Bharatiya Vidya Bhavan Library, Mumbai
Naganandam
Front matter
भूमिका काव्यं नाम द्विधा दृश्यं श्रव्यं च । तत्र दश्यमभिनयप्रधानम् । तद् नाव्यं रूपकं चेत्यपि व्यादिश्यते । श्रयस्थानुकृतिरेव नाव्यमभिनयो चोच्यते । एवं रूपणमप्यभिनयेन वस्तुव्यञ्जनम् । तथा च यत्प्रतिपाद वस्तु नटा नायकाद्यवस्यानुकारेण अभिनीय सामाजिकानानन्दयन्ति, तदेव श्यकाव्यं नाम 'अभिज्ञानशाकुन्तलादि'। तदुक्तम्- 'अवस्थानुकृति व्यं रूपं दृश्यतयोच्यते । रूपकं तत्समावेशाद् दशधैव रसाश्रयम् ॥ रूप्यतेऽभिनयैर्यत्र पल तद् रूपकं विदुः ॥' अभिनयनिरपेतं धवणेनैव सहृदयानन्दवर्धनं तु काव्यं धन्यमित्य- भिधीयते । तयोर्मध्ये हरयमधिकमावर्जकं सहृदयानाम् । इदं हि प्रवणेन दर्शनेनोमयथाप्यास्वाद्यमानं सचेतसां चेतांसि रमनिममानि वितनोति । श्रतएवोच्यतेऽपि-काव्येषु नाटकं रम्यम्' इति । अन नाटकपदं दृश्यकाव्यौपलक्षकम् । अभिनयापरपर्यायस्य नटनस्य सकलहश्यमाधारण्यात् । तदेतद् रूपकापरपर्यायं दृश्यकाव्यं दशधा भिद्यते । तदुर दर्पणे- 'नाटकमय प्रकरणं मागन्यायोगेंसमवकारेडिमाः । ईहामृगाचार्यः प्रहसनमिति रूपकाणि दश ॥' तेषु प्रस्तुतमिदं नागानन्दं नाम रूपकं 'नाटक'मस्ति । 'नाटकस्य' प्रतिपाद्यं वस्तु पुराणेतिहासादिप्रसिदं भवति, न प्रकरणादिवत् कविकन्पि. तम् । तदुक्तं दर्पण- 'नाटकं ख्यातवृत्तं स्यात् पञ्चसन्धिसमन्वितम् । मुखदुःखसमुद्भतिनानारसनिरन्तरम् पादिका दशपरास्तत्राकाः परिकीर्तिताः । प्रख्यातवंशी राजर्षिीरोदात्त: प्रतापवान् ।। दिव्योऽय दिव्यादिश्यो वा गुणवान्नायको मतः । एक एव भवेदगी शृङ्गारो वीर एव वा ।।' इति। अस्यापि वृत्तं न कविकल्पितम् । अत्र हि कविना-युद्धपितृपरिचरणपरा- यणन परमारुणिकेन विद्याधरसूनुना जीमूतवाहनेन गरुत्मते स्वकलेवरं . ॥
समय॑ तलासितानां नागाना कथमुद्धार कृत इति पञ्चभिरर्वर्णितम् । तदेतद् वृत्त भूतभाषोपनिवद्धश्रीमद्गुणाढ्यकविविरचितबृहत्कथासमाधय- मस्ति । यद्यप्यैपा 'बृहत्कथा' नेदानीमुपलभ्यते । तथापि-- 'भूतभाषागयों प्राहुरद्भुतार्था बृहत्कथाम्'। (दएडी) 'समुद्दीपितकन्दा कृतगौरीप्रसायना । हरलोलेव नो कस्य विस्मयाय बृहत्कथा ॥' (बाणः) इत्येष दण्डिबाणाधनकैर्महाकविमि स्वस्वग्रन्थेषु राबहुमान चर्चित. स्वामारया कादानित्क सत्त्वमपहौतु शक्यम् । महाकविकीर्तनाद् बृहत्कथाया कादाचित्के सत्वेऽभ्युपगम्यमानेऽपि नागानन्दीयवस्तुनस्तन्मूलत्व स्वप्रमा- रणमिति तु न चौदनीयम्, बृहत्कथार्थप्रतिपादनपराणा क्षेमेन्द्रविरचित. बृहत्कथामभरी सोमेश्वरोद्गावितकथासरित्सागर बुधस्वामिविनिर्मितबृहत्कथा- लोकसमहरूपाणा ग्रन्थानामद्याप्युपलम्भात्, तेषु च मजरीसागरयो- जीमूतवाहनस्तान्तस्य सविस्तर विद्यमानत्वात् । बृहत्कथाश्लोकसपहेऽपि स वृत्तान्तोऽवश्यमद्रक्ष्यत, यदि स पूर्णोऽलप्स्यत । तस्य तु कियानेवाशोऽय यावदुपलब्ध । किं चैपा गुणान्यकविवृहत्कथा न खलु नासीद् नागानन्द- कर्तु सुविदिता, अन्यथा न स तन्मूलकथोपजीवि रूपक निर्मातुमशक्ष्यत् । नागानन्दस्य कथासरित्सागरादिमूलत्वं व न शनीयम्, तत्कपेक्षया नागानन्दकर्तु प्राचीनत्वात् । तत्कालञ्चोपरिष्टानिर्देच्यते । गुणाढ्य सोमेश्वर-क्षेमेन्द्राणां समयः एष नागतोऽर्थतव गुणान्य कवि सिटीयप्रथमशताब्यामुत्पात प्रतिष्ठानपुराधीरास्य श्रीसातवाहननृपते सभापण्डित श्रासीदिति सस्कृत- साहित्येतिहासनिद पाहु । सोमेश्वरक्षेमेन्द्रावपि कश्मीरदेशाभिजनौ समान- कालो खिटश्यकादश्या शतान्दया जनिमलभेताम् । बुधस्वामिन कालख तग्रन्थस्य सम्पूर्णस्यानुपलम्भेन नाद्यापि निगगीत ऐतिहासिके । तथापि रा सोमेश्वरक्षमेन्द्राभ्या प्राचीन इति नागानन्दभूमिकाया साहित्याचार्यश्री- बलदेवोपाध्यायमहोदया । नागानन्दस्य संक्षिप्ता कथा मासीत् सप्रतिपसधूमकेतुजीमूतकेतुर्नाम विद्याधराणा राजा । स हिं चरमे वयसि जातवैराग्य स्वसुत जीमूतवाहन राज्येऽभिषिच्य राजकार्याद निवते, सपनांक वनं प्रति प्रतस्थे । पितृभक्तिपरायणो जीमूतवाहननु पद्धपितृशुधूपाविरहितस्यात्मजन्मनो वैफल्यमिष विभावयन राज्यमारं सचि- वैषु निक्षिप्य पितृशुश्रूपायै तदानितमेव वनं शिश्रिये । एकदा तु स पितुरा- ज्ञया आश्रमोचित स्थानान्तरमन्वेष्टुक्रामः स्ववयस्येनायेण सह निकटवर्तिनि मलयाचले जगाम । तन तपोवनचिहान्यनुभूय स परमां नितिमापदे । अथ स तत्रैव नातिदूरवर्तिीने गौर्यायतने भगवती गौरीमुपवीणयन्ती सखी. सद्दायां नवयौवना काचन कन्य; नयनयोरतिथि चकार । कान्त्या सौन्दर्येण च परस्परानुरूपयोस्तयोयूनोस्तन तारागैकमजनि। सा हि कन्या सिद्धचम- बर्तिनो विश्वावग्रोर्महाराजस्य तनया मित्रायसोय भगिनी नाम्ना मलयवती बभूव । विश्वावमुरपि अभिननेन गुणगणेन सौन्दर्येण च जीमूतवाहनं मलय- वत्या अनुरूपं मन्वानस्तां तस्य पाणिग्रहीती चकार । अर्थकदा ममुद्रतटं दितु मूतवाहनो मित्रावमुना साकं तत्रागच्छत् । तत्र स प्रालयाचलशिखरश्रियं दधानान् नागानामस्थिसंचयान् दृष्ट्वा मित्रा- वगुं पृच्छति स्म-पथमेते संचया अप्नां समजनिपत ! किमतेफामेक्दै चकत्र. मृयुरमवत् ? इति । मिनावमुस्तु-"कुमार 1 नवामी नागा एकदैव मृताः। पुरा “किल वैनतेयस्तरसा रसातलादुत्य भुजङ्गमाननेकाननुदिने भुक्त । तत इत्थं सकलनागलोकविनाशशहिना नागराजेस वागुकिना गरुडः प्रार्थितः-- 'गत्मन् । त्वदाकमणनामात् सहस्रशः सवन्ति भुजामानां गर्भाः । शिश- पश्च पमस्वमुपयान्ति । एवं नागकुलमेवैकदा समुच्छिद्येत । तयापीत्थं हानिरेव, निरवशेष नागवंशे कि भोच्यसे ! तद् यद्यमभिपतति मवान् पाताल तमिह नागमैके समुद्रतटस्थितस्य तवान्तिके प्रत्यह प्रेपयिष्यामि । विमास्मात् सर्पलध्वंसाद, दयस्वास्मानम्, इति । पक्षिराजश्च तं बामुकि- प्रस्ताव स्वीचार । एवं अन्यहं गयडभोजनायकैकश उपस्थितानां सर्पापणाम. स्थीनि क्रमश उपचितानि सघातस्पतां गतानि इत्युदतरत् । इत्यं श्रुतमर्पवृत्तान्तः मंजातदयोन्यौ जीमूनचाहनो नितरामनुशुशोच साणों दयनीयामबस्थाम् । उपारच-ग्रही वटपर्यवसानेयं विपत्ति गानामापतिता । अपि नाम शर- यामहं स्वशरीरदानरादेवस्यापि फरणमृतो रक्षा कर्तुम् इति' अथ मिश्रावसुः पिनाहूती गृहान् प्रतिनिवत । जीमूतवाहनस्तदानोमेकाकी संवृत्तः ।
श्रासीत् तस्मिन् दिने स्वमातुरेकमात्रसुतस्य शखचूडनान्न कस्यापि सर्पशिशोवार । तस्य वृद्धा जननी चाचिरजनिष्यमाणस्वसुतमृत्युमनुनिन्न्य नितरा शोकविइला उस्तरा सरोद । अथ तन्मातुः साधूणि करुणविलपितानि सोढुमशक्नुवन् जीमूतवाहन शखचूडाद् वध्यचिह ययाचे । शखचूडस्तु 'न खलु शखचूड शखधवल शखपालकुल मलिनीकरिष्यति' इत्युक्त्वा जीमूतवाहनाय वध्यचिह रावत दातु न स्वीकार 'निवृत्यता त्वया अहमेव गरुडाहारीभूय स्वराजाशा पाल यिष्यामि' इति च तमुवाच । अथ शखचूडो मृत्यो प्राग नातिदूरवर्तिन भगवन्त गोकर्णेश्वर प्रदक्षिणीक कामो जननीमन्तिमप्रणामेन सभाध्य विराज्य च निर्गत ।अनान्तरे दीपप्रतिपदुत्सवे विश्वापसुपत्न्या जामात्रे उपहारी- कृत रक्तबन्नयुगल गृहीत्वा कम्नुकी जीमूतवाहनान्तिके समुपस्थित । स तु शखचूहप्रत्याख्यानेन तद्रमा प्रति निराशोऽपि रक्तवासीयुगसनाथ कञ्चुकिन दृष्ट्वा नितरां प्रसदिन्नुवाच- 'वासीयुगमिद रक्त प्राप्तकाले ममागतम् । परोति महती प्रीति परार्थे देहमुग्मत ॥' अथ लद्दामोयुग परिधाय बभ्यशिलामपशेष जीमूतवाहन । पागाशनोऽपि समये तत्र समुपस्थित शिलोपरि पतित त नागवुयाभि- पपात । एतस्मिन् समये देवा दिवि दुन्दुभिमनीनदन् , जीमूतवाहनोपरि पारिजातपुष्पष्टिं नाकिरन् । अथ गएटो रक्षाशुक्वेष्टित जीमूतवाहन गृहात्वोत्पत्य मलयशिखरमारोह, त तत्राव्यप्रमत्तुमारेभे च । इतस्नु समुदतटाद् गृह प्रति निवर्तने विलम्बमानस्य जामातुर्जीमूतवाहनस्य वृत्त जिज्ञासमानो विश्वावमु सुनन्द नाम स्वप्रतीहार जीमूतरेतोरन्तिक प्राहेपीत् । मुनन्दाजीमूतवाहनस्य विधायसोदेऽविद्यमानता विज्ञाय चिन्तापरो बभूव जामूनकनु । अनान्तरे गमता भक्ष्यमाणस्य जीमूतवाहनाय चूडामणि- मिलकेतोवरणयो पपात । चूडामणि निरीक्ष्य स्वपुत्रस्यानिटमाशमानो जीमूतव पारन्या स्नुपया मरयवत्या चानुगतो जीमूतवाहनमन्षेष्टु यावत् फियर गरमृति, सावत् स्वभारतक ताण भक्ष्यमाणा जीमूतवाहन सासमनुशौचन्त रासचूडमदाधीत् । शराचूहस्तु म तदातजात तस्मै म्यवेदयन् । अप तान् पुप्रशोकमसहिम्णून् पहिरितां प्रष्टु कृतनिधयान् विलोक्य शंखचूडो दु माहसादस्माद विनिवतयितुमाह-"तात ! मास्मैवं दुःसाहसं कृया । चित्रा देवतिः । कदाचिद् 'नायं नाग' इति वुवा परित्यजेदपि तं पन्नगाशनः । अतोऽनया रुधिरधारया वैनतेयमनुमरामः ।" जीमूतकेतुस्तु 'सानिभिरेवास्माभिरनुसर्तुमुचितमिति वयमभिमादायानुगच्छामः, त्वं पुनः प्रतिष्ठस्व, इत्युक्त्वानिमानेतुं निववृते । इतस्तु गरुड. कुलिशकर्कशाया स्वचवाः कठिन. प्रहारैरप्यध्ययमानस्य जीमूतवाहनस्य महासत्त्वता वीक्ष्य निरतिशयं चित्रीयते स्म, भक्षणाच विरराम । जीमूतवाहनोऽपि तमवशिष्टं स्वशरीरं भक्षयितुं पुनः पुन प्रार्थ- यान्चके । अनान्तरे शंखचूडोऽपि वैनतेयसविधे प्राप । स हि जीमूतवाहने गरुडस्य सर्पभ्रान्ति दूरीचकार, तत्स्थाने चालानं भक्षयितुं प्रेरयामास । तदानी गरुडस्य महान् पश्चात्ताप. समजनि । तदाप्रमृति तेन न केवल साणामेव अपितु प्राणिमानत्यापीडन प्रतिज्ञातम् । जीमूतकेतुरपि स्वपुत्रं गरुडचञ्चुक्षतैर्मृतं वीक्ष्य शवचूह चितो प्रज्वलयिनुमादिदेश । अथ तेन सजीकृता चितामारोढुं यावत् ते उत्तिष्ठन्ति तावत् मलयवतीप्रार्थनया भगवती गौरी प्रत्यतीवभूव । जीमूतकेतुं च चित्तानलप्रवेशरूपाद् दु माहमादं वारयामास । मगव- वन्याः प्रमादाद् जीमूतवाहनः पुनरुजिजीव, विद्याधराणा चक्रवर्तिपदे प्रति- टापितश्व । गरुडकृतयामृतवृष्ट्या च अस्थिमानावशेषाः सर्वेऽप्युरगा उजि- जीनुः । नागाना फुले च महानानन्दः समजनीति शम् । नागानन्दस्य नायका जीमूतवाहनो नाम कचिद् विद्याधरजीमूतकेतुमुनोत्र नाटके नायक। सच प्रन्या धीरोदात्तः । नायकलक्षणं धारोदाउतक्षणं च यथा- त्यागी कृती दुलीन मुश्रीको रूपयौवनोत्साही। दोनुरवलोक्स्तेजविदाघ्यशीलवान नेता। अविकत्थन तमावानतिगम्भारो महासत्त्वः । स्पेयान् निगूहमानोधीरोदात्तो दृढव्रतः कथितः ।। तत्र 'दत्तो दत्तमनोरथाधिकफल- कल्पदुमोऽप्यर्थिने' इत्यादिना तत्र तत्र नाटके त्यागादयो नायरमामान्यगुणा जीमूतवाहने माधु कविना धीरोदातवमम्यस्य नायकम्य गायु मर्णिन श्रीहर्षण । प्रमथ ~ नाय जीमूतवाहन क्वाप्यवसरे क्षुद्रजनवद् विकत्यते । 'तदनुकम्प्यतामसौ राज्यस्य कृते केशदासीकृतस्लपरवी' इत्यादिना स्वराज्याक्रमणेन सापराधमपि प्रतिपक्षिण मतङ्ग क्षमत एव । प्रथमाके विदूषकेण चतुर्थे मिनावसुनोपत्तिप्तेऽपि मतहास्य स्वराज्याकमणे नास्य काचन विकृतिरलक्ष्यतेति दुर्लक्ष्य- विकृतितया महागम्भीरोऽयम् । महासत्वता प्रति त्वस्य किमुच्यते । पञ्चमाके गरुडोऽस्य महामत्त्वतामेव स्तौति-'जन्मन प्रमृति भुजङ्गपतीनश्नता नैदानी- मत्यादयं मया दृष्टपूर्वम्, यदय महासत्त्वो न केवल न न्यथते प्रत्युत प्रहृष्ट दय किमपि दृश्यते' इति । एव वृद्धयो पिनोरनुपम वात्सल्य नवपरिणीताया प्रेयस्या मलयवत्या प्रमापि परोपकृतिपरायणस्य परार्थे देहमुज्झतोऽस्य जीमूतवाहनस्य न मानयाप्यन्तरायमुत्पादयत इति दृढनतत्वमप्यस्य निपुणमाभाति । प्रथमा शमप्रधानतया समुपक्षिप्तस्य जीमूतवाहनस्य धीरशान्तत्व तु न शपम् । शमस्याग्रन्थसमापयनिर्वहणाद् । अतएव दशरूपके धनिकेनास्य धारशान्तत्वमुपक्षिप्य प्रत्याख्यातम् । नागानन्देऽसी रसः "एक एव भवेदही गारो वीर एव वा' इति नाट्यनियमानुरोधेन दयावीर एवान प्रधान रस । तथाहि-विपद्मस्त शड्सचूद्धोऽमालम्बनम् । 'हा पुत्रक शचूड ! कथ व्यापाद्यमानाऽद्य क्लि स्व मया प्रेषितव्य । अनेन मुराचन्देण विरहितमिदानीमभकारी भविष्यति पातालम्' इत्यादीनि सायास्तन्मातलिपितान्युद्दीपनम् । 'थार्त कण्ठगतप्राण परित्यक्त स्वयाधिवे प्रायै नैव यदि तत क शरीरस्य मे गुण ॥ ममेतदम्बार्पय वध्यचिह प्रावृत्य यावद् विनतात्मजाय । पुनस्य ते जीवितरक्षणाय स्व देहमाहारयितु ददामि ॥' हयादि नायरत्योठयो रहशुक वैटयित्वा गरुडन सर्पयुट्या स्वकलेवर. भणाय वभ्यशिलारोहणादि चानुभाव । गरदन स्वभवणारम्भे-"दिएपा कलार्थोऽस्मि' इलाचारमन मृतार्थत्वातपादिभिरभिव्यतितो हादिभि- चारिभाय । विश्नपाणविषयक उत्साहव स्थायिभाव । एतदतिरिष्ठ महिन परिपोपणाय शान्ताद्भुतमारहास्मकरुणवात्सल्याना तन तन यथायथं रमणीयः सन्निवेशः श्रीहर्षस्य महाकवित्वम् अद्भुता रूपकनिर्माणमातुरी च प्रमाणयति। नन्वत्र नाटके शमप्रधानतयोपक्षिप्तस्य नायकस्य शृङ्गारितया प्रतिपादन- मनुचित मद् रममा जनयति । तदुक्तम्- 'अनौचित्याद् ने नान्यद् रसभनस्य कारणम् । औचित्योपनिबन्धस्तु रसस्योपनिषत् परा ॥' इति चेदुच्यते । शान्त-शारयोर्नरन्तर्यमव विरुद्धतयानुचितं भवति । नचान तयोर्नरन्तर्येण प्रतिपादनम् । अत्र हि शान्तोपन्यासानन्तरमभुतमुपन्यस्य हारो वर्णित । तदुक प्रकाशकृता-शान्तयनारयोस्तु नैरन्तर्येण विरोधः, इति रसान्तरमन्तरे कार्यम् 1 यथा नागानन्द शान्तस्य जीमूतवाहनस्य अहो गीत हो वादिनमित्यद्भुतमन्तनिवेश्य मलयवती प्रति शारो निबद्ध ।' इति । अस्य नाटकस्य कर्ता तत्कालश्च अस्य नागानन्दस्य कती थीहो मृपतिरासीदितीरयेतस्यैव प्रस्तावनया विज्ञायते । स्थाएवीश्वरपत्तन(थानेसर)मस्य राजधानी बभूव । अयमेव शिलादित्यनाम्नाप्पैतिहामिकेषु प्रसिद्धः । अस्यैव चरितं कविवरेण बाणेन श्रीहर्षचरितनानि गद्यकाव्ये गीतम् । अस्य पिता नाना प्रभाकरवर्धन , माता च यशस्वती (यशोमती ) देवी अभूताम् । अयं त्रिपष्टपुत्तरपद्राती. तो (६६३) वैझमान्दै राज्यसिंहासनमारोह । एकचत्वारिंशद्वर्षारिण राज्य कृत्वा च चनुत्तरसप्तशतीतमे (७०४) वैक्रमाद च यश शेषता जगाम । तोच विक्रमस्य सप्तम्याः शताब्दया उत्तरार्धम्, तदनुसारेण ख्रिटस्य राप्तम्या रातान्दधा पूर्वाध (६०६-६४७ ) श्रीहर्पस्य काल इति पर्य- वस्यति । नागानन्दातिरिक्त "प्रियदर्शिका' 'रमावली' इति नाटिकाद्वयमप्यनेनैव विरचितम् । गिरिधरशा चतुर्वेदः महामहोपाध्यायः, व्याकरणाचार्यः, न्यायशास्त्री प्रिन्सिपल महाराजासंस्कृतफालेज, नागानन्द संक्षिप्त कथा प्रथम अङ्क विद्याधरपुमार जीमूतवाहन संसार और राजपाट सुख से विरक्त होकर बूढे गाता पिता की सेवा में तत्पर है । अपने पिता की आज्ञा के अनुमार वह मलयपर्वत पर तपोवन में उनके रहने योग्य आश्रमस्थान ढूँढने के लिये विदूषक को साथ लेकर जाता है । घूमते फिरते उन्हें कहीं से गाने का शब्द सुनाई देता है । उस शब्द का अनुसरण करते हुए वे गौरी के मन्दिर के समीप पहुँच जाते हैं, जिसके भीतर सिद्धों की कन्या मलयवती वीणा बजाती हुई गा रही है । एक शादी की पोट में छिपकर यह लोग कुमारी मलयवती का अपनी चेटी के साथ वार्तालाप सुनते हैं, जिससे उन्हें पता चलता है कि कुमारी को स्वप्न में भगवती गौरी ने कर दिया है कि उस का विवाह शीघ्र ही किसी विद्याधर चक्रवर्ती से होगा । इतना सुनकर राज- कुमार जीमूतवाहन विदूषक्सहित मलयवती के सामने प्रवेश करते है । कुमारी उसे देखकर प्रेम से विह्वल होकर लजा जाती है । इसी समय एक तपस्वी मलयवती को उसके पिता की और रो बुलाने पाता है और उरो घर ले जाता है । कुमार जीमूतवाहन का हृदय भी मलयवती के प्रेम में बैंध जाता है, और विदूपर इस घटना से प्रसन्न होता है। द्वितीय अङ्क जीमूतवाहन के प्रेम से विठ्ठल सिद्धकन्या मल यवत्ती चन्दनलताह में जार चन्द्रमणिशिला पर बैठ जाती जहा उसकी विरहाग्नि को शान्त परने के लिये चेटी उमके हृदय पर चन्दन के पत्तों के रस का लेप करके केले के पत्तों से पंसा करती है। परन्तु यह शीतल उपचार बजाय मुख देने के मलयवती का उलटा अधिक दुसदायो प्रतीत होता है । उधर जीमूत- वाइन भी मलयवती के प्रेम में पागल मनोविनोद के उमीचन्दनलता- गृद का रास्ता लेता है। विदूषक भी उसके साथ है। उनके पाने का शब्द सुनकर मलयवती और पेटी एक मादी पदे हिप जाती हैं और वहा से नायर और विदूषक की बात चीन मुग्नी है।
नायक विदूषक को बतलाता है कि गत रात्रि को स्वप्न में मैंने अपनी प्रिया को इसी चन्दनलतागृह में चन्द्रमणि शिला पर बैठे देखा। वह नराप- कोप में मुझे उपालम्भ देती हुई रो रही थी। इसी लिये स्वप्न वाले प्रमागम स्थान पर ही दिन व्यतीत करने आया हू ताकि दिल बहला रहे। अपने मनोविनोद के लिये नायक अपनी प्रियतमा का चिन उसी चन्द्र- मणिशिला पर बनाता है और उसे देस देख कर प्रसन्न होता है । इतने में सिद्धों के कुमार मित्रावसु पाते हैं श्रीर नायक से अपने पिता का सन्देश सुनाते हैं। जब वह कहते हैं मेरे पिता ने कहा है कि हम अपनी कन्या मलयवती का विवाह श्राप से करना चाहते हैं तो जीमूतवाहन मलयवती को नाम से न जानने के कारण उसे कोई अन्य क्न्या सममने हुए साफ इनकार कर देते हैं और कह देते हैं कि में अपना हृदय किसी और को दे चुका हू। पर विदूषव मित्रावसु को सलाह देता है कि बह नायक के माता पिता के पास जाकर उनके सामने यह प्रस्ताव रपसे, यदि वे मान गए तो पुमार उनकी प्राज्ञा न टाल सकेगा। इघर मलयवती यह बातें सुनकर अपनी अवज्ञा को सहन न करता हुई अशोक वृत्त से लटक कर फासी लेने लगती है। चेटी दुहाई मचा देती है, जिमको सुनकर नायक झट दौड़ा हुआ पाता है और मलयवनी को हाय से थाम र चन्दनलतागृह में ले जाता है। बहा जाकर अपना ही चिन शिला पर देख कर मलयवती के चित्त वो शान्ति होता है। परस्पर प्रेम के विकास होने से वहीं उनका गान्धर्वविवाह हो जाता है। इतने में एक और चेटी दौडी हुई आती है और कहती है कि कुमार के माता पिता ने सम्बन्ध स्वीकार कर लिया है और भाज ही विवाह कर देने का निथय कर लिया है। मलयवती, जीमूतवादन और विदूषक सभी स्नानादि वै लिये चले जाते हैं। - तृतीय अङ्क नायक भौर नायिका के विवाह उत्सव पर समी लोग रग-रलिया मनाते हैं। शेखरक नामी विट मद्य पिये हुए चेट के माथ कुमुमाकर उद्यान में अपनी प्रिया नवमालिका को ढूंढन जाता है। उधर से विदूषक अपने आप रो भ्रमरों से रचाने के लिये साढी लपेटे हुए आता है । विट उसे पनमालिका समम कर आलिङ्गन करना चाहता है। वदी हसी उडती है ।
किमी न किसी प्रकार इन लोगों से जान छुडाकर विदूषक मान करता है । उसी समय सामने से नायक और नायिका प्रवेश करते हैं । नायक मलय. वती के सौन्दर्य की प्रशंसा करता है और उसके लज्जायुक्त हाव भाव से प्रसन्न होता है । मलयवती की बेटी हैंमी-रटे में विदूपक का मुंह तमाल के पत्तों के रस मे काला कर देती है । इतने में मलयवती के भाई मित्रावसु के श्राने की सूचना मिलती है, जिसे सुनकर मलयवती और चेटी चली जाती हैं । मित्रावमु आकर जीमूतवाहन को सूचना देता है कि उसके राज्य पर प्राकमण करके उसके शत्रु मता ने अधिकार जमा लिया है। जीमूतवाहन इस समाचार को सुनकर बजाए दुखी होने के प्रसन्न होता है। मित्रावसु शत्रु को नाश कर देने की प्राशा मांगता है पर ओमूतवाहन उसे मना करता है और शान्त रहने का उपदेश देता है। चतुर्य अङ्क . जीमूतवाहन और मित्रावमु समुद्र के किनारे सैर करने जाते हैं। वहां आकर जीमूतवाहन हरियों के ढेरों के ढेर पो देखकर पूछता है कि यह कैसे देर है ! मिनावमु पतलाना है कि मे नागों के राजा बामुकि ने गरम के खाने के निमित्त एक नाग (माप) ग्रेज भेजने का नियम किया हुआ है। और अनेक दरों में गहरू ने इस प्रकार नागों को सा खा कर हड़ियों के ढेर लगा दिये हैं । यह गुनकर नायक बहुत दुःखी होता है । इतने में पर मे अपने पिता का बुलावा था आने पर मित्रावमु घर चला जाता है और नायक समुद्रतट पर घूमने के लिये पहादी से उतरता है । इतने में नमे रोने चिल्लाने का शब्द मुनाई देना है। सोचने पर पता चलता है कि उस दिन शंसन्द नामी नाग की बारी है। उसे वामुकि ने माहारार्थ वध्यशिला पर भेजा है, जहा से गहद मदा अपने भोजन के लिये नियत नाग को उस ले जाया करता है। संसचूद की मा विलाप कर रही है । जीमूतवाहन शंगर की जान पाने के तिरे स्वयं अपने आप को भेंट करता है पर शंसचूद नहीं मानता । लेकिन जब शंमचूर मरने में पहले देवपूजा के तिरे जाता है तो उसके पीछे नायक पप्यरिता पर चढ़ जाता है। इतने में गरमपटकर माना भोर वहा से उगे उख से आता है। भारारा से पुपारी और दुन्दुभि पनि होती है।
श्री: KAVANT नागानन्दम् TERARE Mar प्रथमोऽङ्कः। नान्दी। ध्यानच्याजमुपेत्य चिन्तयसि कामुन्मील्य चन्नुः हणं पश्यानद्गशरातुरं जनमिमं प्राताऽपि नो रक्षमि । माज्ञविनोदिनी । यत्पादाब्जरजात्पर्शपरिपूतधियां मताम् । भगवुपतिष्ठते सरसो तां श्रयेऽम्बिकाम् ॥१॥ विशं वरदं नत्वा घ्यावा हृदि गुरूनपि । करोमि नागानन्देऽस्मिन् व्याख्या प्राज्ञविनोदिनीम् ॥२॥ कविवाचक गम्भीराः कातलस्पर्शिनी मतिः । । तयापि प्राकृतिनां कृतिमें सहकारिणी॥३॥ अथ कविमण्डलमण्डनायिस्तप्रभवाम्दीहो रङ्गप्रयोगप्रधानं नागानन्दा- भिधानं दृश्यकाव्यं चि पुस्तदारम्भे प्रयोगपरिपन्यिप्रत्यूहप्रशमनौपयिकम- भिनेप्यमाणकथावस्त्वंशसूवर्क मान्दीति नामा व्यपदिश्यमान सूत्रधारेण पठनीयं मालचोकद्वयमुपन्यस्यति ध्यानव्याजमिति, कामेति न । ध्यानच्याजमितिा त्वम, ध्यानव्याजम्-प्यानम्-एकाप्रत्तया ध्येय. वस्तुननिन्तनम्, तदेव व्याजः-मिष., तम्, उपेत्य-प्राश्रित्य, ध्यानच्छलेने- त्यर्थः, काम्-क्तमाम,सुन्दरीम्, चिन्तयसिघ्यायसि ? [यां चिन्तयन्ना- नन्दनिर्मरस्त्वमस्मासु दृक्पातमप्यन्तण्यमुपस्थितं मनु], चक्षु-नेत्रम्, उन्माल्य-उद्घाय्य, अनङ्गशरातुरम्-अना:-भारहितः, कामः, तस्य । नान्दी समाधि के बहाने तू फिस (लटना) का ध्यान कर रहा है । क्षण भर के लिये प्रासे खोल कर काम के बाणों से विद्दल इस जन की (हमारी) और तो देस ! रक्षा होता हुआ मी तू ( हमारी) रक्षा नहीं करता है तू न नागानन्दे- २ मिथ्याकारणकोऽसि निर्पणतरस्त्वत्त कुतोऽन्य पुमान् सेप्यं मारवधूभिरित्यभिहितो बोधी जिन पातुः व. ॥m शरै-वाणै , आतुरम्-व्यथितम्, कामज्वरतप्तमिति भाव , इमम्-त्वत्स- न्निकटम, जनम्-स्त्रीजनम् कामत्रिय इति भाव , क्षणम्-क्षणमानम्, तु चिरम् , पश्य-अवलोक्य । [किमिवैरामनगुरक्षा घ्यायन् व्यर्थमात्मान कदर्थयसि, वय त्वनेक स्वय्यनुरक्तास्त्वामुपस्थिता , मनाल् नैनमेकमप्युन्मा ल्यास्मासु एकपातमाकुरु । 'एकेनापि चजुषा क्षण्मानमपि चाय यदि न पश्यत् , तर्हि तावनैव वयमिम वशीकर्नु प्रभनेम, न पुनरय तदानीमन्यदस्नत् किमपि चिन्तयेत् । अस्गद्पवागुरानिपतितस्यास्य दुर्घट ममाधिर्भवेत्" इति तासामान्तरोऽभिनागजाता थपि-आपनपनरक्षकोऽपि सन् , त्वम् , नो-गैव, रक्षसित्रायसे, इम जनमिति शप । [केन त्वं नाता भणित , यत् कामपीडितास्त्वा शरणमुपेता अप्यरमानुपेक्षसे-इति भाव ] त्वम् , मिथ्या- कारणिक.मिथ्या-मृपा, कारुणिक -दपालु , असि [लोकास्त्वा मिय्यैव दयालुमावतते इति भाव ] प्रत्युत, त्वत्ता वामपेक्ष्य, स्वदपेक्षयेत्यर्य ल्यबलोपे पञ्चमी, ततस्तसिलो, निघृणतर. निर्गता घृणा यस्मात् सनिण, अतिशयेन निघृण इति निर्यणतर -अधिकनिर्दय , अन्य =अपर , पुमान्-मनुज , कुत -कस्मात् मभाव्यते ? न सभाव्यते इति भाव । गि समुखीनमप्यातुरं जन न केवल दृङ्मानेण न सभावयति, 'प्रत्युन समाधिमिणोपेक्षते, तत कठोरहृदयो नान्य सभवति इति भाव । धचित्तु 'वत्त रा कोऽन्य पुमान्' इति पाठ । तत्र स्वत्त, निघृणतर , अन्य स क पुमान् , अस्ति, न कोऽपीत्यर्थ इत्येव योजना कर्तव्या ] इति एवम् पूर्वो केन प्रकारेण, मारवधूभि' मारयति प्राणिन इति मारो मन्मथ , तस्य, पधूभि -तदुद्दीपन्यात् तत्गहायभूत भि , तदाकान्ताभिवी सुन्दरीभि , सेर्प्यम्-ईप्या-अक्षमा असहिष्णुतेत्यर्थ , तया सहितं यया स्यात् तथा, [क्रियाविशेषणमिदम् ] वुदस्य चिरध्यानमग्नतामक्षमाणाभिरिति यावत् , अभिहितः उक्त , उद्बाधित इति यावत् [ अभिपूर्वस्य दधातेर्मिष्ठायां झूठे ही दयालु (कहलाता) है, तरे से अधिक निष्ठुर पुरुष और कौन होगा :-इस प्रकार काम की स्त्रियों से इO पूर्वक सबोधित समाधि में मन मगवान् बुद्ध तुम्हारी रक्षा करें ॥१॥ १ स कोऽन्य । २ बुद्धो। ३ 'मदनो मन्मयो मार' इत्यमर । . P , प्रथमोऽङ्कः। दधातेर्हिः ] बोधौवोधिर्दिशुद्धविज्ञानसन्तान , तन स्थित: विशुद्धविज्ञान- सन्तानोत्पत्तिहेती समाधी स्थित इत्यर्थः [बौद्धा विशुद्धविज्ञानोत्पादमेव कैवल्यमामनन्ति । तदुक्तं वाचस्पतिमिथै परिणामतापसंस्कारित्यादिसूत्र- भाष्यव्याख्यायाम- "अन्ये । सयासनलैशममुच्छेदाद् विशुद्धविज्ञानोत्पाद एव मोक्ष इति' ], जिनः-जानातीति जिगः- बुद्ध , वान्युष्मान् अभिनय- प्रेक्षकान् मदस्यान् , पातु रक्षतु । याशिपि लोट् । [कचित्तु 'धुद्धो जिन. पातु व.' इति पाठ. । तत्र बुद्धः-सजातविशुद्धविज्ञान इत्यर्थः। श्रन्यत् सुगमम् । पुरा फिल देवराज इन्द्रो रहसि समाधिनिमनस्य भगवत्तः मुगतास समाधिभई कामयमानो मन्मय पुरस्सरा अप्सरमस्तदन्तिके प्रेषितवान् , परं न तास्तथाकर्तुमपारयन् , इत्यादि ललितविस्तरादिवौद्धग्रन्येषु प्रतिपादित कथानकमत्रानुसन्धेयम् । अलङ्कारादि: :--अन्न भ्रातापि नी रक्षसीत्यादिना जिनस्य दोपोरोप- णात् तं प्रति मारवधूनाम् असूयाल्यो व्यभिचारिभावो व्यज्यते । तदुक्क काव्यप्रदीपोद्याते- 'परोकर्पाक्षमासूया गर्यदौर्जन्यमन्युजा । दोपोद्घोपविभेदावज्ञाक्रोधेगितादयः ॥' सच प्राधान्येन व्यज्यमानस्य कविरस्पितववतृनिष्टयुद्धविषयकरति- भावस्याम्, भावस्यानले च प्रेयोऽतक्षारः । व्याजपदेन भ्यानस्य परोक्ष- परमार्थविपयतामपत्य नाविषयतायाः स्थापनाद् अपहतिः। तदुक्तं दर्पणे- 'प्रकृतं प्रतिषिघ्यान्यस्थापन स्यादपहुतिः । उपेत्य चिन्तयसीत्यादीनामनेकारा कियाणां त्वमित्येकं कर्तृकारकम् , अती दीपकमपि । तदुक्तम्- 'अथ कारकमेकै स्यादनेगमु क्रियासु चेत् ।' वाताऽपि नौ रक्षसीत्यत्र वाणर्तुत्राणासम्बन्धप्रतिपादनार विरोधैः । 'आभासत्वे विरोधस्य विरोधाभास हृष्यते ।। 'अन तुरं नमिमम्' इति मध्यवर्तिनः पदसमुदायस्य एश्य रक्षसीत्युभाभ्या क्रियाभ्यामन्दयाद् देवलीदीपकं च । वृत्तं शार्दूलविक्रीडितम् । 'सूर्याश्वैयदि मः सजो सततगाः शार्दूलविक्री- डितम् ॥१॥ १ 'मारजिल्लोवनिचिन:- इति चुदनामम्नमरः । स .
नागानन्दे- अपि च, कामनाकृष्य चापं इतपटुपटहापलिगभिर्मारवार- भदोस्कम्पज़म्भास्मितललितवता दिव्यनारीजनेन । Mar-e-सिन्दः प्रदोत्तमाझैः पुलस्तिवपुषा विस्मयाद् वासन SA. ध्यायन् बोधेवातावचलित इति वः पातु दृष्टो मुनीन्द्रः ॥२॥ कामेनेति । बोधेः विशुद्धविज्ञानसंतानरूपस्य केवल्यस्य, प्रवासी श्रवामिनिमित्तमित्यर्थः [ चर्मणि दीपिनं हन्तीतिवद् निमित्तार्थे सप्तमी ], ध्यायन्-ध्यानं कुर्वन्, प्रचलितः अस्खलित., मारवधूतेजनयापाति शेष । इति इत्यस्माद् हेतो., कामेन-मदनेन, चापम्-धनु तत्प्रलच्चा- मित्यर्थः, प्राकृप्य-कर्णान्तं कृष्ट्या, विस्मयाद् दृष्ट [अत्र 'विस्मयाद् दृष्ट.' इति पदद्वयं सर्वेरवान्तरवाक्यः संवध्यते । दुर्जयाभिर्ममैन्यभूताभिर्युवतिभि- रप्यपराजितः कोऽयं मम प्रतिभट उपस्थितो यत्कृते मयापि स्वयं धनुराकर्ष णीयमभवत्, इति कामस्य विस्मयो जातः, अथवा कामेन चापमाकृष्य तद पस्थेनैव-चापमाकृष्यापि तं स्वशरलक्ष्यं कर्तुगशक्तेनैव-विस्मयाद् दृष्ट इति योजना, तत्र-अहो कोऽयमभूतपूर्वस्तपस्वी यत्तप प्रभावादप्रभावं मे धनुर्जात. मिति विस्मयस्य हेतुः],मारवीरैः कामसैनिक ,विधुवसन्तादिभिरपि,हत- पटुपटहावल्गिभिः हता:-तीनं ताहिताः, पटवः-तीबध्वनयः, पटहा - ढकाख्या पाविशेषा यैस्वादशैः, श्रावल्गिभिः-प्रावलिंगतुं शीलं येषामस्ति ते-भावल्गिना, तै-असत्खामिना धनुराष्टिम् , इदानी जितप्रायोऽयं शत्रुरित्युद्धतं शब्दायमाने , सद्भिः, विस्मयाद् दृष्ट [पटहान्तबहुव्रीहिणा सह-श्रावलिंगभिरित्यस्य कर्मधारयः, अदृष्टचरं स्वप्रयन्ननेष्फल्यमेव . और भी, विशुद्ध विज्ञान की प्राप्ति के लिये घ्यान में अचल होने के कारण जिन्हें, कामदेव ने धनुष तान कर, उस (कामदेव) के सैनिकों ने तीन ध्वनि वाले ढोल बजाकर गर्जना करते हुए, स्वर्ग की अप्सरात्रों ने मौहें नचाते हुए, काँपते हुए, उबासियाँ लेते हुए, मुस्कराते हुए और (तरह तरह की) मुहार-चेष्टाई करते हुए, तपस्वियों ने सिर झुका कर, इन्द्र ने आश्चर्य से रोमाञ्चित होकर देखा, वह मुनीन्द्र बुद्ध तुम्हारी रक्षा करें ।।२।। १चलितहशा. २ वोरसातो न.
प्रथमोऽङ्कः। ५ . नेपा विम्मयस्य हेतु ], दिव्यनारीजनेन=दिष्य.-दिवि स्वर्ग भव , नारी- जन -स्त्रीगमूह , तेन मुरयुबतिसमूहने यर्थ , भ्रूमगोरकम्पकृम्भास्मित- ललितवताभ्रवर्भर इति भूमा -भूषिलाम , उत्कम्प -देपथु , जम्भा- गाबिनाम ,म्मितम्-मन्दहास , लतितम्-दुपदविन्यारासुजलतान्दोलनादि मारचेटिनम्, एतानि विद्यन्ते यत्र ताशेन सता विस्मयाद् दर , [कवि 'तनितरना' इत्यम्य म्याने 'चलितदशा' इति पाठ । तम भूभा- दिभि कामविकारे चलित-चलता प्राप्त शो यस्य ताशेन सतत्वों योग्य , अदो अम्प धैर्यम् , यदयमनकाभिमाकिभिरप्यविलोभित , कामेन न स्वामिना स्वय धनुराश्याभियुक्तोऽपि, इदानीमस्माविनामादिभिर- अनुवैत्रितो न मनागपि ममाधितरच्यवते-इति तासामपि विस्मय ], मितपस्विमि , मिसायदैवयोनिविरोपवापि, महोत्तमा प्राणि- श्रादोगा मतानि, टत्तमान, अहानि-शिरोमि ये नारी सद्धि, विरम- गाद् , [ अविरतमारप्रचारप्णनाउनम्यास्याही विवामिनादिभिरभि- रमातिशय धर्यमिति मिदाना मिय ],यासवेन इन्देणे, पुलकित. अपुग-गुलरितम्-भयन ऐमाधितम् , 7 -शरीर, यस्य तादृशेन गता, पिम्मयाद प्रापर्याद, दृष्ट न्यानोकिन, [ मधमनिपतिता अनेके सास्तिनी घटा , परमत्र मदीय सर्वमपि चातुर्य निष्पलमभवत्, न जानेऽय नाप्रमानाद-मयि किं व्यापति-इति पुरुहूतम्य मग हेतु । युद्धम्या- सन प्रयोतिरेकम तस्य विस्मय हेतु मुनीन्द्रा-मुनीनाग-मजनवरा ध्यानननाम्, इन्द्र -धेठ , सनिग्रो घुमति यावत् , य =युग्मान सागाजि. कान, पातुमरचतु पिदरशिरामस्तु-'योधे -पिशुनयुकि- अपय तत्सम्य, श्रयाप्तो मलाम, श्रयरित ध्यायन-अपिलरॉपरमेगा सामय भीमतिमनुमवन, मुनान्द्री व पातु-दण्येवं प्रथम यूयुमत् । मियाघरवाती नि पाट । सप्र योधरिति यहाननेन रोधगन्तति- विनिता । तथा च बाप -विशुद्धोधमतरया, अरास ---अहमहमिकाया प्रयमेवानि , ग्यानयन्तं विशुविज्ञानमराति स्वयमेनोपतिष्ठत इति भाव । श्रलदारादि:-विधारहेतुप्यार गत्गु युदस्य गमाधेरप्यु थाना धैर्या- १ मामा पत्रदा शान्द्रिनामस्यमा । २'पुलर मिभेद प्रसारदे हिन्दी समारिकाले तिदिनी। 'शुनीन्द्र श्रीपन शाखापति शुदनामसमर ।
६ नागानन्दे- नान्यन्त- सूत्रधारः-अलमतिविस्तरेण । अद्याहमिन्द्रोत्सवे सबहु- मानमाहूय नानादिग्देशागतेनराज्ञ श्रीहर्षदेवस्य पादपद्मोपजी. तिशयो व्यय । स च वुद्धविपयकरतिभावस्यामिति पूर्ववत् प्रेयोऽलवार । पादत्रये रामुदीरिताना चापाकर्षणादिपुरस्सरं वुद्धविलोकनकर्तृणा कामा दीना युद्धविषये प्रतिभटत्वादिप्रकारकोल्लेखानामाक्षेपाद्-उल्लेखालङ्कारोऽपि यद्वय । तदुक्तम्—'बहुभिर्वहुधोल्लेखादेकस्योल्लेख इष्यते' । धैर्यच्युतिहेती सत्यपि तदवर्णनाद् विशेषोति । तदुक्तम्- 'राति हतौ फलाभावे विशेषोक्लिनिंगद्यते' । मुनीन्द्र इति विशेष्यस्य बुद्धे-इतरमुनिदुर्लभघ्यानडिमवोधने साभिप्राय तया परिक्राइकुर । तदुक्त बुक्लगनन्दे- 'साभिप्राये विशेष्ये तु भवेत् परिकरादुर'। 'प्राशीनमरिक्रयारूप लोक कायार्थसूचकः । नान्दीति कथ्यते' इति भरतवचनानुसारेण नान्दीपदै क्यावस्त्वशसूचनमपि नाट्यशास्त्रनियमित- मिति तदपीह विञ्चित् प्रतिपाद्यते । प्रथमपद्ये सकलविषयविरक्तबुद्धवर्णनया राज्योपभोगविरक्त पितृशुश्रूषणतत्परो बोधिसत्त्वापरनामा जीमूतवाहनोऽस्य नाटकस्य नायक उपक्षिप्त , प्रथमावर्णित जीमूतवाहनस्य राज्यनिरीक्षण- भुपेदय पित्रो शुश्रूषणाय मल्यपर्वत प्रति गमनं चोपक्षिप्तम् । एवमन:शरा तुरस्त्रीजनेत्युपन्यासेन मलयवत्या उपस्थापनाद् द्वितीयाङ्कनया सूचिता । द्वितीयपये--अनकै प्रत्यूहैरपि ध्यानादविचलितस्य मुनीन्द्रस्य वर्णनया जीम् तवाहनस्य-खराज्यम् अभिषणयन्त मातङ्ग प्रत्युपेदारूपा तृतीयाङ्कथा तथा पिनोर्वात्सल्यं मलयवत्याश्यानुराग तृर्णाकृत्य एकस्य मशिशो प्राण- रक्षाया कृते स्वशरीरन्यागरूपा चतुर्थपञ्चमाइयो कथा च सूचिता ॥२॥ अथ सूत्रधारमुसेन भारती वृत्तिमाश्रित्य प्ररोचनाप्रस्तापने अवतारथितु- माह-नान्द्यन्त इति । नान्द्यन्ते-नान्द्या [नन्दन नन्द प्रानन्द इत्यर्थ , भावे घन्, अथवा नन्दन्त्यस्मिन् जना इति नन्द -अभिनीयमान रूपक- (नान्दी के अन्त में सूत्रधार का प्रवेश) सूत्रधार-बहुत विस्तार करने की कुछ आवश्यकता नहीं। श्राज मुझे नाना देश दिशात्रों से आए हुए, राजा श्रीहर्ष देव के चरणकमरों के राज प्रथमोऽङ्कः। विना राजसमूहेनोक्त.-"यत्तदस्मत्स्वामिना श्रीहर्षदेवेनापूर्व यस्तुरचनाऽलङ्कृतं विद्याधरचक्रवर्तिप्रतिबद्धं नागानन्दं नाम मित्यर्थ, अधिरणे घन्, तस्येयमिति नान्दी-अभिनयनिर्विघ्नतासिद्धय क्रियमाणो माल लोकपाठ , तस्या ] पूर्वीडाया पद्यद्वयामिकाया , अन्ते- अपसाने । तन नान्द लक्षण यया--- पाशीर्वचनमयुन स्तुतिर्यस्मात् प्रयुज्यते । देवद्विजनृपार्दाना तस्मानान्दीति सज्ञिता ॥ पूर्वोक्कयो पययो 'जिन पातु वः, पतु दृष्टो मुनीन्द्रः' इत्या शीवादमयुक्ता युद्धस्तुतिनिंद्यते-दति तयोर्नान्दीत्वमन्याहतम् । सा च नान्दी द्वादशपादात्मिकाऽटपादात्मिका वा भवति, प्रकृते च टोक्दयनारपादात्मिकर सा। तदुक्त भरतेन- सूधार पठेनगन्दी मध्यम स्वरमाथित । नान्दीपदादशभिरष्टभिर्वाप्यलकृताम् ॥ यद्यपि पदपदेन 'सुत्तिजन्त पदम्' इति वचनात्मवन्ततिवन्तम्पाण्येव पदानि गृह्यन्ते, न तु पादा , तयाध्यन नान्दीलक्षण तेन श्लोकपादा अति गृह्यते । तदुक्त नाव्यप्रदीपे- ओक्पाद पद केचित्मुतिसन्तमापरे । परेऽवान्तरवाक्यकस्वरूप पदमूचिरे ॥ श्रत पूर्व केन प्रकारेण समारोहमा काव्यार्थसूचनात् पत्रावलीसज्ञेय नान्दी । तदुक्त नाट्यदर्पणे- यस्या बीजस्य विन्यासो ह्यभिधेयस्य वस्तुन । लेपण वा ममामोनिया नाना पत्रावलौति सा ॥ सूत्रधार'-प्रविश्य पाहेति शेष । सूत्रम्-नाल्यानुष्ठानम् , धारयति- प्रवर्नयतांति सूत्रधार -अभिनेतृणा नेता प्रधाननट इत्यर्थ । तदुक्तम्- नाट्यस्य यदवष्टान तत्सून स्यात् मर्वाजकम् । रङ्गदैवतपूनाकृत् सूनधार उच्यते ॥ अधीन राजाओं ने बहुत आदर पूर्वक इन्द्रोत्सव में बुग कर कहा है कि "हमारे स्वामी प्रोडपदेव ने अपूर्व वस्तु की रचना से सुशोमित, विद्याधर चक्रवर्ती (जीमूतवाहन ) के चरित्र स युह 'नागानन्दः नाटक रचा है" यह हगने कानों.' १जातक स ८ नागानन्दे- नाटकं कृतमित्यस्माभिः श्रोत्रपरम्परया श्रुतं न च प्रयोगतो दृष्टम् । तत्सस्यैव राज्ञः सकलजनहृदयाह्लादिनो बहुमानात् अपि च नाट्योपकरणादीनि सूतमित्यभिधीयते । सूतं धारयतीत्यर्थे सूत्रधारो निगद्यते ॥ अन्यच्च-वर्णनीयकथासूत्र प्रथम येन सूच्यते। रजभूमि समाक्रम्य सूत्रधार स उच्यते ॥ पस्तुतस्तु नान्दीलक्षणपूर्वरङ्गविधातु सूनधारादन्य एवायं सूनधार स्थापकापरनामा । सूनधारगुणाकृतित्वादयमपि सूत्रधार इत्युच्यते । तदुक्त दर्पणे-पूर्वर विधायैव सूत्रधारो निवर्तते। प्रषिश्य स्थापकस्तद्वत् काव्यमास्थापयेत् तत ॥ अन्यत्राप्युक्तम्-नान्दी प्रयुज्य निष्कामेत् सूत्रधार महानुग । स्थापक प्रविशत् पश्चात् सूत्रधारगुणाकृति ॥ अन्यच-पूर्वरज विधायादौ सूनधारे विनिर्गते । प्रविश्य तद्वदपर काव्यमास्थापयेन्नट ॥ तद्वत्-सूनपारगुणाकृतिरित्यर्थ । अथ रा स्थापकापरनामा सूनबार- रङ्ग प्रसाद्य मधुरै श्लोकै कान्यार्थसूचकै । रूपकस्य बबेराख्या गोत्रायपि म कीर्तयेत् । ऋतु च कचित् प्रायेण भारती वृत्तिमाश्रित ॥ इति नाट्यनियमानुरोधेन भारती अत्तिमाश्रित्य कविरूपकनामादि सकीर्तयति-अलमित्यादिना । प्रायेणेति चनाद् मृतुमकीर्तन न सार्व- त्रिकम् । अतोऽत्र प्रकृतनाटके ऋतुसकीर्तनाभावेऽपि न क्षति । तन भारत्या वृत्तेर्लक्षण यथा- या वाक् प्रधाना पुरुषोपयोज्या स्त्रीवर्जिता सस्कृतवाक्ययुक्ता । स्वनामधेयैर्भरत प्रयुक्ता सा भारती नाम भवेत्तु वृत्ति ॥ तस्या वृत्तेश्च चत्वार्यज्ञानि भवन्ति-प्ररोचना, आमुखम् (प्रस्तावना), वीथी, प्रहसन चेति । तदुक्तम्- कान सुना तो है पर अभिनय होते हुए नहीं देखा । इसलिये उमी राजा के प्रति बहुत आदर के कारण और हमारे ऊपर अनुग्रह करने के विचार से मली भाँति अभिनय करके अाज तुम नाटक करो।" ता अब मैं नपथ्य रचना करके उनकी .
६ प्रथमोऽङ्कः। Suitable asting अस्मासु चानुग्रहबुद्धया यथावत्प्रयोगेरा श्रद्य त्वया नाटयि- तव्यम्" इति। तद् यावद् इदानी नेपथ्यरचनां कृत्वा यथाs. भिलषितं सम्पादयामि । (परिक्रम्यावलोक्य व ] श्रावर्जितानि च सकलसामाजिकमनांसि इति मे निश्चयः । यतः, भेदास्तस्यास्तु विज्ञेयाश्रत्वागद्गलमागता । प्ररोचनाऽऽमुख चैव पीथी प्रहमन तथा ॥ तस्या मारत्या वृत्तेरिति भाव. । अलमतिविस्तरेण अलमत्र वारणार्थे, अतिविखरो न तव्य इत्यर्थ । अथवा अतिविस्तरेण अल सायं नास्ति, न किमपि प्रयोजन सिध्यति [गम्यमानाऽपि क्रिया कारकविभक्तीना निमित्तमिति विस्तर- शब्दान् तृतीया ] । अयं भाव -नाटकाभिनयप्रारम्भे नाट्यनियमानुरोधेन पूरन करणाय एव, तस्य च पूर्वरङ्गस्य प्रत्याहारादीनि द्वादशाङ्गानि भवन्ति । तेपु नान्यप्यन्यतममाम् , सा न रविप्नोपशान्तयेऽवश्यक्तव्या-- तदुक्तं दर्पगो-यन्नाठ्यवस्तुन पूर्व रमविनोपशान्तये । कुशीलया प्रकुर्वन्ति पूर्वरा स उच्यते ॥ प्रत्याहारादिकान्यान्यस्य भूयासि यद्यपि। तथाध्यवश्यकतव्या नान्दी विनोपशान्तये ॥ तथा च पूर्वरना प्ववश्यकर्नव्यरूपा नान्यनुष्ठितैवेति । कृतं परिपत्कुतू हलविमर्दकारिणा शेषादानुष्ठानेन । अद्य इन्द्रोत्सवे-वर्षादिकामनगा इन्द्रप्रमादनाय क्रियमाण उत्सत- विशेष [इन्द्रौत्मव इति सप्तम्या तदङ्गवं सूचितम्], नानादिग्देशागतेन= नानादिग्भ्यो देशभ्यथागतेन समवतेन,धीहर्षदेवश्य-श्रीहर्षदेव इति नान राशः, पादपद्मोपजीविना [पादौ पनवेति पादपो,ते उपजीवति पाद पोपजीवी, तेन ] चरणकमलाग्रितेन, श्रीहर्षदेवकृपाधीनराज्यनेत्यर्थ , राज- समूहेनराशा समुदायेन [क्त्रो], अहम्-सूत्रधार , सयमानम् बाहु मानेन सहितं यथा स्यात् तथा, श्राहय-आकार्य, उक्का-कथित आदिए इति यावत [ एलेन तदादेशस्यावश्यपालनीयत्वं वन्यते] । यत्, अस्मत् इच्छा के अनुसार करता हूँ। मेरा निश्चय है कि सभासदों (दर्शकों) के मन इस ओर खिंचे हुए हैं। क्योंकि, १ सामाजिकजनमनासि, .
नागानन्दे- स्वामिना-अस्माक राज्ञाम्, स्वामिना-अधीश्वरेण, श्रीहर्षदेवेन, अपूर्व- वस्तुरचनानतम्-अपूर्तस्याद्भुतस्य पूर्व केनाप्यमहब्धस्य, वस्तुन • प्रतिपाद्यस्येतिवृत्तस्य, रचनया-प्रथमेन, अलकृतमुल्ल सितम्, विद्याधर- चक्रवर्तिप्रतिवद्धम् विद्याधरा देवयोनिविशेषा , ["विद्याधरोप्सरोयक्षरक्षो गन्धर्षकिन्नरा । पिशाचो गुह्यक सिद्धो भूतोऽमा देवयोनय' इत्यमर ] तेपा चक्रवती सम्राट, तेन प्रतिबद्ध सम्बदम्, विद्याधरचक्रवर्तिचरित्रचित्रितमिति गावत [कचित्त विद्याधरजातकप्रतिबद्धमिति पाठ । तस्यापि विद्याधराणा जातक जन्मादिवर्णनपरो प्रथविशेष, तेन प्रतिवद्धम्, तत्प्रतिपादित जीमूतवाहनाख्यविद्याधरचरित्रसम्बदम् इति भाव इति योजना कर्तव्या] नागानन्दम्-नागानामानन्दो नागानन्द , स विद्यते (वर्णनीयतया ) यस्मिन्, तन्नागानन्दम्, अर्शश्राद्यच् । उचित चैतन्नाम, नाटकगर्भितार्थ प्रकाशकत्वात् । तदुक्त दर्पणे-नाम कार्य नाटकस्य गर्भितार्थप्रकाशकम् ' इति । [पुरा क्लि पनगाशनतासिता पनगा विद्याधरजीमूतवाहनेन स्वप्राणव्यगन रक्षिता आनन्दमवापु , स एवानन्दोऽत्र रूपके वर्णित , अत एवास्य नाग नन्दमिति नाम कृतम् ] नाम-नागे यव्यय प्रसिद्धौ, नागानन्दमिति प्रसिद्धम्, नाटकम्-ख्यातत्ततादिलक्षणयुक्त दशाना रूपकाणा मधे नाटकाख्य रूपकम्, कृतम्, यच्च, अस्माभिः, श्रीप मारया वर्णाकर्णिकया, श्रुतम्- आकर्णितमेव, न च-[चस्त्वर्थे] न तु, प्रयोगतः प्रयोगेण-मभिनयेन [ आधादित्वात्तसि ] अभिनीयानमित्यर्थ , हपम्=क्षात् कृतम् । तत्=तस्मात् कारणात् , सकलजनहृदयालादिनः सकलानाम् , जनाना प्रजानाम् , हृदयानि, आहादयति रञ्जयति, तच्छ ल , तस्य, तस्यैव-नीहर्प देवस्य, राज्ञः, बहुमाना-अतिगौरवाद्, [श्रस्य नाटकस्य कर्ता निखिल जन हृदयरजन सामन्त वक्रवर्ती श्रीहर्ष कविरित्येष कविगौरवादिति भाव] अस्मासु-इन्द्रोत्सवे सगतेषु राजमु, अनुग्रहबुद्धया-नानादिग्देशागता इमे, तदवश्यगभिनयप्रदर्शनेनानुग्रहणाया इत्येवं कृपाविशिष्टया पुन्या च, स्वया सूत्रधारण, अद्य-इन्द्रात्सवावसर, तत्-पूर्ववर्णित नागानन्द नाम नाटकम्, यथावत् नाट्यनियमाननतिकम्य, प्रयोगेण-अभिनयेन, नाटयितव्यम् अभिनेतन्यम्, इति । तदन्यतो रातसमूहेन सदिष्ट तस्मादित्यर्थ , इदानीम्, यावत् सर्वत पूर्वम्, नेपथ्यरचनाम-नेपथ्यस्याभिनयोचितवेषभूषाया , रमनाम् , कृत्वा- विधाय, ['आक्ल्पवेषौ नेपथ्य परिर्म प्रसाधनम् 'इयमर ] यथाभिल , प्रथमोऽङ्कः। श्रीहषों निपुण, कवि परिषदप्येपा गुणग्राहिणी लोके हारि च सिद्धराजचरितं नाट्ये च दत्ता वयम् । वस्वकैकमपीह पान्तिफलप्राप्तः पदं किं पुन- -मद्भाग्योपचयादयं समुदितः सर्वो गुणानां गए. ॥३॥ पितम्-श्वभिलपितमनतिक्रम्य, यथेप्सितमित्यर्थ । परिक्रम्य इतस्तत. परिभ्रम्य । अथ भारत्या वृत्त्या प्रराचना नामाइमवतारयति-अर्जिता- नीति, सकलसामाजिकमनांसि मफलाना रङ्गभूमिममयेताना सामा- जिकाना सभासदा मनामि हृदयानि, श्रावर्जितानि अभिनयदर्शनो. त्वरायाऽऽष्टानि, इति मे निश्चय । यत् इति हैतूपन्याम । श्रीहर्ष इति-श्रीहर्ष =श्रीहर्षदेवः, निपुणः काव्यालायां कुशल , कविः अस्ति । एपा-पुरोदृश्यमाना, परिपत्-अभिनयदर्शनाय समवेता मभापि, गुणग्राहिणी [ गुणान् गृहाति तच्छीना] गुणकपक्षपातिनी, अस्ति । च, लोकेन्भुवने ['लोकन्तु भुवने जने' इयमर ] सिद्धराजचरितम्-मिदाना राजा सिदराजो जीमूतवाहन , [राजाह सग्निभ्यटच्] तस्य चरितम्, हारि-मनोहारि, [ हरतेप॑द्यादित्वा. गिगानि ] वर्तत इति शेष । चित्तु 'वधिमत्त्वचरितम्' इति पाठ । घोधिसत्त्वस्य बोधिसत्त्वापरनानी जीमूतवाहनस्य चरितमिति तदर्थ । यद्यपि 'मुनीन्द्र. श्रीपन शास्ता बोधिसत्वो विनायक ' इति पचनाद् घोधिमत्त्व इति सुगतस्य सज्ञा, तथापि बौद्धमंप्रदाये सुचरितमाहात्म्येन बोधिमाल. सर्वोऽपि बोधिसत्वशब्देन ध्यपदिश्यत इति । ] चयं च वयमपि नटा', नाट्य अभिनयकर्मणि, दक्षाःशता, । इह-प्रस्तुतेऽभिनये, एकैकमपि-व्यस्तम्-अन्यनिरपेक्षम अपि, वस्तु-पूर्वोतं कविनैपुण्यादिकम् यान्छितफलप्रात: वन्दिनम्याभीप्सितस्य, फ्लस्य, परिषन्मनोरजन- रूपस्य, प्राप्त , पदम् स्थानं निमित्तमिति यावत् , अस्ति ['पद व्यासितभारण- श्रीा एक प्रवीण कवि है, यह समाज भी गुहारों का आदर करने वाला है, बोधिसत्त्व का जीवन चरित्र संसार में बहा रोचक है और हम भी नाटक खेरने में चतुर है--यहा तो एक एक वस्तु इष्ट फल की प्राति का साधन है, मेरे माम्प वे यवर्ष से पका सघटिन मुशों का यह समन समूह --इञ्चित पर की प्राप्ति का साधन होगा-इसमें तो अहना ही क्या ? स्म १ वत्मराज . १२ नागानन्दे- तद् यावद् अहं गृहं गत्वा गृहिणीमाहूय सङ्गीतकमनुति- छामि । [ परिक्रम्य नेपथ्याभिमुखमवलोक्य ] इदमस्मद्गृहम्, यावत् प्रविशामि । [ प्रविश्य ] आये ! इनस्तावत् । स्थानलक्ष्माद्धिवस्तुषु-' इत्यमर ], मद्भाग्योपचया-मम सूत्रधारस्य, भाग्यम्, तस्य, उपचयाद् उत्कर्षात्, समुदित:-समूहरूपेणोपस्थित श्रयम्-समिट , सर्व: सकल , गुणानाम्-कविनपुरयादीनाम् , गणः- समुदाय , वाञ्छितफलप्राप्ते पद भवतीत्यत्र 'फिपुनर'वक्तव्यम् । एकैकेनापि विनैपुण्यादिना गुणेन यदि परिषन्मनोरञ्जन सिध्यति, तर्हि तेषा समुदायेन तत् सिध्यैदिस्यत्र किमु वक्तव्यम्, गुणममुदायेन सुतरा सिध्यदित्यर्य । अलंकार:-कैमुत्यनार्थससिद्ध प्रतिपादनात्काव्यापत्तिरलकार तदुक्त कुनलयानन्दे–'कैमुत्यनार्थमसिद्धि काव्यार्थापत्तिरिष्यते।' मन्दाग्योपचयादिति गुणसमुदाये हेतूपादानात् पदार्यहेतुक काव्यलिङ्गम् । एकैनैव हेतुना कार्यसिसी हेवन्तरस्याप्युपादानात् ममुच्चय. । तदुक्तम्- अह प्रथमिकाभाजामेककार्यान्वयेऽपि स । कुल रूप वयो विद्या धन च मदयन्त्यमुम् ।। छन्द शार्दूलविक्रीडितम् । तल्लक्षण पुरस्तादुतमेव ॥३॥ एतेन कविकाव्यादिप्रशमया परिषद उन्मुखीकरणाद् भारत्या वृत्ते प्ररोचना नामानमुक्तम् । तदुक्त धनञ्जयन- "उन्मुखीकरण तन प्रशसात प्ररोचना।' श्रथ भारत्या वृत्ते प्रस्तावनानामाजमवतारयति-तद् यावदिति । प्रस्तावनालक्षणमप्रे पदयते । तद्-यत परिषदाराधनसामग्रीसाकल्याद् राजाशागारवाच अपश्यनाटयितव्य तस्मादित्यर्थ । यावदिति-प्राथम्यबो- धको निपात ,प्रथममित्यर्थ ,गृहिणी-पत्नीम, नटीमित्यर्य ।सङ्गीतकम् = नृत्तगीतवाद्यानि ['मृत्त गीत तथा वाच अयं सगीतमुच्यते' इति सगीत- रनाकर ], अनुतिष्ठामिन्प्रवर्तयामीलर्थ । परिक्रम्य-रगमञ्च परितो गत्वा गृहगमनमभिनीयेत्यर्थ । नेपथ्यम्-नटाना वेषरचनास्थानम् । 'कुशीलवकुटुम्बस्य स्थान यदतिशोभनम् । वर्णिकापहणस्थान नेपथ्यमिति तद् विदु ।' तो इतने में घर जाकर धर्मपत्नी को बुला कर संगीत श्रारम्म करता हूँ। (धूम कर नेपश्य-गृह की ओर देख कर) यह हमारा घर है। इसमें प्रवेश करता हूँ। (प्रवेश करके) आर्य । जरा इघर अाइए ।
प्रथमोऽङ्कः।
૨૨
द्विजपरिजनयन्थुहिते 'मद्भगवनतटाकहसि । मृदुशीले'
परपुरुपचन्द्रकमलिन्यायें
कार्यादितस्तावत् ॥४॥
नटी-[ प्रविश्य सायम् ] अज! इअम्हि मन्दभग्गा ।
श्राणवे? अजउत्तो को णिश्रोओ अणुचिट्ठीश्रदु ति।
प्रविश्यम्प्रवेश नाटयित्वा । सूनधारो नटीमाह्वयति द्विजेति ।
द्विजपरिजनयन्धुहिते-द्विजा ब्राह्मणा , परिजना अनुचरा, यन्धन
सम्बन्धिन , तेषा हित हितकारिणि 1, सम्बुद्धी रूपम्, [तन द्विजाना
दानमानाभ्याम् , परिजनाना यथासमयवतनपारितोषिकप्रदानेन, बन्धूना
सम्पदेश्यर्यादिवितरणेन हितकारित्व वाध्यम् ], मद्भग्नतटाफहंसि-
मम भवन गृहमेव तटाक सर, तस्य हमि मरालि ! [हसीशब्दस्य
सम्बोधने अम्बार्थनयोर्हस्व ] मृदुशीले-मृदु कोमल परानुद्वेजकमिति यावत्
शील स्वभावो यस्यास्तयाभूत | [इदमपि सम्बुद्धयन्तम्] परपुरुपचन्द्र-
कमलिनि=पर स्वभर्तुरन्य , पुरुष एव चन्द्र , तस्य कमलिनि पद्मिनि !,
चन्द्र कमलिनीन परपुरुप दृष्ट्वा या सकुचति ताशि | पतिवते । इति
यावत्, भार्य-आर्यचरिते मत्पनि [पनी चायति सभाध्या' इति श्रीमदरत ],
कार्या=कार्यविशेषाद् हेतो , इत =गत्समीपम् , तावद्, श्रागम्यता
मिति रोप तावन्छन्दो वाक्यालद्वारे ।
वलं०-अन नव्या हमीलारोपे भवने तगवत्वारोप , एव तव कमलिनी
स्वारोपेपरपुरपे चन्दत्वारोपो निमित्तमिति मालारूपमश्लिटपरम्परितरूपकमिदम् ।
तदुक्त दर्पणे-यन पस्यचिदारोप परारोपणकारकम् ।
तत्परम्परित श्लिष्टाश्लिष्टशब्दनिव धनम् ॥
प्रत्येक केवल मालारूप चेति चतुर्विधम् ।।
पूर्वार्धे तवग्र्याणां श्रुत्यनुप्रास , उत्तराध रेफयकारयोईत्यनुप्रास ।
श्रावृत्तम् । तलक्षण यथा-
यस्या पादे प्रथम द्वादश मात्रास्तथा तृतीयेऽपि ।
अादरा द्वितीये चतुर्थके पश्चदश साऽर्या ॥४॥
असमभु, तेन सहेति सानम् अभुमहितम्, अनुमोचन नाटयन्ती-
हे प्राधरणों, सेवकों और बधुजनों का हित करन वाटी ! ह मरे गृहरूपी
तहाग की हसिनी 1 हे कोमल स्वमार वाली! है पर पुरुष रूपी चन्द्रमा के
। लिये कमहिनी हसायें । कार्यवश जरा घर पधारिए ॥४॥
१४ नागानन्दे- आर्य ! इयमरिम मन्दभाग्या । अाज्ञापयतु आर्यपुनः को नियोगोऽनुष्टीयतामिति । सूत्रधारः-नीमवलोक्य ] याय्य ! नागानन्दे नाटयितव्ये किमिदमकारणमेय रुद्यते ? नी- अज! कधं ण गेइस्सं ? यदो दाय तादो अजाए सह थघिरभावं जाणिय घदूग्जान्वेिदो कुडम्बमारवहए- जोग्गो आणी तुम ति हिअए चितक्किम तवोवणं गदो । आर्य ! कथं नरोदिप्यामीति ? यतस्तावत् तात आयेया सह स्थविरभाव ज्ञात्वा अदूरजातनिर्वेदः, कुटुम्बमारोद्वहनयोग्य इदानी त्वमिति वितयं तपोवनं गतः । त्यर्थ । 'वाच्यौ नर्यसूतरारावार्यनाम्ना परस्परम्' इति नाम्यनियमानुराधेन नटी सूनधारम् 'आर्य !' इत्येवं मंबोधयति । मन्दं भाग्यं देवं यस्या मा मन्दभाग्या। नियोगः धर्यम् । अनुष्टीयताम्=कियताम् । नागा- नन्द इति, राजपरिपदानप्तानामस्माकमयं नागानन्दनाटकाभिनयनकाला, किमर्थमिदानी हर्षावसरेऽपि त्वया अशरणं कारण् विनेव रोदनं क्रियते । नटी रोदनकारणमाह-कथमिति । कस्माद् हेतोर्न स्याम्, अस्ति में रोदनस्य कारणमिति भाव । यत ,स्थविरभावम् वार्धक्यम, ज्ञात्वान अनुभूय, श्रदूरजातनिर्वेदः=अदूरम् अचिरं संप्रदेव जात उत्पन्नो निर्वेदो नैराग्यं यस्य तादृश, तातावत्पिता मे श्वशुर, 'इदानी त्वं कुटुम्ब- भारोद्वहनयोग्यम्=कुटुम्बस्म पोष्यवर्गस्य, भार• योगक्षेमम् , तस्य, उद्व- हने-धारणे सम्पादने इति यावत् , योग्यः समर्थ., असि' इति हृदये (नटी का प्रवेश नटी-(प्रवेश करके आँसू बहाते हुए) आर्य । यह हतमागिनी ठपस्थित है। आशा कीजिए, क्या कार्य किया जाय। सूत्रधार--(नसी को देख कर) आर्थे ! नागानन्द नाटक के अमिनय करने के समय (तुम) बिना कारण के ही क्यों रो रहो हो । नटी-आर्य ! क्यों न रोऊजब कि सास-ससुर वुढापे के कारण विरक्त होकर और 'अब तुम परिवार का वोमा उठाने योग्य हो गए हो' पैसा मन में गांच कर तपोवन को चले गर है!
प्रथमोऽङ्कः। सूत्रधारः--[मानदेयम् ] अये ! कथं मां परित्यज्य तपोवनं याता पितरी, तत् किमिदानी युज्यते ? [विचिन्य] अथवा कर- महं गुरुचरपरिच-मुखं परित्यज्य गृहे तिष्ठामि कुतः- पिनोबिधातुं शुश्रूषां स्यश्वयं मागतम् । वनं याम्यहमर यया जीमूतवाहनः ॥५॥ [इति निष्क्रान्ती) [प्रस्तायना] विनर्यविनाय, प्रार्ययास्तव जनन्या मम वश्रा सह, तोवनं गतः । अम्मान, परित्यज्य तत् तपोयनप्रस्थानमेव में रोदनस्य कारणमिति भावः । सनियेंदम्-निदा स्वावमाननं तेन सहितम् । ['मिर्वेदः स्वावमान. नम्' इत्यमरः] स्यधारो धि मा पितृपरिसमित्येनमा मानगाननं कृत्वा यनि-प्रये त्यादि । अये-इति विपादसूनमध्ययम् । फथमिति प्रश्न । पिसरी-पिता माता चेत्यर्य: । इपिता मात्रा इत्यनेन पितृशब्दस्यक- शपतित् किमिन्यादि=मया इदानी कि गर्नुमुचिनमित्यर्थः। विचिन्त्यन चिन्तनं नाटमित्या अथपेयादि-अथचेति पचान्तरे. कृतमनया उपर्थ. विभिन्तनया, अदम्, गु!:-मातापिनोः, चरणयोः परिचर्या-शुश्रूषा, तया या सुगम्, तत् परिलाग्य, कथम्-रेन प्रकारेश, गृह, तिष्टामिन स्थास्या- मान्यर्थः, प्रत्रयमा पितरी बने यनेमाम् , श्रदं च एदगुगलम्पटी भवेयमिति गर्मषानुचितम् । कुम इति मोकार्थे देतूगन्यागः । अप नगन्याममुगेन कथोपोगाय पात्रं प्रशयिनुमाह-पित्रारिति । अदम् , जीमूनयादनो यानीपून वाहन इप, पित्रो: मातापिनी, शुश्रूषाम्परिनाम् ['परिवस्या तु शुयूपा परिचर्याप्युपासना' इत्यमर. ] यिधातुम्काम, प्रमागतम् कमेगा यशपरम्परया, आगतं प्राप्तम् , सूत्रधार-(निद सहित) मा माता पिता मुग छोड़ कर वन को चले गए तो श्रम (मेरे लिये) क्या उचित है । (सोच कर) अथवा, माना. पिता के घरमों की रेखा का गुम छोद कर में घर में कैसे रहूँ । कमोकि- में पानी जीमूतवादन की तरह मुस-परम्पग मे प्राप्त पश्चर्य को सात मार कर माता-पिता की मेगा करने के लिये वन में जाना , ॥५॥ (दोनों निगल जाते हैं) प्रम्नाघना १६ । नागानन्दे- [तत प्रविशति नायको विदूषकश्च ] नायकः-[ सनिर्वेदम् ] वयस्य श्रात्रेय ! ऐश्वर्यम् सम्पदम् , त्यक्त्वा विहाय, अद्यव-एतस्मिन्नेव काले, विलम्व- मकृत्वेत्यर्थः, वनम्-तपोवनम् , यामि गच्छामि, विविधैश्वर्यसम्पद्विशिष्टो जीमूतवाहनोऽपि यदि पितृशुश्रूषायै सर्व स्वराज्यादिकं परित्यज्य वनं व्रजति तर्हि स्वल्पसम्पदा मया तु अवश्यप्रजितव्यम् इति भाव । अत्र जीमूत- वाहन उपमानम्, अहपदबोध्य सूत्रधार उपमेयः, पितृशुश्रूषार्थश्वर्यत्याग- पूर्वकं वनगमनं समानो धर्मः, यथेत्युपमावाचकमित्येवमुपमानादीनां चतु- मप्युपादानात् पूर्णेपमेयम् । तदुक्तं दर्पणे- सा पूर्णा यदि सामान्यधर्म औपम्यवाचि च । उपमेयं चौपमानं भवेद् वाच्यमियं पुन । अत्र जीमूतवाहनोऽयासीत् , अहं तु यामीत्येवमुपमानोपमेययौ पुरुष- भेदाद् भनप्रक्रमस्वमुपमादोषस्तु न शयः । कालस्य समानधर्म वाविवक्षणाद् यानमात्रस्य तत्त्वात् । भावार्थोकरीत्या कैमुलनार्थसंसिद्धय॑जनादापत्तिरिह घ्यजथा, परं सा कुत इति वाच्यार्थोपपादकत्वाद् गुणीभूता । पथ्यावकन छन्दः । 'युजोधतुर्थतो येन पथ्यावक्त्रं प्रकीर्तितम्' । क्वचित्तु 'विधात पितृ- शुश्रूषाम्' इति पाठ । तत्र श्लोकच्छन्दः । तदुक्तं श्रुतबोधे- पञ्चमं लघु सर्वत्र सप्तमं द्विचतुर्थयोः । षष्ठं गुरु विजानीयाद् एतत् पद्यस्य लक्षणम् ॥ इति-कथा प्रस्तुत्य, निष्क्रान्ती निर्गती, सूत्रधारो नदी चेत्यर्थः । 'पुमान् स्त्रिया' इति पुंस एकशेष । तदुक्तम्- एषामन्यतमेनार्थ पानं वाक्षिप्य सूत्रभृत् । प्रस्तावनान्ते निर्गच्छेत् ततो वस्तु प्रपञ्चयेत् ॥ प्रस्तावना प्रस्ताव्यते उपस्थाप्यते भाविकथाप्रसनो यया यस्या या सा-समाप्तेति शेप । इयमेव प्रस्तावना श्रामुखस्थापनाशब्दाभ्यामपि व्यपदिश्यते । अतएव क्वचित् पुस्तकेषु श्रामुसमित्येव पाठ । अत्र 'तद् यावद्' इत्यारभ्य 'यथा जीमूतवाहन' इति यावत्प्रस्तावनाप्रन्यो बोद्धव्यः । तलक्षणं यथा--नटी विदूषको वापि पारिपार्श्विक एव वा। नायक और विदूषक वा प्रपश) नायक-(निर्वेद के साथ ) सखे ! आत्रेय ! मैं यह समझता हूं कि युवावस्था राग (विषय-वासना) का मूल है ।
७ प्रथमोऽङ्क । रागस्यास्पदमित्यवैमि न हि मे वसीति न प्रत्यय कृत्याकरयविचारणासु विमुख को वा न वेत्ति क्षिती । सूत्रधारेण राहिता सलाप यन कुर्वते ॥ चित्राक्ये स्वकार्योत्ये प्रस्तुताक्षेपिमिर्मिथ । आमुख तत्तु विशेय नाना प्रस्तावनापि सा॥ इय च प्रस्तावना-उद्घातकादिभेदेन पञ्चविधा । तास्वियमवलगितनानी वैदितव्या। तदुक्त दर्पणे-- यत्रका समावेशात् कार्यमन्यत् प्रसाध्यते । प्रयोग खलु तज्ोय नामावलगित बुध ॥ अर सूत्रधारेण स्वतपोवनप्रस्थानमुदाहरता सारश्यविधया प्रधान- पानस्य जीमूतवाहनस्य सूचन नाम कार्यान्तर प्रसाधितम् । 'नासूचितस्य प्रवेश' इति रूपकनियमानुरोधादावश्यक चैतद् । श्रथ सपरिजन नायक प्रवेशयति-तत इति । ततासूतधारनिर्गमा- नन्तरम् , नायक प्रकृतनाटकस्य नेता जीमूतवाहन । विदूपका स्ववेप भापाये यकस्य मनोरमकस्तन्मित्रम् । तत्र नायकलक्षण गया- त्यागी कृती कुलीन सुश्रीको रूपयौवनोत्साही । दक्षोऽनुरक्तलोकस्तेजोवेदाध्यशीलवान् नेता ॥ स च गायको धीरोदात्तादिभेदेन चतुर्धा भवत्ति । अनत्यनायकस्तु जीमूतवाहन। धीरोदात्त । तलक्षण यथा- अयिकत्थन क्षमावानतिगम्भीरों महासत्व । स्थेयान् निगूढमानो धीरोदात्तो दृढव्रत कथित ॥ विदूषकलक्षण यथा- कुमुमवसन्ताद्यभिष कर्मवपुर्वपभापाये । हास्यकर क्लहरतिर्विदूषक स्यात् स्वकर्मज्ञ । सनिर्वेदमिति-निदो विषयेवल प्रत्यय , तेन मह यया स्यात् तथा । घयस्येति-विदूपकस्य मयोधनम, मिति तदर्थ । तदुक दर्पणे- वयस्येत्ययवा नाम्ना वाच्यो राज्ञा विदूषक । 'यह नश्वर है। इस बात से भी मैं अपरिचित नहीं, यह (युवावस्या) मरे पुरे काम की जाच में रुकावट है, इस बात को ससार में मला कौन नहीं जानता ? इस प्रकार निन्दनीय और इन्द्रियों के अधीन मी यह जवानी १८ नागानन्दे- एवं निन्द्यमपीदमिन्द्रियवेशं प्रीत्यै भवेद् यौवन भनया याति यदीस्थमेव पितरौ शुश्रूपमाणस्य मे ॥६॥ श्रात्रेय इति विदूपफस्य प्रातिस्विक नाम गोत्रनाम या । अनेरपत्य- गात्रेय , टक् । सम्बुद्धी सुलोपः । अथ जीमूतवाहनोऽनेकैपैनिन्द्यस्यापि यौवनस्य पितृशुधूपया साफल्यं वाञ्छन् कथयति-रागस्येति । यौवनम् युवावस्था,रागस्य-विषयाभिला- पस्य, श्रास्पदम् प्रतिष्टामूलमिति यावद् आस्पदं प्रतिष्टायाम्] अस्ति, इति, अवैमि-सम्यग् जानामि,अहमिति शेष । इदं यौवनं ध्वंसि-क्षणभङ्गरम् , अस्ति, इत्यपि, मे-मम जीमूतवाहनस्य, प्रत्ययः विश्वास , ["प्रत्ययोऽधीन- शपथज्ञानविश्वासहेतुधु' इत्यमर ] न, इति न, अपितु विश्वास एव । अह- मिदं दृढं विश्वसिमि यत् क्षणभहरमिदं यौवनम्-इति भावः । प्रकृतार्थे दार्च- बोधनाय नद्वयोपादानम्, [इदमत्र बोध्यम्-सर्व क्षणिकम् , सर्व स्वलक्ष. णम्, सर्व दु सम्, सर्व शून्यमिति बौद्धाना चत्वार्यार्यसत्यानि मतानि । एतेषा चतुर्णा तत्वतो ज्ञाता एव वुद्धता प्राप्तो घोधिसत्त्व इत्युज्यते। जीमूतवाहनोऽपि जातकेषु बौद्धग्रन्थेषु बोधिसत्त्वतया व्यपदिष्ट इति तेन किं नाम गौवनस्य, अपितु वस्तुजातस्यैव क्षणिकता विदितैव । ध्वंसिशब्दे ध्वंसतेणिनि', प्यसो स्यास्तीति वा ध्वंसशब्दाद् 'अत इनिठनी' इति इनिर्बोभ्यः] बाशब्द समुचये, किं चेत्यर्थ । क्षिती-पृथिव्याम्, का=पुरुष , इदं यौवनं कृत्या कृत्यविचारणासु-इदं कृत्य कर्तव्यम् , इदम् अकृत्यम् अकर्तव्यम् , तयो विचारणासु विवेकेषु, कर्तव्याकर्तव्ययोविविच्य निर्णये-इति भाव ,विमुखम् पराड्मुखम्, [द्वितीयान्तं वेत्तीति वेदनक्रियाया कर्म, यौवनस्य विधेयविशे षणम् ] न वेत्ति न जानाति यौवने रागान्धो जनः सदसती विवेक्तुं नाईति- इति सर्वेऽपि परिडता अपण्डिता वा जानन्त्येवेति भावः । [अथवा विमुख मित्यस्यारे-इति शन्दमध्याहृत्य, यौवनं कृत्याकृत्यविचारणास विमुखमिति को न वेत्ति-इत्यैवं योजना कर्तव्या-इयास्तु विशेषोऽत्र पक्षे-इति शब्देन कर्मण उक्तत्वाद् विमुसमिति प्रथमान्तपदं चोध्यम् एवम् पूर्वोक्लेन प्रका रेण, इन्द्रियबशम्-इन्द्रियाणा चक्षुरादीनाम्, नशम्-अधीनम्, शब्दादि (मेरे) श्रानन्द के लिये ( पर्याप्त ) हो सकती है, यदि इसी प्रकार भक्ति पूर्वक माता-पिता की सेवा करते हुए व्यतीत हो ॥६॥ १ मीप्सितफल. .
प्रथमोऽङ्कः। विदूपका-सरोपम्] भो वनस्स ! ण णिचिएणो एव तुम एत्तिनं काल एदाणं जीवन्तमुधाणं कदे इमं ईदिसं वणवास- दुपरनं अणुहवन्तो । ता पसीद दाणि पि दाय । गुरुचरण- सुस्सूसाणिव्यंधादो णित्तिनइच्छापरिभोगरमणिज रजसुहं नणुहवीयदु । भो वयस्य ! न निर्विरण एव त्वमेतावन्तं कालमेतयोर्जीव: विषयलम्पटमिति यावत्, अत्तएव निन्द्यमपि-निन्दायोग्यमपि, इदं यौवनम्, यदि, इत्थमेव वर्तमानेन प्ररेणैव, भक्त्या-पूज्येप्वनुरागी भक्तिः, तया, पितरोपितरं मातरं च, शुश्पमाणस्य-परिचरतः शृणोतेः सन्, 'शायस्मृदृशा सन.' इति सन्भन्तादात्मनेपदे शानच् ] मे=मम (यौवन- सम्बन्धे पष्टी) याति-व्यसैति, तर्हि प्रीत्यै आत्मप्रसादाय, भवेत्, मंभावमाया लिट् । अनेकदोपदूपितस्यासारस्यास्य यौवनस्य वृद्धपितृचरण- शुभूषण एव विनियोग उचितः, तदैवास्यात्मप्रांतिजननेन साफल्य संभाव्यते, अन्यथा व्यर्थमयदं स्याद्-इति भावः। कचित्तु 'ईप्सितफलप्राप्य' इति पारः । तस्य-ईप्सितस्य प्राप्तुमिष्टस्य, फलस्य आत्मप्रीतिरूपस्य, प्राप्त्य- नाभाय-इत्यों योग्यः। अत्र जीमूतवाहनगतः शम प्राधान्येन व्यज्यते, यौवनस्यानिन्यसाधा लिम्थनम् , पित्रोयर्धिस्यदर्शनं रमणीयवनादि चोद्दीपनम्, उद्धपितृशुधू- णेन यौवनयापनेन्छादयोऽनुभावाः, स्मृतिमत्यादयो व्यभिचारिणः । तत्र नमस्य लक्षण यथा- Vशमौ निरीहानस्थायां स्वात्मविश्रामजं सुसम् । रागास्पदतच निन्द्यत्वे गिद्धे वसित्वादिकारणान्तरोपन्यासात् समुच्चया- किारः । शार्दूलविकीडितं छन्दः ॥६॥ अथ वैषयिकमुसलम्पटो विदूषकः स्वस्वामिनं विषयविरलं विज्ञाय विषयोपभोग सान्तरायमाराहमानो रोपं नाटयन् नायकं वृद्धपितृशुश्रूपणा विदूषक-(ोष से ) हे मित्र ! तुम इन मृतप्राय बूढों की खातिर 'तने ( अधिक समय तक वनवास का ऐसा र घोर) दुःख सहते हुए भी नहीं आये { इसनिये अब भी मान जाओ और माता पिता की सेवा के र को छोड़ कर इच्छा पूर्ण करने वाला मनोहर राज्यमुस मेगा । - A ४ - २० नागानन्दे- न्मृतयोः कृते इदमीदृशं वनवासदुःखमनुभवन् । तत् प्रसीद इदानीमपि तावत् , गुरुचरणशुश्रूपानिर्बन्धात् निवृत्य इच्छापरि- मोगरमणीयं राज्यसुखमनुभूयताम् । नायक-वयस्य । न सम्यगभिहितं त्वया। कुतः१- विरम्य राज्यसुखमुपभोक्तुमनुनयति-मो वयस्येति । वयस्येति विदूषकेण नायकमबोधन रूपकनियमानुरोधाद् । तदुक्तम्-- 'राजर्षिमिर्वयम्येति तथा विदूषकेण च । इति । त्वम्जीमूतवाहन एतावन्तम-इयन्तम् , कालम् , अतिदीर्घकालमिति यावत्, जीवन्मृतयोः जीवन्तौ मृत निति जावन्मृती तयो , यथाक्थचिच्छ सतोरपि वार्धक्यातिशयात् कायस्पन्दमपि कर्तुमशक्लयोरित्यर्थ , एतयो प्रया कृते निमित्तम्, इदम्ईदृशम्-अनुभवैकगोचर त्वाइशराजपुयायोग्यम् , वनवासस्य दु खम् , अनुभवन्, न निर्विरण एव-न विरकाऽसि किम् । प्रियस्य लाभप्रदस्यापि वस्तुनश्चिरसेवन तद्विषये वैरस्यमुपजनयति, तव तु , यातिदीर्घकाल यावद् राज्यसुखापेक्षणम्, अनेकवनवसतिलेशसहन च । निर्वेदस्य हेतुरस्तीति भाव । तद्- यस्गाद यौवनस्य भूमान् भागालय मृतकल्पयोर्निष्फलशुश्रूपयो पित्रो परिचर्यायामतिवर्तितस्तस्माद्-इत्यर्थ प्रसीद-अस्माद् राज्यमुखोपेक्षणाद विरन्तु प्रसन्नो भव । इदानीमपि तावत्यावदिद ते यौवन नात्येति । गुरुचरणेति-गुरुचरणयो शुश्रूपाय निर्बन्ध अाग्रह , तस्माद्, निवृत्य-विरम्य ['जुगुप्साविरामप्रमादार्थानामुप सख्यानम्' इत्यनेन पञ्चमी ] पितृचरणपरिचर्याग्रह परित्यज्येत्यर्थ । इच्छया- यौछमित्यर्थ, परिभोग -विषयरसास्वाद , तेन रमणीयम् मनोहरम् राज्यसुखम् , अनुभूपताम्-उपभुज्यताम् । नायको विदूषकोक्रनीचित्य दर्शयति-नेति । यत् त्वया गुरुचरणपरि चरणाद् विरमणीय राज्यसुखे च रमणीयमित्युपदिष्ट तदनुचितमित्यर्थ । कुत इति जिज्ञासित हेतुमुपन्यस्यति-तिष्ठमिति । पितु जनकस्य नायक-मित्र ! आपने ठीक नहीं कहा। क्योंकि, - - । प्रथमोऽङ्कः। २१ तिष्ठन् भाति पितु पुरो भुवि यथा सिंहासने किं तथा ? यत् संवायत. सुसं तु चरणी तातस्य किं राजक। किं भुरे भुवनपये एतिरसौ भुनोमिने या गुरोः । श्रायासः पलु राज्यमुग्मितगुरोम्तयाम्नि कश्चिद् गुण. १ ॥७॥ पुरः अंग्रे, भुषि-अनास्तृते भूतले, तिप्टन , पुत्र इति शेष , यथा,भाति- शोभते, तथा, सिंहासने-राजासने, तिष्ठन् , भाति, किम् ? न भाती. त्यर्थ । तातस्य-पितुः, चरणी-पादी, संघाहयता-श्रमापनौदार्थ निपी- इयतः, पुनस्य यत्, सुखं भवति, तद, राजके [राजैव राजक , तस्मिन् , स्वार्थे कन् ] राशि सभवति किम् ' न सभवति-इत्यर्थ । विविधराज्यचिन्ता- प्रस्ततयाऽनुम्पिनीय राशि दुर्घटं तत् मुखमिति भाव । कना राज्ञोऽनुक्रम्प. नीयस्व दैन्यं च सूच्यते । क्वचिद् राजमिति पाठ । तन सवाहयत इति पदे 'चरणी' 'राजकम्' इत्युभाभ्यामप्यन्वेति । शिष्टं च तन्मन्तब्यम् । एकत्र संवाहन निपीडनम् , अपरत्र-सवहनाय प्रेरणम् । तथा चेयं योजना-तातस्य चरणी संवाहयतो निषडयत , यत् सुर तद् राजक राजसमूहम् [ ममूहे क प्रत्यय ], संपाहयतः निजाशा सयोङ प्रेरयत किम ? पितृचरगार्मवाहनजन्य मुख राजभियमानाज्ञाचनस्य चक्रवर्तिनोऽपि दुर्लभ- मिति माव गुरोः-पितु , भुक्तोज्झिते पूर्व मुक्त पवादुप्रिझत. मिति भुक्कोग्मिनम् , तस्मिन् । 'पूर्वकालेवे' त्यादिना समास ] भुक्तावशिष्टे- उदिष्ट इनि भाव । या धृतिः मंतोष , अस्ति, असौधतिः, भुक्ते गृहीता- स्वादे, भुवनत्रये-भुपनाना नये, अस्ति, किम् ! नास्तीत्यर्थ । भुवननय- राज्योपभोगजन्यापि प्रीति पितृभुक्तावशिष्टभोजनजन्या प्रीति नातिशेते इति तात्पर्यार्थ । उम्भितगुरोः इज्गिती त्यक्ती, गुरु-मातापितरी येन जिस प्रकार मनुष्य पिता के सम्मुख पृथिवी पर खड़ा हुआ शोमा देता है, क्या वैसे सिंहासन पर बैठा हुआ दे सकता है ? जैसा सुख पिता के चरण दबाने वाले को मिस्ता है, क्या वैसा अनेक राजाओं के ऊपर शासन करने वाले को मिल सकता है ? क्या तीन रोकों का श्रानन्द भोगने में वह शान्ति मिल सकती है, जो पिता का उच्छिष्ट खाने में मिटती है । जिसने अपने पिता को छोड़ दिया है, उसके लिए राज्य केवल मार ही है । क्या उससे कोई हराम है ? १७॥ १ राजकम् । २ तेना। ३ प्रतियोगान्तरे धैर्यधारणावरतुष्टियु'इति विश्व । - N २२ नागानन्दे- विदूपक-[श्रारमगतम्] अहो से गुरुश्रणसुस्सूसाणुरायो। [विचिन्त्य ] भोदु ता एवं पि दाव अरणं विश्र भणिस्सं । प्रकाशम्] भो चस्स ! ण क्खु अहं रजसोक्खं लेव केवलं उद्दिसिध एवं भणामि, अरण पि दे करणीजं अस्थि जेव। अहो अस्य गुरुजनशुश्रूपाऽनुरागः । भवतु तदेतदपि तावत् अन्यदिव भणिष्यामि । भो वयस्य न खल्वहं राज्यसुखमेव केवलमुद्दिश्य एवं भणामि, अन्यदपि ते करणीयमस्त्येव । तारशस्य पुरुषस्य, राज्यम्, श्रायासाम्लेशमान खलु । तत्र-तस्मिन् तिरस्कृतगुरो राज्ञो राज्ये, कश्चित-कोऽपि, गुणः-यात्मप्रीतिकर वस्तु, अस्ति किं, नास्तीत्यर्थ ।प्रमाभिर्नपति पितृवन्माननीयो भवति, यदि नृपति रेव स्वपितरौ तिरस्कुर्यात् , तर्हि तत् प्रजा अपि तमनुसरन्त्य स्वगुरून् तिर. स्कुर्नल्यो धर्मपशात् प्रच्यवेरन् । यत्र च राज्ये प्रजा उत्पथगामिन्यस्तद् राज्य दुखमूलमेव भवतीति सष्ठूक्त 'तनास्ति कश्चिद् गुण' इति । यद्यप्यन पये पितृविषयो रतिभान प्राधान्येन व्यज्यते, तथापि स शमानुभावस्य पितृशुभूषणस्यातया तमेव (शममैव) परिपुष्णाति । किं चान पितृपरिचरणत्यागस्य विषयसुखभोगस्य चानौचित्य प्रस्तुतमन्नतिपाद्य तत्कार- णमप्रस्तुत प्रतिपादितमित्यप्रस्तुतप्रशमालङ्कार । वृत्त शार्दूलविक्रीडितम् ॥७॥ आत्मगतम्-'यतु श्राव्य न सर्वस्य तदात्मगतमुच्यते' । विदूषको नाय- कस्य कथमप्यविकम्पनीय पितृचरणपरिचर्यानुरागमनुभूय चित्रीयते-अहो इति । अहो इति विस्मयार्थको निपात । 'अहो हा च विस्मये' इत्यमर । गुरुजनस्य शुश्रूषायामनुराग प्रीति । भवत्विति श्रास्ता तावदस्य गुरु चरणानुराग , अन्यदिवेति, इवेति वाक्याल कारे, नाय पितृशुश्रूषानिन्दया राज्यसुराप्रलोभनन च वनवासाद् निवर्तयितु शक्य । तद् अन्यदेव किंचिद् भणिष्यामि, येनाय ततो निवर्तेतेति भाव । प्रकाशम् सर्वजनप्रवणयाग्य यथा स्यात् । तदुक्तम्-'सर्वधाव्य प्रकाश स्यात् । नखल्विति,ग्रह केवल राज्य सुखमेव उद्दिश्य-निमित्तीकृत्य, एवम्-'स्वया पितृचरणशुश्रूषातो निवर्तनीय विदूषक (मन में ) धन्य है इसका माता पिता की सेवा में प्रेम ! ( सोच कर ) अच्छा, होवे यह भी, मै और तरह से इसरो कहूँगा। (प्रकट में) हे मिव ! मैं केवल राज्य के सुख को लक्ष्य करके ही ऐसा नहीं कह रहा । (पितृ शुश्रूषा से अतिरिक्त) और भी तो तुम्हारा कर्तव्य है ।
प्रथमोऽङ्कः। २३ नायक.-[सम्मितम्] ययम्य ! ननु कृतमेव यत्करणीयम् । पश्य- न्याय्ये वरमनि योजिता प्रकृतय सन्त. सुस स्थापिता नीतो बन्धुजनम्नथात्मसमता राज्ये च रक्षा कृता । बनवासच त्यकव्य' इति, न भणामि, किन्तु अन्यदपि-पितृचरणशुश्रूषाति- रिक्रमपि,रासस्ते राज्यनिरीक्षणादिक करणायमस्येवेति कृत्वा भरणामीति भाव । नन्विति-मया नृपतियोग्य यत्वरणीय कर्तव्यमस्ति, तत् कृतमेत-अनु- छितमेव । तदेव श्रावयितु विदूषकमभिमुसीकरोति-पश्येति । अथ स्वकृत करणीय वर्णयति-न्याय्य इति । प्रकृसय प्रजा , राजशासनाभूता सचिवादयो वा, न्याय्ये-न्यायादनपेते न्यायोचिते स्वस्ताधिकारानुरूपे [ 'धर्मपथ्यर्थन्यायादनपेते' इति न्यायशब्दाद् यत् ], धर्मनि=मार्गे कर्मणीति यावत्, योजिता =नियोजिता , सन्ति मयेति शेष । [मया पूर्वमेव तथा चिहित यथा प्रजासु शासनारूते सचिववर्गे च न कधिदप्युच्छ्रहलमाचरति, इति भाव ], सन्त विद्वास , सुसम्दानमाना दिभ्या मुखपूर्वक निरुपदाच यथा स्यात् तथा, स्थापिता [राज्योन्नति हेतवो विद्वासोऽपि दानमानादिना प्रजोपद्रवपरिहारेण च तथा मया सतोपिता सन्ति, यथा ते मद्राज्य विहाय नान्यन गन्तु कामयेरनिति भाव ] तथा पूर्व कप्रकारेगीच, वन्धुजन =ज्ञातय सगोत्रा वा, आत्मसमताम् ऐश्वर्या दिवितरणेन स्वतुल्यताम् नीताम्नापित ।[प्राय ईलिवो राजसम्बन्धिन एव राजानमुन्मूलयितु तविरुद्ध गुप्तमभिमन्त्रयन्ते, ततोऽपि मे भय नास्ति, तेषा स्वतुन्यैश्वर्यवितरणेन सतोपितत्वादिति भाव ] किं च राज्ये रक्षा कृता दुर्गनिर्माणादिना शनोपक्रमणादपि राज्य सुरक्षितमिति भाव , दत्तमनो- रथाधिकफल =दत्तम्-वितीर्णम् , मनोरयाद्-ईप्सितादपि, अधिक फल कल्पगमोपि-कनपप्रक्षोपि, अधिने याचकोय, दत्ता वितीर्ण [मापरप्राप्तेरिदमेव फल यत् तस्या (सम्पद ) पावसात्वरणम, नायक-मियबर ! मैंन जो कुछ करना या, लिया । दखो, प्रजा अथवा मन्त्रियों को न्याय के मार्ग पर लगा दिया है, श्रेष्ठ पुरुषों को सुखी कर दिया है, बन्ध जनों को अपन तुल्ग बना दिया है राज्य में १. 'प्रकृतिगंगामागे मासादियभावये । गोलो ति पौरव' इति मेदिनी। 'भर्स पुमान् गायक स्यात् सेवके च विवादिनि' इति मेदिना । येन ताश, २४ नागानन्दे- दत्तो दत्तमनोरथाधिकफल. कल्पगुमोऽप्यर्थिने किं कर्त्तव्यमतः पर कथय चा यत्ते स्थित चेतसि ॥८॥ विदूषकः-भो वनस्स ! अञ्चन्तसाहसियो मदनदादो दे पडियफ्खो। तस्मि श्र समालगणट्ठिदे दे पहाणामञ्चसमधिट्ठिदं पि ण तुए विणा रजं सुत्थिरं त्ति पडिभादि । मो वयस्य । अत्यन्तसाहसिको मतगहतकस्ते प्रतिपक्षः । तदपि मया राज्यप्रायनन्तर सम्यगनुष्टितम्, किमन्यत्, वनं जिगमिपुणा पित्रीपायनीकृत ईप्सितादप्राधिकफलद कल्पतरुरपि मया याचकाय वितीर्ण । जीमूतवाहन स्वपित्रा दत कल्पतरु तद्याचिने भिक्षवे वितीर्णवानिति वौद्ध- जातकेयूल्लिखितमनाप्यनुमन्धेयम् । तदुक्त क्षेमेन्द्रेण बृहत्कथामञ्जर्याम्- त सर्वगुणसम्पनगभिपिच्यास्मज पिता । कल्पक्ष ददावस्मै नानासिद्धिमुधाफ्लम् ॥ कान्ताक्टाक्षविक्षेपचपल यौवन धनम् । जीवित चेति स ध्यात्वा तगर्षिभ्यस्तरु ददौ ॥ इति । ] अत =अस्मात् पूर्वनिदर्शितात्, परम् अन्यत् , किं कर्तव्यम् अस्ति ? ममेति शेष [नातोऽन्यत् किमपि कर्तव्यमवशिष्यत इात भाव ], था- अथवा, यत्,ते,चेतसि-मनमि, स्थितम्, मम कर्तव्यान्तरमस्ति, तत्, कथय। कचित्तु 'वा' स्थाने 'रे' इति पाठ । स च मूखमयोधने निपात । अनापि सर्वथात्मन कृतकृत्यताप्रतिपादनेन जीमूतवाहनस्य शम एवं पोष्यते । शार्दूलविक्रीडित छन्दः ॥८॥ अथ विदूषको जीमूतवाहनस्य वनवासत्यागे निमित्तान्तरमुपन्यस्यति-भो इति । अत्यन्तसाहसिक =सहो बलम् , तेन प्रवर्तत इति साहसिक , अत्यन्त साहसिक इत्यत्यन्तसाहसिक प्रतिमाहमवान्, मतगहतक: मतही इतक इति मतङ्गहतक -["कुत्सितानि कुत्सनै '-इत्यनेन समाम ] दुष्टो मतग. नामको रामा, ते-तव प्रतिपक्षा-शनुरस्ति । अय भाव -मतग खलु तव रक्षा का प्रबन्ध भी कर दिया है, माँगने वालों को उनकी कामना से बद कर फल देने वाला कल्पवृक्ष तक दे दिया है । इसके अतिरिक्त और क्या कर्तव्य बाकी है । और जो तुम्हारे मन में है, उसे कहा ॥८॥ विदूपक-हे मित्र । अत्यन्त साहसी दुष्ट मतह तुम्हारा शत्रु है । उसके निकट रहते हुए, प्रधान मन्त्री के शासन में होता हुश्रा भी, तुम्हारा प्रथमाऽङ्कः। २५ तम्मिश्च समासन्नस्थिते ते प्रधानामात्यसमधिष्ठितमपि न त्वया विना राज्यं मुस्थिरमिति प्रतिमाति । नायकः-घि मूर्स ! मतहो राज्यं हरिप्यतीति शङ्कसे ? यिदूपका-अंघ ई? अथ किम् ? नायक -यद्येयम्, तत् किं न स्यात् ? मनु स्वशरीरात् प्रभृति शत्ररस्ति, स हि अत्यन्तमाहमिको न कार्याकार्य विचारयति, प्रत्युत कार्याकार्य- विचारणमलगानां कृत्यमिति मनुते । अत म राजधानी त्वद्रहिता निरीक्ष्य यदा कदाप्यवमर लब्ध्वा सहमा थभिषेण्यदिति तस्मिन् मतङ्गे, समासमस्थिते-पमामले ममीपवर्तिनि स्थिते, प्रधानेनामात्येन-सचिन, श्रधिष्टितम्-कृतशासनम् , अपि, ते, राज्यम्, त्वया-भवता जीमूतवाहनेन, विना, न सुस्थिरम्-न माठुनया स्थायि, इति प्रतिभातिप्रतीयते । स दि राजरत्याया राजधान्यामवरय स्पप्रणिधिमि प्रकृयुपज्ञापमुपादयेत, अतरवया वनवास परित्यज्य राजधान्या सन्निधातव्यमेव । स्वसमीप श्रमाविर जरनि शमी पृर दत्त्वा नौदागनीय नीतिविरुद्धवादिति भाव । अथ किमि तिपदद्वयं स्वीकारे । मतास्तर राज्य हरिष्यतीति शक्षा ममास्त्येवेति भाव । नाय तो गधेवमिति यदि, एतम्-मतो मम राज्य हरेदपि, तत्-सहि, दिन स्यात्-यन्मदीप्पिन तत् नि भवेन् , दमपि मतनेन राज्यहरगाम्- ममामीटमेव सम्पद्यतेति मान । तदेव समर्थयते-नन्वित्यादि । स्वशरीरात् प्रमृति-प्रगतिशब्द प्रार्थ, शरीरादात्यर्थ , सर्व वस्तुजातम्, मया, परार्धमेव नतु सायमपि, परिपात्यते-रदयते, ननु-निधयेन । मनु यदि ते गर्ने परायमेव तर्हि राज्यमिद परम्मै पुतो न दीयते-इत्याशझमपनोदयितु। माह-यतु इनि । नु-फिन्तु, राज्य यत् स्वयम्-श्रारमने न दीयते-परस्मन ममयंत, तन, तानस्य-पितु , अनुरोपात् अनुरोप -काम तस्माद्-तातो में राज्यमिद कामयते, तो न रचय दीयंत । पितुरनुरोध एव परस्मै राज्य- राज्य, तुम्हार विना मुग्थिर महीं है, एसा मुझे पढ़ता है। नायक-धन् देवाफ ! तुम दर है कि मता राय यौन देगा। विदूषक-और या1 नायक-यदि सा हो भी को इससे मेरा कौन सा अमीष्ट सिद्ध नहीं १॥चि पुरनर-विपक-अप ६ (अथ विम्) इति पाये नास्ति।
नागानन्दे- । सर्वं परार्थमेव सुया परिपाल्यते । यत्तु सयं न दीयते, तत् तातानुरोधात् । तत् किमनेनावस्तुना चिन्तितेन ? वरं ताता. हवानुष्ठिता । आशापितश्चास्मि तातेन, यथा-'वत्स ! जीमूतवाहन ! यहुदिवसपरिभोगेण दूरीकृतसमित्फुशकुसुम मुपभुक्तमूलफलकन्दनीवारप्रायमिदं स्थानं वर्त्तते । तदितो वितरणे प्रतिबन्धक , वस्तुतस्तु नाहं तुच्छमिद राज्यं मात्रयाऽपि कामय इति भाव । तदिति, अवस्तुना-तुच्छवस्तुना। तुच्छस्यास्य राज्यस्य चिन्तन व्यर्थमेवेत्यर्थ । वरमिति-एतद्ाज्यपालनेन मया ताताशैव सम्यक् परिपालिता, नवन ममाल्पशोऽप्यामक्तिरिति भाव । अथवा अलमनया तुच्छराज्यचिन्तया, एतदपेक्ष्य पितुराज्ञापालनमैव वरम् इति भाव । एतेन स्वशरीराद्यपेक्षणेन राज्य प्रत्यवस्तुत्वभावनया तचिन्ताया अप्यसहनेन च जीमूतवाहनस्य शम परा कोटिमारोपिन कविना । अथ नायक पितुराशा. माह-प्राज्ञापितश्चेत्यादिना । इदम्वतमानम् , स्थानम्, बहुदिय- सपरिभोगेण=बहूनि दिवसानि चिरमिति यावत् , परिभोग उपयोग, तेन, [द्वितीयायोगविभागात् समाम ] दूरीकृतसमित्कुशकुसुमम्-दूरीकृनानि सावल्येनोपयुक्ततया लुम्मानि समिधो यझियकाष्टानि, कुशा दी , कुसुमानि गुणाणि च यत्र तादृशम् , उपभुक्तमूलफलकन्दनीवारप्रायम्-मूलानि च, फलानि च, कन्दाथ, नीवाराध-गुनिधान्यानि च, इति मूलफ्लकन्द नीवारा, उपभुक्ता स्वोपयोगमानीता, मूलफलकन्दनीवारा, মায্য बाहुल्येन यत्र तथाभूतम् [मन उपभुक्तप्रायमूलफ्लकन्दनीवारमित्युचित पाठ ] तत्-तस्माद्, इत. अस्मात् स्थानात्, मलयपर्चतं गत्वा, रास्मिन् , किञ्चित्नकिमी, निरासयोग्यम्-समिदादीना यशव. स्तूनाम, मूलादीनां च प्राणयानोपयोगिना पदार्थाना प्राधुर्येण निवामाईम् , श्राश्रमपदमश्राश्रमस्थानम्, निरूपय पश्य-अविच्छेति यावदिति । होगा। अपने शरीर से लेकर सभी कुछ मैं दूसरों के लिये ही धारण करता है। जो मैं ( राज्य को) स्वय ही नहीं दता, वह केवल पिता जी के अनुरोध से। इसलिए इस तुच्छ वस्तु की चिन्ता से क्या लाम १ पिता की श्राज्ञा का पारन हो, यही अच्छा है। पिता ने मुझे श्राज्ञा दी है कि 'बेटा जीमूतवाहन !
