटपिनो भूयः पत्राणि नो यथा ।
निर्वासनस्य जीवस्य पुनर्जन्मादि नो तथा॥५।४८।५५
वृक्षाची मुळेच तोडून टाकली म्हणजे त्याच्यावर पुन्हां
पाने येत नाहीत, त्याप्रमाणे ज्याच्या वासना नाहीशा झालेल्या
आहेत, अशा प्राण्याला पुनर्जन्मादि अवस्था प्राप्त होत नाहीत,
१९३ त्यजत्स्वात्मसुखं सौम्यं मनो विषयविद्रुतम् ।
अङ्कुशेनेव नागेन्द्रं विचारेण वशं नयेत् ।। ४।२३।५१
हत्तीला अकुंशाच्या योगानं कहांत ठेवितात, त्याप्रमाणे
शांति देणाऱ्या स्वात्मसुखाचा त्याग करून विषयसुखाच्या
मागे धाव घेणान्या मनाला विचाराच्या योगाने ताब्यात ठेवावे.
१९४ त्यजन्त्युद्यममुद्युक्ता न स्वकर्माणि केचन ॥३।२।५
कोणीही उद्योगी पुरुष स्वकर्माचा त्याग ( कधीही )
करीत नाहीत.

·४६
सार्थश्रीयोगवासिष्ठसुभाषितानि
१९५ त्यागो न युक्त इह कर्मसु नापि रागः ॥ ५।५।५४
प्राप्त कर्माचा त्याग करणे व त्याविषयी आसक्ति ठेवणे
ही दोन्ही युक्त नव्हत.
१९६ दासाः पुत्राः स्त्रियश्चैव बान्धवाः सुहृदस्तथा ।
हसन्त्युन्मत्तकमिव नरं वार्धककम्पितम् ॥ १।२२।६
उन्मत्त मनुष्याकडे पाहून लोक हसतात, त्याप्रमाणे
म्हातारपणीं मनुष्याचे शरीर कांपू लागले म्हणजे त्याचे
नोकर चाकर, मुलगे, बायका, बंधु आणि मित्र त्याच्याकडे
पाहून हसू लागतात.
१९७ दीनो वासनया लोकः कृतान्तेनापकृष्यते ।
रज्ज्वेव बालेन खगो विवशो भृशमुच्छ्रसन् ४।२७।३४
जाळ्यांत किंवा फासांत सांपडून पराधीन झालेल्या व
घाबरलेल्या पक्ष्याला एका लहान पोर दोरी धरून सहज
ओढते, त्याप्रमाणे वासनेच्या योगाने दीन झालेल्या मनुष्याला
यम आपल्या फासांनी ओढतो.
१९८ दीर्घसंसाररोगस्य विचारो हि महौषधम् ॥ २।१४।२
संसाररूपी दीर्घ रोगावर विचार है रामबाण औषध आहे.
१९९ दुःखशोकमहाष्ठीलः कष्टकण्टकसंकटः ।
सहस्रशाखता याति दारिद्यदृढशाल्मलिः ॥६।७।१९
दुःख व शोक या ज्याच्या मोठ्या बिया आहेत, कष्टरूपी
कांट्यांनी जो भरून गेला आहे, असा हा दारिद्यरूपी बळकट
सावरीचा वृक्ष हजारों खांद्यांनी विस्तार पावतो.

·सार्थश्रीयोगवासिष्ठसुभाषितानि
४७
२०० दुःखानि मौयविभवेन भवन्ति यानि
नैवापदो न च जरामरणेन तानि ।। ६।८८।२७
आपत्ति, जरा व मरण यांच्या पासून जे दुःख होत नाही,
तें दुःख मूर्खपणाच्या प्रभावाने भोगावे लागते.
२०१ दुःखाद्यथा दुःखकाले हा कष्टमिति कथ्यते ।
हाकष्टशब्दपर्यायस्तथा हादैवमित्यपि ।।२।६।३
दुःखाचे वेटी ' हाय हाय, केवढी दुःखाची गोष्ट ' असं
उद्गार निघतात. या अर्थानेच कधी कधी 'हाय हाय, हाय
रे देवा' असेही उद्गार पर्यायाने निघतात.
२०२ दुःखितस्य निशा कल्पः सुखितस्यैव च क्षणः३।६०।२२
मनुष्य दुःखी कष्टी असला म्हणजे त्याला एक रात्र
कल्पाप्रमाणे दीर्घ वाटते आणि सुखामध्ये कितीही काळ
लोटला, तरी तो त्याला एक क्षणाप्रमाणेच वाटतो.
२०३ दुरीहितं दुर्विहितं सर्वं सज्जनसूक्तयः ।
प्रमार्जयन्ति शीतांशोस्तमाकाण्डमिवाझ्यः ॥५।४।७
ज्याप्रमाणे चंद्राचे किरण अंधकाराचा नाश करतात,
त्याप्रमाणे सज्जनांची चांगली वचने सर्व शारीरिक व
मानसिक दोष दूर करतात.
२०४ दुरुत्तरा या विपदो दुःखकल्लोलसंकुलाः ।
तीर्यते प्रज्ञया ताभ्यो नावापद्भयो महामते ॥५।१२।२०
( श्रीवसिष्ट रामाला म्हणतात ) हे महामते, दुःखरूपी
लाटांच्या योगानें भयंकर आणि दुस्तर भासणारी ती
विपत्तिरूपी (नदी) प्रज्ञारूपी नौकेचा आश्रय केल्याने
सहज तरून जाता येते.

·४८
सार्थश्रीयोगवासिष्ठसुभाषितानि
२०५ दुर्जनो येन तेनैव नाशितेनैति हृष्टताम् ॥ ३७०।८२
कोणत्या तरी रीतीने ( दुसऱ्याचा ) नाश झाला म्हणजे
दुर्जनाला आनंद होत असतो.
२०६ दुःसाध्याः सिद्धिमायान्ति रिपवो यान्ति मित्रताम् ।
विषाण्यमृततां यान्ति संतताभ्यासयोगतः ॥
६उ.६७।३३
सतत अभ्यासाने, मिळण्यास कठीण अशी कोणतीही
वस्तू प्राप्त होत, शत्रु मित्र होतात आणि विष हैं
अमृताप्रमाणे होते.
२०७ दुःसाध्यो वासनात्यागः सुमेरून्मूलनादपि।।५।९२।१०
मेरु पर्वत उपटून टाकण्यापेक्षाही वासनांचा त्याग करणे
कठीण आहे.
२०८ दरमुत्सहते राजा महासत्त्वो महापदि ।
अल्पसत्त्वो जनः शोचत्यल्पऽपि हि परिक्षते ।।
६।१२७१४३
महाबलवान् राजा युद्धादिकांच्या मोठ्या आपत्तीत
सांपडला, तरी साधनसंपन्न असल्यामुळे फार मोठा उत्साह
धारण करतो. पण अल्प सामर्थ्य असलेला मनुष्य त्याची
थोडीशी जरी हानि झाली तरी फार शोक करतो.
२०९ दृष्टान्तेन विना राम नापूर्वार्थोऽवबुध्यते ।
यथा दीपं विना रात्रौ भाण्डोपस्करणं गृहे॥२।१८।५१
(श्रीवसिष्ठ म्हणतात) हे रामा, ज्याप्रमाणे रात्रीच्या
वेळी दिव्याच्या प्रकाशाशिवाय घरांतील भांडी वगैरे वस्तू
दिसत नाहीत, त्याप्रमाणे दृष्टांताशिवाय अदृष्ट अर्थाचा बोध
होत नाही.

·सार्थश्रीयोगवासिष्ठसुभाषितानि
२१० देहपादपसंस्थस्य हृदयालयगामिनः ।
तृष्णा चित्तखगस्येयं वागुरा परिकल्पिता ॥४।२७१३३
देहरूपी वृक्षावरील हृदयरूपी घरट्याकडे जाणाऱ्या
चित्तरूपी पक्ष्याला पकडण्याकरितांच हे तृष्णारूपी जाळे
जणूंकाय निर्माण करण्यांत आले आहे.
२११ देहोऽहमिति या बुद्धिः सा संसारनिबन्धनी ।
न कदाचिदियं बुद्धिरादेया हि मुमुक्षुभिः॥६।११८१८
'मी देह आहे,' अशी जी बुद्धि ती संसारांत जखडून
टाकणारी आहे. यासाठी मुमुक्षूनी त्या बुद्धीचा स्वीकार
केव्हाही करू नये.
२१२ देन्यदारिद्यदुःखार्ता अप्यन्ये पुरुषोत्तमाः।
पौरुषेणैव यत्नेन याता देवेन्द्रतुल्यताम् ॥ २।५।२७
दैन्य, दारिद्य आणि दुःख यांनी पीडलेले उत्तम पुरुष पूर्वी
पुरुषप्रयत्नानेंच इंद्रपदाला पोचले आहेत.
२१३ देवं संप्रेरयति मामिति दग्धधियां मुखम् ।
अदृष्टश्रेष्ठदृष्टीनां दृष्ट्वा लक्ष्मीनिवर्तते ।। २।५।२०
'मला दैव प्रेरणा करीत आहे' असे म्हणणा-या लोकांची
बुद्धि होरपळून गेली आहे, असे समजावें. ज्यांच्या दृष्टीला
देवच श्रेष्ठ आहे असे वाटतें,अशा लोकांचे तोंड दिसल्याबरोबर
लक्ष्मी त्यांच्याकडे पाठ करिते.
२१४ दैवमेवेह चेत्कर्तृ पुंसः किमिव चेष्टया ।
स्नानदानासनोच्चारान्दैवमेव करिष्यति ॥ २८६
सर्व गोष्टी जर देवानेच होत असतील, तर मनुष्याला
काही हालचाल तरी करून काय करावयाचे आहे ? तसे
असेल तर स्नान, दान, बसणे, बोलणें दैवच करू शकेल.
यो. सु.४
.

·सार्थश्रीयोगवासिष्ठसुभाषितानि
............
२१५ दैवात्तमिति मन्यन्ते ये हतास्ते कुबुद्धयः ॥२।५।२९
कोणतीही गोष्ट दैवाने घडून येते, अशी ज्यांची भावना
असते, त्या मंदबुद्धि लोकांचा (अखेरीस) नाश होतो.
२१६ दोषान्प्रसवति स्फारान्वासनावलिता मतिः ।
कीर्णकण्टकबीजा भूः कण्टकप्रसरं यथा ॥ ४॥३५।६
कांटेरी झाडे तोडून टाकली, पण त्या झाडांची मुळे
भूमीत तशीच कायम असली, तर त्यांची पुन्हां जोराने
वाढ होऊन सर्व भूमि कांट्यांनी भरून जाते, त्याचप्रमाणे
विषयांचा त्याग केला, तरी जोपर्यंत अंतःकरणांत वासनाबीज
शिल्लक आहे, तोपर्यंत तें विषयांचे स्मरण करवून रागद्वेषादि
दोष उत्पन्न केल्याशिवाय राहणार नाही.
२१७ द्विविधो भवति प्रष्टा तत्त्वज्ञोऽज्ञोऽथवापि च ।
अज्ञस्याज्ञतया देयो ज्ञस्य तु ज्ञतयोत्तरः ६उ.।२९।३२
तत्त्वज्ञ आणि अज्ञ असे दोन प्रकारचे प्रश्न करणारे
असतात, तत्त्वज्ञाला तात्त्विक उत्तर दिले पाहिजे आणि
अज्ञ मनुष्याला त्याच्या सारखें सांगून शांत केले पाहिजे.
२१८ द्वौ हुडाविव युध्येते पुरुषार्थों समासमौ ।
प्राक्तनश्चहिकश्चैव शाम्यत्यत्राल्पवीर्यवान् ॥ २।५।५
दोन एडके आपसांत लढू लागले म्हणजे त्यांची कधी
बरोबरी होते किंवा एक अधिक बलिष्ठ असल्यास तो
दुसन्याला जिंकतो, त्याचप्रमाणे पूर्वीचा व हल्लींचा प्रयत्न हे
एकमेकांशी लढत असतात. त्यामध्ये कमी सामर्थ्याचा
असेल त्याला हार खावी लागते.

·सार्थश्रीयोगवासिष्ठसुभाषितानि
२१९ धीमन्तोन निषेवन्ते पर्यन्ते दुःखदां क्रियाम्।।५।५२।८
ज्या कृत्याचा परिणाम दुःखदायक होणार, असे कृत्य
करण्याला विचारी लोक केव्हांच तयार होत नाहीत.
२२० धीरोऽप्यतिबहुज्ञोऽपि कुलजोऽपि महानपि ।
तृष्णया बध्यते जन्तुः सिंहः शृङ्खलया यथा ॥४।२७।३२
ज्याप्रमाणे सिंह शृंखलेने बद्ध होतो त्याप्रमाणे मनुष्य
कितीही धैर्यवान्, पुष्कळ जाणणारा, कुलीन आणि मोठा
असला तरी तृष्णेच्या जाळ्यांत सांपडून बद्ध होतो.
२२१ धीः सम्यग्योजिता पारमसम्यग्योजिताऽऽपदम् ।
नरं नयति संसारे भ्रमन्ती नौरिवार्णवे ॥५।१२।३६
बुद्धि चांगल्या रीतीने योजिली तर मनुष्य संकटांतून
पार पडतो, अयोग्य रीतीने तिचा उपयोग केल्यास आपत्ति
प्राप्त होते. ज्याप्रमाणे अशिक्षित नावाड्याची नौका
समुद्रामध्ये गिरक्या खाते, त्याप्रमाणे मंदबुद्धि पुरुष या
संसारसागरांत गटंगळ्या खात राहतो.
२२२ न कदाचन जायन्ते शीतांशोरुष्णरश्मयः॥१९॥३
चंद्राचे किरण कधीही उष्ण होत नाहीत.
२२३ न कारणं विना कार्य भवतीत्युपपद्यते ॥६उ.।१७९।८
कारण असल्यावांचून कार्य होणे संभवत नाही.
२२४ न कालमतिवर्तन्ते महान्तः स्वेषु कर्मसु ॥५।१०९
महात्मे आपल्या कर्तव्यकर्माविषयी केव्हाही कालातिक्रम
होऊ देत नाहीत. ( वेळच्यावेळी कामें करतात.)

·५२
सार्थश्रीयोगवासिष्ठसुभाषितानि
२२५ न किंचन फलं धत्ते स्वाभ्यासेन विना क्रिया २।१८।११
अभ्यास केल्याशिवाय कोणतेच कृत्य फलद्रूप होत नाही.
२२६ न किंचिदीर्घसूत्राणां सिध्यत्यात्मक्षयाहते ॥ ३१७८१८
दीर्घसूत्री मनुष्य विलंब करून आपल्या कार्याचा नाश
करून घेतात, यापेक्षा जास्त कांही त्यांच्या पदरात पडत
नाही.
२२७ न केचन जगद्भावास्तत्त्वज्ञ रञ्जयन्त्यमी ।
मर्कटा इव नृत्यन्तो गौरीलास्यार्थिनं हरम्॥४।५७५६
गौरीच्या नृत्याची इच्छा करणान्या शंकरापुढे माकडे
नाचूं लागली असता त्याला त्याबद्दल प्रेम वाटणे शक्य
नाही, त्याप्रमाणे या जगांतील कोणतीही वस्तु ज्ञानी
पुरुषाचे चित्त आकर्षण करू शकत नाही.
२२८ न क्षमन्ते महान्तोऽपि
पौनःपुन्येन दुष्क्रियाम् ॥ ५।३०।१२
वारंवार केलेल्या अपराधांची महात्मे देखील क्षमा करीत
नाहींत.
२२९ नगर्या दह्यमानायां भूषितायां तथोत्सवे ।
सम एव महीपालो जनको भूभृतां वरः॥६उ./१९८१३१
राजधानीची मिथिलानगरी जळू लागली किंवा उत्सवाचे
घेळी ती सुशोभित केली, तरी दोन्ही स्थितीत राजश्रेष्ठ
जनकराजाची अंतःकरणाची समता कायम असे.

·सार्थश्रीयोगवासिष्ठसुभाषितानि
२३० न च निस्पन्दता लोके दृष्टेह शवतां विना।
स्पन्दाच्च फलसंप्राप्तिस्तस्मादेवं निरर्थकम् ।।२।८।८
हालचाल ही फक्त प्रेतामध्येच काय ती होत नाही,
हालचाल केल्यानेच फलपाप्ति होत असल्यामुळे दैव हे
निरर्थक आहे.
२३१ न जातु ते विगण्यन्ते गणनासु गरीयसाम् ।
ये तरङ्गैस्तृणानीव ह्रियन्ते हर्षशोकयोः ।।६।१२७५०
लाटांबरोबर गवत वाहत जाते त्याप्रमाणे जे हर्षशोकांच्या
तडाक्यांत सांपडतात, त्यांची गणना श्रेष्ठ लोकांमध्ये
होत नाही.
२३२ न तदस्ति पृथिव्यां वा दिवि देवेषु वा क्वचित् ।
पौरुषेण प्रयत्नेन यन्नामोति गुणान्वितः॥४।६२।१९
या पृथ्वीवर, आकाशांत किंवा देवलोकांत अशी एकही
वस्तू नाहीं की, जी प्रयत्न करणान्या गुणवानाला साध्य
होत नाही.
२३३ न तदस्ति विमोहाय यद्विविक्तस्य चेतसः ॥३७८।२१
विचार करणा-या अंतःकरणाला मोह पाडील अशी
कोणतीही स्थिति नाही.
२३४ न तपांसि न तीर्थानि न शास्त्राणि जयन्ति च ।
संसारसागरोत्तारे सजनासेवनं विना ॥ ४।३३।१४
संसारसागरांतून तरून जाण्यासाठी केलेलें तप, तीर्थाटन
आणि शास्त्राध्ययन ही सर्व सज्जनसेवेवांचून व्यर्थ होत.

·५४
सार्थश्रीयोगवासिष्ठसुभाषितानि
२३५ न देशो मोक्षनामास्ति
न कालो नेतरा स्थितिः ॥ ६।१२।१२
मोक्ष म्हणून काही कोणता निराळा देश नाहीं, निराळा
काळ नाही किंवा निराळी स्थिति नाही.
२३६ न मे मनोरमाः कामा न च रम्या विभूतयः।
इदं मत्ताङ्गनापाङ्गभङ्गलोलं च जीवितम् ६उ.।९३६६०
(सिद्ध श्रीवसिष्ठांना म्हणतात) विषय व ऐश्वर्य ही
दोन्ही रमणीय असतील, परंतु माझे मन विषयांचे ठिकाणी
रमत नाही, व ऐश्वर्यापासूनही आनंद पावत नाही. कारण,
जीवित हेच मुळी मत्तस्त्रियांच्या कटाक्षाइतकें चंचल आहे.
२३७ न मोक्षो नभसः पृष्ठे न पाताले न भूतले ।
मोक्षो हि चेतो विमलं सम्यग्ज्ञानविबोधितम् ५।७३।३५
मोक्ष हा काही कोठे आकाशांत, पाताळांत किंवा पृथ्वीवर
आहे असे नाही, तर योग्य त-हेचे ज्ञान होऊन झालेली
मनाची निर्मळ स्थिति म्हणजेच मोक्ष होय.
२३८ न मौदधिको लोके कश्चिदस्तीह दुःखदः ५।२९।५७
या लोकांत मूर्खपणापेक्षा अधिक दुःखदायक असें कांहीं
नाही.
२३९ न वैराग्यात्परो बन्धुर्न संसारात्परो रिपुः।।६।१२७५९
वैराग्याहून श्रेष्ठ दुसरा बंधु नाही व संसाराहून दुसरा
शत्रु नाही.

