·ॐ तत्सद्ब्रह्मणे नमः।
नारदपाञ्चरात्रान्तर्गता
बृहद्ब्रह्मसंहिता।
तत्र प्रथमोऽध्यायः।
ज्ञानानन्दस्वरूपाय कल्याणगुणराशये । प्रपन्नपारिजाताय सिन्धुजापतये नमः ॥१॥
एकदा मन्दरद्रोण्यामासीनः कमलासनः । द्वयमावर्तयन्मौनी वैष्णवं रूपमुद्वहन् ॥२॥
दिदृक्षवो महाभागा मुनयो नारदादयः आगताः परया मक्या गायन्तो यज्ञपूरुपम्॥३॥
साष्टाङ्गं प्रणिपत्याथ संबद्धकरसंपुटाः। विविशुः स्वोचिते देशे प्रसन्ना भर्तुराज्ञया॥४॥
ऋषय ऊचुः-
नमः कमलवासाय स्रष्टा(श्रेष्ठा)यानिष्टनाशिने । पितामहाय शुद्धाय प्रणतज्ञानदायिने ।
संशयं नो महामाग पृच्छामो यदि मन्यसे । कोऽन्योऽस्ति संशयच्छेत्ता स्वत्तोऽबाऽऽश्च-
यरूपतः ॥६॥
त्वं कर्ता सर्वलोकानां किं जपनिह तिष्ठसि । किमिदं धार्यते रूपं किमिदं मौनमा-
श्रितम् ॥ ७॥
बह्मोवाच-
शृण्वन्तु पुत्रा वचनं मदीयं गोप्यं परं भूतहिताय सत्यम् ।
कर्ता न चाहं जगतो भवन्तो विमोहिता दुस्तरयाऽजया हि ॥८॥
जिज्ञास्यमस्योद्भवनाशहेतु ब्रह्माद्वितीय पुरुषाभिधानम् ।
बृहद्गुणैकायनमादिभूतमादित्यवर्ण तमसः परस्तात् ॥ ९ ॥
योऽनन्तशक्तिलपौरुपाद्य (व्यः) सर्वाश्रयः स्वाश्रयकामधेनुः ।
यस्यांशभूता हि वयं भवन्तः प्रवर्तयामः खलु लोकयात्राम्॥ १०॥
यश्चेशिता नोऽखिलविकियाना(णा)मन्तर्गतो नाधिगतो विकारैः।
अपच्युतानन्तसुखावबोधः स्वाधारभूतः सकलावधिश्च ॥ ११ ॥
न यत्र कालोन समोऽस्य कश्चित्सर्वात्मभूतश्चिदचिच्छरीरः ।
अचिन्त्यलीलः करुणैकशीलः श्रीलालिताधिर्मम योनिभूतः ॥१२॥
इयत्तया यस्य गुणान्विभूतीर्नामानि रूपाणि च चेष्टितानि।
भनोवचोभ्यामधिगन्तुमीशिरे नाद्यापि सिद्धा मुनयोऽस्मदाद्याः ॥ १३ ॥
यच्छक्तयो विश्वमलं सृजन्ति रक्षन्ति निघ्नन्ति जनेषु विश्यन् ।
तन्नामरूपाकृतिभिः स्वयं च विभिद्य चाऽऽस्ते हि महाविभूती ॥ १४ ॥
श्रिया च मूम्या ननु लीलया च समग्रयाऽऽराधितपादपन्नः।
ऐश्वर्यविद्यायतशौर्यसौभगप्रागल्भ्यकारुण्यदयानिकेतः ॥१५॥

·प्यति ॥२२॥
नारदपाश्चरात्रान्तर्गता-
[१ प्रथमोऽध्यायः ]
विचित्रदिव्यामितभूपणायुधो विचित्रदिव्यामितवाहनान्वितः ।
विचित्रनित्यामितकेलिकेतनो विमुक्तनित्याश्रितपादपल्वलः ॥ १६ ॥
प्रधानकालोज्ज्वलसत्त्वबोधविमिन्नरूपाचिदनन्यसंश्रयः ।
नित्यादिमेदोक्तचिकसंधयः स्वाधारभूतोऽद्वयशब्दवेद्यः ॥ १७ ॥
योऽसौ तृतीयः परतन्त्रयोईयोः स्वतन्त्रसर्वज्ञचिदेकविग्रहः ।
आत्मा च शेषी च सदैकरूपो निरूप्यते येन समस्तुरूपम् ॥ १८ ॥
योऽसौ चतुर्विशतिमिः फलामिः प्राधानिकीभिरिचय्य देहान् ।
समूह्य तानाशु निविश्य देवो वैराजसंज्ञः पुरुषो बभूव ॥ १९ ॥
तस्याहमासं जठराज(ज)कोशादानन्दमूर्तेरखिलस्य हेतुः ।
तस्याभिधानं प्रजपनिहास्मि तदर्थसंधानपरो मुनिन्द्राः ॥२०॥
मनोरों( )नुसन्धानं जपत्किोटिगुणं फलम् । प्रयच्छति महाभागा निरर्थादेष
निश्चयः ॥ २१॥
न दानैर्न तपोभिश्च न स्वाध्यायर्न चेटिभिः । अनुसंधानतः पुंसां यथाऽऽरमा परितु-
कायिकं घाचिक पापं जपादेव विनश्यति । तस्यैवार्थानुसंधानमो(म)न्तरं हरते तमः ॥
वहिदीपप्रदानेन ग्र(गृहस्य (बाह्यस्य) तमसः क्षयः । मन्दिरस्थेन दीपेन हियते ह्यन्तरं
तमः॥ २४ ॥
मात्र कालविचारोऽस्ति होमतर्पणमार्जनम् ।न्यासमुद्राङ्गन्देवाश्च विनियोगो न संस्तवः ।।
दासवेश(प) संस्कारो मुख्यः सिद्धान्तवर्मनि । अपेक्षितो मुमुक्षूणामनुसंधानसिद्धये॥
यथा जलसमुद्धारे गुणः कूपाइपेक्षितः। तथाऽर्थभावनं सूत्रं परमात्मार्थसङ्गामे ॥२७॥
अनुसंधानसिध्यर्थं दासवेपो भया धृतः। द्विपरार्धावसानेऽपि मन्ये क्षणमिवायुपम्॥२८॥
संस्कृतोऽहं समुत्पाद्य विष्णुना प्रभविष्णुना । अधीतवेदोऽपि पुरा मन्त्रराजार्थसिद्धये ॥
असंस्कृताय दातव्यं नैव शुद्धार्थसाधनम् । द्वयास्यस्य महामागा भगवाननुशास्ति माम्।।
स देवो मामुपाहूप सद्यो नाभिसमुद्भवम् । उपादिदेश वेदं मां गनीव दयानिधिः ।
ज्ञानराशिः स्मृतो वेदो विद ज्ञान इति स्फुटम् । तत्र त्याज्यानि ग्राह्यानि(णि) ज्ञानानि
निवसन्ति च ॥ ३२॥
पिता जातस्य बालस्य व्यवहारप्रसिद्धये । प्रत्यक्षाणि घटादीनि बोधयत्यनुपूर्वशः॥३३
अनित्यानि घटादीनि बोधयत्यनुपूर्वशः । संबन्धमात्मनश्रापि तथा संबन्धिनो जनान् ॥
क्रीडनं धावन वाक्यं रसगन्धविवेचनम् । शायाध्ययनसत्कर्मचातुर्य(य)शनधारणम् ।।
पितवोपदिशत्येनं ज्ञानाज्ञाने तथा ततः । वेदेन घोधिता मा प्रवृत्तिः परमात्मना॥३६॥
संगोप्य परमं धर्ममात्मानं येन यान्ति हि । नियोजितोऽहं तपसि प्रभुनारणा) विश्वस-
जने ॥३०॥
तेनैव दृष्टवानीशमात्मस्थमतिपर्यटन् । विज्ञाय तत्प्रासादेन बन्धन विश्वकर्मणि ॥ ३८॥
प्रभुं विज्ञाय(प)यांचके कथं मे निष्कृतिर्मवेत् । मामुवाच चिरं चिन्त्य यत्स भीतिम-
।
-
पाकुरु ॥ ३९॥

·॥५०॥ [१ प्रथमोऽध्यायः] वृहद्ब्रह्मसंहिता। मत्प्राप्ती दर्शयिष्यामि विज्ञानं किमपि स्फुटम् । एवं तेऽवसरः साधो मदाज्ञापालनस्य हि ॥४०॥ बीजे वटमियाऽऽत्मस्थं विश्वं पश्य चराचरम् । तावद्वेदोदितं कर्म ह्यकामस्त्वं समाचर ॥ कर्तुमावं परित्यज्य कर्तारं मामनुस्मर । कृतं मे चापि संबन्ध मा कृथाः पद्मसंभव ॥४१ ज्ञानेनानेन संलिप्सोन भविष्यसि कर्हिचित् । मत्माप्तये पदिष्यामि परमैकान्ति(न्त). लक्षणम् ॥४३॥ धर्म धर्मविदां श्रेष्ठ त्वं समाधत्स्व सांप्रतम् । इत्युक्त्वाऽन्तर्दधे विष्णुः सृष्टवास्त्वन्मुसा- नहम् ॥४४॥ चिन्तामकरवं भूयस्तदाज्ञापालने रतः । स्मरणादेव संप्राप्तो धैकुण्ठादमया सह ॥४५॥ पीतवासाश्चतुर्बाहुः श्रीवत्सहदयो हरिः। धृतातपत्रव्यजनो दिव्यवैकुण्ठपादेः ॥ ४६॥ जयशब्दैनमःशब्दैविप्वक्सेनादिमिर्नुतः । तदाऽहं प्रणतस्तस्मै कृतातिथ्याय विष्णवे॥४७ विज्ञापयामास वचो बद्धाञ्जलिपुटः पुरः। भवत्समाप्तये देव परमैकौन्तलक्षणम् ॥४८॥ देहि मे दयया धर्म त्वयैव प्रतियोधितम् । इति श्रुत्वा रमां विक्ष्य विहस्य च परस्परम्।। तूष्णीं बभूवतुस्तत्र दम्पती पितरौ प्रभू । अपृच्छमादिपुरुपी विश्वयोनी श(स)नातनी॥ पचः श्रुत्वा जहसतुर्ममैवं सांमतं च किम् । श्रीनाराण उवाच- उपदिष्टा प्रिया पूर्व मया कमलसंमय ॥५१॥ तदहं तेऽमिधास्यामि रहस्यं तु गृहाण तत् । एकदा शेपपर्य निविष्टो रमयाऽनया ॥ सहस्रमणिमाणिक्यातिप्रद्योतितच्छदे। श्रीवत्सं .कौस्तुमं मालामवलोक्य तनी मम ।। सामिलापस्मेरमुखस्पन्दिताधरमुज्जगौ। ॥ ५३॥ श्रीरुवाच- जननाथ मम स्वामिन्सर्वकल्याणभाजन ॥५४॥ कटाक्षनिर्मिताशेपविश्वलील नमोऽस्तु ते।पीताम्बर घनश्याम नित्यानन्दैकविग्रह॥५५॥ सर्वाधार विशेपस्ते तनौ योऽयं प्रकाशते । श्रीवत्सादिकृतः सोऽयं नास्ति तत्त्वनयात्परः। सवैकदेशे त्रिगुणा प्रकृतिः पुरुपैः सह । सेवते पादलीलायां पैराजवपुपं हरिम् ॥५४॥ पातालतलमारभ्य सत्यान्तकृतविग्रहम् । त_के पादमूलं ते तामसाः कूरबुद्धयः ॥५८॥ जीवाः प्रकृतिसंगद्धा विलेपु निवसन्ति च । कर्मणस्तारतम्येन दुष्कृतस्य शुमस्य च ॥ शुभस्य तारतम्येन नाभेरूर्वमुपासते । फेरिपरिजनास्तत्र भूपणायुधवाहनाः ॥ ६॥ भोग्यभोगोपकरणा जीवानां च परस्परम् । अन्तर्यामित्वमेवैपामारमा भोक्ता च भोजकः बहिर्यामिणमप्येके सेवन्ते कृतिनो नराः । एवं कर्ममये लोके प्रकृत्या कर्मणा सह॥२॥ आत्मानं संश्रिताः सर्वे त्वां न जानन्ति केचन । एकेतु ज्ञानिनस्तत्त्वत्रययाध्या(था)त्म (म्य)वेदिनः ।। ६३॥ १ स. स्वीयले नापि १ स. वपार।स.कान्यल।

·४. नारदपाश्चरावान्तर्गता- [२ द्वितीयोऽध्यायः चेतना एव जानन्ति कृपया येऽभिवीक्षिताः। तरू(रु)शैलनदीभूमिलोकधातूत्तरा नराः।। भोग्यमोक्तविभागेन संस्थिता मायिक पदे । गतागतं लभन्ते ते नानादुःखौघमाजनाः। मायातो न निवर्तन्ते कर्मशङ्खलयाऽन्विताः । अहंकारविमूढाश्च विषयासक्तमानसाः ।। आमूलकारणं जीवाः संचरन्ति समावृताः । ये तु मागविनिर्मुक्ते वैष्णवे परमे पदे ॥ निर्गुणे कालनिर्भिन्ने सदैकाकारसुन्दरे । ज्ञानानन्दमये साक्षादिव्ये नित्यामयोडि- (ज्झि)ते॥ ६८॥ अवितक्ये मनोग्राह्ये मितिहीने निरञ्जने। हेयातीते सदाभासे स्वप्रकाशे महोदये ॥६९॥ निरावरणके नित्ये नित्यशुद्ध निरन्तरे । लोकातीते महालोके निर्मुक्तासत्तरङ्गको। ७० ॥ मोक्षकनिलये शुद्धसत्त्वद्रव्यमये हरेः। प्राकृताः केचिदायान्ति विनिर्धूतमनोमला:॥१॥ किं कृतं सुकृतं त्वेतै सु(ये तु )देवेह संस्थिताः । एतेपां सुकृतं ब्रूहि दयया पुरुषोत्तम॥ श्रीवत्सो धनमाला च कौस्तुभो मुकुटस्तथा । श्रीवत्सकौस्तुभी नित्यां हत्कण्ठनिलये स्थिती ॥ ७३॥ को विशेपोऽनयोः पार्श्व प्रमारूपेण वतते । शरीरे ते महाराज तिष्ठन्ति पनपायिनः॥४॥ अहं च भगवान्नाथ हृदयेकनिकेतना । यथा जाताऽस्मि भगवन्नेतन्मह्यं समादिश ॥४५॥ इति श्रीवृक्षरासहितायां प्रथमपादे ग्रह्मनारदसंबादे संप्रदायप्रवृत्तिकयनं नाम प्रथमोऽध्यायः ॥॥ आदितः श्लोकानां समस्यङ्काः-॥७५ ॥ अव द्वितीयोऽध्यायः। श्रीनारायण उवाच- देव्याऽनयाऽहं प्रणयात्मसादितो विवित्सया सात्वतदिव्यमूर्तिः । अप्राकृतां तां त्रिविधी विसृष्टिं पायोचमच्याजमलं निबोध ॥ १ ॥ अप्राकृतमपि द्वेधा चेतनाचेतनं विधे । चेतनं नित्यमुक्तेति द्विविधं परिकीर्तितम् ॥२॥ भूमिशैलतरूद्यानवापिकाकमलाकराः । अचेतनमिदं दिव्यं भूपणास्तरणादिकम् ॥ ३ ॥ अमाकृतमपि द्रव्यं शुद्धसत्त्वाभिधं च यत् । चेतनद्रव्ययोगेन नानात्वं प्रतिपद्यते ॥ ४ ॥ अपेतनस्यातिशयादतनमिहोच्यते । भोगोपकरणं तद्धि समं वे नित्यमुक्तयोः ॥५॥ अनन्तो गरुडो विप्यक्सेनो नित्याः प्रकीर्तिताः । मायासंबन्धरहिताविरुद्धाचरणोज्झिताः एकरूपाः सदा देवि परिचर्यापरायणाः। आवयोः पुरतो होते प्रसादामृतकाक्षिणः॥ ७ ॥ यथाऽहं च (त)यवते मदीया नित्यकिंकराः । कदाऽपि ज्ञानसंकोचो नेतेषां ननु विद्यते।। संप्राप्य प्रकृतेर्योग ज्ञानसंकोचमाश्रिताः । ममापकारिणो बद्धा भूत्या मत्कृपया पुनः ।। संप्राप्पाऽऽचार्यशरणमुपायमयगत्य च । मदाज्ञाकारिणो भूत्वा ह्याजीपं प्राकृतां तनुम् ।। हित्या मुक्ता भयन्तीति द्विधा तेऽपि प्रकीर्तिताः । केवलाः सेवकाचेति फेवलास्तनु. वर्जिताः॥११॥ -- प्र.मिलेरेस।

·-
१२ द्वितीयोऽध्यायः ] वृहद्रह्मसंहिता।
सेवका द्विविधा ज्ञेयाः किंकरा रूपसेयकाः। कैकय गन्धमाल्यादिमार्जनालेपवर्तनम् ॥१२॥
पक्षमपातासहप्रेमवीक्षणं रूपसेवनम् । एवमुक्ता महादेवि मम लोके विशन्ति हि॥ १३ ॥
शैलपासादहाणि सभासोपानभूमयः । मणिमण्डपकासारहंससारसपक्षिणः ॥ १४ ॥
सिंहासनायुधस्थानयानभूपणभूतयः । नित्यमुक्ताः केपलाच जीवा एव न संशयः ॥१५॥
सर्व संकुचितज्ञानाः सर्वे सर्वार्थकारिणः । सर्वे समानसंमोगाः श्रीमन्तः परमं पदम्॥१६॥
स्वाभिलापानुसारेण मत्प्रसादेन भूयसा भक्त्या मल्लोकमायान्ति भूत्वा सेवानुरूपिणः
कर्मिणां न गतिश्चान नानादेवैकसेविनाम् । योगिनामपि नैवास्ति नानासिद्ध्यमिका-
क्षिणाम् ॥१८॥
मामेवं शरणं जाताः सर्वमावेन सिन्धुजे । अतीत्य दुस्तरां मायां केवला: सेवका हि वा
बहवो मत्पदं प्राप्ताः सेवका सेवया मम। गमनागमनैर्मुक्ताः केवलास्तु भवन्ति हि॥२॥
योऽयं विशेषः सर्वेशि तनौ मे तर्कितस्त्वया। तदहं वक्तुमुत्सहे नैव माणमियाऽपि हि ॥
रहस्यानां रहस्यं च सारासारतरं शुभम् । आत्मा मे जायते तस्य यस्यैतत्मवदाम्यहम्
नित्यं कौस्तुभसामीप्ये दृश्यते यत्मभाद्वयम् । भक्तो मे मां समाराध्य प्रभारूपेण संस्थिती
नाहं वक्तुमलं चात्र विस्तरेण वरानने । निबद्धो धर्मपाशेन दुस्तरेण मयाऽपि हि॥२४ ।।
प्रणिपत्य ततो देवी मामुवाच दयान्विता । त्वमेव भवपान्थानां विश्रामसुखवल्लरी ॥
अज्ञानतिमिरान्धानां त्वमेव परमासनम् । मायाव्यालय(गृहीतानां विपवैद्यस्त्वमेव हि
भवदावानलज्वालासंतापकुलितात्मनाम् । त्वमेव करुणासिन्धो निवापनसुधासरित् ॥
गोविन्द सुन्दरापाङ्ग पूर्णचन्द्राननाते । देहि मे परमं ज्ञानं यदि ते प्रीतिभाजनम् ॥२८॥
नदाऽहं प्रेमसंबद्धः सनद्धः संशयक्षये । विवक्षुरात्मनो धर्म प्रियायै प्रीतमानसः ॥ २९ ॥
भक्ताभ्यां शङ्खचकाभ्यां याचितोऽहं पुरा प्रिये । आवां विना न वक्त (1) व्यं धर्म (?)
भागवतं प्रभो ॥ ३०
तच्छ्रुत्वा चावदं ताभ्यां वरं सर्वोपकारकम् । मवद्वारं प्रभवतु नराणां परमं पदम्॥ ३१ ॥
तस्मात्संकल्पसिद्ध्यर्थे कमले भुजमूलयोः । संधारये महाभागे शङ्खचक्रे सनातने॥३२॥
श्रीरुवाच-
देवदेव दयासिन्धो वद मे विस्तरादिदम् । किमर्थं च कदा ब्रह्मश्चक्राद्यैरभियाचितः॥
श्रीनारायण उवाच-
पूर्वकल्पे महामाये त्वया संप्रार्थितो यदा।जीवानां देहदानाय स्वशक्त्याऽकरवं जगत् ।।
संपन्नेषु सपालेषु लोकेषु परमेश्वरि । स्वकर्मफलमोगाय समसज्जन्त मूयशः ॥३५॥
मुक्तिद्वारं मुखं तेपां पिनद्धमजया हरेः । न ते पश्यन्ति विभ्रान्ताः संसारध्धान्तवमनि।
पमुखा भगवतो विपयस्वादलम्पटाः । तान्विलोक्य महात्मानशकशङ्खादिहेतयः ।।
कृतवन्तस्तपश्चयां जपन्तो मामतन्द्रिताः। नित्यत्वान्नाभिकाङ्क्षन्त इहामुत्रार्थसंपदः ॥
तथाऽपि करुणाविष्टाः परदुःखेन कातराः । साधवो दीनहृदया निसर्गातु भवन्ति हि॥
शुद्धसत्त्वात्मका: शान्ताः स्वानन्दावृत्तमानसाः । एकेन वपुपा विष्णोः पादपद्मोपसे.
विनः ॥४०॥

·नारदपाश्चरात्रान्तर्गता- [२द्वितीयोऽध्यायः] इतरेणैव यपुपा फुर्वन्ति परमं तपः । अति दीर्पण फालेन प्रसन्नोऽहं समागतः ॥ ४१ ॥ श्रीनारायण उवाच- किमर्थमिह तथ्यध्ये हेतयो मम वहमा: अष्टाक्षरमहाविद्यामुपासीना जितेन्द्रियाः॥४२॥ नित्यानां नावशेपं हि प्राप्यं मोग्यं मनागपि । सत्यसंकल्पकामत्वादुरयतामवशेषितम् ।। हेतय ऊचु:- जय लक्ष्मीपते देव सर्वकारणकारण । नित्यानन्द निजाधार नास्माकमवशेपितम् ॥४४ संदेकरूपास्ते पादपीकरससेवितः(नः) । तथाऽपि जीवान्सलक्ष्य मुह्यामो माययाऽs- वृतान् ॥ ४५ ॥ निस्तारं नैव पश्यामो दुस्तराद्भववारिधः । वयं कर्तुं समर्था वि(हि) सर्व मोक्षं विना प्रभो ॥ ४६॥ मोक्षो हि ते हस्तगतो नान्यो देवोऽस्य हि प्रमुः । सर्वं कर्तुं समर्थाः स्मः प्रसादात्ते रमापते ॥४७॥ तवाखिलजनावास मोहिन्या मायया सितम् । जगदेतन्न जानाति मोक्षद्वारं मनागपि । रुदन्ति नरके केचित्केचिद्रोगनिपीडिताः । भ्रमन्ति मरुकान्तारे पिशाचा जलवर्जिताः॥ स्वर्गार्थिनो मनन्त्येके कमैंच प्रवदन्ति ते । अन्यदेवसमत्वेन त्वामेके समुपासते ॥५०॥ आत्मानं त्वदभेदेन मायया भेदमाश्रिताः । विमुक्तकर्ममार्गास्ते तम एवाभियान्ति हि ॥ त्वमात्मा सर्वजीवानां सखा च त्वं रमापत॥ ५३॥ कोऽन्यो मोचयिताऽमीपामुपायं देहि सत्तम । पायोचं तदहं देवि चक्रं तेजोमयं महत् । वत्स संचिन्तितं सम्यक्त्वमेवोपायतां बज॥५५ आत्मानगनुसंधत्स्व साक्षान्मत्प्रीतिभाजनम् । मया संलालितं पाणी दीनानामनुकम्पया आधारः सर्वविद्यानामविद्यां नाशयाम्यहम् । कृत्वा स्वतेजसो भिन्नं त्वामेकं सदृशं मया ॥५७॥ तेजसा तव तीवेण मार्यपा मामुपस्थिता । नापि शक्ताऽभिमयितुं दह्यमाना समन्ततः॥ सर्वदा धारयाम्यङ्ग करे सर्वेश्वरोऽप्यहम् । कृत्वा स्वतेजसो भिन्नं त्वामेकं सहशं मया। त्वां विना न करोम्यङ्ग संहारं दुष्टचेतसाम् । प्रत्यक्षं पश्यतां सम्यक्स्वतन्त्रोऽपि सुदर्शन खण्डिता धारया होते दैत्यदानवराक्षसाः । यास्यन्ति मत्पदं शुद्धं विना ज्ञानजपाध्वरैः। स्वामाह प्रथमा वाणी मम पाणिविभूपण । पवित्र नेमि चरणं मुक्तिद्वारं महौजसम् ॥ ये तु संश्रद्धया सम्यक्संताप्य दहने मुजे । दक्षिणे धारयिष्यन्ति स्यातेभ्यः परमा गतिः॥ मां प्रकोप्य पदं गन्तुमिच्छन्ति मम वैष्णवम् । तानाशु धारया तेऽहं हत्वा दद्यां पर गतिम् ॥ प्रसाद्य मामितो ये तु गन्तुमिच्छन्ति मानवाः । प्रताप्याऽऽचार्यरूपेण नयामि परमां गतिम् ॥ ६५॥ सुदर्शन गतिर्नृणां विधा संनिश्चिता मया ॥

·७ [२ द्वितीयोऽध्यायः] बृहत्संहिता। तापेण(न) धारया वाऽपि सतामप्यसतामथ । गतिर्नास्ति गतिर्नास्ति गति स्ति त्वया विना ॥ ६॥ त्वं नासि नासि नासीति ह्याचार्येण मया विना । सुदर्शन तघानन्तरूपाणि स्मर सांप्र- तम् ॥ ६॥ मंदाज्ञयाऽखिलं विश्वमवष्टम्यावमाससि।प्रकृतस्ते हानन्ताख्यो ममाऽऽधारतया स्थितः।। संकर्पणो हि भगवान्पा(नुपा)स्ते मामत्तन्द्रितः । त्वद्वपेण करे स्थित्वा मम संकपणा- -- त्मक।। ७० ॥ अविद्यामशुभं दुष्टान्कर्षसि त्वमशेषतः । शोमनं पर्शनं ज्ञानं प्रयच्छसि मम मियान् ॥ अतः सुदर्शनं नाम धारणा नमूलके । त्वमेव सूर्यरूपेण निरस्य तम उत्कटम् ॥ ७२॥ निर्मलं ज्ञानमावे(ध)से चाक्षुपं द्वादशात्मकम् । कश्यपाददितेर्भूत्वा कलयाऽऽदित्यसंज्ञया पापान्धकारनीराणि कर्षसीति निरन्तरम् । यावत्तव करस्पर्श तापेनाऽऽतापिता तनुः ।। कर्मणां नाधिकारोऽस्ति तमश्चण्डालसंगमात् । न देवानां राक्षसानां नराणामपिसत्तम । करस्पर्श विना नावधिकारोऽस्ति फर्मणि । क्षेत्रोद्भवानां शशा(सस्या)नां करस्पर्शन काश्यप ॥७६॥ संस्कारो जायते लोके स्पृष्टाता(ना)मन्त्यजैरपि । स्वर्गादिसाधनं सर्व सूर्यरूपस्य ते नृणाम् ।। ७७॥ उदयादुदयं याति लीयन्ते निशिचारिणः। अगत्वा शरणं ये तु सूता विभादयो जनाः ।। प्रेतयोनिगतानां तु नेपामात्मविशुद्धये । वृपोत्सर्ग प्रफुर्वन्तिं कृत्वा चकेण लाञ्छनम् ॥ तरिप्यन्ति तमस्तेऽपि शिक्षेयं मामकी सुत । अनायुधासो ह्यसुरा न देवा इति वै श्रुतिः॥ इहामुत्र च तेपां वा आसुरो भाव उच्यते । आसुरो विद्यते भावो यावदेषां द्विजन्म- नाम् ॥८॥ न तावदधिकारोऽस्ति ममाऽऽराधनकर्माण । नाधिकारोऽर्चने यावन्मोक्षाशा विद्यते कुतः ॥२॥ मुक्तिद्वारं त्वमेवाथ सहस्रार निशामय भद्धया धारयिष्यन्ति मम चक्र सुदर्शनम्॥८॥ ज्ञात्वा सर्वपदार्थेषु शुद्धिस्तेषां पदे पदे । शालायां भाजने वने गृहोपकरणेषु च।।४।। चमसोलूप(ख)ले पीठे पक्काने चक्रमुल्लिखेत् । पशुपुत्रकलत्रेषु यानवाहनगूमिपु॥ ८५॥ सुदर्शन तवान प्राकृतत्वं न यास्यति।मामकीयो(नो)जनोलोमान्मोहाद्देपाश लज्जया॥ नाङ्कषिप्यति यो मूढस्तस्य नैवास्ति सद्गतिः। अदूनं मम चक्रस्य वत्स मनीतिकारणम् यथा कलानिधेः सम्यगुदयः क्षीरवारिधेः । अन्तकाले त्वमेवैकः संकर्षणमुखात्पुनः ॥ उत्थायानलरूपेण त्रैलोक्यं प्रतपिप्यसि । संकर्षणांशजो रुद्रस्त्वमेवाम्बकरोचिपा नूनं संहरसि प्राज्ञ विश्वं विश्वकभेपज । जाठरानलरूपेण चक्र चारु मदाज्ञया ।। ९०॥ जग्धमन्नमशेषाणां क्षणान्नयसि भस्मसात् । कालान्तकस्वरूपेण यमरूपेण देहिनाम् ॥ संशोधयसि दण्डेन सुदर्शन पुनः पुनः । वैष्णवानांप्रपन्नानां हिताय विबुधोत्तम ॥ ९२॥ रूपं कृत्वा तवैवैप संस्थितः पन्नगेश्वरः । अम्बरीपेति विख्यातो राजा भुवि भविष्यसि।

·नारदपाश्चरात्रान्तर्गता {२ द्वितीयोऽध्यायः] तस्य बाता मुनेः कोपारसुदर्शन भविष्यसि । सर्वाणि कालरूपेण यमसूर्यभवात्मना ..॥ त्वं दण्डपसि भूतानि न जानन्ति सुदर्शन । ज्ञानं न जायतेऽमीपामन्यरूपेण वैदिकम् ॥ न पदं मम विख्यातं वैष्णवं प्रकृतेः परम् । ज्ञानिनो ये त्वया स्पृष्टा तापादिविधिना रहः अज्ञाश्च धारया संख्ये यास्यन्ति पदवीं मम । द्वादशारेण तसेन वलयत्रयशोभिना । ज्वालाचतुष्कयुक्तेन पूता यान्ति ममाऽऽलयम् । सुदर्शन महाज्वाल सूर्यकोटिसममम ।। अज्ञानान्धस्य मे देव विष्णोर्मागं प्रदर्शय । इति संप्रार्थ(थ्र्य)यो बाही गायत्र्या चाव- धारयेत् ।। ९९॥ स एव वैष्णवो लोके मत्सेवारहितोऽपि । अने पुनीहि मे गावं सुदर्शनसमाश्रितः ।। विभर्मि कवचत्वेन प्रमा गात्रमुपैतु मे । मनुजाधवतारेषु लोकसंग्रहकाम्यया ॥११॥ धारयिष्ये मुजे दिव्यं वह्निपूतं सुदर्शनम् । बटुको वामनो भूत्वा मेखलाजिनदण्डधृत् ॥ कश्यपादयित्वाऽहं करिष्ये देवरक्षणम् । वशिष्ठमुनिशार्दूलादिलीपप्रमुखा नपाः धारयिष्यन्ति भूलोके महाशस्त्रं सुदर्शनम् । रामो राजीवपत्राक्षो भूत्वा दशरथात्मजः॥ धृत्वा तप्तायसी मुद्रां देवकार्य करिष्यति । परमेकान्तिकं धर्म वायुपुत्रो महाबलः प्राप्स्यन्ति जानकीजानेः सुग्रीवाद्यास्तथाऽपरे । विभीषणो महातेजाः प्रहादो जनको ॥ धुवः ॥१०६ ॥ यमः शिवः कुमाराश्च भक्ता ये भूतमाविनः । पाश्चजन्य मया प्रोक्तः प्रद्युम्नांशसमु- द्भवः॥१०७॥ वामे भुजे मुमुक्षूणां स्थित्वा मन्मार्गदो भव । चक्राङ्किता मविप्यन्ति याता यास्यन्ति चापरे ।। १०८॥ मुक्तिद्वारमितो नास्ति विना चकाङ्कधारणम् । गदापद्मे महावीर्ये भुजयोरुभयोरधः ॥ स्थित्वा ममाप्तिकामानां क्रियतामशुभक्षयः । मया प्रबोधिताः सर्वे बद्धाअलिपुटाः पुरा ।। ११० ॥ आनन्दनिभृताः प्रोचुर्दासाः स्म इतिवादिनः ॥ १११॥ जितं जितं तेऽक्षरबद्धसंश्रय श्रीकान्त वैकुण्ठपतेऽखिलेश्वर । प्रपन्नवित्रासविनाशनक्षम मालालितांब्रे भव नो भवाय ।। ११२॥ सुरद्वमोद्यानपिहारशालिने नवाम्बुदश्यामरुचे मधुद्विपे । कदम्बकिअल्कपिशङ्गवाससे नमो नमस्ते भव नो भवाय ।। ११३॥ भुजङ्गराजाङ्गरमाङ्कशाधि(यि)ने सुगन्धिपदाङ्कितचारवक्षसे । आपीनदोर्दण्डविखण्डितारये नमो नमस्ते भव नो भवाय ॥ ११४ ॥ विहङ्गराजागनिरूपिताङ्घ्रये समस्तवेदोदितचारुकीर्तये । मन्दस्मितासारनियतितार्तये नमस्ते मव नो भवाय ।। ११५ ।। अगण्यपुण्पैकगृहीतमा(ना)ले धाग्ने गुणानां महतां महीयसे । मक्तापितोरस्थलपुप्पदाने नमो नमस्ते मप नो मवाय ॥११६ ॥ ७. भाजान्दो। -- ·[ ३ तृतीयोऽध्यायः बृहद्ब्रह्मसंहिता। व्यग्राय सम्प(न्य)स्तभरेकधीक्षणेऽनुपायतापन्नजनोपकारिणे । दुष्टेयु दावानल चण्डतो(रो)चिषे नमो नमस्ते भव नो मवाय ॥ ११७ ।। गाम्भीर्यसौन्दर्यदयैकसिन्धवे कारुण्यवात्सल्यगुणोधवार्धये । माङ्गल्यशौर्योजितदिव्यकर्तिये नमो नमस्ते भव नो भवाय ॥ ११८॥ विश्वोद्भवस्थाननिरोधकारिणे विहारिणे कार्यविहारभूमये । अनेकरूपाकृतिनामवैभव नमो नमस्ते भव नोमवाय ॥ ११९ ॥ इति चमकृतं स्तोत्रं श्रुत्या प्रीतोऽखिलेश्वरि । अददाममयं ह्येतं पठतामुत्तमं स्तवम् ॥ धृत्वा मे चकचिह्न ये स्तवनानेन वैष्णवाः । स्तोष्यन्ति वितरिप्येऽहं तेपामाशु मनो. रथम् ॥ १२१॥ अतः काते(न्ते) त्वया कार्या श्रद्धा मचक्रधारणे । संधारय मुमुक्षूणां प्रपन्नानां ममाss- ज्ञया ॥१२२॥ ओमित्युवाच सा देवी चक्रशङ्खौ मुजद्दथे । प्रयोजनान्तरं हित्वा मन्त्रराजमथो दधौ ।। इति श्रीवृह ब्रह्मसंहितायां सुदर्शनगीता नाम द्वितीयोऽध्यायः ॥ २ ॥ आदितः श्लोकानां समष्टयङ्काः-१९८ अथ तृतीयोऽध्यायः। श्रीरुवाच- देवदेव जगन्नाथ रहस्यं मे प्रकाशय । दासभावं प्रपन्नाऽस्मि स्वामी त्वं मे दयानिधे ॥१ श्रीनारायण उवाच-- एककल्पान्तरे देवि भगवत्तत्त्वकाम्यया । तपश्चकार विपिः श्रीवत्साख्यो महामनाः ॥२ यत्र नारायणो देवो नरेण सहितोऽधुना । आस्थाय परमं योगमाकल्पान्तमिहास्ति वै॥ वैष्णवाख्ये महाक्षेत्रे द्राविडेपु पुराऽभवत् । विष्णुधर्मेति विख्यातो राजा परपुरंजयः ।। धार्मिकः परमोदारो विनिवृत्तमनोमलः। स च जिज्ञासया विष्णोश्चकार नियमं नृपः॥५॥ त्यक्ष्ये कलेवरं नूनं न पश्यामि जनार्दनम् । वासुदेवं रमाकान्तं सर्वशेपिणमच्युतम् ॥६॥ समागताः प्रबोधाय सर्वेऽत्र पुरवासिनः । श्रीवत्साख्योऽपि तं श्रुत्वा संप्राप्तस्तुल्यवेदनः। श्रीवत्स उवाच- राजन्कथं निपतितो भूमौ दर्भमयासने । किं चिकीर्षसि सत्यं नो वद धर्मविदुत्तम ॥८ विष्णुधर्मोवाच- अवश्यं यत्तु कर्तव्यं तत्तु न क्रियते नरैः । तदहं कर्तुमिच्छामि नानयं चोपयातु मे ॥ ९ धर्मवृक्षस्य देहस्य फलमेतद्विनिश्चितम् । यदनेन जगन्नाथः परमात्माऽवलोक्यते ॥ १० म. शौर्य ·.१० मारदपञ्चरावान्तर्गता- [ ३ तृतीयोऽध्यायः ] अविज्ञातस्य यस्यैव प्रपत्त्यै नियमो मतः । तमविज्ञाय देहेऽस्मिन्नतेरुत्पादनेन किम्॥११ स्वरूपमात्मनो लक्ष्यं ब्रह्माख्यं तद्विना मनाक् । सुखं न विद्यते ब्रह्मन्देहभूतस्य मे क्वचित्।। यदिदं दृश्यते लोके श्रूयते द्विजसत्तम । परिणामस्वभावा हि प्रकृतिर्बहुरूपिणी ॥१३॥ विद्युदभ्रानलज्वाला नैकरूपा विभाव्यते। तथा सर्वेषु भावेषु दृश्यमानेषु पश्यताम्॥१४॥ यदाधारः स्फुरत्येप संसारः क्षणभद्गुरः । स चाऽऽधारो न दृष्टश्चेवृथा मजीवनेन किम यस्य भासा विभातीदं यदन्यैावभासते । तदविज्ञातमेवं चेवृथा मज्जीवितेन किम् ॥ सर्वस्यावधिभूतं यत्प्राप्यमन्ते यदेव हि । तदप्राप्यमिह प्राप्यं किं मे प्राप्तं द्विजोत्तम॥१७॥ यस्या(स्प चाss)नन्दमात्राभिरुपजीवन्ति वै प्रजाः। तमानन्दमसंप्राप्य वृथा मजीधि- तेन किम् ॥१८॥ । यस्यैश्वर्येण विधृतं जगदेतच्चराचरम् । तस्यैश्वर्यमविज्ञाय किं वृथा जीवितेन मे ॥१९॥ यस्य यादजलं पुण्यं विजगत्प्रपुनाति हि । तदेकसंश्रय हित्वा किं वृथा जीवितेन में । यस्य दास्यैकनिरता ब्रह्मरुद्रादयोऽमराः । तस्य दास्यं परित्यज्य किं वृथा जीवितेन मे ॥ वेदशास्त्रपुराणार्थो न दृष्टार्थाय कल्पते । अष्टमात्मनस्तत्त्वं विदित्वा तु सुखी भवेत् ॥ चक्षुपार्ह फलं साक्षाद्वैकुण्ठस्यावलोकनम् । श्रवणं तस्य वचसां फलं श्रोत्रस्य मानद ।। अवघाणं नसस्तस्य फलं तच्चरणाब्जयोः। तदुच्छिष्टरसास्वादो रसनायाः फलं विदम् ॥ तदनस्पर्शमाधुर्यपरमानन्दसंगमः । त्वचः फलं महाभाग तद्विना जीवितेन किम् ॥२५॥ प्राणेन्द्रियमनोदेहानात्मानमपि योऽनिशम् । संजीवयति तं हित्वा यद किं जीवितन मे ॥ विपाद्विभूतियों देवः कन्दर्पायुतसुन्दरः । सर्वशेषी रमानाथस्तं हित्वा जीवितेन किम् ॥ यस्याक्षिपक्ष्मपरिवर्तित विश्वमेतदाविर्बभूव विविधाभिधमादिसर्गे । योऽन्तनिवेशयति कूर्म इवाङ्गवर्गमस्याङ्गसङ्गामपहाय किमन्यसङ्गैः ॥ २८॥ श्रीवत्स्वेदसिद्धान्त उपाश्रावि गुरोर्मुखात् । प्राप्यो माग्यो हरिनान्यः सत्यं सत्यं पुनः पुनः॥ तमुत्सृज्य गतं चेतः कृपणः सोऽभिधीयते । नान्यस्मिन्साधनं देहे प्राप्तये परमात्मनः ॥ उपायं नैव पश्यामि येन पश्यामि केशवम् । अतो विनिश्चितं वत्स शरीरस्पेय मोक्षणम नृपस्य वचनं श्रुत्वा श्रीवत्सोऽपि महामनाः । उवाच पचनं पार नृपतेः माणपोपणम् ॥ श्रीवत्स उवाच- एवमेय महाबाहो मयाऽपि सुदृढीकृतम् । प्राणान्न धारयिष्येऽहमनालोच्य महेश्वरम् ॥ तदा मामभयदाणी राजन्काऽप्यशरीरिणी। धर्ममूलमिमं देहं द्रुतं न त्यक्तुमर्हसि ॥ ३४ ॥ इतो गच्छ मम क्षेत्रं नरनारायणाश्रमम् । उपायं गदिता तेऽद्य स देवो दीनयत्सलः ॥ यावद्न्तुं मनचके तायदेव श्रुतं मया। विष्णुधर्मा तनुं त्यक्तुमुदितः फेन हेतुना॥ ३६ ॥ तद्रष्टुं पाऽऽगतश्चात्र राजन्नाश्रुत्य ते वचः। आवयोस्तु व्यथैवैका निश्चिता जगतीयते। बहुभिर्बोधितोऽहं ये साधनैरात्मदर्शनः । न तैरहं महीपाल दृष्टवानीश्वरं हरिम् ॥ ३८॥ सांस्पैः संबोधितः सम्पत्तत्त्वनिर्णयवर्मना । विज्ञातोऽयं मया ह्यात्मा पञ्चविंशो य ईरितः॥ ३९ ॥ नैव नापं परं स्वस्मात्पडिपं (श) पुरुषं नृप । यदाधारमिदं सर्व सदसच्छब्दशचितम् ॥ - ·[३ तृतीयोऽध्यायः वृहद्ब्रह्मसंहिता। ततोऽहं चिन्तयन्नासं चिदात्मा न करोति हि । प्रकृतिर्जडरूपेयं कुतः सृष्टिरिय मता ॥ यत्संयोगात्पुमानेप प्राकृतं भावमाश्रितः । अस्वतन्त्रो ह्ययं तस्मात्कर्ता कोऽस्य विधीयते। कर्तृत्वं प्रकृतेर्नेव सा जडा पुरुपाश्रिता । उभयोः परतन्त्रत्वाकर्तृत्वं नोपपद्यते ॥ योऽयं प्रकृतिसंयोगात्कर्ता स्यात्तादृशोऽस्म्यहम् । विश्वकर्ता कथं न स्यामिति संक- ल्पितं मया ॥४४॥ विज्ञातः प्रकृतभिन्नः सामथ्य: तस्य नेक्ष्यते । अतः प्रकृतिहीनोऽपि विश्वकर्ता न शस्यते ॥४५॥ एतत्संशयपिच्छित्यै शरणं के मजाम्यहम् । नास्ति मत्तः परः कोऽपि मद्विजातीयरू- पवान् ॥ ४६॥ एवं संतप्यमानस्य चिरकालं विपश्चितः । उपस्थितः समभवत्संतापात्पुरुषः परः ॥४७॥ स चाऽऽह मामवनतं शोचमानं सुदारुणम् । किं शोचसि महामाग परिग्लानमुखा- म्बुजः॥४८॥ एषमुक्तोऽहमानस्य(म्य) बमापे विधृताञ्जलिः । नाहं पश्ये त्रिभुवने मम संदेहनाशकम् पुरुप उवाच- जानेऽहं नरशार्दूल बनुक्तोऽपि तवेशिन्तम् । योगप्रभावासिद्धोऽहं सामथ्र्य त्वमिहे- च्छसि ॥५०॥ पलाशवरपुष्करस्य निलिसः पुरुषो ह्ययम् । योगेनैवाऽऽत्मनः सिद्धिं यथा विन्दति तकृणु ॥५१॥ योगमभावेन्न(ण)हरिः संसूते सचराचरम् । पालपत्येष योगेन संहरत्येप वै यथा योगेश्वर्यमिदं सर्व दृश्यते श्रूयते च यत् । चित्तवृत्तिनिरोधो हि योगशब्देन चोच्यते ॥ सर्वज्ञत्वं जनेशत्वं सर्वगत्वं स्मृतिस्तथा । सर्व भवति योगेन नास्ति योगात्परः प्रभुः ॥ निधयो नव योगेन योगेनैवाट सिद्धयः । योगेनैवास्य तिष्ठन्ति पितरो मुनयः सुराः ॥ योगेन पञ्च भूतानि प्रधानं पुरुपं तथा । अत्येति सर्वभूतानि योगस्थो नात्र संशयः ॥ योगोपायेन विप्र सर्वैश्वर्यधरो भव । कर्ता समस्तविश्वस्य संकल्पेन भविष्यसि ||५७॥ तेनोप्य(प)शिक्षितं योगमुपातिष्ठमतन्दितः । यमादिभिर्योगपथैः सुसंपन्नो निरामयः ॥ अविदं तेन योगेन सर्वेषामन्तरं गतम् । कृतकृत्यं तदाऽऽत्मानं मन्ये निरुपम प्रभुम्॥५९।। सर्वेभ्यो विसजातीयस्वभावबलपौरुषः । करोमि निजसंकल्पासिद्धिमेतदचिन्तयम् ॥६० संकल्पात्ससृजे दिव्यं महाकाशे मनोहरम् । लोकमत्यूजिताकारमनेका तदर्शनम् ॥ ६१ नानावर्णमणिमातसंनिघद्धमहीतलम् । मन्दारपारिजातादितरुला(रा)जिविराजितम् ।। विचित्रगिरिवर्याप्रसंलिप्तगगनाङ्गणम् । स्फुरत्कहारकासारविहारिवनिताजनम् ॥६॥ स्फरचामीकरोत्तुङ्गगोपुरोद्धतकेतुकम् । सौधामी(यो)दम(न)माणिक्यचर्चितध्वान्तदि- क्तटम् ॥ ६४ ॥ स. रिसदाता ·१२ नारदपश्चरावान्तर्गता [३ तृतीयोऽध्यायः वितानपटसंतान [नि ] चारितदिवाकरम् । कर्पूरक्षोदसंचारचारुचन्द्रोदयश्रियम् ॥६५॥ मुक्तापलिलसवारसुवर्णकलशोज्ज्वलम् । नीलामवेद(दि)कारूढजलयन्त्रमहोत्सवम् ॥ विहारवापिकापद्ममिलिन्द मुखरीकृतम् । हंसकारण्डवाराबविमुग्धतटिनीतटम् ॥६७ ॥ मत्तमातङ्गसंचारदानाकृतभूतलम् । पाटीरनीरसंसेकममोदितमहाजनम् ॥६॥ गन्धर्वगीतसंगीतसंचारविलसत्सभम् । मृदङ्गमधुरवणविघोधितझपध्वजम् ॥६९॥ तस्मिन्पुरे समासीनो राजन्काञ्चनविष्टरे । संकल्पादसृजं तत्र ग्रहनक्षवतारकाः ॥७०॥ न शीतवातवर्षादिमयं तत्र मनागपि । हानिर्मुत्युनोग्लानि व योगवलादभूत् ॥७॥ यद्यदिच्छामि तत्सव सुसंपन्नं भवेदिह । ईश्वरं नापरं मेने कर्ताऽहमिति भूमिप॥ ७२ ।। नमत्तोऽन्यः परः कोऽपि वर्तते न भविष्यति।न मे कालः प्रभविता सत्यं सत्यं न संशयः तत्राहमसृजं कान्तामरविन्दविलोचनाम् । तया सह विमानेषु विषयान्वुभुजे बहून्॥५४॥ न जरा न च मे रोगो न पौरुपवलक्षयः । कन्दर्प इव राजेन्द्र रूपेणाप्रतिमोऽभव [म्] संपाद्य पुत्रपौत्रांश्च तत्तत्संबन्धिवान्धवान् । सहस्रशः कोदिशश्च बभौ धातेव चापरः ।। चतुर्युगसहस्राणां दिनमेकं प्रजापतेः । संकल्पोऽयं भगवतः संनिवृत्तस्तदा नृप ॥ ७७ ॥ मया कृतोऽयं संकल्पः स च नाशमुपेयिवान् । न तब नगरं नारी न पुत्राः सुहृदो न च अहमवैक एवाऽऽसं तस्मिन्नाकाशमण्डले । केन मे नाशितो नूनं संकल्पो योगभावजः कुवाऽऽस्ते स पुमान्नूनं योगमैश्वर्यमत्यगात् । दृश्यमानेषु भूतेषु संवेष्टुं च प्रविष्टवान् ।। पृथिवीतो विनिर्गत्य वारिरूपमुपेत्य च । प्रविश्य चात्यगां वारि नापश्यं पुरुषं परम् ॥ विनिर्गतस्ततस्तेजः प्रविश्याहं तदाकृतिः । अत्यगां तैजसं रूपं नापश्यं पुरुपं परम् ।। एवं वायुमथाऽऽकाशमहंकारं महत्तमम् । प्रधानमत्यगां राजन्नापश्यं पुरुपं परम् ॥३॥ असंख्याता मया दृष्टा सृष्टिस्तत्त्वेपु पार्थिव । तेषु योगबलेनाहं न लिप्तः क इवाम्बुजम्।। यदाऽहं प्रकृतेरूध्वं गमनायाऽऽदधे मनः । आत्मानमेव चापश्यं नापश्यं पुरुपं परम्॥५॥ पुरुषो न परश्चात इति मे नौवमासते । किं तु योगे गतिनास्ति न ज्ञानं च पौरुपम् ॥ अनुमानादिना ज्ञातः पुरुपः पुरुषात्परः । कुतो न भासते की गूप[व]त्त्वगुणात्मकः ॥ योगादीनां गतिश्चैप आत्माऽप्यश्वर्यमेव वा। अतः परं गतिर्गस्ति निश्रयोहि मया कृतः एवं चिन्तव(य)ते मह्यं वागाहाम्बरचारिणी । भक्त्याऽहमेकया ग्राह्यो न ग्राह्यः कोटि- साधनः ॥ ८९॥ तत्त्वातिक्रमणेनैव ज्ञानेनाधिगतस्त्वया। स एप आत्मा शेपो मे नित्यो मायावधिः स्मृतः घुस्प्रकृत्योर्मुनिश्रेष्ठ एकोऽहमवधिः स्मृतः। सोऽहं ना[नन्यभावेन विना गम्यः कदाचन परमैकान्तिकं मावं संगदय गुरोः कुलात् । उपायान्तरमुत्सृज्य नाहं लभ्योऽन्यसाधनः ।। द्राविडेषु जनि लब्ध्वा मद्धर्मो पत्र तिष्ठति । प्रायो भक्ता भवन्तीह मम पादाम्बु- सेवनात् ॥ ९३॥ एतदन्वेपणेनैव मत्प्राप्ती सततं भवान् । महत्त्वं वदति प्राज्ञस्तस्माद्वत्सो मया कृतः॥९॥ 1स, न समात1 २ स. नाऽऽजाना।

·[४ चतुर्थोऽध्यायः] बृहद्ब्रह्मसंहिता। शोमया परया युक्तस्तस्माच्छ्रीवत्ससंजितः । नरनारायणी प्राप्य मद्विभूती सनातनौ ।। दीक्षा भागवतीं प्राप्य संताप्य तनुमात्मनः । अनुसंधानकर्ता मे मामुपैष्यसि मा शुचः:॥ इति श्रीबृहदासहितायां सुदर्शनगीतायां श्रीवत्सचरितं नाम सीयोऽध्यायः ॥ ३ ॥ आदितः श्लोकानां समष्टयङ्का:--11 २९४ ॥ अथ चतुर्थोऽध्यायः। श्रीवत्स उवाच- स चाहमवतीर्णोऽस्मि श्रीवत्साख्यो नृपोत्तम । स्मृति, नापसंरुद्धा योगेशचरणांश्रयात्॥ तत्राहं गन्तुकामोऽस्मि यदि ते रोचते वचः । नारायणाश्रमं यामो वयमद्य नरेश्वर ॥२॥ श्रीराजोवाच- मा चिरं कुरु विपर्ये कुत्र नारायणाश्रमः । गच्छावः पुण्डरीकाक्षदिव्यदर्शनकारिणी ।। श्रीवत्स उवाच- राजन्पश्य प्रभावं मे योगस्य नयनाम्बुजे । पिधेहि पाणिना दीर्घ राज्याश्या (शां)विनि- वर्तय ॥४॥ एवमुक्तो निवाऽऽशु मनाः पुत्रा[] निवेश्य सः । राज्यं तृणमिव त्यक्त्वाऽपिदधे लोचनद्वयम् ॥५॥ श्रीवत्सो दर्शयामास ते गिरि गन्धमादनम् । मुहूतेकेन कमले योगाभ्यासप्रभावतः ॥६॥ श्रीवत्स उवाच- मुच्यतां नयनद्वार मुक्तिद्वारं विलोकय । सोपानमिव बैकुण्ठसोधस्पैनां सरिद्वराम् ॥७॥ विष्णधर्मा तदोन्मुच्य नरनारायणाश्रमम् । अपश्यन्नयनाम्भोजमवाप परमोत्सवम् ॥ch यत्र चालकनन्दाख्या नदी कैवल्यवाहिनी । तप्तवारिचयाकारः पावनाय हुताशनः ॥ आस्ते विज्ञानदा धारा कूर्मस्य कमलोद्भवे । गरुडोऽपि शिलारूपी सेवते चरणाम्बु- जम् ॥१०॥ धर्मात्मज नरसखं जगदेकवन्य नारायणं जलजलोचनमप्रमेयम् । सिद्धरुपाश्रितमुदारगुणेकराशिं जीमूतमेदुरतर्नु पुरुपं ददर्श ॥ ११ ॥ पद्मासनं वरकमण्डलुमुग्धहस्तमेणाजिनोत्तरपटं विलसत्रिदण्डम् । शुद्धोपवीतिनमुरास्थलकामालमारद्धशेखरशिखं पुरुषं ददर्श ॥ १२ ॥ माणावरोधतरुभूततर्नु प्रपन्नं तत्वं परं परमया यया दिशन्तम् । कन्दक()गहरसण्डितरोपदपं सिद्धान्तशान्तहृदयं पुरुषं ददर्श ॥ १३ ॥ सामादिवेदपरिगीतचरित्रवृन्दमानन्दसान्द्रनयनक्षतविश्वतापम् । सद्ब्रह्मविश्वदयया तपसि प्रविष्टमात्मानमुज्ज्वलगुणं पुरुष ददर्श ॥ १४ ॥ भीमन्नराजपदवर्णविचारवन्तं मन्त्रद्वयार्थविनियतितदीनतापम् । तत्वत्रयकपरिचिन्तनलब्धविद्याकारत्रयेण निजधानि निवेशयन्तम् ॥१५॥ .

·१४ नारदपश्चरात्रान्तर्गता- [४ चतुर्थोऽध्यायः] तावूचतुश्चरणपीठतले लुठन्ती साटाङ्गपातपरिपूतशरीरयष्टी। आय विलोकय मनाकृपया भवाने संतप्यते चरणमूलमुपाश्रयन्तौ ॥ १६ ॥ नमोऽनन्ताय देवाय मुरासुरनता ये। मुक्तिप्रदाय मुक्ताय सास्वतानन्ददायिने ॥ १७|| आवयोस्तव पादाब्जपरिचर्यामभीप्सतोः । गुणत्रयातिरिक्तानी गतिः केन भवदिह ।। श्रीनारायण उवाच-- त्रिधा गतिरिह प्रोक्ता कर्मिणां ज्ञानयोगिनाम् । सावतानां तृतीया हि गतीनामव. धिहि सा ॥१९॥ विलोक्यां कर्मिणां प्रोक्ता तदाहिनियोगिनाम् । संन्यासिनो समाख्याता ब्रह्मलोक- मयी गतिः ॥२०॥ मय्येवार्पितचित्तानां शान्तानां माममीप्सताम् । परमेकान्तिनां वत्सौ गुणातीता गति. मता ॥ २१॥ वैकुण्ठदास्ययुक्तानां दासपोपशोभिनाम् । दासदासेति लपतामपूर्वा गतिरिष्यते॥२२॥ निवर्त्य सर्वतः सङ्गं संबन्धमपि देहजम् । प्रयोजनान्तरं हित्वा मामेकं शरणं गता॥२३॥ ते प्रामुवन्ति मामेव ममैवात्यन्तवल्लभाः । मामृते नाभिकाङ्क्षन्ति प्राणादप्यतिवल्लमम् ॥ श्रीवत्स योगसंसिद्ध राजज्ञानकभाजन । सरहस्यं प्रयच्छामि सिद्धान्तज्ञानमुत्तमम् ॥ यस्याहं रूपभेदेन जनानां हितकाम्यया । आस्थितो वैष्णवं क्षेत्रं नरेण सहितः सदा ।। तदेकं कारणं ब्रह्म वेदान्तप्रतिपादितम् । नाहं वक्तुमलं तस्य प्रभावं शतजन्मभिः॥२७॥ गुणास्तस्य परिच्छेत्तुमैश्वयं भूतिवैभवम् । नैवं वस्तु परं येन परिच्छेदोऽस्य जायते ॥ यत्र नायमसौ देवो न देशस्तादृशः क्वचित् । अतो देशपरिच्छेदः पुरुषस्य न विद्यते ॥ यत्र नायमसौ देवो न कालस्तादृशः क्वचित् । अतः कालपरिच्छेदः पुरुषस्य न विद्यते। आश्रयान्तरसंशून्यो नाऽऽश्रयो विद्यते क्वचित् । निराश्रयाश्रयश्चैप परमात्माऽद्वयो मतः।। आधेयमत्र सकलं चिदचिच्छब्दसंज्ञितम् । आधारभूतमप्येकमद्वयं ब्रह्मसंज्ञितम् ॥३२॥ आधेयनामभिस्तस्य नामानि विलसन्ति हि । मत आधार इत्येव नानावस्थाकृतानि हि ।। आधेयरूपै रूपाणि नानावस्थाकृतानि वै । स्वप्रकाशस्वरूपस्य विलसन्ति परामनः ॥ प्रकाश्यमत्र सकलं चिदचिच्छब्दसंज्ञितम् । प्रकाशतेऽस्य संभासा तस्मादेप प्रकाशकः॥ प्रवत्यं सकलं ह्येतदयमेकः प्रवर्तकः । प्रवर्तकत्वगुणको नाम्नां चापि प्रवर्तकः ॥ ३६ ॥ नियन्ता वेप सर्वेषां नियम्यानां च सर्वशः। नियन्तृत्वं गुणस्तस्य तथा नाम प्रकीर्तितम् आधेयं कार्यतां याति ह्यवस्थान्तरभेदतः । कारणं तत्र चान्वेति कालकर्मप्रवर्तितम् ॥ कारणं सर्वकार्याणां जनकः परमो मतः । जन्यं हि सकलं ह्येतन्नामतो गुणतो हि सः॥ तस्पेदं सकलं वस्तु चिचिच्छब्दसंज्ञितम् । तदीयं किमिति प्रश्ने ह्युत्तरं शेष एव हि ॥ शेपः शेपीति विण्यातो दासः स्वामी स एव हि । चेतनस्तत्र यो भोगो ह्यचिद्भोगे- कसाधनः ॥४१॥ चिचिच्छेपमूतो हि तदायत्तस्थितिः सदा । तच्छेपरससंप्राप्तो विज्ञेयो मनसैव हि ॥ १ स. तदात्मनोग। । . -

·।
[५ पञ्चमोऽध्यायः
बृहन्ब्रह्मसंहिता।
आश्रितादिकसंज्ञा हि समाप्तो गुणतोऽपि सः । स्वाभाविको ह्ययं भेदो मतो मे शेप-
शेपिणोः ॥ ४३ ।।
उमयोरात्ममूतोऽयं स्वतन्त्रो धारको हरिः । प्रेरको मारको लिप्तो भोजको भोगव-
जितः॥४४॥
छायातपस्वरूपेण प्रविष्टौ विहगाभिधी । अचेतनायां प्रकृती चेतनायां तु सैव हि...
उभयोर्विसजातीयस्वभावगुणवैभवः । भेदो निरूपितो ह्येप ह्यभेदस्तच्छरीरतः ॥ ४६ ॥
अतोऽनन्याहसंबन्ध जीवात्मपरमात्मनोः । विचिन्त्यैवं विमुक्तोऽभूः श्रीवत्स जगतीपते ।
अचिश्यो(सु)मोग्यमूतं हि प्राकृतेऽप्राकृतेन च । अनहमात्मनो ज्ञात्वा स्वामविद्युल्लु-
तोपमम् ॥४८॥
अमाकृतेन देहेन नैष्कर्येण द्विजोत्तम । स्वस्यानन्याहमोग्यं हि विद्धि देव रमापतिम् ॥
स्वतन्त्रमात्मनो देवं कारण्यादिगुणान्वितम् । तदीयस्याऽऽस्मनोऽनन्यसाधनं साधु
साधये ॥ ५० ॥
माकृतेषु पदार्थेषु तथा चापाकृतेषु च । समस्तेषु स्वकीयत्वस्पृहामात्यन्तिकीं त्यज
प्राकृतामाकृतेष्वेवं चिदचित्सु निरन्तरम् । सर्वशक्तिगुणोपेतं भगवन्तमवस्थितम् ॥५२॥
भावेनाऽऽत्यन्त (न्ति)केनैव मज तेभ्यो विलक्षणम् । तत्माप्तये सदा वत्स यावदस्ति
कलेवरम् ॥ ५३॥
अखण्डतैलधारावदविच्छिन्नस्मृतिः पुमान् । अभ्येति परमात्मानमिति वेदान्तडिण्डिमः।।
शृणु वत्स प्रवक्ष्यामि साधनं स्मृतये हरेः । अधिकारानुरूपेण कर्म ज्ञानमुपासनम्॥५५॥
इति श्रीब्रह्मसंहितायां सुदर्शनगीतायां श्रीवरसचरिते रहस्योपदेशो नाम
चतुर्थोऽध्यायः ॥४॥
आदितः श्लोकानां समष्टयङ्का:-॥३४९ ।।
पञ्चमोऽध्यायः ।
श्रीनारायण उवाच-
वेदोक्तं कर्म कुर्वत्सु चेतनेप्विच्छया हरेः । ईहते मुक्तये लोके सहस्रेषु च कश्चन ॥१॥
विक्षिसं हि मनस्तस्य विपयास्वादनेन हि । नेकदा वशमायाति विना महदनुग्रहात् ॥
अतः सर्वात्मना वत्स मद्धर्माकाङ्क्षया प्रियम्। आचार्य शरणं सम्यक्संश्रयेत विचक्षणः
देहशुद्धिं विधायाथ यथाशं परमात्मनः । मन्द्रराज द्वयं चव पौरुष सूक्तमेव च ॥४॥
श्रीसूक्तं पायमानं च भूमिसूक्तं तथाऽपि च । स्वर्णधर्मानुवाकं च द्वादशाणं समभ्यसेत् ॥
श्रीवत्स उवाच--
मगवन्दहशुद्धिहि कीहशी केन जायते । मन्त्रराजस्य माहात्म्यं मन्त्रराजश्च को भवेत्॥
श्रीनारायण उवाच-
श्रुत्वा शास्त्रमशेषेण प्रवृत्ति पा तथेतराम् । निवृत्तिं हृदये कृत्वा परधर्माय सज्जितः ॥
विरक्तो या गृहस्थो का सकामोऽकाम एष च । तापादिना विमुक्तः स्पारपातकैः कोटि-
जन्मजै ॥४॥

·येत् ॥१०॥ नारदपश्चरावान्तर्गता- [ ५ पञ्चमोऽध्यायः एपा वैष्णवसिद्धान्ते सक्रिया परमा मता । सुदर्शनामिनो यस्य शरीरं हि विशोध्यते ।। बद्धाञ्जलिपुटं शिष्यं त्राहि त्राहीतिवादिनम् । विशोध्य पश्चगव्येन कुशैर्गात्रेषु मार्ज- वाराहतनुसंभूताः कुशाः कर्मप्रवर्तकाः । विशोधयन्तु चाङ्गेषु मार्जनाद्विष्णुनामभिः॥११ वासुदेवोऽच्युतोऽनन्तः प्रद्युम्नो ह्यनिरुद्धकः । कृष्णो रामो हरिविष्णुरुपेन्द्रो गरुड. ध्वजः ॥१२॥ वैकुण्ठो वामनश्चक्रशङ्ख पद्मगदाधरः । तथिपादो हुपीकेशः पुण्डरीकनिभेक्षणः ॥ १३ ॥ श्रीमूलीलापतिर्देवः प्रणवाद्या नमोन्तकाः। तं वै विशोधयन्त्वेते पापेभ्यः शरणागतम् ॥ अस्त्रेण द्वादशार्णेन शोधयेच्च कुशोदकैः । क्षुरकेण शितेनाऽऽशु मुण्डनं तस्य कारयेत् ।। ग्रापयेद्वारुणमन्त्रंस्तिलामलकमिश्रितैः । भगवत्पादसलिलैस्तुलसीदलसत्कृतैः ॥ १६ ॥ दत्त्वा विशुद्ध कौपीनं कवचेन समाहितः । मन्त्रराजेन गायच्या द्वादशार्णेन वाग्यतः॥ उपवीतं पुनर्दद्याद्भगवत्कर्मसिद्धये । शिप्यार्थं प्रार्थये देवं जय लक्ष्मीपते हरे ॥ १८ ॥ तवाऽऽज्ञालधिनं दीनमन्यशेषाभिमानिनम् । कुलजात्यभिमानेन मोहितं देवमायया ॥ स्वतन्त्रमकृतप्रज्ञमन्यत्रैश्चर्यचिन्तकम् । आधेयत्वस्वभावादिस्वरूपज्ञानविच्युतम् ॥२०॥ अप्रपन्नममर्यादमकृतार्थं गतवपम् । स्वी कुरुप्यनमब्जाक्ष शरणार्थिनमर्थद ॥ २१ ॥ परभक्तिपरज्ञानपरप्रेमैकमाजनम् । कृत्वा निजेपु देवेश जानीहि भवभेपज ॥२२॥ स्वी कुरुष्व महादेव पादमूलमुपस्थितम् । प्रणतं प्रणताधार कैंकर्ये विनिवेशय ॥ २३ ॥ कर्मणा भ्राम्यमाणोऽयमनेकाधिमहार्णवे । नानोपासनविभ्रान्तो नानासिद्धान्तवर्मना।। प्रपन्नो भगवत्पादमूलं मायागुणात्परम् । विदित्वा परमोदारगुणायतनमायतम् ॥ २५॥ एवं संप्रार्थ्य पितरो जगतः परमेश्वरी । आचार्यः पूजयेद्भक्त्या तापसंस्कारसिद्धये मानवाद्योपहारैश्च स्तवनीराजनादिभिः । पौरुपेण तु सूक्तेन पायसेनानले हुनेत् ॥२७॥ पीठमुदाययेद्दवावाधारादिभिरेव च । वैकुण्ठपार्षदेर्युक्तं देवेशं तत्र भावयेत् ॥ २८ ॥ स्फुरन्मकरकुण्डलं कमलकोशरक्तक्षणं विमुक्तजनसेवितं जलजणिकासंस्थितम् ॥ किरीटमणिदीपिकावलिविलीनशोकानलं पिशङ्गापटसशिनं सजलनीरदाङ्गच्छविम् असीमगुणशेवधि विधिमुसामरैः सेवितं निवीतविमलयजं दयितया दयोदेफिणम् । लसद्भुजचतुष्टयं धृतपवित्रशाम्बुजं गदा गदिनमाश्रये वलयिन रमाराजितम् ॥ । एवं ध्यात्वा प्रजुहुयान्मन्त्रराजेन वैष्णवैः । शङ्ख चक्रं विशोध्याथ मन्त्रैः पञ्चामृतरथ ॥ संपूज्य भगवत्पावं निधाय परमायुधे । प्रार्थपेच्छिप्यसंस्कारसिद्धये प्रणयो गुरुः ॥३४॥ सुदर्शन महाज्वाल नारायणवरायुध । एप ते स्वामिनः पादे परिचर्या समुद्यतः ॥ ३५ ॥ स्वामिन्ननुगृहीतस्ते वीक्षितः कृपया मृशम् । यदसी सर्वमुत्सृज्य बैंकर्यायोपसंस्थितः ।। संसाधय यथायोग्य प्रमोः पादार्चनाय च । यथा मवेत्सुरश्रेष्ठ ज्येष्ठः सर्वायुधेपु हि॥३७॥ कर्मणा देहयोगेन संगेनामध्यसेवया । अयोग्यत्वमपोह्याशु ज्यालया दासतां नय ॥३८॥ चित्स्वरूपेण देहादेभिन्नो यद्यप्ययं जनः । तथाऽपि देहयोगेन ह्यन्यशेपत्वरक्षसा ॥३॥ संस्पृष्टो नष्टसंशुद्धिनाधिकारी परार्थने । केकाहन्यिथाऽम्पत्तथा कुरु नमो नमः ४०॥ ॥ स.ना तफ्याश।

·वधि॥४७॥ [५ पञ्चमोऽध्यायः बृहह्मसंहिता। १७ पाञ्चजन्य निजध्वानध्वस्तपातकसंचय । शरणार्थों भवेत्सद्यः श्रीमत्पादयुगार्चने॥ ४१ ॥ केकयं देहि देवेश दीनस्य शरणार्थिनः । प्रताप्य चक्रशलान्यामकये जमूलयोः ।। पवित्रेण विशुद्धात्मा यदि हीनकुलोद्भवः । द्वयाधिकारी भवति पूज्यो वन्द्योऽमरैरपि। चक्राङ्कितस्य देहोऽयं यत्र कुन पतेदिह । तत्रैव तीर्थं भवति यत्ततीर्थ कलेवरम्।। ४४॥ वैष्णवस्यैक एवाऽऽत्मा ह्यात्मानं प्रपुनाति हि। दर्शनस्पर्शनध्यानाद्देहः पातकिनो बहून्। शङ्खचक्राब्दितं गात्रं दयाया माजन हरेः।अतिवर्तितुमप्येवं न भवन्ति यमादयः ॥४॥ संबन्धादेव संसिद्धिस्तीर्थानां मुनिभिः स्मृता । चक्रलाञ्छितदेहस्य बन्धोऽस्ति मरणा- सृतं शरीरं विप्रस्य शङ्खचक्रादिलाञ्छितम् । न संत्यजति देवेशः सत्यं सत्यं वदाम्यहम् उत्कलेघु पुरा कश्चिद्वाह्मणो गौतमान्वयः। सोमशमॆति विख्यातो वेदवेदाङ्गपारगः॥४९॥ स्वाध्यायशीलो नितरामग्निहोत्रपरः सदा । अन्यदेवसमं देवं मनुते पुरुपोत्तमम्॥ ५० ॥ अन्यशेषेण देवेशं विष्णुशेषेण चापरम् । यजते निर्विशेपेण शिवशक्तिमहेश्वरान् ॥५१॥ तेपी कृपाविशेषेण जातः सर्वसमृद्धिमान् । पराजयो न शत्रुभ्यो न भयं राजदस्युतः ॥ निर्वेदो नाभवत्तस्य नानाकामहतात्मनः । रजसा घोरसंकल्पास्तमसाऽऽलस्यपीडिताः ॥ मवन्ति पुरुपा विप्र विना सत्त्वनिपेवणात् । तस्य विप्रस्य महती समृद्धिर्ववृधे गृहे ॥५४॥ तस्यां तस्य मदोद्रेको जातो निरयवर्धनः । परदाररतो ह्यासीत्परद्रोहपरायणः ॥ ५५ ॥ परनिन्दासमासीनो विच्युताच्युतचिन्तनः । लोभेन परिभूतस्य नित्यनैमित्तिकोत्सपाः ॥ पिनष्टा नटमावस्य यौवनं जरयां यथा । एवं विनधर्मस्य पापेनाभिहतस्य च ।। ५७॥ राजमिर्दस्युमिस्तस्य विनष्टाः सर्वसंपदः स्वजनैश्च परित्यक्तो जायापुत्रसमन्वितः॥५८॥ वृत्त्यथं पर्यटन्मूढो मांगधं देशमाश्रितः । प्रलुप्तनित्यकर्मत्वान्निरतो हि महावने ॥ ५९ ॥ मृतः सर्पण संदष्टः प्रेतयोनिमवाप सः । जायापुत्रौ मृतं दृष्ट्वा नष्टधर्मकलेवरम् ॥३०॥ संस्कृत्य विपिने नाऽऽस्तां कर्तुं पियमलं द्विज । स च प्रेतः क्षुधाव्याप्तौ गच्छन्ती पनि जघास निर्दयो मौढ्यात्मेतयोनिमुपास्थितः । त्रयस्ते प्रेततां प्राप्ता बलात्पान्थजनान्बहून् जघ्नुस्ते ते समभवन्ताः प्रेताशिता(नो)जनाः। दृष्ट्वा फस्याश्च सरितस्तीरेऽश्वत्थतरं च तैः ॥ ६३॥ निवासमकरोत्तत्र प्रेतैः परिवृतो ह्यसौ । एवं निवसतस्तस्य प्रेतरूपहतातेः ॥६४ ॥ गतो बहुतिथः काल औत्कलेयस्य सुव्रत । कोऽपि वृन्दावनाविप्रः प्रवृत्तो नीलपर्वतम् ।। द्रष्टुं नारायणो यत्र नित्यं संनिहितो द्विज । ब्राह्मणो हरिशर्मेति वैष्णवः ससुतो मुनिः संतप्तचक्रपूताङ्गस्तूलसीमालया वृत्तः । नारायणं जगन्नाथमनन्येनान्तरात्मना ॥६७ ॥ सेवते परया मक्त्या यथा समाप्यते हरिः! आगतः सरितस्तीरे विप्रो मार्गवशादयम् । हरिशर्मा महामागोमागधं तीर्थतां नयन(न्) । मृतः कालवशात्तत्र नारायणमनुस्मरन्। दुग्धं पुत्रेण तद्गात्रं नीत्वाऽश्वत्थतले महत् । तद्द्वावधूमसंपर्कात्सोमशर्मा महाखलः ॥ विमुक्तः कर्मपाशेन सपुत्रो भार्यया सह । प्रेतास्त्वन्ये गताः केचिद्विहतुं च दिगन्तरे ॥ विमुक्तः कर्मपाशेन तावत्प्रेताधिपोऽमवत् । प्रदक्षिणीकृत्य तर्नु हुताशनगतां मुनि(नेः)। तात्मजो॥६१॥ ३ ·७८॥ १८ नारदपश्चरात्रान्तर्गता- [ ५ पञ्चमोऽध्यायः प्रणनाम मुदा युक्तः साष्टाङ्गमवनीतले । स चाऽऽप दर्शनादस्य जन्मान्तरगतां स्मृतिमा। अन्यदेवसमत्वेन योऽमजगरुडध्वजम् । निरीक्ष(क्षि)तः स्तुतः सद्यः कोऽयमश्वत्थमूरहात अवतीर्य समायातः पितुर्देहं स मापयत् । केयं स्त्री कः कुमारोऽयं केऽन्ये सर्वाशिनो यथा जयशब्दं नमःशब्दं कुर्वन्तः परितश्चिताम् । कौतुकेन समाविष्टः पपृ(प्र)च्छ पितुरन्तिके। के यूयं मत्पितुर्गावं ज्वलन्तं परितः स्थिताः ॥७६ ॥ सोमशर्मोवाच- वयं प्रेतगणा वत्स हरिभक्त्या(क्त्य)वमानिनः । विष्णो सामान्यबुध्द्याऽहमेतेषु गुरुता गतः।। ७७॥ मदङ्गसंश्रयादेते पान्थाः मेतत्वमागताः । गता हि बहवोऽस्माकं हायनाः शाश्वतीः श(स)माः नोया(पा)यमिह संप्राप्ता दुग्धाः कोपामिना हरेः। धूमेनानेन मुक्ता हि तिष्ठामो मार्यया सह ॥७९॥ अयं में तनयो मौढ्यान्मयैवाऽऽपादितोऽनया । मात्रा सह महामाग स्मृतिम दर्शनादमूत वेदाध्ययनसंपन्नः सोमशर्मा पुराऽमवत् ॥८॥ नानादेवेकनिरतो विष्णुमक्तिविवर्जितः । सुरामिपपशू(शु)मातेरचिता चण्डिका मया बलिदानं कृतं काले तर्पिता भूतभैरवाः । विष्णुः सामान्यबुद्धया मे द्वारदेवेषु पूजितः॥ हसिता वैष्णवा नित्यं शङ्खचकाङ्कधारिणः । श्रद्धया पादतीर्थ मे न धृतं वदनाम्बुजे ॥ न देवः प्रणतो मूर्धा हरिर्वैकुण्ठनायकः । तामसानां हि देवानां सेवनं मनसा कृतम् ।। । नेन कर्मविपाकेन प्रेतराजः पुराऽभवम् । न जाने धूममाहात्म्यं कीदृशं ते पितुर्द्विज ॥ आख्याहि पुत्र यदि ते विज्ञातं स्यादृशेषतः॥ पुत्र उवाच- नाहमप्यत्र माहात्म्यं प्रेतमावविमोचनम् । ॥८६॥ पितुधूमस्य जानीयां केन जातं हि कर्मणा । उमी प्रेतद्विजो तत्र मनसा पुरुपं परम् ॥ जग्मतुः शरणं शीघ्र संशयच्छेदनाय च । तदानीमेव श्रीवत्सो वनमालागदाधरः ॥८॥ पीतवासाश्चतुर्बाहुः संप्राप्तो गरुडासनः । नमस्कृतः स्तुतो देवस्ताभ्यां परमया मुदा ॥ पृष्टः प्रोवाच मगवान्मेघगम्भीरया गिरा । वैष्णवस्य तनुः साक्षाद्विष्णुरूपा मयोदिता। निवसामि सदैवाहं मञ्चक्रेणाङ्किता यदि । मञ्चक्रपूतदेहस्य यज्ञ पादोदकं महत् ॥ ९१ ॥ विरजायाः समं विद्धि महापातकनाशनम् । यावत्कलेवरे चक्रं सजीवस्य मृतस्य वा।। तावत्तिष्ठति मे तेजो नाशयद्यमकिंकरान् । मेतत्वं नैव विन्देत मृतस्य मम शास- नात् ।। ९३ ॥ सूतक नेष भवति स्पर्शदीपो न विद्यते । लोकसंरक्षणार्थाय शिष्यैः पुत्रैश्च धवैः॥ मदाज्ञापालनं कार्य मन्त्रदृष्ट्या न वै क्वचित् । वैष्णवस्य शरीरस्य न दाहः क्रियते. पदि न तेन दुर्गति गच्छेञ्चकं तत्र प्रशास्ति हि । सर्पव्याघ्रविपाघातचौरवारिषिपूचिकाः ॥ चक्राङ्कितस्य नेच्छन्ति दुर्गति यमकिंकराः। श्मशाने मागधे देशे म्लेच्छदेशेऽन्त्यजा गणे॥ - ·॥ (षष्ठोऽध्यायः] बृहब्रह्मसंहिता। मतस्य देहं चक्रदेहस्य सत्पं सत्यं न दुर्गतिः । विष्णुमक्तिशरीरस्य गङ्गाद्याः सरितः सदा ॥ १७ ॥ सेवन्ते-पार्पदा भूत्वा निजदोपायनुत्तये । भिद्यते त्यज्यते वाऽन्यः संस्कारो देहिनां तनी तुलसीनलिनाक्षश्च मण्डितो वल्लमो मम अतो. विमुक्ति संमाता वैष्णवाङ्गविधूपिताः । मेताः संवन्धिनो होते मद्भक्तस्य न संशयः काठपापाणरचितगृहोपकरणानि च । पुनन्ति पक्रयुक्तानि न कुतो वैष्णवी तनुः दासी दासाय मृत्याच चिह्नितामक्रवाहिना । शुद्धा भवन्ति विपाणां परिचर्यादिकर्मम पकानं चक्रसंयुक्त सेषितं पुरुपेण हि । प्रयच्छति मनःशुद्धि महापातकिनामपि माथुरं मण्डलं पुण्यं तत्र वृन्दावन वरम् । तत्रापि वैष्णवत्वं हि तत्रैकान्तित्वमुत्तमम् ॥ एकान्पयं मम प्रेठः पिता ते द्विजसत्तमः । तत्संबन्धादिमे प्रेता मुक्ता नाव विचारणा ॥ इत्युक्त्वाऽन्तहितो देवः प्रेतो वैमानिकोऽभवत् । सभार्यः ससुतो हृष्टो दृष्ट्वा पैकुण्ठ- नायकम् ॥ १०६॥ स च विमो मुदा युक्तो वृन्दापन समाययौ । श्रीवृन्दावनमाहात्म्यं श्रुत्वा कान्तिथै- मवम् ॥ १०७॥ पूर्थोि दर्शनाद्विष्णोर्नीलादि प्रणिपत्य च । श्रीवत्स एपा संशुद्धिचक्रेण कथिता तब दिग्भ्यः समागताः प्रेता अश्वत्थमवलोक्य च । तर्कयामासुरत्यन्तचिन्ताकुलितचेतसः ।। क गतः सगणोऽस्माकं प्रेतराजो महाबलः । निर्दोपो दृश्यते नूनं विजने का समागतः॥ निर्भूमाङ्गारनिचयां चितामालोक्य सत्वरम् । आजग्मुस्त्वरितास्तत्र तानन्वेष्टुमितस्ततः। प्रायः केनापि नः स्वामी मम्चन विपश्चिता । निर्दग्धः सगणस्तस्य चितैपा प्रति- भाति हि ॥ ११२॥ षयमन प्रवेक्ष्यामो वृथा कि जीवितेन नः । अनाथानामिवाऽऽर्तानां वणिजा पोतवाहि- नाम् ॥ ११३ ॥ प्रविष्टा भस्मसंश्लेपात्सद्यो मुक्तकलेवराः। विमानं घरमारुह्य तेऽपि सर्वे दिवं ययुः ।। इविधीहरसंहितायो सुदर्शनगीतायो सपकारकपनं माम पथमोऽध्यायः॥५॥ आदितः श्लोकानां समष्टयङ्का:-॥४६३॥ भय पोश्यायः। श्रीनारायण उवाच- मनराजस्य महात्म्यं श्रीवत्स हवधारयामननामापते यस्मात्तस्मान्मन्त्र उदाहृतः॥१॥ ॐकाराघो महामन्त्री राजते मन्त्रराजिषु । वस्वक्षरार्थदः पुंसां द्वितीयः कल्पपादपः ।। कल्पवृक्षः कामधेनुचिन्तामणिमुखानि किम् । अनुकुर्वन्ति भीषसमन्त्रराज विमुक्तिदम् साधकोटिमहामन्त्रा नानाशक्तिसमन्विताः । सेवका इष सेवन्ते मन्त्ररानं दिवानिशम् ·२० नारदपश्चरानान्तर्गता- [६ पाठोऽध्यायः! यथा नारायणं देवं त्रयस्त्रिंशच कोटयः, उपासते तथा सर्वे मन्त्रमष्टाक्षरं द्विज ॥५॥ ऋपिनारायणोऽहं वै देवता च श्रियः पतिः । बीजमोकारमित्याहुरैश्वयं शक्तिरेव च ।। साध्यो नारायणः साक्षात्सर्वाधारो बृहद्गुणः । श्रीवैकुण्ठमहालीलानायको विश्ववन्दितः स्वरूपभूतकैंकर्ये विनियोगे नमो नमः । धर्मार्थकाममोक्षेषु कोऽपि कामानुसारतः ॥८॥ महापद्मादिनिधयो ह्यणिमाद्याश्च सिद्धयः । मन्त्रराजस्य पुरतश्चरन्ति सचिवा इव॥९॥ न देवदानवा नैव यक्षराक्षसगुह्यकाः । न चाभिभवितुं शक्ता मन्त्रराजपरायणम् ॥१०॥ त्रिपदो मन्त्रराजोऽयं वसुवर्णविभूषितः । ये जपन्ति महामागास्तेभ्यो नित्यं नमो नमः अकारणाप्यु कारण मकारेण विभूपितम् । अमित्येकाक्षरं ब्रह्म शिरोभूतं महामनो॥१२॥ अकारः परमः शेषी शेषभूताविहापरी । तयोराधारभूतो हि निराधारो निरामयः ॥१३॥ स्वतन्त्रो वासुदेवाख्यो विकृतप्रकृती स्थितः । व्यताध्यक्तव्यवस्थायां भेदाभेदमुपैति हि अव्यक्तप्रणवं ब्रह्म ध्यक्तमादित्रयं पृथक् । तत्राघोऽपरिणामीति द्वितीयः परिणामवाना। द्वयोरधीनः पुरुपस्तृतीयः पञ्चविंशकः । उकारेण विनिर्मुक्तो जीवो ब्रह्मात्मकः स्वयम्॥ प्रकृत्यभिनिवेशेन साक्षात्परमपूरुपम् । नोपैति पुरुपो जीवः पञ्चविंशो ममात्मकः ॥१७॥ आद्यश्च पुरुपः शेपी सच्चिदानन्दलक्षणः । स्वतन्त्रः सर्वगः शश्वदात्मभूतोद्वयोर्मतः ॥ उपाधिभूता प्रकृतिश्रतुर्विंशतिभेदमाक् । अपरः पुरुपो ज्ञेयो बद्धमुक्तः सनातनः ॥१९॥ चतुर्विंशतिमेदेपु कादिप्वनुगतो हरिः। धारको ह्यात्ममूतोऽसावन्तर्यामितया स्थितः ।। धार्यत्वेन स्थिताः सर्वे तनुभूताः शरीरिणः । कखादिसंज्ञा दधते जीवयोगेन बीजताम् ॥ कसामादिविभागेन व्यक्तमेतत्रयात्मकम् । प्रजप्त मातृकायन्त्रे पूजितं सर्वकामदम् ॥२२॥ अप्रच्युतपदारूढं जीवब्रह्मैककेवलम् । जपतामच्युतं धाम प्रयच्छति न संशयः ॥२३॥ ओमित्येकाक्षरं बीजं प्रकृत्या पुरुपेण च । केवलं प्राकृतो जीयो जपतामखिलद्धिदः॥ सर्वाधारोऽयमोंकारो घद्धमुक्तादिसंश्रयः । धर्मार्थकाममोक्षाणामेकः कल्पतरुः स्मृतः ।। द्वाविमा पुरुपी लोके सुपर्णाविति संज्ञितौ । कादिवृक्षलताविष्टौ मुक्तिमुक्तिफलप्रदो. ॥ भोक्ता च भोजकश्चैको भोग्यभूतमधापरम् । विविधः पुरुपस्त्वयं मन्त्रमात्रेषु तिष्ठति ॥ भुनक्ति विन्दुरूपेण प्रकृति पुरपाश्रिताम् । केवलायां न भोगोऽस्ति जटत्वात्मकृतो मनाक ।। २८॥ फेवलं पुरुपं पूर्णमकाराक्षरसंज्ञितम् । मुनक्त्पपूर्णः पुरुषः पूर्णत्वं प्रतिपद्यते ॥२९॥ घालायशतभागस्य शतधा कल्पितस्य च । भागो जीवः स विज्ञेयः स चाऽऽनन्त्याय कल्पते ॥३०॥ विशत्यकारः सर्प पु सत्तारूपेण पुंगव । मकारो विन्दुरुपेण परिस्फुरति स्नपन् ॥ ३१॥ भोग्यता हलः सर्व उकारपकृती स्थितः । कारणे प्रणये साऽपि लीना चोकार- संज्ञया.॥३२॥ पुरुषोऽपि प्रकाशेन व्यापकः पञ्चविंशकः । स्वरेण विन्दुरुपेण मगवन्तमुपाश्रितः॥ स्वशेषभूतभूतानामाश्रयः परमेश्वरः । प्रणयाख्यः परो देव उमपत्र च दीव्यति ॥ ३४ ॥ न चश्व बिना कापि सेव्यते नोपदिश्यते । ओमित्येकाक्षरं ब्रह्म न्यासिभिः समुपास्पते ॥

·पिठोऽध्यायः] - हरसंहिता।। ओमित्येकाक्षरं ब्रह्म ज्याहरन्मामनुस्मरन् । यः प्रयाति त्यजन्देहं स याति परमा.गतिम् ॥ उपदेशोऽयमसिलश्रुतिस्मृतिमिरुच्यते । फलं तूपाधिसत्यागः स्वरूपस्य परा गतिः॥३७॥ वत्स तेऽहं प्रवक्ष्यामि प्याख्यानं मगवद्गिरः । उपदेक्ष्याम्यहं चास्मै नरापार्जुनरूपिणे ॥ विशिष्टमपरैर्वर्णरेकाक्षरमिहोच्यते । अतोविशिष्टमद्वैतं वर्णेपु प्रणवो मतः'. प्रणवं व्याहरेत्माज्ञो मामेकं ब्रह्म संस्मरन् ।.पश्यैकं चिचियुक्त बृहद्गुणयुतं तथा॥४॥ प्रणवब्रह्मणोरक्यं वाच्यवाचकमेदतः । सूते स मात्रिकं विश्वं शब्दमेकाक्षरो मनुः॥४॥ यतश्चमानि भूतानि जीवन्ति च यतः पुनः । प्रलीयन्ते यतो यस्मिंस्तब्रह्मेति विदुर्बुधाः।। शक्तिरूपसमाधारे कार्य तिष्ठति कारणे। ततोऽवस्थान्तरं प्राप्य बहिरन्वेति यूपवत्॥४३॥ शब्दब्रह्म परं ब्रह्म द्वयं वै विश्वकारणम् । शब्दब्रह्मसमाराध्यं परब्रह्माधिगच्छति ॥४४॥ एवं बह्मविदामोति परमित्यनुशासनम् । ब्रह्मविद्भवति ब्रह्म इत्येपाच परा ध्रुतिः॥४५ वाचकं तु पदं वाच्यं प्राप्यं भोग्यं समाश्रयम् । ब्रह्मावगम्यते साक्षाद्विधूप प्रतिबन्धकम् ॥ साधनं प्रणयाभ्यासो मम ध्यानसमन्वित। आंजीवं सेव मंक्तिहि शरीर प्रतिबन्धकम् ।। स्पजन्देहे व यो याति स याति परमां गतिम् । परमं पुरुषं दिव्यं कारणं चिचिन्मयम् ॥ गतिस्तस्य परं साम्यं याति मानोति मानवःतदा विद्वान्पुण्यपापे विधूयोपाधिवर्जितः।। उपति परमं साम्यमिति वेदान्तनिश्चयः । साम्य प्राप्तोऽपि'परमं मणवाम्यासचिन्तनैः ।। न प्राप्य पुरुषं प्राप्यं तदा सपं निरर्थकम् । तत्माप्तौ च पुनर्वस साधनं प्रणवानुगा ॥ मक्तिकैवल्पमावेन यदा माममिकासति । अनन्यचेताः सततं यो मां स्मरति नित्यशः।। तस्याहं सुलभो वत्स नित्ययुक्तस्य योगिनः कैवल्यादखिलार्थेषु यस्य नो विशते मनः। अनन्यचेता मयतियों मामेवमनुस्मरेत् । तस्यैवाहं च मुलभो नान्ययोगयुजोऽपि वा ।। यतो वै नित्यसंयोगो मयि तस्य प्रवर्तते । मंचिन्तनसृते नान्यसाधनं विद्यते ततः ॥५५॥ अतस्तस्यार्थबोधाय द्वितीय पदमुच्यते । साधनान्तरसंसिद्धिं नमःशब्दो निरस्यति । अहंकारपरित्यागो मनसेवोपचंर्यते । ममत्वे तु मकारः स्यान्नकारस्तन्निने ॥ ५७ ॥ अतो नैवास्य कर्तृत्व केवलं शरणं विना । सर्वधमन्पिरित्यज्य मामेकं शरणं बज ॥८ अहं त्वां सर्वपापेभ्यो मोक्षयिष्यामि मा शुचः । इत्यहं नमसौह्यर्थमुपदिक्ष्ये नराय च ॥ नरोऽयं स्वमरन्यासं मय्येव वितरिष्यति । पारतम्यानुसंधानात्स्वस्य तच्छेपरूपिणः ॥ कर्तृत्वं च कुतो यस्मात्सर्वधर्मोपपादनम् । अतो मंगवता प्रोक्तं स्वकर्तृत्वं विहाय चा६१॥ मामेकं साधनं ज्ञात्वांमदाज्ञापालनं कुरुमिमाप्तिप्रतिबन्धेभ्यो ह्यहमेव विमोचिता।६२॥ माःशुचः सर्वपापेभ्यः सत्यं सत्यं वदाम्यहम्। सकृदेव प्रपन्नाय तवास्मीति च याचते ॥ अमयं सर्वभूतेभ्यो' ददामीति तं मम । अथ प्राप्यं च भोग्यं च नारायणपतीरितम् ॥ नारं जीवसमूहोऽयमपनस्तस्य यो मवेत । नारायणः स भवति परमं प्राप्प मुच्यते॥६५॥ स्वाधारमन्तरं नैव गन्तव्ये विद्यते-कचित् । आधेयस्य न घाऽऽधार आधेयान्यस्य पुत्रक पक्षिणामयनं नीड सर्वतब्बरतामपि । नराणामयनं तदेष नारायणः स्मृतः ॥६७॥ नरा बद्धाश्च मुक्ताश्च बलाथ अपि च स्मृताः । सर्वेपा मयंन सौक्षादाद्यो नारायणी हरिः।। ६८॥

·- २२ नारपश्चरानान्तर्गता- [पष्ठोऽध्यायः नराजातानि जीवानि नाराणीति जगी श्रुतिः । अयते तत्र यः साक्षादात्मा नारायणों मतः ॥ ६९॥ य आत्मनीति वाक्पेन ह्यन्तर्यामितया स्थितः। प्रवर्तयति भूतानि कृतीनामाश्रयो हि सः कार्याणामयनं साक्षाजीवस्य च परस्य च । प्रकृतिरपि कालस्य सत्त्वस्थं च परायणम् ।। ज्ञानस्य धर्ममूतस्य द्यैश्वर्यादिगुणस्य च । आश्रयो वत्स नितरामेष एव नरोत्तमः ॥७२॥ यदेपामयनं साक्षादेपां निलयनं पदम् । निलीय यत्र तिष्ठन्ति यस्मादेतत्मजायते ॥७३॥ आधेयानाममावस्य न पदं परमेश्वरः । किंतु सूक्ष्मस्वरूपस्य नामरूपबहिष्कृतेः॥४॥ सदेव सौम्येदमन आसीदेपेति या श्रुतिः । वदत्याश्रयनाम्नैव ह्याश्रितं सूक्ष्मतः स्थितम् ।। अव्यक्तादसदेवेति शून्यमिति न चोच्यते।नासच्छून्यमिदं वत्स बीजे वटमिव स्थितम् ॥ कालेच्छाकर्मयोगेन(ण) त्रिगुणेन यदा पुनः ।प्राकृतं व्यक्तिमायाति कार्यात्माक्सूक्ष्मत: स्थितम् ॥ ७७॥ केवलेशेच्छया नित्यमुक्तानां स्वात्ममुक्तये । अप्राकृतमिदं दिव्यं व्यक्तिमायाति शाश्व- तम् ॥ ७॥ प्राकृताप्राकृतानां च नित्यमुक्तात्मनामपि । बद्धानां केवलानां च प्राप्य एव न संशयः प्रकृत्या सह संयोगः प्राकृतानां लयेषु च । तथा प्रकृतिमुक्तानां साक्षाद्योगो निरूपितः तत्र केवलिनामात्मस्वरूपेण व्यवस्थितिः । भक्तानां दिव्यरूपेण भगवत्परिशीलनम् ॥ एवमाश्रयमाश्रित्य त्यजेदन्यत्प्रयोजनम् । चतुर्थी निर्दिशत्येतच्छ्रीवत्स मनसा स्मर।।८२॥ अनन्याहं च संबन्धं वक्ति प्रणव एव हि । अनन्यसाधनं वक्ति द्वितीय पदमुत्तमम् ॥३॥ प्राप्यं नारायण इति चतुर्थी द्विजसत्तम । निर्दिशत्येषु युक्तानां तथाऽनन्यप्रयोजनारा एवं नारायणपरो मन्त्रराजमहर्निशम् । योऽनुस्मरति पूतात्मा याति विष्णोः पदं परम्॥ सायमेतदधीयानः पापं दिनकृतं महत् । मध्यंदिनमधीयानः पापं प्रातः कृतं महत्॥८६॥ प्रातरेतमधीयानः पापं रात्रिकृतं महत् । भस्मी करोति तत्सर्व तूलराशिमिवानल:Inch ब्रह्महत्यासहस्राणि गुरुतल्पाधिरोहणम् । स्वर्णस्तेयं सुरापानं तत्समानि यहनि च ॥ अष्टाक्षरप्रजातारं चक्रशङ्खादिधारिणम् । दृष्ट्वा विलयमायान्ति नीहारा इव गोपतिम् ॥ प्रजप्त्वा मन्त्रराजेन जलमष्टोत्तरं शतम् । प्रोक्षणात्कुशपत्रैश्च पैशाचत्वं विनश्यति॥१०॥ ब्रह्मराक्षसवेतालकूप्माण्डग्रहजातयः । नारायणेतिमन्त्रेण पलायन्ते दिशो दश ॥९१॥ एकादश्यां प्रतं कृत्वा सहस्रतुलसीदलैः । नारायणेन मनुना पूजयन्पुरुषोत्तमम् ॥१२॥ महापूजां प्रकुर्वीत रात्री जागरणं चरेत् । अयुतं प्रजपेन्मन्त्रं मन्त्रराजमनुत्तमम् ॥ ९३॥ द्वादश्यां चरुणा हुत्वा सहस्रं मधुसर्पिपा । मोजयेत्परमान्नेन विमान्द्वादश संख्यया ॥ महामागवताञ्छान्तान्दक्षिणाभिः प्रपूज्य च ।प्रार्थयेन्मनसोऽमीष्टं वत्सरात्समवाप्नुयात् ॥ भ्रष्टा(टोड) धिकारमाप्नोति बन्ध्या च लमते सुतम् । गुर्विणी जनयेत्पुर्व कन्या विन्दति सत्पतिम् ।। ९६ ॥ महारोगात्प्रमुच्येत पद्धो मुच्येत पन्धनात् । धनार्थी धनमामोति. विद्यामानोति विस्तृ- ताम् ॥ ९७॥ - ·1 [७ ससमाध्यायः बृहब्रह्मसंहिता। २३ पुष्कलं ज्ञानमामोति युमुत्सुः प्रेमलक्षणम् । निष्कामो मक्तिमामोति संवत्सरवि. धानतः ॥१८॥ कार्तिके कमलाकान्तं कमलैर्लक्षसंख्यया ।वस्वक्षरेण संपूज्य स्वामीष्टं साधयेन्नरः ।। अन्तःकरणसंशुद्धिमचिरात्समधानुयात् । जातीपुप्पैस्तु हवनात्कषिर्मवति वत्सरात् ।। नष्टबुद्धिश्च विकलो जडो बुद्धिमवाप्नुयात् । अष्टोत्तरशतैः शीर्दुग्धेनाऽऽपूरितेस्तथा। तुलसीशर्करोपेतैःसापयेन्मनुनाऽमुना । सहस्रनामभिः पुष्पैः पूजयेत्परया धिया ॥ १०२।। नेवेद्यं पायसं सर्पिर्दत्त्वाऽमीष्टं सुसाधयेत् ।द्वादशैर्दिवस रोगान्मण्डलान्निगडग्रहात्॥१०॥ मुच्यते यत्सराद्राज्यं मानुपाग्छमिर्हतम् । वस्वक्षरेण यो मुद्ध प्रतिमासं द्विजोत्तमः।। अश्वमेधसहस्राणि कलां नार्हन्ति पोडशीम् । पश्लिमोजनजादोपादस्पृश्यस्पर्शना. दपि ॥ १.०५॥ अष्टवारं जपादस्य मुच्यन्ते वैष्णवा नराः । प्रतिग्रहमवात्यापादयाज्यस्य च याजनात् ।। यत्पापं जायते येषां तेषामष्टाक्षरो गतिः । नारायणेति बदनाद्यस्य चोत्पद्यते ध्वनिः . ॥ तस्य पापानि नश्यन्ति वयांसीव धनध्वनः । श्रीवत्स बहुनोक्तेन किमिदानी महामते ।। वस्वक्षरस्य महात्म्यं नालं वक्तुमहं क्षमः ॥ १०८॥ इति श्रीबहरासंहितायां सुदर्शनगीतायो धीवरसारितेऽशक्षरमाहारम्प [ नाम ] षष्ठोऽध्यायः ॥६॥ आदितः श्लोकानां समष्टयबा-॥५७१ ।। अथ सप्तमोऽध्यायः। यण उवाच- एवं नारायणमनुं समाराधय शाश्वतम् । यदि गन्तासि वैकुण्ठं यत्राऽऽस्ते पुरुषोत्तमः।।१।। झयमावर्तयेन्नित्यं मनुसंधानमाचरन् । नास्य देवान्तराकाङ्क्षा प्रपन्नस्य महात्मनः ॥२॥ द्वयं हि पद्पदं प्रोक्तं पञ्चविंशाक्षरं द्विज । ग्रहणादेव निर्मुक्तो जायते यमशासनात् ॥३॥ अष्टाक्षरं वयं चैव यस्य चेतसि वर्तते । स मनुष्यो न विज्ञेयः पार्षदभवरो हरेः॥४॥ नवाक्षरं पदं स्वाधं द्वितीय(म)क्षरं मतम् । तृतीयमक्षरं चैव चतुर्थमक्षरं तथा ॥५॥ पश्चाक्षरं पञ्चमं तु घरमस्य क्षरं मतम् । अष्टाक्षरं तु विपदं चरमं द्वादशात्मकम् ॥६॥ प्रपन्नानां धनमिदं पाथेयं मुक्तिमिच्छताम् ।आत्मप्रदं केवलिना ज्ञानदं ज्ञातुमिच्छताम्।। द्वयं त्रयं च चरम संज्ञेयं.द्विजसत्तम । प्रापकानां च मन्त्राणां विज्ञेया मम पुत्रका ८॥ कर्मज्ञानोपासनाख्या साध्योपायाः प्रकीर्तिताः । सिद्धीपायस्तु चरमे निर्दिष्टः कृपया मया ।।.९॥ वैष्णवो हि परो धर्मो वत्स घेदेषु निश्चितः । विष्णोः सकाशादुमूर्त जगदेतञ्चराचरम!! विष्णोश्चतुर्मुखो जातस्तस्मात्पञ्चमुखो मतः । सहस्रशीपः पुरुपो वैराइवे समपद्यत ॥ योऽवष्टम्य विमदं सर्व सत्यलोके विराजते । गुणावतारो लोकानां हिताय पुरुषोत्तमः ॥