प्रथमोऽङ्कः । २७ मलयपर्वतं गत्या किञ्चित् तस्मिन् निवासयोग्यमाश्रमपदं निरूपय' इति । तदेहि मलयपर्यतमेव गच्छावः । पिपका-जं भवं प्राणवेदि । एदु भव । [इयुभी परिकामतः] यद् भवानाज्ञापयति । एतु मवान् । विदूषकः-[अमतोऽवन्नोक्य ] भो वश्रम्स ! पेक्ख पेस । एलो क्नु सरसघणसिणिद्धचंदणवरणुच्छङ्गपरिमिलालग्गबहु- लपरिमलो पिमलनडणिपडणजजरिखंतणिभरुच्छलितलि. मिरमीमरामाग्वाही पढ़मसतमोकरिउपिाकण्ठग्गहो विध मग्गररिस्मम श्रवणभंतो रोमञ्चेदि पिनयनस्सं मलश्र- मारदो। भो वयस्य ! प्रेक्षम्ब प्रेक्षस्य । एप सलु सरमधनभिग्यचन्दन- वनोत्सङ्गपरिमिलनलमबहुलपरिमलो विमलतटनिपतनजर्जराय- थत चिरनिवामन ममिदादीना मूनादीना चाल्पत्वं जातम् , अती मलयपर्वते प्रचुरगामग्रीकं किमप्याथमोचितं स्थानं मागयेति पियाज्ञप्तमिति भाव तित्- तस्मान्, पहि-यायाहि मलयपर्वतम्-मलयाख्य गिरिभव गछायः, याधमोचितम्मानान्वेषगणार्थमिनिमेषः। विद्यक स्वीकरोनि-यद्भवानिति । अथ प्राप्ता मलयगिरिरिनि मूयितुं विदूषको नायक मंगाध्य मलयपवनं वर्गायति-मो वयस्यति । प्रेक्षस्य प्रेक्षस्व-पश्य पश्य, सरसेति= बहुन दिनों तक उपयोग करने से इस स्थान पर ( अय) समिधा, कुगा पुष्प समात हो गए हैं और कन्द, मूल, पल और नीवार ( मुनि- धान्य)मी प्राय. नहीं रह । अत. मलयपर्वत पर जाकर रहन योग्य श्राम के लिये कोई स्थान देखा।' इमलिय, पायो मलयपर्वत पर ही चलें । विदूषक-असी आपकी प्राज्ञा । पाइए, श्राप । (दोनों पहने हैं) विद्रुपक-(आगे देखकर) है मित्र ! देखो, देखो । रमाले, धन और निग्ध चन्दन वृगे के मसग से अत्यन्त मुगन्धित, ऊंच नीचे तटों से गिर कर विमरे हुए, भग्नों के रहला हुए ठण्डे जाणों से युक्ल, प्रथम मिसराप के लिये टरमुक प्रियतमा के प्रालिङ्गन की मॉनि मार्ग की यशवर को दूर करता हुया, यह मा याचर-समीर मेरे प्यार मित्र को ( तुम्हें ) रोमाधिन कर रहा है।
, नागानन्दे- माणनिरोच्छलितशिशिरसीकरासारवाही प्रथमसङ्गमोत्कण्ठित- प्रियाकण्ठग्रह इव मार्गपरिश्रममपनयन रोमाञ्चयति प्रियवयस्यं मलयमारुतः। नायक:-[निरूप्य सविस्मयम्] श्रये ! प्राप्ता एव वयं मलय- पर्वतम् । [समन्तादवलोक्य] अहो! रामणीयकमस्य । तथा हि- सरसानि-भाद्राणि, घनानि-निबिडानि, स्निग्धानि-स्नेहसहितानि यानि चन्दनवनानि-चन्दनवृक्षाणा विपिनानि, तेषामुत्सरस्य-क्रोडस्य, परिमिल- नेन-सपण, लम -सपृक्त , बहुल -अधिक , परिमल -सौरभ यत्र तादृश , चन्दनसौरभवानित्यर्थ , विषमेति=विषमेभ्यो निम्रोनतेभ्य , तटेभ्यो गिरि प्रान्तेभ्य , पतनेन, जर्जरायमाणा -विशीर्यमाणा , ये निर्मरा -जलप्रवाहा , तेषाम् उच्छलिता -ऊर्ध्वं गता ,शिशिरा -शीतला, ये शीकरा -जलकणा , तेपाम् ,आसारम्-प्रमर ममूहमित्यर्थ , वहति-धारयतीति तादृश ,निझरजल विन्दुवाहकत्वाच्छीतलो मन्दश्चेत्यर्थ , एप =अनुभूयमान ,मलयमारुतम्- मलयपर्वतपवन , प्रथमेति-प्रथमे सङ्गगे-पतिसमागमे, उत्कण्ठितया जातो (कराठया, प्रियया-दयितया (कृत ) कण्ठग्रह इत-कराठाश्लेष इव, [मलयपवन• स्योपमानमिदम्] मार्गपरिश्रमम्-मार्गस्य श्रध्वगमनस्येत्यर्थ , परिश्रमम् - खेदम् , अपनयन दूरीकुर्वन् , प्रियवयस्यं त्वाम् , रोमाशयति-उत्पुल- कयति । यथा प्रथमसमागम प्रत्यत्युत्कण्ठिता दयिता दृढकराठाश्लेषेण पत्युरध्व. खेदमपनयति रोमाञ्च च तस्य तनोति, तथैवाय मलयपवन आश्रमोचितस्थाना- न्वेषणार्थमिहागतस्य तव मार्गश्रान्तिगपहरन् शैत्यवशाद् रोमाञ्चमुद्भावयति इति भाव । पूपिमालकार । अन मलयमारुतस्य तादृशदयिताकण्ठग्रहो पमया जीमूतवाहनस्य वक्ष्यमाणमलयवतीसमागमसूचनेन नाटकाज पताका स्थानमुपन्यस्तम् । तदुक्त दर्पणे- यों वचनविन्यास सुश्लिष्ट काव्ययोजित । प्रधानार्थान्तराक्षेपी पताकास्थानक परम् ॥ अये इति । अहो इत्याश्चर्यद्योतको निपात ।रामणीयकम् रमणी. यत्वम् । रमणीयशब्दाद् भावे चुन् । नायक-( देख कर आश्चर्य के साथ ) अरे, हम तो मलयपर्वत पर पहुच ही गए ! (चारों ओर देखकर) अहा। यह कैसा मनोहर हे । क्योंकि, . . प्रथमोऽङ्कः terte subtery माघदिग्गजगएडमित्तिकपणमग्नस्रवचन्दनः क्रन्दस्कन्दरगदरो जलनिधेरास्फालितो वीचिभिः । पादालकरमौद्रिकशिल सिद्धाशनाना गत दृष्टोऽय मलयाचल. किमपि मे चेत करोत्युत्मकम् ॥laceme नायको मलयपर्वतस्य रामणीयक वर्णयति-माद्यदितिामाद्यदिग्गज- गराडमित्तिकपणैः-माद्यन्त -मदोन्मत्ता , दिग्गजा -दिशा गजा ऐरावता दय , शरीरेण बलेन च तत्माशा करिण इत्यर्थ , तेया गएडभित्तय प्रशस्ता गगदा कपोला ,[प्रशमावचनैश्चयनेन गमाग , 'मतल्लिकोधमिश्रा प्यु प्रकाण्डस्थलभिचय' इति वचनाद् मिचिरायोऽध प्रशमापरो बोध्य , प्राशस्त्य न स्थान्यातिशयवृतम् ] तामा कपणे कराइविनोदाय घर्षणं, भग्ननव- चन्दनः=भमानि-श्रामदितानि, अत एव सदन्ति-निर्यद्रसानि, चन्दनानि चन्दनतरवो यत्र ताश ,जलनिधे मलाना निधे समुद्रस्य, धीचिभि.८ तथास्फालित ताहित , अतएव फन्दत्कन्दरगदरः कन्दन्ति- उ प्रतिघ्वनन्ति, कन्दरा कृत्रिमा दर्य, गईगणि-देवकृतानि नैसर्गिसारिण बिलानि गुहास्यानि यत्र तथाभूत । सिद्धागनानाम् सिदाना देवयोनिवि. रोषाणाम् , अाहना -त्रिय [प्रराम्नान्यनानि श्रासां सन्तीति थाना , 'अन्नात् कल्याण' इति मत्वायो ना प्रत्यय ] तामाम्, गते गमनै [भाने क , देती तृतीया ] पादालचकरतमौक्तिकशिल' पादयो अलकन- यावरसेन, रता -रतिमान नीता , मोनिकानाम्-मुनानाम् शिला यत्र तादृश , [यद्यपि मुक्काना शिरा न भवन्ति, तथापि मुक्काघटितत्वाद् मुत्रार दतिनिर्मलस्फटिकमयत्वाद् मुशिलात्व बोध्यम् ] श्रयम्-पुरोदृश्यमान , मलयम्-चन्दन तयहुन्नोऽचलो मलयाचल-मलयगिरि . : पर मायपर्वत, जिस पर मल दिग्गजों के गण्डस्थल की रगढ से रे हुए चादन वृक्षों में से रस बह रहा है, जिस की वन्दरायों के गर्म से भावान पा रही है, जिस से समुद्र की तरह स्कराती है, जहा सिद्धों की नियों का चनने गिरने के बारण उनके पाँवों के यावक रस से मोती की शिनाप रन हो गई है, मेरे मन को इस तरह उत्सुक पर रहा है कि कुछ कहा नहीं जाना | १ राज्यो . 'महरा ऊर्मिया धिया धाचिरपामिपु' इत्यमर । 3 'दरी तुकन्दरी वा स्नी देवसातबिल गुहा गहरम्' इत्यमर ।
एतु भवान् । ३० नागानन्दे- तदेवनारुह्य वासयोग्य किश्चिदाश्रमपदं निरूपयायः । विदूषकः-एवं करम्ह । [अप्रतः स्थित्वा] पदु भयं । [आरोहणं नाटयतः । एवं कुर्वः । नायकः-[दक्षिणाक्षिस्पन्दन सूचयन् ] अये! दक्षिण स्पन्दते चतुः फलाकाङ्क्षा न मे पचित् । न च मिथ्या मुनिवचः कथयिष्यति कि विदम् ॥१०॥ विदूषकः-भो वनस्स! अयस्समासराणं दे पिणिवेदेदि। दृष्टिविषयीकृत सन् , मयेति शेष । मे-मम जीमूतवाहनस्य, चेताम्मन , किमपि = फेनाप्यनिर्वचनीयप्रकारेणेल्यर्थ । उत्सुकम् = उत्कण्ठितम् , करोति, स्वपिपये-इति शेषः । अत्र चन्दन-कन्दर-गह्वरादीना बाहुल्येन, सिद्धजनसंचारसंबन्धेन च मलयपर्वतस्य निवासयोग्यत्वं व्यजितम् । औत्सु क्यस्य हेतुभिः समर्थनात् काव्यलिङ्गम्। तदुक्तम्-'समर्थनीयस्यार्थस्य कान्यलिज रामर्थनम्' इति । शार्दूलविक्रीडित छन्दः ॥६॥ तदेहीति । निरूपयाचः पश्याव । दक्षिणातीति । दक्षिणस्याक्षणः स्पन्दनं स्फुरणम् । अये-इति विस्मयान्वितं सम्बोधनम् । दक्षिणमिति । दक्षिणम् . चतुः = नेत्रम् , स्पन्दते = स्फुरति, ममैति शेष । मेन्मम सर्ववस्तुषु निस्पृहस्य, कचित् कस्मिंश्चिदपि कर्मणि, फलाकाङ्का-फलस्य-इष्टानिष्टप्राप्तिपरिहाररूपस्य, आकाङ्क्षा- इच्छा, न-नास्तीसर्थ , किंच, मुनियचान्मुनीना-शकुनशासकर्तृणाम्, वच -दक्षिणचक्षु स्फुरणस्य शमसूचकत्वपरं पाक्यम् । तदुक्तम् - -इसलिये श्रानो, इस पर चढ कर रहने योग्य कोई आश्रम स्थान देखें। विदूषक-ऐसा ही करें। ( आगे खड़ा होकर ) आइए आप । ( दोनों चढने का अभिनय करते हैं) नायक-(दाहिनी औरत का फडकना सूचित करता हुआ) मित्र ! मेरी दाई आँख पटक रही है, ( पर ) मुझे फल की इच्छा कोई नहीं । मुनियों का वचन भी झूठा नहीं होता। न जाने, यह ( शकुन) क्या (फल) बतलाता है । ॥१०॥ विदूषक-हे मित्र ! यह अपश्य निकट भविष्य में होने वाले तुम्हारे कल्याण की सूचना दे रहा है। , प्रथमोऽङ्कः। भो वयस्य ! अवश्यमासन्नं ते प्रियं निवेदयति । नायकः-एवं नाम यथाऽऽह भवान् । विदुपका-विलोक्य] भो वनस्स । पेक्ख पेक्य । एवं फ्खु सघिसेसघणसिणिद्धपाश्रयविसोहिग्नं सुरहिहविग्गन्ध- गटिभणुद्दामधूमणिग्गमं अणुधिग्गसुहणिसएणसाययगणं तपोवर्ण विश्र लक्खीदि । भी वयस्य ! प्रेक्षस्व प्रेक्षस्व । एतत् खलु सविशेपघननिग्ध- पादपविशोभितं सुरभिहविर्गन्धगर्भितोदामधूमनिर्गममनुद्विग्नसुख- निपएणश्वापदगणं तपोवनमिव लक्ष्यते । वामभागस्तु नारीणां पुंसा श्रेष्ठस्तु दक्षिण । दाने देवादिपूजायां सन्देऽलकरणेऽपि च ॥ इति । मिथ्या विसंवादि-प्रतारसमित्यर्थः । न नास्तीत्यर्थः । मुनिवचनप्रमा णाद अवश्यमिदं दक्षिगााक्षिस्पन्दनं किमपि फलमुत्पादयेदिति भाष । तत् , इदम्-दक्षिणाक्षिस्पन्दनम् ,किं नु किं नाम फलम ,कथयिष्यति ? सर्वथा निस्पृहस्य मम न जाने किं फलमनेनोत्पादयिष्यते इति भावः । अनुष्टुप् छन्द: ॥१०॥ भो वयस्येति । थासनम् अचिरभावि । एवमिति । यथा भवान् श्राह, तत्तथैवास्त्वित्यर्थ । भो ययस्येति । एतत्-पुरोदृश्यमानम्, सचिशेपेत्यादि-सविशेषम्- अत्यधिक यथा स्यात्तथा, पन:-मान्दैः, निग्धैः-सरसैः, पादपैः-वृक्षः, विशो- भितम्-विशेषेण शोमा प्राप्तम् , सुरभीत्यादि-मुराभि-सुगन्धि, हवि:- होमद्रव्यम् , तस्य गन्ध -सौरभम् , तेन गर्भितः-मिलित., उद्दाम -अत्यधिक , धूमः, तस्य निर्गमम् निर्गमनस्थानम् [धूमस्य निर्गमो बहिनिस्तरणं यम्मादिति वि है तु व्यधिकरणबहुव्रीहिरापोत, पष्ठयन्तस्य च सोऽसौत्र एव] । अनुद्विग्नत्यादि-अनुविन:-केनाप्यनासितरवाद् उद्वेगमप्राप्त.' शान्तः मायक- अच्छा, जैसा तुम कहते हो वैसा ही हो। विदूषक-(दण्डकर) है मित्र ! देखो, देखो। यह प्रदेश विशेष रूप से घने और निग्ध (हरे-भरे) वृक्षों से सुशोभित है, यहां सुगन्धित हवि के सुगन्ध से सना हुशा धुओं खूब निकल रहा है, और अगली जानवर घेखक मौज से बैठे हुए है, यह तो तपोवन जैसा प्रतीत होता है। - . ३२ नागानन्दे- नायकः-सम्यगुपलक्षितम् । तपोवनमेवैतत् । कुत - वासोऽयं देययेव नातिपृथव कृत्तास्तरूणा स्वचो मनोऽऽलक्ष्यजरत्कमण्डलु नभ स्वच्छ पयो नैमरम् । दृश्यन्ते त्रुटितोनिमताश्च वटुभिमाज्य कचिन्मेस्वला Reader नियोकर्णनया शुकेन च पद साम्नामिद पख्यते ॥११॥ इति यावत् , सुखम्-सुखपूर्वकम्-निर्भयमिति यावत् , निषण्ण -उपविष्ट, श्वापदानाम्-न्याघ्रादिहिंस्रजन्तूनाम् , गण -समूहो यन तादृशम्, तपोवन मिव-मुनीना तपश्चर्यारण्यमिव, लक्ष्यते-खलु । सम्यगिति । उपलक्षितम्-विज्ञातम् । तपोवनमेवेदमिति निक्षये कारणान्तरमाह-वासोऽर्थमिति । क्वचित कस्मिंश्चित् स्थाने, घासोऽर्थम् [ वासस इति वासोर्थम् , 'अर्थेन सह नित्यसमास -' इत्यादिना समास , क्रियाविशेषणत्वानपुसकत्व कर्मत्व च ] वस्त्रमानप्रयोजनायेत्यर्थ , दययेव-करुणयेव, नातिपृथवा नातिमहत्य वस्नोपयोगिमानविस्तारा -इत्यर्थ , कृत्ता-छिन्ना , तरूणाम् वृक्षाणाम, त्वच. वल्कलानि, दृश्यन्ते अवलोक्यन्ते, क्वचिद्, नभस्स्वच्छमन नभ -आकाशम् , तदिव खच्छम्-निर्मलम् ['उपमानानि सामान्यवचने -' इत्यनेन ममास ] अतएव, मनालयजरत्कमण्डलु-ममम्-जलान्तर्नि- हितमपि, आलक्ष्यम् समन्तालक्षयितु योग्य-स्पष्ट प्रतीयमानम् , जरत- जार्णशीर्णम् [ जायतरतन् ] कमण्डलु-तपस्विना जलपानम् , यत्र तादृशम, नैर्भरम्=निर्मराणाम् वारिस्रोतसाम् [शपिकोऽण् ] पयः-जलम् , दृश्यत इति शेष । ब्रह्मचारिणा जलपात्र यदा जीर्ण भन्न चा भवति, तदा ते तत् पात्र जले हिप्यते, अत्र नैमरे पयसि क्षिप्तानि तानि जार्णभमानि पानाणि जलनैर्मल्येन स्पष्टमाभान्तीति भाव । क्वचिद् भन्मालदयेति पाठ । नायक-तुम्हारा अनुमान ठीक है । यह तपोवन ही है। क्योंकि, यहा यस के लिये वृक्षों की त्वचाए मानो दया-पूर्वक पतली पतली छोकी गई है, आकाश के समान स्वच्छ झरनों के पानी में डूबे हुप टूटे फूटे कमण्डलु साफ दिखाई पड़ते हैं, कहीं कहीं ब्रह्मचारियों की, टूट जाने पर फेंकी हुई मूज की मेखलाए मी देखने में आती हैं और नित्य सुनने के कारण तोता तक मी सामवद के पद बोलता है ११॥ १ दययैव २ भन्ना ३ रज ४ कर्णतया ३३ प्रथमोऽ.. तंदहि प्रविश्य अवलोकयावः । [प्रवेश नाटयत ] नायक --[ सर्वतो विलोक्य ] अहो ! नु खलु मुदितमुनिजन-/ प्रविचार्य्यमाणसन्दिग्धवेदवाक्यविस्तरस्य पटवटुजनाच्छिध- कचित्, बटुमि ब्रह्मचारिभि , [ उग्मनकर्तरि तृतीया ], नुटि- तोज्झिता-टिता -सरिता , अत एव उज्झिता -त्यका ['पूर्वकालैक-' इत्यनेन समास ] मौज्य -मुजाख्यतृणनिर्मिता [मुघशब्दाद् विकारार्थेऽण, श्रएणन्तत्वाद् दाप] मेखला-कटिप्रदेश धारणीयानि निवृतानि मुअसूनाणि, दृश्यन्ते । इद च-पुर धूयमाणम् , शुकेन- कारेण [ पठनकर्तरि तृताया ] नित्याकर्णनया नित्यम्-प्रतिदिनम्, आकर्णनया-श्रवणेन, मनसि गृहीतमिति शेष, सानाम्-सामवेदमन्ना णाम् , पदम् , पठ्यते-उच्चार्यते । शुक्सारिकादीना यथाश्रुतोच्चारण प्रसिरमेव । अन आयमस्वरूपवर्णनात् स्वभावोक्ति । नातिधुवल्कलकतने दयाहतुकत्वसमावनाद् हेतू प्रेक्षा । नगरस्वच्छमित्यन लुप्तोपमा । ममालक्ष्य जरतकमण्डलुतया जलस्य नैर्मल्य समर्थितमिति काव्यलिङ्गम् । शार्दूल विक्रीडित छन्द ॥११॥ एव मलयपनतोऽयमिति विनिश्चित्य नायकस्तत्र प्रविश्य निरीक्षणार्थ विपकमादयति-तदेहीति। आश्रम प्रविश्य सर्वतो विलोक्य विस्मयाकान्तमना नायक प्रात्मनो विस्मय प्रवाशयति-अहो नु खलु इति । अहो नु खलु इति निपातसमुदायो विस्मयद्योतक । अहो आश्चर्यकरी, तपोवनस्य प्रशान्तरमणीयता प्रशान्तता शान्तिप्रधानता, रमणीयता मनोहरत्व चेति वाक्ययोजना । कोहरास्य तपोवनस्पत्याकाडक्षायामाह-मुदितत्मादि । मुदिता -निस्टह तया सदा प्रसन्नगनस, मुनिजना ,तै प्रविचार्यमाण -सावधान मीमास्य मान , सदिग्ध - अनिश्चितार्य , वेदवाक्यानाम्-श्रुतीनाम्, विस्तर -समूहो यन तादृशस्य, पउदिति-पठद्धि-अभ्यस्यद्भि, बटुजन मुनिकुमारके , प्राच्चिद्यमाना तोलूयमाना मार्दा -सरससरसा [प्रकारे गुणवचनस्य अच्छा ता आओ घुसकर देखें। ( प्रदेश का अभिनय करते हैं) नायक-(सब बार देखकर ) यहा! तपावन कितना शाट और रमणीय है। जहा प्रसन्नचित्त मुनिजन सदिग्ध वदवाक्यों का विचार कर ३४ नागानन्दे- मानार्द्रसमिधस्तापसकुमारिकाऽऽपूर्यमाणचालवृत्तकालवा- लस्य प्रशान्तरमणीयता तपोवनस्य । इह हि- मधुरमिव वदन्ति स्वागत भृङ्गशब्दै- नतिमिव फलननैः कुर्वतेऽमी शिरोभिः । इत्यनेन द्वित्वम् ], समिध -यज्ञियकाष्ठानि यत्र तथाभूतस्य, तापसेति- तापसानाम्-तपस्विनाम् , कुमारिकाभि -वालिकाभि, भापूर्यमाणानि-जले- नासिच्यमानानि, बालवृत्तकाणाम्-लघुपादपानाम्, श्रालवालोनि-वृक्षमूले जलधारणस्थानानि यत्र तस्य, विषयनिस्टहा मुनयोऽस्मिनाश्रमे वेदवाक्यानि मीमासन्ते । मुनिकुमारका स्वाध्यायमभ्यस्यन्तोऽपि बालस्वभावात कार्यान्तर समिच्छेदनमपि विदधते, सुकुमारास्तु मुनिकुमारिका. बालपादपाना- मालवाला जलमासिवन्ति-इति भाव । स्वभावोक्तिरलङ्कार । आत्मनो विस्मयं समर्थयितुं पुनरप्याह-इह हि इति । इह हि-इति पदद्वय मधुरमिवेत्यादिपयान्वयि । इह हि-अस्तिपोक्ने, शाखिन-वृक्षा जडा अपि, अतिथिसपर्याम् अतिथीनाम्-अकस्मात् खगृहमुपस्थिता नामभ्यागतानाम् ,सप-म्-पूनाम् , अतिथिसत्कारमिति यावत् ,शिक्षिता उपदिष्टा । कथम् ? कथमितीह प्रश्ने। तथाहि, अमीक्षा , भृहशब्दैः- भृमाणाम्-भ्रमराणाम् , शब्दै -गुञ्जितै , मधुरम्-श्रोत्रसुखद यथा स्यात तथा, खागतमिव-स्वागतवननमिव, वदन्ति व्याहरन्ति । फलन फले -फलाना भारेणेत्यर्थ , नत्रै-नते , शिरोभिः-शाखामभागै, नति. मिव-प्रणाममिव, कुर्वते विदधते, उभयन ममेति शेष । पुष्पवृष्टी.. पुष्पाणाम्-विकसितकुसुमानाम्, वृष्टी -वर्षणानि, किग्न्तःक्षिपन्त , मम [ सम्बन्धसामान्ये षष्ठी] अय॑म् अर्घाहं द्रव्यम् [अर्घाद् यत् ] ददते इव-वितरन्तीव । अत्र कविना प्रकृततपोवने पर्यायोक्त्या पुष्पफल कर रहे हैं, जहा ब्रह्मचारिगण पढ़ते हुए गीली समिधानों को तोड रहे हैं। और जहाँ तपस्वियों की कन्याए नन्हे नन्हे पौधों के श्रालवालों में पानी मर रही है। यहा तो-- क्या वृक्षों को मी अतिथि सत्कार की शिक्षा दी गई है ? ( क्योंकि वे ) १न्तः।२'अम्भसा यत्र धारणम् स्यादालवालमावालमावाप-'इत्यमर । ३ 'वृक्षो महीमह शाखी' इत्यमर । ४ 'पूजा नमस्यापचिति सपर्या- बाईणा: समा' इत्यमर । । . - ।
प्रथमोऽङ्कः। ३५ मम ददत इवाय पुष्पवृष्टी किरम्तः कथमतिथिसपरया शिक्षिताः शाखिनोऽपि ॥१२॥ तन्निवासयोग्यमिदं तपोवनम् । मन्ये भविष्यतीह वसताम- स्माकं निर्वृतिः। विदूषकः---भो वअस्सकिंणु क्युपदे इंसिलिकन्धरा णिच्चलमुहावसरतद्रदलिभदभकवला समुण्णमिददिगणकक- राणा सुहणिमीलिदलोश्रणा श्रावणता विश्न हरिणा लक्खीअन्ति। भो वयस्य । किं नु खल्वेते ईपद्वलितकन्धरा निश्चलमुसा। समृद्धि सूचिता शासिनोपासनापिर्विरोधे।जदानामपिशामिना तपस्विजन ससर्गमाहात्म्यात् सर्वमुपपद्यत इति विरोधस्याभासत्वम् । यन च जडा अपि अतिथिसपर्याचतुरास्तन चेतनासाया स्युरियन किमु चतन्यमिति वै मुतिक- न्यायेन तपखिनामप्यातिथेयरवसूचनात् कान्यार्थापत्तिय॑ज्यते । तथाचेय. मलबारेडालवारव्यक्ति । मुशाणा गुपिते शातिना खागतच्याहरणस्य, शासापनमने तत् प्रणमनस्य, पुष्पवृष्टिकरणे तदर्थ्यदानस्योत्प्रेक्षणादुत्प्रेक्षापि । तदुक्त प्रकाशे-'समावनमयोरमेक्षा प्रकृतस्य परारमना' इति । चतुर्थपादोकस्य अतिथिसप शिक्षणरूपस्य कारणस्य पूर्वपादनयोक्कैन तत्कार्येण समर्थ नाद् अर्थान्तरन्यास । तदुका दर्पणे- 'कार्य च कारणेनेद कार्येण च समयते' । इति । मालिनीत्तम्। तल्लक्षण यथा-- 'ननभयययुतेय मालिनी भौगिलोकै ' इति ॥१२॥ तदिति । तयस्मात् पुष्पफलसमृद्धिमयमिदम्, तस्मादित्यर्थ । मन्ये इति। मन्ये विश्वसिमीत्यर्थ । निर्वृतिम्-सुसम् । भो ययस्येति-ईपद्वलितकन्धराईपद्, वलिता-तिर्यकृता, कन्धरा-[क शिरो धरतीति तथाभूता] प्रीवा, यस्तादशा , निश्चलेति- भ्रमरों के गुञ्जन द्वारा मानो मीठे वचनों से मेरा स्वागत कर रहे हैं, पलों के बोझ से झकी हुई चोटियों में मानो वह मुझे नमस्कार कर रहे हैं और पुष्पों की वर्षा करते हुए मानो वे मुझे अर्घ्य दे रहे है ॥१२॥ इसलिए यह तपोवन निवास के योग्य है । मरे विचार में हमें यहा रहते हुए सुख मिरेगा। विदूपक-हे मित्र ! जरा तिरछी गरदन किये हुए जिनके निश्चल मुख प्रास, . नागानन्दे- पसरद्दरदलितदर्भकवलाः समुन्नमितदत्तककर्णाः सुसनिमीलित- लोचना आर्णयन्त इव हरिणा लक्ष्यन्ते । "नायकः-[कर्ण दत्वा] सले! सम्यगुपलक्षितम् । तथाहि- स्थानमाप्त्या दधान प्रकटितगमका मन्द्रतारव्यवस्था निदिन्या विपच्या मिलितमलिरनेनैव तम्सीस्वरेण । नियलानि-चर्वणक्रियाशून्यानि, मुखानि, तेभ्य , अपमरन्-शन पतन् , दरदलित-ईपचनित दर्भस्य-कुशस्य-कवल येषा तादृशा समुन्नमितेति-सगुलमित -सम्यगूनमुथापित , दत्त -प्रवणाय प्रवणाकृत , एक , कर्ण -नानम् , यस्तादृशा , सुखेति-मुसन-श्रवणनेनानन्देन निमा- मुद्रिते, लाचने-नेने यस्तादृशा , एते-पुरोदृश्यमाना , हरिणा- मृगा, किं नु पलुक शन्दमित्यर्थ , ['नु' इति निपात प्रश्ने, 'खलु' इति जिज्ञासायाम्-'नु पृच्छाया विकल्प च' 'निषेधवाक्यालद्वारविज्ञासानुनये खलु' इयुभयग्रामर ] श्राकणंयन्त:-2एवन्त इस स्थिता , लदयन्त-प्रतायन्ते। प्रवणासहगगस्वभाववर्णनात् स्वभावोक्रिनालङ्कार । तदुक्त दर्पण-- 'स्वभावोक्तिर्दुस्हार्यत्वकियारूपवर्णनम्' इति । फर्ण दत्त्वेति--विदूषकोह मृगाणा शब्दाफर्णन निश्चेतु कर्णमेकान श्रवणोन्मुख कृत्वैयर्थ । निर्धाय कथयति-ससे इति । ससै ! मृगा कचन शब्द एवन्तीति खया साधु विज्ञातमित्यर्थ । तदेन ममर्थयिनुमुपकमते-तथादीति, स्थानप्राप्त्येति । एते-पुरी दृश्यमाना , फुरको हरिणा, दन्तान्तरालस्थितठणकयलच्छेद शब्दम् दन्तानाम्, अन्तराले-मध्ये, स्थित , य, तृणकवल -पारामास , तस्य छैद -दन्तमघर्षणेन च्छेदनम्-चर्वणमिययं , तस्य शब्द-तमनितो से आये चार हुप दर्भ के पास बाहर गिर रहे है, और एक कान ठाकर रमाप हुए, आँखें बन्द किए हुए य हरिए कुन मुनते हुए से प्रतिशत है। नायर-(कान रगार) मित्र । सपने टोक अनुमान किया। क्योंकि, ये हरिए अपने मद्रों को निमल किय हुए, दाँतों के नीद ली हुई धमके और के चरने का शब्द बन्द करक (तृए मनाना १ 'मृगे पुरस्थानायुहरिग्णाजिनयोनय-'यमर ।
तार-उध, रणत्या, प्रथमोऽङ्कः। एते दन्तान्तरालस्थितनृपकवलच्दशब्द नियम्य च्याजिदाहा. कुरका स्फुटललितपद गीतमाक्र्णयन्ति ॥१३॥ ध्वनि , तमपि, नियम्य-निरुध्य [घासप्रामचर्वणप्वनिमपि गीतश्रवणे प्रति- वन्धक मावा चर्वणक्रियामेव सवन्त सन्त इत्यर्य ], व्याजिलाझा= विशेषेण, समन्ताद् जियोनि-अलमानि, निष्पन्दानीत्यर्थ , अजानि-शरीरा- वयवा , येषा ताशा सन्त, स्थानमाप्तथा स्थानानाम्-उर गटादीना स्वरोत्पत्तिस्थानानाम् प्राप्ति -प्राण सम्बन्ध , शन्द उनकवायोरिति शेष, तया यथायचं तत्तरस्थानात्स्वरोद्भावनेनेत्यर्थ ,प्रकटितगमकाम्प्रकटित, प्रकाशित गमक -पहनादिसतस्वराणामुत्थानप्रकार [ 'स्वरीत्यानप्रकारस्तु गमक परिकीर्तित' इति गगातविद ] यत्र त दृशीम ,मन्द्रतारव्यवस्थाम् मन्द-गम्भीर तय गम्भीरोचयो स्वरया , व्यवस्या- यथास्थान, नियमेन अयस्थानम् , दधानम्-धारयत्, अलिरतेनेवन श्रले -प्रमरस्य, गनेन-शब्देनेव प्रमरवणनमशेने यर्थ , निहादिन्या.- विपन्च्या: वीणाया , तन्त्रीस्वनेन-नन्त्रीणाम् विपश्ची गुणाना [तार इति भाषारिद्वानाम् ] स्वनेन-चनिना, तन्नीम्यो निर्गनेन ध्वनिनेत्यर्य , मिलिनम्म्यम्बद्धमनुगतमिति यावत् । अतएव स्फुटललितपदम्पुटानि स्पष्ट प्रनीतानि, ललितानि मुन्दराणि मनोहराणीति यावत् , पदानि-मुपतिबन्तरूपाणि, यत्र तादशम्, गतिम्- गानम् , अावस्यन्ति-भावन्ति । गतिप्रिया इमे हरिया मुवस्थित. प्रापर चर्याप्पनिमपि गीतप्यनिश्रवण विनरूपमालयन्तश्चवरणक्रिया परियज्य निवला भूचा गीतधनिमार्गायन्ति । एतेन यद्गीत जहान् मृगानपि वशयति तच्चत्तौम्नथा पुर्यादित्या विमु वक्तव्यमित्येव गीयमान. गीतम्य सौभाग्यानिशय सून्यता किंचान पीने यथास्थान स्वरोद्भापनन स्वरा गणमुथानप्रकार माथु प्रतीयते । यम गन्द्र सर उरितस्तन मन्द्र , यन तु बन्द करक) पर और मुटहित शब्दों वाले गीत को सुन रह हैं, यह गीत मारों की गुज के सदश बजती हुई बीया के तारा सर से सयुक्त है, इसमें स्मान-प्राप्ति (मथाचित वएट आदि स्थानों से पारण) के कारण स्वरों का उत्थान प्रकार ( गमक) स्पष्ट है और स्वरों की मन्द्र तार व्यवस्था भी विद्यमान है। जास्तु गुटलेऽलगे' इत्यमर । २'वीणानुवल्लगी विपी' इत्यमर ।
३८ नागानन्दे- विदूषकः-भो यस्स! को उण एसो सवोवणे गाअदि? भो वयस्य ! कः पुनरेष तपोवने गायति ? नायकः-यथैताः कोमलाङ्गुलितलाभिहन्यमाना नाति- स्फुटं कणन्ति तन्त्रथस्तथा काकलीप्रधानं गीयत इति तर्क- यामि । [अगुल्यप्रेणाप्रतो निर्दिशन] अस्मिन्नायतने देवतामाराघ. यन्ती काचिदिव्या योपिदुपवीणयति । तारस्तन स एवेति मन्दतारस्वरव्यवस्थापनमप्यन गीते साधु कृतम् । किंचैव स्वभावसुन्दरमपाद गीत नचरीकरतानुशारिविपचीस्वनानुगतमित्यही अस्य सौन्दतिशयः । अपि च यद्यपि गीयमानमस्पष्टार्थमप्यललितपदमपि चित्त हरत्येव तथापि इदं तु गीतं स्पष्टार्थ च ललितपद चेति यत् सत्यं सर्वाङ्गसु न्दरमिदमिति भाव । मृगजातिवर्णनात् स्वभावोक्तिरनापि । वृत्तं स्रग्धरा । तल्लक्षण यथा-मर्याना त्रयेण त्रिमुनियतियुता सम्धरा कीर्तितेयम् ॥१३॥ एवं नायककृतगीतप्रशंसया नायकं तदाक्टमिव मन्यमानो विदूषक स्तस्य हदये गानकर्तृदर्शनोस्कएटामुत्पादयितु संबोध्य प्रश्नयति-कः पुनरिनि- क एप गायो भवेत, यो नगरं त्यत्तवान विषयविरक्तविरल जनाधिष्ठिते तप श्वयारण्ये समागत्य गायतीति भावः। गायक उत्तरयति-पथैता इति । यथा येन प्रकारेण-यस्माद् देतारित भाव । एतानपुरो पनन्त्य , तन्न्या-विषधीगुणा , कोमलेति-कोमले मृदुभि , अगुलीनाम्, तलै, अभिहन्यमाना =ताम्यमाना , नातिएफुटम्- थनतिस्पटम् यथा स्यात् तथा [भतिष्फुटशब्देन 'न' शब्दस्य समास न नु नम , श्रतएव नलोपो न ] कणन्ति-शब्दायन्ते, तथान्ने प्रकारेण-नामाद्धेतोरित्यर्थ , कालीप्रधानम्-मावली-मुममधुरान पिपक-मित्र ! तपोवन में यह कौन गा रहा है। नायक-माधि कोमल अगुलियों से लगाए हुए वीणा के तार अधि स्पर नहीं (घी) मंत्र रहे हैं, इसरिए अनुमान करता हूँ कि इस गाने में काकर ( मधुर और मूक्ष्म स्वर) की प्रधानता है । ( उँगली से सामने की ग्रे मंस्त करता हुआ) इस मन्दिर में कोई दिव्यातना देवता की आराध ये वीरवारमा रही है। १ 'तन्त्री वीणागुणे मता' इति मेदिनी । २ 'कावली तुरले सूच - . प्रथमोऽङ्कः विदूपकः-भोवनस्स!एहि अम्हेवि देवदाअदम्पेक्सम्ह । भो वयस्य ! एहि आवामपि देवतायतनं प्रेक्षावहे । नायकः-ययस्य ! साधूक्तं खलु भवता । वन्द्याः खलु देवताः। उपसर्पन सहसा स्थित्वा] वयस्य ! कदाचिद् द्रष्टुमनः होऽयं जनो भवति । तदायां तमालगुल्मान्तरितौ पश्यन्तावः। यसरं प्रतिपालयावः। [तथा दुरुत ] प्रधान यत्र क्रियाया यथा स्यात् तथा, गीयते-गान क्रियते, इति,तर्कयामि= अनुमिनोमि । साधनेन राभ्यस्यानुमानादनुमानालङ्कारः । नातिस्फुटक्कणनस्य कोमलाइलितलाभिइतिहेतुना समर्थनात् कायलिश च । श्रस्मिन्निति । अस्मिन्-पुरो दृश्यमाने, श्रायतने-देषसास्थाने, देव- ताम्, श्राराधयन्ती-उपासनया प्रसादयन्ती,काचिद्-अस्माभिरविज्ञाता, दिव्या-दिवि भवा-देवलोकवासिनी, योपित्-स्त्री, उपवीणयतिन्वीणया उपगायत्ति ['सत्यापपाश-' इत्यादिना उपोपपदाद वीणाशब्दारिणच् ] । एतेन 'नासचितम्य प्रवेश' इति रूपकनियमानुरोधाद् वक्ष्यमाणप्रवे. शाया मलययत्या. सूचना दत्तेति विभाव्यम् । विदूपो देवतायतनप्रेक्षणव्याजेन नायक तत्र गन्तुं प्रेरयति-मो धय- स्येति । नायकस्तदुक्तिं समर्थयते-साधूक्तमिति । सन्निहिते देवतायतने- देवता बन्दनीया एव, तद्वन्दनानन्तरमेव कार्यान्तरमनुष्ठेयम्, तदेवतायतन प्रति गन्तुं त्वया साधूतम् । उपसर्पन्=देवमन्दिरं प्रति गगन नाटयन् , सहसा स्थित्वा-अक- स्माद् गतिनिरोध नायित्वेत्यर्थ । गतिनिरोधे हेतुमाह-कदाचिदिति । वदाचिदिति संशयोपन्यास ।अयम्-पुरो देवतायतनै दैवतामुपवीणयन् , जना, कदाचिद् दद्युमनई =परस्त्रीत्वाद् द्दष्टुगयौग्यो भवति-भवेदिलर्य । अयं भाव - विदूपक-है मित्र ! पात्रो, हम भी इस देव मन्दिर को देखें । नायक-वयस्य ! आपने ठीक कहा। देवताओं का वन्दन अवश्य करना चाहिए । (आगे बढ़ता हुआ ठिठक कर ) मित्र ! कदाचिद् इस (पूजा करने वाली स्री) को देखना हमारे लिए अनुचित हो, इसलिए (आओ हम दोनों इम् भावना के मुरम के पोहे, हिपकर देखते हुए देवदर्शन के अवसर की प्रतीक्षा करें। (जैसे ही करते है ) थथ नागानन्दे- (तत प्रविशति भूमावुपविटा वीणा वादयन्ती मलयवती चेटी च] नायिका-[वीण्या गायति] उत्फुल्लकमलसरपरागगौरघुते ! मम हि गौरि । अभिवाब्दितं प्रसिभ्यतु भगवति 'युप्मत्प्रसादेन ॥१४॥ यदि चेयमूढा तहि परस्नात्वाद् अदर्शनीयैव । यदि चानूढा तर्हि कन्यकारवाश तदर्शनं दोपानहम् । परं न ज्ञायत इयमूदानूढा वैति । तद्-ऊढारवानूढत्वयो। रनिश्वयादेव, तमालतरुगुल्मान्तरितो-तमालतरूणा तमालवृक्षाणाम् , गुल्मेन समद्देन, अन्तरिती व्यवहितो, अवसरम्-देववन्दनावमरम्, प्रति- पालयाय. प्रतीक्षावहे । तथा कुरुतः तमालतमममूहपृष्ठे निलीय तिशत । चिता सवीणा मलयवती तश्चेटी च प्रवेशयति-ततः प्रवि- शतीति । नायिकेति । नायिकापि नायकवत् 'त्यागी कृती कुलीनः' इत्यादिनायक- मामान्यलक्षणे प्रतिपादितस्यागादिगुणयुना भवति । उत्फुति-उत्फुलकमलरेमरपरागगौरगुने उरफुमानि विक मितानि, कमलानि, तेषा कमरा -किंजल्का , तेषा परोग -पुष्परज , तद्वद् गोरी-गौरवर्णा, द्युतिः-कान्ति , यस्यास्तथाभूते, हे भगवति-ऐश्वर्यादि- विशिष्टे ! [ भगशब्द ऐश्वर्यादिवाची । तदुक्तं वैष्णव-'ऐश्वर्यस्य समप्रस्य चार्यस्य यशम थ्रिय । ज्ञानविज्ञानयोथैव पराणा भग इतीरणा' इति 1] गौरि ! हे पार्वति, शुष्मत्प्रसादेन-युप्मारम, [यहुवचनं शिवगणपन्यादि- गौरी कुटुम्वयंप्रहार्थम् ] प्रसादेन-अनुगदेण, ममम्मल यवत्या., अभि. वान्छितम् अग्मितम्, धनुरूपवर प्राप्तिरूपम्, प्रसिध्यतु-अकरा मिभ्यनु-निष्पचनाम् । प्रार्थनाया लोट् । हिरण पद्यतिपूरणमानत्रयोजन । वाचकलुपमालातिः । वृत्तम् आर्या ॥१४॥ (भूमि पर नैठी हुई गीपा बजाती दुई मलयवती और उसकी दासी का प्रदेश) नायिका-(वीणा के साथ गाती है) मिरे हुए कमल की नीयों के पाग के समान गौर वर्ष बाटी है भगवति ! गौरि । तुम्हारी पा से मेरी मन कामना सिद्ध हो ॥१४॥ गजिन्न कैमरोऽश्रियाम्-'श्यमरः । १ 'परागः पुपरज' स्यमर ।
प्रथमोऽद्धः। नायक -[कर्ण दरवा] वयस्य ! अहो गीतम् ! अहो । वाद्यम् । व्यत्रियशनधातुना दशविधेनाप्यस लन्धाऽमुना विस्पष्टो द्रुतमध्यलम्बितपरिच्छिन्नविधाऽय लयः । कर्ण दररेति-पष्टप्रवणाय गानशब्दादशि क्णं कृत्वेयर्य । अहो इतिगीतवाद्ये उभ अपि प्रत्यद्भुते, परम मे विस्मय पुगीत- इति भाव । प्रय गीतवाद्ययोगधर्यकर वैशिष्टय प्रतिपादयति-व्यक्तिरिति । अत्रम् अस्मिन् दिव्ययोपिता गीयमाने गीते, दशनिघेनापि दश दश- भख्याका कल-तल निष्कारितादय , विधा -प्रकारा भेदा इति यावत् , यस्य तादृशेनापि कल-तलादि-समप्रदशभेदमहितेनापीत्यर्थ , अमुना- सगीतशास्त्रेषु प्रमिद्धन, व्यञ्जनधातुना=[व्यनति स्वरान् इति व्ययन , ध्ययनवासी धातुळघनभातुस्नेन] शशनाख्यैन वादियवादनकौशलेन, व्यक्ति =पुगता, लन्धानप्राप्ता । तदुक्त नाट्यशाने- विस्तार करणधैवाविदो ध्यधनकस्तथा । चवारो धातवा शेया वादिप्रकरणाश्रया ॥ विस्तारादाना प्रयेक तहणानि विस्तरभयान लिख्यन्ते । तनिशामुभि रेकोनत्रिंशत्तमोऽध्यायो नाट्यशास्त्रस्याध्येतब्य । व्यधनधातोर्दशभेदत्व यया तत्रैव-'इति दशविध प्रयोज्यो वीणाया व्यपनी धातु' । ते च दशभेदा विस्तृय तत्रव निम्पपिता । यथा- व्यअनधातुर्डेय कलतलनिकरितान्ययोन्मृटम् । रेफावमृष्टपुष्पानुस्खनित बिन्दुरनुवन्ध । अगुष्ठाभ्या नु तन्नीणा स्पर्शन यत् कल तुतत् । वामेन पीटन कृत्वा दक्षिणेनाहतिस्तनम् ॥ सध्याटगुष्ठप्रहारय निष्फोटितमिहोग्यते। मध्यानदेशिनी घातमुन्मुष्टमिति नायक-(कान लगाकर ) वाह ! वाह ! , और जाना है। इस में तो दशों प्रकार का वीणावादनात terrurt- तीन प्रकार की रय (की गति ) : (, ( , ४२ नागानन्दे- गोपुच्छाप्रमुखा प्रमेण यत्तपस्तिस्रोऽपि संपादिता- स्तत्त्वीयाभुगताय वाचविधयः सम्यक्त्रयो दर्शिताः ॥१५॥ सर्वांरगुलिसमाक्षेपाद रेफ इत्यभिधीयते। कनिष्टाङ्गुष्ठकाभ्या तु दक्षिणाभ्यामधागतम् ॥ तन्नी' निप्रकार वाप्यवमृश्चमति स्मृतम् । पनिष्टाङ्गुष्टसयुक पुष्पमित्यभिधीयते॥ तस्यानधरन्यामस्तथानुस्वनितमुच्यते गुर्वक्षरक्तच्या बिन्दुरित्यभिसंज्ञित ॥ व्यासरामामादेषामनुवन्ध सार्वधातुको ज्ञेय । व्यपनास्यस्य वीणावादनप्रकारस्य यावन्तोऽपि दश भेदास्तलादय उपरि ललिता अन गीते स्पष्टं प्रतीगन्त इति भाव । किं च द्रुतमध्य- लम्वितपरिच्छिमः [ द्रुतच मध्यत्र लम्बितवेति हुतमध्यलम्विता । तय इत्त शीघ्र, मध्यौ नातिशीघ्रो नातिविलम्बित , लम्बितो विलम्बित तै परिच्छिन्न ] द्रुतमध्यलम्बिताख्यैमेदै, परिच्छिन्न -परिमित , अयम् सर्गातशाख्ने प्रस्त्यात ,लया नालान्तरालवती काल ,विधातादिभित्रिमि प्रकारे , यिस्पए: मुप्रकाशित , अन गीत इति रोष दुतादिभेदेन प्रसिद्धनिविधोऽपि लयाउन मुस्पट भासते-इति भाव । तत्र लयलक्षणं यया नाट्यशास्त्रे- तालान्तरालवा य स काला लय उच्यते । निविध स च विज्ञेयो द्रुतो मध्यो विलम्बित ॥ गोपुच्छाप्रमुखाम् गोपुच्छा-गपुच्छति नाम्नी यति , प्रमुखा-प्रादि, यामा ता, गोपुच्छादय इत्यर्य, प्रमुसशब्दन समा-झोतोक्दयोर्यत्याहिए चोभ्यम्, तिन:-त्रिसख्यावा ,यतया तालानां विरामा ,अपि, मेण- उमरा , संपादिता.ताः । मध्ये मध्ये यथास्थानं यतीनां सनिवेशोऽपि गीतेऽत्र मम्पादित इति भावः । यतिलक्षण यथा- तालच्छन्दोऽयगतिविषये वाचते यो विराम वायहीन प्रवणसुभगो नामत सा मति स्याद । विनवित ( धीमी) भी पृथक् पृथक् स्पा है, गापुम्हा आदि तीनों पतियों का भी इसमें क्रम से अन्दा जमाव हुया है और सरव, गोध, अनुगत में तीन दिन प्रकार मी मग मानि दरसार गए हैं ॥१५॥ - . .
प्रथमोऽङ्कः। चेटी-[सप्रणयम् ] मट्टिदारिए ! चिरं फ्यु चादअंतीए कुदो ण परिस्समो अग्नहत्थाणं? लयगानाद् यतिः सम्यक् कथिता दत्तिलादिभि । ममा स्रोतोबहा चव गोपुच्छा चेति मा निघा ।। गोपुच्छालवणं नाट्यशाने यथा- गुमिर्लधुमिवमपि भावितमक्षरम् । लम्बिता येन भूयिष्ठा गोपुच्छा दक्षिणे यतिः ।। किंच तत्त्वौधानुगताः तत्त्व च, ओघय, अनुगतयेति तत्त्वाघानु गता -तत्त्वादिनामका ,प्रयः, वाद्यविधय: बाद्यवादनविधानानि इयर्थ । सम्यक्-यथायथम् , दर्शिता प्रकाशिता । तत्त्वादिभेदैन निधा प्रमिता वाद्यवादनशैन्यप्यत्र वीणावाद्य वादयिच्या साघु निदर्शितेति भाव । तत्त्वादिलक्षणं यथा- निविषं चैववायं कर्तव्यं गीतमधयं तह । तत्त्वं तयानुगतमोघश्चानककरणसंयुक्तम् लय-ताल वर्ण-पदयतिगीत्यक्षरभावकं भवेत्तत्त्वम् । गीत यदनुगन्छेदनुगतमित्युच्यते वाद्यम् ॥ श्रानिद्धकरणबहुलमुपयुपरिपाणिकं दुतलयं च । अनपेक्षितगीतार्य चौपं बुधयम् ॥ स्थिते तरवं प्रयोक्तव्य मध्ये चानुगतं भवन् । दुते चौघं प्रयुपीया()देष वावगतो विधि ॥ इदमन बोध्यम्-श्यत्र 'अहो रामणीयकम्' इत्यत प्रमृति, "व्यक्ति गंपनधातुना' एतत् पद्य यावत्-कविना नायके अद्गुतरमस्य साधु परिपोष कृत । तथाहि-लोकोत्तररमणीयानि तपोवन मलयवया गातं वीणावादनं चामालम्बनम् । 'चासोऽर्थम्' 'मधुरमिव ददन्ति' 'स्थानप्राप्तया' 'व्यक्तिय॑नधानुना' इत्यादिभिस्तवर्णनमनोद्दीपनम् । अहो रामगीय- कम्, अहो गीतम, अहो वादिनमित्यादिकयन नेत्रविकासाद्याथानुमावा हर्षादयश्च व्यभिचारिण ।एतर्विभावादिभिर्नायकमती विस्मयोऽभिन्यग्यमानो रसपदवीमारोहति । किं च एतेन पयेन गीतवादिनकतानैपुण्यं च मलय- नल्या व्यज्यते । शलविक्रीडित छन्द ११५॥ भदारिके इति । चेव्या भदारिति नान्ना नाविकायाः संबोधन ॥ वाद्य ,
४
नागानन्दे-
भर्तृदारिके ! चिरं सलु वादयन्त्याः कुतो न परिश्रमोर
महस्तयोः?
नायिका-[साधिक्षेपम् ] हजे! कुदो मे देईए. पुरदो थीए
यादअन्तीए अग्गहत्थाणं परिस्समो!
हजे ! कुनो मे देव्याः पुरतो वीणां वादयन्त्या
अग्रहस्तयोः परिश्रमः ।
चेटी-भट्टिदारिए ! णं भणामि किं पदाए णिकरुणाप
पुरदो यारदेण ' जा एत्तिनं कालं करणभाजणडफरेदि णिभ
मोबासणेहिं पाराधअन्तीए अज्जयि ण दे पसादं दंसेदि ।
रूपकनियमानुरोधाद्। तदुक्तम् -'वाच्या प्रकृतिभी राज्ञ कुमारी भर्तृदारिक'
इति । भर्नु स्वामिनो दारिका कन्येति तदर्थ । चिरमिति-चिर-वीणा
वादयन्त्यास्तव अग्रहस्तयोः [ हस्तयोरप्रे-इति श्रप्रहस्तो-राजदन्ता.
दित्वादप्रशन्दस्य पूर्वनिपात ] हस्तस्यामभागोरित्यर्थ । [एकेन वीणा
भारणादिकार्यमपरेण तन्त्रीताइनमिति द्विवचनं युक्तमेष] कुताकस्मात,
परिश्रमः-श्रान्ति , नन्न भवतीत्यर्थ । चिर वादनं परिश्रान्तिहेतु
तव तु मामार्या अपि चिरं पादयन्या न परिश्रम इत्यन को हेतुरिति भाव ।
साधिोपमिति-अधिपस्तिरस्कार, तेन सहेति साधिवेपम्-
महायऽव्ययीभाव । तिरस्कारमुदयेत्यर्थ । इले-इति । हजे इति नायिकया
चैव्या मंयोधनम् । ['हराडे हम्जे हलाहाने मीचा चेटी ससी प्रति' इत्यमर]
एलेन मलयवर्तीनिष्टो देवीविषयो रतिभावो न्यज्यते ।
नन्विति । मनु-इति निनये, पतस्याः, निष्करणाया :
दियाया , पुरत =अप्रे, यादितेन-वीणाया पादनेन, किम्-किं परम्,
न किमीत्यर्थ , इति निययेन, भणामिकथयामि । या देवी. पता.
-
४५ प्रथमोऽङ्कः। भर्तृदारिके ! ननु भण्णामि किमेतस्या निष्करुणायाः पुरतो वादितेन ? या एनापन्त कालं कन्यकाजनदुष्करेनियमो- पासनैराराधयन्त्या अद्यापि न ते प्रसादं दर्शयति । विदूषकः-करणमा पसु पसा, किंए पेयखम्ह ? कन्यका सल्वेपा, किं न प्रेक्षावहे ? नायकः-को दोपः? निर्दोपदर्शनाः कन्यकामयन्ति । किन्तु कदाचिदस्मान् रष्ठता यालभावसुलभलजासाचसान चिरमिह तिष्ठेत् , तदननैय लताजालान्तरेण पश्यायः । चन्तम्अनिदाघीम यर्थ , कालम् समय यावत्, कन्यकेति-कन्यकाज नानाम्-अनूदाना युवतीनाम् , दुष्करे -दु खन कतुं शक्य , नियमोपासने निगमा प्रतानि, उपासनानि ध्यानादीनि, ते ,थाराधयन्त्याप्रमादयन्त्या अपि,तेजव, अद्यापि अय यावत् ,प्रसादम्नअनुप्रहम् ,न दर्शयति- न प्रकटयति । श्रतस्त्यज्यता निरर्थक परिश्रम इति भाव । विदूषकश्चयत या नायिकाया कन्यात्व निर्धा_ह-कन्यकेति । कि नेति-युतो न सा परयाव , परस्त्रियो दर्शने दोष शाम्नायते, न पुनरन्टाया अपीति भाव 1 नायकस्तदुक्तिं समर्थयते-को दोप इति। निदापति- निर्दोपम्-पापाजनकम्, दर्शन यासा ता निर्दोषदर्शना । किन्त्यिति- अस्मान, हवा, कदाचिद्, वालमावेति-बालमावे, मुतमात्-नैसर्गिका- दिग्यर्य, तजासावसात्-[लबा च साघम चानया समादारो तबा- माध्वसम्-तस्माद् ] लजया, साध्वसेन भयेन चेयर्थ , इह देवायतने, चिरं न तिष्ठेत् शीघ्रमेवैत प्रतिनियर्तेत, अपरिचितदर्शनपरिहार्पति भाव । तद्-यत यस्मदर्शनजनितलजासाधसात् तस्या इतो निवर्तन सभावित तस्मादित्यर्य, अनेनैव-ममीपस्थितेन, लताजालान्तरण- लताना जाले-समूहे, भन्तरण-विदेण-अवकाशन, पश्यायः विद्पको हो कठिन ( दुष्कर) व्रत और उपवासों से इसकी आराधना कर रही है परन्तु 'यह आप पर पर भी अपनी इपा नहीं दरसाती। पिदपक-यह तो कोई कन्या है, इसलिये क्यों न देखें। नायक-क्या हानि है। कन्याओं के देखने में काई दोष नहीं। किन्तु , 'भातिी सावरा भयम्' इत्यमर । 'अन्तरमबकाशावधि पार- थानान्तधिभेदतादप्य' इत्यमरः ।
४६ नागानन्दे- विदूपक:--एव्यं करेम्ह । [उभी परयात ] एवं फुर्वः। विदूषकः-[दृष्ट्या सविस्मयम् ] भो वअस्स! पेक्ख पेक्ख । अहह अच्चरित्र !ण केवलं वीणाविरणाणणेब्य सुहे करेदि। जाव इमिणा वीणाविरणाणाणुरूवेण रूपेण वि अच्छीणं सुहं उप्पादेदि। का उण एसा? किं दाव देई ? श्राहोणाप्रकरणमा! श्राहो विज्जाहरदारिश्रा ? अाहो सिद्धकुलसम्भवेत्ति? भो वयस्य । प्रेक्षस्व प्रेक्षत्व । अहह आश्चर्यम् न केवलं वीणाविज्ञानेनैव सुखं करोति । यावत् अनेन वीणाविज्ञानानुरू- पेण रूपेणापि अक्षणोः सुसमुत्पादयति । का पुनरेपा ? कि तावत् देवी ? आहोस्वित् नागकन्यका' आहोस्वित् विद्याधर- दारिका ? आहोस्वित् सिद्धकुलसम्भवेति ? यावदिति । यावदिस्यवधारणे । अनेन-चक्षुर्विपयाक्रियमाणेन, वीणाविना नानुरूपेण वीणायाम्-वीणावादनप्रकारे इत्यर्थ , विज्ञानम्-विशिष्ट ज्ञानमनु भय -नैपुण्यमित्यर्थ , तस्य, अनुरूपेण योग्येन, रूपेण-सौन्दर्येण, अदयो' नेत्रयो , सुसम्, उत्पादयति । यथास्या वीणावादननैपुण्यमद्भुतम् , तथैव सौन्दर्यमप्यद्भुतमैवेति भाव । विदूषको नायक प्रति जिज्ञासते-का पुनरिति । पपा-देवतायतनस्थिता सुन्दरी, फा-किंजातीया, भवेत्, किं तावद् देवी-कानन देवकन्यास्ति' सम्मव है, हमें देखकर वालिकोचित लज्जा और भय के कारण यह यहा देर तक न ठहरे । इसलिये इस स्ता-कुक्ष की बार में होकर देखें। विदूषक-ऐसा ही करें। (दोनों देखते हैं) विदूषक-देिख कर प्रार्य से) हे मित्र ! देख, देख । यहा! क्या ही आश्चर्य है । यह तो न केवल वीणा चातुर्य से (हमें ) सुखी कर रही है, किन्तु वीणा-चातुर्य के अनुरूप (अपने सौन्दर्य में भी (हमारी) आँखों को शानन्द दे रही है । तो यह कौन होगी। क्या यह कोई देवी है या नाग कन्या : या कोई विद्याधर की पुत्री । अपवा सिदों के कुल में अपज हुई कोई नाटिका है। १ 'यावसावरच साकन्येऽवधी मानेऽवधारणे' इत्यमर । .
४७ प्रथमोऽङ्कः। नायक:-[ सस्पृहमदलोकयन् ] वयस्य ! केयमिति नाव- गच्छामि। एतत् पुनरहं जानामि । स्वर्गस्ती यदि तत् कृतार्थमभवच्चक्षुःसहस्रं हरे- नागी चेन्न रसातलं शराभूता शून्यं मुखेऽस्याः स्थिते। बाहोस्वित्-श्रथवा, नागकन्यास्ति ? विद्याधरपुत्री, सिद्धकुलोत्पन्ना वा काचिदस्ति । देवादिषु यारशे सौन्दर्य प्रसिद्ध तादृशमेवास्या अपि दृश्यते, परं विशिष्य न नियते-केयं किंजातीयेति भावः । नायकोही सस्पृहमिति-पृहा-अभिलापः, तया सहेति सस्पृहम् । केयमिति-इयं का-इत्यहमपि, न अवगच्छामि-न जानामि । एतदिति- पुनः शब्दस्स्वर्थे-किन्वेतदहं जानामि-इत्यर्थः । किं जानासीति जिज्ञासायामाह-स्थगनीति । इयम्, यदिस्वर्गली- स्वर्गलोकवासिनी काचन देवकन्या स्यात् । तत् तर्हि, हरेः इन्द्रस्य, चतुःसहस्रम् यजुषा नेत्राणाम् , सहनम् , सहससंख्याकानि चक्षूपि- इत्यर्थः । कृतार्थम् कृत -सिद्धः अर्थः-प्रयोजनं यस्य तत्, सफलमिति भावः, अभवत्-जातम् । [रम्यवस्तुनिरीक्षणमेव चतुःफलम्, इयं च सर्वरम्यातिशायिनी, प्रत इमां दृष्ट्वैव चतुःसहस्रफलगिन्द्रेण लब्धम् , अन्यथा व्यर्थमेव तस्य भवेत् चतुःसहस्रम् इति भावः ] चेत् यदि, इयं नागी=नागकन्या, स्यात् , तर्हि अस्याः मुखेन्प्रानने, स्थिते विद्यमाने राति, रसातलम् पातासम्, शशभृता[श विभाति शशमृत्, तेन ] पूर्णचन्द्रमसा, शून्यम्-रहितम्, न स्यादित्यर्थः । चेत्, इपम्, विद्याधरी विद्याधरस्य देवयोनिविशेषस्य कन्याऽस्ति, तर्हि,ना=अस्माकम् , जातिः विद्याधरनाम्ना प्रसिद्धा जातिः, सकलान्यजातिजयिनी- सकलासु, अन्यासु जातिषु, जयिनी-उत्कर्षवती, अस्ति । [वीणावादन- विज्ञानेन, सौन्दयेंगा चानुपमयाऽनया विद्याधरजातेमहानुत्कर्षः सम्पन्नः, नहीशं सौन्दर्य वादनफलानैपुण्यं चान्यजातिपु काप्यवलोक्यत इति भाव ] यदि, इयम् , सिद्धान्वयजा-सिद्धानाम्-सिद्धाख्यदेवयोनिविशेषाणाम् , नायक- (उरमुकता से देखता हुआ) मित्र ! यह कौन है, यह तो मैं नहीं जानता, किन्तु इतना तो जानता हूँ कि- यदि यह कोई स्वर्गसुन्दरी है तो इन्द्र की हजार ओखें तार्थ होगई। यदि नागकन्या है तो इसके मुख के विद्यमान होते हुए पाताल होक चन्द्रमा ४८ नागानन्दे- जातिनः सकलान्यजातिगयिनी विद्याधरी चेदिय स्थात् सिद्धान्वयजा यदि निमुवने सिद्धा प्रसिदास्ततः ॥१६॥ विद्रुपक-नायकमवलोक्य सहर्षमात्मगतम्] दिहिना चिरस्स दाय कालस्स पडिदो क्खु एसो गोरे मम्महस्स। [आत्मान निर्दिश्य भोजनमभिनाय ] अद्दया राहि रणहि, मम एव्य एकस्स दिग्या चिरस्य तावत् कालस्य पतितः सल्वेप गोचरे मन्मथस्य । अथवा नदि नहि, ममैव एकस्य ब्राह्मणस्य । अन्वये-कुले, जाता-उत्पन्ना, स्यात्, ततान्तहिं सिद्धाः, त्रिभुयने निपु भुवनेषु [ समाहारे द्वन्द्र ] प्रसिद्धा.प्रख्याता , स्युरिति शेष, सिद्धष्वप्यस्य रूपस्य क्लानपुरयस्य च पूर्वमदर्शनाद् इति भावः । अनेन नायिकाया थपूर्व सर्वातिशायिसौन्दर्य मभिव्यज्यते । द्वितीय पाद नायिकामुरासम्बन्धेन पातालस्य सार्वदिकपूर्णचन्द्रवत्तबोधनेन मुख पन्द्रमसौरभेदातिशयोष्ठि , इतरलोकापेक्षया पातालस्य व्यतित्पश्च न्यौ । अयोधैकाश्रयानुदेशसकर । सन्देहोपन्यासात् सन्देहाल इति । एव नायिका- नुपमगुणवर्णनया तस्या नायकस्यानुरागो भ्यज्यते । शार्दूलविक्रीडित वृत्तम् ॥१६॥ नायकमवलोक्यति-नायकस्य वैराग्यापगम , अनुरागात्पत्तिय विदूषकस्य हर्षे हेतु । दिएयेति-दिष्टयेत्यानन्दसूचकमव्ययम् । एका- नायक,चिरस्य कालस्य-चिरकालानन्तरम् इत्यर्थ मन्मथस्य-कामस्य, गोचरे पतितासामवशोऽभवदिस्यर्थ । भात्मानं निर्दिश्य-अद्गु से रहित नहीं (कहा जा सकता)। यदि यह विद्याधरी है ता हमारी जाति अन्य सब जातियों से बाजी ले गई और यदि यह सिद्ध कुल में स्पन हुई देतो समझो कि सिद्ध तीनो सौकों में विख्यात होगए ॥१६॥ विदूषक (नायक को देख कर, प्रसन्न होकर, मन में) सौभाग्म से बदी देर के बाद यह कामदेव के चगुल में ऐसा है (अपनी और सकेत और मोजन करने का अभिनय करके) अथवा नहीं मही, मो अले प्रावण (चाल में फंसा )। 'अन्चवायोऽन्चयो वंश' इति कुलनामस्वमर । २ 'दिएपा समुपजीष चेरयानन्दे-' इत्यमर ।
प्रथमोऽङ्कः। ४६ चेटी-[सप्रणयम् ] भट्टिदारिए! णं भणामि, कि एदाए रोकरुणाए पुरदो घाइदेण? [ इति वीणामाक्षिपति] भर्तृदारिके ! ननु भणामि, किमेतस्या निष्करुणायाः पुरतो वादितेन? नायिका-सरोषम्] हजे!मा भयदि गोरि अधिक्सिय। णं भज्ज किदो मे भवदीए पसादो। हजे ! मा भगवती गौरीमधिक्षिप । नन्वद्य कृतो मे. भगवत्या प्रसादः । चेटी-[सहर्पम् ] भट्टिदारिए ! कदेहि दाव कीरिसो! दारिय! कथय तावत् कीदृशः ? नायिका-हले ! जाणामि, अज सिविणए पदं एच वीणं यादअंती भश्रयदीप गोरिए मणिदम्हि-"वच्छे मलअयदि ! परितुम्हि तुह एदिणा वीणाविरणाणादिसपण, इमाए अ पालजणदुकराए श्रसादारणाए ममोपरि भत्तिए । ता विजा- घरचकचट्टी चिरेण जेय पाणिग्गहणं देणिव्यत्तइस्सदि"त्ति। त्यात्मनिर्देशं नाटपिवेत्यर्थः । श्रगति पक्षान्तरे । नहीति-न वक्तव्य मन्मथगोवरे पतित इति, अपि तु ममैदायमधीनतां गत इति भाव. । इयन्तं कालमय शमपरायणो न मम मनागप्यशृणोत् । इदानीं तु कामवागुरा- निपतित विषयलम्पट यथेच्छ नर्तयिष्यति हृदयम् । बेटी पुनरपि नायिका व्यर्थवीणावादनप्रयासानिवर्तयति-मतदारिके इति। प्रातिपति- नायिकाहस्ताद् वीणामाच्छिनत्ति । नाभिकोको मा-इति । अधिक्षिप= तिरस्कुरु । नन्धिति-प्रद्य, भगवत्या, गे, प्रसाद अनुग्रहो वरप्रदानरूपः, कृत । चेटी प्रसाद जिज्ञासते-भठ्दारिके इति। चेटी-(प्रेम-पूर्वक) मर्तृदारिक ! मैं कहती तो हू कि इस निष्ठुरा (गौरी) के आगे (वीणा) मजाने से क्या लाम । (यह कह कर वीणा कीनती है) नायिका (मोघ से) हजे! मगवती गौरी की निन्दा न कर आज भावती ने मेरे ऊपर कृपा की है। चेटी-(प्रसन्न होकर) मर्तृदारिके ! जरा कहो तो कैसी पा !
नागानन्दे- हो जानामि, अद्य स्वप्ने एतामेव वीणां वादयन्ती भग. वत्या गौर्या भणिताऽस्मि-"वत्से मलयवति परितुष्टाऽस्मि ततेन वीणाविज्ञानातिशयेन, अनया च वालजनदुष्करया असाधारणया ममोपरि भक्त्या । तद् विद्याधरचक्रवर्ती अचिरेणव ते पाणिग्रहण निर्वतयिष्यति" इति । चेटी-[महर्पम् ] महिदारिए !जह एव्यं, ता कीस सिधि णभं इमं भणीअदि ? ण हिअश्रथिदो वरो देईए दिएणो । भर्तृदारिके । यद्येकं तत् कस्मात स्वतः अयं भएयते । ननु हृदयस्थितो घरो देव्या दत्तः । नायिरा चेटी प्रयुत्तरयति-हले इति । भणितास्मि-कथितानि । [ कर्मणि ] परितुष्टा-प्रसना । वीणाविशानातिशयेन-वीणा वीणाविषये, यद् विज्ञान नैपुण्यम् , तस्यातिशय उत्कर्षस्तेनेत्यर्थ । यालजन दुष्करया-बालजनैर्दुष्करा दु सेन कतुं शक्या, तया। असाधारणयासमा मान्यया विशिष्टया।तत्-तस्मान् , विद्याधरचक्रवर्ती-चक राजमएहतम, वर्तयति शास्तीति चक्रवर्ती, विद्याधराणा चश्वती सम्राट् , अचिरेणैव शीघ्रमेय, पाणिग्रहणम्-विवाहम्, निर्वर्तयिष्यति विधारयति, वां स्वपमात्वेन वाकरिष्यतीत्यर्थ यद्यपि मलयवतीपाणिग्रहणानन्तर जीमूतवाहनस्य चकवर्तिपदारोहण जात तथापि चकवतिपद भविष्यदर्थे णिनिर्गोप्य । तथाच यो विद्याधरयक्रवर्तिपदमार्गक्ष्यति म त्वा परिणेप्यति इति भाव । मतदारिके इति—यव ते भगवरया बरो दत्त, तर्हि करमार हेतो स वरम्त्वया स्वप्न इति कथ्यते । मिथ्यावस्तु स्वप्नशम्देन ध्या दिश्यते । न चाय मिध्या । यतो वस्तुतो हृदयेनापि त्व विद्याधरन नायिका-चटी ! मुझ स्मरण है कि आज स्वम में जन में इसी को को बना रही थी तो भगवती गौरी ने मुझे कहा-"वटी । मैं तेरी इस वीणा बनाने की पुण्रता और मेरे प्रति इस असाधारण मकि से, जो कि बालकों में दुर्लभ होती है, प्रसन्न हू । इमहिए (कोई) विद्याधरपानीम ही देश पारिग्रहण कामा" चटी-(हर्ष से ) मदारिक । यदि ऐसी बात है तो स्वप्न को कहती देवी ने मनचाहा ही कर दिया है। - प्रथमोऽङ्कः। विदूपका-[ श्रुत्वा ] भो चस्स ! अयसरो पनु एसो अह्माणं देदसणस । ता पहि उबसप्पम्ह । भो वयस्य ! अवसरः खल्येपोऽस्माकं देवीदर्शनाय । तदेहि उपसर्पावः। नायका-न तावत् प्रविशामि । विदूपका-[अनिच्छन्तमपि नायकं वतादाकृष्य उपमृत्य ] सोस्थि भोदिए । भोदि ! सचकं जेय चतुरिया भणादि, परो पन्य सो देईप दिगणो। स्वस्ति भवत्यै । भवति ! सत्यमेव चतुरिका भणति, वर एव स देव्या दत्तः। पतिनमेव परम्-पतिं कामयते । अतस्त्वहृदयस्थित एक वरस्तुभ्यं देच्या दत्तः । अत्र चेच्या वक्रोलपा नायिकाया हृदयमुद्घाटितम् । अथ विदूषको नायकस्य पूर्वमुदितानुरागमुद्दापयितुं समुचितमवसरं मन्या- नस्तं देवीदर्शनाय प्रेरयति-भो ययस्येति । देवीदर्शनाय-देव्या भगवत्या गोर्याः [देव्या नायिकाया मलयवत्या-इति तु विदूषकस्य हदि स्थितोऽ- मित्रायः) दर्शनाय-साक्षात्काराय । नायकः प्रवेष्टुं निषेधति-न तावदिति । स्वस्तीति-भवत्यै-नायिकायै मलयवत्यै, स्वस्ति-कल्याणम्, अस्तु । ['नमःस्वस्ति-'इत्यादिना चतुर्थी] 'भवति' इति विदूषकेण नायिकायाः संबोधनं नाट्यनियमानुरोधेन । तदुक्तं दर्पणे- वदेद् राशी च ची च भवतीति विदूषक । सत्यमेवेति-एषा चेटी सत्यमेव भणति, देव्या एष वर एव दत इत्यापाततः शब्दयोजना । एष उपस्थितो नायक एव वरो वरणीय पतिदत्त इति तु हृदि स्थितोजभिप्रायः । विदूपक- (सुनकर ) हे मित्र ! हमारे लिये देवी के दर्शन का यही अवसर है। पात्रो, चले। नायक-मैं तो नहीं जाऊंगा। विदूषक-(मिझाते हुए नायक को बलपूर्वक सँच कर और समीप भाकर) सापका कल्माए हो। यह ठीक ही कहती है। देवी ने यह घर ही दिया है। -- ५२ नागानन्दे- नायिका-[ ससाध्वसमुत्तिष्टन्ती नायकमुद्दिश्य ] हो ! को ए क्खु पसो? हजे ! को नु खल्वेषः ? चेटी-[ नायकं निरूप्यापवायं ] इमाए श्रणएणसरिसाए भाकिदीए एसो सो भवदीए पसादीकिदो त्ति तकेमि । अनया अनन्यसदृश्या आकृत्या एप स भगवत्या प्रसादी- कृत इति तर्कयामि । नायिका-[सस्पृहं सलज्जच नायकमवलोकयति] नायकः-तनुरियं तरलायतलोचने ! श्वसितकम्पितपीनधनम्ननि !, उत्तिष्ठन्तीति प्रस्थामिति रोषः । नायकमुद्दिश्येति-पृच्छतीति रोष. । निरूप्य-दृष्ट्वेत्यर्थः । अपवार्य-नायको न शृणुयादिति हेतो परागृत्य, कथयतीति शेष । तदुक्तं दशरूपके-- 'रहस्यं कथ्यतेऽन्यस्य पराहत्यापवारितम्' । अनयेति-अनया-पुरोदस्यमानया,अनन्यसदृश्या-अनन्यमाधा. रएया-लोकोत्तरया, श्रारुत्या सौन्दर्गेणैत्यर्थः, उपलक्षित , एप:=पुर उप- स्थित , सोऽस्ति, यो भगवत्या गौर्या, स्वप्ने तुभ्यं प्रसादीकृतः स्वप्रमादरूपए दत्तः । इति तर्फयामि-अनुमिनोमि । सस्पृदमिति-अनेन मलयवत्या नायविषयोऽनुरागः सूचित । तदुरू दर्पणे-'दृष्ट्वा दर्शयति प्रीडा संमुसं नैव पश्यति' इत्यादि। स्वविषये नायिकायाः स्पृहागनुभूयोद्दीपिततद्विषयानुरागो नायकशा रहिभिस्ता संबोधयति-तनुरिति । तरलायतलोचने ! तरल-चपते, भापते-विस्तृत, लोचने-नेने यस्यास्वयाभूते! भ्यसितकम्पिनपीनधनस्ता नि!म्वसितेन-यासेन, कम्पिती-वैपमानौ [धादिकर्मणि ], पोनी-स्थूलो, नायिका-(हरदा कर उठती हुई नायक की ओर इशारा कर) चटी! यह कौन है। चेटी-(नायक को देसकर) इस असाधारण अति से अनुमान परती हूँ कि यह रदी (बर) है, जो भगवती ने तुम्हें प्रसाद रूप में दिया है। (नायिका नायक रजा तथा चाह की रह से देखती है) नायक-हे यश और दो नयनों वागी ! साग ( दम पूलने) प्रथमोऽङ्कः। श्रममल तपमेव गता पुन किमिति सम्मकारिणि सिग्रते ?॥१७॥ नायिका[अपवार्य ] हों 1 दिसद्धसेण ए सपणाम रदस्त अदिमुही ठादुं । [ नायक तिर्यक् सलजय पश्यन्ती किञ्चित् । राहमुखी तित्ति 31 हजे अतिसाध्वसेन न शक्नोमि एतस्याभिमुखी स्थातुम् । चेटी-भहिदारिए ! किं पदम् ? भर्तृदारिके किमेतत् ? नी-कठिनौ, स्तनौ-कुचौ यस्यास्तादशि [स्तनशब्दात स्वानाचौपसर्जनाद्-' त्यादिना सीप, उभयमपि समुद्धौ रूपम् । ] इयम्-पुरी श्यमाना, ते रनु -शरीरयष्टि , तपसैव देव्याराधनवतादिनैव, अलम् अत्यर्थम् , श्रमम् प्रान्तिम्, गता प्राप्तास्ति । संभ्रमकारिणि ! [ सश्रमस्त्वरा, गौ करोतीति सभ्रमकारिणी, तत्सयाधने रूपम् ] इत प्रस्थातु त्वरमाणे। इत्यर्थ । पुनः भूयोऽपि, किमिति केन निमित्तेन, विद्यते-आयास केयते । तव तन्वी तनुस्तपसैव निरतिशय श्रान्ता, किमर्थ पुनरपि प्रस्थान- यरयेयमायास्यत इति भाव । अत्र नायकगत नायिकाविषय पूर्वानुरागो यज्यते । तदुक्त दर्पणे- 'धरणाद् दर्शनाद् वापि मिथ सरूढरागयो । दशाविशेषो योऽप्राप्तो पूर्वराग स उच्यते ॥' नायिकामालम्पनम् । तस्यास्तरलायतलोचनत्वकाम्पतपीनघनस्तनत्वा- “मपनम् । चाहतिरनुगाव । उत्कण्यदयो व्यभिचारिण । श्वासकम्पो यिकाया उद्वेगमभिव्यक्त । दुतविलम्बित वृत्तम् । तलक्षण यथा-'दुत तम्बितमाह नभो भरौं' ॥१॥ चेट्युक्तौ किमेतदिति । किमेतदनुचितमनुष्टीयते । प्रतिधैरने पराङ् खीभूयावस्थानमनुचितमिति भार । रण तुम्हारे स्थूल और कठिन कुच कॉप रहे हैं। तुम्हारा यह शरीर तपस्य ने से ही काफी दुर्बल होचुका है तो फिर क्यों घबराकर कष्ट उठाती हो। नायिका-(हटकर) सखि अधिक धनराहट (भय) के कारण मैं इसके मने नहीं ठहर, मकती...(नामोरजापक विरली, दष्टि से देहती. दुई हा सा मुंह फेर कर खड़ी होजाती है) चेटी-मर्तृदारिके ! यह क्या ।
नागानन्दे- नायिका-हले! ण सक्कुणोमि पदस्स श्रासरणे चिट्टिदं । ता एहि अण्णदो गच्छम्ह । [ उत्यातुमिच्छति। हजे! न शक्नोमि एतस्यासन्ने स्थातुम्। तदेह्यन्यतो गच्छावः विदूपका-भो ! भापदि क्खु एसा । मम पठिअविज विध मुहुत्त धारेमि। भो! विभेति सल्वेपा । मम पठितविद्यामिव मुहूर्त धारयामि। नायकः-को दोपः? विदूषकः-भोदि ! किं एत्थ तुह्माणं तबोवणे ईरिसो आधारो ?-जेण अदिही आश्रदो वाश्रामेत्तएण वि रा संभावीअदि? भवति ! किमत्र युष्माकं तपोवने ईदृश आचार:'-येना- तिथिरागतो वाड्यानेणापि न सम्भाव्यते ? विदूषके क्तौ भो इति । एपा विमेति-अपरिचितपुरुषदर्शनाद् इति शेष तद् एनामित प्रतिष्ठमानाम्, मुहूर्त स्वल्पसमय यावत्, धारयामि-गमनाद् वारयामि । कामिव-मम पठितविद्यामिव यथाहं मन्दमेधतया स्वाधीतं मुहूर्नमान धारयामि, नाधिकम् , तयेमा• मपि । विपरस्य परिहामशीलत्वात् परिहासायवेयमुपमा ! को दोप हीत. धार्यता न कोऽपि दोष इति भावः । भवतीति-अतिथि अभ्यागत , न विद्यते तिभिरागमनतिधिर्यस्य म , अकस्माद् आगन्तुक इत्यर्थ । वाड्माण वागवैति वाय नम्, तेन [ मयूरव्यमकादित्वात् गमाम ] केवलया सूतृतया वाण्यापीत्यर्थ । न नायिका-टी ! म इसके समीप नहीं रहा सकती। इसलिये श्रानो, दूसरी ओर चले। (उठने की इच्छा करती है)। विदूपक-हे मित्र! यह डरती है। अपनी पढ़ी हुई विद्या की तरह धोदी देर इसे रोकता (ठहराता) हूँ। नायक-क्या हद है। विदूषक-दैवि ! क्या यहा तुम्हारे तपोवन में पेमा गिटाचार है आये हुए अतिथि का केरल वाणी से भी सत्कार नहीं किया जाता । .
प्रथमोऽङ्कः। चेटी-[ नायिका दृष्ट्वा प्रात्मगतम् ] अणुरज्जदि विश्न एत्थ रदाए दिट्टी। भोटु एव्यं दाष भणिस्स।[प्रकाशम् भट्टिदारिए! जुत्तं भणादि वह्मणे । उइदो क्षु दे अदिहिजपसकारो। ता किं इरिसे मदाणुमाये पडिपत्तिमूढा पित्र चिट्टसि ? अद्दया चिट्ट तुयं, अहं एब्य जघाणुरू करइस्सं। [नायक निर्दिश्य ] लायद अजस्स ? श्रासणपडिग्गहेण अलबरेदु अजो इस पदेसं। अनुरज्यतीवात्रैनस्या दृष्टिः। भवतु एवं तावद् भणिप्यामि । भर्तृदारिके ! युक्त भरणति ब्राह्मणः। उचितः सलु ते अतिथिजन- सत्कारः । तत् किमीहशे महानुभावे प्रतिपत्तिमूढा तिष्ठसि ? अथवा तिष्ठ त्वम्, अहमेव यथाऽनुरूपं करिप्यामि । स्वागत- माय॑स्य । आसनपरिग्रहेण अलङ्करोवार्य इमं प्रदेशम् । सम्भाव्यतेन सस्क्रियते । अस्तिथैर्वात्मात्रेणापि सत्काराकरणं सदाचार- विरुद्धमिति भावः। अनुरज्यतीवेति-एतस्या:-मनयवत्याः, दृष्टिः,अत्र-नायके,अनु. रज्यतीय-पानुरागवास्ति । इमां गायके जातानुरागामिव लायामीति मानः। ईरो अनन्यसामान्यसौन्दर्येण सौजन्योचितेन व्यवहारेण च प्रकटित- स्वमादात्म्ये, महानुभावमहान् , अनुभाव -प्रमावस्तेो यस्य तादृशे, [विषयगप्तमीयम् ] ईदृशमहानुभावपुरुषविषय इत्यर्थः, किम् केन कारणन, प्रतिपत्तिमूदेय-प्रतिपत्ती गारखे-सरिक्रयायाम् , मूढेव, कान्यज्ञानशून्येव, तिष्ठसि वर्तस ? स्वतध्यमतिथिमवारं विमिति विम्मरमि। अथवाजात- टी-(नायिका को देख कर मन ही मन में) इसकी आँखें इस (नाया) के ऊपर अनुरत सी जान पड़ती है। तो मैं इस तरह बात देखती हूं। (मुँह में बोलते हुए) भर्तृदारिके ! यर ब्राह्मण ठीक कहता है। आप को अतिथि का सत्कार करना ही चाहिये । तौ किस लिये इस श्रेष्ठ पुरुष के सलार के विषय में मूढ सो सडी हो । अथवा आप ठहरिए, मैं ही मभोचित (सत्कार) कर दूंगी । (नायक से) आपका स्वागत हो । प्रासन स्वीकार करके श्रीमान् इस स्थान को अतंकुत करें। 'प्रतिपति पदप्राप्ती प्रती गोरवेऽपि च' इति मेदिनी ।
नागानन्दे-
विदूपका-भो वनस्स ! सोहण एसा भणादि । उपवि.
सित्र पत्थ मुहुत्तों वीसमम्ह।
भो वयस्य । शोभनमेपा भएति । उपविश्यात्र मुहूर्त
विश्राभ्यावः ।
नायक- युक्तमाह भवान् । [उभावुपविशत ]
नायिका-चेटीमुद्दिश्य] अइ परिहाससाले'मा एव्यं करेहि।
कदावि कोधि तासो पेक्खदि, तदो में अविणीदेति सभाव
इस्सदि।
अयि परिहासशीले | मैवं कुरु । कदापि कोऽपि तापस:
प्रेतते, ततो मामविनीतेति सम्भावयिष्यति ।
[तत प्रविशति तापस ]
तापसा--आज्ञापितोऽस्मि कुलपतिना कौशिकेना यथा-
चक्षूरागा आत्गन्यायप्रभयन्ती तिष्ठ त्वम्, अहगेव दासीजनस्ते, यथानु
रूपम्-चितमनतिक्रम्य-यथोचितमिति भाव । करिष्यामि आतिथा
सम्पादयिष्ये । चेटी सत्करोति-स्वागतमिति । श्रासनपरिग्रहेण:
श्रासनस्य प्रास्तरणस्य, परिग्रहया-स्वीकारगा।
विदूषकभेटयुक्त समर्थयते-भो वयस्येति ।
एवं चेटीवचसा सविदूषके नायके दत्तास्तरण उपविशति सति अपरि
चितजनरानिधानेनात्मनोऽविनयमाशद्वमाना नायिका चेश्य कुप्यति-
अयि इति । व सर्वदैवोचितमनुचित वा समयमविभाध्येच परिहार
करोपिा एवम् अपरिचित्तजनसभिधानम् । मा कुरा [माशब्दोऽपम् , न.
माइ, अत एव न माकि लु] एवमकरणे हेतुमाह-कदापीति। कदापि
कदाचित, कोऽपि अतर्वितोपनत , तापस यदि मां प्रेक्षते अपरिचितजन
समिहिताम् इति शेष, तत तर्हि, स माम, अविनीता-कुलीनकन्या
विदूषक-हे मित्र । यह टार कहती है । थोड़ी देर बैठ कर पारा
नायक-आपने ठीक कहा। (दोनों पैरते हैं)
नायिका-(चेटो से) परी ठठोलीवार ! ऐसा न कर। (यदि
कदाचित् कोई तपस्वी देखे तो मुझे निलंब ही समझेगा।
कर लें।
V प्रथमोऽङ्कः। "वत्स शाण्डिल्य ! पितुराशया सिद्धराजमित्रावसुर्भविष्यद्- विद्याधरचयतिन कुमारजीमूतवाहनमिहेव मलये पर्वते कापि वर्तमानं भगिन्या मलयवत्या वरहेतोर्द्रष्टुमद्य गता। तञ्च प्रतीक्षमाणाया मलयवत्याः कदाचित् मध्यन्दिनसवन- पेलावधिरतिकामेत् , तदेनामायागच्छ" इति । तत् तपोवन. गौरीगृहमेव गच्छामि।[परिकम्य भूमि निरूप्य सचिस्मयम् ] श्रये! कस्य पुनरियं पांशुले भूप्रदेश प्रकाशचक्रविता पदपङ्किः ? [अग्रतो जीमूतवाहनं निर्दिश्य] नूनमस्यैवेयं महापुरुषस्य। तथाहि- जनौचितविनयशून्येयमिति, सम्मावयिप्यति-उत्प्रेक्षिष्यतै शकिष्यते । अन्न कोऽपि तापस. प्रेक्षत इत्यनेन जनिध्यमाणप्रवेशस्तापसः सूचितः । 'नासूचितस्य प्रवेश' इति नाव्यनियमात् । तापसं प्रवेशयति-तत इति। श्राज्ञापितोऽस्मीति । कुलपतिना= फुलाना धानसमूहानाम् , पतिः-भोजनाच्छादनाध्यापनादिना पालयिता, तेन। तदुक्तम्- मुतीनां दशसाहस्रं योऽनपानादिपोपरयात् । अध्यापयति विप्रर्षि स वै कुलपतिः स्मृतः ॥ कौशिकेन=शिककुलोत्पन्नाथप्रे मुगमम्।तमिति-तम-युवराज मि- मावसुम्, मध्यन्दिनसवनवेलायधिामध्यन्दिने-गघ्याहे, सवनम्-मानम्, तस्य वेला-समयः, तस्या., अवधिः-सीमा, प्रतिकामेत्-व्यतीयात्। गौर्या (तपस्वी का प्रवेश) तापस-कुलपति कौशिक ने मुझे आज्ञा दी है कि "बेटा शाण्डिल्य ! पिता की आज्ञा से आज सिद्धराम मित्रावसु अपनी बहन मलयवती के वर के लिये यहीं कहीं मलयपर्वत पर विद्यमान भावी विद्याधर चन्वर्ती कुमार जीमूतवाहन को ढूँदने गया है। उप्स (मित्रानसु) की प्रतीक्षा करते हुए उस (मलयरती ) का मध्याह मान समय न निकल जाये, इसरिये उसे बुला लाओ" सहिय, तपोदन स्थित गौरी के मन्दिर में जाता हूं। (घूमता हुश्रा भूमि पर देख कर आश्चर्य से) अरे, इस पूरी में (मे) किसके पाओं के चिह हैं। जिन में चक्र का चिट्स स्पष्ट दीख रहा है। ( सामने जीमूतवाहन को देसकर) ये अवश्य इसी महापुरुष के ( पादचिह) हैं । क्योंकि -- १ 'सवनं त्वध्वो माने सोमनिर्दलनेऽपि च' इति मेदिनी ।
+ . नागानन्दे- उणीप. स्फुट एप मूर्दनि विभारपूर्णेयमन्तर्भुवो- शक्षुस्तामरसानुकारि हरिणा वक्षस्थलं स्पद्धते । उपासनाय गृहीतवता मलयवती प्रातरादिषु तिमध्वपि संध्यासु स्नाति । तदेय तस्य मध्याहनानावसर । श्रत मोऽवमरतस्या कदाचिद् व्यतीयाद्, इति हेतो एनाम्-मलयवतीम् । श्रागच्छ अये इति, पांशुले-पासुले धूति- बहुले [पाशुन्नशब्दसालयमध्योऽप्यस्ति-तालच्या अथ दन्त्याच शम्बशूकर- पाशव'-इति द्विरूपकोश.] प्रकाशचक्रचिहा-प्रकाशम्-व्यक्तिमापलं स्पष्ट भासमानम्, चक्रस्य,चिहम्-लक्ष्म या सा। पदपतिः-पदाना पादचिहानाम् पष्टिः । पाणिपादे शङ्खचक्रचिवलाञ्छितनकवता भवतीति सामुद्रिकागम. सिद्धान्त । अत कस्यचिद् भविष्यश्चक्रवर्तिन एवैपा पदपति । नूनमिति- नूनमिति निश्चये। महापुरुषस्य-महाश्वामा पुरुषस्तस्य । ['अान्महत'- इत्यादिना गहच्छब्दस्यात्वम् ] पूर्वनिश्चयं समर्थयते-तथाहीति । उणीप इति । यथान्येन प्रशरेण, यस्माद्धेतीरित्यर्थ । मूर्यनि- शिरसि, स्फुट:-प्रकाशमान , उपणी चक्रवर्तिलक्षणभूत उष्णापाख्यो रेखाविशेष , विभाति=विशिष्य शोभते । [ उष्णीषो मुकुटामिति तु नोचितं व्याख्यानम् , सामुद्रिक्लक्षणवर्णनप्रमों-मुकुटनिर्देशस्यासगते, तस्य सामुद्रिकलक्षण वाभावात् । विद्वद्वरशिवरामोऽप्युष्णीषमिह मामुद्रिक- लक्षणलेनवावर्णयत् ], भ्रुवोः, अन्तः=मध्ये, इयम्-स्फुटं प्रतीयमाना, ऊलोनामावर्त , विभातीति शेष । चक्षुः, तामरसानुकारि- तामरसं कमलम् , अनुकरोति तच्छोलम्, वर्णान्तविश्रान्ततया विस्तृतत्वेन रक्ततया च कमलदलसदृशमित्यर्थ । वक्षःस्थलम्-उर , हरिणा-रिहेन, स्पर्धते स्पर्धा करोति-हरिवक्ष स्थलवदस्य वक्ष स्थलमपि विस्तीर्णम्-इति भाव । किंच, इदम् धूलो व्यक्तम्, पद्वयम्पादचिदद्वयम् , चक्राकम्न प्वकम्-चक्ररूप, अङ्क-चिह्न यत्र तादृशमस्ति, तथा तेन प्रकारेण- यह सिर पर उणीप चिह्न शोमा दे रहा है, मौहों के मध्य में ऊर्णा (ौरी विद्यमान) है, आखे कमल के समान हैं, छाती सिंह की छाती से टकर १ पादतचिहयो स्थाननाणयोरवस्तुनो.' इति पदशब्दार्थगणनाया २ 'उष्णीषस्तु शिरावेटे किरीटे लक्षणान्तरे' इति मेदिनी । ३ 'ऊर्णा मेषादिलोनि स्यादावतें चान्तरा मुवो' इत्यमर । ४ 'प३हं तामरसम्' इति कमलनामस्वमर । एप मेदिनी।
प्रथमोऽङ्क। चाकच यथा पदद्वयमिद मन्ये तथा कोऽप्यय नो विद्याधरचक्रवर्तिपदवीमप्राप्य विश्राम्यति ॥१८ अथवा कृतं सन्देइन । व्यक्तमतेनैव जीमूतवाहनेन भचि- तन्यम् । [ मलयवतीं निरूप्य ] अये ! इयमपि राजपुनी। [ उभी विलोक्य ] चिरात् पलु युक्तकारी विधि स्यात्, यदि युगल- तस्मादेतोरिति भाव । मन्ये अनुमिनोमाति माव । अयम्-पुरस्थित , कोऽपि अनिर्वचनीयमहिमा युवा, विद्याधरचक्रवर्तिपदम्-विद्या- धराणा चक्रवर्तिन -सम्राज, पदम्-सिंहासनम् , अप्राप्य अनधिगत्य, नो विचाम्यतिन विश्रामध्यति, न निवर्तिप्यत इति भाव [ 'वर्तमान- सामीप्य वर्तमानवद् दा'-इति वर्तमानसमीपे भविष्यति लट् ] अचिरादेवा. वश्य चमवर्तिपदमधिरोच्यताति भाव । अत्रोष्णीपादिभिर्हेतुभि यरस्य भविष्यञ्चक्रवर्तित्वानुमानादनुमाना लहार । तल्लक्षण यथा- 'अनुमान तु विच्छित्त्या ज्ञान माध्यस्थ साधनात्' । यथाशब्दोऽजानुमान एव । तदुक्क विश्वकोशे-'यथाशब्दस्तु निर्दिष्टस्तुल्य- योगानुमानयो'। श्रयमनानुमानप्रयोग -प्रय युवा लप्स्यमानचक्रवर्तिपद , उष्णीपादिचक्रवर्तिलक्षणोपतवाद्, दुष्यन्तशिशुभरतादिवत् । चक्रादि- चिहाना राजलक्षण व मामुद्रिक उक्तम् । तद् यथा- यस्य पादतले पद्य चक्र वाप्यय तोरणम् । अकश कुलिश वापि स राजा भवति ध्रुवम् ॥ भुवोर्मध्ये यस्य रोम भालचैव सुविस्तृत । कर च चरणे चिढ चकादि सहिराग्यभाक् ॥ वृत्त शार्दूलविक्रीडितम् ॥१८॥ अथवेति-सन्देन कृतम्-सन्देहो न कर्तव्य दर्य । इयमपीति-इय राजपुन्यपि, अनव वर्तत इति शेष 1 चिरादिति- यदि, अन्योऽन्यानुरूपम् परस्परस्य योग्यम् , पत-मदने वर्तमानम्, लेती है और दोनों हाथों पर चक्र चिद हैं, इसलिये मैं समझता हूकि जो कोई भी है, यह विद्याधर चक्रवर्ती की पदवी प्राप्त किये बिना विश्राम नहीं रेगा ॥१८॥ अथवा सदह नहीं करना चाहिये । सचमुच, इसे ही जीमूतवाहन होना 1 भवते। ६० नागानन्दे- मेतदन्योन्यानुरूपं घटयेत् । [ उपमृत्य नायक निर्दिश्य ] स्वा नायका--भगवन् ! जीमूतवाहनोऽभिवादयते । [उत्थातुमिच्छति ] तापसः-अलमलमभ्युत्थानेन । ननु "सर्वस्याभ्याग गुरुः" इति भवानेवास्माक पूज्यः । तद् यथासुखं स्थीयता नायिका-अज्ज! पणमामि । आर्य प्रणमामि। तापस:-[ नायिका निर्दिश्य ] वत्से । अनुरूपभर्तृगामि युगलम्यूनोयुग्मम, विधिः-विरचि , घटयेत मेलयेत्, तर्हि सरि रात्-चिरकालानन्तरम्, युक्तकारी-उचितकर्ता स्यात् । अय भाव विवाहोचितं वय प्राप्तरया मलयवत्या कृते चिरकाक्षितो योग्यो दरो मेर प्राङ् मितित पासीत् । इदानी वितदनुरूपोवरोऽयमुपलप । इयमपि चार रूपेण गुणेन बानुरूपैव । तथा चानयोयदि विवाहो भवेत् तर्हि अस्मानि घिरकाक्षितो योग्यसमागमो विधिना कृत स्यादिति । उत्थातुमिच्छति तापसं स्ष्टया अभ्युत्यानं माटायेत यतत इत्य श्रलमलमिति-अभ्युत्थानयो न कर्तव्यः । कुन इति जिज्ञासाया माह-ननु इति । 'मर्वस्याभ्यागतो गुरु ' इति शास्रवचनात् त्वमेवास्मा पूजनीय , अभ्यागतत्वाद् नभ्यागत: भत्तिथि ,गुरु-गुरुवदादरणीय अनुरूपेत्यादि-अनुरूप भर्तार गच्छतीति-अनुरूपभर्तृगामिनी पाहिये । (मलयवती को देखकर) अये, यह मी राजपुत्री है । (दोनों के देखकर ) यदि विधाता एक दूसरे के योग्य इस जोड़े को मिला देतो चिरकाल के बाद विधाता पुलियुक्त कार्य करने वाला सिद्ध होगा। (पास जाकर नायक के प्रति) आप का कल्याण हो। नायक--भगवन् ! जीमूतवाहन आपको प्रणाम करता है। (अभ्युत्थान करना चाहता है) तपस्वी-रहने दीजिये, उठने (अम्युत्यान) की आवश्यकता नहीं । "अतिथि सबका गुरु होता है" इसके अनुसार आप ही हमारे पूज्य हैं, इसलिये आराम से बैठिये। नायिका-आर्य ! प्रणाम करती हूँ। तापस-(नायिका से) इसे अपने योग्य पर को प्राप्त करो। , प्रथमोऽङ्कः । भूया ।राजपुत्रित्वामाह कुलपति कौशिकः। यथा-"अति- कामति मध्यन्दिनलवनवेला, तत् त्वरितमागम्यताम्" इति । मलयवतीज गुरु पाण्वेदी [भात्मगतम् ] यद् गुरुराज्ञापयति। एकनी गुरुवप्रय अएणतो दप्रदसणसुहाह। गमणागमणाधिरूढ अज वि दोलपदि मे हियत्र ॥१६॥ एकतो गुरुवचनम् अन्यतो दयितदर्शनसुखानि । गमनागमनाधिरूढमद्यापि दोलायते मे हृदयम् ॥ स्वस्वरूायोग्य वर प्राप्नुहि इति भाव । त्वरितम्-शाघ्रम् । नायिका गुरोराज्ञा स्वीकरोति-यद्गुरुरिति । पकत इति–एकत =एकस्मिन् पक्ष. [ सार्वविभक्तिकस्तसि ] गुरुयवनम्-ए-कौशिकस्य, वचनम्-आज्ञा, गृह प्रति निवर्तनायेति शेष । अन्यत =अन्यस्मिन् पक्ष, दयितदर्शनसुखानिन्दयितस्य- प्रियस्य-जामूनवाहनस्य, दर्शनम-साक्षात्कार , तत्मुसानि-तबनितानन्द- सन्दोह , अत , मेमम, हृदयम्-मन , गमनागमनाधिरुदम् गमन गृह प्रति, अगमनम्-गृहमगलानेव दयितदर्शनसुखानुभव , तयो, अधि- रूढम्-उत्सुकम्, मत्, अद्यापि, दोलायतेन्दोतव न स्थिरोगति, गतन्यमगन्तव्य पेति नितु न प्रभवतीति भाव । गापाछन्द तिलक्षण यथा- प्रथमे द्वादशमात्रा द्वितीयेऽयदशमि सयुक्ता । यया द्वितीय तथा तृताय पश्चदशविभूषिता गाया ।। इद प्राकृतपद्यमययावन्मुद्रितेषु बहुषु पुस्तकेयूपलभ्यते, काचतु नोपल- भ्यते । वस्तुतस्तु पद्यमिद प्रक्षिप्तमेवाभाति । अनेन हि पन नायिकाया धीरोदात्तत्व विलुप्यते । या रालु कस्मिविद् मूनि सभातचदूरागभाना गुरो- राज्ञापालनेऽपि चिकन्यते, स्वगृहीत व्रतमपि नापेक्षते, स्वकुलमप्येकपदे राजपुत्रि । आपको कुलपति कौशिक ने कहा है-मध्याहकाल क मान का समय मीन रहा है, सोशीन यात्रा। नायिका-जा गुरु जी की आज्ञा । (मन ही मन) एक और तो गुरु जी की श्राशा और दूसरी ओर प्रियतम के दर्शन का आनन्द, जाऊँ मा उहा, ऐसा विचारते हुए मेरा हृदय अन मी अस्थिर हो रहा है [१] , -- अनया ६२ नागानन्दे- [उत्थाय नि श्वस्य सलज सानुरागच नायक पश्यन्ती तापससहिता निष्क्रान्ता] नायक:-[सोत्कएठ नि श्वस्य नायिका पश्यन् ] जघनाभोगभरमन्थरयानया । अन्यतोऽपि वजन्त्या मे हृदये निहित पदम् ॥२०॥ विदूषकः-भो ! दिटुं तुए पेक्खिदव्व, ता दाणि मज्झण सूरकिरणसंतावदिउणिदी विथ मे उद्गग्गी धमघमायादि ।त एहि णिकमम्ह । जेण वह्मणोअदिहीभविषमुणिजणसासादे लद्धेहिं कदमूलफलेहिं पि दाव पाणधारणं करेमि । भो ' दृष्टं त्वया प्रेक्षितव्यम् । तदिदानीं मध्याह्नसूर्यकिरण- विस्मरति, सा खलु धृष्टा कथमिव धीरोदात्ता भवितुमर्हति । नच चरित्र चित्रणे परमपटुः श्रीहर्षों नायिका तथा वर्णयदिति चतो विश्वसिति ॥१६॥ अनयेति-जधनाभोगभरमन्थरयानया-जपनेस्य-कटिपुरोभागस्य श्राभोग-विस्तार , तस्य, भर -भार , तेन मन्थरम्-मन्दम् , यानम्-गमन यस्यास्तथाभूतया गजेन्द्रवन्मन्दगामिन्येत्यर्थ , अन्यतोपि अन्यस्यामपि दिशि, व्रजन्त्या गच्छन्त्या, अनया-नायिकया, मे-मम, हृदये-मनसि, पदम्-चरणम् [ स्थानम् ], निहितम्-स्थापितम् [कृतम् ] । अनया गजगामिन्या सर्वथाकान्त मे चेत इति भाव । यत्रैव गमन तव पदनिधान लोके दृष्टम् । अन तु गमनमन्यत्र पदनिधान चान्यति कारणकार्य योनि देशावस्थित्या असनतिरलकार । तदुक्तम्-'कार्यकारणयोनिदेशतायाम- सङ्गति' अनुष्टुप् छन्द ॥२०॥ विदूषकोक्ली-दृष्टमिति। त्वया, प्रेक्षितव्यम्-दर्शनयोग्यं वस्तु, दृष्टम् । तदिति-तदिति वाक्यारम्भे । इदानीम् अस्मिन् समये, मध्याह्नसूर्य- (उठकर, साँस लेकर, लज्जा और प्रेम से नायक को देखती हुई, तपस्वी के साथ बाहर निकल जाती है) नायक-(उरकण्ठा से नि श्वास लेकर नायिका को देखता हुआ) जधन के भार के कारण मन्दगति वाली इस (नायिका) ने दूसरी और जाते भी मेरे हृदय पर पाव रख दिया है ॥२०॥ विदूषक-जो देखना था, सो देख लिया। दोपहर के सूर्य की किरणों पथानितम्ब नीकट्या की तु जघन पुर-'इत्यमर ।
, . प्रथमोऽङ्कः। सन्तापद्विगुणित इव मे उदराग्निर्धमधमायते । तदेहि निष्का- मावः येन ब्राह्मणोऽतिथिर्भूत्वा मुनिजनसकाशात् लधैः कन्दमूलफलैरपि यावत् प्राणधारणं करोमि । नायक:-[ऊर्ध्वमवलोक्य ] मध्यमध्यास्ते नमस्तलस्य भग- यान सहनदीधितिः। तथाहि- किरणसंतापद्विगुणितम् मध्याहस्य- अहो मध्यम् इति मध्याह एकदेशिसमास , “प्रदोह एतेभ्य -'इत्यनेनाहनशब्दस्याहादेशः] सूर्य:- ललाटन्तपः, तस्य किरण -रश्मिभि., सन्ताप , तेन द्विगुणित इव-द्विगुणतां नीत इव, मेम्मम, उदराग्निः अठरानल', धमघमायते-अधिक दीप्यते, मध्याहवशाद् बुभुक्षा में प्रदीप्तैत्यर्य. । सूर्यकिरणसंतापस्योदरागिद्विगुणीकरण हेतुत्वमुत्प्रेक्षितमित्युत्प्रेक्षालद्वारः । मध्यमिति-सहनदीधितिः महस्रं दौषितयः किरणा यस्य स. सूर्य इति यावत् । नभस्तलस्य-नभस प्राकाशस्य, तलम् , तस्य, मध्यम्- मध्यप्रदेशम् , अध्यास्ते-अधितिष्ठति। [ मध्यमित्यत्र-'यधिशास्थासा कर्म-' इत्यनेन द्वितीया ] तापादिति-तापात्प्राध्मगन्तापात् [रिहसन्तापाच ] तत्- क्षणष्पचन्दनरसापायडू-तत्क्षणे-मतापानुभवक्षण एव, घृष्टानि- स्वगण्डभित्या कपितानि, चन्दनानि-यन्दनतरव., तेषा रसेन-द्रवेण, आपाएडू-पप्युभ्रवर्णी, [विरहसतापानुभवक्षणे टचन्दनद्रवतेपेन सृष्ट चन्दनपङ्कवद् वा आपाएह-दति व कपोली गएनस्थले, बहन धारयन् , संसक्ती निरन्तरचलित , निजकर्णतालपपनैः निजस्य-स्वस्य, कर्णी, तयोस्ताल -प्रास्फालनम् , तस्य पवन -तदुत्पम्नैर्वायुभिः, अथवा कर्णावेन के सताप से मानो दुगुनी बढी हुई मेरी जठराग्नि घधक रही है। इसलिये आओ चलें। जिससे कि मैं ब्राह्मण अतिथि होने के कारण ऋषियों से प्राप्त किये हुए कन्दमूल फल श्रादि से ही अपनी प्राण रक्षा करूं। नायक-(ऊपर देसकर, सूर्य भगवान् आकाश के मध्य में विराज रहे है । क्योंकि १'भानुः करो मरीचि स्त्रीपुंसयोदीधितिः स्त्रियाम्-'इत्यमरः । २'ताल ..... गीतकालकियामाने करास्फाले द्रुमान्तरे-'इति मेदिनी । .
