·श्रीसोमानन्दनाथप्रभृतिगुरुवरादिष्टसन्नीतिमागों
लब्ध्या यत्रैव सम्यक्पटिमनि घटनामीश्वराद्वैतवादः।
कदमीरेभ्यः प्रसृत्य प्रकटपरिमलो रखयन्सर्वदेशान्
देशेऽन्यस्मिन्नदृष्टो घुसृणविसरवत्सर्ववन्द्यत्वमाप ॥१॥
तरत तरसा संसारान्धि विधत्त परे पदे
पदमविचलं नित्यालोकप्रमोदसुनिर्भरे ।
विमृशत शिवादिष्टाद्वैतायवोधसुधारसं
प्रसमविलसत्सद्युत्यान्तःसमुत्प्लवदायिनम् ॥२॥

·काश्मीर-संस्कृतमन्थावलिः।
अन्थाङ्क: ६०
श्वरप्रत्यभिज्ञाविवृतिविमर्शिनी
श्रीमन्महामाहेश्वराचार्यवर्य-श्रीमदभिनवगुप्तविरचिता ।
राजराजेश्वर-महाराजाधिराज-काश्मीरजरेन्द्र-श्रीहरिसिंहजी-
बहादुराज्ञया
रेसर्च-कार्यालयाध्यक्ष-पण्डित-मधुसदनकौल-शास्त्रिणा
उद्दिष्ट कार्यालयस्थेतरपण्डितसहायेन
मंशोधनादिसंस्करणोत्तर
संपाद्य
मुम्बम्यां निर्णयसागर' मुद्रणालये मुद्रापयित्वा प्राकास्यमुपनीता।
(प्रथमो भागः)
E RESEAN
IHLINE
संवत् १९९४
काश्मीर श्रीनगर स्वान्दः १९३८.
(मस प्रन्यस मदापणाधिकाराः प्रोकमहाराजवर्मः सायसीताः सन्ति)

·(All rights reserved )
Proled by Ramchandra Less Shedge at the Nirnaya sagar Ecensen
26 28 Kolbhat Street Bombay
Published by Pandit Madhusudan Kaut Shastri ma,
for the Research Department
Jammu and Kashmir Government SRINAGAR

·PREFACE. The first Edition in print of the Is'varapratyabhi- -viynti-yimars'ını which forms the sixtieth issue of Kashmir Series of Tetts and Studies is based on lation of the following manuscript material :- A. A bitchbark manuscript of the Maharaja Bhas Private Library. Contains 199 leaves with 16 s per pige, each lupe baying 24 to 29 Jetters. asures 73" x73". In Sharada Script. Missing both the beginning and the end. Very correct though ayed. B A country-paper manuscript of the Researcir rary. His 820 leaves with 20 lines on an average i page, each line containing 18 letters. Measures rre x 6)". In Sharada Saipt. Partly incorrect though mplete and fresh. C. A transcript of foolscap paper. Consists of *47 pages with ten lines per page, each line having 15 ters on an average. In Devanagarı Script. Incorrect. The beginning and the end of the manuscript B:- (1) ॐ नमः शिवाय ॐ श्रीगणेशाय नमः ॥ श्रीगुरवे नमः ॥ ॐ श्रीमच्छीविद्यारूपाय गुरवे मम । श्रेयोऽस्तु । hot aftur....... (e) समाता चेयमीश्वरप्रत्यभिज्ञाविवृतिविमर्शिनी ॥ कृति. श्रीनिनयनचरणचिन्तनरब्धप्रसिद्धरभिनवगुप्तस्य ॥ शुभमस्तु सर्यजगतां परहित निरता भवन्तु भूतगणाः ।। दोपाः प्रयान्नु शान्ति सर्पन सुखीभवन्तु रोकाः ॥ Although the above material ras acquired and got epared many years before now, set it could not be ilised early in preparing the press copy of the work ader edition because it ras considered prudent to stponc it for some years and carry out in the pean.

·11 PREPACE. 3 time a vigorous search after the manuscript which could contain the complete gloss and commentary of Utapala Deva, both of which are in turn commented on exhaustively by Abhinava in the Is'varapratyabhijña-yiyritiyimars'ını In this direction I made every possible effort all the time I have been in association with the Research Department, but I could not succeed in coming across any manuscript which could satisfy my desire. Having thus no immediate prospect of success to obtain the required manuscript I took up the tash in the belief that the posterity might succeed where I failed and might remove the defects which for want of the better material have been unavoidable in bringing out the present edition of Abhinava's detailed commentary. It is more than certain that I mught have committed mistakes in distinguishing between the original words as given in the gloss and the commentary and those of their explanations. The word 'Itz' no doubt serves the same purpose as do the quotation marks but the former is not as reliable as the latter because unlike the other it occurs at the end alone Besides this it is a manner. ism more or less with Abhinava and his followers to make free and frequent use of 'Itz' not only in concluding the passages quoted but also in the places where one idea comes to an end and the other begins Relatively thick types have been employed with quotation marks as a rule in printing the words of the text, the gloss and the commentary of Utapala Deva. Very many words, though paraphrased as those of Utapala Deva by Abhivana, have not been so treated because they are not followed by the word 'Ite. The tert of all the works referred to above lias suffered much at the hands of careless and half-educated copy. ists. In consequence of this one manuscript misreads तूष्णीकेनापि as तूपणी केनापि and the other as तूणी मूकनापि.

·INTRODUCTION With this very Every Sanskrit knowing person who has had a chance of studying some works on the Iderlistic Monism of Kashmir knows very well already that Utapala Deva, the only known disciple of Somananda, spent his lifetime in preaching and popularising the terchings of his preceptor as given in the Shivadrishti end in view he composed his work called Is varapratyabhijña in 190 couplets To make their meaning clear to the reader, he also supplied his own gloss and commentary on each couplet, in the former giving the substance and in the Intter discussion thereon. Abhinua Gupta in his onn echaustive way tried to explain first the couplets and then the gloss and the commentary. The former is as ulable to us in the Vimus'ını and the latter in the Vintiyimirs in), Bhuskarı Rajinika, a Kashmerian writer of the Sth century A. D, sty les the couplets with the gloss as Laghupratyabhijía, those with Vivita as Madhyapratyabhujíia and agrın those with Virittimars'ını by Ablumata as Vrihatprty abhijia. The last-mentioned syork is also called Ashtadıshasahasrihi on account of the fact that the sime in extent covers about 18000 verses Nothing more is hnown from the work under cdition about Utpalı Der 1 than wint already supplied in the Revios of the Reserrch Publications. His family nime seems to liave been rather Utpalihara as the names of the father and the son are Udayahan and Ubliranuhari. His Is'ı ampmtymbhijſ as we knon is the fruit of • 'वृत्ता तात्पर्य टीस्था सदिचार सूत्र यो प्रयारा धम् ।' Sco mago 3 Is varapratgablso joint with marsial do LUIK.S.T. S.

·IV INTRODUCTION the prayer of Padmananda ti ho ris his fellow student Similarly the work under edition, i e, the Iş varıpraty? bhijna sirti vimars ini ones its existence to the pious imploration of Abhinayıs younger brother Manorath1*. It was written by him in his old age when he had retired entirely from lus active life even as a lifelong bachelor ind when therefore he enjoyed charming discourses on the Unitary conception of God He completed it in the montlı of November 1014 A D The following heniistich occuring at the end of the work records the same event इति नवतितमेऽस्मिन्य सरेऽन्स्ये युगाशे तिथिशशिजर धिस्थे मार्गशीर्पावसाने । He attributes his success in wliatever he tried his hand upon to his lifelong celibacy which freed lun from domestic cares The rangement followed here is the same as ha adopted in the Isyurpratyabhijna vimars ini that is the whole of the work s divided into four parts having 16 chapters in all The theme of each chapter is already given in the Introduction to the second volume of the same which forms the thirty third issue of the Kashmir Series of Terts and Studies Euch chapter in conso nance with the name pf the commentary as Vivriti mars in is called 2 Vimars? It starts with a stanza in which tl e author offers h s obeisance to his favourite deity Siva in Rudra form and name Consequently the first chapter has tlie saluțațion offered to Amrita the second to Amritapurna and so on At the end of the work Abhinaya says tl at it was undert hen og him mainly to induce the people to take recourse exclusively to the path is challed out by the Vontic Shuis ism of ha hmn r See the ttb verse at the first page yol I Is para pratyabhijuă simniti vithars ini ·INTRODUCTIOY, Here as in other compositions he is very particular abont relating his pedigree and the names of his favou rite teachers. He says that he was the son of Chullha- Jaka ahas Narasimha Gupta con of Varaha Gupta of the family of Atri Gupta and that his darkness of ignorance was dispelled by the light which was so graciously shown to him by Bhutiraja. He openly achnowledges his indebtedness for this composition to his venerable teacher Lakshmana Gupta the disciple of Utpala Desa. He concludes the work with many verses of huis own among which the following deserves being quoted and freely translated here: पापाणान् प्रति वक्त कः शृणुत भो युष्मान् बुये जंगमाः सय्योत्थायमनर्थमर्थसरणे कोऽय वृथैवोद्यमः । संविद्धामनि शांभवे विशथ चेत् कालीयमेकं लवं किं किं वर्णनिकाभिराभिरभितः सत्यं स्वयं ज्ञास्यथ । Who is to address stones? O you living beings I Listen please, I address you. Why do you waste your time and energy day in and day out in useless pursuits of liſe. If you can find a chance to enter the Tealm of Sıra the seat of supreme conciousness even for a single moment, you will yourself be face to face with the Reality. Hence such cthortations on my part arc superfluous.

·+ Works and Authors quoted in the body of the book, (1) Kumārnsambhara (2) Afanustanıtı (3) Kathavalli (4) Bhagavadgitá (5) Tantralok? (6) Mahtimidhara (7) Ajrdapramitusiddhi (8) Vijőanabhairası, (9) Vaby aprdiza' (10) Shnı adrishti (11) Yogasutra. (12) Sankhyaharıka (13) Nyayasutra (14) Sambandlinsiddhl. (15) Nareshvarav ieka (16) Malınıvja, atantram. (17) Dhumottara (18) Satarudris am (19) Kihs'yastotram. (20) Tantrasara" (21) Spandaharıka (22) Shirasutri (23) Rauravasutra sangraha. (24) Mukutasamhută. (25) Chinmayatvasutra (26) Kirala. (27) Matangatantram (28) Sracchandatantram. (29) Tris'trobhairava (30) Deyaláchårya. (31) Acharya Dharmakurti (32) Bhatta (33) Bhatta Narayani, (34) Bhatta Divakaravatsa (35) Bhartrihari (36) Vir Naga (37) Bhatta Sanb zranandr (38) Bhatt? Chandrīnındı. (39) Siddhapidi. (40) Varahamılıra (41) Als'apáda. (42) Vidyaguru, (43) Avadhutacharya.

·अथ
ईश्वरप्रत्यभिज्ञाविवृतिविमर्शिनी । -
श्रीमन्महामाहेश्वराचार्यवर्यत्रीमदमिनवगुप्तपादरचिता ।
.
ॐ नमो मद्गलमूर्तये ।
श्रीशक्तित्रितयावियोगि हृदयं विभ्रत्तदेकात्मसा-
भावाविर्भवदात्मभावनिभृतोल्लासाध्यविस्पन्दितम्
श्रीमद्धैरवर्धाम तद्विजयतां भक्तान्तरात्मस्फुरत्-
स्तोत्रप्राभृतसंग्रहोन्मुखतया यद्विश्वरूपायते॥१॥
लब्ध्वानुग्रहमीश्वरान्निजमहासंभारसंदीपिनो
देहेऽस्मिन्नरसिंहगुप्तघटिते लब्धास्पदः पश्चिमे ।
श्रीमल्लक्ष्मणगुप्तदर्शितपथः श्रीप्रत्यभिज्ञाविधौ .
टीकार्थप्रविमर्शिनी रचयते वृत्ति प्रशिष्यो गुरोः॥२॥
घटयति परिपाकं शन्दवृत्ते प्रमाणे
विघटयति च भूयो मृत्युसन्त्रासंचिन्ताम् ।
अभिनवमतिरेवं चेश्वरप्रत्यभिज्ञा:-
विवृतिपद्विमर्शिन्येव भोगापवंगौं ॥३॥
निजानुजमनोरथैप्रथितसत्पधाभ्यर्धना-
वशोऽभिनवगुप्तसत्पदनिवेशितखात्मकः ।
प्रकाशयीत मार्गमनममुना जनोऽप्युन्मनाः
भयाति शिवधाम तत् पथि न यत्पशूनां दृशः॥४॥

·है . ईश्वरप्रत्यभिज्ञाविवृतिविमर्शिनी पूर्णव्याकरणावगाहनशुचिः सत्तकमूलोन्मिष- त्मज्ञाकल्पलताविवेककुसुमैरभ्यर्च्य हृदेवताम् । पीयूषासवसारमुन्दरमहासाहित्यसौहित्यभाग- • विश्राम्याम्यहमीश्वराव्यकथाकान्तासखःसांप्रतम् अमृतमनन्तमनुत्तरमघोरपोडशकशक्तिचक्रगतम्। औन्मनसपदनिरूढिप्रथमोपोद्धातकं धन्दे ॥६॥ इह एक एव श्रीमदस्मत्परमेष्ठिश्नीसोमानन्दपादप्रसादापसारि- तसंकोचः श्रीमान् उत्पलाख्यः शास्त्रकारो विकखरस्वहृदयकमल- परिमलपवित्रिसदिगन्तः ,सूत्रं वृत्ति टीकां च ईश्वरप्रत्यभिज्ञान- सिद्धये कृतवान् । तत्र सूत्रकारभूमिकावस्थितः 'कथंचित्' इत्यादिना महेश्वरं प्रति प्रहं स्वात्मानं ,परामशन तद्वाक्यपठन- पुरःसरीमावेन वृत्तेरवश्यंभावितां पश्यन् , पुनर्वृत्तिकारपदाव- स्थितः प्रवृत्त्यन्तरेण न परमेश्वरप्रहृता स्वात्मनि सततवाहिनी- मपि पराममर्श सूत्रकार एव च एतद्भूमिकापन्नो वर्तते इति दर्शयितुम् । यदपि वृत्तौ स्वसामानाधिकरण्येन इदं दर्शितं 'प्रत्यभिज्ञापयामि परितुष्येयम्' इत्यादिना, अन्यथा सूत्रकदेवं फरोतीति वक्तव्यं स्यात्, तद्दर्शने घ प्रयोजनं वृत्तिकृतः 'सूत्रार्थानवयोघे संभावनानिरासः, तन्निर्देशेऽपि नायं वीता- शवमाशयः । स्फुटीभूतार्थव्याख्यानाय पर्यायदानमात्रेण इत्थं प्रयुक्तं, यथा काव्यटीकाव्याख्यानप्रक्रियायो "विदिवं यो यया काश्चिन्न मे स्वार्थाः प्रवृत्तयः।"(कु.सं.६।२६) इत्यन भगवदुतो व्याप्यायमानायां मम न फेचन 'स्वस्ने व्यापारा इति टीकाकारो व्याचरयानोऽपि न भगवव एवाभिन्न इति प्रतीयते इति संभाव्येतापि ! नमस्कारान्वराकरणात्मिकवेयं + ·. , १०१ वि०] श्रीमदभिनवगुप्तपादरचिता। ३ सूत्रकरणपूर्वकसमनन्तर-तत्सूत्रवृत्तिप्रन्थकरणात्मिका प्रवृत्तिरा- चार्यस्य एकतां गमयति अन्यथा एवंभूतैकप्रवृत्तिनिर्वाहासंभवात् । टीकाकारपदमधिशयानस्तु शास्त्रकारोऽवश्यं प्रवृत्त्यन्तरेण युज्यते । वत्र च मूलश्लोकपाठो न पूर्वभावी । तस्य हि अवतारणक्रमो. ऽवश्यवक्तव्यः । प्रवृत्त्यन्तरे च अवश्यंभाविनि परमेश्वरं प्रति प्रतापरामर्शः पुनरवश्यानुसंधेयः । यद्यपि अस्य प्रत्यभिज्ञाते- श्वरशक्तिविजृम्भारूपसमस्तस्वपरात्मपरिनिष्ठितवेद्यवेदकप्रपञ्चस्य उम्मिपितमात्रमपिन परमेश्वरप्रावण्यादतिरिक्तम् , किमग ईश्वर- शक्तिप्रत्यभिज्ञानरूपप्रमाणपरिघटनं, तथापि राजोत्सवालंकार- खाधीनभर्तृकामदनोत्सवसंभोगन्यायेन अवश्यं समप्रतत्सार- भूतस्वरूपपरामर्शनं कर्तव्यं प्रवृत्त्योरन्तरालपाति भविष्यत्प्रवृत्ति- साफल्यभावनाय । एकप्रन्य कारकृवत्वं तु स्वयमेव आख्यास्यति 'वय्यां वाचि' इत्यादिना । तत्र अयं प्रन्थकारष्टीकाकारपदं प्रतिपन्नो वक्ष्यमाणशास्त्रसन्दर्भगतमुपायेन परप्रतिपादनायामव- श्यकतव्यमपि पूर्वपक्षतत्प्रतिक्षेपप्रभृति तुपकम्बुकपलालप्रायम- वीर्य, वत् स्थिररूपं परममुपादेयं पराम्रष्टुं नमस्कारं करोति 'खेच्छा' इत्यादिना खेच्छावभासिताशेषलोकयात्रात्मने नमः। शिवाय शश्वदच्छन्नखच्छवच्छन्दवृत्तये ॥ स्वस्मादिति आत्मनः सकाशात् , स्वस्मिन्निति आत्मनि एव, खयैव च इच्छया अवमासमाना अन्योन्यावहानेन भेदात्मना निर्भासमानाः संपादिता अशेषाः शुद्धाशुद्धमिश्ररूपा लोकाः प्रमातप्रमेयाः, तेषां च यात्राः प्राप्तयः परस्परसंबन्धाः कार्यका- रणभावक्रियाकारकभाववैचित्र्यादयः, तेपामात्मा पारमार्थिकः ·४ ईश्वरप्रत्यभिज्ञाविवृतिविमर्शिनी तन्नादावृत्तेर्वा अध्यात्माधिदेवाधियज्ञादिमन्त्रार्थवत् बहून् अर्थान स्वीकरोति । एकनिश्चयारोहयोगपद्यसिद्धये च एवं प्रयुज्यते, यद्वक्ष्यति 'श्लेषया' इति । य एवंभूतो भगवान् तस्मै नमः इति तद्विषयं प्रहीभावं द्योतयति नमःशब्दः । ननु खरू- पावस्थितमशेष वेद्यवेदकप्रपञ्च ततः स्वरूपात् बहि वेन नि. जया इच्छया बहिर्भावयन्नसौ बहिर्भूतानपि स्वात्मनि एव अव- भासयति, तथा अवभास्यमानानामपि तेषां स एव आत्मेति सर्वमिदं विरुद्धमालक्ष्यते । तथाहि समस्ता इयं लोकयात्रा भगवत्येव चिदात्मनि स्वरूपे विश्रान्तेत्येतदेव तावत् कथं प्रत्येयम् । तदीययैव च इच्छया यदि पहिरवभास्यते, तदिदानी तत्रैव खात्मनि अवमास्यते-इति किमेतत् । खात्मनि अविभेदेन हि यवभासन, तद्विरुद्धं बहिरवभासनम् । नहि यत् भासमानं तत्रैव भाति, तत् तदैव तद्वहिर्भूतं युक्तं घट इव गृहान्तर्भूतस्त- दहिभूतश्च । किंच तथा भासमानानामपि एपां स एव शिव आत्मेति नितरामप्रातीतिकम् । तथा भासमानत्वं हि भेदावभा. सनेन व्याप्तम् , शिवात्मकत्वं च एपामेकात्मकत्वेन तद्विरुद्धन ध्यातम् , तत् नानात्मानश्च एकात्मानश्च युगपदेव अमी भावा इत्युक्तं कः प्रतीयात् । स्वात्मनि च व्यवस्थितं वेद्यवेदकराशि पहिरवमासयितुं किमर्थमस्य इच्छा उत्पद्यते, निष्कारणमेव वा । तथेच्छोत्पादाभ्युपगमे सवतमेव तथामाव: स्यात् , न कदाचि- द्वति, तत्सर्यमिदमसमक्षसप्रायमिति आशय आह शश्वत्' इति । यत् तापदुक्त शिवात्मन्येय विश्वं विश्रान्तमिति कथमेत- विति । सत्रोच्यते । इह भावानां सत्त्वं, असत्त्वं या व्यवतिष्ठ- मानं संविद्विश्रान्तिमन्तरेण न उपपद्यते । संविद्विश्रान्ता हि - ·प्रका- " १०१ वि०] श्रीमदभिनवगुप्तपादरचिता । भावाः प्रकाशमाना भवन्ति । प्रकाशमानता च एपां संविदभेद एव । प्रकाश एव संविद्यतः । वत्प्रकाशादतिरिच्यन्ते च, शन्ते चेति उच्यमाने नीलं स्वरूपात् व्यतिरिक्तम् , अथच नील- मिति उच्यते । तदमी संविदि तावत् विश्रान्ता भावाः संवि- दनधिकवृत्तय इति आयातम् । नच संविदो भेद उपपद्यते । प्रकाशैकरूपायां हि संविदि संविदन्तरात् खरूपभेदकते भेद- व्यवहारे एकतरत्र अप्रकाशरूपत्वमुक्तं स्यादिति असंविद्रूपत्व- मापतेत् । वेद्याश्च अमी तत्स्वरूपैकात्म्यभाजः स्वयंमिद्यमानत्वं चेत् सहेरन् , तत् स्वमहिम्ना संविदं भेदयेयुरपि । त एव तु न खतो भेदमालम्बितुं समर्थाः । अथ संवेदनकृत एव एपां भेदः, सुस्पष्टमन्योन्याश्रयम् । देशकालावपि वैद्यराशिमधि- शयानी वेद्यत्वादेव संवित्तादात्म्यमभिघावन्ती कथंकारं तां संविदं भिन्ताम् । वेद्यराशिर्हि समस्त एवं प्रकाशादभिन्नः । यत् प्रकाशते, तत् प्रकाशामिन्नं संवित्प्रकाश इव । नहि प्रकाश- भिन्नस्य अप्रकाशमानस्य प्रकाशमानता युक्ता विरोधादिति एवं प्रकाशमानत्वं प्रकाशमिन्नत्वात् विपक्षत्वात् स्वभावविरुद्धाम- प्रकाशमानतामन वद्धारपदामवीर्य व्यावृत्तं प्रकाशाभिन्नत्वेन व्याप्यत इति व्याप्तिसिद्धौ स्वभावहेतुः । संविदश्च स्वप्रकाश- त्वमसहमाना अमुनैव प्रतिक्षिप्ता मन्तव्याः । वत् वेद्यभेदवत् देशकालभेदोऽपिन संविदो भेदकः। किंच वैद्ये देशकालप्रभृतय उपाघयो न जातुचिन् स्वरूपामिन्नं भावं भेत्तुं शक्ताः । केवलं स्वरूपभेदो भवन्नेव वैः परिनिष्ठीयते । नच संविदि कथंचिदपि स्वरूपभेदः प्रकाशकरूपत्वादिति हि उक्तम् । वदमी प्रकाश एव तावद्विान्ता भावाः । प्रकाशश्च विमर्शशून्यो न भवति । ततश्च विमर्श एव भगवत इच्छा नित्यैव रुद्रक्षेत्रज्ञप्रमावर्गसुखदुःख- ·. ६ ईश्वरप्रत्यभिज्ञाविवृतिविमर्शिनी नीलपीतादिप्रमेयसंचयं च अवभासयतीति, तथा अवभासमा- नमपिच संविन्मये प्रकाश एव विश्नाम्यति, अन्यथा तथात्वस्यैव असत्कल्पत्वात्, नव प्रकाशमानतामुझति प्रकाशादतिरिक्तस्य तृणमानस्यापि अप्रकाशनप्रसङ्गात् । तदेवंभूतं निर्भासमानं कथ- मपस्यतामिति विरोधोऽपि अन न कश्चित् । यदि हि नीलमनु- ज्झितनीलप्रकाशभावमेव अनीलप्रकाशतया निर्भायात् , को नीला- नीलयोरपि विरोधवैधुर्यमुद्घोषयेत् । इह पुनर्नीलादयोऽनुज्झितनी- लादिभावा एव प्रकाशमानाः सन्तः प्रकाशाभेदमयाः। तदिदमेव भगवतः स्वाच्छन्द्यम्-यत् संविदात्मक एव भवन् विचिनप्रमा- तृप्रमेयात्मना संविद्रूपानधिकेनापि संविद्रूपाधिकतया निर्भास- मानवपुपा प्रकाशतेच, तथा विमृशति च । अनधिकस्यापि अधि- कस्य इव भासनं स्वच्छभाव उच्यते दर्पणस्य इव । स हि मा- कारगृहहस्त्यश्वपुरुपघटकुम्भकारभेदैस्तद्गतावयवावयविभावाधा- राधेयभावकार्यकारणभावप्रभृतिभिश्च व्यवहारनिवहेमनाङ्मा- त्रमपि स्वरूपानधिकैरपि अतिरिक्तैरिव च यत् निर्भासते, तदेवं खच्छ इति उच्यते । केवलमस्य तथाविमर्शाभावादस्वाच्छन्द्यं जडत्वम्। परमेश्वरस्तु तथा भासमानमात्मानं विमृशत्येव संविदो विमर्शपर्यन्तत्वात् । यच उक्तं सर्वदेव तथा भासमानं स्यादिति । तत्र सर्वदेति कदाचिदिति घ यदि कालः कश्चित् वनिर्माणनिर- पेक्षः स्वतनस्तत् पदवलम्बनेन चोघेतापि। नच एवम् । तथाहि अस्मिन्काले घोत्यादेन अस्य शब्दस्य अर्योऽन्यः फश्विरते सथा भासमानात् सूर्यपरिस्पन्दितात् । तदेवदुक्तं स्यात्---सत्सूर्यादि- विस्पन्दितसमावेनय फस्मात् नीलादि विश्वं भासत इति । तदिदमपि किं न चोद्यते-नीलमेव पीतं किं न मातीति । ननु एवं न नीलं भासितं स्यात् । यदि एवम्, अन्यथा भासने ·१.०१ वि०] श्रीमदभिनवगुप्तपादरचिता । तदेव तत्सूर्यविस्पन्दित नावभातमेव स्यात् । सप्तार्णवमीलननि- भौसित्वे हि प्रलयदिनमेव अद्यतन दिनं स्यात् , नाद्यतन दिन तद्भावे तदुभयात्मनापि । नच अतिरिक्तेन वपुषा भाति परमेश्वर इति न किञ्चिदन्न अप्रातीतिकम् । संवेदनस्यैव हि स्वप्नसंकल्प- शास्त्रनिर्माणादौ तत्तदन्तर्व्यवस्थितभावसंभारबहिष्क्रियायामपि अनतिरेको दृष्ट इति प्रत्युत प्रतीतिवहिष्कृतपरिकल्पनमप्राती- तिकम् । तेन शश्वदिति कालपरिच्छेदासंभवः । अच्छन्नेति खरूपानतिरेकः । स्वच्छेति अनतिरिक्तत्वेऽपि अतिरिक्तताभा. ससंभवः । स्वच्छन्देति विमर्शस्वातड्ययोगः । वृत्तिपदेन एपां रूपाणां भगवति शक्तिमति शिवे तादात्म्यावभास उक्तः । शश्वदिति कालापरिच्छन्ना, अच्छन्ना स्वरूपान्यथाभावं मनागपि अभजमाना, स्वच्छा अधिकनिर्मासनमिव सहमाना, स्वच्छन्दा पार्यन्तिकप्रतिष्ठास्थानविमर्शाशून्यतया तद्विमर्शस्थानान्तरोपया- बालक्षणपारतव्यवियुक्ता वृत्तिर्वर्तनं स्वरूपस्पन्दितमेव यस्य, स एव अशिवरूपसांसारिकमोहापहस्तनयोगादानन्दसारभोगा- पवर्गरूपपरापरश्रेयःपरमार्थवया शिवः परमेश्वरः, तस्मै इति शास्त्रकृत् वाड्मनःकायानां तत्प्रहवामाविष्करोति । प्रहताच उतरूपा भगवत्स्वरूपोत्कर्पदर्शनेन वदिच्छावशाविशीर्णशरीर- प्राणादिकल्पितप्रमातृभावनासंस्कारात्मकशेषवृत्तिसमवे व्युत्थान- समयसंभाव्यमानस्य शरीरादिगतप्रमातृवाभिमानोदेकस्य अपा- सनेन मायाप्रमावभिमानातिरेकन्यम्मावितसंविदात्मकस्खस्वरूप- वाया उन्ममतात्मक समावेशः । तादृशं शिवस्वरूपं प्रधान प्रमातृतया अधिशये न्यफरोमि मायाप्रमातृभावाभिमानमिति अन्यनिपातवत् द्योतक एव अयं नमःसन्दः । यत्तु नमःशब्दस्य खरूपपरत्वमभिधीयते, वत् न मनोरमम् । नहि भगवति नम.. नम ·८ . ईश्वरप्रत्यभिज्ञाविवृतिविमर्शिनी शब्दस्वरूपार्पणेन किंचित् । गीतन्यायेन हि नमःशब्दः श्रूयमाणो भगवति परितोपमाधत्त इति शपथश्रद्धेयोऽयमर्थः । स्वाहादी- नामपि होमादौ दीप्यभिवृद्धिदेवतार्पणतर्पणप्रभृतियोत्य एव अर्थः, न स्वरूपनिष्ठता चादिनिपातयत् । स्वरूपपरत्वे तु चः पठित इतिवत् सत्त्वरूपतायामनव्ययत्वं स्यात् लिङ्गसंख्यादियोगप्रस- गात् । अर्थस्य च शब्देन को योग इति तद्योगे चतुर्थी विघ- टेत । नमस्करोति नमस्यतीति नमःशब्दमुच्चारयतीति अर्थपर्य- वसाने परमेश्वरमिति बाह्यकर्मसंबन्धानुपपत्तिः । वाचिक एव च तदा नमस्कारो मानसोऽपि वा स्यादिति कायिको नमस्कारः कथमिति त्रैविध्यप्रसिद्ध्ययोगः। अस्मत्पक्षे तुमनसा वाचा कायेन स्वात्मानं प्रह्वीकुर्वन् न्यग्भावयन् भगवन्तमुत्कर्षयतीति नमस्यते- रर्थः इति सर्वमुपपन्नम् । यद्वक्ष्यति 'जयनमस्काराद्यभि- धानेनापीश्वरस्योत्कर्षः ख्यापनीयः खात्मनश्च त- त्प्रवणता' इति । आगमेष्वपि नमःस्वाहाचौपडादीनां विवि- धसिद्धिजननोपयोगितया जाविशब्दवाच्यानी तत्तदर्थद्योतकत्व. मेव अभिधीयते । संभवन्तं च अर्थोपकारमनाय.स्वरूपकृतो. पकारसमाश्रये को ग्रहः। तदेवं यसो विश्वं निर्भासते, यत्र च विश्रान्तं निर्भासते, यदिच्छया च प्रकाशते, यश्च विश्वस्य प्रका- शमानस्य आत्मा, यच विश्वनापि निर्भासमानेऽनावृतमेव, अना- धिक्येनापि च यत्र विश्वं यस्य स्वातन्त्र्यात् अधिकमिव निर्भासते, तदेव परमार्थतत्त्वं प्रधानतया उत्कृष्टम् , अन्यत्तु अस्मदादि वत्प्र- वणमिति अयमत्र प्रधानाभिधेयः शास्रार्थों हृदये प्रवेशितः, येन विवर्तपरिणामप्रमृविपक्षान्तरप्रतिक्षेपः। विवर्ती हि अस. सरूपनिर्भासात्मेत्युक्तम् । निर्भासते च असत्यं चेति कथमिति तु न चिन्तिवम् । परिणामे तु रूपान्तरं तिरोभवति, रूपान्तरं .

·१०१ वि०] श्रीमदभिनवगुप्तपादरचिता । च प्रादुर्भवतीत्युक्तम् । प्रकाशस्य तु रूपान्तराभावात् तत्तिरो- धाने स्यादान्ध्यम् । अप्रकाशश्च प्रादुर्भवन् नैव प्रकाशेतेति उभ- यथापि सुप्तं जगत् स्यादिति न पर्यालोचितम् । प्रतिबिम्बवादे च स्वच्छतामात्रं संवेदनस्य, न स्वातत्र्यमिति तत्समर्पकवस्त्वन्तर- पर्येपणा कर्तव्या । अविद्या च अनिर्वाच्या वैचित्र्यं च आधत्ते इति व्याहतम् । पारमेश्वरी शक्तिरेव इयमिति तु हृदयावर्जक: क्रमः । तस्मादनपह्नवनीयः प्रकाशविमर्शात्मा संवित्स्वभावः पर- मशिवो भगवान् स्वातच्यादेव रुद्रादिस्थावरान्तप्रमावरूपतया नीलसुखादिप्रमेयरूपतया च अनतिरिक्तयापि अतिरिक्तया इव स्वरूपानाच्छादिकया संविद्रूपनान्तरीयकस्वातव्यमहिना प्रका- शत इति अयं स्वातघ्यवादः प्रोन्मीलितः एवं परमेश्वरस्वरूपे समाविश्य ग्रन्थकारः सूत्रवृत्त्यर्थं पूर्व- पक्षोचरपक्षैः समुद्घाटयिष्यन् 'तर्कोऽप्रतिष्ठः' इति अप्रतिष्ठता, • "अद्यास्मानसतः करिष्यति सतः स्थास्तूनथो नश्वरान्" इति स्वशक्तिप्रदर्शनमात्रसारतया गोमयपायसीयन्यायोपहासेन परमार्थानुपयोगिता, "अहो घिग्व्याख्यातृप्रहमितरहेवाकभृतक- महो तर्फस्यान्तः कचिदपि न लभ्यश्च विबुधैः ।" इवि तत्कारित्वतद्वेपित्वार्धवेशसयोगादप्रामाणिकत्वं "वहिन यस्य सलिलम्" इति अबद्धाभिधानमात्रमन मा संभाषीति श्लोक- त्रयेण घटयति 'खपुष्पं सत्कर्तुम्' इत्यादिना । एकोऽपिशब्दो भिन्नकमा तथा' इति च । देशे काले प्रमातरि च सर्वत्र अ. सत्त्वेन विदितं खपुष्पमपि सत् संपादयितुं, तथा पुरः स्फुरदपि सर्वस्य वर्तमानतया देशनैकट्येन च प्रकाशमानम् , अव एर वस्तु यत् वदपि असत् संपादयितुं प्रमुरहं प्रभवनशीलः सन् २ ·- . १० ईश्वरप्रत्यभिज्ञाविवृतिविमार्शिनी जगदिदं भावाभावरूपं चकितमिव स्वरूपे अनवस्थितमिव 'करोमि' इति सामर्थ्यमात्मनि संभावये। वादस्य पक्षप्रतिपक्ष- परिमहस्य । आरम्भकाले चिकीर्षायाम् । यत् यथा पक्षतया वा प्रतिपक्षतया वा कर्तुमिच्छामि, तन्मे तथा संपद्यते इति एपा यस्य उक्तिः, तथा इति स्वसामर्थ्यप्रथनाभिप्रायप्रकारेण, स्फुटमेव आत्मनो निन्दा करोति । यदर्थरहितमभिधेयप्रयो- जनशून्यवचनमसमाप्तं च अपरिनिष्ठिताभिधेयं नियमनिदाना- भिधानाभावाच असंभावितोपरमं मम प्रेक्षापूर्वकारिताविरहात प्रसरति स्वयमेव प्रवर्तते, तन च प्रकुपितान्तरवाताभिधानधातु- प्रक्षोभ एव निमित्तं भवति । यो हि तदेव नीलं पीतमिति न नीले, पीतमिति; न नीले, न पीतमिदमिति वा बूयात् ; स उन्मत्तधौरेय इति प्रशंसां मुक्त्वा न स्तुत्यन्तरपात्रं भवेत् । तदी- होन पथा स्वसामर्थ्यप्रदर्शनमुन्मादप्रदर्शनमेवेति तात्पर्यम् । नच केवलमुन्मादमात्रम् , यावत् परोऽपि अमुना मार्गेण नीयमानो विवारितः स्यादिति महत् पातकार्जनमिति देशयितुमाह 'जडा- नामिति । उपयुक्तप्रमाणवृत्ता अपि हि गुरुसेवाशास्त्रशीलना- दिप्रयत्नशत:, अथच य एवमप्रेक्षापूर्वकारिणः, त एव जडा:, तेषां ये उपयुक्तशास्त्रार्थसम्यग्विकारविरहलक्षणापरिणामप्रमवा उद्दारा अभिधेयप्रयोजनशून्या अननुसंधानेऽपि हठप्रवृत्ता उ- द्गारस्थानीययातप्रक्षोभप्रलापाः, तैपिता रुचिः वा दीप्तिः परमार्थस्वरूपलक्षणा यस्याः, यस्यां च असता रूपेण तस्य सतः पारमार्थिकस्य रूपस्य संकीर्णत्वं व्यामिश्नत्वं यत् तत्साम- या॑त् सा वादशी; अर्थानामर्थयितृणां प्रमाणामर्थ्यमानानां च प्रमेयाणामावलिः परस्परोन्मुसोऽपि युगल कमयः समूहः परितो म्लायति उन्मुसतोद्धरकन्धरतां हित्वा अवनमति इव स्वकर्व- . - ·१ अ०१ वि०] ,श्रीमदभिनवगुप्तपादरचिता । व्यौदासीन्यं प्रतिपद्यते । यथा मन्दाग्नीनामौदरिकाणामतिभोज- नाजरणजनितद्गार गोत्सुकापि काचित् मुग्धा सर्वत्र भोग्ये ताम्बूलादावपि असता अशुद्धेन रूपेण संकीर्णतामिव उल्लि- खन्ती अत एव विनाशितभोजनाद्यभिलापा अरोचकदोषेण म्लानिं प्रतिपद्यते । एतदुक्तं भवति-मुग्धमतेर्लोकस्य लौकिक- वैदिकप्रभृतिदृष्टादृष्टप्रयोजनकर्तव्यविशेषविषयसंततिप्रवृत्तिभाज- स्तादृशमृपापाण्डित्यप्रलापैर्भग्नरसा रुचिर्जायते, नच परमार्थतत्त्वे कचन अवतार्यते अप्रतिष्ठानात् । तस्मादीदृशेन स्वात्मनि उन्मा- ददायिना परमपकुर्वता च किं पाण्डियेन । ईदृशं तु तद्युक्तमि- त्याह 'यथावस्तूद्राह' इति । यत् यत् वस्तु, तस्य तस्य उत्कर्ष मुद्रेकमुन्ममतां च गृहृताममी प्रतिपाद्या इत्यत्र अर्थे उपयोगी पूर्वपक्षतपणसिद्धान्तसमर्थनात्मा तत्समर्थाचरणल- क्षणो यः प्रयोजकव्यापारः, तन ग्रहो रसः स एव भूम्ना प्राशस्त्येन अतिशयेन सततं च विद्यते यस्य तादृक् यो वस्तुतो विद्वान् तथैव वेत्ति, नतु अन्यथा, नतु अन्यथा पश्यति, अन्यच ब्रूते, विद्वांश्च प्रेक्षापूर्वकारी, तत्र स्थिता तत्र वि- श्रान्वा । सा अर्थावली। विगता शान्ता शङ्का यस्याः, यस्यां च ! सा प्रमात्प्रमेयवर्गात्मिका आश्वसिति कर्तव्यप- रिलोपयोगाभावात् लौकिकालौकिकदृष्टादृष्टविपये तदुत्तीर्णप- रमार्थतत्व विपये च धृतिमावध्नाति । यतस्तादृशो विद्वान् स- र्वस्य विविकत्वं विवे भिन्नविपयतया विरोधपरिहारं परोपका- रमेयं स्वफलं पश्यन् ददाति । तथाहि यत् यथा प्रकाशते, वत् तथा प्रकाशस्यैव महिमति दृष्टौ सूक्ष्मत्वतारतम्यप्रकाशात् किं न पारमाणवत्वं, सुसादिजनकत्वात् किन तादात्म्यं, संवेदनाभावे किन अन्धवमसमायशून्यशरीरत्वं पटादेः शरीरप्रमातृमात्र- ·, १२ ईश्वरमत्यभिज्ञाविवृतिविमर्शिनी विदुषो वा वालानापामरादेरपरलोकित्वं स्फुरति हि, य- स्तावदह, सोऽहं देहभस्मीभावे न कश्चिदिति परमेश्वरसंविद- भेदभाजो भावा अपि परमेश्वरस्वरूपाः प्रमातारोऽपीति विचि- शक्तिपरिस्फुरणमेपां परमा मण्डना, नतु अल्पापि खण्डना । केवलं तावन्मानभागपरिग्रहरहिका विवदन्ते अन्धा इव हस्ति- शरीरे करपुच्छादिभागस्पर्शनद्वारोत्पन्नसमुचितकरिविकल्पाः । तदपि विवदनमेपां परमेश्वरशक्तिविजृम्भामात्रं न कंचन दोष- लेशमावहतीति । यथाच सा सुकुमारमतिः काचन तस्मात् जडोद्गारव्याप्तात् देशात् केनचित् तदभिप्रायवेदिना असंमतेन जडेन सह विविक्तत्वं दूरत्वमापाद्यते । अविदग्धलोको हि तां म्लायतीयमरोचकेनेति परं पश्यति, नतु अत्र जडोद्गारजनित- त्यमरुचेरिति जानीयात् । सापिच एवमेवेति । यदा तु ताम्बू- लासवभोजनादेयत् यत् वस्तु, तत्र तत्र उत्कर्षस्वीकारनिपुणं तद्धृदयं प्रहेण गाढेन संपाद्यते; तदा सा निजरुचिप्रबोधादा- श्वसिति भ्लानिं त्यजति । काचन च कुमारी प्रबोधाभिमुखम- दनाङ्कुरोपकरणकलितहृदयापि तथाभूतौदरिकोद्भारदूषितरुचि- रेवंभूताः खलु पुरुषा भवन्तीति म्लानिं नीता, केनचित् विदम्धेन विविक्ते विगताशवा तदेकाववद्धप्रेमपरतत्रा कृता, लौकिकभोजनादिभोगरसज्ञा लोकोत्तररतिरसास्वादाभिज्ञा च संपाद्यते । तथा परमार्थपण्डितेनापि सिद्धिमोक्षलक्षणपरापरश्रेयः- प्रात्यानन्दोचिता प्रमातृप्रमेयमयी त्रिलोकी संपाद्यते । नित्य- योगाद्यभिधानाय लाघवप्राप्तमपि तदस्यास्यस्मिन्नियेतावति मत्वर्थे विहितं बहुव्रीहिमपहाय तत्पुरुपात् मत्वर्थीयप्रयोगः कृतः । 'जटानामुहारैः' इति बहुवचने तादृशीं प्रचुरतामपरिनिष्ठां च अभिधत्तः । विदुपि' इति तद्वैपरीत्येन एकत्वविवक्षया परमा ·१०१ वि०] श्रीमदमिनवगुप्तपादरचिता । १३ पण्डितः परमार्थविदग्धश्च दुर्लभ इति उक्तम् । 'कस्मिंश्चित् इति लोकोत्तरे । ननु तागसी यदि कश्चिदेव, तदसंभावनीय एव अस्तित्वेनेति आशक्षा आह 'ते कृप्ताः किल' इति । एतदुक्कं भवति-परमेश्वरेच्छेव स्वरूपाच्छादनं घ स्वरूपप्रकटनं च विदधती अवश्यं तादृशं प्रसूते परमार्थपण्डितं, केवलं माया- राशिभूयान् विद्यावतु तनुवरं तेजः। तथाहि रोदसीशब्दवा- च्यस्य द्यावापृथिवीद्वयस्य यत् विभजनमसंकीर्णत्वज्ञानं विशे- पेण च भजनमपातकतया सेवनं भोगयोग्यत्वम्, अन कर्तव्ये सप्त कुलपर्वताः कृताः समर्या निर्मिताः, पर्वतशतपू. णेऽपि जीयलोके सप्तव, न अधिकाः । नच अत्यन्तं न नि- मिताः । रानिन्दिनस्य च तम:प्रकाशरूपस्य सत्कारे चन्द्रार्की द्वावेव । नतु मणिप्रभृतेर्बहुतरतेजोवर्गस्यापि अत्र शक्तिः । नच तो न सृष्टौ । यदि हि सूर्यो न स्यात् , रागिरेव स्यात् , सापि वा न भवेत् । प्रकाशरूपताज्ञाने हि तदभावस्तम इति ज्ञानम् । जात्यन्धोऽपि अन्तःसंकल्पारूढरूपादिप्रकाशं जान- नेव वहिस्तदुप्रकाशमन्धतमसं वेत्ति, सुप्तमूर्छिततायामन्धतमसस्य प्रथमप्रवेश एव प्रकाशसंस्कारवशादवभासः, नतु तदेकवशी- भावावस्थायाम् । तदा हि न किञ्चित् निर्भातमिति व संस्मरणं सर्वशून्यसंवेदनमावेदयेत । नच अन्धतमसं सर्वशून्यमेवेति वक्ष्यामः । तथाहि कापिलेश्छाया सप्रतिघवस्तुधर्म इष्टा, आमिर्मिकैश्च तमोरूपभेद एव । निमीलितनेत्रस्य हि बहिरन्ध- तमसमिति न प्रतिपत्तिः, अपितु उन्मीलितदृश एव । आलोक- शून्यवायां तत्र न परं पश्यामीति संवित् , नतु तमः पश्या- मीति । यदि च सूर्य एकरसस्फुटस्वभाव एव स्यात् , तत् दिन- मेव स्यात्। यदा तु स्वरश्मिसंक्रमणपूर्यमाणमण्डलाभोगश्चन्द्रोऽस्ति ।

·. . , 4 ईश्वरमत्यभिज्ञारितिविमर्शिनी सूर्यतेज एव तथा वैचित्र्येण आस्ते येन सदपि असदिव, तदा रानि म भाति । अनया भङ्गया निशाकरत्वं चन्द्रस्य, नतु सूर्योदये दिनमिव चन्द्रोदये निशेत्येवमन विवक्षितं मन्तव्यम् । यथाच कुलपर्वताः, यथाच चन्द्रा, तथा ईश्वरेणैव विश्वाधा. रकत्वात् धाना सदसतोर्युकायुकयोर्भावाभावयोश्च विवेकक- रणे यो विधिरविचलो न्यायः, तत्र कश्चिदेव, न सो विपश्चि- जनः, सम्यक् पश्यंश्च निश्चिन्वंश्च सृष्टः, नतु न सृष्टः । किलेति सभावनायाम् । अपोढ व्यावर्तितं गाढमनादिकालसं. सारवासनावशारूढमपि तिमिरमख्यातिलक्षणं यया प्रकृष्ट. ज्ञानलक्षणया प्रभया अर्चिपा, तया भास्वरः स्वयमतमोरूपः, पर च स्वरूपमजनेन अतिमिर प्रकाशमयं कुर्वन् । 'अयम्' इति गुरुप्रवन्धं प्राच्यकालं भासमानरूपं स्वात्मानं वर्तमान शिष्यप्रशिष्यसन्तानं च भाविनं पश्यन्नविच्छिन्न विद्यावभासनः परमेश्वर इति दर्शयति । विशेषेण पश्यतीति विपश्यः परम- सर्वज्ञः, तद्वदाचरन् भावतत्त्वं चेतति यः स विपश्चित् । शपथ- द्विपश्यन्नसुगतवदिति ? चेतयते विपश्चिदिति हि सूत्रान्तः "खपरविमर्शक्षमचित्तत्त्वयुतः स्याद्विपश्चित्तु" इति । "पर विमृशतीति णिचि विपि पर विमृशन्ती चिदस्य" इति श्रीवृह- स्पतिपादाः । एव क्रमेण अल्पाल्पतया परमेतद्वतिष्ठते, नतु सर्वथैव असम्भवोऽस्य अर्थस्येति उक्त भवति । एवं सत्त्वनिष्ठ- मेव पाण्डित्यम् । तच्च परिनिष्ठितमेव सत् परोपकारनिष्ठ भवतीति अभिधाय करिष्यमाणटीकाप्रयोजनं सूत्रवृत्तिटी काना च एकम- न्यकारनिर्मितत्वम् , एकवत्प्रयोजनत्वेऽपिच ग्रन्थभेदनिर्माग- साफल्यं दर्शयितुमाह 'वय्यां वाचि' इति । त्रयोऽवयवाः पश्यन्तीमध्यमावेसरीति यस्याः सा त्रयी परामर्शरूपा क्रोडी- 1 - ·१०१ वि०] श्रीमदभिनवगुप्तपादरचिता । कृताभिन्नसमस्तपरामर्शनीयराशिः परा भगवती । वक्ति स्वरूपं । विमृशतीवि वाक् , तस्यां च एतत् इति परिदृश्यमानं वाडायं. प्रमितिलक्षणपरामर्शरूपसंवेदनानुविद्धत्तया शब्दनैकशरीरं विश्वं यथा क्रमेणं विकसितं, पश्यन्यां विकासोन्मुखं, मध्यमायां विकसत् , वैखया पृथक्कया परामृश्यमानत्वेन लब्धविकासम् । यद्वच गायत्री अधिकृतप्रेरणानिर्माणनिपुणनिजहृदयगगनसदोदि- तबोधादित्यप्रभातविभारूपा 'अमुत्र' इति आमुष्मिकफलदा- ननिमित्तम् ; यदिवा अमुत्र विश्वप्रसिद्ध अन्तःप्रणवनिगमात्मनि , क्रमेण विकसिता 'अन्तर्' इति करवै इति संकल्पभूमौ विका- सोन्मुसा, कर्मप्रारम्भकाले ओमिति अभ्युपगमरूपतया मत्रप्रा- थम्यप्रथनरूपतया च विकसन्ती । ततः कर्मसंपादनसमये ऋग्यजुःसामतत्समुदायलक्षणा त्रयी संपायहोत्राध्वर्यवौद्गात्र- मत्वस्फुटीभावावस्थायां लब्धविकासेति लौकिकं फलभूतं वै- चित्र्यं वैदिकं च तत्कारणभूतं दृष्टान्तत्वेन उक्तम् ; यदि वा अन्तरादित्रये, अमुत्र च पश्यन्त्यादिके ये क्रमविकसिता गायत्रीति । अथवा अन्तःप्रणवं प्रणवस्य अन्तर्मध्ये यत् निग- मात्मकं त्रयमृगादि 'सवयनोट्टतं पूर्व पुरस्ताच विशीर्यते ।' (म० स्मृ० २१७४) इति नयेन प्रणवतादात्म्येन 'सर्वे वेदा............। (क० व० २११५) इति नयेन च, तन यथा गायत्री कर्तव्यप्रारम्भे प्रतिभारूपा फ्रमेण विकासमेति । साहि प्रतिभा सामसु गीविरूपेषु नादात्मता गृहत्ती, ऋच कर्मगुणदेवताप्रशंसात्मकाथरूपतासूत्रणं स्वीकु. hणा, यजुप्पु कर्वव्यात्मना फुटीभवति । 'वेद्यं धर्माद्युपायं नि- अयं गमयतीति निगमो वेदः । तद्वदीश्वरप्रत्यभिज्ञा सूत्रवृत्त्योः .

·- . , ईश्वरप्रत्यभिज्ञाविवृतिविमर्शिनी • स्फुरितहृदया या, सा इह विवृतौ व्यक्तिं गता । शनैः क्रमेण 'ईश्वरः प्रत्यभिज्ञायते यया दृक्रियात्मकशक्यमिज्ञानदर्शनया प्रतीपमाभिमुख्येन ज्ञानोपायभूतया स्वात्मनि ईश्वरव्यवहारसा- धनप्रमाणपद्धत्या, सा सूने स्फुरद्धृदया, वृत्तौ स्फुरितसारा, विवृतौ तु व्यक्ता सर्वजनगोचरतां गता । स्फुरणप्रारम्भः सूत्रे स्फुरणनिर्वाहस्तु वृचाविति परमार्थत ऐक्यमनयोरेककालकृत- त्वात् , विभागकल्पनया तु भेद इति दर्शितम् । एतदुक्तं 'भवति-यथा परवातत्त्वे विभागहान्या विश्वं स्थितं, पश्यन्त्यामा- सूत्रिवभेदं, मध्यमायामुन्मीलितमेदं, वैखर्या भिन्नपरामृश्यमा- नरूपतया स्फुटीभूतमेदावभास; तथैव, भिन्नानामधिकारिणां' भिन्नामर्थक्रियां विधत्ते, तथा परवातत्त्वस्थाने शिवाभिन्नशास्त्र- कारसंवेदन तादात्म्येन यत् वर्तमानं परमार्थतत्त्वं सारत्वाच हृदयशब्दवाच्य, तत् परप्रतिपाद्यजनविपयतापत्तियोग्यतालक्षण- स्फुरणात्मकभेदासूत्रणया स्थितं सूत्रे, वृत्तौ तु तदेव उन्मीलितं, विवृतो तु आक्षेपप्रतिसमाधानदिशा स्फुटीभूतं सर्वजनप्रतिपत्ति- योग्यतालक्षणभेदं भवतीति तस्य तस्य अधिकारिणो विविध- फलदायितया हि अगृहीतदर्शनान्तरजनितभेदवासनाप्रहाः सूत्र- मानान् वृत्तिसहितादभिविनीताः सन्तो वृत्त्यनपेक्षसूत्रार्थ- मानपरिशीलन दिशा परापरसिद्विभाजो जायन्ते । तीर्थान्तरप. रिशीलनोत्थित मिथ्यादृष्टयस्तु विकृतिरूपया टीकया अपसारित. तथाविधविमोहाः सूत्रत्यर्थविश्रान्तहृदयाः क्रमेण सूत्रार्थमा. वनावियोगविभान्त्या तथैव शास्त्रकारसंवेदनरूपपरहृदयाविम- छतत्त्वतया सिद्धषन्तीति । ययाच प्रतिमात्मनि सर्वः कर्तव्य. फलापोगलिवभेदः क्रमेण फारम्भपर्यन्तता प्रतिपन्नो विश्वव्यय- झारसिद्धिहेतुः,एयमात्मसंयोघो गुरुहृदयविश्रान्तः सूत्रादिपु क्रमेण .

·१०१ वि०] श्रीमदभिनवगुप्तपादरचिता ।. स्फुटीभूतः प्रतिपाद्यप्रतिपादकभावेन निःशंकेन निर्विवादेन च । स्फुटता प्रतिपद्यते इति । सूच्यतेऽर्थो येन, तत् सूत्रम् । सूत्रस्य खाभिधेये वर्तनं वृत्तिः, तत्प्रतिपादकत्वात् सूत्रार्थोद्भेदनो ग्रन्थोऽपि वृत्तिः । शास्त्रार्थस्य संवृतस्य आच्छादितस्य इव शझ्य- मानपरमतपांसुराशिपायावरणापसारणेन अपगतावरणत्वं विवरणं विवृतिः, तत्प्रतिपादकत्वात् ग्रन्थोऽपि । स एव टीका टीक्यते अवगम्यते हृदयभूमिसंचरणचातुर्ययोग्योऽर्थः क्रियते ययेति । तथाच वक्ष्यति- 'टीकायामथच क्रमोपचयवत्"........।' इति । यदि तुं 'स्त्रियाः खलनौ विप्रतिपेवेन ।' इति लक्ष्यं नाद्रियते, तदा वृत्तिशब्दो विवृतिशब्दश्च करणे व्युत्पाद्या; वृत्तिशब्दस्तु अधिकरणब्युत्पत्त्या यदि अर्थे, तदा ग्रन्थे उपचारादेव वृत्तिः । एवमियता टीकापि ग्रन्थकारेणैव कृतेत्युक्तं भवति । नहि अन्यप्रमातृतत्त्वगे पश्यन्तीमध्यमे, प्रमानन्तरविश्रान्ता च वैखरीति संभवति । नापि अन्यस्य कर्मोपक्रमः, अन्यस्य कर्तव्यनिर्वाहणमिति संभवोऽस्ति । यत्रापि उभयं काव्यसमस्यावारकपटसमापनादौ स्यात् , तत्रापि मूल- स्फुरिततावदेकाभिप्रायनिर्वाह एव तथा भवति एकीकार एव न अन्यथेति । तदनेन सूत्रवृत्तिविवृतित्रितयविरचनेन सर्व उपकृतो भवतीति प्रदर्य प्रयोजननिरूपणपुरःसरं तात्पर्याभिधानद्वारेण आदिवाक्यमवतारयति 'शास्त्रारम्भे' इत्यादिना । उचिते कर्तव्ये यत् विन्नशमनं; तत् यत्नोपार्जनीयमिति शास्त्रारम्भ- पदम् । यदाहुः श्रेयांसि यहुविवानि" .

·ईश्वरपत्यभिज्ञाविवृतिविमर्शिनी . इति । विन्नन्ति विलुम्पन्ति कर्तव्यमिति विनाः आध्या- त्मिकादयोऽनवघानदोपादयत्रिविधा उपघाताः, तदधिष्ठातारच देवताविशेषाः । ते च प्रक्षीणमोहस्यापि मायासंस्काराविनिवृत्त- शरीरमाणप्रभृतिगतप्रमातृभावस्य प्रत्यगात्मनः प्रभवेयुरपि इच्छा- विघाताय, विशेषतः समस्तलोकमभ्युद्धर्तुं परिगृहीतोद्यमस्य । लोकगतधर्माधर्मपरिस्पन्देन तदधिष्ठात्रा च देवतायन्देन संसार परिरक्षणपरिगृहीतक्षणेन अवश्यं विनसंघसंघटना क्रियते । यथोकं 'विनायुतसहस्रं तु परोत्साहसमन्वितम् । प्रहरत्यनिशं जन्तोः सद्वस्त्वभिमुखस्य च ॥ विशेषतो भवाम्भोधिसमुत्तरणकारिणः ।' इत्यादि । तदसौं विघ्नसंघातो यदि परं तादृशालौकिको- द्योगयोजकेन भगवतैव अनुग्रहात्मकचरमनिजकृत्यनिर्वाहणका- रिणा विहन्तुं शक्यते इति प्रत्यगात्मनि शरीरादौ सद्रूपता- तिरस्कारेण अवनतिरूपेण प्रथमसमये परमेश्वरस्वरूपोत्क- पणपरामात्मा समावेशः 'मुख्यत्वं कर्तृतायास्तु............। (३।२।१२) इत्यादिवक्ष्यमाणलक्षणः स्वीकार्यः । तत्र हि सति विश्वमपि स्वात्मभूतमभिन्नस्त्रवनसंविन्मात्रपरमार्थ भवतीति कः कस्य कुन विनः । अनन्तरं तु प्रन्यकरणकाले यद्यपि प्रत्यगात्मप्राधान्य- मेव अनुसन्धेयमन्यथा वैसरीपर्यन्तप्राप्तिनिर्वाह्यशास्त्रविरचनानु- पपत्तेः, यथापि तत्समावेशसंस्कारमहोजोजाज्वल्यमाननिजीज:- समुण्मासिवभेदमाहवयां न प्रभवन्ति विनाः। नच मायाधिकारिणि प्राविण्यादी उचितः समावेशः इति परममहणम् । प्रतिर्ल- क्षणे, वेन हेतुना यतः प्राता भयति अन्यथा न समे न्यूने ·१०१ वि०] श्रीमदभिनवगुप्तपादरचिता । वा प्रामाणिकस्य प्रहता उचिता, इत्थंभूताख्याने वा विपय-. विपयिभावे प्रतिः । प्रकणेति अन्यतिरस्कारेण ह्वयति शब्द- यति ताद्रूप्यं परामृशति सद्गुणानुप्रवेशस्पर्धावानिवेति प्रहः । 'आत्मनि' इति शरीरादौ प्रत्यगात्मनि । तथाहि शून्यबुद्धि- प्राणकरणदेहे सति निर्वाह्यं शास्त्रसंपादनमन्यनिरोधेन परमार्थ- वाध्यवसायेन शब्दनिर्माणेन परोपदेशेन चेति । तत्र अवश्यावल- म्बनीये दलकल्पे पारमेश्वरं स्वरूपमनुप्राणकं वेदकत्वेन समाश्री- यते परामृशन्' इति शत्प्रत्ययेन इदमाह । 'आसाथ' इति, यद्यपि पूर्वकाले धात्वर्थे वर्तमानात् धातो वे क्त्वाप्रत्ययो विधीयते, तथापि धातुसंवन्धवलात् तद्वाक्यार्थानुप्राणकत्वेन क्त्वान्तार्थः प्रतीयते । पूर्वमासवं पिवति ततो गायतीति हि वाक्ये यादृशं क्रिययोः पौर्वापर्यमानं प्रतीयते, न तादृशमेव आसवं पीत्वा गायतीति, अपितु तदासवानमुपकारत्वेन प्रधान- वाक्यार्थानुप्राणकत्वेन अनुयायि इव भाति । केवलं पूर्वोत्पन्नता- मानं पौर्वकाल्ये, नतु उत्पद्यैव निरन्वयः प्रविलय इति । एवं जातं चेत् परमेशदास्यासादनं, वत्स्वजनेन न विलम्बः कर्तव्यो विलम्बे मायासंस्कारतिरस्कारेण अशङ्कितोपनतपरमेश्वरतादा- स्यापवर्गसंभावनया परोपकारसंपत्तेरभावात् । अनासादितं- तत्स्वरूपस्य तु शास्त्रकरणे प्रतारकत्वावश्यमासादनसामन- न्तर्येणैव परोपकारकरणमुचिवम् , नतु विलम्बनीयम् । तेन परमेशगुरुप्रसादोचितं शुद्धाशुद्धाधिकारिसदाशिवरुद्रविष्णुविरि- चाद्युत्तीर्णपरमेश्वरदास्यासादनं सज्जनत्वलाभपूर्वकस्य परोपका- रैपणानिमित्तकस्य सर्वसंपदवाप्तिप्रयोजनोपायस्य ईश्वरप्रत्यभि- ज्ञोपपादनस्य प्रत्यंशं निर्वाहकत्वेन वर्तते इति 'आसाद्य' इति एकवाक्यताप्रयोगेण उक्तमिति शना विच्छेदाभावो लक्षणत्वं ·२० ईश्वरप्रत्यभिज्ञाविवृतिविमर्शिनी हेतुत्वं च प्रतापरामर्शस्य द्योतितमिति प्रयोजनमेव प्राधान्येन प्रवर्तकम् । तत आह 'प्रवृत्तये' इति । तत्र फलं प्रधानतया वाक्यार्थ इति दर्शने प्रयोजनमेव फलरूपं वाक्यार्थे उपपादनस्य तत्फलहेतुभूतप्रत्यभिज्ञाकर्मकस्य तत्रैव विश्रान्तेः । कर्मवाक्यार्थ- मतेऽपि कर्मार्थत्वात् क्रियाया अभिधेये प्रत्यभिज्ञालक्षणेऽर्थे यद्यपि शब्दात् झटिति प्राधान्यं प्रतीयते, तथापि तस्य संप- दे॒तुतया विशेषणात् संपदेव प्रधानत्वेन भाति । एवं क्रिया. वाक्यार्थवादेऽपि । सा हि कर्मार्था, फलार्थ घ तत् । अभिधेयं तु उपदिश्यते । प्राप्येऽपि फले उपायस्य दुष्टता मा शङ्कीति । तथाच वक्ष्यत्येव 'अवतारता' इत्यादि । शास्त्रकार:' इति, परप्रतिपादनोपायरूपं मोहापसारणफलं स्वसंवित्सिद्धे स्वप्रका- शेऽपि प्रमावृतत्त्वे महेश्वरे 'स्मार्यते स परं परो दृष्टसाधात् ।' इति न्यायेन व्यवहारसाधनं प्रमाण शाखरूपं य उपदिशति । अयमाशय:-न इह कलहपूर्वक एवं प्रस्तावपूर्वक एव वा कीनाशदान दिशा महतां परव्युत्पादनोपदेशः, अपितु ........."बलाचवे नियोजयेत् ।' इति कारुणिकत्वेन । तत्र च श्रोतैव तावदुपलाल्यापि प्रवर्त- नीयः इति एवंविततविततपरार्थानुमानस्वभावे शास्त्रे मूलभूमी प्रवर्तकं प्रयोजनमभिधातव्यम् । तत एव संशयादिषोडशपदा- धंदृष्टया निरूप्यमाणो न्यायः परं सम्यक् व्युत्पादयतीति अक्ष- पादमुनिनिरूपितामेव दृष्टिमनुज्झन् सम्यग्व्युत्पादकः 'शास्त्र. कार:' इति उच्यते । सौगतप्रमृतयस्तु सत्कारिणश्च व पिण इति । एतय मया कयामुसतिलके वितत्य निरूपिवम् , अन्येष्यं तत एव । अपूर्वा प्रणाममही पश्यन् कश्चित् व्यागुपोदित्या- ·मनोवागात्मकं यदविभकं संविच्छतः, तदेव अर्पयता मदन . वत्साररूपे च वाक्तत्त्वे विश्रान्तम्, नतु उडे भरीरे। तेन १०१ वि०] श्रीमदभिनवगुप्तपादरचिता । २१ शयेन टीकाकारस्तत्समर्थनां करोति 'जयनमस्कारादि' इति । आदिपदेन वन्दनप्रध्यानप्रभृति गृह्यते । इह द्वयनिष्ठं यत् रूपं, तत् अन्यतरमुखेन प्रतिपाद्यमानमुभयविश्रान्तौ पर्यवसा- ययितव्यम् । घंटो भासते, घटः पश्यतीति हि घटं निर्भासमानं निर्भासयतीति अर्थप्रतिपत्तिः । उभयनिष्ठं च प्रहत्वमत्र अस्येति । उत्कर्पश्च अतोऽस्येति । वत् जयति जयसि-जयेतिशब्दप्रयोगे परमेश्वरोकर्पमुखेन प्रवृत्तेऽपि स्वात्मन्यग्भावनात्मकं प्रहत्व- मालम्वनीयमपरथा उत्कर्पस्य अनिर्वाहात् । एवं नमो नमामि- वन्दे-इत्यादिप्रयोगे स्वात्मन्यग्भावनपरामर्शमुखेन प्रवृत्तेऽपि ईश्वरोत्कर्पविश्रान्तिराश्रयणीया । तदिदमुभयमेकमेव वस्तु यंश- मपि सदिह श्लोके आ समन्तात् वेदिवं शब्देन संमुखीकर्तव्य- समस्तश्रोतृजनस्फुटपरामर्शयोग्यं कृतम् । अर्थाक्षिप्तं हि सर्वस्य न गोचरः। 'अत्यन्तदुर्लभंदास्यम्' इति 'कथञ्चित्' इत्यनेन उक्तमिति सुतरामात्मविषये न्यग्भावनमुक्तमुक्तम् । 'महाफलं तद्दास्यम्' इति ईश्वरस्य उत्कर्षः। दासत्वादेव स्वामिनि ईश्वरे लब्धे पुनरीश्वरपदं माहेश्वर्यपर्यवसितमेव । महाफलपदेन टीका- कार: 'समस्तसम्पत्समवाप्तिहेतुम्' इति पदं प्रत्यभिज्ञा- विशेषणमपि दास्यविशेषणमिति दर्शयति । वृत्तौ च सूचितोऽय- मों 'दास्यलक्ष्मीः' इत्यनेन । दास्यप्रभवा लक्ष्म्यः समस्ताः संपदः परमेश्वरप्रसादात् लब्धा येनेति । अन्यथा लक्ष्मी- शब्दोपादानमसंगवं स्यात् बहविषयताप्रकटीकरणं च । 'वाचापि वा' इति अपिशब्दात् कायेनापीति मन्तव्यम् ।तथाहि प्रसता घ उत्कर्षणं घ तथा प्रकाशपरामर्शनरूपं मानसे संबेदन ·२२ ईश्वरप्रत्यभिज्ञाविवृतिविमर्शिनी , विश्वमर्पित भगवति भवतीति । तदागमे ........."स्वात्मानं च निवेदयेत् ।' इति कथितम् । निवेदयेदिति अपयेत् निश्चयेन विद्यामयं च कुर्यादित्यर्थः । ततस्तु तन्नान्तरीयकत्वादेव शरीरधनदारा- दीनामपि तत्र अर्पणं जायते इति पूजनहवनशिरोविनमनाष्टा- गप्रणिपातनादि तदनुमानहेतुतया उपचारात्प्रणाम इति व्यव. ह्रियते, न मुख्यतया । 'सत्यम्' इति कामं विघ्नशमनमियवैव संपद्यते, अधिकं तु प्रयोजनमादौ पठितस्य तत्प्रहृतानिवन्धनस्य श्लोकवाक्यैकदेशस्येति । 'अद्यापि' इति अविच्छिन्नतया पुस्तकनिवेशद्वारेण अशेपहृदयसंक्रान्तेः । तत्रैव हि आवेदिव- स्वस्य उपयोगः, नात्मनीति भावः । व्याख्यातृपदमभ्यर्हितमिति पूर्वम् । प्रत्यभिज्ञोपपादने हि अनुमीयते ईश्वरसांमुख्यम् । 'ईश्वरसांमुख्यपूर्वकम्' इति । ननु व्याख्यातरि प्रत्येकमे- तदर्थानुप्रवेशादुचितमेवत् , श्रोतृणामिति तु कथम् । नहि श्रोता प्रत्यभिज्ञामुपपादयति, नच दास्यमिति अन्तः पृथक् परामर्शो युक्तो वाक्यार्थपरामशैक्यात् । श्रोतापि प्रथमत एतद्वाक्यं पठन्नेव एवमन्तः परामृशति-अहमधुना एवंविधलोकोत्तररहस्योपदेश- भाजनत्वप्रात्यनुमितादेव परमेश्वरप्रसादात् महेश्वरदास्यप्रापणा- पूर्विका प्रत्यभिज्ञा या अमुना व्याख्यात्रा उपपाद्यते, वन अध्ये- पणतत्समर्थाचरणरूपं प्रयोजकन्यापारं करोमि, येन अहमपि आचार्यपदप्राप्तियोग्यतया परमेश्वरदास्सं वान् जनानपि प्रापय्य 'जनोपकारमिच्छन्' इति । तयाच रहस्यप्रणयादिमनी- सार्थमविद्वानपि तदनुचिन्तनात् वत्फलमासाद्यति । एवं शि. प्योऽपि । अध्यवसाययोगामावाद्धि चुद्धिलक्षणं प्रमावारमना- स्टोऽपि अयमों यास्त प्रमावरि विश्राम्यति वस्य प्रमातुरस्य , ·त्तिपाठपरामर्श एवं श्रोतृणामपि परमेश्वरसंमुसीमावं ददात्येव । किंघ व्यापयामापि पच्यमाने सूत्रवृचिमन्ये दुर्लभेश्वरदास्या- १०१ वि०] श्रीमदभिनवगुप्तपादरचिता । २३ च परामर्शस्य वस्तुत एकरूपत्वात् । सजातीयहठानुधावनं हि लोप्टजलादिषु जडेपु महाभूतेष्वपि दृष्टम् । तथाच ज्ञानमसंकु- चितनिर्विकल्पकसंविद्रूपं पौरुपं शास्त्रव्यतिरिक्तदीक्षाधुपायक- मपि, तदपरमध्यवसायपद्प्राप्तं तु असंकुचितसंविद्रूपं बौद्धं यदर्थ शाखादि उच्यते । अज्ञानमपि संकुचिताविकल्पसंवेदन- रूपं पुरुपनिष्टं, संकोचाध्यवसायभूम्यारूढं तु बुद्धिनिष्ठमिति द्विधा मन्यन्ते आगमिकाः-इति श्रीमन्मतङ्गादिशास्त्रमन अर्थे पर्येप्यम् । तदवुद्धिपूर्वकमपि शिष्याणामेतत्परामर्शमयसंवेदन- मयता जायते स्वापमदयोः कर्तव्यपरामर्शमयसंवेदनवत् । 'आसाद्य' इति 'प्रत्यभिज्ञामुपपादयामि' इति च द्वौ णिचौ । वृत्तावपि 'एकाकिसंपदा' इति वचनेन परस्यापि तदेव परमेश्वरप्रसादैकहेतुकतद्दास्यसंपत्संचारणं सूचितमिति 'आसाय' इति णिज्द्वयार्थो व्याख्यातः प्रत्यभिज्ञापयामीति च गिद्वयं वृत्तौ, यावदेव च रहस्योपदेशयोग्यत्वावाप्त्यनुमेयो माहेश्वरप्रसादः, तावत् आत्मपरोपकारकरणसमर्थोऽहं जात एवेति । वृष्टश्चेद्देवः, संपन्नाः शालयः इति वदयमुचित एव शिप्यस्य परामर्शः । वस्तुतश्च एकात्मकत्वात् तत्प्रकाशनाविच्छेदस्यै- पच मोहापसारणेन संपाद्यत्वात् ग्रन्थकारस्य तु अयमेव उद्यम:-मत्परामर्शमयाः प्रत्येकं सर्वे संपद्यन्ताम् । शास्त्रकारय- देव घ व्याख्यातॄणामपि शिष्यान् प्रति स वथैव युक्तः । 'मत्समत्वं गतो जन्तुर्मुक............" इति हि महाव्याप्तिमायनेऽयमेव तात्पर्यायः । एवं सूत्र- सादनाद्वारेण अनस्स अयमुपकारमिच्छन् उत्प्रत्यभिज्ञामुपपाद ·२४ ईश्वरप्रत्यभिज्ञाविवृतिविमर्शिनी यतीयेवंभूतमर्थं प्रतिबिम्वकल्पं विम्बस्थानीयादुत्तमपुरुषार्थात् प्रतिसंक्रमणवशादायातं प्रतिपाद्य अधिकारिरूपतासंवेदनात् जनो जायमानो यः कश्चित् , स इह उपकार्य इति । एवरूपात् स्वात्मनि अभ्युदितात् सदा अहं जन उपकार्य:, तदुर्लभेश्वर- दास्यासादनौपयिकामनेन उपपाद्यमानामुपपत्त्या स्थाप्यमानां प्रत्यभिज्ञामुपपादयामि अहमपि उपपत्त्या हृदये स्थापयामि तामुपपत्तिमवधारयमाणः इति इयत्प्रतिपत्तिपर्यन्ता प्रतिपत्तिः । अन तावत् कौशलात् संक्रमणेऽपि परामर्शसाम्यं दर्शितम्, अन्यत्रापि तु एवम्। यत एष एव अधिकार्यनधिकारिणोविशेषः । तथाहि स्वां गच्छेत्युपदिशामीति श्रुतेर्यथार्थमवधुध्य मामयं गच्छेति उपदिशतीति द्वितीय प्रतिसंक्रमेण सोपानमारुह्य तत् गच्छामीति तृतीयं पदमासाद्य वाक्यार्थज्ञो भवति । अनधि- कारी तु प्रथमसोपान एव विश्राम्यति । एवमयं विवक्षति, एनं प्रेरयतीत्यपि भवत्सोपानान्तरं न वक्तुरभिसंहितं कर्तव्यत्वे तु न विश्राम्यतीत्यलमयान्तरेण । सर्वथा श्रोतृपदमुपपन्नार्थमेव । आदिग्रहणात् श्रवण इति मन्तव्यम् । एवमपूर्वा प्रणामभङ्गीं समयं तद्वाक्यपाठं च सप्रयोजनीकृत्य 'कथंचित्' इति सौनं विवरीतुं या वृत्तिः 'परमेश्वरप्रसादादेव' इति, तां व्याख्यातुमाह 'यच्चेदम्' इति । चकारः प्रमेयान्तरं व्याख्येयं समुचिनोति ।"भत्तया' इति तत्स्वरूपसमावेशवलात् हि तस्मिन् परमार्थतः स्वस्वरूपे भगवति प्रकाशमाने भ्रान्तापारमार्थिका- भिमानतुच्छवावेदनोदयात् तत्रैव ससे पूर्णानन्दरूपे सबसमा- वेशमायत्यं विद्यालक्षणं मतिः, तया । अनन्तफलार्थित्वेन मोझलक्षणो य आत्यादः परिपूर्णो विश्वरूपतामयो दृप्रियात्मा - ·भवनमा संभाव्यम् । सर्पया नर्मस्यामा प्रसादो भगवा पता - यः खात्मप्रकाश, , गोग्यतालना प्रकारपियोपेग, न अन्येन रोरिकेन प्रकारेण, १०१ वि०] श्रीमदभिनवगुप्तपादरचिता । २५ विमर्शः, स एव प्रकृतो यत्र ! वेन काणादोक्तो जाड्यात्मा न मोक्ष इत्याह मोक्षस्य च य आखादः, एवंभूतोऽसावित्यंशेन विमर्शः । भत्त्या हि तत्परमेश्वरविषयवैवश्यसमावेशरूपया स एव अनाशयमानपुनर्युत्थानतया मोक्षः। 'धर्मस्य' इति प्रणयापरनाम्न इति यावत् । मायान्तरं मायामध्यं चारयति भ्रमयति, मायान्तरे च चरति । मायातत्त्वं हि धर्मादीनामायतनम् , युद्धितत्त्वं तु विभवस्थानमिति निर्णेष्यते । अत्र हेतुः 'नियतिशत्योत्थापितम्' । अश्वमेधात् कृतात् योऽधिवासः संकुचिते संवित्तत्त्वे, स वस्मिन् संकोचभागे माया- त्मनि निविष्ट इति युक्तम्, न संविदागे संकोचापगमे तत्र तदभा- वात् । स एव च बुद्धावध्यवसाययोग्यतया विकस्वरस्वरूपः फला- येति । वस्य धर्मस्य मायाधुद्धिगतस्य नियतितत्त्वं नियामिका पार- मेश्वरी शक्तिः श्रुत्यादिशास्त्रप्रसरमयी निमिचम्। एतदुक्तं भवति मोक्षास्वादसविघस्य परमेश्वरभक्तिवैवश्यसमावेशस्य मायोत्तीर्णत्वं व्यापकं, तद्विरुद्ध प मायान्तर्वतित्वम् । तस्य कारणं धर्मः कथं स्वकार्यविरुद्धव्याप्त प्रहं प्रति हेतुतां गच्छेत् । वयं प्रयोगः- नमक्तिवैवश्यं धर्मफलं मोक्षास्वादमयत्वोपलम्मादिति धर्मफल- त्यव्यापफमायान्तर्यतित्वविरुद्धमायोचीर्णवाव्यातस्य मोक्षास्वाद- गयत्वस्य उपलब्धिः स्वव्यापफविरुद्धव्याप्तस धर्मफलत्वस्य नि. पे, फरोति । विशालः स्वनियतिफलियधर्माधनपेक्षो य ईश्व- रहण प्रसादो मायापटप्रच्छन्नवालकस्सस्सावध्योपकल्पिवफाल- प्यापसारणेन स्यस्यभायप्रफटनात्मकनेमल्यमयो योऽहमेतलमाल- रूपतया प्रच्छन्नः स्सस्यरूपेणैप प्रशाशे विमृशामि पेत्येवरूपः, - ·२६ ईश्वरमत्यभिज्ञाविवृतिविमर्शिनी तादाम्यं मोक्ष एव । न तन मायासंस्कारः, इह तु सोऽपि तदिच्छयैव लोकानुग्रहकृत्यनिर्वाहणकारिण्या अस्तीति । 'पात्र- तारूपेण' इति लोकाप्रसिद्धपफारविशेषणमुपात्तम् । मायीयो हि कार्यकारणभावः स्वप्नगतकुलाल घटन्यायेन खातव्यसारत- थाभासनरूपसंविन्निष्टपारमार्थिककर्तृत्वात्मककार्यकारणभावभि- त्तिविश्रान्तो मायामये लोके हृदयङ्गमत्वात्प्रसिद्धः । स तु यत्र नोपपद्यते, तन स पारमार्थिक एवेति यत् व्याख्यातं, तत्तद्वस्तु ब्रूते अनेन खण्डनेन वृत्तिकारः इति सर्वत्र विवृतिकारस्य शैली। धर्माधर्मादिफलेऽपि वस्तुनि अस्ति धर्माद्यधिष्ठातधुद्धिमदधिष्ठा- ननान्तरीयकपरमेश्वरप्रसादोपयोग इत्याशक्य एवकारो वृत्तौ; व्याख्यातश्च विशृङ्खलशब्देन । 'केनचित् प्रकारेण' इत्यस्य कथं पञ्चम्या व्याख्यानमित्याशक्य त्रिधा समर्थयते । प्रफारत्व- विशिष्टार्थाभिधायिभ्यः किमादिभ्यः स्वार्थे थमुप्रत्ययो विधी- यते-कः प्रकारः कथम् । तस्य तु बाह्यसबन्ध्यपेक्षया उचित- विभक्त्यर्थः कल्प्यते । इह घ हेतुरूपताप्रस्तावात् पश्चम्यर्थ एक उचितः, नतु तृतीयाः, नियमेन अनुप्रविष्टोऽनेति एक: प्रकारः । अथ यथा भाववचनानामित्यन्न भावककाणामित्यय- मर्थों वचनशन्दे कर्तृसाधने प्रकृत्याशस्य उपायमात्रस्य अविय- क्षपात, एवं प्रकारवचन इत्यन वचनशब्दे करणसाधने करण- रूपतापन्नप्रकारार्थविशिष्टायाः प्रकृतेस्थमुः । तथाच तृतीयान्ते- नैव प्रसिद्धो विग्रहः । एवमपि हेतुरेव सूत्रे कारणत्वेन विव- क्षित इति प्रतिपादयितुं वृत्ती हेतुतां असन्दिग्धामभिधातुं प- श्चमी प्रयुक्तेति द्वितीया व्याख्या । अनयोर्द्वयोरपि व्याख्ययो- हेतुविशेष एव हेतुप्रकार उक्तः । अथापि एवं स्यात्-प्रकार इति प्रकृष्टः कारः, प्रकृष्टा क्रिया, विशिष्टः क्रियाभेद उच्यते । . , .