·२४
.
नारदपञ्चरावान्तर्गता-
[७ ससमोऽध्यायः
पत्र ब्रह्मादयो देवा उपासांचक्रिरे मुदा । सगुणः पुरुषो विष्णः श्रीमूलीलास:-
मामयः ॥ १३॥
तत्र साधारणो धर्मो नानादेवश्च सिध्यति । अदृश्ये मावनातीते गुणत्रयविवजिते॥१४॥
वासुदेवे भगवति सत्त्वद्रव्यशरीरिणि । अनन्यमावयोगेन भावना नोपजायते ॥ १५॥
अय॑ते साधनधिया हरियज्ञाङ्गयूपवत् । तेनापूर्व मवति स एव परमेश्वरः ॥ १६ ॥
प्रयच्छति स एवास्य सुखं स्वर्गादिकं वरम् । धर्मादर्थश्च कामश्च धर्मश्चैप प्रवृत्तिदः ॥
प्रयोजनान्तरं हित्वा तेनैव पुरुषोत्तमम् । युज्यन्ते यज्ञपुरुषो वैष्णवो धर्म उच्यते ॥१८॥
एप साधारणो धर्मो निष्कामो ज्ञानवर्धनः । तस्मादुत्पद्यते चान्यो धर्मो 'भागवतो महान
ज्ञात्वा भगवतो रूपं सर्वत्रास्तितया स्थितम् । धारकः प्रेरकः साक्षाद्वासुदेवः सनातनः।
सर्वानन्दमयो नित्यो नित्यलीलानिकेतनः । सर्वावधिः सर्वशेषी सर्ववेदान्तसंमतः॥२१॥
तस्मादन्यन्नैकरूपं मायाकार्यमिदं जगत् । अनित्यं मृगतृष्णाभं गन्धर्वनगरोपमम् ॥२२॥
कर्तृत्वं च फलं हित्वा ममेदमिति कर्मणि । कुर्याद्वेदोदितं कर्म वैष्णवं तत्मकीर्तितम् ।।
श्रवणादीनि कर्माणि विष्णोरेव करोति यः । वसप वैष्णवो धर्मः श्रोतव्यादिश्रुतीरितः
एवं साधारणा धर्मा वैष्णवा बहवो मताः । संबन्धापादनं विष्णोरसाधारणमुच्यते ।
दासो भूत्वा यजेदेवं पञ्चसंस्कारसंस्कृतः।वैष्णयः परमैकान्ती होकान्तीति विधामतः॥
श्रीवत्स उवाच-
वैष्णवः परमैकान्ती ह्येकान्ती यस्त्वयोदिताः। तेषां लक्षणमारव्याहि नारायण नमोऽस्तु ते
नारायण उवाच-
देवान्तरं परित्यज्य श्रीविष्णोः शरणं गतः । अकामो मोक्षकामो पा सकामो वा द्विजो-
त्तम ॥२८॥
विष्णौ च वैष्णवेष्वेव निबद्धहृदयः सदा । अन्तः करणशुद्ध्यर्थ पञ्चरावानुसारतः ॥
श्रुतिस्मृत्युदितं धर्म वर्णाश्रमविमागशः । संसेवते विशुद्धारमा गृह्यं कर्म परित्यजेत् ॥
मलिनीकरणं यरवा लोकनिन्दाकरं तथा । प्रतिकूलमनाज्ञप्तं सदाचारबहिष्कृतम्
धृत्वा मागवतं वेपं जन्मकर्मोत्सवादिकम् । करोति विमलं प्राज्ञो वैष्णवः परमो मतः ॥
अयमेव तदात्मानं ज्ञात्वा देहादिवर्जितम् । निर्लेपमक्षरं शुद्धं परिणामविवर्जितम् ॥३३॥
सच्चिदानन्दमुन्मुक्तपट्तरगन्मनामयम् । अवस्थात्रयनिलितं विकाररहितं ध्रुवम् ॥ ३४ ॥
स्वरूप मूतविज्ञानमयमच्युतमस्फुटम् । उपाधिभेदरहितं शान्तं स्वप्रमया ततम् ॥ ३५ ॥
उपाधिकृतसंकोचरहितं स्फटिकोज्ज्वलम् । सर्वेन्द्रियगुणामासं सर्वेन्द्रियविजितम् ३६॥
अप्रधृष्यमनौपम्यमप्रतर्यमगोचरम् । स्वरूपभूतसामर्थ्यसंपन्नं सत्यविक्रमम् ॥३७ ।।
सत्यसंकल्पनित्यात्मगुणाश्रयमनुत्तमम् । भगवच्छेपभूतं हि ज्ञात्वा कृत्यात्ममुच्यते ॥३८॥
एवमात्मस्थिति प्राप्य हानात्मासंगवर्जिते । एकान्ते चाऽऽत्मनो रूप एकान्ती संस्थितो
बुंधः ।। ३९॥
देहधभैरसंस्पृष्टो मानामानविवर्जितः । स्वात्ममूतनिजाधारपरमात्मपरायणः
निवृत्तानात्मसंवन्धिजनसङ्गरतिः सदा । प्रतिकूटननान्नादिपकिमोजनयर्जितः ॥४१॥
॥४०॥

·[७ ससमोऽध्यायः
बृहद्रह्मसंहिता।
२५
आचार्योपासनरतो देहाहंकृतिनिर्गतः।एकान्ती स्वस्वरूपस्थो मम प्रीतिकरो मतः॥४२॥
परमैकान्तिनं विद्धि यास स्वात्मानमच्युतम् । स्वाधारभूतमद्वैतमक्षरं ब्रह्मसंज्ञितम्॥४३॥
सेवते परया भक्त्या प्राप्यमोग्यधिया सदा । देहादेकान्तभूतोऽयं प्रत्यगात्मा द्विजोत्तम।
तस्मादेकान्तमूतो.हि परमात्मा सनातनः । तस्यैकवदनोल्लासविश्रान्तनयनाम्भुनः॥४५॥
यस्याऽऽनन्दकलालेशलिहो ब्रह्मादयोऽमराः । तस्याऽऽनन्दनिधभक्तिः परमैकान्तिता
मता ॥ ४६॥
परमैकान्तिको ज्ञेयो ममाऽऽत्मा तस्य चाप्यहम् । मद्ध्यानसुखविच्छेदक्षणविक्षरणाक्षमः
यस्य ज्ञानकलालेशाज्जानिनोऽखिलचेतनाः। तस्य ज्ञाननिधभक्तिः परमैकान्तिता.मता
यस्य कर्तृत्वसामर्थ्यात्कारो जडचेतसः । तस्य कर्बवधेर्भक्तिः परमेकान्तिता मता
यस्यैश्वर्यकलालेशादीश्वराश्च सुरासुराः। तस्यैश्वर्यनिधेमक्तिः परमेकान्तिता मता॥५०॥
चतुर्विशतितत्त्वानां राशीभूतकलेवरात् । क्षेत्रज्ञलक्षणात्तस्य धारकादात्मनः परः॥५१॥
पविंशको हरिः साक्षात्परमात्मा परायणः । कल्याणादिगुणोपेतो निर्गुणः प्रकृतेः परः
निरसनो निरालम्बो निर्विकारो निरामयः । वामनोगौचरैश्वर्यो नित्यमुक्तजनाश्रयः ।।
आविष्कृतमहालीलः कोदिब्रह्माण्डनायकः । शुद्धसत्वतनुः श्रीमाश्रीभूलीलापतिः
प्रभुः॥५४॥
दिव्यायुधो दिव्यजनो दिव्यलोककृतालयः । दिव्यवाहनमूपाढ्यो दिव्यभोगमहत्मभुः ॥
यस्य लोकगुणांशानां विभूतीनामनेकशः । प्राकृतेऽप्यनुभूयन्ते जनानां मुक्तिहेतवे ॥
सत्यलोकस्तथा श्वेतद्वीपदुग्धाब्धिसंज्ञकाः । द्वारकामथुरायोध्याश्रीरङ्गमलयादयः
लोकालोकाचलादने तमसः परतः परः । नरेण सहितो यत्र सदैव निवसाम्यहम् ॥५८॥
यथाऽत्र तपसा युक्तो मुनिवेषधरों द्विज । सर्वैश्वर्ययुतस्तत्र श्रीभूलीलासमन्धितः।।५९॥
तयोरेवांशभूतो हि सितकृष्णरुचावुभौ । अवतीर्य यदोवंशे मुवो मार हरिष्यतः ॥६०॥
अनन्तगरुडादीनां स्थानानि च बहून्यपि । वैकुण्ठस्यांशभूतानि झुपास्यानि मुमुक्षुभिः
मोक्षस्य द्वारभूतानि तत्तन्मूर्तिमपत्तितः । अदृश्ये निर्गुणे ब्रह्मण्यनन्ते पुरुपोत्तमे ॥६२॥
वासुदेवे भगवति रतिरुत्पद्यते कथम् । विना तहारभूतानां विभूतीनामुपासनम्॥ ६३ ॥
महावैकुण्ठलोकस्य सत्यलोक उदाहृतः । अंशभूतो हि वैकुण्ठः शुद्धसत्त्वगुणोद्भवः ॥
धैकुण्ठो ब्रह्मलोकश्च द्विधा मिन्नो महामते । वैकुण्ठो भगवान्विष्ाह्मलोको विधिः
स्मृतः ॥६५॥
तब ब्रह्मा महामागः परमैकान्तिको मतः। अधिकारावधिः प्राज्ञस्तदाज्ञां पालयस्थि:
वैकुण्ठस्थं हरि साक्षात्सेवते रमया सह । अन्ते तस्मिन्निवसति महाभागवतो यतः
ब्रह्मलोकं समाश्रित्य तिष्ठन्ति मुनयश्चिरम् । हैरण्यगर्माः पुरुषा न्यासिनो विगतषणाः॥
तेभ्यो भगवतो भक्ति संदिशन्यानपापिनीम् । अन्ते ते ब्रह्मणा साकं प्रविशन्ति परं
पदम् ॥ ६९ ॥
महावैकुण्ठलोकस्य वैकुण्ठोऽयं महामते । महाविभूतिमूतन साक्षानारायणाश्रयः॥७॥
इतश्च सनकादीनां शापामि गमिष्यतः। जयश्च विजयश्चोमो द्वारपो मंगवानिव ॥
न तदासयते सूर्यों न शशाहो न पाषकः। यद्गत्वा न निवर्तन्ते तद्धाम परमं मम॥७२॥

·२६ नारदपश्चरावान्तर्गता- [७ सप्तमोऽध्यायः श्वेतद्वीपामिधं स्थानं द्वितीयं विष्टरं हरिः। परमैकान्तिनो यत्र सेवन्ते विगतेपणाः ॥ अनिन्द्रिया निराहारा: मुक्तास्ते चन्द्रवर्चसः। क्षणाक्षिपक्षमसंपातधिपोगसहनाक्षमाः | कर्मणां न गतियंत्र प्राकृतानां च देहिनाम् । न गतियोगिनां विप्र परमैकान्तिा पदे । श्वेतद्वीपाधिपं देषं श्रीवत्स सुकृतोज्ज्वलम् । विद्धि में प्रकृति सूक्ष्मा चिन्तयामि निर- न्तरम् ॥ ७६ ॥ द्वारकाद्या महापुर्यो वैकुण्ठांशसमुद्भवाः । परमैकान्तिनों सेच्या यत्राऽऽस्ते भगवान्स्व- यम् ॥ ७७॥ परमेकान्तिनां स्थानं यासुदेवेऽखिलात्मनि । यो पस्प तस्य सोऽप्यस्ति कि बहूक्तेन पुत्रक ॥७॥ वैष्णवः कर्मनिष्ठश्चेज्ज्ञानयोगसमन्वितः । अन्तर्यामिस्वरूपेण कर्मणा पूजयेद्धरिम् ॥ अन्तर्यामितया कर्म कुर्वतां कर्मिणामिह । ब्रह्मप्राप्तिर्विनिर्दिया ब्रह्मानुध्यानतो द्विज ॥ ब्रह्मार्पणं ब्रह्म हविब्रह्मानौ ब्रह्मणा हुतम् । बझैव तेन गन्तप्पं बह्मकर्मसमाधिना ॥३॥ विष्णोरङ्गन्तपा पे च पजन्ते मुवि देवताः । तेऽपि तं यज्ञपुरुपं भामुवन्ति मनीषिणः ॥ एके मगवतो देवान्नित्यमावरणेपु च । उपासकास्ते कथिता वैष्णवा लोकपावनाः ॥ अनुसंधाननिरता ज्ञानिनो भगवत्पराः। परमेकान्तिनो ज्ञेया ह्यखण्डध्यानधारिणः॥८॥ अकारवयसंपन्नाः परमैकान्निो मताः। धन्याः सुदुर्लमा लोके नित्यं तेभ्यो नमो नमः॥ मनुष्याणां सहस्रेषु कश्चिद्यतति सिद्धये । पततामपि सिद्धानां कश्चिन्मा घेत्ति तत्वतः गृहस्थाश्च विरक्ताध आर्ताश्च प्रविमेदतः । प्रपन्ना मगवद्भक्ता द्विविधाः परिकीर्तिताः त्यक्तलोका विरक्ताश्च न्यासिनो द्विजसत्तमाः। अद्वेपमाश्रिताः शान्ता मामेकं पुरुषो- त्तमम् ॥८॥ मजन्ति ध्यानयोगेन परिचर्यापरायणाः। बिदण्डिनः सोपवीताः शिखिनो जितमारुताः उपासकाः कर्मिणश्च शानिनोऽपि द्विजोत्तमाः। गृहस्था पहयो नाता नारायणपदाल- यम् ॥ ९॥ शुपस्तूशासनेनैव जनकः कर्मवर्मना । सनकाद्या प्रसादो ज्ञानाधास्पन्ति सहतिम् ॥ भवन्तो यदि नैर्गुण्यं स्थानं मम मनोरमम् । कालव्यालविषास्पृष्टमरवण्डं गन्तुमि- छतः॥ ९२॥ सांख्ययोगविनिर्धूतमायाजवनिका रतिः । संप्राप्तात्मगतिस्तात शरणं याहि सद्गुरुम् ॥ त्वं तु निर्मुक्तविपयो योगेन द्विगसत्तमः । मुच्य से विषयासक्तः श्रीमदाचार्यसंभयः ।। कृताचार्यभरस्पासो सो नेहेताप्यन्यसाधनम्। किं न संपाप्यतेऽभीष्टमसद्गतिना यथा ॥ संप्राप्प दासवेपं त्वं मन मत्स्वामितामतिम् । मच्छेपतामुपादत्स्व पारतरूपं विचिन्तय ।। ९६ ॥ नारायणपदाम्मोजं शरणं याहि मा चिरम् । प्रतिकूलजनावासं मनसाऽपि न संश्रय ॥ राजस्वमपि संपकराज्यलक्ष्मीमदः सदा । अनुसंधरस्व मामेकमात्मानं सर्वदेहिनाम् ॥ भोग्पान्तरमति पकरवा साधनान्तरसन्मतिम् । स्वातन्तपमन्पशेपत्वं हित्वा मरणो मव ।। ९९॥ ॥

·-
1 [८ अटमोऽध्यायः
बृहब्रह्मसंहिता।
२७
भीवत्सराजानाखूचतु:-
जनकं सर्वलोकानामाधारममलद्युतिम् । के यावः शरणं नाथ त्रैलोक्यैकगुरुं हरिम् ॥
अविज्ञातोऽपि भूतानामन्तर्यामितया स्थितः । देहेन्द्रियमनःमाणान्संयोजयसि कर्मसु ।।
अतस्त्वमेव नौ देव मन्त्रराजं द्वयं तथा। चरमं वैष्णवं मावं देहि दीनातिमाना॥१०॥
नारायण उवाच-
यद्येवं पावके हस्मिस्तीर्थभूते मदन्तिके । स्नातामारादवप्लुत्य मवन्तौ शरणागती ॥
तो तथा चक्रतुस्तस्मिन्हदे पावकसंज्ञके। स्वर्णधर्मानुवाकं च पावमानं तथैव च ॥१०४॥
पठन्तं पुरुपं कंचिदशाते धनममम् । तो सूक्ते दधतुस्तस्मात्तस्मिन्नेष जले तदा ॥
उद्धारणावमू तत्र श्रीविष्णोदिष्यपार्षदान् । समानवपुषः शान्तान्पीतकौशेयवाससः ।।
किरीटिनः कुण्डलिनः शङ्खचक्रगदाधरान् । मालिनो विशदस्मेरशिशिरीकृतलोचनान्
भो मोश्चन्द्रमतीकाशहासमासितविमुखाः । के यूयमिह संविधाः किं जपन्तो निरा.
मयाः ॥ १०८॥
पहशतुः भियः सूक्तं पौरुपं सूक्तमुत्तमम् । जपतः परया भक्त्या तावूचतुरथो हि तान् ॥
किमिदं स्थानममलं मनो येन प्रसीदति । इति विज्ञातुमिच्छावो यदि योग्या बुवन्तु नः
इति धीहरसंहितायो सुदर्शनगीसायोश्रीवरसचरिते परमधर्मकपनं नाम ससमोऽध्यायः ॥७॥
आदितः श्लोकानां समष्टयङ्काः ॥ ६८१॥
अपाटमोऽध्यायः॥"
पार्षदा ऊचुः-
वयं भूचारिणो जीवाः कोटिकल्पानुचारिणः। भगवन्मायया रद्धा हासन्कल्पान्तरेषुच
नानाविधशरीराणि रचपन्तः स्वकर्मणा । उपर्यधस्ततो लोकांश्चरन्तो दुःखमागिनः ॥
कदाचिद्देवयोगेन प्रबुद्धा ह्यमवन्पुरा । सङ्गो भागवतस्याऽऽसीयेनेमा प्रापिता गतिम् ॥
शुभाशुभविमागेन लोकोऽयं द्विविधो मतः । शुभेन कर्मणा लोकः शुमोऽयमशुमोऽ.
न्यथा॥४॥
कर्मजन्यमिदं सर्वमनित्यं प्राकृतं द्वपम् । अद्वयं भगवद्धाम तृतीयं प्रकृतेः परम् ॥५॥
वैष्णवं लोकमित्याहुः सत्यं कर्मविवर्जितम् । उपासनैकलभ्यं तन्मुक्तनित्यैरुपाभितम् ।।
ज्ञानिना मेमयुक्तानां परमेकान्तिनामसौ । नारायणो जनैर्गम्यः श्रुतवन्तो वयं ततः॥
तदर्थमिह संमाप्ताः श्रीमन्नारायणाश्रमम् । दीक्षां भागवतीं प्राप्य हरिं स्वेच्छानुसारतः
सेवया भो महामागौ गता नः कालसंततिः। संप्राप्य रूपसादृश्यं मनराजममावतः ।।
एके तस्य विहाराय वाञ्छन्ति दुमजन्मताम् । येषां पुष्पसजो देवो पक्षप्ता धार
मिप्यति ॥१०॥
एके विहारमूमित्वमाकाक्षन्ति मनीषिणः । श्रीमचरणविन्यासैदपती विहरिप्यतः ॥
एके चन्दनकर्पूरकेशरादिविमूतयः । सेषितुं तव पाञ्छन्ति यत्र देवो रमापतिः ॥१२॥

·२८
नारदपञ्चरात्रान्तर्गता-
[ ८ अष्टमोऽध्यायः]
॥
-
एके वीणामृदङ्गादिशय्यास्तरणमावनाम् । इच्छन्ति प्रेमवसतो मगवत्मीतये सदा
मयूरीभृङ्गविहगहंससारसकोकिलाः । इच्छामो भवितुं तत्र यत्र नैश्रेयसं वनम् ॥ १४ ॥
गायका नर्तकाश्चैव वादकाश्चानुभावकाः । वयं मवितुमिच्छामो दिव्यलीलासुधाम्बुधौ
वलयानन्दभृङ्गारमझीररसना हरेः। पीतशैवालजम्बालवालुकाहर्मचत्वराः ॥१६॥
फदाऽपि भगवत्सेवावियोगो नोपसर्पतु । इतिहेतोर्महाभागौ मूक्ते द्वे परिवर्तयन् ॥१७॥
तिष्ठामो न वयं विद्मो निवृत्ताः कति वासराः । स्थलं वैश्वानरं नाम पह्निवीजसमुद्भ-
वम् ॥१८॥
मन्त्रराजमविज्ञाय पक्रशङ्खाङ्कन विना । विना सूक्तद्वयं नास्प सिद्धिर्भवति वैष्णवी ॥
श्रीवत्सराजानावूचतु:-
कृपया कथयध्वं नौ सूक्ते वे बह्मसाधने । आराध्येते कथं ते मगवत्पदसिद्धपे ॥२०॥
किनामनी च किंदेवे विनियोगः कथं तयोः । कथं चाऽऽराध्यते तान्यो भगवान्पुरुषो-
समः ॥ २१ ॥
त ऊचुः-
एको नारायणो देवः श्रीमान्कमललोचनः । एका च परमा शक्तिः सर्वकार्यकरी हरेः ।।
अनन्तशक्तिसंपन्ना सा परा परमेश्वरी । संतिष्ठते सदा तस्मिन्स्वाश्रमे पुरुपोत्तमे
शालिपोते यथा शालिरुप्णत्वं पावके यथा।तथा हरी रमा साक्षात्मभेव शशिसूर्ययोः।।
नित्याऽनपायिनी शश्वविभिन्ना नेय दृश्यते । कारणे सर्वजगतामाधारे पुरुषोत्तमे॥२५॥
तगादी भिद्यते रूपं तयोरेकं द्विधा कृतम् । पञ्चोपनिपदां चैकं नादात्मकमधापरम् ॥
नादात्मकं तु यद्वपं तत्तु चीजद्वयात्मकम् । श्रीषी प्रणयं चैकं मूलाधारे प्रतिष्ठितम् ॥
प्रणयं पौरपं बीजं विद्धि तत्त्वत्रयात्मकम् । श्रीपीजं तु श्रियः प्रोक्त समस्तैश्वर्पसाध-
नम् ॥२८॥
प्रणयावयः सृहिस्विविधा द्विजसत्तम । स्वरा हलस्तथाऽन्तस्था नपभेदैः समन्विताः ॥
पालुयः संकपपः प्रद्युम्नो पनिरुद्धकः । चत्वारः केशवाद्यास्तु द्वादश स्यरमूर्तयः॥
एपा पोशधा सृष्टिदया श्रीविष्णरुपिणी । अकाररूपस्य हरेनिपेयं परमात्मनः ॥३१॥
इलस्तु प्रकृतेः सृष्टिरुकाराक्षरसंज्ञया । चतुर्षिशतिभेदेन कादिरुपा महात्मनः ॥ ३२ ॥
पञ्चविंशो गकारोऽयं पुरुपो नयवर्णकः । एवं हि पीरुपे पौने स्थित पर्णात्मकं जगत् ॥
पामुदेवादिमूनां चतुर्णा शक्तायस्तु याः। तथैव च फेशयादीनां द्वादशापि प्रकीर्तिताः।
पीजभूतश्रियो रुपा विज्ञेपा मन्त्रपारगः । एवं पोदशधाभिन्नं श्रीबीजं नामतः शुश ॥
टक्ष्मीगिरा रतिधोपा वासुदेवादिशक्तपः। श्रीलक्ष्मी: कमला पद्मा पनिनी कमलालया
रमा पृपाकपिधन्या पृथ्वी यज्ञा तधेन्दिरा । शक्तयः केशवादीनां संप्रोक्ता मुनिपुंगवः ।।
उत्पतिस्थितिकारी वीजभूती सनातनी । आत्मनो पारको पाच्या पश्चोपनिषदा.
स्मको॥३७॥

·[८ अष्टमोऽध्यायः बृहब्रह्मसंहिता। संहारे कारणाकारे नादे व्याकृतरूपिणी याच्या वाच्याकृतो लीनो सर्वाधारे सनातने।। कार्यादौ निलये स्वस्य सृट्वा विश्वं तदम्बुजात् । प्रविष्टः प्राणरूपेण ह्यन्तर्यामितया तथा॥४०॥ नादातीतं परं ब्रह्म घन्तर्यामितया स्थितम् । नादात्मकं शब्दमयं माणरूपेण संस्थितम् ।। समष्टिव्यष्टिरूपेण ते रूपे परमात्मनः । प्रतिदेहं स्थितो व्यष्ट्या समस्या परमे पदे छन्दोरूपं हरेः पार्श्वमासते संस्तुवन्नमुम् । तेनैव मोक्तवान्धर्म परं चापरमेव च ॥ ४३ ॥ पर भागवतं धर्म यन्निवृत्त्यात्मकं मतम् । प्रवृत्तिलक्षणं चान्यदपरं धर्ममुच्यते ॥४४॥ तद्धर्मपालनायाथ मुनिभूपतिभिर्मुनिः । स्थापयामास लोकानां हितेपी भगवान्हरिः ।। कदाचिदंपती ती तु रूपे वे परमाद्भुते । वधनुः कृपया भूयो मूलमन्त्रेण दृष्टये ॥४६ ॥ वाग्भिः पोडशभिलक्ष्मी: स्वरूपं जगृहे मुदा । अष्टादशात्मक रूपं भगवान्भूतभावनः। श्रीसूक्तं प्रथमं प्रोक्तं द्वितीयं पौरुपं मतम् । झापी तयोस्तु तावेव श्रीबीज प्रणवं तथा ।। छन्दोऽनुष्टुप्समाख्यातं देवते ते च दंपती । विनियोगस्तु सर्वत्र पुरुषार्थचतुष्टये ॥ ४९ ॥ सूक्तं मूर्तिपरं ब्रह्म सदोपास्पं मनीपिभिः । आम्यामाराधयेद्देवं श्रीमन्नारायणं मुदा ।। सर्वैरपि समाराध्यौ यद्यप्येतो व दम्पती । वेदवाक्यैस्तथाऽप्येते सूक्ते साधारणे द्वयोः ।। विष्ययोराराधनार्थाय पौरुषं सूक्तमुत्तमम् । देव्या आराधनायैतच्छीसूक्तं तु श्रिया कृतम् ॥ दे सूक्ते प्रातरुत्थाय स्मृत्वा मनसि दंपती । पठेदनन्यशरणः परमेकान्तितामियात् ॥ मूक्तयोरनयोस्तात प्रकारद्वयमुत्तमम् । उपधारय वक्ष्यामि यदि ते मनसि स्पृहा ॥५४॥ तुलामकरमेपे वा शुक्रवारे विशेषतः । अष्टमीदिनमारभ्य द्वादश्यन्तं प्रपूजयेत् ॥ ५५॥ क्षीराधितनयां देवीं रक्ताम्भोजनिवासिनीम् । महालक्ष्मी महाविद्यां महामयविना- शिनीम् ।। ५६ ॥ नारायणाङ्कसंखढां किशोरी कनकप्रभाम् । विजगन्मातरं गौरी मातुलिङ्गाधरां श्रियम् ।। सप्तम्यां मातरुत्थाय गुरुं नत्वा विधानतः । अनुज्ञां देहि भगवन्महालक्ष्म्याः प्रसाधने ।। संपादय महामाग मण्डपं मणिवेदिकाम् । पूजाद्रव्याणि सर्याणि कुण्डं च यजनाप ये ।। दत्तानुज्ञस्तु गुरुणा मन्त्रस्नानं विधाय च । मणयेत्पोडशस्तम्भ मण्डपं वैदिकोज्य- लम् ॥ ६॥ घरयेगाह्मणाशुद्धान्महामागवताशतम् । पाठार्थ तु महादेव्याः सूक्तं ये लक्षपाठतः ।। पाठयेत्परया भक्त्या अदम्यादिदिनत्रयम् । पञ्चामृतेन संस्नाप्य पूजपित्याऽहणोत्तमः पायसेन तु नैवेद्यं पक्वान्नेविविधस्तथा । गन्धपुष्पाक्षतेश्चैव स्तवनीराजनादिभिः ॥६३ रात्री जागरणं कुर्यास्नृत्यगीतमहोत्सयैः । एकादशीमथाऽऽरम्य यदिकाय समाचरेत् ।। दशांशेन प्रजुहुयान्मूलमन्त्रेण वाग्यतः । लक्ष प्रजुहुयाद्वाऽपि पायसेन हघिप्यमुझ॥६५॥ द्वादश्यां पूजयेत्सर्व वैष्णवान्मोजयेट्विजान् । अङ्गावरणसंगुक्तां सपानायुधभूपणाम् ।। पूजपेत्परया भक्त्या महालक्ष्मीमनन्पधीः । सर्वान्कामानघामोति निष्कामो मोक्षमा- ग्मयेत् ॥ ६॥ प्रणयादिचं सम्पग्टमीसूक्तस्प प्णयः । कल्पपेयजने देव्याः क्रमादावाहनादिप ।। yा ·३० नारदपश्चरावान्तर्गता- [८ अष्टमोऽध्यायः पेद्या प्रकल्पयेत्पीठं तत्र पद्मं तु संलिखेत् । पूरयेद्विविधैर्वर्णस्तद्विधि चावधारपेत् ॥ मक्ते पोडशधा क्षेत्रे चतुर्भिर्मध्यमः पदैः । मागादिकैः प्रकारैश्च विदधीत नवाम्बुजम् ।। मध्यमं कमलं कार्यमटपत्रं यथा शृणु । चतुर्धा भ्रामयेत्सूत्रं वर्जयित्वाऽटम बहिः ।। पद्मसंधिस्थसूत्रेण दिक्कमेण दलाष्टकम् । एरान्तरणामष्टानामेघमेवविधिर्भवेत् ॥ ७२॥ कणिकाकेशरं पत्रं संधिपत्रमिति क्रमात् । सूत्राणामन्तरे भूयः क्षिपेत्सूत्राष्टकं तथा ॥ पहिारयुतं कार्य कोणशोभादिसंयुतम् । चतुर्वर्ण रजोपेतं नवपनं प्रकल्पयेत् ॥ ७४ ।। तस्मिन्नावाहयेल्लक्ष्मीमन्तर्यागं विधाय हि । हिरण्यवां हरिणीं सुवर्णरजतस्रजाम् ॥ घटे सुवर्ण घटिते राजते ताम्रजेऽपि वा। मृन्मये वाऽपि संपूर्णे दुद्धा क्षीरेण वारिणा ॥ तत्र मामच्युतोत्सने निविष्टां पद्ममालिनीम् । शरच्चन्द्रसुधासारशिशिरस्मेरशोभिताम्॥ अनिर्देश्यामनौपम्यामनन्तां विश्वमाविनीम् । आमोदमिव पुष्पाणां दिविस्थानां प्रमा- मिव ॥ ७८॥ विनिष्क्रान्तुमशक्पा तामनन्या पुरुषोत्तमात् । नित्यानपापिनीमेघ भाययित्वा निजा- न्तरे ॥७९॥ मसनपदनां गौरी किशोरी कमलालयाम् । चतुर्भुजाम्बुजकरां मातुलिङ्गकरद्वपाम् ॥ पागनिमां कान्तामसितायतलोचनाम् । स्फुरत्कटककेयूरहारकुण्डलमण्डिताम् ॥ गम्भीरनामीविवलीविभूपिततनूदराम् । सुकर्कशदोत्तुङ्गपीनवृत्तपनस्तनीम् ॥८॥ घरद्विरेफपटलसमाकान्तालकावलीम् । आरक्ताधरविम्बान्तर्लसन्मुक्ताफलद्विनाम् ।। अर्धचन्द्रललाटस्थराजमानविशेपकाम् । सर्वलक्षणसंपन्नां कृष्णकुञ्चितमूर्धजाम्॥४॥ वरदा पडूजकरां पद्ममालाविभूषिताम् । विष्णुवामभुजाश्लिष्टां मक्ताभीष्टप्रदापिनीम् ।। भ्यात्वा मां समुसं कुर्यान्मन्त्रमूर्ति सनातनीम् । घटस्थहेममूतौ तामानयेत्पद्ममालिनीम् ऋग्भ्यां हिरण्यपूर्वाभ्यां प्रपद्येत हरिप्रियाम् । सान्त्वयेच पराभ्यां चैतभेदेन संस्थि- ताम् ॥८॥ पञ्चम्पा च प्रपन्नोऽयं प्रसन्नां मावयद्धिया । ततस्तामसितापानीमावाहनपुरःसरम् ॥ मुदाणां पञ्चकेनैव मूलमन्त्रेण मन्त्रावित् । यजेज्ज्वलनसूर्येन्दुमण्डले कमलालयाम् ॥ करन्यासं विना देहन्यासं देव्याः समाचरेत् । ऋग्भिः सूक्तस्प मूलेन युक्ताभिः क्रम- शोऽम्यसेत् ।। ९०॥ मानपीठे समारोप्य पाद्याचमनीयकम् । मधुपर्क प्रदद्यात्तु दन्तकाठादिपूर्वकम् ।। सुगन्धतैलसंसिक्ता मुदुस्तेन समन्विताम् । कुर्यादानन्दिनी देवी दीप्या दारय()तीं तमः॥१२॥ ततो नानाविधैः सानैः सर्वोपधिसमन्वितैः । कपापगन्धर्वोदकुशोदकनकोदकैः॥ ९३ ॥ तीर्थोदकेश्च शुद्धोदेस्तथा पञ्चामृतेन च । संम्राप्य परमेशानी सुगन्धोद्वर्तनेन ताम् ।। उष्णोदकेन संघाप्प केशान्संशोध्य मुद्रया । पुनराचमनं दत्त्वा वनेणाझं प्रमृज्य च ॥ पीनानाविधैर्देवीं भूपणेविविधैस्तथा । सिन्दूरालक्तकालेपलीलानमुसर्यजेत् ॥

·[८ अष्टमोऽध्यायः] बृहब्रह्मसंहिता। मतिमान प्रदातव्यं पाद्यायचिमनादिकम् । निमित्तके विशेषेण विमवे सति सर्वदा ॥ गन्धं तैलं प चूर्णं च शालिगोधूमसमयम् । हरिनाचूर्णसंमिश्रमीपत्पद्मकमावितम् ॥ उद्वर्तनानोदेन मानार्थ शालिसंयुतम् । उष्णाम्बुचन्दनं चन्द्रश्रितं लेपनार्थकम् क्षीरं दधि घृतद्रव्यं मध्वक्षवरसस्तथा। सुगन्धामलकाम्मश्च लोधतोयं ततः परम् रक्तचन्दनतोयं च रजनीवारि चोत्तमम् । ग्रन्थिपर्णपयः पश्चात्ततश्च तगरोदकम् ॥१०॥ प्रियंगुजदिलाम्मश्च तथा सापधीजलम् । पत्रपुप्पफलाम्मासि बीजगन्धोदकं तथा ॥ हेमरत्नसरित्तीर्थकेवलाम्बूनि च क्रमात् । सानीयाम्बुसमेतानि देपान्यम्बून्यमूनि तु सातशिष्टाम्बुसंपूर्ण हरिद्राशालिसंमृतम् । सगादिसंयुतं कुम्मं हस्ते कृत्वा परत्र तु ॥ सिद्धार्थंधूपवत्पात्रं धारयित्वा तु मूर्धनि । बहिः क्षिपेत्ततो दद्यात्सुधौते पागशाटिके ॥ केशोदकापकर्षामिम्बरं देहवारिहत् । अन्तरीयोत्तरीये द्वे सुधौते वाससी शुमे ॥१०६॥ माषिते गन्धधूपेन दद्याद्भद्रासनं ततः । अलंकारासनं पश्चाद्देपं देऽपै मृदूत्तमम् तत्र सर्व प्रदातव्यमर्धपाद्यादि पूर्ववत् । विवेचनं तु केशानां कङ्कतेन प्रशोधनम्॥१०॥ नेलेन मर्दनं मूर्धस्ततभचूडोपकल्पनम् । अलंकिया तु फर्तव्या मूलेन मनुना पृथक् ॥ कुङ्कमागुरुकस्तूरीकर्पूरक्षोमिश्रितम् । चन्दनं तु प्रदातव्यं शीतलं सुखवर्धनम् ॥ ११०॥ सजो नानाविधा देयाः सात्विकैः कुसुमैश्चिताः । अङ्गारागं च हृदये दद्यादञ्जनमीक्षणे।) सीमन्तालंकृति कुर्यादादर्श दर्शयेत्ततः । चामरव्यजने छत्रं गजांच परितो न्यसेत् ॥ ज्वलदगारनिचये कृष्णागुरुमनिन्दितम् । दाहयेधूमधारामिर्दिक्पान्तमधिवासयन् ॥ ज्वालयेत्परितो दीपानगव्याज्येन मुदाऽन्वितः नैवेद्यं पापसं शुद्धं राजते माजने कृतम् ।। घृतशर्करपोपेतं सिताखण्डैरलंकृतम् । अपूपमोदकामीष्टशाकराजिविराजितम् ॥ ११५॥ हेमपात्रगतं नीरमुशीरशशिवासितम् । एलाचूर्णमहामोदमोदितं विनिवेदितम् ॥११६॥ अवैष्णवजनास्पृष्टमनवेक्ष्यमवैष्णवैः । नीराजनादिना पूतमभूमिस्थं निवेदयेत् ॥११॥ धेन्वाऽमृतीकृतं व्यं प्रोक्षितं प्रोक्षणोदकैः । मूलेन पुटितं चैव अस्रेणैवाभिरक्षितम् ॥ तुलसीमिश्रितं सर्व घण्टा वामेन वादयन्। निवेदयामि मानान्ते पाणाहुतिमथाऽऽचरेत किंचित्किंचिन्मुखे देयं ततः कवलमुद्रया । ध्यायन्सावरणां देवीं नारायणकृताभयाम् ।। ततश्चान्तःपटं दत्त्वा श्रीसूक्तं प्रजपन्बहिः । मूलं पोडशवारेण मध्ये नीर निवेदयेत् ॥ दृष्टिदोपविधातार्थ दीपं पिप्टेन निर्मितम् । भ्रामयेत्सर्पपैर्युक्तं मुदामोचानपावगम् ॥ भोजनं मावयित्वाऽथ दत्त्वाऽऽपोशनमुत्तरम् । करोपमर्दनं देयं सुगन्धद्व्यसंयुतम् ॥ स्वस्थाने स्थाप्य देवेशं ताम्बूलं पूगपरितम् । प्रदेयं परया भक्त्या मुसवासनकं परम् ॥ ततो मालां महालक्ष्म्पै तुलसीकुसुमोज्ज्वलाम् । फममालिमादाप याचिरसि पादपोः ॥ १२५॥ - ·[ ९ नवमोऽध्यायः बृहन्नासंहिता। ३३ हिर्ताये दिवसे लक्ष्मीनारायणकृतालया। तृतीये कमला देवी माधवेन समन्विता ॥ चतुर्थदिवसे पना गोविन्दकृतकेतना । पञ्चमे पद्मिनी पूज्या विष्णुना कमलालया मधुसूदनसंयुक्ता पठे सप्तमके रमा । त्रिविकमेण संपूज्या वृपाकपिरथामे ॥२१ ।। वामनेन समं पूज्या नवमे श्रीधरेण च । धन्यानानी समाराध्या पृथ्वी तु दशमे यजेत् ॥ हपीकेशेन यज्ञाख्या पद्मनामेन रुद्रके । इन्दिरा द्वादशे पूज्या दामोदरकृताश्रया ॥२३॥ अयोदश उपा देवि अनिरुद्धेन संयुता । प्रद्युम्नेन रतिस्त्विन्ने गिरा संकर्षणेन हि ॥ पोडशे दिवसे प्राप्ते सुधीलक्ष्मी निशामुखे । पूजयेद्वासुदेवेन कृतेन मनुना मुदा ॥२५॥ कदलीस्तम्मसंवीते नववस्त्रविभूपिते । मण्डपे पूजयेद्देवीं दिक्षु दिग्गजमण्डिते ॥ २६ ॥ अथ सिल्ववने देवी चतुर्षाहुसमन्विताम् । धामरैर्वीज्यमानां च सितामेना कुशा- म्बुमिः ॥२७॥ विषाद्विभूतिनिलयां मूलीलाम्यामुपासिताम् । महालक्ष्मी सप्तदशी महाविष्णोध सं- निधी ॥२८॥ - फलामिश्व कलामिश्च पूर्वोक्ताभिः समन्ततः। स्वयं सप्तदशी नत्र स्वाप्रया परमेश्वरी ॥ नित्यमुक्तेर्जनेर्गुप्ता लोकपालाइन्नागणैः । आनन्दकन्दफमले निषण्णा ज्ञाननालिके ॥ स्फुटत्यकृतिपत्रे च विकारमयकेसरे । मातृकाकणिके पूर्णपरानन्दमधुबते ॥३१॥ परमात्मात्मान्तरात्मज्ञानारमपरिवारिते । दिव्यतेजस्लयोपेते लक्ष्मीचीजवराटके ॥३२॥ महामाया महाविद्या महायोगिन्यधीश्वरी । महालक्ष्मीमहादेवी महाशक्तिमहेश्वरी ॥ सर्वाधारमयी शान्ता कान्ता विष्णोर्यशस्विनी । दिव्यायुधधरा देवी शङ्खचकगदाब्ज. माक्॥३४॥ यस्या अंशकलामिश्च विगुणाः कोटिशक्तयः । स्वयं तु निर्गुणा शक्तिर्नादातीता परा. मिधा ॥३५॥ भरस्पादिशक्तयस्तत्र सात्वियः कार्यलक्षणाः । उमाद्यास्तमसोद्विक्ता गायत्र्याधास्तु राजसाः॥ ३६॥ पालिका नाशिकास्त्वन्या जगदुत्पादनक्षमाः। तामिः स्वांशकलामिश्च सेव्यते परमे पदे अमाकृताभिनित्यामिः केशवादिकशक्तिभिः । दिव्यसृष्टिप्रसूतामिरप्रसूता समर्च्यते ॥ या कालकलनातीता गीता या सामगायकैः । उमादितामसीनां तु भैरवी कालिकादयः शक्तयः कोटिशः सन्ति पावत्यः पिशिताशनाः । मद्यप्रियाः करालास्याः श्मशानक. तकेतनाः ॥४०॥ निष्कामैर्या सकामै वैष्णवन निरीक्षिताः । साविक्यस्तु सदोपास्या घेणवेषिष्णुना समम् ॥४१॥ तत्र दुर्गा सकामेस्तु कृष्णाधिष्ठातृदेवता । निष्कामैष्णवैः सेय्या महालक्ष्मीईरेः प्रिया नन्दगोपगृहे जाता यशोदागर्मसंभवा । किंचित्कार्य समुदिप गोपवृद्धस्तु पूजिता ॥ गोपीमिः काणकामामिः कृष्णालम्पपरा यतः । स्ते सानिधयं जनराराधिता सती

·॥
नारंदपञ्चरात्रान्तर्गता-
[ ९ नवमोऽध्यायः
सकामप्णवैश्वाध विष्णोराज्ञापुरःसरम् । सात्विक रुपहारैश्च चक्रावट मुजायुधा
एकान्तिमस्तु लक्ष्मीशं सेवन्ते रमया सह । दीयमानं न गृह्णन्ति सालोक्यादिचतुष्टयम् ॥
सर्वविद्यामयी साक्षान्निर्गुणा परमे पदे । महालक्ष्मीमहामाया पूजनीया हि पोडशे ॥
तस्या ध्यानं प्रवक्ष्यामि ह्यभिषेकविधि तथा। कृते यस्मिन्समाप्नोति शाश्वतं पदमुत्तमम्
विरजायाः परे पारे निर्गुणे परमे पदे । नित्ये निरत्यये रम्ये प्राकृतः परिवर्जिते ॥ ४९ ॥
नित्यानन्दमहाधानि वन विष्य विचिन्तयेत् । सर्वेश्वर्यबल ज्ञानमयमूरहमण्डितम् ॥५०॥
चम्पकाशोकपुनागपाटलैरुपशोमितम् । लवजमाधवीबिल्वदेवदारुसमेरुमिः ॥५१॥
मन्दारपारिजाताद्यैः कल्पवृक्षः सपुष्पकैः । चन्दनेः कर्णिकारश्न मातुलु जैश्च वजुलैः ।।
दाडिमालिकुचाङ्कोट: पूनः कुरषकैरपि । कदलीकुन्दमन्दारनालिकरैरनुत्तमैः ।।५।।
मालतीमल्लिकाजातिकेतकीशतपत्रकैः । वासन्तीतुलसीनन्यावर्तेर्दमनकैरपि ॥ ५४ ।।
सर्व कुसुमोपेते मन्दिरुपशोमितम् । मन्दमारुतसंमिश्नकुसुमामोदि दिङ्मुखम् ।। ५५ ।।
तन्मध्ये तटिनीतीरं महामन्दारमण्डलम् । सुवर्णकमलोद्यानभ्रमद्धमरनादितम् ।। ५६ ।।
मुकदोत्पलकलारपल्करुपशोमितम् । मारुतोद्भूननोद्मूतमकरन्दधनोदयम् ।। ५७ ॥
कूजविहबासनादमुखरीकृतविमुखम् । तब रत्नमयी मूमिः कोटियोजनविस्तृता ॥
कोटिसूर्येन्दुवह्नीनां प्रमा यत्र विलीयते । तत्र श्रीमन्दिरं दिव्यं चतुरिसमावृतम् ॥५९॥
नित्यसिद्धजनैनित्यं कृतसंस्कारमुज्ज्वलम् । रत्नोपक्लससंशोभिकपाटाष्टकसंपुटम्॥६०॥
नवरमसमाक्लातुजगोपुरतोरणम् । हेमदण्डशिखालम्बिध्वजावलिपरिष्कृतम् ॥ ६१ ॥
नयरलसमाबद्धस्तम्मराजिविराजितम् । सहस्रदीपसंयुक्तं दीपदण्डविराजितम् ॥ ६२ ।।
तप्तहाटकसंक्लप्तवातायनमनोहरम् । नानावर्णशुकाबद्धसुवर्णध्वजकोटिमिः ॥६३ ॥
किरिणीमालिकायुक्तपताकामिरलंकृतम् । जातरूपमये रत्नविचित्रैरतिविस्तृतैः ।। ६४॥
माणिक्यवदूषस्वर्णमालावलीयुतः । अन्तरान्तरसंपद्धरत्नदृष्टिमनोहरः
विचित्रश्चियबद्धेश्य वितानैरुपशोभितम् । सर्वरत्नसमायुक्तं हेमकुटिममुज्ज्वलम् ॥६६॥
केतकीमालतीजातीचम्पकोत्पलकैसरैः । मल्लिकातुलसीकुन्दनन्द्यावर्तकदम्बकैः ॥ ६ ॥
एतैरन्येच कुममेरलंकृतमहीतलम् । अाजफाश्मीरगनामितमालकः
६८॥
चन्दनागरुककोलेविमोहितदिगन्तरम् । एवं संचिन्त्य मनसा मण्डपं सुमनोहरम् ॥६९॥
तन्मध्ये माश्येन्मन्त्री पारिजातं मनोहरम् । तस्याधस्तात्स्मरेन्मन्त्री रत्नसिंहासनं महत्॥
तस्मिन्सिंहासने देच्या यात्रं संचिन्तयेन्मुदा । पट्कोणाटलं पाह्ये मूपुरद्वारसंयुतम् ॥
मध्ये तु भावयेही रमायाः प्रणवान्तरम्
तस्मिन्युधांशुशतपीधितिशुद्धहासामाशागजेरुमयतः परिपिच्यमानाम् ।
बह्मादिदेवरमणीमणिगीतकीर्ति संकल्पकल्पितएयार्द्रकटाक्षपाताम् ॥ ७३ ॥
दाहाभिभूतहतदोपहिरण्यवर्णा कर्णान्तपातिनयनाम्बुजवीक्षणीयाम् ।
संकल्पनिर्गतमुखाम्बुजमुग्धगन्धमत्तालिजालमुसरीफ़्तगण्डसीमाम् ॥ ७४ ।।
मुक्ताच्छगुच्छधपलीकृतकर्णमूलां मूलं मनोजधिकृतेः पुरुषोत्तमस्य ।
सत्याराममणिकल्पितकर्णपूरी पूरापितामतिराखोसरिद्वरायाः ॥ ७५ ॥

·[१० दशमोऽध्यायः] बृहद्ब्रह्मसंहिता। भूवलितर्जितरतीशमदामदान्तदूरातिदूरपदपल्लवमुग्धशोमाम् । निग्धालकालिजितसालिसरोजमास्वदास्यामनन्पमतिसंश्रितपमानामाम् ॥ ७॥ अर्धेन्दुमण्डलललाटतटोदिताममाणिक्यमूपणमयाञ्च विशेषकामाम् । निभिन्ननीलमणिभवविमिन्नकान्तिजालाभिरामकचमारलसच्छिरस्काम् ।। ७७ ।। सीमन्तगर्मविनिषिष्टसितांशुतारधारापगापपरिमार्जितकृष्णताराम् । चूडामवद्धमणिनद्धविभूपणाचिर्मास्वन्मयूखपिकचीकृतहत्सरोजाम् ॥ ७८ ॥ नानामणिप्रकरमण्डितकम्बुकण्ठीमुन्निद्रकान्तिचयमौक्तिकदामशोमाम् । स्वर्णारविन्दमुकुलोन्नतकुलमोत्थदिव्यागारागपरिमृष्टकुचप्रदेशाम् ॥ ७९ ॥ हेमारविन्दवलयानन्दबाहुयुग्मां सन्मातुलुङ्गविलसहयपाणिपनाम् । क्षामोदरोपरिलसत्रिवलीतरामताधिरुढपुरुषोत्तमलिहस्ताम् ॥ ८॥ काञ्चीकलापमुसरीकृतमध्यमागां मारावयोधननिरूपितनपुरामाम् । पादारविन्दविगलन्मकरन्द्रविन्दुसंमोहितालिमुनिवृन्द सुगीतगीताम् ॥८॥ एवं विचिन्त्य जलगातकृताधिवासा वैकुण्ठनाथरमणीमनुनीप पाचा । । यन्त्रे निवेश्य कुसुमाञ्जलिना ससीमिः सीमन्तिनीमिरमितः परितोपणीया1८२॥ इति श्रीरामसंहितायां सुदर्शनीतायां धीरसरित स्कारिवि महालक्ष्मी- समाराधनं नाम मनमोऽध्यायः ॥९॥ आदितः श्लोकानां समष्टयता:-॥८९०॥ अप दरामोऽध्याय:। हारेषु पाठकाः स्थाप्या द्वौ द्वौ देध्यमिपेचने । लक्ष्मीसूक्तं प्रजसव्यं यावरस्यादमिये- पनम् ॥१॥ आवाहनादिकं कृत्वा मद्रपीठे हरेः प्रियाम् । सनिवेश्य वरारोह सूक्तन्पासं समाचरेत॥ शरीरे स्वस्य देव्याच भूतशुद्धिपुरःसरम् । मन्वन्यासं सचीज प जितपाविमलाशयः ।। स्थापयेत्कलशं मक्त्या हामिपेचनिक परम् । शतकं पोडशाप्टो प कार्यमुदिश्य मक्तितः एकमेव तथा कुम्मं निष्कामो नित्यकर्मणि । कृत्वा नवपदात्मानं मण्डलं याप्रमूपितम्॥ फलशान्स्थापयेत्तेपु पदेषु शुमलक्षणान् । मूलेनाघेक्षणं कुर्यात्मोक्ष्य पात्रेण धर्मणा ॥ रक्षणं सर्वतः कृत्वा क्षालनं पास्त्रतो जलैः । संनिवेश्य कुशाधारे यक्त्रं नैय विधापर्यंत ध्यात्वा तत्र महालक्ष्मी कलशान्यूजयेत्क्रमात् । पन्दनालिससजिगन्र्याक्षतसमन्वितान् दुकूलवेष्टितान्सर्वान्पूरयेतीर्थवारिभिः । नवरत्नसमायद्धं पङ्कजं स्वर्णनिर्मितम् ॥९॥ मध्यकुम्भे क्षिपेद्धीमाम्मक्ताकर्पप्रमाणकम् । वित्तशाम्यं न कुर्षांत पटे या पन्दुनर्टिरोत् मूलेन पूरयेत्तत्र चौपधीर्देवतामयीः । चन्दनोशारकर्पूरनातीफङ्कोटमम् ॥ ११ ॥ कोठागरुतमालेलायुतं संपिप्प मागतः। विलोउप सर्पकुम्मेषु रत्नान्यपि विनिक्षिपेत् ।। लक्ष्मी दुर्गा सदामदा सदादेवीं मधुमताम् । मुशलीं शक्रयहीं च कृत्वाऽपामार्गपत्रफम्

·नारदपश्चरावान्तर्गता-
[१० दशमोऽध्यायः]
प्रियकुमुद्गगोधूमबीहींश्च सतिलान्यवान् । शालितण्डुलमापांश्च तेषु प्रक्षाल्य निक्षिपेत् ॥
धात्रीलकुचबिल्वानां कदलीनालिकेरयोः । फलान्यपि विनिक्षिप्य पुष्पाण्येतानि निक्षि-
पेत् ॥ १५॥
पद्म सौगन्धिकं जाती मलिका बकुलं तथा । चम्पकाशोकनागतुलसीकेतकोद्भवम् ॥
पल्लवानि घटाश्वत्थप्पक्षोदुम्बरशाखिनाम् । ब्रह्मकूचं घिनिक्षिप्य शरावः सफलाक्षतैः ।।
पिधाय कुम्भवक्त्राणि क्षौमराच्छादयेत्ततः। आवाह्य मध्यकलशे महालक्ष्मी प्रपूजयेत् ।।
पूर्वोक्तमानसंपन्नां वस्त्रालंकृतिमूपिताम् । निषण्णां मनपीठे नु स्वस्तिवाचनपूर्वकम् ।।
पोडश माह्मणास्ते तु कुशैबिल्वदलैस्तथा । दूर्वानुलसिकापः श्रीसूक्तैः परमेश्वरीम् ॥
कुर्युः सुमङ्गलीगीतैरभिषिक्ता महोत्सवैः । अभिषिच्य महादेवीं परिवारसमन्विताम् ॥
अलंकुर्याद्विमूषाभिधूपदीपादिभिस्तथा । रात्री जागरणं गीतनृत्ययायस्तवादिभिः ।
पोडशीपूजनं चैव पोडशे दिवसे स्मृतम् । सहस्रनामभिस्तैस्तैः पुष्पैबिल्वदलाक्षतः ॥
दूर्वाभिः कुड्कुमाक्तामिरवकाशे पृथक पृथक् । पूजपेद्विष्णुना सार्क नाकं पश्यति कहि-
चित् ॥२४॥
य एवं वापिकी पूजां कुर्यात्मयतमानसः । विनाऽप्पायरणान्यङ्गं देव्याः संपूजयेत्क्रमात
हस्तप्रक्षालनं कृत्वा प्रदेयः कुसुमाञ्जलिः । हृदयादिमहामन्त्रैर्हृदयादीन्समयेत् ॥ २६
प्रथमावरणं ह्येतच्छ्रियः प्रोक्तं मनीषिभिः । दलेप्वष्टसु संपूज्या आद्याश्चाष्ट विभूतयः ॥
दलानेषु च संपूज्या कार्याचा अग्निकोणतः। द्वितीयावरणं ह्येतन्महालक्ष्म्याः समीरि-
तम् ॥ २८॥
उमाद्याः संधिपु तथा संपूज्याः प्रयतात्मना । उमा च श्रीसरस्वत्यो दुर्गा च धरणी
तथा ॥ २९॥
गायत्री देयुपा चेति पद्महस्ताः समन्ततः । तृतीयावरणं ह्येतत्ततो मत्स्यादिशक्तयः॥
थेदा वेदवती धात्री महालक्ष्मीः सुखालया। मार्गवी च तथा सीता रेवती रुक्मिणी
प्रमा॥३१॥
मत्स्पकूर्मादिमूर्तीनां शक्तयः संप्रकीर्तिताः । चतुर्थावरणं ह्येतद्गगा सूर्यसुता ततः
शङ्खपद्मनिधी पूज्या पार्श्वयोधृतचामरी। धृतातपत्रं वरुणं पूजयेत्पश्चिमे ततः ॥ ३३ ॥
संपूज्य राशीन्परितो यजेदथ नवग्रहान् । अर्चयेदिग्गजान्दिक्षु चतुर्वन्तविमूपितान् ॥
ऐरावतः पुण्डरीको वामनः कुमुदोऽक्षनः । पुष्पदन्तः सार्वभौमः सुप्रतीकश्च ते कमात् ।।
इति पठे सप्तमे व दिक्पालान्पूजयेत्क्रमात् । एवमावरणैर्देवी महालक्ष्मी परात्पराम् ॥
संपूज्य प्रार्थयेदिष्टं क्षमापणपुरःसरम् । अनाथमथया दीनमपराधैकमाजनम् ॥ ३७॥
रक्ष मां कृपया देवि तवैध शरणागतम् । भगवञ्चरणाम्मोजमजनानन्दमाजनम्॥ ३८॥
कुरु माममलालोकनिवारितजगद्भयम् । अगाधमवपाथोधिनिमममयविप्लुतम् ॥ ३९॥
आनन्दिनि महामाये समुद्धर करग्रहः । परमावधिमूताऽसि परमैश्चर्यसंश्रये ॥४०॥
कमन्यं शरणं यामि परतन्त्रमनीश्वरम् । श्रीमन्नारायणानन्दसंदोहं कुरु साधने ॥४१॥
जय मातर्मदोन्मत्तमातङ्गवलनाभिधे । कमले कमलाकीडे कलानिधिसहोदरे ॥ ४२ ॥

·[११ एकाशोऽध्यायः] वृहद्ब्रह्मसंहिता मम देहि पदाम्मोजमयि मानसपङ्कजे । ब्रह्मादिदेवतावृन्दसमाराधितपहले ॥४३॥ विमले विमलज्ञानकलया विमलं कुरु । एवं संपाय देवेशीमाराधनपरो भवेत् ॥४४॥ मातः पुनः प्रपूज्याथ हुत्वा वह्नौ स्वशाखया । श्रीसूक्तमूलमन्त्राभ्यासम्मिः पोडशमि- मुहुः ॥४५॥ पायसेन तिलैर्वाऽपि कमलैवा मधुप्लुतैः । प्रत्येकं घोडशदिनैः पूजिता याच मातरः ॥ तदर्थ जुहुयाचामौ शतं पाथ सहस्रकम् । दत्त्वा पूर्णाहुति विमानसंमोज्याथ विसर्जयेत्॥ प्रतोष्प विविधोपायैर्गुरुं मक्त्या धनादिमिः । पश्चात्सपरिवारोऽयं यजमानः कृतोत्सवः स्वयं मुजीत मतिमानात्मानं धन्यता वहन् । न मारीन च दुर्मिक्षे नोपसर्गमयं मषेत्। राजा जयति सङ्ग्रामे शत्रूनेवं कृते बते । महालक्ष्मीवतं मोहादज्ञानान करोति यः दारिद्रय जायते तस्य मृतो नरकमानुयात् । ज्ञात्वा देहामिमानेन महालक्ष्मीयतं त्यजेत् ॥ तस्याऽऽस्यं च समालोक्य सचेलं प्रानमाचरेत् । जगतः पितरो साक्षालक्ष्मीनारायणी । मती ।। ५२॥ तावनाढत्प मूठामा कथं न नरकं बजेत् । अशक्तो मतमास्थातुं पयोमूल फलादिमिः ॥ हविष्येणापि नक्तेन चैकमुक्तेन वा पुनः । नयेत्कालं जपेत्सूक्तं यावत्कृष्णाष्टमी मवेत् ।। पायसान्नं निवेद्याथ भोजयित्वा द्विजन्मनः । तेनैष पारणं कुर्यात्मत्पृचेन यथाविधि ॥ न वन्थ्य दिवसं कुहिष्णवोऽभिलपन्हरिम् इति श्रीमहाससंहितायां सुदर्शनगीतायां श्रीवत्सचरित सूचमहारम्ये महासामीप्रतविधान नाम दशमोऽध्यायः आदितः श्लोकानां समष्टयः ॥ ९४६ ॥ भकारमोऽध्यायः॥19॥ पूर्वोक्तिन विधानेन नवपोडशभिर्घटेः । नापयेत्कार्यमुद्दिश्य यजमानं व भक्तितः ॥१॥ भग्मिच पञ्चदशमिस्तस्य सिद्धि बवीमि यः । घटे घटे समम्पाः पूर्वोक्ताः शक्तपः क्रमात् ॥२॥ मध्यमे फलशे देवी महालक्ष्मी प्रपूज्य च । निसहर्ष जपेन्मूलं भीस्तन समन्वितम् ॥ दिव्यज्ञानपलैश्चर्यसिद्धये मद्रपीठके । समारोप्य गुरुर्मक्त्या शिष्यमासेचयेघटेः ॥४॥ अलंकृतं परस्त्रीभिश्चिाप्यमियधितम् । नदसु पञ्चयोपेषु महर्ने शोमने तथा ॥५॥ मध्यस्थकुम्मतोयेन महालक्ष्मीमनुस्मरन् । अभिपिञ्चकमादन्यः कलशैः शोमनाम्बुभिः मदमस्तु शिवं वास्तु महालक्ष्मी प्रसीदतु । प्रणश्यत्वशुमं सर्व जन्मजन्मान्तरे कृतम् ॥ आशिपः संप्रयुज्यैवं गुरुः शिप्पं समाहितम् । महापीठे नपेत्पाणिपालवे धृतमगठम्।।८।। महादेवि महामाये वैकुण्ठहृदयमिये । देहि मे चरणाम्मोजे मक्तिमप्पमिचारिणीम् ॥९॥ नमो मातर्महालक्ष्मि मेऽनन्पशरणार्थिनः। सानिमय देहि देवेशि परिचय वर्तनम् ॥ अकामो.वा सकामो वा प्रार्थयेद्दीनपा गिरा। गुरु नवा द्विजान्मोग्प पिम्प पिहरे- ततः ॥ ११॥ .

·नारदपश्चरावान्तर्गता [११ एकाशोऽध्यायः
अभिषिक्ता सती पन्ध्या सूते पुत्रं महामतिम् । महारोगेपु जातेपु कुर्याद्रोहेपू घेणवः।।
भूतेषु दुनिमित्तादौ कुर्यान्मन्धामिपेचनम् । सर्वसंपत्करं पुंसां सर्वसौमाग्यसिद्धिदम् ॥
सर्वरोगपशमनं सर्वापद्विनिवारणम् । गर्मरक्षाकरं स्त्रीणां दीर्घायुर्जनकं परम् ॥१४॥
प्रसूतानामपि खीणां सूतिकागाररक्षणम् । प्रनष्टपुष्पगर्माणां पुप्पगर्मामिरक्षणम् ॥१५॥
आसन्नशत्रुमीतानां महामयविनाशनम् । गतभीणां गताज्ञानां निर्मतीनां च मूमुजाम् ।।
श्रियमाज्ञां मतिं चैव संवर्धयति मक्तितः। आस्तिकानां वदान्यानां गुरुदेवैक्यमाविनाम
सिद्धयो ह्यभिपेकेन समायान्ति न संशयः । नास्तिकाय न वक्तव्य नाधनायातिहिंसिने
अवैष्णवाय दुष्टाय वैदिकायापि नो दिशेत् । आस्तिकं च विशुद्धं च शान्तं च सम-
दार्शनम् ॥ १९॥
अविप्रमपि संस्कुर्यान्महालक्ष्म्यभिपेचने । अथ प्रबोधयानां च कार्तिक्या प्रबवीमि वा
यस्पा विज्ञानमात्रेण मन्त्रसिद्धिमवाप्नुयात् । अमापदोपसमये योधयेत्कमलालयाम् ।।
ऋग्मिश्च पञ्चदशमिः सर्वैश्य सह वैष्णवैः । एकादशी समारभ्य संस्कुर्याद्यागमण्डं.
पम् ॥२२॥
चित्रध्वजपताकाभिर्वितानवरतोरणैः । गृहं सुधासितं कुर्यात्सुगन्धोदकपासितम् ॥२३॥
चामरादिलसत्कुम्मं कदलीस्तम्ममण्डितम् । वीणापिनोदसंयुक्तं नटनर्तकनादितम् ॥
स्तवकामलपूगाम्रपिल्वाम्मोजकृतच्छवि । शयनीयगृहे कन्यां गां च काश्चनदीपकम् ।।
दर्शनार्थं प्रकल्प्याथ संमारा-पूजनस्य च । प्रस्थाप्य घरपर्य के पूर्वमेय प्रबोधनात् ॥२६॥
नानीयकलशान्स्थाप्य नानौषधिसमन्वितान् । पक्कामानि विचित्राणि नैवेद्यार्थ प्रक-
ल्पयेत् ॥ २७ ॥
पूजापीठं च शङ्खादिस्थापनं गुरुपूजनम् । अधिवासनवत्कुर्यात्प्रदोपसमये ततः ॥२८॥
प्रज्याल्य परितो दीपान्दीपवृक्षांश्च सर्वशः । ततः प्रबोधयेदेवीं द्विजैः श्रीसूक्तपाठिमिः
घण्टातालमृदङ्गेश्च वीणापणवपादनः । जयशब्दैनमःशब्दैः स्तवैरारातिकैस्तथा ॥३०॥
प्रबुद्धां दर्शयेत्तावदां कन्यां घृतदीपकम् । दन्तकावंच गण्डूपं दत्त्वा मङ्गलदीपकम्॥३१॥
तैलाभ्यङ्गं सुगन्धेन पाद्यार्थ्याचमनं तथा । पञ्चामृताभिपेकं च सुगन्धोद्वर्तनं तथा॥३२॥
सपस्त्रागविभूपाभिरर्चयेचिन्तयन्मुधीः । धूपं दीपं च नैवेद्यं नानासंभारसंयुतम् ॥३३॥
ताम्बूलादर्शकुसुममालिकाभिः प्रपूज्य च । सहस्रनाममिः पूजां पृथकृत्वाऽक्षतादिभिः ।
प्रसूनस्तुलसीपत्रैर्मालतीमल्लिकादिभिः । कमलैः कमला देवी समभ्यर्च विधानतः॥३५॥
चामरैरुचिरै श्छत्रैः संघीज्य नरवाहने । समारोप्य महादेवी सूर्यमगलनिस्वनैः ।। ३६ ॥.
मूक्तपाठः स्तवैः पुण्यमयेन्नगरे निशि । महानिशायां लाजैश्च प्रसूनैश्च समचिंताम्
तामानयेत्पुनः पीठे नीराज्य द्वारदेशके । तत्र जागरणं कुर्यात्प्रातर्मक्ताप्रपूजयेत्॥ ३८ ॥
भोजनदक्षिणाभिश्च प्रदक्षिणगतिस्तवैः । एवं यः कुरुते देव्याः कार्तिके बोधनोत्सवम् ।।
श्रीसूक्तेन गृहं तस्य महालक्ष्मीन मुञ्चति । एवं जन्मोत्सवं देव्या द्वादश्यां तु समाचरेत।
भक्तानां श्रेयसे वत्स संमूता क्षीरसागरे। श्रीमूक्तेन भियो देवरेकादश्यां समर्चनम्॥११॥
कृतं सहस्रनामश्च पठनं हरिणेरितः। द्वादश्यां कमला देवी क्षीराधितनया रमा ॥४२॥

·[१२ द्वादशोऽध्यायः]
मुहब्रह्मसंहिता।
देवानां कार्यसिद्धयर्थ निर्गता जयनिस्वनः। तस्माच्छ्रीवैष्यावैर्देव्या द्वादश्यामुत्सवोदय।।
विगैः श्रीसूक्तमन्त्रज्ञैरमिपेकं प्रवर्तयेत् । पीठे तु सर्वतोमद्रे दलैः पोडशभिर्युते ॥४४॥
निधेश्य कलशे चाटी परितः कलशाम्यसेत् । सर्वोपधीसमायुक्तस्तथा नानाविधोदकै।
कुडुमोकगन्धोदकपायोदकपूरितः । तीर्थोद कैच शुद्धोदेमन्त्रपूतैः समन्ततः ॥ ४६ ॥
तुलसीकुशहस्तैश्च विनर्मागवतैर्मुदा । स्वस्तिवाचनपूर्व तु श्रीसूक्तेनाभिषेचयेत् ।। ४७ ॥
अभिषिक्ता महादेवीं विष्णुना सह मन्दिरे । पूजयेद्गन्धपुष्पाधैनैवेद्यैर्भक्तिसंयुतः ॥४८॥
जुहुयानिले देवी पीठपूजनपूर्वकम् । मोजयेद्वाह्मणान्मतान्परमानेन भद्धया॥४९॥
अनुभूय सुख भूरि घन्ते तद्दास्यतामियात् । सहस्रनामकवचं श्रीसूक्तं प्रत्यहं जपेता५०।।
तस्प लक्ष्मीप्रसादेन कैवल्पं नातिदुर्लभम् । विना श्रीवैष्णवी दीक्षा विना श्रीसूक्तसं-
स्तवम् ॥५१॥
बिना श्रीपूजनं लोके कथं स्याद्वैप्णयो नरः । न विष्णुना समं वेध्या अन्तरं मावयेन्म-
नाक्॥ ५२॥
संलीना प्रणवे पीजे ह्यकारेण महोज्ज्वला। सहस्रनामकवचं श्रीसूक्तं पञ्चवर्णकम्॥५३॥
यदि यो परमा श्रद्धा हरिरेयोपदेक्ष्यति । श्रीसूक्तपाठकाः सर्वे वयं चेह समाश्रिताः ॥
तपः कुर्मो महादेव्याः कार्यप्राप्तिकाम्यया। यदीच्छसि महालक्ष्म्या सहवासमनन्यधीः॥
तदाराधय मानिन्या विष्णोश्चरणपजम्
॥५६॥
इति श्रीवृहरमसंहितायां सुदर्शनगीतायां धीवरसचरिते श्रीसूक्तारामनं
नामकादशोऽध्यायः ॥"
आदितः श्लोकानां समश्यकाः-॥१००२॥
भय द्वादशोऽध्यायः ।
चेतसा ॥२॥
श्रीवत्स उवाच-
विधि पुरुपसूक्तस्प समाराधनवर्मना । वक्तुमर्हथ नो यूयं कृपां कुरुत चेतसः ॥१॥
त ऊचुः-
नारायणोऽस्य सूकस्य कर्ता यता पिता स्वयम् । तथाऽपि चामिधास्पामः भूपतामेक-
संप्राप्याऽऽचार्यतो मन्त्रं श्रीमदष्टाक्षरं परम् । विधिना पौरुष सूक्तं गृह्णीपात्परमादरादा।
अष्टादशझचोपेतं प्रणवायं हरिमियम् । सूक्तं नारायणोद्भूतं तस्याऽऽराधनसिद्धयो॥४॥
उत्थाय रात्रिशेपेषु स्वगुरुं चिन्य घेतसा । रात्रिवासः परित्यज्य पादी प्रक्षाल्प
धारिणा ॥५॥
शुचौ स्वासनमास्तीर्थ मन्त्रेणाऽऽधारदेपताम् । नत्वाऽऽयतादिनाऽऽयम्य स्थित्वा ध्यान.
परो भवेत् ॥६॥
मूतोचाटनकं कृत्वा हरानेणाऽप सर्घतः । मन्नं सौदर्शनं नन्या महाविश्वासपूर्व-
कम् ॥७॥

·नारदपश्चरावान्तर्गता [१२ द्वादशोऽध्यायः तत्त्वत्रयमनुस्मृत्य चिदचित्परमारमकम् । चित्तस्वमात्मनो माव्यं ह्यचिदामोपकारकम् ॥ पश्च पश्चदशैकं च प्रकृत्यादिविभिर्युतम् । शरीरमचिदाख्यातं कार्यरूपं महामते ॥९॥ भावनानलयोगेन संहत्यानलविद्यया। अप्राकृतमथो चीज पञ्चकेनोपकल्प्यताम् ॥१०॥ श्रीमद्भगवतः पादपरिचर्योपयोगिनम् । देहं विचिन्त्य मतिमान्ध्यानयोगं समारभेत् ॥ सदनन्तगुणोपेतं कल्याणैकनिकेतनम् । विचित्रशक्तिमैश्वर्यपरिपूर्णमनशम् ॥ १२ ॥ नित्यकरूपमत्यन्तभक्तवात्सल्पगर्भितम् । कारुण्यौदार्यगाम्मीर्यमाधुर्यफसमाश्रयम्॥१३॥ आधारभूतं सर्वस्य सविधिमनल्पकम् । सर्वात्मकं सर्वतनुं सर्वमव्यग्रचेतसम् ॥ १४ ॥ सर्वज्ञ सर्वदेकामं परिणामविवर्जितम् । ज्ञानानन्दरलैश्वर्यसंकोचरहितं सदा ॥१५॥ स्वतन्त्रं सर्वनेतारमन्तर्यामिणमच्युतम् । निरातङ्कं निराधार निरञ्जनमनामयम् ॥ १६ ॥ अनित्यपारतम्यादिविशेषरहित हरिम् । अजहत्स्वविशेषाढ्यं सत्यं संकल्पसत्पतिम् ॥ कारण सर्वकार्यस्य सर्वधार्यस्य धारकम् । हारकं सर्वहार्यस्य सर्वमास्यस्प मासकम् ॥ सर्वस्मिन्व्यापकं शुद्धं घ्यापकान्तरवर्जितम् । गन्तृणां परमं गम्यं भोक्तृणां भोग्यमुत्त- मम् ॥१९॥ साधनानां परं साध्यं स्वस्य साध्पस्य साधनम् । देवानां देवतं दिव्यं फलानां परमं फलम् ॥२०॥ अनन्यानां च सर्वस्वं निधनानां परं धनम् । वाच्यं समस्तवेदानो चिन्तयेत्परमे पदे ।। फलया तलमासाद्य पादपद्मासनं तु यत् । विधृतं स्वैकदेशेन तस्मिभ्यस्ताधिपङ्कजम् विद्यामये महातल्पे नवशक्तिसमन्विते । धर्मादिसेवितपदे छन्दोमिः परिवेष्टिते ।। २३ ।। समासीनं श्रिया सार्धं मूम्या देपाऽभिसेवितम् । लीलया लालितं पाने नानाकेलिक- लोदपः ॥२४॥ कोटिसूर्यमतीकाशकिरीटायुतमस्तकम् । मास्वन्मणिगणाकीर्णकुण्डलाम्यां विराजि- तमं ॥२५॥ फोटिमन्मथमाधुर्यमञ्जकालकमण्डितम् । नीलाम्बुजदलोदेकमगिलोचनशोभितम् ॥ अन्यच फालविलसत्तिलकधीविमोहकम् । सान्द्रनीलाम्पुश्यामस्पच्छादर्शकपोलकम् ।। मन्दहासोज्ज्वलमुख दन्तायलियिराभितम् । रुचिरोष्ठपुटामोदसमाहूतालिसंघृतम् ॥२८॥ कम्युग्रीवोल्लसद्दिव्यकौस्तुमोद्दीप्तवक्षसम् । धनुराजानुदोर्दण्डयिमूपितमुजान्तरम् ॥ पक्रशङ्कागदापनदिव्यायुधषिकाशितम् । पालामणिविस्तीर्णममाम्बरविभूपितम् ॥ भ्रमद्धमरझकारमुसरीकृतविग्रहम् । आपादतलसंलमा बिभ्राणं पनमालिकाम् ॥ ३१ मक्तापितमहामोदविनोदितदिगन्तरम् । समारीकतुलसीमालयाऽलंकृतोदरम् ॥ ३२॥ स्फुरन्मपूखशीतांशुमुक्तापलिविमूपितम् । बिवलीगर्तविभ्रान्तविमुक्तजनमानसम् ॥ नितम्बमण्डलालम्बिरलफानीठसविपम् । अरुद्वयविनिर्धूतकदीमत्तवारणम् ॥ १४ ॥ जानुजयोगगुल्फाचनसकान्तिविराजितम् । सुरासुरशिरोरत्ननीराजितपदाम्बुजम् ॥ शेपमोगासनासीनं विष्वक्सेनादिमियुतम् । मुक्तानाललसच्छन विराजितनमस्तलम् ॥ नित्यमुक्तजनानीम्पपरणाम्पुजयेमयम् । असीमगुणमञ्जूपां भिषा लालितपदलम्।।३७॥

·[१२ द्वादशोऽध्यायः ] गृहब्रह्मसंहिता। कोटिशीतांशुसंदोहचलच्चामरमण्डितम् । छन्दोमिस्तूयमानं तं पुरतो मङ्गलस्तवैः॥३८॥ सिद्धगन्धर्वदिक्पालकिनरोरगराक्षसः। सदा संचिन्त्यमानाधिमादिदेवं विचिन्तयेत् ॥ संन्यस्य वामहस्तादिनिजाङ्गेषु विचक्षणः । मूलमन्त्रं च मतिमाञ्जपेदचलमानसः ॥ भगवत्परिचर्याङ्गतया दासोऽहमालया। देहशुद्धिं करिष्यामि चेति संकल्प्य सर्वतः ॥ मनसा घचसा चैव शरीरेपा तथैव हि । यथा कुर्यात्तथैवाहं कर्म नाथ तथा कुरु ॥४२॥ यत्र यत्र रमाकान्तं मनो मे परिसर्पति । तत्र तत्र तवानन्त देहबुद्धया प्रसपतु ॥४३॥ तत्सृष्टचेति च वाक्येन कार्यमाने व्यवस्थितः । आत्मरूपतया यस्मात्त्वमेय पुरुषोत्तम । इति बुद्धया हपीकेश निरः स्यां हि सर्वतः। भेदबुद्धिर्न चैवास्तु त्वपि वस्तुनि चाऽऽत्मनि परमेकान्तिनां प्राप्यस्त्वमेव करुणानिधे । परमेकान्तिनं देव परज्ञानसमन्वितम् ॥ ४६ ।। परभक्तियुतं साक्षात्कुरु मामनपापिनम् । निःसीमनवसौन्दर्यसुधासिन्धुधिगाहिनम् ।। एवं विचार्य मनसा नित्यसंवन्धमात्मनः । नाहं देहो न वे प्राणो न मनोऽहं न चेन्द्रियम् न वर्णो नाऽऽश्रमश्चाहं न मनुष्यो न देयता।न यक्षो राक्षसो नैव न दैत्यो दानवस्तथा ।। निरुपाधिकसत्तत्त्वात्तव दासोऽस्मि केवलम् । तयानन्याहशेषोऽहं तदाऽऽज्ञापरिपालक। दासोऽहं नित्यसंयन्धी त्वमेय मम सत्पतिः। अतो धनन्यसेवार्थ नियोजय निजं जनमा। ततो मुल्लेपनं कृत्या शस्तपादानशीपणि । आचान्तः संयतो मौनी तीर्थान्यावाद तजले ॥५२॥ प्राणानापम्प संचिन्त्य हृदि लक्ष्मीसमन्वितम् । मूलेन मानविधिना सात्वा देवं प्रतोप्य प सूर्यमण्डलमध्पस्थं श्रीमन्नारायणं हरिम् । अयं दत्त्या तु गायत्र्या प्रमादिधिया पितम् ॥ ५४॥ संतर्प दर्भपाणिस्तु प्राणानायम्प सर्वतः । संप्रोक्ष्यास्त्रेण चास्पृष्टं धोतं कार्पासकं तथा ॥ क्षामं वा धाविकं वाऽपि धृत्या वृक्षमयं तु या । गुरुवैष्णवपादाम्जतीर्थमाधार्य मस्तके ऊर्ध्वपुण्ड्रादिक कृत्या श्रीरेखामरुणप्रभाम् । धृत्या दासोऽस्मि संचिन्त्य तथा युगलमा, टिकाम् ॥ ५७॥ पूजार्थ श्रीपतेः कुम्ममादायोद्धार्य मूर्धनि । नाम संकीर्तयन्विष्णोः पठन्मूक्तमथापि पा पुष्पाणि तुलसी चैप नीत्या गच्छेद्धरेहम् । द्वारदेवान्नमस्कृत्य नित्यमुक्तोष पायदान मायेन्मन्दिरं विष्णोनिर्माल्यं चापयाहयेत् । लेपपेपरपा भरत्या दासो मृगोमया. म्मसा ॥ ६०॥ दीपान्मज्याल्प परितो घृततेलमयान्पृथक् । मनोधयेत्पठन्सूक्तं देवं पर्षशायिनम् ॥ घण्टादुन्दुभिनिपिः शतालमृदङ्गाकः । गुणाननुवदन्पुण्या-पुराणागमसंस्तुतान् ।। संस्थाप्प लक्ष्मीसहितं दिव्यसिंहासने प्रभुम् । दन्तोल्लेसं कारपित्या मुटेन तुलसी. घटः ॥ ६॥ मङ्गलातिकमादाय प्रमासंदर्शनादयः । प्रागेय मामयेद्विद्वान्यण्टा पामेन पादपन् । पाबासादनक फर्म कुर्पाहरुपदं स्मरन् । स्वासने विधिना क्लसे मूतशुद्धिं विधाय च ॥ लिपितत्त्वहपीकेशमुनिमग्नपदाक्षरान । विन्यस्य हइपाय करन्यासं विधाय ॥६६॥ ६

·४२
नारदपश्चरावान्तर्गता-
[ १२ द्वादशोऽपाय:]
सतो पद्धशिखी मौनी चोर्ध्वपुण्ड्रपरोऽनघः । संन्यसेत्पीरुपं सूक्तं भीसूक्तं च विधानतः
इस्तस्प संपुरं कृत्या स्मृत्वा विष्णु तथाऽध्यपम् । श्रीमूलीलामुखासीनं मागातीते परे
पदे ॥ ६८.॥
विन्पस्य प्रथमां पामे द्वितीयां पक्षिणे करे । तृप्तीयां धामपादे तु चतुर्थी दक्षिणे न्यसेत्
पश्चमी वामबाही तु पठी दक्षिणतो न्यसेत् । कण्ठे त्रयोदशीं न्यस्येत्तथा वक्त्रे चतुई.
शीम् ॥७॥
अक्ष्णोः पञ्चशी कृत्या पोरशी मूभि विन्यसेत् । सङ्गि मार्गपहाम्यामुग्म्यामात्मनि
साधकः ॥ १॥
एवं देवतनौ न्यस्य पश्चाद्यागं समारमेत् । भाविभूतस्य देवस्य महावैकुण्ठविष्टरात् ।।
मायातस्पे निषण्णानां जीयानामशरीरिणाम् । शरीरमृप्तये मोगमुक्तपे मुक्तपे तथा ॥
पादेकलीलो भगवाहीलया प्रेरितो मुवा । सहस्रशीर्षा पुरुषः प्रथमो मवनात्मकः ॥
महत्संज्ञोऽज्ञगर्मश्च ब्रह्मयोनिः सनातनः । जलशायी जगन्नाथः प्राताधीश्वरो हरिः ।।
त्रिव्यूहकार्यकारी च नानारूपो निरसनः। भूलॊकपादो विश्वात्मा मुधो जानुः सुषः कटिः
मह मिश्च हृदयं जनलोकः प्रकीर्तितः । फण्ठदेशे तपस्तस्य लोकः स्यातः परात्मनः।।
भुषोर्ललाटसंध्योस्तु सत्यलोकः प्रतिष्ठितः । सर्वावतारनिलयः पुरुषोऽयं सनातनः॥८॥
वैराजा भीपतिः भीमानुपास्पो मुक्तिकादिमिः। अस्यैयाशकलाः सर्वे मत्स्यमाद-
यश्च ये ॥ ७९ ॥
तथैव ब्रह्मरुदाद्या देवा मन्याएपो नृपाः । पूज्पाः पुरुषसूक्तेन नानाबलिपरिच्छदः ॥
शालग्रामे जले यही हृदये च गुरौ द्विजे । अर्यायामात्मनि तथा वैष्णवे मगरमिये ॥
संपूज्य परया भक्त्या हरिनारायणः स्वयम् । सगुणात्पुरपादस्माराजात्पुरुषः परः ॥
लोकातीतः परपदे परमात्मा व्ययस्थितः । हिरण्मये परे कोशे विरजं ब्रह्म निष्कलम् ॥
तच्छुद्धं ज्योतिपो ज्योतिस्तद्यदात्मविदो विदुः । गमनागमनातीतः सदेकरराषिष्टरः ॥
सदेकलीलानिरतः सदनन्तगुणान्वितः । अप्राकृतविहारस्थो नित्यमुक्तजनाभयः ।।८५॥
सर्यापधिः सर्पशेपी निर्षिकारो निरसनः । प्रकृतिः पुरुपस्पापं पैरामस्य महात्मनः
पतस्मास पर किंचित्सा फाडा सा परा गतिः । परमेकान्तिनां गम्पः सेम्पो भोग्योऽध-
साधनम् ॥८॥
मराजानुसंधानकर्तृणामयनं हिसः । सर्वधर्मान्परित्यज्य प्रपन्ना पे हरि परम्
ते पान्ति परमं स्थानं यतो नाऽऽवर्तते पुनः एप भागयतानां हि लीलारसविलोकिनाम्
लोको निरपः परे पोग्नि निर्गुणः सद्गुणामयः। न फर्मिणां गतिधाम ज्ञानिनां न गतिः
गतिरेकान्तिनामत्र पैरो निहितो हरी । सहस्वशीपा पुरुषः सहस्राक्षः सहस्रपात् ॥
पोऽण्ठमूर्मि समाविश्य दशाटमथामवत् । तस्मात्पुरप एवंदं सर्व चिदुदरीकृतम् ॥
मूतं मध्यं मविप्यं योनाऽऽविश्य प्रकाशितम् । यो धर्ताऽस्य शरीरस्य चतुर्दशपदा.
स्मनः ॥ १३॥
।
पुनः ॥ १०॥

·[१३ त्रयोदशोऽध्यायः ] वृहहह्मसंहिता। महापुरुपनामाऽसौ यः शेते सलिले पुरा । नारायणेतिविख्यातः प्रवेशाद्विष्णुरुच्यते । वासनाद्वासुदेवेति हरणाद्धरिरुच्यते । बिपाद्विभूतिसंविष्टः पादभूतिमुपस्थितः ॥ ९५ ॥ उपास्यः स्वैकरूपेणं नानारूपेण वा पुनः । वैराजश्चैकरूपेण नानामत्स्यादिमूर्तिभिः ॥ अन्तर्यामितया ब्रह्मरुद्रेन्द्रवसुमूर्तिषु । एकानेकस्वरूपासु सर्चािसु विपात्ममुः ॥९७॥ आवाहयेत्तमेकान्ती यो ज्यायानतितिष्ठति । अमृतत्वस्य पेशानो भगवान्पुरुपोत्तमः ।। न कर्मफलमुग्भोक्ता मोजकः सर्वकार्मिणाम् । आधारशक्तिमारभ्य पीठदेवान्प्रपूज्य तु ।। कणिकायामथो देवमानयेदाद्यया प्रचा। यथा देहे तथा देवेन्पासं कुर्याद्विधानतः॥१.००॥ द्वितीययाऽऽसनं दद्यात्पाद्यं चैव तृतीयया । चतुर्याऽयं प्रदातव्यं पञ्चम्याऽऽचमनं तथा। पठ्या मानं प्रकुति सप्तम्या वसनं तथा । यज्ञोपवीतं चाटम्या नवम्या गन्धलेपनम् ।। पुष्पं देयं दशम्या स्यादेकादश्या तु धूपकम् । द्वादश्या दीपकं वृद्याश्रयोदश्या निवेदनम्।। चतुर्दश्या जलं दद्यात्पञ्चदश्या प्रदक्षिणम् । पोडश्योद्वासनं कुर्याद्वाभ्यां संस्तपनं स्मृतम् ।। एवं पोउभिश्चैफे केऽप्यहादशमिस्तथा। ताभिरिच्छन्ति कृतिनोवैष्णावं यजनं सदा । साने वने च नैवेद्य द्यादाचमनं पृथक् । पण्मासासिद्धिमाप्नोति योऽपैदेयमेव हि ॥ द्वादश्यां तु विशेषेण यजनं हवनं स्मृतम् । लक्षं पुरुपसूक्तस्य पाठयित्या द्विजातिभिः। सहस्रनाम्नामयुतं भीसूक्तेन समन्वितम् । त्रिभिदिनैश्च जुहुयादशम्यादिमिरेय च लक्षमेकं तिलाज्येन श्रीमदष्टाक्षरेण च । कार्यसिद्धिर्मवेत्तस्य निष्कामो मोक्षमाप्नुयात् ॥ हविष्याशी भूमिशायी मौनी पठनमाचरेत् । यावध्यान न विकृतं यायदासनसंस्थितिः॥ तावदेवाभ्यसेत्सूक्तं श्रीसूक्तपुटितं यमी। एवं घायुतपाठेन लक्षपाठेन धा पुनः ॥१११॥ असाध्यं साधयेद्धीमान्पुरुषाराधने विधिः । दशलक्षपपाठेन महापुरुष ईरितः ॥१२॥ कोटिपाठेन भवति तथाऽतिपुरुपात्मकः । ब्रह्माभ्येति परं पो हि यजते पुरुषोत्तमम् ॥ योऽतीत्य सर्वपुरुपान्सर्वावधितया स्थितः । एवं सावरणं सागायुधं च सहशक्तिकम् ॥ अर्धयेत्परया मक्तया सूक्तेनानेन वैष्णवः । तस्माद्विप्रधरानाथ सूक्ताम्यां भीपति यज । सह योगो मगयता मधिष्यति न संशयः । तदर्थमिह तिष्ठामो वह्नितीर्थे समाहिताः ॥ सूक्तं प्रजपतां पात्र व्यतीयुनः शतं समाः।श्रीवत्सो विष्णुधर्माच संमाप्पानेककारणम्॥ प्रणिपत्योस्थिती तावन्नारायणमपश्यताम् ॥ ११०॥ इति धीमहितायो सुदर्शनगीतायोश्रीवरचरिते पुरुषसूफाराममविधिनाम द्वादशोऽध्यायः ॥ १२॥ आदितः श्लोकानां समष्टया:-॥ ११२० ॥ भए प्रयोदशोऽपाय: ततस्तो मगवत्पाश्र्थमागतो नृपतिद्विजो । द्वयाधिकारिणी भूत्वा यात्या संतपनवे ॥ देहि नौ मन्त्रराजं च द्वयं च परमं तथा । सूक्त दे स्वर्णधर्मानुवाकं पे पापमानकम् ॥ दासत्वं देहि दीनार्तिमानानन्दविग्रह । तव तीर्थस्य माहात्म्यं विज्ञातं धानमात्रतः ।। निपत्य विधिककर्षमाकारनपसंयुतः । पालयन्भगवद्वाक्पं द्वयमावर्तपन्मदा ·नारदपञ्चरावान्तर्गता {१३ त्रयोदशोऽध्यायः आदेहान्तमिह स्थास्ये लोकपात्रां प्रवर्तयन् । अतोऽनुग्रहयपिण्या दृष्टया देवावलोकय ।। एवं संश्रुत्य तद्वाक्यं नरो नारायणो मुनिः । सस्मार पावकोहीप्तज्वालामालिसुदर्शनम् ।। द्वादशारं महाशस्त्रं कोटिसूर्यानलप्रभम् । महामोहतमोभूत सृष्टिसंहारकारकम् ज्ञानविज्ञानजनकं दुरितक्षयकारकम् । सांनिध्यं परमेशस्य परमैकान्तिनां निधिम्॥ ८॥ मोक्षद्वारं सहस्रारं ददर्श पुरतः स्थितम् । तथैव पाञ्चजन्याख्यं ध्यानध्वस्ताखिलामयम।। सुदर्शन महाज्वाल पाञ्चजन्य महारव । प्रपनयोईयोर्गानं कुरुते लाञ्छनान्वितम् ॥१०॥ इत्युक्त्वा बाहुयुगलं तयोनारायणो हरिः । अङ्कयामास हतिभ्यां पारमैकान्त्यसिद्धये ।। पञ्चामृतेन संम्राप्य शङ्खचक्रे निजायुधे। स्थापयामास पुरतः संस्कारान्तरसिद्धये॥१२॥ सुदर्शनप्रभावेण प्रध्वस्थानेकबन्धनौ । शुद्धस्फटिकसंकाशी क्षणादेव बभूवतुः ॥ १३ ॥ सीर्थभूते शरीरे हि तयोस्तु संनिधिस्थिताः । मुनयः पूजयांचनुश्चरणक्षालनादिभिः॥ पहिप्तशरीरस्य पादतीर्थाभिषेचनम् । ये कुर्यन्ति जनास्ते पै भवन्ति घधिकारिणः ।। अधिकारस्य सिद्धच, चक्रयुक्तस्य पे तनुम् । प्रणमन्ति मुदा युक्तास्ते कृतार्था न संशयः वयं धन्या वयं धन्या पयं धन्या इति ध्वनिः । समपद्यत सर्वत्र गिरिगह्वरनिर्गतः ॥१७॥ सहस्रशस्तदा प्राप्ताश्चिरकालनियासिनः । चकाकस्यायलोकार्थ पुण्याहमितिवादिनः॥ तदा नारायण देवं ययाऽञ्जलिपुटौ च तौ । ऊचतुः संभ्रमं प्राप्तौ श्रीयत्सनृपसत्तमौ ।। सानुरागा मही पैपा धत्ते सोत्पुलको तनम् । धौरशोभत निर्घोपैदेवादीनां जयस्वनैः ॥ प्रववृपलतार्थता मारुतान्दोलिता भृशम् । सुमनांसि जगुश्चैते सिद्धगन्धर्वकिंनरामा२१॥ नारायण उवाच- मनुष्याणां सहस्रेषु कश्चिद्यतति सिद्धये । यततामपि सिद्धानां कश्चिदात्मानमेव माम॥ वेद तत्त्वविदों कोऽपि मदेकरसनिर्भरः। प्रपन्नो जायते कोऽपि ोकान्ती चक्रलाञ्छितः।। पुत्रे कारागृहान्मुक्ते यथाऽऽनन्दः पितुर्मवेत् । तथाऽऽनन्दमयोऽहं स्यां परभकान्तिदर्शने शरीरभूता मे सर्वे जडचेतनयोनयः । ममाऽऽनन्दवंशात्सर्वे लोका भूरादयो दिन ॥२५॥ आनन्दिनो मवन्तीह परमोत्सवानिवृताः । देवासुरमनुष्याश्च सिद्धगन्धर्वर्फिनराः ॥२६॥ अयं मागपतो जातो फुण्ठं यास्यति ध्रुवम् । आझमिप्यति स्वर्गादिलोकानेष महो- ज्ज्वलः॥ २७ ॥ अतिथिर्मविताऽस्माकं यस्य पादजलस्तदा । आत्मानं पाययिष्याम इति नृत्यन्ति खे- घरा:॥२८॥ बिना मागयती दीक्षां विनैकान्तिनिपेयणम् । नाधिकारो महामाग परमेकान्तिनां पधि भगवत्कृपपा ज्ञानकर्मयोगादिभिर्नृणाम् । मुक्ति क्तिस्तथा सिद्धिर्जायते नात्र संशयः॥ पिना भागवतानां हि पादाब्जाम्भोभिषेचनात् । नाऽऽत्यन्तिकः परो मावः कल्पकोटि- शतैरपि ॥३१॥ महाभागवता यत्र निवसन्ति महीतले। धन्या सेयं मही राजन्यथा दातरि राजनि॥३२॥ पहुकालकतावासाः संलब्धात्मविचारणाः । नैकान्तिभावोपगता येन यामो रमापतिम।। भक्तिद्वारमिदं जातमस्माकमितिवादिनः । अभिद्रवन्ते वा पाच पदपदाः पादपं यथा ॥

·[१३ त्रयोदशोऽध्यायः ] वृहद्ब्रह्मसंहिता। चुभुक्षितानां दीनानां सुमिक्षोऽपि च वासरे। अन्नं च लभ्यते यत्र पुण्याहं तु तदुच्यते।। पृथिव्यां यन्त्र कान्ती सा धन्या सापरा मही। स कामो यत्र चैकान्तमायो भागवतो मवेत् ॥ ३६॥ ईषाणात्रयनिर्मुक्त मामेकमनुवर्तिनम् । एकान्तिनमुपास्येऽहं किमृतासुरमानुपाः ॥३७॥ एवं प्रमापितो विप्रनृपो नारायणेन वै । प्रहृधौ गतसंदेहो प्रणामं चक्रतुर्मदा ॥ ३८॥ ततो नारायणो देवः सस्मार द्वादशाऽऽकृतीः। केशवाद्याः समाजग्मुः सपत्नीकाः कृपा- विताः॥ ३९॥ स्पस्ववाहमपाट्यान्स्वनामाह्वानकातरान् । तान्विलोक्य मुदा युक्तः सर्वाचार्यशिरो- मणिः॥४०॥ उवाच वचनं चारु विकसददनाम्युमः । चक्रसंतप्तयोः पूतगात्रयोदसमूतयोः ॥ ४१ ।। ललाटादिषु चार कुर्वन्तु गतिमात्मनः । प्रणयाफारतां प्राप्य रेखाभिस्तिमृमिःसहा ॥ इमौ तु परमोदारो देवान्तरमपोय च । प्रयोजनान्तरं हित्वा साधनान्तरमेव च ॥ ४३ ॥ संबन्धान्तरमुरमृज्य स्वकर्तृत्वं विहाय च । साक्षादेकेन मनसा श्रीपतिं शरणं गतो॥४॥ तस्मात्पुण्ड्रात्मना स्यं रक्षार्थ मुरसत्तमाः। यथाऽनयोर्मनोयोगो नान्यत्राऽऽकमते मना प्रतिज्ञेयं कृता पूर्व विष्णुना प्रभविष्णुना । मयि न्यस्तमरो रक्ष्यो मया सर्वात्मना जनः। प्राणैरिगणेश्चैव हेतिभिस्तनुभिस्तथा । मयाऽपि सर्वनाथेन संरक्ष्यः शरणागतः प्रदीपकलिकाकारा या रेषा पुण्डमध्यगा । तस्या रूपेण लक्ष्मीस्त्यं फलया सनिधि ॐ नमः फेशपायेति मनोशारणमातः । प्रपन्नस्य तनुं तावत्संत्यजेन्नाशुचायपि ॥ उलादे दृश्यते यावदूर्ध्वपुण्द्रं विधानतः । अतस्तु श्वेतद्रव्येण चोर्ध्वपुण्ड्रधरो भयेः॥५०॥ श्रीवत्स शासनाद्विप्णोनामतः केशवादयः । आविर्भवन्ति पुण्ड्रेषु नात्र संदेहभाग्मवेत् ॥ चतुर्धा पासुदेवस्य भूतिमन्ना विलोक्यते । शालग्रामशिलारूपं द्वितीया सुरनिन्नगा ॥ तृतीया मन्त्ररूपा च चतुर्थी पुण्डरूपिणी । येणयानां हितार्थाय जीयानां पायनेच्छपा [या शुद्धिःमानशीलाना नानातीनिविणाम् । या सुद्धिः सानीलानां सा सिद्धिः (शुद्धिः) पुण्ड्रधारिणाम्।। ५४॥] पुण्डाकार समालोक्य तनी संविशते हरिः । धिया सा निजावासमालोप पुरु. पोतमः॥५५॥ अशुचिर्याप्यनाचारी महापापयुतोऽपि हि । पुसंधारणादेव निर्मपत्वं प्रपद्यते ॥५६॥ खियो वेश्यास्तथा शूद्रा म्लेच्छा थाऽन्त्यगजातयः। अपएण्ट्रधराः सर्षे नमस्या देवता प्रणमन्ति विमानस्था देवा अपि सहस्रशः । दृष्ट्या मागयतं दूरायपुण्द्रांति जनम् ॥ पानार्थमूर्धपुण्डाणां देवता दृक्पथं गताः । एवं ध्यात्वा तनी धार्याः मिया देश्या समन्विताः ॥ ५९॥ प्रशिान्तर्गत प्रत्यः क. पुस्तपः।