नागानन्दे- तापात् तत्मणष्टचन्दनरसापाए कपोलौ वहन् wituady संसौनिजकणंतालपवनैः संवीज्यमानाननः। movies. सम्प्रत्यप विशेषसिनहृदयो हस्तोरिमतः शीकरै- गाढायतकदुःसहामिव दशां धत्ते गजानां पतिः ॥२१॥ [निष्कान्ताः सर्वे ] इति प्रथमोऽङ्कः। तालो तालवृन्ती, तयोः पवन -तवः समीरणैः, संवीज्यमानाननः- संवाग्यमानम्-स्वस्पर्शन सेव्यमानम् , अाननम्-मुग्नम् , यस्य तादृशः, हस्तोज्झितैः हस्तेन-शुण्डादण्डेन [ करेण च ] उरिमते. त्य? क्षिप्तरिति यावत्, शीकरैः जलकणैः, विशेषसिक्तहृदया=विरोपेण- अतिशयेन, सितम्-रक्षितम्, हृदयम्-पक्ष प्रदेशः, येन तारा., एपः- पुरस्थितः, गजानाम्-करिणाम्, पतिः यूथपो गजेन्द्र इति यावत्, गाढायलकदुःसहाम्-गाढम्-अतिभूमि गतम्, श्रायलकम्-उत्कएर तेन, दु सहाम्-दु खन सोढुं शक्याम्, दशामिव-कामजनितावम्यामिव, धत्ते-घारयति । यथा कधिविरहपीडितो विरहानलतापशान्तये कपोल- योश्चन्दनपङ्कमुपलिम्पति, तालवृन्तेन स्वाननं वीजयति, थम्बुकणय विरहानलज्वालामिदन्दरमानं हृदयमासिम्पति, तथैवायमपि गजयूयपो लक्ष्यते । अस्यापि कपोली स्वधर्पणजनितचन्दनपादपदवैरुपलिप्ततया पाण्डुवर्ण, एपोऽपि स्वमुख निरन्तरचलिताभ्यां तालयन्ताभ्यामिव कर्णाभ्यां चीजयति स्वशुराडादण्डाहृतवारिमिहृदयमात्मनामिपिञ्चति । अतोऽयं विरहात्कण्ठिनो दु महा कामदशामनुभवन्निव लक्ष्यत-इति भावः । श्रीमती हस्तिनां स्वभावोऽयमिति स्वभावोलि.। गाढात्कएव्यजनितदुस्सहदशो- पेक्षणादुत्प्रेक्षा च, सा च श्यानुप्राणिता । प्रीष्मवर्णनमुखेन द्वितीया? प्रतिपादयिष्यमाणो नायकस्य विप्रलम्भाऽप्यत्र कविनोपत्तिप्तः । शार्दूल- वि/डितं वृत्तम् ॥२१॥ इस समय यह गजराज गर्मी के कारण अराधिक स्कएठा से होने वारी दुसह दशा जैसी दशा का अनुभव कर रहा है । इसके दोनों कपोल तत्काल रगडे हुए चन्दन वृक्षों के रस से कुल्ल कुछ शुम्र हारहे हैं, कर्णरूपी १ 'स्यादायल्लकमाध्यानमुत्कराठोत्कलिका रतिः' ।
प्रथमोऽङ्कः। इति प्रथमोऽद्ध इति-इतिशन्द समाप्तिबोधक । अत्यति चिहयति रविश पदार्यान्--इत्यङ्क । तलक्षण यथा-- अङ्क इति ढिशन्दो भावैव रसैथ चिहयत्यर्थान् । नानाविधानयुक्तान् यस्मात्तस्माद् भवेद ॥ यनार्यस्य समाप्तियन च बीजस्य भवति सहार । किश्चिदिव लमबिन्दु सोऽद इति सदावगन्तव्य । इति श्रीमदत्र्युतानन्दतनुजन्मश्रीपरमेश्वरानन्दशर्मकृताया प्राज्ञविनोदिन्या नागानन्दव्याख्याया प्रथमोऽङ्क समाप्त. ॥१॥ लवृन्तों से हुई पवन निरन्तर इसके मुख पर बीजना ठुला रही है और वह अपनी झुंड से छिटके हुए जल बिन्दुओं से अपने हृदय को विशेष रूप से सींच रहा है ॥२१॥ (सन का प्रस्थान) द्वितीयोऽङ्कः। [तत प्रविशति चेटी] चेटी-आणत्तलि भट्टिदारिश्राए मलप्रवदीए । जहा- "हले ! मणोहरिए ! अज चिराथदि मे भानरो अजो मित्ता- वसू । ता गदुअ जाणेहि किं श्राश्रदो ण वैत्ति'।[परिकामति । नेपथ्यागिगुल हवा ] का उण एसा तुरिदतुरिदं इदो जेब्ब श्वाअच्छदि ? [निरूप्य] कहं चदुरित्रा! आज्ञप्ताऽस्मि भर्तृदारिकया मलयवत्या । यथा-हिज्जे मनोहरिके ! अद्य चिरयति मे भ्राता आर्यः गिनायसुः । तद् गत्वा जानीहि किमागतो न वा' इति । का पुनरेपा त्वरित- त्वरितमित एवागच्छति ? कथं चतुरिका ! अथ प्रथमावे परस्परदर्शनसंजातचक्षुरागयो यकयोर्विप्रलम्भपरिपोष दर्शयितुकामो द्वितीयाले श्रादौ नायिकाया कामसन्तापशान्तय चन्दन लतागृहचन्दमणिशिलातलसजाकरणाद्यर्थमुपक्षप्तुं प्रवेशकभारभते--'ततः प्रविशति चेटी' इयादिना । प्रवेशक्लक्षण तूपरिष्टादुल्लेखिध्यते । प्राज्ञप्तास्मीति-प्राज्ञप्ता प्रादिष्टा । अद्य अद्यव, नेत पूर्व कदापि,चिरयति-चिर करोति, [चिरशब्दात् 'तत्करोति-'इति णिच् ] विलम्वते इत्य । आर्य इति भ्रातु स्वापेक्षया ज्येष्टम्य श्रादरसूचनार्थम् । केति-त्वरितत्वरितम्बरायाभतिशयवोधनार्थ द्विवचनम् । अतिशीघ्र मित्यर्थ । इत एव-अस्यामेव दिशि । इत एवातिशीघ्रमागच्छन्तीयका भवेदिति भाव । । अन्तिमुपस्थिता दृष्ट्या प्रलभिजानाति-कथं चतुरिकेति। (चटी का प्रवेश) चेर्टी--राजकुमारी मलयवती ने मुझे श्राज्ञा दी है कि "सलि मनो- हरिके । मेरे माई मार्य मित्रावमु न आज देर कर दी है। इसलिये जाकर पता तो कर कि वे लोटे हैं या नहीं" (घूमती है । नेपथ्य की ओर देख कर) यह कौन अतिशीघ्रता से इधर ही आ रही है १ (देस कर) क्या चतुरिका है।
. द्वितीयोऽङ्कः। ६७ [ततः प्रविशति द्वितीया चेटी] प्रथमा-[उपमृत्य] इला चदुरिए ! किं गिमित्तं उप में परिहरिब एच्यं तुरिदाए, गच्छीअदि ? हला चतुरिके ! किं निमित्तं पुनमा परिहत्य एवं त्वरितया गम्यते ? द्वितीया--हला मनोहरिए ! थाणत्तहि भट्टिदारिश्राए मलयवदीप.-'हने चदुरिए ! कुसुमावच परिस्समरिणस्सहं मे सरीरं। सरदादवजणिदो विश्न मे संदायो अधिनदरं वाधेदि। ना गच्छ तुम, चालकदलीपत्तपरिक्पित्ते चंदणलदायरए चन्द. मणिमिलापलं सजीकरहि' त्ति । अणुचिट्टिदं श्रमए जधा श्राण । जाव गदुश्र भट्टिदारिश्राए णिवेदेोमि। प्रात्मानम् असम्भायव मत्वरं प्रयान्ती चतुरिकामालोक्य जातशब्दा मनोहरिका ता संबोध्य जिज्ञासते-किं निमित्तमिति। परिहस्य-परित्यज्य मामसम्भाष्यवेत्यर्थः। चतुरिकोत्तरयति-हलेति । हलेति मख्याः सम्बोधन । सदुश्म्-'हाडे हजे हलाहाने नोचा चटी सी प्रति' इति । कुसुमेति-कुसुमावचयपरिधमनिःसहम्-मुमानाम, चय--वृन्तात् बोटनम्,संचयनं वा,तेन यः परिश्रम -परिश्रान्ति ,तेन निःसहम- अशकम् , मे शरीरम् [कर्म]। संताप व्यथा [श्रापाततो धर्मजनिता- वस्तुतस्तु कामज्वरोत्पादिता ], शरदातपजनित इव-शरदि-शरहती, आतपो धर्मः, मेन जनिरा इव-उत्पादित इव, अधिकतरम्-अतिशयेन, पाधते यथयतीत्यर्थ । संता दु सहवप्रतीत्यर्थ शरदातपजनितसंतापमादृश्यम् बोधितम् । शर. स्काले निर्मलामाशे सपत सूर्यस्यातपो नितरां तीव्रतया दुःसदो भवति । वस्तु- तस्तु विदग्धया नायिकया कामज्वरजनितसंतापस्य धर्मजनितचबुद्धये तत्र 'शरदातपमाश्य बोषितम् । न चैवधिन्मे कामन्यथा जानीयादिति । (दूसरी बेटीचतुरिका का प्रवेश) पहली (मनोहरिका) (पास आकर) सति ची ! तू किस लिये भूमे छोद कर (मुमै निना कुछ कहे ही) इस प्रकार शीप्रता से जा रही है। धन- नागानन्दे- हला मनोहरिके! आज्ञप्ताऽस्मि भर्तृदारिकया मलयवत्या- 'हजे चतुरिके ! कुसुमावचयपरिश्रमनिःसहं मे शरीरम्। शरदा- तपजनित इव मे सन्तापोऽधिकतरं वाधते । तद् गच्छ त्वं, बालकदलीपत्रपरिक्षिप्ते चन्वनलतागृहे चन्द्रमणिशिलातलं सजी- कुरु' इति । अनुष्ठितच मया यथाऽऽजप्तम् । यावद् गत्वा भर्तृ- दारिकायै निवेदयामि । प्रथमा--जह एट्वं, ता लहुं गदुणियेदेहि, जेण से तह गदाए उवसमदि संदायो। यद्येवं, तल्लघु गत्वा निवेदय, येनास्यास्तत्र गताया उप- शाम्यति सन्तापः। द्वितीया-[विहस्यात्मगतम् ] ण ईरिसो से संदायो जोएव्व उपसमिस्सदि । विवित्तरमणीअं चंदणलदायर पेक्सन्तीय अधिदरो संदायो हुविस्सदि तितकेमि । ( प्रकाशम् ] ता तदिति-तत्-तस्माद् मम सतापशान्त्यर्थमिति यावत्, त्वम् चतु रिका, चालकदलीपत्रपरिक्षिप्तेम्बालानि-अभिनवोद्गतानि, मृदूनि हा यावत् , क्दल्या -कदलीवृक्षस्य, पनाणि-पलाशानि, ते परिक्षिप्त परित वेष्टित, सूर्यकिरणप्रवेशान, चन्दनलतागृहेन्मृदुनिश्चन्दनशासाभिनि रचिते निकुञ्ज, चन्द्रमणिशिलातलम् चन्द्रमणिशिला-चन्द्रकान्तापल शिला, तस्यास्खल पीठम्, सज्जीकुरा असज सज्ज कुरु-इति सज्जीकुरु-संवि धेहि। अनुष्ठितम् संपादितम् । यथाज्ञप्तम् याज्ञप्तमनतिक्रम्य-आदेशार सारेणेस) । यद्येवमिति-यदि, पवम् अनेन स्वदुप्तप्रकारेण प्रतिसतान दूसरी (चतुरिका)-सखि मनोहरिके राजकुमारी मलयवती ने मु श्राज्ञा दी है कि "ह चतुरिके । फूल तोडने की थकावट से निबल मेरे इ शरीर को (विरहजन्य ) सताप शरद ऋतु की धूप की तरह कष्ट दे रहा है इसलिये तू जा और कोमल केले के पत्तों से श्रावृत्त चन्दन कुल में रखी । चन्द्रमणि शिला को संवार" और मैंने आज्ञानुसार कार्य कर दिया है तब तक जाकर राजकुमारी को सूचना दे देती हूँ। पहली (मनोहरिका) यदि ऐसा है तो शीम जाकर सूचना दे जिससे कि वहाँ जाकर उसका सन्ताप शान्त हो।
द्वितीयोऽङ्कः। गच्छ तुर्म । अहम्पि 'सजीकिदं मरिहसिलाअलं' ति गटुन भट्टिदारिश्राए णिवेदेमि । नेहशोऽस्याः सन्तापो य एवमुपशमिष्यति । विविक्त- रमणीयं चन्दनलठागृहं प्रेक्षमाणाया अधिकतरः सन्तापो भवि- प्यतीति तर्पयामि । तद्गच्छ त्वम् । अहमपि 'सन्नीकृतं मणि- शिलावलम्' इति गत्वा भर्तृदारिकार्य निवेदयामि । [इति निष्कान्ते ] प्रवेशकः । पीडितास्ति भर्तृदारिका, तत्-तर्हि, लघु-शीघ्रम्, निवेदय-विज्ञापय । श्रस्यानापिवाया मलयबत्या , तत्रचन्दनलतागृहे । उपशमम्- शान्तिम् । विहस्येति-नायिकाया संताप कीदृश इत्या विषये मनोहरिकाया अज्ञानमैव चतुरिकाया हासस्य कारणम् । नेदृश इति-ईदृशा-धर्मजनित, एवम् चन्दनलतागृहे चन्द्रमणिशिलातलेपवेशनशयनादिना, उपशमि- प्यति उपशम गामेष्यति । अन्यश्चेति-विविक्तरमणीयम्-विविष्ट' निर्जनमेषान्तम् , रमणीयम्-मनोहर च, अधिकतरं भविष्यतिन्उद्दीपक- स्वादिति भाव । तयामि सभावयामि । नायमस्या आतपजनित सताप, यन्छीतोपचारै भन्दनलतागृहे चन्द्रमणिशिलातलोपदेशनरायनादिभियपशाम्येत, अपि त्वन्यविधोऽय काममंना य प्रत्युत्तभि पूर्वोक्त शीतोपचारैदिमेवोपे- थात्, न पुन शान्तिम् । विरहोद्दीपरत्वादेतेषामिति भाव । निष्कान्ते इति-सूचनायाय सूचयित्वा चैव्यो निर्गते इत्यर्थ । प्रवेशव इति-प्रवेशक समाप्त इत्यर्थ । प्रवेशकरणं यथा दशरूपके- दूसरी (चतुरिका)-(हँस कर मन में ) इसका सताप ऐसा नहीं है, जो इस प्रकार शान्त हो जाय । मैं तो सममती है, एकान्त और रमणीय स्ता-कुख को देखकर इसका संताप और अधिक बढगा। (प्रकट में) अच्छा तो जा । मैं मी राजकुमारी को निवेदन करती हूँ कि मणिशिला तैयार है। (दोनों का प्रस्थान) प्रवेशक १ 'लघु क्षिप्रमर द्रुतम्' इत्यमर' । २ 'विविको पूतविजनी' इत्यमर ।
७० नागानन्दे- [तत प्रविशति सोरठा मलयवती चेटी च] मलयपती-[नि श्वस्यात्मगतम् ] हिमश्र ! तह णाम तदा तस्सि जणे लजाए में परम्मुहीकरित्र दाणि तहिं अत्तणा गदंसि ति अहो ! दे अतंभरित्तणं । [प्रकाशम् ] हले चदुरिए ! श्रादेसेहि मे भवदीए पापदणं । तथा नाम तदा तस्मिन् जने लज्जया मा पगड्मुखीकस्येदानों तत्रात्मना गतमसीनि । अहो ! ते आत्म- म्भरित्वम् । हजे चतुरिके आदिश मे भगवत्या आयतनम् । वृत्तवर्तिध्यमाणाना कथाशाना निदर्शक । प्रवेशकस्तु नाद्याकै नीचपानप्रयोजित ॥ अन प्रवेशके नीचपानाभ्या चेटीभ्या कुगुमावचयचन्दनलतागृहचद्र कान्तमणिशिलानलनिर्माशादिरूपो पत्तोऽर्थ , चन्दनलतागृहे नायिकाया प्रवे शश्च वर्तिष्यमाणोऽर्थ प्राकृतभाषया निदर्शित । अथ पूर्वसूचिता मलयवती प्रवेशयति-तत. प्रविशतीति । तत: चैरनिष्क्रमणानन्तरम् । सोत्कण्ठाम-उ एठया सहिताम् । उत्तराठा लक्षण यथा- रागै स्वलन्धविपये वेदना महती तु या । सशोषिणी तु गागाणा तामु एठा विदुर्बुधा ॥ हृदयेति-हे हृद्य ! हे मम मन ! तदान्तस्मिन् काले-गौर आयतने परस्सरदर्शनावसरे इत्यर्थ । तस्मिन् जने-प्रियतमे (पतिवुद्ध भावितत्वाद् नामाग्रहणम् ), तथा नाम ननिद् अवर्णनीयेन प्रकारण माम् मलयवतीम्, लजया, परामुखीकृत्य-परावृत्तमुखीं कृत्वा-त्रि. तमस्य वारयादिनाप्यातिथ्य कर्तुमननुमत्य, इदानीम्, आत्मगावर मेव-मा परित्यज्यव, तत्रैव-प्रियतमे, गतम्-शाप्तम् , असि ( कर्तरिक इति एवभूतम, अहो इत्यसभावनायाम्, ते-तव श्रात्मम्भरित्वम (उस्करिठत मलयवती और चटी का प्रदेश) मलयवती-(आह भर कर मन में) हे हृदय ! तू कितना स्वार्थी है उस समय तो लज्जा से गुफ उनकी ओर से विमुख कर दिया और ' स्वय उसी के पास चला गया है । (प्रवर में) चेटी चतुरिक । मुझे दे के मन्दिर का मार्ग दिखा।
द्वितीयोऽङ्कः। ७१ चेटी-श्रामगतम् ] चंदणलदायरयं पत्थिदा भणादि भयदीप प्रापदणं । [प्रकाशम् ] [ चंदणलदाघरअं भट्टि- दारिश्रा पत्थिदा। चन्दनलतागृहं प्रस्थिता भणति भगवत्या आयतनम् । ननु चन्दनलतागृहं भर्तदारिका प्रस्थिता । नायिका-[ सलजम् ] हजे! सुछ सुमराविदं । ता पहि तहिं जेय गच्छम्ह । हजे ! सुष्छ स्मारितम् । वदेहि तत्रैव गच्छावः । (श्रात्मानं स्वारममात्रं विभति पोषयति-इन्यात्मरिः- फलेपहिरात्मम्म- रिय' । तस्य भावस्तत्त्वम् ) स्वार्थमात्रपरत्वम् । शरीरमाणाहमन तिष्टामि, मनस्तु मम तव प्रेयसि संगतमित्यर्थः । अत्र याई मनदेव सर्वस्मिन्नपि कर- णीय कर्मणि वा प्रियमुहृदित्याकलव्य त्वदाज्ञानुवर्तिन्यभवम् , नियमप्रियं या वस्तु लविना न जात्वप्युपाभुजि, तां बच्चयित्वा स्वं तूपणी निगन्य एका- क्येव प्रियं यस्वास्वादयमि-इत्यहो ते स्वार्थपरायणत्वम्-इत्येवं मनमि अप्रस्तुतकुमित्रव्यवहारसमारोपात् समासोक्तिः । तल्लक्षणं यथा कुवलयानन्द- 'ममामोक्तिः परिस्फूर्तिः प्रस्तुतेऽप्रस्तुतस्य चेत्' । एतेन मन संगतिरूपा कामदशात्र वर्णिता। तदुक्तम्- चथुरागस्तदनु मनसः सतिभावना च च्यात्ति स्त्यात्तदन विषयप्रामन निद्राच्छदस्तदनु तनुता निस्नपरलं च पचान क्षप्त्यं मूळ तदनु मरणं म्युगम्य दखे इति-श्रादिशबोधयेत्यर्थः। अत्र बन्न पार मलयवन्या देवनायतनमार्गप्रश्नेन तचित्तम्य विश्वामित्र नन्यिति-जनुरत्र शङ्कायाम् । चन्दन्न: frer मदद- रिका विमिति भगवत्या आयतनस्य मार्गमा । चेटी-(मन में ) राजकुमारी कहती है कि देवी के मन्दिर का 21 कुक्ष की ओर चर्ग है! नायिका-(सामे:22 वहीं चलें। 7 ७२ - नागानन्दे- चेटी- -एदु पदु भट्टिदारिया । [अप्रतो गच्छति] एतु एतु भर्तृदारिका । [नायिका अप्यन्यतो गच्छति] चेटी-[ पृष्ठतो दृष्ट्वा सोद्वेगमात्मगतम् ] अहो !से सूरणहिप्रश्न सण! कहं त ज्जेव देवीभवणं पत्थिदा । [प्रकाशम् ] भट्टिदा रिए! ण इदो चदणलदाघर । ता इदो इदो एहि । अहो । अस्याः शून्यहृदयत्वम् । कथ तदेव देवीभवन प्रस्थिता । भर्तृदारिके नन्वितश्चन्दनलतागृहम् । तदित इत पहि। [ नायिका सविलक्ष सलज च तथा करोति] सलजमिति-कामाकान्ताया में हृदयशून्यता चैव्या विज्ञातति नायिकाया लजानुभव । सुष्ठ माधु । तत्रैव-चन्दनलतागृहे । अन्यतो गच्छति-चन्दनलतागृहाद् अन्यस्या दिशि गच्छति, क्षिप्त चित्तत्वादिति भाव । अहो इति-अहो अत्र विषादे । शून्यहृदयत्वम्-शून्य हृदय यस्या तस्या भावस्तत्त्वम् , [सामान्ये नपुसक कृत्वा ततस्वो विधेय , शरद कृतार्थ तेत्यादावेषैव गति ] अन्यमनस्का गन्तव्यमार्गमपि न चेततीत्यर्थ । कथमिति-तदेव-पूर्वदृष्ट प्रियतमदर्शनदम्। नन्विति-चन्दनलता गृहम्, इतः अस्या दिशि पर्तते, तत्-तस्माद्, पहिन्यायाहि । सविलक्षमिति-विलक्ष -विस्मयान्वित । अन च विलक्ष इति भाव प्रधानो निर्देश तथा च वैलदय विस्मय इत्यर्थ । बोधिताप्यह नाचेतिषमिति प्रारमनोऽन्यमनस्कतातिशयेन विस्मय । चेट्या स्वस्य प्रियतमलानमनस्कता विज्ञानाच लजोदय । चेटी-राजकुमारी जी ! आइये, आइय । (आग आगे चलती है) (नायिका दूसरी ओर जाती है) चेटी-(पोछ देसकर, घबराकर मन में) मोहो ! यह कैसी शून्यहृदय हा रही है, फिर उसी देवी के मन्दिर की ओर कैसे चल पडी। (प्रकट में ) राजकुमारी । चन्दनकुञ्ज ता इधर है, इसलिये इधर श्राओ। ( नायिका घबराकर और लजा पूर्वक वैसा ही करती है ) १'अहो धिगर्थे शोके च करुणार्थविषादयो ' इति मेदिनी । २ 'विलक्षो विस्मयान्वित' इत्यमर । १ द्वितीयोऽङ्कः। ७३ चेटी-इदं चंदणलदाघरधे । ता परिसिभ चंदमणिलि- लादले उपविसि समम्ससदु महिदारिश्रा । इदं चन्दनसतागृहम् । तत् प्रविश्य चन्द्रमणिशिलातले उप- विश्य समाश्वसितु भर्तृदारिका । [उभे उपविशत ] नायिका-[नि वस्य सामगतम् ] भअयं कुसुमाउद ! जेण तुम रूवसोहार णिजिदो सि, तस्सि तुए ण फिञ्चि फिदं । में उण अण्वर अवलत्ति करिश्र पहरंतो कहण लज्जेसि ? [प्रात्मान निर्य मदनावस्था नादयन्ती प्रकाशम् ] हले! फीस उण घणपल्लयणिराद्धसूरकिरणं तादिस पर चदणलदायरधे ण मे अज्जवि संदायदुक्यं अयणेदि । भगवन् कुसुमायुध । येन त्वं रूपशोभया निर्जितोऽसि, तस्मिन् त्वया न किश्चिदपि कृतम् । मा पुनरनपराद्वामालेति भगवनिति-कुसुमायुधः[कुमुमानि-अरविन्दादिपुष्पाण्यैव श्रायु- धानि-अस्राणि यस्य स , सयोधने रूपमिदम् ] हे मदन ।। अरविन्दादीना चकामसायकाचमन्यनोक्तम् । यथा- अरविन्दमशोक च चूत च नवमल्लिका। नीलोपलच पञ्चते पचवाणस्य साया ॥ येन-प्रियतमैन, त्वम् , रूपशोमयारूप लावगपम्, तजनितया शोभया प्रिया, निर्जितम्-पराभूतोऽसि, सस्मिन् स्वया, किञ्चिदपिम्पीडो पादनादिशनुजनोचित किमपि कर्म, न तम् । अनपराशाम्-अपरा धरहिताम् [अपराध्यते तरि निष्ठा, तती न ममास ] मां तु अयला निर्बलेयम्, इति कृत्वा इति विचार्य, प्रहरन स्ववाणप्रहार कुर्वन् [ लक्षण हेवा. क्रियामा ' इति शतृप्रत्यय ] मयि वाणप्रहारकरणनेत्यर्थ , कथं न लजसे-चिमिति रजा नानुभवसि । कारणवार्ययायधिकरण्यादसातिर. चेटी-- राजकुमारी यह है चन्दन-दुक्ष। इसलिये आप इसके अन्दर जाकर चन्द्रमपिशिता पर बैठ जायें। (दोनों पैट जाती है। नायिका-(साँस छोडकर, मन में) भगवन् कामदेव ! निस ने तुमः (अपने) सौन्दर्य से मान कर दिया है, उसका तो तू कुछ न बिगाड सका।
पल्लने-पत्र, ७४ नागानन्दे- कृत्वा प्रहरन् कथं न लजसे १ हजे । कस्मात् पुनरेतद्धन- पल्लवनिरुद्धसूर्यकिरणं तादृशमेव चन्दनलतागृहं न मे अद्यापि सन्तापदुःखमपनयति । चेटी-[सस्मितम्] जाणामि अह एत्थ कारणं; किंतु अस भावणीश्रति भट्टिदारिया ए तं पडिवजदि । जानाम्यहमत्र कारणम् , किन्तु असम्भावनीयमिति भर्तृ- दारिका न तत् प्रतिपद्यते । श्रालद्वार । तया च प्रत्यनीकालहतिय॑ज्यते । स्वपराभवर्तरि अक्षममा णस्तदनुरक्ता मा नासयसीति भाव । प्र यनीक लक्षण यथा- प्रतिपक्षगशक्रेन प्रतिकर्तुं तिरस्किया । या तदीयस्य ततस्तुत्य प्रत्यनाफ तदुच्यते ॥ हल्ले-यनपनवनिरद्धसूर्यकिरणम्-घनै -सान्द्र , निरुद्धा -वारिता ,सूर्यस्य किरणा -रश्मयो यत्रतादशम् , तादृशमेव-मपा शतश समतापहारकरवेन पूर्वमनुभूतमेव, एतत् मया अधिष्ठीयमानम्, चन्दनलतागृहम , अद्यापि, मे, सन्तापदुःखम् सतापजनिता पाटाम् , कस्मात-कैन हेतुना-इत्यर्थ , न, अपनयति-दूरीकरोति । सस्मितम् इति-स्मित मन्दहास । सतापमिति सामान्य निर्दिश्य मा भ्रामयितु गसत इयमिति घेव्या मन्दहामे हतु । जानामीति-श्र चन्दनलतागृहे स्थितनत्या अपि ते सतापस्मानपगमे, इत्यर्थ । किनिवति- तत्-मया निर्दिछ पारणम्, असम्भावनीयम् सम्भावयितुमयोग्यम् इति कथयित्वा, भर्तृवारिका, न प्रतिपद्यते न स्वीकरिष्यति [ वर्तमान समीपे भविष्यति लट् ] . किन्तु गुभा निरपराध को अवसा जान कर चोर करते हुए पा तुझे लजा नहीं आती ? ( अपनी ओर देख कर, कामातुर दशा को दर्शाती हुई, प्रकट में ) सलि ! यह वही चन्दनकुञ्ज है, जहा धगे पत्तों के कारण सूर्य की किरणों का प्रवेश नहीं होता। फिर क्या कारण है कि यह श्राज मेरे सन्तापजानित दुख का दूर नहीं कर रहा है ? चेटी-(मुस्करा कर ) मुझे इसका कारण मली माँति ज्ञात है, परन्तु राजकुमारी इसका असम्भव कह कर मानेगी नहीं।
म का। द्वितीयोऽङ्कः। नायिका-[श्रात्मगतम् ] लक्पिदा पिय अहं पदाए, तहदि पुच्छिस्सं । प्रकाशम् ] हो ! तिय एदिया। कहेहि दाप, कि तं कारण? लक्षितेयाहमेतया, तथापि प्रच्छामि । हज्जे ! किं तवे- तेन । कथय तागत् , किं तत् कारणम् ? चेटीएमो दे दियअच्छिदो घरो। एप ते हृदयेष्टो वरः। नायिका-[ सहर्ष समन्भ्रम नात्यायामतो द्विनाग्गि पदानि गत्वा ] कदि कहिं सो? कुत्र कुन सः बेटी-[उयाय मस्मितम् ] भट्टिदारिए ! सो को ? भर्तृदारिके । लक्षितवेति-अनया चेट्या मम रहस्यं विज्ञातमिति भाव । हले इति यद्यहं त्वदुष्ठं कारणं न प्रतिपत्स्यै तर्हि, एतेन ममाप्रति- पच्या, तय-चेट्या , कि हीयते-इति शेप , मम स्वाकृत्या अस्वीकृत्या वा न तव कापि हानिरिति भाव । एप इति-पप.न्वया चिन्त्यमान , ते हृदयेष्टाहदयस्य-मनम', इष्ट -प्रिय , वर.-वरणीयोऽयं , वरत्वेनेप्सिता देवतायतनदृष्टो युवति निगू- दाभिप्राय , तर सतापानपगमे हेतुरिति शष । सहर्पमित्याद-चट्या 'एप चर.' इत्युक्तया त हृदयष्ट युवान सम्रमेय ममीपवर्तिनमिव मत्वा मल्यवती हर्षमनुभवन्ती सवरमुयाय द्वित्राणि=है. वा नाणि या 'सत्ययाव्ययासन्ना-' इत्यादिना समास , शदनु प्रयय ] पदानि, गत्वा जिनासते-कुत्र फुत्र स इति । चेनी भिशासते-सक इति । त्वया 'म' इति तच्छब्देन को निर्दिश्यते नायिका--(मन में) यह मुझे ताट गई है, फिर भी पूरनी हूँ। (प्रकट में) चेटी । तुमे इससे क्या ? ( में स्वीकार करू या न करूं)। कह तो सही, वह क्या कारण है। चेटी--मह तुम्हारा मनचाहा वा ( तुम्हारे सताप का कारण है)। नायिका--( मटपट सुशी से टठकर अगदा तीन कदम भर कर) रहाँ है कहाँ है वह (वर) चेटी-( उठकर मुस्करा कर) रामकुमारी । यह कौन ?
७६ नागानन्दे- नायिका सलज्जमुपविश्य अधोमुखी तिष्ठति ] चेटी-भट्टिवारिए ! एदम्हि वस्तुकामा-एसो दे हिश्र- अच्छिदो वरो देईए दिएणत्ति सिविणए पत्थाविदे जो तक्खणे एव्व विमुत्तकुसुमचायो विश्र भयं मरनो भट्टिदारि- आए दिट्ठो । सो दे इमस्स संदावस्स कारणं, जेण एव सहा यसीदले पि चंदणलदाघरअंण दे संदावदुक्खं अयणेदि । भर्तृदारिके । एतदस्मि वक्तुकामा-एप ते हृदयेष्टो वरो देव्या दत्त इति स्वप्ने प्रस्तुते यस्तत्क्षणमेव विमुक्तकुसुमचाप इव भगवान मकरध्वजो भर्तृदारिकया दृष्टः । स ते अस्य सन्ता- पस्य कारणम् , येनैवं स्वभावशीतलमपि चन्दनलतागृह न ते सन्तापदुःसमपनयति । इति भाव । नायिका सलज्जमित्यादि--स्वसभ्रमेण स्वरहस्योद्भेद विज्ञाय लज्जामनुभूय शिरोऽवनमय्य तिष्ठतीत्यर्थ । भर्तदारिके इतिहे भर्तृदारिके हे मलयवति, एतद् वक्ष्य गाणम्, चफ्तुकामा-कथयितुमभिलाषवता, [ 'तुकाममनसॉरपि' इत्यनेन तुमुनो मलोप ] अस्मि, अहमिति शेष । तव तु 'एष ते हृदयेष्टो पर' इत्यर्धवाक्य एव श्रुते सनम सजात । इदानी सकल मद्विवक्षित शृणु इत्यभिप्राय । एष ते इत्यादि-देव्या पायतने यदा 'एप ते हृद- येपो वरो देव्या दत्त.' इति स्व-स्वप्नसम्बन्धिनि सलाप, प्रस्तुते- प्रक्रान्ते, तत्तणमेच-तस्मिक्षेव काले, विमुक्तकुसुमचाप:-विगुन - त्यक्त कुसुमचाप -पुष्पनिर्मित धनु , येन तादृश, पुणकार्मुकरहित , भगवान् , मकरध्वज इव-कामदेव इच स्थित , य =य कोऽपि युवा, भर्तदारिकया त्वया मलयवत्या, Eg'साक्षात्कृत , सतापस्य कारणम्, नान्यत् किमपि-इति भाव । ( नायिका बैठकर लगा से नीचा मुँह कर लेती है) चेटी-राजकुमारी ! मैं तो यह कहना चाहती थी कि 'देवी ने तुझे यह मनोवाञ्छित वर दिया है। इस प्रकार स्वप्न की बात चलने पर उसी क्षण श्राप ने कुसुमवाण रहित भगवान् कामदेव के सदृश जिस ( मनुष्म ) को देखा था, वही आपके इस सन्ताप का कारण है, जिस से स्वभावत ठण्डा भी यह चन्दन-बुक्ष अाज अापके सन्तापजनित लेश को नहीं मिटा रहा है। , स एव, तेऽस्य ७७. द्वितीयोऽङ्कः। नायिका-[चतुरिकाया अलकानि सजयन्ती ] द्दले ! चदुरिया फ्खु तुमं । किं दे अवरं पच्छाईदि, ता कहिस्सं। हजे ! चतुरिका सलु त्वम् । किं ते अपरं प्रच्छाद्यते, तत् कथयिप्यामि । चेटी-भहिदारिए।एं दाणि पश्य कहिदं इमिणा वराला- यमत्तजणिदेण संभमेण । ता मा संतप्प । जा अहं चदुरिया, तदा सोवि भट्टिदारियं अवेक्वंतो ण मुहुत्तरं पि एणहिं अहिरमिस्सदि । ता एदम्पि मए लक्खिद । भदारिके ! ननु इदानीमेव कथितममुना परालापमात्र- जनितेन सम्भ्रमेण । तन्मा सन्तप्यस्व । यद्यहं चतुरिका, तदा सोऽपि भर्तदारिकामप्रेक्षमाणो न मुहूर्तमप्यन्यस्मिन्नभिरंस्यते । तदेतदपि मया लक्षितम् । अलंकानि सज्जयन्तीति-श्रल का चूर्णकुन्तला -तान् सजयन्ती प्रमाधयन्ती। अलक्शब्दस्य श्रीवत्वं चिन्त्यम् । चेव्या अलकप्रमाधनं स्वर- हस्य तदानुकूल्यसंपादनार्यम् । चतुरिकेति न केवल नाम्ना, अपि त्वर्य- तोऽपि त्वं चतुरिका-रहस्याम्चोधने निपुणा, असीति भाव प्रच्छाचते- गोप्यते, त्वत्तो रहस्यार्थगोपनं व्यर्थमेवैत्यर्थ । ननु इति-अमुना-अनिरनित्तेन, वरालापमानजनितेनम्वर- शब्दोचारणमात्रोत्पनेन,संभमेण-प्रान्त्या, इदानीमेव-अस्मिन्नेव समये कथितम्, ननु निययेनेत्यर्थ । भयं भाव त्वया मा प्रति स्वरहस्यकथनं नावश्यकम् , स्वदहस्यं तु 'एष ते हृदयेप्टौ वर.' इति मदुक्तवाक्यपटकवरशन्द- नायिका-(चतुरिका की अलके सँवारती हुई ) घेटी ! तू सच- मुच चतुरिका है। तुम से और क्या दिपाऊँ। इसलिये कहती हूँ। चेटी-राजकुमारी ! अभी २ केवल 'वर' शब्द कहने से उत्पन्न हुई तुम्हारी घराहर ने ही सब कुछ कह दिया है । इसलिये दुःखी मत हो। यदि मैं सचमुच चतुरिका ( चतुर ) हूँ तो मैंने यह भी तार लिया है कि उसे भी आपरे दर्शनों के बिना क्षण मर के लिये भी किसी और वस्तु में अनुराग नहीं है। १ 'अलकारचूर्णकुन्तला.' इत्यमरः । .
नागानन्दे- नायिका- [सासम् ] हजे ! कुदो अम्हाणं एत्तित्राणि भानधेआई ? हजे ! कुतोऽस्माकमियन्ति भागधेयानि ? चेटी-भट्टिदारिए ! मा एव्वं भण । किं मधुमहणो बच्छ त्थलेण लच्छि अणुव्वहंतो णिखुदो भोदि ? भर्तृदारिके | मैवं भण । किं मधुमथनो वक्षःस्थलेन रक्ष्मी- मनुद्वहन निवृतो भवति ? श्रवणममनन्तर जातेन त्वत्संभ्रमेणैव प्रकाशितम्, इति कृत पिष्टपेषणेन । यदीत्यादि-यद्यह पस्तुतश्चतुरिका-रहस्योद्भेदने निपुणारिम, ततः तर्हि, सोपि यस्त्वया देवतायतनेऽक्षिलक्षीकृत , भरीदारिका-त्वा मलयवतीम्, अपश्यन्-अनीक्षमाण , ['लक्षणहेत्वो क्रियाया.'-इति हेतो शतृप्रत्यय ] त्वदर्शनेनेत्यर्थ ,मुहर्तमपि-क्षणमात्रमपि, अन्यस्मिन्- स्वदतिरिक्त वस्तुनि [त्वा विहायान्यस्या ललनायामित्यान्तरोऽभिप्राय ] न अभिरमते नाभिरति प्राप्नोति-नानुरग्यतीत्यर्थ , इत्येतदपि लक्षितम्-ज्ञातमेव । अय भाव -यदि वस्तुतस्त्व मम गूढाभिसधिविज्ञान चातुर्ये विश्वसिषि, तर्हि त्वामह प्रवीमि-यथा त्व तस्मिनिरतिशयमनुरक्ता त विना व्यथमे, तथैव सोऽपि त्वयि सातिशयमनुरक्तस्त्वा विना न कस्मिलपि वस्तुनि रमत इति त्वया विश्वसनीयम् । सास्नगिति-साश्रुपातमित्यर्थ । चेट्या आश्वासनजन्यहर्षोद्गम एवं नायिकाया अश्रुपातस्य हेतु । ह इत्यादि-अस्माकम्, इयन्ति-एतत् परिमाणानि, भागधेयानि=भाग्यानि, कुतः क संभाव्यन्ते इति शेष । यस्य बहु भाग्य तव ताशा महापुरपा अनुरज्यन्ति, नान्यस्मिन् अल्प- भाग्ये । यदि सत्यमह तदनुरागभाजनं तर्हि विपुलभागधेयास्मि-इति भाव । नेटयुक्तौ किमित्यादि-मधुमथना=[मनातीति मथन , कर्तरि न्यु , मधोर्मथनो मधुमथन ] मधुनामकस्य दैत्यस्य हन्ता-नारायण, वक्षः स्थलेन-उरसा, लक्ष्मीम् श्रियम्, अनुद्रहन्-अधारयन्-अनाश्लिष्य- निति यावत्, निवृत =प्रीत , भवति किं ? न भवतीत्यर्थ । अय भाव - नायिका-( आँसू भरपर ) चेटी । मला, हमारे ऐसे भाग्य कहीं। चेटी-राजकुमारी । पेसा न हो। क्या भगवान्, मधुसूदन लक्ष्मी को बिना छाती से लगाए सुखी रह सकते हैं ? मया - .
द्वितीयोऽहः। नायिका-किं सुश्रणोपिनं बजिम भएणं भणिदुं जाणादि? लक्षि! दो वि में संदायो अहिश्रदर वाहेइ । जे सो महाशु- भानो यायामेत्तएण वि अकिदपडियत्ति प्रदक्षिणत्ति में समावइस्लादि । [ इति रोदिति] कि सुजनः प्रियं वर्जयित्वा अन्यद् भणितु जानाति ? सति । अतोऽपि मे सन्तापोऽधिकतरं बाधते, यत् स महानु- भावो वामानेणाप्यकृतप्रतिपत्तिमदक्षिणेति मा सम्भावयि- प्यति । 'यथा नारायणो वक्षसा नियमालिअन नितिं प्राप्नाति नान्यथा, तथा सोपि तय प्रियतमत्त्वामाश्लिष्यव निता भविष्यति । प्रस्तुतमसकार्य अप्रस्तुन কারনাসলুশহারা। नायिकाको किमिति-सुजना प्रियमेव भापन्ते न पुन सभाव्यमानग- प्यमियम , अप्रियभाषण मन्यते शिक्षितमेव नेत्यर्थ । त्वयापि सौजन्येन मधु मथनेस्याद्य प्रस्तुतप्रशसया मम प्रियमेव भाषितम् इति भाव । अवापि विशपे 'प्रस्तुते सामान्यसकीर्तनादप्रस्तुतप्रशसा । ससीति-हे सरि ['सहमशिवति भाषायाम् इत्यनन रासिशब्दान् छीप् , 'मम्वार्थ-'इति हस्व ] अतोऽपि अस्मादपि वक्ष्यमाणाद् हेतो , सतापा-कामज्वरजनित , माम्, अधि- पतरम् मातिशयम, याधते-पोत्यति, यत् रा महानुभाव = महान् 'अनुभान प्रभावो यस्य स ] महोदय , चाइमात्रेणापि-[ वागेव वाद मानम् तेन, मयूरव्यसकादित्वात् समास ] फेवल या सून्तया वाचापि, (अरुनप्रतिपत्तिम्-[ न कृता प्रतिपत्ति यया ताम् ] अकृतसत्काराम, माम् मलपवतीम्, श्रदक्षिणा-प्रचतुरा लोकव्यवहारशून्या, इति, संभावयिष्यति-उत्प्रेलिप्यते-मस्यते ।लोकव्यवहारशून्यत्व हि क यानाम - परिणयत्वमापादयति विशपती चिदग्धस्तु न कयमपि तादृशा विवदिति समस्या प्रान्तरोऽभिप्राय । श्रतएव तस्या सतापातिशय । नायिकामा सुजन भी कमी प्यारी बात के अतिरिक्त और कुछ माग्ना जानते हैं ? सति । मुझे इस बात स भी अधिा दु ख हारहा है कि वह महापुरुष, जिसका मैने पाणी मात्र से मी सतार नहीं किया, मुम पूड समझगा । ( मह कह कार रोती है) नागानन्दे- चेटी-भट्टिदारिप !मा रोद । [ उत्थाय चन्दनपल्लव गृहीत्वा निष्पाज्य हृदये ददाति ] णं भवामि मा रोद ति । श्रश्र खु थण- पट्टदिएणो चन्दणपल्लवरसो इमेहि अविरलपडन्तेहि अस्सु. विन्दुहि उरहीकिदो ण दे हिसन्दावदुक्खं श्रवणेदि । [कद- लीपत्रमादाय वीजयति ] भर्तृदारिके 1 मा रुदः । ननु भणामि मा रुव इति । अयं खलु स्तनपट्टदत्तश्चन्दनपल्लवरसोऽमीभिरविरलपतद्भिरश्रुविन्दु- भिरुष्णीकृतो न ते हृदयसन्तापदुःखमपनयति । नायिका-[हस्तेन निवारयन्ती] सहि! मा वीजेहि । उरहो खु पसो कदलीदलमारो। सखि | मा वीजय । उष्णः खल्वेप कदलीदलमारुतः । इति रोदिति-इति-पूर्वोक्तहेतो , रोदिति-अणि मुञ्चति । निष्पीड्य-विमर्दनेन तद्रस निस्सार्य इत्यर्थ । अयं खल्विति-स्तनपट्टदत्ता स्तनोपरिपरिहिते पवाससि दत्त:-क्षारित, अयम्, चन्दनपल्लवरसम्ममलयजकिसलयजलम् अविरलपतद्भिः अविरलम्-निरन्तरम् ,गतद्भि ,प्रचबिन्दुभि ,उष्ण कृत'-उष्णता नीत , सन् , ते-तव, हृदयसंतापदुःखम्-हृदये य सताप कामज्वरजनितस्ताप , राजन्यं दु खम् , न अपनयति-न दूरीकरोति सखीति-मा वीजय-कदलीदलन्यजनचासनेन पपन नोत्पादयेत्यर्थ कदलीदलमारुताकदल्या -कदलीयक्षस्य, दलात् जात पवन , उष्ण:-तप्त अस्ति । कदलीदलमारुतस्योष्णता विकध्यत र्श विरोध । चिरहतापवर्धनाच तदाभासत्वम् । चेटी-राजकुमारी। रोगत। (उठकर चन्दन का पत्ता लेकर छाती घ निचोडती है) मैं कहती तो हूँ, मत रो। यह स्तनों पर निचोडा हुश्रा चन्द के पत्तों का रस इन निरन्तर गिरती हुई आँसुओं की बूंदों से मिल कर गर होने के कारण तेरे हृदय के सन्ताप की पीडा को नहीं दूर कर सकता (केले का पत्ता लाकर हवा करती है) नायिका-(हाथ से हटाती हुई) सखि । हवा न कर । यह केले पत्ते की हवा भी गरम है। . माक्त द्वितीयोऽङ्कः। चेटी-भट्टिदारिए !मा इमस्स दोसं करेहि। भर्तृदारिके । मा अस्य दोपं कुरु । वृणसि घणचन्दणलापन्नवसंसग्गसीदल पि इमं । गीसाहि तुम चित्र कदतीदलमारथ उएहं ॥१॥ करोपि धनचन्दनलतापल्लवसंसर्गशीतलमपीमम् । निःश्वासैस्त्वमेव कदलीदलमारुतमुष्णम् ॥ नायिका-सहि ! अस्थि कोधि इमस्स दुक्खस्स उवस. मोवाओ। ससि ! अस्ति कोऽप्यस्य दुःसस्योपशमोपायः । चेटी-भट्टिदारिए ! अस्थि, जदि सो इह श्राश्रच्छे । भर्तृदारिके ! अस्ति, यदि स इहागच्छेत् । [ तत प्रविशति नायको विदूषकश्च ] भर्तदारिके इति यत् कदलीदलमारुतस्त्वयोष्ण इत्यनुभूयते, न स मारुतस्य स्वीयो दोष -इति भावः। त्वमेव तदुप्तायामपराघ्यमीति वस्तुमाह-फरोपीति । त्वमेव, घनचन्दनलतापल्लवसंसर्गशीतलम्पना निविडा , ये चन्दनलता- नाम् , पल्लवा -नूतनक्सिलयानि, तैषा संसर्गण-सम्पर्केण, शीतलम्- शिशिरम्, अपि, इमम् त्वयागुभूयमानम् , कदलीदलमारतम्- कदलीदलाना चालननोत्पद्यमानं पवनम् , निःभ्यासास्वमुखनिर्गतैस्त- सर्वायुभि , उष्णीकरोपिअनुष्णमपि, उम्णं तप्तं करोषि । परीत्कृष्टगुण प्रहणात् तद्गुणालकृतिः, तनुप्राणित शीतलत्वोम्णत्वयोर्विरोधश्च, काल- भेदेन च तदाभासत्वम । गाथा छन्द । लक्षणमुक्तं प्राक् ॥१॥ यदीति-सा स्वदृष्टो युवा जीमूतवाहनः । अथ 'अस्ति यांद रा इहागच्छेत्' इत्यनेन सूचितं नायकं प्रवेशयति 'ततः' इत्यादिना । चेटी-राजकुमारी ! इसे दोष न दो। स्वय तुम्हीं तो घने चन्दन वृक्ष के पत्तों के ससर्ग से ठण्डी केले के पत्त की इस पवन को अपने लम्बे लम्बे सॉसों से गरम कर रही हो ॥१॥ नायिका सखि ! क्या इस दु.स कोशान्त करन का कोई उपाय मी है ? चेटी-राजकुमारी ! हाँ है, यदि वह यहाँ आ जाय । नायक और विदूषक का प्रवेश) ८२ नागानन्दे- राग नायक'- ग्यावृत्त्यैव सितासितरणरचा तानाथमे शाविनः कुर्वत्या दिटपावसविलसत्कृष्णाजिनौघानिय । यद् दृष्टोऽसि तया मुनरपि पुरस्तेनैव मय्याहते पुष्पेपो ' भवता मुधैव किमिति सिप्यन्त एते शरा. ॥२॥ एवम् 'श्रादौ वाच्य खिया पुम पश्चात्तदिति' इस नियमानुरोधेन पूर्व मलयवत्या पूर्वरागविप्ररम्भं परिपोभ्य नायकस जीमूतवाहनस्य तं परिपोषयितुमुपकमते-च्यावृत्त्येति । व्यावृत्य पव- परामुखीभ्येय, देवतायतने मा दृष्ट्वा लज्जया मुखं परावृत्त्येव स्थिनयति भाव , पाश्रमे [ अधिकरणसप्तमो] भाश्रमस्थान-इत्यर्थ , तान-मर साक्षाद् दृष्टान् ,शाखिना शाखाशब्दाद्मीयादित्वादिनिर्मत्वाय ] वृत्तान्, सितासितेक्षणरचा सिता चासो अमिताच सितासिनाईक्षणयो रक् इति ईक्षणकक्, सितासिता चासो ईक्षणहक्-इति विप्रह ] सितामितया श्वेत एणया, ईक्षणयो -स्वनेनयो , रुचा-कान्त्या, विटपावसक्तविलसत्क प्णाजिनौयानिव-विटपेषु-शासासु, अवसका अवलम्बिता , विलसन्त - शोभमाना, कृष्णाजिनानाम्-कृष्णसाराख्यमृगचर्मणाम्, भोघा -समूह यत्र मादृशानिए, कुर्वत्या-मम्पादयन्त्या, तया-देवतायतनदृष्टया- मलयवत्या, मुनेरपि-तापसस्यापि, पुर समक्षे, यद् दृए- तिररन्या रप्या विषयीकृत , अस्मि, अहमिति रोष, तेनैवन्तकृतेन दृष्टिपातेनैव, मयि जीमूतवाहने, पाहते-विद्धे सति, हे पुष्पेपो ! [पुष्पाण्येव इषयो बाणा यस्य स , सबोधने रूपम् ] हे भवता, एते-मा व्यथयन्तो मयानुभूयमाना , शरा:-बाणा , मुधान व्यर्थमेव, किमिति-केन हेत्वन्तरेण, क्षिप्यन्ते-प्रेयन्ते । तद्दष्टिवाणरे वाहतस्य मम पुनरपि त्वया स्वाईनन पिटपेषणायितमात्रम्, इति भाव । नायक वह (नायिका) अपने नेत्रों की श्वेत कृष्ण कान्ति के द्वारा आश्रमस्थ उन वृक्षों को ऐसा बना रही है मानों उनकी शाखाओं पर कृष्णाजिन है। उसने जो मुझे मुनि की उपस्थिति में भी घूम कर देता है, में ता उससे ही घायल हो गया हूँ । ऐ कामदेव । तुम व्यर्थ ही ये बारा मुझे पर क्यों छोड रहे हो ॥२॥ १ 'अजिन चर्म कृत्ति स्त्री' इत्यगर । . पुष्पायुध मदन , द्वित्तीयोऽङ्कः। विदूपकः-भो वअस्स! कहिं खु गरं दे धीरत्तणं। भो वयस्य कुत्र सलु गतं ते धीरत्वम् । नायकः-वयस्य ! ननु धीर एवास्मि । फुतः, नीता कि न निशा शशाधवला नाघातमिन्दीवर कि नोन्मीलितमालतीसुरमय मोटा. प्रदोपानिला । त्तिकृष्णकान्तियुनाभ्या नायिकाया नेत्राभ्या निरीक्षिता पादपास्तद्गुणान् तरूप कृष्णारूप च गृहीत्वा अंशत श्वेता अशतश्च कृष्णा मन्तस्तथा पक्ष्यन्ते-ययतेषु वृदेषु कृष्णसारमृगचर्माणि लम्बितानि भवेयु , तान्यपि हि तकृष्णानि भवन्ति, अतोऽनोत्पदालकृत्ति । तया च तद्गुणालकारो यज्यते, स चोरवाया उपपादक्त्यात्तदङ्गम् । मुनेरपि पुर इत्यनेन नायिकाया रायकविषयोऽनुरागातिशयो व्यज्यते । श्राइननमत्राय धर्म । स चान नायि- माया दृष्टावनुपपद्यमान पीडा तक्षयति । विरहपीडातिशयश्च व्यगय । श्रत्र जीमूतवाहननिष्ठा मलयवर्तीविषयिणी रति प्राघायेन व्यज्यते। सा च वियोग- कालावच्छिन्नत्वाद् विप्रलम्भपदेन व्यपदिश्यते । वृत्त शार्दूलविक्रीडितम् ॥ २॥ नीता इति-मया जीमूतवाहनेन, शशाङ्कघवला:-शशाकेन-पूर्ण नन्द्रण,धवला -शुभ्रा ,निशा:-ज्योत्स्न्य पूर्णिमापनय इत्यर्थ न नीता। नातिवाहिता किम् ? अपि स्वतिवाहिता एव । इन्दीवरम् नीलाम्बुजम्, न अाघ्रातमन घ्राणविषयीकृतम् किम्, अपि त्वाघ्रातमेव । उन्मीलित- मालतीसुरभया उन्मीलिता विश्वसिता , मालत्य -मालतीपुष्पाणि, ताभि , सुरभय -सुगन्धय , प्रदोषानिला, प्रदीप -रजनीमुय निशारम्भ काल इति यावत् , तस्य अनिला -वायव , न सोढा.=न मर्पिता किम्, अपितु मर्षिता एव । कमलाकरे-[मलानाम् आकरे ] कमलवने, मधुलि- दाम्-भ्रमराणाम्, भकार-मममिति गुवनम् , वा, न श्रुता नाक णित , किम् । अपि त्वाति एव । तथापि, भवान् विदूषको मम वयस्य , निर्व्याजम्-निश्छलम्, न परिहासेन, अपितु वस्तुत इत्यर्थ , माम्-जीभूत वाहनम् , यिधुरेपु=दु खेषु, अधीर =धैर्यरहित , इति, केन-केन निमित्तेन, अभिधत्ते कथयति । विदूपक-मित्र ! तुम्हारा धैर्य कहीं चला गया ? नायक-मित्र ! चार ही ता हूँ? क्योंकि, मैंने क्या चाँदनी रातें नहीं कार्टी ? क्या कमल की गन्ध नहीं तूंधी ? 'क्या सिली हुई मालती से सुगन्धित सायकाल की (धीमी धीमी) पवन
नागानन्दे-
मवारः कमलाकरे मधुलिहां किं वा मया न श्रुतो
नियाज विधुरेवधीर इति मां केनाभिधत्ते भवान् ॥३॥
अथवा, न सम्यगई प्रवीमि । वयस्यात्रेय !
स्वीहृदयेन न सोढाः शिताः कुसुमेपाऽप्यनगन ।
येनाचैव पुरस्नव वदामि धीर इति स कथमहम् ॥४॥
यदि परिहासमुद्रयैन त्वयाहमधीर इत्युपालब्धस्तर्हि न मयान किमपि
वक्तव्यम् । सुहृत्परिहासस्य सहर्ष सोढव्यत्वात् । गदि च वस्तुतस्तत्त्वकथन
मुद्रयैव त्व मामधीर इत्युपालभसे तर्हि निनिमित्तोऽयमुपाल भरते । नहि
कोऽप्यधीर -एका तामसीमपि रात्रिमतिवाहयितु समर्थः । अह त्वग्निवर्षण-
परा इव नैका न द्वे वा अपि त्वनेका ज्योत्स्नारत्यवायम् । नैतावदेव किन्तु
परमोद्दीपनानि इन्दीवरघ्राणादीन्यप्यकरषम् । तथापि स्वमभीरत्वेन मामा-
क्षिपसि, तत्केन हेतुनेति भाव । धैर्य प्रस्तुते तत्कार्यस्याप्रस्तुतस्य काका
प्रकाशनाद अप्रस्तुतप्रशसा । शार्दूलविक्रीडितं वृत्तम् ॥३॥
अथवेति-पक्षान्तरे । नाहं सम्यक् सत्यम्, ब्रवीमि, यदह
नाधीर इति ।
स्ववचनस्यासत्यत्व प्रमाणयति-स्त्रीहृदयेनेति । स्त्रीहृदयेन स्त्रिया
हृदयमिव हृदय यस्य तेन, सप्तम्युपमानपूर्वपदस्य बहुचीहिरुत्तरपदलोपा]
श्रीहृदयतुल्यहृदयेन-प्रतिकातरेण [स्त्रियाम् मलयवत्या हृदयम्-अनुरागी
यस्य तेनेति वा ], येन=मया जीमूतवाहनेन, अद्यैव न तु पूर्वम् , तब
भवत , पुरम् अप्रे, त्वत्समक्ष इत्यर्थ , अननेन-शरीररहितेनापि कामेन,
क्षिप्ता प्रेरिताः, कुसुमेपयोऽपि-पुष्पमया अपि बाणा, न सोढा--
ग मर्षिता , सा, अहम् अशरीरस्यापि मृदुतमकुसुमशरैरपि विनलित
सन् , धीरः अहं धीरोऽस्मि, इति, कथम् केन प्रकारेण, वदामिन
कथयामि-कामस्य मृदुलैरपि पुष्पगयै शरै हुन्धस्य ममात्मनो धीरत्वप्रति
नहीं सही ? और क्या कमलों के वन में गौरों की गुजार नहीं सुनी १ तो
फिर व्यर्थ ही आप मुझे दुख में अधीर क्यों कहते हैं ॥३॥
अथवा, मैं ठीक नहीं कह रहा हूँ। सखे श्रावय !
कामिनी में आसक्त हुए जिस पुरष ने अाज ही तुम्हारे सामने अशरीर
कामदेव के फेंके हुए फूलों के कारण भी न सहे, वह मैं ( जीमूतवाहन ) कैसे
कह सकता हूँ कि 'मैं धीर हूँ' ॥४॥
द्वितीयोऽङ्कः। विदूपका- आत्मगतम् ] एवं अहीरत्तर्ण पडिवजन्तेण याचविखदो गेण हिस्स महन्तो आवेश्रोता जाव कहि एव एवं श्रवक्खिवामि। [प्रकाशम् ] भो वस्स!कीस तु मज्ज लहु पच गुरुजणं सुस्सूसिव इह श्राश्रदो। एवमधीरत्वं प्रतिपद्यमानेनाख्यातोऽनेन हृदयस्य महाना- वेगः । तद् यावत् कुवैनमपक्षिपामि । मो वयस्य ! कस्मात् त्वमय लष्वेव गुरुजनं शुश्रूपित्येहागतः । नायकः-थयस्य स्थाने खल्वेष प्रश्नः । कस्य वान्यस्यैतत् पादन मिघ्याविकपनमानम् । किं नादृष्टमवृत्तस्य पुरुषान्तरस्य पुर। कदाचिदिदं विक्रत्यनं शोभतापि, मदखिलवृत्तसाक्षिणस्तवाग्रे त्वे प्रतिपादनं मर्वथा न युज्यत इति भाव । धीरत्वप्रतिपादनानौचित्यस्य पूर्वार्धन समर्थ- नात् काव्यलिङ्गम् । 'कुसुमेपवोऽनन' इत्युभयोर्विशेष्यपदयो साभिप्राय- त्वात् परिक्राइकुरश्च । आर्यावृत्तम् ॥४॥ एषमिति एवम् पूर्वोक्न प्रकारेण, अधीरत्वम्-कातरत्वम् , आत्मन इति शेष, प्रतिपद्यमानेन स्वीकुर्वता, अनेन जीमूतवाहनेन, हृदयस्य-स्वमनस , महान् , श्रावेगा=क्षोभ , पाख्यात =सूनित । सदित्यादि-तत्-तस्माद्, एनम् जीमूतवाहनम् ,कुनैव-कस्मिँधिद् विष- यान्तरे, अपक्षिपामि-नयामि-विषयान्तरसलचितं करोमात्पर्य , येनास्य कागज्वरजनित क्षाम किचिदिवोपशान्येत् । गायक विषयान्तरसतमानस तु प्रभयति-भो वयस्येति। लघ्वेय शीघ्रमेव, गुरजनम्रद्धौ पितरी, शुषित्वा-परिचर्य। पितृमेवापरायणस्य तवैवमतिशीघ्र पितरो परित्यज्येहा- गमन न निनिमित्त भवितुमर्हति, तत् कथय किं तनिमित्तमिति भाव । नायक उत्तरयत्ति-घयस्येति । स्थानेन्युज्यत इयर्थ । अवमरोचित एप ते प्रश्न इति भाव । कस्य वेति-यद्यपि रहस्यमिद नान्यं प्रति क्ययितुमुचितम्, तथापि रव मम रहस्यवैदि मिममिति वा प्रति क्थयाम्येवेति भावः । क्यायः विदूषक-(मन में ) इस प्रकार अपनी अधीरता को स्वीकार करते हुए इस ने अपने हृदय की घोर व्यथा प्रकट कर दी है। अच्छा तो इस किसी दूसरी और आकृष्ट करता हूँ। (प्रकट में) हे मित्र ! अाज अाप अपने माता पिता की सेवा परके शीन ही यहाँ कैसे आ पहुँचे ! नायक-मित्र ! तुम्हारा प्रश्न उचित है । तुम्हें छोड़ दूसरे विस, नागानन्दे- कथनीयम् । अध खलु स्वप्ने जानामि सैव प्रियतमा [अडल्या निर्दिशन् अत्र चन्दनलतागृहे चन्द्रकान्तमणिशिलायामुपविष्ण प्रणयकुपिता किमपि मामुपालभमानेच रुदती मया दृष्या। तदिच्छामि स्वप्मानुभूतदयितासमागमरम्येऽस्मिन्नेव प्रदेशे दिवसशेष समतियाहयितुम् । तदेहि गच्छावः । [परिकामत ] घेटी- कर्ण दत्त्वा ससभ्रमम् ] भट्टिदारिए ! पवसदो वित्र सुणीअदि । मतदारिके । पदशब्द इव श्रूयते । नायिका-[ रासनममात्मानं पश्यन्ती हो!माईदिसंश्राभार तुमुपत्रमते-अधेयादि । जानामिनामरामीत्यर्थ । प्रणयकुपिता- प्रणयेग कुपिता-प्रणयकोपवती। वापोऽत्र मान । तबुझ दर्पणे- मान कोप म तु द्वेधा प्रणयासमुद्भव । दयो प्रणयमान स्यात् प्रमोदे सुमहत्यपि ।। प्रेम्ण कुटिलगामित्वात् कोपो य कारणं विना । उपालभमाना=अधिक्षिपन्ती,स्वमातुभूतवयितासमागमरम्ये- स्वामे, अनुभूत -साक्षात्कृत , दयिताया -प्रेयस्या मलयव या , मेल , तेन रम्ये-रमणीये, दिवसशेषम् अवशिष्ट दिनम्, पितृशुश्रूषात इति शष । समतिवाहयितुम् व्यतिगापयितुम्-व्यतीत कर्तुमिति यावत्। गच्छाव इत्यस्य चन्दनलतागृहमिति शेष । पदशब्द इव-चरनिपजन्यशब्द इव । पुरुष से यह बात कही जा सकती है। आज मैंने स्वप्न में देखा कि वही प्रियतमा (3गुली से सकत करके ) इस चन्दन कुञ्ज के अन्दर चन्द्रकान्तगणि शिला पर बैठी हुई प्रेम से रूठ कर मुझे कुछ उपालम्भ सा दे रही है और रो रही है। इसलिय में चाहता हूँ कि इसी सुहावने स्थान पर, जहाँ स्वा में अपनी प्यारी से मिलाप हुआ है, सारा दिन व्यतीत करूं। इसलिये अाओ, चलें। (घूमते हैं) चेटी-(कान लगाकर, घबराहट से) राजकुमारी । पोचों की सी आहा सुनाई दती है। नायिका-(परराफर अपने आप को देखती हुई) चेटी ! मु समागम- द्वितीयोऽङ्कः। पेक्खिा को बि हिननं मे तुलीनदु । ता उट्टेदि । इमिणा रत्तासोपावेण पोवारिदाश्रो पेक्नह्म को पसो ति । हजे !मा ईदृशमाकारं प्रेक्ष्य कोऽपि हृदयं मे तुलयतु । तदुत्तिष्ठ । अनेन रक्ताशोकपादपेनापवारिते पश्यावः एष इति । [ तथा कुरुतः] विदूपका भोचप्रस्सापदं चन्दणलदाधरअं।ता पषिसह। भो वयस्य ! एतञ्चन्दनलतागृहम् । तत् प्रविशावः। [ नाटयेन प्रविशत.] नायकः- चन्दनलतागृहमिदं सचन्द्रमणिशिलमपि प्रियं न मम । चन्द्राननया रहितं चन्द्रिकया मुखमिव निशायाः ॥१॥ हले इति-ईदृशम् कामविकाराकान्तम्, आकारम्-प्राकृतिम् , ममति शेष , ग्रेच्य-विलोक्य, मे-मम, हृदयम् हृद्गतं भावम्, कोऽपि, मा तुलयतु-नानुमिनुयात् । माशङ्कायाम्- लोट् । अपवारिते-अन्तहित । पपा-यस्यायं पदशन्द. भूयते, स क इति,पश्याव: इच्याव इत्यर्थः । चन्दनलतागृहं दयिताशून्यं दृष्ट्या नायको वक्ति-चन्दनलतति । सचन्द्रमणिशिलमपि [ चन्द्रमणिश्चन्द्रवान्तः, तस्य शिला तन्गमी शिलेत्यर्थ , तया सह वर्तमानम् । 'तेन सहेति तुल्ययोगे-' इति बहुव्रीहिः ] चन्द्रकान्तोपलशिलासहितमपि, इदम्-हश्यमानम्, चन्दनलतागृहम्, इस दशा में देख कर कोई मेरे मन की अवस्था न माँप है । इसलिये उछ, इस रल अशोक की आड में होकर देखें कि कौन है ! ( रक्ताशाक की बाद में होकर देखती है ) विदूपक-हे मित्र ! यह चन्दनलताकुक्ष है, इसलिये (इस में) प्रवेश करें। (दोनों प्रवेश का अमिनम करते हैं) नायक-जिस प्रकार चाँदनी के विना प्रदोष (निशामस) अच्छा नहीं उगता, उसी तरह यह चन्दन-कुञ्ज, यद्यपि चन्द्रकान्तमणिशिला से सुशोमित है, तथापि उस चन्द्रवदनी के बिना मुम बिरकुल अच्छा नहीं लग रहा १५॥
. नागानन्दे- चेटी-[ नायकं दृष्ट्वा ] भट्टिदारिए ! दिहिया बड्दसि । सो एन्य दे हिमपलहो । भर्तृदारिके !दिष्टया वर्धसे । स एव ते हृदयवल्लभः । मायिका-रष्ट्वा सहर्ष मसाध्वस च ] हों ! इमं पेक्सिन ण सक्कुणोमि इह अश्वासपणे ठादुं । कदाइ एसो मं पेक्से । ता पहि । श्रएणदो गच्छह्म । हजे । इमं प्रेक्ष्य न शक्नोमीहात्यासन्ने स्थातुम् । कदा- चिदेप मां पश्येत् । तदेहि । अन्यतो गच्छावः । चन्द्राननया चन्द्रवद् प्रानन यस्यास्तया] इन्दुमुख्या प्रेयस्या, रहि- तम्-वियुक्त सत्, चन्द्रिकया ज्योत्स्नया रहितम् , निशाया रात्रे, मुखमिव-प्रारम्भ इव-प्रदोषकाल इवेत्यर्थ ,मम जीमूतवाहनस्य, प्रियम् प्रीत्युत्पादकम् , नन्नास्तीत्यर्थ । यथा चन्द्रिकया विना निशारम्भस्तमरवाएडमलीमसतया नानन्द क्स्य चिदुत्पादयति, तथवेद चन्दनलतागृह सचन्द्रोपलमपि चन्द्राननया तया विना न मम श्रीतिमुत्पादयति । चन्द्रोपलश्चन्द्र उदिते दवति, तेन च ताप उपशा- म्यति । केवलस्तु चन्द्रापलोऽकिच्चिरक्रस्तापहरणे, तथा च चन्द्रानना ता विना द्रवशून्येय चन्द्रमणिशिला न मम तापहरणे क्षमेति गूढोऽभिप्राय । उपमालङ्कार । प्रत्युत्पादक्हेतौ विद्यमानेऽपि प्रीतेरनुत्पादाद् विशेषो- किरपि । सा च चन्द्राननया रहितमिति निमित्तोपादानात् सनिमित्ता। 'विशेषौ- किरखण्डेषु कारणेषु फलावर' इति तलक्षण काव्यप्रकाशे । चन्द्राननया विना न प्रियमिति वचनाद् विनोक्तिरपि । विनोक्तिलक्षण यथा- "विनोकिर्यद् विनान्येन नासाध्वन्यदसाधु वा । विनाशब्दप्रयोगस्तु न तनावश्यक । तदर्थमात्रप्रतीतिस्त्वावश्यम् । अत्रोपमान निशामुखे-उपमेयगतचद्रमणिशिलाप्रतिनिधिभूत न किमप्युपात्त मिति हीनपदत्वमुपमादोषोऽपि प्रतिभाति । आर्या छन्द, ॥५॥ नायिकोलो-इमं प्रेक्ष्येत्यादि । अत्यासन्ने-नेदायसि स्थाने । सोरु- चेटी-(नायक का देखकर) राजकुमारी । तुम भाग्यवती हो । यह वही तुम्हारा प्रियतम है। नायिका-(दख कर, आनन्दपूर्वक और घबराकर) चेटी। इसे देख कर १'चन्द्रिका कौमुदाज्योत्स्ना' इत्यमर ।२ 'प्रदोषो रजनीमुखम् इत्यमर । ।
द्वितीयोऽङ्कः । [सोगकम्प पदद्वय ददाति ] चेटी-[विइस्य ] अदिकादरे! इद द्विदं पि को तुम पेक्खदि। इंघिसुमरिदो अन्तरे रत्तासोअपादयो । ता इह एप चिट्टा । अतिकातरे । इह स्थितामपि कस्त्वां पश्यति । ननु विस्मृतोऽन्तरे रक्ताशोकपादपः । तदिहेब तिष्ठावः । [तथा कुरुत ] विदूपका-निरूप्य] भो बस्स ! एसा साचन्दमणिसिला। भो ययस्य एपा सा चन्द्रमरिणशिला। [ नायक सयाम्प निश्वसिति ] कम्पमिति--ऊों कम्प ऊरुकम्प , ऊरुकम्पेन पहति सोरुकम्पम् । अनेन नायिकाया कम्पापरपर्याय वेपथुनाम सात्त्विकमाव उक्त । तदुक्त दर्पणे- स्तम्भ खेदोऽथ रोमाश्च स्वरमहोऽथ वेपथु । वेवर्यमथुप्रलय इत्यष्टौ सात्त्विका स्मृता ॥ विहस्येतिरकाशीकपादपान्तहिताया अपि नायिकाया अन्यक्र्तृक- दशेनमभावन चेट्या हासस्य हेतु । अतिकातरे-अतिभीतिस्वभावे । इह- राशीकपादपान्तहिते स्थाने। कसया पश्यतिन्वा न कोऽपि इष्टुम. हतीत्यर्थ । अन्तर-मध्ये | मध्ये स्थितोऽय रक्ताशोकपादपस्त्वा व्यवदधाति इति विस्मृत किं रवयेति माव । तत्-तस्माद्-अन्यकर्तृकास्मरप्रेक्षणस्याश- झाया अभावावेत्यर्थ। विदूपकोको निरूप्येति-निरूप्य दृष्ट्वा । सवाष्पमिति-सबाप्पम् माथु । मैं यहाँ (इसके) अधिक नजदीक सही नहीं रह सकती । कदाचित् यह मुभी देस न ले । इसनिय चला, और स्थान पर चले । (काँपती हुई जांघों सहित दो पग धरती है) चेटी-(इस कर) अतिकातर ! यहाँ खड़ी हुई तुम कौन दम्लता है। बीच में रक अशोक का वृक्ष है, यह तू बिलकुल मूल गई है । इसलिये यहीं ठहो । (वैसे ही करती है) विदूषक-(दखकर) हे मित्र ! यह वही चन्द्रमणिशिला है। (नायर आँसू मर कर लम्बी साँस देता है) १० नागानन्दे- चेटी-भट्टिदारिए ! एसा सेत्ति अालावो सुणीअदि । ता अपद्दिदा सुणह्म । भर्तृदारिके एपा सेत्यालापः श्रूयते । तदवहिते शृणुव । [ उभे आकर्णयत विदूषकः--[ हस्तेन चालयन् ] भो वनस्स !ण भणामि एसा सा चन्दमणिसिल ति। भो वयस्य ननु भणामि एपा सा चन्द्रमणिशिलेति । नायक.-ययस्य ! सम्यगुपलक्षितम् । [ हस्तेन निर्दिशन् ] शशिमणिशिला सेय यस्या विपाएदुरमानन करकिसलये कृत्वा वामे घनश्वसितोद्गमा । चेट्युक्ती-एपेरयादि। पालाप शब्द =अवहिते सावधान [श्रव पूर्वाद् दधाते क , दधातईि , प्रथमाया द्विवचनम् ] । शशिमणिशिलेति-इयम्=पुरोदृश्यमाना, सा=सैव, मप्रिया धिष्ठिततया स्वप्ने मया साक्षात्कुता, शशिमणिशिला-चन्द्रकान्तशिता, अस्ति, यस्याम्यत्र शिलायाम् , विपारपुरम्-विशषेण पाण्डुर पीत वर्णम्, मद्वियोगादिति शेष , अाननम्-मुखम्, वामेसव्ये, करकिस. लये [ कर किसलयमिव पल्लवमिव तस्मिन् ] किसलयकामले करे, कृत्वा=निधाये यर्थ , स्थिता, घनश्वसितोद्गमा-धन सान्दो बहुल श्वसितानाम्-नि श्वासानाम् , उद्गम -उद्भवा यस्या , तादृशा चिरयतिः [चिरशब्दात् 'तत्करोति- इति णिच, तत शतरि, सप्तम्येक्ववने रूपम् सकेतस्थान प्राप्त विलम्ब कुर्वति, मयि विषयसप्तमा ] मद्विषये, भ्रुवो नेत्रोपरिभागस्थरोमगज्यो , मनाक्-ईषन्, स्फुरितै =स्पदने चेटी-राजकुमारी ! 'यह वह है' ऐसी बातचीत सुनाई देती है। इसलिय ध्यान स भुने। (दोनों सुनती हैं) विदूषक-(हाथ से मिमोडकर ) हे मित्र । मैं कहता हूँ कि मह वही चन्द्रमणिशिला है नायक-मित्र । तूने ठीक पहचाना। (हाथ से सकेत करता हुआ) यह वही चन्द्रमरिणशिला है, जिस पर, मरे आने में देर होने के कारण १ 'वाम शरीरे सव्य स्याद्' इत्यमर 1२ 'पल्लवोऽस्ना किसलयम् इत्यमर । , ! द्वितीयोऽङ्कः। ६१ चिरपति मयि व्यत्राकूता मनास्फुरितेवो. विरमितमनोमन्युटष्टा मया रुदती प्रिया ॥६॥ तदस्यामेव चन्द्रकान्तमरिणशिलायामुपविशावः । नायिका-[विचिन्त्य ] का उण एसा भविस्मदि। का पुनरेपा भविष्यति । चेटी-भट्टिदारिए ! जह अम्मे ओवारिदा दाव पदं पेयब्रह्म, मा णाम तुमम्पि एवं दिट्ठा । मतदारिके ! यथाऽऽवामपकारिते कापत् एनं पश्यावः, नाम त्वमप्यतेन दृष्ठा । व्यक्ताकृता-व्यकम्-प्रकटितम् आकूतम्-ग्रान्तरोऽभिप्राय:-विलम्बी- पालम्भरूपः, यया, तथाभूता, विरमितमनोमन्युः विरमित -दूरीकृतः उपस्थित मा दृष्ट्वेति शेषः, मनस , मन्यु -क्रोधः, यया तादृशी, रुदती अथूणि मुञ्चती, [पियाऽदर्शनजन्यकोपस्य प्रियदर्शने मति हाँद्गमैन रोदने पर्यवमानम्-इति निसर्ग , प्रिया मलयवती, मया जीमूतवाहनेन, हा-साधारकृता, स्वप्न इति शेष । हरिणीवृत्तम् । तल्लक्षण यथा- 'रमयुगक्ष्यैन्सी म्रो स्लो गो यदा हारेण तदा' ५६१५ विचिन्त्य-नायकोक्तं विचार्य । का पुनरिति-एपाच्या एतेन मद्- वल्लभेन दृष्टा, सा का भविष्यत्ति ? न खलु मदितरा भवेद् इति तस्या गूढाभिसन्धि । मतदारिके इति-यथान्येन प्रकारेण, भावाम्, अपवारिते रकाशोरपादपेन अन्तर्हिते रात्यो, एनम्वद्वल्लभजनम् , जीमूतवाहनम् , दीर्घ नि.श्वास छोडती हुई, अपने पीहे मुख को बाएँ हस्तकमल पर रक्स हुए मैंने अपनी प्रिया रोती हुई देखी श्री । यद्यपि उसने अपने मन के रोष को रोका हुआ था, तथापि माँहों की हुलकी पटकन से उसके हृदय का भाव स्पष्ट ज्ञात होताथा ॥६॥ तो इसी चन्द्रकान्तमपिशिला पर बैठते हैं। नायिका-(सौचर) मला, वह कौन होगी ? चेटी-राजकुमारी ! जैसे हम छिपी हुई इसको देख रही हैं, कदाचित रसेन मी जाए इसी प्रकार देश निकाह १ 'मन्युदैन्य क्रतो बुधि' इत्यार ।
. नागानन्दे- नायिका जुजइ एदं । किं पुण पणअकुविदं पिजणं हिए करिश्र मन्तदि। युज्यत एतत् । किं पुनः प्रणयकुपितं प्रियजनं हृदये कृत्वा मन्त्रयते । चेटी-मा ईदिसं आसत करेहि । पुणो वि दाव सुणल्ल। मा ईदृशीमाशङ्कां कुरु । पुनरपि तावच्छृणुवः। विदूषक-[ आत्मगतम् ] अहिरमदि एसो पदाए कहाए । भोदु, एदं एव से पट्टावइस्सं। [ प्रकाशम् ] भो बस्स! तह परुरणा तुप किं भणिदा। अभिरमत एष एतया कथया । भवतु, एतदेवास्य वर्ध- यिष्यामि । भो वयस्य तथा प्ररुदिता त्वया किं भणिता। पश्यावः, पयम्-तथैव,एतेने त्वमपि, मा नाम दृष्टान खलु साक्षार कृता, भने , अय भाव -यथा पादपान्तर्हिताभ्यामावाभ्यामय दृश्यते, तथैव त्वमपि कचिदन्तर्हितेन एतेन दृष्टा भवेरिति । युज्यत इति-सभवत्येतदित्यर्थ । किमिति-पुन शब्दस्त्वथै, किन्तु इत्यर्थ । हृदये कृत्वा-उद्दिश्यत्यर्थ । मन्त्रयते-पालपति । किन्त्वय जन प्रणयकुपिता काचन प्रियामुद्दिश्य आलपतीति शब्दार्थ । कदाचिदय मदतिरिकाया कस्याचनान्यस्यामनुरक्त इति नायिकाया गूहाशङ्का । मेति-ईदृशीम् मदन्यस्यामनुरक्तोऽयम्, इत्येवभूताम् । पुनरपीति- विशेषनिर्णयायेति शेष । अभिरमत इति-अभिरमते-प्रीति प्राप्नोति । घर्धयिष्यामि- प्रश्नोत्तरपरम्परयति शेष । भो वयस्यति-स्वप्ने दृष्टा प्रति त्वया निमुक्तमिति भाव । नायिका-हो सकता है। किन्तु यह प्रेम में रूठी हुई किस प्रियतमा का लक्ष्य करके कह रहा है ? चेटी-ऐसी शका मत कर। फिर से सुन विदूषक-(मन में ) यह इस प्रसङ्ग से प्रसन्न होता है। अच्छा, इसी प्रसङ्ग को आगे बढाता हूँ। (प्रकट में ) हे मित्र ! उस प्रकार रोती हुई को श्राप ने क्या कदा ? रुदती स्वप्रिया १३ वितीयोऽङ्कः। नायकः--वयस्य ! इदमुक्ता- निष्यन्दत इवानेन मुखचन्द्रोदयेम ते । पुतद्वाप्पाम्दुना सिक चन्द्रकान्तशिलातलम् ॥७॥ नायिका-[ सरोपम् ] सुदं एवं चउरिए ! अस्थि किंपि अदो वरं सोव्वं । [ सास्रम् ] एहि गच्छल । श्रुतमेतञ्चतुरिके ! अस्ति किमप्यतः परं श्रोतव्यम् । एहि गच्छावः। चेटी- हस्तेन गृहीत्वा ] महिदारिए ! मा एवं । जेण सुषं दिट्ठा, सो उद्दिसिन एवं मणिस्सदि ति ण मे दिनों पत्तिाअदि । ता कहावसाणं दाव पडिवालह्म । भर्तदारिके ! मैवम्।येन त्वं दृष्टा,सोऽन्यामुद्दिश्यै भणिय- तीति न मे हृदयं प्रत्येति । तत् कथावसानं तावत् प्रतिपालयाबः । निप्यन्दत इति--चाप्पाम्बुना-[नाममैवाम्बु बाष्पाम्बु, तेन] प्रभु जलेन, सिक्तम्-उक्षितम् , एतत् , चन्द्रकान्तशिलातलम् चन्द्रकान्त- शिलाया , तलम्-पृष्ठम्, अनन, ते-तव, मुखचन्द्रोदयेन-मुखमेव चन्द्रः तस्य उदय --उद्गम , तेन, निप्यन्दत इव-प्रक्षवतीव । त्वनेत्रजले- राकृतमिदं चन्द्रमणिशिलातल तथा भाति यथा मन्ये इदं त्वन्मुसचन्द्रोदयेन जलमुगिरति इति भाव । चन्द्रोदये चन्द्रोपल सवाति कविसमय । चन्द्र. कान्तशिलाया जलसम्बन्धदर्शनाद् निष्यन्दोत्प्रेक्षा। सा च मुखचन्द्रोदयेनेति रूपकानुप्राणिता । अनुष्टुप् छन्द ॥७॥ सरोपमिति--अन्यनायिकासकानुमानाद् रोष । हस्ते गृहीत्वा गन्छन्ती दस्ते गृहीत्वा निवार्यत्यर्थ । भदारिके नायक-मिन ! मैंने उसे यह कहा कि- आँसुओं से सींची हुई यह चन्द्रकान्तशिला माना तरे इस मुखचन्द्र के उदय होने से द्रवित हो उठी है || नायिका-(कोष से) चतुरिक ! सुना। क्या इससे अधिक और मी कुछ सुनने की आवश्यकता है ? (आँसू मा कर) चलो, चलें । चेटी--(हाय एकदकर) राजकुमारी ! ऐसा न करो ! मला जिसने श्रापको देख लिया हा, वह किसी और की ओर संकेत करके ऐसा कहेगा, यह बात मेरा दिल नहीं मानता। इसलिये प्रसह की समाप्ति तक तो प्रतीक्षा करें। .
नागानन्दे- नायका-बयस्य! तामेवास्यां शिलायामालिख्यतयाचित्र- गतयात्मानं विनोदयेयम् । तदित एव गिरितटान्मन शिला शकलान्यानय । विदूषकः-जं भवं प्राणवेदि । [निष्क्रम्य प्रविश्य ] मो षअस्स! तुए एको वएणो श्राणतो, मए उण इह पवदादोपश्च चरणा पाणीदा । ता श्रालिहदु भयं। यद्भवानाज्ञापयति । भो वयस्य त्वयैको वर्ण श्राज्ञप्तः, मया पुनरिह पर्वतात्पञ्च वर्णा आनीताः । तदालिखतु भवान् । इति-प्रत्येति-विश्वसिति । कथावसानम् कथाया अन्तम्, प्रतिपाल याव:=प्रतीक्षिघ्यावहे, कयान्त यावदव स्थातव्यमित्यर्थ । इदमन योध्यम्-वियोगिना स्वाचित्रादौ प्रियादर्शनादिभिर्विनौदोऽ न्यनाभिहित । तद् यथा- वियोगावस्थासु प्रियजनसदृक्षानुभवन ततषित कर्म स्वपनरामय दर्शनमपि । तदनस्पृष्टानामुपनतवता स्पर्शनमपि प्रतीकार कामव्यथितमनसा कोऽपि कथित तन्न स्वप्नदर्शन पूर्व वर्णितम् । इदानी नायकविदूषकोक्तिप्रत्युक्तिकया चित्रदर्शन वर्णयितुमारभते-चयस्येति । तामेव स्वप्नदृष्टा प्रियाम, चित्र गतया-चिनरूपेण स्थितया, विनोदयेयम् तत्प्राप्त्युत्कण्ठा किश्चिदिव प्रशमय्य श्रात्मान सतोषयेयम्-तदित इति । इतः अस्मादेव अन्तिक स्थात्, मन शिलायाः नागजिहिकाया धातुविशेषस्य, शंकलानि- खण्डानि । यद् भवानिति-यथा भवान् प्राज्ञापयति, तथा करोमीत्यर्थ ।भो वय स्येति-वर्णक वर्णयति-रअयति नीलपीतादिरूपमुत्पादयतीति वर्ण नायक-मित्र ! (जी चाहता है ) इस शिला पर उसी का चित्र खींच कर उस चित्रमयी प्रिया से जी बहलाऊँ। तो इसी पहाड़ पर से मैनसिल के टुकडे उठा लाओ। विपक-जो आप की आशा । (बाहर निकलकर और प्रवेश कर मित्र ! आप ने तो एक ही रंग के लिये कहा था पर मैं यहाँ पर्वत । पाँच रग ले आया हूँ। अब आप चित्र खींचिए। १ 'मन शिला मनोगुप्ता मनोहा नागजिविका' इत्यमर । २ 'भिा शकलखरडे वा' इत्यमर ।
द्वितीयोऽङ्कः। नायक:--चयस्य ! साधु कृतम् । [गृहीत्वा शिलायामालिखन् सरोमाश्चम् ] सखे ! पश्य पश्य, अशिष्टविम्बशोभाधरस्य नयनोस्सदस्य शशिन इव । दयितामुखस्य मुखयति रेखापि प्रथमदृष्टेपम् ॥८॥ [थालिखति] रअनधातुः (रण इति भाषायाम् ) एक एच-मन शिलान्यः, पामतः= भानेतुम् श्रादिष्टः, पञ्च-पञ्चवर्णवन्त , पसंख्याम, वर्णाः वर्णका. । नायकश्चित्रमसमाप्त्रैव मध्य एव विदूषकं संवोध्य तत् प्रशंसत्ति-अलिप- ति। प्रतिविम्यशोभाधरस्य-[अनिष्टं विम्बम् , अशिष्टधिम्बम् , तस्य शभिव शोभा यस्य सः भक्लिष्टविम्बशोभः-'सप्तम्युपगानपूर्वपदस्य बहुव्रीहिउत्तरपदलोपश्च' इत्यनेन गमाशोत्तरपदलोपों, तादृशोऽधरो यस्य सः, तस्य ] अशिष्टम-हस्तस्पादिनानुपहतम्, यद् बिम्बम्-बिम्बमालम्,तयत गोभा कान्तिर्यस्य लादृश , अधर -अधरोष्ठो यस्य ताशस्य, चन्द्रपचे- पक्लिष्टा-मेघावरण दिनानुपहता, या बिम्बस्य-मएडलस्य, शोभा, तस्याः पर:-धारकः धिरते पयाद्यच् ] तस्य, नयनोत्सवस्यन्नयनयोरत्सवस्य- नयनानन्दकरत्य, [मुखे चन्द्र चोभयत्र समानम् ] अत एव शशिन इय- वन्द्रमस इव, स्थितस्म, दयितामुखस्य-दयितायाः-प्रेयस्या पूर्व देवता- पतने पश्चात् स्वप्ने च साक्षात्कृतायाः, मुरास्य-भाननम्य, स्मारिका, प्रथम हटा-प्रथममवलोकिता [इतः पूर्व कदापि कैनाप्यनालिखितत्वाद् दर्शनस्य गाथम्यम्], चन्द्रपक्ष-शुपक्षद्वितीयायां प्रथम साक्षात्कृता, तत पूर्वममावा, स्याप्रतिपदोवन्द्रस्यादर्शनाद्-दर्शनस्य प्राथम्यम् । इयम्=मयाऽऽलिसिता, नायक-मित्र ! अच्छा किया । (रंग लेकर शिला पर चित्र मचता हुश्रा रोमाश्व-पूर्वक ) मित्र ! देख, देख । पके हुए बिम्पपल के समान सुन्दर अधर वाले और नयनों को प्रानन्द देने वाले प्रियतमा के मुख को रेखा की पहली भनक भी मी हा दायिनी है, जैसे सम्पूर्ण मण्डल में सुशामित और श्रॉली कोटपटक पहुँचान नाले चन्द्र की पहली कला ॥ (चिन्न सींचता है) १ "बिम्पोऽस्त्री मण्डलं नियु' इत्यमरः ।
. - नागानन्द विदूषकः-[ सकौतुकं निर्वण्य ] भोवअस्स! अप्पचक्त्रं वि एवं श्रालिहीअदित्ति अच्छरिअं । भो वयस्य ! अप्रत्यक्षमप्येवमालिख्यत इत्याश्चर्यम् । नायकः-वयस्य! प्रिया संनिहितदेयं संकल्पैः स्थापिता पुरः। दृष्ट्वा दृष्ट्वा लिखाम्येनां यदि तत्कोऽत्र विस्मयः ॥६॥ रेखा अपि, चन्द्रपक्षे रेखा-रेखारादृशी क्लापि, सुखपति-हृदयमानन्द- यति । गथा द्वितीयाया चन्द्रमसः कलामानमपि दृष्टिगोचरीभूतं द्रष्टारमा नन्दयति, तथैव दयितामुखचित्रस्यासमप्रस्यापीय रेखा में मन सुखयति । पूर्णोपमालकारः । शशी उपमानम् , दयितामुखमुपमेयम्, श्रक्लिष्टविश्व शोभाधरत्वं नयनोत्सवत्वं च समानो धर्म , इवशन्द उपमावाचकम् चित्ररेखा- शशिकलयोर्बिम्बप्रतिबिम्बभावः । यत्प्रतिकृते रेसापि चितं सुखयति सत् स्वयं कियत् सुखयेदिति वचनमाया अर्थापत्तिव्यञ्जनद्वारा नायिकामुखस्य सौन्दर्यातिशयो व्यज्यते । आर्यावृत्तम् ॥७॥ आलिखति-चित्रयतीत्यर्थ । भो वयस्येति-अप्रत्यक्षमपिइदानीमसमिधानेन चदुरगोचरोऽपि, एवम्न्प्रतिसाम्यवत् इत्यर्थ , आलिख्यते इत्यहो ते चित्रकलानैपुण्यमिति मात्र किमप्यामितिप्रतिपादयति नायक --प्रियति ।संकल्पैः-निर• न्तरघ्यानै , पुरः स्थापिताम्मद स्थिरीकृतेव, इयम्-मद्हृदयासनाधि- ष्ठिता, मम प्रिया मलयवनी, संनिहितैव-अन्तिकस्थैव, अस्ति न टूरे, हृदयस्थिताया निरन्तरं चिन्त्यमानाया. कुतो दूरत्वम् , इति भावः । यद्यपि नास्ति सा बहिरिन्द्रियजन्यप्रत्यक्षविषया तथापि मानसेन प्रत्यक्षणाई तो सर्वदेव साक्षात्करोमीति गूदाभिसन्धि । विदूषक-(विस्मय-पूर्वका देखकर ) हे मित्र ! उसके प्रत्यक्ष न होते हुए भी ऐसा चित्र बनाते हो, यह आश्चर्य है। नायक-मित्र । सकल्प द्वारा सामने स्थापित की हुई प्रियतमा तो निकटवर्तिनी ही है। यदि उसी को देख देख कर मैं चित्र बना रहा हूँ तो इस में आश्चर्य की क्या बात है l . भाव ।
द्वितीयोऽङ्कः। नायिका-[नि श्वस्य साम्रम् चदुरिए!जादं खुकद्दावसाएं। ता एहि । अय्यमित्तावसुं दाय पेखिल ! चतुरिके 'जात सलु कथावसानम् । तदेहि । आर्यमित्रा- वसुं तावत् पश्यावः । चेटी- सविषादमात्मगतम् ] है जीविमणिरपेक्खो विष से पालावो। [प्रकाशम् ] भट्टिदारिए !गदाएव तहिं मोहरिया। प्रदो कदाइ भहिदारो मित्तावस् इह एव श्राअच्छे । हं जीवितनिरपेत इवास्या आलापः । भर्तृदारिके गव तस्मिन् मनोहरिका । अतः कदाचिद्भर्तृदारको मित्रावसुरि- देवागन्छेत् । यदि, एनाम् ["द्वितीयाटौरस्वेन -'इत्यनेनान्वादेशे इदशब्दस्यैनादेश ] पावनोपनीता मस्त्रियाम् दृष्ट्या दृष्ट्वा पुन पुन साक्षात्कृत्य,लिखामिल निगता कमि, तत्-तदि, अनम्युन पुनदृष्ट्वा चिनालखने, को घेस्मयः किमाश्चर्यम् , न कोऽपीत्यर्थ । निपुणास्तु चित्रकारा सकृदेव प्ट्या वस्तु, ललिकानेपुरायेन चित्रगुद्भासयन्ति, श्रह पुनरात्मन प्रिया इन पुनरवलोक्य चित्रितामार्पमिति नानकिमपि विस्मयस्थानमिति माव । अनुष्टप् छन्द ॥en निःश्यस्येति-मियारानिहितेत्यादिरूपया नायवोक्त्या सोऽन्यत्रानुसार प्रति नायिकाया भ्रम एव तन्नि थासातपातयोर्हेतु । चतुरिके इति-कथाव तानमप्यनुभूतम् , तेनापि मद्विचार एव समर्थितो मरति, यन्नायको मदन्यस्या स्याचिदनुरक । इमितिहम् इति विषादद्योतकमव्ययम् । अस्या = लयवत्या , पालाप:-स्वरव्यक्ति वचनभनी वा, जीवितनिरपेक्ष इव- निर्गता अपेक्षा यस्य स निरपेक्ष ,जीवितै निरपेक्ष ] जीविते-जीवने प्राणधारणे, नरपेक्ष -नि स्पृद्ध इव, अनुभूयत्त इति शेष । श्रय भाव -अनया नात क्या सानमिति पोत्या आत्मकथाया अप्यवसान सूचितम् । अर्थात् स्वधारण नायिका--निश्वास लेकर, आँसू भर कर) चतुरिके ! कथा समाधि चुकी । इसलिये चला, आर्य मित्रावस स मिल लें। चेटी-(दुख से मन में) हैं। इसकी बातचीत तो जीवन की ओर से गया सी प्रकट करती है । (प्रकट में) राजपुति ! उसके पास तो * हुई है । इसलिय सम्भव है, आर्य मित्रावसु यहीं प्रा जावे । , का नागानन्दे- [तत प्रविशति मित्रावमु ] मित्रावसुः-आशापितोऽस्मितातेन । यथा-वत्स मित्रा- यसो ! कुमारो जीमूतवाहनोऽस्माभिरिहासन्नवासात् सुपरी, क्षितः, तद् योग्योऽयं वरः । तस्मै वत्सा मलयवती प्रति- पाद्यतामिति । अहं तु नेहपराधीनतयान्यदेय किमप्यवस्था न्तरमनुभवामि । फुतः, यद्विचाधरराजर्वशतिलकः प्राज्ञः सतां समतो रूपेणाप्रतिमः पराक्रमधनो विद्वान् विनीतो युवा । त्यागाध्यवसाय प्रकटित । इदानी जीमूतवाहनस्यान्यानुरागेऽनया निषि नेयं प्राणान् धारयिष्यतीति भाव । तत्र-मित्रावसुसमीपे-तगानेतुमित्यर्थ । अनेन 'नासूचितस्य प्रवेश' इति नाट्यनियमानुरोधेन भविष्य प्रवेशस्य मित्रा वसो सूचनं कृतम् । अथ पूर्वसूचितं मित्रावसुं प्रवेशयति-ततः प्रविशतीति । श्राहा पित इति-आसन्नवासात् श्रासने-समीपे, वासात-निवासात् । प्रति पाद्यताम् पन्नीरूपेण दीयताम् । स्नेहपराधीनतया नेह -भगिन्या मलयवस्या वात्सल्यम्, तत्पराधीनतया-तत्परतन्त्रतया, अन्यदेव किमपि- वकुमशक्यमित्यर्थः, अवस्थान्तरम्-अन्यामवस्थामित्यवस्थान्तरम् [ मयूरव्यंसकादित्वात् समारा. ] भिन्नामवस्थामिति भावः, अनुभवामि यदापि पित्रा मलयवती जीमूतवाहनाय प्रतिपादयितुं निधितमाज्ञप्तं च, तथाप्यार वन विषये भगिनीवात्सल्यदोषात् 'स्नेह सलु पापराष्ट्री' इति न्यायेन भवि ध्यदनिष्टशङ्कया विचित्रामेव दशामनुभवामि-इति भावः। तदेवावस्थान्तरं सहेतु प्रतिपादयति यद् विद्याधरेति । यद् यस्मात् कारणाद्, [अयं जीमूतवाहन ], विद्याधरराजवंशतिलक : (मित्रावसु का प्रवेश) मित्रावसु-पिता ने मुझे आशा दी है कि "नेटा मित्रावसु । पा रहने के कारण हम ने कुमार जीमूतवाहन को भली भाँति परख लिया कि वह सुयोग्य वर है। इसलिये उसके साथ मलयवती का विवाह कर दो।" पर स्नेह के कारण मेरी तो कुछ और ही दशा हो रही है। क्योंकि, यह (जीगूतवाहन) विद्याधर-राजकुल में श्रेष्ठ है, बुद्धिमान् है, अन लोगों में सम्मानित है, अत्यन्त सुन्दर है, अनि परक्रमा है, विद्वान् ।
द्वितीयोऽद. पक्षासूनपि सत्यजेत् करुणया सावार्थमभ्युपत- स्तेनारमै ददत स्वसारमतुला तुधिर्विषादय मे ॥१०॥ धराणाम्, राजवश-राजकुलम् इयत्र जाता विद्याधराणा राजऽभि- यन्ते], तस्य तितक -तिलकवन्मूर्धन्य , प्रातःप्रकर्षे जानानाति :, प्रज्ञ एवं प्राज्ञ , प्रज्ञादित्वात् स्वाऽण, अथवा प्रज्ञाऽस्यास्तीति प्रज्ञा- दाद् ‘प्रशाश्रद्धा-'इत्यादिना मत्वर्थीयोऽण् ] पण्डित , सताम् साधुजना. म् ,संमतःमाननीय , रूपेण-सौन्दर्य ['प्रकृत्यादिभ्य उपसरुयानम् यनेन तृतीया], अप्रतिमान प्रतिमा-सादृश्य यस्य स ] अनुपम , रतिशयसौन्दर्य इत्यर्थ , पराकमधन =पराकम -शौर्यमेव, धनम्-दवि म्, यस्य ताश, विद्वान्-धीर -विपत्स्वपि धैर्याद अविश्यवमान , नीत विनययुक्त , जितेन्द्रियश्च, युवा-तरुणव, अस्ति । यच-यस्माश्च जो असम, करुण्या-दयया, सत्त्वार्थम्=[ सत्त्वेभ्य इति प्रत्त्वार्थम् ) शिना हिताय, अभ्युद्यताम्[अभि, उद् इति उपसर्गी, ताभ्या पराद् रक] उद्युक्त सन्, प्रसूनपि-प्राणानपि, सत्यजेत् सम्यग्-अना- 'मन जयात् [सभावनाया लिइ], प्राणिहिताय स्वास्नुज्मताऽस्य न रागपि दु ख सभाध्यतैति भाव । तेन-उन हेतुद्वयन, अस्मै- "मूतवाहनाय, स्वसारम्-भगिनी मलयवतीम्, ददत. पनीरूपेण सच्छत , मेमम, अतुला-निरतिशयेत्यर्थ, तुष्टि,आत्मप्रीति - विपाद न्दु खच, भवत इति शेष । 'कन्या बरसते रूप माता वित्त पिता श्रुतम् । मा पवा कुलमिच्छन्ति मिशनमितर जना ।' इत्येतत्पद्याता वरेन्वेपणीया सर्वे गुणा जीमूतवाहने सन्त्येव । तथाहि- रेणाप्रतिमो युवा चेत्यनेन तन रूपसम्पत्तिका । पराक्रमधन इत्युक्तमा य वीरत्वोपन्यासेन विरामपि भूचितम् । 'वीरभोग्या वसुन्धरा' इति वचनाद् । है, युवा है ( सब कुछ है)। परन्तु यह जो दया से प्रभावित होकर सी भी प्राणी के लिये अपने प्राण तक न्यौछावर कर सकता है, इस रण इसे अपनी बहन देते हुए मुझे प्रसन्नता और दुस (दोनों) रह है॥१०॥ १ 'सन् साधौ धीरशस्तयो' इति मेदिनी । २ "विद्वान् शानिनि इति घरथि । ३ पिनी तस्तु निमृते निर्जितेन्द्रिये' इति हैम । , (लप्रसाद, नागानन्दे- श्रुतं च मया । यथा-असौ जीमूतवाहनोऽत्रैव गौर्याध सम्बद्ध चन्दनलतागृहे वर्तते इति । तदेतचन्दनलतागृहम यावत् प्रविशामि । [ प्रविशति ] विदूषकः-ससंभ्रममवलोक्य] भो वनस्स! इमिणा पन्न देहि कदलीपत्तेण इमं चित्तगदं कम्म । एसो खु सिद्ध राम्रो मित्तावसू इह एव आश्रदो । कदाइ पसोपेश्खे । भो वयस्य ! अनेन प्रच्छादय कदलीपत्रेणेदं चित्र कर्म । एष खलु सिद्धयुवराजो मित्रावसुरिहवागतः । कदानि देष पश्येत् । प्राज्ञ इत्यनेन श्रुतमुपक्षिप्तम् । विद्याधरराजवंशतिलक इत्यनेन वशविशु रुपन्यस्ता । अतो जीमूतवाहनस्याभीप्सितसर्वगुणसम्पनतया भगिनीपति वरणे मित्रासोनिरतिशयसंतोप । परं परमकारुणिकोऽयं परहिताय र यासौ पितरावप्युपेक्ष्यासूनपि स्वान् तृणवदुत्स्रष्टुं सर्वदैव सोत्साह । स* चित् परोपकाराय तन्मात्रावलम्वा मद्भगिनीमप्युपेक्ष्य स्वप्राणान् हात तीति तस्य भगिनीपतित्वेन वरणे मित्रावसोर्विषाद । एतदेव मित्रायमोहर्षे पादोभयसंमिश्रपूर्वोक्तं किमप्यवस्थान्तरम्। श्रव तुष्टिहेतूनामनेकेषा निश्चित अतुलेति विशेषणेन तुष्टेरतुलत्वं प्रतिपादितम् । विषादस्य त्वेक एव हेतु सोऽपि संभाव्यमान एव नतु निश्चितः, इति न तस्यातुलत्वम् । एतेन जीर वाहनस्य नागशिशुरक्षोदेशेन करिष्यमाण गरुडाय स्वशरीरसमर्पणमपिस तम् । अवैकस्मिन्नधिकरणे हर्षविषादयोर्विरुद्धगुणयोर्वर्णनाद निरोध , का भेदेन तदाभासत्वम् । तुधिविषादहेतूना तुष्टिविषादाभ्या क्रमेणान्वय ' यथासंख्यमपि । 'यथासंख्यं क्रमेणैव'क्रमिकाणा समन्वयः' इति तल्लक्षणा प्राशो विद्वानिति पुनरुतवदाभासश्च । शार्दूलविक्रीडितं वृत्तम् ॥१०॥ गौर्याश्रमसम्बद्ध-गौयाँ पाश्रम -आयतनम्, तेन सम्बद्धन पार्श्ववर्तिनीत्यर्थः । मैंने मुना भी है कि वह जीमूतवाहन यहाँ ही गौरी के मन्दिर से को चन्दनकुञ्ज में है। यह चन्दनकुञ्ज है। मैं प्रवेश करता हूँ। (प्रवेश करता है विदूषक (घबराहट से देखकर ) हे मित्र । इस केले के पते से चित्र को छिपा दे। यह सिद्धों का युबराज मित्रावरु यहीं आ पहुँका। कदाचित् यह देख के।
द्वितीयोऽङ्कः। 8206 १०१ [ नायक क्दलीपत्रण प्रन्छादयति ] मेघाघसुः-[ उपमृत्य ] कुमार! मित्राधसुः प्रणमति । गायक:-[दृष्ट्या मित्रावलो! स्वागतम् । इह स्थीयताम्। वटी-भहिदारिए । श्रादो सु एसो मित्ताधस् । भर्तृदारिके ! आगतः सल्प मित्रावसुः । नायिका-हले पिनं मे । हले ! प्रियं मे। नायका-मित्रावसो अपि कुशली सिद्धगजो विश्वावमुः। मित्रावसुः--कुशली तातः । तातसंदेशेनैवास्मि त्यत्सका. नायक - -किमाह तत्रभवान् । नायिका--सुणिस्सं दाय किं तादेण संदिट्ट ति। ओप्यामि तावत् किं तातेन मंदिष्टमिति । मिनावसुः इदमाह तातः- अस्ति मे दुहिता मलयवती जीवितमिवास्य सर्वस्यैव सिद्धराजान्वयस्य । सा मया मित्रायसो इति-विश्वावसु:मिनावसोः पिता।तातसंदेशेनेति-- य पितुर्विश्वावमा , सदेश -बानिकम् , तेन। हेतौ तृतीया।खा तत्मदेश येतुमित्यर्थ । किमिति-तत्रभवान्-पूज्य ['रिपु तत्रभवार पूज्य. काभवानपि' इत्यमर], माननीयन विश्वावसुना कि संदिरमित्यर्थः । पतमिवेत्यादि-मकलस्यापि सिद्धराजवशस्य प्राणवप्रियेत्यर्य 1 जीवितसाहस्योपन्यासेन-मलयवत्या सिद्धराजवश एक्वन्यात्वम् , (नायक केले के पत्ते से ढाक देता है) मित्रावसु-(पास श्राकर) कुमार ! मित्रासु आपको प्रणाम करता है। नायक (देसकर ) मित्रावसो! आपका स्वागत करता हूँ। यहा दैठिप। चेटी-राजकुमारी। यह लो, मित्रावसु भा गया। नायिका-चटी में बहुत प्रसन्न हुई। नायक-मित्रावसो सिद्धराज विश्वावगु कुशल तो है न ! मिनावसु-पिता जी सकुशल है। उन्हीं का सदेश देकर श्राप के यहाँ पाया हूँ। नायक-माननीय महाराज ने क्या कहा है। नायिका सुनूं तो पिता जी ने क्या सदेश मेजा है। मित्रावसु-पिता जी ने मह कहा है-"मेरी एक मलमरती नाम 6006 १०२ नागानन्दे- तुभ्य प्रतिपादिता, प्रतिगृह्यतामिति । चेटी-[विहस्य ] भट्टिदारिए । किं ण कुप्पसि दाणि । मर्तृदारिके । किं न कुप्यसीदानीम् । नायिका-[सस्पृह सलज चाधामुखी स्थित्वा ] हजे!मा तुस्स। किं विसुमरिद दे एदस्स एणहिंश्रश्नत्तण । हछे । मा तुष्य । कि विस्मृत त एतस्यान्यहृदयत्वम् । नायक-[ अपवार्य ] वयस्य [ सङ्कटे पतिता स्म । निरतिशयसौन्दर्गाइनेकगुएनत्त्वम् , स्वपितुस्तद्वशस्य नात्यन्तप्रियत्व द्योति तम् । सेति-एतादृशी कन्या मया स्वयमात्मनैव, तुभ्यम्, प्रतिपादिता- दता । एतेनास्या अवश्यस्वीकार्यत्व सूचितम् । प्रतिगृह्यताम्-स्वाकिय ताम्। अयाचितोपनता सर्वगुणसम्पन्ना गृहलक्ष्मीरिय नापेक्षणायेति भाव । विश्वावमोचिकेन प्रसादमिवानुभवन्ती नायिका विलोक्य विहसन्ती चेटी ता परिहासपूर्वकमाचष्टे-कि नेति । इदानी-नीमूतवाहनाय स्वार्पण सूचकपितृसदेशश्रवणकाले । वि न कुप्यसिक गतस्ते कोप । हले इति-मा तुष्य-नान तुष्टे किमपि कारण पश्यामाति भाव पनीरूपेण स्वक्तुिं पित्रा मिनावसुमुखन प्रार्थित एव स , न तु तेनाद्यापि स्वस्वीकृतिरदायि तस्वीकृतौ च मम सदेह एव । किमिति-पतस्य- जीमूतवाहनस्य, अन्यहृदयत्वम् अन्यानुरागित्वम् , पूर्वानुभूतमिति शेष, ते तव विस्मृतम्, किम् । अपवार्येति-पराव पेत्यर्थ भणुयादिति परावर्तने हेतु । वयस्येति--सङ्कटे-कटे कर्तव्यातव्ययों मदेह इति भाव । एकन सिद्धराजो विश्वावसुरामतनयामात्मनैवार्पयतातिन प्रसरति वा नकारमुबारयितुम् । अन्यतो देवतायतनस्वप्नयो माक्षात्कृताया प्रेयस्या मन चैतो ता विहाग नान्या स्नीकर्तुमादिशतीति न शक्नोमि निवेन मात्मन कर्तव्यमकर्तव्य चेति गाव । की कन्या है, आ इस सम्पूर्ण सिद्धराज वश का मानों जीवन है। उसे मैं आपको अर्पण करता हूँ, ग्रहण कीजिए। चेटी--(हँस कर ) राजकुमारी ! अब क्यों क्रोध नहीं करती है नायिका-(स्पृहा और सजा से मुँह नीचा किये हुए) घेटी । प्रसन्न मत हो । क्या तू भूल गई है कि इसका हृदय किसी और में लगा है। नायक-(अग एक और को) मिव । (मैं तो) सङ्कट में पड़ गया हूँ. । मिनावसुर्न .