·सार्थश्रीयोगवासिष्ठसुभाषितानि
५५
---
........
wumar
२४० न व्याधिन विष नापत्तथा नाधिश्च भूतले ।
खेदाय स्वशरीरस्थं मौर्यमेकं यथा नृणाम् ॥२।१३।१३
स्वतःच्या मूर्खपणामुळे जितकें दुःख भोगावे लागते, तितकें
दुःख मानसिक चिंता, शारीरिक पीडा, विष व आपत्ति
यांच्यापासूनही भोगावे लागत नाही.
२४१ न शास्त्रैर्नापि गुरुणा दृश्यते परमेश्वरः ।
दृश्यते स्वात्मनैवात्मा स्वया सत्त्वस्थया धिया६।११८१४
परमेश्वर शास्त्र व गुरु यांच्या योगाने दिसत नाही. तर
आपल्या स्वतःच्या सत्त्वस्थ बुद्धीनेच त्याचे दर्शन होतें.
२४२ नष्टं नष्टमुपेक्षेत प्राप्तं प्राप्तमुपाहरेत् ।
निर्विकारतयैतद्धि परमार्चनमात्मनः ॥६।३९।४४
जें जें नष्ट झाले असेल त्याची उपेक्षा करणे आणि जें जें
यदृच्छेने प्राप्त होईल त्याचा स्वीकार करणे या दोन्ही गोष्टी
निर्विकार चित्ताने कराव्या, म्हणजे हेच आत्म्याचे श्रेष्ठ
पूजन होईल.
२४३ न सजनाद्दरतरः क्वचिद्भवे--
द्भजेत साधून्विनयक्रियान्वितः ।
स्पृशन्त्ययत्नेन हि तत्समीपगं
विसारिणस्तद्गतपुष्परेणवः ॥६उ.९८।२४
सज्जनांपासून केव्हाही दूर राहूं नये, नम्रतापूर्वक त्यांची
सेवा करावी. कारण, सज्जनांच्या जवळ राहणाराला त्यांच्या
गुणरूपी पुष्पांतील पसरणान्या रजाकणांचा
अनायासें होतो.
लाभ

·५६
सार्थश्रीयोगवासिष्ठमुभाषितानि
२४४ न स्तौमि न च निन्दामि क्वचित्किचित्कदाचन ।
आत्मनोऽन्यस्य वा साधो तेनाहं शुभमागतः ॥
६।२६।१३
(भुशुंड श्रीवसिष्ठांना म्हणतो) हे साधो, मी केव्हाही व
कोठेही थोडीसुद्धा आपली स्तुति करीत नाही व दुसऱ्याची
निंदा करीत नाही त्यामुळे मला कल्याणकारक स्थिति प्राप्त
झाली आहे.
२४५ न स्वकर्म विना श्रेयः प्रामवन्तीह मानवाः ।।५।४८६९
स्वकर्माचे अनुष्ठान केल्याशिवाय मनुष्यांना या जगांत
श्रेयःप्राप्ति होत नाही.
२४६ न स्वधैर्याहते कश्चिदभ्युद्धरति संकटात् ॥ ५।२१।१०
स्वतःच्या धैर्यावांचून आपणाला संकटांतून कोणीही पार
पाडणार नाही.
२४७ न हि चन्द्रं विना शुद्धा सविकासा कुमुद्वती ॥२॥१२॥६
चंद्रावांचून श्वेत कमलिनी विकास पावत नाही.
२४८ न हि जानाति दुर्बुद्धिर्विनाशं प्रत्युपस्थितम् ॥
२।१०२।३६
दुर्बुद्धि असलेल्या मनुष्याला आपल्या पुढे येऊन ठेपलेला
स्वतःचा नाश समजून येत नाही.
२४९ न हि तज्ज्ञस्य शान्तस्य ममाहमिति विद्यते॥६उ.३०१२
तत्त्वज्ञ आणि शांत मनुष्याचे ठिकाणी 'मी' आणि 'माझें।
असे दोन्ही भाव नसतात.

·सार्थश्रीयोगवासिष्ठसुभाषितानि
२५० न हि पर्यनुयोक्तव्याः स्वमविभ्रमरीतयः ।
न तदस्ति जगत्यस्मिन् यन्न संभवति भ्रमे।।६।६१।१६
स्वम, भ्रम इत्यादिकांमध्ये ' हे असे कसे घडले?' असा
प्रश्नच संभवत नाही, त्याप्रमाणे जगाची रचना ही 'अशीच
का झाली?' असा प्रश्न संभवत नाही. कारण, या जगांत
भ्रमामध्ये जें संभवत नाही,असें कांहींच नाही. (परमात्म्याची
माया अघटित घटना करण्यांत मोठी पटाईत आहे.)
२५१ न हि सत्त्ववतामस्ति दुःसाध्यमिह किंचन ॥३८२।२९
बुद्धिमान लोकांना मिळविण्यास कठीण असें या जगांत
काहीएक नाही.
२५२ ना यथा यतते नित्यं यद्भावयति यन्मयः ।
यादृगिच्छेच भवितुं तादृग्भवति नान्यथा ॥
६उ.।१५७।३१
मनुष्य नित्य ज्यासाठी अगदी तन्मय होऊन अनन्य
भावाने प्रयत्न करतो व जसे होण्याची इच्छा करतो, तसाच
तो होतो. एरवीं कधीही होत नाही.
२५३ नाशोऽपि सुखयत्यज्ञमेकवस्त्वतिरागिणम् ।।३।७०।२३
एखाद्या वस्तूवर अतिशय आसक्त झालेल्या अज्ञ मनुष्याला
स्वतःचा नाश झाला तरी तो सुद्धा सुखदायकच वाटतो.
२५४ नासतो विद्यते भावो नाभावो विद्यते सतः ।
यत्तु नास्ति स्वभावेन कः क्लेशस्तस्य मार्जने।।३।७।३८
में असत् आहे, त्याला कधी अस्तित्वच नाही, आणि जें
सत् आहे त्याचा केव्हांही अभाव होऊ शकत नाही. म्हणून
जें वस्तुतः नाहीं, तें नाहींसें करण्याला क्लेश कसले ?

·सार्थश्रीयोगवासिष्ठसुभाषितानि
२५५ नासिधारा न वज्राचिन तप्तायाकणार्चिषः ।
तथा तीक्ष्णा यथा ब्रह्मस्तृष्णेयं हृदि संस्थिता ।
१।१७/४८
( राम विश्वामित्रांना म्हणतो ) हे ब्रह्मर्षे, मनुष्याच्या
हृदयामध्ये राहणारी तृष्णा ही जितकी तीक्ष्ण असते, तितकी
तरवारीची धार, वज्राचे तेज किंवा तापलेल्या लोखंडांतून
बाहेर पडणा-या ठिणग्या तीक्ष्ण नसतात.
२५६ नास्ति शत्रुः प्रकृत्यैव न च मित्रं कदाचन ।
सुखदं मित्रमित्युक्तं दुःखदाः शत्रवः स्मृताः ॥
५/५३१५८
कोणी कोणाचा मूळचाच शत्रु नाहीं, व मूळचाच मित्रहीं
नाही. सुख देणारा तो मित्र, व दुःख देणारा तो शत्रु, असेंच
मानले जाते.
२५७ नाहं देहस्य नो देहो मम नायमहं तथा ।
इति विश्रान्तचित्ता ये ते मुने पुरुषोत्तमा॥१११८५३
(राम विश्वामित्रांना म्हणतो) हे मुने, 'मी देहाचा कोणी
नाहीं, देह माझा कोणी नाहीं, व हा देह हे माझे खरे स्वरूप
नव्हे, ' या भावनेने जे पुरुष परमात्मस्वरूपांत स्थिर होतात,
तेच उत्तम पुरुष होत.
२५८ नित्यं सज्जनसंपर्काद्विवेक उपजायते ।
विवेकपादपस्यैव भोगमोक्षौ फले स्मृतौ ।।२।११।५८
सज्जनांचा सहवास केल्याने विवेक अवश्य उत्पन्न होतो,
व भोग आणि मोक्ष ही त्या विवेकरूपी वृक्षाचींच
फळे आहेत.

·सार्थश्रीयोगवासिष्ठसुभाषितानि
arre-AAAh-v-m.
२५९ नित्याशुचेऽप्रियजने भषणैकनिष्ठ
रथ्यान्तरभ्रमणनीतसमस्तकाल ।
कौलेयकाशयसमानतयैव मन्ये
मूर्खेण केनचिदहो बत शिक्षितोऽसि ॥
६उ.११६।५८
हे कुत्र्या, तुझ्यामध्ये आपल्यासारखेच गुण आहेत असें
पाहून, नित्य अपवित्रता, अप्रिय जनांवर भों भी करणे,
रस्त्यांतून फिरत सारा वेळ फुकट घालविणे, इत्यादि गुण
कोणी मूर्वाने तुला शिकविले आहेत असे मला वाटते (अर्थात्
तुझ्यापेक्षा तुझ्या गुरूमध्ये असले गुण अधिक असले पाहिजेत.)
२६० निरिच्छतैव निर्वाणं सेच्छतैव हि बन्धनम् ।
६उ.।३६।३८
इच्छा नसणे हाच मोक्ष होय. आणि इच्छा असणे हाच
बंध होय.
२६१ निर्दयः कठिनः क्रूरः कर्कशः कृपणोऽधमः ।
न तदस्ति यदद्यापि न कालो निगिरत्ययम् ॥१।२३।९
काळ हा निर्दय, कठीण, क्रूर, कर्कश, कृपण आणि अधम
आहे. काळ हा ज्याला गिळून टाकीत नाही, असे अद्यापि
कांहींच नाही.
२६२ निर्मले मुकुरे वक्रमयत्नेनैव बिम्बति ॥ २॥२॥१९
स्वच्छ आरशामध्ये तोंडाचे प्रतिबिंब सहज रातीने पडते.
२६३ निर्वासनं जीवितमेव मोक्षः ॥ ६उ.१७७।४३
जीवित वासनारहित असणे हाच मोक्ष होय.

·६०
सार्थश्रीयोगवासिष्ठसुभाषितानि
२६४ निःसंकल्पो यथाप्राप्तव्यवहारपरो भव ॥ ४५३१४७
दाशूर तपस्वी आपल्या पुत्राला म्हणतो) संकल्परहित
होऊन प्राप्त झालेला व्यवहार योग्य रीतीने करीत जा.
२६५ नैघृण्यमस्थैर्यमथाशुचित्वं
रथ्याचरत्वं परिकुत्सितत्वम् ।
श्वभ्यो गृहीतं किमु नाम मूर्खे-
मुर्खेभ्य एवाथ शुना न जाने ॥ ६उ.११६।५४
निर्दयता, चंचलता, अपवित्रता, रस्त्यांतून व्यर्थ भटकणे,
निंद्य असणे हे धर्म मूरोनी कुत्र्यांपासून घेतले, किंवा कुत्रा
मूर्वीपासून शिकला हे नक्की समजत नाही.
२६६ नैवास्त्यसौ जगति यः परदुःखशान्त्यै
प्रीत्या निरन्तरतरं सरलं यतेत ॥ ६उ.।११९।३
दुसन्याचे दुःख नाहीसे करण्यासाठी मनापासून निरंतर
योग्य रीतीने झटणारा या जगामध्ये कोणीही नाही.
२६७ नोदेति नास्तमायाति सुखे दुःखे मुखप्रभा ।
यथाप्राप्तस्थितेर्यस्य जीवन्मुक्तः स उच्यते ॥३।९।६
सुखाचे वेळी ज्याच्या तोंडावरील तेज वाढत नाही, आणि
दुःखाचे वेळी तें कमी होत नाही, याप्रमाणे प्राप्त स्थितीमध्ये
जो निर्विकार असतो तोच जीवन्मुक्त होय.
२६८ नोद्विजन्ते स्वकार्येषु जना अध्यवसायिनः ॥६।८८।१९
निश्चयी लोक आपल्या कार्याविषयीं कधीं उद्विग्नहोत नाहीत.

·सार्थश्रीयोगवासिष्ठसुभाषितानि
/MV ....
२६९ नोपपन्नं हि यद्यत्र तत्र तम विराजते ।
मध्ये काचकलापस्य महामूल्यो मणिर्यथा ॥५॥३२॥२८
काचेच्या मण्यांच्या ढिगांत महामूल्यवान रत्न जसें
शोभत नाही, तसें जें ज्या ठिकाणी योग्य नसते, ते त्या
ठिकाणीं शोभतही नाही.
२७० पथिकाः पथि दृश्यन्ते रागद्वेषविमुक्तया ।
यथा धिया तथैवैते द्रष्टव्याः स्वेन्द्रियादयः॥६।११८५
प्रवासी ज्या मार्गाने जातात, त्या मार्गावर आसक्ति ठेवीत
नाहीत, त्याप्रमाणे आपल्या देहेंद्रियादिकांस रागद्वेषरहित
बुद्धीने पाहावे.
२७१ पदमतुलमुपैतुमिच्छतोच्चैः
प्रथममियं मतिरेव लालनीया।
फलममिलषता कृषीवलेन
प्रथमतरं ननु कृष्यते धरैव ॥ ५।१२।४०
चांगल्या पिकाची इच्छा करणारा शेतकरी प्रथम जमीन
नांगरून तिची उत्तम मशागत करतो, त्याप्रमाणे अतुल
अशा परमात्मपदाच्या प्राप्तीची इच्छा करणाऱ्या पुरुषाने
प्रथम विवेकाच्या योगाने आपली बुद्धि शुद्ध करावी.
२७२ परं विवर्धनं बुद्धरज्ञानतरुशातनम् ।
समुत्सारणमाधीनां विद्धि साधुसमागमम् ॥२।१६।५
(श्रीवसिष्ठ रामाला म्हणतात) साधूंचा समागम बुद्धीची
वाढ करतो, अज्ञानरूपी वृक्षाला तोडून टाकतो आणि सर्व
मानसिक दुःखें नाहींशी करतो.

·६२
सार्थश्रीयोगवासिष्ठसुभाषितानि
२७३ परं विषयवैतृष्ण्यं समाधानमुदाहृतम् ।
आहृतं येन तन्नूनं तस्मै नृब्रह्मणे नमः ॥६उ.।४५/४६
विषयांविषयी अत्यंत वैराग्य हेच समाधान आहे. तें ज्याने
संपादन केले आहे, त्या मनुष्यरूपी ब्रह्माला नमस्कार असो.
२७४ परमपदप्रतिमो हि साधुसङ्गः ॥ ५।६११४८
सत्पुरुषांच्या सहवासाची योग्यता प्रत्यक्ष मोक्षसुखाइतकी
आहे.
२७५ परं पौरुषमाश्रित्य दन्तैर्दन्तान्विचूर्णयन् ।
शुभेनाशुभमुद्युक्तं प्राक्तनं पौरुषं जयेत् ॥ २।५।९
दांतांनी दांतांचे चूर्ण होईल इतक्या जोराने शास्त्रीय
प्रयत्न करून अनर्थ उत्पन्न करणान्या पूर्वीच्या कर्माचा
पाडाव करावा.
२७६ परस्परेच्छाविच्छित्तिन हि सौहार्दबन्धनी ॥३॥५५।७२
परस्परांच्या इच्छांचा भंग झाला असतां खरी मैत्री
टिकत नाही.
२७७ परस्परेप्सितस्नेहो दुर्लभो हि जगत्रये ॥ ६।१०८।२१
परस्परांना इष्ट असलेला, (अर्थात् कृत्रिम नसलेला)
स्नेह त्रैलोक्यांत दुर्लभ आहे.
२७८ परामृश्य विवेकेन संसाररचनामिमाम् ।
वैराग्यं येऽधिगच्छन्ति त एव पुरुषोत्तमाः॥२।११।२६
या संसाररचनेचा विवेकाने विचार करून ज्यांना वैराग्य
उत्पन्न होते, ते खरोखर उत्तम पुरुष होत.

·सार्थश्रीयोगवासिष्ठसुभाषितानि
.
२७९ परायणं हि प्रभवः संदेहेष्वनुजीविनाम् ॥ ३।२।१६
सेवकांना कोणतेही संकट उत्पन्न झाले असता, त्याप्रसंगी
धनी हाच त्यांचा मुख्य आधार होय.
२८० परिज्ञातोपभुक्तो हि भोगो भवति तुष्टये ।
विज्ञाय सेवितो मैत्रीमेति चोरो न शत्रुताम् ॥ ४॥२३॥४१
अमुक चोर आहे, असे पक्के ज्ञान झाल्यावर त्याच्याशी
वागतांना सावधपणा ठेवता येतो, यामुळे स्नेहभाव जुळतो,
वैरभाव राहात नाही. त्याप्रमाणे विषयांचे वास्तविक स्वरूप
ओळखून, ते योग्य रीतीने सेवन करणाराला त्यांची बाधा
होत नाही.
२८१ परोपकारकारिण्या परार्तिपरितप्तया ।
बुद्ध एव सुखी मन्ये स्वात्मशीतलया धिया ॥
१॥२६॥३९
( राम विश्वामित्रांना म्हणतो) परोपकार करणारी,
दुसऱ्याच्या दुःखाने दुःखित होणारी व आत्मज्ञानाने तृप्त
झालेली अशी बुद्धि ज्या ज्ञानी पुरुषाची आहे, तो खरा
सुखी असे मला वाटते.
२८२ पापस्य हि भयाल्लोको राम धर्मे प्रवर्तते ॥५/७५।३७
(श्रीवसिष्ठ म्हणतात) हे रामा, पापाच्या भयानेच लोकांची
धर्माकडे प्रवृत्ति होत असते.
२८३ पीताशेषविवेकाम्बुः शरीराम्भोधिवाडवः ।
न निर्दहति यं कोपस्तं मृत्युनं जिघांसति ॥६।२३।९
ज्याने विवेकरूपी सर्व उदक पिऊन टाकले आहे, असा
शरीररूपी समुद्रातील क्रोधरूपी वडवाग्नि ज्याला जाळीत
नाही, त्याला ठार मारण्याची इच्छा मृत्यु करीत नाही.

·४
सार्थश्रीयोगवासिष्ठसुभाषितानि
२८४ पुण्यानि यान्ति वैफल्यं
वैफल्यं यान्ति मातरः।
भाग्यानि यान्ति वैफल्यं
नाम्यासस्तु कदाचन ॥ ६उ.६७१३२
मी अमुक पुण्य केलें ' असें आपल्या तोंडाने दुसन्यास
सांगितले असतां तें पुण्य व्यर्थ जाते. प्रसंगी मातेचा व
ऐश्वर्याचाही उपयोग होत नाही, परंतु अभ्यास हा कधीही
फुकट जात नाही.
२८५ पुत्रमित्रकलत्रादि तृष्णया नित्यकृष्टया ।
खगेष्विव किरात्येदं जालं लोकेषु रच्यते॥१।१७।१५
भिल्लीण पक्ष्यांना पकडण्याकरितां जाळे तयार करते,
त्याप्रमाणे मनुष्यांना नेहमी आकर्षण करणारी तृष्णा ही
पुत्र, मित्र, स्त्री इत्यादिकांचे जाळे तयार करते.
२८६ पुरुषार्थात्फलप्राप्तिर्देशकालवशादिह ।
प्राप्ता चिरेण शीघ्रं वा यासौ दैवमिति स्मृता ।।
२।७।२१
पुरुषप्रयत्नानेच होणारी फलप्राप्ति देश व काळ यांच्या
परिस्थितीप्रमाणे लवकर किंवा उशिरा होत असते. यालाच
दैव असें म्हणतात.
२८७ पूजनं ध्यानमेवान्तर्नान्यदस्त्यस्य पूजनम् ।
तस्मात्रिभुवनाधारं नित्यं ध्यानेन पूजयेत् ॥६॥३८।६
परमेश्वराचे अंतःकरणांत ध्यान करणे हेच त्याचे मुख्य
पूजन होय. त्याहून दुसरें पूजन नाही. यासाठी त्रिभुवनाचा
आधार जो परमात्मा, त्याचें ध्यानाच्या योगाने नेहमी
पूजन करावें.