·-
नारदपश्चरायान्तर्गता [१३ त्रयोदशोऽध्यायः]
श्रीनारधाद्या ऊचु:-
पितामह महाप्राज्ञ श्रीयत्सेन नृपेण च । यथाऽवलोकितास्ताप्त तथा नो वक्तुमर्हसि ॥
ब्रह्मोवाच-
ललाटे केशवं शङ्खचकखड्गगदाधरम् । सुपर्णवर्णममलं मुक्तामरणमूपितम् ॥ ६१ ॥
शुक्लाम्बरधरं सौम्यं नारायणमथोदरे । पीतवाससमजाक्षं शङ्खपझागदासिकम् ॥ ६२ ॥
मेघश्यामं मणियातषिमूपणधरं स्मरेत् । माधपं चोत्पलमस्पं तप्तकाञ्चनभूपणम् ॥६३॥
चक्रशान्गदासगधारिणं यक्षसि स्थितम् । गोविन्दं कण्ठदेशे तु तथैवन विचिन्तयेत्
विष्णुं च दक्षिणे कुक्षी गौरवणं मनोहरम् । चक्र शब्नं हलं सड्गं विभ्राणं क्षोमवास-
सम् ॥६५॥
अरविन्दनिमं देवं पाहो मधुविनाशनम् । चके शासन मुशलं पद्म याहुचतुष्टये ॥६६॥
कंधरे दक्षिणे देव रक्तवर्ण त्रिविक्रमम् । शङ्खचक्रगदाखड्गधारिणं मुकुटान्धितम् ॥
वामनं कुन्दवर्णामं पुण्डरीकायतेक्षणम् । दोभिर्वजं गदा शयं ध्यापेद्विभ्राणमम्बुजम् ॥
वामकुक्षी तथा वामयाहुके श्रीधरं स्मरेत् । चर्मशार्गसिपमानि धारयन्तं महाप्रमम् ॥
रक्तारपिन्दनयनं मुक्तादामविमूपितम् । विद्युदणं हपीकेशं वामस्कन्धेऽरुणम्रजम्
रक्ताम्बरधरं चक्र शाई हलमसिं तथा । धारयन्तं स्फुरत्फणं पुण्डरीकावतंसकम् ॥
पझनाम तथा पृष्ठे पीतवाससमेघ हि । इन्द्रनीलनिमं शङ्कायक्रपद्मगाधरम् ॥७२॥
त्रिके दामोदरं नाम रत्नभूपणमूपितम् । पमं शाईन्मसिं शॉ धारयन्तं घनप्रमम्
सामुदेवं च शिरसि चिन्तयेदुक्तलक्षणम् । सहस्रपलमध्यस्थं फोटिसूर्यसमप्रमम् ॥ ४ ॥
चतुर्पाहुँ भिया युक्तं स्फुरन्मकरकुण्डलम् । एवं ध्यात्वा मृदा कुर्यावूर्ध्वपुण्ड्राणि वैष्णवः
प्राकृतत्वमपोह्याऽऽश सादृश्यं लमते हरेः । नारायणोऽदर्शयद्या ध्यानाथं पुण्डदेवताः ॥
ता एव द्वादशासपु तयोः संविविशुः क्षणात् । तासां धारणतस्तौ तु विनिर्धतमनो-
मली ॥७॥
ऊचतुः परया मक्पा पुटीकृतकरद्वपी। हरिस्तु भगवान्साक्षाद्वासुदेवो रमापतिः॥८॥
कथं द्वादशधा जातो यः सर्वत्रैक उच्यते
नारायण उवाच-
एतगृह्यतमं मह्यं भवन्तौ शरणागती । अपृच्छतां रहस्पं हि ज्ञानं मागवतं महत् ॥ ८॥
शुद्धा च मलिना चैव सृष्टिस्तु द्विविधा मता । मलिना प्राकृता तत्र शुद्धा त्यप्राकृता
मता॥१॥
बन्धाय मलिना प्रोक्ता शुद्धा सृष्टिविमुक्तये । प्राकृता महदादिभ्यो विशुद्धा घासदेवतः
यासुदेवात्समुत्पन्ना या सृष्टिद्विजसत्तम । संक्षेपात्ता प्रवक्ष्यामि मूर्तितत्त्वं प्रबुध्पताम् ॥
वैष्णवानां सदा पूज्याश्चतुर्विंशतिमूर्तयः । संधार्यास्तब चाङ्गेषु केशवाद्याहिपट्स्मृताः
आत्मनः प्रोक्षणस्पर्श द्वादशान्याश्च मूर्तयः । स्नानतर्पणपूजायां संयोज्या पैष्णवे.
स्त्विमाः ॥५॥
ज्योतीरूपमज नित्यं सर्वाधिष्ठानमव्ययम् । परिममादिरहितं तथा हेपविवर्जितम् ॥८६॥

·[१३ त्रयोदशोऽध्यायः] हवनसंहिता कल्याणादिगुणोपेतं निराकार निरञ्जनम् । स्वाधारं धीजभूतं हि शुद्धस्य मलिनस्पप प्रकृतेः पुरुषस्यापि कार्यमानस्य सत्तमम् । आत्माधारस्य रूपं च बीजं वृक्षस्य थे यथा ॥ अपःपिण्डे यथा पहिरलक्ष्योऽपि पृथक्स्थितः । तापयन्स्वप्रकाशेन परमात्मा सना. तनः ॥ ८॥ धरित्री सर्षपीजानां प्रापट्कालेन सर्वसः । धोऽनुराणि सर्वन घसंपृक्तानि पै पथा । कालकर्मेच्छया विष्णोः स्वाभितान्पणुरूपतः । तथा मपन्ति विमेन्द्र व्यक्तानि स्थूल- रूपतः ॥११॥ मुक्तये निर्षिकारोऽसावात्मानं व्यतनोद्विभुः । न कर्मफलमोगार्थ गुणमय्या न मापपा ज्ञानेनैवाहभेकोऽहं घटु स्यां विनिवृत्तये । मामाराप्प ममैवांशैरमिन्नः प्राकृतात्मनाम् ॥ शुद्धसत्वेन द्रष्येण धनावरणरूपिणा । आविर्वभूव भगवानंशेनाऽऽधाररूपतः ॥९४ ।। अयमंशो मगषतो ह्यमिन्नोऽमाकृतो मम । मगवानेव नो जीयो यो मया यध्यतेऽवशः न मुक्तो नापि नित्यस्तु जीवादन्यः परः पुमान् । द्विहस्तं ह्येकवक्त्रं प शुद्धस्फटिकसं- निमम् ॥ ९६॥ सहस्रकोटिवझीन्दुलक्षकोटचर्कसंनिमम् । पीताम्बरधरं सौम्यरुपमाद्यमिदं हरेः ॥९७ ॥ भ्यानैकसाधनं ध्येयं योगिमिर्हदयाम्पुजे । मरीचिमण्डले संस्थं चक्राद्यायुधलाञ्छितम् किरीटहारकेयूरवनमालाविराजितम् । पश्यन्ति सूरयः शश्वत्तविष्णोः परमं पदम् ॥१९॥ वासुदेवेतिविख्यातं ततोऽन्यत्समपद्यत । यासुदेवामिधः सोऽपि ोफवकचतुर्मुजः चकाद्यायुधसंयुक्तस्तस्य कृत्यं निशामय । स्थित्यै चकं सरसिगं दधानं सृष्टये पुनः । मुक्तये पाञ्चजन्यं च गदा संहृतये तथा । मयूरवर्णवच्छचामः पीतनैसर्गिकाम्बरः ॥ स्फुरन्मुकुटफेयूरकाञ्चीमक्षीरमण्डितः। स वासुदेवो मगवान्मृष्टिस्थिरपन्तमुक्तिदः ।। फेनापि हेनुनवामूद्वितीयश्च चतुर्मुसः । नारायणो वासुदेवस्तृतीयोऽयं द्विधा मयेत् ।। तयोरेको पासुदेवः शुद्धस्फटिकसंनिमः । नारायणेति यः प्रोक्तो नीलाम्बुदसमप्रमः ॥ एतस्माद्वासुदेवात्तु व्यूहोत्पत्तिं निशामय। संफर्पणो वासुदेवात्तस्मात्मधुम्मसंभवः॥१०॥ प्रद्युमादनिरुद्धोऽमूत्सर्व एव चतुर्भुजाः । ज्ञानादिगुणसामान्यो वासुदेपः प्रकीर्तितः ।। सत्वादिगुणसामान्या माकृते प्रकृतिर्वथा । तथा गुणानां वैपम्पे यक्ष्यन्ते मूर्तयः क्रमात्॥१०८॥ गुणवयस्प पम्पे यथा स्पर्महदादपः । ज्ञानाधिकोऽमपब्रह्मन्संकर्षणसमाद्वयः ॥१०॥ बलाधिकः स्यात्मयुन ऐश्वर्य चानिरुद्धकः । मूर्तिम्पश्च चत सम्पन्धतर्षिशक्तिमूर्तयः ।। जापन्ते क्रमशो वह्मन्दीपावीपान्तरं यथा । सर्वे चतुर्भुजाः पञ्च शमचक्रगदाधराः ॥ रुद्रादिदेवतानां च ध्युत्पत्तिस्तावच्यते । वासुदेवादादिदेवात्पथमाकेशवस्तथा ॥११२॥ नारापणो माधयश्च पस्त्वेते पमूविरे । संकर्पणाच गोविन्दो विष्णुध मधुवनः त्रिविक्रमो वामनराव प्रद्युम्नान्ड्रीधरस्तथा । अनिरुद्धासपीकेशः पमनामश्च मुमतः ॥ दामोदरच रित्थं द्वादशांशाः प्रजज्ञिरे। चतुष्हाचतुर्दाहस्त्वन्योऽपि समपद्यत॥१५॥ तस्याप्पंशान्मवक्ष्यामि चेतसा पुरुषर्षम । घामुदेषाच तन्नामा तथा संकर्षणापि roid ·he नारदपश्चरात्रान्तर्गता { १३ त्रयोदशोऽध्यायः प्रद्युम्नापि तन्नामा तन्नामैवानिरुद्धकात् । अभूयन्क्रमशस्तेभ्यश्चत्वारः पुरुषोत्तमः ॥ अधोक्षजो नृसिंहश्च चतुर्थश्वाच्युतो मतः । एतस्मादपि संभूतः पुरुषोत्तमसंज्ञकात् ॥ घ्यूहादपि परो व्यूहो जनार्दनमुखो महान् । जनार्दनस्तथोपेन्द्रो हरिः कृष्णः समाख्यया। एवं द्वादशधा भेदो द्वितीयः समपद्यत । चतुर्विशतिमूर्तीनां कीर्तनं पापनाशनम् दर्शनं चोर्ध्वपुण्ड्रेषु वन्दनं च द्विजोत्तमाः । पश्यतां हन्ति शमलं किमुतोहतां तनौ ॥ नमतां सर्वलोकाश्च नमन्ति मम शासनात् । श्राद्धे जपे तथा होमे स्वाध्याये देवतार्चने ।। दाने तीर्थावगाहे च कृतं मपति चाक्षयम् । धत्ते पुण्ड्राणि यो माँ लक्ष्मीरेखायु- ॥ तानि च ।। १२४ ॥ आयुः श्रीश्च पलं ज्ञानं वैराग्यं तस्य वर्धते । केशवादीनि नामानि सलक्ष्मीकाणि बिभ्र- ताम् ॥ १२५ ॥ दुरितं यदिहोत्पन्नं तत्क्षणादय नश्यति । धृत्वा पुण्ड्राणि गापु ब्रह्मत्वं भावयेद्यदि ॥ ब्रह्मापरोक्षतामेति माया गच्छति नाशनम् । अज्ञानादध या ज्ञानारप्रेरणालोभतोऽपिवा सलक्ष्मीकाणि नामानि धृत्या पापात्प्रमुच्यते । प्रायश्चित्तं तु पापानां मजन्लानां च मङ्ग- लम् ॥ १२८॥ विष्णुतीर्थमृदा जोप केशवादीन्करोति यत् । भुक्ति मुक्तिमपीयूहना सलक्ष्मीकाम देवताः ॥ १२९॥ उमपं तु प्रपच्छन्ति यघूयतिटकं घृतम् । लक्ष्मीसृद्धि हरिशानं भोगं मोक्षं सदेय तु ।। प्रयच्छन्ति महामागा वैष्णपा अर्धपुण्द्रिण: । द्वादशापि च नामानि वासुदेवादि. कानि च ॥ १३१॥ प्रपोपु प यानि पायनाय सुसाय च । पस्य नाम मवेद्विष्णोः संघन्धेन धरासुर नामापि न स्पृशन्त्यस्य मृताः पितृपतेरपि । वासुदेयाद्देयदेवादपि केनापि हेतुना ॥१३३॥ क्षितीजारमिय मूर्त्यष्टकमजायत । ब्राह्मी च मूर्तिः प्रथमा प्राजापत्या द्वितीयिका ।। तृतीया प्णयी दिव्या चतुर्थी पुण्डरूपिणी । पश्चमी मानुपी शेषा सप्तमी चाऽऽसुरी मता पैशाची घरमा पैता मूर्तयो लोकविश्रुताः ॥१३५॥ मीनाद्या जज्ञिरे विप्र चतुर्ग्रहाद्यथाक्रमम् । मत्म्पः को पराहश्र पामुदेवादजायत ॥ नृसिंहो वामनो रामो जामदग्न्योऽपजायत । संकर्षणात्तथा जज्ञे पगुलादापयो बली॥ भनिरुद्धामकृष्णः कल्कीति दश मूर्तयः । संकर्षणाच पुरुपः सत्यः प्रद्युम्नसंमपः ॥ जातोऽच्युतोऽनिरुद्धाय यथुस्त्रेलोक्यमोहनः। दाशार्हः शोरिरन्यांशा वासुदेवाश जज्ञिरे संकर्षणाद्धयनीयः शहदरन केसरी । वैकुण्ठमूर्तिराधातु फन्दा वृषाकपिः ॥१४० ।। तवेवाऽऽदिवराह ततः संकर्षणादपि । अनन्तः पन्नगो जातः सहनफणयान्पली सुदर्शनायायुधानि किरीटादिविभूषणम् । मूत्याविमांबसमये सहेतानि जज्ञिरे।।१४२॥ देम्पम यादयस्तत्तन्मातिभेदं समाधिताः । श्रीपासादेष सफला जझिरे दिष्पलाञ्छ- नात ॥१४३ ॥ गरुटः पक्षिणामिन्द्रो याहको पटिनां परः । वासुदेवादिमतिभ्यश्चन्दोमतिरजायत ॥ ।

·॥
[१३ त्रयोदशोऽध्यायः
वृहद्ब्रह्मसंहिता।
४२
फुमुदाद्यैश्च भूतेशाः सर्वैः पारिपदैः सह । पादतश्चानिरुद्धस्य सममूवन्सहस्रशः ॥१४५।।
सहस्रशीर्पचरणहस्तनेत्राद्धताकृतेः । अनिरुद्धाजगन्जज्ञे स्वाङ्गादेव यथाक्रमम् ॥१४६॥
ईश्वरः पुरुपोऽव्यक्तोऽनिरुद्धाख्यो निजाङ्गतः । मुखादिन्द्रं च वह्निं च छन्दांस्यजानि
पटू तथा ॥ १४७॥ ॥
जनयामास संलीनांश्चतुर्थांशो हरेरयम् । पादोऽस्य विश्वा भूतानि त्रिपादस्यामृतं दिर्षि
प्रद्युम्नसंकर्पणकवासुदेवा इति त्रयः। विपाविभूतिराख्याता अमृता मुक्तिसेतवः॥१४९॥
अतो देवादिभिः पैत्रे ब्राह्मणा ब्रह्मकाक्षिणः। त्रिपादं पुरुपं साक्षाधजन्ति मनसा धिया
आत्मानमनिरुद्धेन ह्यभिन्नं चिन्त्य चेतसा । प्रद्युम्नादिस्वरूपेण त्रिपादी पुरुषत्रयम् ॥
पैत्रं स्थानं वैष्णवानामिदमेव परं मतम् । मार्गोऽयमचिरादिः स्यात्सूर्यलोकमुसेन हि ।।
मार्गेणानेन गच्छन्ति वैष्णवाः परमात्मनि । नान्यो लोके निवासाय श्रुतिरत्र सनातनी।
कर्मिणां सूर्यपुत्रस्य लोकद्वारेण वै गतिः । वसुरुद्रादिरूपेण पैत्रं स्थानमथापरम्
वैष्णयानामनन्यानां वासुदेवमुपेयुपाम् । यजनं शुद्धरूपाणां केशवादिस्वरूपिणाम् ॥
सर्वकर्मसु विप्रेन्द्र सर्वावस्थासु नित्यशः । वैष्णवो न यजेदन्यं चतु!हात्परं मुने॥१५॥
केशवादिममूर्तीनां पूजनं मुक्तये मतम् । स्वर्गादिदिव्यभोगानां मुक्तयेऽन्ये प्रकीर्तिताः ॥
पद्यप्यन्यन्न लोकेऽस्मिंश्चतु हान्मनागपि । तथाऽपि नियमस्तावन्मतो मार्गद्वये द्विज ॥
पादलीलाविभूतीना सेवनं पादमुक्तये। विपाविभूतीसेवा तु मुक्तये नाघसंशयः॥१५॥
विपाद्विमूतिगा देवा विविच्याऽऽत्मविभूतितः । महामागवतैः पूज्याः शङ्खचकादि.
धारिणः ॥१६० ॥
अधूिमविमागेन द्विधा मार्गो निरूपितः । अचिर्भागवतानां हि धूमाख्यः कर्मिणां
मतः ।। १६१॥
धूममार्गेण द्विविधा गतिः प्रोक्ता मनीपिभिः । देवी पैत्रीति विख्याता देवी स्वर्गगतिः
स्मृता ॥१६२॥
अग्निप्यात्तादयो यत्र दिव्याश्च पितरो मताः । मोदन्ते विविधैर्दतैर्मागः पुत्रादिनिर्मितः
कर्मणा पितृलोके हि गतिः पैत्री घुदाहृता । ज्योतिष्टोमादिमिर्दैवी गतिरुक्तादिनो-
त्तम ॥ १६४ ॥
दायमू पुनरावृत्तियुतो मार्गों सनातनी । आ ब्रह्मभुवनाल्लोकाः पुनरावर्तिनो यतः ॥
अचिरादिगतानां हि वैष्णवानां हरिः स्वयम् । गतिः स्मृत्या विनिर्दिष्टा श्रुत्या चापि
द्विजोत्तम ॥ १६६ ॥
मामुपेत्य पुनर्जन्मदुःसालयमशाश्वतम् । नाऽऽनुवन्ति महात्मानः संसिद्धिं परमां गताः
सूर्यमण्डलमायिध्य भित्त्वाऽऽवरणसंहतिम् । आप्लुत्य विरजातोये नित्यान्मुक्तासमेत्य प
स्वाधार विरजं ब्रह्म गुणातीतमनामयम् । शुद्धं महाविमूतीशं वासुदेवास्यमद्वयम् ॥
माप्नुवन्ति महात्मानो महामागवता द्विजाः । नावर्तन्ते पुनस्तस्मात्पन्था नान्योऽय-
नाय च ॥१७॥

·। नारदपश्चरावान्तर्गता [ १३ त्रयोदशोऽध्यायः] एवं कर्मणि मन्त्रेपु वेदेषु यजनेषु च । सर्वात्मकेऽपि संप्राप्तो भेदः सर्वात्मना द्विज ॥ भाप्ये मोग्ये यतो भेदो नित्यानित्यविमदेतः। विवेकार्थ पुनस्तावदनिरुद्धो निरूप्यते ॥ यौkों नयनात्सूर्यो मनसश्चन्द्रमा अपि । भोत्रादिशो नमो नाभेः पद्भ्यां भूमिर- जायत ॥ १७३॥ माणाद्वायुस्तथाऽपानान्मृत्युः केशात्तथाऽम्युदाः । ऋत्वादिकालभेदाश्च कालश्चाभूत्तथा धियः ।। १७४ ॥ धनस्पतय औपध्यो रोमकूपाद्विनिःसृताः। यज्ञाश्च जज्ञिरे तस्माद्ब्रहयो बहुदक्षिणाः ॥ चातुर्वण्य क्रमाद्वक्त्रबाहुरुचरणोद्भयम् । एवं सृष्ट्या जगत्सर्वमनिरुद्धो जगत्तनुः अयं जगजगद्धाम कार्यकारणयोर्मतः । अभेदो बोधितः सद्भिजिपादपयोरिव॥१७७॥ शानबुद्धयाद्यभेदेन पूजनं पुरुपस्य हि । निष्कामानां मुमुक्षुणामन्तःकरणशुद्धये ब्रह्मरुद्रेन्द्रवरुणमनुकालयमादयः । चतुर्दूहात्मकाः सर्वे ह्यनिरुद्धतनी स्थिताः॥१७९ ॥ भेदेन सेविता भोगमा ब्रह्मभुवनं ददुः । राज्यं भौमं तथा चैन्द्रं प्राजापत्यं च वारुणम्।। ज्ञानवैराग्यकैवल्यं प्रयच्छन्ति ह्यभेदतः । उपासितः पृथक्कृत्य ह्यनिरुद्धो निजायुधैः ॥ भूपणायुधजालेस्तु परमैकान्तिनां गतिम् । प्रयच्छन्ति न संदेहो यतो नाऽऽवर्तते पुनः ॥ पृथक्कृत्य स्वमात्मानमास्तेऽनन्तासनो हरिः । अनिरुद्धात्मको देवः श्रीमूमिभ्यां संह प्रमुः॥१८३॥ मध्ये क्षीरार्णवं श्वेतद्वीपाख्ये हेमनिर्मिते । प्रासादे सेव्यमानश्च योगिभिर्विविधैरपि । चण्डारपालेश्च कुमुदाद्यनुजीविभिः । पक्षीन्द्रविष्वक्सेनाभ्यां सेव्यमानो मुदा- थितः ॥ १८५॥ श्रीवत्सवक्षा नित्यश्रीरजेयः शाश्वतो ध्रुवः । अनिरुद्धो जगत्स्वांशैरिन्द्राद्यैः परि- पालयन् ॥१८॥ एवं सृष्टिर्दिधा भिन्ना वैष्णवी बाह्मणीति च । वैष्णवी वासुदेवाया केशवाया प्रकीर्तिता ॥ १८७॥ अनिरुद्धात्मिका सृष्टिबर्बानी तत्र प्रकीर्तिता । नाभिपद्मसमुद्भूतो ब्रह्मा यत्र चतुर्मुखः अनिरुद्धो हि पुरुषो योऽयं नाभिसमुद्भवः । मरीच्याद्याः समभवन्सनकाद्यास्तु योगिनः ॥ १८९॥ क्रोधादादयश्चाऽऽसंस्तेभ्यो जाताः सहस्रशः । प्राकृतेऽस्मिन्महामाग संपूज्यास्तेऽपि भूरिशः ॥ १९०॥ नानाकामपरैः पुंभिः समानीकृत्य विष्णुना । कामानवाप्य संसारान्निवर्तन्ते न कहि. चित् ॥ १९१॥ निर्हेतुककृपादृष्ट्या यमवेक्षेत माधवः । स एव निर्गुणे मार्गे परमैकान्तिनां मुने याति सर्वात्मना सन्धिर्मान्संत्यज्य बैष्णवः । अन्यदेवेन साम्यं च न्यूनत्वं परमात्मनः संत्वज्य सर्वशेपित्वमाश्रित्याऽऽराधयेद्धरिम् । श्रुतिस्मृत्युदितं धर्म पालयन्यैष्णवोत्तमः ।। मारवतान्ममनिर्दिधर्मान्भागवतांस्तथा । उपास्यपरमेकान्तिमावमासाद्य वैष्णयः ॥

·॥ ॥ [१३ त्रयादशोऽध्यायः] बृहद्रह्मसंहिता। प्रेमातिशययोगेन प्रद्युम्नादीनेवाप्य सः । वासुदेवमवाप्नोति यतो नाऽऽवर्तते पुनः एवं धर्ममविज्ञाय मोहिता मायया हरेः । निन्दन्तु नाम ते भक्तान्महसन्तु निरकुशाः ॥ तेषां न सङ्गः कर्तव्यः परमैकान्तिभिर्नरैः । सङ्गादेव मतिभ्रंशो जायते नात्र संशयः ।। श्रीवत्स वैष्णवो धर्मस्तत्राप्येकान्तिनामयम् । न श्राव्यो नास्तिकानां च ये द्विपन्ति रमापतिम् ॥ १९९।। प्रहृष्टी भगवद्धर्ममाकर्ण्य द्विजपार्थिवी । द्वयार्थ चक्रतुस्तावविज्ञापनमतन्द्रिती ॥२०॥ ततो नारायणो देवः करुणाकृतेक्षणः । द्वयं च मन्त्रराजं च चरमं सूक्तयोर्द्वयम् ॥ समादिदेश सार्थं च तयोर्दीक्षाविधानतः । तदानीमेव संप्राप्तः शरीरे च रमापतिः ध्यायेत्तं परया मक्त्या विना साधनकोटिभिः । अयमेव परो योगो यच्छक्त्या पुरुष प्रजेत् ॥ २०३॥ ध्याने नारायणं वीक्ष्य श्रीवत्सादिविभूषितम् । सदा किशोरययसं कोटिकंदर्पसुन्दरम् ॥ मुस्वरूपायधिं दृश्यपद्मपत्रनिभेक्षणम् । स्फुरद्दिव्यालकव्याप्तवदनाम्बुजमद्वयम् ॥२०५॥ श्रिया भूम्या लीलया च नित्यमुक्तरुपासितम् । प्राप्यं भोग्य रक्षकं च यदेकं श्रुतियो- धितम् ॥२०६॥ तदेव ध्यानविपर्य संप्राप्य द्विजसत्तमः । तत्रैवालकनन्दायास्तीरे नारायणाश्रमे ॥२०॥ नृपश्न कौस्तुमालोकी द्वयं ध्यायन्समाहितः । मन्त्रराजं जपंस्तत्र चरमार्थ विचिन्तयन्।। पठन्सूक्तं हरेर्नामसहस्रं प्रपठन्मुखात् । उद्दहन्नित्यसंपन्धमात्मनः प्रमुणा सह ॥ २०९ ॥ विरहं चासहन्विप्णोदिव्ययक्षःस्थलस्य च । श्रीवत्सलक्ष्मयुक्तस्य श्रीवत्सास्यो द्विजो- तमः ।। २१०॥ ध्यायमानो मुदा तत्र पहुकालं समास्थितः । विष्णुधर्माऽपि राजर्षिः कौस्तुभाषित- मानसः ॥२११॥ सयोः सममवत्कालो यो लोकानां क्षयंकरः । श्रीयत्सकास्तुमासक्ती तत्यमामुपजग्मतुः।। नारायणोपदेशेन तीर्थस्याम्वनिपेवणात् । (तेन कार्याणि सर्वाणि कारणे विविशुः एतौ देवि मम प्रीत्या मामेव शरणं गती।) शसचकोर्ध्वपुण्डादिधारणादर्थचिन्तनात् मत्प्रेमातिशयात्साष्टिं प्रयाती परमोत्सवात् । इयं श्रीवत्ससामीप्ये या प्रमा बबटो. या तु कौस्तुमसामीप्ये तदाकारा तु या प्रमा। तायेव द्विजराजानी मयतीव मया धृती योऽयं मम तनौ माति विशेषोऽन्धिसमुद्भये । नित्योपा मम भक्तो वा मद्योगं,माप्य तिष्ठति ॥ २१७॥ क पापं माकृतो जीवो मायपा मलिनीकृतः । केयं मत्यभिधा पूती पपाहं संपुटी कृतः ।। २१८॥ स्वके ।। २१३ ॥ क्यते ॥ २१५॥ * भय पन्यः . पुस्तके वर्तते। ६. 'नारय ।

·•५२
नारदपञ्चराधान्तर्गता-
[२ द्वितीयादे--
भक्त्याऽहमेकया ग्राह्यो नाहं साधनकोटिमि; । नाहं त्वां विसृजे भरत्या पक्षमा धार•
याम्यहम् ॥ २१९॥
एप एव परोपाय उपायानां शतेषु च । परमेकान्तिभावेन यो मामेवं प्रपद्यते ॥ २२० ॥
एवं प्रबोधिता लक्ष्मीः पुरा मे पद्मसंभव । हास्येन स्मारिता भूयो न वं शोचितुमर्हसि
यदि ले मुक्तिकामोऽस्ति संसारात्कमलासन । तदा मच्छरणं याहि परमैकान्तितां भजन
रूपं तु वैष्णवं कृत्या तनुं संताप्य हेतिना । नैवातप्ततनुब्रह्मन्यतो मामुपयाति हि ॥
नानां द्वादशकं धृत्वा दिव्यसृष्टिं विचिन्तय । मन्मना भव मद्भक्तो मद्याजी मां नमस्कुर
मदनन्याहशेपोऽभूर्मदनन्याहंसाधनः । न ते बन्धः प्रमविता सत्यं सत्यं वदाम्यहम्॥२२५॥
मामुवाच ततो धर्म निज संस्कृत्य हेतिना । मुनयो निवसाम्पत्र वैष्णवं घेपमुद्दहन् ।
मपन्तोऽपि मदादेशाद्धम भागवतं मम । प्रबन्धः स्वैविनिर्माय मुमुक्षूशरणागतान् ॥
दिशन्तु हेतिसंस्कारपूर्वकं विनिवृत्तये । सुदर्शनाभिधा गीता गेया सजनसंनिधौ॥२२८॥
पुण्यः पुण्यबारे च पुण्यमासे तिथी तथा । पुण्यतीर्थ विशेषेण द्वादश्यां श्राद्धवासरे ॥
बष्णवैष्णवी गीता धीवत्सचरितान्यिता । श्रोतव्या च तथा भाव्या जन्मबन्धधिना-
शनी ॥ २३०॥
चाणवाय प्रयच्छन्ति लिसित्या पुस्तकं तु ये । ते पैष्णया भषिप्यन्ति परमै कान्तिनोऽ.
मलाः॥२३१ ॥
इति यः कधितं विमाचरितं हात्मनो मया । किं भूयः श्रोतुगुत्कण्ठा मुनयो ज्ञान-
दर्शिनः ॥ २३२॥
इति भायातसदिताय गुदर्शनगायचीते रासादिमीर पुरसतारापन नाम
प्रयोदशवाद.।।.॥
समाप्तोऽयं प्रथमः पादः॥१॥
आदितः श्लोकानां समष्टचाः-।। १३५२ ।।
११८ प्रथमपासा
चामधीपत्मचरितासंदेहो विगतो हि नः । विना मागवतं धर्म पप्णवी दुलमा गतिः॥
विष्णोः परपं लोकं पपेण धर्ममुत्तममा गतिं विन्तरतो दहि प्रजाम्तय पितामह
भीमानोवाच-
फे ये बिमार्नु प्रमन्नि विष्णोः गदरपलीलाविमोग्नु लोके ।
नम्तम्म यो विश्वमिदं समान पाईन नेकन समम्नमत्त्वम ॥३॥
आई पुग नाभिननजातो माहानलांघे यमनायते ।
न पत्र मुन्दुहुनाशना यो दिगन्तर तान्गमांचकार ॥४॥

·E१ प्रथमोऽध्यायः] बृहब्रह्मसंहिता। अभूतपूर्व परितो निरीक्ष्य तमश्चकम्पे मनसाऽहमेकः । फोऽहं किमेतरक च संस्थितोऽहं कस्याहमन्त्र प्रकरोमि किं वा ॥५॥ एवं विचारेण चिरं विमुह्यश्चैतन्यरूपोऽपि विमोहितोऽत्र । अपश्यमत्यन्तविकासमादौ तिरस्कृतानन्तदिनेशकान्ति ॥ ६ ॥ हिरण्मयं पड्काजमप्रमेयं सहस्रपत्रं विकसत्सुकोशम् । सकर्णिकारं सितवर्णमद्भुतं समस्तविश्वस्य निधानभूतम् ॥ ७॥ विलोक्य पद्म परितः प्रवृद्धं कुतोऽस्य मूलं किमिदं ध्यता । निरीक्ष्य किंचिद्विवरं च तस्मिन्नहं प्रविष्टः परिलब्धमार्गः॥८॥ तस्मिन्गतोऽहं न ददर्श पारं नवै पुननिर्गनाय मार्गम् । एकोऽहमब्जान्तरसंनिविष्टश्चिन्तामनन्तां मनसात्ववापम् ॥९॥ प्रनाम्यतो मे निरगादनन्तः कालः कलाभिः कलयअनायुः । अण्डं च हैमं विधृतं मुरारेमहौजसा तत्र ददर्श चैकः ॥ १० ॥ सदण्ड पञ्चभूतात्ममूतं शुद्धमकितम् । तद्देमसमर्थोऽहमासमानतयीक्षणः ॥११॥ तदाऽहं देवपद्मस्य पुनर्नालमुपेयिवान् । तन्मार्गेण गतो भूयो ह्यपश्यं कंचिदडतम्॥१२॥ पुरुपं तत्र संसप्तं नागमोगे निरामयम् । पन्नामी लोकपद्मस्य नाल एप नियोजितः ॥ पस्य प्रकाशलेशेन नालरन्ध्रप्रवर्तिना । भातं कमलफिनल्कपत्रकेसरवैभवम् ।। १४ ।। काऽपि तवारुपापाङ्गा सुन्दरी रूपमअरी । संश्लिष्टा दिव्यवसना चन्द्रिकायुतशीतला. प्रसुप्तपरिवारान्तामीपद्विकसितेक्षणाम् । लीलयाऽऽलीढहृदयां मातरं वीक्ष्य विस्मितः॥ सा मामुवाच जठरे मया पूर्व चिरं धृतः । पुरुपानुमते भूयो विश्वसृष्टी पहिष्कृतः ॥ अनेन नालमार्गेण कथं पुनरिहाऽऽगतः । अजानन्नात्मनो योनिमिव मध्ये प्रधावसि ।। पद्मनामः पिता ह्येप तय पुत्र सनातनः । *यदन्यद्रष्टुकामोऽसि क्रिमप्यन्यद्विलोकय । संहत्य लोकान्विश्वात्मा ह्यनिरुद्धसमुद्भवः । अनिरुद्धांशजो धीमान्पद्मनामः पुरातनः तदाऽहूं कौतुकाकाक्षी नमस्कृत्याऽऽद वचः । मातरस्यान्तमभ्येतुं यामि मे देहि शास- नम् ॥२१॥ विहस्प मामुवाचेदं गच्छ पुन यथासुसम् । गत्वाऽहं तत्र मुनयो न्यग्रोधं वीक्ष्य सस्मितः वटपत्रपुटे विष्टं पद्मनाम सपनगम् । कोमलाई भिया युक्तं वालरूपं चतुर्भुजम्।। २३ ॥ यस्य नाभिहदे पद्ममद्राक्षं भमरोपमः । तत्रैकां सुन्दरी दृष्ट्वा बद्धपाणिपुटां सतीम् ॥ अयोचं तामुपेत्याहं काऽसि कल्याणि संनिधौ। कोऽयं च पुरुपः शेते पटपत्रे महाद्युतिः सा मामुवाच विकसदना विश्वकारिणी । दुर्गाशक्तिः समाख्याता पादुलीलाविहा. रिणी ॥२६॥ नियोगात्पुरुपस्यास्य संलब्धवलपीरुपा। विष्णोः शक्तिर्महाभाग नान्यं देवं मजाम्यहम् शक्याऽमिमवितुं नाहं केनापि पुरुषेण वै । महाविमृतिसंस्थस्य दुर्गमता पसाम्यहम् ।। पिना विष्णुप्रसादेन मामनाहत्य कर्मणा । लीलामूमिमवाप्नोति कोऽपि नैव जगत्रये ॥ 4 समोस. परतः नास्ति ।

·नारदपश्चरानान्तर्गता- [ २ द्वितीयपादे-- - न चाहं परिखाकारा शैलकाननमित्तयः । स्वशक्त्या सर्वतो व्याप्ता दुर्गभूताऽस्मि वैष्णधी ॥३०॥ अहं न्यग्रोधरूपाऽस्मि ह्यनिरुद्धांशजाऽनय । पश्यैनं तरुराजं च पुरःस्थं कारणात्मकम् यान्ति वटपत्राणि कोटिशो पिलसन्ति हि। तेषु सर्वेषु मत्स्वामी परमात्मा समाहितः पुटयर्यसंसुप्ता वालरूपाश्चतुर्भुजाः । ज्ञानरूपबलोपेताः पद्मनाभेति कीर्तिताः ॥ ३३ ॥ यथा त्वद्योनिभूतोऽसौ यस्य नाभेस्त्वमभ्यगाः । एवमेतेपु सर्वेषु नाभिनालान्विलोकय तेषु त्वमिव ब्रह्माणः कोटिशो विचरन्ति हि। स्वस्य स्वस्य च नालस्य नान्तं गच्छन्ति केचन ॥ ३५ ॥ मयैव ह्यावृताः सर्वे दुर्गया दुर्गठपया । अभिभूयानिरुद्धं मच्छेपिणं परमेश्वरम् ॥ ३६ ॥ न गच्छन्ति शिपादस्थं वासुदेवं सनातनम् । यदि ते संशयो देव गच्छ धान्यन पश्य च यत्र यत्र महाबाहो गमिप्यसि दिक्षया । पुरुपेणं सहवं मां दुर्गास्यं परिपश्यसि॥३८॥ एकैवाहं महामाग कोटिब्रह्माण्डवेटने । एकेनाहं च देवेन रक्षिता बहुरूपिणा ॥ ३९ ।। अन्याश्च शक्तयस्तस्य कोटिशः प्रभवन्ति हि । दुर्गास्ये कर्मणि तथा दुर्गकाऽहं प्रतिक्षिता ये मामुपासते लोका दुष्करप्वपि कर्मस । तपां पादविभूतिस्थं कार्य सर्व करोम्यहम् ॥ जगत्येवं नियोगो मे ब्रह्मन्मगवता कृतः । तदधीनाऽस्मि तच्छक्तिः शक्ताऽहं नातिति- तुम् ॥ ४२॥ अमाकृतविहारस्थाः शक्तयः कमलोद्भय । उपासांचक्रिरे विष्णु कोहिशस्तदनुज्ञया । इत्युक्तोऽहं गतोऽन्यत्र चटपने प्रहटधीः । एकाफिनं घालरुपमपश्यं पुरुपोत्तमम् ॥४४॥ पादस्यान्टमादाय पिबन्तं सुन्दरस्मितम् । तमादातुं ममेच्छाऽमदाट ज्ञात्वा महर्षयः ॥ तावन्मां पारयागास दुर्गा देवी समेत्य च । नेय लीला भवद्योग्या बीजभूतान्पसंमृतेः ।। अस्या अन्तमनालाच्य कथमन्यामुपेप्यसि । नाधिजग्मुः परे पारं घमाणः कालचालिताः एवमुक्तोहमवदं त्वमेका व्याप्प संस्थिता । प्रदर्शय महामाये स्वरुपं पुरुपस्य ते ॥४८॥ अन्तहिता तदा देवी सफाशमगमं शिशोः । तेनाहं स्यास्पमार्गण रान्तीतोऽस्मि पक्रिणा ॥४९॥ अपारजलधी नत्र कोटिशो पटपादपाः । कोटिशः पुम्पाम्तय पटपत्रनिवासिनः॥५० कोटीनां वटवृक्षाणामनन्तपुटतल्पगाः । अनन्ताण्टसमाधाराः कोऽवधारयितुं क्षमः दुर्गाभिदुर्गमास्ते तु सर्प सत्यमनोरथाः विस्मृतोऽस्मि स्विकां योनि यामपोटोह चाss. गतः ।। ५२॥ यस्य नाभिसमुदतनाटगर्मकृतालया। फासी स पुगपः साक्षादनिगद्धात्मकः परः॥५३॥ फ च सा मुन्दरी देवी नीलोत्पलपिलोचना । का च सा दुर्गमा शक्तियाहं विनिया- रितः ॥५४॥ एवं चिन्तपमानम्प पुरतो मम सुन्दरी । आयिमय दुर्गाग्या दुर्गमा सयंदेयतेः॥ ५५॥ बानासादितं पुमो ये मपं किमियत्तया । नियाग्तिो मया पूर्व यचो मे नायधारितम् ॥ स्यामिनो मम टीले पादरुपा महात्मनः । निगृहीता न फेनापि त्यधेिरपटोकिता।

·. [१ प्रथमोऽध्यायः] वृहहह्मसंहिता। न मायया भ्रमश्चैप स्वमवत्कमलोद्भय । अनन्तानन्तरूपेण शक्तिश्चैषा रमापतेः।। ५८॥ यतो वाचो निवर्तन्ते अप्राप्य मनसा सह । स एव पुरुपः साक्षादाधारः पुरुपोत्तमः ॥ अनादिप्णवी चेपा पादलीलाऽयधार्यताम् । अविज्ञातेति यज्ञानं तज्ज्ञानमिह कथ्यते मया ज्ञातमिति ज्ञानमज्ञानं कमलोद्भव । अज्ञानेनाऽऽवृतो जीवो मुह्यत्येवेति मे मतिः संपायचैप पुरुपः प्रकृतिं गन्तुमात्मनः । विजिज्ञासामीति धियं विनिवर्तय सर्वतः ॥ एवमुक्तोऽनया देव्या पद्धाञ्जलिरहं पुनः । स्वाभिमान परित्यज्य बमापे शरणं गतः ॥ तस्मिन्नेव महावृक्षे प्राप्तो वक्त्राद्विनिर्गतः । अपश्यं वटपत्रस्थं सदुर्ग पुरुषं परम् ॥६॥ शरीरान्मुनयस्तावत्सुन्दयो मम निर्गते । विलीना नयने चैका हास्ये चैका परात्मनः ॥ संशयो मे महानासीन्मुनयः समवेक्ष्य ते । दुर्गा विहस्य मामाह किमर्थमनुशोचसि॥६६॥ अयं तु पुरुपः साक्षावटपनपुटे स्थितः । शक्तयो बहवः सन्ति तवामू च विनिर्गते ॥ हास्यरूपेण पदने लीलास्या वसति प्रमोः।व्यामोहिनी महाशक्तिः सहासे नयनाम्बुजे लीलया विधृतस्त्वं तु पारं गन्तुं मनोऽकरोः । मया निवारितो नूनं न बुद्धः कम- लोद्भव ॥ ६९॥ मोहिन्या मोहितस्त्वं तु विस्मृतो योनिमात्मनः । प्रविष्टेऽभू शरीरे ते यावन्न शरणं गतः मदाज्ञया प्रपन्नस्य शरीराते विनिर्गते । द्रुतं ते स्वाश्रयं प्राप्ते प्रमोः प्रीति विधाय च ॥ एवं ज्ञानादयोऽनन्ताः शक्तयः पूर्णरूपतः। महाविभूतिलीलायां पादे पादेन संस्थिताः कृतं कर्म करिप्यामो वयमत्र तदाज्ञया । हरियथा यथा स्वशिराविर्भूतस्तथा वयम् ॥ एक एव पुरैवाऽऽसीदेवो नारायणः स्वयम् । स्वांशेरशेपैः संयुक्तो नामरूपकियोज्झितः। एवं रमा महाशक्तिः शक्तीनां परमाय[हिसा।तस्पामेव धयं सर्वा लयं यामो पुगात्यये विलीना हृदये तस्य या रमेत्यभिधीयते । ययाऽयं रमते नित्यं तस्मादेपा रमा स्मृता । यावन्तश्चेतना भावाः प्रसिध्यन्त्यादिसंभवे । अचेतनसमालीदाः प्रलीयन्ते निजात्मनि॥ वयं च त्वमिमे सर्वे स्यांशैः शुद्धभलीमसैः । सर्व नारायण इति परिशिष्येत नापरः ॥ यथा पटमवालानि स्कन्धशासाः फलानि च । अदृश्यान्येव तिष्ठन्ति चीजे चीजस्वरू- पतः॥ ७९ सिसक्षया पुनस्तस्य रमा क्रीडनकात्मिका । भूम्या च लीलया साकं भिग्ना भवति भूमिराधाररूपा हि लीलाकेल्पद्रोदयम् । करोति सततं विष्णोनयनागाणनर्तकी॥८॥ रमा तु सर्वरूपेण समस्ताश्रितशक्तिमिः । विनोदयति भूयिष्ठं परिपूर्णाऽनपापिनी मविष्यति रमेवैका कीर्तिकान्त्यादिरूपिणी । सरस्वत्यादिरूपेण तथा मत्स्यादिरूपिणी।। बाह्मी गौरी गिरा देवी सीता सत्या च रुक्मिणी । सत्यमामा धरारुपा लीला गोपमुता भवेत् ॥ ४॥ अहनप्यनयोदासी केल्यावरणरूपिणी । महिपादिमहारूपान्नाशपिप्येऽसुरान्यहुन् - यदाऽयं पुरुयः पूर्णो घसुदेवाद्भविष्यति । भारापनोदनार्थाय सुरकार्यचिकीर्पया ॥ । तदाऽहं नन्दमार्यायां यशोदायां महापला।मोहनाय मविप्यामित्वमाज्ञास्यसि मूयशः ।। - पाज॥८॥ ॥

·नारदपञ्चरात्रान्तर्गता-
[२ द्वितीयपादे-
ब्रह्माण्डानामनेकेषां सृष्टानां कमलोद्धय । सर्वत्र वटरूपेण ह्यनिरुद्धसमुद्भवा ।।८८॥
तिष्ठामि दुर्गरूपेण दुर्गमाऽहं दुरात्मनाम् । निदानं भगवद्भक्तः परमैकान्तिनां सुखम् ।।
मत्परा तु परा लीला ह्यसंख्याता न संशयः । नित्यमुक्तजनैः सेव्या तत्र शक्तिर्न वे मम
चैकुण्ठाधीश्वरी देवी लक्ष्मीनित्याऽनपायिनी । सा समाराधिता नूनमंशेन कमलाऽपि
वा ॥ ९१॥
नारायणेन सहिता तदुक्तागमचिन्तया । पादलीला परित्यज्य गुणत्रयविवर्जितम्
मुक्तः स तु महालीलारसं जानाति नापरः । यथा विश्वसुखं कोऽपि मामृते नाधिग-
॥
च्छति ॥ १३॥
एवमुक्त्वा तु सा देवी तत्रैवान्तरधीयत । अहं च नालमार्गेण कर्णिकायामुपस्थितः ॥
एवमेष महालीलो भगवान्भूतभावनः । वक्तुं द्रष्टुं च विज्ञातुं न शक्यः कोटिजन्ममिः॥
मुनयो बीजभूतं हि स्वरूपं कारणात्मकम् । कार्यभूतं च वक्ष्यामि यदि वो मनसो रुचिः
इति श्रीवृहदासंहितायां द्वितीयपादे प्रथमोऽध्यायः ॥१॥
आदितः श्लोकानां समष्टयङ्काः ।। १४४८॥
अथ द्वितीयोऽध्यायः ॥२॥
श्रीब्रह्मोवाच-
संस्कृतोऽहं यदा विप्राः परमैकान्त्यसिद्धये । तदा मामवद्विष्णुः स्वरूपं मेऽनुचि.
न्तय ॥१॥
चिन्तयानः स्वरूपं मे मां परं सर्वकारणम् । अभ्येति पुरुपो नूनमात्मानमजमव्ययम् ॥
तदाऽपृच्छमहं तस्य स्वरूपं ब्रह्मलक्षणम् । यत्प्राप्य न निवर्तन्ते पुनः संसारवर्मनि ॥
श्रीनारायण उवाच--
आनन्दलक्षणं ब्रह्म मत्स्वरूपमविक्रियम् । क्लेशादिभिरसंस्पृष्टं निष्क्रिय निर्विकल्पकम
अद्वंद्वमनवच्छिन्नं स्वसंवेद्यं निरञ्जनम् । सुसूक्ष्म स्वयशं स्वैरं स्वयं ज्योतिरनादिमत् ॥
ध्रुवमेकं सदानन्दस्वरूपं सर्वगं धरम् । गतागतविनिर्मुक्तं वासुदेवाह्वयं प्रभु
श्रुत्वेदं संशयमना भूयः संपृष्टवानजम् । सर्वगं च धरं चेति निष्क्रियं निर्विकल्पनम् ॥
कथं स्याद्भवतो रूपं विरुद्ध प्रतिमाति मे । निप्किये गमनं कुत्र धारणं निर्विकल्पने ॥
श्रीनारायण उवाच-
अहं तु परिपूर्णात्मा परिच्छेदविवर्जितः । परिच्छिन्नं मया सर्व द्वितीयं यद्विलोक्यते ॥
ममैव शेपरूपत्वादहमेव तदेव च । तत्तदाकारतस्तत्र तत्र चान्यत्र संस्थितः ॥१०॥
अचलोयथा दोव्योममण्डलमास्थितःाचल द्भिर्जलदेब्रह्मश्चलन्निव यथा भवेत् ॥
मच्छरीरतया सर्व श्रुत्या स्मृत्या विनिश्चितम् । सामानाधिकरण्यं तु तत्कृतं मयि मास!
तत्सृष्ट्वा तत्मविश्याहं सर्वनामतया स्थितः । अतो मां सर्वगं माहुः सर्वच मयि संस्थि-
तम् ॥१३॥

·५७ ११ द्वितीयोऽध्यायः] बृहब्रह्मसंहिता। मदायतस्थितित्वाच मच्छरीरतया विधे । अहमात्मतया धर्ता सर्वस्यास्य महामते विष्टम्याहमिदं कृत्स्नमेकांशेन स्थितो जगत् । सेतुर्विधृतिरित्येवं श्रुतिस्मृत्ययपोधितः ।। न तदस्ति विना यत्स्यान्मया भूतं चराचरम् । अतो मां धारकं प्राहुः सतरङ्गमिवाम्बु- धिम् ॥ १६॥ दृश्यमानमिदं सर्व चेतनाचेतनाश्चितम् । अदृश्यरूपमासाद्य कारणे मयि संस्थितम् ॥ अक्षरं लीयते तावत्तमसीतिश्रुतिर्जगौ। तमः परस्मिन्मप्येष नाहमन्यत्र कुबचित् मत्तः परतरं नान्यत्किंचिदस्ति मनागपि । अहं सर्वस्य प्रमघो मत्तः सर्वमिई जगत् ॥ दृश्यरूपतया सर्व काठादग्निरिवोस्थितम् । नामरूपक्रियामिश्च मयि सर्व प्रतिक्षितम् ॥ मृद्येव सूक्ष्मरूपेण निर्विशेषतया स्थितः । विशेषरूपेण यथा मृद्येवोन्मजते घटः ॥२१॥ संघटाऽपि मही पूर्व निर्घटा ह्यनुभूयते । पश्चाधटेन संयुक्ता सविशेपा प्रतीयते॥२२॥ एवं विकल्पहीनोऽपि सविकल्पो भवाम्यहम् । आधारोऽहमशेपस्य सविस्थास्थि. तस्य च ॥२३॥ मथ्येव निर्विकल्पत्वं सविकल्पत्यमीक्ष्यताम् । षटयीजे वटो ब्रह्मन्धीक्ष्यते नापि धीक्ष्यते॥ सर्व कार्य मयि व्यक्तमव्यक्तं कारणे मपि । सर्वमेवाहमेवं च न चाहमहमेव च ॥२५॥ सर्वाधारतया ब्रह्मन्नहमेकोऽद्धयः परः । मदेकापनतः सर्वमहमेव न संशयः ॥२६॥ द्वैतं नास्तीति योधेन मनसो दैतनाशनम् । एतदन्तो हि संसारो ब्रह्मन्नेयं विचारय ॥ प्रमयं सर्पमूतानामीश्वरं पुरुषोत्तमम् । स्वमापनिर्मलं नित्यं निस्तरमुनिराकुलम् ॥२८॥ निर्गुणं तं गुणातीतं सगुणं सर्वकामदम् । हीनवणैरसंसेव्यमीक्षमाणरतर्किसम् ॥ २९ ॥ मुनयः पुनरेवाहमपृच्छमकुतोमयः। संदेहममजरवैव जायते कोऽपि मानुषः ॥ ३० ॥ गुणातीतं हि सगुणं कथं भवितुमहति । हीनवर्णैः कुतोऽसेव्यं कथमन्यरततिम् श्रीनारायण उयाच- स्वमावनिर्मलत्वं में स्वरूपमवधारय । कदाऽपि प्रकृतेः सगान्मालिन्य नोपजायते अंशात्मकस्य मे ब्रह्मन्मलिनांशे तु पै पुनः । मालिन्यं जायते योगादिति में निश्रयः प्रिय ॥३३॥ ममैयांशो जीवलोके जीवमूतः सनातनः । प्रकृतेः कार्पमूतानि मनः पञ्चेन्द्रियाणि च ॥ तान्यात्मत्वेन गृह्णाति मालिन्यादिति कथ्यते । अनात्मत्वेन जानाति यदा सोऽपि मदात्मकः ॥ ३५॥ निर्मलो मवति ब्रह्मन्यथाऽहं पुरुपोत्तमः । मरमसादादहं तायदात्मपां नित्यनिर्मलः ॥ कदाऽपि मलसंयोगो वियोगो नापि मे मवेत् । चिचित्मकृतो यद्यप्यन्तर्यामितया स्थितः ॥ ३७॥ लीलार्थमयतारादौ यद्यप्यनुकरोम्यहम् । अनुग्रहीता जानन्ति मामेकं ज्ञानविग्रहम् ॥ मलिन मा विजानन्ति मलिना मम मायया । रोपां न सगः कर्तप्यो मदीपमोक्षका क्षिमिः ॥३९॥ ॥ ॥ 1. 'पोगायो।

·10 मारदपश्चरावान्तर्गता- [ २ द्वितीयपादे- फदाऽपि प्रकृतेः सङ्गो मोहकः स्यान्न वै मम । मत्त एव प्रभवतः स्मृतिज्ञानध्पपोहने ॥ स्वभावनिर्मलोऽहं वै सर्वावस्थामु पद्मज । अंशो मे जायते ब्रह्मन्नवस्थान्तरमागिह ॥ पन्धावस्थाकृतं तत्र मालिन्यमनुभूयते । अहमज्ञो ब्रह्मणश्च संसारी सुखदुःखमाक ब्रह्मैवास्मीति बोधेन तत्सादृश्यमुपेत्य सः । निर्मलो भवति ब्रह्मम्मत्तेजो ह्यमलं महत् ॥ द्विविधेऽपि ममैवांशे संसारो ह्यवलोक्यते । लोकं दृष्ट्वा तु चैकत्र व्यामोहादेकतो मतः अवतारस्वरूपे तु लोकदृष्ट्या न मोहतः। जीवरूपे ममैवांशे मोहतः परिकीर्तितः॥४५॥ अंशयोगेन मय्येवं संसारं श्रुतिरुज्जगी । स्वभावनिर्मलत्वं हि मतं व्यावर्तकं द्वयोः ॥ अनंशभूते पूर्णे तु परमात्मनि शेपिणि । स्वभावतो न मालिन्यं शेपयो पि तत्त्वतः ॥ तरङ्गभूतयोरेतदंशयोः पुरुषोत्तमः । पृथक्त्वान्निस्तरङ्गोमिः संसाराच निराकुलः ॥४८॥ समष्टिव्यष्टिदेहत्वान्मानं मे प्रतिमासते । उमयोरात्मभूतत्वान्निर्गुणं मां प्रचक्षते ॥ ४९ ॥ सत्त्वादित्रिगुणः प्रोक्तो जीवोंऽशः सगुणो मतः । मोक्षेऽपि निर्गुणं सोऽपि गुणातीतो पदुच्यते ॥ ५० ॥ अहं तु निर्गुणो नित्यं प्रकृतेः सङ्गवर्जनात् । प्रपन्नस्य ममांशस्य गुणत्रयविमोचकः ॥ निर्गुणो मम शब्दोऽयमंशव्यावर्तको मतः । नित्यानन्तगुणैः पूर्णः सगुणोऽहं परात्परः ।। एकस्यैव ममांशस्य गुणव्यामोहतो जगत् । द्वितीयस्यान्यदृष्टया तु भासते नापि बन्ध- नम् ॥ ५३॥ सगुणानां मदंशानां गुणित्यधिनिवृत्तये । निर्गुणोऽपि मदंशोऽन्दो गुणवानिव मासते ।। हीनयर्णेनिशून्यैरसेव्योऽहं न संशयः । विधा भिन्नं स्वरूपं मे न जानन्ति कदाचन ॥ पूर्णरूपमविज्ञेयं ज्ञेयं शब्दानुमानतः । आधारभूतं सर्वेपामाधेयानां चतुर्मुख ॥५६॥ सर्वतोऽन्यतमश्चातः सर्वशब्देर्न बाध्यते । पूर्णरूपक्रियाभिश्च सर्वेभ्यो ह्यतिरिच्यते॥५७॥ अत्याधारता ब्रह्मन्ननभिव्यक्तकल्पनम् । सदेव सोम्येदमग्र आसीदिति श्रुतेर्बलात् ॥ सदेव ब्रह्म विज्ञेयं गुरुशास्रोपदेशतः । अनधीतात्मशास्त्राणां हीनानां सुगतिर्मता॥५९॥ "वगताशेषसंव्यक्ती नानाधेयगुणादिभिः । प्राकृतामाकृतो देवः सर्वरूपो बभूव ह द्वितीयं ज्ञानमात्यात सर्व विष्णुमयं जगत् । व्यक्ताधेयविशिष्टं हि तृतीयमवधार्यताम् ॥ युद्धसत्त्वस्वरूपण परित्राणाय वै सताम् । स्वानुकूलायुधानेकविभवन समन्वितम् ॥ भाषिर्भूतं स्वरूपं मे बहमेवाच्युतं परम् । मदीया एव जानन्ति ज्ञानिनो मदनुग्रहात् ।। पस्मिन्यस्तधियो मूढा वैरिणोऽपि चतुर्मुस । मद्गतिं प्राप्नुवन्तीह सर्वशास्त्रेपु दिण्डिमः मात्मकं जगत्सर्ग कारणे जगदात्मकम् । कार्ये बाह्म महाभाग सेव्यं सर्वात्मना बुधैः । सार्यकारणरूपेण ब्रह्मेकं हि द्विधा स्थितम् । ज्ञानशून्यैरगम्यत्वात्कथं सेव्यं भवेदिह ॥ न्युर्मुमुक्षुभिस्तात ब्रह्म सेव्यमतर्कितम् । गुरुशास्त्रोपदेशेन संशयस्योपसंक्षयातू ध्येयं ध्येपमार्यमवाडानसगोचरम् । पाइगुण्पविग्रहं सर्वशक्तिस्वाश्रपसंज्ञितम् यत्तयाऽनभिध्येयं ध्येयं वस्त्यस्ति वेदनात् । अदृश्यानेकविपयं निविशेष स्वयं च तता विशेष न ततो मिन्नं निर्विशेपं न तद्भवेत् । विशेषादपरो यस्माद्विजातीयस्वभावतः ॥ अतोऽस्य ज्ञानमाश्रयं वक्तातुः स्वरूपतः । विज्ञापाऽऽस्मन्पशेपेण मूकत्वं बहतः गुखम् ॥ ७१॥ ॥ - ·[२ द्वितीयोऽध्यायः] वृहद्ब्रह्मसंहिता। तदुक्त्वाऽन्यद्वची नव वरसैव तु पण्डितः । तमास्वाद्य समस्तानां रसानामयनं परम् ।। नाऽऽस्वादयेत मतिमान्मायिक क्षणमडनरम् । अवाच्यं वाच्यता प्राप्त वाच्यं याति वाच्यताम् ॥७३॥ कार्ये च कारणे ब्रह्मस्तत्त्वं तदवधार्यताम् । काष्ठाद्युपाध्यमावेऽपि लोहपापाणकादिषु । प्रकाशदाहसंयुक्तो वह्निस्तिष्ठति नो हिमम् । निरुपाधिकसत्ताऽपि स्वभावान्न विविच्यते स्वाश्रयं पड्गुणव्याप्तं सर्वशक्तिस्वभावतः अजस्वभावं ब्रह्मोक्तं ब्रह्मक्ष्य मनीपिमिः॥ कदाचिद्वाच्यतां याति कदाचिद्यायवाच्यताम् । प्रकृतेर्गुणसंयोगाद्यद्वाच्यत्वं प्रजायते ॥ नैकरूपमनित्यं तजदित्युच्यते विधे । बृहत्त्वादिगुणोपेतं सत्यं यज्ज्ञानमद्वयम् ॥ ७८ ।। सर्वज्ञ सर्वशस्त्येतत्सर्वैश्वर्यसमन्वितम् । नित्यासाधारणानेकविशेपेण समन्धितम् ॥७९॥ सविशेषमिह मोकं ध्येयं ब्रह्मन्मनीषिभिः अनित्यप्राकृतानेकविशेषेण समन्वितमाcom सविशेषमिह प्रोक्त तध्येयं योगवर्तकः । तेनेदं निर्विशेष हि निधर्मकमनामयम् ॥ ८ ॥ काधादियोगजं घड्रेहिकत्वं यथा भवेत् । अहेर्य ज्ञानभैश्वयं सर्वशक्त्यादिकं च तत् ॥ कारणे सत्स्वरूपेण निर्विशेष विचिन्त्यताम् । तद्विशिष्टं परं ब्रह्म सन्मानं निष्कलं विध निरञ्जनं निराधारमद्वयं तमसः परम् । सत्त्वादिकगुणैर्युक्तं पादलीलाविहारिणम् ॥४॥ सगुणं परमात्मानं वैराजादिकसंज्ञितम् । रूपं ममैतत्कल्याणं मच्छरीरतया विदुः ॥८॥ आत्मानमेकमारमस्थमजहरस्वगुणान्वितम् । ते प्राप्नुवन्ति मामेव मद्भक्त्या कमलोद्भव सगुणोपासनं तावत्साधनं निर्गुणस्य च । विविच्य सर्वतीरूप दिव्यमूषणवाहनम्।। दिव्यायुधधरं दिव्यं नित्यमुक्तनिषेवितम् । दिव्यसद्गुणसंयुक्तं दिव्यलोकनिकेतनम् ॥८॥ महाविभूतिनेतारं निगुणं प्रकृतेः परम् । स्वरूपमिदमेवैकं मम नित्यमकर्मकम् ॥ ८९ ज्ञानभक्त्यैकसैप्राय लासनिकेतनम् । परमेकान्तिनां प्राप्यं सत्वदप्यमयं परम् ये भजन्ति महात्मानो मामेकं प्रविशन्ति ते बद्धानां प्राकृतं स्थान प्रकृत्येकगुणोद्भवन मयैवाधिष्ठितं तात त्वन्मुखैर्गुणनायकैः । ब्रह्मविष्णमहेशायः सृष्टिस्थित्पन्तकारिभिः । मद्व्यूहांशसमुद्भूतैर्मत्मसादासवैमवैः । यथा च मद्विहारोऽव प्राकृतैर्महदादिभिः।९।। तथा दिव्यपदे बह्मन्नप्राकृतविभूतिभिः । ममैव केवलं तद्धि लीलानिलयमुत्तमम् ॥१४॥ न प्राकृतजनानां च भोग्यमिन्द्रादिसेविनाम् । मत्सादृश्यमिह प्राप्ता निवृत्तगुणवृत्तयः।। भक्त्या मे ज्ञानिनो ब्रह्मन्समायान्ति ममाऽऽलयम् । समानभोमविमया जगद्यापार. वर्जिताः ॥ १६ ॥ मुक्ता मदात्मका बह्मन्यद्धपे निवसन्ति ते । दिव्यादिव्याश्रयो ब्रह्मन्नात्मभूतो योरहम्।। अद्वयं स्वामयं ब्रह्मन्स्वरूपं मेऽनुचिन्तय । भगवान्वासुदेवेति परमात्मेति पे हरिः॥१८॥ विष्णुनारायणति ब्रह्मेति श्रुतयो जगुः ॥ ९९ ॥ इति भावहरामहितायां द्वितीय पादे विस्वरूपकपनं नाम द्वितीयोऽध्यायः ॥ २॥ आदितः श्लोकानां समष्टयङ्काः-॥ १५४७॥ १६.४ ध्येयं सूक्ष्म यमागतः ।

·६० नारदपश्चराधान्तर्गता- [२ द्वितीयपादे-- भय वतीयोऽपायः। श्रीनारायण उपाच- ब्रह्मस्तेऽहं प्रवक्ष्यामि कृपया लोकनिर्णयम् । पस्य अयणमात्रेण सर्वपापाविमुच्यते।। आत्मकः परमात्मकः पुरुषो द्विविधो मतः। आस्मा मच्छेषमूतोऽसावहमेव न संशयः।। सच्चिदानन्दरूपोऽयं नित्यदुःखस्वभावतः । परतत्रोऽणुरूपश्च व्यापकश्च प्रकाशतः ॥३॥ भासको ह्यचितः स्वस्य चितोऽपि मम वल्लमः । अहमस्मीति बोधेन ज्ञानरूपोऽवधार्य- ताम् ॥४॥ जानामीति प्रयोगेण ब्रह्मज्ञानगुणः स्मृतः । जीयोऽयं द्विविधस्ताववृक्षरक्षरभेदतः ॥५॥ क्षरः प्रकृतिसंयोगाइद्ध इत्युपचर्यते । अक्षरः प्रकृतेर्मुक्तो मुक्त इत्यभिधीयते ॥६॥ प्राकृतो योऽहमित्युक्तो भावो लोकतया स्मृतः । सर्व हि प्रकृतेजति सर्वत्रैव विलोक्यते प्रकृतेर्योगतो ब्रह्मन्प्राकृतोऽसौ मतो मम । अतः प्रकृतिलोकोऽयं विज्ञेयः प्रथमं विधे॥८॥ बाह्मणादिकवर्णोऽहं शरीरस्यानुयोगतः । लोकोऽयमपरो ब्रह्मस्तृतीयो ह्याश्रमाभिधः॥ यद्यदुत्पद्यते ब्रह्मन्यावत्तत्रावतिधते । सकलः स हि वै लोकः सूक्ष्मदृष्ट्याऽवलोक्यताम् ॥ कर्मणां तारतम्येन प्रकृतेः परिणामतः।यो यो मावः प्रसिध्येत जीवलोकः स एव हि ॥. पातालतलमारभ्य ये लोकाः सप्त कीर्तिताः। बिलस्थास्तामसास्ते तु जीवक्रीडनमूमयः॥ स्वर्लोकश्च ततः प्रोक्तो यत्रेन्द्रादिविभूतयः । सात्त्विका निवसन्तीति नम्या राजस- तामसैः ॥ १३ ॥ स्वर्गादपि महर्लोको जनलोकस्तपस्ततः । सत्यस्तदुपरि ब्रह्मन्यत्र त्वमपि तिक्षसि ॥. स्वर्गस्थानां नमस्यास्ते महरादिनिवासिनः । माषिकेषु ममैवैधा ज्ञेया लोकचतुष्टयी । वैष्णवानां निवासाय यावत्तव लयो भवेत् । निर्मितं शुद्धसत्त्वेन गुणेन प्रकृतेर्मया ॥. ब्रह्मोवाच- भगवन्भूतभव्येश लोकाः प्रकृतिसमवाः । क्षरजीवविहारार्थ सप्त प्रोक्ताः कमात्पुनः ॥ अन्तरा यत्प्रमाणाश्च यादृशा यधिषिताः । मूर्लोकः कथितो यावत्ममाणोत्सेधविस्तरः सरिच्छैलवनोद्देशवर्षसागरराजभिः । तावत्सर्व समाचक्ष्व विभूतिस्ते रमापते ॥ १९ ॥ भुवलॊकस्य किं मानं शक्त्या ते विधृतो हि यः । त्वयि सूत्रे सितं सर्वमात्मा त्वमसि सर्वशः ॥२०॥ स्वर्गादीनां स्थिति ब्रह्मनिपकपदस्य ते । लोकं विज्ञातुकामोऽस्मि तव सिद्धान्त- वर्मना ॥२१॥ श्रीनारायण उवाच- मूर्लोकादप्यधस्ताद्धि लोकाः सप्त प्रकीर्तिताः । तेषां नामानि मर्यादा हन्तरालेन वच्म्यहम् ॥ २२॥ अतलं प्रथम तस्मादधस्तु वितलाह्वयम् । तृतीयं तु नलं ज्ञेयं चतुर्थं तु गमस्तिमद पञ्चमं महदाबानं सुतलं पष्ठमीरितम् । पातालं सप्तमं यत्र मत्कला विश्वधारिणी ·॥ [ ३ तृतीयोऽध्यायः] वृहब्रह्मसंहिता। सप्ततिस्तु सहस्राणामुछायः कथितो मया । दशसाहस्रमेकैकं तलं भवति पद्मन शुक्लकृष्णाऽरुणा पीता शर्करा रौप्यकाञ्चनी । मूमयो यत्र सन्त्यङ्ग वरप्रासादशोभिताः. तब दानवदेतेयजातयश्च सहस्रशः । सन्ति भोगसमाविष्टाः स्वर्गादप्यधिकश्रियः मक्ष्यं भोज्यं तथा पेयं स्वादिष्ठं गुणवत्तरम् । मणीनां दीप्तयो यन्त्र बाधन्ते ध्वान्तसंह- तिम् ॥२८॥. नार्को न चन्द्रमास्तत्र जनैराकाक्ष्यते कचित् । विहारभूमयो यत्र सरिकासारवापिकाः स्वीकादतिरम्पाणि पातालानि भवन्ति हि । अपवर्गसुखं पत्र नेच्छन्ति मनसाऽपि हि पातालानामधस्तात्तु सहस्रेषु प्रजापते । त्रिंशसंख्येष्वतीतेषु योजनानामहीश्वरः आस्ते संकर्षणः साक्षात्कर्षको दृश्ययोः । सात्वतीया महाभागा मदीया यमुपासते॥ यस्याऽऽननात्समुत्पन्नः शिवः संकर्षणात्मकः । यस्य मूर्ति मही ब्रह्मन्सशैलवनकानना। राजते पुष्पमालेव मद्यपानलसदृशः । सहस्रशिरसि व्यक्तस्वस्तिकामलभूपणः।। ३४ ॥ फणामणिसहस्रेण यः सदा द्योतयन्दिशः। सन्किरोति निर्वीर्यान्हिताय जगतोऽसुराना मदापूर्णितनेत्रोऽसौ यः सदैवैककुण्डलः । उपास्यते स्वयं कान्त्या धारुण्या चैव मूर्तया ॥ ३६॥. कल्पान्ते यस्य वक्त्रेभ्यो विपानलशिखोज्ज्वलः । संकर्षणात्मको रुद्रो निष्कम्यात्ति जगत्रयम् ॥३७॥ स्वयं शयास्वरूपेण धत्ते मा रमया सह । अतलादिषु विज्ञेयाः क्रमातामसयोनयः ॥ चलो हरी बलिश्चैव मयः क्रोधषशो गणः । पणयो वामुकिचैते विलेपु निवसन्ति हि॥ एपामाधारभूतोऽहि भगवाशेपसंज्ञकः । स्थानान्येतानि गच्छन्ति पुण्यशीला हि जन्तवः ॥४०॥ पापिनां निरयस्थानं नियोध कमलासन । भूमेरधो जलादृवं दक्षिणस्यां दिशि स्थितम् ।। ४१॥ स्थानं पितृगणानां च ह्यग्निप्यात्तादयश्च ते । साधयन्ति हितं स्थानामात्मयोगसमा- धिना ॥४२॥ । कर्मणा पितृलोको हि श्रुतिरेपा सनातनी । तत्रैव पितृराजो हि यमो वैवस्वतः स्मृतः।। आज्ञया मे महाभाग निरयान्संप्रयच्छति । धर्मरूपेण पुण्यानां यमरूपेण पापिनाम् ॥ स्थानं शुभाशुभं धचे धर्माणां तारतम्पतः । तामिन चान्धतामिम्रो रोरयः सूकरस्तथा।। रोधस्तलो विनशनो महाज्वालस्तथैव च । तथा कुम्भोऽथ शबलो विमोहन इति स्मृतः ॥४६॥ रुधिराधी घेतरणी क्रिमिशः क्रिमिमोजनः असिपत्रपनः कृष्णो लालाभक्षश्च दारुणः तथा पूर्यवहः पापो वहिज्यालो ह्यधःशिराः । संदेशः कृष्णसूत्रश्च तमश्चातीचिरेव च ।। श्वभोजनोऽम्बुपतिश्च शूलपोतोऽथ कण्टकः । सूचीमुखो दन्दशुकः क्षारकर्दम एव च ॥ रक्षोगणाशनस्तात पर्वतावर्तनस्तथा। इत्येवमादयश्चान्ये नरका भृशदारुणाः ॥५०॥ गच्छन्ति पापिनो नुन विष्णुधर्मपियर्जिताः ·६२ नारदपश्चरात्रान्तर्गता- [२ द्वितीयपादे- ॥ " । मुनय ऊचुः- कर्मणा येन ये यान्ति यां यां निरययातनाम् । तत्सर्व सम्यगाचक्ष्व यथा नारायणा- चन्द्रुतम् ॥५२॥ ब्रह्मोवाच- स्वस्वरूपमविज्ञाय द्वैविध्यं जायते नृणाम् । कामस्य बशतां यान्ति देवानां वशतामुत। अनिजितेन्द्रियाः कामवशगाः पापकारिणः । तामिस्रादिमहाघोरनिरयेषु वसन्ति हि ॥ स्वाचारनिरता देववशमाः पुण्यकारिणः । ते वै स्वर्गादिमागेपु निवसन्ति यथासुखम् ॥ अहं ममेति ये बुद्ध्या भूतेषु द्रोहकारिणः । परवित्तमथापत्यकलत्राणि हरन्ति च ॥ घद्धास्ते कालपाशेन यमदूतैर्दुरासदैः । स्मृतिर्न यत्र यान्त्येते तामिस्रं नरके चिरम् वञ्चयित्वा परान्यस्तु दारान्या पुरुषांस्तथा । भुते स चान्धतामिमे पात्यते मृशदारुणे॥ कुटसाक्षी तथा सम्यक्यक्षपातेन यो वदेत् । अनृतं वक्ति यो मोहात्स नरो याति रोरवम् ॥ ५९॥ भ्रूणहो पुत्रहन्ता च गोप्नश्च कमलोद्भव । यान्ति ते नरके रोधं सद्यः श्वासनिरोधकः॥ सुरापो ब्रह्महा हर्ता सुवर्णस्य च सूकरम् । मयान्ति नरकं यश्च तैः संसर्गमुपैति वै राजन्यवैश्यहन्ता वै तथैव गुरुतल्पगः । करोति कणिनो यस्तु यश्च खड्गादिकृन्नरः ।। प्रयान्ति ते विनशने नरके घोरदारुणे । स्नुपां सुतां चाभिगामी महावाले निपात्यते॥ तप्तकुम्भे स्वसृगामी हन्ति राजभटाश्च यः । अवमन्ता गुरूणां यो यश्चाक्रोटा नराधमः वेदूपयिता यश्च वेदविक्रयिकश्च यः। अगम्यागामी यश्च स्यात्ते यान्ति शवलाभिधम्॥ चौरो विमोहयति यो मर्यादादूपकश्च यः । रङ्गोपजीवी कैवर्तः कुण्डाशी गरदस्तथा ॥ सूची माहिपकश्चैव पर्वगामी च यो नरः । अगारदाही मित्रघ्नः शाकुनिमिदाहकः ॥ रुधिरान्धे पतन्त्येते सोमं बिक्रीणते च ये । मधुहा ग्रामहन्ता च याति वैतरणी नरः ।। देवद्विपितृद्वेषी रत्नदूपयिता च यः । स याति कृमिभक्षे वै कृमिशेपटुरिष्टकृत् असिपत्रवनं याति वनच्छेदी वृथव यः । रेतःपानादिकारो. मर्यादाभेदिनश्च ये ते कृष्णे यान्त्यशौचाश्च कुहकाजीविनश्च थे। पितृदेवातिथीन्हित्वा यश्चाश्नाति नरा- धमः ।। ७१।। लालाभक्षे स यात्युग्रे शरकर्ता च दारुणे । गिपूयवहं चैको याति मृष्टान्नमुङ्नरः ॥ शौवभ्रिको मृगव्याधो वन्हिज्वाले पतत्ययम् । याति तव सततं यः श्वपाकेपु. वहिदः ।.७३॥ असत्मतिग्रहीता तु नरके यात्यधोमुखे । अयाज्ययाजकः सत्रे तथा नक्षत्रसूचकः ॥४॥ व्रतेपु लोपको यश्च स्वाश्रमाद्विच्यतश्च यः। संदंशयातनामध्ये पततस्तावुमावपि ॥७॥ टाक्षामांसरसानां च तिलानां लवणस्य च । विक्रेता ब्राह्मणो याति तथैव नरकं द्विजः दिवा स्वप्नेषु स्कन्दन्ते ये नरा ब्रह्मचारिणः । अवीचिनरके यान्ति येऽनृती गृहमेधिनः। पुत्रैरध्यापिता ये च ते पतन्ति श्वभोजने । अम्बुपाते निपात्यन्ते तेऽम्बून्यपहरन्ति ये ॥ ॥ क. हा गुहह।

·[ चतुर्थोऽध्यायः] बृहद्ब्रह्मसंहिता। ६३ शूलसूत्रैश्च ये जीवाव्यथयन्ति प्रलोभनेः । क्रीडार्थ.तेऽभिनीयन्ते शूलपोते मयायहे ॥ याम्यास्तु. कर्षयन्तीति पादुकायानहारिणः । भेदनो वाक्शरैमर्म कण्टकेषु च संक्षिपन् । योऽभिश्रुत्य धनी विनं तिरश्चीनेन चक्षुषा । न प्रयच्छति दुर्मेधाः स सूचीमुखगो भवेत्।। उद्वेजयन्ति ये जीवान्दन्दशूका इवापरे। ते दन्दशूके गच्छन्ति यमदूतैनिपातिताः १८२॥ हीना वर्णादिना ये च उत्तमान्विद्यया युतान् । क्षारकर्दमके यान्ति ये न मन्यन्ति कार्यमुद्यम्य ये मूढा नरमेधेन पर्वणि । रक्षोगणाशने यान्ति यजन्ते मांसमोजिनः॥४॥ मनोरथान्विनिम्नन्ति वृथा नृणां तु ये नराःपात्यन्ते पर्वताद्भूयो नीयन्ते च पुनः पुनः॥ एते चान्ये च नरकाः शतशोऽथ सहस्रशः । ये च दुष्कृतकर्माणः पच्यन्ते यातनागताः। वर्णाश्रमविरुद्धं च कर्म कुर्वन्ति ये नराः । कर्मणा मनसा वाचा निरयेपु पतन्ति ते ॥ अशुभस्य गतिश्चैषा शुभस्योध्य प्रकीर्तिता । गतिर्भागवती या तु सा प्रोक्ता प्रकृतेः पुरा इति श्रीवृहद्रह्मसंहितायां द्वितीयपादे लोकाख्यानेऽधोलोककथनं नाम ततीयोऽध्यायः ॥३॥ आदितः श्लोकानां समष्टयङ्काः॥ १६३५ ॥ नित्रपाः ॥३॥ अथ चतुर्थोऽध्यायः ॥ श्रीब्रह्मोवाच- कर्मणां गतयो विप्रा मया नारायणाच्छ्रुताः । भूलोकं च प्रवक्ष्यामि नारायणमुखाच्छु- तम् ॥१॥ नारायणस्तु मामाह भूलॊकस्य तु विस्तरम् । कथयामि महामाग यत्राहं चकमे गतिम् ॥ मच्छरीरतया यद्यप्यहमेव व्यवस्थितः । तेथाऽपि भूतले ब्रह्मन्पृथग्भूय व्यवस्थितः ॥३॥ अवतारास्तु जीवानां तारणाय मया कृताः । भूलोंके ते च सर्वे वै मर्यादा पालयन्ति हि चतुरनाऽभवद्भूमिः पञ्चाशत्कोटियोजनः । विस्तीर्णा सर्वतो दिक्षुद्यानं वै कोरियोज- नम् ॥ ५॥ द्वीपानि सप्त सन्त्यत्र तावन्तो जलराशयः । वलयानीव ते सर्वे भूमेरुपरिवेष्टिताः॥६॥ जम्बूप्लक्षकुशक्रौञ्चशाकद्वीप तथाऽपरम् । शाल्मली पुष्करं नाम सप्तमं जलधीशृणु ॥ लवणेारसी पश्चान्मरेयं तदनन्तरम् । सर्पिर्दधि पयस्त्वन्यस्ततः शुद्धोदकं स्मृतम् ॥८॥ जम्बूद्वीप तु मूमध्ये लक्षयोजनविस्तृतम् । तादृक्षाराम्बुधिस्तत्र ततो द्वीपान्तरं शृणु ॥ उत्तरोत्तरमेकैकं द्विगुणायामविस्तरम् । द्वीपानि पट्समुदाश्च झुपरिष्टाचतुर्मुख ॥१०॥ द्वीपं जम्बूसमाख्यातं विमजे नवधा पुनः । मागे तु मध्यमे मेरुरुच्छाये लक्षसंमितः ॥ योजनानां क्षितेरन्तर्मशः पोडशसंख्यया । चतुरशीतिसाहनयोजनैर्वहिरुच्छ्रितः द्वात्रिंशय सहस्राणि योजनानां च विस्तृतः । मूर्ध्नि देशे च विज्ञेयः सर्वतः कनकाचलः मूयश्च कर्णिकाकारः संस्थितः कमलाद्भव । हिमवान्हेमकूटश्च निपधश्वास्ति दक्षिणे ।। नीलः श्वेतः शृङ्गवांश्च पर्वता उत्तरे त्रयः। लक्षममाणो द्वौ मध्यौ दशहीनास्तथाऽपरे॥ ॥

·६४
नारदपञ्चरात्रान्तर्गता-
[२ द्वितीयपादे-
दशांशेन यतो लीनाः समुद्राम्बुनि पनन । सहस्रद्वितयोच्छ्रायास्तावद्विस्तारिणश्च ते ॥
मारतं प्रथम वर्ष ततः किंपुरुपं स्मृतम् । हरिव तथैवान्यन्मेरोदक्षिणतो द्विज ।। १७ ।।
रम्यकं चोत्तरं वर्ष तस्यैवानुहिरण्मयम् । उत्तराः कुरवश्चैप यथा वै मारतं तथा ॥१॥
नवसाहस्रमेकेकमेतेपामन्तरं विधे । इलावृतं च तन्मध्ये सौवर्णो मेरुरुच्छ्रितः ॥ १५ ॥
मेरोश्चतुर्दिशं तब नवसाहस्रविस्तृतम् । इलावृतं महामाग चत्वारश्चात्र पर्वताः ॥२०॥
विष्कम्भा रचिता मेरोयोजनायतमुच्छ्रिताः। पूर्वे तु मन्दरो नाम दक्षिणे गन्धमादनः ।।
विपुलः पश्चिमे भागे सुपाश्र्वश्चोत्तरे स्थितः । चत्वारः पादपास्तत्र ब्रह्मन्केनुवदुच्छ्रिताः।
कदम्बो मन्दरे ज्ञेयो जम्वाख्यो गन्धमादने । पिपुले पिप्पलो घोधिः सुपार्वे वर-
वृक्षकः ॥ २४ ॥
एकादश समायामाः पादपाः सुरसत्तम । जम्बूद्वीपस्य सा जम्बूर्नामहेतुः प्रयुज्यते
जम्बाः फलानि दृश्यन्ते महागजसमानि च । पर्वते पतितानां च रसेन हि सरिद्वरा ॥
जम्बूनाम्नी समाख्याता पीता तत्तीरवासिभिः । जरा स्वेदं च दौर्गन्ध्यमिन्द्रियाणाम.
पाटवम् ॥ २७॥
हन्ति रोधसि तन्नोरं वायुना शोषितं च यत् । जाम्बूनदं तद्भवति मुघणं सिद्धभूप-
णम् ।।२८॥
मद्राश्वं कल्पमाख्यातं मेरोः प्राध्यां चतुर्मुस । पश्चिमं केतुमालाख्यं तयोर्मध्य इला-
वृतम् ॥ २९ ॥
धनं चैत्ररथं पूर्व दक्षिणे गन्धमादनम् । वैभ्राज पश्चिमे मेरोवनं नन्दनमुत्तरे ॥३०॥
तथा सरांसि चत्वारि मेरोः पूर्वादिपु क्रमात् । अरुणोदं महामद्रं ससितोदं च मान-
सम् ॥ ३१॥
शीताम्मश्च मुकुन्दश्च फररी माल्यवांस्तथा । वैकडूनामा पश्चैते विज्ञेयाः फेसराचलाः ।।
त्रिकूटः शिशिरश्चैव पतनो रुचफाह्वयः । निषधः पञ्चमश्चैते दक्षिणे केसराचलाः
शिखिरासोऽथ वैडूर्यः कपिलो गन्धमादनः । जारुधिप्रमुखाश्चैते पश्चिमे केसराचलाः ॥
शकूटोऽथ ऋपभो हंसो नागस्तथाऽपरः । कालारश्च पञ्चैत उत्तरे केसराचलाः ॥
मेरोरनन्तराङ्गेयु द्वौ द्वौ च परिकल्पिती । पूर्वादिक्रमयोगेण तन्मध्येऽथ महापुरी
विष्कम्मा रचिता मेरोर्योजनायतमुच्छ्रिताः । पूर्वे तु मन्दरो नाम दक्षिणे गन्धमादनः।।
जठरो देवकूटश्च पर्वताधुदगायती । अष्टादश सहस्राणि योजनानि स्थिती हि तो
पृथू तुइन द्विसहस्रं तथाऽन्यौ दक्षिणां भिती । पवनः पारिजातश्च कैलासकरवीरको ।
पश्चिम चोत्तरे चव विशृङ्गमकराविति । मध्ये तव महामाग ब्राह्मी मेरोश मूर्धनि ॥
चतुभिर्दशमिश्चैव सहस्रयोजनर्मिता । तस्याः समन्ततः पूर्ण इन्द्रादीनां यथाक्रमम् ॥
इन्द्रामियमनैर्ऋत्यवरुणानिलयक्षपाः । ईशश्चाष्टौ समाख्याताः पुरीणामधिपा इमे
पुरी मघवतो ज्ञेया नाम्ना चैवामरावती । तेजोवती तथाऽऽग्नेय्यां याम्यां संयमनी
मता ॥४३॥
रक्षोवती राक्षसी तु भद्धावत्यथ वारुणी । वायोर्गन्धयती ख्याता सौम्या स्याता महो-
॥
दया॥१४॥

·[४ चतुर्थोऽध्यायः वृहब्रह्मसंहिता। यशोवती मवस्योक्ता केसराचल भूमिपु । ता महैश्वर्यसंपन्ना विष्णुना कलया वृताः ॥ भित्त्वाऽण्डमण्डलं गङ्गा भगवत्पादसंभवाः । दिवः पतन्ति परितो ब्रह्मणः सदनस्य हि। सीता चालकनन्दा च चक्षुर्मद्रा च वै क्रमाद । पतन्ति नामभेदेन दिग्भेदेन चतुर्मुख ॥ सीताऽन्तरिक्षगा पूर्व शैलानिष्कम्य निम्नगा । याति पूर्वेण वर्षेण मद्राश्वन च संज्ञया। प्रविष्टा सागरमुखं दक्षिणेन तथाऽध्वना । भारतं वर्षमभ्येति शैलान्सप्तमुखी ततः द्वितीयाऽलकनन्दाऽम्मोनिधिं त्रैलोक्यपावनी । चक्षुस्तु पश्चिमाच्छैलाकेतुमालं प्रयाति हि ॥५०॥ तेनैव वारिधिं याति निम्नगा सारतो पतिम् । अनीलनिपधायामौ माल्यवद्गन्धमादनौ ।। अतीत्य वर्षमम्भोधिमेति योपिद्यथा पतिम् । भद्रा तथोत्तरगिरीनुत्तरांश्च तथा कुरून् ॥ मध्ये तयोमरशैलः कर्णिका पङ्कजे यथा । भारतं केतुमालं च भद्राश्वं कुरुनामकम् ॥ पत्राणि लोकपद्मस्य मर्यादा शैलतो बहिः । देवकूटश्च निपधो दक्षिणोत्तरमायती मर्यादापर्वतो ज्ञेयो कैलासो गन्धमादनः । अशीतियोजनायामौ पूर्वापरमहोदधौ निपधः पारियावश्च निपधावधिमूमृती । मेरोः पश्चिमभूमागे पूर्वोत्तरधरौ स्मृती विशृङ्गो जारुधिश्चैवमुत्तरी वर्षपर्वतौ । पूर्वपश्चिमगावेतावर्णवान्तर्व्यवस्थितौ ॥ ५ ॥ इत्येते पद्मज प्रोक्ता मर्यादागिरयस्तव । पर्वतानामवस्थानमानन्त्यान्न प्रपञ्च्यते॥ ५८॥ शैलानामन्तरद्रोण्यः सेव्यन्ते सिद्धचारणैः । अन्यैश्च पुण्यकृद्धिश्च दैत्यदानवनिरः ॥ भौमा ह्येताः कृताः स्वर्गा दुर्लमाः पापकर्मभिः । ज्ञानमूर्तिहयग्रीवो भद्राश्वे वसति स्वयम् ॥६०॥ वपु मूर्तयों विष्णोर्मर्यादापर्वतेषु च । घसन्ति लोकरक्षायै नानारूपविशेषतः ॥ ६१ ।। यानि किंपुरुपादीनि वर्षेष्वेतेपु सन्त्यज । निरातङ्काः प्रजाः शश्वन्न शोको न भयं तथा ॥ न पिपासा बुभुक्षा च नोद्वेगो नाऽऽयुपः क्षयः । सन्ति तेषां सहस्राणि वर्षाणि द्वौ च विंशतिः ॥ ६३॥ आयुनं तेषु देशेषु भौममम्मो न वर्षति । एतेषु नर्तुभेदोऽस्ति न कालो युगभेदवान् । सदा कृतयुगः कालो वर्तते चतुरानन । धर्मश्चतुप्पात्सकलो ध्यानमेवार्चनं हरेः॥६५॥ पर्वताः सरितश्चापि सन्ति तत्र पुराणि च । ग्रामाश्च सन्ति बहवः स्वधर्मनिरताः सदा॥ बाह्मणा भूमिपाश्चैव प्रजापालनतत्पराः । स्वे स्वे कर्मण्यभिरताश्चातुर्वर्ण्यमवस्थितम् ॥ चातुराश्रम्यमप्येवं यथोक्तमवतिष्ठते । आ दाक्षिणात्यादम्भोधेरा शैलाच हिमालयात् ॥ देशोऽयं मारतं वर्ष भूरेपा कर्मिणां नृणाम् । योजनानि सहस्राणि नैवविस्तार उच्यते। स्वर्गापवर्गफलदं कर्म कायं नृणामिह । सह्यो महेन्दो मलयः शुक्तिमानक्षपर्वतः विन्ध्यश्च पारियावश्च सप्तैते कुलपर्वताः अतसमाप्यते स्वर्गो मुक्तिमस्मात्मयन्ति च ॥ तिर्यक्वं नरकं चापि यान्त्यतः पुरुषा विधे । इहैव क्रियमाणस्य कर्मणो नरक फलम् ॥ पप्वन्येषु सर्वेषु केवलं मुज्यते फलम् । इहैव चातुराअभ्यचातुर्वर्ण्यव्यवस्थितिः ॥७३॥ कृतादियुगभेदानां चतुर्णामिह संभवः । दानं यज्ञं तपो माः परलोकफलार्थिनः॥४॥ न

·.
नारदपश्चरात्रान्तर्गता-
[२ द्वितीयपादे-
इह कुर्वन्ति यज्ञेशं यजन्ते पुरुपोत्तमम् । श्रेष्ठं तद्भारतं धपं सर्ववर्षेषु संमतम् ॥ ५ ॥
फलार्थिनः कामयन्ते कर्मभूमिजनिं बुधाः सहस्राणि तथैवास्मिन्दिव्यानिनि सदनानि च
नद्यः सहस्रशः पुण्या आस्ते च पुरुपः परः । नयस्तु पर्वतोद्भूता लोके सन्ति सहस्रशः
मुख्यास्तासु महामाग नामतः प्रददाम्यहम् । गिरयः पावनाः सन्ति ब्रह्मन्नन्ये कुलाच.
लात् ॥ ७८॥
मेनाको मङ्गलप्रस्थस्त्रिकूट ऋपमस्तथा । ऋष्यमूकः कोप्टकश्च श्रीशैलो वारिधारकः ॥
द्रोणकक्षो देवगिरिश्चित्रकूटोऽथ रेवतः । गोवर्धनोऽहमेवाब नीलोऽपि मम विग्रहः ॥
गोकामुखोऽथ ककुमो हरिकील इति स्मृतः । कामाङ्गो वेङ्कटादिश्च मद्रूपः पापनाशनः
शतदुश्चन्द्रभागाद्या हिमवत्पादनिःमृताः । वेदस्मृतिमुखाश्चान्याः पारियात्रोद्भवा मुने।
नर्मदासुरसाद्याश्च नद्यो विन्ध्यविनिर्गताः । तापीपयोप्णीनिर्विन्ध्याप्रमुखा ऋक्षसंमवा:
गोदावरीमीमरथीकृष्णावेण्यादिकास्तथा। सहपादोद्भवा नद्यः स्मृताः पापमयापहाः॥
कृतमालाताम्रपर्णीप्रमुखा मलयोद्भवाः । विसामाशेषकुल्याद्या महेन्द्रप्रमवाः स्मृताः ।।
ऋपिकुल्याकुमार्याद्याः शुक्तिमत्पादसंभवाः । त्रिसामाऋषिकुल्याद्याः सन्त्यन्याश्च सह-
स्रशः ॥८६॥
कलिङ्गानगसंभूता कालिन्दी लोकपावनी । क्रीडार्थ मम देवेश नित्यं तब वसाम्यहम् ।।
तथैव सरयूः पुण्या यत्र कुत्रावगाहिता । विशेपेण मम क्षेत्रे त्वयोध्यायां मनीपिभिः॥
क्षेत्राणि भारते वर्षे पुर्यश्च बहुशो विधे । सानध्यानजपाभ्यासान्मत्माप्तिर्यत्र निश्चिता ।।
मनाति सर्वपापानि राति मे प्रेमवारिधिम् । चकास्ति चक्रविस्तारे मत्प्राप्तिविवेदिका
मथुरेति पुरी रम्या पुण्यारण्यविमूपिता । गुप्तोऽहं निवसाम्यत्र श्वेतद्वीपाभिधे यथा ॥
कदाऽपि कृतिनां प्रीत्यै द्वापरान्ते विशेषतः । प्राग्गुप्तं भावये ब्रह्मन्कल्पे कल्पे तवाss.
ज्ञया ॥ ९२॥
नित्यशः ।।९५॥
तत्र वृन्दावनं नाम मस्केलिनिलयं मतम् । वृन्दाभिधानया भक्त्या मूर्तिमत्या निवि-
तम् ॥ १३ ॥
निगूढमनवयं मे लीलया प्रियया सह । निवसामि महामाग परमानन्दसंयुतः ॥९४ ॥
विमुक्तिनाम्नी जननी तया क्रोडीकृतोऽस्म्यहम् । सुपुम्नायां विहारो मे ब्रह्मक्षानीहि
विना ज्ञानं विना ध्यानं विना चेन्द्रियनिग्रहम् । विमुक्तिर्वसतां तत्र किं पुनस्त्यजता
तनुम् ॥ १६ ॥
ब्रह्मोवाच-
भगवन्कौतुकं मह्यं प्रतिभाति वचस्तव । कथं वृन्दावनं नित्यं केलिमूतं तव प्रभो॥१७॥
का वृन्दा का विमुक्तिस्तु परमानन्दसंज्ञकः। कोऽयं कमलपत्राक्ष का लीलारुपा च सुन्दरी
का सुपुम्ना त्वया प्रोक्ता मुत्ति
सतां कथम् ॥
श्रीनारायण उवाच-
निगंणायास्तु लीलाया यद्यप्यन्तो न विद्यते । आधिर्मावस्तिरोभावो ह्यस्ति केनापि
हेतुना ॥ ९९ ॥

·[४ चतुर्थोऽध्यायः ] बृहद्रह्मसंहिता। ६७ गोलोकगोकुलोमूतश्चेतहीपादिकलिवत् । नित्या सूक्ष्मस्वरूपेण कल्पान्ते चापि वर्तते ।। ये जीवाः कृपया विष्णोर्वीक्षिताः सुरसत्तम । वसन्ति रसमार्गीया नित्यलीलाभिका- क्षिणः ॥१०१॥ तेपामाराधनार्थाय प्राप्यभोगतया स्थितः। भगवान्निजरूपेण कोटिमन्मथमन्मथः रसमार्गेण ये देवमीक्षन्ते परिशीलितुम् । तेषां भूमावपि निजं स्थानमाविष्कृतं मया ॥ सुदर्शने महाचक्रे मायामयनिवारके । दुर्लभे साधनैरन्यविना प्रेमामृतौषधम् ॥ १०४ ॥ स्थानेऽपि परमैकान्तप्रेमनिभिन्नचेतसाम् । निवासाय सदा यत्र किशोरो नित्ययौवनः ।। सदा रासरसाविष्टो वेणुवाद्यधरो हरिः । मयूरपिच्छामरणः कोटिकंदर्पसुन्दरः ॥१०६।। गीयमानो मुदा युक्तो नित्यमुक्तवधूजनैः । सेविताधिसुधासारो नित्यानन्दगुणाम्बुधिः सर्गादी परम ज्योतिः स्वानन्दैकनिकेतनम् । एकमेवाद्वितीयाख्यं सदेव पदबोधितम् ॥ निजाधारं निजामासमवाङ्मनसगोचरम् । निस्तरङ्गाम्बुधिरिव निजानन्दनिकेतनम् ॥ नान्तरं न बहिस्तत्र नाम्बरं नावनीतलम् । कारणं सर्वसत्त्वानां निधानं बीजमव्ययम् ॥ लीलेच्छादिसदायुक्तं दिव्यानन्तगुणास्पदम् । संकल्पमकरोत्तत्र कदाऽपि परमं महः ॥ एकेन विगुणां मायां तस्मान्निर्गमयन्बहिः । बद्धानां सुखभोगाप लीनानां प्रकृती पुरा ॥ ११२॥ द्वितीयेन विमुक्तानां नित्यानां नित्यलीलया। गुणकनिलयां नित्यां शक्तिं निर्गमयन्वहिः ज्ञानानन्दमयी साक्षादेकरूपा निरामया । त्रिगुणप्रकृतभिन्ना निर्गुणा प्रकृतिस्वियम् ॥ बझैव सगुणा साक्षादानन्दसदायिनी । माकृतावरणाद्भिन्ने दिव्याकाशे परात्परे सृष्टिं वितनुते स्वस्य दिव्याममलरूपिणीम् । यस्यामानन्दनिलयः साक्षादुपनिषत्तनुः ॥ रमते रमया साकं नित्यं मुक्तैरुपाश्रितः । नात्र कालगतिः साक्षादिच्छैका परमात्मनः ॥ निर्माय द्विविधं सर्ग प्राकृतामाकृतं हरिः । पुनः संकल्पयन्देव्या वीक्षितः श्रीनिकेतनः॥ श्रीदेव्युवाच- अतिदूरतरं दिव्यमवाड्मनसगोचरम् । धाम ते परमेशान नित्यानन्दमनश्वरम् ॥ ११९ ॥ अविदित्वा सुखं चास्य प्राकृतस्य कथं रुचिः । स्वामिनुत्पद्यते जन्तुनित्यलीलासुखा- म्बुधौ ॥ १२०॥ त्वयि सर्व रमेशान श्रूयते दृश्यते च यत् । विलीनं जायते सर्व वयांसीव दिनात्यये ॥ त्वदीनमिदं सर्व चिदचिच्छब्दसंज्ञितम् । उद्बोधयसि सर्वाणि त्वमेव पुरुपोत्तम उन्मजन्मज्जदेवतकरूपेण तिष्ठति । त्वमेकरूपः स्वायत्त आत्मभूतः सनातनः॥१२॥ यथाऽप्राकृतमेवदमतीत्य तव विष्टरम् । समामाति महाराज नाबेदममलद्युते ॥ १२४ ॥ श्रीमगवानुवाच- खमप्यतन जानासि नित्ये कमलसमवे । रहस्यं पश्य पल्लोके प्राकृतेऽपि प्रकाशितम् ।। एवं प्रजल्पतस्तस्य कर्पूरक्षोदपाण्डुरा । सुन्दरी दक्षनयनादुदतिष्ठत्क्षणादिह ॥ १२६ ॥ १ ख. प्रारजीवस्य ।

·नारदपञ्चरायान्तर्गता- [२ द्वितीयपादे- वृन्दशो रसिकान्नीत्या विलीनान्माइनिजानने । तामुवाच रहो देवो विहस्य जलजे- क्षणः ॥ १२७॥ संविशस्य महामागे प्राकृते मम वेश्मनि । नीत्वा मदनुरागार्थ विलीनांस्त्वयि सुन्दरि ॥ त्वं तु वृन्दाभिधा भक्ति वृन्दशस्त्यमुपाश्रिता। विनोदाय मम पीत्या वनरूपं त्वमावह। यथाऽत्र वं गा लोके तिष्ठसि भाणवल्लमे । तथैव प्रतिभासेन स्वांशेन मविशस्व गाम्।। इयं च विरजा देवी वैकुण्ठद्वारवाहिनी । सूर्यमार्गेण निर्याता जम्बूद्वीपं विशेषतः ॥ कलिन्दगिरिमासाद्य कालिन्दी नाम निम्नगा । अभिपिश्चतु ते वीथीमरविन्दजलीदा।। सुपुम्नेव द्वयोर्मध्ये देवे पिये च यत्मनि । विमुक्तवपुपा नेत्री गोलोके मम वेश्मनि ॥ इडया सूर्यरूपिण्या देवलोकं न संशयः । पितृलोकं पिङ्गलया कर्ममार्गेण याति हि ॥ योगेन न्यस्तदेहानां देवयानेन गच्छताम् । सुपुम्नायां प्रविष्टानां मक्तानां वैष्णवी गतिः ॥१३५ ॥ यमुनेयं सुपुम्नेव संलग्ना मम मन्दिरे । श्रद्धया सेवनादस्या जनो मल्लोकमाप्नुयात् ॥ एप पाऽप्राकृतो रत्नराशिगोवर्धनाभिधः । अशेन मद्विलासार्थ या तु देवत्वमाप्नुयात् ॥ नासाया मध्यभागोऽयं सुषुम्ना यत्र तिष्ठति । अंशेन मद्विलासार्थं या तु देवी सरिद्वरा।। यस्या विलोकनात्सद्यो रसास्वादोऽभिजायते ॥ १३९ ॥ रसिकानां विनोदाथ शारदी चन्द्रिका शुभा । सदैकरूपा विशतु दिव्या किरणचामरैः।। मुक्तिं विना न मत्माप्तिः सा तु भक्त्यैकसंश्रया । सा तु वृन्दे त्वया नेया परानन्देन संयुता ॥ १४१॥ भक्तिस्त्वं वनरूपेण यशोदा मुक्तिरूपिणी । नन्दोऽयं परमानन्दो ह्याविर्भवतु भूतले ॥ नाऽऽविर्भावस्तिरोमावो नित्याया वनसंपदः।आविर्भावस्तिरोभायो दृश्यायास्तु युगे युगे रूपं लीला समीपस्था सदानन्दस्वरूपिणी । स्वांशेन शक्तिभिः साकं या तु वृन्दावने बने ॥ १४४ ॥ लीलया लालितोऽहं च करिष्येऽस्या विनिश्चितम् । स्वतन्त्रोऽपि समर्थोऽपि सर्वज्ञोऽपि निरन्तरम् ॥ १४५॥ लीलामेवानुवतिप्ये लीलामङ्गोऽन्यथा भवेत् । लीलायामपराधं तु नाऽऽद्रियन्ते मनी. पिणः ॥१४६॥ लीलासहून त्यजामि न मां लीला विमुञ्चति । अहं लीलामयः साक्षालीला देवी तु मन्मयी ॥ १४७॥ यावन्ति मम रूपाणि लीला तावत्स्वरूपिणी । नानाभिधानैरन्यत्र राधा वृन्दावने वने ।। १४८॥ अपराधैश्च लीलायाः पूजनं मम जायते । क्षत्रियाणां यथा युद्धे सायकैर्मम पूजनम् ॥ लीला लीला न संधत्ते निरानन्दस्तदा ह्यहम् । निर्मितेयं मया शक्तिलीलार्थ चैव केवलम् ॥ १५ ॥ १७. नीला' । ३ स. नीला.