·. इति । अथ 'जनस्याप्युपकारमिच्छन्' इति सूत्राशे वृत्तिम् 'अहमेकाकिसंपदा लजमान:' इतीमां व्या- रयातुमुपक्रमते 'सजनेन च' इति । घः प्रमेयान्तरस- मुपयं कुर्वन् पूर्ववत् व्याख्येयान्तरोपक्रमद्योतकः । ईश्वर- हि स्वात्मानं सर्वतः पूरयिष्यामीवि परमपकरोति, नोप- १० १वि०] श्रीमदभिनवगुप्तपादरचिता । अवश्च एवं येन द्रव्यगुणादिभेदमात्रेण थमुः प्रयुज्यते शब्दः इति किं गुणो द्रव्यं कर्म वा इत्यत्र अर्थे कथंशब्दः इति प्रयोगा- भावात् तदा हेतुप्रकारः कथंशब्देन नोच्यते, अपितु क्रियाप्र- कार एव । क्रिया च इह आसादनक्रिया, तस्याः प्रकारो हेतु- भेदकृत एव । परमेश्वरदास्यासादनं हि अन्यदेव आर्तिजिज्ञा. साफलौत्सुक्यादिनिमित्तम् , अयं तु अन्य एव आसादनभेद इति कथंचिदितिशब्दः आसाद्यशब्देन सह मिलितो व्याख्या- तव्यः । महेश्वरप्रसादहेतुकासादनभेदोऽयं पूर्वभावी वृत्ती व्या- ख्यातो लब्धशब्देन क्वान्तेन पौर्वकालिकत्वस्य व्याख्यानात् समासेन च कर्तृशरीरानुप्रवेशकारिणा कर्तृद्वारेण वाक्यार्थानु- प्राणकत्वात् । स्फुटीकरणं समानकर्तृकत्वस्य धात्वर्थसंवन्धस्य च आसादनभेदेन. आसाद्य' इति सामान्यविशेषभावेन क्रिया- करणभाव उपलक्ष्योपलक्षणभावो वा । तस्यैव' इति एवकारेण अन्यानपेक्षा उक्ता। 'यया' इत्यादिना फलनिरूपणद्वारेण फला. भिसन्धानाभाव उक्तः । तद्भावं तदास्वादलाभेन तदावेगवैवश्यं गत मानसमेपामिति भक्तः स्वरूपमुक्तम् । अलब्धतदाबाद- स्थापितु तत्र प्राप्तिमहः श्रद्धेवि । वदाहुः 'श्रद्धाफलं भक्तिरुका तद्विना नासितुं घटः।' दास्यासादनादेव पूर्णतात्मकः सजनमावः । अपूर्ण एव फरोति था, वो दुर्जनः । अत एवं 'भाव्यम्' इति अवा- ·ईश्वरमत्यभिज्ञाविवृतिविमर्शिनी श्यक ण्यत् । आत्मम्मरिणा तेन अवश्यं न भूयते इति अहमिति पूर्णत्वावष्टम्भपरामर्शः । ननु लब्धदुर्लभतद्दा- स्योऽहमेकाकिभक्तथेति वक्तव्यम् , किं लक्ष्मीसंपच्छब्दाभ्याम् । समस्तेति सौत्रस्य प्रत्यभिज्ञाविशेषणस्य दास्यविशेपणतापिशुन- सूचनम् , न प्रयासान्तरेणेत्याशक्य आह 'संपत्' इति । ऐश्वर्यमयी महेश्वरसमावेशरूपा या प्रकृष्टा भक्तिः फलानिभाव- भागिभवानीवल्लभभत्यन्तरविलक्षणा विवक्षिता, सा लक्ष्मीश- ब्देन संपत्पदेन च समस्तेत्यस्य दास्यविशेपणतासूचनेम निर्दिष्टा। संपत्पदं व्याख्येयप्रत्यासत्तेः पूर्वमुपात्तम् , तत्प्रसङ्गात् तु चरम लक्ष्मीशब्दः । ननु प्रष्टा भक्तिः फलाभिसन्धिवन्ध्या कथं स. मस्तेतिविशेषणं विरुद्धं सहते इत्याशक्य आह 'यतः' इति । समस्तत्वमनवच्छिन्नत्वं संपदाम् । तच्च परमेश्वरावेशवशादेवेति न अत्र विरोधः । यत एवंभूता परमेश्वरापत्तिरूपा भक्तिः प्रकृष्टा, तत एव घबर्थवृत्तिलक्ष्मीशब्दः इति दूरेण संबन्धः । मध्ये तु अन संवादको मन्थः, तद्योजनं च 'गीतम्' इति गुरुणा अर्जुनं प्रति 'चतुर्विधा भजन्ते मां जनाः सुकृतिनः सदा । आर्वो जिज्ञासुरार्थी ज्ञानी च.....॥ (म० गी० ३१६) इति । दुःसनिराकरणकारणतानिश्चयेन वा सुखसंपत्तिहेतुता- निश्चयेन वा तदुभयविषयार्थसंशयेन वा जिज्ञासाशब्दवाच्येन तत्त्वज्ञाननान्वरीयकतया वा परमेश्वरविषयः प्रहीभावो जायते। तदाह मामिति-अविच्छेदेन प्रकाशमानं परमात्मानं सोपाधि पूर्व, परमे निरुपाधि, मजन्ते सेवन्ते उत्कर्पयन्ति । तेन भक्ता- श्चतुर्विधाः । तेषां मध्येऽन्त्यो नित्स्युषो नित्यं 'मय्यावैश्य मनो ये मां...........।' (भगी०१२।२) ।

·नागमः, गर भोरगो संपन्यः प्रयमिान्यनिक्षेयताल- स्यापनं उनं मुफ्त्वा यः कश्चिदन्यो भूनमविण्यदर्तमानप्रमातृप्र- 'भूतोऽनुगन्धेरदायों मानिना तु मनोदती।' १०१ वि०] श्रीमदभिनवगुप्तपादरचिता । इत्युक्तेन समावेशयोगेन युक्तः, नित्यं च भक्त्या युक्तः, नतु आद्यत्रितयवत् फलप्राप्ती विवर्तमानभक्तिः। तथा एकत्र परमेश्वर एव भफिर्यस्य, नतु प्राधान्येन फले, स विशिष्ट इति प्रकृष्टतां निरूप्य परमेश्वरावेशरूपतया समस्तसंपन्निमित्तभावं संवादयति ................"ज्ञानी त्वात्मैव मे... । (भ०गी० ७.१८) इति । मम प्रत्यभिज्ञातपरमेश्वरात्मनो ज्ञानी आत्मा स्वभाव: परमेश्वर इत्ययमों भन्या उक्तः, नतु ज्ञानिनोऽहमात्मेति । एतदेव स्फुटयति 'ज्ञानी हि भक्तः' इति । ज्ञानित्वमेव नाम भक्तिरिति यावत् । ईश्वरोचिता ईश्वरतादात्म्यनान्तरीयिकाः । यद्वयंस्य वृत्तिर्यस्य; नच अनभिधानं कयभावादेव बहुत्वा- वगतः । लक्ष्मीशब्दान्तात् हि 'नवृतश्च' (५।४।१५३) इति निये कपि सिद्धे उरःप्रभृतिपु समानत्वात् नोर्लक्ष्मीरिति एकवच- नान्तानां पाठस्तत्रैव नित्यः कप् यया स्यात्, द्विवहुवचनान्तत्वे तु विभापेति । इयता महेश्वरदास्यं महेश्वरप्रसभिज्ञानप्राणिवं भक्तत्व- मात्मनो जातमिति प्रत्यभिज्ञागवमपि समतेत्यादिविशेपणं फयधिदिति विनिवेदिते झानिताद्वारायिते दाखे वलादेव संक्रा- न्वमित्युतम् । ईदृशेन य एकाफिसंपदा लबते, वन एव आर्द्रा- रायः सरसविमलहृदयः, अव एव विश्वरूपपरमेश्वरसमावेशो- पिाहदयसेन । शेष: प्रत्यभिशावससमावं परमेश्वरवादा- पापोजना, गस निज पितो यः प्रमुः प्रत्यभिज्ञापयितुम निजमादिपयः - SPEES: रामगंपदानिता, सम्मेति या प्रत्यभिशा- ·३० ईश्वरमत्यभिज्ञाविवृतिविमर्शिनी पयितुरन्शयस्य ईश्वरसमावेशात् सर्वशक्तजनैर्यः संबन्धः प्रत्य- मिज्ञापयितप्रत्यभिज्ञाप्यलक्षणः । एतत् तु व्याख्यानद्वयमपि टीकावाक्यस्य अस्थानपुनरुक्ततावहम् । तस्यापि परमार्थ इतिवृत्तिखण्डव्याख्याने हि इदमुचितम् वक्ष्यते च 'ईश्वरमत्य- भिज्ञापिजनस्य उत्तमफला' इति । तस्मादा शयगतत्वेनैव व्याख्येयम् । तस्य आशयस्य सर्वशकेरीश्वरस्य च य असाविति प्रभुदासलक्षणः संबन्धः, स महाफलो विततफलः स्वात्मोपकार इव परोपकारेऽपि पर्यवस्वत्येव । तेन समस्तस्य संपद इत्यपि सूत्रार्थे वृत्तौ घ एकाकिशब्देन सूचितमेतत् । यथाच प्रसिद्धः सुजनोऽपेक्षाघशेन परमस्य ईश्वरस्य अस्मि दासः एकाकी न संपदो भुजे, अपितु जनमपि प्रत्यभिज्ञापयामि, येन अस्थापि लाभेन तुष्येयमिति परामृशति; तथा कथंचिदिति आत्माशय- वशात् महत ईश्वरस्य दास्यमित्यादि उपपादयामीत्यन्तं विमृ- शति । तथाई विमृशामि सुजनस्वभावत्वादिति व्याप्तिघटनापि सूत्रवृत्तिभ्यां कृतेति विवृणोति 'यो हि' इति । यो यः सुजनो लव्धेश्वरगाढपरिचयो दीयतेऽस्मै सर्वमिति दासशब्दवाच्यः, स एवं विमृशति । सुजनश्च ग्रन्थकदिति स्वभावहेतुः । अनेवंविम- शंकरवे हि सौजन्यविरुद्धं दौर्जन्यमिति स्वभावविरुद्धोपलम्भात् सौजन्यं हेतुर्थिपक्षादनेवं विमर्शकत्वात् व्यावृत्तमेवं विमर्शकत्वेन साध्येन व्याप्यते इति व्याप्तिसिद्धिः । परिचयपदेन प्रक्रियावि- रहिवो दासभायो दृष्टान्ते व्याख्यातः । प्रसिद्धस्य अत एव प्रत्य- भिशापनायां . कर्तृकर्मणः, नतु मुख्यकर्मणः । 'ईश्वरम्' इति प्रसिद्धमपि मायावरणादप्रसिद्धमिति भावः । 'तं प्रति' इति अन्यं जनम् । ननु दृष्टान्ते ईश्वरः कर्तृकर्म, प्रकृते तु मुख्यक- मेति शब्दसाम्यमानं साध्यस्य, वतश्व यथा गोमानय देशो ·न अन्यम् । यतः प्रत्यभिज्ञाम: द्वयविपये संबन्धसामान्यविवक्षया या शेषपष्टी तया सह यः तत्र योऽर्थद्वयस्य शेप एकशब्दवाच्यतात्मा संबन्धः ननु प्रत्यभिज्ञापनं यत् वृत्तावुकं यत्र पर्यायेण मुख्यामुण्यकर्म- योगः, तत् सूने नोपात्तम् । तत्र हि उपपादनमुक्कं प्रत्यभिज्ञाक- मैकमित्याह 'प्रयोजक' इति । अनेन सूने उपाचमिति संवन्धः। ननु सूने उपपदिः, नतु प्रत्यभिजानातिवन् कयमैकार्यमित्या- योजफव्यापारः, नतु प्रत्यभिज्ञानीप्वेति पाध्येपणरूपोऽसाविह, अपितु वत्समर्यापरणरक्षणः प्रत्यभिज्ञायांचा १० १वि०] श्रीमदभिनवगुप्तपादरचिता । ३१ व्यवहव्यिस्तेजोयोगादिति दृष्टान्ते गोमत्त्वव्यवहारेण व्याप्ती साध्यधर्मिणि माहेयीमत्त्वव्यवहारो न सिध्यति, तथा प्रकृते- ऽपि इयाशक्य आह 'उभयोऽर्थः' इति । न अत्र वैषम्यं किंचित् । प्रत्यभिज्ञापनं द्विकर्मकमुपकारकं सत् संपाद्यत्वेन सु- जनो विमृशतीति हि व्याप्तिः । ततः पक्षधर्मतावलात् विशेषः, येन असौ हेतुसाध्ययोः कंचित् दोपमाधत्ते । अत एकोऽयमों द्विधा विशद्यते इति 'उभयोऽर्थः' इति उक्तम् । जनस्य प्रयोज्यकर्मता प्रकृते--स्वामिनं प्रत्यभिजानीहीति, स्वामिनश्च प्रयोज्यकर्मता दृष्टान्ते-उचितमिमं कृत्येषु स्खं प्रत्यभिजानातु स्वामी इति पर्यायेण प्रयोज्यकर्मता । संज्ञापनवत् प्रत्यभिपूर्वो जानातिर्न बुद्ध्यर्थः इत्याशङ्कात आह 'बुद्ध्यर्थत्वात्' इति । ज्ञातस्यापि मोहवशादज्ञातस्य इव आभिमुख्येन हृदयंगमीभावेन ज्ञानं प्रत्यभिज्ञानम् । ननु व्याप्तिविपयोपदर्शनं सूत्रे न दृश्यते, तत्कथं वृत्तावित्याशक्य आह 'तेन तस्य च' इति । एतदर्थ- ततो हेतोः सूत्रेऽपि उपात्तः उभयोऽयमर्थ इति पूर्वेण संवन्धः। HARE 'प्रत्यभिज्ञोपाय' इति । प्रत्यभिज्ञापन - समासः, । " यत्चत्समर्थाचरणं, सदुपपस्या सत्संगयनिरूपण, ·ईश्वरप्रत्यभिज्ञाविवृतिविमर्शिनी , - , , पपत्त्या निरूपयामि, तद्विषयान् उपायान प्रदर्शयामि, संभवन्ती तां संभावयामि, प्रत्यभिज्ञामुपपादयामि, प्रत्यभिज्ञापयामीति एक एव अर्थः । तथाच 'वक्ष्यमाणोपायेन' इति वृत्तिः 'उपपादयामि' इत्यस्य व्याख्या, यत उपपादयामोत्यस्य तद्विपयानुपायान प्रदर्शयामीति । वक्ष्यमाणव्याख्यान्वर- सूचनं च इदं समस्तसंपदित्यस्य । तथाहि प्रतीपं ज्ञात- स्थापि विस्मृतस्पेव छादितस्येव पुनराभिमुख्येन, नतु मर्य- माणतया, अपितु स्फुटत्वेन ज्ञानं प्रत्यभिज्ञानं स एवाय- मिति भातभासमानानुसन्धाने स्थिरस्य अधुनातनकालव्यापि- नोऽपि ज्ञातत्वमेव । अयमसावद्य मया प्रत्यभिज्ञात इत्यत्रा- पितु कुतश्चित् सामान्याकारेण ज्ञानमभूदेव । एवमात्मनि सततं भासपि मोहादावृते इव पुनराभिमुख्येन ज्ञानम् । वन च उ- पाय:-समस्तस्य नीलसुखादेः संपत् सिद्धिः, तस्याः सम्यग- वाप्तिरचलविमर्शोपारोहः । अतोऽयमर्थः-समस्तसंपदवाप्ति- हेतुरुपायो यस्यां प्रत्यभिज्ञायां, तादृशीं सदुपायिकामुपपादये। उपपादनं च प्रत्यभिज्ञायां विश्रान्तमिति वत् प्रयुज्यमानं तां खविशिष्टां प्रयुक्तां फलतः करोति, इति न सूत्रार्थवृत्त्यर्थवे. पन्यं किंचित् । शकिदृतियात्मा, तदेव लक्षणरूपमभिज्ञानम् । यत् यत् ज्ञानक्रियास्वतत्रं, वदीश्वरः, पुराणागमसिद्ध इव । प्रमावृतत्त्वं प एयम, एवावन्मानलक्षणं च ऐश्वर्यम् । पुराणादि- सिद्धऽपि ईश्वरेऽनङ्गीक्रियमाणे गृमाममण्डलेश्वरप्रसिद्धौ वद्वि- पयाप्रतिहतशानकरणे एव ऐश्वर्यस्य लक्षणम् । ते च प्रमातृ- तस्ये सर्वविपये अप्रतिहते एवेति । अपिशब्दो मिनरुमः । न केवलं मम महाफला, यावर जन्नस्यापि । इयवा 'समस्त' इत्यस्य उभयविशेषणत्वं स्फुटीकृतम् । ननु समस्ताः संपदा " ·*: - १०१ वि०] श्रीमदभिनवगुप्तंपादरचिता। फलत्वेन सूत्रिताः, वृत्तौ तु परमार्थलाममात्रं फलं विवृतमिति किमेवत् । अत्र आह 'यत्र' इति । समस्तसंपद्योगेन पूर्णता लक्ष्यते । राज्यभोगस्वर्गभुवनभोगप्राप्तावपि उत्तरोत्तराशंसनीय- संभवे कः पूर्णतावकाशः। परमे तु अर्थनीये यतः परमर्थनीया- न्वरं नास्ति, तस्मिन् परमेश्वरभाव समासादिते किमाशंसनीय परं स्यादिति तात्पर्यम् । एतावता च' इति सूत्रवृत्तिग्रन्थेन । ननु लोकगतः पुरुषार्थलाभः शास्कृतः कथं प्रयोजनम् । आह 'प्रवृत्तिहेतुतया' इति । नहि प्रयोजनस्य शृङ्गमस्ति-यदेव हि प्रवर्तकं, तदेव प्रयोजनम् । 'यमर्थमधिकृत्य' (न्या० स० १११।२४) इति वदन्ति 'इष्टलक्षणत्वात्' इति च।लोकफलसिद्धौ शास्त्रवः किमिति चेत् , स्वगवफलसिद्धावपि अस्य किम् । वस्यां परितुष्यतीति चेत्, इहापि समानमित्याशयेन आह 'शास्त्रकृतस्तु' इति । ननु परितुंध्येयमिति वृत्त्या कः सूत्रांशो व्यास्यावः इत्याशयेन आह 'अनेन' इति । 'स्वात्मनि निराकासता' इति विशेषविपयो निषेधः शेपमभ्यनुजा. नातीति इच्छारूपाया आकाहाया गत्यन्तरविरहात् पर एव विपयो भवति । नच परापकारविषया असौ युक्ता वस्य अपूर्णस्यात्मकैरेपणीयत्वात्, अस्य तु ईश्वरदास्पेन समस्त- संपत्प्राप्तिहेतुना परिपूर्णत्वात् स्वात्मनि किंचिदपि कर्तव्यमेपणीयं नास्ति । अप्रतिहता च पित्स्वभावत्वादिच्छा। सा परार्थविषयैव पलान् संपद्यते । स्वसंपाद्यनियनितो हि न परमुपचिकीत् , स्वसंपाधाभावे तु मलादेव परोपकारविपया सा भवति । ययोकं मयेव श्रीपर्धोकवार्तिके तनालोके 'स्यं कर्तव्यं किमपि फलयंलोक एप प्रयना. मो पाराध्ये प्रति घटयते फांधन स्यात्मचिम् ।

·- ३४ ईश्वरप्रत्यभिज्ञाविवृतिविमर्शिनी यस्तु त्यतासिलभवमलः प्राप्तसंपूर्णबोधः कृत्यं तस्य स्फुटमिदमियलोक कर्तव्यमानम् ॥' (२०३९) इति । तेन आत्मनोऽशेषसंपन्निधानमहादेवदासलाभात् संपन्ने उपकारे परस्यापि तमिच्छन्निति अप्रतिहतेच्छाप्रसरत्वादेव परि- तुज्यामीति प्राप्तकालो युक्तो मेऽत्र आशु परितोपः इति प्राप्त- काले लिए । तदेतत् 'उपकारमिच्छन्' इत्यस्य व्याख्यान 'परितुष्येयम्' इति । प्रसरन्या हि इच्छाया अनिरोधः परितोषः परोपकारे समर्थः, तद्विषयामिच्छां प्रसरन्ती स्वार्थ- संपादनप्राबल्येन वा स्वार्थप्रतिघातपराकरणतात्पर्येण वा अना. शङ्कितप्रसरनिरोधां कथंकारं निरुन्ध्यामिति तात्पर्यम् । एवं सूत्रवृत्ती व्याख्याय विवृतिकारस्तधुना 'व्यवहर्तृमात्र- स्थापि' इत्यादिना ग्रन्थेन निर्णयति यदुक्तवान् सूनावतार- णोपक्रमे 'श्रोतृजनमवृत्तये प्रयोजनं कथयति' इति । तथाहि केचित् मन्यन्ते पुरुपवचसा सत्यासत्यत्वावलोकनात् वाक्यावगमितेऽपि प्रयोजने सन्देह उपजायमानोऽर्थः प्रयोजन संशयरूपत्वात् प्रवर्तकः सभावनाप्रत्ययरूपत्वात् वा; यतः शी. लसमाचारौ शास्त्रकारस्थावगती, तदेतत् न सहते 'व्यवह- तुमात्रस्यापि' इत्यादिना । 'इहार्थित्वम्' इति तदु- पायलाभेऽपि जनस्य कथं प्रवृत्तिर्भवेदिति अर्थितैव मुख्यतया प्रवृत्तिकारणम् , उपाय वेदनं तु केवलं प्रवर्तमानस्य विषयमर्पः यत् फरावलम्बनमाधत्ते । तत्र अभ्यस्ते व्यवहारे व्ययती मुवर्णरूप्यपरीक्षादौ सुवर्णकाग्वैकटिकादेरपि वचः प्रामाण्येन अभिमन्यते, विमग शास्त्रकारस्य । परमेश्वरप्रसादतश्च अस्य परमेश्वरस्वरूपावेशात्मनि प्रयोजने मतिरुन्मनायते, उपायम- विद्वांस्तु किं पुरवामिति कान्दिशीको झटिति आदिवाक्यं शृण्वन् ·३५ १०१ वि०] श्रीमदभिनवगुप्तपादरचिता । प्रवर्तत एव निःशङ्कः । तदाह 'दृष्ट' इति अनपहवनीयोऽयमर्थः। अत एव अभ्यस्ते विषये स्वत एव प्रामाण्यमभ्युपागमन् । 'शा- स्त्रादिनिर्दिष्टात्' इति । पत्रमात्रमेव हि अवलोकयन् प्रवर्तते, नतु लोकं पृच्छेदुपाध्यायं वा, सशको वा शास्त्रं श्रुत्वा ततः सत्यतां प्रतीयादिति । एतत्प्रयोजनेन योऽर्थी जनो यः कश्चि- दिति अधिकारिणोऽत्र नान्यो नियम इति । 'प्रवर्तताम्' इति अर्हति प्रवर्तितुमेवस्य शास्त्रस्य श्रवणे इति । विस्पष्टनमर्थः प्रयोजनं यस्य प्रयोजननिवन्धनस्य, तस्य न आनर्थक्यम् । 'अत्रैव' इति 'कथश्चित्' इति श्लोके । वृत्तिकारो हि प्रत्यभिज्ञां प्रन्थकार उपपादयतीति ब्रूयात् , नतु उपपादयामीति । ननु वृत्तिकारोऽन्यथापि अनवयोधादिना प्रयोजनं त्रूयादित्याशङ्का- वोऽनाश्वासस्थानम् । तत् यदि विप्रतारकतया वृत्तिकारः शङ्कयते, इदमपि कस्मात् न आशङ्कयते--उपपादयतीति वक्तव्ये वृत्ति- कृत् विचारणार्थमुपपादयामीति उक्तवानित्याशय आह 'प्र- सिद्धेः' इति मूलमन्थकारसमानकालभाविनो हि साक्षाद्दर्शिनः क्रमेण इमां प्रसिद्धि प्रसारयन्ति । ननु प्रसिद्धिर्नाम न किंचन प्रमाणम् । यदि परं कल्पितः स्वभावहेतुः, नच कल्पनया परमार्थव्यवहाराः सिध्यन्तीत्याशय आह 'यद्वक्ष्यते' इति व्याख्यास्यते आगमविचारे वितत्य एतदित्यर्थः । नहि मूलवृत्ति. प्रन्थयोरेतद्भविष्यति । नापि वनत्यमेतत् टीकावचनम् , अपितु आगमपन्थवाक्यम् । तस्य पाठमाने इह च अग्रे च तुल्ये व. क्ष्यते इति कथम् । अप्रे हि उक्तमेतदित्यपि वक्तव्यं स्यात् । तस्मादेतदर्थः प्रमाणलक्षणावसरे 'इदमेवाहक ....।' (२०१६) इत्यत्र व्यारत्यास्थत इत्यर्थः । तत्र हि दृढानुन्मूलनीयविमर्शा- .

·न ईश्वरमत्यभिज्ञाविवृतिविमर्शिनी भायकं प्रमाणम् । तथाच प्रसिद्धिः स्वयमेव विमर्शजीविता आगमप्रमाणरूपा' इति वक्ष्यते । 'युक्तिमान' इति न्याय- दत्तहस्तावलम्बो यथा ईश्वराद्वयाद्यागमः । 'इतरः' इति न्यायाननुगृहीतः । इयन्ति तत्त्वभुवनानीत्यादित आरभ्य तेपा- मेतैर्मनरेतावती भिराडतिभिः शुद्धिरपुनर्बन्धकत्वलक्षणा भ. वति, तत एवं शिवयोजनेत्यादिना अगमः, स एवंरूपो विद्या- यामपवर्गरूपस्वरूपलाभोपाये, अविद्यायां संसारभुवि भोगो- पाये युक्तिमान् दानाद्धर्मों हिंसातस्तु अधर्म इति । उपकारा- पकारचित्तात् हि निर्मलसमलरूपात् तादृक् फल मिति संभाव- नानुमानम् । नियुक्तिका 'स्नानात् धर्मो दीक्षितस्याधर्मो दानात् ।' इति । 'अविगानतः' इति प्रामाण्ये हेतुः, विरुद्धं गानं तद्विमर्शोन्मूलनेन विमर्शान्तरस्य प्रभावात् प्रामाण्यम् , तदुदये. तु अप्रामाण्यमेव । ननु स आगमः कुत आयातः । आह 'ऐश्वरी' ईश्वरात् आगता सा 'सत्या वाक' अतश्चैवं येन हि निरुरुत्सितापि न निरोढुं शक्या, अत एव हि 'अविगीता' विरुद्ध विमर्शानुन्मूलितविमर्शा; सया प्रसिद्धरुपया ऐश्वर्या वाचा। 'यत्र' अधिकारिविशेपे, देशे च । 'यदा' इति काले । 'यत्' इति प्रमेयम् । सिद्ध विमर्शभूमिप्राप्तं हदयकोटरे हठक्तदृढ- निरूढिकम् । 'तत्' इति तद्देशतदधिकारितत्कालकप्रमेयरूपम् । 'अविशकितैः' इति अशस्तित्वादेव 'ग्राधम्' न न पाह्यम् अन्यद्वयसि कण्ठेऽन्यत्""." इति न्यायेल आश्रयणीयमित्यर्थः । तेन 'रिक्तस्य जन्तोर्जावस्थ ·१०१ वि०] श्रीमदभिनवगुप्तपादरचिता । इति रिता वाचोयुक्तिः । प्रसिद्धिशतपूर्णे जीवलोके कस्पचित् काचिदेव प्रसिद्धिः 'लीनेव प्रतिविम्वितेव लिखितेवान्तर्निखातेव च . (मा०मा० ५/१०) इति न्यायेन हृदयभित्तौ उत्पाटनशतैरपि हृदयमनुन्मूल्य नर्पि- सर्पतीत्याशयेन आह 'बौद्धस्यापि' इति । स हि 'तथा विशुद्ध विषयद्वये शास्त्रपरिग्रहम् । चिकीर्षोः स हि काला साधदा शास्त्रेण वाधनम् ॥' इति आइ, तथा 'तद्विरोधेन चिन्तायास्तत्सिद्धाभीष्टयोगतः । तृतीयस्थानसक्रान्ती न्याय्यः शास्त्रपरिग्रहः ॥' इति । तत्र च सुदूरमपि गत्वा कथमेतत् निश्चयम्-येनैव प्रत्यक्षानुमानावगमयोग्यमेतत् विपयद्वयमवितथं कथितम् , ते- नव अयं तदविषयस्तृतीयस्थानात्मा विषयो भाषिर्त इति । नहि अन सभावनानुमानमपि वीतरागसर्वज्ञन्यायेन सभवति, वितार- कोऽपि कोऽपि तन्मध्ये 'चैत्यवन्दनात्' इत्यादि अझैप्सीदिति सभावनानपगमात् । अथ चुद्धेन इदं भापितमिति स्वयूध्यपरयू- ध्यप्रसिद्धिरनविशङ्कनीया उच्येत । तदस्मदुक्तसन्मार्गारोहण- मेतत् , अलमन अस्थानविशक्येति । एवं प्राधान्येन प्रयोजन- मुक्त पार्यन्तिकं समस्तसपदिति, वत्सपादक तु उपपादयामीति । वयोश्च साध्यसाधनमाव• सयन्धः । अभिषेया प्रत्यमिक्षा । तस्याः शानस्य च व्युत्पाचव्युत्पादकतासबन्धः । न्दुपायत्वात् शाखस्य अभिधानमीश्वरमत्यभिशेवि । गुरुपर्वक्रमस्तु 'इति प्रकटिवो इति शालान्ते निरूपयिष्यवे आगमार्याभिधानप्रसङ्गात्, व्यव- । ................. (४३१५) ·ईश्वरप्रत्यभिज्ञाविवृतिविमर्शिनी हारसाधनप्रमाणचिन्तावसरे तु किं तेन । नहि वचनबलात् व्याप्तिहेतोः स्वरूप वा । परार्थानुमाने च सर्वमेव आगमरूप- वानपेक्षम् । केवलं मोहव्यपोहनमात्रमन्त्र फलं धर्मिणो हेतो. व्यातच सिद्धाया अपि मोहाच्छादनकृतासकल्पनापसारणेन साफल्यात् । 'केवलं दृष्टसाधात्स्मार्यते समयं परः।' इति न्यायेन धर्म्यसिद्धी हेखसिद्धौ व्यायसिद्धौ वा परस्य वचनमानस्य अनुपयोगात् वचनप्रत्यये का आगमरूपतैब स्यात् , न अनुमानमिति । तदिह आत्मनि ईश्वररूपतया स्वयं प्रकाशमाने मोहापसरणे व्यवहारसाधकप्रमाणव्यापारः । अत एव 'सकोऽप्रतिष्ठः इति न अवतरति मौलिकसंघेदनपरिघटनात् 'घटोऽयं तथा भासमानत्वात्' इति न्यायेन । नहि एतत् नित्योऽयं पक्षसपक्षा- न्यवरत्वात् मदुपगमात्' इत्यादिवत् सत्यानुभवबाचं स्वविकल्प- मानोपरचितम् । वद एवं एतत्पृष्ठे आगमोऽपि उपोल- कोऽस्त्विति । कथंचिदित्यनेनैव गुरुपर्वक्रमोऽपि नन सूचितः । दुर्लमो हि सद्गुरुसंबन्धः इत्युक्तं श्रीमन्मतङ्गादौ "संबन्योऽतीव दुर्घटः। इति । वृत्तौ ष गुरुभट्टारकोऽपि परमेश्वरशब्देनैव निर्दिष्टः 'आचार्यस्य च मनस्य शानस्य च शिवस्य च । नानात्वं नैव कुर्वन्ति विद्येशा.......... ।' इति हि आगमः। टीकाकारोऽपिच 'साक्षात्कृतपरमेश्वरा- फारः' इति वक्ष्यति । ननु वृत्तिकारः कथं प्रत्यभिशापयामीति 'भाईमावनिष्ठत्वेन घूयात् , तेन दि वक्तव्यं प्रत्यामिक्षापयति परि- ................

·। १९०१ वि०] श्रीमदभिनवगुप्तपादरचिता । सुप्येदिति च, इत्याशय आह'तत्र वृत्तौ' इति अत्र सूत्रे या चिस्तस्याम् । सूत्रस्य विवरीतन्यस्य अनुसारेण हेतुना एप नि- देशा, नतु खात्मनिष्ठस्वताभिप्रायेण । फरमात् सूत्रस्य अनुसरण- निति । आप संपतो यथास्थिवत्येन अनन्यथाकृतो यः सूत्रछतो निर्दिश्यमानोऽर्थः, तस्य या विवृतिर्भजन; तावानेव यतोऽस्या व्यापारः। यदि सोनं निर्देशमन्यया फुर्यात् , वर्हि यादिप्रतिवा- दिनोः सिद्धान्तपूर्वपक्षगतयोरत्यापनं भवेत् । ततश्च प्रतिवादि- पास साक्षेपस्य, पुनस्तृतीयस्याने यादिश्वस्थ प्रतिसमाधानस्य फरणं स्यात् । सपाफरणे टीकेय स्यात्, न वृत्तिः । पूर्व प ठकं शनैः सूनवृत्योः' इति । यत आक्षेपायफरणेन प्रयोज- नेन पूर्वपापनुत्यापन, वदर्य प संयवसौग्रवियरणम् । ततो देतोः सूत्रानुसरणम् । ततो देतोरतमप्रयोगः । उपपादयामीति दिसम, यदतुसाराम् गु गृशौ प्रत्यभिशापयामीति । एन. पापागारपिटा परिनुप्येयमित्यपि प्रयोगः 'इच्छन्' इसरगनायगरेऽपि । एपमुरामपुरुपनिशर प्रधान पोजनमारय मापदापि पाद सूयकार एय' इति । प्रना. माररमानानतरशापित सोहरोऽपि भयं निशी अन्नापपपना पाप पूर्पगुटमेष ॥१॥ ॥ आदिवास्यम् ॥ ।

·ईश्वरप्रत्यभिज्ञाविवृतिविमर्शिनी वयति । सा तावत् प्रथमं साध्या, वत उच्यता प्रत्यभिज्ञेति । व्यवहारसाधनविषयताया व्यापकमवभासमानत्वं, तद्विरद्धं च अनवमासमानत्वमन्त्र उपलभ्यते इति व्यापकविरुद्धोपलब्धिः। ईश्वरो न व्यवहारसाधनप्रमाणमात्रविषयः कथंचिदपि अनव- मासमानत्वात् । नहि ईश्वरो विश्वव कस्यचित् कदाचित् मासते इत्याशयेन आह 'ननु' इति 'सिद्धसत्ताकस्य इति 'स- तैव न सिद्धा' इति च । सिद्धत्वमा प्रकाशमानत्वम् । 'सैव' इति सत्ता साध्या । अपूर्वप्रकाशनरूपं तत्र ज्ञानं यतो भवति, वाह प्रमाणं वक्तव्यम् । तथाच उझ्योतकारादयः ईश्वर- सिद्धिरियेवं व्यवहारमकार्पः । अथ चेतनतया कर्वतया च सामान्यरूपेण सावयवत्वादिधर्मकतनुमुवनादिकर्टस्वरूपमवमा- वम् , एवं व्यासिग्रहसमये एव सामान्यात्मना सर्व प्रतिभात- मिति । विच्छिन्नस्वर्हि अनुमानस्य अपूर्वप्रमेययोगः, इति ईश्वरे कोऽतिशयः । अथ तत्कालापरिच्छिन्नमयोगव्यवच्छेदादि अपू- मन प्रमेयम् । प्रकृतेऽपि तर्हि तन्वादिनिर्माणोचितज्ञानक्रि- यासामायावमेव प्रमेयमिति ईश्वरसिद्धिरेव उचिता, न ईश्व. प्रत्यभिज्ञा । एतत् निराकरोति 'न' इति। अन्न हेतुः 'सर्वा- त्मरूपतया' इति । अवश्यं हि किश्चित् साधयता किञ्चित् सिद्धमुपगम्यम् । ततो हि साधयित्साधनधर्मिप्रकाशोऽनपहव- नीयः, अन्यथा सर्व स्यादिन्द्रजालम् , तदपि वान स्यात् । किञ्चित् चेत् सिद्ध, वत् वर्हि नकाशमान प्रकाशाव्यतिरेकि । प्रकाश एव च विश्वात्मा परमेश्वरः इति सर्वस्य यावदसावात्मरूप: पारमार्थिकः स्वमावः, तावत् यत् किञ्चित् सिद्धमहीक्रियते; चरिसद्धिरेप तस्य ईश्वरस सत्त्वसिद्धिः सद्भावप्रकाश इति किमपूर्वमप्रकाशितं प्रकाश्यतामिति उचिव ईश्वरप्रत्यभिज्ञावा. ।

·१२०१ वि०] श्रीमदभिनवगुप्तपादरचिता । पोयुक्तिः । एवं यत् आशतिते पूर्वपक्षे संक्षेपेण उक्तम् 'एतत् न' इत्यादि, वत् वस्तु आह 'लोकेन' इति । सूत्रवक्ष्यमाणव- सुपिण्डीकरणमिह टीकायां शोकाववारणमिति शैली टीकाका- रम्य । ननु सूत्रे 'स्वात्मनि' इति शुद्धमुपात्तम् , वृत्ती तु 'सर्वपाम्' इति संयन्धिपदं यदुक्तम् , तन् कुत आनीयेति भासदमान आह 'स्व' इति । आत्मशब्दोऽपि यद्यपि 'आरमा यस्तु स्वभावश्च............. इति रटपा समावयाची संयधिशब्दः, तथापि पैशेषिकादि- एशि सनम एय आत्मपदार्य इति शतापि; स्वशब्दोपादाने गुरभाषयनवा अस्स गम्यते । ननु स्वो यदि आत्मीया, तदा मात्मनो यः संपन्धी स्वभाय इति आत्मायः प्रकृवियाच्यः भाव पनि समायम्य स्थमायः इति न किधिदुकं स्यात् । गरम्, किन्तु मारमपदे उच्यमाने पृथगेय आत्मपदार्थो पट- ग्गनी प्रीयते । शन्दे तु स्यं यत्रमित्यत्र यया अनन्यल- मा यो पानीयं पसमिति, पयमात्मीय आत्मेति । . .

·१२ ईश्वरमत्यभिज्ञाविवृतिबिमर्शिनी पारमार्थिकरूढप्रत्ययापेझया उच्यते, मृज्यमानत्वेन तु वैकल्पिक वस्तु एवेति वक्ष्यामः 'स्वातघ्यामुक्त...............। (१४४७) इत्याद्यन्वरे । तदर्य स्वशब्दः संबन्ध्याकर्षणमात्रोपयुक्तो यं संवन्धिनमाकर्षति, स नियतस्तावत् न भवति अनुक्तत्वात अप्रकरणापन्नत्वान्चेति सर्व एव प्रतीयते । 'अनुपादानात्' इति शब्देन प्रकरणेन वा। 'सर्वान्तर्भावात्' इति चोद्यम् । 'यद्यसौं' इति सिद्धान्तः । तत्र चोद्ये तावदयमाशय:---- -अनि- यतत्वात् संबन्धिनो निसिल एवं जडच अजडश्व भाववर्ग: प्रतीयते । तत्र अजडानां स आत्मा चैतन्यलक्षण एकः कदा- चित् शक्योऽभिधातुम्, जडास्तु अमी पृथपरिच्छिन्नखरूपाः कथमेकात्मानः पृथक्स्यभावानामेकस्वभावत्वविरोधादिति । उत्त- रस्य तु अयमाशय:-~-इह स्वात्मेति व आत्मनः स्वसामान्य- लक्षणार्थक्रियाकारित्वादेन्यापेक्षस्य संबन्धी आत्मीयोऽनन्या- पेक्षोऽनोपाधिको भवति । तत्र ये जडास्ते यावत् जडाभिमता, तावत् सदसत्त्वमपि एतैर्दुर्लभमात्मनि, का तु कथा नीलपीत- सुखदुःपादित्वस्य । तथाहि यः स्वात्मनि सन् , स यदि असन् खात, किमस्य दुष्येत् । तथैव अर्थक्रियां कुर्यादिति चेत्, फरोति इत्येवं यदि स्यात् तत्कि स्यात् । तथैव प्रकाशेनेति चेत्, प्रकाशमानता किमस्य स्वमहिमा । ओमिति चेत्, मम प्रकाशते, क्षेत्रमा प्रकाशते इति कथं सगच्छताम् । प्रातिपत्री सा प्रका- शवेति चेत् , प्रतिपत्र्यद्यसो, तत् तस्य सा किं भवतु । तद्व शात् स प्रकाशत इति तु अपूर्वा युक्तिः । एवं हि श्वेतवशात् पीत श्वेतते इत्यपि स्यात् । यदि अस्य आत्मीयं, तद्वशाद- न्यन न भवति नीलतेव पीते; तयाय प्रकाशरूपता प्रमातुरा- 1 ·पपा पारीरं पेषमरि महमित्ययष्टम्मादनुपररिवान् चिद्रपानु- १० १वि०] श्रीमदभिनवगुप्तपादरचिता । ४३ स्मीयेति कथं सा नीले भवेत् । तत्र भवनस्य तादात्म्यं व्यापक- मन्यथा नीलेऽपि पीततेत्यादि सहस्रशासमासमञ्जस्यं दृश्यमान- वायव्यापकस्य नियमस्य विरुद्धं प्रसज्येत । तस्य तादात्म्यस्य विरुद्धमन्यात्मत्वं, तदेव च अन्यदीयत्वम् ; अन्यथा अन्यस्य वत्संबन्धीति कथम् । नच इदं नीलादेः प्रकाशमानत्वं विना किञ्चित् निजजीवितमस्तीत्यनपह्नवनीयप्रकाशमानताबलात् प्रमा- प्रकाशतादात्म्यमस्य अङ्गीकार्यमिति बोधात्मान एव नीलाद- योऽपि, नतु एपामन्यत् वपुरिति तेपामपि स एव स्वात्मा महे- श्वर इति इष्टमेव । कः प्रसङ्गार्थः । अनिष्टापत्तिर्हि प्रसनः । पदेवदाह 'आस्तां लोष्टादिः' इति । तस्य हि स्फुटं प्रकाश- मानस्य को योधात्मवायां विवादः। अभावोऽपि यस्तुच्छो न किचिदित्येवं कस्यापि संमतः, सोऽपि यावदेवमिति न घकास्ति; धावत् भावादन्यत् स इत्येतदेव कुतो भवेदिति । वुध्यमानश्वेन् , सदस्यापि महेश्वर एव स्वात्मा । अय अयुध्यमानोऽसावभावः, सर्हि न फश्चिदसाविति फस्य असौ तदानी स्वात्मा प्रसज्यते । एवं नीलादेरपि अयुध्यमानस्य कः स्वात्मेति पुध्यमानपदम् । एसदुकं भवति –यदा घोचं क्रियते नीलतभावादेरपि स्वात्मा महेश्वरः प्रमज्यते इति, तदा युध्यमानत्वस्य अङ्गीकार एव उत्तरमन्यया निराश्रय पोद्यमिति । ननु एवं महेश्वरथेन् नीलस्य आत्मा, पीतसापि स एवेति नीलमिदं, पीतमिदमिति स्तो दिमाग इति । पाए 'सर्यमेव'- इति । यस्मात् चिद्रपस्य भारमनः प्रकाशरूपस स्वस्यमायम्य सर्पमेय वेषं शरीरमिव । शिकं, तर विधम् । मदिरापारिवन देहे उपकरणलादु- पपलिना महंमारस बोके पासते प्रयगात्ममानिनामा ।

·४४ ईश्वरप्रत्यभिज्ञाविवृतिविमार्शिनी , एवं च चिद्रूपतानुवेधात् यथा संवित् विश्वरूपा वक्ष्यमाणनयेन, तथा नीलपीतादिभावावली अपीति अनभिमत एव अस्माकं वि- भागः। एतत् वेदान्तवादिग्रन्थवचसा संवादयति 'प्रदेशोऽपि इति । यथा घटाकाशं पटाकाशमिति आकाशस्य घटादियोगेन कल्पिताः प्रदेशाः, आकाशस्य यावद्रूपं विमुत्वादि तेन अनूना- धिकार, एवं ब्रह्मणो वृहत्त्वेन व्यापकस्य वृंहकत्वेन विश्वसृष्टया- प्यायनविधायिनः प्रकाशरूपस्य स्वशक्तिप्रत्यवभासितनीलाधु- पाधिकृता ये प्रदेशा नीलप्रकाशः पीतप्रकाशः इत्यादयः, ते महाणि यत् सार्वरूप्यं, सर्वशक्त्यविभागवृत्तित्वं, यच प्रकाश- मानतामात्ररूपेण प्रतियोगिवैकल्यादपोहनीयामाने विकल्परूप- स्वायोगादप्रतियोगिसंवेदनरूपमविकल्पत्वम् , तत् प्रत्येकमनति- कान्वाः, ततो मनागपि अनधिकाश्च । द्वयमन्योन्यं हेतुहेतुम- दावं द्योतयति । ननु एवमविभागरूपता अस्तु युत्युपनिप. तिता, यस्तु अयं नीलं पीतमिति वेद्ये, चत्रोऽहं मैत्रोऽहमिति वेदके विभागप्रतिभासः, तत्कथं समर्थयामहे इति । आह 'केवलम्' इति 'जडः' इति । जडत्वेन अन्याधीनप्रकाश- वया भासमान इत्यर्थः । वक्ष्यमाणा' इति 'हेया त्रयीयं प्राणादेः प्राधान्यात्कर्तृतागुणे। (३।२९) इत्यत्र वक्ष्यते। परमेश्वरप्रकाश एव स्वमायाशच्या अतिदु- र्घटकारित्वस्वातन्यरूपया खरूपमनाच्छादितमपि आच्छादि- तमिव अवमासयति । तत्र अनाच्छादनांशप्रधानतायां सदाशिवे. श्वररूपतासमावेशदशा, आच्छादनमागावभासप्रधानवायां माया- विजृम्मारूपा संसारिदशा तयो नीलमित्यादि वेद्यभेदः, मामा- समानकायभेदोपलभितबुद्धिपाणपुर्यष्टकायुपाधिभेदारूपित्त- न्यच्छायाळतो वेदकभेद इति भेदविजृम्भायां मायाप्रमातृत्वे " ·. १०१ वि०] श्रीमदभिनवगुप्तपादरचिता । पायो मूर्धाभिषिक्तः, तथाच तदुच्छेदादेव प्रभृति मोक्षव्यव- हारसत्र तत्र 'यकरण्यं मोक्षः' इत्यादौ । तत्प्राधान्यमस्य सूच- यति 'कायोऽपिवा' इति । 'अयम्' इति पूर्व प्रकाशरूपत्वात् चिद्रूप एव स्वातल्यात् वेद्यतां नीत इति लोष्टादिवदेव वेद्य एव सग्ननात्मभावादपहसनेनेय अहमिति संवेदनतादात्म्यमधिशा- पितः । 'आत्मनि निमज्य' इति । नीलादिर्नीलरूपत्वे प्रकाशं निमनयति, येन प्रकाशबलात् नीलमिदमिति प्रकाशः परिमितीभवति; येन वेद्यधर्मत्वेन प्रकटोऽयमों दृष्टः प्रमेय इति भाति । पाये प निमनः सोऽहमिति प्रकाशः परिमित उपपत्तिदेशभेदेन अतीवादिकालकलनया रुद्रक्षेत्रातदवान्तर- प्रकारप्रमातरूपेण स्वरूपभेदेन अन्यदेशकालस्वरूपविविक्तत्वेन माधि। यदा-तदा' इति निपातो याक्यार्थस्वरूपपरामर्श । यत् परिमितीकरणम् , एतत्समारोत्यापर्फ मोहनं मायाव्यापारः । 'तदभिप्रायेण' इति संसारमोहमभिप्रेत्य अनुसंधत्ते विषय- स्पेन यमेनोकं गुरुणा ससमयता पामुदेवेन अर्जुनं प्रति । उनुगम्यानेग यतिपापेवि देसुगनीया या ।

·ईश्वरप्रत्यभिज्ञाविवृति विमर्शिनी , - येणैव च सर्वब्रह्मणोः किं विधेयं, किमनुषदितव्यमिति विचार- थितन्यम् । तत्र यद्यपि पूर्वसिद्धं ब्रह्म, वदनूध अपूर्वत्वेन, सर्व तु अस्य वेद्यवेदकरूपं विधेयं, ब्रह्मैव सर्व भवति, नान्यत् किंचन सर्व, अझ किल सर्वशक्ति, इति विध्यनुवादो; तथापि परस्य उपदेश्यस्य ब्रह्म न किंचित् सिद्धम् , येन अनूद्यते। सर्व तु अस्य वेद्यवेकरूपं सिद्धमिति सदनूय अस्य ब्रह्मतादात्म्यमु. च्यते । यत् सर्वमिदं दृश्यते, तस्य अन्तस्तमा स्वरूपमनुप्रविश्य विचार्यमाणं प्रकाशपरामर्शरूपमेव अवशिष्यते । तत उक्तं 'सर्व खल्विदं ब्रह्म ।' (छा० ३११४६१) इति । तत एव सर्वभागस यदिदं शक्ष्यते नानारूपं, तत् निपे- धति "नेह नानास्ति किंचन ।' (छा०३।१४।१) इति । इह दृश्यमाने सर्वशब्दस्य व्यपदेश्ये नाना यत् प्रका• शेन सह न भवति, प्रकाशतादात्म्येन न वर्तते, सत् किमपि रूपं नास्ति अप्रकाशमानस्य शपथैरपि अपसेयत्वात् । शपथो- ऽपि हि तत्प्रकाशवाकार्यों भवति । ननु यदि भेदांशप्राधान्याव- भासः संसारः, तर्हि तद्भित्तिभूतस्य प्रकाशाभेदभागस्य प्राधान्ये किमिति ।आह 'कर्तृतायाः' इति वैश्वरूप्यम्' इति । शुद्ध ख- रूपस्पर्शप्रारम्भात् सदाशिवेश्वररूपतया वैश्वरूप्यं यथा इह ग्रन्थ कार आह,तथा अन्योऽपि आह,तं प्रकारमन्योऽपि आहेति वा,तेन वा अस्मदुक्तेन न्यायप्रकारेण अन्योऽपि एतदाह सदाह' इत्येवं 'तथाचाह इति वचनान्तरेण संवादनं वचनान्तरस्य वा स- जीवताकरमनन्यथार्थत्वं भूयोमिर्वचनैर्दश्यते। 'माम्' इति अहं- रूपममन्यापेक्षप्रकाशमनन्यविमर्शमयं स्वप्रकाशविमर्श प्रकाशं 'सर्वत्र' सर्वोपश्लेपेण 'य: पश्यति' नीलमिति हि प्रकाशमाने ·४७ ११०१ वि०] श्रीमदमिनवगुप्तपादरचिता । नीलं प्रकाशने इतीयदहं प्रकाशे इति प्रकाश एव प्रकाशितो भवति, प्रकागं च सर्वत्र यः पश्यति, न प्रकाशस्य देशे काले स्वरूपे या खण्डनात्मा व्यवच्छेदोऽस्तीति, 'मयि' इति आत्मसंवेद- नप्रकाशे च तदविनिर्भकं सर्व प्रकाशितं भवतीति, तथा नीला- दिकमात्मप्रकाशमिचौरुलं चकास्त्रीति यः पश्यति । तस्य' अह- मिति प्रकाशो 'न प्रणश्यति' न सण्डनाविकारमेति प्रकाशरू- पान् न च्ययते । 'अहं' प तस्य विश्वेश्वररूप एव आत्मा 'न प्रणश्यामि' न आच्छादिवो भवामि । तथा सोऽपि एवं द्रष्टा ममेति गुद्धप्रकाशात्मनः परमेश्वरस्य न प्रणश्यति आच्छादितो नमयति, यन परमेश्वर पव मातीति । अनेन घेत्रात्मना आच्छा- दिवसमावायमामने निर्मासे इत्येवं स प्रत्यगात्मतयापि अवि- युज धरमेय भात्मानं मन्यते । परमेश्वरश्च वत्र प्रच्छन्नतयेय पानि, येन परमेश्वरोऽप्र प्रसीदतीवि व्यवहियते । सर्वेषु ·४८ ईश्वरप्रत्यभिज्ञाविवृतिविमर्शिनी आह 'स्वशब्दः' इति । शास्त्रतस्तावत् काणादादिदर्शनप्रसिद्ध एव आत्मा लभ्यते, लोकेऽपि खभावो नीलादीनां नीलादिरूप. तैव आत्मेति प्रसिद्धः, नीलमात्मना अर्थक्रियाकारिणा सत् , पररूपेणेति तदुभयमपि स्वशब्देन अव्यभिचरणीय प्रतिष्ठास्था- नत्वादपर्यनुयोज्यं स्वं रूपमभिधता निरस्यते । ननु किं तत् तथाभूत रूपम् । तथाहि सर्वभावानां परमाण्यादि वा मधानं वा सत्ता वा शून्यं वा याद्यन्तररुपगतं जडमेव स्वरूपम् । तद्विशेष्य वक्तव्यं चिद्रूपे स्वात्मनीति । आह 'तस्य च' इति । 'ज्ञातरि कतरि' इति हि उक्त ज्ञानक्रियास्वातन्यमनन्यवदनावलोकि जानामि-करोमीत्येवरूपं स्फुरत्येव, चिद्रूपे इति तु उच्यमाने नीलरूपे इत्येतत्तुल्यं स्यात् । ततश्च पुनरपि चिद्रूपत्वं ज्ञातकर्तृ. त्वयोः संक्रामयितव्यम् । 'इयमेव' इति इदन्ताव्यपदेशनिका- रमात्रत्वात् तावत् रक्षणीयः स्वात्मा, तन ज्ञाता कर्वेत्ययुक्तर्व- हिर्विश्रान्तिघामतात्मा विधेयत्वेन इदन्तैव उन्मीलेत् । जानाति करोतीसपि श्वेतते नीलतीतिवत् ताटस्थ्यम् । जानामीत्यपि कल्पिता अन्ता । नप सर्वथा रक्षितुमिदन्ता शक्या अनुप- देश्यताप्रसङ्गादिति यावदति सा रक्षणीया । तर भूतवि- भक्तियोगे बहिः प्राधान्यन्यकारोऽन्तारूप विश्नान्तेरहंभावस्पर्श- रूपो भातीति सबन्धविचारे बल्यते इति एवकारार्थः । 'श्रेयसि' इति अनूद्यमानपरमतोपक्रमेऽपीत्यर्थः । 'अत एवं' इति । यतो झाने कुवौ च स्वातत्यमेव चित्त्वम् , तवः कशब्देन अव्युत्पन्नेन क्रियासामान्याभिधायिकरोतिप्रकृति केन वा क्रियाविशेषोपाधिसवन्धकालुष्यानारूपितं सातव्यमभिद्- घता तद्भित्तिलग्नं ज्ञानस्वातवयं श्लेपेण च निर्मात्त्यस्य ववि- नाभावितां दर्शयितुं यन्नपरिगृहीतेन तत्पूर्वक निर्माणे स्वातड्य.

·. १०वि०] श्रीमदमिनवगुप्तपादरचिता । ४९ मुक्तम् । अन्यथा' इति । यदि एप शुद्धस्वातत्र्यप्रतिपादनाभि- प्रायो न स्यात् । तत् ज्ञानपूर्वक निर्माणं दृष्टम् । संविद्रूपस्य कार णत्वं दूषयिष्यते। नच तत् निर्माणमित्येवं 'ज्ञातरि' इति प्रा निर्दिश्येत । ननु एवं जानामि करोमीति उचितप्रतिभासे स्वत करूपे संवेदनात्मनि तत्त्वे कथमधिकरणमावः । पारतव्यप्राणि हि कारकान्तराणां तत्त्वम् । मत्तो विश्वं मयि विश्वमित्यादावा हि सृष्ट एव अस्मदर्थः, पारमार्थिकमहन्तारूपं तु मत्तो मा विश्वमिति प्रकाशे विमृशामि चेत्येवंरूपम् । तत् कथं सप्तमीत्य शङ्कय आह 'परमतेन' इति । परो हि तद्विपयं साधकं वाध वा अभिदधत् सिद्धिम्-अस्तीवि प्रकाशव्यवहाररूपां, निये वा नास्तीति सच्छून्यवस्त्वन्तरप्रकाशव्यवहरणरूपं कर्तुमुद्युक्तः स एवं कुर्वाणः प्रमाणस्य तत्कृतयोश्च सिद्धिनिषेधयोर्विपयत्तर अधिकरणमीश्वरं प्रमेयं परतन्त्रमेव अभिमन्यते । स एवं मन्व नोऽनूदितः, जाख्यं तु अस्य विधीयते । परमतेन सिद्धिविषय सूचितं, नहि उपपद्यते तत् प्रमात्रेकरूपत्वादिति अक्षरसंगतिः ननु वृत्तिप्रन्थे कथं न सप्तमी श्रुतेति । आह 'वृत्तौ तु' इति र एवं' इति । अनुपपद्यमान एव सन् विषयभावो विवरीष्य पठ्या । तामेव सिद्धिं संबन्धित्वेन अन्तःप्रवेश्य षष्ठया स ए विषयभावः क्रियाव्यवधितिरोधानतः स्वभावकल्पता नीत हा निकटीभाव्यते सिद्धान्तः। कथं स्वभावभूतता । आह । प्रमाद मात्रताया यदुपपादनं पूर्वप्रन्थेन 'सर्वार्थसिद्धि' इत्यादिन कृवं, तेन । अनुपपद्यमानता कथं विवृता। आह । दूषणे 'जडानामेवोद्यमः' इत्यनेन । एतदुक्तं भवति-सिद्धेश्वर विपय इति वदन्ननुयोज्यः किमसौ सियन प्रकाशस्वभावः नवा । उत्तरपक्षे नैव सिद्धा स्यात् । आधे पक्षे तरखभावस्स वि ·, ईश्वरमत्यभिज्ञाविवृतिविमर्शिनी साध्यते । पूर्वमतथेति चेत , सिद्धौ तर्हि अस्स स्वरूपं प्रत्युत लुप्येत । नीलादयोऽपि पृथक् न केचन प्रकाशादिति । तदयं सप्तम्यर्थः इदन्तामन्तर्धाप्य स्वयमपस्तो शाहकरूपमहंप्रकाश- विश्रान्तमेव करोतीति । 'सर्वेषां खात्मनः' इत्यादि. पृत्तिवाक्यं यतो व्याख्येयतया उपक्रान्त, ततः 'तेन' इत्यादि- वाक्यान्तरे भाविनि प्रसद्गादिह व्याल्यायमाने उचितो भवि- प्रयत्प्रयोगो 'विवरीष्यते' इति | ननु व्याख्यारूढेऽपि वाक्ये पष्टयेव अस्ति, तत् भविष्यद्वाक्यपष्ठयेव कथमेयमुक्तेत्याशय आह 'खात्मन इति तु' इति । कर्तरि एषा पष्ठी । तत्कर्तृकं हि ज्ञानं करणं च, नतु सबन्धषष्ठी । एवं प्रसङ्गात् भावि. याक्यपष्ठी विचार्य पूर्वोक्त 'तस्य च चित्खभावत्वम् इत्यादि यदुक, तदुपसंहरति 'तदेवम्' इति । यदभिमतं प्रस्तुत प्रतिपाद्यं ज्ञातृकर्तृताभ्यां लक्ष्यते शुद्धं स्वातव्यमिति, तत् वस्तु एवमिति उकेन 'इयमेव शव्या' इत्युपक्रमेण "विवरी- प्यते' इत्यन्तेन व्याख्यानन्यायक्रमेण नियूंढमित्यर्थः । ननु प्रमारतया ज्ञातृत्वमुक्त, नतु कर्तृत्वम् । तत् प्रत्युत एकशन्देन पराक्रवम् । तत् किमेतदित्याशङ्कय आह 'क्रिया हि' इति 'तिष्ठासोरेवमिच्छन हेतुता कर्तृता क्रिया ।' (२०५३) इत्यत्र अप्रतिहत प्रकाशस्वातध्यमेव करणमिति वक्ष्यते। ननु एवं निर्माततापि श्लेषनिर्देशादिति किमर्थ वृथा व्याख्यातम् । एवं मन्यते-कुम्भकारादिप्रवृत्तिरूपमपि यत् भेदेन निर्मातत्वं चकास्ति, तदपि प्रकाशमानताप्राणतया परमेश्वरशक्तिविजृम्भितं न अस्मा- कमत्यन्तमुपेक्षणीयमिति । अत एव एकशब्दोऽत्र न कर्तृतां निराकरोति, अपितु , 'नियमसद्विपक्षाच कल्यते न विरोधिनः ।' .

·१ अ०१ वि०] श्रीमदभिनवगुप्तपादरचिता । इति न्यायेनं प्रमातृतात्मकखातश्यविरुद्धां प्रमेयतात्मिका परत. तामेव । तयाच आह 'अत एवं' इति । यतः 'खातव्यं चिंत्तत्वम्' इति पूर्वेण संबन्धः । प्रमेयत्वाभावे च न तत्र प्रमाणमुपयोगि उपपत्तिमद्वा । यतः प्रमातृत्वमेव कर्तृत्व, न अन्यत् । अत एव प्रमेयता अस्य निरसिष्यते, नतु कार्यता । अन्यथा प्रमेयत्ववत् तस्य कार्यत्वमपि, प्रमाणवञ्च कारणमपि निपिध्येतेति तु व्याख्यानं न तथा हृदयग्राहि । नहि कार्यत्वं परमतेऽपि अस्ति भगवत इति । ननु ग्रस्य प्रमातृतैव रूपं, तत् तावत् प्रमाणस्य न विपयः । यच्च एवं, तत् न व्यवहारपदं पिशाचवत् । तत् वरं स्वसवेदनसिद्धत्तमस्य वक्तुमुचितम्, नतु सर्वथैव प्रमाणाविषयतेति । आह 'नच' इति । ननु पूर्वसि- द्धतायामपि पूर्वमस्य प्रमाणविषयत्वं स्यात् यथा अमेः पूर्वसिद्धो धूम इत्याशय ब्रूते 'एतदुक्तम्' इति । यदा यदा उपक्रमः, तदा तदा पूर्वसिद्धत्वमित्येषोऽत्र परमार्थः । तत् नीले इव न अत्र व्यतिरिक्तं प्रमाणं, नापि चित्तचैतन्यवत् स्वयंप्रकाशत्वेऽपि नूतनापूर्वप्रकाशरूपत्वेन स्वसंवेदनम् । इदन्तादेशकालस्वरूपनि- यमारूढं प्रथनं यस्य नीलमुखादिकस्य, तस्य भावस्तन्निपेधोप. लक्षितः सन् प्रमाता प्रकाशते च, प्रामाशिष्ट च, प्रकाशिष्यते चेति यावत् । अत एव पुराणः पूर्वसिद्धश्चेति न पर्यायौ, पुराणोऽपि हि न पूर्वसिद्धः पिशाच इव, पूर्व सिद्धोऽपि न पुराणो घूम इवेवि उभयोक्तिः । 'कविं पुराणम्' इति, 'पुराणं तत्परं तेजो येनाभिनवतेजसाम् । हियते चार्यते तेजस्वज्योतिभैरवात्मकम् ॥' इति इतिहासरहस्यादावुकं सवादयति सम्यर भूवमभिमवं पूर्णमर्थ जल्पयति; अथवा पूर्वसिद्धवैव आगमषु पुराणवा, नतु ·। । . ५२ ईश्वरसत्यभिज्ञानिवृतिविमर्शिनी आकाशादिवत् चिरन्तनतामात्रं प्रकाशावेशशून्यं, तेन संवाद. यति समं तुल्यमर्थमभिधापयतीति । 'एतच' इति पूर्वसिद्ध- स्वमस्य प्रमातुर्भवति । सर्वे तस्मात् प्रमातुरन्ये येऽर्थाः तेषां या सिद्धिः प्रकाशमानता, तस्या यतः स प्रमाता निबन्धनं वि- शान्तिस्थानं विमर्शरूपतया समाश्रयः, तेन वृत्तौ 'सर्वार्थ इत्यादि पूर्वसिद्धत्वे हेतुत्वेन व्याख्येयमित्याशयः। ननु सिद्धिः संवेदनरूपा, तस्याश्च किमाश्रयेण अन्येनेति । आह यत्किश्चित्' इति । तथात्वे स्फुरदूपत्वे । दायमचलता। नीलमिति यत् स्फु- रितं, तत् न पीतादि, नच न नीलं, नापि न स्फुरितमिति सिद्धि- र्घस्तुनः । 'कंचित्' इति प्रमातारम् । 'एवंखभावत्वात्' इति मम नीलं स्फुरति, चैत्रस्य नीलं स्फुरतीति हि स्फुरणम् , नतु नील- स्फुरतीत्येतावत् । अत एव सौगतैः सन्तानरूपो विकल्पो वा अवश्यमेकः प्रमाता कल्प्यते अनपहवनीयत्वादेवं. स्फुरितस्य । 'अत एव' इति यत एवं स्फुरति दायमस्य । 'वक्ष्यते' इति 'विश्ववैचिव्यचित्रस्य समभित्तिवलोपमे । (३०) इति द्वितीयेऽधिकारे । ननु एतावता अस्तु प्रमाता अभिमतो विकल्पो वा, विकल्पकस्पितो वा; पूर्वसिद्धरतु कुत इत्यनुयोगे कथयति 'ततेच' इति । नहि साध्यता नाम साध्ये निरुपाख्ये पदमुपनिबध्नाति, अपितु ममेदं साध्यमिति साधयितरि । सा- धयितेति अहमात्मानं निराकरोमीति हि स्वनिराकरणेऽपि प्रमातव प्रपतति, आत्मरूपो निराक्रियते परं विकल्पितो वा क- ल्पितधर्मा पा। आक्षिप्ता अवश्यंभाविनीत्वेन अङ्गीकृता सिद्धि: प्रकाशमानता येन | अहमात्मानं साधयामि निराकरोमि वा नीलं पेत्यत्र हि यदहमिति, न ततू मला कल्पम् , अपितु प्रकाश - ·. . . १०१ वि०] श्रीमदमिनवगुप्तपादरचिता । ५३ एव अयम् । नच इदन्तया असौ भाति । तथावे हि पृथक्- सिद्धिनिबन्धनार्थान्तरान्वेषणे अहमित्येतदेव क्थं भवेत् । ननु अहमिति विकल्पमात्र, तत्र सन्तान एव कल्पितोऽध्यवसीयते । मंवेदननिष्ठव, नतु जडनिष्ठा, प्रमेयाणां, नतु कार्याणां, सिद्धि- व्यवस्था । तत् सवेदनमात्रमस्तु किं प्रमाना कल्पितेन । भवतु वा असौ । तथापि सविदाधारमात्ररूपोऽसौ काणादवत् सविद्रपोऽपिवा विमर्शशून्य एव सांख्यवदस्स्विति सक्षेपेण बौद्ध काणाद-कापिल व्यामोहं विहन्तुमाह 'संविन्निष्ठा हि' इति। प्रमेयाणा भावा सविनिष्ठा या सिद्धिरुच्यते, सा न सविदि । आकारार्पणेन एकसामग्रीकतया जनकत्वेन वा योऽनुप्रवेशो विपयतापत्ति , तावन्मात्रतत्त्वा हि यदि स्यात् , तत् पदार्यास्तावन्मया दृष्टाः, नतु तृणादिविशेपा इति मेदेन प्रतिष्ठा न भवेत् । नहि पदार्थमा किञ्चिदस्ति पृथकू विशेषतः, यदाकारमर्पयेत् समानसामग्रीकं वा स्यात् जनकं वा भवेत् विशेषस्यैव परमार्थसत्त्वात् । सपि सामान्य वादात्म्यवृत्ति वा समवायवृत्ति वा न विशेषनिष्कृष्टं प्रतिभान- योग्यं भवति । 'गोः पथ्यं क्षीरम्' 'गौन पदा स्पष्टव्या' इत्या- दिबुद्धावपि परिदृष्टविशेषोल्लेसनप्रमुसत्यत्र सामान्यावभासः । यद्वक्ष्यते टीकाकृत् 'एकतममिभानतशृङ्गम्' इत्यादि । तत् मार्गेण धावतोऽप्रतिष्ठिवमेव पदार्थतत्त्वम् । ननु का तर्हि सविनिष्टा सिद्धिरभिमतेति । आह । तृणमिदमित्यादियों विमर्शः, स एव प्रकृतः परमार्थवभावो यस्य प्रकाशस्य, तन सम्यक् धन्धनं विश्रमणं सविदि निश्चयेन स्थानमिति निष्ठा उच्यते । ननु एवं पदार्थमात्रत्वेऽपि तर्हि सविदि निष्ठा व्याख्येयेति । आह 'पदार्थमात्रत्वेन तु' इत्यादि । पदार्थोऽयमित्यपि हि विमर्श- ·, .. - ईश्वरप्रत्यभिज्ञाविवृतिविमर्शिनी एव । ननु एतावता निश्चयारूढता निष्ठा, नतु प्रमातृसिद्धिरिति। थाह 'य एव च इति । विमर्शः प्रकृतः स्वभावभूतो यस्य तादृक् यः प्रकाश संबन्धी, यत्र सम्यक् वध्यन्तेऽर्थाः, स एवं प्रमाता । यस्मादेव संवेदनमानातिरिक्तः प्रमाता सिद्ध्यति, तत एव स परोक्षरूपस्तावत् नोपपद्यते काणादवदिति प्रमेयान्तरं हेतौ समुचिनोति चकारः। ननु इयता तृणगतौ प्रकाशविमौ स्तां नाम, प्रमातुः पुनः कथं प्रकाश विमर्शरूपतेति । आह 'तस्य च इति । तृणमिति यो विमर्शमयः प्रकाशः, स यदि प्रमेयशरीर- निष्ठितः तत् ममेति प्रत्यवभासो न भवेदेव । स्वात्मन्येव हि तदा तृणं स्फुरेत् । नच एवं, ततस्तूणमिदमिति प्रकाशविमर्शी तृणांशादुत्तीरें संविदागमवलम्धेते । तयोश्च तत्रयोः प्रकाश- विमर्शनायोगे प्रकाशन विमर्शनापर्यरसाने वा पुनरपि न किञ्चि- द्भवेत् । तेन तृणमिदमित्ययं विमर्शः स्वातन्ये विश्राम्यति यत, तहमित्युच्यते । यथोक्तम् 'इदमित्यस्य विच्छिन्नविमर्शस्य कृतार्थता । या स्वस्वरूपे विश्रान्तिर्विमर्शः सोऽहमित्ययम् ॥' (अ० प्र०सि० १५ का०) इति । एतदुक्तं भवति--संवेदनमविमर्शरूपं तावत् न किश्चित् । विमर्शमयतायां स्वातव्यं प्रमातता स्वप्रकाशत्वमिति कथं संवेद- नमात्रं तदाधारमात्र निर्विमर्शसवित्पुरुषरूपं वा सिद्धयेदिति । यो हि अपर्यन्तप्रकाश विमर्शात्मा अहमिति वेद्यावभासमित्ति. भूतः, तस्य वेद्यतारूपेदन्ताभावात् देशकालभेदाभावे स्वरूपभे- दाभावे च एक व्यापित्वं नित्यत्वं न यनान्तरमवलम्यते । नीलसुखादिप्रमेयव्यवहारः प्रकाश विमर्शात्मकसिद्धिनिबन्धनभूः चप्रमात्रविनामावी प्रमेयव्यवहारत्वात् । यः किल प्रकाशविम:

·१ अ० १ वि०] "श्रीमदभिनवगुप्तपादरचिता। शोत्मकसियधीनो न भवति, न असौ प्रमेयंताव्यवहारो वीजाङगदीनामिव कार्यकारणभावः । तेन उतरूपप्रमातृविर- हेण भवनात् विपक्षात् प्रमेयव्यवहारस्तव्यापकनियमवत्ववि. रुद्धानियमवत्त्वप्रसङ्गात् व्यावृत्तः प्रमाविरहाभवनेन व्याप्यते इति व्याप्तिसिद्धौ स्वभावहेतुः । 'पूर्ववत्' इति । यथा विम- मियप्रकाशाननुग्रहात् पूर्वमसौ न सिद्धः, तथा तदनुग्रहेऽपि न सिद्ध एव भवेद्विशेपाभावात् । तेन हि तदानीमपि तस्य भावस्य प्रकटतात्मकं रूपं जातं सर्वान्प्रति तथा प्रसङ्गात् ; न कंचन प्रति वा । ननु एतावता स्वसवेदनं तत्र प्रमाणं सिद्धिं वितरतीति । आह 'नच' इति । प्रमेयत्वे हि स्वानदयं विघटते तदैव तत्रैव स्वातन्त्र्यपारतत्र्ययोर्विरोधात् । एवं प्रमेयं परतन्त्ररूपं विभिन्ने खतने प्रमातरि विश्राम्यत् प्रमेयं भवति । नच नील खात्मनि प्रकाशविमर्शमये वित्रमयन् प्रमाता स्वात्मानं प्रकाशविमर्शान्तरे विश्रमयेदनवस्थानात् । नच प्रकाशविमर्शान्तरमपि अस्ति स्वरू- पदेशकालभेदासभवात । तदयं प्रमाता अनन्याधीनस्वाभाविक. प्रकाशविमर्शमयः प्रमेयतां कथं यायात् । प्रमेये च प्रमाण- चिन्ता । तदयं प्रयोगः--प्रमेयप्रतिष्ठानं यतः प्रमाता, ततः प्रमेयो न भवति । प्रमेयताया व्यापकं पारतयं, तद्विरुद्धेन च प्रमेयप्रतिष्ठानत्वं स्वातइयेण व्याप्तं पारतन्त्रयेऽनवस्थान प्रमेय- प्रतिष्ठानायोगात् । तदियं व्यापकविरुद्धव्याप्तोरलब्धिः प्रमातरि प्रमेयतां निपेति। स्वप्रकाशोचित एव परामर्शोऽहमिति उच्यते। ननु दृष्टः प्रमातरि प्रमेयवान्यवहार उपदेशादौ । न असौ प्रमातरि, अपितु नीलादिस्थानी ये सूटे वस्स्वन्तरे एव । ननु च देशकालरहितत्वमविच्छिन्नावभासत्वयोगात् विच्छिद्यावभासन- कृतपुनरर्थप्राणत्वनिषेधपर्यवसिता सद्विभातरूपना प्रमातलंघ ·ईश्वरप्रत्यभिज्ञाविकृतिविमर्शिनी कथं सृष्टे संभवेत् । कथं च अतो वाक्यात् प्रमातरि आत्मनि प्रतिपत्तिर्भवेत् । सत्यमेवम् , किन्तु स्वप्रकाशस्वभावोऽनन्याधी- नाहमितिविमर्शमयश्च प्रमाता । तत्स्वातद्रयादुदितो यो मेयः, स तमेव मूलत्वेन अवलम्बमानो रश्यविकल्प्यैकी कारन्यायेन विकल्परूपया सध्या वत्स्वप्रकाशरूपैकीकारेणैव सृज्यते । तदेत- दाह 'अपितु अहन्ताव्यवधानेन' इति । नतु न प्रकाशते । आत्मशब्दात् किञ्चित् नापि व्यतिरिक्कमेव प्रकाशते, अपितु आत्मैव । अहंपरामर्शसोपानव्यवधानेन तु यथा गुणः क्रिया शृङ्गार इति शब्दैः गुणाद्यर्थः गुणोऽयं क्रियेयमिति हि विकल्प- येत् सृष्टम् । शुक्लः पटः पचतीत्येतत् विकल्पारूढवस्तुपर्यवसानेन सृज्यते । यो हि परामर्शो यत्परामर्शान्तरं नियमेन मध्ये सोपा- नीकृत्य परामर्शनीयसमारोहणेन कृतकृयतामेति, स तेन व्यव- हित उच्यते । ननु समयशरणीकरणेन शब्दोऽयं ब्रूते । स च समयः सर्वत्र समान:, शब्दारूपितं च विकल्पक विज्ञानमिति किं कस्य व्यवधायकम् । भवेदेवम् , यदि समयमुखप्रेक्ष्येव शब्दार्थव्यवहारो भवेत् । यावता सविद्रूपे प्राणितकल्पं यत विमर्शरूपत्वं शब्दनात्मत्वम् , तत् तावदसाङ्केतिकमिति वितत्य वश्यते । तत्सकेतानपेक्षसहजपरामर्शोचितं यदेतत् शब्दनं, सदेव सकेतकृतानां च शब्दान्तराणां च तदुपजीविनां च विकल्पान्तराणां उद्विकल्पविकल्पनीयतया सृष्टानां च आमा- सान्तराणां मित्तिकल्पत्वेन निर्मासमानं व्यवधायकमिति अ. भिधीयते । तथाहि आत्मा पर इति संकेते स्वान्तःप्रवेश. मिव यहिर्निर्गमित्र दृष्टिवताहुलीक्रियाविशेपाविर्भावकं परा- मृशन् स्वमावो भाति । तन च 'अहं हं अम्हे हमें इति 'एप: एहो एसो' इति च सोदराः सकेताः, आत्मा पर इत्या- .

·१०१ वि०] -श्रीमदभिनवगुप्तपादरचिता । ५७ दयश्च तद्व्यवहिता इति युक्तम् । संकेतवदनावलोकनप्राणितमात्र- शब्दार्थव्यवहारवा दिनोऽपि लोकदृढनिरूद्धव्यवहारसिद्धसंकेत- कैरेव शब्दैस्तद्विकल्पैश्च व्यवहिता एव सामयिकप्रायाः संकेता भान्ति । पचति, शुक्छः पट इति लोकनिरूढशब्दव्यवहारोपरि पाकः पचन क्रिया, वर्णो गुणो धर्म इति पार्पदप्रायसंकेवोप- जीवीनि शब्दान्तराणि । तत्रापि पर्षदोऽपि संकोचासंकोचा- दिना भेदाः । तथाच 'कृच्छ्रेणोरुयुगं व्यतीत्य............।' . 'वकेन्दौ तव सति" .. 'यत्त्वन्नेत्र । इति अभिलापसंभोगविप्रलम्भमिन्ने काव्यरसे 'विभावानुभाव' इत्यादि सामान्यलक्षणं 'रतिस्थायिभावप्रभव' इत्यादि विशेपल. क्षणम् । तावता शृङ्गारशब्दस्य अर्थसंकेवनमिति लौकिकोदाहर- णापेक्षिणि लक्षणवाक्यार्थे लोकनिरूढे पदवचनं पार्षदप्रायमिति सोदाहरणलक्षणवाक्यश्रवणप्रत्यये काव्यरसे शृक्षारादिशब्दो निवेशितोऽपि तादृग्वाक्योचितपरामर्शव्यवहितामिव प्रतीति जिजनयिपुरपि नियतं किंचिद्वाक्यं लौकिकमनुस्मारयितुं सामर्थ्य- मलभमानः सर्वापणस्वायत्तताप्रथनन्यायेन प्रधानब्रह्मभावापन्न- भयन्यायेन च विशेषोल्लेससाण्याखापार्थक्रियायोग्यपरामर्श- संपादनासमर्थत्वात् साक्षादवावक एव । यत्र तु परामर्शनीय. निष्ठविशिष्टरूपतास्थगनमेव परामौचित्यस्य जीवितम् । तत्र समस्तभावनिर्भरारमकसंविन्मयपरमेश्वरपरामर्शादौ वाक्या ८ ·। ईश्वरप्रत्यभिज्ञाविवृतिविमर्शिनी पदवचनं वर्णवचनं तदंशांशवचन मिति वा न्यायेन प्रणवादिबी- जपिण्डतदंशगतमेव प्रत्युत मुख्यं वाचकत्वम् । यथाह गुरुः । 'तस्य वाचकः प्रणवः । (यो० सू० ११२७) इति । तदलमवान्तरेण बहुना | स्थितमेतत्-गुणक्रियाजाति- शब्देभ्यो व्यवधानेन अर्थप्रत्यय इति । स्मरणेऽपि न अर्थस्य अपूर्वः प्रकाशः, अपितु पूर्वप्रकाशस्यैव उन्मीलनमिव । पूर्व- प्रकाशश्व असावनुभव इति स्मृतावपि अर्थः अनुभवव्यवधान नेन भाति, न साक्षात् । तथैव इदन्तापरामृश्यो न साक्षात् प्रमातेति साक्षात् प्रमातरि प्रमेयरूपता निषिध्यते । इदन्तानि- देश्यो न प्रमाताप्रमेयत्वादिति प्रमातृत्वव्यापकस्य खातत्यस्य विरुद्धेन पारतत्रयेण व्याप्तं प्रमेयत्वमुपलभ्यमानं प्रमानि- पेधव्यवहारं करोतीति व्यापकविरुद्धव्याप्तोपलब्धिः । ततश्च न स्वसंवेदनं प्रमाणं प्रमेयशून्यत्वात् , प्रामाण्यव्यापकस्य प्रमे- यवत्वस्य विरुद्धं तच्छून्यत्वमिति व्यापकविरुद्धोपलब्धिः । ननु न कर्तृकर्मभावो वास्तवः । ततः किम् । ततः संविदः प्रकाशतैव प्रमेयता घटयत् । प्रमातृता च सैव घटसंवेदनवदिति को वि. रोधः। तत्र आह् 'एवमपि' इति । रूपद्वितयासिद्धी शब्दद्वय- मात्रमेतायता सियेत्, न वस्तु किञ्चित् । नहि प्रकाशमानव प्रमेयत्वम् , अपितु अन्याधीनसिद्धिकत्वमिति स्वाधीन सिद्धिक कथं प्रमेयं स्यात् , उपचारात् तु प्रमेयत्वं भवेत् । अपूर्व हि प्र. काशमान प्रमेयं दृष्टमिति अपूर्वतात्कालिकप्रकाशमानतासाम्यात् प्रमेयत्वमारोपिवं भवेत् । प्रमेयत्वारोपणे च प्रमाणवापि आरो- पितव, न मुख्या । यद्यपि उपचरितोऽपि अयं प्रकारः उपचार- धीजस्य धर्मभेदस्य निमित्तप्रयोजनरूपस्य अभावेन निराकरि- प्यते 'नापि प्रकाशात्मत्वात्' इति, तथापि इयत् तावत् ·१ अ०१ वि०) श्रीमदमिनवगुप्तपादरचिता । परः प्रतिपद्यतामिति विवेकावतरणाय मुख्यत्वनिषेधं तावत् करोति । तथाहि एकसामग्र्यधीनतया वा जनकत्वेन वा आका- सर्पकभावेन वा यतो मुख्यं प्रमेयत्वम् । अत्र च क्रमादनेन अस्य अस्मिन्निति अवश्यमन्यापेक्षा । विज्ञानदर्शनेऽपि 'यदाभासं प्रमेयं तत्..." "। इति स्थित्या व्यावृत्तिभेदोऽपेक्षणीयः। सच नीलबोधे नीलभागं वहीरूपमिव बोधांशमन्तर्मुखं च स्वीकुर्वाणया कल्पनया उल्लि- ख्यते । सुखबोघेऽपि साततासवेदनताभ्यां स्यादपि व्यावृत्ति- भेदः, नतु संवेदनांशे कथञ्चिदपि अयं पन्थाः समर्थनाई इति औपचारिक प्रमेयत्वम् । एवं सवेदनस्य प्रमामङ्गीकृत्य प्रमेयता मुख्या न युक्तेत्यपि उपपादितम् । अधुना तु प्रमैव अस्य सिद्धय- परपर्याया न युक्तेति उपपाद्यवे—'सा हि' इति सिद्धिः । नी- लसुखादेहि वास्तवी वा व्यावृत्तिसमुल्लिखिता वा विदूरतानव- धानादिदशायां तस्यैव असिद्धस्य अन्यथासिद्धिः प्रमारूपा रूपान्तरमुच्यताम् । सा च न स्वात्मनि विश्रान्ता युक्ता । पूर्व- मपि स्वात्मनस्तथात्वेऽधुनैव सिद्धिरिति हि न स्यात् । ततश्च स्वात्माव्यतिरिक्त प्रकाशरूपे सविदात्मत्वेन अजडत्वादनन्यो- न्मुखे स्वच्छतया अन्याकारधारिणि वासनावासितत्वेन अन्या- कारनिर्भासवति वा भवन्ती सिद्धिः अन्यापेक्षैव प्रमेयत्ववदेव । 'सा हि' इति सिद्धिः । 'परम्' इति स्वात्मव्यतिरिक्तम् । आभासशब्दो वैभाषिकवैशेषिकपारमर्पसौत्रान्तिकयोगाचार- विज्ञाननयेषु साधारणष्टीकाकृता यथायोगं तदोन्मुख्यतत्प्रकाश- सत्प्रतिविम्बतदुल्लेखेषु प्रयुक्तः । 'स्वात्मा' इति सवेदनम् । 'असिद्धस्य' इति नीलादेईि असिद्धत्वमपि अस्तीति नीला. दिरूपाधिका सिद्धिरुच्यतां कामम् , सवेदनस्य तु वद्रूपातिरिक्त ·.. ईश्वरमत्यभिज्ञाविवृतिविमर्शिनी न किञ्चित् सिद्धत्वं लभ्यते इति संवेदनं स्वसंवेदनसिद्धमिति परं शब्दसुभिक्षं न अर्थसंपदं व्यतिरेचयति । अस्तु तर्हि नीलवदेव अप्रकाशमानता बोधस्येति लब्धान्तरं वैशेषिक प्रबोधयति 'तस्यापि' इति । बोधो यत्र घोधान्तरे विश्रान्त्या सिद्ध्यति, तत् चेत् न सिद्धम्; तर्हि वेधविश्रान्तस्य धर्मस्य प्रकाशमानत्वा- भिधानस्य अभावे तदपि बोधान्तरं यदि न प्रकाशते, तदा न वि. पयः, नेन्द्रियम् , न मन:, न आत्मा, न बोधः प्रकाशते इति म- हान मोहो हन्त जगद्यवस्थायाः । बोधान्तरकल्पनायां च अनि- सात इयमेव वार्ता । ननु अस्ति अर्थेन्द्रियादि चेत् , जायते ज्ञान- . मात्मनि; ततोऽपीच्छा; ततः प्रयना, ततोऽपि देहक्रिया; ततः संयोगः, ततः सुखमिति इयती जगद्यात्रा । किमस्याः त्रुट्यति स्वात्मप्रकाशत्वाभावे संवेदनस्य । न नबोध्यते नैयायिकग्रामणि- स्मन्यः । बीजम् , अड्डरः, काण्डः, पलाशः, पुष्पं, फलानीति यः कार्यक्रमः, यश्च अयं भवदुक्तः, एतयोरपि विशेपे एकत्र जाध्यमपरत्र च अजाड्यमिति फुतः । ज्ञानमेव अजाड्यमिति चेत्, वीजमेव अजाड्यमित्यपि किं न भवेत् परनिष्ठत्वाभावे प्रकाशमानताभावे च यस्य कस्यचित् विशेषस्य असत्समत्वा- दिति । ननु एवं किम् । संवेदनमप्रमाणकमेव अस्तु । प्रमेयस्य प्रमेयान्तरं विना किं दुष्यति, संवेदनस्यापि प्रमाणेन विना कि व्यसनमासीदति व्यसनमात्रमत्र प्रमाणसमर्थनम् । प्रकाशमान- कात्मकं हि वदिति तावतेव सर्वमिष्टं लब्धम् । संवेदनं न प्रमा प्रमेयत्वव्यवहारपदमितरानपेक्षत्वात् । तद्व्यवहारपदत्व हि इतरापेक्षया विनापि यदि भवेत् , तत् भूम्यन्तर्गतेऽपि पदे स्यात् । नच एवमिति दृश्यानुपरम्भात् तत्तथा कृतमिति निश्चिते फारणविरुद्धोपलब्धिरेषा । ननु स्वात्मना सिद्धा भावा इवि .

·. . १०१ वि०] श्रीमदमिनवगुप्तपादरचिता । ६१ कथमेष व्यवहारः स्यादिति पराशङ्कां शमयति 'केवलम्' इति । यथा वीजं वीजात्मना सिद्धं निष्पन्नं स्वात्मनि, तथा प्रमाता खसंवेदनात्मना निष्पन्नः स्वात्मनीत्यपि स्यात् यदि अनियों भवेत् । नित्यश्च असौ देशकालस्वरूपभेदाभावस्य उक्तत्वात् वक्ष्यमाणत्वाच । ननु त्वत्पक्षे नित्यः प्रमाता, सौगतस्य तु नं तथेति तस्य तावत् संवेदनेषु असंवेदनसिद्धताव्यवहारो न अयुक्तः । नेत्याह 'नच तथा' इति । तथेति तेन उत्पत्तिप्रका- रेण सिद्धिः स्वात्मनि संवेदनात्मना निष्पत्तिरित्येवं या स्वसंवे. दनसिद्धिः, सा तस्य संवेदनस्य स्वरूप मुक्तं भवेत् ; नतु प्रमे यताप्रमेय इति व्यवहारः, प्रमासंबन्धश्च तया सिध्यति । प्रमेयता हि न कार्यता, अपि तु ज्ञाप्यता । सा च नास्ति । ततश्च स्वसंवेदनेन प्रमाणेन संवेदनं भातीति यत् परेण उक्तं, तदपसारितमेव भवति । यदि वा तथा सिद्धिर्या सा स्वसंवेदन- सिद्धिरेव नोच्यते या प्रमेयतायाः प्रयोजिका । ननु बौद्धस्य मते मा भूत् संविदात्मनि प्रमेयत्वम् , तदविनाभूतं च मा भूत् मुख्यं प्रमाणत्वं वस्त्वन्तरस्य तत्प्रतिष्ठापदस्य असंभवे प्रमाणत्वप्रमेयत्व. धर्मद्वयकल्पनावीजस्य व्यावृत्तिद्वयस्य प्रकाशैकरूपे कल्पयितुम- शक्यत्वात् । ईश्वरात्मवादिनस्तु मायाप्रमातून परमार्थप्रमावार, 'भेदेन अङ्गीकुर्वतः संवेदनमपि शू-ये यदिदं भाति तव्यति. रिक्तं यत् तदह मिति प्रसंख्यानवता प्रमातृभावेन निर्भासमाने वा प्राणे क्षुधितोऽहमिति आत्मतया संमते वा आदिग्रहणात् बुद्धौ सुख्यहमित्यादौ गृहीतृत्वेन निर्मासिष्यते इत्याशङ्की. परास्यति । यथाहि शरीरं जडरूपं वेद्यप्रतिष्ठास्थानतया न आशङ्कनीयम् , तथा शून्यादिकमपि यत् वेद्य, तत् न प्रमेयप्रति धास्थानम् । यथा शरीरं, क्या च शून्यादि । प्रतिष्ठास्थानत्वं दि ·ईश्वरमत्यभिज्ञानिवृतिविमर्शिनी जडेभ्यो व्यापकस्य फचिदेव उपलम्भ इत्येवरूपस्य नियमस्य अनुपलम्भात् प्रसज्यमानात् हेतोपिर्तते इति अजडत्वेन च्याप्यते । तद्विरुद्धं च वेद्यत्वमिति व्यापकविरुद्धोपलब्धिः । तेन संविदेव सर्वत्र प्रतिष्ठास्थानम् । सा परं शून्यादी मायाशक्तया समारोप्यते इति संकुचिता उच्यते । यदजडप्रमादृसिद्धिः 'यद्यप्यर्थस्थितिः प्राणपुर्यष्टकनियन्त्रिते । जीवे निरुद्धा तत्रापि परमात्मनि सा स्थिता ॥ तदात्मनैव तस्य स्यात्कथं प्राणेन यत्रणा।' (२१) इति, तथा 'नार्थव्यवस्था प्राणादावहंभावनिरोधतः । प्रकाशस्यात्मविश्रान्तिरहंभावो हि कीर्तितः ॥' (२२) इति । तस्यैव' इति शून्यादेः। 'तम्' इति प्रकाशम् । 'प्रमाणविषयता' इति प्रमाणता, विषयता च । 'प्रकाशा- स्मत्वात्' इति औपचारिकत्वस्य पूर्वमभ्युपगतस्य निषेधहेतुः । धर्मान्तराभावे हि यदेकमेव भूयोभिः स्वभावैरुपचर्यते, तन निमित्तभेदे प्रयोजनभेदे च असंभवति शब्दगडुमानमुपचारो जायते । खात्मनि अहं चक्रवर्ती दासश्चेत्यपि हि विरुद्धरू- पोपचरणेऽपरायचत्वोपकरणत्वधर्मद्वययोगो निमित्तमदीनत्वपू. र्णत्वप्रभृत्यभिमानाभावानन्योन्मुखत्वाभावप्रभृति च प्रयोजनं मिन्नमस्त्येव, नतु एवं प्रकाशैकरूपे सवेदने धर्मान्तर- मस्ति । उक्नीत्या च प्रमाप्रमाणप्रमेयतानामुपचारे चिकीर्षिः तेऽन्ततो धर्मपटुमुपयोगि । अथ 'स्वात्मप्रतिष्ठं नमः' इति न्यायेन स्वसंवेदनसिद्धमिति भन्या संवेदनमनुपयुज्यमाना- नुपपद्यमानप्रमाणमिति उच्यते । तदियमस्मदृष्टिः । तथाच ·११०१ वि०] श्रीमदभिनवगुप्तपादरचिता। ६३ चतुर्विधं प्रत्यक्षमिति स्वसवेदनस्य प्रमाणभेदगणनानुपपत्तिः । 'प्रमाणाविषयत्वम्' इति । विषयत्वाभावोपसंहारे प्रमातृत्व- प्रमाणत्वाभावोऽपि उपसंहृतो मन्तव्यः। सौगतस्य तु स्यादपि उप- चारवीजं प्रमेयतायां पूर्वानधिगतत्वमपूर्वत्वं च सत्कालोचितस्य संवेदनस्य । सति च प्रमेयतोपचारवीजे प्रकाशात्मत्वात् प्रमा- णत्वमपि उपचर्यते अन्यानपेक्षता प्रतिपादयितुम् । एतदपितु न कथञ्चिदपि अस्मन्मते इति दर्शयति 'अपूर्वरूपत्वाभा- वात्' इति । प्रमाणाविषयत्वमिति वा पाठे नापि प्रमाणवि. पयत्वमिति संबन्धः । कथं तत् प्रमाणविषयत्वं शक्यते इति । आह 'प्रकाशात्मत्वात् निमित्तादेकस्यापि नित्वम् इति । विषयत्वमपूर्वतायां घटेत विषयत्वे च प्रमाणत्वमिति । एतद्वितनोति 'अनधिगत' इति अनधिगतविषयमिति विषयमुखेन, 'अज्ञात' इति विषयनिष्ठप्रकाशात्मकस्वरूपमुखेन दिडागीयं लक्षणद्वयम् । प्राथम्येदन्ताभ्यां विषयपुरःसरीका- रेण स्वरूपं, संशयविपर्ययत्वाभावी, तत्र निदानं स्वतःप्रमा- णतेति क्रमेण विशेषणपञ्चकस्य तात्पर्य मीमासकलक्षणे । ननु आत्मनो यद्यपि नित्यत्वादपूर्वत्वं नास्ति प्रमेयत्वोपचारनिदानं, तयापि पूर्वानधिगतलं भविष्यतीति । आह 'आत्मनश्च' इति । स्वग्रहणं परप्रमातरि अस्तु पूर्वानधिगतत्वं तावदितिकर्त- व्यमपि न कृतं स्वपरविभागस्य इह दर्शनेऽतात्त्विकत्वात् । संवेदनं हि एकमेव परमार्थतः । कल्पितशून्यप्राणशरीरादि- मायाप्रमातृविषयतया तु स्वपरव्यवहार इति हि पुरस्तादमि- पास्यते । तव आत्मन इति सामान्योक्तिरेव युक्ता । अपूर्व- प्रकाशोऽयमिति निश्चयस्य कारणभूतः पूर्व नायं घटः प्रकाशितः इति निश्चयः । तस्य व्यापकं वद्धटप्रकाशरहितयागतादृशमाय.

·- - १ ईश्वरप्रत्यभिज्ञाविवृतिविमर्शिनी पस्तुरूपस्य पूर्वकालस्य स्मरणम् । तदभावे पूर्वमिति, न प्रका- शित इति च भूतकालप्रतीत्यभावादनुपपदमेव स्यात् । घटप्रका- शशून्यकालानुभवश्व तस्मरणस्य कारण मिति तावदुत्तरोऽयं प्रबन्धो न भवेत् । तत्सद्भावेऽपि अपूर्वप्रकाशोऽयमनुभव इति कथम् । ततश्च अपूर्वप्रकाशोऽहमनुभविता, अधुना प्रकाशे, पूर्व न प्राकाशिषीति संवेदनाक्षिप्तेन पूर्वकालस्मरणेन तत्कालानुभव आक्षिप्यमाणोऽनुभवितुरपूर्वसत्तामपूर्वप्रकाशतां च अपबाधते । रामावतरणकाले नाहमभूवमित्यपि हि तस्स कालस्य अनुभवो वक्तव्यः । आगमात् तत्कालज्ञानमिति चेत् , आगमोऽपि वक्तु रनुभवितुरनुभवमाक्षिपति । तदनुमवित्रा ताबद्भाव्यमिति । ननु वाल्मीकिस्तावता अनुभविता सिद्धः, न अस्मदादिः । स्थाने प्रभः, किन्तु संवेदनात्मनोऽहं विमर्शस्य ताव दियता सद्भाव: सदातनः सिद्धः । स च एक एव परमार्थप्रमाता यदि परमाण- बुद्धिपुर्यष्टकशरीरादयो भिन्नाः, तद्भेदकृतश्च प्रमालभेदव्यवहार इति तत् शरीरादि अद्यतनं तस्मिन् काले नाभूदित्येतदन तत्त्वम् । प्रलयकाले सृष्टिमुखारम्भे च न वयं बभूविमेति, अन्यथा कालविशेषोल्लेखो न स्यात् । वयं न बभूविमेत्यपि अत्र प्रतीतो लिट्प्रत्ययान्त तभूतकालावभास उन्मिपत्येव । नहि इयं न प्रतीतिः । प्रतीतिश्च न अनुमररूपा इयं तथात्वे योगिन इव इदानीं पूर्वकालविषयस्फुटताप्रत्यवभासप्रसङ्गात् । तदियं स्मृति- रेव भवन्ती पूर्वानुभवमाक्षिपत्येव । उत्प्रेशापि भवन्ती स्मरण- मनुभवं वा मूलतोऽवलम्बते, नतु अन्धतमसानुप्रवेश इय उत्प्रेक्षा संभवेत् । केयलं शुद्धसंवेदनमात्रस्य कालोपरागशून्यतया स्वरूप- व्यतिरैकियाववभासासंभवेन च तदुभयानुप्राणितरूपा स्मृ- तिर्न संमवतीति शरीराद्युपरागत एवं सेति । प्राच्यशरीरोपरा- ।

·१०१ वि०] श्रीमदमिनवगुप्तपादरचिता । गश्च एतच्छरीरोपरागविभिन्न इत्येवमुपरागद्वयस्फुटीकारायोगात् नस्फुटं स्मृतित्वमतिशिशुतापदानभूते इव यूनः । अनुभवितृत्वेन हि यत्र अभिमानो गाढः शरीरे, तत्रैव ऐक्यसंस्काराभ्रंशानुवर्त- मानत्वेन अभिमन्यमाने स्फुटस्मर्तृत्वामिमान इवि अलं बहुना । स्थिवमेतत् (-न आत्मनोऽपूर्ववया प्रकाश इति । 'अपूर्वत्वम्' इति सत्तया । 'अपूर्वप्रकाशत्वम्' इति अधिगमैन । अत्र च चार्थो मन्तव्यः । अत एव विभजति-नच आत्मनः पूर्व- मसत्ता, नच सतोऽपि अनुभवः इति । वस्तुतस्तु सत्तापि प्रकाश- विश्रान्तैवेति सत्तापूर्य प्रकाशापूर्ववायामेव विश्राम्यति, इत्याशयेन सामानाधिकरण्यमेव युक्तम् । 'प्रतिपद्यताम्' इति चकारो न प्रयुक्तः । प्रमागतोऽपूर्वप्रकाशत्वव्यवहारः प्राक् प्रमातुरसद्भावे न भवति प्रमातृप्रमायत्तपूर्वकालस्मरणापेक्षत्वात् । तदसद्भावे भवनस्य व्यापकं तदायत्तरूपानपेक्षत्वं पटस्य इव मृत्पिण्डाभावे । तद्विरुद्धं च तदायत्तरूपापेक्षत्वमिति व्याप- फविरुद्धोपलब्धिः । तर्हि अयं प्रमातृसद्भाव एव प्रमातुरपूर्वप्र- काशत्वव्यवहारः इत्यस्तु । एतदपि कथम् । नहि स एव पूर्व प्रकाशते, अधुना प अपूर्वप्रकाश इति संगच्छते विरोधात् । वयं भिन्नविषयवया विरोधः परिहर्वव्यः । आरोपितप्रकाश- भावो देहादिरपूर्वप्रकाशः सति एव पुराणप्रकाशे परमार्थप्रमावरि व्यवहतुं शक्यः । परमार्थप्रमावा तु परमेश्वरो न कश्चिद- पूर्वप्रकाशः, तदविभिन्नाश्च सर्वे प्रमातारः, इति वस्तुतो न अपूर्वप्रकाशता । यदीतं 'नहीवाई जातु नासं: ।' ...... इति उक्त्वा, ........... 'नेमे नराधिपाः। न पैव न भविष्यामः.. ........... ॥' (२०१२) ·६६ ईश्वरप्रत्यभिज्ञाविवृतिविमर्शिनी . इति । अनेन हि आत्मनि परमार्थप्रमातरि कालत्रयाविच्छिन्नप्रका- शत्वमुक्त्वा तदभेदादन्येषामपि उक्तम् । मायाप्रमातरि अपूर्व- प्रकाशता भवन्ती अपि न प्रकाशांशमाश्लिष्यति, अपितु वेद्यां- शमेव इदंभावमागिनमिति हि अस्स ग्रन्थस्य तात्पर्यार्थः । 'स एवं' इति एवकारेण परमार्थप्रमातुरभेदमाह । अवान्तरप्रमेयमु- पसंहरति 'तस्मात्' इति । 'आत्मनः' इति । बौद्धन्यायेन तु संवेदनस्य अपूर्वप्रकाशत्वात् भवेदौपचारिकी प्रमेयता, यतः स्वसंवेदनं प्रमाणमिति उच्यते इत्याशयः । औपचारिकमपि प्रमा- णविपयत्वं न उपपद्यते इति अवान्तरप्रमेयमुपसंहृत्य, प्रकृतं प्रमेयत्वाभावलक्षणं महाप्रमेयमुपसंहरति तदेवम् इति । तस्मात् युक्तिकलापादेवंभूते सदाप्रकाशत्वमात्मनः इति प्रमेयवस्तुनि स्थिते इत्यर्थः । ननु आत्मगतनित्यतादिविचारेऽवश्यमात्मा प्रमेय एवेत्याशघ्य आह 'वैकल्पिक' इति । तत्रापि विचार- यिवा पूर्वसिद्ध एव अन्यथा विचारायोगादित्येवमात्मा विचा- र्यमाणोऽपि स्वशिरश्छायाँ इव प्रमाणपदाक्रमणात् दूरमपना. मति । केवलं 'स्वातच्यामुक्तमात्मानं................ "।(११४७) इति भाविनयेन तत्र प्रमेयभूतोऽत्यक्तप्रमातृरूपमित्तितादात्म्यः मुज्यते इति प्रमेयत्वं तत्र प्रमात्तायां विश्राम्यति तस्या एवं क्या हृदयंगमीकरणेन व्यवहार्यत्वात् । यस्य प्रकाशिवस्य हृद- यक्षमीकरणाय यत् विरुद्धमुपादीयते, तत्र बत् विरुद्धं न प्रविष्ठां लमते प्रत्यक्षदृष्टे इव पटेऽनुमेयत्वम् । तथाच प्रमावताहृदयग- मीकरणाय प्रमेयता वैकल्पिकी प्रविष्ठालामे कारणम् । वदीय- मानापूर्वप्रकाशत्वं पर्यत इय अन्यनुमेयत्वस्य, द्विरुद्धं श पूर्वप्रकाशत्वमिति कारणविरुद्धोपलब्धिः । तुरपिशब्दानन्तरमेवं ·६७ १०१ वि०] श्रीमदभिनवगुप्तपादरचिता । विचारकालो यद्यपि अस्ति, तथापि शुद्धात् प्रमेयत्वात् विशु- द्धाच प्रमातृत्वादेप विशेष:-इति द्योतयति । विशुद्धं हि प्रमेयत्वं घटस्यैव अनुमेयत्वमिव अमेः । विशुद्धं तु प्रमातृत्वं घटे प्रमेये अहंभावस्य अमूढं प्रति प्रत्यक्षत्वमिव घटस्य । इदं तु मिश्र प्रमातप्रमेयरूपत्वम् । प्रमातृताप्रधानं तु मूढं प्रति घटस्य प्रत्यक्षत्वानुमेयत्वं प्रत्यक्षत्वप्रधानमिव ! साक्षात्काराच असाक्षा- करणरूपमनुमान विरुद्धमपि वं व्यवहारयत्येव तनिष्ठत्वात् । अहं गौर इति अहंभावात् विरुद्धमपि दर्पणे अयं गौर इति इदन्ताज्ञानमिव तत् । तन्निष्ठत्वमपि यदि व्यवहारयेत्, न फचिदपि व्यवहारकत्वं स्यात् ; इष्टं च तदिति तावन्माननि- मित्तत्वस्य व्यापकस्य प्रत्यक्षविरोधमयेन अवश्यानीकार्यस्य अनुपलब्धिप्रसङ्गात् तन्निष्ठत्वमव्यवहारकत्वात् विपक्षादपमृतं साध्येन व्यवहारकत्वेन व्याप्यते इति व्याप्तिसिद्धौ स्वभावहेतुः। एवम् 'आदिसिद्धे' इति सौत्रपदपर्याय 'पूर्वसिद्धस्य' इति व्याख्याय, क्रोडीकवसिद्धिकत्वं यदुक्तं वृत्तावादिसिद्धत्वस्फुटी- फरणाभिप्रायेण, तधुना स्फुटीभूतमिति विवस वक्तुमुपक्रमते 'एवम्' इति । एतावति प्रमेये स्थिते यावत्तावच्छब्दाववश्यं- भावद्योतको, अत एव कर्तुरनुपादानम् । तस्य सिद्धिकोडीकारो हि अविधित्सितः। अवश्यं हि प्रमीयते तावत् किञ्चित् , इयवा च सर्व सिद्धमिति प्रमाणविषयं प्रमेयं भूता प्राप्ता प्रमेयोचिता वस्य प्रमातुर्या सिद्धिः । 'तं प्रति' इति प्रमावार प्रति । 'प्रमेययस्तु' इति पस्तुमहणं मात्रपर्यायः । अत एवं' इति यतस्तृणमानमपि तत्र विश्रान्त प्रमेयं भवति, वतो हेतोः । तेन प्रमाया स्वात्मनो निजस्य रूपस्य सिद्धिः प्रकाराः प्रमेयसिद्धव कोडीकवा फोटोपलक्षिउहृदयरूपतां गता कता हृदयरमीकर्षः। । ..