·सार्यश्रीयोगवासिष्ठसुभाषितानि
२८८ पूर्णस्तु प्राकृतोऽप्यन्यत् पुनरप्यभिवाञ्छते ।
जगत्पूरणयोग्याम्बुर्गृहात्येवार्णवो जलम् ॥ ४॥२३॥५५
सर्व जगाला बुडवून टाकता येईल, इतका पाण्याचा साठा
ज्यांत भरलेला आहे, असा समुद्र देखील तेवढ्याने तृप्त न
होतां जास्त जास्त पाणी सांठवीत असतो; त्याप्रमाणे प्राकृत
मनुष्य कितीही श्रीमान असला, तरी अधिकाधिक संपत्तीची
हाव बाळगीतच असतो.
२८९ पूर्वसिद्धस्वभावोऽयमादेहं न निवर्तते ॥ ३।८।४०
देह पडेपर्यंत मूळचा स्वभाव पालटत नाही.
२९. पूर्वापरविचारार्थचारुचातुर्यशालिनी ।
सविकासा मतिर्यस्य स पुमानिह कथ्यते ॥२।११।७२
मागचा पुढचा विचार आणि कोणताही सूक्ष्म अर्थ उत्तम
रीतीने ग्रहण करण्याचे चातुर्य जिला आहे, अशी विकास
पावलेली बुद्धि ज्याचे ठिकाणी आहे, तोच खरा मनुष्य
समजावा.
२९१ पौनःपुन्येन करणमभ्यास इति कथ्यते ।
पुरुषार्थः स एवेह तेनास्ति न विना गतिः॥
६उ.६७४३
पुन्हा पुन्हां तेच तेच करणे याला अभ्यास असें म्हणतात.
हाच पुरुषार्थ होय. या अभ्यासावांचून मनुष्याला दुसरा
मार्ग नाही.
यो, सु. ५

·६६
सार्थश्रीयोगवासिष्ठसुभाषितानि
२९२ पौरुषं सर्वकार्याणां
कई राघव नेतरत् ।
फलभोक्तृ च सर्वत्र
न दैवं तत्र कारणम् ॥ २।९।२
(श्रीवसिष्ठ म्हणतात ) हे राघवा, सर्व कार्याचे कर्तृत्व
पुरुषप्रयत्नाकडे आहे, इतर कशाकडेही नाही. कार्य करणे
आणि फळ भोगणे यांच्याशी दैवाचा काहीएक संबंध नाही.
२९३ पौरुषं स्पन्दफलवदृष्टं प्रत्यक्षतो न यत् ।
कल्पितं मोहितैर्मन्दैवं किंचिन्न विद्यते ॥ २।४।१०
मनुष्याने प्रयत्नपूर्वक एखादे कार्य केले असता, त्याचा
परिणाम प्रत्यक्ष दृष्टीस पडतो. परंतु देव प्रत्यक्ष दिसत
नसल्यामुळे ती केवळ मंदबुद्धीच्या मूर्ख लोकांची
कल्पना आहे.
२९४ पौरुषस्य महत्त्वस्य
सत्त्वस्य महतः श्रियः।
इन्द्रियाक्रमणं साधो
सीमान्तो महतामपि ॥ ६उ.।६।४१
( विद्याधर भुशुंडाला म्हणतो ) हे साधो, इंद्रियांवर
आपला पगडा बसविण्यासाठी महात्म्यांनाही आपलें पौरुष,
महत्त्व, मोठे धैर्य व शांतिरूपी संपदा यांची पराकाष्ठा
करावी लागते.

·सार्थश्रीयोगवासिष्ठसुभाषितानि
-RA
२९५ पौरुषादृश्यते सिद्धिः
पौरुषाद्धीमतां क्रमः।
देवमाश्वासनामात्र
दुःखे पेलवबुद्धिषु ।। २।७।१५
कार्यसिद्धि उद्योगाने होते. ज्ञाते पुरुष आपला वर्तनक्रम
पौरुषाच्याच योगाने चालवितात. दुबळ्या बुद्धीच्या
लोकांना दुःखाचे वेळी समाधानासाठी दैवाचा उपयोग
होतो.
२९६ पौरुषेण प्रयत्नेन त्रैलोक्यैश्वर्यसुन्दराम् ।
कश्चित्प्राणिविशेषो हि शक्रतां समुपागतः ॥२।४।१३
पौरुषप्रयत्नाचा अवलंब करून कोणा एका मनुष्याने
त्रैलोक्याच्या ऐश्वर्याने युक्त असलेले श्रेष्ठ इंद्रपद प्राप्त
करून घेतले.
२९७ पौरुषेणानमाक्रम्य यथा दन्तेन चूर्ण्यते ।
अन्यः पौरुषमाश्रित्य तथा शूरेण चूर्ण्यते ॥ २।६।१२
प्रयत्नाने अन्न मिळवून तोंडांत घातल्यानंतर त्याचे चर्वण
दांतांनी केले जाते, त्याप्रमाणे पौरुषाचाच आश्रय करून शूर
मनुष्य दुबळ्या लोकांचे मर्दन करतो.
२९८ प्रज्ञया नखरालूनमत्तवारणयूथपाः ।
जम्बुकैर्विजिताः सिंहाः सिंहैर्हरिणका इव ॥५।१२।३१
आपल्या भयंकर पंजांनी मस्त हत्तींच्या कळपांतील मुख्य
हत्तींना फाडून टाकणान्या बलाढ्य सिंहांनाहीं कोल्ह्यांनी,
आपल्या बुद्धीच्या बळावर सिंहांनी हरणांना सहज जिंकावें,
त्याप्रमाणे अनेक वेळां जिंकले आहे.

·सार्थश्रीयोगवासिष्ठसुभाषितानि
MAA...
२९९ प्रज्ञावानसहायोऽपि
कार्यान्तमधिगच्छति ।
दुष्प्रज्ञः कार्यमासाद्य
प्रधानमपि नश्यति ॥ ५।१२।२३
बुद्धिमान् मनुष्याला कोणत्याही प्रकारची मदत नसली
तरी तो मोठमोठी कार्ये करतो. पण ( केवढेही मोठे साहाय्य
असले तरी ) बुद्धि नसलेल्या मनुष्याच्या मुख्य कार्याचाच
नाश होतो.
३०० प्रज्ञासौजन्ययुक्तेन शास्त्रसंवलितेन च ।
पौरुषेण न यत्प्राप्तं न तत्कचन लभ्यते ॥६।२९।९
शास्त्रीय मार्गाने विचार करणारी बुद्धि, सौजन्य व
पौरुषप्रयत्न यांच्या योगाने प्राप्त होत नाही, अशी कुठेही
वस्तू नाही.
३०१ प्रत्यक्षमानमुत्सृज्य योऽनुमानमुपेत्यसौ ।
स्वभुजाभ्यामिमौ साविति प्रेक्ष्य पलायते ॥२।५।१९
प्रत्यक्ष ज्याचें फळ दिसत आहे अशा पौरुषप्रयत्नाचा
त्याग करून, केवळ अनुमानाने सिद्ध होणान्या देवाचा आश्रय
जो मनुष्य करील, तो आपल्याच हातांना सर्प मानून पळू
लागेल. (असे म्हणण्यास काय हरकत आहे !)
३०२ प्रभुताबृहितं चेतो नाहार्यमभिनन्दति ॥ ५।४६६
ज्याच्या ठिकाणी प्रभुत्व आले आहे, व अधिकार
चालविण्याचे सामर्थ्य आहे, त्याला कृत्रिम भूषणादिकांचें
काय महत्त्व आहे?

·सार्थश्रीयोगवासिष्ठसुभाषितानि
६९
३०३ प्रवाहपतितं कार्य कुर्वनपि न लिप्यते ॥ ४॥५६॥३४
प्रवाहपतित कार्य करणारा ( दोषांपासून) अलिप्त असतो.
३०४ प्राक्तनं चैहिकं चेति द्विविधं विद्धि पौरुषम् ।
प्राक्तनोऽद्यतनेनाशु पुरुषार्थेन जीयते ॥२।४।१७
(श्रीवसिष्ठ रामाला म्हणतात) पूर्वीचे व हल्लींचें असें
दोन प्रकारचे कर्म आहे, हे (तूं) जाण. या जन्मांत मनुष्याने
नेटानं प्रयत्न केला असतां पूर्वजन्मांतील (विरुद्ध ) कर्म
नाहींसें करून टाकितां येते.
३०५ प्राक्स्वकर्मेतराकारं देवं नाम न विद्यते ।
बालः प्रबलपुंसेव तजेतुमिह शक्यते ॥२॥६॥४
आपणच पूर्वी केलेल्या कर्माशिवाय देव म्हणून कांहीं
निराळी वस्तु नाहीं; इतकेच नव्हे तर शक्तिमान मनुष्य
एखाद्या लहान मुलाला आपल्या कह्यांत ठेवतो, त्याप्रमाणे
पूर्वीच्या दुष्ट संस्कारांना सध्या केलेल्या प्रयत्नांनी जिंकून
टाकतां येणे शक्य आहे.
३०६ प्राज्ञं प्राप्य न पृच्छन्ति ये केचित्ते नराधमाः।।३।७८।३३
विद्वानाची गांठ पडली असतां प्रश्न विचारून जे आपला
संशय नाहींसा करून घेत नाहीत, ते केवळ नराधम होत.
३०७ प्राप्तकालं कृतं कार्य राजते नाथ नेतरत् ।
वसन्ते राजते पुष्पं फलं शरदि राजते ॥ ६।८४।२२
(चूडाला शिखिध्वज पतीला म्हणते) हे नाथ, योग्य समयीं
केलेलेच कार्य शोभते. दुसरें शोभत नाही. वसंतऋतूमध्ये
फूल शोभते आणि शरहतूंत फळ शोभते.

·सार्थश्रीयोगवासिष्ठसुभाषितानि
३०८ प्राप्तेन येन नो भूयः प्राप्तव्यमवशिष्यते ।
तत्प्राप्तौ यत्नमातिष्ठेत्कष्टयापि हि चेष्टया ॥६उ.।६।३१
जं मिळविले असतां पुन्हां काहीएक मिळवावयाचें
उरणार नाही, असेंच पद मिळविण्याविषयीं जोराचा प्रयत्न
करावा. मग त्यामध्ये कितीही कष्ट पडले तरी चालतील.
३०९ प्रामाणिकस्य तज्ज्ञस्य
वक्तः पृष्टस्य यत्नतः।
नानुतिष्ठति यो वाक्यं
नान्यस्तस्मान्नराधमः ॥२।११।४६
प्रमाणशुद्ध भाषण करणान्या तज्ज्ञ मनुष्याला प्रश्न
केल्यानंतर जो त्याच्या सांगण्याप्रमाणे यत्न करून वागत
नाही, त्याच्यापेक्षा अधम मनुष्य दुसरा कोणीही नाही.
३१० प्रायः परपरित्राणमेव कर्म निजं सताम् ॥ ३।२६।२०
दुसऱ्याचे रक्षण करण्यासाठीच सत्पुरुषांच्या हातून
कोणतेही कर्म होत असते.
३११ बद्धो हि वासनाबद्धा मोक्षः स्याद्वासनाक्षयः४।५७।१९
जो वासनेने बद्ध असतो, तोच खरा बद्ध; आणि ज्याचा
वासनाक्षय झाला,
तोच
मुक्त समजावा.
३१२ बन्धमुक्तो महीपालो ग्राममात्रेण तुष्यति ।
परैरबद्धो नाक्रान्तो न राज्यं बहु मन्यते ॥४।२३।५७
अटकेत असलेला राजा मोकळा झाल्यावर त्याला जरी
एखादा गांव मिळाला तरी तेवढ्याने तो संतुष्ट होतो. परंतु
ज्याला शत्रुनी बद्ध केले नाही व ज्याच्यावर कोणाचा ताबा
नाही अशा राजाला राज्य देऊ केले, तरी सुद्धा त्याचे त्याला
कांहींच महत्त्व वाटत नाही.

·सार्थश्रीयोगवासिष्ठसुभाषितानि
३१३ बलं बुद्धिश्च तेजश्च क्षयकाल उपस्थिते ।
विपर्यस्यति सर्वत्र सर्वथा महतामपि ॥ ६उ.१४०१६
नाश होण्याची वेळ आली म्हणजे सर्व ठिकाणी सर्वप्रकारे
मोठमोठ्यांचीही बुद्धि विपरीत होते, बळ चालेनासें होतें व
तेज लोपून जाते.
३१४ बहुनात्र किमुक्तेन संक्षेपादिदमुच्यते ।
संकल्पनं परो बन्धस्तदभावो विमुक्तता ॥ ६।१२६।९७
अधिक बोलून काय करावयाचे आहे ? थोडक्यांत
सांगावयाचे हे की, संकल्प करणे हाच मोठा बंध होय व
संकल्परहित असणे हाच मोक्ष होय.
३१५ बाल्यमल्पदिनैरेव
यौवनश्रीस्ततो जरा ।
देहेऽपि नैकरूपत्वं
कास्था बाह्येषु वस्तुषु ॥ १।२८।३७
बाल्यदशेनंतर थोडक्याच दिवसांनी तारुण्य, व नंतर
म्हातारपण अशा भिन्न दशा प्रत्यक्ष देहाचे ठिकाणी दिसून
येतात; मग बाह्य वस्तु एकरूप राहतील असा भरंवसा
ठेवण्यांत काय अर्थ आहे ?
३१६ बीजात्कारणतः कार्यमगुरः किल जायते ।
न बीजमपि यत्रास्ति तत्र स्यादङ्करः कुतः॥
६उ.५७११२
कारणापासून कार्य उत्पन्न होते. या नियमाप्रमाणे
बीजापासून अंकुर उत्पन्न होतो. परंतु ज्या ठिकाणीं बीजच
नाहीं तेथें अंकुर कसा उत्पन्न होईल ?

·सार्थश्रीयोगवासिष्ठसुभाषितानि
३१७ बीभत्सं विषयं दृष्ट्वा को नाम न विरज्यते ।
सतामुत्तमवैराग्यं विवेकादेव जायते ॥ २।११।२३
बीभत्स विषय पाहून त्यांच्याबद्दल कोणाला तिटकारा
वाटणार नाही? परंतु सत्पुरुषांचे ठिकाणी जे उत्कृष्ट वैराग्य
असतें तें विवेकामुळे उत्पन्न होतें.
३१८ भवत्यखिलजन्तूनां यदन्तस्तदहिः स्थितम् ।।
५/५६।३४
कोणत्याही प्राण्याच्या अंतकरणांत ज्याविषयी विचार
चालू असतो त्याप्रमाणेच त्याला बाह्य जगांत दिसत असते.
३१९ भविष्यं नानुसंधत्ते नातीतं चिन्तयत्यसौ ।
वर्तमाननिमेषं तु हसन्नेवानुवर्तते ॥ ५।१२।१४
(जनक राजा) भावी गोष्टींची चिंता वहात नसे. आणि
गत गोष्टींचे स्मरण करीत नसे. तसेंच वर्तमानकाळी सर्व
व्यवहार आनंदाने करीत असे.
३२० भारोऽविवेकिनः शास्त्रं भारो ज्ञानं च रागिणः ।
अशान्तस्य मनो भारो भारो नात्मविदो वपुः ॥
१।१४।१३
अविवेकी मनुष्याला शास्त्र, विषयी मनुष्याला ज्ञान,
रागीट मनुष्याला मन आणि आत्मज्ञान नसलेल्या मनुष्याला
शरीर हे भारभूत होते.

·सार्थश्रीयोगवासिष्ठसुभाषितानि
9
३२१ भूतानि सन्ति सकलानि बहूनि दिक्षु
बोधान्वितानि विरलानि भवन्ति किंतु ।
वृक्षा भवन्ति फलपल्लवजालयुक्ताः
कल्पद्रुमास्तु विरलाः खलु संभवन्ति॥६उ.।९७४४७
पाने, फळे यांनी भरून गेलेले सामान्य वृक्ष सर्वत्र
आढळतात परंतु कल्पवृक्ष सर्वत्र दिसत नाहीत. त्याप्रमाणे
मोहांत गुरफटून गेलेले लोक सर्व ठिकाणी दृष्टीस पडतात,
परंतु ज्ञानसंपन्न लोक अगदी क्वचितच आढळतात.
३२२ भोगेच्छामात्रको बन्धस्तत्त्यागो मोक्ष उच्यते ॥
४॥३५॥३
विषयोपभोगांची इच्छा असणे हाच बंध, आणि इच्छा
नसणे हाच मोक्ष होय.
३२३ भोगेष्वस्वदमानेषु पुंसः श्रेयः पुरो गतम् ।।४।३३।६९
ज्या मनुष्याला विषयोपभोगांचा अत्यंत तिटकारा आला,
त्याच्या पुढे मोक्ष हात जोडून उभा आहे !
३२४ मत्त ऐरावतो बद्धः सर्षपस्येव कोटरे ।
मशकेन कृतं युद्धं सिंहौधैरणुकोटरे ॥ ३॥२०१९
पद्माक्षे स्थापितो मेरुर्निगीर्णो भृङ्गसूनुना ।
स्वमान्दगर्जितं श्रुत्वा चित्रं नृत्यन्ति बर्हिणः ॥
३।२०।१०
(अशक्य विधाने) एखाद्या मत्त हत्तीला मोहरीच्या
गाभ्यांत बांधून ठेवलें, एखाद्या चिलटाने परमाणूच्या
पोटांत सिंहांच्या कळपाबरोबर युद्ध केले, एखाद्या कमळाच्या
बीजामध्ये मेरुपर्वत सांठविला व तो एखाधा लहानशा
भुंग्याने गिळून टाकला, स्वप्नांतील मेघांची गर्जना ऐकून
चित्रांतील मोर नाचूं लागले.

·सार्थश्रीयोगवासिष्ठसुभाषितानि
३२५ मन एव समर्थं वो मनसो दृढनिग्रहे ।
अराजा का समर्थः स्याद्राज्ञो राघव निग्रहे ।
३।११२।१९
( श्रीवसिष्ठ म्हणतात ) श्रोतृजनहो, तुमच्या मनाचा
दृढ निग्रह करण्याला तुमचें मनच समर्थ आहे. हे राघवा,
राजाचा निग्रह करण्याला जो राजा नाही, असा कोणता
सामान्य मनुष्य
समर्थ होईल?
३२६ मनाकृतं कृतं लोके न शरीरकृतं कृतम् ॥ ३॥८९।१
मनाने जे केले तेच खरोखर केलेले असे समजावें, केवळ
शरीराने केले, तें केलें असें म्हणता येत नाही.
३२७ मनो हि न जडं राम नापि चेतनतां गतम् ॥ ३९६।३७
(श्रीवसिष्ठ म्हणतात ) हे रामा, मन हे धड़ जडही नाही,
आणि चेतनही नाही.
३२८ मरणस्य मुने राज्ञो
जराधवलचामरा।
आगच्छतोऽग्रे निर्याति
स्वाधिव्याधिपताकिनी ॥ १।२२।३०
( राम विश्वामित्रांना म्हणतो) हे मुने, मरण हा एक राजा
असून त्याची स्वारी आपल्याकडे येऊ लागली, म्हणजे
त्याच्या अगोदर आधिव्याधिरूपी सेना बाहेर पडत असून
जरारूपी पांढरी चवरी पुढे दिसू लागते.
३२९ महतां दर्शनं नाम न कदाचन निष्फलम् ॥ ३।२६।३९
महात्म्यांचे दर्शन केव्हाही निष्फळ होत नाही.

