·No text on this page.

·ધર્મબોધ ગ્રંથમાળા-૫૫ પહેલુ,
ત્રણ મહાન તકો
[ માનવજીવન આદિની મહત્તા ]
લેખક,
શ્રી ધીરજલાલ ટેકરસી શાહ
પ્રકાશક
શ્રી મુક્તિકમલ જૈન મેહનગ્રન્થમાળા
કાયધિકારી-લાલચ દ નદલાવ શાહ
કે રાવપુરા, ઘીકાંટા વાલીઓ-વડોદરા

·પ્રકાશક
મુક્તકમલ જૈન મેન પ્રથમાળા
રાવપુરા-વડોદરા
આવૃત્તિ પહેલી.
પહેલી વાર
શ આના
0
{
વિ. સ૨૦૦૭ અક્ષયતૃતીયા
શા ગુલાબચંદ વલુભાઈ
શ્રી મહોદય . પ્રેસ-ભાવનગર

·આભાર
નમ
શ્રી જ્યત મેટલ વર્કસના માલિક
કપડવજનિવાસી ધર્મશ્રદ્ધાળુ, ઉદારચરિત,
વિર્ય, માનું શેઠ ચીમનલાલ ડાહ્યા-
ભાઈએ આ માળાનું પ્રકાશન સરનું
રાખવામાં જે ઉદાર આર્થિક સહાય આપી
છે તે માટે તેમને હાર્દિક આભાર માનીએ
છીએ
લી.
પ્રકાશક

·દુકા બેલ
પૂજ્યપાદ પરાકારી સ્વ આચાર્ય શ્રીમદ્ વિજય મોહન
સૂરીશ્વરજી મહારાજની હયાતિમા પરમપૂજ્ય આચાર્ય શ્રીમદ્
વિજયપ્રતાપસૂરીશ્વરજી મહારાજ, પરમપૂજ્ય આચાર્ય
શ્રીમદ્દ વિજયધર્મસૂરીશ્વરજી મહારાજ તથા પૂજ્ય મુનિવર
શ્રી યશેવિજયજી મહારાજે આજની ઊગતી પ્રજાના જીવનનું
ધાર્મિક ઘડતર સુદર અને આદર્શબૂત બને એ માટે નાની
એક ગ્રન્થમાળા શરૂ કરાવવા સ્વપ્ન સેવેલુ વર્ષો જૂના તેઓશ્રીના
સ્વપ્નાને આજે મૂર્ત સ્વરૂપ મળતા અમને ઘણું જ આનંદ
થાય છે
આ ગ્રંથમાળાને ઉદ્દેશ જૈન ધર્મના ઉચ્ચ અને વિશ્વ
માન્ય સિદ્ધાન્ત તેમજ પવિત્ર આચાર-વિચારેને કહિતાર્થે
પ્રગટ કરવાને છે
આ ગ્રંથમાળામાં કુલ ૨૦ પુસ્તકે પ્રગટ થશે અને બે
વર્ષની આસપાસની મુદતમાં ગ્રાહકેને મળી જશે એવી
ધારણ છે
એ ર૦ પુસ્તકના નામે કવર પેજ ચેથા ઉપર છાપવામાં
આવ્યા છે એના નામે જ એની ઉપગિતા પૂરવાર કરી આપે છે
આ યોજનાની જાહેરાત ગત સાલના પણ
ગડીજીના ઉપાશ્રયમાં કરવામાં આવી હતી અને જનતાએ
સહર્ષ વધાવી લીધી હતી
આ પુસ્તક અભ્યતર અને બાહ્ય બને રૂપે સુંદર છે
એટલે કે અમાએ તિક તેમજ ધાર્મિક જીવનમાં પ્રવેશ કરનાર
વાચકવર્ગને લક્ષ્યમાં રાખી ધર્મપ્રચારનું જે દષ્ટિબિન્દુ નક્કી
છે તેને અનુલક્ષીને આકેડી મર્યાદાને વળગી રહી મૌલિક
પર્વમા

·૫
સિદ્ધાને
મુ દેર
શિવમા ને રોચક ભાષામાં રજૂ કરવામાં આવ્યા
છે તેમજ તેને દાખવા, દવલે ને દાતેથી પુષ્ટ બનાવવામાં
આવ્યા હેવાથી ગ્રન્થનું આભ્યન્તર સ્વરૂપ આકર્ષક બન્યુ હોય
તેમ અમારે આત્મા સાક્ષી આપે છે
તેવી જ રીતે સારા કાગળ, સુંદર છપાઈથી તેનું બાહ્ય સ્વરૂપ
પણ મનેર બનાવવા પ્રયાસ કર્યો છે
આ ગ્રંથમાળા ધાર્મિક બંધ અને સિદ્ધાન્તને રજુ
કરનાર લેવાથી તેનું “ધર્મબંધ ” ગ્રન્થમાળા એવું નામ
આપવામાં આવ્યુ
પ્રમશન વહેલી તકે બહાર પડે તેવા પ્રયાસ છતા મુકણ ને
સજેની અનિવાર્ય પરિસ્થિતિ અંગે જે વિવ થયે છે તે
માટે ગ્રથમાવાના ગ્રાહકે સન્ત ય ગણશે
હવે પછી પાચ પુસ્તકોને સટ તૈયાર થયે પહોચાડવામાં
આવશે વર્તમાન વિકટ સ જેને કારણે કાચ મેતુ વહેલું
બને તેમ છતા બને તેટલી ઝડપે ગ્રાકોને પુસ્તકે પહેચી
જાય તે માટે પુરત ખ્યાલ રખાશે
આ પ્રયાસ એગ્ય છે કે કેમ? તે તે જનતા અમારા
પ્રયાસને કેટલે આવકારે છે તે ઉપરથી જાત શીશુ
આ પ્રથમ પુ૫નું
નામ “ ત્રણ મહાન તક ” છે
જાણીતા વિદ્વાન લેખક શ્રીયુત ધીરજલાલ કરી શાહે
લોકભોગ્ય શૈલીમાં સુદર રીતે તૈયાર કરી આપ્યું છે
ગ્રંથમાળા સાથે તેઓ આત્મીય રીતે જોડાયા છે
આ

·આ ગ્રંથમાળાના ૨૦ પુસ્તકનું લવાજમ પ્રચારની
ભાવનાથી મુબઈ માટે રૂ. ૧૦ અને બહારગામ માટે ૩ ૧૧
રાખેલ છે સખ્ત મેઘવારી ને તેની પાછળ થતા અન્ય ખર્ચાઓ
જેતા આ કીમતે પુરત આપી ન શકાય, પરંતુ તેમાં પડનારી
બેટમાં ઉતારાદથી પુણ્યાત્માએ અમને ઘરે સુદર આર્થિક
સહકાર આપે છે માટે તેમને જુ આભાર માનવામાં
આવે છે તે ઉપરાત લેખકને, મારા પ્રત્યે પ્રત્યક્ષ કે
પક્ષ રીતે જેમણે સહાનુભૂતિ દાખવી છે તે અને અત્ર આભાર
માનવામાં આવે છે હમેશા આ સહમર મદયા કરશે તેવી
શુભાશા સાથે વિરમું છું
અને અજાણતા જૈનધર્મના આશય વિરૂદ્ધ કઈ છપાયું
હોય તે તેની ક્ષમા માગવા સાથે ગુણગ્રાહી સુજ્ઞ વાચકે ને
અમારી ક્ષતિઓ સૂચવવા વિનમ્ર વિનતિ છે
લાલચ
વિપયાનુમ.
२५५
૧ તક પહેલી
૨ તક બીજી
૩ તક ત્રીજી
મનુષ્ય ભs
અર્થ દેશ
સાપને
૧ થી ૪૩
૪૪ થી ૬૫
૬૬ થી ૮૦

·I am =
तक पहेली
મનુષ્ય ભવ
भववीजा रजनना, रागाद्या क्षयामुपगता यस्य ।
नमा या विष्णुर्वा, हरो निनो पा नमस्वस्मै ।।
ભાવાર્થ-જેના રાગ દેવ અને અજાનાનિ દે
નાશ પામ્યા છે તે બાધ્ય હે વિષ્ણુ હે મહાદેવ છે કે
જિન-તીય ક છે, તેને મારે નમસ્કાર છે
મનુષ્ય સિહ કે વાઘ જેટલે બળવાન નથી, ગાઢ કે
હાથી જેટલે કદાવર નથી અને ઉટ કે જિરાફ જેટલે ઊંચે
નથી વળી તેનામાં ઘોડાને વેગ નથી, હરણની ગતિ નથી કે
વાનરની ચપળતા પણ નથી, તે પછી કયા કારણે તેને
પશુ કરતા શ્રેષ્ઠ માનવામાં આવ્યું છે?
શુ શિગડા ન દેવા એ શ્રેષ્ઠતાનું લક્ષણ છે? જે એમ
હોય તે હાથી, ઊંટ, ઘર, ગધેડા, સિંહ, વાઘ, રીંછ, ચિત્તા
વગેરે પશુઓને શિગડા હોતા નથી શુ પૂછડી ન દેવી એ

·ધમધ-ગ્રંથમાળા શ્રેષતાને સિકકે છે? જો એમ હોય તો ચોપાનીઝ અને ગેરીલા આદિ વાનરને પૂછડી હતી નથી ત્યારે શુ મૂછ લેવી એ શ્રેષ્ઠતાનું પ્રતીક છે? જો એમ હોય તે વાઘ, વરુ, સિંહ, બિલાડી વગેરે અનેક પશુઓ મૂછવાળા રય છે અને જે દાઢી લેવી એ જ શ્રેષ્ઠતાનું નિશાન હોય તે બકરાઓ બહુ સારી દાઢી ઉગાડી જાણે છે ! જે એમ કહેવામાં આવે કે પશુઓ નગ્ન હાલતમા રખડે છે, તેથી તેઓ ઉતરતી કેટિના છે, તે કેટલાયે મનુષ્ય જગલમાં વસ્ત્ર રહિત હાલતમાં જ વસે છે અને સંસ્કૃત સમાજમા પણ બાળકે, નમ મતવાદીઓ અને કેટલાક સાધુઓ વધી તદન રહિત હોય છે અથવા એમ કહેવામાં આવે કે પશુઓ રાધી શકતા નથી--સેઈ કરીને જમી શકતા નથી, તે પૃ વીના પટ પર આજે કેટલીયે મનુષ્ય જાતિઓ એવી વસે છે કે જેઓ રાધવાની કળા બિલકુવ જાણતી નથી અને માત્ર ફળ, ફૂલ કે શિકાર પર જ પિતાનું ગુજરાન ચલાવે છે આહાર” એટલે ખાવું પીવું, “નિકા” એવું નથી જવું “ભય” એટલે બળવાનથી બીવુ અને “મથુન' એટલે વિષય- ચેષ્ટા કરવી, એ ચારે “સત્તાએ પશુ અને મનુષ્યમાં સમાન- હોય છે, તે પછી મનુષ્યમાં એવું કયું તત્વ વિશિષ્ટ છે કે જેના લીધે તે પશુ કરતા અનેકગણે ચડિયાત અથવા શેe ગણાવે છે? મનુષ્યની વિશિષ્ટતા આ પ્રશ્નને સ્પષ્ટ ઉત્તર એ છે કે “વિચાર કરવાની તિ” અથવા “બુદ્ધિ' એ મનુષ્યની વિશિષ્ટતા છે જેના

·પહેલ !
પણ મહાન તો
લીધે તે સારુ-ટુ જાણી શકે છે, હિત-અહિત સમજી શકે
છે અને તેના આધારે સુખના ઉપાય છે શકે છે તેથી જ
જે મનુષ્ય બુદ્ધિને ઉપયોગ કરવામાં બેદરકાર રહે છે અથવા
તેના દ્વારા ઉત્તમ ફલેની પ્રાપ્તિ કરતા નથી, તેમને પશુઓના
જેવા ગણવામાં આવે છે આ ર એક કવિના શબ્દો
येपा न विद्या न तपो न दान,
न चापि शील न गुणो न धर्म ।
त मृत्युलोके मुवि मारभूता-
मनुष्यरूपेण मृगाचरन्ति ।।
જેમણે [બુદ્ધિની સંપત્તિ અથવા વિવેકની મૂડી
હાજર હોવા છતા ] વિવાનું અધ્યયન કર્યું નથી, તપશ્ચન અને
એક દિલથી આવ્યું નથી, ગરીબોને દાન દીધુ નથી, શીલની
આરાધના કરી નથી, ગુણને સચય કરવામાં ઉતારતાને પરિ
ચય આપે નથી અને મહામ ગલકારી એવા ધર્મનું આચરણ
કર્યું નથી, તેઓ આ જગતમાં પૃથ્વીને ભારભૂત છે અને
મનુષ્યના રૂપમાં પશુઓ તરીકે જ પિતાનું જીવન વ્યતીત
કરી રહ્યા છે ”
બુદ્ધિનુ ફલ પ્રપચ અને દગલબાજી નથી, પણ તત્વની
વિચાર છે તે માટે એક અનુભવી પુરુષે ઠીક જ કહ્યું છે કે-
"बुद्धे फल तत्वविचारण च,
देहस्य सार नतधारण च ।
अर्थस्य सार फिल पात्रदान,
पाच फल प्रीतिकर नराणाम् ॥

·પમધિ-નથમાળા શ્રેષતાને સિકકો છે? જો એમ હોય તે ચાનીઝ અને ગેરીલા આદિ વાનરેને પૂછડી હેતી નથી ત્યારે શુ મૂછ દેવી એ શ્રેષ્ઠતાનું પ્રતીક છે? જો એમ હોય તે વાઘ, વરુ, સિંહ, બિલાડી વગેરે અનેક પશુઓ મૂછવાળ હોય છે અને જે દાદી દેવી એ જ શ્રેષતાનું નિશાન હોય તે બકરાઓ બહુ સારી દાઢી ઉગાડી જાણે છે ! જે એમ કહેવામાં આવે કે પશુઓ ન હાલતમાં રખડે છે, તેથી તેઓ ઉતરતી કેટિને છે, તે કેટલાયે મનુષ્ય જગલમાં વસ રહિત હાવતમાં જ વસે છે અને સંસ્કૃત સમાજમાં પણ બાળકે, નમ મતવાદીઓ અને કેટલાક સાધુઓ પરથી તદન રહિત હોય છે અથવા એમ કહેવામાં આવે કે પશુઓ રાધી શક્તા નથી-રસોઈ કરીને જમી શકતા નથી, તે પૃથ્વીના પટ પર આજે કેટકી મનુષ્ય જાતિઓ એવી વસે છે કે જેઓ રાધવાની કળા વિકુલ જણાતી નથી અને માત્ર ફળ, ફૂલ કે શિકાર પર જ પિતાનું ગુજરાન ચલાવે છે “આહાર” એટલે ખાવુપીવું, “નિ” એટલે પી જવું, ભય” એટલે બળવાનથી બીયુ અને “મૈથુન એટલે વિષય- ચેષ્ટા કરવી, એ ચારે “સત્તાઓ પશુ અને મનુષ્યમાં સમાન હોય છે, તે પછી મનુષ્યમાં એવું કયું તત્વ વિશિષ્ટ છે કે જેના લીધે તે ૫શુ કરતા અનેકગણે ચડિયાત અથવા શ્રેષ્ઠ ગણાય છે? મનુષ્યની વિશિષ્ટતા આ પ્રશ્નને સ્પષ્ટ ઉત્તર એ છે કે “વિચાર કરવાની શક્તિ” અથવા “બુદ્ધિ” એ મનુષ્યની વિશિષ્ટતા છે જેના

·પટેલ :
કર્ણ મહાન તકે
લીધે તે સારુ-ખોટુ જાણી શકે છે, હિત-અહિત સમજી શકે
છે અને તેના આધારે સુખના ઉપાયે યોજી શકે છે તેથી જ
જે મનુષ્ય બુદ્ધિને ઉપગ કરવામાં બેદરકાર રહે છે અથવા
તેના દ્વારા ઉત્તમ ફલેની પ્રાપ્તિ કરતા નથી, તેમને પશુઓના
જેવા ગણવામાં આવે છે આ રહ્યા એક કવિના શબ્દો –
"येपा न विद्या न तपो न दान,
न चापि शील न गुणो न धर्म ।
ते मृत्युलोकै भुवि मारभूता-
मनुष्यरूपेण मृगाचरन्ति ।
જેમણે [ બુદ્ધિની સંપત્તિ અથવા વિવેકની મૂડી
હાજર હોવા છતા ] વિદ્યાનું અધ્યયન કર્યું નથી, તપશ્ચરણને
એક દિલથી આવ્યું નથી, ગરીબોને દાન દીધુ નથી, શીવની
આરાધના કરી નવી, ગુણને સચય કરવામાં ઉતારતાને પરિ
ચય આપ્યું નથી અને મહામગલકારી એવા ધર્મનું આચરણ
કર્યું નથી, તેઓ આ જગતમાં પૃથ્વીને ભારભૂત છે અને
મનુષ્યના રૂપમાં પશુઓ તરીકે જ પિતાનું જીવન વ્યતીત
ti
કરી રહ્યા છે જ
બુદ્ધિનું ફલ પ્રપચ અને દગલબાજી નથી, પણ તત્વની
વિચાર છે તે માટે એક અનુભવી પુરુષે ઠીક જ કહ્યું છે કે-
પુ પર રવિવાર ૨,
दहस्य मार प्रतधारण च ।
अर्थस्य सार क्लि पात्रदान,
पाचः फल प्रीतिकर नराणाम् ॥

·ધર્મબોધ-નથમાળા
મનુષ્યને બુદ્ધિ પ્રાપ્ત થઈ છે, તેને ખરે ઉપગ
તત્વની વિચારણા છે, ઉત્તમ દેહ પ્રાપ્ત થયે છે, તેને ખરે
ઉપગ ઘન-નિયમની ધારણા છે, વળી ધન મળ્યું છે, તેને
ખર ઉપર પાનને દાન છે અને વ્યવસ્થિત વાણી મળી
છે, તેને ખરે ઉપગ મનુબેને પ્રીતિ ઉત્પ થાય તે રીતને
તેને વ્યવહાર છે ”
તાવિચારણું
કઈ પણ વસ્તુ, ક્રિયા કે ઘટના પર ઊંયણથી વિચાર
કરે અને તેના પૂર્વાપર સ બ ધો તપાસીને ચોકકસ નિર્ણય
પર આવવું, તે તત્વવિચારનું રહસ્ય છે બીજા શબ્દોમાં
કીએ તે આપણી સામે જે જે વસ્તુઓ ગવાયેલી છે, જે
જે ક્રિયાઓ બની રહી છે કે જે જે ઘટનાઓ ઉપસ્થિત થઈ
રહી છે, તેના પર બુદ્ધિ દેવવી અને તેમાથી 4 સાર
તા થી કાઢ એ તરવની વિચારણા છે જે એવી વિચારણા
ન થાય તે બુદ્ધિ મળી એ બેશર છે અને મનુષ્યને દે
મળે એ નિરર્થક છે
તત્ત્વવિચારણને મુખ્ય હેતુ હિત અને અહિતને નિર્ણય
છે અર્થાત મનુષ્યમાત્રે તત્વવિચારણા દ્વારા એ વાત શેધી
કાઢવી આવશ્યક છે કે “કઈ વસ્તુઓ મારે માટે હિતકર છે
અને કઈ વસ્તુઓ મારા માટે અહિતકર છે ? આ વિષયમા.
• બે જાતના ફનું દષ્ટાત સમજવા ગ્ય છે
બે જાતના ફ્લે
એક સથવારે ઘણુ મુસાફરો સાથે એક જ ગલમાંથી

·ત્રણ મહાન તકે
પસાર થઈ રહ્યો હતો તે જગલ ઘણુ વિકટ હતુ, તેથી તેને
પસાર કરવામા ધાર્યા કરતા વધારે ને નીકળી ગયા અને
પાસેનું બધું ભાતુ ખૂટી પડયું હવે તે મુસારો ખાવાનું મેળ
વવાની ઈ-દાથી આમતેમ ભટકવા લાગ્યા તેઓ ઘણુ ઘણુ
રખડ્યા પણ કાઈ ખાવાનું મળ્યું નહિ એવામાં અચાનક એક
કુવવૃક્ષ તેમની નજરે પડયું તેના ફો રૂપે અને ૨ગે અતિ
ગહામણુ હતા, એટલે પહેલી નજરે જ આખને ગમી જાય
તેવા હતા વળી ભૂખ પણ કકડીને લાગી હતી, તેથી મુસાફરો
તેના ફેલો લેવાને દેડયા
આ વખતે સાર્થવાહ એટલે સથવારને નાયક જે ઘરે
અનુભવી અને પીઢ હતું. તેણે કહ્યું “ભાઈઓ ! જો આ
ફ દેખાય છે સુદર, પણ ખરેખર તેવા નથી તમે એનું
લક્ષા, કરશે કે તરત જ પ્રાણ નીકળી જશે આ તે છે
કિમ્ફાક ફળ
આગળ એક વાર, આવા જ પ્રસગે, કેટલાક
માણોએ આવા ફ ખાવા હતા, જેના પરિણામે તેઓ શીઘ
મૃત્યુ પામ્યા હતા
સાર્થવાની આવી વાત સાંભળીને મુસાફએ તે ફ
ખાવાને વિચાર છેડી દીધું અને બીજા ની તપાસ કરવા
લાગ્યા જ્યારે તેઓ ઘણુ વધુ રખડયા ત્યારે બીજી એક
ફલવૃક્ષ જેવા મા યુ તેના પર કેટલાક ફને લતા
હતા, પણ દેખાવમાં તે જરાય સુદર ન હતા, પરંતુ સાથે
વાહ એ જોઇને કહ્યું કે “ભાઈઓ! આપણે ખરેખરા ભાગ્ય
શાળી છીએ કે આવું સુદર ફાવાળું વૃક્ષ આપણને મળી
આવ્યું એનું નામ છે અમૃતલ્લ જે એનું એક જ ફલ

·મધ-નથમાળા
ખાય છે, તેને દિવસે સુધી ભૂખ તરસ લાગતી નથી, માટે
તમે એ ફલને તેડી લે અને તેનું આ દથી ભક્ષણ કરે
એમ કરવાથી આપણી ભૂખ ભાગી જશે અને બાકી રહેલા
જગલને સહીસલામત પસાર કરી શશુ
સાર્થવાહની માહ મુજબ મુસાફરોએ તે ફલે તેડી
લીધા અને ખાઈ જોયા તે અમૃત સમાન મીઠા જણાયા
પડી કેટલાક વખતે તેઓ એ જગલને મહીસલામત એળગી ગયા
કિપાક ફલ દેખાવમાં સુદર હતા પણ પરિણામે નુકશાન
કારી હતા, તેથી અહિતકર ગયા અને અમૃતફલ દેખાવમા
બસુદર હતા પણ પરિણામે લાભકારી હતા, તેથી હિતકર
લેખાયા તે મુજબ જે પ્રવૃત્તિનું છેવટ સારું હોય છે, તે
હિતકર કહેવાય છે અને જે પ્રવૃત્તિનું છેવટ સારુ હતુ
તે અહિતકર કહેવાય છે
હિત અને અહિતના જ્ઞાનને અથવા હિત અને અજિત
વિષેની ખાતરીભરી સમજણને અનુભવી પુરુએ વિવેકની
સંજ્ઞા આપેલી છે અને વિવેક પ્રકટવાથી જ મનુષ્ય પિતાની
પ્રગતિ, પિતાને વિકાસ, પિતાની ઉ પતિ કે પિતાને
દય સાધી શકે છે અને પ્રાર્થના તો ભરવાડના છોકરાની જેમ
મનુષ્ય દેહરૂપી અમૃત હીરે તદ્દન નજીવી
કિંમતમાં જ ગુમાવી દે છે
ભરવાડને છોકરો
કાના નામને ભરવાડને એક કરે નકિનારે ઘેટા
બકરા ચરાવી રહ્યો હતો તેવામાં તેની નજર ચોક ખૂબ ચક
નથી,
પ્રાપ્ત થયે