·ईश्वरप्रत्यभिज्ञाविवृतिविमर्शिनी उक्ता' इति वृत्तौ । प्रकाशरूपता सल अनवच्छिन्ना प्रमाह- गता प्रमेयत्वं कथं सहताम् ,अनवच्छिन्नापि हि सा न प्रमेयता- सहिष्णुरिति दर्शयति 'आस्तां तावत्' इति । दण्डापूपीय- न्यायेन अयनसाध्यमिदमिति यावत् । ननु चक्षुरादि प्रमाणम् । वञ्च अनुमानाद्यपेक्ष मिति । आह 'प्रमितिसाधकतमताम्' इति न तत्प्रमाणमित्याशयः । प्रकृतस्य प्रमातुं प्रारब्धस्य प्रमेयस्य हेयोपादेयात्मनः सिद्धिर्न स्यात् । 'अत एवं' इति यतः प्रमाणे प्रमाणान्तरापेक्षिणि जडेऽनवस्था, ततः । 'कयाचित्' इति विपयोपरागदत्तेन देशकालसंकोचेन । नीलप्रकाशो हि मितवि- पयवहिर्मुसतासंकुचिततरवृत्तिः परमार्थप्रकाश विश्नान्ते बुद्धिमा- पादिसंकोचभाजनेऽपि अन्तर्मुसमानसंकोचयोगादुभयतोमुखसं- कोचनीलप्रकाशापेक्षया वितते अत एव सर्वविपयावभासनयो. ग्यवाजुपि प्रत्यगात्मनि ममेवि सत्त्वेन अवमासमानतया विश्रा- न्तिमत्यजन् निजस्फुरितशब्दनात्मविमर्शफलो नीले बहिः सर्व- साधारणामासे प्रमेये प्रमाणमिति वक्ष्यते 'इदमेसाहगित्येवं...............!' (२०१६) इसत्र । ननु पनि समानमेव चक्षुरादि प्रमाणं भविष्यति, तत् कथमनवस्था यद्यात् न जडस्य प्रमाणत्वमित्याशय आह 'नहि कारणमात्रम्' इति कारणविशेषः करणमिति मात्र- शब्दा, 'येन' इति फारणमानं करणमित्यतो हेवोरित्यर्थः, 'तधा' इति करणम् , अपितु प्रमोपकारफत्वं करणता । तच फी व्यापार्यमाणतेय, न अन्यत् । ततः किमिति । थाह 'कर्ता च' इति । 'वक्ष्यमाणनीत्या' इति 'इत्यं तया घटपटापामासजगदात्मना । विष्यासोरेवमिच्छैव हेतुवा कर्तृता क्रिया ।।' (२०५३) ·- १०१ वि०] श्रीमदभिनवगुप्तपादरचिता । इति हि वक्ष्यते । ततोऽपि प्रकृते किमिति । आह 'सच' इति चेतनो यावत् क्रियायामुपयोगि संचेवितं, वावत् प्रयुद्धे नतु अप्रकाशमानमिति संबन्धः । जडं न चेतनः प्रयुके मप्रकाशमानत्वादिति कारणविरुद्धोपलब्धिः । प्रकाशमानता हि प्रयोगे कारणं तदभावे प्रयोगस्य अभावात् । वमेव दर्शयति 'अन्यथा' इति । तेन अत्यन्तपरोक्षाणां मनोऽक्ष दिशालाका- शादीनां सामग्रीप्रामाण्यवाददृशि कर्तृप्रयोज्यत्वं तावत् न उप- पन्नम् । ननु स्पर्शविशेषादिना नेत्रगोलकमुपलभ्य उन्मेपयति, सेव अस्य प्रयोज्यता, ततो नीलदर्शनमिति जडस्य अप्रकाशमान- त्वमसिद्धमित्याशमय तामेव अनवस्थां स्मारयितुमाह तस्यापि' इति ।स्पर्शविशेपोऽपि स्पर्शनेन ज्ञातव्यः, तदपि अन्येन जडेनेवि अनिष्ठा । ननु स स्पर्शः स्पर्शज्ञानेन झापयिष्यते, वध स्वसंवे. दनसिद्धमिति का अनवस्थेति । आह 'पर्यन्तेन' इति 'भका- शलक्षणम्' इति । नीले नीलप्रकाश एव करणं युक्तं स्पर्श इव स्पर्शप्रकाशः : । ननु पर्यन्वावलम्बनं प्रथमत एव कर्तव्यमिति फोऽयं नियम इति । आह 'वास्यादि' इति । तथाहि च्छेदने दानं फरणं, वत्प्रेरणे हवः, वत्प्रेरणे इच्छा, तस्यां स्वसंवेदनं पर्यन्वफरणम् । नच इयता च्छेदनमेव इच्छाकरणकै दण्डोपा. दित्सया दण्ड मिति नीत्या भवितुमर्हति । सत्यम् , पहिनिष्ठायां कि- यायामेवमुपपद्यते । छेदनं हि काष्ठनिष्टद्विधामावफलं, नीलवेदनं तु प्रमावृविधान्वनीलविमर्शफलं यथा हसप्रेरणे इच्छा । उप नपाचं परणं दूरचि युज्यते । ननु दूरचिता फुत्र अपराध्यवी- सारा आह 'तद्विनियोगात् इति । इन्द्रियविनियोगान् पूर्वमेय पटपिमर्शमिया प्रमिविरूपा निप्पमेति अस्सामुचरकाळ. भारिप्रयोम्यवाकमिन्द्रियं कयं फरणम् । ननु इन्द्रियमयोगानन्तरं - - ·ईश्वरप्रत्यभिज्ञाविवृतिविमर्शिनी सा उदेतीसाशय आह 'घटममिति' इति । घटविमर्शो भव. तादिति हि गृहीत्वा इन्द्रियं व्यापारयेत् , अन्यथा नियवमिन्द्रियं नियते देशे काले च कथं व्यापारयेदिति । एवं घटविमर्शश्चेद. भिसंहितः, विस्पष्टो घटः प्रकाशितश्च घटा, अन्यथा पटप्रमि- त्यभिसन्धान किं तत् न भवेत् । तेन घटविमर्शस्तदभिसन्धान. पलात् चेत् स्फुरितः, तदन्यथानुपपत्त्या पारंपर्येण घटोऽपि स्फुरितः । घटस्फुरणमेव घटप्रमितिरिति तात्पर्यम् । यत् यद्विनियोगात् पूर्वमेव भाति, न तत् सत्कार्य वीजमिव नाङ्कु- रकार्यम् । इन्द्रियविनियोगाच पूर्वमेव घटस्फुरणमिति । तत्का. येताव्यापकं हि तत्पश्चाद्धावित्वं, तद्विरुद्धं च तत्पूर्वभावित्वमिति व्यापकविरुद्धोपलब्धिः । ननु घटमात्रस्फुरणं सत्यमादावस्ति, नतु तावन्मानमेव घटप्रमा विवक्षिता, अपितु सजातीयविजा- तीयव्यावृत्तिस्वलक्षणस्फुरणम् । तच्च इन्द्रियविनियोगस्य पश्चा- देव । एतदेव आह 'अथ घट' इति । चो हेतौ । यत इन्द्रियस्य का नियोजनं, ततः कर्तृप्रयोज्यतालक्षणं करणत्वमुपपन्नमिति । एतत्परिहरति 'तत्' इति कर्तृप्रयोज्यत्वम् । नहि परोक्षम- प्रकाशमानं चेवनप्रयुक्तमिति युक्तम् । ननु मा भूत कर्तृप्रयोज्यत्वं करणलक्षणम् । तत् हि न सर्वत्र निर्वहति शुभेन कर्मणा शुमं भुखे, मूलखरुस्तिष्टतीत्यादौ तदसंभवात् । क्रियायां प्रकृष्टो. पकारकमिति तु करणलक्षणं युक्तमन्याप्तिदोपशून्यत्वादित्याशय आइ 'नापि' इति । प्रकर्षा हि इयान् संभाव्यते--तस्मिन् सवि स एव भाति, तस्मिन् सति स भासेव, तस्मिन्नेव सति मातीति । वत्र आद्यं प्रकप निराकरोति 'नापि' इति । तस्य इन्द्रियस्य । ननु महत्त्वानेकद्रव्यत्वरूपवत्त्वादिधर्मपदार्थापेक्षया अपमा प्रको भविष्यवीसाशवापूर्वकमपाकरोति 'पदार्थ ·१०१ वि०] श्रीमदभिनवगुप्तपादरचिता । ७१ इति । 'अर्थिनाम्' इति विशेष्यसाध्यार्थक्रियया । त्वयापि हि वयमिदमेव पूर्व पर्यनुयुक्ताः "अथ घटाभिसन्धानेऽपि' इत्यादिनेति अत्र आशयशेपः । ननु पदार्थमात्रमपि अस्तित्वमात्र- साध्यहृद्भङ्गपरिहाराद्यर्थक्रियार्थिनामुपयोगि स्यात् । किं नु खलु तावता । घटावभासने विशेष्यसाध्यार्थक्रियार्थिनं प्रति इन्द्रियस्य स आद्यः प्रकर्षः समर्थितो भवेत् । सार्वत्रिकं च प्रत्यक्षे इन्द्रि- यस्य करणत्वं समर्थनीयम् । तच्च न समर्थितमेव । तदेतदाह 'अथापि' इत्यादि। तथापि'इत्यत्रैव च्छेदं कृत्वा 'नार्थिना- मिष्टसिद्धिः' इति पूर्वेण संबन्धनीयम् । तथापीत्यस्य तु उत्तर- मन्थेन सह योजने प्रथमं प्रकर्ष समर्थयितुं यत् पूरणं, तदप्रति- समाधाय द्वितीयप्रकर्षनिराकरणेन उत्तरदानं न अतीव संगति पूरयतीति द्वितीयं प्रकर्ष निराकर्तुमाह 'प्रभाखरात्' इति । "प्रथमम्' इति कालान्तरे तु भवतु नाम । प्रवृत्तेऽपितु इन्द्रिये पदार्थविमर्शो नोदेतीति भवत्येवेति प्रकर्पोन सिद्ध्यति । प्रकर्षस्य विशेषात्मनः सामान्यात्मनो वा । अपिभिन्नक्रमः । तस्य इन्द्रि- यस्य । 'अत्र' इति पदार्थावमर्श फले कर्तव्ये । अव्यवहितोप- कारिता भवत्येवेति द्वितीयप्रकर्षरूपता या उक्ता, नास्तीति संबन्धः । तस्मिन्नेव सति भातीति तु तृतीयप्रकर्षरूपं न चिंतितम् । प्रसिद्धो हि अत्र दर्शनेऽयमर्थः-मनमहेश्वरा- दियोगिपर्यन्तप्रमानपेक्षया विनापि इन्द्रियव्यापारेण दृष्टः साक्षात्कारः इति । ननु प्रभास्वरादपवरकप्रविष्टस्य विनम्य यत् नीलज्ञानमुदेति, तत्र इन्द्रिये सति भवत्येव नीलविमर्शरूपा प्रमेति अयमस्ति अतिशयः । यत्तु प्रथमसमये नास्ति, तत्र प्राप्तपरिपाफमिन्द्रियं समर्थ न जावम् । विशिष्टस्यैव च इन्द्रि- यस्य करणत्वं घूमः, न इन्द्रियमात्रस्य । तेन सहकारिसं- सापि इह ·७२ ईश्वरसत्यमिज्ञाविवृतिविमर्शिनी पात एव यो विशेषस्तदभाचे यत् फरणत्यदूपणं, न तदिन्द्रि- यस्य फरणत्वं दूपयितुमलम् । किंच इन्द्रियस्य न अव्यवहि- तोपकारितेत्युक्ते केनचित् व्यवधात्रा भाव्यम् । तदेव च जडं फरणं भविष्यतीति उभयदूपणमित्याशय आह 'योधावभा- सस्य च' इति । इह प्रमात्मकं फलमुद्दिश्य करणस्य अविशयो निरूपणीयः । प्रमा च वस्तुपरिच्छित्तिः, वस्तु घ अर्थक्रिया. योग्यम् , अर्थक्रिया अर्थिनो भेदैकरसस्य प्रमातुस्तादृशेनैव प्रमा- चन्तरेण सह व्यव जिहीर्णोः, अर्थक्रियायोग्यता च बाह्यतायां विश्रान्ता, अर्थक्रियाया अपि बाह्यरूपतैय प्रार्थनीयत्वादिति । वाह्यता च प्रमातुर्व्यतिरिक्तता । नच सा परमार्थप्रमातुः प्रका- शात्मकादुपपद्यते अप्रकाशनप्रसादप्रकाशमानस्य च अर्थ- क्रियायामयोग्यत्वात् । तदिदमुभयं समर्थनीयम्-प्रकाशमानत्वं प बाह्यत्वं च । तत्र आयं पारमार्थिकशिवसदाशिवेश्वरात्मक- प्रमातृरूपाभेदेन घटते । बाह्यता तु कल्पितप्रमातृभावं मायीयं शरीरप्राणादिमपेक्ष्य संगच्छते । एवं च मायीयस्य प्रमातुर्माख- रूपतावसाय एव नीलस्य प्रमा। नच अप्रकाशमानस्य अवस्तु- भूतापि बाह्यरूपता अवसायेनापि वितरीतुं शक्या भित्त्यमावे धर्मपरिकल्पनाचित्रासभवात् । एतच्च 'भ्रान्तित्वे चावसायस्य................. इत्यत्र निरालम्बनाभिमानिकाध्यवसायदूषणेन वितनिष्यते । त- सात् नीलेन तावत् प्रकाशितव्यं प्रथमम् । प्रकाशनं च अस्य परमार्थप्रमावरि शिवेऽहमिति, सदाशिवभूमा विदर्मशास्फुटतया अहमिदमिति, ईश्वरभुवि सुटेदमंशेन अहमिदमित्येतावान् ज्ञानशक्तिमानमवभासः । इयत्यां भूमाविदमंशस्य पृथक्कैव नास्ति महन्तातो दर्पणादिव नीलस्य, वतः पृथक्त्वोलासेऽपि । (१२२१) , .

·१०१ वि०] श्रीमदभिनवगुप्तपादरचिता । ७३ अपृथक्कया चैतन्यादिव देहस्य । एपा विद्याभूमिरुच्यते । अनापि च मन्त्रमहेश्वरमन्त्रभेदेन अवान्तरो भेद इति आगमा- धिकारे वित्तनिष्यते । ततः संकुचितात् प्रमातुः शून्यरूपस्य सर्वमिदं यत् , न तदहमित्येवंरूपस्य विज्ञान केवलरूपत्वस्य उदये तदाविष्टे प्रकाशे तादात्म्यशून्यापेक्षया तु बाह्यतया प्र- काशः, पश्चात् तद्बुद्धिरूपे असंकुचिते प्रकाशे सवेद्यप्रलयके- वले, ततोऽपि तदेहरूपे सकले । इत्थमेव तादात्म्यवाह्यत्वाभ्यां प्रकाशः । बाह्यत्वेन च प्रकाशे यो विमर्शभागोऽव्यभिचारी, स विकल्प इति व्यवस्थापयिष्यते । प्रकाशस्य च विमर्श एव जीवितम् । स च अत्र विकल्परूपतां भजति या प्रकाशमान- रूपातिरेकदायिनीति, सोऽध्यवसाय इति व्यवहियते । प्रकाश- मानरूपाधिकं च बाह्यत्वमिति बाह्यत्वस्य न प्रकाशमात्रमुच्यते, अपितु अध्यवसायः । तादाम्येन तु प्रकाशन प्रकाशांश एव । नच तस्य शिवात् प्रभृति सकलान्तेऽपि प्रमातरि कश्चित् भेदोऽस्ति । तन च विमर्शो न प्रकाशातिरिक्तं किंचित करोतीति निर्विकल्पकं प्रकाश इति अनुभव इति च उच्यते । एवं स्थिते पाहताध्यवसायरूपायाः प्रमाया इन्द्रियव्यापारस्य च अन्तरालवर्विनी या शिवसदाशिवेश्वरविद्यारूपा निर्विकल्पा- नुभवदशा, सैव अस्यामव्यवहिता प्रमायाम् । प्रभास्वरादपवर- कप्रवेशेऽपि परस्यापि नीलाध्यवसाय: प्रमा, नीलानुभवानन्त- रभावी च असाविति इष्टमेव । ततश्च न कचिदपि इन्द्रियव्या- पारस्य अव्यवहितोपकारितेति स्थितम् । या च असो व्यव- धात्री दशा, न सा जडरूपा, अपितु संविन्मयी एवेति युक्त. मुक्तम्-प्रकाशात्मैव हि कयाचिदपेक्षया भेदमानीय प्रमिति- फरणीकर्तुं युज्यते, न जहवस्त्विति । तदेवदाह 'योधाव- ·सच ईश्वरप्रत्यभिज्ञाविवृतिविमर्शिनी भासस्य च' इत्यादिना । चकार उत्तर समुचिन्वन् पूर्वपक्षा- शङ्कर सूचयति । सा च उक्कैव । वोधरूपस्य वस्तुतोऽवभासस्य अवरतया निकर्षेण अपूर्णतया भासमानस्य नीलस्य संकोचरू- पेपदर्थयोगादाभासादिशब्दवाच्यस्य बाह्योऽयं मत्तः, अर्थों वस्तुभूत इत्येवं योऽध्यवसायो नीलस्य इत्थमध्यवसीयमानता, तस्यां प्रमारूपायां प्रमाणं विचार्यते लौकिकैः । यश्व असौ बाह्य- रूपताध्यवसाय इन्द्रियव्यापारस्य अनन्तर इति परस्य संमतः, स ज्ञानशक्त्युल्लासमानरूपात् नीलप्रकाशरूपात् परमसदाशिवा- दिनिष्ठादहमित्येवरूपादागतो यो मन्त्रेश्वरादिभुवि विद्यामयः । तेन निर्विकल्पेन अभेदविमर्शेन प्रकाशमानजीवितेन अनुभवश. ब्दवाच्येन मध्यवर्तिना व्यवहिता इत्यतो हेतोः। 'स एवं इति अभेदविमर्शमयः प्रकाशः प्रमाणं युक्तं पाह्यार्थावसायरूपायां भमायां निमित्तभूतः । निमित्तत्वं दर्शयति 'यत एवम्' इति । मम अवभासमानमिति प्रमालनः प्रकाशः करणम् , ततो हेतोः । नीलमेतत् बाह्यमिति अध्यक्सायः प्रमा। नीलं प्रमे. यम्। एतच 'इदमेताहगित्येवं. इत्यत्र उपपादयिष्यते । यदिया इन्द्रियव्यापारापेक्षया इदमु. च्यते-न इन्द्रियव्यापारेण नीलमिदमिति व्यवस्थाप्यते, येन वयनस्थापनात्मिकां प्रमां कुर्ववस्तस्य प्रामाण्यं शयेत, किंतु एतत् निर्विकल्पेन व्यवस्थापयिष्यते । एवमुपपत्त्या निरूप्य यदुक्तं 'प्रमाणमपि यावत् न प्रधक् सिद्धिहेतुं प्रमाण- माक्षिपति' इति, तत् निगमयति 'ततस्तस्य' इति 'अर्थाच. 'मासस्य' इति नीलप्रकाशरूपस्य अनुभवस्य । 'प्रमितिक्रिया- करणस्य' इति प्रमाणस्य । पुनः प्रमाणं द्वितीयं प्रमाणमनय- ।' (२०१६) ·१०१ वि०] श्रीमदभिनवगुप्तपादरचिता । ७५ स्थापादकं प्रति न अपेक्षा । अत्र हेतुः 'स्वप्रकाशात्मनः' इति । अत्रापि हेतुः-चोधात् स्वप्रकाशाद्विमिन्नस्य अव्यतिरिक्तस्य । ननु च संसारिणः कथमियं शिवसदाशिवेश्वरदशा, यया व्यवधानं भवेदित्याशक्य आह 'तस्यां हि' इति । या इयमध्यवसायस्य पूर्वभाविनी उक्का, तस्याम् । 'ऐश्वरः' इति ईश्वरस्य अयम् । 'भावः' इति न असंवेदनम् । शिवदशातु एकरसाहंभावात्मा, नच अत्र अर्थोन्मीलनमिति न सा अर्थचिन्तायामुपयुक्ता; तेन 'ऐश्वरो भावः' इति उक्तम् । उत्तरोत्तरं हि पूर्वपूर्वेण अवि. युक्तमिति । 'पशोरपि' मायादशापतितस्य विद्येश्वरादिपूर्वदशया न वियोगोऽन्यथा अप्रकाशनप्रसङ्गात् । यत ईश्वररूपता, तेन तस्यां कालकलायां तत्कालवर्तिनि बोधे अभेदैकरसे स्वप्रकाशे सांव्यवहारिक्याः संभूयव्यवहारः परस्परव्यवहारो भेदप्रधानः, प्रयोजनं यस्याः, इदं प्रमाणं, इदं प्रमेयमिति व्यवस्थया विचित्रस्य अवस्थानस्य भेदरूपस्य तस्यां न अवकाशोऽभेदरूपेण भेदस्य विरोधात् । निर्विकल्पदशायां न अन्यत् प्रमाणमभे- देकसारत्वात् । प्रमाणं हि प्रमेयमाक्षिपत् भेदसंभवेन व्याप्तं, तद्विरुद्धं च अभेदैकसारत्वमिति व्यापकविरुद्धोपलब्ध्या प्रमा- णान्तरापेक्षा प्रमाणे निवारिता भवति । ननु एवंभूता दशा अहमिदमितिरूपा, तस्याश्च कथं कारणता, अहंभावो हि स्ववन्त्रः प्रमाता, न प्रमाणम् । अथ वत् प्रमाणं, तर्हि प्रमातृरूपं वक्त- व्यमित्याशक्य आह 'पदार्थावभासरूपत्वमात्रेणैव तु' इति । तुशब्दः प्रमाणात् प्रमातुर्विशेष द्योतयन्नविशेषां शङ्को सू. चयति । अस्मादीश्वरदशारूपात् बोधावभासादहंभावसामाना- धिकरण्यमापन्नादपि अहमिदमित्येवंरूपात् प्रमातुरपि भवेद्वि- शेपः । कथं विशेषः । आह 'पदार्थ' इति । नीलस्य योऽव. .

·, . ईश्वरप्रत्यभिज्ञाविवृतिविमर्शिनी भासः, तद्रूपत्वमात्रेण । नीलं हि वन अधिकमस्ति, तेन प्रमाणता । प्रमावा तु नैवंविध इति वक्तुं हेतुतागर्भमस्य विशे. पणमाह-अहंभावे य एको रसो विश्रान्तिः, तत्स्वभावो यतः प्रमाता; अत एव पूर्णः । न प्रमाणतया संकोचकला अन काचि. दर्थराशेः सर्वस्य अत्र अहंमयत्वात् । अपिशब्दो भेदानवकृति- माह । एतदर्थमेव मात्रग्रहणम् । यत एवं प्रमाता अहमियेताव- न्मात्ररूपः, ततोऽधिका च ईश्वरदशेयतो हेतोस्तस्यैव ईश्वर- दशापन्नस्य बोधस्य प्रमाणत्वं स्थितम् , यन न अनवस्था । ननु शिवरूपतां प्रमातृतया, प्रमाणतया च सदाशिवादिदशांन लोक: प्रतिपद्यते । क एवमाह- - प्रतिपद्यते। निर्विकल्पकमिद- मित्यपि कि लोकः प्रतिपद्यते । युक्त्या अनुभवो व्यवस्थाप्यते .इति चेत्, इहापि न समानम् । तदाह 'तदेतत्' इति । ससारव्यवहारं पतितो मायामयत्वं भेदैकरसत्वमाह्रियमाणः,अत एव अभेददशां भवन्तीमपि तदुपयोगिमायादशानिढुवामवजानन भोग्यत्वात् पाश्यत्वात् पशुस्तस्यापि वास्तवं पारमार्थिक रूपमु. क्तम् , येन प्रमानादि व्यवस्थाप्यते अनवस्थादिदूषणैर्नाभिद्र यते । यस्मादनेन वास्तवेन रूपेण विना शून्यादेः प्रमातुः प्रमा. तृता न उपपद्यते एकान्ततो वेद्यरूपत्वेन जडत्वे प्रत्युव स्व. सिद्धौ प्रमानन्तरापेक्षणात्, इन्द्रियादेश्व करणरूपसंमतस्य कर- णता न उपपद्यते । प्रकाशितस्य कर्तृप्रयोज्यतया करणत्वं तद्भाने करणान्तरापेक्षया अनवस्थानात् । अपिः समुच्चये वा, शरीरस्य प्रमातृतां प्रति दूरवाद्योतने वा, तद्गतवास्तवप्रमातृतानौचित्यसूचने वा । अनवस्थामेव सूचयति 'प्रकाशाननुप्रवेशः' इत्या- दिना । अनेन प्रकृतार्थसिद्विरेव न उपपद्यते इति यदुक्तं, वत् निर्वाहितम् । तेन पर्यन्ते प्रमानन्तरायनपेक्षणे विश्रान्ति- - ।

·७७ .. ।' (२०१६) १०१ वि०] श्रीमदभिनवगुप्तपादरचिता । स्थाने इयं परीक्षा परितो विचाररूपा हेयपरिवर्जनाय च उपादेयस्य ईक्षा प्रमाप्रमाणयोः संभवमुपपादयन्ती प्रमेयस्यापि उपपादयति । न पुनर्हालिकादयः एवं जानन्ति भेदेकरसे मायापदे विश्रान्तत्वादेपाम् । यथास्थित एव तु तद्व्यवहारः । 'एवम्' इति शिवरूपे विश्वप्रमातरि सदाशिवरूपे च विश्व- प्रमाणे सति उपपद्यते । एवं प्रमाणतत्त्वे च ज्ञाते विसंवादो वाधकयोगो नास्ति, येन अप्रमाणता स्यादिति वितत्य 'इदमेतादृक्....... इत्यत्र प्रमाणलक्षणे वक्ष्यते । एतदुक्तं भवति-भेदैकरसो भेदार्थी तथाविधप्रमातसहस्रमध्यगतो यतोऽयं मायीयः प्रमावा, ततो दृढनिरूढिस्थानमपि एकान्तवेद्यतया अत्यन्तजडतां शून्यशरीर- प्राणेन्द्रियवर्गस्य आत्मरूपज्ञत्वादिकियन्मात्रावेशनेन अधस्प- दीकुर्वदपि परमशिवसदाशिवादिपदमवजानीते सुखैकरस इव जनो दुःखस्थानतामर्थकामार्जनादेः । अत एव तत्संभवोपदेश एव अवधानयोगेऽभ्युपायः । यदुक्तं 'ग्राह्यप्राहकसंवित्तिः सामान्या सर्वदेहिनाम् । योगिनां तु विशेषोऽयं संवन्धे सावधानता।।' (वि. भै०१०६) इति, 'संप्रदायमिमं भद्रे शृणु सम्यग्वदाम्यहम् । कैवल्यं जायते सद्यो नेत्रयोः स्तब्धमात्रयोः॥ (वि०म० ११३) इत्यादि घ । इत्यलं रहस्यान्तरप्रसत्या । बहुवरप्रमेयममं प्रकृतं सूत्रार्थमुन्मजयितुं निगमयति तदेवम्' इति । ननु यदि न प्रमाणापेक्षा, वर्हि फिमनेन शास्त्रेण, वतः कथमुक्तं 'प्रत्यभि. ज्ञामुपपादयामि' इति । एतदाशय आह 'वक्ष्यमाण' इति । समनन्दरमेव हि वक्ष्यते ·७८ ईश्वरमत्यभिज्ञाविवृतिविमर्शिनी 'किन्तु मोहवशादस्मिन् .............। (१३) इत्यादि, 'विश्ववैचिच्यचित्रस्य (२।३०) इत्युपकाय 'अप्रवर्तितपूर्वोऽत्र...............।' (२१३२) इत्यादि च । ननु एतावता स्वतन्त्ररूप आत्मा सिद्धः, नतु ईश्वर इति । आह 'स्वातन्यमान' इति । एवं स्वातत्र्ये प्रकाशिवे ज्ञानक्रिये अपि प्रकाशिते एव । तदेव च ऐश्वर्यमिति किमन्य- दप्रकाशितं स्यात् । यत् यावदात्म, तत् तस्मिन् प्रकाशिते न अप्रकाशितं भवति अप्रकाशितत्वे अतावदात्मकत्वस्य विरुद्धस्य प्रसङ्गात् । ज्ञानक्रियैश्वर्यलक्षणस्वातत्र्यमयश्च स्वात्मेति व्यापक- विरुद्धोपलब्धिः। निषेधो यथा साधयितुं न योग्यः, नच शक्यः, तथा सिद्धिरपि । अनेन सूत्रे विधिनिपेधौ दृष्टान्तदा - न्तिकभावेन अन्योन्यं व्याख्येयाविति दर्शयति । वाशब्दो हि तदर्थ एव सूत्रे । 'अजडात्मा' इति व्याचष्टे 'सचेतसाम्' इति प्रामाणिकानाम् । 'निरात्मानः' इति निःस्वभावा घटादयः । जडशब्देन तावदियदुक्तम् , इदं तु ध्वन्यते-जडानां सावदय- मुद्यमो युक्तोऽसिद्धस्वात्मनाम् । एतदपि च कथं स्यात् । जडश्च स्वयमलब्धसिद्धिरन्यस्य च विधिनिषेधौ कर्तुमुद्यच्छति । उद्यम- योगात् चेदस्य आत्मा सिद्धः, किमीश्वरस्य असिद्धं येन सिद्धि कुर्यात् । किं वा तदभावे सिद्धं, येन तन्निराकरणं कुर्यात् । ततश्च ईश्वरसिद्धिरीश्वरनिराकरणमित्येतत् सर्व स्ववचनप्रसिद्धि- प्रत्यक्षानुमानादिबाधितमेवेति सरविषाणप्रख्यमेवेति युक्तमादि- सूत्रं 'तत्प्रत्यभिज्ञामुपपादयामि' इति ॥ २ ॥ वक्ष्यमाणश्लोकार्थसंक्षेपेण अवतारयति 'एयमपि' इति ·१ अ०१ वि०] श्रीमदमिनवगुप्तपादरचिता । ७९ प्रागुकं यत्प्रयोजनं तत्प्रत्यभिज्ञामिति, अस्मिन्' घटादिके 'दृष्टे- ऽपि मोहवशादनुपलक्षिते'अत्यन्तोपादेये व्यवहारसाधनेन 'स्वशत्तयाविष्करणेन' निश्चयप्रदर्शनमिति लोके दृष्टम् , तथाच अयमात्मा ईश्वरो दृष्टोऽपि तथानुपलक्षितः इति स्वभाव- हेतुः, अत्यन्तोपादेयस्य दृष्टस्यापि अविमृष्टस्य कथमुपादानं स्या- दिति उपादानव्यापकस्य अनुपलब्धिप्रसङ्गात् विपक्षतो व्यवहार- साधनाविषयत्वरूपात् व्यावृत्तो हेतुः प्रकृतेन साध्येन व्याप्यते,- इत्येवं सूत्रवृत्त्योः तात्पर्य नेयम् । प्रश्नयोग्यतां द्योतयति 'किम्' इति, 'तुः' विशेपम् । तेन 'किन्तु' इति असमाप्तवकव्यतां द्योत- यन्नन्यप्रमेयाभिधानावकाशमाह । ननु स्वप्रकाशत्वमीश्वरस्य यत्नेन उपपादितं, तत् कथमुक्तम् 'अस्मिन्नीश्वरे दृष्टेऽपि' इति । आह 'दृष्टशब्दोऽयम्' इति। उपचरितं यत् कर्म आतिदेशिकं, यगात्मनेपदादि हि तत्र उदाहरणमानं भिन्नः कुसूलः स्वयमित्यपि दर्शनात् । यदि या उपचरितं दृशः कर्तृस्वभावकवायां गाण्या वृत्त्या आश्रितं कर्म तत् साधनं यस्य स तथा । तत्र उपचारे मुण्यार्यवाघ यीजमादर्शयति 'असंभवात्' इति ।नहि द्रष्टून्तर- मस्ति अनवस्थानादिवि उक्तमसकृत् , वक्ष्यते च । निमित्तं च प्रकाशमानत्वं, प्रयोजनं च स्फुटदृष्टाभिमतघटादितुल्यताप्रतिपा- दनेन अनपहवनीयत्वप्रख्यापनम् । यथा दृष्टोऽर्थो विमर्श विना न सुसविश्नमाद्यर्थक्रियासु, तथा आत्मा अपीति दृष्टान्तदान्ति- फवाख्यापनमपि प्रयोजनम् । तेन सूत्रं पृत्तिश्च यद्यपि प्रकृववि- पये, तथापि अर्यद्वयसाधारणे योग्ये । तव एव टीकायां 'दृष्ट- स्थापि' इत्यादि अहीयत' इत्यन्तं मुख्यतया दृष्टान्तविपयम् । सदाह 'वाचोयुक्ति' इति । एतदेव पाचोयुक्वैचित्र्यं यत् परिमि- वेन योन प्रविपायवस्तुसंग्रहः । 'खसंवेदनसिदस्य' इत्यपि - ·ईश्वरमत्यभिज्ञाविकृतिविमर्शिनी वृत्तौ गौणं द्रष्टव्यं सुसादिक्दनपहवनीयतां निरूपयितुम् । पूर्व हि स्वसंवेदनसिद्धत्वं 'नापि स्वसंवेदनसिद्धत्वमात्मन:' इत्यादिना दूपितम् । सूत्रे निमित्तार्थे सप्तमी । यतोऽयमीश्वरो दृष्टोऽपि अनुपलक्षितः, ततः प्रत्यभिज्ञा प्रदर्यते । सामर्थ्यात तस्यैवेति लभ्यते । स एप सामर्थ्यलभ्योऽर्थः पप्ठया वृत्ती च्याख्याता, निमित्तसप्तम्यर्थस्तु 'अहृदयंगमत्यात्' इति हेतु. पञ्चम्या व्याख्यातः। सूत्रे सप्तम्या दर्शितो वृत्तावपि पाठया व्याख्यातः । मायाकृतो व्यामोहो मायाव्यामोहः । माया च परमेश्वरस्यैव शक्तिः । एतच्च सूत्रेऽपि उक्तं 'मोहवशात्' इति । मोहयतीति मोहः ईश्वरः, तस्य वशः सामर्थ्य मायाशक्तिस्ततः मोहयत्यनेन शक्तिविशेषणेति वा मोहो मायाशक्तिस्तस्या वशः सामर्थ्य मोहनकार्य प्रति अविरामः । यथोतं 'माया विमोहिनी नाम......... ..।' (वि० भै० ९५) इति । मुहिर्वा मोहः आवरणं तस्य वशोऽविच्युतिरिति क्रियया शक्तिः, तया च शक्तिमानाक्षिप्यते । तेन पशुप्रमातॄणामख्याति- रूपो मोहः । कारणं घ अस्य ईश्वरशक्तिरिति स्वरूपतः कारण• तश्च निर्वाच्यतैव । न खलु अनिर्वाच्याकारः कश्चिदविद्यात्मा मोहोऽवस्तुस्वेन अस्य इयद्वैचित्र्यप्रथनसामर्थ्यासंभवात् , संभवे या पूर्णमेव वस्तुत्वम् , न अनिर्वाच्यता । नापि सापशि इव रजस्तमोवृत्तिर्मोहः। तस्य जडत्वेन प्रवृत्तिनिवृत्तिवैचित्र्यानुपपत्ति. थतः । तस्मात् परमेश्वरसातव्यमेव मायाख्यं मोहयतीत्याशयेन आह 'नतु अन्यथा' इति । ननु दृष्टं च अनुपलक्षितं चेति कथ. मित्याशय आह 'दृष्टस्यापि' इति 1 हृदयं विमर्शः, तत्प्रा. प्तिपर्यन्वं दर्शनमुपलक्षितत्वम् । तस्मिन् सति समुचितव्यवहा- रोपयोजनं, न अन्यथा मार्गदृष्टे तृणादाविव । तेन हृदयेन सह , .. . 1

·इति उपक्रम्य,
पश्यते । नीलमयभासते इति योपयहि तं शुद्धं यदिदमिति
संम, वत्सामानाधिकरण्येन अपमासः एकरवि । मदमयमा-
सते तत्र दिगमेसंस विभान्तमईमारे निगीनमिव नीलं प्रका-
१०१ वि०] श्रीमदभिनवगुप्तपादरचिता।
सात्मवा आत्मरूपता साकल्यात् आत्मरूपताध्यवसायो वा ।
सात्मा इति साकल्यादावव्ययीभावे......निनि वा । दाढ्यं
व्याचष्टे 'प्रमात्रावेशात्' इति । हृदयविश्रान्तिहृदयङ्गमत्वं
च नाम किमियाह 'प्रकाशमुपारुढाना' प्रमातृप्रकाशबलेन
प्रकाशमानानां, नतु स्वयम् । एतदर्थमेव उक्तं प्रमात्रावेशात्
इति । ननु हृदयं गच्छति प्राप्नोतीवि हृदयङ्गमम्, कथं च परामों
हृदयमिति । आह 'परामर्शलक्षणो हिं' इति ।
'चितिप्रत्यवमर्शात्मा परा वाक्स्वरसोदिता ।' (११४५)
सैपा..
। (१११४)
इति उक्तम् । एतत् तात्पर्येण व्याचष्टे 'नीलादि' इति । यथा
'सत्त्वं लघु प्रकाशकम्' इति 'ज्ञानं क्षणिक कार्य कारणम्'
इत्यादिरेकस्यैव निरंशस्य तत्तड्यावृत्तियलेन धर्मिणो धर्माणां
प अन्योन्यं भेदः फलप्यते तत्तदंशविमतिशान्तये, तथा
प्रकाशरूपे संवेदनेऽवभासविमर्शादीनां प्रत्युत इह दर्शने यत्
यया अवमास्यते, तत् वया सदिति परोपदेशकाले सृष्टोऽयं
धर्मपर्मिभेदः पारमार्थिक एव । यथैव प सृष्टः,
र्थिक:-इत्यभेदविधान्वतेय तय वसृष्टेः, अन्यया घटपटवन को
धर्मर्मिमावः स्यात् । एतदभिप्रेत्य आह
इति 'पृथककृत्यायसाय्यते' इति प । अवसाय्यवे इसनेन
विकत्सरूपो मायीयोऽयं व्यापार इत्याह । उपदेशावस्थापि
मायय । सा पेयलं परमार्थमार्गायगायनसौख्येण शुद्धविधति
तथैव पारमा-
.
"अव्यतिरिक्तोऽपि

·ईश्वरप्रत्यभिज्ञाविवृतिविमर्शिनी शासवन्धिना भवभासलक्षणेन धर्मेण स्पृश्यते इति न अतीय दूरम् । बोधयहिभूते तु शुद्ध अवमासो यत् प्रकाशने सामानाधि- करण्येन यतः केपाचिदर्थगता प्रकटतेति मतम् , ततो घोषस्त- भयभास भृत्यमिव विरुद्धसक्रमणशीलमुभयवेतनतया व्यभिचा- रिणं शते । अहं विमृशामीति तु विमर्शभूमिरियमसूर्यपश्येव न बहिर्मुसा स्पृशति, अव एव नीलस्य तत्र कर्मतैव विमृश्यते इति प्रतीतेरियं मया विमृश्यते इत्यस्यां च दशायां दृशोऽन्तर्मु- सतानि सात् । इदं नीलं भातीति तु ममेत्यपिसवेदनस्पर्श बहिर्मुसताप्राधान्यमेव दृशः स्फुरति । तत एव अहन्ता गुण- भूता यतो ममेति अनुवदनस्थानमिदं षष्ठया निर्दिश्यते । एतदुक्तं भवति-प्रकाशस्त्रातत्यमिह बोधसवेदनादिशब्दवा- च्यम् । स्वातघ्यं च नाम यथेच्छं तर इच्छाप्रसरस्य अविधाता, तेन स्वयं प्रकाशवे परात्मना प्रकाशते इति अनवच्छेदनया प्रकाशमानता, तदेव खातव्यं परात्मना प्रकाशते इति । एत- देव उच्यते पर प्रकाशयतीति । एतदेव हि राज्ञः सुतरां युद्धे खातकय -यत् युद्ध्यते योधयति चेति । तत् स्वयं निर्भासते निर्भासमानं घटादिकं निर्भासयतीति इयति क्रियासमुदाये. सविदादयो वर्तन्ते इति तावत् समस्ताशस्वीकारेण विमृशामीति वर्तमानं धर्मिरूपसारम् । आमासते इति तु भागमात्रम् । 'धर्मः' इति प्रकाशस्वतचयपुपो धर्मिणो योऽवभासो धर्मः, उत्कष्यवे विमर्श इवि सयन्धः । ननु विमर्शतावत् शब्दनसब- लिवा प्रतिपत्तिः । नच सवेदने शब्दनमस्ति अविकल्पनीयत्वेन सकेवविपयत्वाभावात् । यत घ सस्तो युज्यतेऽर्थे, तन यो विमर्श इदमिति, स नीलेनैव सामानाधिकरण्यमविझलमर- लम्यते । यत्तु उक्कं विमृशामीति, अन्तर्मुसत्वेन चकास्तीति, - ·१ अ०१ वि०] 'श्रीमदमिनवगुप्तपादरचिता । वदवभासेऽपि तुल्यमवभासयामीति अन्तरेव विश्रान्तेः । तत् कयमुक्तं-विमर्श न कदाचिदिदन्ताभूमिमास्कन्दतीसाशय आद्द 'खतोऽपि विशुद्धस्य' इति । अपिशब्द उत्तरापेक्षया समुच्चये। स्वस्मिन्नपि यो विमर्शः, योऽपिच इदं नीलमिति विभिन्ने नीले, स उभयोऽपि प्रमात्मा प्रमातरि एव विश्रा- म्यति, नतु प्रमेये इति संबन्धः । 'शुद्धस्य' इति कर्तरि षष्ठी । शुद्धत्वेन नीलाधुपरक्तात् प्रमाणरूपात् प्रकाशात् तदनुपरक्ततया प्रमातुर्विशेष उक्तोऽहमित्यविच्छेदप्रकाशविश्रान्तिलक्षणः । अत एव चमतो मुखानस्य. करणं संरम्भोऽहमसौ नीलादेोक्तति । ननु अहमिति शब्दनं सांकेतिकं संकेतामावे संकेतास्मृती च कथं स्यात् । नेदं सांकेतिकमित्याह 'प्राणभूतः' इति आत्म- भूतोऽव्यतिरिक्तः । अत्र हेतुः 'जडः' इति । जडात् हि चेतनस्य विमर्शकत एव विशेषः, अन्यथा प्रकाशादप्रकाशस्य कथं भेदः । खदाकारत्वं तजन्यत्वं तदाकृष्टत्वं तत्समानसामग्रीकत्वं जडस्यापि दर्पणधूमायोरसादेरस्ति । नच वाच्यं विमर्शस्यापि अविमर्शात् कथं भेद इति विमर्शस्य पार्यन्विकविश्रान्तिस्थानत्वेन अपर्यनुयो- ज्यत्वात् । नीलं हि फुतस्तथा प्रकाशते यतस्तदपि कुतस्तथा विमृ- श्यते यत एतावति पर्यवसितं प्रमेयस्य प्रमेयत्वं प्रमातुश्च प्रमा. तृत्वमिति न अधिकमुपयाच्यते । अपिशब्देन प्रमेयवृत्तित्वं संभा- व्यमानत्वेनाह । 'अहन्ताविमर्शमयः' इति । यदुक्के 'इदमित्यस्य विच्छिन्नविमर्शस्य..........।' (अ.प्र.सि.१५) इत्यादि । निगील्य हि नयने नीलमिदमिति विशति । तत्र प अयं परमार्थ:-अहं नीलप्रकाशवया प्रकाशे इति । 'तायता' इति अधिमानपेक्षामाह । विशुद्धे नीलाघुपरागन्ये प्रमावरि या चित्स्यरूपता विमर्शमयत्वं तत्र सात्मवा आत्मना सादृश्यमामर- .

·ईश्वरप्रत्यभिज्ञाविवृतिविमर्शिनी पवासंपत्तिरात्मरूपतासाफल्यमात्मवाविश्रान्तिरात्मरूपताध्यव- सानम् । किंबहुना । आत्मनि विमर्शस्य स्वरूपे सर्वया निम. जनमेकीभावोऽर्थस्य । तस्यां सत्यां मेऽर्थस्य असौ प्रमाता भवति यः शुद्धप्रमाता । एवं च सति योग्यतामात्रेण यत् नीलादि प्रमेयमभूत् , तत् वस्तुतः प्रमाविषयतापत्या प्रमेयं भवति । 'अन्यथा' इति यदि विमर्शरूपता न भवेत् , तत् विमर्शसा- मान्याभाव तद्विशेषोऽध्यवसायात्मको निश्चयो न भवेत् व्यापक- सामान्याभावे व्याप्यविशेपासत्ताप्रसङ्गात् । ततश्च विषयः सन् न सन्, नीलो न नीलः, इह न इह, इदानीं न तदानीम् , मया दृष्टोऽमुना दृष्टः इत्येवमन्यतरेणापि रूपेण न कश्चिदसौ स्यादिति द्विविधस्वभावेन आधारस्वरूपात्मना देशेन कालेन विषयतया च न किंचिदस्य स्वरूपतत्त्वमवतिष्ठते । न किंचित्त्व- मपि न अवतिष्ठते, अनैकान्तिकरूपवापि न पर्यवस्थेत् । वदाह 'दोलायमानतैव' इति । शुद्धस्य प्रमातृत्वस्य न दोलायमानता शट्या अविरतप्रकाशत्वात् । अर्थप्रमावत्वस्य च इयमेव अवि- चलता या प्रमेयस्य, नतु अन्या काचिदिति पुनः सा पृथकून उपसंहृता । लोकस्य च याह्यार्थसाध्यामर्थक्रिया प्रति भरः। तेन प्रमेयस्य उपसंहारः कृतः । उपक्रमे च प्रमातैव प्रपतति, ततः प्रमावा प्रमाता भवतीत्युक्तम् । अन्वाचयेन च तन प्रमेयम्। अहमित्युपक्रमा, नीलं-जानामीतिमध्या, नीलमेतदर्थक्रियाकारी- त्युपसंहारा लोकस्य प्रतीतिः । ननु मार्गगतो तृणादि अवभावं घन विमृष्टमियाशक्य आह 'रथ्यागमनादौ च' इति, 'एतदपि' इति । अपिशब्देन इदमाह-रथ्यागमनेन यत एव सृणादि भावमपि समातं कृणादिरूपेण अविमृष्टत्वात् , सत एव भातं विमरों सति भादं भवति इदन्तांशमात्रणेति, अतो व्यति- ·. १०१ वि०] श्रीमदभिनवगुप्तपादरचिता। रैकोऽन्वयश्च अत्रैव प्रदर्शयितुं शक्यावेव प्रकाशविमर्शयोरिति । एवं मुख्यतया दृष्टान्तपृष्ठे सूत्रवृत्त्यर्थयोजनं टीकाकृता कृतम् , तत्प्रसङ्गेन तु दृष्टान्ततयैव मायाप्रमापृष्ठे । एतदेव दान्तिके योजयति 'एवमस्य' इति । वथा प्रमेयं विमृष्टं प्रमेयम् । तस्य च एतदेव विमर्शनं-यत् नीलप्रकाशरूपोऽहमि आत्मनि प्रमा- तृरूपविमर्शनं रूपम् । एवमस्यापि प्रमातृरूपस्य इदमेव विमर्शनं- यत् विशुद्धेश्वरसदाशिवरूपतोपक्रमपरमशिवात्मकखतत्रस्वखभा- वविमर्शनम् । यथाच नीलमात्रेण अर्थिनस्तत्प्रमातृत्वं विमृ- श्यमानमपि नीलविमर्श प्रति उपकरणीक्रियमाणत्वेन अविमृष्टं भवति, एवं नीलेन तत्प्रमातृतामात्रेण च अर्थिनः परमेश्वरस्वत- वस्वस्वभावामर्शनं भवदपि अर्थनीयवाह्यार्थक्रियां प्रति सतववा- हिढामग्रस्ततया असंचेत्यमानत्वेनापि स्वरसवैवश्येन हादेव मायाप्रमातुरुपकरणीमात्र प्रापयतोऽसत्कल्पम् । 'पूर्ण' इति नीलाद्यसंकोचितो योऽहंभावाख्यो विमर्शस्तत्स्वभावे यश्चमत्कार आनन्दात्मा परमो भोगः, तस्य या आपत्तिः प्राप्तिः, पूर्णाहम्भा- यस्य वा या चमत्कारापतिः प्रधानवया विमृश्यमानतापत्तिः, क्या उपलशिचो यः स्वात्मरूप ईश्वरस्तस्य उपलक्षणं-सर्वैरेव ईश्वरस्य लक्षणैर्नित्यत्व-विभुत्व-सर्वकर्तृत्व-सर्वज्ञत्व-सर्वश- तित्वप्रभृतिभिरनीश्वरासाधारणैर्धम: 'स्वसभावीकृतैः' इति अपरामृष्टवया ये न स्वात्मनः स्वभावा अभूवन् प्रकाशविमर्श- सारत्वात् परतुव्ययस्थायाः, अत एव हि नरेश्वरविवेकः पारमा- पिफ एष, विद्योदये तु प्रादुर्भूतस्तैः स्वस्य आत्मनः स्वभावता- मापादित:-मपति । किं इदुपलक्षणमुच्यते इत्याद 'तत्' इति भरवेश्वरलगैः सम्यगावेश आ समन्तात् सत्कर्षक: स्वीकारा, घस्स यो रसः प्रयाहखम्य यन् मा समन्वान् स्थान परामर्शन .

·ईश्वरमत्यभिज्ञाविवृतिविमार्शिनी H -अहमेवंभूतोऽप्रतियोगिरूप इति अविकल्पकम्-नतु शरीर प्राणयुद्धयादिना नीलादिना च वेद्येन अपृथक्रया विमृश्यमानत्वेन न्यकरणं-तस्य लाम इति । एतदुपलक्षणं हृदयस्य आवर्जनं तदु- न्मुखीकरणं सत्यमेतद्रूपमिति हृदयङ्गमत्वं च उच्यते । ननु कथं वदेवंभूतमनास्वादितपूर्वमैश्वर्यमास्वादगोचरीभवतीत्याशय आह 'हृदय' इति । 'भवेत्' इति संभाव्यमेव अस्य भवनमिति यावत् । असाधारणमनीश्वरे यदसंभाव्यं ज्ञव- कर्तृत्वादि, तदेव अभिज्ञानमेकधर्मात्मकस्वरूपमुखेन अनन्त- धर्मचित्रवस्तुस्वरूपप्रवेशाभ्युपायः, अभितः स्वरूपसर्वस्वस्वीका- रेण वस्तु ज्ञायते येनेवि; तस्य ख्यापनेन प्रथनया । अनेन 'शत्त्याविष्करणेन' इति विघृतम् , 'इयम्' इति दृढ- शब्देन, 'प्रत्यभिज्ञा' इति भावसाधनं निश्चयशब्देन । ननु व......"न्येव स्वप्रकाशत्वात् वतश्च अविच्छन्नख्यापनस्य का ख्यापनेत्याशङ्का प्रदर्शयन् शमयति 'यद्यपिच' इति 'वक्ष्य- माणनयेन' इति । 'कलोलितमेतच चित्तत्त्वं कर्तृतामयम् । अचिद्रूपस्य शून्यादेर्मितं गुणतया स्थितम् ॥' (३३२२) इति वक्ष्यते । 'प्रथां नीयते' इति । अन्नापि 'वक्ष्यमाण- नयेन' इति संबन्धः । वक्ष्यवे हि 'मुख्यत्वं कर्तृवायास्तु योधस्स च चिदात्मनः । शून्यादौ उद्गुणे ज्ञानं वरसमावेशलक्षणम् ॥ (३२३) इति । तब इदं चिद्रूपस्य अन्यन अनुपकरणीकरणं शरीरादौ, फायप्राणादेर्वा कायादिरूपतानिमजनेन चिद्रूपतोद्रेचन मिति । एतदेव प्रभाव: -प्रकर्षण यदशात् भाव्यते अन्यविलक्षणतया च कर्तव्यं भावयतीति । एतच परापरसिद्धिप्राधान्यनेति ·८७ उप १०१ वि०] श्रीमदभिनवगुप्तपादरचिता । वक्ष्यामः । 'सिद्धस्य' इति स्वरूपतो ज्ञप्तितश्च । ननु च सिद्धे वस्तुनि यत् प्रमाणं, वत् किल व्यवहारसा• घनमिति प्रसिद्धम् । ततश्च तदनुसारेणैव वृत्तौ वाच्यं प्रत्य- मिज्ञानमात्रं साध्यते इतीत्याशय आह 'सर्व' इति । जड- पदार्थविपये हि सिद्धेऽपि यत् प्रमाणं व्यवहारसाधनं, वद. वश्यमसिद्धस्य कस्यचिदंशस्य अन्ततस्तथा प्रख्योपाख्यारूपस्य व्यवहारसंपत्तिमपूर्वा करोति । आत्मनि तु ईश्वरे न किंचिद- संपन्नं साध्यमस्ति प्रख्योपाख्ययोरपि सिद्धत्वात् , वदसिद्धी प्रमेयलेशस्यापि हि न काचित् सिद्धिरिति उक्तम् । अतस्तब्य- वहारमात्रमपि नेह साध्यते, अपितु उपांशु च्छन्नं स्थितं सत्, समीपे इति हृदयसंगमनेन प्रधानतया दर्यते । आत्मनि ईश्वर- रूपे ये प्रख्योपास्ये ते मा अन्यत्र देहादी नीलादौ च उपक- रणीये भवेताम् , अपितु ते एव प्रधानतया पश्यतेति । तेन वृत्तौ सूत्रानुसारेणैव 'उपदयते' इति उक्तम् । लोके जडविपये यत् व्यवहारमात्रस्य साधनं, वदपि इह अजडे क्रियमाणं प्रद- शेनेन सममविकलं प्रदर्शनमात्रावशेष प्रदर्शनेन च पश्य-पश्येति अवधानदापनारूपेण तुल्यम् । तदन्न सूत्रे 'दृष्टे' इति कर्मणि दृष्टान्तावेशेन अफर्मकत्वात् फर्वरि एव दान्तिकाभिप्रायेण व्याख्याने निर्विवादसिद्धता नाम दृष्टत्वमुभयत्र तुल्यम् ॥ ३ ॥ माविसूनार्थ संक्षेपेण निरूपयति 'एवं च' इति । आत्मैव ईश्वरा, स प सिद्धः इदि यदुधम् , वदेयं यस्य या प्रत्यभिज्ञा करणभावसाधनत्वेन आविष्क्रियमाणा शफितरकृतश्च दृढनि- वया, बदपि एपमित्येतदस्तु सोपपत्तिकं छत्या निश्चयपर्यन्वं दर्शयितुमाए । उपोदावानन्तरं पश्यमाणस शाखस्स सा प्रत्य- मिलय शानक्रियाशफिरूपा अयोऽमियो शानक्रियाधिका. ।

·, , ईश्वरमत्यभिज्ञाविवृतिविमर्शिनी राभ्यामागमसंवादितार्थाभ्यां तत्त्वार्थसंग्रहनिरूपिततात्पर्याभ्यां ज्ञानक्रियाशवयोर्विस्तरतो निरूपणात् । दृढनिश्चयश्व समस्तस्य शास्त्रस्य प्रयोजनम् । जडभूतानां जीवदाश्रयं प्रतिष्ठानम् , जीवतां च जीवनं ज्ञानक्रिये एव यस्मात , तस्मात् तथेति आत्मैव ईश्वरः सदा सिद्धः इति हिशब्दो हेतुहेतुमद्भाव द्योतयति । आत्मनः सिद्धत्वम् , ऐश्वर्य च यदुक्तं 'कर्तरि ज्ञातर इति, तेन प्रकारेण, यस्मादिदं सकललोकसंमतं जडानां जीवन्मना सिद्धिः, जीवनस्य ज्ञानक्रिये तत्त्वमिति उपपद्यते । ननु जड़ा. जडास्मैव अयं वृत्तान्तो निरूपितो, नतु अन्यस्य । सत्यम् । अन्यस्तु न कोऽप्यस्तीत्साह वृत्तिकृत् 'वस्तूनाम्' इति । ननु एवं सर्वभावानां यदि द्वैराश्य, वदा 'क्रियासंबन्धसामान्यद्रव्य । (२१९) इत्यादी 'द्वयात्मा उद्रज्ञो दुःख श्लेषि सत्त्वतमोमयम् । (४।६) इत्यादौ च यस्तृतीयराशिसंभवो वक्ष्यते, स कथमित्याशट्य आह टीकाकारः 'भावाभावयोः' इति; नीले पहिरबहिरत. प्रच्यवः, तत्प्रच्यवाविनाभूताश्च पीतादय इति न नीलं ते, नापि तेऽनीलम्, किन्तु आभासपरमार्था एव सर्वेऽर्था इति आभा- सस्थाने प्रमातरि सामानाधिकरण्येन वैयधिकरण्येन वा नीला- नीले तावत् विनाम्यवः । प्रमातृविश्रान्वं च वस्तूनां पारमार्थिक रूपम् । तस तत्समन्वयशब्देन उक्तम् । वस्मिन रूपे सवि तथैव यत् बाह्यत्वेन अध्ययसीयते, वदपि प्रमाना न वकालसृष्टम् । अपितु अध्यवसिवमीश्वरसृष्टवस्तुपृष्ठे तथैव अर्थक्रियाकरणात् वस्त्वेव । भगवच्छिवशक्तिसदाशिवेश्वरविद्यामायासृष्टिः प्रमात- सृष्टिश्चेत्यादि हि सत्यासत्यतयादिरूपेणेति वक्ष्यामः । ..

·३ १०१ वि०], श्रीमदभिनवगुप्तपादरचिता । 'तद्वयालम्वनाः ।' (२०११) इत्यादौ । ततश्च यदा वैयधिकरण्येन सृज्यते सृष्ट्या अर्थरूपं नीलस्य अनीलं कार्य कारणं सहकारि विरोधि व्यवधि वा आधार इत्यादि, तदा बहिरसौ संवन्धः । सामानाधिकरण्यस- टावपि पारतहयेण सृष्टी चित्रं रूपम् , पटस्य रूपं यदेव नीलं, वदेव अनीलमिति; अन तादात्म्यसंबन्धः सृष्ट एकार्थसमवायो वा-। एकानेकचित्रवादेन च विरोधस्तस्य अनाभासनसारस्य प्रमातृकृतत्वात् , अनाभासनाभावे तदभावात् । स्वातव्येण निर्माणेऽवयवि द्रव्यम् , यो नीलः पटः स एव अनीलः इति । यद्यपि परमाणोरपि चित्रवा उपगता, आकाशादेरपि घटेन संयोगः, पटेन विभागः इति युगपद्विरुद्धसंयोगतदभावमयता; तथापि सकलप्रमागोचरे वस्तुनि विचारः । या च परमाण्वा. काशादिप्रतिपत्तिलौकिकी, सापिच योगिनां तहारिकैवेति अवयविपदं द्रव्यविशेषणम् । पृथगेव वा द्रव्यग्रहणं तत्सं- प्रहार्थ प्रसिद्धत्वेन, प्राधान्यात् तु पृथगवयविपदमुपात्तम् । उपलक्षणं वा अवयविद्रव्यपदम् । अत्र च सर्वत्र प्रमाविश्रा- न्तिरूपः समन्वय एव प्राणिवम् । पहिरपिच तथैव अर्थक्रिया- करणातू वस्तुतैवानेत्याह 'वस्तु संभवेत्' इति । ननु एवं तृती- यराशेरुभयात्मनोऽनुभयात्मनो वा संभवे विपक्षात् व्याव- तोऽपि हेतुर्न साध्येन व्याप्येत गत्यन्तरक्षयायोगात् । न । ते.........नीलात् व्यावृत्तं हि नीलानीलादपि व्यावृत्तम् , नील- मपि हि तदनुभयरूपं पाशवविकल्पसृष्टमेव भवति न याह्य- मिति तन्नापि न शकिचव्यम् । किंच अनुमानस्य ईश्वरनियत्यु. पजीवनेन प्रामाण्यं वक्ष्यते 'योगिनिर्माणवाभावे...............।' (२।४३) १२ ·ईश्वरप्रत्यभिज्ञाविवृतिविमर्शिनी इत्याधुद्देशेषु । नियतिश्च प्रांच्यप्रसिद्ध्युपजीवनी न विपक्षव्यावृत्ति प्रधानत्वेन उपजीवति । तदस्तु अन तृतीयो राशिः । चित्तत्त्वे तु भावानां विश्रान्ति:, नतु चित्तत्वस्य अन्यत्र, येन चिचितो. सामानाधिकरण्येन अन्यथा वा नीलानीलवत् तृतीयराशि- रुन्मीलेत् । नतु भगवत्परमशिव विजम्भारूपात् शक्तितत्त्वादेव आरभ्य सदाशिवेश्वरविद्याभूमिपु परापरदशायां सामानाधिक- रण्येन अहमिदमिति च वक्ष्यते 'सामानाधिकरण्यं च सद्विद्या........।' (३३) इत्यादौ । मायापदे च शून्यधीप्राणदेहादेश्विद्रूपताभिषेकेण चिद- चिद्रूपता वक्ष्यते। तथाच नरेश्वरविवेकः अणवश्चिदचिद्रूपाः...............।' इति । महाप्रमातरि च मायाप्रमालप्रमेययोर्युगपत् प्रकाश इति निरूपयिष्यते 'प्राह्यप्राइकनाभिन्नावौँ भातः प्रमातरि ।(११३१) इति । तत् कथमुक्तं नतु चिदचितोरपरचित्तत्वानुप्रवेश: इति । अनोच्यते-इह तावत् परधानि न किञ्चित् जडं नाम, मायापदे तु नीलादयः सृज्यन्ते । तेषां च इयमेव सृष्टि:--यद- न्योन्यतश्चिद्रूपा अचिद्रूपाश्च नानेति बहुशाखेन वैवित्तयेन आमा- सनम् । इयं हि सा पूर्णत्वाख्यातिरिति वक्ष्यते । अत्रापितु पदे न चित्तत्वस्य सृष्टिः काचित् तथारचे जहतापत्तेः । अहमिद- मिति व प्रकाशे योऽहमंशः, स परमशिव एव पूर्णः । तत्र परमिदमंशः उन्मीलन् अहमंशे एव प्रतिष्ठा लभते। यत् वक्ष्यते 'अनापरत्वं.. .............।' (३५) इति उपक्रम्य परताहन्वयाच्छादातू ........।' (१) ·१०१ वि०] श्रीमदभिनवगुप्तपादरचिता। ९१ इति । नहि चिचिद्रूपयोस्तुल्यकक्ष्यता । चिद्रूपस्य देशकाल. स्वरूपवैचित्र्यं हि न कदाचित् , अचिद्रूपस्य तु न तद्वैचित्र्य- विरहः कदाचित् । सामानाधिकरण्यं तु वैयधिकरण्यनिष्ठित. यत्वप्रकाशाभावमाने उपचरितम् । नतु अहन्तेदन्तयोस्तृतीय. मधिकरणं किञ्चित् समानमस्ति । नच यथा नीलमेव अनीलम् , अनीलमेव नीलमिति एकप्राणीकरणेऽपि तद्विभकोमयरूपप्र- काशः; तद्वत् योऽहं, तत् नीलम् , यत् नीलं, तहमिति प्रकाशे, अपितु नीलमेतत् स्वयं निःसारमहंप्रकाशप्राणितमेवेति । अत एव। 'अणवश्विदचिद्रूपा..............।' इत्यत्र ............... "चित्त्वादेको महेश्वरः। ते न केचिदचित्त्वात्" इति उक्तम् । मायाप्रमातुश्च यः प्रकाशः परमे प्रकाशे, न असौ पृथग्भूतस्य चिद्रूपस्य, अपितु शरीरप्राणादेर्वेद्यरूपस्यैव । तस्य तु प्रमाता परमशिवप्रकाश एव, मायाकृतात् तु अभिमान- मात्रात् तस्य चिद्रूपवाकल्पनं न तात्त्विकम् । तथाहि अजडप्र. मातृसिद्धिः 'यद्यप्यर्थस्थितिः प्राणपुर्यष्टकनियन्त्रिते। जीवे निरुद्धा तत्रापि परमात्मनि सा स्थिता ॥ तदात्मनैव तस्य स्यात्कथं प्राणेन यत्रणा । (२१) इत्यादि । एतच्च सर्व 'चित्तत्त्वस्य स्वयंप्रकाशत्वात्' इत्यनेन उक्तम् । यत् स्वयमेव प्रकाशते न अन्यत्र प्रकाशत एव च, नतु प्रकाश्यतेऽन्येनेति, तदेव तत्त्वतश्चिद्रूपम् । तस्य कथमन्यत्र आभासनम् , अन्यत् तु अवत्त्वतश्चिदिति । 'मायीय इति ·ईश्वरमत्यभिज्ञाविवृतिविमर्शिनी भेदव्यवहारो हि अयं ग्राह्यमाहकमावलक्षणः सर्वस्व प्रसिद्धः, तदपेक्षया तदनुवादेन तत्वोपदेशः कर्तव्यः इति द्वैविध्यमुक्तम् । ननु पञ्च भूतानीत्याहः 'पञ्चानां भूतशब्दवाच्यत्वम्' इत्यादी तत् कथमुक्त सूत्रे 'भूतानां जीवताम्' इति । एतदाशङ्ख्य आह 'जीवोऽपिच' इति ।सिद्धं भवतिक्रियाकर्टरूपं हि भूतमु- च्यते । तत् परमार्थतो जीवत एव भूतत्वमुचितम्, तत्प्रसादेन तु अपरस्य । पार्षदसमयस्तु अनियतः। सोऽपिच अन अस्येव । भगवद्गीतासु च यद्यपि 'बुद्धिर्बुद्धिमतामस्मि............।' (१०) इत्यादौ संवन्धषष्ठी, चथापि बाहुल्येन निर्धारणपष्टयः .....पाण्डवानां धन खयः। (१०३७) इयादयः श्रूयन्ते । समानजातीयानामेव च निर्धारणमिति चेत- नापि भूतरूपैवेति वस्तुग्रहणमिति वृत्तौ । 'तदपेक्षयैव' इति । सा उक्तपूर्वा या अपेक्षा लोकयात्रापेक्षारूपा गुणभूवापिवा लोकयात्रा बुद्ध्या पृथकृत्य परामृश्यते इति षष्ठीसमासः । लोक- यात्रायां लोकव्यवहारे हि ग्राह्यग्राहकन्यतिरिकं न वस्तु भाति । 'संसारिणाम्' इति तत्त्वप्रत्यभिज्ञानेन अनुप्राह्माणामित्यर्थः । साक्षात्कारेऽनुभवात्मनि यत् प्रतिभासते, वदेव वस्त्विति दृढसं- भाविवपृथक्काकत्वेन चिद्रूपे यनेन प्रवेशनीयमिति यावत् । ननु सर्यमाणविकल्प्यमानादेरपि अर्थस्य चित्प्रवेशो निरूप्य एव, नतु केवलमनुभूयमानस्यैवेत्याशक्य आह 'मतदतिरिक्तम्' इति । अनुभववासनोपजीवित्वात् स्मृतेर्मनोराज्योत्प्रेक्षादिविकल्पानांच न तद्विचार इति । अस्फुरतो हि कयं भेदाभेदादि निरूप्यते । ननु शालिवानां यत् माति, वत् किमिदानी चिद्रप अस्त्वित्याशय आहे 'शास्त्रसंस्कृतानार्मा - ·. . १०१ वि०] श्रीमदभिनवगुप्तपादरचिता । सांख्यय यद्यपि पञ्चविंशतिस्तत्त्वानि स्फुरन्ति, तथापि पथैव भूतानि चेवना चेयेतावन्माने वावत् साक्षात्काररूपोऽनुभयः, न अधिके । तव एव तत्रभवतो धातुपटूनिरूपणे एव विश्वं निरूपितं भवतीत्याशयेन वत्समीक्षोधमः । संभावनानुमानाग- मजनितेष्वपि ज्ञानेषु तदेव भासते, केवलं योजनामात्रमधि- कम् । यथां पृथिवी एव या सुरभ्यसुरभ्यादिविचित्रगन्धा तत्रैव विशेपत्यागेन सौम्येण च गन्धतन्मानरूपतेति । 'अनुभूत- मेव' इति अध्यारुधवादेन एवमुक्तम् । सुखदुःखमोहानां हि गुणानां साम्यव्यापकत्वादि समारोप्य प्रधानमुपकल्पितम् । तत्र च सर्वमनुभूतमेव सुसादि तावत् दृष्टमेय, साम्यं च मधुरकटुकादेर्ट- टम् , व्यापकत्वं च पटे रूपस्येति । तस्मादिदं तात्पर्यम्---इह द्वयी गतिः प्रधानमिदमिति । किंचित् पृथक् स्फुरति चेत् , रूपादि. मयमेव । अथ न इदन्वया स्फुरति, अथच स्फुरति; दहन्तयैव वा पृथक्रया वा गत्यन्तराभावात् । अथ न स्फुरति, तत् न किंचित् । ननु स्फुरति च इदन्तया रूपाद्यतिरिक्तं च तथैव च उत्प्रेक्षितत्वात् । सत्सं, तथापितु जानाति, ममान्तरे तत् स्फुरति, प्रमानन्तःस्फुरतैव च उपदेश्या । प्रमात्रैकात्म्यमान्तर्यमिति हि वक्ष्यते । सा चेत् सिद्धा, किमन्येन । अत एव आह 'सुकर' इति। सुकरं सर्वजनवेद्यं प्रमातरि अन्तर्मावनमपृथग्भावनं यस्य सत् वथा । यतस्तवस्तुना खपुष्पादिना बाखेन तुल्यमिति वदनूय यदि तस्य प्रमानपेक्षया द्वयं प्रमातुरभिन्नतं साधयितु- मारभ्येत, तदन्येभ्यः शास्त्रेभ्यः पृथक्त्वप्रधानेभ्यो न अस्य बैल- भण्यं स्यात् । तथाहि सपुष्पं प्रमातुन पृथगिति उक्त घटादेनिर्भास- मानस्य न अद्वयरूपत्वमुपपादितं भवति । यस्य च खपुष्पस्य उपपादितं, न तत् प्रयग्बुद्धा कश्चन प्रतिपद्यते । कथं 'सुक- ·, ईश्वरमत्यमिज्ञाविवृतिविमर्शिनी रममावन्तर्भावनम्' इति । आह 'तथाहिं' इति । येषां विकल्पनमेकं प्रयोजनं, नतु बाह्यं किञ्चित् ; विकल्पने एव च ये भावाः, नतु बहिस्तत्र अस्फुरणात् , ते वैकल्पिकाः । तेपा- मात्मरूपाणां ज्ञानाकारमयानामवमासं 'भूयसा' इति सौगत. वेदान्तादिहशा प्रतिपन्नाः .............भ्रान्तिः सा वासनामयी।' इत्युक्तत्वात् । ननु आत्मा वा ज्ञानं तद्वासना वा तदाकारो वा तत्त्वेन न भाति, अपितु इदं रजसमिति इदंरूपबाह्याकारेण । सच एपामसन्, असतश्च कोऽन्तर्भाव इत्याशक्य आह 'सत्ख्यातावपि' इति । इह अन्तर्भावेन न किंचित् कृत्यम् , केवलमात्मैव अस्ति, नतु अन्यदिति पृथक्त्वेन द्वैसपरिवर्जनमुपदे- श्यम् । अवस्तुनश्च अवस्तुत्वात् पृथक्त्वपरिवर्जनं स्वतःसिद्धमेव । ननु यद्यपि तदवस्तु वैकल्पिकं, तथापि बाह्यरजततया तद. ध्यवसीयते । सा च अस्त्येवेति अवस्तुभूता कथमित्याशय आह 'अध्यवसायापेक्षयापिच' इति । अध्यवसानं न वस्तुस्टक, कथमस्य तत् वस्तुतां वितरेदिति तावदास्तामिह । प्रधान- विकल्पे तु इदं तत् बाह्य घदादिमध्यनिविष्टं प्रधानमिति अध्य- वसायो नास्ति । सहि अविकल्पकदर्शनमूलः । तच इह नास्ति, विफल्पान्तरमूलतायां तु अनवस्थेवि इयतोऽर्थस्य द्योतनाय अपिशब्दः । पशब्दः पूर्वपक्षशक सूचयन् प्रमेयं समुचिनोति । 'न किश्चित्' इति । प्रधानादेर्न तादृशं रूपं किञ्चित् , यत् कृच्छ्रेण यत्ननिरूपणेन परिह्रियते द्वैतरूपेण पृथक्त्वेन परियज्यते। सांख्यश्च अमुनैव आशयेन अनुमानागमादिवेद्यत्वेऽपि प्रधाना- देरसवेद्यपर्वत्वं प्रदर्शिवम् । 'सारणविकल्पनादी इत्यादे 'न किश्चित् दुप्परिहरं स्यात्' इत्यन्तस्स प्रन्थस इतिश- ·. १०१ वि० श्रीमदमिनवगुप्तपादरचिता । देन हेतुरूपता द्योतयन् प्रकृतोपयोगमाइ । निःसन्देहप्रसिद्धत्व साक्षात्कारक्षेयत्वं न किश्चित् प्रति असिद्धत्वं च 'उपपादयि- तव्यम्' इवि उपपादनाहं यनेनेत्याशयः। उक्तं भवति' इति सूत्रवृत्तिभ्यामिति शेषः । एवं दृढन्यायपटना उक्का तावत्-- यत् यत्र लोकस्य सिद्ध, न तत् तत्र यत्नेन उपपाधं नीलस्य इव नीलत्वम् । तथाच प्रधानमायादावपृथक्त्वमिति यनेन उपपायस्म व्यापकमप्रसिद्धत्वम् । प्रसिद्धत्वेऽपि हि यदि स्यात्, वत् सर्वन भवेदिति न जातु तूष्णीको जनः स्यादिति वढ्यापककादाचित्कत्व- विरुद्धसार्वत्रिकत्वप्रसङ्गादप्रसिद्धत्वेन यत्नसाध्यता व्याप्यते, वस्य च विरुद्ध प्रसिद्धत्वमिति व्यापकविरुद्धोपलब्धिः। अथ ये दृढ- न्यायनिवन्धन सहन्वे कृपालोश्वन व्युत्पाद्या:,तार प्रति सावहेलं पक्षान्तरं परिगृह्य सूत्रवृत्ती व्याचष्टे 'अथवा' इति । भूवश- ब्देन सूत्रे भवती तिव्युत्पत्तिभाजा, वस्तुशब्देन वृत्तौ वसतीति व्युत्पन्नेन किं किं न संगृहीतमिति यावत् । प्रत्यक्षं पृथिव्यादि, परोक्षं तद्गत देशकालावस्थाभिन्नं वैचित्र्यमत्यन्तातीन्द्रियं च अस्म- दाद्यपेक्षया, नतु मन्नेश्वराद्यपेक्षया, प्रधानादि । 'संवेद्यलक्ष- णम्' इति जडशब्देन विशेषणादिति भावः । तथा निर्देशः' इति सूत्रे 'जडभूतानाम्' इति 'वस्तूनां जड' इति वृत्तौ । ननु वहूनां वनुकरणभुवनादिरूपाणां वेद्यानां ब्रह्मादीनां स्थापय- न्वानां वेदकानां च तेनैव रूपेण ईश्वरैकात्मकत्वं किं नउच्यते, किमवान्तरे जडाजडनया वर्गद्वयसिद्धये सूत्रे जडजीवद्हणं वृत्ती च जहाजडभेदपदमित्याशक्य आह 'द्वैराश्येन च' इति । पकारः प्रमेयं समुचिन्यानः पूर्वपक्षं द्योतयति । एवमन्यत्रापि यथायोग योज्यम् । अयं भावः-निःसख्याका अपि अमी भावास्तावत् जहमजडमिति इयता रूपेण विमृश्यन्ते च प्रका• ·. । ईश्वरमत्यभिज्ञाविवृतिविमार्शनी श्यन्ते च तद्विमर्शप्रकाशपरवशत्वाच वेदुत्वमुन्सित्वा द्वैधे शिष्य- न्ते । तदेकतापि अभिन्नदुर्लभा । प्रकाश विमर्शरूपांच ईश्वर एव स्वतन्त्रस्तानात्मभूतान् यथारुचि रचयति, नैपां किमपि प्रातिस्विक तत्त्वमिति । झटिति च अनन्तानामैक्यं कथमङ्गीकुरुते हृदयमि- त्यपि वर्गीकरणम । ननु अजडो वर्ग: पूर्व वाच्यः प्राधान्या- दिति । निराकरोति 'जडस्यैव च' इति । जई हि पूर्वसि- द्धमनूय चिद्रूपेऽन्तर्भावनीयं यमेन, नतु चिद्रपस्य चिद्रूपान्तर्भा- वनं यन्नसाध्यम् । व्यामोहात्तु यत् तत्र अनैश्वर्य बहुत्वं च अभि- मन्यते, तत् केवलमपसारणीयम् । तेन यत्नसाध्यचिदन्तर्भावनं पूर्व जामुद्दिष्टम् । 'तत्र' इति वृत्तिपदं पठित्वाव्याचष्टे 'तयो- जडाजडयोः' इति । इत्थं च अत्र अवतरणिका-विश्वस्य तावदीश्वरमयत्वं वक्तव्यम् । तत्र जडस्य ईश्वरमयत्वे 'पुरुष एवेदं सर्वम् । इत्यादिन्यायेन वक्तव्ये किमन्तरालनिरूपितया जीवल्लमतयेति ।. वत्र आह 'जडात्मनः' इति । अनिलंपिवस्य अप्रकाशितस्य च जडस्य खरङ्गप्रतिमादपि शोच्यस्य किं निरूप्यताम् । प्रकाश- विमर्शी च न तस्य निजौ । मम प्रकाशते, मया विमृश्यते इति हि व्यवहारः। ननु ईश्वरसदाशिवशक्तिमुवि अहमिदमिति प्रका- शविमर्शतादात्म्यमेव भावानामित्याशङ्कय आह् 'तदाच इति । तत्र च किं द्वैतभ्रान्तेरपासनेन तस्या अभावादेवेति आशय- शेषः । अद्यतु इति मायापदै यनोपदेश्यवादशायाम् । द्वैतवा: दिभिरपि यदङ्गीकृतं संविनिष्ठत्वं विपयव्यवस्थानां, तत् क्रमेण संवित्तादाम्यं पर्यवसाययति 'जीवत्परतन्त्रा जीव- लग्ना.जीवद्भूतमन्ना' इत्यादिना । निष्ठा हि तदायरावं, तदपि तद्विभान्तता, सापिच तदन्वीनत्वमिति जीवत एवंभूतत्वं ·.. . . जडा:......... १०१ वि०] श्रीमभिनवगुप्तपादरचिता । वस्तुत्वमवशिष्यते इसन्तव्याख्यानपदे भूतशब्दस आशयः । 'सिद्धपरतत्रभावाः' इति । परैरपि तावदेषां संविसारवत्र्य- मन्नीकृतम् , यदलाध संवित्तादात्म्यमायान्तीत्यर्थः । 'वक्ष्यमा नयेन' इति ''प्रकाशात्मा प्रकाश्योऽर्यो नाप्रकाशश्व सिध्यति ।' (१३४) इति । अजडप्रमासिद्धिरपि 'एवमात्मन्यसत्कल्पाः प्रकाशस्यैव सन्समी। .............॥' (१५) इति । अनेन' इति जहानामन्तराले जीवनिष्ठतानिरूपणेन । अमुमेव जीवत्सोपानारोहणद्वारेण जहानामीश्वरमावोपदेशम. मिप्रेत्य तत्त्वार्यसंमहाधिकारे आत्मैव सर्वजन्तूनामेक एव महेश्वरः।' (१) . . इति जन्तुमहणम् । 'आत्मैव सर्थमावेपु""".:"।' (२) इति शिवदृष्टों सप्तम्यर्थ यनस्वीकृतं व्याख्यातुं पठिष्यति भूतत्वाविशेपेऽपि' इति । न अन्यदेषां जडात् वैलक्षण्य- . कारि रूपमिति अभिप्रायः। 'जीवनसंवन्धः' इत्यनेन क्रिया-'. संपन्धोऽत्र प्रवृत्तिनिमित्तमिति हदि निधाय समासकचद्वितेपु संपल्याभिधानमिति मन्यमानः शनन्त जीवच्छन्दं साध्यमाना. प्युपरसजीवनक्रिपायभिधायकं सूचयति। जीरवानित्युपक्रम्य जीवनं शानक्रिये इत्येकवचनेन संविदेक्यं पारमार्थिकमाह । ननु जीवनं यदि शानक्रिये, बदा सत्संपन्यः स्वावरुयस हेतुरिति कि फेन संगतमित्याशहर माह 'ते एव हि स्वातव्यं वक्ष्यते' 'वितिप्रत्ययमा परा मापसरसोदिता। स्वायमेवमुल्यं वदेश्वर्य परमात्मनः ।। (४५) । . इति।

·९८ ईश्वरप्रत्यभिज्ञाविवृतिविमर्शिनी इत्यत्र हि प्रकाशरूपं ज्ञानं, विमर्शरूपा च क्रियेत्येतदेव स्वातप्रय- मिति निर्णायिष्यते । ननु भवतां ज्ञानक्रिये स्वातव्यं, जीवन तु ते इति कुतः । वत् हि प्राणधारणमात्रमित्याशय आइ 'जीवनं हि' इति । हिशब्देन अस्य ग्रन्थस्य प्रागुक्तज्ञानक्रिया- स्मकजीवनसमर्थनाय हेतुतां द्योतयन् पूर्वपक्षाशा सूचयति । सत्यं, प्रसिद्ध प्राणधारणत्वेन जीवनम् , प्राणशब्दस्तु अत्र प्राणा- दिपञ्चके वर्तते । तस्य च धारणं यथास्थानं यथाक्रियं च अविचलद्रूपताकरणम् । तच चक्षुरादीनां च बुद्धीन्द्रियाणां धागादीनां च कर्मेन्द्रियाणां मनोऽहङ्कारबुद्ध्यात्मना अन्तःकरण- प्रयेण सह मिलितानां त्रयोदशानां वाह्यात् रूपदर्शनादेः शब्दो- धारणादे लादिसंकल्पादेश्व वृत्तिविशेषात् या अन्या आन्तरी वृत्तिरशक्तिविशेपान्ध्यादिविध्वंसिवरूपदर्शनादिबाद्यवृत्तित्वेऽपि एषामप्रतिहन्यमाना वृत्तिः संरम्भोगमनप्रयत्नादिपर्याया, तया हिपरवशीकतो चायुनैसर्गिकी नियंग्गतिमवधूय प्रागवाक्समोर्ध्व- व्याप्सिनयनादन्वर्थप्राणादिपञ्चकात्मतां भजति । संरम्भोद्यमन प्रयत्नाश्च ज्ञानरूपाः परामर्शात्मानश्चेति । तत्र जीवने जीवनव्यव- हारे ज्ञानक्रिययोरन्तीनता अपृथक्त्वेन अभिधानात् वन इव घयादीनाम् । ननु जाग्रत्स्वप्नयोः स्तां ज्ञानक्रिये, सुसुप्ततायो तु गादनिद्रारूपायां कथं वे, नच बदान जीवतीति व्यवहार इदि शकित्ता आइ 'सुपुप्तावस्थायामपि' इति । अन्न हेतु- माह-बुद्धिकर्मेन्द्रिगाणां मिलितानां सां त्रयोदशानां यस्मात् कार्य सुषुप्तावस्थायामपि प्राणादिपञ्चकप्रेरणं, वस्मात् ज्ञान- क्रियात्मकम् । बुद्धीन्द्रियकार्य हि शान, कर्मेन्द्रियकार्या च क्रिया। ननु एवं जानामि फरोमीति सुपुप्तेऽपि भासेत, मजासियम- कार्पमिति व पर्यते, नच एवमित्यारास आह 'अन्तलीने' .

·१०१ वि०] श्रीमदभिनवगुप्तपादरचिता । इति अनुदिनविशेपे इत्यर्थः । एतदुक्तं भवति--त्रयोदशाना- मिन्द्रियाणां सत्तारूपायां प्राणनलक्षणायां वृत्तौ जाग्रति इव गुणप्रधानभावाभावात् समानाभिहारात् अध्यवस्यामीत्यादि याव- दानन्दजननक्रियावान् भवामीत्यन्तं ये विशिष्टा ज्ञानक्रियाभेदाः, तेषामन्यतमो न उद्रिक्ततया भातीति न विशेषांशोल्लेखनं विना स्फुटस्तत्प्रत्यवभासः, सामान्यरूपतया तु ज्ञानक्रिये स्त एव । नहि प्रबुद्धस्य प्रत्यवमर्श अहमित्येतद्रूपं विच्छिन्नं पुनरुदितम- । पूर्वमिति भाति । एतच्च वितत्य उक्तं 'तदात्मविविक्तपूर्व- कालदृश्वना' इत्यत्र । जाग्रत्स्वप्नयोरपि सा तादृशी सामान्य- ज्ञानक्रियारूपा जीवनशक्तिरनुल्लिखितविशेपा आन्तरी सामा- न्यकरणवृत्तिरस्त्येव केवलं तत्र गुणप्रधानभावमहिम्ना याह्या फस्यचिदिन्द्रियस्य वृत्तिरुल्लसति, ततः सैव स्फुटत्वेन भाति नतु सामान्यरूपा शावलेयप्रतीताविध गोत्वम् । तेन इह तत्र च 'सुपुप्तावस्थायामपि' इति सामानाधिकरण्येनापि योज्यम्। तत् जीवनं जामदादावपि सुपुप्तावस्थैकरूपं यद्यपि उक्तात् न्या. यात् , तथापि अन्तीनज्ञानक्रियाकमेव । ननु बुद्धिप्राणादावहमं- शरसाभिषेको भगवन्मायाशक्युपकल्पितो जीवनम् , अहमित्येव च ज्ञानक्रिये, वत् नैसर्गिक्यावेव ते, तत्र बुद्धिकर्मेन्द्रियकार्यत्वं कथम् । सत्यम्, किन्तु संसारिजनोऽङ्गीकृतभेदग्रह इति प्रति. योध्यते । नच तस्य भगवच्छच्यादि किश्चित् विदितमिति तेन रूपेण कथं प्रतियोध्यताम् , विदितत्वे वा किमन्यत् प्रतिवोध्य- स्वाम् । सर्वत्र न ऐवरे पारमार्थिक सास सिरोऽपि सलि- यतिशक्तिमहिना अवान्तरोऽपि अयं कार्यकारणभावो निर्मास- मानत्वेन सय इति सोऽपि अङ्गीफियत एव । वत्र च युद्धिकर्मे- न्द्रियाणां पहिचिर्यया पटमध्यवस्लामीत्यादिका, क्या अनु- . क .

·ईश्वरप्रत्यभिज्ञाविवृतिविमर्शिनी लिखितविशेषा अन्तरपि जीवनरूपा अस्त्येवेति न किश्चित् दुःस्थम् । ननु एवं स्वात्मवर्तिन एव ज्ञानक्रियात्मनो जीवनस्य अवभासन स्यात् । ततः किम् । परजीवता न ऐश्वर्यमुक्कं स्यात् । ततोऽपि किम् । तर्हि द्वैत भासते । भोः प्रामाणिका यदि ते परे जीवन्तो जीवत्तया न भान्ति, तदमी जडाः, तेषां च जीव- लमतैव उक्तेति फयं तैद्वैतम् । अथ भान्ति, समापि जीवन ज्ञानक्रिये एवेति कथं तम् । भान्तीत्येव च पक्षो युक्तो जीवति विपरीते च व्यवहारभेदात् । मनु आन्तरी वृत्ति वनरूपा, सा कथं परसंवेधेत्याशक्य आह 'वहिरपि' इति । अन्तस्तावत् जीवनं दार्शतम् , बहिरपितु यत् विशेषवृत्तिरूपं वचनादानादि, सदपि विशेषस्य सामान्याविनाभावात् वा सामान्यपरिणाम- स्वास् था जीवनरूपम् , न केवलं स्वसंवेद्यम्, यावत् परैरपि संवेद्यते । अन अर्थे तत्रभवद्भर्तृहरिपठितमागर्म लिखति 'तदुत्कान्तौ' इति। 'अर्थक्रियासु वाक्सर्वान्समीहयति देहिनः । सैपा संसारिणां संज्ञा पहिरन्तश्च वर्तते ।। तदुत्क्रान्ती विसंशोऽयं दृश्यते काप्टकुड्ययत् ।' (वा० ५० १११२८) वस्या उत्क्रमणे काटकुड्यतुल्योऽयं नष्टसंज्ञ इति प्रत्यक्षेणैव दृश्यते । तच नष्टमिवि भाति यत् सदिति प्रत्यक्षेणैव भाति । तेन बागादिद्वारेण तत् तादात्म्यापन्नमान्वरमपि जीवनं प्रत्यक्ष- खेनैव अभिमन्यते, मतु 'घुद्धिपूर्वा क्रियां दृष्ट्वा स्वदेहेऽन्यत्र तद्दात् । कल्यते यदि धी: - .....