·सार्थश्रीयोगवासिष्ठसुभाषितानि
N
३३० महतामेव संपर्कात्पुनदुःखं न बाधते ।
को हि दीपशिखाहस्तस्तमसा परिभूयते ॥ ३॥८२।८
जळणारी मशाल हातांत असली म्हणजे अंधारांत
चांचपडण्याचा कोणालाही प्रसंग येत नाही. त्याप्रमाणे
महात्म्यांचा सहवास झाल्यावर कोणालाही दुःख भोगण्याचा
प्रसंग येत नाही.
३३१ महाकर्ता महाभोक्ता महात्यागी भवानघ ।
सर्वाः शङ्काः परित्यज्य धैर्यमालम्ब्य शाश्वतम् ।।
६।११५.१
(श्रीवसिष्ठ म्हणतात) हे निष्पाप रामा, तूं सर्व शंका
सोडून देऊन, शाश्वत धैर्याचा आश्रय करून, महाकर्ता,
महाभोक्ता व महात्यागी हो.
३३२ महाशनानामेकान्ते भोजनं हि सुखायते ।। ३।८२।४४
पुष्कळ आहार करणारांना एकान्तांत भोजन करणे
सुखावह होत असते.
३३३ मांसपाञ्चालिकायास्तु
यन्त्रलोलेऽङ्गपञ्जरे ।
स्नायवस्थिग्रन्थिशालिन्याः
स्त्रियाः किमिव शोभनम् ॥ १।२१।१
यंत्रांतील निरनिराळे भाग अत्यंत चंचल असतात,
त्याप्रमाणे स्त्रीचे शरीर असून ते स्नायु, अस्थि इत्यादिकांनी
बनलेले असते. स्त्री केवळ मांसाची पुतळीअसून तिच्यामध्ये
रमणीय असे काय आहे?

·७६
सार्थश्रीयोगवासिष्ठसुभाषितानि
.
३३४ मुकुरे निर्मले द्रव्यमयत्नेनैव विम्बति ॥ ६उ.।७४
स्वच्छ आरशामध्ये कोणत्याही वस्तूचे प्रतिबिंब सहज
पडते.
३३५ मुख्याङ्करं सुभग विद्धि मनो हि पुंसो
देहास्ततः प्रविसृतास्तरुपल्लवाभाः।
नष्टेऽकुरे पुनरुदेति न पल्लवश्री-
नैवाङ्कुरः क्षयमुपैति दलक्षयेषु ॥ ३।८९।५२
( इंब्राह्मण इंद्रद्युम्न राजाला म्हणतो) मनुष्याचे मन
हाच संसारतरूचा मुख्य अंकुर आहे. आणि या अंकुरापासून
संसाररूपी वृक्षाला देहरूपी पालवी फुटत असते. मूळ
अंकुरच नाहीसा झाला, तर झाडाला पुन्हां पालवी फुटत
नाही; पण नुसती पाने गळून पडली असतां मूळ अंकुर
नष्ट होत नाहीं.
३३६ मूढानुमानसंसिद्धं देवं यस्यास्ति दुर्मतेः ।
दैवादाहोऽस्ति नैवेति गन्तव्यं तेन पावके ॥ २८५
केवळ मूर्खपणाच्या अनुमानामुळे दैव आहे असें ज्या
मंदबुद्धि पुरुषाला वाटते, त्याने त्या देवाची परीक्षा
करण्याकरितां अग्नीमध्ये उडी टाकून आंगाचा दाह होतो
किंवा नाही ते पहावें!
३३७ मूढैः प्रकल्पितं देवं तत्परास्ते क्षयं गताः ।
प्राज्ञास्तु पौरुषार्थेन पदमुत्तमतां गताः ॥ २।८।१६
दैव ही केवळ मूर्खाची कल्पना आहे या देवाच्या नादी
जे लागतात त्यांचा नाश होतो. ज्ञाते लोक उद्योगाच्या
योगाने उत्तम पदाला जाऊन पोहोचतात.
,

·सार्थश्रीयोगवासिष्ठसुमाषितानि
३३८ मूढोत्तारणमेवेह स्वभावो महतामिति ॥ ३७६।१२
मूढ लोकांचा उद्धार करणे हाच महात्म्यांचा स्वभाव
असतो.
३३९ मृतिर्गुणितिरस्कारो जीवितं गुणिसंश्रयः ॥३७७।३१
गुणिजनांचा तिरस्कार म्हणजेच मृत्यु. आणि गुणिजनांचा
आश्रय म्हणजेच खरें जीवित होय.
३४० मोक्षद्वारे द्वारपालाश्चत्वारः परिकीर्तिताः ।
शमो विचारः संतोषश्चतुर्थः साधुसंगमः ॥ २॥११॥५९
शम, विचार, संतोष आणि साधुसमागम हे मोक्षाच्या
द्वारावरील चार द्वारपाळ आहेत.
३४१ मोक्षः शीतलचित्तत्वं बन्धः संतप्तचित्तता ।।
६उ./९५।२९
चित्त शांत असणे हा मोक्ष व चित्त संतप्त असणे हा
बंध होय.
३४२ मोहनाशाय महतां वचो नो मोहवृद्धये ॥ ५।४९।६
महात्म्यांचे भाषण मोहाचा नाश करते त्याची वाढ
करीत नाही.
३४३ मौख्यं हि बन्धनमवेहि परं महात्मन् ॥६।८९।३१
(चूडाला शिखिध्वजाला म्हणते ) हे महात्मन्, मूर्खपणा हे
मोठे बंधन आहे असे समज.

·सार्थश्रीयोगवासिष्ठसुमाषितानि
३४४ य एव यत्नः क्रियते बाघार्थोपार्जने जनैः।
स एव यत्नः कर्तव्यः पूर्व प्रज्ञाविवर्धने ॥५।१२।२६
द्रव्यादि बाह्य पदार्थ मिळविण्यासाठी मनुष्य जसा प्रयत्न
करतो तसा जोराचा प्रयत्न प्रथमतः बुद्धि वाढविण्यासाठी
करावा.
३४५ यत्कृतं मनसा तात तत्कृतं विद्धि राघव ।
यत्यक्तं मनसा तावत्तत्त्यक्तं विद्धि चानघ।।३।११०।१४
(श्रीवसिष्ठ म्हणतात) हे निष्पाप रामा, जे मनाने केले
तेच खरोखर केले असें जाण. आणि ज्याचा मनाने त्याग
केला त्याचाच त्याग केला असे समज.
३४६ यत्नवद्भिदृढाभ्यासैः प्रज्ञोत्साहसमन्वितैः ।
मेरवोऽपि निगीर्यन्ते कैव प्रापौरुषे कथा ॥२॥१८
बुद्धिमान, उत्साही, उद्योगी पुरुषांनी प्रयत्नपूर्वक दृढ
अभ्यास केला असता, त्यांना मेरुपर्वत सुद्धा गिळंकृत
करून टाकतां येतो, मग पूर्वजन्मांतील (विरुद्ध) कर्म नाहींसें
करता येईल, यांत नवल काय?
३४७ यत्नेनापि पुनर्बद्धं केन वृन्तच्युतं फलम्॥६उ.।१२५।३२
देठापासून गळलेले फळ पुन्हां कोणीतरी प्रयत्न करून
सुद्धा देठाला पूर्वीप्रमाणे चिकटवू शकेल काय ?
३४८ यत्सुखं दुःखमेवाहुः क्षणनाशानुभूतिभिः ।
अकृत्रिममनाद्यन्तं यत्सुखं तत्सुखं विदुः॥६उ.।६८।३१
क्षणांत नाश पावण्याचा अनुभव येत असल्यामुळे ज्ञाते
लोक विषयसुखाला दुःखच असें म्हणतात. आणि जें
स्वाभाविक, अनादि, अनंत असें आत्मस्वरूपाचे सुख
त्यालाच खरें सुख म्हणतात.

·सार्थश्रीयोगवासिष्ठसुभाषितानि
३४९ यथाचारं यथाशास्त्रं
यथाचित्तं यथास्थितम् ।
व्यवहारमुपादत्ते
यः स आर्य इति स्मृतः ॥ ६।१२६।५५
वृद्धांचा आचार व शास्त्र यांच्या अनुरोधाने प्रसन्नचित्ताने
यथास्थित कर्म करणारा व लौकिक व्यवहारही पाळणारा
त्याला आर्य असें म्हणतात.
३५० यथा देहोपयुक्तं हि करोत्यारोग्यमौषधम् ।
तथेन्द्रियजयेऽभ्यस्ते विवेकः फलितो भवेत्॥४।१८।६६
औषध पथ्यपूर्वक सेवन केल्यानेच आरोग्य प्राप्त होतें,
त्याप्रमाणे इंद्रियजयाचा अभ्यास केला, तर आत्मानात्मविवेक
फलप होईल.
३५१ यथा न किंचित्कलयन्मश्चके स्पन्दते शिशुः।
तथा फलान्यकलयन्कुरु कर्माणि राघव ॥ ५/७०२०
( श्रीवसिष्ठ म्हणतात) हे राघवा, एखादै लहान मूल
कोणत्याही तन्हेचा संकल्प न करितां आनंदाने पलंगावर
लोळत असते; त्याप्रमाणे कर्मफलाचामुळीच विचार न करता
तूं आपली प्राप्तकर्मे करीत जा.
३५२ यथा नाशेन वा भाव्यं तथोदेत्यशुमा मतिः॥३१७१।१७
अशा रीतीने नाश व्हावयाचा असतो, तशा त-हेची
दुर्बुद्धि अगोदर उत्पन्न होते.

·सार्थश्रीयोगवासिष्ठसुभाषितानि
३५३ यथाप्राप्तं हि कर्तव्यमसक्तेन सदा सता ।
मुकुरेणाकलङ्केन प्रतिबिम्बक्रिया यथा ॥ ३८८।११
एखादा स्वच्छ आरसा आपल्यासमोर येणा-या पदार्थाचें
प्रतिबिंब धारण करतो, त्याप्रमाणे आसक्त न होतां आपलें
प्राप्त झालेले कर्तव्य सज्जन मनुष्याने अवश्य करीत राहिले
पाहिजे.
३५४ यथा रजोभिर्गगनं यथा कमलमम्बुभिः ।
न लिप्यते हि संश्लिष्टैर्देहैरात्मा तथैव च ॥ ५।५।३१
आकाशांत
धूळ
उडाली म्हणून ते मलिन होत नाही, किंवा
कमलपत्रावर उदक पडले तरी ते त्याला चिकटत नाहीं,
त्याप्रमाणे आत्म्याशी कितीही देहांचा संबंध आला तरी तो
त्यांच्या योगानें लिप्त होत नाही.
३५५ यथा वन्ध्यासुतो नास्ति यथा नास्ति मरौ जलम् ।
यथा नास्ति नभोवृक्षस्तथा नास्ति जगदमः॥३७४३
(ज्ञानी पुरुषाचा अनुभव ) ज्याप्रमाणे वंध्येचा मुलगा,
मृगजळ आणि आकाशांतील वृक्ष यांना अस्तित्व नसते,
त्याप्रमाणे भ्रमामुळे भासणान्या जगाला अस्तित्व नाही.
३५६ यथा शाम्येन्मनोऽनिच्छं
नोपदेशशतैस्तथा ।। ६.३६।२३
इच्छा सोडल्याने मन जसे शांत होते, तसे शेकडों
उपदेशांनीही शांत होत नाही.

·सार्थश्रीयोगवासिष्ठसुभाषितानि
८१
३५७ यथा स्पर्शन पवनः सत्तामायाति नो गिरा।
तथेच्छातानवेनैव विवेकोऽस्य विबुध्यते ॥४।१८।६८
नुसता 'वारा ' हा शब्द ऐकल्याने त्याचे अस्तित्व कळत
नसते, तर त्यासाठी वान्याचा आंगाला स्पर्श व्हावा लागतो,
त्याप्रमाणे 'मी विवेकी आहे' असे म्हटल्याने विवेकाची
परीक्षा होत नाही, तर विषयाची तृष्णा कमी असणे हीच
विवेक असल्याची खूण होय.
३५८ यथा हि काष्ठजतुनोर्यथा बदरकुण्डयोः ।
श्लिष्टयोरपि नैकत्वं देहदेहवतोस्तथा ॥ ३॥११४१६२
लाकूड आणि लाख किंवा बोरे आणि भांडें ही
एकमेकांशी चिकटलेली दिसली, तरी त्यांचे वास्तविक ऐक्य
संभवत नाही, त्याचप्रमाणे देह आणि जीवात्मा यांची
स्थिति आहे.
३५९ यदवध्यवधात्पापं वध्यत्यागात्तदेव हि ॥ ३।९०।३
अवध्याचा वध केल्याने जितकें पातक लागते, तितकेंच
पातक वध्याचा वध न केल्याने लागत असते.
३६० यदार्यगर्हितं यद्वा
न्यायेन न समार्जितम् ।
तस्माद् ग्रासाद्वरं मन्ये
मरणं देहिनामिदम् ॥ ३७६।७
आर्य लोकांनी निंद्य ठरविलेले किंवा अन्यायाचे कृत्य
करून आपले पोट भरण्यापेक्षा मनुष्यांनी मरून जाणे हेच
श्रेयस्कर होय.
यो. सु.६

·सार्थश्रीयोगवासिष्ठसुभाषितानि
३६१ यदिहास्ति तदन्यत्र यन्नेहास्ति न तत्त्वचित् ।
इमं समस्तविज्ञानशास्त्रकोशं विदुर्बुधाः ॥३।८।१२
जें या योगवासिष्ठ ग्रंथांत आहे, तेच इतर ग्रंथांतून आहे
आणि जें यांत नाहीं तें कोठेही नाही. कारण हा ग्रंथ म्हणजे
सर्व विज्ञानशास्त्रांचे भांडार आहे, असें विद्वान लोक
मानतात.
३६२ यदेव क्रियते नित्यं रतिस्तत्रैव जायते ॥ ३।२।४८
मनुष्य जे कृत्य नेहमी करतो, तेच पुन्हां करण्याची
आवड त्याच्या ठिकाणी उत्पन्न होते.
३६३ यद्यथा कल्पितं येन स संपश्यति तत्तथा ।
६उ.१७७१३
ज्याने ज्या वस्तूची ज्या प्रकाराने कल्पना केली, तो त्या
वस्तूला तशा प्रकाराने पाहतो.
३६४ यद्वस्तु विद्यमानं सत् प्रश्नस्तत्र विराजते ॥६।९६१४२
जी वस्तु विद्यमान व सद्रूप असते, तिच्याविषयी प्रश्न
केला तर तो शोभतो.
३६५ यन्त्रं तिलानां कठिनं राशिमुग्रमिवाकुलम् ।
यं पीडयति नानङ्गस्तं मृत्युनं जिघांसति ॥६।२३।१०
तेल काढण्याचा कठीण घाणा तिळांची मोठी रास पिळून
काढतो, त्याप्रमाणे मदन ज्याला व्याकुळ करून पीडा देत
नाही, त्याला ठार मारण्याची इच्छा मृत्यु करीत नाही.

·सार्थश्रीयोगवासिष्ठसुभाषितानि
३६६ यन्नाम किल नास्त्येव
सच्छान्तौ का कदर्थना ॥ ६उ..१४२१४५
मुळांत जी वस्तु नाही, तिचा परिहार करण्याविषयीं क्लेश
तरी कसले!
३६७ यन्मयो हि भवत्यङ्ग पुरुषो वक्ति तादृशम् ॥
६उ.।२९।४०
( श्रीवसिष्ठ रामाला सांगतात ) बाबारे, मनुष्याचे जसे
ज्ञान असेल, तसें तो भाषण करतो.
३६८ यमो निघृणराजेन्द्रो नातं नामानुकम्पते ।
सर्वभूतदयोदारो जनो दुर्लभतां गतः ॥ १।२६।७
यम हा अत्यंत निर्दय असून त्याला दु:खितांची मुळीच
कीव येत नाही. सर्व प्राण्यांवर दया करणारा थोर मनुष्य
या जगांत फारच विरळा.
३६९ ययैवाजीव्यते युक्त्या सैवापदि विराजते ॥
६उ.।१९६।१६
आपत्काळी ज्या युक्तीने प्राण वाचतात, तीच उत्तम होय.
३७० यस्त्विच्छातानवे यत्नं न करोति नराधमः ।
सोऽन्धकूपे स्वमात्मानं दिनानुदिनमुज्झति ।।
६उ.।३६।३१
जो नीच मनुष्य आपल्या इच्छा कमी करण्याचा
प्रयत्न करीत नाही, तो आपणाला प्रत्येक दिवशी अंधकूपांत
फेकीत असतो.

·सार्थश्रीयोगवासिष्ठसुभाषितानि
NA
३७१ यस्याग्रे न गलति संशयः समूलो
नैवासौ क्वचिदपि पण्डितोक्तिमेति ॥ ३१७९।३३
जो आपल्यापुढे मांडलेल्या शंकेचे समूळ निरसन करीत
नाही, त्याला पंडित ही पदवी केव्हांच प्राप्त होत नाही.
३७२ यस्यान्तर्वासनारज्ज्वा
ग्रन्थिबन्धः शरीरिणः ।
महानपि बहुज्ञोऽपि
स बालेनापि जीयते ॥ ४।२७।२०
जो मनुष्य अंतःकरणांतील वासनारूपी दोरीने घट्ट
बांधलेला असता, तो कितीही बलवान किंवा विद्वान असो,
प्रसंगी लहानशा पोराकडूनही पराजित होतो.
३७३ यस्येच्छाननुसंधानमात्रे दुःसाध्यता मतेः।
गुरूपदेशशास्त्रादि तस्य नूनं निरर्थकम् ॥६उ.॥३६॥३५
इच्छेचा संबंध न ठेवणे, एवढे देखील ज्याच्या बुद्धीला
दुःसाध्य वाटत असेल, त्याने घेतलेला गुरूपदेश, त्याचें
शास्त्रज्ञान इत्यादि सर्व खरोखर व्यर्थ होय.
३७४ यस्योज्ज्वलति तीक्ष्णाग्रा पूर्वापरविचारिणी ।
प्रज्ञादीपशिखा जातु जाड्यान्ध्यं तं न बाधते ५।१२।१९.
ज्याच्या ठिकाणी पूर्वापरविचार करणान्या कुशाग्र बुद्धीची
ज्योति प्रज्वलित झालेली असते, त्याला अज्ञानरूपी अंधकार
केव्हाही बाधा करीत नाही.

·सार्थश्रीयोगवासिष्ठसुभाषितानि
३७५ यः स्त्रातः शीतसितया
साधुसंगतिगङ्गया।
किं तस्य दानैः किं तीथैः
किं तपोभिः किमध्वरैः ॥२।१६।१०
ज्याने सत्संगरूपी गंगेच्या थंड व स्वच्छ पाण्यांत स्नान
केले आहे, त्याला दान, तीर्थ, तप आणि यज्ञ यांच्यापासून
कोणते पुण्य प्राप्त व्हावयाचे राहिले आहे ?
३७६ यावत्तिलं यथा तैलं यावद्देहं तथा दशा ।
यो न देहदशामति सच्छिनत्यसिनाम्वरम् ६।१०४।४२
जोपर्यंत तीळ असतात तोपर्यंत त्यांत तेल असतेच.
त्याप्रमाणे जोपर्यंत शरीर असते तोपर्यंत हर्ष, खेद इत्यादि
विकार होणारच. देह असेपर्यंत ज्याला हे विकार होत नाहीत
तो तरवारीने आकाशच कापून काढतो.
३७७ यावत्सर्व न संत्यक्तं
तावदात्मा न लभ्यते ।
सर्वावस्थापरित्यागे
शेष आत्मति कथ्यते ॥५।५८।४४
जोपर्यंत मनाने सर्व विषयांचा पूर्णपणे त्याग केला नाही,
तोपर्यंत कोणालाही आत्मप्राप्ति होणार नाही. कारण मनाच्या
सर्व अवस्थांचा त्याग झाल्यानंतर अवशिष्ट राहणारा तोच
आत्मा, असा सिद्धांत आहे.

