·No text on this page.

·Astaur
BUHANI
Welony
IEETELAE
TE
MA
Wis
MAS
WINTER
Sretares
W ALL
WHO WA
ESCADA
-
WHERE
TEHOORMER
Ek
W
Little
f

·GOVERNMENT OF INDIA
DEPARTMENT OF ARCHAEOLOGY
CENTRAL ARCHAEOLOGICAL
LIBRARY
CLASS
CALL NO.
891. & 33
fas.
D.G.A. 79.

·Calcutta Oriental Series, No. 2.
CĀNAKYA-RĀJANĪTI-SĀSTRAM
EDITED
1
PANDIT ISVARA CHANDRA SASTRI
SINKHYA-VEDĀNTA-DARSAŅA-TIRTHA
8553
WITH A FOREWORD
BY
JOHAN VAN MANEN
Librarian, Imperial Library,
Calcutta
Sa 31
WA
3
SECOND EDITION
( First Impression )
CALCUTTA
1926
All rights reserved]
(Price 14 annas
.

·Copy Right
.
BY
NARENDRANATH LAW
CALCUTTA
w
CENTRAL ARCHAEOLOGIGAT
LIBRARY, NEW DELHI.
Ao4. No.....$553
Date..........21...2:57
MAJI NO.
Sa 3N
.......
.
Can / Isy
Printed by N. C. Paul Esqr., at the Calcutta Oriental Press,
107, Mechuabazar Street, Calcutta.
OESTIMARCHAEILOTAG
.
A#
Chata ....8.9. for
#ter
20578
Published by BAIDYA NATH DUTT,
*26, Vidyasagur Street,
CALCUTTA
*

·ALA ht FOREWORD When, in 1919, the first edition of this Cāņakya-rājanīti. tāstrar appeared as the second number of the Calcutta Oriental Series, the event was no less interesting than appropriate. Interesting, and even to a certain. extent important, as the text now published for the first time brought us an attractive new collection of Nīti maxims, which though its existence had been known before, had not yet been made accessible to the general public. Appropriate, inasmuch as we would be justified in celebrating a centenary in the history of that special kind of Niti literature which is connected with the name of Cāņakya which is contained in the title of our text. Both points may be elaborated a little. All students of Sanskrit literature are aware of the interest and intrinsic value of that body of practical wisdom, prudential counsel, savoir vivre, Lebensklugheit, or whatever expression we may choose to render the term Niti. Scholars have given enthusiastic testimony to their admiration for this branch of literature, at once partaking of the nature of philosophy and of poetry, and which, besides, embodies a vivid and charming picture of the Indian soul and of Indian life, variegated, rich and ever fresh, sparkling with the colours of the Orient, and at the same time human and natural, appealing to readers beyond limits of time and place. Indeed, side by side with such great treasures of Indian literary production as the Epos or the Upanişads, Kāvya or Darśana, Niti maintains its place as an element of equal rank and need not fear obscuration by comparison with other other brilliant lights. Much of this Nīti literature has been published and been made easily accessible, not only in original texts but also in translations. Many also, are the studies consecrated to various aspects of the subject by Orientalists, or by Indian lovers of their own inheritance. Nevertheless there ·( 1 ) seems scarcely any comprehensive and searching study in existence, surveying the whole field and mapping out its contours, still less any work attempting a chronological or systematic description of its history.' In the absence of such a comprehensive study, any isolated contribution to the material on which a future history of Nīti literature has to be based must be welcome and is of importance. A glance at the remarks on the subject in such works as Macdonell's History of Sanskrit Literature or in the Encyclopædia Britannica will show at once how uosatisfactory and superficial the general statements on this subject in works of authority still are at present. And so the publication of this new collection of Nīti sayings cannot but be interesting, and, in so far as it brings some new material, it is important. The present collection contains, amongst a majority of known sayings, also a small number of new ones, and in many cases new versions of previously known sayings, and so it is a distinct contribution to our knowledge, which settles its claims to our interest. As to the fitness of the time for the publication of the work, we may remember that according to bibliographical data in other works about Cāņakya's sayings, the first printed edition of a Canakya-samgraha was published almost a century ago, in 1817 to be precise. This was in Bengal, but I cannot find in which place. Moreover, synchronising with this first appearance of a Cānakya in print in India, was the introduction of a similar work to Europe. That remarkable Greek, Demetrois Galanos, who lived for about forty consecutive years as a philosopher aid in Hindu style in Benares (where he died, aged 72 years, in May, 1833) sent home, to Greece, a translation in Greek of a Cūnakya in the year 1823. Though destined for his fatherland, his messenger took it to Rome, where he presented it to the Vatican, or at least the Sanskrit Ms. accompanying it, at the same time publishing in Rome this Greek translation together with one in Italian, This was in 1825. The Cāņakya text in this case was a so-called Laghucārakyam, คะ ·about which we will have to say something later on. The Roman editor, whose name is given as N. Chiefala in his publication, but whose Greek name is N. Kephalas, seems to have taken singular liberties with his countryman's work. Not only did he make it appear as if this translation was his own. instead of Galanos' work, but he also changed the Greek translation from the classical into a more popular language, and, what is still worse, invented a number of sayings of his own which he interpolated between the genuine sentences. But, anyhow, this publication made the name Canakya for the first time known to the wider public in Europe. This knowledge was still spread further by a translation into French of the Italian portion ol Kephalas' booklet, made by Bezout, who in 1826 published his Sentences Morales du philosophie in.lien Sanakea, mises en Franais. If we add to all this the information which the editor of this series has kindly given me, namely that the Ms. from which the present text is printed is also about a century old, then we find that by a constellation of circumstances we have a right to speak of a centenary in the history of the Cāņakya Niti. Since this first publication in Bengal, and this first translation into a European language much new material soon accumulated in India as well as in the West. It would be interesting to to follow step by step the successive publications since the early days, devoted to Nīti in general or to Cāņakya in particular. That would be, however, too much, and out of place in a brief preface like the present. Though Cāņakya Nīti collections in various forms were very popular in India and have been printed and reprinted so often that of some collections the editions may be counted by the dozen, scholarly work on them and their contents have only been rarely undertaken bere. Not only that, but as far as Cāņakya is concerned, We owe the most instructive treatises to continental writers, and at present the chief scholarly literature about his Niti ·(iv) 1 + is to be found in German, French and Italian, but not in English. More popular publications, in the form of translations: have been published in English in India, but many of these are at present out of print and difficult to be found. We may rapidly examine both classes. The first general work, attempting to fix a correct text of a great number of Sanskrit Niti sayings, was the Indische Sprüche, by the Russian scholar Otto Bohtlingk. The first edition of this splendid work appeared in the then St. Petersburg, in 1863-65, in three volumes, It then contained about 5400 sayings, maxims, sentences, etc., all given in the original text, together with a German translation, and not only all variant readings collated but also a detailed indication of the places where the saying was to be found. A second edition of this work, published in 1870-73, also in three volumes, brought a revised and enlarged version of it, the number of sayings being nearly 8000. A few supplementary notes to this work were published by its author in the Bulletins of the St. Petersburg Academy of various years. It is a great pity that this valuable work is almost unobtainable nowadays. It has been out of print for many years and is so much sought for that second hand copies only rarely occur in the market. In India there are only very few copies of it in public libraries. As far as I am aware the library of the Asiatic Society of Bengal has a copy of the first edition and the Adyar Library in Madras one of the second edition, but that can only be of very limited use to the general student-public who would like to consult these volumes. Bohtlingk's work contains sentences, which belong to Nīti proper as well as those which are Kāvya proper, indiscriminately. Since the appearance of this work, the number of published, translated and critically edited texts of all kinds has materially increased, and it would be very desirable that some one should attempt a similar work taking into account all the additional editions which the lapse of ·( v ) half a century has produced. In such a revised edition it would be well to keep the Niti proper apart from what is pure Kāvya or Alamkāra. In India some works of a slightly similar nature, though modelled on quite another plan, have been published, which ought to be mentioned here briefly as cognate to our subject. They are, however, more general anthologies than especial collections of Niti, albeit they contain material connected with it. They are chiefly the four following works, all equally important : Kasinatha Pandurang Parab, Subhāgita-ratna-bhāndagitau. Fifth edition. Containing about 10,000 sayings, Peterson and Pandit Durgaprasāda, Subhāşitūvali of Vallabhadeva. Containing about 3500 slokas, Peterson, Paldhati of Sãrngadhara. Containing over 4600 Slokas. Dr. F. W. Thomas, Kavindravacanasamuccaya. Containing over 500 verses, and containing a most remarkable bibliographical introduction, in expansion of a model furnished by the first-named of the above four works. Other works might be mentioned, but we must limit ourselves. Only in Bohtlingk's collection several of the Cāņakya Samgrahas liave been systematically digested and incorporated. The inclusion of these various Cāņakya collections in Bohtlingk's book gave the impetus to various other scholars to take up the further study of Canakya Niti and so we see a quick succession of articles and dissertations on this subject all provoked by the great Russian scholar's lead. The first to follow Bohtlingk was Weber who, in 1864, published a new collection of 108 Cāņakya sentences, a socalled Artottarašatam, which differed from the one already known from the text and translation published by Kalee Krishen (Kali Krishna Deb, Maharaja Bahadur), in Bengali script and with English translation, in his interesting Nitsarkalanan, Serampore, in 1831, and afterwards only publi- 1 ·.( vi ) shed, in Devanagari, by Dr. John Haeberlin in his Kūvpasamgraha, Calcutta, 1847. Weber's article was later republished in the first volume of his Indische Streifen, Berlin, 1868. Next came Dr. Klatt, who in 1873 published in Berlin a Halle doctor's dissertation on a Cāņakya of 300 ślokas, entitled-De trecentis Canakyae poetae indici sententiis. He added valuable bibliographical matter and a detailed introduction to his essay, which, as are nearly all others on the subject, is now almost unobtainable in India. A few years after in 1888, Bhoobun Chaund Dutt published in Calcutta the full text of this same Samgraha, under the title of Bodhi- Cāņakya, with the text in Bengali type, a translation into Bengali and English, and a preface. This author performed his work independently from that of Klatt and evidently without being aware of its existence or of that of any of his predecessors in Europe, incuding Bohtlingk. It is a great pity that this edition, too, with its useful text and translation, is 110 longer obtainable, and I have not seen it cited in any of the works about Cāņakya subsequently published. This author in his preface speaks of a Vrddhacanakya in over 500 slokas, which I think can scarcely be anything but a truncated version of the text which is now published in this volume, and also alludes to "some extracts passing under the name of Cāņakya, recently published in Calcutta." This latter publication I have not hitherto been able to trace. After Klatt, the next writer to take up the subject in Europe, was Professor Emilio Teza, of Florence, Italy, who published in 1878, in Pisa, the text and a new translation of the original Laghucāņakyam Ms. of the Vatican, sent half a century before by Galanos to Europe. Teza added a great number of notes and made his publication a very useful one. The same scholar reverted to the subject a few years later, contributing to the Italian Giornale della Societa Asiatica Italiana, Florence, 1887, an article, describing a new Aştottarakatam, making the third known of this type. In the mean time Lieutenant R. C. Temple published the English transla.

·(vii) tion of a Burmesc Lokanīti, which proved to be nothing but a genuine Cāņakya Sangraha, in the Journal of the Asiatic Society of Bengal for 1878. Teza already drew the attention of his readers to this translation in his first essay. The next important contribution to our study was a volume by James Gray, who evidently working without any knowledge of any of the previous publications connected with this fascinating subject, translated four Natisamgrahas from the Pali, in a volume of Trübner's Oriental Series, published in 1886, under the title of Ancient Proverbs and Marims from Burmese Sources or the Nīti literature of Burma. Three of these Samgrahas are genuine Cāņakya collections, and one of them is identical with the one translated by Temple mentioned above. In his preface Gray makes some tantalising statements, as : "Sanskrit editions of the three Nītis are to be found among the Manipurian Punnas, who driven from their native abode by the vicissitudes of war, made a home for themselves in Burma. They are written in Bengali characters, but editions in Sanskritised Burmese are also procurable.” Though this was written about 35 years ago, it might still not be too late to institute enquiries whether even now some of this literature could perhaps not be rescued on discovery. The next European publication on Cāņakya Niti was published a year later, this time in French, and is one of the most important contributions to the subject. It is the work of a lawyer and orientalist combined, Eugéne Monseur, whose Cīrukin, Recension de cing recueils de stances morales appeared in 1887 in Paris. In it he studies a great number of Mss. of five different collections of Cāņakya Nīti sayings, and publishes all those sentences occuring in them, slightly over 200 in number, which had not yet been published by Bohtlingk. He also gives a French translation of these and adds a critical apparatus of all variant and new readings of all old and new slokas. After this, the problem seems to have rested for a while in Europe, and the next work devoted to it, which seems the latest produced in the ·(viii) West, appeared 20 years laterThis too, is a most important work. It is Oscar Kressler's Slimmen indischer Leben. sklugheit, issued as the fourth number of Leumann's series on Indian studies called Indica. It was published in Leipzig in 1907, and brings an alphabatical index and concordance of about 1600 slokas ascribed to Cāņakya, as occurring in various printed editions of the Saipgrahas and in various Mss. The work also brings an introduction and a translation of the Bombay Vyddhacāņakya. It is rather curious that this laborious work does not make any mention of, or refer to, Monseur's book which is inexplicable. In the meantime, in India, several publications appeared on the same subject, though none of them in the critical manner of the Continent. In India all that was published on Cāņakya served popular, not scholarly, purpose. From the earliest introduction of printing in India, Bengal bas produced a great number of cditions of a collection either identical or based on the 108 slokas known as Haeberlin's collection, and referred to above. At present there are about ten various editions of it current in Calcutta, nearly all greatly modified by their editors. Only the edition by Pandit Priyanātha Tarkaratna, of Burdwan, published in 1914, preserves the original text. All other editors, cither to suit modern taste, or out of personal predilection, omit a great number of slokas and replace them by others, so that the transmission of the original collection, however popular in Bengal, has almost come to an end. All this editions have Bengali renderings attached to them and are printed in the Bengali character. As popular as these Artottarakatakas are in Bengal is, in other parts of India, a Vrddhacāņakya, in two halves and 17 chapters, containing about 340 slokas. It is most popular in Bombay and the Bombay Presidency, and most, though not all, editions have been produced there. At the present time at least some twelve editions of this collection are current, and since about the year 1851 the work has been constantly reprinted in the original text withi 1 ·( ix ) translations in the most various vernaculars, as Hindi, Marathi, Gujarathi, Gurkha. There must be scores of editions of it. This is the text translated by Kressder into German, and so English translation by K. Raghunathji appeared in 1890 in Bombay. In Calcutta, Bhoobun Chaund Dutt, as already noted above, published in 1888 the text and trauslation into Bengali and English of a Bodhi-cūnakya in three hundreds. This is the only edition and complete translation of this collection I am aware of. It is the samne collection on which Klatt wrote his Study. Again another collection, which seems only to have been printed once, and never translated completely, is a short Vyddha and Laghu Cāņakya, each in eight chapters, together containing some 200 slokas which number, however, varies in the several manuscripts known. The Laghu portion is the one sent to Europe by Galanos, and translated by him into Greek, later modified and added to by Kephalas, and also rendered into Italian and French, and lastly published by Teza in Sanskrit and translated again into Italian. The whole collection was once printed in India, in Agra, in 1863. Then we find a number of publications in Madras, either with the name of Cānakya added or simply termed Nītisāra or Nitisāstra with Tamil, Canarese, Malayalam, or Telugu translations, but in nature real Cāņakya Samgrahas. The few editions, I find noted of these, and of which I have not been able to obtain copies, date mostly back some forty years ago. In the Tanjore Palace Library there is a group of some eight Nīti Mss. some of them with the name of Cāņakya, one with the name of Vararuci, which all seem to belong to this family. A great number of manuscripts of a kindred nature are furthermore to be found in public or private libraries all over the world, both in Europe and India, and it would be worth while to tabulate all these and to study their contents still more completely and systematically than has been already done. Again we have a separate group of Uriya translations of 2 ·HI i ( ) 1 ! certain Cāņakya Samgrahas, with the Sanskrit text, and I believe they are mostly based on or identical with thc Bengal Astottarasatan. Of the Burmese Niti collectious, there seem to be a great number of editions, both in Pali and in Burmese, but I have not been able to collect full bibliographical details about them. Temple says of the Lokanuli that has been copied into hundreds of palm-leaf manuscripts and that the Government published it (before 1878) in Burmese and Pāli in an edition of 10,000 copies. About 1881 A. D., A. Wijesinha, published a Nītiśāstra, presumably in Colombo, translated into English, so that we may expect to find some Cāņakya literature also in Sinhalese. Weber's Astottarasatan was in both his manuscripts accompained by a translation into Persian, so adding another to the long list of languages in which Cāņakya Niti has found expression, and, lastly, mention must be made of several Tibetan collections of Cā nakya Niti, found in vol. 123 of the Tanjur, to which Schiefner had already drawn attention in the notes to the first edition of Bohtlingk's work, and of which he has quoted several in its pages. Huth and Cordier have again described those collections in their bibliographical works on the Tanjur, and in 1919, the Calcutta University published an edition of a Prahjādanda, ascribed to Nägárjuna, edited by Major Campbell, forming a part of these Tanjur treatises, and constituting substantially a Canakya Samgraha though fathered on Nāgārjuna. As a matter of fact I have been able to identify over a hundred of the 260 slokas, with original Sanskrit Canakya Slokas, whilst another 50 are half identifiable, the rest not being traceable to a Sanskrit source as yet. I play mention that I have found 110 trace of Chinese renderings of this literature in the Chinese Tripitaka. Now we come to our present manuscript. A copy of it was already known in Europe, and described by Krassler. 1 ·( xi ) name. It is the so-called Bhojarāja recension of the Vyddhacanakya, though it seems not clear why it should be called by that It belongs to the Bodleian collection in Oxford and is less complete than the text here published, inasmuch as it contains 576 ślokas against the 660 of the present Ms. This text has never been published before and still less translated, though a very great proportion of its contents was already known through other sources. Leumann sees in it an attempt to polish a more popular form of Niti sayings into a work of high literature, to convert pure. Niti into Kāvya. That may be, but the interest of this collection is greater from another point of view, raising an interesting question of literary history. On a close examination of its contents and structure we find, much to our surprise, that this Cāņakya collection is in a way only an elaboration or modification of another Nīti collection which, under the name of Nītisūra, occurs in the Garullapurūna forming there adhyāyas 108 to to 115. The Natisāra in the Garudapurūna is shorter than Bhojarāja's, counting only 360 slokas, but a careful comparison shows that of these about 250 are identical in both collections, and that not only the sequence of the blokas in both works is the same but also their division in adhyāyas. Both works contain 8 chapters of which the last is about double the length of the others, a characteristic they have in common with the Tibetan Canakya in the the Tanjur, which is as closely related to both works as these are mutually, Now it is most remarkable that the Nitisūra in the Garuda purāna should be ascribed to the Vedic sage Saunaka, a name which approximates as closely as possible to that of the worldly Cāņakya. There can be no doubt that our present Canakyaśāstram and the Nitisāra in the Garudapurāņa are mutually dependent, but the question remains which of the two collections has the priority. This is a matter of great interest. The whole problem hinges on the question whether the name Cāņakya has any right to be used in connection with the many Indian Niti Samgrahas. This may be doubted, ·(xii) A close study of all the available Mss. and texts and a comparison of their introductory and concluding slokas, reveals a complete lack of unanimity in the ascription of the authorship and the terms in which that ascription is made. In the various collections, one, two, three, four, and even five introductory verses are made to say that Cāņakya is the real author. The words used vary in almost every collection. We find "Cāņakyena tu bhāşitam, Cāņakyena svayam proktam, Cāņakyena yathoditam, Cāņakyena prayujyate," clearly indicating, in my opinion, that the attribution is, in each case, due to the compilers of the Samgrahas, but 110t traditionally authentic. The Bombay Vyddha-cāņakaya has not even any mention of Cīņakya in its three introductory slokas, and the only occurrence of the name there is in the title and the chapter colophons. Not only that but in several collections these introductory slokas are evidently tautological, and, indeed, of the class which Weber in his collection characterises as a Schreiberstück, writer's learning, What to think, for instance, of the introduction to the Calcutta Bodhicanakya, where find in four initial slokas the repetition "vaksye, sampravalesyāmi, pravakşyāmi" ? It is difficult to admit that an original poet or author would repeat himself in such a manner, but for a collator and syncretist the feat would be quite possible. What is the greatest common factor in all the introductory Slokas is not more than the ardha sloka "nānaśāstroddhịtam vakaye oxye rājanitisamcucayam," which is a statement tallying perfectly with the character of all these Niti collections, and is also quite compatible with the extraordinary variety of contents of all of them. This half sloka is, incleed, found in some of the introduc. tory Slokas as the first half and in others as the second, and it seems that everything else to be found in the introductions is mere embroidery, but cannot claim authenticity. That the compilers of various collections take great liberty with their introductions and concluding stanzas is clearly proved we 1 ·(xiii) by the Marathi and Gujarathi editions which begin with a specially composed sloka : Viddhacāņakyagranthasya tīkām kurve tīkām kurve Subodhinim sarvalokopakārāya bhāṣayā Māharāsţraya and bhāṣayā Gurjarástrayā. So, also Kalee Krishen, who introduces the concluding sloka in his edition "yasya vijftānamātreņa," etc., with the Words "the conclusion by the author." The author, here, can hardly mean Cāņakya. He means only the compiler of the collection. This unintelligent syncretism is specially illustrated in our present text by the fact that in it, as in the Garwla tliere are two separate beginnings to the work. Here there is an introduction in slokas I to 5, and then, after some genuine Niti sayings, we suddenly find in sloka 16 a second beginning : mūlasūtram pravakşyāmi. The same happens in the Garulaparāņa, where after a few Niti sayings, sloka 10 begins again : nitisāram Surendrāya imamūce Bșhaspatih. This question might be easily elaborated but what has been said is sufficient for our present purpose. The practical conclusion I draw from all this is that there is no intrinsic reason to believe that the attribution of the various Niti Samgrahas to Cāņakya is due to any other authority than that of the compilers of the various collections, at least on the basis of the wording of initial and concluding Slokas of the existing works. If we left the question here it would be very simple, but the matter is more complicated. The existence of various collections of what may be called Cābakya Niti, in various parts of India without the name of Canakya attached, but simply called Nitisara or Niti- Māstram, the occurrence of a Nītisāra in the Garmapurana in connection with the name of Saunaka instead, the occurrence in the Tibetan Tanjur of four Niti Samgrahas one under the name of Cāņakya, another under that of Nāgārjuna, and still another under the name of Masrå kna (and this one containing certain élokas which are contained ·(xiv) in nearly all Cāņakya collections and nowhere else ascribed to another), and finally one under the name of Vararuci, makes us think that the attribution to Cāņakya is one of late origin, and that the original Nīti tradition is older than and independent from this name, and that perhaps the attribution is due to some bad play of words rooted in the similarity of sound between Cāņakya and Saunaka. In his article on Demetrius Galanos in the Transactions of the Third International Congress of the History of Religions, J. Gennadius, in a footnote (p. 109) was already perplexed by the name and said "this name is, I believe, variously -spelt Caunakas, Canakjas, Tchanakaya." Gennadius was perhaps not an orientalist, but his perplexity might well be shared by anyone trying to account for the variations of spelling of the same name in Indian manuscripts. Monseur says about this (p. 70): *Cāņakya (Haeberlin and Weber) and Cânaka (Teza and Klatt with a) are, I think, characteristic of texts from Bengal and Nepal. Cāņikya and Canika of those from Rajputana ). Cāņākya and Cāņākhya (with v) of those from the region of Bombay. I do not know what to think of the orthography Cāņāyakya, Câmnāyaka and Caulāyaka.'' My own opinion is this. I think that the term 'rājaniti' holds the key to the riddle. There is the Indian tradition, reported in Dandin's Dasakumāracarita, that Cāņakya, i, e. Acārya Vişnugupta, composed a Samuccaya of 6000 slokas on Dandanīti. I think that the word 'rājaniti has been assimilated to this tradition. But I ask myself if rajaniti' may not mean here something as little connected with kingship and government as the compound 'rājayoga.' If this be true, 'rājaniti' would only mean excellent, noble behaviour, 1100 technically royal, but morally so. Losing sight of this metaphorical meaning, later generations may have sought a literal interpretation of it, and fathered the ·(XV) 'nânäsästroddhrtam rājanitisamuccayam' on statesman reputed to be the author of a literal 'rājanīti' of another nature. This seems a simple and satisfactory hypothesis, but the question is unfortunately complicated by the existence of a very real and literally royal political Nitišástra current under Cāņakya's name. I am not here referring to the Kautiliyam or the Cāņakyasūtras, which, as far as I see, have nothing to do with the matter, but with a Burmese Nitiśāstra, to which hitherto no attention has been called in this connection. I refer to the Rājanīti, translated by Gray, and forming the third section in his work cited above. Here we find a true political Rājanīti, though not connected with the name of Cāņakya, of 16 slokas, nearly all of which can be traced back to the other Indian Canakya Saipgrahas, with this very singular difference, that whereevere in the Indian Nītis a saying is applied to human affairs in general, to a nara, the same sloka is also applied to the king only and the nara is changed into a rūja. We all know the eight verses beginning with 'simbād ekām,' in which the twenty qualities of certain animal are enumerated which the wise should imitate : ya etān vimsati guņān ācarişyati mānavah. In the Burmese text (No. 55): The wise king who acts, etc. So again, the famous Kah kāla! (Viddha-ch. 4-17, here 1-14) appears in the Burmese Nīti as an exhortation to wise kings (76-77). Whether this Burmese real Rājaniti is a late production, made to suit a tradition, or whether it is the last, and up till the present only remnant of a codex which is the source of the attribution of the Indian Niti Samgrahas to Cāņakya must be left undecided in this place. It seems very curious that only one connection of this type should have been preserved outside of Aryan India if it were the fountain-head and mother of the very numerous collections still existent and undiminishedly popular in India itself. But the matter is worth enquiry. Before leaving this part of the argument I may also express my opinion that of the two collections - the text we have now before us and the text of ·( xvi) thie Garudapurūna,--the latter seems decidedly more primitive and original, In Bhojarāja's text we find elaborations and repetitions of a highly artificial character, which are not observable in the Purāņa text. Of the two, Bhojarāja seems to be the imitator not the originator. We have now travelled over a great deal of ground, and yet there is still much to be said, but I must forbear. My readers will grow impatient and the length of this foreword will be altogether out of proportion to that of the text which follows. The above is mainly meant to draw the attention of the reader to the valuable work already done in connection with Cāņakya slokas, inainly outside India, and unhappily little known here, and often inaccessible. It is also meant to draw the attention of the readers to the manifold problems connected with the present text, with Cāņakya texts in general, and further with the whole subject of Niti. It is highly gratifying that the Editor of the present series has been so well rewarded for his enterprise that so soon after the first a second edition has become possible. May now the appearance of this second edition lead some one to : give us a good, accurate and elegant translation of this jewelnecklace of inany gems. It would be worth while and the publication would certainly find its public. Cāņakya Niti whether attributable to Cāņakya or not, is still a delectable form of literature, I would hope that in this series also some of the other Samgrahas could be published ; for instance the 300 sloka Bodki-cārakya, which has been out of print for many years, and the smaller so-called Lagku and Vrddha- Canakya (which I think are in reality only one work in two arthants and forin together the true Laghucāņakva in contradistinction to the Vrddkacūra kya of Bombay) of which the Editor of this series possesses an interesting Ms. copy. India's Niti, I have already said so in the beginning, forms part of its treasures and of its beauties. But it is not made accessible enough. May the publication of the present text lead to a renewed interest in it, and, if possi ble,