·bh १०१ वि०] श्रीमदभिनवगुप्तपादरचिता । इति नीत्या फेवलानुमानगोचरतयैवेति । एतदुक्तं भवति- परशरीरेऽपि यावत् गौरवश्यामत्वक्षुत्तृष्णासुखदुःखादि वेद्य. भूतं, तावदन्यजडवत् जीवति प्रतिविम्बितं भाति; जीवनं तु ज्ञानक्रियारूपं स्वात्मतादात्म्येनैव । तथाभासनस्य च प्रमातृभेदो- न्मूलनफलस्य शुद्धविद्यारूपस्य संसाररक्षण.. ..लोकोऽत्र 'बुद्धिपूर्वा ......। इति नयेन अनुमान एव सातिशयं निबद्धादरो भवति ॥४॥ ननु ज्ञानक्रियात्मकशक्त्यभिज्ञानहेतुना आत्मनि ऐश्वर्यव्यव- हारः साध्यतां नाम । स एव तु हेतुः कथं सिद्धः इत्याशय 'तत्र ज्ञानं' इति यत् सून, तत्सक्षेपाभिधेयं टीकाकारो निरूपयति 'एवंच' इति । 'तन ज्ञानं स्वतः सिद्ध क्रिया कायाश्रिता सती । परैरप्युपलक्ष्येत क्यान्यज्ञानमूह्यते ॥ (५) तत्रेति तयोर्मध्ये स्वात्मनि ज्ञानं स्वप्रकाशं, क्रियापि आन्तरी सवेदनादव्यतिरिक्ता विमर्शरूपा स्वप्रकाशा। सैव शरीरपर्यन्ती- भूता तु बाह्यदर्शनस्पर्शनादिगम्यापि परप्रमातरि तु कायपर्यन्ती- भूता व्यापारव्याहाररूपा दर्शनादिप्रमाणगम्या वादात्म्यात् तत्कार्यत्वात् तत्पर्यन्तत्वादान्तरसवेदननिर्भासमपि करोतीति स्वपरप्रमागतं जीवनं ज्ञाननियात्म सिद्ध हेतुरूपं, तत ऐश्वर्य- व्यवहारसाधनमिति शोकस्य तात्पर्यार्थः । 'ऊद्यते' इति न अनुमेयतामा परसवेदनस्येत्या 'जहनं तर्कणं संभावना इवि। अनशे इन्द्रियव्यापारणमपि अस्ति, ततश्च साक्षात्कारमु- पलक्षयवि अहः । सोऽपि हि परमार्थतः परसवेदनेऽस्ति, परत्वं तु मायामोहकवमभिमानमानसारमिति हि उक्मवतरणिकाया ।

·. १०२ ईश्वरप्रत्यभिज्ञाविवृतिविमर्शिनी स्वपरोपक्रमेऽपि वसंवेदनसिद्धमिति सामान्याभिधानात् । ननु ज्ञान विषयप्रकाशसमये न एकान्तेन प्रकाशते, अपितु विषयः प्रकाशते, न तत्प्रकाशः । स तु यदा प्रकाशते, तदा ज्ञानान्तर प्रावतयैवेति आक्षपादीयमाशक्य आह 'परपक्षे प्रकाशते इति । विषयः प्रकाशते इति हि यदि विषयस्य धर्मः, तन्ममेति नियमेन प्रमालमता न स्यात् । प्रमातृकार्यत्वेन तथेति चेत्, न कारणेन कार्यस तल्लमतावभासनियमकरणं, न दृष्टं यतः । एवं हि सति कुविन्दस्यैव पट इति स्यात् , प्रमातृलग्नताभावे च स विषयप्रकाशः सर्वान् प्रति, न कंचित् वा प्रतीति सर्वज्ञ सुप्तं या जगत् स्यात् । अथ प्रकाशते इति नायं विषयस्य धर्मः। तर्हि कस्य । आत्मन इति चेत् , विषयः प्रकाशते इति आत्मनि रूपं समवेतमिति आस्मा विषयप्रकाशमय एवेति आयातम् । तथात्वं च तस्य यदि आत्मनो न भासते, तदतथाभूतरूपत्वात् कोऽस्य विशेषः । शुक्लगुणयोगात् हि यः शुक्लः पटः, स यथा जडसथाप्रकाशमानत्वे सातत्यविरहात्; तथा मात्मापि भवेत् । विषयप्रकाशयोग एवं वास्तवेन वृत्तेन भवन् जडत्वादात्मानं रक्षतीति चेत् , अस्त्वेवं तावत् ; तथापितु स्यात्मपरात्मविवेको न स्यात् । परात्मापि हि वास्तवेन विषयप्रकाशात्मकज्ञानगुण- समवायरलेन ज्ञाता चेतनो नच प्रकाशते, स्वात्माप्येव मिति, अहं जानामीति यदात्मनि स्वातत्रयमनुभूयते परात्मविवेकेन वत् कथमुपपद्यते स्वात्मनि ज्ञानान्तरेण ज्ञातृतारूपं गृह्यते न परात्मनि, तत्कथं न स्वात्मपरात्मनोविवेकः । तदपि ज्ञानान्तरं यदि अन्यत् ज्ञानमपेक्षते, तदनवस्था । तथापि प स्वात्मपरात्म- विवेकसिद्धिः । तत एव उक्तं 'विशावारमरे फेन विजानीयात् ।' . i - + , ·१ . .... ......" . १०१ वि०] श्रीमदमिनवगुप्तपादरचिता । इति । किंच विषयस्य तावत् न प्रकाशो धर्म इति स तावत् न प्रकाशते, विषयप्रकाशरूपमपि ज्ञानं न प्रकाशते, तद्राहकज्ञा- नान्तरमालापि कल्पिता न आमाति, तत्समवायकारणभूतोऽपि आत्मा न प्रकाशते, तत्प्रकाशरूपमपि ज्ञानं न स्वयं भाति, वज्ञानान्तरमालापि एवमिति अनवस्थानात् न किंचित् भातीति अन्धं जगत् स्यात् । तदेवदाह 'परप्रकाशत्वे च अनव- स्यादि' इति । आदिग्रहणादन्योन्याश्रयचक्रकासंभवानुभववि- रोधाः । विपयप्रकाशात्मना हि ज्ञानेन आत्मानुमानरूपं ज्ञानम् , अहं घटं जानामि इत्येवंभूतश्च विषयप्रकाशः । घटो. ऽयमित्यत्रापि हि मया वेद्यते इति अन्तः प्रविष्टम् । ..."संवालस्वादनुच्चारणेऽपि इयतः अहमिति च इदमात्म- ज्ञानमिन्योन्याभयम् । सुसादिज्ञानानुमितेन शब्दादिज्ञानान्त. रेण आत्मानुमानेऽधिकानुप्रवेशकृतं चक्रकम् । हेतुप्रकाश एव न संभवतीति असंभवः नच आत्मनि निर्भासमाने व्यवधानलबोऽपि संवेद्यते इति अनुभवविरोधः । 'अन्यत्र' इति, अथवा प्रत्यक्ष- साधन एवेन्द्रियधियः फल्पनाविरहः इति । 'जितं जडे' इत्यादि । अर्थज्ञानं घ नाम बुद्धिसाधनं प्रत्येति, न बुद्धिमिति सापनीयप्रतः इति । अप्रत्यक्षोपलम्भस्य न अर्थदृष्टिः। नहि वि. पयसत्तया विपयोपलम्मः, किं तर्हि, तदुपलम्मसत्तया । साप अप्रमागिका । सत्तानिवन्धनान व्यवहारी उपरुणद्धि,तदप्रसिद्धी विषयस्य अप्रसिद्धिः, इत्यसंगत विश्व स्यात् । 'उपलभते संवे- दनमन्येन इति चेत् इत्यादि, वत् न तावदयं पुरुषः फंचिदर्थ प्रटोति उपलम्मनिष्ट प्रतीक्षमागः, नच सा अनीत्यादि विनिश्चर्य- पातिकादिप्रदेशेषु । ननु न फारिकायां जीवद्रहणमसि, वन् फर्य पृचायुधं जीयतामिति । एतदारामा माह 'जीवत्वाक्षिप्' इति।

·१०४ ईश्वरप्रत्यमिजाविवृतिविमर्शिनी 'ज्ञानं क्रिया चजीवतां जीवनम्' इति पूर्वसूत्रार्थपर्यालो- चनादेवं लभ्यते । तच विस्पष्टीकरणार्थ वृत्ती व्याख्यातमित्यर्थः । 'तत्' इति जीवत्यव्यवहारस्य निबन्धनं निमित्तम् । यतो ज्ञान- ‘क्रियासंबन्धः, अतो जीवन्नयमित्येवंभूतनि सोपक्रमो जानाति करोत्ययमिति व्यवहारः, सोऽपि जानामि करोमीत्यत्र भवन अन्यदेहांश स्वदेहमिव कुर्वन्नहन्तापरमा एव । ननु 'जीवनं ज्ञानक्रिये एव' इति पूर्वमुक्तम् , तच्च अनेन आक्षेपनिबन्ध- नभावव्यवहारेण विरुध्यते तस्य भेदमूलत्वात् । ससं, किन्तु जीवतीति प्राणान् धारयतीत्यर्थे ज्ञानक्रिये अन्तलीने; यदि वा जीरस्वशब्देन जीवनव्यवहार एव उच्यते । जीवत्ययमिति हि व्यवहारे कुत इति प्रश्ने जानाति करोति यत इति उत्तरमाहुः, तथा जानाति करोत्ययमिति व्यवहारे कुत इति पर्यनुयोगे यतो जीवतीति आहुः । परस्पराविनाभावात्तु पूर्वमुक्त जीवनं ज्ञान- किये एवेति । अभेदेऽपि वा विकल्पोपरचितस्तावदस्ति भेदा, जीवतीति हि भन्यो विकल्पः, अन्यश्च जानाति करोति इति । तघ्यावृत्तिभेदोपकल्पितभेदत्वान्तनिवन्धनता तादात्म्येऽपि युक्ता सौगतमते इव आकारयोगस्य प्रमिति निबन्धनता । यथोक्तं 'सद्वशात्तव्यस्थानात्................। इति । ननु 'ज्ञानं क्रिया च' इति सूत्र, तदुल्लङ्ग्य वृत्तौ क्रिया कस्मात् पूर्व व्याख्यायते इत्याह 'क्रिया च' इति । चः पूर्वपक्षं सूचयति । कायस्पन्दरूपत्वं प्राप्ता सती तस्य क्रियावतः प्रमातुः स्वात्मनि प्रसिद्धा, यत् प्रमाव्यतिरिक्तस्य च प्रमानन्वरस्य दार्श. नस्पार्शनफुटप्रत्यक्षावसेयेवि निर्विवादसिद्धा, अवोऽत्र ऐश्वर्य- मसापकहेत्वभिधानप्रसने सैय पूर्वमुपादेया हेतोरविषादसिद्धस्य सुपादानयोग्यत्वादन्यया साध्यसमत्यानवस्थादिदूषणयोगात् । पर- ·१०१ वि०] श्रीमदमिनवगुप्तपादरचिता । १०५ प्रमातरि घ धर्मिणि यदेश्वयं साध्य, तत्र स्वात्मन इय परप्रमा- तुर्धर्मिणः सर्वात्मगतैश्वर्यानुमापकप्रमात्रपेक्षया अहमितिस्वप्रका- शत्वाभावे धार्यसिद्धतारक्षणार्थ क्रिययेव सिद्धिः फर्तव्या । तदनेन उत्कर्पद्वयेन वृत्ती क्रिया पूर्व व्याख्याता । तर्हि सूत्रेऽपि एवं कस्मात् नोक्तमित्याशय आह'परवाग्वृत्त्यादिका' इति । सा हि क्रिया मूलभूमौ संवेदनमेव अवलम्ब विमर्शरूपत्वात् । विमर्शस्यं च संवेदनावलम्नित्वात् शब्दनरूपतास्वीकारेण विमर्श- रूपवाभिधानाय वाक्पदमुपात्तम् । तथाहि अव्यतिरिकप्रकाशस्य या स्वात्मनि विश्रान्तिरह मिति अनुल्लिखितप्रतियोगिकल्पनतदारो- पणतदपसारणादिका, सा परा पूर्णा सर्पस्य स्वरूपपरमार्थरक्षणेन पालनेन सर्वोत्कृष्टा च वायूपा वृत्तिर्विमर्शक्रिया । उल्लिसित. मपि इदंभागमईभावग्रस्ततया प्ररोहरहिवमासूत्रयन्ती पश्यन्ती अहमिदमिति । तमेव अहंभावादाकर्पन्ती मध्यमा अहमिदं जानामि करोमीति । तथैव परं प्रति जिज्ञापयिपुः प्राणे स्फुटी- भूता वैसरी, शरीरे तु स्पन्दनरूपा क्रिया । इयति च 'सर्वन विमर्शरूपवैव अनुगता । घलामि शिरचालयामीत्येवंभूतविमर्श- सारैव हि शरीरे तदवयवे च क्रिया । अपरिस्पन्दरूपापि तिष्ठा- मीत्यादिका क्रिया कर्तरि क्रमिकतापरामर्शपरमार्थव । तत एव सा जडजलशिलादिगतचलनस्थानादिक्रियातो विलक्षणाकारा । जडगवापि तु क्रिया जडस्य स्वात्मनिष्टतानुपपत्तेर्यनिष्टा तत्प्रमा- तृसंविनिष्टैव ज्ञानशक्तिरूपमूले अहमित्यात्मनि इदंभावस्यापि 'चलतीत्यात्मनो विश्रान्तत्वादिति सी क्रिया विमर्शरूपेति ।। वृत्तौ च अयमर्थः पूर्वावस्थासंभवसूचकच्चिप्रत्ययप्रयोगेण स्वीकृतः टीकाकारेण व्याख्यातः, सौत्रश्च क्रमो व्याख्यातः । यत एव ज्ञानस्यैव क्रिया पुच्छभूता, ज्ञानं च प्रमातुरपृथग्भूतं, संवेद्य.

·१०६ ईश्वरप्रत्यभिज्ञाविवृति विमर्शिनी भेदात्कल्पितभेदम् , तत एव स्वभावहेतुरयं वस्तुतः, न कार्य- हेतुः । विव्रतस्य स्रोतस इव अंगमात्ररूपं हि व्यापारात्मकं स्पन्दनम् । स्वभावहेतुश्च सर्वो मोहवशारोपितापारमार्थिकरूपा- न्तरपराकरणमानपर्यवसित इति व्यवहारसाधक एव अभिधी- यते, नतु अप्रसिद्धप्रसाधनरूप इति वास्तवं स्वप्रकाशत्वं ज्ञानस्य प्रमातुस्तदैश्वर्यस्य च मौलिकं न विघटते इति अन्न ग्रन्थकारस्य आशयः । ननु क्रियया यदि धर्मी चिकीर्पितः परः प्रमाता अनु- मीयते, हेतुमागश्च ज्ञानात्मा; तदा वेद्यरूपत्वेन प्रमातुनिस्य च इदन्नापरामृश्यत्वेन जडताप्रसक्तिरित्याशक्य आह 'प्रमा- तृताच' इति । प्रमावा संविद्रूपता, यया चैत्रः प्रमाता मैत्रः प्रमातेति व्यवहारः । सा च याशी खात्मनि प्रकाशिता अह- मित्यनन्यापेक्षप्रकाशजीवितोचितविमर्शा, तत एव इदन्ताविमर्शा. सहिष्णुः; वाहइयेव अनुमानेन अनुमातुं युक्ता । नहि अन्येन व्याप्तिरन्यच्च अनुमीयते, स्वप्रकाशरूपेणैव च व्याप्तिः। ननु अयं चैत्रः प्रमाता, इदमस्य ज्ञानम् , अयमहं प्रमाता, ममेदं झानमिति इदन्ताप्रतिभासो विकल्पे वापत् दृष्टः, विकल्परूपं व्यातिविकल्पमूलं च अनुमानम् , तन् कथं न तन अन- योरिदन्तया प्रतिमास इत्याशय आह 'नहि विकल्पः' इति, स्वयं यत्स्वरूपपरिकल्पितो यः स्वभाव: तुरहमित्य- नवच्छिनप्रकारावातत्रयात्मा, ज्ञानस्य च वेद्योन्मुसत्वावच्छि. मप्रकाशवाच्छन्द्यलक्षणः; स यस्मान् नैव विकल्पे प्रकाशते, अपितु शरीरप्राणाधुपाघिसंवृत एव प्रमातुर्नीलादिप्रमेयाकारप्र- च्छन्न एव च ज्ञानस्य खभावो भाति, तस्मात् प्रमातृता न वेद्य- सामापद्यते इति संगतिः । ननु एवं तर्हि प्रमातृता अनुमीयते, मानं च अनुमीयते इति कथम् । यत् किल अनयोः प्राविखिक ·१०१ वि०] श्रीमदभिनवगुप्तपादरचिता । १०७ , - .. धपुः, तदनुमान विकल्पे न भायेव यच भाति, तत् प्रत्युत उदा- परणरूपं शरीरादि नीलादि वा । नच तत्र किश्चिदनुमानेन फूत्यं प्रत्यक्षादिनापि सिद्धत्वात् । नच तन अनुमितत्वं सके. यते । अपिच सर्वेषां प्रमातॄणामैश्वर्य ज्ञानक्रियायोगानुमी- यते इति प्रकृतमिह । तत्र क्रियाविशेषाणां भेदात् धर्मिणोऽपि आत्मानो बहव इति तनिष्ठमैश्वर्यमपि मिद्यतेति कथमेकेश्वर- सिद्धिरिति शङ्का पराकर्तुमाह 'तथाविध एवच' इति । न शरीरादि प्रमावरूपमनुमीयते, नापि ज्ञानरूपं नीलादि; अपितु याहगेव प्रमातुर्ज्ञानस्य च स्वभावः स्वात्मनि अहमिति स्वप्रकाशतया विमृष्टः, तथाविध एव विषयी क्रियतेऽनुमानेन इदन्ताप्राहिणापि । ननु इदन्ताहन्तयोः पारतध्यस्वातच्यरूपयो- विरोधात् कथमेतदित्याह 'अहन्ता' इति । अहमिति अव्य. यमव्यतिरिक्त प्रकाशे वर्तते, तस्य भावोऽहमितिविमर्शस्वरू- पमहन्ता । स एव प्रकाशस्य स्वभावो निजं लक्षणमप्रकाशात् भेदकं तेन यद्ध्यवधानं तेनेदं सवेदनमिति अनुमानसवेदनानन्त- रमवश्यंभावित्वेन अहन्ताविश्रान्तं वेदनं हि उत्पद्यते । यतो हि अयं करोति जानाति च, ततः सवेदनमस्य करोमि जानाम्यह- मित्येतद्रूपविमर्शोचितम् । एतच्च सर्वमहं जानामि, मत्प्रकाश- विश्रान्तं मत्प्रकाशविमर्शमानमयमिति पर्यन्तेऽपि अनुमाता अहंप्रकाशविमर्शमयत्वेन भाति, इत्येवं पार्यन्तिकं यत् प्रतिष्टितं रूपं, तत् स्वप्रकाशमेव प्रकाशितं भवति । ननु मध्ये यत्सवेद- नस्य इदन्तया सवेद्यत्वं, तस्य पार्यन्तिकमहन्ताविश्रान्तित्वं विरु- द्धम् । नहि मध्ये नीलं पीतवायां विश्राम्यतीत्युचितम् । एतत्प- रिहरति 'स्वात्मनोऽपि' इति । एतदेव स्वातध्यं यदतिदुर्घट- कारित्वम् । दुर्घटं च तत् नियतिशक्तिवादेव मायादशाया . .

·- ईश्वरप्रत्यभिज्ञाविवृतिबिमर्शिनी विरोधात् । स्वातव्यपारतवये च अतिविरुद्ध अपि अन्योन्यमति- रोदधती अपि अनुत्तरखातव्यात् परमेश्वरो योजयति ईश्वर आत्मा इत्या दिविकल्पसृष्टौ । तथाहि तन इदन्तांशयोगात् भा- व्यत्वपूज्यत्वोपदेश्यत्वाद्युपपत्तिः, अनाच्छादिताहन्ताशयोगाच पारमार्थिकतद्पप्राप्तिरिति वक्ष्यते 'स्वातक्यामुक्तमात्मानं स्वातच्यादद्वयात्मनः । प्रभुरीशादिसंकल्पैनिर्माय व्यवहारयेत् ॥'(१।४७) इति । एवंच' इति । वक्ष्यमाणादुत्ताच स्वातन्त्र्यपारतव्यसंघ- टनोपपत्तिलक्षणात् न्यायात् परशरीरे ज्ञान प्रमातृरूपं च अनुमी- यमानं प्रारम्भे इदन्वाविषयीकृतं यद्यपि, तथापि पर्यन्ते स्वप्र. काशमेव सिद्धं भवति, नतु साध्यमिति संभाव्यते; यत आदि. सिद्धं प्रमाणान्तरैरसाध्यं, क्रियया च सह व्याप्तिग्रहणकाले अनुमानकालात् पूर्वसिद्धं, चैतन्यस्वभावं यदनुसन्धानं नीलादि- जडप्रतिष्ठात्मकमह मितिरूपं, तदेव प्राधान्येन रूपं यस्य प्रमा. तुस्तरस्वभावं तत् । एतच्च वृत्तौ 'सिद्ध एव नतु साध्यः' इत्यमेन दर्शितम् । 'सिध्यति' इत्यपि कृत्तौ स्वप्रकाशवांश. प्राधान्याय उक्तम् । अनुमानं हि अन विद्युत्मभान्यायेन मध्ये पर- मिदन्तां भासयति मूले व्याप्तिग्रहणावसरे पर्यन्ते च अनुमितप्र- तिपत्तिप्रतिष्ठाकाले अहमित्यनच विश्रान्तत्वात् । यथाहि नीलाद्यपि प्रमेयं प्रमावर्येव विश्राम्यति, उथा अनुमानप्रमेयमपीति । तन असाविदन्तांशोऽनुमागतायामहन्तायामेव लीनः । धर्मिभेदोऽपि इदन्तारूपत्वात् संविन्मान एव विनाम्यति, अइन्वाभागस्तु न अ. हन्तान्तरात् भिद्यते सवेदनस्य देशकालाभ्यां वेद्यरूपतया संवेदन एप निममाभ्यां भेत्तुमशक्यत्वात् संवेदनस्य ५ संवेदनान्वरात् खरूपभेदे सति असंवेदनवाप्रसवात् । नीलस्यापि नीलान्तरात् ·१०१ वि०] श्रीमदभिनवगुप्तपादरचिता । नीलामासेन न भेदो नीलाभासस्य त्रैकाल्यत्रैलोक्ययोरेकत्वात् । तत्र तु आमासान्वरेण देशकालादिना भेदः, निराभासे तु संवे- दने न आमासान्तरल्यामिश्रणं मिश्रीकार्यत्वे संविदन्वरोपे- क्षायां संवेद्यत्वसंवेदनत्वायोगात् । संवेद्यत्वेऽपि संविद्विश्रान्तत्व- मेवेति अभिन्नमेव संवित्तत्वं परमार्थतः सिध्यति । अन्यस्यापि अनुमातुरेवमेव । धूमादपि हि अनग्निव्यावृत्तिमात्रं सिध्यत् पार- मार्थिकपर्वतकान्तारमहानसप्रभृतिधर्मिभेदवशात् भिद्यतां नाम, इह तु धर्मिणोऽपि शरीरादेः स्वतो न किंचित् पारमार्थिकं वपु. रति संवेदनमात्र विश्रान्तत्वात् ; केवलं स्वशक्त्यैव वत्संवेदन विचित्रवेद्यावभासमुल्लासयत् धादिकल्पनामपि न असत्यां दर्श- यति अपरसृष्टिवदिति मध्यवर्तीभवन्नपि अयमनुमानव्यवहारो न अभेदं बाधते । सर्वो हि अयं प्रमाणकृतो भेदव्यवहारः पर- मार्थसंवेदने एव विश्राम्यति । यथाच दिकालाकाशसामान्यादि नैयायिकैस्तलिङ्गानां पूर्वापरचिरक्षिप्रशब्दाभिधानप्रत्ययाभेदात् इति......"नामविशेषात् एकमिति साधितं, तथा आत्मालिकानां मानक्रियादीनामपि भविशेषात् किं न ऐक्यम्, व्यवस्था च दिगा- दिष्वपि दृष्टा, औपाधिकता च आत्मन्यपि न न सुसमर्थेति सि- द्वमीश्वर एक एवेति । सौगतानामपि अनुमितमपोहरूपमवस्तु पूर्वदृष्टस्खलक्षणरूपताव्यवसायविश्वान्तमेव अर्थक्रियार्थिनामर्थनीयं प्रवर्तकं च भवति । तेषां तु एतत् स्खलक्षणात्मकनिरंशवस्तुवा- दिनां समर्थयितुमशक्यं गिरिवर्तिनोऽदृष्टत्वादनध्यवसेयत्वात् म- हानसवर्तिनश्च ततोऽन्यत्वात् । अस्माकं तु वहयाभास एव वस्तु च एकश्च सर्वत्रेति न दोषः । तद्वत् प्रकृतेऽपि अनुमितमहमिति यदात्म स्खलक्षणं खतनं, तद्रूपाध्यवसायनैव परः प्रमाता अनु- मितो भवति; व्यवहारसाधनेषु च प्रमाणेपु मौलिकप्रमाणसिद्ध ·ईश्वरमत्यभिज्ञावियूतिविमर्शिनी मेव रूपं प्रपतति । तदिहापि मौलिक स्वप्रकाशत्वमेव विजृम्भते। परस्य ऐक्योपपादनादनुमातृरूपप्रमाव्यतिरिकानि प्रमानन्त- राणि परमार्थत एकरूपाणीति उक्तम् । विवृतौ च प्रमातृज्ञान- योपक्रमेऽपि एकतराभिधानं वस्तुत एकरूपता प्रतिपादयितुम् । ज्ञानमिति हि ज्ञातृतव उक्ता । परत्र अनुमेयमाना ज्ञाता प्रमाररूपत्वमिति यावत् । अथवा एवंचेति वाक्येन प्रमान- दृष्टान्तेन ज्ञानस्यैव एतद्रूपमुक्तमिति द्वयस्यैव उपक्रान्तस्य अभि. धानं धर्मि मुखेन धर्ममुखेन च तदेव रूपं निरूपयितुम् । ननु यदि आत्मा ईश्वरः, सर्वः सर्वज्ञो न कस्मात् । सर्व इति यदि प्रमातृभेदाशयेन उक्तिः, तदसत् प्रमातृभेदस्य अपारमार्थिक- वात् । केवलं स्वावत्रयशक्त्यैव तद्भेदावभासनम् , एकस्तु प्रमाता शियादिस्थावरान्तः, सच सर्वज्ञ एवेति । एतदाह 'सर्वप्रमा- तृणाम्' इति वस्तुतः सविदभेदात् । तदुक्तं श्रीपरमेष्ठिपादैः शिवदृष्टा 'घटो मदात्मना चेति वेदयहं च घटात्मना । 'सदाशिवात्मना वेद्मि स वा वेत्ति मदात्मना ।।' इति उक्त्वा 'नानाभायः स्वमात्मानं जानन्नास्ते स्वयं शियः। (५।१०९) इति । तत एव च आदिसिद्धतासमर्थनावसरे यदुक्तं रामावत- रणकाले नाई बभूवेत्यत्रापि प्रमानन्तरसंवेदनात्मना वक्तैच तत्कालानुभवितेति, तदिदानीमयनपटित मिति । यत्तु तत्र सार्व- श्यसमर्थनार्थमुकं 'सर्व एवं हि सर्वज्ञमनासंकल्पनावशात् । सर्पभावमहणतायोग्यत्वाद्रा क्रमस्थिते ।। प्रत्यक्षायेरुपायैर्वा निरुपायतयापिया।' (५।१०३) .

·१०१ वि०] श्रीमदभिनवगुप्तपादरचिता । इति , तत् मायापदेऽपि । इह तु परमार्थविचारे शिवैकात्मकत्व- मेवेति तदुपेक्षितं गुरुणा । संक्षेपेण वस्त्वभिधानं न उक्तिवैचि. ध्यपोषणामात्रफलम् , अपितु अधिकारिविशेपं तीनशकिपातं शरदभ्रभङ्गीभ्रश्यन्मोहावरणमनुपयोगिपूर्वपक्षोपक्षेपप्रतिक्षेपवि. स्तरमनुग्रहीतुमिति दर्शयति "एतावतैव' इति । ईश्वरत्वप्रद- र्शनं तब्यवहारसिद्धिनिबन्धनं प्रमाणं, ततो या प्रतिपत्तिरीश्वरता. विमर्शरूपा प्रमात्मिका, तस्या दाव्यं परविकल्पैर्वाधकामासैरु. न्मूलयितुमशक्यत्वं, ततो हेतोरीश्वरप्रत्यभिज्ञाकृतोऽभ्युदयो जी- वन्मुक्तिविभूतिलाभलक्षणः श्रोतॄणां भवतीति अन्धकारस्य तत्प्रत्य- मिज्ञोपपादनात्मकमभीष्टं संपन्नमेव । ननु एवं समाप्तं शास्त्र- मिति उत्तरप्रन्थेन किमित्याशय आह 'अतिमात्र' इति । ये मन्दशक्तिपातास्तेषां सातिशयं प्ररूढो मायाकृतनिविधः स्वात्म- संकोचवेद्यभेदसुकृतदुष्कृतावभासलक्षणो मलः, तत एव प्रति- पदमसावुन्मूलनीयः। अन्यथा हि य एव अंशः शृङ्गमाहिकया न निर्मूलितः, स एव स्वयं वा परप्रबोधनया का प्रबुध्य दूप- 'येदेव ईश्वरतानिश्चयमस्य । यथोकं श्रीभट्टनारायणेन 'नमस्ते भवसंभ्रान्तभ्रान्तिमुद्भाव्य भिन्दते । (७१) .इति । 'तस्य' इति कर्मणि च कर्तरि पेण पष्ठी। यः स्वपर- योरहंमात्रप्रत्येयतया निर्भासनयोग्योऽत एव स मायाशक्तितिरो- हितेबैर्विमन्यते उक्तरूपविरुद्धेन रूपेण अभिमन्यते, स एवच ईश्वरो विप्रतिपद्यते तस्यैव सर्वत्र कर्तृत्वात् । उभयत्र मायाश- किकृतमावरणावभासनं हेतुः। यत् शिवदृष्टिः वादित्वप्रतिवादित्वे कस्मात्तस्य तस्थितेः। (३१७६) • इति । एवम्' इति वक्ष्यमाणपूर्वपक्षरूपतया । उपांशु संक्षे- .

·ईश्वरप्रत्यभिज्ञाविवृतिविमर्शिनी पेण अर्बमादौ हन्यते गम्यते रयते च अर्थो येनेति उपो. द्धात इति शिवम् ॥ अत्रिगुप्तकुलोत्पन्नशरीराधारसगतः । ईश्वरप्रत्यमिक्षायामुपोद्धात व्यपावृणोत् ।। इति श्रीमहामाहेश्वरश्रीमदाचार्याभिनवगुप्तविरचिताया- मीश्वरप्रत्यभिज्ञानिवृतिविमर्शिन्यामुपोद्वात- विमर्शः प्रथमः ॥१॥ अथ द्वितीयो विमर्शः। आनन्दममृतपूर्ण सामनसे परपदे परं सत्यम् । घटितानुचरहढतमनिरूढिमाज शिवं वन्दे ।। आत्मन एव सद्भावे ये विप्रतिपन्नाः, त एव कथं तस्य ऐश्व- र्यमुपगच्छेयुरिति त एव इह मूलविपक्षाः । तत्र लोकायतिकाः स्वपक्षस्थापनाविहीनाः परपक्षमपि कथं दूषयेयुः प्रमाणादिप्र- क्रियामर्यादानुनवेदोन तहपणात् , वदनुप्रवेशे तु धार्वाकवाहा- निरिति सौगता एवं इह पूर्वपक्षवादिनः । ये हि आत्मानमु. पयन्ति अनेकमनीश्वरं च एकं वा छन्नैश्वर्यम्, ते तावत् न अत्यन्ताय इह दूरं स्फुटिताः। असाधारणेन धर्मेण धर्मिणोऽङ्गी- करणे अननीकृतधर्माभ्युपगमना हि सुघटाः, नतु सर्वथानुपगमे इति सौगतीयमेव पूर्वपक्षं 'ननु स्खलक्षणामासं.. .1, इत्यादिना. ..........तेन कर्तापि कल्पिता ॥ इत्यन्तेन स्टोकादशन आह । तथाच पश्यति तद्दर्शना. + ·. २०२वि०] 'श्रीमदभिनवगुप्तपादरचिता । पेक्षयैव अयमाक्षेपः' इति । तत्र श्लोकद्वयेन प्रत्यक्षात्मवादी दृश्यानुपलबध्या निराक्रियते, अनुमेयात्मवादी तु स्मृत्यर्नुसन्धा- नादेरन्यथासिद्धवां वदता त्रयेण, ज्ञानादीनां गुणत्वात् गुणिसि. द्धिरित्यपि वदन्नेकेनेति इयता आत्मनि धर्मिणि निराकते ज्ञान- क्रियासंबन्धलक्षणमैश्वर्यव्यवहारसाधनं हेतुं निराकतुं ज्ञानस्वरूपं परमते श्लोकद्वयेन अनुपपन्नमावेद्यते, क्रियासंवन्धस्तु साधका- भावात् बाघकयोगाच न कचिदुपपद्यते, तत् न आत्मन ऐश्वर्य- मिति त्रयेणेति संगतितात्पर्यम् । आत्मनः' इत्यादिना धर्मिण हेतुं व्यवहार्यत्वेन साध्यं च ब्रुवता पदन्नयेण सिद्धान्तिमतं पूर्व- पक्षवादी दूषणाय संक्षेपेण अनुभाषते । आत्मैवतु' इत्यादिना पूर्वपक्षी स्वमतं सार्थश्लोकोकं संक्षिप्य दर्शयति । तुशब्दः स्वप- क्षस्य विशेपं द्योतयन्नुपपन्नतां ध्वनयन् सिद्धान्तिमतस्य दूष्यमाणत्वं सूचयति । सिद्धान्ती खलु अनुपलब्धेरसिद्धतां ब्रूयादित्याशङ्कय यमर्धश्लोकं ब्रूते, तस्य अर्थ संक्षेपेण आह 'अहंप्रत्ययेनापि' इत्यादिना । आदिशब्देन इन्द्रियप्राणज्ञानादिसंतानस्य संग्रहः । 'इत्याह' इति एतद्वस्तु श्लोकद्वयेन आहेत्यर्थः । कथम् । 'आ. क्षिपन्' आक्षेपेण लक्षिता वचनक्रिया इयमिति यावत् । अनेन ननुशब्दस्य आक्षेपद्योतकता व्याख्याता । आक्षेपेण च पूर्वपक्षी युक्तिविदग्धंमन्यताक्रान्तहृदयोऽत्र विप्रतिपन्नो यत्नेन स्वाभिनि- वेशात् सौजन्यानीकृतपरोपकारप्रावण्येन सिद्धान्तिना निवनवे इति सूचयनज्ञससंशयौ दण्डापूपिकयैव इह व्युत्पाद्यते इति दर्शयति .: ननु स्खलक्षणामासं ज्ञानमेकं परं पुनः । सामिलापं विकल्पाख्यं बहुधा नापि वयम् ॥१॥ ।

·ईश्वरप्रत्यभिज्ञाविवृतिविमर्शिनी नित्यस्य कस्यचिद्रष्टुस्तस्थानानवभासतः। अहंप्रतीतिरप्येपा शरीराद्यवसायिनी ॥२॥ स्वमात्मा आत्मीयमेव वा लक्षणं यस्येति स्वरूपेण तदुपाधिभ्यां च देशकालाभ्यां यत् सर्वथैव संकुचित 'समानभिन्नाद्याकारैन तबाह्यं कथंचन । भेदानां बहुभेदानां तत्रैकस्मिन्नयोगतः ।। तद्रूपं सर्वतो भिन्न ..... इति "प्रतिपादिका । न श्रुतिः कल्पना वापि सामान्येनैव वृत्तितः ॥' इति स्वसामर्थ्योत्थनिर्विकल्पकज्ञानकलक्षणीयमुक्तम्, सदाभासते प्रतिभासते यस्मिन् सति, तस्य वा आभासश्छायारूप आकारो यस्मिन् ज्ञाने; सदेकम् । जातावकवचनम् । राश्यभिप्रायेण च एकशब्दः, तेन स्खलक्षणप्रतिभासानि निराकारवादिमते, खल. क्षणाकाराणि साकारवादिमते ज्ञानानीति एकोऽयमविकल्पक- राशिः। एकशब्देन वा अविकल्प कज्ञानस्य विषयभेदकृतं भेदं मुक्त्वा विकल्पवत् स्वरूपनिष्ठोऽवान्तरजात्युत्थापको भेदो ना. खीत्युच्यते । तत्रैव हि विपये स्मृतिरूपो विकल्पोऽन्यथा, उत्प्रेक्षारूपश्च अन्यथेति अध्यवसायविषयाभेदेऽपि स्वरूपगतमेव विकल्पस्य वैचित्र्यम् । अनुभवस्तु नीले न कश्चित् प्रकारान्तरेण ते वत्प्रतिमासत्वात् तदाकारत्वात् वा । एकशब्दो वा अन्य- याची, एक किञ्चिदिति यावत् । मध्यमपक्षस्तु टीकाकता सूत्रे योजितः । परमिति अन्यत् , अनुभवोत्तरकालमावि व तदुप- जीवित्वात् सर्वविकल्पानाम् । अमिलप्यते भाभिमुख्येन विष- यिविषयपरवशतात्यागेन पोधस्वावल्यै शब्देन प विषयस्य - ·इति। २०२ वि०] श्रीमदमिनवगुप्तपादरचिता । वादाम्यापादनेन व्यकतया प्रमासात्कारपर्यन्वया उच्यते परामृश्यते येन, सोऽमिलापः आन्दरशन्दलमणः संजल्पः । यदाहुमहरिपादाः 'सोऽयमित्यमिसंपन्याद्पमेकीकृवं यदा । शब्दस्पार्येन शब्दमभिजपं प्रचक्षते ।।' (पा० २११३०) तेन सह पर्वते इति । अनेन सोऽयमितिसंयन्धात्मकसंफे- वव्युत्पत्तिकालव्यवहारकालानुगामित्वं विषयस्य वदवा सामान्य. विपयत्वं दर्शितम् । पहुधात्वे च अवान्तरजातिभेदकते युक्तिः सूचिता । स इत्यनुसन्याने स्मृतिः, सोऽयमित्यनुवेधे प्रत्य: मिझा, स इवायमित्यनुरोधे उत्प्रेक्षा, स एवायमित्यनुयोगे व्यव- च्छेदः,-इत्यादयो विकल्पभेदा अमिलापभेदमूला एव । स्मृत्यु स्प्रेक्षादेश्व अवान्तरजातिभेदयोगेऽपि विकल्पटक्षणमहासामान्य- योग इत्यपि साभिलापशब्देन सूचितम् । नृतीयश्च एप पक्षो विवृतिकता स्फुटीकृतः । अपिशब्दो भिन्नक्रमः । द्वयमपि वत् न नित्यस्य कस्यचित् द्रष्टशब्दवाच्यस्य परैरुपगतस्य संपन्धित्वेन युक्तम् । तस्य नित्यस्य अत्र ज्ञानद्वये भासमाने सति अत्र द्वये आधारतया च परेण स्वप्रकाशवाभ्युपगवप्रकाशभावयोग्यस्यापि अप्रकाशनात, तस्येति वा शानद्वयस्य अत्र आत्मनि आधारे अनवमासात् स्वतनवयैव तत् ज्ञानद्वयं माति, नतु फचित् निये आश्रितं सदित्यर्थः । ननु अहं घट जानामीति घटवत् वज्ञानवत् वद्धर्मा आत्मा अहमिति भायेवेति अनुपलम्भोऽ- सिद्धः । उच्यते। एप तावद्विकल्पोन अवश्यं विषयतथात्वमावि- प्कुरुते, मवतु वा प्रमाणं, तथापि अत्र शादिसामानाधिकरण्यं चेत् मावि कशोऽहं जानामीति, वच्छरीरमेव इत्यं ज्ञानेन सह एकसामग्यधीनतया अध्यवसीयमानत्वेन प्रतिभासवे । अथापि .

·, . ईश्वरप्रत्यभिज्ञाविवृतिविमर्शिनी , शरीरीतिरिक्त, तदपि ज्ञानसंतानमात्रमत्र वने वृक्ष इति यथैति अपिशब्दार्थः। टीकाकारो विकल्पमादौ व्याचष्टे । सदपेक्षमवि- कल्पस्य प्रमाणादिरूपमिति परकीयमतमागूर्य उचित विकल्पजन- नात् नीलांशे प्रमाणमविकल्पकं तदभावात् प्रमाणं न भवति, क्षणिकत्वांशे नीलान्यतिरेकिणि गृहीतेऽपि तदनुचितविकल्पसं- पादनात् तु अप्रमाणं स्थिरत्वाद्यंश इति हि परो मन्यते । प्रहणकवाक्ये च विवृतिगते यदविकल्पकं पठितम्, तत्र अवश्य निषेध्यत्वेन पूर्व विकल्पो व्याख्येयः। विकल्पक इति कर्तृप्रत्य- येन विकल्पज्ञानस्यैव स्वातव्येण कर्तृतारोपणातू विकल्पकत्व- मिति वदम् विकल्पोत्थापकोऽन्यः प्रमावास्तीति संभावना परस्य परास्यति । सकलं कालं तदविनाभावात् कालोपलक्षितं च देश- धर्मान्तरं च यत् गच्छति, ततो न व्यावर्तते, तादृशं यदपोहरूपं शानाकारमात्रमनन्तबहीरूपं वा आरोपितनीलरूपमभिमननमा- नोपपादितशरीरं वा तत एव निःस्वरूपेण अवष्टम्भायोगे क्रमा- भमायोगे देशसंकोचाभावात् व्यापकत्वेन कालसंकोचाभावात् नित्यत्वेन व्यावृत्त्ययोगकृताच्च धर्मसंकोचवैकल्यात् व्यक्त्यनुया- यित्वेन अध्यवसीयमानं सामान्यम् , तदेव स्खलक्षणपरामर्श- वन्ध्यत्यात् सन्मात्रम् । तत् प्रतिभासते ग्राह्यत्वेन यस्मिन् , तत् विकल्पकमिति विषयोऽस्य निर्दिष्टः । यतश्च अस्य एवं- विधो विषयः, ततोऽयं विकल्पः शब्दसंघन्धिनं व्यवहारं शब्दा. भिजल्प्यमानता सइते । सा हि न ज्ञानस्य विकल्पात्मनोऽपि स्वारमनि स्वलक्षणस्वभावे स्वसंवेदनमाये शन्धमानत्वायो. गात, यदाह 1 'सुखादीनां स्वसंवेदनमविकल्पकम् । भशक्यसमयो हात्मा सुत्रादीनामनन्यभाक् ।

·, २ अ०२ वि०] 'श्रीमदभिनवगुप्तपादरचिता । इति, अपितु विषयस्यैव; तस्यापि न स्वलक्षणस्य देशकाल- धर्मसंकुचिते तत्र संकेतस्य कर्तुमशक्यत्वात् व्यवहारकालपर्य- न्तमसंभवेन अनुपयोगाच । तत् नीलच्छायाया अनीलव्या- वृत्रपोहरूपाया एव विकल्पनसहिष्णुत्त्वेन संकेतकरणयोग्याया व्यवहारकालानुगामिन्याश्च सा युक्ता । तात्कालिकम् इति तस्मिन्नेव काले भवं न कालान्तरमनुवर्तते । अतः संकेवव्युत्पत्तेर्यः कालो दृष्ट्वा विकल्पनं शब्दसंकेतनमित्येवं. रूपस्तं न स्पृशति । तमेव यो न स्पृशति, स व्यवहारकालं स्पृशतीति का संभावना । तदेवमनुपपद्यमानसंकेतं वचसा उक्तं गम्यमानत्वेन अनुपयुज्यमानसंफेतमुपरि स्फुटमिति देशनियतं व्यावृत्तिनियतं चेति देशान्तरधर्मान्तरानुगमनायोग्य- त्वादपि अनुपयुज्यमानसंकेतं यदि ईहरु स्खलक्षणं तदाभासं तदाकारत्वेन तदेकसामग्र्यधीनतया तजन्यत्वेन तन्निर्भास्यत्वेन वा सदाभास्यवे साक्षाक्रियते येन वत् तथा । स्वलक्षणविषय- मित्येव स्पष्टं कस्मात् नोक्तमित्याशय आह 'विकल्पेऽपि' इति । तेनापि स्खलक्षणमध्यवसीयते प्रवृत्तिप्राप्त्यादिव्यवहारात्। अनुभवरूपस्तु असौ स्खलक्षणेन भवति यो हि भवन्नेव तत् स्खल- क्षणमनुकरोति अनुकुर्वन्नेव च भवति । ..........अर्थस्य सामर्थ्येन समुद्भवात् ।' इति न्यायेन निराकारतायां 'तनानुभवमात्रेण ज्ञानस्य सदृशात्मनः । भाव्यं तेनात्मना येन प्रतिकर्म विभज्यते॥' इति नीत्या साकारतायामसो बोधोऽनुभवतीति उच्यते । तथाच विनिश्चये यो ज्ञानप्रतिभासमात्मनोऽन्वयव्यतिरेकाक्नुकारयतीति अनुभवस्य अनुकत्वमुक्तम् । नच एवं विकल्पः । अत एवं ·. ११८ ईश्वरप्रत्यभिज्ञाविवृतिविमर्शिनी इति अनुभवरूपत्वेन यदर्थसामोद्भवत्वमाक्षिप्तम् , वन एव स्फुटो देशकालाकारनियतोऽत्र अर्थो भाति । ननु एवं ज्ञानमित्युक्ते नीलपीतादिज्ञानभेदो न कश्चिदिति बोधरूप आत्मैव अयमुको भवति सूत्रवृत्त्योरित्याशङ्का शमयति तस्य च' इति। बहुधा इति व्याचष्टे, 'विकल्पस्य तु' इति, 'मतु विषयभेदेन" इति वस्य निर्विषयत्वाध्यवसेयविषयाभेदेऽपि स्मरणोत्प्रेक्षादीनां स्वरूपेणैव वैचित्र्यादित्याशयः । 'तथाच' इति पावखलं मवं संवादकत्वेन उपन्यस्यति । 'विकल्पात' इति विकल्पविशे- पादिति भावः । भेदेऽपि अभेदस्य अभेदेऽपि भेदस्य या विक- ल्पना, सा तत्र विकल्प इत्युक्ता । स्मृतिस्तु पूर्वानुभूतावभास- रूपा बुद्धिवृत्तिः । तथाहि सूत्रे 'शब्दज्ञानानुपाती वस्तुशून्यो विकल्पः।' (यो० सू० ११९) 'अनुभूतविषयासंप्रमोपः स्मृतिः।' (यो० सू० १०११) इति । ननु एवं भवता तर्हि विकल्पनैव स्मृतेः कथमुक्केयाशङ्ख्य आह 'वाचक' इति । वाचकेन सामान्यात्मना आन्तरेण शदनेन, नतु स्खलक्षणरूपेण संकेतयितुमशक्येन, संसर्गः शव- लीकरणेन एकज्ञानावेशस्तत्र योग्योऽयोंऽनुगामित्वेन अवस्तुरू- पोऽपि अर्थत्वेन अध्यवसीयमानस्तस्य अत्र प्रतिभास इत्येतदेव लक्षणं विकल्पस्य, शब्दज्ञानानुपातीति तु विकल्पविशेषस्य कल्पनापरपर्यायस्य लक्षणमिति अभिप्रायशेषः 'प्रागेव इति लक्ष्यनिर्देशात् पूर्वमित्यर्थः । ननु यदि एप विकल्पानुभवयो. भेंदः, तर्हि द्वयस्यापि ज्ञानत्वमेकं रूपं कुव इति । आह 'उभ- यमपि एवम्' इति अनेन प्रकारेण योधरूपमिति । एतत् वस्तु अप्रे सिद्धान्तिना मदीयपक्षमनुभापमागेन यक्ष्यते 'टक् स्वामासैव...............।' (१।१८) ·२ अ०२ वि०] श्रीमदमिनवगुप्तपादरचिता । इत्यत्र । तत् तस्मादुभयमपि ज्ञानमिति पदयोजना । एतदुक्तं भवति-अवान्तरभेदेऽपि अनयोः स्वस्यैव प्रकाशः स्वस्य प्रकाश एव स्व एव अस्य प्रकाशोन परः, स्वश्च अस्य प्रकाश एवेति यत् बोधलक्षणं सिद्धान्तिनोऽपि अभिमतं, तदस्त्येवेति द्वयोरपि 'ज्ञानत्वं युक्तम् । तदेव तर्हि आत्मा भविष्यतीति । आह 'तत् च' इति । उभयं निर्विकल्पक खविषयमात्रमिति, विषयश्च अननु- यायीति प्रतिक्षणं विभिन्नलक्षण इति । तदपि अस्थिरम् , तथा -विकल्पकमपि अध्यवसेयं विषयभेदात् । तथा स इत्ययमि- याधमिलापभेदात् नीलपीतादिविषयं भिन्नम्, एकस्थिरनीलाध्य- चसाय्यपि प्रतिक्षणं भेदात् भिन्नमिति उभयथापि परसंमतं नित्यादिधर्मयोगित्वमात्मलक्षणं नास्ति । 'दितीयस्य च' इति । उमयस्यापि भिन्नभिन्नखभावत्वं तावदेकं रूपं तवस्तु द्वितीयो भवेत् यदि अभिन्नस्वभावो बोधोभवेदित्याशयेन तृती- यस्येति वक्तव्ये द्वितीयस्येवि उक्तम् । 'बोधातिरिक्तस्य' इति वृत्ति व्याख्यातुं ज्ञानेकजातीयतया वा विकल्पाविकल्पसंचय एको राशिरित्यभिप्रेत्य द्वितीयस्येति । 'ज्ञातुः' इति ज्ञानाति- रिक्तस्य 'स्वानुभव' इत्यनेन दृश्यत्वसंभावनमाह । 'तस्य' इति आत्मनोऽनुपलब्धेः, तस्येति वा उभयस्य अन्यसंबन्धितया अनुपलब्धिरिति वृत्तियोजना ! 'ज्ञेयरूप:' इति, नतु प्रमा- णाविपयतोपनतज्ञाहरूपोऽर्थः कश्चिदिति अत्र तात्पर्य ज्ञेयशब्दस्य, नतु जडैकरूपवाची ज्ञेयशब्दोऽत्र ज्ञानसंतानस्य जडत्वाभावात् । अत एव उक्तं वृत्तौ 'कश्चित्' इति । तदेव अत्र टीकायां विप- येयप्रदर्शनद्वारेण व्याख्यातम् । सूत्रे हि 'अहंप्रतीतिरपि' इति विधिद्वारेण अस्य अनुपलब्धिःसूचिता । सा स्वकण्ठेन वृचौ व्याख्यावा, वहारेण तु यः सूत्रार्थो विध्यात्मा सूचितः स टी. - ·। . .१२० ईश्वरपत्यमिज्ञाविवृतिविमार्शनी कायां खकण्ठेन व्याख्यात इति । एवं तन्त्र वन सूत्रवृत्तिटीकास अवधातव्यम् । ननु भवता यदि व्यतिरिक्तो न अवधार्यते, तावता प्रादेशिकी अनुपलब्धिन अभावं सार्वत्रिकं गमयेत् ।। 'तस्मादयमात्मोपलम्भनिवृत्तिमेव प्रमाणयन् परं प्रतिक्षिपति, .सा च विप्रकृष्टेषु अपि अस्ति, नच ते न सन्त्येवेत्याशय यत् 'लोकैः' इति वृत्तायुक्तं, तत् 'सर्वप्रमातृभिः', इत्य- नेन व्याख्याय तत्र हेतुमाह 'सजातीयः' इति । तत्रापि' हेतुः 'सर्वव्यवहार' इति । अन्यथा हि नीलमपि हि कस्य- 'चिदनीलतया भातीत्यपि हि भवेत् । ततश्च तादाल्याभावव्य- वहारोऽपि न सिध्येदिति उच्छिन्नैव भावाभावव्यवस्थेत्याशयः। तदुक्तं 'प्रत्यक्षनिवृत्तिरेव अनुपलब्धिरभावसाधनी सकलकार- कस्य अस्य अर्थसत्ताया भावासंभवार्थ, तत्र अग्दिर्शनस्य आ.' स्मप्रत्यक्ष निवृत्ति प्रमाणयतस्तद्रहणयोग्यप्रतिषेधो युक्तः' इति । नतु, आत्मेति सूत्रसूचितोऽर्थः स्पष्टीकृतो 'यथोक्तलक्षणः' इति दे: शकालाकारसंकोचासहिष्णुरादिसिद्धत्वादनुपयुक्तप्रमाणव्यापार: स्वतत्रज्ञातृकर्तृतापरमार्थ इत्यर्थः । ननु अहंप्रत्ययशव्दे साभिः लापाहणं विशेषणं वृत्तौ किमर्थमिति । आह 'साभिलाप इति । नीलानुभयोऽयमित्यत्र निर्विकल्पकेऽपि नीलशब्दो विषय स्वरूपमवधारयितुं यथा उपात्तः, तथा अत्रापि अहंशब्द इति' कश्चित् संभावयेत, स सूत्रे 'अवसायिनी' इतिपदेन प्रत्या- यितः। तस्यैव अर्थों वृत्त सामिलापपदेन व्याख्यातः। सिद्धान्ति: निरूप्यमाणस्य च आत्मप्रसाधकस्य प्रमाणस्य दौर्यत्यनिवेदनेन पूर्वपक्षिणा स्वपक्षे पलवच्चमाविष्कृतम् । अवस्यति वच्छीलेति प्रत्ययमागेन ताच्छील्यं निमित्तानपेक्षित्वपर्यवसितमभिधता अनुमवानुसार्यव्यवसायरूपत्वाभावनिरूपणात् य एष अहंसा, , ·. - ad , २ अ०२ वि०] . श्रीमदमिनवगुप्तपादरचिता। १२१ स एवं अहं प्रातः, नच ज्ञानादयः इत्येवमादेः प्रत्ययस्य स्थिर- गुणिरूपैतानिश्चयनं, न कल्पनामात्रमेवेति उक्तम् । वृत्तावपि सह- शब्देन अहंप्रतीतेरभिलापाव्यभिचारो दर्शित इति व्याख्येयम् । अत एवं माह 'कल्पनात्वेन' इति । निर्विकल्पकांनुसरणवि- रहस्खावण्यायोगेन अहंप्रतीतेर्वस्तुव्यवस्थापनायामहेतुत्वं सूचि- तम् । 'लेशेनापि' इति न किञ्चिदसाधारणेन धर्मेण नित्यत्वा- चन्यतमेनेति यावत् । समयशब्देन उपपत्तिविरह उक्तः । यद्यपि ; शास्त्रसमयप्रतिष्ठानामपि न लौकिकातिरिक्तोऽवभास इत्युक्तं पूर्व 'शास्त्रसंस्कृतानामपि इत्यादिना, तथापि शास्रवासना- जनितगाढविकल्पबलात् य एवं ब्रूयात् स्थिरो ममात्मा अनुभवे भात्येवेति, स लौकिकप्रमात्रन्तरसाधारणप्रतिभासाभ्युपगमना- येव प्रत्याय्य इति टीकाकारस्य आशयः । तदयं प्रयोगः-ना- स्तीह आत्मा नित्यवादिलक्षणयोगी उपलब्धिलक्षणप्राप्तस्यै अनुपलब्धेरिति ॥ १,२ ॥ घटादिविषयाः सर्वेऽनुभवा उत्पन्नापवर्गिणस्तावत् । अनु- भवं च अनुरुध्यमाना स्मृतिर्दृष्टा, अन्यथा यन्नैव कुत्रचित् सा स्यात् । नच अनुभवोद्भवमात्रात्सा भवति चैत्रस्य दृष्टे मैत्रस्य तदभावात् । तदयमनुभवो बहिर्मुखेन वपुषा ध्वस्तोऽपि अन्त- मुंखेन अध्वस्त एव उपगन्तव्य इति परस्य सिद्धान्तिनो मतम् । अथशब्दद्योविवसंभावनारूपाशंकोपलक्षितं कारिकया पूर्वपक्ष- .. वादी आहेति संगतिः । 'तदनुभव' इति तस्य ध्वस्तस्यानु- भवस्य यो विषयस्तम् । अथानुमवविध्वंसे स्मृतिस्तदनुरोधिनी । कथं भवेन नित्या सादात्मा यद्यनुमावका:॥३॥ . . . 4 ·१२२ ईश्वरमत्यभिज्ञाविवृतिविमर्शिनी अनुभवस्य विध्वंसे अनुभवस्वीकारद्वारा परिगृहीतनियत- विषया स्मृतिः केन प्रकारेण भवेत् यदि तदनुमवान्तर्मु- खरूपोऽनुभविता स्थिर आत्मा न स्यात् । अस्ति । इयं स्मृतिः, नत् तेनापि भवितव्यमिति यदि परो ब्यादिति कारिकार्थः । 'स्मृतिकाले' इति यः संभाव्यते कालः, उद्भूः पितायां स्मृतावित्यर्थः । न अनुभवे पूर्वभाविनि पश्चाद्भावमानं तदनुरोधित्वमिति दर्शयति वृत्तिकृत् । पूर्वो योऽर्थविषयोऽनुभ- वस्त्रस्य योऽवष्टम्भस्तद्रूपापरित्यागः, स धर्मों यस्याः । तदा- पि' इति स्मृतिकाले स्मृतिरूपतायामित्यर्थः । यदि कश्चिदा- चक्षीत–अर्थानुभव एव अतीतविषयो विशिष्टः स्मृतिरुच्यते, तस् किमस्या अनुभवविरोधित्वेन विषयस्य स्वमुखेनैव स्वीका- रादिति । तं प्रतिस्मृतेरनुभवरूपत्वं वावत् निराकरोति 'अनुभ- वविध्वंसे' इति च सूत्रोक्तिं घटयति 'अर्थ' इति । अर्थस्य संनि- धानं च इह सत्तायां जनकतया असत्तायामपि विषयतया उप- योगः। 'संनिहितः' इति सन्नेव सांख्यदर्शने इव च्छन्नोऽपि विषयतां स्वातव्येण प्राप्त इति थावत् । 'साक्षात्कार' इति अविकल्पक इत्यर्थः । विकल्पस्तावत् न विपयं साक्षात् स्वीक रोति, अध्यारहवादेन तु उच्यते इति । एतदाह 'अपिवा' इति । 'अनुभूयमानतया' इति अनुमवायमानो वा स्वयमनुभव. रूपो वा विकल्पोऽयमिति भवेत् , नतु अनुभूतत्वेन पूर्वानुभ वोल्हेसनेन स इत्येवं भवेत् । एतदेव च स्मृतेः प्रातिस्विफ रूपम् । ततश्च यदि स्मृतिव्याप्ते कालक्षणेऽनुमयः, सहिन स्मृति- सव्यापकः स इति प्रत्ययविरुद्धोऽयमिविप्रत्ययोपलब्धेः। विरो- धश्च स्वमुखपरमुखविषयस्वीकारयोर्षिरोधात सद्पत्याच इदंभाव- तझायप्रतीयोः। तस्मादयं प्रयोगः-स्मृतिकाले न प्रतीयमानोऽति A ।

·२०२ वि०] श्रीमदभिनवगुप्तपादरचिता। १२३ अर्थ: संइतिप्रत्ययविषयत्वात् । अस्तित्वं हि अर्थस्य प्रतीय- मानस्य अयमितिप्रत्ययविषयत्वेन व्याप्तं, तद्विरुद्धस्य इयमुपल- धिरिति । ननु नष्टवस्तुविषयां स्मृति मुक्त्वा अन्यत्र इदं प्रत्यक्षादि- प्रमाणान्तरविरुद्धमनुमानम् । मैवम् । स्मर्यमाणो हि सर्वः पूर्वा- नुभूत एव । सच नष्ट एव क्षणिकत्वादिति क्षणान्तरसद्भावः कुत्र उपयोगी । भवतु स्थिरोऽर्थो घटादिः सांख्य इव वान- छोऽपि सन्नुपस्थानक्षणभगोपन्यासजनकत्वेन तु विषयता नासो स्वतत्रां प्रतिलब्धुमलमिति दर्शयति 'सत्यपिवा' इति निपा. वाभ्याम् । नैतत् तत्त्वम् , अपितु अभ्युपगम्यवादोऽयमित्याह 'अनुभवाभावात्' इति स्मृतेरनुभवरूपत्वाभावादित्यर्थः । 'अनुभवविपयत्वेन' इति स्मृतिज्ञाने स्वातव्येण विषयत- येति यावत् । अतीतस्य अर्थस्य कालान्तरभाविनि स्वातव्येण विषयत्वे त्रयी गतिः । स्थिर एव बोधो विपयोपनिपातकृतं तदाकारत्वं तत्प्रतिभासत्वं या विषयापगमेऽपि विषयान्तरापा- तेऽपि च न यजति । एवं भूतवर्तमानविषयसाक्षात्कारस्तावत् , वर्तमानानां च भावानां यावती अर्थक्रियान्तरपरंपराक्षेपिणी अर्थ- क्रियाविशेषे योग्यता, सापि अत्यन्तनैर्मल्यात् साक्षात्कृता भव. तीति अनागतविषयमपीत्येवं पूर्व सर्वज्ञसंवेदनमिति एका गतिः। अस्थिरोऽपि नीलविपयोऽनुमवो नीले यस्ते समनन्तरप्रत्ययत्वेन नेलसाक्षात्कारतामत्यजन्तमेव बोधं पीवसंनिधानात् तु स्वार्थक्रि- यासंततियोग्यताकान्तपीवविषयमपि आरभते, इत्येवं बोधान्त- रेप्यपीति अपय । तदेतदुभयमुक्कं टीकायां 'प्रवन्धमवृत्त- स्तदापि पूर्वानुभव एवं' इति । स्थिरे संतानवृचौ च प्रय- न्धशब्दः । एवं सदा सर्वशे द्वे गती । यस्तु जिज्ञासितसर्वशः, स यदेव यदैव दिक्षते, 'वदेव तदैव अपूर्वखेन आनुमानिका- ·- १२४ ईश्वरमत्यभिज्ञाविवृतिविमार्शनी तीतवृत्तिप्रत्यययत् प्रतिभाननर्मल्यात् जानातीति तृतीया । तदाह 'तत्कालोदितो वा' इत्यादि । एतासु विमृध्वपि गतिपु खातश्रयेण विषयस्वीकारेऽनुभवात् लक्षण्यकारि यत् स्मृतेः खरूपमुच्यते-पूर्वानुभवमुखेन विषयलाभादनुभूतस्य विषयस्य योऽसंप्रमोपोऽनपहारोऽनुभूततयैव प्रकाश इति, तदेव विघ- टेत । एवं स्वातव्येण विषयस्वीकारो न युक्तः स्मृतेरिति उप- संहारेण अनुवदन्नाह 'तत्' इति । अर्थस्य तिरोधानं स्वात- छयेण अविषयता । ततोऽसौ स्मृतिरनुभवविशेषरूपा तावत् न भवति । अनुभवं घ उपजीवितुं सा यतते । स च प्राच्यो नष्टः कथमुपजीन्यः इति कश्चिदंशोऽस्य नूनमनष्टः । नतु विषयव्या- पृतो बहिर्मुखतांश एव न नष्ट इवि युक्तं स्मृतित्वाभावप्रसा- दिति अनुभवस्य योऽनुभवः स्वसंवेदनात्मा अन्तर्मुखः, सन नष्ट इति आयातम् । सर्वेण हि प्रकारेण तदनन्वये यदि स्मृतिरु- दियात् चैत्रदृष्टेऽपि मैत्रस्य उदियात् नियमनिदानाभावात् , तद्वद्वा स्वदृष्टेऽपि न उदियात् सर्वेण प्रकारेण उपजीवनीयस्य ध्वस्तत्वात् । उच्यते नियमः । तदनुयायिना केनचिदप्रध्वस्तेन रूपेण भाव्यमेव । ननु अनुभवस्य अनुभवरूपो बोधः किं नैयायिक- बोधवत् ज्ञानान्तरस्यभावः । नेत्याइ 'खसंविद्रूपोऽन्तर्मुखः' इति । अर्थप्रतिभासवत्त्वमेव अर्थस्य व्यापृतता बहिर्मुखत्वम् । बहिरिति स्वरूपव्यतिरिक्तेऽर्थे मुखं प्रधान प्रकाशतालक्षणं रूपं यस्य, तत् तथा । बुद्धेर्नीलसंवित्तेः सैव प्राहिका, तत आत्मनि ज्ञानरूपेऽन्तर्मुखा । अन्तरिति अव्यतिरिक्त रूपे मुख प्रकाशत्वं यस्याः । चकारौ योगपद्यं धर्मद्वयस्य आहेतुः। ननु अस्तु वावदन्तर्मुखांशोऽनुयायी, सिद्धान्तिनस्तु किं सिद्ध्यति इति । आह 'अन्तर्मुखश्च' इति । 'वक्ष्यमाणनीत्या' इति चेत्यधर्मदेशकालानावेशे व्यापित्वनित्यत्वसिद्धेरिति ॥३॥ ।

·२०२ वि०] श्रीमदभिनवगुप्तपादरचिता। १२५ प्रश्नस्य च एवं सिद्धान्तिमतं संभाव्य दर्शितम् , अधुना एव निराकरण- प्रकार स्वयमेव अयं वक्ष्यति,—इत्याशयेन सिद्धान्तिनं पूर्वपक्ष- वादी पृच्छति 'सत्यप्यात्मनि' इत्यादिना केन' इत्यन्तेन सत्यप्यात्मनि हाशात्तद्वारा दृष्टवस्तुपु । स्मृतिः केन.. अयमाशय:-इह अनुभवस्य नीलं प्रका- शता चेति धर्मद्वयं व्यावृत्त्युपकल्पितं वा वास्तवं वेति वावदा- स्ताम् । किमस्थानेऽनेन विकल्पितेन, इदं तु विकल्प्यम्-स्मृती सविषयतालाभाय नीलप्रकाशतांश उपजीवितव्यः, न अन्त- मुखस्वप्रकाशतांशस्तस्य विषयविशेषसमर्पणायोग्यत्वे प्रमातृभे- दाभेदयोर्नीलानीलयोश्च स्मृत्यविशेषप्रसगात् । सच उपजीवनी- योऽशोऽर्थस्य अभावाद्वा असंनिकोद्वा इन्द्रियव्यापाराभावाद्वा आदिपदात् वक्ष्यमाणात् सर्वज्ञतोपयोग्यदृष्टिनैर्मल्यसमाधाना- द्यमावाद्वा नष्ट एव अर्थ आभासते यावता सामग्येण उक्तेन वस्य अभावे तावत् नीलानुभवरूपा दर्शनरूपता नष्टा । सेव च केवला अविच्छिन्नवोधमानोपयोगमनपेक्षमाणा अवलम्बनं द्वारमुपायोऽनुभूतवस्तुविषयतालाभे यस्याः स्मृतेः, सा सत्यपि आत्मनि निर्विपयशुद्धान्तर्मुखसंवेदनेऽपि अभ्युपगते केन प्र- कारेणेति न कश्चिदसौ प्रकारोऽस्ति, येन सा स्यात्, ततो नैव भवेदिति सूत्रावतरणिकयोरर्थः । अन्तर्मुखः सिध्यतु बोधः, किं स्मृत्येति पश्यन्नात्मवादी तूष्णीमासीतेत्याशयेन नमागू. रयवि 'ततश्च' इति । व्यवहारो लौकिकस्ताववश्यसमर्थ. नीयः । सच स्मृत्या विना कथम् । आत्मव्यवहारोऽपिच त्वया स्मृतिद्वारेण कर्तुमारब्धः ....... स्मृतिस्तदनुरोधिनी । कथं भवेन्न नित्यः स्यादात्मा यदि" .............. (३) इति ।।

·१२६ ईश्वरमत्यभिज्ञाविवृतिविमर्शिनी अथ सिद्धान्तिनो वचनं हृदयस्थं संभावनया उपन्यस्यति "अथ यत्रैवानुभवस्तत्पदैव सा ।। ४ ।। एतत् वृत्तिकृत् व्याचष्टे 'असतोऽपि' इति । यदिशब्देन अथशब्दस्य संभावनां द्योत्यत्वेन आह । 'कथं सा नष्टस्य विपयेण विषयवती' इति ॥४॥ अत्र हेतुमाह- यतो हि पूर्वानुभवसंस्कारात्स्मृतिसंभवः । यतः पूर्वानुभवसंस्कारात् स्मृतेः संभवस्तस्मात् तद्विषयेण तत्पदैव सा । हि यस्मादेवं, तस्मात् केन दृडाशे स्मृतिरिति पर्यनुयोगासंभव इत्याशयशेष हिशब्देन दर्शयति ।। परो लब्धावकाश आह- यद्येवमन्तर्गडुना कोऽर्थः स्यात्स्थायिनात्मना ॥५॥ एवं यदि उच्यते, तर्हि अन्तर्गडुना कल्पनाशल्यदायिना कचिदपि अनुपयोगिना कोऽर्थ आत्मना स्थिरेण, न कश्चिदिति यावत् । 'तमनुभवमाभासयति' इति । ननु नीलवत् किं विषयतया । नेसाह, किंतु पूर्वानुभवानुकरणेन तत्सदृश. स्वेन संस्कारजत्वेन प्रतिलब्धेन हेतुना । तत्सदृशी हि सा । सच नीलं विषयत्वेन अवगाढवानिति सापि तथा भातीति । 'तेनैव च' इति संस्कारेण । टीकाकारः 'अथ यत्रैव' इत्यादेः 'यद्येवम्' इत्यन्तस्य सूत्रस्य तात्पर्य 'पूर्वार्थ' इत्या. दिना 'विपयवत्ताभीष्टौ' इत्यन्तेन आख्याय 'कोऽर्थः इत्यादेराह 'आत्मोपगमो व्यर्थः' इविशब्देन अन्त- गदुशब्दस्य 'व्यर्थः' इत्यनेन कोऽर्थः' इत्यस्य । अर्थावभास- कृता वासना संस्काररूपा यस्य पात्मनोऽन्तर्मुसबोधरूपस्य, स यदा तादृशदर्शनकृतवासनाप्रबोधद्वारेण प्रबोधितो भवति; सदा , ·। २०२ वि०] श्रीमदभिनवगुप्तपादरचिता। १२७ तस्मिन्नुपादानेऽन्तरले कारणे स्वसंवेदनान्तर्मुखबोधलक्षणे आ. त्मनि कार्यरूपा स्मृतिर्जायते, अनुभवसदृशत्वेन च भातीति सविषयत्वमियदेव अस्याः । अनुभवात् पट्टभ्यासादरप्रत्ययरूपा- दात्मनि वासनात्मा संस्कार, तस्य सदृशादृष्टादेः प्रबोध- स्ततः स्मृतिरिति इयत् सिद्धान्तिनो मतमुक्त्वा दूपयितुमाई "एवं च' इति । एतदुक्तं भवति–वहिर्मुखतांशादेव ज्ञानी- यात् सविषयता स्मृया प्रतिलब्धव्या । नच सा नष्टात् युज्यते, नचापि अनष्टादन्तर्मुसतांशात् । नच बहिर्मुखतांशस्यापि अ- नाशे स्मृतित्वमुपपन्नम्, अनुभव एव स स्यादिति हि उक्तम् । तदयं बहिर्मुखतांशो नष्टोऽपि अनष्ट इव तिष्ठतीति उपगम्यम् । नष्टश्च कथमनष्टो भवति यदि तदनुकरणं तत्सदृशं ज्ञानान्तरं जन- यितुं योग्यता न भवेत् । स एव तस्य नष्टस्यापि अनाशः । जी- ववि द्रोगाचार्यों यस्य अश्वत्थामा पुत्र इति हि व्यवहरः । स्मृति- रूपं वदीयमनुकरणमवशिष्यते इति ईदृक् सदृशत्वं मुख्यं संस्का- ररूपत्वम्, उपचारात्तु तज्जननयोग्यतापि संस्कारो या तावदप्रबुद्धा, तजननव्यापृतत्वं तु प्रवुद्धः संस्कार, यदि वा प्रबुभुत्समानो- ऽसौ, प्रबुद्धस्तु संस्कारःस्मरणमेव तस्यैव अनुभवानुकरणरूपत्वा- दिति। एवं भूते बहिर्मुखत्वस्य अनुकरणमात्रेण अवशिष्यमाणवा- रूपे संस्कारलक्षणेऽर्थे आत्मवादिनापि अवश्योपगन्तव्ये शुद्धंस्य बोधमात्रस्य अन्तर्मुखस्य तद्वहिर्मुसतारूपतारूपवादात्म्यवृत्तित्वेन न्यायायातविच्छेदस्य अविच्छेदः कस्य अनुपपत्त्या कल्प्यते इति । ननु वदभावे कुत्र संस्कारः। आह 'ज्ञानक्षणे' इति ।नी- लानुभवात् नीलप्रकाशरूपात् समनन्वरप्रत्ययात् पीताच विषया- दुद्भवन् ज्ञानक्षणो नीलप्रकाशरूपोऽपि भवति तावत् वत्सटश- त्वात्, पीतविषयोद्रेकात् तु न तथा भाति अविद्यादृष्टादि- .

·१२८ ईश्वरप्रत्यभिज्ञाविवृतिविमर्शिनी माहात्म्याद्वा । नहि स्वप्रकाशेऽपि संवेदने यदस्ति तेन भा. तव्यं क्षणिकत्वाद्यंशस्य अनिर्मासनात्, अविद्यादिनिवृत्तौ तु नेमल्यादुच्यते 'संस्कारसाक्षात्करणात् पूर्वजातिज्ञानम् ।' (यो० सू० ३।१८) इति । ततः पीसप्रसयात् हरितप्रत्ययो नीलपीतहरितप्रकाशन- शक्तिमानपि हरितप्रकाश एव । उक्तयुक्तस्तावदेषा परिपाटी- यावत् नीलस्य तजातीयत्वतत्सादृश्यतद्विरोधादिना किंचित्सं- बद्धं दृश्यं भवति, तवस्तादृशतोपलक्षितः संवद्धदर्शनरूपात् तादृशदर्शनात् समनन्तरप्रत्ययात् विपयं कंचिदपि अनपेक्षमाणात् तत्पूर्ववृत्तिनीलप्रत्ययानुकारी प्रत्यय उत्पद्यते । स प्रबुद्धः सं- स्कार उच्यते स्मरणमिति । तदुक्तम् 'अनुभवः पटीयान् स्मृति- चीजमाघते, तादृशदर्शनादस्य प्रबोधः' इति । प्रबोधश्न असौ स्मृतिरेव । अनुकरणमात्रावशेषता हि संस्कारः इति उक्तमा- चार्यपादैः । तेन यदाशवन्ते--ताशदर्शनात् न कुत्रापि अस्य संस्कारस्य प्रबोधः, न तावत् पूर्व विज्ञानगतस्य, तत् विनष्टम्। न उत्तरविज्ञानगतस्य नीलतादृशज्ञानानन्तरं पीतज्ञानेऽन्तरालासं- चेतिते नीलसंस्कारप्रबोधामावादिति, समर्थयन्ते च नीलता- दृशदर्शनेन नीलविकल्पोऽयुद्धसंस्कारजनितः स्मृति करोतीवि; तदसदेव अन्योन्याश्रयाद्यापत्तेः । नीलविकल्पोऽपि अभिलाप. स्मरणात्, वदपि संकेतस्मृतेः, सापि नीलार्थस्मरणादिति घहिर्मुसो मुसे विलयः । द्वितीयं वादृशदर्शनं यत्र प्रबुद्धसंस्का- रता तो नीलार्यस्मरणमित्यपि कल्पने स्मरणस्य विकल्परूप- त्वेन अमिलापसंकेतस्मरणपूर्वमाविता उपगम्या, वनाप्येवमिति अनवस्थेति आस्तां दावदिह । अग्रे हि अणुशः एतत् विचार- पिप्यते । स्थिरे वायदेवदनुकरणरूपा स्मृतिः, सा च विकल्प- .

·२०२ वि०] श्रीमदभिनवगुप्तपादरचिता । १२९ पर्यन्वं पूर्वदर्शनमनुकरोतीति विषयप्रकाशरूपा सामिलापा च न अन्यदियमुपयाचते इति परमगुरुपादानां मवम् । ननु कुत्र अस्थिरे संतानवाहिनि तदनुकरणता दृष्टा । विलानां हि स्थि. राणां मालतीकुसुमसौरमानुकारित्वं दृष्टमिति । आह 'भूर्जप- त्रमपि' इति । पेलवावयवत्वात् संभाव्यमानावयवस्फुटनं क्रियाविभागसंयोगविनाशक्रमेण नश्यति, अन्यदुत्पद्यते भूर्ज- दलमिति अपिशब्दस्य अभिप्रायः। संवर्तितं चिरकालं ततोऽपि प्रसारितं पुनः पूर्वसंनिवेशमेति । नच तत् कूटस्थं सत् नित्यम्, अपितु संताननित्यम् । कूटे राशिरूपे तिष्ठति, न किंचिदस्य चलति; कूटे कवन अनुहवनीये तिष्ठति, न केनचिदन्यथा कर्तुं शक्यम्; कूटे विश्वतो दाहे विनाशकारणोपनिपातेऽपि ति- प्ठति, कूटे व्याजेऽपि अपवात्मनि क्रियमाणे तिष्ठति न अ- न्यथाभवतीति अचलरूपतया भवत् कूटस्थनित्यमुच्यते । एत- दुक्तं भवति-तिलेपु तावत् न कश्चित् सस्कारार्थोऽभ्युपगतः स्थिरपदार्थवादिभिः । सूक्ष्ममकरन्दगन्धो हि वन संयुक्तसम- वायादुपलभ्यते, निर्गन्धेऽपि जले इवेति । नच अत्र भावना कल्प्या । सा हि आत्मन्येव, वेगस्थितस्थापको तु सक्रियवि- पयो कथं स्यातामिति न विलेपु संस्कारः कश्चित् । वत्स्यायिनि संस्कारो भवति तिलादाविति असदेव । वेगश्च नद्यामस्थिरायां शरादौ च पवनजवक्रियासंभवसंभाव्यमानावयव विभागनान्त- रीयके नाशे द्रव्यान्तररूपे दृश्यते एव, स्थितस्थापकोऽपि भूर्ज- पत्रे । तद्वत् ज्ञानसंतानेऽपि भावनात्मको भविष्यति । अनुक- रणमेव हि वस्तुतः संस्कारः। शरस्यापि प्रयत्नकृतसक्रियत्वानु- फरणम् । अत एव स्थितं पूर्व रूपं स्थापयतीति स्थिवस्थापक. वैव संस्कारस्य परमार्थः । देशान्तरगतवद्रूपस्थापनविशेषात् तु ·. १३० ईश्वरप्रत्यभिज्ञाविवृतिविमर्शिनी वेगः पृथगुच्यते । भावना तु न सक्रियत्वानुकाररूपा, स्थित स्थापकस्तु संनिवेशानुकार इति वस्तुतोऽनुकरणमेव संस्कारार्थः । नच तत्र नित्यत्वस्य लेशेनापि उपयोगः । यत् यावतैव सिद्धं, न तत् तदधिकं कल्पयति अङ्कुर इव वीजादिना; तथाच स्मृतिः संस्कारेणेति । अधिककल्पनस्य हि कारणं तावतैव असिद्धत्व मन्यथा अधिककल्पना न विरमेत् । विरतिश्च अस्या व्यापिका दृष्टैव, तद्विरुद्धं च इह उपलभ्यते इति ॥५॥ ननु संस्कारो धर्मरूपो गुणः, न स्वतन्त्रः इति धर्मिणा अस्य भवितव्यम् । ज्ञानसंतान एव अस्य धर्मी,-इति चेत्, न तावत् संतानः कश्चिदन्यो ज्ञानेभ्यः । तत् यदि ज्ञानेश्वेव संस्कार इत्युच्यते, तदयुक्तम् । नहि अन्यत्र अनुभवरूपता, अ. न्यत्र संस्कारः, अन्यत्र स्मृतिरिति युक्तं प्रसिद्ध चैत्रमैत्रादिप्रमा- तृभेदे एवंविधवृत्तान्तानवलोकनात् । तस्मात् अनुभवसंस्कारयोर. भेदः समर्थनीयः। सच स्वरूपेण न उपलभ्यते अतो विलक्षणत्वा. दिलि आनयाभेदादेकार्थसमयायलक्षणादेव स सिद्ध्यति । अनु- भवसंस्कारयोश्च आश्रयद्वारेण अभेदे सिद्धे सुखादीनामपि प्रतिस- न्धिः सिध्यत्येव सर्वस्य प्रतिसन्धेर्य एर अहं सुसानुभवेन सुखी समभवम्, स एव इच्छामि, दुःखी द्वेष्मि, इच्छाद्वेषयुक् च आ- दातुं हातुं पाप्रयते इत्यादेः स्मरणसारत्वात् । अनेनैव आशयेन संक्षेपव्याख्यारूपायामवतारिण्यां संस्कारस्य धर्मत्वं व्याख्यातं नसुसादीनां पृथक् । सस्मात् संस्कारस्य आश्रय एकः, एकत्वा. देवध स्थिरो यः स एव आत्मेति पूर्वपक्षवादिनो मतमाशय कारिफा संक्षेपेण ध्याचष्टे पूर्वकारिकार्थमेव उपजीवन् 'तदेवम् इति । यवो नित्य आत्मा, अतो यथा असावनुदितसंस्कारोऽपि न स्मृती व्यापरिष्ट, तथा उदितसंस्कारोऽपि न व्याप्रियेत ।

·२ अ०२ वि०] श्रीमदमिनवगुप्तपादरचिता । तरस्वरूपस्य अंशेनापि अवैलक्षण्यात् । वैलक्षण्यं हि संस्कार एव, तत्कृते वा व्यतिरेकराहिये वस्य पूर्वरूपापायादनित्यत्वम् । व्यतिरिक्त तु तस्य न तत् किंचित्स्यात् । ततः संस्कारस्य किमा- भयेण स्मृती जन्यायामनुपयुक्तेनेति मात्रपदम् । उमयमपीह फल्पनारूपं फेवलं पूर्वसिद्धत्वादेकं सूने उपमानत्वेन उक्तमित्या. शयेन आह 'द्रष्टायं स्मर्ता च' इति । ततो भिन्नेपु धर्मेपु तत्स्वरूपाविशेषतः। संस्कारात्स्मृतिसिद्धौ स्यात्सा द्रष्टेव कल्पितः॥६॥ वत आत्मनो व्यतिरिक्तपु धर्मेपु संस्कारादिपु सत्स्वपि व्यति- रिक्त च समवाये सत्यपि तस्य आत्मनः स्वस्मिन् रूपेऽनुदितसं- स्कारादिधर्मात् पूर्वरूपात् न विशेषः । विशेषे हि अनित्यत्वम् । तस्मात् संस्कारादेव पूर्वोक्तन्यायेन स्मृतिः सिद्धा। संस्कारमा- पाभावाभ्यां प्रमात्रभेदभेद व्यवहारः, तावपि उपादाने उपादे- यभावतदभावकृती, । यत् तु अहं स्मर्तेति भासते, वत्र तावदसौ अहंप्रतीतिरेय न आत्मा क्षणिकत्वादस्थिरत्वात् । वत्प्रत्येयं तु यस्तु स्वलक्षणं यदि अनुभवगोचरीकृतं भाति, तदस्थिरमेव । अथ विफल्यं, वत् शरीरं संतानो वेति तथापि वेद्यवेदनातिरिको न फश्चित् वेदकः स्मर्तद्रष्टरूपो भावि । 'ततो भिन्नपु' इति पूर्वपक्षसूचकत्वेन सिद्धान्तोपयोगित्वेन च सूत्रम् । तत्र आयेन रूपेण वायत् पृत्तिकृत् व्याचष्टे 'सुग्वदुःख' इत्यादि । सुसादयो दिपाःप्रतिसन्धीयमाना दृष्टाः, पां प भिन्नानां फथं प्रतिस. धिरिति आश्रय एको याच्यः । अत एव टीकाकारो व्याचष्टे 'परस्परसमन्ययो न स्यात् इति । अय सिद्धान्तोपयोगित्वेन म्याफरोति मिर्धर्मरसंभिन्नस्य' इति पटम्पवदावेशस्पेति पापम् । एतत् टीकायां 'तरेतेः' इति यद्यपनेन व्यायाम् । . .

·- । १३२ ईश्वरप्रत्यभिज्ञाविवृतिविमार्शनी मिन्नानामेकतादात्म्ये कथं बहुत्वम् , अनेकतादात्म्ये वातस्य अ- मिन्नस्य कथमेकत्वमिति आशयः । तत्कृतो यः सुखादीनामुप- कारविशेषः संस्कारजन्मा प्रतिसन्धिलक्षणः, तत्र अस्य आत्म- नोऽनुपयोगात् न असौ तत्र उपयुज्यते इति यावत् । गुणकृताद्वा उपयुझे स्वीकरोति । एवं सुखादिप्रतिसन्धौ सावत् न अस्य कोऽपि उपयोगः । न केवलं सुखादिभिरविशेषितत्वात् संस्का. रेण च असौ प्रतिसंघाता यावत् सस्कारस्य यत् मूलमनुभवात्मकं तेनापि अस्य न कश्चित् विशेषः कृत इति कथमसौ स्मृति जन- येदित्याह 'निर्विशेषस्य च' इति । अनेन 'स्मृतावव्या- पृतः' इति वृत्तिमन्थं पप्ठ्यन्तमात्मनो विशेषणस्वेन हेतुतास- मुच्चयगर्भ व्याचष्टे । असभिन्नत्वेन अनुपजातविशेषत्वात् प्रति- सन्धावात्मनोऽनुपयोगः स्मृतावव्यामृतत्वात् च । "शरीराद्यवसायिनी । (२।२) इत्यत्रत्य एव इह अर्थ इत्याशयेन 'तत् द्रष्टवत्' इत्यादिवृत्तिः टीकायां न व्याख्याता । तदयं सक्षेपः यत् कल्पितमाप यत्सिद्धये न संभवति, न तत् तसिद्धये प्रकल्प्यते खपुष्प- मिव अङ्कुरसिद्धये, तथाच नित्यः कश्चिदात्मा स्मरणप्रतिस- न्धिसिद्धये । इह हि कल्पनाया नियमयत्वं व्यापकम् , सा न विरमेत् । यदि च तदप्रभविष्णु तत्सिद्धये कल्प्यते, वत् व्यापकमस्या हीयेवेति तत्सिद्धये प्रकल्पानं तत्प्रभविष्णुविषयत्वेन व्याप्त; तश व्यापकमिह न उपलभ्यते इति व्यापकानुपलब्धिः । तदाह वर्षातपाभ्यां किं व्योन्नश्चर्मण्यस्ति तयोः फलम् । पोपमधेत्सोऽनित्यः सतुल्यश्वेदसत्समः ॥' इति, अन्यथा ·२०२ वि०] श्रीमदमिनवगुप्तपादरचिता । १३३ 'यस्मिन्सति भवत्येव यत्ततोऽन्यस्य कल्पने। तद्वेतुत्वेन सर्वत्र हेतूनामनवस्थितिः ॥' इत्यादि ॥६॥ एवं धर्मी एव तावदात्मा नास्तीति कुत्र हेतूपन्यासरैश्वर्य प्रसाध्येवेति उक्त्वा ज्ञानक्रियायोगादिति यो हेतुरुक्ता, तत् निराकर्तुं ज्ञानमेव परस्य न उपपन्नं जडत्वेन अजडत्वेन वेति परस्य प्रसङ्गापादनं कर्तुं कारिकाद्वयं प्रसङ्गविपर्ययेण स्वमवलामो यतः। वयाहि यया युक्त्या आत्मा नित्यः, तया ज्ञानमपि नित्यं फरमात् । नियत्वे तस्य वदिति कथम् । ततो धर्मिहेतुस्वरू- पयोरन्योन्यरूपविरोधेन आश्रयायिभावविरोधेन च सिद्धि- रिति । तत्र प्रथममजडरूपत्वे ज्ञानं सिद्धान्तिनो न उपपद्यते इति यत् सूत्रेण उच्यते, वत् संक्षेपेण अवतारयति 'आत्मनः' इति । सूत्रे 'अनित्यम्' इति प्राधान्यादुपात्तं धर्मान्तराण्यपि वैलक्षण्य- कारीणि उपलक्षयतीत्याशयेन द्वित्वविकल्पेनेति सामान्येन आह । आत्मापि चित्स्वभावो ज्ञानमपि, ततो द्वित्वेन अन्यत्वेन नित्य- त्यानित्यत्वलक्षणेन धर्मर्मिभावेन च या कल्पना कृता, सा अनुपपन्ना, प्रमाणमूटत्वाभावात् न वस्तुसाधनीत्येतद्वस्तु आह ज्ञानं च चित्स्वरूपं चेचदनित्यं किमात्मवत् । अथापि जड़मेवस्य कयमर्थप्रकाशता॥७॥ पकारः सिद्धान्विनं प्रति अनुपपत्त्यन्तरं समुधिनोति । तानस्य यदि चिद्रूपता भात्मन इन सामायिकी, वर्हि वत् फिमनित्यम् । नैव अनियमात्मवदेव । चित्वमावत्वस्य स्यप्रकाशत्वलक्षणस्य हि विरुद्ध वेधरूपत्वं परप्रकाश्यतारूपं स्थावयपारतरुपयोपिरोपात, वेयरवेन ए व्यातो देशकाल. पोग इति व्यापकपिपरस्प स्यप्रकारात्यस्य टपटम्या ज्ञाने.

·. १३४ ईश्वरपत्यभिज्ञाविवृतिविमर्शिनी विरुद्धव्याप्तस्य देशकालयोगस्य निषेधः । देशकालयोग एवं च अनित्यत्वम् । नियतं हि यत् भवति, नतु न भवति फथंचित् तत् नित्यम् । यच्च कचित् भवति, कदाचिच भवति तदन्यत्र अन्यदा घन भवत्यपीति न नियतंभवम् । सकलदेशकालयोगेऽपि वस्तुतस्तदयोग एव । यदि हि तेन देशेन, तेन वा कालेन न अस्य स्वरूपमाविश्यते, तत् तत्रेति नदेति वा कुतः। आवृत इति चेत् , तेन य आ समन्तात् वृत्तः, तस्य कथमन्येन धार. णम् ।वृतो हि अवष्टब्धः, स कथमन्यावष्टम्मं सहेत; तत एव क एकोऽवयवी बहुपु अवयवेष्वियादि सर्वमनुपपन्नम् । एवं यदि चित्स्वरूपं ज्ञानं, तत् नित्यविभुरूपं तदपीति आत्मान्तरं तदिति ज्ञानहेतुः स्वरूपासिद्धः । अथ जडं तत्, तर्हि अर्थ प्रति तस्य प्रकाशरूपता कथमिति सूत्रार्थः । ननु चिदिति ज्ञानमुच्यते, नच वैशेषिकादीनां तदात्मनः स्वं रूप, धर्मों हि तदस्य, तत् कथमुक्तम्-आत्मनश्चित्स्वरूपत्वे यथा नित्यत्वं, तथा ज्ञानस्यापि स्यादित्याशय आह 'परप्रकाशत्वाभा. वात्' इति । ज्ञानमिह नीलादिप्रकाश उच्यते । स आत्मनो मनःसंयोगादिकृतः कादाचित्को धर्मः । स स्वकारणाभाषे यदा न भवति, तदा आत्मा नीलादिप्रकाशस्फुरितो न भवतीति सुषुप्तमूर्छाप्रलयापवर्गादौ खात्मना प्रकाशस्वभावोऽपि जड उच्यते । रूपंतु अस्य वप्रकाशमेव, न आकाशकालदिगादिजड- रूपव्यापकवर्गतुल्यमपवर्गस्य फलतोऽपुरुषार्थतासगात् शून्यवा- दिवत् । तत एव भासर्वज्ञाचार्यप्रभृतयो नैयायिका एवमेव अभ्युप- जग्मुः। नित्यज्ञानानन्दवत्वं न्यायभूपणे आत्मनः समर्थितम् । त. वश्व आत्मा यथा प्रकाशस्वभावः किमनित्यः, न अनित्यः, अपितु नित्यः, तद्वत् नीलज्ञानमपि नीलप्रकाशलभाचं क्रिमनित्यम् , न भ.