·८६
सार्थश्रीयोगवासिष्ठसुभाषितानि
३७८ यावदन्यन्न संत्यक्तं
तावत्सामान्यमेव हि।
वस्तु नासाद्यते साधो
स्वात्मलाभे तु का कथा ॥५।५८१४५
( मांडव्य ऋषि सुरघु राजाला म्हणतात ) हे साधो,
सामान्य व्यवहारामध्येदेखील एखादी क्षुद्र वस्तु तिच्या
विरोधी वस्तूंचा त्याग केल्याशिवाय हाती लागत नाही, असा
नियम आहे. तर आत्मलाभाच्या संबंधाने हा नियम विशेषच
लागू पडावा, यांत काय आश्चर्य आहे ?
३७९ यावद्देहं स्वभावोऽस्य देहस्य न निवर्तते ॥ ३॥७६।५
जोपर्यंत देह आहे, तोपर्यंत त्याचे धर्म नाहीसे होत नाहीत.
३८० या विवेकविकासिन्यो मतयो महतामिह ।
न ता विपदि मजन्ति तुम्बकानीव वारिणि ॥२।१४।११
भोपळा पाण्यात बुडत नाही, त्याप्रमाणे विवेकाने विकास
पावलेली महात्म्यांची बुद्धि विपत्काळी निराशेत बुडून
जात नाही,
३८१ युक्तियुक्तमुपादेयं वचनं बालकादपि ।
अन्यत्तृणमिव त्याज्यमप्युक्तं पद्मजन्मना ॥ २॥१८॥३,
एखाद्या मुलानेही केलेले सयुक्तिक भाषण ग्राह्य समजावें,
परंतु प्रत्यक्ष ब्रह्मदेवानेही केलेले भाषण युक्तीच्या विरुद्ध
असल्यास ते त्याज्य समजावें.

·सार्थश्रीयोगवासिष्ठसुभाषितानि
३८२ युक्त्या च व्यवहारिण्या स्वार्थः प्राज्ञेन साध्यते ॥
३७८।२५
ज्ञाते लोक आपले कार्य व्यावहारिक युक्तीने साधीत
असतात.
३८३ युक्त्या प्रबोध्यते मूढः प्राज्ञस्तत्त्वेन बोध्यते ।
६।४९/२१
मूढाला युक्तीने बोध करावा लागतो व जाणत्याला तत्त्व
सांगून बोध करावा लागतो.
३८४ युक्त्यैव बौधयित्वैष जीव आत्मनि योज्यते ।
ययुक्त्यासाद्यते कार्य न तद्यत्नशतैरपि ॥ ६।४९।१९
युक्तीनेच बोध करून या जीवाला आत्मप्राप्ति करून द्यावी
लागते. कारण जें कार्य युक्तीने साधते ते शंकडों प्रयत्नांनीही
साधत नाही.
३८५ युज्यते वेष्टनं वायोराकाशस्य च खण्डनम् ।
ग्रथनं च तरङ्गाणामास्था नायुषि युज्यते ॥ १।१४।५
वान्याची मोट बांधता येईल, आकाशाचे तुकडे करतां
येतील, पाण्यावरील लाटांना एकत्र ओंवता येईल या गोष्टींवर
एकवेळ विश्वास बसेल परंतु आयुष्यावर विश्वास बसत नाही.
३८६ ये केचन समारम्भा ये जनस्य क्रियाक्रमाः ।
ते सर्वे देहमात्रार्थमात्मार्थं न तु किंचन ॥४।५७/३१
बाह्य विषयांवर दृष्टि ठेवणारे लोक सर्व वैदिक किंवा
लौकिक कर्मे केवळ देहाच्या सुखासाठी करीत असतात,
परंतु आत्मज्ञानासाठी मुळीच प्रयत्न करीत नाहीत.

·सार्थश्रीयोगवासिष्ठसुभाषितानि
३८७ येन नासादितं हेम रीतिं किं स परित्यजेत्॥६।१०११४०
ज्याला सोन्याची माहितीच नाहीं, तो पितळ
मिटविण्याच्याच मार्गात असणार.
३८८ येन प्राप्तेन लोकेऽस्मिन्न प्राप्यमवशिष्यते ।
तत्कृतं सुकृतं मन्ये शेष कर्म विचिका ।। ६७४।१७
( भगीरथ म्हणतो) जें प्राप्त झाले असतां या लोकांत
कांहीं अधिक मिळावयाचें राहात नाही, तेच करणे याला
मी 'सुकृत' समजतो. बाकीचं कर्म म्हणजे पटकीप्रमाणे
अपवित्र व दुःखदायक होय.
३८९ येनाभ्यासः परित्यक्त इष्टे वस्तुनि सोऽधमः ।
कदाचिन्न तदामोति वन्ध्या स्वतनयं यथा ।
६उ./६७१३४
ज्याने इच्छिलेल्या वस्तूविषयींचा अभ्यास सोडून दिला,
तो नीच होय. वंध्येला ज्याप्रमाणे स्वतःचा मुलगा प्राप्त होत
नाही, त्याप्रमाणे अभ्यास सोडून देणाराला इष्ट वस्तु कधीही
प्राप्त होत नाही.
३९० ये शूरा ये च विक्रान्ता ये प्राज्ञा ये च पण्डिताः ।
तैस्तैः किमिव लोकेऽस्मिन्वद दैवं प्रतीक्ष्यते ॥२।८।१७
(श्रीवसिष्ठ म्हणतात हे रामा, ) या जगांत जे लोक शूर,
पराक्रमी, बुद्धिमान् व पंडित म्हणून प्रसिद्धीला आले (ते
केवळ पौरुषाच्याच योगाने होत.) तूंच सांग की, ते कधी
देवाची वाट पहात बसले होते काय ?
,

·सार्थश्रीयोगवासिष्ठसुभाषितानि
८९
३९१ येषां गुणेष्वसंतोषो रागो येषां श्रुतं प्रति ।
सत्यव्यसनिनो ये च ते नराः पशवोऽपरे॥४॥३२॥४३
ज्यांचा हावरेपणा सद्गुणांविषयी आहे, ज्यांना प्रेम विद्येचे
आहे, आणि व्यसन सत्याचे आहे, तेच खरोखर मनुष्य होत.
इतर लोक केवळ
पशुतुल्य होत.
३९२ यैरेव जायते रागो मूर्खस्याधिकतागतैः ।
तैरेव भोगैः प्राज्ञस्य विराग उपजायते ॥ ४।४६५
ज्या विषयोपभोगांच्या समृद्धीमुळे मूर्ख मनुष्यांना प्रेम
उत्पन्न होते, त्याच विषयांच्या अभिवृद्धीमुळे ज्ञात्यांना
वैराग्य उत्पन्न होते.
३९३ यो न निर्वासनो नूनं सर्वधर्मपरोऽपि सः ।
सर्वज्ञोऽप्यभितो बद्धः पञ्जरस्थो यथा खगः ॥
६५५।४४
ज्याच्या वासना नाहीशा झाल्या नाहीत, तो खरोखर
सर्वधर्मपरायण व सर्वज्ञ जरी असला तरी पिजन्यांतील
पक्ष्याप्रमाणे सर्व बाजूंनी बद्धच आहे.
३९४ योन्तःशीतलतां यातो यो भावेषु न मजति ।
व्यवहारी न संमूढः स शान्त इति कथ्यते ॥२।१३।७८
ज्याचे अंतःकरण तृप्त आहे, विषयांच्या पसान्यांत राहूनही
जो विषयासक्त होत नाही, आणि व्यवहार करीत असूनही
जो मोह पावत नाही, तोच खरा शांत होय.

·सार्थश्रीयोगवासिष्ठसुभाषितानि
३९५ यो यादृक्क्लेशमाधातुं समर्थस्तादृगेव सः।
अवश्यं फलमानोति प्रबुद्धोऽस्त्वज्ञ एव वा ॥
६उ.।१०२।३३
ज्ञानी असो अज्ञानी असो, जो ज्या प्रकारचे कष्ट
करण्यास समर्थ असेल, त्याप्रकारचे फळ त्याला अवश्य
प्राप्त होतें.
३९६ यो यो यथा प्रयतते स स तत्तत्फलैकभाक् ।
न तु तूष्णीं स्थितेनेह केनचित्प्राप्यते फलम्।।२।७।१९
जो जो मनुष्य जसा जसा प्रयत्न करतो, तसे तसे फळ
त्याला प्राप्त होते; परंतु स्वस्थ बसून कोणालाही फळ प्राप्त
होत नाही.
३९७ यो यो यादृग्गुणो जन्तुः स तामेवैति संस्थितिम् ।
सदृशेष्वप्यजेषु श्वा न मध्ये रमते क्वचित् ॥५।३२।२९
जो ज्या गुणाचा असेल तो त्या गुणाला योग्य अशा
स्थितींतच राहतो. रंगाप्रमाणे व रूपाप्रमाणे बोकडांचा रंग
व रूप ही जरी असली, तरी त्यांच्या कळपांत कुत्रा कधीही
रमत नाही.
३९८ योऽस्मत्तातस्य कूपोऽयमिति कौपं पिबत्यपः ।
त्यक्त्वा गाङ्गं पुरःस्थं तं को ना शास्त्यतिरागिणम्॥
२।१८।४
'ही विहीर आमच्या वडिलांनी खणलेली आहे,' असें
म्हणून आपल्या पुढे असलेले गंगेचे पाणी टाकून जो त्या
विहिरीचेच पाणी पितो, त्या हट्टी मनुष्याची कोणता मनुष्य
समजूत घालणार?

·सार्थश्रीयोगवासिष्ठसुभाषितानि
९१
३९९ रम्यवस्तुक्षयायैव मूढानां जृम्भते पदम् ॥ ६।६।२५
सुंदर वस्तूंचा नाश करण्यासाठीच मूढ लोकांचे स्थान
वाढत असते.
४०० राग एव हि शोभायै
निर्गुणानां जडात्मनाम् ॥ ६उ..१२०।१०
(हा फुललेला पळसाचा वृक्ष केवळ रंगीत फुलांच्या योगाने
राजासारखा शोभत आहे, त्याप्रमाणे ) खरी शोभा देणारे
औदार्यादि गुण मूर्खाच्या ठिकाणी नसल्यामुळे शोभा
आणण्यासाठी त्यांना केवळ रंगीत वस्त्रालंकारच धारण
करावे लागतात.
४०१ राजते हि पदार्थश्रीमहतामर्पणाच्छुभा ॥३॥१०४।३७
एखादा मूल्यवान चांगला पदार्थ योग्य असलेल्या थोर
लोकांना अर्पण केला असतां शोभू लागतो.
४०२ राज्यानि संपदः स्फारा भोगो मोक्षश्च शाश्वतः ।
विचारकल्पवृक्षस्य फलान्येतानि राघव ॥ २।१४।१०
( श्रीवसिष्ठ म्हणतात ) हे राघवा, राज्य, विपुल संपत्ति,
विषयोपभोग आणि मोक्ष ही सर्व विचाररूपी कल्पवृक्षाचींच
फळे होत.
४०३ लोकनिन्यस्य दुर्जन्तोर्जीवितान्मरणं वरम् ॥५/४६।४३
लोकांच्या निदेला पात्र झालेल्या दुष्ट पुरुषाने जगण्यापेक्षा
मरून जाणे हेच श्रेयस्कर आहे.

·९२
सार्थश्रीयोगवासिष्ठसुभाषितानि
४०४ लोकस्थितिरलङ्घथा हि महतामपि मानद ।।५।६५।३०
(श्रीवसिष्ठ मान देणाऱ्या रामाला म्हणतात) हे मानदा,
माहात्म्यांनासुद्धा लौकिक व्यवहाराचे उल्लंघन करता येत
नाही.
४०५ वरं शरावहस्तस्य चाण्डालागारवीथिषु ।
भिक्षार्थमटनं राम न मौख्य॑हतजीवितम् ॥ २॥१३॥२७
(श्रीवसिष्ठ म्हणतात ) हे रामा, चांडाळांच्या वस्तीतून
हातांत थाळी घेऊन भीक मागण्याचा प्रसंग आला तरी
पुरवला, परंतु मूर्खपणामुळे निष्फळ झालेलें जीवित
कंठण्याचा प्रसंग नको.
४०६ वरं कर्दमभेकत्वं मलकीटकता वरम् ।
वरमन्धगुहाहित्वं न नरस्याविचारिता ॥२॥१४॥४६
चिखलांत बेडूक होऊन राहावे लागणे, घाणीमधील किडा
बनावें लागणे किंवा एखाद्या गुहेमध्ये आंधळा सर्प होऊन
राहावे लागणे चांगले, परंतु मनुष्य होऊनही विचाररहित
असणे चांगले नाही.
४०७ वसनाशनमात्रेण तुष्टाः शास्त्रफलानि ये ।
जानन्ति ज्ञानबन्धूंस्तान्विद्याच्छास्त्रार्थशिल्पिनः ॥
६उ.२११५
उत्तमवस्त्रे आणि भोजनादि पदार्थमिळणे हेच शास्त्रज्ञानाचें
फळ, असे समजून आनंद मानणारे लोक शास्त्रार्थाचे केवळ
शिल्पी (कसबी) होत; ज्ञानी नव्हत. (कारागीर लोकांनी
तयार केलेल्या सुंदर वस्तूंचे भोक्ते दुसरे, कारागीर फक्त
मजुरीचे मालक. तीच यांची तन्हा.)

·सार्थश्रीयोगवासिष्ठमुभाषितानि
९३
४०८ वसन्तो नन्दनोद्यानमिन्दुरप्सरसः स्मृताः ।
इत्येकतः समुदितं संतोषामृतमेकतः ॥ ६उ.।४७४४
वसंत ऋतु, नंदनवन, चंद्र आणि अप्सरा या सर्वांपासून
होणारे सुख एका संतोषरूपी अमृतापासून मिळतें.
४०९ वस्त्वल्पमप्यतिबृहल्लघुसत्त्वो हि मन्यते ॥
६उ.।१८।२३
( कोणताही प्राणी आपल्या बुद्धिसामर्थ्याप्रमाणे वस्तूला
महत्त्व देतो) मंद बुद्धीचा मनुष्य अतिशय मूल्यवान्
पदार्थाला कमी किंमतीचा समजून क्षुद्र वस्तूला फार महत्त्व
देतो. ( उंदीर रत्नादिकांना तुच्छ मानून धान्याचे कण गोळा
करतात. तसेंच खेळणारे मूल मातीचे नवीन चित्र घेण्यासाठी
जवळचा मूल्यवान दागिना देण्यासही तयार होते.)
४१० वस्त्वस्थानगतं सर्व शुभमप्यशुभं भवेत् ।।
६उ.११६।५२
कोणतीही शुभ वस्तु अयोग्य ठिकाणी राहिल्यास ती
अशुभ होते.
४११ वातान्तर्दीपकशिखालोलं जगति जीवितम् ।
तडित्स्फुरणसंकाशा पदार्थश्रीजगत्रये ॥ १।२८।११
वान्याच्या झोतांत सांपडलेल्या दिवटीच्या ज्योतीप्रमाणे
जगांतील जीविताची स्थिति क्षणभंगुर आहे. त्रैलोक्यांतील
सर्व पदार्थाची शोभा विजेच्या प्रकाशाप्रमाणे चंचल आहे.

·सार्थश्रीयोगवासिष्ठसुभाषितानि
४१२ वासनातन्तुबद्धा ये आशापाशवशीकृताः।
वश्यतां यान्ति ते लोके रज्जुबद्धाः खगा इव ॥४।२७११८
जे आशापाशांत गुरफटले जाऊन वासनातंतूंनी बद्ध
झालेले असतात, ते जाळ्यात अडकलेल्या पक्ष्यांप्रमाणे
( दुसन्याच्या) सहज ताब्यांत जातात.
४१३ वासनातानवं राम
मोक्ष इत्युच्यते बुधैः।
पदार्थवासनादायं
बन्ध इत्यभिधीयते ।। २।२।५
(श्रीवसिष्ठ म्हणतात) हे रामा, वासना क्षीण होत जाणे
या स्थितीलाच ज्ञाते पुरुष मोक्ष असें म्हणतात. व
पदार्थाबद्दलची वासना दृढ होत जाणे हाच बंध होय असें
त्यांचे मत आहे.
४१४ वासनावागुराकृष्टो मनोहरिणको नृणाम् ।
परां विवशतामेति संसारवनगुल्मके ।। ३।११०।११
वासनारूपी जाळ्यांत सांपडलेलें मनुष्याचें मनोरूपीहरिण
संसाररूपी वनांतील झाडींत अतिशय विव्हल होऊन जाते.
४१५ विचारसंतोषशमसत्समागमशालिनि ।
प्रवर्तन्ते श्रियो जन्तौ कल्पवृक्षाश्रिते यथा ॥२।१६।२४
कल्पवृक्षाचा आश्रय केला म्हणजे सर्व त-हेचें ऐश्वर्य प्राप्त
होते, त्याप्रमाणे विचार, संतोष, शम आणि सत्समागम यांनी
युक्त
असलेल्या मनुष्याला
सर्व ऐश्वर्य प्राप्त होते.

·सार्थश्रीयोगवासिष्ठसुभाषितानि
४१६ विचारः सफलस्तस्य विज्ञेयो यस्य सन्मतेः ।
दिनानुदिनमायाति तानवं भोगगृध्नुता ॥४।१८।६५
चांगली बुद्धि असलेल्या ज्या पुरुषाचा विषयोपभोगांचा
लोभ दिवसेंदिवस कमी होत असतो, त्याचाच आत्मविषयक
विचार सफळ होत जातो, असे समजावे.
४१७ विचारोदयकारिण्या धिया व्यवहरन्ति ये ।
फलानामत्युदाराणां भाजनं हि भवन्ति ते॥२॥१४॥१२
जे लोक विचार करणान्या बुद्धीने व्यवहार करतात, ते
अतिशय उत्कृष्ट फळ मिळविण्याला पात्र होतात.
४१८ विद्राविते शत्रुजने समस्ते
समागतायामभितश्च लक्ष्म्याम् ।
सेव्यन्त एतानि सुखानि यावत्
तावत्समायाति कुतोऽपि मृत्युः ॥ १।२७।२०
सर्व शबूंचे पारिपत्य करून, सर्व प्रकारची संपत्ति मिळवून
मनुष्य अनेक सुखांचा अनुभव घेत आहे, तोच मृत्यु अचानक
येऊन त्याच्यावर झडप घालतो.
४१९ विना पुरुषयत्नेन दृश्यते चेजनार्दनः ।
मृगपक्षिगणं कस्मात्तदासौ नोद्धरत्यजः॥ ५॥४३॥१५
मनुष्याने स्वतः उद्योग केल्यावांचून जर त्याला ईश्वराचे
दर्शन होऊ शकले असते तर पशु, पक्षी इत्यादिकांचा सुद्धा
उद्धार त्या परमेश्वराने का केला नसता?
४२० वियोगायैव संयोगाः॥६।१२६।२८
वियोग होण्यासाठीच संयोग होत असतात.

·सार्थश्रीयोगवासिष्ठसुभाषितानि
४२१ विविधवनकुसुमकेसरधवलवपुहंस इव दृष्टः ।
काकः कृमिकुलकवलं क्लिन्नमथो कवलयन् ज्ञातः॥
६उ.११६।६५
वनांतील नानाप्रकारच्या पुष्पपरागांनी शुभ्र झालेला
कावळा हंसासारखा जरी वाटला, तरी किड्यांनी भरलेले व
माखून गेलेले मांस खाण्यासाठी तो उचलून घेत आहे असे
दिसल्याबरोबर हा कावळाच आहे अशी खात्री झाली.
४२२ विवेकोऽस्ति वचस्येव चित्रेऽग्निरिव भास्वरः ।
यस्य तेनापरित्यक्ता दुःखायैवाविवेकिता ॥४।१८।६७
ज्याचा विवेक बोलण्यांतच मात्र आहे, त्याला चित्रांतील
प्रकाशमान अग्नीप्रमाणे विवेकाचा मुळीच उपयोग होत नाही.
त्याने अविवेक सोडला नसल्यामुळे त्यापासून त्याला
दुःख होते.
४२३ विश्वामित्रेण मुनिना दैवमुत्सृज्य दूरतः ।
पौरुषेणैव संप्राप्तं ब्राह्मण्यं राम नान्यथा ॥ २८२०
(श्रीवसिष्ठ म्हणतात ) हे रामा, विश्वामित्र मुनींनी देव
दूर बाजूला झुगारून देऊन केवळ पौरुषाच्याच बळावर
ब्राह्मण्य प्राप्त करून घेतलं.
४२४ विषं विषयवैषम्यं न विषं विषमुच्यते ।
जन्मान्तरमा विषया एकदेहहरं विषम् ॥ २२९।१३
ज्याला आपण विष म्हणून म्हणतो, तें वास्तविक विष
नसून विषयांची तळमळ हेच खरें विष होय. विषप्राशन
केले असता एका देहाचा नाश होतो; परंतु विषयांचे सेवन
हैं अनेक जन्मांचा नाश करते.