·પહેલ
1 ૯૧
ત્રણ મહાન તકો
અલ્યા
ચકિત વસ્તુ પર પડી અ! કેવો સુદર કાચ છે ને?'
એમ માનીને તેણે એ ચકચકિત વતુ ઉવી લીધી અને
તેનાથી રમત કરવા લાગે! એવામા ત્યા થઈને એક વેપારી
પસાર થયે તેણે પેલી ચક્રતિ વરતુ જઈને કહ્યું
કાનિયા! તુ અહીં બેઠે બેઠે કાચથી રમે છે અને તારા
ઘેટા-બકરા તે નદીને પિવે પાર હર હર નીકળી ગયા છે!
જો તેમાથી એક ઘેટુ-બકરુ છું થયુ તે તારા બાપને શું
જવાબ આપીશ ??
વેપારીની આ વાત સાંભળીને કાને કોઈક શરમી પડી
ગયે તેણે રમવાનું માંડી વાળ્યું અને પેલે “કાચને કક
ગજવામાં મુકી ચાલવા માડયુ તે વખતે પેલા ચતુર વેપારીએ
કહ્યું
એ કાના! તારે આ કાચના કફનું શું કામ છે તે
મને આપી હું તેને મારી ગાયના ગળે લટકાવીશ અને
તે કાચ મારે કોઈ મત જોઇ નથી. તેના બદલે
તેટલે ગેળ જોખી આપીશ ?
ગોળનું નામ સાંભળતા ભરવાડના છોકરાનું મેં બાઈ
ગયુ તે કહ્યું કે “શેઠ ! આ કાચ મને બહુ ગમે છે, પણ
તમે માગે છે એટલે મારાથી ના પાડી શકાતી નથી વારુ,
આ કાચ તમે લઈ જાઓ ને તેના બદલામા મને સવાશેર
ગળ જોખી આપજો ” એમ બેલી તેને પેલે કાચને કકડે”
વેપારીને આપી દીધા પછી સાજ ટાણે તે વેપારીના ઘેર ગયે,
ત્યા વેપારીએ તેને સવાશેર ગોળ જોખી આપે અને વધારામાં
પાચ એપારી ઉપરથી આપી
કાને હરખાતે હરખાતે પિતાના ઘેર ગયો
2

·૮
ધમધ-થમાળા
1 પુષ્પ
કહેવાની જરૂર ભાગ્યે જ છે કે પેલે પાચને કડે એક
મૂલ્યવાન હીરે હતું, જેને વેચવાથી તે વેપારી એકાએક
શ્રીમત બની ગયે
આપણે જીવન-વ્યવહાર
કાનાની આ મુખઈ પર સહુ કેઈને હસવુ આવશે, પરંતુ
અકન કરીશું તે જણાશે કે આપણો પિતાને જીવન
વ્યવહાર તેના કરતા વધારે ડહાપણભરેલ નથી અન્ય પ્રાણી
ઓની સરખામણીમાં અનેકગણે ઉત્તમ દેહ મળવા છતા
આપણે તેમાથી શું લાભ ઉળવ્યો ? રાત્રિએ મેટા ભાગે સૂઈને
પૂરી કરી અને દિવસે મોટા ભાગે ખાઈ-પીને માર કથા
બાળપણ રમતમાં ગુમ યુ, જુવાની ભોગવિલાસમા પૂરી કરી
અને ઘડપણમાં સર્વ પ્રકારની પરાધીનતાના કારણે કોઈ પણ
બની શકયુ નહિ આપણ સાર, સિત્તેર કે એમી વર્ષના
આયુષ્યનું સરવૈયું કરીશુ તે લાગ્યા વિના નહિ જ રહે
કે બાપણે જીવનને લગતે કારભાર તદ્દન દેવાળિયે છે, છેક
જ નિરાશાજનક છે જે આ વાતની પુરી પ્રતીતિ ન થતી
હોય તે નીચેની તાલિકામાં સાચા આકડા મૃી જુઓ
એમી વર્ષનું સરવૈયુ
એંસી વર્ષના ૨૮૮૦૦ દિવસના
દ૯૧૨૦૦ ક્લાકને હિસાબ
ઉ
૧ ભણવા વિમા
૨ માતાપિતાની સેવામાં
૧ ખાવાપીવામાં
૨ નાવવામાં
T

·ઘણું મન તફા પહેલ ૩ પરોપકારી કાર્યો કરવામાં ૪ સાધુસંતના સમાગમમાં પ ધર્મોપદેશ સાળવામાં ૬ સ્વાધ્યાય કરવામાં ૭ પ્રભુભક્તિમાં ૮ ધર્મધ્યાનમાં ૩ હરવા ફરવામાં ૪ બેસી રહેવામાં ૫ સૂઈ રહેવામાં ૬ ભોગવિલાસમા, ૭ પારી પાટમાં ૮ નિદા-કુથનીમા ૯ રમતગમતના ૧૦ નાટક-સિનેમાન ૧૧ ગડા--> .. ૧૨ માર્ગમાં આ આકડાઓ મુકી જતા, એમ લાગે - ખટ્ટર દ કાના કરતા વધારે ડાહ્ય અને વધારે ... ન ર આ જિ દગમાં આપણે ખાનપાન વડે જે કાર્ડ યુઝ - સિનેમા વડે જે કાઈ આનદ પ્રાપ્ત કર્યો અને હું કરી જે જાતની તૃપ્તિ અનુભવી તે બધાની - ‘દ્ધદર કરતા કઈ રીતે વધારે આકી શકાય તેમ છે? -. દદ દ્વારા પ્રાપ્ત થઈ શકતુ અને તાન ત - પ્રાપ્ત કરેલા ક્ષણિક સુખના માત્ર નાના કટ્ટ* ત્યારે કરવું શું ત્યારે આપણે આ દેવાળિયે ક - - - કરવુ શુ ? આપણા આ નાદાર વરીવ * જાતના પગલા ભરવા? આપણી આ માટે કયા પ્રકારને માર્ગ બ્રણ કરે -૭

·૧૧૦
I
માધયમાળા
આ પુરુએ તેને જવાબ બહુ ટૂંકમાં છતા ઘણે સ્પષ્ટ
આપી દીધા છે તેઓ જણાવે છે કે –
लद्रूण माणुसच रहचि अइदुल्लह भवसमुद्दे ।
मम्म निउजियव्य कुसलेहि मया नि धम्ममि ॥
(મા) ભવસમુદ્રમા (૪) કઈ પણ તે
(૩૬) અતિ દુર્લભ એવુ (મજુરા) મનુષ્યપણુ
(સૂ) પામીને (૬) ડાહ્ય માણસોએ તેને (વિ)
હમેશા પH) ધર્મમાર્ગને વિષે (15) સારી રીતે
(દિદ1) જોડવું ”
આ આર્ષવાણીનું રહસ્ય બરાબર સમજવા માટે તેને
વિચાર વધારે વિસ્તારથી કરીશુ
ભવ એટલે મસાર અથવા જન્મ-મરણના ફેરા તેની
સરખામણી સમુદ્ર સાથે કરવાનું કારણ એ છે કે-સમુદ્રમાં
રહેલા જલબિંદુઓની જેમ તેની સંખ્યા પણ અનત છે આ
ભવને ધારણ કરવાના રથાનની એટલે કે પેનિની જાતિ ચોરાશી
લાખ છે કહ્યુ છે કે-
पारावार इसापार समारो घोर एप भो ।।
प्राणिनश्चतुरशीति-योनिलक्षेषु पातयन् ।।
હે મહાનુભાવ' પ્રાણુઓને ચરાશી લાખ છવાયેનિમા
રખડાવનાર આ ઘર સ સાર સમુદ્રની માફક પાર વિનાને છે
न याति कतमा योनि ? कतमा वा न मुञ्चति ।
ससारी कर्मसवघादवक्रयकुटीमिव ।।
c.

·પહે કશુ મહાન તકે ૨૮ લાખ મ સારી પ્રાણી કર્મના સબ ધથી ભાડે રાખેલી ઝુંપડીની જેમ કઈ નિમાં ગયે નથી અને કઈ નિ તેણે દેહધારણ કરીને છેડી નથી? અર્થાત્ તેણે ચગશી લાખ જીવનિમા ફરી ફરીને જન્મ ધારણ કરે છે રાશી૪ લાખ છાનિ રાશી લાખ જીવનિની ગણતરી નિગ્રંથ મહર્ષિઓએ અર્થાત્ જેન મહર્ષિઓએ આ રીતે કરેલી છે પૃથ્વી, પાણી, અત્રિ અને વાયુના દેહની એનિ ૭૭+= વનસ્પતિની નિ [ સવારણ વનસ્પતિ ૧૪ લાખ+ પ્રત્યેક વનસ્પતિ ૧૮ લાખ ] વિક પ્રિય છે અથવા કીડા વગેરેની નિ [ બે-ત્રણ-ચાર ઈદ્રિવાળા તે પૈકી દરેકની ૨ લાખ ] દેવનિ નરકનિ તિર્ય ચનિ ૪ લાખ મનુષ્યનિ કુલ ૮૪ લાખ ૨૪ લાખ ૬ લાખ ૪ લાખ ૪ લાખ ૧૪ લાખ * અહીં જમ ન થાય માટે જણાવવાનું કે-જમનમા ની મુખ્ય તે અનતી છે પરંતુ અહીં ૮૪ લાખની જે સંખ્યા કહીં છે તે જીવની નદી પણ છવાયેનિશી એટલે જીવોને ઉત્પન્ન થવાના નિશ્ચિત થએવાં રથાનોની છ યદ્યપિ છે અનતા તે સ્થાન અનતા કેમ નહિ ? તે સ્થાન પણ અનતા જ છે પણ એ સ્થાનોના પણ ગધ રસ અને ૨પરા તથા સંસ્થાનની સમાનતાની અપેક્ષાએ વિચારતા ૮૪ લાખ બે પડતા હોવાથી યોનિ સંખ્યા ૮૪ લાખ જ થાય છે

·૧૨
માધ-રંથમાળા
* પુષ્પ
વૈદિક ધર્મમાં પણ નિની સંખ્યા ૮૪ લાખ મનાવી
છે તે નીચે મુજબ -
म्यानर विंगतलय, जलन नालसकम् ।
कृमिश्च स्द्रलक्षञ्च, दशलथश्च पक्षिण ।
is a , રાઈ તથા ના !
ततो मनुष्यतां प्राप्य तत कर्माणि साधयेत् ।।
વૃાતિ સ્થાપર નિ ૨૦ લાખ, જલજતુ નિ ૯ લાખ,
કૃમિનિ ૧૧ લાખ, પક્ષીનિ ૧૦ લાખ, પશુનિ ૩૦ લાખ
અને મનુષ્યનિ ૪ લાખ-આ રાની લક્ષ યોનિમાં મનુષ્ય
ચિનિને પ્રાપ્ત કરી શણ મેં કરવા
મનુષ્ય ભવની રેગ્યતા
ચોરાશી ૧ખના ચકષ્ટમાં એવા જીમને મનુષ્યને ભવ
કેવી રીતે પ્રાપ્ત થાય છે?” તે જણાવવા માટે અહીં “કોઈ
પણ રીતે” (કર્દિ જિ) એ શબ્દપ્રયોગ કરેલ છે તેને
વાસ્તવિક અર્થ એ છે કે મનુષ્યપા પ્રાપ્ત થયા પહેલા આ
જીવને એવી સામગ્રી પ્રાપ્ત થતી નથી કે જેના લીધે તે
વ્યવસ્થિત વિકાસ’ સાધી શકે અથવા તે “પદ્ધતિસરને
પાર્થ અજમાવી શકે પરંતુ નદીમાં તવાઈ રહે અનેક
પાવાગો પર જેમ ઘમડાના ઘસડાતા ગોળ બની જાય છે,
તેમ રે કર્મવાળો જીવ ઘણા ઘણા : બે પગધીનપતે સાડના
કરીને, વાતરે પિનાના કેટલા- કર્મોને ખપાવી દે છે, જેથી
તે કઈ મદકાય એટલે રાગદેવની મદતાવાળે બને છે અને

·૧
પણ મન તકે
તેના લીધે જ મનુષ્ય નિમા જન્મ ધારણ કરવાને શક્તિમાન
થાય છે
पयईड तणुकसाओ, दागरओ सीलसजमविणो।
मज्झिमगुणेहिं जुत्तो, मणुयाउ वधए जीवो ॥
શીલ” અને “યમ”થી રહિત હોવા છતા જે જીવ
સ્વભાવથી “મદ કષાયવાળ” એટલે કોધ, માન, માયા (કપટ)
અને લેભની તીવ્રતાને મદ કરનાર બને છે, તથા દાન
દેવામા તત્પર અને મધ્યમ ગુણવાળે ” થાય છે, તે મનુષ્યનું
આયુષ્ય બાપે છે અર્થાત્ ભવિષ્યમાં મનુષ્ય દેહ ધારણ કરવાને
તેને અધિકાર નિર્ણત થાય છે
અતિદુર્લભ
આ રીતે મનુષ્ય પણ (મનુષ્ય) પામતા જીવને જે જે
ખે અનુભવવા પડે છે, જે જે સકને સામનો કરે પડે
છે અને જે જે મુશીબતે બરદાસ કરવી પડે છે, તેના મ ખ્યા
અતિ વિપુલ હાઈને મનુષ્યભવની પ્રાપ્તિને “અતિદુર્લભ માન
વામાં આવી છે આ ડર્લભતાને યથાર્થ ખ્યાલ આપવા માટે
મહર્ષિઓએ દશ દુષ્ટાતની એજના કરેલી છે તે આ રીતે -
चोल्लंग-पामग-धणे, जेए रयणे य सुर्मिण-चक्के थे ।
चम्म-जुंगे परमाणू, दस दिहता मणुअलभे ॥
[ ની આવશ્યક નિયુકિત ]
મનુષ્ય ભવની પ્રાપ્તિમાં દસ દાતે સમજવા જેવી છે
(૧) ચેક (૨) પાસા (૩) ધાન્ય (૪) જુગાર () રત્ન
(૬) સ્વમ (૭) ચક (૮) ચર્મ (૯) યુગ
અને (૧૦) પરમાણુ

·ધમ માધ-ચથમાળા
આ દસે તેનું રહસ્ય આપણે કમવાર વિચારીશું
દુષ્ટાત પહેલુ.
ચેહૂક [ભજન]
છ ખડ ધરતીના સાધનાર ચકવતી બ્રહ્મત્તે એક બ્રાહ્મણ
ની પૂર્વ સેવાર્થી પ્રસન્ન થઈને તેને ઈચ્છિત વસ્તુની માગણી
કરવાનું કહ્યું તે પરથી બ્રાહણે પિતાની સ્ત્રીની સલાહથી એવી
માગણી કરી કે તમારા રાજ્યમાં રહેલ દરેક ઘર મને વારા
ફરતી જમાડે ” ચક્રવતી બ્રાદત્તે તે માગણીને સ્વીકાર કર્યો
અને તે મુજબનું ફરમાન કરી આપ્યું હવે તે બ્રાહ્મણે
પહેલા દિવસે ચક્રવર્તી બ્રહ્મદત્તને ત્યાં ભેજન કર્યું, જે અતિ
ઉત્તમ અને પરમ સ્વાદિષ્ટ હતુ ત્યારપછી પ્રતિદિન તે જુદા
જુદા ઘરમા ભેજન કરવા લાગે પણ ચકવીની મેને
પણું
યે નહિ, તેથી તે વિચાર કરવા
લાગ્યું કે “ક્યારે ફરીને વારે આવે ને ચકવર્તીનું ભજન
કરીને જન્મ
અહીં વિચારવાનું એ છે કે-છ ખડ ધરતીમા ગામ
કેટલા અને ઘર કેટલા? તે દરેક ઘરે અકેક વાર જમતા શુ
એ બ્રાહ્મણ ફરીને ચક્રવર્તીના ઘરે ભોજન કરી શકે ખરો ?
તેનું આયુષ્ય એક હજાર વર્ષથી અધિક હોય તો પણ ફરીને
ચક્રવર્તીના ઘરે ભેજન પ્રાપ્ત થવુ જેમ અતિદુર્લભ છે, તે જ
રીતે મનુષ્યપણ પામીને તેને ગ્ય ધર્મકરણીને અભાવે
ગુમાવી દીધુ તે ફરી તેને પ્રાપ્ત કરવું એ અતિદુર્લભ છે
સ્વાદ કોઈ
સ્થળે આ

·ved
મહાન તકે
છાત બીજુ
પાસાની રમત
ચંદ્રગુપ્ત મૌર્ય ગાદીએ આવ્યો ત્યારે તેને ખજાને ખાતી
હતું, તેથી તેના મિત્રો ચાણક્ય એક યુક્તિ અજમાવી તેણે
યાત્રિક એટલે કળવાળા પાસાઓ તૈયાર કર્યા કે જેને ઇચ્છા
મુજબ પાડી શમય પછી એક હોશિયાર માણસને રોકીને તેની
પાસે સમસ્ત પાટવીપુત્રમા ઘોષણા કરાવી કે “જે કેઈ નગરજન
પાસાની રમતમાં મને જીતી શકશે તેને ૯ સોનામથી
ભરેલે સુવર્ણને થાળ અર્પણ કરીશ, અન્યથા હારી જનાર
દરેકે રમતદીઠ મને એક સેનામહોર આપવી પડશે ?
આ છે વણામ જાહેર કરાયેલી શરત દેખીતી રીતે ઘણી
જ બાકર્ષક હતી, એટલે તેની સાથે પાસાની રમત રમવા
માટે ઘણું મન તૈયાર થયા તેઓ એક પછી એક તેની
સાથે રમવા છે, પણ તેમાનુ કે એક પણ દાવ જીતી શકયુ
નહિ તાર્યું કે તેઓ ગાઠની બધી મૂડી ગુમાવી બે
અહી વિચારવાનું એ છે કે સારી ગયેવા માણસે પાસાની
રમતવડે પિતાનું ગયેલુ ધન પાછું મેળવી શકે ખરા? એવું
એ કામ જેટલું અને જેવુ દુર્લભ છે, તેટલુ અને તેવું જ
દુર્લભ એક વાર હારી ગયેલા મનુષ્યપણાને ફરીને પ્રાપ્ત કરવાનું છે
દાત ત્રીજું
ધાન્યનો ઢગલો
માની લે કે એક વરમે આખા ભારતવર્ષમાં જોઈએ
તે વરસાદ પડ્યો છે અને પુષ્કળ અનાજ પાકયુ છે પછી તે

·પમ બેધ-ચધમાલ
બનાજને એકત્ર કરીને તેને એક મે ઢગલો બાનાવવામાં
આવ્યો છે અને તે હગવામાં એક પાકી જેટલા સરસવના
દાણા ભેળવવામાં આવ્યા છે હવે તે સરસવ ફરીથી પાછા
મેળવવા માટે એક તદ્દન દ્ધિ વસીને તે ઢગલા આગળ
બેસાડવામાં આવી છે, તે શું એ કામ પે ચરસવના બધા
દાણા વીણીને પાછા મેળવી શકશે ખરી?
અહીં સમજવાનું એ છે કે-ભની ખ્યા ધાન્યને હવે
જેવડી છે અને મનુષ્યપ તે માત્ર સરસવના દાણા જેટલું
છે એટલે પ્રમાદ કે બાળવાનું છે તેને નિ બેંક ગુમાવી
દીધું તે ફરીને તે પ્રાપ્ત થા અતિ-અનિ-ડબ છે
દુછાત ચોથું
જુગાર
એક રાજા પણ ઘરડો થવા ના પિતાના પુત્રને રાજગાદી
એપ ન હતો, તેથી કટાળી ગયેલા કુમારે તેનું ખૂ...
કરવાને નિશ્ચય કર્યું હતું, પરંતુ કઈ પણ રીતે એ વાત.
રાજાના જJવામાં આવી ગઈ તેથી કરેલ અને કુશન રાજાએ
જરા પણ ગુસ્સે ન લાવના બુદ્ધિથી કામ લેવાને વિચાર કર્યો
તે અનુસાર તેણે કુમારને બોલાવીને કહ્યું કે “હે કુમાર
આપણા કુળની રીતિ એવી છે કે જે યુવરાજ છે તે રાજાને
સાથે જુગાર રમે અને જે તે જીતી જાય, તે તરત જ તેને
ગાદીનશીન કરવામાં આવે ” એટલે રાજકુમાર રાજા સાથે જુગાર
રમવાને તૈયાર થશે
હવે તે રાજાને એક હજાર અને આઠ વાળી એ

·પહેલું
૧૧૪
વણુ માન તકો
એક વિશાળ રાજસભા હતી અને તેના દરેક સ્થ ભરે એક સે.
ને આઠ હસે હતી તે દરેક હાસ જુદા જુદા દાવ વડે જીતવી
એ આ જુગારની આવશ્યક શરત હતી એટલે કુમાર જ્યારે
એક દાવ જીતે ત્યારે તેણે એક હાસ જીતી ગણાય વળી
બીજી શરત એ હતી કે રમત શરૂ કર્યા પછી જે રાજકુમાર
કઈ પણ દાવ હારી જાય, તે જીતેલુ બધુ ચાલ્યું જાય અને
બધી રમત ફરીને નવેસરથી શરૂ થાય
અહીં વિચારવાનું એ છે કે તે રાજકુમાર આવી શરતે
જુગાર રમતા કેઈ પણ વખતે પિતાના પિતાને જીતી શકે
ખરે? જેમ તે કુમાર પિતાના પિતાને સરલતાથી જીતી શકે
નહિ, તેમ આ જીવ એક વાર ગુમાવેલું મનુષ્યપણુ કરીને
સરલતાથી પ્રાપ્ત કરી શકે નહિ
છાત પાચમું
રો
એક સાહસિક વેપારીએ દરિયાઈ સફરમા ઘ] ધન પદા
કર્યું પછી તે ધનના મહામત રત્ન ખરીદીને ઘર ભણી
પાછો ફર્યો પણ દેવગે મધ્ય દરિયે વહાણ ડૂબ્યુ અને તેના
સર્વે ને ઊંડા પાણીમાં સરકી ગયા તે પિતે પાટિયાના
આધારે કરીને કિનારે પહો અહીં થોડા દિવસના આરામ
અને ઉપચારથી તેનું શરીર સાર થઈ જતા તે પિતાના ગવા
રનને પાછા મેળવવાને તૈયાર થયે અને તે માટે ખાસ
સફરની ગોઠવણ કરી
અહીં વિચારવાનું એટલું જ છે કે તે વેપારી દિગ્યિાના

·ધર્મ બાધ-ચંથમાળા
અગાધ જળમાં ડુબી ગયેલા પિતાના રત્નને પાછા મેળવી
શકે ખરા? એક વાર પ્રાપ્ત થયેલ મનુષ્યત્વ જે ચોગ્ય ધર્મ
પાલનના અભાવે ગુમાવી દીધુ તે તેની પુન પ્રાપ્તિ આ રત્નોને
મેળવવા જેટલી દુર્લભ છે
આ છાત બીજી રીતે પણ કહેવાય છે તે આ રીતે એક
નગરમાં ધનદત્ત નામને ધનાઢ્ય શેઠ વસતિ હતિ તેને તેને
ઘણે શોખ હતા,
એટલે પિતાનું સઘળું નાણું
નવી નવી
જાતના રને ખરીદવામાં ખરચી નાખ્યું હતું આ વાત તેના
પુત્રોને બિલકુલ પસંદ ન હતી, પણ તેમનું કાઈ ચાલતુ
નહિ હવે એક વાર કઈ કામ પ્રસગે ધનદત્ત શેઠને બહાર
ગામ જવાનું થયું, એટલે તેના પુત્રને જોઈતી તક મળી ગઈ
તેમણે એ બધા રને બહારગામથી આવેલા વેપારીઓને વેચી
માર્યા અને તેનું રોકડ નાણુ બનાવી લીધુ, પરંતુ બહાર
ગામથી પાછા ફરેલા ધનદત્ત શેઠને આ વાત જરા પણ રુચ
નહિ, તેથી બધા પુને ભેગા કરીને કહ્યું કે-જે ને મને
પ્રાણથી પણ પ્યારા હતા, તે તમે શા માટે વેચી માર્યા ? હવે
તે રને જેને જેને વેશ્યા હોય, તેની પાસેથી પાછા લક
આવે અને પછી જ મારા ઘરમાં દાખલ થાઓ
પિતાને આ જાતને આગ્રહ જોઈને બધા પુત્રો ઘર
બહાર નીકળ્યા અને વેચી નાખેલા રત્નને પાછા મેળવવા
કેશીષ કરવા લાગ્યા
અહીં વિચારવાનું એ છે કે-તે પુત્રે વેચી નાખેવા રત્ન
પાછા મેળવી શકે ખરા? મનુષ્યની પુન પ્રાપ્તિ એ રને
પાછા મેળવવા જેટલી અઘરી છે, દુર્લભ છે