·२०२ वि०] श्रीमदभिनवगुप्तपादरचिता । १३५ - नित्यम् , नित्यमेवेति उपपन्नो दृष्टान्तः। अथवा' इति भवतु वैशे- पिकागामचित्खभाव आत्मा, किमस्थाननिबन्धनेन। आत्मवादिनो हि मया पर्यनुयोज्याः, अतोऽन्ये स्वप्रकाशात्मवादिन इह प्रस- नापादनेन निराकरिष्यन्त इति । दृष्टान्त इति वैधर्म्यग्रहणमत्र न प्रयुकं दृष्टान्तस्य सर्वस्य साधर्म्यप्राणत्वात् । आत्मवत् चित्वरूपं चेदिति वैधयेण योजनेऽपि निपध्येन हि नित्यत्वधर्मेण तुल्यता उच्यते अनित्यः शब्दः आकाशादिवदित्यनेन । तथाच वृत्तौ गुणी- भूते निपेध्ये नास्य प्रयोग उपपन्नः । नहि भवति अनित्यः शब्दः कृतकत्वादाकाशवदिति, अपितु गित्यमकृतकमाकाशमिवेति; यदि वा यदनित्यं न भवति, तत्कृतकमपि न भवति आकाशवदिति यदि वा अकृतकत्वादाकाशवत् नित्यः शब्दः इति । तत एव अयं व्यतिरेकभागे भवन् दृष्टान्तः साधयेणैव भवति । इवार्थ- तुल्यार्थयोः सादृश्यमेव हि सर्वत्र परमार्थः । ततो न वैधम्र्ये तत्प्रयोगः, केवलं साधर्म्यस्य व्यतिरेकनिष्ठतामभिधातुं विशेष्य व्यपदिश्यते वैधर्म्यदृष्टान्तोऽयमिति । तस्मादिह एवं सूत्रे यो. जना। किंशब्देन काका निषेधोऽभिधीयते, आत्मवत् किमनित्यम्, आत्मवत् न अनित्यमिति यावत् ; अथवा किमित्यनेन अनुपप- त्तिप्रभावपर्यनुयोज्यधर्मत्वमभिधीयते । तेन यथा आत्मा किम- नित्यः, तथा ज्ञानमपि किमनित्यम् । उभयोरपि अनित्यवाधर्मोऽ- नुपपद्यमानत्वेन पर्यनुयोगमानमिति । यदिवा असमस्त एव अकारो नमः प्रसज्यप्रतिपेघेऽपिया । 'अकर्तरि' इत्यत्र कारकशब्दोपादान लिइसमर्थितोऽसमर्थसमासः । ततश्च निषे- ध्येन सुल्यता-आत्मवत् नित्यं कस्मात् न भवतीति, चित्स्वरूप- स्पेन तु स्पष्टा । एवं तत्र तत्र योजनायामवधावव्यम् । तथाच पृत्तिः 'आत्मन इव नित्यतादिप्रसङ्गः' इति । जैमिनीयाः .

·१३६ ईश्वरमत्यभिज्ञाविवृति निमर्शिनी - पुरुपं संविद्रूपमेव सुखाद्यवस्थामिन्नं मन्यन्ते, सांख्यास्तु स्वसं- घेदनमानरूपमपरिणामिनम् । तत्र चिद्रूपांशे अचिद्रूपधर्मान्वरा- नुप्रवेशशून्यत्वात् देशकालात्मनापि धर्मेण न अनुप्रवेष्टुं युक्तमिति । तत आह 'तेपां हि' इति । कापिलानां तावत् नित्य एव असौ। जैमिनीयानामपि चिद्रूपांशेन नित्यः, अवस्थांशेन तु अनिखोs- स्त्विति । एवं संक्षेपेण श्लोकाध व्याख्याय वितत्य विकल्प. पूर्वकतागर्भ व्याचष्टे 'चिदचित्त्वाभ्याम्' इति । अभ्युप- गतेऽपि आत्मनि यत् ज्ञानमङ्गीकृतं, तत् स्वप्रकाशं न वेति पक्षस्य द्वैतम् , द्वितव द्वैतम् । 'तत्र' इति द्वयोः पक्षयोर्मध्ये । सांख्यदर्शने यथा चिदुपरागेण पुरुषप्रतिविम्बेन प्रकाशता, तथा न इह, अपितु विना स्वत एवेति । एष यदि प्रथमः पक्षः, तर्हि व्यापित्वं देशेन अनवच्छेदः, नित्यत्वं कालेन, आदिग्रहणादेकत्वं स्वरूपेणेत्यादिर्य आत्मनः पुरुषस्य धर्मः; स ज्ञानस्यापि प्रसज्यते । चो हेतौ । यस्मात् देशविशेपायोगेन व्यापित्वं, कालविशेषायोगेन च नित्यत्वम् , देशकालोपलक्षित- स्वरूपविशेषायोगेन च अभिन्नत्वमिति आदिग्रहणात् । विशेष. शब्दो वा पृथगेव स्वरूपविशेषवाची । ननु संविद्रूपस्य देश- फालौ तावत् वेद्यो भासनीयौ, तावेव संकोचको भविष्यता, तत्संकोचाच स्वरूपसंकोचोऽपि भवेदित्याशक्य आह 'नचं योधरूपेण' इति । एतेन ज्ञातरि इव ज्ञानगुणेऽपि न संकोच उपपद्यते न्यायस्य तुल्यत्यादिति दर्शयता चेत्यधर्मत्यादिवृत्ति गुणिगुणविषयतया व्याचक्षाणेन । एतदुक्तं भवति-बोधे तावत् निर्मासनं यदि चिद्रपे दर्पणे इव विश्रान्तं प्रकाशते, तत् चिद्र- पस्स का संकोचः। अथापि वेद्यताबहिभूतं तदनालिनदेव साक्षि- मानरूपं संवेदनं बोध्यस्य बोध इत्युच्यते, क्यापि कः संकोचः ।

·, २०२वि०] श्रीमदभिनवगुप्तपादरचिता । १३७ परस्परस्वरूपमेलने हि यावन्योन्यमन्यथाभावं न सहेते. यथा शुक्लो गुणः पटस्य न कृष्णादितां, पटोऽपि न शुक्लस्य अन्याश्र- यता; तौ संकोचको परस्परतः । आद्यो रूपभेदोऽपरो देशभेदः। तत्रापि सिद्धत्वे गुणभेदः शुक्ल इति, साध्यत्वे कर्मभेदश्चलतीति । सिद्धत्वे व्यतिरिक्तत्वाव्यतिरिक्तत्वे तन्तुयु पट इति, साध्यत्वे व्य- तिरिक्तत्वाव्यतिरिक्तत्वे गच्छतीति, असंकोच्यत्वे असंकोचकत्वं सामान्यम् । तच इदं वस्तु वा व्यावृत्तिकल्पितं वा समवायेन वादात्म्येन वेति किमिह अवान्तरेण । तत्रापि अव्यतिरिक्ततया भासमानं यदुक्तं सिद्धसाध्यरूपं, तदेव अत्यन्तव्यतिरिक्तमा- वेशेन भासमानम्। बाटो देशकालौ गृहे चैत्रः, उदिते जुहोतीति । तस्मादावेशकृतः संकोचः । आ समन्तात् प्रवेशो हि आवेशः। आवेशोऽपि तुल्यकक्ष्यत्वेन । यस्य हि येन समानकक्ष्यास्थान, तत् तेन आविश्यते । भिन्नकक्ष्यो हि अनावेगात् न संकोच्यते संकोचकव्यापकनियमविरुद्धानियमप्रसङ्गात् । नच हनेन द्यौः संकोच्यते । सवेदनाच भिन्ना कक्ष्या देशकाल- योर्योध्ययोः । कक्ष्या हि प्रकाशस्थानम् । देशकाली वहिः प्रका- शेते अयं घटस्य देशो वा कालो वेति इदन्तया प्रकाशे वहि- र्भावविमर्शात्मतया व्यतिरिक्तप्रकाशपारतव्यरूपया निर्मासमान- त्वात् । प्रकाशस्तु स्वाव्यतिरेकेण अहमिति स्वातत्र्येण भातीति। यत् येन भिन्नकक्ष्यं, न तत् तस्य संकोचकं पावालमिय दिवः । तथा बोधेन देशकालादीति सकोचकत्वव्यापकाभिन्नकक्ष्यत्व- विरुद्धोपलब्धिः । बोधादन्ताप्रकाशमानात् भिन्ना फल्या देश- फालयोरिदन्तया प्रकाशमानत्वात् । योवात् यदि अभिन्ना तयोः फझ्या स्यात्, इदन्ताप्रकाशमानत्यविरुद्धमहन्ताप्रकाशमानं स्यादिति व्याप्तिसिद्धी स्वभावहेतुः । तदेतदाह'नच' इति । 'यो पातालग- ·१३८ ईश्वरमत्यभिज्ञाविवृतिविमर्शिनी धस्य ययहिः' इति योधरूपादन्यतिरिक्तं सुखप्रधान रूपं स्व. संवेदनलक्षणं तत्र देशकालयोन प्रकाशीव्यतिरेकेण योधात् यहि- स्तयोः प्रकाशनात् यहिर्मुसेन बोधेन । ननु एवं देशकालौ कस्स संकोचको भवताम् । आह 'इह घट' इति । चो हेतौ । यस्मात् इहे ति वेयधिकरण्येन देशसंकोचः । स इति पूर्वानुभूते स्मर्यमाणे भावशरीरानुप्रवेशेन व्यामिश्रीभूतदेशकालावेशः । तदेति वैयधिकरण्येन कालविशेपयोगः इति । एवमन स- र्वत्र । तन्न इदन्तात्मिकया इदन्तया व्यतिरिक्तविमृश्यमानतया निश्चीयमानौ देशकाली घट इत्येवंव्यतिरिक्तनिश्चयस्यैव तुल्यक. क्ष्यस्य भेदाय स्वरूपसंकोचनाय पर्याप्तौ । तस्मात् न स्वसवेदने तयोः प्रकाशः । तेन बोधस्य न तौ तुल्यकक्ष्याविति संगतिः । स्वभाव एव स्वाभाव्यम् । यदि वा स्वभावस्यापि वहिर्मुखतायां वहीरूपविषयगतदेशकालसंकोचापत्तिविषयोपाधिकृतेति कस्यापि शङ्का स्यात् , यथा वक्ष्यते 'केवलं भिन्नसंवेद्यदेशकालानुरोधतः । ज्ञानस्मृत्यवसायादि सक्रम प्रतिभासते ॥ (११५२) इति, तामपहर्नु स्वभावस्य भाव इति अन्यरूपासहिष्णुताभि- धानाय भावप्रत्ययः । ननु किमुपचरितं बोधरूपत्वमस्ति येन तच्छङ्काशमनाय चिच्छब्देन अनुपचरितबोधे पुंसि 'चितिशक्तिरपरिणामिनी ।' (यो० दु. १२ भा०) इत्यादिस्थानेषु प्रसिद्धेन ज्ञानेन व्यवहारः कृत इत्याशक्य आह 'सांख्यानां हि' इति । प्रधानस्य यः प्रथमो विकारो महानिति, तस्य कारणस्कन्धादन्यो यो बुद्धिशब्दवाच्यः करणस्कन्धः, स चिदात्मकपुरुषप्रतिविम्बयोगात् चेतनवत बोधस्वभावोऽस्त्येव पारमर्पदर्शने - प्रधानविकार- ·२ ०२ वि०] श्रीमदभिनवगुप्तपादरचिता । ~ सा तु यत एव, तस्मादुपचारशङ्काशमनं कर्तव्यमेव । ननु उपच- रितबोधरूपमेव तर्हि ज्ञानं भविष्यति, यत्र नित्यता स्यात् , स धर्मप्रसङ्गदोपो न भवतीत्याशङ्कय आह 'ताहशी च' इति समनन्तरसूत्र एव । ननु चित्तत्त्वरूपस्य आत्मनोऽपि देशादियोगो भायेव, तत् कथं तदृष्टान्तेन तदयोगप्रसङ्गात् ज्ञानगुणस्य नित्यतादिप्रसञ्जनम् । तथाहि यथा इह घटः, इदानीं घट इति प्रतीतिः, तथा इह जानामि, इदानीं जानामि; तत्र अज्ञानमत्र ज्ञातास्मीति अस्ति प्रतिपत्तिः । सत्यम् , शरीरादिनिष्ठा शरीरादावेकसामग्र्यधीनतादिना ज्ञानसंबन्धा- ध्यवसायेन तदुपाधिवशेन ज्ञातरि प्रतिभाति । तेन चित्तत्त्वस्य यत् तत्त्वमनुपचरितं स्वसंवेदनप्रकाशरूपमन्तर्मुखम् , तन न दिशा देशरूपया कालेन वा अवच्छेदः संभवति पूर्वोक्तयुक्त्या तत्त्वे तत्त्वतः । युक्त्यन्तरमपि आह 'योधैकात्मनः' इति । दिकालौ हि अव्यतिरिक्तविशेषाभिधानेन किंचित्करावेव विशेषणं भवतः, न अकिंचित्करावतिप्रसङ्गात् । तथाहि देशवशात् लोह- वत्रादीनां विशेषः कालवशाय भुजगविषादीनां दृष्ट एव । चिद्वपेतु प्रकाश एव एकं रूपं, ततोऽधिकं तु अप्रकाशत्वरूपत्वेन चिद्रूपे कथं मिश्रीभवेत् । तत् हि वेद्यत्वमेव स्पृशत् ततो बहि- र्भावमेव अवलम्बते । ननु नीलेऽपि विशेषो नीलवाधिकत्वेन अनीलरूपः कथं समाविशेत् । उच्यते । सिद्धान्तिदर्शने ताव. दनन्त आभासवर्गो नियतिशतया मिश्रीभूतः सन् पदार्थेऽर्थक्रि- याकारी, तस्य रुचितेन अंशेन व्यपदेशो भवति । सौगतम- वेऽपि निरंशस्वभावोऽपि ततस्ततो व्यावृत्तः पदार्थात्मा कारण- सामग्रीजन्यं रूपभेदं व्यावृत्तिभेदैरध्यवसीयमानं सहते एव । ज्ञानं तु स्वप्रकाशं विषयस्य च प्रकाशरूपम् । तदस्य व्यावृत्ति- ·ईश्वरप्रत्यभिज्ञाविवृतिविमर्शिनी स्वीकारिणापि विकल्पेन यः कश्चित् तद्देशत्वतत्कालत्वादिरूपो विशेपोऽध्यवसीयते, सोऽप्रकाशरूपेदंभागनिवेशित्वात् बोधब- हिर्भावमेव प्रतिपद्यते । ननु यथा धूसरनीलम् , भास्वरनीलम् , अन्न नीलम् , अधुना नीलम्,-इत्येवंस्वरूपदेशकालविशिष्टानि भि- नानि नीलानि, तथा वोधा अपि भविष्यन्ति; नच अन्यस्ते- भ्योऽस्ति बोद्धेति कथमात्मन इवेति वृत्तावुक्तम् । न तुल्यमेतत् यतो नीलं नाम उकरूपं विशेषपरिहारेण न किञ्चिदुक्तचरमिति तथाभूतान्येव तानि नीलानि नामेति युक्तम् । तत आह 'बो. ध्यत्वानेकवैचित्र्यसहत्वात्' इति । वोधः पुनः सुप्त- समाधानादिपु वेवेभ्यो नीलमुसादिभ्यो देशकालेभ्यश्च तदनु- रक्षकेभ्यो निर्मुक्त एव प्रकाशमात्रपरमार्थोऽन्तर्मुखात्मना भाति, तदेव अस्य पारमार्थिक रूपमिति अधिकं ततो वहिर्भूतमेव । यत् यस्य निजं रूपं, तत् तेनैव सततं भाति तरुरिव शासादिमद्विशेषात्मना । नच देशकालादिविशेषैः सदा बोधो भातीति । सदा तथानामासेऽपि यदि निजं रूपमिति स्यात्, कदाचित् पटसाहित्येन घटो मात इति पटोऽपि अस्य रूपं स्यादिति अनियम उपप्लवेत । नियमश्च व्यापको दृष्ट इति व्यापक विरुद्धोपलब्धिप्रसगात् विपक्षमुज्झित्वा वर्तमाननिजरूपत्वे सतततया भासमानत्वेन व्याप्यते इति व्यापकानुपलब्धिः । यो यद्विशेषरूपः, स तदन्यतमनिर्मुक्तो न भवति तरुरिय धवादि. निर्मुक्तः । नच भवति विशेषनिर्मुक्तो बोधः समाधानसुपुप्तमूछा- दाविति न नीलबोधादिविशेषरूप इत्यपि व्यापकानुपलब्धिरेव । भवति च विशेषनिर्मुक्तो वोध इति तु प्रयोगे व्यापकविरुद्धो. पलब्धिः । प्रयोगभेदकृत एव हि आसां भेदः । वस्तुतस्तु एकमेवेति सिद्धं नास्ति योघ विशेषस्पर्श इति । तदेतदुक्तं 'योधै- .

·। २०२ वि०] श्रीमदमिनवगुप्तपादरचिता । कात्मनः' इति विशेपानुपरक्तशुद्धयोधमात्रत्वेन भातस्येत्यर्थः । तथाच नरेश्वरविवेकः 'नहि यथा गोत्वं शावलेयादिविशेषरूपमेव, तथा नीलपी- वादिविशेषमयमेव तत् ।' इति । उपपत्त्यन्तरमपि अन समुचिनोति 'आभाससार- त्वेन च' इति । आभासनमा ईषत् संकोचेन भासनं प्रका- शना सारं तत्त्वं परमार्थों देशक्रमस्य कालक्रमस्य च । एतदुकं भवति-क्रमरूपेण देशकाली भेदको भवतः । देशभेदो हि गन्तरि स्कुटो भवति । एकदेशसंबन्धस्तु एकदेश इति तद्वासनया विष्ठत्यपि देशभेदः क्रमोल्लेसपरमार्थ एव । कालभे- दस्तु क्रमात्मैव भाति । क्रमप्रत्ययसारो हि असौ । तथाहि परोऽयममात् यूनो वृद्धा, अपरोऽयमस्मात् वृद्धात् युवा, इति जन्मनः क्रमवत्ता तद्वशाच अस्तित्यप्रभृतेर्भावविकारस्य निर्मा- सते । योगपद्येऽपि क्रम एव परमार्थः । अन्यापेक्षया हि यः क्रमस्तस्य तुल्यताभासेन युगपदिमौ जाताविति प्रत्ययो भविष्य- रममयोग्यताक्शेन योगपद्ये कालप्रत्ययो न परमार्थतः कालभेदो- ऽसौ तयोरित्यन्ये । चिरक्षिप्रप्रत्ययावपि क्रमस्य भूयसोऽल्पस्य च अनुसन्धिवलात् भवत इति क्रमपरमार्थों दिशाली । इहास्ति, इह न, वदानी नासीत् , इदानीमस्तीयेवंरूपश्च कमः । अस्ति- खनास्तित्वयोश्च व्यवहारे भाययं, न मायेव अयमिति निमित्तम् । उद्धासनमभासनेन सान्तरख्यन्तरं सत् क्रमस्य उत्यापकं विधि- प्रस्य । आभासनकपरमार्थे तु चिद्रूपे ईपदर्यस्य अनाभासनमागस्य समापार निरामासे मामासनात् निष्कान्ते प्रकारौकरूपे फर्यक्रम- योगः। अत एव पाणादरपि 'कारणे कालाख्येति' (वै.द. २।२।९) इसि यदद्रिा कार्येप्येव काटभेद इति दर्शितं भवति । परमानांतु - ·, ईश्वरप्रत्यभिज्ञाविवृतिविमार्शिनी कालेन संयोगमानं वस्तुवलात्, न कालभेदः । कालेन असं- योगेऽपि च आकाशादेर्घटाद्यपेक्षया यः कालभेदः 'कवि पुराणम्' इति व्यवहारकाले, स घटादिकार्यनिष्ठ एव वस्तुत इति निरा. भासे अकार्यरूपे तायदात्मनि न देशकालभेदः। ततो न चिद्रूपे देशकालक्रमश्चिदेकरूपत्वादिति कारणविरुद्धोपलब्धिः । देश- कालक्रमस्य कारणं प्रकाशनाप्रकाशनरूपत्वं, तद्विरुद्धं प्रकाशैक- रूपत्वमिति । एवमात्मनो नित्यत्वं विभुत्वं च उपपादितं काल- देशायोगात् । देशकालभेदोऽपि भावापेक्षया चिद्रूपस्य, न भावा- भासे चिदनवभासाभावात् । सदनवभासो हि घटपटयोरिव देशकालभेदस्य व्यापक इह न उपलभ्यते । चिद्रूपस्य च स्वरू- पेण भेदे तदपेक्षयापि नासौ घटस्य इव स्वापेक्षया । तत एव भेदेऽन्योन्याश्रयमिति स्वरूपाभेदमपि उक्तोपपत्युपजीवनेन आह 'अल एवं' इति । यत एव देशकालाभेद उक्तो देश- कालाधेयविशेषास्पर्शात् निराभासत्वादिति हेतोः, तत एक आत्मनां बहुत्वं चैत्रमैत्रादिषु स्वरूपेण भेदः कथं स्वाभाविकः । स्वभावे हि भिन्ने स्वाभाविकः स्यात् । चिदेव तु यत्र रूपं, तन कोऽन्यः स्वभावांशोऽस्ति, यो भिद्येत । तेन देशतः कालत: खरूपतश्च आत्मनस्तावत् न कश्चिद्भेदः । अत्र च सर्वत्र चिद्रू- पत्वं कारणम् । तच अविकलं ज्ञानगुणेऽपीति तेनापि नियन व्यापकेन एकेन च भवितुं युक्तमिति । तत्र नित्यत्वव्यापित्वे परेण आत्मनोऽङ्गीकृते, एकत्वमपि सर्वत्र थुयन्तविद्भिः, येनापि नोपगतं सांख्यादिना, सोऽपि उपपत्या उपगमयितव्यः । एतथ सर्व ज्ञानेऽपि प्रसज्यते इति प्रसङ्गे एव आपादयितव्ये प्रत्य- कारेण खोपपतिः पूर्वपकवादिमुखेनैव निरूपिता पृथग्भूतो मानामा गुणो हि न सिद्धान्ते अनौकरियवे वकिमस्य प्रसनः , ·श्यमानत्याभ्यपसीयमानत्वय्यवहार्यवारूपं रिशेपमप्रतिटच्य प्रया न मयति, स तथा सवन् सद्विरक्षपातीयसंनिधिमवयो. यति यथा शीवटलदिमायुसंनिधारपि पटोरत्वेन अनु- भूतो रो भषमुष्पयहिसंनिधिम् । जबजातीयसंनियों च भावो २०२ वि०] श्रीमदमिनवगुप्तपावरचिता। १४३ करिष्यतीत्यभिप्रायेण । तदीयो हि प्रसङ्गोऽयं सांख्यादीन दूप- यतु नाम, अस्मसिद्धान्ते तु न किंचित् दुप्यतीति । पूर्वपक्ष- वादी च इयति दूरे प्रसङ्गविपर्ययलाभाशया अधिरूढः। तथाहि अयं प्रसङ्गविपर्ययः-नच चिद्रपमपि ज्ञानं नित्यब्यापकाद्वैत- रूपमुपगतं भववा, तदात्मापि चिद्रूपः कथमेवं भवेत् । तथा चिद्रूपत्वेन अविशिष्टत्वे देशकालभेदवत् स्वभावभेदोऽपि कथ- मात्मनां येन बहुत्वं स्यात् । अथ चिद्रूपत्वेऽपि बहुत्वमभ्युपग- म्यते नानाव्यवस्थात इति 'जननमरणकरणानां प्रविनियमात् ।' (सा० का० १८) इति, तर्हि देशकालभेदोऽपि भवेदिति । एवं प्रथमश्लोकाचं व्या. ख्यावं, द्वितीयं व्याचष्टे 'अर्थतत्' इति । एतेषां नित्यत्वव्यापि- वाद्वैतानां यः प्रसङ्गो बलादेव आपतितः, स एव दोपः खपक्षो- पमर्दनात् ततो भीरुणा आत्मवादिना जडैकरूपं यदि ज्ञानमङ्गी- नियते; वदा नीलं यथा न पीतस्य प्रकाशनरूपं भवति, तथा ज्ञानमपि न स्यात् । ननु जडोऽसि प्रकाशो भवति आदित्यायादि- रित्याशय आह 'प्रकाशश्च योघः' इति । ननु आलोक- प्राय एव निर्मलसत्त्वप्रमारूपो वोघो भविष्यतीत्याशक्य आह 'तथात्वे' इति आलोकादित्वे दीपसूर्यरत्नप्रभादिमध्यप्रवेश इत्यर्थः। 'पुनरपि' इति । सत्यपि आलोके प्रमावरि अविद्यमाने न अर्थो भाति, सत्यपितु प्रमावरि प्रदीपफ्ल्पे तज्ज्ञानेन मासे- व अर्थः । प्रदीपशवप्रवालनेऽपि न भाव एव योऽर्थः, स शाने तादृश्येय परमात् भासते । यो ययाजातीयसंनिधाने ·०० २पतालापटा na" , .. कदाचन प्रतिलभमानोऽजडजातीयसंनिधिमवद्योतयति। विपर्यये निनिमित्त्वप्रसङ्गात् 'यापकात् व्याप्तिसिद्धौ स्वभावहेतुः । सं. विदि अनुभवनिश्चयरूपायां निष्टा अन्यानपेक्षिणी विश्रान्तिासां ता विषयाणां नीलादीनां व्यवस्थितयो विविधेन असंकी: ऐन आत्मना अवस्थानानि, ता व्यवस्थितीः कथमचेतनोऽर्थों नीलादिप्रायः प्रयुजीत व्यवस्थापयेत् व्यवस्थितीरिति.. धानं व्यवस्थिती: संपादयेदित्यर्थः । सामान्यविशेषभावेन वा निर्देशो हतशायिका: शाययति मद्यमद इति यथा । यदिवा विचित्राणि यानि अवस्थानानि नीलं पीतमिति, तानि व्यवस्था- पयति नियमयति-नीलमेवेदम् , इदमेव नीलमिति । तदचेत. नस्य अप्रकाशरूपस्य कथं संभाव्यते एव । तदेव हि प्रकाशनस्य रूपम् । 'उत्तरकारिकायाम्' इति .."जाड्ये नार्थप्रकाशता। इति सांख्यं चिदचिद्रूपबुद्धिवादिनमपि प्रति यत् वक्ष्यते, तत्र 'द्वयमसन्तविरुद्धमेकस्य न पारमार्थिक रूपम् ।' इति नयेन यदि जडमस्या वास्तवं वपुः, तत् कथमर्थस्य प्रकाशन- रूपा असाविति व्यवस्था । अभावदोपो य इह उक्तो वाद्यन्तराणि अभ्युपगमितजडज्ञानरूपाणि प्रत्याययितुम् ,सतत्रापि योजनीयः । एतत् पूर्वपक्षवादी सर्व पूर्वोक्तं निगमयति 'तत्' इति यदे- तदुक्तं तस्मात् हेतुकलापात् । 'उभयथापि' इति चिद्रूपत्वेन अचिद्रूपत्वेन च व्यतिरिक्तस्य आत्मनो व्यतिरिको धर्मो ज्ञानाख्यो न युज्यते । चिद्रूपत्वे नित्यव्यापफसमावस्य न तादृशेन कश्चित् संयोगोऽपि परेण अभ्युपगतः, किमल धर्मधर्मिभावः । चिद्रूप- स्यैव च विपयव्यवस्थास्थानत्वे किमन्येन चिद्रूपेण अचिद्रूपेण बा धर्मेण परिकल्पितेनेति 'ज्ञानक्रियायोगात्' इत्यत्र हेतो .

·शिम्पानामिका पता पूर्वोको नित्यत्वव्यापित्वादिदोपः, । जावा प्रकाशप्रवियिम्धेन ष स प्रकाशरूपम् । एवं बुद्धियति- १०२ वि०] श्रीमदभिनवगुप्तपादरचिता । २४५ ज्ञानयोगादित्ययमंशो ज्ञानस्य स्वरूपेण. असंभवात् तत्संबन्धस्य च अत्यन्तासिद्धरपि स्वरूपविपरीतसाधनत्वात् विरुद्धस्तद्वारेण च धर्मिस्वरूपवाधनादाश्रयासिद्ध इति ॥ ७॥ चिद्रूपमचिद्रूपं वा ज्ञानं मा भूदुक्कदोपात् , चिदचिद्रूपं तु भवि- प्यतीत्याशयमानमात्मवादिपक्षं पूर्वपक्षवादी दूषणाय सूत्रेण आह अथार्थस्य यथा रूपं धचे बुद्धिस्तथात्मनः । चैतन्यमजडा सैवं जाड्ये नार्थप्रकाशता ॥८॥ अस्य अर्थ संक्षेपेण टीकाकारो व्याचष्टे 'सांख्योऽयम- पि' इति । सम्यक् ख्यातिः प्रकृतिपुरुपयोविवेकेन, संख्यानं च परिगणनं तत्त्वभेदानां संख्या; तदधिकृत्य कृतो ग्रन्थः सांख्यः । वत्र बुद्धितत्त्वस्य वृत्ति नमुक्तम् । वर्तनं वृत्तिः परिणामवि- शेपः । पूर्वरूपं हि तिरोदधत् कश्चित् परिणामः काष्ठभस्मवत्, स कार्यपरिणाम उच्यते; यस्तु अतिरोधत् , स धर्मपरिणामो यः सिद्धाकारतया भावि सुवर्णस्येव कुण्डलता; यस्तु अतिरोयत् साध्याकारत्वेन गच्छति बुध्यते इति यथा, स वृत्तिपरिणामः । तथाहि वर्तनं तस्येव तथेति वृत्तिरुच्यते । 'पूर्ववदेव' इति चिद्भागद्वारेण नित्यतादिदूपणम् , जहभागदिशा विषयव्यवस्था- नायोगः इति । 'अर्थ' इति परसंभावनां द्योतयति । बुद्धिः फी अर्थस्य नीलादेः संयन्धि रूपं प्रतियिम्बात्मकं येन प्रका- रेण स्वच्छतात्मना सत्त्वातिशयफवेन घचे घारयति,. तेनेव स्वच्छताप्रकारेण आत्मनः पुरुपस्य संपन्धि चैतन्यं प्रतिविम्या- स्मना पसे अन्तर्यहिश सर्वतः स्वच्छत्वादिवि सांस्योतिः संभाव्यते । समापि दूपणमाह एवं वन्यप्रतिपिम्पेन संचिद्रपा ·, १४६ ईश्वरप्रत्यभिज्ञाविवृतिविमर्शिनी सांख्यदर्शनोचितदोपान्तरयोगश्चेत्याशयशेषः सूत्रान्तरकरणे । अथ तत्प्रतिबिम्वेऽपि न तद्रूपापत्तिरग्निप्रतिबिम्वेऽपि दर्पणस्य 7 दाहकत्वादृष्टेः । तर्हि सा बुद्धिरर्थचित्प्रतिविम्बद्वयग्रहणेऽपि जडैव,तत् स एव दोष:-विपयव्यवस्था ततः कथमिति सूनार्थः। सुने 'अर्थस्य' इत्यादिना 'चैतन्यम्' इत्यन्तेन यदुक्तम् , तत् ज्ञानस्य स्वरूपमिति । प्रकरणेन च अर्थवलेन लब्धं वृत्ती स्पष्टयति 'ज्ञानं बुद्धिः' इति । ननु वैशेषिकादयोऽपि 'बुद्धि- रुपलब्धि नम्' इति अनर्थान्तरं मन्यन्ते, तत् कोऽस्य वादस्य पूर्ववादात् विशेषः, सवित्स्वभावे एव आत्मनि उपगते किमन्येन ज्ञानेन अभ्युपगतेन, बुद्धिधर्मे वा ज्ञाने किमन्येन आत्मना कृत्यमित्याशय आह 'सांख्यस्य' इति । वैशेषिका- दिशि तत् ज्ञानमात्मनो धर्मः, इह तु न तथेति भेदः इति एका शङ्का निरस्ता, शुद्धस्वभावसवित् न अर्थप्रकाश इति द्वितीया; जडप्रधानविकारबुद्धिस्वभावत्वात् जडं ज्ञानं न स्वतःप्रकाशरूप- मिति तृतीयेति तात्पर्यार्थः । अहंकारवशादात्मत्वेन उपचर्य- माणाया बुद्धनिरासार्थ तत्त्वपदम् । मात्रग्रहणेन वस्य धर्मा- न्तरयोग निराकरोति-तथाहि धर्मा उद्यन्तोऽपयन्तश्च धर्मि- णोऽपि कथंचित् तादात्म्यात् परिणामानित्यतामायान्ति । ततस्तदभावे परमार्थतो नित्य आत्मा सवेदनशक्तिलक्षणः । ननु सौगतेऽपि संवेदनलक्षण आत्मेत्याशय आहे." ततोऽपि अस्य दर्शनस्य भेदमाह 'अन्तर्मुखम्' इति । स्वप्रकाशमानरूपमेव आत्मतत्त्वं सांख्यानाम् , सौगताना तु स्वप्रकाशत्वेन अन्तर्मुसं, बाहनीलादिप्रकाशत्वेन च पहि- मुंसम् । नच एकस्य अन्तर्वहिर्मुसता उपपन्ना स्वपरयो- रेक्यापचिपसगात् । न सा युज्यते पाह्यस्य अर्थस्य प्राह- .........

·१०२ वि०] श्रीमदभिनवगुप्तपादरचिता। १४७ कात् विच्छेदेन अवमासादिति ग्राहकोऽन्तर्मुस एव । अत एव बाह्यत्वप्राह्यत्वायोगात् न तेन तुल्यकश्यतया परं किंचन चकास्ति । तुल्यकक्ष्यताप्रतिभासकृतश्च गुणभावप्रधानभावाभ्यां धर्मधर्मिभा. वविशेषणविशेष्यभावोपधानोपधेयभावादिव्यवहारः । तथाच प. टोऽयं शुक्ल इति पटाभासशुष्ठाभासयोर्बहिर्भूमौ तुल्येदन्तामाय- भावेन स्थिवयोः पटाभासोपरक्तः शुक्लाभासो विपर्ययो वा भव- तीति युज्यते । तेन अन गुणभूतो विशेषणमन्योपधेयरूपत्वा. दन्यत् खरूपव्यतिरिक्तमुपधेयं स्वात्मना अनुरखनीयं रूपं विशिष्टलक्षणं येनेति, प्रधानभूतस्तु विशेष्योऽन्येन उपधेयं वि- शेषणेन उपरखनीय रूपमस्येति । एवं च विशेषणविशेष्यभाव- मुखेन यो व्यवहारः, स आत्मनि न उपपद्यते इति न असौ कस्यचित् धर्मः, नापि तस्य कश्चित् धर्म इति ज्ञानं नाम यद्यपि बुद्धिरूपं; तथापि न आत्मनो धर्म इति नैयायिकादितो भेदः। ननु एवं स एव पुरुषोऽस्तु, किमन्येन ज्ञानेनेति शङ्कित्वा आह 'ज्ञानं पुनर' इति । स हि शुद्धः प्रकाशस्तेनैव वपुषा यदि अर्थानां प्रकाशः स्यात् , तत् तस्य रूपस्य तृणमात्रेणापि अनूना- धिकरूपत्वात् सदा सर्वस्य अवभासनं कस्यचित् वा कदाचिदपि अनवभासनं भवेदिति सर्वज्ञमज्ञं वा जगद्भवेत् । तस्मात् घटसं- वेदनमिति घटाभासोदये, पटसंवेदनमिति तदाभासप्रक्षये पटा- भासोदये च भवति । नच घटपटाभाससंभेदं चिन्मात्ररूपं पुरुषः सहते । नच संवेदनं विषयस्य स्वरूपं जडाजडयो रूपयोविरोधात् पूर्ववत् सार्वघ्याशताप्रसनाच। तदिदं 'विपयः प्रकाशते' इति यत् प्रकाशन, न तत् पुरुषः, नापि वत् नीलार्दावि पुरुषस्य प्रकाशरूपस च्छायेयमिति आयातम् । नच संवेदनं साझादेव विपये च्छायामर्पयवि अन्यायभावप्रसगात्, नापि इन्द्रियेपु झदि- . - ·, १४८ ईश्वरप्रत्यभिज्ञाविवृतिविमर्शिनी येव सर्वन निश्चयप्रसङ्गेन आलोचनासंभवापत्तेर्य एव पश्यामि, स एव शृणोमीत्याद्यनुसन्धानाभावप्रसङ्गात् बाह्येन्द्रियाव्यापार- स्वप्नसंकल्पस्मरणाद्यनुदयप्रसगाच । तत् कचन वस्स्वन्तरे अस्य पुरुषस्य च्छाया संकामति । नच अस्मिन्नगृहीतविषयप्रतिबिम्बे पुनरपि विषयस्य अप्रकाशत्वापत्तेरिति यदेव तत् वस्त्वन्तर चैतन्य- विषयात्मकोभयच्छायाग्रहणसमर्थ तत एव सत्त्वप्रधानं बुद्धिश- ब्दवाच्यमनुसन्धानकारित्वादेकं, तस्स जानामीत्येवंभूता जिघृक्षा- प्रयत्नोपक्रमा विषयालोचनशरीरा निश्चिनोमीत्यवसाना पूर्वापरी- भूता तावद्विषयाध्यवसायफलैक्येन एका तद्धर्मिपरामर्शमतिरो- दधती क्रियात्मा विशिष्टा परिणामपरपरा ज्ञानाख्या-वृत्तिर्वर्तनं सथावस्थानमुच्यते । काष्ठस्य हि भस्स न वृत्तिः काष्ठपरामर्शस्य तिरोधानात् । गपि एक एव क्षणो वृत्तिः, तत्र हि अयमित्यं वर्तते इति को विभागः। तदनेक एव क्षणो धर्मिपरामर्शमतिरोदधत् फलबलेन कल्पितविचित्रमर्यादः क्रियात्मा परिणामो वृत्तिश्चैत्री गच्छतीतिवत् । सा च वृत्तिविषयस्य अध्यवसाये पर्यवसितरूपा पुरुपच्छायाबलेन प्रकाशरूपतामुपगता ज्ञानमुच्यते इति पिण्डा- र्थः। तदेतदाह ज्ञानं पुनर इत्यादिना । पुनःशब्दः पुरुषात् वि- शेषद्योतकः। 'सततम्' इति प्रयदूपेण अनवच्छिन्नम् । निद्रा- दावपि हि प्रत्ययरूपत्वमिच्छन्ति गुरवः पतञ्जलिप्रभृतयः प्रबोधे प्रत्यवमर्शात् सुखमखाप्समित्यादेः प्रत्ययविशेप एव निद्रेत्यादि निरूपयन्तः । पूर्वदेशकालादियोगेन स्मर्यमाणतया वर्तमानदेश- कालादियोगेन अनुभूयमानतया तहययोगेन प्रत्यभिज्ञायमानतया वर्तमानभविष्यद्योगेन सभाव्यमानतया भूतस्य वर्तमानस्य चा भविष्यद्योगेन यदिवा पेवलभविष्यद्योगेन उत्प्रेक्ष्यमाणतया वनापि सुटास्फुटादितया आभासान्तरसाचिव्येन प्रमानन्तरादि- - ·. इत्यादिषु स्थानेषु । ननु तदनुसारेण इह तेनापि वृत्तिप्रन्थेन दुलाया अपि अवयवप्रसिद्धः शब्दान्तीनैव क्रिया मासेत; ततश्च अजडसंवेदनात्मकं तत् ज्ञानमित्याशत । सामाना. पार्थाभिधायिनः समानाधिकरणं ज्ञानं जरूपमुठं भरतीति । इति अबाधितेन न्यायेन त्यकावयवस्य सामान्यप्रसिद्धो जडरू वृत्तिवृत्तिमतोश किं फाणादवत् समयाय इसापनश सामानाधि- १०२ वि०] श्रीमदभिनवगुप्तपादरचिता । १४९ साहित्येन चेत्यादिना वैचित्र्यसहस्रसंभेदनविचित्रा ये आभासा:, अत एव गुणवाचिना तच्छब्देन प्रकारयोगात् द्विरुक्तेन कर्मधार- येण वा तत्तच्छन्देन व्यपदिष्टा घटपटादीनां बाह्यानां संबन्धिन आभासभेदाः प्रतिबिम्ब विशेषाः, तेषामुयलयौ व्यक्तिविलयौ नित्यं विद्यते यस्मिन् , अत एव अन्यः इति बुद्धितत्त्वात् व्यति- रिक्तो वाह्य इति चित्तत्त्वादन्यो यो विषयो नीलादिः तत्र या अन्तर्मुखता तदन्वयव्यतिरेकानुविधानम् , ततो हेतोर्यदा- यत्वं ज्ञानं, तच्च न चितो; नापि अर्थस्य, किं तर्हि बुद्धितत्त्वस्य पश्यामि, जानामि, निश्चिनोमीत्येवंभूतः पूर्वापरीभूतावयवो यो व्यापारः क्रिया तत्स्वभावत्वेन हेतुना वृत्तिर्वर्तनमित्यनया भापया सांख्ये दर्शितं 'वृत्तयः पञ्चतय्यः।' 'प्रमाणविपर्यय । (यो० सू०११६) इति, 'स्वालक्षण्यं वृत्तित्रयस्य । (२९ का.) भाव्यमिति 'बुद्धिर्ज्ञानम्' इति कथं सामानाधिकरण्येन निर्देशः । अत्र आह 'केवलम्' इति । बुद्धेर्वृत्तिर्योधनं संवेदन दर्शनमिति हि प्रत्यासत्त्या समाकृष्टायाः शब्दान्तरसंनिधानाच धिकरण्ये तु बुद्धिशब्दस्य अवयवप्रसिद्धेः समुदायप्रसिद्धिर्यलीयसी ।'

·१५० ईश्वरपत्यभिज्ञाविवृतिविमर्शिनी U . करण्येन अव्यतिरेकपर्यवसायिना निराकृता भवति । सामाना- धिकरण्यं च समुदायप्रसिद्धिमुपोद्वलयत् थोधताशां पराकरोति यथा, तद्वद्व्यतिरेकमपि प्रतिपादयेदित्याह 'अत एव च' इति । अभेदो यः प्रतिपादितः, ततोऽवश्यमतो बोधताशङ्का शांभ्यतीति एवकार, समुदायप्रसिद्ध्या चेतिचकारः । वृत्तितद्वतोरभेदं प्रतिपादयता सामानाधिकरण्येन बोधवाशङ्का निरस्तेति तु व्याख्यानमुत्तानदृशां मतम् । ननु पूर्वापरीभूतानां क्षणानां फल- मेकमवलोक्य वृत्त्येकत्वमर्यादा कल्प्यते ग्रामप्राप्तिफलेन गमन- मर्यादादृष्टेः, इह तु ज्ञानरूपायाः क्रियायाः किं फलम् । आह 'तस्याश्च'इति । चः पूर्वपक्षाशङ्कां सूचयति । वस्या यः सत्त्वाख्यो भागोंऽशः, सोऽधिगमक्रियायाः फलत्वं प्राप्तः फलभूतः। ननु सत्त्वं भाग इति सदा युकं, यदि भागान्तरयोगोऽस्याः स्यात् । अस्तीत्साह 'त्रिगुणायाः' इति । ननु सत्त्वरजस्तमांसि त्रीणि यदि अस्या रूपम्, तत् सत्त्वभाग एव कस्मात् फलमियाशङ्कासूचकोऽपि- शब्दः । अन उत्तरमाह-परस्य घटादेरसौ यतः प्रकाशस्वभावः। 'सत्त्वं लघु प्रकाशकम् । (१३ का०) इति हि आहुः। ननु नीलादेरपि त्रैगुण्यात्मत्वात् तदीयोऽपि सत्त्वांशस्तथा कस्मात् न भवति । उच्यते 'शुद्धत्वात्' इति । रजस्तमोभ्यामनभिभूतत्वेन स्वच्छत्वात् । अत एव 'प्रख्यारूपं हि चित्तसत्त्वम् ।' इति उक्तम् । ननु परप्रकाशात्मा चेत् सत्तभागः, युगपदेव विश्वं कस्मात् न पकास्यात , सत्त्वस्यैव च उपयोगे निरूपिते,गुणव- यमन्यत् किमर्थ स्यात्, इत्याशङ्काद्वयमपिशब्देनैव योविवं परिहरति 'रजस्तमोभागाभ्याम्' इति । सत्त्वं प्रकाशरूप निर्मलनभःप्रख्यं सर्वतो जलदपटलेन इव वरणात्मना वमसा ·शो जावः, स फथं फस्यचिदवारशः खात् । नहि कारणोप- शत्रुडितः स्वनिर्भास इव स सत्त्वभागो न प्रकाशान्तरमपेक्षते इति एपैव संवेद्यता । एतदुक्तं भवति-सर्वतः स्वच्छात्मनि बुद्धिसत्त्वे विपयप्रतिबिम्बभागो ज्ञानक्रिया, संविच्छायामागस्तु इति । ननु आत्मच्छायावशात् विपये एवं प्रकाशमानता अस्तु, किमन्तरालकल्पितेन बुद्धितत्त्वेन । लोके च विषय एव प्रकट, इति व्यवहारः। तथाच जमिनीया अर्धदृष्टतामेव फलं मन्यन्ते । अत्र आह-यदि विपये एवं प्रकटवा उत्पचेव,तदास विपयस्ता. १०२ वि०] श्रीमदमिनवगुप्तपादरचिता । १५१ समावृतमास्ते । तत्र च मारुतस्थानीय प्रवृत्तिस्वभावं रजः क्रियात्मकतया कमेण तमोजलमपसारयति न्यग्भावयति । अतश्च स विशेपेण परप्रकाशात्मापि भवन्नसौ सत्त्वभागः क्रमेण नीलादेाह्यस्य सुसादेश्च आन्तरस्य प्रकाशरूपो जायते इति युक्तम् । युक्तश्च गुण्योपयोगः । ननु प्रकाशरूपोऽपि असौ सत्त्वभागो याह्यालोकस्थानीयो जड एव, तदेप कथंकारं निरा- काहीभवेत् येन पार्यन्तिकफलत्वमस्य उक्तम् । किञ्च नीलप्रकाश- रूपः सुखप्रकाशात्मा वा यः सत्त्वभागः स नीलसुखप्रतिविम्बो- परक्तः, ज्ञानात्मिका च वृत्तिः क्रिया, स एव कथं फलं स्यात् । उच्यते-आत्मनः संविद्रूपस्य तस्मिन् स्वच्छे यतः सम्यक् निधान प्रतिविम्वेन विश्वान्तिस्ततः संवेद्यमानतां प्रतिपद्यते । ननु केन अन्येन तस्य संवेद्यता। न वहिर्बुद्धितत्त्वान्तरमस्ति, नच पुरुषापेक्षया संवेद्यमानता उपपन्ना वथात्वे नीलादेरपि तथैव सा अस्त्वित्सलं बुद्धितत्त्वकल्पनायासेन । आह-प्रकाशमानव संवेद्यता न अपरा काचित् , अपितु संविच्छायया अनुग्रहात् प्रका- ५ फलम् । यदुक्तं 'फलमविशिष्टः पौरुषेयश्चित्तवृत्तिबोधः ।।

·१५२ ईश्वरप्रत्यभिज्ञाविवृतिविमर्शिनी नवं रूपं कारणमेव प्रति तथा भवति । एवं हि कुम्भकारमेव प्रति कुम्भ कुम्भो भवेदन्यान प्रति अकुम्भः । ननु यथा द्वित्वं कस्यचित् प्रमातुरपेक्षया बुद्धया जातं नच सर्वान् प्रमातून प्रति' भाति, अपितु तमेव; तथा प्रकटता यदात्मगतभावनात्मकक्रि- थासंनिधानात् जाता तमेव प्रति अविष्यतीति आशय आह प्रकाशंसंज्ञक' इति । द्वित्वं हि जातं न प्रकाशस्वभावम् , अपितु' तत्सामान्यज्ञानपुरःसरम् । द्वित्वगुणज्ञानात् द्वे द्रव्ये इति ज्ञानेन भवितव्यम् , ततश्च तत्र द्वित्वोत्पत्ताविव तत्सामा. न्यज्ञानोत्पत्तावपि अपेक्षाबुद्धेनिमित्तत्वम् । नच सा प्रमात्रन्तरे संभवति एकार्थसमवायात् यतो ज्ञानयोः कार्यकारणभावः। इह तु प्रकटता चेत् जाता, म अन अन्यदपेक्ष्यमस्ति तत्रापि ज्ञेयायां प्रकटतान्तरानवस्थाप्रसङ्गात् । तस्मात् विपयः प्रकट इति धुद्धितत्त्वप्रतिविम्बितस्य विषयस्य संवित्प्रतिविम्बमेलनमेव इद-. मुच्यते, नतु वाह्यस्य प्रकटता काचित् धर्मः। ननु मा भूत वि. पयनिष्ठा प्रकटता आत्मनिष्ठेव भविष्यति मम प्रकटो घट • इति आत्मनि उपसंहारदर्शनात , तत् किं बुद्धितत्त्वेन । उच्यते ----आत्मा संविन्मानस्वभावः साक्षात् द्रष्टा केवलं, तस्य विपं. यप्रकटता नाम यत् संविदोऽधिकं वजनकत्वं कथं खरूपं स्यात् । कयं तर्हि असौ विषयबोधेपु द्रष्टा साक्षी चेति । आह- बुद्धा वेव सत्याम् । ननु मा भूत् वत्र चिदात्मनि पुंसि .अधिक किचन विकाराधायि प्रकटतात्मक फलं, स एव तु भविष्यति । मआइ,-निर्विकार एय,असौ यदि नीलप्रकाशः, वर्हि नीलमेष विश्वस्य असो तथा स्यात् । प्रकाश एवं हि नीलप्रकाशः पीत- प्रकाशं इति पायातम् । 'अत एवं' इति । यस्मात् न विपये" प्रकटतालक्षणो मोगो विनान्तः, नापि ओत्मनि, - - अखिच

·-
कर्मणी स्यादाम् , अति तु अन्यदपि प्राप्यं फर्म या
कर्मसंसर्गाधिको न फश्चित् विशेपो प्रामं गच्चत
१०.२ वि०] श्रीमदभिनवगुप्तपादरचिता ।
विपयात्मनो गयोगव्यवहारः, 'तत इत्यर्थः । यु
'सत्त्वं तस्य यतो नैर्मल्यं रजोऽपसारणसहिष्णुता तर्द
गस्य, नतु नीलादाविव अनपसारणीयत्वं ततो ।
मपि आत्मनो विषयस्य च संवन्धिनी रूपच्छायां
लमयतामनुकरोति तदाकारधारितया भासते नीलर
गतसिववस्त्रवत् ततो हेतोस्तत्प्रतिविम्व आत्मविप
यतो युज्यते, ततो विपर्ययोधस्वभावो भोगः सिध्या
माह्यस्य ग्राहकस्य च यो मेलनात्मा संवन्धस्तद्रूपतयैर
न अन्यदस्य रूपमिति आशयः । ननु बुद्धौ यदि
म्वयोगः, आत्मनो विषयस्य च कथं भोक्तृभोग्यर
इत्याराध्य आह 'सा च' इति । सा भोगसिद्धिर
भावे । आत्मा भोक्ता विपयोभोग्य इति व्यवहारे हेतु
तस्मात् तयोरात्मविषययोर्भोक्तृभोग्यतायोग्ययो
पन्यो यावद्गति परस्पररूपमेलनात्मा वासगृह इव
स एव मोकृभोग्यभावः । ननु सत्त्वं तावत् प्रकाशा
चेन् विषयप्रतिविम्यं पतितं; जातो विषयप्रकाशता
दिमन्येन आत्मप्रतिविम्यकल्पनेनेत्याशङ्कां वारयति
परागवत्' इति । स हि सत्त्वप्रकाशो बाह्यालोक
इति उत्तम् । 'योधावेशेन' इति योधसंसर्गेण ।
वण्डलानामयमेव पाके कर्मभावो यो विष्टित्तिलक्षणं
वथैव विषयस्यापि युद्धपमानतायां केनचित् विशेषण
सेव प्रकटता भविष्यति । भवेदेयम् , यदि निर्वयाँ
पोधात
• दाइ 'नहि' इति , । योपलंसर्गात्मा · प.

·ईश्वरप्रत्यभिज्ञाविवृतिविमर्शिनी उच्यते-~यो बोद्धा पुरुषेण बुद्धौ विषयस्य संसर्गः । 'अत एवं इति । सांख्यस्य यदेत दित्यादि आरभ्य पूर्वोक्तमुपयोगि प्रमेयं बुद्धितत्त्वसद्भावे हेतुत्वेन उपजीवति । यत आत्मा निर्विकारः, नच ताहगसौ विषयप्रकाशः, विषयस्य च न प्रकटता नैस- गिकी उपपन्ना, नच आत्मसंनिधानतः, नापि इन्द्रियसंनिधान- मात्रात् , ततो बुद्धिसंज्ञकं स्वतन्त्रमेव तत्त्वं वस्तुरूपम् , नतु आत्मनो धर्मो वैशेषिकवत् , नापि विषयस्य जैमिनीययत् , इन्द्रियाणां बाईस्पत्यवत्, इति इयती सांख्यस्य मुख्या प्रमे- यगतिः। वृत्तौ छायाशब्देन सूत्रे रूपशब्दं तत्पर्यायं व्याख्यत् । 'अतः' इति उभयच्छायाधारणात् । असौ बुद्धिः। अर्थस्य प्रकाश स्तत्फलपर्यन्तोऽधिगम इत्यर्थः । ननु एवं बुद्धितत्त्वं निर्मलं सदा स्थितं, तत् तदुभयप्रतिबिम्बधारि सदैवेति तावता तावत् परमार्थबन्धो भो कस्यचित् । नहि शिशिरमारुतशिलीभूतशी- तलतरमहाहिमानीशकलकप्रतिविम्बितश्चैत्रः शीतव्यथामनुभ- वेत् , नापि तत् तुषारशकलकमुपचरितोऽपि बन्धः स्यात् यदि उपचरिता अन्यो भवेत् प्रतिबिम्बितं चैत्रं पश्यन्निव मैत्रः । नच बुद्धिपुरुपावुभौ यस्तथा उपचरति, तादृक् तृतीयोऽस्ति । अस्तीति आह 'अहंकारतत्त्वम्' इति । करोतिः क्रियासामान्ये । अहं करोमीति जानामि भुखे चेत्यर्थः । तथाहि आत्मा युध्यते, इति अपेक्षाविपये भुते इति तु सुसदुःखसाधनविषये यो.व्यय- हारः प्रतीतिः प्रत्यवमर्शश्व, तद्रूपा गृत्तिर्वर्तनं व्यापारोऽस्य । ननु अयोद्धरि अभोक्तरि च निरागसि कथमहंकार एवं व्यत्र- हरेत् । आह-~-उपकारकत्वं योघोः भोगे प पुद्धिगते यत आत्मनस्तेनैवमध्यारोप्य व्यवहरति । ननु उपकारकत्वं तत्र अस्य कथम् । उच्यते । वत्संनिधौ यतो योघो ज्ञानमोगोमया- .

·१०२ वि०] श्रीमदमिनवगुप्तपादरचिता । स्मताविभक्तो बुद्धौ सिध्यति । ननु परिणामधर्मतालक्षणा क्रिया मा भूदात्मनो वास्तवी, भोत्कृतापितु किं न पारमार्थिकी । ओमित्याह 'नतु आत्मनः' इति । चिन्मानव, न विषयोप- भोक्तृता । नच तदतिरिक्तमस्य रूपमुचितमिति हि उक्तं विस्त- रतः । ननु अहंकारेण एवमात्मा भोक्तृत्वेन अभोक्तैव सन् व्यवह्रियताम् । व्यवहियमाणस्य तु कथमसौ भोगो भवेत् । उपचारे हि न उपचार्यस्य स्यात्मनि विशेपः कश्चित् , अपितु उपचरितुरेव तथाभूतवुद्धिशब्दविशेषप्रतिलम्भात्मा व्यवहारः, अन्यथा अनन्तप्रमातृभेदेन युगपदुपचर्यमाणामिजलादिविरुद्ध- भावभेदितवपुर्माणवकोऽपि अनन्तविरुद्धरूपतामेकत्रापि क्षणे प्रतिपद्येत । तदेतत् परिहरति 'अहंकारव्यवहार्यात्मना' इति । केन एतदुक्तं-चिद्रूपताधिकः कश्चित् पुरुषस्य भोग इति । बुद्धिबोधं हि यदात्मनि अविशिष्टतया अहंकारो व्यवहरति, एव अयं भोगः । चित्प्रति विम्बयोगिनि विषयप्रतिविम्बवति च बुद्धितत्त्वे 'अहमिदं जानामि' इति चेतनाचेतनप्रतिबिम्बद्वय- मेलनाव्यवहारकारिणा अहंकारतत्त्वेन योऽभिमानो जनितः, स एव बुद्धितत्त्वात् तद्वृत्त्यध्यवसायगोचरीकृतस्तद्बुद्धिप्रति वि. म्बचित्तत्त्वेन सह एकाश्रयतालक्षणं संयोग भजमानश्चित्तत्वस्य चित्प्रतिबिम्बादनध्यवसितभेदत्वेन भोग इति उच्यते । काणा- दादिदर्शनेऽपि हि ज्ञानात्मको गुण आत्मनोऽन्यः । कथं तस्य भोगः । समवायादिति चेत् , संबन्धमानं तर्हि भोगरूपतायां कारणमिति उक्तं भवति । इहापि च दर्शितः संबन्धश्चित्तत्वादन. ध्यवसितभेदस्य चित्प्रतिविम्बस्य विषयप्रतिविम्वेन सह अहं. कारमेलितस्य तयैव बुद्धया अध्यवसितस्य एकबुद्धयाश्रयत्वल. क्षणसंयोग इति संसर्गमात्रप्रभावितोऽयं भोगव्यवहारः सर्वत्र । स । . .

·। ईश्वरप्रत्यभिज्ञाविवृतिविमार्शनी संसर्गश्च प्राप्तिलक्षणः संयोगोऽस्तु समवायो वा अभिमानेन वादान्तरेण ! यदि वा तथाभूतस्य संयोगस्य पूर्वपूर्वप्रलयमहाप्र- लयेषु अपि प्राथम्यं न अबधार्यते इति अनादिः संयोगो भवन समवायात् न विशिष्यते । बुद्धितत्त्वस्य च सर्वोऽयं धर्मः। धर्मधर्मिणोश्च यः संबन्धः, स संयोग इति वा तादात्म्यमि- ति वा समवाय इति वा उच्यताम् । वस्तुनि लब्धे हि संज्ञासु क्रियासु च कोऽभिनिवेशतत्त्वचिन्ताकारणम् । यस्मिन्नेव च बुद्धिप्रदेशे चित्तत्त्वप्रतिविम्बयोगात् चिदविशिष्टता, तत्रैव नील- प्रतिम्बयोग इति आधाराधेयभावापृथक्सिद्धिभ्यां समवायतापि उच्यताम् । को विरोधः । सर्वथा तावत् सर्वदर्शनेषु संसर्गकृत एव अयं भोगव्यवहारः । यदाह .....परोपाघौ सर्वा धीयावहारिकी। अयथार्था.............. ॥ इति । तदेतत् सर्वमनवकृप्तिद्योतकेन वाशब्देन आह 'संयो- गात्समवायादा' इति । अहं करोमि जानामीत्येवंभूतेन रूपेण अहंकारतत्त्वस्य या वृचिः, सया व्यवहरणम् । भोग- व्यहरणे ज्ञानाभिधानलक्षणे योग्य आत्मा स्वरूपं यस्य बुद्धि- बोधस्य बुद्धिसंक्रान्तस्य विषयप्रतिविम्बचित्प्रतिविम्बमेलनस्य, तस्य चिद्रूपेण पुरुपेण सह यो भेदाध्यवसायाभाव: प्रकाशता, येन बलेन च तावन्माने मूर्छाकल्पे विश्रमितुमयोग्य इति अभेदाध्यवसाये पर्यवस्थन् पुरुषस्य भोग इति उच्यते; स संयोगादस्तु समवायात् वेति किमनेनेति । एतत् शेपमुनिवच- नेन संपादयति । 'तथाच' इति । 'सत्त्वपुरुपयोरसन्तासंकीर्णयोः प्रत्ययाषिशेपो भोगः, परार्थ- स्वार्थसंयमात्पुरुषशनम् । (यो० सू० ३१३५) .

·१०२ वि०] श्रीमदमिनवगुप्तपादरचिता । १५७ इति सूत्रम् । अस्य अर्थः-सत्त्वं यत् वुद्धिशब्दवाच्यम् , य: पुरुपस्तयोर्जडचिद्रूपतया नीलमुत्पलमितिवदन्योन्यमभिन्नकक्ष्या- धिशयनेन अन्योन्योपरागलक्षणं संकरमसहमानयोरपि यः प्रत्यये बौद्धेऽध्यवसाये अविशेपो भेदानध्यवसायेन अभेदाध्य- वसायविनान्तेन व्यवहियमाणमैक्यं, स एव भोगः । स एव बुद्धिवर्त्यपि भवन भोक्तरि पुरुपे चिद्रूपत्वादुचित इति परार्थ उच्यते । ननु अस्ति एवंविध एष संसर्गबलप्रभावितो भोगा, किंतु एष संसर्गोऽनादिः कथं विच्छिद्येत, येन मोक्षावकाशो भवेदित्याशङ्कय आह 'यदा तु' इति । प्रधानं तावदुपादा- नकारणं महदादिकार्यात्मना परिणमते । तत्र च अस्य जडत्वं, सुखाद्यात्मना च यत् भोग्यत्वं भोगयोग्यता, तत् सहकारिकार- णम् । नच गुणानामन्योन्यं भोगयोग्यत्वमुचितं जडत्वात् भोक्तृभो- ग्यत्वयोरेकत्र विरुद्धत्वादिति अन्यदेव चिद्रूपत्वं प्रति भोगयोग्य- त्वमुचितम् । तच्च चिद्रूपं भोगवैचित्र्योपलम्भादनेकम् । यदाह जन्ममरणकरणानां प्रतिनियमात् ।' (१८ का०) इति । नच अस्य भोगस्य एनमेव भोक्तारं प्रति भोग्यतेति निय- मनिदानमस्ति, तत् सर्वान् प्रति तत् भोग्यम् , भोक्तृता च एषां स्वप्रतिबिम्वार्पणेन बुद्धिप्रभृतिसमस्तप्रपञ्चायभासनम् । सप्रपञ्चे बुद्धितत्त्वे संकीर्णोऽपि संयोगमहिना चित्तत्त्वेन परमा- र्थतो न संकीर्णः। तत् संकीर्णता यावत् चित्प्रतिविम्बवलात् निर्भासते, तावत् संसारः । यदा पुनरसंकीर्णता, तदा विवेक- शानमेतत् ज्ञानम् । न संकीर्णासंकीर्णरूपव्यतिरिक्तं दृश्यमस्ति । तच्च यस्य समुच्चीयेत । चशब्दश्च अपिशब्दार्थे । 'तथापि' इति अभ्युपगम्यवादोऽयं न सोपपत्तिक इत्यर्थः । 'अत एव वा' इति । सूत्रे पराशाद्योतकं यत् कृतं, वेन अस्य वादस्य अभ्यु- , ·१५८ ईश्वरमत्यभिज्ञाविवृतिविमर्शिनी तथा पगम्यापि एतदुच्यते, नतु प्रतिविम्बवादोऽयमुपपद्यते इति अना- दरोऽपि द्योत्य इभिप्रायेण टीकाकृदस्य धुद्धिप्रतिबिम्ब- वादस्य अनुपपत्तिं बहुशाखां दर्शयन् 'तथापि इति वृत्तिग्र- न्थार्थस्य आफूतं स्फुटयति 'नच' इति । स्वच्छमपि हि अधिक- स्वच्छमपेक्ष्य अस्वच्छंन अधिकस्वच्छस्य प्रतिविम्ब स्वीकरोति सितदुगूलमिव स्फटिफमणेः । तथाच बुद्धितत्त्वं पुरुषापेक्षया । तथाहि आलोकोऽपि बुद्धिप्रकाशमपेक्ष्य अस्वच्छः, सोऽपि पुरुषप्रकाशमपेक्ष्य । पुरुषप्रकाशो हि सर्वतःस्वच्छस्तस्य अन- न्यापेक्षणादेव संविद्रूपत्वं यतः । यथा यथा हि फुटा वेद्यता, तथा तथा स्वच्छत्वाभावः। एवमधिकस्वच्छेन प्रतिबिम्बं स्वीक्रियते अखच्छस्येति प्रतिविम्घखीकरणे यत् कारणं, तद्विरुद्धमिह अख- च्छत्वमिति कारणविरुद्धोपलब्धिः। एवंच यदतः टीकाकारस्य अयमाशय:--सौगत एव सांख्यमतं दूषयन् मत्पक्षस्य अवकाशं दास्यति । सर्वतःस्वच्छे चिद्रूपे विश्वं प्रतिबिम्बितुमर्हतीति । सौगतस्यापिच संविदि संवेद्यं प्रतिबिम्बमर्पयति, नतु संवेद्ये सं- विदिति स्वपक्षसिद्धिराशये विपरिवर्तते एव । अथ परो मन्येत- न स्वच्छत्वं नाम पारिभाषिकं किंचन, यदेव च अन्यप्रतिबि- म्वप्रणसमर्थ तदेव स्वच्छं; बुद्धितत्वं च पुरप्रतिविम्ब प्रहीतुं समर्थमेव, तदपि किं न स्वच्छमिति । तत्र आह । 'समानध- माण्येव' इति । इह प्रतिविम्बग्रणे नियमो दृष्टः । तथाहि दर्पणे स्पर्शगुरुत्वादि न प्रतिविम्बति, अपितु रूपसंस्थानमात्रम् । निर्मलं घ अस्य विजातीयरूपैः सजातीयामावैश्व अकलुपित निविडसंहननं रूपमुपलब्धं यदा भवति, तदा प्रतिबिम्बयोगः, वाष्परजोरूपान्तरेस्तु विजातीयेरनिविदस्थपुटत्वादिना सजातीया- मावेः फलुपिते वस्मिन् रूपे न भवति, इति अन्ययव्य विरे- ·. १०२ वि०] श्रीमदमिनवगुप्तपादरचिता । काभ्यां मन्यामहे । प्रतिबिम्बार्पकापेक्षया यस्य स्वच्छताख्यो धर्मस्तत्प्रतिविम्यात्मकगुणविशेषनिष्ठः, स एव प्रतिबिम्बं गृहाति । एवं स्वच्छत्वं गुणे समाने विशेषरूपतायां पर्यवसायितमिति अपृथगेय उपसंहरिष्यति 'एवं समानगुणे एव' इति । तथाहि पार्थिवे भूमिकुट्टिमे, वनरत्नादिमये दर्पणे, आप्ये निस्त- रगजलाशये, तेजसे चक्षुर्गोलकान्तर्वतिदृष्टिमण्डले रूपाख्यो गुणः । तत्संनिवेशश्च संस्थानात्मा गुणोऽस्ति स्वच्छप्रायाणामपि रूपवत्त्वादिति तेषु रूपसंस्थानप्रतिविम्बमेव उपारोहति, न अन्यत् गुरुत्वस्पर्शादि । यथोक्तं मयैव 'प्रच्छन्नकामिनी कान्तप्रतिबिम्बितसुन्दरम् । मुकुरं कुचकुम्माभ्यां स्पृशन्त्यपि न हृष्यति ॥ (तं० आ०३२६) इति । व्योमावकाशे च परिच्छिन्नदीर्घवर्तुलाकारे यदादित्यतेजो न अतितीनं न अतिमन्दं वा चन्द्रतेजो वा, तत्र शरीरसंस्थान. प्रतिविम्बं दृश्यते च्छायापुरुपोपदेशपरिशीलनेन । लोहदर्पणादि तैजसमिति मन्तव्यम् , तदपि वा पार्थिवमेवेत्याभिधमिकाः आकाशे च शब्दगुणे वक्तृशब्दस्य प्रतिविम्बितं प्रतिश्रुत्कारूपम्। निर्मलेन रसान्तरग्राहिणा रसेन भूयसा समाक्रान्तं च रसनेन्द्रियं, तस्य अधिष्ठानं दन्तोदकं निर्मलरसयुक्तमिति तत्र कटुतिकाम्ला- दयो रसाः परेण आस्वाद्यमानाः पिप्पलीनिम्बदाडिमादिपु वर्त- मानास्तदास्वादानुमानपूर्वकत्वेन प्रतिविम्यमर्पयन्ति । स्मर्यमाण- प्रहणमनुभूतत्वेऽपि तदानीमसाक्षास्क्रियमाणतामात्रमुपलक्षयति । तेन स्मर्यमाणा अनुमेयमानाः समुत्प्रेक्ष्यमाणा वा रसस्पर्शादयः प्रतिविम्यं गृहन्तीति । तथाच शरीरस्य केचिदानन्दस्यानरूपा आधाराः कन्दहृदयतालुतलादयः । तेषु मिथुनोपभोगसमुचित- स्पर्शस्तथैव अननुभूयमानोऽपिं अनुमेयमानमर्यमाणोत्प्रेक्ष्यमाणा- ·ईश्वरप्रत्यभिज्ञाविवृतिविमर्शिनी दिरूपः प्रति संक्रामति येन धातुस्यन्दसुखाद्यपि स्यात् । केचित् तु दुःसाधारा मत्तगन्धजठरकूर्मनाडीकण्ठप्रभृतयः । तेषु परा- नुभूयमानाः स्मरणोत्प्रेक्षादिसंनिधापिता वा कुन्ताघातशूलादि- स्पर्शा मू दुःखादिकारिणः । परानुभवश्व प्रतिविम्बितस्य तस्य स्पर्शादहणं प्रति केवलं सहकारितां करोति अवधानमुद्बोधय- मानः । तेन इदं न वाच्यम्-अनास्वाद्यमानोऽपि केनापि दाडि- मरसो दन्तोदके किं न प्रतिविम्बतीति यतः प्रतिविम्वत्येव असो, अनवधानात्तु न लक्ष्येतापि । वाहि-अवहितः सुकुमारोऽ- इनाजनः परेण स्पृश्यमानमपि तीक्ष्णकण्टकार्ग पश्यन् वेपथु- माविशत्येव । कर्माधिपत्याच केपांचित् केचिदाधारा अकलुषा इति तत्प्रतिबिम्बयोगो विचित्रो दृश्यते । गन्धक्षेत्रेऽपि तीन- विरेचनादिद्रव्यगन्धः प्रतिबिम्बमर्पयत्येव येन सद्गन्धपूर्णमेव सर्वमभिमन्यते । ननु स्वच्छेन द्रव्येण प्रतिहत्ता नयनरश्मयः परावृत्त्य स्वमेव मुखं गृहन्ति, दर्पणे मुसमिति तु भ्रान्तिरियम् । नतु सत्सत्वभ्रान्तत्वव्यतिरेकेण अन्यो राशिः प्रतिबिम्बनामधे- योऽस्ति तृतीयः । मैवम् । एवं हि सति मम एतन्मुखं स्पर्शव- दित्यपि मासेत; परमुसवहस्तादौ च विम्बप्रतिविम्बद्वयं दृश्यते। अन्योन्यसंमुसादर्शभूयस्त्वे च बहुदरमुसग्रहणं कुतः । भ्रान्ति- रियमिति चेत्, सैव अस्तु किं सत्यमुसमहणाभ्युपगमेन असं- वेद्यमानेन । नहि शुक्तिकारजतनिर्भासे सत्यरजतनिर्मासोऽपरो. ऽभ्युपगतः भ्रान्तावपि च किं दर्पण एव मुसत्वेन भाति, उत स्वमुसं परमुखत्वेन । पूर्वस्मिन् कल्पे दर्पणे न कश्चित् भासेत गुचिरजवे- कचन्द्रादिरिव रजतसर्पद्विचन्द्रादित्वेन भासमानः। अत्रयदर्प- पस्सन पृष्ठे, न अभ्यन्तरे, न पश्चाद्धागे मुसमस्तीति प्रतिपत्तिदर्प- णस्य अविकल्पस्य निर्मासात् । यदि तु खगुखं पर मुखत्वेन भासेठ, . - ·. १०२ वि०] श्रीमदभिनवगुप्तपादरचिता । सदा शुक्तिं यथा रजवधिया गृहाति; तद्वत् स्वमुसं दर्पणे संनि- हिते परमुसधिया गृहीयादिवि तत्र अयमुदासीनभावमवलम्ब- मानो भूपणविन्यासप्रसाधनादि न आद्रियेत । प्रतिफलितानां च स्वदेहसंमुखीभूतानां रश्मीनां चाक्षुपाणां ग्रहणत्वे सशरीरेण आ- स्मना यदि अधिष्ठानं, तदहमित्येव प्रतिपत्तिः स्यात् , नतु अन्यो- ऽयमिति । अव्युत्पन्नस्य हि बालादेरयमित्येव एकरसा प्रतिपत्तिः। व्युत्पन्नस्तु इदमेव शरीरमत्र प्रतिसंक्रान्तमिति मन्यतां नाम । ननु अस्य विम्बात् न भेदेन प्रतिपत्तिः, प्रतिविम्वेन अशरीरेण आत्मना अधिष्ठितास्ते रश्मयः परत्वेन गृहन्ति, इति चेत्, न देहस्य भोगायतनत्वं स्यात् वमन्तरेणापि वहिर्बुद्धिलक्षणभोगो. दयात् दर्पणाभावेऽपिच तथा प्रसङ्गात् स्वशरीरे च औदासी- न्यापर्योगिवत् च शरीरानपेक्षया संवेदनप्रसन्नात् । जलतेजो- मिश्च चाक्षुषाणां रश्मीनां प्रतिघातेन प्रतिफलनं, न निविः शि- लातलैरिति स्वच्छन्दाभिधानम् । स्मरणोत्प्रेक्षणादिपु च अर्याकार पश्यति प्रमाता। नच तर नेत्ररश्मीनां कोऽपि व्यापारार्थे संभ. यो नियमो वा । नच असावबाह्य एव पारमार्थिक आकारो बाह्य- त्वेन अमिमानादन्यदापि याह्यापद्धवप्रसगाव । अयास्ति संभवः- यदाकारोऽपि असौ न मुख्यो नच भातः, तत् दर्शनप्रतिविम्येनापि किमपराद्धम् । यत् तनापि स्वमुसग्रहणमेव सूने मुनिना कचि- दपि अनिरूपितमपि दुर्महादापादेः समय॑ते प्रतिश्रुत्कादौ ओवादे प्रतिफलनमिति, तन अवश्यं प्रतिषिम्यता समर्थ यि- सव्या । ननु सत्र मुख्यमन्दादिरूपतेव भविष्यति, दर्पणमुरारी तु प्रतिघातेन प्रविधिम्यापहव इति' परेषां नैयायिकादीना- माशयः । समेष प्रकटयति 'फेचित् तु' इति । प्रनिसंक्रमणेन भुन् अषणमस्या इति प्रतिश्रुत्कार सा शदना । रसोऽपि दन्तो. .

·ईश्वरप्रत्यभिज्ञाविवृतिविमर्शिनी . दकसंबन्धी निम्बादिरसस्मरणेन निमित्तेन विकृतः संपन्नः कटु- तिकाम्लादिस्वभाव एव,स्पर्शक्षेत्रगत एव असौ स्पर्शविशेषः,गन्ध- क्षेत्रनिष्ठश्च गन्धविशेष इति । तेन यथा अन्ये शब्दादयो मुख्य- वस्तुस्वभावाः, नतु तत्प्रतिविम्बात्मान!, तद्वत् प्रतिश्रुत्कादयो वस्तुत्वे तेषां बाधकस्य कस्यचिदपि अभावात् । रसावेशशब्देन दन्तोदके स रसोनिविष्ट इति इह मन्तव्यम् , यदिवा परामिप्रा- येण रसावेशशब्दः इति प्रतिबिम्बवाचिल्वेन प्रयुक्तः । परोऽयं रसावेशं रसप्रतिबिम्ब मन्यते, स वस्तुभूत एव युक्तः । नच बाधिततद्विज्ञानग्राह्यं प्रतिबिम्बमिति युक्तं सर्वस्य तथात्वापत्तेः । ननु दर्पणेऽपि रूपसंनिवेशमात्रस्वभावे पर्वतादिवस्वन्तरमेव अस्तु । किं तत्रापि प्रतिबिम्बाङ्गीकरणार्धजरतीयेन । आह 'दर्प- णादौ पुनर' इति । न तावत् दर्पणाक्रान्ते तावति एष आकाशदेशे हस्तिपर्वतयोरुत्पत्तिर्युक्ता तस्य आकाशदेशस्य एकेन मूर्तेन दर्पणेन आक्रान्तस्य मूर्तान्तरेण आक्रमितुमशक्यत्वात् मूर्तानां समानदेशस्वविरोधात्, समसनगरपतिबिम्धयुक्ते च दर्पणे दृश्यमाने तावतां मूर्तानां कथमेकाकाशदेशवेति शतशाख परस्परदेशानुप्रवेशविकल्पनाप्रसङ्गः । नच दर्पणस्य पृष्ठे तदुस- तिदर्पणदेशस्य परिमितत्वात् दर्पणादर्शनप्रसगाच । मच पृष्ठ- तोऽसौ दृश्यते, दृश्यते तु अभ्यन्तरे । नच तस्य दर्पणे अभमे अन्तःप्रवेशो युक्तः । नच अस्य भगो मनागपि अवलोक्यते । दर्पणापेक्षया दूरतरदेशवर्ती इस स पर्वतादिरूपलभ्यते, नचापि अवाले अणुमात्रदेशेऽपि अवलोक्यते । तदुक्तं 'विरुद्धपरिमाणेपु वसादर्शतला दिपु । पर्वतादिसरूपाणां मायानां नास्ति संभवः ।। इति । सप्तम्या आधेयमाक्षिप्तम् । तदयमर्थ:-दर्पणादी संग्रा.

·१०२ वि०] श्रीमदभिनवगुप्तपादरचिता । न्तस्य यत् वस्तुभूतत्वं शङ्कयते, तत्र अयं वाध इति । 'तावान्' इति दर्पणपरिच्छिन्नो नभोदेशो वा दर्पणो वा उत्पृष्ठतदन्तर- तत्पश्चाद्धागादिवा । किंच यावत्कालकलामानं तद्वस्तु मुख्यमस्ति तावदेव च यो विशिष्टदेशसंबन्धोऽस्य दृश्यते, सोऽपि न उप- पद्यते । नहि स्वकारणात् विना तस्य भावस्य उत्पत्तियुक्ता । नच प्रसिद्धवस्तुभूतहस्तिपर्वतादिगतकारणजातीयमिह कारणमुपल- भ्यते । तावता च प्रसिद्धहस्त्यारम्भकावयवपरिमाणानां तद्- वयवानां यः संवन्धः संयोगनैरन्तर्यादिः, स यस्मात् नोपप- द्यते न संभवति । तजातीयदेशकालकारणाभावे च कार्यमपि सजातीयं कथं स्यात् । उत्पन्नस्य च अवयव विभागाद्यभाव- हेतुमनारूढवत एव कथं भूतप्रस्तस्य इव एकपदे निरन्वयी विनाशः । क्षणिकवादे वस्य निरन्वयनाशिवायामपि विभागस- संवत्यन्तरदर्शनप्रसङ्गः । दर्पणात् पृथग्भूतं च उत्पन्नं भूतलादि वा अन्यत्रापि संचरेत् । ततश्च यावदसौ दृश्यते, तावदस्य तेनैव देशेन दर्पणावच्छिन्नेन यः संबन्धः, स कथम् । रूपसं- निवेशी च कामं गुरुत्वगन्धवत्त्वादिविहीनी स्ताम् , स्पर्शर- हिती तु न दृष्टौ । नच इह पर्वतस्य प्रतिविम्बितस्य काठिन्य. स्पर्शः। आदिपदेन जलान्यादिप्रतिविम्यस्य शीतोष्णादिः । वस्तु- भूवेन अन्यप्रसिद्धतद्वस्तुजातीयेन भवितुं युक्तमन्यथा शश- स्यापि विषाणमरूपस्पर्शादिकं वस्तुभूतमस्ति,-इति उच्यमाने इदमेव वस्तु, नेदमिति यन् नियमवत्त्वं व्यापकं वस्तुत्वस्य उपलभ्यते, येन विना वस्तुत्वमपि वचनमानसारं स्यात् ; वत् हीयेवेति व्यापकानुपलब्धिप्रसन्नयलेन यस्तुत्वमन्यवस्तुतजाती- यत्वाभावात् विपक्षात् व्याहत्तं साध्येन अन्यततरतुजातीयत्वेन च्याप्यते इति तद्नुपरम्भे वस्तुत्यामावसिद्धिापकानुपलब्धे- ·। . १०२ वि०] श्रीमदमिनवगुप्तपादरचिता । न्तस्य यत् वस्तुभूतत्वं शङ्कयते, तत्र अयं बाध इति । 'तावान्' इति दर्पणपरिच्छिन्नो नभोदेशो वा दर्पणो वा तत्पृष्ठतद्न्तर- तत्पश्चाद्भागादि । किंच यावत्कालकलामात्रं तद्वस्तु मुख्यमस्ति तावदेव च यो विशिष्टदेशसंबन्धोऽस्य दृश्यते, सोऽपि न उप- पद्यते । नहि स्वकारणात् विना तस्य भावस्य उत्पत्तिर्युक्ता । नच प्रसिद्धवस्तुभूतहस्तिपर्वतादिगवकारणजातीयमिह कारणमुपल- भ्यते । तावता च प्रसिद्धहस्त्यारम्भकावयवपरिमाणानां तद- वयवानां यः संबन्धः संयोगनैरन्वर्यादिः, स यस्मात् नोपप- यते न संभवति । तज्जातीयदेशकालकारणाभावे च कार्यमपि सजातीयं कथं स्यात् । उत्पन्नस्य च अवयव विभागाद्यमाव- हेतुमनारूढवत एव कथं भूतग्रस्तस्य इव एकपदे निरन्वयी विनाशः । क्षणिकवादे वस्य निरन्वयनाशितायामपि विभागस- संवत्यन्तरदर्शनप्रसङ्गः । दर्पणात् पृथग्भूतं च उत्पन्नं भूतलादि वा अन्यत्रापि संचरेत् । ततश्च यावदसौ दृश्यते, ताबदस्य तेनैव देशेन दर्पणावच्छिन्नेन यः संबन्धः, स कथम् । रूपसं- निवेशी च कामं गुरुत्वगन्धवत्त्वादिविहीनी स्ताम् , स्पर्शर- हिती तु न दृष्टौ । नच इह पर्वतस्य प्रतिविम्बितस्य काठिन्य- स्पर्शः । आदिपदेन जलान्यादिप्रतिविम्बस्य शीतोष्णादिः । वस्तु- भूतेन अन्यप्रसिद्धतद्वस्तुजातीयेन भवितुं युक्तमन्यथा शश. स्यापि विपाणमरूपस्पर्शादिकं वस्तुभूतमस्ति, इति उच्यमाने इदमेव वस्तु, नेदमिति यत् नियमवत्त्वं व्यापकं वस्तुत्वस्य उपलभ्यते, येन विना वस्तुत्वमपि वचनमानसारं स्यात् । तत् हीयेतेति व्यापकानुपलब्धिप्रसाबलेन वस्तुत्वमन्यवस्तुतजाती- यत्वाभावात् विपक्षात् व्याहत्तं साध्येन अन्यतद्वरतुजातीयत्वेन व्याप्यते इति तद्नुपलम्भे वस्तुत्यामावसिद्धिापकानुपलब्धे- ·१६४ ईश्वरप्रत्यभिज्ञाविवृतिविमर्शिनी रिति । तत् स्थितमेतत्-प्रतिश्रुत्कादि शब्दजशब्दादिरूपमेव, न तन प्रतिविम्यता काचित् ; दर्पणादौ तु सा अस्तु केवलं स्वमु. समेय गृह्यमाणं भ्रान्या अभिमन्यते दर्पणेन गृहीतमिति केनापि कृतो विभागः । एनं विभाग दूपयति 'तत्' इति । यदुक्तं प्रतिश्रुत्कादि वस्त्वेव, दर्पणहस्त्यादि तु अवस्तुत्वात् प्रतिविम्बमस्तु वापदिति । एतत् विभागेन अयुक्तं न्यायस्य साम्यात् । तदेव आह 'इहापि' इति । अपिशब्देन न्यायसाम्यमाह । इह प्रतिश्रुत्कारसावेशादिवर्गे या तावत् प्रतिश्रुत्का उक्ता, सा यदि अन्यशब्दजशब्दवत् वस्त्वेव स्यात्, सापि हस्त्यादिवदेव तच्छ- ब्दजातीयैव भवेत् । शब्दजं च शब्दान्तरं भेरीभाङ्कारादि चरमं मन्दतमप्रायं यत्र देशे समाकर्ण्यते, तत्र न वैः प्रमातृमिरा- द्योऽसौ तीव्रतमः शब्द आकर्ण्यते, नापि तदाद्यशब्दाकर्णनवद्भिः सोऽन्त्यो मन्दः । एवं प्रतिश्रुत्कापि अर्वाग्व्यवस्थितैश्च यत् न श्रूयते, तत् प्रत्युत विपर्यस्येत यदि वस्तुभूता शब्दजशब्दरूपा स्यात् । अस्माकं विम्बत्वेन प्रतिविम्बदातृत्वेन अभिमवोऽत एव मुख्यः शब्दाकारः । परपक्षे तु आद्योऽसौ जनकरूपः शब्दः । स यैर्न श्रुतस्तद्गुहागतैः प्राणिभिः, तेः श्रूयते सा प्रतिश्रुत्केति संवन्धः । अपिशब्दो विपर्ययं सूचयति । यस्तु अर्वाग्देशवर्तिभिः स आद्यः शब्दः श्रुतः, तैर्न श्रूयेतेत्यर्थः । एवम् 'अश्रुतविम्याभिमत' इत्यादिना वस्तुभूतशब्दान्तर- विजातीयत्वं वात्पर्येण उक्तम् । नतु प्रतिबिम्बतासाधने अयं हेतुर्यदश्रुतमुरयशब्देन न श्रूयते इति । नहि प्रतिविम्बस्य अयं नियमो यददृष्ट्रयिम्वेन न अवलोक्यते । यथोक्तं मयैव श्रीतालोके 'मुख्यमई बपि विना प्रतिविम्यमहो भवेत् । पश्चाद्गवं प्रियं पश्येदृष्वि मुकुरे पुरः ॥ (३२२९) ·१०२ वि०] श्रीमदभिनवगुप्तपादरचिता । इति । तस्मात् वस्तुभूतशब्दजशब्दजातीयत्वानुपलब्धा प्रतिश्रु- स्कापि न वस्तु । प्रसिद्धहस्त्यादिप्रतिविम्बसालक्षण्यं च श्रीतन्त्रा- लोके दर्शितं 'नचासौ शब्दजः शब्द आगच्छत्त्वेन संभवात् । पिठराद्युपधानांशविचित्रच्छिद्रसंगतौ ॥ चित्रत्वाचास्य शब्दस्य प्रतिविम्बं मुखादिवत् । इदमन्यस्य वेद्यस्य रूपमित्यवभासते ।। यथादर्श तथा केनाप्युक्तमाकर्णये विति । नियमाद्विम्वसांमुख्यं प्रतिविम्बस्य यत्ततः ॥ तन्मध्यगास्तु शृण्वन्ति प्रमानारो न दूरगाः । अतः कूपाद्रिपिठराकाशे तत्प्रतिविम्वितम् ।। वाकाशं सशब्दं सद्भाति तत्परवक्तृवत् । यथा चादर्शपाश्चात्यभागस्थो वेत्ति नो मुसम् ॥ तथा तथाविधाकाशपश्चात्स्थो वेत्ति न ध्वनिम् । शब्दो नचानभिव्यक्तः प्रतिविम्वति तद्भवम् ।। अभिव्यक्तिश्रुती तस्य समकालं द्वितीयके । क्षणे तु प्रतिविम्यत्तं श्रुतिश्च समकालके ।। तुल्यकालं हि नो हस्ततन्छायारूपनिश्चयः । (३३४) इत्यादिना । एवं प्रतिनुकायाः प्रतिविम्बवा साधयितुं वस्तुभू- तशब्दजवैलक्षण्येन अवस्तुत्वमुपपाध, रमप्रतिबिम्बम्यापि तदु. पपादयति 'कटुतिक्तादि' इति । पिप्पलीनिम्बदाडिमादि ठा. वत् तस्य कटुकमभृते रसस्य समवायिकारणम्, वत्संयोगसम- पायपलाय दन्तोदके स मुख्यो दृष्टः, इह तु परेण दाहिमे प. य॑माणेऽन्यस्य तदुद्भवः फयं स्यात् । अथ अधिपतिप्रत्ययरूपेण परिषयमाणेनापि दाडिमरसेन दन्तोदकसंयुधात्मसंयुक्तसम- - ·............ ईश्वरप्रत्यभिज्ञाविवृतिविमर्शिनी वायज्ञातेयेन परदन्तोदकेऽपि वद्रसत्वाभिमानो मुख्यः, तर्हि सर्वस्य रसस्य वस्तुभूतस्य सहचरस्पर्शाव्यभिचारो दृष्ट इति पूर्वोक्ततजातीयतावश्यंभावापत्तेर्दन्तोदकसविधवर्तिना स्पर्शनेन दाडिमस्पर्शऽपि शीतादिगुह्येत । नव एवम् । ननु 'विचित्रा वस्तुशक्तयः। इति अधिपतिरूपेण सेन रसेन संयुक्तसमवायाभिमानोपकल्पितो रसमावस्यैव दन्तोदके समुत्पादः, यदि वा तत्र दन्तोदके पार- मार्थिक एव उत्पादः; तत्कटुकादिरसमात्रयुक्तस्य द्रव्यान्तरस्य तत्रैव अदन्तोदके रसान्तरस्य यथा हि गुणविनियोगेन मधुर एव अप्सु रसः इति नियमो युक्त इति । एवं तर्हि वकासवपरि- चर्वणप्रवृत्तोऽपि कान्तादन्तोदके तन स तमनुभवेत् । तत्र सं- फ्रान्तस्य दन्तोदकान्तरन्यामिनीभावात् स रसस्तिरोधीयते इति चेत्, तेनैव तर्हि प्रमात्रा ताशाद्पसृतेऽपि दाडिमास्वादनप्रवृत्ते पुंसि खकदन्तोदकस्य स्थिरत्वेन सदृशापरापरकारित्वेन वा कू- पलवणोदकतुल्यवृत्तान्तत्वात् स रसः कालान्तरेऽपि अनुभूयेत। फालान्तरे नानुभूयतेऽसौ संस्कारदााभावात् रस इति चेत् तत्काल एवं तर्हि भुज्यमानमेकरसमपि गुडौदनादि तत एव नातिरुचिकरमपि प्रतिलब्धकटुकाम्लादिविचिन्नरसान्तरदन्तोदक- संमिश्रीभूतं शिसरिणीमिश्रितमिव स्वादुङ्कारं परेण भुज्येत । इति: प्रकारे । न केवलं दर्पणादौ इस्त्यादिरूपत्वे वाधः, यावदन प्रति- श्रुत्कारसावेशानामपि एवंप्रकारोऽयमसाविति यस्त्वया नास्तीति सममावि, स वादोऽस्त्येवेति कथं वस्तुभूतता स्यात् , येन वत्र प्रतिविम्यत्वमपद्रुत्य दर्पणहस्त्यादावपि परः प्रतिघातमात्रेण अप. छवीत प्रतिविम्यव्यवहारमित्याशयः । ननु एवं वस्तुवैलक्षण्या- दवस्तुत्वे शुक्तिरजववत् प्रान्तता भविष्यति, तथापि का प्रति- .