द्वितीयोऽङ्कः। १०३ विदूषकः-[अपवार्य ] भो! जाणामि भवदो ण तं वजिश्र अरणहि चित्तं अहिरमदि त्ति । तह विज किश्चि भणिश्र विसज्जीअदु पलो। भो ! जानामि भवतो न तां वर्जयित्वान्यत्र चित्तमभिरमत इति । तथापि यत्किचिणित्वा विसृज्यतामेपः । नायिका-सरोषमारमगतम् ] हदास! को या एदंण जाणादि । हताश को वैतन्न जानाति । नायक.-मित्रायसो! क इव नेच्छेद्भवद्भिः सह श्लाध्य- मिमं संबन्धम् । किन्तु न शक्यते चित्तमन्यतः प्रवृत्तमन्यतो निर्तयितुम् । अतो नाहमेनां प्रतिग्रहीतुमुत्सद्दे। [ नायिका मूछों नाटयति ] भोजानामीति–ताम्-देवतायतनस्वप्नसाक्षात्कृताम् । अभिरमते- अनुरज्यति । तथापीति यत् किञ्चिद् भणित्वा-येन केनापि मिषेणेति भाव । एषः=मिनावगु । विसृज्यताम् त्यज्यताम्, गन्तुमनुगन्यतामिति 'भाव । विदूषकव वन ध्रुरवा कोपाक्रान्ता नायिका मनस्येवाह-हताशेति । हता- विनाशिता, आशा-जीमूतवाहनपाणिग्रहणरूपोऽभिलाप , ममैति शेप ,येन, तसम्बोधने हताशेति रूपम् । हे हताश ! हे मदाशाविनाशिन विदूषक !, पतत्-चया नायकाय दीयमान मदाशाविरुद्धमुपदेशम्, को चा न जानाति त्वादशस्य दुष्टस्यैतत् प्रायेण भगेच सभाव्यते म्मेति भाव । मित्रा यसो इति-भवद्भिःप्रतिष्ठितसत्कुलोत्पर्युष्माभि , सद्दार्थे योगे तृतीया। लाध्यम्-स्तुत्यम् , इमं संबन्धम् वैवाहिकसवन्धम् । क इवेत्यन- इवशन्दो वाक्यालद्वारे । माऽपांच्छेदिति भार । श्रन्यतः प्रवृत्तम्-एकत्र प्रथमत एव लग्नम् , चित्तम्, अन्यतो निवर्तयितुम् अन्याभिमुखी- बिदूपक-(अलग एक ओरको) माई ! जानता हूँ कि उसक अतिरिक्त और कहीं तुम्हारा जी नहीं लगता, तो मी कुछ न कुछ कहकर इसे विदा करो। नायिका-(क्रोध से मन में ) दुष्ट ! यह कौन नहीं जानता ! नायक-मिवावसो ! श्राप के साथ इस उत्तम सम्बन्ध को कौन नहीं चाहेगा। किन्तु एक और लगा हुआ चित्त दूसरी और नहीं मोटा जा सकता। इसलिये मैं उसे स्वीकार करन का साहस नहीं करता। (नामिका मूछी का अमिनम करती है ) . .
१०४ नागानन्दे- चेटी-समस्ससदु समस्सस भहिदारिया। समाश्वसितु समाश्वसितु भर्तृदारिका । विदूपका-भो ! पराहीणो यु एसो । ता किं एदेण भण- न्तेण । गुरुश्रणं से गदुअ अब्भत्थेहि । भोः ! पराधीनः खल्वेयः । तत् किमेतेन भणता । गुरु- जनमस्य गत्वाभ्यर्थयस्व । मित्रावसुः-[आत्मगतम् ] साधूक्तम् । नायं गुरुवचनमति- कामति । एष गुरुजनोऽप्यस्मिन्नेव गौर्याधमे प्रतिवसति । तद्यावद्दत्वास्य पित्रोर्मलयवतीं प्रतिग्राहयामि । तुं न शक्यते । एकस्या प्रेयस्या निरतिशयमनुरक्तस्य मे चैतसोऽन्यत्र प्रवृत्तिरसंभघिनीति भाव । एनाम्वद्भगिनी मलयवतीम्, प्रतिग्रही- तुम्-उपयन्तुम् , पत्नीत्वेन स्वीकर्तुम् । विदूषको नायकस्यैवं स्पष्ट निषेधेन निष्पन्नप्रायं तस्य (जीमूतवाहनस्य) गाईस्थ्य मुखप्रवेशरूपं स्वामिलाप जातान्तरायं मन्नान नायकोतमन्यथा योजयन् स्वयमेव मित्रावसुमाह- भो इति । भो-मित्रावो,एषः जीमूतवाहन ,पराधीनः स्वपित्रधीन इति यावत् । अयमभिप्राय -भी मिन्नावसो । यदुवमनेन-अन्यत प्रवृत्तमित्यादि, तैनायमभिप्रेति यत् पितृसेवाया प्रवृत्त मे मनस्ततो निवर्तयितु न शक्यते इति । तत् किमेतेनेति-तत्-तस्मात् , पितृसेवापराधीनस्यास्य वचो न त्वया बहु मन्तव्यम् , उपैक्षणीयम्-इति भाव. 1गुरुजनमिति-गुरुजनम् जीमूतकेतुमस्य पितरम् । यद्यस्य पिता जीमूतकेतुस्त्वद्भगिन्या एतेन पाणिप्रहण स्त्रीकुर्यात्तर्थयमप्यवश्यं तागुपयच्छेदिति हृदयम् । साधूक्तमिति- विदूषकोक्ने साधुवं समर्थयते नायमिनि । अयम् जीमूतवाहन , गुरु- वचनम् पित्राज्ञाम्, नातिकामति-न लद्यते । प्रतिमाहयामि स्वीकारगामि पित्रोरिति संबन्धसामान्यपष्टी । पित्रति भावः । चेटी-राजकुमारी ! धीरज धरी, धीरज धरौ । विदूषक-माई । यह तो परवश है, इसलिये इसके (पेसा) कहने से क्या इसके पिता से जाकर प्रार्थना करो। मित्रावसु-(मन में ) ठीक कहा । यह अपने माता-पिता का कहना नहीं टालता । इसके माता-पिता मी इसी गौरी के मन्दिर में रहते हैं। अच्छा तो जाकर इसके माता-पिता द्वारा (इससे) मलयवती को स्वीकार करवाऊँ।
द्वितीयोऽङ्कः। १०५ [नायिका ममावमिति ] मित्रावसुः-[प्रकाशम् ] एवं निवेदितात्मनोऽस्मान् प्रत्या- घक्षाणः कुमार एव बहुतरं जानाति । नायिका-[ सरोपम् ] कहं पञ्चखाणलहुश्रो मित्तावस्तू पुणो वि मन्तेदि। कथं प्रत्याख्यानलघुमित्रावसुः पुनरपि मन्त्रयते । [निकान्तो मित्रावसु ] नायिका-[ साम्रमात्मानं पश्यन्ती ] किं मम पदिणा दोन्म. कलङ्कमलिणेण अञ्चन्तदुक्खमाण भज वि सरीरहदपण। जाव इद एव रत्तासोअपादचे इमाए अदिमुत्तलदाप उब्ध- न्धि अत्ताणं वावादइरसं । ता एवं दाव | [ प्रकाश मविलक्ष- स्मितम् ] घओ ! पेक्स दाय मित्तावसू दूरं गदो ण वेत्ति । जेण अहं इदो गमिस्सं। नायिका, समाश्वसिति-धैर्य यनाति । कदाचिदभ्यर्थितोऽस्य पिता ममतेन पाणिग्रहण स्वीकुर्यादित्याशैव धैर्यबन्धे कारणम् । एवमिति- पवम् पूर्वोहाप्रकारेण, निवेदितेति-निवेदित -विज्ञापित , आरमा-स्वारमा गताभिप्रायस्त्वत्कर्तृवमलयवतीस्त्रीकरणरूप, यस्तयाभूतान् । 'अयना निवे- दित -तुभ्यमर्पित, श्रारमा-प्रारमवत् प्रिया मलयवती यैस्तादशान् । अस्मान-स्वयमुपस्थितान् सिद्धवशात्पन्नानपि, मत्याचक्षाणः निराकुर्वन् , कुमार एव-भवान् जीमूतवाहन एवेत्यर्थ.। बहुतरं जानाति-बहुज्ञोऽस्ति । गोल्लुगटोहिरियम् । अस्मरप्रत्याख्यानेन न भवता बहुज्ञजनोचितमाचरितम् , इति भाव । सरोपमिति-नायन मिनावसो प्रस्तावम्य प्रत्याख्यानमेव नायिकाया रोपस्य हेतु प्रत्याख्यानलघुः प्रत्याख्यानेन-निर्धन, लघु- तिरस्कृत इति भाव । मन्त्रयते-मभाषते, नापन सहेति शेष । (नायिका होश में प्राप्ती है) मित्रायसु-(प्रकट में) इस प्रकार हमारी प्रार्थना की टुकरात हुए कुमार रपय बहुश हैं नायिका-(कोष से) क्यों मित्रावसु तिरस्कृत होकर भी बातचीत कर रहा है? (मित्रावसु का प्रस्थान ). ।
नागानन्दे- किं ममैतेन दौर्भाग्यकलङ्कमलिनेनात्यन्तदुःसभागिनाद्यापि शरीरहरकेन । यावदिहेव रक्ताशोकपादपेऽनयाविमुक्तलतयोध्या- स्मानं व्यापादयिष्यामि । तदेवं तावत् । हजे' पश्य तापन्मि- त्रावसुदूरं गतो न वेति । येनाहमपीतो गमिष्यामि । चेटी-जे भट्टिदारिश्रा प्राणवेदि । [कतिचित् पदानि गत्वा ] अण्णादिस से हिअ पेक्खामि । ता ण दाव गमिस्सं । इह एव श्रोषारिदा पेक्खामि किं एसा पडिवादि त्ति । यद्भर्तदारिकाज्ञापयति । अन्यादशमस्या हृदयं पश्यामि । तन्न नावद्गमिष्यामि । इहैवापवारिता पश्यामि किमेपा प्रतिपद्यत इति । किमिति–दौर्भाग्यकलङ्कमलिनेन-दुर्भगायाभाव इति दीर्भाग्यम्- प्रियजनानुरागापानता ['दुभंगा परयुरप्रिया' इत्यमर ], तदेव कलङ्क -लान्छनम् , तेन, मलिनम्-मलीमस दुर्दर्शनम् तेन, अत्यन्तदुःखभागिना-अत्यन्तम्- निरतिशयम् दु सम्-प्रियजनानुरागाप्राप्तिजन्य श , तजति-प्राप्रति, इति तयाभूतेन, एतेन भाररूपेणेति भाव , शरीरहतकेन-कुरिसतशरीरेण ['कुत्सितानि कुन्सने 'इति कर्मधारय ], मम-मलयवल्या , किम् किं प्रयोजन सिध्यति, न किमपीत्यर्थ । यत् खलु शरीर प्रियमावर्जयितुमेव नालम्, धिक् तच्छरीरम, त्याज्यमेव तदिति-गूढाभिप्राय । यावदिति-उदध्य ऊर्च कराठे, बध्वेत्यर्थ । अनया लम्बमानया, अतिमुक्तलतया-वासन्त्या लतया ['अतिमुक्त पुण्ड्रक स्यात् वासन्ती माधवी लता' इत्यमर ], व्या- पादयिष्यामि-प्राणैर्वियोजयिध्यामीत्यर्थ । अन्यादशमिति-अन्या- दृशम् अन्यनिधम्, अपवारिता अन्तर्हिता, प्रतिपद्यते-करातीत्यर्थ । नायिका-(ऑसू मरका अपनी और देखती हुई) अब मरे दुर्भाग्य- रूपी कलङ्क से कलुषित, अत्यन्त दुखी, इस निकृष्ट शरीर से क्या लाम १ इसलिये यहीं इस रक्त अशोक के वृक्ष पर इस अति-मुक्कलता स फाँसी लेकर श्रात्महत्या कर लेती हूँ। अच्छा तो मैं ऐसा करती हूँ। (प्रकट में, विस्मय- सहित मुस्कराहट के साथ ) चेटी ! जरा देसना, मित्रावस दूर निकल गया है या नहीं, ताकि मै भी यहाँ से चलूँ । चेटी-जो राजकुमारी की श्राशा। (कुछ कदम चल कर ) इस का चित्त और ही तरह का देस रही हूँ, इसलिये मैं जाऊँगी तो नहीं, महीं छिप कर देखता हूँ कि यह क्या करती है ?
- द्वितीयोऽङ्कः। १०७ नायिका- उत्थाय दिशौ विलोक्य पाशं गृहीत्वा सास्रम् ] मन- चदि गोरि । इह तुए ए किदो पसादो । ता अएपस्सि पि दाच जम्मे जह ण ईरिसी दुक्खभाइणी होमि, तह करेहि । । कराठे पाशमर्पयति ] भगवति गौरि! इह त्वया न कृतः प्रसादः । तदन्यस्मिन्नपि तावजन्मनि यथा नेहशी दुःसभागिनी भवामि, तथा कुरु । चेटी-[दृष्ट्वा ससभ्रमम् ] परित्ताश्रह परित्ताअह । एसा महिदारिया उन्यन्धि अत्ताणं वाचादेदि । परित्रायध्वं परित्रायध्वम् । एपा मर्तृदारिकोदध्यात्मानं व्यापादयति । नायकः- मर्मभ्रममुपेत्य ] कासो कासी। चेटी-इथं असोयपादवे । इयमशोकपादपे। नायक:-[ दृष्ट्वा सहर्षम् ] कथ सैधेयमस्मन्मनोरथभूमिः। [ नायिका पाणी गृहीत्वा ततापाशगादिएन् ] उत्थायेत्यादि-पाशम् बन्धनम् । भगवतीति-ह-अस्मिन्. जन्मनि । परित्रायम्वमिति-उद्यध्य पार्शन कराठे बध्वेत्यर्थ. । व्यापादयति-प्राणैर्वियोजयनि । कथमिति-सैवम् स्वादिषु साक्षात कृता, अस्मन्मनोरथभूमिः अस्माकं मनोरमस्य-अभिलाषम्य, भूमि:- श्राश्रय-विषय इति यावत् । नायिकामिति-लतापाशम्-अतिमुहलता- रूपं बन्धनम् । आक्षिपन्-तहस्ताद् प्राच्छिन्दन् । नायिका रिटकर, चारों और दसती हुई पारा पकट कर रोते हुए) मगनति गौरि ! तू ने इस जन्म में तो कृपा नहीं की। किन्तु दूमो जन्म में तो मैं इस प्रकार दुस की मागिनी नगर्नू, ऐसी कृपा करना। (गले में फाँसी डानती है) बेटी-(देसकर, घबराहट से ) बचाओ, बचायो । राजकुमारी पाँसी स्गा कर अात्महत्या कर रही है। नायक-(मट से पास जाकर) कहाँ है वह ! कहाँ है वह । चेटी-यह अशोकवृक्ष पर । नायक- देसार, प्रसन्नता से) ओहो ! यह तो वही है, जिसे मेरा हृदय चाहता है। ( नायिका का हाथ पकड कर पाश छीनता हुआ) नागानन्दे- न खलु न खलु मुग्धे ! साहसं कार्यमेवं व्यपनय करमेत पल्लवाभं लतायाः। कुसुममपि विचेतु यो न मम्ये समर्थ कलयति स कथ ते पाशमुन्धनाय ॥120 नायिका- ससाध्वमम् ] हद्धि । को णु खु एसो । [ नायक निरूप्य सरोष हस्तमाक्षेप्तुमिच्छति ] मुञ्च मुञ्च मे अग्गहत्थं । को तुम णिवारेहुँ । मरण वि किं तुम एव अब्भत्थणीयो। हा धिक् । को नु खल्वेपः । मुश्च मुश्च मेऽग्रहस्तम् । कस्त्वं नियारयितुम् । मरणेऽपि किं त्वमेवाभ्यर्थनीयः । न खल्विति-हे मुग्धे बालस्वभावे सुन्दरि !, एवम् पाशेन कण्ठं बद्वा, साहसम्=सहसा आत्मव्यापादनरूप कर्म, न खलु न खलु, कार्यम्-नैव कर्तव्यम् , त्वयेति शेष । नखलुशब्दयोरुिक्तिरन्यन्तानी चित्यसूचनार्था । आत्महत्याया सुजननिन्दितत्वादिति भाव । पल्लचा- भम्=पल्लवसदृशम्-किमलयकोगलम , एतम्, करम् अग्रहस्तम्, लतायाः=लतामकाशात् [ अपादाने पञ्चमी ], अपनय दूरीकुरु । लता- पाश मुधेत्यर्थ ।मन्ये-अहं जाने। यत् , यः,नेतव,कर , कुसुमम् अपि3 अत्यन्तमृदुल पुष्पमषि, विचेतुम् अवचेतुम्-वृन्तात् बोटयितुम, मुवि- पातत वा सप्रहीतुम ,न समर्थन शक्त ,स,ते कर उद्वन्धनायकण्ठ- मुन्धुम् ('सुमर्थाच्च भाववचनात्' इत्यनेन चतुर्थी ], पाशम्-लतारूप बन्धनम् , कथम् केन प्रकारेण, कलयति धारयति, न धारयितु समर्थ । यत्र लताकुसुममपि कठोरायते तत्र लतापाश कठोरायतेत्यत्र किमु वक्तव्यमिति कैमुतिकन्यायेनार्थान्तरप्रतीते काव्यार्थापत्तिरलङ्कार । मालिनी वृत्तम्। 'ननमयययुतेय मालिनी भोगिलोकै ' इति तल्लक्षणम् ॥११॥ नायिकोती मरणेऽपीति-अभ्यर्थनीयः प्रार्थनीय । जीवनाय त्वद- ऐ भोली ! एप्ता साहस न कर और इस किसलय के समान कोमल हाथ को स्ता से हटा ले । मरे विचार में यह तुम्हारा हाथ, जो फूल चुनने में भी असमर्थ है, फाँसी लगाने के लिये पाश को कैसे पकड़े हुए है ॥११॥ नायिका-(सहम कर) हाय ! यह कौन है ? (नायक को देख कर क्रोध से हाथ छुडाना चाहती है) छोडो, छाटो, मरा हाथ ! तुम रोकने वाले कौन हो? क्या मरने में भी तुम्हारी ही आशा की आवश्यकता है ।
, . द्वितीयोऽङ्कः। नायकः-नाहं मुशामि । कराठे हारलत्तायोग्ये येन पाशस्तवार्पितः। गृहीतः सापराघोऽयं स कथं मुच्यते करः ॥१२॥ विदूषका-भोदि ! किं पुरण से मरण्यवसाअस्स कारणं । भवति किं पुनरस्या मरणव्यवसायस्य कारणाम् । चेटी-[ साकूतम् ] णं एसो एष दे पिशवनस्सो। नन्वेप एव ते प्रियवयस्यः। पेक्षाभूदिति मिनावमुमुखेन त्वत्प्रार्थना कृता, परं न त्वयाभ्युपगता । इदानी मृत्युमभिकादक्षन्त्यापि मया किं त्वमेव प्रार्थनीय ? अन्यनिरपेो मरणे न त्वत्प्रार्थनमावश्यकमिति गूढागिसन्धिर्नायिकाया । हस्तामोचनदे तुमुपन्यस्यति नायक -कएठ इति । येन-येन करण, हारलतायोग्ये हारलताया -मौक्तिकमालाया , योग्ये-मुक्ताहारधारगोचिते इत्यर्थ , सयभवत्या , कण्ठे, पाशः बन्धनम्, अर्पिता दत्त , सः सापराधा-कृतापराध इत्यर्थ [अपराधेन सह वर्तत इति तुल्ययोगे बहुव्रीहि , सहस्य सादेश ], अयम्, कर:-हस्त , गृहीतः मया धृत मन् , कथम् केन हेतुनेत्यर्थ , मुच्यते-त्यज्यते । यथा कश्चिद् राज- पुरुषोऽपराधिन निगृह्य न मुभति तथैवाहमपि उद्घध्य ते प्राणान् वियोज- यितुं यतमानं मापराधमिमं करं न त्यक्ष्यामीति भाव । प्रस्तुतात् वृत्तान्ताद- प्रस्तुतराजपुरपापराधिरतान्तप्रतीते समासोक्ति । समासोक्तिलक्षणं यथा- 'समासोक्ति परिस्फूर्ति प्रस्तुतेऽप्रस्तुतस्य चैत्' । रत्तमनुष्टुप् ॥१२॥ भवतीति-भवतिम्चेव्या सोधनम् । मरणव्यवसायस्या मरणे-प्राणत्यागे, व्यवसाय -निश्चय , तस्य । चैटयुक्ती साकूतमिति-माकू- तम्-आबूतम्-अभिप्रायस्तन यद्दति, साभिप्रायमित्यर्थ । नन्विति-पप इल्यद्गुल्या निर्देश । एप:=पुर स्थित ,ते, प्रियवयस्य एव-प्रियमित्र जीमूतवाहन एवेत्यर्थः। नायक-मैं नहीं छोगा। हार पहनाने योग्य गले में जिसने फांसी की रस्सी डाल दी हो, वह अपराधी हाय पकडा हुआ वैसे छोटा जाय १ ॥१२॥ विदूषक (चैटी से) श्रीमती जी! इसके मरने के उद्योग का क्या कारण है। घेटी-(ताना मारते हुए) यही तुम्हारा प्यारा मित्र ।
. नागानन्दे- नायका--[ सानुशयम् ] कथमहमेवास्या मरणकारणम् । न खल्यवगच्छामि। विदूषकः-भोदि ! कहं विश्र। भवति ! कथमिव । चेटी-जासापिप्रवनस्सेण दे काविहिवल्लहा आलि- हिदा, ताप पक्खवादिणा पदेण पडियादअन्तस्स वि मित्ताघ- सुणो णाई पडिच्छिदे त्ति जादणिव्वेदाए इमाए एवं ववसिदं । या सा प्रियवयस्येन ते कापि हृदयवल्लभा आलिखिता, तस्यां पक्षपातिना एतेन प्रतिपादयतोऽपि मित्रावसोनहिं प्रती- प्टेति जातनिर्वेदयानयैवं व्यवसितम् । नायक:-[ सहर्षमात्मगतम् ] कथमियमेवासौ विश्वावसो- हिता मलयवती । अथवा, रत्नाकराहते कुतश्चन्द्रलेखा- प्रसूतिः । कष्ट, मनाग्वश्चितोऽस्मि । सानुशयमिति-अनुशयः-अनुताप, तेन सहेति सानुतापमित्यर्थः । न खल्वितिन्न जानामि, कुतोऽहमस्या अस्मिन् मरणव्यवसाये निमित्तमभूवम् । भवतीति-कथमिवन्कथमयं हेतुरित्यर्थः । या सेति-कापि काचिदपि, अस्माभिरज्ञातपरिचया, हदययल्लमा स्वद- गप्रेयसी, श्रालिखिता-चित्रिता । पक्षपातिना आसक्वेन, प्रति- पादयतः ददत , मित्रावसो ["पष्टी चानादरे'इत्यनादरे] स्वयं प्रतिपादयन्तं मित्रावसुमप्यनाइत्येत्यर्थः।न प्रतीष्टान स्वीकृता । जातनिर्वेदया जात - उत्पन्न , निर्वेद -वैराग्यम् , यस्यास्तथाभूतया, प्रियतिरस्कृतं जीवन व्यर्थ- नायक-(शोक से) क्या मैं ही इसके मरने का कारण हूँ। मैं नहीं समझता, कैसे? विदूषक-श्रीमती जी ! सो कैसे ? चेटी-'वह जो तुम्हारे प्यारे मित्र ने अपनी किसी प्रियतमा का चित्र बनाया है, उसके प्रेम के कारण इसने मुझे अस्वीकार कर दिया, यद्यपि मित्रावसु स्वयं (मुझे) अर्पण कर रहा था' इस कारण इसे वैराग्य हो गया है और इसने ऐसा ( मरने का निश्चय किया है नायक (प्रसनता-पूर्वक मन में) अच्छा, यही वह विश्वानसु की कन्या मलयवती है । अथवा टीक है, चन्द्रकला समुद्र के अतिरिक्त और कहाँ से उत्पन्न हो सकती है ! सैद है कि में कुछ घोके में रहा। - द्वितीयोऽङ्कः। विदूपका-भोदि ! जह एवं, अणवरद्धो दापि पिवश्र- स्सो। अहव जहण पत्तिाअदि, सधे एव गदुन सिलादलं पेक्खदु होदी। भवति । यद्येवम् , अनपराद्ध इदानी प्रियवयस्यः। अथवा यदि न प्रत्येति, स्वयमेव गत्वा शिलातलं पश्यतु भवती । नायिका -[सहर्ष सलज न नायक पश्यन्ती हस्तमाप्तुमिच्छति ] मुश्च मुश्च मे अग्गहरथं । मुश्च मुश्च मेऽग्रहस्तम् । मिति स्वजीवने जातीदासीन्ययेति भाव , अनया, एवम्-कराठे पाश दत्त्वा स्वप्राणनियोजनम् , व्यवसितम्-निधितम् । सहर्षमिति-असौ- मिनावमुना मह्य प्रतिपाद्यमाना । अथवेति-रताकरारनानामाकरात्- समुदात्, ऋते-विना, समुद्र परित्यज्यत्यर्थ , चन्द्रलेखाप्रसूति चन्द्र- लेखाया -चन्द्रकलाया , प्रसूति -उत्पत्ति । यया चन्द्रलेखारूपस्य रत्नस्योत्पत्ति कौस्तुभादिसर्वरत्नानामाकरात समुद्रादेव जाता, नान्यस्माद् , तयेदमपि कन्या रम सर्वगुणाकराद् विश्वावसौरव जातमिति नात्र सदेह । श्रर रत्नाकरविश्वा- वस्तीचन्द्रकलामलयवत्योश्च परस्पर बिम्बप्रतिनिम्बभावाद् दृष्टान्त ।रष्टान्त- लक्षण यथा-'चेद् विम्बप्रतिबिम्बत्व दृष्टान्तस्तदलकृति' । मनाक् विञ्चिद्, वञ्चित विप्रलब्ध ,अज्ञानेनेति शेष । देवतायतनादिषु नैकश सा क्षाहता, मे हृदयप्रेयसीयमेव विश्वावसोर्दुहितास्तीति न मया विज्ञातम् । अतएव मिनावसुमह प्रत्याख्यातवान् । यदिव्यज्ञास्यम् , नैव प्रत्याख्यास्यमिति भाव । भवतीति यदि-चेद्, एयम्-या सेत्यादिना त्वदुक्त एव वर्तृदारि- काया मरणम्यवसाय हतु , तर्हि, इदानीम् , प्रियवयस्य-अय जीमूतवाह्न , अनपराद्धअपराधरहित । [कतरिक्तान्तस्य नना समास ] अनेन शिलातले स्वभढ्दारिकाया एवं चिनमालिखितम्, तत्रैव चायमासक्त , तदासक्ने- नैवानन ता विद्यावगुकन्यामविज्ञाय गिनावसु प्रत्याख्यात इति भाव । यदीति-यदि न प्ररयति-यदि मदुक्ल न विश्वसिधि, तर्हि, पश्यतु-शिता- तले लिखित चित्रमिति भाव । विपक-श्रीमती ! यदि यही बात है तो अब मेरा प्यारा मित्र निर्दोष है। यदि विश्वास न हो तो श्राप स्वय चलकर शिलातल को देख लें। नायिका-(हर्ष और लज्जा से नायक को देखती हुई हाथ छुदाना चाहती है) छोडो, छोडो, मैरा हाय ।
नागानन्दे- नायकः-[ सस्मितम् ] न तावन्मुश्वामि, यावन्मया हृदय- वल्लभा शिलायामालिखितां न पश्यसि । [ सर्वे परिकामन्ति ] विदूषकः-[ कदलीपत्रमपनीय ] एसा से हिअवलहा । एपास्य हृदयबल्लभा। नायिका-[निरूप्यापवार्य. सस्मितम् ] चउरिए ! अहं विभ आलिहिदा। चतुरिके ! अहमिवालिखिता । चेटी-[चिनाकृति नायिका च निर्वर्ण्य ] भट्टिदारिए ! किं भणासि अहं विश्र आलिहिदत्ति । एरिस से सारिक्वं, जेण ण आणीअदि किं दाय इह मणिसिलादले भट्टिदारिआए पडि- विम्ब संकन्दं, श्रादु तुवं आलिहिदत्ति । भर्तृदारिके । किं भणसि अहमिवालिखितेति । ईदशमस्य सादृश्यं, येन न ज्ञायते किं तावदिह मणिशिलानले भर्तृदारि- कायाः प्रतिविम्बं संक्रान्तम् , उत्त त्वमालिसितेति । चतुरिके इति-अहमिवालिखिता-रूपेण मत्सदृश्या एवेद चित्र मनेनालिखितमिति भाव । अथवा-इवशब्द राभावनायाम, तथा संभाव्यते यथानेनाहमालिखितेत्यभिप्राय । चित्राकृतिमिति- निर्य-दृश्या, चित्राकृतिनायिकाकृत्योर्दर्शनं तयो साम्यपरीक्षाय। चेटी तयोरत्यन्त साम्य विलोक्याह-किंभणसीति-न वत्स- दृश्यालिखिता, अपि तु त्वमेवालि खतेति भाव । अथवा, किमत्र सभाननया, नायक-(मुस्कराकर) तब तक नहीं छोडगा जब तक तुम मेरे द्वारा शिलानल पर बनाए हुए प्रियतमा के चित्र को देख न लोगी। (सब घूमते हैं) विदूपक-(केले के पत्ते को हटाकर ) यह इसकी प्रियतमा है ? नायिका--(देखकर, एक और हटकर, मुस्कराती हुई) चतुरिके ! मुझ जैसी का ही चित्र खींचा गया है। चेटी-(चित्र तया नायिका को देखकर) राजकुमारी क्या कहती हो- मुझ जैसी का चित्र खींचा गया है । इसमें तो ऐसी समानता है कि पता नहीं लगता कि इस मणिशिला में तुम्हारी परछाई दीख रही है मा (स्वयं) तुम ही चित्रित की गई हो।
+ द्वितीयोऽङ्कः। ११३ नायिका-[विहस्य ] दुजणीकिदह्मि इमिणा इदं चित्तं दंसअन्तेण । दुर्जनीकृतास्म्यमुनेदं चित्रं दर्शयता । विदूषकः-भो ! णिव्युत्तो दाणिं गांधव्यो विवाहो । मुञ्च दागि से अग्नहत्थं । एसा का वि तुरियतुरि श्राअच्छदि । भोः ! निर्वृत्त इदानी गान्धर्वो विवाहः । मुश्चेदानीमस्या अग्रहस्तम् । एपा कापि त्वरितत्वरितमागच्छति । [ नायको मुखति] वस्तुन तवैवेदं चित्र नान्यस्या इति भावः। तदेवोपपादयति-ईदृशमित्यादि। तव चित्रस्य च, ईदृशम् इत्यंभूतम्, सादृश्यम् अत्यन्तं साम्यम्, अस्ति। येन श्येन हेतुना, न मायते-न निधीयते, किमिदं निर्मले चन्द्रमणि- शिलातले, संक्रान्तम्-प्रतिफलितम् , [ दर्पणे मुसप्रतिविम्बमिव ] तव प्रतिबिम्बमस्ति, उत तव चित्रम् इति निश्चेतुं न शक्यत इति भावः । दुर्जनीति–अनेन भत्प्रियेण इदं स्वलिखितं मधिनं दर्शयित्वा, दुर्जनी- कृता-दौर्जन्यं प्रापितास्मि । चित्रदर्शनात् प्रागहमयोधिपं यद्ययमेव (जीमूत- याहनः) सापराधो यदयं मत्पित्रा प्रतिपाद्यमानामारमन्यनुरका मां प्रति. ग्रहीतुं प्रत्याख्यातवानिति । परं वस्तुतो नायमपराध्यति । अयं तु मयि नितरा- मनुरको मरिहव्ययामसहमानो मां मणिशिलातल आलिख्य चित्रगती मां पश्यन् कथंचिदात्मानं विनोदयति। चित्रदर्शनात्त्वहं जानामि यदहमेव सापराधा, यदस्मिनिरपराधे माये निरतिशयानुरागिणि व्यर्थ कोपमकापम् । निर्निमित्तकोधप्रकटनेनाहमैदानी दुर्जना जातेति भावः। विप्रलम्भानन्तरमेव संभोगस्य साधीयान्परिपोष इति साहित्यविदः । तदुक्तम्-न विना विप्रलम्भेन संभोगः पुष्टिमश्रुत्ते । कपायिते हि त्रादौ भूयान् रामो विवर्धते । अतो द्वितीयावादारभ्येतःपर्यन्तमभिलापस्टहादिदशकामदशावर्णनेन विप्रलम्भ परिपोषं प्रापथ्य संभोग वर्णयितुमुपक्रमते-भो इति । निर्वृत्ता= नायिका-(हँस कर) इसने मुझे चित्र दिखला कर अपराधिनी बना दिया है। विदूषक-लो, अव तुम्हारा गान्धर्व विवाह हो गया। अब इनका हाथ घोट दो। यह कोई जल्दी-जल्दी (घर) आ रही है। (नायक हाथ छोड़ देता है) द्वितीयोऽङ्कः। जह-नज एव मलप्रपदीय विवाहो । ता लहु एदं गेलिन प्राअच्छत्ति । ता एहि गच्छल । श्राज्ञप्तास्मि युवराजमित्रायमुना । यथा-अद्यैव मलय- वत्या विवादः। तल्लनेनां गृहीत्वाऽऽगच्छेति । तदेहि गच्छावः । विदूषकः-गदा तु दासीए धीए ! पदं गहिन । पिव- अस्सेण उए इह एच अधि। गता वं दास्याः पुषि ' एतां गृहीत्वा । प्रियवयस्येन पुन- रवैयासितव्यम् । चेटी-हदास!मा तुनर। तुह्माणं पि हरण आश्रदं एव । हताश! मा सरस्व युप्माकमपि स्नपनकमागतमेव । [ नायिका सानुरागं सतब नायकं पश्यन्ती सपरिवारा निष्कान्ता] [नेपध्ये वैतालिक परति ] गतेति-परिहासोहिरियम् । गतेति गच्छतेरादिधर्मणि क्त, गन्तुमा- रवेत्यर्थ । 'दास्या पुनि!' इत्यत्र 'पठ्या आक्रोशे' इलनेनामोशायें पाच्या अन्नुस् । त्वमितो नायिकामात्मना सह नयसि । अस्मन्मिनं पुन- रिहकाकि ता विना विमनायमान किं करिष्यति । विवाहस्नु गोरेव जायते । तन् कथमेकाकिनी मलयवयव नीयते, नायमपि इति भाव । हताशेति- विदूषकेनानुष्ट्या चयाऽपि हताशेति बिदूपकम्य सामोशं सम्बोधनम् । युप्माकम् नव मिनस्य जीमूतवाहनस्येलर्थ । सपनकम्मप्यतेऽनेनैति सपनकम् ] सानमाधनद्रव्यम्-उद्वर्तनादि [ भातर्णिजन्ताल्च्युटि, स्वायें कायय रूपम्, 'ग्लानावनुवमा च'इत्यनेन मित्त्वम् , मिता हस्व , प्रागत- मेय प्राप्तप्रायमेव, किमर्थमाउलीभवति भात्र । सपनकं मानवैलत्यपरे । अथ चूलिक्योवाहनानवेला सूचयितुमुपक्रमते-नेपथ्ये इति । चूलि. कालक्षणं दर्पणे यपा-'श्रन्तजवनिकासंस्थे सूचनार्थस्य लिका' इति । विदूषक-श्री दामी की छोकरी ! तू तो इसे लेकर बरु दी । और मेरा प्यारा मित्र यहाँ ही रहेगा। चेटी-दुष्ट ! अधीर मत हो। तुम्हारे भी मान की सामग्री आ गई है। (सजा और प्रेम से नायक को देखती हुई परिवार सहित नायिका का प्रस्थान) (नेपथ्य में वैतानिक पदता है) नागानन्द- [प्रविश्य] चेटी-[ सहर्ष सहसोपसन्य ] भट्टिदारिए ! परिच्छिदा तुघं जीमूदवाहणस्स गुरूहि । भर्तदारिके प्रतीष्टा त्वं जीमूतवाहनस्य गुरभिः । विदूषकः-[ नृत्यन् ] संपुरणो मोरहो पियनस्सस्स । अय अत्तहोदीए । अहव ण पदाणं । [ भोजनमभिनयन् ] मम एव यह्मणस्स। सम्पूणे मनोरथः प्रियवयस्यस्य। अथवानभवत्याः। अथवा नैतयोः । ममैव ब्राह्मणस्य । चेटी-[ नायिकामुद्देिश्य ] आपत्तलि जुवराअमितावसुणा। सम्पन्न । गान्धर्वः अष्टाना विवाहानामेकतम । क्न्यावरयोरन्योन्यानुराग जन्यो विवाहो गान्धर्व इत्युच्यते । तदुक्क मनुना- इच्छयाऽन्योन्यसयोग कन्यायाश्च वरस्य च । गान्धर्व स तु विशेयो मैथुन्य कामसभव ॥ एपेति-त्वरितत्वरिता-अतिशीघ्रमित्यर्थ । एतेन द्वितीयस्या- स्वेट्या प्रवेश सूचित । भर्तृदारिके इति-प्रतीष्णा स्वीकृता, स्नुपात्वे- नेति शेष । गुरुभि-मातापितृभ्यामित्यर्थ । सम्पूर्ण इति-मलयवती- लाभेनेति भाव । श्रथवेति-अत्रभवत्याःमलयवत्या , पतिरूपतया जीमूतवाहनस्य लाभेनेति भाव । श्रथवेति-पतयो-जीमूनवाहनमलय- वत्यो । ममैवेति-मनौरय सम्पूर्ण इति पूर्वेणान्वय । नानाविधभोजन लाभसमावनयेति शेप । (प्रवेश करके) घेटी-(प्रसन्नता से भरपट पास जाकर) राजकुमारी । जीमूतवाहन के माता पिता ने तुम्हें (स्तुधारूप से स्वीकार कर लिया है। विदूपक--(नाचता हुआ) प्यारे मित्र का मनोरय पूरा हो गया। नहीं नहीं, इन (राजकन्या) का। अथवा दोनों का ही नहीं। (खाने का अभिनय हो गया)। मुझे आज्ञा दी है कि उसे ले श्रा' । इसलिए - . . शाशोचते द्वितीयोऽङ्कः। जह-अन्न एव मलप्रवदीए विवाहो । ता लहु एद गहिन भाअच्छत्ति । ता एहि गच्छह्म । प्राज्ञप्तास्मि युवराजमित्रावमुना । यथा-अद्यैव मलय- वत्या विवाहः । तल्लघ्नेनां गृहीत्वाऽऽगच्छेति । तदेहि गच्छावः। विदूषकः-गदा तुवं दासीए धीए ! एवं गहिश्र । पिशव- अस्सेण उण इह एव अच्चिदव्यं । गता त्वं दास्याः पुति ! एतां गृहीत्वा । प्रियवयस्येन पुन- रखेवासितव्यम् । चेटी-हदास!मा तुवर तुह्माणं पिवणयं आअद एष । हताश ! मा स्वरस्व ।युष्माकमपि स्नपनकमागतमेव । [ नायिका सानुरागं सलज नायकं पश्यन्ती सपरियारा निष्क्रान्ता ] [ नेपथ्ये वैतालिक पठति ] गतेति-परिहासोतिरियम् । गतेति गच्छतेरादिकर्मणि क्त, गन्तुमा- रब्धत्यर्थ । 'दास्या पुनि।' इलर 'पट्या आक्रोशे' इत्यनेनानोशार्थे पाठया थलुन् । स्वमितो नायिकामात्मना सह नरसि । अस्मम्मित्र पुन- रिदैकाकि ता विना विमनायमान किं करिष्यति । विवाहस्तु द्वयोरेव जायते । तत् कथमेशाकिनी मलयवयव नीयते, नायमपि इति भाव । हृताशेति-- विदूषकेनानुष्टया चेठ्याऽपि हताशेति विदूषकस्य सानोशं सम्योधनम् । युष्माकम्-तत मिनस्य जीमूतवाहनस्येपर्थ । स्नपनकम् [ सप्यतेऽनेनेति सपनकम् ] मानसाधनद्रव्यम्-उद्वर्तनादि [मातर्णिजन्ताल्ल्युटि, स्वार्थे कप्रत्यये रूपम्, 'ग्लानावनुवमा च' इत्यनेन मित्त्वम्, मिता हस्व ], श्रागत- मेवप्राप्तप्रायमेव, किमर्थमाकुलीभवसीति भाव । सपनकं नानवेलेत्यपरे । अथ चूलिक्योवाहनानवेला सूचयितुमुपक्रमते-नेपथ्ये इति । नूलि- फालत्तणं दर्पणे समा--'अन्तर्जवनिकासस्यै सूचनार्थस्य चूलिका' इति । विदूपक-अरी दासी की छोकरी! तू तो इसे लेकर चल दी। और मेरा प्यारा मित्र यहाँ ही रहेगा! चेटी-दुष्ट ! अधीर मत हो। तुम्हारे भी मान की सामग्री आ गई है। (रजा और प्रेम से नायक को देखनी हुई परिवार सहित नायिका का प्रस्थान) (नेपम्य में बैतालिक पढ़ता है) सघ . नागानन्दे- पृष्टया पिष्टातकस्य द्युतिमिह मलये मेरुतुल्या दधान सिन्दूरधुलीकृतदिवससमारम्भसन्ध्यातपश्री । वैतालिका स्तुतिपाठक । [विविधन तालन व्यवहरतीति विग्रह तेन व्यवहरति' इति व्यवहारा ठक्] वृष्टयेति-इह-अस्मिन् , मलये-गलयाचले, पिष्टातकस्य पट वासस्य [ 'पिष्टात पटवासक' इत्यमर 1, वृष्टयावर्षणेन, मेरुतुल्याम् मेरुद्युतिराशीम्, पीतामित्यर्थ , सुमेरो स्वर्णमयत्वाद्, युतिम्-शोभाम्, दधानः धारयन्-सम्पादयन् [विवाहादिमहोत्सवैषु हरिद्रादिपिष्टै पिष्टा. तको निमीयते । स च तदाना विनोदपरैलोकैरन्योन्य विकार्यते-इति लोकाचार । अगापि मलये पीतपिष्टातकचूर्ण सिद्धा अवाकिरन् । तेन तस्य मलयस्य सुमेरोरिव शोभाऽजनि-इति भाव ], सद्य = तत्क्षणमेव, पिष्टातकवृष्टयनन्तरमेवेत्यर्थ, सिन्दूरधूलीकृतदिवससमारम्भस- ध्यातपश्री सिन्दूरस्य, धूल्या-चूणन सिन्दूरधूलिवर्षणेनेत्यर्थ , कृता- विहिता, दिवससमारम्भस्य-प्रात कालस्य, सन्ध्याया-सायकालस्य य आतप -धर्म , तस्य धी-शोभा येन तादृश [पातपिठातकवर्षणा- नन्तर रक्तसिन्दूरवर्षणेनान मलय उभयसन्ध्ययो शोभा समश्यतेति भाव ], अथवा-सिन्दूरधूल्या, कृतो दिवसारम्भेऽपि-प्रात कालेऽपि, सन्ध्या तपस्य-सभ्याकालिकस्यारतस्य धर्मस्य, श्री, येन तादृश इति व्याख्यात व्यम् [प्रात कालेऽपि तन मलये सिन्दूरवर्षणेन सध्याकालशोभा सम जायतेति भाव ] । कचित्त 'धूलीकृत' इत्यस्य स्थाने 'दूरीकृत' इति पाठ । सिन्दूरेण-रक्तचूर्णेन [ 'सिन्दूर रकचूर्णके' इति मेदिनी], दूरीकृता-तिर स्कृता दिवसारम्भस्य-प्रात कालस्य, सन्ध्यातपस्य च श्री येन तारश इति तदर्भ , [तन मलयपर्वते पिष्टातकसिन्दूरवर्षणजनिता श्री प्रभातसाय- कालयो श्रियमतिशेते स्मेत्यर्थ ], सिद्धलोक सिद्धाना समुदाय, चल- चरणरणन्नूपुरहादहृयै. चला –चञ्चला , चरणा , तेषु रणन्त - पीले गुलाक (पिष्टातक) को दृष्टि से मलयपर्नत की शामा को सुमेरु पर्वत के समान बनाता हुश्रा, सिन्दूर चूर्ण के द्वारा प्रात काल में सायकालिक धूप की शामा को उपस्थित करने वाला सिद्ध लोक चश्चल चरणों के बजते हुए नूपुरों की झनकार के कारण मनोहर नारियो के गीतों से आपके मनोरथ की सिद्धि के लिये विवाह मङ्गल-सान की सूचना दे रहा है ॥१३॥ , द्वितीयोऽङ्कः। ११७ उनीतरगनानां चलचरणरणन्नूपुरद्वादहये- रुद्वाहनानवेला कथयति भवतः सिद्धये सिद्धलोकः ॥१३॥ विदूषकः-[श्राकर्य ] भो बास्स! भाप्रद हवण । भो चयस्य ! भागतं स्नपनकम् । नायकः-[सहर्पम् ] ससे! यद्येवं, किमिदानीमिह स्थीयते । तदागच्छ । तातं नमस्त्य सानभूमिमेव गच्छावः । अन्योन्यदर्शनकृतः समानरूपानुरागकुलवयसाम् । केपांचिदेव मन्ये समागमो भवति पुण्यवताम् ॥१४॥ [निष्क्रान्ती ] इति द्वितीयोऽङ्कः। वनन्त , नूपुरा -गजीराः [ 'मञ्जीरोऽन्त्री स नपुरः' इति रमसः ], तेषाम् , हाद-शब्द, तेन हृी - हृदयहारिभिः, शहनानाम्-सिद्धयुवतीनाम, उद्गीता तारस्वरेणोचारितैर्गानैः [करणे ], भवताम्जीमूतवाहनस्य, सिद्धये-विवाहमालसम्पतये, उद्वाहनानवेलाम् उदाहस्य-विवाह- सम्बन्धिन , मानस्य-अभिपेस्य, वेलाम्-समयम् , कथयति-सूचयति। अन्यस्य धियोऽन्येन धारणामभवात् सादृश्ये पर्यवसानेन निदर्शना- लकार । एकस्मिनधिकरणे प्रात सायंकालिक्योविरुद्धयोः श्रियोर्युगपत् प्रति- पादनादविरोध सादृश्यात्तुविरो परिहार । लौकिकाचारवर्णनात् स्वभावो- किरपि । अनुप्रासवानग्धरा छन्दः । तलक्षण यथा-'मर्याना त्रयेण निमु- नियतियुता स्रग्धरा पीर्तितेयम् ॥१३॥ प्राकण्येति-वैतालिक्वाक्यमिति शेषः । श्रन्योन्येति समानरूपानुरागकुलवयसाम् = समानम्- विदूषक-(सुनकर) हे मित्र ! स्नान की सामग्री आ गई है। नायक-(प्रसन्नता-पूर्वक) यदि ऐसी बात है तो अब यहाँ ठहरने से क्या लाम' याओ, पिता जी को प्रणाम करके मान करने के स्थान पर चलें। मैं समझता हूँ कि, समान रूप, प्रेम, कुल और आयु वाले विरले ही पुण्य- वान् सी पुरुषों का समागम एक दूसरे को देखने के अनन्तर होता है ॥१४॥ (दोनों का प्रस्थान)
११८
नागानन्द-
.
.
,
तुल्यम्, अन्योन्यानुरूपमित्यर्थ , रूपम्-सौन्दर्यम् , अनुराग -परस्परप्रांति
कुलम्-वश , पय -अवस्था च येषा तादृशानाम्, केषांचिदेव-विरला-
नाभित्यर्थ , पुण्यवताम् अस्मिन् पूर्वस्मॅिश्च जन्मनि सुकृतं सचितवताम् ,
यूनाम्, अन्योन्यदर्शनकृता अन्योन्ययोः, दर्शनेन-साक्षात्कारेण-तारा-
मैनकेण, कृत -विहित , समागम -सयोगो भवति । इति मन्ये अप्रस्तुत-
सामान्यवर्णनादप्रस्तुतप्रशसा । तया चैतादृशसमागमवत्योर्जीमूतकेतुमलय-
वत्यो सौभाग्यातिशयो व्यज्यते । आर्यावृत्तम् ॥१४॥
इति श्रीमदच्युतानन्दतनुजन्मश्रीपरमेश्वरानन्दशर्मकृतामा प्राशविनोदिन्या
नागानन्दव्याख्याया द्वितीयोऽङ्ग समाप्त ॥२॥
तृतीयोऽङ्कः। [तत प्रविशति मत उज्ज्वलवेपश्चषकहस्तो विटश्वेटश्च ] विट.- गिच जो पियइ सुर जणस्स पिनसङ्गम च जो कुणइ । मह दे दो चित्र देवा यलदेवो कामदेवो अ॥१॥ द्वितीयाकान्त जीमूतवाहनमलयवत्योर्विवाहोपक्षपेण सभोगमुपक्रम्य कैशिक्या वृत्त्या तत्परिपोषयितुकामस्तदनतया हास्यरस किचिद् वर्णयितु मुरापानोन्मत्त पानपात्रपाणिं विट चेट च प्रवेशयति-तत इति । तत: विदूषकनायकमोनिष्क्रमणानन्तरम् । मत्तः सुरापानेन जातमद, उज्ज्च- लवेप उज्ज्वल -रोचमान , वेप-परिधान यस्य तादृश । चपकहस्तः चपक -पानपानम् , हस्ते, यम्य स । कैशिक्या वृत्तेलक्षण नाट्यशास्त्र यथा- या अक्षणनेपथ्यविशेषचिना श्रीसयुता या बहुवृत्तगीता । कामोपभोगप्रभवोपचारा ता कैशिकी वृत्तिमुदाहरन्ति । तत्र सभोगलक्षण यया दर्पणे- दर्शनस्पर्शनादीनि निषवेते विलासिनौ । यत्रानुरक्ताबन्योन्य मभागोऽयमुदाहृत ॥ हास्यलक्षण यथा- हाममूत समाख्यातो हास्यनामा रमो बुधै । चेष्टादेपर्यंकृत्याद् वाच्यो हास्यस्य चोद्भव ।। विचैटो नायकस्य शृङ्गारे सहायभूती पुरुषौ । तदुक्त दर्पणे-- भनारेऽम्य सहाया बिटचेटविदूपवाया भक्का नर्मसु निपुणा कुपितवधूमानभपना शुद्धा ।। विलक्षण यथा तनव- ममोगहीनसपद् पिटस्तु धूर्त कलैकदेशज्ञ । पेशापचारकुशलो मधुराऽथ बहुमतो गोष्टयाम् ॥ नित्य सुरापायिन कामासहस्य स्वस्य ताशे एवेष्टदेवते निर्दिशति- नित्यमिति । यः, नित्यम्-सर्वदा, सुराम्-मदिराम , पिवति-प्रास्वा- इसलि, किं. च,य , उनस्प-विरवि पुरितस्य लोवय, सियसनमम्- प्रियेण-दयितेन दयितया चेलर्थ, [प्रिय प्रिया च, प्रियो, 'पुमान् खिया' मम १२० नागानन्दे- सफलं खु मम सेहरअस्स जीविधे, वच्छत्थतम्मि दइना दिएप्पलवासिश्रा मुहे महरा । सीसम्मिथ सेहरो णिच चित्र सएिठा जस्स ॥२॥ [ परिस्खलन् ] अरे ! को मं चालेइ । [ सहासम् ] अवस्से णोमालिया म पग्दिसदि। नित्यं यः पिबति सुरांजनस्य प्रियसङ्गमंच यः करोति । तौ द्वावेव देवौ बलदेवः कामदेवश्च ॥१॥ सफलं सलु मम शेसरकस्य जीवितम् , वक्षःस्थले दयिता दत्तोत्पलवासिता मुखे मदिरा । शीर्षे च शेखरको नित्यमेव संस्थिता यस्य ॥२॥ इति पुस एकशेष । ताभ्या समागम इति विग्रह ] सगमम्-सयोगम् , करोति-सपादयति, तौ प्रसिद्धौ, बलदेव. श्रीकृष्णाग्रज , कामदेवः- मन्मथश्च, द्वावेव, नत्वाभ्या कश्चिदन्य ,मम-विटस्य, देवौ आराधनायौ, स्त इति शेष । कमेणोक्लयो सुरापान-प्रियसङ्गमकर्तृत्वयो क्रमेण बलदेव भामदेवाभ्यामन्वयात् यथासख्यानकार ! माया छन्द ॥१॥ शेखरक इति विटस्य नामधेयम् । विट स्वजन्मसाफल्य समर्थयत-वक्ष स्थल इति । यस्य, बक्ष- स्थले उरसि, दयिता=प्रिया,मुख्ने अानने, नीलोत्पलवासिता=नीलो- पल-नीलकमल , पासिता-सौरभ प्रापिता,मदिरा-मद्यम् ,किं च शी= शिरसि, शेखरका-पुष्परचित श्रापाड ["शिखास्वापीडशेखरौ' इत्यमर ], नित्यमिय-सर्वदेवेत्यर्थ, संस्थिता =सनिहिता सन्ति, तस्य शेखरकस्य जावित सफलमिति पूर्ववाक्येनान्वय. ! गाथा छन्द ॥२॥ (तत्पश्चात् उसले कपड़े पहने, प्याला हाथ में लिये मदमत्त विट और चेट का प्रवरा) विट-मेरे तो दो ही देवता है-एक बलदेव जी, जो नित्य मद्य पीते है और दूसरे कामदेव, जो लोगों का अपन प्रेमियों से मिलाप कराते हैं ॥१॥ मुझ शेखरक का जीवन वास्तव में सफल है, जिसके पास ये तीनो सर्वदा रहते हैं-छाती पर प्रियतमा, मुख में कमलों से मगन्धित मदिरा और सिर पर फूलों का मुकुट ||२|| मम तृतीयोऽ। ૨૨૬ अरे! को मां चालयति । अवश्यं नवमालिका मां परिहसति । चेटः-मट्टका! दाव पाश्रदाणोमालिया। भट्टक ! न तावदागता नवमालिका। विट:-[ सरोपम् ] पढमपहरे जेव्व मलप्रवदीविवाहमङ्गलं णिव्युत्तं । ता कीस इवाणिं पभादे विण श्राश्रच्छदि। [ मह. पम् ] अहव इमस्सि मलप्रवदीए विवाहमालूसवे सब्बो पन्य णिअप्पणइणीजणसणाहो सिद्धविज्ञाहरलोयो कुसुमाग्ररु- य्याणे भावाणमोक्सं अणुदादि । ता तहिं एव्य जोमालिया म उदिनमाणा चिट्ठइ । ता तहिं पच गमिस्स । फीदिलो पोमालिश्राप विणा सहरयो । [स्खलन परिमामति] प्रथमप्रहर एवं मलयवतीविवाहमङ्गलं निवृत्तम् । तत् कस्मादिदानी प्रभातेऽपि नागच्छति । अथवा अमुप्मिन् मलय- वत्या विवाहमङ्गलोत्सवे सर्व एव निजप्रणयिनीजनसनाथः सिद्धविद्याधरलोकः कुसुमाकरोद्याने आपानसौख्यमनुभयति । परिस्वलन्निति--गुरामदारणादिति शेषः । प्रथमप्रहर इति-- निवृत्तम् संजातम् । प्रियप्रणयिनीजनसनाया-प्रिया. इष्टमित्रादयः, प्रणायनीजना -प्रेयस्यः, ते , मनाय.-माहेतः । सिद्धविद्याधरलोका सिद्धाश्च विद्याधराय, त एवं लोक सिद्धविद्याधरलोकः-सिद्धाना विद्याघराणां न समूह इत्यर्थः, अपवा तेषां लोक इति विग्रहः, अनन्तानां सिद्धाना विद्या. धगणां च तनात्मय विद्यमानत्वात् मन्ये समस्तः मिद्धतीको विद्याधरलोकच तापस्थित इति भाव.! कुसुमाकरोद्यान-कुमुमानाम् , अाकरः-सनि , म एव उद्यानं तस्मिन् , कुसुमाकरनाम्या पुषवारिकायामिल्यः । प्रापानसौ. ख्यमन्मापानम्-सुरापानगोष्टी [ प्रापानं पानगोष्ठिका'इत्यमर.] तस्य सौख्यम्- (लडखडाता हुआ)भरे ! मुझे कौन दिला रहा है । (सकर) अवश्य नवमालिका मेरे साथ उट्ठा कर रही है। चेट-स्वामिन् ! नवमालिका तो अमी आई ही नहीं। विट-(क्रोध से) मलयवती का विवाहोत्सव तो गत सायंकार को ही सम्पन्न हो गया था तो क्यों वह अब तक प्रात:कार होजाने पर भी नहीं पाई। (प्रसन्नतापूर्वक) अथवा उसो मलयवती के विवाह के शुम उत्सव में सभी १२२ नागानन्दे- तत् तस्मिन्नेव नवमालिका मामुदीक्षमाणा तिष्ठति । तत् तस्मि- नेव गमिष्यामि । कीदृशो नवमालिकया विना शेखरकः । चेट.-एदं उय्याणं । पविसदु भयो । एतदुद्यानम् । प्रविशतु भट्टकः। [ उभी प्रविशत ] [ तत प्रविशति स्कन्धम्यस्तवस्त्रयुगलो विदूषक ] विदूषक --सुदं मए पिअवनस्सो कुसुमाग्नरुजाणं गमि- स्सदित्ति । ता जाव तहि एव गमिस्सं । [ परिक्रम्य ] एद उज्जाणं, जाव पविसामि । [ प्रविश्य भ्रमरसंपात नाटयन् ] कीस उण एवे दुट्टमहुअरा म एव अभिवन्ति । [ प्रात्मानमाघ्राय ] भोदु, जाणिदं मए । ज मलप्रवदीए वन्धुजणण जामादुनस्ल पित्र- आनन्दम् , अपेक्षमाणाप्रतीक्षमाणा, उदीक्षमाणेति पाठेऽपि स एवार्थ । नवमालिकेति-नवमालिकया-नवमालिकानाम्न्या मत्प्रियया, पते नवया-नवनिर्मितया, मालिकया-पुष्पमालया, विना, शेखरक -शेखरक- नामाह विट , पक्ष-शेखर -आपीडाख्य शिरोभूषणम् । कीदश =अशोभन इत्यर्थ । अत्र प्रकरणेन नवमालिकाशेखरक-शब्दयोरभिधायास्तन्नामक- व्यक्तिविशेषे नियन्त्रणेन, पुष्पमालापीडयो, ताभ्या सह नवमालिका शेखरकयोरुपमानोपभयभावस्य च न्यञ्जनया प्रतीति । यथा पुष्पमालया विना आपोडोन शोभन , तथा नवमालिकया प्रेयस्या विना शेखरको विटोऽप्यशोभन इति भाव । तथा च शब्दशक्त्युभवोऽभिधामूलकोऽत्रालङ्कारध्वनि ।विनोक्ति रलवार । स्कन्धन्यस्तवस्त्रयुगल स्कन्धे-असे, न्यस्तम्-स्थापितम् , वस्त्रयो -वामसो , युगलम्-युग्मम, येन यस्य वा तादृशः । सिद्ध विद्याधर लोग अपनी अपनी प्रियतमाओं के साथ कामदेव के उद्यान में मद्यपान का आनन्द ले रहे होंगे। तो नवमालिका भी वहीं मेरी प्रतीक्षा कर रही होगी। इसलिये नहीं जाता हूँ। नवमालिका के विना शेखरक किस काम का ! ( रुदखाता हुश्रा धूमता है) चेट-यह उद्यान या गया। सामी प्रवेश करें। (दोनों का प्रवेश) (कन्धे पर बसों का जोडा लिये हुए विदूषक का प्रदेश) - . .
तृतीयोऽङ्कः। वनस्सोति सबष्टुमाणं वरणएहि विलित्तीहि । सन्ताणकुसुम- सेहरं च पिणद्धं । एसो अचादरो मे श्रणत्थीभूदो । किं दागि पत्थ करिस्सं । श्रव पदेण एव मलप्रवदीए सत्रासादो सद्धेण रत्तंसुश्रजुअलेण इत्थिना घिन लंचं लंचं परिहिम उत्तरीश्नकिदावगुण्ठणो गमिस्सं । पेक्सामि दाव दासीएपुत्ता दुट्टमहरा किं करिस्सन्ति ति। [तथा करोति ] श्रुतं मया प्रियवयस्यः कुसुमाकरोद्यानं गमिप्यतीति । तद्यायत्तत्रैन गमिष्यामि । एतदुद्यानम् , यावत्प्रपिशामि । कस्मात पुनरेते दुष्टमधुकरा मामेवाभिद्रवन्ति । भवतु, ज्ञातं मया । यन्मलयवत्या वन्धुजनेन जामातुः प्रियवयस्य इति सबहुमानं वर्णकैर्विलिप्तोऽस्मि । सन्तानकुसुमशेसरं च पिनद्धम् । एपोऽ• त्यादरो मेऽनर्थीभूतः । किमिदानीमा करिष्यामि । अथवा श्रुतमित्यादि-नियवयस्यानीमूगवाहन । भ्रमरसंपातम्- भ्रमराणा स्वस्योपरि सपातम्-सपतनम् । कस्मादिति--मामेवाभि- द्रवन्तिम्मामेवानुमरन्तीत्यर्थ । हातमिति-कम्माद् हेतोरिमे मधुकरा मामभिदवन्ति, इति मया ज्ञातमिति भाव । भ्रमरसपात हेतुं निर्दिशति- पदिति-जामातुः प्रियवयस्य इति-मा जीमूतवाइनस्य प्रियमुहद मवेत्यर्थ । वर्णका-मुरभिभी रचनद्रव्ये फुल्फुमादिभि । सन्तानकुसु- मशेरसरम्=सन्तानस्य-देवरक्षविशेषस्य [ 'सन्तान कल्पवृक्षय पुसि वा हरिचन्दनम्' इत्यमर ], कुमुमानि, तेपाम्-तनिर्मितमित्यर्थ , शेखरम्-शिरो. भूषणम् , पिनदम्बद्धम् , मम शिरमीति शेप । [ पिनद्धमिति-अपि- पूर्वाद् नद्धातो प्रत्यये रूपम् , अपिशन्दाकारस्य च-'वष्टि मागुरिरल्लोप- मवाप्योरुपमर्गयो' इत्यादिश्वविवार्तिकेन लोप पपइति-पपोत्यादर. सुगन्धिरचनदव्यैर्मम लेपनम् , शिरसि च पुष्पशेखरस्य बन्धनम् । अनर्थी- भूत: भ्रमरमपातहेतु चाद् दुसद इत्यर्थ । फिमिदानीमिति-एतेभ्यो चिदूपका-मैंने सुना है, मेरा प्यारा मित्र कुसुमाकर नामक उद्यान में जायगा। अच्छा तो तन तर वहीं चलूँ। (घूम वर ) यह उद्यान श्रा गमा, प्रवेश करता हूँ। (प्रवेश वरकै, भ्रमर का आक्रमण दिखाता हुआ) ये दुर मौर मेरे ऊपर ही क्यों धावा बोल रहे है १ (अपने आप को मूंघ - - - १२४ नागानन्दे- एतेनैव मलयवत्याः सकाशाल्लब्धेन रक्तांशुकयुगलेन खीव लम्ब लम्बं परिधाय उत्तरीयकृतावगुण्ठनो गमिष्यामि । पश्यामि तावदास्याःपुत्रा दुष्टमधुकराः किं करिष्यन्तीति । विटः-[निरूप्य सहर्षम् ] अरे चेड! [अगुल्या निर्दिश्य महा राम् ] एसा खु णोमालिया अहं चिरस्स श्राश्रदो ति कुपिदा अवगुण्ठणं करिश्र अएणदो गच्छदि । ता फराठे गलिश्र पसादमिणं। अरे चेट ' एपा सलु नवमालिका अहं चिरस्यागत इति कुपितावगुण्ठनं कृत्वान्यतो गच्छति । तत् कण्ठे गृहीत्वा प्रसादयाम्येनाम् । दुष्टमधुरेभ्यो मोक्षस्य क उपाय कर्तव्य इति भाव । अथवेति-रनांशुक- युगलनरते-रलवणे, अशुक-वस्त्रे, तयोर्युगलेन युगेन । लम्यं लम्वं ( यया स्यात् तथा ) परिधाय-पादपर्यन्तमात्मानमाच्छायेत्यर्थ । अचित्तु श्रीवेश विधायेति पाठ । उत्तरीयकृतावगुगठनः उत्तरीयेण-उत्तरीय- वर्षण, कृतम् , अवगुण्ठनम्-मुखाच्छादनम् येन तादृश । पश्यामीति- दास्याः पुवा इति तिरस्कारोक्ति । एपेति-चिरस्य विलम्ब्येत्यर्थ । अन्यनअन्यस्या दिशि, कोप- यशाल मामभ्यागतीति भाव । तदिति--कण्ठे गृहीत्वा प्रालिलय । प्रसादयामि-अनुनयामीत्यर्थ कर) हाँ, समझ गया कि मरयवती के सम्बन्धियों ने, जमाई का प्यारा मित्र है, इसलिये आदरपूर्वक मेरे ऊपर रङ्ग मल दिया है और सन्तानक नामा देववृक्ष के फूलों का सेहरा (मेरे सिर पर) बाँध दिया है । यह अधिक मान मेरे लिये दुखदायी हो रहा है। तो यहाँ मन नया कर १ अथवा मरपवती से मिले हुए इसी लाल जाडे को स्त्री की माँति लम्बा लग्ना लटरता हुआ पहन कर दुपट्टे से यूंघट निकाल कर चलता हूँ। देने, तम यह दुट मेरि क्या कुछ करते है ।(से ही करता है) पिट (दसकर प्रसन्नता से) अरे घट ! (अंगुली स सरेत करके सना हुभा) यह नवमारिग मो देर स पाने के कारण रोष से घर निकाल कर दूसरी पार जा रही है, इसलिये इसे गले लगा कर प्रसन्न करता हूँ। ।
तृतीयोऽङ्कः । [ सहसोपसत्य करठे गृहीत्वा मुखेन ताम्बूलं दातुमिच्छति ] विदूषकः -[ मद्यगन्धं सूचयन् नासिकां गृहीत्वा परावृतमुखः ] अहं पकाएं महुअराणं मुहादो कहं चि परिमो अएएस्स दुहमहुअरस्स मुहे पडिदो लि। अहमेकेपा मधुकराणां मुसात् कथमपि परिभ्रष्टोऽन्यस्य दुष्टमधुकरस्य मुखे पतितोऽस्मि । बिटः-कहं कोयेण परम्मुहीभूदा । [ विदूषकस्य चरणावा- स्मनः शिरसि कुर्वन् ] पसीद णोमालिप! पसीद । कथं कोपेन पराङ्मुखीभूता । प्रसीद नत्रमालिके ! प्रसीद । [ततः प्रविशत्ति चटी] चेटी-श्राणत्तलि भट्टिदारिश्राए मादाए-'हन्जे णोमा- लिए ! कुसुमायराय्याणं गच्छिश्न उय्याणपालि अं पल्लविध भणाहि-अज सर्विसेसं तमालवीहि सजीकरोहि । मलन- यदीसहिदेण जामादुएण पत्थ श्रावन्तब्वं त्ति' । श्राणत्ता श्र मए पलविया । साय रमणीविरहुक्कण्ठि पिशवलाई सेहरकं अरणेसामि । [ दृष्ट्वा ] एसो सेहरो। [ सरोपम् ] कई अरणं कं पि इत्यिनं पलादेदि। थहमिति--एकेपाम् अन्येपाम् [ 'एकै मुल्यान्यकेवलाः' इत्यमरः] कथमपि परिभ्रष्ट: केनापि प्रकारण (म्रीवैपधारणन) मुक्तः । अन्यस्य अन्यविधस्य, दुष्टमधुकरस्प-दुष्टस्य, मधुकरस्य-[मधु-मुरा, करे-हस्ते यस्य तादृशः] सततसुरासेविन., मधुकर इति विटस्यापि पर्यायान्तरमिति प्रीशिवरामः । मुरादुर्गन्धेन पण्मुखं स्त्रीवेषं विदूषकं कोपेन परामुखी मत्वाह-कथमिति । (भाटपर उचक कर गले लगा कर मुख से पान देना चाहता है) विदूषक-(मद्य की दुर्गन्ध के मारे नाक दवा कर मुँह मोड रेता है) में एक प्रकार के मधुकरों के मुँह से किसी माँति छुटकारा पाकर के दूसरे दुष्ट मधुकर (रागी) के चंगुल में फंस गया हूँ। विट-क्या कोप से मुंह मोह लिया। (विदूषक के पाँवों में अपना सिर रख कर) मान जा, नघमालिके! मान जा। (बेटी का प्रदेश) . नागानन्दे- श्राज्ञप्तास्मि भर्तृदारिकाया मात्रा -'हजे नवमालिके! कुसुमाकरोद्यानं गत्वोद्यानपालिका पल्लविकां भण-श्रद्य सवि- शेषं तमालवीथिकां सजीकुरु । मलयवतीसहितेन जामात्रात्रा- गन्तव्यमिति' । आज्ञप्ता च मया पल्लविका । यावद् रजनीवि- रहोत्कण्ठितं प्रियवल्लभं शेसरकमन्विच्छामि । एष शेखरकः । कथमन्यां कामपि स्त्रियं प्रसादयति । विट:- हरिहरपिदामहाणं पि गविदो जो ण जाणए णमिदं। सो सेहरयो चलणेसु तुज्म गोमालिए ! पडइ ॥३॥ श्राज्ञप्तेति भर्तृदारिकाया: मलयवत्ला । उद्यानपालिकाम- उद्यानरक्षिकाम् । पल्लविकेति-उद्यानपालिकाया नाम अद्यति-सविशे- पम्-विशेषणेत्यर्थः । तमालवीथिकाम-नोथिर्मार्ग , यस्या वाच्या उभयो पार्श्वयोस्तमालतरुपतिर्भवेत्-सा तमाल वीधिरित्युच्यते । उभाभ्या पार्श्वभ्यां तमालेरावृतं गार्गमित्वर्थ । तमालतरुविरचितं गृहविशेष. मिसपरे [ 'वोथो पत्तो गृहा) च रूपान्तरवमनो.' इति मेदिनी ], सज्जीकुरुन्अबरायपसारणेन परिनुरु-इत्यर्थ [राजशब्दान्यो 'सज्जीबुर' इति रूपम् ].जामात्रा-जीमूतवाहनेन । अत्र उद्याने, तमाल- वीच्या वा । रजनीति-रजन्याम्-रानी, विरह.-वियोग , मम नवमालि. काया इति शेप ,तेन, उत्कण्ठिनम्-जातोत्कएठम्। अन्विच्छामिन्मार्गयामि कथमिति-अन्याम्-मदतिरिक्षयम्, प्रसादयति-अनुनयति । हरिहरेति--गर्वितः= गर्व संजातोऽस्त्य, तारकादिभ्य इतन् ] सहकारवान्, यः शेखरक, हरिहरपितामहानामपि [ द्वन्द ] विष्णु-शिव-ब्रह्मणामपि, [ सम्बन्धमामान्ये पष्टी], नन्तुम्-नमस्कार चटी-राजकुमारी की माता ने मुझे आशा दी है कि-'परी नवमारिके ! कामदेव के उद्यान में जाकर पल्लविका मालिन को कह दे कि श्राज तमारवीची को विशेष रूप से सजा मत्यवती के साथ बनाई वहाँ आएगे' मने पल्ल- विका को साझा दे दी है। मैं अब अपने रात के पिता से उन्कष्ठित प्रियतम ऐसरक को ढूँढनी हूँ। (देसकर) यह रत शेसरक। (क्रोध से) हुँ ! किसी और सी को मना रहा है। - .
तृतीयोऽङ्कः।
१२७
हरिहरपितामहानामपि गर्वितो यो न जानाति नन्तुम् ।
स शेसरकश्चरणयोस्तव नवमालिके ! पतति ॥३॥
बिदूपका-दासीएपुत्तमत्तपालन! कुदो एत्य गोमालिमा ।
दास्या:पुन मत्तपालक ! कुतोऽत्र नवमालिका ।
चेटी-[निरूप्य सस्मितम् ] कहं श्रई ति करिअ मदपरव-
सेण मेहरपण अय्यो श्रत्तेयो पसादीअदि । जाव अलिअकोपं
करिथ दुवे वि पदे परिदसिम्सं।
कथमहमिति कृत्या मदपरवशेन शेखरकरण आर्य श्रात्रेयः
प्रसाद्यते । यावदलीककोपं कृत्वा द्वावप्येतो परिसिप्यामि ।
चेट:-[शेखरकं हस्तेन चालय]
भहक ! मुञ्च मुशा एवं ण होइ णोमालिया । पसा गु
गोमालिया लोशलत्तेहि प्रणेहि पेस्खन्ती श्रासदा।
कर्तुम् , न जानाति-नापयुध्यते, नमस्कारं न करोतीति भाव । सा-
गर्विष्टतया-प्रसिद्ध , शेखरक' शेम्बरकाख्योऽहं विट , नवमालिके-
तय भवस्या , चरणयोः पादयो , पतति-त्वचरणावमिवन्दत इत्यर्थः ।
मया हरिहरादिभ्योऽप्यधिक सम्मान्यमानया लया मयि कोप सत्याज्य
इति भावः । पूर्वार्धे हरिहरादीनामनमस्कार गर्वितन हेनुरुपात इति पदार्य-
हेनुवं काव्यलिङ्गम् । मत्तपालक-मत्ताना पाला ,
मत्तरपक, भत्तेषु प्रधानेत्यर्थ । चित्तु 'मत्तबालक' इति पाठ ।
कथमिति-अहमिति कृत्वाग्रह नचमालिकाऽस्मि, इति कृन्या-
धुवा, मद्भान्त्यत्पर्य, मदपरयशन-गुरापानजन्यमदपराधीनतया-
मदकारणाद् अष्टविवेकेनेति भाव । यात्रेया-विदूषक । अलीककोपम्-
अलीकम्-पा, कोषम्-क्रोधम् । एतौ विविएको ।
चिट-जी गर्न के कारण ब्रह्मा, विष्णु, गहश को भी प्रथाम करना
नहीं जानता, वही शसरक है नवमानि! तेरे पाँवों पड रहा
विदूपक-अरे नीच पियकह ! यहाँ नवमारिका कहाँ ?
चेटी--(देसकर मुस्कराती हुई) क्या नशे में चूर शस्तरक आर्य
मात्रय को 'नवमारिका है' यह समझ कर मना रहा है तो मूठ-मूठ कोष
करके इन दोनों की हँसी उड़ाती हूँ।
संबोधने रूपम्,
है ॥२॥
नागानन्दे- भट्टक ! मुन्न मुश्च । एतन्न भवति नवमालिका । एपासलु नवमालिका रोपरकाभ्यां नयनाभ्यां पश्यन्त्यागता । चेटी-उपसत्य ] सेहर! का णु हु एसा पसादीश्रादि । शेसरक ! का नु सल्वेपा प्रसाद्यते । विदूषकः-[अवगुण्ठनमपाय ] अहं मन्दमाअाए पुत्तो । अहं मन्दभाग्यायाः पुत्रः। विट: विदूपक निरूप्य] अरे कपिलमान ! तुवंपिमै सेह- रग्रंपरिहससिाअरेचेडगह इमोजावणोमालियंपसादेमि। अरे कपिलमर्कटक ' त्वमपि मां शेसरकं परिहससि । अरे चेट गृहाणेमम् । यावनवमालिकां प्रसादयामि । चेट.-जं भहो प्राणवेदि । यद्भट्टक आज्ञापयति । विटः-विदूषक विमुच्य चेट्या पदयो पतन् ] पसीद गोमालिए! पसीद । प्रसीद नवमालिके! प्रसीद । भकेति--रोपरक्ताभ्याम् रोपेण-कोपेन, रतभ्याम्-ताम्रपर्ण भ्याम् । शेखरकेनि-प्रसाद्यत-अनुनीयते । अरे इति–कपिलमर्कटक! घूम्रवर्रवनर ।। अधिने करियम् । त्वमपि-माधारणो जन इति भाव , मां शेखरकम्-शेयरधारिण विधि- पति राज्ञ प्रीतिपानम् । कथ तवेरा दु सहसमिति माव । अरे चेटेत्यादि-~-यावदह नवनातिनमनुनयामि, तावत् त्व मे मपरिहासापरा. धिनतं गृहीत्वा तिष्टेति भाव । चेटयार नवमालिया इलयं । चेट-सरक को हाय से हिलता हुआ) स्वनिन् ! छोडो, टोयर नरमारिका नहीं है। नवमारिका तो यह धमे बस रसस्मि हुए भारही है। चेटी-(पस आकर) शंसर । यह किसे मना रहे हो। विपक-(पर हटा कर) मन्दमागिनी के पुत्र मुम को। विट (विदूषामा देखकर ) अरे पले बन्दर ! तू भी से ष्टा करता है । को चट' पर इसे, जब तक में नवम निकाको भगा लें । चट-जी स्वामी की साहा। चिट-(विषारी दौड़ यो पाँवो पता हुआ) मान आ, नसमसिमाना। . मुम शेयर तृतीयोऽङ्कः। १२६ विदूपका-एसो मे अपकमिदंश्रयसरो। [पलायितुमीहते ] एप मे अपक्रमितुमवसरः। चेटः--[ विदूषक यज्ञोपवीते गृहाति । यशोपवीतं त्रुध्यति ] कहिं कहि कपिलमका पलायसि । क कपिलमर्कटक ! पलायसे। [तदुत्तरीयेण गते वद्वाकर्षति ] विदूषकः-होदि णोमालिए! पसीद । मोश्रावेहि मं । भवति नवमालिके! प्रसीद । मोचय माम् । चेटी-[ विहस्य ] जदि भूमिए सीसं णियेसिय पादेसु मे पडसि । यदि भूम्यां शीर्ष निवेश्य पादयोर्मे पतसि । विदूषकः-[ सरोषम् ] कहं राममित्तं भविश्न दासीए धीदे! पादेसु दे पडिस्स। कयं राजमित्रं भूत्वा दास्याःपुत्रि! पादयोस्ते पतिष्यामि । चेटी- अगुल्या तर्जयन्ती सस्मितम् ] दारिण तुमं पाडइस्स। सेहर! उट्टेहि उट्टेहि । पसरणाखु अहं । [वण्ठे गृहाति ] पसो जामादुअरस पिअवस्लो तुप खलीकिदो । पदं मुणिय कदार भट्टारो मित्तावसू कुप्पे । तानादरेण सम्माणेदिएँ । इदानीं त्वां पातयिष्यामि । शेसरक ! उत्तिष्टोत्तिष्ठ । प्रसन्ना एप इति-अपक्रमितुम्=पलायितुम् । यदीति अस्य वाक्यस्य, तदा या मोचयिष्यामीति शेषः । श्रगुल्येति तर्जन्यागुन्येत्यर्थः । तर्ज- यन्ती=मर्गयन्ती। इदानीमिति--पातयिष्यामीत्यस्य त्वचरणयोरिति शेष । विपक-यह मेरे भाग जाने का अवसर है। (दौडना चाहता है) चेट-(विदूषक को यज्ञोपवीत से पकड लेता है। यज्ञोपवीत टूट जाता है) पीले बन्दर ! कहाँ माग रहा है । कहाँ ? (उसी के दुपट्टे से गहा गाँध कर खींचता है) विदूपक-श्रीमती नरमालिके! कृपा कर, मुझे छुहा दे। चेटी--(हस कर) अगर पृथिवी पर सिर टेक मेरे भावों पड़े तो । विपक-(क्रोध से) श्ररी दासी की छोरी ! राजा का मित्र होकर क्या तेरे पाँवों पहूँ।
१३० नागानन्दे- सल्बहम्। एप जामातुः प्रियवयस्यस्त्वया सलीकृतः । एतच्छ्रुत्वा कदाचिद्भट्टारको मित्रावसुः कुप्येत् । तदादरेण संमानयैनम् । विट:- णोमालिया प्राणवेदि । [विदूषकं कराठे गृहीत्वा ] शय्य ! तुमं पिप्रसंवन्धियत्ति करिअ श्रवहसिदो। [घूर्णयन् ] कि सचं एव सेहरयो मत्तो, किदो परिहासो । [ उत्तरीयं वर्तु- लीकृत्यासन ददाति ] इह उवविसदु संबन्धिश्रो। यन्नवमालिकाज्ञापयति । आर्य ! त्वं प्रियसम्बन्धिक इनि कृत्वा अपहसितः । किं सत्यमेव शेसरको मत्तः, कृतः परि- हासः । इहोपविशतु सम्यन्धिकः । चैटयुरो एप इति-जामातुः जीमूतवाहनस्येति भाव । प्रियवयस्य नियमिनम् , विदूषक इति भाव । सलीकृतः तिरस्कृत । भट्टारका- राजा [ 'राजा भट्टारको देव' इत्यमर ] । एनम्-विदूषकम् । सम्मानय: सम्यक् मानय प्रसादयेत्यर्थ । आर्य त्वमिति-हे थार्य! विदूषक !, त्वम्, प्रियसम्बन्धिका-प्रियस्य जामातु मूतवाहनस्य, सम्बन्धिक ['सबन्धिन्' इतिशब्दात स्वार्थे ] मिनामिति यावत् । अथवा जामातृपक्षायतया प्रिय सब- न्धिक , इति कृत्वा-इति विचार्य, अपहसितम् त्वया सह हास्यं कृतम् , जामा- तृपक्षीय मह परिहास कियत एवेति न त्वया मनसि खेद करणाय । घूर्ण यन् अक्षिणी विस्तार्य भ्रामयमित्यर्थ किमिति-प्रभाकुरियम् नाद मत्त, इति भाव ।कृत इति-मया तु केवलमवसरोचित परिदास कृत इति भान । उत्तरीयम्-उत्तरीयवघ्रम्, वतुलीकृत्य-गवर्नुल वर्नुल कृत्लेति विग्रह ] विस्तृतं वन्न सवैष्प वृत्ताकार विधायेत्यर्थ । चेटी--(गुटी से धमका कर मुस्कराती हुई) अमी तुझे गिराती हूँ। ऐसरक ! उठ, उठ। मैं तेरे से प्रसन हो गई । (गले स्गा कर) जमाई के इस प्यारे मित्र को तू ने टीउ किया है। सम्भव है, यह मुनकर महारक मित्रावमु कुर हो। इसलिये सादरपूर्वा इसका सम्मान कर। पिट जैसी नवमारिका की यात्रा । (विदूषक को गले रगा कर) आर्य ! तू समधी का प्यारा है, इमरिये तेरे से टपद्दाम किया था। (मूमना हुआ) क्या सचमुच शेखरक मदमस्त है। कवर ठडा किया था। (दुपा गान करके श्रासन देता है) सनधी यहाँ नैठ जाएँ।
तृतीयोऽङ्कः। १३१ विदूषकः-दिहिया श्रवणदो वित्र से मोयो । [ उप- विशति] दिष्ट्यापगत इवास्य मबेगः। बिट:-णोमालिए ! उपविस तुमं पदस्स पस्सदो, जेण दुवे वि तुले समं सम्माऐमि । नवमालिके ! उपविश त्वमस्य पार्श्वतः, येन द्वावपि युवा समं सम्मानयामि । [ चैटी विहस्योपविशति ] विट:-चेडन!सुपूरिदं खुएदं चसधे करेहि मच्छसुराए। चेटक ! सुपूरितं सल्वेतयपकं कुर्वच्छसुरया । [ चेटः चपकमुन्शयन् पूरणं नाव्येन करोति ] विटा-स्वशिर शेखरात पुष्पाणि गृहीत्या चपके विन्यस्य जानुभ्या पतित्वा नवमालिकाया उपनयन् ] गोमालिए ! पिवित्र चोक्खिम देहि एदें। नवमालिके ! पीत्वा चोतित्वा देह्येतत् । दिष्ट्या-गोगाम्येनेत्यर्थ । श्रपगत इति-अस्य मदवेग -गुरापान- न्यमदप्रभाव इत्यर्थः, अपगत इव-प्रायो नष्टः, इति प्रतीयत इति शेप । अन्यथा क्थमयमारानदानेन मां संभावयेदिति भावः । नवमालिके इति- पार्श्वतः एकस्मिन् पा आद्यादित्वात् साविभकिकस्तमि ,द्वावपि-विदू, किंमवमालिकां चेत्यर्थः । समम्-युगपत् । चेटकेति-चपकम्-पानपात्रम् 'चपकोऽत्री पानपात्रम्' इत्यमर अच्छसुरया=अच्छया-निर्मलया,सुरया- मदिरयेत्यर्थ । चेट इति-उन्नयन्-ऊर्ष कुर्वन्नित्यर्थः । स्वशिर इति--- उपनयन्-ममीपे नयन् । नवमालिके इति-पीत्वा प्राप्त्वाद्य, उति. वास्तमुपगतया मदिरया पित्तनेत्यर्य अथवा उदित्वा पवित्रीकृत्येत्यर्थः । विदूषक-शुकर है, इस का नशा उतर-सा गया है। (बैठ जाता है) विट-नवमालिक ! तू इसके पास बैठ जा, जिस से मैं तुम दोनों का एक साथ ही सम्मान करूँ। (चेटी हँस कर मैठ जाती है) विट-चेटक ! इस प्याले को स्वच्छ मदिरा से सूब मर दे। (धेर प्याले को उठा कर मरने का अमिनम करता है) विट-(अपने सिर के मुकुट से पूल उतार कर प्याले में डाल, घुटने टेक कर नवमालिका को देता हुश्रा) नवमालिक ! इसे चख कर पवित्र करके दे।
१३२ नागानन्दे- चेटी-[ सस्मितम् ] जं सेहरो प्राणघेदि । [तया करोति ] यन्लेखरक आज्ञापयति । पिट:-[ विदूषकस्य चषकमुपनयन् ] एदं णोमालिश्रामुहसंस- ग्गवट्टिनरसं सेहरादो अरणेण केण वि अणास्सादिश्रपुव्वं । ता पिव एवं । किं दे अदो वरं सम्माणं करेमि । एतनवमालिकामुखसंसर्गवर्धितरसं शेखरकादन्येन केना- प्यनारवादितपूर्वम् । तत् पिबैतत् । किं तेऽतः परं सम्मानं करोमि । विदूपका-सविलक्षस्मित कृत्वा] सेहरम ! यम्हणो सु अहं । शेखरफ! ब्राह्मए: खल्वहम् । यिटः-जह तुम घम्हणो, कहिं दे यम्बसुत्तं । यदि त्वं प्राझणः, क ते ब्रह्मसूत्रम् । विदूपका-तं खु इमिणा चेडेण प्राअट्टियमाणं छिण्णं । तत् सल्वमुना चेटेनाकृष्यमाणं विनम् । चेटी-विहस्य ] जापव्यं, वेदक्यराणि पिकदिइ उदाहर। यदोवम्, वेदाक्षराण्यपि कतिचिदुदाहर । नवमालिकामुपेत्यादि-नवमालिकाया , मुसस्य, ससर्गेण-सम्पर्केण, वर्धित -अतिशय नीत , रस-यास्वादो यस्य तादशम् । अनास्वादित. पूर्वम् पूर्वम् , मनास्वादितम्-अरसितम् [सुप् मुपा समासौ भूतपूर्ववत् । अतः परम्-नवमालिकोच्छिरमुरारामर्पणादन्यदित्यर्थ । विदूषकोही- सयिलक्षस्मितम्-साधर्य स्मितपूर्व च। शेयरपति-प्राधणेन मुरा न पातव्या "प्राणो नित्य मय वर्जयेत्' इति निषेधात् इति भाव । ब्रह्मसूत्रम् यशोपदीतम् । छिनम्न्युटितम् । यधेयम् इति-यधेयम् यदि ते मनसूत्रं चेटी (मुस्करा कर) जैसी शस्त्ररक की पाशा । (वैसे करती है) पिट-(विदूषक को प्याला देता हुआ) यह नवमारिका के मुस के सम्पर्क से अधिक रसोरा प्यागशेसरक के अतिरिक्ष याज तक पहले किसी में नहीं पिया। इसरिये इस पी ले। इससे बढ़कर तेग सम्मान क्या करें। यिदूपक-(पराहर से मुस्करा कर) सर ! मैं तो वादा है। पिट-यदि न आक्षण है तो कहाँ है तेरा यशोपवीत । पिपर-वह इस चटकांचने से टूट गया । घेटी-(स कर) यदि ऐसे है तो कुछ वैदवादीही गुना। .