·( xvii )
inspire others to come forward to exploit the rich mines of
Indian literary treasures and wisdom material. To take up
and pursue the study of Niti for one, or of Sata kam poetry
for another, to mention only these two subjects cognate to
our discussion, would surely be an activity welcomed by
many and a worthy homage to the Goddess worshipped by
all who love beauty and wisdom, the gentle Sarasvati, who
has blessed this land so abundantly,
IMPERIAL LIBRARY,
JOHAN VAN MANEN
CALCUTTA, 1921.
#
*

·2 FOREWORD TO FIRST EDITION - T The title of this work may lead one to suppose that it deals exclusively with royal polity and was composed by the famous minister of Candragupta Maurya. The first supposition is true to this extent that the fourth and the fifth chapters touch on a few topics of polity, while the second is perhaps wholly baseless, although stray portions may claim to have some connection with the views and thoughts embodied in the Cāņakya Sūtra. The concluding aloka mentions this compilation as the “Cāņakya ruby * offered by king Bhoja, the famous patron of learning of the eleventh century, which evidently hints that it was compiled, if not by himself, at least, under his auspices. The reasons for associating it with the name of the great minister may be, (1) connection, as aforesaid, with the Cānakya-Sutra, and (2) desire to add weight to it by an indication of the connection in the title. The treatment of topics of polity in the fourth chapter is more diluted than in the fifth which principally details the groups of qualities meant to guide the king as standards by which to judge the fitness of public officials and members of his household-staff for their respective posts. The officials mentioned are (1) military commander, (2) chamberlain, (3) scribe, (4) ambassador, (5) elephant-keeper, (6) physician, (7) preceptor, (8) priest, (9) astrologer, (10) councillor, and (11) superintendent of the harem. Incidentally, one or two verses offer advice as to inter-state policy, and utilisation of revenue. In view of this small element of polity confined mainly to the said two chapters, the use of the title Rājanīti may appear to be inappropriate ; but its justification is perhaps to be sought in the fact that the remaining chapters containing maxims of prudence and virtue are meant for the guidance of the king though they may be profitably followed by all !

·(xix ) 26 ; ... men in their clealings with others in the conduct of worldly affairs. So far as I find, several couplets of this brochure (some with slight modifications) can be indentified with those of other works, e. g. Cāņakya-Rājaniti sastra II, 54 ; III, 5; VII, 8, 26 Mahabharata VIII, 54, 62. VII, 20 Rāmāyaṇa VI, 37. Brhadāranyaka Upanişad VII, 18. Kautiliya III, 6, 27; VI, 97; VII IO Manu VIII, 49, 61. Bhagavadgită III, 65 ; IV, 23 Kumārasambhava II, 26, Nitisa taka VI, 35; VIII, 145. Maha-nataka IV 12, 37; VII, 25. 68,90 ; VIII, 53 Pañcatantra III, 15, 40: VII, 61, 69, 85, 86 ; VIII, 8, 19, 30, 35, Hitopadesa 36, 43, 45, 50, 69, 73, 78. JII, 70. Bhāmati V, II; VII, 24, 74, 75, 78, 82 ; VIII, 12. Laghu-Cāņakya 110;} VI, 59. } VI; 21. Šāntisataka VIII, 40, 44, 48, 49, 50, 96. Garuda Purāņa. This identity of slokas does not always imply direct borrowing, one from the other, in view of the fact that earlier works or the floating mass of oral traditions may serve as common depositaries for the borrowing. The work itself acknowledges in its opening lines that it has drawn upon various Šāstras, which supports the inference that it is a compilation. A more pointed reference has, however, been made, in a rather detached śloka (1, 16), to the Sutras of Cânakya, which, I think, is none other than that recently ·(XX) I 13 > ) 19 36 7 edited by Pandit R. Shama Sastri B. A. and published in the Mysore Oriental Series. On a comparison of the Satras with this Rājaniti, the debt appears to lie more in the identity of sense of select sttras and verses of the Rajanīti than in an out-and-out versification of the Satras with their words and expressions kept intact as far as possible, e. g. Canakya-Satra Cāņakya-Rājanīti Šāstra No. 108 Chapter I Sloka II 306 44 537 IL I&2 215, 519 II I 2 296 II 30 297 II 472 II 42 255 IV 13, 15 IV 16, 21 258 IV 17 257 IV 25 194, 105 & 535 IV 84 48 IV 38 Apart from the question of its borrowings from valued sources, or its affiliation to any particular work of note like the Cānakya Sutra, this manual has an importance of its If wise apophthegms clothed in a finished poetic garb have a power to attract, delight, and instruct our minds, it can well claim to be put by the side of such collections as the Laghu-Canakya and Vrdha-Canakya. 96, Amherst Street, NARENDRA NATH LAW CALCUTTA, 1921. 2 >> 1 own.

·चाणक्य-राजनीतिशास्त्रम् प्रथमोऽध्यायः एकदन्तं विनयनं ज्वालानलसमप्रभम् । गणाध्यक्षं गजमुखं प्रणमामि विनायकम् । ( ॥ प्रणम्य शिरसा विष्णु त्रैलोक्याधिपतिं प्रभुम् । नानाशास्त्रोद्धृतं वक्ष्ये राजनीतिसमुच्चयम् ॥ २ ॥ येन सम्यगधौतेन प्रज्ञा संवर्द्धते नृणाम् । सत्यशौचरतो नित्यं हिंसाक्रोधविवर्जितः । ३ ॥ पठित्वैवं शुभं शास्त्रमिदं जास्यति तत्त्वतः। धर्मोपदेशं व्याख्यातं कायाकार्ये शुभाशुभ ॥ ४ ॥ तदहं सम्प्रवक्ष्यामि यज्ञात्वा पुरुषोऽचिरात् । लभते विपुलां कौतिं न चार्थेन वियुज्यते ॥ ५ ॥ रहस्यभेदं प्रैशुन्यं परदोषानुकीर्तनम् । कलई परनिन्दाच दूरतः परिवज्जयेत् ॥।॥ शृणुयाइर्मसव्वैवं श्रुत्वा चैवोपधारयेत्। पात्मनः प्रतिकूलानि न परेषां समाचरेत् ॥ ७ ॥ वर्जयेत् क्षुद्रसंवादमरिष्टस्य च दर्शनम् । विवाद सह मित्रेण प्रौतिश्च सह शत्रुभिः ॥ ८॥ मूशिष्योपदेशेन दुष्टस्त्रोभरणेन च । हिषता सम्प्रयोगेण पण्डितोऽप्यवसीदति ॥८ ·चाणक्य-राजनीतिशास्त्रम् [श्मः कालेन रिपुणा सन्धिः काले मित्रेण विग्रहः । काल करणमाश्रित्य कालं क्षिपति पखितः। ॥ काले संवईते वीज काले गर्ने प्रमुञ्चति । कालो जनयते पुत्रं पुन: कालोऽपि संहरेत् ॥ ११ ॥ कालात् प्ररोहति विश्वं पुनः कालः प्रवर्तते । स्थूलसूक्षागतिः कालो विविधं तस्य चोच्यते ॥ १२ ॥ कालः पचति भूतानि काल: संहरते प्रजाः । कालः खप्रेषु जागत्ति कालो हि दुरतिक्रमः ॥ १३ ॥ कः कालः कानि मिवाणि को देश को व्ययाव्ययौ। को वाहं का च मे शक्तिरिति चिन्त्यं मुहुर्मुहुः ॥ १४ ॥ प्रदाता पुरुषस्त्यागो धन सन्त्यज्य गच्छति । दातारं कपणं मन्ये मृतोऽप्यधैं न मुञ्चति ॥ १५ ॥ मूलसूचं प्रवक्ष्यामि चाणक्येन यथोदितम्। यस्य विज्ञानमात्रेण सर्वत्रत्वं प्रपद्यते ॥ १५ ॥ राजानो बन्नभूमिश्च ब्राह्मणो नट-नर्तको। अवश्यं तब गन्तव्यं महापातकनाशनम् ॥ १७॥ उत्तमैः सह सङ्गच पण्डितैः सह सत्कथाः । अलुब्धैः सह मित्रत्वं कुर्वाण नावसीदति ॥ १८ ॥ परवादं परखेच्छां परिहासं परखिया। परवेश्मनि वासच न कुर्वीत कदाचन ॥ १९ ॥ परोऽपि हितवाम् बन्धुन्धरप्यहितः परः । अहिती देहजो व्याधिहितमारण्यमौषधम् ॥ २० ॥ नारी नश्यति रूपेण तपः क्रोधेन नम्वति । नेहो दूरप्रवासेन शूद्रानेन हिजत्तिमः ॥ २१ ॥ . . F । .

·एमःः] चाणक्य-राजनीतिशास्त्रम् स बन्धर्यो हितं युङ्क्ते स पिता पुत्र पोषकः । तभित्रं यत्र सद्भावः स देशो यत्र निहतिः ॥ २२॥ स जीवति गुणो यस्य धर्मो यस्य स जीवति । गुणमविहीनो यो जीवितं तस्य निष्फलम् ॥ २३ ॥ जीवने यस्य जीवन्ति मित्राणीयाः सबान्धवाः । सफलं जीवितं तस्य पामार्थे को न जीवति ॥ २४ ॥ अतिजीवति विचेन सुखं जीवति विद्यया। किचिनीवति शिल्पेन ऋते कर्म न जीवति । २५ ॥ पिता च ऋणवान् शत्रुः माता शत्रशोलिनी। भार्या रूपववी शवः पुत्रः शवरपण्डितः ॥ २६ ॥ सा भार्या या प्रियं ब्रवे स पुत्रो यत्र निवतिः । स भृत्यो यस्तु चित्तज्ञस्तरोज यत् प्ररोहति ॥ २७॥ सा भार्या या रहे दक्षा सा भार्या या प्रियंवदा। सा भाऱ्या या पतिप्राणा सा भाऱ्या या प्रजावती ॥२८॥ सा भार्या या यह दवा सा भाऱ्या या प्रियंवदा । नित्यनाता सुगन्धा च नित्यश्च प्रियभाषिणी ॥२६॥ साध्वी सुशोलसम्पबा सुरुपा च गुणान्विता। देवाग्निगुरुमलाच सा भार्या भोगमोक्षदा ॥३०॥ पात्तैि मुदिते दृष्टा प्रोषिते मलिना कशा । मृत नियेत या पत्यो सा स्त्री या पतिव्रता ॥ ३१ ॥ भई भाया घरीरस्थ भार्याऽभीष्टमता सुखम् । माया मूलं विवर्गस्य भार्याऽमवेत्रण नश्यति ॥ ३२ ॥ सदा नापसन्तुष्टा मिथ्याव्ययपराखी। यताइयो भार्या देवेन्द्रोऽसौ न मानुषः ॥ ३३ ·चाणक्य- -ৰাজনীনিয়া [१मः श्रः भार्थ्यावन्तः क्रियावन्तः सततं सहमधिनः । भायामूलं कुलं सर्व तस्माद्भार्या परा गतिः ॥ ३४ । देवब्राह्मणभक्ता च तित्यं धम्मानुषङ्गिणो । यस्य भार्या मुदा नित्यं देवेन्द्रोऽसौ न मानुषः ॥ ३५॥ सततं मङ्गलेयुक्ता सततं धर्मवत्सला। सततं ज्ञानशौला च सततं हिजपूजका ॥ ३६ ॥ भर्तृभक्ता च सततं सर्वसौभाग्यवहिनौ। यस्य चैतादृशौ भार्या देवेन्द्रोऽसौ न मानुषः ॥ ३७॥ यस्य भार्या विरुपाक्षी कश्मला कलहप्रिया। उत्तरोत्तरदात्री च सा जरा न जरा जरा ॥ ३८ ॥ यस्य भार्या सदा दुष्टा परवेश्माभिगामिनौ । कुचेला त्यक्तालज्जा च सा जरा न जरा जरा ॥ ३९ ॥ नास्तीतिवादिनौ नित्यं क्षुत्पिपासासमन्विता। भर्तृनो निया दौना सा जरेति स्मृता बुधेः ॥ ४० ॥ पायान्त खपतिं दृष्ट्वा भक्षयन्ती सदाखिलम् । परित्वका निजैः पुर्वान्धवैः खजनैस्तथा ॥ ४१॥ चोरी खामिपरोचौ च योगिनी खाधिकारियो। वाग्भटो चाङ्गदोषा च स्थादसाध्वौति षड्गुणाः ॥४२॥ पशमीनाच सर्वासामालयाः कुमितप्रियाः । प्रचोरेवुन ग्राहन्ति भुषवेऽवं तथाविधम् ॥ ४३ ॥ या तु भार्या शुचिचा मिष्टायप्रियवादिनी। अप्रमत्ता भत्तभक्ता सा श्रीरित्युच्यते बुधैः ॥ ४४ ॥ भाग्या शर्ट मित्र मत्यवोत्तरदायकः । ससपेंच महे वासो मृत्युरेव न संशयः ॥ ४५ ॥ ।

·श्मः अः] चाणक्य-राजनीतिशास्त्रम् । सततं दानधमा च हिजशुश्रूषणे रता। देवाग्निगुरुभक्ता च सा भार्या भोगमोचदा ॥ ४ ॥ एवमेवंक्रियायुक्ता सर्वसौभाग्यदायिनी। यस्यैषा च भवेद्भा- देवेन्द्रोऽसौ न मानुषः ॥ ४७ ॥ मिथ्या रुदन्ति विहसन्ति सदाथैहेतोः आश्वासयन्ति पुरुष मतिवञ्चनाय । तस्मावरेण कुलशोलसमन्वितेन वेश्याः श्मशानघटिका इव वजनीयाः॥४८॥ न दानेन न मानेन नार्जवेन न सेवया। न शस्त्रेण न शास्त्रेण सर्वथा विषमाः स्त्रियः ॥ ४ ॥ जस्पन्ति साकमन्येन पश्यन्त्यन्यं सविनमम् । हगतं चिन्तयन्त्यन्यं प्रियः को नाम योषिताम् ॥ ५० ॥ अनृतं साहसं माया मूर्खत्वं वञ्चनं तथा । अशौचं नियत्वञ्च स्त्रीणां खाभाविका गुणाः ॥ कार्येषु मन्त्री करणेषु दासो नेहेषु माता क्षमया धरित्री। धर्मस्य पत्नी शयने च वेश्या षट्कर्मभिः स्त्रीकुलमुदत्त ॥ ५२ ॥ अतिप्रचण्डा बहुपाक कारिणी विवादशीला स्वयमेव तस्करो। आक्रोशबोजा परवेश्मगामिनो त्याच्या तु भार्या दयपुत्रसुरपि ॥ ५३ ॥ व्याली कण्डप्रदेशे वरमतुलविषोदगारिणो धारणीया बोरव्या वा शिखाग्रे घनरूधिरवसाभीषणा व्याघ्रकन्या। . .