·પહેલું
૧૯
ત્રણ મહાન સંકે
દુછાત છડું,
અન,
મૂળદેવ નામનો એક રાજકુમાર પિતાથી રિસાઈને દેશ
પરદેશમાં ફરતો હતો તે એક વાર કઈ ધર્મશાળામાં સૂઈ
રહ્યો હતો ત્યારે પ્રભાતવેળાએ એવું સ્વમ આવ્યુ કે “ પૂર્ણિમા
ને ચકમાં મારા મુખમા પેઠે બરાબર એ જ વખતે
નજીકમાં સૂઈ રહેલા એક ભિખારીને પણ તેવું જ સ્વમ આવ્યુ
હવે તે મને સમકાળે જાગી ઉઠ્યા તેમા ભિખારીએ પિતાના
સ્વમનું ફળ કઈ બાવાજીને પૂછ્યું, એટલે તેણે કહ્યું કે--આ
સ્વપના ફળ તરીકે ગોળ લાડુ તારા મુખમા પ્રવેશ કરશે
અથત તને મોદકની પ્રાપ્તિ થશે અને બન્યું પણ તેમજ
કેઈ માણને તે જ દિવસે તેને સૂરમાને એક લાડુ આપે
અહીં રાજકુમાર મૂળદેવે તે સ્વને અર્થ સ્વપ્નનું ફળ
જાણવામાં ભારે કુશળ એવા કેઈ સ્વ.પાઠકને પૂછે એટરે
તે સ્વમપાઠકે જણાવ્યું કે “આ સ્વમ અતિ ઉત્તમ છે અને
તેના ફેવ તરીકે તમને સાત દિવસની અંદર જ રાજ્યની
પ્રાપ્તિ થશે ” અને તે વાતમાં પૂર્ણ પ્રતીતિ રાખીને તે સ્વમ
પાઠકે પિતાની પુત્રી મૂળદેવને પરણાવી
હવે તે રાજકુમાર ફરતે ફરતે વેતટ નામના નગરમાં
ગયે, જ્યારે રાજા અપુનિ મરણ પામ્યા હતા ત્યા હાથણી
એ તેના પર કળશ ઢે, એટલે તે તટને રાજા થયે
આ વાત પેલા ભિખારીએ જા એટલે તે પોતાના દુર્ભાગ્ય

·માધ-માળા
અગાધ જળમાં ડૂબી ગયેલા પિતાના રને પાછા મેળવી
શકે ખરે? એક વાર પ્રાપ્ત થયેલ મનુષ્ય જે ધર્મ
પાલનના અભાવે ગુમાવી દીધુ તે તેની પુન પ્રાપ્તિ આ રને
મેળવવા જેટલી દુર્લભ છે
આ છાત બીજી રીતે પણ કહેવાય છે તે આ રીતે એક
નગરમાં ધનદત્ત નામને ધનાઢ્ય શેઠ વસતે હતા તેને રત્નને
ઘણે શેખ હતો, એટલે પિતાનું સઘળુ નાણુ નવી નવી
જાતના રને ખરીદવામાં ખરચી નાખ્યું હતું આ વાત તેના
પુને બિલકુલ પસંદ ન હતી, પણ તેમનું કાર્ય ચાલતુ
નહિ હવે એક વાર કેઈ કામ પ્રસગે ધનદત્ત શેઠને બહાર
ગામ જવાનું થયું, એટલે તેના પુત્રને જોઇતી તક મળી ગઈ
તેમણે એ બધા રને બહારગામથી આવેલા વેપારીઓને વેચી
માર્યા અને તેનું કિડ નાણુ બનાવી લીધુ, પરતુ બહાર
નામથી પાછા ફરેલા ધનસ શેઠને આ વાત જરા પણ રુચી
નહિ, તેથી બધા પુત્રને ભેગા કરીને કહ્યું કે-જે ને મને
પ્રાણથી પણ પ્યારા હતા, તે તમે શા માટે વેચી માર્યા ? હવે
તે રને જેને જેને વેચ્યા હોય, તેની પાસેથી પાછા લઈ
આવે અને પછી જ મારા ઘરમાં દાખલ થાઓ
પિતાને આ જાતને આગ્રહ જોઈને બધા પુત્રે ઘરની
બહાર નીકળ્યા અને વેચી નાખેલા રત્નને પાછા મેળવવાની
કોશીષ કરવા લાગ્યા
અહીં વિચારવાનું એ છે કે–તે પુત્રે વેચી નાખેવા રત્નેને
પાછા મેળવી શકે ખરા? મનુષ્યત્વની પુન પ્રાપ્તિ એ રને
પાછા મેળવવા જેવી અઘરી છે, દુર્લભ છે

·પહેz
૧ણ મહાન તકો
દુષ્ટાત છડું
વન
મૂળદેવ નામને એક રાજકુમાર પિતાથી રિસાઈને દેશ
પરદેશમાં ફરતે હો તે એક વાર કઈ ધર્મશાળામાં સૂઈ
રહ્યો હતો ત્યારે પ્રભાતવેળાએ એવુ સ્વમ આવ્યું કે “ પૂર્ણિમા
ને ચદમાં મારા મુખમા પઠ' બરાબર એ જ વખતે
નજીકમા સૂઈ રહેલા એક ભિખારીને પણ તેવું જ સ્વમ આવ્યું
હવે તે બંને ગમકાળે જાગી ઉઠ્યા તેમાં ભિખારીએ પિતાના
વમનું ફળ કઈ બાવાજીને પૂછ્યું, એટલે તેણે કહ્યું કે-આ
રવમના ફળ તરીકે ગોળ લાડુ તારા મુખમાં પ્રવેશ કરશે
અર્થાત્ તને મોદકની પ્રાપ્તિ થશે. અને બન્યું પણ તેમજ
કોઈ માણસે તે જ દિવસે તેને ચૂરમાને એક લાડુ આપે
અહી રાજકુમાર મૂવે તે સ્વપ્રને અર્થ સ્વપ્નનું ફળ
જાણવામાં ભારે ખુશળ એવા ઈ પાઠકને પૂછ્યું એટલે
તે સ્વ.પાઠકે જણ યુ કે “ આ સ્વમ અતિ ઉત્તમ છે અને
તેના ફલ તરીકે તમને સાત દિવસની અંદર જ રાજ્યની
પ્રાપ્તિ થશે અને તે વાતમાં પૂર્ણ પ્રતીતિ રાખીને તે સ્વમ
પાઠકે પિતાની પુત્રી મૂળદેવને પરાવી
હવે તે રાજકુમાર ફરતે ફરતે વેણુતટ નામના નળ મા
ગયે, જ્યારે રાજા અપુત્રિ મરણ પામ્યા હતા ત્યા હાથી-
એ તેના પર કળશ ઢળે, એટલે તે શુાતટને ના થયે
આ વાત જેવા ભિખારીએ જાણી એટલે તે પિતાના દુર્ભાગ્ય

·ધર્મબંધ-થથમાળા
ને નિ દવા લાગ્યો અને ફરી પણ તેવું જ રૂમ આવે તેવી
ઈરાથી તે જ ધર્મશાળામાં સૂવા લાગે
અહીં વિચારવાનું એ છે કે-આ ભિખારીને પેલું સ્વમ
આવે જ્યારે અને તેના ફલ તરીકે રાજ્યની પ્રાપ્તિ થાય ક્યારે ?
ગુમાવેલા મનુષ્યની પુન પ્રાપ્તિ તેના જેવા દુર્લભ છે
અને રાવાનું
어
દષ્ટત સાતમું
ચક-( રાધાવેધ)
એક મેરો થ ભ હિય, તેની ટેવ ઉપર એક પૂતળી
કળના આધારે (ચારિક પ્રગથી) ચકર ચકર કરતી હોય,
તેનું નામ “રાધા ' તે રાધાની નીચે આડ ચક ફતા ય
ચાર જમણી બાજુથી અને ચાર ડાબી બાજુધી નીચે તેની
કડાઈ હોય તેમા એ આઠે ચક્રનુ
પ્રતિબિ
પડે સ્થભના મધ્યભાગે એક ત્રાજવું હોય તેના બે ૫ વામા
બે પગ રાખીને ઊભા રહેવાનું પછી નીચેનું પ્રતિબિંબ જોઇને
ધનુષ્યમાથી બાણ
એવી રીતે છોડવાનું કે જેનાથી રાધાની ડાબી
આખ વીંધાઈ જાય તેનું નામ રાધાવેધ
અહીં વિચારવાનું એ છે કે-પ્રથમ તો બે પલ્લામાં ૫૦
રાખીને ધનુષ્યબાણ સાથે ઊભા રહેવુ જ મુશ્કેલ છે ક પર
કેઈ મનુષ્ય એ કામ કરી શકે તે નીચે તેમા જોતા ચક
આવ્યા વિના રહે નહિ ઘડીભર માની ત્યે કે તે માણસને
ચકકર આવતા નથી, તે પણ પ્રતિબિંબ જોઈને નિશાન તાકલ
એ ઘણુ મુશ્કેલ છે કદાચ એ પણ બને, પર તુ ઉવટાવટા ફરી
રહેવા ચક્રોના આરામથી બાણું બરાબર પસાર થઈ જાય છે.

·ત્રણ મહાન તકે ઘણું જ દુર્લભ છે અને તેમા ચકર ચકર ફરી રહેલી રાધાની ડાબી આખ જ વીંધાય એ તે અતિ અતિ દુર્લભ છે મનુષ્યત્વની પુન પ્રાપ્તિ આ રાધાવેધ જેટલી દુર્લભ છે છાત આઠનું કર્મ-(દર્શન) એક ગીચ જંગલની અ દર પાણીનો ઊંડા ધરે હને તેમાં અનેક જાતના જળચર પશુઓ વસતા હતા આ ધાતુ પાણી સર્વત્ર જાડી સેવાળથી ઢંકાયેલું હતું, એટલે જે સના જાતે ચામડા(ચર્મ)થી મધુ હોય તેવું જણાતુ હતુ એક વખત પૂર્ણિમાની ગતિએ પવનના ઝપાટાથી તેમાથી ચડી નેવાળ આમતેમ થઈ ગઈ અને તેમાં એક છિદ્ર પડયું હવે સગવશાત તે જ સમયે એક કાચ ત્યાં આવી ચડે અને એ છિદ્રમાથી ડોક બાર કરીને જેવા લાગે તે વખતે આપશ માં રહેલે ચાદીની થાળી જે પૂર્ણ ગોળ ચક્રમા તેના જેવામા આવ્યે આવી વસ્તુ તેની જિંદગીમાં તેણે આ પહેલી વાર જ જોઈ હતી, તેથી પરમ હર્ષ થ હ તે જ વખતે તેને વિચાર આવે કે-આની અભુત વસ્તુ ફરી ફરીને જેવા મળતી નથી, માટે મારા કુટુંબ-પરિવારને પણ તે અવશ્ય બતાવું એટલે તેમને બેસાવી લાવવા માટે પાણીમાં ડુબી મારી પર તુ તે પિતાના કુટુંબ-પરિવારને તે જ સ્થળે બોલાવી લાગે તે પહેલા પવનના વેગથી વાળ ભેગી થઈ ગઈ અને તેમાં પડેલું છિદ પુરાઈ ગયું હવે તે કાચ પિતાને કુટુંબ- પરિવારને બોલાવીને પાણીની સપાટી ઉપર આવ્યો અને

·વા
ધમ ધમથમાળા
છિદ્ર શોધવા લાગે અહીં વિચારવાનું એ છે કે તે કાચબો
પિત કરેલ ચદ્રકશન પિતાના કુટુંબીઓને કરાવી શકે ખરો ?
કેઈ વાર પવનના ગે સેવાળમાં %િ પડે, તે રાત્રિ અજવાળી
ન હેય નત્રિ અજવાળી વય તે તે જ દિવસે પૂર્ણિમાને
ગ ન હોય અને કદાચ પૂર્ણિમાને વેગ હોય તે આખા
વાળાથી રહિત ન હોય આ બધા યોગોનું પુન મિલન થવું
જેટલુ દુર્લભ છે, તેટલુ જ દુર્લભ પુન મનુષ્યપણું છે
દાત નવમું
યુગ ( અને સામેલ )
ગાડુ જોડતી વખતે બળદના ખાપે જે ઘોસરી મૂકવામાં
આવે છે, તેને સંસ્કૃતમાં “યુગ અને માગધી ભાષામાં “જુગ
કહે છે આ યુગમા-સરીમા એક છિદ્ર હોય છે અને બળદ
આઘે પાછો ન થાય, તે માટે તેમાં લાકડાને એક નાને
દકે ભેરવવામાં આવે છે, જેને સંસ્કૃતમા “સમિલ અને દેશી
ભાષામાં સમેલ” કહેવામાં આવે છે. હવે માને કે ધિસરીને
સમુદ્રના એક છેડેથી પાણીમાં નાખવામાં આવી છે કે સામેલ
ને સમુદ્રના બીજા છેડેથી પાણીમાં નાખવામાં આવી છે, તે
સમુદ્રના ઉછળતા મોજા એથી તે ધેસરી અને સમેલ ભેગા
થશે ખરા? અને ભેગા થશે તે સમેલ આપોઆપ ધસરીના
છિદ્રમાં પ્રવેશ પામશે ખરી? મનુષ્યત્વની પુન પ્રાપ્તિ આ
કાર્ય જેટલી દુર્લભ છે

·વથ મહાન તકો
દુષ્ટત દશમું -
પરમાણુ
ધારે કે એક થાભલાના ખડ ખડ ટુકડા કરીને તેનું
એવું ચૂર્ણ બનાવવામા આવે છે કે જેથી તેને પરમાણુએ
પરમાણુ છૂટા પડી જાય પછી તે ચૂર્ણને એક નળીમાં ભર
વામાં આવે છે અને તે નળીને હિમાલયના શિખર પર લઈ
જઈને તેમાનુ બધુ ચૂર્ણ કુક વડે ઉડી દેવામા આવે છે
આ ચૂર્ણ અતિ સૂક્ષમ હોવાથી દશે દિશામાં ઝપાટાબંધ
ચાલ્યું જાય છે. હવે જે એ વિચાર કરવામાં આવે કે તે
પરમાણુઓને એકત્ર કરીને તેમાથી પેલા સ્થ ભનુ નિર્માણ
કરવું તે તે બની શકશે ખરૂ ? એ કામ પાર પાડવામાં
જેવી મુશ્કેલી રહેવી છે, તેવી મુશ્કેલી મનુષ્યપણને ફરી
પામવામાં રહેલી છે
દુર્લભતાના કારણે
મનુષ્યભવ કેટલે દુર્લભ છે, તે જાણ્યા પછી તે કેમ દુર્લભ
છે તે પણ જાણવુ જોઈએ
જીવ અનાદિ છે તેની સાથે જોડાયેલી જડ પુગીની
વણઓ કે જે “કમ ના નામથી ઓળખાય છે,
પણું
અનાદિ છે જીવ અને કર્મના આ સધને ખ્યાવ ખાણમાં
રહેલી સેનાને કાચી ધાતુના છાતથી આવી શકે છે જેમ ખાણમાં
રહેલી સેનાની કાચી ધાતુ અધિક માટીના મિશ્રણવાળી હોય છે,
તેમ પ્રથમાવસ્થામાં આ જીવને અનત ક વળગેલા હોય છે
એ અનત કમેને લીધે તેમજ પુરુષાર્થની નબળાઈને લીધે

·ધમધ-કથમાળા
R
તે નિવેદ” નામની અવસ્થામાં અનત કાલ સુધી પરિભ્રમ
કયો કરે છે કે જ્યાં જન્મ, મરણ ખૂબ જ ઝડપી એટલે એ
“વાસે શ્વાસ જેટલા સમયમાં ૧૭ થી ૧૮ જેટલા હોય છે
આ સ્થિતિમાં પસાર થયેલો જીવ વ્યવહાર રાશિમાં પ્રવેશ
કરે છે અને કર્મ અનુસાર પૃથ્વી, પાણી, અગ્નિ કે વાયુન
એનિમા રેટની ઘટમાળ માફક ફરી ફરીને જન્મ ધારણ કર્ય
કરે છે એમા બસ ખાતે કાલ વ્યતીત થઈ ભય છે
આ પરિભ્રમણમાં અશુભ કર્મનું જે કાઈક અશે હળવું
થતા તે બેઈદ્રિયવાળા, ત્રણ ઈદિયવાળા કે ચાર ઈદ્રિયવાળા
ને ધારણ કરવાની યોગ્યતા પ્રાપ્ત કરે છે કે જેમા સ ખ્યાત
બવ વ્યતીત થાય છે, અને અશુભ
કર્મના
લીધે, જો પદ્રિયપણામા પશુ, પક્ષી કે મનુષ્યપણું પ્રાપ્ત
કરે તે વધુમાં વધુ સાત કે આઠ ભવ સુધી કેમ કરી શકે
છે ત્યારે દેવ કે નરક નિમા ના જીવ સળગ રીતે એક
કરતા વવારે ભ ધારણ કરી શક્તો નથી
ટૂંકમા અનતકાળ સુધી વિવિધ યાતનાઓ સહન કર્યા
પછી કમને ભર સારી રીતે એર કરનાર છ જ મનુષ્ય
હળવાપણુને
*નો –એટને આ આપણી આગળની પળના બખ્ખા
તમા જામ ના દેહમાનનાળા જ અનતા હેય પણ તે સર્વ ઇવે
વચ્ચે શરીર એક જ હેય તેને નિગ શથી ઓળખવામાં આવે છે
આ છ વનસ્પતિની જાતિના છે અને તેઓ સત્ર વાત છે અને
તેઓ જ્યાં જ મા ય સ જ સ્થિરરૂપે રહે છે રામનાગમન કરવાની
અશક્ત હોય છે અને તે એ દ્રય હોય છે

·૨ષ
K
પહે?
૫ મહાન તમે
ભવને પામે છે, માટે જ દરેક ધર્મ-દર્શનકારો અને ધર્મશાસ્ત્ર
બરોએ આ માનવ અવતારને “અતિદુર્લભ' જન્મ તરીકે
ઓળખાવે છે
ડાહ્યા માણસે
ભરતમુદ્રા કઈ પણ રીતે મનુષ્ય પણ પામ્યા પછી
શું કરવું ? એ પ્રશ્નને ઉત્તર ગાથાના ઉત્તરાર્ધમાં આપવામાં
આ લે છે તેમાં જણાવ્યું છે કે “સાહ્યા માણસોએ તેને હંમેશા
ધર્મમાર્ગમાં સારી રીતે જોડી રાખવું આ સૂચન મનુષ્ય
માને માટે એક સરખું ઉપયોગી છે ડાહ્યા માણસે તે જ
કહેવાય કે જેઓ હિત અને અહિતને વિવેક એગ્ય રીતે
કરી શકે છે અને તેમાં જે હિતકર જણાય તે અનુસાર પિતાની
પ્રવૃત્તિને ઘાટ ઘડી શકે છે એક કવિએ ઠીક જ કહ્યું છે કે –
शक्या वारयितु जलेन दहन डरेण सूर्याऽऽतपा,
नागेन्द्रो निशिताशेन समदो, दण्डेन गोगर्दभौ ।
व्याधिौपजमग्रहण विविधै-मन्त्रप्रयागैविप,
मस्यौषधमस्तुि शास्त्रत्रिहित, मूर्यस्य नास्त्यौषधम् ॥"
ભાવાર્થ—અગ્નિ જળવી, સૂર્યને તડકે છત્રવડે, મરે
મા ગજરાજ તીણ અકુશવડે, ગાય અને ગધડા લાકડી વડે
વ્યાધિ અનેકવિધ વિવટ અને ઝેર વિવિધ મત્રો
વડે વારી શકાય છે એ રીતે દરેકનુ વાઘ શાસ્ત્રોએ
બતાવેલું છે પણ મુની મૂર્ખતા દૂર કરવા માટે કોઈ વધ
બતાવેલ નથી
તેનું કારણ સ્પષ્ટ છે જેનામાં સારુ ખોટુ સમજવા જેટલું

·-~
ધમાલ-રાથમા
૫૫
ડહાપણ નથી, તેને શાસ્ત્રો શું મદદ કરી શકે? શુ માર્ગદર્શન
આપી શકે? શાસ્ત્રો તે દર્પણ સમાન છે, એટલે જેવાની
આખે છે, તે પિતાનું પ્રતિબિબ તેમા સ્પષ્ટ રીતે જોઈ
શકાય છે અને જોવાની આખ ન હોય તે તેમાં કોઈ પણ
દેખાતું નથી એક નીતિકારે માચુ જ કહ્યું છે કે
જ નાહિત દવા જ્ઞા, જ્ઞાન્ન સદચ પતિ ઝિં.
लोचनाम्या विहीनस्य, प्रदीपः किं करिष्यति ?
ભાવાર્થ –બને નેત્રથી હીન એવા માણસને જેમ તેજસ્વી
દીપક કશે ઉપકાર કરી શકતા નથી, તેમ જેને વયબુદ્ધિ
નથી તેને શાસ્ત્રો કશો લાભ આપી શકતા નથી
તાત્પર્ય કે-શામાં અનેક જાતનું ગૂઢ રહસ્ય ભરેલુ છે,
પણ મૂર્ખ માણસે તેને પામી શકતા નથી, જ્યારે ડાહ્યા
માણસે તેને લાભ બરાબર લાવી શકે છે
સદા ધર્મકરણું
ધમકરણ કરવાની અવસ્થા કઈ?” એ પ્રશ્નના જવાબમાં
“ઘા ' મુકાયેલું છે એટલે બાલ્યાવસ્થા, યુવાવસ્થા
અને વૃદ્ધાવસ્થા એ ત્રણે અવસ્થાઓ ધર્મકરણી માટે ચેડ્ય છે
કહ્યું છે કે
बाल एव परेद्धर्ममनित्य खलु जीवितम् ।
फलानामिन पकाना शश्वत् पतनतो मयम्
બાલ્યાવસ્થા ય તે પણ ધર્મ કરતા રહેવું, કારણ
કે

·Kk
પહેet
કશુ મહાન તકો
જીવિત અનિત્ય છે, તેથી પાકી ગયેલા ફળની માફક તેને
હમેશા પડવાનો ભય રહે છે
ધર્મના આચરણને ભાવી માટે મુલતવી રાખનાર માટે
કહેવાયું છે કે-
પુત્ર પ્રમાd gવ સર્વો,
ઉન' રજા પુનધિત
कालम्य किं गच्छति ? याति जीवित,
तथापि मूढ स्वहित न बोध्यते ॥
પ્રભાત ફરીને વગે છે, રાત્રિ ફરીને આવે છે, ચક
કરીને દેખાય છે અને સૂર્યે પણ ફરીને ઉદય પામે છે એટલે
કાવ વ્યતીત થતો નથી પણ આપણું જીવન જ વ્યતીત થાય
છે આમ છતા મૃઢ મનુ પિતાનું હિત મા છે તેને
વિચાર કરતા નથી ”
પ્રથમ બ્રહ્મચર્યાશ્રમ, પછી ગૃહસ્થાશ્રમ, પછી વાનપ્રસ્થા
શ્રમ અને છેવટે સન્યસ્તાશ્રમ એ વ્યવસ્થા વ્યાવહારિક દૃષ્ટિએ
ઠી જણવા તા તાત્વિક દષ્ટિએ ઉપયુક્ત નથી, કારણ કે
મનુષ્ય અમુક વર્ષ સુધી જીવશે જ તેવી કેઈ ખાતરી નથી
વળી ધર્મના સંસ્કાર-ધર્મનું શિક્ષણ બાલ્યાવસ્થાથી જ આપ
વામાં આવ્યું હોય અને સઘળે વ્યવહાર તે જ રીતે ગોઠવાયો
હેય, તે જ જીવનમાં “ધર્મને સંગ્રહ થઈ શકે છે, ધર્મનું
યથાર્થ આચરણ થઈ શકે છે, એટલે તેને માટે સમયમર્યાદા
બાધવી એ કોઈ પણ રીતે ઈષ્ટ નથી

·ધર્મબાપ~થમાળા
૫૫
ડહાપણ નથી, તેને શાસ્ત્રો શું મદદ કરી શકે? શુ માર્ગદર્શન
આપી શકે? શા તે દર્પણ સમાન છે, એટલે જવાની
આ હેય તે પિતાનું પ્રતિબિબ તેમાં સ્પષ્ટ રીતે જોઈ
ગમય છે અને જોવાની આખે ન હોય તે તેમા કાઈ પણ
દેખાતું નથી એક નીતિકારે સાચું જ કહ્યું છે કે
જ નાહિત પ્રજ્ઞા, શાત્ર સર પતિ Ëિા
लोचनाम्या विहीनस्य, प्रदीप• किं करिष्यति ?
ભાવાર્થ –બને નેત્રથી હીન એવા માણસને જેમ તેજસ
દીપક કો ઉપકાર કરી શકતા નથી, તેમ જેને સ્વય બુદ્ધિ
નથી તેને શાસ્ત્રો કશે લાભ આપી શકતા નથી
તાત્પર્ય કે-શામાં અનેક જાતનું ગૂઢ રહસ્ય ભરેલું છે
પણ મુર્ખ માણસે તેને પામી શકતા નથી, જ્યારે ડ
માણસે તેને લાભ બરાબર ઉઠાવી શકે છે
સદા ધર્મકરણું
ધર્મકરણી કરવાની અવસ્થા કઈ?” એ પ્રશ્નના જવાબ
હા ' પદ મૂકાયેલુ છે એટલે બાલ્યાવસ્થા, યુવાવર
અને વૃદ્ધાવસ્થા એ ત્રણે અવરથાએ ધર્મકરણી માટે ચગ્ય
16
वाल एव चरेद्धर्ममनित्य स्खलु जीवितम् ।
फलानामिव पक्काना शश्वत् पतनतो भयम् ।
બાલ્યાવસ્થા હોય તે પણ ધર્મ કરતા રહેવુ, કારણ