·. १०२ वि०] श्रीमदभिनवगुप्तपादरचिता । १६७ बिम्बतेत्याशय आह 'अत एव च' इति । न अनेन वाघ उपजीव्यते । एवं हि भ्रान्तित्वाभावे साध्ये वाधसंभवो विरुद्धो हेतुः स्यात् । तस्मात् पूर्वोक्त ग्रन्थे यत् वैलक्षण्यं गम्यमानत्वेन स्थितं, तदुपजीव्यते । ततश्च अयमर्थः-यथा प्रसिद्धवस्तुसा- जायाभावात् न वस्तुत्वम् , तथा प्रसिद्धभ्रान्विसाजात्याभावात् न भ्रान्तित्वम् । तदेव दर्शयति 'तस्यां हि' इत्यादिना 'अत एवं' इत्यनेन वा । निराचिकीर्पितस्य भ्रान्तित्वस्य परेण शक्ष्यमानतायां पूर्वोक्तो बाधो हेतुत्वेन उपजीव्यते । सहेतुकस्य भ्रान्तित्वस्य नेति निराकरणं क्रियते । निराकरणे च हेतुः 'तस्यां हि' इत्यादिना उच्यते । चकार आशङ्का द्योतयति । अत एव वाधयोगात् हेतोरेपा दर्पणहस्त्यादिरसा- वेशादिरूपा भ्रान्तिर्भविष्यति, न प्रतिबिम्पमित्यपि यत् परेण रायते, तदपि न । हि यस्मात् भ्रान्तावारोप्यमाणमेव प्रतिमासते; नतु वस्तुतत्त्वस्य नामापि स्फुरति । संस्थानं हि रूपधर्ममानम् । रूपतिरोधौ तदपि न किंचित् । वस्तुधर्मत्वेऽपि वा संस्थानस्य समलधर्मपूर्ण वस्तु इत्यम्युपगमे मनागपि वैप- रीत्ये वस्त्वन्तरमेव निर्भातं भवेत् , नतु तत् । इह तु मोदना- दिरसोऽसंमिश्रो विकारलेशेनापि युक्तो भाति, किंतु स एव भावि, भात्येव सः। यदिच दन्तोदकं तत्कटुकादिरसयुक्तं भ्रान्त्या भासेत, तत्संमित्रत्वादोदनरसोऽपि विचित्र एव निर्भासेव । पीवरखे प्रतिभाते हि न शुष्ठशदवान् वासुदेवकरः प्रतिभाति । तस्मात् यया न दर्पणस्य पृष्ठे वा अन्तर्वा पश्चाता पाहो वा अन्यत्र पा हस्ती कश्चिदस्ति, भावि च तदीयम्बटवामहिना वथा रसा. दिरपि न दन्तोदकादेरिति प्रतिविम्वतैव अम्या युक्ता । वत्समवे पन प्रविपाविनेतरदिमप्रविगृहीवस्वमुसादिग्रहणमसंवेद्यमानं 1 ·, - १६८ ईश्वरप्रत्यभिज्ञाविवृतिविमर्शिनी युक्त कल्पयितुमिति उपसंहरति तस्मात् शब्दो नभसि, स्पर्श कचिदाधारचक्रे, रूपं दर्पणादौ, रसो दन्तोदके, गन्धस्तत्- क्षेत्रे चित्तोपारूढ मिति यथायोग्यं स्मरणानुभवोत्प्रेक्षाधभिव्यक्त प्रतिविम्बरूपवया भाति । भासनसारतैव हि प्रतिबिम्बतेति हि कथमव्यापृततद्विपयचेतस्कस्य प्रतिबिम्बसत्ताव्यवहारः। एतदुक्तं भवति यदि कश्चित् ब्रूयात्ननु यथा निर्मलो दर्पणश्चेत्, तदवश्यं संनिहितमत्र प्रतिविम्बतामेति, तथैव दन्तोदकादिपु रसादिप्रतिविम्वानि स्युः, नच तथा नित्यमवभासन्ते इति; स वाच्यः-इह अवभासनसारमेव प्रतिविम्वतत्त्वम् । यथोक्तं श्रीतत्रालोके 'न देशो नो रूपं नच समययोगो न परिमा नचान्योन्यासको नच तदपहानिर्न घनता । नचावस्तुत्वं स्यान्नच किमपि सारं निजमिति भुवं मोहः शाम्येदिति निरदिशदर्पणविधिः ॥' (३।२३) इति । अवभासनं च तत्तद्विषयमाहकेन्द्रियानुप्राहकान्तःकर- णाधिष्ठानायत्तम् । तथाहि दर्पणे संनिहितेऽन्तःकरणव्यापार. प्रयुक्तनेत्रव्यापारव्यपोहने को मुसप्रतिविम्बव्यवहारः । को हि वेद अन्धतमसे मुखं संक्रान्तं रत्ने । एवं दन्तोदके रस- क्षेत्रे रसनेन्द्रियाधिष्ठानभूते प्रतिविम्वितो रसस्तत्सविधवर्तिरस- नेन्द्रियप्रेरणमन्तःकरणकृतमन्तरेण कथं भासेत । नच अन्य- प्रमात्रिन्द्रियगोचरीकार्य तत्प्रति विम्यार्पणस्थानं दर्पणवत् , च. क्षुर्गालवत् वा, येन अस्य स्वयमग्रहेण प्रमानन्तरेन्द्रियव्यापारात् निर्भासनं भवेत् । किंतु अन्तर्देचित्वात् दन्तोदकादे रसादि. क्षेत्रस्य न परप्रमागोचरवा शङ्कया । नप अन्तःकरणप्रेरित. स्वेन्द्रियव्यापारमन्तरेण तन्निर्मासनं युक्तम् । निर्भासनसारमेव ·१०२ वि०] श्रीमदभिनवगुप्तपादरचिता । प्रतिविम्बमिति न कश्चित् चोद्यावकाशः । 'असंमुखीना- नाम्' इति अव्याहतचक्षुषामिति । लक्षणया अयमर्थः-संमुख- मस्मिन् दृश्यते इति संमुखीन आदर्शः, सच पौनरुत्यासंगति- याधित इति, तेन नर्मल्यं स्वविपयग्रहणक्षमत्वं लक्षयता व्याप- तेन्द्रियस्वमुक्तं भवति । अन्ये तु दर्शन इति कर्तृसाधनमपि, नतु अधिकरणसाधनमेवेति मन्यन्ते । एवं स्वपक्षमुपसंहृत्य परपक्षायोगमपि उपसंहरति 'मुख्य' इति । यदि स मुख्यः शब्दः स्यात् , उच्चारयितृदेशगृहदेशान्तरालव्यतिरिक्तदेशवृत्तिमि- गद्वरोदरगतैः प्रमातृभिः स शब्दः श्रूयेत; तद्देशैरपि घण्टानु- नादस्य इव श्रवणे तीव्रमन्दादिविशेषस्य उपलम्भो भवेत् । नच एतदस्ति । रसोऽपि परिचुम्बनावस्थायामन्येन गृह्येत गन्धोऽपि तद्देशवर्तित्वादन्यैः प्रमातृभिः । स्पर्शोऽपि परकीयहस्वस्पर्शा- दिगम्यो भवेत् ,-इति प्रसिद्धतनातीयवस्त्वन्तरविपये यावतों प्रमातभावः, तावतामत्रापि स्यात् , इत्येवंतात्पर्येण सर्वे शब्द- रसगन्धस्पर्शाश्व यथायोगं वातपित्तादिप्रकोपप्रशमस्वकार्यकारिणो भवेयुः। शब्दोऽपि तद्हावर्ती जावोऽत्रुटिवप्राथम्योचिततीव्रतम- मावस्तीपतरादिमन्दतमान्तशब्दपधकारम्भकः स्यादिति गुहायाः परतरमपि श्रूयेत । तस्मादति प्रतिविम्यलक्षणस्तृवीयराशिः। वस्य च समानगुणे स्वच्छे च निर्भासनं दृष्टमिति स्वच्छत्व. समानगुणत्वलक्षणं फारणं प्रतिविम्प्रस्तीकरणे पस्तूनामिति सिद्धम् । तद्विरुद्धं च युद्धरात्मापेक्षया असमानगुणत्वम् , अस्वच्छत्वं च कारणविरुद्धमुपलभ्यमानमात्मप्रतिविम्यपाहि- त्यस स्वविरुद्धकार्यस्य निषेधं करोति । एतदुपसंहरति 'एवं समानगुण एवं' इति। स्वच्छत्वं गुणनिष्ठमेवेति 'पूर्व समा- नधर्मण्येवच' इत्यत्र उक्तमिति पृथगिह न उक्तम् । अतिदूर- ·१७० ईश्वरप्रत्यभिज्ञाविवृतिविमर्शिनी वैलक्षण्यं धियनैगुण्यात्मकत्वेन भोग्यत्वादात्मनश्च नैगुण्येन मोक्तृत्वादिति का समानगुणत्वे संभावनापीति भावः । ननु सौत्रान्तिकाः संविदि नीलादिप्रतिबिम्बमुपयन्ति, नच सा तेः समानगुणा । तद्वासनायोगादनादिमवृत्तात् समानगुणत्वं बुद्धा- वपि भविष्यतीत्याशङ्कय आह 'प्रतिबिम्बेऽपिवा' इति । एवं वदन्नपि इदं तावत् सांख्यः प्रष्टव्या-विषयस्य व्यवस्थापनं दर्शन- परामर्शनात्मकं यदुच्यते, तत् मुख्यामजडरूपां कि भोकी चितिशक्तिमपेक्षते, तां विना न भवतीति । ओमिति चेत्, पुरुष एव तर्हि दर्शनपरामर्शनस्वभावोऽभ्युपगन्तव्यः, किम- नुपपद्यमानासंवेद्यमानबुद्धिप्रतिविम्बितचितिशक्तिवादेन । अथ बुद्धिगतेन चित्प्रतिबिम्बन तत् निर्वहति, तत् वईि जडमेव न चिद्रूपमिवि बुद्धिरेव तादृशा तुर्येण गुणेन युक्ता कल्प्यताम्, विपयं व्यवस्थापयिष्यतीत्यलं पुरुषकल्पनया । यदाह देवलाचार्यः 'पुंसि कर्तृत्वमारोप्य बुद्धावपि चिदात्मताम् ।' इति । अथ मुख्यचैतन्यमेव प्रतिविम्बीभूतं तथा करोतीति उच्यते; तद्युक्तमन्यत्र प्रतिविम्वे तदृदृष्टेः । नहि दर्पणप्रतिबि- म्बितो वहिस्तमेव दर्पणमपि तावत् तापयेत् , किमङ्ग इन्धनं दग्धुं प्रभवेत् । उक्तं च 'तजातीयेन प्रसिद्धान्यतजातीयरूपेणैव भवितुं युक्तम् ।' इतीति चुद्धिपुरुपद्वयकल्पनमकिंचित्करमेव । तदाह 'प्रति- पिम्येऽपिवा' इत्यादि । अपिशब्देन अभ्युपगमं दर्शयति, पाशब्देन समानगुणत्वमेव प्रतिबिम्बे कारणमिति । एतत् न आद्रियामहे अपीति अनादरम् । तत्र' इति बुद्धी । तस्याः' इति पुस्प्रतिबिम्बवत्या अपि युद्धः । एतच यद्यपि पूर्वमुक्तम् 'एपंच युद्धर्जडत्ये' इत्यादिना, क्यापि दूपणान्तरावका.

·१०२ वि०] श्रीमदमिनवगुप्तपादरचिता । शाय उक्तम् । तत एव पहुशास्त्रमपसिद्धान्तान्तरमपि समुपये- न आह 'बुद्धेश्च' इति । स्वकारणे प्रधाने चित्प्रतिविम्यस्य चिद्रूपस्य वा न प्रातिस्विकस्य संभवः । तत्रापिच आत्मवत्वे अयमेव दोषः, बुद्धिपरिकल्पनावैययं च अधिकम् । कारणेन च संभवद्रूपं न कार्य समाधीयते इति तदात्म कार्य प्राप्तमिति आत्मा कारणं भवेदिति ........न प्रकृतिर्न विकृतिः पुरुषः। ( सां० फा०३) इति त्यकं भवेत् । तत्र' इति आत्मनि । ततश्च आत्मन एव प्रथमो विकारो वुद्धिरिति प्रधानकल्पनं व्यर्थ स्यात् । ननु यथा घटे मृत्पिण्ड एव उपादानकारणं, दण्डचक्रदेशकालकुम्भकारादि केवलं वदुपादानकारणसंपादित, वत एव शेपशब्दवाच्यं विशेपमानं विद- धत् सहकारि; वद्वदात्मा शेपानुग्रहकारित्वमात्रात् सहकारी स्यात्, न उपादानम् । उपादाने च कार्यमस्ति,न सहकारिपु अनन्त. कार्योदयप्रसद्गादिति परमतमाशय आह 'सत्कार्यवादिना' इति । यदि तावदुपादानासंभविनि विशेषांशेऽपि न व्याप्रियन्ते सहकारिणः, तदलमेतैः; अथ तं जनयन्ति, तदसन्तमेव चेत्, उपादानस्यापि पापात् कुतः शापोऽयम्-यदन्तः कार्यभागोऽस्य अध्यस्यते 'असदकरणात्' (सां. का०९) इत्यादेायस्य तुल्यत्वात् । तस्मात् सामग्रीरूपकारणान्तर्वर्ती कार्यस्वभावोऽभ्युपगन्तव्यः सत्कार्यवादिना धर्मसंचयरूपः, नतु एककोपादानकारणान्तर्वर्ती सहकारिणामनुपयोगप्रसङ्गात् । ननु कानिचित् सहकारीणि उपादानरूपमाविशन्येव कारणतां प्रति. पद्यन्ते ।जलभूम्योः परिणामिको हि रस ऊष्मणा वेगवता काल- प्रभावितेन वीजान्तर्वर्तितामेव उपयाति तावता विचित्रस्य अङ्क- ·१७२ ईश्वरप्रत्यमिज्ञाविवृतिविमर्शिनी रस्य स्वरूपलामात् , अन्यानि तु धर्माधर्मपुरुषार्थप्रभृतीनि अभिव्यक्तिमाने व्याप्रियन्ते । तेषु का कार्यशेषान्तर्गमनचिन्ता। यद्येवं, अभिव्यक्तिर्न कार्यशेष इति तत्र व्याप्रियमाणानामेषां दी- पचक्षुरादीनामिव कथंकारं कारणवापरिगणनं भवेत् । कार्यशेषः सेति चेत् , तर्हि असती सैय । एनां तानि यथा उत्थापयन्ति, तथा उपादानमपि मुख्यकार्यमुत्थापयेत्, -इत्यलं क्वचित्सत्कार्य वाध्यवसनेन । वदाह 'अभ्युपेया' इति । इणोऽहाथै यत् । 'ततः' इति कार्य शेपकृतादाधिक्यादात्मनि चिन्मात्रता कथं स्यात् । ननु तावद्रूपत्वमात्मनो भविष्यति, किं हि दुष्यति ता- बता, किं वा पुष्यति चिन्मात्रतयेत्यत आह 'कैवल्यावस्थायां च' इति । अभ्युपेतचिन्मात्रवासाग एव तारदपसिद्धान्त:, स तु अपसिद्धान्तान्तरमपि आनयतीति चशब्दः । तथाहि-कैव- ल्यदशायां न चित्प्रतिबिम्बं बुद्धावुदेतीति तदा पुरुषोऽकारणव- भावः, ततः प्रतिविम्यात्मककार्यशेषवियुक्तः पूर्व तद्युक्त इति योगविभागौ भावाभावत्वेन विरुद्धौ । ततश्च विरुद्धधर्मयोगादैक्यं कूटस्थं न स्यात् पुंसः। प्रधानस्यापि हि अकोटस्थ्ये इदमेव नि- मित्तं, न अन्यत् । ननु कैवल्यावस्थायामपि अस्य योग्यत्वम. निवृत्तम् , तदेव च कार्य शेषान्तर्गमनं प्रधानस्य इव महाप्रलये इत्याशय मध्ये प्रमेयान्तरं हेत्वन्तरेण उपक्षिपति 'नहि' इति । 'अनन्तरम्' इति कदाचिदपीति आशयः। घटेऽपि पटयोग्यता भवेत् , पुरुपेऽपिया महदादिजननयोग्यता,-इति कारणत्वं यो- ग्यवारूपं नियमवत्वेन व्यापकेन कार्यपूर्वमाविताविरहात् विप- क्षादपसारित कार्यपूर्वमावित्वेन व्याप्यते, तब इह न उपलभ्यते, -~वि व्यापकानुपलन्धिः । न कैवल्ये पुमान प्रतिविम्बकारणं कार्यापूर्वमाविस्वान् । कार्यपूर्वभावित्वस्य च व्यापकं कार्यपश्या- ·। १०२ वि०] श्रीमदमिनवगुप्तपादरचिता । १७३ द्भावः । तद्विरुद्धस्तदभावः कार्यपूर्वभावित्वं निषेधति । न केवल्ये कार्यपूर्वभावी पुरुपः कदाचिदपि कार्यपश्चाद्भावाभावादिति व्या- पकविरुद्धोपलब्धिः, कदाचिदपि कार्यपश्चाद्भावसंभावनायां तु कैवल्यं नास्तीत्येव उक्तं स्यादिति आशयशेपः । यदिवा चिन्मा- त्रताहानिरित्यत्र अयमाशयशेष:-यत् तत् चिन्मात्रात् भोकृ. रूपात् प्रकाशादधिकं, वत् कथं भोक्तुः स्वरूपं भवेत् । विरुद्ध- धर्मापत्तर्हि पुंसोऽनतिव्यामिश्र रूपम् ,-इति उक्त परिणामित्वं व्यपोहितुम् । अथ चिदचिद्रूपं च एकं चेत्यपि भवति, तदा पुं. स्प्रभृतिविवेकसमर्थनं व्यर्थमिति । एवं कार्यशेपान्तर्भावेन पुंसि दूपणमुक्त्वा अभ्युपगम्यवादेन दूषणान्तरमाह 'कैवल्याव- स्थायां च' इति । मा भूद्वा तत्र कार्यशेषान्तर्भावः, तथापि कारणाकारणतारूपविरुद्धधर्मापत्तेः परिणामित्वमपरिहार्यमिति । ननु चिद्रूपतातिरेकेण आत्मनो न कारणताख्यं रूपान्तरमस्ति .......न प्रकृतिर्न विकृतिः पुरुषः । ( सां० का० इतिवचसा सप्तविधकर्तृत्वनिषेधाभिधानात् 'पुरुषार्थ एव हेतु:......... । (सां० का० ३१) इत्यनेन तु प्रधानस्य विश्वन उपादानकारणस्य सुखाद्या- स्मकत्वेन यत् भोग्यताख्यं दृश्यत्वं नाम रूपं, तदेव निमित्त- कारणत्वेन उक्तम् । तत्तु स्वात्मापेक्षं न उपपद्यते भोग्यस्य भोक्तृ- रूपविरोधादिति चिद्रूपमजडं भोक्तारं पुरुषं प्रति इति संपद्य- मानं विशेपाभावात् सर्वपुरुषान् प्रतीति व्यवस्थाप्यते, नतु पुरुषः कदाचिदपि किंचित् करोति, इति परकीयं मतमनुभाव्य दूपयति 'बुद्धिसद्भावेऽपि' इति 'म तत्संनिधाने' इति निमित्तत्वं सप्तम्यर्थ नेति प्रतिपेषति । एतदुक्तं भवति-बन्ध. मोक्षव्यवस्थासिद्धये यदुक्तं ) ......

·१७४ ईश्वरप्रत्यभिज्ञाविवृतिविमर्शिनी " 'कृतार्थ तं प्रति नष्टमप्यनष्टं साधारणत्वात् इति, वन तं पुरुपं प्रतीति कर्मप्रवचनीयविभक्तिव्यङ्गयो य: संवन्धः, स चेत् न वास्तवः, वर्दि न किंचिदुक्तं स्यात् । वास्तवत्वे संनिधानस्य निमित्तकारणतायामुच्यमानायां कथम- कारणस्वभावता पुंसः सिध्येत् कारणखभावत्वे सदावने मोक्षायोगः, कदाचिदकारणस्वभावत्वे विधर्मधर्मयोगात् कूटस्थ- ताहानिरिति । 'एवं नचात्यन्तशुद्धम्' इत्यादिना 'न तस्सं- निधाने तदुद्भवः स्यात्' इत्यन्तेन टीकाग्रन्थेन सूत्रोक्तम- नादरास्पदलं वृत्तौ तथापीत्यर्थेन 'तथाच' इत्यनेन अभ्युपगम्य- वादाभिधायिना कृतवृत्तिकं परपक्षानुपपत्त्या बहुशाखया प्रद- शितया स्फुटीकताभिप्रायत्वेन विवृतम् । अधुना 'तस्याश्चि- त्खरूपतास्यात्' इतिवृत्तिपरिजिहीर्पितोऽपि विरुद्धधर्माध्यासो बलादेति,--इत्येवं भङ्गयन्तरेण व्याचष्टे 'आत्मा' इति । एवंच अत्र विकल्प्यम्--अयं चित्स्वभाव आत्मा, इयं च चिच्छाया- धारिणी घीरिति किमिदमनुभववलात् व्यवस्थाप्यते, कस्यचि- दर्थस्य अन्यथानुपपत्त्या वा । तत् प्रथम कल्पं दूपयति 'आत्मप्रतिविम्बयोगात्' इति । 'यथानुभवम्' इति अनुभवानुसारेण अनुभवयोग्यम् । अनुभवे च एकमेव सुखा- द्यात्मकं स्वप्रकाशवया चैतन्यरूपं तत्त्वं वस्तुभूतमवतिष्ठते अनु- भवरूपायाधितप्रमाणवलेन स्थैर्यमवलम्बते । चोऽप्यर्थे । आत्मानं चैतन्यप्रतिविम्वार्पकं, वत्कृतं बुद्धौ प्रतिविम्बमपि अङ्गीकृत्य । एठदुक्तं भवति-आत्मच्छायाकृतेऽपि चैतन्ये चिट्ठपे स्वयं प सुखाद्यात्मकत्वेन साताकारमेकं बुद्धिसंज्ञकं तत्त्वमनीका विरु- द्वधर्माभ्युपगमभीरुमिरपि पारम: । ततश्च प्रतिभासघलान् तदेव माइकरूपं भविष्यति । इह अहं जानामीति हि सर्वस्य भवा- ·१०२ वि०] श्रीमदभिनवगुप्तपादरचिता । १७५ धिता प्रतिपत्तिः । तत्र इदमशो वाह्येऽपि आमाति सर्वप्रमात- साधारणरूपः क्रयविक्रयादौ, अन्वस्तत्प्रतिविम्बितोऽपि असा- धारणो मनोराज्यसंकल्पादौ विकल्पे च । तत्र युक्तं तद्विपया- पितं दृश्यप्रतिविम्बं बुद्धाविति, अहमिति तु यदिदं बुद्धौ स्वरूपं प्रकाशते च अध्यवसीयते च, तदेव सुसाद्यनुवेधेन भाति । यदाह 'इदमेव च नः सुखं यत् सातं संवेदनम्' इति । अहमिति तु रूपमन्यत्र न कुत्रचिदनुभूतं येन तदर्पितं वुद्धि- तत्त्वे स्यात् । नचापि पुरुषस्य तद्रूपमिष्यतेऽहङ्कारवृत्तित्वेन अस्य इष्टत्वात् । अहमिति इदमिति च मुक्त्वा तत्वान्तरस्य न कस्यचिदनुभवः । किंच आत्मानं बुद्धितत्वं न पश्यति येन जानीयात्-एतदीया इयं मे चैतन्यच्छायेति । नच अन्योऽन- योस्तृतीयो द्रष्टा अस्ति यस्तथा अध्यवस्य व्यवहरेदुपचरेद्वा । नच सुसादिरूपस्य चैतन्येन विरोवः सुसादेः स्वप्रकाशस्वभावत्वेन निर्भासनात् स्वप्रकाशत्वस्यैव च चैतन्यरूपत्वात् । केवलं सुखा. दिरूपशून्यमपि विपयग्रहणमात्ररूपं संवेदनमुपलभ्यते,-इति अमुया मझ्या चित्तरूपविशेषकत्वमभिधातुमभिधर्मादौ सुसा- दयश्चेत्या इति व्यवह्रियन्ते संवेदनमानं तु चित्तमिति, तत्र अनुमववलेन पुरुपकता चिच्छायेति व्यवविष्ठते । ननु बुद्धि- पुरुपयोः परस्परसंसर्गादियं भ्रान्तिः सुसमेव च स्वप्रकाश- मिति । उक्तमन्यत्र 'संसर्गादविभागश्चेदयोगोलकवहिवत् । भेदाभेदव्यवस्थेयमुत्सन्ना सर्ववस्तुपु ।' इति । फस्य च इयं भ्रान्तिः । न बुद्धेः पुरुपमपश्यन्त्याः।नच तृतीयः संसृष्टतहित्यप्राही कश्चिदस्तीत्युक्तम् ‘एकमेव' इति, नतु बुद्धिपुरुषद्वयरूपम् , नापि संसर्गकृतभ्रानकरूपमिदमित्य- ·१७६ ईश्वरमत्यभिज्ञाविवृतिविमर्शिनी तेन न नुभवगोचरापत्त्या । नच ज्ञेयं संविद्रुपस्वप्रकाशमिदमित्यस्य अ- र्थस्य वा संविद्रूपं तव एव च विषयभेदात् सुखदुःखादिना अ. नेकेन आकारेण चैत्तरूपेण अनधिकेनापि अधिकेन इव विशे. पेण वर्तमानत्वाच्च प्रतिक्षणमिन्नं संतानहत्या प्रवहत् पश्यामः । सर्वेषां प्रमातॄणां तदतिरिक्त नास्त्यनुभव इति एकपदेन ब्रह्मविष- तवादोऽपि न अन्यः सिद्ध इति ध्वनति । एवं प्रथमस्तावत् कल्पो न युक्ता, द्वितीयोऽपि न उपपन्न इत्याह 'तावन्मात्र एवं' इति । मानमहणेन स्वप्रकाशत्वविषयप्राहित्वसावादिरू- पत्वादि यावदस्य व्यावृत्तिभेदोपकल्पितं रूपं भाति, अस्य भेदः कश्चिदिति दर्शयति । एवकारेण अधिक निषेधति । अर्थभोगस्य इदमहं जानामीति अनपहवनीयस्य परिपूर्णेन रूपेण सम्यतया अभ्रान्ततया आप्तिः संपत्तियतः, तस्मादर्थभोगरू- पायाः संवित्तः संबन्धी संसर्गसमवायादिना वर्तमानः कश्चि- दात्मा अस्तीवि कस्य अर्थस्य अन्यथानुपपस्या कल्प्येव । एवमि. यता पृत्तिगतम् 'अनुपपत्ते।' इतिपदं व्याख्यातम् । 'एवम्' इति सूत्रद्वयोक्ताभिर्युक्तिभिः यः प्रसङ्ग उक्तः, तद्विपर्ययेण अनित्यरूपस्य अन्यानाश्रितस्य ज्ञानस्य सिद्धरित्यर्थः । एवं ज्ञानक्रियायोगात्' इत्यत्र हेतौ ज्ञानमार्ग विचार्य तदनु- लमत्वेनैव क्रिया विवेच्या हेतुभगायेति शिक्षयितुं 'सदपि' इतिवृत्तावपिशब्द उत्तरकारिकावकाशदानार्थः । अपिशब्दो हि कामकाररूपं सत्त्वे तावदन्यपसर्ग द्योतयन्नन्यस्य तु सत्त्वमपि म अधिगन्तुं शक्यमिति प्रकटयति । तथाच टीकाकार एवमेव विवरीष्यति 'क्रिया तु' इत्यादिना 'अपिशब्द' इयन्तेन । अत एव उत्तरकारिकार्थो वृत्तिकत्ता सक्षेपेण इहैव व्याख्यातः । 'यथा' इति येन न्यायप्रकारेण आर्य एवमाह, स इयता ·१०२ वि०] श्रीमदभिनवगुप्तपादरचिता । १७७ मन्थेन निर्णीत इति यावत् । 'तत्र' इति 'प्रत्यक्षे' इति अनपहवनीयप्रकाशे विपयोपलम्भे अर्थभोगात्मनि निमित्ततया स्थिते । समाप्तः सम्यगातः सिद्धः स्वात्मनि तथाप्रकाशा- नुरूपविकल्पनलक्षणः, परन तथाप्रकाशसंक्रमणकारिप्रतिपाद- नलक्षणः प्रख्योपाख्याशब्दवाच्यतत्पूर्वकश्च प्रवृत्तिप्राप्त्यर्थक्रि- यालक्षणो व्यवहारः प्रमाप्रमेयाणां बहुशाखपरस्परप्राप्तिरूप इत्यतो हेतोश्चैतन्यं चितिशक्तिमानं पुरुषलक्षणं धर्मान्वरप्रतिक्षे. पप्राणेन भावप्रत्ययान्तेन अभिधानयोग्यं यदुच्यते तदपार्थक निष्प्रयोजनं, न अनेन विना किश्चित् प्रयोजनं सिद्ध्यति यद- न्यथानुपपत्या तत् कल्प्येतेत्यर्थः । वयं प्रयोगः-अर्थ- संवेदनमध्ये न आत्मा विकल्पनीयोऽनुभवान्यथानुपपत्त्यन्यत- रानुपलब्धेरिति कारणानुपलब्धिः। अधिको हि महानसे पिठरा- दिभ्योऽग्निः, पर्वते च तरुशिलादिभ्योऽनुभवेन धूमान्यथानुप- पत्त्या वा कल्प्यते इति वकारणिका कल्पना अकारणकत्वस्य अन्यकारणकत्वस्य वा कल्पना उपरिदृश्यमाननियमायोगादिति । ननु एवमनुभवानुसारेण व्यवस्थायां नीलं सुखं, पीवं दुःस- मित्येतावन्मानं प्रकाशमानमगीकर्तव्यम् ; अहमिति तु विकल्प- मात्रं, नतु अत्र अधिकं चकास्ति । नीलं हि प्रकाशते, न नीलप्रकाशः फश्चित् , तज्ज्ञानेऽपि कः पक्षपातः, येन करुणा- यमान इव 'सर्पि' इति वदभ्युपगमं परः कुर्यादित्याशय आह 'ज्ञानस्य असत्तायाम्' इति । भववैव हि उक्तं नील प्रकाशते इति । सत्र प्रकाशते इति यो भागः, स नीलशरीरप- रमार्य एव चेत् यथा नीलं सर्वप्रमातून प्रति भवति न भवति था, हया सोऽपि स्यात् । तदेवदाह 'नहि' इत्यादिना । 'रूपव स्यात् इति । भवनं, न भवनं वा समानं मन्तव्यम् ।

·- ईश्वरप्रत्यमिज्ञाविवृतिविमर्शिनी 'तत्' इति निपातस्तस्मादित्यर्थे वर्तमान स्यादितिप्रसङ्गसूचितस्य स्वविपर्ययरूपस्य परिदृश्यमानत्वेन अवश्याङ्गीकार्यस्य हेतुता- माह । यतो ज्ञातत्वं न सर्वप्रमातन् प्रति, नापि न सर्वप्रमातून प्रति अपितु कंचिदेव प्रमातारं प्रति, सतो हेतोानमेव, नतु विषयस्वरूपं, ज्ञाततेत्यर्थः । ननु एवं भवतु ज्ञानम् , प्रत्यक्षं तु कुतः । विषयगतप्रकटतात्मकफलानुमेयमनाभितस्वप्रकाशसं. विदात्मकफलानुमेयं वा तदित्याहुः। अज्ञातेऽर्थे न कश्चित् बुद्धिमुपलभते, ज्ञाते तु अनुमानावगच्छतीति । तथा 'नान्यथा ह्यर्थसद्भायो दृष्टः सन्नुपपद्यते । ज्ञानं चेन्नेत्यतः पश्चात्प्रमाणमुपकल्प्यते ।। इति । तेन न खरूपमा नीलस्य ज्ञातता, येन सर्वप्रमातून प्रतीति चोघेत; अपितु तत्प्रकटता तत्सवित्तिवा ज्ञातता, तज. नकं तु भावनारूपं क्रियात्मकं ज्ञानं तदनुमेयं, नतु ज्ञानमेव ज्ञाततेत्याशक्य आह 'अत एवं' इति । अनेनैव अधिकर। णसिद्धान्ततामाह 'यसिद्धावन्यप्रकरणसिद्धिः सा । (न्या० सू० ११११३०) इति । अत्र हि हेतुर्यच्छब्देन निर्दिष्टः, स इत्यत्र तु उपचारात् सहेतुकस्तद्धेतुसाभ्योऽर्थ उक्त इति प्रतिज्ञार्थत्वाविरोधः, हेतुरपि वा प्रमाणमूलाभ्युपगमरूपत्वात् सिद्धान्दता न जहाति, यदिवा यत्साध्यसिद्धा वित्यन्न साध्यतयैव हेतुराकष्ट इति विशिष्ट हेतुक एव साध्यस्तथेति लभ्यम् । अत एव हेतोः सर्वप्रमातृन्नित्युक्तात् ज्ञानमेव शातता, नतु प्रकटता संवित्तिर्वा शावतेति यत् वस्तु ततो हेतोस्तज्ज्ञानं प्रत्यक्षं स्वसंवेदनसिद्ध- मभ्युपगन्तव्यम् । 'यदा' इति यदित्यस्य अर्थे 'तदा' इति तत इसस अर्थे इति यत् वस्तु विशिष्टस्तुसिद्ध, ततो हेतो. प्रत्यक्ष- ·. , १ अ० २ वि०] श्रीमदभिनवगुप्तपादरचिता। १७९ त्वमिति, यस्मादर्थे तु व्याख्यायमाने यस्मादेवमिति यत् वस्तु, तस्य न हेतुत्वमुक्तं भवेत् ,अपितु एवमिति विमृष्टे योऽन्यः कश्चित् हेतुः, तस्य प्रकृते साध्ये हेतुत्वमुक्तं स्यात् । धूमवान् यतस्तस्मा- दग्निमानिति हि आखसी एव एषां प्रतीतिर्येन हेतुना धूम- बानयं संपादितः, अथवा ज्ञातः सोऽनिमत्त्वे हेतुरिति । नच एतत् विवक्षितम् , अपितु धूमवत्त्वस्यैव हेतुत्वमग्निमत्त्वेऽभि- घित्सितम् । वञ्च अञ्जसा न अतो वाक्यात् प्रतीयते । तेन विव- क्षितेऽर्थे एवं स्पष्टा वाचोयुक्तिधूमवान् यत्, तस्मात् अनिमा• निति । अनुवदनकाले हि स्वरूपमात्रमस्य पराम्रष्टव्यम् , नतु हेतुभावः । स हि पश्चात् तच्छब्दपरामृश्यतायां विधेयः । तेन एवं विधेषु स्थानेषु इत्यं गमनिका विधेया-धूमवानित्यत्र इति- शब्दार्थगर्मीकारेण शब्दस्वरूपं वा ज्ञानं वा अवतिष्ठते, धूमवा- निति यस्मात् भवति शब्दज्ञानात्मा व्यवहारो धूमवत्त्वलक्षणा- दर्थात्, तवो हेतोरग्निमानिति। यदिया यतो हेवोर्बोधरूपात् धूमवानयं सिद्धः, स धूमवत्त्वावबोधोऽग्निमत्वे हेतुरिति अनु- वादभागे पश्चमी हेतुविषयं बोधमाक्षिपन्ती हेतोरज्ञातस्य न हेतुत्वमिति ज्ञापयति । एतदेव न युक्तम् । स्थाहि अनूद्यमान- ताकाले न हेतुवाचकात् शब्दात् पञ्चमी प्रयुज्यते यस्मात् धूम. वत्वादिति, अपितु यतो धूमवत्त्वमिति प्रथमैव; तदेवं यस्मा- दिति बोधः उक्तः । एतेन अभिप्रायेण चिरन्तनैहे तोरनुवादयो- गेऽपि पञ्चमी प्रयुक्ता 'यतो हि पूर्वानुभवसंस्कारात्" (२५) इत्यादौ, अद्यतनैस्तु प्रसिद्धिमात्रमुपजीवद्भिरभिन्ननारिकेलनि- गरणवत् वस्तुतत्त्वमलभमानैर्व्यवहियते । यदेति वा यस्यां काल- फलायामयमर्थोऽस्ति, तस्यामयमप्यस्तीत्युक्ती हेतुहेतुमत्तावगतिः .

·ईश्वरप्रत्यभिज्ञाविवृतिविमर्शिनी - ....... सामर्थ्यात् लभ्यते । अनूद्यमानस्य पूर्वसिद्धत्वेन यदेति हेतुत्वंयु- ज्यते, तदेति विधीयमानस्य अपूर्वत्वेन साध्यत्वात् हेतुमत्त्वमिति अलं बहुना। ज्ञानमेव ज्ञाततेत्ययमों विशिष्टेन हेतुना यतः सिद्धः सर्वप्रमातून प्रतीत्यनेन, तो हेतोः प्रत्यक्षत्वं ज्ञानस्य सि- स्यति । यदि तु अन्यतो हेतोज्ञानमेव ज्ञातवेति असाधयिष्याम, तत्पक्षे तु अस्य हेतुता न भवेत्,-इति विशिष्टहेतुकस्य सतो हेतोर्हेतुत्वम् , न पुनः 'उपादायापि ये हेया......... ' (वा०प० २।३७) इति नयेन । पूर्वहेतुसिद्धेऽर्थे हेतूचिकीर्षिते स पूर्वहेतुस्त्यज्यत एव । यथा धूमवत्त्वादयममिमान् , यस्माच धूमवत्त्वादग्निमान् , तस्मात् शिरोऽर्तिसंतापजनक:-इत्यत्र पूर्वहेतुरयमुपजीव्यते; तथा सत्रापीति एतदभिधातुमुक्तम् 'अत एव यदा ज्ञानमेव ज्ञातता तदा' इति । अयमन तात्पर्यार्थ:-इह प्रकटता नाम यदि अर्थस्य क्रियते, तदा सा कि रूपवर्धधर्मो भवन्ती स्वात्मनि ज्ञानमपेक्षते, न वा । पूर्वस्मिन् कल्पेऽनवस्था-तस्यामपि हि ज्ञानकृतं प्रकटतान्तरं वक्तव्यम्, तत्रापि अन्यदिति प्रकटतां जानन् न अपक्षीणेपु ज्ञानेषु अविरमत्सु न अर्थः प्रकटो युगसह- स्ररपि भवेत् । अथ सा प्रकटता अर्थस्य चेत् जाता, प्रकटोऽसा- वर्थो जाता; किमन्यत् प्रार्थ्यते । तत्रापि अर्थस्य यदस्तु, तदस्तु मम प्रकटो मैत्रस्य प्रकट इति तु यो नियतप्रमातृसंबन्धस्तत्संमुख- प्रवर्तनप्रभृतिव्यवहारमात्रपरंपरारूपार्थक्रियानिवहनियमनिवन्ध- नभूतः, स कथंकारं प्रकटतायाः। जन्यजनकताया इति चेत्, कुम्मकारक्रियया कुम्मः समुद्भवन् तस्यैव तथा स्यात् । को हि विदोषा, यत् कुम्मो न सजनकस्वप्रकटता तु तस्य । ततश्च कुम्भ- दायां प्रतिविम्मार्थक्रिया तत्कवा एव स्यात् प्रकटतायामिव । यत् ·१०२ वि०] श्रीमदमिनवगुप्तपादरचिता। १८१ भावगतं रूपं, तत् सर्वसाधारण्येन अर्थक्रियायै पटगतमिव शुक्लत्वम् , तथाच प्रकटतेति । भावनिष्टं हि रूपं यदि तथा न भवेत् , बाह्यता अस्य व्यापिका हीयेतेति विपक्षादसाधारण्येन अर्थक्रियाकारित्वात् व्यापकानुपलब्धिप्रसङ्गेन व्यावर्तितो हेतुः साम्येन व्याप्यते इति स्वभावः । ननु द्वित्वं यस्य अपेक्षाबुद्ध्या जनितं, न तदन्यसाधारण्येन अर्थक्रियाकारि,-इति अनेकान्तः । असिद्धेरेकोऽनेकान्तः । नहि सौगतस्य विकल्परूपाहते द्वित्वं किं. चित् भावगतं रूपमस्ति । यस्यापि तत् तथा, वस्यापि न असा- धारण्येन अर्थक्रिया ततो ब्यणुकगतस्य अणुत्वस्य सर्वसाधारण- स्यैव द्वित्वादुत्पत्तेः प्राचुर्येण च न द्विस्वमर्थक्रियाकारि, अपितु वज्ञानम् । नच तत् बाह्य भावनिष्ठं रूपम् । अथ वज्ज्ञान- मपि सर्वस्य कस्मात् न स्यादिति उच्यते, तदत्रापि तेन न न उच्यते । इह यथा द्वित्वमपेक्षाबुद्ध्या जायते; तथा तत्सामान्य- कानम् , ततो द्वित्वगुणज्ञानम् , ततो द्वे द्रव्ये इति द्रव्यज्ञानमि- ति । अन्यस्य तत् नास्ति तस्या एव अभावात् । अपेक्षाबुद्धिद्धि- स्वजातज्ञानजन्मनि कस्मात् कारणमिति चेत्, रूपनानजन्मनि किमालोकः कारणमिति पर्यनुयोज्यम् । यथादर्शनं हि कार्यका- रणव्यवस्थेवि आस्ताम् । अथ उच्यते कुम्भोज्ञातः सन् साधारण्येन अर्थक्रियाकारी, नतु प्रकटवायां ज्ञानमस्ति; तर्हि न कस्यचित् सा अर्थक्रियायै भवेत् । अथ द्वित्ववदेव तत्र न सर्वस्य ज्ञानं भविष्यति, तर्हि प्रकटतायां प्रकटतेति अनवस्थेति उक्तम् । प्रमा- तृरूपात्मानाभितसंविद्रूपफलानुमेयवानवादिनोऽपि समानमेवत् मम संविदिति व्यवहारासिद्धेः । अय प्राकव्यसंविदन्दरमन्तरे. णापि क्या, वत् सर्वप्रमातून प्रति स्यात् विशेषाभावात् । तयोः संविचिप्रकटतयोनिमेव प्रमाविमान्वं प्रकटतेति चेत्, मावेन ·१८२ ईश्वरप्रत्यभिज्ञाविवृतिविमर्शिनी किमपराद्वमित्याशयेन 'ज्ञानमेच' इति एवकारः। स्मरणे अतीतानामतानुमानादौ च अर्थ एघ असन् यथा इनितनिमि. पितादीन धर्मानात्मनि न सहते, तथा प्रकटतामपि अनुपाख्यः कथं सहेत, इति न असावर्थस्य कस्यचित् धर्म इत्यपि एवकारार्थः । तत् सिद्धं ज्ञानमेव प्रकटता ज्ञातताया एव हेतू- चिकीर्पिताया अनुमित्सितज्ञानरूपत्वादिति । तदुपाधिः' इति ज्ञाततोपाधिहि ज्ञात उच्यते । अन्यथा सदैव सर्वान् प्रति च किं न ज्ञातः स्यात् । यदुक्तं 'विनिश्चये जितं जडै: इत्युपहस्य 'ज्ञानं च नाम वुद्धिसाधनं प्रत्येति, नच बुद्धिम्' इति 'श्लाघनीयप्रज' इति, 'ननु व्यक्तियु. द्विरेषा' इति च। ननु यदिदमियता स्वप्रकाशरूपं ज्ञानं सिद्धं, स एव आत्मा भविष्यतीत्याशय आह 'तस्य च' इति । 'ज- योपाधिः' इति ज्ञेयकृतो देशभेदो विभुत्वाशङ्काशमननिदान- भूत:-इह घट इति, कालभेदः-अधुना घद इति नित्यत्वव्या- मोहव्यपोहनहेतु त्येव । यदपि सुखादिज्ञानं, तदपि एकसाम- म्यधीनतानित्यसबद्धदेहावच्छेदकृतो देशकालभेदो भात्येव, सादौ तदैव तदेव । नापि औत्तरकालिकजाप्रद्विकल्पव्यवहार्यों देशकालभेदः स्मर्यत एव स्तिमिततायामपि व्युत्थानचित्तप्रभव. स्मृतिविकल्पव्यवहार्य इति ज्ञानानि एव च देशकालस्वभावभि- मानि व्यापकानि नित्यानि एकात्मकानि सतत्या प्रवहन्ति वहन्ति लोकयानाम् । तदाह 'न अन्यस्य' इति 'संपन्धि' इति तादात्म्यसमवायादिनेत्यर्थः । 'अन्यस्य' इति वृत्ति विधु- णोति पाठपूर्वकम् 'आत्माख्यस्य' इति 'वस्तुनः', इति सतानस्य सबन्धित्वेन उच्यता नाम मम ज्ञानमिति व्यवहारस्य दर्शनादिति माक्तम् । वृत्ति तु व्याख्यानमहोऽपि मा भूत्, मा ·१०२ वि०] 'श्रीमदमिनवगुप्तपादरचिता । १८३ च भूत् पुनरुक्तमित्यभिप्रायेण टीकाकारः संक्षिप्य विषणोति 'वक्ष्यमाणनयेन' इति ॥ ८॥ क्रियाप्यर्थस्य कायादेस्तत्तद्देशादिजातता । नान्याऽदृष्टेन साप्येका क्रमिकैकस चोचिता ।।९।। । संक्षेपेण कारिकार्थमाह 'क्रिया' इति । 'अदृष्टेः' इत्यस्य प्रमाणेन अनुपलब्धेरित्ययमर्थ इति दर्शयति 'प्रत्यक्ष इति अवसायपर्यन्तः प्रमाणव्यापार इति दृष्टिरवसायपर्यवसायिनी सूत्रे व्याख्येया, येन अनुमानमपि संग्रहीष्यते इत्येवसेयशब्दः स्वरूपेण अन्यसंबन्धितया चेति प्रमाणानवसेयत्वे युक्तिवाधित्वे च उभयत्रापि संबन्धनीयम् । युक्त्या प्रमाणव्यापारेण वाधितत्वं स्वरूपत उक्तम् 'न साप्येका क्रमिका' इति, अन्यसंबन्धि- तया तु उक्तम् "एकस्य ऋमिका कथं भवेत्' इति । आत्मन ऐश्वर्य ज्ञानक्रियायोगादित्येवंरूपपरोदीर्यमाणहेतुदूषण- प्रकटनलब्धं यत् पुनः सूत्रद्वये प्रसङ्गापादनाभिधायिनि प्रसन- विपर्यये विश्रान्त्या तस्मात् ज्ञानं न युक्तमिति ज्ञानस्य अयु- कत्वं, तत् क्रियायामिह सूत्रे वृत्तौ च अपिशब्देन समुच्चीयवे,- इत्याशयेन विवृणोति 'न केवलम्' इति । अनेन च क्रियापि ने युक्ता' इति वृत्तिाख्याता । पूर्वसूत्रवृत्तौ 'सदपि' इति अपिशब्दस्य अर्थो व्याख्यातः, एतत्सूत्रगतस्य तु अयसर्थः इत्याह 'अनापि' इत्यपिशब्देन टीकाकारः । एवं घ वदन् सूत्रकृत्योरेकप्रन्यता स्फुटयति । 'तत्र' इति न युकेति वक्तव्ये सतीत्यर्थः, यदिवा तत्रेति आत्मनि क्रिया । सा तावत् लौकिकी चलनरूपा कर्मपदार्थत्वेन पदार्थ विद्विरुपगता न भवति मात्मनो मूर्तिहीनस्य मूर्यनुविधायिनी सा नोपगता यतः। तेहि अत्मनो ज्ञानचिकीर्षायन्नयोगे एव फतवं प्रसाधित, ज्ञानादयश्च

·या
ईश्वरमयमिज्ञाविकृतिविमर्शिनी
गुणाश्च तत्समवायश्च न क्रियेति तादशी क्रिया वक्तव्या,
आत्मनः संभाव्यते । तदाह' इति लक्षणम् । कारकस्य फलसि-
द्विहेतुभूतक्रियानिमित्तस्य स्वक्रियापेक्षया वा कर्तुः संवन्धी तत्स.
मवायी तदात्मा वा व्यापारो रूपं वं लक्षणं यस्याः, सा क्रिया
यस्याः संबन्धिनोभागाः पूर्वापरीभूवाः क्रमवृत्तयः इति यावत् ।
यदाह वत्रमवान्
'यावसिद्धमसिद्धं वा साध्यत्वेनाभिधीयते ।
आश्रितक्रमरूपत्वात्तक्रियेति प्रतीयते ॥
गुणभूतैरवयवैः समूहः कमजन्मनाम् ।
बुद्ध्या प्रकल्पिताभेदः क्रियेति व्यपदिश्यते ।।
श्वेतं श्वेतत इत्येतच्छेतत्वेन प्रकाशिते ।
आश्रितक्रमरूपत्वादभिधानं प्रवर्तते ।।
कार्यकारकभावेन ध्वनतीत्याश्रितक्रमः ।
ध्वनिः क्रमनिवृत्तौ तु ध्वनिरित्येव कथ्यते ॥'
इति । एवंभूता च क्रिया आत्मनोऽस्त्येव इच्छति जानाति
यतवे इति पूर्वापरीभूततत्तद्धर्मप्रतीतेरङ्गीकता व ईश्वरात्मवा-
दिभिः । ययाहुः श्रीमन्थकारगुरुपादाः
'वदेच्छा वावती ज्ञानं तावत् तापकिया हि सा । (१३)
इति,
एवं न जातुचित्तस्य वियोगषिवयात्मना ।
शतया......
(श६)
..
'घटादिमहकाले तु घट जानाति सा किया । (१०२४)
इत्यादि घ। एतत् लक्षणं परिशोधयितुं अर्थ व्याचष्टे 'स्वात्मना'
इति । जानातीत्यस्यां क्रियायां ये मागा अभिसंघानदीपालोका-
.

·, १०२ वि०] श्रीमदभिनवगुप्तपादरचिता । दिढोकनमनोऽजधाननेत्रोन्मीलनाद्याः, वे स्वरूपेण केवलं सन्तः, नतु पूर्व, नापि अपरे पूर्वापेक्षत्वादपरत्वस्य तदपेक्षणाच पूर्व- त्वस्य, ते अपूर्वापरे सन्तः पूर्वापरीभूता अवयवाः परस्परापे- क्षणेन यस्यां सा तथा । ननु किमनेन अपेक्षाजन्मना रूपेण लक्षणेन निरूपितेन स्वरूपमात्रेणैव ते क्रियेति उच्यतामित्याशय आह 'अपेक्षमाणानामेव च' इति, अन्यथा हि आश्रितक- मत्वं यत् क्रियायाः प्राणितं, तदेव न स्यात् । यत् तत्रभवान् ''ययाच भागाः पचतेरुदकासेचनादयः । उदकासेचनादीनां ज्ञेया भागास्तथापरे ॥ यश्चापकर्षपर्यन्तमनुप्राप्तः प्रतीयते । सत्रैकसिन्क्रियाशब्दः केवले न प्रयुज्यते ॥' इति । पकारः प्रकृतप्रमेयोपयोगित्वेन प्रमेयान्तरं समुचिन्वन्ना- शको सूचयतीति तत्पशान्तये फलतो हेतुतां तस्य प्रमेयस्य अवद्योतयति, इत्यनया भया उद्घोष्यते 'चो हेत्वर्थ:', इति । यथा चैत्राय भोजनं देयम् , परमश्च अयमौदरिक इति धृहत्कं भोजनं देयं करमादित्ये प्रमेयं चकार आक्षिपती- यादो, एवमन्यत्रापि अवधेयम् । ननु अवयूयन्ते एकावयव्या- स्मनि मिश्रीक्रियन्ते युतता वापृथक्ता येषां च अवयूयते, ते यस्य अवयवाः संबन्धिनः, सोऽवयवी । नच असावात्मनो धर्मों युक्त इत्याशय आह 'फ्रमिकत्वात्' इति । असंभा. पनारदीकरणवात्पर्येण अयं हेतुः, नतु अक्रमिकत्वादेव अवय- विन भारम्मो भवति रूपरसगन्धायैः समानकालैरपि तस्य अनारम्भात् ऋमिकाश्च अत्र कालभिन्ना देशभिन्नास्तु आरम्मका: खलु पन्तयोऽवयव्यारम्भणदृष्टशक्तयोऽपि न आरमन्ते, कि पुनररष्टसामाः क्रियाक्षणा इति तात्पर्यम् । 'भागः' इति ·- . ईश्वरप्रत्यभिज्ञाविकृतिविमर्शिनी सूक्ष्मांश:, तंत्र अवयवशब्द उपचारात् पृथक्त्वायोगाद्वा । ननु देशकमयोगिनामपि गजाश्वादिधवरादिरादिवस्तूनां सेनावनाये- कप्रतीतिबलसिद्धः समुदायो दृष्टा, तद्वत् ऋमिकाणामपि क्रिया- क्षणानां स्यात् । ततश्च एवं लक्षयितव्यम्-पूर्वापरीभूतावयव- समुदायः क्रियेत्याशय आह 'एककालत्वाभावात्' इति । ननु एवं लक्षणे पहुव्रीहेराश्रयणमयुक्तमवयविनः संचयस्य वा अन्यपदार्थस्य अलामात् । तत इयत् वक्तव्यम्-~-पूर्वापरीभूता अवयवा एव किया-इत्याशक्य आह 'नापि' इति । अनेन हि उक्तेन भागा एव प्रतीयन्ते, तथाच भेद एव उद्भूतः स्यात् । भेदे च स्वात्मविश्रान्तिरेव परमार्थः । तद्विरुद्धा च परापेक्षा परनिष्ठत्वस्य तया उन्मीलनात्, अतो भेदोद्भवे पूर्वापरीभावानुप- पत्तिरिति अभेदस्पर्शोऽपि आश्रयणीयः । ननु मिन्नस्य कथम- भेदस्पर्शो भिन्नेन क्षणान्तरेण स्यादित्याह "अतः' इति । यतो भिन्नस्य स्वात्मपर्यवसितस्य अपेक्षा परनिष्टात्मा न युक्ता, सया ध विना न पूर्वापरीभावलक्षणः क्रमः, तन्मयी चेयं किया लोके निर्भासते, अतो हेतोय्या विकल्परूपया तन एकत्वम. भेदलक्षणं क्षणानामध्यवसेयम् । यथोकं 'बुया प्रकल्पिताभेदः. इति । ननु स्वतश्रा बुद्धिश्चेदेवं कुर्यात् , का प्रतिनियमः इति आशय उक्तम् 'एककारक' इति । न स्वातव्येण अयमेक- वाध्यवसायः, अपितु एकफर्तृलक्षणकारकस्वरूपाविनिर्भागयला. देकफलात्मकर्मकारकस्वरूपसमाश्रयाच । कारकशब्दः फरि कर्मणि विशिव मनु पूर्वापरीभूतमागपाश सेनादयो देशभेदात् समुदायरूपाच परस्परसंपन्धात् , तद्वत् क्रियाक्षणा अपि भविष्यन्ति, वत् किमत्र धुधवसायेनेत्याशइप माह ............

·१८७ १०२ वि०] श्रीमदभिनवगुप्तपादरचिता । 'सेनादीनांतु' इति । तुर्व्यतिरेके। 'युगपत्सत्त्वात्' इति एककालत्वादिति यावत् । ननु न युगपत्सत्त्वमात्रेण समूहप्र. विपत्तिः पिशाचसमूह इति प्रत्ययाभावादित्याह 'दर्शनाच' इति प्रमाणेन यौगपद्यस्य परिच्छेदादित्यर्थः। आगमादेवगतो हि पिशाचेष्वपि दृष्टा समूहप्रतीतिः। ननु कोऽसावैक्यदृष्टेविषय इत्याह 'तथाहिं' इति । केचित् मांसास्थिमेदोमज्जाद्यवय- वान्तरजातिभेदेऽपि पार्थिवतैक्यात् यथा शरीरस्य अवयविता तथा गृहादेरपि,-इति मन्यन्ते । येऽपि एवं न मन्यन्ते, तेऽपि संयुक्तसंयोग वा पृथग्भूतधर्मपदार्थसद्भावदृशा समुदायलक्षणं वा एकं गजादीनां धर्म प्रतिजानते, इति एकोऽपिशब्दः, न केवल. मवयवी,वस्तुतस्तत्समुदायोऽपीति द्वितीयः। संबन्धोऽपि' इति सामान्यरूपा हि संवन्धरूपता सर्वत्र संयुक्तसंयोगसमवायादौ, सामान्याभावे च विशेषवृक्षाभाव इव शिंशपायां का संभावना- पीति । 'द्विष्ठत्वात्' इति द्विष्ठेऽपीति यावत् । द्वयोरेव तावत् क्षणयोरेककालत्वं न घटते; का कया यहूनाम् । नच एकक्षणे कियात्वम् । यथोकं 'यश्चापकर्षपर्यन्तमनुप्राप्तः प्रतीयते । वकस्मिन् क्रियाशब्द: केवले न प्रयुज्यते ।।' इति । तेन पूर्वापरभागा एव सतत्त्वं पारमार्थिकरूपसाकल्यं यायं यस्या इति वकुमेव पहुचीपर्यसमाश्रयणनीया लक्षणं भाष्य- फारीयमाह वृत्तिफारः । एककारफखरूपानयात् युद्धपवसिवम- न्योन्यापेक्षत्वमुक्तम् । तदस्तु, एकत्वं तु कुतः, येन पृत्तायुकं 'न फा' इति । अत्र आइ 'तथापि,' इति । पूर्वापरमा- गमाप्रपरमार्थताप्रकारेण उपलशिवाया अपि अस्याः क्रियाया एफत्वमेका इयं क्रिया इवि युद्धपा । 'तथा' इति एकरसेन ·, १८८ ईश्वरपत्यमिज्ञाविवृतिविमर्शिनी अध्यवसायात् । नच निर्मूलोऽयमे कताध्यवसाय इत्याह 'एक- कारक' इति । ननु एककारकनिर्वा न काचन क्रिया अन्ततः कर्तृकरणाधाराणामवश्यंभावादिति आशय आह 'अ- नेककारक' इति । कर्तृकर्मणोरेव स्वातत्रयेण फलत्वेन च प्राधान्यात् कर्तृस्थकर्मस्थताव्यवहारः। वैयाकरणनिकाये यत्र विशेषः क्रियातः, क्रियाया वा यतः, तत्स्थेति क्रिया व्यपदि- श्यते । सर्वस्याश्च कर्तृगत विशेषत्वेऽपि कस्याश्चित् कर्माश्रयवि. शेपत्वादसाधारणेन कर्मस्थत्वेन व्यपदेशः, शब्दवृत्तिमहिना वा तत्स्थतानिश्चय इत्येवं कर्तरि एकत्र यतः क्रिया कर्मणि वा, तन्न एका । चैत्राय रोचते मोदक इत्यत्रापि चैत्रस्य मोदका प्रीणयिता अभिलापयिता चैनः प्रीण्यमानोऽभिलापवान कर्मेति वस्तुतः कर्मस्थतेव, केवलं शब्दशक्तिस्वभावात् रुचिरन्तः खवि. पयममिलापमस्य उत्यापयति,-इत्येतमर्थमाचक्षाणो विषयविप- यिभावं सबन्धममिधया उद्भूतं पुरस्कृत्य तत्कर्तृकममिलापं प्रधा- नत्वेन दर्शयति, आत्मीयं च कर्तारमप्रधानमिव करोति ततो निज प्रयोजकव्यापार गुणीकरोति, इति सवन्धे सविषयेयं संप्रदान- सज्ञा जायते, सबन्धसबन्ध्यपि चैत्रोऽमिलापे कर्ता,-इति कर्तृ. स्थतापि । तदुच्यते-'अन्यकर्तृकोऽभिलापो रुचिः। ननु एवं पचनपठनयोस्तथा च्छिदिदृश्योरेककर्तृककर्मगतत्वे स्या- देक्यं भारोधमनस्य वनच्छेदनस्य न ऐक्यमनेककर्तृकर्मगवत्या. दित्याशय आह 'एकफलोद्देशेन च' इति । नच पाकपाट फयोरेकफलत्वं च्छिदिदृश्योर्वा अभिसहितं, तन समिसपाने स्यादेक्यं विश्ववर्तिनोऽपि क्रियालक्षणसमूहस्य । यथोन्यो 'जगदिदं विपरिवर्तते' इति । एवं कर्स कमक्यमपि समूहामिप्रा. येण भारोपमनवनच्छेदनादौ सुषपमेय । ननु प्रधानमकिया.

·१०२ वि०] श्रीमदमिनवगुप्तपादरचिता । १८९ यामध्यमानं विशेषणसंवद्धं प्रतीयते । प्रधानं च द्रव्यम् । अयं गौरेका :: शुलश्चलतीति हि प्रतिपत्तिः । तत्र शुष्छत्वचलरव- योर्यथा न अन्योन्यं संबन्धः, तथा चलत्वैकत्वयोरपि,-इति क्रियायाः फयमेकत्वसंख्या । यत्तु द्वौ पाकावित्यादि उच्यते, तत्र विकल्पमहिना पाकोऽसौ द्रव्यीभावित एत्र, न क्रियात्मा । ययाह 'कदमिहितो भावो द्रव्यवत् ।' इति तथा 'भावमाख्याते- नाचष्टे । इति । आख्याते तु द्वित्वबहुत्वसंख्या कर्तृकर्मगतैव निर्भासते, नतु परविश्रान्तिनियतक्रियाविशेषणभावनति कयमु- कम् 'एका' इति धृत्तिकारणेत्याशज्ञानुवादपूर्वकमाह 'संख्या. या' इति । एकशब्देन न अत्र संख्या उच्यते, अपितु भेवा. भावमानममिन्नलक्षणमिति । ननु एवंभूता चेत क्रिया, तत् चलवि चैत्र इति चैत्रमतिरिच्य सा फस्मात् न भायादित्याह 'अयुता' इति। समवाया वादात्म्याद्वा न इयं द्रव्यात् भेदेन प्रतीयते इति यावत् । अयुतसिद्धत्वेन तादात्म्यनिर्भासनिदानमुपलक्षिवम् । यत् किल युतसिद्ध्या द्वयोरेकस्य या पृथग्गमनयोग्यत्वमित्येवंरूपया युऊं, मतादात्म्येन भाति पटपटवत् घटाकाशवधेवि । ननु शुक्लो गच्छतीत्यन शुछगुणोऽपि गच्छन् निर्मासते नहेशे पुनस्वस्य अनु- परम्मात् । तथैव पैत्रः पचति, मैत्रः पपतीति किये अपि माव एव । यत् कयमुकं द्रव्यधर्म एव संख्या, इत्याराम आइ 'अत एवं' इति कारकस्वरूपायष्टम्भेन प्रतीयमानत्वात् । एका. समवायतोऽपमम्यारोपासत एव निमित्चदात् न प्रमा. परनसन्धिमपेक्षवे गोळदीक इतिषस्, किंतु स्वरसद एस मपति धिरजतवत् । न एवाभिमान पृचाव संख्या- बपनोऽपि भए,-इति भाषः । ननु रुपाभूतग्मनभेदयोगि.

·१९० ईश्वरप्रत्यभिज्ञाविवृतिविमर्शिनी कारकद्रव्यं कथमेकम् । आह 'ऐक्यप्रत्यभिज्ञानात्' इति । स एव अयं चैत्र इति हि अबाधितं सर्वस्य ज्ञानम् । तर्हि भ- पतु एवं द्रव्यमेकम् , किंतु किया तत्र अस्ति, सा च पूर्वापरी- भूतरूपा क्रमवती पाकपाठादिभिन्नेति कुतः । आह 'तस्य च इति । चोऽप्यर्थे भिन्नक्रमः, स्वस्थान एव वा उक्ताशङ्कासूचनाय । कारकद्रव्यस्य प्रत्यभिज्ञापनादेक्येऽपि तथाभूतं प्रत्यभिज्ञानसिद्ध- क्यं कारकसंनिधौ च उत्पद्यमानं तन्मात्रसत्त्वेऽपि पूर्वमभूतं तत्तदिति ओदनप्रन्थसांमुख्यप्रभृति विशिष्टं फलं क्रमेण आर्द्र- तोष्णवाविघटन विकेदरूपेण आकर्णनावधारणेपत्सांमुख्यसोढत्वा- दिरूपेण च उपलभ्यते यतः, तस्मात् तत्र एकस्मिन् कारकेऽनुलग्नः कश्चिदर्थो यो द्रव्याश्रितः ऋमिकः स्वरूपमिन्नश्च, सोऽनुमीयते इति संभाव्योऽयमर्थः।यदि हि क्रियान स्यात् , द्रव्यमेव स्यात् । तस्य फलजनकत्वे पूर्वमपि फलं स्यात्, अन्यथात्वे पश्चादपि न स्यात् । यदि च ततोऽन्यदेव किश्चित् जनक, तर्हि तत् न अपे- क्ष्यते । तस्मात् तदेव जनकम् । धर्मान्तरयोगी तु धर्मोऽपि यदि क्रमवान् न भवेत् , तद्भुतफुल्लमिव फलमक्रममेव उपलभ्येत । यदि च पाकपाठयोर्न भेदः स्यात् । फलस्य न भेदो घटेत । वस्मात् कारकातिरिक्त कारकाश्रितं क्रमिक भिन्नलक्षणं वस्तु अस्ति,-इति अनुमीयते, तदेव क्रिया । अपिशब्देन अर्थापत्ति- रपि अत्र कैश्चिदुक्का,-इति दर्शयन् मीमांसकोपगतां भावना- ख्यामपि फ्रियां वृत्तिकददीदृशत् ,-इति सूचयति । कारकस्य भावकस्य पुरुषस्य भावनीयस्वर्गादिनिष्ठो यज्यादिधात्वर्थकरणको यः प्रत्ययेन आख्यातेन वाच्यो व्यापारो जननात्मा एकप्रत्य- यवाच्येन फर्तृकर्मान्यतरेण कारकेण संपन्यादुपचरिततत्संख्या- व्यवहारो भावनात्मा फरोत्यर्थः, सैव सर्वन किया । वेन अर्थ . , ·१०२ वि०] "श्रीमदभिनवगुप्तपादरचिता । प्रकटतात्मकफलान्यथानुपपत्या तनिष्ठो य आत्मनो व्यापारः स ज्ञानक्रिया,-इत्यपि मीमांसकसंमतज्ञानदर्शनमपि फाणादसां- ख्यज्ञानदृशि निराकृतायां भङ्गया टीकाकारों बौद्धमतेन निराचि- कीर्पति । तथाच संबन्धबाधकसूत्रं वक्ष्यति । अतोऽपि कर्तृ.. तानुपपत्तेनिक्रियाकर्तृरूपा ज्ञातृता सुतरां नोपपन्नेति । एतच्च तत्रैव व्याख्यास्यामः । एतत्परमतमाभाष्य दूपयति एवम् इति । 'एका कथं क्रमिका' इति सूत्रं स्फुटयितुं धृत्तौ ऋमिकत्वं व्याचष्टे । अनेककालस्पृक्वं हि क्रमिकता । एकश्च तत्कालोऽत- स्कालश्चेति कथं भवेत् , तदतदौ वा कालावेकं कथं स्यादिति स्वरूपतस्तावदेक्य क्रियायां बाधितम् । वृत्तौ कालभेदेनैव देशभे- दाभावेऽपि सर्वत्र ऋमिकतायां व्यापकेन स्वरूपभेदमभिदधता देशभेदः स्वरूपभेदश्च स्वीकृत एव, टीकायां तु स्पष्टीकरणार्थ संभवन्नभ्युच्चयहेतुत्वेन दर्शितः तावत्' इति । यत्र साधक प्रमाणं परेण संभावितद्रढिम उक्तम् , तत्र तन्निराक्रियायै प्रथम प्रयत्सते; इह तु न तथा । तथा प्रमाणपरिनिश्चिते स्वरूपे न स्वरूपविमतियुक्ता, नीले इव; इह तु तद्वादिनामेव बहुशाखा असौ । यत् तत्रभवान् 'जातिमन्ये क्रियामाहुरनेकव्यक्तिवर्तिनीम् । असाध्या व्यक्तिरूपेण सा साध्यवोपलभ्यते ।। अन्ते या वा कियाभागे जातिः सैव क्रिया स्मृता । --स्वव्यापारवि शिष्टानां सत्ता वा कर्तृकर्मणाम् ॥ क्रियाव्यापारभेदेषु सत्ता पा समवायिनी । अन्वे पारमनि या सत्ता सा किया कैश्विदिष्यते ।। बुद्धि तजातिमन्ये तु बुद्धिसत्तामयापरे । प्रयस्तरूपां भावेषु क्रियेति प्रतिजानते ॥'

·ईश्वरमत्यभिज्ञाविवृतिविमर्शिनी " इति । विमतिश्च मन्त्र 'क्रिया नामेयमत्यन्तापरिदृष्टा.........।' इति तद्वादिनैव परमगुरुणा अभिधानात् । तत्रभवानपि 'क्रमात्सदसतां तेषामात्मनो न समूहिनाम् । सद्वस्तुविषयैर्यान्ति संवन्धं चक्षुरादिभिः ॥' इति । किंच साधकमपि प्रमाणं बाधकेन विधुरयितव्यम् । 'द्रव्यस्य प्रत्यभिज्ञात ऐक्ये सिद्ध फलं कुतः।' इति क्रियानुमानम् । साच केशनखादी सर्वत्रैव भिन्ने भवन्ती न वस्तु अपेक्षते वस्तुनस्तथाभूतस्य अयोगादिति बाधकाधी. नमेष प्रत्यभिज्ञानाप्रामाण्यमिति तदेव परदूषणे प्रपततीति प्राक् बाधकमुक्तम् । विरुद्धेन अन्योन्यमभवनमाक्षिपता धर्मेण योऽध्यासोऽधिष्ठानं, तत् भेदेन व्याप्तमिति अभेदव्यवहार निषे- धनि । तत्र व्याप्तिं दर्शयति 'न कचित्' इति । भेदाभेदव्यष. हारो हि कचिदेव भवन् न अनिमित्तको न अन्यनिमित्तकः । वत् यदि विरुद्धधर्माधिष्ठानेऽपि न भेदव्यवहारः, तदनिमित्तकत्वा- न्यनिमित्तकत्वे व्यापकविरुद्ध प्रसज्येयाताम् । यतो भागा नाम अनेकं वस्तु एकरवे भागा इति बहुत्वायोगात् । पूर्वापरीभा- वोऽपि तेपामपेक्षातः, साच न तेषां धर्मः, अपितु प्रतिपत्तृणां विकल्पमानम् । नच विकल्पा वस्तुविषयाः, नापि तदनुसारेण विपरिवर्तते घरतु तदिति । तस्मादेका क्रिया,-इति विकल्पमात्रं विषयशून्यम् । ननु मागातिरिक्त क्कचन इयं धीरस्तु,-इत्याह 'भागातिरिक्तस्य' इति । क्रियाख्योऽवयवी संयोगः समुदाय: संमन्ध एक इति भववैव न अभ्युपगतं प्रमिफत्वस्य फालभेद. मयस्य क्रियालक्षणत्वेन उक्तत्वात् । इयवा स्यरूपगवाधकामि- भायिनं 'न सका ऋमिका युक्ता' इति सूत्रांश ध्याश्याय . - ·.. १०२ वि० श्रीमदमिनवगुप्तपादरचिता । १९३ 'नापि क्रमिका च एकस्य च उचिता' इति आश्रयैक्य- बाधकनिरूपणं सूत्रांशं व्याचष्टें वृत्तिकृत् 'नापि कालक्रम- व्यापी च' इति । चकारावन्योन्यविरोधद्योतको । सूत्रे एक एव विरोघद्योतकश्चकार उभयनिष्ठं विरोधमाह । एवमाश्रयग- तोऽपि एकश्चकारः, अपिशब्दस्तु विरोधसमुच्चये । आश्रयस्य संबन्धिना एकेन आत्मना स्वभावेन पूर्व परे च भागा न युज्यन्ते, इत्ययमर्थः । कस्मात् न युज्यन्ते इत्याशक्य आह 'तथाहिं' इति । पूर्वभागपरमागयोः स्वरूपतः कालतश्च भेद इति पूर्वभागसंबन्धः परभागसंवन्धश्च स्वरूपतो भिन्नौ कालतश्चेति आश्रयस्यापि उभयथा उभयरूपं खरूपभेदमुम- यथापिच कालभेदमाक्षिपन्तो कयमेकत्वं तस्य सहेयाताम् । 'तत्र स एक आअयः' इत्यनेन स्वरूपभेदकृतः कालभेद उक्तः । पूर्वभागपरभागो हि स्वरूपेण भिन्नो कथमेकस्य आन- यस्य समानकाली भवेताम् । नहि वदेव तच, अवञ्च तदेव भवतीति युज्यते । तत् कालभेदमाश्रयस्थ आनयतः । 'नच एकस्वभावस्य' इत्यनेन पूर्वपरमागगतस्वरूपभेदकृतः स्वरू- पभेद आश्रयस्य दर्शितः । अथ कालभेदकृतं द्वयं दर्शयितुमुप- क्रमते 'कालभेदेनापि' इति । न केवलं स्वरूपभेदेनेवि अपिः पूर्वभागसंबद्धत्वं परभागसंपद्धत्वं च कालभेदेन विरु. द्धमिति दर्शयति । 'नहि अन्यस्मिन्नपि क्षणे' इति । एवं वर्हि तयोर्न कालभेदः स्यात् , यदि परस्परकालावगाहित्वं स्यात् । नच एतदस्तीति। एवं पूर्वपरमागयोः कालभेदमुक्त्वा सद्गतेन कालभेदेन आनयस्य स्वरूपभेदं वावदाह नहि अन्य- सिलपि क्षणे' इति । परमागक्षणे काले पूर्वभागक्षणामाव. रूपे पूर्वभागसंपदत्वलक्षणः स्वमायो नासीति स प्राच्यः - ·१९४ ईश्वरप्रत्यमिज्ञाविवृतिविमर्शिनी । खभावो नष्ट इत्यर्थः । अथ पूर्वपरभागयोः कालभेदेन आश्रय- स्यापि भेद इवि दर्शयति 'नास्ति' इति । पूर्वभागसंबद्धत्वं परभागसंवद्धत्वं च कालभेदेन विरुद्धमाश्रयस्य एकस्मिन् काले कथं स्यातामिति आश्रयस्य कालभेदं वितरतः । तत्र न पूर्वकालं पूर्वभागसंबद्धत्वमाश्रयस्य उत्तरस्मिन् काले संभवति । तत् हि पूर्व- काले एव युक्तम् , उत्तरश्च कालः पूर्वकालाभावरूप इति काल- भिन्नाभ्यां वाभ्यां धर्माभ्यामाश्रयस्य कालभेदः स्यादिति चतुर्धा अयं विरुद्धधर्माच्यासः । अत्र च देशभेदोऽपि मन्तव्यः । स तु असार्वत्रिकत्वात् न दर्शितः आत्मा जानातीत्यादौ तदसंभवो यतः । कालभेदस्तु सार्वत्रिकः । स च स्वभावभेदपर्यवसायी । ननु सत्त्वाश्रयस्य भिन्नाः स्वभावा इति आशट्य आह 'नच स्वभावव्यतिरिक्तः' इति । तर्हि किमस्त्वित्याह 'तदा इति । यत एवं तत इत्यर्थः । एवकारः स्वभावो नश्यतु, स्वभावी तु स्थितः--इति शङ्कामपास्यन् स्वभावी एव नष्ट इति द्योत- यति । एवं शास्त्राभ्यासजनितविकल्पोपहवमतिभिरपि अधुना बाधकोपजीवनवलात् यत् एतत् लब्धं, ततः पश्चात् व्याचष्टे 'अ. र्थस्य कायादेस्तत्तद्देशादिजातता।' इति सूत्रार्य केवलं गमन' इत्यादिना वृत्तिप्रन्थेन । सूत्रे तु पूर्वोपादानं शास्त्रानुपहतस- रलमविजनतामिप्रायेण स्फुटत्वादस्य अर्थस्य । ननु एकैको भाग एव पाकोऽस्तु,-इत्याह 'नच' इति । ननु भागस्यैव पाफरले बहुषु मागेपु पचतिप्रत्यय एकत्वेन कयं भवेदित्येवं भागमात्र- क्रियापेक्षः कथं नि:ज एव शङ्कित इत्साह 'पाकसामान्यम्' इति । तावत्सु मागेपु एका पाकत्वजातिरेकबुद्धरालम्यनमिति सवीज एव अयं पक्षः। व िकयं 'नच' इति उक्तम् । आई 'निर्भागस्य इच' इति । समागत्वे हि प्राच्य एव दोष - ·१०२ वि०] श्रीमदभिनवगुप्तपादरचिता । १९५ इति भावः । 'पूर्वापरीभूतता' इति कालक्रमवचेत्यर्थः । यच उच्यते . 'आहितोचरशक्तित्वात्प्रत्येकं वा समूहिनः । अनेकरूपा लक्ष्यन्ते क्रमवन्त इवाक्रमाः ॥' इति, तत्र इवशब्देनैव ऋमिकत्वस्य अवास्तवत्वमावेदितम् । नच उत्तरक्षणेषु पूर्वक्षणैः शतयाधानं किञ्चित् , विशिष्टस्तु उत्तर- क्षणं इति न अधिकमुक्तं स्यात् । व्यभिचारात्' इति कुत्र- चिदपि असंभवादित्यर्थः, नतु अव्यापकत्वादिति मन्तव्यम् । ननु मा भूत् क्रमिकवा अस्या लक्षणम् , धर्ममात्रमधिक यत्, सैव क्रिया भविष्यति । आह 'नापि इति । 'प्रथमोऽपि' इति । अन्ये तावत् क्षणा देशान्तरसंयोगविभागविशिष्टाः परैरपि उप- गवाः । प्रथमकाले तावत् पूर्वदेशसंयोगविनाशकेन विभागेन यव उद्भूयते, वेन क्रियापदार्थेन भवितव्यम् । तत्रापिच न असौ कश्चित् प्रत्यक्षेण उपलभ्यते पृथग्भूतो द्रव्यात् । ननु क्रिया इय- मात्मनि विचारयितुं प्रक्रान्दा, कायघटादेः कः संबन्धः, येन सूत्रे 'कायादेः' इति उक्तम् । सत्यम् , दृष्टान्तामिप्रायेण तु सूत्रम् । यथा कायादेः क्रिया तत्र तत्र देशे अपूर्वस्य अपू. वैस्य जन्ममा गमनक्रियायामेकदेशावस्थितस्य आसनस्थाना- दिक्रियायां तत्र वत्र काले सूत्रे आदिशन्देन संगृहीते अन्तरात्मनि ज्ञानरूपे इच्छवि-जानाति यतते-मरतीति कालभिन्नज्ञानस्वरूपापूर्वजन्ममात्रम् , नतु अन्या क्रियेवि । एवदाह 'यथाच' इति । 'उच्यते इति वाकूपदार्यस्वरू- पन्यवहाराय हवेन सांकेविकेन शब्देन । यथाह 'भावभेदप्रतीत्यर्थ संयोज्यन्तेऽभिधायकाः ॥' इति । ननु भयं शब्दो नियोकारं समाश्रित इति गमनं तथा ·१९६ ईश्वरमत्यभिज्ञाविवृतिविमर्शिनी । प्रसिद्धात्वात् सर्वोत्क्षेपणाद्यनुगमाच तावदुपादीयताम्, परिणा- मेन तु एकीयदर्शनसिद्धेन कोऽर्थः,-इत्याशय ते 'परि- णाम' इति । सर्व धात्वर्थरूपं भावनात्मकं च देशभेदासंभिन्न- कालक्रमाविष्टं परिणामेन संगृह्यते । यतो गमने यद्यपि अस्ति कालभेदस्तथापि देशमैदस्य तत्र स्थूलदृष्टिगम्यस्य असाधारणस्य संभवः इति न अत्र कालभेद उदाहृतो भवेदिति केवलग्रहणम् । 'अत एव' इति यतः केवलकालक्रमोदाहरणतात्पर्य परि- णामस्य, ततो गमनं देशभेदयुक्तं पृथक् कृतम् । परिणामविशेषा देशभेदद्वन्तो वृद्धयपक्षयादयो गृहीताः केवलम् , कालक्रमव- न्तस्तु स्थानासनभवनज्ञानस्मरणेच्छाप्रभृतयः परिणामेनेति द्वयो- रपि विशेषवाचित्वात् न इदमाशङ्कनीयम्-सामान्यविशेषवा- चिनां कथं द्वन्द्वः । नहि भवति धववृक्षावितीति । वृत्तावादिन- हणेन स्फुटस्वरूपभेदमानं परिपच्यते दुग्धं परिणमते इत्यादिक हरितपीतादिना मधुराम्लद्रवकाठिन्यादिना भिन्नेन स्वरूपेण वक्ष्यमाणेन सतोऽपि कालभेदस्य अनादरकारिणी क्रियां संगृहीते । तेन गच्छतीति देशभेदः, तिष्ठति दिनमिति कालभेदः, नीलवि, श्वेतते, राजते दीप्यते इति स्वरूपभेदश्चत्रस्य प्रतीयते इति देश- कालस्वरूपान्यतैव क्रिया, इति उपसंहरति 'तत्तत्' इति । वस्तुमणेन उपलब्धिलक्षणप्राप्ततामाह । अनुपलम्भात् प्रत्यक्षा- प्रवृत्तिरका, अथवा पूर्वजन्मप्रबन्धादेव फलं प्रामप्राप्त्यादिकं संपद्यते 'यस्मिन्नेव हि संताने.........। इति नीत्या स्वर्गादिसिद्धिा, संयोगोऽपि तद्देशसमानसामीको देवदचक्षणखतोऽपि घलामीत्यभिसन्धानज्ञानक्षणेकसामग्रीको देहक्षणस्वतोऽन्यदेशक इति कस्य अनुरोपेन धात्वर्गरूपा या ·१०२ वि०] श्रीमदभिनवगुप्तपादरचिता। १९७ भावनात्मा वा कर्मपदार्थामा वा क्रिया अभ्युपगम्यते इति अनु- मानमपि नास्ति, अर्थापतिरपि वा । तत्र सूत्रार्थस्य प्राधान्यात् वृत्तौ निर्मनस्य टीकायां स्फुटपरामृष्टस्य सौत्रेणैव क्रमेण वुद्धिनि- वेशो यथा स्यादित्यमिप्रायेण 'तत्तद्देशादिजातता नान्या' इति सूत्राशं पूर्व निगमयति 'अप्रमाणा क्रिया' इति, परि- शिष्टं पश्चात् 'प्रमाणवाधिता च' इति ॥ ९॥ तत्र तत्र स्थिते तत्तद्धवतीत्येव दृश्यते । नान्यन्नान्योऽस्ति संबन्धः कार्यकारणभावतः ॥१०॥ एवं ज्ञानं क्रियां च परीक्ष्य 'तद्योगादैश्वर्यम्' इत्यत्र हेतो योगशब्दवाच्यं संबन्धांशं परीक्षितुं संबन्धे तावत् साधकं प्रमाणं नास्तीति 'तत्र तत्र' इति कारिकया कथयति, प्रसङ्गाच क्रियायामपि वक्तव्यं शेपं परीक्षते । तथाहि-यदि कश्चित् ब्रूयात तत्चद्देशकालस्वरूपभिन्नं वस्तु संतानवृत्त्या प्रवहत् क्रियेवि यदुक्तम् , वदासनगमनादावस्तु, यत्र अकर्मकत्वं प्राप्यकर्मता वा, यत्र च निर्वये घटादि कर्म; तत्र क्रियाकारकभावस्य अमावे कुम्म- कृत् मृदो दण्डादिमिर्घटं करोति, इति वोघः, तथैव अत्र क्रियापर्यन्तव्यवहारसिद्धः कथं स्यात्, वदावश्च क्रियया विना कथमिति, सोऽपि अनेन सूत्रेण प्रत्याय्यते वत् वस्यापि अनन्त- रसूत्रेण अस्य अर्थस्य स्फुटीकरणदिशा । अत एव प्रासनिकत्व- मुक्त्वं च दर्शयितुं विवृतिकारो दृष्टान्तत्वं क्रियायाः संक्षेपाव- तरणे प्रदर्शयति 'यथाच' इति । सूत्रे च 'नान्यत्' इति सामान्योकिरति क्रियायामलि पर्यवसाय्यते । टान्तत्वेन च सा संबन्धे योज्यते 'न प्रत्यक्ष इत्यादिना । सौत्रमेवकारं व्याचष्टे 'दृश्यते' इति प्रमाणावसायमानम् । एतावान हेतुः। .

·- १०२ वि०]। श्रीमदमिनवगुप्तपादरचिता । इत्येवं व्याख्यातम् । कथंच एतदनन्तरदेशकालव्याया सिध्ये- दित्याशय आह 'भावस्वभाव' इति । भाव एव हि नि- रंशो व्यावृत्त्युपकल्पितैर्यावद्भिर्धमॅरेकदा व्यवस्थापितः, तावद्भिः सर्वन सर्वदा च अवियुक्तः । वियोगे स एव असौ न भवेत् , ततश्च घटपूर्ववैव स्तूपकता, स्तूपकानन्तरवैव च घटता,-इत्यपि कार्यकारणखभाववा स्तूपकघटग्राहिणः प्रमाणादेव सिद्धः । 'तथाविध' इति । काठिन्यादिबुद्धिमदादिरूपत्वं स्वभावविशेषो मृदः कुलालस्य च । आदिग्रहणादायतवातानवे दण्डस्येत्यादि । ननु किं तत्र कारणं, किंवा कार्य; नियतपूर्व कारणं, नियतपरं कार्यमिति चेत्, तदेव किमित्याह 'यदापिच' इति । यदेति हेती। च उक्ताशङ्कायोतकः । अपिभिन्नफ्रमः । अन्यभावे यो न भूतो घूमस्तस्य अभूतस्यापि तस्मिन्नर्था- न्वरस्वभावे अमौ सति यतः सद्भावस्ववोऽसौ प्रयोजकसचाफा पूर्व इति व्यवहियते, प्रयोज्यसत्ताकरतु परः इति स्वरूपमेव तयोः पूर्वत्वं परत्वं च, नतु अन्येन प्रकारेण परस्परापेक्षापा- रतष्यरूपश्लेपादिना कार्यकारणयोः परत्वपूर्वत्वलक्षणः कश्चित फालोऽस्ति । तदुक्तं 'पश्यन्नेकमदृष्टस्य दर्शने तददर्शने । अपश्यन्कार्यमन्वेति विनाप्याख्यामिर्जनः ॥ दर्शनादर्शने मुक्त्वा कार्ययुद्धेर्न संभवात् । कार्यादिनुतिरप्यत्र लायवार्थ निवेशिता ।' इति । एवं सफत्प्रवृचप्रत्यक्षानुपलम्मप्रसिद्ध स्वरूपद्वयमेव फार्यकारणमाषः सार्वत्रिकः,-इति सिद्धम् । एषकार सौर्य ध्यापक्षाणो 'दृश्यते' इत्यन्वस्य हेतु 'नान्यत्' इत्यादेश साम्यवां व्यापष्टे 'कार्यकारण' इति । 'अत्र अर्थान्तरें ·, ईश्वरप्रत्यभिज्ञाविवृतिविमर्शिनी । यत एतावत् दृश्यते, ततो नान्यदिति न क्रिया, न वत्संबन्धः कश्चिदस्तीति संपायदृष्टान्तसाध्यनिर्देशः । तथाच वृत्तौ पृथगेव व्याचष्टे 'क्रियावच न क्रियाकारकसंवन्धः कश्चित्' इति । तेनैव अन्यशब्दयोने पुनरुक्तिर्मन्तव्या । नान्यदित्यत्र पूर्वस्य हेतुत्वं वृत्तावुकं भिन्नस्य व्यतिरिक्तस्य अस्य संबन्धस्य क्रियाया इव अनुपलम्भादित्यनेन । ननु 'तत्र तत्र' इति सप्तम्या आक्षिप्तो यः प्रातिपदिकार्थीतिरिक्तः संबन्धः, स तर्हि किमित्याशङ्कय यत् सूत्रं 'नान्योऽस्ति' इत्यादि, अस्य संक्षे. पेण निरूपणं 'कार्यकारण' इति । संनिवेशमहणेन अन्यरू- पसंहारपूर्वकनियतरूपप्रवेशहेतुं तदीयज्ञानेच्छायनविशेषोपयो- गमपि आह । अभूतपूर्वाणां पदार्थानामुत्पाद एव क्रमः, सोऽनु- भूयते । 'अन्तरालवर्तिनी इति कारकाणामन्योन्यं फलेन सह योजना वा योजिका वा । 'देशकाल' इति इह अधुना अस्माकमनुभव इत्येवमादिभङ्गीमनालम्ब्येत्यर्थः । ननु सूत्रे 'दृश्यते' इति वर्तमानकाल उक्तः, तेन च देशानुभविविशे. पाषाक्षिप्येयावामित्याशङ्कय आह 'कारिकायां च' इति । संक्षेपण वृत्तश्रव्यवाबलेन च प्रतिपाद्ये झटिति यया बुद्धिः क्रियते, सा कारिका । एतदुक्तं भवति-देशाद्यसंकोचेन वीप्सा व्याप्नुमिच्छेत्येवंरूपा पारमार्थिकी पूर्व हृदये प्रविष्टा भवन्ती 'दृश्यते' इति वर्तमानप्रत्ययस्य प्रत्युत प्रवाहनित्यतायोगात् महानदीप्रवहणवत् नित्यप्रवृत्तरूपवर्तमानार्थ विश्रान्तयां करोति । चित्रायाजीति तु भूतार्थों जनितेति भविष्यदर्थस्य खेन रूपेण उपकर्तुमशक इति तदानुगुण्यं प्रतिपद्यतां नाम, नतु असा विह न्यायो पातुसंबन्धसूत्रारम्भेऽपीति । ननु 'तत्र तत्र' इति सौ पदं टीकायां मृत्पिण्डादौ सति घट इत्येप सार्वत्रिकोऽर्थ!,

·-
१०२ वि०]. श्रीमदमिनवगुप्तपादरचिता । १९९
इत्येवं व्याख्यातम् । कथंच एतदनन्तरदेशकालव्यात्या सिध्ये-
दित्याशङ्कय आह 'भावस्वभाव' इति । भाव एव हि नि-
रंशो व्यावृत्त्युपफल्पितर्यावद्धिर्धर्मरेकदा व्यवस्थापितः, वावद्भिः
सर्वत्र सर्वदा च अवियुक्तः । वियोगे स एव असौ न भवेत् ,
घतश्च घटपूर्वतेय स्तूपकता, स्तूपकानन्तरदेव च घटता, इत्यपि
फार्यकारणस्वमायवा स्तूपकघटमाहिणः प्रमाणादेव सिद्धेः ।
'तथाविध' इति । काठिन्यादिबुद्धिमदादिरूपत्वं स्वभावविशेपो
मृदः कुलालस्य च । आदिग्रहणादायतवावानवे दण्डस्येत्यादि ।
ननु किं तत्र फारणं, किंवा कार्य; नियवपूर्व कारणं,
नियतपरं कार्यमिति चेत् वदेव किमित्याह 'यदापिच'
इति । यदेति हेतो। घ उक्ताशवायोतकः । अपिभिन्नकमः ।
अयमावे यो न भूतो धूमस्तस्य अभूतस्यापि वसिनर्या-
न्वरस्वभावे भो सति यतः सद्भावसतोऽसौ प्रयोजकसचाका
पूर्व इति व्यवद्वियते, प्रयोज्यसचाफरतु परः इति स्वरूपमेष
वयोः पूर्वत्यं परत्वं प, नतु भन्येन प्रकारेण परस्परापेक्षापा-
रतक्ष्यरूपशेपादिना कार्यकारणयोः परत्यपूर्ववलक्षणः कश्चित्
फाटोऽसि । उदुकं
'पश्यनेकमदृष्टस्य दर्शने सदर्शने ।
अपश्यन्कार्यमन्पेति विनायास्यामिनः ।।
दर्शनारीने मुस्त्या कार्ययुटेन संमयात् ।
फातिमतिरप्यत्र सापयार्य निरेशिवा ।'
इति । एवं सत्यपालगनुपटम्मप्रसि रूपयमेव
पिंधारणमापः सादिरा-इति सिम्म् । पपचार सौर
म्यापमानो 'हरपते' सन्तास हेतुला 'नान्पत्' इत्यादेश
पापा मार कार्यकार' इति । 'अत्र अर्यान्तरे

·२०० ईश्वरप्रत्यभिज्ञाविवृतिविमार्शनी। इति एतदुपलम्भावसरे । अनेन प्रत्ययान्तरसाकल्यलक्षणामुपल- घिलक्षणप्राप्ततामाह । ननु तत्र' इति सप्तम्याः कोऽर्थः । साहि कारकविभक्तिः । तर्हि राज्ञ इति संबन्धविभनेरपि कोऽर्थः । उच्यते--संबन्धस्य उपकारकरणप्रभावित्वादुपका- रस्य च व्यतिरेके संबन्धोपकारानवस्थायोगाव्यतिरेके न्याये कार्यकारणभाव एव पष्टयर्थः । हन्त तर्हि कारकविभक्तीनामपि स एव अर्थः । वदाह 'सर्व एवं' इति । ननु स एव संबन्धो भविष्यत्येफ इत्याशङ्कष आह 'नैककालिकम्' इति । अमि- सत्तायां न धूम इति किमनावेव कार्यकारणभावो विश्राम्यतु । नच एवं तस्य कार्यरूपत्वाभावात् स्वात्मनि । एवं धूमकाले पूर्वभावी वद्विक्षणो निवृत्त इति किं धूम एव अस्त्वसौ, नव युकमदस्तस्य कारणत्वायोगात् स्वरूपे । वत् कुत्र काले स एकोऽस्तु । तस्मात् कार्यकारणयोः खे खे काले यत् रूपं, वदेव विकल्पेन व्यवद्वियमाणमेकः संबन्ध इति उच्यते, न वस्तुतः । यथोकम् 'इत्यमित्राः स्वयं भावास्तान्योजयति कल्पना । तामेव चानुरुन्धानः क्रियाकारकवाचिनः ॥ भावभेदप्रतीत्यर्थ संयोज्यन्तेऽभिधायकाः । इति । ननु प्रत्ययान्तरसाकल्येऽपि पिशाचवदृश्योऽसौ संयन्ध इत्याह 'अथापि' इति । 'अनुपलम्भात्' इति प्रत्यक्षा- भावादिति यावत् । कामं दृश्यानुपलम्भोऽयं न भवतीसि अस. चानिश्चयो मा भूत , सत्ता निश्चयस्तु नास्तीति प्रस्तुतमस्माभिः । साधकप्रमाणामावनिरूपणावसरो हि अयमिति ताबद्रहणम् । 'कार्यादि' इति आदिग्रहणेन स्वभायहेतुः । ननु एतावदा भन्यस्य संपन्यादेरखित्वं न सिद्धम् , इत्यस्तु, नप अस्तित्वसि.