·चाणक्य-राजनीति-शाखम
[१मा ः
*
सा
वरालिझनीया वरमपि च शिखा काकजिह्वाकराला
न स्त्री सेव्या विदग्धैः परनरगमनधान्तचित्ता विरता । ५४ ॥
शैलेषु तैलं सुकतं कृतघ्ने
शोतं हुताश पतनं हिमांशौ।
उत्पद्यते दैववशात् कदाचित्
वेश्यानुरागः सहजस्तु न स्यात् ॥ ५५ ॥
काकः पद्मवने तिं न लभते इंसश्च कूपोदक
क्रोष्टा सिंहगुहान्तर सुविपुले नीचस्तु भद्रासने ।
कुस्त्री सत्पुरुषं न जातु
भजते सेव्यते दुर्जनः
या यस्य प्रकतिविधाढविहिता सा तस्य किं वायवे ॥५॥
भुजङ्गमे वेश्मनि दृष्टनष्टे
देहे चिकित्साविनिवृत्तरोगे।
हस्ताहते विहिषि जागरुके
शख्थे प्रकोष्ठान्तरित विः का। ५७ ॥
स्फुलिङ्गालिङ्गनाव क्रुहनष्णसर्पोपसर्पणात्।
मकरालयपाताच कष्ट नृपतिसवनम् ५८ ॥
नागो भाति मदेन के जलरहै: पूर्णेन्दुना शबरी
वाणो व्याकरणेन हंसमिथनेनंयः सभा परिणतः ।
शौलेन प्रमदा जवेन तुरगो नित्योसवमन्दिर
सत्पुत्रेण कुलं फवसमती लोकवयं शमना ॥ ५५ ॥
।
इति चाणक्य-राजनीतिशास्त्र प्रथमोऽध्यायः ॥१॥

·रक चाणक्य-राजनीतिशास्त्रम हितीयोऽध्यायः : ॥ प्रापदर्थे धनं रक्षेत् दारान् रक्षेत् धनैरपि । आत्मा तु सर्वतो रयो दारैरपि धनैरपि॥१॥ आपदर्थे धनं रक्षेत्रीमतां कुत आपदः । कदाचित् कुपिता लक्ष्मीः सचितोऽपि विनश्यति ॥ २ ॥ सर्वमेव परित्यज्य शरीरमनुपालयेत् । शरीरस्य प्रनष्टस्य सर्वमेव विनश्यति ॥ ३ ॥ पुनरर्थः पुनाराः पुनर्मूल्याः पुनः सुखम् । पुनरन्यानि कम्माणि न शरीरं पुनः पुनः ॥ ४ ॥ वरं हि नरके वासो न च दुचरिते रहे। नरकात् क्षीयते पापं कुग्रहात् परिवईते ॥ ६ । वरं वनं वर भिक्षा वरं भारोपजीवनम् । वरं मृत्यः शरीरस्य नाधिकारण जौवनम् ॥ ६ । वरं तेजखिनो मृत्युनं तु मानस्य खण्डनम्। मृत्युरेकदिन हन्ति घपमानः पदे पदे ॥ ७ ॥ वरं दरिद्रः श्रुतिशास्त्रपाठको न चार्थयुक्तः श्रुतिशीलवज्जितः । सुलोचनः क्षीणपटोऽपि शोभते न नेवहीनः कनकायसङ्गतः ॥ ८ ॥ जनस्वाशयमालोक्य यो यथा परितुष्यति । ने तथैवानुवर्तत पराराधनपण्डितः ॥८॥ चलत्येकेन पादेन तिष्ठत्येकम बुद्धिमान् । नापरोक्ष पर खानं पूर्वमायतनं बजत् । १० ॥ 4 --

·স্বাক্ষ-ললীনিয়া
[ श्यः श्रः
त्यजेत् स्वामिनमत्यग्रमत्युग्रात् कपणं त्यजेत् ।
कपणादविशेष सर्वथा परषाक्षरम् ॥ ११ ॥
त्यन दुर्जनसंसर्ग भज साधुसमागमम् ।
कुरु पुण्यमहोरात्रं स्मर नित्यमनामयम् ॥ १२ ॥
देशं त्यजेद हत्तिहीनं सहत्तिक समाविशेत् ।
त्यजेत् कपणभूपालं शत्रं सामान्यतस्त्वजेत् ॥ १ ॥
पर्थेन किं कपणहस्तगतेन तेन
रूपेण किं गुणपराक्रमवजितेन ।
मित्रेण किं व्यसनकालपरानखेन
ज्ञानेन किं बहुशठाधिकमारेण ॥ १४ ॥
अदृष्टपूर्वा बहवः सहायाः सर्वे पदस्वस्थ भवन्ति वश्याः ।
अर्थविहीनस्य पदच्युतस्य भवेदि काले स्वजनो हि शत्रुः ॥ १५ ॥.
स्वानखितस्य पद्मस्व मित्रे सलिलभास्करो।
स्थानच्युतस्य तस्यैव क्लेददाहकरावुभौ । १६ ।
आपकाले महानर्थे दुर्भिक्षे शवसङ्गरे ।
राजहारे श्मशाने च यस्तिष्ठवि स बान्धवः ॥ १७॥
पापब्स मित्रं जानौयाद रणे शूर रहः शुचिम् ।
भार्याच विभवक्षोणे दुर्भिक्षे च प्रियातिथिम् ॥ १८ ॥
वृक्ष होणफलं त्यजन्ति विहगाः शुष्क सरः सारसाः
निर्देव्यं पुरुषं त्यजन्ति गपिका नविय मन्त्रिणः ।
पुष्यं पर्युषितं त्यजन्ति मधुपा दग्ध वनान्तं मगाः
सर्वः कार्यवशाजनोऽभिरमते कस्यास्ति को बझमः ॥१८॥
लुब्धमर्थप्रदानेन क्रुहमञ्चलिकर्मणा ।
मूखे कथानुकृत्वा च वशीकुन्ति पणिताः ॥ २० ॥

·श्यः प्रः] चाणक्य-राजनीतिशास्त्रम् ट उत्तमः प्रणिपातेन शूरो भेदेन युज्यते । नौचः स्वल्पप्रदानेन समस्तुल्यपराक्रमः ॥ २१ ॥ यस्य यस्य हि यो भावस्तस्य तस्य विभाव्यताम् । अनुप्रविश्य मेधावी तं तमात्मवशं नयेत् । २२ ॥ प्रस्तावसदृशं वाक्यं खभावसदृशं मनः । मात्मशक्तिसम कोपं यो जानाति स पण्डितः ॥ २३ ॥ नखिनाच नदीनाञ्च शृङ्गिणां शस्त्रिां द्विषाम् । विखासो नेव कर्तव्यः स्त्रीषु राजकुलेषु च ॥ २४ ॥ अर्थनाशं मनस्तापं गहे दुश्चरितानि च । मानवापमानञ्च मतिमान् न प्रकाशयेत् ॥ २५ ॥ कस्य दोषः कुले नास्ति व्याधिना को न पीड़ितः । को न वा व्यसनं प्राप्तः कस्य श्रौनिश्चला भवेत् ॥ २६ ॥ यस्मिन् कम्मणि सिधेऽपि लभ्यते न फलोदयः । असिद्धे तु महहःखं तद्दधाः कथमाचरेत् ॥ २७ ॥ कोऽर्थान् प्राप्य न गवितो भुवि नरः कस्यापदोऽस्तं गताः खोभिः कस्य न खण्डितं वत मनः को नाम राजा प्रियः । कः कालस्य मुखान्तरं न च गतः कोऽर्थों गतो गौरव को वा दुजनवागुरानिपतितः क्षेमेण जातः पुमान् । २८ । यस्मिन् देशे न सम्मानो न प्रीतिनं च बान्धवाः । न च विद्यागमोऽप्यस्ति तत्र वासं न कारयेत् ॥ २८॥ धनस्य यस्यास्ति न राजतो वा न चौरतो वापि भयं कदाचित् । विद्यास्थमन्तईनमर्जयेत्तदन्यहन नश्यति सर्वमेव ॥ ३० ॥ यदर्जितं पापहरेः परिवमैर्मृतस्य तसंविभजन्ति रिथिनः । कवच यहशतमखिमया वदेव देवोपहतस्य यौतकम् ॥३१॥ २ ·আরাক- ৰালীয়িকা [रयःमः सक्षित नोप्रयुज्यते याचितं गुणवते न दीयते। बत् कर्मपरिगतं धनं चोरपार्थिवरहषु भुलाते ॥ ३२ ॥ सञ्चित निहितं भूमौ पासष्टं मुहर्मुखः । आखोरिव कदस्यस्य धनं दुःखाय केवलम् ॥ १३ ॥ न कल्पाते वा परखोकसिय न कोय नापि मुखोपभुकाये । तया मनस्ताप वैव किं निया दुर्भार्थयेव खपदाथबल्य या ॥३४॥ मातव रक्षति पितेव द्विवे नियुक्त कान्तेव चाभिरमयत्यपनीय दुःखम् । कौतिन दिक्षु वितनोति ददाति लमों कि किन साधयति कालवेव विद्या । ३५ ॥ विद्या नाम तरस्य रूपमधिकं प्रयागुतं धन विद्या भोगकरी यशःप्रभकरी विद्या गुरूणां गुकः ।। विद्या बधुजनो विदेशगमने वियाऽवयं सम्बलं विजया राजम पूज्यते बहुधनो विद्याविहीन: फाः ॥ २६ ॥ पहेरित महामोतो मिटानाच विषादिव। राक्षसोय इस स्त्रीभयः स विधामधिय चासि ॥ हन्तुर्याति न गोचरं किमपि संपुष्णाति सर्वात्मता अधिभ्यः प्रतिपाद्यमानमनिय साथि पार गति । कल्पालेष्वपि न प्रयानि निधनं विद्याखमलात येषां तान् प्रति मानमुक्त छपाः सामः सह माईते | RF D किं त्या समाइलापि लिया देशाकारकाम्या । रिमवो यो न प्रमति महिना ॥ ।

·चाणक्य-राजनीतिशास्त्रम्
दौना विवसना रुक्षाः कपालाक्षितपाणयः ।
दर्शयन्तोह लोकानामदातुः फलमौदृशम् ॥ ४० ॥
दान भौगो नाशस्तिस्रो गतयो भवन्ति वित्तस्य ।
यो न ददाति न भुडतो तख हप्तौया मतिर्नाशः ४९ ॥
नद्या नावे समखभावाः स्वान्तोषभावन बलाधिकत्वाक।
तोयेष दोषेच निपातयन्ति नद्यो हि कूलानि कुलानि नीम् ॥४२॥
न तिरस्ति मिष्टानामिष्टानां प्रियवादिनाम् ।
सुतानाच मुखानाच जीवितस्य धनस्य च ॥ १३ ॥
गान्धर्व गन्धसंयुक्तां ताम्बूलं भारती कथा।
इष्टा भार्खा प्रियं मित्रमपूर्वाणि दिने दिने । ४४ ॥
प्येव राजा धनसञ्चयेन न सागरी भूमिजलागमेनः ।
न पडितः साधुसुभाषिवन प्येन चक्षुः प्रियदर्शनेन ॥ ४५ ॥
खकधम्मार्जितजीविकानां
खेष्वेव दारेषु सदा रतानाम् ।
जितेन्द्रियाणामतिथिप्रियाणां
महापि मोचः पुरुषोत्तमानाम् ॥ ४६ ॥
मनोऽनुकूलाः प्रमदा रूपवत्यः खलङ्गताः ।
वासः प्रासादपृष्ठेषुः भवन्ति शुभकर्मणाम् ॥ ४७ ॥
निपानमिव मलूका: सरः पूर्णमिवाण्डजाः ।
शुभकम्माणमावान्ति सहावाब धनानि च ॥ ४८ ॥
शनैरर्थः शनैः पन्थाः शनैः पर्वतमासेहेत् ।
शनैर्विद्या च धर्माचा व्याधाम शनैः शनैः ॥ ४ ॥
शाख विधिवज्ञान शाखवं सत्यभाषणम् ।
शाश्वती प्रगुणा विद्या इयं मित्रच शाश्वतम् ॥ ५० ॥

·है প্রায়-কাজলীনিয়া [श्यः । 1 न भोजने विलम्बो स्यात् न च स्यात् स्तोषु सेवकः । सुदूरमपि विद्यार्थी व्रजेहरड़वेमवत् ॥ ५१ । ये बालभाव न पठन्ति विद्यां ये यौवनस्था अधना अधीराः ते शोचनीया इह जौवलोके मनुष्यरूपेण सगावरन्ति ॥ ५२ ॥ येषां न विद्या न तपो न दानं ज्ञानं न शोल न गुणो न धर्मः । ते मत्र्यलोके भुवि भारभूता मनुष्यरूपेण मृगाश्चरन्ति ॥ ५३ ॥ तर्कोऽप्रविष्ठः श्रुतयो विभिनाः नाऽसौ मुनियस्य मतं न भिवम् । धर्मस्य तत्त्वं निहितं गुहायां महाजनो येन गतः स पन्थाः ॥ ५४ ॥ आकारैरिङ्गितर्गत्या चेष्टया भाषणेन च । नेत्रवनविकाराभ्यां ज्ञायतेऽन्तर्गतं नृणाम् ॥ ५५ ॥ उदौरितार्थः पशनापि बुध्यते हयाश्च नागाश्च वहन्ति चोदिताः। अनुकमप्यूहति पण्डि तो जनः परेगितज्ञानफला हि बुद्धयः ॥५६॥ केचिनयेन विभजन्ति विनीतभावम् अन्य जना विभवलोभकतप्रयत्नाः । केचिच्च साधुजनसंसदि कौतिलोभात् सद्भाववान् जगति कोऽपि न साधुरस्ति ॥ ५७ । केचित् स्वभावगुणिनोऽव यथा कपित्थाः वार्ताकुपाकसदृशा भुवि सन्ति चान्थे। दृष्टा उषाणफलतुयजड़ास्तथान्ये तेन विधेव भुवनत्रितयेपि सत्त्वाः ॥ ५८ ॥ इति चाणक्य-राजनीतिशास्त्रे द्वितीयोऽध्यायः ॥ २ ॥ . J -. .

·स्थः श्रम
चाणक्य-राजनौतिशास्त्रम्
तृतीयोऽध्यायः
1
यो ध्रुवाणि परित्यज्य ध्रुवाणि च सेवते ।
ध्रुवाणि तस्य नश्यन्ति अध्रुवं नष्टमेव हि ॥ १ ॥
प्रागाहीनस्य जनस्य विद्या
शस्त्रं यथा कापुरुषस्य हस्ते ।
न तुष्टिमुत्पादयते परेषाम्
अन्धस्य दारा इव दर्शनीयाः ॥ २ ॥
अग्निहोत्रफला वेदाः शीलहत्तिफलं श्रुतम् ।
रतिपुचफला दारा दानश्यतिफलं धनम् ॥ ३ ॥
पालयेत् कुलजां प्राज्ञो विरूपामपि कन्यकाम् ।
मुरूपा च विरूपा च विवाहे सदृशो वधूः ॥ ४ ॥
ययोरव समं वित्तं ययोरेव समं कुलम् ।
तयोविवाहो मैत्री च न तु पुष्टविपुष्टयोः ॥ ५ ॥
हविर्देवकुलादग्राह्यं बालादपि सुभाषितम् ।
अमेध्याकाञ्चनं ग्राह्यं स्त्रीरत्नं दुष्कुलादपि ॥ ६ ।
विषादप्यमृतं ग्राह्यं पादपि सरोरुहम् ।
अरिभ्योऽप्युत्तमा विद्या स्त्रीरत्नमकुलादपि ॥ ७ ॥
सर्वसगपि गौबंध्या ग्रायो वज्ञियतस्ततः ।
पयोऽपि चर्मगं सौम्यं पुचः पूतः स्वदेहनः ॥ ८॥
सत्कुले योजयेत्कन्या मित्रं धर्मेण योजयेत्।
व्यसने योजयेच्छवून पुत्र विद्यास योजयेत् ॥८॥
खानेष्वेव नियोज्यानि भृत्याचाभरणानि च।
नहि चूड़ामणिः प्राः पादादौ प्रतिबध्यते ॥ १० ॥

·. चाणक्य-राजनीतिशासम कुसुमस्तवकस्येव यो वृत्तिमैनखिनः । मूहि वा सर्वलोकस्य शोयते वन एव वा ॥ ११ ॥ चूड़ामण: समुद्रोमिंघटनात् खण्डने वरम् । अथवा पृथिवीपालमूहि पादावसारणम् ॥ १२ ॥ वाजिवारणलोहानां काठपाषाणवाससाम् । नारीपुरुषतोयानामन्तरं महदन्तरम् । १३ ॥ न सदखाः कशाघातं न सिंहो घनगजितम् । परैरङ्गुलिनिदिष्टं न सहन्त मनखिनः ॥ १४ ॥ सक्कदुष्टन्तु यो मित्रं पुनः सन्धातुमिच्छति। स मृत्युमुपटवाति मभेमवतरौ यथा ॥ १५ ॥ उपकारमहोतेन शवणा शत्रुभुचरेत् । पादलग्नं करस्थेन कण्टकेनैव कण्टकम् ॥ १६ ॥ उपकारशतेनैव दुर्जनः कोऽपि रयते । साधुः सम्मानमात्रेण भवत्येवात्मविक्रयौ ॥ १७ ॥ अपकारिषु मा पापं चिन्तयस्व महामवे। खयमेव हि नश्यन्ति कूलजाता इव द्रुमाः । १८ अनर्थोऽप्यर्थरूपेण तथार्थोऽनरूपभाक् । उत्पद्यते विनाशाय तसादुक परोक्षयेत् ॥ १८ ॥ कार्यमालोचितापाय मतिमझिविचेष्टितम् । न केवलं हि सम्बतौ विपत्तावपि योभते । २० ॥ विविय स्वात्ममेकादों पञ्चाश्च सह धोमता। कायं कुर्बान सिडिवेत्तता वाचो विधिर्भवेत् ॥ २१ ॥ धनधान्यप्रयोगेषु विद्यासंग्रहणेषु च । पाहारव्यवहारीषु त्यालज्जः सदा भवेत् ॥ . -- ·३यः अः]] দাষ-গলীনিয়া . १५ देवन्तः श्रोत्रियो राजा नदी वैद्यस्तु पञ्चमः । पञ्च यत्र न विद्यन्ते तत्र वासं न कारयेत् ॥ २३ ॥ लोकयात्रा भय लज्जा दाक्षिण्यं धर्मशीलता। तत्र देश न वस्तव्यं यत्र नास्ति चतुष्टयम् ॥ २४ । ऋणप्रदाता वैद्यस्तु श्रोत्रियः सजला नदौ । राजा यत्र न विद्यते न कुर्यात्तत्र संस्थितिम् ॥ २५ ॥ सुखार्थी च त्यजेविद्यां विद्यार्थी च त्यजेत् सुखम् । न विद्यासुखयोः सन्धिस्तेजस्तिमिरयोरिव ॥ २६ ॥ भूतानां प्राणिनः श्रेष्ठाः प्राणिनां बुद्धिजीविनः । अधिमनु नराः श्रेष्ठा नरेषु ब्राह्मणाः स्मृताः ॥ २७ ॥ ब्राह्मणेषु च विहांसो विहम वतबुद्धयः । कतबुधिषु कर्तारः कषु ब्रह्मवैदिनः ॥ २८ ॥ छायामन्यस्य कुन्ति तिष्ठन्ति स्वयमातपे। फलन्ति च परस्यार्थे सत्पथस्था इव द्रुमाः ॥ २८ ॥ दुर्जनैः सह सङ्गेन सज्जनोऽपि विनश्यति । जलं प्रसवमप्याशु पङ्खः कईमतां नयेत् ॥ ३ ॥ प्रियंवदेपि विश्वासो न कार्यो दुर्जचे क्वचित् । धत्तेऽमृतं स जिह्वाग्रे हदि हालाइलं विषम् ॥ ३१ ॥ दुर्जनस्य मुखे प्रोतिर्वाचि चन्दनशीतता। पदये तस्य दुर्बुधिः कुलिशादपि कर्कशा ॥ ३२.॥ पप्रगल्भाः पदन्यासे जननौरागहेतवः । सन्यते बहुलालापाः कवयो बालका इव.॥३३॥ सफलख सपक्षत्वमाजवं गुणसङ्गतिम् । दर्शयन्तः खखा नन्ति प्रविशन्तः शरा इव. २४ की ·२६ चाणक्य-राजनीतिशाखम [क्ष्यः अः दूरामचितग्रोवो मन्दं मन्दं प्रभाषते । शनैकहरते पादमेतदःधूत्तस्य लक्षणम् ॥ ३५ ॥ प्रामुखं रमणीयानि मध्ये तु विरसानि च । पन्ते वैरायमाणानि सङ्गतानि खलैः सह ॥ ३६ ॥ लब्धे जाने गुरुं हेष्टि मखे पूर्णे तु ऋत्विजम्। पुत्रे जाते प्रियां दृष्टि कतकार्यों हि दुजनः ॥ ३७॥ तनुरुपकारः साधुषु विकत परमप्सु तैलविन्दुरिव। नोचेष्वसौ महानपि साचवि यथा घृतं तुहिने ॥ ३८ ॥ सहवसतामप्यसतां जलरहजलवलवत्वसंश्लेषः । दूरोपि सतां वसतां भवति हि कुमुदेन्दुवप्रीतिः ॥ ३८ ॥ कदर्थितस्यापि हि दैन्यवृत्ते- ने शक्यते सर्वगुणान् प्रमाष्टुम्। अधोमुखस्थापि कृतस्य वड़े- नधिः शिखा याति कदाचिदेव ॥ ४० ॥ भवोरपत्यानि वधातानि नोपेक्षणोयानि बुधैर्मनुष्यैः। तान्येव कालेन विपत्कराणि वतासिपत्रादपि दारुणानि ॥ ११ ॥ युचेषु भाग्यचपलेषु न मे प्रतिज्ञा देवं यदिच्छवि जयश्च पराजयच्च । एषा हि में रणगतस्य दृढ़प्रतिज्ञा पश्यन्ति यब रिपवो जघनं इयानाम् ॥ ४२ ॥ न सर्ववित् कचिदिहास्ति लोके जानन नोचोत्तममध्यमेन ।

·स्वःत्रः] चाणक्य-राजनीतिशास्त्रम ज्ञानेन नौचोत्तममध्यमेन यो येन जानाति स तेन विहान् ॥ ४ ॥ मधुघटशतसितो खादुता नास्ति निम्बे वृतपलशतहोमः शीतलत्वं न वहे। इलशतपरिकटेऽप्य परे नास्ति शस्यं त्यति न च कुभावं दुग्ननः सेवितोऽपि ॥ ४४ ॥ प्रणुरपि मणि: प्राणवाणक्षमो विषमक्षणात् । शिशरपि रुष्यन् सिंहोसूनुः समाह्वयते गजान् ॥ ४५ ॥ तनुरपि तरस्कन्धोभूतो दहत्यनलो वनम् । प्रकृतिमहतां जावन्यथा न मूत्तिमपेक्षते ॥ ४६ ॥ वरं नरः सत्परुषावमानितो न नोचसम्मानशताभिपूजितः । वरायपादाभिहवोऽपि शोभते न गहभस्योपरिभूषितावतिः ॥ ४७ ॥ दुःयोलोऽपि दिजः पूज्यो न तु शूद्रो जितेन्द्रियः । कः परित्यज्य गां दुष्टां दुधाच्छोलवती खरोम् ॥ ४८॥ शिशरपि निपति सिंहो मदमलिनकपोलभित्तिगजेषु । प्रकतिरेव सत्त्ववतां न वयस्वेजसो हेतुः ॥ ४ ॥ निर्गुणेष्वपि सत्त्वेषु दयां कुर्वन्ति साधवः । न हि संहरते ज्योतमा चन्द्रथाखालवेश्मनः ॥ ५० ॥ कस्वादेशात् चपयति तमः सप्तसप्तिः प्रजानां छायाहेतोः पधि विटपिनामचलिः केन बहः । पभ्ययन्ते नवजलसुचः केन वा वृष्टिहेतो- नात्यैवैते परहितविधौ साधवो बहकायाः ॥ ५१ ॥ .. mr