·aણ માન તકો
વિત અનિત્ય છે, તેથી પડી ગયેલા ફળની માફક તેને
હમેશા પડવાને ભય રહેલો છે
ધર્મના આચ શુને ભવી માટે મુલતવી રાખનાર માટે
કહેવાયું છે કે –
पुन प्रभात पुनरव शर्वरी,
पुन शशाङ्क पुनरुथितो रवि.।
कालस्य किं गच्छति ? याति जीवित,
तथापि मृद सहित न पोध्यते ॥"
“પ્રભાત ફરીને ઊગે છે, રાત્રિ કરીને આવે છે, ચક
ફરીને દેખાય છે અને સૂર્ય પણ ફરીને હદય પામે છે એટલે
કાવ યતીત થતો નથી પણ આપવું જીવન જ વ્યતીત થાય
છે આમ છતા મૂઢ મનુષ્ય પોતાનું હિત મા છે તેને
વિચાર કરતા નથી ?
પ્રથમ બ્રહ્નચર્યાશ્રમ, પછી ગૃહસ્થાશ્રમ, પડી વાનપ્રસ્થા
શ્રમ અને છેવટે માન્યસ્તાશ્રમ એ વ્યવસ્થા વ્યાવહારિક દૃષ્ટિએ
ઠીક જણાવા તા તાત્વિક દષ્ટિએ ઉપયુક્ત નથી, કારણ કે
મનુષ્ય અમુક વર્ષ સુધી જીવશે જ તેવી કઈ ખાતરી નથી
વળી ધર્મના સંસ્કારધર્મનું શિક્ષણ બાલ્યાવરવાની જ આપ
વામાં આવ્યું છે અને સઘળા વ્યવહાર તે જ રીતે ગેરવા
હે, તે જ જીવનમાં “ધર્મને સંગ્રહ થઈ શકે છે, ધર્મનું
યથાર્થ આચરણ થઈ શકે છે, એટલે તેને માટે સમયમર્યાદા
બાધવી એ કોઈ પણ રીતે ઈષ્ટ નથી

·૧૨૯
માધ-કથમાળા
1 ૫૫
કદાચ એમ કહેવામાં આવે કે “બાળકે ધર્મની બાબતમાં
શું સમજી શકે ? તેમનું કાર્ય તે ખાઈ-પીને શરીર સુધારવાનું
છે અને બને તેટલો વિવાભ્યામ કરવાનું છે ” તે આ કથન
ધર્મને મર્મ સમજ્યા વિનાનુ છે ધર્મના સકારો બન્યા
વરથાથી નહિ પણ ગર્ભાવસ્થામાથી આપી શકાય છે અને તેને
કમ ઉત્તરોત્તર જીવનપર્ય ત લ બાવી શકાય છે
ગભધાન થયા પછી જે માતાપિતા બ્રહ્મચર્યનું પાલન
કર છે, ઘરનું વાતાવરણ કનેશ અને ક કામથી રહિત બનાવે
છે અને ઉત્તમ વિચારો તથા ઉત્તમ આચારોમાં પિનાને સમય
વ્યતીત કરે છે, તેઓ ગર્ભમાં રહેલા બાળક પર ઉત્તમ સંસ્કાર
પાડી શકે છે. ગર્ભવતી માતાઓએ ધર્મના વ્યાખ્યાને શ્રવણ
કરવા, ઉત્તમ પુના ચરિત્ર વાચવા અને સદાચારથી રહેવું,
એ ગર્ભાવસ્થામાં જ બાળકને દત્તમ મસ્કા પાડવાને
મુખ્ય માર્ગ છે
બાળકે પ્રાય અનુકરણ કરના ! હોય છે એટલે જે પ્રકારે
માતાપિતા પોતાનું જીવન વ્યતીત કરતા હોય છે, તે પ્રકારના
સકા તેમના પર પડે છે, તેથી ઘરનું વાતાવરણ પવિત્ર
નાખવું અને માતાપિતાએ સદાચારી તથા મયમી બનવુ એ
બાળકને સરકાર બનાવવા માટે આવશ્યક છે જે ઘરમાં
પતિ-પત્ની સહી લેતા હોય છે, નાના મવા વચ્ચે કેઈ ને
કઈ પ્રકારને વિખવાદ પાલતે દેય છે અને એકબીજાનું
માન સચવાતુ નથી કે નેતા વિનયને પ્રભાવ હોય છે, ત્યા
બાળકોના મન પર કુદરતી રીતે જ ઈય, ષ, કોઇને
હિસાના સરકારે પડવા માંડે છે એટલે બાવસ્થાથી

·ભાવ, સસ્કારી ભાષા અને પિતાન.
ઉત્તેજન આપવુ, એમાં બાળનું હિત કરી દે છે.
તે સમજાતું નથી એને બદલે જે મારે પર કરે.
નાનપણથી જ વિનય શિખરે, પદ્ધતિ છે અને
સુધારવાનો પ્રયત્ન કરે તે તેઓ તેનુ ૧ દરહિત
કરી શકે ? બાળક નીરોગી રહે તે હેત કે જે બધા
રણ સુદઢ થાય તેવા ઉપાય હવાબ' '
બનાવવાની દૃષ્ટિએ જ જાવી છે જ “ કેળવણી
પામેવા બાળકો બાલ્યાવસ્થાથી જ " એક ય
બીજા પ્રકારે કરતા થઈ જાય છે એથમ બાળકે-
ને દેવદર્શને જવાની અને ગુસ્સે વાની ટેવ
અવશ્ય પાડવી જોઈએ વિનય શિક ઈ છે
પહેa
બાળકના મનમાં ધર્મના સંસ્કાર રેડવા દેય તેમ
અને વડીલો દ્વારા જ તે કાર્ય થઈ શકે છે કે જેને તેણે
પિતાનું મહત્વ કર્તવ્ય સમજીને બનાવવું .
સામાન્ય રીતે દરેક માબાપ પિતાના અને જો
રાય છે, પણ તેમનું ખરુ હિત કેવી રીતે કરી શક્ય તેમ
યોગ્ય સમજણના અભાવે તેને પેટ ' ને
કુસરેનું આપણું કરે છે
ગાળ બોલતા શીખવવી કે તેને અમેd પ્રભારી કે.
નિયમિત બેક આપે
નથી પણ તેની તમામ
તથા તેના એક કા
કેળવણ તેને રજૂ ધનિક
પ્રત્યે પૂજ્ય
કરવાની ટેવ એ બા થાવ...નું ક િ
તાથી પાવન

·થાય છે કે જેનું પરિણામ બાળકને વ્યસની અને પરાવલ બી.
ધમ બોધ-નથમાળા
શરૂ
કરી
પા' અને ' માં ભૂ પા” એવા એવા વિચિત્ર વાક્યપ્રયોગથી
ભજન-કીર્તન, સ્તવન-વાધ્યાય તથા સામાયિક-પ્રતિક્રમણ
આદિ ક્રિયાઓમાં રસ લેતા કરવા જોઈએ
બાળકે ધર્મનું આચરણ ન કરી શકે, એ વાત ઈતિહાસ
ને મજૂર નથી વે પિતાની ભક્તિ કેટલામાં વર્ષે
હતી? પ્રહલાદે પ્રભુ નામમાં રહેલો પિતાને અટલ વિશ્વાસ
કેટલામાં વર્ષે પ્રકટ કર્યો હતો ? શ્રીમછકરાચાર્યે પિતાની
વૈરાગ્ય વૃત્તિ પરિચય કઈ અવસ્થામાં આ હતો ? શ્રીમદ
વવામીજી અને શ્રીમદ્દ હેમચ દ્રાચાર્યજીએ સયમનું શિક્ષણ
કેટલામાં વર્ષે લીધુ હતુ ? એટલે બાળકોએ ધર્મની આ
ધના સુદર રીતે કર્યાના દાખલાઓ સેકડોની સંખ્યામાં મજુદ છે
ભારતની પ્રાચીન પ્રણાલિકા મુક્તિ માટે જ વિદ્યા આપ
વાની હતી અને તેથી જ એ સૂત્ર
પ્રચલિત
ના વિતિ" અર્થાત તે જ જ્ઞાન સાચુ કે જે વિરતિ
હતા ત્યાગરૂપ ફળને આપે એવું જ બીજુ સૂત્ર પણ નચલિત
છે કે સા વિઘા યા વિમુ તે જ વિદ્યા છે કે જે સ સારના
બ ધનમાંથી મુક્તિ આપે એ પ્રણાલિકા અનુસાર વિદ્યાને કાર ભા
‘જ લાજ” એ પવિત્ર વાક્યથી તે હતે પછી પણ
બાળકને ભાષા, વ્યાકરણ આદિનું જે જ્ઞાન આપવામાં આવતું હતું
તેમાં ધાર્મિક દશા અને ધાર્મિક છાતપૂર્વકજાયેવી વાક્યરચન
એને પ્રચુર પ્રોગ થતું હતું એની સરખામણીમાં આજની
શિક્ષણ પ્રણાલિકા અને તેમાં વપરાતા પાઠ્ય-પુસ્તકે એક જ
નિર્માલ્ય અને ધ્યેયવિહુણા જણાય છે એની શરૂઆત મા
થયેલુ છે

·વશ મહાન
બનાવવામાં આવે છેવૈજ્ઞાનિક ઢબની કેળવણી આપવાના નામે
કે ધર્મથી નિરપેક્ષ રાજ્યના નાગરિક બનાવવાના નામે આજે
શેક્ષણના ક્ષેત્રમાં જે છબરડાઓ વળી રહ્યા છે અને જે વિકૃતિઓ
ખલ થઈ રહી છે, તે આપણી ધાર્મિક ભાવનાને સદ તર
કહાર કરનારી છે અને આપણા નૈતિક ધરણને જડમૂળથી
ઉખેડી નાખનારી છે
આપણા દેશમાં સને ૧૮૫૦ પછી કહેવાતી વિજ્ઞાનિક
કેળવણી દાખલ થવા માંડી અને તેને ખરે પ્રચાર છેલ્લા પચાશ
વિમા થયે તેનું પરિણામ એકદર શુ આવ્યુ ? તે શિક્ષણ
નારે આજને અધિકારી વર્ગ લાચ-રૂશ્વત અને બેવફાઇના
નમન પ્રદર્શને ભરી રહ્યો છે, તે શિક્ષણ લેનારો આજને
યાપારી વર્ગ કાળા બજારે કરીને નિષ્ફર સ્વાર્થ-સાધના
કરી રહ્યો છે રાજ્ય અને પ્રજાના હિતમાં થયેલા
કથાઓ પગલે પગલે તેડીને પિતાની ધનલાલસાને સ તેવી
ો છે અને તે શિક્ષણ લેનાર આજ કારકુન કે કારીગર
માલિકને વફા પર રહીને એગ્ય પરિશ્રમ કરવાને બદલે માત્ર
પિતાના સાથે જ વિચાર કરી રહ્યો છે અને તેની સાધના
હડતાળ”
ધાકધમકી” “બેઠા બળ” અને તેવા
કઇ કઇ ઉપાયે કામમાં લાવી રહ્યો છે આ શિક્ષિતેના
પ્રમાણમાં અભણ ગણાતી ગામડાની પ્રજા તથા બીજા પણ
અશિક્ષિત લેકે વધારે પ્રમાણિક, વધારે વફાદાર અને વધારે
નીતિવાળા જણાય છે, કારણ કે તેઓ ભારતની ધાર્મિક સંસ્કૃતિને
અનેક અશોને પિતાના રીતરિવાજમાં અને ચાલુ જીવનમાં
જાળવી રહ્યા છે તાત્પર્ય કે-ધમે સરકારને ઈચ્છનાર મનુષ્યએ
તથા
t

·૨
ધમબાપથમાળા
આજની શિક્ષણ પ્રણાલિકા અને બાળક પર થઈ રહેવી માડી
અસરને વિચાર ખૂબ ગભીરતાથી કરવાની જરૂર છે
જેઓ બાલ્યાવસ્થામાં ધર્મના સંસ્કાર વડે સુવાસિત થવા
છે અને ગ્ય શિક્ષણના પ્રતાપે ઉચ્ચ આદર્શો, ભ ય ભાવનાઓ
કે ધર્મના વાસ્તવિક આચરણે જીવનમાં ઉતારવાની તાલાવેલી
અનુભવી રહા છે, તેમને માટે યુવાવસ્થા એક મહાન આશીર્વાદ
છે, કારણ કે એ અવસ્થામાં જે જોમ અને જુસ્સો રવાભાવિક
હોય છે, તેને લાભ તેઓને પિતાના આની સિદ્ધિ કરવા
માટે મળી જાય છેબીજી રીતે કહીએ તે સુસંસ્કારી બાળકે-
ધાર્મિક સંસ્કારવાળા બાળકે યુવાવસ્થાને મયમ અને સદાચાર
વડે ભાવે છે તથા તેને પોતાના અભ્યદયનું ઉત્તમ સાધન
બનાવે છેઆ રીતે તૈયાર થયેલા યુવકે એવું માનવા કરી
પણ તૈનાર નહિ થાય કે –
પ મારે પરમેશ્વર, બાવકી મા “ગુર ,
દેખા મારા લિયામ, બીજા ની સેવા કર
અથાત્ ધનપ્રાપ્તિને તે પોતાનું જીવન ધ્યેય બનાવશે નહિ,
લગ્ન જીવનને તે પિતાને અતિમ આદર્શ માનશે નહિ અને
પિતાનુ દષ્ટિબિંદુ માત્ર પોતાના કુટુંબ-પરિવાર જેટલું જ
મર્યાદિત રાખશે નહિ તે જીવનને વિચાર સૂક્ષમ રીતે કરશે,
વધારે વ્યાપક દથિી કરશે અને સંપૂર્ણ મધ્યસ્થતાપૂર્વક કરશે
યુવાનીને ઉત્તમ કાળ તુચ્છ વિષયગમા પૂરે કરવામાં
કઈ બુદ્ધિમતા રહેલી છે? કઈ જાતનું ડહાપણ દેખાય છે?
રિએ એમ કહે છે કે પહેલા અમને ખૂબ પૈસા પેદા કરી લેવા
R

·.
ક મહાન તકો
દે, જીવનની મેજ પેટ ભરીને માણી લેવા દે, પછી અમે
ધમનું શરણ સ્વીબરી, પછી અમે પરમાત્માના ગુણ ગાઈશું
અને પછી અમે આત્માને ઉદ્ધાર કવ્વાને તત્પર થઈશ”
તેમને શું કહેવું? શું તેમને કાળ મહારાજની સદા ગડગડતી
બતે સભળાતી નહિ હોય? શું તેમને રેગ અને વ્યાધિથી
જર્જરિત થવાનો ભય જરાયે જણ નહિ હોય? શું તેમને
બધા સગે અનુકૂળ રહેવાની ખાતરી Gઈએ કરી આપી
હશે? શુ પ્રતિ પરિવર્તન પામતા આ જાતના અબાધિત
કાયદાઓ તેમને લાગુ નહિ પડે, એમ તેઓ માનતા હશે?
દુનિયાદારીમાં ડાહ્યા અને શાણું ગણતા માણસે એ વિચાર
કેમ કરતા નથી કે કાળરૂપી બા જ (પક્ષી) ગમે ત્યારે આપણા
પર તૂટી પડશે, રોગ અને વ્યાધિરૂપી વરૂઓ આપણને ગમે
ત્યારે ફાડી ખાશે, અનુકૂળ સ સ ધ્યાને રગની માફક
ગમે ત્યારે પલટાઈ જશે અને કુદરતના અમૂક કાયાએ
પિતાને અમલ પળવારને માટે પણ મુલતવી રાખશે નહિ?
અને ખૂબ પિ કરવાથી મનુષ્ય ખરેખર સુખી થાય છે
ખરે? પૈસે એ સુખનું સાષન છે-જે યોગ્ય રીતે ઉપયોગમાં
લેવાય તે, પણ તે ખરેખર સુખ નથી સુખને આધાર તે
પિતાની સમજ ઉપર જ રહે છે અને તેથી જ પૈસાદાર દુખી
હોય અને ગરીબ સુખી હેય, અથવા માલેતુજારે આફતમાં
સપડાયેલા હોય અને નિકચન ફી તથા મહાત્માઓ પૂરી
મોજ માણી રહ્યા હોય એવા કિયે નજરે પડે છે એટલે જે
હેતુથી પ્રેરાઈને તેઓ ધનપ્રાપ્તિ માટે પાગવું બને છે અને ન

·ધમ બોપથમાળા
કરવાના અનેક કાર્યો કરે છે, તે હેતુ જ ભૂલભરેલું છે અથવા
તે માત્ર કાલ્પનિક છે વળી જીવનની ભેજ માત્ર ખાવા-
પીવામાં, માત્ર વિષયગમા કે તદ્દન અનિયત્રિત સ્વરછાદી
જીવનમાં રહેલી છે, એવું માનવું છે પણ સરાસર ભૂવ છે
એ તે અનાદિ કાલના કુસંસ્કારેને લીધે ઉત્પન થતે અધ્યાસ
માત્ર છે અને તેમાં વાસ્તવિક તત્વ કઈ નથી ખાવાપીવાને,
આનદ કેટલે સમય પહેચે છે? અને જેઓ બેકાબૂ બનીને
તેમા રચ્યાપચ્યા રહે છે, તેનું પરિણામ શું આવે છે તે
જ સ્થિતિ વિષયભેગની છે, તે જ સ્થિતિ વરછ દાચારની
છે અને તે જ સ્થિતિ માની લીધેલા સઘળા કાલ્પનિક સુખની
છે એટલે તેને માટે જીવનને કિંમતી સમય બરબાદ કરો
અને મૂળ લક્ષ્યને ચૂકી જવું એ કોઈ પણ રીતે ડહાપણભરેલા
વ્યવહાર નથી, કે ઉન્નતિ યા વિકાસ તરફ લઈ જનારી પ્રવૃત્તિ
નથી ઘડપણમાં ભગવાનનું ભજન કરવાની કે ઈશ્વરના ગુણ
ગાવાની ઈચ્છા રાખનારાઓ ભરજુવાનીમાં મૃત્યુના મુખમાં
સપડાઈ ગયા છે, વૃદ્ધાવસ્થામા ધર્મનું આચરણ કરવાની આશા
શખનારાઓ યુવાનીની અધવચ્ચે જ કાળના કરાલ દંડથી
મરણને શરણ થયા છે એ વખતે તેઓએ પેટ ભરીને પસ્તાવે
કર્યો છે કે “અરેરે! અમારી સર્વ આશાઓ અધૂરી રહી !
અરેરે અને પ્રાપ્ત થયેલે અમચ મનુષ્ય ભવ અમે
હારી ગયા પરંતુ આગ લાગી ગયા પછી કૂવે છેદવાનું
પરિણામ આવે? તેઓ હાથ ઘસતા જ ચાલ્યા ગયા
અને ફરીને લખરાળીના ચક્કરમાં આબાદ અટવાઈ ગયા તેથી
યુવાવસ્થામાં બને તેટલું ધમચરણ કરી લેવું એ હિતાવહ છે

·ત્રણ મહાન તો
+
જુવાની જોતજોતામાં વહી જાય છે અને ઘડપણના ઘમ
નાદ સ ભળાવા લાગે છે જે માણસને માભળવા માટે કાન
હોય તે એ ઘટના, જોર જોરથી કહે છે કે મનુષ્ય ગેની
ચિત! ચેતા મૃત્યુની સવારી પ્રતિપળ નજીક આવી રહી છે,
તેના તે સમા અનેકવિધ વ્યાધિએ તારા પર હુમલે કર
વાની તૈયારી કરી ચૂકયા છે અને તારા પિતાનું શરીર પણ
પ્રતિદિન ઘસાતુ ચાર્યું હવે તારી આ ઈએ તેવું
કામ આપતી નથી. હવે તારા કાને મહામહેનતે સાભળી શકે
છે અને હવે તારા અવયે પૂજતા ધૃજતા મેડ માડ તારી
કાયાને ટકાવી રાખે છે, પરંતુ સુદરી, સુવર્ણ અને સત્તાને
શેખીને મનુષ્ય જાતે સાવ બહેરો છે. તે એમાની કઈ પણ
ચેતવણી દાનમાં લેતા નથી અને પિતાના પુરાણા ઢગે જ
જીવનનું ગાડું ગબડયે જાય છે આટની ઉંમરમાં તે ધન,
યોવન અને અધિકારની ચપળતા પુરેપુરી જોઈ લીધી છે,
આટલી વારમાં તેણે શરીરની ક્ષણભંગુરતાને પૂરેપૂરે પરિચય
કરી લીધું છે, છતાં તેની ધનવાલસા છૂટતી નથી, યૌવનની
ઉર્મિ ફરી પ્રગટે તેવી આશા રાખી રહ્યો છે અને અધિકાર
તથા પ્રતિષ્ઠાના કેસમાં ચકચૂર થઈને જાણ હવે પછી કોઈ જ
બનવાનું ન દેય તેમ છેક જ બેફીકરાઈ બતાવી રહ્યો છે
આવા મનુષ્ય પશ્ચાત્તાપ સિવાય બીજી કઈ વસ્તુઓના અધિ
કરી હઈ શકે? અને બેવકુફઈ તે જુએ કે તેઓ મૃત્યુને
ટાળવાનો પ્રયત્ન કરી રહ્યા છે. તે માટે તેઓ અનેક જાતના
છે અને રસાયનું સેવન કરે છે, અતિ ભારે કિંમતની
લિમ અને માત્રાઓને આશ્રય લે છે, અથવા કથાક જેવા

·ખરુ હાલું
ધમબાપથમાળા
પ્રયોગો કરીને મૃત્યુને હડસેલે મારવાનો પ્રયત્ન કરે છે પણ
કળ તે બરાબર સમયસર આવીને ઊભો રહે છે તેમા એક
વિપળને વિવબ પણ ચાલી શકતું નથી તેથી જ એક કવિ
આખી જિ દગી ધન કમાવામાં પૂરી કરનાર મનુષ્યને મૃત્યુ
સમયે પૂછે છે કે –
भव सपल कमाइउ, केमउ आविउ भागि?।
गाहु भरिउ लकुडा, खोखरि हडि आगि ।।
હે ભાઈ ! તુ આખી જિ દગી સુધી કમાયે, તેમાથી તારા
ભાગમાં શુ આવ્યુ? ગાડું ભરીને લાકડા અને આગળ એક
કે બીજુ કાઈ?
એક કવિ મનુષ્ય સ્વભાવની વિચિત્રતા પર કટાક્ષ કરતા
જણાવે છે કે-
જયા બે પહાર જવાપણું, ત્યા જ ગબન લે,
જ્યા ચોરાશી લાખનું ભ્રમ, મનિલબ કરે
મનુષ્યને બે પદારનું ગામતરુ કરવુ હોય તે પણ સાથે
ભાતું લઈ જાય છે જ્યારે ચોરાશી લાખ યોનિમાં પ્રવાસ
કરવાના પ્રસંગે ભાત લેવામાં કેમ વિલન કરતે હશે? અથાત.
સુરા મનુષે પરલેકના પ્રવાસ માટે આવશ્યક ભાતુ અગાઉથી જ
તૈનાર કરી લેવું જોઈએ કે જેનું નામ ધર્માચરણ છે
વૃદ્ધાવસ્થા એ ધર્માચરણ કરી લેવા માટેની છેલ્લી તક છે.
જે એમ પણ મનુષ્ય
નિષ્ફળ ગયે તે સમજવું કે તેના
માટે અનત કાળ સુધી ભવભ્રમણ નિમાયેલું છે આવુ અધ
પતન અટકાવવા માટે જ જ્ઞાની પુરુષોએ કહ્યું છે કે-