तृतीयोऽङ्कः। विदूपका-भोदिसीहुगन्धेण मे वेदखिराणिणहाणि।श्र. हव, कि मम भोदीए समं विवादेण। एसोयम्हणोपादेसुदे पडइ। भवति सीधुगन्धेन मम वेदाक्षराणि नष्ठानि । अथवा, किं मम भवत्या समं विवादेन । एप ब्राह्मणः पादयोस्ते पतति । [ पादयो- पतितुमिच्छति ] चेटी-[ विहस्य हस्ताभ्या निवार्य] अय्य !मा मा एव्वं करेदि । सेहर ! समं वम्हणो खु एसो । [विदूषकस्य पादयो पतति ] अय्य! तुए ण कुविदव्वं । संवन्धिप्राणुरुवो परिहासो किंदो। सेहर! तुमं पि इसे पसादेहि । आर्य मा मैवं कुरु । शेसरक! सत्यं ब्राह्मणः सल्वेपः । आर्य ! त्वया न कोपितव्यम् । सम्बन्धिकानुरूपः परिहासः कृतः। शेरनरक! त्वमपीमं प्रसादय । जुटितम् । घेदातराण्यपि अपिशब्द एवार्य, वेदमन्वानेवेति भाव उदाहर-उच्चारय । भवतीति-सीधुगन्धेनन्मीधो-मुराया , गन्ध -दुर्गन्ध तेन। नशानि-लुप्तानीत्यर्थ । मुरादुर्गन्ध मोदुमशक्नुवन्त इव अलक्षिता मे वेदमन्ना जाता , तन्न शौम्यहमुच्चारयितुम् इति भाव । अथवेति --भवत्या मद्देत्यमुक्तिमन्युक्तिपरम्परया नक्मिपि प्रयोजन सिध्यतीति भाव । एप इति- मारगोऽप्यहं ते चरणयो पतामि, परं मुरापान आग्रह मा कार्षीरिति भाव । चेट्युही विहस्येति-चैट्या विदूषक प्रति पूर्व प्रतिज्ञातमभूद् यदहं त्या स्वचरणयो पातयिष्यामि, इदानों तस्य स्वचरणयो पतन विलोक्य तस्या हर्प यजात , म एव तस्या दासस्य हतु । हस्ताभ्यां निवार्य- पादयो पतन्त विदूषक हस्ताभ्या पादपत्तनाद चारयित्त्वेत्यर्थ । पादयो. पतत्तीत्यस्य चटीति शेप । श्रायति-न कोपितच्यम्कोपो न कर्तव्य चिदूपफ-देवि ! मद्य की दुर्गन्ध से मेरी वेदवाणी रोप हो गई है । अथवा, आप से विवाद करने से मुझे क्या काम १ यह लो, में ब्राह्मण आपके पाद पड़ता हूँ। (पावों पर गिरना चाहता है) चेटी-(हंसकर हायों से परे हटाती हुई) आर्य ! ऐसा मत करो।शेखरक। यह सचमुक प्राधरण ही है। (विदूषक के पाँवों पड़ती है) आर्य । श्राप हुद न हो। समधी दे योग्य ही मैंने ठदा किया है। शहरका तू भी इसे मना ले । इत्यर्थ, १ नागानन्दे- विट:-श्रहं पि इमं पसादेमि । [विदूपकस्य पादयोर्निपत्य ] मरिसेदु मरिसेदु अय्यो, जं मए मदपरवसेण अवरद्धं । जेण अहं णोमालियाए सह प्रापाणथं गमिस्सं । अहमपीमं प्रसादयामि । मर्पयतु मर्पयत्वार्यः, यन्मया मद. परवशेनापराद्धम् । येनाहं नवमालिकया सहापानकं गमिष्यामि । विदूषक.-मरिसिदं मए । गच्छ । जाव अह पि यअस्सं पेक्खामि । मर्पितं मया । गच्छ । यावदहमपि वयस्य पश्यामि । विट:-थय्य ! तह । आर्य ! तथा । [निष्क्रान्तो नयमालिकया विटवेटश्च ] विदूषकः-अदिकन्दो खु यम्हणस्स अथालमिच्चू । ता श्रहं पि मत्तवालश्रजणसंसग्गदूसिदो इह दिग्घिया ह्वाइरसं। [ तथा करोति । पुरोऽवलोक्य ] एसो खु पिअवस्तो रूविर्णी विश्व वरच्छि मलप्रवदि श्रोलम्बिइदो पव्व श्राअच्छदि। ता इह एव्य चिट्ठिस्सं ।[ स्थित ) इत्यर्थ । सम्बन्धिकानुरूप.-सम्बन्धियोग्य । इमम्-विदूषकम् ।मर्पयतु-क्षमताम्, भवानिति शेष । अपरामम- अपराध कृत । येनेति-यदा व ममापराधक्षस्यसै तदाह नवमालिक्या सह, श्रापानकम् [श्रा समन्तात् पान यत्र तत् ] मुरापानभूमिम् , गमिध्यामाति मर्पितम्=क्षान्तम् । श्रार्येति--तथेत्यस्यास्तु- इति रोष । भवान स्वप्रियवयस्य पश्यतु । थह पुनर्नवमालिकया पानभूमि गन्छानीत भाव । विट-मैं भी इसे मना लेता हूँ। (विदूषक के पाँवों पर गिर कर) मार्य ! क्योंकि मैंने मद्य की मस्ती में अपराध किया है, इसर्टि में मुम धमा करो, क्षमा करी। ताकि मैं नवमारिका के साथ आपानक (मद्य पाने के स्थान) का जाऊँ। विपक-मैं ने क्षमा कर दिया । जा, जब तक में भी अपने मित्र को मिरना है। चिट यार्य ! बहुत अच्छा। (नपमालिका के साथ विट और पेट घरे जाते है) पिदूपक-मारा की अकाल मृत्यु तो टर गई। शराबी युवकों समर्म म दृचित हुया में यम इस जगाय में नहारी। (मे भाव ।
तृतीयोऽतः। अतिक्रान्तः सलु ब्राह्मणस्याकालमृत्युः । तदहमपि मत्त- वालझजनसंसर्गदूपित इह दीपिकायां स्नास्यामि । एप सलु प्रियवयस्यो रूपिणीमिव वरलक्ष्मी मलयवतीमवलम्ब्येत एवा- गच्छति । तदिहेव स्थास्यामि । [ तत प्रविशति नायको मलयवत्या विमवतश्च परिवार ] नायक:-दृष्टा दृष्टिमधो ददाति कुस्ते नालापमामापिता शय्यायां परिवृत्य तिष्ठति बलादालिङ्गिता बेपते । 'श्रतिकान्त इति ब्राह्मणस्यमै विदूषकस्येत्यर्थ , अकाल- मृत्युः [ अकाल मृत्यु ] समयात् प्रागेव मरणम् , प्रतिक्रान्तः अप- गत । सुरापान मुरापै संगत च ब्राह्मणस्य कृत महापातक्मुक्तं शाम्रद्धि । यद्यह प्राह्मण सन् मुरामपास्यम् , सुरापैर्विटचेटादिभिश्च चिरमयस्य तर्हि महापातकं मेऽजनिष्यत तचापकीर्तिजनकत्वाद् जीवतोऽपि में मृत्युतुल्य- मभविष्यत् । तदुक्तमभियुके–'संभावितस्य चाकीर्तिमरणादतिरिच्यते' इति । मुरापानरान् मुरापमगतेय मुक्तोऽहं यत् सत्यमपमृस्योरेव मुक्त इति भाव । तदिति-मचयालकेत्याद-मत्त-मुरापानन संशातमद', बालक जन - बालम्वत् कृत्याकृत्यविवेकहितो जन , तस्य, संमर्गेण-सम्पर्वेग, दूषित सजातप्रत्यवाय , इह-प्रस्याम्, दीर्घिकायाम् परसि। एप इति-पप= पुरोदृश्यमान ,प्रियवयस्यः जीमूतवाहन ,रूपिणीम्-आकृतिधारिणीम, इवशब्दा भिन्नकम, वरलनमीमियम्वरस्य-स्वस्य जीमूतवाहनस्य, लक्ष्माम्-शोभामिव,अथवावरा चामा लक्ष्मीस्तमिव-श्रेष्ठशोभामिन, स्थिताम् , अवलम्यहम्ने गृहीत्वा, इत एब अस्यामद दिशि पिगीमिवत्युत्प्रेक्षा। वचित्तु रुक्मिणीमिव हरिरिति पाठ हरि हरेरवतार आकृष्ण । तनोपमा. लङ्कार.। यथ पूर्वसूचितो जीमूतवाहन सपरिवारा मरगवती च प्रवेशयति- तत इति । विभवतः ऐश्वर्यानुरुप इलर्थ । अथ वविनायकनिष्ठं सभोग वर्णयितुकामस्वन्मुखन नवपरिणीता नायिका वर्णयति-दृऐति । अद्य-अस्मिन् दिने, नवोढा-[नवा चासो-उढा चेति करता है, सामन देखकर) यह मेरा प्यारा मिन साक्षात् लक्ष्मी रूपिणी मलयवती को लिये इधर ही मारहा है। इसलिये, यहीं ठहरता हूँ। (ठहरता है) (नायक, मलयवती और पदानुसार परिजनों का प्रवेश) नायक-सामने देसन पर श्राम नीच कर देती है, बोलने पर बारिती , . नागानन्दे- निर्यान्तीपु सखीषु वासभवनाग्निर्गन्तुमेवेहते जाता वामतयैव मेऽद्य सुतरा मीत्यै नवोढा प्रिया ॥en [ मनुयवतीमवलोक्य ] प्रिये मलयवति ! हुकार ददता मया प्रतिवची यन्मौनमासेवित यद्दावानलदीप्तिभिस्तनुरिय चन्द्रातपैस्तापिता । कर्मधारय , ऊडेति घहते क्त ] नवपरिणीता, प्रियादयिता, मलमवती, वामतयैवम्प्रतिकूलतयैव, रताविति शेष , मेन्मम जीमूतवाहनस्य, सुत. राम्-नितराम् [मु-इत्यव्ययात् तरप्, तत आम् ], प्रीत्यै परितोषाय, जाता-अभूदित्यर्थ । अथ वामता प्रतिपादयति-दृष्टा सम्मुखमवलौकिता, सती, दृष्टिम्-चक्षुः, श्रध:-नीचे , ददाति-करोतीत्यर्थ , अध पश्यति, दृष्टिं न मिश्रयतीति भाव । श्रामापिता-सलपितापि, सती, आलापम्- सभाषणम्, न कुरुते=न विधत्ते, प्रत्युत्तर न ददाति, मौनमायतीति भाव । शय्यायाम् तल्प, परिवृत्य-पृष्ठ दत्वा परामुखीय, तिष्ठति- चर्तत, बलात्-प्रसा, आलिहिता-आशिष्टा सती, बेपते-कम्पते, दूर तु प्रत्यालिशनम्, सखीपु=स्वसहचरीषु, वासभवनात्-शयना• गारात्, निर्यान्तीपु-बहिर्गच्छन्तीपु सतीषु स्वयमपि, निर्गन्तुमेव- बहिनिर्यातुमेव, ईहते-चेष्टते । अधोदर्शनादिषु सर्वत्र लज्जैव हेतु । अत्र नायकनिष्ठा नायिकाविषयिणी रति प्राधान्येन व्यज्यते । तत्र मुग्धा नामिका मलयवत्यालम्बनम्, शय्यावस्थानालिजनादिनाक्षिप्त रह स्थानायुहीपनम्, दर्शनसभापणादयोऽनुभावा ,उत्कण्ठादयो व्यभिचारिण ।नयोडाप्रतिवर्णनात् स्वभावोक्ति । बामतयापि प्रीतिरिति विरोध । अनेकासा दानादिक्रियाणा प्रियेत्येकन कर्तृकारकैणान्वयाद् दीपकच । शार्दूलविकीडित मृत्तम् ॥४॥ नायकश्चातिभिर्नायिकामनुकूलयति-प्रिये मलयवतीति । हुंकारमिति दे प्रिये हे दयिते मलयवति, त्वविरहे, मया-जीमूत- नहीं, पलग पर मुंह मोट कर बैठती है, जोराजोरी छाती से लगाने से काँपती है और रायनागार से सखियों के बाहर जाने पर साथ ही माना चाहती है। भान यह नई बहू इस प्रकार विरोध करती हुई भी मुझे असन्त मानन्द- दायिनी रग रही है ॥ (मलयवती की और देसकर) प्यारी मलयवति ! जो मैने केवल हुकारमात्र से उत्तर देते हुए मौन धारण किये रस्सा, ओ मैं यह अपना शरीर मा यी नायिका ज्या काही पए में लापा, तृतीयोऽङ्कः। ध्यात यच्च बहून्यनन्यमनसा नन्दिनानि प्रिये वस्यैतत्तपस फल मुसमिद पश्यामि यत्तेऽघुना ॥२॥ वाहनेन, हुकारम्-हुकारमात्रम् [हुमिति स्वीकृतिसूचकमव्ययम् । नदुक्तम्-'हुमित्यतन्तृण्वतामहाकारानुकरणम्'इति विश्व ], प्रतिवचम्-प्रत्यु- तरम् , ददता=प्रयन्छता राता, यद्,मोनम् अभाषणम् वाचो नियमनम् , प्रासेवितम्-आश्रितम् । दावानलदीप्तिभिः [दाववासावनत , तस्य दीप्तिरिव दीप्तियपा तादृशे ] दावानल -वनाग्नि , तदूरद पवलादिः, चन्द्रातपै.-चन्द्रकिरणै , यद्, इयम्, तनु शरीरम्, तापिता= शिता [ चन्दातपा उद्दीपरत्वाद् विरहिणो ज्वलयन्तीवेति निरार्ग ], किं चवहनि-अपरिगणितानि,ननन्दिनानि-नाम्-रानी, दिनानि-अहानि च यावत् [ अत्यन्तसयोगे द्वितीया ], अनन्यमनसा-[अन्यगत मनोऽ न्यमन , शाकपार्थिवादित्वान्मध्यमपदलोप , अथवा, अन्यस्मिन् मनोऽन्य मन , न अन्यमनोऽनन्यमन , तेन J स्वन्मानसलनेन नेतसा, यद्, ध्यातम्तव चिन्तन कृतम्, तस्य-चिरमनुष्ठितस्य, तपस मौनामितपन ध्यानरूपस्य, फलम् परिणाम , एतद् , अस्ति, यद् , अधुना-अस्मिन् काले, इदम् अपूर्वशोम मदन्तिकमुपस्थितम्, ते-तव मलयवत्या , मुखम्- श्राननम् , पश्यामि-साक्षायाम । यथा परब्रह्म साक्षात्कर्तुमिच्छवो योगिनो मौन-पञ्चामितपन- निरन्तरकतानध्यानरूप तप आचरन्ति, तप पारपाके च प्रघासाता- काररूप फलमधिगच्छन्ति, तथैव है प्रेयमि । मयापि त्वन्मुखसाक्षात्काराय तपम्वतम् । तथाहि-त्वविरहे मौनमाश्रितम् , न केनचिद् भाषितम् , सापहमाभापतेनापि हुकारमात्रमुधरितम्, इद शरीरममिवर्षिभिश्चन्द्र. किरणरभितापितम, अर्दिव निरन्तरेक्तानमनसा त्वद्रमपि चिन्तितम, तस्यैव-मौनादितपस फलमिद यदद्य खन्मुखसाक्षात्कार कियत इति भाव । तप फ्लरूपताप्रतिपादनेन नायिकाया नायकस्यानुरागातिशयो न्यज्यते । विशेषणसाम्यात् तपस्विवृत्तान्तप्रतीते समासोष्ठिः । नायिकादर्शनत्य तप - पनत्वेन सभावनारप्रतीयमानोत्प्रेक्षा । विरहजनितमौनादिपु तपस्त्वरूपणाद् रूपकम्, तधात्प्रेक्षायामाता गतम् । वृत्त शार्दूलविकाडितम् ॥५॥ और जा मैन चिरकाल तक रात दिन अनन्य मन से (तेरा) ध्यान किया, ह प्रिय । यह उसी तपस्या का पर है कि अब मैं तेरा यर मखनिगर रहा हू ।।५।।
। नागानन्दे- नायिका-[अपवार्य ] हजे! ण केवलं दसपीओ, पिअंपि भण्डिं जाणादि। हजे । न केवलं दर्शनीयः प्रियमपि भणितुं जानादि । चेटी-विहस्य ] अइ पडिपक्खवादिणि ! सचं एव पदं । किं एत्थ पिअवनणं। अयि प्रतिपक्षवादिनि सत्यमेवैतत् । किमत्र प्रियवचनम् । नायक:-चतुरिके! श्रादेशय कुसुमाकरोद्यानस्य मार्गम्। चेटी-एदु एदु भट्टिदारो। एत्वेतु भर्तृदारकः। नायक.-[परिझामन् नायिका निर्दिश्य ] स्वैरं स्वैरम् श्राग- च्छतु भवती। नायकोनामात्मन स्तुतिमार्य प्रसन्ना नायिका स्वचेटामाह-हले इति । जानामात्यस्य मप्रियो जीमूतवाहन इति शप । चाटूक्तिनिपुण इति भाव । नायिकोतमाक्षेपमुद्रया समर्थयमाना चेटो विहस्याह-अयोति । प्रति- पक्षवादिनिम्-प्रतिफूलवचनशाले, भूतार्थवादास्यापि स्तुतिपरत्वप्रतिपादन मेवार प्रतिपक्षवादित्वम् । एतत् नायकोक्तम् , सत्यमेव भूतार्थवाद एव, वस्तुतस्तव मुखसाक्षात्कारो नातपस्विनी भवितुमर्हति । किमिति. अन्न, पियववनम्-स्तुति , किम्, न किमपात्यर्थ । भय भाव - सर्वसुन्दरातिशायित्वन्मुसगाक्षात्वारस्य नैक्तप फ्लरूपता प्रतिपादयता नायकैन न ते काचन स्तुति कृता, प्रत्युन भूतार्थ एवोपन्यस्त । नान प्रसत्ते किमपि कारण बेमि । चित्तु प्राकृते 'अदिपक्सवादिणि' इति पाठ । तस्य 'अनिपक्षपातिनि' इति रास्कृतम् । व नायके निरतिशयानुरागवत्यमि, अतएव तत्कृत भूतार्थवादमपि स्तुति मन-इति तदादाभिप्राय । चतुरिके इति- श्रादेशय-वोधय । एतु-प्रागच्चा [आइपूर्वस्यैराधातोलोटि रूपम्। स्यैर- मिति-स्वैरं स्वैरम्-मन्द मन्दम् ['मन्दस्वच्छन्दयो स्वैरम्'इन्यमा ! नायिका-(पक और हाकर) यह केवल मुन्दर ही नहीं किन्तु मोटा बारना मी जानता है। चेटी-हे प्रतिकूल रोलने वागेयह तो सब बुब सत्य ही है। इसमें प्रियवचन की मग कौन सी बात है। नायक-चतुरिक । कुमुमाकर उद्यान का रास्ता बना। चेटी-राजकुमार । शाइए, पारिए । नार-मर नरिमारिशस गधी परेमा। - तृतीयोऽङ्कः। खेदाय स्तनभार एव किमु ते मध्यस्य हारोऽपर- स्ताम्यायूएयुग नितम्बभरत काम्च्यानया कि पुन । राति पादयुगस्य नोरयुगल वोदु कुतो नूपुरे स्वाहैरेव विभूपितासि वहसि नेशाय कि मण्डनम् ॥६॥ खेदायति-स्तनभार एव-स्तनयो -कुचयो , मार -गुरुत्वमेव [एव शब्दोज केवलाथ, केवल कुचयोर्भार -इत्यर्थ , ते-तर सुकुमार्या मलय वरया , मध्यस्य-वलग्नस्य-शरीरमध्यभागस्य, खेदाय-धान्तये, भवतीति शेष , अपरातदुपरि घृत इतरोभार , हार =मौक्तिक्नक , खेदाय भवेदि- त्यन, किमु किं वक्तव्यमित्यर्थ , ततोऽप्यधिक सैद जनयेदिति भाव [एतेन कुचया स्थौल्य मध्यस्य च भार्य व्यज्यते, ऊरयुगम्-ऊों सक्थ्नो परिभाग , युगम्-युगलम् [क], नितम्चभरत =नित- म्वस्य-कटिपश्चाद्भागस्य, भरत -भारादद, ताम्यति-ग्लायति, नितम्बो परि लम्बमानया, अनया-प्रत्यक्ष दृश्यमानया स्वर्णघटितया, काच्या मेखलया, ताम्यदित्यन, किं पुनः किं वक्तव्यमित्यर्थ , ततोऽप्यधिक ताम्ये- दिति भाष [एतेन नितम्यभागस्य परिपूर्णत्व व्यज्यते], ऊरुयुगलम्- सक्षिद्वयमेष, बोदुम्-धारयितुम्, पादयुगस्य-चरणद्वयस्य, शक्ति = सामर्थ्यम्, नन्नास्तीत्यर्थ , तदुपरि ने, नूपूरे मजीरे ['मारोऽस्त्री स नूपुर -' इति रभरा ], वोढुम्, शक्ति ,कुता कुत स्यादित्यर्थ । [एतेन चरण- द्वयस्य मार्दवातिशयो व्यज्यते ], हे प्रिये !, त्वम्, स्याङ्गै स्वशरीरावय- धरेय, विभूषिता-विशिष्यालकृता, असि भवसि, मण्डनम्-हाराद्य लष्करणम् , क्लेशाय-शरीरसेदमानप्रयोजनाय, किम्-किमर्थम् , यहसि धारयसि । निसर्गमुन्दर स्वावयवैरेव शोभातिशय दधानायास्तव मौक्तिक- हारादिधारणस्याधिकवेदातिरिक्त न किमपि प्रयोजनमिति भाव स्तनाचावयवाना यथोनितस्थौल्यकार्यादिध्यञ्जनमुखेन नितम्बादध प्रद- शस्य गोपु बवास्थौल्यतारतम्यबोधनेन च नायिकाया सौन्दर्यातिशयो व्यज्यते । काव्यार्थापचिरलवार । शार्दूलविक्रीडित वृत्तम् ॥६॥ यह स्तनों का बोम ही तेरी कमर को लचका दने के लिये पर्याप्त है, फिर मह ार क्यों पहन रखा है। तेरी जाँघ तो नितम्ब के मार से ही दबी जा रही हैं, फिर यह काहनी क्यों ? तेरे पाँव तो जाँघों का भी उठाने को समर्थ नहीं हैं, फिर (उन पर) यह पायजेब क्यों राद रस्स हैं ? तू तो स्त्रय अपने अगों से ही मुशामित है, फिर यह गहने क्यों व्यर्थ कष्ट भोगने के लिग पहन रख₹ १ || - १४० नागानन्दे- चेटी-एदं कुसुमाश्ररुय्याणं । पविसदु भट्टिदारो। एतत् कुसुमाकरोद्यानम् । प्रविशतु भर्तृदारकः । [ सर्व प्रविशन्ति ] नायक -[प्रविश्य] अहो!कुसुमाकरोद्यानस्य श्रीः । इह दि, मिप्यन्दयन्दनाना शिशिरयति लतामण्डप कुटिमान्ता- नाराद्वारागृहाणा चनिमनु कुरुते ताण्डव नीलकण्ठ । यन्त्रोन्मुक्तश्च वेगाचलति विटपिना पूरयन्नालवाला- नापातोत्पीडहेलाहृतकुसुमरज पिञ्जरोऽय जलौघ ॥७॥ अहोन्पाचर्यकरात्यर्थ । कुसुमाकरोदानस्य श्रियं वर्णयति-इह हीति। निष्यन्द इति-पूर्वोक्तम् 'इह हि' इति पदद्वय पद्यान्वयि । इह हि- अस्मिन कुसुमाकरोद्याने हि, चन्दनानाम् चन्दनवृक्षाणाम, निष्यन्दः- रसनिर्मर , लतामण्डपे-लताभिनिर्मिते मण्डपे-लतामण्डपस्थानित्यर्थ, कुटिमान्तान्- कुहिम -बद्धा भूमि ['कुहिमोऽस्त्री निवद्धा भू-'इति रामा- अमी], तस्य अन्तान्-प्रान्तप्रदेशान, शिशिरयति शिशिर करोति-शीतल रोतीत्यर्थ । कचित्तु 'लतामण्डप युध्मिानाम्' इति पाठ । हिमानाम्= उद्यान उपवेशनार्थ निर्मिताना बद्धभूमीनाम्, सम्बन्धि, लतामण्डपम् माता पादिवारणार्य कृत लताराहमिति तदर्थ । नीलकण्ठ -मयूर, आरा- समीप एव ["पाराद् दूरसमीपयो ' इत्यमर ] समीपवर्तिनमित्यर्य , घारा- गृहाणाम्-जलयनगृहाणाम् , ध्वनिम्-शम्दम्, अनु अनुलक्ष्य ['अनुर्लक्षणे' इत्यनेनानुरत्र कर्मप्रवचनीय, तद्योगे ध्वनिशन्देत्र 'कर्म- प्रवचनीययुक्त द्वितीया], तारडवम्-तरयम्, कुरुते ['ताण्डर नटन नाट्य लास्य नृत्यं च नर्तनम्' इत्यमर , मयूराणा धारायन्नशब्दे मेघर्जित चेटी-यह कामदव का उद्यान आ गया । स्वामिन् । अन्दर चहिए। (सब का प्रवेश) नायक-(प्रवेश करके) अहा ! कामदेव का उद्यान कैसा मुद्दावना चन्दन-तरुओं का रस ही रता-मण्डप के फर्श को ठण्टा कर रहा है, धारागृहों की मरमर के साथ साथ मोर नाच रहा है और यन्त्र द्वारा का हुआ और गिरते समय फूलों से टकरा कर उनके पराग से पीरा हुआ जल वृक्षों की योदरी का माता हुआ वह वेग से महा जा रहा है ॥ है। यहाँ,
तृतीयोऽङ्कः।
१४१
अपि च,
--
अमी गीतारम्भैर्मुखरितलतामएडपभुव
परागै पुप्पाणा प्रकरपटवासव्यतिकरा ।
पिबन्तः पर्याप्त सह सहचरीभिर्मधुरस
समन्तादापानोत्सवमनुभयन्तीह मधुपा ॥८॥
भ्रमो जात , तेन चते नृत्यन्ति, वर्षासु मेघगर्जनमनु नर्तन मयूराणा निसर्ग
इति भाव । किं च यन्त्रोन्मुन्ना यन्नाद्-धारायन्नाद्, उन्मुष्ट -ज्यक्त -
निर्गत [अथवा यन्णेति कर्तरि तृतीयान्तेन गमारा , यन्त्रनिक्षिप्त इति
तदर्थ ], श्रापातोत्पीडहेलाहृतफुसुमरज पिञ्जर प्रापात -मा सम
न्ताजलस्य पतनम्, तेन, उत्पीड -उत्पीटनम्-आघात, तेन, हेलया
अपसैव, हृतम्-अपनीतम् , पुमुमानाम्-पुष्पाणाम् , रज-पराग, तेन,
पिपर -पीतवर्ण , विटपिनाम्प्रदाणाम् अालवालान्-अक्षमूलविहि-
तान् वृत्ताकारान् जलाधारान् , पूरयन्-पूर्णान् कुर्वन् सन्, श्रयम्-मनो-
हर इत्यर्थ , जलीय. जलानाम्, ओष -प्रवाह, बेगावैगनेत्यर्थ ,
चलति स्यन्दते-प्रवहतीति भाव । व्याख्योतरीत्या भ्रान्तिमानलकारो
व्यज्यते । स च नीलकण्ठताण्डवोपपादकत्वाद् गुणीभूत । श्रमास्वरशुलन
जलेंन कुमुभरजोगुणप्रहणात् तद्गुणालकारथ । स्रग्धरा छन्द ॥७॥
अमी इति-इह-अस्मिन्नुद्याने । गीतारम्मैः [ गीतानाम्
श्रारम्मा , ते कलगुजित [गीतोचारणैश्च],मुखरितलतामण्डपभुवन
मुखरिता-वाचालिता-सशब्दा कृता इति माद , लतामण्डपानाम् लतागृहा
णाम् , तत्सम्वन्धिन्य इत्यर्थ , भुव - भूप्रदेशा गैस्तादशा , पुष्पाणाम्
कुमुमानाम्, परागै धूलिभि ,स्वशरीरसलमैरिति शेष ,प्रकटपटवासन्य-
तिकरप्रकट-सुव्यक, परवासस्य-पिष्टातकम्य हरिद्राकुल्यमादिचूर्णस्य,
व्यतिकर -सम्बन्धो येषा तादृशा , सहचरीमि.-स्वसहचारिणाभि मधुक-
रीमि [स्वस्त्रीभिश्च].सह, पर्यातमन्अयधिकम् ययेच्छमिति यावत् ।
यह मेरि मी, जिन्होंने स्ता मण्डप के स्थान को अपनी गुजार से
ध्वनित कर दिया है और जिन में से पुष्पों के पराग की सुगन्मि पा रही
है, यहाँ चारों और अपनी सद्विनी भ्रमरियों के साथ मधुपान करते हुए
मयपान का-सा यानन्द ले रहे हैं ॥८॥
१४२ नागानन्दे- विदूषकः-[ उपसृत्य ] जेदु भयं । सोत्थि भोदीए । जयतु भवान्। स्वस्ति भवत्यै। नायकः-वयस्य ! चिरादागतोऽसि । विदूपका--भो वधस्स ! लहु एव श्रादो । किन्दु इअन्तं कालं विवाहमङ्गलूसवमिलिदसिद्धविजाहरापाणदसणकोदूह- लेण परिब्भमन्तो ए लक्खिदो ता पिवअस्सो वि दाय एवं पेक्खदु। भो वयस्य ' लध्येवागतः । किन्तु इयन्तं कालं विवाहमग- मधुरसम्-पुष्परसम् [मुरारसच]['मधु मये पुष्परसे क्षौदे च' इत्यमर] पिबन्तम् आस्वादयन्त, श्रमी-पुरोटश्यमाना, मधुपाम् भ्रगराः, [सुरापायिनश्च], समन्तात्रावन, श्रापानोत्सवम् पापानग-सुरापानम, तदेव उत्राव -आनन्द , तमिव, अनुभवन्ति । इहोद्याने यत्र तत्र ततामण्डपेषु भ्रमरा भ्रमरीभि राह पुष्परसं पिबन्ति, तेषा गुजितलेतामएडपा- न्यपि सशब्दानि सन्ति, भ्रमराणा पक्षा पीते पुष्पपरागै रूषिता विद्यन्ते । कविरुत्प्रेक्षते-इयं मधुपमण्डली उत्सवकालिकपानगोष्ठीरसमियानु- भवति । तथाहि-पानगोष्टयामपि पानोन्मत्ता जना गीतानि गायन्ति, परस्पर पीतपटवासप्रतिक्षपेण पितवाससो भवन्ति, स्वस्त्रीभिः सह पानमाचरन्ति । हेपभित्तिकाभेदाम्यवसायमूला प्रतीयमानोत्प्रेक्षागालकार । 'योगाद्सदिली- यसी' इति न्यायेन मधुपशब्दो भ्रमरवाचक एवेत्यति मते विशेषणमात्रेलपात् समासोक्त्यनुप्राणितेयम् । शिखरिणी छन्द । तल्लक्षणं यथा- रसे स्वैश्विना यमनसभला ग शिखरिणी ॥८॥ वयस्येति-चिराद्-विलम्न्य । भो इति-लघ्येव शीघ्रमेव । विवाहेत्यादि-विवाहमलोत्सवे त्वदिवाहरूपे मजलोत्सवे, मिलितानाम्- विपक-(पास जाकर) श्राप की जय हो। स्वामिनी का कल्याण हो । नायक--ससे! नही देर बाद दिसाई दिए। विपक-माई ! मैं तो शीम ही आ गया था। परन्तु इतनी देर आप के विवाह के महल उत्सव में सिद्ध और विद्याधरों को मिरकर मद्य पीते देखने की चाह से धमता फिरता आपको दिखाई नहीं पड़ा । तो चलिए, श्राप मी बह रोनक देखिए। तन तृतीयोऽङ्कः । १४३ लोत्सवमिलितसिद्धविद्याधरापानदर्शनकौतूहलेन परिभ्रमन् न लक्षितः । तत् प्रियवयस्योऽपि तावदेतत् पश्यतु । नायका-यथाह भवान् । [ सहर्ष परितः पश्यन् ] दिग्धाशा हरिचन्दनेन दधतः सन्तानकानां सजो माणिक्याभरणप्रभाव्यतिकरैचित्रीकृताच्यांशुकाः । साधं सिद्धगणैर्मधूनि दयितापीतावशिष्टान्यमी मिश्रीभूय पिबन्ति चन्दनतरुच्छायासु विद्याधराः ॥६॥ तदेहि, वयमपि तमालवीथिकां गच्छामः। [ सर्वे परिकामन्ति ] एकत्र संगतानाम् , सिद्धानां, विद्याधराणां च श्रापानस्य मुरापानगोष्टयाः, दर्शने, यत् कौराहलम्-श्रोत्सुक्यम् , तेन [हेतौ तृतीया ], परिभ्रमन्-इत. स्ततो भ्रमणं कुर्वन् , अहम्, न लक्षितम् त्वयेति शेषः । दिग्धाति-हरिचन्दनेन-कुकुमपक्केनेत्यर्यः ['हरिचन्दनमस्त्री 'याद् देवतानां महीमहे । नपुंसकं तु गोशो ज्यानाकुयुमयोरपि ॥' इति दिना], दिग्धागा:-दिग्धानि-उपलिशानि,अगानि-ललाटादिशरीरावयवाः, पा तादृशाः, सन्तानकानाम् सन्तानकाल्यदेवतरपुष्पाणाम् ['पञ्चेते वितरवी मन्दारः पारिजातकः । सन्तानः कल्पवृक्षध पुंसि वा हरिचन्दनम् ॥' इत्यमरः], सजा मालाः, दधतः धारयन्तः, माणिक्याभरणप्रभा- यतिकरैःमाणिक्यानाम्-नानाविधरलपीतादिमणीनाम् [तैघटितानीति पावत् , अाभरणानि-याभूषणानि, तेषां प्रभा-कान्तयः, तासां व्यतिकरैः- पंमिश्रणै, चित्रीकृताच्छांशुकाः चिनीकृतानि-[अचित्राणि चित्राणि सम्पादितानि ] नानाविधरूपसंयोगाचिनवर्णतां प्रापितानि, अच्छानि-निर्म- लानि, अंशुकानि-वनाणि ['चेलं वमनमंशुकम्' इति वन्ननामस्वमरः] येषां नायक-जैसे श्राप की इच्छा । (हर्ष से चारों और देखता हुआ) अन्नों पर हरिचन्दन मरे हुए, सन्तानकों की मालाएँ धारण किये हुए, मरिण-अटित आभूषणों की छरा से मडकीले स्वच्छ वस्त्रों वाले यह विद्याधर, सिद्ध गणों के साथ मिलकर पन्दन के वृक्षों की छाया तले, त्रियों की जूठी मदिरा पी रहे है रोपलो, हम भी. रामास्वायफ्रें। (समी भल पड़ते हैं) कमल १४४ नागानन्दे- विदूषकः-एसा खु तमालवीहिश्रा । एदं चन्दणलदा- मएडवं । पदं च सरदादवपरिखेदिकं विष तत्तहोदीए पदणं लक्खीदि । ता इह फलिपसिलादले उपविसदु । एपा सलु तमालवीथिका । एतचन्दनस्तामण्डपम् । एतञ्च शरदातपपरिसेदितमिव तत्रभवत्या वदनं लक्ष्यते । तदिह स्फटि- कशिलातले उपविशतु । नायकः-वयस्य ! सम्यगुपलक्षितम् । एतन्मुख प्रियाया शशिन जित्वा कपालयो कान्या । तापाभितानमधुना ध्रुवमीहते जेतुम् ॥१०॥ तथाभूता, अमी-विवाहोत्सवानन्दनिर्भरा, विद्याधरा =देवयोनिधि- शेषा , सिद्धगण =सिद्धानाम्-देवयोनिविशेषाणाम्, गर्ण-समूहः,सार्धम्न सह [सहयुक्त प्रधाने तृतीया], चन्दनतरुच्छायासु-चन्दनतरूणाम्- चन्दनदुमाणाम् , छायामु-अनातपेपु, पनच्छायाना चन्दननुमाणामध इत्यर्थ , मिश्रीभूय-मिलिन्दा, दयितापीतावशिष्टानि दयिताभि-प्रियाभि , पीतेभ्य -भास्वादितेभ्य , अवशिष्यान, मधूनि-मथानि, पिवन्ति-रस- यन्ति । शार्दूलविक्रीडितं छन्द ॥६॥ विदूषकोही-पतश्चेत्यादि । शरदातपनेदितमिवशरदातपेन-शर- कालिकेन, भातपैन धर्मेण, खेदितमिव-प्रायासितमिव । तत्रभवत्या.. मलयवस्या । ययस्येति-उपलक्षितम्-विचारितम् । माधीयाँस्से विचार इति भाव । पतदिति-पतत्पुरोदश्यमानम्,प्रियायाः-मलयवया ,मुसम्म पाननम् [क], कपोलयोः स्वावयवभूनयो गएहस्यर योरैव, कान्त्या पुत्या, शशिनम्शशलाश्छितं चन्द्रमसग, जित्वा पराभ्य [क्षिप्वा' इति पाठे तिरस्कृत्येत्यर्थ ], अधुना अस्मिन् समये,तापाभिताम्रम्-तापेन- चिपक-यह तगाटलीमी आ गई । और यह लतामएडप है। और इनका मुख भी शरद् ऋतु की घूप से कुम्हलाया हुआ प्रतीत हमा है। इसरिर, यहाँ स्फटिक गिरा पर बैठ जाइए । नायक-मिय! ठीक जाँचा। यह प्रियाग मुर कपालों की गोमा से पन्द्रमा को जीतकर अब भूप के ताप से लाल होकर सघनुष कमल को भी जीतना चाहता है tall तृतीयोऽङ्कः। [ मलयवती इस्ते गृहीखा] प्रिये ! इहोपविशामः। [ सर्वे उपविशन्ति ] नायक:-[ नायिकामुसमुन्नमय्य पश्यन् ] प्रिये ! वृधैय त्वम- स्माभिः कुसुमाकरोद्यानदर्शनकुतूहलिभिः परिखेदिता । कुतः, एतत् ते चूलतोलासि पाटलाधरपतवम् । मुखं नन्दनमुवानमतोऽन्यत् केवल वनम् ॥११॥ शरदातपजनितेन प्रीप्मेण, अमित -सातिशयमित्यर्थः, ताम्रम्-रकं सत्, कमलम् वारिजम् , जेतुम् पराभविनुम् , ईहते-चटते, ध्रुवम्-नूनम् । शशी तु शशलाश्चितत्वादस्या मुखस्यैक्देशेन कपोलयुग्मेनैव जित, इदानी तु रहिमातिशयं दधानेन मुसेन कमलपिजयायोद्यमः क्रियते-इति प्रतीयत इति गाव. । श्रातपजनितमुखताम्रतातिशय कमलविजयाद्यमहेनुक्वोत्प्रेक्षणादुनै- क्षालङ्कार ।शशिनम् इति विशेष्यं लान्छितस्य चन्द्रमम. पराजययोग्यता- मादयत् साभिप्रायम् , इति परिकराड्कर । तदुक्तं कुवलयानन्द- "साभिप्राय विशेध्ये तु भवेत् परिकराड्र' । क्वचित्तु 'तापागिताम्रम्' इत्यस्य स्थाने 'तापानुरकम्' इति पाठ । तापेन अनुरठम्-तामवर्णमिति पूर्वपदेषार्थः । आर्या छन्द ॥१०॥ उन्नमय्य-ऊचीकृत्य । कुमुमत्यादि-मुमाकरोद्यानस्य-कुरामा- परनाम्न उद्यानस्य, दर्शने-विलोकने, कुतृहलिभि-उत्सुके , परिस्मेदिता प्रायासिता । परिक्षेदनस्य व्यर्थताया हेतुमुपन्यस्यति-कुत इति । एनदिति-भूलतोलासि ध्रुवी-नेयोपरि वर्तमाने गम्गरी, ते एव लते वल्लयो, ताभ्यामुलमति-शोमत इति तादृशी, पाटलाधर- पल्लनम्-पाटल-पाटलवणं- तरक, अघर -अगष्ट प्व, पय- किसतयम्, यत्र तादृशम् , एतत्-पुरोवर्ति, ते माया, मुरमः जनन- मेव, नन्दनम्न्नेवानन्दकरत्वाद् नन्दनाख्यम्, उद्यानमःवन- (मत्यवती को हाथ से पकट कर) त्रिये ! mar, (सब नेट नायक-(नायिका के मुख कारने कामदेव के उद्यान देखने की रमाई मौ रूपी लताओं से मुशोभित ** यह तेरा (आनन्द देने वाला) hinde अतिरिक) और तार11 ney १४६ नागानन्दे- चेटी-सस्मिनं विदूषक निर्दिश्य ] सुदं तुए कहं परिणदेत्ति । श्रुतं त्वया कथं वर्णितेति । विपकः-[ सस्मितम् ] चउरिए ! मा एव्यं गव्वं उच्यह । अह्माणं पि मज्झे दंसणीनो जणो अत्थि एव्य । केवल मच्छ. रेण कोविण घराणेदि। चतुरिक ! मैवं गर्वमुदह । अस्माकमपि मध्ये दर्शनीयो जनोऽस्त्येन । केवलं मत्सरेण कोऽपि न वर्णयति । चेटी-[ मस्मितम् ] अय्य! श्रहं दे वएणेमि । आर्य अहं ते वर्णयामि । मस्ति, अतः अस्मात् ते मुखात् , अन्यत्-अतिरिक्तम्, केवलम्-साधा रणम्, यनम्न्जदक्षममूहगानम् । अस्ति-दति शेष । प्रिय । इद वन्मुसमेव नैनानन्दहेनुन्वाद, भ्रूलताविराजितलाद, अधर- किसलयमुशोभितत्वाच्च नन्दनौयानशोभा वहति । एतदतिरितं यानपद वाच्यमपि न भवितुमर्हति, दूर नु नन्दनन तस्य । किन्तु तद् वनापरपयोयें जडानां पादपाना समूहमात्रम् । यता यन्मन्यं सन्मुखनन्दनोद्याने विद्यमाने पृथैव वयमिह कुसुमाकरोद्यानमागत्य त्वामा मनन सेदितवन्त इति भाव । मुसे नन्दनोद्यानत्वारोपाद् रूपकम् । पूर्वार्धे ध्रुवोलताया थधेरै पल्लवप नारोपी तदाता गताविति साहमिदमा मुखादतिरिकस्योद्यानरवनिषेधप्रतीत परिसंख्या। एतदेवोद्यानं नन्दनमानन्दकरमितरत्तु धनमानं पाटामाप्रारम् [बनधातोहिंमार्थ- त्वमपि पटादी प्रतिपादितम् ] इति-पतिरेकम । अनुष्टुप् त्तम् ॥११॥ थुतमिति त्वया सुतम् , कथमस्मद्भदारिका नायवेन यशिना । एता. घरामपूर्व मान्दर्यमम्मर्तृशरिया विद्यते यन्नायकोऽपि तामु स्नोतीति भाव । चतुरिक इति-वभदारिकाया स्तुतिमाकार्य गर्वमा कापीरित्यर्थ । अस्माकमिति-अहमपि दर्शनीयोऽस्मि, परं मान्सर्यवशाद न मा कोपि वर्णयनि-स्ताताति विपकस्य निगहाभिप्राय । प्राति-वर्णयामिन बेटी-(मुम्करावर विदूषक की ओर देशकर) तूने मुना, इनका मा (मनोहर) वर्णन किया है। विदुषक-(मुम्मरार) चरिक ! प्रेम गर्न मत कर हमारे बैच में + मन्दर उन है तो, मगर यां मे गायन (सा) नहीं करता। पेटी-STET) मा । मैं तुम्हारा रन (प्रम-tra) रती हैं।
तृतीयोऽदः। विदूषकः-[ सहर्षम् ] जीविह्मि । करेलु होदी पसाद, जेण एसो बुण ण भणादि दिसो तादिसो मकडाभारत्ति। जीवितोऽस्मि । करोतु भवती प्रसादम् , येनैप पुनर्न भणति ईशस्ताहशो मर्कटाकार इति । चेटी-अज तुवं मप विवाहजागरेण विजाप्रमाणो णिमालिश्रच्छो सोहन्तो दिहो। ता एवं एव्य चिट्ट। अद्य त्वं मया विवाहजागरेण निद्रायमाणो निमीलिताक्षः शोभमानो दृष्टः । तदेवमेव तिष्ठ । [विदूषस्तथा श्रोति ] चेटी-[आत्मगतम् ] जाय पीलीरसागुभारिणा तमाल- पल्लवरसेण मुहं से कालीकरिस्सं । यावन्नीलीरसानुकारिणा तमालपल्लवरसेन मुखमस्य काली- करिप्यामि। स्तीमि, वर्णवन्तं करोमि-केनचिद् रागेण रजितं करोमीति गूढाभिप्रायः । [वर्णवच्छन्दात् 'तस्करोति-'इति णिच् । 'इठवच' इत्पतिदेशान्मतुपो लुक् । अथवा 'वर्ण-वर्णक्रियाविस्तारगुणवचनपु' इति चौरादिकाद् वर्णधातोरेवेदं रूपम् । पर्णक्रिया चात्राय। जीवितोऽस्मीति----मत्सौन्दर्यवर्णनप्रतिज्ञया त्वयाहं पुनर्जीवनमिव प्रापितोऽस्मीति भावः। प्रसादम्-मत्सौन्दर्यवर्णनरूपमनुप्रहम् । एपः विटः। अद्यति-निमीलिताना निमीलिते-निर्मिपिते, अक्षिणी-नेने यन ताशः ['यहुनाही मध्यदणी. स्वाहात् पच्' इलोप.] अक्षिणी निर्माल्य स्थित इत्यर्थः । एवमेव निमीलिताक्षः रान् । तथा करोति-अक्षिणी निमील्य तिरति । यावदिति-यावदयं निमीलिताक्षस्तिष्टति, तावदिति घिदूपक-(प्रसन्न होकर) मैं धन्य हूँ । हाँ, आप अवश्य पसी कृपा कीजिए जिससे फिर यह 'यह ऐसा, वैसा, बन्दर जैसा है' इस तरह न कहे। चेटी-प्राय । आज मैं ने तुझे विवाह में जागने के कारण ऊँचता हुआ यखेिं बन्द किये सुन्दर रूप में देखा था। सा वैसे ही बैठा। (विदूषक वैसे ही करता है) चेटी-(मन में) तर तक नील के रस के समान तमाल के पत्तों के रस से इसका मुख काला कर दूं। -
१४८
नागानन्दे-
[उत्थाय पल्लवप्रहण कृत्वा निष्पीडनं च नाटयति ]
[नायको नायिका च विदूषक्त्त्य मुसं पश्यत ]
नायका-बयस्य ! धन्यः स्खल्यसि, यदस्मासु तिष्ठत्सु
त्वमेवं पर्यसे।
[ चेटी तमालपल्लवस्य रमेन विदूषकस्य मुख नाट्येन कालीकरोति ]
[ नायिका सस्मित निदूषक दृष्ट्वा नायक पश्यति ]
नायकः-
स्मितपुप्पोद्रमोऽय ते दृश्यतेऽधरपतवे ।
फलं तु जातं मुग्धाषि! परयतश्चापोर्मम ॥१२॥
भाव । नीलीरसानुकारिणा-नीलीरससदृशेन-नीलवर्णेनेत्यर्थ । काली.
करिष्यामिन्कातं कालं करिष्यामि-कृष्णीकरिष्यामीत्यर्थः ।
उत्थायेत्यादि-पल्लवग्रहणम्-तमालपलवस्य ग्रहणम्, निप्पी-
डनम् रसश्च्योतनाय विमर्दनम् । नायको नीलीरसेन चैव्या रज्यमानं विर-
पकमुखमवलोकयन् श्लिष्ट परिहासगर्भमाह-घयस्येति । त्वमेव, धन्यः भाग्य-
वानसि, पने-मूर्मतया दुर्भाग्योऽसि, यदमासु तिष्ठसु-विद्यमानेष्वपि,
अस्मान् विहाय [ 'पष्टी चानादरे' चात् सप्तमी ], त्वमेवम्, पर्यसे-
स्तूयसे, पत्र-रसकदव्येण कृष्णमुखता नीयसे ।
नायक. कृष्णमुसता नीतं विदूषकमवलोक्य स्मितपूर्वकमात्माभिमुख
परयन्ती नायिका वर्णयति-स्मितेति । हे, मुग्धाति [मुग्थे मनोहरे
अक्षिणी यस्या सा मुग्धाक्षी, सयोधने मुग्धाति-बहुमीही सक्यो-'
इति पन्, पित्त्वान् गोप, 'अम्बार्यनयोहरव'] हे मनोहरनयने, अयम्-
पुरोवती नितरा मनोज्ञ , स्मितपुप्पोद्गम =स्मितम् मन्दहास एव, पुष्पम्-
(टठ कर पत्ते तोट कर निचोरती है)
(नायक और नायिका दोनों विदूषक के मुंह की और देखते हैं)
नायक-मित्र ! तू धन्य है, जो हमारे सामने इस प्रकार वर्णन किया
(रंगा) जा रहा है।
(टी तमान के पत्तों के रस से विदूषक का मुरा काग कर देती है)
(नायिका मुस्कराकर विदूषक को देखकर नायक की और देखती है)
नायक- मुग्धाशि! मुस्कराहट का फूल तो तेरे होठों की कोपर पर
सिता दिसाई देता है पर उसका फल तुझे निहारती हुई इन मरी मोसों में
म्पन्न हो गया है (अथवा मेरे नव साद हो गये है) ॥१२॥
तृतीयोऽङ्कः। १४६ विदूपका-भोदि ! किं दे फिदं। भवति ! कि ते कृतम् । चेटी--णं चरिणदो सि । ननु वर्णितोऽसि । विपकः [हस्तन मुसंपरामृज्य हस्त दृष्ट्वा सर्गप दण्डवाष्टमुद्यम्य ससरम्भम् ] श्राः दासीए घीदे !राउल खु एदं।किंदे करिस्स । [नायकमुद्दिश्य] भो! तुह्माणं पुरदो एव्य अहं दासीए धीदाए पली- किदोलि । किं मम इह हिदेण । अण्णदो गमिस्मानिष्कान्त ] आः दास्याः पुत्रि | राजकुलं सल्वेतत् । किं ते फरिप्यामि । भोः । युप्माकं पुरत एवाहं दास्याः पुश्या खलीकृतोऽस्मि । किं ममेह स्थितेन । अन्यत्र गमिष्यामि । पुसुमम्, तस्य, उद्गम -उद्भव , ते-मवत्याः, अघरपल्लवे अधर - अधरोष्ठ एव, पल्लव -किसलयम्, तस्मिन्, दृश्यते सादात्क्रियते, तु= किन्तु, फलम्=पुष्पोद्रमानन्तर जायमान फल तृप्तिरूपमानन्दरूप चक्षुर्जन्म सार्थक वरूप या, पश्यतः मस्मित त्वदधर निरीक्षमाणस्य, मम-जीमूत- वाहनस्य, चतुपोः=नेतो , जातम्-उद्गतम् । यनैव पुप्पोद्गमस्तव फ्लमिति निसर्ग परमिद तु पुष्पोद्गमस्तवाधरविद्रुमे, फल मम चक्षुपोरिति महदद्भुतम् इति भाव । कार्यकारणयो।यधिकरण्यादसङ्गतिरलङ्कार । तत्र च स्मिते पुष्षत्वारोपोऽङ्गम् । नायिकाननमौन्दर्य व्ययम् । वृत्तमनुष्टुप् ॥१०॥ भवतीति-ते-त्वयेत्यर्थ सम्बन्धसामान्य पष्ठी । क्वचित्तु प्राकृते 'तुए' इनि पाठ । तस्य वया'इति सस्कृतम्। तच माधीय एवावर्णितोऽसि- रशितोऽमीति भाव । हस्तेनेति-परामृज्य-प्रोवप हस्तमिस्यस्य कारणमिति शेष । दण्डकाठम-दण्डरूप काष्ठ दगडकाष्टम्, काष्ठयष्टिमित्यर्थ । ससर- म्भम्न्शीघ्रमित्यर्थ ।श्रा इति-श्राः इति क्रोधद्योतक्मन्ययम्। दास्याः पुभिःचटि, राजकुलम्राजगृहम् , वर्तत, अन्यथा न जाने क्रतेऽस्य मम परिहासस्य पल भवेत् इति गाव । अथवा-राजकुलमेतदस्ति, नानत्वमेव परि- विदूपक- मद्रे ! यह तू नै क्या किया ? चेटी-तुमे वर्णित (रञ्जित) किया है ! विदूपक-(हाथ से मुँह पाछ कर, हाय को देखकर और प्रोध से उपडा उठा कर जल्दी से ) अरीनीच। यह राजकुल है। तेरा क्या करूं। (नायक की और ठपेश करक) ओह ! आप के सामने ही इस नीच ने मेरा अपमान कर दिया है। मेरा यहा रहन का क्या काम ? और कहीं जाता हूँ। (चला जाता है) होहि। नागानन्दे- चेटी-कुविदो खु मम अय्यो अत्तेत्रो । जाव- गदुश पसादेमि। कुपितः खलु मम आर्य आप्रेयः। यावद्गत्वा प्रसादयामि । नायिका-हले जरिए ! कहं में एयाइणि उज्झिन गच्छसि। हो चतुरिके ! कथं मामेकाकिनीमुज्झित्वा गच्छसि । चेटी-[ नायक्मुद्दिश्य सस्मितम् ] एवं एव चिरं एप्राइणी एवमेव चिरमेकाकिनी भव । [निष्क्रान्ता] हासः करणीय आसीत् । अस्थाने त्वयैतदनुष्ठितम् इति भाव । किं ते इति- अस्य तेऽविनयस्य कं दण्डमुपकल्पयामि । राजकुलादेव हेतोन किमपि कर्नु प्रभवामि इति भावः । भो इत्यादि-कचित् 'दास्याः पुत्र्या' इत्यस्य स्थाने 'दास्या धीतया' इति पाठ । तत्र 'धेट पाने' इन्यस्माद् धातो', भाने प्रत्यय, 'आदेच उपदेशेऽशिति' इत्यनेनात्वे, प्राकारस्य 'एमास्था-'इत्यादिनत्व गीतपी- तादिवद् धीतशब्द. सिध्यति । ततो धीतमस्या अस्तीति विहे 'वर्श आधचि' धीताशब्द कन्यावाची निष्पद्यते । खलीकृत तिरस्कृत। कुपित इति-ममेति सम्बन्धसामान्ये षष्टी । मयाति तदभिप्रायः। मय- मिति वा। एवमेवेति-यदि दयितेन सहितापित्वमात्मानमेकाकिनीमनुभवसि, तर्हि एताशी-एकाकिनी त्वमस्माभि सदेव वाम्यमे । अतो मयेतः प्रस्था- तव्यमेवेति भाव. । इदानी निर्मक्षिके विधम्धमास्वायता रम इति गूढाभिसन्धिः । नायिक्या एकाक्विमगमने हेनुरुक्तः, तदेवैकावित्वं चैटया गमनहेतुतयोपात्तमिति द्वितीयो व्याघातोऽत्रालद्वार । 'माक्र्येण निवदापि किया कार्यविरोधिनी । दया चेद् वास इति मय्यपरित्याग्य एष ते ॥' इति तल्लक्षणं कुवलयानन्दे । मया गन्तव्यमेवेति कार्य प्रस्तुते तत्कारणस्यकाकि- त्वाशंसाया वचनादप्रस्नुनप्रशंसा च। चेटी-आर्य मैत्रेय मेरे से बुपित हो गया है, इसलिये जाकर मनाती हूँ। नायिका-सखि चतुरिका ! मुझे अकेली होडकर क्यों जा रही है। चेटी-(नायक की ओर संकेत करके, मुस्कराकर) पेसी अकेरी तू सदा ही रह । (चर्ग जाती है) तृतीयोऽ . . . नायक- दिनकरकरामृष्ट विभ्रद् युति परिपाटला दशनकिरणैरमपंभिः स्फुटीकृनकेपरम् । अयि मुखमिद मुग्थे सत्य सम कमलेन त मधु मधुकर किन्वेतसिन् पिबन्न विभाध्यते ॥१३॥ [ नायिका विहस्य मुसमुन्नमयति ] [नायको दिनरेति तदेव पठति ] इत्थ चेटीविदूषकयो क्लहमुत्पाद्य निष्क्रमणे सम्पादिते रद्दाम विनम्भमाण मभोग वर्णयति-दिनकरेति । अयि, मुग्धे-मुन्दरि, दिनकरकरामृएम्-दिनकरस्य-सूर्यस्य, करे -किरण , भागष्टम्-श्रा ममन्तात् स्पृटम् [ सत् ], परिपाटलाम्-पारत -मर्वत , पाटताम्- रक्तवर्णाम् , तिम्-कान्तिम्,, विभ्रत्-धारयग, उत्सर्पदि ऊवं प्रसरति, दशनकिरणे -दशनानाम्-दन्तानाम् , रश्मिभि [प्रकृत्यादिवात् तृतीया], स्फुटीकृतकेसरम्स्फुरीकृत - प्रकाशित, फेमर-निन्क, यन तादृशम् , दन्तकिरणरूपकिंजल्क यदिति भाव । इदम्-निरतिशयमनोहारि, तेभन या मलययत्या , मुखम् , क्रमलेन-गरमिजैन, समम्-तुल्यम् , अस्ति इति, सत्यम्= सत्यमित्यधस्वीकारे, किन्तु-परन्नु, एतस्मिन् कमलकन्ये मु, मधु- मकर दम, पियन्-आस्वादयन् , मधुकर भमर , न विभाव्यते- नावलास्यते । दिनरकरम्पर्शन ताम्रवणं दन्तकिरणपुमविनकविराजित ते मुख यद्यपि कमलोपमा यत्ते, तथापि न सर्वात्मना कमलमादृश्य तत्र घरते। कमले मपुकास्तद्रम पिचन्नवलोक्मते, इह तु वन्मुसकमलाधरदलसुधारग पिवन कश्चिदपि मधुकरो नास्ति-इति सर्वया कमलापमाधिगतये मधुकरण मया रवदधररसः पातव्य अन्यया तवाननस्य क्मरोपमा नुरितैव भवेत्- नायक-हमुग्थे । यह तेरा मुघ सचमुच ही कमल के समान है। क्योंकि सूर्य की कि पहन से पहा को धारण किया है और इस में दाँतों की उठती हुई चमकारी किरणें स्पष्ट केसर के समान हैं । किन्तु इसके उपर मधु चूसता हुया मैंदरा दिखाई नहीं देता ॥१३॥ (नामिका हँसकर मुस ऊपर को उठा देती है) (नायक फिर वहीं 'हे मुग्धे । शादि पढता है) - नागानन्दे- [प्रविश्य ] बेटी-[सहसोपसृत्य ] एसो खु सिराजुअरानो मित्तावसू केण वि कजन्तरेण कुमारं पेक्खिदु आश्रदो। एप खलु सिद्धयुवराजो मित्रावसुः केनापि कार्यान्तरेण कुमारं प्रेक्षितुमागतः। नायक -प्रिये गच्छत्वमात्मनो गृहम्। अहमपि मित्रावर्स दृष्ट्वा स्वरिततरमागत एव । [चेटीसहिता निष्कान्ता नायिका । तत प्रविशति मिनावमु ] मित्रावसुः- अनिहत्य स समर्थ. कथमिव जीमूतवाहनस्याहम् । कथयिष्यामि तव हृत राज्य रिपुणेति निर्लज ॥१४॥ इति भाव । चतुर्यपादे मधुमधुकरपदाभ्या अधररसनायक्योर्निगरणादति शयोक्ति भनयन्तरेणाधररसपानामिलापनिवेदनात् पर्यायोक्तम् इति केचित् । कमलमादृश्यबोधनादुपमा च । अनुप्रासत्त्वस्य क्वे कविताया प्राय सर्वन जागत्यैद । हरिणीवृत्तम् । तल्लक्षण यथा--'रसयुगहयन्सी म्रो स्त्री गो यदा हरिणी तदा' ॥१३॥ पप इति केनापि कार्यान्तरेण केनापि प्रयोजनविशेषेणत्यर्थ । हेतौ तृतीया । अनिहत्येति-समर्थ -शक्तिमानपि, अहम्-मिनावमु, तम्- मतहनामान जीमूतवाह्नस्य वैरिणम् . अनिहत्य-प्राणैरवियोज्य, निलजलजाविरहित सन् , तय=भवतो जीमूतवाहनस्य, राज्यम्- अनुशासनीय प्रदेश , रिपुणा-शनुणा मतगेन, हृतम्-स्वायचीकृतम्, (चेटी का प्रवेश) बेटी-(शीघ्रता से पास जाकर) यह सिर युवराज मित्रावसु किसी कार्यवरा आप को मिलने के लिये आए हैं। नायक-प्रिये ! अब तू अपने घर जा । मैं मी मित्रावसु को मिलकर समझो शीघ्र ही आया। (नायिका बेटी के साथ चली जाती है । तब मियासु प्रवेश करता है) मित्रायसु-बिना राष्ट्र को मारे हा कट्टा में निर्जन होकर जीनूत- वाहन को कैसे रह हूँ कि 'तेरा राज्य शत्रु ने छीन हिया ॥१४॥ ।
तृतीयोऽङ्कः। तथाप्यनिवेद्यायुक्तरूपं गमनमिति निवेद्य गच्छामि । [उपरापति] नायकः- -मित्रायसो ! इह प्रास्यताम् । [मिनावसुरूपविशति] नायका-ससंरम्भ इय लक्ष्यसे । मित्रावसुः-क. खलु मतन्नहतके संरम्मः। नायकः-किं कृतं मतनेन । मिनावमुः :-स्वनाशाय युप्मदीय फिल राज्यमाकान्तम् । इति, जीमूतवाहनस्य=[ मम्बन्धसामान्य पष्टी ] जीमूतवाहनायेत्यर्थ , कथमिव केन प्रकारेण [ इवशन्दोऽन वाक्यालङ्कारे ], कथयिष्यामि सूचयिष्यामि । अह स्वमुद्राज्यापहर्तुमंतगस्य हनने समर्थोऽस्मि, पर ताशोऽपि तद्घननोयोगमकृत्वा केवल मुहद तद् राज्यापहाररूपमप्रिय- मृत्तान्त निवेदयितुमिच्छामि, तदेतन्ममात्यन्तमनुचितं लजार चेति भाव । आर्या दन्द ॥१४॥ तथापीति यद्यपि प्रतीकारशून्यस्य ममाप्रियनिवेदनमनुचित तयाप्य- सूचित स स्वयमधि कयमिव प्रतीकाराय प्रवर्तेतति भाव । अनिवेद्य= मतगकता राज्यामान्तिम् असूचयित्वा, अयुक्तरूपम्-अत्यन्तमनुचितम् , [युक्तशब्दात् प्रशमाया रूपम् ] 1 उपसर्पतिजीमूतवाहनस्य समीपमुपग- च्छति। ससरम्म इति-ससंरम्भः सरम्भण कोपेन सह वर्तत इति यमरम्म [“सरम्भ सघ्रमे कोपे' इत्यमर ], स्फुरदोष्टादिना कोपाविष्ट इवे स्पर्य । लक्ष्यसे-प्रतिभासि । क. खरिपति-झोदीयमि मतने शनी को तैर भी बिना कहे जाना उचित नहीं इसलिये कह कर ही जाता हूँ। (पास जाता है) मायका-मित्रावसो । यहाँ बैठ जाइए। (मिवावसु बैठ जाता है) नायक-कुछ घबराए हुए से लगते हो। मिवामसु-मला दुष्ट मतग से क्या घबराना ? नायक-क्यों, मतह ने क्या किया । मित्रानसु-अपना नाश कराने के लिये तुम्हारे राज्य पर आक्रमण कर बैठा है।
नागानन्दे- नायक:- सहर्षमात्मगतम् ] अपि नाम सत्यमेतत् स्यात् । मित्रावसुः-तदुच्छित्तये मामाज्ञापयतु कुमारः । किं चहुना, ससर्पनि समन्तात् कृतसकलवियन्मार्गयानैर्विमानैः कुर्वाणा. प्रायुपीष स्थगितरविरुचः श्यामतां धासरस्य । नामास्माकं सरम्भ., सत्त्वकुरप्यस्माभिहलयैव विनाश्य -इति भाव । मतमहतकशन्दे 'कुत्सितानि बुत्सनै' इत्यनेन समास । नायकोली सहपमिति। शमप्रधानस्य जीमूतवाहनस्य परेण नश्वरस्वरा• ज्याक्रान्ते श्रवणमेव हर्षहेतु ।अपिनामेति-यद्येतद् मम राज्यापद्दारमृतं मत्यं भवत्-तर्हि किमत पर पितृसेवापरायणस्य मम वान्छनीयमिति जीमूतवाहनस्य हृदयम् । तदुच्छित्तये-तस्य-मतनस्य, उच्छित्तये-विनाशाय । संसद्भिरिति-पत-युद्धवीरा ,सिद्धा =सिमाख्यदेवजातिविशेषा, तष-भवती जीमूतवाहनस्य, वचनम्म्याज्ञाम्, प्राप्य-अधिगल्य, सद्यः-तत्कालमविलम् येव, समन्तात् चतसृषु दिक्षु, संसर्पद्भिः राचराग -उडायमा रित्यर्थ ,तसकलवियन्मार्गयानाकृतम्-विहितम् सक्लेषु सममेष, वियत -श्राकाशस्य, मार्गेषु-पथिपु, यानम्-संचार , यस्ताशे, विमानः व्योमयाने ['व्योमयान विमानोऽत्री' इत्यमर' ], मावृपीव-वर्षा स्विव [ 'लियो मापृट् स्त्रिया भूग्नि वर्षा' इत्यमरः], स्थगि- तरविरुचः स्थगिता -पाच्छादिता रवे-श्रादित्यस्य, रुच:-कान्तय - फिरणा इति यावद् या तारशस्य, चासरस्य-दिनस्य, श्यामताम्न कृष्णताम्-प्रकाशाटदादनेनान्धकारमयस्वमिति भाव , फुर्याणा: उत्पाद- यन्तः, सन्त [वर्षामु जलधरैरिव विशालकायोमयाने सूर्यमाच्छाप दिवसमन्धकारमय सम्पादयन्त इति भाव ।तः अस्मात् प्रदेशात्, युद्धायम्त्वाग्याक्मणरारिणा मतङ्गेन मह संग्राम कर्तुम् [ 'मियार्थीप- पदस्य च कर्मणि स्थानिन.'-इत्यनेन चतुर्थी ], याताश्चस्थिताय [ याता इत्यत्र 'प्रादिमणिक कर्तरि च' इत्यादिकर्मणि क; मातुमारप्सत इत्यथैः ], नायक-(प्रसन्न होकर मन में) मा यह बात सच होगी। मित्रायसु-कुमार । मुझे उसके नाश करने की आशादें। अधिक क्या, ज्मोद्दी यह सिर लोग यहाँ सापकीयाशा पाकर अपने विमानों में मारे साकारा मार्ग में दौरते हए और मर्य की किरणों से हर दिन .
तृतीयोऽतः। पुते याताश्च मधम्नव वचनमित प्राप्य युदाय सिद्धाः सिद्धं चोवृत्तशमुहयमयविनमद्राजक ते स्वराज्यम् ॥१६॥ अथवा किं बलौघः। एकाकिनापि हि मया मिसावकृष्ट- निस्त्रिंशदीधितिमटाभरमासुरेण । उद्धृत्तश नुक्षयभयपिनमद्राजकम् = उवृत्तस्य - उच्दृट्सलस्य, रानो -मतङ्गस्य,क्ष्याद्-विनाशाद्, भयन-भीला हेनुना, बिनमद्-विपेण प्रीभवद्-विनम्रतया त्वदधीनता स्वीकुर्वदित्यर्य, राजकम्-राज्ञा समूह तन तादृशम् , ते-भयत , स्थराज्यम्-स्वशासनम् , सिद्धं च- निष्कएटवं मान्नं च । त्वदाज्ञामाने निलम्ब, शनुपराजय तु न कश्चन विलम्बा भविष्यतीति भावः।याताय मिदं चेति चारद्वयं यानस्वराज्यमियो- योगपयं सूचयनि, तेन समुच्यालद्वार । गच यानमिद्धयो कारणकार्ययो सहवयोधनेनाक्रमरितशयेष्ठिमूल (सरघणरत्तम लिनुगमुक्त प्राक् ॥१५॥ अथवेति पदान्तरे । यलोधेः बतानाम्-सैन्यानाम् , ओघ समूद, किम्-कि प्रयोजनम् । एकाक्यवाई तस्य मतजस्य निहन्तुं प्रमवामीनि भावः । तदेव समर्थयते- एकाफिनेति । हि-यत , श्राजी-संग्राम [ 'ममित्लाजिममियुध' इति युद्धनामस्वमर , रमसावरणनि- खिशदीधितिसटाभरमासुरेण-रमसेन-वेगेन हर्षेण वा ['रममा वेगदर्षयो ' इति विश्व ], अवकृष्ट कोशानिष्कासित- ["निष्कासितोऽवष्ट. स्याद' इत्यमर. ], निनिंश -[ निर्गतस्त्रिशतोडुलिभ्य -इति विग्रह 'कुगति- प्रादय' इत्यनेन समाग, संख्यायास्तपुरपस्य' इति डन् समासान्न ] सग [ 'खड्ने तु निर्विराचन्द्रहासासिरिटय' इत्यमर ], तस्य दीधितय - किरणा , सटा केरारा इव [उपमितममाम ] तासा भर.-समूह , तेन मामुर -भाममानः, तेन । सिंहप-रममैन, अवष्टा -विधूनननतम्वनी को वर्षाकाल की भाति अन्धकारमय बनाते हुए युद्ध के लिये निको त्यो ही पाप का राज्य पुन. आत लिया और समी रागात्रों का समूह य्स गर्वित शुस के नाश से डरा हुआ आप के आगे मुका ॥१५|| अथवा सैन्य-समूह की मी क्या आवश्यकता है ! जैसे अकेला ही सिंह दूर से झपट कर हाथी को मार देता है, वैसे ही दर से झपटने हुए मुझ अकेले द्वारा ही-जो कि बैग से मोती हई मद्र की .
नागानन्दे- पाराम्रिपत्य हरिणेव मतगजेन्द्र- माजी सतहतक हप्तमेव विदि ॥१६॥ नायकः- [कर्णी पिधाय प्रात्मगतम] हदह ! दारुणमभिहितम् । विकीर्णा , निस्विंशा-निशादमुल्यभिक्परिमाणा दीर्घा इति यावत् , दीधितय इष-किरणा-इव, सटा -ग्रावास्थकेशा , तासा भरेण-समूहेन, भासुर - शोभमान , सेन, एकाकिनापिन्सहायनापि [ 'एकादाकिनञ्चासहाये, मयामिनावसुना, पाराद्दूराद्, निपत्य-उत्प्लुत्य [ 'यारादूर- समीपयो' इत्यमर ], हरिणा-कैगरिणा ["हर्यक्ष केसरी हारे' इत्यमर ], मतगजेन्द्रमिव मत्तगजमिव ['मतगजो गजो नाग'-इत्यमर । इन्द्रशब्द प्रशसावचन । 'तस्य प्रशसापचनैव'-इत्यनेन मताजशन्देन सह समास ], मतमहतकम-दुष्ट मतम् , हतमेव मारितमेव, विद्धि-जानीहि । इनिष्यमाणस्य हतत्त्वप्रतिपादन इतावायासाभावसूचनार्थम् । यथैकाकिनाऽपि हरिणाकान्तस्य गजेन्द्रस्य प्राणहानिनिधिता तयैवैकाकिना सड्गमात्र. सहायेन मयाकान्तस्य मतगजम्ग नाशोऽपि निधित एवेति भाव । मित्रा- यमुनिष्ट बोध स्थायी व्यज्यते । गता मातम्बनम्, तत्कृत जीमूतवाहन- राज्याक्मणमुद्दीपनम् , परुषोक्तिरनुभाव', गर्वासूयादय मंचारिण । उपमारद्वार । वसन्ततिलका वृत्तम् । तलक्षण यथा--'उहा वसन्ततिलका तमजा जगी ग॥१६॥ कर्णाचिति-पिधाप-अलिभ्या वर्णच्छिदै निरुध्य । अत्यन्त- दयालोजीमूतवाहनस्य रात्रुहननश्रवणेऽप्यसामर्थ्य कर्णपिधाने हेतु । पिधा- येत्यत्रापिपूर्वाद् दधातयपि 'वष्टि भागरिरमोपमयाप्योरपायो' इत्यादिना लोकवार्तिकन अपिशब्दाकारस्य लोप । हदइत्यादि-दहति देन्यसूचको निपात । दारणम् अतिकठोरम् । श्राराधिनो दराप्रदानावसरे ममेदेवं देन्यप्राशनेन कदाचिन्मिनावगुर्विमनायैतेत्यत आह-अयति । एवं तावद् इत्यस्य भाणप्यामीति शेष । मित्रायसो इति-पतत्-मतस्य हननम्, कियस्-मत्यन्त साहरास्य योरस्य कृते नातिदुपरमिति भावः । यद्भुतर. धमा म्पी रार-समूह रो साभायमान हो रहा है-युर में दुर मतग को मारा हुया सम ॥१६॥ नायक-(कानों पर हाथ रमकर, मन में) हहह । वही करता की बार कही। अच्छा, कहता हूँ। (प्रकट में, मुस्करार) मित्रासो !
, तृतीयोऽङ्कः। अथवा एवं तावत् । [प्रकाशं सस्मितम् ] मित्रावसो! कियदेतत् । बहुतरमतोऽपि याहुशालिनि त्वयि संभाव्यते । किन्तु, स्वशरीरमपि परायें यः खलु दयामयाचितः कृपया । राज्यस्य कृते स कथ प्राणियधक्रौर्यमनुमन्ये ॥१४॥ थपिच क्लेशान् विहाय शत्रुबुद्धिरेव मे नान्यत्र । मिति–चाटुशालिनि=[ बाहुभ्या शालतेशोभत इति वाहुशाली, तस्मिन् ], वाहुराब्दो बाहुवल पराक्रम वा लक्षयति, बाहुवलशालिनि पराक्रमशालिनि वैति तदर्य. त्वयिन्भवति, अतोऽपि-अस्मादपि मता हननरूपात कर्मण यहुतरम्यधिकमुत्कृष्टर्म, सम्भाव्यते । यदेव तर्हि स्मिथ मतगमभिष गायिनुमानादारे विलम्बस इत्यत पाह-किन्तु इति । स्वशरीरमितिय. अहं जीमूतवाहन ,थयाचितम्-अप्रार्थितोऽपि सन् , कृपयावरण्या हेतुना प्रेरित , परार्थे परोपकाराय, स्वशरीरम्- श्रन्यन्नप्रियम् श्रात्मदेहमपि, दद्याम् [शक्याथै लिइ] त्यक्नु शस्नुयामि- त्यर्थः । सलु-निश्चयेन, सः अहम, राज्यस्य-क्षुद्रस्य राज्यस्य, कृते- निमित्तम् , कथम् केन प्रकारेण,प्राणिपक्रौर्यम् प्राणिनाम-जीवानाम् , वधे-हिंसायाम् , क्रौर्यम्-झूरताम्, अनुमन्ये अनुजानामि । परार्थ प्रिय शरीरमपि त्यस्तुमिच्छरह न जातु प्राणिहिसाहेतु मताभि- पेरानमनुशातुं शन्नोमीत्यर्थ । अर्थापत्तिरलङ्कारः । थार्या छन्द ॥१७॥ श्रपि घेति-श्लेशान-अविद्या, अस्मिता, राग, द्वेष, अभिनिवेश इतीमान् योगशासप्रसिद्धान् , पञ्च लेशान ['अविद्यास्मितारागद्वेषाभिनिवेशाः मेशा.' इति योगसूनम् । तन-अनित्यादिषु नित्यादिबुद्धिरविद्या, अहकारोऽ. स्मिता, रागद्वेषौ प्रसिद्धौ, अभिनिवेश श्रासक्ति ], विहाय-परियज्य, यन्यत्रन्यन्यस्मिन् कस्मिथित् प्राणिनि वस्तुमात्रे या, मे-मम जीमूतया- हनस्य, शत्रुवुद्धि अयं मम शत्रुरिति भानगेव, नन्नास्ति । इति कथमहम- शनोर्मतमस्य वधमनुजानीयामिति भाव.. यह क्या बड़ी बात १ श्राप जैसे पाहुशाली (चतवान्) पुरुष इससे भी बढ़ चढ कर कर दिखा सकते हैं। किन्तु, में, जो दूसरों के निमित्त बिना मांगे हीदया से अपना शरीर भी अर्पण कर सकता है, भला कैसे राज्य के लिये प्राणियों के मारने की कर आज्ञाद॥१७॥ और यह बात मी है कि विषयों के अतिरिक्त अन्य किसी के भी प्रति नागानन्दे- यदि तेऽसत्प्रियं कर्तुमीहा, तदनुकम्प्यतामसौ क्लेशदासीहत- स्तपस्वी। मित्रायसुः- [सामर्ष सहासं च ] कथं नानुकम्प्यते, याशोs- सावस्माकमुपकारी कृपणश्च । नायक:-[श्रात्मगतम् ] प्रत्यग्रकोपाक्षिप्तचेतास्तावदसौ न शक्यते निवर्तयितुम् । तदेवं तावत् । [प्रकाशम् ] मित्रावसो! उत्तिष्ठ । अभ्यन्तरमेव प्रविशायः । तत्र च त्वां वोधयिष्यामि । संप्रति परिणतमहः । तथाहि- यदीति-अस्मप्रियम्-मदिष्टम् , अस्मदिति बहुवचनं तु प्राणि- मात्रस्येष्टसंपादनमेव मदिष्टमिति सूचनार्थम् । तत्-तर्हि, क्लेशदासीकृता- क्लेशानाम्-अविद्यादीनाम्, दासीकृतम् दासता नीत वशीकृत , अनित्य- राज्यसुखादिलोलुप इति यावत् , अतएव, तपस्वी शोचनीय ['मुनिशाच्यौ तपस्विनौ' इति विश्व.], असौन्मतः , अनुकम्प्यताम् दयनीयः उपेक्ष रणीय इति भाव । स्वयमेव देशपराभूतस्य फेशनं न वीरोचितमिति भावः । अनेन नायके जीमूतवाहने गैठ्यादिचित्तपरिकर्गणापेक्षाख्यपरिकर्मणः परा प्रतिष्टा सूचिता । इत्थमपवर्तु शत्रोरपि नायकमुखादनुकम्पनीयत्वं श्रुत्वा सामों मिनावसु सोल्लुण्ठमाह-कथमिति। विपरीतलक्षणया नायमस्माकमपकारी जात्वनुकम्पीय , प्रत्युत दण्डनीयः-इति भाव । अपकारातिशयोऽदएज्य- स्वातिशयश्च न्याया। प्रत्यग्रेति-प्रत्यन -अभिनष-अपकार्यपि मतगोऽनु- कम्पनीय इति मदुपन्यासेन अधुनेच समुत्पन्न इति भाव , कोपः, तेन, आशिसम्- परिक्षुब्धम्, चेत -मन , यस्य तादृश , असौ-मित्रायसु , निवर्तयितुम्- स्वनिश्चयाद् वारयितुम्, न शक्यते-न पार्यते । तत्-तस्मात् इममनुनेनु- मेरा द्वेष भाव नहीं है । यदि तुम मुझे प्रसन्न करना चाहते हो तो उस बेचारे विषयों के दास के ऊपर दया करो। मित्रावसु-(काध और हँसी से) जैसा कि वह हमारा नहा उपकारी और दीन है, उस पर क्यों न दया की जाय । नायक-(मन में) ता ताचे बोध से इसका मन तुप है । इसलिये इसे ठीक मार्ग पर लाना कठिन है। तो ऐसे सही। (प्रकट में ) मिपावसी । उठो, अन्दर चलते हैं। वहाँ चलकर तुम्हें समझाऊँगा । अन तो दिन ढल गया है। क्योंकि- - . तृतीयोऽङ्कः। निद्रामुद्राबचन्धव्यतिकरमनिश पनकोशादपास्य- शाशापूरैककर्ममवयनिजरमीणिताशेषविश्व इष्ट सिद्ध प्रसस्तुतिमुखरमुखैरस्तमप्येष गच्छ जैक साम्यो विवस्वान् परहितकरणायैव यस्य प्रयास ॥१८॥ [निष्क्रान्ती ] इति तृतीयोऽः। मिति भाव , एम्वक्ष्यमाणम्, भणामीति रोष । परिणतम्-अवसान प्राप्तम्, सूर्योऽस्तमुपगत इति भाव 1 दिनपरिणति समर्थयते-तधाहीति । निद्रामुद्रेति-अनिशम् प्रयहम्, पनकोशापमानाम्-कम- लानाम् , कोशात्-कुमलात् [पास्य-यमाश्यनिधे, कौशात्-पावाद, प्रागारादित्यपि बोध्यम् ] ['पयोऽत्री पद्मके न्यूहनिधिसख्यान्तरेग्युजे' इत्य- मरटीकाया मानुजिदीक्षित , 'कोशोऽत्री कुटमले पाने दिव्ये खद्गपिधानके' इति मेदिनी च], निद्रामुद्रावयन्धध्यतिकरम-निद्रामद्रा-मविकासा- बस्था, तया तस्या वा, अवबन्ध-दत्तानामन्योऽन्यं दृढस श्लेष , तस्य, व्यति- कर-सबन्ध , तम्-सकोचमिति भाव [निदा-दान प्रयजागरूकता, मुहा- मुद्राचिदम् , ताभ्याम् , श्रवन्ध-प्रतिबन्ध , तस्य भ्यतिकरम् , इत्यपि च्या- स्पेयम् ], अपास्यन्दूरीकुर्वन् , कमलानि विकासयन्-इति पिण्डितार्थ [याचकेभ्यो पनिधर्मुखमुद्घाटयन्नित्यपि भाव ], आशापूरैककर्मप्रपण- निजकरप्रीणिताशेपचिश्व =पाशानाम्-दिशाम ["दिशस्तु ककुभ काष्टा श्राशाश्व हरितश्च ता' इयमर ], पूर-पूरणमेव-स्वप्रवाशेन व्यापनमेव, एकम्-प्रधानम, कर्म, तन प्रवणे सलमे , निजकरे -स्वकिरणे , प्राणित तमोनिवारगेन आनन्दित, अशेष-अखिल, विश्व-रासारो यन तारा [श्राशाया याचकाना मनोरथस्य, पूर -पूरण सम्पादनमेव, एक कम, तम प्रवणेन, निजकरण-स्वहस्तेन, प्रीणित -प्रसादित ,अशप , इत्यपि बोध्यम्], अस्तम्-अस्ताचलमपि [ऐश्वर्यभ्रशमपात्यपि बोध्यम् ], गच्छन्-प्राप्नुवन् , सिद्धे-अणिमाद्यसिद्रिमझिमनिभि , [प्राप्तमनोरथे. कमल की कली की सकोच रूपी निद्रा का सर्वदा दूर करता हुआ, सब दिशाओं में फैरी हुई अपनी किरणों स सारे ससार का श्रानन्दित करता हुआ और स्तुति क गीत गात हुए सिद्धों से देसा हुआ (अमिमुस्त विश्वो येन ताश नागानन्दे- , ददान, रित्यपि बोध्यम् ], प्रसक्तस्तुतिमुखरमुखै =प्रसनाभि -उपस्थानममये प्रस्तुताभि, स्तुतिभि-स्तान, मुखराणि-शन्दायमानानि, मुखानि येषा तादर्श सद्भि, दृष्ट =साक्षास्कृत, किच, यस्य प्रयास:-प्रात सायमुर- यास्तमयपरिश्रम वियभ्रमण च, परहितकरणायध-परेपाम् , हितस्य जलवर्षणसत्यपरिपाकादिरूपस्य कल्याणस्य, करणायैव-सम्पादनायैवास्ति, स एप सर्वलाक्प्रत्यक्ष , एक अनुपम , विवस्वान्-श्रादित्य एव, ग्लाध्य अनुत्तियोग्य , अरताति शेष । पद्मविकासनन जगत् सौरभमय सन्यन् मधुलिहा मधुलेहनावसर च तमोनिवारणेन निखिल लोक प्राणयन् , अतएवारत गच्छन्नपि साय सध्यासमये सिद्धरुपस्थीयमान जलवणसस्यपरिपाकादिलोकहितप्रवण एप भगवान सूर्य सर्वेषामपि स्तोतव्य इति भावार्थ । अत्र व्याख्योक्तमार्गेण निद्रामुद्रादिविशपरणसाम्यमहिना-याचकेभ्यो पानिधिकोषमुसमुद्घाटयत सकलयाचकमनोरथपरिपूरणप्रवणस्य स्वसकाशात् प्राप्तमनोरथैर्जने स्तूय मानरय परोपकारपरायणस्य कस्यचिद् उदारस्य धनिनो वृत्तान्तोऽपि प्रतीयते । श्रत इय समामोक्ति । तल्लक्षणा यथा--'पक्तिमेंद सि समासोक्ति। अथवा मथा परहितकव्यरानी भगवान सूर्यो लावविश्रमायास्तमयमप्यु तथैव हे मित्रायसो! परोपकारमत्यहमपि मत न हत राज्योऽपि सकलजनाध्यो भविष्यामि। यतोऽपर्वमपि मतमो न हन्तव्य । माग्यहरणेन यदि भवति तस्य कथन पकारस्तहिं स एव मेऽभिरपणीय- इत्येव प्रस्तुतसूर्यवृत्तान्तात् प्रातुतार्थान्तरप्रतीत्या प्रस्तुनाकर । तनवण यथा-'प्रस्तुतेन प्रस्तुतस्य द्योतने प्रस्तुनाइयर' इति । इदमन्यदिन बाध्यम्-यदत्र कविना नायकमुझेन परोपकारिविवस्ववर्ण नया जावयापरवशस्य जोगनवाहनत्य नागशिशुरक्षायै गमते स्वशरीर. समर्पणादिभविष्यरक्यानकमपि सूचितम् । सग्धरा छन्द ॥१८॥ •इति श्रीमदच्युतान दामजीपरमेश्वरानन्दरामकनायो ग्रामविनोदिया भागानन्दम्याख्यायां तृतीयोऽम समाप्त ॥३॥ हाकर याहान किया हुआ) यह सूर्य अस्त होता हुना भी धन्य है, जिसस परियम केवल दूसरों की भगई करन के लिए ही है ॥८॥ (दोनो निकर उ है) पयन् सर्वेषा टाय, चतुर्थोऽङ्कः। [ततः प्रविशति गृहीतवटयुगलः काञ्चुकीयः प्राहारय] कान्चुकीयः- अम्तःपुराणां विहितय्यवस्थः पदे पदेऽहं स्खलितानि रखन् । जरातुरः संप्रति दण्दनीत्या सर्व नृपस्यानुकरोमि वृत्तम् ॥१॥ अथ कविनीमूतवाहनस्य नागशिशुरक्षायै स्वशरीरत्यागावसरं प्रसञ्जयि- तुकामः काञ्चुकीयप्रतीहारयोः प्रवेशेन विष्कम्भकमवतारयति-ततः प्रवि- शतीति । ततःजीमूतवाहनस्य मिनावमुना सहाभ्यन्तरप्रवेशानन्तरम् । गृहीतवस्त्रयुगल गृहीतं वनयोयुगतं येन तादृशः । काञ्चुकीयलक्षणं श्या--'ज्ञानविज्ञानराम्पन्नाः स्त्रीसंभोगविवर्जिताः। श्रमत्सरा ये पुरुषाः काञ्चुकीयास्तु ते स्मृताः ॥' इति मातृगुप्ताचार्यः । एप एव काञ्चुकीयः कन्चुकीत्यपि व्यवहियते । तदुक्तं भरतेन- अन्त पुरचरो वृद्धो विग्रो गुणगणान्वित । सर्वार्यार्यकुशलः कञ्चुकीत्यभिधीयते ॥ जरावैकलव्ययुक्तेन विशेद् गाण कञ्चुकी ॥ प्रतीहार: दाररतका ["प्रतीहारो द्वारपालदा स्थद्वा स्थितदर्शकाः' इत्यमर ] प्रतिपूर्वाद् हरतेघन् । यद्यपि 'उपसर्गस्य पञ्यमनुष्ये यहुलम्' इत्य- त्रामनुष्येति पर्युदासान् द्वारपाले वाच्ये प्रतिशब्दे दी? न भवितुमईति, तथापि द्वारि वाथ्याया दीर्थो भवत्येव, तात्स्य्यात्ताच्छन्द्यमिति प्रतीहारस्थोपि प्रतीहार इलुच्यते। अन्तःपुराणामिति अन्तःपुराणाम् अन्त पुरम्-राजनीणाम- (तत्पश्चात् वनों का जोहा लिये कान्चुकीय और प्रतीहार का प्रवेश) काञ्चुकीय --अन्त पुर का प्रबन्ध करता हुश्रा, बुढापे के मारे दएहे के सहारे पद पद पर अपने आपको ठोकरों से बचाता हुश्रा, अन में बिस्नुल राजा के चरित्र का अनुकरण करता हूँ जो कि अन्त.पुर (रानियों अथवा नगरों) की व्यवस्था करता है और दण्डनीति द्वारा----- स्थान स्थान पर आपत्तियों (अथरा कर्तव्य-च्युति ) से बचाता है ॥
नागानन्दे- प्रतीहार'-श्रार्य ! क नु खलु भवान् प्रस्थितः। काञ्चुकीयः-प्रादिष्टोऽस्मि देव्या मित्रावसोर्जनन्या । यथा-कञ्चुकिन् ! त्वया दशरात्रं यावन्मलयवत्या जामातुश्च भारम् , तेषाम् राजावरोधानाम् । [ जातो वहुवचनम् ] [स्त्र्यगार भूभुना मन्त पुर स्यादवरोधनम्। शुद्धान्तश्चावरोधश्च' इत्यमर ], विहितव्यवस्था विहिता-कुत्ता, व्यवस्था-व्यवस्थान प्रबन्ध इति यावत् ,येन तादृश , अन्त पुरचारिणा चेटीपगढवामनादीना यथायथ कर्तव्यनिर्देशक इत्यर्थ । [ राजपते- पुराणाम्-नगराणाम्, अन्त अभ्यन्तरे, विहितव्यवस्थ =पिहिता-सम्पा दिता, व्यवस्था-वर्णाश्रमाचारमर्यादा येन तास] संप्रति इदानीम, जरातुरसम्जरया वार्धक्येन, पातुर -निर्बल ,सन् , दण्डनीत्या दण्डस्य काष्ठयप्टे , नीत्या-नयनेन अवलम्बनेन [ राजपक्षे-दण्डनीति -प्रजाशासन नीति -अपराधिना दण्डदानादि तया] पदे पदेप्रतिपद प्रतिवरणन्यासम्, स्खलितानि=विषमभूमी पादस्खलनानि [ राजपक्षे-पदे पदे कर्तव्यार्थेषु, स्खलितानि, अधिकारिणा प्रजाना च प्रमादमभवान् दोषान् ], रक्षन्- निवारयन्नित्यर्थ , सन्, अहम् काञ्चुकीय , नृपस्य-राज्ञ ,सर्वम्-कृत्स्नम् वृत्तम्-प्राचार व्यवहार वा, श्रनुकरोमि राजसदृशो भवामीत्यर्थ । यथा राजा पुरेषु व्यवस्था विधत्ते यथा वा स दण्डनीत्या प्रजानामधिकारिणा प्रमादसभाल्यानि स्खलितानि निरुन्धे, तथैवाहमपि-अन्त पुरेपु व्यवस्था विदधे, दण्डनीत्या [दएडधारणेन] चारमन स्खलितानि विषमप्रदेशेषु चरणन्यासान् निरुन्धे । अतोऽहमिदानीं सर्वथा राजतुल्योऽस्मि--इति गाव । उपमालङ्कार । पूर्वार्धमस्येन्द्रवनयोत्तरार्ध चौपेन्द्रवनया सकीर्णमित्युपजातिवृत्तमि- दम् । इन्द्रवप्रोपेन्द्रवज्रयोर्लक्षण यथा- स्यादिन्द्रवज्रा यदि ती जगौ ग उपेन्द्रवजा जतजास्ततो गौ । थनन्तरोदीरितलक्ष्मभाजी पादौ यदीयावुपजातयस्ता ॥१॥ आर्येति-प्रस्थिसाम्नलितु प्रवृत्त [श्रादिकर्मणि क. कर्नरिच ] । श्रादिष्ट यादि-दशाना रात्रीणा समाहारो दशरातम् । ['श्रह सर्वक देशसख्यातपुण्याच राने' इत्यनेनाच् प्रत्यय । 'सख्यापूर्व यत्र नम्' प्रतीहार-आर्य ! आप किधर जा रहे हैं! काञ्चुकीय-मित्रावसु की माता रानी जी ने मुझे आशा दी है कि चतुर्थोऽकः १६३ रक्तपासांसि नेतव्यानीति । कुत्र प्रथमं गच्छामि । राजसुता च शुरकुले वर्तते । जीमूतवाहनोऽपि युवराजेन मित्राचसुना सह समुद्रवेलां द्रष्टुमद्य गत इति मया श्रुतम् । तन्न जाने किं मलयवत्याः समीपं गच्छाम्यताहो जामातुरिति । प्रतीहार:-आर्य ! घर राजपुध्याः समीपगमनम् । तत्र हि कदाचिदिद्यत्या येलया जामाता प्रत्यागतो भविष्यति । काञ्चुकीयः-सुनन्द ! साधूक्तम् । भवता पुनः छा गम्यते । प्रतीहार:-अहमपि महाराजविश्वावसुना समादिष्टः । यथा-सुनन्द ! गच्छा मित्रावसुंदि-अस्मिन् दिवसे प्रतिप. इति क्लीवत्सम, अत्यन्तसोगे द्वितीयकवचनम् ], समुद्भवेलाम्ममुदस्य वेलाम्-जलदोभम्-हिन्दीभाषाया 'ज्वार' इति शन्देन व्यपदिश्यमानम्।जा- मातु जीमूतवाहनस्य । सम्बन्धसामान्ये पष्टी। मलयवल्या दत्सनापि सैव । कुन मलयवल्या जामातुर्वान्तिके । प्रथमम् पूर्वम्, नजाने-न निशेतुमर्हामीति भाव । श्रार्ययादि-इयत्यावेलया यावान् कालस्तव मलयवत्या अन्तिके गमने ध्यत्येति तावता कालेनेत्यर्थः[करणे तृतीया], प्रत्यागतः प्रतिनिवृत्त समुश्वेतादर्शनत इति शेष ।सुनन्देति--सुनन्देति प्रतीहारस्य नाम । साधू कम्-मलयवतीसगश गन्तव्यमिति यस्चयोक्त तत्साधु-सम्यगिति भाव । पुन शब्दरत्वर्थे । श्रहमपीसादि-प्रतिपदुत्सवे-प्रतिपदि जायमाने कस्मिधि- दुत्सवपिशेपे । स्थालीपाकाख्य कर्मविशेष प्रतिपदुत्सव इति तु श्रीशिवराम । क्वचित्तु 'दीपप्रतिपदुत्सवे' इति पाय । प्रतिपदि क्रियमाणो दीपप्रदानोत्सव इति तदर्थ । मलयवस्या' 'जामातुश्चेति पष्ठोदय सम्बन्धसामान्ये। मलयवत्यै "कम्नुक्न् ि। तू दश रात्रि तक जमाई और मलयवती के लिये लाल कपडे के जाया कर"। पहले कहाँ जाऊँ ? राजकुमारी तो सुसराल में है और सुना है कि आज जीमूतवाहन भी युवराज मित्रावसु के साथ समुद्र की रौनक देखने गया है। इसलिये समझ में नहीं आता कि मलमवती के पास जाऊँ या जमाई के १ प्रतीहार-आर्य ! राजकुमारी के पास जाना ठीक है । सम्भव है, वहीं इतनी देर तक जमाई लौट ही आया हो। काञ्चुकीय-सुनन्द । ठीक कहा। मटा श्राप कहाँ जा रहे हो ? प्रतीदार-मुझे भी महाराज विश्वावसु ने आज्ञा दी है कि "सुनन्द । , नानन्द- दुरसवे मलयवत्या जामातुश्चैतदुत्सवानुरूपंकिंचिदागत्य निरू- पयति। तच्छतु राजपुच्या सकाशमार्य. अहमपि मित्रासो राद्वानाय गच्छामि। [निष्क्रान्ती] विष्कम्भक । [तत प्रविशति नायको मित्रावसुथ] नायक'- राथ्या शाहलमासन शुचिशिला सम दुमाणामध शीत निर्मरवारि पानमशन कन्दा सहाया भूगा । जामाने चोपहार प्रदातुमिति तदभिप्राय एतदुत्सवानुरूपम् एतदुत्सदो- चितम्, निरूपयतिम्वोधयति-निचिनोति वा । एतस्मिन् प्रतिपदुत्सरे जामात्रे मलयवत्यै चौत्सवानुरूप कतम उपहारो देय इति चिन्तनार्थ मित्रावर चूहीति समस्तप्रघट्टकार्य निष्कान्तौ-काञ्चुकीयप्रतीहारौ । विष्कम्भक- तलक्षण यथा-वृत्तवर्तिध्यमाणाना कथाशाना निदर्शक । मध्यन मध्यमाभ्या वा पानाभ्या राप्रयोजित । शुद्ध स्यात् स तु सकीर्णो नीचमध्यमकल्पित ॥ श्रय च विष्कम्भको केवलमध्यमपानप्रयोजितत्वाच्छुद्ध । परोपकारख्यसनी नायको वने परोपकारावसरालाभमेव तदोपत्येन कार्त यतिशय्येति । शाहलम्-शादो बालतृण विश्तेऽस्मिनिति शाल्म, घालतृगौहरितो भूप्रदेश ['शाल शादहरिते शादी जाबालपामयो' इति चामर , "नडशादाद्वलन्'] शय्या-शयनोचित तल्पम् , अस्वीति शेष । एवमन्यत्रापि शेषफ्ल्पना कर्तव्या । शुचिशिलान्गुचि -निर्मला, शिला- जा। मिवावस को कह कि आकर इस अमावस्या क उत्सव के दिन मलयवती और जगाई को मेंट दने भोग्य किसी वस्तु का निश्चय कर लै"। तो श्राप राजकुमारी के पास जाए और मैं मी मित्रावसु को बुलाने जाता हूँ। (दोनों घरे जाते हैं) विष्कम्भक। (तत्पश्चात् नायक और मित्रावसु का प्रवेश) नायक-हरी हरी धास विदीना है, श्रासन के लिये स्वच्छ शिला है, रहने के लिये वृक्षों की चाया है, पीने के लिय झरनों का ठण्डा पानी है, माने चतुर्थोऽङ्कः। इत्यप्रार्थितलभ्यसर्वविभवे दोपोऽयमेको वने दुष्प्रापार्थिनि यत्परार्थघटनावन्ध्यैर्वृधा स्मीयते ॥२॥ मिनावसुः-[ऊर्ध्वमवलोक्य] कुमार ! त्वर्यतां त्वर्यताम् । प्रस्तरपट्टिका, आसनम्-उपवेशनम् [आस्यतेऽस्मिन्निति बाहुलमाद् अधि- करणे ल्युट], द्रुमाणाम्-क्षाणाम्, अघ अध प्रदेश , सा-छाया- बहुलत्वाद् गृहम् , शीतम्शातलम्, निर्भरधारि=निर्मराणाम्-निरन्तर प्रवहता स्रोतसाम्, वारि-जलम् , पानम्-पेयम् [पीयत इति पानम् , कर्मणि ल्युट् बाहुलकात् ], कन्दा =मूलानि, अशनम्म्भोज्यपदार्थ , [अनापि कर्मणि ल्युट् ], मृगा. वन्यपशव , सहायाः सहचारिण, सन्तीति शेप । इति एव पूर्वोक्तेन प्रकारेण, अप्रार्थितलभ्यसर्वविमवे-- अप्रार्थित -कम्मादप्ययाचित -यामालाघवमस्वीकृल्यापीति भार , लभ्य - लब्धु शक्य , सर्व -सक्ल , विभव -शयनासनादिजीवनोचिता सामग्री यन तादृशेऽपि, दुप्मापार्थिनि-दुष्प्रापा -दु खन प्राप्तु शक्या [प्राप्नोते खल् , दुष्प्रादुपसर्गों ] अर्थिन -याचका [अर्याचासमिहिते-इतानि ] यत्र तादृशे, बनेपरण्ये, अयम् अयमेव, एक केवल , दोप , यद्, अन, परोपकारव्यसनिभिर्जनै , परार्थयटनावन्ध्यैः परेषाम्-इतरेषाम्, अर्थि- नाम्, अर्थस्य-अभिलपितस्य वस्नुन , पटना-राम्पादनम्, तया बन्ध्ये --शून्ये , परोपकारशून्यरिति भाव , वृथा-व्यर्थमय, स्थीयते । तिष्टतावे लट । यद्यपि बने अन्यत् सकलमपि नावनोपकरणमयाचितमुपनत भवति, तथापि याचक नामावाद् परोपकारी नैवान कर्नु पार्यते। त विनाच जीवन व्यर्थमेव । तदुक्तमभियुक्त –'प्रवन्ध्य दिवस कुर्याद् दानाध्ययनकर्मभिः । स एप याचकजनाभाव एवं वनस्य दाप । इत कापि परोपकारप्रमअके देशे चलितव्यमिति प्रस्तुतेऽप्रस्तुतवनदोषोपन्यासादप्रस्तुतप्रशसा । स्थानवैयर्यस्य परार्थघटनावन्ध्यरवेन, तस्य च दुष्प्रापार्थितया समर्थनात् काव्यतितम् । अप्रार्थितेत्यादि विशपण वनस्य सेव्यत्वे सागिप्रायमिति परिकरश्च । इत्त शार्दूलविक्राडितम् ॥२॥ कुमारेत्यादि-त्वर्यताम् समुद्रवेता प्रतीति शेप । कलिये कन्द मूल हैं और साथ के लिए मृग हैं । इस प्रकार वन में विना मागे ही सब सम्पत्ति मिल जाती है। केवल एक दाव है।नह यह कि याचकों के न होने से परोपकाररहित जीवन वृथा ही बिताना पड़ता है ॥२॥ मियावसु-(ऊपर देखकर ) कुमार ! जल्दी करो, जल्दी करो। अथवा समुद्र के उद्वेरित होने का समय हा गया। . इति भाव श्रव
नागानन्दे-
समयोऽयं चलितुमम्बुराशेः।
नायका-[आकर्य] सम्यगुपलक्षितम् ।
उद्गर्जालकुञ्जरेन्द्ररभसास्फालानुवन्धोबत
सर्वा पर्वतकन्दरोदरभुव कुर्वन् प्रतिध्वानिनी ।
उच्चैरचरति ध्वनि श्रुतिपथोन्माथी यथाय तथा
प्राय प्रेङ्घदसङ्ग्यशङ्खवलया वेलेपमागच्छति ॥३॥
समय इति-भयमम्बुराशे समुद्रस्य चलितुम् पीचिरूपेणोच्छलितुम् ,
समय [ कालरामयलासु तुमुन् ] समुद्रे वीचीनागुत्थान स्यैष एव समय इति
भाव । अथवा अम्युराशेरिल्यस्य चेलामिति शेप , अम्बुराशेलाम् (तटम्)
चलितुमय समय इति बाक्ययोजना ।
मित्रावसुप्रोक्त समर्थयते-उद्गदिति । उद्गर्जजलकुञ्जरेन्द्र-
रभसास्फालानुवन्धोदता-उदगर्जन्त -उच्चे शब्दायमाना , जलकुल
रेन्द्रा -जलहस्तिन समुद्रजलजीवविशेषा [प्रशस्ता कुअरा कुअरेन्द्रा,
इन्दशन्दोऽन प्रशस्तवाचक , प्रशसावचनत्यनेन समास , जलानां कुञ्जरेन्द्रा
जलकुञ्जरेन्द्रा -इति विप्रह ] तै [ कमि ] रभसेन-वेगेन, श्रास्फाला •
जलताडनानि, तेषाम् , अनुबन्ध -सातत्यम् , तेन उद्भत -प्रचण्ड । अति
महानिति भाव [कचित्त-अनुनद्धोद्धत इति पाठ । ते -श्रास्फाले , अनुयर-
सम्बद्ध , अत एन उद्धत इति च तव्याख्यानम् । अथवा अनुवमिति भाव.
कान्त मत्वा पूर्ववद् व्याख्येयम् ], सर्वाः, पर्यतकन्दरोदरभुवः-
पर्वतकन्दराणाम्-गिरिगुहानाम्, उदरभुव -मध्यप्रदेशान्, प्रतिध्यानिनीः-
प्रतिशन्दयुश [प्रतिध्वनन प्रतिध्वान , स प्रामामस्तीति प्रतिवानिन्य-
स्सा -इति विग्रह , अत इनिठनों ], कुर्घन्-विदधत्, श्रुतिपथोन्माधी
कर्णेन्द्रियोदेजर [युते पन्या इति श्रुतिपथा, तमुन्मघ्नातीति युतिपभो
न्माथी ], अयम्-धूयमाण,चनिःशब्द, यथान्येन प्रकारेण, उ%3
अतितार यथा स्यात् तथा, उच्चरति उद्गच्छति-गगनमार्गमप्युलड्म्य गह-
नायक-(मुनकर ) श्राप ने ठीक पहचाना।
गरजते हुए बबटे जर हस्तियों की टयरों के (शब्द) साथ मिलकर बदी
हुई यह ध्वनि पर्वतों की सनी कन्दरानों को अन्दर से गुज़ाती हुई कान पाने
बाला ऊँना शोर कर रही है। इसलिये प्रतीत होता है किस अनन्त समूह
से उडालती हुई समुद्र की रहर आने ही वाली है ॥३॥
एपा चतुर्थोऽङ्कः। मित्रायसुः-कुमार! नन्वागतैव । पश्य- कवलितलबगपल्लरकरिमकरोद्गारसुरभिणा पयसा । समुद्रवेला रतद्युतिरञ्जिता भाति ॥४॥ तीति भाव , तथा तन प्रकारेण, प्रायः मन्ये इति भाव , इयम्, प्रेग- दसरयशङ्खचलया पंखन्-जलाघातेन इतस्तत प्रचलन, असहप- सख्यातुमशक्य, शहानाम्-कम्बूनाम्, बलय -समूह , यन तादशी, चेला-तुभितसमुद्रजलसमूह -उच्छलन्ती वीचिरिति यावत् [ज्वार इति भाषायाम् 'अन्ध्यम्युविकृती चेला' इत्यमरः], श्रागच्छति-तटाभिमुख- मायाति [केचित्तु वेला-समुद्रतटम्, श्रागन्छति-अत्यन्तं सन्निहितैवेत्यर्भ., अन्यथा उध्र्वनिरयं न धूयतेति व्याचक्षते] । यदा समुद्र चेला-वीचय उद्गच्छन्ति, तदा स्वभावतो महान् प्वनि- रुद्भवति । इदानीमनैप महान् ध्वनि श्रूयते, तेनानुमीयते यत् समुदै वीचय उत्थिता इति भाव । साधनेन साध्यस्यानुमानाद् अनुमानालङ्कार । यद्यपि "मन्ये शङ्के ध्रुव प्राय' इत्याद्युतया प्राय शब्द उत्प्रेक्षावाचक , तथापि मानोत्प्रेक्षा।प्रकृतस्य परारमना सादृश्यमूलकसभावनायामेवोत्प्रेक्षाया स्त्रीका- रात् । एतादशरथले-मन्ये इत्यादीनामनुमितिबोधकत्वमेवेति साहित्यविद । चाच्यौचित्यादौनखिनी रचना । वृत्त शार्दूलविक्रीडितम् ॥३॥ मन्विति-त्वं ब्रवीसि-आगच्छतीति, इयं त्वागतैय । भागता वेला वर्णयति-कवलितेति । कवलितलवडपल्लवकरिम- करोद्गारसुरभिणा-कवलिता यावादिता , लवज्ञानाम्-देवकुसुमाख्य. सतानाम, पल्लवा -किसलयानि, यस्तादृशा, मै करिण -हस्तिन , मकरा - नकाय ['मकरो निधी । न राशिविशेष च' इति हैम ] तेषाम् , उदगार - मुखनिर्गतवायु , तेन सुरभिणा-मुगन्धिना, पयसा-जतेन, उपलक्षिता [ इत्यं- भूतलक्षणे तृतीया ], रतद्युतिरञ्जिता-रमानाम्नानाविघमामुद्रमणी. द्युतिमि -कान्तिाम , रशिता-रूषिता व॒रिता, एपा-पुरोदृश्यमाना, समुद्रवेला, भाति-शोभते। अनुप्रासालबार । समुद्रस्य नानाविधरना- परत्व व्यापम् । आर्या वृत्तम् ॥४॥ मित्रावर कुमार । लो, श्रा हो गई । देखो- यह रनों की ज्योति से चमकती हुई समुद्र की उचाल तरग हाथी और मगरमच्छों द्वारा साप हुए हैंग के पत्तों की डकारों से सुगन्किा जल से शोभायमान होनही है I नाम् , नागानन्दे- तदेह्यस्माजलप्रसरणमार्गादपक्रम्यानेनैवगिरि सानुसमीप- मार्गेण परिक्रमावः। नायकः-मित्रावसो! पश्य शरत्समयपाण्डुभिः पयोद- पटलैः प्रावृताः प्रालयाचलशिखरभ्रियमुद्वहन्त्यचलसानवः । मित्रावसुः-कुमार!नेवामी मलयसानवः। नागानामस्थि- सङ्घाताः खल्वेते। नायकः-- [सोद्वैगम् ] कष्टं, किनिमित्तं पुनरमी सङ्घात. मृत्यवो जाता। तदिति तत्-यत समुद्र महान् जलक्षोम , तस्मादित्यर्थः । जल- प्रसरणमार्गाद-जलाना प्रसरणस्य मार्ग , तस्माद्, अपकम्य अपमृत्य, गिरिसानुसमीपमार्गेण-गिरे , सानु -शिखरम्, तत्समीपवर्तिना पथे- त्यर्थ । परिक्रमाव: गच्छाच मित्रावसो इति-शरत्समयपारटु- मि =शरत्समय-शरहती, पाण्डभि श्वेतवणे , पयोदपटलैः मेघसमूहै , प्रावृता. आच्छादिता ,एते, मलयसानवः मलयपर्वतशिखराणि,प्राले. याचलशिखरश्रियम्-प्रालेयाचल -हिमालपपर्वत , तस्य शिखराणाम् , श्रियम्-शोभाम् , उद्वहन्ति-धारयन्ति। अन्येनान्यस्य शोभाया धारणा सभवात् सादृश्ये पर्यवसानानिदर्शनालकारावेतवर्णमेघाच्छादिततया हिमा- लमशिखरश्रीगदशी श्रिय धारयन्तीति भाव । नैवेति-नागानाम-सर्पा णाम् , अस्थिसहाता.अस्ना महाता समूहा । कएमिति-किनिमि. सम् केन हेतुनेत्यर्थ [ 'निमित्तपर्यायप्रयोगे सर्वासा प्रयदर्शनम्' इति वचना- क्षिमित्तशब्दात् प्रथमा द्वितीया वा बोध्या] सङ्घातमृत्यवासघातस्य रामुदा- यस्य मृत्युर्य पा से सपातमृत्यव ,समुदायस्पेण युगपत्प्राप्तमरणा इत्यर्थ [ज्ञापकाद व्यधिकरणपदो बहुव्रीहि ] यदीमे समुदिता युगपच्च न म्रियेरन् , तदा नायम स्थिराघात उपलभ्यत, तयाचैतेषा मघातमृत्युताया कारण हीति भाव । इसरिए, पात्रो । जल के पैलने के मार्ग से हट कर हम इसी पर्वत की चोटी के समीप मार्ग पर रहलें। नायक-मिवावसो ! दसो, शरद ऋतु के श्वेत नादरों के समूह से ढकी हुई मलयपर्वत की चोटिया हिमालय की चोटियों के समान सुन्दर प्रतीत होती है। मित्रावसु-कुमार । यह मलय-पर्वत की चोटिया नहीं है । मह तो नागों की हड्डियों क ढेर हैं। नायक-(सहमकर) शोक मला किस कारए महटरों के दर नगर, मारमा - चतुर्थोऽङ्कः। मित्रावसुः---कुमार! कुमार! नैवामी सङ्घातमृत्ययः । नायकः-मित्रावसो! किमन्यत् । मित्रावसुः-श्रूयताम् , पुरा किल स्वपक्षपवनापास्तसा. गरजलस्तरसा रसातलादुद्धृत्य भुजनमाननुदिनमाहारयति स्म चैनतेयः। नायकः- [सोद्वेगम्] कष्टम् , अतिदुष्करं करोति। ततस्ततः। मित्रावसुः-ततः सकलनागलोकविनाशविना नाग- राजेन गरुत्मानभिहितः। नायकः-[सादरम्] किं मां भक्षयेति । नवेति-नेमे नागा. समुदिता युगपद् मृत्युमधिगतवन्त -इति भावः । किमिति-अस्यास्थिसहातस्यान्यत् किं कारणमस्ति, तद् ब्रूहि इति 'पुरेति-पुरा-याचीने समये, स्वपनपवनापास्तसागरजला- स्वपक्षयो..पवनेन-वायुना, अपास्तम्-इतस्तत क्षिप्तम् , सागरस्य, जलम् , येन तादृशः । महाबल इति पनि चैनतेयः विनताया अपत्यम् गरुदः[स्त्रीभ्यो ढक्], रसानुलात्=पातालात्, मुजनमानसर्पान्, तरसावलेन, उद्धृत्य-ऊर्थ धृत्वा, भानीयेति चा, अनुदिनम्-प्रत्यहम, श्रादारयति आहार राति भुद इत्पर्य [श्राहारशब्दात् 'तरकरोति-'इति णिच], किले- त्यतिह, इतिहासविद एवमाहुरिति भावः । कमिति-अतिदुष्करम् - कैरपि अतिदु सेन कर्तुं शक्यम् , अतिकठोरं कर्मेति यावत् । ततस्तता तदनन्तरम् , किं जातमिति शेष ।तत इति-सकलनागलोकविनाशश- विनाम्मकताना नागलोकाना विनाशम शइत इति मकलनागलोकविनाशशङ्की तेन । इत्थं गाडेन प्रत्यहं नेकनागाना भोजनन नागकुलमनिरात् त्तयमप्यतीत्येव विभ्यतेति भाष । वासुकिना-वामुकिनाम्रा नागराजेन । गरुत्मानगरः, श्रमिहितः प्रोक्त विज्ञापित इति यावर [अभिपूर्वाद दधाते , दधातेहि.]। कि मामिति-नागाना विपत्तिमुपयुत्य निरतिशयं करुणाकान्तहृदयः मित्रायसु-कुमार ! कुमार ! यह ढेरों के टेर एक संग नहीं मरे । नायक-मिनावसो ! नहीं तो क्या। मित्रायसु-सुनो, पूर्वकाल में गएड अपने परों हवा से समुद्र के जल को उछाल कर बड़े वैगसे पाताल में से साँपों को निकाल कर हर रोज खाताया। नायक-(शोक से) ओहो ! बहुत जुल्म करता था। फिर क्या ! मित्रायसु-तो सब नागलोक के नाश के भय से नागों के राजा ने गरट से कहा- नायक-(आदर से ) क्या यह कि 'मुझे खा के ? .