·१०२ वि०] श्रीमदभिनवगुप्तपादरचिता । २०१ ढेरभावः । इयता तु प्रमाणव्यावृत्त्या प्रमेयव्यावृत्तेरयोगो 'नावश्यं कारणानि' इतिन्यायात् तत्संबन्धो नास्तीति कुतः सिध्येत् । सूत्रे च 'नास्ति अन्यः संवन्धः' इति, वृत्ता- वपि न कश्चित्संवन्धः' इति, विवृतावपि 'न अपरः पदार्थोऽस्ति' इति सत्तानिषेध एव उक्तः । तदेतत् कथमि- त्याशय आह 'याधकप्रमाण इति । अयं भावः-'द्वि- ठस्य' इत्यादि 'पारतत्राद्ययोगाच' इत्यन्तं भावि 'ना- न्योऽस्ति संबन्धः' इत्यनेन सूत्रेण आवृत्त्या अभिसंबध्यते । तव एव टीका भविष्यति 'संवन्धः पूर्वसूत्रात्' इति । तेन संबन्धेऽस्तित्वव्यवहारामावो नास्तित्वव्यवहारश्चेवि द्वयं 'नान्योऽस्ति' इत्यनेन उक्तमस्तीति न सिद्ध्यति नास्तीति सियतीति च अध्याहारमनया । वच एतत्सूत्रांशेन अनन्तरसूत्रां- शेन च मिलित्वा सियति । अव एव माविसूत्रे पञ्चम्य एत- सूनार्थोपयुक्ता एव । तदुभयमेलनावशात् तु संबन्धो नास्तीति यत् सिद्धं, वस्य अन्यत्र हेतुतामिधानाय 'तेन' इति परामर्श फरिप्यते इति ।। १०।। द्विष्ठस्सानेकरूपत्वात्सिद्धसान्यानपेक्षणात् । पारतच्याद्ययोगाच तेन कापि कल्पितः ॥११॥ तयाहि सूत्रावतरणमित्यमेव फरोति 'तदेवम्' इति । क्रियायाखावदेवमिति 'क्रियाप्यर्थस्य इति 'तत्र तत्र स्थिते' इति सूत्रद्वयोक्कात् साधकामावात् , पापयोगाथ योऽभावः 'नान्योऽस्ति,नान्पदस्ति इत्येवं सूत्रदये निर्दिष्टा, संपन्यसापि योऽभायोऽस्तित्वनिश्चयामावनासित्त्वनिश्चयरूपः एपमिति तत्र तत्र' इत्युझेन सापकामावेन हिटत्वादियुक्ति- 6325 ·. २०२ ईश्वरप्रत्यभिज्ञाविवृतिविमार्शिनी । भिश्च वाधकेन मिलित्वा उपपादितः, तदिदमभावचतुष्टयं मिलितं 'कापि कल्पितः' इत्यत्र हेतुता सूने 'तेन' इति नीतम् । सा हेतुता तु टीकायाम् 'अभावात्' इति पञ्चम्या सक्षेपादुक्ता । पञ्चमी चशब्द च पूर्वसूत्रेण सगमयति । 'संवन्धः' इति नान्योऽस्ति सबन्धो द्विष्ठस्यानेकत्वात् सिद्धस्यान्यानपेक्ष- णात् पारतव्यादियोगाच इति सगतिः। संबन्धः' इत्येतावन्मात्र तु स्वकण्ठेन विवृतौ निर्दिष्टम् । 'द्विष्ठस्य' इति सामान्योक्ता- वपि प्रकरणात् सबन्धस्येत्ययमपि अर्थो लभ्यतामिति । ननु दृश्यानुपलब्ध्यैव नास्तित्वनिश्चयकारिण्या सोऽर्थो बाध्यते । वस्तुत इयमेव हि अस्य वाधा यत् निश्चितनास्तित्वावेदन, नतु द्रुघणेन इव शरावस विशरारूकरणम् ! साच अत्र प्रदर्शितैव दृश्यस्य प्रमाणेन अनुपलम्भादिति । सत्यम् , अनुपलब्ध्या तु नियतदेशकालावच्छेदेन नास्तित्वप्रतिपत्तिः-इह अधुना घटो नास्तीति । यदाह ......"नासत्तानिश्चयो विप्रकर्षिणाम् ।' इति, तथा 'इष्ट विरुद्धकार्येऽपि देशकालाद्यपेक्षणम् । अन्यथा व्यभिचारि स्याङ्कस्मेवाशीतसाधने ।' इति । तस्मात् सार्वत्रिकी सबन्धादेरसत्तामावेदयितु परा. भ्युपगततदीयरूपासभवसपादको विरोधः प्रमेयनिष्ठो वकन्या, यत् स्वयैव अस्य रूपमुक्त, तत् त्वदुक्तेनैव रूपान्तरेण विरुध्यते इति तत एव तद्रुपद्वयविरोधसिधैव वाधकाभिधायी कृतार्थो जायते इति दूपणहेत न धर्यसिद्धयादिचोयप्रसङ्गः-इति वितत्य निर्णीत प्रसनग्रन्थादावित्यास्ता तावत् । तन सामान्यल- क्षणद्वार याकमुपन्यस्यति । यत् क्लि द्वयो. स्वरूपसमाध्या युगपत् विष्ठति, तदेक न भवति वेश्मत्यवति पटद्वयमिव ।

·१०२ वि०]। श्रीमदमिनवगुप्तपादरचिता । २०३ एकत्वं हि अभिन्नरूपत्वं, तद्विरुद्धेन च भिन्नरूपत्वेन व्याप्त द्वयोयुगपत्स्वरूपसर्वस्वेन अवस्थानम् । अभिन्नरूपो हि यद्येवं स्यात् घटादिः सर्वः, एकोऽपि एवं स्यादिति द्विष्ठत्वस्य कचिदेव भाव इत्येवंरूपो यः खलु नियमो व्यापकः, सहीयेत । तद्वि- रुद्धव्याप्तोपलव्ध्या एकत्वस्य निषेधः । एवं सामान्येन द्विष्टक- संबन्धमा बाधकमभिधाय तद्विशेपेऽपि अभिधिसुराह "सिद्धस्य' इति । इह राज्ञ इत्युक्ते प्रतीविन निराकाहा राजेतिवत् , अपितु अन्यदाकाइति राजा । तत् सा आकाहा कचित् संबन्धस्य वपुर्भवन्ती सार्वत्रिकत्वेन व्यवस्थाप्यते इति अपेक्षैव संवन्ध इति व्यवहियते । तां दूपयति 'उपकारक- विषयैव' इति भवतीति । अस्य अयमर्थः-न तावत् जडेपु अपेक्षा युक्ता । यदाह 'अपेक्षा पारतत्र्यं च न संवन्धो जडात्मनोः। असंभवात् .........॥' (सं०सि०१) इति । यत्रापि सा भवति, तत्रापि उक्तद्विष्ठसंबन्धलक्षणा एकपदार्थरूपा न उपपन्नेत्याह 'स्वरूपातिशयलक्षण' इति अव्यतिरिक्तो यत उपकारस्तं कुर्वन् कारणमेव स्यात् । अपे- क्षितं घ कार्यमित्यमुक्तं स्यात् । नच एतद्यकमित्याह 'सतश्च' इति । यदाह 'अपेक्षा यदि संवन्धः सोऽसन्कथमपेक्षवे।' इति । निःस्वमावस्य स्वभाव इति विरोधमाह । ननु सतस्तर्हि फारणस्य कार्येऽपेक्षा भवतु, अविद्यमाने का अपेक्षा, लब्धं प अलेन रूपं, तर किमर्थमम्य अपेक्षा । यदाह "संध सर्वनिराशंसो भावः फयमपेक्षते।' इति । फारणत्वाविलम्माय कार्य अस्य अस्तु अपेक्षेति ·२०४ ईश्वरप्रत्यमिज्ञाविवृतिविमार्शनी। चेत् , ननु कारणत्वमस्य न स्वरूपाधिकं किञ्चित् , स्वरूपं च एतेन लब्धम् । सत्यं लब्धम् , तद्व्यवहारस्तु न लब्धः । इदमपि सत्यम् , किन्तु व्यवहारो ज्ञानाभिधानात्मा तस्य कारणस्य न कश्चित् , अपितु व्यवहर्तुरसौ। एवंच व्यवहर्तुरपेक्षेति आयातम् । साच विकल्परूपा भवत्येवेति अङ्गीकृतमदः "तान्मिश्रयति कल्पना। इति । तदेतदुक्तं तदभावात्' इत्यादिना । सतो. स्तहि अपेक्षा भविष्यति राज्ञः पुरुष इतिवत् । एतत् निरस्यति 'नच' इति । 'द्वयोः' इति संबन्धसामान्ये पष्टी । पष्टयर्थमेकगतं सप्तम्यर्थ च अपरगतं स्वीकरोति । अयं हि अत्र अर्थ:-राज्ञः सवः सति एव पुंसि अपेक्षेति, नतु अन्यो- न्यापेक्षा अत्र विवक्षिता । सा हि पारतत्रये वक्ष्यते । अन्यो- न्यापेक्षाशब्दोऽपि वृत्तावेवमर्थपर्यवसायी मन्तव्यः । एवं च प्रयोगो लाघवेन पारतव्येऽपि तथाप्रतिपत्त्यर्थः । तेन तत्रापि राजपुरुपयोः कार्यकारणभावविश्रान्ततैय कर्तव्या, अन्यथा वास्तवपष्ठ्यर्यायोग इति आकूतशेषः । ननु पत्नीयजमानयोरिव यागे, रागियुगलस्य इव आलिङ्गने परस्परापेक्षारूपं पारतपयं संबन्धो भविष्यति धवश्च सदिरश्च च्छिद्यतामित्यादावित्या- शप आह 'परस्परोन्मुखता' इति 'अन्योन्यमोन्मु- ख्यम्' इति । शब्दमात्रमेकम् , नतु एकस्य या उन्मुसता, सा अन्यस्येति कयं संपन्यः स्यात् । सिद्धे फा परतवतेति तु दूषणमुकं पुनः पुनरस्य अर्थस्य स्पृष्टत्वात् । तत् भवतु उन्मु- पदा फाचित्, नया न संपन्यसिद्धिरित्येषमन्न अभ्युपगमसिद्धान्ते वापर्यम् । तेन 'पारतम्यरूपः संयन्ध' इत्यत्र इत्यं योजना-पारतयं भवदपि संपन्धो न सिद्धयतीति । सिद्ध- योघ पारतष्यमित्यपि स्पृष्टं पृची टीकायां घ । राजा ·" १०२ वि०] श्रीमदमिनवगुप्तपादरचिता। २०५ राजेति एकत्र तद्रूपं दृष्ट्वा सर्वत्र तदेव रूपं संबन्धस्य वचदन्य- वमरूपवादिना कल्प्यते इत्येवं राज्ञः पुरुष इत्यपेक्षायामपि पारतइयमेव दर्शितम् । राजा च पुरुषश्वेत्युदाहरणान्तराभिप्रा- येण वा यदपि उच्यते परस्पररूपा प्राप्तिरेव अङ्गुल्योरिव संवन्ध इति, तत्रापि आह 'रूपलेपात्मापि' इति । यदि द्वे रूपे कथं श्लेपः, अथ श्लेपः ऐक्यरूपात, कथं संवन्धवा । तदुर्फ "द्वित्वे सति कथं भवेत् । इति । ननु रूपश्लेषः सूत्रे वावदादिशब्देन उक्तः, वृत्तौ तु किं न विवृत इत्याशय आह 'एवमादि न विवृतम्' इति । 'पहुधान्यदूपित' इति मन्थपरिवर्तने को मर इति यावत् । 'दूपितेऽभिनवेन दूपणसंरम्भेण' इति च वदन् मन्य- फुत् पूर्वपक्षोऽपि अयं भागे सिद्धान्तेन संमतः वाद्यन्तरोतस्य संबन्धादेरनभ्युपगमादिति दर्शयति । तथाच सिद्धान्तोपगमे 'सत्यम्' इति वक्ष्यति । आदिपदेन तत्रान्तरोक्तमपि सूचयति । यदाह तत्रभवान 'नाभिधानं स्वधर्मेण संवन्धस्यास्ति वाचकम् । असन्तपरतप्रत्वाद्रूपं नास्योपदिश्यते ॥ उपकारात्स यत्राति धर्मसत्रानुगम्यते । शकीनामपि सा शकिर्गुणानामप्यसो गुणः॥ उद्धर्मणोस्तु वाच्छन्दपं संयोगसमवाययोः। इत्यादि । एतय संपन्यतोत्रमात्रम्, नतु न्यायाभिधानमिति न दूपिवं प्रन्यता । कार्यकारणभावश्च न अत्र संगतः। च्याहि आत्मा वावत् न फार्यः । ज्ञानमपि विपयेन्द्रियमनस्का. गर्भवत् न आत्मानं कारणीदर्यात् ·, . २०६ ईश्वरप्रत्यभिज्ञाविवृति विमर्शिनी । 'यस्मिन्सति भवत्येव यत्ततोऽन्यस्य कल्पने। वहेतुत्वेन सर्वत्र हेतूनामनवस्थितिः ।। इति न्यायात् । क्रिया च नाम न काचिदिति न कश्चित् संबन्ध इहेति । 'तत्समाश्रय' इति । प्रकृत्या क्रिया, प्रत्य. येन च कर्ता संबद्धौ वक्तव्यौ । नच अस्ति असौ संबन्धः कश्चि- दिति भावः । अनुभवविकल्पनस्मरणादिज्ञानमालैव अस्ति, नतु ज्ञाता, इत्यस्य अर्थस्य प्राक् प्रसाधितत्वात् । अधुना दृष्टान्ततां प्राह 'यथा' इति । ननु कर्तृत्वमपि'इति कथं वृत्तिः। ज्ञातृत्वे हि ज्ञानमस्ति, तदन्यत् तत्संबन्धश्च न विद्यते, परकर्तृत्वे तु न क्रिया, न तदन्यः, न सत्संबन्ध इति कथं साम्यम् । 'कल्पितः' इति इयति अंशे दृष्टान्त इति किं सर्वसाम्येन । तपिच न अतिदुर्योजमित्याह 'अतोऽपि' इति "सुता राम्' इति ज्ञानमपि तावत् धात्वर्थरूपं वैयाकरणमते क्रिया मीमांसकानां च, भावनावादिनां केषांचित् तु प्रत्ययवाच्येति विशेषः । तत्र समस्तनियादूषणेन ज्ञानक्रियापि परसंमता दूपितेव भवति । तदस्ति सर्वसाम्यम् । प्रत्युत ज्ञाने सत्यपि ज्ञातृता न उपपन्नेति दृढोऽयं वाद इति प्रकर्षप्रत्ययः । तत एव ज्ञाटताया दृष्टान्वता युक्का । प्रसङ्गदूषणेन च सिद्धान्तिनो ज्ञानानुपपत्तों का ज्ञाहवेत्यपि प्रकर्षः । इदानी 'मनु स्खलक्षणाभासं.. ..........।' (१२।१) इत्याद तेन कापि कल्पितः।' इत्यन्तस्य सूत्रसंघातस्य पृत्तिफत् पूर्वपक्षे उपयोगि फलमाह 'इति कपमात्मा सर्वेश्वरः' इति । इतिशब्देन धसिद्धि ·१०३ वि०] श्रीमदमिनवगुप्तपादरचिता। २०. सूचिवां विवृणोति 'ज्ञानस्यैव बोधात्मनः' इत्यादिना । हेत्वसिद्धिं सूचितां दर्शयति 'क्रियाकारक' इति तावन्मात्रल- क्षणमुपकल्पितमिति सिद्धान्तिना उक्तस्य ऐश्वर्यव्यवहारसिद्धौ स्वभावहेतोरभावमाह, इवि बौद्धेन ज्ञानसंततिमात्रमेव आत्मेति प्रसाधितमिति शिवम् ॥ ११ ॥ इति श्रीमहामाहेश्वरश्रीमदाचार्याभिनवगुप्तविरचिताया- मीश्वरप्रत्यभिज्ञाविवृति विमर्शिन्यां पूर्वपक्ष विमर्शो द्वितीयः ॥२॥ अथ तृतीयो विमर्शः। इच्छाशक्तिसुनिर्भरममृताभमनन्तभुवनजननपटुम् । वन्दे स्वशक्तिलहरीबहलिवभैरवपरानन्दम् ।। अय अस्मिन् पूर्वपक्षेऽधिकारद्वयेन सिद्धान्तो निरूप्यते तत्र ........ 'सत्यं किन्तु............. इत्यादिना "स्मृत्यपोहनशक्तिमान् ।' इत्यन्तेन श्लोकसप्तकेन परदर्शनानुपपत्रिं विमृशता वत् निरा- क्रियते । यदुक्तं 'ननु स्वलक्षणाभासं.. ।।१२।१) इत्यादिना पीठयन्घमुपरचय्य 'संस्कारात् स्मृतिसिद्धौ स्यात्स्मा द्रष्टेव फल्पितः। (१।२६) इति, तर ज्ञानविचारोऽयमधिकारः । क्रियासंपन्धविचाररतु द्वितीयेऽधिकारे भविष्यति । तत्र शोकाभ्यां ज्ञानं स्वसंविद्रप- मिति स्मृवायनुमवस्य न प्रफारामसंस्कारोत्यायामपि,-इवि एछम् । सोफाभ्यां स्मृतेर्धान्नित्यं राष्ठापूर्वकं निरस्स हायेन .

·२०० ईश्वरप्रत्यभिज्ञाविवृतिविमार्शनी ।.. प्रसङ्गात् सर्वाश्यवसायानां वत् निरस्तम्, सत्यपि संस्कारे परदृशि स्मृतियुक्तेति व्यवहारलोप इति एकेन उक्ता स्वपक्षे तदुपपत्ति लोकेन उक्तेति तात्पर्यम् । तत्र पूर्वपक्षे सर्वात्मना शमयितव्ये नेति प्रयुज्यते, ईषदङ्गीकार्ये उच्यते इति, ईपनिराकार्ये सत्यं किन्तु इति । एषा प्रेक्षापूर्वकप्रयोगशालिनां शैली । इहच 'सत्यम्': इत्यनेन बहु तावत् पूर्वपक्षवायुक्तं सिद्धान्तेऽङ्गीकार्यम् । सोख्य- फाणादादिदर्शने ज्ञान न उपपद्यते, इति हि यदुक्तं शाक्येन, तत् संमतमेव । तत्रैव तु विशेषान्तरं दर्शयितुं 'किन्तु' इत्यनेन शब्देन अधिकं पृच्छामो विरतशिक्षाव्यापारो मा तावदद्यापि भूरिति योतयता तव्यामोहापसारणे यलोऽयमिति उतम् । तथाहिं' 'ज्ञानं च चित्स्वरूपं चेत्.. ।' (१।२७). इति यः प्रसङ्ग उक्तस्त्वया, अयमेव नः सिद्धान्तः । तत्र 'सत्यम्' इति 'एतत् व्यर्थमेव' इत्यन्तेन विवृतम् । 'केवलम्' इत्यनेन 'किन्तु' इति । अनेन च उत्त- स्प्रन्थाक्षेपः कृतः । तथाहि 'न कार्यकर' इति । इयता एतत्सूत्रार्थस्य उपक्षेपः, 'आत्मना महेश्वरेण' इति श्लोक- सप्तकार्थस्य, 'ज्ञानमुखेन' इति सकलस्य ज्ञानाधिकारस्य 'प्रथमम्' इत्यनेन क्रियाधिकारस्य, तद्वस्तुनिष्ठत्वाच परिशि- एस्म । तत् किन्त्वित्यय शब्दो विजिगीपुवत् 'आक्रान्तो ना अन्यदाकामेत्' इति न्यायेन स्ववाक्यं प्रकरणमधिकारी- न्तरं, समस्तं शास्त्रमुपक्षिपन् प्रधानधीजकल्प इत्याह 'ज्ञानस्य आत्मतत्वस्य भेदं वदति' इति । न इयता परः कृतकृत्या, अपितु संस्कारमपि आहेति अपिशब्दः । ज्ञानात्मवत्त्वे संस्का. रेण विना यथा न फार्यकरे, तथा संस्कारोऽपि अस्मिन् नये येन विनेति द्वितीयोऽपिशब्दः । 'अधुना' इवि प्राप्तकालतया , ·१ अ० ३ वि०] 'श्रीमदभिनवगुप्तपादरचिता । २०९ पूर्वपक्षानन्तरमिति प्रस्तौति श्लोकसप्तकाभिधेयमेतमर्थ वक्तुं प्रारभते । अनेन प्रकरणोपक्षेपः प्रथमम् । 'ज्ञानमुखेन' इति ज्ञानाधिकारप्रक्रमे समस्तशास्त्रार्थोपक्षेपो ज्ञानमुखेन ज्ञातृत्वसमर्थनार्थमिति वक्तव्ये कर्तृत्वप्रहणं शुद्धखावत्यरूपमेव ऐश्वर्यमिति दर्शनार्थ यथोक्तमादिसिद्धसूने । वयाहि ज्ञानविपर्य यत् यथारुचि संयोजनवियोजनलक्षणं स्वातव्यं प्रकाश विमर्शद्वय- सारतया, तत्र प्रकाशभागमानं प्रधानीकृत्य ज्ञानाधिकारे वि. चारः, विमर्शप्राधान्येन तु क्रियाधिकारे इति मुसग्रहणम् । मुसं द्वारमुपाय इत्यनेन नहि एकांशद्वारेण धर्मिणि पूर्ण एव प्रवेश इति उत्कम् । तेन कर्तृत्वं शुद्धस्वावश्यरूपं पूर्णमिह सम- थनीयम् । वन ज्ञानक्रियाविचार उपायमात्रमिति । इह अनु. भवेन सुसहेतुतां निश्चित्य स्मरणादुपादत्ते इति व्यवहारः । वन अनुभवसस्कारात् कामं स्मृतौ विपयप्रकाशः समर्थितः । नच वावता किश्चिदनुभवस्य अप्रकाशे तदित्येवंरूपामागन्, अनुभवप्रकाशश्च न घटते संस्कारजतायामपि,-इति प्रकरणता- पर्यायः । वदाह सूत्रं सत्यं किन्तु स्मृतिज्ञानं पूर्वानुमनसंस्कृतेः । जातमप्यात्मनिष्ठं तन्नाचानुभनवेदकम् ॥१॥ 'स्मृतिज्ञानम्' इति । स्मृविरूपं ज्ञानं पूर्वानुभवसंस्कारात् यद्यपि जातं, ययापि आत्मनि स्वरूपे निष्टा विधान्तिर्यस्य तार- साम्, नतु भायख अनुभवस्य शाप,.त् मरति । नदि तर वेन सह प्रात्मानं मिभयति । वह 'अन्योन्यभिग्नावे इजि । परकारः फश्चिदपि अरनम्नये इस अन्ठमुं. सवापि मपन्मवे नाति अभेद इताए । सत्र मानस्ल विषयेग .

·२१० ईश्वरप्रत्यभिज्ञाविवृतिविमर्शिनी व्यपदेश्यत्वात् तन्मुखेनैव भेदं समर्थयते 'स्फुट' इति । स्फुटों ज्ञाने स्वाकारार्पणेन प्रायः स्खलक्षणात्मा ज्ञानसमकालावभासो विषयोऽवभासतेऽस्मिन्, स्मृतौ तु अस्फुटो न स्मृतिज्ञानजनकः, नापि तत्समकालावभासः। यस्मिन् ज्ञाने यादगर्थो भासते, तत् ज्ञानं तावदेव स्वकाले एव तथाभूतस्य स्वात्मविषयमानस्य स्फुटस्य अस्फुटस्य वा उपदर्शनं न ज्ञानान्तरावभासिनो विषयस्य संस्पर्शेऽपि क्षमम् । आस्तां तु तत्प्रकाशनम् । ननु स्मृत्या अनु- भवकालभाविनोऽर्थस्य प्रकाशनम् । सत्यम्, किन्तु खकाले एव खविषयस्यैव सतः स्वविषयतयैव च प्रकाशन, नतु परविषयस्य परविपयतया या। घटोऽयमासीदस्ति भविष्यतीति त्रिकालविषया- वभासिना विकल्पेन स्वकाले एव स्वविषयस्यैव प्रकाशः, परकाल- तया अध्यवसायेऽपि प्रकाशनेऽपि वा न परकालस्य अध्यय- सायः, वस्तुनः सतः प्रकाशो वा रजतद्विचन्द्रतया अध्यवसायम- काशेऽपि हि न रजतद्विचन्द्रयोरध्यवसायादिः । तदेतदाह 'तत्त- दिति' तेन तेन भूतभविष्यदादिना कालभेदेन संमिन्नमनुविद्धं यद्यपि अर्थवस्तु अवगाहते अध्यवसायमुखेन स्वीकरोति, तथापि तावदेव स्वकाल एव स्वविषयमेव च स्वीकरोति । यथा स्वप्न- दृष्टः कान्ताजन: खकाल एव स्वविषय एव च गृहीतः, नतु कान्ताज्ञामकालस्तद्विपयो वा तथात् कान्ताजनस्य तथाप्रतीति- प्रसन्नात्; त्या अनापि तत्तत्कालभेद' इति टी- कया 'पूर्वानुभवसंस्कारप्रयोधजन्मापि इति वृत्तिा- ख्याता । 'संकारवशादि पूर्वानुभवकालालिङ्गितोऽसौ भाति स्मृती विषयः, न ज्ञानान्तरे' इति तु अन्धेन व्याख्यातम् 'आत्ममात्रनिष्ठत्वात्' इति वृत्ति- वाक्यम् । मात्रपदेन मानान्तर विषयनिरासा, नतु आत्मवि ·१०३ वि०] श्रीमदभिनवगुप्तपादरचिता । पयनिष्ठमिति सूत्रे वक्तव्यम्, वृत्तौ च स्वविषयसं. वेदिकैव' इति । ननु किं विषयवेदनेऽपि स्खनिष्ठता घटते विज्ञानस्य । क एवमाह । किन्तु विषयमुखेन इयं चेदप्रस्तुता स्मरणाभिलाषेण विषयोपादानादिव्यवहारच्छेद इति । तदाशयेनैव टीकाकारो विषयपुरःसरीकारेणैव उत्थितः स्फुटविषययागर्थार्थ- वस्तुस्वात्मविषयवाचोयुक्तिभिः । तत् कथमुक्तम् 'आत्मनि- ठस्वरूपसंवेदिकैव' इत्याशक्य आह-'आत्मानात्म' इति । आत्ममात्रप्रकाशनं तावत् न नास्ति ज्ञानं समाधानादौ, इह तु विपयनिष्ठं विचार्यते इति अपिशब्दः । 'तस्यैव' इति 'अनात्मप्रकाशनं ज्ञानम्' इत्यस्यां भणितावनात्मनः प्रकाशनमिति यदुच्यते, तत्र प्रकाशनमित्यनेन अंशेन अनात्मा घटादिर्न आलिंग्यमान उच्यते विषयधर्मत्वाभावात् प्रकाशस्य, अपितु ज्ञानमेव अनात्मप्रकाशतया वा अनात्माकारधारितया वा प्रकाशते इति प्रकाशनं स्वनिष्टमेव ज्ञानस्य । अव एव सुशिक्षित- नैयायिफम्मन्यैरन्तर्मुसबहिर्मुसत्वे ज्ञानस्य विरुद्धरूपत्वात् भेदा- पादके शाक्यदर्शनान्तःप्रवेशेन उक्के स्थूलदृशः प्रत्याययितुमि- यास्तां तावत् । ननु विज्ञानवादे मा भूत् स्वरूपाधिकं नील- प्रकाशनम् , याहार्थवादे तु नीलं प्रकाशते इति फयमध्यवसा- यमपहवीमहि,-इत्याशय आह 'याद्यवादेऽपि' इति । अपिः पूर्वपक्षसूचकः । प्रकाशो न विषयमाशिप्यति प्रकाशरू- पत्वात् , विषयस्य भप्रकाशरूपत्वान् वेद्यत्वमिति । सदावेशे प्रका- शोऽपि अप्रकाश एव स्वात् यथा मिध्याकचर्यकशाने । प्रका- सभेत् कपपूर्वकमाविशेत्, वर्हि असन्नेव स्यात् । नर फच. प्रकाशोऽसन्निति युज्यते तस सत्त्यादेवेवि चिरायवगवी व. पिरिसादिव्यवहारनिर्वाहान् । एयंप विषयश्शेपिणो रूपम ·२१२ ईश्वरप्रत्यभिज्ञाविवृतिविमर्शिनी व्यापकं तद्धर्माविष्टस्यम् । नच तत् कचकूर्चकप्रकाशेऽस्ति अस. त्यताधर्मानावेशादिति बाह्यवादिनि उपगमिते तस्य वाह्यस्य धों वेद्यत्वम् । तद्विरुद्धमवेद्यत्वम् । तेन व्याप्तं प्रकाशरूपत्वं चेद्यत्वेऽनवस्थानादेवहुशाखस्स उक्तत्वादिति व्यापकविरुद्ध- व्याप्तोपलब्धिः । ननु शाक्यमतमीदृशं यदि स्यात् , तत् स्वसंवे. दनमेव एक प्रत्यक्षं समदर्शयिष्यत, न ऐन्द्रियिकमित्याशय आह 'केवलम्' इति । कारणभेदात् स्वरूपभेदाच अवान्तर- भेदकृत एप विभागः इन्द्रियादेः कारणात् परप्रकाशतास्वरूपेण च प्रकाशनात् । तेनैव असाधारणेन व्यपदेश ऐन्द्रियिक इति, अर्थप्रकाश इति च यथा मानसयोगिप्रत्यक्षानुमानज्ञानानामसा- धारणेन व्यपदेशः। यत्र तु असाधारणं निमित्तान्तरं न उपल- भ्यते, तत्र औत्सर्गिक स्वसंवेदनत्वं व्यवह्रियते इति । तदपि अर्थात् गोवलीपर्दन्यायेन विशेषनिष्ठमेव जायते । ततश्चतुर्वि. धप्रत्यक्षवादिनोऽपि स्वरूपसंवेदकत्वं स्थितमेव । ननु मा भूत् परज्ञानविपयस्य ज्ञानान्तरेण अवभासनम्, स एव तु अनुभवः स्मृतिज्ञानेन प्रकाश्यतामतीतरूपोऽपि धारासार इव नदीपूरेणेति । आह 'स्मृतिज्ञाने च' इति । अर्थवत्' इति वैधम्र्येण दृष्टान्तः । अर्थो हि यथा भेदेन भाति, न तथा अनुभवः। 'नच युक्तं स्मृतेभेदे मर्यमाणस्य भासनम् ।' (१।४।३) इति भाविदृष्ट्या साधर्म्यदृष्टान्तो वा। स्मृतौ निर्दग्धपित्रादिरों यो विषयः, तस्य न स्मृतिज्ञानात् बाह्यस्य कस्यचित् संभा- चना भेदेनेति अन्तर्मुखरूपाभेदेन स्मृत्यनुभवयोः प्रकाश: सिद्धान्त एव भविष्यति । एवंच' इति अनुभवविपयस्स अनुभवस्य वा स्मृतिज्ञानेन अप्रकाशनेऽपि संस्कारेण तावत् सविषयतामानं दीयतां स्मृतिक्षानस्य; अनुभव विषयतया तु योऽ. .

·१०३ वि०] श्रीमदभिनवगुप्तपादरचिता । २१३ । . ध्यवसायो विषयस्य, स न स्यादिति । तत् यदि तृतीयापि गतिर्न अङ्गीक्रियते अनुभवेन सह स्मृतेरेकमेव रूपमन्तर्मुसमि- त्येवंरूपा, सदा हि एतत् निर्वहति-स्मृतिप्रकाश एव हि अनु- भवप्रकाशोऽन्तः कालभेदस्य विपयोपाधिकस्य संविदि अवास्त- चत्वादिति स्मृतावपि अनुभवविपयतयैव आभाति सोऽर्थः । विमृभिगतिभिः शया वद्विपयवा । द्वे च सर्वथा अनुपपन्ने इति तृतीयगतिमुखेन इत्थं सिद्धवदुक्तम् । ततश्च' इति वद्विपयत्वेन अवमासाभावात् स्मरणादभिलापेण या प्रवृत्तिरुपा. दानादिका, सा न स्यात् । पूर्वानुभवस्य यो विषयः, तेन सह यदि स्मृतिविपय एकतां नीयेत, तदा असावुपपद्येव । तथाहि फपित्यमवलोक्य सुखसाधनमिदमिति स्मृत्वा उपादत्ते । सुसं प पूर्वानुभवैकलममस्यां स्मृतौ न किंचिदस्ति । यदाह 'इदमेव च नः मुसं यत्सावं संवेदनम् ।' इति । संस्कारादेव तु मुरारूपवायां मुखानुभवज्ञानमिव इदं स्सात् नतु स्मरणमिति अनेन 'नतु व्यवस्थापिका घटते' इति पृत्तिास्यता ॥ १ ॥ ननु मा भूत् परविषयस्य स्वीकारः, यस्तु संस्कारमहि- मोपनतोऽध्यात्मसिद्धश्च मम अनुभवोऽभवदिति स्मृतावनुम- पल अवमासः, स फि न अङ्गीक्रियते इसाराम वनिराकरण. हेतुवया सूत्रं दृक् सामासेव नान्येन वेया रूपशेष । रसे संस्कारजत्वं तु ततुल्यत्वं न वद्गतिः ॥ २॥ एक गानम् ।सासय आमासः सम्म मामासनं नाम वसे. पवनप असा अपमान रुपमसीति । प्रारम भम्या:

·, . । २११ ईश्वरपत्यमिज्ञाविवृतिविमर्शिनी परप्रसादोपत्नतोऽपि भवेत् , सदाप्रकाशमानत्वेऽपिच नीलाद्या- कारच्छायाकल्पं द्वितीयमपि अप्रकाशमान रूपं स्यादिति अवधा- रणद्वयमन्यत् । तेन स्व एव अस्या आभास एव, स्वस्या आ- भास एवेति वेत्येवं चैयधिकरण्यसामानाधिकरण्याभ्यां यदीयः स्वभावः प्रकाशेन सर्वस्य नियम्यते, सा जडात् भिद्यते । तत्र नियमोफ्लक्षितेन अनेन लक्षणेन अन्यवेद्यत्वं निराकृतम् । रसे रसविपया हक् यथा न अन्येन रूपादिज्ञानेन वेद्या, तद्वत् सर्वा हक् न अन्येन ज्ञानेन वेद्या । अनुभवश्च दृग्रूपः इति न स्मृति- ज्ञानेन वेद्यः । संस्कारेण तर्हि किं कृतम् । आह विषयस्य जन- कस्य अभावात् निर्विपयतायां प्राप्तायां सविपयतारूपं तत्तुल्यत्वं तेन कृतम् , उपचारात्तु कार्यकारणयोरभेदेन निर्देशः । उपचारे प्रयोजकं कार्यान्तराभावेन तदेकप्रवणताधिगमः, नतु तवग- मरूपत्वं पूर्वानुभवाभासकत्वं, संस्कारजन्यं तत्तुल्यत्वमपि वस्तु- चिन्तया उच्यते । तस्य तु गतिरवगमोन उपपद्यते ।स्मृत्यनुभव- योहि कस्तृतीयःसादृश्यमध्यवस्येत् । तौ च अनन्योन्यदृश्वानी न सादृश्यमधिगच्छत इति सूत्रार्थः । न तद्गतिः' इत्यत्र द्वावों तच्छब्देन अनुभवस्य सादृश्यस्य च परामर्शात् । तत्र प्रथमार्थों द्वितीयस्मिन् हेतुत्वेन मन्तव्यः । उपचार इह वृत्तौ स्फुटीकृतः 'संस्कारजत्वेन' इति । एतत् सक्षेपेण अवतारयति 'आद्य' इति । यत आद्यानुभवे वेदकत्वादनुभवस्य यत् मुख विषयप्रका- शानं, तेन स्मृतेरपि विषयप्रकाशनरूपत्वं स्यात् । नच तदस्तीति सूत्रस्य गम्यमानसाध्याभिप्रायनिर्देशः। यस्मात्' इत्यनेन गम्य- मानसाध्योपयोगित्वं दर्शितम् । 'संस्कारजत्वेऽपि' इति अभेदोपचारात् तुल्यत्वमपि संशेपेण रक्तम् । 'ज्ञानान्तरयेदवं न भवति' इति । अमुना 'तद्गतिः' इत्यस्य संक्षेपेण द्विधा ·१०३ वि०] श्रीमदभिनवगुप्तपादरचिता । २१५ , व्याख्यानम्न अनुभवस्य अवगमः स्मृतिः, न तत्तुल्यत्व- स्य अवभासः स्मृत्या अनुभवेन तृतीयेन वा । सर्वत्र साधारणं हेतुवचनं ज्ञानं ज्ञानान्तरवेद्यं नेति । 'स्वसंवेदनकरूपत्वात्' इत्यनेन गित्यादेरर्धस्य संक्षिप्य अर्थनिर्देशः। एकप्रहणेन एवका- रार्थव्याख्यानम्-एकमेकाकि अनन्यसहितमेकं च, तदेव नतु कदाचिदन्यत् , एकस्य च तस्यैव अजडस्य रूपं, न जडस्य । खसंवेदनमेकं रूपं यस्य इति टीकाकारोऽस्य सूत्रस्य शङ्कितपर- मत निरसनहेतुतां हिशब्देन द्योतयति । हगेव स्वाभासा, दृक् खाभासैवेत्येवमयोगान्ययोगोपलक्षितखाभासनियमवत्त्वं दृशोल- क्षणम् । तत्र हगेव स्वाभासान अन्यद्वस्तु इति यदन्यदाक्षिप्तं जडं, तलक्षणपुरःसरमजडाया दृशो लक्षणमाह 'अयं हि' इति । अप्र- काशात्मा जड इत्युक्त नीलं प्रकाशते यदा, तदा न जडं स्या- दिति स्वयंग्रहणम् । प्रकाशमानस्यापि हि तस्य यत् प्रकाशनं, न तत् स्वात्मनि नीलरूपे संबन्धितया विश्रान्तम् ; अपितु परत्र प्रातृरूपे । तेन अयं विप्रहः-अविद्यमानः प्रकाश: प्रकाशनं यस्मिन् विनान्ततया, वाहगात्मा स्वभावो यस्येति । एतदाह 'स्वात्मनो न प्रकाशः' इति । अस्यैव स्फुटीकरणं भविष्यति -खात्मनो न प्रकाशते, अपितु परस्य प्रकाशते' इति । सप्तम्यर्थे षष्ठी । यच्च नीलं प्रकाशते इत्यत्र प्रकाशनं नाम, न वत् नीलस्य स्वभावः, अपितु परभूतमेव तत् नीलात् । चैत्रमैत्रादेः प्रमातुर्हि स्वभावभूतं तत् । प्रकाशनं न आत्मा, अपितु परभूतं यस्येति विग्रहः । तदाह 'स्वात्मना न अस्य प्रकाशः' इति । एतदेव व्यक्तयिष्यवि 'पर एव अस्य प्रकाशः' इति । एवं नीलं यथा- स्वात्मनि नीलं, न तथा प्रकाशरूपं, प्रकाशनं च यथा प्रमातूरूपं न तथा नीलस्येति यस्य अप्रकाशो ·ईश्वरप्रत्यभिज्ञाविकृतिविमर्शिनी रूपं, प्रकाशश्च न रूप; तत् जडमिति तात्पर्यम् । एतद्विपर्ययेण अजडं ज्ञानं यस्य अप्रकाशो न रूपं, तत् दर्शयति 'अजडस्तु' इति 'स्वात्मनः प्रकाशः स्वात्मा अस्य प्रकाशः' इति प्रकाशनमात्मनि विश्रान्तं यस्येति, प्रकाशनमात्मा स्वभावः, नतु परो व्यतिरिक्तो यस्येति च विग्रहद्वयेन 'प्रकाशात्मा' इति व्याख्यातम् । तदेव क्रमेण स्फुटीकरोति स्वात्मन एवं' इत्या- दिना । एवमप्रकाशात्मा प्रकाशात्मेति च जडाजडयोर्लक्षणं प्रत्येक द्विधा स्वरूपयोजनमुखेन पररूपन्यावर्तनमुखेन च टीकाकृता व्याख्यातं क्रमेण स्फुटयता। अनेनैव टीकाअन्धेन 'स्वाभासैव' इति नियमश्चतुर्धा व्याख्यातः । तथाहि स्वरूपस्यैव सा प्रकाश इति व्याख्या 'स्वात्मनः प्रकाशः' इति, अप्रकाश• मानमस्या न रूपमिति व्याख्यातं 'खात्मा अस्य प्रकाश इति कदाचिदपि न अस्याः प्रकाशः परप्रसादोपनत इति विवृतं 'स्वा. त्मन एव प्रकाशते न परस्य' इति, नीलाद्याकारान्तर• मस्या न रूपमिति विवृतं 'परोऽस्य प्रकाशः' इति । परो हि यो नीलादिः, सोऽस्य कथं प्रकाशात्मकरूपः स्यादि- त्यर्थः । एतद्वैपरीत्येन जडेऽपि चतुर्धा लक्षणं योग्यम् । 'सर्वा हि ज्ञप्तिः' इति सर्वशब्देन दृगिति जावावेकवचनं व्याख्या- तम् , नतु अप्रूपम् ; गित्यवधारणं च । स्वाभासा हि या का- धूपा भवतीति । वाक्यान्तरगतं हि अवधारणमेकत्र अंशेऽपि अवधारिते यद्यपि कृतकृत्यं भवति यत् तत्र तत्र उच्यते भिन्नकम इति, तथापि सर्वाङ्गपरिपूर्ण पूर्ण वत् भवतीति सर्वाशगतत्वे वाधक चेत् नास्ति तयैव व्या- रयेयम् । नच. एकवाक्यतायाः एण्टा काचित , प्रत्युल लिय. कथनाफारस्य याक्यार्थस्य प्रतिपत्तिरेकवयव स्फुटा भवति, , चन वस्तुमात्रा, सा सर्वा ·१ अ० ३ वि०] श्रीमदभिनवगुप्तपादरचिता । २१७ तत एव ब्रह्मादिपु हन्तेर्भूते किप्' इत्यादौ चतुर्विधावधारणाश्रयणम- नुपदकारादयः प्रतिपेदिरे । व्याख्यानार्थं तु अवान्तरवाक्योत्था. पनं न वाक्यभेदमानयति एकस्मिन्नपि नियमे विधावपिवा तस्य अवश्यंभावात् । ब्रह्मादय एवंभूतास्तावत् मन्तव्या उपप- दत्वेनेत्यादिवाक्यभेदमन्तरेण व्याख्यानायोगादित्यलं बहुना। ननु एवं नियमे दृग्व्यतिरिक्तस्य जडत्वमिति उक्तं भवति । ततश्च ज्ञाने- भ्योऽतिरिक्तो यः प्रमावा, स जडो भवेदिति अजडप्रमातवादी ज्ञानस्वाभासतावादेन कथं जयेदित्याशङ्कां निरस्यति 'अत एवं' इति । यदिदं जडाजडयोर्लक्षणमुक्तम्, तत एव हेतोर्न जडः प्रकाशते स्वयम्, नापि अयमर्थः प्रकाशकारी । व्यतिरेकेण उक्ता अन्वयेन आह 'प्रकाशस्यैव हि' इति । यस्मादयमन्वयोऽस्ति, तस्मात् व्यतिरेकोऽपि अयं पारमार्थिक इति हिशब्दः । ननु प्रकाशस्य प्रकाशते इति प्रकाशद्वयं स्यात्, नच एवम् । अस्मदर्थ एव हि प्रकाशते, इयं च असौ संविद्वा द्रष्टता वा ज्ञानं वा न मता ! आह 'प्रकाश एव हि' इति । हिशब्देन हेतुतां द्योतयता निराकरणीयवस्तु शयमानं सूचि- तम् । प्रमायां स्वतत्रः प्रमाता, प्रमा च प्रकाशनम् । तत् यस्य न अन्यतः, अन्यस्य च यत्प्रसादात् तत् स एव तस्यां स्वतन्त्र इति तात्पर्यम् । 'प्रकाशात्' इति नीलं प्रकाशते इति यः प्रकाशभागः, तस्माद्भिन्नः स्वात्मांशः प्रकाशस्वभावोऽन्यथा वेति विकल्पद्वयम् । यदि प्रथमः पक्षा, तर्हि अर्थाशगतः प्रकाशोऽन्यः किमङ्गीक्रियते । नहि प्रकाशद्वयं भाति, नचापि प्रकाशस्य देश- कालस्वरूपतो भेद इति वितत्य उदितं प्रार । प्रकटता च न अर्थ- धर्म इत्यपि उक्तम् । संवित्तु विवेचयिष्यते । तत्प्रथमपचे प्रकाश एव प्रकाशक: प्रमातेति सिद्धम् । द्वितीयस्तु पक्षो दोपोपहत ।

·, २१८ ईश्वरप्रत्यभिज्ञाविवृतिविमर्शिनी इति उपेक्ष्य एवेत्याह 'प्रकाशात्मत्वे' इति । ततश्च प्रकाश- स्यैव नीलं प्रकाशते इत्यत्र अयं परमार्थः-महाप्रकाशात्मकं यत् भगवतो रूपम्, तत्रैव स्वशक्त्या शून्यप्राणाद्यन्तासंकुचितो बहिर्विषयेषु न अत्यन्तं संकुचितो यः प्रमाता प्रकाशते, स एव बहिःसंकोचमापद्य नीलप्रकाशत्वेन भातीति। परमार्थत इयं श्री. मतो महादेवस्य शक्तिविजृम्भा महादर्पणान्तरवभासिप्रगृहीत- प्रतिबिम्बकबहुतरसूक्ष्मदर्पणान्तरवदिति प्रकाश एव अजड प्रमातेति युक्तम् । ननु जड एव अप्रकाशमानः प्रमाता अस्तु । आह 'तदप्रकाश' इति 'कस्य' इति 'मम' इति । प्रका. शमानस्यैव हि भित्तिकल्पस्य विचित्रकल्पतया नीलं प्रकाशते इत्यादय उल्लेसाः । तत्रापिच' इति अपेक्षणीये प्रमानन्तरे । 'तथात्वे' इति जड वेन प्रमानन्तरापेक्षायामनवस्था । ननु भवतु असौ बीजाकुरवत् । भवेत् , यदि मूलं न निहन्यात्, निहन्ति तु । तदाह अर्थस्य प्रतिपत्तिरवभासो न भवेत् पूर्वरू- पविलक्षणस्य प्रकाशमानस्य कस्यचिदभावात् । ननु च इयता प्रकाशमानं प्रत्यर्थनियतं सिध्येत् , न प्रमातेति । आह 'अनु- गत' इति । स प्रकाशो यद्यपि वहिर्मुखतया वेद्यभेदेन तदुप- रागायातेन च देशकालभेदेन सकुचितः, तथापि अन्तर्मुखप्र. मातृलक्षणमपि असफुचितममिन्नं रूपं तत्र संकुचितेऽनुगतम् । वेन विना न कश्चिदर्थानां कार्यकारणभावबाध्यबाधकभावादि- समन्वयो लोकयात्रास्वभावः परमार्थोपदेशपर्यन्तः स्यादिति वितत्य भविष्यति 'देशकालक्रमजुपा. ।' (११७३) इत्यादी 'समलो विमलो वापि व्ययहारोऽनुभूयते ।' (१।४।१४) इत्यन्ते प्रफरणे । ननु अनुगतं प्रमातृरूपं ज्ञानलक्षणानां प्रमाण ·, १०३ वि०] श्रीमदभिनवगुप्तपादरचिता । २१९ समवायिकारणमात्मा भविष्यतीति किं तत्प्रकाशनाप्रकाशनचिन्त- या, इत्याशय आह 'ततः' इति । यतोऽन्तर्मुखप्रकाशस्त्र- भावोऽनुसन्धानप्रत्यवभासपरामर्शस्वभाव एव समन्वयः, ततो न प्रमाकारणत्वमात्रेण विषयेन्द्रियादिवलक्षण्येन जडस्य आ- त्मनः प्रमाता युक्ता । ननु काणाददृशा जडत्वमनुपपन्नमस्तु प्रमातुः, प्रकाशमानत्वे तु प्रमातुर्घटादेवि कारकसामग्रीजन्य- तद्विषयसंविदुत्पादलक्षणं कथम् । नहि घटं वेमीतिवदहमंशः कर्मत्वेन भाति, तत एव अयमजडोऽपरोक्षश्चेति । एतत् प्राभाकर मतं स्वदर्शनेन समीकरोति 'अन्यथा तु उपपद्यते' इति वच- नम् । नीलं हि यथा इदमिति परस्य प्रकाशते, न एवमयमात्मेति । तत्कथं जडः स्यादिदन्तया प्रकाशनाभावात् । नच अयं प्रकाशः । नीलसुखादि हि प्रकाशते इति स्यात् तद्विपया संविदुत्पद्यते । ननु आत्मा प्रकाशते आत्मसंवित्त्यनुदयात, ततोऽयं न नीलवत् प्रत्यक्षो नीलप्रत्यक्षतायाम् । नच सर्वथा निःस्वभाव एवेति अप- रोक्ष आत्मा इति तदित्यपरोक्षताभिधानमेव युक्तमस्मदुक्तया स्वप्रकाशात्मतया, नतु अन्यथा । तथाहि सतो द्वयी गतिः- प्रकाशते चेत् , प्रत्यक्षः न चेत् , परोक्षः । तत्र अप्रकाशनपक्षे परोक्षता स्यात् , प्रकाशनपक्षे प्रत्यक्षतेति अपरोक्षताभिधानेन प्रकारान्तरमुपतिप्ठेत असत्त्वं नाम । नच तद्युक्तमित्याह 'नहि' इति । 'पुरुपभेदनियतः' इति मम प्रकाशते चैत्रस्य प्रकाशते इति । एवं प्रकारान्तरेण अपारोक्ष्यमसत्तायामेव विनाम्येदिति उप- पाद्य स्वदर्शनेन तत् निर्वहति 'अपारोक्ष्यं पुनः' इति । प्रसिद्ध यदैन्द्रियकमानसप्रत्यक्षसवेद्यं, तदिदमिति प्रमातुभेदेन भातीति अक्षप्रतिगमादस्तु प्रत्यक्षम्, नैवं प्रमाता । वत् न प्रत्यशो नच न भातीति न परोक्षः अन्यथा' इति एवमभ्युपगतेऽस्य भीम- - ·२२० ईश्वरप्रत्यभिज्ञाविवृति विमर्शिनी णितस्य विषयविभागे परोक्षतैव यदि तस्य अस्तित्वमिति आफूत- शेषः। परेण हि एवमुच्यते--अहं घटं वेनि, अहं पटं वेनीत्या- दिव्यवहारेपु घटादि विषयाः संविद उत्पद्यमानाश्च विलीयमानाश्च भान्ति । तथाभूतसंविदुदयप्रसादात् घटादीनां प्रत्यक्षता । ताश्च संविदो न विषयधर्मः, न आत्मधर्मः स्वातव्येण निर्भासनात् । तदेतदस्तु तावत् , यत्तु अहमिति भाति, न तत्र संविदुदयोऽ पेक्ष्यस्तदपेक्षणे तदानस्य विच्छिन्नतया प्रसङ्गात् , कर्मत्वेन च । नच एवम् । यदाहुः सकृत् विभात आत्मा । इति । तदत्र आत्मनः प्रकाशरूपतैव उपगता भवति केवलं; संविदामपि प्रकाशरूपत्वे स्वरूपदेशकालादिभेदाभावे ततःप्रका- शरूपात् पारमार्थिकात् कथं भेदो भवेदिति मायाकृतनीलादिभे- दोपरागसंकोचप्रसादोपनतो नैव अङ्गीकर्तव्योऽस्मन्नयानुप्रवेशे- नेति प्राभाकराणामपि मोहोऽपसारितः प्रसङ्गात् । तदेतदाह 'अत एच' इति । यदेतदपारोक्ष्यं स्वातत्यप्रकाशनसारमगी- कृतम्, तत एव हेतोरिदमयत्नसिद्धमङ्गीकर्तव्यम् । यत् किल वक्ष्यते-अस्तित्वं प्रकाशमानत्वमेव, तच्च नकाशस्वरूपे स्वनि- ठमेव अनन्यापेक्षत्वात् । मायाकल्पितभेदत्वेन मायादशायां यो नीलादिर्जडा, स प्रमातृनिष्ठ एव प्रकाशते इति प्रमातुरेव असावस्ति, नतु स्वात्मनः किमपि असो; स्यात्मैव हि अस्य न कश्चिदिति । तथाच अजडप्रमातृसिद्धिः 'एवमात्मन्यसत्कल्पाः प्रकाशस्यैव सन्त्यमी । जडाः प्रकाश एवास्ति स्वात्मनः स्वपरात्मभिः ॥ (१३) इति । ननु संविद्वादी प्रामाकरः कामममुना नयेन स्वदर्शने निपात्यताम् , काणादस्तु कथम् । स हि एपमाह-आत्मनि समयायिकारणे मनासंयोगासमवायिकारणात् कार्यकार्यसम- ·१०३ वि०] श्रीमदभिनवगुप्तपादरचिता। २२१ पायेन प्रत्यासन्नात् दृष्टसामर्थ्याच अक्षालोकादेनिमित्तकारणाच सानमुत्पद्यते चेत्, अर्थः प्रकाशते इति । तदर्थप्रकाशाधीनश्च च्छाप्रयत्नदेहक्रियाहानादानादिर्व्यवहारः संपन्नः इति किं प्रका- मानत्वेन आत्मनः कल्पितेन । यदापि आत्मा प्रकाशते इति यवहारः, तदापि अनुमानेन मनसैव आत्मविषयज्ञानमेव मात्मनः प्रकाशनमिति का हानिः । अत्र उच्यते-किं ज्ञानो- पत्तिरर्थस्य प्रकाशतां करोति, उत सैव सः । तत्र प्रथमं पक्षमा- क्षेपति 'नच' इति । प्रकटता हि एवमर्थधर्मोऽङ्गीकृतः स्यात् कार्यताभ्युपगमे । सा च दूपिता वहुश इति स्वभावतापक्ष एव द्वतीयो युक्तः । तदाह 'अपितु ज्ञानमेव' इति 'प्रकाश- नानता' इति संबन्धः। तदपि' इति आत्माक्षार्थादिस्तावत् प्रकाशधर्माः, ज्ञानमपिच यदि न प्रकाशधर्मः, तर्हि 'प्राग्व- ' इति तद्नुये यथा न किचित् प्रकाशते , तथा तदुद्- ऽपि मा किंचित् प्राकाशिष्ट, किं नश्छिन्नम् । किं नेत्याह 'अ- गोऽपि' इति । अर्थस्य हि ज्ञानमेव प्रत्यक्षतेति अतत्प्रकाशे थं प्रत्यक्षत्वेन असौ व्यवहारः शुक्लाप्रकाशे शुकृत्वेन इव । ब्यवहार्यतायां हि कारणं तद्रूपेण प्रकाशनम्, अन्यथा निय- न तथा व्यवहारः कुव इति कारणानुपलब्धिः । अथ प्रत्यक्ष- पि ज्ञानान्तरेण प्रकाशते इति उच्यते, वदनवस्थेति प्राग्वच्छ- दस्य अर्थः । एवं प्रकाशस्य तावत् परप्रकाश्यता न उपपन्ना । जावद्हणेन इदमाह-प्रकाशस्य इदं स्वाभासत्वं स्थिवम् , तस्मिन् सति परप्रकाश्यत्वं निवृत्तम् । तन्निवृत्तावनुभवः स्मृति- जानेन न प्रकाश्यते इति । यद्यपि इयत् प्रकृवं प्रमेयं, प्रमाता तु न अद्यापि सिद्धः, तथापि तत्त्वचिन्ता इयं वादरूपा वर्तते इति प्रकाशस्य तात्त्विकरूपचिन्तनं टीकायां न असमश्वसमिति ·। २२२ ईश्वरमत्यभिज्ञाविवृतिविमर्शिनी तत एष न अस्य पोद्यस्य आशा किल । बौद्धन स्मृतिसम. र्धनाय अनुभवज्ञानं स्मृतिज्ञानेन भाष्यतामित्युक्ते फारिकया उचितमुत्तरमुक्तम् , वृत्त्या अपि तदनुसारेण निरूपितम् । सत न किंचित् सूत्रवृत्त्योरयुक्तम् । विवृतौ तु 'सर्वा हि ज्ञप्ति:' इति व्याख्यातुं जहाजडयोलक्षणभेदो य उक्तः, स युक्तः । 'ज्ञानं ज्ञानान्तरवेधं न भवति' इति हि प्रश्वमेवत् । तदनन्तरं तु तत्पश्वप्रमेयसमर्थनमन्य एव फर्तव्यः 'एकम- मातृनिष्ठत्वेनापिच' इत्यादिः । अनेन हि संवानान्तरका. नस्य यदाचित् ज्ञानान्तरेण अनुमानादिना प्रकाश्यत्यमस्तु, नतु वसंततो तत् कथमपि उपपन्नगिति आवेद्यते । मध्ये तु योऽयं मन्यः 'अत एव न यस्य प्रकाशः खात्मभूतः' इत्यादि। 'पराशया प्रकाश एव भवति, नतु तदनुमानम्' ·१०३ वि०] श्रीमदभिनवगुप्तपादरचिता । २२३ मातृरूपो वा । सर्वथा तावत् परप्रकाश्यत्वमस्य अनुचितमिति । वस्तुतश्च अस्य ऐक्यमेव उचितं भेदहेतोः स्वरूपदेशकालादेरयो- गादित्याशयेनापि 'हा' इति एकवचनं सूत्रे । अनादरमन तु ख्यापयितुं सर्वा' इति वृत्तौ । तत्संवादनार्थमेव सूत्रान्तरवचसा बहुवचनान्तेन संवादनमिति न किंचित्र अवद्यम् । मध्यप्रन्था- वतारणे च अस्माभिरुक्तं यदि बोधः स्वप्रकाशं ज्ञानमुद्राह्यन् स्मृति समर्थयितुमक्षम इति प्रमाता कश्चिदङ्गीक्रियते, स तर्हि ज्ञानव्यतिरिक्तत्वादेव स्वप्रकाशः प्राप्नोतीति अपसिद्धान्तः सिद्धा- न्तिनः प्रसज्यते । अयमेव हि एवंविधस्य विषयो यत्र परोपदे- शाय वादे क्रियमाणे तत्त्वनिरूपणाय बहुतरं वस्तु समर्थ्यम् , तत्र किंचित् समर्थयमानस्य समर्थनीयान्तरघटनमिति । अत एव न अयं हेत्वाभासस्य विषयः । सहि एकसाध्यविषयो भवति । तदुपसिद्धान्तशङ्कानिराकरणमकारि टीकाकारेण । नहि प्रमाता नाम ज्ञानव्यतिरिक्तं किंचित् , अपितु ज्ञानानां बहिर्मुखसंको- चभाजां यदन्तर्मुखमदेशकालभेदप्राणितं, तदेव स इति । किंच स्वप्रकाशत्वं नाम वोधस्य लक्षणमिह उक्तं, तत्र लक्ष्यव्यतिरिक्ते- ऽपि विपये यत् लक्षणमास्ते, तदतिव्याप्तिदोपदूपितमिति अलक्षणं स्यात् । लक्षणहेतुश्व अयम् । तदिदं प्रमावरि अपि अस्ति 'भव- न्मते'इति सिद्धान्विनः कथमिदं बोधस्य लक्षणम् । नच परसिद्ध- तामात्रेण वस्तुसिद्धिरित्यमि बौद्धस्य भवेत् वचनावकाशः, तमपि उपशमयितुं मध्यमन्यः,-इत्यलं बहुना, प्रकृतं तु घूमः । ननु प्र- काशस्वे प्रमातुर्जडतायामनवस्था,-इति अप्रकाशस्वभावोऽसावु- कः, तदेतत् कथं परप्रमातुर्व्यापारव्याहारादिना अनुमेयत्वात् । घौद्धस्य अपि ज्ञानमेव संतत्या विकल्पकतया वाममातृरूपम् । त- दपि व्यापारादिना परसन्वानगतमनुमेयमिति कंचित् बुवाणं प्र- ..

·२२४ ईश्वरप्रत्यभिज्ञाविवृतिविमर्शिनी तिक्षिपति 'यदपि' इति । ननु ज्ञानमपि सिद्धान्तिमते प्रमातुर- व्यतिरिक्तम् । तत् तस्मिन्ननुमेयतया प्रकाश्यत्वेन अङ्गीकृते प्रमा- तुरपि स्यादेव प्रकाश्यत्वमिति । आह 'कल्पित' इति । इह यथा बौद्धमते स्वप्रकाशस्यापि ज्ञानस्य प्रत्यक्षवेद्यस्यापिवा घटादेरर्थस्य कार्यत्वादिधर्मो व्यतिरिक्तोऽपि व्यावृत्तिबुद्ध्या क- पितोऽनुमीयमानोऽपि न स्वसंविध्यक्षसिद्धतामपहस्तयति, तथा प्रमातुर्मायाशक्या यत् निराकारवादे विषयोन्मुख्य नाम स्पष्टं साकारवादे विषयाकारत्वमनतिरिक्तमपि अतिरि- क्तमिव रूपं, तस्य प्रकाश्यत्वेऽपि न प्रमातुः स्वप्रकाशता स- ण्ड्यते परमार्थस्य कल्पनया अनपबाधनात् । मूलप्रसिद्धमेव हि रूपं तत्र अनुमानेन काल्पनिकेन उपबृंह्यते स्वप्रकाशतया विना यथोक्तयुक्तिभिरनिर्वाहात् । एवं ज्ञानमेव अनुमेयं, नतु परमार्थप्रकाशः । तद्धर्मानुमेयतोपरागात् तु प्रमातुः परस्य अनुमानमिति प्रसिद्धिः । ननु ग्राहकोऽपि परोऽनुमेयतया प्रसिद्धः, किमन्न बाधकं येन परोपरागकृतोऽयमन अनुमेयता- व्यवहारः स्यात् । अस्तु एवम् , तथापितु परसतविपतितशरीर- प्राणबुद्धिशून्यरूपसमाविष्टत्वं प्रकाशस्य अनुमीयते स्वप्रकाश- स्यापि तन व्यापारव्याहारादिना । ततश्च अयं परमार्थ:-स्व- प्रकाशं सदनं सकलदिकालगतमपि अधुना धर्मिण्येतच्छ- रीरादौ विपयोन्मुख विपयाकारमेतच्छरीरादितादात्म्यसमाविष्ट- मिव साध्यमेतच्छरीरादिव्यापारख्याहारयोगात् स्वशरीरादिवत् । नच एतावता स्वप्रकाशताहानिः स्वसवेदनस्य । तथा । इति दर्शने फान्य-जे गौरस्तीति प्रमाणान्तरेण प्रसिद्धो गो- स्वसयन्धोऽनुमीयमानोऽपि न गोत्वस्य प्रत्यक्षतामपहन्ति । 'सामान्यमेकं प्रत्यक्षम्" ·१०३ वि०] श्रीमदभिनवगुप्तपादरचिता । २२५ तदेव हि तत् गोत्वं प्रत्यक्षसिद्धं तत्र अस्तीति सिद्धं तेन अनु- मानेन उपह्यते । यच्च येन अनुमानेन उपवृह्यते, तत् तस्य न बाधकं भवति व्यवहारसाधनमिव प्रत्यक्षस्य । तथाच परप्रमात- तानुमानेन स्वप्रकाशत्वमेव उपोदल्यते स्वप्रकाशत्वस्य अभावे प्रमावृताया एव अनुपपत्तेः । तथाच देहे क्रियादर्शनादे- वमध्यवसीयते । अत्र उत्तिष्ठामीति स्वप्रकाशमभिसन्धानमस्ति सावेगं प्रासतात्पर्यदर्शनात् मुझे इति, सुप्ते प्राणादिप्रेरणात् प्रेरयामीति सर्वत्र च अस्मदर्थविनान्तप्रकाशप्रतीतेरिति । बाधकस्य हि कारणं तद्रूपोन्मूलकत्वम् , अन्यथा सर्व सर्वस्य बाधकं भवेत् । तद्विरुद्धं च तदुपवृहकत्वमिति कारणवि- रुद्धोपलब्धिः । परशरीरस्य प्रमातृता परमनुमेया । तत्तु प्रत्य- क्षमपि भवति, परप्राणादि तु स्वरूपेण अनुमेयमेव सर्वदेति शरीरग्रहणं न कृतम् । यथाच स्वसंतानेऽपि न स्वप्रकाशताहानि:, तथा परसंतानेऽपि । शरीरादिप्रमाताभिमानदाात तु परोऽयं प्रमातेति व्यवहारः । परमार्थप्रमाता तु स्वप्रकाश एव । सोऽ. पिच अस्य अनुमातृतया वर्तमानस्य प्रमातुः स्वप्रकाशत्वेन अवश्यं भावि अन्यथा प्रमाताया एव अयोगात् । उक्तं हि 'यद्यप्यर्थस्थिति ।' (अ०प्र०सि०२०) इति । प्रमातृत्वेन तु अभिमानास्पदं न भवति देहादिप्रमातृतामि मानदायमित्याशयेन अनुप्रविष्टप्रणम् । अनुप्राणकतया प्रविष्ट- मनुप्रविष्टमिति। क अनुप्रविष्टमिति निरूपयितुं स्वशब्देन प्रत्यगा- मशरीरप्राणादिरुक्तः । खस्य देहादेः प्रमातृत्वेन यत् संवेदनं, वदनुप्राणकत्वेन प्रविष्टोऽवश्य निर्मासनयोग्य इति यावत् । एवं परमार्थप्रमातुरेकत्वात् स्वसवेदनप्रकाशस्य अनुमेयता कचिदपि न उपपन्ना, वत् कथं प्रकाश्यत्वं स्यादिति उक्तम् । अधुना तु ·ईश्वरप्रत्यभिज्ञाविवृतिविमर्शिनी इदमाह-भवन्तु वाबहवः प्रमावार, तथापि स्वप्रमातरि तावत् प्रकाश्यत्वं नास्ति; परप्रमारपु तु वदनुमानवलादानीयेत । नच अनुमानेन फचिदपि स्वलक्षणं स्पृश्यते । सामान्यधिपयत्वं हि तस्य अन्यथा संवन्धग्रहणाद्ययोगात् । ततश्च प्रमातरि परन यदि नाम अपोहरूपमप्रमातृव्यावृत्त्यात्मपरिगृहीतमवस्तुज्ञानाकार मात्र या व्यतिरिकमात्मत्वलक्षणं सामान्यं वा, वावता तदस्तु प्रकाश्यम् । वस्त्वन्तरस्य तु प्रमातुः कः प्रकाश्यताकलङ्कार्पणा- वकाश इति । 'अनुमानमपिच' इति चशब्दः प्रमेयान्तर- समुच्चये। अपिशब्देन प्रत्यक्षस्य अत्र अप्रकाश्यतापादने नास्ति संभावनेत्याह । एवकारेण घटादावगि अनुमानदिशा न प्रका• श्यत्वं निर्वहतीति ब्रूते । 'अध्यक्षज्ञानावभासिनः' इति साक्षात्कारानुप्रवेशयोग्यं स्वलक्षणमनया भझ्या उक्तमिति घटादेरपि न अनुमेयत्वम् , किमन प्रमातृस्वलक्षणस्येति । ननु अवस्तुप्राहकत्वेऽपि अनुमानस्य वस्त्वध्यवसायिवया प्रामा- ण्यम् । यदाह 'प्रामाण्यं वस्तुविषयं द्वयोः.. । इति । तद्नुमानागमविकल्पैर्वस्तुमूते आत्मनि अध्यवसाय इति तथाध्ययसेयत्वात् प्रकाश्यत्वमागच्छेदेवेति आशा व्यपो- हति 'आत्मा' इति । आत्मेति विकल्पेन प्रमातेति विकल्पेन चेति संपन्धः । आदिग्रहणेन आगमादिग्रहणम् । द्वितीयश्चकार: पूर्वपक्षशकाद्योतकः। 'चक्ष्यते' इति टीकाकवा । यद्यपि उक्तमादिसिद्धसूभे, स्वतःसिद्धसूत्रे प; यथापिच 'स्वातम्यामुक्त ।(११५३१६) इति माविसूत्राशयेन 'वक्ष्यते' इति उक्तम् । ननु यदि साक्षादात्मा न प्रकाशते परफीया, फथं परचित्तधानं स्फुटाम ·। १०३ वि०] श्रीमदमिनवगुप्तपादरचिता । २२७ भवेत् परात्मनोऽप्रत्यक्षवादनुमानेन स्फुटाभस्वरूपावेदनाचे. वि । आह 'सर्वधा' इति । योगिप्रत्यक्षं हि इदं, न पुनरनुमा- नम् । क्याहि 'वस्मामृतमभूवं वा................ इति 'प्रत्ययस्य परचित्तज्ञानं संयमात् । (यो० सू० ३।२०) इति न्यायेन धारणाध्यानसमाधिबलात् परचित्तेन सह अभेदं यदा भावयति, तदा वस्त्वनुसारेण सा भावना, त्या वस्तुव ऐक्यात् मायाकृतत्वात् भेदाभिमानस्य स्फुटाभं परचित्तं प्रका• शवे, नतु अनुमीयते तदा परचित्तमिति । ननु अनुमानेन मा भूत् साक्षात्प्रकाश मात्मनः, प्रत्यक्षेण तु खलक्षणमेव प्रका- श्यते, वच परात्मनि भवत्येव योगिप्रत्यक्षं परचित्तज्ञानादेः प्रसिद्धत्वादिति स्यात् परप्रकाश्यत्वमात्मन इति शहां व्यपोहि- तुमाशयपदम् । एतदुक्तं भवति-तत्र योगिप्रत्यक्षेण रागादय- श्वैचाः प्रकाश्यन्ते । तत्संवेदनेन सह योगिन ऐक्यापत्तेः संवे- दनं स्वप्रकाशमेव भाति, नतु प्रकाश्यत्वेन । एवकारः समासा- नन्दरं प्रयुक्तो नतु मातृप्रकाशोऽत्र अभेदभावनासाध्यस्तस्य सदाप्रकाशत्वादिति पदन् 'पराशयस्यैव' इति पूर्वपदार्थे स्वार्थ निवेशयति राजपुरुष एव अयनिति यया, क्या स्वस्या- नगतोऽपि एवमाह साक्षात्कार एव अयं पराशयस्य, नतु अनु. मानमभ्यवसायमात्ररूपनिति सुटामस न सर्वया अनुनेयत्वं फशिदिति । एवं परप्रमातुरपि प्रकाश्यत्वं नास्तीति समर्थितम् । पौद्धस्स तु परप्रमादृसिद्धिः संवानान्वरसिद्धिविध्वंसनं वासनाप्रयो- धसूचे फुर्यता टीकाकारेण विवस विचारयिष्यते इति विरतनिह । एवं प्रसन्नात् सिद्धान्विना स्वदर्शने प्रमावृत्तान्तो विघारितो ·२२८ ईश्वरमत्यभिज्ञाविवृतिविमर्शिनी मध्यप्रन्थेन अमुना 'अत एव न यस्य' इत्यादिना 'नतु तदनुमानम्' इत्यन्तेन । अधुना 'हक खाभासव' इति प्रकृतमेव प्रमेयं नियति भन्यन्तरेण । तथाहि कश्चित् ब्रूयात् -ज्ञानं स्वप्रकाशं स्वसंवाने, परसंताने तु प्रमानन्तरापेक्षया ज्ञानान्तरप्रकाश्यमपि भविष्यति विषयभेदेन विरुद्धधर्माध्यासस्य अकिञ्चित्करत्वात्, सैव हि प्रमदा दयितस्य सुखं सपल्याच दुःखं जनयति नच विरोधः कश्चिदिति । तं प्रति उच्यते 'ए- कममातृ निष्ठत्वेनापिच' इति । अयमन्वभूत , अहमन्वभूव- मिति स्मृविद्वयं विलक्षणं भासते । तत्र स्वानुभवनिष्ठायां स्मृता- वनुभवस्य यदात्मरूपत्वमात्मविश्रान्तत्वेन अनन्यापेक्षामयमस्मद- र्थविमर्शनीयम्, वत् चेत् न भाति; परनिष्ठानुभवनिर्भासनात् कोऽस्य विशेषः स्यात् । अथ अयमस्मदर्थस्तदनुभववेदनरूपस्म- रणपरिनिष्ठितः सन् वेद्येऽपि अनुभवे संक्रामतीति उच्येत, तर्हि परानुभवस्मरणवेदनयोगेऽपि अन्वभूवमित्येव प्रतीति: स्यात् । अथ योऽनुभवस्तदापि अस्मदर्थविश्रान्तियोग्य एव भाति, तत्स्मृत्या संवेद्यते इति का भापा । अस्मदर्थो हि प्रकाशस्य आत्म- विश्रान्तिरनन्यापेक्षा, स्मृत्या वेद्यत्वं च अन्यापेक्षेति विरोधः । यद्यपि परसंतानवर्तिनोऽपि ज्ञानस्य परप्रकाश्यत्वमनुचितं, स्वप्र- फाशत्वमेव हि ज्ञानस्य अनौपाधिक लक्षणम् , नच तत् विप. याभेदादन्यथा भवति, नहि नीलपृथिव्यादि अन्यापेक्षयापि जलादि संपद्यते, औपाधिकस्यैव रूपस्य तजनकत्वादे. विपरित्तिदर्शनात् , अन्यथा सर्व विपरिवर्वेतेति भावस्य स्वरूपनियम एवं न स्यादिति अन्ययामवनस्य यदीपा- धिपत्यं व्यापकं, वद्विविरुद्धानीपाधिकरपोपलम्मादन्यथाभयनं स्वप्रकाशत्वस्य ज्ञानीयस्य निषिध्यते । तेन ज्ञानस्य विरुद्धमेव ·१०३ वि०] श्रीमदभिनवगुप्तपादरचिता । २२९ परप्रकाश्यत्वम् । अनेनैव आशयेन हि वक्ष्यति न ज्ञानखरूपमन्यसंवेयं स्वप्रकाशैकरूपत्वात्' इति । एकप्रणेन हि अनौपाधिकत्वेन तहक्षणवया वादात्म्यमुक्तं; तथापि अत्र तावत् विषयभेदप्रयनं धूलिप्रक्षेपणप्रायं विरोधपरि- हाराय जात्युत्तरमपि स्यात् , इह तु तदपि नास्तीति अत्यन्त- पदम् । अत्यन्तविरुद्धत्वमेव हेतुना घटयति 'नहि' इति । 'तद्वेद्यः' इति स्मृतिवेद्यः । 'तदापि हि' इति स्मृतित्वेन यः संमतः कालः, तत्र । 'तत्स्थः' इति स्वसंततिस्थ आत्मविश्रा- न्तिरूपोऽहमितिविश्रान्तियोग्यो न भाव स्यात् । भासतां तर्हि तथा । आह 'स्वप्रकाशे च' इति स्वप्रकाशत्वपरप्रकाशत्व- योर्विरोध इति हि उक्तम् । अनया टीकया सूत्रं विश्व भङ्ग्य. न्तरेण व्याख्यातम् । स्वाभासैव या दृक् स्वसंवानरूपा, तया आत्मविश्रान्तियोग्यमहविमर्शनीयं यत् ज्ञानं; तत्र अन्यवेद्यता न उपपन्ना । स्वसंवेदनैकरूपा वसंतानरूपतया आत्मताभिमान- स्थानं या काचित् हि ज्ञप्तिः, सा अन्यसंविद्वद्या न भवतीति । ननु यथा नीलादि कारणत्वात् संविदो विषय इति उच्यते, तथा अनुभवोऽपि स्मृतिज्ञानस्य कारणमिति विषयोऽस्तु, इत्या- शयेन आशङ्कते 'अथापि अन्यवेद्यता' इति । अयं भाव:- स्मृविज्ञानस्य वावदनुभवज्ञानं पारंपर्येण कारणमिति यदि विषय उच्यते, रूपज्ञानस्यापि रसादिज्ञानं समनन्तरत्वेन परंपरया वा अवश्यं कारणमिति रूपज्ञानेनापि अशेषाणि रसगन्धादिज्ञानानि विषयीक्रियेरन् । एकज्ञासमवेतपदेन वौद्धमते कारणत्वेन विशिष्टं काणादमते तु एकार्थसमवायेन विशिष्टं ज्ञानत्वमवि- शिष्टमिति सूचितम् । तेन एकसमवायिज्ञानत्वविशेपादिति मन्त-. व्यम्, नतु ज्ञानत्वाविशेषमानात् । एवं हि निर्मलमेव अमिधी- ·२३० ईश्वरप्रत्यभिज्ञाविवृतिविमर्शिनी यमाने सति वासुकिज्ञानाद्यपि अमदादिज्ञानस्य विषयो भवे. दिति सर्वः सर्वज्ञः स्यादित्यादिभूयान् विप्लवः, योऽने वक्ष्यते। नचापि रूपरसादिज्ञानामन्योन्यवेदकत्वं युगपत् क्रमेण वे- प्यते, प्रसज्यते तु,-इति सहैव प्रथमतः प्रसञ्जनीयः स्यात्नतु इन्द्रियनियमाभावमात्रम् । तेन सूत्रेऽपि एवं योजना-रसवि. पया दृक् स्वाभासैव यथा रूपशा न वेद्या, तथा अन्या अपीति । अग्रे तु रूपहगेव रसहगिति अविशेपेण योजयिष्यति । ननु रसज्ञानं यदि प्रकाशते, तत् किं नियमेन ज्ञानोपाधिना प्रकाशित- व्यम् । नहि कुम्भेन प्रकाशमानेन तदुपाघेर्विशिष्टबुद्धिमत्कृतत्वा. देरवश्यं प्रकाशः, तत् कथमुक्तं सूत्राधिकं वृत्तौ 'अन्योन्यवे. दने अन्योन्यविषयवेदनमपि स्यात्' इति यस्य व्या- ख्यानाय टीकेयम्-रसोऽपि तदुपाधिः प्रकाशेतेत्याशक्य आह 'ज्ञानप्रकाश एव हि' इति । न इदमुपाधिमात्मानं कुम्भ- वत्, अपितु तत्प्रकाशरूप; ततश्च रसस्य प्रकाशो रूपप्रकाशे प्रकाशते इति रसस्यापि प्रकाशनमङ्गीकृतमेव भवति । तथाङ्गी- राच स्वहेतोश्चक्षुर्ज्ञानं रसादिविषयं रसादिप्रकाशनयोगात् जात- मिति इन्द्रियनियमो हीयेत । सहि निविधः प्रसिद्धः । इन्द्रिय- बलात् ज्ञानस्य कार्यस्य नियम:-चक्षुर्जनितं हि ज्ञानं रूपस्य एवं प्रकाश इति । इन्द्रियस्य च नियमो योग्यतात्मा-येन नयनं रूपज्ञानमेव जनयति, न अन्यदिति । इन्द्रियाणां च नियम इयत्ता पडिन्द्रियाणीत्यादि, सत्र प्रथम प्रकारद्वयं व्याख्या 'ततश्च' इत्यादिना तावत्पदेन तृतीयः सूचितः। घ व्याघष्टे 'तदभावाच' इत्यादिना । इन्द्रियाणां स्वभावे नियमाभावात् •वज्ञानानां च विषयनियमाभावात् पार्शानस्य सर्पविषयामासन• सामथ्यांदनेफेन्द्रियकल्पना घ्या । अत्र हेतु:-'एकेन्द्रियस्य , ·१०३ वि०] श्रीमदमिनवगुप्तपादरचिता । २३१ तथाभूतं सामर्थ्यम्' इति । अत्रापि हेतु:-कार्यखभा. वस्य' इत्यादि । अन्नापि हेतु:-'अन्यथा' इत्यादि । न चक्षुषा वावत् रूपज्ञानं जन्यते । तेन यदि नाम रसज्ञान प्रकाश्यते, तावता शुद्धे रसे ज्ञान प्रति अनुपाधिभूते प्रचिकाशयिपिते रसने- न्द्रियोपयोगो भविष्यतीति अनेकेन्द्रियकल्पना न व्यर्थी । मत्र आह 'एवंच' इति । चो हेतौ । एवं हि उच्यमानेनैव हेतुना केवलस्यापि रसस्य चक्षुरेव प्रकाशकं प्राप्तम् , केवलं संभवद- दृश्यमानमुपाधिभूतमपि न प्रकाशेत पिशाच इव; दिकालस- मवायादयस्तु सर्वदेव उपाधिभूता भवन्ति बुद्धादीनां रूपाय इवेति । तत्प्रत्यक्षतापक्षेऽपि न तेषां केवलानां प्रत्यक्षताप्रसङ्गः। तेन उपाधिभूतस्य प्रकाशनं संभवत् केवलप्रकाशाभावात् व्यावृचं फेवलप्रकाशेन व्याप्यते इति उपाधिभूतप्रकाशनस्वभावेन केवलप्रकाशनस्वभावः साध्यते इति स्वभावहेतुः । ननु उपाधिभूतस्य रसस्य न चक्षुर्ज्ञानं प्रकाशः, अपितु तत्र निर्मा- समानं रसज्ञानमिति उपाधिभूतप्रकाशनमसिद्धो हेतुरित्याशय आह'चक्षुर्जनिता' इति । न तस्य रसज्ञानं प्रकाशस्तस्य स्वरू- पेण असत्त्वात् । तत् हि वदा भवेत् यदि रसनेन्द्रियजनितं वर्त- मानं वत् स्यात् । केवलं स्मृताविव अतीतानुभवो रसज्ञानम- सदेव रूपज्ञानेन प्रकाश्यते इति रूपज्ञानमेव वदानी सभ्रम- ज्ञानस्य उपाधिमतस्तदुपाघेश्च रसस्य प्रकाशनमिति न असि- द्धो हेतुः । इन्द्रियनियमाभावे च अन्धाद्यभावप्रसङ्गः, एकदा च अवलोकितविषयस्य वद्विपयतदनुभवनाशेऽपि तत्फुटीमाव- प्रसङ्गः इति न किंचित् कस्यचित् नष्टं स्यादिति । एवं क्रममाजां ज्ञानानामन्योन्यवेदकत्वे दोष उक्तः । इदानी वर्तमानानां योग- पद्येन ज्ञानानामन्योन्यवेदकत्वे दोपमाह 'साकारवादे च' ·२३२ ईश्वरप्रत्यभिज्ञाविवृतिविमर्शिनी इति । नटमल्लनर्तकीप्रेक्षादौ नर्तकी वयं पश्याम इत्यस्यां प्रतिपत्ती यावन्त एकैकव्यतिरिकाः सामाजिकाः, तावन्ति दर्शनानि प्रत्येक वेद्यानि । वानि सत्यपि बाो आकारवन्ति, तच्छायायोगेन अस- त्येव बाह्ये तेनैव बाह्येन आकारेणेति एकैकस्य अनन्तनर्तक्यव- भासो भवेत् । एकनर्तक्यवभासश्च संवेद्यते । तस्मिन् विपये यत् ज्ञानमेकैकस्य संबन्धि, तस्य वेदकानि यानि ज्ञानान्तराणि, तच वेदकं येषां ज्ञानान्तराणां तेषामाकारवतामन्योन्यवेदकरूपा- णामनेकत्वादेकनर्तक्याभासेऽपि आभासानामनेकत्वं स्वादिति संगतिः । ननु सत्यं तत्र प्रत्येकमनेकावभासः, किंतु थाहक देशकालस्वरूपत एकस्य आभासः, ताहगेव अपरस्येति सर्वथा ताप्यप्रवेशमयात् समानाभिहाररूपात् सादृश्यादनेकत्वं न आभाति । जलज्वालाप्रभासंमीलनेऽपि हि उपचयोऽधिक: स्यात् । इह तु सर्वथा तादूप्यात् कथमनेकत्वं भासतामिति पराशङ्कों निवारयति 'यत्र' इति । एकस्य सामाजिकस्य यदा चक्षुपि कामलादोपस्ततस्वस्य मृगमदानुकारिकेरललासिकावदनपिम्पमपि कीरकामिनीवदनमिव कनकगौरमाभासते, तदा तदाभासस्य प्रत्येकं वैद्यत्वादन्याभासानां च कामलिनापि वेद्यत्वात् सर्वस्य श्यामलपीतलरूपो मिलितोऽवभासः स्यात् । ननु क एवं व्यामि- श्रावभासो दृष्टः इति । आह 'यथा' इति । एकत्र चक्षुपि रेसातिमिरदुष्टे, चक्षुरन्तरे च विमले चञ्चलाचवलघटसंवित्ति- र्भवति । एवमेकसंतती क्रमेण नटादिप्रेक्षायां च योगपद्येन ज्ञानं ज्ञानान्तरवधं दोपमापादयेदिति उत्तम् । अधुना तु इदमाह 'नचापि' इत्यादिना 'प्रसज्यन्ते तु' इत्यन्तेन-इह न दिक्प- रीक्षायां तावदयाधितमस्ति ज्ञानमेतैर्टश्यमानं पश्यामीति । प्रत्येक प सब एफसंवतिपतियता।मचापि युगद्भाविना कार्यकारणभाषः।