·[४ चतुर्षोऽध्यायः वृहब्रह्मसंहिता। फरोमि लीलया सर्व प्राकृतामाकृतं जगत् । तिहामि लीलया युक्तो निरुद्धोऽपि सदा ह्यहम् ॥१५१॥ मक्ष्मरूपेण मां लीला कदाऽपि न विमुञ्चति । स्थूलरूपेण मामेकमुपास्ते सर्वकर्मसु । योऽहं सा मम लीला तु या लीला सोऽस्म्यहं पुनः । अन्तरं नैव पश्यामि यथा वै शेष- शेषिणोः ॥ १५३ ॥ नित्याश्च शक्तयो यस्या ललिताद्याः सुमङ्गलाः । अष्टौ नित्यविहारस्य रसज्ञाः कौतु. कोज्ज्वलाः ॥१५४ ॥ आविर्मवन्तु लीलायां सूक्ष्मरूपेण संस्थिताः । आसामपि परा ह्यष्टी प्रत्येकैकं व्यव- स्थिताः ॥ १५५ ॥ चतुःपष्टिर्मदा युक्ता हावभावविचक्षणाः नित्यज्ञानकलाभिज्ञा वाघाभिनय निम्नगाः ॥ यौवनारम्मलितागायः श्रीमत्यः श्रीपरिग्रहाः । तवाऽऽज्ञामनुवर्तिन्यो लीले सन्तु सह- शः ॥ १५७ ॥ मया सह विनोदार्थ येपामस्ति मनोरथः । तेषामिह समावासो नित्यं वृन्दावनेऽस्तु हि। द्विपरार्धावसानोऽयं कालः स्वावयवैरिह । नैव शक्तोऽभिभवितुं नित्यलीलारसोत्सवम् यथा चैकुण्ठमक्तानां श्वेतद्वीपनिवासिनाम् । वयोवस्थाकृतो भेदो नैव द्वेपादिवैभवम् ।। जरामरणदौर्गन्ध्यस्वेदवीर्यादिसंक्षयः । तथाऽत्र द्विपराधान्तमेकरूपत्वमेव हि ॥ १६१ ॥ दृश्याश्यविभेदेन लीला मे द्विविधा स्वियम् । अदृश्या त्वेकरूपेण सुदर्शनसमाश्रिता ।। दुश्या तु त्रिविधा सैव रसिकानां तु साधनम् । साध्या दृश्या समाख्याता रसिकानां न संशयः ॥ १६३॥ जगद्धिताय लोकेऽस्मिन्दृश्यं वृन्दावनं ह्यभूत् । गोलोकं पश्यलोकेऽस्मिन्यथा दृश्यतया स्थितम् ॥ १६४ नन्दगोपस्वरूपेण परानन्दो नराकृतिः । जाता मुक्तिः समायाता यशोदारूपधारिणी । अंशेन च गवां वृन्दं समायातं यदन्ति के । गोवर्धनाभिधः शैलः समुन्मग्नश्च तत्क्षणात ॥ व्यदृश्यत धनश्यामा सुपुन्नाऽमृतवाहिनी । कालिन्दी सूतनया मम माविरोधिनी । भ्रमद्धमरझंकारमन्दारतरुमारुतम् । श्रीमद्वृन्दावन नाम कालिन्दीकूलकेतनम् ॥१६॥ दृश्यं भविष्यति क्षिप्रं महत्पुण्यवतां नृणाम् । पञ्चयोजनविस्तीर्ण रसधामेव केवलम् ।। लीले त्वं च विलासार्थ गोपकन्यात्वमाप्नुहि । सखीभिः कोमलाङ्गामिदृश्यलीलामहो- त्सवे ॥१७॥ अदृश्येपमपि श्यामे नास्तिकानां कली युगे। कामक्रोधामिभूतानां नानादेवेकसे विनाम् परद्रोहपरोद्वेगपराणां विषयात्मनाम् । अभाग्यानामधन्यानामसतामधिकारिणाम गोपायति जनान्यस्मात्मपन्नानेव दोपतः। अतो गोपीति विख्याता लीलाख्या परदेवता त्वया चाराधितो यस्मादहं कुञ्जमहोत्सवे । राधेतिनामविख्याता रसलीलाविधायिका विना श्रीमन्त्रराजेन श्रीचिन्तामणिसंजिना । विना द्वयानुसंधानमनन्यशरणं विना ॥ ॥ सनाला!

·[२ द्वितीयपादे-
।
नारदपञ्चरावान्तर्गता-
विनाऽऽचार्यप्रसादेन विना वननिषेवया । श्रीनारायणसंमोगलीला नैवावलोक्यते ॥
दृश्या लीला द्वितीया तु मथुरायां भविष्यति । जन्मना मम देवेशि यत्र कंसो निपा.
तितः ।। १७७ ॥
जातोऽहं निगमात्साक्षाद्वसुदेवाभिधात्मिये । देवक्यां ब्रह्मविद्यायां बलेन बलिना सह ।।
मल्लोकप्राप्तिकामानां प्रपन्नानां नृणामिह । मनाति सर्वपापानि मथुरेति निगद्यते
तृतीया दृश्यरूपा तु द्वारकायां प्रकाशिता । श्रीमूम्यां सहिता यत्र निवसामि वरानने ।
अहं तु कृष्णरूपेण रुक्मिणी त्वं मविष्यसि । भूदेवी सत्यभामेयं नीलेन्दीवरलोचना ॥
आवाभ्यां रचितं कर्म ध्यात्वा दृष्ट्वा मनीषिणः । यास्यन्ति मद्गति धीरा मा विषाद-
परा भव ॥ १८२॥
इति श्रीवृद्ब्रह्मसंहितायां द्वितीयपादे भूलॊकवर्णने श्रीवृन्दावनचरितं नाम चतुर्थोऽध्यायः ॥ ४ ॥
आदितः श्लोकानां समष्ट्यङ्काः ।। १८१७ ॥
भय पचमोऽध्यायः॥५॥
-
मयैवं बोधिता लक्ष्मीब्रह्मन्नमिततेजसा । मामुवाच पुनः स्नेहादुद्भूतनयनोदका ॥१॥
श्रीरुवाच-
रसिकानां सदोपास्यो लीलया सहितो भवान् । कथं ध्येया विशालाक्षी श्रीमवृन्दा.
वने वद ॥२॥
मन्त्रचिन्तामणि ब्रूहि द्वयं च शरणागतिम् । किं स्तोत्रं किं च पीठस्ते (ठं ते) किमावर-
ल्पनम् ॥३॥
श्रीभगवानुवाच--
शणु सुन्दरि वक्ष्यामि लीलया सहितस्य मे । पूजनं मन्त्रराजं च द्वयं च शरणागतिम
रहस्यानां रहस्यं च गुह्यानां गुह्यमुत्तमम् । मन्त्रचिन्तामणिनाम सांनिध्य मे प्रयच्छति।
एपा पञ्चपदी विद्या दुपमित्यभिधीयते । उमाभ्यां मन्त्र राजाभ्यां जायते भाणवल्लभे ।।
नमो गोपीजनेत्युक्त्वा वल्लभाय वदेत्ततः । विपदी दशवर्णेयं विद्यायाः खण्ड उच्यते ॥
गोपीजनपदं चौक्त्वा वल्लभेति पदं ततः । चरणौ शरणं पश्चात्मपद्ये तु पदं पुनः॥८॥
विपदी पोडशार्णेयं विद्याखण्डो द्वितीयकः । एवं पञ्चपदी विद्या विज्ञेया युगला.
मिका ॥९॥
एता पञ्चपदी विद्यां श्रद्धया धारयेत्तु यः । कृष्णप्रियावन्दमध्ये गच्छस्पेप न संशयः॥
न पुरश्चरणापेक्षा नापि न्यासविधिर्मतः । न देशकालनियमो नारिमित्रादिशोधनम् ॥
सर्वेऽधिकारिणश्राव चण्डालान्ताश्च सुन्दरि । स्त्रियः शूद्रादयश्चापि जडमूकान्धपनाव:
आन्ध्रगुणकिराताश्च पुलिन्दाः पुल्कसास्तथा । आमीरा यवनाः कङ्काः खसाद्याः पाप-
योनयः ॥ १३॥
दम्भाहकारपरमाः पापपेशन्यतत्पराः । गोब्राह्मणनिहन्तारो महापातकसंयुताः ॥१४॥

·[५ पञ्चमोऽध्यायः] बृहब्रह्मसंहिता। ७१ ज्ञानवैराग्यरहिताः श्रवणादिविवर्जिताः । ममामिकाक्षिणो ये तु ते तु सर्वेऽधि- कारिणः ॥ १५॥ - . यदि भक्तिर्भवेदेपा लीलयाऽऽराधिते मयि । वृन्दावनमहालीलापरमोत्सवदर्शने ॥१६॥ नान्यद्वारा भवेदेपा लीला परमपावनी । तस्माद्युगलमन्त्रेण सलीलं मामुपाश्रयेत याज्ञिको दाननिरतः सर्वतीर्थोपसेवकः । सत्यवादी यतिर्वाऽपि वेदवेदाङ्गपारगः ॥१८॥ ब्रह्मनिष्ठः कुलीनो वा तपस्वी व्रततत्परः । द्वयाधिकारी न भवेत्कृष्णमक्तिविवर्जितः ॥ अङ्गन्यासकरन्यासावचक्राद्यैः प्रकल्पयेत् । अथ वा दीर्घबीजेन न्यसेवयमथाऽऽचरेत् ॥ मित्येव भवेद्वीजं नमः शक्तिरुदाहृता । गोपीजनप्रियः कृष्णो देवताऽत्र प्रकीर्तिता ॥ अन्तर्यामी त्वृपिरहं देवो नारायणः प्रिये । भविष्यन्ति तथा चान्ये शिवो ब्रह्मा च नारदः ॥२२॥ प्रवर्तनाय योऽयं तु सर्गादी च प्रयोजयेत् । तत्र तस्य ऋषिः प्रोक्तः सर्वागमविशारदः ॥ सर्वेषां देवि मन्त्राणां बीजानां च विशेषतः । अहमेव ऋपिमुख्यो वेदा मच्छ्वास- संमवाः॥२४॥ नारदादिऋषीणां च ह्यन्तर्यामितया ह्यहम् । तत्र तत्रास्मि दयिते वासुदेवः परात्परः ॥ त्वं देवि नादरूपेण बीजरूपेण चास्म्यहम् । आवयोरेव योगेन सर्वे मन्त्राः प्रकीर्तिताः॥ सकृदुञ्चारणादस्य कृतकृत्यो न संशयः । तथाऽपि दशधा नित्यं जप्यादर्थं विभावयन् ॥ अथ ध्यानं प्रवक्ष्यामि मन्त्रस्यास्य प्रियात्प्रिये । पीताम्बरं घनश्याम द्विभुज वनमा- लिनम् ॥ २८॥ बहिबहकृतापीडं शशिकोटिनिभाननम् । घूर्णायमाननयनं कर्णिकारावतंसिनम् ॥२९॥ अभितश्चन्दननाथ मध्ये कुङ्कमरेखया । रचितं तिलकं माले बिभ्राणं कमलाकरे ॥३०॥ तरुणादित्यसंकाशं कुण्डलाभ्यां विराजितम् । धर्माम्बुकणिकाराजदर्पणाभकपोलकम् ॥ प्रियामुखविधुन्यस्तलोचनं चोत्तरभुवम् । नासायविस्फुरन्मुक्ताशुद्धाशुविलसन्मुखम् ॥ दशनज्योत्स्नया राजत्पकविम्बफलाधरम् । केयूराङ्गदसदनमुद्रिकाविलसत्करम् ॥३३॥ विभ्रतं मुरलीवाद्यं पाणी पद्मं तथाऽपरे । काञ्चीदामस्फुरन्मध्यं नूपुराभ्यां लसत्पदम् ॥ इतिकेलिरसावेशचपलं चपलेक्षणम् । हसन्तं प्रियया साधं हासयन्तं च तां मुहुः ॥३५॥ इत्थं कल्पतरोर्मूले रत्नसिंहासनोपरि । वृन्दारण्ये स्मरेत्कृष्णं संस्थितं प्रियया सह वामभागे स्थितां तस्य राधिका तां विचिन्तयेत् । नवीननीलवसनां द्रुतहेमसमप्रमाम् ॥ पटाञ्चलेनाऽऽवृतार्धसुस्मेराननपङ्कजाम। कान्तववसुधाधामचकोरायितलोचनाम ॥ अङ्गुष्ठतर्जनीभ्यां च निजप्रियमुखाम्बुजे । अर्पयन्ती पूगफलं पूर्णचूर्णसमन्वितम् ॥ ३९॥ मुक्ताहारोल्लसच्चारुपीनोन्नतपयोधराम् । क्षीणमध्यां पृथुश्रोणी किङ्किणीजालशोभि. ताम् ॥ ४०॥ रत्नहाटककेयूरमुद्रावलयधारिणीम् । रणकटकमक्षीररत्नपादाङ्गुलीयकाम् ॥४१॥ लावण्यसारमुग्धाङ्गी सर्यावयवसुन्दरीम् । आनन्दरसमनां च प्रसन्नां नवयौवनाम् सख्यश्च राधिकाया पै तत्समानवयोगुणाः । तत्सेवनपरा माव्याश्चामरव्यजनादिमिः॥ १. नील°।

·७२
नारदपञ्चरात्रान्तंगता-
1२ द्वितीयादे
जानासि हृदयावासे तथाऽपि कथयामि ते । अन्येषां च प्रबोधार्थ मन्त्रार्थममलं पिये।
अष्टाक्षरेण संयुक्ता यथा पञ्चदशाक्षरी । दशाक्षरेण संयुक्ता तथेयं पोडशाक्षरी ॥४५॥
श्रीराधाकृष्णयोर्विद्या वृन्दारण्योपसेवने
॥४६॥
रसिकानां सदा जप्या जन्मव्ययविनाशिनी । महारसमयी लीला दिव्या नित्याऽन-
पायिनी ॥४७॥
आकल्पान्तकरूपेयं शुद्धसत्त्वमयी प्रिया । अनया प्राप्यते भद्रे सत्यं सत्यं निशामय ।।
चहिरङ्मयं तस्य स्वीयर्मायादिशक्तिभिः । अन्तरङ्गैस्तथा नित्यविभूतेस्तैश्चिदादिभिः ।।
गोपनादुच्यते गोपी श्रीलीला राधिकाभिधा । देवी कृष्णमयी ज्ञेया राधिका पर.
देवता ॥५०॥
सर्वलक्ष्मीस्वरूपा च श्रीकृष्णानन्ददायिनी । अतः साऽऽल्हादिनी शक्तिनानाकेलिवि.
शारदा ॥५१॥
तत्कलाकोटिकोट्यंशा दुर्गाद्यात्रिगुणात्मिकाः । यथा लक्ष्मीस्त्वमेवाऽऽसीस्तथा लीला
च गोपिका ॥ ५२॥
अहं नारायणः कृष्णो ब्रह्माण्डायुतनायकः । सर्वस्प कारणं लीला सामप्येव कृताश्रया
यथाऽहं व्यापको देवि तथेयं मम वलमा। यथा यथा स्वरूपोऽहं ज्ञेया लीला तथा तथा॥
चिचिलक्षणं सर्वमावाभ्यां पूरितं जगत् । सेपा हि राधिका गोपीजनस्तस्याः सखीगणः
वलमा तत्समूहस्य संपोक्ती प्राणनायकी। राधाकृष्णी तयोः पादौ शरणं स्पादिहाऽऽश्रयः
पपद्य गतवानस्मि जीयोऽहं मावपितः । सोऽहं तच्छरणं प्राप्तो हित्वाऽन्यत्साधनं महत् ॥
प्रयोजनान्तरं हित्या संबन्धान्तरमेव च।मोगं मे युगलानन्दो नित्यः सर्यायधिस्तु यः
अनन्यसाधनं त्याह नमःशब्दो दशाक्षरे । चतुर्थी वाह फल्याणि तथाऽनन्यप्रयोजनम् ॥
ममत्वमाह माशम्दो नशब्दस्तन्निपेधनम् । ममत्यं सर्वतस्त्यक्त्वा तदर्थं शरणागतः
मन्त्रार्थः कधितस्त्वेप संक्षेपेण परानने। युगलार्धस्तथा न्यासः प्रपत्तिः शरणागतिः॥६॥
आत्मार्पणमिमे पथ पर्यापास्ते मयोदिताः। रासलीला मपा साकं श्रीमवृन्दायने तु पा
मयिप्पति महामागे तबेच्छा तय पास्पति । द्वारकायां तदा मद्रे रुक्मिणीरपिणी
स्वयम् ॥ ३३॥
प्रजप्यता महाविद्या पास्पसि त्यरिता मुरम् । पुरवा मवोऽपि मलीलामहश्यां मुषि
मानवः ॥६४॥
तपसा मा समाराध्य मत्तो विधामयाप्स्पति । शंकरान्नारदो योगी चाम्परीपस्ततो नृपः
अयाप्स्यति यरारोहे मग्नं दीक्षापुरःसरम् । एवं परम्परामागविद्या मुपि भविष्यति॥६६॥
जीयाः पापं तरिप्पन्ति नाहं दूरेऽनपाऽनये । गृहीत्या परमा विद्या वणयं धर्ममाचरन्।
आजीपमुपतिप्टेत मम क्षेत्र परानने
॥६॥
पीरया-
संक्षेपादेय देपेश मयतीति पिनाशनम् । धर्म मागवतं हि येन प्रणः प्रसीदति ॥६९॥

·७३ [.५ पञ्चमोऽध्यायः ] बृहद्ब्रह्मसंहिता। श्रीभगवानुवाच- कल्याणि श्रूयतां धर्मो लोकानां हितकाम्यया । शङ्खचकाङ्कनं कृत्वा प्रपन्नोऽयं समा- घरेत् ॥ ७॥ श्रीगुरुं परया मक्त्या सेवमानो निरन्तरम् । तत्कृषा मावयेद्विद्वानात्मनो विनिवृत्तये .. स्वेटदेवधिया नित्यं वैष्णवान्परितोपयेत् । ताडनं मर्त्सनं कामी भोगत्वेन यथा स्त्रिया गृह्णाति वैष्णपानां च तद्ववाहम्पं सदा बुधैः।ऐहिकामुप्मिकी चिन्तां नैव कुर्यात्कदाचन ऐहिकं तु सदा मव्यं पूर्वाचरितकर्मणा । आमुस्मिक तथा कृष्णः स्वयमेव करिष्यति ॥ अतो हि तस्कृते त्याच्या प्रयत्नः सर्वथा नरः । सर्वोपायपरित्यागः कृष्णोपायत्वयाच- नम् ॥ ७५॥ मुचिरं प्रोपित कान्ते यथा पतिपरायणा । मियानुरागिणी दीना तस्य सङ्गै ककाशिणी तद्गुणान्मावयेन्नित्यं गायत्यपि शूणोति च । तथा श्रीकृष्णलीलादेः स्मरणादि तथाऽs. चरेत् ॥ ७७॥ न पुनः साधनत्वेन कार्य तत्तु कदाचन । चिरं प्रोष्याऽऽगतं कान्तं यथा प्रोपितमर्तृका । चुम्बन्तीवाङ्गमालिङ्गेन्नेवाभ्यां पिबतीव च । ब्रह्मानन्दं गता चामुं सेवते परया मुदा ।। श्रीमदर्चावतारेपु तथा परिचरेद्धरिम् । अनन्यशरणो नित्यं तथैवानन्यसाधनः ॥८॥ मवेदनन्यसंबन्धस्तथाऽनन्यप्रयोजनः । नान्यं च पूजयेद्देवं न नमेन्न स्मरेन च ॥ ८१॥ न च पश्यन्न गायेश न च निन्देल्कदाचन । नान्योच्छिष्टं तु मुसीयानान्यशेषं च धार- येत् ॥ ८२॥ अवैष्णवानां संलापवन्दनादान्विवर्जयेत् । विष्णोर्या वैष्णयानां पा निन्दा न शृणुया. न्मनाक्॥३॥ कर्णी पिधाय गन्तव्यं शक्तो दण्ड समाचरेत् । आश्रित्य चाती वृत्तिं देहपातावधि प्रिये ॥८४॥ द्वयार्थ मावयन्नेव स्थेयमित्येव मे मतिः । सर:समुदनद्यादीन्सत्यक्त्वा चातको यथा ॥ तृपितो म्रियते वाऽपि याचते वै पयोधरम् । एवमेव प्रयत्नेन साधनानि परित्यजेत्॥८६॥ स्वेटदेवी सदा याच्यो गतिस्तो मे मवेदिति । स्वेटदेवतदीयानां गुरोरपि विशेपतः॥८७॥ आनुकूल्ये सदा स्थेयं प्रातिकूल्यं विसर्जयेत् । सकृत्प्रपन्नरक्षादिकल्याणगुणतां तयोः॥ 'विचिन्त्य विश्वसेद्देवी मम वश्यं मविष्यतः । संसारसागरान्नाथी पुत्रमित्रग्रहाकुलात् ।। गोतारी मे दयासिन्धू प्रपन्नमयमझनौ । योऽहं ममास्ति यत्किंचिदिह लोके परब च ॥ तत्सर्व भवतोरद्य चरणेषु मयाऽर्पितम् । अहमस्म्यपराधानामालयस्त्यक्तसाधनः ॥ ९१ ॥ अगतिश्च गतोऽहं वां शरणं भजतां गती तिवास्मि राधिकाकान्त कर्मणा मनसा गिरा। कृष्णकान्ते तवैवास्मि युवामेव गतिर्मम । शरणं वां प्रपन्नोऽस्मि करुणानिकराकरी ॥ प्रसादं कुरुतं दास्यं मयि दुष्टेऽपराधिनि । इत्येवं जपता नित्यं स्थातव्यं पदपङ्कजे॥१४॥ 'अचिरादेव दास्यामि वाञ्छितं कमलालये । बहिरेवमधोमध्ये ससीमावेन भावयेत् ।। श्रीराधाकृष्णयोनित्यं लीला योग्या प्रजायते । पीठे समर्चयेद्विद्वान्नित्यमावरणैः सह ।।

·७४
नारदपञ्चरावान्तर्गता-
[२ द्वितीयपादे-
मावयेत्केलिसंदोहममलं प्रकृतेः परम् । नित्यं स्मरामि ता लीलां त्वया सलालितोs.
प्यहम् ॥ १७॥
अपूर्वरूपसंदोहां कः स्मरेन्न विलोक्य ताम् । कैशोर रूपमनघे वेणुवाद्यविमूपितम् ॥
कस्प स्यात्स्मृतये मद्रे कोटिकामकलोदयम्
॥ ९९॥
इति श्रीवृहद्ब्रह्मसंहितायां द्वितीयपादे भूर्लोकवर्णने श्रीवृन्दावनचरिते युगलाराधनकपने नाम
पञ्चमोऽध्यायः ॥५॥
आदितः श्लोकानां समष्टयङ्काः ॥ १९१६ ॥
अथ पष्ठोऽध्यायः ॥६॥
श्रीदेव्युवाच-
किं पीठं किं च तद्रूपं येन मुह्यन्ति सूरयः। किमावरणमाख्याहि का लीला रसरूपिणी।
श्रीमगवानुवाच-
पीठ तयोः प्रवक्ष्यामि समस्तावरणैः सह । रूपं च लीलया युक्तं शक्तो नैवास्मि मापि-
तुम् ॥२॥
गोलोके पश्य पद्माक्षि सलील कथनेन किम् । इतः कोटिगुणं रूपं भूमिवृन्दावनं कृतम्
द्वापरान्ते कलेरादौ यदुवंशे महेश्वरि ।आविर्भूय करिष्यामि विविधां कलिमुज्ज्वलाम्।।
नित्यैको दृश्यरूपेण दृश्यकां कमलालये । गोपकन्याहितार्थाय पञ्चयोजनमण्डले ॥५॥
त्वदर्थं तु तृतीयां च द्वारकायां विशेपतः। करिप्ये तब दृष्टाऽसि राधिकासहितं च माम्
तत्रत्या मृत्तिकाऽद्यापि गोपीचन्दनसंज्ञिता । पुनाति सकलालोकानूर्ध्वपुण्ड्रेण धारिता
पट्रकोणाटदलं बाह्ये चतुःपष्टिदलं पुनः । चतुरस्रं तदुपरि चतुरसमन्वितम् ॥८॥
मध्ये तु कामबीजं स्यात्पटकोणे कामकीलकम् । कोणाग्रेपु विचिन्त्यानि श्रियो बीजानि
इयं तु चिन्तयेन्मध्ये कर्णिकायां समन्ततः । दलाटके सखीस्थाने सखीनामष्टकं जपेत्॥
अष्टावष्टौ प्रतिदले चतुःपष्टिलेपु वा । सुगन्धद्रव्यमूपाभिर्भक्ष्याँज्यश्च पूजयेत् ॥११॥
निकोटि सुन्दरीवृन्दपरीत परिमावयेत् । तासा द्वयोर्द्वयोमध्ये मामेकमनुचिन्तयेत्॥१२॥
कणिकायामबालेन्दुमण्डले जलदाकृतिम् । सुवर्णवर्णया देव्या राधया परिवेष्टितम् ॥
फोटिकंदर्पमुग्धाङ्गमरविन्दनिभेक्षणम् । मयूरपिच्छामरणं स्फुरन्मकरकुण्डलम् ॥ १४ ॥
बन्धूकदलविभ्राजत्पाणिपादतलाधरम् । विमङ्गसुन्दरग्रीवं वेणुवादनतत्परम् ॥ १५ ॥
कुटिलालकमापीनमुजदण्टविभूषितम् । घलयाङ्गदमाणिक्यमयूसविलसत्तनुम् ॥१६॥
स्फुरन्मुक्ताफलोदारातिद्योतितवक्षसम् । श्रीवत्सकीस्तुमोरस्कं रणकाञ्चीकलापकम् ।।
मजुमक्षीरनिर्घोपघुटपादसरोरुहम् । वधूकदम्बमध्यस्थमुदारगुणमण्डितम् ॥१८॥
वीणावादनतत्त्वज्ञं गानमोहितमन्मथम् । पार्च विचिन्तयेद्देवीं राधिका परदेवताम् ॥
फामकैलिकलाभिज्ञामुन्निद्रजलक्षणाम् । क्षीणमध्यामनिन्द्याङ्गीं मुग्धहासां महाच्छ.
विम् ॥२०॥
मानिनि ॥९॥

·७५ [६ पष्ठोऽध्यायः] वृहद्रह्मसंहिता। गीतकाव्यकथालापविदग्धां मुन्दरोदरीम् । किशोरी शैशवक्रीडापरमाव्यअितस्तनीम्॥ नीलशाटीपरीधानां पङ्ककाश्मीरपङ्किलाम् । पङ्कजान्दोलितकरां कालिन्दीकेलिलम्प- टाम् ॥ २२॥ श्रीकृष्णांससमासक्तपाणिमाहूतपट्पदाम् । कौमुदीवल्लमां कान्तां वृन्दावनविलासिनीम् नित्यानपायिनी विष्णोर्मावयेगुसदीपिकाम् । कणिकाबाह्यपलये राधाविद्यां लिखे- सुधीः ॥२४॥ प्रणव कामवीजं च दीवहिं च राधिकाम् । संमोहिनी कामदातृभूसमेतां च विन्यसेत कामकेलि चलीले च तथा लावण्यरूपिणि । नमो नमस्ते च पदं राधाविद्यति कीर्तिता ॥ २६॥ श्रीराधायै नमो वेति मन्त्रोऽन्योऽयं पडक्षरः । संपूज्याः परितो देवी ललिताद्याथ शक्तयः॥२७॥ व्याख्यास्वरूपवर्णानि युपरिटाद्वरानने । स्तोत्रेणानेन विधिवत्संस्तुवीत विचक्षणः ॥ पूजान्ते रसिकानन्दपूजिता परदेवताम् । जयति श्रीपरानन्दकृष्णपादपयल्लरी ॥२९॥ श्रीकृष्णवदनाम्मोजमधुपानमधुवती । श्रीकृष्णनयनानन्दरसकरिवर्तिका ॥३०॥ श्रीकृष्णाननपूर्णेन्दो राधिका चारुचन्द्रिका । श्रीकृष्णरूपपाथोधिलहरी हेमवैभवा ।। श्रीकृष्णमालतीहारसुगन्धवरभूपणा । श्रीकृष्णपरमानन्दसर पङ्कजकुण्डला श्रीकृष्णयामिनी रम्यचन्द्रोदयमुखोदया। श्रीकृष्णहल्लतामूलविकासामलदोहदा श्रीकृष्णवाल्यकौमारकोलिरुपा यशस्विनी । श्रीकृष्णभवकैशोररसकेलिकलाप्रिय॥३४॥ श्रीकृष्णलोलनयनविलोलामलतारिका । कृष्णप्राणः कृष्णहच कृष्णचैतन्यरूपिणी । कृष्णानन्दा कृप्पामुखी फटाशवमयापहा । कृपणहासा कृष्णरसा कृष्णलीला कृशो. कृष्णमिया कृष्णभरा कृष्णा कृष्णविलासिनी । कृष्णकान्ता कृष्णदेवा कृष्णाङ्गीकृष्ण- जीवना ।। ३७॥ कृष्णतर कृष्णमोग्या च कृष्णभुत्कृष्णसाधना । कृष्णाश्रया कृष्णपरा कृष्णामा फज- लनिया ।। ३८॥ कृष्णशेपा कृष्णसाध्या कृष्णजीमूतचातकी । कृष्णकलिकलाभिज्ञा कृप्यापादपमारी ।। कृष्णकासारमफरी कृष्णमातङ्गसगिन्नी । कृष्णतुष्टा कृष्णपुष्टा कृपणतोपविधापिनी ॥ कृष्णनेबा कृष्णकेशी कृष्णकुन्तलमण्डिता । कृष्णगीता कृष्णरासा कृष्णनृत्या रसे- ज्वरी ॥४१॥ कृष्णपूज्या कृष्णमक्ता कृष्णलीला कलावती । कृष्णपिद्या कृष्णद्धिः कृष्णसंकल्प- सिद्धिदा ॥४२॥ कृष्णामानसकलोला कृष्णमानसपङ्कजा । कृष्णमान्या कृष्णपन्या कृष्णसंतापचन्द्रिका कृष्णसंगीतगमना कृष्णस्तोमविधायिनी । कृष्णाननाम्जमार्तण्टा कृप्यानेवासनममा कृष्णलापण्पनिलया कृष्णसीमापशेषधिः । श्रीकृष्णाकर्षिणी कृष्णकयारसनिपेविका दरी॥३६॥ .

·नारदपञ्चरात्रान्तर्गता- दितीयपादे- कृष्णतल्पा कृष्णकल्पा कृष्णकुल्या कलस्वना । कृष्णकेलिप्रिया कृष्णकलिसंतानदोहदा कृष्णशुद्धा कृष्णबुद्धा कृष्णमग्धा कलङ्किनी। कृष्णमामा कृष्णवामा कृष्णकामा मनो- हरा ॥४७॥ कृष्णेश्वर्या कृष्णवित्ता कृष्णस्मितविधूणिता कृष्णाधररसाभिज्ञा कृष्णकौतुकसाधना ॥ कृष्णक्रीडासुधासिन्धुः कृष्णनामपरायणा । कृष्णश्रीः कृष्णभूतिश्च कृष्णद्धिः कृष्णम- गला ॥४९॥ कृष्णवेणी कृष्णगतिः कृष्णकामदुघा हिता । कृष्णमाला कृष्णशाला कृष्णहृत्पद्मक- णिका ॥५०॥ कृष्णजीवातुका राधा वृपभानुतनूद्भवा । इति श्रीराधिकानामस्तवराजमनुत्तमम् पठनात्प्रेमदं दिव्यं कामदं पुण्यवर्धनम् । पूजायसाने संजाप्यं युगलध्यानसंयुतम् ॥ ५२॥ प्रणवाद्यमिदं देवि देवानामपि दुर्लभम् । कृषिभूचिकः शब्दो नश्चाऽऽनन्दविधायकः ॥ सदानन्दसमावेशः कृष्ण इत्यभिधीयते । सचिदानन्दरूपाय कृष्णायाक्लिष्टकारिणे ॥ नमो वेदान्तवेद्याय ब्रह्मणे परमात्मने । अनयाऽऽराध्यते कृष्णो भगवान्हरिरीश्वरः ॥ लीलया रसवाहिन्या तेन राधा प्रकीर्तिता । राधिकाऽपि परा शक्तिः कृष्णे चाऽऽनन्द- ॥ रूपिणी ॥ ५६ ॥ नित्या च नित्यवत्यस्मिन्स्वाधारे पुरुषोत्तमे । राधागानप्रियो राधासंगीताहृतमानसः । राधालावण्यनिलयो राधाप्रेमसरोरुहः । राधाशृङ्गारपुलको राधाशृङ्गारकारकः ॥५८॥ राधामुखाब्जमधुपो राधास्मितनिरीक्षकः । राधाधरसुधामोदी राधाकण्ठवि भूपणः ॥ राधामनःसरोहंसो राधामानविमोचकः । राधाविलासगविठो राधारूपासवोन्मदः ॥ राधारूपलतामृङ्गो राधाचन्द्रचकोरकः । राधारससरोमन्थी राधासर्वाङ्गसंश्रयः ॥६॥ राधारत्नावलीकण्ठो राधासौभाग्यमन्दिरः । राधागम्भीरतत्त्वज्ञो राधाजीमूतचातकः ।। राधाविद्योतितोरस्को राधितो राधिकाप्रियः । नित्याक्षरो नरो राता निर्गुणो नीरद- च्छविः ।।६३ ॥ निराकारो हरो हारी बिहारी विपिनप्रियः । वेणुविस्फूजितमुसो विशुद्धस्मित भूपितः। गुमावलीविभूपाढ्यो बहिपिच्छविभूपणः । गोवर्धनधरो गोपीमण्डलीमध्यगो हरिः ॥ गोपालो गोकुलस्वामी गोविन्दो गोकुलेश्वरः । त्रिभङ्गसुन्दरग्रीवो मदापूर्णितलोचनः रक्तोटो रक्तचरणो रक्तनेत्रो रसायनः । रासमियो रसाविष्टो राकाचन्द्रविनोदकृत्॥६॥ ब्रम्पन्तबोधितो घेदवेद्यो विद्या विनोदकृत् । विवेकगम्यो धौरेयो धरणी मृद्धनाधिपः । क्षामोदरः क्षमासारोऽदीनो दामोदरो दमी । दद्यार्दचित्तः श्रीवक्षाः श्रीधरः श्रीकरो हरिः दिव्यलोकगतो दिव्यो दिव्यायुधधरोऽच्युतः। नित्यमुक्तजनाराध्यो जगदानन्दकारकः ।। कल्याणनिलयः कल्पः कल्पपादपसंश्रयः । कालिन्दीकेलिकृत्सबलविध्वंसकृत्कृती ॥ कलकरहितः कामी कामिनीकेलिदक्षिणः। वृन्दावनस्थो गोवृन्दपालको बालकेलिकृत पल मद्रप्रियः श्रीमान्वारणोद्भुननो बलः । ताण्डवी पाण्डवप्रेष्ठो यादवो नन्दनन्दनः । जनार्दनो जनावासो वासुदेषो जनेश्वरः । वंशी वटी नटो नादी दानाकृष्टजगत्रयः ।

·[.सप्तमोऽध्यायः] बृहद्ब्रह्मसंहिता। नादातीतो नदीकूलकेलिकृद्धूलिधूमुरः । नारदोदितसंगीतः सामगानप्रियः कलः॥७॥ इति नामशतं नित्यं जपता किं नु दुर्लभम् । स्वापकाले भयोधे च पुण्याहे पुण्यकर्मणि पुण्यक्षेत्रे प्रजपतः स्याद्भक्तिरनपायिनी । एतन्नामामृतस्तोत्रं श्रीराधाकृष्णयोः मिये ॥ पठेद्विचिन्तयन्नर्थमचिराद्विन्दते हि माम् इति श्रीबृहद्रह्मसंहितायां द्वितीयपादे भूलोकवर्णने श्रीवृन्दावनचरिते मयाराधननिरूपण नाम षष्ठोऽध्यायः॥६॥ आदितः श्लोकानां समष्टयन:-।। १९९४ ।। ॥८॥ . स भप सप्तमोऽध्यायः। श्रीनारायण उवाच- एवं चतुर्विधा देवि मम पुर्यो भवन्ति हि । माथुरे मथुरा पुण्या तत्र वृन्दावन धनम् ।। अयोध्या कोशले देशे सरयूपुलिने स्थिता । यत्र राजीवपत्राक्षो रामो दशरथात्मजः॥२॥ परमात्मा सममय जानकीरूपया त्वया । तयोलीलानुसंधानान्मुक्तिर्मयति सदतिः॥३॥ श्रीराममन्त्रराजस्य माहात्म्य गिरिजापतिः। जानाति मगयाशंमुवलत्पावकलोचनः। रामो डेन्तो वहिपूर्वो नमोन्तः स्यात्पडक्षरः । तारको मन्त्रराजोऽयं संसारविनिवर्तकः।। रमन्ते योगिनोऽनन्ते सत्यानन्दे चिदात्मनि । इति रामपदेनासो परं ब्रह्माभिधीयते॥६॥ रोमकृष्णेति शब्दाभ्यां ब्रह्मेति प्रतिपाद्यते । कारणं सर्वभूतानामवधिः परिकथ्यते । बृहनुणानामाधारो रहित: पाकृतेर्गुणैः। एप सर्षस्य विधृतिः सेतुः श्रुत्या प्रकीर्तितः॥८॥ यदा यदा हि धर्मस्य ग्लानिर्मवति भूतले । अभ्युत्थानमधर्मस्य तदाऽऽत्मानं सृजत्यसो। परित्राणाय साधूनां विनाशाय च दुष्कृताम् । धर्मसंस्थापनार्थाय जातोऽहं रामसंज्ञया रामे नीलोत्पलश्यामे रामे कोदण्डमूपिते । मक्त्याऽभ्येति परं स्थानं धैकुण्ठास्यं मुहु- मम् ॥११॥ चतुर्थी चात्र निर्दिष्टा तादय कमलोद्भव । अम्येति तेन राम हि संत्यज्यान्पप्रयोजनम् साधानानां तु संत्यागं नमःशब्दो हि शंसति। अनेन शरणापत्तिः परमेकान्निनो मता। सर्वधर्मान्परित्यज्य मामेकं शरणागतान् । मोचपिप्यामि सर्वेभ्यः पापेभ्यो नात्र संशयः दासोऽस्मीति च संधार पाऽऽस्मानं परमेश्वरि । अमयं तस्य दास्यामि यो मामेति निरन्तरम् ॥१५॥ गच्छस्तिष्ठन्स्वपन्मत्या नमन्पो गुरुदेवयोः। दासोऽस्मीति निजं रूपं स्मरन्मुम्पेत पन्धनात् ॥१६॥ नारायणस्प ये मक्ताः शान्तास्तद्दतमानसाः। तेषां दासस्य दासोऽहमिति संचिन्तये- द्धिपा ।। १७ ॥ शायकोर्ध्वपुण्ड्रायैस विधाय पाशश्वत देवदेवेश मषा परिचरेद्धरिम्॥१८॥ .प.रामेति स्वि वर्गा।

·नारदपञ्चरात्रान्तर्गता- [१ द्वितीयपादे-- स सर्वसिद्धिमासाद्य ह्यन्ते रामपदं ब्रजेत् । चिन्तयेञ्चेतसा नित्यं श्रीरामः शरणं मम ॥ चिपस्याऽऽत्मनो रूपं पारतयं विचिन्त्य च । चिन्तयेचेतसा नित्यं श्रीरामः शरणं मम ॥२०॥ *अचिन्त्योऽपि शरीरादेः स्वातळयं नैव विद्यते । चिन्तयेचेतसा नित्यं श्रीरामः शरणं मम ॥२१॥ आत्माधारं स्वतन्त्रं च सर्वशक्तिं विचिन्त्य च । चिन्तयेचेतसा नित्यं श्रीरामः शरणं मम ॥ २२॥ नित्यात्मगुणसंयुक्तो नित्यात्मतनुमण्डितः । नित्यात्मकेलिनिलयः श्रीरामः शरणं मम॥ गुणलीलास्वरूपेषु मितिर्यस्य न विद्यते । अतो वामनसा वेद्यः श्रीरामः शरणं मम ॥ फर्ता सर्वस्य जगतो मर्ता सर्वस्य सर्वगः । संहर्ता कार्यजातस्य श्रीरामः शरणं मम ॥ वासुदेवादिमूर्तीनां चतुणां कारणं परम् । चतुर्विंशतिमूर्तीनामाश्रयः शरणं मम ॥२६॥ नित्यमुक्तजनैः पुटो निविष्टः परमे पदे । परं परमभक्तानां श्रीरामः शरणं मम ।। २७॥ महदादिस्वरूपेण संस्थितः प्राकृते पदे । ब्रह्मादिदेवरूपैश्च श्रीरामः शरणं मम ॥२८॥ मन्वादिनुपरूपेण श्रुतिमार्ग विभर्ति यः । प्रजापतिस्वरूपेण श्रीरामः शरणं मम ॥२९॥ ऋषिरूपेण यो देवो वनवृत्तिमपालयत् । योऽन्तरात्मा च सर्वेपां श्रीरामः शरणं मम ॥ योऽसौ सर्वतनुः सर्वः सर्वनामा सनातनः । अलिप्तः सर्वमावेषु श्रीरामः शरणं मम ॥ बहिमादिरूपेण सद्धर्ममनुपालयन् । परिपाति जनान्दीनाश्रीरामः शरणं मम॥३२॥ यश्चाऽऽत्मानं पृथक्कृत्य मक्तप्रेमवशं गतः । अर्चायामास्थितो देवः श्रीरामः शरणं मम सर्वावताररूपाणां दर्शनस्पर्शनादिभिः । दीनानुद्धरते योऽसौ श्रीरामः शरणं मम कौसल्याशुक्तिसंजातो जानकीकण्ठभूपणः । मुक्ताफलसमो योऽसौ श्रीरामः शरणं मम विश्वामित्रमसबाता ताटकागतिदायकः । अहल्याशापशमनः श्रीरामः शरणं मम पिनाकमानः श्रीमाानकीप्रेमपालकः । जामदग्न्यप्रतापनः श्रीरामः शरणं मम राज्याभिषेकसंहृष्टः कैकेयीवचनात्पुनः । पित्रा दत्तवनक्रीडः श्रीरामः शरणं मम जटाचीरधरो धन्वी जानकीलक्ष्मणान्वितः । चित्रकूटकृतावासः श्रीरामः शरणं मम ।। महापचवटीलीलासंजातपरमोत्सवः । दण्डकारण्यसंचारी श्रीरामः शरणं मम ॥४०॥ सरद्वपणसंमेदी दुष्टराक्षसमझनः । इतशूर्पणसाशोमः श्रीरामः शरणं मम ॥४१॥ मायामृगविमेत्ता च हृतसीतानुतापकृत् । जानकीविरहाकोशी श्रीरामः शरणं मम ॥ लक्ष्मणानुचरो धन्वी लोकयात्राक्टिम्बकः । पम्पातीरकृतान्वेपः श्रीरामः शरणं मम ।। जटायुवाणकर्ता च कबन्धगतिदायकः । हनुमत्कृतसाहित्यः श्रीरामः शरणं मम ॥४४॥ मुग्रीवराज्यदः श्रीशो वालिनिग्रहकारकः । अङ्गादाश्वासनकरः श्रीरामः शरणं मम सीतान्वेपणनिर्मुक्तहनुमत्पमुसमनः । मुदानिवेशितबटः श्रीरामः शरणं मम ॥४६ ।। हेलोत्तारितपाथोधि तनिधूतराक्षसः । लङ्कादाहकरो धीरः श्रीरामः शरणं मम ॥४७॥ * इदम प. पुस्तके नास्ति । पः प्राप्यते स्व। ॥ ॥ --- ·॥ १. सप्तमोऽध्यायः बृहद्ब्रह्मसंहिता। सेतुसंबद्धपाथोधिलंकाप्रासादरोधकः । रावणादिप्रभेत्ता च श्रीरामः शरणं मम ॥४॥ जानकीजीवनबाता विभीपणसमृद्धिदः । पुष्पकारोहणासक्तः श्रीरामः शरणं मम ॥ राजसिंहासनारूढः कौसल्यानन्दवर्धमः । नामनिधूतनिरयः श्रीरामः शरणं मम॥ ५॥ यज्ञकर्ता यज्ञभोक्ता यज्ञमर्ता महेश्वरः । अयोध्यामुक्तिदः शास्ता श्रीरामः शरणं मम ।। प्रपन्नः सर्वधर्मेभ्यो मामेकं शरणं गतः । पठन्निदं मम स्तोत्रं मुच्यते भवबन्धनात मन्त्रश्चाष्टाक्षरो देवि श्रीरामः शरणं मम । सिद्धोपायोऽक्षरविदां मावनापरिकल्पितः॥ रामेति यक्षरं मन्त्रं मरणे यदि संस्मरेत् । नरोन लिप्यते पापैः पद्मपत्र मिवाम्मसा · ॥ राममद्रो रामचन्द्रो मन्त्रोऽयं चतुरक्षरः। शुद्धो डेन्तो नमः पश्चात्ससवर्णोऽपि मुक्तिदः अधाक्षरो बीजपूर्वो बीजं तु प्रणवो भवेत्। नानाकामवशाद्देवि बीजान्यन्यानि सन्ति हि पडक्षरो वह्निपूर्वस्तारकस्त्वभिधीयते । महापातकिनां पापदहने दहनोपमः ॥५७ ॥ हुं जानकीवल्लभेति डेन्तो वह्निप्रिया ततः । दशाक्षरो महामन्त्री जपतां कल्पपादयः ।। श्याम वारिजपवनेत्रममलं प्रज्ञानमूर्ति हरि विद्युद्दीप्तपिशङ्गरम्यवसनं मास्वकिरीटोज्ज्वलम् । कर्णालम्बितहेमकुण्डललसद्भूवल्लिमत्यद्भुतं श्रीमन्तं मगवन्तमिन्दुसहितं श्रीजानकीशं स्मरेत ॥ ५९॥ श्रीरङ्गाख्यं परं धाम मम मानिनि भूतले । वैकुण्ठवैमवं सर्व मया तत्र नियोजितम् ।। कावेरी विरजा यत्र प्रभुपादाम्बुजाश्रया । श्रीमुक्तिमण्डपं नाम मन्दिरं मे वरानने ॥ त्वया सह सदा देवि निवसामि महीतले ।श्रीरङ्गशायी मगवान्यनाऽऽस्ते गरुडध्वजः।। द्राविडेपु महापुण्यं श्रीरङ्गास्यं निकेतनम् । शिलारूपेण तिष्ठामि यत्राहं कमलप्रिये ॥ 'कावेरीतोयरूपेण मामवेहि निरन्तरम् । यत्तोयपानादन निप्पापो जायते नरः ॥१४॥ न ह्यपुण्ययतां देवि मनिकेतोपलम्मनम् । साधनान्तरनिष्ठानां भवतीत्यवधारय॥६५॥ यत्र मे लोककल्याणकारिणी परमा कला । द्विजरूपेण मपिता या तु संकर्षणामिधा ॥ द्वापरान्ते कलेरादौ पाखण्डप्रचुरे जने । रामानुजेति मविता विष्णुधर्मप्रवर्तकः ॥६॥ श्रीरङ्गशदयापाचं विद्धि रामानुजं मुनिम् । येन संदर्शितः पन्था धैकुण्ठास्यस्य समनः। पारमैकान्तिको धर्मों भवपाशविमोचकः । यत्रानन्यतया प्रोक्तमाययोः पादसेवनम् ॥ कालेनाऽऽच्छादितो धर्मो मदीयोऽयं वरानने । तदा मया प्रवृत्तोऽपं तत्कालोचितमूर्तिना विप्वक्सेनादिमिभक्तः शठारिपमुखैदिजैः । रामानुजेन मुनिना कली संस्थामुपेप्यति । श्रीशैलो व्यङ्कटादिन राख्यं धाम मामकम् । यैर्नदृष्टं सुदृष्टं तैवस्वतगृहाजिरम् ॥ चतुर्थ द्वारकाख्यं हि मद्धाम सुरवन्दितम् । सेवतां परया मक्त्या नाहं दूरे कदाचन ॥ पवाहं हेतिना साध्वि तापयामि तनुं नृणाम् । येन पूता मविप्पन्ति कली. मन्दाधि- कारिणः ॥ ७४॥ गोमत्याः संगमो यत्र सागरेण महात्मना । मृतास्तत्र मविप्यन्ति पापिनोऽपि पनुन मुंजाः ॥७५॥ १.रोप ·. नारदपश्चराधान्तर्गता- -१२ दितीयपादे- कलिकाले महाघोरे नोपायो विद्यतेऽपरः । विना द्वारवतीयात्रा गोमत्यो चामिपेचनम् द्वारकासृत्तिकालेपानिलेपः पापकर्दमात् । जायते पुरुपो लोके कलिकाले विशेषतः । तुलसीमालया युक्तो द्वारकामृत्तिकाकितः । मम ध्यानरतो जन्तुरहमेव न घेतरः ॥ एवं पुण्यतराः पुर्यः क्षेत्राण्यायतनानि च । मदेकान्तिकमक्तानां मत्पमापकाणि हि ॥ धर्मस्थानमयोध्यास्यं रॉ मुक्तिपदं स्मृतम् । द्वारका मक्तिकृत्स्थानं रसस्थानं तु माथुरम् एवं प्रकाशितं देवि मक्तानां हितकारणात् । प्राकृतेऽपि पदं मुक्तेर्मा गाः शोकमनागपि इति श्रुत्वा महादेवी विष्णुपत्नी मुदान्विता । स्वतन्त्रे कथयामास भक्ति पोडशधा हरेः ॥ ८२॥ स्थानानि मत्प्रयुक्तानि ब्रह्मन्नुपदिदेश या!निवासा) वैष्णवानामप्राकृतपदं यथा॥८॥ इति ते कथितं ब्रह्मन्प्रसान्निजवैभवम् । प्राकृते प्राकृतं स्थानं चतुर्धा त्ववतारितम् । पद्मोपदिष्टं ते सर्वमाख्यानं पावनं महत् । स्थानं वृन्दावनं नाम पद्माध्यापति नित्यशः॥ कथं निवसतां मुक्तिरित्युक्तं यत्त्वयाऽनघ । तदिदं सर्वमाख्यातं विमुक्तिपदकारणम् ॥ ब्रह्मोवाच- मुनयो मगवानेवं प्राकृते क्षितिमण्डले । मामुवाच निजं स्थानं दिव्यं मोक्षकसाधनम् ।। मुनय ऊचुः- सुवर्लोकादिकं सर्व श्रुतं विष्णुमुखाद्यथा । तथा नो वद विश्वात्मन्प्रपन्नाशरणाग- तान् ॥८॥ श्रीब्रह्मोवाच-- श्रूया मुनयः पुण्यं भगवद्वचनामृतम् । कृपया करुणासिन्धुर्यथा मामवदत्पुरा ॥ ८९ ॥ श्रुत्वाऽहं भूमिलोकं च सरहस्य जनार्दनात् । मुवः प्रमृतिलोकानामपृच्छ रूपमद्धतम् ।। श्रीनारायण उवाच- यावत्ममाणा पृथिवी विस्तीर्णपरिमण्डला । तावद्धवः स्थलं ब्रह्मविस्तीर्णपरिमण्ड- लम् ॥ ११ ॥ उपरिष्टाक्षियोनि लक्षयोजनसमिते । रविस्तिष्ठति तिग्मः स्वरंशुभिर्मासयक्षगत् ।। रथमास्थाय मगवान्बहुयोजनविस्तृतम् । वामपार्श्वे स्थितं त्वेकचकं दिव्यं प्रतिष्ठितम् ।। वहन्ति सप्तयः सप्त च्छदासि स्पन्दनं महत् । सारथिश्चारुणः सर्वानश्वान्बाहयति स्वयम् ॥ ९४॥ मानसोत्तरशैलस्य मूर्धि स्पन्दनपद्धतिः । विमागहेतुरुपसामहामपि गतिकमात् ॥१५॥ योगिनां परमः पन्थाः स्मृतः क्लेशपरिक्षये । मोक्ष्यमाणाः पथा येन यान्ति विष्णोः पर पदम् ॥१६॥ उदयास्तमयी नैप मानुः सर्वत्र संमुखः । दर्शनादर्शने मानोरुदयामस्तमयी मती॥९७॥ यैर्यत्र दृश्यते भानुः स तेषा मुदयः स्मृतः । यदा यत्र तिरोमावस्तदास्तमयधीनृणाम् ॥ दूरी मवन्ति पूर्वाह्न रश्मयो ह्यस्य संतताः । हस्वी भवन्ति पश्चात यावत्तेपामदर्शनम् ॥ क. 'पाप्तये।

·[७ सप्तमोऽध्यायः बृहबासंहिता। वर्जयित्वा पुरी धातुः सर्वतो मेरुमूतले । पतन्ति मानवो मानोस्तिर्यगूर्वमधस्तताः ॥ समां तु ब्रह्मणो गत्या प्रत्यागच्छन्ति ते पुनः । ब्रह्मणस्तेजसा तेन नान्यत्राऽऽवर्तनं भवेत् ॥ १०१॥ । मूसूर्ययोरन्तरालं भुवस्तलमुदाहृतम् । विद्याधराश्च गन्धर्वाः सिद्धाश्च सहदानवाः ॥ वसन्ति मुदिताः स्वेषु प्रदेशेषु पृथक्पृथक । लक्षे दिवाकरस्थानाच्छशिनः स्थानमी. रितम् ॥ १०३ ॥ तस्योपरिष्टात्तिष्ठन्ति नक्षत्राणि यथा तथा । लक्षत्रयमतीत्योधं बुधस्य स्थितिरुच्यते॥ उशना तु ततो लक्षद्वयमुत्तीर्य तिष्ठति । तद्योजनान्यतिक्रम्य भौमस्तिष्ठति सर्वदा॥१०५॥ तावत्ममाणेऽवस्थानं गुरोस्तस्योपरि स्थितः । शनैश्चरस्तत्प्रमाणमतीत्योचं रवेः सुतः।। सप्तर्षिमण्डलं तस्मालक्षमेकं सुरेश्वर । सप्तर्षिभ्यः सहस्राणां शतादूवं व्यवस्थितः ततो धुवः स्थितः स्थाने दुरारोहे महर्षिभिः । मेधीभूतः समस्तस्य ज्योतिश्चक्रस्य पाज ।। १०८॥ द्वादशारं महञ्चकं नेमी द्वे तस्य नामयः । तिम्रः सन्ति वसन्ताद्या ऋतयो ये घरेपु ते॥ मेषादयोऽप्यरेष्वेव मीनान्ता द्वादश स्मृताः । मासा द्वादश चैवाद्या वसन्तममुखास्तथा कतयः पटुक्रमाश्चैव विपुवायनयोयम् । सितासितौ च पक्षी द्वौ युगभेदाच वत्सराः॥ युट्यादयः कालभेदाश्चक्रधारासु निहिताः । ध्रुवः स्थितो नामिमध्ये प्रवरा ये तु राशयः प्रसव्येन ग्रहाः सर्वे चरन्ति गतिरीदृशी।कुलालचक्रमध्यस्थमृत्पिण्डसदृशो ध्रुवः॥११३॥ भ्रमन्ति परितः सर्वे ध्रुवं ज्योतिर्गणाः सदा। आदित्यध्रुवयोमध्ये देशः स्वर्गसमाह्वयः ।। वसन्ति तस्मिन्गीर्वाणा विमानेषु पृथक् पृथक् । असंख्याता नित्यतृप्ता ज्योतिर्मय- वपुर्धराः ॥१५॥ तेपां गङ्गाजलं सेव्यं पुष्पाणि सुरभूरुहाम् । वनानि चिन्तामणयः स्रियश्चाप्सरसः स्मृताः ॥ ११६ ॥ लोकोऽय कलुमिः साध्यो यत्र राजा शतक्रतुः । उपेन्द्रमूर्तिमंगवानासीनस्तत्र सर्वदा ॥ रक्षति स्वर्गनिलयान्देवादीन्स्वेन तेजसा। भूर्भुवःस्वस्रयो लोका लक्षाः पञ्चदश स्मृताः तत्र भागवता वासं नेच्छन्ति मनसाऽपि हि । येषां वैकुण्ठपादाब्जरतिरस्त्यानपायिनी ॥ न ते स्वर्गसुख भोमं वाइम्यं वाञ्छन्ति कहिंचित् । ततः परं महर्लोकः कोटियोजनमा. यतः ॥ १२० ॥ सनन्दनाद्या मुनयो निवसन्ति च कोटिशः । ततः परो जनो लोकः पुरस्ताविगुणायतः ततः परं ह्यष्टकोटियोजनं तु तपः स्मृतः। कोरित्रयायतं तस्मादूर्य धातुः पुरं स्थितम्।। तद्ब्रह्मलोकं मुनयो गृणन्ति कमलासन । लक्षयोजनविस्तीर्ण शालाप्रासादसंगुलम ॥ उत्तरेण ब्रह्मलोक लक्षाः पञ्चदश स्मृताः । तत्र सत्यमिति ख्यातो विष्णुलोको निरा. मयः ॥ १२४ ।। पञ्चचत्वारिंशत्कोटियोजनः परिकीर्तितः । सांत्मा भगवानध्वं पञ्चपञ्चदशस्थितः ॥ परमेष्ठी स भगवान्मपञ्चे विष्णुतुष्टये । अपास्ते मगोन्नित्यं शङ्खचक्रगदाधरः।।१२६॥

·नारदपश्चरात्रान्तर्गता- [२ द्वितीयपादः] ॥ ॥ ॥ । पञ्चशक्तिमयो विष्णुः कोटियोजनसंमिते । आस्ते श्रीभूमिसहितो वैनतेयेन सेवितः ।। अण्डभित्तिरुपर्यस्य स्थिता कोट्यर्धयोजने । एप ते ह्यूलोकानां निवासः कथितो मया ॥१२८॥ एतदावरणीभृतमण्डं विद्धि हिरण्मयम् । एतेनाण्डकटाहेन लोकाः सर्वे समावृताः॥१२९॥ उपर्युपर्यमी लोकाः कपित्थफलवस्थिताः । तद्दशोत्तरसंख्येन वारिणा परिवेष्टितम् आवृत्याण्डं यथा वारि स्थितं तद्वत्तदग्निना । स वारना तद्वदेव वायुश्च नभसाऽऽवृतः॥ सर्वं दशोत्तरं विद्यात्तद्वयोम महताऽऽवृतम् । महाश्चाऽऽद्यप्रधानेन प्रधानं तमसाऽऽवृतम् ॥ तदनन्तं तमस्तस्य संख्यानं नैव विद्यते । हेतुभूतमशेषस्य तमसः प्रकृतिः परा ॥१३॥ अण्डानामीदृशानां च सहस्राण्ययुतानि च । बहुना वा किमुक्तेन संख्या वक्तुं न शक्यत ॥१३४ ।। अण्डानि तानि सर्वाणि व्याप्य नारायणः स्थितः । अतश्च तेषां भगवान्सर्वाधारः पुरः पुमान् ॥ १३५॥ बहिश्च साक्षिवत्सर्वमीक्षमाणोऽवतिष्ठते । महतस्तमसो ब्रह्मन्युलोका बहुयोजना: चत्वारःक्रमशः सन्ति चतुर्भिः समधिष्ठिताः । व्यूहैः क्रमेण लक्ष्यान्तेप्वनिरुद्धोऽवरो मतः प्रद्युम्नोऽनन्तरं तस्य संकर्षणसमाह्वयः । वासुदेवस्ततः पश्चाद्व्यूहास्यः कमलासन विभवाख्यो वासुदेवस्तदनन्तरमीरितः । अनादिवासुदेवश्च स्वस्वलोके प्रतिष्ठितः ततो नारायणस्यापि लोकस्तन्निकटे स्थितः । एकैकस्यान्तरं कोटियोजनानामुदीरितम्॥ तावानेव च विस्तारस्तेषामतिमनोहरः । तेभ्यो बहिः स्थितो लोको यत्राऽऽस्ते भगवा- नजः ॥१४॥ आधारभूतः सर्वेषामनादिः पुरुपोत्तमः । शेपभोगासने दिव्ये श्रीभूम्यां स्थितः यो व्याप्ताभिस्तथाऽष्टाभिः शक्तिभिः परिवारितः । वालव्यजनहस्ताभिः सेव्यमानाभि- रन्तिके ॥ १४३॥ सेनेशाद्यः पारिपदैश्चण्डाद्यैरायुधैरपि । प्रणमद्भिः सेव्यमानः सामीप्ये परितः स्थितैः॥ मुक्तश्च पञ्चकालः सिद्धैः किंकरतां गतः । उपास्यमानः सततं द्वादशाक्षरचिन्तकैः । अष्टाङ्गयोगसंसिद्धहुभिर्मगवन्मयैः । मन्त्रद्वयानुसंधानपरैर्भागवतोत्तमः ॥१४६॥ तापादिकृतसंस्कारः पूर्वं पर्युपासितः । सर्वलोकावधिः शेषी भगवान्सद्गुणालयः ॥ वैकुण्ठाख्यो हि मे लोको नित्योऽयं कमलासन। कथितः कृपया तुभ्यं त्रिगुणात्परतः परः एप सर्वावधिः शेपी भगवान्सद्गुणालयः । सच्चिदानन्दरूपोऽसौ सर्वकारणकारणम् ॥ भक्तत्या परमया ग्राह्यो दीनानां परिपालकः ॥१४९॥ यद्गत्वा न निवर्तन्ते तद्ब्रह्म परमं पदम् । इति ते कथितं धातः स्थानं यद्विविधं मतम्॥ प्राकृतामाकृतं नाम किं भूयः श्रोतुमिच्छसि इति श्रीवृहद संहितायां द्वितीयपादे लोकनिरूपणे नाम सप्तमोऽध्यायः ॥ ७ ॥ आदितः श्लोकानां समष्टयङ्काः-॥ २१४४ ॥ समाप्तोऽयं द्वितीयः पादः ॥२॥ .. .. - ·[१ प्रथमोऽध्यायः] गृहब्रह्मसंहिता। ८३ अथ तृतीयपादे प्रथमोऽध्यायः। श्रीब्रह्मोयाच- उपासकानां यदिदं निरूपितं स्थानं त्वयाऽप्राकृतमेकमव्ययम् । कथं तदेतत्पुरुषः प्रयाति सर्व समास्याहि रहस्यमेतत् ॥ १॥ मध्ये कृतनिवासा ये स्थानानि च सरांसि च । वनानि पुरुषाः के वा नद्यस्तत्र भवन्ति च व्यूहस्थानं च विभवस्थानमायतनानि च । भोग च नित्यमुक्तानां देव विस्तरतो वद ॥ श्रीनारायण उवाच- लोकाश्चतुर्दश मोक्ता मया ते कमलोद्भव । अधः सप्त समाख्याता अवं सप्त प्रकी- तिताः॥४॥ उक्ताः सावरणाः सर्वे नाशशीला भवन्ति ते । ब्रह्मणो दिवसस्यान्ते नाशमीयुस्त्र- यश्च ते॥५॥ ब्रह्मणोऽन्ते विलीयन्ते लोका ये च चतुर्दश । प्राकृतास्ते समाख्याता लीलारूपा रमा- पतेः॥६॥ ॥८॥ कालेनैव विलीयन्ते कालेनैव भवन्ति हि आद्यन्तयोस्त्वमेवैषां हेतुभूत: प्रजापते । त्वया सह भवन्तीह लयं यान्ति त्वया सह ॥ लोकास्तु प्रकृती यान्ति त्वं तु मय्येव मत्परः दृश्यमानमिदं सर्वमनित्यमिति चोच्यते । प्राकृतं कार्यभूतं हि मदनन्यतया स्थितम् ॥९॥ अहमात्मा च सर्वेषामाधारः पुरुपः परः । क्रीडाथ देवदेवेश मयैव प्रकटीकृतम् ॥१०॥ लोकै चतुभिर्दशभिः सागौदीपसंयुतः। भूतैश्चतुभिर्दशभिर्भूधरैश्च महोत्सवैः ॥ ११ ॥ परिपूर्णमिदं रम्यमण्डं प्रकृतिसंभवम् । दशोत्तरैराबरणैः पुष्ट वस्त्रपुटैरिय ॥१२॥ योजनानां पटिकोटिमुन्नतं विस्तरेण तु । पश्चाशत्कोदिगुणितं प्राकृतं वण्डमेव च एतदण्डकटाहेन तिर्यगूमधः क्रमात । कृष्टे सस्यं यथा बीजं सर्वतो ये समावृतम् ॥ यथा कपित्थं बीजानि समाकृष्यावतिष्ठते । तथाऽण्डमेतदाधार चेतनाचेतनानि हि ॥ कोरियोजनमानेन पृथिव्यावरण स्मृतम् । दशकोटिममाणेन जलावरणमुच्यते ॥ १६ ॥ शतकोटिप्रमापोन वरावरणं मतम् । सहस्रकोटिमानेन वायोरावरणं विधे ॥१७॥ सहस्राणां दशेनोक्तमाकांशावरणं महत् । लक्षणाहंकृतेस्तात दशलक्षं महत्स्मृतम् प्रकृत्यावरणं यत्तदसंख्यातं तदुच्यते । प्रकृत्यन्तर्गता लोका दह्यन्ते कालवह्निना ॥१९॥ अण्डावरणभूतानि प्रकृती लयमाप्नुयुः । सा सर्वजगदाधारा प्रकृतिमत्समाश्रयात तया जगत्सर्गलयो करोमि कमलोद्भय । कोडाथ विगुणा देवी मयेवोद्धाविता पुरा देवी ह्येपा गुणमयी मम मापा दुरत्यया । मामेव ये प्रपद्यन्ते मायामेतां तरन्ति ते । इयं भागवती माया कारणे सत्स्वरूपिणी । गुणवयवती नित्या नि. नन्त' 11 कृत्यावरणान्तानि ।

·८४ नारदपञ्चरात्रान्तर्गता- [३ तृतीयपाडे- अव्यक्ता शाश्वती सर्वधीजमूता प्रतिष्ठिता । कार्यानुमेया प्रकृति चिच्छरीरतया मता ॥ स्वाश्रयव्यतिरकेण स्थातुं गन्तुमनीश्वरा । तच्छरीरतया सेव तदायत्तगुणकिया ॥२५॥ धत्तेऽगुरवदात्मस्थमेतयुक्तमलक्षिता। अवस्थान्तरमापन्ना सैव भाति न चापरा॥ २६ ॥ व्यक्ता माया कार्यरूपानेकरूपा प्रजायते । सर्वदा नैकरूपेयं परिणामस्वमावतः ॥ २७ ॥ अनित्या ह्यसती मिथ्यावस्तुभूताऽपि दुर्यहा । दुस्तरा दुप्पधर्षा च दुरुढा दुर्विचेष्टिता ॥ मद्धार्या मत्त(प)सूरेपा न मत्तोऽन्या मनागपि । भिन्नोऽहमेच देवेश निरपेक्षो निराश्रयः॥ मदनन्या महाभाग कार्यकारणयोरियम् । चेतनः पुरुपश्चान्यो मच्छरीरतया मतः॥३०॥ सच्चिदानन्दरूपोऽयं न मे भेदो मनागपि । भोक्ता निरक्षनो मायागुणहीनोऽक्षरः परः॥ परिणामकृत्ताकारनामरूपविवर्जितः । निर्विकारो गुणप्तिो मदाच्यो मनिकेतनः अजोऽव्ययोऽच्युतः साक्षी प्रकृत्यात्मा सुखात्मकः । एकरूपो नित्यवस्तुपरमार्थसदात्मकः मायापरतरो मायी मच्छेपो मद्गतिः स्मृतः । मद्भोक्ता मत्परो नित्यो मदनन्यस्थिति- । मतः॥३४॥ - ॥ मायाजवनिकाच्छन्नो यथाऽहंकारितो यदा।मायाभोक्ता शरैर्विद्धोमायागतिरनीश्वरः॥ अब्रह्मभूतस्त्रिगुणो मलिनो दुःखमाजनः । जीवोऽयं मत्स्वरूपोऽपि संसारे हवसीदति ॥ ब्रह्मात्मकमिदं सर्वं चिदचिन्मिश्रितं जगत् । विज्ञायाऽऽत्मनि मय्येव कृतभावस्तु यः पुमान् ॥ ३७॥ अविद्यातिमिरं ती मद्भावमुपलभ्य च । मामुपैति महाभाग मदेकशरणागतः ॥३८॥ स एतां त्रिगुणां मायामचिरादिगतिं गतः । भित्त्वा सकार्यां मतिमान्याति सत्त्वगुणा- स्पदम् ॥ ३९॥ नित्यमप्राकृतं धाम स्वप्रकाशमनामयम् । भक्त्यैकलभ्यममलं कालप्रलयवर्जितम् न तद्धासयते सूर्यो न शशाङ्को न पावकः । यद्गत्वा न निवर्तन्ते तद्धाम परमं मम ॥ मायिकं यन्मया प्रोक्तं निबिडध्वान्तसंकुलम् । तस्योर्धमागे विरजा निःसीमा विद्यते नदी ॥४२॥ सा चाऽऽवरणभूता हि विश्वस्य पुरतो विधे । प्रधानपरमव्योम्नोरन्तरे विरजा नदी ॥ वेदान्तस्वेदजनिततोयैः प्रसाविता शुभा । तस्यास्तीरे परव्योम त्रिपाद्भूतं सनातनम् ॥ अमृतं शाश्वतं नित्यमनन्तं परमं पदम् । शुद्धसत्त्वमयं दिव्यमनन्तं ब्रह्मणः पदम् अनेककोटिसूर्याग्मितुल्यवर्चस्कमव्ययम् । सर्ववेदमयं शुद्धं सर्वप्रलयवर्जितम् ॥४६ ॥ असंख्यमजरं नित्यं जाग्रत्स्वमविवर्जितम् । हिरण्मयं मोक्षपदं ब्रह्मानन्दसुखाह्वयम् समानाधिक्यरहितमाद्यन्तरहितं शुभम् । एवमादिगुणोपेतं तद्विष्णोः परमं पदम् व्यूहलोकात्परतरो विभवास्यस्तु यः स्मृतः। वासुदेवो महाभाग तस्य लोकं वदामि ते॥ अयोध्याख्या पुरी चैका द्वितीया मथुरा स्मृता । मत्स्यादीनां तथा पुर्यः परितः संप्र. कीर्तिताः॥५०॥ तत्रायोध्या पुरी रम्या यत्र नारायणो हरिः । रामरूपेण रमते सीतया परया सह मणिकाश्चनचित्राढ्या प्राकारस्तोरणैर्वृता । चतुरिसमायुक्ता तुङ्गगोपुरसंयुता ॥५२॥ ॥ ॥

·[१ प्रथमोऽध्यायः] बृहद्ब्रह्मसंहिता। चण्डादिद्वारपालैस्तु कुमुदायैः सुरक्षिता । नित्यमुक्तजनोपेता नित्योत्सवमनोहरा ॥ चण्डप्रचण्डी प्रारद्वारे याम्ये मद्रसुमद्रकी । वारुण्यां जयविजयी सौम्ये धातृविधातृकी कुमुदः कुमुदाक्षश्च पुण्डरीकोऽथ वामनः । शकुकर्णः सर्वभाद्रः सुमुखः सुप्रतिष्ठितः ॥ एते दिक्पतयः प्रोक्ताः पुर्या अस्याश्चतुर्मुख । कोटिवैश्वानरमख्यैर्गृहपतिभिरावृताम् ॥ आरूढयौवनैनित्यैर्दिव्यनारीनरैर्युतम् । अन्तःपुरं तु देवस्य मध्ये पुर्या मनोहरम् ॥ ५७॥ मणिप्राकारसंयुक्तं वरतोरणशोभितम् । विमानैगृहमुख्यैश्च प्रासादैर्बहुभिर्वृतम् ॥ ५८॥ दिव्याप्सरोगणैः स्त्रीभिः सर्वतः समलंकृतम् । मध्ये तु मण्डपं दिव्यं राजस्थान महो- त्सवम् ॥ ५९॥ माणिक्यस्तम्भसाहस्रजुष्टं रत्नमयं शुमम् । धर्मादिदैवतैनित्यैर्वृतं वेदमयात्मकः ॥ १० ॥ अधर्माज्ञानावैराग्यानिश्वर्यः पादविग्रहैः । ऋग्यजुःसामाथ ख्यरुपैनित्यैर्वृतं क्रमात् ॥ शक्तिराधारशक्तिश्च चिच्छक्तिश्च सदाशिवा । धर्मादिदेवतानां च शक्तयः परिकी. तिताः॥२॥ वसन्ति मध्यगास्तत्र वह्निसूर्यसुधांशवः । कूर्मश्च नागराजश्च वैनतेयत्रयीश्वरः॥ ६३ ॥ छन्दांसि सर्वमन्त्राश्च पठिरूपत्वमास्थिताः । सर्वाक्षरमयं दिव्यं योगपीठमिति स्मृतम् ॥ तन्मध्येऽष्टदलं पद्ममुदयार्क समममम् । तन्मध्ये कर्णिकायां तु सावित्र्यां शुभदर्शनः ॥ ईश्वर्या सह देवेशस्तवाऽऽसीनः परः पुमान् । इन्दीवरदलश्यामः कोटिसूर्यप्रकाशकः ॥ युवा कुमारः स्निग्धाङ्गकोमलावयवैर्वृतः। फुल्लरक्ताम्बुजनिमकोमलाइघिसरोजवान् ॥ प्रबुद्धपुण्डरीकाक्षः सुभूवलियुगाङ्कितः । सुनासः सुकपोलाढ्यः सुशोममुखपङ्कजः ॥ मुक्ताफलाभदन्ताढयः सुस्मिताधरविद्रुमः। परिपूर्णेन्दुसंकाशसुस्मिताननपङ्कजः ॥६९॥ तरुणादित्यवर्णाभ्यां कुण्डलाभ्यां विराजितः । सुनिग्धनीलकुटिलकुन्तलैरुपशोभितः॥ मन्दारपारिजातादिकबरीकृतकेशवान् । प्रातरुद्यत्सहस्रांशुनिभकौस्तुमशोभितः ॥७॥ हारस्वर्णस्रगासक्तकम्युग्रीवाविराजितः । सिंहस्कन्धनिभैः प्रोच्चैः पीनरसविराजितः ।। पीनवृत्तायतभुजेश्चतुर्मिरुपशोभितः । अगुलीयैश्च कटकैः केयूरैरुपशोभितः ॥७३॥ बालार्ककोटिसंकाशैः कौस्तुमाद्यैः सुभूपणैः । विराजितमहावक्षा वनमालाविभूपितः ॥ विधातुर्जननस्थाननाभिपङ्कजशोभितः । बालातपनिभश्लक्ष्णपीतवस्रसमन्वितः ॥७५ ॥ नानारत्नविचित्राभ्यां कटकाभ्यां विराजितः । सज्योत्सचन्द्रप्रतिमनखपतिमिरावृतः ॥ कोटिकंदर्पलावण्यसौन्दर्यनिधिरच्युतः । दिव्यचन्दनलिप्ताङ्गो दिव्यमालाविभूषितः॥ गृहीतशङ्खचक्राभ्यामुदाहुभ्यां विराजितः । कोदण्डबाणहस्ताभ्यामितराम्यां तथैव च ।। वामाले जानकी देवी किशोरी कनकोज्वला । कैवल्यरूपिणी नित्या नित्यानन्दैकषि- ग्रहा ।। ७९ ॥ सर्वलक्षणसंपन्ना यौवनारम्भविग्रहा । रत्नकुण्डलसंसक्तनीलकुश्चितशीपंजा ॥८॥ ज्ञप्तिमावात्मिकाऽऽनन्दा सर्वेश्वर्यरसोत्सवा । अर्धमानामिका नित्या चोंकाराक्षरसं- मवा॥१॥ क. धर्मज्ञानतपश्चर्य वैराग्यैः पा।

·[३ तृतीयपाई- । नारदपञ्चराधान्तर्गता- सर्वशक्तिमयी रम्या शक्तीनां शक्तिदायिनी । जननी सर्वभूतानां योगिनामपि मोहिनी सेयं सीता भगवती ज्ञानानन्दस्वरूपिणी । योगिनां रमणे रामे रमते रामवल्लमा ॥८३॥ रामाविर्भावसमये ह्याविर्भवति सर्वदा । निष्पपने निप्पपञ्चा निरीहात्मगुणक्रिया ॥ आदिभूता महालक्ष्मीः सीता तु विभवे मता । आविर्भावे क्षिती जाता जानकी दिव्य- रूपिणी ॥८५॥ यातुधानक्षयकरी पतिव्रतपरायणा । पालिनी सर्वसत्त्वानां धर्मस्थापनकारिणी ॥ ८६ ॥ संहारे समनुप्राप्ते तामसी शक्तिरत्तमा । महाकाली करालास्या कल्पान्तक्षयकारिणी ॥ पूर्णरूपेण साकेते नित्यलीलारसोत्सुका । मया रामेण रमते क्षणविच्छेदकोतरा ।। ८८ ॥ साकेतकपुरद्वारसरयूकेलिकारिणी । कोटिगन्धर्वकन्याभिरालीभिर्भाति भामिनी ॥८९॥ इयमेव नदी विष्णो: परमप्रीतिदायिनी । भूमी भाति मुगुम्नेति वैकुण्ठपदायिनी कृतावतारः श्रीरामो ह्यनया केलिभूतया । नेप्यत्ययोध्यामखिलामनायासेन मत्पदम् ।। तत्र संतानकं नाम वनं दिव्यं मम प्रियम् । यत्र सीताभिधा लक्ष्मीवितनोति सदोत्सवम् अन्तःपुरे तु देवस्य रामलीलानुसेविनः । दिव्याः पारिपदाः सन्ति सुग्रीवाद्या महा- बलाः ॥ ९३॥ दिव्याम्बरधराः सौम्या दिव्याभरणभूषिताः। दिव्यगन्धानुलिप्ताङ्गा दिव्यमाल्य विभू. पिताः ॥ ९४ ॥ ॥ ॥ यज्ञसूत्रगणोपेता लसन्मौलिकिरीटिनः । सिंहासने समासाना ललनायुतसेविताः॥१५॥ गदेषुचापशैलानतरुहस्ता व्यवस्थिताः । सुग्रीवराक्षसाधीशाङ्गदमारुतनन्दनाः ॥१६॥ पूर्वद्वारे तु सुग्रीवो दक्षिणे पवनात्मजः । पश्चिमे राक्षसाधीशो वालिपुत्रस्तथोत्तरे हनुमान्गरुडश्चोभौ निशामय वदामि तौ । गरुडो विनतायां च ह्याविर्भवति भूतले ॥ निशामय महाभाग गरुडं तत्त्वमुत्तमम्। अप्राकृतोऽयं पुरुषो नित्योऽप्राकृतदेहधृत् ॥९९॥ गरुडः पक्षिणामिन्द्रो वाहको बलिनां वरः । वासुदेवादिमूर्तिभ्यश्छन्दोमूर्तिरजायत । चतुर्णामंशभूतोऽयं विहङ्गेशः सदातनुः । अंशेन विनतायां ये संभवाऽस्य युगे युगे तथा किंपुरुपोऽयं वै हनुमान्नामतो बली । महाशंभुरिति ख्यातो रामरूपमुपाश्रितः ॥ संकर्पणसमुद्भूतो महाशंभुश्च शाश्वतः । अंशो भगवतः साक्षाच्छुद्धसत्त्ववपुर्धरः श्रीराममन्त्रतत्त्वज्ञः श्रीरामानुचरो बली। नित्यो महाविभूतिस्थ ईशान्यां दिशि संस्थितः मामनन्यतया ब्रह्मन्नुपास्ते प्रेमलम्पटः । महानन्दैकमुश्रीमान्महाशक्तिसमाश्रयः स एव शिवरपेण शं तनोति चतुर्मुस । अनन्योपासनं लोके सात्त्विकं प्रतिपादयन् ॥ श्रीविष्णुपार्पदवरो विष्णुवेषधरोऽव्ययः । चतुर्भुजो महोत्साहो महादेवो महेश्वरः ॥ सचाऽऽत्मानं द्विधा कृत्वा प्राकृतेऽप्राकृते स्थितः । रुद्ररूपेण संजातो ब्रह्मणो भृकुटी- तटात् ॥ १०८॥ स चैकादशधाऽऽत्मानं व्यतनोदीमदर्शनः । रुद्रः कल्पान्तकर्ताऽय तामसस्तामसप्रियः। आज्ञया वासुदेवस्य महाशंभुर्हरिप्रियः । रौद्रं रूपं समास्थाय विश्वहा समपद्यत ॥ , क. काक्षमा।

·॥ - [१ प्रथमोऽध्यायः बृहद्ब्रह्मसंहिता। रुद्र एव पुनः प्रोक्तो विष्णुना प्रभविष्णुना । पाखण्डशास्त्रं व्यतनोन्मद्यमांसप्रशंसकम्।। शवं शाक्तं पाशुपतं डामरोड्डीनशाबरम् । नानादेवप्रधानं च मत्तो वै मुख्यकारणम् ॥ भूयः शंभुर्हरेः प्रीत्यै वानरं रूपमुद्वहन् । रामलोके दक्षिणस्यां दिशि वीरो विराजते । काकुत्स्थो राघवो जातो रामो राजीवलोचनः । अञ्जनीगर्भसंभूत आञ्जनेयो बभूव सः॥ महाभागवतो वीरो हेलोलधितवारिधिः आजन्म ब्रह्मचारी चजानकीप्रीतिभाजनः॥ सीतादत्तमहाहारशोभितोरुमहाभुजः । श्रीरामवाहनः श्रीमान्मपन्नाकाडूक्षितप्रदः सत्यसंधो महासत्त्वो लङ्कामासादभञ्जनः । जानकीजीवनो जेता मौञ्जीयज्ञोपवीतवान् । वीराधियी रदोर्दण्डखण्डितारातिमण्डलः । चीत्कारगर्भसंहारी हारी कौपीनधृच्छिखी ॥ एवं स्वपार्पदैर्युक्तो नित्यमुक्तैविराजते । लक्ष्मीनारायणः साक्षाद्भक्तानुग्रहकाम्यया ॥ साकेतपश्चिमे पार्श्वे गोलोकाख्ये मनोरमे । महाकल्पतरूद्याना मथुरेति पुरी मता ॥ कोटियोजनविस्तीर्णा नित्योत्सवसमाकुला । वृन्दावनं गोकुलं च तत्पावें चतुरानन ॥ ऊर्ध्वं तु सर्वलोकेभ्यो गोलोके प्रकृतेः परे । वामनोगोचरातीतं ज्योतीरूपं सनातनम् ॥ नित्यं गुणमहोत्साहं नित्योत्सवगुणान्वितम् । सौभाग्यनिलयं कान्तमानन्दकरमन्दिरम् ।। नित्यानन्दमयं रम्यं गुणोत्पत्तिमहोदयम् । सर्वर्तुगुणसंयुक्तं प्रमदागणसेवितम् ॥ १२४ ॥ पुण्यद्विजसमाघुष्टं जुष्टं च परमपिभिः । सरितां जलकल्लोलविलोलनलिनीकुलम् ॥ तुलसीकुलसौभाग्यं नित्यान्तवनमोदितम् । वासन्तीचम्पकाशोकपारिजातमहोदयम् ॥ मालतीयूथिकाम्भोजकुन्दमन्दारसेवितम् । केतकीमल्लिकाहासं कदम्बधनमाण्डितम् ।। दिव्यरत्नसमाकीर्ण हरिवंशसुरक्षकम् । विमानावलिभियाप्तं नित्यक्रीडारसाश्रयम् ॥ तत्र वृन्दावन नाम युतं कामदुधैर्दुमैः । द्वात्रिंशद्वनराजीभिः परीतं रसनिझरम् ॥१२९ ॥ तत्र रत्नमयी भूमिदिव्यकाश्चनवेदिका । कर्पूरवालुकोपेतं पुलिनाच्छनदीवहम् ॥ १३०॥ साकेतात्पश्चिमे तत्र पुरं माथुरसंज्ञितम् । योपिदनमणिस्तम्भप्रासादायुतसंयुतम् ॥१३१ दिव्यचामरसंयुक्तं मुक्तादामविलम्बितम् । चन्द्रातपधनच्छायं हेमकुम्भपुरस्कृतम् आवद्धबालामणिद्युतिरश्मिवितानकम् । पताकातोरणैर्दिव्यैः सुधासारघनाचलम् गोवर्धनगिरिज्योतिर्विद्योतितनभस्थलम् । शृङ्गोद्यतविमानायमृदङ्गमधुर स्वरम् ॥१३४॥ यत्र गोवर्धनो नाम शैलः परमपावनः । निर्मितो गोपरूपेण केलये कलयाऽऽत्मनः नीलवैदूर्यसचितोलसत्काञ्चनवेदिकः । तुङ्गशृङ्गाग्रविलरात्स्वच्छस्फटिककुट्टिमः॥१३६॥ सर्वतोनिपतदिव्यसुधासीकरनिर्झरः । रत्नसंबद्धकासारफुल्लाम्भोजवनस्थलः ॥१३७ ॥ पारिजातततिव्याप्तः सुगन्धानिलसेवितः। दिव्यदेवाङ्गन्नागीतमुखरीकृतकन्दरः ।।१३८। गलत्कुसुममध्यस्थमधुसंताननिरः । मिलिन्दललितोद्गीततिरोहितविपश्चिकः ॥१३९।। हंसकोकिलदात्यूहनिहादालादकारकः । स्वच्छाङ्गणमणिबातबद्धशृङ्गाटकेषु च॥१४॥ दिव्यचन्द्रकराक्षिप्तकोटिनक्षत्रवैमवः । लीलानिकेतसोधानचन्द्रकोटिमरीचिभिः॥१४॥ सुधाम्बुनिर्झरोद्भूतकासारविपुलोदरः । मन्दारकुञ्जकुहरविनिर्मितनिकेतनः ॥ १५ ॥ तुलसीकाननामोदविमोहितवधूजनः । श्रीकृष्णवदनाम्भोजस्मेरचन्द्रकशीत्तलः ॥१४३॥ १ स. माज। .. ॥ ॥ ॥

·। ॥ नारदपञ्चरात्रान्तर्गता- [ ३ तृतीयपादे- गोपिकाचरणाम्भोजनखचन्द्रचमत्कृतः । उत्पत्तिकाञ्चनीरम्यनृत्यमण्डलमण्डितः कोटिदिव्यानन्नापूर्वकलकण्ठस्वरोदमः । केलिसप्ताङ्गणाबद्धमणिगर्तेषु सर्वतः ॥१४५॥ जलयन्त्रोच्छलद्वारिनिपातपरमोत्सवः । केलिनिर्मितनौलाभ्रवितानस्फुटचञ्चलः मुधाशीकरसंसिक्तचन्द्रकच्छोदभूतलः । शिलातलसमाविष्टमृगनाभिमुवासितः ॥१४७॥ सुन्दरीचरणारक्तकातुकोदेकसंयुतः । अधित्यकासु गोवृन्दसमपतिविराजितः ॥१८॥ हरिन्मणिमयूखाभदूर्वाकाण्डप्ररोहितः । कैवल्यवाहिनी यत्र कालिन्दी विमलोदका ॥ सुवर्णपङ्कजोद्भूतपरागपटपिञ्जरा । तटरत्नमयूखैश्च स्पृशन्ती गिरिकेतनम् ॥ १५० ।। दीपराजयन्तीय वीजयन्तीव चामरः । तीरसारसनिद्वादधयन्तीय गोपतिम्॥५१॥ गोवर्धनशिखासद्मसंमुप्तवनमालिनम् । निर्गम्यगीतममलं समुत्थितजलोचया ॥ १५२ ॥ आदर्शमिव चाऽऽत्मानं दर्शयन्ती रमापतिम् । वेणुनादामृतोन्मत्तमयूरनटनोदया॥१५३॥ दर्शयन्तीव चाऽऽत्मानं प्रेमसंवर्तितोत्सवम् । तत्र रासस्थलं रम्यं कोटिचन्द्रमुशीतलम् ॥ यत्र वृन्दाभिधा शक्तिरास्ते श्रीकृष्णवल्लभा । प्रेममक्तिसमाख्याता वृन्दा तल्लोकपा- लिका ॥ १५५॥ ॥ भक्तिमन्तोऽभिगच्छन्ति काननं कामितप्रदम् । एवं गोलोकसौभाग्यं वर्णितुं कः क्षमो जनः । यत्राहं प्रियया साकं रमे रसमयः सदा श्रीब्रह्मोवाच- भगवन्नरविन्दाक्ष वैकुण्ठपुरमण्डन । गोलोकाख्यमिदं नाम नित्यलीलालय स्मृतम् ॥ कस्मादूपं पृथकृत्य स्थितिमत्र जनार्दन । केन रूपेण भवता का लीलाऽत्र वदस्व मे ॥ श्रीभगवानुवाच- वैकुण्ठाख्यं पर स्थानमुक्त यत्प्रकृतेः परम् । पञ्चोपनिषदालाढमवाड्मनसगोचरम्॥१५९॥ कालक्रियातिरिक्तं तत्सर्वमानन्दमन्दिरम् । नित्यमुक्तजनैर्जुष्टं मत्कृपापाङ्गवीक्षितैः मल्लीलानुकृतं तत्र तारतम्यं तथाऽपि हि। लीलायास्तारतम्येन प्रीत्याऽतिशयितो मया ॥ गोलोकोऽयं मया क्लिष्टो रसलीलायुमुत्सया । तत्तेऽहं संप्रवक्ष्यामि शृणु चैकमना विधे सर्वावधितया स्थानमपारममलप्रभम् । महावैकुण्ठनिलयं यत्र श्रीरङ्गमन्दिरम् ॥१६३॥ यतो नाऽऽवर्तते भूयो गन्तव्यं नास्ति तत्परम् । अन्येषां तत्र गन्तव्यमाश्रितानां ततो जगुः ब्रह्मन्वैकुण्ठमध्ये च बाह्याभ्यन्तरभूतयः । विभवव्यूहलोकाश्च शुद्धसत्त्वैकरूपिताः एवं चाऽऽप्रकृतेर्लोकादा वकुण्ठनिकतनात् । अवान्तरविभागैश्च वैकुण्ठ इति चोच्यते ॥ विगतज्ञानवैकुण्ठशुद्धसत्त्वनिकेतनात् । आहुवैकुण्ठनिलयं साक्षाद्ब्रह्मैव पद्मज॥१६७॥ गोलोकास्यस्य देशस्य प्रवृत्ति प्रवदाम्यहम् । यतोऽस्य संस्थितिभिन्ना परव्योम्नि महामते ज्ञानानन्दस्वरूपेय शक्तिर्या परमा रमा । सा सूते द्वे महाशक्ती नित्ये में मुखदित्सया ॥ यद्यप्येते ममैवाऽऽस्तां तथाऽप्येते रमामुखे । रमालीलाविनोदार्थं तदधीनतया स्थिते ॥ तत्रैकाऽऽधारशक्तिहि लीलाख्या द्वितीया मता । प्राकृतामाकृतं सर्वमुभाभ्यामेव रक्षि. तम् ॥ ११॥ १ क. मे विशदाशया २ क.ते परा:मुखे । पराली। । - ·। ॥ [ प्रथमोऽध्यायः] बृहद्ब्रह्मसंहिता। प्रकृतिमहदादीनां धारणात्सा धरा स्मृता । आकुर्मादखिलं विश्वं धत्ते सादृश्यरूपिणी एवं मद्रोमकूपेषु यावन्त्यण्डानि पद्मज । तावन्त्येका ततो देवी शक्तिराधारलक्षणा ॥ धत्ते तेनैव रूपेण यथाऽहं पुरुषोत्तमः । कूर्ममण्डूकशेपादीनमिव्याप्य विराजते तस्योपरि पुनः सैव पद्मिनीपनवजले । आमाति धरणी देवी सशैलवनकानना॥१५॥ सा मया क्रोडरूपेण विधृता दशनान्तरे । सा द्वितीयावतारेण धत्ते विश्वं रमाज्ञया ॥ गोरूपा साऽभवदेवी यथा वृत्तिनृणामभूत् । देहादिधारणं पुंसां जायते येन सुव्रत एवं प्रज्ञां च मेधां च यजनं सत्त्वसंस्थितम् । क्षीरेण या वितनुते वृष्टिं पुष्टिं प्रजामृतम्॥ महोक्षरूपैः संतानः प्रजानां कर्पणेन च । कृषि प्रयच्छति ब्रह्मन्ययाऽन्नानि भवन्ति हि अन्नं हि माणिनां प्राणो ह्यन्नाद्रीय मजायते। वीर्यं प्रजननं तस्मादन्नं पृथ्वी श्रुतिगौ।। एवं वृत्तिप्रदानेन प्रकृतिर्गुणयोगतः । प्रयच्छति त्वधः स्थानं संसारख्यं मुदुस्तरम् ॥ एवं तया महादेव्या पाकृत सकलं जगत् । धृतं सर्वप्रकारेण जीवानां कर्मभुक्तये ॥१८२॥ तथैव कर्महीनानां नित्यमुक्तात्मनां मम । मच्छुद्धसत्वसंविधा धत्ते चामाकृतं जगत् ।। आत्मनः पदमारभ्य हनन्तं धाम मामकम् । मितिहीनं ज्ञानरूपं सदाऽऽनन्दमहोत्सवम्।। निरावरणकं शश्वकालातीतमगोचरम् । लक्ष्मीलीलास्पदं सर्व मयैव विधृतं सदा लीलाविष्टहृदा देवी कदाचिजलजेक्षणा। धरया विधृतं दृष्ट्वा धरां हवा च पार्श्व- गाम् ॥ १८६ ॥ सोलासवदनं दृष्ट्वा कान्तस्य मम कामिनी । मन्दं जहास रुचिरापाइन्न परमेश्वरी ॥ नित्यमाक्रीडितं नृत्यगानमानरसोदयैः । आचकाङ्क्ष रमा देवी रमणेन यहच्छया वैकुण्ठलीलाविच्छेदो दासानां यत्र संगमः । न भवेच्च पुनः स्वैरलीलामङ्गो न जायते ॥ कथं वयं भवेत्तत्र स्थलान्तरमभीप्सती । तदा विज्ञातसंकल्पो देध्या विश्वकृदीश्वरः ॥ द्विधाऽकरवमात्मानं धरया च श्रिया सह । धरा गोलोकरूपेण गोपीरूपेण सा प्रिया ॥ गोपरूपधरोऽहं वै गोविन्द इति विश्रुतः । गोवर्धनाभिधं रूपं द्वितीयं मे प्रकाशितम् ॥ धराऽपि द्विविधा जाता गोरूपा भूमिरूपिणी । गावस्त्वनन्ता अभवन्कामदोहा मनो. रमाः ॥ १९५॥ दिर्शन्ति मणिरत्नानि यद्यदिष्टतमं विधे । भक्ष्यभोज्यानपानादि क्षीरमत्यद्भतं वसु ॥ यासा दुग्धादनेनैव कायक्लेशो न विद्यते । जरामृत्युभयोद्वेगतृष्णाद्या न भवन्ति हि ॥ गोरूपेण धरा देवी गोवर्धनमुपाश्रिता । प्रवर्तयनी पयसा नदीमानन्दरूपिणीम्॥१७॥ आस्वादयन्ति गोविन्दमुरलीनादंसदसम् । क्षरन्ति गाव आनन्दसंदोहं क्षीररूपतः श्रीकृष्णवदनाम्भोजदत्तलोचनपक्षयः । गोवर्धनाद्रिकु पु विचरन्ति सहस्रशः ॥१९९॥ नब नीलाम्बुदश्यामो बल्लवीवृन्दवेष्टितः । शिसिपिच्छकृतापीटो नटवेषधरो हरिः वन्यपुप्पधरो धेनुपालको नीलकुन्तलः । किशोरः केलिकलितः कदम्पतरुसंश्रयः चलचामीकराक्रान्तपीताम्बरविभूपितः । स्थूलमुक्ताफलोदारहारमूपितकंधरः ॥ २०२॥ 11 .क.म् । मति'। २ के सन्ति । ३ . वालम् ।। क. 'द तपैराड, ·९० ॥ नारदपञ्चराधान्तर्गता- । ३ तृतीयपाद- स्फुरत्कुण्डलरम्यास्यो हास्यमोहितमन्मथः । धम्मिल्लमल्लिकामोदविभ्रान्तकनकालयः ॥ अपाकृतनिशानाथज्योत्याधौतनिशामुखे । मन्दारमण्टले दिव्यरासभूवटये मुद्रा गीयमानो गुणावासो गोपिकापरिरम्भितः । संगीतनिरतो नित्यं लास्यभेदविशारदः ॥ तत्रैका परमा शक्तिोपीरूपधरा रमा । आत्मानमटधा कृत्वा रेमे गोपतिना सह ललिताद्याश्च ताः सख्यः श्रीराधानुगता मताः । योगपीठे महास्थाने संस्थिताः स्वानु- रूपतः ।। २०७॥ इति श्रीवृहट्टापंहितायां तृतीयपादे गोलोकवर्णनं नाम प्रथमोऽध्यायः ॥ १ ॥ आदितः श्लोकानां समष्टयङ्काः-२३५१ अथ द्वितीयोऽध्यायः ॥ २॥ मत्परैः ॥ ६ ॥ श्रीब्रह्मोवाच- देवदेवेश लक्ष्मीश गोलोकनिलये हरेः । गोविन्दास्यस्य देवस्य योगपीठं वदस्व मे ॥ आत्मलीलाविनोदार्थं पृथक्कृत्य प्रकाशितम् । गोपरूपं च ते देव श्रुतं गोपिकया सह।। श्रीभगवानुवाच- ब्रह्मन्नलौकिकं ह्येतत्त्वया पृष्टं मम प्रियम् । योगिनामपि दुर्लक्ष्यं शान्तं मे परमं पदम् ।। वृन्दावनविधानेन सोऽहमेव न चेतरत् । यमुनातीरसंशोभिकल्पमन्दारपादपैः ॥४॥ सहस्रपत्रकमलाकारं माथुरमण्डलम् । मयैवाऽऽविष्कृतं ब्रह्मन्धरया कलया मम ॥५॥ ममैवाऽऽकाशितं स्थानं श्रुतिमृग्यं निरन्तरम् । योगिभिर्मुनिवृन्दैश्च सदा ध्यातं च दिव्याप्सरोभिर्गन्धर्वैर्नृत्यगीतविभूपितम् । श्रीमद्वृन्दावनं रम्यं पूर्णानन्दरसाश्रयम् ॥ भूमिश्चिन्तामणिस्तोयममृतं रसपूरितम् । वृक्षाः सुरनुमास्तव सुरभीवृन्दमण्डितम्॥८॥ सदा किशोररूपैश्च तरुणीतरुणैर्युतम् । ममांशैनित्यपुरुपैर्लक्ष्म्यशैः स्त्रीजनैर्वृतम् ॥ ९ ॥ मन्दानिलविनिर्धूतपद्मवेणुतमोमयम् । बसन्त कृतोद्रेकविहङ्गकलनिस्वनम् ॥१०॥ अशोकं दुःखरहितं जरामरणवर्जितम् । अक्रोधनममात्सर्यमभिन्नं निरहंकृतम् ॥११॥ गुणातीतं महद्धाम प्रेमभक्तिस्वरूपकम् । वृन्दया चावनं यस्मात्तस्माद्वृन्दावनं स्मृतम् गुह्याद्गुह्यतमं गूढं गोलोके तत्प्रतिष्ठितम् । बाह्याभ्यन्तरभेदेन भूमावपि पितामह ॥१३॥ सहस्रदलपद्मस्य ज्ञेयमेतद्वराटकम् । अक्षरं नित्यमानन्दम्वरूपं स्थानमुत्तमम् ॥१४॥ शुद्धसत्त्वेन हरिणा प्रविश्योत्तम्भितं विधे । तत्र गोविन्दरूपेण स्वयं क्रीडति राधया ।। एवं वृन्दावनं विद्धि गोवर्धनसमन्वितम् । तस्मिन्वृन्दावनारण्ये मध्ये मत्पीठमुत्तमम् ॥ सप्तावरणकं स्थानं श्रुतिमृग्यं निरन्तरम् । माणिक्यमण्डपं तत्र वितानध्वजमण्डितम् ॥ तन्मध्ये योगपीठे तु नानारत्नेविराजितम् । तदष्टकोणनिर्माणं दर्पणाभमनूपमम् सहस्रस्तम्भसंघद्धमणिकान्तमरोहकम् । मुक्ताच्छगुच्छविलसत्तोरणान्तातिसुन्दरम् ॥ तस्योपरिस्थमाणिक्यमुग्धसिंहासनं महत् । दलाष्टकं तु तत्रैव कर्णिकाकेशरोज्ज्वलम् ॥ ॥