नागानन्दे- मिवावसुः--नहि नहि । नायकः-किमन्यत् । मित्रावसुः-इदमुक्तम्-त्वदभिसंपातसन्त्रासात् सहस्रशः नवन्ति भुजङ्गाङ्गनानां गर्भाः । शिशवश्व पञ्चत्वमुपयान्ति । एवं च संततिसमुच्छेदादस्माकं तवैव स्वार्थहानिर्भवेद, यद- र्थमभिपतति भवान् पातालम् । तदेकैकं भुजङ्गमानामनुदिवसं समुद्रतटस्थितस्याहमेव प्रेषयिष्यामीति । प्रतिपन्नं च तत् पक्षिराजेन । परोपकृतिप्रवणो नायक -'गरुत्मानभिहित । इति मित्रावसुवाक्ये जाय- माना 'किमभिहित ' इत्याकाङ्क्षामपनोदितुं स्वाशयानुरूपं वाक्याध्याहारं प्रक- रुप्य प्रश्नयति-किमित्यादि । प्रथमम् सर्वान् नागान् विहाय पूर्वम् ,माम्न वासुकिनमेव, भक्षय, इति-एवम् , गरुत्मान् अभिहित , किम् इति भाव । नहीति-'मा प्रथम भक्षय' इति नोक्तं वासुकिनेति भावः । किमिति- तर्हि फिमुत्रम् इति भाव । परदु.सासहिष्णोरितोन्यद् पचनस्मासंभवादिति नायकस्य हृदयम् । इदमिति-त्यदभिसंपातसन्त्रासात्-तव-भवती गरुडस्य, अभिसंपात नागानामुपर्याक्रमणम् , तस्माद् यः संत्रासः महाभयम् , सरमाद्,सहस्रशः सहस्राणाम्-वहीनामिति भावः ['सख्यैकवचनाच वीप्सा- याम्' इति शस् ], भुजङ्गानानाम्-सर्पछीणाम्, गर्भाः उदरे गर्भा- वस्थाया स्थिता सत्या., स्रवन्ति-अपरिपूर्णा समयात् प्रागेव बहिरापतन्ति । पञ्चत्वम्-मरणम् । एवमिति-एवम् सर्पनारीणा गर्भस्रायेण सर्पशिशु- विनाशन च, अस्माकम् सपणाम् , संततिसमुच्छेदात्-संतते -वंश- स्येत्यर्थ , समुच्छेदात्-प्रध्वंसात् , तवैव-भवती गरडस्यैव, स्वार्थहानि- खार्थस्य-सर्पकर्मकभोजनरूपस्य प्रयोजनस्य, हानि -विधात , भवेत् , प्र यह नैकनागविनारोनाचिरादेव समूलमुच्छिन्ने नागकुले तव भोजनाभाव स्यात्, मित्रायसु-नहीं, नहीं। नायक-तो क्या कहा। मित्रावसु-यह कहा कि-'श्राप दी झपट के डर से नाग सियों के हजारों ही गर्म गिर जाते हैं और बचे मर जाते हैं। इस प्रकार हमारी सन्तति का नारा होने मे तुम्हारे स्वार्थ की ही हानि होगी, जिसके लिये आप पाताल पर आक्रमण करते हो । इसलिये मैं स्वयं ही समुद्र के तट पर आप के लिये एक एक माप प्रति दिन भेज दिया करामह ने मीरम बात को मान लिया।
चतुर्थोऽङ्कः। १७१ इस्येकश प्रतिदिन विहितव्यवस्थो यान् भस्यत्यहिपतीन् पतगाधिराज । पास्यन्ति यानि च गताच दिनवृिद्धि तपाममी नुहिनशैलरचोऽस्थिफूटा ॥५॥ इति भाव । यदर्थमिति-यदर्थम-गर्मान् भोमित्यर्थः, भवान-गरुड , पातालम्-नागलोकम् , अभिपतति-आक्रामति । तदिति तत्- तव भोजनहानिनं भवेद्, अस्माक च पशो नाच्छिद्यत-इति हेतो , अहम्- वासुकिरेन, अनुदियसम्प्रतिदिनम् , समुद्रतटस्थितस्य, तत्रान्तिक-इति शेप, भुजङ्गमानाम्-सर्पाण्णा मध्ये, एकैकम्-एकश -एकमेक कृत्वा, प्रेपयिष्यामिप्रहेप्यामि । प्रतिपत्रमिति-तत् च-त्वया नागलोक- माकम्य नैकेया नागाना विनाशो न तव्य , अहं च तवाहारार्थ प्रत्यरमेक नाग समुद्रतटे प्रेपयिष्यामि इत्यैत्र परस्सरप्रतिज्ञानम्, पक्षिराजेन- गटेन [राजाद ससिभ्यष्टच् ], प्रतिपन्नम्-स्वीकृतम् । इतीति-इति-पूर्वोक्तप्रतिशानुमारेण, विहितव्यवस्था विहिता- कृता, व्यवस्था-नियम, येन ताश , पतगाधिराजा पतगानाम्- पदिणाम् , अधिराज-ईश्वर , गरुड इत्यर्थ , प्रतिदिनम्, पाश एक- कम् , यान् , अहिपतीन-नागान् इयर्य , मक्षयति भुले, तेषाम्- नागानाम् , तुहिनशैलरुचः [तुहिनशैल -हिमालय , तस्य गिव रुग् येषा तादृशा ] हिमालयतुल्यकानाय इत्यर्थ ,अमी-विप्रकृष्ट दृश्यमाना , अस्थि- फूटा. प्राम्नाम् , ना - समूहा , दिनैः दिवस , न तु मामै , स्वन्नेन समयेनेत्यर्थ [ अपयगे तृतीमा ], विवृद्धिम् उपचयम् , गता प्राप्ता यान्तिन्गच्छन्ति, प्रत्यह नागभक्षणादिति भाव , यास्यन्ति घ-नाग. भक्षणनियमस्यानवधित्वाद्-इति भाव । [कचित्तु-इन्येष भगिपतिना' इति प्रथमपादै पाठ । तस्य भोग-मर्पशरीर स एपामस्तीति भोगिन - सर्पा, तेया पति , वासुकिरियर्य ] | तुहिनशैलरुन -इत्यन वाचकधोपमान- लोपेन लुप्तोपमा । तृतीयपादे 'यास्यन्ति' इति याप्रते, तिनत्ययस्य इस प्रकार प्रबन्ध करके गरुष्ट प्रतिदिन एक एक करके पिन साँपों को खाता था, वह हिम से ढके हुए पर्वतों के समान उन्हीं की हदियों के ढेर है जो भूत, भविष्यत् और वर्तमान काल में दिनों दिन बढ़ते गये, बढ़ते अप्ठे हैं और बढत जाएगे ॥५॥ .
नागानन्दे- नायका-कष्ट, रक्षिताः किलैवं नागराजेन पन्नगाः । जिदासहसद्वितयस्य मध्ये नैकापि मा तस्य किमस्ति जिह्वा । एकाहिरार्थमहिद्विपोऽध दत्तो भयारमेति यया ब्रवीति ॥६॥ च प्रस्ताव 'गता' इति प्रकृतिप्रत्यययो कमो भन्न । अतो प्रक्रमोन दोप । 'यास्यन्ति यान्त्ययुरहोभिरनल्पद्धिम्' इति तूचित पाठ प्रतिभाति । वसन्ततिलका वृत्तम् । तलक्षण यथा---'उक्का वसन्ततिलका तभजा जगौ गः॥५॥ कएमिति-पन्नगा सर्पा । किलेत्यनेन-एकैकनागप्रदानेन नाग- रक्षाया अलीकरवं प्रतिपादितम् । तथाहि-गरुडायैककनागप्रेषणेन नागाना सघातगृत्युरेव केवलो निवारितः, न त्वत्यन्त विनाश । अत एव नायको नागविनाश सदस्थ विज्ञाय कष्टमिति हार्द दुख प्रकाशयति । नायको चासुकि प्रत्यसूया प्रकाशयति-जिह्वेति । तस्य-वासुके [परोपकृतिविमुखतया भामाग्रहणम् ], जिद्वासहस्तद्वितयस्य-सहस्रद्वय- परिमिताना बागिन्द्रियाणाम् [ जिह्वाना सहस्रयोतियम् , तस्येति विग्रह, सहस्रमुखो नागराज इति प्रमिद्धि , प्रतिमुख च जिह्वादयमिति सहस्र द्विगुणयित्वा सहस्रद्वितयस्येत्युक्तम् ], मध्ये, सातादशी, एका, अपि, जिह्वा-वागि- न्द्रियम् , नास्तिन्न विद्यते, किम् ' यया-जिलया, स वासुकि , अध, मया-वासुकिना, एकाहिरक्षार्थम् एकस्य, अहे -सर्पस्य, रक्षार्थम्-प्राण- रक्षायै, अहिद्विपा-सर्परानोर्गरुडस्य [सम्बन्धसामान्ये पष्टी । अथवा-वृत्ते इत्यध्याहर्तव्यम्। 'अहिद्विष कृते' इति योजना । अथवा-अहिद्विष इति भय- हेतौ पञ्चमी । अहिद्विप सकाशाद् एकाहिरक्षार्थमिति योजना ], आत्मा: स्वशरीरम् , दत्तः अर्पित , इति एवम् , ब्रवीति-कथयति । व्यर्थ तस्य पासुकैर्जिवासहस्त्रद्वितयम, येष्वेकतमदपि परोपकृतये न प्रवर्तते-इति भाव । पासुकि प्रत्यसूया प्राधान्येन व्यज्यते । इन्द्रवज्रावृत्तम् । 'स्यादिन्द्रवना यदि तो जगी ग' इति तलक्षणम् ॥६॥ नायक-हाय ! क्या नागों के राजा ने ऐसे साँपों की रक्षा की। क्या उसकी दो हजार जिहाओं में से एक भी ऐसी जिज्ञा न थी, जिस से कह देता कि 'मैं आज एक साँप की रक्षा के लिये साँपों के शत्रु (गरूह) के लिए अपने शाप को समर्पण करता हूँ चतुर्थोऽङ्कः। १७३ श्राश्चर्यमाश्चर्यम्। सर्वाशुचिनिधानस्य कृतस्य विनाशिनः शरीरकस्यापि कृते मूढाः पापानि कुर्वते ॥७॥ कप्टम, अनवसानेयं विपत्तिर्नागानाम् । [भारमगतम् अपि नाम शक्नुयामहं स्वशरीरदानादेकस्यापि फणभृतः परिरक्षा कर्तुम् । [तत प्रविशति प्रतीहारः] प्रतीहार:-श्रारूढोऽस्मि गिरिशिखरम् । [विलोक्य ] श्रये! मित्रावखुजामातु समीपे वर्तते । यावदुपसमि । [ उपमृत्य प्रणम्य ] विजयेता कुमारौ । आश्चर्यमिति-द्विरुतिरतिशयबाधनायो । श्राश्चर्यहेतु वक्ति-सर्वेति । मूढाः--कृत्याकृत्यविवेकशून्या , सर्वाशु चिनिधानस्य-मर्वेपाम, अशु नाम्-विएमूनाथपवित्रवस्तूनाम, निधानस्य- काशरूपस्य, कृतघ्नस्य उत्तमानपानादिकृतोपकारनाशकस्य [सायकाले भोज नाभाव प्रात कालिकभोजनजन्या पुष्टिमनादृत्य शुष्यति, किमन्यत्, सर्वदा घृती- दनादिना परिपोष्यमाणमपाद शरीरम् , सकृदपि भोजनालाभे. कार्यातम भवति, न पूर्वमुक्मृतीदनादि स्परति युगपदेव कार्यविमुख भवतीति सत्यमेवेद कृतममिति भाव ],विनाशिन विनाशशीलस्य तिाच्छाल्ये णिनि ],शरीरकस्थापि- चुदस्य देहस्यापि [ पुत्सित शरीर शरीरकम् , तस्य, कुत्साया क्न् ], कृते- पोषणार्थमित्य , पापानिन्दुश्चेष्टितानि, कुर्वते विदघति, इत्यही आश्चर्य माश्चर्यमिति पूर्वेण सम्बन्ध । अन शरीरविरोपणानि तस्य हेयत्वेनासरतणी- यत्वाभिमायगभौणि । श्रत परिकरालवार । मनुष्टुप् छन्द ॥७॥ कपमिति-अनवसाना-न अवमान यस्या सा-अनन्तेत्यर्थ । श्राश्चर्य ! महान् पाश्रर्य ! सब प्रकार की गन्दगी के घर, वृन्तन और मारा हो जाने वाले शरीर के लिये मी मूर्ख लोग पाप करते हैं ॥७॥ हाय 1 नागों की इस विपत्ति का कोई अन्त नहीं। मन में) क्या मैं अपने शरीर की भेट देकर एक भी साँप की रक्षा नहीं कर सकता ? (प्रतीहार का प्रवेश) प्रतीहार-मैं पर्वत की चाटी पर चढ श्राया। (देखकर) अरे ! भिवावसु जमाई के साथ ही है। तो पाम ब्राला हूँ। पास आकर प्रणाम करक) कुमारों की विजय हो।
१७४ नागानन्दे- मित्रावसुः-सुनन्द ! किनिमित्तमिहागमनम् । प्रतीहारः-[ कर्णे ] एवम् । मित्रावसुः-कुमार! तातो मामाह्वयते। नायकः-गम्यताम् । मित्रावसुः- कुमारेणापि बहुप्रत्यवायेऽस्मिन् प्रदेशे कूतू- हलान्न चिरं स्थातव्यम् । [निष्कान्तो मिनावसु प्रतीहारथ ] नायकः-यावदहमपि गिरिशिखरादवतीर्य समुद्रतटमव- लोकयामि । [परिकामति] [नेपथ्ये] हा पुत्ता सहचूल ! कहं घायादिश्रमाणो किल अज तुवं मए पेविखव्यो। हा पुत्र शङ्खचूड ! कथं व्यापाद्यमानः किलाद्य त्वं मया द्रष्टव्यः । कुमारेणेति-बहुप्रत्यवाये-बब ,प्रत्यवाया -विघ्ना भयानि वायत्र तादृशे । हेतुगर्भविशेषणम् । एकाकिना त्वया कौतुकादन चिर न स्थातव्यम् , यतो बहुविनोऽय प्रदेश इति भाव । हा पुत्रेति-शंखचूडैति सर्पस्य नाम । व्यापाद्यमानः-हन्यमान, गरुडेनेति शेप । मया-वजनन्या । मित्रावसु-सुनन्द ! किस कारण यहाँ आए. हो ? प्रतीहार-(कान में) ऐसी बात है। मित्रावसु-कुमार ! पिता मुझे बुला रहे हैं। नायक-जाइए। मित्रावसु-आप भी कुतूहल से इस सकट मरे स्थान पर बहुत न ठहरें। (मित्रावसु और प्रतीहार दोनों चले जाते हैं) नायक-तब तक मैं भी पहाड की चोटी से उतर कर समुद्र का दृश्य . देखता हूँ। (नेपथ्य में) हा पुत्र शंखचूड ! मैं अाज तुझे मरता कैसे देदूंगी।
चतुर्थोऽदः। १७५ नायकः---[थाकरर्य ] प्रये ! योपित इवार्तप्रलापः । तद् यावदुपेत्य केयं कुतोऽस्या भयकारणमिति स्फुटीकरोमि । [परिकामति] [ ततः प्रविशति क्रन्दन्त्या वृद्धयानुगम्यमानः शंसचूद्रो गोपा- यितवस्त्रयुगलः किङ्करश्च] वृद्धा- [सासम्] हा पुत्त सहचूल ! कहं यावादिप्रमाणो किल अज तुर्व मए पेक्खियो।। चिबुके गृहीत्वा ] इमिणा मुख- चन्देश विरहिद अन्धयारीभघिस्सदि पात्रालं । हा पुत्रक शहचूड ! कथं व्यापाद्यमानः किलाद्य त्वं मया प्रेक्षितव्यः । अनेन मुखचन्द्रेण विरहितमन्धकारीभविष्यति पातालम् । शङ्खचूड:-अम्ब ! किमेवमतिविल्लवा सुतरामात्मानं पीडयसि। वृद्धा--[निर्वर्य पुत्रस्याहान्यागृशन्ती] हा पुत्तश्र ! कह दे श्रये इति-पार्तमलाप:-दुःखाकन्दनम् । स्फुटीकरोमि-निवि- नोमि । ततः प्रविशतीति-क्रन्दन्या-दत्या, गोपायितवन- युगल: गोपापितम्-गुप्ततया रक्षितम् , वस्त्रयो.--वध्यचिहभूतयो रक्तचनयो , युगलम्-दयम् , येन तादृशः, रसायनयुगलसहित । नियरयेति-निर्वएय- दृष्ट्वा । नामृशन्ती-स्पृशन्ती । नायक--(सुनकर) अह।। यह आर्त विलाप तो किसी स्त्री का प्रतीत होता है। तो तब तक पास जाकर 'यह कौन है और इसे किसका टर है। यह विदित करता हूँ। (घूमता (शंखचूद और कपडों के जोडे को छिपाए हुए नौकर और उनके पीछे रोती हुई बुढ़िया का प्रवेश) वृद्धा हा पुत्र शंखचूड ! कैसे मैं आज तुझे मारा जाता हुआ देगी । (डोटी पकट कर) इस मुस-चन्द्र के विना पाताल ( मेरे लिय) अन्धेरा हो जाएगा। शंखचूड--अम्मा ! क्यों इस प्रकार प्यारल होकर अपने आपको अति दुःसी कर रही है। वृद्धा-(देखकर, पुत्र के शरीर पर हाथ फेरती हुई) हा पुत्र ! कठोर है) १७६ नागानन्दे- अदिट्ठसूरसुउमारं सरीरं णिग्घिणहिनओ गलुलो श्राहार- यिस्सदि। [ कराठे गृहीत्वा रोदिति] हा पुत्रक ! कथं ते अदृष्टसूर्यसुकुमारं शरीरं निघणहृदयो गरुड आहारयिष्यति । शङ्खचूडा-अम्ब ! अलमल परिदेवितेन । पश्य- क्रोदीकरोति प्रथमं जातं नित्यमनित्यता। धात्रीच जननी पश्चात्तदा शोकस्य का क्रमः॥८॥ हेति-पुत्रकेत्यनुकम्पाया कन् । निघृणहृदयः=निर्धगाम्-निर्दयम् , हृदयं यस्य तादृश , निर्दय इत्यर्थ , गरुड , अदृष्टसूर्यसुकुमारम् [न इट, सूर्यो येन तादृश , स चासौ सुकुमारश्च, तम् इति विग्रह ] अदृष्टसूर्यम्- शैशवेन हेतुना निरन्तरगृहस्थित्या अपरिचितसूर्यसंतापम् , सुकुमारम्- अतिशयैन कोमलम् ,ते, शरीरम् , कथम् ,आहारयिष्यति भोक्ष्यते ! तव कोमलं शरीरं भक्षणानह दयनीयं चेति भाव । अलमिति-परिदेवि तेन-शोकेन, शोकमा कार्षीरित्यर्थः। शोकाकरणे हेतुमुपन्यस्यति-पश्यति । क्रोडीकरोतीति यदा-यदीत्यर्थः, अनित्यता-विनाशशीलता, धात्रीव-उपमातेन, जातम् उत्पन्न प्राणिनम् , प्रथमम्-जनन्या पूर्वम् , फोडीकरोति-स्वविषयीकरोति, पश्चात् अनित्यतया धाया च कोडी. करणानन्तरम् , जननी उत्पादयित्री माता, फोडीकरोति-स्वा३ निद- भाति, तदा तर्हि, शोकस्य-मरणजन्यदुःखस्य, कः क्रमः अवसरः, न कोऽपीत्यर्थः । यदुत्पद्यते तदवश्यं विनश्यतीति प्रकृतेरपरिहार्यो नियम तन्मात ! ममापि त्वत्कुक्षेरुत्पन्नस्य विनाशो दुष्परिहरः। तदद्य वा विनश्यामि, वो वा विनंष्टास्मि, नात्र किमप्यन्तरम् । एतस्मिन्नपरिहार्ये वस्तुनि न लया मनागपि शोको विधेय इति भाव । पद्यमिदं कवयितुः “जातस्य हि ध्रुवो मृत्यु ध्रुवं जन्म मृतस्य च । तस्मादपरिहार्येऽर्थे न स्वं शोचितुगईसि ॥' इति गीतावचनपरिचयमनुमापयति । धात्री वैति पूर्णोपमा । यथा शिशुजन्मनि हृदय याला गरड तेरे इस कोमल शरीर को, जिस पर कि सूर्य की झलक भी नहीं पड़ी, कैसे खा जाएगा ? (गले लगाकर रोती है) शंखचूड-अम्माँ 1 इस विलाप से क्या लाम १ देख- उत्पन्न होते ही मनुष्य को पहले दाई की माति अनित्यला गोद में ले लेती है और पीले माता। इसलिये शोक करने का स्थान कहाँ चतुर्थोऽ वृद्धा-दापुत्तन! चिट्ठ। मुहुत्तपि दाय वदनं देपेक्सिस्स हा पुत्रक ! तिष्ठ । मुहूर्तमपि तावद्वदनं ते प्रेक्षिष्ये । किकर:-एहि कुमाल ! कि तब पताए भणन्तीए । पुस्त- सिणेहमोहिदा क्षु एसारण लाकजं जाणादि । एहि कुमार ! किं तवैतया भणन्त्या । पुत्रस्नेहमोहिता सल्वेपा न राजकार्य जानाति । शहचूडा-भद्र ! अयमहमागच्छामि । किङ्करः--[श्रात्मगतम् ] प्राणीदो प्रयु भए. यज्झशिला- समीचं शसचूलो। जाय पदं यज्झचिरह लत्तंसुनजुअल दइन पज्झसिलं दर्शमि । आनीतः सलु मया वध्यशिलासमीपं शङ्खचूडः । याव- देतद् वध्यचिहं रक्तांशुकयुगलं दत्त्वा पध्यशिलां दर्शयामि । नायका-अये! इयमसी योपित् । [ शंखचूडं दृष्ट्वा ] नून- मनेनाप्यस्याः सुतेन भवितव्यं, यदर्थमाक्रन्दत्ति । [समन्तादव- लोक्य ] न खलु पुनः किञ्चिद् भयकारण पश्यामि । तत् कुतोऽ. स्य भयं भविष्यतीति किमुपेत्य पृच्छामि । श्रथया प्रसक्त मातरि प्रसबवेदनानिधेष्टाया सद्योजात शिशु तदानीं सन्निहितोपमातेवाळे करोति, तथैवोत्पन्नं वस्तुजातमुत्पत्तिसमय एवानित्यतया कोदीक्रियते-स्ववशी- कियत इयुपमार्थ । उत्पत्तिमद्वस्तुजातमनित्यमित्यर्थस्य भजयन्तरेण प्रति. पादनात् पर्यायोक्तम् । श्रवश्यविनाशिनी मम शोको न कर्तव्य इयेवं विशेष प्रस्तुते सामान्याभिधानादप्रस्तुतप्रशंसा य । अनुष्टुवृत्तम् ॥८ti नायबोली-अथवेति श्रनयोशंखवूडराजकिकरयो , पालाप वृद्धा-हा पुत्र! ठहर । एक क्षण के लिये तो तेरा मुसहा देख लूँ। किकर-कुमार ! चलो। इसके कहने का तुम्हें क्या । पुत्र के पैर में बावली यह राजा की आज्ञा को नहीं जानती। शंखचूड-भद्र ! लो, यह चल रहा हूँ। किकर-(मन में ) शखचूड को तो में वध्यशिला के पास ले ही पाया है। तो यह मृत्यु के लाल कपड़ों का जोड़ा देकर इस यध्यशिला दिसा हूँ। नायक-यरे ! यह वही स्त्री है। (शखचूड को देखकर) और यही इस का पुत्र होगा, जिसके लिये वह रोती है। (चारों ओर देख कर ) में , नागानन्दे- एवायमालापः । कदाचिदित एव व्यक्तिर्भविष्यति । तद् विट- पान्तरितस्तावच्छृणोमि । किङ्करः- [सान कृताञ्जलि ] कुमाल शङ्खचूल! एशो सामिणो श्रादेशो त्ति कलिन ईदिर्श पि पिठुलं मन्तीअदि । कुमार शतचूड ' एप स्वामिन आदेश इति कृत्वेदशमपि निष्ठुरं मन्यते। शङ्खचूड:-भद्र! कथय । किकर.-णालाओ वासुई पाणवेदि । नागराजो वासुकिराज्ञापयति । शङ्खचूड:- :-[शिरस्यअलिं करवा सादरम् ] किं मामाशापयति स्वामी। किङ्करः-एदं लत्तंसुभजुअलं पलिदिन श्रालोद्द बझ- शिलं, जेण लत्तंसुश्नचिरहोवलक्खिदं गलुलो गहिश्न श्राहा- लकलणाअ इश्शदि। परस्पर याचा विनिमय , प्रसक्ताप्रारब्ध एव । इत एव-अरमादेवाला- पार व्यक्ति विषयस्फुटता:पिटपान्तरितम्-विटपेन-वृक्षशासया,अन्त- रित.-व्यवहित । सानमिति-वृत्ताअलि -वृत्ता-चद्धा, अपलियेन स । इति कृत्वा इति हेतरित्यर्थ । मन्यते-भाध्यते त्वा प्रतीति शेष । यहाँ भय या कारण तो कोई पाता नहीं। तो इस किसका दर है, क्या यह बात पास जाकर पूर' अथवा यातचीत तो चल ही रही है । शायद इसी से स्पष्ट हो जाए । इसरिये वृक्ष के पीछे छिपकर ही सुनता हूँ। किर- आँसू भरकर हाय जोडे ) कुमार गखचूड़ ! यह स्वामी की आशा है, इसी कारण ऐमी कठोर यात बहने लगा हूँ। शंपचूड-मन्द्र ! नि शकाच कह डाले। किकर--नागराज यागुनि श्राशा देता है। शंग्रचूड (अमलि मिर पर रम कर पादर से ) स्वामी मुभे रमा आशा दन है। किदर-यरलाल जोटा पहन कर यध्यशिरा पर पदो, जिम से जिइम रा चिद में पहचान कर गरम तुम्हें यार साने हिवरे आर ।
चतुर्थोक। १७ एतद् रक्तांशुफयुगलं परिधायारोह घध्यशिलां, येन रक्तां- शुकचिह्नोपलक्षितं गरुडो गृहीत्वाऽऽहारकरणाय नेप्यति । नायकः--[ सान्त्रम् ] कष्टमसौवासुकिना परित्यक्तस्तपत्वी। किकरर-शहचूल ! गराह पदं । [ वस्त्रयुगलमर्पयति ] शङ्खचूड ! गृहाणेतत् । शहाचूडः-[ सादरम् ] उपनय [इति गृहीत्वा शिरमि स्वाम्या. देशमर्पयति । वृद्धा-[पुत्रहस्ते वाममी दृष्ट्वा सोरस्ताइन] हा बच्छ! एद पवु तं वज्झचिरहें यसणं, जेरण मारदि मे हिअधै। [ मोहमुपगता] हा वत्स ! एतत् सलु तद्वध्यचिह्र वसनं, येन बिभेति मे हृदयम् । किकररा-ग्रासपणा क्यु गलुलस्स श्रागमणवेला । ता लहु अषकमामि । श्रासन्ना सलु गरुडस्यागमनयेला । तलवपकामामि । [निष्कान्तः] शङ्खचूडा-श्रम्य ! समाश्वसिहि समाश्वसिहि । पतदिति-रक्तांशुकचिट्टोपलक्षितम्लाशुग चिहन उपल. क्षितम्-परिचायितम्, अयमेय सर्पशिशु मुकिना मदाहारार्थ प्रेपिन -इत्येवं ज्ञातम् । तपस्वी-दीनो दयनीयः । उपनय-देहि । अासन्नेति- श्रासना-प्रचिरभाविनी । लघु-शीघ्रम् । नायक-(प्रासू मरकर) हाय ! इस नेचार को वासुकि न त्याग दिया। किङ्कर-शंखचूड ! यह हो । ( वनों का औडा देता है) शंखचूड-(श्रादर से ) रात्री (इस प्रकार लेकर स्वामी की आशा को सिर पर धारण करता है) वृद्धा-पुत्र के हाथ में कपड़े देख कर छाती पीटकर) हाय पुत्र! यह बस तेरी मृत्यु का चिह्न हैं, जिनको देखकर मेरा हृदय दहलता है। (मूगिल हो जाती है) किङ्कर-गरट के पाने का समय समीप ही है, इमरिये शीरता से (चला जाता है) शंखचूड-अग्नी ! धीरज घर, घोरज घर । चला जाऊ १८० नागानन्दे- वृद्धा-समाश्वस्य, सास्त्र] हा जाद! हा पुत्तश्र! हा मणोरह- सदलद्ध ! कहिं तुमं पुणो पेक्खिस्स ) [ कण्ठे गृहीत्वा रोदिति ] हा जात ! हा पुनक 'हा मनोरथशतलब्ध 'कुत्र त्वों पुनः प्रेक्षिष्ये । नायकः-[ सासम् ] अहो ! नैधुण्यं गरुत्मतः । अपिन, मूढाया मुहुरथुसन्ततिमुच फुत्वा प्रलापान यहून् कस्माता मम पुनति कृपण दिउ क्षिपन्त्या दशम् । थों मातुरस्थित शिशुमिम त्यक्त्वा घृणामभत चन्चु व खगाधिपस्य हृदय व ण मन्ये कृतम् ॥६॥ अहो इति-नैर्घण्यम्-निर्पणस्य भावो नेर्पण्यम्, भावे व्यम् । निर्दयत्वमित्यर्थः। भूढाया इति-मूढाया भविष्यन्ती पुत्रविपत्तिं विचिन्त्य व्याकुल. चित्ताया T, यहून्-अनेकान् प्रलापान-विलापान्-शोकोद्रारान्, कृत्वा, मुहम्भूयोभूय , श्रथुसन्ततिमुचः-अभ्रूणाम्-बाप्पाणाम्, सन्ततिम्- प्रवाहम,सुपतीति तादृश्या भूश रुदत्या इत्यर्थ । पुषक! हे दयनीय शिशो! तव-शबन्डस्य, प्राता-रहक', क. १,इति एवमुक्ला, दिनु-दिशासु, कृपणम्-दीन यथा स्यात् तथा [क्रियाविशेषणमिदम् ], अराहायतया दैन्य- सूचिकामित्यर्थ , शम्-दृष्टिम् , क्षिपन्त्या:=प्रेरयन्त्या , मातु , अके- कोडे, अवस्थितम्-विद्यमानम् , इमम्न्युरो वर्तमानम्, शिशुम्- नागपोतम्, घृणाम् करुणाम, त्यक्त्या, अश्नत =अशिष्यत ['वर्तमान सामान्य वर्तमानपद् वा इति वर्तमानसमीपे भविभ्यति लट्, सगाधिपस्प- पृशा-(चेतना में आकर रोती हुई) हाय बच ! हाय पुर ! राय सैक्डों मनारयों से पाये हुए प्यारे बेटे । फिर तुझे कहाँ देगी। (गले लगाकर रोती है) नायक (ोमू मरकर) अहो ! गरूद की पूरता । क्यों - बहुत विलाप करती हुई, आँसुओं की झड़ी लगाए मूलित होकर 'मो म! तेरा कौन रक्षक है। इस प्रकार चारों और करपा की सटि हारती हुईमाता की गोद में आसय लिय हुए इस रण को निर्दयता से सात हुए गड सी चोच नहीं, किन्तु मेरे विचार में उदय ही पत्थर का बना हुआ है ॥६ 1 'उपाधितम्'इति चित् पाठ ।२'वारण्य करुणा प्रणा' इत्यमर ।
चतुर्थोऽङ्कः। शुलचूड:-[अम्बाया भूणि परिमार्जयन् ] अम्य ! अलमलं चैलव्येन । ननु समाश्यसिहि समाश्वसिहि । वृद्धा [ सासम् ] पुत्त! कई समस्ससिमि । किं एकपुचो ति किदागुकम्पेण णिवत्ताचिदो सि गायलाएण । हा कदन्त- दिन ! कई दार्णि तुए णिग्घिहिएण एवं वित्थिरणे जीव. लोप मम पुत्तो एव्य सुमरिदो। सबहा ददहिह्म मन्दमाइणी। [मून्छौ नाटयति ] पुत्रक ! कयं समाश्वसिमि । किमेकपुत्र इति कृतानुकम्पेन निवर्तितोऽसि नागराजेन । हा कृतान्तहतक ! कथमिदानीं त्वया खगानाम-पक्षिणाम्, अधिपस्य-स्वामिनो गरुडस्येति यावत् , चन्चु:- चोटिः, पजेण, नैव कृता, किन्नु, हृदयम्, पत्रेण कृतम्=विहितम्, इति, मन्ये उन्नयामि। गरुडस्य नोटिन प्रनिर्मितत्वाद् वभ्रसाति मिथ्याप्रवादः । वरतुनस्तु तस्य हृदयमेव याविनिर्मितम् , अत एवास्मिन्मुकुमारे सर्पशिशौ तदेकदन्मायां तन्मातरि च वितपन्त्या न मानयापि द्रवतीति भावः । उत्प्रेचालकृतिः । शार्दूलविक्रीडितं वृत्तम् nen क्वचित्तु–'तव पुत्रक' 'इत्यस्य स्याने 'मम पुत्रक' इति पाठः । त्वयि गरस्मता भक्षिते मम पाता को भविष्यति इति तद्भावः । क्वचिद् 'चम्चु- नैव' इत्यस्य स्थान 'चन्वप्रेण' इति पाठः । स च गुगम एव । अम्बेति-वैलव्येन-शोकेन । पुत्रक! कथमिति-समारयासकारणं नास्यतिमापः।कृतानुकम्पेन कृता अनुकम्पा यन स तेन । निवर्तितापरावर्तितः-परित्यक्त इत्यर्थः । कृतान्तहतक-दुर यमरान ! [ 'कुत्सितानि कुरमन.' इत्यनेन समामः ] शंखचूड-(माँ के आँसू पोछता हुआ) अम्मों। बस, बस। व्याकुल होने से क्या लाम। धीरज घर, चैतना कर । वृद्धा-(यास मर कर) पुत्र ! कैसे धीरज धीं। क्या नागराज ने दया करके कि तू इकलौता बेटा है, तुझे छोड़ दिया है । हाय निगाडे मम ! क्या आज तुझ र हृदय वाले को इतने बटे संसार में से मेरा बचा ही याद आया ? मुम अमागिनी का तो सर्वनाश हो गया । (मूछित हो जती है) १ 'चञ्चूबरचुस्तया प्रोटिः' इति हलायुधः।
नागानन्दे- निघृणहृदयेनैवं विस्तीर्णे जीवलोके मम पुत्रक एव स्मृतः। सर्वथा हतास्ति मन्दभागिनी । नायकः-प्रातं कण्ठगतप्राणं परित्यनं स्ववान्धवैः। प्राये नैन यदि सत. कः शरीरेण मे गुपः ॥१०॥ तद् यावदुपसमि। शङ्खचूड:-अम्य! संस्तम्भयात्मानम् । वृद्धा हा पुत्त संखचूल! दुल्लहो सत्थंभो । जदा एन पात्रलोअपरिरक्खपण वासुइणा सत्र परिशतोसि तदा को दे परित्ताणं करिस्सदि। हा पुत्रक शसचूड ! दुर्लभः संस्तम्भः । यदेव नागलोक- परिरक्षकेण वासुकिना स्वयं परित्यक्तोऽसि, तदा कस्ते परि- त्राणं करियति । अथ शखचूडमातुर्विलापेन जातदयोदयो नायक स्वमनसि चिन्तयति- आर्तमिति । पार्तम् विपद्प्रम्तम् , कण्टगतप्राणम्-एठगता -पिया- राव-श्राराननिर्गमा प्राणा-श्रसव, यस्य ताशम्-श्रासलमृत्युम, स्ययान्धवैः स्वसम्बन्धिभि. पितृभ्रातादिभिः, परित्यक्तम्-नितरागी- क्षितम् , एनम्-मर्पशिशु शखचूडम् [अन्वादेश इदशब्दम्यनादेश ], यदि-चेत्, न भाये-न रतामि, ततातदि, मे-मम, शरीरेण-विरा- रणशीलेन देहेन, का, गुणा-लाभ । न कोऽपीत्यर्थ । पार्तनाणानुपयोगि शरीर व्यर्थमेव, अतो मयास्य रक्षणं कार्यमेवेति भावः । वार्तादिपिशेषणानि रमणीयत्वाभिप्रायगभांशि-श्वत परिकर । शरीरऐति विशेष्यं च विसरण- शीलताहेतुवासंरक्षणीयत्वाभिप्रायगर्भमिति परिकरारया अनुष्टुनत्तम्॥१०॥ अम्बेति--संस्तम्भय-स्थिरीकुरु, धारा भवेत्यर्थ ।ट्वा पुषकेति- मंस्तम्भ-स्थैर्यम्, धर्यमित्यर्थः । यदेवेति--राशेप प्रजा रक्षणाया भवन्ति । नायक-सर बन्धुनों से छोडे हुए मृत्यु के निकट पहुँच हुए इस दुख को यदि में न बचा सकू तो मेरे शरीर को क्या सम है | mom तो तब तक पास जाना हूँ। शंखचूड-अम्ना ! अपने आप को ढाढस दें। वृदा-हा पुत्र रासचडी ढस गाँधना असामय है। जय हिस्सन- के रक्षक बामुहिने हो तुमेलोर दिया है तो और कोन तरी रक्षा करेगा। - चतुर्थोऽङ्कः। नायक-[ उपमृत्य ] नन्वयमहम् । वृद्धा-[ससभ्रममुतरीयेण पुनमाच्छाद्य नायकमुषसत्य ] गलुल विणदाणन्दण ! वावादेहि मं । अहं दे आहारणिमित्वं परिक- प्पिदा। गरुड गिनतानन्दन ! व्यापादय माम् । अह ते याहार- निमित्तं परिकल्पिता । नायकः-[ शास्त्रम् ] अहो! पुनवात्सल्यम् । अस्या विलोक्य मन्ये पुरस्नेहेन विश्वरवमिदम् । प्रकरणहृदयः करणा कुवात भुजगशनुरपि ॥११॥ वामुकिश्च नौ राजा। स एव यदि त्वामुपेक्षत, तदा कोऽन्यस्त्वा रक्षिष्यति ।न कोऽपीति भाव । "क्स्ते परित्राण करिष्यति' इति वृद्धाया जिज्ञासामार्य नायक भाह-नन्चयमहम् इति । अयम्-स्वत्सन्निहित , अहम् जीमूतवाहन , परिनाण करिप्यामीति शेष । ननु-निधयेन । भविष्यत्पुनविपत्तिसभ्रान्ता वृद्धा नायक गरुडगुपस्थित मत्वा पाह-गरद्धेति । विनतानन्दन- विनताया नन्दन -समृद्धिहेतु पुत्र इति भाव ।सम्बुद्धौ रूपम् । विनतागरुडस्य गातेत्यैतियम् । व्यापादय जहि । अहो-अपूर्वम् । पुनवात्सल्यम्- पुने, वात्सल्यम्-प्रेम [घत्सशब्दाल्लाच वत्सल , ततो भावे प्यन् ] अस्या इति-पुत्रस्नेहेन-पुत्रप्रेम्णा, इदम् अनुभूयमानम्, शस्या.वृद्धाया, विल्लवत्यम् व्याकुलनाम्, विलोक्य दृष्ट्वा, अकरणहदय.-न करुणा यस्य तद् अकरणम्-निर्दयम् हृदयम् , यस्य 'तादृश , भुजङ्गशत्रु भुजङ्गानाम्-राणाम् , शनु -शातयिता, गरुड, अपि, करुणाम् दयाम् , कुर्वीत , इति मन्ये-तर्कयामि। कुर्वीतेत्यत्र सभा- बनाया लिइ अकरणस्यापि कष्णोदय इति विरोधागास ।नार्यावृत्तम् ।।११।। नायक-(पास जाकर) लो, यह मैं ! वृद्धा-(मटपट दुपट्टे से पुन को छिपाकर नायक के समीप जाकर) गराड । विनता के लाडले ! मुझे मार । में तेरे आहार क रिय भेजी गई हूँ। नायक-(आँसू मर कर) वलिहारी पुत्रमा की। मरी समझ में तो ममता के वश इसकी यह दुर्दशा देखा काचित साँपों का शत्रु ( गएड) भी इस पर तरस खाएगा ॥११॥ - नागानन्दे- :-अम्ब ! अलमले प्रासेन । न खवयं नागशः। पश्य, महाहिमस्तिष्कविभेदमुरगच्छटाचर्चितचण्डचश्चः । कासी गरुत्मान् कच नाम सोमसौम्यस्वभावाकृतिरेप साधुः ॥१२॥ वृद्धा-हा पुत्तन! अहं पुण तुझ मरणभीदा सव्वं पव गलुलम पेक्सामि। हा पुत्रक ! श्रहं पुनस्तव मरणभीता सर्वमेव गरुडमयं पश्यामि। अम्बेति-अलमलं पासेनन्बारां मा कापीरित्यर्थः । शंखचूडो मातुर्धमं निरस्यति-महाहीति । महाहिमस्तिफधि- भेदमुक्तरक्तच्छटाचर्चितचण्डचन्युः-महान्त -दीर्घकाया , अहय - सर्पा, तेषा मस्तिष्पाणि-शिरासि, तेषा विभेद -विदारणम् , तेन मुका-विनि मृता, रक्तस्य-रधिरस्य, छटा-धारा, तया, चर्चिता-रजिता, चएडा-भीपणा, चम्यु-प्रोटि, यस्य ताश, असीन्महाभारतया प्रसिद्ध , गरुत्मान-गाउः, क,च-किंच, सोमसौम्यस्वभावारतिः- सामवत्-चन्दवर , सौम्ये-शान्तसुन्दरे, समाव -शील , आकृति -रूपं च यस्य ताहरा, पपाम्पुर स्थित त्वया भ्रान्या गरुडतया ज्ञात , साधु:- सानोति परकार्यमिति साधुः परोपकारशील मजन , क नाम । एतयो- तेजस्तिमिरयोरिव महदन्तरमस्ति । अतस्वयात्र गरुडनमो न कार्य इति भाव । विषमालङ्कारः। तल्लक्षणं यया-'विस्पयोः संघटना या च तद् विपमं मतम्' इति । पूर्वार्धे वाच्यवस्स्वपेचा ओजस्विनी रचना मकार-हकार-चकारा- रामनुप्रासक्षा उत्तरार्धेच कोमलार्यापेक्षा कोमला रचना सकारानुपायथ । उपजातिश्छन्दः ॥१२॥ पुत्रकेति-एवम्-त्वासंरक्षणार्धमेवामात ' इति । शंखचूड-अम्माँ हर मत। यह नागों काशत्रु (गरूर) नहीं है। देश- बड़े बड़े सांपों के सिर फोड़ने से निटी हुई यघिर की धारा से सनी कठोर पाँच वाला कहाँ वह गरुड़ और कहाँ यह चन्द्रमा के समान सौम्य स्वभाव और आकृति वाला यह श्रेष्ठ पुष | ॥१२॥ पृद्धा-हाय नो! तेरी मृत्यु से टरी हुई मुगलो सर कुछ गहरमय ही दीख रहा है। विभावरूपाति' इति चिन् पाठः ।
1 चतुर्थोऽङ्कः। नायक:-अम्यामा भैपीः। नन्ययमदं विद्याधरः, त्वत्सुत- संरक्षणार्थमेवायातः। वृद्धा-[ सहर्षम् ] पुत्तय! पुणो पुणो पञ्च भण। पुनक ! पुनः पुनरेवं भण । नायका-अम्ब ! किमनेन पुनः पुनरभिहितेन । कर्मणैर सम्पादयामि। वृद्धा-[शिरस्यञ्जलिं कृत्वा ] पुत्तन ! चिरंजीव । पुत्रक !चिरं जीव । नायक:- ममतदम्बाय बध्यचिह्न प्रावृत्य यावद् विनतारमजाय । पुत्रम्य ते जीवितरसणार्य स्वं देहमाहारयितुं ददामि ॥१३॥ ममैतदिति-अम्ब हे मातः, पतत्त्वत्पुण गृहीतम्, वध्य- चिदम् वध्यस्य चिदभूतं रक्ताशुकयुगलम, मम मह्यमित्यर्थ [सम्बन्ध- सामान्य पष्टी], अर्पय-देहि। यायद्, अहम्, प्रादृत्य अनेन रवाशुक- युगलेन आरमानम् आच्छाय, ते-तव, पुत्रस्य सुतस्य शंखचूडस्य, जीवितरक्षणार्थम् जीवितस्य-जीवनस्य, रक्षणार्थम्-रक्षणाय, ["अर्यन नित्यसमासो विशेष्यलिसा चेति वक्तव्म्], विनतात्मजाय-विनतायाः, प्रारमजाय-पुनाय गदाय, स्वम्-स्ववीयम्, देहम्-शरीरम्, श्राद्दार- यितुम् भोज्यतां नेतुम, ददामि-अर्पयामि । अन दयावीरः प्राधान्येन व्यज्यते । पुनविपत्तिविहला शङ्खचूहमातालम्बनम् , तद्गतं व्याकुलीभवन- मुद्दीपनम् , तत्पुरते स्वदेहापंगणमनुभाव । उपजातितम् ॥१३॥ नायक-माता ! डरो मत । मैं विद्याधर हूँ और तेरे पुत्र की रक्षा के लिये ही आया हूँ। वृदा-(प्रसन्नता पूर्वक) बेटा! बार बार पैसे कहो। नायक-माता ! बार बार कहने से क्या लाम ! करके ही दिखाता हूँ। वृद्धा (हाय जोडकर मस्तक नवाकर) बेटा ! सदा जीते रहो। नायक-माता ! यह मौत का चिह मुझे दे दो ताकि इसे श्रोढ कर की रक्षा के लिए अपने शरीर को गरुड के प्रति भौजना अर्पण का हूँ ॥२३ १८६ नागानन्दे- वृद्धा-[ कौँ पिधाय ] पडिहदं खु एदं । तुम पि मे संख- चूलणिबिसेसो पुत्तनो एज्य । अहव संखचूलादो अहिअदरो, जो एवं यन्धुजणपरिचत्तं मे पुत्तनं सरीरप्पदाणेण रक्पिटुं इच्छसि। प्रतिहतं खल्वेतत् । त्वमपि मे शहचूडनिर्विशेषः पुत्रक एव । अथवा शसचूडादधिकत्तरः, य एवं बन्धुजनपरित्यक्तं मम पुनकं शरीरप्रदानेन रक्षितुमिच्छसि । शङ्खचूड:-[ सस्मितम् ] अहो ! जगद्विपरीतमस्य महा. सत्त्वस्य चरितम् । कुत', विश्वामिन श्वमास श्वपच इव पुराऽभतयद् यनिमित्त माडीजको विजने कृततदुपकृतिर्यत्कृते गौतमैन । प्रतिहतम् इति एतत्त्वदुक्तम् , प्रतिहतम्-निवर्तितम् , 'भवतु' इति शेष । शङ्खचूडनिर्विशेषः शङ्खचूडन, निर्विशेष -तुल्य । निर्गतो विशेपो यस्मादिति विग्रह । अहो इति-जगविपरीतम्-जगत -जगद्व्यवहारादिति भाव विप. रीतम्-प्रतिकूलम् । जगति लोका यया कयापि रीत्या सजीवनरक्षणमेवात्मन कर्तव्य मन्वते, श्रय नु तद्विपरीतं स्वप्राणव्ययेनापि परप्राणान् रक्षितुमि- च्छतीति भाव । महासत्त्वस्य महत्-उदारम्, सत्त्वम्-स्वभाव , प्रात्म- चरा या यस्य तादृश,तस्य। जगविपरीतत्वमेव नायकचरितस्य सगर्थयते-विश्वामित्र इति । पुरा-पुरायुगे, यनिमित्तम् यदर्थम् , गान् प्राणान् रक्षितुमिति भाष । विश्वामित्र.-तदाख्य पिविशेपोऽपि [विश्वस्य मिन विश्वामित्र , वृद्धा-(कानों पर हाथ रखकर) ऐसा अनर्थ नहीं हो सकता। तू भी तो शखचड़े के सगान मेरा पुत्र ही है। बल्कि शखचूड से भी बद कर, जोकि बन्भुन्नों से छोड हुए मेरे पुत्र का अपनी देह न्योछावर करके बचाना चाहता है। शंपचूड-(मुस्करा कर) वाह ! इस महापुरुष का व्यवहार जगत् से निराठा है। क्योंकि- जिन प्राणों ( की रक्षा) के लिये पूर्वकार में विश्वामित्र ने 'चाण्डाल की न्याई कुत्त का मारा सारिया, जिनके लिये गौतम ने अपने उपकार करने वारे १ 'सत्त्व गुणे पिशाचादी बले दम्यावभावयो' इति महिरी ।
चतुर्थोऽङ्कः। पुनीश्य काश्यपत्य प्रतिदिनमुरगानत्ति ताच्या यदयं प्रायास्तानेद चिग्रं नृणनिय कृपया यः परार्थे जहाति ॥शा चा' इति दोघः, पुंम्वं लौकात् ], श्वपव इय-धाराडाल इव, श्वमां- सम्-गुनी मामम्, अमक्षयद्-भक्षितवान् । यत्कृतम्येषां प्राणानां कृत-गौतमेन=गानमनाना कनचिन् पुरुषेण, मृततदुपरतिा कृता- विहिता,तम्य-गौतमम्य, टपति.-उपकारः, येन तादृशः-खोपकारकारीत्यर्थः, नाडीजवः नाडाजनामा ऋघिद् बक, विजनेविहतः [कर्मणि लिदी, यदर्यम् यस्मै प्राणरचणम्पप्रयोजनाय, काश्यपस्य-एननामकस्य पे, पुनः, अयम्न्याम जनशत्रुः, तायः गमहः, उरगान मान , प्रति- दिनम् अत्यहन, अत्ति-भचयति, तान् एय प्राणान् ,या जीमूतवाहन., रुपया-कराया, करणापरवश. ममिति भाव., परार्थ परेषामुपाराय, एणमिव अतिनुन्छवस्तुवदिति भावः, सहाति-त्यजति, इति, चित्रम्- पाचर्यम् । प्राणाः कम्य न प्रियाः। यान् रक्षितुकामा विश्वामिन स्वपच इस वजा- पनीममतपत् , यांध पालयितुं गौतमो नाम कश्चिद्विजः स्योपकारिणं नाडी- जहनामाने वर्क निहाय नमतापपिन पारमानमयूयुजन्, किमन्यत् अयमेय पिपुवाम. गरुडः मान् प्राणान् रचितुं प्रतिदिनमुरगानाहारीकरोति, नाटी तक को मार दिया और जिन के प्रिये यह काश्यप का पुर गरुड़ निय मांगों को पाता है, याश्चर्य है कि उन्हीं प्रारणों को यह दया के कारण दूमों के निमित्त तिनकै की मॉनि न्यौटावर किया चाहना है ॥१४॥ १ पुराफिन्त दुर्मिीहिता विश्वामित्र सुपिशाची शमयितुकाम कुनधि. धागढानारदमागं याचिया भक्षयताति महाभारते शान्तिपर्वणि १४१तम:- ध्याये प्रतिपादितम् । मनुस्मृतामध्येपोऽयों दशमेऽप्याय उपक्षिप्ती वदितय्यः । १ थामा गीतमो नाम कश्चित् रुपणो ब्रामणः । म हि धनलोभा- दिनम्नन माहिरटमानः केनचिद् नाहीजपनामा पक्षिणाए महि पक्षी सम्य धनाभिमा विज्ञाय तं पंचनादारं रावगं प्रनि प्रेषितवान् । ततो- लब्धधनराशि: मद्रामाणी यदा निवरते तदा मार्गे रानिमेश स्वोपगारिणस्न- ध्येय नाहाजयम्य गरिय र शिधाम । रात्री पुभुशापीडितो घरमुष्टि- रगी प्रियायुम्नं स्वोपारिणं हरसा जपामेति गृतं महाभारते शान्तिपर्वणि १६-१७१ तमेवघ्यायपुलिमिनं येदितव्यम् ।
नागानन्दे- [नायकमुद्दिश्य ] भोमहात्मन् !दर्शिता त्वयेयमात्मप्रधानाध्य- घसायाभिजा मयि दयालुता। तदलमनेन निवन्धेन । कुतः, जायन्ते च नियन्ते च माहशा उदजन्तव । परार्थे बद्धकक्षाणा स्वादशामुद्भव कुत ॥१५॥ तान् सर्वथापि रक्षणीयान् श्रात्मन नियान् प्राणान् तृणायमन्यमानोऽसौ पापरवशे परार्थे जहातीति-यत् सत्यमस्य चरितमाश्चर्यकर जगद्विपरीत नेति भान तृणमिवेत्युपमालडकृति । विश्वामिनायपेक्षया नायकस्योरवर्ष प्रतिपादनाद् व्यतिरेक । प्राणरक्षायै अभक्ष्यमपि भक्ष्यते, भकार्यमपि किया स इत्यत्र प्रमाणरूपेणैतिटोपन्यासादैतिह्यालङ्कारोऽपि । स्रग्धरावृत्तम् ॥१४॥ भो इति-यात्मप्रदानाध्यवसाया-प्रात्मन -खशरीरस्य, प्रदा नम्-परार्थ उत्सर्ग , तर थध्यवसाय -दढो निधय , तस्माद् । निर्व्याजा- व्याज कपटम् , तद्रहिता-अनिमेति भाव । निर्वन्धेन याप्रदेण, मत्प्राणरक्षायै स्वशरीरार्पणाप्रहस्त्वया त्यतथ्य इति भाव । आमहत्यागे कारणमुपन्यस्यति-जायन्ते इति । मादृशाम् मत्सहशा [ अस्मदुपपदाद् दृशे फन्, अस्मदो मादेश, आसर्वनान्न ], सुद्र- जन्तव-जुदा -तुच्छा अनुपयोगिन , जन्तय -प्राणिन , जायन्ते उत्त यन्ते, च, नियन्ते निधनमुपयान्ति च परार्थे-परेपामुपकार कर्तुम्, यद्धकक्षाणाम् श्रद्धा कक्षा परिक्रो फेरतादृशानागुद्यतानाम्, त्या- शाम्-स्वत्मशानाम्, उद्भया उत्पत्ति, कुतःन सर्वदा सभवतीत्यर्थ । मद्विधा लोकस्य कमप्युपकारगसाधयन्त प्रत्युत दशप्रवेशेन लोकानों प्राणापहारका हुदा प्राणिनो न जाने प्रत्यह कियन्त उत्पद्यन्त कियन्ती वा नियन्ते । मारोजीवितैमनर्वा न लोकस्य कोऽपि लाभो हानिर्वा, प्रयुत हानि रेव । स्वारशास्तु परोपकारवतिनी न सर्वदा सर्वत्रोपलभ्यन्ते, थतस्तव जीवन- मावश्यकम्। जीवितस्व न जाने कियतोऽसहायान् प्राणिन उपकरिष्यसि, मृते तु स्वयि वत्साहाय्यवचितारते भवेयुरिति भाव । मम जीवन नावश्यक (नापक की और उद्देश करके) हे महात्मन् । आपने अपनी जान तक देने पर तुल जाने से मेरे ऊपर अपार (अत्रिम ) दयालुना दिसा दी है। भर अधिक प्रामद करने की आवश्यकता नहीं क्योंकि मोजेम तुम्ट्र प्राणी तो उत्पन्न हाते और मरते ही रहते हैं पर दूसरों हित कटिबद्ध होने बारे आपसों की उत्पति हाँ॥१५ १चित कक्ष्यायामिति पाठ । अर्थे नु न भेद । . .
चतुर्थोऽङ्कः। १८ तत् किमनेन । मुच्यतामयमध्यवसाय. । नायका-शखन्ह हस्ते गृहीत्वा कुमार शङ्खचूड!न मे चिरा- सन्धावसरस्य परार्थसम्पादनमनोरथस्यान्तरायं कर्तुमर्हति भवान्। [पादयो पतिस्मा] तदल विकरपेन। दीयतां वध्यचिदम् । शहचूड -भो महासरख ! किमनेन पृथामयालेन । न खलु शहचूडः शङ्खधवल शवपालकुल मलिनीकरिष्यति । अथ ते तव तु तदावश्यकमिति प्रस्तुतेऽप्रस्तुतस्य वर्णनादप्रस्तुतप्रशसा । पूर्वोक्तनिषन्ध स्यागस्य हेतुना ममर्थनात् काव्यलिङ्गम्। पूर्वार्धे दीपक च । रत्तमनुष्टप् ॥१५॥ तदिति-किमनेनबध्यचिह परिधाय स्वशरीरात्सर्गनिर्वन्धेन किम् । श्रध्यवसाय: स्वशरोरत्यागनियय । वुमारेति-लन्धावसरस्य लब्ध , अवसर-समय , येन यस्य वा तादशस्य । परार्थसम्पादनमनोर- थस्यम्परार्थस्य परप्रयोजनस्य, सम्पादने-अनुशाने,मनोरथस्य-अभिलाषस्य । अन्तरायम् यिनमापयचिहमदत्त्वा मम परोपकारानुष्टाने विन न दुरु इत्यर्थ श्रत विकरपेन विल्प सदेह मा कापीरित्यर्थ । भो महासत्त्वेति--त्वं वृधव मत्मवाशाद् वध्यचिदग्रहणे प्रयाम मा काषी ,नाह तुभ्य वघ्यचिह दास्या मीति भाव निसल्विति-अह तुभ्य वध्यचिहदरवा तव प्राणव्ययेन स्वप्रा णान् रक्षित्वा, शहधवलम्रामवच्चुलाम्-निर्मलम्, शहपालकुलम् शखपालनानोऽस्मद्वराप्रवर्तकप्रधाननागस्य, बुलम वशम् , अपयशसा कल कित न करिष्यामीति भाव । श्रयते इति-यदि त्वम् अस्मान् अनुकम्पायो- ता इस ह स क्या राम १ इस आग्रह का छोड दीजिए। नायक-(शत्रचूड को हाथ से पकड घर) बुमार शखचूड ! मेरे इस दूमरों की भलाई करन के मनारथ में, जो मुझ बहुत समय क पश्चात् प्राप्त हुआ है, आप अडचन न ढारिए । इसरिय बहुत वकभक घाद कर मुम यह चयचिद दीजिये। शपचूड-है महापुरुष ! आप वृथा अपनी आत्मा को क्यों लश दे रहे है । यह शखवूड शख की भांति श्वत (निर्मल) शस्रपालकर को कहा- हित नहीं करेगा। यदि आपने मेरे ऊपर कृपा करनी ही है ता एसा उपाय साचिय, जिससे यह विपत्ति से दुखी हुई मेरी माता प्राण न डोट द । १ नागवशनवतका अधौ नागा अगवन् । तदुक्तम्- अनन्त वासुकि शेषपद्मनाभचकम्बलम्। धृतराष्ट्र शसपाल तक्षक वालिय तथा॥
नागानन्दे- चयमनुफाम्पनीयाः, तदियमस्मद्विपत्तिविल्लावा यथा न परित्य- जति जीवितमम्या, तथाभ्युपायश्चिन्त्यताम् । नायका-किमत्र चिन्त्यते । चिन्तित एवाभ्युपायः। स तु त्यदायत्तः। शहचूड:-कथमिव । नायकः-म्रियते म्रियमाणे या चयि जीवति जीवति । तां यदीच्छसि जीवन्ती रजात्मानं ममासुभिः ॥१६॥ श्यमभ्युपायः । तदर्पय त्वरितं वध्यचिह्नम् । यावदनेना- त्मानमाच्छाद्य वध्यशिलामारोहामि त्वमपि जननीं पुरस्कृत्या- स्माद् देशानियतस्य । कदाचिदियमालोक्यैव सन्निकटमाघात- स्थानं स्नीसहभुवा कातरत्वेनाम्या प्राणान् जहात् । किञ्चन ग्यानेच मनुपे, तर्हि, अस्मद्विपत्तिविल्लया-अस्माकम् , विपस्या- मरणेन, विश्वा-शोकाकुला, इयं-में जननी-यथा प्राणान् न त्यजति, तथा कश्चिदुपायचिन्तनीय इति भावः । भायरोही-त्वदायत्त इति । त्वदधीन इत्यर्थः । मयं वध्यचिहप्रदान- मेव तव मानुजावितव्योपाय । मच स्वदधीन इति भावः । शंखचूड उपायस्य स्वायत्तता पृन्दनि-कथमिवेनि । नियत इति-या या ते जननी,त्वयि-भवति शंखचूडे, नियमाणे: प्राणीस्त्यजति सति, म्रियतेप्राणास्त्यजति, जीवति-ध्रियमाणे, सति, जीवनिध्रियते, यदि, ताम्-स्वमातरम्, जीवन्तीम्-नियमाणाम, इच्छसिमामयगे, तर्हि मम जीमूनवाहनस्य, अभिप्राणे, श्रात्मानम्, रक्षपालय । अनुष्ट वृत्तम् ॥१६॥ थाघातस्थानम् वधस्यानम् । स्त्रीसहमुवास्त्रिया सह भवतीनि नायक-इसमें सोचने की क्या बात है। टपाय तो सोचा ही हुआ है। और यह उपाय रेवल तुम्हारे ही अधीन है। शंपचूड- नायक-आपके मर जाने से यह मर जाएगी और आपके बहने मैयद जियेगी । इसलिये यदि इसको जीवित रसना घाइते दो तो मोप्रों सेयपनी रक्षा करो ॥१६॥ यही राप है। इसलिप गारपट मुममायपि दो ताकि में अपने आप चतुर्थोऽङ्कः। पश्यति भयान् इदं विपन्नपनगानेफकङ्कालसंकुलं महाश्मशा- नम् । तथाहि- चयञ्चूद्धृताधंच्युतपिशितलवग्रामसंमृद्धगधे- गंधेरारब्धपक्षद्विलयविधुनिभिर्वमान्दान्धकारे । पत्रोद्धान्ताः परान्त्यश्छमिति शिसिशिसाश्रेणयोऽस्मिन् शिवाना- मस्रस्रोतस्यजनमुतबहलवसादासविस्त्रे स्वनन्ति ॥१७॥ स्नीसहभूतेन स्नास्वमावसुन्नमेनेत्यर्थः । जहात्म्त्यजत् । विपनपन्नगा- नेफककालसद्कुलम् विपन्नानाम्-ऋतानाम, पन्नगानाम्-सर्पागाम्, अनेक-वद्वय , कवाला-अस्थिपञराणि, तैः संकुलम-व्याप्तम् । महाश्मशान पर्णयति- चञ्चदिति । चञ्चच्चञ्चूद्धृतार्धच्युत- राससंवृद्धगर्धेः वचन्त्या-चञ्चलया, चन्वा-तोटया, उदृत -पूर्वमूवं घृत पश्चाच, अर्धे अर्धमार्गे क्युन. [उदृतायच्युतयो स्माता- नुलिप्तवत् समास] पिशितस्य-मासस्य, लव -खण्डः, तस्य ग्राम-प्रदने, सम्वृदि गत, गर्व -तृष्णा, येपा तारौ । प्रारब्धपसदितय- विधुतिभिः यारब्धा-कृता , पनद्वितयस्य-पक्षयोतियस्य-द्वयो पक्ष- योरित्यर्थ [द्वितयशब्द संख्याया अवयवे तयप्] विधुतय -कम्पनानि येस्ना- हरी.-अभितः पक्षी प्रगार्य कम्पयद्भिरित्यर्थ , गृधे-गृध्रनामक पक्षिभि, यद्धसान्द्रान्धकारे-वद्ध -पक्षां प्रसार्य रचित , सान्द्र.-निविट , अन्ध- कारो यत्र ताशे, अस्मिन्-पुरोदृश्यगाने महारमशाने, श्रजनमुनवह- लबसायासचिने-श्रजनम्-निरन्तरम्, सुनया-क्षरितया, पहलया- को इसस टक कर वयशिला पर चढ़ जाऊँ। तुम मी माता का साथ लेकर इस स्थान से लौट जाओ। कहीं माता इस वध्य स्थान को पास ही देखकर सी स्वभाव की कातरता के कारण प्राण न त्याग दें। क्या तुम इस मरे हुए साँपों की हड़ियों से मरपूर महाश्मशान को नहीं देख रहे है- चञ्चल चोंच से नोच कर गिरी हुई मास की बीटियों (को उठाने) के लाटच से झपटते हुए गोषों ने जहाँ अपने पो के पैलाब से चुप अन्धरा कर दिया है और जरा कि गीदड़ों के मुख से निकली हुई आग की ज्वालाएँ निरन्तर बहती हुई चरनी से दुर्गन्धित रघिर में सत में मुझकर "छम छम" की ध्वनि कर रही हैं ॥१७॥ १ चचच्चन्यप्रकृत्तच्युतेति चित् पाठ । चश्चन्या चम्च्वा अंग्रेण श्रम- भागेन कृत्त -पूर्व दिन्नः, पचाच च्युत पतित इति तद्विग्रह । , १ १६२ नागानन्द- शहचूड.-कथं न पश्यामि । प्रतिदिनमशून्यमहिनाहारेण विनायकाहितप्रीति । शशिधवलास्थिकपाल वपुरिव रौद्र श्मशानमिदम् ॥१८॥ भूयस्या, वसया-मेदसा [चरवीति लोकै प्रसिद्धया] वास -वासन स्वगन्धा धानम्, तेन विल'-पामगन्धिनि, अस्रस्रोतसिम्खस्यै-रुधिरस्य, स्रोतसि-प्रवाहे [अथवा-अजस्रेत्यादि अस्मिन्नित्यस्य विशेषण वाध्यम् ], शिवानाम्-गोमायुस्राणाम् , वक्त्रोद्वान्ता वक्रेभ्य -मुखेभ्य उद्वा- न्ता -उदीर्णा , शिखिशिखाश्रेणया-शिखिने -अम , शिखानाम्-ज्वा. लानाम् , श्रेणय -पङ्कय , पतन्त्य , छमिति स्वनन्ति-छमिति शब्द पुर्वन्ति । शिवा रुवत्योऽग्निमुहिरन्तीति प्रसिद्धि । श्रतएव ता उल्कामुखा इति व्यपदिश्यन्ते । अतएव रुवतीना तासा मुसभ्य उद्रार्णा अग्निज्वाला यदा महाश्मशानवर्तिनि रुधिरप्रवाहे पतन्ति तदा तस्माद् छमिति शब्द उत्पद्यते । वारिणि ज्वलदारनिपातनेन छमिति शब्द उत्पद्यत एव । अन कविना वीभत्सो रस साधु परिपोषित । तन दुर्ग धमासाद्यालम्पनम् , गृधेश्चन्वा तदुल्लुचनादि चोद्दीपनम्, श्राक्षिप्तो नासिकानिकोचादिरनुभाव , आवेगादय सचारिण. 1 जुगुप्सा स्थायी भाव । रचनाप्यन वीभत्सा- नुरूपीजस्विनी । स्रग्धरा वृत्तम् ॥१७॥ प्रतिदिनमिति-प्रतिदिनम् प्रत्यहम्, अहिना=सर्परूपेण,श्राहा रेण भोजनेन, अशून्यम्-युक्तम्, रुद्रवपु पक्षे-अहिना-सर्परूपेण, हारेण- प्रीवालङ्कारण, अशून्यम्, विनायकाहितप्रीति-धीमा पक्षिणा नायको गरुड , तस्य, अाहिता-उत्पादिता, प्रीति-सतोप , येन तादृशम् [प्रत्यह सर्परूपभोजन-दातृत्वाद् गहडप्रीत्युत्पादकमिति भाव ], पते-विनायकस्य- शखचूड-देख क्यों नहीं रहा। यह श्मशान, जा कि प्रतिदिन माजनार्थ एक साँप देने के कारण गरड को प्यारा है और जो चन्द्रमा के समान श्वत हड्डियों से अटा पड़ा है, रद्र के शरीर की माति, जिस पर सदा साँपों के हार लटकते हैं, जो गणेश को प्यारा है और जिस पर चाँद की किरणों से चमकती हुई खोपड़ियाँ अधिक- तर श्वेत प्रतीत होती है, अति मयङ्कर है ॥१८॥ १ 'विन स्यादामगन्धि यत्' इत्यमर । २ 'रुधिरेऽसूक्लोहितासरष्ठ शुतजशोभितम्' इत्यमर । ३ "शिखी वह्नौ बलावर्दै' इत्यमर । ४ शृणि ज्वाले अपि शिखे' 14 'विनायकस्तु हेरम्बे ताद विने जिने गुरौ' इति मेदिनी।
चतुथोऽकः।
१६३
तद् गच्छ । किमेभिनासनोपायैः । श्रासन्नः खलु गरड.
स्यागमनसमयः । [ मानुरप्रतो जानुभ्यां स्थित्वा शिरोनिहितालिः]
अम्ब ! त्वमपि निवर्तस्वेदानीम् ।
समुत्पत्स्यामहे मातर्यस्यां यस्यां गती वयम् ।
तस्यां तस्यां प्रियसुते ! माता भूयास्वमेव नः ॥१६॥
गणेशस्य आहिता प्रीतियन ताराम् । गणेशानन्दकरमिति भावः । अथवा-
विनायकनाहिता प्रीतियस्येति विग्रहातव्यम् । विनायकन गणेशेन स्पन-
तेनानन्दितमिति भावः। शशिधवलास्थिकपालम्-शशिवन-चन्द्रवत्,
धवलानि-श्वेतानि, अस्थीनि-कपालानि च यत्र तादृशम् । पचे-शशिना-
शिरोवृतया चन्द्रकलया, धवलानि अतिशयेन धतलता नीतानि, अस्थीनि-
अस्थिम्पाणि, कपालानिगरमुण्डानि यत्र तादृशम् । इदम्-पुरोघश्यमानम्,
श्मशानम्, रौद्रम्-उद्रसम्बन्धि, शिवस्येत्यर्थ , धपुरिव-शरीरमियास्ति ।
लेपानुपाणिता पूर्णपमा । अव श्मशानस्य शिवशरीरोपमया, नेदं श्मशानं
मम किंचिद् भाति जनयति, किन्नु शिवशरीरबदनुप्राहकमेवेदम् । किं च
स्वामिवचनमनुपालयनहमत्र श्मशाने प्राणान्यजन् परनमाख्य शिव एवं
लयमाप्म्यामि । श्रतो ममानन्दकरमेवेदम्-इति न्यज्यते । नायकेन महा-
श्मशानं शंखचूहं ततो निवर्तयितुं मयदरतयोपन्यस्तम्, परं शंखचूटस्तदेव
रमशानं शिवशरीरोपमयानन्दकरत्वेनोपन्यस्तवान् इति व्याघातालद्वारोऽप्यन
प्रतिभाति । थार्या वृतम् ॥१८॥
किमभिरिति-व्ययास्ते मायनोपायाः । नाहमेतेभ्यो मनागपि विभीति
भायः।
समिति-नियसुते! प्रियः-खाणेभ्योऽप्यधिक मेहभाजनम्,मुतः
पुनो यस्यासाशि ! माता-है जननि !, चयम् अहमित्यर्थः ['अस्मदो
द्वयोय' इति बहुत्वम् ], यस्यां यस्याम्, गती योनी, समुत्पत्स्यामहे
जन्म ग्रहीष्यामः, तस्यां तसाम्, योनी, त्वमेव, ना=अस्माकम् ,
इसलिये ज्ञानी। इन टरान बाली वानों से क्या लाम ! गरुड के श्राने
का समय निकट आ पहुँमा है। (माता के सामने घुटने टेक कर) माँ! अव
तुम भी लौट जात्रो।
में जिस जिस योनि में भी स्पन्न होऊ, टम उसी योनि में है पुत्रवत्सस
माता । नुम ही मेरी माता बनना (यही मेरी प्रार्थना है) ॥१६॥
१६४ नागानन्दे- [पादयो पतति] वृद्धा-[ सासम् आत्मगतम् ] कहं पश्चिम से वश्रणं । [प्रका शम् ] पुत्तन! तुमं उभिन एणदो मे पाया ण पसरन्ति । ता तुए सह गमिस्सं। कथ पश्चिममस्य वचनम् । पुत्रक । त्वामुज्झित्वाऽन्यत्र मे पादौ न प्रसरतः । तत् त्वया सह गमिष्यामि । शंखचूड:--[ उत्थाय ] यावदहमपि नातिदूरे भगवन्तं दक्षिणगोकर्ण प्रदक्षिणीकृत्य स्वाम्यादेशमनुतिष्ठामि । [उभौ निष्क्रान्तौ ] नायकः-कटम् । न सम्पन्नमभिलपितम् । तत् कोऽत्रा- भ्युपायः। माता, भूयाः [आशिषि लिइ ] । अन शखचूडनिष्टो मातृविषयो रतिभाव प्राधान्येन घ्यज्यते, अतो भावकाव्यमिदम् । तदुक्तम्-रतिर्देवादिविषया भाव । प्रियसुते इति विशेषणस्य साभिप्रायत्वात् परिकर । वृत्तमनुटप् ॥१६॥ कथमिति-पश्चिमम् अन्तिमम् । उज्झित्या-त्यक्त्वा । याव दिति यावद् गरुड आयाति तावदित्यर्थ । नातिदुरे सगीप एव । दक्षिण- गोकर्णम्-दक्षिणोदधितौरवर्ति गोकर्णाख्य शिवतेत्रम् । अन तु तत्क्षेन- वर्ति शिवलिङ्ग गोकर्णशब्देनोच्यते । तदुक्त भागवते-'गोकर्णाख्य शिवक्षेन सान्निध्य यर धूर्जटे' इति । प्रदक्षिणीकृत्य परिक्रम्य [प्रगतो दक्षिण प्रदक्षिणम् , अप्रदक्षिण प्रदक्षिण कृत्वति प्रदक्षिणीकृत्येति विग्रह ] । कष्ट मिति-अभिलषितम्-परार्थे देहोत्सर्जनावसरप्राप्तिरूपम् , न संपन्नम्- न सिद्धम्, शखचूडेन वध्यचिहरक्ताशुकयुगलस्याप्रदानादिति भाव । (पाँवों पर गिरता है) वृद्धा-(रो कर) हे पुत्र !क्या यह तेरे अन्तिम शब्द हैं ? तुझे छोड कर मेरे पाँव दूसरी ओर ही नहीं उठते । इसलिए मैं तो यहीं तेरे साथ ही रहूँगी। शंखचूड-(उठकर) तो मैं भी पास ही भगवान् दक्षिण गोकर्ण की प्रदक्षिणा करके अपने स्वामी की आज्ञा का पालन करता हूँ। (दोनों चले जाते हैं) नायक-शोक ! मेरा मनोरथ सफल न हुश्रा । तो अब क्या उपाय करना चाहिए।
चतुथाऽङ्कः। [ सहसा प्रविश्य ] काञ्चुकीयः-इदं वासोयुगलम् । नायकः-[ दृष्ट्वा महर्षमात्मगतम् ] दिष्टया सिद्धममि. वाञ्छितमनेनातर्कितोपनतेन रतांशुकयुगलेन । काञ्चुकीयः-इदं चासोयुगलं देव्या मित्रायसोर्जनन्या कुमाराय प्रेपितम् । परियतां कुमारः। नायकः-उपनय । [ कान्चुय उपनयति] नायक:- गृहीत्वाऽऽन्मगतम् ] सफलीभूतो मे मलयवत्याः पाणिग्रहणविधिः । [ परिधाय प्रकाशम् ] कञ्चुकिन् ! गम्यताम् । मद्वचनादभिवादनीया देवी। कान्चुकीयः-यदाज्ञापयति कुमारः। [ निष्कान्नः । इदमिति इदं वासोयुगलमित्यम्य अभ्युपाय इति शेषः । इदं मया कानुकीयेन दीयमानम् ,यासोयुगलम्रहांशुकद्वयम्, श्रभ्युपाया परामें देदोत्सर्जनावसरमाप्तेः निमित्तभूत इति भावः। दिष्टयेति-अतर्कितोपन- तेन-अतिम्-अकस्माद् , उपनतेन-प्राशन। सफलीभूत इति—सफलो. भूत इलम्य परार्थे देहोत्सर्गावगरप्रदानेनेति शेप. । यदि नाहं मलयवला. पाणि पीडयेयम्, तर्हि तअनन्यपि मे नेदं रक्ताशुक्युगमुपायनं दद्यात् । ततश्च नाह परा शरीरोत्मर्गावसरं लभेय इति हृदयम् । (एकाएक कन्चुकी का प्रदेश) कञ्चुकी--यह रहा कपड़ों का जोड़ा। नायक-(देखकर, प्रसन्नता के साथ, मन ही मन) अहोभाग्य ! अचा- नक लाए हुए इस लाल कपड़े के जोडे से मेरा मनोरथ सिद्ध हो गया। कन्चुकी-यह कपड़ों का जोडा मित्रावमु की माता रानी जी ने आप के लिये भेजा है। इमरिये आप इसको पहन रीजिये। नायक-तोले ओ। (कञ्चुकी लाता है) नायक-(लकर, मन में) मेरा मलयवती के साय विवाह करना सफल हुना। (पहनकर प्रकट में) कञ्चुकी ! जानी मेरी ओर से रानी को प्रणाम कहो। कञ्चुकी-जैसी युवराज की प्राक्षा। (चहा जाता है) - नागानन्दे- नायकः-वासोयुगमिद रज प्राप्तकाले ममागतम् । करोति महती प्रीतिं परार्थ देहमुमतः ॥२०॥ [ दिशो विलोक्य ] यथाय चलितमलयाचलशिखरशिलास- य. प्रचण्डो नभस्वांस्तथा तर्कयामि श्रासन्नीभूत. पक्षिराज इति । अपिच- तुल्याः सवर्तकाप्रै पिति गगन पङ्गय पझतीना तीर वेगानिरस्त क्षिपति भुव इव प्लावनायाम्बु सिन्धो । वासोयुगमिति–रक्तम् रक्तवर्णम् , इदम्-मत्पाणिस्थितम्, वासोयुगम् वासो -वनया , युगम्-युगलम् , प्राप्तकाले उचित समय, भागतम्=प्राप्तम् , सत्, परार्थम् परस्मै, परप्राणरक्षायै-इति भाव , देहम् स्वशरीरम्, उज्झतः त्यजत , मम-जोमूतवाहनस्य, महतीम्- गु/म, प्रीतिम्-प्रसन्नताम्, करोति-उत्पादयति । अनुष्टुप् वृत्तम् ॥२०॥ यथेति - चलितमलयाचलशिखरशिलासचयः = चलित - कम्पित , मलयाचलस्य-मलयगिरे , शिखरस्य-हस्य, शिलानाम्-प्रस्तर पहिकानाम् , सचय -समूहो येन ताश । नभस्वान्-वायु, तर्कयामि- अनुमिनौमि । अनुमानालङ्कार । तुरया इति-संवर्तकाभ्रः सवर्तकस्य-प्रलयकालस्य, अभै -मधै , तुल्याः सदृश्य , पक्षतीनाम्-पक्षमूलानाम्-उभयपास्थिताना तिर्यक्- असताना पक्षाणाम्, पङ्क्तया श्रेणय ,गगनम् आकाशम्, पिदधति- आच्छादयन्ति । एतेन गरुडस्यातिबृहत्कायत्वमभिव्यभितम् । [पिदधति इत्यन वष्टि भागुरिरोपम्-'इत्यादिनापि शब्दाकारस्य लोप ] वेगानिल = नायक-ठीक अवसर पर भाया हुआ यह लाल कपड़ों का जोडा मुझे, जो कि दूसरों के निमित्त दह-रयाग करन पर तुला हूँ, अति मला प्रतीत हो रहा है ॥२०॥ (चारों श्रार देखकर) चूकि प्रचण्ड पवन के मारे मलयाचल की चट्टाने काँपने लग गई हैं। इसलिये मेरा विचार है कि गरड कहीं पास ही भा पहुँचा प्रलय काल के मेघों के समान परों की पक्तियाँ आकाश को ढक रही है, मानो डुबाने के लिय समुद्र जल को तट पर उछाल रहा है । १ "सर्त प्रलय कल्प' इत्यमर । २ 'पक्षतिरतु भवेत् पक्षमूले च प्रतिपत्तियों' इति मेदिनी। । वेगवान् वायु चतुर्थोऽइः। कुर्वन् ररुपान्तशङ्कांसपदिचसमयं वीक्षितो दिग्दिपेन्द्र- देहोद्योतैर्दशाशाः कपिशयति मुहुादशादित्यदीप्तिः ॥२१॥ पक्षद्वयप्रकम्पजनितवेगयुक्तो वायु, भुवः पृषिव्या , लावनायेव-स्वस्मिन् निमजयितुमिय, अम्धुराशेः समुद्रस्य, अम्भा-जलम्, 'तीरे-तटे, क्षिपतिप्रेरयति, चकिंच, सपदि-तत्क्षणे, कल्पान्तशङ्काम्- कल्पान्त -प्रलयकाल , तस्य राकाम्-तद्विषयकं भ्रमम्, कुर्यन-जनयन् सन्, दिछिपेन्द्रदिशाम् , द्विपेन्द्रा -गजेन्दा , तै, ऐरावतादिभिरष्टभि- दिग्गजै , समयम् भयेन सह, वीक्षितः अवलोक्ति , द्वादशादित्य- दीप्तिद्वादश-द्वादशराख्याका , प्रादित्या -अर्यमादय सूर्या तद्वद् दीप्ति कान्तिर्यस्य तादृशः, गरुडः, देहोयोतैः देहस्य-स्वशरीरस्य, उद्योतै. उत्कृष्ट कान्तिभि, दश दशसख्याका , श्राशाम्=पूर्वादीर्दिश , मुहुःभूय , कपिशयति कपिशा करोति-धूमवणी करोतीति भाव । गरुडागमनेन प्रलयकाल उपस्थापित । तपादि--प्रलये भूमि सावयितु सव. तकाद्या मेघा उदयन्ते, समुद्रजल वेलामतिकामति, सप्तविधा वाता. सह्य वेगेन यान्ति, सदोदिता द्वादशादित्या स्वतेजसा सर्वान् प्राणिन भूमि च जर्जरयन्ति । इहापि-अतिविशालकायो गरुड उड्डीयमान सवर्तवादिमेघ- सहशै पर्व समस्तं व्योम आच्छादयति, तक्षकम्पजनिता वायव प्रलय- कालिका इजातिवेगवन्तो वेलामतिकमयितु समुदजलमुच्छालयन्ति, तच्चरीर. कान्ति प्रलये सहोदितानामपि द्वादशादित्याना तेजोतिशयाना सर्वा दिश कपिशयति, दिगद्विपेन्द्रा अपि कल्पान्तमुपस्थित शङ्कमाना नितरा बिभ्यति दिग्गज चोंक कर डर के मारे उसकी ओर देख रहे हैं । इस प्रकार प्रलय. काल की शका उत्पन्न करता हुआ बारहमादित्यो के समान चमरने वाला गरड अपने शरीर की प्रमा से दशों दिशाओं को बार बार प्रदीप्त कर रहा है ॥ १॥ १ चित्तु 'सीर वेगनिरस्त क्षिपति मुब इव सावनायाम्बुमिन्धों इति पाठ. । धेगात्-पक्षद्वयप्रकम्पजनिताद् वायुवेगात, निरस्तम्-स्वम्धाना- दुस्थापितम्, सिन्धो , अम्बु, भुन लावनायेव-निमजनितामेव, तीरम्-नट- प्रदेशम्, क्षिपति-पाकामति-इति तद्व्याख्यानमिति केचित् । २ क्वचित्त 'देहोयोतो दशाशा कपिशयति शिशुद्वादशादित्यदीप्ते' इति पाठ । शिशु -माता नीता, द्वादशादिन्याना दाप्तियेन, तारा. देहो. चौत देहत्य गरडदेहम्यौदद्योत , दशाशा कपिशयति, इति तदव्यायानम
मयास्था
नागानन्दे-
तद् यायदसौ नागच्छत्येव शंखचूडः, तावत् त्वरिततर-
मिमां वध्यशिलामारोहामि । [ तथा कृत्वोपविश्य स्पर्श नाटयन् ]
अहो! स्पर्शोऽस्याः।
न तथा सुखयति मन्ये मलयवती मलयचन्दनरसाः ।
अभिवान्छितार्थसिद्धय वध्यशिलेय यथा स्पृष्टा ॥२२॥
अथवा किं मलयवत्या।
शयितेन मातुरङ्के विस्रब्ध शैशवे न तत् प्राप्तम् ।
लब्ध सुख
यध्यशिलाया यदुत्सङ्गे ॥२३॥
इति भाच । प्रथमपादे उपमा, द्वितीय फलोत्प्रेक्षा, तृतीये भ्रान्ति , चतुर्येs.
तिशयोक्ति ।तन भ्रान्ति प्रधानम्, इतराय तदङ्गता गता स्विम्भरा वृत्तम् ॥२१॥
वध्यशिलास्पर्शसुख वर्णयति नायक -नेति । मलयचन्दनरसा
मलयजनित चन्दन गलयचन्दनम्-श्रीखएडम् तस्य, रस-द्रव , सेन,
भाद्री-लिप्तापि, मलयवती-मत्प्रिया, तथा तेन प्रकारेण, न सुसयति-
नानन्दयति,मामिति शेष ,यथा येन प्रसारण,अभिवाञ्छितार्थसिद्धयै-
अभिवान्छितस्य-परार्थे देहोत्सर्जनस्पस्य मनोरथस्य, सिद्धधे-पूर्तये, स्पृष्टा
आलिजिता, इयम, वध्यशिला, सुखयतीति । मन्ये अनुभवामि । वध्य
शिलाऽपि सुखयतीति गम्यो विरोध । मलयवत्यपेक्षया चध्यशिलाया उत्कर्ष
बोधनाद्व्यतिरेकश्च । अभिवाञ्छितसिद्धिहेतुत्व चोकर्पहेतु । वृत्तमार्या ॥२२॥
अथवेति-किं मलयवरया, वध्यशिलासमक्ष मलयवाति लध्वी माना।
अतो वध्यशिला तुलयितु मलयवतीवर्णनमनुचितम्-इति भाव ।
शयितेनेति--शैशवे-वाल्यकाले, मातु:-जनन्या , श्रद्धे-क्रोडे,
इसलिये उस शखचूड के जाने से पहले पहल शीघ्र ही मैं इस बध्यशिला
पर चढ़ जाना हूँ। (वैसा करके बैठ जाता है और स्पर्श सुख प्रकट करता है)
श्रहा। इसका क्या ही सुन्दर स्पर्श है।
मलमपर्वत के चन्दन का रस लगाए हुई मलयवती का आलिङ्गन उतना
मन को नहीं लुभाता, जितना कि इष्ट-गनोरथसिद्धि के लिये इस वध्य शिला
का स्पर्श ॥२२॥
अथवा मलमवती का तो कहना ही क्या ?
बचपन में माता की गोद में नि शक सोने से मुझे वह सुख नहीं प्राध
हुअा था, जो इस बध्यशिला पर बैठने से ॥२३॥
चतुर्थोऽङ्कः। तदयमागत एव गरत्मान् ।याचदात्मानमाच्छाद्य तिष्टामि। [ तथा करोति ] [तत प्रविशति गरुड ] गरुडः-एप भोः! दिप्त्वा विम्यं हिमांशोभयकृतबलयां संहरन् शेषमूर्ति सानन्दं स्यन्दनाश्वसनविचलिते पूप्णि दृष्टोऽप्रजेन । पुप प्रान्तावसजजलधरपटलात्यायतीमूनपर: प्राप्तो वेलामहीध मलयमहमहिनासगृनुः तणेन ॥२४॥ विनधान्निश्चिन्तम्, शयितेनहेन, मया जीनसहन, तस: तादृशम्, मुखम्, न प्राप्तम्-नानुभूतम्ायत्-यादशम, मुलम्,अम्या: मयाधिष्टितायाः, वध्याशिलायाः, उत्सने-अंड, रायानेन, नियम- लभ्यते अनुभूयत इत्यर्थ [लभतिरत ज्ञानार्य , 'श्रतो मनियुटिपूनार्थ न्यः' इति वर्तमाने क.] । एतद् वध्यशिलास्पर्शजन्यं गुग माग गयनजन्य सुखमपतिशत इति भाव. । व्यतिरेकालइति । यायां नम:20 एप भो इति-भो इति गटस्य पध्यशिलाया पमित नाम बुदधा साधनम् । गट स्वागमनं वर्णयति-क्षिप्येति । दिमांन्य, बिम्बम् मण्डलम्, क्षिप्यास्यपचारयपयनोपनिट लय, नया कृतवलयाम् मयेन-भीत्या, काम्-विहिनम् . बन्या-दान कर, यस्यास्ताम्. शेपमूर्तिम्-शेषनागम्य, मनिकनगर, मंकोच प्रापयन् , पूष्णुि-मर्ये, स्यन्दनापमित्रा क्योंकि यह गरुड श्रा हो गया है। (मरा देता है) २०० नागानन्दे- नायक:- सरसता पनगमद्य पुण्य मयार्जित यत् स्वशरीरदानात् । भचे भवे तेन ममैवमेव भूयात् परार्थ खलु देहलाभ ॥२५॥ गरुड.-[नायक निरर्य] रथस्य, अश्वानाम्, नसनन-नासेन भयेन, विचलिते-स्खलित-स्वस्थाना दपरते, सति, अग्रजेन=स्वज्येष्ठभाना सूर्यसारथिना अरुणेन,सानन्दम्- सहर्षम् , दृष्ट =विलाकित , प्रान्तावसज्जज्जलधरपटलात्यायती. भूतपक्ष प्रान्ते-पक्षयो प्रान्तमागे, अवसज्जत्-सविष्यत्, यत् , जल धराणाम्-मेघानाम् , पटलम्-समूह , तेन, अत्यायतीभूती अतिविस्तार प्राप्ती पती पतने यस्य तादृश न प्रत्यायती प्रत्यायती भूताविति अत्याय- तीभूतौ, चिप्रत्यय , तस्य दीर्घश्व] अहिनासगृनु =अहीनाम्-माणाम्, ग्रासे-पसने-भक्षणे, गृध्नु -लोलुप, एपपुर स्थित , अहम-गरुड, घेलामहीधम्-वेलायाम्-समुदतटे स्थितम्, महीध्रम् पर्वतम् [महीध्रशब्दे मूलविभुजादित्वात् क ], मलयम्-मलयाचलम, क्षणेन अत्यल्पन बालेन, प्राप्तः श्रागत , अस्मीति शेप । असम्बन्धे सम्बन्धातिशयोक्ति । गरुडस्य महावलत्व महाकायत्व मेघमार्गसचारित्वच व्यज्यते । स्रग्धरावृत्तम् ॥२४॥ संरक्षतेति-अद्य-अस्मिन् काले, स्वशरीरदानान्-खशरीरस्य दानात्-गरुआयार्पणात् , पन्नगम्-सर्पशिशु शखचूडम् , रक्षता-गोपा- यता, मया जीमूनबाहनेन, यत् पुण्यम्-तुकृतम् शुभादृष्टम् , अर्जि- तम् उत्पादितम्-प्राप्तम् , तेन-पुण्येन, भवे भये जन्मनि जन्मनि, सर्वेषु जन्मस्वित्यर्थ , मम-जीमूतवाहनस्य, देहलाभ =देहप्राप्ति , एवमेव- अनेन प्रकारेणैव, परार्थ परोपकारप्रवण , भूयात् अन्न वर्तमानकालिक स्वशरीरदानजनितपुण्येन जन्मान्तरेऽपि स्वशरीरस्य परार्थत्वमेवाभिवाञ्छत जीमूतवाहनस्य साधु परोपकारैकवतित्वमभिव्यजित कविना। उपजाति ॥२५॥ नायक-(प्रसन्न होकर) जो कि अपना शरीर देकर एक साँप की रक्षा करने से आज मैंन पुण्यो पार्जन किया है, उस (के प्रताप) से मुझे प्रत्यक जन्म में दसरों का मला करन के लिये ही देह मिले ॥२५॥ गरड-(नायक को देख कर) , 'सुरसूतोऽरुणोऽनूरु काश्यपिगरुडानन' इत्यमर ।
चतुर्थोऽङ्कः। 8206 २०१ अस्मिन् वध्यशिलातले निपतितं शेपानहीन् रसितुं निर्भिधारानिदरइचएडसरया चम्पाधुना यासि । भोक्तुं भोगिनमुदरामि तरसा रकाम्बरप्रावृतं दिग्ध मनयदीर्यमाणहृदयप्रस्यन्दिनेवासुजा ॥२६॥ [अभिपत्य नायकं गृहाति। नेपथ्यात् पुष्पाणि पतन्ति । दुन्दुभि- ध्वनिय । ऊर्ध्वं दृष्ट्वाकार्य च] अये ! पुष्पवृशिर्दुन्दुभिध्वनिश्च । श्रामोदानन्दितालिनिपतति किमियं पुष्पवृष्टिर्नभन्न: स्वर्गे कि वैप चक्र मुखरयति दिशां दुन्दुभीनां निनादः । अस्मिन्निति-शेपान्-खातिरिकान् , अहीन , रक्षितुम्-गोपा- यितुम्, अस्मिन्पुर स्थिते, बध्यशिलातले वघ्यशिलाया वधम्थान- भूतस्य पापारणस्य, तल-पृष्ठे, निपतितम्-निश्चेष्टं पतितम् , रक्ताम्बर- प्रावृतम्-रन-वर्णन, अम्बरेण-वस्त्रेण, प्रावृतम्-सर्वत भान्छादितम् , अतएव, मद्भयदीयमाणहृदयप्रस्यन्दिना-मद्भयेन मभीतिमात्रेण, दीर्यमाणात्-म्वयमेव भिद्यमानाद, हृदयात वक्ष स्थलात, प्रस्यन्दते-सव- तीति तथाभूतेन, असृजाधिरेण, दिग्धमिव-लिप्तमिद, स्थितम् , भोगिनम्रार्पम्, अघुना=अम्मिन् काले, अशनिदएडचएडतरया= अशनिरेव दएडोऽशनिदण्ड-वज्रदण्डः, तद्वद् चएइतरा-अतिशयन भीपणा, तया,चच्या-बोव्या, वक्षसि हदयस्थले, निर्भिद्य विदार्य, भोतम भोजनाय,तरसा वेगेन चलेग वा, उद्धरामि-उत्थाप्य गृहामि । चतुर्थपादे रक्तवनारतस्य रक्तलिप्यत्वोत्प्रेक्षा । शार्दूलविक्रीडितं वृत्तम् ॥२६॥ अभिपत्य-अाक्रम्य । श्रामोदेति–नभस्तः=अन्तरिक्षात्, श्रामोदानन्दितालिः: बाकी साँपों को बचाने के लिये इस नध्य-शिला पर पड़े हुए और लाल कपड़े में लिपटे हुए मानो मेरे डर के मारे हटे हुए हृदय से बहते हुए रुधिर में लिथड़े हुए इस सौंप की छाती को अपनी ववत् कठोर चोंच से पाट कर अमी मपट कर खाने के लिये उठा लूंगा ॥२६॥ (झपट कर नायक को उठा लेता है। नेपथ्य में पल बरसते हैं। दुन्दुमियाँ बजती है) (ऊपर की ओर देखकर और सुनकर) अरे ! पुष्पा की वर्षा और दुन्दु- मियों की ध्वनि हो रही है। आकाश से भवरों को प्रसन्न करने वाली यह पुष्पवृष्टि क्यों हो रही है । १ 'तरसी बलरहमी' इत्यमरः । 6706 - २०२ नागानन्दे- [विहस्य ] श्रा ज्ञात सोऽपि मन्ये मम जपमरता कम्पितः पारिजातः सार्ध सवर्तकाभ्रेरिदमपि रसितं जातसहारशके ॥२७॥ नायकः-[श्रात्मगतम्] दिष्टया कृतार्थोऽस्मि । गरुड.-[कलयन्] थामादेन-स्वसौरभण, आनन्दिता -हर्षिता , श्रलय -भ्रमरा , यया तादशी, दयम्-अनुभूयमाना, पुष्पवृएि-पुष्पानाम् , घृष्टि -वर्षगाम्, किम् केन हेतुनेत्यर्थ । निपतति-भूमौ पतति, नभ प्रदेशात् पुष्पवृष्ठे कारण न ज्ञायत इति भाव । किंवा केन हेतुना वा, वर्ग-गुलोक, जातः, एषः- श्रूयमाण , दुन्दुभीनाम्-दुन्दुभ्याख्यवाविशेषाणाम, निनाद: शब्द, दिशां चक्रम् =दिक्समूहम्, मुखरयति प्रतिवन्युन्पादने शब्दयुक्त करोति, प्रतिध्वनियुक्त करोतीति भाव । स्वर्गे जातस्य महतो दुन्दुभिध्वनेरपि कारण न शायत इति भाव । श्रा:--[ स्मृतिसूचकोऽय निपात ] शातम्-स्मृतम्, मम-गरुडस्य, जवमरुता-जव -वेग , तदुत्पन्नेन महता-वायुना, पारिजात स्वर्गवक्ष, कम्पितःचालित , इति, मन्य उत्प्रेक्षे । मवेगोत्थपवनविकम्पितात् नन्दनवनजातात् पारिजाताद्-इय पुष्पवृष्टिर्जातेति भाव । इदमपि श्रूय- माणोऽय महाध्वनिरपि, भानमारा जाना उत्पन्ना प्रलयस्य शा-भ्रम सार्धम्-सह मिलित्वा, इत्यत्रापि योज्यम् । प्रलयकाल सवतकाद्या मेघा गजेन्तीति पुराणविद । तथा च मदुड्डयनोस्थमझानिलजनितेन महाशब्देन प्रलयकालमुपस्थित तमाशङ्कमाना इमे सवर्तकाद्या प्रलयकालिका मेघा गर्जन्ति, न पुनरय देव. दुन्दुभीना निनाद इति भाव । उत्प्रेक्षालङ्कार । स्रग्धरा वृत्तम् ॥२७॥ दिष्टयेति-दिष्टयेति हर्गसूचकमव्ययम् । कलयन् उत्तोलयन् । और स्वर्ग में यह दुन्दुमियों को ध्यान भी दिशाओं को क्यों गँजा रही है । (हँस कर) श्राह समझ गया। मेरे विचार में मेरे पेग की पवन से वह पारिजात हिल गया है और साथ ही प्रलय को शका करते हुए सवर्तक मेधों का यह नाद हा रहा है ॥२७॥ नायक-(मन में) अहोभाग्य ! मैं कृतकृत्य हुना। गरड़-(बोझ अनुमब करता हुआ) . सहारस्य- .
२०३ चतुर्थोऽइः। नागानां रचिता भाति गुररोप यया मम । तथा साशनाराका व्यक्रमद्यापनप्यति ॥२८॥ तद् यावदई मलयशिखरमारा यथेष्टमाहारयामि । [गायक गृहीत्वा निष्क्रान्त ] चतुर्थोऽङ्कः। नागानामिति–एप. मया धृत ,नागानाम्-गाणाम्, रक्षिता रक्षक , यथा-येन प्रकारेण, गुरु =महान्-गृहत्काय', भारयुको वा, भाति-अनुभूयते, तथा-तेन प्रकारेण, व्यक्तम् स्फुटम्, अध, मम गरुडस्य, साशनाशकाम्-माणाम्-इतरेपा मारणाम्, अशनस्य- मक्षणस्य, शङ्काम्-सभावनाम् , अपनेप्यतिराकरिष्यति, अमिति शप । महाकायनाननैय तृप्ती जाताया मम मर्यान्तरभुदा नव गमान्यत इति भाव । बचितु 'साशना मारनाम्' इति पाठ । साशनस्य-इतरसप- भोजनस्य, श्राकानाम्-अभिलापम् , इति तदर्थ । अत्र विना-टैि शन्दै भौविक्थान्तरमपि सूनितम् । तयादि-नागाना रक्षिता मम गरुडस्य, गुरु- उपदेयास्ति । नागरक्षणाय स्त्रकलेवरमर्पयन्नय गरुडमुपदेष्यति यत् प्राणिनो न हन्तव्या इति, इति भाव । तथा चायम्-इन प्रमृति चिराय सशिनाशकाम्- सोणा गरुडेन यदशनम्, तस्याशङ्काम-भयग, अपनेष्यतीति, व्यक्तम्- निश्चितम। एतदुपदेशन गरुहो नेदानी जावपि सर्पविनाशायाशेग करिप्यनीति मात्र । तदिद् चतुधं पताकास्थानक गाम नाटकाङ्ग वेदितव्यम् । तदुहम्- द्वययों वचनविन्यास मुग्लिर काव्ययोनित । प्रधानार्यान्तरापक्षी पताका स्थानक परम् ॥ इति । परम्-चतुर्धमित्यर्थ ॥२८॥ इति श्रीमदच्युतानन्दतनुसन्मश्रीपरमेश्वरानन्दधर्मकृन्ताया प्राज्ञविनोदिन्या नागानन्दव्याख्याया चतुर्योऽङ्क समाप्त ॥४॥ चूकि यह सौंपों का रक्षक मुझमारी प्रतीत होता है। इसलिय आज यह मेरी सोपों को खाने की लालसा का अवश्य ही मिटा दगा ॥२८॥ तो इतने में मग्यपर्वत की चाटी पर चढ कर इम मन स साता हूँ। (नायक कोरैकर रट जाता है) - पञ्चमोऽङ्कः। [तत प्रविशति प्रतिहार ] प्रतिहार:- स्वगृहोद्यानगतेऽपि स्निग्धे पाप विशङ्कयते स्नेहात् । किमु दृष्टबह्वपायप्रतिभयकान्तारमध्यस्थे ॥१॥ आयेषु चतुलनेषु कार्यस्य प्रारम्भ यत्न प्राप्त्याशा-नियताप्तिषु चत मृध्ययस्थासु यथाक्रम तन तन प्रतिपादितासु सतावदानी मृताना नागाना पुनरुज्जीवनम् , गरुत्मत सर्पवधत्याग , जीमूतवाहनस्य पुनरुज्जीवन-चक्र वर्तित्वप्राप्ति -दत्यादिफलागमाख्या पश्चमी कार्यावस्था प्रतिपिपादयिा कवि पञ्चममयमारभमाण आदौ तदङ्गतया जीमूतत्वादिगत करुणरस प्रतिपाद मितु प्रतिहार प्रवेशयति-तत इति । स्वगृहेति-स्निग्धे-स्नेहभाजने पुनादौ [विषयसप्तमीयम्], स्वगृहो द्यानगते-स्वस्य-यात्मन एव, न परस्य गृहोद्यानम्-गृहाराम , निष्कुट , तन गते-प्राप्ते, अपि, पापम्-अमङ्गलम्, विशङ्कयते-सभाव्यते, पिनादि भिरिति शेष , दृष्टबह्नपायप्रतिभयकान्तारमध्यस्थे दृष्टा -अनुभूता , बह्न –अनेके, अपाया -विना , यत्र ताश यत् प्रतिभयम्-भयानकम् , कान्तारम्-महारण्यम् , नन तिष्ठताति तादृशे तु, किमुकि वक्तव्यम् । 'प्रेम पश्यति भयान्यपदेऽपि' इत्यभियुक्त्या असभावितभये गृहोद्या नैऽपि स्थितस्य प्रेयसो विपये यदि प्रेमवशाद् वृक्षशाखापतनादिरूपममाल चिन्त्यते तर्हि विघ्नबहुले भयानककान्तारे स्थितस्य तस्य विषये श्वापदजन्त्वा क्रमणादिरूपानिष्टशका सुतरा समुत्पत्स्यत इत्यन क्मुि वक्तव्यमिति भाव । अर्थापत्तिरलङ्कार । (प्रतिहार का प्रवश) प्रतिहार-जिससे सह हा चाहे वह अपने घर के उद्यान में ही गया हो तो भी सह के कारण उसके विषय में अनिष्ट की शङ्का बनी रहती है। गिर साक्षात् विपत्तियों से भयानक वन में गए हुए के विषय में तो कहना ही क्या? ॥१॥ १ 'भयङ्कर प्रतिभयम्' इत्यमर । २ 'वान्तारो स्त्री महारण्यम्' इति २०५ पञ्चमोऽङ्कः। तथाहि-जलनिधियेलावलोकनकुतूहली निष्क्रान्तःकुमा- रोजीमूतवाहनश्चिरयतीति दुःखमास्ते महाराजो विश्वावसुः। समादिष्टश्वासि तेन । यथा-सुनन्द ! श्रुतं मया सन्निहित- गरुडप्रनिभयमुद्देशं गतो जामाता जीमूतवाहनस्तत्र चिरय- तीति शकित इवास्यनेन वृत्तान्तेन । त्वरिततरं विदित्वाऽs- गच्छ-किमसौ स्वगृहं गतो या न घेति । तद् यावत् तत्रैष गच्छामि। [परिकामनप्रनो दृष्ट्वा] अये! अयमसौ र्जामूतवाहनस्य पिता जीमूनकेतुरुटजाणे सहधर्मचारिण्या यध्वा मतयवत्या पर्युपास्यमानस्तिष्ठति । तथाहि- सीमे मावती तरङ्गितदरो फेनाम्वुतुल्ये दहन जाहव्येव विराजितः सवयसा देव्या महापुण्यया । चिनबहुलजलनिधिवेलावलोकनकुतृहलिनो जीमूतवाहनस्य विषयेऽनिष्ट- राशा नानुचिनेति विशेष प्रस्तुते सामान्याभिधानादप्रस्तुतपशंमाच । आ॥॥ तथाढीति-जलनिधलाया अवलोकन कुतूहली-कोनुकवान् उन्मुकः इति जलनिधिवेलाचलोकनकुतूहली । चिरयति अत्यागमने विलम्ब करोति-अद्यापि नागच्चनानि भाव । सुनन्देति-प्रतिहारस्याभिधानम् । सनिहितगरुडमतिमयम्-मन्निहितेन गरुन-गडमन्निधानेनेवर्य, प्रतिमयम्-मयानकम् ।उद्देशम् प्रदेशम्। तत्रैव-जीमूतवाहनस्य गृहे।उट- जागरणे पर्णशालायाः,श्रणे-अजिरे । पर्युपास्यमानः परिचर्यमाणः । शीम इति–भगवतीमगाः ['गलवर' इति भापायां प्रसिद्धाः] देखों-कुमार जीमूतवाहन समुद्र-तर की सैर करने के कुतूहल से बाहर गया हुआ रीटने में देर कर रहा है। इसलिये महाराज विश्वावस चिन्ता में बैठे हैं । उन्होंने मुमा याज्ञा दी है कि "सुनन्द ! मने सुना है कि जमाई जीमूत- बादन उस स्थान पर गया हुआ है जो कि गरुड़ के आपात के कारण मपा- नक है।वहीं रम देर हो गई है। इसलिमे इस बात से मैं चिन्तित-सा हो रहा हूँ। शीघ्र ही मालूम करके था कि वह अपने घर पहुँचा है या नहीं।" तो वहाँ ही चलता हूँ। (घूमकर सामने देखकर) अहो! यह जीमूतवाहन के पिता जीमूतकेतु कुटिया के आँगन में बैठे हैं और उनकी धर्मपत्री तथा पुत्रवधू मरत्यवनी उनकी सेवा कर रही है। क्योकि- २०६ नागानन्दे- धत्ते तोयनिधेश्य सुसदृशीं जीमूतकेतुः श्रियं यसमान्तिकवर्तिनी मलयवत्याभाति वेला यथा ॥२॥ तदुश्सामि। 'सन्ति या तादृशे [द्वितीयाद्विवचनम्], तरङ्गितदशेन्तरनिता -पवनादिना चचला , देशा -प्रान्तभाग , ययोस्ते, फेनाम्बुतुल्ये-फैनयुक्तमम्बु, फेनाम्बु, तेन तुल्ये-फेनयुक्तलसदृशे, तौमेन्दुकूननिर्मिते उत्तरायान्तरीयवारासी, वहन्-धारयन् ,जाह्नव्येव-जहो पुतया गयेव, सवयसा-समान वय - अवस्था, यस्या सा समानक्या , तया-तुल्यवयस्कया, पक्ष सक्यसा-वैयोभि- पतिभि सह वर्तते-इति सक्या , तया-नैवविधपक्षिभि. सहितगा, महा. पुण्यया-महापुरयेति नान्या, पने-अतिपविनया, देव्या महाराश्या स्वीयधर्मपत्न्या, विराजितः सुशोभित , अयम्=पोटजागणे स्थित जीमूतकेतु , तोयनिधेः समुदस्य, सुसहशीम-अतिशयैनानुरूपाम, श्रियम्-शोभाम्, धत्ते-धारयति।यस्यजीमूतकेतो ,अन्तिकवर्तिनी समीपे वर्तमाना, एपा-मया दृश्यमाना, मलयवती-एतन्नामिका तत्पुर- वधू पक्षे [मलयवती मलयपर्वतवनी-मलयपर्वत दक्षिणसमुद्रतीरवतीति प्रसिद्धि ], वेला यथाम्बेलेव, श्राभाति-शोभते । राज्या महापुण्यया पुत्रवध्वा मलयवत्या थ युके। जीमूतकेतु समुद्र इव शोभते । नथाहि--समुदस्य गङ्गासमागमो भवति, अन च राशी महा पुण्या गगास्थानीयास्ति । रावयस्कत्व च तयो सादृश्यमस्ति। एल समुद्र- मलयवत्या [ मलयगिरियुतया ] वेलया युक्तो भवति । अयमपि च मलय वत्या पुत्रवध्वा युक्त । दह राज्ञोगङ्गयो , मलयवतीवेलयोश्च सादृश्यात् पर. स्पर बिम्बप्रतिविम्बभावो बोध्य । अनेकासामुषमानामजाणिभावसकर । वृत्त शार्दूलविक्रीडितम् ॥२॥ फेन युक्त जल के समान विचित्र तथा लहरियेदार किनारे वाले रेशमी वस्त्र पहने हुए और गन्ना के समान अति पुण्यात्मा, बूढी दवी ( रानी) से सुशोभित यह जीमूतकेत समुद्र की भाति सुन्दर प्रतीत हो रह है, जिनके पास बैठी हुई मल्यवती, मलयपर्वत को धारण किये हुप (समुद्र) तट की न्याई प्रतीत हो रही है ॥२॥ तो पास जाता हूँ। १ 'दशावस्था दीपवयॊर्वस्वान्ते भूनि योपिति इति मेदिनी । २ 'खग- चात्यादिनोर्वय' इत्यमर ।
V
१५
07BRA
पञ्चमोऽङ्कः।
/२०७
[ततः प्रविशल्यासनस्त्र. पनीडयूगमेतो जीमूत 5N.....