·પટેલ
પણ મહાન તકો
"महता पुण्यपण्येन, क्रीतेय कायनोस्त्वया।
पार भवोदधेर्गन्तु, त्वर पावन मिद्यते ॥"
પુણ્ય પી ઘ1 મય સૂકવીને તે આ શરીરરૂપી કાને
ખરીદેલી છે, માટે તેને નાશ થાય તે પહેલા જ તેના વડે
ભવસાગર તરી જવાની ઉતાવળ કર અને
"सपदो जलतरङ्गविलोला, यौवन त्रिचतुराणि दिनानि ।
સારવાઝા સામાપુ, fiઘનૈ ? હd ઘનિંઘ
સપત્તિ જલના તરગ જેવી અરિથર છે, વન ત્રણ
ચાર દિનની ચાદની જેવું છે, આયુષ્ય શરદ ઋતુના વાદળ
જે ક્ષણિક છે, તેથી ધન કમાયે શું થશે? તે માટે પવિત્ર
ધર્મનુ જ આચરણ કર
ધર્મ.
ડાહ્યા માણએ પ્રાપ્ત થયેલા મનુષ્યને જીવનની સર્વ
અવસ્થામા ધર્મમા (પબિ) મારી રીતે જોડી રાખવાનું છે
એટલે ધર્મ સબ પી વિશેષ વિચારણા કરવી આવશ્યક છે
સઘળા આ મહર્ષિઓ એ બાબતમાં એકમત છે કે-
"वपुषोऽपूर्वलस्य, धर्मोऽस्ति
મૂરખ
વિજાતિ જુવાનિ, સુપન સમારંવે ”
આ શરીરરૂપી અલૌકિક વૃક્ષનું મૂળ કારણ ધર્મ છે
વિવેકાદિ તેના પુષિ છે અને સમાદિ ગુણે તેને સુદર પ છે
અને તેમણે એ વાત દ્રઢતાપૂર્વક જાવી છે કે-

·ધમાધ-ચમાળા
"धर्मो धन मनुष्याणां, धर्मो रक्षति मर्वदा ।
नास्ति धर्मममो यन्धु., सेवनीय मदैव हि ॥"
મનુષ્યનું પરમ ધન ધર્મ છે, ધર્મ સદા રક્ષણ કરે છે,
ધર્મ સમાન અન્ય કે મિત્ર નથી, માટે સદૈવ ધર્મનું
સેવન કરવું જોઈએ
"धम्मेण कुलप्पाई, पम्मेण य दियस्वसपत्ती ।
धम्मेण धणसमिद्धी, धम्मेण मवित्थरा फित्ती ॥"
ધર્મવડે ઉરચ કુળમાં જન્મ થાય છે, ધર્મ વડે દિવ્ય રૂપ
અને આપત્તિ પ્રાપ્ત થાય છે, ધર્મ વડે ધન અને સમૃદ્ધિ મળે છે
તથા ધર્મવડે જ કીર્તિને વિસ્તાર થાય છે
ધર્મની વ્યાખ્યા જુદા જુ માર્ષિઓએ જુદી જુદી રીતે
કરેલી છે જેમ કે—
ગ જે ક્રિયા કે અનુષ્ઠાન કરવાથી ઐહિક તથા પારલૌકિક
સ્વર્ગાદિ સુખની તથા આત્મ-કલ્યાની પ્રાપ્તિ થાય તે ધર્મ
મા જેને ધારણ કરવાથી ઈશાર્થની પ્રાપ્તિ થાય તે ધર્મ
જેનુ ફળ અનિકારક ન હોય અને જે સુખ માને
ઉત્પન્ન કરે તે ધર્મ વગેરે વગેરે
એ બધામાં નીચેની વ્યાખ્યા વધારે વિશદ અને
વધારે વ્યાપક જણાય છે
દુર્ગતિ પત્રાવાળાદ્ધત ” [ગશાસ]
દુર્ગતિમાં પડતા પ્રાણીઓને ધારણ કરનાર–બચાવનાર હોવાથી
તે ધર્મ કહેવાય છે એટલે જેનું અનુસરણ કરવાથી પ્રાણી
પરતું

·151
પહેલ
કશુ મહાન તો
એની દુર્ગતિ ન થાય પણ સદ્ગતિ થાય તેને ધર્મ સમજ
વાને છે આ વ્યાખ્યાને ફલિતાર્થ એ છે કે-જે સાધનથી
અધ પતન અટકતુ હોય અને આત્મવિકાસને માર્ગ ખુલે
થતું હોય તે સઘળા સાધનેને સમાવેશ ધર્મમા થાય છે,
પછી તે “ભકિત હોય, જ્ઞાન હય, કર્મ હોય, ત્યાગ
હાય, “વિરાગ્ય’ હેય “જપ” હેય, “તપ” હોય કે “ગ”
વગેરે કઈ પણ પ્રક્રિયા હેય
એક નિર્ગથ જૈન મહર્ષિને કઈ જિજ્ઞાસુએ પૂછ્યું કે હે
પૂજ્ય! ધમની વ્યાખ્યા જુવા જુદા મહર્ષિએ જુદી જુદી
રીતે કરે છે અને તેના સ્વરૂપ સ બ ધી પણ તેઓ એકમત
નથી, તે “ધર્મ' શબ્દથી મારે શું સમજવું ?' નિર્ચ થ
મહર્ષિએ તેને ઉત્તર આપ્યો કે –
“s wદ્દ ન સુદાર, ત પુ રૂદ ન થઇ !
ઘમ ઇન મું, IT પઢિ વઢિ પુરિજી ? ”
હે મહાનુભાવ! વાર વાર શા માટે પડે છે? ટૂકમાં તને
જણાવુ છુ કે-જે કાર્ય પિતાને સુખકર ન લાગતું હોય, તે
બીજા પ્રત્યે ઈચ્છવું નહિ, એ ધર્મનું મૂળ છે એટલે કે જે
જે દિયાએ આમપગ્ય અથવા સમભાવના સિદ્ધાત પર
રચાયેલી છે તે રઘળી ધર્મ છે અને તેનાથી બિન સર્વે
રિયાઓ અધર્મ છે
એક અન્ય નિગ્રંથ મહર્ષિએ શિવસુખના ઉપાયરૂપ ધર્મનું
જે સ્વરૂપ બતાવ્યું છે, તે પણ તેટલુ જ વિશદ અને તેટલું જ
વ્યાપક છે તેઓ કહે છે કે-

·ધમબાધ ગ્રંથમાળા
"जत्थ य विसयविराओ, कमापचाओ गुणेसु अणुराओ ।
किरिआसु अप्पमाओ, सो धम्मो मिरसहोगाओ ॥"
જેમા કે જેના વડે ઈદ્રિના સ્પર્શ, સ્મ, ગીધ, ૩૫ અને
શબ્દના વિશે વિરામ પામે, જેના વડે દોધ, માન, માયા
(કપટ) અને લોભ એ ચાર કલુષિત મનોવૃત્તિઓનો ત્યાગ
થાય, જેના વડે મદ્દગુણ પ્રત્યે અનુરાગ થાય અને જેના વડે
આવશ્યક ક્રિયાઓમાં અપ્રમત્ત બનાય તે ધર્મ શિવસુખનો-
સમુખને ઉપાય છે
બીજા પણ એક નિગ્રંથ મહષિએ સસારનું પરિણામણ
અટકાવનારા ધર્મનું જે
સ્વરૂપ બતાવ્યું
છે તે પુન પુન
વિચારણીય છે. તેઓ કહે છે કે-
"पच्चक्खाण पूआ पडिफमण, पोमहो परुपयारो।
पच पयारा जस्म उ, न पयारो तस्म ससागे।"
પ્રત્યાખ્યાન-પાપકર્મોને ત્યાગ, પૂજા એટલે આત્મ
વિકાસની અતિમ ટોચે પહોંચેલા મહાપુરુની ભક્તિ, પ્રતિ
કમણ એટલે જીવનનું સૂક્ષમ સંશોધન અને તેમાં પ્રવેશેલા
અસત્ અશેના ત્યાગપૂર્વક મૂળ સ્વરૂપની પુન પ્રાપ્તિ, વિધ
એટલે ધર્મભાવના પુર્ણ થાય તેવી રીતે પર્વતિથિ વગેરે દિવસમાં
કરવામાં આવતી ઉપવાસ અને બ્રહ્મચર્ય વગેર પૂર્વકની ક્રિયા કે
જેમ સાધુજીવનને અનુભવ થાય છે તથા પરોપકાર એટલે અન્ય
પ્રાણુઓનું ભલુ કરવાની ઈચ્છા તથા પ્રવૃત્તિ એ પાચ પ્રકારે
જ્યાં હાજર હોય છે ત્યા સસારને પ્રચાર-ભવભ્રમણ હેતુ નથી
નિથ મહર્ષિઓએ ધર્મનુ વાસ્તવિક સ્વરૂપ સમજાવવા

·પહે
કશું માન તો
‘માટે તેનું વર્ણન વિવિધ દષ્ટિબિંદુએથી વિવિધ પ્રકારે કરેલું
છે એ બધાનો સાર એ છે કે ધર્મ એક પ્રકારે, બે પ્રકારે,
ત્રણ પ્રકારે, ચાર પ્રકારે, પાચ પ્રકારે, છ પ્રકારે ચાવતુ અનેક
પ્રકારે થઈ શકે છે જેમ કે—
૧ આત્મવિશુદ્ધિ કરનારી કોઈ પણ કિયા તે ધર્મને
એક પ્રકાર
૨ જ્ઞાન અને કિયા તે ધમના બે પ્રકાર
૩ સમ્યગદર્શન, સમ્યગુનાન અને સમ્યફચારિત્ર, તે
ધર્મના ત્રણ પ્રકાર
૪ દાન, શીલ, તપ અને ભાવના તે ધર્મના ચાર પ્રકાર
૫ અહિંસા, સત્ય, અસ્તેય, બ્રહ્મચર્ય અને મમત્વત્યાગ
તે ધર્મના પાચ પ્રકાર
૬ સમભાવ, ભક્તિ, વિનય, આત્મનિરીક્ષણ, ધ્યાન અને
ત્યાગ તે ધર્મના છ પ્રકાર
તે જ રીતે સાત પ્રકારના ભયનું જેનાથી નિવારણ થાય
તે ધર્મના સાત પ્રકાર, જેના વડે આઠ કમેને ક્ષય થાય તે
ધર્મના આઠ પ્રકાર, જેનાવડે નવ પ્રકારની બદાચ ગુણિને
ધારણું કરી શકાય તે ધર્મના નવ પ્રકાર અને જેનાવડે
ક્ષમા આદિ દશવિધ યતિધર્મનું પાલન થાય તે ધર્મના દશ
પ્રકાર વગેરે વગેરે
એટલે મનુષ્યપણ પામીને જે ધર્મની આરાધના કરવાની
છે તે નિર્ચેથ મહર્ષિઓએ બતાવેલ વિવિધ પ્રકારને છતા

·પ્રખે ધન્ય ધમાણ
એક જ આત્મધર્મ છે અને તેનું પાલન જાતિ, વર્ણ, લિગ કે
રાના ભેદ સિવાય હરકોઈ મનુષ્ય કરી શકે છે
પ્રા પ્રયાસ
અતિ દુર્લભ મનુષ્યત્વને ધર્મમાર્ગમાં કેવી રીતે જોડવું
તેના પ્રત્યુત્તરમા અને પ મૂકવું છે તેને અર્થ એ છે કે-
આપના જીવનને ધર્મમામા “સારી રીતે જોડવું, “રામ્ય
પ્રકા ' જોડવું કે “પ્રશસ્ત પદ્ધતિથી જોડવું વધારે પણ
ડીએ તે આપણા તરફથી ધર્મને જીવનમાં ઉતારવા માટે
જે પ્રયાસ થાય તે “મિપ્પા,' “મામુલી” કે “મુડદાલતે
જોઈએ નહિ
જે પ્રયાસની દિશા જ બેટી છે તે “મિચ્છા” છે રેતીને
વાર વાર પીસવા છતા તેમાથી તેનું ટીપુ નીકળતુ નથી,
ખારાપાટમાં ગમે તેવા ઉત્સાથી ખેતી કરવામા આવે પણ
તેમાથી કાઈ ધાન્ય નિપજતું નથી, કારણ કે તે પ્રયાસની
શા ખોટી છે
જે પ્રયાસ જોઈએ તે કરના ઘરે જ એ હોય અથવા
નામમાત્રનો હોય તે મામુની” છે લાખ પેનની મુસાફરી
પગપાળા કે રગશિયા ગાડાવડે થઈ શક્તી નથી; બેનીના
વિરાટ કાર્ય જમીનને નખ વડે ખેતરવા માત્રથી સિદ્ધ થઈ
શકતું નથી, કારણ કે તે પ્રયાસ મામુલી છે
જે પ્રયાસમાં દિલની ઊંડી તમન્ના નથી કે મન, વચન
અને કાયાનુ સાચુ સમર્પણ નથી તે “મુડદાન” છે રે
ગયે મૂઆના સમાચાર લાવે છે, પરા પ્રીત કરનારા પE
તાપને ભાગી થાય છે, કારણ કે તેમને પ્રયાસ મુડદાવ છે

·પહે જી વણુ મકાન તકે એટલે જે પ્રયાસ કરવામાં આવે તે “મિથ્યા' નહિ પણ “ સાહો જોઈએ, જે પ્રયાસ કરવામાં આવે તે મામુવી નહિ પણ “મહાન” ઈએ, અને જે પ્રયાસ કરવામા આવે તે “મુડાવ નહિ પણ “પ્રાણવાન હે જોઈએ તાત્પર્ય આર્ષ પુરુએ આપેલા જવાબનું વિવેચન અહીં થાય છે તેનું તાત્પર્ય એ છે કે મનુષ્યભવ વાર વાર મારે નથી કે તે સહેલાઈથી પ્રાપ્ત થને નથી એટલે તેની પ્રાપ્તિને ધર્મનું આરાધન કરવા માટેની પહેલી અને મહાન તક લખવી જોઈએ ત્યાં સુધી મનુબેને એ ભાન થયું નથી કે તેમને પ્રાપ્ત થયેલ મનુષ્યત્વ એ શાશ્વત સુખને પ્રાપ્ત કરવા માટેની એ અણમેવ ત- છે, ત્યાં સુધી તેને વિકાસ કે અયુદય અહીં પૂર શકય નથી મનુષ્યભવ જ એક એવો ભવ છે કે જેમાં મમ્યગ નાન, દર્શન, ચારિત્ર અને તપની અપૂર્ણ આરાધના થઈ શકે છે, આત્માની ઉત્તરોત્તર ઉન્નતિ કરી શકાય છે અને સલ કર્મના ક્ષયવડે મગલમય મુક્તિ પણ માનવ દેહથી જ મેળવી શકાય છે મુક્તિ મેળવવા માટે મનુષ્યભવ સિવાય અન્ય કે સાધન નથી, તેથી દેવ ભવ કરતા પણ મનુષ્યને ભર ઉત્તમ મનાયે? છે એની આ ઉત્તમતાને સંપૂર્ણ લાભ લેવો એ સુનાજનેનુ પ્રથમ કર્તવ્ય છે

·नक पीजी
આર્ય દેશ.
મનુષ્યો જુદી જુદી ભૂમિમાં, જુ જુ મા કે જુદા
રેશમા જન્મે છે આ ભૂમિ, દેત્રી કે જેને મે ભાગ
એવો હોય છે કે જ્યાં ધર્મમાગને વ્યવસ્થિત વિકાસ શકે
રાતે નથી, ધર્મનું આરાધન કરવા માટેના વિવિધ સાધને
પાજર રહેતા નથી અને ઘમભિમુખ થઈને ધાર્મિક જીવન
ગાળી શકાય તેવા કોઈ સગોની પસ્તી રહેતી નથી વળી
અહીં આવ એટલે “હેય વસ્તુઓને છોડીને ગુણામિ
માટે મળવાપણું” કે “નિષ્કર્મયતાનો ત્યાગ કરીને કર્તવ્ય

·ત્રણ મહાન તો માર્ગે આગળ વધવાપણુ” હેતુ નથી # તેથી મનુષ્યત્વને સફલ કરવાની તક ઘણું જ ઓછી હોય છે આ “-અનાર્ય ભૂમિઓ” “અનાર્ય ક્ષેત્રો” કે “અનાર્થ દેશ ની સરખામણીમાં “આર્યભૂમિએ “આર્ય ક્ષેત્રો કે “આર્ય દેશની સંખ્યા બહુ ઓછી છે કે જ્યા અહ-પરમાત્મપુરુ ઉત્પન્ન થઈને ધર્મમાર્ગનું વ્યવસ્થિત પ્રવર્તન કરે છે, જ્યા મુનિઓ અને મહર્ષિઓ ભેગા મળીને ધર્મની આરાધના કરવા માટેના વિવિધ સાધનો ઊભા કરે છે અને ત્યા સાધુઓ અને સતે એકઠા થઈને લેકેને ધમાંભિમુખ બનાવવા માટે રાત્રિદિવસ પ્રયાસ કરે છે આ દેશનું વાતાવરણ અને આ દેશની સમાજરચના એવા પ્રકારની હોય છે કે જેમા આર્યત્વ ઓતપ્રોત થયેલ દેય છે, તેથી ગર્ભાધાનથી માડીને મૃત્યુ પર્યત કઈ પણ મનુષ્ય ધર્મના ચક્કરે પામી શકે છે અને પિતાને પ્રાપ્ત થયેલા મનુષ્યત્વની સફલતા ઘણી સર લતાથી કરી શકે છે એટલે આર્ય દેશમાં જન્મ લે એ માનવ જીવનને સફળ કરવાની બીજી મહાન તક છે કે જેનો લાભ પ્રત્યેક સુજ્ઞ મનુષ્ય લેવો ઘટે છે આ” અને “આર્ય' ને વિચાર પૂર્વ મહર્ષિઓએ કેવી રીતે કરે છે, તે જાણી લેવાની જરૂર છે, કારવું કે ভানু सबहेयघभ्यो यातः प्राप्तो गुणैरित्यार्य । [પ્રજ્ઞાપના સૂર પ્રથમ પદની ટી] કરંદાવ કર્ય- મજમનારા II तिष्ठति प्रस्ताचारे, स या आर्य इति स्मृतः॥

·ધમ બાપ-નમાળા
તેનાથી આપણી આવિષયક કપના વધારે વિશદ અને વધારે
સ્પષ્ટ થશે
તેમણે કરેલા વર્ગીકરણ મુજબ આ મુખ્યત્વે બે પ્રકા
ના છે એક તે “ કઢિપ્રાપ્ત” અને બીજા “અદ્ધિ”
તેમા “દ્ધિપ્રાપ્ત’ તેમને કહેવાય છે કે જેઓએ મહાન
પુત્ર ઋદ્ધિ પ્રાપ્ત કરેલી ય છે અને તેના રોગથી (૧)
તીર્થ કરપણ એશ્લે ધર્મરૂપી તીર્થનું પ્રવર્તન કરવાની યેગા
(૨) ચકવર્તી પશુ એટલે છ ખડ ધરતી સાધીને તેને એક
છત્ર નીચે લાવવાની તાકાત, (૩) વાસુદેવપણું એટલે ત્રણ
પડને સાધવાની તાકાત, (૪) બળદેવપણ એટલે વાસુદેવનું
જેડિયાપરા (૫) વિદ્યાધરપણુ એટલે વિવિધ વિદ્યાઓને સિદ્ધ
કરવાની તાકાત અને (૬) ચારણપણુ એટલે ચારણવિઘાને
(જ ઘાચારણ વિદ્યાચારણની) સિદ્ધ કરવાની તાકાત સાપડે છે
અને “અઝુદ્ધિપ્રાપ્ત” તેને કહેવાય છે કે જેઓ ઉપરના પુરુની
સરખામણીમાં ઓછી પુય દિવાળા છે આ ત્રાહિમા
આના (૧) શેત્ર આર્ય (૨) જાતિ આર્ય (3) કુલ આ
(૪) કર્મ આર્ય (૫) શિપ આર્યો અને (૬) ભાપા આયા
એવા છ વિભાગે પડી શકે છે
ક્ષેત્ર આર્ય, ૧
નીચેના દેશોમાં જન્મ ધારણ કરનારા મનુષ્ય ક્ષેત્ર આગ
ગણાય છે
"रायगिह मगह चपा, अगा तह तामलिचि वगा य ।
જાપુર સ્ક્રિા, વાળાસી ચા પાણી ૨ ૨ I

·ત્રણ મહાન તો साकेत कोसला, गयपुर च कुरु सोरिय कुसट्टा य । कपिल पचाला, अहिच्छत्चा जगला चे॥२॥ पारवई य सुरट्ठा, विदेह मिहिला य वच्छ कोसची। नदिपुर सडिल्मा, महिलपुरमेव मलया च ॥ ३ ॥ વિર વછે , છા રહા મતિવાડું સલા ! सुत्तीयइ य चेदी, वीयमय सींधुसोवीरा ॥ ४ ॥ महुरा य सूरसेणा पाया भगी प मासपुरी वट्टा । सावत्थी य कुणाला, कोडिवरिस च लादा य ॥५॥ सेयरिया बिय नगरी केगह-अद्ध च आरिय मणिय । agoત્તિ વિના, રજ રાણા | દ છે” [બૃહતકલ્પવ, cગ ૧] જેમાં જિનેશ્વર, ચકવર્તઓ, રામ અને કૃષ્ણ (વાસુ દેવ અને બળદે) ઉત્પન્ન થાય છે, તે આ દેશની ગણ વરી આ પ્રમાણે છે આજને પ્રદેશ 1 મગધ રાજગૃહી(રાજગીર) બિહાર પ્રાતને એક ભાગ ચ પા(ચ પાનાલા) ભાગલપુર જીલ્લો વગેરે તાપ્રલિમિ(તાલુકો બે ગાળ ૪ કલિગ કચનપુર ઓરિસા ૫ કાશી વારાણસી(બનારસ) ૬ કેશલ સાકેત(અધ્યા) ગજપુર(હસ્તિનાપુર) કુરુક્ષેત્ર વગેરે મુખ્ય નગારી ૨ અ ા ૩ મગ યુક્ત પ્રાપ્ત યુક્ત પ્રાત

·કમબેધનમાળા
તેનાથી આપણી આર્યવિષયક કલ્પના વધારે વિશદ અને વધારે
સ્પષ્ટ થશે
તેમણે કરેલા વગીકરણ મુજબ આર્યો મુખ્યત્વે બે પ્રકા
ના છે એક તે “દ્ધિપ્રત” અને બીજા અદ્ધિપ્રાપ્ત'
તેમા “દ્ધિપ્રાણ” તેમને કહેવાય છે કે જેઓએ મહાન
પુય અદ્ધિ પ્રાપ્ત કરેલી હોય છે અને તેના વેગથી (૧)
તીર્થં કરપણુ એટલે ધર્મરૂપી તીર્થનું પ્રવર્તન કરવાની યોગ્યતા
(૨) ચકવર્તી એટલે છ ખડ ધરતી સાધીને તેને એક
છત્ર નીચે લાવવાની તાકાત, (૩) વાસુદેવપ એટલે નણ
ખડને સાધવાની તાકાત, (૪) બળદેવપણુ એટલે વાસુદેવનું
જેડિયાપણુ (૫) વિદ્યાધરપવું એટલે વિવિધ વિદ્યાઓને સિદ્ધ
કરવાની તાકાત અને (૬) ચારણપરા એટલે ચારણુવિધા
(જ ઘાચારણ વિઘાચારની) સિદ્ધ કરવાની તાકાત આપડે છે
અને “અમૃદ્ધિાસ તેને કહેવાય છે કે જેઓ ઉપરના પુરુને
સરખામણીમાં ઓછી પુય દ્વિવાળા છે આ અદ્ધિા
આના (૧) ક્ષેત્ર આર્ય (૨) જાતિ આર્ય (3) કુલ આય
(૪) કર્મ આર્ય (૫) શિલ્પ આર્ય અને (૬) ભાષા આ
એવા છ વિભાગે પડી શકે છે
ક્ષેત્ર આર્ય. ૧
નીચેના દેશોમા જન્મ ધારણ કરનારા મનુષ્ય ક્ષેત્ર આ
ગણાય છે
“હું મદદ ૨૫i, mir dરામસ્જિરિ ઇજા
क्चणपुर कलिंगा, वाणारसी चेर कासी य ॥१॥