·चाणक्य-राजनीतिशास्त्रम्
(श्वः
खण्डितं कुट्टितं पिष्टं पुनश्चापि द्रवोकतम् ।
तथा न लवर्ण खादु गोबजे विवतिः कुतः १ ॥ ५२ ॥
अनुचित विधिकर्मणि युज्यते
भठधिया प्रभुणा सगुणो जनः ।
भवति नान्यगुणापचयस्ततः
पदमवस्य किरीटमणेरिव ॥ ५३ ॥
कनकभूषणसंग्रहणोचितो
यदि मणिस्त्रिगुणी प्रतिबध्यते।
न स विरौति न चापि विशोभते
भवति योजयितुर्वचनीयता ॥ १४ ॥
आकोपितोऽपि कुलजो न वदत्यवाच्य
निष्पीड़ितो मधुरमेव वमत् किलेक्षुः ।
नौचो जनो गुणशतैरपि सेव्यमानो
हास्येषु यहदति तत् कलहेषु वाच्यम् ॥ ५५ ॥
यच्छ्त्वैव वहन्त्यन्तः सन्तः सन्तापसन्ततिम् ।
हलयैव इसन्तस्तदसन्तः कर्म कुर्वते ॥ ५६ ॥
को गुरुवंदति यानि पदानि शिष्ये
दावाग्निदाहसदृशानि भवन्ति तानि।
तान्येव तत्परिचयेन सुशिक्षितानि
पञ्चाङ्गवन्ति कमलाकरशीतलानि । ५७॥
हलशतपरिवष्टेऽप्यूपर नास्ति शस्य
फलिनि परिचयाते नास्ति सम्प्रौतियोगः ।
मधुररससमेते स्वादुता नास्ति निम्बे
निजगुणविरहिण्यो जातयो नैव सन्ति ॥ ५८ ॥

·चाणक्य-राजनीतिशास्त्रम्
१८
गुणवन्तोऽपि सौदन्ति न गुणग्राहको यदि।
सगुणः पूर्णकुम्भो हि यथा कूप निमन्नति ॥ ५० ॥ ..
यदि भवति विहीनः प्रच्यतो वा स्वदेशात्
न हि खलजनसेवामर्थयत्यत्तमात्मा।
न तु वर्णमुपभुत सः क्षुधार्थोऽपि सिंहः
पिवति रुधिरमुष्णं प्रायशः कुञ्जराणाम् ॥ ६ ॥
दुब्जनवदनविनिर्गतवचनभुजङ्गेन सज्जनो दष्टः ।
तद्विषहरणनिमित्तं प्राज्ञःक्षान्त्यौषधं पिवति ॥4॥
कपिकुलनखमुखमण्डिततरुतलफलभोजनं वरम् ।
न पुनधनमदगवितसुखभङ्गकदर्थिता वृत्तिः ॥ ६२ ॥
वरमरण्वसरितः पुलिनस्थलो
वक्तले फलमूलजलाशिनः ।
खितिरनर्गलबन्धनवाससो
न तु मदान्धनराधमसङ्गमः ॥४॥
तलवणतेलतण्डलशाकेन्धनचिन्तया दोनम् ।
विपुलमतेरपि पुंसो नश्यति धीमन्दविभवत्वात् ॥ ६ ॥
মানবমীৰূমীনলি
विद्याधराध्यूषितचारुशिलातलानि ।
खानानि कि हिमवत: प्रणयङ्गतानि
येनावसानपरपिण्डरता मनुष्याः ॥ ६५ ॥
जावंडोमति गण्यते व्रतरचौ दम्भः शुचौ कैतवं
सूर निघृणता ऋजो विमतिता देन्यं प्रियालापिनि।
वेजसिधवलिप्सता मुखरता वनाव्यशक्तिस्विर
साको नाम गुणोऽनिशं गुणवता यो दुजनैक्षितः ॥६६॥

·क - चाणक्य-राजनीतिशास्त्रम् [श्यः प्रः 7 शक्यो वारयितं जलेन हुतभुक् छत्रेण वर्षातपौ नागेन्द्रो निशिवाशन समदो दण्डेन गोगहेभौ। व्याधिर्भेषजसंग्रहैव विविधैर्मन्त्रप्रयोगविष सर्वस्यौषधमस्ति शास्त्रविहिवं मूर्खस्य नास्त्वौषधम् ॥६७॥ पाण्डित्यस्य विभूषणं मधुरता शौर्यस्य वाक्संयमो जानस्योपशमः श्रुतस्य विनयो वित्तस्य पावेऽर्पणम् । अक्रोधस्तपसः क्षमा प्रभवतो धर्मस्य निर्व्याजता सर्वेषान्तु विशुद्धभावचरितं शीलं परं भूषणम् ॥ ६८ ॥ ये सावमलयोपकण्ठनिलयास्तेष्विन्धनं चन्दनं तौरोपान्तनिवासिनां जलनिधे रत्नानि पाषाणवत् । काश्मीरषु निवासिनामपि नृणां नास्त्यादरः कुखुमे दूरस्थस्य महाध्यता परिभवः संवासतो जायते ॥ ६८ ॥ दुजनदुःखितमनसा:पुंसां सुजनेषु नास्ति विश्वासः ।। बालः पायसदग्धो दध्यपि फुव्वत्य भक्षयते ॥ ७० ॥ पोतो दुस्तरवारिराशिवरणे दीपोऽन्धकारागमे निर्वाते व्यजनं मदान्धकरिणः शान्त्यै शिरस्ययः । इत्यं तनुवि नास्ति यस्य विधिना नोपायसृष्टिः कता कष्टं दुलनचित्तहत्तिहरणे धातापि भग्नोद्यमः ॥ ७१ ॥ सवृत्तोऽप्येष जात्यां सरसफलमये रत्नकान्युज्ज्वलीः कान्तानामातिहरौप्यतिशयमधुरास्वादुविधामदोऽपि (?)। धन्तर्भिनभिनानवति पंधरहो दाडिमः कोषगर्भान् तवावास्यन्ति के वा कृतकफलमुखेष्वासा कर्कशेषु ॥ १२ ॥ रज्वोरप्य परि धमन्ति कतिचित्तौवाभियोगक्रमा-. स्वकव्याकरणागमादिनिविड़ाभ्यासः कियत् कौशलम् । है न ·चाणक्य-राजनीतिशास्त्र बम यदगाढ़ो विनयो यशो यदमलं यहीतराग मनो यत् सौजन्यमखण्डितं स हि गुणस्तेनैव विहान् जनः ॥ ७४ ॥ इति चाणक्य-राजनीतिशास्त्रे वतीयोऽध्यायः ॥ ३ ॥ . चतुर्थोऽध्यायः पार्थिवस्यैव वक्ष्यामि भृत्यानाश्चैव लक्षणम् । यथाभित्रो महोपालः सम्यग्भूतान् प्रपालयेत् । पुष्पं पुष्पं विचिन्वीत मूलच्छेदं न कारयेत्। मालाकार इवारामे न यथाङ्गारकारकः ॥ २॥ दुग्धा हि भुज्यते क्षीरं गां विक्रीय न भुज्यते । तहद दुग्धप्रयोगण भोग्यं राष्ट्र महोभुजा ॥ ३ ॥ अर्द्धन क्षीरविच्छेदा पयो धनोरवाप्यते ॥ ४ ॥ तस्मात् सर्वप्रयत्नेन महीं योगन पालयेत्। पालकस्य यशो लोके बलमायुख वईते ॥ ५ ॥ लिङ्गपूजनधर्मात्मा गोब्राह्मणहिते रतः । प्रजा: पालयितु शताः स राजा यो जितेन्द्रियः ॥ ६ ॥ राजा कुर्वीत धर्मेण धनसश्चयमकतः । अन्यतस्तेन सततं वर्धयेदुत्तमाम् दिजान् ॥ ७ ॥ ॐकारशब्दो विप्राणां यस्य राष्ट्र प्रवक्ते। स राजा हि भवेद्योगी व्याधिभिश्च न पौधते ॥ ८ ॥ प्रशनार्थं प्रकुर्वन्ति मुनयोऽप्यर्थसंग्रहम्। किं न कुर्वन्ति भूपाला येषां कोशवमाः प्रजाः ॥ ८ ॥ R ·चाणक्य-राजनीतिशास्त्रम् [अर्थः सः यस्यार्थाः स पुमान् सन्धौ विरोधे दाने च यशः स्वात्मसुखोदये । अपि मोक्षपरिप्राप्तावर्थो बन्धुर्महोभुजः ॥ १० ॥ नं मनुष्यमणः कश्चिद दृढ़त्वमतिवत्तते। परोगभावादन्यत्र मृतकल्पा हि रोगिणः ॥ ११ ॥ यस्यास्तस्य मित्राणि यस्यार्थास्तस्य बान्धवाः । लोके यस्यार्थाः स हि पण्डितः ॥ १२ ॥ धनं जातिधनं रूपं धनं विद्या धनं यशः। कि धनेन विहौनानां यात्रा निर्जीवितैगुणैः ॥ २३ ॥ मर्थन हि विहीनस्य पुरुषस्याल्पमेधसः । विच्छिद्यन्ते क्रियाः सर्वा ग्रीमे कुसरितो यथा ॥ १४ ॥ रूपं वस्येबलं भृत्यैरुत्तम मानमर्थिभिः । महाकुलविवाहैव कुलं क्रोणाति वित्तवान् ॥ १५ ॥ वित्तायत्ताः सदा धमा वित्तं कामनिबन्धनम् । वित्तायत्तानि वितानि वित्तं जीवितवईनम् । १६ ॥ घन रूपमवैतव्यं धनं कुलं सुमङ्गलम् । धनं यौवनमलानं धनमायुनिरामयम् ॥ १७ ॥ गुणा धनेन लभ्यन्ते न धन लभ्यते गुणैः। धनौ गुणवतां सेव्यो न गुणा धनिना क्वचित् ॥ १८ ॥ धनिनो जातिहीनस्य विलसत्युत्तमस्तथा । प्रयोमयस्य खडस्य खगं कोषाहहियथा । १८ । बरः प्रसिदो विबुधो विदग्धः शूरः श्रुतिन्जः कवयः कुलौनाः। विलोकयन्तः सधनस्य वना जयति जीवति सदा वन्ति ॥ २० ॥ ।

·d चाणक्य-राजनीतिशास्त्रम् धनादिधर्मः क्रियते धनेन धनेन धन्या धनिनो भवन्ति । धनं विना कामकथैव नास्ति विवर्गमूलं धनमेव नान्यत् ॥ २१ ॥ खरहेऽपि दरिद्राणां विचक्र: कचकर्कशम् । धनिनां परलोकेऽपि प्रेग्नः स्निग्धजना भुवः ॥ २२॥ एको हि दोषो गुणसविपाते निमज्जतीन्दोः किरणेविवाङ्गः । केनापि नूनं कविना च दृष्टम् दारिद्रामेकं गुणराशिनाशि ॥ २३ ॥ कुत प्रारभ्य घटते विषय कापि गच्छति । गतिनं शक्यते ज्ञातु धनस्य च धनस्य च ॥ २४ ॥ धनिनः सुखिनो नित्यं निईना दुःखभागिनः । धनिनां निईनानाञ्च विभागः सुखदुःखयोः ॥ २५ ॥ इदं लब्धमिदं नष्टमिदं लप्सेर मनोरथम्। इदं चिन्तयतामेव जौर्णमायुः शरीरिणाम् ॥ २६ ॥ त्यजन्ति मित्राणि धनेविहीनम् चाच दाराश्च सुहन्ननाथ । समर्थवन्तं पुनराश्रयन्ते- इप्यर्थो हि लोके पुरुषस्य बन्धुः ॥ २७ ॥ यत्रोदकं तव चरन्ति हंसा: तदेव शुष्क परिवर्जयन्ति। प्राप्ते जले तत् पुनरावयन्ति न समिवेण जलेन भाव्यम् ॥ २ ॥ - । 1 ·चाणक्य-राजनीति-शास्त्रम् । अर्थ: ॥ स । चण्डालस दरिद्रश्च हावतो तुलया कृतौ। एकः खबन्धुभिः स्पृश्यस्तैरपि त्यज्यवेऽपरः ॥ २८ ॥ एतदथै हि सौमित्रे ! राज्यमिच्छन्ति भूभुजः । यदेषां सब्वकार्येषु वाचा न प्रतिहन्यते ॥ ३० ॥ यच्छतावप्युपेक्षन्ते किञ्चित्तवास्ति कारणम् । समूलकाषं कषितुमुपायोऽसौ न मूढ़ता ॥ ३१ ॥ मनस्तापं न कुर्वीत विपदं प्राप्य पार्थिवः । आत्मनखोदयं शंसन स्याङ्खो सुखी न वा ॥ ३२ ॥ धीराः कच्छमपि प्राप्य न भवन्ति विषादिनः । प्रविश्य वदनं राहोः किं नोटेंति पुनः शशी ॥ ३३ ॥ गोपयेत् स्वानि रन्धाणि पररन्धाणि चिन्तयेत् । कुसौदेन निवर्तेत राज्यमिच्छनृपः स्थिरम् ॥ ३४ ॥ लायेच्छास्त्रमबाद हेतुवादेन यो नरः । स नश्यति पुन: चिप्रमिह लोके परत्र च । ३५ ॥ अचेषु मृगयायाच्च स्त्रीषु पाने थाटने । निद्रायाश्च निबन्धेन क्षिप्रं नश्यति भूपतिः ॥ ३ ॥ एकं चक्षुर्विवेको हि हितोयं समागमः । तौ न स्तो यस्य सः क्षिप्रं मोहकूपे पतेद्ध्वम् । १७ ॥ जात्वन्धो हि वरं राजा न तु शास्त्रविवर्जितः । अन्धः पश्यति चारेण शास्त्रहीनो न पश्यति ॥ ३८॥ गान्धब्बैं दूतमालेख्यं वाद्यञ्च गुणितालकान् । अर्थशास्त्रं धनुर्वेदं यवादशेन्महीपतिः ॥ ३८ ॥ अर्जयेज्ञानमाश्च पुमानमरवत् सदा । कैशेष्विव गृहीतः सन् मृत्युना धर्मामाचरेत् ॥ ४० ॥ a ·चारा क्य-राजनीतिशास्त्रम् २५ याघ्रोव तिष्ठति जरा परिकत्तयन्तो रोगाच शत्रव इव प्रहरन्ति गावे। पायुः परिस्रवति भिवघटादिवाम्भो लोको न चात्महितमाचरतोति कष्टम् ॥ ४ ॥ सदुपवनहताग्रकदलौदलविन्दु- तडिज्ज्वलनशिखाकलाप शरदम्बदध्वनिवत् । जगदतिचञ्चल सकलमित्यवगम्य बुधाः पिवन्ति सुभाषितामृतरसं श्रवणालिभिः ॥ ४२ ॥ यावसस्थमिदं भरोरमजरं यावज्जरा दूरगा यावन्द्रियशक्तिरप्रतिहता यावत् क्षया नायुषः । आत्मश्रेयसि तावदेव हि बुध कार्य: प्रयत्नो महान् सन्दीप्ते भवनेऽपि कूपखननप्रत्य हमः कीदृशः १ ॥ ४३ ॥ क्षणं सम्पदिय सुटुलैमा प्रतिलब्धा पुरुषार्थसाधनो। यदि नात्र विचिन्वते हितं पुनरप्येष समागमः कुतः ? ॥ ४४ ॥ सत्यं मनोरमः कामः सत्यं रम्या विभूतयः । किन्तु मत्ताङ्गनापाङ्गभङ्गलोलं हि जीवितम् ॥ ४५ ॥ क्षणक्षयिनि कार्यऽस्मिनलक्ष्यपरिणामिनि । परोपकारसारैव जन्मयाना शरीरिणाम् ॥ ४६ ॥ ऐश्वर्यमध्वं प्राप्य ध्रुवे धर्मे मतिं कुरु । चणादेव विनाशिन्यः सम्पदोऽप्यात्मना सह ॥ ४७ ॥ यथा खरबन्दवभारवाही भारस्य वेत्ता न तु चन्दनस्य ।

·चाणक्य-राजनीतिशास्त्रम् [अर्थः तथा जनोऽयं बहुशास्त्रापाठो शास्त्रस्य वेत्ता न तु निश्चयस्य । ४८ ॥ मातापिटमयो बाल्ये यौवने दयितामयः । तदपत्यमयः शेषे मूढो नात्ममयः क्वचित् ॥ ४८ ॥ येनार्जिता स्त्रियो भृत्याः पुचा मित्राणि बान्धवाः । तेनार्जिता समस्तेयं चतुरन्ता वसुन्धरा ॥ ५० ॥ वश्याः पुत्रास भृत्याश्च मन्त्रिणव पुरोहिताः । यस्येन्द्रियाणि गुप्तानि तस्य श्रीवृणुते हितम् ॥ ५१ ॥ उद्योगः साहसं धेय्ये बुधिशति: पराक्रमः । उत्साहः षड्विधो यस्य तस्य देवोऽपि शकते । ५२ ॥ एक हन्यान्न वा हन्यादिषुर्मुक्तो धनुष्मता। बुद्धिबुद्धिमतोत्सृष्टा हन्याद्राष्टं सराजकम् ॥ ५.३ । क्वचिहत्तं वचिद्भूमि कचिङ्गत्यान् क्वचिदलम् । दत्त्वा तु साधयेत्काय्यं न हानि परिकल्पयेत् ॥ ५४॥ लुब्धकेन वनं गत्वा सुतस्यार्थे सुतो हतः । सर्वनाशे समुत्पन्ने ह्याचे त्यजति पण्डितः ॥ ५५ ॥ लोका यथा किल तथा न हि भूपतिः स्यात् सद्भूपतिः खलु यथैव तथैव लोकाः। धर्माप्रतिरथ तहिपरोतवृत्ति: कात्ने जने नरपतिः प्रभवत्यशेषम् ॥ ५६ ॥ राधि धर्मिणि धर्मिष्ठः पापे पापः समे समः । राजानमनुवर्तेरन् यथा राजा तथा प्रजाः ॥ ५७ अनाथानां नाथो गतिरगतिकानां व्यसनिनां विनीतो भौतानामभयमध्तीनां भरवशः । .

·धमः श्रः] चाणक्य-राजनीतिशास्त्रम् सुहहन्धुः खामी शरणमुपकारी वरगुरुः पिता माता भ्राता जगति पुरुषो यः स नृपतिः ॥ ५८ ॥ उत्खातान् प्रतिरोपयन् कुसुमितान् चिन्वन् लघून वर्धयन् अत्यच्चान् नमयन् पृथून् विदलयन् विश्लेषयन् संहतान् । तीक्ष्णान् कण्टकिनो बहिनियमयन् स्वान् रोपितान् पालंयन् मालाकार इव प्रयोगनिपुणो राज्ये चिरं तिष्ठति ॥ ५८ ॥ इति चाणक्य-राजनीतिशास्त्रे चतुर्थोऽध्यायः ॥ ४ ॥ पञ्चमोऽध्यायः परीक्ष्य प्रथमं भृत्यान् उत्तमाधममध्यमान् । योजयेत्तादृशेष्वेव नृपपिः खेषु कर्मसु ॥ १ ॥ यथा चतुर्भिः कनकं परोक्ष्यते- घिमर्षणच्छेदनतापताड़नेः। तथा चतुर्भिः पुरुषः परीक्ष्यते कुलेन शोलेन गुणेन कर्मणा ॥ २ ॥ कुलशीलगुणोपेतः सत्यधर्मपरायणः । रूपेण सुप्रसव सेनाध्यक्षो महीपतेः ॥ ३ ॥ इशिताकारतखो बलवान् प्रियदर्शनः । पप्रमादौ महाथैच प्रतीहारः स उच्यते । ४ ॥ मेधावी वाक्पदः प्रानः सत्यवादी जितेन्द्रियः । सर्वशास्त्रातत्वज्ञो लिपिज्ञः साधुलेखकः ॥ ५ ॥ 3 -.