जीमूतकेतुः--
भुत्रानि यौवनमुखानि यशो निकीणं
राज्ये स्थितं स्थिरधिया चरितं तपोऽपि ।
श्लाघ्यः सुतः सुपशान्वयज्ञा स्नुषेयं
चिन्त्यो मया ननु कृनार्थतयाद्य मृत्युः ॥३॥
अय 'नास्तिस्य प्रवेश' इति नाम्यनियमानुरोधेन पूर्वसूचिता जीमून-
फेस्वादीन् प्रवेशयति-तत इति ।
भुक्तानीति- यौवनसुखानि-यौवने युवावस्थायाम, मुलमानि,
मुखानि-शब्दादिविषयोपभोगजन्या
थानन्दा,
भुकानि-अनुभूतानि ।
यशः कीर्तिः,विकीर्णम् विस्तारितम्। स्थिरधिया-स्थिरया-नियलया,
धिया-चैतमा, राज्येन्प्रजाशासनात्मक राजकर्मणि, स्थितमन्यारूढम् ,
मयेति शेषः। स्थिरया युद्धघा प्रज्ञापालनमपि कृतमिति भावः । स्थिरथियेति
विशेषणं मम्यपातितया देहलोदीपन्यायेनोभयान्वयि वेदितव्यम् । तथाचदं
पूर्वचारय इवोत्तरेप्यन्वेति स्थिरधिया स्थिरया-एकाप्रया, घिया-मनमा,
तपः अपि चान्द्रायणादिवतम्पा तपस्यापि,चरितम्-अनुष्टितम् । मुतः=
पुन:-जीमूतवाहन, श्लाघ्या-प्रशंसनीय -स्पृहणीयचरित इति भावः, अस्ती-
ति शेष । इयम्,स्नुपा-पुनवधूमलयवर्ना, मुसदृशान्वयजा-मृगहशे•
ऽन्यये जाता-अस्मदनुरूपकुलोत्पन्ना । अद्य दानमित्यर्य , कृतार्थतया=
कृत -सम्पादित , अयं -प्रयोजनम् , येन तस्य भावस्तत्ता, तपा-कृतकृत्यतये.
त्यर्थ ,मया जीमूनौतुना, मृत्युः निधनम् , चिन्त्य: याशासनीयः ।
इतकर्तव्यकलापस्य मे यदीदानी पुरे जीवत्ति मृयुर्भवेत् तर्हि वरमिति
भावः । एकस्यैव मयेति कर्तृकारकस्य भुक्तानीत्यायनेकक्रियान्वयाद् दीपा-
लति । बसन्ततिलका छन्द ॥३॥
(पत्री और पुरवधू के साय श्रासन पर बैठे हुए जीभूतकेतु
का प्रवेश-दिसाई देना)
जीमूतकेतु- यौवन के सुस्लमांग के लिये, कीर्ति फैटा दी, राज्य
का पालन भी किया और स्थिरबाद से तप भी कर लिया । पुत्र
साध्य है और यह पुत्रवधू भी अन्छे घराने की (आ गई ) है । इस प्रकार सन
मनारम सफल हो जाने पर अब तो मुझे मृत्यु का ही ध्यान करना चाहिए ॥२॥
२०८ नागानन्दे- प्रतिहार:-[सहसोपसृत्य ] जीमूतवाहनस्य । जीमूतकेतुः-[कर्णो पिधाय] शान्तं शान्त पापम् । देवी-पडिहदं खु अमंगलयश्रणं । प्रतिहतं खल्वमङ्गलवचनम् । मलयवती-इमिणा दुरिणमित्तेण घेवदी विश्र मे हिअधे । अनेन दुनिमित्तेन वेपत इव मे हृदयम् । जीमूतकेतुः-[वामाक्षिस्पन्दनं सूचयित्वा]भद्र!किं जीमूतवाहनस्य। प्रतिहारः-जीमूतवाहनस्य वार्तामन्येष्टुं महाराजविश्या- धसुना युष्मदन्तिकं प्रेपितोऽस्मि । तदाज्ञापयतु महाराजः किं मया स्वामिनो विज्ञापनीयमिति । 'शान्त पापमवक्तव्ये' इति वचनात् शान्तमिति–एतादृगमजलवचनं न वक्तव्यमित्यर्थ । अयं भाव:-जीमूतकेतुर्यावत् 'चिन्त्यो मया ननु कृतार्थतयाय मृत्यु ' इति पूर्वोक्तपद्यचतुर्भपादघटक 'मृत्यु ' इति पदमुच्चारयति, तावत् तदव्य- वहितोत्तरमेव सुनन्दः प्रतिहारो जीमूतवाहनविषये किमपि वक्तमुपक्रममाण' जीमूतवाहनस्यैत्युचारितवान् , तदा 'मृत्युजीमूतवाहनस्य' इत्येव वाक्ययोजनया पुनस्य अमजलमाकस्मिकं बुध्यमानेन जीमूतकेतुनोक्तम्-शान्तं पापमिति । इदं "गण्डं' नाम नाटकासमुक्त वेदितव्यम् । तदुक्तं दर्पणे-'गण्डं प्रस्तुतसम्बन्धि मिनार्थसत्वरं वचः', 'जीमूतवाहनस्य' इति वचः जीमूतवाहनस्य वार्ताम- न्चेष्टुं प्रेषितोस्मीति वक्ष्यमाणाभिप्रायेणोक्तमिह प्रस्तुतेन मृत्युना सह सम्बध्यते। प्रतिहतमिति-अस्त्विात शेष । अनेनेति-दुनिमित्तेन-अपशकुनेन । वेपते-कम्पते। भद्रेति—जीमूतवाहनस्य विषये किं त्वया विवक्षितमिति भाव.। जीमूतवाहनस्येति वार्ताम्-त्तान्तम् , अन्वेष्टुम-जज्ञासिनुम् । स्वामिनः जीमूतकेतोः, अने, विज्ञापनीयम्-सूचनीयम् । प्रतिहार-( एका-एक अाकर ) जीमूतवाहन की। जीमूतकेतु-(कान बन्द करके) शान्ति हो, ऐसे अनिष्ट की शान्ति हो। देवी-यह अमङ्गल दूर हो । मलयवती-इस अपशकुन से मेरा हृदय काँप सा रहा है। जीमूतकेतु-(नौई आँख का फडकना सूचित कर ) मद्र ! क्या जीमूतवाहन का प्रतिहार-जीमूतवाहन का समाचार जानने के लिए महाराज विश्वावसु ने मुझे आपके पास भेजा है। इसलिये महाराज बताएँ कि मैं स्वामी को जाकर क्या कहूँ!
पञ्चमोऽङ्कः। जीमूतकेतुः-किमसनिहितस्तत्रापि मे वत्सः । देवी--[ सविपादम् ] महारान ! जइ तर्हि पि रणत्थि, ता कहि दागि गओ मे पुत्तो, जेण एव्यं चिराअदि । महाराज ! यदि तत्रापि नास्ति, तत् केदानीं गतो मम पुत्रकः, येनैवं चिरयति । जीमूतकेतुः-नियतमस्मत्प्राणयात्रार्थ दूरंगतो भविष्यति । मलयवती-[ सविषादमात्मगतम् ] अहं पुण मुहुत्तधे पि अय्यउत्तं सपेक्वन्ती भएणं एन्च किं विश्रासंफामि । अहं पुनर्मुहूर्तकमप्यायपुत्रमपश्यन्त्यन्यदेव किमप्याशके । प्रतिहार:-प्राज्ञापयतु किं मया स्वामिनो विज्ञापनीयम्। जीमूतकेतु.- [वामाक्षिस्पन्दनं सूचयन् ] जीमूतवाहनश्चिर- यतीति मय्याकुले विचिन्तयति- स्पुरसि किमदक्षिणेक्षण मुहुर्मुह कथयितुं ममानिधम् । हतचतुरपहतं ते स्फुरित मम पुनक कुशली ॥ फिमिति-तत्रापिम्वशुरालये-विश्वावमोहे । असन्निहित= अविद्यमान । नियतमिति-अस्मत्प्राणयानार्थम् अस्माकम, प्राण- यातायै-जीवननिर्वाहाय-तदुपयुक्तफलमूलाधाहरणायेत्यर्थ । जीमूतवाहन इति-विचिन्तयति-सति राप्तमीयम् । स्फुरसीति-श्रदक्षिणेक्षण-न दक्षिणमदक्षिणम् , तच्च सदीक्षण- जीमूतकेतु -या मरा पुत्र वहाँ नहीं है ? देवी-दुख से ) महाराज ! यदि वहाँ भी नहीं है तो मेरा गया होगा? जो इतनी देर कर रहा है? जीमूतकेतु-सम्मन है, हमारे लिये श्राहार हूँढने के लिये दूर चला गया हो। मलयवती-(दुरा से स्वगत ) मुझे तो आर्यपुत्र को न देख कर कुछ और ही प्रानका हो रही है। प्रतिहार-पाशा दीजिए, में जाकर स्वामी से क्या कहूँ ? जीमूतकेतु-(बॉई आँख का पटकना सूचित कर ) जीमूतवाहन श्रीन में देर कर रहा है। इस से मेरा हृदय व्याकुल हो रहा है। ऐ गाई आँख । मेरे अनिष्ट को सूचित करती हुई तू बार बार क्यों -
%
3D
नागानन्दे-
[ ऊर्ध्वं पश्यन् ] अयमेव मे भुवनैकचतुर्भगवान् सहस्त्र-
दीधिति. स्फुरन् जीमूतवाहनस्य श्रेय करिप्यति। [सविस्मयम् ]
श्रालोक्यमानमतिलोचनदु खदायि
रमच्छटा निजमरीचिरची विमुञ्चत् ।
मित्यदक्षिणेक्षणम् । तत्सम्बुद्धौ हे अदक्षिणक्षण 1 हे वामनयन ! मम-
जीमूतकेतो , अनिष्टम्-भविष्यदप्रिया कथयितुम्-सूचयितुम् मुहुर्मुटु
भूयोभूय , स्फुरसिम्स्पन्दसे, किम् ? हतचनु =हत चक्षुर्हतचक्षु, सबो
भने रूपम्-हे दुष्टनेर । तेस्तव, स्फुरितम्-स्पन्दितम्, अपहतम्नविन
धम्-निष्फलम् , अस्तु, मम,पुत्रक =सुतो जीमूतवाहन ,कुशली-क्शल
वान्-क्षेमवान् , भवत्विति शेष । दक्षिणेक्षणत्यवच्छेकानुप्रास । आर्या ॥४॥
अयमेवेति-भुवनैकचतु =भुवनानाम्-पृथिव्यादीना जयाणा
लोकानाम् , एकम्-अद्वितायम् चक्षु-नेनस्थानीय , नहि सौरप्रकाशमन्तरेण
प्रकाशसापेक्षाणि चषि द्रष्टु शक्नुवन्ति, सूर्यप्रकाशानुगृहीतानामेव तथा
दर्शनसामर्थ्यमस्ति । अत सूर्य एव चराचरस्य चतुर्दर्शनसाधनम् , नान्य
दिति भाव । सहस्रदीधिति =सूर्य [सहस्र दाधितयो रश्मयो यस्येति
विग्रह ], श्रेय =कल्याणम् । सूर्यदर्शनेनापशकुनदोष प्रशाम्यताति शास्त्र
विद पाहु । तदुक्तम्--
भूरिदु खप्रद नित्य दुतमादित्यदर्शनात् ।
वामानस्फुरणोद्भूत दुनिमित्त प्रशाम्यति ॥ इति ।
आकाशात् पतन्त नायकस्य चूडामणि पश्यन् किमिदमिति निश्चेतुमन
भवन् नायक सविस्मयमाह-यालोक्यमानमिति । श्रालोक्यमानम्-
निरीक्ष्यमाणम् सत्, अतिलोचनदु खदायितीवदाप्तितया अतिशयन
फ्टक रही है १ प दुए आँख । तरा फडकमा निष्फल हा मरा पुत्र कुशल
( ऊपर की श्रार दख कर ) ससार का एकमात्र चत्तु, हजार फिरणों
वाला यही सूर्य भगवान् अवश्य मरे पुत्र का कल्याण करेगा। (दस कर
आश्चर्य से)-
जिस दखन से ही आँखों का अति दुस होता है और जिस में से उस
की अपनी ही किरणों के सदृश रक की धाराए निकल रही हैं, ऐसा यह
सामने श्राकाश स प्रलयकाल के समय विचलित हुए तारे की भाति एक
सध्या शिर रहा है .
से है ॥४॥
पञ्चमोऽङ्कः। उत्पातकालतरलीकृततारकाम- मेतत् पुर' पतति किं सहसा नभस्तः पशा कथं चरणयोरेव पतितम् । [ मर्वे निरूपयन्ति ] जीमूतकेतुः-प्रये ! लग्नसरसमांसकेशश्चूडामणिः। कस्य पुनरयं भविष्यति । देवी-[ सविपादम् ] पुत्तनस्स विथ मे एवं चूडारश्रणं । पुत्रकस्येव मे एतच्चूडारनम् । मलयवती-मा एवं भए । मेवं भण। प्रतिहार:-महाराज!मा अविज्ञायचं विलयो भूः। अत्राहि- नेनयो शजनकम, निजमरीचिरुवा=निजस्य-श्रात्मनः, मरीचीनाम्- किरणानाम्, गिव कर-कान्तिर्यासा ता स्वकिरणनुल्यकान्ती , रतन्छटा= रक्तस्म-कपिरस्य, कहा-बारा, विमुञ्चत्-विशेषेण सवत्. उत्पातका- लतरलीकृततारकामम् उत्पातकाते-भविष्यदनिष्टसूचकोत्पातावरे,तर- लोकना-स्वग्थानान् च्युता,तारा-नक्षनम्-उन्कैति यावत् तदामम्-सन्गहशम् [ यदा किंचिदनिष्टं भावि भवति, तदा तसूचनार्थगुल्लानिपतनाद्युत्पाताजा- यन्ते-इति शाकुनिकाः], पतद्-अस्माभिदृश्यमानम्, किम्मतमद् वस्तु, सहसामअकस्माद्, नभस्तः याकाशात्, पुरस्माकम, पतति । मरीचिरुच , तारकामम्-इत्यत्रार्यमुपमाद्वयम् । वसन्ततिलमा छन्दः ॥३॥ श्रये इति--प्रये इति विपादसूचकमव्ययम् । लग्नसरसमांस- केराः लमम्-संश्लिष्टम्, सरगम-गघिरेणार्दम् , मासम्, केशा -कपाश्च, यत्र ताश. । पुत्रकस्येति-३वशन्द, चूडारनमित्यस्याने योजनाय चूड़ा- रलमिव । महाराजेति-मा भू-मारि लुइ, मध्यमपुरुषस्त्रचनम् । ठप १ पैरों में ही या गिरा। (सब देखते हैं) जीमूतकेतु-अरे! क्या रहू, मास और बालों से लिथडा नूदामणि है। तो यह किस का होगा? देवी-(इस से ) महाराज ! मह तो मेरे पुत्र का सा चूडामरि है। मलयवती-गाता ! ऐसा मत कही। प्रतिहार-महाराज ! इस तरह विना आने ही श्राप दुखी मन होयो। यहा तो- नागानन्दे- साक्ष्यण भक्ष्यमाणानां पत्रगानामनेकशः । उल्कारूपाः पतन्त्येते शिरोमण्य ईशा ॥६॥ जीमूतकेतुः-देवि ! सोपपत्तिकमभिहितमनेन । कदाचि- देवमपि स्यात् । देवी-सुणन्द ! अविणाम कदाइ पत्तिश्राप घेलाप सोसुर- उलं एव्व गदो मे पुतो भविस्सदि । ता गच्छ, जाणिक लहुं पव्य अह्माणं णिवेदेहि । सुनन्द | अपि नाम कदाचिदेतावत्या वेलया श्वशुरकुलमेव गतो मे पुत्रको भविष्यति । तद् गच्छ,ज्ञात्वा लघ्वेवास्माकं निवेदय । प्रतिहारः-यदाज्ञापयति देवी। निष्क्रान्त ] जीमूतकेतुः-देवि ! अपि नाम नागचूडामणिरयं भवेत् । तित प्रविशति रकवस्त्रसति शखचूड ] वैक्लव्यामावे हेतुमुपन्यस्यति-ताक्ष्येणेति । तादयेणगरुडेन, भदय- मारणानाम्-भुज्यमानानाम्, पन्नगानाम्सhणाम, उल्कारुपा आकाशात् पतिता ज्वलन्ती तारा-उल्काशब्देनोच्यते तद्रूपा -तत्सदृशा दीप्तिमत्तया उल्कावज्ज्वलन्त , ईदृशाः एवविधा रतमासश्लिष्टा , एते, शिरोमणय सोणा शिर स्थिता मणय , अनेकशः=बहुधेति भाव , पतन्ति । पन्नगानामपि शिर सु मणयो भवन्ति । यदा वृक्षशाखादौ स्थित्वा गरुड पन्नगान् भक्षयति, तदैव रुधिर स्रवन्तो मणयो भूमौ निपतन्ति । कदाचिदयमपि सर्पगणिरेव भवेदिति न भवद्भिश्चित्तमात्मनों व्याकुल करणी- यम् इति भाव ॥६॥ देवीति-सोपपत्तिकम्-उपपत्तिसहितं युक्तियुक्तम् । रक्तवस्त्रसं- चौतारकेन वस्त्रेण सधीत वेष्टित । गरुड से खाए जाते हुए साँपों के अनेकों ही ऐसे चूडामणि उल्का की भाति चमकते हुए गिरा करते हैं ॥६॥ जीमूतकेतु-देवि ! इसने युक्तियुक्त बात कही है। शायद ऐसा ही हो। देयी-सुनन्द ! शायद इस समय मेरा पुत्र सुसराल में ही आ गया हो। इसलिए जाओ, मालूम करके शीघ्र ही हमें पारा दो। प्रतिहार' जैसी देवी की आज्ञा । (चला जाता है) जीमूतकेतु-देवि ! शायद यह साँप का चूडामणि हो लाल वस्त्र पहने हुए शंखचूह का प्रवेश) ।
प्राग्य पञ्चमोऽदः। २१३ शंखचूडः- [सासम्] कष्ट भोः ! कटम, गोकर्णमर्णवतटे स्वरित प्राप्तोऽस्मि तां पलु मुजङ्गमवध्यभूमिम् । श्रादाय तं नसमुखहतवासं च विद्याधर गगनमुपतितो गरमान् ॥७॥ हा निष्कारण कयान्धव! हा परमकारुणिक! हा परदुःन- दुःखित ! क नु खलु गतोऽसि । प्रयच्छ में प्रतिवचनम् । दा शंखचूडहतक ! किं त्वया पृतम् । नाहित्राणात् कीतिरेका मयाप्ता नापि श्लाघ्या स्वामिनोऽनुष्टिताज्ञा। गोकर्णेति-अर्णवतटेयर्णवस्य-ममुद्रस्य, तटे, अवस्थितम्, गोकर्णम्-गोकर्णक्षेत्रस्थितं महादेवम्, त्वरितम्-शीघ्रमेव, प्रगम्य- अभिवन्द्य, ताम्-प्रसिद्धम्, भुजङ्गमवध्यभूमिम् भुजनमानाम्- राणाम्, वध्यभूमिम्-वधस्थानम्, प्राप्तः, अस्मि, अहं शसचूड इति शेष । सलु-निचयेन । तत्र, गरुत्मान-गड, नरामुखक्षतवक्षसम्= नरान, मुन-चन्वप्रेण च, क्षतम्-विदारितम्, बक्ष-उर स्थरम्, यस्य नादृशम्, तम्-पूर्वोक्तम्, विद्याधरम् जीमूतवाहनम, श्रादाय गृहीत्वा, गगनम्=प्राकाशम्, उत्पतिताम्हान । वसन्ततिलका वृत्तम् ॥७॥ शंखचूड श्रात्मानमनुशोचनिनाद्दीति । मया-शंखचूडेन, अहि- वाणात्-ग्रहानाम्, माणाम्, नाणार रचणात्, एका वेला, कीर्तिः यशोऽपि, नाप्तान प्राप्ता । श्लाघ्या-गपनीया स्वजातिरक्षणहेतुन्वात् शंखचूड-(औंसू गर कर) शोक । हाय महान् शोक ! ज्यों ही में समुद्र के किनारे (भगवान् ) गोकर महादेव को झटपट प्रणाम करके सौंपों की उस वध्यभूमि को ( जहा सौंप मारे जाने है) पहुँचा, त्यो ही गरुड घोच और पक्षों से विद्याधर (जीमूतवाहन ) को छाती फाड कर उसे आकाश में ल उहाभा हा महासत्त्व ! हा परम दयाल ! हा अकारणवन्धु ! हा दूसरों के टु स से दुखी होने वाले ! तुम कहा चले गए ! मुझ उत्तर दी। हा पापी शंखचूड़ ! तू ने क्या किया। नही सोपों को बचाकर मैंने जरा मी यश पाया, न ही अपने स्वामी २१४ नागानन्दे- दत्वात्मानं रक्षितोऽन्येन शोच्यो हा धिक् कष्ट वञ्चितो वञ्चितोऽस्मि ॥८॥ तनाहमेवंविधः क्षणमपि जीवनपहास्यमात्मानं करोमि । यावदेनमनुगन्तुं प्रयतिष्ये । [ परिक्रामन् भूमौ दत्तदृष्टि ] यादावुत्पीडपृथ्वी प्रविरलपतितां स्थूलबिन्दु ततोऽग्रे ग्रावस्त्रापातशोर्णवमततनुकणा कीटकीणां स्थलीषु । प्रशसनीया, स्वामिना=नागराजस्त्र वासुक , श्राशा-अनुशासनम्, अपि, न अनुछितम्-न पालितम् । अन्येन-विजातीयेन प्राणिना, आत्मा- नम् स्तशरीरम्, दत्त्वा-गरुडायोपहारीकृत्य, रक्षिता गोपित , अस्मि- इति शेष । अत एव, शोच्या शोचनीयोऽस्मि संबत्त । हा [ खेदसूचक मव्ययम् ] धिक् मा विफनजीवनमिति शप ।कष्टम्, पञ्चितोवञ्चित नितरा जन्मसाफल्यरहितः [विरक्तिरतिशयार्था], अस्मि-भवामि । येन मया नश्वरशरीरमानार्पोन स्वजातिरक्षणजन्यमंपि यशो नार्जि- तम्, दूरेऽस्तु यशोर्जन नाम । श्लाघनीयामविचार्य पालनीया राजाज्ञामुलड्थ्य महत्पातस्मर्षितम्। किमन्यत्-परप्राणव्ययेनात्मरक्षण कुर्वता येन स्ववीर्यगुप्त स्वकुलमपि कलङ्कपट्किल व्यधायि, धिक् तं मा नागकुलाहारं साधुजनशोचनीयं शलचूडम् इति भाव 1 निवेदो भाव प्राधान्येन व्यज्यते । निवेद स्वावमाननमिति समक्षणात् । शालिनी छन्दः । तलक्षण यथा-'मातो गौ चेच्छालिनी भोगिलोकै' ॥an तन्नाहमित्ति-एवंविधः राजानुशासनोलड्धनादिना कलखित मन्, अपहास्यम्-उपहासयोग्यम् । एनम् गरुडम् । अनुगन्तुम् अनुमर्तुम् । गरड दिदक्षु शङ्खचूडस्तदनुसरणप्रकार निदर्शयति-आदाविति । तार्यम्-गरहम् , दिनु. द्रष्टुमिच्छु [पश्यते सन्नताद् , तद्योगे न लोक-'इत्यादिना पोनिषेधात् , तामिति कर्गगि द्वितीया. की पवित्र आशा का पालन किया। मर ने अपने प्राण दका मुझे बचाया है । इसलिए मरी दशा शाचनीय हे। हाय ! धिकार । महान् शोक । मैं उगा गया, ठगा गया 11८|| तो इस तरह एक क्षण मर भी जी कर मै लोगों में अपनी हसी नहीं कराना चाहता। इसलिए उसी का अनुकरण करने का प्रयन करूँगा । (घम कर पृथिवी पर दृष्टि डालता हुश्रा )- में गरड को ढूंढन के लिय इस रुधिर की धारा का ठीक अनुसरण करता . . पञ्चमोऽङ्कः। दुर्लचा धातुभित्ती धनतरशिग्नरे स्त्याननीलम्वरूपा- मैतां ताय दिनिपुणमनुपरन् रतधारा प्रजामि ॥६॥ [परिकामति ] अहम् , श्रादीप्रथमम्, उत्पीटपृथ्वीम् उत्पीड:- बाहुल्यम्, तेन पृथ्वीम-अतिस्थूलाम् [पृथुशब्दाद् 'वोतो गुण वचनाद्' इति सीप ], ततः- अनन्तरम्, प्रविरलपतिताम् अविरलम्-अनिरन्तरम्, गधे किश्चित् स्थान परित्यज्य, पतिताम्, अत एन, स्थूलयिन्दुम् रथूला -पृथुना , विन्दो यत्र तादृशीम् , अग्रे-ततोऽप्यग्रे,ग्रायसुम्प्रस्तरसरडेयु, आपात- शीर्णप्रस्ततनुकणाम्न्यापातेन-दूरात पतनेन, शीणां -सएडश कृना, श्रत एवं प्रस्ता.-इतस्ततो विकीर्ण, तनव. लघव , कगा-विन्दवो मम्याम्तयाभूनाम्, स्थलीपु-अनिमवनभूमिपु, कीटकीम्नाट- पिपीलिकादिभि , कीर्णाम्-व्याप्ताम् , धातुभित्तौम्यातूनाम्-गरिकादि- रक्तवर्णधातूनाम् , भिती-शिलासएटे, दुर्लक्षाम्ररुवर्णसाम्याद दुरोन "लक्षयितु शस्याम् ["दुर्लक्ष्याम्' इनि वचित्पाठ ], घनतरुशिखरे त्यांन- नीलस्वरूपाम्=पनाना निविडानाम, सरूणाम्, शिरे-अप्रभागे, स्त्यानम्-घनीभूतम् , यत एव नालम्-श्यामता प्राप्तम् , स्वरूपं यस्यास्ताम् , एनाम्-पुरोदश्यमानाम् , रक्तधाराम् रहस्य-सचिरस्य, घाराम्-रेखाम् , निपुणम्-उत्तरोत्तरसूक्ष्मता माववानम्, अनुमरन्-अनुगन्छन् सन् [हेता शतृप्रत्यय राधाराया अनुसरणनेवर्थ ], बजामि-गच्छामि, गरुढान्ति समिति शप । एसम्मा एक रक्त पाराया पर्यायेण विभिनेत्रधिकरणेषु, एकस्यामेर च तमाम् उत्पीडयुवाद्यनकर्मस्य च वर्णनादुभयवित पायारद्वार । तदुत पुरलयानन्दे- हुश्रा जाना हूँ। यह धारा श्रारम्भ में तो ( मधिर की) अधिकता के कारण मोरी है। आगे जा कर यम भग कर गिरने के कारण माटे मोटे चिन्दुओं के रूप में परिणत हो गई है। पत्थरों पर गिरने से दूर तक छीट फैल गए हैं और पृथिवी पर उस के ऊपर कीडे इह हो गए हैं । (रहधारा) घानुशिलानी पर तो दिसाई ही नहीं देती और वृक्षों से ढकी हुई गुफाओं पर जमी हुई प्रतीत होती है । . । (घृमता है) १ चितु गहरे स्त्यानरूपाम्' इति पाठ ।' एनाम्.
२१६ नागानन्दे- देवी-साध्वसम् ] महाराय ! एसो को वि पहरणयदणो इदो पब्व तुरिअतुरिझं श्राश्रच्छन्तो हिश्रयं मे पाउलीकरेदि। ता जाणीदु दार को एसो त्ति । महाराज! एप कोऽपि प्ररुग्णवदन इत एव त्वरितत्वरितमाग- च्छन् हृदयं मे आकुलीकरोति । तज्ज्ञायतां तावत् क पप इति । जीमूतकेतुः :-यथा देवी। शंखचूड:-[ साकन्दम् ] हा त्रिभुवनैकचूडामणे । कासि प्रस्थितो मया द्रष्टव्यः । मुषितोऽस्मि भो ! भुपितोऽस्मि । जीमूतकेतुः-[श्राकरार्य सहर्षम् ] मुञ्च देवि ! विपादम् । श्रस्यायं चूडामणिः, नूनं मांसलोभात् केनापि पक्षिणा मस्त- कादुखाय नीयमानोऽस्मिन् पतितः। पर्यायो यदि पर्यायेणैकस्यानेकसथय । एकस्मिन् यद्यनेकंवा पर्यायः सोपि संमत.॥ रुधिरधाराया उत्तरातरौचम्ये प्रस्तुत ताकारणाभिधानादप्रस्तुत. प्रशंसा । दुर्लक्षा धातुभित्ताविरया मीलितम् । तदुक्तम्-मीलित यदि सादृश्याद् भेद एव न लक्ष्यते' । स्वभावोक्तिरपि । स्रग्धरा छन्द ॥६॥ महाराजेति-प्ररुग्णवदनः प्ररुग्णम्-देन्याकान्तम् , वदनम् मुखं यस्य स । सान्दमिति-साक्रन्दम्याक्रन्दनमाकन्दः, तेन सहेति साक- न्दम्-सरोदनम् रुदन्निति भाव [कदि-श्राहान रोदने च], त्रिभुवनैकचूडा- मणे-नयाणा भुवनानाम् एक चूडामणि -शिरोमणि , त्रिभुवनश्रेष्ठ , साधने हस्वस्य गुण । मुञ्चेति-अयम् अस्मचरणयोः पतित-पुरोदृश्यमान.,चूड़ा- मणिः, अस्य-विलपत. शङ्खचूढस्य । उत्खाय-उरपाट्य [सनतर्त्यपि 'यै विभाषा-'इत्यात्वम्] देवी-(घबडाहट के साथ ) महारान ! यह शोक-युक्त की तरह उदारामुख हुआ इस और ही जल्दी जल्दी आता हुआ मेरे चित्त को व्याकुल कर रहा है। इसलिए पता लगाइए कि यह कौन है जीमूतकेतु जैसी देवी की आज्ञा । शस्त्रचूड-जोर से रोता हुआ) हा तीनों लोकों के एकमात्र चूडामणि ! तू कहा गया है। मैं तुभे कहा पाउँ। मैं ठगा गया हूँ। श्रो! मै ठगा गया हूँ। जीमूतकेतु-(सुनकर प्रसन्नता से) देवि ! दुखी मत होओ। यह चूडामणि इस का है । फिसी पक्षी ने मास के भ्रम से इस के सिर से उठा निगम, देश और से अल हुए यह गिर पड़ा। , - पञ्चमोऽङ्कः। २१७ देवी-[महर्प मलयवतीमालिद्रय ] अविहवे! धीरा होहिण सु दे इंदिसी पाइदी चेहव्वदुक्खं अणुहोदि । अविधवे' धीरा भव । न सलु ते ईशी आकृतिवैधव्य- दुःखमनुभवति । मलयवती-[सहर्पम् ] अम्य तुह एसा आसी।[पादयो. पतति] अम्ब तपा श्राशीः। जीमूतकेतुः-[शखचूडमुपसृत्य ] वत्स! कि तप चूडामणि- रपहृतः। शंखचूडा-प्रार्य !न ममैकस्य । त्रिभुवनस्यापि । जीमूतकेतुः कथमिव । शपचूडा-दुःखातिशया बाप्पोपरुध्यमानकण्ठोन शक्नो- मि कथयितुम् । अविधये इति-अविधये-जीवतके । ईदृशी-पतियतोचिता सौम्या । वादृशी नारी वैधव्य नाईतीति भाव अनुभवतीति लटा वैधव्या- भावस्य सातत्य चित्तम् । वत्सेति-चूडामणिः शिर स्थो मणिरित्यर्थ । श्राति–न केवल ममैव चूडामगिरपहृत , अपि तु सकललोरस्मेत्यर्थ , पक्रो- क्लिरलङ्कार । जीमूतकेतो प्रश्न शिर स्थमणिविषय । शटखचूहस्योत्तरन्तु श्रेष्ठपुरुषविषयम् । दु खेति-वाप्पोपरुध्यमानकण्ठः बाप्पै -प्रभुमि , उपरुध्यमान नियध्यमान यलमप्रभवन् , कण्ठ, यस्य तादृश । देवी-(प्रसन्नता से मलयवती को छाती से लगा कर) सौभाग्यवति । धीरज घर । तेरे सरीखी ऐसी रूपवती वैधव्य दु ख को नहीं भोगेगी । मलयवती-(प्रसजता से) माता । तेरा यह आशीर्वाद है । ( पांवों पडती है) जीमूतकेतु-(शखचूड के पास जाकर) बेटा ! क्या तेरा चूडामणि म्खा गया है। शंखचूड-आर्य ! मेरा श्रोले का ही नहीं, किन्तु नीनों रोको का। जीसूतकेतु-कैसे? शंखचूड-अतिदु ख के कारण ऑमुत्रों से गला रँध जाने से बतला नहीं सकता। .
- २१८ नागानन्दे- जीमूतकेतुः-[भात्मगतम् ] हन्त ! हतोऽस्मि । [प्रमाशम् ] श्रावेदय ममाश्मीय पुत्र 'दुख सुदुस्महम् । मयि सक्रान्तमेतत् ते येन राह्य भविष्यति ॥१०॥ शंखचूडः-शृयताम् । शयचूडो नाम नाग. खल्यहमाहा- रार्थमवसरमाप्तो वासुकिना वैनतेयस्य प्रेपित. किं या विस्त रेण । कदाचिदियं रुधिरधारापद्धतिः पासुभिरवकीर्यमाणा दुर्लक्षतामुपयाति । तत् सोपत. कथयामि । जामूनकेतु स्वदु समावेदयितु शड्सचूट सबोधयति-श्रावेदयेति । पुत्र! हे वत्म ! [ वात्सल्यातिशय प्रदर्शयितु पुति सधोधनम् सुदुःसहम्-नितरा दुसेन सोढ शक्यम् , आत्मीयम् आत्मन [छप्रत्यय ], दुःखम्, ममजामूतकेनो , मा प्रतीति भाव [ सम्बन्ध सामान्ये पष्टी ], आवेदय-कथय । येन-येन हेतुना, एतत्ते दु सम्, मयि आमूतकेती, सक्रान्तम् सविभक्तम् इत्यर्थ , मया सविभज्यमान सदिति भाव , ते-तय, सद्धम् मोलु शक्यम् , भविष्यति । दु ख स्निग्ध जनेभ्यो निवेद्यमान सविभज्यमानमिव कचित् सह्य भवतीति हेतोस्त्वया मा प्रति स्थदु ख क्थनीयमेवेति भाव । अनुष्टुप् छन्दः ॥१०॥ श्रूयतामिति-अवसरप्राप्त अवसरेण-कमेण, प्राप्त --उपस्थित । वैनतेयस्य प्रेषित वैनतेयस्य समीपे प्रेषित-इत्यर्थ । रधिरधारा- पद्धति -रुधिरधाराया , पद्धति -सरणि , पांसुभि =धूलिभि , अवकी यमाणा=आच्छाधमाना दुर्लतताम् अदृश्यताम् । सक्षेपत. सण- त्यर्थ अद्यादि वात् सार्वविष्ठिकस्तरिस] । जीमूतकेतु-(मन म) हाय । मैं मारा गया। (प्रकट में) हे पुत्र ! तुम मुझ अपना दुस्सह दु ख सुना दा ताकि यह मेरे अन्दर सक्रान्त हाने से तरे लिये सहने योग्य हो जाय ॥१०॥ शंखचूड-सुनिए। में शखचूड नाम का साँप हूँ। मेरी बारी आने पर वासुकि न मुझे गरड के आहार के निमित्त भेजा था। बात को अधिक लम्बा करन से क्या लाभ । कहीं यह रस की पति ऊपर धूलि पड जाने से मिट न जाए । इसलिए सक्षेप से कहता हूँ-- पञ्चमोऽङ्कः। २१६ विद्याधरेण फेनापि करणाविष्टपेनसा । मम सरतिता प्राणा दावामान गल्मते ॥१॥ जीमूतकेतु -[मविपादम् ] कोऽन्य एवं परहितज्यसनी। ननु स्पष्टमेनोच्यतां पुत्रेण जीमूत गनेनेति । हा! हतोऽस्मि मन्दभाग्य। देवी-हा पुत्तन !कि तुप किदम् । हा पुरक किं त्वया कृतम् । मलयवती । हा! कई सच्चीभूद एव्य मे दुञ्चिन्दिदम् । हा ' कथं सत्यीभूतमेव मे दुश्चिन्तितम् । [मर्व मोह गता ] शंखचूड'- [सासम् ] अये ! नूनम् एतो पिरौतस्य महा- सत्त्वस्य । श्रमियनिवेदनान्मयतामवस्यां गमितौ । अथया विषारते किमन्यद् विपधरस्य मुखानिष्कामति ( अहो ! भारए विद्याघरेणेति-करुणाविष्टचेतसा-करुणया-दय या, भाविष्टम् श्राकान्तम् वशीकृतम्, चेत -हृदयम्, यस्य तादृशेन, केनापि-अज्ञात- नाम्रा लाकोत्तरचरिनेन, विद्याधरेए-देवयोनिविशेषेण परमानम्- स्वशरीरम् , गरुत्मते-गरुडाय, दत्वा सम, भानुमिति शप । मम रामचूडस्य, माणाः, सरक्षिता =ग'पायिता । अनुष्टुप् छन्द ॥११॥ कोऽन्य इति-गग पुनाटु जीमूतवाहनादन्य इति मात्र । परहितन्य- सनीपरेपग, हिते-हिनमाधन यमन सक्तिर्यस्य स -परोपसरवतात्यर्थ [व्यरानशब्दाद्-'अन डानठना], जीमूतवाहनने यस्य 'थात्मान गरूमते दत्ता मम प्राणा सरक्षिता' इति शेषा वाध्य । राखचूडाक्ती-अथरेति । विषाद् मते-विष विनेलर्भ [विषादिति पिसी दयालु विद्याधर नगरुड का अपने प्राण अर्पण करके मरे प्राण बचा दिये है ॥११॥ जीमूतफेतु (दुम से) एसा दूसरों का भला करने वाला और वान हो सकता है ? स्पष्ट ही कह दा, तरे पुत्र जीमूतवाहन न । हाम । मैं पूट माग्यों बारा मारा गया । देवी-हाय वटा । तू ने यह क्या किया ? मलयवती-हाय । क्या मरा दुर्विचार सत्य ही निगा। ( सब बहाश हा जाता है) - A २२० नागानन्द- प्रदस्य सदृशं प्रत्युपरुतं जीमूतवाहनस्य शंखचूडेन । तत् किमधुनैवात्मानं व्यापादयामि । अथवा समाभ्यासयामि ताव- देतौ । तात!समाश्वसिहि समाश्वसिहि । अम्य! समाश्यसिहि समाश्वसिहि । [ उभी समाश्वसित देवी-वच्छे ! उठेहि उटेहि । मा रोज्न । ब्रह्म वि किं जीमूदवाहणेण विणा जीवह्म । ता समस्सस दाव । वत्से | उत्तिष्टोत्तिष्ठ । मा रुदिहि । वयमपि कि जीमूत- वाहनेन विना जीवामः । तत् समाश्वसिहि तावत् । मलयवती-[समाश्वस्य ] हा अय्यउत्त ! कहिं तुर्व मए पेक्खिदव्यो। हा आर्यपुन ' कुत्र त्वं मया द्रव्यः । जीमूतकेतुः-दा वत्स! गुरुचरणशुशूपाभिज्ञ ! स्त यागे पञ्चगी ] सामान्यन विशपस्य समर्थनादर्थान्तरन्यास । अहो इति-प्राणादस्य-प्राणदातु प्राणाना रक्षक्स्य सदृशम्-धनुरूपम्, विपरीतलक्षणया अननुरूपमित्यर्थ , प्रत्युपकृतम् विपरातलक्षणया- अपकृतमित्यर्थ । अपकारातिशयो व्यस्य । हा यत्सेति-गुरुचरणया शुश्रूषाम् आभजानाति इति गुरुचरणशुपाभिज्ञ =गुरुचरणपरिचर्या चतुर इति भाव । शंखचूड-(आँसू मर कर ) अहा । अवश्यमन यह उस महापुरुष के माता पिता है। बुरी सूचना देकर मैन इगको इस दशा में पहुंचा दिया है। भला, सॉप के मुख से विष के सिवाय और क्या निकल सकता है ? अहो । शव चूड न प्राण दान करने वाले जीमूतवाहन के उपकार का अच्छा बदला चुकाया। तो क्या मैं अभी आत्मघात कर लूँ ? अथवा पहले इन्हें हाश में ले आऊँ । तात । चेतना करो, चतना करा। माता 1 उठा, होश में आओ। ( दोनों हाश में बात है) देवी-बेटी ! उठ, उठ । मत रो। क्या हम जीगूतवाहन के बिना जीत रह सात है . इसलिए धीरज घर । मलयवती-(हाश में आकर) हाय स्वामिन् ! मैं तुम्हें कहाँ पाऊँगी जीमृतकेतु-ह माता पिता की सेवा करन म चतुर पुत्र ! ,
पञ्चमोऽङ्कः।
२२१
चूडामरि धरण्योर्मम पातयता स्वया।
लोकान्तरगतनापि नोमिनो विनयक्रमः ॥१२॥
बूडामगि गृहीत्वा ] हा वत्स! कथमेतावन्मात्रदर्शनोऽसि मे
संवृत्तः । [हृदये दत्त्वा ] हहह !
मन्या विदूरविनतानननम्रमाले शश्वत् तव प्रपमतचरणौमदीयौ।
चूडामणिनिकपणमसूणोऽप्ययं हि गाढं विदारयति मे हृदयं कथं नु ॥१३॥
चूडामणिमिति-मम-म्वपितुजीमूतकेतोः, चरणयोः पादयो,
चूडामणिम्-शिखामणि स्वशिरोभूषणम्, पातयताप्रक्षिपता, लोका-
न्तरगतेनअन्यो लोक इति लोकान्तरम्, तद्गतेन-परलोकं प्राप्तेन, अपि
त्वया-मसुत्रेण जीमूतवाहनेन, विनयक्रमामविनयस्य-सदाचारस्य, कमः--
गति ,न उज्झिताज त्यहः ।
तात जीमूतवाहन | अन्तिकस्थः सर्वोऽपि सजनो गुरून् सेवत एवेति
नान किमपि लोकोत्तरम् । त्वं नु मगरण्याः नामणिप्रक्षेपणब्याजेन
लोकान्तरगतोऽपि पितृचरणो शुथूपस इयो ते पितृभक्ति । दूरवर्तिनापि
त्वया मता मार्गो न त्यक इति भावः । अन्तेवासिता विनयात्यागे हेतुः ।
परमिह तस्यामविद्यमानायामपि विनयस्यास्याग इति विशेपोति । इह
प्राधान्येन करणी रमा व्यज्यते । स्मर्यमाणा स्वविषया पुननिष्ठा रतिष
तदनम् । अनुष्टुप छन्दः ॥१२॥
हा घत्सेति-पतावन्मात्रदर्शनः एतावन्मानं-चूडामणिसाक्षा-
कारमानं दर्शनं यस्य तादृशः । चूडामणि पिहायात्मानं न दर्शयिष्यसि
किमिति भाव..
भत्तयेति-भत्त्या पूज्येष्वनुरागो भक्तिः, तया, विदूरविनता.
नननम्रमौले-बिरादेव, पिनलग, प्राननम्-मुसम, तेन नम्र -वितत,
गौलि.-शिरी यस्य तादशस्य-भक्त्या दूगदेव शिरो विनमय्येल्यर्थ । शश्वत्:
परलोक को सिधारते समय भी मेरे पाँवों में अपना चूडामणि गिरा कर
तू ने विनय-पथ का परित्याग नहीं किया ॥१२॥
(चूडामणि को उठा कर) हाय बेटा ! क्या बस मेरे लिये अब केवल
इतना ही तेरा दर्शन रह गया है । (छाती से लगा कर) हाय हाय !
क्या कारण है कि यह तेरा चूडामणि, नित्य नीचे सिर मुका कर मेरे
पाँवों में तेरे प्रणाम करने के कारण पिस जाने से चिकना हुमा भी अब
मेरे दप को बुरी तरह काट रहा है। ॥१३॥
२२२ नागानन्दे- देवी-हा पुत्तन जीमूदयाहण! जस्स दे गुरुजणसुस्सूस पजिन अरणं सुहं ण रोअदि, सो कहं दाणि पिदरं उमिश्र सग्गसोक्यं अणुभविटुं पत्थिदोसि । हा पुत्रक जीमूतवाहन ! यस्मै ते गुरुजनशुश्रूषां वर्जयित्वा- न्यत् सुखं न रोचते, स कथमिदानी पितरमुज्झिन्वा स्वर्ग- सौख्यमनुभवितुं प्रस्थितोऽसि । जीमूतकेतुः-[ सासम् ] देवि ! किं वयं जीमूतवाहनेन बिना जीवामः, येनैवं विलपसि । मलयवती-[पादयोर्निपत्य कृताञ्जलि ] ताद ! देहि मे अय्य- उत्तस्स चूडारअणं, जेण इमं हिथए करिश्र जोलणप्पवेसेण असणो सन्दावं श्रवणेमि । सर्वदा, मदीयौम्मम स्वपितुर्जीमूनकेतो., चरणो, प्रणमताप्रणिपतत', तव-जीमूतवाहनस्य, अयम्, चूडामणिः, निकपणेः-प्रणामयेलाया मापादनसनिधर्षणे , मसूणान्प्रतिस्निग्ध , अपि, मे मम, हृदयम, कथं नुम्न जाने केन हेतुना, गाढम् यथा स्यात् तथा यतितरामिति भाव , विदारयति-विदीर्णं करोति । निरन्तरप्रगामेन शाणोलीट इन महणतामुपगतोऽपि हन्त हृदयनिहि- तोऽयं ते चूडामणिर्मद्धृदयं विदारयति, तत् केन हेतुनेति न जान इति भाव । मासण्यगुणविदारणकिययाविरोधाद् विरोधाभास । विदारयति-त्ववियोगे व्यथयतीति तत्परिहार । अनापि पूर्ववत् करुणररा प्रधानम् । स्मर्यमाणा पितृविषया पुत्राविषयिणी रतिश्च तदङ्गम् । वसन्ततिलका वृतम् ॥१३॥ देवी-हाम पुत्र जीमूतवाहन ! तुझे तो गुरुजनों की सेवा के अतिरिक्त और कोई सुख अच्छा ही नहीं लगता था । सो अब क्यों पिता को छोड़ कर स्वर्ग का सुख भोगने के लिये (अकेला ही ) चला गया है । जीमूतकेतु-(आँसू भर कर) देवि ! क्या हम जीमूतवाहन के विना जी सकेंगे, जो ऐसे विलाप करती है ? मलयवती-(पाँवो मे गिरकर हाथ जोड़कर) तात ! मुझे स्वामी का चूडामणि दे दो ता कि मै इसे छाती से लगा कर अमि-प्रवेश करके अपने सताप को शान्त करूँ।
तत् पञ्चमोऽङ्कः। २२३ तात । देहि मे आर्यपुत्रस्य चूडारनं, येनेदं हृदये कृत्वा ज्यलनप्रयेशनात्मनः संतापमपनयामि । जीमूनकेतु---[ सानम् ] मतियते! किं मामावुलयसि। ननु सर्वपामेवास्माकमयं निश्चयः। देवी-महाराष! ता किं पडिवालीथदि । महाराज! कि प्रतिपाल्यते । जीमूतकेतु'-देवि !न खलु किंचित् । फित्याहिताग्नेर्नान्ये- नामिना संस्कारो विहितः। तदग्निहोनशरणादानादायात्मा नमादीपयामः। शेपचूडः-[ यात्मगतम् ] हा!कष्टम् । ममैफस्य पापस्याथ मलयवत्युक्तो तात देहीति । सतापापनयधिकार्पिन , तद्विपरीतम चन्तनप्रवेश क्रियते । अले पिचिवालङ्कार । तटुक्क पुललानन्द- विचित्र तत् प्रयत्नयेद् निपरात फलेन्छया। नमन्ति सन्तस्नलायादार लधु समुन्नतिम् ॥ जीमूतवेतूझो ननु सर्यपामिति । अयमेव निश्चय =अलगप्रवेशस्य निश्चय इयर्थ । महाराजेनि-प्रतिपाल्यते-प्रतीक्ष्यते । जीमूतकैनुष्का- किंत्विति । प्राहिताग्ने-ग्राहित अग्नि येन तस्य प्राहिनामे -नित्यम- मिदोनिण , अन्येन-यस्मिन् नैताग्नी प्रयहमग्निहोत्र क्रियते ततोऽन्येन लीकि- केन,संस्कार दाहमस्कार । अग्निहोत्रशरणात्न्यज्ञान शरमा गृह- रतिनो ' इयमर ] नादीपयाम =जलयाम । भस्मसात् मध्यर्थ । याहिताप्रेस्लमेवामिना दाहो मनुना विहित । यथा- 'श्राहिताग्नियथान्याय दग्धव्यस्तिभिरमिभि । अनाहितामिरेन लौविनापरो निभिरमिभि गार्हपयाहवनीयादिमि पीतमिर्भािग्य हाकष्ट- जीमूतकेतु-(रोकर) हूँ पतित ! मुम आशा का? हमारा ता सभी का यही निश्चय है। देवी-महाराज ! तो फिर विग बन11t" जीमूतकेतु-देवि । हिमा की baffaiनिमें अन्य किसी अग्नि से दाह-मम्का हानेraine सहर से अग्निहरम सत्रम में भवतु । तथापि २२४ नागानन्दे- सकलमेवेद विद्याधरकुलमुत्सन्न भविष्यति । तदेव तावत् । [प्रकाशम्] तात!न खरवनिश्चित्यैव युक्तमीदश साहसमनुष्ठातुम् । विचिनाणि हि विधेविलसितानि । कदाचित् नाथ नाग इति ज्ञात्वा जीवन्तमेव जीमूतवाहन परित्यजेन्नागशनु । तदनयैव ताचद् रुधिरधारया चैनतेयमनुसराम । देवी-सव्यहा देवदाण पसादेण जीवन्त एव्य मे पुत्तन पेक्खिस्स। सर्वथा देवताना प्रसादेन जीवन्तमेव मे पुनक द्रक्ष्यामि । मलयवत्ती-[पा मगतम् ] दुरलह खु पद मम मन्दभाआए। दुर्लभ खल्वेतन्मम मन्दभाग्याया। जीमूतकेतु -वत्स!अचितथैपा भारती ते साग्नीनामेवास्माक युक्तमनुसर्तुम् । तदनुसरतु भवान् । वय- मप्यग्निहोत्रशरणादग्नानादाय त्वरिततरमनुगच्छाम । [ पनावधूरामता निष्का त ] मिात-उत्सन्नम् विनष्टम् । अनिश्वित्यैव-नीमूतवाहना गहन भक्षित इति निश्चय विनवयर्थ । विचित्राणि-अभुनानि ज्ञातुमशक्यान । अनुसराम यूयम् ग्रह लत्यथ । पर वादुत्तग पुरुष । वत्सेति—अविनथा-गया भारती-वाणी । साग्नीनाम् अग्नि सहितानामव । अग्निहानिगा रहिभिंगमिषयोऽग्निहोत्रवित्तोपशङ्कया समय शखचूड-(मन में ) हा शोक । मुझ एक पापी क लिय यह सारा विद्याधर कल नष्ट हा जायगा ! ता से सही। (प्रकट म) तात 1 विना निश्चय फिय ऐसा साहस करना उचित नहीं । भाग्य की गति विचित्र होती है । शायद गरट मह साच कर कि यह नाग नहीं है जीमूतवाहन का जीता ही छाड द । इसलिय रुधिर धारा के साथ साथ गरुड का अनुसरण करें। देवी-देवतामा की कृपा स मैं अपन पत्र का सवथा जीता ही दलूगी। मलयवती-(मन म) मुझ प्रभागिनी कलिय एसी बात होना दुर्लभ है। जीमूतकेतु--बेटा । तेरी यह वाणी सय हा। फिर भी हमें जात हुए अग्नि साथ ही ले जानी चाहिए। इसलिये श्राप चल। हम भी यज्ञशाला स अग्नि लकर शीघ्र ही पीछे पीछ बात हैं। (पत्नी और पुत्रवधू के साथ चला जाता है) H पञ्चमोऽङ्कः। २२५ शंखचूड:-तद् यावद् गरुडमनुसरामि। [चलनातो निर्वय] कुर्वाणो रुधिरादचञ्चुकपणेोणीरिवादेस्तटी: प्लुटोपान्तवनान्तरः स्वनयनज्योतिःशिसासंचयैः। मजदज्रकठोरघोरनखरप्रान्तावगाढावनिः ट्राने मलयस्य पनगरिपुर्दूरादयं लच्यते ॥१४॥ एव गच्छन्तीति नियमः। तदस्माभिरपि साग्निभिरेव गन्तव्यम् इति भावः । वैनतेयसभिधी पुत्रं जीवन्तमप्राप्य तद्वियोगव्यथया निवर्तितुमपारयन्त- स्तत्रैवामिनात्मानं धक्ष्याम इत्यान्तरो भावः । साग्नीनामिति पष्ठी सम्बन्ध. सामान्ये थोध्या । तुमुनो योगे कर्मपष्ठया 'न लोक-'इति निषेधात् । दूराद् मलयशिसरे लक्ष्यमाणं गरुडं वर्णयति शंखचूडः-कुर्वाण इति । रुधिराईचञ्चुकपणैः धिरेण, पार्दाया:-लिप्तायाः, चन्च्वा--त्रोटपाः, कपणे -अदितटया घर्पणे, अद्रे-मलयपर्वतस्य, तटीयान्तभूमीः, द्रोणीरिय-अनकशो घर्षणेन मृदामुत्सातत्वाद् गर्तरचनया द्रोणीतुल्याः, कुर्वाण विदधानः, स्वनयनज्योतिःशिखासंचयै स्वनयनयोः, ज्योतिपः-तेजसः, शिसानाम्-ज्वालानाम, संचय -समूहैः, प्लुटोपान्त. बनान्तर:-प्लुष्टम्-दग्धम् , उपान्ते-समीपे स्थितस्य, वनस्य, अन्तरम्- मध्यभागो येन तादृश , स्वनेत्रवद्विग्वालया स्वरामीपति वनं दहन्निति भावः, मजदूजिकठोरबोरननरप्रान्तावगाढावनिः-मजन्त-अन्तःवि- शन्तः, वज्रकठोराः-बजावत् इन्द्रायुधवत् , कठोराः-कर्कशा , घोराः-भयङ्कराच येनसराः-नयाः, तेघा प्रान्तः-थग्रभागः,अवगाढा-विलोडिता-उत्खातेत्यर्थः, अवनिः-पृथ्वी येन तादृश , मलयस्य-मलयाचलस्य, ङ्गाने शिसराने, स्थितः, श्रयम्, पन्नगरिपुः पन्नगानाम्, रिपु -गरुडः, दूरा-पूर- देशाद्, लक्ष्यते-दृश्यते। शंखचूड-तब तक मैं गरुड का पीछा करता हूँ। (चलता हुआ सामने देख कर)- रुधिर से लिपड़ी चोंच को पिसने से पर्वत के तल में गड्ढे करता हुना, अपनी आँखों की ज्योति की ज्वाला के समूह से पास के जंगल को फुलसाता हुना, और बद्ध के समान कठोर और घोर पओं को धरती में गाडे हुए यह गरुड मलयपर्वत की चोटी पर बैठा दूर से दिखाई दे रहा है ॥१४॥ १ 'नसोऽत्री नसरोऽस्त्रियाम्'इत्यमरः। .
नागानन्दे- सकलमेवेदं विद्याधरकुलमुत्सन भविष्यति । तदेवं तावत् । [प्रकाशम्] तात! न खल्वनिश्चित्यैव युक्तमीदृशं साहसमनुष्ठातुम् । विचित्राणि हि विधेर्पिलसितानि । कदाचित् नार्य नाग इति ज्ञात्वा जीवन्तमेव जीमूतवाहनं परित्यजेन्नागशनुः । तद्नयैव तावद् रुधिरधारया वैनतेयमनुसरामः । देवी-सन्चहा देवदाएं पसादेण जीवन्तं एच मे पुत्तनं पेक्खिरसं। सर्वथा देवतानां प्रसादेन जीवन्तमेव मे पुत्रकं द्रक्ष्यामि । मलयवती-[श्रात्मगतम् ] दुल्लहं ग्वु पदं मम मन्दभामाप.। दुर्लभं खल्वेतन्मम मन्दभाग्यायाः । जीमूतकेतुः-वत्स! अवितथैषा भारती ते भवतु । तथापि साग्नीनामेवास्माकं युक्तमनुसतुम् । तदनुसरतु भवान् । वय- मप्यसिहोरशरणादग्नीनादाय त्वरिततरमनुगच्छामः। [ पत्नीवधूसमेतो निष्मान्त } मिति-उत्सन्नम् विनष्टम् । अनिश्चित्यैव-जीमूतवाहनो गरंडन भक्षित इति निश्चय विनैवेत्यर्थ. विचित्राणि अमृतानि ज्ञातुमशक्यानि । अनुसरामा-यूयम् अह चेत्यर्थ । परत्वादुत्तम पुरुष । वत्सेति-अविनथा-सत्या, भारतीयाणी । सानीनाम् अग्नि- साहितानामेव । अग्निहोनिो बहिनिगमिषवोऽमिहोत्रविलोपशङ्कया सामय शंखचूड-(मन में) हा शोक ! मुझ एक पापी के लिये यह सारा विद्याधर कुल नष्ट हो जायगा। तो ऐसे सही । (प्रकट में ) तात ! विना निश्चय किये ऐसा साहस करना उचित नहीं। माग्य की गतिविचित्र होती है । शायद् गरट यह सोच कर कि यह नाग नहीं है, जीमूतवाहन को जीता ही छोड दे। इसलिये रघिर-धारा के साथ साय गरुड का अनुसरण करें। देवी-देवताओं की कृपा से मैं अपने पुत्र को सर्वथा जीता ही देगी। मलयवती-(मन में) मुम श्रमागिनी के लिये ऐसी बात होना दुर्लभ है। जीमूतकेतु-बेटा ! तेरी यह वाणी सत्य हो। फिर भी हमें जाते हुए अग्नि साथ ही ले जानी चाहिए । इसलिये आप चलें । हम भी यज्ञशारा से अग्नि लेकर शीघ्र ही पीछे पीले आते हैं। (पनी और पुत्रवधू के साथ चला जाता है) -- २२४ नागानन्दे- सफलमेवेदं विद्याधरकुलमुत्सकं भविष्यति । तदेवं तावत् । [प्रकाशम्] तात!न खल्वनिश्चित्यैव युक्तमीटश साहसमनुष्ठातुम् । विचित्राणि हि विधेविलसितानि । कदाचित् नाय नाग इति शात्या जीवन्तमेव जीमूतवाहन परित्यजेन्नागराजु । तदनयैव तावद् रुधिरधारया वैनतेयमनुसरामः । देवी-सव्वहा देवदाण पसादण जीवन्तं एव मे पुत्तम पेक्खिस्स। सर्वथा देवताना प्रसादेन जीवन्तमेव मे पुरक द्रक्ष्यामि । मलयवती-[आत्मगतम् ] दुल्लह सु पद मम मन्दभात्राए। दुर्लभ सल्लेतन्मम मन्दभाग्यायाः। जीमूतकेतु -वत्स! वितथैषा भारती ते भवतु । तथापि साग्नीनामेवास्माफ युक्तमनुसर्तुम् । तदनुसरतु भवान् । वय- मप्यग्निहोत्रशरणादशीनादाय त्वरिततरमनुगच्छामः। [ पन्नावधूममता निष्क्रान्त ] मिति-उत्सन्नम् विनष्टम् । अनिश्चित्यैव-जामूनबाहना गरुडन भक्षित इति निश्चय पिनवेत्यर्थ । विचित्राणि अद्भुतानि ज्ञातुमशक्यानि । अनुसराम. यूयम् अह चत्यर्थ । परत्वादुत्तम पुरुष । वत्सेति-अविनथा-सत्या भारती-वाणा । सानीनाम्-अनि महितानामेव । अग्निहात्रिणा बहिजिंगमिपनोऽमिहोनविलोपशङ्कया सानय शखचूड-(मन में ) हा शोक ! मुझ एक पापी क लिये यह सारा विद्याधर कुल नष्ट हा जायगा ! ता एसे सही । (प्रकट में ) तात ! बिना निश्चय किय एता साहस करना उचित नहीं । भाग्य को गति विचित्र होती है। शायद गरड यह सोच कर कि यह नाम नहीं है, जीमूतवाहन को जाता ही घाट ६ । इसलिय रुधिर धारा क साथ साथ गरुट का अनुसरण करें। देवी-देवताओं की कृपा से मैं अपन पुत्र को सर्वथा जीता ही देखूगी। मुलयवती-(मन में) मुझ अभागिनी के लिये पसी बात हाना दुर्लभ है। जीमूतकेतु-बेटा ! तेरी यह वाणी सत्य हा । फिर भी हमें जाते हुप अग्नि साथ ही ले जानी चाहिए। इसलिय आप चलें। हम भी मशशाला स अग्नि लकर शीघ्र ही पीछे पीछ लात हैं। (पनी और पुत्रवधू के साथ चला जाता है) नागानन्दे- सकलमेवेद विद्याधरकुलमुत्सन भविप्यति । तदेव तावत् । [प्रकाशम्] तात नखएपनिश्चित्यैव युक्त मोदृश साहसमनुष्ठातुम् । विचित्राणि हि विधेविलसितानि । कदाचित् नाय नाग इति शात्वा जीवन्तमेव जीमूतवाहन परित्यजेन्नागनु । तदनयैव तावद् रुधिरधारया वैनतेयमनुसराम । देवी-सबहा देवदाण पसादेण जीवन्त एच मे पुत्तत्र पेक्खिस्स। सर्वथा देवताना प्रसादेन जीनन्तमेव मे पुत्रक द्रक्ष्यामि । मलयवती-[श्रामगतम् ] दुल्लह सु एदमम मन्दभाअाए। दुर्लभ सल्वेतन्मम मन्दभाग्याया। जीभूतकेतु -वत्स!अस्तिथैपा भारती ते भवतु । तथापि सानीनामेयास्माक युक्तमनुसतुंम् । तदनुसरतु भवान् । वय- मप्यग्निहोत्रशरणादग्नीनादाय स्वरिततरमनुगच्छामः । [ पन्नावबूममता निष्कान्त ] मिति--इत्सनम्-विनष्टम् । अनिश्चित्येव-नातवाह्नो गरुन भक्षित इति निश्चय विनवत्यर्थ । विचिनारिण-अभुतानि ज्ञातुमशक्यानि । अनुसराम यूयम् अह चत्यय । धरत्वादुत्तम पुरुष । वत्सेति-अविभथा-सया भारती वाणी । सानीनाम्-अग्नि महितानामेन। अमहानिणा बहिर्निगमिषवाऽमिहाबविलापशङ्कया सामय शखचूड-(मन में) हा शोक ! मुझ एक पापी कलिय यह सारा विद्याधर कुल नष्ट हा नायगा । ता एस सही। (प्रकट म) तात । विना निश्चय किय एसा साहस करना उचित नहीं। माग्य की गति विचित्र होती है। शायद गरट यह साच कर कि यह नाम नहीं है नीमूतवाहन का जीता हा छाड द । इसलिम रुधिर धारा के साथ साथ गरुड का अनुसरण करें। देवी-दवताओं की कृपा से मैं अपन पत्र का सवथा जीता हो दलूगी। मुलयवती (मन में) मुम अभागिनी क लिये प्रसी बात हाना दुर्लम है। जीमूतकेतु-वटा ! तेरी यह वाणी सत्य हा। फिर भी हमें आ हुए अग्नि साथ ही ले जानी चाहिए। इसलिय आप चलें । हम मी याराना स अनि लकर शीघ्र ही पीछ पीछ बात है। (पन्ना और पुत्रवधु के साय चला जाता है) २२४ नागानन्द- सकलमेवेदं विद्याधरकुलमुत्सन भविष्यति । तदेवं तावत् । [प्रकाशम्] तात!न सल्वनिश्चित्यैव युक्तमोशसाहसमनुप्ठातुम् । विचित्राति हि विधेविलसितानि । कदाचित् नाय नाग इति शात्या जीवन्तमेव जीमूतवाहन परित्यजेनागशत्रु.। तदनयैव तावद् रुधिरधारया वैनतेयमनुसराम । देवी-सम्बहा देवदाण पसादेरा जीवन्तं एब में पुत्तन पक्खिस्स। सर्वया देवताना प्रसादेन जीवन्तमेव ने पुत्र द्रक्ष्यानि । मलयवती-[चालतम् ] दुल्लह खु पदमस मन्दमानाप । दुर्लभ सल्वेतन्मन नन्दभान्यायाः। जीमूतकेतु-वत्स!अस्तिथैपा मारतो ते भवतु । तथापि सानीनामेवास्माकं युक्तमनुसतुम् । तदनुसरतु भवान । वय- मप्यनिहोत्रशरणादग्नीनादाय त्वरिततरमनुगच्छामः । [ पन्नावधूननेता निष्कान्त ) मिति-उत्सनम्भविनष्टम् । अनिश्चित्येवम्बानगवाहना इन मनित इति निश्चय पिनवेत्यर्थ । विचित्रापि अनुतनि ज्ञातुमयस्यानि । अनुसरामः यूगम् अह चन्चर्य । परत्वादुत्तन पुरुष । वत्लेति-अविनथामला, भारतीचाग । साझीनाम्-प्रति महितानानेव । अनिहात्रिरण बहिर्जिानिएवोऽमिहोत्रवितोपड्या समय शखचूड-(नन ने) हा शोक । मुझ एक पापी के लिय यह सरा विधापर फुल नष्ट हो तापाता इसे सही। (प्रकट ने) । विना निधन किय एसा ताहत करना उचित नहीं। मान्य की विचित्र होती है। शायद रड यह सोच कर कि यह नाग नहीं है, जीमूतवाहन को पता हो चार द । इसलिय रघर धारा क साय ताय गरुड का अनुसरण करें। देवी-देवताओं की कृपा से ने अपन पुत्र को सर्वधा पीता हो दसू मलयवती-(मन में) मुझ अभागिनी के लिये पसी का हाना दुर्लभ है। जीसूतकेतु-बेटा ! तेरी रह वाशी सल हा। फिर भी हने बढे हुप अधि साप ही ले बनी चाहिए। इसलिर आप चलें। नमी समय स अरि लकर शीघ्र ही पल बात है। (और पुअचूके माय मला. मा है) २२४ नागानन्दे- मकलमेवेदं विद्याधरकुलमुत्सन्नं भविष्यति । तदेवं तावत् । [प्रकाशम्] तात! न खल्वनिश्चित्यैव युक्तीदृशं साहसमनुष्ठातुम् । विचित्राणि हि विधेविलसितानि । कदाचित् नायं नाग इति ज्ञात्वा जीवन्तमेव जीमूतवाहन परित्यजेन्नागशनुः । तद्नयैव तावद् रुधिरधारया वैनतेयमनुसरामः । देवी-सब्बहा देवदाणं पसादेण जीवन्तं एव्य मे पुत्तनं पेक्खिस्स। सर्वथा देवतानां प्रसादेन जीवन्तमेव मे पुत्रकं द्रक्ष्यामि । मलयवती-[प्रात्मगतम् ] दुल्लहं खु एद मम मन्दभााए। दुर्लभं खल्वेतन्मम मन्दभाग्यायाः। जीमूतकेतुः-वत्स! अधितक्षेपा भारती ते भवतु । तथापि साग्नीनामेवास्माकं युक्तमनुसर्तुम् । तदनुसरतु भवान् । यय- मप्यग्निहोत्रशरणादग्नीनादाय स्थरिततरमनुगच्छामः । [ पत्नीवधूममेतो निष्क्रान्त ] मिति-उत्सन्नम्-विनरम् । अनिश्चित्ययम्जीमूतवाहनो गाउन भक्षित इति निश्चय विनवेत्यर्थ । थिचिनाणि अद्भुतानि ज्ञातुमशक्यानि । अनुसरामः यूयम् अह चेत्यर्थ । परत्वादुत्तम पुरुप । वत्सेति-अविनथान्सत्या, भारती वाणी । साग्नीनाम्-अग्नि महितानामेय । अग्निहोनिणो बहिर्जिगमिषवोऽग्रिहोत्रविलोपशया सातय शंखचूड-(मन में ) हा शोक । मुझ एक पापी के लिये यह सारा विद्याधर कुल नष्ट हो जायगा तो ऐसे सही । (प्रकट में) तात । विना निश्चय किये ऐसा साहस करना उचित नहीं। भाग्य की गति विचित्र होती है । शायद गरह यह सोच कर कि यह नाग नहीं है, जीमूतवाहन को जीता ही छोड़ दे। इसलिये रुधिर-धारा के साथ साथ गरुड का अनुसरण करें। देवी-देवताओं की कृपा से मैं अपने पुत्र को सर्वथा जीता ही देखूगी। मुलयवती-(मन में) मुझ अभागिनी के लिये एसी बात हाना दुर्लभ है। जीमूतकेतु-बेटा ! तेरी यह वाणी सत्य हो। फिर भी हमें जाते हुए अनि साथ ही ले आनी चाहिए । इसलिये श्राप चलें । हम भी यशशाला सअनि लेकर शीघ्र ही पीछे पीछे नाते हैं। (पनी और पुत्रवधू के साथ चला जाता - । २२४ नागानन्दे- सकलमेवेदं विद्याधरकुलमुत्सन्नं भविष्यति । तदेवं तावत् । [प्रकाशम्] तात!न खल्यनिश्चित्यैव युकमीशं साहसमनुष्ठातुम् । विचित्राणि हि विधेर्विलसितानि । कदाचित् नायं नाग इति झात्वा जीवन्तमेव जीमूतवाहन परित्यजेन्नागशनुः । तदनयैव तावद् रुधिरधारया वैनतेयमनुसरामः। देवी-सन्यहा देवदाणं पसादण जीवन्तं एच मे पुत्तअं पेक्सिस्स। सर्वथा देवतानां प्रसादेन जीवन्तमेव मे पुत्रकं द्रक्ष्यामि । मलयवती-[प्रारमगतम् ] दुल्लहं खु पदं मम मन्दभाआए। दुर्लभं खल्वेतन्मम मन्दभाग्यायाः। जीमूतकेतुः-वत्स!श्रवितथैपा भारती ते भवतु । तथापि सानीनामेवास्माकं युक्तमनुसर्तुम् । तदनुसरतु भवान् । वय. मप्यग्निहोत्रशरणादग्नीनादाय त्वरिततरमनुगच्छामः । [ पत्नीवधूसमेतो निष्मान्त ] मिति-उत्सन्नम् विनष्टम् । अनिश्चित्यैव-जीमूतवाहनो गडन भक्षित इति निश्चय विनवेत्यर्थः। विचिचाणि अद्भुतानि ज्ञातुमशक्यानि। अनुसराम: यूयम् अह चेत्यर्थ । परत्वादुत्तम पुरुष । वत्सेति-अविनथानमत्या, भारती-वाणी साग्नीनाम् अमि- सहितानामेय । अग्निहोत्रिणो बहिर्जिगमिषवोऽग्निहोत्रविलोपशङ्कया शामय शंखचूड-(मन में ) हा शोक । मुझ एक पापी के लिये यह सारा विद्याधर कुल नष्ट हो जायगा ! तो ऐसे सही। (प्रकट में) तात ! विना निश्चय किये ऐसा साहस करना उचित नहीं । भाग्य की गति विचित्र होती है । शायद् गरुड यह सोच कर कि यह नाग नहीं है, जीमूतवाहन को जीता ही घोह दे। इसलिये रुधिर-धारा के साथ साथ गरुड का अनुसरण करें। देवी-देवताओं की कृपा से मैं अपने पुत्र को सर्वथा जीता ही देखूगी। दुर्लभ है। मलयवती (मन में ) मुझ श्रभागिनी के लिये जीमूतकेतु-वटा । तेरी यह वाणी सत्य हो। फिर भी हमें जाते हुए अग्नि साथ ही ले जानी चाहिए। इसलिये आप चलें। हम भी मज्ञशाला से अनि लेकर शीघ्र ही पीछे पीछे आते हैं। पनी और पुत्रवधू के साथ चला जाता है) बात होना - पञ्चमोऽद्धः। २२५ शंपचूडा-तद् यावद् गण्डमनुसरामि। [चलनग्रतो निर्वर्य] कुर्वाणो रुपिराचन्चुकपणेणीरिवानेस्तटी प्लुटोपान्तवनान्तर स्वनयनज्योति शिखासचयः । मञकठोरघोरनखरमान्तावगाढावनि शृङ्गाने मलयस्य पन्नगरिपुदूरादय लक्ष्यते ॥१४॥ एव गच्छन्तीति नियम । तदस्माभिरपि साग्निभिरेव गन्तव्यम् इति भाव । वैनतेयसन्निवी पुर जावन्तमप्राप्य तवियोगव्यथया निवर्तितुमपारयन्त- स्तनवामिनात्मान पक्ष्याम इत्यान्तरो भावः । साग्नीनामिति पष्ठी सम्बन्ध सामान्य चोध्या । तुमुनो योगे कर्मषष्ठया 'न लोक-'इति निषेधात् । दूराद् मलयशिखरे लक्ष्यमाण गरुड वर्णयति शसचूढ --कुर्वाण इति। रुधिराईचञ्चुकपणे =रुधिरेण, आया -लिपाया , चच्चा -नोटया , कपण -अदितटया पर्पणै, अद्रे =मलयपर्वतस्य, तटी. प्रान्तभूमी, दोणीरिव-अनकशा धर्पणेन मृदामुत्सातत्वाद् गर्तरचनया द्रोणीतुल्या , कुवाण विधान स्वनयनच्योति.शिखासचये =स्वनयनयो , ज्योतिष -तेजस , शिखानाम्-ज्वालानाम्, सचय -समूहै , प्लुटोपान्त- वनान्तर =प्लुष्टम्-दग्धम् , उपान्ते-समीपे स्थितस्य, वनस्य, अन्तरम्-- मध्यभागी येन तादृश , स्वनेनवचिवालया स्वसमीपवर्ति चन दहन्निति भाव , मजदजकठोरघोरनखरप्रान्तावगाढावनिमज्जन्त -अन्त प्रवि शन्त , वज्रकठोरा -वज्रवत् इन्द्रायुधवत् , कठोरा -कर्कशा , घोरा-भयङ्कराब थे नसरा-नखा , तेषा प्रान्त -अप्रभागै ,अवगाढा-विलोदिता-उत्पातेत्यर्थ , अवनि-पृथ्वी येन तादृश , मलयस्य मलयाचलस्य, लाग्ने शिखराप्रे, स्थित , अयम्, पन्नगरिपु पनगानाम्, रिपु -गरुड , दूरात्-दूर- देशाद, लक्ष्यते-हरयते शुपचूड-तब तक में गरुड का पीछा करता हूँ। (चलता हुआ सामने दस कर) रुधिर स लियडी चोंच का घिसने से पर्वत के तक में गड्ढे करता हुना, अपनी आँखों की ज्योति की ज्वाला के समूह से पास क जगल को मुजसाता हुआ, और वन क सगान कठोर और चार पओं को धरती में गाड़े हुप मह गरट मलयपर्वत की चोटी पर बैठा दूर स दिखाई दे रहा है ||१४|| १ 'नसोऽत्री नखरोऽखियाम् इत्यमर । .
२२४ नागानन्दे- सकलमेवेदं विद्याधरकुलमुत्सन्नं भविष्यति । तदेवं तावत् । [प्रकाशम]तात!नखल्यनिश्चित्यैपयुक्तमीदृशं साहसमनुष्ठातुम् । विचित्राणि हि विधेविलसितानि । कदाचित् नायं नाग इति शात्वा जीवन्तमेच जीमूतवाहनं परित्यजेन्नागशत्रुः । तदनयैव तावद् धिरधारया वैनतेयमनुसरामः । देवी-सव्यहा देवदाणं पसादेण जीवन्तं एव्य मे पुत्तअं पेक्खिस्स। सर्वथा देवतानां प्रसादेन जीवन्तमेव मे पुत्रकं द्रक्ष्यामि । मलयवती-[आत्मगतम् ] दुल्लहं खु पदं मम मन्दभाधार। दुर्लभं खल्वेतन्मम मन्दभाग्यायाः। जीमूतकेतुः-वत्स!अवितथैपा मारती ते भवतु । तथापि सानीनामेवास्माकं युक्तमनुसतुम् । तदनुसरतु भवान् । वय- मप्यग्निहोत्रशरणादग्नीनादाय त्वरिततरमनुगच्छामः। [ पत्नीवधूसमेतो निष्क्रान्त) मिति-उत्सन्नम्-विनष्टम् । अनिश्वित्यैव जीमूतवाहनो गाँउन भक्षित इति निश्चयं विनवेत्यर्थः विचित्राणि अद्भुतानि ज्ञानुमशक्यानि। अनुसराम: यूयम् अहं चेत्यर्थः । परत्वादुत्तमः पुरुषः । वत्सेति-श्रवितधा-सत्या, भारतीयाणी । सानीनाम् अग्नि- सहितानामेव । अग्निहोत्रिणो बहिर्जिगमिषवोऽग्निहोत्रषिलोपशङ्कया सामय शंखचूड-(मन में ) हा शोक ! मुफ एक पापी के लिये यह सार। विद्याधर कुल नष्ट हो जायगा ! तो ऐसे राही । (प्रकट में ) वात ! बिना निश्चय किये ऐसा साहस करना उचित नहीं। भाग्य की गति विचित्र होती है । शायद गरुच यह सोच कर कि यह नाग नहीं है, जीमूतवाहन को जीता ही छोड दे । इसलिये रुधिर-धारा के साथ साथ गरड का अनुसरण करें। देवी-देवताओं की कृपा से मैं अपने पुत्र को सर्वथा जीता ही देखूगी। मुलयवती-(मन में) मुझ अभागिनी के लिये एसी बात होन' दुर्लभ है। जीमूतकेतु-बटा ! तेरी यह वाणी सत्य हो। फिर भी हमें जाते हुए अग्नि साथ ही ले जानी चाहिए। इसलिये श्राप चलें । हम भी यज्ञशाल से अशि लेकर शीघ्र ही पीछे पीहए पाते हैं। (पकी और पुरवयू के साथ आता मारा है) - पञ्चमोऽङ्कः। २२५ शंखचूडः तद् यावद् गरुडमनुसरामि। [चलमप्रतो निर्वण्र्य] कुर्वाणो रधिराम्रचन्चुकपणाशीरिवानेसटी. प्लुष्टोपान्तवनान्तर स्वनयनज्योति शिस्त्रासचयैः। मजनकठोरपीरनखरमान्तावगाढावनि. मृगाने मलयस्य पनगरिपुदूरादय लक्ष्यते ॥४॥ एव गच्छन्ताति नियम । तदस्माभिरपि सानिभिरेष गन्तन्यम् इति भाव । चैनतेयसनिधी पुन जावन्तमप्राप्य तद्वियोगव्यपया निवतिनुमपारयन्त- स्तनवामिनारमान धक्ष्याम इल्यान्तरो भावः । साग्नानामिति पष्टी सम्बन्ध सामान्ये वोध्या । तुमुनो योगे कर्मषष्ठया 'न लोक-'इति निषेधात् । दूरामलमशिखरे लक्ष्यमाण गरुड वर्णयति शखचूड-कुर्कण इति। राधिराचन्चुकपणेः धिरेण, पाया -लिझाया, चन्वा -त्रोटया , कपण-अदितीपा घर्षणै, प्रदे. मलयपर्वतस्य, तटीयान्तभूमी , होणारिव-अनकशा घर्षणेन मृदामुत्खातला गर्तरचनया द्रोणीतुल्या , कुर्याणविदधान , स्वनयनज्योतिःशिखासंचयैः स्वनयनयो , ज्योतिष --तेजस , शिखानाए-ज्वालानाम्, मचयै - समूहै , प्लुतोपान्त- यनान्तरः-प्लुटम्-दग्धम् , उपान्ते-समीपे स्थितस्य, वनस्य, अन्तरम्- मध्यभागो येन ताश , स्वनेनवहिग्वालया स्वसमीपवर्ति वन दहनिति भाव , मजदजकठोरधोरनखरग्रान्ताचगाढावनिः भवन्त -अन्त प्रवि- रान्त , वकठोरा-वज्रवत् इन्द्रायुधवत् , कटोरा -कर्कशा , पोरा-भयङ्कराच बेनर्सरा-नसा ,तपा प्रान्तै -अमभाग ,अवगाढा-विरोडिता-उत्खातेत्यर्भ, अवनि -पृथ्वी येन तादृश , मलयस्य-मलयाचलस्य, शाने-शिखराप्रे, स्थित , अयम्, पन्नगरिपु. पन्नगानाम्, रिपु -गर , दूरात्-दूर- देशाद्, लक्ष्यते-दश्यते। शपचूड-उब तक में गरुड का पाठा करता हूं। ( चलता हुआ सामने दल कर)- रुविर से लियडी चोंच का घिसने से पर्वत के तल में गळे करता हुश्रा, अपनी आँखों की ज्योति की ज्वाला के समूह से भास के जगल को मुखसाता हुथा, और वन क समान कठोर और घोर पओं को परती में गाडे हुए यह मद मरयपर्वत की घाटी पर बैठा दूर से दिखाई दे रहा है ॥१४॥ १ 'नखोऽस्त्री नसरोऽस्त्रियाम् इत्यमरः ।
२२६ नागानन्दे- [तत प्रविशत्यारानस्थ पुर पातितनायको गरुड ] गरडा-श्रात्मगतम्] श्रा! जन्मनःप्रभृति भुजगपतीनश्नता मया न चेदशमाश्चर्य दृएपूर्व, यदयं महासत्वो न केवलं न व्यथते, प्रहृए गव दृश्यते। तथाहि- ग्लानिर्वाधिकपीयमानरुधिरस्याप्यस्ति धैर्योदधे. मांसोत्कर्तनजा रुजोऽपि वहत. प्रीत्या प्रसन्न मुखम् । श्रय पन्नगशत्रुर्गरुडो मलयाचलशिखरमधिष्ठितो दूराल्लक्ष्यते । एतेन जीमूनकेतो शरीरभक्षणसमये लोहिताक्ला स्वचञ्चुलॊहितापाकरणाय भूयो भूयोऽद्रिभूमौ निघुष्यते, यन यत्र तत्र मृदुस्ताननेन दोण्य इव सवृत्ता स्वनयनतेजसाऽनेन समीपवर्ति वनमपि दग्धम् । तीनकठोरचरणनखानैर्भू मिमुत्सन्य गभीरा गर्ता उत्पादिता इति भाव । वाच्यानुरोधादोजस्चिना रचना । शार्दूलविकाडित छन्द ॥१४॥ पूर्वसूचित गरुड प्रवेशयति-तत इति । पुरःपातितनायका पुर -स्वाग्रे, पातित -भूमौ प्रसार्य स्थापित , नायक -जीमूतवाहन. येन । महासत्त्व. कापशोकाद्यनभिभूतान्त सत्त्व । गरुड स्वेन भक्ष्यमाणमपि नायक प्ररानमुख दृष्ट्वा विस्मित रान् तस्य महासत्त्वता समर्थयते-ग्लानिरित्यादिना । अधिकपीयमानरुधिरस्य% अधिकम् , पीयमानम् , मयेति शेष , रुधिर यस्य तादृशस्य, अपि, धैर्यो- दधेः धीरस्य भावो धैर्यम् , तस्य उदधि-समुद्र , तस्य, महाधीरस्येत्यर्थ , अस्म, ग्लानिा=निष्प्राणता, नास्ति न विद्यते । [यदि ग्लानिरभविष्यत्- तर्हि तदनुभावी वैवार्यकम्गनुत्साहकार्यादयोऽस्य प्रादुरभविष्यन् इति भाव ]. मांसोत्कर्तनजा.-मासस्य, उत्कर्तनात्-उल्लुञ्चनात् , जाता , [ 'पञ्चम्या- (अपने सामने नायक को गिरा कर आसन पर बैठे हुए गरुड का प्रवेश) गरुड़-(मन में ) अहो । जन्म से लेकर आजतक साँपों को खाते हुए मैने ऐसी अद्भुत बात कभी नहीं देखी कि यह महापुरुष न केवल दुख ही अनुभव नहीं करता किन्तु ( उलय) प्रसव दिखाई दता है। क्योंकि- बहुत सा रुधिर पिये जाने पर भी इस धैर्य के समुद्र के मुख पर ग्लानि की मालक तक नहीं, मास कटने की पीड़ा को सहते हुए भी इस १ 'रत्यायासकलाभ्यासाद् ग्लानिर्निष्प्राणतेच या । तस्या वैचरर्थकम्पानुसाह्कार्यादयो मता ॥ इति गोविन्द । ताहश
पञ्चमोऽङ्कः।
२२७
गानं यच विलुप्समेप पुलकस्तन स्फुटो बध्यते
दृष्टिमय्युपकारिणीय निपतत्यस्यापकारिण्यपि ॥१५॥
तत् कौतूहलमेव मे जनितमस्यानया धैर्यवृत्त्या । भवतु,
न भक्षयाम्येनम् । जानामि तायत् कोऽयमिति । [अपसर्पति ]
नायक:-[मांसोत्कर्तनविमुखमुपलक्ष्य]
सिरामुखः स्यन्दत एव रक्तमद्यापि देहे मम मांसमस्ति ।
तृप्ति न पश्यामि तवेह तावत् किं भषणात् त्वं विरतो गरुत्मन् ॥१६॥
मजाती' इति जनेर्डः], रुजा पीडाः, वहतम् धारयतः, अनुभवतः,
श्रपि, अस्य, मुखम्-श्राननम्, प्रीत्या स्वरारीरन्ययेन परोपकृति-
जनितान्तरानन्दैन, प्रसन्नम् प्रसादयुक्तम्, भातीति शेषः । यद्,
गाप्रम्-अन्नम्, न विलुप्तम्-अद्य यावद् न छिन्नम्, तत्र
तसिगन् गात्रे, एपः [अन्या निर्देशः], पुलका हर्षजनिती रोमाश्वः,
स्फुटः स्पष्टः, लक्ष्यतेप्रतीयते । अपकारिणि-शरीरभक्षणेन अप-
कारकर्तरि, अपि, मयि-गरडे, उपकारिणीव-उपकारकर्तरि यथा तथा,
अस्य-जीमूतवाहनस्य, दृष्टिः प्रीतियुसमीक्षणम् , निपतति । उपकार-
कतरि याहशी-दृष्टिरुचिता तादृश्येव दृटिरस्य मय्यपकारिएचपि वर्तते-इति
भावः। पूर्वमुपन्यस्वाया महासत्त्वतावा हेनुमिः समर्थनात् काव्यलिहम् । प्रथम-
पादे ग्लानिहेती विद्यमानेऽपि ग्लानरभाववर्णनाद् विशेषोक्तिः । द्वितीयपादे
प्रसादपीडयोर्गुणयोरेकाधिकरणे विरोधाद् विरोधाभासः । चतुर्थपादेप
अपकारिणि उपकार्यनुरूपदृष्टेरनाचित्याद् विरोधः । शार्दूलविक्रीडितम् ॥१५॥
नायो गहई मासच्छेदनविमुखं दृष्ट्वा संबोधयति-सिरामुखैरिति ।
गरुत्मन् ! दे गरुड ! सिरामुखैम्-सिराणाम्-रक्तवाहिनीनां नाटौनाम्,
का मुख मारे हर्ष के प्रसन्न है, अगो का जो भान साने से बच रहा है वहाँ
रोमाश्च स्पष्ट दिखाई दे रहा है और मुझ अपकारी पा भी इस की दृष्टि
एस पढ़ रही है जैसे किसी उपकारी पर ॥१५॥
इसके इस धैर्य ने तो मेरे अन्दर कुतूहल उत्पन्न कर दिया है। अच्छा, में इस
नहीं खाता । पहले यह मालूम करता हूँ कि यह कौन है। (पास सरकता है)
नायक-मास काटने से विमुख हुए को देख कर)-
मेरी नाड़ियों के सिरे से अभी तक रक्त बह रहा है, मेरी देह में
श्रमी मांस भी बाकी है और आप की तृधि हुई मी दिखाई नहीं देती,
तिर हे गरुदआप खाने से क्यों एक गये हैं । ॥१६॥
२२८ नागानन्द- गरुडः-[श्रात्मगतम] श्रहो! श्राश्चर्यम्। कथमयमस्यामप्य- यस्थायामेवमत्यूजितमभिधत्ते । [प्रकाशम् ] श्रावजितं मया चञ्च्चा हृदयात् तव शोणितम् । अनेन पुनस्वया हृदयमेव न. ॥१७॥ मुखै -अप्रभागेभ्य इत्यर्थ , रक्तम्-रुधिरम्, स्यन्दत एव-प्रवहत्येव । अद्यापि-इदानीमपि, मम, देहे-शरीरे, मांसम्, अस्ति-पियत एव । किं च, महात्मन ! हे महानुभाव ! ते तवं, तृप्तिम् भोजनजन्य सन्तो- षम, न पश्यामिन जानामि, स्वम्, भक्षणाद्=मदूधिरमासभोजनात्, किम्-किमर्थम् केन हेतुना, विरतः निवृत्त , श्रमि-इति शेप । भिक्षणा- दिति पञ्चमी 'जुगुप्साविरामप्रमादार्थानामुपसख्यानम्' इत्यनेन वात्तिकेन घोध्या ] भोजनाद् विरते,तुद्वयमेव भवितुमर्हति-भोजनसमाप्तिर्वा, तृप्तिर्वा । इहोभयमपि नास्ति । मम सिराभ्य इदानीमपि रक्तं प्रवत्येव । मासमप्य वशिष्टभस्त्येव मे देहे, भोजनजन्या तृप्तिरपि ते नास्त्येव । अतो भोजन- विरतरेकमपि कारण नास्ति । किमर्थ भम शरीरभक्षणाद् विरलोऽसि । अव- शिष्टमिद सर्वमपि त्वया भोक्तव्यमेवेति भावः। कारणाभावेऽपि भोजननिवृत्तेरभिधानाद् विभावना। दयावीरोऽत्र रसः प्राधान्येन व्यज्यते । तर शंखचूह पालम्बनम् , तन्मातुर्व्याकुलाभवन- मुद्दीपनम् , भगधन्तरेण अवशिष्टस्वरुधिरमासभोजनाय प्रेरणमनुभाव , धैर्यहर्षादय संचारिणः । उपजातिश्छन्द ॥१६॥ अहो इति- अत्यूजितम्-अत्युदारम् । श्रावर्जितमिति-मया-गरुडेन, चच्चा-स्वनौय्या, तवम्भवत - जीमूतवाहनस्य, हृदयात्-वक्ष-प्रदेशात, शोणितम्-रुधिरमानम्, श्रावर्जितम् आकृष्टम्-निस्सार्य पीतम् इति भाव , त्वया पुनः भवता जीमूतवाहनेन तु [ पुन शब्दस्त्वथे ], अनेनन्मया प्रत्यक्षमनुभूतेन लोको. गरुड--(मन में) अहाँ । बड़े आश्चर्य की नात है। क्या बात है कि यह ऐसी अवस्था में भी ऐसे तेजस्वी वचन बोल रहा है । (प्रकट में) मैंने तो चोंच से तेरे हृदय से (केवल) रक्त खींचा है किन्तु तूने इस धैर्य से मेरा हृदय ही खाँच किया है ॥१॥ १ कचित्त 'तवह तावत्' इति पाठ । तर 'इद तावद तव तृप्तिं न पश्यामि' इति योजना ।
पञ्चमोऽ। २२६ अतः कस्त्वमिति श्रोतुमिच्छामि । नायकः-एवं सुदुपतप्तो न श्रवणयोग्यः। तत् कुरुप्व तापदस्मन्मांसशोणितेन तृप्तिम् । शंखचूडा--[सहसोपसृत्य ] नखलु नखलु साहसमनुष्ठेयम् । नाग नागः। परित्यजैनम् । मां भक्षय | अहमसौ तवाहारार्थ वासुकिना प्रेषितः । [उरो ददाति] नायक:-[शंखचूई पश्यन् सविषादमात्मगतम् ] कष्टं विफली- भूतो मे मनोरथः शंखचूडेनागच्छता। गरुडः-[उर्भा निरूपयन] उभयोरपिभवतोर्वध्यचिह्नमस्त्येव । कः खलु नाग इति नावगच्छामि । त्तरेण, धैर्यण-विकारहेतावपि चित्तस्य अविकृतिर्यम् , तेन, नः अस्मा- कम्मम गरुडस्येत्यर्थः ['अस्मदो द्वयोश्च' इति बहुत्वम् ], हृदयमेव- चित्तमव, श्रावर्जितम्-आकृष्टम्-वशीकृतम् इति भावः । तव हृदयस्य (वक्षसः) एकदेशे रुधिरमात्रे मम प्रभुत्वम्, त्वं पुन- मम हृदयम् (चितम् ) वशीकृत्य मामेव वशीकृतवानगीति त्वं सर्वया माम- तिशप इति भावः। न्यतिरेक्यलशारः। अनुष्टुप् छन्दः ॥१७॥ पवमिति-जुदुपतप्ता क्षुधा-बुगुनया, उपतप्त -पीडितः,न श्रवण- योग्यः-न मद्धृत्तान्तश्रवणमहंसि । 'बुभुक्षितं न प्रतिभाति किञ्चिद्' इति न्यायेन यावत्वं बुभुक्षितोऽसि तावत्तुभ्यं न मत्तान्तश्रवणं रोचतेति भावः । न खस्विति-साहसम् इत्यत्य-एतन्मांसभक्षणस्येति शेपः। इसलिये तू कौन है मैं यह मुनना चाहता हूँ। नायक-इस प्रकार मुख से पीडित श्राप को सुनना उचित नहीं (अथवा इस भूख की तेजी में आप को मेरा वृत्तान्त सुनना ठीक नहीं) इसलिये पहले मेरे रह और मास से अपनी तृधि कीजिये। शंखचूड-शोघ्रता से पास आकर) देखना, ऐसा साहस भव करना । यह साँप नहीं है। इस को छोड़ दीजिये। मुझे साइये । मुझे ही श्राप के सान के लिये वासुधि ने मजा था। (छाती आगे करता है) नायक शंखचूड़ को देख कर दुख से मन में ) शोक ! शंख- चूड के आने से मरा मनारय निष्पल हो गया। गरुड़-(दानों को देख कर ) आप दोनों के ऊपर बभ्यचिव विद्य- मान है। कौन सा सांप है, मैं यह नहीं पहचान सकता।
२३० नागानन्दे- शंखचूड:-श्रस्थान एव ते भ्रान्तः । श्रास्ता स्वस्तिकलक्ष्म वासि तनी नालोक्यते कञ्चुकं जिद्धे जल्पत एच मे न गणिते नाम त्वया वे अपि । तिलस्तीनविपानिधूमपटलव्याजिह्मरलत्विपो नैता दु सहशोकशूत्कृतमरुत्स्फोताः फणाः पश्यसि ॥१८॥ अस्थान इति-अनुचिता-ते भ्रान्तिरित्यर्थ । भ्रान्तेरनौचित्य प्रति- पायति-श्रास्तामिति । वक्षसि मम वक्ष स्थले, स्थितम्, स्वस्तिक- लक्ष्म-स्वस्तिकाख्यं सर्पनिहम्, प्रास्ताम्नतिष्ठतु, रक्तवस्त्रावृतत्वात त्वया तन्न दृश्यत इत्यस्तु, परम्, तनौ-मम शरीरे, कञ्चुकम्-निर्भोकः [ केंचुलीति भाषाया प्रसिद्ध.], न पालोक्यतेन दृश्यत किम् ? त्वया-गरुडेन, जल्पतः एवं त्वदने भाषमाणस्यैव, मेम्मम, द्वे जिवे अपि, न गणितेन्न संख्याते, नाम, नीवविषाग्निधूमपटलव्याजि. हरतत्विपतीम -तांदण , विषाग्नि -विषरूपी वहि, तजनितम्, धूम- पटलम्-धूमस्य रागृहः, तेन व्याजिदा -मलिनीकृता , रत्नानाम्-फरणास्थ- मणीनाम्,विप -कान्तय.,यासा ता , दुःसहशोकशत्कृतमरुत्स्फीता दु सहेन-दुःखसहनीयेन, शाकेन-मानसिकसतापेन, [स्ताथै :महापुरुष. विनाशजनितेनेति भाव ! यत्, शूल्कार -शशशब्द, [ सर्पशब्दानुकृति- रियम् ] तेन जनिता मरुत -नि श्वासवायवः, ते -स्फाता -वृद्धि गता. विस्तार प्राप्ता [शूत्वारसमये सर्पाणा फणा विसत्ता भवन्तीति निसर्ग ], एता- पुरःस्थिता ,तिस्रः त्रिसख्याका , फणा, न पश्यसि नालोकसे किम्। श्रास्ता नाम यदि रक्तवस्त्रावृत स्वस्तिक खया नावलोकितम्, कञ्चुक तु मम शरीरवर्तिनमवलोकयसि । तेनैव नागस्य ममास्माद् भेदे निश्चीय. मान 'कतरो नाग' इति सदेहो नोचित । यदि कञ्चुकोऽपि ते दृष्टिपथ शंखचूड- -आप का भ्रम यों ही है छाती पर के स्वस्तिक चिह्न को यदि रहने भी दो तो भी क्या ( मेरे) शरीर पर केंचुली नहीं दीखती ! क्या आपने मेरी बोलते हुए दो जिह्वाएं भी नहीं गिनी । तीक्ष्ण विष की अग्नि के धुएं की लपटों स जिन के रनों की चमक धुंधली हो गई है और ओ दुःसह शोक के उच्छामों से फैल रही है क्या यह तीन फण भी आप नहीं देखते १ ॥१८॥ १ 'कम्युको वारवाणे स्यानिमोकेऽपि च' इति मेदिनी ।
पञ्चमोऽङ्कः। २३१ गरुडा--शिखचूडस्य फ्णा पश्यन् नायक च वीचमाण 1 तत् का खल्वयं मया व्यापादितः। शस्त्रचूड:-विद्याधरराजवंशतिलकोजीमूतवाहनः कथम. कायणिकन त्वयेदमनुष्ठितम् । गरुडः--अये ! अयमसो विद्याधरकुमारो जीमूतवाहना, मेरो मन्दरकन्दरासु हिमवत्सानौ महेन्दाचले कैलासस्य शिलातलेपु मलयप्राग्भारदेशेवपि । नावतीर्ण , तर्हि त्वदनै भाषमाणस्य सष्टमवत्तोक्यमान मम जिहाद्वय कुतस्ते सन्देह न दूरीकरोति । किं नागादन्यस्यापि जिहाद्वय दृष्टचरम् । यदि वक्ष्यसि लघीयस्तया नाह ते जिहाद्वय स्पष्टमशकमवतोकयितुम् इति । तर्हि शोको- द्रीणनि श्वसितेनातिविस्तृति प्राप्ता ममेमा फणा अपि चक्षुष्मतस्ते कुतो न दृष्टिपथमायान्ति, किं फणा अपि सर्पादन्यस्य क्स्यचिद् दृष्टा । सन्देहा- पाकर्तृपु हेतुपु विद्यमानेष्वपि सदहस्ते नोनित । अतोऽहमेव वध्यो भोज्यम, नायमिति भाव । अनपेषा मदेहापाकर्तृणा हेतूनामुपादानात् समुच्चय । शार्दूलविक्रीडितम् ॥१८॥ क इति-व्यापादित'-मारित । विद्याधरेति-क खल्वित्ति गण्डस्य प्रभे, विद्यावरेत्यादिशङ्खचूहस्योत्तरम्। मेराविति-मेरो सुमेरुपर्वते, मन्दरकन्दरासु-मन्दरस्य मन्था- चलस्य, कन्दरामु-गुहामु, हिमवत्सानौ हिमवत -हिमालयस्य, सानो- शिखरे, महेन्द्राचले-महेन्द्र-मन्द्रनात्रि, अचले-पर्वते, कैलासस्य- कलासनाम्नी मिरे, शिलातलेपु-हिममयशिलापाठेषु, मलयमाग्भार गरुड-(शखचूट की फणें दख कर नायक की भार देखता हुआ) ता मैंने यह किस को मार दिया है ? शखचूड-विद्याधर राजवश के तिलक को। तुझ निर्दयी ने यह फैसा अति कर्म कर डारा गरुड-अर ! क्या यह वह विद्याधरकुमार जीमतवाहन है, जिस का यश लाकालोक पर्वत पर विचरन वाले गन्धवों से गाया हुआ मैंने मेरु पर्वत पर, मन्दरगिरि की मुफाओं में, हिमालय की चोटियों पर, १ क्वचित्तु 'भो विद्याधरराजवशातिलक ! कथ कारणिकेनापि त्वयैत- दतिनिप्पुरमनुष्ठितम्' इति पाठ ।
, २३२ नागानन्दे- उद्देशेष्वपि तेषु तेषु बहुशो यस्य श्रुरा तन्मया लोकालोकविचारिचारणगणेरुद्ीयमान यश. ॥१॥ सर्वथाहमयश-पके निमग्नोऽस्मि । नायक.-भोः फणिपते ! किमेवमाविग्नोऽसि । शंखचूड-किमिदमस्थानमावेगस्य । पश्य- देशेपु-गलयस्य-मलयगिरे -प्राग्भारदेशा -अग्रभागा , तेगु, अपि, तेपु तेपु-अन्येषु बहुवित्यर्थ , उद्देशेपु-स्थानेषु, अपि [ अथवा-रोषु तेपु- तत्तदवसरसमुत्पन्नेषु, उद्देशेषु-कथाप्रसनेषु-अपि ], लोकालोकविचा- रिचारणगणै. लोकालोके-लोकालोकनाम्नि सप्तद्वीपवैत्या भूमे प्राकारभूते पर्वते, विचारिण -विचरणशीला ,ये चारणा -स्तुतिपाठका देवयोनिविशेषा तेषा गणै -समूहै , उदीयमानम् उच्चैरुत्कएठया च गीयमानम्-कार्यमा- नम् , यस्य, यशा कार्ति , मया-गरुडेन, बहुश. बाहुल्येन, श्रुतम्- श्रोत्रविषयीकृतम्, अयमसौ विद्याधरकुमारो जीमूतवाहन अस्तीति पूर्वेण सम्बन्ध । भावार्थ स्पष्ट । एकस्य यशसोऽनेकाधारेषु वर्णनाद विशेषाल कृति । तदुक्तम्-विशेष सोऽपि यद्येक वस्त्वनेका वर्ण्यते । अन्तर्बहि पुर पथात् सर्वदिक्ष्वपि रौब मे॥ शार्दूलविक्रीडित छन्द ॥१६॥ सर्वथेति [---इम दिगन्तविश्रान्तकीर्ति महात्मान व्यापाद्येति वाक्यशष । भो इति-आविग्नः उद्विग्न -व्याकुल । किमिदमिति–इदम् वदय माणम्-मदर्थे जीवन परित्यज्य ममाध करणमिति भाव , श्रावेगस्य-विषा- दस्य, अस्थानम्-अविषय , किम् ?भत्र विषय आवेग उचित एवेत्यर्थः । महन्द्र पर्वत पर, कैलाश की पहादियों में, मलयाचल क ऊच प्रदेशों पर तथा ऐसे ऐसे बहुत स्थानों पर सुना है ॥१६॥ सचमुच ही अपयश के कीचड में फंस गया हूँ। नायक-हे नागराज ! इतने घबराए हुए क्यों हो ? शंखचूड-क्या यह घबराने का अवसर नहीं १ देखो- १ 'प्राग्भार उस्क परभागे पर्वताप्रभागे च'। २ "सप्तद्वीपवत्या भूमे. प्राकारभूतो गिरिलोकालोक ' इत्यमरटीकाया महेश्वर ।
पञ्चमोऽङ्कः। २३३ स्वशरीरेण शरीर ताश्यात् परिरक्ता मदीयमिदम् । युक्र नेतु भवता पातालतलादपि तल माम् ॥२०॥ गरुडः-अये! करुणाद्रचेतसानेन महात्मनाममास्यगोचरं प्रातस्यास्य फणिनः प्राणन परिरक्षितु स्वयमेवात्मा ममा- हारार्थमुपनीतः। तन्महदकृत्यमिदं मया कृतम् । किं बहुना, चोधिसत्त्व पवाय मया व्यापादितः । तदस्य महतः पापस्या- ग्निप्रवेशादृते नान्यत् प्रायश्चित्तं पश्यामि । कनुखलु वह्निमा- साद्यामि । [दिश पश्यन् ] अये ! अर्मा केचिद् गृहीतानय इत एवागच्छन्ति । यावदेतान् प्रतिपालयामि । स्वशरीरेणेति-मदीयम्न्मम शादीयसो जावस्य शखचूडस्य, इदम् पर्वजनभयानकम्, शरीरम्-दहम्, स्वशरीरेण-स्वस्थ-मात्मन दिगन्तविधान्तकी , शरीरेण, तादात्=पन्नगाशनाद्, परिरक्षता= रावात्मना नायमाणुन,भवता-जीमूतवाहनन,माम्-शखचूडम्, पाताल- तला-अधोभुवननाम्र पाताललाकाद्, अपि, तलम् अध नरक- लोकम् , नेतुम्=प्रापयितुम् , युक्तम्-उाचतम्, किम्, नाचितमिति भाव । एकतस्त्वह प्रथमत एव न जाने कस्य दुकर्मण प्रभावाद्ध पातालतल- मधितिष्ठामि। इदानी तुत्व स्वशरीरव्ययन मम शुदशरीर रक्षन् मा स्वशरीर रक्षणापरशरीरध्वसहनुता नीत्वा पातालतलादप्यधिकमन्धतमसाच्छर लोक प्रापयितुमुद्युह्ते । तत् पूर्वपतितस्य पुन पातनमिदमत्यन्तमनुचितमिति शखचूहस्य हृदयम् । श्रार्या छन्दः ॥२०॥ अये इति-करुणाईचेतसा-करुणया दयया आर्दम्-पाप्लुतम् , चेत , यस्य स , करुणाईचेता ['अत्वसन्तस्य-' इति दार्थ ] तन।गोचर प्राप्तस्य-पश्यता गतस्य। उपनीतः=उपस्थापित । बोधिसत्य इति- वाधि-विशुद्धविज्ञान सत्त्व स्वभावो यस्य स बोधिसत्त्व -बुद्ध । अयमपि जीमूतवाहन विशुद्धविज्ञानतया बोधिसत्त्वकल्प । तदिम प्रता मया यत् सत्य क्या आप के लिये युक्त है कि अपना शरीर अर्पण कर के गरुड से मेरे शरीर की रक्षा करते हुए श्राप मुझे पाताल से भी निपल तल (लोक) को पहुँचा दो। ॥२०॥ गरुड-अहो ! इस दयाइदय महापुरुष ने मेरे पजे में आए हुए इस साँम क प्राणों की रक्षा करन के लिये अपना शरीर मेरे साने के लिये स्वयमेव अर्पण कर दिया है। तो मैंने बडा भारी पाप कर डाला। अधि 7 कम २३४ नागानन्दे- शखचूडा-कुमार ! पितरौ ते प्राप्ती। नायक.- [ससम्रमम् ] शखचूड ! पहि। समुपविश्यानेनो त्तरीयेणाच्छादितशरीर कृत्वा समुपस्थितो धारय माम् । अन्यथा कदाचिदीगवस्थ मा सहसैवालोक्य अम्बा जीवित जह्यात् । [ शखचूड पार्श्वपतितमुत्तराय गृहात्वा तथा करोति ] [तत प्रविशति पत्नावधूसमतो जीमूतकतु ] जीमूतकेतु:-[ सास्रम् ] हा पुत्र जीमूतवाहन ! आत्मीय पर इत्यय खलु कुत सत्य कृपाया किं रक्षामि बहून् किमेकमिति ते चिन्ता न जाता कथम् । साक्षाद् बाधिसत्त्व एव व्यापादित इति भाव । प्रतिपालयामि-प्रताक्ष। पुनशोकसतप्तो जीमूतकेतुर्जीमूतवाहन खसुतमुपालभते-आत्मीय इति-हे जामूतवाहन ! अयम्, प्रात्मीया श्रात्मसम्बन्धी अस्ति, अप च, पर =आत्मीयादन्य ,अस्ति, इति एवावध , कृपाया न्याया, क्रम =प्रकार कुत = क वर्तत-कापि नास्तीत्यर्थ ।। पाया कर्तव्याया स्वपरचिनारी नैव भवताति भाव ] इति यद्यपि, सत्यम्-तथ्यम्, तथापि, तेस्तव किम् , बहून्-अनकान पिनादीन खभरणायान् , रक्षामि- पालयामि, अथवा, एकम्-एकमात्र सर्पशिशुम्, रक्षामि इति एवविधा, क्या कहू मैन ता यह पाधिसत्त्व ही मार डाला है। ता इस भारी पाप का प्रायश्चित्त अग्निप्रवश के आतरिक्त भार कुछ दीस नहीं पड़ता। कहाँ स अग्नि लाऊं १ ( चारों आर दख कर ) ओह । वह काई अग्नि लिये इधर को ही आ रह है। तब तक उन की प्रतीक्षा करता हु । शखचूड-कुमार ! यह अापक माता पिता पा रहे है। नायक-( घबरा कर ) शखचू । आमा । बैठ कर इस दुपट्टे स मेरा शरीर ढक कर मुझ पीठ की और स सहारा दिय रक्खा। नहीं ता शायद माता मुझ इस अवस्था में दख कहीं एकदम प्राण न त्याग द । (शखचूड पास पड हुए दुपट का उठा कर वैस ही करता है) (पनी और पुत्रवधू सहित जोमतकेतु का प्रवेश) जीमूतकेतु-(रो कर ) हा पुत्र जीमूतवाहन ! सत्य है कि दया में यह अपना है, यह पराया है' यह गिनती कभी नहीं हाती फिर मी 'क्या में एक की रक्षा करू या अधिक का यह विचार पञ्चमोऽङ्कः। ताच्यात् गानुमहि वजीवितपरित्याग च्या कुवंता येनारमा पितरौ परिति हत निरोपमेतत्कुलम् ॥२१॥ देवी-मलयवतामुद्दिश्य]जादे मुहत्तअंपिदार विरम । इमेहि अविरदपडन्तहिं अस्सुपिन्दूहि दे गिनापीअदि अग्नं अग्गी । जावे ' मुहूर्तकमपि तानद् विरम । एभिरपिरतपतद्भिरभु- निन्दुभिस्ते निर्मातेऽयमग्निः । चिन्ताविचार., कथम् स्माद् देतीरित्यर्थः, न ज्ञाता=नोत्पन्ना, येन येनाविपारण हेतुना, तार्या=गमहाद्, अहिम्-सर्पम् ,प्रातुम्- रचितुम्, स्वीवितपरित्यागम् स्वजावितस्य-स्वप्राणानाम्, परित्या- गम्-दानिम्, कुरता, त्ययाम्भयता जामतवाहनेन, प्रात्मा स्वयमेव. पितरी=मातापितरी, वधू स्वभाषा मलयवती, इति, एतद्-विद्यमानम् , कुलम् स्ववश , निशेपम्-अनवशिष्ट यया स्यात् तथा,इतम्-पिनाशि- तम् । पुन जामूतवाहन । यत् गयं कृपामा कर्तव्याचा स्वपरवि गारो न क्रियते, नापि कर्तव्य । स परो वास्त्वात्मीयो वा । यदि कृपापान तहि तन कृपा करणायव । परमायुप्मन् ! सर्पशिशौ कृपा आणन (वयतत् कुतो न विचारित यन्मयास्वशरीरव्ययेन यत्रैर सर्पशिशू रक्ष्यते, तनके स्तमात्रभर- णाया पिनादवो हन्यन्तऽपि । त्ववियोगे न वय जीवितुमर्हाम । तदकरक्षण- नान्मेषा बहूना विनाशीनाय ते दया किं साधायसी ' हानिलाभयानियतयो- स्तदेव कर्म प्ररास्यते यत्र हानिरल्पा, लाभश्च महान् । तद्विपरीत स्वप्रश स्तमुच्यते । मशिशी दयालुना त्वया केवल सर्पशिगुरेव रक्षित , परमा- स्मगहित स्वसमस्त कुल विनाश्चितम् । त्वयि जीवात तु वगमनेक जाविता स्याम, एम्न मर्पशिशुख हन्यत । तत् सकुलमुपेक्ष्य सपशशुमान रक्षता अलास्य हताबहु हानुमिच्छना खया विचारमोट्यमय प्रदशिताति भाव । शार्दूलविकाडन गृप्तम् ॥२१॥ जाते इति-विरमेत्यस्य रोदनादिति शेष । अविरतपतन्द्रि अविरत निरन्तर पतद्भिर्गरद्भि । निर्याप्यते-शम्यते-मन्दीकियते । तरे मन म क्यों न यपर हुआगढ़ स साँप का बचान के लिय अपना जीवन त्याग करत हुए नून अपन आप का, माता पिता का, स्त्री का तथा सारे देश का नाश कर दिया है ॥२॥ देवी-(मलयवती स) वटी ! क्षण मर के रिसे तो चुप कर । तेरे इन आमनों के लगातार गिरल से यह आग बुम रही है।
२३६ नागानन्दे- इस परिकामन्ति] गरुडः-हा पुत्र जीमूतवाहनेति प्रवीति । व्यकमयमस्य पिता। अतः कृतमेतदीयेनामिना । अपिच न शक्नोम्यस्य पुषधाति लजया मुखं दयितुम् । श्रथवा किमझिहेतोः पर्या. कुलोऽहम् । तटस्थ एवास्मि जलनिधेः। तद् यावदिदानीम्, ज्वालाभङ्गैस्त्रिलोकीप्रसनरसचलत्कालजिह्वाग्रकल्पै. सर्पशि. सप्त सर्पिष्फणमिव कवलीकर्तुमीशे समुद्रान् । खरेवोल्पातवातप्रसरपटुतरै रिते पशवात- रसिन् कल्पावसानज्वलनभयकर बादवामौ पतामि ॥२२॥ बादवालिं वर्णयति-ज्वालाभङ्गैरिति । त्रिलोकीप्रसनरस- चलत्कालजिह्वाग्रकल्पै निलोक्या-त्रयाणा पृथिव्यादीना लोकानाम् , असने-कवत्तीकरणे, रस-अनुराग ,तेन चलन्ति-चपलानि, कालस्य-मृत्यो जिलाप्रारिण-जिदाप्रभागा, तत्कल्पै -तत्सहरी [ईषदसभाप्तौ कल्प], सर्पविना इतस्तत प्रसाझि,ज्यालाभ? ज्वालानाम्-शिमगम ,अंडे, - तरहै , सप्त, समुद्रान, सर्पिकणमिवसर्पिष-पृतस्य, क्यामिष- बिन्दुभिव, कवलीकर्तुम् असितुम् , ईशे-समर्थे, स्वैः स्वायै ,उत्पात• वातप्रसरपटुतरै उत्पातसूचको वात उत्पातवात-भविष्यदनिष्ट- सूचको झन्झावात , तस्य प्रसर -वेग तद्वत् पटुतरे -अतिता , पक्ष- वातै--पक्षप्रकम्पजनितैर्वातै -वायुभि , धुतिते-सदीपिते, कल्पावसा- (सब घूमते है) गरुड-'हा पुत्र जीमूतवाहन !' ऐसे कह रहा है । स्पष्ट ही यह इस का पिता है। तो रहने दो इस की आग को क्योंकि इस के पुत्र का हत्यारा मैं इसे लज्जा से मुँह नहीं दिखा सकता। अथवा मै आग के लिये इतना व्याकुल क्यों हो रहा हूँ, समुद्र के तट पर ता बैठा हूँ। तो फिर अब, दोनों लोकों को खाने के लिये लोलुप हिल्ती हुई काल की जिहाओं (की नोक) के समान जो अपनी ज्वालाओं की लपटों से सातों समुद्रों को एक घी के जिन्दु की भाति हडप करन में समर्थ हे, उस, प्रलयकालीन वायु के वेग से भी अधिक तीव्र अपन पसों की वायु से सुलगाई हुई और कल्लान्त की अग्नि के समान भीषण, बडवाग्नि में प्रवेश करता हू ॥२२॥ १ भास्तरज ऊर्मिवी' इत्यमर । . . ।
पञ्चमोऽङ्कः। [ उत्थातुमिच्छति ] नायकः-भोः पतगाधिराज ! अलमनेन व्यवसायेन । ग्यं प्रतीकारोऽस्य पाप्मनः । गरुडः-[जानुभ्यां स्थित्वा कृतामलिः] महात्मन् ! फस्तर्हि ध्यताम्। नायकः-प्रतिपालय क्षणम् । पितरो मे प्राप्ती । यावदेतो णमामि । गरद्धा-एवम् । जीमूतकेतुः-[दृष्ट्वा सदर्पम् ] देवि ! दिष्टया वर्धसे । अय- सिौ वत्सो जीमूतवाहनो न केवल ध्रियते, प्रत्युत पुरः ताजलिना शिष्येणेच गरुडेन पर्युपास्यमानस्तिष्ठति । उज्वलनभयकरे कल्पस्म, अवसानम्-अन्तः-प्रलय इत्यर्थः, तत्र चलना चाहिः, तस्य भयम्-शङ्का करोति-उत्पादयतीति तादृशे प्रलय- लिम्वदिशोत्पादक अथवा कल्पारमानज्वलनवद् भयकर-प्रलयकालि. शामिवद् भयानके, अस्मिन्-अन्तिकस्थे, वाडयाग्नौबडवानले, तामिम्यात्मानं पातयामात्यर्थः । उपमालझारः। श्रनुप्रासस्तु प्रायः सर्वत्र जागार्येच । सम्धरा छन्दः ॥२२॥ अलमिति-व्यवसायेन समुद्रपतननिश्चयेन-मा स्म समुरे शरीर- मात्मनः पातयेत्यर्थः। प्रतीकारा-उपायः प्रायश्चित्तमिति यावत् । प्रति- पालयति-प्रतिपालयन्प्रतीक्षख । एवमिति-एवम्-पितरो प्रणमे- त्यर्थः । देवीति-ध्रियते-जीवति। कृताञ्जलिना-वद्धाजलिना । (उठना चाहता है) नायक-हे पक्षियों के राजन् । ऐसा साहस मत करो। इस पाप का यह प्रतिकार नहीं है। गरुड- (घुटनों के बल होकर हाथ जोड़ कर) महात्मन् ! तो बताइये, क्या प्रतिकार है। नायक-क्षण भर प्रतीक्षा करो। मेरे माता-पिता आ गये है तब तक इन्हे प्रणाम कर लें। गरुड-अच्छा। जीमूतकेतु-(देख कर प्रसनता से) देवि ! धन्यमाग्य तुझे बधाई हो। यह देखा, चटर जीमूतवारन न केवल जीता ही है किन्तु इसके सामने गाड़ हाय जाडे शिष्य की मांति सेना कर रहा है।
नागानन्दे- देवी-महारान ! किदथलि। अक्पदसरीरस्स एव्य पुत्तस्स मुह दिट्ट। महाराज! कृतार्थास्मि । अततशरीरस्यैव पुत्रकस्य मुखं दृष्टम् । मलयवती-जं सच एव्व अय्यउत्तं पेखिन्ती वि अस- भावणी त्ति करिश्रण पत्तियामि । यत्सत्यमेवार्यपुत्रं पश्यन्त्यप्यसंभावनीयमिति कृत्वा न प्रत्येमि । जीमूतकेतु.-[उपमृत्य ] वत्स! एह्यहि । परिप्यजस्व माम्। [नायक उत्थातुमिच्छन् पतितोत्तरायो मूरिछत ] शनचूड-कुमार ! समाश्वसिहि समाश्वसिहि। जीमूतकेतु -हा वत्स! कथं पापि मां परित्यज्य गतोऽसि। देवी-दा पुत्तन ! कह बाथामत्तएण वि तुए ए सभाविदलि। हा पुनक ! कथं वाङमानेणापि त्वया न सभावितास्मि । यत्सत्यमिति-इति शत्वा-इति विचार्य । न प्रत्येमिन विश्वासाम । यत्सेति-परिप्वजस्व-प्रालिा । हा पुनकति–चानानेणापि- सभापणमात्रेणापि, संभाविता-पाहता। देवी-~महाराज में कृतार्थ हा गई। सही सलामत वट का मुंह दस लिया। मलयवती-यद्यपि मैं सचमुच ही स्वामी को (आँखों सामन) दस रही हूँ तथापि मुझ असम्भव होन के कारण इसमें विश्वास नहीं हाता। जीमूतकेतु-(पास आकर) बेटा ! आमा, आआ। मुझ छाती से लगाया। (नायक उठना चाहता है. दुपट्टा ऊपर से गिर जाता है और वह मलित हा जाता है) शंखचूड-कुमार । चना करो, चेतना करा! जीमूतफतु हा पुत्र! मुझ दसकर भी क्या छोर पल हो । देवी-हामारसा तुम ने वाती मात्र से नीमरा सत्कार नहीं मिया!