·E साकत कोसला, गयपुर च इरु सोरिय महा । कपिल पचाला, अहिच्छता माला ॥२॥ पारवई य सुरहा, विदह मिहिग य बन्छ । नदिपुर सडि-मा, मदिरपुरमेव मलया ॥३] वेराड वन्छ धरणा, अच्छा तहा य मनिवासमा सुचीवइ य घेटी, बीयमय सीधुनोतीग ॥ ४ ॥ महुरा य सूरसेगा पाका मी प मारी रहा। सावत्थी य कुणाला, कोडिवरित व गाय॥ सेयविया रिय नगरी गह-अद न आग्यि नगि जत्युपत्ति जिणाण, चशा रामा " गरेमा निवरे, यता भने વ અને બળ) પન થાય છે, તે સાથે જ કરી આ પ્રમાણે છે : દેશ (a) नियत २२६(AVE) erses- તભ્રટિમો सुभ्यनी ३ ૪ કવિત્ર કરના ५४ी पनि FRILAnal ·ધર્મબોધ-માળા ૪૯ સેરિય કપિલ્યપુર ૯ પાચાલુ મથુરાની ઉત્તર પ્રદેશ ફરાબાદ જીલે વગેરે ચુત માત, ૧૧ સૌરાષ્ટ્ર ૧૨ વિદેહ ૧૪ સદભ યુક્ત પ્રાત સુક્ત પ્રાત ૧૦ જ ગયું અહિચ્છત્રા બરેલી પ્રાત વગેરે યુન પ્રાપ્ત બારામતી(દ્વારકા) સૈરાષ્ટ્ર મિથિલા જનકપુર જી. વગેરે (બિહાર) ૧૩ વસ્ત્ર વૈશાલીકાસલ) અરહાબાદ છ વગેરે નદીપુર કે શાડિયું ૧૫ મલય ભદિલપુર હઝારીબાગ જીલ્લો વગેરે બિહાર ૧૬ મતક્ષ્ય વૈરાટ જયપુર અને અવર રાજ્ય ૧૭ વરૂણ અન્ન ૧૮ દશાણું મૃતિકાવતી માળવાના ઉત્તર ભાગ શક્તિમતી મધ્ય પ્રાત ૨૦ સિધુ-સીવીર, વીતષ્ણનગર સિધુ કિનારાને પ્રદેશ ૨૧ સુરસેન મયુરા મથુરાની આસપાસ પ્રદેશ ૨૨ ભાગી માનભૂમ છલ્લે વગેરે બિહાર માસપુરી ૨૪ કુણાલક શ્રાવસ્તી અધ્યા છ વગેરે સંયુક્ત પ્રાતને ઉત્તર ભાગ ૨૫ કટિવર્ષ લાટ ગુજરાતને દક્ષિણ ભાગ ૨૫ કેતક વેતાબી બિહાર પ્રાત આ ગણના ભરતક્ષેત્રને અનુલક્ષીને સમજવાની છે ૧૯ ચેદી ૨૩ ૧૪

·ગુજબ મળે છે
ઉગ્ર, ભગ, રાજન્ય, ક્ષત્રિય, સાત, કફ અને ઈફવા
જે માણનુ કર્મ એટલે આજીવિકાને છે અન્ય
-પાપવાળા હોય છે, તેઓ કર્મે આવ્યું છે. જેમકે વસ્ત્ર બનાવે
નારાઓ, સુનર કાતનારાઓ, માટીના વાવનારાઓ. વેપાર
કરનારાઓ, ખેતીવાડી કરનારાઓ, ન ફરનારાઓ વગે.
વઘુ મહાન તકે
જાતિ આર્ય ૨
જેઓ જાતિથી શ્રેષ્ઠ હોય છે, તે જાતિ આર્યો કહેવાય છે
ના નામે બ્રહક પસૂત્ર નામના પ્રાચીન જૈન ગ્રંથમાં નીચે
अपट्टा य फलदा, विटेहा विदकाति य ।
हारिया तुतुणा चेन छ एता इन्मजातिओ।"
અબઇ, કલિ, વેદેહ, વિદકાતિ, હારિત અને ઇતુ એ
છે ઈજ્ય જાતિઓ છે, અર્થાત્ જાતિવડે આર્ય
કુલ આર્ય ૩
જેઓનું કુવ શ્રેષ્ઠ હેય છે, તે કુલ આર્ય કહેવાય છે
તેના નામ નીચે મુજબ હેવાનું સૂચન ખૂહક પસવા મળે છે
उग्गा भोगा राइन्न-खत्तिया तह य शान कोरहा।
इक्सागा रिय छा, आरिया होइ नायगा ।"
એ છે કુલેને આર્ય જાણવા અર્થાત
કુલની શ્રેષ્ઠતાને લીધે કુલ-આર્ય કહેવાય છે
કર્મ આર્ય ;
ગણાય છે
આ છ વશના પુરુષ
છે
અને
૪

·કારીગરીવડે પિતાને સાદડી ધમબોધશ્નમાળા શિલ્પ આર્ય ૫ જે માણસે નિષ શિલ્પ એટલે નિવાહ કરે છે તે શિપ આર્ય કહેવાય છે સઈ, સુથાર, બનાવનાર, તથા એવી જ અન્ય કલાઓ વડે નિર્વાહ કરનારા કારીગરે આ વમા આવે છે ભાષા આર્ય : જેઓ અઢાર દેશોમાં સારી રીતે સમજાતી એવી અર્ધ- માગધી ભાષા બોલે છે, તે ભાષા--આર્ય કહેવાય છે આ ઉપરાંત બીજા ૫ણુ પ્રકારના આ માનવામાં આવ્યા છે (૧) દર્શન-આર્ય (૨) જ્ઞાન-આર્ય (૩) ચારિત્ર-આર્ય દર્શન આર્ય ૧ જે મનુષ્યની જીવન અને જગતને જોવાની “દષ્ટિ સમ્યફ” થયેની છે, અને તેથી શમ, સવેગ, નિર્વેદ, અનુ કપા અને અસ્તિક્ય એ પાચ ગુણે વિકાશ પામેવા છે, તે દર્શન-આય શમ ગુણન' વિકાસ છે એટલે ગુસ્સે ગળી જ અભિમાન ઓગળી જવુ, માયા મરી જવી અને આસકિ ઊડી જવી મવેગ ગુણને” વિકાસ શ એટલે વિષયને લેવ * અધ માગધી ભાષા એ ૧૮ મહાદેશના અને ૭૦થી અધિક લઃ દેશના શબ્દોથી સમૃદ્ધ ગણાતી હતી એથી જ અપર શુ મા તે પ્રાકૃત શમથી પણ ઓળખાવાય છે સ પt

·છે
ત્રણ મહાન તકો
કરવાની વૃત્તિ વિરામ પામવી અને સ્પર્શ, રસ, ગધ, રૂપ
અને શબ્દવડે અનુભવાતા સુખે કાપનિક કે મિથ્યા જણાવા
“નિર્વેદ ગુણને વિકાસ થ એટલે લખચોરાશીના ફેરા
ફરી ફરવા ન પડે તેવી મનેભાવના મજબૂત થવી
અનુકંપા ગુણો વિકાસ એટલે કેઈનું પણ
અહિત કરતા કે કેઈને પણ નુકશાન કરતા હૃદયમાં અનેરાટી
થવી, દુ ખીને જોઈ દિવ દ્રવી જવુ અને મુશ્કેલીમાં મૂકા
એલાઓને બને તેટલી મદદ કરવાની મનવૃત્તિ ઉત્પન્ન થવી
“આસ્તિષ્પ ગુણને વિકાસ થશે એટલે આત્માની
અમરતામાં આસ્થા થવી, જડની જુદાઈની પ્રતીતિ થવી, પુય,
પાપ અને પરલોકમાં વિશ્વાસ છે તથા દેવ, ગુરુ અને ધર્મને
તારક તને માનવાની અણુવ-અફર મનવૃત્તિ ઘાવી
જ્ઞાન આર્ય ૨
જે મનુષ્ય જાણવા જેવા ઓછા કે વધુ પદાર્થોને બરાબર
જાણે છે અને તેમાના ય એટરે છેડવા ગ્ય તથા ઉપાદેય
એટલે આદરવા ગ્ય અશોનો પ્રમાણ, હેતુ તથા છાતવડે
યથાર્થ વિવેક કરી શકે છે તે જ્ઞાન-આર્ય બીજી રીતે કહીએ
તે જે મનુષ્ય જ્ઞાન પ્રત્યે અભિરુચિ ધરાવે છે, જ્ઞાન પ્રત્યે
અતર ગ પ્રેમ ધરાવે છે અને જ્ઞાન પ્રત્યે નિ સીમ ભકિત ધરે
છે તથા તેની ઉપાસના અનન્ય મનથી કરે છે તે જ્ઞાન આર્ય છે
ચારિત્ર આર્ય ૩
જે મનુષ્ય દેહને ધર્મનું સાધન માનીને તેને સંપૂર્ણ
સદુપયોગ કરવાની પ્રકૃત્તિ કરે છે એટલે કે તેને સયમ અને

·ધાધ%થમાળા ૧ ૫૦ શિલ્પ આર્થ. ૫ જે માણસે નિર્દોષ શિ૦૫ એટલે કારીગરીવડે પિતાને નિવાહ કરે છે તે શિલ્પ આર્ય કહેવાય છે સઈ, સુથાર, સાદડી બનાવનાર, તથા એવી જ અન્ય કલાઓ વડે નિર્વાહ કરનાર કારીગરે આ વર્ગમાં આવે છે ભાષા આર્ય ૬ જેઓ અઢાર દેશમાં સારી રીતે સમજાતી એવી અર્ધ- માગધી ભાષા બોલે છે, તે ભાષા-આર્ય કહેવાય છે આ ઉપરાંત બીજા પણ ત્રણ પ્રકારના આ માનવામાં આવ્યા છે (૧) દર્શન-આર્ય (૨) જ્ઞાન-આર્ય (૩) ચારિત્ર-આર્ય દર્શન આર્ય ૧ જે મનુષ્યની જીવન અને જગતને જોવાની “દષ્ટિ મમ્ય થયેલી છે, અને તેથી શમ, સવેગ, નિર્વેદ, અનુ કપ અને આસ્તિક્ય એ પાચ ગુણે વિકાશ પામેવા છે, તે દર્શન-આય શમ ગુણને વિકાસ થવે એટલે ગુસ્સે ગળી જ. અભિમાન ઓગળી જવુ, માયા મરી જવી અને આસક્રિક ઉડી જવી સવેગ ગુણનો વિકાસ થ એટલે વિષથને ભેગા અધમાધી ભાષા એ ૧૮ મહાદેન અને ૭૦૦થી અધિક લઘુ દેશના શબ્દોથી સમૃદ્ધ ગણાવી હતી એથી જ અપર શમા તેને ‘પ્રાકૃત” શબ્દથી પણ ઓળખાવાય છે સ

·કરવાની વૃત્તિ વિરામ પામવી અને સ્પર્શ, રસ, ગધ, રૂપ
અને શબ્દવડે અનુભવવા મુખે બપનિક કે મિથ્યા જણાવા
નિર્વેદ ગુણને વિસ ઘ એશ્લે લખરાળીના ફેરા
ફરી ફરવા ન પડે તેવી મને ભાવના મજબૂત થવી
અનુકંપા ગુણનો વિખસ વ એશ્લે કેઈનું પણ
અહિત કરતા કે કોઈને પણ નુકશાન કરતા હૃદયમાં અરેરાટી
થવી, દુખીને જઈ તિ થી જવુ અને મુશ્કેલીઓમાં મૂળ
એલાઓને બને તેવી મ કરવાની મનોવૃત્તિ ઉત્પન્ન થતી
આતિષ્પ ગુણ વિકાસ એટલે આત્માની
અમરતામાં આસ્થા થવી, જની જુદાઈની પ્રતીતિ થવી, પય,
પાપ અને પરકમાં વિશ્વાસ થ તથા દેવ, ગુરુ અને ધર્મને
તારક તને માનવાની અણ-અકર મનવૃત્તિ ઘારી
જ્ઞાન આર્ષ ૨
જે મનુષ્ય જાણવા જેવા એક કે વધુ પાથેને બરાબર
જાણે છે અને તેમના હેડ એગ્યે ડેડવા યોગ્ય તથા ઉપાય
એટલે બાદરવા યમ અને પ્રમાણ, હેતુ તથા છાતવડે
0
યથાર્થ વિવેક કરી શકે છે તે જ્ઞાન-આર્ય બીજી રીતે કહીએ
તે જે મનુષ્ય જ્ઞાન પ્રત્યે અનિચિ ધરાવે છે, જ્ઞાન પ્રત્યે
અતરગપ્રેમ ધરાવે છે અને જ્ઞાન પ્રત્યે નિ સીમ ભક્તિ ધરાવે
છે તથા તેની ઉપાસના અને યમનથી કરે છે તે જ્ઞાન આવે છે
ચરિત્ર આ ૩
જે મનુષ્ય ને ધર્મનું માધન માનીને તેને સંપૂર્ણ

·ધર્મબોધનંથમાળા
સદાચારમાં પ્રવર્તાવે છે તથા પ્રભુત્મણ, પ્રભુભકિન, જપ, તપ
અને ધ્યાનમાં જેટલું રાખે છે, તે ચારિત્ર-આર્ય છે
દેહને સપગ કરવાની ભાવનાનું પ્રતિબિંબ નીચેનું
શ્લોકમાં સુંદર રીતે રજૂ થયેલ છે
"हम्तो दानविवाहिती श्रुतिपुटौ, सम्यगवचोद्रोहिणी,
ने माधुनिलोफनेन रहिते पादौ न तीधं गतौ ।
अन्यायाजित-पित्तपूर्ण मुदर गोण तुङ्ग शिरो,
र र जम्मुक मुश्च मुश्च सहसा नीचम्य निन्ध वपुः ॥
ત્રણ દિવસનુ ભષ્ણુ શિયાળ ખોરાક શોધવાને માટે
અતિવી રખડી રહ્યું હતું એવામાં તે એક નદીના કિનારે
પહેચી ગયુ કે જેને જળમાં કે મનુષ્યનું મડદુ તd
હતું એને સુદર ભણ્ય સમજીને તે શિયાળે એને મહા
મહેનતે પાણીમાંથી બહાર કાઢયુ પછી જ્યા તે, એ મડદાનું
ભક્ષણ કરવા જાય છે ત્યા નીના કિનારે ભેવા એક મહા
ત્યાએ તે મડદાને ઓળખી લીધું અને તે કહેવા લાગે કે-
ર શિયાળ ! તુ જે કે ભૂખ્યું જણાય છે અને દેહને ટકાવ
માટે તારે કાઈ પણ ખાધા વિના ચાલે તેમ નથી, છતાં મારે
કહ્યું માનીને આ મડદાના હાથ ખાઈશ નહિ, કારણ
કે
જીવનપર્યત કઈને દાન આપેલ નથી વળી તેના ક
પણ ખાઈશ નહિ, કારણ કે તેણે મરતા સુધી સર્વચને
સદુપદેશ સાંભળે નથી વળી તેની આખે પણ ખાઈશને
કારણ કે તેના વડે તેને કઈ વાર દિલભરીને સાધુ-સંત
દર્શન કરેલા નથી અને શાણા શિયાળ! તુ સાચુ કહું
તે
ક

·૧ ૫૬
ત્રણ મહાન તો
કે તેના પગે પણ ખાવાને હરગીઝ લાયક નથી, કારણ કે
તેના વડે તેણે કદી પણ તીર્થાટન કરેલ નથી અને તુ જે
એનુ ઉદર ખાવાને વિચાર કરતુ હોય તે તે પણ છેડી દે,
કારનું કે જિદગીભર એમા જે અન્ન પડયું છે, જે ખોરાક
પડ્યો છે, તે અન્યાયની કમાણીથી ઉત્પન્ન કરવા પૈસાને જ
પડ્યો છે વળી તેના માથાને ખાવાને વિચાર પણ તુ મૂળદે
કારણ કે એ સદા ગર્વથી ભરેલું રહેતું હતું અને તેથી કંઈ
પણ વાર દેવને, ગુરુને, પૂજ્યને, વડીવને, મુરબ્બીને કે ગુણી
પુને નમેવુ નથી હું સમજુ શિયાળ! આ રીતે તેનું
-આખું શરીર નિઘ છે, માટે તેને ખાવું રહેવા દે અને તુ
કઈ બીજા જ ભયને શોધી લે
શિયાળ પણ એટલું સમજતુ હતુ કે માનવ દેને
આ દુરુપયેગ કરનારનુ મડદુ ખાઈને જીવવું તેના કરતા
ભૂખ્યુ મરી જવું બહેતર છે, એટલે તેણે એ માને છેડી
દીધું અને બીજા કેઈ ભક્ષ્યને શેધીને તેનાથી પિતાની મુધાને
શાત કરી
-
તાત્પર્ય કે-જે મનુષ્ય પિતાને મળવા અતિ ઉત્તમ દેહને
ઉપગ દાન કરવામાં, સશાસ્ત્રો અને સદુપદેશ સાભળવામાં,
સાધુસતેના દર્શન અને સમાગમ કરવામાં, દેવદર્શન અને
તથટન કરવામાં, ન્યાયથી
આજીવિકા ચલાવવામાં અને
અભિમાન તથા સહકારથી રહિત બનીને જ્યા જ્યા સારુ કે
સુદર જણાય ત્યાં ત્યાથી એને નમ્રતાપૂર્વક ગ્રહણ કરવામાં
કરે છે તે સાચે મનુષ્ય છે, તે સાચે આર્ય છે અને તે જ
ખરેખરે પુરુષ છે

·ધમ બોધચૂથમાળા
નિર્બ થ મહર્ષિઓએ સ્પષ્ટ રીતે જણાવ્યુ છે કે-
तह तथा दुल्लहलभ, मिज्जुलयाचचल माणुसत्त ।
लपूण जो पमायह, सो कापुरिमो न सप्पुरिमो॥"
તથા તે જ રીતે ઘણી મહેનતે મેળવાય તેવું અને
વિકા અમારા જેવુ ચપળ મનુષ્ય પામીને જે
મનુષ્ય તેને સદુપયોગ કરવામાં બેદરકાર રહે છે, તે કાયર છે
પણ સંપુર્ણ નથી
અને તે કાયર પણ એટીપણુ ટાળવા માટે જ તેમણે સૂચના
?
" उत्थायोत्थाय बोद्धव्य, विमद्य सुकृत कृतम् ।
आयुप खण्डमानाय, रविरस्तमय गत ॥
ઊંઘમાથી વકી વઠીને, મૂઢતામાંથી જાગીને વિચાર કરે
કે આયુષ્યને એક ટુકડો લઈને સૂર્ય તે અસ્તાચળ મમી ગયે
પણ તે દરમિયાન મે શું સુકૃત કયુ ?”
અને તેમણે સ વિચારમાં પ્રમાદી ન રહેવા માટે તથા ધર્મ
પ્રવૃત્તિમાં ત્વરા આણવા માટે જણાવ્યુ છે કે-
मा सुबह जग्गिअव्व पलाइअवमि कीस चीसमह ?
तिनि जणा अणुलग्गा, रोगो अ जरा य मध्चू अ ।।
“ જાગતા રહેવાના સમયે સૂઈશ નહિ અને પલાયન થવા
સમયે ભીશ નહિ, કારણ કે તારી પાછળ રેગ, જર
અને મૃત્યુ એ ત્રણ જણ પડેલા છે ”
એટલે જેઓ મૂતાને દોડતા નથી, આત્મનિરીક્ષણ કાર

·પણ માન તકો
નથી, જાગરુક્તાને સેવતા નથી અને સયમ તથા સદાચારનું
સેવન કરતી વખતે ગળિયા બળદની જેમ બેસી જાય છે, તે
ચારિત્ર આય બની શકતા નથી
તાત્પર્ય કે દેશ, જાતિ, કુલ, કર્મ, શિલ્પ અને ભાષા
આર્ય એ જ્ઞાન-આર્ય આદિના સાધને છે
અનાર્યોના લક્ષણ
પૂર્વમહર્ષિઓએ અનાર્યના જે લક્ષણે બતાવ્યા છે અને
તેને પરિચય જે રીતે કરાવ્યો છે તે પણ જાણવા જેવું છે
તેઓ કહે છે કે-
पात्रा य चडकम्मा अणारिया णिग्विणा गिरनुतावी।
“અનાર્યો પાપી પ્રકૃતિવાળા, ઘેર કર્મોને કરનારા, પાપની
ઘણા વિનાના અને ગમે તેવું અકાર્ય કરવા છતા તેને પશ્ચા
તાપ નહિ કરનારા હોય છે એટલે અનાર્યોની પ્રકૃતિ, અનાર્યો-
ને સ્વભાવ કે અનાર્યોના મનનું વલણ એવી રીતે ઘડાયેલું
છે કે તેને પાપમય પ્રવૃત્તિ કરવાનું જ સૂઝે છે અને તે પ્રવૃત્તિ
એટલા માત્ર પ્રમાણમાં કરે છે અને એવી ઘેર કરે છે કે જેમા
પાપને શુમાર હેત નથી તેઓ પાપમાં સા રચ્યાપચ્યા રહે
છે, તેથી તેમને પાપ પ્રત્યે ધૃણા પણ થતી નથી અને કરેલા
અતિ દુર કમેને જરા જેટલેય પશ્ચાત્તાપ કે દિલગીરી પણ
થતી નથી આ વાનને હજી વધારે સ્પષ્ટ કરીએ તે અનાયી
મિટા પ્રમાણમાં જીવહિંસા કરનારા દેય છે, જરા જેટલે લાભ
થવાને પ્રસંગ જણાય કે હું બેલે છે, ચોરીઓ કરે છે,
ખાતર પાડે છે, લૂંટ ચલાવે છે અને ગામના ગામો લાગે છે

·ધર્મબોધ અથમાળા
કે દેશ આખાને ઉજાડી મુકે છે, પરધારાનું
સેવન કરે છે,
વેશ્યાગમન કરે છે, રખાતે રાખે છે અને ગમે તે કેટીને
વ્યભિચાર કરતા જરાયે અચકાતા નથી, પિતાના ઘરબાર, માલ
મિ કત અને વવના સાધનો પર અત્યત મુ રાખે છે
-અને તેને પ્રાપ્ત કરવા માટે તથા સાચવવા માટે ગમે તેવા
ઘર કૃત્ય કરે છે વાત વાતમાં તેઓ તપી જાય છે, આ ગુરૂ
કરે છે અને લાકડી કે હથિયાર ઉચકે છે એટલે ઝઘડા કરવા,
મારામારી કરવી, ખૂન કરવા ને અણછાજતી લઈએ કરવી
એ તેમની પ્રવૃતિમાં જ હોય છે આર્ય પુરુ. જ્યારે ન્યાયની
ખાતર જ લાઈમાં તરે છે અને માનવતાના મુખ્ય સિદ્ધાંતને
આગળ કરે છે, ત્યારે અનાર્ય પગ ન્યાય-અન્યાયને જોતા જ
નથી તે તે માત પિતાની નિષ્ફર સ્વાર્થસાધના કરવા માટે જ
લડાઈને નેતરે છે આર્ય પુરુષ જેની સાથે લઈ કરવી હોય
તેને પ્રથમ નવે છે, તેની આગળ દૂત મોકલીને લઈના
કારનું નિવારણ કરવાની તક આપે છે અને તેમ છતા ને
સામે પક્ષ ન માને તે તેની સાથે લડાઈ કરે છે અને તે
લડાઈ પણ કેવી ? ઊઘતાને માર નહિ, ગાફેલ પર ઘા કરો
નહિ, શરીન પર શરુ ચાવવું નહિ અને બને ત્યા સુધી
દષિતની સાથે જ લડી લેવું જ્યારે અનાર્થ પુ લઘતાને
મારે છે, ગફલતને લાભ ખાસ કરીને લાવે છે, પણ
શસ્ત્રહીન હોય તે પણ તેના પર શક ચલાવે છે અને તેની
છાયામાં ઊભા રહેનારા સર્વેની નિર્દય કતલ કરે છે બે રાજ
કર્થી પ વરચે મતભેદ જાગે કે સ્વાર્થ સાધનાની સાઠમારા
થાય તેમાં નિર્દોષ પ્રજાજનોની ભયકર કત્વ કર્યાના દાખલાએ

·કારણ કે અનાર્ય પ્રજાની એ સ્વભાવ ત ખાસિયત છે
અનહદ હોય છે તે માટે તેઓ ગમે તેવા ઝઘડાઓ કરે છે.
કમાન તકે
ઇતિહાસના પાને ચડી ચૂક્યા છે, જે અનાર્યતાના સ્પષ્ટ
એ ધારે છે આજના વિમાની હુમલાઓ, આજના જીવલેણ
બિમારીઓ અને આજની ગામડાઓ તથા શહેરને આખા ને
આખા તળગાવી ધીકતીધર કરવાની નીતિને અનાર્યતાના
લેક સિવાય બીજું શું કહી શકાય ? જાપાનનું યુદ્ધ
છતવા માટે અમેરિકન લશ્કરે બે અણબેનને ઉપગ કર્યો
અને નાગાસાકી અને હિરોશિમાં જેવા બે મોટા શહેરના
| નિષ મી-પુ વૃદ્ધો, બાળકે અને તમામ પશુ-પક્ષી
સુધાન નરેને જીમ સાહાર કર્યો ! આ કાર્ય ગાયની
અને આર્ય સરકારેને અનુસરનાર કદી પણ કરી નહી અરે !
- તેમ કરવાની ક પના પણ તેમને આવે નહિ
વળી અનામ અહ કાર અને અભિમાન પણ અતિ હોય
છે કપટ કરવા, કાવતા રચવા અને દગલબાજી કરી એ
તેમના લેડીમાં જડાએવી વસ્તુઓ હોય છે સાત સાત વાર
જે શાહબુદ્દીન ઘોરીને મારી આપી છેડી દેવા હો તે
શાહબુદીન ઘોરીએ છેવટે પૃથ્વીરાજની શી હાલત કરી જ
અને વેપાર કરવાની છૂટ આપવામાં આપી હતી- વસવાટ
કરવાના ઉતારતા બતાવવામાં આવી હતી તે અગ્રેજોએ ભારત
ની શી હાલત કરી? જેમણે પૈસાની મદદ કરી, મામાની
કરી અને સલાહ આપી તેમના કાલ પણ તેઓએ કેવા
જ્યાં પણ એ વાતમાં આશ્ચર્ય પામવા જેવું કઈ નથી,
અનાને ઘરબાર અને માલમ કનની આસક્તિ પણ
=