·१२ द्वितीयोऽध्यायः बृहद्रह्मसंहिता। गोविन्दस्य प्रियं स्थानं किंगस्प महिमोच्यते । श्रीकृष्णचरणाम्भोजसुखसंस्पर्शनक्षमम् ॥ तस्मिन्वीरासने ब्रह्मन्ध्येयं तेजोऽद्वयं परम् । गौरश्यामात्मकं नित्यं वेणुपङ्कजहस्तकम् ॥ शिसिपिच्छकृतापी नीलपीतपटावृतम् । मन्दस्मे रोज्ज्वलमुख लोलताटकुण्डलम् ॥ कुञ्चितालकयक्त्राब्ज कस्तुरी कुमान्वितम् । नासाग्रविलसन्मुक्तं केशपाशकृतोत्सवम्। संगोपितनतुर्बाहुं विकाशितचतुटयम् । अङ्गदाश्लिष्टवलयोद्दीप्तमम्लानमालकम् दाडिमीबीजदशनं पक्वविद फलाधरम् । काश्मीररञ्जितोरस्क किङ्किणीनिनदोत्सुकम् ।। अंसार्पितभुजं चारुचरणालक्तकप्रभम् । अभिन्नरूपमद्वैततत्त्वमम्भोजलोचनम् ॥७॥ ज्ञानानन्दैकनिलयमवाड्मनसवैभवम् । प्रेमसंसक्तहृदयं प्रेमार्णवविनोदकम् प्रेमकल्पलताबीजं प्रेमपादपसरफलम् । गौरं तु राधिकारूपं राध्यते पुरुपोऽनया ॥२९॥ सर्वावस्थासु देवेश श्रियो रूपान्तरं हि तत् । यथा च चन्द्रिका चन्द्रे प्रभा भानो हुता- शने ॥ ३०॥ यथा मधुरिमा नीरे स्पर्शनं मारुते यथा । गन्धः पृथिव्यामनघो राधिकेयं तथा हरी ॥ आश्रयः पुरुषः पूर्णो गोविन्दो नित्ययौवनः । कणिकायां स्मरेदेतद्गोपिकाकृष्णयो- ईयम् ॥ ३२॥ दलेपु ललिताद्याश्च शक्तयोऽष्टौ प्रकीर्तिताः । संमुखे ललिता देवी श्यामला पीतवा. ससा ।। ३३ ॥ उत्तरे श्रीमती ज्ञेया ईशाने श्रीहरिप्रिया । विशाखा च तथा पूर्व शैव्या चाऽऽनेयके मता ॥ ३४ ॥ पद्मा च दक्षिणे भद्रा नैऋते परिकीर्तिता । तपार्श्वदलमूमागे पुनरटी प्रकीर्तिताः चन्द्रापली चन्द्ररेखा वृन्दा वदनसुन्दरी । श्रीप्रिया श्रीमधुमती शशिलेसा च कुञ्जरी॥ सुमुखा च क्रमादिक्षु विदिक्षु च यथा तथा । पोडश प्रकृतिश्रेष्ठाः प्रधानाः कृष्णवल्लभाः वृन्दावनेश्वरी राधा तथा चन्द्रावली प्रिया । अष्टौ तथा चतुःपष्टिगणो नित्यः प्रकी- तितः ॥ ३८॥ मुक्तानां ये गणाः प्रोक्तास्त्रिकोट्यः कमलोद्भय । आराधितः परानन्दो भगवान्गो- कुलेश्वरः ॥ ३९॥ श्रुतयः श्रीशपादाब्जरसपानपिपासया । सखीरूपत्वमापन्नाः साधनाम्यासयोगतः विहरन्ति सदा विष्णो रासलीलामहोत्सवे । एवं च देवकन्यानां गणोऽपि हि पिता- गह ॥४१॥ तथैव मुनिकन्याश्च कोटिकोटिप्रमाणतः । सेवन्ते परमे लोके नित्यं निर्गुणसंक्षके कामिनीनां त्रिकोट्यस्तु नानाकर्मपरायणाः । गोविन्दरसनिभिन्ना गायनत्यः प्रेमषि- हलाः॥४३ नानापदग्भ्यनिपुणा दिव्यवेपाम्बरान्विताः । सौन्दर्याश्चर्यटावण्यकटाक्षातिमनोहराः । एकान्ताश्रितगोविन्दास्तगास्पर्शनोत्सुकाः । तदन्तरे च हात्मानं कृत्वा नवनवा- कृतिम् ॥४५॥ ॥

·॥ ॥ पद्मज ॥५८॥ ९२ नारदपञ्चरात्रान्तर्गता- [ ३ तृतीयपादे- वेणुना मोहयन्विश्वं हरिनृत्यति मण्डले । मन्दिरस्य ततो बाह्ये प्रियपारिपदावृते तत्समानवयोवेषाः समानबलपौरुपाः। समानरूपाभरणाः समानगुणकर्मिणः ॥ ४७ ॥ समानगुणसंगीतवेणुवादनतत्पराः । श्रीदामा च मुदामा च वसुदामाऽथ किङ्किणी विज्ञेयोः पूर्वतो ह्येते क्रमावारचतुष्टये । स्तोककृष्णसुभद्राद्या गोपालाश्च तथाऽपरे॥४९॥ शृङ्गवेत्रविपाणाढ्याः सर्वे चारुचतुर्भुजाः । तत्पश्चात्सुरभीवृन्दं परमानन्दसंकुलम् क्षरत्पयोभिर्गोविन्दमनुसंसृत्य तिष्ठति । तद्बाह्ये फुल्लमन्दारो वेदिकाभिर्विराजते गोलोके रमते दिव्ये नित्यमेव हरिः स्वयम् । गोलोकं पट्टवस्त्रे वा मण्डले वा सुधामये।। विलिख्य पूजयन्तो ये ते यान्ति परमं पदम् । वृक्षैर्वृन्दावनं कृत्वा शारद्यां निशि पद्मज ॥ ५३॥ अनुकुर्वन्ति ये लीलां ते यान्ति परमं पदम् । राधाकृष्णाभिधाक् तु कारयेत्प्रतिमासु च दम्पत्योर्वा परं भक्त्या सखीनां तु विशेषतः । रासलीलोत्सवं पश्येद्ध्यायेद्वा प्रेमसंप्लुतः अन्ते गोलोकमायाति संत्यज्य प्राकृतां तनुम् । इत्येतद्विभवस्थानं व्यूहात्परतरं मतम् ।। तस्मात्परं तु वैकुण्ठस्थानं नारायणस्य हि । अनन्तपारं तत्स्थानं यत्र श्रीरङ्गमन्दिरम् ॥ वेङ्कटादिरिति ख्यातो यत्र नारायणात्मकः । गोविन्दात्तु ह्यधः स्थानं वासुदेवस्य स्वर्णरत्नमयी भूमिर्दिव्यमाणिक्यवेदिका । रत्नसिंहासनं तत्र पादाष्टकविनिर्मितम् ॥ संस्थितो रमया साकं वासुदेवश्चतुर्भुजः । इन्द्रनीलमणिश्यामो नीलकुश्चितकुन्तलः ॥ पद्मपत्रविशालाक्षः स्फुरन्मकरकुण्डलः । शङ्खचक्रगदापद्मवनमालाविराजितः ॥ ६१ ॥ श्रीवत्सकौस्तुभज्योतिषियोतितभुजान्तरः । पीताम्बरधरः स्रग्वी तुलसीमालया वृतः ॥ वात्सल्यादिगुणोपेतः सच्चिदानन्दविग्रहः । रुक्मिणी सत्यभामा च शैब्या चैव सल. क्ष्मणा ॥६३ ॥ मित्रविन्दा सुनन्दा च तथा जाम्बवती मता । सुशीला चाष्टमी ह्येता वासुदेवस्य शक्तयः ॥ ६४॥ चामुदेवादयो धात्तः संकर्षण उदाहृतः । शुद्ध फरिकसंकाशो रक्ताम्बुजदलेक्षणः॥६५॥ नीलाम्बरधरः श्रीमानेककुण्डलमण्डितः । दिव्यगन्धविलिप्ताङ्गो मधुपानविधूर्णितः ॥ सहस्रफणमाणिक्यज्योत्स्नानीराजिताम्बरः । रेवतीसेवितपदो हलहस्तश्चतुर्भुजः।। ६७ ॥ यमरुद्रमहाकालरूपधृाहृदि संस्थितः । शेपोऽयं वासुदेवस्य ह्यनन्तोऽनन्तविक्रमः संहर्ता सर्वलोकानां स्वयं सर्वं करोति हि । संकर्पणो महाविष्णुविद्यावलसमन्वितः ॥ कालस्य सर्वभूतानां रुद्रस्य च यमस्य च । अन्तर्यामित्वमास्थाय जगत्संहरते प्रभुः स्वयं तु साक्षाद्देवस्य शय्याभूतोऽहिरूपधृक् । संकर्षणादधः साक्षात्माद्युम्नं मण्डलं मतम् रत्या स्वर्णमये पीठे संस्थितो भगवन्मनाः । जगन्मोहनसौन्दर्यः किशोरोऽरुणलोचनः॥ दिव्यालंकारसंयुक्तो घशीकृतजगत्रयः । तब प्रजापतीनां च कालस्य च यमस्य च अन्तर्यामित्वमास्थाय प्रद्युम्नश्च करोति हि । अनिरुद्धस्ततोऽप्यर्वाग्दिव्यसिंहासने स्थितः । ॥ , क. 'याः सर्व । २ स. 'प्यारूपोऽहि ।

·यमस्य च ॥ ७५॥ ॥ [ २ द्वितीयोऽध्यायः] बृहद्ब्रह्मसंहिता। ईश्वरः सर्व लोकानां शान्त्या देव्या समास्थितः । मनूनां पार्थिवानां च कालस्य च अन्तर्यामित्वमास्थाय स्थितिमातनुतेऽनुजः। एवं ब्रह्मन्हरेलीला शुद्धसत्त्वमयी स्थिता ॥ अमाकृते परे व्योम्नि लोकाः सन्ति च भूयशः। वासुदेवादिमूर्तीनां व्यूहस्थानं प्रकी. तितम् ॥ ७॥ मत्स्यादीनां तु मूर्तीनां विभवस्थानमुत्तमम् । भूमावपि चतुर्ग्रहाः सन्ति पङ्कजसंभव ॥ वैकुण्ठं परमो लोको विष्णुलोकस्त्वनुत्तमः । श्वेतद्वीपं सुरम्यं तु क्षीरसागर उत्तमः एवं चतुर्धा व्यूहस्तु मयैव प्रकटीकृतः । जलावरणमध्ये तु वैकुण्ठं प्रथमं स्मृतम् ॥ ८ ॥ कोटिवैश्वानरप्रख्यं परमं धाम चाव्ययम् । तस्मिन्देवमती नाम पुरं रम्यमनुत्तमम् ॥१॥ चतुरिसमायुक्तं चण्डायैरभिरक्षितम् । सहस्रयोजनोत्तुङ्गैः प्राकारैरुपशोभितम् ॥ ८२।। समानरूपाः श्रीविष्णोर्यत्र सन्ति स्त्रियो जनाः । मन्त्राष्टाक्षरसंसिद्धा भक्त्या पोडश. रूपया ॥ ८३ ॥ यान्ति तत्प्रथमं व्यूह यद्गत्वा न निवर्तते । मोदन्ते विष्णुना साकं भक्तास्ते शाश्वती: समाः॥८४॥ पुनस्तेनैव यास्यन्ति तत्पदं प्रकृतेः परम् । ये याता वैष्णवे लोके भक्त्या ते न पतन्ति हि ऊर्ध्वादूचं प्रगच्छन्ति कर्मिणोऽधः प्रयान्ति हि । विष्णोरनुचरत्वं हि मुक्ति, सद्ग- तिर्मता ॥ ८६ ॥ न कर्मवन्धनं जन्म वैष्णवानां च विद्यते । न दास्यं परमेशस्य बन्धनं परिकीर्तितम् ॥ सर्वबन्धविनिर्मुक्ता हरिदासा निरामयाः । यत्राहं रमया साधं सर्वलक्षणलक्षितः॥८॥ वैष्णवोऽष्टाक्षरं जप्त्वा तब चैति न संशयः । तस्मिन्मणिमयस्तम्भे सहस्राविवर्चसि ।। विमाने शुशुभे दिव्ये संस्थितो भगवान्हरिः। तत्र चाऽऽधारशक्त्यादिधृते पीठे हिर- - - एमये ।। ९० ॥ ॥ अष्टपनाम्बुजे लक्ष्मीबीजाये काणकालये। तत्र नारायणो देवो दक्षपार्श्वे रमापतेः॥११॥ स्वर्णवर्णा द्रव्यपात्रमातुलुङ्गकराम्बुजा । वामतः पृथिवी देवी नीलोत्पलदलप्रमा नानालंकारसंयुक्ता विचित्राम्बरभूपिता । रक्तोत्पलं करवंदे धान्यपात्रं शुभं तथा दधानाऽधः कराब्जाभ्यां धरित्री विश्वसुन्दरी । दक्षाग्रे च समासीना सचामरकराम्बुजा विमलाद्याः शक्तयश्च सर्वलक्षणशोभिताः । श्रीमदृष्टाक्षरे मन्त्र सिद्धानां वे मनीपि- णाम ॥१५॥ गम्यः स वैष्णवो लोको नेतरेपां कथंचन । वैकुण्ठं प्रथमं व्यूहमिति ते प्रतिपादितम् ॥ द्वितीयं वैष्णवं व्यूहं शृणु वक्ष्यामि सुव्रत । योऽयं नित्य इति स्यातो लोको वै धैष्णवः स्मृतः ॥ ७॥ स लोको विमलः पुण्यः शुद्धसत्त्वमयः शुमः । मध्याह्नसूर्य साहस्रयुगपद्भासितः सदा ॥ कल्पान्तेऽपि न लीयेत सत्यलोको महत्तरः । मणिबद्धमहास्वर्णप्राकारपरिशोमितः ॥

·नारदपश्चरात्रान्तर्गता- [ ३ तृतीयादे- अथ तृतीयोऽध्यापः। श्रीनारायण उवाच- ब्रह्मन्नूज़ निवासस्य सन्ति स्थानानि भूयशः । तान्यहं तेऽभिधास्यामि यदि ते श्रवणे स्पृहा ॥१॥ शुभाशुभलतोद्भूतसुखदुःखफलानि वै । भुञ्जञ्जनो यदा याति ह्यवशः स्वरधस्तथा ॥ श्रीमन्नारायणस्यैव प्रसादो जायते यदा । निर्हेतुकदयालभ्य आचार्य संश्रयेत्तदा ॥३॥ आचार्यालुब्धसंस्कारो दासत्वमवलम्ब्य च । कैंकर्यतत्परो ब्रह्मन्दैहिकैनोपलिप्यते ॥४॥ राजभृत्यो यथा लोके राजार्थेऽप्य शुभं वहन् । नैदोपालभ्यते तद्वदेकान्ती मत्परो मुनिः मयि चाऽऽधाय कर्माणि सङ्गं त्यक्त्वा करोति यः । लिप्यते न स पापेन पद्मपत्रमि- वाम्भसा ॥६॥ ज्ञात्वाऽऽत्मलोकममलं नित्यमक्षरमव्ययम् । निर्विकारमनौपम्यमानन्दज्ञानसंश्रयम्।। ७ ।। आत्मानन्दरसास्वादनिवृत्ताशेपलालसः । त्यजेज्ज्वलनवत्सर्वमात्मेतरमिदं जगत् ॥ ८॥ देहादहंकृति हित्वा ममत्वमितरेषु च । केवलं ब्रह्मभावत्वमात्मनो ह्यनुभावयन् ॥९॥ ब्रह्माहमिति यो ब्रूयाद्ब्रह्माभ्येति विचक्षणः । देहोऽहमिति भावेन यथा मायामुपैति हि इयमण्डात्मिका माया सप्तावरणसंयुता । कार्यरूपा समभ्येति देहेऽहंकारिणं नरम् देहाहंकारनिर्मुक्तं ब्रह्मशेपत्वभाचिनम्। ब्रह्माभ्येति परं साक्षाद्धेयवस्तुविवर्जितम्॥१२॥ प्रधानात्परतः साक्षाद्ब्रह्मैवानेकरूपतः । तदाऽभ्येति नरो ब्रूते तवाहमिति यो मयि प्राप्यं भोग्यं परं ब्रह्म येघामात्मा च पद्मज । ब्रह्मविद्ब्रह्म भवति ब्रह्ममुग्ब्रह्मणोऽच्युतः॥ 'अतो देहात्परः स्वात्मा देहभूतः परात्मनः तमात्मानमनुध्याय विमुक्तो जायतेऽब्जज ॥ विजित्य प्राणमक्षाणि प्राणायामेन साधकः । आत्मस्थमात्मपुरुषमादेहान्तमनुस्मरन् । अन्ते विष्णुमनुव्रज्य सुपुम्नावमना यतिः । शिरकपालं संभित्त्वा(य) मामेति परमं पदम् ॥१७॥ अग्निज्योतिरहः शुक्लः पण्मासा ह्युत्तरायणम् । तत्र प्रयाता गच्छन्ति ब्रह्म ब्रह्मविदो जनाः॥१८॥ ब्रह्मन्मद्भक्तियुक्तो यद्यन्तकालेऽचिपा ब्रजेत् । उत्सवो जायते भूयानू लोकनिवासि- नाम् ॥ १९॥ आयास्यति हरेदास इह मार्गवशादिति । मन्दिराजिरसोधायसंस्कारो जायते भृशम् सौधाग्रेषु वितन्यन्ते पताका भानुभास्वराः। विस्तार्यन्ते वितानानि हैमानि परितो दिशः आस्तीर्यन्ते विता(मा)नेपु सभासु भवनेषु च । कोमलानेकवर्णाट्यमहार्हास्तरणानि च नियोति जालरन्ध्रेषु मुक्तादामविलम्बियु । कृष्णागरुमहामेदधूमधारा सरिद्वरा ॥२३॥ उत्तुङ्गरत्नखचितवेदिकामणिमण्डपे । सिंहासनोज्ज्वल चारुचामराणि लसन्ति हि॥२४॥ चन्दनागरुकस्तूरीजलेरानन्दवर्धिभिः । सिच्यन्ते राजसद्मानि हरिदासानुतुष्टये ॥२५॥ ३ ख.जवानि ।

·[.३ तृतीयोऽध्यायः बृहद्रासंहिता। मृदङ्गवीणापणवमेनकवरूधशः । वाद्यन्ते कुसुमासारा निपात्यन्ते महीतले ॥ २६ ॥ ना(रा)गनृत्यस्तवोट्टारकरणाय सहस्रशः । तिष्ठन्ति सो(चो)सुका ब्रह्मन्गन्धर्याप्स- रसोऽनुगाः ॥२७॥ एवमूर्ध्वप्रदेशेषु सर्वतो राजवर्मसु । अन्य गच्छत्सु मक्तेपु चोत्सवः समवर्तते ॥२८॥ वैकुण्ठनाथसदने नित्यमुक्तजनाचिंते । पुत्रोत्सव इव ब्रह्मन्निःसीमः संप्रवर्तते ॥२९॥ सुदर्शनः शङ्खवर्णस्तथा ज्ञाननिकेतनः । प्रियंकर इति स्याताश्चत्वारो विष्णुगर्पदाः ॥ आयान्ति प्रभुणाऽऽजप्ता नेतुमेकान्तिनं जनम् । शिथिलावयधैर्युक्तो पत्र भागवतः स्थितः ॥ ३१॥ मुहद्वद्दर्शनं दत्त्वा प्रतोष्यामृतजल्पनैः । वियोज्य बाह्यकरणरन्तः संयोज्य वृत्तिभिः ॥ कृत्वाऽन्तःप्राणसंयुक्तं प्राणांश्चिति निपोज्य च । पैतन्यं भूतसूक्ष्मस्थं नयन्त्यूर्व हरिप्रियाः ॥३३॥ हृदयासनतो नीत्वा सुपुम्नायां निवेश्प तैः । गन्तव्यदेशान्सस्सृत्य नीतो जीवो हरि- प्रियः॥ ३४॥ वासुदेवतरुच्छायां विश्रमाय विचिन्त्य च । पाथेयं भगवन्नाम पुण्डरीकाक्षसंज्ञितम् ॥ मन्त्रद्वयं च पाथेयं श्रीरङ्गं च सहायकम् । विश्रामदेशं घिरनं तिलवृक्षं तथैव हि ॥ लक्ष्मीपद्मसरश्चैव ह्याकाशं रलमण्डलम् । विचिन्त्य चेतसा धीरो देवयानाय चोद्यतः॥ विद्याभ्यासरलेनैवं भित्त्वा ब्रह्माण्डमण्डपम् । तत्संबन्ध्यर्करश्मीनां सह योगमुपेत्य च ॥ प्रणवं रथमारुह्य बुद्धिसारथिना धृतम् । मनःप्रग्रहबान्धीरो पाति विष्णोः परं पदम् ॥ नाड्यां सूर्यमतीत्याथ चन्द्र भित्त्वाऽमृतात्मकम् । तेनैव सत्कृतो भूत्वा स्थूलदेहं विहाय च॥५०॥ सूक्ष्मं शरीरमालम्ब्य गमनाप समुद्यतम् । नयन्ति स्वस्वसीमान्तमचिरादिमुसा: मुराः। अचिदिनं शुक्लपक्षः पण्मासाश्चोत्तरायणम् । संवत्सरोऽथ पायुश्श मास्करन्दविद्युती॥ वरुणेन्द्रमजाधीशा एते मार्गाधिदेवताः । नपन्ति स्वस्वसीमान्तं सत्कृत्य भगवत्मियम् ॥ नानोत्सवाननुमयन्सकृतिप्रत्युपस्थितम् । स्वस्य चाव्याहतैश्चर्यमाकलप्य प्रसादनम् ॥ धन्योऽयं दासमावोऽस्ति येन दासीकृता इमे । मदाज्ञामनुवर्तन्ते बह्मेन्द्रादिपुरःसराः ॥ एवं भोगान्कमपातान्मुक्षानोऽयं यदृच्छया। भगवचरणाम्भोजरसचिन्तनतत्परः ॥४६॥ ब्रह्माण्डभित्तिमभ्येति पृथ्वीतत्त्वं कृतावृतिम् । पृधिष्पादिमहातत्त्वान्पाविप पुरुपेयुतः निति तेन मार्गेण ब्रह्मन्मार्गान्तरं विना । मुक्तिद्वारमिदं एक विद्धि पानसमुद्भव ॥ तदृर्ध्वगमने काले बयः सन्ति पयोधयः । तानुलप प्रयातस्य पुण्पतीति नामतः । 'नद्यः समुपतिष्ठन्ति तदूर्ध्वगमने पुनः । एको मोक्षपदं नाम मार्गस्तिठति पान पुण्यवृक्षसमाकीर्णो याममो मुक्तिसंनिमः । भोग्यं मनोहरं पत्र देवानामपि दुटमम् ॥ अयं तु पूर्वमार्गेम्यः स्थितः शतगुणाधिकः । तमुलाप स्थित मान्यः कोरियोजना पान्परः॥५२॥ ॥ १. तनं । १.रमाई को १ . 'टा साहिए।

·[ ३ तृतीयपादे-
नारदपश्चरावान्तर्गता-
तं भुक्त्वा पुनरभ्येति भगवत्कीर्तनध्वनिः । निःसीमानंन्दमासाद्य तस्मिन्नाश्रममण्डले ॥
तं पिबन्नेव संयाति योजनानि ह्यनकशः । ततस्तु विष्णुलोकोऽस्ति पूर्वोक्तात्सर्व-
लोकतः ॥ ५४॥
'सहस्रगुणितो भूत्वा स्थितोऽयं परमाद्भुतः । अत्युन्नतो महोत्साहो महाश्चर्योऽतिशो-
भितः॥ ५५॥
यत्र रत्नोज्ज्वला भूमिर्माणिक्यस्तम्मसंचिता । हेमप्रासादविभवो निःसीमसुखसंगतः ॥
वनरुपवनैश्चैव कासारः स्वर्णपकुजैः । भ्रमभ्रमरझंकारमधुरैनित्यरूपधृत ॥५७॥
चतुरसमायुक्तो द्वारनामानि वै शृणु । आत्मप्रकृतिकैवल्यधर्मनामानि पद्मज ॥ ५८॥
समष्ट्रयन्तानि जानीहि तत्र तानि हरिप्रियः । स्थितिं प्राप्नोति मुचिरं प्रकृत्यावरणं
त्विदम् ॥ ५९॥
प्रकृतेविजयं कृत्वा स्थितिस्त्वत्र पितामह । मत्प्रसादादहिश्चाण्डादलिप्तः प्रकृतावपि ॥
अयं तु विष्णुलोको हि प्रधानाधिपतेर्मम । प्रधानमत्र विज्ञेयं मूलसंज्ञं महामते ॥ ६१॥
उल्लङ्घ्य मूलप्रकृतिमचिरादिमहापथि । कोटिनये योजनानां गते सति चतुर्मुख
विरजातीरमभ्येति विश्वदुःखमनुस्मरन् । अगत्वा शरणं विष्णुं कोटिजन्मन्युपार्जितम् ।।
यमयातनयोभूतमद्भुतं विपमुच्यते । प्रशमाय महाभाग विरजातीरमाश्रितः ॥६४ ॥
प्रधानपरमव्योम्नोरन्तरे विरजा नदी । उन्मुच्य वासनारेणूनूवं गच्छति मत्परः॥६५॥
तत्र सूक्ष्मतनुं त्यक्त्वा वासनारेणुगुम्फिताम् । यो वै भवति देवेश मत्पदारोहणाय हि॥
इति श्रीवृहहह्मसंहितायां तृतीयपाद ऊर्वलोकवर्णनेऽपिरादिकथनं नाम तृतीयोऽध्यायः ॥ ३ ॥
आदितः श्लोकानां समष्टयङ्काः-॥२५६८।।
।
अय तृतीयपादे चतुर्थोऽध्यायः।
श्रीमगवानुवाच-
उत्तीर्य विरजां ब्रह्मन्रजो निधूय वैष्णवः । स्नानेन वै सुमतिमान्नश्वत्थमुपयाति हि ॥
तवाश्वत्थतरुच्छायामाश्रिता ये ह्यमानवाः । तेषां पाणितलेः स्पृष्टः क्षालिताशेपवा.
सनः ॥२॥
सूक्ष्मदेहं परित्यज्य सूर्यकोटिसमप्रमम् । शरीरं दिव्यमासाद्य माति चारुचतुर्भुजम् ॥३॥
शङ्खचक्रगदापद्मदिव्यायुधविराजितम् । पीताम्बरं घनश्याम स्फुरन्मकरकुण्डलम् ॥ ४ ॥
गर्भजन्मजरानाशवजितं देहगुद्वहन् । अतीव मानरोपादिक्षुत्पिपासादिविग्रहः ॥५॥
रागपादिकं चैवमहंताममते तथा । अनादिविषयास्वादवासनामिरुचिं तथा ॥६॥
मयं च सकलं हित्वा लावण्यादिगुणान्वितः। दिव्ययीवनमाधुर्यकल्याणादिगुणान्वितः॥
शुद्धसत्त्वात्मको मूत्वा भगवत्पार्षदोत्तमः । अमानवान्नमस्कृत्य तथा कृत्वा प्रदक्षि-
नेपामनुज्ञया ब्रह्मस्ततो याति समाहितः । गत्वा योजनलक्षं तदूर्ध्वमायाति पादपः॥९॥
णम् ॥८॥

·[४. चतुर्षोऽध्यायः ] वृहद्ब्रह्मसंहिता। महार्जुनेति विख्यातो विद्धि पष्टिशतानि च । विस्तारोऽस्य महाभाग ह्युनतो लक्षपो. जनम् ॥१०॥ तन्मूले पुरुपो नीलमेघशोमश्चतुर्भुजः । तं दृष्ट्वा पुण्डरीकाक्षं प्रणिपत्य शुभावहम् ॥ दिव्यान्वै पुरुपानन्यान्मक्त्या दृष्ट्वा त्वमानवान् । तेपामाज्ञामुपादाय पञ्चाशदयोज- नानि तु ॥१२॥ याति तब नदीमेको शतयोजनविस्तृताम् । अप्राकृतजलां दिव्यां स्नानमात्रेण चेतसि ॥ ज्ञानमुत्पद्यते ब्रह्मन्नैक्यात्मकमधोक्षजे । तत्तीरे मूर्तिमानेकः पुरुषो निजतेजसा ॥१४॥ ज्ञानमुद्बोधयन्नास्ते तं दृष्ट्वा शतयोजनम् । याति मागं ततस्त्वेकलक्षविंशति वा पुनः॥ योजनानां च विस्तारे लक्ष्मीपद्मसरःस्थितः । तत्तीरे तिलवृक्षोऽस्ति लक्षयोजनमुन्नतः॥ पश्चाशद्योजनायामो मद्विभूतितया स्थितः । तत्संबन्धात्मसिद्धेयं तिलपुष्करिणी पुनः॥ तस्यास्तीरं समासाद्य स्नात्वा तत्र विशेषतः । सुखरूपो हि भवति निरविद्यतया स्थितः ॥१८॥ तच्छायामाभितस्याऽऽशु वैकुण्ठपरिचारिकाः । नेतुमायान्ति पहुशो दिव्यामरणमू- पिताः ॥ १९ ॥ दिव्याः स्त्रियो रत्नदण्डचामरोज्ज्वलपाणयः । शतशो रत्नदण्डोद्यदातपबलसत्कराः ॥ नर्तक्यः शतशस्तत्र गायका वादकास्तथा । दीपकालंकृतारामा माल्यगन्धानुलेपनाः ।। शतं मालाकरा नार्यों वासोहस्ताः शतं तथा । चूर्णाअनादर्शकरा युवत्यः शतशोऽन्वगुः स्तुवत्योऽये प्रनृत्पन्त्यो नमन्त्यः शतशोऽबलाः । गृहीत्वा सर्वसंमारान्हेमकुम्मपुरस्कृ- तान् ॥ २३॥ श्रीचूर्णलाजपुष्पाणि दिव्ययाद्यान्यनेकशः । घण्टादुंदुभिनिद्वादः पूरपन्तो दिशो दश॥ ध्वजैः पताकापटलेश्छादयन्त्यो दिवाकरम् । त्रयोदश सहस्राणि रूपयोधनमण्डिताः ॥ विकिरन्ति कराम्भोजैः सुमनांसि मुदान्विताः । सहस्रसामनिनदं कुर्वत्यो दिव्ययोषितः॥ प्रबन्धान्निर्जगुः स्वामिकीर्तिकर्पूरशालिनः । आगतास्तत्र पुरुषा दिव्यरूपधराः सुराः ॥ रम्या दशसहस्राणि विमानमुपनीय च । मुक्तादामलसवार किङ्किणीरावरचितम् ॥ स्फुरत्पताकमूर्धन्य माणिक्यस्तम्भमण्डितम् । दिव्यास्तरणसंपन्नं संगीतध्वनिमोदितम् । छत्रचामरसंचारचारुसिंहासनोज्ज्वलम् । आगतो हरिणा दृष्टो गरुडो भगवत्मियः संवेष्टितो विमानानां सहस्रैर्मानुमास्वरैः । पिताः परमप्रीत्या मुलाचरणशक्तयः महादेव्या महालक्ष्म्या खियश्रोत्पलगन्धयः । तिलपुष्करिणीतारे स्थितं वृक्षसमाश्रयम् ॥ मुक्तात्मानं महात्मानं प्रवासादागतं पुनः । तापत्रयमहाज्वालासंतप्तं कोदिजन्ममिः ॥ जनन्य इव तास्त्वेनमारोग्यस्नानमादधुः । तमभ्यपिश्चन्वखाणि दिव्यानि प्रददुः पुनः॥ लिम्पन्त्यङ्ग सुरभिणागन्धेन प्रमदोत्तमाः । विभूष्यालंक्रियाभिस्तं माल्यैराकी सर्वतः ।। दासपट्टामिपेकं ताः संचः कृतमङ्गलाः । नीराजयन्त्यः कर्पूरगतिमिर्गपनिस्वनः ॥ ॥ ॥ .स.न्दिया ।

·[६ पञ्चमोऽध्यायः] गृहहह्मसंहिता। १०१ आनन्दमयदिव्याय रत्नमण्डपकाय च । नम इत्यनुवाकेन स्थितस्तदवलोकयन् ॥ ६६ ॥ इति श्रीवृहद्ब्रह्मसंहितायो तृतीयपादे मणिमण्डपसमीपप्राप्तिकथनं नाम चतुर्थोऽध्यायः ॥ ४॥ आदितः श्लोकानां समष्टयङ्काः ॥ २६३४॥ - भप तृतीयपादे पचमोऽध्यायः। श्रीमगवानुवाच- देदीप्यमानमणिनिर्मितवेदिकायां स्तम्मा लसन्ति नवकाममयाः समन्तात् । येषामसीमरजनीशमयूखजालेर्जीवन्ति सज्जनविलोचनसच्चकोराः ॥१॥ संकल्पकल्पितविचित्रमणिप्रवेकसोपानपहिविगलामणिप्रकाशाः । कुर्वन्ति वज्रघटिताजिरदर्पणान्तः संसृज्य दिव्यवसनास्तरणोपमानम् ॥२॥ आराममण्डपशिखाश्रितवारिपातविच्छिन्ननीरकणवृन्दमनूत्सृजन्तः । पुष्पैः किरन्त इव मण्डपपादमूलं विध्वग्विमुग्धजलयन्त्रचया लसन्ति ॥३॥ मन्दारपादपपरागविषक्तमत्तभृङ्गावलीविरुतजातरतिप्रमदैः। संसेवितं चलति चाप्सु मरालमालामञ्जीरनिस्वनचयैः परितो विगीतम् ॥४॥ नृत्यन्ति दिव्यवनिताः परितो निबद्धरत्नावलीललितमास्वरवेदिकासु । तन्मुग्धहासपरिपेशलवक्त्रचन्द्रपीयूपगानपरिर्तकुरङ्गशावाः ॥५॥ यत्रामलस्फटिकबद्धतरोपक्लुप्तकासारफुल्लकमलोत्थितरणुजालैः । आबद्धवर्तिकमहाजिरकेलिसद्ममद्भक्तिरन्तरतुलं विवशी करोति ॥ ६ ॥ यत्रेन्दुकान्तिमणिनिर्गतनिर्झराणामारावपूरितसुधासितसौधमूर्ध्नि । संबद्धदृष्टिततयः शिखिनां कलापा निधूतपुच्छनिवहाः परितः स्वनन्ति ॥७॥ यत्रेन्दिरालिनिवहा ललितं लतासु मृङ्गागनाभिरभिचुम्बितवक्त्रविम्बाः। चिन्वन्ति पुष्पसुफलानि हरेः प्रियायै मुग्धाधरद्युतिनिवेशितविम्बयुध्द्या ॥८॥ यत्रेन्दिरारुचिरकलिगृहोपविष्टसत्प्रेमसंकुलविकस्वरसारिकाणाम् । मुग्धप्रलापहृतमानसमुन्मुखीनां स्वयॊपितामतुलहासकला भवन्ति ॥९॥ यत्र प्रवृत्तरसकेलिविमुक्तमुष्टिकर्पूरपांशुपरिमापदोरुमीत्या । संमार्जयन्ति खलु केलिगृहाणि मुग्धाः सत्पाणिपङ्कजलैरसकृत्मयान्त्यः ॥१०॥ सत्पद्मरागघटितायुतकेलिसद्मदेदीप्यमानफलकानि मलीमसानि। विज्ञाय वाप्पपवनैः परिमार्जयन्ति चैलाञ्चलः प्रतिदिनं वनिता न रेणून् ॥ ११॥ स्वर्णालवालयनसाररजापरूढमुक्तालतास्तपकराजविमूतयश्च । नीलामवद्धधरणीप्रतिबिम्पजालोमागणं पिरमपन्ति वधूमुसानि ॥१२॥ नृत्यन्ति यत्र घलमीपु गवाक्षधूमधारामवेक्ष्य शिखिनोऽभ्युदलब्धसौख्याः ।। तत्र प्रविष्टवनिताक्षिकटाक्षपातपीयूपवृष्टिमपिताः स्वरसंपदामिः ॥ १३ १. सिरिता।

·१०२ नारदपञ्चरात्रान्तर्गता- [२ तृतीयपादे- आकारयन्ति पथिकानलिनीनिषद्धचित्तानलीनतुलगन्धबहुप्रचारैः । रथ्यामु घुष्टनवचन्द्रकचन्दनानां सेकाश्च काननपदानि विभावयन्तः ॥ १४ ॥ मुग्धाङ्गनाभिररविन्दविलोचनाभिर्धश्मिल्लमल्लकुसुमोत्सवसंकुलामिः । मन्दस्मितोज्ज्वल सुधामधुराधराभिगायन्ति दिव्यपुरुपाश्चरितानि विष्णोः ॥१५॥ सदनानिमितवरोचनिकेततुङ्गशृङ्गाटकेपु दिनकृयतिमाक्षु रेजुः । आन्दोलनानि कुसुमानिलदोलितानि संसेवितानि जलयन्त्रकणाम्बुसेकैः ॥१६॥ पारावतान्यभृतसारसचक्रवाकदात्यूहहंसशुकमजुलवाग्विलासः। घुष्टानि हेममृगलोचनमालिकाभिः पुष्टानि चन्द्रमृगनाभिसुवासितानि ॥ १७ ॥ वासन्तिकाबकुलनीपकदम्बनागमन्दारचम्पकरसालतमालपुष्पैः । आस्तीर्णकुञ्जभवनोदरवेदिकासु चाऽऽन्दोलनानि मधुमाधवसंश्रितानि ॥१८॥ रम्भाजिरे जलजपल्लवतल्परम्ये मन्दानिलोऽस्य घनसारवितानमाजि। बम्भ्रम्यमाणमधुपाटलिकिंनरीणामारावमुष्टहृदया वनिताः स्वनन्ति ॥ १९ उत्फुल्लपङ्कजवने विमलाम्बुराशावुन्निद्रपद्मपुलिने कमलासखीनाम् । मानावगाहनसमुद्भवकिकिणीनां नादा विहङ्गमरवैदिगुणी भवन्ति ॥२०॥ आमोदमन्थरमरुत्परिचारिकेव कान्तालकान्तभृतपर्युपिताजरेणून । निधूय संगमयति प्रसभं प्रभाते नव्यामलामरमहीरुहचूर्णपूगम् ॥ २१ ॥ आबद्धमौक्तिकमनोहरलोलमालासंशोभिजालवदनेपु वराङ्गनानाम् । वारामिवान्तरितकअकुलानि भान्ति कल्लोलराजिपु मुखानि सकुटुमानि ॥२२॥ अत्युच्चसौधशिखरोट्तवल्लरीणां वातावधूतकुसुमानि पतन्ति भूयः । विस्तीर्णरेणुपटवासपटावृतानामुत्कीर्णलाजनिकरा इव सुन्दरीणाम् ॥ २३ ॥ वैकुण्ठनाथवदनामृतसेकरूढप्रेमारुणामलपलाशमनोधिपाना(णा)म् । सध्यानरम्यफलमालगतेभितानां बद्धासनानि विलसन्ति मुनीश्वराणाम् ॥२४॥ पत्युः प्रसादसमवाप्तसमानभावा भास्वकिशोरवयसो मदनं क्षिपन्तः । नृत्यत्कपोलतटकुण्डलकान्तिभाजो भक्ता भजन्ति भगवञ्चरणारविन्दे ॥ २५ ॥ कोटीन्दुसुन्दरमधुस्मितवीक्षणेपु विक्षेपकक्षणरसाक्षमचित्तवृत्त्या। मान्यन्मनागपि समानसुखं भजन्ति वैकुण्ठवैमयकृतं पुरुपोत्तमस्य ॥ २६ ॥ यद्यप्पशेपविनिवृत्तमयप्रवाहा वेदान्तनीरविरजाहृतवासनाश्च । संप्राप्तनित्यनिरपायनिजात्मलामा लाभाय नैव गणयन्ति विनाऽऽत्मदास्यम् ॥ अप्राकृतामलशरीरगृहागणादिभोगानझुण्ठविभवानपि तत्प्रसादात् । एकान्तिनो न गणयन्ति हरेः प्रपन्नाः प्राप्तानपि प्रभुपदाब्जमृते कदाऽपि ॥२८॥ संकल्पतः सपदि यस्य सुराः प्रयान्ति कामा भवन्ति सफलाः सकलाः क्षणेन । जानाति सर्वहृदयानि विमुक्तमायो नाऽऽलम्बते तदपि सौख्यमखण्डमक्तिः॥२९॥ भक्त्यैव चैनमुपतिष्ठति चाऽऽत्मभावो भवत्येव चैनमुपतिष्ठति दिव्यलोकः । भक्त्यैव चास्य भगवद्वदनामृताप्तिर्यस्याः परं किमपि गम्यतया न चास्ति ॥३०॥ स.म्यकलफालग°१२ य.ना एप्रमी ·[६ पञ्चमोऽध्यायः] बृहद्ब्रह्मसंहिता। १०३ सर्वावधिः सकलसाधनसिद्धिहेतुः स्वात्माश्रयः परमसाध्यतमंश्चिदात्मा। तस्याधिपङ्कजमपोह्य कमाश्रयाम इत्यात्मसौख्यमुत भूतिसुखं नयन्ति ॥३१॥ यच्छेपभूतमखिलं चिचिच्छरीरं योऽन्तर्गतो यमयति स्वयमेव सर्वम् । नित्यं विमुक्तमथ बद्धमनुप्रविश्य जीवं स मे जयति सर्वगुणः स्वतन्त्रः ॥ ३२॥ कः स्वाश्रयं समपहाय तदाश्रितेपु तत्साम्यतामनुविधाय रतिं विदध्यात् । चान्द्री सुधामिव दिवाकररश्मिततः सौख्याय संश्रयति देव मरीचिकाम्मः॥३३॥ तस्माद्धरः प्रियतमाः कृपया गृहीता निश्चित्य चैवमिदमेकमनर्थहेतुम् । कैवल्यमैश्वरपदं च धिया तदनिराजीवमुष्टमनसो रसिका भवन्ति ॥ ३४ ॥ तत्रेन्दिरामवनैभव्यसुगन्धलुब्धमत्तालिजुटतुलसीकुसुमप्रवालैः । सप्रेमनिर्गतविलोचनवारिधाराः पादावलम्बिवनदामगुणं सृजन्ति ॥ ३५ ॥ दोर्दण्डसंभृतदरारिंगदारविन्ददिव्याम्बरस्रगनुलेपनलब्धशोभाः । नीराजनाय धृतचन्द्रकवर्तिहस्तान्यस्तान्यकृत्य निवहान्विलसन्ति तत्र ।। ३६ ।। चूडीकृतामरमहीरुहपुप्पसाराः सदनदण्डचलचामरमुद्वहन्तः। श्रीरङ्गाविष्टरमहीमभिमण्डयन्त आपोडशाब्दवयसः परितश्चलन्ति ॥ ३७॥ मन्दस्मितोज्ज्यलमुखाम्जविलोलचारुस्निग्धालकापहतसालिनवाम्बुजामाः। भास्वकिरीटवरदीप्तिविदीपिताशाः श्रीकान्तकान्तवदनं परिवीजयन्ति ॥ ३८॥ आलोलकुण्डलविभूषितगण्डमूलाः श्रीशानुरागपुलकीकृतदिव्यदेहाः । श्रीकान्तकान्तगुणकीर्तनजातमोदा उच्चस्वरेण जयशब्दमुदीरयन्ति ॥ ३९ ॥ वाचामगोचरमनन्तविभूतिपूर्णमानन्दधाम भगवत्पदमद्वितीयम् । तस्यैकदेशभुवि निर्मितकोटिकोटिब्रह्माण्डमाण्डनिवहं स गतो ददर्श ॥ ४०॥ ध्यानात्परं सकलदेवमुनीश्वराणां विष्णोः परं पदमिदं सनकादयोऽपि । नाऽऽयान्ति यत्र मनसाऽपि भवाहशानां चेतांसि यावदधिकारमवस्थितानाम् ॥ यं प्राप्य नैव पुनरेति समश्नुते च कामानार्दनपदाम्बुजदत्तचित्तः । अन्ते स्वमप्यतिनिदेशकरोऽभ्युपैषि ब्रह्मन्नशेषनिजलोकगतैर्मुनीन्द्रः ॥ ४२ ॥ एवं विलोक्य भगवत्पदमद्वितीयं भक्त्याऽनितोऽपि ननु नित्यविमुक्तवर्गः । नो शान्तिभेति वदनेन्दुविमुग्धहाससंवीक्षणामृतमृते परममपन्नः ।। ४३ ॥ इति श्रीवृहहह्मासहितायां तृतीयपादे मुक्तिमण्डपदर्शनं नाम पश्मोऽध्यायः ॥५॥ आदितः श्लोकानां समष्टयङ्का:-- ॥ २६७७ ॥ भय तृतीयपादे यष्टोऽध्यायः। श्रीनारायण उवाच- ब्रह्मन्नयं प्रियतमस्त्वत्तोऽपि मम संमतः । सद्यो मामेति फल्पान्ते त्वमम्येपि जनः सह ॥ .स. मिद दि१रात स्पग्य सं°१३ स.वि कोहिमा रा. देहवस्त५, नदिभ्यम् ।

·१०४ नारदपश्चरावान्तर्गता- [ ३ तृतीयपादे- भक्तिमण्डपमासाद्य विलोक्याऽऽचार्यमापितम् । साक्षादानन्दपूर्णाक्षो धन्योऽहमिति मन्यते ॥२॥ प्रियः ॥ ६॥ सर्वकारणयोगाख्यपीठपद्ममनिन्दितम् । तत्त्वज्ञानवलेश्वर्यशक्तिभिः परिसेवितम् ॥३॥ चामरान्दोलितकरा विमलाद्या नव स्त्रियः । दलाष्टके कणिकायां लोकपद्मस्य संस्थिताः ॥४॥ अनुग्रहा रमामिन्ना कर्णिकायां श्रिया सह । अनन्तासनसंविष्टा तवानन्तं विचिन्त- येत् ॥ ५॥ अनेकचन्द्र संकाशशीतलाझो वरयुतिः । नीलाम्बरो गुणाम्मोधिः कौतुकी. कौतुक- सहस्रवदनो मूत्वा वैकुण्ठेशमुखच्छविम् । विलोकयति जिह्वाभिर्टेब्यङ्गानि च सर्वतः ॥ वदनाम्भोजविगलच्छिशिरामोदवायुभिः । सुखयन्त्यधिकं प्रेम्णा भगवन्तं रणायुतम् ॥८॥ स्वस्य देहं विवलयं कृत्वा सिंहासनं भवेत् । दीर्घमानेन कथितं द्वात्रिंशल्लक्षयोज- नम् ॥९॥ उन्नतं दशलक्षेण विंशलक्षेण विस्तृतम् । सहस्रसूर्यसंकाशं फणामणिविराजितम्॥१०॥ तस्योपरि महाश्चर्यः सर्वकारणकारणम् । मूत्वा समाप्तिकामोऽपि संस्थितो रमया सह ॥११॥ दक्षिणे च महालक्ष्मीस्तस्याः पार्श्वद्वयेऽपि च । मूलीले संस्थिते देवस्तत्र तत्र विरा- जितः ॥१२॥ ॥ वात्सल्यजलधिः श्रीमान्कल्याणादिगुणान्वितः । नियोजयति चाऽऽनेतुं मुक्तात्मानं स्वपार्षदान् ॥ १३॥ सेनापतिं नित्यवर्ग सायुधावरणान्वितम् । तथा च परिवार स्वं लक्ष्मीदेवी न्यवेदयत् ॥ वेदान्तबोधविज्ञाततत्त्वः सात्वतसंमतः । अनन्यसाधनो भूत्वा तथाऽनन्यप्रयोजनः ॥ तथैवानन्यसंवन्धो भक्तोऽयं ह्यावयोर्वरः । समानेयः समाराध्य धूपदीपाक्षतादिभिः ॥ एवं प्रबोधितास्ते तु नित्या वैकुण्ठपार्षदाः। दिव्याप्सरोभिः संयुक्ता मङ्गलद्रव्यपाणयः। ध्वजैः पताकावलिभिर्वीणामुरजवादनः । लाजाक्षितधरैः सुगन्धद्रव्यमाजनैः उपाजग्मुः स्थितं द्वारमण्डपस्य जयस्वनैः । आतिथ्यं मददुस्तस्मै मुक्तायामितवर्चसे ।। स च मक्तान्कृतातिथ्यानाज्ञयाऽस्येतरानपि। प्रणनाम महानन्दसंकुलात्मा कृताञ्जलिः।। पुनस्तं योजयामासुर्दिव्यपीठे यदा तदा । भगवान्पुण्डरीकाक्षः समुद्र इव पर्वणि मुक्तचन्द्रमियाऽऽलोक्य न ममौ स्वात्मनि प्रभुः । अङ्की चकार विश्वात्मा दीर्घदुः- खापमुक्तये ॥ २२ ॥ स्वशेपमूतं सुमुखं दूरदेशादुपागतम् । आत्मार्थ मुक्तसर्वस्वं स्वस्मिन्सर्वस्वमानिनम् ॥ विज्ञातस्वात्मसंबोधप्रेमातिशयसंप्लुतम् । प्रियं धीरं महाशूरं सुपुत्रमिव सस्वजे॥ २४॥ अङ्के निवेशितं भूयः प्रेमसंमिन्नलोचनम् । स्वसमानवयोवेपरूपलावण्यभूषितम् ॥२५॥ च, संबन्ध ·(६. पष्ठोऽध्यायः] वृहद्ब्रह्मसंहिता। पमापे मगवान्कोऽसि कस्यासि कमलेक्षण। एवं पृष्टस्तदा प्राह ब्रह्मास्मीति न संशयः।। ब्रह्मत्वं ते कुतो यस्मात्त्वं शेपोऽसीति केशवः । अहं विशेषणीभूतो विशेष्यस्त्वमसि प्रभो ॥२७॥ ॥ त्वया विना न मे नाथ संस्थितिार्ह मनागपि । त्वं मे संधारकः स्वामी प्रेरकः सर्वबुद्धिदः अतो ब्रह्माहमस्मीति विज्ञातं गुरुवाक्यतः। तवैवास्मि तवैवास्मि तवैवास्मीति निश्चयम् वत्स कस्मान्न संप्राप्तः किं कुर्वन्मुवि संस्थितः। मानापाकृतदेहेन संपद्धः केन हेतुना स्वच्छेपतां परित्यज्य देहोऽहमिति मन्दधीः। अन्तर्गतमहं त्वां च नाविदं पुरुपोत्तमम् ॥ पमात्मानं मन्यमानस्तस्य चान्नेन संस्थितिः। अहमन्नमयो जातो ह्यन्नाथं कृतवान्गतिम्।। मोग्यमन्नं शरीरं च मत्वा त्वत्तः पराङ्मुखः । तञ्चिन्तया गतः स्वार्थात्कीनाशवशगोड- भवम् ॥३३॥ स्त्रीमोगं कृतवान्नाथ त्वद्दास्यरसविच्युतः । तेनाहं दुःखजालेन संवृतः कमलापते कुतः श्रीमदपुष्टानां रोचते भगवरकथा । यथाऽहिषिपदुष्टस्य शर्करा कदुकायते ॥३५॥ काचकामलदोपेण शङ्खः पीतः प्रतीयते । अन्तर्गतस्तथा त्वं च माकृतविलोक्यसे ॥ मयाऽवमानितः स्वात्मा दुर्मानानीततन्द्रिणा।तेनाहं नरकारवातममोज्यं यातनामयम्॥ भ्रमन्ननेकजन्मानि न सौख्यं लब्धवान्कचित् । अधऊर्ध्वावरोहेन(ण) रवेदजालमुपागतः वत्स तस्मात्कथं मुक्तो घोरसंसारसागरात् । मायारशनया बद्धत्रिगुण्या दुर्वितर्कया ॥ भगवंस्तव निर्हेतुदयया गतबन्धनः । उत्तीर्णोऽस्मि भवाम्बोधिं दुस्तरं त्वत्कृपां विना।। करिष्ये चरणद्वंद्वकैंकर्य देव केवलेम् । दास(स्य)मावनया भूयो मावयन्दासतां निजाम् दास्यमेव स्वरूपं मे तत्त्यक्त्वा बन्धनं गतः । दासभावनया भूयो भावयन्दासतां निजाम् माकृतं योऽयमुत्सृज्य भवत्सेवानुरूपकम् । संप्राप्तोऽस्मि निजं रूपं निर्गुणं प्रकृतेः परम्।। जनोऽयं निर्गुणत्वात्तु निर्गुणं समुपैति हि । अतोऽहं निर्गुणं दास्पं करिप्पे निर्गुणः प्रमो॥४४॥ एवं विनिश्चयं श्रुत्वा त्यक्तैश्वर्यस्य सर्वतः । मुक्तकैवल्यमावस्य प्रपन्नस्य महामते । आविश्वकार वदनोलासमन्तिमसत्फलम् । प्राप्येषु परमं प्राप्यं मोग्येषु परमं मतम् नातः परं कृपा विष्णोर्मुखोल्लासोऽवधिः स्मृतः । एतदन्तः समानायो ब्रह्मस्ते व्याहतो मया ॥४७॥ बस्ते सृष्टिव्यापारमन्ते न सफलं पुनः । मन्येऽहं परमैकान्ती मूत्वा मामुपयाति हि ॥ एकान्तिनामहं ह्यात्मा ममाऽऽत्मा स प्रकीर्तितः । तेनायं मम देशोऽयं सनाथो जायते ध्रुवम् ॥ ४९॥ लक्ष्मीदेवी ततस्त्वेनं कृपां कृत्वाऽवलोकयत् । पुत्रवत्तमुपाह्रीय ममा मुखपङ्कजम् ॥ वत्स खिन्नोऽसि बहुशः संसारायतयात्रया । धन्योऽसि शरणं गत्या संप्राप्तोऽसि निजा. स्पदम् ॥५१॥ निषसस्व महामाग यथेच्छं पितृवेश्मनि । उक्त्वैवमनुरागेण स्तन्येनैयामिपिच्य तम् ।। .स. सर । दासमतस्तवैमास्मि सांस्थासु माधव 140 स. रास्यभा।

·नारदपश्चरावान्तर्गता-
[.३ तृतीयपादे-
कुरु कल्याणकैकर्यमावयोरनुरूपतः । स्वाधिकार ददी तस्मै मुक्ताय परमेश्वरी ॥५३॥
पुरः स्थातुमशक्यं ते रूपलावण्यर्पितम् । लक्ष्मीन्यवेशयत्पश्चात्तत्रापि प्रमया पुनः ॥
मुष्टः सोन्दर्यमालोक्य जगाम शरणं तयोः । कृपया संस्थितः पावें नत्वा कृत्वा प्रद-
क्षिणम् ॥ ५५॥
स्वरूपानन्दनिभिन्नो धन्यो धन्योऽहमब्रवीत् । परब्रह्मपदं प्राप्तो यतो नाऽऽवर्तते पुनः।।
एप ते कथितो ब्रह्मन्मार्गः संवसतेहरेः । गच्छन्ति धैष्णवा नूनं तद्विष्णोः परमं पदम्।।
अचिरादिगतिश्चैपा वैष्णवानां महामते । कर्मिणो नैव गच्छन्ति योगिनो नैव- पद्मज ॥
परमैकान्तिकानां ह्येप स्मृतः पन्था न संशयः । अनेनैव च मार्गेण द्विपरार्धायुपः क्षये
मानेवैयसि देवेश मद्धर्मनिरतो भव । तदाज्ञया धृतश्चैप दासवेपो मया द्विजाः ॥६०॥
अनुसंधानसंसिद्ध्यै द्वयमन्त्रधरोऽमवम् । भवतामपि श्रीविष्णोराकाङ्क्षा यदि दर्शने।।
तदा तापादिकं कृत्वा ब्रह्मास्मीति विचिन्त्यताम् । नारायणोपदिष्टं वो ज्ञानमुक्तं
द्विजोत्तमाः ॥ ६॥
किं भूयः श्रोतुमुत्कण्ठा वर्तते भवतां हृदि । अन्तर्हितस्तदा देवः शङ्खचक्रगदाधरः ॥
सरहस्यं परं ज्ञानमुपदिश्य विशेषतः
॥६४ ।।
इति श्रीवृद्ब्रिह्मसंहितायां तृतीयपादे पप्ठोऽध्यायः ॥६॥
आदितः श्लोकानां समष्टयङ्काः-२७४१
समाप्तोऽयं ब्रह्मनारायणसंवादः।
अथ सप्तमोऽध्यायः॥
मुनय ऊचुः-
वयं धन्या वयं धन्या वयं धन्याः पितामह । येषां नो भगवान्साक्षादुपदेष्टाऽऽत्मनः
पदम् ॥१॥
किं रहस्यं परं ज्ञानमुपदिश्य विशेषतः । नारायणो गतो ब्रह्मस्तन्नः शंसितुमर्हसि ॥२॥
श्रीब्रह्मोवाच-
तत्त्वत्रयात्मकं ज्ञानं रहस्यं धर्म उच्यते । यमलब्ध्वा नरो नैति यत्पदं कालवर्जितम् ॥
श्रुतिस्मृत्युदितं धर्म यो नाऽऽचरति मूढधीः। शुनः शेफेन नूनं स भवाब्धिं तर्तुमिच्छति॥
धर्ममूलमिदं सर्व धर्ममूलं जनार्दनः । धर्मेण नीयते तस्मात्स्वं मूलं प्रति मानयः ॥५
अपमेव परो धर्मो येन गम्पो मवेद्धरिः । येन न प्राप्यते विष्णुः स धर्मो मूल विच्युतः।
हरिः सर्वस्वरूपेण सर्वात्मकतया स्थितः । अलक्ष्यस्तिष्ठते विमाः प्राप्यते तेन संयुतः॥
न तदस्ति विना यत्स्यात्तेन भूतं चराचरम् । अतः प्राप्यतरं गम्यं भोग्यमस्ति हरिः
ब्रह्मैव प्राप्यते विप्रास्तस्य तस्य स्वरूपतः । अनित्यत्वात्पदार्थानां सा प्राप्तिः साधने
रिता ॥९॥
स्वयम् ॥८॥

·। [७ सप्तमोऽध्यायः ] बृहद्रह्मसंहिता। १०७ ससीम सादिकं सर्व मायाकार्यमशेपतः । प्रकृतेः परिणामोऽयं सगुणः कार्यनिर्मितः ॥ प्राकृतानां च जीवानामत्रैव सुखराशयः । मन्यन्ते ते नरास्तेन ह्यात्मनो मोक्षमेव हि ॥ प्राप्यं भोग्यमनन्तं च तेन जातं मुनीश्वराः । तदर्थमाचरन्तीह धर्मानेव विशेषतः॥१२॥ आदौ कलेवरं प्राप्यं जाया प्राप्यतया मता । पुत्रः पौत्रः प्रपौत्रश्च. धनं विद्या यशः कुलम् ॥१३॥ क्षेत्रं सद्म.मही राज्यं विजयः कामकौतुकम् । प्रतापोऽव्याहतैश्वयं रूपयौवनमूतयः ॥ स्वर्गो देवाधिपत्यं हि पूज्यत्वं बलपौरुपम् । परचित्तज्ञता सत्यसंकल्पः सर्वतो गतिः ॥ निदृत्वमदीनत्वमित्याद्यामुष्मिकं च नः । प्राप्यं मोग्यं च गन्तव्यं मन्यन्ते कालवि- व्युतम् ॥१६॥ प्रकृतेर्गुणचित्तेपु विभ्रान्तास्तथ्यभावतः । इदं ग्राह्यमिदं ग्राथमिति धावन्त्यवस्तुनि ॥ प्राप्तिमस्यापि धर्मेण प्रवदन्ति मनीषिणः । अमाप्पप्राप्तिरेवेयं हित्वा निःसीममव्ययम् ।। निवृत्तिमेव वेदोऽयमाहास्य क्षणविच्युतेः । तथाऽपि नित्यवस्तूनामनुरागवतामिह ॥ संगोप्य ह्यात्मनो मार्ग प्रवृत्तिमनुशास्ति हि । बालानामिव संगोप्य मणि काचमणिं नृणाम् ॥२०॥ धर्मः प्रवृत्तिमार्गाख्यो ह्येको राजसतामसः । निवृत्तिमार्गः सत्त्वाख्यो द्वितीयो भगव- प्रियः ॥२१॥ नारायणपरो धर्मः स च मागवतो मतः । ज्ञानपूर्वः स भवति जीवानां मोक्षसिद्धये ॥ प्राप्यभोगतया विष्णोज्ञान ज्ञानविदो विदुः । साध्यसाधनरूपं हि विष्णुरेवेति या पुनः ॥२३॥ अविच्छिन्नसुखं ब्रह्म दिव्यानेन्तगुणास्पदम् । सर्वशक्तिमव्यक्तं सर्वशं सर्वकामदम् ॥ तदर्थमेव कर्तव्यं सात्त्विकं प्रेमवृद्धये । प्रेम्णा यक्रियते पश्चात्परमैकान्तिकं हि तत् ॥ सात्विकं वैष्णवं नाम प्राहुः प्रेमसमृद्धये । धर्मसोधनमूतोऽयं प्रतिबन्धकनाशनः प्रेमोत्तरं तु यत्कर्म साक्षात्तत्प्राप्तिकारणम् । वक्ष्येऽहं मुनयस्तावत्सात्त्विक देहशोधनम्॥ तत्राऽऽदावाहिकं कर्म वैष्णवोचितमुच्यते । आप्रबोधं महाभागाः प्रस्वापान्तमशेषतः॥ मतियुध्य निशापान्ते हरिनामावली जपन् । श्रीगुरोश्चरणाम्भोज चेतसाचिन्तयन्महः॥ स्वरूपं दिव्यलीलां च पार्षदान्सपरिच्छदान् । विमुक्तमण्डपं देवीं पद्मनां प्रणमेचुधः।। स्वातन्यं स्वामिनः स्वस्य पारतम्य विचिन्तयेत् । प्रपन्नमात्मनो रूपं माप्यं कर्य- मच्यतम् ॥ ३१॥ महाकारुणिकं देवमात्मानमपकारिणम् । स्वामिनं विद्यया युक्तमविद्यानिलयं तथा ।। स्वकर्तृत्वं विनिधूय कर्तारमनघं हरिम् । दास्यं करिष्ये मनसा वचसा देहकर्मणा ॥३३॥ दासोऽहं मनसा चैव वचसा नैच्यभावनम् । कर्मणा मन्दिरालेपसेकालंकरणक्रिया ॥ नाहमन्यत्करिष्यामि श्रीशसंवन्धवर्जितम् । देहयात्रामपि हरेर्नेव संबन्धयजिताम् ॥३५॥ ॥ . . स. यसपौरुषम् ॥ १६ ॥ २ .पिनेषु । स. पाय नि ४ स. 'नन्द । ५ रा. सासा',

·नारदपश्चरावान्तर्गता-
[३ तृतीयपादे-
नादासमावनं वाचा मनसाऽपि च संस्पृशे । नादासवेशं कृच्छ्रेऽपि करिष्ये दीन-
वत्सल ॥ ३६॥
संसारसर्पमीतोऽहमनन्यशरणोऽभवम् । इति संकल्प्य पूतात्मा प्रक्षाल्प चरणी
रात्रिवासः परित्यज्य शुचौ स्वासनमात्मनः । पातयेत्तत्र चाऽऽधारशक्ति स्मृत्वा
नमे-
बुधः ॥३८॥
आचम्य केशवाद्यैश्च महामूतं च संस्मरेत् । श्रीवैकुण्ठं पापंदाश्च नित्यमुक्तान्विचि-
न्तयेत् ॥ ३९॥
परम्परां गुरोः स्मृत्वा न्यासध्यानं विधाय च । प्रजपेन्मन्चराजं च द्विमन्त्रं च विशेपतः।।
पठेच्च पौरुष सूक्तं श्रीसूक्तं नामकीर्तनम् । महापुरुपविद्यां चं दासोऽहमिति भावयेत् ॥
दासोऽहं स्वामिसेवार्थ देहयात्रां विधानतः । प्रवर्तयिष्ये सततं प्रीणातु पुरुपोत्तमः ॥.
प्रागेव सूर्यसंदर्शाच्छिरः प्रावृत्य पाससा । नत्यां ग्रामतो दूरं गच्छेन्मलविमुक्तये ॥
अयज्ञीयैरनार्दैश्च तृणैः संछाद्य मेदिनीम् । निरुच्छ्वासो गतालापो मलमूत्रं परित्यजेत् ॥
दिवासंध्यास कर्णस्थब्रह्मसूत्र उदङ्मुखः । कुर्यान्मूबपुरीपे तु रात्री चेद्दक्षिणामुखः ॥
पषित्रमुपवीतं च दक्षिणे श्रवणे द्विजाः । मलमूत्रपरित्यागे कुर्यान्नियतमानसः ॥४६।।
दर्भः स्थानविशेपेषु पवित्रत्वं प्रयाति हि । चक्रं प्रच्छन्नमन्यच्च बाहुमूलेऽवधारितम् ॥
छायायामन्धकारे च राबावहनि वा द्विजाः । यथासुखमुसः कुर्यात्प्राणवाधामयेषु च ॥
गृहीत्या जलपात्रं तु विषमूत्रं कुरुते यदि । तज्जलं मूत्रसदृशं पीत्वा चान्द्रायणं चरेत् ॥
मलमूत्रं त्यजेद्विमोऽकृत्वा कर्णे च सूत्रकम् । मलवत्तत्परित्यज्य नवसूत्रधरो मवेत् ॥
उत्तार्य तुलसीकञ्जमाले वैष्णवसत्तमः । मलमूत्रपरित्यागं नैत्यिकं तु समाचरेत् ॥५१॥
सूतके प्रेतकार्ये च तैलाभ्यश च भोजने । शयने तुलसीमालामधृत्वैव समाचरेत् ॥ ५२॥
गृहीतलिङ्गमन्यत्र मृद्भिरभ्युतै लैः। गन्धलेपक्षयकरं नित्यं शौचमथाऽऽचरेत् ॥ ५३॥
यस्मिन्देशे तु यत्तोय या च यत्रैव मृत्तिका । सैव तत्र प्रशस्ता स्यात्तया शोचं विधी-
यते ॥५४॥
तीर्थे शौच न कुत्ति न तत्रोद्धृतवारिणा । रनिमावं जलं त्यक्त्वा कुर्याच्छौचमनु
दुतः ॥ ५५॥
आपद्यतत्वकर्तव्यं पात्रामाचे न वै सदा । पश्चात्तच्छोधयेत्तीर्थ मन्त्रीजलविलोडनैः ॥
विभीतकमिता देया मृन्मूबोत्सर्गकर्मणि । आमलकमात्रा वा मूत्रशोचे तु मृत्तिका ॥
एका लिङ्ग करे तिस्रः पादयोर्मृत्तिकाद्वयम् । मूत्रशीचं समाख्यातं शुक्रशौचं नियो-
मूत्रातु द्विगुणं शुक्र मैथुने त्रिगुणं मवेत् । एवं शौचं भवेत्पुंसां मलमोक्षे निबोधत ॥
तिम्रोऽपानेऽथवा पश्च सप्त देति ध्वजे पुनः । एकं चाथ द्वयं वा स्यात्करयोर्दश
मृत्तिकाः ॥६॥
विंशतिर्वा मवेद्विप्राः पादयोः सप्त सप्त च । चतस्रस्तु मृदो देयाः कृत्वा तु नखशो.
धनम् ॥ ६१ ॥
१ स. ध भूव च।
धत ॥ ५८॥

·मवेत् ॥ २॥ (७ सप्तमोऽध्यायः ] बृहद्ब्रह्मसंहिता। एतच्छौचं गृहस्थानां तथा गुरुनिवासिनाम् । द्विगुणं स्यानस्थानां यतीनां त्रिगुणं खीशुदयोरर्धमानं शौचं निशि तथा स्मृतम् । पादशौचं पथि मवेत्सर्वेषामेष निश्चयः ।। धारया च न कुर्वीत शौचं शुद्धिममीप्सुना । चुलकेनैव कर्तव्या हस्तशुद्धिविधानतः ॥ मूबोत्सर्ग द्विजः कृत्वा न कुर्याच्छौचमात्मनः । मोहात्स तु विराण जलं पीत्वा शुचिर्भवेत् ॥६५॥ मुञानस्य गुस्रावो यदि स्याद्वायुवेगतः । ततः कृत्योपवासं तु पञ्चगव्येन शुध्यति ॥ शौचयत्नः सदा कार्यों वैष्णवेन विशेषतः । आराध्यते यतो विष्णुः साक्षात्कैवल्य- भाजनः ॥६॥ शौचाचारविहीनस्य समस्ता निष्फलाः क्रियाः। कैंकर्यार्थ मगवतो देहशुद्धिं समाचरेत् देहशुद्धिद्विधा ज्ञेया स्वभावाच निमित्ततः । स्नानादौ तु स्वभावेन स्पर्शादी स्पान्नि. मित्तजा ॥ ६९॥ वसाशुक्रमसृङ्मज्जामूत्रविकर्णविणनखाः । श्लेष्मादूषिकाः स्वेदा द्वादशैते नृणां मलाः ॥७॥ तेषां चाथ विशुद्धयथ स्नानं मृद्गोमयाम्मसा । मन्त्रैस्तीर्थोदकैः कुर्यात्मत्यहं भगवत्परः।। तीर्थादौ स्नानशुद्धयर्थं गत्वा पादौ विशोध्य च । पल्मीकाश्वत्थवाराहसातादाहृत्य मृत्तिकाम् ॥७२॥ मृद्मादाय मूलेन गायच्या प्रोक्ष्य साधकः। द्विधाकृत्य सरित्तीरे मागेकं तु निधाय च ॥ मागेकेन शरीरस्य शुद्धिं कुर्याद्विचक्षणः। मलस्नानमिदं प्रोक्तं प्राणायामवयं चरेत् ॥ ध्यात्वा श्रिया समासीनं भूमिस्थं मागमाहरेत् । तं विभज्य विधा मन्त्री शुद्धिमिच्छ- न्सदेहिकीम् ॥ ७५॥ मणिन्वधे पाणितले चाहुलीपु निवेशयेत् । तलस्थमार्ग संप्रोक्ष्य मूलेनैवाभिमन्य च ॥ अनमन्त्रेण दिग्बन्धमाचरन्भ्राम्य पातयेत् । अङ्गुलीस्थेन मागेन कट्यधस्ताद्विलेप- येत् ।। ७७॥ मणिवन्धस्थमागेन हृदयादूर्ध्वमुलिखेत् । तोये तीर्थ प्रकल्प्याथ सायाद्देवमनुस्मरन् । मानाङ्ग-मूता संशुद्धिनित्या स्वामाविकी मता । मनुष्यास्थिवसां विष्ठामात मूबरे. अजीणं शोणितं वाऽपि परस्य यदि संस्पृशेत् । यात्वा प्रमृज्य चैलादीनाचम्य स शुचिर्भवेत् ॥ ८॥ तान्येव स्वानि संस्पृश्य पुनः स्यात्परिमार्जनम् । असंस्कृतं द्विज स्पृष्ट्वा विष्णुनिन्दा. परायणम् ॥८॥ पासण्डिनं विकर्मस्थं सवासा जठमाविशेदं । ज्ञानादज्ञानतो पाऽपि विष्णुनिन्दा- परापणम् ॥२॥ । तसी ।।७९॥ . बोरिवानवम् ।

·११० नारदपश्चरात्रान्तर्गता- [३तृतीयादे- ब्राह्मणं पतितं स्पृष्ट्वा समानं शौचमाचरेत् । अवैष्णवस्य संस्पर्शी भाषणं पतिमो- जनम् ॥८३॥ अधोगतिं नयत्येतं तस्मात्तं परिवर्जयेत् । चरणामृतपानेन विष्णुनामानुकीर्तनात् ॥८॥ श्रीवैष्णवाघिसंस्पर्शादात्मनः शुद्धिमाचरेत् । अपवित्रः पवित्रो वा सांवस्था गतोऽपि वा ॥८५॥ संस्मरेत्पुण्डरीकाक्षं सद्यः शुद्धिमवाप्नुयात् । अतो भागवतं तीर्थ तीर्थ भगवतोऽपि हि समं पश्येत्तु मतिमाशुद्धिकामो विशेषतः । वैष्णवस्य तु विप्रस्य शङ्खचक्रातूधारिणः॥ पादोदकं च निर्माल्यं निपेव्य शुचितां व्रजेत् । स्नानशुद्धिर्भवेदस्य यदा पादोदकं स्वके। विपस्य विष्णुभक्तस्य यः स्नेहादेव धारयेत् । एवं शुद्धिं विधायाऽदौ मृदा मन्त्रैश्च वैष्णवः ॥ ८९॥ श्रीशार्चनाङ्गभूतं च स्नानं कुर्यात्सरिजले । स्वशासोक्तविधानेन कुशानादाय वारिणा॥ स्मृत्वा भगवतो रूपमात्मनो दासरूपताम् । प्रातरुत्थाय यो विप्रो वैष्णवः स्नानमा- चरेत् ॥ ९१॥ सर्वपापविनिर्मुक्तो याति विष्णोः परं पदम् । अनात्वा नाऽऽचरेत्कार्य जपहोमादि किंचन ॥ ९२॥ क्लियन्ति हि सुपुम्नादीनीन्द्रियाणि क्षरन्ति हि । दन्तधावनिकं कर्म सानात्पूर्वमथाss- चरेत् ॥ ९३॥ तदकृत्वा तु यः नाति तस्य सानं तु निप्फलम् । अविद्वान्नानकाले तु यः कुर्यादन्त- धावनम् ।। ९४॥ पापीयान्रौरवं याति विष्णुशापहतो ध्रुवम् । आराधने भगवतो मुखात्पूर्ति समुत्सृजन् ।। दासः किल्विपमाप्नोति प्रतिकूलमथाऽऽचरन् । प्रक्षाल्य पादी हस्तौ च मुखं च सुसमा- हितः ।। ९६ ॥ दक्षिणं बाहुमुद्धृत्य कृत्वा जान्वन्तरा ततः। तिक्तं कपायं च तथा कटुक कण्टफा. न्वितम् ।। ९७ ॥ क्षीरिणो वृक्षगुल्मादेर्भक्षयेद्दन्तधावनम् । द्वादशाकुलमान स्याद्विपाणां दन्तधावनम् ॥ क्षत्रविशूद्रजातीनां नवपट्चतुरझुलम् । चतुरगुलमान स्यान्नारीणां दन्तधावनम् ॥ नैत्यां निक्षिपेत्काष्ठं दन्तोलेसं विधाय च । इटकालोटपापाणनसरगुलिभिस्तथा।। मुक्त्वा पानामिकाङ्गुष्ठी वर्जयेहन्तधावनम् । दक्षिणाभिमुसो नाद्यान्नीलं धयकदम्बकम्॥ तिन्दुकेशन्दवन्धूकमोचार्कस्नुहिजम्बुकम् । कासिं दन्तकाष्ठं च श्रीकामः सततं त्यजेत्।। नादण्डं न त्वचा हीनं नाप्रशस्तनरुद्भवम् । रनहींकिंशुकश्यामाकशाल्मलीनिम्बगुग्गु- छान् ॥१०३॥ कारक्षकोविदारांच वर्जयेद्दन्तधावने । इलेप्मातकशमीपीलुपिप्पलं तिलकं तथा शिगुनिगुंण्डित्वक्सारकरवीरशिरीषकम् । यदरीं चैव चिश्चां च येणुं पालाशशिंशपम् ॥ वर्जयेत्कुशकाशांश्च मालतीमपि वैष्णवः । कुशकाशपलाशांश्र शिंशपां यस्तु भक्षयेत् ॥ स. वार्य न द ·[:०सप्तमोऽध्यायः] - "बृहद्ब्रह्मसंहिता। तावद्भवति चाण्डालो यावद्गङ्गां न पश्यति । पालाशमासनं यानं दन्तकाष्ठं च पादुके। वर्जयेत्तु प्रयत्नेन शमीमश्वत्थमेव च । पूतिगन्धाम्लमधुरं सच्छिद्रं दन्तधावनम्॥१०॥ अज्ञातपूर्व पत्राव्यं युग्मपणं तु वर्जयेत् । सकामैः कामनायोगादकामविधृतानि हि ॥ धान्यपि द्विजश्रेष्ठा विचिन्त्यानि मनीषिभिः । अपामार्गः प्रशस्तोऽयं दन्तधावन कर्मणि ॥११॥ ॥ ॥ चेतसा ।। १२२॥ तदभावे तु शस्तानि काठानि द्विजसत्तमाः । कुशकाशपलाशं च शिगुशिंशपकानि च ॥ वर्जयेदगुलिं चापि दन्तशुद्धौ दिनोदयम् । अङ्गारवालुकापर्णतणवस्त्रनसादिभिः ॥ न कुर्याद्दन्तकाष्ठं च वैष्णवो दूषिते दिने । श्राद्धाहे जन्मदिवसे मते चैवोपवासके द्वादश्यां रविवारे च चन्द्रनाशे तु वर्जयेत् । नन्दासु च नवम्यां च द्वादश्यां मौमवासरे॥ दन्तकाष्ठं न कुर्वीत चामायां तु विशेषतः । काठामावदिने शुद्धिं कुर्यात्पर्णादिमिद्विजः जिह्वोल्लेखस्तु कर्तव्यः काठेनापि सदैव हि । अलाभे दन्तकाठानां निपिद्धायां तिथी तथा ॥ ११६॥ अपां द्वादशगण्डूपर्विदध्याहन्तधावनम् । प्रक्षाल्य भक्षयेत्काष्ठं प्रक्षाल्यैव विसर्जयेत् ॥ मन्त्रेणैव तरोयािं दन्तकाष्ठं विपश्चिता । आयुर्घलं यशो वर्चः प्रजाः पशुवसूनि च ब्रह्माज्ञां च मेधां च त्वं नो देहि वनस्पते । पतितान्त्यजपासण्डिदेवाजीवरजस्वलाः॥ मिपक्पातकिचाण्डालान्न पश्येद्दन्तधावने । हरिनिन्दारतो नित्यं शङ्खचक्रविदूपकः ॥ जलं च दन्तकाष्ठं च तद्धस्तान्नैव संस्पृशेत् । भगवत्संनिधीकृत्य दन्तकाठं तु पेप्णवः॥ मसाबुद्धया गृह्णीयान्न स्वातन्त्र्येण वैष्णवः । दन्तान्विशोध्य मतिमान्स्वगुरुं चिन्त्य सपवित्रो विशेद्वारि मानार्थ साधकोत्तमः । कुशैः पूतं मवेत्नानममावे काश उच्यते ॥ दूर्वायवबीहिभिर्वा तुलसीपल्लवैस्तथा । यावद्भगवतः पादपूता नुलसिका मवेत्॥१२४॥ तावदन्यैः प्रकर्तव्यं मान सानपर्द्विजः । कुशादीनाममावे तु क्रमालकाशादयो मताः ॥ कुशा एव समाख्याता मुख्याः सानादिफर्मणि । न तथा तुलसी ज्ञेया तदमावे समा मता ॥ १२६ ॥ न सानादिक्रिया कार्या तुलसीदलवर्जिता विष्णोः प्रसादजननी साक्षात्तुलसिका मता न तथा कमलादीनि कमला या द्विजातयः । अनाकारित एवायं तुलसीकानने हरिः ।। नित्यं निवसते विप्रा अशुचायपि भूतले । न यत्र तुलसी शासा शुष्क या तुलसीदलम् विमाणामपि तत्स्थानमासुरं परिकीर्तितम् । तुलसीविटपच्छायामाश्रित्य यजते हरिम् ॥ तस्य पुण्यस्य माहात्म्य नाहं वक्तुमलं मनाक् । तुलसीमूलमृत्यं महापातकनाशिनी ॥ यामुद्दहन्मृतोऽरण्ये मुच्यते यमशासनात् । न तथा गोमपेः शुद्धिः प्राशितैर्गव्पपश्चा तुलसिकामूलमृयापां शुचिता द्विजाः । ऊर्ध्वपुण्द्रादिभिर्दहे धृतं चेतुलसीरजः ॥ मुच्यते भवपाशेन पादतीर्थ प्लुतं यदि । द्विजातिमिः सदा सेव्या तुलसी विष्णुयलमा शालग्रामशिलापूजा यां विना नैव जायते । तस्मादप्मु सदा धाप मानकाले विशेषतः तुलसी मृत्तिकालेपे मार्जने तुलसीदलम् । कुशास्तु नामसाः श्रेष्ठा यातयामा न ते मताः ॥१३६॥ - यथा ·॥ ११२ नारदपश्चरात्रान्तर्गता- [३ तृतीयपादे- नियोज्यास्ते समस्तेषु कर्मस्वब्दान्तमेव च ।मासे नभस्यमायां तु कृतो दाँच्चयस्तु यः॥ अयातयामः स ज्ञेयो यावदब्दं भवेत्पुनः । शुचिर्भूत्वा शुचौ देशे स्थित्वा पूर्वोत्तरा- मुखः ।। १३८॥ ॐकारेणैव मन्त्रेण कुशान्स्पृष्ट्वा द्विजोत्तमः । विरिश्चिना सहोत्पन्न परमेष्ठिनिसर्गज ॥ दहस्व सर्वपापानि दर्म स्वस्तिकरो भव । हुमत्राय फडित्युक्त्वा भूमेर्दन्सिमुद्धरेत् ॥ तैरेव सर्व कुर्वीत विमो मन्त्रैश्च वैष्णवम् । यावत्तीथं भवेद्यत्र तावदन्यत्र वारिणि ॥ न स्नायादमलप्रज्ञा आज्ञेयं मामकी द्विजाः। मातुं संचिन्तितं तीर्थं सर्वे पितृदिवौकसः ॥ यान्ति पूर्व मातृदत्ततोयग्रहणलिप्सया । ततोऽन्यद्यद्यसो गच्छेन्निराशास्ते शपन्ति हि ।। देवखातनदीस्रोतःसरःसु नानमाचरेत् । सत्स्वन्येष्वपि तीर्थेषु मायात्यादजले हरेः समातः सर्वतीर्थेषु सर्वयज्ञेषु दीक्षितः । शालग्रामशिलातोये योऽभिपेकं समाचरेत् ॥ सातस्यापि न संशुद्धिः सर्वतीर्थेषु भूसुराः । विना पादोदकं विष्णोवैष्णवस्य विशेषतः॥ अन्यतीर्थ भवतु वा माऽस्तु वा श्रूयतां वचः । महामागवतैर्धाप माने पादोदकं हरेः॥ संकुले तीर्थखातस्प न सायादुष्टसंकुले । दर्भहीनोऽन्यचित्तस्तु न नमो न शिखा विना ॥ १४८॥ अवैष्णवेषु पश्यत्सु शाक्तकापालिकेपु च । न मायान्नाऽऽनयेन्नीरं पूजायै वैष्णवो जनः। यावन्न दुष्टसंघातो नानादेवनिषेवकः । आगच्छेत्तावदेवायं मायाद्वासोद्वयेन वा॥१५॥ संशोध्य वैष्णवर्मन्त्रैर्जलेप्यावाह्य केशवम् । पूतं विमान्य चक्रेण मायादनवलोकयन् ।। श्रीविष्णुचरणाम्मोजसुतपीयूपधारया । प्लावितं तीर्थपानीयं विचिन्त्य स्नानमाचरेत् ॥ तत्रैव वीरजातोऽयं कीकटेप्वपि पुत्रकाः । यत्र नारायणायेति मनसा पोचरेन्मनुम् ॥ म्लेच्छदेशेऽशुची स्थाने सरमार्जारदूपिते । उपित्वाऽवैष्णवैर्वापि नाम्ना शुद्धिः प्रकी- तिता ॥ १५४ ॥ पञ्च वा सप्त वा पिण्डान्नायादुद्धत्य वारिणि । अम्बुकृदुष्कृतांशेन स्नानकर्ता न लिप्यते ॥१५५॥ रविसंक्रान्तिवारपु ग्रहणेषु शशिक्षये । व्रतेपु चैव पष्ठीपु न मायादुप्णवारिणा ॥१५६॥ न मायाच्छूद्रहस्तेन मद्यमांसनिपेविणा । आहतरेकहस्तेन चोद्धृताह्मणैरपि ॥१५७ ॥ नामिमाने जले गत्वा चानेणाऽऽरक्ष्य सर्वतः। प्राणानायम्य संचिन्त्य तीर्थानि रवि. मण्डले ।। १५८॥ जले पद्कोणमुलिख्य वीज मध्ये विचिन्त्य च । अष्टपत्रं बहिस्तस्य पङ्कजं केसरोज्ज्व. लम् ॥ १५९॥ विचिन्त्याऽऽधारमारभ्य पीठदेवाननुत्तमान् । स्वेप्टदेवं श्रिया सार्धमावाह्य विमले जले। मानसरुपचारैस्तु संपून्य पुरुषोत्तमम् । जले संचिन्त्य तत्तेजो ह्यान्तरीकृत्य मुद्रया अमिमन्त्र्य जलं विष्णुगायच्या प्रणवेन च । आपो अस्मानिति स्मृत्वा इदं विष्णुरिति द्विजाः ॥ १६२।। भीमूक्तं विष्णसूक्तं च मूलविद्या प्रयोज्य च । संमोक्ष्य तुलसीयुक्तं मुद्रया कुम्मसंज्ञया। ॥

·[७ सप्तमोऽध्यायः] - बृहद्ब्रह्मसंहिता। स्मरन्गुरुपदाम्भोजमम्भासि मानमाचरेत् । प्रवाहाभिमुखं पानं गृहे सूर्यमुखं चरेत् मात्वाऽऽचान्तो वारिमध्ये विः पठेघमर्षणम् । सानाङ्गतर्पणं कृत्वा संध्यां कुर्याद्वि. धानतः ॥१६५॥ जले जलेन पुड्राणि कृत्वा द्वादशसंख्यया। शिखामावध्य मूलेन गायच्या मौनमाश्रितः ॐ लं केशवाय नमःप्रोच्य तथा नारायणाय च । माधवाय नमश्चैवमाचामेत्सर्व- फर्मणि ॥ १६७ ॥ गोविन्दाय नमस्तद्वद्विष्णवे च नमो वदन् । कपोलयोयोश्चैव विध्यात्परिमार्जनम् ॥ मधुसूदनाय नमो वदंत्रिविक्रमाय च । ओष्ठयोः स्पर्शनं कुर्याद्वामनश्रीधरी तथा डेन्तौ नमोन्ती ताराद्यौ ताभ्यां संमार्जयेत्तथा । हृषीकेशेन करयोः पद्मनाभेन पादयोः जलेन स्पर्शनं कृत्वा मूर्ध्नि दामोदराय च । मार्जयेत्कुशयारिभ्यामेभिरङ्गानि संस्पृशेत् संकर्षणो वासुदेवः प्रद्युम्नचानिरुद्धकः । पुरुषोत्तमोऽधोक्षजो नृसिंहोऽच्युत एव च ॥ जनार्दन उपेन्द्रश्च हरिः कृष्णश्च मूर्तयः । आस्ये नसि त्वेकमेकमक्ष्णोहो हो च फर्णयोः हृदि नामो त्वथैकैकमुदरे मस्तके तथा । मुनयोविति प्रोक्तो विधिराचमने मुताः ॥ आचामेत्सर्वकार्येषु माने दाने सुरार्चने । संस्पर्शे भापणेऽसत्सु मुक्त्वा पीत्वा च चर्षणे ॥ रेतोमूत्रशकृन्मोक्षे ह्यधोवायुविमोक्षणे । परिश्रमेऽनृते हास उच्छिष्टजनसंगमे ॥ १६ ॥ उच्छिष्टस्पर्शनेऽमेध्यदर्शने चाभुपातने । रफकेशमलस्पर्श झुम्मायां स्वमदर्शने॥ १७७ ॥ छिक्काष्ठीयनसंकोधेष्वाचामेच्छुद्धिकाम्यया । उपक्रमोपसंहारे फर्मो नीविवन्धमे ॥ केशवादिभिराचम्य सद्यः शुद्धिमवामुयात् । अकृत्याऽऽचमनं विप्रो न कर्मफल माग्म- येत् ॥ १७९॥ यथाऽभिषेकजा शुद्धिबहिरेव प्रजायते । मन्त्रपूतजलेस्सदाचामे ह्यन्तरा शुधिः प्राणायामं ततः कुर्यान्मूलेन प्रणवेन पा । नारायणं स्मरन्देवमघमर्षणमाचरेत् ॥१८॥ शिखां मूलेन संवध्य स्वशाखोक्तविधानतः । संध्यां कृत्वा हरि ध्यात्या सूर्यमण्डलम- ध्यगम् ॥ १८२॥ सूर्यमण्डलमध्यस्थमरविन्दकृतासनम् । पीनायतचतुर्वाष्टुमुत्पलस्रजमच्युतम् ॥१८३॥ दरारिंगयोपेतमुत्फुलकरपङ्कजम् । श्रीनिकेतं श्रियं तद्वदनवद्यापि स्मरेस् ॥१८४॥ गायत्री वारिसंसातो न स्मरेद्यदि फेशपम् । न लभेत्कर्मसंसिद्धिं पेन याति हरेः पदम् ॥ १८५॥ अनईः कृतशौचोऽपि विना नारायणस्मृतिम् । तस्मात्सयंत्र संयोज्यं मगवत्स्मरण सदा ॥१८६ ॥ पथाऽतिदूरमाख्यातं कर्मज्ञानविवर्जितम् । तथाऽतिदूरमप्युक्तं विना विष्णुस्मृति दिनाः गायत्रीपारिसमासः प्रणवैनिर्मलीकृतः । विष्णुस्मरणसंसक्तो याहः सर्वेषु कर्म सु॥१८॥ मजपेद्विष्णुदेवत्यां गायत्री वेदमातरम् । अष्टाक्षरेण मूलेन बामणः शुद्धिकाम्यपा॥ सविता देवता देव्या गायध्या भूयते पितः । कथं सा विष्णुदेवत्या संशयं नः पराणुढ़ा। मुनय अचः- ।

·११४ नारदपश्चरावान्तर्गता- [३तृतीयपादे- श्रीब्रह्मोवाच- आदित्ये पुरुषो योऽसावहमेवेति निश्चितम् । आदित्यस्य शरीरत्वादमेदं श्रुतिरुज्जगी ॥ सवितृनामको विष्णुः सवितृस्थो विचार्यताम् । सविता देवता तेन गायत्र्याः स्यायते बुधः ॥ १९२॥ न स्वतन्त्रतया देवो गायञ्याः सविता मतः । नारायणादेव सर्वमुत्पन्नं श्रुतिरुनगौ ।। तस्मान्नारायणस्वामि यत्किंचिदृश्यते जगत् । अतो नारायणपरं ज्ञानं कर्म तपः श्रुतिः ।। १९४ ॥ सूर्येन्द्रामीन्विधिं सोमं रुद्र वायुं क्षितिं जलम् । वासुदेवात्मकान्याहुः क्षेत्रं क्षेत्रज्ञ एव च ॥ १९५॥ विभूतयो हरेश्चैता मद्पीठतया स्थिताः । तदभेदतयोपास्या मुमुक्षुभिरहनिशम् ॥१९॥ शङ्खचक्रगदोपेतः किरीटी कुण्डली तथा । सूर्यमण्डलमध्यस्थः सूर्यभेदेन चिन्त्यते ॥ धीनां प्रवर्तकत्वं हि साक्षान्नान्यत्र युज्यते । य आत्मनीति वाक्येन हरिरात्मतया मतः॥ गायत्र्याऽशेषभूतानामादित्यश्चक्षुरुत्तमम् । इति पीठतया विष्णोरादित्यः प्रतिपद्यते ॥ यो यो यां यां तनुं भक्तः श्रद्धयाऽचितुमर्हति । तस्य तस्याचलां श्रद्धांतामेव विदंधा- त्यजः ॥ २० ॥ स तया श्रद्धया युक्तस्तस्याऽऽराधनमीहते । लमते च ततः कामान्हरिणा विहितान्हि- तान् ॥ २०१॥ अन्तवन्तु फलं तेषां तद्भवत्यल्पमेधसाम् । देवान्देवयजो यान्ति भक्ता यान्ति हरेर्हरिम् ॥ अव्यक्तं सर्वभूतस्थमात्मानं तमबुद्धयः । परं नैवाभिजानन्ति शरीरेप्वात्ममानिनः ॥ अतो नाऽऽत्मानमात्मस्थं सत्यसंकल्पमच्युतम् । नित्यानन्दगुणोपेतं सर्वज्ञमवधि हरिम् ।। प्राप्यं भाग्यं परं ब्रह्म प्राप्नुवन्ति कदाचन । तस्मान्नित्यपदाकाङ्क्षी गायत्री विष्णुदे- यताम् ॥ २०५॥ आराधयति सर्वत्र विधिरेव द्विजातयः । व्यापको भगवानेय व्याप्यं सर्व चराचरम् ॥ र लम्ति विला ग्राम्गादासुदेवेत किंचन । ब्रह्मा ज्ञाश रुद्रश राणेशो मास्करस्तथा। विचिन्त्या वासुदेवस्य तनुभूता विभूतयः । चतुर्भुजाः शङ्खचक्रगदाजलजधारिणः ॥ नान्यं देवं नमस्कुर्यात्तच्छरीरतया विना । पृथक्त्वेनार्चयन्तो वा मामकास्ते प्रकीर्तिताः हरेः पीठा हरेदांसा हरिशेषा द्विजातयः । पृथग्मूताः कथंभूता उपास्या मुक्तिमिच्छता कैंकर्य वासुदेवस्य मुक्तिमिच्छन्ति तत्पदे । कथं तेरितरे सेप्यास्तदीयत्वमति विना इति श्रीवृहमसंहितायां तृतीयपादे सदाचारनिरूपणं नाम घप्तमोऽध्यायः ॥ ." आदितः श्लोकानां समष्टयङ्काः-॥ २९५२ ॥ अप तृतीयादेऽटमोऽध्यायः । ब्रह्मोवाच- मह्मवादः सममवत्पुरा वे मुनयो ननु । विस्मृताः किमिदानीं तं संक्षेपात्मवदामि पः ॥