·[पूमः अः
चाणक्य-राजनीतिशास्त्रम्
समानि समशीर्षाणि धनानि वलानि च ।
मागास प्रतिबद्धानि यो जानाति स लेखकः ॥ ६ ॥
प्रगल्लो बुद्धिमान् वक्ता परचित्तोपलक्षकः ।
धौरो यथोक्तवादो च दूत इत्यभिधीयते ॥ ७ ॥
महानदीप्रतरणं महापुरुषविग्रहम् ।
महाजनविरोधञ्च दूरतः परिवर्जयेत् ॥ ८॥
प्रवीण, स्वामिभताश्च सत्यवादी जितेन्द्रियः ।
पलुब्धोऽल्पधनेस्तप्तो गजाध्यक्षो महीपतेः ॥ ८ ॥
पिटपैतामहो दक्षः शास्त्रज्ञो मिष्टपाचकः ।
शौचयुक्तः प्रभोभक्तः सपकारोऽभिधीयते ॥ १० ॥
पायुर्वेदकताभ्यास. सर्वत्र प्रियदर्शनः ।
दृष्टलमा सुशौलश्च प्रान्तश्च भिषगुच्यते ॥ ११ ॥
ज्ञानविज्ञानसम्पवः प्रियवादी जितेन्द्रियः ।
सम्यग्विद्योपदेशी च शुचिराचार्य उच्यते ॥ १२ ॥
वेदवेदाङ्गतत्त्वज्ञो जपहोमपरायणः ।
पाशीर्वादपरो नित्यं पार्थिवथ पुरोहितः ॥ १३ ॥
लेखकः पाठकश्चैव गणकः प्रतिबोधकः ।
ग्रहमन्त्रप्रयोक्ता च कालजो राज्ञ उच्यते । १४ ।
गणितज्ञो लिपेवंता श्रुतिस्मृपिरायणः ।
ब्राह्मणो ग्रहमन्त्रज्ञो देववत् सोऽपि राध्यकः ॥ १५ ॥
प्रदीर्घसूत्रः स्मृतिमान् कतज्ञो नीतिशास्त्रवित्।
धीमानायतिदर्शी च मन्त्री राज्ञः सुसविधिः ॥ १६ ॥
खन्नः कुलो मन्दबुद्धिवृद्धोऽसक्लो जितेन्द्रियः ।
निसहन प्रयोक्ता च राजाऽन्तःपुररक्षकः ॥ १७ ॥

·धूमः श्रः] আয়-ৰাজনীনিম্মাঞ্জ अलसं मुखरं स्तब्ध करं व्यसनिनं शठम् । असन्तुष्टममतच त्यजेद भृत्वं नराधियः ॥१८॥ क्रूरं व्यसनिनं लुब्धमप्रगल्भमनाकृतम् । दुर्मतिं पापकमाणं नाधिकार नियोजयेत् ॥ १८ ॥ विजितमुद्देगका दुईमतिदारुणम् । खलस्याहेश्च वदनमपकाराय केवलम् ॥ २० ॥ अकारणाविष्कतवैरदारुणात् खलाइयं यस्य न नाम जायते। विषं महाहरिव यस्य दुवैचः सुदुःसहं सविहितं सदा मुखे ॥ २१ ॥ तुल्याथै तुल्यसामध्य मन्त्र व्यवसायिनम् । अर्थराज्यहरं भृत्यं यो न हन्यात् स हन्यते ॥ २२ ॥ भ्रातः ! कोकिलकूजितेरलमलं नाहत्यनाथो गुण तूष्णों तिष्ठ विशोणपोपटल छन्नः क्वचित् कोटरे। उद्यानद्रुमवाटिका कटरटत्काकावलौसंकुला कालोऽयं शिशिरस्य सम्प्रति सखे नायं वसन्तोसवः ॥ २ ॥ भ्रातः ! कोकिल भौत भौत इव कि पत्राहतो वर्तसे नोचैः पश्य सखे । पुनः पुनरितो धावन्ति लुब्धाभकाः । का भौतिस्तव यत् कुहुरिति पुनविद्या मधुस्यन्दिनी किं क्रूर गुणगौरवं किमसतौचित्ते पतिप्रेमता ॥ २४ ॥ गाम्भीर्य युक्ता मदुमन्दवाक्या जितेन्द्रियाः सत्यपराः सुयोण्याः। भाव्यर्थतज्ज्ञा विदितार्थतत्वाः प्रायेण भृत्याः कतिनां भवन्ति । २५ ॥

·चाणक्य-राजनीतिशास्त्रम् [पूमैंः निरालस्याः सुसन्तुष्टाः सुस्वप्नाः सुप्रबोधिनः । सुखदुःखसमा धौरा भृत्या जगति दुलभाः ॥ २६ ॥ दमाश्रितान् कपटिनो हिंस्रानुसाहवज्जितान् । अशलान् भयभीतांश्च राजा भृत्यान् विवर्जयेत् ॥ २७॥ घास इन्धनमवाज्यं शस्त्राणि विविधानि च । दुर्गे प्रवेशनीयानि सततं शत्रुशङ्कया । २८ ॥ षण्मासमथवा वर्षे सन्धिं कुावराधिपः । आत्मनो बलमालोक्य पश्चाच्छवं निपातयेत् ॥ २८॥ मन्त्रिवर्गेषु सारोऽयं दृशि नित्यं प्रसन्नता । मुखे वहति माधुयें हृदये कायेनिश्चयम् ॥ ३० । स्कन्धेनापि वहेच्छवं यावत्कालविपर्ययः । तमेव काले सम्प्राप्ते भिन्याहटमिवाश्मनि ॥३१ ॥ प्राचं नियोजयेवायें ततो राजस्त्रयो गुणाः । यशव तथा खगः पुष्कलच धनागमः ॥ ३२ ॥ घियोग्य मूखं काय च राजो दोषास्त्रयस्तथा । अयशार्थनाशच नरके पतनं तथा ॥ ३३ ॥ यविञ्चित् कुरते मृत्यः शुभ वा यदि वाऽशुभम् । सुखात वर्वते तेन राजो दुष्कृतमेव च ॥ ३४ ॥ असहायस्य कार्याणि सिद्धिं नायान्ति कानिचित् । तस्मात् समस्तकार्येषु सहायो भूपतेः बत: ॥ ३५ ॥ गुणवन्तं नियुचौत गुणहीनं विवर्जयेत् । पण्डितेषु गुणाः सर्वे मूर्ख दोषाच केवलाः ॥ ३६ ॥ सडिरासीत सततं सद्धिः कुर्वीत सङ्गतिम् । सनिर्विवाद मैत्रौञ्च नासनिः किश्चिदाचरेत् ॥ ३७॥ .

·एमःः] আয-বাজনীনিয়াম पण्डितैश्च विनौतेच धर्माः सत्यवादिभिः । बन्धनेऽपि वसेस्साई न तु राज्ये खलैः सह ॥ ३८ ॥ कार्यार्थी सङ्गतिं याति कतार्थे नास्ति सङ्गतिः । तस्मासर्वाणि कार्याणि सावशेषाणि कारयेत् ॥ ३९ । यथा क्रमण एहन्ति पुष्येभ्यो मधु षट्पदाः । तथा वित्तमुपादाय राजा कुर्वीत सञ्चयम् ॥ ४० ॥ वल्मोकं मधुजालञ्च शुक्लपक्षे च चन्द्रमाः । भिक्षाद्रव्यं नृपद्रव्यं स्तोकं स्तोकेन वर्धते ॥ ४१ ॥ ववाहचकृतं प्रणश्यति भयं श्रीः पद्मरागावेत् । नानाकारमपि प्रशाम्बति विषं गारुत्मतादश्मनः । एकैकं क्रियते प्रभावनिचयात् कर्मेति रवैः सदा पुरत्नैर्मुहुरप्रमेयमहिमोहन कि साध्यते ॥ ४२ ॥ परण्यरुदितं कृतं स्वशरीरमुर्तिते स्थलेऽन्नमवरोपितं मुचिरमूषर वर्षितम् । खपुच्छमवनामितं वधिरकर्णजापं कृतं कतान्धमुखमण्डनायाऽधमो जन: सेवितः ॥ ४३ ॥ अञ्जनस्य क्षयं दृष्ट्वा वल्मीकस्य च सञ्चयम् । प्रबन्ध दिवसं कुाहानाध्ययनकर्मभिः ॥ १४ ॥ उपकारिषु यः साधुः साधुत्वे तस्य को गुणः । अपकारिषु यः साधुः स साधुः सद्भिरुच्यते ॥ ४५ ॥ पायाचिभागतः कुर्याद्ययं धर्मपरो नरः । एतदेव हि पाहित्यं यदायादल्यको व्ययः ॥ ३ ॥ बनेऽपि दोषाः प्रभवन्ति रागिण रहेऽपि पञ्चेन्द्रियनिग्रहस्तपः । R .

·আয-ৰাজনীনিয়াম [छ: श्रः प्रकुमिते कर्माणि यः प्रवर्तते निहत्तरागम्य गृहं तपोवनम् ॥ ४७ । वरं विन्धयाटव्यामनशनषार्तस्य मरणं वरं सर्पाकोणे तणपिहितकूप निपतनम् । वरंबान्तावत्तें गहनजलमध्ये विलयन न शौलस्य भंशो विपुलचरितस्य श्रुतवतः ॥ ४८ ॥ इति चाणक्य-राजनीतिशास्त्रे पञ्चमोऽध्यायः ॥ ५ ॥ 3 षष्ठोऽध्यायः ददध्वं दानमनिशं माऽभुवन् कपणा जनाः । भाग्यक्षयेण क्षोयन्ते नोपभोगेन सम्पदः ॥ १॥ क्वपणस्य समो दाने न भूतो न भविष्यति । असशवेव वित्तानि परेभ्यो यत्प्रयच्छति ॥ २ ॥ चला विभूतिः क्षणभनि यौवनं कतान्तदन्तान्तरवत्ति जौवनम्। तथाप्यवना परलोकसाधने- वहो तृष्णां विस्मयकारि चेष्टितम् ॥ ३ ॥ अर्धाः पादरजःसमा गिरिनदौवेगोपमं यौवन मानुषं जललोलविन्दुचपलं फेनोपमं जीवनम् ।

·४ः श्रः] খা-ৰাগলীনিয়া धर्म यो न करोति निश्चलमतिः स्वर्गार्गलोबाटनं पश्चात्तापहतो जरापरिणतः शोकाम्निना दावे ॥ ४ ॥ देहि देहोति वदतो देहि देहोति याचतः । एकमेव वचस्तत्र कियवो सारफलाता ॥ ५ ॥ न प्रदानः क्षयं यान्ति नोपभोगेन सम्पदः । पूर्वार्जितानामन्यत्र मुलतानां क्षयं विना ॥ ६ ॥ भाग्यवान् जायतां पुत्रो मा शूरो मा च पण्डितः। शूराच कृतविद्याथ वने शुष्यन्ति मत्सताः ॥ ७ ॥ एवं चापीन्द्रतुल्याः चितिपतितनया भीमसेनार्जुनायाः शूराः सत्यप्रतिज्ञा दिनकररुचयः केशवेनोपगूढाः । ते दृष्टा पावहस्ता जगति कपणवद भैधचर्यानुयाताः कः शक्ती भालपट्टे विधिकरलिखितां कर्मलेखां प्रमाष्टुम् ॥८॥ क्रुहोऽपि कः कस्य करोति दोषं तुष्टोऽपि कः कस्य गुणं करोति । खक सूत्रैप्रथिता हि सर्व का करोतीति वृथाभिमानः ॥ ८ ॥ यमनोरथमतेरगोचर यत् सशन्ति न गिरः कवेरपि । खप्रवृत्तिरपि यत्र दुर्लभा हेलयेव विदधाति तदिधिः ॥ १० ॥ ब्रह्मा येन कुलालववियमितो ब्रह्माण्डमाण्डोदरे विष्णयेन दशावतारनिचये क्षिप्तो महान् साटे । बद्रो येन पिनाकपाणिरनिशं भिक्षाचर काल्पितः सूर्यों माम्यवि यद्दशन गगने तस्मै नमः कर्मणे ॥ ११ ॥ -- ५ ·है ॥ चाणक्य-राजनीति-शास्त्रम् . अ . दाता बलिर्याचनको मुरारिः, दानं महौराजि मखस्य मध्ये । दातुः फलं बन्धनमेव दृष्टं नमोऽस्तु दैवाय यथेष्टकः । १२ ॥ माता यदि भवेलक्ष्मीः पिता यदि जनाईनः । नार्थसम्मतिपत्तिः स्यादिना प्राक् पुण्यकर्मणा । १३ ॥ पासीमान्तानिवर्तन्ते सुहृदः सह बन्धुभिः । सकतं दुष्कतं वापि गच्छन्तमनुगच्छति ॥ १४ ॥ सहवतियोर्नास्ति सम्बन्धः प्राणकाययोः । पुत्रमित्रकलत्रेषु सम्बन्धे तु कथैव का ? ॥ १५ ॥ नो तत्र कश्चिदनुयाति सुहव बन्धुः नार्थः प्रयवनिचितो न च भृत्यवर्ग: यस्मिन् क्षणे प्रियशतानि विसृज्य पुंसां प्राणाः स्वकर्मफलभोगधना: प्रयान्ति ॥ १६ ॥ लवं जन्म सह श्रिया स्वयमपि त्रैलोक्यभूषाकरः स्थित्यर्थं शितिकण्ठमप्युपगतस्तेनापि मूर्दा धृतः । पूर्ण: शोतकरस्तथापि जरति क्षीणं परं प्रत्यहं प्रायः प्राक्तनकर्म एव बलवकस्योपकुर्वीत कः ? ॥ १७ ॥ उत्पतन्वन्तरीक्ष वा पातालं प्रविशन्तु वा । चरन्तु च दिशः सर्वा अदत्तं नोपलभ्यते ॥ १८.॥ दुर्ग विकुटः परिखा.समुद्रो रक्षांसि.योधा धनदश्च मृत्यः । सञ्जीवनी यस्य मुखाग्रविद्या स रावणः कालवशादिपन्नः ॥ १८ ॥ । " *- ·६. अ.] चाणक्य-राजनीतिशास्त्रम् नैवान्तरीक्षेन समुद्रमध्ये न पर्वतानां विवरप्रदेश । नो वा स्वदेश भुवि किञ्चिदस्ति या स्थितं कर्म न बाधवे खम् ॥ २० ॥ नमस्यामो देवाननु हतविधेस्तेऽपि वशगाः विधिर्वन्द्यः सोऽपि प्रतिनियतकमकफलदः । फलं काय किममरगणैः किञ्च विधिना नमस्तकर्मभ्यो विधिरपि न येभ्यः प्रभवति ॥ २१॥ पुराधौता च या विद्या पुरा दत्तञ्च यदनम् । पुरा कतञ्च यत्कर्म ग्रे धावति धावति ॥ २२ ॥ भवितव्यं भवत्येव कर्मणामेव निधयः । प्रभाव्यं न भवत्येव चित्ते किं खिद्यसे वृथा ? ॥ २३ ॥ प्रागमिष्यन्ति ते भावा ये भावा मयि भाविनः । मया तैरमुगन्तव्यं न तेषामन्यतो गतिः ॥ २४ ॥ अघटितं घटनां नयति ध्रुवं सुघटितं क्षणभङ्गुरचापलम्। जगदिदं कुरुते सचराचरं विधिरहो बलवानिति मे मतिः ॥ २५ ॥ शशिदिवाकरयोग्रहपीड़न गजभुजङ्गमयोरपि बन्धनम् । मतिमताच विलोक्य दरिद्रतां विधिरहा बलवानिति मे मतिः ॥ २६ ॥ स एवाई पार्थस्तदपि वरलब्धं धनुरिदं त एवामी वाणा प्रमथितसरारातिएतनाः।

·चाणक्य-राजनीतिशास्त्रम् [8: : . समस्ता वृष्णीनां हलधरमुखानां युवतयो ट्रियन्ते गोपालैर्विधिरथ बलीयान पुरुषः ॥ २७॥ इयं कटी मत्तगजेन्द्रगामिनी विचित्रसिंहासनसंस्थिता सदा । अनेकरामाजनलालिता पर विधवेशासकवतो प्रजार्थिनी ॥ २८ ॥ सदृश पुरुषत्वेऽपि करपादौ शिरोदरे। एकः प्रभुः परी दास इति दैवं विजृम्भितम् ॥ २८ ॥ कमाण्येव प्रधानानि न नक्षत्रं न वा ग्रहाः । वसिष्ठदत्तलग्नापि जानको दुःखभागिनी ॥ ३० ॥ न पितुः कर्मणा पुच्चो न पिता पुत्रकर्मणा । खक्वेनैव सम्पत्तिं विपत्ति चोपभुचते ॥ ३१ ॥ कर्मजाः प्रभवन्येव यथाकालमुपद्रवाः। एतत्तु कष्टं यच्छतुः कर्ताहमिति मन्यते ॥ ३२ ॥ अनिच्छबपि चित्तेन विदेशस्थोऽपि मानवः । खकर्मोत्यातवातेन नीयते यत्र तत् फलम् । ३३ ॥ कर्मणा तक्षकारेण मनुष्यो यत्तु पुत्रिका । वासनारजमावष्य सर्वकर्मसु चोदितः ॥ ३४ ॥ प्राग्दत्तमथें लभते मनुष्यो देवोऽपि तं वारयितुन शताः । तस्माब शोचामि न विस्मयो मे यदादौर्य न हि तत् परेषाम् ॥ ३५॥ वने रणे शबजलाग्निमध्ये महाणवे पर्वतमस्तके का। .

·चाणक्य-राजनौतिशास्त्रम् ३७ सुप्तं प्रबुद्ध विषमस्थित वा रक्षन्ति कमाणि पुरा कतानि । ६ ॥ न देवा यष्टिमादाय रक्षन्ति पशुपालवत् । यं हि रक्षितुमिच्छन्ति धिया संयोजयन्ति तम् ॥ ३७॥ धर्माहतोस्त्यजेदर्थं न धर्मान्वर्थकारणात् । इहैव हि त्यजत्यर्थो धर्मोऽमुवापि तिष्ठति ॥ ३८॥ अर्थार्थी यानि कष्टानि सहते कपणो जनः । तान्येव यदि धर्मार्थी न पुनः लयभाग्भवेत् ॥ ३९ सर्वेषामेव भौचानामर्थशौचं प्रशस्यते । योऽर्थे शुचिः स हि शचिनमृतारैः शुचिः शुचिः॥ ४० ॥ सर्वभूतदया शौचं शौचमिन्द्रियनिग्रहः । सत्यं शौच मनःशौचं जलशौचन्तु पञ्चमम् ॥ ४१ ॥ न मुहारसहस्रेण नोदकुम्भशतेन च । पञ्चगव्यघटेर्वापि भावदुष्टो न शुद्दयति ॥ ४२ ॥ प्रसबचित्तः स्वयमेव तुष्थति प्रभुः शिवार्षदलप्रपूजनात् । न कोटिसौवर्णकुशेशयाचनात् अशुद्धबुद्धिः शरदां शतैरपि ॥ ४३ ॥ न काष्ठे विद्यते देवो न पाषाणे न मृगये। भावेषु विद्यते देवस्तस्माजावो हि कारणम् ॥ ४४ ॥ यस्य हस्तौ च पादौ च मनथैव सुसंयतम् । विद्या तपच कौतिश्च स तीर्थफलमश्रुते । ४५ ॥ न प्रहष्यति सम्मान वमानः प्रकुप्यते । गोदकमिवाचयो यः सः पणित सचते ॥ ४६॥ . . - ·(र चाणक्य-राजनीतिशास्त्रम् दरिद्रस्य मनुष्यस्य प्रान्जस्यायतिदर्शिनः । हितमप्युचितं वाक्यमवलिप्तैन गृह्यते ॥ ४०॥ कचिभूमौ शेते क्वचिदपि च पर्यशयने कचिच्छाकाहारी क्वचिदपि च मांसोदनरुचिः । क्वचिकन्याशाली क्वचिदपि विचित्राम्बरधरो मनखी काार्थों गणयति न दुःखं न च सुखम् ॥ ४८ ॥ जिथे ! वदसि निःस्नेहं मधुरं किं न भाषसे । मधुरं वद कल्याणि ! लोकोऽयं मधुरप्रियः ॥ ४६॥ किं किं नोपकतं तेन किं न दत्तं महात्मना। प्रियं प्रसववत्रण प्रथम येन भाषितम् ॥ ५० ॥ वास्ये वयसि यः शान्तः स शान्त इति कथ्यते । धातुषु क्षीयमाणेषु शमः कस्य न जायते ॥ ५१ ॥ बाल एवाचरेबममनित्यं खलु जीवितम् । फलानामिव पक्कानां शश्वत्पतनतो भयम् ॥ ५२ ॥ पश्य धर्मस्व माहामं क्रियमाणस्य नित्ययः । मात्मनः कुरुते यो लोकस्य भवति प्रियः ॥ ५३॥ यथा काष्ठश्च काष्ठश्च समेयातां महोदधौ। समेत्य च व्यपेयातां वह तसमागमः ॥ ५४॥ न मन्त्रेण न वौय्येण न धिया पौरुषेण च । अलभ्यं लभते जन्तुस्तव का परिदेवना ॥ ५५ ॥ सम्भूतः पञ्चधा वायो यदि पञ्चवमाप्नुयात् । कर्मभिः खामचरितेस्तनका परिदेवना। ५६ ॥ यौवनं जरया प्रस्तमारोग्यं व्याधिपीड़ितम् । मृत्यु यसति भूतानि कि धीर व भाषसे १ ॥ ५७ ॥ . ?