·૫૮૪ લેખ હૈય છે, એટલે તેમના જીવનની સઘળી પ્રવૃત્તિઓ તે. પરિહાર કરીને પુરયની વૃદ્ધિ કરી શકે, પણ અનાર્યોમા હૈ. ધમધ-શ્ચર્યામાળ ગમે તેવી લડાઈઓ કરે છે અને ગમે તેવા હવા ઉજાને કામે લગાડવામા અચકાતા નથી કથન અને કામિની, સુંદરી અને સુરા કે સુવર્ણ અને સત્તા એ તેમના જીવનને સુઇ મુજબ જ ગોઠવાય છે જે મનુને પાપ અને પુગ્ય વિવેકાય તે જ પાપને હોય તે જાતને વિવેક તે નથી તેથી ગમે તેવા પાપી કૃત્ય કર વિામાં તેમને g આવતી નથી અને જે માણુમે આત્મામ માનતા હોય, કર્મમાં માનતા હોય, પરલોક અને પરભવમાં માનતા હોય, તે પિતાને આત્મા પાપપકથી મલિન ન થાય તેની દરકાર રાખે અને કદાચ કોઈ પાપ થઈ ગયું તે માટે અત્યંત દિલગીર થાય કે પશ્ચાત્તાપ કરે પણ જે આત્મા જેવી કોઈ વસ્તુને ખ્યાલ જ નથી કે ખ્યાલ છે તેમાં શ્રદ્ધા નથી, જ્યાં કર્મના કાયદાનું બિવકૃવ ભાન ન અને પરલોક તથા પરભવની વાતને માનવામાં આવતી નથી ત્યા આત્મનિરીક્ષણ કેવુ? અને પાપને પશ્ચાત્તાપ પણ કે એટલે ઉજળી ચામડી, સુદર ઘરમા વસવાટ, ભાવહાર શિક્ષણ, સુઘડ પિશાક, ધીરે ધ અને કાર્ય કરવાની ચ રાઈ એ આર્યત્વના વિશિષ્ટ લક્ષણે નથી, પણ સંયમ સદાચાર, દયા અને પોપકાર, આત્મનિરીક્ષણ અને જીવન શુદ્ધિ એ જ આત્વના વિશિષ્ટ લક્ષણ છે કેઈ મહર્ષિ ही घुछे । 'पृत्तेन हि भवत्यार्यो म घनेन न विध ધન અને વિદ્યા માત્રથી બાર્ય બની શકાતું નથી પણ જે ની વિશિષ્ટ પ્રણાલિકને લીધે જ આર્ય બની શકાય છે ·કર્ણ મહાન તકે કેટલીક અનાર્ય જાતિઓ પૂર્વ મહર્ષિઓએ કેટલીક અનાર્ય જાતિઓની ગણના મુંબ કરાવી છે ૨૩ ભાષ ૮૦ ખમ ૨ યવન ૨૮ અંકુશ ૨ શમર ૨૯ મલય ૪૧ ખાસિક કર નિસ્ટર ૪૩ મૌખિક ૪ બબર ૩૦ ચુચુક ૧૪ પારસ ૧૫ કચ ૧૬ ઓ ધ ૧૭ દ્રવિડ ૧૮ ચિલ્વલ ૧૯ જુવિન્દ ૨૦ આરેષ ૨૧ ડિવ ૫ કાય ૩૧ વિક ૪૪ અા- મુડડ ૩ર કાકણક ૪૫ ડેબલિક ૩૩ મેદ ૪૭ કેક ૯ મિત્તિક ૧૨ ગોડ ૩૯ લામિક પર મરહs ૩૪ પવન ૨૨ કિરણ ૩૫ માલવું ૧૦ પકવણિક ૨૩ ધહારક ૩૬ મહુર ૪૯ રામક ૧૧ કુવાક્ષ ૨૪ બહત્વિક ૩૭ આધુષિક ૫૦ કૃરવ ૨૫ - ૧ ૩૮ અલાર્ક ૫૧ મક ૧૩ સિહલિક ૨૬ રોષ વગેરે અનાર્યમાથી આર્ય આયે દેશ, આર્ય સંસ્કારે અને આવતની ધર્મસામગ્રી ના સસથી અનેક ક્ષેત્ર) અનાર્યો આર્ય બન્યાના દાખલાઓ ઈતિહાસમાં નોંધાયેલા છે તેમા અગકુમાને ખલે જાણવા યેચ છે અગકુમાર વિક્રમ સંવત પૂર્વે છઠ્ઠા સૈકાની વાત છે. ત્યારે પ્રેમ

·કમ બેધચંયમાળા
વર્તમ પ્રભુ મહાવીર અહિ સા અને સ્યાદ્વાદની ઘેષણ કરતા
અનેક જીને પ્રતિબંધ પમાડી રહ્યા હતા અને મગધદેરા
પર મહારાજા શ્રેણિકની આણ વર્તતી હતી તે વખતે આથી
વિના વહાણવટી જુદી જુન જાતના કરિયાણા, વ અને
શાલ-શાને લઈને અનાર્યોથી વસેલા આદન (ાવ-એડન) નામના
દેશમાં ગયા ત્યાના લેકે મુખ્ય વ્યવસાય દરિયામાંથી માખવા
પકડવાને તથા મેતી કાઢવાનો હતો એટલે મેતી મેળવવા માટેનું
તે મટુ મથક હતુ અને તેના લીધે જ દેશ-પરદેશના અનેક
વેપારીઓ ત્યાં વેપાર કરવાને અર્થે જતા હતા એ વખતે ત્યા
આદન નામને રાજ રાજય કરતે તે જેને અરગ કે એક
નામને એક કુમાર હિતે
ભારતના વહાણવટીઓએ આન રાજાને અચાન ભેટે
ધરી અને વેપાર કરવાની રજા માગી. તે વખતે આટન રાજાએ
પૂછ્યું કે-તમે કયાથી આ છે અને તમારા રાજાનું નામ શું?
વહાણવટીઓએ જવાબ આપ્યો કે-અમે મૂળ મગધગના
વતની છીએ કે જ્યા મહારાજા શ્રેણિકનું આધિપત્ય છે આદન
રાજાએ કહ્યુ “ઓહ! શ્રેણિક રાજા તે અમારી પિછાણુવાળા
છે તેઓ બહુ ભલા અને માયાળુ છે તમે અહી સુખેથી
વેપાર કરી શકે છે
તે વખતે અગકુમાર સભામાં બેઠે હતે તેણે વડા
વીઓને પૂછ્યું કે “એ રાજાને કુમાર છે? હોય તે તેનું
નામ શું ?'
વહાણવટીઓએ કહ્યું “હા, એ રાજાને અનેક કુમારે છે

·છ મહાન તકો
પતુ તે બધામા અભયકુમાર શ્રેષ્ઠ છે કે જે પિતાના બુદ્ધિબળ
વડે રાજ્યના પાચશે મત્રીઓ વડે બનેલું છે ?
અગકુમાને કહ્યુ-એ તે બહુ સુંદર વાત હુ તેની સાથે
દસ્તી બાધીશ, માટે તમે પાછા ફરે ત્યારે મને મળીને જજે ”
વહાણવટીઓ વેપાર કરીને જ્યારે આર્યાવર્તમ પાછા ફર
વાને તૈયાર થયા ત્યારે અગકુમારે તેમને મેતી અને પર
વાળાથી લડ્યા એક સુંદર દાબ આપે અને તે પિતાની
વતી અભયકુમારને આપવાને જણાવ્યું
આયવર્તમ પાછા ફરેલા વહાણવટીઓએ જઈને પેવે.
દાબડે અદૃગકુમારના નામથી અભયકુમારને ભેટ કર્યો આ
જોઈને અભયકુમારે વિચાર કર્યો કે “આ કૅઈ હળુકમ છવા
લાગે છે અને મારા પ્રત્યે પૂર્વજન્મને નેહ ધરાવે છે, માટે
મારે પણ
એવી.
વસ્તુ
મોષવા કે જેથી તેને માનવ જન્મ
સાર્થક થાય' એટલે અભયકુમારે પિતાને મળેલી ભેટના બલા
મા સુદર કોતરણીવાળી સુખની એક પેટી તૈયાર કરી અને
તેમાં શ્રી કષભદેવ પરમાત્માની મૂર્તિ મૂળ પછી એ પેટીમાં
ઘટ, પુખન, એરસિ, સુખડ, કેશર અને પૂજાની બીજી
સામગ્રી પણ ગોઠવી આ પેટી તેણે પિતાના વિશ્વાસુ માણસને
ભળાવતા કહ્યુ કે “ આ લેટ અદકુમારને હાથ પહેચાને
અને તે એને એબતમાં ખેતીને જ જુએ એવી ભલામણ કરજે'
માણસે સઘળું તે પ્રમાણે કર્યું અદકુમારે પેટીને એકાત
મા લઈ જઈને ખેથી તે બધી
વસ્તુ નવીન
તેણે મુર્તિ, એમરીયે, સુખડ કે ઘટ વગેરે કરી જોયા ન
માલુમ પડી

·મામ
ધર્મબોધ-માળા
હતા, એટલે વિચાર કરવા લાગ્યું કે- આ તે શું હશે ? તેનો
શિ ઉપયોગ થતું હશે ? શું તે કાઈ ઘરેણા હશે કે કોઈ
જાદુમતરની વસ્તુઓ હશે?”
તે બહુ બહુ વિચાર કરવા લાગે ત્યારે તેને એક
એક સ્મરણ થયું કે આવી વસ્તુઓ મે કઈક સ્થળે નિહાળી
છે અને અતિ ફાડા વિચારમાં ગરકાવ થતા તરત જ તે
મૂચ્છિત થઈ ગયો
જેવી રીતે આપણને આ જીવનના બનેવેનુ મરણ થાય છે,
તેવી જ રીતે કેટલાક મનુષ્યને કેટલીક વાર પૂર્વભવમાં બનેલા
બનાવોનું સ્મરણ થાય છે એ જાનના મરણને “જાતિ સ્મરણ
જ્ઞાન” કહેવામાં આવે છે અને જ્યારે તે થવાનું હેય છે.
ત્યારે એકાએક મૂછ આવી જાય છે
અદકુમારને આવુ જ જાતિ મરણજ્ઞાન ઉત્પન્ન થયુ
તેમા તેણે જોયું કે “પૂર્વભવમાં હુ આર્યાવર્તના એક દેશમાં
સામાયિક નામને કણબી હતું અને બધુમતી નામે સ્ત્રીને
પર હતે સમય જતા અમને બંનેને વૈરાગ્ય થ અને
અમે બંનેએ સાધુજીવનની દીક્ષા લીધી પછી અમે અલગ
અવગ ચાલ્યા ગયા એવામાં એક વાર મેં સાધવી બનેલી
બધુમતીને જોઈ અને મારું મન સાધનાથી ભ્રષ્ટ થયુ તેની
સાથે વિષયભોગ કરવા માટે તૈયાર થયે
આ વાત કોઈ
પણુ ઉપાયે મે તેને પહચાડી, તેથી તેને ખૂબ જ આઘાત થયે
એને રખે શિયળભગનો પ્રસંગ આવે એમ વિચારીને તેણે
અણુસણું( અનશન–ઉપવાસ) કર્યું મને આ વાતની ખબર પડી

·જ મહાન તમે
હુ આર્યાવર્તમા
એટલે મારી મૂખઈનુ-મારી દુષ્ટતાનું મને ભાન થયું અને
મે પણ અણસણનું શરણ લીધુ એ રીતે અમે બને કાળ
ધર્મ પામ્યા હુ ત્રાભગ-વિચારના પરિણામે અનાર્ય દેશમાં
ઉત્પન્ન થયે અહા! મે એ મુનિપરુ ભાગ્ય ન હતા તે
આ અનાર્ય દેશમાં ઉત્પન્ન થાત નહિ પણ હવે શું કરું ?
જેણે મારી પૂર્વસ્મૃતિને જાગૃત કરી તે અભયકુમાર મારા
ખરા ઉપકારી છે પણ ક્યા છે અને ક્યા ? તેમને હું કેવી
રીતે મળી શકુ ? જો પિતા રજા આપે તે
જાઉ અને અભયકુમારને જરૂર મળું
અદગકુમારની મૂછ ઉતરી ગઈ પણ તેના મનમાં આર્યા
વર્તમા જવાની અને અભયકુમારને મળવાની તીવ્ર તાલાવેલી
જગાડતી ગઈ તેને ઊઠતા બેસતા, હરતા ફરતા, ખાતાપીતા,
આર્યાવર્તના વિચારો જ આવવા લાગ્યા તે પિતાને પ્રાપ્ત થયેની
પ્રભુમૂર્તિની ગુપ્ત પૂજા કરવા લાગે
એક વાર સમય જોઈને તેણે પિતા આગળ આર્યાવર્તમા
જવાની રજા માગી ત્યારે પિતાએ કહ્યું, “હે કુમાર ! કયા
આર્યાવર્ત અને ક્યા આપણે આ ન દેશ! એટલે દર તમને
શી રીતે મોકલાય? માટે અહીં જ રહો ને ખાઈ પીઈને મજા કરે ?
અદગકુમારે ફરી ફરીને પિતાને વિનતિ કરી પણ પિતાએ
તેને માન્ય ન જ કરી
આખરે એક દિવસ ગુપ્ત વહાણમાં તેણે પેલી પિટી સાથે
આદન છેડયુ અને કેટલાક દિવસની સફર બાદ આર્યાવર્તની
ભૂમિ પર પગ મૂક એ વખતે તેના મુખમાથી નીચેના શબ્દો

·ધમધ-ચથમાળા સરી પડ્યા એ ભૂમિ! તને વારંવાર વદન હો! એ દેશ! તને મારા સેકડે પ્રણામ હો! તારી ગોદમા અનેક મહાપુરુષોએ પિતાનું બાળપણ વીતાવ્યું છે, તારી છનછાયામાં અનેક ઋષિ— મહર્ષિઓએ ધર્મની દવા ફરકાવી છે ફરકાવી છે તારા પ્રત્યેક પ્રદેશL પવિત્ર છે, તારે દરેક અતુ સસ્કારિતાથી સુવાસિત છે તને. મારા પુન મુન વદન હે તને મારા પુત્ર પ્રણામ છે ? આર્યાવર્તની ભૂમિમાં બે દિવસને પ્રવાસ કરતા જ અ કુમારનુ મન વૈરાગ્યથી વાસિત થયુ એટલે તેણે બધુ ધન્ટ ધર્મકાર્યમા ખરચી નાખ્યું અને પેલી પવિત્ર પેટી એક સાથે વારા જેડે અભયકુમાર પર મોકલાવી આપી પિતે જાતે દીક્ષ- લઈને મુનિ બને આદ્રક મુનિ વિહાર કરતા અનુક્રમે મગધ દેશમાં પહે_ અને ત્યાં વસતપુર નગરની બહાર આવેલા એક ઉદ્યાનમ ધ્યાન ધરીને ઊભા રહ્યા આ વખતે શ્રીમતી નામની તે નગરને શ્રેણીપુત્રો તેમના પર મોહિત થઈ કે જે તેની પૂર્વ ભવન, આ હતી તેઓ જેમ તેમ કરીને તેમાથી ભાગી છૂટ્યા, પરદ ભવિતવ્યતા બળવાન છે એટલે કેટલાક વરસ પછી તે વિહાર કરતા કરતા તે જ નગરમાં પાછા આવ્યા ત્યારે શ્રીમતીએ તેમને પારખી લીધા અને પિતાની અનેક જાળમાં જકડી લીધા કાળક્રમે તેમને એક પુત્ર થયે હવે આકકુમાર ફરીને સાધુજીવન ગાળવા માટે તૈયા થયા પણ તે વખતે નાનકડા બળે તેમને કાચા સુતરથી વીંટ લીધા અને પિતાની મમતાળું માતાને જણાવ્યું કે “માતા

·પd!
ત્રણ મહાન તકે
માતા ! મારા પિતા હવે કેમ કરીને જઈ શકશે ? મે તેમને
કાચા સુતરના તાતણે બરાબર વીંટી લીધા છે ?
આ શબ્દો
સાભળીને આદ્રકકુમારનું મન પુત્ર પ્રેમથી દ્રવિત થયું અને
સ સાર છોડવાની હિમ્મત ચાવી નહિ તેમણે સુતરના આટા
ગણ્યા તે તેની સંખ્યા બારની થઈ એ પરથી નિશ્ચય કર્યો કે-
બાર વર્ષ સુધી સંસારમાં રહીને પછી તેને ત્યાગ કરીશ એ
બાર વરસે પસાર થઈ જતા આકકુમારે શ્રીમતીની રજા
લઈને ફરી દીક્ષા ધારણ કરી અને સયમનું પાલન સુદર રીતે
કરવા માડયું તેમણે તપશ્ચય પણ ઘણું કરે અને એ રીતે
હન-આર્ય, જ્ઞાન-આર્ય તથા ચારિત્ર-આર્ય બની ગયા પછી
તેમણે રાજગૃહીમાં પ્રભુ મહાવીરના દર્શન કર્યા અને પિતાની
જાતને કૃતકૃત્ય કરી પ્રભુ મહાવીરે તેમના શુદ્ધ સયમના
વખાણ કર્યા અહીં તેમને અભયકુમારને ભેટ પણ થઈ ગયે
આકમુનિએ ગોશાક તથા અન્ય ધર્મપ્રચારકે સાથે
કરેલી વિશદ તરવચર્ચાની નોધ શાસ્ત્રકારોએ આ ઘરેલી છે, પર તુ
તેમની ખરી મહત્તા તે તેમણે સયમમાર્ગમાં કરેલ પુરુષાર્થ
હતે કે જેના વડે તેઓ અનત સુખના સાધનરૂપ નિર્વાણને
-તે જ ભવમા પામી શક્યા
ઉપસ હાર
મનુષ્યભવની પ્રાપ્તિ થવી જેમ અત્યત દુષ્કર છે, તેમ
આર્ય દેશમાં જન્મ થ એ પણ અવત કરે છે તેથી
પ્રત્યેક સુરા મનુષ્ય આયન પામીને આત્મકલ્યાણ કરવાની
મહાન તકને ઝડપી લેવી ઘટે છે
૫

·तकत्रीजी
સસાધન
એક વસ્તુનું સાચુ મહત્વ સમજવા માટે તેની વિરુદ્ધ
બાજુનું જ્ઞાન જરૂરી છે અજવાળાની કિંમત ત્યારે જ સમજાય
છે કે ત્યારે આ ધારાને અનુભવ થાય છે સુખનું મૂ-ચ ત્યારે જ
સમજાય છે કે જ્યારે દુખના દિવસો પસાર કર્યા દેય છે
સજજનતાની શ્રેષ્ઠતા ત્યારે જ સમજાય છે કે જ્યારે કેઈ દુષ્ટ
જોડે પાના પડી ચૂખ્યા હેય છે તે જ રીતે અનુકૂળતાને સાચે
ખ્યાલ પ્રતિકૃવતાની તુલના કર્યાવિના આવી શકતું નથી એક
આ વાત જ મનુષ્ય બરાબર સમજી લે તે કેવું સારુ ? આ
બા મનમાં કિકસ વણિનું ઉદાહરણું વિચારવા 4 છે

·બળદ કેવું જીવન ગાળી રહ્યા છે અને તેને પ્રાએ
કાળી મજૂરી કરે છે, ત્યારે મારું
નિર્ચ થ મહર્ષિએ કહ્યુ ‘મહાનુભાવ! તમા ! સંચાગે તે
પાતાને ભાન નથી મારુ આ કહેવું કદાચ તમારી મને.
એકદમ ઉતરશે નહિં, પણું તમારી આસપાસ જે વિરાટ સવ
સણિ ફેલાયેલી છે, તેનું યથાર્થ નિરીક્ષણ એશ્લે તે વાત
બરાબર સમજી જશે. પિયુ પતગિયુ, પેલે છે, એવી
-માખી, પેવે મ૨, પેને કાગડે, પલ મેર, પેલે ગીવ,
-પ હૂત, પિની બકરી, પેલુ ઘેટુ14 1 અને પિલે
વણ મકાન ના
કિરદાસને કાયાપલટ
એક વખત કિરદાસ નામના કેઈ ગરીબ વણિકે એક
નિગ્રંથ મહર્ષિને વદન કરીને કહ્યું કે “પ્રભે! હુ બહુ દુખી
છે, તેમાંથી છૂટવાને કઈ ઉપાય બતાવે ? ત્યારે નિથ
મહર્ષિએ જણાવ્યું કે “કિકરદાસ! ધર્મનું આ ધન કરે
-એટલે બધા દુખે દર થશે ”
કિ કરમે આવા જવાબની અપેક્ષા રાખી ન હતી તેની
વારણ તે એવી હતી કે “નિર્ગથ મહર્ષિ કૃપા કરીને મગ
મસ્તક પર હાથ મૂકશે કે કઈ જતર કરી આપશે યા તે
=ઈ એની સાધના બતાવશે કે જેથી માત્ર
ટી જશે … એટલે તેણે મહર્ષિને કહ્યુ “પ્ર 1 Sાન મા !
યેગે અનુકૂળ નથી હું સવારથી સાજ સુધી અને કેટલીક
ટ ભગય છે આ હીનતમાં
તિ કરી શકું ?
ગણા જ સારા છે પણ ખામી એટલી જ છે કે તેનું નામ
તમામ દળ
ધર્મનું આરાધન કેવી

·ધમધ-આથમી ની સરખામણીમાં તમારા સગો કેટલા બધા અનુકૂળ તમને મનુષ્યને અમુલ્ય ભવ પ્રાપ્ત થયું છે, એ જ તમાર_ અનુકૂળ સોગને ખૂબ મજબૂત પુરા છે “અને જુઓ કે મનુષ્ય તરીકે તે ઘણાયે છે જન્મ છે પણ તે એની ભૂમિમા જન્મે છે કે જ્યાં ઉતિ, વિકાસ, પ્રગતિ કે અભ્યદય માટેનું કેઈ સાધન હસ્તી ધરાવતું નથી જ્યારે તમે કર્મભૂમિમા જગ્યા છે કે જ્યાં અસિકમ મસિકમ અને કૃષિકર્મ આદિ કર્મો વિદ્યમાન છે અને ધર્મદ આરાધન કરવા માટેના અનેક રાધને મૂજી છે એમા પણ તમાં જન્મ સાડીપચીશ આર્ય દેઓની અ દર ચય છે મેં જ્યા સન્માધનની વિશેષ તક રહેલી છે જરા અનાર્ય દે. પર નજર કરે અને ત્યાં વસનું લેકના જીવનને ખ્યાલ કરે એવ તમને જણાઈ આવશે કે તમારા સગો ધર્મારાધન કરવા માટે કેટલા બધા વધારે અનુળ છે 'જુઓ, એને ઉત્તર કટિબ ધના પ્રતિ મીનળ પ્રદેશ- જ એકિમ તે સવારમાં ઊઠીને શિકારની શોધમાં નીકળે છે અને જન સોસટના સાસ કરે છે ત્યારે એકાદ વર કે એકાદ સીલને ( એક જાતનું પ્રાણી) પકડી લાવે છે બરફના ઘરમાં રહે છે અને ચામડાના કપડા તથા ચામડાની પથારી વાપરે છે નથી તે કઈ વાર સ્નાન કરત કે નથી તેની પાસે એટલા પાણીની સગવડ શરીર મેલ જણાય તે પિતાને જીભ વતી ચાટીને સાફ કરે છે જુએ, પેલે આફ્રિકાના જગતમાં જન્મેલો હબસી - પણ સવારથી સાંજ સુધી જ ગલી પ્રાણીઓની સાથે લડે :