·रपि ॥२॥ [८ अष्टमोऽध्यायः] बृहहह्मसंहिता। मुनिः कहोलः पप्रच्छ याज्ञवल्क्यं महामुनिम् । आत्मशब्दः समादिष्टः क्षेत्रक्षेत्रज्ञयो- ब्रह्मशब्दः समाख्यातः क्षेत्रक्षेत्रज्ञयोरपि । सर्वान्तरश्च यः साक्षादपरोक्षः प्रकीर्तितः ॥ तमाचक्ष्व महामाग.प्राप्यमोग्यतया स्थितम् । उपास्यभूतं सर्वेषामात्मानं परमेश्वरम् ।। याज्ञवल्क्य उवाच- क्षेत्रक्षेत्रज्ञयोरात्मा परमात्मा प्रकीर्तितः । शोकमोहजरामृत्युदेहधर्मानतीत्य यः ॥५॥ एतैः संसृष्टमात्मानं क्षेत्र चाप्यतीत्य यः। संस्थितो न विना येन क्षेत्रक्षेत्रज्ञयोर्मनाक्॥ विदित्वा चैनमात्मानं ब्राह्मणाः . स्वान्तरस्थितम् । पुत्र वित्तपणां हित्वा तथा लोकै- पणामपि ॥७॥ यदर्थं सकलं हित्वा कृत्वाऽनन्यप्रयोजनम् । अनन्यसाधनं कृत्वा भिक्षार्थ च चरन्ति हि। प्रर्यमात्मानमाज्ञाय प्रेरकं पुरुषं परम् । निर्विद्य सर्वतस्तस्य चोपासांचक्रिरे द्विजाः ॥९॥ चाक्रायण उषस्तस्तं भूयः पप्रच्छ सादरम् । याज्ञवल्क्यं महात्मानमुपासार्थमकल्मपम्॥ ब्रह्मन्ब्रह्मापरोक्षं यत्साक्षात्सर्वात्मसंस्थितम् । कतमः सोऽन्तरात्मेति समाचक्ष्व यथा- तथम् ॥११॥ याज्ञवल्क्य उवाच- यः प्रयोजनरूपेण सर्व सर्वत्र जायते । तत्साक्षादपरोक्षं हि शारीरात्मार्थसाधकः ॥१२॥ अपानिति घपानेन व्यानेन व्यानिति ह्यपि । उदानेनोदानिति च समानेन समानिति॥ स आत्मा ह्यान्तरः साक्षाद्ब्रह्म सर्वत्र संस्थितम् । स एव सर्वनामाऽसौ दृष्टिश्रवण- चेतसाम् ॥१४॥ इटा श्रोता चेतयिता न तं पश्यति कश्चन । अतो द्रष्टा ह्यदृष्टोऽयमश्रुतश्च शृणोति हि अविज्ञातो हि विज्ञाता हमतो मनुते मुने। चिचिद्भूतसंघस्थं सर्वेपी स हि कारणम्॥ एवं श्रुत्वाऽन्तरगतं मगवन्तं मुनीश्वराः । संदिहानाः पुनस्तत्र घमच्छन्गुनिपुंगवम् ॥ याज्ञवल्क्यं महामाज्ञमात्मतत्त्वमुत्सवः । कार्यजातमिदं सर्व नैकरूपं कदाचन ॥१८॥ परिणामकृतानेकविचित्रावस्थया स्थितम् । ओतं मोतमिदं कस्मिन्पटवत्परिनिष्ठितम् ॥ इति विज्ञातुकामा हि गार्गी वाचक्नवी पुनः । पमच्छ कस्मिन्संप्रोतमोतमेतचराचरम् ॥ तामाह भगवान्वायावोतं वायुध कुत्र हि । आकाशे स च कस्मिन्हि अन्तरिक्ष निशा. मय ।। २१ ॥ कुनान्तरिक्षं घोलोके द्योलोकः कुत्र सत्तम । आदित्यलोके कुत्रायं चन्दलोकेप कुन सः ॥ २२॥ नक्षवलोके कस्मिन्स देवलोके च कुत्र सः। गन्धर्वलोके सोऽप्यस्ति कस्मिलोके प्रजापतेः लोक प्रजापतेगार्गि बह्मलोके प्रतिष्ठितः। । स च कुत्रेति मा गागि प्रतिप्रश्नं प्रयो. जय ॥ २४ ॥ ब्रह्मण्येवासिलाधारे होतं प्रोतमिदं जगन् । तन्तुष्विव पटो गार्गि तस्मादेप परो मतः संदूपेण स्थितस्यास्य छुपादानतया हरिः । निर्विशेषतया स्वस्मिस्थितं विश्वमशेषतः ·- ११६ नारदपरांत्रान्तर्गता- [३ तृतीयपादे- पटवद्याकरोत्येतनामरूपविभागवत् । हर्यधीनतया चास्य स्थितिनियमनं तथा ॥२७॥ तस्माजिज्ञास्यमेवायमुपास्यः सर्वथा च सः । सूत्रभूतोऽयमेवैकस्तथाऽन्तर्यामिरूपतः ॥ स्थितः सर्वत्र मुनयो हरिरेव न संशयः । प्रविश्यान्तर्यमयति सर्वभूतानि सर्वतः॥ २९ ॥ स्वव्याप्यस्तैरविज्ञातः शरीरश्चिदचिद्दिधैः । उद्दालको याज्ञवल्क्यमपृच्छत्सूत्रमन्ति- कम् ॥ ३०॥ तथाऽतयामिणं हि याज्ञवल्क्येत्युवाच सः । श्रुतं वेदनमाहात्म्यं कबन्धात्काप्यसद्मनि।। स ब्रह्मदेवदेवात्मयज्ञवित्स्याच्छृणोति यः । याज्ञवल्क्यस्ततः प्राणः सूवमुक्तमिहारुणे ॥ भूतानि सर्वाण्यङ्गानि प्राणा दिव्यानि सन्ति हि । स च प्राणो महामाग संदृष्टो ह्यन्तरात्मना ॥३३॥ तमन्तयामिणं यूहि याज्ञवल्क्येत्युवाच सः । अब्रवीद्याज्ञवल्क्योऽपि तमन्तर्यामिणं द्विजाः ॥ ३४ ॥ पृथिव्यादिपु भूतेषु शरीरेषु व्यवस्थितः । यो वेद तानि देतानि तं विदुः स्वनिया. मकम् ॥ ३५॥ सोऽन्तर्यामी यात्म मूतश्चामृतोऽव्यक्तनामधृक् । आदित्यचन्द्रादिविद्युल्लोकमाणेन्द्रि- येपु च ॥ ३६॥ घेदयज्ञेषु भूतेषु योऽन्तर्यमयति स्वयम् । नैनं विदुः शरीराणि यो वेदात्मतया स्थितः ॥ सोऽन्तर्याम्यमृतश्राऽऽत्मा परमात्मा हरिः स्मृतः । य आत्मनि स्थितो ह्यात्मा शरीर यस्य चेतनः ॥३८॥ आत्मा न वेद यमसौ वेदाऽऽत्मानं परोऽमृतः । यमयत्ययमात्मानमन्तर्यामीति स स्मृतः॥ अदृष्ट एव दृष्टाऽसौ श्रोता चाश्रुत एव सः । अविज्ञातैव विज्ञाता द्रष्टा श्रोताज्ञ एव सः॥ नान्यः स्वातन्त्र्यहीनत्वाच्छेपत्यात्तस्य सुम्रताः । अतोऽन्यदातं सर्वं हि ऋतमेको हरिः स्वयम् ॥४१॥ स्वतन्त्रः सर्वपीति श्रुत्वाऽऽरुणिरुपारमत् । एवं विनिश्चये जाते सर्वात्मा भगवा- न्हरिः॥४२॥ संसिद्धः सर्वभूतानामुपास्यः सद्विभूतिपु । सवितृनामको देवः प्रमामण्डलसंस्थितः ॥ परमात्मा स शारीरः क्षेत्रज्ञोऽन्यो विधीयते । गायत्री सूर्यरूपेण मगवन्तमधोक्षजम् ॥ उपादिदेश भूतानां श्रेयसे बुद्धियोधकम् । सवितृसंस्थितो देवः सवित्रामा सनातनः ॥ तं ध्यायेम परं येन बुद्धयो नः प्रणोदिताः । यथेन्द्रमाणशब्देश निर्दिष्टो भगवान्हरिः॥ तथा सवितृशम्देन सविधारमा विधीयते । मुमुक्षवो विचावं सर्वत्र परमेश्वरम् ॥४७॥ उपासते न संदेहः कर्तव्यः शास्त्रनोदनात् । ब्राह्मणानां विशेपेण गायच्या मूलविद्यया उपास्यो भगवान्विष्णुरुदिते सूर्यमण्डले । अष्टाक्षरो मूलविद्याप्रणवाद्यो मनीषिभिः । निश्चितः सर्व विद्यानां मूर्धन्यः परमो मनुः । अष्टाक्षरेण संयुक्तां गायत्री विन्यसेत्तनी ॥ स एव वैष्णवो विप्रो मतो नारायणात्मकः । विना मूलेन गायच्या. न विमो जायते द्विजाः ॥५१॥ १७.'याSE: २ स.तमन्तया।३स.संरद्धान।

·[३ तृतीयोऽध्यायः]
वृहद्ब्रह्मसंहिता।
न विनोपनिषद्द्वानं गायपास्तत्त्वविद्भवेत् । अविज्ञाय मनोस्तत्त्वं कर्मवन्धाय केवलम्।।
शतलक्षं प्रजप्ताऽपि गायत्री नैव सिद्धिदा। सिद्धिस्तु सर्वलोकस्य कर्तुः सर्वाश्रयस्य
हि ॥५३॥
वासुदेवस्य वैकुण्ठे पदपलवसेवने । विमस्य सत्त्वदेहस्य वैकुण्ठपदकाइक्षिणः ॥५४॥
नान्यो देवः समाराध्यो विनाऽऽवरणसस्क्रियाम् । विष्णोरावरणत्वेन शरीरत्वेन वा
पुनः॥ ५५॥
विमूतित्वेन मो विमा माननीया दिवौकसः । समाधिक विचारेण पृथक्त्वेन दिवौक-
साम्॥५६॥
आराधनाजगद्वन्धो न निवर्तेत कहिंचित् । विष्णोः समत्वबुद्ध्या च नरो निरयमाप्नु-
यात् ॥ ५७॥
विना दास्यं हरेश्चान्पत्सव निरयसंनिमम् । संसारो निरयः प्रोक्तो यत्र नाऽऽचायसे-
वनम् ॥५८॥
निरयोऽपि मवेन्मुक्तिर्यत्र गोविन्दचिन्तनम् । अत्र गाथा: प्रवक्ष्यामि निःसंदेहाय मोः
सुताः ॥ ५९॥
नारायणात्परो नान्यः को हि ससारनाशनः । आसीदासनो नाम राजा कोसलम-
ण्डले ॥६॥
शशास वसुधा सा पयोधिपटमण्डिताम् । धार्मिको दयया युक्तो वृद्धबाह्मणसेवकः।।
सत्कीर्तिपटसंवीतसमस्तक्षितिमण्डलः । स कदाचिद्धरेः कोपान्नटराज्यो बभूव ह
शत्रुभिनिर्जितः संख्ये जगाम गहने वने । एकाकी जीवरक्षार्थ त्यक्तस्वजनबान्धवः ॥
तृपितः क्षुधितो दीनो निमनो दुःखसागरे । आसाद्य पुप्पभद्राख्यां नदी गिरिसमा.
श्रयाम् ॥ ६४॥
तत्र बिल्ववेन दीनो निवासमकरोचिरम् । तत्र मिल्वेश्वरो नाम महादेवो विराजते ॥
आयान्ति तत्र पूजार्थ मुनयो नित्यमेव हि । पूजां कुर्वन्ति शतशो निजकामानुसारतः।
स्तुवन्ति स्तुतिभिर्देवं हरं चन्द्राङ्कमौलिकम् । तवायं तरुजालेपु चकार तृणकेतनम् ॥
फलमूलाशनो दीर्घचिन्ताव्याकुलमानसः । चिन्तयामास मतिमान्कथं मे दुःखसंक्षयः ॥
भवेदशेपस्वजनैर्विमुक्तस्य दुरात्मनः । क दाराः क सुताः भेष्ठाः क राज्यं स्वमसंनिमम्॥
क में परिजनाः सर्वे कालेन कवलीकृताः । अहो कष्टमहो कष्टं विनष्टेषु पुनः पुनः ॥
धावते मे मनो मोहान्मृगतृष्णोपमेषु च । विजानतोऽपि मे सौख्यं नाऽऽयाति क्षणमेय
कि जीवितेन मे नूनमिहामुत्र यतस्य च । मनो न याति परमे देवदेवे रमापती ॥७२॥
न राज्यसुखे का मे गतिरन्या भविष्यति ! पुप्पमदातटे राजा मरणे कृतनिधयः ॥
चिल्वेश्वरं नमस्कृत्य निपसाद महीतले । एवं चिन्तयतस्तस्प गौतमो मुनिसत्तमः ॥
शिष्यपशिष्यैः संयुक्त आजगाम यदृच्छया । पर्यटरतीर्थयात्रार्थ वसुधां विष्णुवल्लमाम्।
माया मद्रानले पुण्ये दृष्ट्वा पिल्वेश्वरं हरम् ! अपश्यन्नृपति ठीनमुटने निर्जने मुनिः।
॥
हि॥१॥

·मानलैः॥ ८२॥ नारदपश्चरावान्तर्गता- [३ तृतीयपादे- महाकारुणिको गत्वा तं पप्रच्छ तपोनिधिः । कत्यस्त्वं कुत आयातः कोऽसि खिन्न- मना वने ॥७॥ भयानके शिवाव्यालव्याघचित्रमृगान्विते । निरन्ने निर्जने देशे कथं गतिरिहामवत् ॥ मद्रासन उवाच- मद्रासनेति विख्यातो राजा कोसलमण्डले । शत्रुभिनिर्जितोऽरण्ये भयादिह वसाम्प- हम् ॥७९॥ जनसंदर्शनागीतः शन्नुचारविशङ्कया। नान्तै दुःखस्य पश्यामि को भवानिह पृच्छति ॥ गौतम उवाच--- अहं तु गौतमो नाम्ना तय माग्यादिहाऽऽगतः । स्मरस्व दुःखनाशाय शंकरं चोमया सह ॥८१॥ मुक्तिमुक्तिप्रदो देवो नान्योऽस्ति गिरिजाधवात् । यः संहरति कल्पान्ते त्रिलोकी लोच- मक्तानां वरदः सद्यो बिल्वार्ककनकादिमिः । ताण्डवैः स्तवनस्तारक्षतर्गलवादनः ॥ विलम्बितफलैर्देवैः किमन्यैरच्युतादिभिः । सद्यस्ते राज्यलामाप महादेवोऽवधारितः ॥ श्मशानशापी भगवास्त्रिनेत्रो नीललोहितः । मृटो हिमांशुधवलो वनमालाकृतोरगः ॥ गजचर्मपरीधानः खट्वाङ्गायुधभूपणः । शितिकण्ठोगकण्ठश्च हरोऽन्धकविनाशनः ।।८।। वृपध्वजो महादेवश्चन्द्रचूडो दिगम्बरः। ज्ञानदो ज्ञाननिरतः पशुपः पार्वतीपतिः ॥८॥ महादेवो धराधीशः पिनाकी पावकाम्बकः । कपर्दी दुष्टदमनो महाकालो महातपाः ॥ समाधिसंस्थितः कामदहनो धारणाश्रयः । नित्योऽक्षरो निरातको धीरोषिपधरो भवः। अरण्यवासी कैलासकेतनो यटपिटरः । विभूतिभूषणो भूतिपदो भूतिकरो यरः॥ १० ॥ पारगी सत्यमतः सत्यः सतीप्राणप्रियो नतः । यज्ञविध्यसनो दक्षगभगाकरो विमः ॥ मूतप्रियो मूतनाथो भूतपासो मरापहः । फूप्माण्डभैरयानीकमीपणो भीमदर्शनः विमीपणो जितामित्रो रावणाराधितः प्रभः । प्रसन्नपदनो नित्यं धत्तूरोन्मत्तलोचनः ।। निर्धनो धनदाधीशो निर्वत्तो निर्मदो मुनिः । पाणप्रियो पाणरद्धो माणसननिके- तनः ॥१४॥ तापत्रयहरो हारी शैलजार्धतनः स्मृतः । तरणस्तारितापीयो गीर्याणाराधितः शियः ।। रोचरः खेचराकीदो जटामुकुटमण्डितः । रुदो रुदो भैरपारयो टमरोदिनप्रियः निशूट हस्तो हस्ताम्नषिधृतब्रह्ममस्तकः । अहाहहासषिध्वस्तशटशमोऽदिभूपणः ॥ पादाभिषातसंग्रस्तशेषः कम्पित भूधरः । घेताटवृन्दमध्यस्थः पिशिताशनसंस्तुतः कपालमाली दुर्दशी पोगिनीगणनृत्पधृक । काठमीतिकरो देवो पमदूतमपंकरः एवं नागापली जपया पात्वा पिल्येश्वरं हरम् । राजन्यद्धाअटित्या पिनियेयं निवे. दयेत् ॥ १० ॥ ॥

·। अष्टमोऽध्यायः] वृहब्रह्मसंहिता। जय विश्वेश्वर श्रीमस्तरुणार्कनिमेक्षण।जय कालानलोद्दीप्त शत्रुमीतिहरो भव॥१०१॥ जय व्यक्ष महामाग कल्पान्तकृतकेतन । जय दीनार्तिशमन शत्रुमीतिहरो भवं उग्रवीर्योग्रवदन महाभैरवशासन । प्रपदाक्रान्तदिक्प्रान्त शत्रुभीतिहरो भव ॥१०३॥ त्रिपुरान्तकरोग्रेश.चन्द्रचूड़ पिनाकधृक् । अन्धकान्तकरोदन शत्रुभीतिहरो भव॥१०॥ महाहहासवदन दाविताशेषराक्षस । खट्वाङ्गधर चण्डीश शत्रुभीतिहरो मष ॥१०॥ नागेन्द्रहार नागेन्द्रसूत्र नागेन्द्रभूषण । जटाविकीर्णधदन शत्रुमीतिहरो भव ॥ १०६ ॥ जय हालाहलास्वादविदग्धारुणलोचन । कन्दर्पहर भूतेश शत्रुभीतिहरो भव ॥१०७॥ कृशानुलोचनज्वालसंदीप्तजगतीत्रय । मृत्युंजयोग्रदंष्ट्रास्य शत्रुमीतिहरो भव ॥१०८॥ रुण्डमालाचितामस्मनिसात विषमोजन । मदव्याघूर्णनयन शत्रुमीतिहरो भव ॥१०९॥ कल्पान्तकालिकागीतविनोदित महानट । जृम्भाविभ्रान्त लोकेश शत्रुमीतिहरो मव ॥ व्याघ्रचर्मासनारूढ खेचरीभूचरीप्रिय । दिगम्बर दिशाधीश शत्रुभीतिहरो मव ॥१११॥ पञ्चानायविचारज्ञ पञ्चाम्नायनिरूपक । पश्चान्नायकथागीत शत्रुमीतिहरो मव ॥११२॥ सर्वागमभजनक सर्वागमनिरूपक । सर्वाव्ययक्षमासार शवभीतिहरो भव ॥११३॥ सर्वयोगिजनाराध्य महायोगिन्महोदय । महोदर महापाव शत्रुमीतिहरो भय ॥११४॥ ताण्डवाचार्यनिपुण महाताण्डवकृत्पमो । विनोदितसुरवात शत्रुमीतिहरो भव ॥११५॥ जितनिद्र जितालस्य जितेन्द्रिय जनप्रिय । जितमित्र पविबाग शतुमीतिहरो भव ॥ परब्रह्म परानन्दपूर्ण पर्वतमापते । भूशण्डीपरिघोपेत शत्रुमीतिहरो भव ॥११७॥ पशुपाल महापाशमान प्राणदायक । परलोकप्रद प्रौढ शत्रुभीतिहरो भव ॥११८॥ निरञ्जन निराकार निर्विकार निरामय । निष्कलङ्क निराधार शत्रुमीतिहरो भय निर्वासन निरामास निष्पपश्च निजेश्वर । निजाकीड निजामास शमीतिहरो भय ।। घागतीत जनातीत कालातीत निरगुश । सर्वातीत विनीतेश शभुमीतिहरो मय।।१२॥ गीर्वाणगीत दिक्पाल मौलिमालाचितारुण । विशुद्धज्ञानविज्ञान शमीतिहरो भय । सदैकरस शीतांशुशुद्धहासामरप्रिय । दयाई दलितानङ्ग शत्रुमीतिहरो मय ॥ १२३ ॥ गणेशप्रिय गौरीश गोवाहन गुणाकर । गोद गोविन्द गोमक्त शमीतिहरो मय कबन्धहर कल्याण कालिताशेपदुर्जन । कासारकानुकिन्कान्त शत्रुमीतिहरो मय समहक्शाश्वतस्वामिशरणागतवत्सल । निर्मुक्तमाय बिजट शत्रुमीतिहरो भव ॥१२६।। गुणातीत गुणाधार गुणगीत गुणाधिप । एकान्तयल्लमानन्त शत्रुमीतिहरो मय नतोऽस्मि चरणद्वंद्वमद्वंद्व प्रणतोऽस्मि ते । रक्ष रक्ष महादेय शनुमीतिहरो मय ॥१२८॥ हाहाहूहूवीर्यहारिन्भिन्धि भिन्धि घिमीपण । छिन्धि छिन्धि महाघोरं शमीतिहरो मय॥१२९॥ निवारय रयोपेत परशाखास्रवेमयम् । निर्मिन्धि परसैन्यानि शत्रुमीतिहरो मय विद्रावय महावीर पाहनानि सहस्रशः । निपाटय महादुर्गमुयशवहरो मय ॥११॥ पाशमुद्रसट्वाङ्गविशुलमुसलायुधः । पाहि मां परितो देव सर्वतः शरणागतम् राजसिंहासनाविष्टं जपशन्देरुदीरितम् । कुरु मां राजराजेशं सर्वतः शरणागतम् १७. भमगर । ॥ ॥ ॥ ॥

·नारदपश्चरात्रान्तर्गता-
[ ३ तृतीयपादे-
इति स्तोत्रं महामाग शत्रुप्रशमनाभिधम् । शुचिर्भूत्वा शिवाचायां प्रजपस्थ समाहितः॥
गौतमोऽहमृपिश्चास्य च्छन्दोऽनुष्टुप्पकार्तितम् । देवता भगवान्दः शत्रुहा बीजमी-
रितम् ॥ १३५॥
प्रणवः शक्तिराख्याता पार्वती पाणवल्लमा । विनियोगाऽस्य संमोक्तः शनुप्रशमने नृप।
ॐ नमः कालरूपाय हूं नमः शूलपाणये । महादेवाय वीराय पार्वतीपतये नमः
द्वात्रिंशदक्षरो मन्त्रो महाशत्रुजयः स्मृतः । न्यासाचनमनेनेष कुर्यात्माणान्नियम्य च ॥
शत्रुमशमनं स्तोत्रं श्रद्धया प्रपठेत्तु यः । तस्य शत्रुकृता पीडा विनश्यति न संशयः ॥
साझं सावरणं देवं बिल्वेशं पूजयेत्सदा । ॐ नमः कालरूपाय हृदयाङ्गुष्ठयोन्यसेत् ।।
ॐ नमः शूलहस्ताय तर्जनीशिरसोस्तथा । शिखामध्यमयोयो वामदेवाय सादरम् ॥
अनामिकाकवचयोर्वीरायेति निवेशयेत् । कनिष्ठिकानेत्रयोश्च पार्वतीपतये तथा॥१४२॥
नमः सतलयो राजन्करयोश्च निवेशयेत् । ततो ध्यानं महेशस्य कुर्यात्कार्यस्य सिद्धये
तेन ते शत्रुसंहारो भविष्यति न संशयः
॥१४३ ॥
ज्यक्षं करालवदनं शितशूलहस्तं चन्द्रार्धचूडममराधिपपूजिताघ्रिम् ।
गङ्गाधरं धवलभस्मविभूपिताङ्गं गौरीपतिं भयहरं भवमाश्रयामि ॥ १४४ ॥
इति ध्यानं महेशस्य संध्यायां प्रातरेव च । मध्याह्न कुर्वतां पुंसां नारिसैन्यमयं भवेत् ॥
प्रसन्नोऽयं हरो भक्त्या मुक्तिं मुक्तिं प्रयच्छति । किं शत्रमात्रशमनं चण्डीशस्य धरा-
धिप ॥ १४६॥
॥
इत्युक्त्वाऽन्तहितो विप्रः सशिप्यो गौतमो मुनिः । कृतवांश्चन्द्रचूडस्य पूजनं प्रयतो
नृपः॥ १४७॥
भेम्णा च श्रद्धया नित्यं त्रिकालमुमया सह । प्रत्यक्षमकरोद्देवं कालेनाल्पेन सेवया
स्वसैन्यं प्रददौ देवो वधाय द्विषतां द्विजाः । स्वराज्ये स्थापयामास मद्रासनमकल्म-
पम् ।। १४९॥
स च मद्रासनो राजा प्रसादास्पार्वतीपतेः । अकरोदसुधाराज्यमकण्टकमयत्नतः॥१५॥
महामन्त्रीव सकलं स्वसैन्येनैव भूतपः । मक्त्या रशनया बद्धो काले कालेऽमिरक्षति ॥
इति श्रीपहब्रह्मसंहितायां तृतीयपादे सदाचारनिरूपणे भद्रासनात्याने नामाष्टमोऽध्यायः ॥ ८ ॥
आदितः श्लोकानां समष्टयङ्काः-॥३१०३॥
भए तृतीयपादे नवमोऽध्यायः ।
श्रीब्रह्मोवाच-
गते बहुतिथे काले वसुधामनुशासतः । शिवैकशरणस्याथ धार्मिकस्य महीपतेः ॥ १ ॥
। ज्ञानं सममवत्तस्प दृष्ट्वा कालस्य चेष्टितम् । के गताः पितरोऽस्माकं तथाऽन्ये पितृ-
पान्धवाः ॥२॥
नाम्नाऽपि नैव धूयन्ते बहवोऽस्मद्विलोकिताः । ममापि रूपसंपत्तिः क गता योवने
स्थिता ॥३॥

·ए नमोऽध्यायः ] बृहब्रह्मसंहिता। सामथ्य क गतं यच परसैन्यविनाशनम् । केशा नैवोपलक्ष्यन्ते स्निग्धाञ्जनंनिमा मम।। घलीपलितसंयुक्तं गात्रं न परिगीयते । यद्वर्णयन्ति कथयो जातरूपसमं मम ॥५॥ काऽऽननं कमलाकारं कुन्देन्दुधवलद्विजम् । सुन्दर्यपाङ्गसंजुष्टं विकचाम्बुजलोचनम्॥६॥ स्वप्नोपमममूरसवं कामिनीकामजं सुखम् । तथाऽपि निवपं घेतो विषयेष्वनुधावति ।। आराधितोऽपि गिरिशो मया गातमशासनात् । मुक्तिं प्रयच्छति प्रीतो महादेयो महा- छुतिः ॥८॥ तन्न पश्यामि मुक्तिर्मे येन स्पाकर्मणाऽधुना । राज्यसिद्धिस्तु संमाता मदीया कित- वैर्हता ॥९॥ नाऽऽत्मराज्य हृतं मन्दरहो माहानुगै शम् । कथं तदुपलम्वेत प्रसादात्पार्वतीपतेः॥१०॥ राज्यं कोशो बलं भोगः प्रतापः प्रतिवासरम् । वर्धते ते ह्यलं गैहे वैराग्यं नैव दृश्यते ।। संसारस्याभिवृद्धिर्मे पूर्व भगवतः कृपा । निश्चिता कोषरूपाऽद्य सैव मे प्रतिभाति हि ।। अविच्छिन्नं सुखं यद्धि तदेव भगवत्कृपा । विच्छिन्नरूपा मनसो वृत्तिः कोपो विनि- थितः ॥१३॥ येन संसाध्यते रत्नं सकाचं लमते यदि । व्यर्थं हि सर्व मवति विनोक्तफललामतः ॥ फामुकेन मया पूर्वमाराध्येशः प्रसादितः । पलालोपमराज्यार्थ नाऽऽत्मतण्डुलकाम्यया ।। भिड्यामकृतसबुद्धिमुमया सहितो हरः । आराधितो मया मिथ्या मृगतृष्णाम्बलि- प्सया ।। १६॥ अतोऽहं सकलं हित्वा चाऽऽशुतोपमुमापतिम् । आराधयिष्ये सततमात्मकामो महे. श्वरम् ॥ १७ ॥ एवं निर्घन्धयुक्तस्य राज्यस्यागं प्रकुर्वतः। आविरासीन्महादेवः कैलासामया सह अहमिन्द्रस्तथा चान्ये सिद्धगन्धनिराः । शिवेन सह संमाता: कुमारा नारदस्तथा कौतुकार्य महामागा निर्विण्णस्य महीपतेः । कथं सदाशिवो योगी राज्ञो मुक्तिं विधा. अन्तहिताः स्थिताः सर्वे निजैश्चर्यविमोहिताः।वृपध्यमोऽमयन्नेमपनयोरतिथिः स्वयम् दृष्ट्वा सहसोत्थाय राजा हर्षसमन्वितः । सूपविष्टं कृतातिथ्यं कृतामलिरमापत पामदेव महादेय वृपमध्यज गोपते । पन्द्रचूर मपानीश मृड सर्वार्थसाधक ॥ २३ ॥ उपायं घद देवेश कर्तव्य किमिहास्ति मे । मुक्तिमुक्तिमदं देवं गौतमस्त्यामभापत॥२४॥ मुक्तिस्तु देवदेवेश लम्धा मे त्यत्मसादतः । मुक्तिमिच्छामि संसारादास्ते शरणं गतः। उपासनं करिष्येऽहं मयतो हि समाधिना । अनुमोदय विश्वात्मन्ननुज्ञा दानुमहसि ॥ नैवंविधोऽहमाराध्यः संसारान्मोक्षामिच्छता । आत्मा मे होम्यः सदाशियसं- १२१ स्थति ॥२०॥ तं शितः ॥२७॥ श्रीमहादेव उवाच- ॥ येनाहमखिलं कर्म करोमि तनुसंस्थितः । यिना नेय पश्यामि क्षणमेकान्तिजां गतिम अनुविश्य च मे याचं चक्षुः भवणनासिके । प्राणापानमनोबुद्धिपित्ताहकरणेषु च ..

·! - १२२ नारदपश्चरावान्तर्गता- [३ तृतीयपादे- सर्व कारयति प्राज्ञो मृत्या सर्वप्रयोजकः । परमात्मा स चास्माकममृतः शाश्वतो हरिः॥ अहं स चास्मि योऽहं च स च तस्य मनुः स्मृतः । तं मां विज्ञाय सुधियः सेवन्ते बन्ध- मुक्तये ॥ ३१॥ माहं कैवल्यदो राजन्परतन्त्रः स्वमावतः । स्वतन्त्रः सर्वमृतात्मा परमात्मा रमापतिः ।। यं चाऽऽहं च सुराः सर्वे तनवः परमात्मनः । तमात्मत्वेन सर्वेषां विजिज्ञास विमुक्तये स्वस्वरूपस्य संप्राप्ति मुक्तिमाहुर्मनीषिणः । सत्त्वमात्मनि निर्दिष्टं यदायत्तमिदं जगत् ॥ यत्सत्वमात्मनि प्रोक्तं तदाधेयेत या स्थितम् । विधेयत्वेन निर्दिष्टं शेपत्वेन प्रजापतेः ॥ आधारत्वेन स्थितो यो विधातृत्वेन वा पुनः । शेपित्वेन च राजेन्द्र स चाऽऽत्मा मुक्ति- मिच्छताम् ॥ ३६ ॥ तमेव शरणं गच्छ सर्वमावेन मानद । तस्मसादात्परा शान्ति स्थान प्राप्स्यसि शाश्व- तम् ॥ ३७॥ सर्वभूतेषु यो राजन्नन्तर्यामितया स्थितः । स चोपास्यः प्रयत्नेन यदीच्छेत्परमा गतिम् स्वान्तरस्थं परात्मानमात्मत्वेन विशां पते । संपूज्याहं प्रमोक्ष्यामि तथा त्वं च तथापरे आत्मा तु स च सर्वेषां प्राप्यो भोग्यः सनातनः । तमविज्ञाय राजेन्द्र कथं मुक्ति वि- प्यति॥४०॥ नाहमात्मा च सर्वेपां तत्पृथक्त्वेन मानद । मदुपासनया कस्मान्मुक्तिमाकाङ्क्षसेऽनघ । मदन्तर्यामिणं स्वस्य चान्तर्यामितया स्थितम् । विज्ञायैक्यधिया राजन्विमुक्तो मव संसृतेः ॥ ४२ ॥ एतेनेयोपदेशेन मुक्तिं दास्यामि सेवकान् । आत्मत्वेन तमाराध्य मुक्तो भव विशां पते चेतनोऽयमणुनित्यो जीवो नाऽऽत्मा शरीरिणाम् । नैव प्राप्योऽयमन्येषां मोग्यो भवितु. महति ॥४४॥ प आत्मा सर्वभूतानां सर्वशक्तिः सनातनः । सर्वनामा सर्वरूपः सर्वज्ञः सर्वधृग्विमुः ॥ स एव सर्वमूतेपु नामरूपेषु सर्वतः । उपास्यः परमात्माऽसौ पूर्णः पुरुपपुंगवः ॥ ४६॥ अहं ब्रह्मा च देवाश्च मुनयो मनवस्तथा । तदात्मका भविष्यामः सर्वे तदनुवर्तिनः ॥ उपास्यामो वयं सर्व तमेवैक नराधिप । त्वमप्येनं धिया देवमाराधय जनार्दनम् ॥४८॥ अन्तर्यामितयाऽस्मासु स्वस्मिन्वा चिदचित्सु च । विभूतिपूपदिष्टासु ह्ययतारेपु वा पुनः निधाय चेतसो वृत्तिमुपास्व सुसमाहितः । कल्याणादिगुणोपेतं सर्वशं सर्वकारणम् ॥ नारायणं परं ब्रह्म परमात्मानमद्वयम् । सर्वावासं निजाधारं पुराणं पुरुपोत्तमम् ॥५१॥ अथ वा त्रिगुणातीते वैकुण्ठे परमे पदे । महाविभूतौ भूतानामगम्ये नित्यसंज्ञके ॥५२॥ शेपपर्यटूनिलये स्वयमेव स्थित हरिम् । नित्यमुक्तजनैः सेव्यं सच्चिदानन्दविग्रहम्॥५३॥ रमया लालितपदं भूलीलाभ्यां विराजितम् । निर्गुणं प्रकृतेर्दूरमनौपम्यमनुत्तमम् ॥५४॥ वेदवेदान्तसिद्धान्तमूर्तिमदिरुपाश्रितम् । पञ्चरात्रानुसारेण समाराधय केशवम् ॥५५॥ अस्माकं परमं ध्येयं प्राप्यं भोग्यं परात्परम् । स्वामी स दासमूतानामाभयोऽयमुदीरितः॥

·१. मुसि मनिनिनोऽसि सम्मेनियामः रामनार पापालोपन ॥ ६॥
उवाच-
[९ नवमोऽध्यः]
बृहद्ब्रह्मसंहिता।
१२३
मद्रासनं उवाच-
किं मां वृथा खेदयसि त्रिलोचन दयानिधे । त्वदन्यं नावदन्मयं मुक्तये गौतमो मुनिः।
ईश्वरः सर्वभूतानामाधारश्चन्द्रशेखरः। कर्ता हर्ताऽविता नित्यो महाशक्तिरुमापतिः ॥
स एव सर्वभूतानां हिताय तनुते तनुम् । गुणातीतः परं ज्योतिधूर्जटि परो मतः
गुरुणाऽभिहितं पूर्व पश्चात्त्वं दर्शनं गतः । संसिद्धममवत्सय पूर्वोक्तं राज्यमुत्तमम् ॥
मुक्त्यर्थमपरं देवं कथं मन्ये दयानिधे । अलक्ष्यं सर्वभूतानामन्तर्यामितया स्थितम्॥६१॥
श्रीमहादेव उवाच-
राजन्यौतमेनोक्तमविज्ञाय मतं हरेः । संगोप्य हेतुना केन प्रायः प्रोक्तुं विचिन्तय ॥
यदि ते हृदि संदेहस्तदाऽहं गौतमं मुनिम् । इहाऽऽनयिष्ये राजेन्द्र संकल्पेन विलोकय॥
इत्युक्त्वा शंकरो योगी सस्मार मुनिसत्तमम् । स आजगाम स्मरणाद्यत्राऽऽस्ते भग-
घान्हरः।। ६४ ॥
प्रणम्य चरणोपेतो बद्धाञ्जलिरवस्थितः । पूजितः परया मक्त्या नृपेणाऽऽह हरं वचः।
गौतम उवाच-
धन्योऽहं देवदेवेश दत्तं मे गौरवं महत् । त्वया त्रिलोकगुरुणा यत्स्मृतोऽहमकिंचनः ॥
श्रीमहादेव
पश्चितोऽसि महामाग मायया तत्त्वतो मुने।न जानासि परं गूढ़ बीजमत्र मया धृतम्॥
देवो हि मत्परः साक्षात्परमात्मा सनातनः । नारायणोऽस्ति जगतां मोक्षदः पुरुषोत्तमः
तं प्राप्य मुनिशार्दूल लोके मुक्ता भवन्ति हि । उपायस्तत्र वै साक्षाद्धरिरेय न चापरः।।
शरणं नैव जानन्ति तस्यैव परमात्मनः । तदेवोपदिशाम्यङ्ग स्वाश्रितान्मुक्तये ननु ॥
अतो मुक्तिप्रदातारो भवामो वयमत्र हि । मुक्त्येकनिलयः साक्षाद्धरिरेष न चापरः ।।
अन्वेपयामो हि वयं साधनः श्रुतिनोदितः । स्वायनं स्वनिवासार्थ वयांसीव दिना.
सर्वेपामेव चांशानामंशित्वेन परा गतिः । नान्यो जलतरङ्गानामाश्रयोऽस्ति जलं पिना
स्वस्वरूपं च गदितं भगवच्छेप एव हि । तमदृष्ट्वा कथं मुक्तो मवेदेष महामुने
स्वरूपस्थः परस्थो वा स्वात्मानं विश्वतोमुखम् । विलोक्य परमात्मानं भवतीति
निशामय ॥ ७५ ॥
ब्रह्मादिपु शरीरेषु मुक्तिगम्यो न गम्यते । मते एरुपसंतानो वासुदेवात्सनातनात् ॥६॥
मदन्तामिणं देवं स्वान्तर्यामिणमेव च । अघिदन्तर्गतं याऽपि स्मर गौतम मुक्तये ॥
तत्त्वमानोपदेष्टारो न वयं मुक्तिसंश्रयाः । एवं त्वयोपदेश्योऽयं राजा शिष्यतां गतः ।।
ऐश्वर्यस्यापि दातारो न वयं विद्धि गौतम । पडूगसंभपो यस्माद्भगवान्पुरुषोत्तगः ॥
अविज्ञातो विभूतिस्थः पूजितो हि प्रयच्छति । विमूर्ति मुनिशार्दूल विज्ञातो मोक्षदो
मयिस्थो भगवानस्य हविज्ञातोऽपि मानद । दत्तवान्परमं राज्यं निष्कण्टकमशेषतः
त्यये ॥७२॥
मतः ॥८॥

·१२४ नारदपञ्चरात्रान्तर्गता ३ तृतीयपादे- आत्मराज्यपदो देषो विज्ञातो हि भवेदिति । अतश्चैनं ममाऽऽस्मान श्रुत्या स्मृत्यार प्रदर्शय ।। ८२॥ गौतम उवाच- त्वमेव सर्वभूतानामात्माऽसि गिरिजाप्ते । विभूतिमूतास्ते सर्वे श्रुतं मे बदनात्तव उक्तं च शिवगीतायामगस्त्येन महात्मना । तथा चेश्वरगीतायां शास्त्रे पाशुपतेऽपि च ॥ शियादन्यो न देवोऽस्ति मुक्तिदो मुक्तिदो नृणाम् । कारुण्यादिगुणोपेतो गुणातीतो निरञ्जनः ॥८५॥ इदानीमपरं देव देवं वदसि मुक्तये । किं सत्यमिति संदेहमपाकर्तुं त्वमर्हसि ॥८६॥ श्रीमहादेव उवाच-- अहं मनुरहं सूर्य इत्यादिश्रुतिभिमुने । वामदेवेन यत्प्रोक्तमन्तर्यामिधिया हि तत् ॥८॥ सामानाधिकरण्येन ब्रह्मास्मीति विचिन्त्य च । तद्विशेषणसंपन्नमात्मानं चोक्तवानहम् ।। आत्मदृष्टया मया प्रोक्तं शृणु गौतमसत्तम । नाहमात्मा स्वतन्त्रेण सत्यं सत्यं ब्रवीमि ते नारायणादेय सर्गः संभवृत्तो द्विजोत्तम । नारायणे प्रलीयेत पाल्यते न च संशयः॥९॥ तस्मान्नारायणो देवो निर्गुणः प्रकृतेः परः । निर्गुणोऽप्यहमेबैकस्तस्याऽऽज्ञां पालया- म्यहम् ॥ ९१॥ अधिकारे निविष्टोऽस्मि तामसी प्रकृति गतः । तत्प्रसादेन तत्साम्यं संमातोऽस्मि महामते ॥ ९२॥ तेनैव कारितं सर्वं करोमि तदधीनतः । ब्रह्मा सृजत्यहं हन्मि रधिर्मासयतेऽखिलम् ॥ वापुर्वाति नभो मार्ग प्रयच्छति हुताशनः । कालः पचति भूतानि मृत्युर्धावति सर्वतः ।। ९४ ॥ न तत्र सूर्यः संभाति चन्दताराः क विद्युतः । ते मान्तमनुसमाति तस्य भासा विभाति हि ॥१५॥ अशिवोऽपि शिवोऽहं वै यत्मसादान्मुनीश्वर । दासोऽहं तस्य देवस्य सत्यं सत्यं न संशयः ॥ ९६ ॥ सोऽहं कथं वदिष्यामि तच्छरीरतया विना । परेशसाम्यं वचसा ब्रह्मास्मीति कदाचन।। दण्ड्यः स्याममरेशोऽपि पूजितोऽपि मनीषिभिः। ततोऽभिन्नतया नैव पौरुपेण बलेन च यत्तु पाशुपते शाने गौतमोक्तं मया पुरा । तत्तु तस्याऽऽज्ञया स्पस्य स्वातन्त्र्यं विद्धि निश्चितम् ॥ ९९ ॥ दैत्यामां मोहनार्थाय पारखण्डं धर्ममुक्तवान् । न तद्विश्वसनीयं स्यान्मुमुक्षूणां मनागपि।। तामसानि पुराणानि शास्त्राणि च महामते । स्मृतयोऽपि भवन्तीह कानिचिजगतीतले विष्णुनाऽपि प्रयुक्तानि मोहनार्थं सुरद्विपाम् । यास्पानि च बहून्यङ्ग तामसानि न संशयः॥ १०२॥ नत्र मत्ममुगा देवाः स्वात्मसाम्यतया मताः । क्वचित्ततोऽधिकाः प्रोक्ता मोहनार्थ महामते ॥१३॥ ।

·पितामह समाचक्ष्व हरगीतामनन्दिताम् । येन संदेहमुन्मुच्य गौतमेन समं नृपः ॥१२॥ उपरिक्षात्मवक्ष्यामि हरगीतामनिन्दिताम् । शृण्यन्तु मुनयस्तावदाहिकं विष्णुमापितम् इति श्रीहरसंहिताया वतीयपादे सदाचारनिरूपणे परमात्मतत्वनिरूप नाम नवमोऽध्यायः ॥5॥ । १.९ नवमोऽध्यायः] - बृहद्ब्रह्मसंहिता । १२५ इदं सत्यमिदं सत्यं गौतमाघ वदाम्यहम् । नारायणो ममाऽऽधार आधेयोऽहं निशामय।। वाहुमुद्यम्य वक्ष्यामि न त्राणं विद्यतेऽपरम् । नारायणपदाम्भोजमृते मुक्तनिपेवितम् । श्रुत्वेदं गौतमो देवाच्छंकरादात्मनो हितम् । बभूय शरणापन्नो वासुदेवस्य शाङ्गिणः । घोधयामास राजानं तत्त्वं वेदान्तसंमतम् । न बोधमगमद्राजा मुनयो जातसंशयः भूयः शिवः समाहूय निजमक्तमुमापतिः। प्रबोधमकरोत्तस्य कृपया शिवगीतया विज्ञाय परमात्मानमुपास्य मुक्तिमिच्छता । राजाऽपि शरणापन्नो बभूव शिवशासनात।। तदा देवगणाः सर्वे व्योमाङ्गणविहारिणः । प्रकाशमगमन्मूभि किरन्तः सुमसंततिम् ।। धन्योऽयं नृपतिः सिद्धः शिवभक्त्या महीतले । बहूनां जन्मनामन्ते प्रपन्नो जायते हरिः मनुष्याणां सहस्रेषु कश्चिद्यतति सिद्धये । यततामपि सिद्धानां कश्चिज्जानाति माधवम् शास्त्रं विजानतां मध्ये कश्चिदेव नराधिप । प्रपन्नो जायते लोक आकारत्रयसंयुतः त्वं तु राजशिवादेशात्स्वात्मानं पुरुषोत्तमम् । विज्ञाय परमैकान्तमागं गन्तुमिहेच्छसि अतोऽद्य प्रणताः सर्वे त्वामेकं विष्णुदेवतम् । गन्तासि नः समुल्लङ्घ्य धाम वैकुण्ठम- द्वयम् ॥ ११५॥ दुर्लमं निर्गुणं धाम राजन्वैकुण्ठमन्दिरम् । स्वाधिकारस्थितानां नस्त्वं तु सद्यो गमि- यंत्र त्रैलोक्यजननी श्रीदेवी पुत्रवत्सला । क्रोडी करिष्यति क्षिप्रं विमुक्त घोरसंस्तेः ।। यतो नाऽऽवर्तते घोरे संसारे शरणं गतः । तदेव वैष्णवं धाम विमुक्तिपदमुच्यते ॥११॥ अन्तर्गतास्ततः सर्वे ब्रह्माद्या ये समागताः । महाभागवतं नत्वा शिवोऽपि कृतमङ्गलः। अहो मद्भक्तवर्गेपु निष्पन्नो ह्ययमञ्जसा । आत्मानमध्यगात्प्रेम्णा येनेदमखिलं ततम् ॥ पदय वैष्णवं तेजो महादेवो निजं महत् । कैलासमगमद्देव्याः प्राप्यं मोग्यं निरूपयन्॥ राजाऽपि वैष्णवी दीक्षामवाप्य गिरिजामियात् । उपारमत कृत्येभ्यः श्रीपति शरणं गतः य एतत्मातरुत्थाय वैष्णवः शिवमापितम् । शृणुयाच्द्रावयेद्वाऽपि मुच्यते यन्पसाधनात् मुनयोऽतः स्मृतः सर्वमन्त्रैराराध्यते हरिः । गायत्र्या तु विशेषेण यस्यां बुद्धिमवर्तकः॥ मुमुक्षवो महामागा विष्णुं सर्वात्मरूपिणम् । समर्चयन्ति संभूता न संमृतिमुपासते ॥ आत्मा वारेति मन्त्रेण मन्तव्यो भगवान्हरिः । श्रोतव्यश्चानुसंधेयो नमस्यो मुक्तिमि- यथा संसेचन मूले पोपायाखिलवीरुधाम् । तथा संसेवनं विष्णोस्तोपाय भवति ध्रुवम्।। मुनय ऊचु:- प्यसि ॥ ११६ ॥ - च्छता ।। १२६ ॥ महाभागवतवं च समाप्तो विश्वभेपनम् श्रीब्रह्मोवाच--- आदितः श्लोकानां समस्यङ्का:-- ॥ ३२३३ ।। ।

·१२६ १ नारदपश्चरावान्तर्गता- [ ३ तृतीयपादे- अथ उतीयंपादे दशमोऽध्यायः । तिना ॥११॥ श्रीब्रह्मोवाच-- संध्यां कृत्वा विधानेन मुनयो विष्णुदेवताम् । सूर्यमण्डलमध्यस्थामध्यं दद्यात्समाहितः चतुर्ग्रहात्मकं सर्व स्मृत्वा विश्वं जले जनः । तर्पयेद्देवमनुजपितॄस्तिलकुशोदकैः ॥२॥ कुशैस्तु सर्वदा कार्य तिलैस्तूक्तदिनेषु च । तर्पणं च प्रकर्तव्यं विष्णोराज्ञानुसारतः ॥३॥ सप्तम्यां रविवारे च मातापित्रोद्धृतेऽहनि । तिलैन तर्पणं कुर्यात्कुर्वाणः पितृहा मवेत् ॥ संक्रान्त्यादिनिमित्तेषु नाना तर्पणे तथा । तिथिवारनिपेधेऽपि तिलस्तर्पणमाचरेत् ॥ श्रीविष्णुपादतीर्थेन तुलसीमिश्रितेन तु । पितृणां तर्पणं कार्य सर्वकालेपु धीमता ॥ ६ ॥ सदा पूर्वाग्रदर्भपु सायदर्भकुलेषु च । प्रादेशिकषु शुद्धेषु ब्रह्मादिभ्योऽम्बु निक्षिपेत् ॥७॥ अन्वारब्धेन सव्येन पाणिना दक्षिणेन तु । दक्षिणं जानु भूलनं देवेभ्यः सिञ्चये ज्जलम् ॥८॥ देवेभ्यश्च नमः स्वाहा पितृभ्यश्च नमः स्वधा । तर्पणे तर्पयामीति णिजन्तमिति वा घदेत् ॥९॥ देवास्तृप्यन्तु पितरस्तृप्यध्वमिति चापरे । देवान्सव्येन दातव्यं जलं पूर्वमुखेन वै दक्षिणाभिमुखो भूत्या पितॄनावाह्य मन्त्रतः । द्वाभ्यां कराभ्यां दातव्यमपसव्योपवी- दक्षिणायकुशेष्वेव सव्यपातितजानुना। बिना रूप्यसुवर्णाभ्यां विना तामतिलैरपि ॥१२॥ विना दर्भश्च मन्त्रैश्च विनो+तिलकं तथा । विना श्रीपादसलिलं तुलसीमिश्रितं विना। नैव तृप्यन्ति पितरः कोटितीर्थजलैरपि । दभैोहितदर्भश्च काशवीरणबल्वजैः ॥ १४ ॥ शूकधान्यतृणैर्वाऽपि दर्भकार्य समाचरेत् । अभावे सर्यदेयेषां मावेऽपि मुनिसत्तमाः ॥ तुलसीमारीपत्र काठेप्वेकतरेण वै । न तर्पयेत्पतन्तीभिर्विद्वानद्भिः कथंचन ॥ १६ ॥ पावस्थाभिः सदर्भाभिः सतिलाभिश्च तर्पयेत् । वसूनष्टी महाभागान्दानेकादशापि ॥ आदित्यान्द्वादश तथा विभूतिमवगत्य च । अन्तर्वामितया वाऽपि तर्पयेत्पयतो द्विजः ।। ध्रुवो धरश्च सोमश्चाप्यापश्चैवानिलोऽनलः । प्रत्यूपश्र प्रमासथ यसवोऽष्टी प्रकीर्तिताः ।। अजैकपादहिर्बुध्न्यो विरूपाक्षोऽथ शंकरः । हरच बहुरूपश्च त्रयम्बकश्च सुरेश्वरः सावित्रश्च जपन्तश्च पिनाकी चापराजितः । एते रुद्राः समाख्याताः संकर्षणविभूतपः। इन्द्रो धाता भगः पूषा मित्रोऽथ वरुणोऽर्थमा । अंशुविवस्वांस्त्वष्टा च सविता विष्णुरेव च॥ २२ ॥ एते वे द्वादशाऽऽदित्या हनिरुद्धात्मका मताः । एवं हि दिव्याः पितरः पूज्या विष्णुपि. मूतयः॥२३॥ फव्यवाहोऽनलः सोमो यमश्चैव तथाऽर्यमा । अग्निप्यात्ताः सोमपाश्च तथा पहिप- दोऽपि पा ॥ २४ ॥ भांश सि । ३ . 'जत शन्दमारे।

·माझं पश्चिमलेसायां देवं हाइलिमूर्धनि । प्राजापत्यं कनिष्ठादी मध्ये सोमं नियोधत ॥ ११० दशमोऽध्यायः ] बृहद्ब्रह्मसंहिता। एते चान्ये च पितरः पूज्याः सर्वे मनीपिमिः। एतैस्तु तर्पितैः सर्वे पुरुपास्तपितासिघह । आदी संतर्पयेद्देवान्मनुष्यांस्तु तथा पितन । पिता पितामहश्चैव तथैव प्रपितामहः॥२६॥ प्रद्युम्नसंकर्षणफवासुदेवस्वरूपकाः । अनिरुद्धस्वरूपोऽयं तर्पयेत्तान्क्रमारपुनः ॥ २७ ॥ माता पितामही चैव तथैव प्रपितामही । रतिवायूक्मिणीरूपास्तर्पणीयाः क्रमादिमाः ॥ तथा मातामहादींश्च तत्पत्नीश्च तथैव हि । त्रिमिस्त्रिमिरचलिभिरेकैकमभितर्पयेत् ॥ भ्रातृपितृव्यास्तत्पत्नीः सखिसंबन्धिवान्धवान् । स्वजनाजातिवर्गीयानुपाध्यायान्गु- सनपि ॥३०॥ मित्र मृत्यानपत्यानि ये मवन्ति तदाश्रिताः। धैष्णवो लोकशिक्षार्थमन्तर्यामितयाऽचयेत् जलस्थश्च जले सिनेस्थलस्थश्च स्थले तथा। पादौ स्थाप्योभयत्रापि प्रक्षाल्योमयतः शुचिः ॥३२॥ देवतानामृषीणां च जले दद्याजलाञ्जलीन् । असंस्कृतप्रमीतानां स्थले दद्याजलं पुनः जलाञ्जलित्रयं दद्याद्येचान्ये संस्कृता मुवि । असंस्कृतप्रमीतानामेक एव तटे क्षिपेत् ।। यजले शुष्कवस्त्रेण स्थले चैवाऽऽवाससा। कुर्याद्धोमं जपं दानं तत्सर्व निष्फलं भवेत्॥ नाऽऽर्द्धवासाः स्थलस्थस्तु बुद्धया तर्पणमाचरेत् । जानुघ्नजलस्थो वा विगलस्नानव- स्त्रकः ॥३६॥ नामिमाने जले स्थित्वा स्नानसंध्यादिकाः क्रियाः । कर्तव्यास्तर्पणं तीरे जले संविश्य वा स्थितः ॥ ३७॥ दो हस्ती संयुती कृत्वा पूरयेदुदकाक्षलिम् । गोशृङ्गमात्रमुद्धृत्य जलमध्ये क्षिपेजलम् ॥ आकाशे निक्षिपेद्वारि जलस्थो दक्षिणामुखम् । पितॄणां स्थानमाकाशं दक्षिणा दिक्त- थैव च ॥ ३९॥ स्थलगो नाऽऽवासास्तु कुर्याद्वै तर्पणादिकम् । यतादृते नाऽऽर्द्धवासाः कुर्याद्वै तर्पणा- दिकम् ॥ ४०॥ मैताहतेनाऽऽवासा नैकवासाः समाचरेत् । निष्फलं जायते कर्म कृतं यत्त्वेकया- ससा ॥४१॥ सव्यादंसात्परिभ्रष्टं नाभिदेशे व्यवस्थितम् । एकं वस्त्रं तु तद्विद्याइवे पिये च कर्मणि| तर्पणेन विना पलं स्नानीयं नैव पीडयेत् । निष्पीडितं धौतयां स्कन्धे नैव तु धार- येत् ॥४३॥ निप्पीडयेन्न त्रिगुणीकृतं यत्रं द्विजोत्तमाः । आर्द्रवस्त्रमधस्तातु स्नात्वा नोत्तारये- युधः ॥४४॥ पञ्च तीर्थानि विपस्य करे तिष्ठन्ति दक्षिणे । माझं देवं तथा पित्र्यं प्राजापत्यं तु सौमिः कम् ॥४५॥ अनुष्ठस्य प्रदेशिन्यां मध्ये पित्र्यं प्रतिष्ठितम् । कुर्यादहरहश्चैव सम्यकृत्वा विधानतः ॥ .रा.रंतु सध्यान ·- १२८ नारदपश्चरात्रान्तर्गता- [ ३ तृतीयपादे- स्नात्वा देवं च पित्र्यं च नित्यं कुर्याद्विचक्षणः । अन्तर्यामिविभूत्यादिदृष्ट्या विष्णो. रनुज्ञया ॥४८॥ विष्णोरनुचराणां च प्रमोराज्ञानुपालनम् । कर्तव्यं न गुरुत्वेन भिया सामान्यया धिया । देवान्तरे हरेः श्रेष्ठयं गुरुत्वं न मयं पुनः । देवोऽयं मे विना सेवा धर्माद्यं विधमेदिति ॥ यथा विष्णुस्तथा चान्यः किमाधिक्यं तदर्चने । इति सामान्यधीविष्णो विज्ञेया मोक्ष नाशिनी ॥५१॥ विष्णुपादप्रपन्नानां न भयं विद्यत क्वचित् । शङ्खचक्रादयस्तस्य रक्षन्ति निमृतं तनुम् ॥ न कार्य विद्यते किंचिद्विनाऽऽज्ञापरिपालनम् । स एव प्रेरको विमा आज्ञा चाव्याहता मता ॥ ५३॥ आज्ञया प्रेरितश्चाहमिति संकल्प्य वैष्णवः । वानदानादिकं कर्म कुर्याद्यावस्थितिमवेत यतो भक्तिरखण्डा हि दर्शनप्रतिमा हरेः । तस्मात्स्वभावतः प्रातः कुर्याद्विष्णोरनुज्ञया॥ सर्वस्वामिनमात्मानं मत्वा नारायणं हरिम् । तच्छेपभूतमखिलं दासभूतमिदं जगत् ।। एवं संविदुषो विप्रा देवान्तरसमर्चनम् । कथं समधिकत्वेन भवेदिति विचिन्त्यताम् ॥ अथाष्टदलमध्यस्थं देवं संतर्पयेद्विजाः । तुलसीचन्द्रमिश्राम्बुसेचनैः परमादरात् ॥ ५८ ।। आधारशक्तिमारभ्य वक्ष्यमाणक्रमेण च । चतुर्विधं तु वैकुण्ठं नित्यमुक्तपरिच्छदान् ॥ श्रीविग्रहाङ्गभूपाभिः शक्त्यायुधमुवाहनैः । प्रणवादिद्वितीयान्ततर्पयामीति संयुतैः ॥६० नाममन्त्रः पृथक्कुत्तिर्पणं ध्यानतत्परः । तत्पादाम्बुरुहाकाक्षी महाविद्यानिपेवकः ॥ एवं स्नात्वा गृहीत्वाऽम्भः कलशेन विचक्षणः । पूजार्थं देवदेवस्य यागमण्डपमाविशेत् ।। घण्टाशङ्खमृदङ्गानां नि?पैह्मवादिनाम् । महोत्सवेषु सर्वेषु जलं नेयं जलाशयात् ।। धृतोर्ध्वपुण्ड्रैः कलशैः शुक्लवस्त्रावृताननैः । पुष्पमालावृत्तस्तोयमुद्धार्य वैष्णवोत्तमैः ॥ जलाशयसमीपं तु क्षालयेदोमयाम्भसा । अत्रेण द्वादशार्णेन तबाऽऽधारं तु धारयेत् ॥ इमं मे गतिऋचा जलमामन्त्र्य वैष्णवः । क्षाल येत्कलशं शुद्धमापो अस्मानिति स्मरन् अथवा मूलमन्त्रेण द्वयमन्त्रेण साधकः । समुद्रज्येष्ठामन्त्रेण गृह्णीयाच्छिरसाऽथ वा ।। उदुत्तमेति वस्त्रेण मुखमाच्छाद्य वैष्णवः । शिखया चाथ मूलेन प्रसम्राजेति सूक्तकम् ॥ प्रजपन्कवचेनापि पूजागन्दिरमाविशेत् । धान्योपरि तथा कुम्भान्यसेदक्षिणतो हरेः ।। तत्र संपूज्य मन्त्रेण धूपदीपाक्षताङ्कुरैः । एवं जलं समानीय द्वारदेवान्प्रणम्य च॥७॥ स्वासनं तत्र संस्तीर्य स्मृत्वा गुरुपरम्पराम् । आदाय तिलकद्रव्यमूर्ध्वपूण्ड्राणि धारयेत् मुनय ऊचुः- किं स्थानमूर्ध्वपुण्ड्राणां किं द्रव्यं काश्च देवताः । को मन्त्रः किं फलं ब्रह्मन्कि कर्तव्य तदुत्तरम् ॥ ७२॥ ब्रह्मोवाच- मत्पुत्रो नारदो योगी.पुरा मत्संनिधौ हरिम् । पृष्टवान्परया भक्त्या तदेवाह अधीमियः नारद उवाच- यासुदेव जगन्नाथ भगवन्पुरुषोत्तम । किं मुख्यं वैष्णवानां तु वैष्णवत्वविधायकम् ॥

·पेवाहिकेपु योगेषु मात्वाऽऽमलकवारिणा । संस्कृत्य परमां देषी कमलां मम यल्लमाम्॥ - [१० दशमोऽध्यायः] बृहद्ब्रह्मसंहिता। . . श्रीवासुदेव उवाच- धारणं चोर्ध्वपुण्ड्राणामेकादश्यामुपोषणम् । तदीयानामचनं च वैष्णवत्वमिदं स्मृतम् ॥ नारद उवाच- ऊर्ध्वपुण्ड्रविधि द्रव्यं मन्त्रस्थानादिसंयुतम् । बूहि मे देवदेवेश यथाऽहं धारयाम्यहम् ॥ श्रीवासुदेव उवाच- श्वेतं पीतं तथा रक्तं द्रव्यं तु त्रिविधं स्मृतम् । पुण्ड्राणां धारणे विम मयेष प्रकटीकृतम् नेषु रक्तं श्रिया देव्या महात्मकटीकृतम् । श्रीकुकुमेतिविख्यातं सदा माङ्गलिक मुने केवलं मुक्तिदं पुंसाममङ्गलविनाशनम् । पुण्ड्राणामन्तरालस्थं मुक्तिदं मुनिसत्तम । समुद्रमन्थनोद्भूता कमला मम वल्लमा । या तदाऽन्धिना पित्रा दातुं मे समलंकृता॥ सुरासुराणां मध्ये च स्वयंवरविधानतः । दातुं कन्या ककरां समुद्रः समुपस्थितः ।। सा तमालोक्य देवेशमात्मनो हितमीश्वरम् । मेमातिशयतों नेत्रादम्मोपिन्दूनमुञ्चत ॥ तेनामदीरुधः प्रेमनियतः परमाद्भुतः । तेनैव सा हरिं प्राप्ता वीरुधेन स्वयंवरे।। ८३ ॥ हरि दाति परमेम्णो निजार्थोऽत्र विचार्यताम् ।प्रापणाच हरेः साक्षारिद्रेयं प्रकीर्तिता लक्ष्म्याः प्रेमतरुः साक्षाद्धरेत्यन्तवल्लमः । संवीक्ष्य चिह्नितं तेन भक्तं प्रीणाति केशवः लक्ष्मीप्रेमात्मकं द्रव्यं साक्षातिं न करोति च । धनं धान्यं समृद्धिं च रूपसीमाग्य. संपदम् ॥८६॥ विवाहबतबन्धादिजन्मयात्रासु पुज्यते । व्यं माङ्गलिकं साक्षाद्धरिद प्रेमभाजनम् । पा नारी मालदेशे तु विमति प्रत्यहं द्विजाः । सा नारी लमते माग्यं मुखं च निज. मन्दिरे ॥ ८८॥ लक्ष्मीन मुञ्चति प्रेम्णा पाचं तस्य त्वहर्मिशम् । प्रयप्छति परान्मीता जायते पति- बलमा ।।८९॥ लक्ष्मीप्रेमसमुद्भूते हरिदे हेमसंनिमे । घिमनि त्या महामागे घरदा भव ते नमः ॥ ९॥ इति मन्त्रेण या नारी श्रीचूर्णममिमन्त्रितम् । म्रात्वा धारयते नित्यं सा लक्ष्मीय 'लक्ष्मीरूपमिदं द्रव्यं पुण्ड्रमध्ये विमति यः । दास्पं स लमते विष्णोः सत्यं सत्यं वी- म्यहम् ॥ ९२॥ पुण्ड्ररूपेण मां विद्धि पारूपेण पे भियम् । संधारपन्ति ये माले पाहुपक्षस्थलादिपु॥ शानिनो मुक्तये पूर्ण पुण्ड्रमध्ये विमति यः। स प्रिपो ह्यावयोर्भूत्वा मामकं धाम- अज्ञोऽपि ज्ञानसिभ्यर्थ मुक्यर्थ चापि पो मजेत् । ज्ञानं मुक्तिमपानोति रहस्य से गयी म्यहम् ॥१५॥ हरिदासमपं चूर्ण टङ्कणेन समन्वितम्। मावित चाम्लद्रव्येण रतत्यमुपयाति हि ॥९॥ - विराजते ॥५१॥ याति हि ॥ ९४५ न.मा गिमात्र समाप. मा १५ ·॥ । नारदपश्चरावान्तर्गता- [ ३ तृतीयपादे-- हिरण्यवर्णाममला घसुपात्रकरयाम् । मातुलुङ्गाधरां देवीं गन्धद्वारा मनारमाम् ॥१८॥ - पूजार्थं तब देवेशि वैकुण्ठमाणवल्लभे । आज्ञां देहि महामाये श्रीचूर्ण साधये यथा हिरण्यवर्णेति का पञ्चकेन महामनाः । प्रोक्षयेदजनीद्रव्यं पञ्चगव्येने साधपेत॥१०॥ शस्त्रमन्त्रेण संरक्ष्य कवचेनायगुण्ठ्य च । पञ्चामृतेन संस्राप्य तक्रमध्ये च निक्षिपेत् ॥ भूमि संलिप्य तद्भाण्डं स्थापयेन्मृन्मयोलवम् । रात्री संरक्षयेदुष्टच्छायातो हष्टमानसः धन्थीनां तक्षणं कुर्यादितिया सूक्तमुञ्चरन् । द्वितीये मृन्मये भाण्डे छायाशुष्क विधाय च ॥१०३॥ प्रातः सात्वा शुचिर्भूत्वा नित्यकर्म विधाय च । पात्रमुत्य हृन्मानं जप्त्वा कुर्याद हिस्ततः ॥ १०४ ॥ भावयन्मूलनव्येण शुद्धनिम्बूद्भवेन च । अर्धपिटेन वा तत्र टङ्कणं दापयेबुधः।।१०५॥ दत्या चरण्डपत्राणि मुखे मारुतजिते । प्रदेशे स्थापयेद्यापद्रक्तत्वमुपजायते ॥ १०६ ।। तायद्विधूपयेन्नित्यं यथा छायां न संक्रमेत् । पश्चात्संशोधयेत्तेन शिलया चूर्णयेदृढम् ।। हुगन्धरोहलेशेन भावयेचन्द्रकेण था । देव्याः प्रीतिकरं चूर्ण निप्पन्नं जायते यदि मासयेन्मालतीपुष्पैस्तिलानिव महात्मना । यावत्संपद्यते गन्धः श्रीचूर्णे फमलानिये ॥ निष्पाद्य मङ्गलद्व्यं मृटपात्रे च धारयेत् । पूजयेद्विविधोपायैस्तथा नीराजयेन्निशि ॥ द्वादश्यां जन्मसमये श्रीदेव्याः प्रयतो नरः । संपूज्य परमां देवीं सर्वाभरणसंयुताम् इदं द्रव्यं मया देवि प्रीत्या निप्पादितं तव । स्वीकुरुप्य महामाये विष्णुपनि नमोऽस्तु ते भारणार्थ पृथक्कुर्याद्विल्वपात्रं विशेषतः। दिये जातेति वाक्येन विभृयादिति मे मतम्॥ पुण्द्रार्थं श्वेतद्रव्यं हि समानीतं गरुत्मता । श्वेतद्दीपान्महाभाग मलयाद्री निवेशितम् ।। मलयानिसमुतां मृदमादाय वैष्णवः । करोति चोर्ध्वपुण्ड्राणि स ऊर्ध्वपदमश्नुते ॥ ग्रस्थ भाले हरेन म श्वेवदव्येण दृश्यते । अन्तकाले मृतो याति श्वेतद्वीपं स पातकी ॥ न तथा वल्लभं विष्णोश्चन्दनं कुझुमान्वितम् । यथा मलयकूटस्थं मृद्रव्यं चन्द्रपाण्डु- रम् ॥ ११७॥ विमोललाटे य: प्रेम्णा करोति तिलकं मुदा । श्वेतद्वीपमृदा नित्यं स प्रियः कमला यथा ॥ ११८॥ माने दाने प्रयाणे च श्राद्ध पर्वणि मगले । होमे सुराने पुण्या श्वेतद्वीपामला मही॥ श्रीगोपीचन्दनं नाम पीतद्रष्यं महामते । वैकुण्ठलोकादानीतं द्वारकायां प्रतिष्ठितम् ॥ सर्वपां गोपनाद्गोपो वासुदेवोऽहमेव हि । अनन्ताः शक्तयो गोप्यो मदीया एव नारद ॥ मदालेपितं पुण्यं वैकुण्ठे कुङ्कुमान्वितम् । गोपीभिः क्षालितं तस्माद्गोपीचन्दनमुच्यते भङ्गलेपनं पुण्यं चक्रतीर्थे प्रतिष्ठितम् । पीतं चक्रसमायुक्तं चन्दनं मुक्तिदं धनम् माङ्गलेपनं पुण्यं धृत्या करतले पुनः । संप्रोक्ष्य विष्णुगायच्या द्वादशाणेन वा पुनः ।। विष्णोर्नुकं पठन्पाणी मर्दयेद्भक्तिमान्नरः। धारपेटूर्ध्वपुण्ड्राणि ललाटादिस्थलेषु च सलाटोदरहत्कण्ठकुक्षियाईसकेपु च । कुक्षिमावंसदेशेषु वाममागेपु नित्यदा ॥१२६॥ ॥ ॥ , रु. मोर। ३.स. 'यदरत एम्बौद्ध स. साध्य यानेन ।

·॥ पर्मितम् ॥ १३६ ॥ (१० दशमोऽध्यायः] वृहदसंहिदा।... पृष्ठग्रीवाब्रह्मरन्ध्र पुण्ड्राणि विनिवेशयेत् । केशवादिमहामन्त्रैर्देवास्तव त एव हि प्रणवाद्या नमोन्ताश्च मात्रा द्वादशसंख्यया। केशवश्च तथा नारायणो माधवसंशकः॥ गोविन्दो विष्णुरित्युक्तो मधुसूदनवामनी । श्रीधरश्च हुपीकेशः पद्मनाभो महामुने ॥ दामोदरी वासुदेवो निजाङ्गेषु निवेशयेत् । रेषाः पादयुतास्तिस्रः पुण्ड्रा ज्ञेया महामने । प्रणवावयवास्तिनस्त्रया: ::कालाः प्रकीर्तिताः । तिम्रो व्याहतयस्त्रीणि च्छन्दांसि ज्वल. नास्त्रयः॥१३१॥ श्रीणि तत्त्वानि पुण्ड्रेषु चिन्तनीयानि सूरिभिः । पुण्ड्रमध्यस्थिता रेपा रक्तवाहिशिखो. पमा ॥ १३२॥ नीलतोयदमध्यस्था विद्युल्लेखेव मास्वरा । नीवारशूकवत्तन्यी पीतामा स्यात्तनूपमा ॥ विष्णुपत्नी विजानीयात्साक्षात्रैलोक्यमातरम् । विशिष्टः परया शक्त्या पुण्ड्ररूपेण माधवः ॥ १३४ ॥ मावपन्त्यपरे भक्ताः पुण्ड्रं तु हरिमन्दिरम् । लक्ष्मीनारायणं तब बुद्ध्या ध्यायन्ति नित्यशः ।। १३५॥ धृत्वा पुण्ड्राणि गात्रेषु ब्रह्माहमितिमाविनः । विमुक्ता यान्ति मद्भाव शाश्वतं हेय- चिदचियापकं ब्रह्म परमात्मेति कथ्यते । व्याप्यमूतद्वयं ह्येतच्छरीरमभिधीयते ॥१३७॥ आत्मानमपि तदेहं ब्रह्मात्मकतया स्थितम् । स्थितोऽहं सर्वभूतेपु ह्यन्तर्यामितया द्विज।। मदभिन्नमिदं सर्व दृश्यते श्रूयते च यत् । आधारभूतः सर्वेषां मत्तो ज्ञानं च विस्मृतिः।। प्रकाशकोऽहं सर्वेषां भर्ता मोक्ता य भोजकः। मद्रूपमद्यं ब्रह्म मध्याधन्तयिवर्जितम् ॥ स्वममं सच्चिदानन्दं भक्त्या जानाति चाऽऽत्मनि । एको विष्णुारनेकेषु जङ्गमस्थायरेपुष अनुस्यूतो वसाम्यात्मा परमात्माऽहमव्ययः । तैलं तिलेपु काठेपु यहिः क्षीरे घृतं तथा॥ गन्धः पुष्पेषु भूतेषु तथाऽऽत्माऽहं व्यवस्थितः।यज्ञ किंचिजगत्सर्व दृश्यते भूयतेऽपिया अन्तर्बहिश्च तत्सर्वं व्याप्य नारायणः स्थितः । देहादिरहितं सूर्भ चित्मकाशं निरञ्जनम् • सर्वानुस्यूतमद्वैतं परं ब्रह्म मयाम्यहम् । प्राप्यं मोग्यं च गन्तव्यं गच्छायं मामतन्द्रितः ।। मावयेत्साधनं साध्यं प्रापकं माजकं हरिम् । गोपीचन्दनमालिप्य नामभिः केशवादिभिः एवं मां चिन्तदीशमनुसंधानतत्परः । दिव्यमार्य समासाद्य ज्योतीरूपमनश्वरम् मामेवैकमयानोति यतो नाऽऽवर्तते पुनः । ब्राह्मणानां तु सर्वेषां धैदिकानामनुत्तमम् ॥ गोपीचन्दनवारिम्पामूर्ध्वपुण्ड्रं विधीयते। कार्यमेव कर्तव्यं कृत्या पुण्ड्रस्य धारणम् गन्तव्योऽहं न संदेहो देवर्षे पुरुपोत्तमः । एवं नारायणेनायं नारदः प्रतियोधितः तस्मादेवं प्रकाव्य मुनयः पुण्डधारणम् । कृत्या पुण्ड्रं विधानेन प्रयिशेन्मन्दिर हो । देहलीमस्पृशन्पद्यां स्मृत्वा तन्मुक्तिमण्डपम् । यास्तोप्पः पठन्सूक्तं शोधयेन्मन्दिर हरेः आ.गाव इति सूक्तेन गोमयेनानुलेपपेत् । आ नो मटेति सूक्तेन रायल्ली र निक्षिपेत् ॥ हस्ती पादौ च प्रक्षाल्य माणानायम्य पैष्णपः। स्वयं या. बेणवैर्वाऽपि पाल्या पुण घा पुनः ॥ १५४ ॥ ॥

·१३२
नारदपश्चरावान्तर्गता-
[३ तृतीयपादे-
शोधयेद्विष्णुपात्राणि सद्रव्यैः श्रद्धयाऽन्वितः। शुचिभूमौ कुशेष्येव संस्थाप्य जितमानस:
मौनेन विमुखस्पों यथा न स्यात्तथाऽऽचरेत् । पतितो वर्णवाद्यश्च विकर्मस्थो हवै
प्णवः ॥ १५६॥
अचक्रधारी नैवार्हो भगवत्पात्रशोधने । न ठीवेन्नोचरेद्वातं नोच्छिष्टवदनो भवेत ॥
विशोधने च पात्राणां सुनातश्चोर्ध्वपुण्डूकः सम्यक्प्रक्षाल्य माण्डानि दाहयेत्तृणवाह्निना
भस्मादिना च संशोध्य क्षालयेच्छुद्धवारिणा । रसमाण्डानि सर्वाणि क्षालयेदुष्णवा-
रिणा ॥ १५९॥
शुद्धिं कुर्याद्विशेपेण स्पर्शादी सति योपिताम् । पाकपात्राणि सवाणि कामयेन्न गृहाद्-
बहिः ॥ १६० ॥
तैरेव नोपभुमीत नोच्छिष्टे परिवेषयेत् । मगवत्पात्रभोगेन निरयं याति मानवः॥१६॥
तस्मात्सर्वप्रकारेण पात्राणि परिवर्जयेत् । ऊर्ध्वपुण्ड्राडूनं कुर्यात्पात्राणां वैष्णवो जनः।
स्वमोग्यपात्रसंस्पर्श देवपात्रे न कारयेत् । अन्यपाको न कर्तव्यो देवपात्रेषु कर्हिचित् ॥
न देयं भगवत्पात्रमन्यस्मै विमुखाय हि । मूतके मृतके वाऽपि श्वादीनां स्पर्शने तथा ।
स्पर्शने याऽप्यभक्तानां सद्य एव परित्यजेत् । कृत्वा माण्डस्य संशुद्धिमन्नानि भुवि
शोधयेत् ॥ १६५ ॥
गोमयेनोपलिप्तायां सुनातर्वष्णवैद्विजः । शुक्लाम्बरधरा नार्यों गायन्त्यो मधुनाशनम् ॥
अवहन्युर्मुदा विष्णोः पाकाथं ब्रीहिमुत्सवे । प्रक्षाल्य मुसलं शुद्धं हन्मन्त्रेण विशेषतः ।।
शिरोमन्त्रेण वीहीस्तु दद्यासूर्णमुलूखले । अवहन्याद्धरेः प्रीत्यै द्वादशाक्षरविद्यया ॥
निस्तुपानिष्कणान्कृत्वा तण्डुलाशूर्पकोटः । ते तावदवहन्तव्या विश्वकादिलाञ्छनैः
यावन्मुक्ताफलामाः स्युः कृष्णबिन्दुविवर्जिताः । बाह्मणीभिश्च साध्वीभिर्दीक्षितानाम-
भावतः ॥ १७०॥
शुदैर्वा दीक्षितेदेवदासीमिः प्रयतात्मभिः । हविःपाकादिकर्मार्थ कार्याऽवहननकिया ।
निष्पन्नाननमन्त्रेणाऽऽरक्ष्य माण्डेपु धारयेत् । अकणानतुपानेव कृमिहीनानपि क्रमात्।।
केशपापाणहीनांस्तु प्राण्यङ्गरहितांस्तथा । भस्माङ्गारविहीनांस्तु अमुन्नानलघूनपि ।
विपरीते भवेहोपो भगवत्पाकसाधने । कणैस्तु भवति व्याधिस्तुपैर्दारिद्रकं भवेत्
कृमिभिः पुत्रनाशः स्यात्कशैारविनाशनम् । पापाणैमरणं विद्धि विनाशो वहिना
जलैः ॥ १७५॥
पाण्यगर्याधयः प्रोक्ता मस्मना कलहो भुवः । अङ्गारैर्वहिना बाधो मुर्मुग्नस्तु विग्रहः ।।
प्रवासो लघुभिश्चैव तस्मात्तान्परिवर्जयेत् । एवं शुद्धानि द्रव्याणि ब्रह्मसूक्तमुदीरयन् ।।
विलोक्य नेत्रमन्त्रण पात्रेषु विनिधाय च । सुमातेश्च सुर्वेषैश्च वैष्णवैः परिचारकः ।
आनयेत्पचनागारं शहतूर्यादिवादनैः । द्वारस्पोत्तरपार्थं नु लिप्तायां भुवि गोमयः ॥
पात्राणि विधिना मन्त्री स्वस्वस्थाने निवेशयेत् । पतुर्मिपिफेमन्त्रैः संमोक्ष्य तुल-
सीजलैः ॥१०॥
पाका देवपात्रेषु क्षालयित्वा तु धारयेत् । आहृत्यौदनपाकामिं कुण्डादौपासनान-
लात् ॥१८१॥

·। वित् ॥ १८३॥ [१० दशमोऽध्यायः] "बृहब्रह्मसंहिता चुल्लयां निधाय तारेण समिद्धमग्निमितीरयेत् । इन्धनानि विनिक्षिप्य यज्ञदारुमपानि च कृमिकीटविहीनानि ज्योतिरात्रीति मन्नतः । प्रक्षाल्य द्वादशार्णेन वीर्यमन्त्रेण मन्त्र- घृतेन लेपपेरस्थाल्या अन्तरं व्यूहविद्यया । प्रज्वाल्य ट्यजनैनैव स्थालीस्तानमयीस्ततः संस्थाप्य विष्णुगायच्या तण्डुलानि विनिक्षिपेत् । अम्मस्य पार इति च मन्त्रेण सह- दा पुनः ॥ १८५॥ जलेन पूरयेदूवं तण्डुलापानमध्यंगान् । पिधानश्वकमन्त्रेण संछाद्यास्ताः कमेण तु ॥ पाकानलं समुत्पाद्य वीर्यमन्त्रेण सध्वनि । निरीक्ष्य नेत्रमन्त्रेण दृा मूल समुचरन् विलोक्य पूरयेद्धव्ये घृतं चन्द्रकमेव वा । शोधितं भूतले तानि हवींप्युत्तार्य सर्वशः ॥ संस्थाप्य चाखमन्त्रेण पाचाणि क्षालयेच्छुचिः । तेनैव प्रोक्ष्य पाचाणि चोर्ध्वपुण्ड्राणि धारयेत् ॥ १८९॥ भस्मना चन्दननाथ वासुदेवादिनाममिः । साधयेदुक्तमार्गेण विष्णोः संप्रीणनाय च ॥ अन्यान्यपि च हव्यानि पायसादीनि सर्वशः । अपूपपूलिकादीनि घृतपूरितमोदकान् ।। शाकसंपावसंधानकथितांश्च प्रसाधयेत् । संप्राप्तो मन्दिरद्वारममिवाद्य सुराधिपान ॥ विष्वक्सेनविहङ्गेशचण्डमद्रादियटिपान् । कृताञ्जलिपुटो मूत्या प्रार्थपेद्विप्णपार्षदान् । अनुज्ञा दातुमर्हन्ति भवन्तः शरणागतम् । संसारमयसंवस्तो विषयव्याप्तमानसः अविद्याम्बुनि संततु गुरुसंदर्शिते लवम् । श्रीमदाराधन विष्णोः संस्थाप्य मबदाज्ञया ।। दासोऽह शेषभूतोऽहमनन्यसुखचिन्तकः । प्रचोधपेजगन्नाथ दिदयपपडूशापिनम् घण्टामृदङ्गनिनदैः स्तवैः पुरुपविद्यया । तं प्रत्नथेति सूक्तेन बोधयेकमलापतिम् पनस्पतेति सूक्तेन तूर्यघोपं निनादयेत् । कुर्यात्प्रदक्षिणां विष्णोरतोदेवेत्यनेन तु ॥१९८॥ तद्विष्णोरिति मन्त्राम्यां त्रिः प्रणम्याथ वाग्यतः । उत्थाप्य दर्शयेद्दीपकन्यागोपुण्यदर्श नान् ॥ १९९ ॥ भियं देवीं समुत्थाप्य दर्शयेद्दन्तधावनम् । प्रक्षाल्य वारिणा यक्वे सारे सापरणं हरिम् ॥ २००॥ स्मृत्वा नीराजयेद्दीपस्ततः पूजा समारमेत् । पावासादनकं कुर्यादात्मसंयोगमुत्तमम् ॥ आवाहनादिकं कुर्यादहिर्यागं समारभेत् । शयनान्तोपचारस्तु समाराध्य जनार्दनम् ॥ अन्ते वैकुण्ठमामोति प्रपन्नोऽयं हरेः पदम हात थाहाससंहितायो तृतीयपाद दामोऽध्यायः ॥... आदितः श्लोकानां समष्टचका:-॥३५३६ ।। इति तुतीयः पादः। ॥ ॥२०३॥ वर्ष चतुपाद प्रथमोऽश्या - मुनय ऊचुः: अन्तर्यागं.पहिर्यागं कथं कुपोचतुर्मुख । एकादशीमतं पर पूर्वोक्त घेणवार्यनम् ॥१॥ स. सनसनीतकम् । १ . यातयामागम !

·१३४
नारदपश्चरात्रान्तर्गता-
[१ चतुर्धपादे-
विस्तराद्धद देवेश तरामो दुस्तरं तमः । येन तात वयं सर्वे भवञ्चरणमाश्रिताः ॥२॥
श्रीब्रह्मोवाच-
बाह्यमाभ्यन्तरं पुत्रा विष्णोराराधनक्रमम् । वक्ष्यामि सारतः सर्व न क्षमोऽसिलमापणे।।
यस्य नाभिमहापद्माढस्थितोऽहं वराटकः । बीजभूतो विसर्गस्य तस्मै धात्रे नमो नमः॥
नमः सर्वात्मने यस्य प्रसादादहमेव च । करोमि हरते शंभुः पालयन्ति प्रजेश्वराः॥५॥
आदौ संचिन्तयरिस्थत्वा गुरुपादसरोरुहम् । संस्कृतो येन चक्राद्यैर्मूलेन द्वयविद्यया ॥
प्राणाया भूतशुद्धिस्तथा भावनया द्विजाः । कर्तव्या प्रथमं विष्णोः समाराधनकर्मणि ॥
शरीरं मलिनं ह्येतत्माकृतं दोपमाजनम् । ध्यानामिना च संताप्यं ह्यन्तस्तापोऽयमीरितः
आयुधैश्य पहिस्तापो.धारणाख्यस्तथाऽऽन्तरः । मन्त्रन्यासः शरीरस्य दिव्यभावो विधी-
यते ॥ ९॥
ब्रह्मात्मकतया ध्यानमात्मनः शुद्धिरीरितम् । विष्णोः स्वरूपस्मरणं मनसः शुद्धिरुच्यते
प्रसादतीर्थग्रहणात्माणशुद्धिरुदाहृता । वाक्शुद्धिः कीर्तनाद्विष्णोः श्रवणाच्छोत्रयोर्मता
एवं शुद्धिपरो विप्रः साक्षान्नारायणो मतः । पलायन्ते शरीरस्थाः पातकास्तस्य दर्श-
नात् ।। १२॥
विचिन्त्य पापपुरुपं श्मशानस्तम्भसंनिमम् । उपपातकरोमाणं महापातकविग्रहम् ॥१॥
संशोध्य वायुबीजेन वह्निबीजेन दाहयेत् । अमृतीकरणं कुर्याद्वारुणेनामृतात्मना॥१४॥
गानं दाह्यं पृथिव्या च व्योन्ना चेन्द्रिय कल्पनम् । एवं संशोधयेदेहं पूरकुम्भकरेचकैः।
विस्तरेणापि वक्ष्यामि भूतशुद्धिं निशामय । भूतशुद्धिं विना नैव ह्यधिकारोऽस्य पूजने
विचिन्त्य हृदये विष्णु संस्थितं परमे पदे । वहिनिर्गमयेत्तं तु सुपुम्नादक्षिणेन तु ॥१॥
वृत्तमण्डलमध्यस्थं सहस्रादित्यसंनिभम् । मन्त्रात्मानं तु तं ध्यात्वा हापरि द्वादशाङ्गुले।
ममाचक्रं तु तदधस्तत्त्वाधिष्ठातृसंयुतम् । निष्कलं मन्त्रदेहं च चिन्तयेत्पुरुषोत्तमम् ॥
तद्धस्तारस्मरेभूमि चतुरस्रां तु पीतलाम् । शब्दाद्यैः पञ्चभिर्युक्तां बजलाञ्छनला.
ञ्छिताम् ॥ २० ॥
पुरप्राकारसुसरिट्वीपार्णवसमाकुलाम् । बाह्यां स्यदेहे विशती पूरकन(ग) विचिन्तयेत्॥
प्रोच्चरंश्चैव तन्मन्त्रं विश्रान्तामथ चिन्तयेत् । जान्वोः पादतलं यावत्तावव्याप्तां
क्रमेण तु ॥ २२॥
कुम्भकेन च तां पृथ्वी मन्त्रसूक्तः स्वकेतनः । शनैः शनैर्टयं कुर्याद्वगन्धशक्तौ च तां पुनः
रेचयेद्गन्धशक्तिं च सर्वभूतेप्वयं विधिः । बहिस्थां पूरकेणैव ह्यन्तः कुर्यालये नयेत् ॥
कुम्भकेनैव तन्माने रेचकेन बहिः क्षिपेत् । तोयास्ये च महाधारे ततस्तोयं च वैष्णवम्
ससमुद्रसरित्स्रोतोरसपटूकं च सोपधि । अर्धचन्द्रसमाकारं कमलं ध्वजशोभितम् ॥
वारुणं विभवं बाह्ये ध्यात्वा तेनाथ विग्रहम् । संपूर्य पूरकास्पेन करणेन शनैः शनैः ॥
अरुमूलाच जान्वन्तं शरीरं मण्डलं स्वकम् । तेनाखिलं तु संव्याप्तं कुम्मकेन स्मरेविजाः
तन्मध्ये पारुणं मन्त्रं धारणास्यं विचिन्त्य च । अम्मपं विमर्व सर्वं तन्मन्ने विलयं
गतम् ॥२९॥

·। [१ प्रथमोऽध्यायः धृहद्ब्रह्मसंहिता। २३५ ततस्तु रसशक्ती तु सा शक्तिर्वह्निमण्डले । रेचकेन विनिक्षिप्य तथा बहेश्च वैभवम् ॥ त्रिकोणमुषनाकारं दीप्तिमद्भिर्विभूषितम् । विद्युशन्द्रार्कनक्षत्रमणिरत्नश्च धातुभिः ।। स्वप्रकाशशरीरेश्चास्वशरीरेश्च संचरैः। चिह्नित स्वस्तिदप्तियत्येिवं विमव महत् ।। तैजसं मुनयश्चाथ तन्मन्त्रं विधिना 'स्मरेत् । तन्मण्डलान्तरस्थं तु प्रोच्चरन्दै तमेव हि प्रविष्टं पूर्ववद्ध्यायेत्तेनैव करणेन तु । आ नामे: पायुपर्यन्तं व्याप्तं कृत्वा विधाय च ।। तमेव विमयं सर्व तैजसं परिमावयेत् । तन्मन्त्रविग्रहं शान्तं तन्मन्त्रं चानलात्मकम् ॥ रूपशक्ती लयं पान्तं शक्तिः संविन्मयी तु सा । तया मन्त्रशरीरस्थं स्वशक्त्या पिल. यीकृतम् ॥ ३६॥ रेचकेन तु तां शक्तिं बाह्याधारे बहिः क्षिपेत् । ततस्तु घायुषीजं वै विमवं बाह्यतः स्मरेत वृत्तं राजोपलामं तु बिम्बैयुक्तं स्वतेजसः । पूर्ण नानाविधैर्गन्धैरनेकैस्तद्गुणैस्तथा॥३८॥ स्वमन्त्रेण समाख्यातं धारणाख्येन संस्मरेत् । तथा स्वरूपं तन्मन्त्रं ध्यात्वोचार्य समा. हरेत् ॥ ३९॥ पूर्वोक्तकरणेनैव वायव्यं विभवं तु तम् । अधिष्ठातृलयं यान्तं स्मृत्वा तं च महायलम् ॥ स्पर्शनाख्यमहाशक्ती तां शक्तिमविनश्वरीम् । व्याप्तिं नित्यामनियां च स्वशक्तिविमवा न्विताम् ॥ ४१ ॥ शब्दाण्ये तु महाधारे निक्षिपेद्वयोममण्डले । ध्यात्याऽपि विभवं सर्व व्योमाण्यं विग्रहा- दहिः ॥ ४२ ॥ नानाशक्तिसमाकीणं तद्रूपं चासनप्रमम् । अविग्रहः शब्दमयैः पूर्ण सिद्धरसंख्यकैः ॥ तन्मन्ने धारणामन्त्रं व्योमाख्यं संस्मरेत्पुनः धारयन्तं स्वमात्मानं स्वसामर्थन सर्वदा।। शब्दमानमरूपं च व्यापकं विमवेष्वपि । धिया च संपरिच्छिन्नं कृत्वा विन्यस्य विग्रहे भागुक्तकरणेनैव तेन व्या तु मावयेत् । आ कण्ठाद्ब्रह्मरन्धान्तं ध्योमास्यं विमवेन च।। संधार्य कुम्मकेनैव यावत्कालं तु योगिनः । ध्यायेत्परिणतं पश्चात्स्वमन्त्रेण तदम्परम् ।। व्योमाख्यं धारणामन्त्रं शक्ती परिणतं स्मरेत् । तां शक्तिं ब्रह्मरन्ध्रण प्रयान्तीमनुमावयेत् युक्तां शक्तिचतुष्केन(ण) गन्धायेनाविनश्वरीम् । आश्रये निष्कलं मन्त्रं तदधिष्ठातृसं. युतम् ॥४५॥ समन्ने विमयं मौतमेषमस्तं नयेत्क्रमात् । चैतन्यं जीयसंमूर्त सस्फुरत्तारकोपमम् मावनीयं तु विभान्नं निःसृतं मूतपञ्चकात् । निष्पपश्चे परे मन्ने पञ्चशक्रयात्मविद्महे ।। अनेनं क्रमयोगेन(ण) जीव आत्मानमात्मना । इक्षते तदाकाशे त्वचलं सूर्यवर्चसम् ॥ स्फुरद्युतिभिराकीर्णमीश्वरं व्यापकं परम् । ततो मन्यशरीरस्थं समाधि पाभ्यसेत्परम्॥ गन्धतन्मानपूर्वाभियुक्तत्वात्पञ्चशक्तिभिः । हेयं चेत्यमिदं युद्धया यदा तत्स्थानहितः। अतृप्तोऽकृतकृत्यश्च मन्त्रहत्पग्रसेपनात् । षष्ठे पदे घारमतत्त्वज्ञानरज्जपलंन र ॥५५॥ हत्कोटराध्वनिन्तिं स्यात्मानं स्वात्मना स्मरेत् । मारपनाढीमार्गेण मन्त्रयः शिसा हिसः ॥ ५६ ॥ ॥ - पदमारे ११०. 'तरह.rirail ·॥ ॥ १३६ नारदपश्चरावान्तर्गता- [५ चतुर्थपादे- पद्मसूत्रपतीकाशो सुपुन्ना चोर्ध्वगामिनी । तब्रह्मरन्धगा साक्षात्सुखद्योतनसत्तमा ॥५७॥ शनैः शनैश्च स्वात्मानं रेचपेज्ज्ञानवायुना । मात्र कारणपदकं चाप्येवमव्यापकं त्यजेत् ॥ प्राप्नुयाश्च तदूध्वं तु पः परात्प्रमुविग्रहात् । उदितो जायते तत्र तेजःपुखो हनूपमः तत्ममाचक्रनाभिस्थस्वानन्दानन्दनन्दितः । परम्परात्परस्यास्य परतत्त्वस्य वै ततः तत्त्वं निर्मुक्तदेहस्य केवलस्य चिदात्मनः। उदितो हि महानन्दः सा शक्तिर्वष्णवी परा अलुप्तकर्मकर्तारं जीवं कृत्वा तमात्मसात् । यत्रोदिता च तत्रैव पुनरेवावतिष्ठते ॥ ६२ ।। तञ्च संकल्पनिर्मुक्तमवाच्यं मुनिसत्तमाः। एवं स्वस्थानमासाद्य त्यक्त्वा मौतं च विन- हम् ॥६३ ॥ तब स्थितो दहेपिण्डं शक्तितन्मात्रवर्जितम् । पट्कोणं विशिखा सार निर्गतं तृणरू- पिणम् ॥ ६४ ॥ संस्थितः साधको नित्यमुक्तस्वात्मशरीरिणि । इच्छानिर्मथनोत्थेन मन्त्रजेन तु वह्निना सहिदेशादारभ्य तं पिण्डं ज्वलितं स्मरेत् । दक्षिणायकराजधप्रान्तदेशे रमक्षरम् ॥६६॥ ध्यात्वा युगान्तहुतभुग्रुपज्वालाशतावृतम् । तेन स्वविग्रहं ध्यायेत्मज्वलन्तं समन्ततः ॥ नाभिकन्दान्तरे देशे नेत्रमन्त्रेण पावकम् । ध्यायेज्वालागणोपेतं निनयेत्तेन भस्मसात दहनेन स्वकं देहं हन्मन्त्रं भावयंस्ततः । देहनां भावयेज्ज्वाला मन्त्रनाथे लयं गताम् ।। मस्मराशिसममरव्यशान्ताग्निं तदनुस्मरेत् । वातचक्रेण तद्भस्म यातं ध्यात्वा वितस्ततः ततः समन्त्रं तद्विम्बं पूर्णचन्द्रायुतोपमम् । यात्वा तन्निःमृतेनैव त्यस्तीपेन चाम्बरात् ।। प्लाययेदेहां भूतिं सां ध्यायेत्सुधारिभकाम् । तत्राऽऽधारमयीं शक्तिं मध्ये विन्यस्य धैष्णधीम् ॥७२॥ घीजभूतो च सर्वस्य तदुत्थं चाम्बुजं स्मरेत् । पडध्वतत्त्वमूतं च सितं तेजोमयं शुभम् ।। मण्डलं बितयात्पूर्ण स्फुरकिरणभास्वरम् । मन्त्रात्मानं च तन्मध्ये ध्यानारायणं प्रमुम् ॥ ४॥ निष्कलं केवलं शुद्धं पञ्चसन्मन्नविग्रहम् । तन्मन्त्रशक्तिभिर्भूयो माययेन्मूछित द्विजाः ॥ ७५॥ व्योमादिपञ्चभूतीयमानमीश्वरपश्नकम् । तेभ्यः प्रसारितं पंव योमाचं विमवं स्मरेत् ॥ संपोगजनितं पिण्डं ध्यायेद्विभवपश्चकात् । सहस्त्रसूर्पसंकाशं शतचन्द्रगमस्तिमत॥७७॥ निर्मलं स्फटिकपण्यं जरामरणपर्जितम् । जनित्वेनास्य पिण्डं तु परमं मोगमोक्षयोः ॥ साधनं सहज सर्वदेहिनां मुनिसत्तमाः । समाधितः क्रमेणेष सम्परसंक्षालनेन च ॥७९॥ स्वपदानिस्तरङ्गार कृत्वा शस्त्पा सहोदयम् । स्थानन्दं च महानन्दारस्वानन्दाय भयेत्ततः ॥ ८॥ मारीचं नाभिगं चक्रं तस्मादूपं स्वकं च यत् । सूर्यकोटिमतीकाशं प्रस्फुरन्तं स्वपाऽऽमपा कदम्बगोलाकारं च निशाम्बुकणनिर्मटस् । एपं मानसमानीय स्पस्थानास्पात्मना द्विनाः ॥२॥ विशेन्मन्मशरीरं स्पं ब्रह्मरण पूर्ववत् । ज्योत्स्नानाढीपनेष मविश्य प कचातरम्॥

·[१ प्रथमोऽध्यायः] वृहद्ब्रह्मसंहिता। १३५ स्ववाचकं भावयन्वे ध्वनिना निष्कलेन तु । ततस्तु निष्कलान्मन्त्राद्यावद्रातिकविग्रहम् पञ्चोपनिपदात्मानमासाद्यालोकविग्रहम् । स्वमन्त्रादमृतीधेन सेचयेद्विग्रहं स्वकम् ॥ ततः स्वमन्त्रं तद्विम्बमाकृष्य हृदये न्यसेत् । निस्तरङ्गा परा शक्तिमहानन्दमयी च सा॥ स्वानन्दं च ममाचक्ररूपमात्मीयमास्वरम् । सुपुम्ना तादृशं मार्ग पिण्डमन्त्रं च निष्क- • लम् ॥८॥ सत्त्वाढयो मन्त्रशक्तो यो धारयेत्स्वरपश्चके । तेषां विमवसिद्धो यः पिण्डस्तत्समुदायकः स्थूलसूक्ष्मपराख्येन त्रिविधेन तु सत्तमाः । करणेनोदिता सम्यक्शुद्धिरेपा च भौतिकी । अनया चेन्द्रियाणां च शुद्धिरुक्ता महात्मभिः । उपासकेन कर्तव्या पिण्डशुद्धिर्मुनी- श्वराः॥ पश्चाद्यागः प्रकर्तव्यो बाह्याभ्यन्तरभेदतः ॥ ९॥ मुनय ऊचुः- बह्मन्ननुग्रहोऽस्माकं सर्वथा मवता कृतः ॥९१॥ पागाग-भूता मन्त्रोक्तमूतशुद्धिर्यथा तथा । आत्मशुद्धिः प्रवक्तव्या पूर्वोक्ता भावना. मयी ।। ९२॥ जीवोऽयं ब्रह्ममावेन स्वात्मानं शोधयेत्कथम् । मुख्येयमात्मनः शुद्धिः स्वात्ममाप्ती पितामह ।। ९३॥ किं चाइ मूता यागस्यं भूतशुद्धिरिहोदिता। श्रीब्रह्मोवाच- मुनयः स्वात्मशुद्धिर्हि मुख्यैवाऽऽत्मसमागमे ॥१४॥ अङ्गमूताऽपि विज्ञेया वाक्याभ्यासेन केवला-। अशक्नुवन्मावयितुं पाक्यमेव समभ्य. सेत् ॥१५॥ बौवाहं न संसारी नित्यमुक्तो न शोकमाक् । अच्युतोऽहमनन्तोऽहमव्ययोऽस्गि स्वर- पतः।।९६॥ इति वेदोपनिपदा भावना ह्यात्मशोधिनी । तस्याः प्रकारं वक्ष्यामि मवन्तो मेऽनुपा- पिनः ।। ९७॥ ब्रह्मणः प्रकृति धा जीवाजीवविभेदतः । अजीवा प्रकृतिः प्रोक्ता हरिणा क्षेत्रलक्षणा।। क्षेत्रज्ञलक्षणमिन्ना प्रकृति वसंज्ञिता । क्षेत्रस्य धारणादात्मा जीयोऽयमज एव हि ॥ धार्य वेचं शरीरं हि क्षेत्रमित्यभिधीयते । क्षेत्रसंधारणाब्रह्मन्क्षेत्रमात्मा प्रकीर्तितः ॥ धायं तस्य शरीरं हि जीवोऽयमवधार्यताम् । क्षेत्रक्षेत्रज्ञयोराल्मा स्यतन्त्रः स्याप्रयोहरिः प्रयोजकः पोपकच प्रकाशक इतीरितः । द्रष्टा श्रोताऽनुमन्ता प धारको रक्षकोऽच्युतः। तस्मात्स्वत्वं सदा माव्यं परमात्मनि फेशवे । क्षेत्र प गगवान्विष्णुः क्षेत्रज्ञोऽपि हरि- मंतः॥१३॥ सर्वनामा सर्वरूपः सर्वः सर्यरसः स्मृतः।अचिन्नय पिनानाति कोऽहं कस्यास्मि कुत्र । १७. रिमा ।