·सार्थश्रीयोगवासिष्ठसुभाषितानि
४२५ विषयान्प्रति भोः पुत्र सर्वानेव हि सर्वथा ।
अनास्था परमा ह्येषा सा युक्तिर्मनसो जये।।५।२४।१७
(विरोचन बलीला म्हणतो) हे पुत्रा, सर्व विषयांसंबंधाने
मुळीच आस्था न ठेवणे हीच मनोजयाची सर्वोत्कृष्ट
युक्ति आहे.
४२६ वृक्षाः प्रतिवनं सन्ति नित्यं सफलपल्लवाः ।
नत्वपूर्वचमत्कारो लवङ्गः सुलभः सदा ॥ १।३३।४१
प्रत्येक वनामध्ये फळांपानांनी भरलेले असे शेंकडों वृक्ष
आढळून येतात. परंतु आश्चर्यकारक लवंगवृक्ष एखादाच
आढळतो.
४२७ व्याचष्टे यः पठति च
शास्त्रं भोगाय शिल्पिवत् ।
यतते न त्वनुष्ठाने
ज्ञानबन्धुः स उच्यते ॥ ६उ.(२१॥३
कारागीर द्रव्य मिळविण्यासाठी प्रयत्न करतो, त्याप्रमाणे
उपभोग मिळविण्यासाठी जो शास्त्र पढतो व त्याचे व्याख्यान
करतो, पण स्वतः त्याप्रमाणे वागण्याविषयी झटत नाही, तो
ज्ञानबंधु म्हणजे नांवाचाच ज्ञानी होय.
४२८ शतादेकतमस्यैव सर्वोदारचमत्कृतिः ।
ईप्सितार्थार्पणैकान्तदक्षा भवति भारती ॥ १।३३।३२
शेंकडों वक्त्यांमध्ये एखाद्याचेंच भाषण सर्व सहृदय
श्रोत्यांच्या अन्तःकरणांत कौतुक उत्पन्न करिते, आणि
इच्छिलेला अर्थ निश्चितपणे बिंबवितें.
यो, सु. ७

·सार्थश्रीयोगवासिष्ठसुभाषितानि -man- .......-munMuhurak . ४२९ शमेनासाद्यते श्रेयः शमो हि परमं पदम् ॥२।१३।५२ शमानेच मोक्ष प्राप्त होतो. व शम हेच श्रेष्ठपद आहे. ४३० शरदम्बुधरच्छायागत्वर्यो यौवनश्रियः। आपातरम्या विषयाः पर्यन्तपरितापिनः।।६उ.।९३८४ शरहतूंतील मेघांच्या छायेप्रमाणे तारुण्याची शोभा क्षणिक आहे, आणि शब्दादिविषय वरवर सुखदायक खरे, परंतु शेवटी अत्यंत दुःखदायक होत. ४३१ शरीरमरुतापोत्थां युवतामृगतृष्णिकाम् । मनोमृगाः प्रधावन्तः पतन्ति विषयाक्टे॥१२०३२ शरीर में रखरखीत वाळवंट आहे, त्यांतील तापानें उत्पन्न झालेल्या तारुण्यरूपी मृगजळाकडे मनोरूपी हरिण धांवत जातात; आणि शेवटी विषयांच्या खड्यांत जाऊन पडतात. ४३२ शस्त्राणि दयिताङ्गानि लग्नान्यङ्गे निरम्बरे । यो बुध्यमानः सुसमः स परस्मिन्पदे स्थितः॥ ६उ.११११ ज्याच्या उघड्या आंगावर झालेले शस्त्रांचे प्रहार आणि स्त्रीच्या अवयवांचा स्पर्श ही दोन्ही ज्याला सारखींच वाटतात, तो ब्रह्मपदाला पोचला असे समजावें. ४३३ शास्त्रं सुबोधमेवेदं सालंकारविभूषितम् । काव्यं रसमयं चारु दृष्टान्तःप्रतिपादितम् ॥२।१८।३३ हा योगवासिष्ठ शास्त्रीय ग्रंथ अतिशय सुबोध आहे, (अनेक ) अलंकारांनी सजविलेला आहे, (यांतील विषय पुष्कळ ) दृष्टान्त देऊन प्रतिपादन केले आहेत म्हणून हा ग्रंथ एखाद्या काव्याप्रमाणे रम्य व सरस बनला आहे.

·सार्थश्रीयोगवासिष्ठसुभाषितानि
९९
४३४ शास्त्रसज्जनसंसर्गः प्रज्ञा पूर्व विवर्धयेत् ।
सेकसंरक्षणारम्भैः फलप्राप्तौ लतामिव ।।५।१२।२४
एखाद्या वेलीला चांगली फळे यावी असे वाटत असेल,
तर तिला पाणी घालून तिचे रक्षण करावे लागते, त्याप्रमाणे
(कार्य सिद्धीस नेणाऱ्या पुरुषाने) शास्त्र आणि सत्समागम
यांच्या योगानें प्रथम आपली बुद्धि वाढवावी.
४३५ शिखी वार्यपि नादत्ते भूमे थे बलादहिम् ।
दौरात्म्यं तन्न जाने किं सर्पस्य शिखिनोऽथवा ॥
६उ.।११८११९
मोर भूमीवरील पाणीही पीत नाही पण सर्पाला मात्र
बलात्काराने खाण्यासाठी उचलून नेतो, तेव्हां याठिकाणी
अंतःकरणाचा दुष्टपणा सर्पाचा आहे किंवा मोराचा आहे तें
समजत नाही.
४३६ शिष्यप्रज्ञैव बोधस्य कारणं गुरुवाक्यतः॥६।१२८१६३
ज्ञान होण्याला गुरूच्या उपदेशापेक्षा शिष्याची बुद्धिच
अधिक कारण आहे.
४३७ शुद्धेऽल्पोऽप्युपदेशो हि निर्मले तैलबिन्दुवत् ।
लगत्युत्तानचित्तेषु नादर्श इव मौक्तिकम् ॥ ६उ.।५।३
तेलाचा थेंब निर्मळ वस्त्रावर पडला असतां आंत शिरून
जसा पसरतो तसा थोडाही उपदेश शुद्ध चित्तामध्ये
चांगल्या रीतीने बिंबतो, परंतु चित्त गंभीर नसल्यास
आरशांत पडलेल्या मोत्याच्या प्रतिबिंबाप्रमाणे उपदेश
ठसत नाही.

·१००
सार्थश्रीयोगवासिष्ठसुभाषितानि
Ravan
४३८ शुभवासनया चेतो महत्या जायते महत् ।
भवतीन्द्रमनोराज्य इन्द्रतास्वमभाङ्नरः ॥ ४॥३५॥३०
शुभ वासनेमुळे मन शुभ होते, आणि मोठ्या वासनेमुळे
मनही मोठे होते, 'मी इंद्र होईन' असें मनोराज्य करणारा
स्वनामध्ये इंद्र होतो.
४३९ शुभाशुभाभ्यां मार्गाभ्यां वहन्ती वासनासरित् ।
पौरुषेण प्रयत्नेन योजनीया शुभे पथि ॥ २।९।३०
वासनारूपी नदी शुभ किंवा अशुभ अशा दोन्ही मार्गानी
वाहत असते. ( आपल्या वासनेचा प्रवाह अशुभमार्गाने जात
आहे असे दिसून आल्यास) प्रयत्न करून तो प्रवाह शुभ
मार्गाकडे वळवावा.
४४० शून्यमाकीर्णतामेति मृतिरप्युत्सवायते ।
आपत्संपदिवाभाति विद्वजनसमागमे ॥ २॥१६॥३
विद्वान् लोकांच्या सहवासांत असणान्याला एखादे
शून्यस्थानहीं मनुष्यांनी गजबजल्याप्रमाणे दिसते, मृत्युही
उत्सवाप्रमाणे आनंददायक वाटतो व आपत्तीलाही त्याच्या
दृष्टीने संपत्तीचे स्वरूप पाप्त होते.
४४१ शैशवं वार्धकं ज्ञेयं तिर्यक्त्वं मृतिरेव च ।
तारुण्यमेव जीवस्य जीवितं तद्विवेकि चेत् ।।
६उ.१६२०२१
बाळपण आणि म्हातारपण या दोन्ही अवस्थांत ज्ञान
प्राप्त होत नसल्यामुळे त्या पशुपक्ष्यांप्रमाणे व्यर्थ होत. त्या
मरणतुल्यच आहेत. प्राण्याचे खरे जीवित म्हणजे तारुण्य
होय. परंतु ते देखील विचार करणारे असेल तर.

·सार्थश्रीयोगवासिष्ठसुभाषितानि
१०१
४४२ शैशवं च मनश्चैव सर्वास्वेव हि वृत्तिषु ।
भ्रातराविव लक्ष्येते सततं मङ्गुरस्थिती ॥ १।१९।१६
बाळपण आणि मन या दोहोंचे स्वरूप सारखेच चंचल
आहे, यावरून सर्व वृत्तींमध्ये ही दोन्ही भावंडेंच आहेत,
असे वाटते.
४४३ श्मशानमापदं दैन्यं दृष्ट्वा को न विरज्यते ।
तद्वैराग्यं परं श्रेयः स्वतो यदभिजायते ॥ २।११।२८
स्मशानांत गेल्यानंतर किंवा आपत्ति आणि दैन्य प्राप्त
झाल्यानंतर कोणाला वैराग्य उत्पन्न होत नाहीं ! परंतु
असलें वैराग्य खरे नव्हे. स्वतः (विचार करून) जें वैराग्य
उत्पन्न होते, तेंच अत्यंत श्रेयस्कर होय.
४४४ श्रीमानजननिन्धश्च शूरश्चाप्यविकत्थनः ।
समदृष्टिः प्रभुश्चैव दुर्लभाः पुरुषास्त्रयः ॥ १।१३।११
लोकांच्या निंदेला पात्र न झालेला श्रीमंत, स्वतः प्रौढि न
सांगणारा शूर, आणि सर्वत्र समदृष्टि असणारा राजा हे
तीन पुरुष या जगांत दुर्लभ आहेत.
४४५ श्रुत्वा स्पृष्ट्वा च दृष्ट्वा च भुक्त्वा धात्वा शुभाशुभम् ।
न हृष्यति ग्लायति यः स शान्त इति कथ्यते ॥
२।१३।८२
चांगल्या किंवा वाईट गोष्टी ऐकून, पाहून, तसेंच चांगल्या
किंवा वाईट पदार्थाना स्पर्श करून, त्यांचा वास घेऊन,
किंवा उपभोग घेऊन ज्याला हर्ष किंवा विषाद उत्पन्न होत
नाही, त्यालाच शांत असें म्हणतात.

·१०२
सार्थश्रीयोगवासिष्ठसुभाषितानि
४४६ संयोगे च वियोगे च महान्तो हि महाशयाः॥
६।११।११
(पुत्र, मित्र इत्यादिकांचा ) समागम किंवा वियोग झाला
असतां थोर पुरुषांचे अंतःकरण स्थिर असते.
४४७ संशान्ताहंकृतेर्जन्तोर्नोगा रोगा महामते ।
न स्वदन्ते सुतृप्तस्य यथा प्रतिविषा रसाः॥४॥३३॥६८
(श्रीवसिष्ठ रामाला म्हणतात) हे महामते, भोजन करून
अत्यंत तृप्त झालेल्या मनुष्याला उत्तमोत्तम पक्वानेही
विषाप्रमाणे वाटतात, त्याप्रमाणे अहंकार नाहीसा होऊन
आत्मज्ञानाने तृप्त झालेल्या मनुष्याला विषयोपभोग
रोगांप्रमाणे वाटतात.
४४८ संशान्ते चित्तवेताले यामानन्दकलां तनुः ।
याति तामपि राज्येन जागतेन न गच्छति॥४।१५।२०
चित्तरूपी वेताळ शांत झाला असतां, शरीराला प्राप्त
होणान्या सुखाच्या सोळाव्या हिश्शाची बरोबरी सर्व
जगताचे राज्य मिळाल्याने होणान्या आनंदालाही करतां
येणार नाही.
४४९ संसार एव दुःखानां सीमान्त इति कथ्यते ।
तन्मध्यपतिते देहे सुखमासाद्यते कथम् ॥ ५।९।५२
संसार म्हणजे दुःखांची पराकाष्ठा असें सत्पुरुष सांगतात.
तेव्हां अशा संसारांत पडलेल्या देहामध्ये सुखप्राप्ति कोठून
होणार?

·सार्थश्रीयोगवासिष्ठसुभाषितानि
१०३
४५० संसारविषवृक्षोऽयमेकमास्पदमापदाम् ।
अझं संमोहयेन्नित्यं मौख्यं यत्नेन नाशयेत् ॥२११६
संसार हा एक विषवृक्ष असून त्याच्यापासून सर्व
त-हेच्या आपत्ति उत्पन्न होतात. अज्ञ मनुष्याला हा संसार
मोह उत्पन्न करतो, यासाठी प्रयत्न करून अज्ञानाचा नाश
केला पाहिजे.
४५१ संसारस्यास्य दुःखस्य सर्वोपद्रवदायिनः ।
उपाय एक एवास्ति मनसः स्वस्य निग्रहः॥४॥३५।२
सर्व प्रकारें उपद्रव देणान्या अशा या संसारदुःखाचा नाश
होण्याला स्वतःच्या मनाचा निग्रह हाच काय तो एक
उपाय आहे.
४५२ संसारात्तरणे जन्तोरुपायो ज्ञानमेव हि ॥२।१०।२२
संसारांतून तरून जाण्याला ज्ञान हाच काय तो एक
उपाय आहे.
४५३ संसाराम्बुनिधावस्मिन्वासनाम्बुपरिप्लुते ।
ये प्रज्ञानावमारूढास्ते तीर्णा बुडिताः परे ॥४।४६।२२
वासनारूपी पाण्याने ओतप्रोत भरलेल्या या संसारसमुद्रांत
जे बुद्धिरूपी नावेचा आश्रय करतात, तेच या समुद्राच्या
पलीकडे तरून जातात, इतर बुडून जातात.
४५४ संकटे विस्मरत्येव जनो गौरवसत्क्रियाम् ॥३।७४।२५
कोणीही झाला तरी संकटाचे वेळी आदरसत्कार करणे
विसरून जातोच.

·१०४
सार्थश्रीयोगवासिष्ठसुभाषितानि
४५५ संकल्पः परमो बन्धस्त्वसंकल्पो विमुक्तता३।११४।२४
संकल्प हाच मोठा बंध असून संकल्प न करणे हाच
मोक्ष आहे.
४५६ सज्जनाशयनीकाशं त्यक्त्वा बी महत्सरः ।
पिबत्यम्ब्वभ्रनिष्ठयूतं मन्ये तन्नतिभीतितः॥
६उ.।११८२०
( सहचर राजाला म्हणतो) सज्जनांच्या अंतःकरणाप्रमाणे
स्वच्छ असलेले मोठे सरोवर सोडून, मोर मेघांतून गळलेले
पाणी पितो, याचे कारण आपलें मस्तक वाकवावें लागेल,
हेच असावे असे वाटते.
४५७ सज्जनो हि समुत्तार्य विपद्भयो निकटस्थितम् ।
नियोजयति संपत्सु स्वालोकेष्विव भास्करः ॥
६उ.।४७।३०
सूर्य स्वतःच्या प्रकाशांत इतरांना प्रकाशित करतो,
त्याप्रमाणे सज्जन आपल्याजवळ असलेला कोणी विपत्तींत
पडल्यास त्याला विपत्तीपासून सोडवून चांगली स्थिति
प्राप्त करून देतात.
४५८ सतां साप्तपदं मैत्रम् ॥ ६उ.।२१६।४
सज्जनांच्या बरोबर सात पावले चालल्याने त्यांच्याशी
सख्य होते.
४५९ सतो हि मार्जनक्लेशो नासतस्तु कदाचन ॥ ३॥६०२
ज्या वस्तूला अस्तित्व आहे ती नाहीशी करणे शक्य नाही.
परंतु जिला अस्तित्व नाहीं ती नाहीशी करण्याला मुळीच
क्लेश पडत नाहीत.

·सार्थश्रीयोगवासिष्ठसुभाषितानि
१०५
४६० सत्यं मनोरमाः कामाः सत्यं रम्या विभूतयः ।
किं तु मत्ताङ्गनापाङ्गभङ्गलोलं हि जीवितम् ।।
६उ.९३१७९
विषय आणि ऐश्वर्य ही खरोखर मनाला आनंद देणारी
आहेत, असें धरून चाललों, तथापि जीवित हेच मुळी
मत्त स्त्रियांच्या नेत्रकटाक्षाइतकें चंचल आहे याला
काय करणार?
४६१ सत्यां प्रज्ञामहानावि विवेके सति नाविके ।
संसारसागरादस्माद्यो न ती! धिगस्तु तम् ५/७६।१३
बुद्धिरूपी मोठी नौका व विवेकरूपी नावाडी असतां, या
संसारसागराच्या पैलतीराला जो जात नाही, त्याला
धिक्कार असो.
४६२ सन्तोऽतीतं न शोचन्ति भविष्यञ्चिन्तयन्ति नो।
वर्तमानं च गृह्णन्ति कर्म प्राप्तमखण्डितम् ॥६।१२४।१३
सज्जन भूतकाळाच्या गोष्टीविषयीं शोक करीत बसत
नाहीत व पुढील कार्याबद्दलही चिंता करीत नाहीत, तर
वर्तमानकाळी प्राप्त झालेले कर्म मात्र सतत करीत राहतात.
४६३ संतोषः परमो लाभः सत्सङ्गः परमा गतिः ।
विचारः परमं ज्ञानं शमो हि परमं सुखम् ।।२।१६।१९
संतोष हा अत्यंत श्रेष्ठ लाभ, सत्संग ही परम गति, विचार
हे श्रेष्ठ ज्ञान आणि शम हेच परम सुख होय.

·१०६
सार्थश्रीयोगवासिष्ठसुभाषितानि
४६४ संतोषः साधुसङ्गश्च विचारोऽथ शमस्तथा ।
एत एव भवाम्भोधावुपायास्तरणे नृणाम् ॥२।१६।१८
संतोष, सत्संग, विचार आणि शांति हीच काय ती
मनुष्यांना संसाररूपी सागरांतून तारून नेणारी मुख्य
साधने आहेत.
४६५ संतोषो हि परं श्रेयः संतोषः सुखमुच्यते ॥२।१५।१
संतोष हाच मोक्ष, व संतोष हेच आत्यंतिक सुख होय.
४६६ समया स्वच्छया बुद्धया सततं निर्विकारया।
यथा यत्क्रियते राम तददोषाय सर्वदा ॥६उ.।१९९।७
सम, निर्मळ व निर्विकार बुद्धीने जें जें करावें तें तें नेहमी
निर्दोषच असते.
४६७ समुद्रस्येव गाम्भीर्य धैर्य मेरोरिव स्थितम् ।
अन्तः शीतलता चेन्दोरिवोदेति विचारिणगा२।१८।१८
समुद्राचे गांभीर्य, मेरूचे धैर्य व चंद्राची शीतलता ही
विचारी मनुष्याच्या अंतःकरणाला प्राप्त होतात.
४६८ संपदः प्रमदाश्चैव तरङ्गोत्तुङ्गभङ्गुराः ।
कस्तास्वहिफणच्छत्रच्छायासुरमते बुधः ६उ.।४७।४९
संपत्ति आणि तरुण स्त्रिया या पाण्यावरील मोठ्या
लाटांप्रमाणे क्षणभंगुर आहेत. सर्पाच्या फणांच्या छायेप्रमाणे
असलेल्या संपदा आणि प्रमदा यांच्या ठिकाणी कोणता
शाहाणा मनुष्य रममाण होईल?