·-বাজনীলিমা इच्छन्ति केचिबरकेषु वासं नेच्छन्ति केचिन्नरकेषु वासम् । श्रेयो हितमानरकं विशिष्टं न गर्भवासात् परमं हि दुःखम् ॥ ५८ ॥ अव्यवादीनि भूतानि व्यतामध्यानि भारत ! अव्यक्तानिधनान्येव तत्र का परिदेवना ॥ ५ ॥ एकस्वार्थप्रयत्नानां सर्वेषां तत्र गामिनाम् । एकवरितं याति तत्र का परिदेवना ॥ ६ ॥ एकविंशतिनिर्दिष्टा नरकाः शास्त्रपारगैः । गर्भवाससमोपे ते कला नाहन्ति षोडशोम् ॥ ६१ ॥ शोतमुष्णं सुधा तृष्णा गर्भवासेषु दारुणाः । गर्भवासाहते नान्यत् कष्टात् कष्टतरं महत् ॥ ६२ ॥ कामः क्रोधस्तथा लोभो देहे विष्ठन्ति तस्कराः । ते मुष्णन्ति जगत् सर्व तस्माज्जाग्रत जाग्रत ॥ ६३ ॥ यो हि मानुष्यमासाद्य कर्मभूमि सुदुर्लभाम् । न करोत्यात्मनः श्रेयः स पश्चात् परितप्यते ॥ ६४ ॥ मातुर्गर्भपरिभ्रष्टा मग्नः संसारसागरे। दुःखेन लभते जन्म मानुष्थे च पुनः पुनः ॥ १५ ॥ एकवृक्षे यथा रात्री नानापक्षिसमागमः । प्रातर्दश दिशो यान्ति तह तसमागमः । ६६ । दुःखं परं बालकचेष्टितञ्च मध्यं हि चान्सं जरया निरस्तम् । एतानि दुःखानि बहनि लोके चित्राणि संस्मृत्व न किञ्चिदिष्टम् । ६७ ॥

·। । चाणक्य-राजनीतिशास्त्रम् [ ः 1 दृष्टा बालकचेष्टा यौवनदर्पोऽथ उडवैराग्यम् । सापि गता सोऽपि गतस्तदपि गत स्वप्रमायेयम् ॥ ६८ ॥ पहो भार्या अहो पुचः अहो आत्मा अहो मुखम् ! महो माता अहोभाता पश्य मायाविमोहितम् ॥ ६८ । कस्य माता कस्य पिता कस्य बन्धुमेहामुने ! विधमश्च स्मृतिभ्रंशात्तेन मुयन्ति जन्तवः ॥ ७० ॥ अर्थं धिगस्तु बहुवैरिकर नराणां राज्यं धिगस्त भयदं बहु चिन्तनीयम् । स्वर्ग धिगस्तु पुनरागमनप्रवृत्तिं धिग् धिक् शरीरमपि रोगसमाश्रयश्च । ७१ ॥ बोज पिता क्षेत्रमहो जनित्री वर्षाणि कमाणि शुभाशुभानि। भूतानि पश्य प्रतिमानि लोके मातानि यातानि च तानि तानि ॥ ७२ ॥ आधूमाहिनिवर्तन्ते सुहृदो बान्धवैः सह। येन वत् सह गन्तव्यं तत् कर्म मुक्तं कुरु ॥ ७३ ॥ गृहादर्था निवन्ते श्मशानाभित्रबान्धवाः । येन ন कर्मा मुक्कतं कुरु ॥ ७ ॥ पत्रामवरषणेन प्रसुतो नरगईभः । कः समधः प्रबोईं तं ज्ञानमेरोशतैरपि ॥ ७५ ॥ मनोरथः पिता नित्यं तिर्माता श्रुतिः सखा । व्यवसायव मे भ्राता इत्येते मम बान्धवाः ॥ ६ ॥ प्रातमवपूरोषाभ्यां मध्या३ क्षुत्पिपासयोः । बताः कामेन बाध्यन्ते निद्रया निशि जन्तवः ॥ ७७ ॥ । तत् सह गन्तव्य . ।।।। ।

·षष्ठः श्रः] चाणक्य-राजनीतिशास्त्रम् ४१. Aa पुरन्दरसहस्राणि चक्रवर्तिशतानि च । प्रवासितानि कालेन प्रदीप इव वायुना ॥ ७८ ॥ अज्ञानेनावृतो लोको लोभन च वशीकृतः । सङ्गेन बहुभिनष्टस्तेन खगें न गच्छति ॥ ७९ ॥ गृहेऽप्यर्थान् परिस्थाप्य श्मशाने मित्रबान्धवान् । नग्नस रिक्तहस्तश्च प्रयाति मूषितो यथा । ८० ॥ जरा व्याधिश्च मृत्युश्च यदि न स्वादिदं त्रयम्। तदा संसारभोगेऽस्मिन् कामं राजतु मे मनः ॥ ८१ ॥ अहोन्द्रान् पातालादिषमिव निमज्ज्योहरति यः य पारध वगै कवलयति सेन्द्रान् सुरगणान् । महीं चान्वा चान्वा रघुनलटपा येन विजिताः स मृत्यः कालं न क्षमत इति मा काष्ट मनसि ॥ ८२ । न बालेषु नेहं वहति न जरत्वादरनवं न दाक्षिण्यच्छाया युवतिषु न शास्त्रेषु करुणा । य एवं निस्सोमा तरुणहृदयः पौनकठिनः स मृत्यः कालं न क्षमत इति मा काष्टै मनसि ॥ ८३ ॥ परिहर मनसा सुवर्णचिन्ता कुरु हरिपूजनमेव सारम् । यमभटकरपतितानां नराणां भवति न हेमशतः क्षणं विमुक्तिः ॥ ८४ ॥ नासातो निर्गतस्यापि श्वासस्य च महामुने ! प्रवेश प्रत्ययो नास्ति प्रातरागमनं कुतः ॥ ८५ ॥ पर ! वद हरे म क्षेमधाम क्षणे क्षणे। वशिनियति निःबासो विश्वास को निवर्तने । ८६ ॥

·चाणक्य-राजनीतिशास्त्रम् [: श्रा । । न प्राप्तकालो नियते विचः शरशतैरपि । कुशाग्रेणापि संस्पृष्टः प्राप्तकालो न बीवति ॥ १७ ॥ लब्धव्यान्येव लभते गन्तव्यान्येव गच्छति । प्राप्तव्यान्येव प्राप्नोति दुःखानि च सुखानि च ॥ ८८ ॥ अप्राधितानि दुःखानि यथैवायान्ति देहिनाम् । सुखान्यपि तथा मन्ये देवमनातिरिच्यते ॥ ८ ॥ प्रशोच्यमानानि यथा पुष्पाणि च फलानि च । वयं खकाले पच्यन्ते वथा कम्माणि देहिनाम् ॥ २० ॥ नैवाकतिः फलति नैव कुलं न शोलं विद्या सहसमुणितापि न वागविशुषिः । भाग्यानि पूर्वतपसा खलु सचितानि काले फलन्ति पुरुषस्य यथैव वृक्षाः ॥ ८१ ॥ न भवेहु विपाकेऽपि प्रलयः समयं विना । प्रसूनमप्यमन् हन्ति जन्तोः प्राप्तावधेः पुनः ॥ ८ ॥ किं वा कुलेन विपुलेन गुणैश्च तेस्तैः सौर्येण क्वत्यमिह नास्ति न च श्रुवेन । कर्माणि पूर्वविहितानि फलन्ति काले दैवेन यानि लिखितानि ललाटपट्टे ॥ ३ ॥ यथा धेनुसहस्रेषु वमो विन्दति मातरम् । तथा पूर्ववतं कर्म कर्तारमनुविन्दति ॥ ८.४ ॥ खल: सर्षपमाचाणि परच्छिद्राणि पश्यति । मात्मनो विस्वमात्राणि पश्यपि न पश्यति ॥ २५ ॥. पामोयं वा निरायासं वाहनं वा भयोत्तरम् । बिचार्य खल्ल पश्यामि पानीयं निर्भय मुखम् ॥ १६ ॥ ॥

·७मः श्रः]
चाणक्य-राजनीतिशास्त्रम्
सर्व परवशं दुःखं सर्वमात्मवर्श मुखम् ।
एतदिद्यात् समासेन लक्षणं सुखदुःखयोः ॥ १७ ॥
सुखस्यानन्तरं दुःखं दुःखस्यानन्तरं सुखम् ।
मुखं दुःखं मनुष्याणाञ्चक्रवत् परिवर्तते ॥ ८ ॥
शशिनि खलु कलङ्कः कण्टकं पद्मनाले
युवतिकुचनिपात: पक्कता केशजाले ।
उदधिजलमपेयं पण्डिते निईनत्वं
वयसि धववियोगो निविवेको विधाता ॥ ८ ॥
इति चाणक्य-राजनीतिशास्त्र षष्ठोऽध्यायः ॥ ६ ॥
-
-
सप्तमोऽध्यायः
न कचित्कस्यचिन्मित्रं न कश्चित्कस्यचिद्रिपुः ।
अवस्थातः प्रजायन्ते मित्राणि रिपवस्तथा ॥१॥
शोकारातिभयत्राणं प्रोतिविश्वम्भभाजनम् ।
केन रवमिदं सृष्टं मित्रमित्यक्षरद्वयम् ॥ २ ॥
न मातापिटदारेषु सोदरेषु न बन्धुषु ।
विसम्भस्ताहणः पुंसां याडमित्र निरन्तरम् । ३॥
मिवाणि तानि विषमेषु भवन्ति यानि
ते पलिता जगति ये पुरुषान्तरजाः ।
त्यागौ स यः कशधनोंपि हि संविभागी
काय विना भवति यः स परोपकार ॥ ४ ॥

·88 चाणक्य-राजनीतिशास्त्रम् [७मःमः त्यजेन्मालासमं मित्रं त्यजन्मित्रं तुलासमम् । त्यजेम्मेरुसमं मित्रं ग्राह्यं मित्रं महीसमम् ॥ ५ ॥ सुहदि निरन्तरचित्ते गुणिनि कलत्रे प्रभौ विशेषज्ञे । विश्राम्यतीव हृदयं दुःखस्य निवेदनं कृत्वा ॥ ६ ॥ यदीच्छेच्छाखतीं प्रोति बीन् दोषान् परिवर्जयेत् । द्यूतमर्थप्रयोगश्च तं विना दारदर्शनम् ॥ ७ ॥ शतात् स्याहिकलो मित्रं सहस्रादपि केकरः । काण: शतसहस्राबा मन्दश्मथुन कस्यचित् ॥ ८ ॥ मात्रा स्वस्रा दुहिता वा न विविक्तासनो वसेत् । बलवानिन्द्रियग्रामो विहांसमपि कति ॥ ८ ॥ अतिचण्डानिलोततरङ्गस्य महोदधेः । शक्यते प्रसभं रोधो नानुरक्तस्य चेतसः ॥ १० ॥ नवनीतोपमा वाणी करुणा कोमलं मनः । एकबीजप्रजातानां भवत्यवनतं शिरः ॥ ११ ॥ अग्निरापः स्त्रियो मूर्ख: सेना राजकुलं वथा । संयोगसेवनाभ्याश्च सद्यः प्राणहराणि षट् ॥ १२ ॥ न जारजातस्य ललाटमङ्ग न सत्कुलीनस्य करेऽस्ति पनम् । यदा यदा मुञ्चति दुष्टवाक्यं वदा तदा पश्यति जारजातम् ॥ १३ ॥ अत्यासत्रा विनाशाय दूरस्था न फलप्रदाः । सेव्या मध्यमभावेन राजा वहिर्गुरुः स्त्रियः ॥ १४ ॥ . पराधीना निद्रा परपुरुषचित्तानुसरणं सुदा शून्य हास्यं रुदितमपि शोकेन रहितम् । .

·चाणक्य-राजनीतिशास्त्रम्
.
!
पणे न्यस्तः कायः करजदशनैभिनवपुषाम्
अहो कष्टा वृत्तिर्जगति गणिकानां बहुभया ॥ १५ ॥
किञ्चित्रं यदि शब्दशास्त्रकुशलो विप्रो भवेत् पण्डितः
किञ्चित्रं यदि दण्डनीतिनिपुणो राजा भवेद धार्मिकः ।
तच्चित्रं यदि रूपयौवनवतो साध्वो भवेदङ्गना
तञ्चित्रं यदि निईनोऽपि पुरुषः पापं न कुर्य्यात् कचित् ॥ १६॥
नात्मच्छिद्रं पर दद्यात् परच्छिद्राणि लक्षयेत् ।
गृहेत् कूर्म इवाङ्गानि.परभाव परोक्षयेत् ॥ १७ ॥
पातालतलवासी च वारिपाकारनिहतः ।
यदि न स्वाङ्गरोज्दो विषः केनोपलभ्यते ॥ १८ ॥
शङ्गनोयो हि सौमित्रे ! विश्वस्तोऽपि विभीषणः ।
यस्य न खजनप्रीति: कुतस्तस्य पर जने ॥ १८ ॥
न तथा बाधते शत्रुः कृतवैरोऽपि राघव !
यथा भिनत्ति ममाणि तीक्ष्णः खजनकण्टकः ॥ २० ॥
न तावदन्यजातीयश्छि नत्ति परशुस्तरम्।
न यावत्तरजातीयं तन्तं तत्र निबध्यते ॥ २१ ॥
कोकिलानां खरो रूपं लज्जा रूपं कुलस्त्रियः ।
विद्यायाः पटुता रूपं रूपं मूर्खस्य मौनता ॥ २२ ॥
कोकिलस्य खरो रूपं नारीरूपं पतिव्रतम् ।
विद्या रूपं कुरूपाणां क्षमा रूपं तपखिनाम् ॥ २३ ॥
न विश्वसेदमिवञ्च मित्रचापि न विश्वसेत् ।
कदाचित्कपितं मित्रं सर्वं गुह्यं प्रकाशयेत् ॥ २४ ॥
न विश्वसेदविश्वस्ते विश्वस्ते नातिविश्वसेत् ।
विखासाडयमुत्पवं मूलान्यपि निकन्तति ॥ २५ ॥

·चाणक्य-राजनीतिशास्त्रम्
[मः
पठनाच तपखी च शूरश्चाप्यकृतव्रणः ।
मध्यमा स्त्री सती चेति राजन् न श्रद्दधाम्यहम्॥ २६ ॥
शाव्येन मित्रं कपटेन धम्म
परोपतापन समृद्धिभारम् ।
मुखेन विद्यां पुरुषेण नारों
वाञ्छन्ति ये नूनमपण्डितास्ते ॥ २७ ॥
सुदुत्पतनज़म्भासु स्थानादायुः प्रकुप्यते ।
अतस्तप्राप्तये कुर्याजोवोत्तिष्ठाङ्गलिध्वनीन् ॥ २८ ॥
न विश्वसेत्यूर्वपराजितस्य
शत्रोच मित्रत्वमुपागतस्य ।
दग्धा गुहां पश्य उलूकपूर्ण
काकप्रलोनेन हुताशनेन ॥ २८ ॥
हा स्त्रियं नवं मद्यं शुष्कमासाद्रमूलकम् ।
रात्रौ वारि दिवा स्वप्नं विषवत् परिवजयेत् ॥ ३० ॥
विषं वेश्म दरिद्रस्य वृक्षस्य तरुणी विषम्।
अशिक्षिता विषं विद्याऽप्यजोणे भोजन विषम् ॥ ३१ ॥
प्रियं गौतमकण्ठस्य वहस्य तरुणी प्रिया।
प्रियं दानं दरिद्रस्व नीचस्योच्चासनं प्रियम् ॥ ३२ ॥
बालातफः पर्वणि मैथुनश्च
स्मशानधूमो मठभोजन।
रजखलावस्कनिरीक्षण
सुदीप्तमप्यायुरभिद्रवन्ति ॥ ३३ ॥
शुष्क मांस स्त्रियो हहा बालार्कस्तर दधि ।
प्रभात मेथुनं निद्रा सथः प्राणहराणि षट् ॥ ३४ ॥

·प्रमः सः] चाणक्य-राजनीतिशास्त्रम् । सद्यः पकं घृतं द्राक्षा बाला स्त्री वीरभोजनम् । उष्णोदकं तरच्छाया मद्यः प्राणकराणि षट् ॥ ३५॥ सद्यो बलकराखाहुः सानं चोराशनं पयः । सद्यो बलहराण्याहुरामानं मैथुनं जरा । ३६ ॥ भूग्राहं वरनारौ च कार्पास नागजं जलम् । शीतकाले भवेदुष्णमुष्ण काले च शीतलम् । ३७ ॥ शुष्क मांस पयो मीनं भायामित्रसुवैः सह । न भक्षयेत् प्रियैर्जातु वियोगं कुरुते क्षणात् ॥ ३८ ॥ कुचेलिनं दन्तमलोपधारिणं महाशनं निष्ठरवाक्यभाषणम् । सूर्योदये चास्तमये च शायिनं जहाति लक्ष्मीरपि चक्रधारिणम् ॥ ३८ ॥ चत्वारि घोररूपाणि सन्ध्याकाले परित्यजेत् । आहारं मैनं निद्रा स्वाध्यायश्च विवर्जयेत् ॥ ४ ॥ पाहाराज्जायते व्याधिमूढगर्भश्च मेथनात् । अलक्ष्मीः शयनाच्चैव स्वाध्यायादायुषः क्षयः॥ ४१॥ सन्ध्यायां गर्जिते मेधे शास्त्रचिन्तां करोति यः । चत्वारि तस्य नश्यन्ति घायुविद्या यशो बलम् ॥ ४२ ॥ मिथ्याच्छेदस्तुणाणां क्षितिनखलिखनं पादयोरख्यपूजा दन्तानामल्पशौचं वसनमलिनता रूक्षता मूईजानाम् । सन्ध्यायां वैशिसेवा शिरसि विकषणं संहताभ्यां कराभ्यां खारे पीठ च वाय भरति धनपतेः केशव स्थापि लभीम् ॥४३॥ मानं नाम मनःप्रसादजननं दुःस्वप्नविध्वंसन शौचस्वायतनं मलापहरवं संवईनं वेजसः ।

·আ-লিলীনিয়ম [ ७मा प्रः । रूपोद्योतकरं रिपुप्रमथनं कामाग्निसन्दीपनं नारीणाञ्च मनोहरं श्रमहरं स्नाने दशैते गुणाः ॥ ४४ ॥ ताम्बूलं कटुतितमित्रमधुरं क्षारं कषायान्वित पित्तघ्नं कफनाशनं कमिहरं दुर्गन्धिनिर्नाशनम् । वक्तस्याभरणं विशुद्धिकरणं कामाग्निसन्दीपनं ताम्बूलस्य सखे त्रयोदशगुणाः खर्गेऽपि तह लेभम् ॥ ४५ ॥ कामं प्रदीपयति रूपमभिव्यनक्ति सौभाग्यमावहति वनसुगन्धिताञ्च । भोजः करोति कफजांच निहन्ति रोगान् ताम्बूलमेव खपरांश्च गुणन् करोति ॥ ४६ ॥ शिरः सुधीतं चरणौ सुनिर्मलौ वराङ्गनासेवनमल्पभोजनम् । अनग्नशायित्वमपर्वमैथुन चिरप्रणटां श्रियमानयन्ति षट्। ४७॥ . येन केन हि पुष्पेण पाण्डरेण विशेषतः । शिरसा धार्यमाणेन घलक्ष्मो प्रतिहन्यते ॥४८॥ दीपस्य पश्चिमच्छाया छाया शय्यासनस्य च। रनकस्य च यत् क्षेत्रमलक्ष्मीस्तत्र तिष्ठति ॥ ४ | गजाश्वरथधान्यानां गवामपि रजः शुभम् । अशुभन्तु विजानीयात् खरोष्ट्रमहिषौरजः ॥ ५० ॥ . गवां रजो धान्यरजः पुचस्याङ्गगतं रजः । रजांस्येतानि पुस्खानि पापमभिः प्रणश्यति ॥ ५१ ॥ मजाविगहभोष्ट्राणां मार्जारमूषिकस्य च । रजांस्येतानि पापानि सर्वतः परिवजयेत् ॥ ५२ ॥ na .

·७मः श्रः] चाणक्य-राजनीतिशास्त्रम् शूर्पवात-नखाग्राम्ब-मानवस्त्रच्यतोदकम्। शिवनिर्माल्य-केशाम्बु पुस्य हन्ति पुरावतम् ॥ ५३ ॥ वैरिणा सह सन्धाय विश्वस्तो यः स्वपित् स्वयम् ! स वृक्षाग्रे कृतवनः पतितः प्रतिबुध्यते ॥ ५४ ॥ य एव राजन् ! मृदुमन्दभाषो स एव दूरात् परिवज्जनीयः । अनादिमुक्तस्य दिवाकरस्य मरीचयस्तीक्षातरा भवन्ति ॥ ५५ ॥ मृदुनैव मृदु हन्ति मृदुना इन्ति दारुणम् । नासाध्यं मृटुना किञ्चित् तस्मात् तीक्ष्णात् परो मृदुः ॥ ५६ ॥ क्षमाबलमशतानां शताना भूषणं क्षमा । क्षमावशीकृतो लोकः क्षमया किं न साध्यते ? ॥ ५७ ॥ नात्यन्तसरले व्यं गत्वा पश्य वने तरून् । विद्यन्ते सरलास्तत्र कुन्नाः सन्ति पदे पदे । ५८ क्षुरनानप्रयाणेषु नववस्त्रादिसङ्गमे । नक्षत्रग्रहमाङ्गल्यमुपेक्षेत विचक्षणः ॥ ५८ ॥ विपदि धेर्यमथाभ्यदये क्षमा सदसि वाक्पटुता युधि विक्रमः । यशसि चाभिरुचियंसनं श्रुतौ प्रतिसिहमिदं हि महात्मनाम् ॥ ६ ॥ गजतुरगपतेः प्रयान्तु मूर्खाः धनहीना विबुधाः प्रयान्तु पद्याम् । गिरिशिखरगतापि काकपंक्तिः पुलिनगर्न समेति राजहंसः । ६१ ॥

·५. चाणक्य-राजनीतिशास्त्रम् [ मा यदित्ताचा प्रखलपुरुषाः साधवो वित्तहीनाः नास्मि बर्थे वचनपटुभिर्निन्दनीया खलु श्रीः। वित्तभ्रष्टो गणयति समान् कस्तुणेनापि मूर्खान् विहांसस्तु प्रकृतिसुभगाः कस्य नाभ्यहणीयाः ? ॥६२ ॥ नित्यं प्रमुदिता मूर्खा ज्ञानविज्ञानवर्जिताः! पण्डिता नित्यशोकार्था ज्ञानाशवशीकताः ॥ ६३ ॥ अयात रमते नारी गिरी वर्षति वासवः । खलमाश्रयते लक्ष्मी: प्राजः प्रायेण निईनः ॥ ६४ ॥ लमोलक्षणहोनेऽस्ति जातिहीने सरखती। अपात्रे रमते नारो गिरौ वर्षति वासवः ॥ ६५ ॥ विधेः कन्यायुग्मं सुगतिरपरा दुर्गतिरभूत् तयोराद्यं मोहात कुलगुणविहीनाय स ददौ । ततः पश्चात्तापादिव तदनुजां दातुमधुना कुलीनं विहांसं वरमिह वरेण्यं वरयते ॥ ६६ ॥ षटकों भिद्यवे मन्त्रचतुष्कर्णोऽपि धार्यते । हिकर्णस्य तु मन्त्रस्य ब्रह्माऽप्यन्तं न गच्छति ॥ ६७ ॥ तया गवा किं क्रियते या न दोग्धो न गर्भिणी। कोऽर्थः पुत्रेण जातेन यो न विहान् न धार्मिकः ? ॥६८॥ एकनापि सुपुत्रेण विद्यायुक्तोन साधुना। कुलमुडासते सव्वं चन्द्रेण गगनं यथा ॥ ६ ॥ मूषिको पहजातोऽपि हन्तव्योऽनुपकारकः । इतप्रदानर्मार्जारो हितकत् प्रायंतेऽन्यतः ॥ ७. । वीणा वंधवन्दनं चन्द्रभासः चन्द्राभासा यौवनस्था रमण्यः । । १ ·७मः प्र.) चाणक्य-राजनोतिशास्त्रम् है नेतद्रम्यं क्षुत्पिपासातुराणां सर्वारम्भास्तण्डुलप्रस्थमूलाः ॥ ७१ ॥ अणुः पूर्व वृहत्पश्चाद्भवत्यायेण सङ्गतिः । विपरीतमनायेण यथेच्छसि तथा कुरु ॥ ७२ ॥ एकेनापि मुहक्षेण पुष्पितेन सुगन्धिना । वनमाभासते सर्व सुपुत्रेण कुलं यथा ॥ ७३ ॥ वरमेको गुणो पुत्रो निर्गुणेन शतेन किम् ? एकश्चन्द्रस्तमो हन्ति न च तारासहस्रथः ॥ ७४ ॥ केचिम्मृगमुखा व्याघ्राः केचियाघ्रमुखा मृगाः । तत् स्वरूपविपर्यस्ताहिखासो ह्यापदां पदम् ॥ ७५ ॥ हिषन्तौ पितरौ मन्ये पुचो याभ्यां न पाठितः । न शोभवे सभामध्ये ईसमध्ये वको यथा ॥ ७६ ॥ लालयेत् पञ्च वर्षाणि दश वर्षाणि ताड़येत् । षोड़शे वसर प्राप्ते पुचे मित्रवदाचरत् ॥ ७७ ॥ जायमानो हरेहारान् वर्षमानो हरेच्छ्रियम्। स्त्रियमाणो हरेप्राणान् नास्ति पुचसमो रिपुः ॥ ७ ॥ पुचः स्यादिति दुःखिनः सति सुते तस्यामयैर्दुखिन स्तहस्त्राशनचिन्तयाऽप्यसुखिनस्तन्मौख्यतो दुःखिनः । जीवेदित्यपि दुःखिनो यदि मृतः प्राणान्तकं दुखिनः पुषव्याजमुपागतो रिपुरसौ मा जायतां कस्यचित् ॥ ७८ । यस्य पुत्रा न विहांसो न शूरा न च धार्मिकाः । मान्धकार कुलं तस्य नष्टचन्द्रव शर्वरी ॥२०॥ निशायां दीपकश्चन्द्रः प्रभात दीपको रविः । पृथिव्या दोपको राजा सुपुत्रः कुलदीपकः । ८१ ॥ .