·[१ चतुर्थपादे- । ॥ नारदपचराधान्तर्गता- नातो ब्रह्मात्मकत्येन बोधस्तस्य विधीयते । अहमस्मीति बोधोऽयं चेतनस्य स्वतो मतः।। तस्मासात्मकत्यं च ब्रह्माधारत्वमुच्यते । आत्मनश्च परस्यापि ब्रह्मात्मत्वविमाषनात्॥ षिमोक्षः संसृतेषिप्राश्चेतनस्यैव निश्रितः । प्रकृतेदेहरूपायाः कर्तृत्वं पुरुपं बिना विज्ञेयं बन्धनायैव तत्तत्त्वमधिजानताम् । अचेतनस्य कर्तृत्वे स्वरूपस्य च्युतिर्मता भातानोऽपि च कर्तृत्व बन्धनायव पोधितम् । अस्वातन्त्र्याच्छरीत्वादाश्रितत्वादिशे- पतः ।। १०९॥ स्वातन्त्र्येण च कर्तृत्वे स्वस्वरूपाच्युतिर्मता । तस्मात्सर्वात्मना स्वस्य परस्यापि ह्यना- त्मनः ॥११० ॥ आत्मत्वं तत्स्वरूपत्वं जीव एव विभावयेत् । प्रणमेद्भगवबुद्ध्या विश्वं चिदचिदात्म. कम् ॥ १११॥ कुर्यात्कर्माणि सर्वाणि वासुदेवात्मकानि हिब्रह्मार्पणं ब्रह्म हविब्रह्मानी ब्रह्मणा हुतम् मौघ तेन गन्तव्यं ब्रह्मकर्मसमाधिना । आत्मनो ब्रह्ममावत्वं मावपेद्वन्धमुक्तये घोधितं श्रुतिवाक्यैश्च स्मृत्यागमशतैरपि । नाहं देहो न च प्राणो नेन्द्रियाणि तथैव च।। म मनोऽहं नवे बुद्धिर्न वै चित्तमहं कृतिः । नाहं पृथ्वी न सलिलं न च वह्निस्त- थाऽनिलः॥ ११५॥ म पाऽऽकाशोन शब्दश्च न च स्पर्शस्तथा रसः। न हि गन्धो न रूपं च न मायाऽहं न संसृतिः ॥ ११६॥ अहमारमा च सर्वेषां साक्षी चेता सनातनः । ब्रह्मास्मीति न संसारी तत्त्वमस्यादिवा. क्यतः॥११७॥ क्षेत्रक्षेत्रज्ञयोरेवममेदो ब्रह्मणा समए । भूतानामात्मनः शुद्धिरुदिता मुनिसत्तमाः अभेदं जीवपरयोविजानाति नैव हि । तायदाचरित व सिद्धिः कल्पशतैरपि अन्तर्यागविहीनस्य पूजा भवति निष्फला। अतो वः संविधास्यामि शन्तर्यागं समासतः इति श्रीवृहदमरहितायां चतुर्थपादे भूनशुद्धिकपनं नाम प्रथमोऽध्यायः॥ आदितः श्लोकानां समष्टयङ्काः-॥ ३५५६ ॥ अप चतुर्यपादे द्वितीयोऽध्यायः। ॥ ॥ श्रीब्रह्मोवाच- पद्मासने स्पस्तिके वा तथा योन्यासने मुदा । स्थित्वा निर्धाधदेशे तु ध्यानयागं समा- रमेत् ॥ १॥ भाभिमेहान्तरे घ्यायेच्छक्तिमाधाररूपिणीम् । तदूर्व कालकूम तु विमलं दीप्तविग्रहम् ॥ सूर्माकारं परं देवं शङ्खचक्रगदाधरम् । तस्याङ्केऽपि च नागेन्द्र पूर्णचन्द्रनिभाननम् ॥ फणासहवसंपूर्ण मदापूर्णितलोचनम् । चक्रलालहस्तं च प्रणमन्तं परात्परम् ॥ ४ ॥ तयं वसुधादेवीं कुङ्कुमक्षोदसंनिमाम् । हेमरत्नविचित्रागनं प्रसन्नवदनेक्षणाम् ॥ ५ ॥ से.'नयामर कन्दोर।

·(२ द्वितीयोऽध्यायः
बृहद्रासंहिता।
बद्धाञ्जलिं शिरोदेशे संस्मरन्ती विमोः स्मरेत् । चतुर्धा माणिते क्षेत्रे नाभिगेद्रान्तर-
स्थिते ॥६॥
-
॥
-
एवमाधारशक्त्याद्याः संस्मरेदेवता इमाः।नामौ क्षीरार्णवं ध्यायेत्कुन्देन्दुधवलाकृतिम् ।
स्रोतोरश्मिमिराकीणं पूर्णचन्द्रनिभाननम् । गम्भीरविग्रह ध्यायेदूपवन्तमरूपिणम् ॥८॥
ततः समुत्थितं पद्मं ध्यायेत्क्षीरार्णवोदरात् । प्रशान्तावकाकारमुदयादित्यवर्चसम् ।
चेतद्वीपं ततो ध्यायेद्वैकुण्ठं च चतुर्विधम् । वैकुण्ठं दिव्यलोकं च तथा जनपद स्मरेत् ।।
वैकुण्ठं दिव्यनगरं विमानं च तथाविधम् । तत्राऽऽनन्दमयं साक्षाद्भावयेदलमण्डपम् ।
तस्मिन्सहस्रशिरसं देवमासनरूपिणम् । सहममणिज्योत्स्नाभिर्दीप्यमानरुचं स्मरेत् ॥
धर्म ज्ञानं च वैराग्यमैश्वयं च क्रमादिमान् । आसनस्य स्मरेत्पादानानेयादिपु वैष्णयः॥
पुरुषाकृतयः सर्वे स्थिताः सिंहासनाधः । महोत्साहा महावीर्या मगवत्पीठधारकाः॥
पूर्वादिदिग्गता ज्ञेया धर्मादीनां विपर्ययाः । अधर्म च तथाऽज्ञानमवैराग्यमनैश्वरम्
पुरुषाकृतयश्चेमे बन्धूककुसुमारुणाः। प्रागीशानदिशोमध्ये प्रागानेयीदिगन्तरे ॥ १६ ॥
नैर्मतीवारुणीमध्ये पाशिवायुदिगन्तरे । ऋग्वेदाधं चतुष्कं तु पीठं हयनराकृति॥ १७ ॥
ईशानसोमयोर्मध्ये प्रागन्तकदिगन्तरे । राक्षसान्तकादियाम्पे वायुसोमदिगन्तरे ॥१८॥
कृताधं युगवृन्दं तु कृष्णं वृपनराकृति । सर्वे चतुर्मुजा एते दाम्यां पीठविधारकाः ॥
दाम्यामालिवन्धाभ्यां प्रणमन्त्यासनस्थितम् । तेषामुपरि संचिन्य पीठं घुद्धिमपं
परम् ॥२०॥
अव्यक्तमम्बुजं श्वेतं तदूर्वेऽष्टदलं स्मरेत् । तदूष्प सूर्यबिम्ब तु सूर्यकोटिसमममम्॥२१॥
तदूर्व वतिविम्ब तु वहिकोटचयुतममम् । तमो रजम सत्त्वं च गुणानेतान्क्रमात्स्मरेत् ॥
प्रणवस्य नतेश्चैव तत्संज्ञा तनुमध्यगा। बुद्धचादिसत्त्वपर्यन्तं तत्वमन्त्रगणाः स्मृताः ॥
ततश्विदासनं दद्यात्पराहन्तास्वरूपकम् । आ नाभेईदयान्तं तु पञ्चधामाजिते पदे ।
समुद्राद्यासनान्तं तु चतुभिः कल्पयेत्पः । एकेन पञ्चमेनैव पद्माद्यासनकल्पनम् ॥२५॥
भूतान्याधारशक्त्यन्तमेतच मातुकं गणम् । षागादिकं तथाऽनन्ते मुदि भोत्रादिपञ्चकम्
मनः क्षीरार्णयं ध्यायेदहंकारं ततोऽम्युजे। द्विरष्टकं च धर्मायं मानं पापि विधिः स्मृतः।
अथाव्यक्त तदूर्धस्थमवदातं सरोरुहम् । तमःममृतयः मोक्ता गुणा पन्नत्रयात्मका:॥२८॥
एके कालं वदन्त्येतदमृतादिनितयात्मकम् । चिदानन्दमहंतास्थं पुमांस संपदे पितः ।
अथवा गरुडं ध्यायेदूध चैव चिदासनात् । आत्मानमन्तरागानं परमात्नानगेय च ॥
ज्ञानात्मानं ततो ध्यात्वा पद्ममष्टदलं तु यत् । तस्य पूर्वादिमागेषु विमलाद्याम शक्तयः
विमलोकपिणी ज्ञाना क्रिया योगा तथैव च । प्रही सत्या तशाना मध्ये शक्तिरनु
चामरान्दोलितकरा विचिन्त्या नय मूर्तयः । जगरमतये मध्ये योगपीठाप वै नमः ।
दिव्यं च योगपर्यढू नवानन्तासनं स्मरेत् । तद्भोगविपशप्पापां महापैकुण्ठनायकम् ।।
भीमम्यां साहितं देवं सर्वात्मानं हरि स्मरेत् । मामरुपधारस्तु पूजपेन्मन्त्रपूर्वकम् ।।
ग्रहा ॥३२॥

·नारदपञ्चरात्रान्तर्गता- [४ चतुर्थपादे- आवाहनादिभिस्तत्रं मन्नमूर्ती जगत्प्रभुम् । लक्ष्म्या सह समानीय सूक्ताभ्यां न्यास- विद्यया ॥ ३६॥ पुरुषाराधने सर्व सूक्तपूर्व विचिन्तयेत् । तथैव पूजयेदन्ते महापुरुपविद्यया ॥ ३७ ॥ स्तुत्वा नवा परिक्रम्य संबद्धाञ्जलिरानतः । गृहाण मानसीं पूजां यथार्थपरिभाविताम् इति संपाय विधिना मानसं होममाचरेत् । संकल्पजनितै पैः पवित्रैः पारमाथिकैः ।। वाह्य प्रक्रियया शश्वत्पुरस्तादृश्यमाणया। यजेत कमलाकान्त भोगैः सांस्पर्शिकादिभिः प्रापणान्तं विधायाथकारिणं संस्मरेद्गुरुम् । जीवन्तमथवाऽतीत तस्मै दद्यात्ततोऽखि- लम् ॥ ४१ ॥ वित्तं संविमजेचैव प्रापणांशेन मन्त्रवित् । जीवतोऽप्यथवाऽतीतान्यथार्थेनैव चेतसा ॥ परिवारान्स्मरेत्सर्वान्वक्ष्यमाणान्विशेपतः । कारणे मयि संलीनान्मनसाऽऽनीय भूरुहान तत्तन्मन्त्रप्रयोगेण लयप्रक्रियया यजेत् । कुर्याच मानसे होमं संस्कारं चेष्टदं शुभम् ॥ त्रिगुणाधारमध्यस्थे त्रिकोणे विखुणानले । ध्यानारणिं तु निर्मथ्य चिदशिमवतार्य च॥ संस्कारैः संस्कृतं कृत्वा वक्ष्यमाणधिया बुधः । विलक्षणस्थानगते वैष्णवे जातवेदसि ॥ नादावसानगमनात्तारिकायाः परिष्कृतम् । ब्राह्मं हविगृहीत्वाऽथ ब्रह्मरन्ध्रेण संविशेत् ।। ततो वह्निगृहं गत्वा सर्पिः संस्कृत्य शास्त्रतः । कुर्वीत सकलं कृत्यं तेनाऽऽज्येन यथा. विधि ॥४८॥ ततो होमावसाने तु सकलं कर्म मानसम् । संन्यसेत्प्रेममावेन वक्ष्यमाणधिया हरी कथितो मानसो यागः कार्य आदेहपातनात् । बाह्ययागं प्रवक्ष्यामि वासनामलशान्तये बहिर्वेद्यादिदेशस्य द्रव्यैस्तद्भावनेक्षितैः । भोगभूतैर्हरेरिज्या बहियांगस्तु संस्मृतः॥५१॥ मण्डपादिविनिर्माणं वेदीविरचनं तथा । प्रागुक्तं वो मुनिश्रेष्ठाः सूर्याय यजने यथा वैकुण्ठवैभवं स्मृत्वा स्मृत्वा प्राकृतवैभवम् । उभयोराश्रमं ब्रह्म हदि सूवमिव स्मरेत् ॥ आधारशक्तिमारभ्य शरीरे यद्विचिन्तितम् । पूजितं मावनादपैर्वहिरावाहयेद्धि तत् ॥ वैकुण्ठवनमूपीठनित्यमुक्तजनांस्तथा । विचिन्त्य कुसुभैदिव्यैः सुपुम्नावर्मना पहिः ।। आनयेद्रचिते धाग्नि स्तम्भतोरणमण्डिते । तत्र संपूजयेद्देवं साङ्गं सायुधभूषणम् ॥५६॥ तत्राऽऽदी योगपीठस्य पश्रिमे गुरुपूजनम् । गुरुपूजार्थमाधारे पात्रं दिव्यं निवेशयेत् ॥ पूजयेद्गन्धपुष्पारात्मनो गुरुसंततिम् । गुरुं नारायणाभिन्नं दिव्यबाहुचतुष्टयम् ॥ ५८ ॥ धृतोर्ध्वपुण्ड्रपमाक्षमालया समलंकृतम् । कृपया मगवत्तत्त्वं बोधयन्तं मुमुक्षवे ॥ ५९ ।। उत्तरे भगवद्भक्तानारदादीन्विचिन्तयेत् । प्रणामैनाममन्त्रीश्च पूजयेचन्दनादिभिः॥६०॥ द्वारदेवान्समभ्यर्च्य पीठदेवांस्तथैव च । यजेन्नारायणं देवं कोटिब्रह्माण्डनायकम् घण्टा वामे तु संस्थाप्य गरुडाङ्कितमस्तकाम् । ॐ नमः पूर्वमुच्चार्य गजध्वनिपदं ततः। मन्त्रमातस्ततः स्वाहा मनुर्घण्टार्चने मतः । दक्षिणे शससंस्थानं तबाऽऽधारं प्रकल्पयेत् अनिमण्डलमाधारं दशतत्त्वसमन्वितम् । शझं सूर्यमय ध्यायेत्कलाद्वादशसंयुतम् ॥६४॥ मध्ये पोडशकलं चन्द्रविम्ब विचिन्तयेत् । पूरयेत्तीर्थनीरेण कुम्भस्थेन महामनाः ॥ तीर्थान्यावाहयेत्तत्र देवं तब प्रपूजयेत् । आवाहनं स्थापनं च संमुखीकरणं तथा ॥६६॥ . स. पितसंप्राणये । २ रा. " । ३. प्रधान ! ४ . ये घोर ·[२ द्वितीयोऽध्यायः]] चूहब्रह्मसंहिता। १४१ संनिरोधारगुण्ठं च सकलीकरणं पुनः । अमृतीकरणं कुर्यान्मुद्रया धेनुसंज्ञया ॥ ६७ ॥ शझं देवमयं ध्यात्वा पञ्च पात्राणि वै पुनः। पाद्यााचमनार्थं च मोक्षणार्थमथापरम् शुद्धोदकं पञ्चमं तु गेणैव तु धारयेत् । आधारोपरि संस्थाप्य तोयद्रव्यैश्च पूजयेत् ॥ कामे कलशमाधारे स्थापयेन्मूलविद्यया । मातृकां प्रतिलोमां च तत्त्वन्यास विशेषतः ॥ तेज सूर्यकलोपेतं मूलविद्याक्षराणि नु । तीर्थान्यावाह्य कलशे तुलसीकुसुमोदकैः।।७१॥ संपूज्य सप्तधाऽऽमलय संरक्ष्यास्त्रेण वाग्जितः । प्रदर्य सुरभि तत्र पूतं तोयं विमावयेत्। तेनोदकेन शाई च पावाण्यन्यानि पूरयेत् । गन्धपुष्पादिवघ्पाणि दृग्गोचरतया न्यसेत्।। प्रक्षाल्य मूलमन्त्रेण संशोध्य शोपणादिभिः। पात्राणि पूततोयेन चोद्धरण्या प्रपूरयेत् ॥ विष्णुकान्ता च दूर्वा च श्यामाकं पद्मकं तथा। पाद्यपात्रे प्रदेयानि तुलसीतोयमेव च।। सिद्धार्थकांस्तिलान्दूर्वाः सयवान्सित्तण्डुलान् । तोयक्षीरफलान्याय द्रव्याणि परि- पूरयेत् ॥ ७६ एलालवङ्गकङ्कोलपुष्पाण्याचमनीयके । सर्वोपधिसुगन्धीनि ग्रानीये तुलसी तथा ॥७॥ अन्यस्मिन्नपि पाने तु तोयमादाय सर्वतः। निक्षिपेन्मूलमन्त्रेण स्पृशन्यावाणि पाणिना मुद्रा कामदुधां तत्र प्रदर्य जलभाजने । तेन पात्राम्भसा मोक्ष्य मण्डल मण्डपं तथा ।। पागद्व्याण्यशेषाणि ताडपेदनमन्त्रतः । मूलेन पावयेत्पश्चात्तत्सर्व भोगतां बजेत् मतो विष्णुं नमस्कृत्य श्रीभूभ्यां सहित तथा । आधारशक्तिमारभ्य योगपीठान्तमेव च। पूजयेद्गन्धपुष्पैश्च तन्नामानि समुच्चरन् । प्रणवादि नमोन्तं च डेन्तं नाम तथैव च ॥८२॥ पूजने सर्वदेवानां नाममन्त्रः प्रकीर्तितः । पीठेन तं पादपीठं द्वारदेवांस्तथैव च ।। ८३॥ पूजयेत्परया भक्त्या ततो देवं समर्चयेत् । ध्यात्वा नारायणं देवं नागभोगे स्थितं द्विजाः दोभिश्चतुर्भिः संयुक्तं दिव्यसद्गणमण्डितम् । पञ्चशक्तिमये दिव्यं पञ्चोपनिषदैस्तथा ॥ साङ्गं सावरणं सास्त्रं मणिभूपणभूषितम् । आवाह्य कर्णिकायां तु देवदेवं समर्चयेत् ॥ आवाहनं चाऽऽसनं तु स्थापनं संमुख तथा । संनिधौ करणं चैव सकलीकरणं पुनः॥ मतिमायां प्रकर्तव्यं तत्र मुद्रामदर्शनम् । प्राणप्रतिष्ठा कर्तव्या तत्त्वन्यासो विशेषतः पञ्चोपनिषदां बीजं मन्त्रन्यासमथाऽऽचरेत् । मूलविद्याक्षरन्यासं तथा सूक्तं च पौरु- पम् ॥८९॥ मुनय ऊचः आवाहनादिकर्तध्यं सूक्तमुद्राप्रदर्शनम् । पश्चोपनिषदा वीज मन्वन्यास उदीरितः॥१०॥ नेपां तु लक्षणज्ञानं वक्तव्य कमलासन । यत्कृत्वा तु प्रकर्तव्यं भीमदाराधन हरेः ॥११॥ श्रीब्रह्मोवाच- ऊर्वाञ्जलिमधः कुर्यादिपभावाहनी मता । सेयं तु विपरीता स्यान्मुद्रा स्थापनकर्मणि।। पाह्याङ्गुष्ठद्वया मुष्टिमुद्रा स्यात्संनिधापनी । अङ्गुष्ठगर्भिणी सैव मुद्रा स्पारसंनिरोधनी॥ उत्तानमुष्टियुगला संमुखीकरणी मता । अन्योन्यतर्जनीयुग्मभ्रमणादवंगुण्ठनी ॥ १४ ॥ मातृकां केशवाख्यां च तत्त्वन्यासश्च वै पुनः । कराङ्गदशतत्त्वानां न्यसनासंनिधि १ ख. वगुर। - ·१४२ नारदपश्चरात्रान्तर्गता- [ ४ चतुर्थपादे- शालग्राममणी यन्ने मण्डले प्रतिमासु च । नित्यं पूजां हरेः कुर्यान्न तु केवलमूतले ॥ पञ्चोपनिपदा न्यासः श्रूयतामविलम्बितम् । रहस्यं सर्वतन्त्राणां हरिणा च प्रकाशितम् ऑनमश्च परायेति परमेध्यात्मने नमः। यां नमो नमसा युक्तं पराय पुरुपात्मने ॥ ९८॥ नमो रां च परायेति ततो विश्वात्मने नमः । वां पराय निवृत्त्यात्मा डेन्तो नमः पुनः पुनः ।। ९९ ।। लांनमश्च परायेति तथा सर्वात्मने नमः । इति मूनिं च नासाहृवापादेषु विन्यसेत् ॥ आत्मनश्च हरेर्वाऽपि तस्यासः परमादुतः । तस्मात्सर्वात्मना विप्राः पञ्चोपनिषदो न्यसेत् ॥ १०१॥ संचिन्त्य नित्यममलं स्वभकाशमनामयम् । सच्चिदानन्दमद्वैतं भगवद्विग्रहं द्विजाः॥१०२॥ मूलान्ते देवदेवाय पाद्यादीन्क्रमशोऽर्पयेत् । कल्पयामीति सूक्तस्य ऋचा ह्येकैकयाऽथ वा पश्चामृतश्च शुद्धोदैस्तथा संसापद्धरिम् । कुम्भोदकः सानमन्त्रैः संस्कृतस्तीर्थवारिभिः महाभिषेकविधिना सापयेत्पुरुषोत्तमम् । तथा ह्याचमनं देयं देहोद्वर्तनकं तथा ॥१०॥ धौतमाचमनं देयमुपवीतं च पादुका । हृदयादिमहामन्त्रान्संन्यसेन्मूलविद्यया ॥ १०६॥ कर्णिकायां न्यसे देवं ध्यात्वा वैकुण्ठवैमवम् । ततोऽङ्गापूजनं कुर्याद्भूषणायुधपूजनम् ॥ हृदयादिमहामन्त्रैर्हृदयादीन्प्रपूजयेत् । पादमारभ्य मूर्धान्त हादशाङ्गेषु पूजयेत् ॥१०॥ प्रणवादिनमोन्तैश्च केशवाद्यः प्रपूजयेत् । पादजानूरुजघनकटिनाभ्युदरेषु च ॥ १०९ ॥ हत्कण्ठबाहुबदनललाटेषु क्रमादिमान् । पूजयेत्परया भक्त्या गन्धपुष्पैर्महामते ॥११०॥ किरीटादीननुध्याय चतुर्याहुचतुर्मुखान् । कृताञ्जलिपुदान्मूर्ध्नि दिव्यरूपान्प्रपूजयेत् किरीटादीननुध्याय किरीटाय नमो वदेत् । दक्षिणे श्रवणे दक्षकुण्डलाय नमस्तथा वामकुण्डलमानम्य वामतो वनमालिकाम् । प्रणवादिनमोन्तोऽयं सर्वत्र मनुरीरितः ॥ श्रीमत्तुलस्यै च नमः पुरतो हारमेव च । श्रीवत्सं कौस्तुभं काञ्ची पीताम्बरमनुस्मरेत् ।। अगुलीयं च वलयमङ्गन्दं पादभूपणम् । भगवद्भपणान्येवं पूजयेत्कुसुमोत्करैः॥ ११५॥ सुदर्शनं हेतिराज रक्तवर्ण कृताञ्जलिम् । आलोकयन्तं लक्ष्मीशं पुरुष मूनि धारिणम् ॥ भगवञ्चक्रममलं ज्वालामालि वरायुधम् । नन्दकाख्यं तथा खड़गपुरुष खड्गधारिणम् तथैव पद्मपुरुष मस्तके पद्मधारिणम् । शङ्खात्मानं च पुरुष पाश्चजन्यधरं स्मरेन्॥११८॥ कौमोदकी गदा शाई वहन्तमभिमानिनम् । तथैव शान्पुिरुपं शिरःशाहधरं नमेत् ॥ सर्वदिव्यायुधं नत्वा पादसंवाहिनीस्तथा । चतुर्भुजं नागराज कृताञ्जलिपुटं स्मरेत् ॥ हलं च मुसलं चैव धारयन्तं हरेर्मुखम् । पिबन्तमुल्लसत्स्मेरसहनफणमण्डितः ॥ १२१ ।। एवं संपूज्य देवेशं श्रीदेवी दक्षिणे यजेत् । भूदेवी नामतः पूज्या लीलां चाग्रे सम- चयेत् ।। १२२ ।। शिमलाद्यास्तु संपूज्या दलेप्वानीतचामराः । वासुदेवादयः पूज्याः पूर्वादिक्रमतो बुधैः॥ वासुदेवः सीरपाणिः प्रद्युम्नश्चानिरुद्धकः । दिक्षु कोणेषु तत्पल्यो लक्ष्मीदेवी रतिर्युपा। द्वितीयावरणं पश्चारकेशवाद्याः सशक्तयः । श्रीलक्ष्मीः कमला पद्मा पद्मिनी कमलालया - १.भों बीज , ·१४३ १२ द्वितीयोऽध्यायः] पृहब्रह्मसंहिता। रमा वृषाकपिर्धन्या पृथ्वी यज्ञा तथेन्द्रिा । शक्तयः केशवादीनां संप्रोक्ताः परमे पदे ।। संकर्षणादयश्चैव सपत्नीकाः समन्ततः। संकर्पणो धासुदेवः प्रद्युम्नश्चानिरुद्धकः ॥१२॥ पुरुषोत्तमोऽधोक्षजश्च नृसिंहोऽच्युतसंज्ञकः । जनार्दन उपेन्द्रश्च हरिः कृष्ण इति स्मृताः हिरण्या हरिणी नद्या नित्यानन्दा त्रयीसुखा । मुगन्धा सुन्दरी विद्या सुशीला च सल. क्षणा ॥ १२९॥ संकर्पणादिमूर्तीनां शक्तयः संप्रकीर्तिताः। इग्या मत्स्यादयः पश्चात्सपत्नीकाः पृथक्पृथक् पेदा वेदपती धात्री महालक्ष्मीः सुखालया। भार्गवी च तथा सीता रेवती रुक्मिणी प्रमा॥३१॥ मत्स्यपूर्माविमूर्तीनां शक्तयः संप्रकीर्तिताः । पश्चात्सशक्तयः पूज्याः शङ्खचक्रादिहेतयः शङ्खचक्र गदा पलं शाहूच मुसलं हलम् । पाणश्च सद्गखेटौ च क्षुरिका दिव्यहेतय: मदा सौम्या तथा माया जया च विजया शिवा । सुमङ्गला च नन्दा च हेता रम्या सुरक्षणी ॥१३४ ॥ शक्तयो दिव्यहेतीनां पूजनीयाः सनातनाः । पहिर्लोकेश्वराः पूज्याः साध्याश्चैव मरुद्गणाः एषमावरणं सर्वमर्चयेत्परमात्मनः । पुनरादिकं दत्त्वा धूपदीपान्निवेदयेत् ॥१३६ ॥ वैनतेयादयः पूज्या विष्वक्सेनादयस्तथा । चण्डाद्या द्वारपाश्चैव विष्णोरतुलतेजसः । मागुदीच्यां तु सेनेशं सपत्नीकं प्रपूजयेत् । पत्नी सूत्रपति नाना नागराजं च वारुणीम वैनतेयं च कान्तिं च स्वकीति च प्रपूजयेत् । गजाननो जयत्सेनो हरिवक्त्रस्तथैव च ।। कालप्रकृतिरित्येते विष्वक्सेनानुयायिनः । विष्वक्सेनस्तु सेनानीः पार्पदमवरो हरेः ॥ चण्डः प्रचण्डो मद्रश्च सुभद्रव जयस्तथा। विजयो धातृनामा च विधाता चापरोमतः दौ द्वौ पूर्व समारभ्य द्वारदेशेषु कीर्तिताः । सर्वे चतुर्भुजाः प्रोक्ताः शङ्खचक्रगदाधराः॥ पुनः पूर्व समारभ्य कुमुदादीन्मपूजयेत् । कुमुदं कुमुदाक्षं च वामनं शङ्खकर्णकम्॥१४३॥ सर्वनेत्रं च सुमुखं सुप्रतिष्ठान्तमेव च । इति नारायणं देवं मुमुक्षुः प्रयतः सदा ॥१४४॥ पूजयेत्परया भक्त्या नानासंमारसाधनैः । सानमाचमनं वासो ब्रह्मसूत्रोत्तरीयकम् ॥ पादुकां भूषणान्यङ्ग छनं चामरमेष च । चन्दनं कुसुमान्येवं धूपमष्टाङ्गमुत्तमम् ॥१४६।। दीपं तु मूलमन्त्रेण परमन्नं निवेदयेत् । निवेदनप्रकारस्तु भूयतां मुनिसत्तमाः॥१४७॥ पूर्वोक्तविधिना सम्यनिष्पन्नं यद्धविर्भवेत् । पाखण्डपतिनाशुद्धविकर्मस्थानवेक्षितम् ॥ अचकाङ्करमदिर्वेष्णवैरपि नेक्षितम् । शुद्धं सत्त्वगुणोपेतमुच्छ्वासस्पर्शवर्जितम् घण्टाशङ्खनिनादेन समानीतं महानसात् । जपशब्दैनमःशब्दैरुद्घोषितमितस्ततः ॥ स्थापयेत्पुरुषो विष्णोर्मनुना शोधितेषु च । पात्रेषु पायसं शुद्धं सिताज्यपरिपूरितम् सिद्धौदनं दधिक्षीरमोदकापूपमण्डकान् । पूलिका घृतपूरं च शाकराजिफलानि च ॥ अन्यानि लोकरम्यापि ह्यविरुद्धानि शास्त्रतः। तुलसीगन्धपुप्पैश्च संपूज्यान्नं हरेः प्रियम् संमोक्ष्याय॑जलेनैव संरक्ष्यास्त्रेण सर्वतः । धेनुमुद्रां प्रदश्याथ ततो देवं निवेदयेत् ॥ १५४ ॥ मोज्यासने संनिविष्टं श्रिया साधं जगत्पतिम् । अर्घ्यपाद्यादिकं देयं पीठे संस्थाप्य पूर्ववत १७. रक्षा ! २ स. पुरतो कि !

·नारदपश्चरावान्तर्गता- - - [४ पतुर्यपादे- मधुपर्कः प्रदातव्यः पयोदधिमधुप्लुतः । देयमाचमनं पश्चात्तदन्नं दर्शयेद्धरिम् ॥ १५६ ॥ इदं हविहाणेश रचितं तघ मक्तितः । आपोशनं जलेनैघ कारयेत्परमात्मने ॥ १५७ ।। प्राणाहुतिं प्रयुज्याथ तत्तन्मुद्राप्रदर्शनैः । भोजनं भावयेत्पश्चान्मन्त्रराज जपस्थितः ॥ मध्ये नीराजयेद्दीपैः शालिपिष्टविनिर्मितः । राजिकालवणोपेतैः कृत्वा चोत्तानमाजने ॥ हष्टिदोपविघातार्थं देवदेवेश मुच्यते । पुष्पं पत्रं फलं तोयं यो मद्भक्त्या प्रयच्छति ॥ तदहं भक्त्युपहृतमश्नामीति वचस्तव । इप्ति संचिन्त्य देवेश दीनस्य मम केशव गृहाण देवदेवेश प्रणतस्य दयानिधे । कृत्वा जवनिकां मध्ये नेच्यमावेदयन्निनम्॥१२॥ साङ्गं सावरणं देवं चेतसा परिचिन्तयन् । हेमपात्रगतं दिव्यं जलं चन्द्रकपकिलम् । शीतलं बहुलामोदमभिमन्य निवेदयेत् । आपोशनं पुनर्दत्त्वा करोद्वर्तनकं तथा॥१६॥ शुद्धमाचमनं कार्य सुगन्धेन विशोधयेत् । मोज्यासनात्सलक्ष्मीकं दत्त्वा सद्रत्नपादुकम्।। जयेत्पीठं जपन्सूक्तं ताम्बूलं प्रोक्ष्य चार्पयेत् । पुनः संपूजयेद्भक्त्या कुसुमेधूपदीपकैः ॥ धूपमन्त्रेण देवस्य धूपयेदलकावलीम् । नीराजयेद्विधानेन नानावाद्याभिवादनैः।।१६७॥ आदर्श दर्शयेत्पश्चात्पणिपातप्रदक्षिणाम् । कुर्यात्स्तुतिं परां मक्तिं प्रार्थयेत्पुरुषोत्तमात् ॥ अपराधं क्षमाप्याथ व्यजनैश्चामरैरपि । संपूज्य मुक्तशेषेण बलिं मुवि विनिक्षिपेत् ॥ चण्डादिद्वारपालानां सर्वेपां च दिवौकसाम् । दद्यादुदकपूर्वेण हविःशेष द्विजोत्तमाः ।। अन्तर्चा पौरुपस्यास्य सूक्तस्य सुरसत्तमान् । विष्ण्वर्पितं चतुर्भाग क्रमाव्यस्य चार्पयेत् अनन्त ताय सेनेश पवित्राणां निवेदयेन् । तीर्थेन सहितं हव्यं पृथक्पात्रेषु निक्षिपेत्।। स्वार्येभ्यो विष्णुमक्तेभ्यः प्रसाद तीर्थसंयुतम् । दत्त्वाऽऽत्मानं च मनसा कृतार्थं भावये- स्कृती ॥ १७३॥ दासोऽहं भावयेत्पश्चात्स्वामिनं भावयेद्धारम् । चेतनाचेतनं सर्वं शरीरं स्वामिनः स्मरेत् आत्मनो धारकं देवं हरिमात्मतया स्मरेत् । स्वकर्तृत्वं परित्यज्य तदाज्ञापालनेन हि ॥ कर्तव्यं स्वोचितं कर्म यावदात्मस्थितिर्भवेत् । स्वरूपस्थितिमाश्रित्य भगवच्छेपवैभवाम् आकाङ्क्षन्नित्यनिरवध्यत्यन्तमगवत्सुखम् । परमैकान्तिकात्यन्तपरभक्तिपरो भवेत् ।। तेनैव नित्यकैंकर्यस्वरूपस्थितिमेप्यति ॥१७८॥ इति श्रीबृहद्ब्रह्मसंहितायां चतुर्थपादे भगवत्परिचर्याप्रकारो नाम द्वितीयोऽध्यायः ॥२॥ आदितः श्लोकानां समष्टयङ्काः-॥३७३४ ॥ थप चतुर्धपादे तृतीयोऽध्यायः । श्रीब्रह्मोवाच- अथानियजनं पक्ष्ये वैष्णवस्य विशेषतः। पूजान्ते सर्वदा होमो ब्राह्मणस्य विधीयते ॥ न्यायार्जितः साधनेश्च दानहोमार्चनादिकम् । कुर्यान्न चेधो याति नारायणपराङ्मुसः होमान्ते पितृयागः स्यात्प्रद्युम्नादिधिया द्विजाः । वैष्णवेष्टिश्च कर्तव्या शाज्ञेयं परमा- स्मनः ॥३॥ क. भन्वर्षा पौ। ३ स. °माद्रव्य ।

·(३ तृतीयोऽध्यायः] वृहद्ब्रह्मसंहिता। १४५ वैदिकस्तान्त्रिको विधा मखोऽयं द्विविधः स्मृतः । अधिकारस्य भेदात्तु येनोपैति हरे पदम् ॥४॥ भूमि विशोध्य यत्नेन समां कुर्याद्विचक्षणः । कुण्डं तु तत्र कर्तव्यं हस्तमात्रेण यत्नतः मात्मनः पञ्चमांशोऽयं हस्त इत्येकशासिनः । कर्तुर्दक्षिणहस्तस्य मध्यमाङ्गलिपर्वणः चतुर्विंशतिभिहस्तः पूर्योक्तादिगुणो मतः । युगानामनुरोधेन विज्ञेयः सर्वकर्मसु ॥ ७ ॥ पश्चमांशेन निखनेदन्तःकोणयत्तुष्टयम् । दिशि दिश्यन्तरं चैव पार्श्वस्थलचतुष्टयम् ॥८॥ एवं संलक्षणं कृत्वा यहिः कुर्याच्च मेखलाम् । द्वादशाष्टचतुर्मानां स्वागुलैश्च प्रक- ल्पयेत् ॥९॥ चतुष्कं त्रितयं कुर्यादेपं स्यान्मेखलाक्रमः । कुण्ठस्य पश्चिमै मागे योनि कुर्यात्सुल- क्षणाम् ॥१०॥ अश्वत्थपनसहशी कुण्डे किंचित्पतिष्ठिताम् । प चतुरूयाला साऽपि भवेन्निम्ना क्रमा- हिजाः॥११॥ विस्तारेणाऽपि सा योनिर्मवेत्पश्चदशाला। मूलं नालं सथाऽयं व्युत्क्रमात्त्वष्टचतुन्त्रिकम् तन्मानामुलमानं स्यात्तदेतत्कुण्डलक्षणम् । एकहस्तस्य कुण्डस्य प्रकारोऽयं प्रकाशितः ।। दिहस्तकुण्डमप्येवं द्विगुणीकृतमेखलम् । नाभिरप्यथ वा कुण्डमेकमेखलक मवेत् ॥ संक्षेपकर्मसु तथा पर्तुलं प्रोच्यते मया। चतुष्कोणकहस्तस्य बाह्यकुण्डस्प लक्षणम् ॥ समें विधाय सूत्रेण भ्रामयेदमितो द्विजाः । कोणे कोणे यदधिकं तद्दिश्वेव विनिर्दिशेत् कुण्डं च पर्तुलं कुण्डं तसः स्यादर्धचन्दकम् । दिशि चोत्तरतः कुण्डो कोणमागार्धमागतः बहिरैन्याश्च वारुण्या यत्नान्मध्ये तु लाञ्छयेत् । संस्थाप्य भ्रामयेदेनमर्धचन्द्रं सुशोभनम् मेखलाद्यष्टपत्राणि वर्तुलस्प निबोधत । पद्माकारं भवेदेतत्पुण्यं सर्वफलप्रदम् ॥ १९ ॥ शतहोमेऽरस्निमात्रं तदर्ध मुष्टिसंमितम् । द्विहस्तमयुते लक्षे चतुर्हस्तमुदीरितम् ॥२०॥ दशलक्षेपु पड्ढस्त कोटयामष्टकर स्मृतम् । एकहस्तमितं कुण्डमेकहस्ते विधीयते ॥२॥ लक्षणं दशकं यावत्तायद्धस्तेन वर्धयेत् । दशहस्तमितं कुण्डं कोटिहामेऽपि शस्यते ॥ इति वा कुण्डमानं स्यान्मेखलामानमुच्यते। कुण्डानां यादृशं रूपं मेखलानां च ताहंशम् कुण्डानां मेखलास्तिसः सत्त्यादिगुणरूपतः । मुष्टिमाने तु ताः प्रोक्ता उत्सेधायामतः समाः॥२४॥ कार्धाहुलमानेन भवन्ति मुनिसत्तमाः । अरनिमाने कुण्डे स्युस्तानियेकाला. मिकाः॥२५॥ एकहस्तमिते कुण्डे घेदामिनयनागुलाः। मेसलानां मयेदन्तः परितो नेमिरअन्लात्॥२६॥ एकहस्तस्य कुण्डस्य वर्धयेत्तां झमासुधीः । दशहस्तान्तमन्येपामर्धाअन्लयशात्पृथक् । कुण्डे द्विहस्ते ता ज्ञेया रसवेदगुणाजुम्लाः । चतुर्हस्ते तु कुण्डे ता वस्त्यर्कगुणाजुलाः कुण्डे रसकरे ताः स्युर्दशाष्टर्यकुलान्विताः । पसुहस्तमिसे कुण्डे भानुपाचटकान्लाः॥ दशहस्तमिते कुण्डे मनुभानुदशालाः । होनुरमे योनिरासामुपर्यश्वत्थपत्रयत् ॥ ३०॥ मुष्टयरत्न्येकहस्तानां कुण्डाना पोनिरीरिता पचतुर्थन्लायागविस्तारोन्नतिशालिनी ॥

·नारदपश्चरात्रान्तर्गता- [४ चतुर्पपादे- एकालं तु योन्यग्रं कुर्यादीपद्धोमुखम् । एकैका?लितो योनि कुण्डेप्वन्येषु वर्धयेत् ॥ याबद्दयक्रमेणेव योन्यग्रमपि वर्धयेत् । स्थलादारभ्य नालं स्याद्योन्या मध्ये सरन्धकम्।। नार्पयेत्कोणकुण्डेपु योनिहोमपरायणः । कुण्डानां कल्पयेन्मध्ये नाभिमम्बुजसंनिमाम् ॥ तत्तत्कुण्डानुरूपं वा मानमस्या निगद्यते । मुष्टयरल्येकहस्तानां नाभिरुत्सेधमानतः ॥ नेत्रवेदाहुन्लोपेतां कुपडेप्वन्येषु वर्धयेत् । यावद्दयक्रमेणैव नाभिं पृथगुदारधीः ॥ ३६ ॥ योनिकुण्डे योनिमन्जं कुण्डे नाभिं विवर्जयेत् । नाभिक्षेत्रं विधा मित्त्वा मध्ये कुर्वीत कणिकाम् ॥ ३७॥ पहिरंशद्वयेनाप्टो पत्राणि परिकल्पयेत् । कुण्डानां नवकं प्रोक्तं स्वस्वकामानुसारतः ॥ मुमुक्षूणं वैष्णवानां चतुरनं प्रकीर्तितम् । सकामानां क्षत्रियाणां वर्तुलं परिकीर्तितम् ।। धेश्यानामर्धचन्द्राभं शूद्राणां व्यश्रीरितम् । एतद्गुर्णानुसारेण न निपिद्धं कदाचन ॥ विशेपकाम्यहोमे तु सर्वेपामखिलानि तु । पुत्रार्थं तु चतुर्णा तु योनिकुण्डं प्रकीर्तितम्।। अर्धन्दास्यं तु सर्वेषां वश्यादिशुमकर्मणि । शत्रुक्षया) व्यकं स्याद्वर्तुलं शान्तिकणि।। टेदमारणयोः कुण्डं पडनं.तु प्रकीर्तितम् । पद्माभं वृष्टिदं प्रोक्तमष्टानं रोगनाशनम् ॥ विप्राणां चतुरनं तु मखे निष्कामकामयोः । चतुरनं निवृत्तानां सर्वेपामेवीरितम् ॥ स्वरूपं च प्रवक्ष्यामि संस्कारं च विशेषतः । प्राच्यां शिरः समाख्यातं बाहू दक्षिणसौ- म्ययोः॥४५॥ उदरं कुण्डमित्युक्तं योनिः पादौ तु पश्चिमे । स्थण्डिले या प्रकर्तव्यो नित्यहोमो मनी- विचारः कुण्डनिर्माणे बहुः प्रोक्तो विचक्षणैः । अष्टादश च संस्काराः कुण्डानां तु प्रकीर्तिताः ॥४७॥ वीक्षणं प्रोक्षणं चैव ताडनाम्युक्षणे तथा । सननं पूरणं चैव समीकरणसेचने ॥ ४८ ॥ कुण्ठनं मार्जने चैव निसूत्रीकरणं पुनः । अर्चनं वज्रकरणं चतुप्पथविमावनम् ॥४९॥ तनुपादाक्षिकरणं संस्काराष्टादश स्मृताः । वीक्षणं मूलमन्त्रेण शरेणाऽऽधोक्षणं मतम् ॥ तेनैव ताडनं दर्भे वर्मणाऽभ्युक्षण मतम् । अत्रेण खननं चागढन्मन्त्रेण प्रपूरणम् ॥५१॥ समीकरणमस्त्रेण सेचनं वर्मणा मतम् । कुण्ठनं हेतिमन्त्रेण वर्ममन्त्रेण मार्जनम् ॥५२॥ विलेपनं कलारूपकल्पनं तदनन्तरम् । त्रिसूत्रीकरणं प्रोक्तं मेखलापरिवेष्टनम् ॥ ५३॥ अर्चनं गन्धपुष्पारिनेण दृढतां नयेत् । हुन्मन्त्रेण कुशेश्चैव तत्र कुञ्चितुष्पथम् कवचेनैव कर्तव्यं तनुपादाक्षिपाटनम् । पूर्वोक्तभूतशुद्ध्यादि पात्रासादनमेव च ॥५५॥ पूजनं द्वारदेवानां मण्डपस्य च पूजनम् । कृत्वा संपाय च गुरुं यागर्म समारभेत् ॥ संस्थाप्य प्रोक्षणीपात्रं प्रक्षाल्य च सुवं सुचम् । प्राणानायम्य मनसा श्रीमद्वैकुण्ठवैभवम् स्मृत्वा जप्त्वा मनुवरं श्रीमदष्टाक्षरं सुधीः । आज्ञया वासुदेवस्य तेनैवाहं प्रवर्तितः ॥ दासोऽहमधुना सम्यगर्जितर्यसाधनैः । स्वात्मानं सर्वगं सर्वशरीरं पुरुषोत्तमम् ॥ ५९॥ यक्ष्ये स्वरूपसंप्राप्तिद्वारा कैंकर्यसिद्धये । कुण्डे वा स्थण्डिले वाऽपि रेखास्तिसः प्रक- ल्पयेत् ॥ ६०॥ ख. स्वकर्मानु° । २ ख. 'म लत्रि। ख. रणे पु। पिणा ॥ ४६॥ ॥ ४ ख. रेण मोक्ष ·१४७ मता।। ७४ ॥ {३ तृतीयोभ्यायः] बृहब्रह्मसंहिता। ऊर्ध्वगाः प्राक्प्रतीचीस्थास्तिस्रश्नोत्तरदक्षिणाः । प्रागग्राणां स्मृता देवा मुकुन्देशपुरं- दराः।। ६१॥ रेखाणामुदगग्राणां ब्रह्मवैवस्वतेन्दयः । आधापाष्टदलं मध्ये पट्कोणं ऽयश्रगर्भितम् ॥ केवलादलं वाऽपि वैष्णवानां प्रकीर्तितम् । सर्वाण्यभ्यर्च्य तारेण योगपीठमथार्चयेत् ॥ तुम्रातां महालक्ष्मीमानयेत्कुशविष्टरे । संपूज्य लक्ष्मी मनुना पद्माक्षी पद्मसंमवाम् ॥ क्षाराम्बुराशिसंमूतां विष्णोरनपगामिनीम् । मातरं सर्वजगतो रिरसुं विष्णुमानयेत् ॥ तिष्ठन्तमृतुदानाय कर्तारमखिलेश्वम् । रेतोरूपं समानीय वह्निं चारणिसंभयम् ॥६६॥ पेप्पयायतनाद्वाऽपि विष्णुयागसमुद्भवम् ।आनीतं पात्रमध्यस्थं क्रव्यादांशविवर्जितम् ॥ चतुर्मिश्चैव संस्कारः संस्कृतं वीक्षणादिमिः । योजयेद्वह्निबीजेन चैतन्यं पावके तदा ॥ तारेण मन्त्रित मन्त्री धेनुमुद्रामृतीकृतम् । अत्रेण रक्षितं पश्चारकवचेनावगुण्ठितम् ॥ अर्चितं त्रिः परिभ्राम्य कुण्डस्योपरि देशिकः । प्रदक्षिणं सतारं च मन्त्रमष्टाक्षरं जपन।। आत्मनोऽभिमुख बहिँ जानुभ्यामवनीं गतम् । विष्णुवीर्यधिपा देव्या योनायेनं विनि- क्षिपेत् ॥ १॥ पश्चात्तयोः प्रदातव्यं विधिनाऽऽचमनादिकम् । पह्निमन्त्रेण प्रज्वाल्य तत्र ध्यानं समा. चरेत् ॥ ७२ ॥ विन्यसेदात्मनो देहे मन्त्रजिह्वा हविर्भुजि । जिह्वास्तु विविधाः प्रोक्ता गुणभेदेन कर्मसु ।। प्णवैस्तु सदा पूज्याः सात्विक्यो यागकर्मसु । हिरण्या कनका रक्ता कृष्णाऽन्या सुप्रमा पहुरूपा च रक्ता च सात्विक्यः परिकीर्तिताः । काम्यकर्मसु राजस्यस्तामस्यः क्रूरकर्मणि नोपयुक्ता वैष्णवानां विष्णोराज्ञानुवर्तिनाम् । लिङ्गपायुशिरोवक्त्रमाणनेत्रेषु सर्वतः ॥ हिरण्यायां न्यसेद्धीमानन्तर्यामिणमास्मरन् । वढेरङ्गमनून्यस्येत्तनायुक्तेन वर्मना ॥७॥ सहस्रार्चिः स्वस्तिपूर्ण उत्तिष्ठन्पुरुषः पुनः । धूमव्यापी सप्तजिह्नो धनुर्भृद्धत मुक्क्रमात्॥ हृदयादिपडङ्गेपु मूर्तीरष्टौ न्यसेत्पुनः । जातवेदाः सप्तजिह्वो हव्यवाहनसंज्ञकः ॥ ७९ ॥ अश्वोदरजसंज्ञोऽन्यः पुनर्वैश्वानरावयः । कौमारतेजाः स्याद्विश्वमुखो देवमुखस्तथा ॥ ताराग्नेयपदाद्याः स्युनत्यन्ता वहिमूर्तयः । मूर्धाक्षिपार्श्वकटचंसनाकुटीपार्श्वकेषु च विष्ण्वात्मकं स्मरेद्वह्नि शङ्खचक्रगदाधरम् । पद्महस्तं चतुर्याहुं हेमाभरणभूपितम् ॥८२॥ परिपिश्चेत्ततस्तोपैविशुद्धर्मेखलोपरि । दभैरगर्ममध्यस्थमेसलायां परिस्तरेत् ॥ ८३ ॥ निक्षिपेदिक्षु परिधीन्माचीवर्ज नरोत्तमाः । प्रादक्षिण्येन संपूज्यास्तेषु ब्रह्मादिमूर्तयः । वैश्वानर जातवेदो लोहिताक्ष इहावह । सर्वकार्याणि मे देहि स्वाहा वह्निमनुः स्मृतः ॥ पूजयेद्वन्धपुष्पाद्यैर्यज्ञकाठः प्रदीपयेत् । प्रदीप्तेऽसौ प्रकर्तव्यं सुक्सुवादिविशोधनम् ॥८६॥ पाणिभ्यां सक्नुवो धृत्वा स्थिती तावप्यधोमुखौ। त्रिशः प्रतापयेदगो दानादाय मन्त्रवित् ॥ ८॥ तदनमध्यमूलानि शोधयेत्तैर्यथाक्रमात् । गृहीत्वा वामहस्तेन मोक्षयेद्दक्षिणेन तो neem पुनः प्रताप्य तौ मन्त्री दर्मानग्नौ विनिक्षिपेत् ।आत्मनो दक्षिणे भागे स्थापयेत्तो कुशा. स्तरे।। ८९॥ १७.वा कृत्वा ता, ·१४८ नारदपश्चरानान्तर्गता- [४ चतुर्थपादे- आज्पस्थालीमथाऽऽदाय प्रोक्षयेदवारिणा। तस्यामाज्यं विनिक्षिप्य क्षिपेत्तन्पूतये कुशी पवित्रीकरणं ह्यतत्कुशी संदीप्य वर्मणा। नीराज्याऽऽज्यं क्षिपद्मावभिद्योतनमीरितम् ॥ कुशान्मज्याल्य चारेण घृताक्ताक्षातवेदसि । न्यसेदुद्द्योतनं प्रोक्तमथोत्पवनमाचरेत् ।। गृहीत्वा घृतमगारान्प्रत्युह्यानो जलं स्पृशेत् । अब गुठोपकनिष्ठाम्यां दीं पादेशसंमिती धृत्वोत्पुनीयादोण धृतमुत्पवनं त्विदम् । तद्भुदयमन्त्रेण कुशाभ्यामात्मसंमुखम्॥९४॥ घृते संप्लवनं ह्येते संस्काराः पडुदीरिताः । प्रादेशमात्रं सग्रन्थि दर्भयुग्मं घृतान्तरे ॥१५॥ निक्षिप्य भागो द्वौ कृत्वा पक्षी शुक्केतरौ स्मरेत् । वामे नाडीमिडां भागे दक्षिणे पिङ्गलां पुनः ॥ ९६ ॥ सुपुम्नां मध्यतो ध्यात्वा कुर्याद्धोमं यथाविधि । सृवेण दक्षिणाद्भागादादापाऽऽज्यं हदा मुदा॥१७॥ जुहुयादग्नये स्वाहेत्यग्नेर्दक्षिणलोचने । वामतस्तद्वदादाय वामे बहिविलोचने ॥ ९८ ॥ जुहुयादथ सामाय स्वाहेति हृदयाणुना । मध्यादाज्यं समादाय वर्भालविलोचने ॥ जुहुयादग्नीपोमाभ्यां स्वाहेति हृदयाणुना। हन्मन्त्रेण वेणाऽऽज्यं मागदादाय दक्षिणात जुहुयादग्नये स्विष्टकृते स्वाहेति तन्मुखे । इत्यग्मिनेत्रवक्त्राणां कृत्वा चोत्पाटनं बुधाः॥ सताराभिर्याहृतिभिराज्येन जुहुयात्पुनः । अष्टाभिराज्याहुतिभिः प्रणवेन पुनः पुनः ।। गर्भाधानं पुंसवनं सीमन्तोन्नयनं पुनः । अनन्तरं जातकर्म स्यान्नामकरणं तथा ॥१०॥ उपनिष्कमणं पश्चादन्नप्राशनमेव च । चौलोपनयने भूयो वेदाध्ययनमेव च ॥ १०४ ॥ गोदानं च विवाहश्च संस्काराः शुभकर्मणि । ततश्च पितरौ तस्य संपूज्याऽऽत्मनि योज- पेत् ॥१०५॥ समिधः पञ्च जुहुयान्मूलाग्रघृतसंप्लुताः । तदा हृदयमन्त्रेण विधिवत्स्वाहया बिना ॥ महागणेशमन्त्रेण विष्वक्सेनस्य पार्षदम् । गजाननं प्रजुहुयात्सम्यगेकादशाऽऽहतीः ।। सामान्यं सर्वमन्त्राणामेतदग्निमुखं मतम् । ततः प्रज्वालिते वही पीठमभ्यर्य वैष्णवम्॥ पूजयेत्परमात्मानं साङ्ग सावरणायुधम् । पञ्चविंशतिसंख्याकमाज्येनेष्टमुखे हुनेत्॥१०९॥ मलेन वक्रीकरणमिदमुक्तं निबोधत । वद्भिदेवतयोरक्यमात्मना सह भावयेत् ॥१९॥ ब्रह्मार्पणं ब्रह्म हविब्रह्मामी ब्रह्मणा हुतम् । मूलमन्त्रेण जुहुयादाज्यनैकादशाऽऽहतीः॥ नाडीसंधानमुद्दिष्टमेतदागमशासने । श्रीमद्वैकुण्ठलोकं तु प्रकृतेः परमुत्तमम् ॥११२ ।। विरजां नगर विष्णोविमुक्तमणिमण्डपम् । स्मृत्वाऽऽज्येन हुनेन्मन्त्रैरेकैकामाहुतिं मुनिः। ततो धै घरुणा होमं कुर्याद्वै मूल विद्यया । पौरुपेषा तु सूक्तेन श्रियः सूक्तेन वा पुनः ।। अन्य वैष्णः सूक्तस्तिलाज्यमधुरैरपि । पायसेनापि पुण्येन नानाद्रव्यैर्यजेद्धरिम् ॥ वस्त्रैराभरणैः स्रग्भिः फलनानाविधरपि । शतं सहस्रमयुतं लक्षं कोटिं विधानतः॥११६॥ वैष्णपद्विजमुस्यैस्तु जहुयाविभवे सति । वैकुण्ठपार्षदान्नित्यान्मुक्तान्विष्णप्रियानथ ।। नाममाघेः मजहुयात्मत्यहं मुख्यपर्वसु । द्वादश्यामिष्टकाले तु संक्रान्तौ श्राद्धवासरे ॥ अन्येषु य विधाहादौ ब्रतबन्धे च सद्मनि । वापीकूपतडागादौ प्रपारामप्ररोपणे॥ ११९॥ नवाने जन्मदिवसे विष्णुयागं समारभेत् । दीक्षायां चोत्सवे प्राप्ते शयन्यां बोधवासरे । ।

·।
[ ४ चतुर्थोऽध्यायः ]
गृहमसंहिता।
१४९
परिवर्त्य उपाकर्गगोदाने दानकर्मणि । यात्रादौ ग्रहणे चैव प्रायश्चित्ते विशेषतः ॥१२॥
प्रतिष्ठायां हरेर्दोलारोहणे विजयोत्सवे । कार्तिके मार्गशीर्षे च मकरे मेघमास्करे
मलिम्लुचे सिनीवाल्यां युगमन्वादिवासरे । रथयात्रामनकपवित्रारोपणेषु च ॥१२३॥
अवतारजयन्तीपु वैष्णवानां समागमे । एवं होमं विधायाथ वैष्णवं वैष्णवोत्तमः
नैमित्तिकं ततः कुर्यादाज्ञेयं परमात्मनः । ततः स्विष्टकृत हुत्वा धृतेन मुनिसत्तमाः
जलेन विधिना सम्यकपरिपिच्य समन्ततः । ततः पूर्णाहुतिं दद्याद्वैष्णवैाह्मणैः सह ॥
ॐ मूरमये पृथिव्यै महते स्वाहया ततः । मुवो वायवे चान्तरिक्षाय दिवे महते स्वा-
हया ततः॥ ५२७॥
स्वश्चन्द्रमसे दिग्भ्यश्च नक्षत्रेभ्यः स्वाहया ततः । ॐ भूर्भुवः स्वश्चन्द्रमसे नक्षत्रेभ्यश्च
महते स्वाहा ॥१२८॥
इति हुत्वा मुकुसुयौ च घृतनाऽऽपूर्व तौ पुनः। होमव्याणि निक्षिप्य नाभी संस्थाप्य
वैष्णवः ।। १२९ ।।
ब्रह्मार्पणेन ममुना पद्यात्पूर्णाहुतिं पुनः । ॐ इति पूर्वप्राणबुद्धिदेहधर्माधिकारतः
जामत्स्यामसुषुप्त्यवस्थासु मनसा वाचा कर्मणा हस्ताभ्यां पद्यामुरेण शिश्ना यत्कृतं
पत्स्सृतं यदुक्तं तत्सर्वं ब्रह्मार्पणं भवतु स्वाहा
॥ १३१ ।।
इति पूर्णाहुतिं इत्या ध्यात्वा सामु हरिं पुनः । गृहीत्वा यायुपं प्रोक्ष्य प्रोक्षणीयज-
लेन च ॥ १३२ ॥
आत्मानं कुसुमं दत्वा साङ्गं देयं विसर्जयेत् । नारायणात्मके क्षेत्रपाले बलिमथाऽऽचरेत्
ब्रह्मात्मकतयेन्द्रादीन्मुन्यन्नेन बठिं नयेत् । नित्यनैमित्तिको होमो मया वः समुदाहृतः।
अन्वाधानादिकं कर्म यस्कुर्यान्नित्यहोमके । ततो गुरुं भागवतान्पूजयेत्परया मुदा
अनचिते गुरौ सर्व निष्फलं भवति क्षणात् । गुरुरेव हरिः साक्षाद्विष्णुरेव न संशयः ।।
कर्तुत्वफलसंयोगं हित्वा यागं समाचरेत् । वैष्णवः स्वात्मलाभाय न लाभोऽन्यो मना-
गपि ॥१३७॥
इति श्रीनृहामसहितायां चतुर्थपादे वद्धियोगो नाम तृतीयोऽध्यायः ॥ ३ ॥
आदितः श्लोकानां समष्ट्रयङ्काः-॥३८७१ ॥
॥
अथ चतुर्थपादे चतुर्थोऽध्यायः।
मुनय ऊचुः-
पितृयागः कथं प्रोक्तो वैष्णवानां पितामह । फिरूपकाच पितरः किं फल वद विस्त.
रात् ॥ १॥
प्रवृत्तिनिरतानां च या समाराधनक्रिया। एकरूपाऽथ वा भिन्ना फलभेदोऽस्ति वा न वा
श्रीब्रह्मोवाच-
मुमयः साधु पृष्टोऽस्मि लोकानां हितकाम्पया । पितरो हि हरिः साक्षाचतुव्यूहात्मक-
स्तु यः ॥३॥

·- १५० नारदपश्चरावान्तर्गता- [४ चतुर्थपादे- पुरा नारायणं द्रष्टुं नारदो गन्धमादनम् । जगाम प्रेमसंपन्नो देवे पित्रये च कर्मणि ॥४॥ स्थितं ददर्श देवेशं नरेण सहित विमुम् । तदाऽऽश्चर्यमना विप्रः कर्मान्ते वाक्यमबवीत् ॥ देवदेवेश विश्वेश परमात्मन्परात्पर । करोपि किमिदं कर्म देवे पिये च केशव ॥६॥ श्रीनारायण उवाच- पितरः सर्वभूतानामस्माकं च भुने स्वयम् । भगवान्यासुदेवो हि मूलप्रकृतिरुच्यते ॥७॥ प्रकृतियों हि भूतानां येन सर्वमिदं ततम् । स्वकर्मणा तमभ्यर्च्य सिद्धि विन्दति सानवः पिताऽहनस्य जगतो धाता माता पितामहः । वेद्यं पवित्रमोंकार ऋक्साम यजुरेव च ॥ गतिमा प्रमुःसाक्षी निवासः शरणं सुहृत् । इति मामवदत्पूर्व भगवान्भूतभावनः॥१०॥ देव पिये च भगवान्संपूज्यः परमिच्छताम् । चातुविध्येन यो देवः सर्गादीन्प्रकरोति हि वेदस्य कारणं ब्रह्मन्सन्मात्रमभिधीयते । तस्मिन्नाधारभूते हि सन्नामकमभूजगत् ॥१२॥ सूक्ष्ममज्ञेयमग्राह्यमनौपम्यमिदं मुने। दण्डाहतोरगीवाऽऽसीनिष्क्रिय नामवर्जितम् ॥१३॥ अधिटानादैनन्येन भाति द्रव्यगुणो यथा । सिसूक्षयाऽसृजत्तदै स्वाभितं नाम रूपयेत् ।। निमित्तमूतं यत्तत्र समन्वेति तदेव तत् । आत्मा भवति सर्वेषां तत्तन्नामेति कीर्तितम् ।। कारणे स्वाश्रितं कार्य सदेवमभिधीयते । कार्ये तदेव तन्नाम तद्रूपगुणमाग्मवेत् ॥१६॥ ततः सूक्ष्ममविज्ञेयमव्यक्तममलं ध्रुवम् । इन्द्रियैरिन्द्रियार्थश्च सर्वभूतैश्च वर्जितम् ॥ स ह्यन्तरात्मा भूतानां क्षेत्रज्ञश्चेति कश्यते । क्षेत्रं शरीरमित्याहुस्तक्षेत्रं द्विविधं स्मृतम्।। चिदचिच्छन्दनिर्दिष्टं तयोरात्माऽभवञ्च सः । चितोऽमवच्छरीरं हि यदचिच्छेपसंज्ञितम् क्षेत्रज्ञो यः स चित्प्रत्यगात्मांशो यः प्रकीर्तितः। परात्मनो ह्ययं तावत्क्षेत्रभूतो मतो मुने।। क्षेत्रज्ञोऽप्ययमेवोक्तस्तस्य क्षेत्रद्वयं यतः । त्रिगुणाद्यतिरिक्तो वै पुरुपश्चेति कल्पितः ॥ तस्मादव्यक्तमुत्पन्नं त्रिगुणं द्विजसत्तम । अव्यक्ताव्यक्तभावस्था या सा प्रकृतिरव्यया ॥ तां योनिमावयोविद्धि योऽसौ सदसदात्मकः । आवाभ्यां पूज्यतेऽसौ हि देवे पिये च कर्मणि ।। २३५ नास्ति तस्मात्परोऽन्यो हि पिता माताऽथ वा द्विज । आत्मा हि नौ स विज्ञेयस्ततस्तं पूजयावहे ॥ २४ ॥ पिता पितामहश्नाथ प्रपितामह एव च । एतेपामन्तरङ्गो हि विश्वात्मा पुरुपोत्तमः ॥ तभेदेन यष्टव्यः सर्वेषां मुनिसत्तम । सामानाधिकरण्येन पित्रादिकृतनामकः ॥ २६ ॥ तदन्तर्यामियजनं वैष्णवानां निरूपितम् । मुमुक्षणां च सर्वेषां विष्णोराज्ञानुसारतः ।। तेनेपा प्रथिता ब्रह्मन्मर्यादा लोकमाविनी । देवं पित्र्यं च कर्तव्यमिति तस्यानुशास- नम् ॥२८॥ ब्रह्मा स्थाणुर्मरुद्दक्षो मृगुर्धर्मस्तथा यमः । मरीचिरझिरोत्री च पुलस्त्यः पुलहः क्रतुः॥ वसिष्ठः परमेष्ठी च विवस्वान्सोम एव च । कर्दमश्चापि यः मोक्तः क्रोधो विक्रीत एव च ॥३०॥ एकविंशतिरुत्पन्नास्ते प्रजापतयः स्मृताः। तस्य देवस्य मर्यादा पूजयन्तः सनातनीम् ॥ चिदचित्परमात्मेति तत्त्वत्रयविचिन्तनात् । देवं पित्र्यं च कुर्वन्ति ज्ञानपूर्व निरन्तरम् ।। . स. दभेदेन । २ स. रालम्बनं च । ३ स क्रोधो नि !

·[४ चतुर्थोऽध्यायः] बृहद्रह्मसंहिता १५१ हे फर्मपन्धनिर्मुक्ता ज्ञानाफारनियणात् । ज्ञानेकाकारमारमानं प्राप्नुवन्ति न संशयः ।। ये तु ज्ञानमृते देवं पित्र्य फर्म छुपासते । ते भिन्नफलमोक्तारः संसारं प्रविशन्ति हि ।। अन्तर्याम्यनुसंधानं फलसङ्गनिवर्तनम् । आत्मनश्चापि कर्तृत्वं ज्ञानमेतद्धि कर्मणि ॥३५॥ सर्वत्र जननं विष्णोरन्तर्यामितथा मुने । वैष्णवानां गृहस्थानां धर्मोऽयं पारमार्थिकः ॥ देवं पित्र्यं च सततं तस्य विज्ञाप तत्त्वतः । आत्ममाप्याणि च ततः प्रामुवन्ति द्विजो- त्तमाः ।। ३७ ॥ स्वर्गस्था अपि ये केचित्तं नमस्यन्ति देहिनः । ते तत्मसादानच्छन्ति तेनाऽऽदिष्टफला गतिम् ॥ ३८॥ ज्ञानिनां तु फलं वेकं निर्दिष्टं देवपिव्ययोः । अज्ञानं तु फलं नाना निष्फलं खलु चैव तत् ॥३९॥ ज्ञानिनः कर्मकारः कर्म यत्मतिबन्धकम् । निवर्त्य स्वात्मसंमाती मुक्ता एव भवन्ति हि ये हीनाः सप्तदशभिर्गुणैः कर्मभिरेव च । कलापञ्चदशत्यक्तास्ते मुक्ता इति निश्चयः ।। मुक्तानां तु गतिब्रह्मन्क्षवेज्ञ इति निश्चिता । स हि सर्वगुणश्चैव निर्गुणश्चैव कथ्यते ॥ प्रकृतेर्गुणसंयोगात्रिगुणः पुरुषोत्तमः । नित्यात्मगुणसंपन्नः स च सर्वगुणो मतः ॥४३॥ अव्यक्तोऽपि ह्यदृश्योऽपि दुर्गम्योऽपि महामते । ज्ञानेन कर्ममिश्रेण दुष्टकर्म व्यपोह्य च व्यक्तिमायाति विप्र भगवान्सात्वतां पतिः। परमैकान्तिनां गम्यो नात्र कार्या विचा- रणा ॥४५॥ दृश्यते ज्ञानयोगेन ह्यावां च प्रसृतस्ततः । एवं ज्ञात्वा तमात्मानं पूजयायः सनातनम् ॥ तं वेदाथाऽऽश्रमाश्चैव नानामतसमाश्रिताः । भक्त्या संपूजयन्त्याशु गतिं चैव ददाति सः ये तु तद्भाविता लोके टेकान्तित्वं समास्थिताः । एतदभ्यधिकं तेषां यत्ते तं प्रविश- न्त्युत ॥४८॥ देवं पिज्यं च कर्तव्यं तदाज्ञापालनाय हि । प्रीतः प्रयच्छति क्षिप्रं धर्ममेकान्तिनां हरिः इति नारायणेनोक्तं नारदाय विपृच्छते । योरेकफलं विप्रा द्वयोरेकं च दैवतम्॥ ५० ॥ दैवे साक्षाद्धरिः पूज्यः शङ्खचक्रगदाधरः । अन्तर्यामिधिया पिव्ये पूज्यः पिबादिरूपतः घष्णवानां विशेपोऽयं पित्र्ये कर्मणि वर्तते । तदहं संप्रवक्ष्यामि संक्षेपान्मुनिसत्तमाः ॥ विष्णुशेपेण यष्टव्याः पितरो द्वादशीदिने । अन्यथा निरयं यान्ति पितरो येऽस्य जन्मदाः ॥ ५३॥ वैष्णवानां विशेपोऽयं देवे पिये च कर्मणि । पशुधातो न कर्तव्यो मुन्यज्ञेन परा गतिः न श्राद्धे ह्यामिपं देयं पितॄणां च कदाचन । न चाऽऽमिषाशिनः पिश्ये यष्टव्याः भाद्धक- मणि ॥५५॥ वैष्णवः सततं पूज्या वैष्णवा बाह्मणा द्विजाः । न च मांसाशिनः शैवाः शाक्ताश्चापि ह्मवैदिकाः ॥५६॥ लिगिन्नोऽशुचयः क्षुदा भूतभैरवचिन्तकाः। नानादेवैकनिरताः प्रयोगादिविधायिनः ॥ देवानसेविनो मन्त्रपीठविक्रयिणश्च ये प्रेतान्नमोजिनो विमा न पूज्याः श्राद्धकर्मणि अनूपुण्ड्रिणः शङ्खचक्रलाञ्छनजिताः । एकादृश्यन्नमोक्तारो गुरुधर्मविनिन्दकाः ।।

·। १५२ नारदपश्चरांत्रान्तर्गता- [१ चतुपादे- अभेध्यस्पर्शनिरतास्त्यक्तविष्णूत्सवाश्च ये।अगीतापाठिनो विष्णो सामान्यमतयो विजाः अमन्त्रतिलका वामा नित्यकर्मविवर्जिताः । अनुक्तकारिणोऽनुक्तभोजिनोऽनुक्तसेषकाः देवे पित्र्ये न वै पूज्या जटाभस्मादिधारिणः । मद्यपानरतानां च पातकोपधिसेपिनाम् ॥ रसविक्रयिणां सङ्ग दूरतः परिवर्जयेत् । अज्ञातगोत्रप्रवरा विप्रा ये कूटसाक्षिणः भाद्धादौ नैव संपूज्या विप्राश्चान्त्यजवृत्तयः । श्राद्धकालस्तु संप्रोक्तो विष्णुना प्रभवि- प्णुना ॥१४॥ वैष्णवेन प्रकर्तव्यं श्राद्धं सच्छ्रद्धया द्विजाः । नारदाय मया प्रोक्तो धर्मोऽयं द्विजसत्तमाः मदुक्ते शन्तिमना निर्धाराय गतो हरिम् । नारदेन पुरा पृष्टो भगवान्मधुसूदनः ॥ ६६ ॥ प्रपन्नस्त्वां हरे देव कथं देवान्तरं यजेत् ॥ श्रीभगवानुवाच- न च देवान्तरधिया वैष्णवरयंते परः ॥६७॥ कर्मत्यागेन मे विप्र शासनं कुत्र विद्यते । कर्मणा मनसा वाचा यत्नात्कार्य सदेव हि ॥ सणैरनृणैर्वाऽपि यावदेहक्षयं द्विज । विविक्तं धर्ममतापसिद्धानामपि देहिनाम् ।। संसेव्यमाज्ञया मे तु नाव कार्या विचारणा । असिद्धेन तु कर्तव्यं ज्ञानपूर्व द्विजोत्तम ।। आत्मसिध्द्यर्थमप्येष सिद्धोऽयं लोकसंग्रहात् । नाऽऽचरेद्योऽपि सिद्धो लौकिक धर्म- मग्रतः ।। ७१ ।। उपप्लवं स कुरुते धर्मस्य मम नारद । त्यागालोकस्य धर्मस्य ग्लानिर्मयति सर्वतः ।। तदर्थमहमेवापि न त्यजामि सनातनम् । विवेकज्ञैरतस्तस्मालोकाचारपथा स्थितैः ॥ आदेहपाताद्यनेन रक्षणीयः प्रयत्नतः । आचाराणां हि सर्वेषां धर्माणां मुनिसत्तम ॥ श्राद्धं मे रोचते यादृक्तादृनयापरं तु वै । तस्य कालं विधानं च यथावत्वधारय सितासिते च द्वादश्यावमावस्या च पूर्णिमा । राहुसंदर्शनं चैव सूर्यसंक्रमणं तथा श्राद्धं तत्र प्रयत्नेन काम्यं कुर्याच भक्तितः । नवान्नप्राशने चैव तीर्थे घाऽऽयतने हरेः॥ प्राप्ते क्षेत्रेऽप्यसंसिद्ध प्रतिष्ठायां पवित्रके । वापीकूपतडागानां वृक्षाणां परिरक्षणे गोदानादौ धनत्यागे तारम्मे तदन्ततः । शासश्रवणनिष्पत्ती चाऽऽरम् च तथैव हि। वत्सरे वत्सरे विप्रमित्राप्तानां कुटुम्बिनाम् । युगादिपु च मन्वादी श्राद्धं कुर्याद्विचक्षणः।। पूजयित्वा पुरा देवं तर्पयित्वा हुताशनम् । प्रयुक्तेन विधानेन ततस्त्याहूय वैष्णवान् ॥ प्रक्षालितानीस्वाचान्तान्मोक्षितेनालवारिणा रात्रौ खीसगरहितान्यिप्णुसूक्त पाठ- कान् ॥ २॥ पवित्रहस्तानशुद्धान्परनिन्दाविवर्जितान् । संमुखान्मननाथस्य चोत्तराभिमुसरानपि॥ आसनेषु विविक्तेपु परिच्छिन्नेपु नारद । गायच्या मस्मरेपासु शगुनाऽस्वान्वितेन पा ॥ हृदास्त्रपरिजप्तानामासनानामथोर्ध्वतः। प्रतिष्ठाप्याऽऽसने पूर्व त्वेकमादा तु घेणवम् ॥ हाक्तनाथ तेनैव स्वधासंपूजितेन च । पितुः पयवसाने तु नामाऽन्यमुपवेशयेत् शिरसा संयुतेनाथ गृहीत्वा पाणिना द्विज । नाम्ना पितामहीयेन प्रतिष्ठाप्याऽऽसनेऽपरम् नेत्रस्वधायसानेन त्वक्षरेण स्वमूर्तिना । प्रपितामहनाम्ना तु वैष्णवं पापरं न्यसेत् ॥ ।। - ॥

·॥ ॥ चतुर्थोऽध्यायः] बृहद्ब्रह्मसंहिता। १५३ चत्वार एव चै पूर्व मन्त्रपीठस्य संमुखाः । लक्ष्मीमन्त्रचतुष्कण मातुर्वाऽस्य कुलस्य वा अस्त्रेण पितृवर्गस्य तूत्तराभिमुखं द्वयम् । प्राङ्मुखौ दैविको विषौ विप्रास्त्रय उदङ्मुखाः एकैको वोभयत्र स्यादसंपत्तावितिक्रमः । पात्रं वा दैविकं कृत्वा विप्र एकस्तु पैतृके ॥ इति वा निर्वपेच्छ्राद्धे निर्धनश्चान्यदाचरेत् । संपत्तावपि पात्राणामेकैकस्य त्रयस्त्रयः पित्रादेवैष्णवाः प्रोक्ताश्चस्वारो वैश्वदेविकाः । द्वौ घाऽपि दैविके मोक्तावेकैको वान दोपमाक् ॥ ९३॥ स्यान्मातामहिकेऽप्येवमेको वै वैश्वदेविके । मातामहे तु कर्तव्यं पड्दैवत्यमथापि वा ॥ पार्वणद्वयकं वा स्यान्मुनीनां मतभेदतः । आसनादिप्रदानेन स्थापितान्वैष्णवान्दिजान् द्वादशार्णन मन्त्रेण पूजयेद्विधिना कमात् । मन्त्रन्यासश्च सर्वेषां कर्तव्यो द्वादशाक्षरैः ॥ प्राग्भिः पुरुपसूक्तस्य मन्त्रराजस्य चाक्षरैः । सर्वे चतुर्भुजा ज्ञेयाः शङ्खचक्रगदाधराः ॥ किरीटकौस्तुमधरा वैनतेयासनोजिताः । प्रोद्यता इव चोय तु पितृमूतस्य नारद ततो हृदयमन्त्रेण चायपात्रोदकेन तु । सिश्चक्रमेणाधियुगमेकैकस्मिन्महामते मूलमन्त्रेण तदनु पाणिभ्यां तु तिलोदकम् । वैष्णवानां च पितरो न वै नरकवासिनः। म याम्यां यातना यान्ति न वैवस्वतसद्मनि । पितृलोके न ते सन्ति परमैकान्तिनो हिते। साक्षाद्वैकुण्ठनाथस्य द्वारदेशावलम्बिनः । प्रद्युम्नसंकर्पणकवासुदेवस्वरूपकाः ॥१०२॥ पिता पितामहश्चैव तथैव प्रपितामहः । अस्मिन्ममाध्वरे यूयं विष्णुशेष निवेदयेत् गन्धपुष्पादिकं सर्व स्त्री कुरुवं स्वधा हि वः । इदमर्योदकं दिव्यं तुलसीदलमिश्रितम्।। निर्णेजनं भगवतः पादयोः प्रतिगृह्यताम् । धूपशेपं भगवतस्तथा दीपं नमोऽस्तु वः अध्यं दत्त्वा पुनः पाने समाहृत्यास्त्रमन्त्रतः । पूजयेद्गन्धपुष्पाद्यः पवित्रारोपणोत्तरम् ॥ पवित्रं नु कुशैः कार्य तुलसीपलवैश्च या। संस्थाप्याये भगवतः संपूज्याादिमिद्धि- जान् ॥ १०७॥ तेपु तांश्चिन्तयेत्माज्ञः पितृन्मातामहानपि । विश्वेदेवांस्तथा ध्यात्वा विष्णोः पारिपदो. तमान् ॥१०८॥ आदाय शिरसा तेपामाज्ञां वै श्राद्धकर्मणि । आगता हि महामागाः स्वागतं कृपया मयि ॥१०९॥ यावच्छ्राद्धं प्रवर्तेत तावरसंनिहिता मनु । निमन्त्रितान्तिजान्मार्य संस्थितानर्पितासने । मार्थयेद्भगवन्तं तु पितॄणां यागकर्मणि । भगवपितृपागार्थ प्रार्थये त्वां विशेषतः॥१११॥ नेपामनुग्रहार्थं च यागमाहर भेऽच्युत । एवं संपाय देवेशं कर्मपात्रं निधाय च ॥१२॥ संसाधयेचलं धीमान्क्षीरेण सुरभेः स्वग्नम् । प्रोक्षयेदुखमन्त्रेण मक्तं सुव्यञ्जनान्वितम् ॥ सर्व संसाधितं किंचिद्रक्ष्यपानादिभोजनम् । चेतसा कल्पयेत्सर्ष पितृणां सृप्तये तु ता ॥ यथा निवेशिताः पूर्व मण्डलेप्वथ नारद । अस्त्रेण प्रणवेनैव पात्राणि क्षालयेकमात् ॥ पितृपात्राणि देवानि स्वे स्वे स्थाने निवेशयेत् । प्रजपेयुर्विजास्तापवैष्णवाः स्वासनेषु च परिवेपणं तु यावत्स्यात्सूक्तानि हरितुष्टये । दधिक्षीरानपानं च क्रमाद्यस्पेप्सितं च यत् ॥ तुलसीदलसंमिश्र पात्रेषु परिवेषयेत् । अर्यपुष्पैस्तथा धूपैर्लेपनामनदीपकैः ॥११८॥ -

·--
मारपश्चरावान्तर्गता-
[४ चतुर्थपादे--
संपूज्य परया मक्त्या पुनः पृच्छां समाचरेत् । तृप्ताः स्मोवादिनो पावत्मबूयुर्वैष्णवा
द्विजाः ॥ ११९॥
स्वल्पं स्वल्पं प्रदातव्यं मुन्यन्नं विष्णुदर्शितम् । मुञानं तदशेपेण स्मरेन्नारायणं हरिम्।।
हविप्यान्नं धृतोपेतं कथितावटकादिकम् । तद्वीर्यमुष्मणा साधं तस्मिन्परिणतं स्मरेत् ॥
तेन समावयेत्तृप्तिमतीव मुनिसत्तम । सर्वेपामन्नवीय चाप्येवं परिणतं स्मरेत् ॥ १२२ ।।
प्रणवेनामृतेनैव ततो नारायणात्मने । तदन्ते तु नमः कुर्यान्मन्त्रोऽयं पितृतर्पणे ॥१२३॥
वीक्षितानेव सच्छ्राद्धे पितृनुदिश्य तर्पयेत् । अथाऽऽसनेपूपविष्टानन्याननं प्रदापयेत् ॥
दक्षिणां मुखवासं च दत्त्या विभान्विसर्जयेत् । सगोत्रैबन्धुभिः साकं स्वयं मुञ्जीत
वाग्जितः ॥ १२५ ॥
॥
एवं श्राद्धपरो विप्रो महामागवतो मतः । सदैव दीक्षितानां च यागमन्त्रेण धैष्णवः ॥
सन्सिंपाद्य यत्नेन यथालन्धेन केनचित् । वस्तुनाऽपि पवित्रेण चेदं श्राद्धं समापयेत्
कदन्नेन कुदेशे चाप्यापन्नेनापि नारद । ज्ञानविज्ञानमन्त्राद्यैः संपाद्यं विद्धि शाश्वतम्
देशे काले तथा पात्रे श्रद्धापूतं तु किं पुनः । वैष्णवः परमं पात्रं देश आयतनं हरेः ॥
द्वादशी सर्व कालानामुत्तमा परिकीर्तिता। नैमित्तिकेपु यो भेदः श्राद्ध प्रोक्तो मया द्विन
जय शास्त्राज्ञया सर्वमवधायं विपश्चिता । पुत्रो मे नारदो विप्राः श्रुत्वा भगवतोदितम्।।
निःसंदेहोऽमवत्पूर्वं श्राद्धं विष्ण्वेकदैवतम् । ब्राह्मणानां मोजनं च पिण्डानामर्चनं तथा
केऽपीच्छन्ति महाभागाः शाखाभेदाद्विजन्मनाम् । श्रौतेन विधिना वाऽपि वैष्णवानां
समर्चनम् ॥१३३॥
तैस्तमन्त्रैः प्रकर्तव्यमन्तर्यामिधिया तथा । प्रद्युम्नादिधिया पुत्रस्त्वनिरुद्धः स्वयं यजेत् ॥
वैष्णवानां गृहस्थानां कर्तव्यं देवकर्मवत् । इदं तु वैष्णवं श्राद्धं मुन्यन्नेनैव वर्तयेत्
नाऽऽमिपं न मधु प्रोक्तं खड्गपात्रं न चैव हि । नैकादश्यां प्रकर्तव्यं न तिर्यक्पुण्ड्रधारणम्
नानिवेद्य प्रदातव्यं नादेवं कुत्रचिन्मतम् । काकपिण्डं न दातव्यं वैष्णवानां कुले यतः॥
नागतिर्जायते विप्रा मृतानां पापिनामपि । नृत्यन्ति पितरस्तस्य प्रनृत्यन्ति पितामहाः॥
वैष्णवोऽयं कुले जातः किं करिष्यति नो यमः । शोचन्ति पितरोऽन्येपां यज्वानः स्वर्गता
अपि ॥ १३९॥
नास्माकं वैष्णवो जातो यो नयेद्भगवत्पदम् । अस्माभिरजिते पुण्ये क्षयं जाते च कः पुनः
वारयिष्यति नः पाताद्विना श्रीवैष्णवान्सुतान् । अजितं सुकृतं लोके यज्ञदानदयादिभिः।
नाजितो वैष्णवो धर्मो नार्जितो वैष्णवः सुतः। देवं पित्र्यं मानुपं च तस्य तावदिह स्थिरम्
यावत्सर्वात्मना विष्णोः शरणं नैति मानवः
॥ १४२॥
तस्मादनन्यशरपाः पुरुषोत्तमस्य लीलागृहीतवपुपो भवताच्युतस्य ।
सर्वस्तदेव भवतां सफलो मुनीशाः स्वाध्याययोगजपदानक्रियाकलापः ॥ १४३ ।।
इति श्रीबृहद्ब्रह्मसंहितायां चतुर्थपादे श्राद्धविधानं नाम चतुर्थोऽध्यायः ॥
आदितः श्लोकानां समष्टयङ्काः-॥४०१४ ॥

·[५ पञ्चमोऽध्यायः] बृहद्रह्मसंहिता। १५५ भय चतुर्भपादे पश्चमोऽध्यायः । श्रीब्रह्मोवाच- एकादश्याश्च माहात्म्यं प्राक्पृष्टं शृणुतामलाः । वैष्णवानां परं नास्ति व्रतं लोकेपु मुक्ति- अनादिवासनाबद्धो जीवोऽयं परिमुह्यति । विषयावटमार्गेपु नैति शान्ति मनागपि॥२॥ परहिंसारता लोममोहानृतभयाकुलाः । संसरन्ति भयाम्मोधी नानादुःखौघमागिनः । तान्विलोक्य महादेवी लक्ष्मीर्जलजलोचना । पप्रच्छ शेपपर्यङ्कनिरूपितपदाम्बुजम् ।। भगवन्मविता मुप्तो मायायां प्रीतिबोधितः । जीवो नैवाभिजानाति तमसा व्याप्त. लोचनः ॥५॥ बोधितं नाऽऽचरेत्कर्म मुक्तये यदि कश्चन । मित्रस्य नैव दोषोऽस्ति दोषोऽस्यैवास्ति केवलम् ॥६॥ कण्टकेपु कुमार्गे गच्छन्तं न निवारयेत् । दोपः सहचरस्यैव प्रतिबुद्धस्य केशव ॥७॥ त्वं सखा सर्वजीवानामाश्रयः प्रतिबोधकः । त्वद्भासा मासते सर्व जगत्स्थावरजङ्गमम्।। त्वं माश्चक्षुहि जीवानां त्वं गतिस्त्वं परायणः । अतस्त्वमेव जीवस्य निस्तारोपाय. माघह ॥९॥ केन जीवस्य निर्माक्षो वासनाजालपारात् । को जपः किं बतं कान्त किं तपः किं च संश्रयम् ॥१०॥ बद्धस्य पक्षरान्मुक्तिः सुलभा चैकदेशतः । बाह्यान्तरनिबद्धस्य दुस्त्य तव पन्धनम्॥ चक्षुषा स्थूलरूपेण रज्ज्वा रूपस्वरूपया। निबद्धो वासनारूपतन्तुभिर्बहुभिः सितः । थोत्रनासास्यत्वङोनिबद्धः श्रवणादिभिः । तद्वृत्तितन्तुजालैश कथं मुक्तो भपेदिह ॥ श्रीनारायण उवाच- जपस्त्वष्टाक्षरो देवि व्रतं त्वेकादशीव्रतम् । तपः संतोप आख्यातं संश्रयो मगवत्मिया ॥ एकादश्या च सर्वेपामाश्रयः कमलालया। विभिनिष्पद्यते कान्ते चतुर्थ बतमुत्तमम् ॥ अद्याऽऽजन्मकृतं देवि जपादीनां चतुष्टयम् । एकादश्यां कृतं कान्ते सर्व तत्समतामियात् विरावं तु प्रतं घेतल्लोकानां पावनाय में । निहितं स्वंकरे देवि सर्वबन्धननाशनम॥१७॥ पृथिव्यादीनि मूतानि कालः क्षणलवादिकः।इन्द्रियाणि च देवाश्च मामेषमुपतस्थिरै।। सर्व ऊचु:- मवतोत्पादिताः सर्वे निदेशमनुवतिनः । किं कुर्मः कथयेशान किमर्थोत्पादिता वयम् ॥ श्रीमगवानुवाच- सर्वेषामहमाधारो मयि सर्वमिदं जगत् । प्रलीने बीजरूपेणं चेतनाचेतनात्मकम् ॥२०॥ उत्पादिता मया सर्वे यूयं जीवस्य मुक्तये । अशरीरो'ममांशोऽयं नायं मोक्तुमिहाहति मवद्धिः साध्यतामेषां शरीराणि च सर्वशः । एकीभूय महामांगा मूतेन्द्रियसुरैः खल्लु। ख. पं: कथसंधयः । ३ स. भान

·१५६
नारदपश्चरावान्तर्गता-
[४ चतुर्षपावे-
त ऊचुः-
मोक्ता यद्यव्ययं जीवो यस्य वा स्याम चाऽऽलयम् । तथाऽपि तत्पसङ्गेन तत्तद्भूताभि-
मानिनः ॥२३॥
मालिन्यमभियास्यामः कथं नो निष्कृतिर्मवेत् । इति श्रुत्वा वचस्तेपामहमूचे वरानने ॥
श्रीनारायण उवाच-
इन्द्रियाणां च देवानां पातकानां प्रशान्तये । शरीराकारभूतानां शुद्धये निर्मिता मया॥
एकादशीति विख्याता तिथीनामुत्तमा तिथिः । तस्याः संमाननाद्देवाः सर्वेषो शुद्धि-
रुच्यते ॥२६॥
तीर्थमानेन या शुद्धिर्या शुद्धिः प्राणसंयमात् । भूतानां भूतशुद्ध्या च या शुद्धिः
परिकीर्तिता ॥ २७॥
एकादश्यां तु सा शुद्धिर्मविष्यति न संशयः। विनाऽन्नपाशनात्तापो चो भविष्यति
देहिनाम् ॥२८॥
तेन तापेन कायस्य शुद्धिर्देवार्चने मता । देहस्थानां च भूतानां द्वयमप्यन्नसेवनात् ॥
देहस्य धारणे चैव प्रमादालस्यमेव च । प्रमदादिभिरानन्दमूर्तिसंसेवनेन हि ॥३०॥
अन्ने दोप इति प्रोक्तस्तस्योपायो द्विधा मतः । परित्यागो द्वितीयस्तु विधिना तनिषे.
वणम् ॥ ३१॥
सात्विकं वैष्णवैविष्णोरर्पित शुद्धवृत्तिजम् । ज्ञानप्रदं च मनसः प्रसादजनन स्मृतम् ।।
सर्वदा तत्परित्यक्तुं नैव शक्यं शरीरिणाम् । एकादश्यां परित्यागो कर्तध्यो हितमि.
च्छता ॥३३॥
अन्नमाश्रित्य तिष्ठन्ति पातकानि महानत्यपि । एकादश्यां यतो विष्णोरन्तरायकरं हि तत्
मन्त्राभ्यासो दिने पूजा ध्यानं जागरणं निशि । कर्तव्यं कीर्तनं वाद्यं नटनं हरिसंनिधी
मा दन्तलग्नस्यान्नस्य जिह्वास्पर्शो भवेदिति । दन्तधावनकं वर्ममेकादश्यामतो बुधैः ॥
कीर्तनेन वचः शुद्धिर्वार्षिकी जायते प्रिये । बिम्बस्य दर्शनाट्विष्णोश्चाक्षुषी शुद्धिरीरिता
श्रवणायशसो विष्णोः श्रोत्राणां शुद्धिरीरिता । नत्या च शिरसः शुद्धिस्त्वचः साष्टा-
अन्वन्दनात् ॥ ३८॥
उत्तीर्णधूपपुष्पायर्नासाशुद्धिर्वरानने । करयोजनादिभ्यः प्रादाक्षिण्यात्पदोरपि
एकादश्या सत्कृत्या सर्वेषां देहवासिनाम् । आ जीयनान्तं या शुद्धिः सा शुद्धिर्जायते
रात्री जागरणं कार्य तत्र चाहप वैष्णवान् । महामाया निशा तेन निस्तीर्णा जायते
खल ।। ४१ ॥
न भेतव्यं न भेतव्यं पातकैः पक्षसंचितः । एकादशी निशा तस्मिन्नाऽऽयास्यति सवलभा
न भेतध्यं न भेतघ्यं पातफेवर्षसंचितः । एकादशीति विख्याता तिथिर्या हरिवलमा ।
भो देवाः करणस्था हि मा खिद्यन्तु मनागपि । भवद्भिः साध्यतां देहः साधितकादशी
करिष्यन्ति जनाः सबै पक्षयोरुमयोरपि । तेन वः स्वर्गतिस्तस्य देह स्थानां भविष्यति ।।
॥
ध्रुवम् ॥४०॥
..
गया ॥४४॥

·[५ पचमोऽध्यायः बृहब्रह्मसंहिता। १५७ एकादशीव्रतस्थस्य ये च संबन्धिनो मताः। चेतनाचेतनाः सर्वे कृतार्था नात्र संशयः॥ सूर्योदये भवद्भिस्तु स्वांशैरास्थीयतां तनुः । नरैराचरिता पूजा मदीयैकादशीदिने । तेन यद्भवतां स्थानमक्षयं भविता सुताः । नाकृत्यदोपसंपर्को भविष्यति मनागपि मवतामुपकारेण जीवोऽयं पापपारात् । निर्गमिष्यति सुस्थानं कृत्वा चैकादशीवतम्।। भवदर्थं कृता चैपा तिथिरेकादशी मया । जनैराचरिता देवा गतिं दास्यन्ति निश्चितम्।। अतः कुरुध्वं संभूय सृष्टिमंशैदिवौकसः । इति श्रुत्वा वचो देवि प्रहृष्टाः सृष्ठिकारिणः ॥ शरीरं जनयामासुस्ते देवा विष्णुतेजसा । एवं संपादिता देवि मया सृष्टिं वितन्वता ॥ अतः सर्वैर्जन: सेव्यं सामान्यैस्तद्वतं महत् । मया देवि वरो दत्तो देवानां हितमिच्छता ॥ मवतां पातकैस्तेषां गतिश्चाधो मविष्यति । ये लब्ध्वा मानुषं देहं करिष्यन्ति न मद्धि- तम् ॥ ५४॥ निद्रया नक्तमन्नादिवा चार्थहया तथा । तस्मादेकादशी चाटवादारभ्य मामिनि ।। फर्तव्याऽशीतिपर्यन्तं निराहारेण सर्वदा । जलाहारेण वा कुर्यादशक्तेन फलादिभिः ॥ नक्तेन या हविष्येण चैकभुक्त्या निरन्धसा जपणूजा तु न त्याज्या याज्ञेयं मामकी मिये। यस्याहं मोक्षमिच्छामि तस्मै दद्या मतिं यते । एकादशी न कर्तव्या विद्धा चैवारुणोदये वैष्णवैस्तु विशेषेण विद्धा त्याज्या वरानने । दशमी मेतराजाय तिथिदत्ता मया पुरा ॥ तस्या योगे न कर्तव्यं मामकै दिनमुत्तमम् । यावन्ति बतमुख्यानि मदीयानि हरिप्रिये ॥ अन्यवासरमिश्राणि न कुर्यादरुणोदये । तिथिप्रवेशमिच्छन्ति मामका अरुणोदयात् ॥ स एव मुख्यकालस्तु संकल्पस्यावधार्यताम् । दशमीदिनमारभ्य मामकं तु विनत्रयम् ॥ माननीयं विशेषेण जनैः काम्यादिवर्जनः । वैष्णवैरुत्सवः कार्यों ज्ञात्वा मजन्मवासरम् वितानतोरणालेपसेकमार्जनदीपकैः । पूजनं केशवादीनां मूर्तीनां कमलालये ॥ ६४ ॥ पञ्चामृतश्च नैवेद्यैहवनैः संस्तवैरपि । सहस्रनामपठनमहापुरुषविद्यया ॥६५॥ कुसुमाक्षलिभिषि तथा वैकुण्ठपार्षदान । तोपयेत्परमानेन नृत्यगीतोत्सवादिमिः ॥ रजनी गमयेत्याज्ञः पुनश्चारुणनिर्गमे । कृत्वा चाऽऽवश्यकं कर्म पूजापागं समारभेत् ॥ विमान्दादश चाऽऽहूय महामागवतान्मिये । अधीतविष्णसूक्तांश्च केशवादिधियाऽर्चयेत् साङ्ग. सावरणं देवं पूजापीठे निवेश्य च । पञ्चामृतेन संम्राप्य तथा सर्वोषधैरपि गन्धैधूप सुरभिभिः पुष्पश्चैव प्रपूजयेत । नीराजनाध्यदानश्च कुसुमाञ्जलिमिस्तथा । सूर्य संदर्शनात्पूर्व द्वादश्यां पूजयेद्धरिम् । हरिवासरमुत्सृज्य विप्रान्संतोप्य वैष्णवान् ॥ द्वादश्यां पारणं कुर्याधुत्वाऽनौ मूलविद्ययापारणं तु त्रयोदश्यां कुर्याद्विद्धा परित्यजेत् पारणाहे मुहूर्तेऽपि द्वादशी तु मद्यदि । तस्यां पे पारणां कुर्यात्कृत्वा माध्याहिकी क्रियाम् ॥ ३ ॥ दिवास्वार्थ मैथुनं च परान्नं तब संत्यजेत् । इयं तु द्वादशी पुण्या चतुर्धा मम वलमा शयनी बोधनी देवि तृतीया परिवर्तनी । मार्गशीर्षमवा या तु शुक्ला वाराहवल्लमा आसु पुण्याम मामेकमुत्सवैः संप्रपूजयेत् । रथोत्सवं निरूप्याथ गत्वा पुण्यसरिद्वराम् ॥ स, नात्यादि) ·- ॥ १५८ नारदपञ्चरात्रान्तर्गता- [१ चतुर्थादे श्वेतदीपं प्रकल्प्यात्र संपूज्य स्वापयेद्धरिम् । आपाढ्यां वैष्णवैः साकं जयमङ्गलनिस्वनः प्रतप्तशङ्खचक्राद्यैरङ्कयेद्भुजमूलयोः । आदिपादेऽनुराधायास्तदमावे तु केवले ॥७८ ॥ प्रस्वापयेद्धृषीकेशं वृष्टिनाशोऽन्यथा मवेत् । परिवर्तस्तु कर्तव्यो द्वादश्यां श्रवणस्य च मध्यपादे महामागे मासे नमसि शोमने । आविर्भावो वामनस्य त्वस्यामेव विनिर्दिशेत वैष्णवान्पूजयेद्भक्त्या कृत्वा होमं हुताशने । कार्तिक शुक्लपक्षस्य द्वादशी रेवतीयुता ॥ तस्यां प्रबोधयेद्विष्णुं चतुर्थे चरणे मुदा । प्रबोध्य देवदेवेशं प्रसुतं क्षीरसागरे ॥८॥ शय्यायां पन्नगेन्द्रस्य श्रिया साकं महोत्सवैः । महापूजा प्रकर्तव्या ह्यभिपेचनकै लैः॥ सप्तावरणसंयुक्तं संपूज्य पुरुपोत्तमम् । रथयानं प्रकर्तव्यं दीपवृक्षान्विधाय च ॥ ८४ ॥ वादयेत्सर्ववाद्यानि पाठयेत्मङ्गलस्तवान् । भामयेत्स्यन्दनं विष्णोष्णवैः समलंकृतः ॥ आनीय मन्दिरं देवं भक्त्या नीराजयेभृशम् । मुद्राधारणपूर्व तु कुर्यादेतन्महोत्सवम् ।। प्रातः संपूज्य हुत्वाऽमिं वैष्णवान्भोजयेहि जान् । द्वादशी मार्गशीर्षस्य देवि चातीव वल्लमा ॥८॥ अस्यामभ्यर्चनं नूनं कोटियज्ञफलप्रदम् । इष्टिं भागवतीं कुर्यादस्यामेव वरानने ॥८॥ विधिमस्याः प्रवक्ष्यामि जनानां गतिदायिनीम् । उपोप्यकादी शुद्धां द्वादश्यां पूर्वव. द्धरिम् ॥ ८९॥ अर्चयित्वा विधानेन गन्धपुष्पाक्षतादिभिः । पौरुषेण तु सूक्तेन श्रीमदशाक्षरेण वा अर्चयेज्जगतामीशं सर्वाभरणभूषितम् । ततो भागवतान्सर्वानर्चयेत्परितो द्विजान् ॥११॥ पुष्पैर्वा तुलसीपत्रः सलिलैरक्षतैरपि । प्रल्हादं नारदं चैव पुण्डरीकं विभीषणम् ॥१२॥ रुक्माङ्गन्दं तत्सुतं च हनुमन्तं शिर्षि मृगुम् । वसिष्ठं वामदेवं च ध्यासं शौनकमेव च ॥ मार्कण्डेयं चाम्बरीपं दत्तात्रेयं पराशरम् । हारीतात्री एकतं च द्वितं चैव वितं तथा ॥ भारद्वाजं बलिं भीममुद्धवाक्रूरपूर्वकान् । गुहं शुकं च वाल्मीकि मर्नु स्वायंभुवं तथा ॥ मातङ्गशवरीं चैव पृथु मागवतोत्तमम् । सनन्दनं च सनक कुमारं च सनातनम् ॥५६॥ वोढुं पञ्चशिसं चैव गजेन्द्रं च जटायुपम् । सुशीलां बिजटां गौरी शुभां विद्यावी तथा ॥१७॥ अनसूयां द्रौपदी च यशोदा देवकी तथा । सुमद्रां चैव गोपीश्च शुभा नन्दबजे स्थिताः मन्दं च वसुदेवं च दिलीपं च विशेषतः । सभर्तृकां च कोसल्यां जनकं वसुसंज्ञकम् ॥ भूतभव्यमविप्यांश्च महामागवतानिमान् । नारदादीन्प्रपन्नांश्चाप्यनन्तं विहगेश्वरम् ॥ सेनेशं नित्यमुक्तांश्च स्थापयेत्परितो हरेः । दीक्षितानां द्विजातीनां तनुप्वावाहयेदिमान्।। पाचार्याचमनादीनि दत्त्वा चोतनेः पुनः । पञ्चामृतः पञ्चगव्यैः कपापीपधिवारिभिः॥ सापयेत्क्रमशो भक्त्या स्वाधिकारेण संस्थितान् । हृदादिमन्द्रकल्पैच कुर्यादुपकृति क्रमात् १०३॥ दत्त्वाऽऽचमनकं धीतं वखं प्रोक्षणके तथा । कुशादिनिर्मितश्चैव पीठेपु विनिवेशयेत् ॥ उत्तरीयाणि देयानि द्वादशाक्षरविद्यया । अर्वपुण्ड्राणि विधिना केशवादिकनामभिः॥ कुर्यादनेषु गन्धेन लेपनं मक्तितत्परः । तुलसीमालिकामिश्च धूपदीपनिवेदनः ॥१०॥ मक्ष्पैरियश्च चोप्यैश्च पेयैनानाविधैस्तथा । मोजयेत्परमानेन विधिना साधितेन घे ॥