·सार्थश्रीयोगवासिष्ठसुभाषितानि
१०७
Ashhr
४६९ संभवत्यङ्ग जगति न बीजेन विनाङ्कुरः ॥६।९४॥६२
(कुंभमुनि शिखिध्वज राजाला म्हणतात) या जगांत
बीजावांचून अंकुर संभवत नाही.
४७० सर्वकर्माणि संत्यज्य कुर्यात्सजनसङ्गमम् ।
एतत्कर्म निरावा लोकद्वितयसाधनम् ॥
६उ.९८४२३
सर्व कर्मे सोडून प्रथम सज्जनांचा सहवास करावा,
सत्समागम हा उपाय मुळीच त्रासदायक नसून इहलोक व
परलोक साधून देणारा आहे.
४७१ सर्व काले हि शोभते ॥ ३॥६७६१
सर्व गोष्टी योग्य वेळीच शोभत असतात.
४७२ सर्वज्ञोऽपि बहुज्ञोऽपि माधवोऽपि हरोऽपि च ।
अन्यथा नियतिं कर्तुं न शक्तः कश्चिदेव हि।।५।८९।२६
कोणी एखादा पुष्कळ जाणणारा असो किंवा सर्वज्ञ असो,
स्वतः विष्णु असो किंवा शंकर असो सृष्टिनियम बदलण्यास
कोणीही समर्थ नाही.
४७३ सर्वभूतेषु चात्मानं सर्वभूतानि चात्मनि ।
यदा पश्यत्यभेदेन तदा जीवो विमुच्यते॥६।१२८१४९
सर्वभूतांमध्ये आत्म्याला व आत्म्यामध्ये सर्व भूतांना हा
जीव जेव्हां अभेदाने पाहतो तेव्हां तो मुक्त होतो.

·सार्थश्रीयोगवासिष्ठसुभाषितानि
NAMVARNAWwir
४७४ सर्वमेवेह हि सदा संसारे रघुनन्दन ।
सम्यक्प्रयुक्तात्सर्वेण पौरुषात्समवाप्यते ॥२।४८
( श्रीवसिष्ठ म्हणतात) हे राघवा, या संसारांत योग्य
दिशेने प्रयत्न केला असतां सर्वाना नेहमी वाटेल ती वस्तु
प्राप्त करून घेता येते.
४७५ सर्व ब्रह्मेति यो ब्रूयादप्रबुद्धस्य दुर्मतेः ।
स करोति सुहृद्वृत्त्या स्थाणोर्दुःखनिवेदनम् ॥
६।४९/२०
मंदबुद्धीच्या मूर्ख मनुष्याला 'हे सर्व ब्रह्मच आहे ' असे
जो सांगतो, तो ( एखाद्या ) खांबाला आपला मित्र समजून
आपले दुःख सांगतो, असेंच म्हटले पाहिजे.
४७६ सर्वस्य जन्तुजातस्य सर्ववस्त्ववभासने ।
सर्वदैवैक एवोच्चैर्जयत्यभ्यासभास्करः ॥ ६उ.।६७।४१
सर्व प्राण्यांना कोणतीही वस्तु सर्वदा भासविणारा एक
अभ्यासरूपी सूर्यच सर्वोत्कृष्ट आहे.
४७७ सर्वस्य बीजे संत्यक्ते सर्व त्यक्तं भवत्यलम् ॥
६.९३३३५
सर्वांचे बीज टाकले असतां सर्वांचा त्याग पूर्णपणे
केल्यासारखा होतो.

·सार्थश्रीयोगवासिष्ठसुभाषितानि
१०९
४७८ सर्वस्याः सरितो वारि प्रयात्यायाति चाकरात् ।
देहनद्याः पयस्त्वायुर्यात्येवायाति नो पुनः ॥
६उ.।९३।४८
सर्व नद्यांचे पाणी जरी वाहून जात असले, तरी तें पुनः
मेघ, पर्वत इत्यादिकांपासून येत असते. परंतु या देहरूपी
नदीतील आयुष्यरूपी पाणी एकसारखें जात मात्र असते,
पण त्यांत दुसरी कडून भर पडत नाही.
४७९ सर्वः स्वसंकल्पवशाल्लघुर्भवति वा गुरुः ॥ ३७०।३०
जो तो प्राणी आपल्या संकल्पाच्या योगाने उच्च किंवा
नीच स्थिति प्राप्त करून घेत असतो.
४८० सर्वे क्षयान्ता निचयाः पतनान्ताः समुच्छ्रयाः।
संयोगा विप्रयोगान्ताः सर्वे संसारवर्त्मनि॥५।८६।५५
या संसाराच्या मार्गात सर्व संग्रहांचा शेवटी नाश होतो,
उंचावर चढलेले अखेरीस पडतात आणि ज्यांचा संयोग झाला
असेल त्या सर्वांचा शेवटी वियोग होतो.
४८१ सर्वेषामेव धर्माणां कर्मणां शर्मणामपि ।
पण्डितः पुण्डरीकाणां मार्तण्ड इव मण्डनम् ।।
६उ.।१४३।१
(आकाशाचे) भूषण असलेला सूर्य ज्याप्रमाणे कमळांना
विकसित करतो, त्याप्रमाणे ( सभेचें) भूषण असलेला पंडित
सर्व धर्माचा, कर्माचा आणि सुखांचा निर्णय करतो.

·११०
सार्थश्रीयोगवासिष्ठसुभाषितानि
४८२ सर्वेषु सुखदुःखेषु सर्वासु कलनासु च ।
मनः कर्तृ मनो भोक्न मानसं विद्धि मानवम् ॥
३।११५।२४
(श्रीवसिष्ठ म्हणतात ) हे रामा, सर्व सुखदुःखांचे आणि
कल्पनांचे कर्तृत्व आणि भोक्तृत्व मनाकडे आहे. यासाठी
मन म्हणजेच मनुष्य हे लक्षात ठेव.
४८३ सर्वैव लोकयात्रेयं प्रोता तृष्णावरत्रया ।
रज्जुबन्धाद्विमुच्यन्ते तृष्णाबन्धान केचन ॥५।१५।२३
हे सर्व लोकसमुदाय तृष्णारूपी चामड्याच्या वादीमध्ये
ओवले गेले आहेत. इतर कसल्याही दोरीनं बद्ध झालेला
मनुष्य त्या बंधापासून मुक्त होऊ शकतो परंतु तृष्णेच्या
बंधांतून कोणीही सहसा मुक्त होऊ शकत नाही.
४८४ सलिलं स्थलतां याति स्थलीभवति वारिभूः ।
विपर्यस्यति सर्व हि सकाष्ठाम्बुतृणं जगत् ॥ १।२८।९
ज्या ठिकाणी पाणी आहे, त्या ठिकाणी काही काळाने
भूमि दिसते, व ज्या ठिकाणी भूमि असते, त्या ठिकाणीं कांहीं
दिवसांनी पाणी दिसू लागते. अशा रीतीने लाकूड, पाणी
आणि गवत यांनी युक्त असलेले जग कालमानाने
बदलत असते.
४८५ सहस्रेभ्यः सहस्रेभ्यः कश्चिदुत्थाय वीर्यवान् ।
भिनत्ति वासनाजालं पञ्जरं केसरी यथा ॥
६उ.१९४१३९
ज्याप्रमाणेंसिंह पिजन्यांतून बाहेर पडतो, त्याप्रमाणे हजारो
लोकांतील एखादाच सामर्थ्यवान पुरुष वासनेचे जाळें तोडून
मोकळा होतो.

·सार्थश्रीयोगवासिष्ठसुभाषितानि
१११
४८६ साधुसंगतयो लोके सन्मार्गस्य च दीपिकाः ॥२।१६।९
या जगामध्ये साधूंचा समागम हा सन्मार्ग दाखविणारा
दिवा आहे.
४८७ साधूपदिष्टमार्गेण यन्मनोऽङ्गविचेष्टितम् ।
तत्पौरुषं तत्सफलमन्यदुन्मत्तचेष्टितम् ॥२।४।११
सत्पुरुषांनी आंखून दिलेल्या मार्गाने काया, (वाचा) आणि
मन यांनी जें कर्म केले जाते, तेंच पौरुष होय. अशा पौरुषानेच
फलप्राप्ति होते. याशिवाय केलेले इतर कर्म उन्मत्त मनुष्याच्या
कर्माप्रमाणे (निष्फळ ) होतें.
४८८ सिंहवत्सर्ववेगेन पतन्त्यर्थे किलार्थिनः ॥ ३१७८४६
कार्य साधणारे लोक आपल्या कार्यावर सिंहाप्रमाणे
एकदम झडप घालीत असतात.
४८९ सीमान्तं सर्वदुःखानामापदां कोशमुत्तमम् ।
बीजं संसारवृक्षाणां प्रज्ञामान्य विनाशयेत् ॥५।१२।२७
सर्व दुःखांची पराकाष्ठा, आपत्तीचे मोठे भांडार, व संसार
वृक्षाचें बीज असलेल्या बुद्धिमांद्याचा नाश करावा.
४९० सुनिर्मलापि विस्तीर्णा पावन्यपि हि यौवने ।
मतिः कलुषतामेति प्रावृषीव तरङ्गिणी ॥ १।२०।१८
पावसाळ्यांत नदीचे पाणी गढूळ होते, त्याप्रमाणे बुद्धि
कितीही निर्मळ, उदार आणि शुद्ध असली, तरी ती तारुण्यांत
मलिन होते.

·११२
सार्थश्रीयोगवासिष्ठसुभाषितानि
४९१ सुभगाः सुलभारोहाः फलपल्लवशालिनः ।
जायन्ते तरवो देशे न तु चन्दनपादपाः ॥ १।३३।४०
दिसण्यांत सुंदर आणि चढण्याला सुलभ असे फळे आणि
पाने यांनी युक्त असलेले वृक्ष सर्वत्र दिसून येतात; परंतु
चंदनाचे वृक्ष मात्र सर्वत्र दिसत नाहीत.
४९२ सुरज्ज्वेव बलीवर्दो बध्यते जन्तुरास्थया ॥६।२८१६४
दोरीने बैल बांधला जातो त्याप्रमाणे आशेच्या योगाने
प्राणी बद्ध होतो.
४९३ सुलभो दुर्जनाश्लेषो दुर्लभः सत्समागमः ॥ १।२६।२१
दुर्जनांची संगति सुलभ आहे, परंतु सत्समागम मात्र
दुर्लभ आहे.
४९४ सुविरक्तं मुनेश्वेतो रक्तं च विषयार्थिनः ।
रमयन्ति समं रम्या विजना वनभूमयः।।६उ.।१२०।२९
मुनिजनांचे विरक्त चित्त आणि कामी पुरुषांचे विषयासक्त
चित्त या दोहोंना एकान्त असलेल्या रम्य वनभूमि सारख्याच
आनंद देतात.
४९५ सुसाध्यः करटोद्भेदो मत्तैरावणदन्तिनः ।
नोत्पथप्रतिपन्नानां स्वेन्द्रियाणां विनिग्रहः ॥
६उ.।६।४०
( इंद्राच्या) मत्त ऐरावत हत्तीचे गंडस्थळ सहज फोडतां
येईल; परंतु भलत्याच मार्गाने जाणान्या स्वतःच्या इंद्रियांचा
निग्रह करणे सुलभं नाही.

·सार्थश्रीयोगवासिष्ठसुभाषितानि
११३
४९६ सौहार्द सुजनानां हि दर्शनादेव वर्धते ॥ ३१८२॥३७
चांगल्या लोकांची भेट होतांच मैत्री वाढत असते.
४९७ सौहार्देन प्रवृत्तस्य को वाक्यं नाभिनन्दति॥३॥८२०४८
प्रेमाने बोलणान्याच्या भाषणाचे कोण बरे कौतुक
करणार नाहीं?
४९८ स्त्रीलोचनैस्तडित्पुझेालाजालैस्तरङ्गकैः ।
चापलं शिक्षितं ब्रह्मञ्छशवाक्रान्तचेतसः॥ १।१९।१५
( राम विश्वामित्रांना म्हणतो) हे ब्रह्मर्षे. स्त्रियांचे नेत्र,
विद्युल्लता, अग्नीच्या ज्वाळा आणि समुद्रावरील लाटा यांनी
बाल्यदशेकडूनच चांचल्याचे शिक्षण घेतले आहे, असे वाटते.
४९९ स्फटिकः प्रतिबिम्बेन यथा याति न रञ्जनम् ।
तज्ज्ञः कर्मफलेनान्तस्तथा नायाति रञ्जनम्॥६।१२२।६
स्फटिकमणि प्रतिबिंबाच्या योगाने जसा रंगीत होत नाही.
त्याप्रमाणे ज्ञानी मनुष्य अंतःकरणांत कर्मफलाच्या योगाने
काहीएक विकार पावत नाही.
५०० स्वधर्मेण च हिंसैव महाकरुणया समा ॥ ३८२४६
स्वधर्माप्रमाणे केलेली हिंसा ही मोठ्या दयेसारखीच आहे.
५०१ स्वया वासनया लोको यद्यत्कर्म करोति यः।
स तथैव तदामोति नेतरस्येह कर्तृता ॥ ४।१३।११
जगामध्ये आपल्या वासनेप्रमाणे लोक जें जें कर्म करितात,
त्या त्या कर्माचंच फळ ते भोगतात त्यांत इतरांच्या कर्तृत्वाचा
मुळीच संबंध नाही.
यो. सु. ८

·१११
सार्थश्रीयोगवासिष्ठसुभाषितानि
५०२ स्ववासनानुसारेण सर्व आस्पदमीहते ॥ ३।७३।२९
प्रत्येक प्राणी आपापल्या वासनेप्रमाणेच स्थानाची
इच्छा करितो.
५०३ हरिवक्षोगता लक्ष्मीरपि शोभार्थमेव यत् ।
विभर्ति कमलं हस्ते कान्याशंसाधिका भवेत् ॥
६उ.११७१२१
कमळ हे इतकें सुंदर आहे की, प्रत्यक्ष विष्णूच्या
वक्षःस्थळाच्या ठिकाणी बसणारी, सर्व सौंदर्याची अधिदेवता
जी लक्ष्मी तिने शोभा येण्यासाठी आपल्या हातांत कमळ
धारण केले आहे. दुसरा कोणी यापेक्षा कमळाची अधिक
प्रशंसा काय करणार आहे ?
५०४ हस्तं हस्तेन संपीड्य दन्तैर्दन्तान्विचूर्ण्य च ।
अङ्गान्यङ्गैरिवाक्रम्य जयेच्चेन्द्रियशात्रवान् ॥४।२३।५८
हातावर हात चोळून, दांतांनी दांत चावून, गात्रांनी गात्रे
आवळून धरून, ( अर्थात् वाटतील ते दृढ प्रयत्न करून )
इंद्रियरूपी शजूंना जिंकून टाकावें.
५०५ हृदि यावदहंभावो वारिदः प्रविजृम्भते ।
तावद्विकासमायाति तृष्णाकुटजमञ्जरी ॥ ४॥३३॥३०
जोपर्यंत अंतःकरणरूपी आकाशांत अहंकाररूपी मेघ
वावरत आहे तोपर्यंत तृष्णारूपी कुड्याची वेल विकास
पावत असते.

·सार्थश्रीयोगवासिष्ठसुभाषितानि
११५
५०६ हृद्गुहावासिचित्तत्त्वं मुख्यं सानातनं वपुः ।
शङ्खचक्रगदाहस्तो गौण आकार आत्मनः॥५।४।२७
हृदयरूपी गुहेमध्ये वास करणारे चैतन्यतत्त्व हेच
आत्म्याचे मुख्य आणि सनातन शरीर आहे; हातांत शंख,
चक्र व गदा ही असलेली मूर्ति हे मुख्य स्वरूप नव्हे.
५०७ हृद्याकाशे विवेकार्के शमालोकिनि निर्मले।
अनर्थसार्थकर्तारो नोद्यन्ति किल केतवः ॥२।१८।२१
हृदयाकाशांत विवेकरूपी सूर्याचा उदय झाला म्हणजे
शांतिरूपी स्वच्छ प्रकाश पडतो; मग अनर्थसूचक ( कामादि)
धूमकेतु उदय पावत नाहींत.
५०८ हेलया राजहंसेन यत्कृतं कलकूजितम् ।
न तद्वर्षशतेनापि जानात्याशिक्षितुं बकः ।।
६उ.।११७१३५
राजहंसाने सहज कलेला
मधुर
किलविल शब्द बगळ्याला
शंभर वर्षे अभ्यास करूनही करता येणार नाही.