·স্বাক্ষ-ৰালৰীৰিয়া [७मः अ: एतदेवायुषः सारं निसर्गक्षणभङ्गिनः । स्निग्धैमुग्धैर्विदग्धैश्च यदन्वितमास्यते ॥ ८२ ॥ विभ्यादनुजान् सर्वान् ज्येष्ठमाता यथा पिता । पुचवदनुवर्तेरन् कनिष्ठा अग्रजन्मनः ॥ ८३ ॥ सङ्घातः श्रेयसो मूलं स्वजनस्य विशेषतः । तुषमाने पृथभिन्ने वण्डुलं न प्ररोहति ॥ ८४ ॥ बहनामप्यसाराणां समवायो हि दुःसहः । ढणेराविष्कृता रज्जुस्तया हत्यपि बध्यते ॥ ५५ ॥ अपहत्य परस्याथें तेन धमें करोति यः । स दाता नरकं याति यस्यार्थस्तस्य तत्फलम् ॥ ८६ ॥ देवद्रव्यविनाशेन ब्रह्मखहरणेन च । तदनं कुलनाशाय भवेदात्मवधाय च ॥ ८७ ॥ न विषं विषमित्याहुब्रह्मस्वं विषमुच्यते । विषमेकाकिन हन्ति ब्रह्मखं पुत्रपौत्रकान् ॥ ८८ ॥ ब्रह्मन्ने च सुराप च स्तने च गुरुतल्पगे। निष्क विविद्यते राजन् कृतघ्ने नास्ति निष्क तिः ॥ ८८ ॥ मिवदुहः कवनस्य स्त्रीनस्य पिशनस्य च । चतुओं बयमित्येषां निष्क तिं नैव शुश्रुम ॥ २० ॥ यान्ति न्यायप्रवृत्तस्य तिर्यञ्चोपि सहायताम् । पपस्थानन्तु गच्छन्तं सोदरोऽपि विमुञ्चति ॥ १ ॥ ब्रह्महा वृत्तिहा चैव हावेतौ तुलया तौ। ब्रह्महा मुच्यते कल्यैर्वृत्तिहा न तु मुच्यते ॥ १२ ॥ नामन्ति पितरः पिण्डं नानन्ति वृषलोपः। स्त्रीजितस्य च नानन्ति यस्योपरहिणी गृहे ॥ १३ ॥ R

·८म
::]
কাষ-বাসনীনিয়া
५३
मरणायेव जायन्ते म्रियन्ते जन्मने पुनः ।
न परामोपकाराय तणानौवेतर जनाः ॥ ४ ॥
तण्डलाः स्वर्णवद् यत्र बोहयो यत्र रत्नवत् ।
पक्कानं भवद्यत्र तत्र शक्र ! वसाम्यहम् ॥ ८५ ॥
वाजिनो यत्र तवायत्राहं तत्र वाजिनः ।
न ते यत्र न तवाहं नाहं यत्र न तत्र ते ८६ ॥
चित्तायत्तं धातुबद्धं शरोरं
चित्ते नष्टे धातवो यान्ति नाशम् ।
तस्माञ्चित्तं सर्वतो रक्षणीयं
सुस्थे चित्ते बुद्धयः सम्भवन्ति ॥ २७ ॥
आहारार्थ कर्म कुर्य्यादनिन्छ
कुर्य्यात्तञ्च प्राणसन्धारणाथैम् ।
प्राणा धार्या तत्त्वविज्ञानहतो
स्तत्त्वं जेयं येन भूयो न जन्म ॥ ८८ ॥
इति चाणक्य-राजनीतिशास्त्रे सप्तमोऽध्यायः ॥ ७ ॥
अष्टमोऽध्यायः
धर्मः प्रवजितस्तपः प्रचलितं सत्यश्च दूरगतं
पृथ्वी मन्दफला जनाः कपटिनो रौद्रे स्थिता ब्राह्मणाः ।
राजा दण्ड करो विचाररहितः पुत्त्राः पितुषिणो
भार्या भर्तृविरोधिनी कलियुगे धन्या नरा ये मृताः ॥ १॥

·५४
অবক্ষা-নীনিম্মম
[८मः अः
-
देशस्तस्करदूषितो गतणो राजा दया दुर्जने-
वायासः स्वजनेषु दुनयरतो लोको भयञ्चाध्वनि ।
मित्र छिद्ररतं गुणेष्वगुणता क्रूर धनं बान्धवाः
निःस्नेहा वत वञ्चनापि तनये स्वास्थ्य शरीरे कुतः । ॥ २ ॥
बहिः पोरुषमार्जवं गुणरतिविद्या कुलं सेवन
कालेऽस्मिन् विकलत्वमेव सकलं ह्येतत् पुर: स्वामिनाम् ।
यो दोषः कुरुते परस्य मुखरं धौरस्य यो रोधको
यः पापद्रविणस्य वर्षनकरस्तेषां भवेत् सः प्रियः ॥ ३ ॥
पतिकान्तः कालः सुचरितशतामोदसभगो
गताः शुल्ला धमा नवनलिनसूचांशतनुताम् ।
परिवान: प्रायो बुधजनकथासारनिपुणो
निरानन्दं जातं जगदिदमतीतोमवमिव ॥ ४ ॥
धन्यास्ते ये न पश्यन्ति देशभङ्ग' कुलक्षयम्।
परचित्तरतां नारौं पुत्वञ्च व्यसने स्थितम् ॥ ५ ॥
पराब परवस्त्रश्च परशय्यां परस्त्रियम् ।
परवादं परद्रव्यं दूरतः परिवर्जयेत् ॥ ६॥
खण्ड खण्डच पाण्डित्यं क्रयक्रोतच मैथनम् ।
भोजनश्च परायत्तं तिम्रः पुंसां विडम्बना: ॥ ७ ॥
पासनाच्छयनाचैव संजल्यात् सहभोजनात् ।
पुंसां संक्रमते पाप घटाइटमिवोदकम् ॥ ८ ॥
अध्वा जरा देहवतां पर्वतानां जल जरा ।
असम्भोगच नारीनां वस्त्रस्याक्षालनं जरा ।।
दुआना: कलिमिच्छन्ति सन्धिमिच्छन्ति साधवः ।
उत्तमा मानमिच्छन्ति मानो हि महतां धनम् ॥ १० ॥

·दमः श्रः] चाणक्य-राजनीतिशास्त्रम् ५ To मानो हि मूलमर्थस्य माने म्लाने धनेन किम् । महतो मानहीनस्य जीवनाम्मरणं वरम् ॥ ११ अतिदानालिबेहो ह्यतिमानात् सुयोधनः । अति कामाद्दशग्रोवो यति सर्वत्र गर्हितः ॥ १२ ॥ नाभिषेको न संस्कारः सिंहस्य क्रियते वने। विक्रमानितसत्वस्य स्वयमेव मृगेन्द्रता ॥ १३ ॥ वणिक् प्रमादी भृतकच मानी भिक्षुविलासो विधनच कामौ। वेश्याङ्गना चाप्रियवादिनी च प्रजापतेर्दचरितानि पञ्च ॥ १४ ॥ दाता दरिद्रः सधनच लोभी सेव्यः कदर्यस्तनयोऽविधेयः । परोपकाराभिरतस्य मृत्युः प्रजापतेद॑श्चरितानि पञ्च ॥ १५॥ कान्तावियोग: वजनापमान: कन्या विधीला स्वजनस्य सेवा। दरिद्रभावात् प्रविमुक्तमित्र विनाम्निना पञ्च दहन्वि तीव्रम् ॥ १६ ॥ वश्याः सुता वित्तकरो च विद्या धा कथा सब्जनसङ्गविथ । इटा च भार्या वशवर्तिनी च दुःखस्य मूलोहरणाणि पञ्च ॥ १७ ॥ कुरामातङ्गपाड- मौना इताः पञ्चभिरेव पञ्च । . .

·A चाणक्य-राजनीतिशास्त्रम् एक: प्रमादौ स कथं न वध्यो यः सेवते पञ्चभिरेव पञ्च ॥ १८ ॥ विमाननं दुश्चरितानुकोनं कथाभिधातो वचनेषु विस्मयः । अदृष्टदानं कृतपूर्वनाशनं विरतभावस्य नरस्य लक्षणम् ॥ १८ ॥ निग्धं पश्यति सुस्मितं कथयति हात् करण सशन् भोक्तुं नेच्छसि पावेतो विवणुते कर्तव्यमन्तर्गतम् । दोषान् संवणुते गुणान् कथयते नो याचिते खिद्यते शंसामव परोक्षमाचरति यत् स्नेहस्य तलक्षणम् ॥ २० ॥ अधीरः कर्कशस्तब्धः कुचेलः स्वयमागतः । एते पञ्च न पूज्यन्ते वृहस्पतिसमा अपि ॥ २१ ॥ पर्वतारोहणे तोये गोकुले खानविग्रह। पतितस्य समुत्थाने यष्टेः पञ्च गुणाः स्मृताः ॥ २२ ॥ अच्छाया खलप्रौतिवैश्यारागो विभूतयः । महोभुजा प्रसादश्च पञ्चैते चञ्चलाः स्मृताः ॥ २३ ॥ अजायुछ हिजवाहं प्रभाव मेघडम्बरम् । दम्पत्योः कलहश्चैव क्षणमेकं भविष्यति ॥ २४ ॥ अस्थिरं जीवितं लोके यौवनं धनमस्थिरम् । अस्थिरं पुचदारादि धर्मः कीर्तिर्यशः विरम् ॥ २५ ॥ दानमहवं वाक्यात् कौतिधौ च पेतसः देहात् परोपकारच संसारात् सारमुधरेत् ॥ २६ ॥ भूतजीवितमत्यल्पं रात्रिस्तस्वाइहारिणी। व्याधिशोकजरायासरहन्तदपि निष्फलम् ॥ २७ ॥ मायुवषेशतं नृणां परिमितं रावया वदत तखाईस्य च किञ्चिदेव जरया वान्धेन किचिद इतम् । । Pr

·পক্ষানীনিম্বাক্স
किच्चियाधिविधोगदुःखमरणे पालसेवादिमि-
नष्टं शिष्टमतस्तरङ्गशरलैः पुंसां सुख कब १३॥
अहितहितविचारशून्बाबु
श्रुतिसमयबहुभिर्बहिम्हातस्य ।
उदरभरणमावे केवलेच्छो-
मैनुजपशोच पशोच को विशेषः ।। २८.॥
पाहारनिद्रामयमेथुनश्च
सामान्यमेतत् पशुभिमराम्याम् ।
एको विवेकवधिको मनुष्ये
तेनैव होनः पशभिः समः स्वात् ॥ १. #
गच्छतस्तिष्ठतो वापि जाग्रतः खपतोऽपि वा।
यन्त्र भूतहितार्थाय तत्पशोरिव चेष्टितम् ॥ ३१ ॥
नोपकाराय मुहदा नापकाराय वेरिणाम् ।
जननीगभभाराय मूढ़ानां जम केवलम् ॥ ३२ ॥
पूर्व येन कतं सुतीर्थमरणं विप्रा न सन्तर्पिता
हव्यं नैव हुतं हुताशनमुखे नाराधित: शहरः ।
दत्तं नैव हिरण्यमत्रवसनं मावस्तिला मेदिनी
ते तिष्ठन्ति कुचेलभतविधिना नित्यं नरा दुखिताः । ३३॥
नोपात्तं द्रविणं कुल न गणितं मित्रं न चोपार्जित
शाख नाधिगतं तपो न चरित न क्रोड़ित वानिमिः।
कान्ताकामवावाधररसं पोतं न चन्द्रोदी
মাঙ্গল লিলা মুম্বাই হী।
स जावो येन जातिन याति यः समुतिम् ।
परिवर्तिनि संसार परेजातेमतेच किम् ॥ ३५ ॥

·न चाणक्य-राजनीतिशास्त्रम् [मःमः . दाने तपसि भौय्ये वा यस्य न प्रथितं यशः । विद्यायामर्थलामे च मातुरुच्चार एव सः ॥ ३६ ॥ यस्य त्रिवर्गशून्यानि दिनानि यान्ति देहिनः । स लोकारभस्त्रे व खसबपि न जीवति ॥ ७ ॥ यजीवितं क्षणमपि प्रथितं मनुके विज्ञानविक्रमयशोऽभिरम्यमानम् । तबाम जीवितमिह प्रवदन्ति सन्त: काकोऽपि जीवति चिराय बलिश्च भुतो ॥ ३८ ॥ धनं धमेव विद्या च रूपं शौलं कुलं तथा। मुखमायुर्यशश्चैव नव गोप्यानि यत्नतः ॥ ३८ ॥ असत्यस्य वणिग मूलं शाखा तस्य पराङ्गना । कामस्तत्पत्रपुष्पाणि फलानि द्यूतकारकः ॥ ४ ॥ यथा यथा हि पुरुषः कल्याणे कुरुते मतिम् । तथा तथास्य सर्वार्थाः सिद्धान्ति नात्र संशयः ॥ ४१ ॥ मङ्गलाच्छोः प्रभववि प्रागमात् प्रकटीभवेत् । तद्रक्षा कुरुवे मूलं संयमात् स्थैर्यमश्रुते ॥ ४२ ॥ तावड्यादिभतव्यं यावद्भयमनागतम् । । भागतन्तु भयं दृष्ट्वा प्रहर्तव्यमभीतवत् । ४३ ॥ पायवां गुणदोषासादाप्तौ क्षिप्रनिखयः। प्रतीने कार्यशेषनः शत्रुभिर्नाभिभूयते । ४४ ॥ नोपेक्षितव्यो विवतिः शत्रुरल्यबलोऽपि सन् । वडिरयोऽपि संहतो भस्मसात् कुरुते वनम् ॥ ४५ ॥ ऋणशेषोऽग्निशेषच शवशेषस्तथैव च । पुनः पुनः प्रवईन्ते तस्मानि:शेषमाचरेत् ॥ १६ ॥ । - है। - क ·दमः श्रः] चाणक्य-राजनीतिशास्त्रम् अग्निदो गरदश्चैव शस्त्रपाणिधनापहः । क्षेत्रदारापहारी च षड़ेते पाततायिनः ॥ ४७ ॥ आततायिनमायान्तमपि वेदान्तपारगम् । जिघांसन्तं जिघांसोयाव तेन ब्रह्महा भवेत् ॥ ४८ ॥ नाततायिवधे दोषो इन्तुर्भवति कश्चनः । कृतं प्रतिकतं कुर्यादिसितं प्रतिहिसितम् ॥ ४ ॥ परोक्षे कार्यहन्तारं प्रत्यक्षे प्रियवादिनम् । वर्जयेत् कुटिलं बन्धुं विषकुम्भं पयोमुखम् ॥ ५० ॥ तबोजनं यद् दिजभुताशेष म बुद्धिमान् यो न करोति पापम् । स वे मुहद् सुहद यो न वदेत् परोक्षं दम्भं विना यत् कुरुते स धर्मः ॥ ११ ॥ लिष्टं पृथा यत् तपसा न तीर्थे दत्तं वृथा यत् तुधिवे न पात्रे। भुक्तं वृथा नो रुचिरं न पथ्यं मृत्युथा यब रणे न तीर्थे । ५२ ॥ पृष्ठतोऽक निषेवेत जठरेण हुताशनम् । खामिनं सबभावन परलोकममायया । ५३ ॥ ससा सभा यवन सन्ति वृक्षा वृक्षानते थे न वदन्ति धर्मम् । धों मनो यत्र न सत्यमस्ति सत्यं न तद् यच्छलदोषयुक्तम् ॥ ५.४ । तमलं यत्र मनः प्रसन तब्बीवनं यत्र परोपकारः। " 1

·*-
আয়-বাঙ্গলীকিমান
[H
3
-
तदर्जितं यविनमुक्ताशेष
तहर्जितं यत्समरे नियुक्ताम् ॥ ५५ ॥
तज्ज्ञानं यदगबि स पुरुषो यः खिद्यचे नेन्द्रिय
स्तहानं यदवास्थनं स विभवो यः साधुसाधारणः ।
साथीर्या न मदं करोति स मुखी यो नोधते वृष्णया
तमि यदयन्वितं स उदयों लोकोपकाराय यत् ॥ ५६ ॥
यत्र नियन्त्रणमुखं या विश्वासभाजनम्।
यब निजसने हरिपुत्वं तब सौहृदम् ॥ ५७ ॥
प्राचारो ग्रामवासान्तो राहान्ता प्रभुता स्त्रियः ।
नृपश्रीब्रह्मशापान्ता फलान्तं ब्रह्मवच्चसम् ॥ ५८ ॥
सर्वेक्षयान्ता उदया. पतनान्ता: समुच्चयाः।
संयोगा विप्रयोगान्ता मरणान्तञ्च जीवितम् ॥ ५८ ॥
यज्ञो नश्यत्यसत्येन तपः क्रोधेन नश्यति ।
आयुर्विप्रावमानेन दानञ्च परिकोनात् ॥ ६ ॥
गतीगंणकान् इष्टि गलायुध चिकितवान् । .
गतायुच गतीच ब्राह्मणान् देष्टि भारत : ६१ ॥
यदीच्छेत् पुनरागन्तुं नातिदूरमनुव्रजेन् ।
उदबान्ताविवर्तक सिकायाच पादपाव ॥ ६२
अनायका विनश्यविनश्यन्ति बडुनाबकाः ।
बीनायका विनश्यन्ति नयति शिशनायकाः ॥ ६३ ॥
अर्थातुराणां न मुहब बन्धुः।
कामातुराण न मयं न लगा।
विद्यातुराणां न सुखं न निद्रा
धातुराणां न वपुर्न सेना ॥ ५४॥

·पाखा-राजनीतिशाखम कुतो निद्रा दरिद्रख परप्रेषकरख च । परमारोप्रसतारा परदबहरख च ॥ ६५ ॥ सुखं स्वपिति निश्चिन्तः प्रसारितपदहयः । मानभङ्गकरी कन्या कुले यस्य न जायते । ६६ ॥ स्थिरः मुहद भूस्वचयोऽनुकूलः स्वामी गुणनः सुखितच देशः। पत्नी सती यस्य कुलेन कन्या प्रसार्य पादौ स सुखेन शेते ॥ ६ ॥ स्थानभ्रष्टा न पूज्यन्ते दम्ता: केशा नखा नराः । स्थानस्थिताय शोभन्ने पवित्रत्वं भजन्ति त।६८ ॥ कण्टकस्य विमार्गस्य दन्तस्य गणितख च । अमान्यस्य च दुष्टस्य मूलादुघरवं सुखम् । ६८ शीतलं चन्दनं लोके चन्दनादपि चन्द्रमाः । चन्द्रच्चन्दनयोमध्धे शीतलः साधुसङ्गमः ॥ ७० ॥ प्राप्ताः श्रियः सकलकामजुषस्ततः किं दचं पदं शिरसि विहिषतां ततः किम् । सन्तर्पिताः प्रणयिनो विमवैस्वतः किं कल्ये खितिस्तनुभृतां तनुभिस्वत: किम् ? । ७१। सर्वाः सम्यत्तयस्तस्य सन्तुष्टं यख मानसम् । उपानद्गूढ़पादस्य ननु चाहतेव भूः ॥ ७२-* सुवर्षपुष्यो प्रचिती चिवन्ति पुरुषाः श्रिया। शूरब छतविक्षस यच जानाति सेवितम् ॥ ७ ॥ नाच्छादयति कौपीस न देशमशकायम् । पना पुष्यमिवाम पाकि धर्मप्रवर्जितम् ।। * .