·૧૭ મહાન તને
અને ઘાસની એક ઝુપડીમાં જેમતેમ પડ્યો રહે છેરાત્રે
પણ તેને ચેન પડતું નથી રખે કઈ હિંસક પ્રાણુ આવીને
હુમલે કરે નહિ, તેની તેને પૂરી તકેદારી રાખવી પડે છે
એ
જ જવ,
એ જ નથી અને એ જ જગની પશુઓની
કરે તેનું જીવન “રુ થાય છે
'જુઓ, પ સરહદમાં જન્મે પણ તે નાનપણથી જ
બદુની મિત્રતા જ છે અને તેના જોર પર જ જીવે છે
લટ કરશે, ગામ ભાગવા અને વિરોધીઓના ખૂન કરવા
તેને એ બહાનું કામ ગણે છે અને તેવા કામમાં જ પિતાની
દિગી હોડમાં મુંકે છે
‘એ રીતે બીજી પણ અનેક અનાર્ય જાતિઓના જીવન
જુએ અને પછી છે કે તમારા મગ પ્રતિકુળ છે કે
અનુકુળ છે
કિ એ ક “પ્રભા આ બધા કરતા તે મારા ગાગે
જફર વધા" અનુકુળ છે, પણ આ વાત આજ સુધી મારા
સમજવામાં આવી ન ની, કારણ કે હું મારી સરખામણી
આ દેશના અન્ય કો નાથે તે હતા ?
નિથિ મએિ કહ્યું “મનુભાવ' એ સરખામણીમાં
પનું તમારા નાગો ખરાબ નથી તમે ઉત્તમ માના અને
cત્તમ પિતાના નામ છે વળી પાવે દિથી પૂર્ણ થા
એટલે કે તમારા શરીરમાં કઈ જાત ની ખાડખ જ નથી. જે
માજને આધળા છે, મૂ છે, બાગ છે, 2 છે, ગત
છે, જેમને ૫ પાના અગ દ૨, મe

·ધમ ધ નથમાળા
ગયા છે તે બધા કરતા તમારા માગો કઈ રીતે ખરાબ નથી,
છે કે સારા છે વળી તમે શરીરે પશુ નીરોગી છે ત્યારે
તમા છે તિના, તમારી ઉમરને કે તમારા સબવિ પદ્ય
અને મનુ , ખામી, મા, અગ્રણી, ભરડે, અછ,
પા, શેથ, -, પશુળ, કર્ણશળ, પાર્શ્વશુળ, અમા,
પ્રમે, મધુપ્રમે, રક્તચાપ, નિદ્રાનાશ, રન્નક્ષય, માય,
રાજ્યમા વગેરે અનેક રોગોથી પીડાતા હશે એ તેમના
કરતા તમામ આયેગે ધર્મકરણ કરવા માટે વધારે અનુકૂળ
છે કેમ આ વાત બરાબર છે કે ન?િ”
કિ કરદાતે હાથ જોડીને કહ્યું “પૂજ્ય ' વાત સાચી છે હવે
હું કાપિ પણ એવુ નહિ ક કે માતા સાથે અનુકૂળ નથી'
તે સાંભળીને નિર્ચ થ મહેવિ બન્યા કે “કિ કરદાસ' તમારા
સગે અનુકૂળ નવી એ વાત તમારા મનમાથી , ભૂસી.
નાખવા માગુ છુ એટલું જ નહિપણ તમને એ વાત ઠસા
વવા માગુ છું કે તમારા કાનના સગે ધર્મકરણી કરવા
માટે ઘણુ અનુકૂળ છે, કારણ કે આ જનની પ્રતીતિ થયE
વિના તમારે ઉત્સા ધર્માચરણમા વધે તેમ નથી ?
કિરદાને નમતાથી કહ્યું “ભગવત! આ બધી વાત સાચી.
પણ સમયના અભાવે ધર્મકરણ કરી શકે તેમ નથી
એને ઉપાય શુ?'
નિગ્રંથ મહર્ષિએ તેને પ્રત્યુત્તર આપતા જણાવ્યુ કે
चत्वार प्रहरा यान्ति, युष्माफ गृहचेष्टितः ।
तेपा पाद तदध वा, पर्तव्यो धर्मसग्रह ॥

·પણ મહાન તકે
તમારા ચાર પર ઘરકામમાં વ્યતીત થાય છે, તેમાંથી
બ) પર કે તેને પણ અરધો ભાગ ધર્મ કરવામાં ગાળ
એટલે તમારા સમયને વ્યવસ્થિત કરે અને તેમને અમુક
સમય ધમકરણ માટે બાજુએ કાઢે તે સરળતાપૂર્વક તે થઈ
શકે તેમ છે વધારે સ્પષ્ટ કહુ તે તમારી પાસે સમયને
સંકોચ નથી પણ તેનો ઉપયોગ કેમ કરે એ દુટિની ખામી
છે તમારા જેવી ફરિયાદ બીજા પણ અનેક મનુષ્ય કરે છે,
પરંતુ તમે બધા સમયની ખરી કિમત સમજે છે ખરા? તમે
ઉડીને સૂએ છે ત્યાં સુધી તમારે સમય કેવા કાર્યોમા કેવી
રીતે ગાળે છે તેને તળે મેળવી જુઓ તે જ ખબર પડે કે
તમને સમયની કિમત કેટલી છે, પણ મહાનુભાવ! ખરી વાત
તે એ જ છે કે જે બાબતમાં રસ હોય તેમાં જેતે સમય
મળી રહે છે અને જેમાં રસ નથી તેમાં સમયનુ બકાનું
આગળ ધરવામાં આવે છે જ્ઞાની પુરુએ આ રીતની આત્મ
કલ્યાણ પ્રત્યેની બેદરકારીને “પ્રમાદ”નુ નામ આપ્યું છે અને
તેનું સેવન સમય માત્ર એટલે ક્ષણને એક શો પણ
કરવું નહિ તેવી સ્પષ્ટ ચેતવણી આપી છેઆ ર તે
પવિત્ર શો
પીળુ છ પાદડુ જેમ રાત્રિના સમૃડે ૫સાર થશે
(કાળે કરીને) પડી જાય છે, તેમ મનુષ્યનું જીવન પણ
આયુષ્ય પૂર્ણ થયે પડી જાય છે, માટે હે કૌનમ સમય
માત્રને પ્રમાદ કરીશ માં
૪ થી ઉપવનપુત્ર અને નરભુ શ્રમ ભગવાન મહાવીર
પિન ના પટ્ટશિષ્ય ગૌતમસ્વામીને ૬ ---

·ધમ ધનથમાળા
પુષ
વળી બહુ બહુ
દાભડાના અગ્ર ભાગ પર અવલબીને રહેલુ ઝાકળનું
બિદુ જેમ ઘેડી વાર જ રહી શકે છે, તે જ પ્રકારે મનુષ્યના
જીવનનુ જાણીને હે મૈતમ! સમય માત્રને પ્રમાદ કરીશ મા
વિઘોથી
ભરપૂર
અને ઝડપથી ચાલ્યા
જતા આયુષ્યવાળા જીવતરમાં પૂર્વે કરેલા દુષ્કર્મને જcરી દર
કર હે ગૌતમ! તેમા સમય માત્રને પ્રમાદ કરીશ મા
તારું શરીર જીર્ણ થવા લાગ્યું છે, તારા કેશ શ્વેત થવા
લાગ્યા છે, તારા કાનની શક્તિ ક્ષીણ થવા લાગી છે, માટે છે
ગતમ! સમય માત્રને પ્રમાદ કરીશ મા
પદાર્થો પ્રત્યે અરુચિ, ગડગુમડના દર્દ, વિશુચિકા વગેરે
જુદી જુદી જાતના રોગે તને સ્પર્શ કરે અને તેનાથી તારુ
શરીર કષ્ટ પામે કે નાશ પણ પામે, માટે હે મૈતમ ! સમય
માનને પ્રમોટ કરીશ માં
પારદાતુનું ખીલેલુ કમળ, જેમ પાણીથી ઉત્પન થવા
છતા નિરાળું રહે છે તેમ તુ આસક્તિથી નિરાળ રહે અને
સર્વ વસ્તુના મેહથી રહિત થા હેગનમ!
પ્રમાદ કરીશ મા
કાટાવાળા માર્ગથી દૂર થઈને તુ મહાધેરી માર્ગ(જિન
માર્ગ)માં આવે છે, માટે તે માર્ગ પર નજર રાખી છે
ગાતમ! સમય માત્રને પ્રમાદ કરીશ માં
ઊલટા માર્ગે ચડી જઈને નિર્બલ ભારવાહક (બજે ઉપાડ
નાર-મજૂર) પછી ખૂબખૂબ પીડાય છે, માટે હે મૈતમ! તુ
માર્ગને ભૂલીને સમયમાત્રને પ્રમાદ કરોશ મા
તુ સમય માત્રને

·હે ગતમ! તુ મેરા સમુદ્રને તરી જઈને લગભગ કોઠે
આવી પડે છે, તે તેને પૂર્ણ પાર પામવા માટે શીઘતા
કર હવે તે સમયમાત્રને પણ પ્રેમ કરીશ મા
ગતમતુ ગામ અને નરમ સમી, જ્ઞાની અને
નિર સક્ત થઈને વિચર તથા શાતિમાની વૃદ્ધિ કર, તેમ
સમયમાત્રને પ્રમાદ કરીશ મા *
કિરદાસે કહ્યુ “પ્ર! આ શબ્દો સાંભળીને મારી આપની
પાસે એકરાર કર જોઈએ કે-હુ મહાપ્રમાદી છું અને મે
માજ સુધીનું જીવન ઘેર પ્રમાદમાં જ વ્યતીત કર્યું છે
ખરેખર . મહામહ છે અને મૂર્તિને શિરેમણિ ૩
નહિ તે આજ સુધી મને સાચી રીતે વિચાર કરવાનું
સૂઝે કેમ નહિ ?”
નિગ્રંથ મહર્ષિએ કહ્યું “કિરદાર! તમે મનુષ્ય છે,
મતિવાળા છે, હિતાવતને સમજી શકે તેમ છે અને હિના
માર્ગમાં પુરુષાર્થ કરી શકે તેમ છે એટલે વસ્તવિક તે
મઠ કે મૂર્ખ નથી, પરંતુ તમારી બુદ્ધિ, વિખિ અને
કુશવતાને તમે ધર્મના ક્ષેત્રમાં વાપરી નથી, એટલે કરે છે
જાતની ખામી લાગે છે અને તે સ્વાભાવિક છે તુ હરે
પછી તમારી એ શક્તિને ધમાચરણના માં વો ને
ખાતરી થશે કે તમે સુસ, શાણા અને કફ છે.
પ
દિકરાને પિતાનું મસ્તક નિ મનિ
આ પરથી અરાન પ દક : મ્યું છે
*

·ધર્મ બાંધWથમાળા
ચક્ષુઓએ મારી સાચી જાતના દર્શન કર્યા ખરેખર ! હુ ધન્ય
છું, હું કૃતપુશ્ય છું કે તમારા જેવા ગુરુરાજને મને સોગ
થયે એ મારા તારહાર
1 હવે મને માર્ગ દેખાડે કે મારે
ધર્માચરણ કેવી રીતે કરવું ?”
નિર્ચ થ મહર્ષિએ ક “મહાનુભાવ! તમારા જેવા મુમુક્ષુ
એને માર્ગ બતાવે એ અમારુ પરમ કર્તવ્ય છે, એટલું જ
નહિ પણ તે કાર્ય બજાવતા અમને ખૂબ ખૂબ આનદ આવે
છે અને ખપડે તે આ કાય અમે ઉપકાર બુદ્ધિથી કરતા
નથી પણ અમારા પિતાના આત્મસંતોષ ખાતર જ કરીએ છીએ
હવે આપણે મૂળ મુદ્દા પર આવીએ શાસ્ત્રકારોએ કહ્યુ છે કે-
पूज्यपूजा दया दान, तीथयात्रा नपस्तप ।
યુત જોડાવ, મર્યાદII
મનુષ્ય જન્મનુ ફલ આઠ બાબતેથી મળે છે.
(૧) પૂજ્યપૂજા એટલે મુખ્યતયા પૂજનીય રાગ-દ્વેષ
રહિત શ્રી વીતરાગ પ્રભુની પૂજા, કચન કામિનીને ત્યાગી
ચારિત્રપાન ગુરુની પૂજા તથા વડીલો પ્રત્યે પરમ આદરભાવ
એ બાબતમાં તમારે આજથી પ્રવૃત્તિ કરવી
સુદર આલિશાન મદિર છે અને તેમા દેવાધિદેવની પરમ
મગલમા મૂર્તિઓ બિરાજે છે, એના તમારે નિત્ય દર્શન કરવા
અને સેવાપૂજા કરવી અને વિતરાગ ભાવના કેળવવી આ નગર
મા સુદર ૌિષધશાળાઓ અને ઉપાય છે ત્યા અવારનવાર
ઉત્તમ સાધુસતે આવે છે તેમની પાસે જતા રહેવું અને
તેમને વદન કરીને તથા તેમને ઉચિત વિનય જાળવીને
આ નગરમાં

·(૪) તીર્થયાત્રા એ ની યાત્રા જેનાવડે તરાય ત્રણ મહાન તને ' - તેમની હરેક પ્રકારે સેવા-સુશ્રુષા કરવી તેમને કલ્યાણકર ઉપદેશ સ સળ, મનના જે સશ ોય તે ટાળવા, અને ત્યાગભાવના કેળવવા પ્રયત્નશીલ રહેવુ વળી તમારા માતા-પિતા કે નુરભી જે કઈ હયાત હોય તેમના પ્રત્યે પરમ આદર રાખે (૨) દયા એટને કહ્યું કે અનુપ તમારે કે પણ પ્રાણીને વધ કરે નહિ ખામ કોને કેઈ હાવતા–રાવતા પ્રણ- પશુઓને વધ કદી ન કર, પિતાના સુખને ખાતર અ ય પ્રાણી એને મારવાની બુદ્ધિ રહેવી છે ત્યા સુધી સાચી દયા ૬૫થતી નથી, માટે અતથી તે કેઈનુ ય જરા પણ અહિત ક વની કે નુકશાન કરવાની ભાવના રાખવી નહિ કારક પ્રસ ગુમ દિ સાને પ્રસંગ આવે ત્યાં પણ બને તેટલી યતના-જ્યણા ક વી (૩) દાન એટલે પિતાની વનું હિતબુદ્ધિથી બીજાને આપવી તમે કીમત નથી અને તમારી પાસે દાન આપવા માટે પુષ્કળ ધન નથી મને દાન કેમ પી શકે? એ વત મનમાંથી કાઢી નાખે તમારી જે જે કરદાય તેમ થી ૭ પણ બીજાને હિતબુદ્ધિથી આપે એન્ડે તમે દાનન માને છે એમ સમજવાનું છે વધા” નર તે ટુ રેલે પણ ગરીબ ગરબાને આ વિશે નહિ તે આફતમાં કપાયેલા એને જાતમહેનતની મદ કરો અને શેર કે સાધુ-સત આવે તેમને સુપાત્ર બુદિ ૧ પૃમ સિન ભાવવડે શિક્ષા આપવાની જવના ખે. ત તીર્થ કહેવાય એવા એ ધન અને -મ

·ધમબોધ-ગ્રંથમાળા
એક વખત પણ જઓ અને બે ચાર દિવસ રોકાઈને ત્યાના
પવિત્ર વાતાવરણને લાભ લે આ પવિત્ર ભૂમિમાં કઈ પણ
ભાગ એ નથી કે જ્યા એકાદુ તીથે પચ્ચ પચીશ ગાઉના
ગાળામાં આવેલ ન હોય કદાચ એ તો બહુ મોટુ નહિ
હિય તે પણ ત્યાના સ્થાનિક સગો મુજબ તે હજાર અને
લાખે મનુષ્યને પુયજીવનની પ્રેરણ કરતુ
(૫) ૫ એટલે રટણ તમારે હમેશા પ્રાપ્ત કાળમાં
ઊડીને પચ પરમેષિને નમસ્કારરૂપ પરમ પવિત્ર નમાર
*મત્રને ૧૦૮ વાર જાપ કર એટ ન બની શકે તે
પછી યથાશક્તિ કરે, પણ કરે અવશ્ય એ મડામ ગલકારી
મત્રના જાપથી બદસિદ્ધિ અને નવનિધિન પ્રાપ્તિ થાય છે અને
જીવનના સકળ મને સરળતાથી પૂરા થાય છે આત્મિક
વિકાસક્રમમાં પ તેનું સ્થાન અનેરુ છે એટને તેના નિર તર
જાપથી ધર્માચરણમા તમારી પ્રગતિ શી થશે
(૬) તપ એટએ નાને માટે કઈ પj જાતને ત્યાગ
પર્વતિથિ હોય ત્યારે અવશ્ય ઉપવાસ કરે તે ન બને તે
એકાસણ કે આય બિન કરવું અને તે પણ ન બને તે છેવટે
બેઆમ કે રસત્યાગ પણ કર વળી હમેશા ભૂખ કરતા
કઈક ઓછું જમવું, બહુ સ્વાદિયા થવુ નહિ અને વિકાર
ઉત્પન થાય તેવા તામસિક પ ર્થો વાપરવા નહિ રેજ સવાર
४ नमो अरिहताण | नमो सिद्धाण । मो आयरियाण
नमो उमझायाण | नमो सेए सत्यप्ताहण ॥
एसो पचनमुकारो, सरपारपणासणो ।
मगलराण च सरेसि, परम हर मगल ॥

·પણ મહાન તો
મા કાને પિરિસર કે નવકારમી ધારવી અને ગુરુને વંદન
કરવા જતી વખતે તેનું પ્રત્યાખ્યાન કરવું એટલે કે તે અંગેની
પ્રતિના ધાન, કથ્વી ને ન જમવુ એવી પ્રતિજ્ઞા પણ એક
જાતનું તપ જ છે, કારણ કે તેનાથી વીસ કલાક પૈકીના બાર
કલાક સુધીમાં આહારને ત્યાગ થાય છે
(૭) શ્રત એટલે શાસ્ત્ર હમેશા ઘેડે વખત શાઅને
અભ્યાસ કરે તેનાથી ઘણુ નવુ જાણી શકાય છે અને મનની
વૃત્તિ સુધરતી રહે છે કહ્યું છે કે જ્ઞાન એ ત્રીજુ ભેચન છે,
બીજે સૂઈ છે, ન હરી શકાય તેવું ધન છે, સુવર્ણ વિનાનુ
આભૂાણ છે ટીપે ટીપે સરોવર ભરાય અને કાકરે કાકરે પાળ
બધાય તેમ વડે થે અભ્યાસ કરતા છેવટે જ્ઞાની બની
શકય છે આ અવસ્થામાં કેમ અભ્યાસ કરી શકાય તે ખ્યાલ
કદી પણ કરે નહિ, કારણ કે ધર્માચરણ કરવા માટે અને જ્ઞાન
મેળવવા માટે કોઈ પણ અવસ્થા કે ઉંમર બાધક નથી ઉઠ્યા
ત્યાથી સવાર ના ન્યાયે એ દિશામાં પ્રયત્ન શરૂ કરી દે મોટી
ઉંમરે જ્ઞાનાભ્યામ શરૂ કરીને પણ મનુષ્યો મહાવિદ્વાન થયેલા.
છે મકાન તાર્ષિક શ્રી સિદ્ધસેન દિવાકરના ગુરુ “શ્રી વૃદ્ધવાદી”
એ જ રીતે મહાવિદ્ધાન થયા હતા
(૯) પાપકર નાનુ મેહુ કોઈ પણ પરેપારનું કાર્ય
* ૫૯ ૨ દિવસ ચડે ત્યા સુધી કે ૫ણું પ્રમરનું ખાનપાન ન વાપ
ના નિવમ
+ સૂર્યોદયથી બે ઘડી સુધી કોઈ પણ પ્રકારનુ ખનપાન ન વાપ
રવ નો નિયમ એ નિષમ પૂરો થયે નમસ્કાર મિત્રની ગણના કર્યા પછી
તપાછી કરી શકાય.

·ધમ ધનથમાળા
કરવુ હાથી હાથીના જેવું કરે અને કીડી કીડીના જેવું કરે,
પણ જે મનુષ્ય નિર તર કેઈ ને કોઈ જાતને પરોપકાર કરતા
રહે છે તેમનું જીવન ધન્ય છે આ પરોપકારના પ્રકારો અનેક
છે પણ તે બધાને સાર એક જ છે કે બીજાને ઉપયોગી
થવાની વૃત્તિ રાખવી પણ માત્ર એક પેટા કે હીનરવાથી
થવું નહિ
ધાર્મિક જીવનની ઉચ્ચ કક્ષાએ પહોચવાની આ સામાન્ય
ભૂમિકા છે અને તેને અનુસરવાથી તમે ક્રમશ ધર્માચરણમા
આગળ વધી શકશે ?
નિર્ચ થ મહર્ષિના આ માર્ગદર્શનથી કિકરાસના મનનું
સમાધાન થયું તેને હવે લાગવા માડયું કે પિતે ધમાચરણ
જરૂર કરી શકે તેમ છે અને તે સરલતાથી કરી શકે તેમ
છે એટલે તેણે નિર્ચ થ મહર્ષિ આગળ એ આઠે બાબતેને
જીવ માં યથાશક્તિ ઉતારવાની પ્રતિજ્ઞા લીધી
નિ થ મહર્વિએ કહ્યું “કિ કરદામ! હજી એક બાબત
ને ખુલા કર રહી જાય છે તમે મને દુખમાથી છૂટવા
ને ઉપાય પૂછ્યું ત્યારે તમારા મનમાં આર્થિક દુ ખમાથી
છૂટવાની કલ્પના હતી અને તે મારા ધ્યાનમા જ હતી, પણ
- સારના અન્ય દે
ખાના
પ્રમાણમાં
આર્થિક દુખ એ
મોટુ દુખ નથી તમે જન્મ દુખનો વિચાર કરે, જરા
દુખને વિચાર કરે અને મરણું દુખનો વિચાર કરે તે એ
ખ્યાલ બરાબર આવી જશે એટલે મે પાડાને ન પકડતા
થડને પકડયું અને તે જ સાચી રીતિ છે અને એ વાત તમે
મહું

·પહે;
વણ મહાન તકે
લક્ષમાં લેજે કે લક્ષ્મી આવે છે તે પુણ્યના મગથી જ
આવે છે એટલે ધર્મ કરનારને તેને લાભ સ્વાભાવિક રીતે જ
થાય છે જેમ રાજાનું આગમન થતા તેના હજુરિયાએ તે
કુદરતી રીતે જ આવી પહોચે છે તેમ ધમાંચરણની શરૂઆત
થતા લક્ષમી એની મેળે આવવા માંડે છે તેથી જ શાસ્ત્રકારોએ
धनदो घनमिच्छूना, कामद काममिच्छवाम् ।
धर्म एवापवर्गस्य, पारम्पर्येण साधकः ।।
ધર્મ એ જ ધનના અને ધન આપનાર છે, કામના
ઈર કુકને કામ આપનાર છે અને પર પરાથી માને છે
સાધક છે
માટે આજથી તમે ધર્માચરણની શરૂઆત કરી છે અને
તમારા સઘળા દુખ દૂર થઈ જશે.
નિર્ચ થ મહર્ષિને સત્યાગથી કિકરીને થાપલટ થઈ
ગયે કહેવાની જરૂર ભાગ્યેજ છે કે થોડા વખતમા તે મા,
સુખી અને ધાર્મિક બનીને મનુષ્ય જીવનની સાર્ષક કાર
માટે શક્તિમાન છે
સહુદય પાઠકએ વાતને સ્વીકાર જરૂર કરશે કે અ3
હાલત, આપણી મને પણ કિરદાસ જેવી જ છે અને
તેથી જે સાધન વડે તેણે પિતાની કાયાને પલટો કર્યો, પાન્ડ
જીવનને સુધારી લીધું તે જ સાધવડે આપ કાને
પ કરવાની જરૂર છે, આપણા જીવનને સુધારી લેવાની
આવશ્યક્તા છે

·વમધથમાળા
યુપ
સંસાધનની પ્રાપ્તિ એ માનવજીવનને સાર્થક કરવાની
-ત્રીજી મહાન તક છે, તેથી તેને બને તેટલે સદુપયોગ કરી
લેનારાઓ સુફી અને શાણા છે, કુશલ અને કાબેલ છે તથા
અનુભવીઓમાં અગ્રેસર છે. બીજી રીતે કહીએ તે જે મનુષ્યો
ઉત્તમ કુળમાં જન્મવા છતા, પાયે ઇદિનુ સપૂર્ણપણે પામવા
છતા, નિરોગી છતા, દીઘાયુષી છતા, સગુણને વેગ મળવા
છતા, સાને સાભળવાની તક સાપડ્યા છતા અને તેમા
જણવેલા સિદ્ધાતે બરાબર છે એમ સમજ્યા છતા ધર્મનું
આચરણ કરતા નથી, તે ખરેખર મૂઢ અને મૂર્ણ છે કે જે
હાથમાં આવેની બાજી હાથે કરીને હારી જાય છે
મનુષ્યભવ, આર્યદેશમાં જન્મ અને સત્સાધનની પ્રાપ્તિ એ
ત્રણ મહાન તને યથાર્થ ઉપગ કરનાર સાચે મનુષ્ય છે,
સાચો આર્ય છે અને ખરેખર સત્પષ છે
મગલમય ધર્મ સહુનું કલ્યાણ કરે
ઈતિામ્
IST

·No text on this page.