·॥
॥
[६ पष्ठोऽध्यायः]
बृहद्ब्रह्मसंहिता।
१५९
पद्यदिष्टतमं यस्य तत्तत्तस्मै निवेदयेत् । ततः मुशीतलं वारि चन्द्रकोशीरवासितम् ॥
अर्पयेद्भक्तियुक्तेन चेतसा धीजयेञ्च तान् । ततः पूगफलोपेतरेलापुप्पलवङ्गकैः॥१०९ ॥
सच्चूर्ण पूगताम्बूलं मूलेनाऽऽशु समर्पयेत् । दक्षिणावस्त्रगोस्वर्णकर्णकुण्डलमुद्रिकाः ॥
हरिमें प्रीयतां भक्त्या विप्ररूपो जनार्दनः। प्रणमेद्दण्डवद्भूमौ साष्टाङ्गं प्रेमविह्वलः
धन्योऽहं भावयेद्विप्रपादशौचावनेननः । नीराजयेत्ततो विष्णोः पादमूलं विचिन्तयेत् ॥
अनया वैष्णवेष्टया मे वासुदेवो दयानिधिः । कैकयं मे ददावीशः श्रीमूलीलापतिः प्रमः
परधर्मपरज्ञानपरमक्तिसमन्वितम् । करोतु मामचिन्त्यात्मा भगवान्मक्तवत्सलः ॥११४॥
अनन्यशेपतां चैव तथाऽनन्यप्रयोजनम् । अनन्यसाधनत्वं च देवो मह्यं प्रयच्छतु ।
अहं भुवेतिसूक्तेन दद्यान्नीराजनं हरेः । क्षमाप्य स्वापराधान्दै वैष्णवांस्तु विसर्जयेत् ॥
' आकारत्रयसंयुक्तानवेज्याकर्मतत्परान् । अर्थपञ्चकतत्त्वज्ञान्महाभागवतान्नमेत् ॥११॥
धैष्णवानाममावे तु वैष्णवैकं प्रयूजयेत् । न नयेद्वासरं वन्ध्यं स्तवर्नत्या प्रपूरयेत्॥११८॥
इमां तु वैष्णवीमिष्टिं सर्वदा तु समाचरेत् । मृताहे जन्मदिवसे वैष्णवस्य गुरोरथ
स्वस्य वा धर्मकार्ये च विवाहे सर्वपर्वसु । विष्णोराराधनान्ते तु होमान्ते च वरानने ॥
पूजयेद्विधिना विमान्महामागवतान्मुदा । अनन्तविहगेशादिपार्षदप्रवरोत्तमान् ॥१२॥
मान्या चतुविधा त्वं द्वादशी परमादरा । मद्भक्त नान्यहस्तेऽहं वशीभूतो वसाम्यहम्॥
चैत्रे तु शुक्लद्वादश्या पवित्रारोपणं मम । कृत्वाऽऽन्दोलोत्सवं पूर्वमेकादश्यां वरानने ॥
एकादशी समारभ्य वैशाख सकलं नयेत् । कृत्वा नानाविधैः पुप्पैर्दोलामान्दोलनेन मे।।
यथैवैकादशी मेष्ठा तथैव द्वादशी मम । तथैव वैष्णवा: प्रेष्ठास्तथैव मधुमाधवौ ॥१२५॥
श्रावणे द्वादशी भोक्ता पवित्रारोपणे प्रिये । त्वयाऽहं पूजितो भद्रे प्रयच्छामि निज पद्म
एकादशीसमं नैव वासरं मम वल्लभम् । नासाक्षरसमो मन्त्रो न धर्मो वैष्णवात्परः ।।
जीवानां प्रतिबुद्धानां मुक्तये हि मया कृता । एकादशीपद्मभवे द्वादशीसहिता कलौ ॥
मम स्वया वैष्णवेश्च संतोपो न जपेन च । निष्पन्ना जायते देवि वल्लभैकादशी मम
एकाऽप्याचरिता सम्यमहापातकिनामपि।पातकं क्षालयेदेपा शरजलमलं यथा
चिन्तामणिः कामधेनुर्यथा कल्पतरुनृणाम् । तथैव कामदा लोके मता ह्येकादशी तिथिः
भुक्तिमुक्तिपदा नान्या गव वरवर्णिनी।न चाहमिव लोकेऽस्मिन्नाश्रयोऽस्ति विचिन्तय
तस्मात्मवर्तयोपायं मत्प्राप्तौ दिवि सत्वरम् । प्रसुप्तेषु जनेष्वेकमेतदेकादशीवतम् ॥१३३॥
श्रुत्वैवं मुनयो लक्ष्म्या लोकानां श्रेयसे व्रतम् । विष्वक्सेनाय संमोक्तं मन्त्रराजेन वै मम
एक्मेकादशी पुत्रास्तथा वैष्णवपूजनम् । द्वयं प्रोक्तं भवत्नीत्या किमन्यच्छ्रोतुमर्हथ ।।
इति श्रीमहद्बह्मसंहितायां चतुधांद एकादशीमाहात्म्यं नाम पश्चमोऽध्यायः ॥ ५ ॥
आदितः श्लोकानां समस्यङ्का:- ४१४९।।
॥
भय चतुर्थपादे षष्टोभ्यायः।
मुनय ऊचुः-
मगवन्नद्रगीतेन मद्रराहुश्च गौतमः । कथं मागवतो भूत्वा गतिं भागवती गती ॥१॥

·१६० नारदपश्चरावान्तर्गता- [४ चतुर्धपादे- किं तत्वं वासुदेवस्य रदेणोक्तं पुरातनम् । कुतश्चाध्यगमज्ञानं पादोदकशिराः शिवः ।। ब्रह्मोवाच- न बोधमगमद्राजा भगबाहुर्यदा पुरा । शिवेन बोधितोऽपीह वाक्यैर्वेदान्तभितः॥३॥ पप्रच्छे प्रणतो मूत्वा शंकरं वृपमध्वजम् । भगवन्मवता प्रोक्तो मोक्षदः पुरुपोत्तमः ॥ मामकस्मादयं देव गौतमोऽवञ्चयत्कथम् । प्रवक्ता तव तत्त्वस्य कर्ता शास्त्रस्य शंकर ॥ तदहं श्रोतुमिच्छामि विस्तरेण मुखात्तव । संशयो मे महानस्ति नान्यस्त्वत्तोऽस्य नाशकः परस्य रूपं जीवस्य स्वरूपं बन्धमोक्षयोः । निर्णमं वासुदेवस्य विभूतेश्च निरूपय ॥७॥ श्रीशिव उवाच- नमो जलजनेवाय सर्गस्थित्यन्तकारिणे । नारायणाय देवाय विशुद्धज्ञानमूर्तये ॥ ८॥ राजस्तेऽहं प्रवक्ष्यामि शृणुष्वैकमना ऋतम् । वचः श्रुत्तिकथोपेतं परमात्मनिरूपणम् ॥ अप्येति सकलं यस्मिन्यत्संज्ञां प्राप्य तिष्ठति । एकमेवाद्वितीयं च तद्ब्रह्मेत्यवधार्यताम्।। यस्मिन्स्थूलविशेषोऽयं नास्ति मायाविनिर्गतः। निर्विशेषोऽविशिष्टोऽयं सूक्ष्मरूपेण मानदं मन्नामकमिदं ब्रह्म रूपनामादिवर्जितम् । अनामरूपं तद्ब्रह्म स्वाश्रयं त्ववधार्यताम् यस्यांशभूतकालेन पस्याऽऽज्ञामनुवर्तिना । सिसृक्षा जायते यस्य तद्ब्रह्मेत्यवधार्यताम् ॥ य एकोऽहं बहु स्यामित्युत्थाप्याऽऽत्मगतं जगत् । नाराणामयनं यास्यादित्याह श्रुति- रास्मना ॥ १४ ॥ निर्विशेपं निराधारं निःसंकल्पं निरञ्जनम् । नारायणेतिशब्देन सर्वावस्थासु बोध्यते । बृहन्तोऽस्मिन्गुणाः सत्यज्ञानानन्दादयो नृप। तस्माद्ब्रह्मेतिशब्देन सर्वावस्था बोध्यते।। नारायणेति ब्रह्मेति परमात्मेति शिष्यते।मायातीतस्य नामानिनित्यानि विलसन्ति हिं॥ परमात्मेति विख्यातः प्रवेशाद्विप्णुरुच्यते । समावस्थामवष्टभ्य स्थितः सर्वस्य मानद ॥ कर्तृत्वपालयितृत्वसंहर्तृत्वगुणयुतः । स्वकृतान्नियमात्काले करोत्यवति हन्ति नः ॥१९॥ स एव सर्गकाले तु संप्राप्ते पुरुषोत्तमः । क्षोभयामास संसुप्तं पुरुपं प्रकृतिं पुनः ॥२०॥ साऽसूत विगुणं क्षोभं तैरमूत महत्तरम् । महत्तत्वं महामाग तत्रान्वेति यहच्छया विशेषसंज्ञासमूतात्सविशेषः स उच्यते । कार्यो नारायणमयाव्याकृतोऽव्याकृतादयम्।। नारायणामिव्यक्तिस्तु बहुधा समजायत । अयनाद्यक्तभूतानां नरेप्वायतनादपि ॥२३॥ जलेषु शयनाद्वाऽपि नारायण उदीरितः । परमात्मादिशब्दानामेवमेवान्वयादिह ॥२४॥ विशेपे बहुनामानि सगुणानि भवन्ति हि । निर्गुणान्येव राजेन्द्र निर्विशेपे भवन्ति हि॥ महदादिपु कार्येषु महदादिकसंज्ञितः । भूतेषु मोतिकेन्वेकः प्राणेन्द्रियमनःसु च ॥२६॥ आत्मा सममवद्ब्रह्म वेदान्तकविदो विदुः । एवं संकल्पमात्रेण सर्व सममवत्पुरा ॥२७॥ बहुत्वमेवमापन्न एक एवाभवत्तु यः । सर्वेषां योनिरप्येप सर्वेषां च निधिस्त्वयम् ॥२८॥ सर्वेषामवधिश्वाऽऽत्मा सर्वेषां पुरुपोत्तमः । न ब्रह्मा न हरो नेन्द्रो न यमो वरुणो वसुः न सूर्यो न शशाङ्कश्च नाग्निर्नाऽऽपो न वै मरुत् । न प्रजापतयश्चान्ये मनवो न मरुद्गणाः।। न दिशो विदिशो नैव नान्तरिक्षं न वै क्षितिः । एको नारायणस्त्वासीदाधारः स्वाभ- योऽगुणः ॥३१॥ नित्यानन्तगुणोपेतो बीजमूतोऽव्ययोऽच्युतः । तस्माद्ब्रह्मा सममवद्धरोऽहं वासयो यमः १ स. 'हि कर्मस्वभावयुकेषु स्वसत्तावासु कारणम् । चिदविरस समन्येति तद्धारकतया मतः ।। ॥

·१६१ स्वरूपिणी ।। ३५॥ यते ॥४३॥ [६ षष्ठोऽध्यायः] बृहद्ब्रह्मसंहिता। घमः सूर्यः शशांश्च वह्निरापो नमः क्षितिः । मनुः प्रजापतिमुखस्तस्मादेव व्यजायत ॥ तस्मात्पुरुप एवेदं भूतं भव्यं भवञ्च यत् । यथाऽस्य शक्तिः प्रकृतित्रिगुणा परमेश्वरी ।। कोटिब्रह्माण्डमाण्डानां संश्रया कारणात्मिका । सच्छब्दवाच्या सर्गादौ साक्षाग्रह्म- विकारो जायते तस्मात्सर्वोऽपि ब्रह्मसंज्ञितान् । देहरूपेण कार्येण सर्वान्व्याप्नोति पूरुपान्।। अतः प्रकृतिरात्मेति गीयते कार्यरूपिणी । विश्वस्मिन्सकलं वस्तु चेतनाचेतनं नृप विना प्रकृतिसंसृष्टिं विद्यते नैव किंचन । तथाऽस्य चेतना शक्तिः प्रकृति वसंज्ञिता ॥ धात्री सर्वविशेषस्य प्राकृतस्य विशांपते । भा ब्रह्मभुवनाल्लोकानावृत्य प्रभया स्वया ॥ व्याप्य तिष्ठति सर्वत्र तस्मादात्मेति कथ्यते । अचेतनमिदं सर्व चेतनस्य महामते ॥४०॥ शरीरभूतं विज्ञेयं नेङ्गन्ते चेतनं विना । अण्वी जीवकलामेतां प्रविश्य सकलां तनुम् ॥ प्रवर्तयति तेनैप विष्णुरित्यभिधीयते । वसत्यस्मिञ्शरीरस्थे वासुदेव इति स्मृतः ॥४२॥ अचेतनाबृहन्तोऽस्मिन्प्राणाः सन्ति नृपोत्तम। तेनास्य संज्ञा ब्रह्मेति जीवस्यापि विधी- जीवो हि सच्चिदानन्दलक्षणः प्रकृतेः परः । अचेतना या प्रकृतिश्चतुर्विशतिधा स्मृता । शरीरमूता सा राजश्चेतनायत्तवैभवा । चेतना प्रकृतिभिन्ना प्रतिदेहं व्यवस्थिता ॥४५॥ ज्ञानाकारेणैकरूपा परायत्तस्थितिहि सा । चेतनाचेतनं सर्वं शरीरं परमात्मनः ॥ ४६॥ परमात्मा स्वतन्त्रोऽयं राजन्सर्वेश्वरो हरिः । चेतनेषु च सर्वेपु चेतनोऽयं प्रजापतिः । ब्रह्माऽस्माकं गुरुर्जेयः कृपापात्रं रमापतेः । समष्टिः सर्वजीवानां जनानां धारिधिर्यथा सोऽस्य नाभिवदाम्भोजादाविर्भूतश्चतुर्मुखः । नायं साधारणो जीवः साक्षात्मतिनि- धिहरेः॥४९॥ उत्कृष्टानजसो जातः संकल्पनार्थसाधकः । सर्वजीवनिकायोऽसौ मगवत्पतिमो मतः ॥ प्रमावाद्यः स्वयं ह्येप पाझं कल्पमथासृजत् । स तु नारायणसुतो व्याप्तो ब्रह्माण्डविग्रहे व्यष्टयात्मको यथा जीवः स्वशरीरे महामते । सर्वेषां हृदयज्ञोऽयं प्रेरकः सर्ववृत्तिषु॥५२॥ परमात्मा स्मृतो राजन्समष्टिवपुपो ननु । अस्य ब्रह्माण्डदेहस्य सत्तावृत्तियुतः पुमान् ॥ आत्मा चतुर्मुखो ज्ञेयः पूज्यो वन्यस्तु देहजैः । द्विपरार्धावसानोऽयं सर्वेषां वरदो मतः ।। सर्वेश्वरः सर्वपतिः सर्वेषां च पितामहः । सर्वेभ्यो जीवजातेभ्यः स्वतन्त्रो नित्यवेमवः।। बृहन्तोऽस्य गुणास्तस्माद्ब्रह्मा चेत्यभिधीयते । ईश्वरो मुक्तिदः पुंसां तेजोगमः स्वरीश्वरः वेदगर्भो वेदमुखो वेदसृग्वेदबोधितः । सर्ववेदान्तवाक्यानामतो ब्रह्मा गतिर्मतः ॥ ५७ ॥ अंशभूतो भगवतो महामागवतोत्तमः । नारायणाश्रितोऽसीमो यतोऽयं ब्रह्ममृतः ॥ ततोऽयं विशतेऽण्डान्ते मक्त्या प्रकृतिवर्जितः। आश्रयान्तरनिर्मुक्तो नित्यानन्तगुणास्पदः प्राप्यो भोग्योऽथ गम्यश्च सर्वेषां नृपसत्तम । प्रसादजो यथा ह्येप क्रोधजोऽपि तथा ह्यहम् ॥६०॥ तमसा घोररूपेण संहर्ता तत्प्रसादतः । पञ्चयक्त्रो महादेवो महाकायो महेश्वरः॥६१॥ मृत्युरूपेण सर्वत्र व्याप्तोऽहं प्राकृतेषु च । यमरूपेण रौद्रेण शत्रुरूपेण भूपते ॥ २॥ कलयामि जगत्सर्व भूतप्रेतगणाधिपः । आवयोर्न समस्तेन कुतोऽधिकतरस्ततः ।। ६३ ।।

·॥
॥
-
१६२
नारदपश्चरावान्तर्गता-
[ चतुर्यमादे-
सदाश्रयत्वात्प्रेर्यत्वात्स एव परतः परः । सर्वात्मा सर्वमर्ता च सर्वेशः सर्वसंश्रयः
सदनन्त गुणाधारी मुक्तिदोऽयमुपासताम् । शरीरत्वाद्वयं सर्वे तस्येशस्य रमापतेः
भीयामहेऽनन्य एव तत्त्वमस्यादिवाक्यतः। आत्मैव पर्युपास्योऽयं मोक्तुमिच्छद्भिरेव हि ॥
लक्षणेश्चास्य निप्पत्तिः कर्तव्या वेदवादिमिः । एते वयं महामाग स्वस्य चेतसि नित्यशः
चिन्तयामो घनश्यामं योगमार्गविशोधिते । नारायणं श्रियोपेतं वनमालिनमव्ययम् ॥
बोधयन्तं च नो बुद्धिमनःप्राणेन्द्रियाणि च । मक्तानामात्मनो रूपं व्यञ्जयन्तं मनोहरम्
अभक्तानां मनोवृत्तेर्दूरादूरतरं मतम् । निश्चितं सर्ववेदेषु वैष्णवं परमं पदम् ॥ ७० ॥
गुणत्रयातीतं तन्यापकं हेयवजितम् । नात्र कालगतिशैंया ह्येकरूपं सनातनम्
शान्तं विकल्परहितं निर्विशेपमगोचरम् । नित्यानन्दमनौपम्यं चरमं वैष्णवं पदम्
नातः परं प्रगन्तव्यं सर्वावधितया मतम् । यावन्न प्राप्यते राजन्मगवान्भूतमावनः
प्राप्यं नाधिगतं तेन वृथैव भ्रमता सता । विमूतयो वयं सर्वे ब्रह्माद्याः सकलेश्वराः ॥
प्रविशामो मुहस्तस्मिन्सरितः सागरे पथों । केवलं नामरूपाभ्यां बुद्बुदा इव वारिधी
उत्पद्यन्ते प्रलीयन्ते कर्मवातेरिता मुहुः । परतन्त्रा वयं सर्वे वाक्तन्त्र्या विनियोजिताः॥
न शक्नुमो महाराज दातुं भोक्तुं मनागपि । वहामो हि वलिं तस्मै विष्णवे प्रमविष्णवे
कालरूपेण यो लोकान्ग्रसते निरनुग्रहः । वीक्षणाद्यस्य जायन्ते ब्रह्माण्डानां च कोटयः
संलीयन्ते च संकोचाजलेपु लवणं यथा । चतुर्धाऽपि क्षयो यस्मिनायते परमेश्वरे ॥
तमिमं प्रणताः सर्वे विसर्गोऽपि यतो मतः जीवोऽयं विशतेऽव्यक्तेऽव्यक्तं च परमात्मनि
परमात्मा निजे रूपे लीनमादाय तिष्ठति । व्यक्ताव्यक्तं विनिर्मुच्य यदा मागवतो मवेत
अन्येति वैष्णवं धाम यतो नाऽऽवर्तते पुनः । यावत्प्रकृतिसंसर्गो राजनीवस्य तिष्ठति ।।
तायन प्राप्यते ब्रह्म स्वाधिष्ठानमनामयम् । अटन्तु सर्वतीर्थानि पठन्तु सकलागमान् ॥
यजन्तु निखिलान्यागान्नाऽऽनोति परमं पदम् । न विद्या हीयते राजन्विना भक्तिं जनार्दने
आकारत्रयसंपन्ना या भक्तिः प्रोच्यते बुधैः । स्वरुपविस्मृते राजन्यो दोपः समपद्यत ॥
कथं तस्य निरासः स्याद्विना विष्णुपदाश्रयात् । तपोयोगबतादीनां फलमेकं विनिश्चितम्
गोविन्दचरणाम्भोजे यदि भक्तिः प्रजायते । तपसा सर्वसामयं जायते नृपसत्तम ।
न वैकुण्ठपदाम्भोजरतिलेशो मवेदिह । अनुग्रहो यदा विष्णोर्जायते हेतुवर्जितः ॥८॥
तदा हि जायते काचिद्तिनित्यानपायिनी । मक्त्या तया मलं राजन्निर्दहेदात्मनो यदा
स्वरूपं मासते तस्य मायासंसर्गवर्जितम् । ज्ञानरूपमनौपम्यमसंकुचितवैभवम् ॥ ९ ॥
निर्मलं सत्यसंकल्पं संदेकरसमक्षरम् । परसाम्यं गतं विष्णोर्मोग्यसाम्यमपि ध्रुवम् ॥११॥
देवाः समुपतिष्ठन्ति संकल्पादेव भूपते । तदा स केवलीमावं संप्राप्तो मविता मुनिः ।
परभक्त्या पुनः सैव ह्यात्मस्थं विश्वकारणम् । नारायणं जगन्नाथं सर्वकारणकारणम् ॥
स्वाधार स्वाश्रितं नित्यमेकरूपमनामयम् । स्वयंज्योतिः स्वयंधाम स्वतन्त्रं पुरुषोत्तमम्
परमं पदमाप्नोति भक्त्या नान्यत्तु साधनम्
राजोवाच-
परमं शरणं विष्णोः प्राप्य भोग्यं निरूपितम् । परमत्वं कथं तस्य लक्षणं वद शंकर ॥
१स.या इति मे ना,
॥९५॥

·. [.७ सप्तमोऽध्यायः] बृहद्वह्मसंहिता । श्रीशिव उवाच- प्रकृतिः पदमेकं तु प्राकृतं कथितं तु तत् ॥९७॥ प्राकृतं रूपमाप्नोति यत्राऽऽसक्तोऽयमक्षरः । नावैति स्वात्मनो रूपं शरीरं परमात्मनः देहोऽहमिति संस्थानलक्षणं प्राकृतं पदम् । आत्मैवाहं न देहोऽहं द्वितीयं पदमात्मनः ।। देहादिवासनाव्यात मलिनं तमकीर्तितम् । शुद्धरूपं तृतीयं तत्केवलं ज्ञानलक्षणम् कैवल्यं प्राप्यते यत्र संप्राप्तः पुरुपो नृप । परमं तु पदं ब्रह्म वैष्णवं परिकीर्तितम् । स्वाधारभूतमात्मानं निर्गुणं बोधलक्षणम् । यं प्राप्य भूपते मुक्ता मयन्ति मुनिसत्तमाः॥ इति श्रीवृहद्रमसंहितायां चतुर्थपादे रुगीतायां तत्वनिधयों नाम पष्ठोऽध्यायः ॥६॥ आदितः श्लोकानां समष्टयङ्का:-॥४२५१ ॥ भय चतुर्थपादे सप्तमोऽध्यायः। राजोवाच- कथं स्थानत्रयातीतं चतुर्थ परमं पदम् । समभ्येति दयासिन्धो वद नो वदतां वर ॥१॥ श्रीरुद्र उवाच- कर्म ज्ञानोपासनं च भगवत्याप्तिसाधनम् । कथितं सर्ववेदेपु पुराणागमवर्म ॥२॥ नारायणात्मकं कर्म कर्मचन्धनिवर्तकम् । मुमुक्षूणां सदा सेव्यं ज्ञानकसदृशं हि तत् यत्कर्तृत्वाभिमानेन फलमुद्दिश्य वा कृतम् । बन्धकं नृपशार्दूल कर्मिणामेव कीर्तितम् ।। न तद्ब्रह्मात्मकं कर्म त्वज्ञानजनितं हि तत् । दुष्टं क्षरफलं सर्व जन्मकमैकसाधनम् ॥५॥ राजोवाच-- यदज्ञानकृतं कर्म सफल दृश्यते हि तत् । वद नो ज्ञानरूपं तधेन बन्धनिवर्तनम् ॥ ६ ॥ श्रीरुद्र उवाच- ज्ञात्वाऽऽत्मानं सदानन्दलक्षणं बोधरूपिणम् । गन्तव्यमेकरूपं च परिणामादिवजितम्।। चिन्मयं भगवद्व्याप्तं मगवच्छेपवैभवम् । नित्यमक्षरमव्यक्तमजमव्ययमुज्ज्वलम् ॥ ८॥ देहादिकृतनानात्वरहितं निर्गुणं परम् । विकारवर्जितं ज्ञानप्रकाशपरिपूरितम् ॥९॥ बर्द्ध प्रकृतिसंयोगादल्पज्ञमसात्मकम् । विज्ञायाऽऽत्मानुभूत्यर्थमयिद्याकर्मशान्तये ॥ नारायणाज्ञया नित्यनैमित्तिकमथाऽऽचरेत् । स्ववर्णाचारतः प्राप्त निवृत्तान्यप्रयोजनः ॥ सर्वत्रानुगतं बह्म नारायणमनुस्मरेत् । शरीरत्वाद्भगवतश्चेतनस्य जडस्य च ॥१२॥ न तदस्ति जगत्यस्मिंश्चेष्टते श्रीहरि विना । तमेव मान्तमनुमाति सर्व चिदचिदात्मा कम् ॥ १३॥ आत्मन्यनौ हविष्ये च यष्टव्येपु कुशेषु च । मन्त्रे चरुपुरोडाशे ब्रह्मात्मत्वं विभावयेत् ॥ कर्तृत्वं फलसंपोगं कृतं मे कर्म एव च । हित्वा वयं प्रकुर्वीत कर्म ब्रह्मात्मकं त्विदम् ॥ ज्ञानरूपमिदं कर्म कर्मबन्धविमुक्तिकृत् । यावदात्मस्थितिस्तावदनुष्ठेय विपश्चिता अकर्तृत्वस्य रूपस्य संधानादव कर्मणि । व्यापिनो वासुदेवस्य स्वरूपस्यानु चिन्तनात् ॥ १स. कर्म तत्परिकारस. स्वत्वं कर्मण । -

·प्यति ॥१८॥
१६४
नारदपञ्चरात्रान्तर्गता-
[४ चतुर्थपादे--
भोग्यत्वस्याऽऽत्मरूपस्य स्वेतरानित्यमावनात् । कृतं ज्ञानात्मकं कर्म न बन्धाय मवि-
स्वर्गादिवन्नाऽऽस्मगतिः फलं नाशाय हि स्मृतम् । नोत्पद्यते नवं किंचिदात्मनोऽस्य
नृपोत्तम ॥ १९॥
नातः कर्मफलं ह्यात्मा किमात्मा ज्ञानकर्मणा । आत्मान्तरायकं दुष्टं कर्मानेन निवार्यते।।
ज्ञानमात्मस्थितिं विद्धि रागद्वेपादिसंक्षयम् । नेते देहयुद्ध्या तु मनाङ्मानापमानयोः
शीतोष्णसुखदुःखेपु समः स्वात्मसुखास्पदम् । ज्ञानेकाकारमात्मानमनुपश्यति सर्वतः ॥
मायामात्रमिदं सर्वं देहं देहानुगं च यत् । हेयबुद्धया न गृह्णीयाद्राजन्नात्मस्थितो नरः॥
नास्य कर्म महाराज कर्तव्यमवशिष्यते । स्वात्मप्राप्तौ महाभाग सर्वयत्नविवर्जितः॥२४॥
परकीयमिवाऽऽत्मीयं देहं यो मनुने पुमान् । न तत्र युज्यते हर्षशोकहेतोरुपस्थिती
अयमेव स्थितप्नज्ञो गुणातीतो मतो बुधः । ज्ञानयोगरतः साक्षादात्मभूतः स केवलः॥
ब्रह्मभावमनुप्राप्तः स्वात्मन्येव नरेश्वर । गुणो हि गुणिना भिन्नो यथा नैवाहति स्थितिम्
अहमेवं ब्रह्मणाऽस्मीत्यभेदमनुसंस्मरेत् । एवं ज्ञानी यदाऽऽत्मस्थमात्मानमनुपश्यति ॥
आत्मस्थं परमं प्रेठं नारायणमनामयम् । प्रीत्याऽतिशयभावेन क्षणमेकं न मुञ्चति॥२९॥
दर्शनकसमे ध्याने परप्रेमास्पदं हरिम् । ध्यायेदनन्यभावेन सा भक्तिः परमा मता॥३०॥
उक्ता मागवती भक्तिरखण्डस्मृतिलक्षणा । तयाऽऽत्मानं हरिः साक्षात्संदर्शयति भूमिप
भक्त्या केवलया ग्राह्यो भगवाञ्जलजेक्षणः । अनन्तनित्यनिःसीमकल्याणादिगुणास्पदः
सर्वाधारः सपशेपी दिव्यमङ्गलदेहमृत् । शङ्खचक्रगदापद्मधारिचारुचतुर्भुजः ॥ ३३ ॥
मियोऽयं परमस्तस्य तथाऽयं परमप्रियः । नैनमाकाङ्क्षते त्यक्तुं न चायं तमधोक्षजम् ।।
एवं परानुरागेण जाता भक्तिः परस्परम् । परा काठेयमादिष्टा भक्तानां नृपसत्तम ॥
देहाभिमाने निर्मुक्ते तथाऽऽत्माभिमतिर्गता । केवलं परमात्मात्मभावो भागवतो मतः ।।
चञ्चलं चाति राजेन्द्र मनो दुर्निग्रहं धिया । निरोधाय मता तस्य धारणा शास्त्रपारगैः।
दोपबुद्धिं च सर्वत्र मायामाने नरेश्वर । अमायिके चाऽऽत्मनि च सुखमात्यन्तिकं
स्मरेत् ॥ ३८॥
परा काठा तु भूपाल परमात्मनि संस्थिता । ज्ञानाभ्यासातिरिक्तेन मनसा नाधिगम्यते
यो विज्ञायाभ्यसेदाजन्कर्मणोपासनेन वा । ध्यानेन सोऽश्नुते सम्यगात्मानं प्रकृतेः परम्
गुकरः कर्मयोगो हि श्रद्धामात्रमपेक्षते । अदृश्यमानं तत्तत्त्वमनुसंधाय चेतसा ॥४१॥
हष्टार्थेन क्रियां कुर्वन्न प्रमाद्यति कहिंचित् । चेतसो यावृत्तित्वाज्ज्ञानस्य सहकारिता
पूर्तेप्टेति द्विधा प्रोक्तं कर्म निष्कामलक्षणम् । कूपारामादिकं पूर्तमिष्टं ज्ञानादिलक्षणम् ॥
अनौ वा स्थण्दिले वाऽपि प्रतिमायामथापि वा । यजनं विविधर्मवेरिष्टिरेपा प्रकी-
तिता ॥४४॥
फलमेपा परित्यज्य ज्ञानेन सहकारिणा । नित्य कर्म प्रकर्तव्यं तत्र मागवतं पुनः॥४५॥
उद्दिश्य वासुदेवं च लक्ष्मीकान्तं धराधिप । सात्त्विकद्रव्यमन्त्रैश्च ताशेरपि भूमुरैः ॥
राजसैस्तामसेव कर्तव्यं कर्म सात्त्विकम् । मुमुक्षुणा महामाग चेतसः शान्तिमिच्छता
विष्णोनिकेतनं चैव पञ्चकालोपसर्पणम् । वापीकूपपपारामतढागादिपवर्तनम् ॥४८॥

·॥ ॥ [७ सप्तमोऽध्यायः बृहनमसंहिता। १६५ अन्तर्यामिधिया विष्णोव्यापकत्वमनुस्मरन् । सर्वतश्योपकुर्वीत वैष्णवेषु विशेषतः विप्रेषु मुरवर्येषु नारायणविभूतिपुः । हरिबुद्धया समभ्यर्चेद्राजन्नारायणात्मकः ॥ ५० ॥ एवं ज्ञानात्मकं कर्म सुकर प्रतियोधितम् । दुष्करे ज्ञानयोगे तु. मनःशान्तिरपेक्षिता तवाङ्गप्राणसंरोधो योगेनैव विशांपते । अपेक्षितो मुमुक्षूणामात्मतत्त्वमभीप्सताम्॥५२॥ यमैश्च नियमैश्चैवाप्यासनप्राणरोधनैः । प्रत्याहारध्यानधृतिसमाधिभिरमीक्ष्णशः॥ ५३॥ मनो निगृह्यते राजनिन्द्रियं धारणाश्रये । निरुध्य परमोपायैः स्थूले मागवतस्तनौ ॥ धारयेत्प्रथम राजन्यावत्सूक्ष्मे प्रवर्तते । सूक्ष्मे भगवतो रूपे स्थितं सत्यं प्रसीदति ॥५५॥ सूक्ष्मं तु मगदूपमन्तर्यामितया स्थितम् । हृत्पुण्डरीके विमले सर्वेन्द्रियविकाशकम् ।। तेजोमयं चतुर्चाहुं पुण्डरीकनिभेक्षणम् । पीताम्बरधरं मास्वत्कुण्डलाम्यां विराजितम् ॥ रुचिरौठपुटं चारुदशनावलिलालितम् । कृपया पणतं मक्ते वीक्षयन्त मुहुर्मुहुः ॥ ५८ ॥ शान्तमानन्दनिलयं श्रीदेवीपरिसेवितम् । वामानोगोचरं दिव्यं गुणत्रयविवर्जितम् एतद्धारणया ध्वस्तमायावरणविभ्रमः । ब्रह्मानन्दैकनिलयमात्मानं प्रतिपद्यते ॥६॥ आत्मानन्दैकनिलयो निवृत्ताशेपवासनः । स्वात्मभूते हरौ साक्षादतिमाप्नोति पुष्कलाम उपेक्षितान्यतत्साम्यभोगैश्वर्यमहोदयः । आमोति विरजं ब्रह्म कार्यान्ते नृपसत्तम ॥२॥ विमोक्षकाले संप्राप्ते कायस्य विगतामयः । प्राणायामवलेनैव स्वात्मानं चोर्ध्वमुन्नयेत् ॥ बाह्यस्थानेषु विश्रान्ते मूर्ध्नि निर्मिद्य निर्गते । सुषुम्नावमना मुक्तो बहिनिष्क्रमते मुनिः ॥ अचिरादिमिरानीतो याति सूर्यपथा पुमान् । निर्दग्धवासनादेहः सूक्ष्मरूपमुपेत्य सः ॥ प्रयाति ब्रह्मपो लोकं पूजितः पथिवासिभिः। महाभागवतो नूनमिति बुद्धया विरञ्चिना कृतोत्सवेन राजेन्द्र धन्योऽहमितिवादिना । ततश्चोय प्रयातीह निवृत्ताशेपवासनः ।। भूतसूक्ष्माणि भूतानि मनोदेवानतीत्य सः । सायुज्यं तत्र तत्राय क्रमादनुभवन्नसी विविधां प्रकृति हित्वा महत्तत्त्वमतीत्य च । प्रकृति चानिरुद्धादीनतीत्य भगवत्मियः ।। प्रयाति पार्षदैर्भातस्तद्विष्णोः परमं पदम् । यतो नाऽऽवर्तते भूयो यत्र कालबलं न हि ॥ द्वेपादिरहितं साक्षाद्धाम भागवतं महत् । निर्गुणं निर्मलं शान्तं निर्गुणोऽयं विशेत्युनः॥ परमात्मसुखास्वादो राजन्नास्ते निरन्तरम् । यत्सुखास्वादकोट्यंशो बह्मादीनां न विद्यते कोटिकोट्यंशलेशेन कृतकृत्पविभाविनः । वयं तु तत्पदं राजश्चिन्तयामो निरन्तरम् ॥ प्राणायामस्थिता: सर्व स्वाधिकारेषु सर्वदा । धन्या भागवता लोके सद्यः श्रीकान्त. विष्टरम् ॥ ४॥ प्रयान्ति नृपशार्दूल परमैकान्तिनोऽमलाः । योगिभ्यश्चाधिकाः प्रोक्ताः परमेकान्तिनो नराः।। ७५ ॥ विना योगं विना कर्म विना साधनकोटिभिः । निर्हेतुककृपालेशाद्धरिणा वीक्षिता नृप एकान्तमावोपगता यान्ति सद्यो हरेः पदम् राजीवाच- परमैकान्तिनो देव कीडशाः सन्ति मे वदा शिष्योऽहं त्वां प्रपन्नोऽस्मि कैलासकृतकेतन ॥ । स. त्य ३°ार सय ..

·नारदपश्चरावान्तर्गता- [४ चतुर्धपादे- 1 श्रीरुद्र वाच- योगादिकारणं नैव विद्यते नृपसत्तम । अन्यथा चेद्वयं सर्वे तथामूता मवेम हि ॥ ७९ ॥ यमेव वीक्षते साक्षाद्भगवान्पुरुषोत्तमः । स एव लोके भवति होकान्ती नृपसत्तम ।। नारायणार्थनिर्मुक्तदारपुत्रधनादयः । अनित्यलोकसंबन्धदेहदेवान्तरस्पृहाम् ॥१॥ मोगमोक्षस्पृहां हित्वा हित्वा चान्याहशेपताम् । नारायणं प्रपन्ना ये नारायणपरायणाः भगवद ससंविद्धहृदया दीनवत्सलाः । नारायणमृते कर्म न कुर्वन्ति मनागपि ॥ ८ ॥ हरेः संबन्धिनं हित्वा भोजनादिक्रियादिए । सगने न विद्यते येपो दर्शनस्पर्शनादिमिः॥ नानिवेदितमश्नन्ति न वसन्ति मनागपि । मनसा वचसा विष्णोर्नाममन्त्रकजल्पकाः ॥ न च मन्त्रान्तरं येपां न व्रतान्तरसेवनम् । न फलान्तरजिज्ञासा न देवान्तरदर्शनम् ॥ नान्यशेपस्य ग्रहणं फलादेरपि मूमिप । नान्यवेषानुकरणं नान्यपर्वानुमोदनम् ॥ ८७ ।। नान्योत्सवावलोकं च नान्ययावाप्रवर्तनम् । नान्यत्रतानुचरणं नान्यासक्तिर्मनागपि । नान्यार्थं जीविका कार्या नान्यार्था पाकसंक्रिया। नारायणमृते राजन्सर्वेपामात्मदैवतम् देहयात्रामरन्यासं कुर्यान्मातरि पालवत् । वासुदेवे भगवति स्वाधिवाने नियोक्तरि॥ स्वस्य सर्वमरन्यासं कृत्वोपासनमाचरेत् । मृत्यः स्वामिनि तस्याऽऽज्ञां पालयत्यनुवा- सरम् ॥ ११ ॥ 'सेवामङ्गस्य चिन्तैका न चिन्ता स्वात्मरक्षणे । वृत्तिं दास्यति विश्वासः समृत्यस्य यथा तथा ।। ९२॥ वासुदेवैकनिलयो वासुदेवैकसंश्रयः । सेवां कुर्वन्मगवतो वृत्त्यर्थं नायसीदति ॥ ९३ ॥ येन शुङ्गीकृता हंसाः शुकाश्च हरितीकृताः।मयूराश्चिविता येन स मे वृत्ति विधास्यति गच्छंस्तिमन्स्वपन्ध्यायन्स्तवन्मुञ्जपियन्नृप । नारायणेति वागेपा जिह्वाग्रे वर्तते सदा॥ आब्रह्मजीवलोकेषु हरिसंवन्धवजिते । देवे नरे च तिर्यक्षु स्वबुद्ध्या नार्पयेन्मतिम् ॥ संबन्धो द्विविधो विष्णोर्वस्तुमात्रेपु विद्यते। साधारणो हि राजेन्द्र तथाऽसाधारणो मतः चतुर्विधेपु भूतेषु तदात्मत्वेन मानद । तजन्यत्वेन वा ज्ञेयस्तदाधारतया हि सः॥ ९८॥ साधारणो हि संबन्धो न च संसारनाशकः । दासत्वेन च संबन्धो द्वितीयो मोचको मतः तापादिपञ्चसंस्काराद्यों जातो जगतीपते । तदनन्याहशेपत्वमात्मनो हनुमावनम् तत्संबन्धानुसंधानं तनुवाक्कायमानसैः । नेदं साधनसंसिद्धं किं तु निर्हेतुकी क्रिया सर्वतो मनसो रागनिःसङ्गत्वं प्रजायते । विना योगसमाधिं हि केवलं कृपया हरेः ॥ दृष्ट्वा हि खलु राजेन्द्र लोकरीतिमनुत्तमम् । वैराग्यं सर्वमावेपु राजनायेत पुष्कलम् ॥ दाराः सुताः प्रियाः प्राणा राज्यं यद्यवैष्णवम् । न प्रियाणि भवन्तीह कामिनः कामिनी विना ।। १०४ ॥ इयमात्यन्तिकी राजन्मक्तिर्गोविन्दपादयोः । प्रसादेनैव संसाध्या सत्यं सत्यं वदाम्यहम्॥ यस्यानुग्रहमात्मीयमाकाङ्क्षति दयानिधिः । तस्यैवैकान्तिकी प्रीतिर्जायते नान्यसा- धना ॥ १०६॥ प्रतिज्ञातं भगवता शृणु राजन्यसत्तम । परमैकान्तिकोपायः स्वहस्ते विधृतो यथा १०.न्ति वृपा क्षणम्। ३ ख. 'तु या नै हो। कृपा। -

·१६८
नारदपश्चरात्रान्तर्गता-
[४ चतुर्यपादे-
किं ब्रह्मेति पुरा पृष्टे श्रुतिरेवोत्तरं जगी। यतो भवन्ति भूतानि येन जीवन्ति सर्वतः ॥
यत्ययन्ति विशन्तीति तद्ब्रह्मेत्यवधार्यते । लक्षणं ब्रह्मणस्तावच्छ्रीतं भवति भूमिप ॥
राजोवाच-
सत्यं भवति देवेश लक्षणं श्रुतियोधितम् । एतैस्तु लक्षितं ब्रह्म लक्ष्यं भवति योगेनः ।।
अदृष्टो मवति द्रष्टा विज्ञातोऽज्ञात एव च । अश्रुतो भवति श्रोताऽमतो मन्ता प्रकीर्तितः
अकर्तेव तथा कर्ता ह्यधर्ता धारको मतः । अमोक्ता सर्वमश्नाति निर्विशेपो विशेषवान्
यद्यद्विलोक्यते तुच्छ सर्व मिथ्येति गीयते । अतोऽस्य कारणं ब्रह्म ह्यकर्तेव निरूपितम्॥
अकर्तृत्वं तु देवेश लक्षणं प्रतिमाति मे । रूपं च लक्षितं तत्र धारणाऽपि भविष्यति ॥
निर्विशेष निराधारं निर्गुणं च निरञ्जनम् । इत्येवं भावना साक्षाद्धारणं गिरिजापते ॥
किं न स्यादिति मे शङ्का जायते सुदृढा प्रभो । तां निवर्तय सद्युक्त्या यदि योग्योऽस्मि
मावितुम् ॥ २४ ॥
श्रीरुद्र उवाच-
स्वातन्त्र्येणास्य नो द्रष्टा श्रोता मन्ता च विद्यते । अतो विशेष्यते राजन्नतैरेव विशेपणैः
अयं यमनुगृह्णाति परमात्मा सनातनः । स एव तं विजानाति यास्यत्यखिलसंश्रयम् ॥
मन्ता स एव भवति नान्यो राजन्कदाचन । प्रसादादेव देवस्य विशेपो ह्यवधार्यते॥२७॥
आत्मत्वात्सर्वभावानामन्तः सूक्ष्मस्वरूपतः । प्रविष्टः पुरुषश्रेष्ठस्तस्मान्नैवोपलक्ष्यते ॥२८॥
शरीरभूतमखिलमात्मानं पुरुषोत्तमम् । न विजानाति राजेन्द्रेत्याहुध्यिंदिनास्तु तम् ॥
यः पृथिव्यादिवाक्येषु चिचित्सु विशांपते । आकाशवत्समन्वेति तदेतद्वभासयन् ॥
अष्टो ह्यात्मरूपत्वाट्टटा भवति चिन्तय । पारतन्यस्वमावत्वादनयोईष्टिदृश्ययोः
द्रष्टा न चेतो भो राजन्यं विना प्रभवत्यलम् । अतो द्रष्टा हरिः साक्षाद्यथा वीणारवो मतः
अनुप्राणन्ति यं प्राणाः प्राणन्तं सर्वजन्तुषु । अपानन्तमपानन्ति नरदेवमिवानुगाः ॥
सर्वत्र सर्वभूतोऽयं तथाभूतो विराजते । द्रष्टाऽप्यदृष्टो राजेन्द्र दृश्यते चापि पश्यताम् ॥
भिद्यते हृदयग्रन्थिश्छिद्यन्ते सर्वसंशयाः । क्षीयन्ते चास्य कर्माणि तस्मिन्दृष्टे परावरे ।
यदा पश्यः पश्यतेति श्रुत्वा दृश्यत्वमप्युत । प्रसादेनैव जायेत विष्णोरेवावलोकनम् ॥
सर्वात्मत्वेन सर्वेपां रूपत्वेन च तत्त्वतः। विशेषरूपविज्ञानं दर्शनं नृपसत्तम ॥३७॥
विशेयं रूपविज्ञानाद्भिद्यते ग्रन्थिरात्मनः। छिद्यन्ते चापि कर्माणि क्षीयन्ते सर्वसंशयाः
स्वरूपं वैभवं शक्तिवलपौरुपमस्य च । साकल्येन न संश्रोतुं शक्यते नृपसत्तम ॥ ३९ ॥
अश्रुतो नाश्रुतस्तावद्वाक्यैर्वेदान्तसंभवः । तं त्वोपनिषद देवं पृच्छामीति श्रुतेबलात् ॥
इयत्तया मितिनास्ति तस्मादुक्तोऽमितो यतः । यं विना मीयते नैवमिदमेतचराचरम् ॥
आविर्भावस्तिरोभावः सूक्ष्मरूपेण संस्थितिः । यस्मिन्नामाति विश्वस्य स चाऽऽधार-
आनन्याख्यो विशेषोऽयमाचारास्यस्य भूपते।न मितो वासुदेवस्य तस्मादमत उच्यते॥
विज्ञातं स्याद्यतः सर्व स्थूलसूक्ष्मतया स्थितम् । कस्तमन्यो विजानीयादविज्ञातस्ततः
स्मृतः॥४४॥
ईशोऽस्ति सर्वजगतो न गोप्ता त्वस्य मासते। अदृश्यस्यापि राजेन्द्र ब्रह्मणः परमात्मनः।
१. ह्य कत्रिवेति नि। १ स. 'दृष्टः स्वात्म ३ स.म् । वस्याऽऽत्म
॥
तया मतः॥४२॥

·तयामतः॥४८॥
र अष्टमोऽध्यायः ] बृहन्नमसंहिता।
अश्रुतो नाश्रुतस्तावद्वाक्यैदान्तसंभवैः । तं त्वौपनिषदं देवं पृच्छामीति श्रुतेर्बलात् ॥
इयत्तया मितिर्नास्ति तस्मादुक्तोऽमितो यतः । यं विना मीयते नैवमिदमेतचराचरम् ॥
आविर्मावस्सिरोभावः सूक्ष्मरूपेण संस्थितिः । यस्मिन्नाभाति विश्वस्य स चाऽऽधार-
आनन्याख्यो विशेषोऽयमाधाराख्यस्य भूपते । न मितो वासुदेवस्य तस्मादमत उच्यते
विज्ञातं स्याद्यतः
सर्व स्थूलसूक्ष्मतया स्थितम् । कस्तमन्यो विजानीयादविज्ञातस्ततः
स्मृतः ॥५०॥
ईशोऽस्ति सर्वजगतो न गोप्ता स्वस्य मासते । अदृश्यस्यापि राजेन्द्र ब्रह्मगः परमात्मनः
यथाऽहमिति भूतानां प्रतीतिः खलु भूपते । अय प्रसूतादारभ्य चाऽऽशतान्तात्मतीयते ॥
तथातिपामरेणापि प्रोच्यते पुरुषोत्तमः । विज्ञात एव राजेन्द्र प्रतीत्याऽनुभवेन च
यथाऽन्यन्नास्ति वाक्येन शून्यमाकाश एव हि । परिस्फुरति सर्वेषां भूप जानीहि सर्वतः
आकाशमस्तीति पुनश्चोत्तरं किं न दीयते । विशेपास्फुरणात्तात तळ्याय इह युज्यताम्
देहादिपाणमनसां सहैवाहंकृतेहः । विशेपाग्रहणात्स्वस्य तरूपाय इह युज्यताम्॥५६॥
नाहमन्यो नचाऽऽत्मानो विशेषः परजीवयोः । अज्ञसर्वज्ञरूपेऽन्यो विशेषोऽपि न गृह्यते
जीवस्य कर्मकर्तृवं कर्मणा प्राक्तनेन हि । तथा हरेर्न कर्तृत्वं कर्मलेपो न विद्यते॥५८॥
तेन कर्ता महीपाल परमात्माऽयगीरितः । प्रकृतेरपि कर्तृत्वं यदायत्तं रमापतेः ॥ ५९ ॥
रमापतेस्तथा नैव ह्यकर्ता तेन माधवः । न कर्ता माधवो ज्ञेयः श्रुतिस्मृतिविरोधतः
कर्तृत्वं वास्तवं पुंसो वासुदेवस्य भूमिप । उमयोः परतन्त्रत्वाकर्तृत्वं नोपपद्यते
अज्ञानेन यथा धर्ता देहस्य पुरुपो मतः । देहोऽहमभिमानेन न तथा पुरुपोत्तमः । ६२॥
धर्ता विशेषणीभूतचिदचिदेहयोहरिस। विधृतिः सेतुरूपेण श्रुतिराह विशांपते ॥६॥
अवश्यभोक्ता जीवः स्याद्राजन्स्वीयस्य कर्मणः । फलं शुभाशुभस्यातः संसारेऽस्मि.
निबध्यते ॥ ६४॥
अप्राकृतस्य मोक्ताऽयं मक्त्या मक्तापितस्य च । हेयमाकृतरूपो यो विशेषस्तेन वर्जितः
महदादिविभेदेन कार्यावस्थासु रूपतः । स्वानन्तशक्तियोगेन नित्यः स्वामाविकस्तु यः
हेयांशवजितो राजविशेषस्तेन संयुतः । चिदचिच्छब्दवाच्यो यो विशेषणतया स्थितः
सर्वावस्थाश्रयस्तस्मिन्विशेष्ये परमात्मनि । विशेषः सर्वकालेषु न निवर्तेत कहिचित् ॥
धारकः प्रेरको मर्ता सर्वस्यास्य प्रकाशकः । सदनन्तगुणावासः श्रीमर्ता मोक्षकृत्स्वयम्
अन्यच्यावर्तकानेकविशेषणविशेषवान् । विभाति भगवानेको निर्विशेपो न भूमिप ॥६॥
अनादिवासनाबद्धो जीवः संकुचितस्मृतिः। विशेष वासुदेवस्य न जानाति कृपां विना
अयं यमनुगृह्णाति स्वाङ्गीकर्तुमिहेच्छति । शास्त्रसङ्गो मवेत्तस्य सदाचार्यस्य संनिधौ ॥
विशेष तस्य विज्ञाय तबाऽऽरोप्य मनो धिया । विमुक्तो मयति क्षिप्रं जन्मसंसारबन्ध-
सदैकरूपामावात्तु जगन्मिथ्येति गीयते । न मिथ्याऽन्यादृशं नैव भ्रमो रज्जुमुजगवत् ।।
राजन्कार्यस्य मिथ्यात्वं नैर्गुण्यं परमात्मनः। आमासवादो जीवस्य पापण्डैरुपकल्पितः
म. ति पमहीवर्तुमिच्छति।
-
नात् ॥७३॥

·[१ पतुर्यपादे- ॥ ॥८५॥ १७० नारदपश्चरानान्तर्गता- नेतद्विश्वसनीयं ते मयोक्तमपि मायया । आज्ञया वासुदेवस्य मोहनाय सुरद्विपाम् प्रवर्तितमसच्छास्त्रमयथार्थस्य शासनात् । तर्कसिद्धाद्विशेपेण तामसानां प्रियं हि तत् ॥ अयं वेपो महाभाग जटामस्मास्थिकल्पितः श्मशाननिलयावासोऽमेध्यमोगो मदाश्रितः तामसं सर्वमेतद्धि स्यादिष्टं पिशिताशिनाम् । नारायणसमत्वेन देवतान्तरचिन्तनम् ॥ मायाचिद्यापिभागेन चेशजीवविकल्पनम् । मायाविद्याविनाशे तु नेशो जीवो न विद्यते यथा पटमठाभाव तथाऽऽकाशो न विद्यते । बन्धमोक्षौ भ्रमः स्यातां न स्यातामीश- जीवकी॥ ८१॥ निविशेषं निरामासं ब्रह्म निधर्मकं तथा । ध्याता ध्यानं न ध्येयं हि त्वस्ति नास्तीति नैव हि ॥ ८२॥ अनिर्वाच्या हरेः शक्तिमिथ्या मायेति पार्थिव । मायावादमिदं शास्त्रं मायामोहप्रवर्ति- तम् ॥ ८३॥ सात्वतैनाऽऽहतं सद्धित्विा मोहनमात्मनः । मुमुक्षुभिर्न संधार्य न श्राव्यं मुक्तिमि- च्छताम् ॥४॥ पाखण्डमयथार्थं च श्रुतिस्मृतिविरोधत: गौतम उवाच निविशेपे महादेव विशेपोऽयं मवेद्यदि । को दोपः स्यादुमाकान्त वद मे वदतां वर॥८६॥ श्रीरुद्र उवाच- निर्विशेष प्रवदतां भवतां कोऽयमाशयः । निर्विशेषे विशेषस्तु मतो व्यायतको न वा ॥ आये व्यावर्तको धर्मो निविशेपेऽपि सिध्यति । द्वितीयो निर्विशेषोऽपि न सिध्यति महामते ॥ ८८॥ अन्यावृत्तैर्षिशिप्रस्तु निविशेपः किमुच्यताम् । निर्विशेष न पस्त्वस्ति सदसरस्वपि किंचन लक्ष्क्ष लक्षणानिर्दिष्टं सर्वं भवति गौतम । व्यावर्तकत्वं सर्वत्र स्वेतरस्य द्विजोत्तम ॥१०॥ सधर्मकत्वं संसिद्धं तेन सर्वत्र सर्वदा । आधारं सर्ववस्तूनां भासकानां च मासकम् ॥ बह्मवस्तु कथं ब्रह्मन्निर्षिशपं मवेदिदम् ॥९१ ॥ गौतम उवाच- सर्वस्य सविशेपत्वात्सधर्मत्वात्कृपानिधे । सर्वतो हि विजातीयमुक्तं ब्रह्म सनातनम् ॥ अतो निधर्मकं ब्रह्म निर्विशेपं विनिश्चितम् । सविशेपस्य नष्टत्वं दृष्टं प्रत्यक्षतो मया ॥ श्रीरुद्र उवाच- विशेपस्येव विप्रेन्द्र ब्रह्मणः परमात्मनः । विजातीयत्वमाख्यातं विशेपादन्यनिष्ठितात्॥ सधैतरविजातीयविशेषेण विशेपितम् । सर्ववेदान्तसिद्धान्तसंसिद्धमिति चिन्तय॥९५॥ चेतनोऽचेतनश्चेति विशेपोऽयं महामते । विशेषणतया तर पर्येति परमात्मनि ॥ १६ ॥ विशेषश्चिदर्चिनिष्ठः परतन्त्रोऽयमीरितः । तस्माद्विलक्षणो धर्मभूतो देवस्य शाणिः ॥ अनन्तनित्यनिःसीमगुणदोपषियजितः । अहेया मापनातीता गुणा विष्णोनिरूपिताः॥ १. हा मेवास. चिपः ।

·[अष्टमोऽध्यायः वृहब्रह्मसंहिता। १७१ धर्ममृतास्तु ते सर्व कल्याणादिकसंज्ञिताः। सच्चिदानन्दरूपाश्च कृतिशक्त्यादिरूपिणः। नान्यत्रैवंविधगुणाश्चिदचित्सु द्विजोत्तम । नैवंविधगुणः पुष्टः पुरुषोऽन्यो मया मतः ॥ परिच्छिन्नविशपातु गुणाद्वा पुरुपादपि । सविशेषगुणापन्नो भिन्नोऽयं पुरुषोत्तमः ॥ विष्णोर्गुणानां वैजात्यमस्ति चान्यगुणैः सह । विष्णोरपेतदोपस्य ह्यन्येन गुणिना सह ॥ असाम्यान्निविशेषत्वं गुणानां गुणिनोऽपि वा। विशेषान्मुनिशार्दूल न विशेषत्वसंक्षयः ।। निर्षिशेपे विशेपोऽस्तीत्येवं वक्तुं न शक्यते । योऽयं विशेषः सोऽप्यत्र कीशोऽभि- मतस्त्वया ॥ १०४॥ निर्विशेषस्य चान्यस्य स्वस्य येति द्विजोत्तम । आये तु वचसस्तापद्याधातः स्याधि- तीयके ॥ १०५॥ अन्यस्य सत्त्वं वाऽसत्त्वमायेऽद्वैतस्य संक्षयः । द्वितीये चासतस्तावत्संबन्धो नैव सिध्यति तृतीये त्वाश्रयमृते विशेपो नास्ति कुत्रचित् । न तु तावद्विशेषोऽयं शुक्तौ रजतवत्स्मृतः मिथ्यैव दोपश्च सत इति चेन्नैव सिध्यति । दोपाभाषस्तव मते दोपः क्वापि निरामयः ।। आश्रयो निर्विशेषो हि तथा निर्धर्मकः स्मृतः । दोषस्य सत्वे द्वैतं स्यादसत्त्वे नापरी. क्षता ॥ १०९॥ मिथ्यात् त्वनवस्था स्याहोपान्तरविकल्पनात् । निर्विशेषे विशेषोऽयमिति भ्रान्तिवि. चार्यताम् ॥ ११॥ सर्विशेषस्य विप्रेन्द्र द्वयं सिध्येद्विमर्शतः । कैश्चिद्विशेपैः संव्याप्तमव्यातं कैश्चिदेव हि ॥ सविशेषे द्विजश्रेष्ठ निर्विशेषत्वसंभवः ॥१११ ॥ गौतम उवाच- व्याप्ताव्याप्तत्वमप्युक्तं सविशेपे दयानिधे । कैप्तिं कैनं च व्याप्तमिति मे संशयं नु । श्रीरुद्र उवाच- महदादिकृता ये च विशेषास्तैरनावृतम् । सृष्टी कदाचिद्भवति व्याघृतं मुनिसत्तम ।। प्रधानादिविशेषोऽपि निर्विशेपस्तु कारणे । मलीनत्वाविशेषाणां मर्गादौ तु विशेषवान् निजासाधारणाकारगुणशक्तिविशेषयुक् । न ज्ञायते मुनिश्रेष्ठ विना मगवतः कृपाम् ॥ वैशिष्टयं वासुदेवस्य न विहन्येत कहिंचित् । विशिष्टं येन तचापि सदेव परमार्थतः ॥ अस्वातच्यादसत्त्यं तु मिथ्यात्वं श्रुतिरुज्जगो । विशेषस्यापरोक्षस्य प्राकृतस्य विनाशतः नित्यानां तु विशेषाणां विनाशो नैव विद्यते । स्वरूपहानिरेव स्यादन्यथा मुनिसत्तम ।। विशिष्टं ब्रह्मणो रूपं सदसन्यां विनिश्चितम् । स्वस्मिन्प्रकारतापन्नं सदनन्तगुणान्वितम् ॥ स्वरूपलक्षणं. तावच्छृतिभिः क्रियते द्विज । सत्यं ज्ञानमनन्तं च ब्रह्मेत्यादिमिरेव च ॥ तथा कर्तृत्ववचनैः स्वरूपं लक्ष्यते यथा । विकारे निर्षिशेपस्य तथाऽऽह श्रुतिरेव हि ॥ संविशेपं परं ब्रह्म धारणकसमाश्रयम् । विज्ञाय गुरुवाक्येण श्रवणादिभिरेष च ॥१२२॥ नामसंकीर्तनैश्चैव स्तवनैर्यन्दनैस्तथा । ध्यानेन भक्तियोगेन तत्साम्यमधिगम्यताम् तसाम्यलक्षणो मोक्षः सायुज्यमभिधीयते । यतो नाऽऽवर्तते भूयो भोगसाम्यमुपैति हि १. ति चाय । समिरयुकं । ३. ति तपासानेलावाद।५ प. सदा। ॥

·१७२ नारपञ्चराधान्तर्गतो- [ चतुर्थपादे- ऋपिराजश्च विपश्च श्रुत्वा शंकरमापितम् । आदाय तो परं धर्म शरणागतिलक्षणम् ॥ व्यवस्थावचनस्तावन्निःसंदेही बभूवतुः । स्थूणासंखननन्यायात्संदिहानावपृच्छताम् ॥ इति श्रीबृद संहितायां चतुर्थपादे रुद्रगीतायां प्रद्मविचारो नामा2मोऽध्यायः ॥ आदितः श्लोकानां समष्टयङ्काः :- ४४८२ ॥ भए चतुर्थपादै नवमोऽध्यायः। धकः ॥७॥ तापूचतुः पञ्चयक्त्र महादेव विशिष्टं ब्रह्म लक्षणः । लक्षितं तत्र संदेहमाययोस्त्वं निशामय ॥१॥ सत्यादिलक्षणलक्ष्यं कीदृशं ब्रह्म शंकर । सत्यादिभिस्तु किं वाच्यं स्वरूपं धर्म एव घा सत्यस्वरूपं चेब्रह्म वितरः किं प्रयोजनम् । इति सर्व समाचक्ष विष्णुसिद्धान्तगर्भितम् श्रीरुद्र उवाच- सत्यादिलक्षणेलक्ष्यं ब्रह्म सत्यादिलक्षणम् । न निर्विशेपं निर्धम निष्क्रिय तावदिष्यते। सत्यादिभिस्नु सत्यत्वधर्मवत्त्वं प्रपञ्च्यते । तादृशो ब्रह्मणो रूपं सत्यत्वादिभिरुच्यते ॥ अन्यथा तु विरोधः स्याच्छ्रुत्या स्मृत्या च युक्तिभिः । विरुन्धतोऽपरुन्धन्ति सन्तः सिद्धान्तशंसिनः ॥६॥ तावूचतु:- अन्यथा को विरोधः स्याद नौ घदतां वर । सत्सात्वतागमाभ्याससिद्धान्तार्थावरो- सत्यादिभिः स्वरूपं कि नोच्यते दूगणं च किम् । स्वरूपमात्रकथने धर्मवत्त्वं निवार्यते श्रीरुद्र उवाच- सत्यादिलक्षणैर्लक्ष्यं यदि स्यादितरन्नृप । तदाऽसत्वं प्रसज्येत न तु सत्यस्वरूपकम् ॥९॥ नीतिः सत्यादिशब्दानां सामानाधिकरण्यजा । अपेक्षिता तु सर्वेषां तदभावः प्रसज्यते ये च सत्यादयः शब्दाः सामानाधिकरण्यतः । बोधयन्ति विशिष्टं हि सत्यादिकविशे- पणेः ॥ ११ ॥ न च सत्यादयो राजन्मतिकूलेन वर्मना । एकस्य ब्रह्मणस्तापन्निविशेषत्वमुज्जगुः ॥ एकार्थपरता सिध्येन्द्यावृत्तीनां बहुत्वतः । न चेदसत्यश्यावृत्तिः सैव स्यादन्ययोरपि ॥ न व्यावृत्तिबहुत्वं स्यादिति चेन्नोपयुज्यते । असन्यावृत्तिमात्रेण द्वयोवृत्तिरेव चेत् ॥ ब्रह्मस्वरूपसिद्धत्वादन्ययोः किं प्रयोजनम् । तत्तद्द्यावृत्त्यवच्छिन्नं स्वरूपं परमात्मनः अतश्चैकार्थपरता त्रयाणामभिधीयते । इति चेदागतो मार्गे सविशेषप्रसङ्गतः ॥ १६ ॥ स्वरूपस्य विशेपः क इति चेदुच्यते द्विज । ध्यावृत्तीनां स्वरूपस्य व्यवच्छेदकता हि या स विशेपो हि राजेन्द्र सत्यादिभिरुदाहृतः । यथा सत्यादिभिब्रह्म कर्तृत्वादिमिरप्युत ॥ तथैव बोध्यते राजन्दिजवर्यस्वरूपतः । तापूचतु:- शोधकर्योधकर्वाक्यः स्वरूपं यदि बोध्यते । पौनरुक्त्यं कथं न स्यादिति नौ संशयो महान् ॥ १९ ॥ .स."दि पात्रो । ख. "भिरग्युतः ।

·१५२ (९ मधमोऽध्यायः प्रहब्रह्मसंहिता। भीरुद्र उवाच- कर्तृत्वादिकवाक्यैस्तु निमित्तं ब्रह्म चोच्यते । उपादानं च जगतो घोधितं नृपसत्तम । यथा बोधकवाक्यैश्च प्रोक्ता कारणरूपता तथा शोधकवाक्यैस्तु साजात्यं दोष एव च। पार्यते नृपशार्दूल मुने तर्कविदा पर । तेन शोधवाक्यानां न वैयथ्य मवेदिह ॥२२॥ उभाभ्यां ब्रह्मणो रूपं निर्दोषमवसीयते । मा भूयादिह शङ्का वां यथा नो ब्रह्मनिश्चयः न तु बोधकवाक्यस्तु पैलक्षण्यं निरूप्यते । चेतनाचेतनाम्यां च शोधकः किं मवेदिह ॥ तत्र साजात्यदोपो हि कथं प्रामोति वार्यते । श्रूयतामिति चेत्सत्यं हितावा प्रवदाम्यहम् प्रकृतेः पुरुषाद्वाऽपि भिन्नेऽपि परमात्मनि । विकारोऽपि हि साजापादायाति किल केवले ॥२६॥ ॥ सत्यं ज्ञानमनन्तं च पदानि कमतो नृप । ब्रह्माऽऽहुर्धारणामूलं विमुक्तिर्यन जायते ॥. तन सत्यं पदं तावदाह ब्रह्म सनातनम् । निरुपाधिकसत्सत्तायोगि तेन निवारितम् ॥ अचानं विकाराणामास्पदं चेतनं पुनः । तसंसृष्टं महाभागौ ततो ज्ञानपदं च यत असंकुचितपोधैकाकारमाह परात्परम् । पूर्व संकुचितज्ञाना मुक्तास्तेन निवारिताः आहानन्तपदं ब्रह्म परिच्छेदविवर्जितम् । तेन नित्यास्तु व्यावृत्ताः पूर्वकोटिविलक्षणाः ॥ स्वरूपेण गुणश्चैवाऽऽनन्त्यमस्ति हरी यतः । नित्यमुक्तनिषद्धेषु नैवभूतोऽस्ति कश्चन ॥ तस्मात्सत्यादिकपदैर्गुणमूतविशेषणैः । विजिज्ञास्यं परं ब्रह्म सर्ववस्तुविलक्षणम् ॥३३॥ तावूचतु:- कथं निमित्तता चास्य तथोपादानता कथम् । ब्रह्मणो यद विश्वेश गङ्गाधर महेश्वर ॥. श्रीरुद्र उवाच- चिदचित्मकृतिधा विशेषणतया हरी । तद्विशिष्टं परं ब्रह्म श्रुतिराह महामते ॥ ३५॥ सदेवेदं पूर्वमासीदेकमेवाद्वितीयकम् । तदेक्षतासृजल्लोकान्सूक्ष्मभूतान्स्वसंस्थितान् ॥३६॥ असृजन्नामरूपाम्यां तत्र तत्रान्वगात्स्वयम् । तत्तन्नामामयदाजन्नाकारान्तरसंग्रहात् ॥ विशिष्ट एवभवति प्रकारान्तरमाभितम् । स्थूलावस्थी चिदचित्तौ प्रकारान्तरसंस्थिती। तत्तनियमनाहत्वमुपादानं च कीर्तितम् । यं विशन्तीति वाक्येन प्राविलीनमिदं जगत् स्थूलाकारपरित्यागो लयो नाम निरूप्यते । स्थूलाकारानुकरणं प्रमधौ नाम गौतम ॥ न च व्यान्तरोत्पत्तिराकारान्तरमेव च । पाचारम्भणवाक्येननिर्णीतं परमपिभिः॥४१॥ उपादायेदमखिलं निर्विकारतया स्वयम् । नामरूपविभेदेन परिणामो व्यवस्थितः सद्भागित्वमुपादानं सत्यसंकल्पता हरेः । निमित्तत्वं तु निर्णीतं चेतसा हवलोक्पताम् निमित्तत्वं चिचितोषिशेपेण विभूतयोः । स्थूलाकार पटना योग्यत्वं ब्रह्मणः स्मृतम्।। यतः संकल्पपेऽयं मृतिरुक्ता द्विजोत्तम । अतो निमित्तं भगवान्संकल्पच निरामयः ॥ येन पूर्व जगदिदं निपीतं प्रविलापितम् ।उत्ससर्ज नमेवेक संकल्प लयकारणम् ॥ ४६ ॥ ... लपूर्वषामा ॥

·॥ १७४ नारदपञ्चरात्रान्तर्गता- : [१ चतुर्थवादे- पुनः संकल्पयन्स्वस्मिन्विलीनं पहिरुत्सृजन् । एकोऽहं नामरूपेण बहु स्यामित्यचि- न्तयत् ॥४७॥ संकल्पनासृजत्तस्मानिमित्त स्वयमेव च । स्वयमेवामवत्पश्चात्मविश्यान्तः प्रकाशयन् ।। उभयस्य समानातं सर्वशक्तेः परात्मनः । सांकयं जायते नैव न च दोपस्य संश्रयः नं चास्य ज्ञानसंकोचः प्रकृति पर्यणामयत् । सूते सा महदादिभ्यः प्राकृताण्डं नरोत्तम स चाशेयस्य जगतः प्राकृतस्य प्रयोजकः । महापुरुपनामाऽसौ सहस्राननशीर्पवान् ॥ सहस्रकरबाहद्भिः संचिन्त्योऽस्ति मनीपिभिः । तस्य नाभिसरोजातं पङ्कजंतु हिरण्म- यम् ॥ ५२॥ तस्मादमूञ्चतुर्वक्त्रो ब्रह्मा लोकपितामहः । समस्तजीयजातानां निलयः पुष्करासनः ॥ तस्मादहं तामसानां जनकः समजायत । तस्य प्रसादात्रिजगत्संहरामि हराह्वयः ॥५४॥ मनुः समभवत्तस्माद्यस्तु स्वायंभुवाह्वयः । मनुष्याणामशेपेण धर्मानाह सनातनान् दक्षादयस्तथा चान्ये ये प्रजापतयोऽभवन् । तेभ्यो मरीचिरभवद्यः सृष्ट्याद्यो विलोक्यते मरीचेः कश्यपो जातस्तस्मात्संस्थिरजलमाः । अदितेदशाऽऽदित्या दितत्याः प्रकी- तिताः ॥ ५७ ॥ दनोस्तु दनुजा जाता दानवा ये प्रकीर्तिताः। कद्रोः सममवन्स विनतायाः पतत्रिणः तथा चैकशफा जाता द्विशफांच परंतप । यादांसि सरितश्चैव पर्वता: सागरास्तथा ॥ ऋषयः पितरो देवा मनवः सिद्धचारणाः । गन्धर्वाप्सरसो यक्षा रक्षोभूतगणाश्च ये... कलाः सर्वे भगवतो विष्णोरतुलतेजसः । शरीरभूता विज्ञेयाः पुरुपस्प महात्मनः आत्मा तु भगवानराजन्यः प्रविश्य प्रवृत्तिदः । उपास्यः स्थूलरूपेऽस्मिंस्तदभेदधिया मुने ॥१२॥ अस्य लोकस्य रक्षार्थ धत्ते विष्णुमहाकृतीः । यः समाराध्य पुरुपो याति नैगुण्यता. मयम् ॥६॥ प्रकृतेर्गुणविस्तार सप्तावरणवेष्टितः । निर्गुणः पुरुपोऽन्योऽस्माद्दिव्यामाकृतविग्रहः ।। असंख्यातोऽपरिच्छिन्नो लोकातीतो ह्यकर्मकः । नित्यो हेयगुणातीतः पञ्चोपनिषदा. त्मकः ॥६५॥ असंख्यातोऽपरिच्छिन्नो मुक्तिस्थानमितीरितम् । प्राकृतामाकृती ह्येतो बद्धमुक्तनिकेतनी अनयोर्लोकयो राजन्नाधारो भगवान्हरिः । स्थूलसूक्ष्मस्वरूपेण सर्व यत्रावतिष्ठते एतद्विशेषणाविष्टं ब्रह्म वेदान्तसंमितम् । भासकं सर्वकार्यस्य धारक गुनिसत्तम ॥६॥ येनेदं च यतश्चेदं यत्रेदं च यदात्मकम् । विश्वमेतन्महामागौ प्राप्यं भोग्यं तदेव हि ॥ गन्तव्यमथनं साक्षाद्देवो नः प्रणतेः पदम् । वयमंशकलाः सर्वे तदायत्तप्रवृत्तयः ॥ ७० ॥ स च स्वामी वयं दासा दासाः स्वामी स्वरूपतः । तस्यैवाहं स चास्माकमनन्याहः परस्परम् ॥ १॥ चिदर्चिद्धि सजातीयं साक्षादात्मतनौ स्थितम् । परमेकान्तिभिर्येयेविशिष्टं ब्रह्म केव- लम् ॥७२॥ ईपणावयनिर्मुक्ता वासुदेवकृतायनाः । उक्तानुसंधानपरास्तस्मिन्नेव विशन्ति ते ॥७३॥ स.टः दारीरयन् । २. यः पशुजातयः । ३. तो पौकिक: । पिस। ॥ ॥

·[१ दशमोऽध्यायः हब्रह्मसंहिता। हेयं मायिकमाज्ञाय हित्वा तन्मननोचितम् । आत्मानं तदसंश्लिष्टं ब्रह्ममावमुपागतम् ।। 'आत्मसर्वस्वरूपेण प्रेमातिशयंयोगतः । परमात्मानमारमस्थं चिन्तयेत्तदवाप्तये ॥५॥ 'इति पेदान्तसिद्धान्त उपदिष्टो मयाऽनघो । निवर्तेथामतोऽन्यस्मासिद्धार्थी द्वावपि प्रभू॥७॥ ग्राहितो यो मया पूर्व मोहनाय सुर द्विपाम् । 'विवतरिम्भको शादो वादोऽन्यः कापि- लस्तुः यः।। ७७ ॥ तं विहाय महात्मानाविदं ज्ञानं मयोदितम् । स्वी कुर्याद विमोक्षाय नात्र कार्या विचा- . रणा॥ ७८॥ तावूचतु:- भगवन्यासुदेवस्य शरीरं समुदाहृतम् । सर्व यदि ह वै किंचिस्थूलसूक्ष्मस्वरूपतः॥७९॥ तद्भावनाशक्तिमतां विभूतिं पद शंकर । केयु केषु च भावेषु चिन्त्योऽयं भगवान्हरिः। श्रीरुद्र उवाच- विष्णुस्त्रिविक्रमाख्यो यो ज्योतिषां रविरंशुमान् । मरीचिश्चन्द्रमा नागो वामदेवो महा- मुनिः ॥ ८॥ शंकरः पावकः स्वच्छः सामवेदो बृहस्पति । स्कन्दः कुबेरो मेरुश्च कामधेनुद्विजोत्तमः अकारः प्रणवो मन्त्ररत्नमष्टाक्षरो द्वयम् । गायत्री सागरो गङ्गा विरजा सरयूस्तथा ॥ यमुना चाथ कावेरी नारदः कपिलो मुनिः । उच्चैःश्रवा यो नाग ऐरावत इति स्मृतः गरुडो नित्यमुक्ताश्च प्रह्लादो ध्रुव एव च । वरुणश्चार्यमा चैव कामः संकर्षणस्तथा । कालो मृगेन्द्रः एक्नो रामः परशुधारकः । अवताराच मत्स्याद्या: पुण्या भक्तास्तु सर्वशः॥८६॥ गोवर्धनश्चित्रकूटो नरनारायणाश्रमः । वेङ्कटादिः पुष्करश्च श्रीमवृन्दावन तथा सूकराख्यं महाक्षेत्रं नैमिपं च कुशस्थली । काश्ययोध्यापुरी वत्स नीलपर्वत एव च ॥ स्मृतिर्मेधा धृतिः क्षान्तिासो विष्णुजनामयः । स्वाचारवाजनो यज्ञो राजाऽवा मरुतः सुतः॥८९॥ वसन्तो मार्गशीर्षश्च हरेरेता विमूतयः । असंख्याता मया राजन्दिन वक्तुं न शक्यते ।। प्रधाने वस्तु वोक्तं नान्तो वर्षशतैरपि । प्रातः प्रातर्विभूतीनां स्मरणं पापनाशनम् ॥ यद्यद्विभूतिमत्सत्त्वं श्रीमदूजितमेव वा । तत्तदेवावगच्छेतं विष्णुतेजःसमुद्भवम् ॥१२॥ इति श्रीवृहह्मसंहितायो चतुर्थपादे रुद्गीतायां नमोऽध्यायः ॥९॥ आदितः श्लोकानां समष्टयङ्का:-॥ ४५८१ ॥ " अप चतुर्थवादे दशमोऽध्यायः। राजोवाच- भगवन्देवदेवेश यदुक्तं मवताऽऽवयोः । ज्ञानं ब्रह्मस्वरूपस्य वाक्यैः शोधकबोधकैः ॥१॥ ब्रह्माद्वितीयं वैशिष्ट्यं कथं स्थावद विस्तरात् । कुतो दश्यते द्वैतमध्ये परमात्मनि ॥

·नारदपञ्चरावान्तर्गता- [ ४ चतुर्पपादे- योरपि ॥ १०॥ श्रीरुद्र उवाच- यथा पयसि राजेन्द्र घृतमस्ति न दृश्यते । तहिशिष्टं पयो यदेकमेवावलोक्यते ॥ ३ ॥ यथा शब्दमयी वाचर केवलेवावलोक्यते । बीनमगुरगर्भ दै वह्रिगर्मा शमी यथा॥४॥ विश्वगा यथा बुद्धिः पुण्यगमा क्रिया यथा। चिदचिदर्भमेवैकं विशिष्टं ब्रह्म पार्थिव कार्यकारणभेदेन त्ववस्थाद्वयमुच्यते । कारणे सूक्ष्मरूपेण द्वैतेन परिहितम् स्थूलरूपेण कार्य तु द्वतेनाऽऽसादितं हि तत् । न मिद्यते परस्तस्मात्परं तस्मान्न विद्यते गुणिनस्तु गुणो यद्गुणादेव गुणी यथा । एवं विशिष्टाद्वैतं हि श्रुतिस्मृत्युदितं नृप ॥ राजोवाच- कथं त्वाधारभूतेऽस्मिन्दयोर्मेदः स्वरूपतः । औपाधिकः कथं भेदो वद मे वदतां वर ।। श्रीरुद्र उवाच- ज्ञानेकरूपो जीवोऽयमनेकोऽणुः प्रकीर्तितः । व्याप्तो नित्योऽक्षरोऽग्राह्यो ग्रहीता स्वान्य- सच्चिदानन्दरूपोऽसौ पारतम्याभितो यतः । परिणामान्तराप्राप्तो ज्ञानव्याप्तो निरामयः नित्यो पद्धश्च मुक्तश्च विविधोऽयं विशांपते । नित्यो मायामसंप्रातः कादाचित्को विमोचितः ॥ १२॥ अनयोरेकरूपत्वं स्वरूपाद्गुणतोऽपि या । समानालोकमोगेश प्रसादोऽपि महामते॥१३॥ एतावानेव मुक्तस्य भेदः पूर्व न तादृशः । औपाधिकस्तु बद्धोऽयं संसारी जीप उच्यते देवी माषा हरजीतु तया बद्धो निर्गुणैः । स्वरूपात्मच्युतो बुद्धया देहोऽहमिति घोधतः ॥ १५ ॥ ज्ञानप्रकाशसंकोचं संप्राप्तः प्राकृतो मपन् । देहादिकृतनानात्वो नानापोनिषु जायते ॥ ज्ञानेकाकारता नष्टा स्वातयं मन्यतेऽबुधः । ईश्वरोऽहमहं भोगी सिद्धोऽहं पलवा. न्मुखी ॥ १७ ॥ आत्योऽमिजनवानस्मि कोऽन्योऽस्ति सदृशो मया। यक्ष्ये दास्यामि मोदिप्प इत्यज्ञान. विमोहिताः ॥१८॥ मयन्ति जीवा राजेन्द्र मानोद्धतमनोरथाः । स्यत ऐश्वर्यविमवेरन्धिकान्मनुजान्गुरान् ।। सेवन्ते भगवयुद्धया लोभेनाऽऽकान्तचेतसः । तद्वेषधारिणो दासास्तदाज्ञापरिपालकाः मुक्त्वा मोगान्पतनपन्धे नरके घोरसंकटे। तामसी पोनिमासाद्य नाऽऽवतन्ते ह्यधोगताः ऐप कमंजिनो लोकः क्षीयते च पुनः पुनः तथा पक्षीयते पुत्र पाके पुण्यचितोऽपि हि पथाऽहिममपं यनिमजानन्तो मजन्ति हि । पश्चात्तापन पीयन्ते दारुणेनान्तरात्मनि । एवं दृष्टफलं कर्म कृत्वा ज्ञानविजितम् । परिणामे महदुःसं पायन्ति न संशयः ॥ स्यकार्यफटमुद्दिश्य स्यतात्रफटदायकम् । नारायणसमं मत्या त्यधिक पा सरासुरम् ॥ पजन्ति प्रद्धया युक्ता मूटज्ञानविय जिताः। अन्धं तमो विशन्ते संमूतीनां समर्चनात् मयन्ति नानामतयः स्वरुपज्ञानवर्जिताः । गतयोऽपि तदीयाः स्युखिविधा मतपो जनाः १४. यो बीमा समापि । १७. 'राप मारवां ५५ ... दिया।

·[१०.दशमोऽध्यायः वृहहह्मसंहिता। १७७ सत्त्वं रजस्तम इति विविधाः प्रकृतेर्गुणाः । रेतत्रिविधं जातं जगदेतचराचरम् ॥२८॥ विधा लोकात्रिधा भोगात्रिविधाऽभिरुचिर्नृणाम् । त्रिविधं कर्म जीवानां ज्ञानं च त्रिविधं नृप ॥ २९॥ विविधानि पुराणानि त्रिविधाः स्मृतयस्तथा ।वासस्तु विविधो जयस्त्रिविधाऽपि रुचि- नृणाम् ।। ३०॥ ध्यानं तु विविधं राजन्सुखं च त्रिविधं तथा । लोकोऽपि विविधो ज्ञेयस्तिमोऽवस्थाः. प्रकीर्तिताः ॥३१॥ वृत्तिस्तु विविधा ज्ञेया तिम्रोऽवस्थाः प्रकीर्तिताः । आ ब्रह्मस्तम्बपर्यन्तं सर्व हि त्रिगु. णातकम् ॥३२॥ प्राकृतस्तु गुणेद्धो निर्गुणः पुरुषोऽप्पयम् । आकल्पं मुच्यते नैव पिना नु शरणाग- तिम् ॥ ३३ ॥ एवमीपाधिको जीवो नानात्वं प्रतिपद्यते । एकमावं समामोति यदा भवति निर्गुणः ॥ विधा भिन्नश्चिदंशोऽयं स्वाधारे परमात्मनि । प्रकारतां समापनस्तस्मिन्नेव तु विति। अचिदंशोऽपि राजेन्द्र भगवत्येव विठति । कदाचितनं धृत्वा पहिरायाति भूपते॥३६॥ कदाचित्कारणे विष्णो सदूपेणैव तिष्ठति । लयोदमपिधानात्तु प्रागभावो न विद्यते अव्यक्तत्वेन संस्थान लयो नाम महामते । उद्गमः स्थूलमावो हि व्यक्तमित्यभिधीयते। स्थूलस्य नैकरूपत्वं मिथ्यात्यमुपवर्तते । भ्रान्त्या विवर्तवादोऽन विमूढाः भवदन्ति हि ॥ उमयोः परतन्त्रत्वादाधेयत्वान्महीपते । परारमा भिद्यते नूनं स्वतन्त्रो धारको यतः ।। चिचियां विमिद्यते पुरुषप्रकृती नृप । मोक्तृभोग्यतया तात शरीरात्मतयाऽथ पा॥ चिचित्परमात्मानो विभिन्ना लक्षणैः स्वकैः अभिन्ना नृपशार्दूल विशेषणतया हरी ।। राजोवार- कथं जीवोऽणुरूपोऽयं शरीरे सर्वगः प्रमो। कदाऽस्य मायायोगोऽभूरकदा मुक्तिमवि- प्यति ॥४३॥ श्रीरुद्र उवाच- स्वरूपतोऽणुमूतोऽपि प्रकाशेन शरीरगः । एकदेशे स्थितो वेत्ति हरिचन्दनबिन्दुवात् ।। प्रभया भास्करो यद्ब्रह्माण्डं व्याप्य तिष्ठति। एकदेशस्थितो दीपः कृत्वगेहे प्रकाशते ॥ कदाऽस्य मायायोगोऽयमिति प्रश्नो न सौख्यदः । अनादिकालतो जीवो मायया परि- वेष्टितः॥४६ अनुग्रहाद्धरैरेव मुच्यते नात्र संशयः । निषिधोऽनुग्रहो विष्णोः कर्म ज्ञानमुपासनम् ॥ मुक्तिहित्वाऽन्यथारूपं स्वरूपेण व्यवस्थितिः। हित्वा संकुचितावस्था भेदं प्रकृति- संभवम् ॥४॥ संप्राप्तात्मस्वरूपोऽयं मेमातिशययोगतः । पामोति परमात्मानं यतो नाऽऽवर्तते पुनः ॥ मुनयो गौतमो राजा श्रुत्वेदं रुद्रमापितम् । सर्वतो मतिमाकृष्य मगवत्येवमादधौ ॥५०॥ निर्विध पुनदारेभ्यो राजा कोशबलेषु च । नारायणपदाम्भोजेऽनवच्छिन्नमनोगनिम् ॥

·१७८ नारदपञ्चरात्रान्तर्गता- [ ४ चतुर्षपादे- अखण्डतैलधारावधार गतसाध्वसः । अन्तर्दधे महादेवः पापप्रवरः सह ॥५२॥ सिद्धान्तं न्यायनितिं नानातर्कगणावृतम् । हित्वा भागवतं धर्ममास्थितो गौतमो गुनिः ।। ५३॥ अम्बरीपादिमुख्षेभ्यस्तत्त्वमेतद्विधास्यति । परमैकानिकं धर्म दुर्लभं मुनितत्तय ॥ ५४॥ आस्थितोऽहं हरेात्वा हरिसंतोपकारणम् । अस्यां च मन्दरदायां पैदावं वेपदहन।। भवन्तो मुनयः सर्वे श्रीमन्नारायणोदिते । सिद्धान्ते कृतसिद्धान्ताः पविक्षन्तु विमुक्तिदे भवद्भिः सह संवादों मया योऽयं प्रकीर्तितः। संहितेयं समास्याता भविष्यति हिताय वै सिद्धान्ते मामके विप्रा रहस्यं प्रवदामि वः । नामक्ताय प्रदातव्यं नास्तिकाय शठाय च विष्णुभक्ताय शान्ताय दातव्यं मुनिसत्तमाः । सिध्यन्ति हरिसंबन्धात्तीर्थानि नियमा यमाः॥ ५९॥ कर्माणि दानयज्ञाश्च स्वाध्यायो योग एव च । हरिं विना न सिध्यन्ति काम्यान्यपि सुनीश्वराः ॥ ६॥ तस्यैव शरणं भूत्वा हित्वाऽन्यत्साधनान्तरम् । भावयेचेतसा तस्य संभन्धं परमात्मनः॥ प्रपद्ये शरणं श्रीमन्नारायणपाब्जयोः । इत्येकान्तित्वमालम्ब्ध चेतसा गापयेन्गुहुः ॥ लोकयानां च नः स्वामी करिप्यत्येव सर्वथा । इति विश्वासमालम्ध भरन्यासं प्रव- तयेत् ।। ६३॥ - साष्टाङ्गं प्रणतो सर्वकर्माणि परिभावयेत् । प्रपद्ये शरणं श्रीमन्नारायणपदानयोः॥६४॥ उच्चारणमिदं साङ्गं स्वाध्यायमनुभावयेत् । श्रीमत्प्रसादसेवां च भावयेत्सर्वभोजनम् ॥ सर्वतीर्थाभिगमनं पादतीर्थाभिपेचनम् । आचार्यसंनिधिं तायद्भावये मृताम्बुधिन् संसारतापशान्त्यर्थं महाविश्वासपूर्वकन् । लजनावासं दावाग्निमिव संत्यजेत् ॥ इत्येवं गुह्यसंदेशः कथितो मुनिसत्तमाः । एतदर्थमिहाऽऽगत्य धृतं मौनयतं मया।।६८|| कृष्णानिगोत्रप्रभवो द्विजः कश्चिदतन्द्रितः । ग्राहयिष्यति शिष्येभ्यः संहितां च मही- तले ॥६९॥ कृष्णात्रेयीति विख्याता भविता ब्रह्मसंहिता । बृहत्पूर्ण महाभागा यस्यां धर्मः सना- तन:॥ ७० ॥ य इमां संहितां पुण्यां सर्ववेदार्थगुश्फिनाम् । श्रद्धया परयोपेता भविष्यन्ति समाहिताः तेषामकान्तिकी भक्तिरचिरात्संभविष्यति । श्रोप्पन्ति पुण्कालेयु तेषां नैवास्ति पात- कम् ।। ७२॥ सर्वतीर्थपु यत्पुण्यं सर्वयज्ञेषु यत्फलम् । तत्फलं समवाप्नोति श्रुत्वेमा ब्रह्मसंहिताम् । अधीत्य मुनयः सर्वे प्रणिपत्य पितामहम् । गृहीत्वा वैष्णवी दीक्षां प्रजग्गुः सर्वतो. दिशम् ॥ ५४॥ हारीताद्याश्च मुनयः श्रुत्वेदं ब्रह्मभापितम् । प्रवर्तयामासुरिमे स्मृतीरेकान्तिनां मियाः । यस्मिन्नित्य सदेकधाम्नि भगवत्याम्नायगीलोदये स्थूल सूक्ष्ममिदं जंगच सकलं सनामकं चामवत् । .

·[१० दशमोध्यायः बृहब्रह्मसंहिता। यस्मादेव पुनः प्ररोहति जगदीजाद्यथैवानुर- स्तस्मै श्रीपुरुपोत्तमाय हरये निपं नमः कुर्महे ॥ ७ ॥ यो विष्णुर्भजतासमीष्टगतिदो गीसोऽपि नीतो मव- त्यग्रे ध्यग्रकरः करीन्द्रकरुणारावे विराज विना । आयात्युन्मदमानराजमथने यः सापराधे जने नत्यैवाभिमुसः प्रपच्छतु रति लक्ष्मीधरावल्लमः ॥७॥ इति श्रीबृहद्रमसंहितायो चतुर्थपादे वणीतायां तत्त्वनिधयो नाम दशमोऽध्यायः॥१. आदितः श्लोकानां समष्टयङ्का:-॥४६५८ ॥ इति चतुर्थः पादः। नारदपञ्चरात्रान्तर्गता बृहद्ब्रह्मसंहिता समाना ।

·१७८ नारदपञ्चरात्रान्तर्गता- [४ चतुर्षपादे- अखण्डतैलधारावधार गतसाध्वसः । अन्तर्दधे महादेवः पापदमबरेः सह ॥५२॥ सिद्धान्तं न्यायनिर्णीतं नानातर्कगणावृतम् । हित्वा मागवतं धर्ममास्थितो गौतमो सुनिः ॥ ५३॥ अम्बरीपादिमुख्येभ्यस्तत्त्वमेतद्विधास्यति । परमैकान्निध दुर्लभं मुनिसत्तम ॥ ५४॥ आस्थितोऽहं हरेात्वा हरिसंतोपकारणम् । अस्यां च गन्दरता पंग वेपदहन।। भवन्तो मुनयः सर्वे श्रीमन्नारायणोदिते । सिद्धान्ते कृतसिद्धान्ताः प्रविक्षान्तु विमुक्तिदे भवद्भिः सह संवादों मया योऽयं प्रकीर्तितः। संहितेयं समास्माता भविष्यति हिताय 2 सिद्धान्ते मामके विप्रा रहस्यं प्रवदामि वः । नाभक्ताय प्रदातव्यं नास्तिकाय शठाय च विष्णुमक्ताय शान्ताय दातव्यं मुनिसत्तमाः । सिध्यन्ति हरिसंबन्धातीर्थानि नियमा यमाः ॥ ५९॥ कर्माणि दानयज्ञाश्च स्वाध्यायो योग एव च । हरिं विना न सिध्यन्ति काम्यान्यपि मुनीश्वराः ॥ ६॥ तस्यैव शरणं भूत्वा हित्वाऽन्यत्साधनान्तरम् । मावयेचेतसा तस्य संबन्धं परमात्मनः ॥ प्रपद्ये शरणं श्रीमन्नारायणपदाब्जयोः । इत्येकान्तिवमालम्बर चेतसा गाययेन्गुहुः ॥ लोकयात्रां च नः स्वामी करिष्यत्येव सर्वथा । इति विश्वासमालम्य नरन्नासं प्रव- तयेत् ॥ ६३॥ ॥ साष्टाङ्गं प्रणतो सर्वकर्माणि परिभावयेत् । प्रपद्ये शरणं श्रीमन्नारायणपदाजयोः॥६४॥ उच्चारणमिदं साङ्गं स्वाध्यायमनुभावयेत् । श्रीमत्प्रसादसेवां च भावयेत्सर्व भोजनम् ॥ सर्वतीर्थाभिगमनं पादतीर्थाभिपेचनम् । आचार्यसंनिधिं तायद्भावयेद मृताम्बुधिन संसारतापशान्त्यर्थं महाविश्वासपूर्वकम् । प्रतिकुलजनावासं दायानिमिव संत्यजेत् ॥ इत्येवं गुह्यसंदेशः कथितो मुनिसत्तमाः । एतदर्थमिहाऽऽगत्य धृतं मौनयतं मया॥६॥ कृष्णात्रिगोत्रप्रभवो द्विजः कश्चिदतन्द्रितः । ग्राहयिष्यति शिष्येभ्यः संहितां च मही- तले ॥६९॥ कृष्णात्रेयीति विख्याता भविता ब्रह्मसंहिता । बृहत्पूर्ण महाभागा यस्यां धर्मः सना- तनः ॥ ७० ॥ U य इमां संहितां पुण्यां सर्ववेदार्थगुम्फिताम् । श्रद्धया परयोपेता भविष्यन्ति समाहिताः तेपामेकान्तिकी भक्तिरचिरात्संभविष्यति । श्रोप्पन्ति पुण्यकालेयु तेषां नैवास्ति पात- कम् ।। ७२॥ सर्वतीर्थपु यत्पुण्यं सर्वयज्ञेषु यत्फलम् । तत्फलं समवामोति श्रुत्वेमा ब्रह्मसंहिताम् अधीत्य मुनयः सर्वे प्रणिपत्य पितामहम् । गृहीत्वा वैष्णवीं दीक्षां प्रजग्मुः सर्वतो. दिशम् ॥ ७४॥ हारीताद्याश्च मुनयः श्रुत्वेदं ब्रह्मभाषितम् । प्रवर्तयामासुरिमे स्मृतीरेकान्तिनां प्रियाः॥ यस्मिन्नित्यसदेकधाम्नि भगवत्याम्नायगीतोदये स्थूल सूक्ष्ममिदं जंगञ्च सकलं सन्नामकं चाभवत् । ।

·१७९ १० दशमोऽध्यायः वृहब्रह्मसंहिता। यस्मादेव पुनः प्ररोहति जगदीजायथैवाकुर- स्तस्मै श्रीपुरुपोत्तमाय हरये नित्यं नमः कुर्महे ॥ ७६ ॥ यो विष्णुर्भजतायमीटगतिदो गीसोऽपि नीतो मव- त्यो व्यग्रकरः करीन्द्रकरुणारावे विराज विना । आयात्युन्मदमानराजमथने यः सापराधे जने नत्यैवाभिमुखः प्रयच्छतु रतिं लक्ष्मीधरावल्लमः ॥७॥ झवि श्रीवृहरासंहितायां चतुर्थपादे कद्रगीतायां तत्वनिधयो नाम दशमोऽध्यायः आदितः श्लोकानां समष्टयका:-॥४६५८ ॥ इति चतुर्थः पादः। नारदपञ्चरात्रान्तर्गता वृहद्ब्रह्मसंहिता समाधा।

·नारदपश्चरावान्तर्गता- [ ४ चतुर्थपादे- अखण्डतैलधारावधार गतसाध्वसः । अन्तर्दधे महादेवः पापडावरेः सह ॥५२॥ सिद्धान्तं न्यायनितिं नामातर्कगणावृतम् । हित्वा मागवतं धर्मनास्थिती गौतमो सुनिः ॥ ५३॥ अम्बरीपादिमुख्पेभ्यस्तत्त्वमेतद्विधास्यति । परमेकान्निध दुर्लभं मुनिसत्तम ॥ ५४॥ आस्थितोऽह हरेज्ञात्वा हरिसंतोपकारणम् । अस्यां च गन्दरलामा बना पान्।। मयन्तो मुनयः सर्व श्रीमन्नारायणोदिते । सिद्धान्ते पालसिद्धान्ताः पविदान्तु विमुक्तिदे भवद्भिः सह संवादों मया योऽयं प्रकीर्तितः। संहितेयं समाख्याता भविष्यति हिताय वै सिद्धान्ते मामके विप्रा रहस्यं प्रवदामि वः । नामक्ताय प्रदातव्यं नास्तिकाय शठाय च विष्णुभक्ताय शान्ताय दातव्यं मुनिसत्तमाः । सिध्यन्ति हरिसंबन्धात्तीर्थानि नियमा यमाः ॥ ५९॥ कर्माणि दानयज्ञाश्च स्वाध्यायो योग एव च । हरिं विना न सिध्यन्ति काम्यान्यपि मुनीश्वराः ॥६०॥ तस्यैव शरणं भूत्वा हित्वाऽन्यत्साधनान्तरम् । माययेचेतसा तस्य संवन्धं परमात्मनः ।। प्रपद्ये शरणं श्रीमन्नारायणपदाब्जयोः । इत्येकान्तित्वमालम्बर चेतसा गाययेन्गुहुः ॥ लोकयानां च नः स्वामी करिष्यत्येव सर्वथा । इति विश्वासमालम्ब्य भरन्यासं प्रव- तयेत् ॥ ६३॥ ॥ साष्टाङ्ग प्रणतो सर्वकर्माणि परिभावयेत् । प्रपद्ये शरणं श्रीमन्नारायणपदाब्जयोः॥६४॥ उच्चारणमिदं साग स्वाध्यायमनुभावयेत् । श्रीमत्प्रसादसेयां च भावयेत्सर्वभोजनम् ॥ सर्वतीर्थाभिगमनं पादतीर्थाभिषेचनम् । आचार्यसंनिधिं तावद्भावयेश्मृताम्बुधिन संसारतापशान्त्यर्थं महाविश्वासपूर्वकन् । प्रतिफूलजनावासं दावाग्निमिव सत्यजेत् ॥ इत्येवं गुह्यसंदेशः कथितो मुनिसत्तमाः । एतदर्थमिहाऽऽगत्य धृतं मौनव्रतं मया॥६॥ कृष्णानिगोत्रमभवो द्विजः कश्चिदतन्द्रितः । ग्राहयिष्यति शिष्येभ्यः संहितां च मही- तले ॥६९॥ कृष्णात्रेयीति विख्याता भविता ब्रह्मसंहिता । बृहत्पूर्वा महाभागा यस्यां धर्मः सना- तनः ॥ ७० ॥ ॥ य इमां संहितां पुण्यां सर्ववेदार्थगुम्फिनाम् । श्रद्धया परयोपेता मविप्यन्ति समाहिताः तेपामैकान्तिकी भक्तिरचिरात्संभविष्यति । श्रोप्यन्ति पुण्यकालेषु तेषां नैवास्ति पात- कम् ॥७२॥ सर्वतीर्थेषु यत्पुण्यं सर्वयज्ञेषु यत्फलम् । तत्फलं समवाप्नोति श्रुत्वेमां ब्रह्मसंहिताम् अधीत्य मुनयः सर्वे प्रणिपत्य पितामहम् । गृहीत्वा वैष्णवी दीक्षां प्रजग्मुः सर्वतो. दिशम् ॥ ५४॥ हारीताद्याश्च मुनयः श्रुत्वेदं बहभाषितम् । प्रवर्तयामासुरिमे स्मृतीरेकान्तिनां मियाः ।। यस्मिन्नित्यसदेकधाम्नि भगवत्याम्नायगीतोदये' स्थूलं सूक्ष्ममिदं जंगच सकलं सन्नामकं चाभवत् ।