·चाणक्य-राजनीतिशास्त्रम् [आमः ॥ आचारः कुलमाख्याति देशमाख्याति भाषितम् । सम्धमः स्नेहमाख्याति वपुराख्याति भोजनम् ॥ ७५ ॥ वृथा वृतिः समुद्रस्य वृथा सप्तस्य भोजनम् । वृथा दानमपात्रेषु नीचस्योपक्वतिधा । ७६ ॥ दूरस्थोऽपि समीपस्थो यो वे मनसि वर्तते । हृदये यो न वर्तेत समीपस्थोऽपि दूरतः ॥ ७७ ॥ गिरौ कलापी गगने पयोदो लक्षान्तरे भानुर्जले च पद्मम् । इन्दुहिलऽ कुमुदस्य बन्धु- र्यो यस्य हृद्यो नहि तस्य दूरम् ॥ ७८ ॥ न च भवति वियोगो दुःखविच्छेदहेतो जंगति गुणनिधीनां सज्जनानां कदाचित् । घनपटलनिरुहो दूरसंस्थोपि चन्द्रः किमु कुमुदवनानां प्रेमभङ्ग करोति ॥ ७० ॥ सर्वेषामेव रवानां स्त्रीरो रनमुत्तमम् । तदर्थ रत्ननिचयं तस्मिन् त्यक्ते धनेन किम् ? ॥ ८० ॥ जयो धरिया: परमेव सारं परं गई समनि देवदेशः। तचापि शय्या शयने वरा स्त्री. रबोज्ज्वला राजमुखख मारम् ॥ ८१ ॥ पाकार विनिरखता रिपुबल जेतुं समुत्तिष्ठता सन्चं चिन्तयतां सातशतव्यापारशाखाकुलम् । मन्त्रिपोलनिषेधिनां चितिभुनामाशङ्कता सर्वतो दुःखायोनिधिवर्तिनां सुखलवं कान्तासमातिनम् ॥ ८२ ॥ J .

·८मः अ.]
चाणका-राजनीतिशास्त्रम्
श्रुतं दृष्टं सृष्टं स्मृतमपि हृदाबादजनक
न रत्नं स्त्रीभ्योऽन्यत् क्वचिदपि कसं लोकपतिना।
तदर्थं धमाझे सुसविषयसौख्यानि च ततः
रहे लयो मान्याः सततमबलाः सन्ति विभवः ॥ ३ ॥
धिक् तस्य मूढ़मनसः कुकवे; कवित्वं
यः स्त्रीमुखञ्च शशिनञ्च समीकरोवि ।
भूभङ्गविनमकटाक्षनिरीक्षणानि
क्षेपप्रसादहसिवानि कुतः शशाङ्के ॥ ८४ ॥
असारे खलु संसारे सारं सारङ्गलोचना ।
तदर्थं धनमिच्छन्ति तत् त्यागेन धनेन किम् ? ॥८५॥
नूनं हि ते कविवरा विपरीतबोधा
ये नित्यमाहुरबला इति कामिनौनाम् ।
याभिर्विलोलवरतारकदृष्टिपातैः
शक्रादयोऽपि विजिता धबला: कथं ताः । ८६ ॥
शीतांथौ यदि सौरभ यदि भवेदिन्दीवर रतिमा
माधुयं यदि विद्रुमे तरलता कन्दपैचापि यदि ।
रम्भायां यदि विप्रतोपवलनं लब्बोपमानं तदा
तह तदिहेक्षणं तदधरस्वभूस्तदूर हयम् ॥ ८७ ॥
अबलेति परीवादो वृथा हि हरिणोदृशाम्।
यासां नेत्रनिपातेन नटवद् घूयते जगत् ॥ ८८ ॥
लावण्यद्रविणव्ययो न गणित क्लेशो महान् खौलतः
खच्छन्दस्य सुखं जनस्य वसतचिन्तानलोहोपिवः ।
एषासि खयमेव तुख्यरमणाभावाद वराको हता
कोऽर्थवेतसि वेधसा विनिहतस्तन्वाास्तनुं तन्वता ॥ ८८ ॥

·• चाणाक्य-नाजनीतिमाखम् -- - १- . नामृतं न विषं कश्चिदेवन तु नितम्बिनी। सेवामृतानुरक्षा स्त्री विरला विषवल्लरी ॥ गन्तव्यं यदि माम निश्चितमहोगन्तासि केयं स्वरा दिवाखेव पदानि तिष्ठतु भवान् पश्यामि वावमुखम् । संसार झटिकाप्रवाहविगलबारासमे जीवित को जानाति पुनस्त्वका सह मम स्याहान वा सामः ॥ २१ ॥ पस्माकं वदरो वो युमाकं वदरी रहे। वादरायणसम्बन्धाद् यूर्य यूयं वयं वयम् ॥ ४२ ॥ . एक एव परो मानी वने वसति चातकः । पिपासितो चियते वा याचते वा पुरन्दरम् ॥ २३ ॥ अवश्यायकणैः प्राणान् सन्धारयति मिस्तिरः । याखाभनभयाजोतो न देवमपि याचते ॥ २४ ॥ वन्ध्याष्टमे स्त्री त्याज्या तु नवमे तु मृतप्रजा । एकादशे स्त्री जननी सद्यस्त्वप्रियवादिनी ॥८ पर्थिवामनुष्याणां भयात् परिजनस्य च । मादायाममयादाः स्त्रियस्तिष्ठन्ति भर्तृषु । ८६ ॥ स्त्रीत्वं क्षौरत्वमेकाम्नः पुंसो लाभोऽनियन्त्रणा । यव पश्चाम्बयस्ता वावशूलं वपस च ॥ ८७.1 अश्वं श्रान्स गज मतं हषभ काममोहितम। शूद्रमहरपयुको दूरतः परिवर्जयेत् ॥ १८ प्रत्यये गुरवस्तुलाः परोके मित्रवान्धवाः । भृत्याः कर्मपि संग्रामे पुबा वामतग्रवाः ॥2.. विदग्धवनितापानदर्शनादेव यत् सुखम् । नसभालतनारीमा मादाशिनचुम्बनेः ॥ १०॥ । - । भ ·८मःः] चाणक्य-राजनीतिशास्त्रम् ६५ समस्तै यकगुणै षिवः सखि मे पतिः । स एव यदि जारः स्यात् सफलं जीवितं भवेत् ॥ ११ ॥ आकारण शशी गिरा परमतः पारावतसम्बने इंसचंक्रमणे गुणे सुरगुरू रत्या प्रमत्तो गजः । इत्यं भर्तरि मे समस्त युवतिनाध्यैगुणैः सेविते तुम नास्ति विवाहितः पतिरसौ स्याबैकदोषो यदि ॥ १०२ ॥ जातेति चिन्ता महतों प्रसूते देयाऽत्र नो वेति विचारदुःखम् । दत्ता सुखं तिष्ठति वा न वेति कन्यापिटत्वं यतिकष्टमेव ॥ १०३ ॥ जवो यौवनमखानां फलं वृक्षस्य यौवनम्। स्त्रियाः स्तनौ यौवनं स्थापनं पुंसां हि यौवनम् ॥ १०४ ॥ किं कोकिलस्य रणितेन गते वसन्ते किं कातरस्य बहुशास्त्रसुशिक्षितेन । किंगजितेन सुभटस्य परामुखस्य कि जोविर्तन रिपुणाङ्गलिदर्शितेन । १५ ॥ कण्ठगद्दता खेदो मुखे वैवण्येवेपथू । नियमाणस्य चिहानि यानि तान्येव याचतः ॥ १० ॥ कुलस्य कोटखातस्य दावनिष्कुषितत्वचः । तरोरप्यूषरस्थस्य वरं जन्म न चार्थिनः ॥ १०७ ॥ तावत्तपत्री तेजस्वी शूरः प्राज्ञः कुलोबतः । पुमानित्युच्चवे तावद यावदों न कस्यचित् ॥१.८॥ जगतां पतिरर्थिवाद विष्णुमनवागतः । कोऽन्योऽधिकतरस्तमाद योऽर्थी याति न साधवम् । १.८॥ .

·चाणक्य-राजनीतिशास्त्रम् (८मः अः लज्जावत: कुलौनस्य वित्त याचितुमिच्छतः । कण्ठे पारावतस्येव वाकरोति गतागतम् ॥ ११ ॥ भास्करोऽपि यदि ब्रूयाद्देहीति कपणं वचः । दीप्तो रश्मिसहस्रेण सोऽपि शीतलतां व्रजेत् ॥ १११ ॥ सन्तोषेश्वर्य सुखिनां दूर दुर्गतिभूमयः । भोगाशापाशबहानामपमानः पदे पदे ॥ ११२॥ सन्तः सन्तोषशृङ्गस्थास्तृष्णाकल्लोलिनोजले । उन्मन्नाञ्च निमनाच पश्यन्ति जनसन्ततिम् । ११३ ॥ कुलं शोलञ्च सत्यञ्च प्रजा तेजो तिबलम् । गौरवं प्रत्ययः नेहो दारिद्रोण विनश्यति ॥ ११ ॥ कुटुम्बचिन्ताकुलितस्य पुंसः कुलञ्च गोलञ्च गुणाच सर्वे । अपक्ककुम्भ निहिता इवापः प्रयान्ति तेनैव समं विनाशम् ॥ ११५ ॥ उत्तिष्ठ क्षणमेकमुह सखे ! दारिद्रप्रभा गुसं श्रान्तस्तावदह चिरान्मरण सेवे त्वदीयं सुखम् । इत्यतो धनवर्जितेन विदुधा सुप्तः श्मशाने शवो दारिद्रयान्मरणं वरं मुखमिति ज्ञात्वा स तूष्णीं स्थितः ॥ ११६ ॥ माता चैका पिता चैको मम तस्य च पक्षिणः । अहं मुनिभिरानौतः स चानीतो गवाशनेः । ११७ ॥ गवाशिवाक्यानि स वक्ति नित्य- महं मुनौनां वचनानि वच्मि । प्रत्यक्षमतदभवतैव EE संसमजा दोषमुणा भवन्तिः । ११८ ॥ 4 3 ·दमः श्रः] चाणक्य-राजनीतिशास्त्रम् खास्य गुणहीनस्य तेक्षां सुपुरुषं वपुः । युक्तं न तु गुणाव्यस्य धनुषः प्राणिहिंसनम् ॥ ११८ ॥ गुणवानेव नमते पुरुषः कार्मुकं यथा । स पव स्तब्धतामेति निर्गुणः कामुंब' यथा ॥ १२ ॥ स एव गुणवान् धन्यो ह्यधन्यः कालपर्याये । स एव पुरुषो दाता पुनर्भवति याचकः ॥ १२१ ॥ यस्योपायसहस्रेण वधमिच्छामि राघव तस्यैव श्रेय इच्छामि कार्याणां चञ्चला गतिः ॥ १२२ ॥ गुणाः सर्वत्र पूज्यन्ते पिवंशो निरर्थकः । वासुदेवं नमस्यन्ति वसुदेवं न केचन ॥ १२३ ॥ भ्रष्टं जन्मभुवस्ततोऽम्बधिपयःपूरेण दूरीक्तं लग्नं तौरवने वनेचरशतैरात्तं ततः खण्डितम् । विक्रीतं तुलितं ततः खरशिलादृष्टं जनैश्चन्दनं वन्दन्त करटे विपत्खपि गुणैः को नाम नो पूज्यते ॥१२४॥ गुणाः खलु गुणा एव न गुणा धनहेतवः। अर्थसञ्चयकर्तृणि भाग्यानि पृथगेव हि ॥ ११५ ॥ गुणाः खलु गुणा एव न गुणा धन हेतवः । सगुणो निष्फलं चापः निर्गुणः सफलः शरः ॥ १२६ ॥ गुणा गुणशेष गुणा भवन्ति वे निर्गुणं प्राप्य भवन्ति दोषाः । मुखादुतोयप्रभवा हि नद्यः समुद्रमासाद्य भवन्धपेयाः ॥ १२७ ॥ गुणेन किश्चिद विदुषां प्रयोजन खलोऽभागो मुगुणस निईनः । .

·चाणक्य-राजनीतिशास्त्रम् यथा हि काको लभते ग्रहाबलिं तथा न हंसो न शुको न चातकः ॥ १२८ ॥ सन्तोऽपि न प्रकाशन्त दरिद्रस्याखिला गुणाः । भाखानिव पदार्थानां श्रीगुणानां प्रकाशिनी ॥ १२८ ॥ मणिः शाणेऽनीचैः समरविजयौ होति निहितः मदक्षीणो नागः शरदि सरिदासानुपुलिना। कलाशेषचन्द्रः सुरतमृदुता बालललना न निन्त्राः योभन्ते व्ययितविभवाचार्थिषु नराः ॥ १३ ॥ चन्द्रो भाति सुनिर्मालेऽथ गगने ताराविचित्रेऽम्बर हारो भाति च कामिनीकुचतटे पौनोवते यौवने। हंसो भाति सरोवर स नलिने वैदुर्यवर्णोदके राजा भाति सुमन्विभिः परिवृत: श्रीधाम्नि सिंहासने ॥१३॥ स्वच्छ सननचित्तवनतर दोनातिवच्छोतलं पुचालिङ्गनवत्तथैव मधुरं तहालसम्भाषवत् । जीवस्यापि हि जीवितं द्रविणवदःखापई लुप्तवत् सद्यः प्राणहरं हरिसरणवत् पानीयमानोयताम् ॥ १३२ ॥ व्यायामिकोऽस्मि चतुरोऽस्मि विचक्षणोऽस्मि विवाधरोऽस्मि पदरस्मि न चास्मि भोकः । कार्य करोमि सततं न च सिधिरस्ति दैवं न संवहति कोऽध ममापराधः । १३३ ॥ जानामि धौं न च मे प्रहत्ति- जर्जानाम्यधर्म न च मे निवृत्तिः। केनापि देवेन दि स्थितन यथा नियुक्तोऽस्मि तथा करोमि ॥१४॥ . " ·मामः] चाणक्य-राजनीतिशास्त्रम् साधयति यत् प्रयोजनमजोर ऽपि तदस्य काकतालीयम्। अविदवपि किमप्यक्षर- मुलिखति घूर्णोऽपि काष्ठेषु ॥ १३५ ॥ कः कण्टकानां प्रकरोति तैयद विचित्रभावं मृगपक्षिणाञ्च । माधुर्यमिक्षौ कटुता च निम्बे खभावतः सर्वमिदं हि सिक्षम् ॥ १३६ ॥ अर्थस्य मूलं विततिनयब धर्मस्य कारख्यमकैतवञ्च। कामस्य वित्तश्च वपुर्वयच मोचस्य सर्वार्थनिवृत्तिरव ॥ १३७ ॥ विद्वानेव हि जानाति विदज्जनपरिश्रयम्। नहि बन्ध्या विजानानि गुरु प्रसववेदनाम् ॥ १३८ ॥ कविरव कवेत्ति कविकर्मणि कौशलम् । श्रीषाहिरेव जानाति भुवो भारस्य निययम् ॥ १३८ ॥ देश हि यत्र करमः कलभव तुखौ यवापि नास्ति हयरासमयोविचारः । काचोपलसच मणेश न यत्र मेदः को नाम तत्र गुणिनामधिवासरागः ॥ १४ ॥ शुणा यत्र न पूज्यन्ते गुणिनां तत्र का कथा ? सम्नचपणकाम रजकः किं करिति ।। १४१॥ मिरचलति कल्यान्त मादा सागरस्त्यजेत् । प्रतिपबसहाः सखा नचलन्ति कदाचन ॥ १४२॥ ।

·चाणक्य-राजनीतिशास्त्रमः [मः श्रः हंसो न भाति बलिभोजनवृन्दमध्ये गोमायुमण्डलगतो न विभाति सिंहः । जात्या न भाति तुरगः खरयूथमध्ये विद्वान्न भाति पुरुषेषु निरक्षरेषु ॥ १४३ ॥ विन्ध्यः पुरा रविरथावधिवतमूर्खा निम्नत्वमाप वचनात् किल कुम्भयोनेः । नाद्यापि लत्यति सत्यमतिः प्रतित्रा- मनोकतं सुकृतिनः परिपालयन्ति ॥ १४४ ॥ अद्यापि नोजमति हरः किल कालकूट षो विभर्ति धरणीं खलु मस्तकम् । अम्भोनिधिर्वहति दुवंहवाड़वाग्नि- मङ्गोकतं सुकतिनः पलिपालयन्ति ॥ १४५ । उत्पलस्य च पयस्व मत्स्यस्व कुसुमा। एकजातिप्रसूतानां रूपं गन्धः पृथक पृथक् ॥ १४६ ॥ मृगा मृगैः सस्थमनुव्रजन्ति गाभिश्च मावस्तुरगास्तुरङ्गः। मूर्खश्च मूर्खाः कवयः कवीन्द्रः समानशीलाच समानधौलैः ॥ १४७ ॥ अभोधिः स्थलता खो जलधितां धूलिलवः सतां मेगकाता इवं कुलिशता क्वं उपप्रायताम् । वह शीतलतां हिम दहनतामायाति यस्खेच्छया हेलादुललिता तव्यसनिने देवाय तमो नमः ॥१४८ ॥ भग्नाशस्य कर एक पिरितसनो नेन्द्रियस्य क्षुधा छत्वाविवरं स्वयं निपतितो नकं सुख भोगिनः । -- ·प्मः ] বাঙ্গালীনিয়া हप्तस्तत्पिशिवन सखरमसौतेनैव यातो यथा मुस्खस्तिष्ठति देवमेव हि हो हौ क्षये चोचताम् ॥ १५८ । खखोटो दिवसेश्वरस्थ किरणः सन्तापित मस्तके वान्छन् देशमनावपं द्रुतसर विल्वस्य मूलङ्गतः । तवाप्यस्य महाफलेन पतता भङ्ग समस्तं शिरः प्राथो गच्छति यत्र भाग्यरहितस्तचापदां भाजनम् ॥ १५ ॥ सिंहिकासुतसन्चस्वः पश: भोतांशमाश्रितः । जग्रसे साधयं तत्र तमन्यः सिंहिकासुतः । १५१ ॥ पिता विवेकः सुमतिर्जनिची खसाप्यहिंसा दयिता दयेव । धर्मः सहाय: करुणा कुमारी सूनुस्तथा दीनजनोपकारः ॥ १५२ ॥ धेय्य यस्य पिता क्षमा च जननी शान्तिः सदा गहिनी सत्यं सूनुरयं दया च भगिनी माता मनःसंयमः । शय्या भूमितलं दिशोऽपि वसनं ज्ञानामृतं.भोजन यस्थास्तीह कुटुम्बिनो वद सखे ! कस्माद्भय योगिनः ॥१३॥ स्थानं प्रधानं न बलं प्रधानं स्थानस्थितः कापुरुषोऽपि सिंह। जानामि रे पनग! ते प्रभाव कण्ठस्थितो गज्जसि शहरस्व ॥१५॥ शिरसा धार्यमाणोऽपि सोमः सौम्येन शम्भुना। तथापि यतां धत्ते कष्टं खलु पराश्रयः ॥ १५५ ॥ पापडतं इससि किं द्रविणाधमूढ़। लक्ष्मीः स्थिरा न भवतीति किमत्र चित्रम् । एतान पश्यसि घटाद जलयन्त्रमध्ये रिता भवन्ति भरिता भरिताच रिजाः ॥ १५६ ॥ ii.

·আবঙ্গলীনিমাঙ্কন [८मः अः अधनोऽयं धनं प्राप्य माद्यब्रुश्चेन मां स्मरेत् । इति कारुणिको नूनं धनं मे भुरि नाददत् ॥ १५७ ॥ किं पाद्यं भव भवेत् सुरसरित्पादोदकाय प्रभो! को दोपस्तषणेक्षणाय गरुडारूढ़ाय किं वाहनम् । किं भोज्यं जगदवदाय वसनं कि दिव्यवासोते किं स्तोत्रं निगमागमाय तदलं भनिभवत्तुष्टये ॥ १५८ ॥ व्याधस्य च रणं ध्रुवस्य च वयो विद्या गजेन्द्रस्य का ? का जातिविदुरस्य यादवपते उर' किं पौरुषम् । कुमायाः किम नामरूपमधिकं कितसुदाम्बो धनम् । भत्त्या तुथति केवलं हरिरतो भशिपियों माधवः ॥ १५८ ॥ स्वर्गापवर्गयोः पुंसां रमाया भुवि सम्पदाम् । सर्वासां कार्यसिद्धीनां मूलं तचरणाशनम् ॥ १६ ॥ काहं दरिद्रः पापीयान् क कृष्णः श्रीनिकेतनः ? बाबखुरिति माई बाहुभ्यां परिरभितः ।। १६१ ॥ प्रपद चाला लमों यः करोति न सञ्चयम् । धनानां चैव वस्त्राणां मूषकः स पति मृवः ॥ १६१ ॥ शीतभोवध विश्व रणभोतय क्षत्रियः । धनायो दानभोतम यो खर्म न गच्छवि ॥ १६३ ॥ चाणकामाणिक्यमिदं कर विश्वति ये बुधाः। प्रहित भोजराजन भुवि किं प्राप्यते न सैः ॥ १६४ ॥ इति चाणक्य-राजनीतियाऽष्टमोध्यायः समाप्तः । ८॥ " ༩༨༣ '' ཅན ཚེ ན པ འི ་ནང་ ག ཙ ཝཀྐ། ས ས སུ ཙ ཚེ ལ་ཅིག ༧ སཾ་ ཡ ༌ ས ཝམ་འོ་ - ཨ ༌ 3 समाप्तवार्य प्रत्यः॥ chregen Santa -

·No text on this page.

·.
* Sharanam
కాగా కాలంగా మలో ఈ- పాదాలు . arter