पञ्चमोऽङ्कः। २३६ मलयवती -हा अय्यउत्त!कहं गुरुजणो वितुए वेक्खि. दव्यो। हा आर्यपुत्र ! कथं गुरुजनोऽपि त्वयोपक्षितव्यः । [ मोहं गच्छन्ति] शंखचूड: - हा शंखचूडहतक गर्भ एव किंन विपन्नोऽसि, येनैवं क्षण क्षणे मरणाधिक दुःखमनुभवसि । गरुडा--सर्वमेतन्मम नृशंसस्यासमीक्ष्यकारिताया विजु- स्मितम् । तदेतदपि तावत् करोमि । [पक्षाभ्यां वीजयन् ] समाश्वसिहि महात्मन् ! समाश्वसिहि । नायक:-[ समाश्वस्य ] शंखचूड ! समाश्वासय गुरुन् । शंखचूड:-[उपसृत्य ] तात!समाश्वसिहि । अम्य! समाश्व- सिदि। समाश्वसितो जीमूतवाहनः । किं न पश्यथ, प्रत्युत युष्मानेष समाश्वासयितुमुपविष्टस्तिष्ठति । हा आर्यपुत्रेति-गुरुशुधूपणनतिनस्तव गुरुजनौपेक्षणं नौचितमिति भावः । हा शसचूडेति-विपनामृतः । समिति-नृशंसस्य रस्य जीवघातिनः, असमीक्ष्यकारिताया: अविचार्य कार्यकरणस्य । विजृम्भितम् परिणाम इति यावत् । समाश्यसितोजीमूतवाहना प्राप्तचेतना जीमूतवाहन इत्यर्थः । मलयवती-हा स्वामिन् ! क्या आप वड़ो की और भी ध्यान नहीं देते ? (सव मूच्छित हो जाते हैं) शंखचूड-हा अधम शंखचूड ! तू गर्भ में ही क्यों न मर गया, जो अब क्षण क्षण में मरने से भी अधिक दुःख माग रहा है। गरुड़-यह सब मुझ क्रूर के बिना विचार काम करने का फल है। तो ऐसे करता हूँ। (पंखों से हवा करता हुआ) होरा में पानो, महात्मन् ! होश में आया। नायक (होश में आकर) शंखचूड ! मेरे माता-पिता को चेतना में शंखचूड-(पास जाकर) am ! चना में आओ। माता ! होश में आयो । जीमूतवाहन होश में आ गया है। क्या नहीं देखते कि आप को ही टाटस देने के लिये वह बैठा है। लाओ।
२४० नागानन्दे- [उभौ समाश्वसितः] देवी-हा पुत्तन!पेक्खन्ताणं एव्व अह्माणं कदन्तहदएण वहारीअसि। हा पुत्रक ! पश्यतामेवास्माकं कृतान्तहतकेनापहियसे । जीभूतकेतुः-देवि! मैवममगले वादी। धियत एवायु- प्मान् । तद् वधूस्ताचदाश्वास्यताम् । देवी-वस्त्रेण मुखमाश्वती रुदत्येव ] पंडिहदं खु अमङ्गलं । ण रोदिस्सं । जादे ! समस्सस दाव । घरं एत्ति वेलं भतुणो दे मुहं दिट्ठ। प्रनिहतं खल्वमङ्गलम् ।न रोदिप्यामि । जाते ! समाश्वसिहि तावत् । वरमियती वेलां भर्तुस्ते मुखं दृष्टम् । मलयवती-[ समाश्वस्य ] हा अय्यउत्त! किं करोमि मन्द- भाइणी। हा आर्यपुत्र ! कि करोमि भन्दभाग्या । हा पुत्रकेति-पश्यतामेवास्माकम् पश्यतोऽस्मान् अनादत्ये. त्यर्थः ['पष्टीचानादरे' इत्यनेन पष्टी], कृतान्तहतकेन-दुष्टेन मृत्युना। [ 'कुरिसतानि कुरसनैः' इत्यनेन समासः, अतएव फुत्सितस्य कृतान्तस्य । प्रथमानिर्दिष्टतया पूर्वनिपात:]। देवीति-पवममङ्गलम् अमनलपवनम, मा वादीः न बूहि, [मालि लुद् मध्यमपुरुषकवचनम् ] । वधूस्तापद् आश्वास्यताम्-मलयवत्यै धैर्य दीयतामित्यर्थः । देव्युको घरमित्यादि। इयती बेलाम्-इयत्कालपर्यन्तमित्यर्थः [अत्यन्तसंयोगे द्वितीया । (दोनों होश में आ जाते हैं) देवी -हाय बेटा! वमा हमारे देखते देखते ही दुष्ट यम तुझे ले जाएगा! जीमूतकेतु-देवि ! ऐसे अगुभ वचन मत कहो । चिरंजीव अभी जीता है। तब तक इसकी बहू को होश में लायो। देवी- वस्त्र से मुख ढक कर केवल रोती हुई) अमङ्गल दूर हो। नहीं रोऊँगी । बेटी! तू तो होश कर । इस थोड़े समय के लिये पति का दर्शन कर ले तो अच्छा ही है। मलयवती-(होश में आकर) हाय स्वामिन् ! मैं अभागिनी कमा पञ्चमोऽङ्कः २४२ देवी-मलयवत्या मुखं पाणिना परामृज्य ] वच्छे! मा एव्यं करेहि । पडिहदं खु पदं । वत्से ! मेवं कुरु । प्रतिहतं खल्वेतत् । जीमूतकेतुः-[ सास्रम्] चितुतशेपाङ्गतया प्रयावान् निराश्रयत्वादिव फरठदेशम् । प्राणान् वहन्तं तनयं निरीक्ष्य कथं न पापः शतधा प्रजामि ॥२३॥ मलयवती-यदिदुक्खरकारिणी खु अई। जा ईदिसं पि अय्यउत्तं पेक्खन्ती मन वि जीविण परिचनामि । अतिदुष्करकारिणी खल्वहम् । येशमप्यार्यपुत्रं पश्यन्ती अद्यापि जीवितं न परित्यजामि । पुत्रं कण्ठगतप्राणं निरीक्ष्य जीमूतकेनुर्विलपति-विलुप्तेति । विलुप्त- शेपानतया-विलुमानि-गरुडेन स्लचच्या छियानि, रोपाणि-कण्ठादन्यानि, जानि, यस्य, तस्य भावस्तत्ता, तया, कण्ठमात्रावशिष्टदेहतयेत्यर्थः, निराश्रयत्वादिय-आश्रयाभावादिव, कण्ठदेशम् कण्ठस्थानम् , प्रया. तान्प्राप्तान, प्राणान्-असून ,वहन्तम्-धारयन्तम् ,तनयम-पुत्रम्, निरीक्ष्य-निश्चयेन दृष्ट्वापि, पाप:=पापविशिष्टः अहम्, कथम् कैन हेतुना, शतधा-शतखण्डताम्, न वजामिन प्राप्नोमि । कराठगतप्राणं स्वमुतं घटवतो मे शरीरस्य शतंखएडाः कुतो न भवन्ति । धिक्ष्याम् अकरुणम् , यत् स्वसमक्षे पुत्रविपत्ति पश्यन्नपि जीवामीति भावः । प्राणाना कण्ठगतले निराश्रयत्वं हेनुरूत्प्रेक्षित इत्यु प्रेक्षालवारः । उपजाति- छन्दः ॥२३॥ अतिदुष्करेति-अतिदुष्करकारिणी -अतिश्चठिन कार्यकारिणी- भतिकठोरहृदयेति भावः । ईदृशमपि-अनिर्वचनीयदुर्दशाप्रस्तमपि । देवी-(मलयवती के मुख को हाथ से पोंछती हुई) बेटी ! येसे मत कर। यह (बला) टल जाए। जीमूतकेतु (रोकर) बाकी सब अङ्गों के नाश हो जाने से निरामय होकर कण्ठ तक आए, हुप. प्राणों को भारण किये हुए पुत्र को देख कर मैं पापी सौ टुकडे क्यों नहीं हो जाता ? ॥२॥ मलयवती में वही पापिन हूँ जो स्वामी को ऐसी दशा में देखकर मी प्राण त्याग नहीं करती। - २४२ नागानन्दे- देवी-[ नायकस्यानानि परामृशन्ती गरुडमुद्दिश्य ] णिसंस! कह दाणि तुए पद आपूरिश्रमागणवरूपजोवणसोह एन्च पदद. वत्थं पुत्तस्स मे सरीर किद । नृशस ' कथमिदानीं त्वयैतदापूर्यमाणनवरूपयौवनशोभमेवै. तदवस्थ पुनकस्य मे शरीर कृतम् । नायक -अम्ब !मा मैवम् । किमनेन कृतम् । ननु पूर्वम प्येतदीदृशमेव परमार्थत । पश्य- मेदोऽस्थिमज्जामासासूक्सवातेऽस्मिन् त्वगावृते । शरीरनानि का शोभा सदा बीभत्सदर्शने ॥२४॥ नृशंसेति--आपूर्यमाणनवयौवनशोभम् =यापूर्यमाणा उपचीम भाना, नवाभ्या रूपर्यावनाभ्या शोभा-कान्तिर्यस्य तादृशम् । नायकोको नन्विति । परमार्थत वस्तुत । शरीरस्य नैसर्गिक शोभाराहित्य समर्थयत-मेदोस्थीत्यादिना । मेदोऽस्थिमजामासासूक्सघाते-मद -वपा, अस्थि, मो-अस्थि गत सार , मासम् , असग-रुधिरम्, एतषा सघाते-समूहरूपे, अतएव, सदा- सर्वदा, वीभत्सदर्शने बीभत्सम्-जुगुप्सीत्पादकम, दर्शनम् अवलोकनम्, यस्य तारशे, त्वगावृते स्वचा-शरीरबाहिर्तिचर्मणा, आवृते-पाच्छादित, शरीरलानि-विशरणशीलतया शरारम् इति नाम यस्य तस्मिन्-शरीर- शन्देन व्यपदिश्यमाने, अस्मिन्-मनुष्यदेहरूपे तुच्छे नस्तुनि, का शोभा- का कान्ति , न कापीत्यर्थ । रसामुदासमदोस्थिमजाशुफेति सप्तधातुसा देवी-(नायक क अलों का छूती हुइ गम्ड स) हे क्रूर ! तूने कैस यह नवावन के रूप स मरा हुआ मरे पुत्र का गरीर इस अवस्या को पहुंचा दिया है। नायक--माता! पस मत कहा। इसने क्या किया है। पहले भी ठा वास्तवम यह पसे ही था। दख- चाम स मदे हुए मदा, अस्थि, मना, मास और रघिर क समुदाय रूप सदा बामत्स दिखाई दन बाल इस शरीरम शोभा ही क्या है । ॥२४॥ १ सजावद् राचन्मजा मासमाथिसारयो' इति भागुरेराबन्तोऽ पि मजाशन्द । 'मजाका. मजयप.सद पनि दिसणकोपाध्याय, मानम् ।
पञ्चमोऽङ्कः। २४३ गरुडः-भो महात्मन् ! नरकानलज्वालावलीढमात्मानं मन्यमानो दुःखं तिष्ठामि । तदुपदिश्यतां येन मुच्येऽहम- स्मादेनसः। नायकः-अनुजानातु मां तातः । यावदस्य पापस्य प्रति पक्षमुपदिशामि। जीमूतकेतुः-वत्स! एवं क्रियताम् । नायक.-वैनतेय ! धृयताम् । गराड:-[जानुभ्या स्थित्वा कृताञ्जलि ] आशापय । । नित्य प्राणातिपातात् प्रतिविरम कुरु प्रास्कृते चानुताप यत्रात् पुण्यप्रवाह समुपचिनु दिशन् सर्वसत्वेवभीतिम् । त्मके जुगुप्सोत्पादिनि शरीरे न किमप्यस्ति शोभानिमितम् । केवल त्वगा नृतत्वात् स्वर्णजलावृतेन निकृष्टधानुनेवानेन शरीरेण लोका प्रतार्यन्ते । यद्यस्य स्वगावरणं नाभविष्यत्-तर्हि शवमिव जीवदपीद काका गृध्राधारणुयु इति भाव । अनुष्टुप् छन्द ॥२४॥ भो इति-नरकानलज्वालावलीढम्-नरकमेवानल -अग्नि तस्य ज्वालाभि -शिखामि, श्रवतीढम्-दग्धम् , एनसम्=पापात् । नायकोको यावदस्येति । प्रतिपक्षम् प्रायश्चित्तम् । नायको गण्डाय तत्पापप्रायश्चित्तमुपदिशति-नित्यमिति । प्राणा- तिपातात्=पाररानाम्, अतिपाता-विनाशात्-पाणिहिंसाया इत्यर्थ , नित्यम्-सर्वदा, प्रतिविरम-निवर्तस्व । [विद्वद्वरश्रीशिवरामस्तु- प्रतिविरम प्रतीप विरमेति व्याख्यौ । एव व्याख्याया स स्वाभिप्रायमेव गरुड-हे महात्मन् ! मानो नरक की अग्नि की ज्वालाओं से खाया जा रहा में बढ़ दु ख में बैठा हूँ। इसलिये बताइये, इस पाप से कैसे मुक्ति हो ? नायक-तात मुझे आज्ञा दें कि मैं इस इस पाप का प्रायश्चित्त मता+। जीमूतकेतु-बेटा ! नता दो! नायक-गरुरु ! सुनो। गरुड-(घुटनों के बल बैठकर हाथ जोडकर) आज्ञा दीजिए। नायक-प्राणिहिंसा सर्वदा के लिये छोड दो और जो पहले किया। उसके लिये पश्चात्ताप करो । सब जीवों को अभयदान देकर बडे - . नागानन्दे- मन येनार नैनः फलति परिमितमाणिहिसातमेतद् दुर्गाधापारवारेलेवणपलमिव चिप्तमन्तईदस्य ॥२६॥ विवृतवान्-अनुष्ठानत्यागयो कम परस्पर विपरीतो भवति। हिंसाया अनुष्टाने यादृश क्रम तविपरीतस्तस्यारत्यागे । तथाहि-हिंसाया प्रथम हनिप्पा- भीति मति , तदनु तदोपथिक शवादिग्रह , ततय हिंस्वजन्तो प्राणापहार इति कम । हिंसायास्त्यागे नु-प्रथम हिंमाभाव , तदनु शनायग्रह । ततोऽ. वध्यताबुद्धि इति कम । एतत्कमपरीत्यवोधनायैव कविना प्रति- विरमेत्या प्रतिराब्दस्य प्रयोग कृत इति ], किं च, प्राकृते-पूर्वमनु हिते दुष्कर्मणि-विषये, अनुतापम् पश्चात्तापम् [ हन्त मया निरपराधान् प्राणिनी हत्वारयन्तमसा वाचरितमित्येव रूपम् ],कुरु-विवेदि, सर्वसत्त्वेपु- सवयु प्राणिपु, अमीतिम्-अभयम् , दिशन्-वितरन्-सवपा प्राणिनाम- भयमुत्पादयन्नित्यर्थ ,यतात्-ध्यन्न कलेत्ययं , पुण्यप्रवाहम्-पुण्यानाम्- गुकृतानाम् , प्रवाहम्-निचयम्, संचिनु-सगृहाण-अर्जयेत्यर्थ । येन-येन हतुना, अत्र-मुकृते-हिमात्यागायजिते पुण्ये, मग्नम्-अन्तर्हितम्, परिमितमाणिहिंसात्तम्=परिमितानाम्-तुद्राणाम् , प्राणिनाम्-जापा- नाम्, हिंसया-विनाशनेन, प्रात्तम्-गृहीतम् उत्पादितम्, एतत्वमार्जि तम् , पने आपम्, दुर्गाघापारवारे. दुर्गाधम्-भगाधम्-अतिगभीरम्, अपारम्-अनन्तम् , पारि-जलम् यत्र, तादृशस्य, हृदस्य-सरस , अन्त %D मध्ये, क्षिप्तम्, लरएपलमिय-पलम्-वर्षचतुष्टयम् , तन्मात्रमत्परप परिमाणमित्यर्थ , लवणमिव-चारमिक, न फलति-न फरमुन्यादयति । यथा अतिगभारे महति मारे निचित पलमाप्र लवण न तत्मसार घारी करोति, तथैव हिंसात्यागनातपागनुतापपूर्वक सचितेऽतिमहति गुरूना निचयेऽन्तर्भूत सुमापिहिमार्जित खजिन न तो दु साकरिष्यत वि भाव । उपमा श्या सगधरा वृतम् ॥१५॥ पुरमक प्रवाह का सवय करा, जिससे प्रारिहिंसा स प्राप्ठ हुया पाप इस पुण्यप्रवाह मरकर पल न दे सके, जैस कि अगाध और अपार उलारान मसला हुमा एक पल नमः ॥२५॥ , एमासको' इति दिनार पञ्चमोऽङ्कः। २४५ गरुड:- थज्ञाननिद्राशयितो भवता प्रतिबोधितः । सर्वप्राणिवधादेप विरतोऽयमभृत्यहम् ॥२६॥ संप्रति हि- कचिद् द्वीपाकारः पुलिनविपुलै गनिवदः कृतावर्तमान्तिर्वलयितशरीरः क्वचिदपि। नायकोपदेश अत्दा जातप्रवोधो गरुडः खस्य प्राणिहिंसानिवृत्ति प्रति- जानीत यशानेति । अज्ञाननिद्राययिता अज्ञानम्-वृत्याकृत्योरवि. वेकः, तदेव निद्रा-इन्द्रियाणा खव्यापारवैमुख्यम् , तया-शयितः मुत. कल्याकृत्यविवेकशून्य इति यावत्, भवता-जीमूतवाहनेन, प्रतियोधित: जागरित.-फुल्याकल्यविवेक शिक्षित', एपः त्वदने शिष्यरूपेणोपस्थित, श्रदम्-गरुडः, श्रद्यप्रभृति-प्रद्यदिनमारभ्य, सर्वप्राणिवधाद-सर्वेषा प्राणिनाम्-जीवानाम् , वाद-हननाद , विरतानिवृतः, अस्मि । त्वदु- पदेशेनोन्मीलितचतुरहं नाद्यप्रमृति कमपि प्राणिनं हनिप्यामीति प्रतिजाने इति भाव. । अनुष्टुप् छन्दः ॥२६॥ एतनाटकस्य 'नागानन्दम्' इति नाम मूलं नागानामांति निर्दिशति- कचिदिति । पूर्वपठितं 'सम्प्रति हि' पदद्वयमपि पद्येन सम्बन्धनीयम् । सम्प्रति हि-इदानीं तु,नागानाम्-साणाम, समाजा-रामुदाया, महो- दन्वति महान् उदन्वान् इति महोदन्वाने, तस्मिन्-महासमुद्रे [उदन्वानु- दधौ चेत्यनेननिपालते], कचित्-कसिथित् स्थाने,पुलिनविपुलैः-पुलिन- पत्-सैकायद्, विपुलैः-बृहदाकारैः, भोगनिवहे भोगानाम्-सर्पशरीरा- णाम् , निवहै -समूहः, द्वीपाकार-द्वीपम्-चनुर्दिा जलावृतो भूभागः, तवद् याकारो यस्य तादृश-द्वीपसरश. सन्, कचिदपि कस्मिंश्चित् स्थान च, वलयितशरीर: चलयितम्-कुण्डलीकृतम्, शरीरम् , येन गरुड-अज्ञान की निद्रा में सोते हुए मुझे आपन जगा दिया है। आज से रेकर में सन जीवों का वष त्यागकरता हूँ ॥२६॥ कहीं वालुकामय स्थान क समान विपुल परणों के समूह से द्वीप के तुल्म प्रतीत होता हुश्रा, कहीं शरीरों को बल देने के कारण भवर को भ्रान्ति पैदा १ 'उदन्वानुदधि. सिन्धुः सरखान् सागरोणव.' इत्यमरः ।
२४६ नागानन्दे- प्रजन् क्वात् कूल क्वचिदपि च सेसुप्रतिसम: समाजो नागाना विहरतु महोदन्वति सुखम् ॥२७॥ अपिच- सस्तान् पाताललमास्तिमिरचयनिभान् केशहस्तान्वहन्त्य सिन्दूरेणैव दिग्धै प्रथमरविकरस्पर्शताने कपोजे । ताश ,भतएव, कृतावतंभ्रान्ति-न्ता जनिता, आवर्तस्य-अम्भसा भ्रमस्स, भ्रान्ति -अन्यथा ज्ञानम् , येन तादृश सन्, अपिच-किं च, कवित्, कूलात्-एकस्मात् तगत्, कूलम् अपर तटम् , वजन्-गच्छन् , सेतु- प्रतिम-सेतु, प्रतिमा-उपमान यस्य तादृश -रोतुतुल्य रान्, सुखम्- सानन्दम् , विहरतु-रमताम् । पूर्व मा पन्नगाशनाद् भीता पनगा प्राणरक्षायै समुद्रान्त पातालतले विलीना अभवन् इदानी तु मदमयदानेन जातप्रीतय समुद्रवक्षसि निर्भय विचरन्तु । यदा ते समुद्रोपरि विहरेयु- स्तदानीं तेषा पुलिनसहशैबृहदाकारै शरीरे कचिद् द्वीपमिव निर्मीयत, कनिच शरीर कुण्डलाकृत्य स्थितेषु तेगु मध्ये छिदारश्याद् प्रावतंभ्रम उत्पधेत, अपरत्र अतिदर्पकायपु तेप्वकस्मात् तगदपर तट जमु सेतु मादृश्य प्रतायेत इति भाव । शिखरिणी छन्द । 'रसै रुदैरिधना यमन- सभला ग शिखरिणी' इति तलक्षणम् ॥२७॥ नागानामानन्द वयित्वा तद्युक्तानामानन्द वर्णयति-नस्तान इति । ब्रस्तान्-श्लथान , पाताललग्नान् पाताले लमा पाताललमा, तान अतिदार्यान्-श्रापादलम्बिन इति भाव , तिमिरचयनिभान्-हिमि- राणा चयास्तामरचय -अन्धकारसमूह , तनिभान्-तत्सदृशान्-तम स्लोम पदतिश्यामानित्सर्थ, केशहस्तान्-शकलापान [प्रशस्तान् शानिति श्राशिवराम । प्रशसाया हस्तशन्द इति तदभिप्राय ], पदन्त्य धारयन्ल, करता हुआ और कहीं एक तर स दूसर तर तक साठा हुआ (फैटा हुआ) सनु की न्याई प्रतात हाता हुआ यह सांपों का समान (समह) मुमपूर्वक (निधिन्त हाकर) इस बढ़ समुद्र में खेल कूद ॥२७॥ और- मुल हुप पातारचुनी (पामों तक ररकत हुए) और पार अन्धकार समान काल कार करारापों का धारण किय हुए, सूर्य की पहली किरणों 1 'पारा पचव हनय कलापार्था चार परे' इत्यमर । A , पञ्चमोऽङ्कः। २४७ प्रायासादालसाजयोऽप्यचिगणितरुजः कानने चन्दनाना- मस्मिन् गायन्तु रागादुरगयुवतय कीर्तिमेता तवैव ॥२८॥ नायका-साधु महासत्य ! साधु । श्रनुमोदामहे । सर्वथा रसमाधानो भव । [शखचूडमुद्दिश्य ] स्वभवनमेव गम्यताम् । [शस्त्रचूडो नि वस्याधोमुखस्तिष्ठति ] नायकः-[निश्वस्य मातर पश्यन् ] प्रथमरविकरस्पर्शताम्र.-प्रथमा -प्रात प्रथमोटगता , रवे -सूर्यस्म, करा-किरणा, ते, तेपा वा स्पर्श -सम्बन्ध, तेन तामै -रकवणे , अतएव, सिन्दूरेण, दिग्धेरिव-उपलिप्तैरिव, कपोले =गण्डस्थले , उपलक्षिता [ 'इत्यभूतलचणे' इसनेनोपलक्षणे सृताया ], भायासाद् परिश्रमाद्, पालसानयोपि-प्रा-समन्ताद्, अलसानि-श्रान्तिहेनुना कियाप्रत्तिशून्यानि, अशानि-शरीरावयवा , यासा तारश्योऽपि, अवि- गणितराज =अविगणिता-उपेधिता , रज-पीडा याभित्रा , श्रान्तिजन्य शमगणयन्स इति भाव , उरगयुवतय =उरगाणाम्-साणाम् , युवतय -त्रिय , अस्मिन्-निकटवर्तिनि, चन्दनानाम्-मलयजानाम् , काननेविपिन, तवैवम्भवत एव [स्वशरीरव्ययेन तत्सौभाग्यरक्षक त्वादिति भाव ] नान्यस्य, एताम्-सर्वत्र प्रथिताम्, कीर्तिम्-यश , रागात्-अनुरागाद्, प्रेम्ण , गायन्तु-उच्चारयन्तु [प्राशसाया तोट्] 1 दिग्धेरिवेत्युस्प्रेक्षा । सम्धरा वृत्तम् ॥२०॥ साविति-महासत्य ! हे उदारपुढे । गरुड, त्वया साधु प्रतिज्ञा- तमित्यर्थ । अनुमोवामहे समर्थयामहे । रढसमाधान दृढम्- अविचाति, समाधानम्-प्रतिज्ञा, यस्य स । पहने के कारण, मानो सिन्दूर मलन सही, लाल गारों वाली, थकावट स सुस्त अहो वाली किन्तु फिर भी थकावट की पीटा कानमानती हुई साँपों की युवतियाँ इस चन्दन वृक्षों क वन में प्रमपूर्वक तरी ही कीर्ति का गान करें ॥२८॥ नायक-ठोक है, महात्मन् । ठीक है। मैं प्रसन्न हू। सर्वथा दटप्रतिक बने रहो। (शखचूह की पार) अपने घर जाइये। (सबूढ उच्छ्वास लकर नीचा मुँह किये सदा रहता है) नायक-(गहरी साँस लकर माता को दखता हुआ)- . ।
२४८ नागानन्दे- उत्प्रेक्षमाणा व तार्यचन्युकोटिविपाटितम् । त्वद्दु खदुःखिता दु.खमास्ते सा जननी तव ॥२६॥ देवी-धरणाखु सा, जा गरुडमुहपडिदं पिअक्खदसरीरें एव्य पुत्त पेक्खिस्सदि। धन्या सलु सा, या गरुडमुसपतितमप्यक्षतशरीरमेव पुत्र द्रक्ष्यति । शंखचूड:--अम्ब ! सत्यमेवैतद् यदि कुमारः स्वस्थो भविष्यति। नायक:-[वेदना नाटयन हद ! परार्थसंपादनामृतरसा- स्वादाक्षिप्तत्वादेतावी वेलांन विदिता संप्रति मां चाधितुमार- ब्धा वेदना। शनचूडस्य स्वभवनगमनहेतुमुपन्यस्यति नायक -उत्प्रेक्षमाणेति । त्याम् भवन्त शङ्खचूहम्, ता_चञ्चुकोटिविपाटितम् तादर्शस्य- गरुडस्य, चन्वा -तोय्या, कोख्या-अप्रभागेण, विपाटितम्-विदारितम् , उत्प्रेक्षमाणा-सभावयन्ती, त्वदुःखदुःखिता-तव दु खेन दुःखिता, सा अनिर्वचनीयपुत्रवात्सल्यवती रद्धा, तव-भवत शखचूडस्य, जननी- माता, दुःखम् दु खपूर्यकम्, पास्ते-तिष्ठति । अनुप्रास साधायान् । अनुष्टुप् छन्द ॥२६॥ धन्येति-वन्मा-धन लन्ध्रौ धन्या-प्रशस्तभागपयेत्यर्थ । अम्बेति- यदि कुमारो जीविष्यति तदा मे जननी मां जीवन्तमवलोकयिष्यसि, अन्यथाऽ. हमप्यत्रैव देह त्यक्ष्यामीति भाव । हहहेति-परार्थस्य--परप्रयोजनस्य नागशिशुरारक्षणात्मकस्य सपादनमेव अमृतम् , तस्य रस , तस्य प्रास्वाद- तुझे गरुख की चोंच की नोक सकरा हुला समभती हुई वह तरी माता तरे दुख से दुखी हुई बहे कष्ट में होगी ॥२६॥ देवी-वह माता धन्य है, जो अपने पुत्र को गस्ट के मुख में पदे होने पर भी सही सलामत शंखचूड-माता ! यह सत्य ही होगा यदि कुमार बच जाए । नायक-(पीडा अनुभव करता हुआ) अहह । परोपकाररूपी अमृत के रस चखने में प्रवृत्त हाने के कारण इतनी देर तक तो मुझे पीहा मालूम न पडा, मगर अब मुझ तग करने लगा है। ।
पञ्चमोऽङ्कः। [ मरणावस्था नाटयति] जीमूतकेतुः-[ ससश्रमम् ] हा वत्स ! किमेचं करोपि । देवी-हा ! किएणु हु पदं वदि । [ सोरस्ताडनम् ] परि- चाश्रह परित्ताश्रह । एसो मे पुत्तयो विवादि । हा! किनु सल्वेतद् वर्तते। परिजायध्वं परिचायध्वम् । एप मे पुत्रको विपद्यते । मलयवतीदा नय्यउत्त! परिचइदुकामो विश्न लफ्नी- असि। हा आर्यपुत्र ! परित्यक्तुकाम इय लक्ष्यसे । नायकः- अजलिं कर्तुमिच्छन् ] शपचूड !समानय मे हस्तौ। शंखचूड.-[ तथा कुर्वन् सासम्] कष्टम् अनाथीभूतं जगत् । नायक.-[अनिमीलिताक्ष पितरी पश्यन् ] अयं पश्चिमः प्रणामः। अनुभव ,तेन पाक्षिप्तत्वाद्-आश्टत्वाद्, एतावती वेताम्-इयत्तालपर्यन्तम्, सप्रति-इदानीम् , साध्यस्य परप्रयोजनान्तरस्याभावादिति शेष । दव्या उत्री-एप इति। चिपद्यते-प्रियते। परित्यक्तुकामः परित्यक्त- मिच्छ । 'तुकाममनसोरपि' इयनेन कामशब्दे परे तुमुनो मलोप अञ्जलि वद्ध्वा पितरौ प्रणन्तुमिच्छुनायको नैवल्यातिशयाद् अञ्जलि वन्धुमशक्नुवन्- शखचूड प्रेरयति-शहचूडति। समानय सयोजयेत्यर्थ । अर्धोन्मीलि. ताक्ष-अर्धमुन्मीलिते अधिणी यस्य स अधान्मालिनाक्ष । श्रयमिति- पश्चिमा अन्तिम । (मरने की दशा का नाट्य करता है) जीमूतकेतु-(धवरा कर) हा बेटा ! क्यों ऐसे कर रहे हो ? देवी-हाय । यह क्या हो रहा है। (छाती पीटकर ) बचाओ, बचानो, मेरा राल मर रहा है। मलयवती-हा स्वामिन् । मुझे छोट कर चल दिये। नायक-(हाथ जोडना चाहता है) शंखचूड ! मो हाथों को जोड दो। शंखचूड-(वैसे करके रोता हुआ) हाय ! जगत् अनाथ हो गया। नायक-(अपसुरी पाखों से माता पिता को देखता हुशा) यह मेरा अन्तिम प्रणाम है। - २५० कष्ट नागानन्दे- गावाण्यमूनि न पहन्ति विचेतनानि धोत्र स्फुटावरपदा न गिरः शृणोति । निमीलितमिद सहसैव हाँ तात यान्ति पिरशस्य ममासपोऽपि ॥३०॥ अथवा किमनेन । ['सरक्षता पनगमद्य पुण्यम्' इति पूर्वश्लोकमेव पठित्वा पतति ] देवी-हा वच्छ ! हा गुरुजणषच्छल ! हा जीमूदवाहण! कहि सि मए पुणो पेक्खिदयो। हा वत्स ' हा गुरुजनवत्सल ! हा जीमूतवाहन ' कुनासि मया पुनद्रष्टव्यः । गात्राणीति-विचेतनानि विगता चेतना स्पर्शायनुभवसामर्थ्य येषा तानि चेतनाशून्यानि, श्रमूनि-युष्माभिदृश्यमानानि, गात्राणि शरीरावयवा ,न वहन्तिमा धारयितु न शक्नुपन्ति, अथवा न किमपि चेन्ते। श्रोत्रम्-धोत्रेन्द्रियम्, स्फुटातरपदास्फुटानि-स्पानि, अक्षराणि-वर्णा , पदानि-सुप्तिान्तरूपाणि यत्र ताशीरपि, गिरः-याच , न शृणोति-न गृहाति । फष्टम् [शोकसूचकमन्ययमिदम् ], इदम्, चक्षुः नेमपि, सहसैव-अकस्मादेव, निमीलितम्-मुद्रितम् , दान [शोकसूचकमन्ययम् ] तात-हे पित , विवशस्य-इन्द्रियवैकल्यादिना शक्तिशून्यस्य, मम, असवोऽपि-प्राणा अपि, यान्ति-गच्छन्ति । गात्र- विचेतनत्वादिभिर्हेतुभिर्मतिरभिव्यज्यते । वसन्ततिलकं वृत्तम् ॥२०॥ देव्या उक्ती कुत्रेत्यादि। पुनस्त्वा कुत्र द्रक्ष्यामीति भाव । चतना हीग यह मरे अङ्ग अब नहीं चलते, स्पष्ट कही हुई वाणी को भी श्रोत्र नहीं सुनत, शोक है कि आँखें हठात् मिची जा रही है, हा तात । मैं बेबस हूँ और मेरे प्राण निकले जा रह हैं ॥३०॥ अथवा इस (प्रताप) से क्या लाम १ ("सरदता पन्नगमय पुण्यम्।" यह पहला श्लोक पढकर गिर पड़ता है) देवी-हा बेटे ! हा माता पिता के प्यारे ! हा जीमूतवाहन ! मैं तुम फिर कहाँ देगूंगी।
पञ्चमोऽका २५१ जीमूतकेतुः- सास्रम् ] हा पुत्र जीमूतवाहन! हा प्रणयि- जनवत्सल हा सर्वगुणनिधे ! कासि । प्रयच्छ मे प्रतिवचनम् । [ हस्तायुरिक्षप्य ] कष्टं भोः ! कष्टम् । निराधार धैर्य कमिव शरण यातु विनयः पमा चान्ति बोद्ध क इह विस्ता दानपरता। हत सत्य सत्य नजतु कृपणा काध करुया जगत् कृत्स्नं शून्य त्वयि तनय ' लोकान्तरगते ॥३॥ पुत्रशोकसतप्तो जीभूतकेतुर्विलपति-निराधारमिति-तनय पुन! त्वयि सर्वपा गुणानामेकाश्रये भवति, लोकान्तरगते अन्योलोको तौका- न्तरम् , तन गते-मृते सतीत्यर्थ । धैर्यम्-धीरता-महाविपत्तावप्पविचलन- स्वभाव , निराधारम-निर्गत श्राधारो यस्य तत्-निराश्रयम् जातमिति शेष। विनय: नम्रता, कमिय- पुरुषम् [ इवोन वाक्यालद्वारे ], शरणम् आश्रयम् , यातु-गच्छतु-प्रामोतु । इह-निनोक्याम्, क. कतमौ वीर, क्षान्तिम्-क्षमाम् , चोदुम्-धारयितुम्, क्षम' यमर्य, अस्तीति शेष । इदानीम्, दानपरता दानम्-त्याग , परम्-इष्टम् , यस्य तस्य भावस्तत्ता- पदान्यतेत्यर्थ , विरता-समाप्ता । सत्यम्-सत्यवादिता, इतम्-विनयम् , इति, सत्यम्-असदिग्यम् । अध,कृपणा=आश्रयविनाशाद् दानतामुपगता, करुणा-दयावृत्ति, के नजतुकमाश्रय गच्छतु। कृत्स्नम्-सकलम् , जगत्-भुवनम् , शून्यम्-रिक्कम्-सारहीनम्, अभूदिति शेष । हे पुन! धैर्या- दिगुग्माना त्वमेवेक पाश्रय श्रामीत् । स्वयि विनष्टे निराश्रया इमे नष्टा एव । गुणाना गुणिनमन्तरेण स्थानुमशकृत्वाद् । अब त्वय्यैकस्मिन् विलुप्ते जगन्नि- स्सार जातमिति भाव । करुणोऽत्र रस प्राधान्येनाभिव्यज्यते । अत्र नायकस्य जीमूतकोतु-रोकर) हा पुत्र जीमूतवाहन ! हा मित्रों के प्यारे ! हा सब गुणों की खान ! तू कहाँ है । मुझे उत्तर ता ।(दानों हाथ उठाकर) हाम रे हाय । धैर्य श्राश्रय-हीन हो गया है, विनय (नम्रता) किस की शरण ले। इस ससार में अब धमा को धारण करन योग्य कौन रह गया है। दान करना अब समाप्त हो चुका, अचमुच ही सत्य का नाश हो गया, रेचाही दया अब कहाँ जाए। हे पुत्र ! तेरे परलोक जाने पर तो सारा ससार ही शून्य हो गया है ॥३॥ , .
२५२ नागानन्दे- मलयवती- सास्रम् ] हा अय्यउत्त । कहिं में परिचइश्र गदोसि । णिग्घिणे मलप्रवदि ! किं एवं पेक्खिदव्यं त्ति पत्ति वेलं जीविदासि। हा आर्यपुत्र कुत्र मां परित्यज्य गतोऽसि । निघणे मल. यवति ! किमेतद् द्रष्टव्यमित्येतावती वेलो जीवितासि । शखचूडा-कुमार ! क प्राणभ्योऽपि वल्लभतरं परिजन परित्यज्य गतोऽसि । तदवश्यमन्वेति त्वां शंखचूडः । गरुडः-[ मोदगम् ] हा! कष्टम्। उपरतोऽयं महात्मा।किमि दानी मया कर्तव्यम् । देवी-[ सानमूर्ध्व दृष्ट्वा ] भअवन्तो लोअपाला ! अमिदेण सिञ्चित्र पुत्तमं मे जीवावेह । भगवन्तो लोकपालाः! अमृतेन सिक्त्वा पुत्रकं मे जीवयत । लोकान्तरगमनदोषेण धैर्यादीना निराश्रयत्वादिदोषवर्णनादुल्लासालद्वार । तदुक्त कुवलयानन्द- "एकस्य गुणदोषाभ्यामुल्लासोऽन्यस्य तो यदि ।' तेन च धैर्यादाना त्वमेवैको निलय इति वस्तु व्यज्यते । शिखरिणी वृत्तम् ॥३१॥ शखचूडोक्तौ तदवश्यमिति। अन्वेति-अनुगच्छति-अनुम्रियत इत्यर्थ । हा कएमिति-उपरत भृत । भगवन्त इति लोकपाला. प्राच्या- दीना दिग्विदिशागीशा इन्द्रादयो देवा लोकपाला उत्यन्ते । तदुक्रम्- इन्द्रो पनि पितृपतिनै तो वरुणो मरुत् । कुवेर ईश. पतय पूर्वादीना दिशा क्रमात् ॥ इति । मलयवती-(रोती हुई) हा स्वामिन् ! मुभी छोड कर कहाँ चले गप १ अरी क्रूर मलयवती ! क्या यह देखने के लिये इतनी देर जीती रही। शखचूड-कुमार । प्राणों से भी प्यारे नौकर को छोट कर कहाँ चले गए। अब शखचूड तो अवश्य ही तुम्हारा अनुकरण करेगा । गरुड-(टु स से) हा शोक ! यह महात्मा मर गया। अब मुझे क्या करना चाहिए? देवी-(रोती हुई ऊपर देख कर ) हे भगवन् । लोकपालो । अमृत छिडक कर मेरे पुत्र का जीवित कर दो।
२५३ पञ्चमोऽङ्कः। गरुड:-[सहपमात्मगतम् ] अमृतसंकीर्तनात् साधु स्मृतम् । मन्ये प्रमृष्टमयशः। तद् यावत् त्रिदशपतिमभ्यर्थ्य तद्विरटेना- मृतवर्पण न केवल जीमूतवाहनम्, पतानपि पूर्यभक्षितानस्थि- शेपानाशीविपान् प्रत्युज्जीवयामि । अथवा न ददात्यसौ, ततोऽहम्- पपोस्निप्ताम्वनाथ पटुगरपयन यंमाणे समोरे नेनाचि लोपमूच्छाविपुरविनिपतरसानलद्वादशाकं । गरुडोलो-तद् यावदिति । घिदशपतिम्-विदशानाम्-देवानाम् , पतिम्-स्वामिनम् इन्द्रमिति यावत् । तद्विसृऐन-तद्दतेन-तबनित - नेत्यर्थ । अस्थिशेपान्=अस्थिपथरमानावशिष्टान् । श्राशीविपान्- सर्पान् । पाश्या दष्ट्राया विष येषा तानिति विप्रहः । अथयेति-अयवति निपातरामुहायो यद्यर्थ । यदि न ददात्यसाविति योजना । यदि मया प्रार्यमान मुरपति मृतवृष्टिं करिष्यति-तहि किमह करिष्या. मीति गरुड प्रतिपादयति-पक्षोत्तिप्तलादिना । पक्षोरिक्षप्ताम्बुनाथः= पक्षाभ्याम् खपतनाभ्याम्, उत्तिप्त -ऊर्ध्व क्षिप्त -निरस्त , अनुनाय - अम्ना नाथ -समुद्र वरुणो वा, येन तारा , समीरे-मरुति, पटुजव- पचनप्रेर्यमाणे-पटुना तीवेण, जवन-वेगेन,जाता य पवन -वायु ,तन प्रर्य- माणे-एकत क्षिप्यमाणे सति, नेत्राचि सोपमूळविधुरविनिपतत्सा नलद्वादशाम्-िनत्रयो-मम नयनयो , अनिर्भि -ज्वालाभि ,लोप -दाद सत्य मा-उच्छ्राय.-प्राधिक्यम्, तया [ अथवा तेन मुच्छा मोह , तयेति व्याख्यातव्यम्],विधुरा -विकला , अतएव विनिपतन्त -स्वस्थानाच्च्यवमाना', सानला -अनसनामिना सहिता, द्वादश, प्रर्या -आदिला, यस्य तादृशः, [यक्षेनमालाभि प्रपीरिता अतिसहिता द्वादशादिल्या खम्यानाद् भूमी निपतन्तीति भाव ], शाशनिधनदगदाप्रेतलोफेशदण्डान् गरुड-(प्रसनता से मन में) अमृत के कथन से स्व याद आना ! मानो मेरा कलक घुल गया। तो इन्द्र से प्रार्थना करक उससे बरसाई हुई अमृत-वर्षा से न कवल जीमूतवाहन का ही किन्तु इन पहले साप हुए अस्थि- मात्र शष साँपों को मी जिला । और मदि वह न दगा तो मैं :- पसों में समुद्र का उद्धार कर, अपना तीव्र गति का पवन स वायु को प्रेरित करके, अपनी आँखों की माला र तन पुक्ष से अग्नि सहित द्वादश 'पदे पीत्वाम्बुनाथ पटुतवपवन प्रेर्यमाण समारे ' इति चित्पाठ ।
२५४ नागानन्दे- चचा सचूपयंशकाशनिधनदगदातलोकेशदण्डा- नन्त समनपरः दणममृतमयाँ दृष्टिमभ्युत्मजामि ॥३२॥ तदयं गतोऽस्मि । [निष्कान्त ] जीमूतकेतु-शंखचूड! किमद्यापि स्थीयते। समाहृत्य दा. रूणि पुत्रस्य मे विरचय चिताम्।येन घयमप्यनेन सह गच्छामः। देवी-पुत्तय संखचूड ! लहु सज्जेहि । दुक्खं खु अहि विणा भादुश्री दे वट्टइ। पुनक शंखचूड लघु सञ्जय । दुःखं खल्वस्माभिर्विना भ्राता ते वर्तते । [शक्रस्याशनि शाशनि, घनदस्य गदा धनदगदा, प्रेतलोकेशस्य दराड प्रेतलाकेशदण्ड , शकाशनिब धनदगदा च प्रेतलोकशदण्डव, शक्रारानि- धनदगदाप्रेतलोकेशदण्डा, तानिति विग्रह J शकस्य-इन्द्रस्य, अशनिम्- पग्रम् , धनदस्य-कुबेरस्य, गदाम्-गदाख्यमायुधम् , प्रेतलोकानाम्-मृतानाम् ईशस्य स्वामिनो-यमस्य, दण्डम्-दण्डनामकमनम् , चञ्च्या स्वरोदय, संचूर्य-चूर्णयित्वा स्थित ,अन्तःसंमग्नपक्ष:-अन्त -अमृतस्यान्त ,सम• मौ-सम्यहमनी पक्षी यस्य तादृश , सन् अहम्, क्षणम्-क्षणमानम् ,अमृत- मपीम् सुधामयीम्, वृष्टिम् अभ्युत्सृजामि-पातयामि । मह वरुणादीन सर्वान् लोकपालान् पराभ्यामृतपानान्तर्निमज्य स्वपक्षप्रकम्पनन मृता- नामेतेषामुपरि क्षण सुधावर्षण करोमि इति भाव । सुधार्दाभ्या पक्षाभ्या न चिर दृष्टिर्भवितुमर्हतात्यत क्षणशब्दोषादानम् । स्रग्धरा छन्द ॥३२॥ पुवकेति-सज्जय चितामिति शेष । अस्माभिविना ते भ्राता भातृतुल्यो जीमूतवाहन , दु खम्-दु खपूर्वकम्, वर्तते तिष्ठति । श्रादित्यों को कातर तथा विचलित करता हुआ, चोंच से इन्द्र के वज्र, कुबेर की गदा, उथा यम के डण्डों को टुकडे टुकडे करता हुआ, अमृत में अपने पख डुबो कर क्षण भर में अमृत की वर्षा कर दूंगा ॥२२॥ तो लो, मैं यह चला। (चला जाता है) जीमूतकेतु-शखचूड ! अभी तक क्यों खडा है १ लकड़ियों इकड़ी करके मेरे पुत्र की चिता को बना, ता कि हम भी उसी के साथ चले। देवी-बेटा शसचूड ! जल्दी तभ्यार कर। हमारे विना तेरा माई दुःखी हो रहा होगा।
पञ्चमोऽङ्कः २५८ शंखचूडः-[सानम् ] यदाशापयन्ति गुरवः । ननु पुरस्सर एवाहमत्र युप्माकम् । [जधाय चितारचना नादयित्वा ]तातासजी- कृतेयं चिता। जीमूतकेतु:-कष्टं भोः ! कष्टम् , उणीप स्फुट एव मूर्धनि विभात्यूर्णेयमन्तर्भुवी- खपुस्तामरसानुकारि हरिणा व स्थल स्पर्धते । चक्राको चरणौ तथापि हि कथ हा वत्स मदुप्कृतै. स्त्वं विद्याधरचक्रवर्तिपदवीमप्राप्य विधाम्यसि ॥३३॥ यदेति-पुरस्सरः अप्रगामी । मृतस्य स्वपुनस्य चक्रवर्तिचिहानि विलोक्य जीमूतकेतुर्विलपति- उणीप इति । तृतीयपादे तयापति प्रयोगाद् अन यद्यपीयध्याहार्यम् , यत्तदोनित्यसंबन्धात् । यद्यपि, मूर्धनि मस्तके, उणीयः-चक्रवर्तिम्व- घोराको लक्ष्मविशेषः, स्फुट पंव-स्पष्ट एवास्ति, भ्रुवोः, अन्त: मध्ये, इयम्-स्पष्टमवलोक्यमाना, ऊर्णा-रोमावर्तः, विभाति-शोभते, चतुः, तामरसानुकारितामरसम् अनुकरोति-झते तामरसानुकारि-रखकमल- दलसदृशम्-प्राताम्र कर्णान्तविश्रान्त चेत्यर्थः, वक्षस्थलम-उर स्थलम, धिया विमलयोज्ज्वलम्, हरिया-विष्णुना-विष्णुवनसेवर्थ , स्पर्धते- विष्णुवक्षः स्पर्धिनुमिन्द्राति भाव । चरणौ पादतले,चकाङ्को-चकम्, मा-चिहा, यव ताशी, चक्रचिहिती, स्त, तथापि-एव चक्रवर्ति- लक्ष्मयुक्तोऽपि, हा वत्स ! त्वम् मद्दुष्कृतैः-मम पूर्वजन्नदुरदृष्टैरेन हेतुभि , कथम्स्कैन हैनुना, चक्रवर्तिपदवीम्-चक्रवर्तिन -सम्राज पदवीम्-पदम्, अप्राप्य-अनासाद्य, विश्राम्यसिउपरतो भवसि । यदि शंसचूड-(रो कर) जो आप (गुरूजनों) की आज्ञा । इस बात में में आपके आगे लगा।(उठ कर चिता मनाता हुश्रा) तात ! चिनातम्यार कर दी है। जीमूतकेतु-गोक ! अहो शो! सिर पर स्पष्ट उपशीष विद्यमान है, मौहों के मध्य में मांगतो रही है, आसे कमल के समान है, छाती सिंह (अथवा वि) सघश है, चरणों पर चको चिह है, फिर भी है पुत्र:As बिना विद्याधरों के चक्रवर्ती की पदवी प्राप्त किये ही कदा 4332 १ 'एप' इति क्वचित् पाठ.।
२५६ नागानन्दे- देवि! किमिव हयते । तदुत्तिष्ठ । चितामारोहामः । [सव परिकामन्ति] मलयवती-[बद्धाञ्जलिरूर्व पश्यन्ती] भवदि गौरि ! तुप प्राणत्तं 'विजाहरचक्कवट्टी दे भत्ता भचिस्सिदिति । ता कह मम मन्दभात्राएँ तुम पि अलिप्रवादिणी सवुत्ता । भगवति गौरि त्वयाऽऽक्षप्त विद्याधरचक्रवर्ती ते भर्ती भविष्यति' इति । तत् कथ मम मन्दभाग्यायास्त्वमप्यलीकवा- दिनी सवृत्ता। [तत प्रविशति ससनमा गौरी गौरी-महाराजजीमूतकेतो!नखलु नखलु साहसमनुप्ठेयम्। जोमूतकेतु.-कथममोघदर्शना भगवती गौरी । गौरी-[मलयवतीमुद्दिश्य ] वत्से मलयवति ! कथमहमली कवादिनी । दृश्यताम् । [नायकमुपसृत्य कमण्डलुवारिणाभ्युशन्ता] मदुप्कृतस्त्यमल्प एव पयसि लोकान्तर गच्छसि तद् गच्छ, पर चक्रवर्ति लक्षणाबकृतस्य तव तत्पदामाप्ति केन हेतुना, इति न ज्ञायते । अथवा मम दुष्कृतानि कथ ते चक्रवर्तिपदान्तरायभूतानि जातानि । मया दुष्कृत कृत मयैव भाग्यम् , त्वया कन हेतुनोपभुज्यते-इति वा भाव । अत्रापि पूर्ववत् करुण । शार्दूलविक्रीडित वृत्तम् ॥३३॥ महाराजेति-साहसम्-चितारोहणसाहसम् । दवि 1 क्यों राती हो उठा, चिता पर चढ़े। (सब घूमते हैं) मलयवती-(हाथ जोडकर ऊपर दसती हुई) भगवति गौ!ि तू ने वर दिया था कि तरा पति चक्रवर्ती हागा। तो मुझ अभागिनी के सम्बन्ध में तू भी क्यों अनृतवादिनी हा गई ! (घबराई हुई गौरी का प्रवेश) गौरी-महाराज जीमूतकेतो । बस पसा साहस मत करा! जीभूतकेतु-अहा ! क्या अमावदर्शना गौरी आगई। गौरी-(मलयवती की आर) नेटी मलयवति । मैं झूठी कैस हा सकती हू १ देस, (नायफ क पास जाकर कमण्डलु का पानी उसपर छिडकती पञ्चमोऽङ्कः। २५७ निजेन जीवितेनापि जगतामुपकारिणः। परितुष्टास्मि ते वत्स जीव जीमूतवाहन ॥३॥ [ नायक उत्तिष्ठति ] जीमूतफेतुः--[ महर्षम् ] देवि! दिया वर्धसे। यद्यमक्षत- रीरो जीमूतवाहनः समुत्थितः । देवी-भनवदीए पसादेण । भगवत्याः प्रसादेन। [उभी गौर्याः पादयोः पतित्वा नायकमालितः.] मलयवती-[ सहर्पम् ] दिष्टिना पच्युजीविदो अय्यउत्तो। दिष्टया प्रत्युजीवित आर्यपुत्रः । [गोर्याः पादयोः पतति] नायकः-[गोरों दृष्ट्वा पदालिः] भगवति ! कथमिति-अमोघदर्शना-अमोघम्-अनिष्फलम्, दर्शनम्- साक्षात्कारो यस्याः सा। अमोघदर्शनेति विशेपणं जीमूतवाहनस्य पुनरुज्जीवन- पंभावनायो साभिप्रायमिति परिकरः । अभ्युक्षन्ती-अभिपिश्चन्ती ।। निजेनेति-हेयरसजीमूतवाहन! निजेन स्वकीन, पाणेभ्योऽपि प्रेयसा, जीवितेनापि-धागरपि, जगताम्-लोकानाम् ,' निर्दिशेपम् , उपकारिणः कल्याणकर्नुः, ते-तव, [सम्बन्धसामान्ये पष्टी] उपकारिणि त्वयोति भावः, परितुष्टा-प्रोता, अस्मि स्वम्, जीव-ध्रियस्व-जीवनं प्राप्नुहीति भावः । अनुष्टुप् छन्दः ॥३४॥ देवीति-प्रत्यु यितः पुनजीवन प्राप्तः । चरस ! जीमूतवाहन ! तुम अपने प्राणों द्वारा भी जगत् का उपकार करने वाले हो । में तुम पर प्रसन्न है। तुम जी उठी ॥३४॥ (नायक उठ खड़ा होता है। जीमूतफेतु-(प्रसन्नता से) देवि ! सौभाग्य की बात है, तुझे बाई हो, जो यह जीमूतवाहन सही-सलामत जी रहा। देवी-(प्रसन्नता से) भगवती की कृपा से। (दोनों गौरी के चरणों में गिरकर नायक को गले लगाते हैं) मलययती-(प्रसन्नता से) अहोभाग्य ! स्वामी जी रठे। (गौरी के चरणों में गिरती है) नायक-(गौरी को देखकर हाथ जोड़कर) मगवति । - गौरि ॥३॥ २५८ नागानन्दे- अभिलपिताधिकवरदे प्रणिपतितजनातिहारिणि शरण्ये । चरयो नमाम्यह ते विद्याधरदेवते [पादयो पतनि] [ सर्वे ऊवं पश्यन्ति] जीमूतकेतुः-कथमनभ्रा वृष्टिः । भगवति ! फिमेतत् । गौरी-महाराज ! जीमूतवाहनमुजीवयितुमेतांश्च पूर्वभ. क्षितानस्थिशेपानुरगपतीन् समुपजातपश्चात्तापेन पतिपतिना देवलोकादियममृतवृष्टिर्निपातिता । [अङ्गल्यप्रेण निर्दिशन्ती ] किञ्च न पश्यति महाराज, प्रत्युजीवितो नायको गौरी स्तौति-अभिलपितेति । अभिलषिता. धिकघरदे ! अभिलषिताद्-ईप्सिताद्, अधिक पर ददातीति ताडशि ! इप्सिताधिकवरदात्रि। प्रणिपतितजनार्तिहारिणि ! प्रणिपतितानाम्- प्रणतानाम् , जनानाम्, मार्तिम्-पीडाम्, हरति-दूरीकरोतीति तथाभूते- प्रणतमनुजदु.सदारिणि । शरण्ये शरणे साधु शरण्या, सबोधने रूपम्] शरणागतक्षिके। विद्याधरदेवते विद्याधराणाम् , देवते-इष्ट- देवि ! गौरि -हे महेश्वरि । अहम् जीमूतवाहन , ते-तव, चरणौ- पादौ, नमामि नमस्करोमि । गौरीविषयिणी रति प्राधान्येन व्यज्यते । अभिलपिताधिकवरदत्वादिक प्रणामे हेतुरिति काव्यलिङ्गम् । आर्या छन्द ॥३५॥ कथमिति-अनभ्रा-अत्र मेघ विनैव जाता।समुपजातपश्चात्ता पेन-समुपजात पश्चात्तापो यस्य तेन । पक्षिपतिना-पक्षिणा पतिस्तेन । इच्छा से भी अधिक वर देने वाली प्रणत जनों के दुख दूर करने वाली । दीना की शरण । हे विद्याधरों की देवि गौरि । मैं तरे चरणों में नमस्कार करता हूँ॥३५॥ (चरणों में गिरता है) (सब उपर की ओर देखते है) जीमूतकेतु -यह बिनामेघों के कृष्टि कैसे ? भगवति । यह क्या बात है। गौरी--महाराज । जीमूतवाहन को और इन पहले खाए हुए अस्थि- मात्रावशिष्ट सॉपों को पुन जीवित करने के लिये पश्चात्ताप करते हुए गरुड ने यह दवलाक से अमृत की वर्षा की है । (उँगली स दिखाती हुई) क्या महाराज नहीं देखत, . पञ्चमोऽङ्कः। २५६ सम्माप्ताखएडदेहा. स्फुटफणमणिभिभामुरैरुत्तमा विद्वाकाटिद्वयन चितिममृतरसास्वादलोभाविदन्त । सपरतावद्धवेगा मलयगिरिसरिद्वारिपूरा इवामी व. प्रस्थानमागविषधरपतयस्तोयराशि पिरान्ति ॥३६॥ [नायकमुद्दिश्य ] वत्स जीमूतवाहन! त्वं जीवितमानदानस्य न योग्यः । तदयमपरस्ते प्रसाद.- अमृतरिफन्न नागाना पुनरूजीवन वर्णयति सप्राप्तति । सम्पत्ति इदानाम्-गरुटकृतामृतानन्तरमियर्थ , सप्राप्तास्त्रण्डदेवा - साप्ता-समधिगता असण्डा -अविरला -चक्षुरादिगालावयवपरिपूर्णा , दहा -शराराणि यतादृशा , स्फुटफणमणिभिः स्फुटा देदीप्यमाना, पणानाम्, मणी चेपा तारी, श्रतएव, भासुरैः दाप्तिमद्भि, उत्तमान-शिरोभि , उपलक्षिता ,अमृतरसास्वादलोमाद-समृतस्य- गहनाभिवपितस्य पीपस्य, रम तस्य-प्रास्वादः-अनुभव, तत्र लोभाद- लाल्या, जिवाकोटिद्वयेन-निहाया , गोटियम्-दो अप्रभागी, तन, तितिम् अमृतनिपिठापृथ्वाम्,लिइन्त. रसयन्त ,अमी-पुरसादालोक्य- माना , विपधरपतया विषधराणा पतय -नागा इत्यर्थ , श्रायच्येगा.. श्रावधी वेगा यब-वगयुठा , मलयगिरिसरिद्यारिपूरा इव-मलय. गिरे -मलयाचलस्य, सरित -जय मलयाचलाद् उद्गछन्त्यो नव इत्यर्थ , तासाम्, वारिपूरा -जलप्रवाहा इव, चक्र. वाटले, प्रस्थानमार्गः= गमनगररिणाम , तोयराशिम् समुद्रम्, विशन्ति प्रविशन्ति । सम्प्रनामे नागा गरुकृतामृताभिपण पुनाजाविता अतिवेगेन सर्पजाति सिद्धया कुटिलया गरा समुद्रमभिविशन्ति । यथा-मलयपर्वतादुद्रच्छन्त्यो वेगवतो वापिकाम्बुसरित कुटिल वहन्ला समुद्र प्रविशन्ति इति भाव उपमालबार । सम्परा छन्द ॥३६॥ वत्सेति-जीवितमानदानकस्यन्दानमव दानवम्-अल्पार्थ कः । सम्पूर्ण दह प्राप्त करके, पणों की चमकती हुई मणियों के कारण चमकत हुए सिरों वाल, अमृत चसन राम सनिता क दानों सिरों स पुथिनी का घाटत हुए य साप इस समय मलयपर्वत की नदियों के गयुक्त में (नायक को रद्देश्य करणे) बेटा जीमूतवाहन | तू केवल जीवनदान के ही योग्य नहीं है। तर ऊपर यह और कृपा की जाती है- - -~- २६० कम्पनेन पति- नागानन्द- हसांसाहतहेमपङ्कजरज सपर्कपोज्झितै- रुत्पन्नम मानसादपि पर तोयमहापावनै । स्वेच्छानिर्मितरत्नकुम्भनिहितैरेपाभिपिच्य स्वय त्वा विद्याधरचक्रवर्तिनमह प्रीत्या करोमि तणात् ॥३७॥ जीवितमेव जीवितमानम् , तस्य दानकम्-जीवितमानदानकम्, तस्येति विप्र । त्यादृशाय निरपेक्षजगदुपकारिणे जीवितमानप्रदानमतितुच्छम् , (व खितोऽप्यधिक मत्प्रसादमईसीति भाव । भगवती गौरी प्रसन्ना सती जीमूतवाहनाय चक्रवर्तिपद वितरति- हंसांसेत्यादिना । एपा-युष्माभि प्रत्यक्षमीक्ष्यमाणा, अहम् गौरी, स्वयम् आत्मनैव, मम मानसाद-मम अन्त करणाद् [मानसाख्य- सरोवराच] उत्पन्नैरपि, हंसांसाहतहेमपङ्कजरज संपर्कपको- ज्झितैः हंसानाम्-मरालानाम्, प्रसै -स्कन्धै , कण्ठकरड्यनायवरारे, पाहतानाम्-सघृष्टानाम्, हेमपङ्कजानाम्-स्वर्णकमलानाम् , तानि यानि रजासि-परागा,तेषा सपण-सम्बन्धेन जात पक-कर्दम , तेन, उज्झितै -रहितै , परम्-निरतिशयम्, महापावनैः मतिप्रविन , स्वे- च्छानिर्मितरत्नकुम्भनिहितैः स्वेच्छया स्वसकल्पमात्रेण निर्मिता, ये रत्नकुम्भा -रत्नमया कलशा , तत्र निहित स्थापित , तोय.-जलै , स्वाम्-जीमूतवाहनम्, प्रीत्या-प्रेम्णा, अभिपिच्यसपयित्वा, क्षणात्- मुहूर्तमात्रेण, विद्याधरचक्रवर्तिनम्नविद्याधराणाम् , चक्रवर्तिनम्- समाजम्, करोमि-विदधे। वत्स जीमूतवाहन 1 अह त्वा निर्मलेन मम मानसोत्पनेन भत्सकल्प- मानस्टरत्नकलशनिहितेन जलन विद्याधराणा चक्रवर्तिपदे प्रीत्याभिषिचा. मीति भाव । मानसोत्पन्नमप्यपङ्कजपरागपकिलमिति विरोध । मानसपद- स्थान्त करणपरकव्याख्यानेन तत्परिहार । प्राकृतिकमानसजलादतस्य जलस्य व्यतिरेकश्च । शार्दूलविक्रीडित छन्द ॥३७॥ मेरे मानस (मानसरोवर-मन) से उत्पन्न होने पर भी हसों के पदों से कम्पित कमलों के पराग के सपर्क से होने वाले कोच से रहित और श्रति पवित्र जलों से, जो अपनी इच्छा के अनुसार बनाए हुए र कुम्भों में रक्खे हुभ हैं, मैं स्पम प्रेमपूर्वक तेरा अभिषेक करके क्षण भर में तुझे विद्यापरों का चकवर्ती बनाए देती हूँ॥३७॥ , भावः। पञ्चमोऽङ्कः। २६१ श्रपिच- अमेसरीभवतु काञ्चनचक्रमेतदेप द्विपश्च धवलो दशनैश्चतुर्भिः। श्यामो हरिमलयवत्यपि चेत्पमूनि रवानि ते समवलोकय चक्रवर्तिन् ॥३८॥ एते च मत्प्रचोदिताश्चटुलचूडामणिमरीचिरवितेन्द्रनाप- अग्रेसरीति-चक्रवर्तिन्-हे विद्याधरसम्राट् ! एतत्-मया प्रसाद रूपेण वितीर्यमाणम् , काञ्चनचक्रम्-स्वर्णमयं चक्रम्, अग्रेसरी- भवतुर्वरनेषु प्रधानं भवतु-प्रतिपक्षक्षपणक्षमत्वादिदमेव कायनं चक्र सर्वतः प्रथमं गृहाणेति भावः । किं च, चतुर्भिः, दशनैः-दन्तैः, उपल- हितः, एप:=पुर उपस्थितः, धषलः श्वेतवर्णः, द्विपः-हती, श्याम- श्यामवर्ण , हरिः अश्वः, अपि च मलयवती-लद्भार्या च, इति, अमूनि, ते तव चक्रवर्तिनः, रतानि, समवलोकय पश्य-गृहाणेति ललितविस्तरे बौद्धानां प्रन्थ- चक्रवर्तिनः सप्त रत्नानि गणितानि । तद् यथा-चकरना , हसिारत्नम् , अश्वरलम् , स्त्रीरत्नम् , मणिरत्नम् , गृहपति- रत्नम् , परिणायकरत्नमेव सप्तमम् इति । इत्थं भगवला गौर्या जीमूतवाहन- यतिनिहोज्यमानो याथार्थ्यतश्चक्रवर्तित्वं नतिः, इति भावः । वसन्त- तिलकं वृत्तम् ॥३८॥ चक्रवर्तिन सर्व राजान. प्रणमन्तीति तदपि प्रतिपादयितुमुकम्-पते चेति । मत्मचोदिताः मया तदन्त करणमनुप्रविश्य प्रचोदित्ता.-प्रेरिताः, चटुलचूडामणिमरीचिरचितेन्द्रचापपङ्क्तया-चटुलाः-प्रणाम- रामये चचलाः, चूडामणयः-मुटतानि रत्नानि, तेषाम् , मरीचिभिः- किरणः, रचिताः-उद्भाविता:, इन्दचापानाम्-इन्द्रधनुपाम् , पछयः, यैसा- दृशाः, राज्ञा मुण्टेषु विविधपणा मणयः सचिता भवन्ति, तेभ्यो नि.स. रन्तो विविधवर्णाः किरणा मिलिखा इन्द्रचापधियमुत्पादयन्तीति भावः । और भी- है चक्रवर्तिन् ! यह तो रस है, इन्हें देख । सव से पहले तोयह ले सान का चक्र, और फिर यह चार दांतों वाला श्वेत हाथी, काला घोड़ा और यह मलयवती भी ॥३८॥ और यह मतङ्गदेवादि विद्याधरों के राजा,मरेम गीत, फिग. दुप से अपना सिर झुका कर (शरीर का ऊपर का माग भुगा कर). र - .
२६२ नागानन्दे- पक्तयो भक्त्याऽवनतपूर्वकायाः प्रणमन्ति त्वां मतदेवादयो विद्याधरपतयः । यत्स ! किं ते भूयः प्रियमुपहरामि । नायकः-- [जानुभ्या स्थित्वा ] प्रियकारिणि ! किमतः परमपि प्रियमस्ति । त्रातोऽय शङ्खचूड पतगपतिमुखाद् वैनतेयो विनीत- स्तेन प्रारभक्षिता ये विषधरपतयो जीवितास्तेऽपि सर्व । मत्प्राणाप्त्या विमुता न गुरुभिरसश्चक्रवर्तित्वमाप्त त्वत्तस्त्व देवि दृष्टा प्रियमपरमतः प्रार्थ्यते किं मया यत् ॥३६॥ अवनतपूर्वकायाः अवनत -प्रणामसमये नीनै त , पूर्वकाय -कायम्य पूर्वभाग [ एकदेशिसमाम ] येषा तादृशा , मतङ्गदेवादयः मतगदेव यादि प्रधानम्, यत्र ते । मतङ्ग एवारीजीमूतकेतो प्रधानप्रतिपक्षी, तदधीनताप्रतिपादनेन प्रधानमल्लनिवर्हणन्यायात् , तदन्येऽपि जीमूतवाहनेऽ धीनता गता इति प्रतिपादित भवति । उपहरामि-उपायनीकरोमि । प्रियकारिणि-सवोधनम् । त्रात इति-अयम्=पुर स्थित ,शङ्खचूडः शचूडाख्य सर्पशिशु , पतगपतिमु । =पतगानाम्-पक्षिणाम् , पत्यु-स्वामिनो गरुडस्य, मुखाद्,त्रातः रक्षित , वैनतेय. विनताया अपत्य गरड , विनीत प्राणिहिंसात्यागं शिक्षित , ये, विषधरपतयः सर्पा, तन-वैनतेयेन, प्राक्-पूर्वम् , भक्षिताः सादिता , ते सर्वऽपि-निर्विशेषम्, जीविता- प्रत्युजीविता ,मत्प्राणाप्त्याभम,प्राणानाम् , आप्त्या-लाभेन-ममापि प्रत्यु ज्जीवनेन, गुरुभिः मदद्धपितृभ्याम् , असवः स्वप्राणा , न विमुक्ता = न त्यक्ता,त्यसत्वद्वरप्रसादाद, चक्रवर्तित्वम्-विद्याधरसम्राटपदम् , हुए मुकुटों की मणियों की किरणों से इन्द्रधनुप जैसी शामा दर्शाते हुए, तुझ प्रणाम करत हैं। और कौन सी प्यारी वस्तु तेरी भेंट करूं? नायक-(घुटनों के बल होकर) हे प्रियकारिणि । इससे परे और क्या प्रिय हो सकता है । इस शखचूड को गरुड के मुख से बचाया । गरुड को शिक्षा दी। पहले खाए हुए सारे साँप भी जीवित कर दिये । मुझे फिर जीवन मिल जाने से ( मेरे) माता पिता ने भी प्राण त्याग नहीं किये । आप से चक्रवर्ती का पद मिला । आप का दर्शन हुआ। इससे अधिक और क्या प्रिय हो सकता है, जिसके लिये प्रार्थना करू १ ॥३॥ .
पञ्चमोऽङ्कः। २६३ तथाप्येतावदस्तु- [भरतवाक्यम् वृष्टिं हृष्टशिस्खण्डिताण्डवभृतः काले किरन्यम्बुदा- कुर्वन्त. प्रतिरूवसन्ततहरिसस्योत्तरीयां चितिम् चिन्वानाः सुकृतानि वीतविपढो निमत्सरमानस- मोदन्ता घनग्ववान्धवसुदृढ़ोष्ठीप्रमोदा. प्रजाः ॥४०॥ याप्तम्-अधिगतम् । किमन्यत्, ६ देवि! हे दिव्यगुणयुक्त मर्वान्तर्या- मिणि । त्वम् खमेव-अस्माक मकलमनोरथानामेकाश्रयभूता, दृष्या साक्षा- स्कृता, अतः मर्वचराचरकारणभूतावास्तव साक्षात्कारात्, परम् अन्यत्, किम्, प्रियम्-अभिलपणावं वस्तु भवेद्, यद्, मया, प्रायते याचते । चराचरकारणभूताया त्वनि साक्षात्कृताया न किंचिदपि प्राप्तव्यमवशिष्यते, ययातरे प्रयलेत, सर्वस्यापि त्वदन्तर्गत- लात् त्वदधीनत्लाद् इति भाव । स्रग्धरा वृत्तम् ॥३६॥ इत्यमुपमान्तं नागानन्द नाटकमुपमंजिही कविर्भरतवास्येनोपसंहरति- वृष्टिमिति । हपशिखण्डिताण्डवभृतः हयानाम्-धनागमे संजात- हपाणाम् ,शिखण्डिनाम-मयुराणाम् , ताण्डवम्-मृत्यम् , विभ्रति-पारयन्ति- तयाभूता [वर्षाकाले वर्षोन्मुखान जलदान दृष्ट्वा दृष्टा मयूरा नृत्यन्तीति निसर्ग ], अम्बुदा नेपा , क्षितिम्-पृथ्वीम् प्रतिरूढसंततहरिस्- सस्योत्तरीयाम्-प्रतिस्टानि-जलसेक्नाकुरितानि, सन्ततम्-निरन्तरम् , हरिन्ति-स्यामायमानानि, सस्यानि-धान्यान्येव, उत्तरीयम्-प्रग्छदपट, यस्यास्तादशीम्, कुर्वन्तः कर्तुमिति भाव [ लक्षणहत्यो क्रियाया इति हेती शनृप्रत्यय ] काले-यधाममयम, वृष्टिम् जलवर्पणम, किरन्तु- विचिपन्नु-कुर्वन्त्विस्यर्थ । प्रजातय -जनाः, सुकृतानि-पुण्यानि, चिन्वानाः अयन्स , अतएव, बीतविपदाचीता:-नष्टा , विपद् - अतिथ्यनाध्यादिरूपा विपत्तय , यासातादृश्य , धनयद्यान्धवसुहृद् तो मी इतना हा जाय- मरतवाक्य) मुप्रसन्न ममूरों के नाच से युल मेघ निरन्तर पृथिवी पर अकुरित हर मरे मान्यरूपी चादर उदान कलिंग समय पर दृष्टि करें। प्रा पुरुष कर्म करती हुई, विपत्ति से रहित हो, और म्यारहितहृदय से बन्धुओं और मित्रों की गोष्ठियों में सूर्य प्रमोदयुक्त होकर मौज करे॥४०॥ - .
, नागानन्दे- अपिच- शिवमस्तु सर्वजगतां परहितनिरता भवन्तु भूतगणाः । दोपाः प्रयान्तु नाशं सर्वत्र सुखी भवतु लोकः ॥४१॥ [निकान्ताः सर्वे] पवमोऽङ्कः । नागानन्दं समाप्तम् । गोष्ठीप्रमोदाधनम्-सान्दं यथा स्यात् तथा, वद्ध -रचित , बान्धवानाम्- वन्धूनाम् , सुहृदाम् मित्राणाच, गोष्ठीषु-परस्परप्रेमालापेषु, प्रमोद -प्रानन्द, याभिस्तथाभूताः सत्यः [ चिन्वाना इत्यादीनि त्रीरामपि विधयविशेषणानि ], मोदन्ताम्-हृष्यन्तु। यथासमयजलवपणन क्षितिहरितभरिता भवतु, प्रजाथ सुकृतानि कुर्वत्यः, अतिवर्षणादीतिरहिताः बान्धवसुहृद्गोष्टीमुखमनुभवन्त्य सत्यः सुख तिष्ठनिवति भाव । शार्दूलविक्रीडित वृत्तम् ॥४०॥ शिवमिति-सर्वजगताम्-सर्वेषाम् , जगताम्-लोकानाम् , शिवम्- कल्याणम्, अस्तुभवतु, भूतगणा -प्राणिन , परहितनिरताः परेषाम्, हिते-कल्याणे, निरता -संलना, भवन्तु। दोपाम् कामक्रोधादय , नाशम्- बिलयम्, प्रयान्तु-प्राप्नुवन्तु । सर्वत्र सर्वेषु स्थानेषु विद्यमान , लोका- जना, सुखी-अनुरमुखवान् , भवतु । आर्या छन्द ॥४१॥ दैवज्ञागमपारीणाद् द्रोणाश्रमनिवासिन. । क्षीराब्धेरिव शुभाशुरच्युतादजनिष्ट य ॥ पार्वती यस्य जननी पार्वतीव पतिप्रिया । परमेश्वरस्य तस्य कृतिन कृतिरेयताम् ॥ प्रीयदामनया देवी वाचा कविभिरचिता। मोदमानोतु तीर्थाना सार्थरछात्रपुरस्कृतः ॥ नेनानन्दाङ्कचन्द्रे न्दे शुचिमासि सित दले। अष्टभ्या भूभिजे बारेऽपूरि प्राज्ञायनोंदिनी ।। इति श्रीमदच्युतानन्दतनुजन्मश्रीपरमेश्वरानन्दशर्मकृतायां प्राज्ञविनोदिन्या नागानन्दव्याख्याया पञ्चमोऽङ्क समाप्तः । और भी- सारे संसार का भला हो और सब प्राणी दूसरों का उपकार करने में लगे रहें, सब दोष नाश हो जाए और सब जगह लोक सुखी रहे ॥४॥ (सब चले जाते हैं) नागानन्दस्थश्लोकानुक्रमणिका । ४ पृष्टाः ये छन्दः पृटा थक्रियविम्ब थार्या ६५ | रदर्जवल शार्दूलवि० अंग्रेसरी वमन्तति० २६१ ) उपणापः स्फुट शार्दूलवि. २५५ श्रज्ञाननिद्रा अनुष्टुप २४५ / उणीपः स्फुट शार्दूलवि. अनया जपना अनुप ६२ एसकतो गुरु गाथा अनिहत्य । श्रार्या १५२ | एवाकिना वसन्तति. १५५ अन्त पुराणा उपजाति १६१ । एतत्ते अनुष्ठप १४५ अन्योऽन्यदर्श प्रायों ११५ एतन्मुख आर्या अभिलपिता আখা २५८ | कराठे हार अनुष्टुप १०६ अमी गीता शिखरिणी १४१ | कलितलवा पायर्या अस्मिन् वध्य शानवि० २०१ कामेनाकृष्य वग्धरा थार्या १३ कुणसि घण गाथा श्रात्मीय. पर शार्दूलवि० २३४ कुर्वाणो रुधि शार्दूलवि. श्रादानुत्पीड सांधरा २१. फोडीकरोति श्रामोदानन्दि साधर २०१ क्वचिदीपा शिखरिणी २४५ अनुष्ठ १८२ निप्त्वा विर्य साधरा श्रालोक्यमान वमन्तति. २१. सोमे भन शार्दूलवि० २०५ श्रावर्जितं अनुष्ठर २२८ सेदाय स्तन ঘালৰ २१ गावाणयमूनि वसन्तति २१० प्रास्ता स्वस्ति शार्दूलवि० २३० । गोकर्णमर्णव वसन्तति. २१३ इसकशः प्रति वसन्तति. १७१ , ग्लानिधिक शार्दूलवि. २२६ उपचमाणा २४८ ] चश्वचन्दृता सम्परा उत्फुलकमल आर्य चन्दनलता স্থায়ী अस्या विलो २२५ भात गठ. विदय ममा अनुष्ठम् गिच जो तुल्या सवर्त ग्लो पृछाका श्लो छन्द पृष्टाका चूडामणि अनुष्टुप् २२१ निष्यन्तदत अनुष्टुप् जायन्ते च अनुष्टुप् १५८ निष्यन्दचन्द नग्धरा जिह्वासहस इन्द्रवना १७२ नीता किन আলনি ज्वालाम स्रग्धरा २३६ न्याय्ये वर्मिनि शार्दूलनि. गाथा ११६ पाक्षिप्ताम्बु स्रग्धरा २५३ तनुरिय इतपिल. ५२ पिनोर्विधातु अनुष्टुप् १५ तापात्तत्क्षण शार्दूलवि. प्रतिदिन आर्या १६२ ताक्ष्येण भक्ष्य अनुष्टुप् २१२ प्रिया सनिह अनुष्टुप तिष्ठन् भाति शार्दूलवि. २१ भक्त्या विदूर वसन्तति. २२१ स्रग्धरा भुक्तानि यौवन वसन्तति. २०७ दक्षिण स्पन्दते अनुष्ठप् ३. मधुरमिव मारिनी ३४ नाताऽय शख सग्धरा २६२ | ममैतदम्बार्पय उपजाति १८ दिग्धाशा हरि शार्दूलवि० महाहिमस्तिष्क उपजाति १८४ दिनकरकरा हरिणी १५१ माद्यदिग्गज शार्दूलपि. २८ शार्दूलवि० १३५ मूदाया मुहु शार्दूलवि. द्विजपरिजन भर्या १३ २४२ मेदोऽस्थिमजा अनुष्टुप ध्यानव्याज शार्दूलवि. १ शार्दूलवि. २३१ नखलु नखलु मालिनी १०८ नियत म्रिय न तथा गुख आर्या १९८ अद्विद्याधरराज शार्दूलवि. नागाना रक्षि अनुष्टुप रागस्यास्पद शार्दूलवि. नाहिनाणार शालिनी वन्द्रस्थलम्मि गाथा निजेन जाषि २५७ चासोयुगमिद अनुष्टुप् १६६ घरधरा चासोऽथ शार्दूलवि. निद्रामुदाव यावरण विद्याधरण अनुष्टुप निराधार घय शिखरिणी २५१ ] विलुप्तशेषार उपजाति दृष्टा हष्टि मेरी मन्दर ६६ निस्य प्राणा २१६
८४
पृष्टाङ्काः श्लो.
पृष्टाहाः
विवामिनःश्व स्रग्धरा
१८६ | संसर्पद्भिः
सम्धरा १५४
रप्टिं दृष्टशिख शार्दूलवि० २६३ मिरामुसैः उपजाति
उष्ट्या पिटतक स्रग्धरा
स्त्रीहृदयेन न आर्या
व्यक्कियंजन शार्दूलवि.
स्थानप्राप्स्या साधरा
व्यात्त्येव शार्दूलवि०
८२ | स्फुरमि किम वाया २०६
शयितेन मानु आयी १९८ | स्मितपुष्पोद्गमो अनुष्टुप् १४८
शम्या शाल शार्दूलवि. १६४ सातान् पाताल स्रग्धरा २४६
शशिमणि हरिणी
६० स्वगृहोद्यान प्रार्या
शिवमस्तु ग्रार्या
२६४
स्वगनी यदि शार्दूलवि.
श्रीहयो नि शार्दूलवि० ११ स्वशरीरमपि आर्या
१५७
ममुत्पत्स्यामहे अनुष्टुप्
१६३ स्वशरीरण आर्या २३३
सर्वाशुचि
अनुष्टुप्
१७३ । हरिहरपिदा
श्राय
संप्राप्ताखण्ड घरवरा २५.६ हमासाहतहेम शार्दूलवि०
संरक्षता पन्नग उपजाति २०० । हुंबरं ददता शार्दूलवि.
नाटकादिलक्षणानि ।
-
नाटकम्-नाटकं ख्यातवृत्तं स्यात् पञ्चसन्धिसमन्वितम् ।
विलासर्यादिगुणवद् युक्त नानाविभूतिभिः ।
पञ्चादिका दशपरास्तत्राकाः
परिकीर्तिताः ॥
नाटक का पृत्त (क्थानक) इतिहासप्रसिद्ध होना चाहिए । उसमें मुख,
प्रतिमुख, गर्भ, विमर्श और निर्वहण ये पाँच सन्धिया होनी चाहिए, और
विलास, समृद्धि श्रादि गुण तथा अनेक प्रकार के ऐश्वयों का वर्णन होना
चाहिए । कम से कम पाँच और अधिक से अधिक दश अव होने चाहिए।
नान्दी-श्राशीर्वचनसंयुक्ता स्तुतिर्यस्मात् प्रयुज्यते ।
देवद्विजनृपादीनां तस्मानान्दीति संहिता ॥
देवता, बादाण तथा राजादिवों की आशादि युक्त स्तुति इस में की
जाती है, इसलिए इसे 'नान्दी' कहते हैं। इस से लोग थानन्दित होते हैं,
इसलिए भी यह 'नान्दी' है।
सूत्रधारः-श्रासूत्रयन् गुणन् नेतुः कवेरपि च वस्तुनः।
रङ्गप्रसाधनप्रौढ सूत्रधार इहोदितः॥
नायक के, कवि के, और नाटक प्रतिपाद्य वस्तु के गुणों को ( नान्दा
द्वारा) सक्षेप से सूचित करने वाला 'सूतधार' कहाता है। यह रङ्गमब को
अताकृत करने में मुचतुर होता है।
पूर्वरङ्गःयनाट्यवस्तुनः पूर्व रहविघ्नोपशान्तये ।
कुशीलवाः प्रकुर्वन्ति पूर्वरङ्गः स उच्यते ॥
नाटकीय वस्तु के पूर्व, रस (नाट्यशाला) के विनों की शान्ति के
लिए नर्तक लोग जो कुछ महत करते हैं, उसे 'गरज' कहते हैं ।
नेपथ्यम्-कुशीलवकुटुम्यस्य स्थलं नेपथ्यमुच्यते ।
नर्तक समुदाय के रहने की जगह को (जहा रह कर कि वे वेष
बदलते हैं) 'नेपथ्य' यहत है।
प्रस्तावना-स्त्रधारो नी ते मारिपं वा विदूषकम् ।
(२)
स्वकार्य प्रस्तुनातेपिचित्रोच्या यत् तदामुखम्॥
प्रस्तावना वा-
जहां सूत्रधार नटी, मारिप वा विदूषक से अपने कार्य के विषय में
विचित्र उति से इस प्रकार वातचीत करे, जिस से प्रस्तुत कथा का सूचन
हो जाय, उमे 'श्रामुरा' कहते हैं । उसी का नाम 'प्रस्तावना' भी है।
नायकः-त्यागी कृती कुलीनः सुश्रीको रूपयौवनोत्साही ।
दतोऽनुरक्तलोकस्तेजोवैदग्भ्यशीलयान्
नेता ॥
दानी, कृतज्ञ, कुलीन, लक्ष्मीसम्पन्न, रूप यौवन और उत्याह रो युक्र,
चतुर लोगों के अनुराग का पान, तेजस्वी और मुशाल पुरुष 'नायक' होता है।
नायिका-त्यागी कृती कुलीनः' इत्यादि में कहे हुए नायक के लागादि
सामान्य लक्षणों से युक 'नायिका' कहलाती है।
धीरोदात्तः-अविकत्यनः समावानतिगम्भीरो महासत्त्वः।
स्थेयानिगूढमानो धीरोदाचो दृढव्रतः कथितः।
स्वयं अपनी प्ररामा न करने वाला, चमायुक्त, गम्भीर हर्प शोकादि
में भी विचलित न होने वाला और स्थिर प्रकृति वाला, जिसन अभिमान
विनय के कारण छिपा हुआ रहता है, और जो अपनी बात का पका और
भाष का पूरा होता है, वह धीरोदात' कहलाता है।
विदूपमः-पिताशयचोवेशेहास्यकारी विदूषकः ।
जो अपने विकृत अलों से, ऊटपटाग वनों से, और अनोखे बेश से
(सामाजिकों को ) हंसाता है, उसे 'विदूषक' कहते हैं।
चिटः-संभोगहीनसंपद् विटस्तु धूतः कलैकदेशनः।
वेशोपचारकुशलो वाग्मी मधुरोऽथ बहुमतो गोठयाम् ॥
अपनी संपति ने भोगविनास में खो चुरने वाला, धूर्त, नृन्य गात
आदि कलाओं के एक देश को जानने वाला, वेश्याओं में भाव-भगत में
पट, बोलचाल में प्रवीण, नभुरभाषी, गोष्टी भादि में सम्मानित "विट'
पहलाता है।
चेट:-'भृत्यदासयदासेरदासगोप्यकचेटकाः।
दास को 'चेट' कहते हैं।
-
चटी-बेटी-दासी को कहते हैं।
काञ्चुकीयः-ये नित्यं सत्यसंपन्नाः
ज्ञानविज्ञानकुशलाः ।
जो सदा सत्य बोलने वाले, निश्छल
से रहित, और ज्ञान तथा विज्ञान में कुशल होते हैं
वैतालिका-'पैतालिका बोधकरा.' (
जो प्रात काल सुमधुर गान आदि द्वारा
करते हैं, उन्हें 'वैतालिक' कहते हैं।
स्वगतम्-अधान्यं खलु यद्वस्तु तदिद
जो यात सुनाने योग्य नहीं होती, उमे
नाटक में जिस उक्ति के साथ 'स्वमत' या
पान अपने ही मन में कहता है, दूसरे पान
कहता है, जिस से सामाजिक सुन लें।
प्रकाशम्-सर्वश्राव्यं प्रकाश स्यात् ।
जो बात सच को सुनाने योग्य होती
अकायक इति रुढिशब्दो भावैश्च
नानाविधानयुको यस्मात्
यत्रार्थस्य समाप्तिर्यस्य च ।
किञ्चिदयलनविन्दुः सोऽ
जो भाव और रमों से अर्थों को श्रद्धरित
प्रकार के विधान होते हैं, जहाँ एक अर्थ की समाप्ति
हाता है और बुध मिन्दु का सम्बन्ध होता है, उसे
'अ' शब्द रविशन्द है।
१ अरुपमा समुद्दिष्ट यद्धा
फलस्य प्रथमों हेतुःजं
जिसा पहल अत्यल्प कपन किया जाय, किन्तु
रूप से हो, उसे 'चोर' कहते हैं। यह पतसिदिमा
२ अवातरार्थविच्छेद
2
विष्कम्भकः-वृत्तवर्तिप्यमाणानां कांशानां निदर्शकः।
संक्षिप्तार्थस्तु विष्कम्भ श्रादायकस्य दर्शितः॥
मध्यन मध्यमाभ्यांचा पायाभ्यां सम्प्रयोजितः।
शुद्धः स्यात् स तु संकीर्यो नीचमध्यमकल्पितः॥
नौती हुई और होने वाली कथाओं का सूचक, कथा का संदेप करने
वाला अ 'विष्कम्भक' कहाता है। यह अङ्क के प्रादि में प्रयुक होता है।
जब एफ ही मध्यम पात्र अथवा दो मध्यम पात्र प्रयोग करते हैं, तब इसे
'शुद-विष्कम्भक' कहते हैं। और यदि नीच तथा मध्यम दोनों तरह के
पात्रों द्वारा प्रयोग किया जाय तो इमे 'मिश्रविष्कम्भक' कहते हैं।
प्रवेशका-प्रवेशकोऽनुदात्तोच्या नीचपात्रप्रयोजितः।
अद्वयान्तर्विशेय, शेपं विष्कम्भके यथा ॥
प्रवेशक भी विष्कम्भक के सदृश होता है, किन्तु इसका प्रयोग नीच
पात्रों के द्वारा कराया जाता है और इममें उक्विया उदात्त [उत्कृष्ट] नहीं
होती और यह दूसरे पक्ष के भागे किया जाता है, पहले अक्ष में नहीं।
रसः-व्यकः स तैर्विभायाः स्थायीभावो रसः स्मृतः ।
विभाव अनुभाय और म्यभिचारिभाव से अभिन्यत स्थायीभाव
को रस कहते हैं।
मार:-रम्यदेशकलाकालचेपभोगादिसेवनैः ।
प्रमोदात् या रतिः सैय यूनोरन्योन्यरक्तयोः॥
प्रकृष्यमाणा शृङ्गारो मधुरालविचेष्टितैः।
परस्पर अनुरक्त नायक और नायिका का प्रेम जब रमणीय देश, कता,
काल, वैप, भोग आदि के सेवन करने से उत्कर्ष को प्राप्त होता है, और
जिसके कारण मनोहर हाव भाव आदि होने लगते हैं, तब उसे 'भार'
कहते है।
शान्तः-निवेदस्थायिभावोऽस्ति शान्तोऽपि नवमो रसः।
जहा प्रधान रूप से निर्वेद स्थायीभाव को अभिव्यक्ति हो, उसे शान्त
रस कहते है।
मवान्तर स्था के विच्छिन्न होने पर भी प्रधान कथा के अविच्छेद
सजो निमित्त है, उसे 'बिन्दु' कहते हैं।
चेटी-बेटी-दासी को कहते हैं।
काञ्चुकीय -ये नित्य सत्यसपना कामहोपविवर्जिता ।
ज्ञानविज्ञानकुशला काञ्चुकीयास्तु ते स्मृता ।
जो सदा सत्य बोलने वाल, निश्छल व्यवहार करन चाल, प्रम दापों
म रहित, और ज्ञान तथा विज्ञान में कुशल हाते है, व काचुयीय' कहात हे।
वैतालिका-घेतालिका बोधकरा'(अमर )।
जो प्रात चल सुमधुर गान आदि द्वारा राजा आदि च जाया
करते हैं उन्हें पैतालिक' कहते है।
स्वगतम्-अथाव्य सलु यद्वस्तु तदिह स्वगत मतम् ।
जा बात सुनाने योग्य नहीं हाती, उसे 'स्वगत' कहते हैं। जिसमें
नाटक में सि उक्ति के साथ बात' या बात्मात लगा होता है, उस वह
पान अपने ही मन में कहता है, दूमरे पान से नहा । किन्तु इस तरह
कहता है, जिस स सानातिक सुन लें।
प्रकाशम्--सनधान्य प्रकाश स्यात् ।
जो यात मय ये सुनने योग्य होती है उसे 'प्रकाश' कहते हैं।
अङ्क -श्रद्ध इति रुढिशब्दो भावैश्व रसैश्च रोदयस्यर्थान् ।
नानाविधानयुको यस्मात् तस्माद् भवेदक ।
यप्रार्थस्य समाप्तिर्यस्य च वीजस्य भवति सहार.।
किञ्चिदवलग्नविन्दु. सोऽ इति सदावगन्तव्य. ॥
जोन व और रमों से श्रयों को प्रारत करता है, जिस में नाना
प्रकार के विधान हात है, वहीं एक अर्थ की समास मानाने का उपहार
हाता है और कुछ बिन्दु का सम्बन्ध होता है, उसे 'मह' कहते हैं। ६
'अर' शन्द सदराब्द है।
१ अपमार समुद्दिष्ट यद्धा यद्धिसर्पति ।
फलस्य प्रथमो हेनुर्वीज तदभिधीयते ।
जिसका पदल अत्यस क्सन रिया बाप, सिन्नु विस्तार उसय भनेक
रहा, उभे 'बीज' कहते हैं। यह फलादिन प्रपन छ हाता है।
२ अपान्तराविन्द चिन्दुरच्छेदकारणम् ।
- . (४) विष्कम्भका-वृत्ततिप्यमाणानां कथांशानां निदर्शकः। संक्षिप्तार्थस्तु विष्कम्भ श्रादावङ्कस्य दर्शितः ॥ मध्येन मध्यमाभ्यांचा पात्रा सम्प्रयोजितः। शुद्धः स्यात् स तुसंकीर्णो नीचमध्यमकल्पितः॥ नाती हुई और होने वाली कथाओं का सूचक, कथा का सक्षप करने बाला अर विष्कम्भक' हाता है । यह अद्ध के श्रादि में प्रयुक्त होता है। जब एक ही मध्यम पान अयवा दो मध्यम पान प्रयोग करते हैं, तब इमे 'शुद्ध विष्कम्भक' कहते हैं। और यदि नीच तथा मध्यम दोनों तरह के पानी द्वारा प्रयोग किया जाय तो इसे 'मिश्रविष्कम्भ' कहते हैं। प्रयेशका--प्रवेशकोऽनुदात्तोक्या नीचपात्रप्रयोजितः । अनुनयान्तविंशेय; शेष विष्कम्भके यथा ॥ प्रदेशक भी विष्कम्भक के सदृश होता है, किन्तु इसका प्रयोग नीच पात्रों के द्वारा कराया जाता है और इसमें उक्तिया उदात्त [उत्कृष्ट] नहीं होती यौर यह दूसरे अह के भाग किया जाता है, पहले म में नहा। रस:--व्यका स तैविभावाद्यैः स्थायीभावो रसः स्मृतः। विभाव मनुभाव और म्यमिचारिभाव से भभिव्यक्त स्यायोभाव को रस कहते हैं। मार:--रम्यदेशकलाकालवेपभोगादिसेवनः। प्रमोदात् या रतिः सैय यूनोरन्योन्यरक्तयोः॥ प्राप्यमाया शृङ्गारो मधुरोगविचेष्टितैः। परस्पर अनुरक नायक और नायिका का प्रेन जब रमणीय देश, कला, पात, वेष, भोग भादि के सेवन करने से उत्कर्ष को प्राप्त होता है, और जिसके कारण मनोहर हाव भाव आदि होने लगते हैं, तब उसे 'कार' शान्त.-निर्वेदस्थायिभायोऽस्ति शान्तोऽपि नवमो रसः। जहा प्रधान रूप से निवेद स्थाचीभाव को अभिव्यक्ति हो, उसे शान्त रस कहते हैं। मवान्तर कथा के विच्छिन्न होने पर भी प्रधान कया के भविन्द ब जो निमित्त है, उसे 'बिन्दु' कहते हैं।
फरुणः-पटनाशादनिष्टाप्तः करुणाख्यो
रसो भवेत्।
शोकोऽत्र स्थायिभावः स्याच्छोच्यमालम्बनं मतम् ।
इष्टवस्तु के नारा और अनिष्ट को प्राप्ति से करुणरस आविर्भूत होता
है। इस रस में शोक स्थायी भाव होता है और जिसके विषय में शोक
हो, पत्र-पति आदि आलम्बन विभाव ।
वीररस:-उत्तमप्रकृतिौर उत्साहस्थायिभावकः।
जिसका स्थायीभाव उत्साह हो और जो पात्र में आधित हो, उसको
वीररस कहते हैं।
दयावीररस:-अदि उत्साह दयाविषयक हो तव दयावीर रस होता है।
नागानन्द में प्रधान रूप से यही रस है। 'शिरामुखैः सन्दत
एव रक्कमयापि देई मम मासमस्ति' इत्यादि पद्य इसके
उदाहरण है।