·सार्थश्रीयोगवासिष्ठसुभाषितानि
विषयसूची
क्रमाङ्कः| विषयः
अङ्करः ३१६।३३५।४६९
विषयः
क्रमाङ्कः
अभ्यासः ७१४७-४९।९५।
अध्यवसायी २६८
११३।१५३।१७६)
अनुजीवी २७९
२०६।२२५/२८४॥
अन्तःकरणम् २८-३३॥३१८॥ २९११३४६।३५०
३९४।४६७॥
३८९।४७६
४९९
अमृतम् २०६।४०८॥
आत्मा ३
अयः ५२
आशयः ४४६
अलवया ४०४
४५६ अशक्तिः १५८
हृदयम् २१० । अशक्यम् ३२४
५०५-५०७ अस्तिता ७७५३५५।३६६
भावः २५४
दुरन्नम् ९२
सत्ता ३५७
अभिभव: ५३
अभावः २५४
अन्नम् ३४

·विषयसूची ११७ अहंकारः१९।६३-६६।१३६। आपद् ३।११।१४।१९।४५ । २४९।४४७/५०५ ५७/८१।८२।१२६। आचारः ३४९ १५८।२००।२०८॥ २२११२४०।३६९। आज्ञा ७० ४४०/४४३।४५०। आत्मा ७१-७४।९९।१५९। ४८९ १९०।२४१।२४२॥ विपद् २०४ । ३८०। २८१।३५४।३७०। ४५७ ३७७।३७८१३८४ आयुः१।२७/८४-८६।१७९। ३८६।४७३।५०६ ३८५।४७८ आत्मविद् ३२० जीवितम् १६९ देहवान् ३५८ आरोग्यम् ३५० देही ३६० आर्यः ३४९।३६० परमात्मा ११० आलस्यम् ८७ शरीरी ३७२ आहारः १० इच्छा ९०१९११२५२।२६० आधिः २४०।२७२ २७६। ३२२ । ३५६॥ आनन्दः १५। ७९ । १३३ । ३५७/३७०३३७३ ४४८१४६८१४९४ अपेक्षा ४३ आह्लादः ४२ आशा २८१३२।८८॥ हर्षः १३१ । २३१। ४१२ ४४५ ईहा १३६ ·११८ सार्थश्रीयोगवासिष्ठसुभाषितानि इच्छा ईश्वरः ९८।९९।२४१ तृष्णा १६ ॥ ३०॥४०॥ अजः ४१९ ६३१८८।१११। देवेशः ११० १२३ । १३४ । उत्सवः १०२।४४० १६७ । १८६ । उत्साहः २०८।३४६ २१० । २२० । उदारः ५१११०३।३६८ २५५ । २८५|| उद्धारः ४१९ ४८३ । ५०५ | उद्वेगः २४।२६८ वाञ्छा २८८ खेदः २४० वासना३२।१९२।१९७ विषादः १३११४४५ २०७। २१६। उन्मत्तः ४८७ २६३ । ३११। उपदेशः ८1५८।९७४१०४। ३७२ । ३९३॥ १६८।३५६।३७३। ४१२-४१४ । ४३७१४८७ ४३८ । ४३९। बोधः ७८ । १११ । ४५३। ४८५) ३८३ ५०१ । ५०२ वाक्यम् ४३६ इन्द्रः २९६ । ४३८ उपायः ४५११४५२।४६४ इन्द्रियम् ९४ । १०१ । १४३। १६५।१६६।१७०1 १८१।१८५।२७० । ऊर्णायुः १०६ २९४१३५०1४९५। कटु ५० ५०४ उपेक्षा ४३ कपिः ३६ ·विषयसूची ११९ कमलम् ५०३ काकः १८९।४२१ कर्ता २९२१५०१ ध्वाङ्खः ११३ महाकर्ता ३३१ कामः ११५ कर्म १०११०५।१२७।१६१॥ अनङ्गः ३६५ कारणम् ५९।११६।२२३। १९४ । १९५ । २२४। २९२।३१६१४३६ २४५। ३१० । ३५१। कालः ११७।११८।१२१ । ३८८ । ४६२ । ४७०। २२४।२३५।२६१। ४८११४९९।५०१ २८६।३०७।३१३॥ अर्थः ३८२।४८८ ४७१ कार्यम् ३३।११६।११७। कीर्तिः १ २२३ | २६८ । कूप: ३९८ २९२ । २९९ । कृपणः ११२।२६१ ३०३ । ३०७ । कोकिलः १२८ ३१६ । ३६२ । कोपः १३१।२८३ ३८४ कोशः ४८९ क्रिया ५५।२२५।३८६ / गतिः २९११४६३ कलहः १०२ परायणम् २७९ गाम्भीर्यम् ४६७ कलुषता ४९० गुणः १ । ३८ । १०३ । कल्पना ३६३ १३६-१३८ । १४९। कलना ४८२ २३२॥ ३३९ । ३९१। कल्पवृक्षः ३२११४१५ ३९७ । ४०० ·१२० सार्थश्रीयोगवासिष्ठसुभाषितानि गुरुः ९७।१३९।२४११३७३। जम्बुक: २९८ जयः १४३।३०५।३५०॥३७२ गौरवम् ४५४ ४२५ चन्दनः ४९१ जरा २१११५५-१५८/२०० चन्द्रः २४७ ३१५/३२८ इन्दुः ४६७ शीतांशुः २२२ वार्धकम् १९६।४४१ चरितम् ५१ जालम् २८५।४८५ चित् ६५।५०६ वागुरा ११५। २१०। चित्तम्४४।१४३।२१०१३४१॥ ४१४ ३४९।४३७४४८ जीवितम् ५७।१६२।१७३। चेतः ८ । ५१।१०९। १८२।२३६।२६३॥ ११५ । १३५ । ३३९।३६९।४०३॥ १६३ । २३३॥ ४०५।४११।४४१ । २३७ । ३०२ । ४६० ४३८ । ४९४ । ४९८ ज्ञानम् ५५/७१।१०५/१२७ । १७१-१७५ । २३७। जगत् १४८।४८४ ३२० । ३६१। ३६७ जडम् १५०-१५२।३२७ ४०७/४२७१४५२ । चेतनम् ३२७ ४६३ जनकः (राजा) २२९ ज्ञप्तिः १०४ जन्म ४२४ बोधः ९९।३२११४३६ चोरः २८० ·विषयसूची १२१ ज्ञानम् तीर्थम् २३४।३७५ अज्ञानम् ६।२७२ तेजः ३१३ अविचारिता ४०६ त्यागः १९५।३८७१४७७ अविद्या ४१ । ५४। महात्यागी३३१॥३४५ १५४ दया २६११३६८ जाड्यम् ३७४ माया ६७ करुणा ५०० मौर्यम् ८२।१११। घृणा २६५ १५०।२००/ दानम् ११२१४॥३७५ २३८।२४० दारिद्यम् १९९।२१२ ३४३।४०५। दीपिका ४८६ ४५० दीर्घसूत्रः २२६ तडित् १७९।४९८ दुःखम् १०।१८।३६।६९/८० तत्त्वम् १०।७२।७३।२१७ ८९।९०1१९९-२०२॥ २२७/३८३।५०६ २०४।२१२।२१९॥ तपः २९।१७८।२३४।३७५ २३८ । २५६।२६६। तरङ्गः १७९४४९८ २६७।२९५।३३० तरणम् ४५३ । ४६१।४६४ ३४८ ॥ ४२२।४३१ ताडितः १८३ ४४९। ४५११४७५॥ तारुण्यम् १८०1४४१ ४८२।४८९ यौवनम् २३।११४ । १५७११९० आतिः २२ । १५८ । ३१५।४३०॥ २८१ । ३६८ ४३११४९० कदर्थना ३६६ ·१२२ सार्थश्रीयोगवासिष्ठसुभाषितानि अङ्गम् ४८७ तनुः ४४८ दुःखम् देशः २३५।२८६ कष्टः १९९ । २०१। देहः१५२।१८१२२१०।२११॥ ३०८ २५७।२८९।३१५॥३३५॥ क्लेशः २५४ । ३९५॥ ३५०१३५४१३५८१३७६॥ ४५९ ३७९।३८६१४२४।४४९। चिन्ता ८० ।१०८। ४७८ १४६।३१९॥ ४६२ तापः २८१३०१२८१। वपुः ३२०१५०६ ३४११४३० विग्रहः १७७ परिदेवना १६०११६४ शोकः १९९।२०८॥ शरीरम् २३३१५७।१५८॥ १६४।२८३ । २३११४६२ ३२६।४३१ दुर्जनः १२।२०५।४९३ दैन्यम् २१२।४४३ अधमः २६१ । ३८९ दैवम् ११९ । १२० । २०१। असन् ६० कुबुद्धिः २१५ २१३-२१५। २३०॥ २८६।२९२।२९३॥ २९५।३०१ । ३०५ । दुर्मतिः ३३६।४७५ ३३६३३३७। ३९० । ४२३ दुर्लभः४४४।४९३ दोषः १३८।२१६ । ३०३ । दृष्टान्तः २०९ ४६६ क्रूरः २६१ दुरात्मा ४३५ नीचः १०२ ·विषयसूची १२३ mnnrn. नतिः ४५६ द्वारपाल: ३४० पण्डितः २०१११ । ११९ । द्वेषः २७० १२८११७०।३७१। धर्मः१२६।२८२॥३९३६४८१ ३९०१४८१ ५०० ज्ञः ९२११४४ धैर्यम् २२०।२४६ । ३३१ । तज्ज्ञः ४७ । ११९ । ४६७ १६८।२४९। ३०९।४९९ ध्यानम्१६।२८७ तत्त्वज्ञः २१७।२२७ नमस्कारः २७३ तत्त्वदर्शी ७३ तत्ववेत्ता ७२ नरकः ५।३५।१०।९६१९८ धीमान् २१९।२९५ नाशः २५३।२९९ । ३४२ । प्राज्ञः ४०४१।१९१॥ ३४८१३५२ । ४५० । ३०६ । ३३७॥ ४८९ ३८२ । ३८३ । क्षयः १५३ । २२६ । ३९०।३९२ ३१११३१३३३३५॥ ३३७४३९९।४८० बहुज्ञः २२० । ३७२। ४७२ मार्जनम् ४५९ बुद्धः ७५।२८११३९५ निन्दा २४४।४०३ बुधः ४६८ महामतिः ४।११ विद्वान् ४४० न्यायः ३६० सर्वज्ञः ३९३ । ४७२ गर्दा ३६० नियतिः ४७२ ·१२४ सार्थश्रीयोगवासिष्ठसुभाषितानि पदम्१०५।२७१।२७४।३०८। प्रजा ४६ ३३७१३९९।४२९।४३२ प्रभुः २७९।३०२।४४४ आस्पदम् ४५०५०२ प्रमादः ८५ स्थानम् ४१० प्रश्नः ४॥३०६।३०९।३६४ प्रच्छकः४ प्रष्टा २१७ परित्राणम् ३१० प्राकृतः २८८ पशुः ८७१३९१ प्राणः १० पापम् २८२।३५९ परमार्थः १५ पराधीनः ९८ प्रार्थना १८८ पिता १७ पुण्यम् २८४ सुकृतम् ३८८ पुत्रः २८५ पुरुषः १०९ । १८४।१९० २१२।२५७/२७८। नरः १६५।३०६।३०९ ३७०१३९११४०६ नृब्रह्म २७३ पुमान् १८५/२९० पूजा १३६।१९०२८७ अर्चनम् २४२ आराधनम् ७० सत्कारः४५४ फलम् २।२२५।२७१।२८४। २८६।२९२।३०७॥ ३२९।३४७।३५०। ३५१।३९५।३९६। ४०२।४०७।४१६॥ ४१७१४२६।४३४॥ ४८७।४९९।५०१ बकः १००/५०८ बद्धः ३१११३९३३४९२ बन्धः ३११४३।६६।११५॥ २६०।३१२।३१४॥ ३२२।३४१। ३४३॥ ४१३।४५५।४८३ ·विषयसूची १२५ बन्धुः ४७७४।२३९ प्रज्ञा २१ । १०४ भ्राता ४४२ १४७/२०४॥ २९८-३०० बलम् १७३।३१३ ३४४। ३४६। बलीवर्दः ४९२ ३७४ । ४३४ । बालः ६११३७२।३८१ ४३६ । ४५३ । बाल्यम् २३।३१५ ४६१ ।४८९ शैशवम् ४४११४४२। मतिः २१६ । २७१ । २९०३३६ । ४९८ ३५२।३७३ । बिम्बम् २६२।३३४।३५३ । ३८०।४१६ । ४९९ ४७५४९० बीजम् ३१६।४६९ । ४७७। ब्रह्म २७३।४७५ ब्रह्मलोकः ९० ४८९ भक्तिः १३८ बुडितः ४५३ भगुरम् ८४।४४२१४६८ बुद्धिः १८०। २११॥ २१५। अनित्यम् २३ २७२।३१३। ४६६ धीः ५१ । २१९ । लोलम् २३६।४११॥ २२११२४१। २७०१२८१। भयम् २८२ २९५।४१७ भीतिः ४५६ चापलम् ४९८ ४६० ·१२६ सार्थश्रीयोगवासिष्ठसुभाषितानि . ममत्वम् २४९ गुरुः ४७९ भाग्यम् २८४ मनोराज्यम् ४३८ भारः ३२० भोक्ता २९२ महाभोक्ता ३३१ महान् ३४।१२५।१४२।१९१॥ भोगः ३१२०/८३॥९२१९४। २२०/२२४।२२८॥ १७१। २५८।२८०॥ २९४।३१३।३२९ । ३२२ । ३२३।३९२॥ ३३०।३३८।३४२ । ४०२। ४१६।४२७॥ ३७२।३८०।४०१ । ४४७ भोजनम् ३३२ ४०४।४३८।४४६ भ्रमः २५०,३५५ मणिः २६९ महात्मा १९० मधुरम् ५० महीयान् ४२ मनः २५/३६ । ९७।१३३। महाशनः ३३२ १५०-१५२।१५४॥ १६६ । १८१।१२८। माता १७४२८४ १९३ । ३२० । मानः २२।१८३ ३२५-३२७।३३५ । मानवः ४८२ ३४५।३५६।४१४। मार्गः ९११४८७ ४२५ ।४३१।४४२। ४५११४८२४८७ उत्पथः ४९५ मानसम् १९११४८२ सन्मार्गः ४८६ ·विषयसूची १२७ ~~~~~~~~ सुहृद् ४७५ मित्रम् ३८ । १४१ । २०६। मूलम् २४ २५६।२८५ मृत्युः ३८।२८३।३६५/४१८ अस्तः ५६ मैत्री १६३।२८०४५८ मरणम् १४ । १४१ । सौहार्दम् ६० । २७६ । १५५।२००। ४९६४९७ ३२८।३६०॥ मुकुरः २६२।३३४।३५३ ४०३ मुनिः ४९४ मृतिः ३३९ । ४४० । मूर्खः २५९।२६५।३९२ ४४१ अज्ञः ४।५।७।१३९॥ विनाशः १६२ २१७। २५३ । मोक्षः ३११४३।१२७/२३५। ३९५ ४५० २३७ । २५८।२६३। अतज्ज्ञः ९ ३११। ३१४।३२२। ३४०।३४११४०२। अधप्रबुद्धः ५ ४१३।४५५ जडः १४९।४०० निर्वाणम् २६० ज्ञानबन्धुः ४०७।४२७ मुक्तिः ६६ नरपशुः ८७३९१ श्रेयः१०७।३२३।४२९) मन्दः २९३ मूढः ३ । १४ । ८० । सिद्धिः १९ १२९ । १५१। मुक्तः १३६ । २६७॥ ३३६-३३८ ४७३।४८३ ३८३३३९४१३९९ अप्रबुद्धः ४७५ मुमुक्षुः २११ ·१२८ सार्थश्रीयोगवासिष्ठसुभाषितानि ANN मोहः ४२।६१६९ । २३३। युक्तिः ३९।५७।९७।१२९ । २९३।३४२।४५० ३६९। ३८१-३८४। यत्नः ३४।२१२।२३२।२५२। ४२५ २६६ । २९६ । ३०८ । योगवासिष्ठः ( ग्रन्थः) ६२ । ३०९ । ३३४ । ३४४। ३६१। ४३३ ३४६ । ३४७ । ३७०। रागः ( रङ्गः ) ४००।४९९ ३८४ । ३९६ । ४१९। राजा ३२५ ४२७४३९।४५० महीपालः ३१२ उद्यमः १९४ राज्यम् ४०२।४४८ पुरुषार्थः २१८ । २८६। रोगः ९६।४४७ २९१।३०४ व्याधिः ९६।२४० पौरुषम् १०८। १३९। लघुः ४७९ २१२।२३२ । लवङ्गः ४२६ २७५/२९२ । लाभः ४६३ २९७।३०० । लोकस्थितिः ४०४ ३०१॥३०४ । (लोभः) गृध्नुता ४१६ ३३७४३४६ । वक्ता ४।३०९(४२८) ४२३१४३९। ४७४|४८७ वचनम् ३४२।३६७।३८१॥ ४२२ व्यवसायः १२२ श्रमः १३७ भारती ४२८ यमः ३६८ वाक् १४५ अन्तक: २७ वाक्यम् ४९७ कृतान्तः १९६ मूक्तिः ४२।२०३ ·विषयसूची १२९ वञ्चना १३० वियोगः ४२०१४४६।४८० वर्तमानः १०८१३१९ विवशः ४१४ वारणः १०६ विषम् २०६।२४०। ४२४ । विकारः ४६६ ४४७४५० दशा ३७६ विषयः ९।१२४।१५४।१७४। रञ्जनम् ४९९ २७३।३१७। ४२४। विचारः ६९।१३२ । १९३ । ४२५।४३०। ४३१। १९८।३४०॥४०२॥ ४९४ ४०६।४१५-४१७। कामः २३६।४६० ४६३३४६४।४६७ रागः १८७ विवेकः२५।२६।१०१ विचिका ३८८ १४५। १४७। वैराग्यम् ९७।२७८ । ३१७ । १६८ ११८६॥ ४४३ २३३।२५८ वितृष्णता १११ २७८/२८३ । २७३ ३१७।३२०॥ विरसता ७५।१७४ ३५०।३५७। विरागः ५८१३९२ । ३८०।४२२॥ ४४१॥ ४६१। व्यवहारः १४४।१६१११८७। ५०७ २६४।३१९।३४९। विनयः १३०२४३ ३५११३५३।३८२। विपर्यासः३१३।४८४ ३९४।४१७ यो. सु. ९ ·१३० सार्थश्रीयोगवसिष्ठसमातानि व्यसनम् ३९१ शूरः ४०.४१।१५४।१८१ । शत्रुः २५६। २८० । ४१८ । २९७।३९०1४४४ ५०४ विक्रान्तः ३९० रिपुः ७४ । २०६।२३९ शौर्यम् १३८ शोभा २६९।३०७ । ३३३ । शमः ३४०।३५६ । ४१५। ४००।४०१ । ४७१ ॥ ४२९। ४६३ । ४६४। ५०३ श्रीः ४११ शान्तः १४०।२४९ । ३२० । श्रेयः १३।१०७।१७२।२४५। ३९४|४४५ ३२३।४२९।४४३।४६५ शालिः १८३ शुभम् २४४।४१०॥४३८। शास्त्रम् १५।३९।६२।९७ । ४३९। ४४५ २३४।२४१।३००। ( श्रेष्ठः ) गरीयान २३१ ३२०१३४९।३६१। श्वा २६५।३१७ ३७३।४०७।४२७। कौलेयकः २५९ ४३३ संयोगः ४२०४४६१४८० संशयः ३७१ शिखी ४३४४४३५ संसारः १७११३२ । १५३ । १८०।१९८।२११। शिष्यः ३५/५८1७८।१०४। २२११२३४ । २३९। ४३६ २४३।२७८ । ४१४॥ शीत: २८।२९।१०३।१४२ । ४४९-४५३।४६१। २८१।३४१। ३९४ । ४७४१४८०१४८९ । ४६७ भवः६४।४६४ श्रुतम् ३९१ बहीं ४५६ ·विषयसूची १३१ . संकटम् २४६।४५४ सत् १४८।२५४।३६४१४५९ संदेहः २७९ नित्यम् ७६ संकल्पः १०७/२६४।३१४॥ अनित्यम् २३ असत् ५९।१४८।२५४ ४५५/४७९ ४५९ सज्जन:५४।२०३१२३४।२४३ सत्त्वम् २४११२५११२९४ २५८१४३४।४५६। अल्पसत्त्वः१८८।२०८ ४५७४७० महासत्त्वः १६५/२०८ सन् ५३ । ७०।८३। सत्यम् ७६।३९१ संतोषः १३८॥३४०।४०८। १३१ । ३१० । ४१५१४६३-४६५ ३१७ | ३५३ । असंतोषः ३९१ ४१५ । ४५८ । सभा ९३ ४६२ । ४६३ । समता १५। १४४ । २२९ । ४९३ ४४४।४६६ सन्मतिः ४१६ समाधानम् २७३ समाधिः १७४ साधुः १५/३७१०९। संपद १११८११४०२।४४० । १३५।१५४। ४५७/४६८ २४३।२७२। २७४ । ३४०। लक्ष्मीः२१३१४१८.५०३ ३७५।४६४। विभूतिः २३६।४६० ४८६।४८७। श्रीः २४।२९४।४०१॥ सुजनः ४९६ ४११ । ४१५ । सौजन्यम् ३०० ४३०।४४४ द्रव्यम् २३ ·१३२ सार्थश्रीयोगवासिष्ठसुभाषितानि साधनम् ४७० सपः ४३५ स्त्री ३३३।४९८ अहिः ४६८ अङ्गना ४६० कलत्रम् २८५ कान्ता ११४ सायंकालः ९३ दयिता ४३२ नाग ११५ सिंहः २९८।४८८ प्रमदा ४६८ केसरी ४८५ सुंदरी १२५ सिद्धिः १९।२९५ स्नेहः ४७/६८७३।२७७ मुखम् १११८८९।९०११०२। आस्था ८९ । ३१५ । १२४।१३७।१७३ । ४२५/४९२ २०२।२५३।२५६। प्रीतिः २६६ रतिः ३६२ २६७/२८१। ३३२। रागः१९५/२५३१२७०। ३४८।४०८ । ४१८ ३२०१३९११३९२॥ ४४९।४६३ । ४६५। ३९८१४९४ ४८२ संसक्तिः ३१ स्वप्नः २५० सुभगः १०९ स्वभावः ?१। २८९। ३३८ । ३७९ सुलभः ४९३ स्वर्गः ९८४१४१ सौम्यम् १३३ हंसः १००१४२११५०८ स्तुतिः २४४ हिंसा ५०० आशंसा ५०३ हेम ३८७ शर्म ४८१ Rememma

·No text on this page.