·१०३ वि०] श्रीमदभिनवगुप्तपादरचिता । २३३ . तथापि च दृष्ट एव वेद्यवेदकभाव इति सर्वप्रमागवानां ज्ञाना. नामनियमेन वेद्यवेदकत्वे महान विप्लव इति । ननु संस्कारज- त्वमन नियामकं भविष्यति, तत् सर्वोऽयमुक्तो दोषः प्रतिसमा- हित इत्याशयेन आह 'अथापि' इति । 'स्वभावनियमात्' इति संस्कारजवाभावकृतात् । 'स्वभाववैचित्र्यात्' इवि संस्कारजस्वकृतादिति व्यतिरेकान्वयद्वारेण अपौनरुक्यम् । यदि वा पूर्वेण कार्यस्य ज्ञानस्य स्वभावभेद उक्तः, द्वितीयेन तु तत्कारणस्य संस्कारस्येति । परो यथा एकप्रहारेण दोपान् परि- जिहीर्पति, तथा सिद्धान्तवादी परप्रकाशं ज्ञानमित्यस्य पक्षस्य मूलत एव उत्थापनं न भवतीति दर्शयति 'उक्तं हि तावत् इति 'हक स्वाभासैव' इत्यत्र । वस्तूनां निजं लक्षणमनौपा- धिकं विपरिवर्तते इति आशयः । संस्कारजत्वेन तर्हि किं कृत- मिति चेत्, आह 'तत्रापि' इति स्वप्रकाशैकरूपत्वेन अन्यथा- भवति अपि भिन्नात्मनोऽनुभवादन्यरूपस्यापि स्मरणस्य सादृश्यं विषयच्छायाकृतं स्यात् नाम । अनन्तसंस्कारजत्वेऽपि पूर्वकं ज्ञानमाभास्यते तेन । एवं हि सति द्वयं संभाव्यते--अनुभव- गवस्य प्राह्यांशस्य प्रकाशो ग्राहकांशस्य वा प्राकल्पं निराकरोति माघस्य स्फुटामासस्य अनुभवसंचेतने, नतु स्मृताविति । अनेन योगिज्ञाने ग्राहकात्मनि यथा परसंवेदनं पृथगेव प्राह्यपक्षनिक्षिप्त प्रकाशवे, न एवं स्मृतिज्ञाने स्वानुभवः । घट एव हि अत्र अस्फुटतया माह्यभूमिकाधिशायीति । अनेन द्वितीयं प्रकारम- पाफरोति । संस्कारेण तर्हि किमपकृतम् । आह 'सादृश्य- मात्रम्' इति । मानग्रहणमतिरिक्तप्रकाश्यत्वनिरासाय । यत् फिल नष्टं, न तत् संस्कारजे वस्त्वन्तरे आवेशं संपन्धमेति पूर्व- संनिवेश इव संनिवेशान्तरे । नष्टश्य अनुमय इति स्वसंस्कार- ·................ २३४ ईश्वरसत्यमिज्ञाविवृतिविमर्शिनी जेऽपि सरणे विपयतया न संबन्धमेति । संबन्धगमननिवन्धनं हि संनिधानम् । असंनिहितसंबन्धो रामोऽस्माकं राजा,-इति राजन्वद्विश्वमद्येति अनियमः । तद्विरुद्धत्वं च नष्टत्वमिति कार- पविरुद्धोपलब्धिः । ननु अनुभवेन स्मरणमेकविषयं कथं स्यादि- ति अयं यत्नो वर्तते । तत्र अनुभवे स्मृत्या अनाभास्यमानेऽपि सादृश्यं तावत् संस्कारजत्वात् सिद्धम् । तच विषयद्वारेणेति एकविपयत्वमपि सादृश्यादुपचरिप्यते इति सिद्धो व्यवहारः 'स्मरणादमिलापेण' । इतीत्याशङ्का आह 'वस्तुस्थित्यैव' इति । यत् वस्तु स्थित प्ररूदं भवति, तदवश्यं संस्करमाधचे । प्ररोहजो हि संस्कार- लक्षणो विशेषः, केपांचित्तु प्ररोह एव पटीयस्त्वं संस्कारो विशेषः । यत्प्रज्ञालंकारः 'प्ररोहोऽस्याः संविदः पटीयस्त्वं स एव संस्कारो वाच्यः।' इति । यत्र च संस्कार आधीयते, तत्र सादृश्यमिति उभयं भूर्जसंनिवेशशरगमनादौ दृष्टम् । इह च पूर्वज्ञानं स्थितमभूत् । तवश्यं संस्कारसादृश्याभ्यां भाव्यमिति कल्ल्यते, नतु साट- श्यं ज्ञातुं शक्यम् । द्वयवेदी हि कापि अक्रमेणेव संनिवेशद्वयं गोगवययोरिव, कचित् क्रमेण भूर्ज इव परापररूपं पश्यन् तृती- यस्तत्सादृश्यमवेयात् , नतु इह तृतीयोऽस्ति । स्थिरमात्मानम- भ्युपयतापि वैशेषिकेण दुःसमर्थमेकविषयत्वम् । स्मृत्यनुभवयोहि न प्राहकं तृतीयं ज्ञानमस्ति यत् तयोः साहश्यमवगत्य एक- विषयतामभ्यवस्येदुपचरेत् वा । न अनुभवस्मरणयोः साह- श्यं वेचं तृतीयानुपलब्धेरिति कारणानुपलब्धिः । ननु सादृश्या- देव नियमिदमेतत्संस्कारजमिति । तत्र यदि सादृश्यं न वेद्य, वर्हि संस्कारजत्वमपि फयंकारं निश्वेयम् । नहि सर्व वस्तु संस्कार ·१०३ वि०] श्रीमदमिनवगुप्तपादरचिता । २३५ करोति भूतलादपसारिते लघुनि तृणप्राये तदसंभवात् । सत्य- मिदमेवम् , किन्तु अभ्युपगम्यवादमात्रमेतदिति सिद्धान्ती प्रत्युत अवज्ञामत्र दर्शयति । 'यदि नाम इतिनिपातसहितेन 'स्यात् इत्यनेन तदवगतिः' इति सादृश्यस्य 'अवगतिः' इत्यनेन 'तद्गतिः' इति सूत्रांशस्य व्याख्यान्तरं कृतम् । उपचारश्च न वस्तुव्यवस्थाकारी एकस्य ज्ञानस्य गोविषयत्वेऽन्यस्य वाहीकवि- पयत्वे सादृश्यादेकविषयतायामुपचरितायामपि वास्तवैकविषय. संवेदनाधीनव्यवहारा निर्वाहात् । ततश्च उपचारस्तावदकिंचित्क- रोऽत्र, ताहगपिच न उपपद्यते इति परपक्षस्य सर्वथा दौर्बल्य- मिति अपिशब्दः सूत्रार्थ प्रकृते प्रमेये योजयति उपसंहारद्वारेण 'तदेवम्' इति । 'संस्कारजत्वेऽपि' इति कथंचिदभ्युपग- तेऽपीवि अपिशब्दः ॥ २ ॥ अधातद्विपयत्वेऽपि स्मृतेस्तदवसायतः । दृष्टालम्बनता भ्रान्त्या तदेतदसमञ्जसम् ॥ ३॥ ननु यदि स्मृत्यनुभवयोरेकविषयत्यं पारमार्थिकं भवेत् , वत् उत्समर्थनायां प्रयस्येव अपि; नतु वथा । स्थाहि-यस्तावद- तीतः पिता स्मरणे भावि, स तदा नष्टः कथं स्मरणे भायात् । यया स निर्दग्धः पिता न हसति, न फण्डूयति, वया भात्यपि नेवि निश्चयः । नप अस्स यतमानातीवकालद्वययोगः पितुर्वि- रोपात् । अभ्युपगमे प सर्वतो व्यावृत्तं रजवं कयमन्यत्रापि पने] स्यात् । भ्रमश्च सः। नप असारस्फुटः स्मातः पिप्रामासो ऐशफाटस्वरूपानियवतद्विपरीतेन भानुभविफेन आमासेन एफवामुपगन्तुमुत्सहेत । न अनिर्मासमाने एष सलिन् विप- येऽभिमानमात्ररूपात् पदव्ययसायात् यदपमासिफेवि स्मृतिरष्ट- विपया उस्यते प्रमशारिशि कारियापायपापः संपन्या- ·२३६ ईश्वरप्रत्यभिज्ञाविकृतिविमर्शिनी ख्यया अवतारितो भ्रमः' इत्यन्तेन । वयाहि मशरनन्दनः स्मृतिदिशैव अर्यधर्मतां प्रकाशमानताया न्यषेधीत् 'अर्यो न भासते भ्रान्तिस्मृत्योरयोगात् बुद्धिकालत्वम् , नच एकता देशादिभेदात् तत्वे वा निजदेशादिवेदनम् ।' इति । तदेतदसमञ्जसम्'इति संक्षेपेण व्याचष्टे' इत्यपि' इत्यादिना । स्मृविरसदेव असत्रयातिपक्षे मालम्बवे, वासनो- पकल्पिवं वा ज्ञानाकारमात्माख्यातिपझे आभासयति प्रकाश- यति; नतु प्राच्यमनुभवं वद्विपयं वा उभयस्यापि स्मृतिकाले नास्तित्वात, वत् केवलमभिमानसारत्वेन अध्यवस्यति तदनुभव- कालावलम्बनेन अध्यवसायस्य स्वरूपं दर्शयति 'सोऽनुभूत' इति । स इवि अनुभवकालपर्शः । अनुभूत इदि अनुभवस्य अर्थस्य च अध्यवसायः । असतोऽपि आत्मनो निर्भासमानस्य तेन अनुभूतेन अध्यवसीयमानेन अभेदानथ्यवसायमयादभेदा- ध्यवसायात् भ्रमादनुभूवालम्बनत्वं स्मृतेर्न विवेकिनः प्रवियन्ति । असोऽसन् आत्माकारो वा विषयो यस्याः, सच अनुभवोऽर्थश्च न विषयो यस्या इति सूत्रार्थः । 'भ्रान्त्या' इति भ्रमरूपत्वे- नेत्यर्थः । असमञ्जसम्' इति वृत्तौ व्याख्या नेविसमस्तवा- क्यार्थनिपेघेन । चकारेण आशङ्कायोतकेन 'अर्थ' इति व्या- ख्यातम् । “अनन्तर' इत्यादिना टीकाकारोऽनन्तरसूने एवस्मि- भर्थे हेतुत्वेन वाक्यवृत्तोपनतेन योज्ये इति दर्शयति । ननु घटे जलमितिधत् न इयं शुतो रजतमिति मतिः, तत् कथमुक्त 'शुक्ती' इति वृत्तावित्याशङ्कय आह. 'शुक्तिदेश' इवि । देशमवष्टभ्य आलम्बनीकस्य वदभिमुखवया यतः प्रवर्वते, तवा खदाधारत्वमुक्तम् । बाघकोदयसमं प्रमाउन सन्दरसंवेदन व अपेक्ष्य 'विपरीत' इवि 'नास्त्येव' इति 'आकार' इति वचन वित- - ·१५० ३ वि०] श्रीमदमिनवगुप्तपादरचिता । २३७ यासदात्माख्यावयस्तिस्रोऽपि सूचिवाः । इह अत्र अवज्ञा दर्श- यितुं भ्रान्तिस्तावदियं स्मृतिरन्यभ्रान्त्यवैलक्षण्यादिति साध्यम् । विपरीतख्यातिमेव भ्रान्तिमने सौगतदृशि समर्थयिष्यते 'भ्रान्तिले चावसायस्य............. ।' (१९३५) इति सूत्रे । वैपरीत्यं च प्रवृत्तिप्राप्तिविषयमपेक्ष्य प्रेप्सिता. प्यवसितमर्थक्रियाकारित्वं संभवद्वस्तुभावं च अपेक्ष्येवि 'शुक्ते- रन्यदेशाच रजतात्' इति उक्तम् । 'रजतविकल्प' इत्य- नेन दृष्टान्तं वृत्ती पूरयन् 'अत्रापि' इति दान्तिकं स्मरणवि. फल्म समीकरोति । 'ततः' इति वितधादिख्याविरूपत्वात् ॥३॥ स्मृतितैव कथं तावद्धान्तेश्वार्थस्थितिः कथम् । पूर्वानुमवसंस्कारापेक्षा च किमितीप्यते ॥ ४ ॥ एतत् पूर्वोक्तं निराकरोति 'कथं' सर्वतोमुसं समस्तोकव- स्तुदूपणद्वारेण । तथाहि अन्यत्र किंचित् निराक्रियते यथा श्रोत्रपालो वर्णात्मा नित्यः शब्दः समयापेझी वाचफ इत्यत्र नित्यत्वमेन निसक्रियते, न अन्यत् ; तदंशदूपणेन तु याक्या- ·ईश्वरमत्यभिज्ञाविवृतिविमर्शिनी सूत्रार्थेन उन्मूल्यते । अनुभवो न प्रकाशते इति तद्विषयोऽपि नैव प्रकाशते, अपितु सम्यक् प्रकण मुपित एव असो जात इति हि पूर्वसूत्रार्थः । 'अनुभवानाभासनात्' इत्यनेन 'पूर्वानुभवाप्रकाशात्' इति वृत्तिाख्याता तद्विषय इत्यादिना 'तद्विषयसंप्रमो' इति 'अनुभूतविषय' इ. त्यादिना 'अध्यवसायमात्रात्' इति 'विशेपच्यपदेश' इत्यादिना 'स्मृतित्वं न युक्तम्' इति, मुख्यपदेन सौत्रं तावत्पदम् । 'अन्यथा' इति वस्तुविषयत्वेन । ननु अनुमान भ्रान्तिव्यवस्थापयति च वस्तु, तद्वत् स्मृतिरपि सुखसाधनत्यादि व्यवस्थापयिष्यतीत्याशक्य आह 'अनुमानस्य' इति । भवतु तावत् भवन्मतेऽनुमान भ्रान्तिः । यथोक्तं भवद्भिः 'अतमिस्तग्रहात्... इति, किन्तु पुनरपि उक्तं भवद्धिरेव ..........भ्रान्तिरपि संबन्धतः प्रमा ।' ।' इति, 'यो हि भावो यथाभूतः स तादृग्लिङ्गचेतसः । हेतुस्तजा तथाभूते तस्माद्वस्तुनि लिङ्गधीः ॥ लिगलिनिधियोरेवं पारंपर्येण वस्तुनि । प्रतिबन्धात्चदाभासशून्ययोरप्यवचनम् ॥' इति । एवं यत् पारंपर्य, तदिह स्मरणे यदि भवेदतीतपृश्य- नुमानवदपूर्वनिश्चयरूपमेव इदं पूर्वानुभवविषयमनुभूतवस्तु- 'पूर्वाभ्यस्लस्मृत्यनुपन्धात् जावस्य हर्पमयशोकसंप्रतिपत्तेः ।' 'प्रेत्याहाराभ्यासहवात् स्तन्यामिलापात् ।' 'वीतरागजन्मादर्शनात् ।' (न्या० सू० ३११९,२२,२५) विपयं वा।

·१०३ वि०] श्रीमदमिनवगुप्तपादरचिता । २३९ इत्यादिहेतोर्वालकल्पितस्मृतिविलक्षणेन पूर्वजन्मानुभवतद्विपया- नुमानेन सदृशं स घट इति ज्ञानं स्यादिति पूर्वप्रकाशनात्मक- निश्चयप्रत्युजीवनपरमार्थस्य स्मृतित्वस्य हानिः । तस्मादनु- माने अस्तु पारंपर्यम् , इह तु असिद्धम् । तदिह अनुमानभ्रान्तेः स्मरणभ्रमस्य विशेषः, इति कथमर्थ व्यवस्थापयेदसौ । दृष्टं स्मृवेरर्थव्यवस्थापकत्वं सर्वत्र व्यवहारे स्वगृहगमनार्घकृतसमा- पनादौ । एवमिह भ्रान्तेरपि अर्थप्रतिबन्धेन भविष्यति व्यवस्था । सतु स्मृती नास्तीति कथमर्थ व्यवस्थापयेदिति उक्तं न काचन भ्रान्तिरर्थव्यवस्थापिका । वत् कथं स्मृतिरपि तथा भवेदिति तु अनन्वरसूत्रे वल्यते इति न पुनरुक्तता। ननु विकल्परूपा स्मृतिः, विकल्पश्च सर्वो भ्रान्त इति क्यापि तथा अवश्यं भाव्यमित्याह 'नचापि' इति । यहुवचनेन इदमाह-न औत्सर्गिकं सर्पस्य विफल्पस्य भ्रान्तत्य येन स्मृतेरपि फुनुपप्रवर्तितमण्डलदण्टन्या- येन पायावं वत् स्यात् । यावता यक्ष्यते एतत् 'द्विचन्द्रेऽपि तवसायो न भ्रान्तोऽपितु याह्यतावसाय एवं' इति अनन्तरसूत्रे । यतो यदेव विपरीवार्थवेदनं, उदेव भ्रान्तम् । नच घया स्मृतिः । नहि दया पूर्यप्रकाशरूपत्यमात्मनि अनुमानशान- पदहीक्रियते येन स्वप्रतिमासे अन अर्याध्यवसायेन प्रपचे. रिति सपनवं भान्वित्वं मपेत् । स्मृतेदि पूर्वानुमय एय प्रत्यु- जीवित पय प्रागभूतः । न अवामपूर्व सिंचिन् प्रकाशते येन परीलमाशयते । एतदपमेय वृत्तो पूर्वानुभूतमरणमनुमानयि- फलनादापिक अपूर्वप्रकारावानिराफरणवारपन प्रयुक्तमिति दसंपति तदाएं' इतिषपसा । इपठायम म्पारस्याय दिवायं पारिता मारष्टे 'पूर्यानुभयस्य रवि । अन्पपातु पति भररिसर । 'अस्था' वि रमः संस्पायन उन्म पन् ·२४० ईश्वरप्रत्यभिज्ञाविवृतिविमाशिनी कल्पितं, तेन किं प्रयोजनम् । तत्संस्कारात् हि तत्सादृश्यं पूर्व- संनिवेशेन इव अपरस्य संनिवेशस्य, तदावेशो वा तत्संसर्गा- विभागप्रतिपत्तिकारी चपकामोदेन इव वैलस्य । नच स्मर- णस्य पूर्वानुभवेन सादृश्य, प्रत्युत विपरीताविपरीतविषयतया अत्यन्तवैलक्षण्यम् । सादृश्यमेव च यत्र न अस्ति,तत्र आवेशः शङ्क- नीयोऽपि न भवति । सहि तादात्म्यमिवेत्येवंरूपप्राणः । ननु एतदेव संस्कारजत्वम्-यदनुभवज्ञानात् पारंपर्येण तदुत्पद्यते । तर्हि पीतज्ञानमपि समनन्तरप्रत्ययादुपादानकारणात् व्यवहि- तात् वा उपादानोपादानात् नीलज्ञानादुत्पद्यते। तत् तदपि संस्का- रजं किं न उच्यते । पूर्वानुभवेन अस्पर्शोऽसादृश्यमनावेशश्व सप्तम्या हेतुत्वेन निर्दिष्टो वृत्तौ मिन्नयोगक्षेमत्वे साध्य इति विवृणोति 'ततः' इति । योगोऽलब्धलाभः, इह तु तदुपल- क्षितं प्रकाशलक्षणं स्वरूपम् , क्षेमं लब्धपरिरक्षणं, तदुपलक्षि- तस्तु इह विपयांशः । तदुभयमनुभवात् भिन्नं स्मृतेः प्रकाशस्य अपूर्वत्वात् विषयस्य च अवस्तुत्वादिति । ननु वृत्तौ यदुक्तं 'भ्रान्तेः संस्कारजत्वम्' इवि, तत् कथम् । नहि भ्रान्तिः संस्कारजेति कस्यचिदुपगमः । नच भ्रान्विमानं सर्व स्मृतिरिति पुरो रजतज्ञानादौ स्मृतित्वानुपगमात् । ततोभ्रान्तेः संस्कारजत्वं न वक्तव्यम् , विशेष्य वा वक्तव्यं स्मृतिरूपाया। 'भ्रान्तेः संस्कारजत्वे को ग्रहः' इति चोद्यद्वयं निरस्यति 'तत एव' इति । भ्रान्तः संस्कारजत्वं यदुक्तं, यञ्च भ्रान्तेरिति फेव. लमुक्तम्, तत् स्मृतित्वेनापि अभिमतस्य ज्ञानस्य भ्रान्तितामा- प्रम्, नतु कश्चन विशेपलेशः । यतः सारं न्यायोपनवं रूपं, ततो हेतोर्धान्तिवामात्रसारत्वम् । फुत इत्याह 'अन्य' इति । नीटशब्दो नीलझाने, मानशब्दो निर्विपयत्वं तस आए । तद.

·१०३ वि०] श्रीमदभिनवगुप्तपादरचिता । २४१ यमर्थ:--अन्यत् ज्ञानं समनन्तरप्रत्ययरूपमुपादानं यस्य नील- ज्ञानस्य विपयरहितस्य भ्रान्तात्मनः, तत्सारत्वात् वत्तुल्यत्वात् नीटस्मरणस्य । तत्तुल्यत्वं कुछ इत्याह 'तत एवं' इति अनुभवासीयावादनुमवभिन्नयोगक्षेमत्वादित्यर्थः । 'भ्रान्ते: संस्कारजत्वम्' इति अन्ये पठन्ति । तन्न एवं योजना-इह युचौ 'संस्कारजत्वे को ग्रहः इति वचनेन संस्कारजवं महस्व अभिनिवेशस्य मिथ्याज्ञानस्य विषय इति भ्रान्विरूपमुक्तम्। वत् कथम् । नहि संस्कारजत्वं स्मृतेः। भ्रान्तिर्धान्तेरिति विशेष्य वक्तव्यम् ; कथं केवलमुक्तमिति चोद्यद्वयस्य उत्तरम् । 'तत एवच' इति । 'भ्रान्तेः संस्कारजत्वं' यदुक्तं, 'भ्रान्ते.' इवि घ केवलमिति अविशेप्य यदुक्तम् , तन् न अयुक्तं व्या- स्यावात् हेवोरिति । एतदुक्तं भवति-परमते स्मृतिर्नाम विचारिता । नच अस्या भ्रमान्तरेभ्यो विशेषः कश्चन स्थापयितुं शक्यते येन विशेष्येत यत्सिद्धये संस्कारजत्वमङ्गीक्रियमाणमुप- योगरलेन प्रमाणसिद्धत्वादभ्रान्तिरूपं भवेदिति युक्त एव अयमु- जिक्रम इति । तेन स्मृतिरेव न यदि भ्रान्ता, नघ संस्कारजा, नप अर्थव्यवस्थापिकेति स्मृतिः संस्कारला भ्रान्त्या अर्थव्यव- स्थापिकेति सर्वतोमुसमेतत् निराकृतं भवति ॥ ४ ॥ नान्वित्वे चारसायसन जडाद्विपयस्थितिः। वोजावे निजोडेसनिष्ठानार्थम्पितिस्ततः ॥५॥ ननु पूर्वानुमयः, सहिपयय या अभ्यवसीयते इति इयता मात्रयम् , ना सामना । सायसिखये प सरकारचलम् । प्रयापिकान तुलशादियो यपरि अध्ययसीयते, व्यानि यमन्यागनमो न अपषमीयते इगि न पल नविनुत्पत्वेन ·२४२ ईश्वरप्रत्यभिज्ञाविवृतिविमर्शिनी संस्कारजस्वमुच्यते । एवं स्थिते च तदध्यवसाय एव स्मृतेस्त- व्यवस्थापकत्वम् । भ्रान्तिखभावोऽपिच अयमध्यवसायो यथा. वस्तु प्रवृत्त इति न अस्य स्मृत्यध्यवसायस्य किंचित् दुष्यति । सर्वत्र च अध्यवसायादेव अर्थव्यवस्था । स च भ्रान्त एवैवि भ्रान्तेरेव सामान्यमध्यवसीयते अभिमन्यते निश्चीयते विक- रुप्यते इति शब्दमालाप्रयोगेऽपि भवन्तं पृच्छामः-किमनेन वस्तु प्रकाश्यते वा न वा । यदि तावत् प्रकाश्यते, भ्रान्तत्व- मनुपपन्नम् । प्रकाशनांशे प्रकाश्यमानांशेन भ्रान्तित्वं हि निराक- रिष्यते वितत्य । अथ अवसायस्य भ्रान्तित्वं समर्थयितुं प्रका- शनरूपत्वं त्यज्यते, अवसायरूपता अन्यैव काचिदुच्यते; तर्हि तस्मिन् व्यवस्थापनीये पूर्वानुभूतेऽर्थे स स्मृत्यध्यवसायो जडः, वदप्रकाशनात् नीलज्ञानमिव नीलमिव वा पीते इति कथमसौ तस्य व्यवस्थितये स्यात् । संविनिष्ठा हि असौ । ननु प्रकाश- रूपत्वमस्ति स्मृत्यध्यवसायस्य स्वसंवेदने स्वाकारे च, तत् कथा भस्य जडत्वम् । तर्हि ततः प्रकाशनात् स्वास्मनिष्ठात् स्वाकार- निष्ठाच यदजाड्यं, तस्मिन् सत्यपि ततोऽध्यवसायादर्थस्य बाह्यस्य स्थितिव्यवस्था न घटते तस्य तस्मात् स्वात्मनः स्वाफाराध अन्यत्वादिति सूत्रार्थः । निजोल्लेख इति 'खात्मोल्लेख' इति सूत्रवृत्त्योर्द्वन्द्वसमासः। निर्विकल्पकस्य भ्रान्तत्वं न फचित् संभवतीति सूने यदनुवादमुखेन अस्पष्टमुक्त, यश परमतमध्य- वसायस्यैव सर्वत्र व्यवस्थापकत्यम्, सच भ्रमरूप एव । तत् कोऽयं पर्यनुयोगो भ्रान्तरर्थव्यवस्थितिः कथमिति । तदुभय- मपि एतत् वृत्तौ विधिमुसेन स्फुटयति 'अध्यवसाय एवं' इति । भान्या भ्रमरूपेण उपलक्षितो यो विपयव्यवस्थापक उका, सोऽभ्यवसाय एव, नतु ससंवित् । नापि स्वस्थ प्रकाश - , - ·१२०३ वि०] श्रीमदमिनवगुप्तपादरचिता । २४३ मानस्य रूपस्य संवित् निर्विकल्पकरूपा । तदियमध्यवसाये एव कृतपदा भ्रान्तिरूपता। स एव च अर्थस्य व्यवस्थापको भ्रम- रूपेण दृश्य विकल्प्यैकीकाराभिमानेनेति । अत्र आह सिद्धान्ती 'सच' इति । चशब्दस्तहिशब्दार्थे परमतानुपपत्तिमाह । स तर्हि अध्यवसायो जडो व्यवतिष्ठापयिपिते बाह्येऽर्थे तस्य अप्र- फाशरूपत्वात् । यदि तु तत्र प्रकाशरूपः स्यात, योगिन इव तत्र पूर्वस्मिन्नर्थे विकल्पनीयाभिमते स्फुटतया पूर्वप्रकाशः स्यादिति न स्मृतिता, नापि अध्यवसायता भवेदनुभवैकरूपत्वात् । अथ न पाहोऽसौ प्रकाशो येन अनुभवरूपत्वं, नापि सर्वथैव अप्रकाशो येन जडा; किन्तु स्वात्मनि खोदेखे च स्वाकारे प्रकाशरूप एय असौ । वर्हि पुनरपि अर्थे पाये जड एवेति न याहार्थव्यवस्थाया हेतुः स्यात् । सा हि संविनिष्ठा भवति, नतु कदाचित् जडनिष्ठेति । भ्रमरूपेण च यदयाघयाय- न तेन याह्यस्य किंचिन् स्पृष्टं, तत्स्पर्श भ्रान्त- त्यायोगान् । नहि रजतमानेन सत्यरजतस्य शुक्र्गा व्यवस्था फाधिदिनि चात्पर्येण वृत्त्यर्थः । एवं सूने वृत्तौ प अध्यवसाय- योरेवीपरणं, ·ईश्वरप्रत्यभिज्ञाविवृतिविमर्शिनी - . संविदो बाधकप्रमाणेन विपरीतनिष्ठत्वमावेद्यते, सैव अनवस्थि- तिरूपत्वात् भ्रान्तिर्भवितुमर्हति । ननु वस्तुवृत्तेन यत् विपरीतं वेदन, तत् भ्रान्ति:, किं बाधकेन यस्या वैपरीत्यनिष्ठत्वमावे- द्यते इत्यनेन विशेषेण । आह 'अन्यथा' इति यदि अयं विशे- पो न आश्रीयते इत्यर्थः । 'सुखसंवेदनम्' इति नीलालम्ब- नमेव ज्ञानं तद्विपरीतसुखसंवेदनरूपम् । 'सौगतहशि' इत्यनेन विशेषेण पटविपरीतघटसंवेदनादि अवधीर्य सुखसंवेदनमपि भ्रान्तं स्यादिति उक्तम् । ननु वैपरीयं तद्देशावष्टम्भकृतं वास्तवं गृह्यते । नच अनीलदेशरूपावष्टम्भेन सुखादीनां वेदनम् , अपितु संवि- दूपावष्टम्भेन । तस एव हि चैत्ता एते सुखादय उच्यन्ते । एक- चन्द्रदेशावष्टम्भस्तु द्विचन्द्रस्येति वस्तुतस्तद्विपरीतोऽसौ निर्वि- कल्पफेनापि गृहीत इति द्विचन्द्रे निर्विकल्पकं कस्मात् न भ्रान्त- म् । तथापिहि तन्निवृत्तये एष प्रत्यक्षलक्षणेऽधिकं भ्रान्तपदं प्राक्षेपि । काम रजतभ्रमे पूर्व शुक्तिरन्यदेशावष्टम्भन न प्रका- शते इति अविपरीतैव निर्विकल्पके भातीति तत्संवेदनमविकल्प- कमभ्रान्तम् । रजवाध्यवसायस्तु रजते शुक्तिदेशावष्टम्भेन भवन वस्तुतो विपरीतो भवतीति भ्रमत्वं वन अध्यवसायस्यैव, नतु नियमोऽयमुपपद्यते अध्यवसायस्यैव भ्रमरूपतेति । एतदाशङ्कमान माह 'अथापि' इति । रूपमहणं सादात्म्येन अयमवष्टम्भा, नतु आधारतया व्यतिरेकेणेति दर्शयति । तत्' इति तथापीत्यर्थः । द्विचन्द्रस्य प्रतीयमानस्य कथमेकमृगाङ्कतादात्म्यं स्यात् । द्विच- न्द्र एव सस्य स्वरूपम् । वदेव प्रवृत्तिमायाभिमुख्येन दिश्यते इति देशः, न अन्यः । 'अपिया' इत्यनेन आधारस्य व्यति. रिफम्य देशता तावत् न उपपन्ना निःसंयन्धत्वात् सर्वधर्माणाम् । सत्यं प्रौढवादित्या अभ्युपगम्ययाद इति योतयति । आलोके -- , ·उप प्रतिपत्ति--सहा पश्यामालि। मा प्यान्दमा 'नहि 4 फर्य स्वात् । एतदेय द्रटपति तथाहिं' इति 'न तस्य' पिरिमिपुरा मोःr गरमेप हिपन्दं पश्यानि । सोऽति १०३ वि०] श्रीमदभिनवगुप्तपादरचिता । २४५ घटो भातीति घटप्रतिभासस्य अस्ति अन्यदेशावष्टम्भः । ननु न अस्य बाधकेन अन्यदेशता आवेद्यते। स हि तद्रूपसहिष्णुरेव आलोकः आधाराधेयभावस्य निर्भासमानस्य अबाधितत्वात् । ननु एकचन्द्रदेशावष्टम्भसहिष्णुर्रिचन्द्र आधारस्य तु अप्रतिभात- सात् । तर्हि अधिकरणदेशस्य अन्यस्य अवष्टम्भात् भ्रान्ततेति त्यकं, तादात्म्येन च अवभासनं नास्ति,-इति कथं भ्रान्तित्वम् , नतु असन्नेव द्विचन्द्रो भाति । मैवम् । भासमानवैव हि सत्ता । सदसघ ख्याति चेति व्याहतम् । अन्यरूपतया तु घटादौ सत्या- भिमतेऽपि असत्त्वमिति तद्वेदनमपि भ्रान्तिः स्यात् । तदेवदाइ 'नच असत्रख्यातिः' इत्यादिना । ननु न भासमानत्वं सत्वम् , अपितु अर्थक्रियाकारित्वं; तथ द्विचन्द्रे नास्ति,- इति परमवमाशय एतदसिद्धमिति दर्शयति 'अर्थक्रियाका- रित्वमपि' इति । 'असतः' इति असत्त्वेन तथाभिमवस्ये- त्यर्थः । यालस्य तैमिरिकस्य आझादः, विविवेकिन उद्वेगः । ननु योऽन्यैरेको दृश्यते, सोऽनेन द्वित्वालिग्निवः । नच असावेको द्वित्यालिग्नितत्वेन अर्थक्रियाकारी। फ एवमाह । तथैव हि असा. पक्रियां करोति । यथाप्रतिभासं हि सा । तेन प्रतिमासनं घेदस्ति, वत् वदनुसारिण्या अर्थक्रियया अपि भाव्यम् । सापिध प्रतिमासादेय सती अन्यथा अनवस्थानादिति प्रतिमास एय सत्ता, रवि हदि गृहीत्या उपसंहरति 'स्वात्मनि' इति । प्रतिभासमाने रूप यदि असत् म्यात्, प्रविमासमान इति । प्रस्युत सम्म वा सम्यगानम् । यथाप मिग विमा ·२४६ ईश्वरप्रत्यभिज्ञाविवृतिविमर्शिनी इति । इन्द्रजालं मत्रतत्रौषधादि विद्यते यस्य । 'असत्य- स्वेन' इति अबाह्यतयेत्यर्थः । 'न' इति । सोऽपि चेत् भ्रान्तो भवेत् , बाह्याभिमुखः प्रवर्तेत । नच एवम् । अत एव व्यपदि- शति-नाहं भ्राम्यामि, लोकं तु भ्रमयामीति । ननु एवं सर्वत्र अस्तमितैव भ्रान्तिकथा । नेत्याह 'ततश्च' इति यत एवं, तत इदं प्रमेयान्तरं लब्धमित्यर्थः । किं तत् । आह 'असत' इति अनन्तबहीरूपस्य द्विचन्द्रस्य प्रकाशमानस्यैव 'सत्त्वेन' इति वहीरूपेण ज्ञानाकारस्य वा अर्थत्वेन अनात्मत्वेन या प्रतीतिः, स भ्रम इति । यदिवा चस्तोरर्थे । ततस्तु द्विचन्द्रप्रतिभासा- नन्तरं प्रतीतिरिति अध्यवसायरूपा । अत्र पक्षे ततश्च' इत्यस्य अन्यव्याख्यायां 'नच' इत्यादिना तस्याः प्रतीतेर्बलादेव अध्य- पसायरूपत्वमापततीति निरूप्यते । तथाच न्यायप्रसक्तरूपान्त- रसमुच्चयार्थश्वकारः । द्वितीयव्याख्यायां प्रतीतिरध्यवसायरूपा भ्रान्तेत्यन हेतुमन्थः 'नच' इत्यादि । चो ह्यर्थे । यत् प्रथमानं प्रकाशमान, तत् वस्तु । तत् नियताकारं यथैव प्रकाशते; तथैव सत्, अन्यथाभूतं तत् न भवति । ततस्तस्य या प्रतीतिरविकल्पा प्रकाशरूपा, सा सर्वथैव अन्यथात्वं विपरीतवेदनरूपत्वं न सहते इत्यतो हेतोः प्रतीत्यन्तरं निर्विकल्पकप्रतीतिव्यतिरिकम् । तदपि न सर्वम् , अपितु विपरीतं येन अध्यवसीयते । नच अस्य खप्राधे परीत्यम् । अतः प्रथमाने निर्विकल्पक विषये रूपे तत् वैपरीत्यं येन अध्यवसीयते, तदेव अध्यवसायरूपं सर्वन भ्रम- ज्ञाने प्रान्त मिति युक्तम् । ननु निर्विकल्पकान्तरमेव तथा अस्तु । नेसाह 'तच' इति । अविकल्पकत्वमेतदेव-यत् प्रथामानरूप- त्वम्। संयोजन वियोजनादिव्यापारस्तु विकसनम् । तदाह विक- रूपात्मनस्तु' इति भ्रान्तित्वं युक्तमिति संयन्धः । तस्स हि ·स्वदेनुना अम्म अन्यधर्मस्पं व्यार पापितनिधि व्यापचानुप. सपिपिशानशून्यता नीतिपाति मांफरनन्दनःदिन विपन्द्रनिर्विरना, गधाविधविकपमानिश नम्पयमायो नमानिामभित्र उभपप्रारिमाप प्रमयतिम निय- सरि तिमिरे एवं मीपनिा-1 में पिरः प्रतिमाद वि। १२०३ वि०] श्रीमदभिनवगुप्तपादरचिता । २४७ प्रयमानरूपपातित्वमस्ति । तदाह 'दृश्य' इति । किं सर्वत्र भ्रान्तत्यम्। नेयाह 'विपरीत' इति । शुक्तौ दृश्यायां तदृश्यवि- परीतेन रजतेन अध्यवसाय ऐक्यं यदा करोति, तदा भ्रान्तत्वम् । नीले तु दृश्ये नीलेनैव विकल्प्येन ऐक्ये का भ्रान्तता। अन्ये तु व्याचक्षते दृश्ये स्पष्टे विकल्प्येन अस्पष्टेन यदैक्यम्, तदध्यवस्थन् मर्को विकल्पो भ्रान्तः, वस्तुमूलत्वेन तु प्रापकत्वात् न भ्रान्ति- त्या व्यवतियते नीलस्यैव प्राप्यत्वादर्थक्रियाकारित्वेन अभिमानात् सष्टारपष्टताद्यवान्तरानादरणात् । यस्तु दृश्येन ऐक्यं न अध्य- स विकल्प्यरूपस्वविपयमात्रनिष्ठः सर्वथैव अभ्रान्त इति । एक्दुपसंहरवि 'अतः' इति । द्विचन्द्राभासो निर्विकल्पो यः, वन न भ्रान्तता यथाप्रकाशमाभासस्य सत्त्वात् । अत एव नीले घसत्यपि नीलप्रकाशनं युक्तम् । नहि तस्य प्रकाशनमात्मीयं यपुर्यन असति तस्मिन् वदिग्नितवत् तत्प्रकाशनमपि न स्यात् पावता प्रकाशमानमम्य सदन, तय अतीति असत्यपि नीले वप्रकाशनं स्यादिति पाहायशून्यता युक्तिमती । असति नील- प्रशासने किं तदसि यदलान् नीलप्रकाशन प्रकाशेतेति असति नीरप्रकाशने न किंचिदपि प्रकाशेत, यदन्यस्य प्राशरूपं न धर्मः, वन् तदसंभवे न प्रकाशते दीपादेरमाय इय प्रमा- रमाः प्रकाशः । याच नीलप्रपाशम्य प्रसाधनं न अन्यधर्म पति सदममरे प्रकाशन या सर्यन, तन् न दृष्टमिति नियम वस्यति, ·बाह्यः . २४८ ईश्वरप्रत्यभिज्ञाविवृतिविमर्शिनी तत्प्रतिभानादेव हि तिमिरचिकित्सितादिः । यस्तु द्विचन्द्रोऽयं सर्वसाधारण इति अध्यवसायः, स एव भ्रान्तो वाधकैन तथावेदनात् । निवृत्ते तावत् तिमिरे एवं प्रतिपत्तिः-यो मया द्विचन्द्रो वाह्यत्वेन सर्वसाधारण्येन अध्यवसितः, स तथा न प्रतिभातः, प्रतिभातस्तु अबाह्य एष असाधारणस्तिमिरादिकार- णान्तरोत्थापितस्तदसाधारणपृष्ठ एव तु अभ्यमंसि-बाह्योऽयं स- र्वसाधारण इति । नच असौ तथेति । यद् बाधकेन नेतिना उन्मू- ल्यते संवेदनेन, तत् भ्रान्ततया व्यवहार्य स्वसंवेदनांश इव । वथाच द्विचन्द्रप्रतिभासद्विचन्द्राध्यवसायाविति कारणानुपलब्धिः। भ्रान्तताव्यवहारस्य नियमवतः कारणवत्त्वादन्यकारणासंभवाच नेति उन्मूल्यमानतैव कारण, तदिह न उपलभ्यते इति । यदा भट्टः 'असत्यस्यावहि वो वाघः सत्त्वमतो द्विधा ।' इति । तथा विकल्प्यस्यापि अनर्थता न भवति भ्रान्तत्याभावात् । यतो वाधकेन तत्र न किंचित् क्रियते, दृश्य विकल्प्याभेदाध्यय- साय एव तु उन्मूल्यते इति प्रक्रम्य आह 'आभासभेदे त्वर्थः कस्तत्राभेदो भ्रमो वपुः इति । ननु एवं द्विचन्द्रनिर्विकल्पकप्रत्ययभ्रान्तताभिधाने तिमि- राशुभ्रमणेत्यादावार्यस्य कोऽभिप्राय इत्याह 'पाह्यतावसा. योऽपिच' इति । तिमिरेण अयमसाधारण आभात उत्था- प्यते-यतो न वेत्ति, ततो याह्यताध्यवसायः । एवदुक्तं भव. ति- -आमास उत्तिष्ठन् प्राचुर्येण याह्यार्थफत एव भवतीति दृढाभ्यासवासनामहिम्ना प्रथमत एव प्रभृति स आभास: संविदि अध्यवसाये च निर्भासमानः समाकृष्टयाह्यताक एप निर्मासते मन्दमतेरिन्द्रजालतिमिरादाविति प्रथमत एवं प्रभृति ·१० ३ वि०] श्रीमदभिनवगुप्तपादरचिता। २४९ भ्रान्तत्वमुक्तम् । यस्तु तिमिरादिकारणत्वमवैति गच्छन् कक्षाद्या. मासस्य, स वाह्यतां न अध्यवस्थति । तथाच नावारूढं पश्य पश्य तटवरवः प्रतिलोमं तूर्ण तूर्ण धावन्तीति सविस्मयमाचक्षाणं शिशुकं प्रत्याह नैवं वृक्षा भवन्ति, दृश्यते केवलमित्यमिति । अनेन प्रतिभासधर्म एव अयमिति उक्तं भवति । एवं निर्विकल्प- फेन एतत् वाघिष्यमाणमाह्यतास्वीकारात् सह्यमात्मनि भ्रान्तत्वम्, शुक्तिरजतभ्रमे तु प्रथमनिर्विकल्पफेन रजतस्वीकाराभावात् न सहसमिति अन्याभिप्रायः इति । 'तावत्' इति । इह तावदु- पयोगि दर्शितम् , अन्यत्तु दर्शयिष्यते । 'भवताम्' इति स्वद- शेने भ्रान्तितत्त्वं यत्, तदिह न तावत् दर्शितमिति यावत् । यत् नरेश्वरविवेकः 'परेपामपि फेशादी भ्रान्ता संविद्वहिर्मुसा ।' इति । एवं लोकप्रसिद्ध भ्रमरूपे यस्तृतीयोऽध्यवसायांशः, तन्नि- दर्शनेन सर्वत्र अध्यवसाये भ्रान्विरूपं प्रदर्य भ्रान्तिरूपेण मध्य- पसायेन व्ययविष्ठापयिपिवस्य याास व्यवस्था न घटते तत्र मंशे तस्य जहरूपस्यात् । यत्र अंशेप अजहर हत्यमयारे, वन व्य यस्थासंपादनानौत्गुफ्यादिति दर्शयति 'स्मृतिमानं हि' इति । दि पति यस्मादेवं भूयोऽत्र विभाग इतीति, उरमान् विपयव्य. सापफस्यमयपसायम्प न युग्यते यया प्राम्प स्मृविज्ञानपेति । रगतिरपलशनमत्र । एनदेय पटयति 'म' इति । योऽशो न भान्चो निर्विकल्पमसंवेदनशनः, स न अर्यम्प व्यवस्थापक- मोन भन्यवापस मामासस प प्रशासनाम् । यत: सोमाः प्रतिमाममान: मरूपम्गमासमाय:, तरमा रवितानाद- मिनोनमहिरिए, न पायममायो - ।

·२५० ईश्वरप्रत्यभिज्ञाविवृतिविमर्शिनी 'ज्ञानाव्यतिरिकं च..... इति न्यायात् । यस्तु विकल्पनव्यापारारमा अध्यवसायः, यद्यपि स्वांशादयतीर्ण इव लक्ष्यते इत्यतोऽर्थे व्यवस्थापकतया संभावयितुमारब्धः, तथापि न निर्वहति अस्थ संभावना। तदाह 'याचता' इति पूर्वप्रक्रान्तसंभावनानिहाभायद्योतकमव्ययम् । ननु भ्रान्तं च भविष्यति, व्यवस्थापकं च भविष्यति । दुष्यति कि हि तत इति भ्रान्तत्वेन सह समुच्चीयमानं व्यवस्थापकत्वमाश- वितं निषेधति भ्रान्तस्यापि' इति । अत्र हेतुः 'जडत्वात् इति । ननु विषयस्य व्यवस्थापक इति कोऽर्थविषयस्य व्यवस्था करोति । तत्र यथा काष्ठस्य प्लोपं करोयमिरित्युक्ते जाड्यम- मेर्न प्रतिबन्धकम् , तथैव अवसायो व्यवस्था विषयस्य करो. तीति किमस्य जाड्याजाड्यचिन्तयेत्याशय आह 'व्यवस्था- पमं हि' इति । आत्मनि संवेदनं प्रख्याप्रमुखं पार्यन्तिकोपाख्या- लक्षणाध्यवसायरूपम् , परत्र च प्रमावन्तरे वथाभूतस्य स्वात्मनि यादगर्थीकारोऽध्यवसाया, सत्सशस्य अर्थाकारस्य अध्यवसायस्थ पूर्व वा तेन अर्थाकारप्रकारेण अभूतस्य जननार्थ वाचकस्य संकेतितस्य शब्दस्य उदीरणमुपाख्याप्रसादकं यदशात् तद्धानो. पादानादियोग इति, इत्येतत् व्यवस्थाशब्दवाच्यम् , नतु अर्थस्य असौ काष्ठस्य इव कश्चित् विकारः। हि इति यत एवं, ततः प्रख्योपाख्यावत्वं वस्तुविषयं जडस्य स्वात्मनिष्ठस्य वस्तु अस्ट- शवः कथं स्यात् । चोऽन्वाचये । अत एव उपसंहरिष्यति 'व. स्तुसंवेदनरूपत्वलाभः' इति । तूष्णीकेनापि हि विपर्य संवेदयमानेन व्यवस्थापितोऽर्थः, किंतु व्याहारव्यापारा दिना सा व्यवस्थापना निश्चयेत्युपाख्यानं प्रख्यायाः फरावलम्बनमा- दधत् उत्साचिन्येन व्यपदिष्टमिह । मनु विपयधर्म एव व्यव. - ·, १ अ० ३ वि०] श्रीमदमिनवगुप्तपादरचिता । २५१. स्था अस्तु भाट्टन्यायेन । अत्र आह 'प्रतिप्रमातृ' इति । विप- यधर्मो हि प्रतिप्रमात न भिद्यते । नहि एकस्य शुक्लः पटः, अन्यस्य पीतः, अन्यस्य न शुक्लो न पीत इति भवति । इह पुनरेकस्य स्पष्टं प्रतिभातोऽपरस्य अप्रतिभात एवेति दृष्टम् । विष- यधर्मतायां तु इदं न घटते । यः प्रतिप्रमात भिद्यते धर्मः, स विषयधर्मो न भवति सुखादिरिव; तथाच व्यवस्थेति विषयधर्म- त्वस्य व्यापकं व्यवस्थानं, तद्विरुद्धेन अव्यवस्थितत्वेन व्याप्त प्रति- प्रमातृभिन्नत्वमिति व्यापकविरुद्धव्याप्तोपलब्धिः। 'प्रमातुः' इति प्रमातृधर्म एव अयम् । यस्य च अयं विषयप्रख्योपाख्यालक्षणो धर्म:, स एव अजड उच्यते । अपिशब्दो वृत्तौ पराभ्युपगमस्य अयुक्तताद्योतकः । यद्यपि त्वया चिद्रूपोऽङ्गीकृतः, तथापि न निर्दोपत्वमिति । स एवं' इति तत्रैव तेन प्रख्योपाख्ये कर्तव्ये। 'सच बाह्य एवं' इति बाह्यः प्रख्यातश्च उपाख्यातश्च तत्र भवन पूर्ण एव प्रकाशितः स्यादिति प्रत्यक्षादस्य स्मृत्यध्यवसा- यस्य न भेदो भवेत् । अत एव 'संविदात्मना' इति उक्तम् । सवित्स्वभावस्य हि यो व्यापारः, स कोऽन्यः सवेदनातिरिक्तो भवितुमर्हति । तद्ध्यवसायादिशब्दैरपि अभिधीयमानोऽसौ प्रका- श एव पूर्णः । ततश्च यत् यत्र पूर्णप्रकाशरूपं न भवति, तत् तन भ्रमात्मकमपि न भवति, सुस इव स्वसंवेदनम् । तथाच स्मृत्य- वसाये अतीर्थेऽर्थे यत् किल यत्र न पूर्ण प्रकाशनं, तत् भ्रान्तं रजत इव तत्संवेदनं किंचिदिति व्यापकानुपलब्धिः । अभ्रा- न्तत्वे प्रसक्तेऽपि न कश्चित् दोपः, प्रत्यक्षतुल्यतायां तु संवेद- नविरोध इत्याशयेन वृत्तौ सैव दोपत्वेन उक्का । टीकायां च तव एव उभयमुक्तम् । अनर्थः स्वात्मा खोल्लेखश्च यः, स एव अध्य- घसायस्य प्रतिभास्योऽर्थः, बाह्यस्तु नैव प्रतिभास्यः । वर्हि वाह्यो

·२५२
ईश्वरप्रत्यभिज्ञाविवृति विमर्शिनी
।
.
जडोऽयम् । नहि जाड्यस्य शृङ्गमस्ति । यदेव चन अप्रतिमास-
रूपं, तदेव तत्र जडमुच्यते नीलमिय अन्यत्रेति भावः ।
'अर्धाशे' इति व्यवतिष्ठापयिपिते बाह्ये इत्यर्थः । स्वात्मा संवि.
द्रूपा, उल्लेखश्च उत्प्रेक्षणेन स्वव्यापारेण उत्कीर्येव स्वात्मनि अर्था-
दुत्कृष्येय लिख्यमानश्चित्रकल्पश्छायामात्ररूपो नील इति ।
उभयमपि एतदयाह्यं प्रकाशनयोगेन स्पृशवा अध्यवसायेन तत्रैव
प्रख्योपाख्यावता व्यवस्थाजनकेन भूयताम् , नतु बाह्य इति
मात्रशब्दार्थः । इयता सौगतमते अर्थस्य व्यवस्थैव न कथंचि.
दुपपद्यते निर्विकल्पकेन तस्याः पूर्वापरपरामर्शमाणिताया अर्स-
पत्तेरवसायात्मनश्च विकल्पस्य बाह्येऽर्थे जडत्वात् तब्यवस्था-
कारितानुपपत्तेरिति दर्शितम् । प्रख्यान है केवलं निर्विकल्पक-
रूपमुपाख्यारूपशून्यम् । न तत् व्यवस्थानमर्थस्य । नापि उपाख्या
केवला प्रकाशशून्येति । यश्च प्रत्यक्षायते विकल्प इति, तर किम-
सावाचरति यत् प्रत्यक्षेण उपमीयेतेति उक्तमेव । अतश्च बाह्यार्थ-
सिद्धिरपि कथमिति सूचितम् । अत एवं स्वदर्शने सिद्धान्ती
प्रकाशविमर्शयोरन्योन्यमवियोगं दर्शयिष्यति येन अर्थव्यवस्था
सुलभेव बाह्यत्वेनापि । सा हि प्रख्योपाख्यामयी। ते एव च प्रका-
शविमर्शावर्थस्येति तदात्मको बोधः कथमर्थव्यवस्थारूपो न भवे-
दिति न किंचित् दुःसमर्थमत्र 1 अवसायो दर्शनीभूतोऽवसायी-
भूतं दर्शन मित्सपि पुरुपवुयाविशेषाभिधानसमानमतात्त्विकमेव ।
पश्यामीत्यपि न दर्शनस्य निःशमशमस्य वपुरुचितं येन इयता
दर्शनीभूतमवसायरूपं भवेत् । पश्यामीति हि परामर्शोऽयमय-
सायस्यैव वपुरिति परस्य असमञ्जसमिति आस्ताम् ॥ ५ ॥
एवमन्योन्यभिमानामपरस्परवेदिनाम् ।
ज्ञानानामनुसन्धानजन्मा नश्येजनस्थितिः ॥६॥

·१०३ वि०] श्रीमदभिनवगुप्तपादरचिता। २५३ 'तदेवं' इत्यादिना सूत्रं संक्षेपेण अवतारयति । 'ज्ञान' इति तदीयमन्यज्ञानसंवन्धिनं विषयं न आस्कन्दति न स्वीकु. रुते । कथं तत्स्वीकरणं संभाव्यते । आह "निज' इति स्वरूपे खविपयमाने च निष्ठा विश्रान्तिर्यस्य तादृशं यदपरं स्वीक- र्तव्यो विषयो यदीयस्तज्ज्ञानद्वारेण । ननु तद्विपयस्वीकारे कथं तज्ज्ञानं द्वारतामेति । उच्यते तदपर' इति तत् स्वीकर्त. व्यविषयं यदपरं ज्ञानं, तत् यतः संवेद्यं भवति । ननु ज्ञानं यदि संवेद्यम् , तर्हि विषयस्तदीयः कथं स्वीक्रियेतेत्येवमाशय इद- मेव उक्तं तदपर' इति तस्य अपरस्य ज्ञानस्य यतः संवेद्यो विषयः । स्वविषयप्रकाशनस्वभावं हि तज्ज्ञानं वेद्यीकुर्वता ज्ञानेन अवश्यं तद्विपयोऽपि स्वीकृतो भवेदिति यावत् । ननु यदि अयं परविपयस्वीकारे ज्ञानस्य ज्ञानान्तरवेद्यत्वमुपायः, सदाश्रीय- ताम् । तर्हि तदाश्रीयेत, यदि घटेत; नतु घटते इत्याह क्रमेण यद्भवनं, तेन भिन्नानि किल ज्ञानानि । ननु ततः किम् । आह स्वाभासे स्वरूपे स्वाकारच्छायारूपे च विपये प्रकाशनरूपाणि, नतु परखरूपे परविषये व्यतिरिक्त वा विपये । तथा वृत्तिः 'स्वात्ममान' इति । अत्र हेतुरनन्तरोपपादितो न्यायः। तेन हि न्यायेन किं कृतमिति । आह 'स्वरूपमात्र' इति । इयता प्रथमं कारिकाध व्याख्यातम् , द्वितीयं व्याचष्टे 'ततश्च' इति । ततः परज्ञान विषयस्वीकाराभावाच्च अर्थिनामर्थक्रियालाभः प्रवृ. त्तिपूर्वको न स्यादर्थिताया एव अनुदयात् । सा हि प्रवृत्तिवि- पयस्य प्रार्थनीयस्य अर्थविशेपस्य निश्चये सति भवति । प्रार्थनी. यश्व इत्थमर्थो भवति यदि स पूर्व सुखसाधनत्वेन दृष्ट इति निश्चयः । एवंच विपयसंमेलनात्मा निश्चयः प्रार्थनाकारणं, नत् नास्तीवि कारणानुपलब्ध्या प्रार्थनाया अभावे उयैव उत्तरोत्तर- ·२५४ ईश्वरप्रत्यभिज्ञाविवृतिविमर्शिनी कार्याणामभावः इति प्रार्थनाध्यवसायप्रवृत्तिप्राप्तिहानादान- संव्यवहारादिलोकयात्रा उत्सीदेत् । क्रमोपजातस्य संवित्प्रबन्धस्य विचित्रं कृत्वा संयोजन वियोजनादिना बहुप्रकारेण वैचित्र्येण यत् कस्मिंश्चित् विषये मेलनं-यस्त्वया अद्य विषयो दृश्यते, स पूर्वमपि मया इस्थमवलोकितः इत्येवंरूप; तेन किल तत्समर्था- चरणं प्रवृत्तिविषयस्य अर्थविशेषस्य निश्चये क्रियेत । तदेव तु न घटते । अनेन 'अनुसंधानजन्मा' इति व्याख्यातम् । आलयविज्ञानमेकमपि कल्पितं क्षणिकत्वादविषयमेलनाय प्रभ• वति। स्मृतिज्ञानं च विचारयितुमारब्धमिति अखिलपदम् । प्रथ- मज्ञानमपि अहमिदं जानामीति अहन्तापर्यवसितम्, अहमिति च पूर्वापरस्वात्मरूपपरामर्श विश्रान्तं प्रथते इति तद्विश्रान्तत्वाभाचे तदपि न किंचित् भवेत् । सुखदुःखादावपि एपैव वर्तनीति । स च अयमनुसन्ध्येकरसतया प्रमाता व्यवहरन् तदभावे मूछि- तप्रायीभवेदिति अनुसन्धिरवश्यसमर्थनीयः। ननु मा भूवन खाभासमात्रप्रकाशनरूपाणि विज्ञानानि, सन्तु बाह्यार्थप्रकाश- नरूपाणि। बाह्यश्च संतानवृत्त्या वा स्थैर्येण वा तज्जातीयत्वेन वा पूर्वेण ज्ञानेन यो दृष्टा, स एव उत्तरेण ज्ञानेन दृश्यते इति सिद्धं विपयमेलनम् । सिध्येत् , यदि दृष्टता तस्य अर्थस्य धर्मः स्यात् । यावता पूर्वज्ञानरूपमेव सा । नच अन्योन्यं ज्ञानयोः स्वरूपतादात्म्यम् । ज्ञानभेदस्य अपारमार्थिकत्वे हि एवं स्या- दिति । एतत् दर्शयति व्यतिरिक्त' इत्यादि । विपयमेलनं हि दृष्टवाया विपयधर्मत्वेन वा ज्ञानयोः स्वरूपैकत्वेन वा परस्परवे- दकत्वेन वा स्यात् , न अन्यथेति एकान्तोऽयम् । ननु तृतीयो- ऽस्तु अयं पक्षः । नेत्साह 'तदपि' इति तथाभूतमपि व्यतिरि- कार्यप्रकाशनरूपमपि तत्त् शानम् । 'स्वातच्यण' इति पूर्व- ·१० ३ वि०] श्रीमदभिनवगुप्तपादरचिता । २५५ ज्ञानयोगक्षेमास्पर्शेनैव । ननु यदि तज्ज्ञानं पूर्वज्ञानपुरःसरीकारेण तं विषयं स्वीकुर्यात् , का खण्डना; प्रत्युत अस्मिन् वस्तुनि प्रतीतिः साक्षिणी ज्ञातोऽयमर्थ इति । एतदाशय महता प्रब- न्धेन ज्ञानस्य ज्ञानान्तरवेद्यतामाक्षपादाभ्युपगतां पराकर्तुमुपक्र- मते 'ज्ञानानाम्' इत्यादिना। अत्र संक्षेपेण युक्तिः 'जड- तापत्तेः' इति । 'उक्तम्' इति 'दृक् स्वाभासव... ।' (१९३२) इत्यत्र । अत्र परो वितत्य स्वाभिप्रायं प्रकटयन् ज्ञानान्तरवेद्यतां न उपगते स्वप्रकाशत्वेऽपि समर्थयते 'स्वसंविदूपत्वात् इत्यादिना 'नान कश्चिद्वाघः' इत्यन्तेन । 'भवन्ति' इत्यन्तेन सिद्धान्तिमतं पूर्वपक्षवादिना अनूदितम् , अनेन च 'अपर- संवेद्यानि' इति वृत्तौ नमः सवेदनेन संबन्धो व्याख्यातः । परशब्देन सबन्धे साध्या विशिष्टो हेतुर्भवेत् । एवमनूद्य 'कुतः' इत्यनेन स्वमतमाह । इदं च अस्य आकूतम्-यथा दीप प्रज्व- लिते दीपान्तरमागच्छत् प्रकाशते न कश्चिद्विरोधः, तथा ज्ञानेऽ. पि ज्ञानान्तरम् । एतावता हि न तस्य ग्राहकस्य ज्ञानस्य किंचित दुष्यति, तत् हि जडं वा गृहीयादजडं वा । ग्राहकत्वे का हानिः । तदाह 'यथा जड' इत्यादि । ग्राह्यस्यापि का सण्ड- ना । जडत्वापत्तिरिति चेत् , नैवम् । ज्ञानं हि प्रकाशमानमपि वथा स्वयं प्रकाशवे यथा परस्य प्रकाशनरूपमेय भवति, इति आत्मप्रकाशननान्तरीयकपरप्रकाशनयोगादात्मानात्मप्रकाशनरू- पमस्य अनपेतमेव । तदेव च अजडत्वम् । प्रकाश्यता च नाम न तस्य स्वरूपीभवति घटवदेव । तेन सापि अस्य न बह- तामानयति । एतदाह 'प्रकाश्यत्वाप्रकाश्यत्वयो।' इति । अप्रकाश्यत्वं न प्रकाशितोऽयमिति व्यवहारः, स न विषयस्य श ·२५६ ईश्वरप्रत्यभिज्ञाविवृतिविमर्शिनी . स्वरूपं प्रकाशितोऽयमितिव्यवहारवत् प्रमात्रा च अस्य ज्ञानस्य ग्रहणे परप्रकाश्यत्वमेव उपपन्न मिति दर्शयति 'न खप्रकाशेन' इति । येन हि प्रकाशरूपेण विषयस्य असौ प्रकाशस्तेनैव चेत् प्रमातुः संवेद्यतामेति, घदस्यापि संवेद्यतामन्ते ज्ञानान्तरानुदये हि को विशेष आत्मद्रव्यस्य घटद्रव्यस्य वा । तस्मादस्य संवेद्यता नाम ज्ञानस्य घटवदेव ज्ञानान्तरम् , घटात् विलक्षणत्वनिदानं तु इयमेव अस्य प्रकाशता या विषयं खं प्रति प्रकाशरूपता । नहि विषयस्य प्रकाशरूपता निजं वपुः । तदेत- दाह 'तत्प्रकाश एव हिं' इति । स्वपक्षं परो निगमयति 'तदेवम्' इति । ज्ञानस्य प्रकाश्यता ज्ञानान्तरमेव, स्वरूप तु प्रकाशमानस्य परप्रकाशनरूपत्वमिति दर्शितं प्रकाशा- स्मत्वात् परप्रकाशनस्वभावत्वाचेवि ज्ञानरूपं जडरूपं वेति ग्राहकस्य ज्ञानस्य न काचित् खण्डनेति दर्शितम् । 'ज्ञानान्त- रेणापि एवम्' इत्यादिना ग्राह्यस्य ज्ञानस्य न किंचित् हीयते इति उक्तम् । यस् यत्र न लक्षणं स्वमपबाधते, तत् तत्र विरुद्ध दर्पणस्वच्छतायामिव स्वच्छदर्पणान्तरसंक्रान्तिः । तथाच ज्ञाने ज्ञानान्तरेण पाहता न ज्ञानस्य स्वं लक्षणं प्रकाशमानस्य सतः परप्रकाशनरूपत्वं बाधते इति ध्यापकानुपलब्धिः । विरोधो हि कचिदेव भवति, न सर्वत्र । यदि च लक्षणानपबाधकोऽपि विरुद्धः स्यात् , सर्व सर्वस्य विरुद्धं भवेदिति नीलस्य कार्यत्व- कारणत्वाद्यपि रूपं न भवेत् विरुद्धत्वात् । एवं नियमवत्त्वस्य ध्यापकस्य अनुपलम्भप्रसङ्गात् विरोधव्यवहारो लक्षणानपयाध- फरूपात् प्रतिपक्षतः अच्युतो लक्षणापयाधफत्वेन व्याप्यते । तथ इह न उपलभ्यते इति । एतत् परिहरति 'अन उच्यते' इत्यादिना । अनेन प लक्षणानपयाधकत्वस्य असिधि निरूपयन् - ·१०३ वि०] श्रीमदभिनवगुप्तपादरचिता । २५७ विरोधमेव समर्थयते । ज्ञानं हि घटस्य प्रकाशनरूपम् । तत्र प्रकाशमानत्वं न घटनिष्ठं किंचिद्रूपम् , अपितु ज्ञानस्वरूपमेव वत् । यदिच तत् प्रकाशमानत्वं ज्ञानगतमपि ज्ञानान्तरस्वरूप- मेव, तर्हि प्रकाश्यस्य ज्ञानस्य निःस्वरूपत्वमेव स्यात् । ग्राहक- स्यापि ज्ञानस्य या प्रकाशमानता, सापि ग्राहकज्ञानान्तरमेवेत्य- नेन पर्यायेण सर्वमेव ज्ञानं निःस्वरूपं भवेदित्यभिप्रायेण उपक्र- मते 'यथा' इत्यादि । 'प्रकाश्यमानेऽपि' इति वचनमात्रेण अभ्युपगमे सत्यपीत्यर्थः । 'अहमितिप्रत्येयः' इति अहे कृत्यः । प्रकाशमानतायामनन्यापेक्षत्वं बोधलक्षणम् । तच्च ग्राह्यतायामन्यापेक्षतारूपायां बाधित मेव स्यात् । एवमहणेन अनन्यापेक्षामाह । अहमित्येवप्रकाशार्हः स एव हीति संबन्धः। मध्यप्रन्थस्तु 'अहमित्यस्यैव' इत्यादिरत्र हेतुत्वेन उक्तः । ननु अहमिति न ज्ञानमेतत् , अपितु ज्ञातुरयं परामर्शः; ज्ञान च इह मीमांस्यते इत्याशय आह 'यदा तु' इति । तुशब्दद्वयं वास्तवे सत्यपि अभेदे अर्थावच्छेदानवच्छेदकृतं ज्ञानत्वं ज्ञातृत्वं चेति विशेपद्वयं द्योतयति । एतदुक्तं भवति न सलु आत्मा नाम किंचित् द्रव्यान्तरं यस्य ज्ञानेन घटवदेव ज्ञानं प्रकाश्यते । तथात्वे हि न किंचित् प्रकाशेत । तथाहि घटस्य प्रका- शमानत्वं न स्वरूपम्, अपितु ज्ञानम् । तस्यापि प्रकाशमानत्वं यत् , तत् न खरूपम् , अपितु ज्ञानान्तरमिति अमकाशाद्वैतं भवे- दिति सुप्तं जगत् स्यात् । तस्मात् संविदेव प्रमातृरूपा अन्तः शरी- रप्राणशून्यादिकावच्छेदपरिगृहीतसंकोचा अपि वहिर्मुसानवच्छे- दात वहिरलब्धसंकोचा मायाप्रमातृरूपा वहिरपितु लब्धसंको- चतायां ज्ञानरूपा । तत्रापि बहिरसंकुचितं रूपमनुयायि भासते एव अन्यथा अनुसंधानायोगादिति ज्ञानमात्मधर्म उच्यते इति ।

·- २५८ ईश्वरप्रत्यमिज्ञाविवृतिविमाशनी 'सौगतैरपि' इत्यादिना सर्वस्य इत्यमेव अयमयभास इत्या- हा स्थिरमस्थिरविषयच्छायोपरक्तरूपानुविद्धं प्रकाशलक्षणं सर्वस्य तावद्ध्यात्मसिद्धमनपहवनीयम् । तत्तु समर्थयितुमशक्नुवद्भिः कुशकाशमवलम्व्यते । तथाहि बौद्धरस्थिरमेव अस्य पारमार्थिक रूपमङ्गीक्रियते, स्थैर्य तु सताननिष्ठतया विकल्पकल्पितं ज्ञान- मात्रवादिभिः, सांख्यैरस्थिरं रूपं विषयच्छायोपरागतं, प्रका शरूपत्वं च पुरुपच्छायोपनतं बुद्धितत्ववादिमिः । 'मुख्यया' इति न यास्तवमत्र मुख्यत्वम्, अपितु प्रतिभासानुसारेणेति मन्तव्यम् । अव एच आह 'प्रकाशमानायाम्' इति । वास्तवं हि प्रमातृत्वं पुरुपस्यैव । यदिवा पुरुपस्य चितिमात्ररूप- त्वात् प्रमातृत्वादिव्यवहार उपचरितः प्रमाण विपर्ययादिवृत्ति- सारूप्यकृतः । 'बुद्धिवृत्त्यविशिष्ठा हि व्यावृत्तिः' इत्युपगमात तु पुरुपच्छायोपरते धुद्धितत्त्वे एव मुख्यः प्रमातृभावः। 'उभय. रूपः' इति इदं ज्ञानम् , अयं प्रमातेति च । 'येपामपि इति नैयायिकादीनां ज्ञानलक्षणो यः प्रकाशः, ज्ञानोदय एव हि एषां मते विषयप्रकाशः, ततोऽतिरिक्त आत्मशब्दवाच्यो नित्यव्यापि- द्रव्यविशेषः प्रमावेति । तत्रापि स विपयप्रकाशस्तावत् तस्मा- दात्मद्रव्याव्यतिरेकेण निर्मासमानोऽङ्गीकृतः । केवलं वथा- निर्भासने समवायस्य निमित्तत्वमुक्तम् । यथा तु रक्तशुक्लः पट इति रागशौक्ल्यानुविद्ध एव चित्रपटो भाति, तथैव ज्ञाता अह- मात्मेविप्रययेऽपि घटज्ञानात्मना प्रकाशेन पटज्ञानज्ञानात्मना च प्रकाशेन ओतप्रोत खमार एव असाआत्मा स्यादिति विचि- प्रकाशरूपानुविद्ध एर आत्मा,-इति युक्तमयोचाम । स एव शानं प्रमाता चेति । ननु समवायः संयन्धः, सच भेदेनेव मवति संयोगयदित्याशय सत्यम, किंतु अयुतसिद्धत्वात् ज्ञानस्य ·१ अ०३ वि०] श्रीमदभिनवगुप्तपादरचिता । २५९ न जातु भेदेन अवभासो युक्त इति दर्शयति । 'अन्यथा' इति च्यापित्व नित्यत्वाभ्यां तद्विपरीताभ्यो व्यक्तिभ्योऽत्यन्तभिन्नयोग- क्षेमा अपि जातिय॑क्तितादात्म्येनैव अवतिष्ठते निर्भासते चेत्येवं- भूतो यः समवायस्य महिमा, स कथं गुणगुणिनोरत्यन्तमभिन्न- योगक्षेमयोर्भेदेन अवस्थाननिर्भासावगीकुर्यादित्याशयेन जातिम- त्र दृष्टान्तीकरोति 'नहि' इत्यादिना । दृष्टान्तस्य हेतुखरूपपरि- पोपकत्वेन प्रकृतप्रसाधनागतेत्याशयेन हेतुतायोतको हिशब्दः । यदि जातिः स्वतत्रा आसीत भासेत वा, तदा तत् द्रव्यमेव स्यात् प्रकाशेत च । भिन्नेषु अभिन्न प्रत्ययजनकत्वं हि जाते - वितम् । ननु यदि सर्वज्ञः पट् पदार्थान् विविक्तानालोचयवि, तदा जाति पृथक्त्वेनापि अवलोकयेत्, महाप्रलये च व्यक्त्यमा- वेऽपि अवश्य जाती: पश्येत् नित्यत्वेन च तदापि तासां भावा- दित्याशय आह 'सर्वज्ञस्यापि' इति । नहि अयथास्वरूपं सर्वज्ञः पदार्थान् पश्यति । एवं हि स भ्रान्त एव भवेत् । सर्व- ज्ञत्वाच प्रलयेऽपि असावतीतानागताः साक्षात् व्यक्तीः पश्यन् सदुपरञ्जकत्वजीवितामेव जातिमवैति । तदेतत् 'अर्हति' इत्य- नेन उक्तम् । दृष्टान्तं व्याख्याय दान्तिके योजयति तद्वत्' इति । अहंप्रकाशप्रतिभास्यो हि प्रमाता आत्मा । तदभेदेनैव ज्ञानमुचितप्रकाशं घटाभेदेन इव शुकृस्तद्गुणत्वात् । ततो हि भेदेन प्रकाशमानं यदि तद्गुणः स्यात् , विश्वमपि तद्गुणः स्यादिति तद्गुणत्वमनियमप्रसङ्गेन विपक्षात् व्यावृत्तं साध्येन पदभेदप्रका- शेन व्याप्यते इति स्वभावहेतुः । एवंच ज्ञानं ज्ञाता अहमियेव उचिताभासम् । इदमिति तु अवभासे ज्ञातुर्वेहिभूतमतद्गुणरूपं खतम्रमन्यगुणरूपं वा भासमानं ज्ञानमेव भातं भवेत् । एवमहं. प्रकाशयोग्यस्य प्रमातुरन्तर्निष्ठतयैव ज्ञानस्य प्रकाशनं सर्वदर्शनेषु ·२६० ईश्वरमत्यभिज्ञाविवृतिविमर्शिनी उदितम् । 'ज्ञानम्' इति ज्ञानस्य ज्ञानान्तरपेद्यता न युक्ता। ननु मा भूदिदमिति ज्ञानस्य प्रकाशः, भवतु च अहमिति; किंतु यथा सुखी अहम् , इच्छामि द्वेष्मि प्रयतेऽहमित्यादौ सुखें- च्छादेरात्मसमवेतत्वेन आत्मसमवेतेनैव व्यतिरिक्तेन ज्ञानेन प्रका- शनं, तद्वत् ज्ञाता अहमिति ज्ञानस्यापि ज्ञानान्तरेणैव एकार्थसम- वायिना भविष्यतीत्याशङ्कय दृष्टान्त एव अयमयुक्त इति हृदये गृहीत्वा अहंप्रकाशस्यैव रूपं निरूपयति 'स्वयम्' इति । अहंप्रकाशमयत्वमेतदुच्यते-प्रकाश्यतायां स्वातच्यमनन्यमुखप्रे- क्षित्वम् , अन्यथा प्रकाशान्तराव्युपरमेऽनवस्थानात् न किंचित् प्रकाशेतेति अस कृत् निर्णीतं 'प्रकाशस्यात्मविश्रान्तिरहभायो हि...।' (अ०प्र०सि०२२ का०) इति । यस्य हि नैयायिकस्य सदा परोक्ष एव आत्मा, तस्य तत्परोक्षवृत्तिर्धर्मः प्रकाशेतेति । एतदेतावत् कथम् । पृथक्प्रका• शमानश्च कथमयुतसिद्धो भवेत् । नमसोऽपि अनि से शब्दस्य निर्भास इति चेत् , एतदपि कथम् । तरूपचनसंयोगाप्रत्यक्षत्वं च कथं स्यात् । अथ अहमितिज्ञाने प्रकाशते एव आत्मा । तत्रापि अहमित्यपि ज्ञानं न स्वकाशम् । तदपि ज्ञानान्तरमा- ह्यम् । तत्तु ज्ञानान्तरं केन आकारेण उदेतीति चिन्यम् । यदि तावदिदमिति, तदा आत्मबहिर्भावोऽस्य स्यात् । अथ अहमिति, तर्हि आत्मज्ञानमिदं भवेत्, न आत्मज्ञानज्ञानम् । अनवस्थानाच न किंचित् प्रकाशेत । ज्ञानस्य उदयो विषयस्य प्रकाश इत्युक्तिर्हि ज्ञानविपययोस्तादात्म्यं वा आनयेत् घटस्य उद. काहरणं यत, तदेव पटसंबन्धि प्रावरणमित्येतत्तुल्यतया या वक्त- उन्मत्तताम् । तस्मादनन्यापेक्षप्रकाशत्वं ज्ञानस्य स्वरूपं तदन्यापे. क्षप्रकाशत्वेन विरुद्धम् , तदेष प शानान्तरमाक्षात्यमिति न .

·" १ अ०३ वि०] श्रीमदभिनवगुप्तपादरचिता । ज्ञानं ज्ञानान्तरवेद्यम् । 'तद्विषय' इति ज्ञानानां चे विषया- स्तेषां या व्यवस्थितयः, तासां निष्ठा अनवस्थाभावेन परिसमा- प्तिरिति यावत् । तदेव'इति यदस्य ज्ञानस्य स्वरूपं विषयोन्मु- खाहप्रकाशमानरूपत्वम् । 'किमन्यत्' इति अन्यत् हि तदीयं गुणत्वादि तावत् न भाति अर्थप्रकाशमात्रस्यैव निर्भासात् । भास- मानमपिच तद्रूपादि गुणान्तरसाधारणज्ञानरूपवया नैव निर्भात स्यादिति ज्ञानं न आभातं भवेत् । एतदुपसंहरति 'तत्' इति यदेतदुक्तं, तस्मात् हेतोः । इदमिति प्रकाशस्वातन्यरूपादहंभा- वात् पृथक्कृतं सत् ज्ञानं यदा प्रकाशते, तदा अहं ज्ञाता विष- यप्रकाशमयः इत्येवंभूतां पार्यन्तिकी प्रतिपत्तिमधिशय्य प्रकाशित भवति । यथा अयं शुक्लो गुणः पटात् पदार्थान्तरभूतस्तत्र परं समवायेन वर्तते इतिविकल्पे अयं एटः शुक्लः इति विकल्पान्तर- व्यवधिना गुणस्वरूपमामृष्टं भवति, न साक्षात् । तथा मम ज्ञान- मिदमिति इदानीमिति अन्यस्य प्रकाशबलात् यस्य प्रथते इति व्यवहियमाणता इदन्तारूपा, तन् जडम् ; खप्रकाशताबलात् यस्य अहन्तारूपा, तदजडमिति । इत्यंच यदि पराधीनप्रकाशं प्रकाश्यं चेति जडलक्षणम् , तदस्तु; अन्येन तु प्रकारेण प्रकाशभिन्नत्वेन इदन्ता, वदभिन्नत्वेन अहन्तेति जडाजडत्व. मिति त्यक्ता यत् प्रकाश्य, तत् जडमित्युक्ते किं वस्य प्रकाश्य- स्वम् । ज्ञानल उदय इत्युक्त तस्य न किंचित् स्वरूपमुक्तं भवेत् । एवंच जडलक्षणेन अयुक्तमिति अजहं नीलादि स्यात् .1 'उक्तम्' इति भवतैव । पूर्वपक्षे एवमसंभवात् न लक्षणमति- व्याप्तिश्व अत्रेति हृदये गृहीत्वा भगयन्तरेण जहाजडलक्षणस्य अविरोधापादनेन बडालड़योरव्यवस्थां दर्शयति 'अतञ्च' इति । न केवलं स्वरूपाखरूपास्पर्शनात् , यावदभ्युपगतेऽपि - ·२६२ ईश्वरमत्यभिज्ञाविवृतिविमर्शिनी खरूपस्पर्शित्वे । इतश्च अविरोधात् जडाजडलक्षणयोः प्रसक्तात जडमपि अजडं स्यात् । अविरोधमेव अपिशब्दद्वयेन द्योतयति । 'अद्य' इति अस्मदुक्तायां व्यवस्थायाम् । 'अर्थस्वरूपम्' इति इदन्तया अर्थ एव प्रवृत्तिप्राप्तिनियोजनादिना भासमानतया व्यवह्रियते, अहंतया तु स्वप्रकाशरूपं ज्ञातृज्ञानरूपम् । प्रकाशाच यो भेदाभेदो, तावन्योन्यविरुद्धौ स्वव्याप्तयोडाजड- योविरोधं विद्धानावन्योन्यसंपक्षिमत्वेन प्रविभक्तं रूपं तयो- व्यवस्थापयतः। तदाह 'सुव्यवस्थितः' इति सुष्टु व्यव- स्थितो नियत इत्यर्थः । इयता न किंचित् ज्ञानं ज्ञानान्तरवेयं भवतीति उपपादितम् । अधुना यदि कश्चिदाचक्षीत-मा भूदन्यत्र ज्ञानानामन्योन्यवेद्यवेदकता, स्मृतौ तु सा अनुभव विशिष्टार्थनि- आँसनायां कथमवज्ञायते--इति, तं प्रति प्रत्युत ज्ञानस्य वेद्यत्ये ज्ञानविपयं ज्ञानविशिष्टार्थविषयं वा अनुभवान्तरमेव भवेत, न स्मृतिरिति हृदये गृहीत्या स्मरणज्ञानेन अस्य अनुभवज्ञानं वेद्य न भवति, इति प्रकृतं घटयति 'पूर्वानुभूतस्य च' इति । चकारो युक्तिसमुच्चये। न केवलं पूर्वोक्तयुक्तिभिर्ज्ञानस्य ज्ञानान्त- रवेद्यत्वं नास्तीत्येतावतैव स्मरणज्ञानेन पूर्वानुभवस्य विषयीकारो निपिध्यते, यावत् युक्त्यन्तरेण अपि । तथाहि घटं स्मरामीति ज्ञाने घटस्यैव विषयतया प्रतिभासः, न पूर्वानुभवस्य । स केव- लं स्मरणज्ञानेनय सह मिलितो भाति । अन्यथा तस्य पृथग- वभासे स्मरणं घटेन सविपयं न भवेत् योगिन इव परचित्तज्ञानं परचित्तविपयेन । यदाह 'नच सालम्बनं तस्याविषयीभूतत्वात् ।' इति । ननु घटमनुभूतमनुमयामीति स्मरणस्य पपुः, तत्र अनु- भूतत्यमर्थस्य विशेषणं न स्मरणेन ऐक्यमापयते । सच्यते । - - ·१ ० ३ वि०] श्रीमदमिनवगुप्तपादरचिता । २६३ एषा सलु स्मर्यमाणदृश्यमानानुसन्धिरूपा प्रत्यभिज्ञा, नतु शुद्ध सारणम् । तन्न तु अनुभूतमिति यदुल्लिख्यते भूतत्वमनुभवस्य, इदमेव स्मरणस्य प्रातिस्विकं वपुः । तत्रापि भूतता विषयोपाधि- संकोच कल्पिता अनुभवशायोगेन स्वयंवर्तमानत्वेऽपि । अनुभूतं स्मरामीत्यपि प्रतिपत्तावनुभूतमित्यस्यैव स्पष्टीकरणं स्मरामीति, नतु अविकान्तानुभूवतास्मरणात् सदा वर्तमानो हि बोध! प्राच्येन ज्ञानेन उद्रिकावस्थेन उपलक्षितः स्मरणमिति उच्यते । तदाह 'अनुभवैक्यापन्नम्' इति । केवलं सौगतेन एतत् कर्य- चित् समय॑ते अनुभवेन स्वसंतती वासनात्मकशक्तयाघारद्वारेण, नैयायिकेन अपि आत्मनि संस्काराधानद्वारेण, नतु स्मरणेन अनुभवो ज्ञायते इति तयोर्दर्शनम् । एवं हि पूर्वज्ञानज्ञानरूप- मनुभवान्तरमेव भवेत् , नतु स्मरणम् । चिरातीवस्य च ज्ञानस्य निःस्वभावस्य कथमर्थप्रकाशरूपता । नश्यवस्थं च ज्ञानं ज्ञानेन ज्ञायतां नाम एकार्थसमवायात् , अयोगी तु चिरन- टमधुना वेतीति का संभावना । न जानाति, अपितु स्मरतीति चेत्, तर्हि ज्ञानज्ञानं जानातीति आयातं स्यात् । तत्रापिच अयमेव दोषः, -इति युक्तमुक्तम् । 'नतु अन्तरा. लवर्ति' इति । स्मरणस्य विषयस्य च अन्तराले मध्ये भवन्ननु- भवो विपयं प्रकाशयन् स्मरणेन प्रकाशमानः स्मरणस्य तं विप. यमर्पयतीति न युक्तमित्यमननुभवात् । एतदेव च युक्तम्-- यत् स्मरणविप्रहपतित एव विषयप्रकाशात्मा अनुभवः । तथाहि स्मृतिरनुभवं प्रकाशयति नै यो विपर्य प्रकाशयतीति उपगमे विपयस्य या प्रकाशना, सा विषयनिष्ठा वायत् न भवति प्रक- टतायादव दूपितत्वात् ; अपितु इयमेव तस्य प्रकागना या तद्वि- पयोऽनुमवः । सच यदि न स्वयं प्रकाशते, न किंचित् प्रकाशेत ।

·२६४ ईश्वरप्रत्यभिज्ञाचिवृतिविमर्शिनी अथ उच्यते तस्य प्रकाशना स्मरणेन,तथापि अनुभवस्य प्रकाश्यस्य स धर्मो विषयस्यैव, किन्तु स्मरणमेव सस्य अनुभवस्य प्रकाशना अभवदिति विषयकक्ष्यापतितोऽसावनुभवो जडाकारः प्रकाश- भिन्नः कथं मार्गस्य प्रकाशो भवेदिति घटं स्मरामीति अन्धपदं पर्यवस्येत् । तदेतदाह 'सा' इति विषयप्रकाशरूपता न स्यात् पूर्वानुभवस्य इदन्तया प्रकाशमानत्वेन जडस्य । अन्यत्र स्मरणज्ञाने तन्मुखस्तदधीनप्रकाशो हि असावनुभवः । एव- मिदन्ता नाम प्रकाश्यत्वं प्रकाशात् भिन्नत्वं जडस्वरूपमिति स्थापिते स्वपक्षप्रकोपं शङ्कमान आह 'एवंच' इति । अनेन जडाजडलक्षणविभागेन अहमिदमितिप्रकाश ईश्वरात्मा । तत्र जडाजडयोः कथमेकत्वमिति । तत्र उच्यते-इह इदमित्यपि भासमाने प्रकाशपरमार्थवैव रूपमन्यथा अप्रकाशयोगे इद- न्ताया अपि अन्धतमसत्वात् । केवलं मायाशक्त्या प्रकाशा- भिन्नेऽपि प्रकाशभिन्नत्वाभिमान इति यथोचितमात्रमेयसृष्टिप्र- भावित इति जडता उन्यते । ईश्वरदशा च प्रकाशभिन्नत्वाभि- मानविषया ये पशुप्रमातॄणाम् , तेऽर्थाः परमार्थतः प्रकाशात्मान इति परामर्शरूपा । तत् पशुप्रमानपेक्षया ते जडाः सन्तु नाम, पशुप्रमातृरूपस्यापितु प्रकाशभागस्य वस्तुत ऐश्वरप्रकाशा- व्यतिरेक इति तदनुसारेण इदमित्यस्य रूपस्य विद्युन्न्यायन उन्मिपतोऽपि प्ररोहाभावादहंभावे एव विश्रान्तिरिति सामाना- धिकरण्यमहन्तेदन्तयोरुच्यते । एवंच अनूद्यमाना इयमिदन्ता प्रथमं यद्यपि भाति, तथापि अनुभवादस्य स्वविधान्ययोग्य- स्वेन विधीयमानाहन्तानुधावनेनैव कृतित्वमिति अहंमानतेय । 'तदाच' इति ईश्वरदशायाम् । 'नाधिक्यम्' इति इदन्ता नाम तनन अधिका प्रकाशस्य अहन्तात्मनः । स्वासयमहिमेव ·१०३ वि०] श्रीमदमिनवगुप्तपादरचिता । २६५ . हि वस्तुत इदन्ता । तदन्न परस्य स्वप्रसिद्धेनैव दृष्टान्तेन मोहम- पोहति 'यथाहि' इति । एप भगया दृष्टान्त एक एव साध- यंवैधाभ्यां ग्रन्थकारेण उक्तः । यथा रूपं संनिवेशस्य उदये भ्रंशे च रूपमेव तथातदित्युपगमात् , एवं बोधो विश्वस्य उदयप्रलययोर्बोध एव; न अस्य अतिशय आधिक्यमिति साधर्म्यदृष्टान्तः । रूपे तु 'क्षणिकत्वात् तथा तथेति कश्चित् योऽतिशयोऽङ्गीकृतः, स बोधे न उपपद्यते । बोधस्य एकरूप- त्वात् विशेपलेशोन युज्यते इति हि उक्तम् । यत् नरेश्वरविवेकः 'नीलादिकोपरागेण न प्रथैव विशिष्यते । अविशिष्टप्रथारूपोपगमात्सर्ववादिनाम् ॥' इति । एतच्च वितत्य वक्ष्यते इत्याह 'तदास्ताम्' इति । अस्य प्रमेयस्य औदासीन्यं प्राप्तकालमिति यावत् । यथा रूपस्य न संनिवेशोऽर्थान्तरम् , एवं बोधरूपेऽपि नैव कश्चिदतिशयः संभ- वतीति साधम्र्ये योजना | तुरेवकारार्थे अत्र, वैधये तु विशेष- द्योतकः । यथा रूपस्य विशिष्टता स्यात् , एवं बोधरूपेऽपि विशिष्टतात्मा अतिशयः शङ्कयते सतु नैव अस्तीति वैध] यो- जना । हीति यस्मादेवं,तदीश्वरदशायां वोधरूपताया न आधिक्यं किंचिदिति संबन्धः। प्रकृतलक्षण विभागस्य हेतुमुपसंहरति सि- इं तावत्' इति । 'परसंवेद्यना योधस्य' इति परसंवेद्यता योधस्य निपेध्या स्वसंविद्रूपत्वेन हेतुना । वत् हि निषेध्यस्य व्यापिका या इदन्ता, तद्विरुद्धया अन्वया व्याप्तम् । महन्तव हि संविदो लक्षणम् । तेन व्यापकविरुद्धव्याप्तेन स्वसंविद्रूपत्वेन परसंवेद्यत्वं निषिध्यते । अत्र हि स्वसंविद्रूपत्वं ज्ञानस्य परेण अङ्गीका, फेवलं दयाभावेऽपि परसवेद्यत्वमिच्छति । सहि- स्वात्मना संविद्रुपता परप्रकाशा परसवेद्यत्वं तु वद्विषयज्ञानान्तरो- . -- ·. २६६ ईश्वरप्रत्यभिज्ञाविवृतिविमर्शिनी दयः, तदनयोः को विरोधः-इत्याह स्म 'को हि विरोध:' इत्यादिना । तस्य इदानीं विरोधप्रतिपादनेन मोहः शमितः । परसंवेद्यताया हि लक्षणं प्रकाशभिन्नत्वं जडत्वमिदन्ता, संविद्रूपायास्तु स्वसंविद्रूपतायाः प्रकाशतादात्म्यमजडत्वमह- न्ता,-इति लक्षणद्वारेण तयोविरोध एवेति परसंवेद्यता खसंविद्रूपत्वेन निषिध्यते । सा हि हेतोः स्वसंविद्रूपत्वस्य यत् व्यापकमह मिति रूपं, तस्य यत् विरुद्ध मिमिति प्रकाशभिन्न तेन व्याप्ता तल्लक्षणिकेति । यश्च विधौ स्वभावहेतुः, स एव तद्विपर्यये निषेध्ये विरुद्धोपलब्धिरूपोऽनुपलब्धिहेतुर्भवतीति द- शेयति 'यथा' इति । अनित्यत्वे क्षणिकत्वे साध्ये क्रमिकार्थक्रि- याकारित्वलक्षणं यत् सत्त्वं तत् स्वभावहेतुः, नित्यत्वे तु निषेध्ये व्यापकविरुद्धव्याप्तोपलब्धिः । नित्यस्य लक्षणं व्यापको धर्म एकखभावत्वं नाम, तद्विरुद्धं च भिन्नखभावत्वं तदेव व्यापक लक्षणं क्रमिकार्थक्रियाकारित्वस्य । क्रमेण अर्थक्रियां करोतीति हि भाषितस्य अयं परमार्थ:--मानास्वभावोऽयमिति न अवृक्षोऽयं शिशिपात्लादित्यत्रापि अवृक्षत्वस्य व्यापकं यत् लक्षणमशाखादि. मत्वं, तद्विरुद्धेन शाखादिमत्त्वेन शिशिपात्वं व्याप्तमिति व्याप. कविरुद्धव्याप्तोपलब्धिरेव । अथ लक्षणात्मा यो व्यापको धर्मः, पृथग्व्यावृत्त्या समाकृष्यते पृथगाकर्पणस्य परप्रत्यायनफ- लस्य प्रसिद्ध विपये निष्प्रयोजनमात्तदा अवृक्षत्वविरुद्धेन वृक्षत्वेन शिंशिपात्वं व्याप्तमिति विरुद्धव्याप्तोपल धिर्भवति । यदा तु शिशिपायामपि वृक्षत्वं न पृथक क्रियते प्रसिद्धत्वात् , फेवलं धान्या आरोपितं यदवृक्षवं, वदपसार्यते; तदा स्वभाव- विरद्धोपलब्धिरेव भवति । प्रकृतेऽपि परसंवेद्यत्वमिदन्तेति एक वत्वं चेत्, वद्विरुद्धव्यातोपलब्धिः अन्वा स्वसंविदूपत्यमित्यपि स ·१ ० ३ वि०] श्रीमदमिनवगुप्तपादरचिता । २६७ देकं तत्त्वं, वत् स्वभावविरद्धोपलब्धिरेव । इह तु परसंवेद्य. वास्वसंवेद्यते परम्य लक्षणतो न तत्वतः सिद्ध । तत एव हि स ययोरविरोधमभिमनुते इत्यागयेन लक्षणात् स व्यापको धर्म- सयोः पृथमृत्य प्रदर्शित इति व्यापकविरुद्धव्यातोपलब्धिर्वि- विकृत दर्शिता । न अनग्निधूमादित्यपि विरुद्धकार्योपलब्धि. रेय भयतीति । एवं तन तन अयघातव्यमिति अलमवान्तरेण । एयमजढे परसंवेद्यतामपाफल्य परसंवेोऽपि स्वसंविद्रूपता ना- मीति दर्शयति 'घटस्थापि' इति । यद्यपि पटम्य स्वसंचिद्पत्यं न फेनचिदुपगतम्, स्यापि विरोधरपुटीकरणाय इसमुषम्। य- धार्थधर्मप्रफ्टवावादिनसत् पलान् प्रसज्यते, नप गुफ विरोधा- दिसेदनेन दर्शयति। 'अनपैय' इति सय इयमनुपलब्धिजा. विरित्यर्थः । ससंविद्रूपत्वस्य निपेभ्यस्य व्यापकमहमिति । यदि रमिदमिति, सेन व्यात परसंवैधत्वमिति । एतदुपसंदरति 'तदेवम्' इति । अरोपमा विश्वं यदि रोग यदिया युगप. दपि मंपेयवे, समापि पर्वमानमेकं गानं वरिषयमाप्रमेव गृहा. नि; मतु फम्मपिट पिण्यम मानानरमोहता येति ।मानं दिनमानान्गरेज शायरो अध्यापः । शानानरमीहरतो प भगवायं मया पूर्व दुगापा, परियामाधनो विभिनोऽयं मुगमापन इति मोहनामापाम् भूतपम इन मिन् एष्टे मिनिसोपारिमानिमिणलामपिनों मोनारमा न्य. भाभि-गृहामीस्मिः परमारगरपागा. सायनो मन मारिजापो गतिपूगा पर. माTERRIमारे RTREETमारे . rrianमार गोडामा REET मोर । टेश मनि अनुगम्या. ।

·२६८ ईश्वरप्रत्यभिज्ञाविवृतिविमर्शिनी -- नादि किंचिदिति तेभ्योऽपि शोच्या प्रमातारो न प्रमातारः स्यु: इयता सूत्रं व्याख्यानम् । ज्ञानानां यदेकमनुसन्धानविषये मे. लनं, ततो जन्म यस्याः सा जनस्थितिस्त्यागोपादानादिव्यवहारो नश्येदिति । वृत्तिरपि-ज्ञानानां यत् परस्परं विषयेषु संघट्टनं, तत् यथा विकल्पज्ञानमनुभवस्य विपये-इदं दृष्टं विकल्पया- मीति, सोऽपि विकल्पज्ञानस्य-यदेव अनुमानेन विकल्पितं, तदेव पश्यामीत्यादौ, उभयस्यापि स्मृतिः, तस्या अपि प्रत्यभिज्ञानमि- त्यादिवहुप्रकारम् , तदेव प्रकृतं मूल कारणं यस्य लोकव्यव- हारस्य स तस्मिन् संघटनात्मनि मूलनिदाने निरस्ते फेन प्रकारेण भवेत् । संस्कारादिना केवलेन तस्य न संपत्तिरिति हि भ- णितमेव । 'वृत्तौ च' इति ज्ञानानाम्' इत्येव षष्ठी वृत्तौ प्रयुक्ता 'तेषाम् इति । परामर्शन सूत्रे अनुसन्धानस्य नित्यसापेक्षत्वात् समासः, अन्यथा चैत्रस्य चित्रा गावोऽस्पतिवत् न स्यात् । अनुसन्धानं तु नित्यसापेक्षं सकर्मकत्वादस्याः क्रियायाः । वृत्तौ विषयसंघटनायाः प्राधान्यात् 'तेषाम्' इत्यपेक्षणेऽपि समासस्य यद्यपि न विरोधः, तथापि विषयार्थस्य अप्रधानस्य तेपामित्यपे- क्षणे समासाभावः प्राप्नोति, स विषयस्य नित्यसापेक्षत्वं विष- यापेक्षणादिति परिहतः। समासेन च अत्र तद्धितवृत्तिरपि उपलक्ष्यते । नहि भवति धान्यानामपूपमयी यात्रेति । इह तु विषयसंघटना विषयद्वारेण नित्यसापेक्षेति भवत्येव धनस्य अर्ज- नसमये इत्यादिवत् । ननु व्यवहारोऽयं मूढानां विप्लवमात्रम- विचारितरमणीयम् । का तन तत्त्वपरीक्षा । असदेतत् विप्लवेन व्यवहारनियमानुपपत्तेः । किञ्चिदेव हि अयं जहाति, किञ्चिदेव च उपादत्ते । तत् नियतनिदानाभावे कुतस्त्यो नियमः। अस्तुवा मूढव्यवहारो विश्वः, यस्तु अमूढाना व्यवहारः, स - .

·. १ अ० ३ वि०] श्रीमदमिनवगुप्तपादरचिता। २६९ कथं समध्येंतेति दर्शयति वृत्तिकृत् 'परमार्थ' इत्यादि । एतत् व्याचष्टे 'विदितवेद्यैरपि' इति । 'तत्त्वम्' इति नतु लो- कव्यवहारः । अयमेव क्रमः' इति अनुभूतानुसन्धानादिः । कुत इति चेत् , आह 'तेऽपि हि' इति । न केवलं मूढा एवं, यावत् तेऽपि,-इति अपिशब्दः । 'विदितपूर्वम्' इति अनुभवं दर्शयति । 'एवमयम्' इति स्मरणानुसन्धानपूर्वक विकल्पनम् । 'शिष्येभ्योऽपि' इति अवतारणीयेभ्य इति यावत् । यदिवा न केवलं शास्त्रकरणात्मनि उपदेशेऽयं क्रमः, यावत् सनिहितान्तेवासिसक्रमणोपदेशावसरेऽपीवि अपिशब्दः । एतदुर्फ भवति-असर्पजस्तावत् वसमागमानुमानयोगिप्रत्यक्षा- दिना स्वात्मनि प्रसिद्ध शास्ने नियधन् परस्मै या निरूपयन् स्मृत्वा स्मृत्वा विकल्प्य निरूपयेदिति तावत् स्थितम् । योऽपि सर्वशो विश्वं साक्षात् पश्यति, सोऽपि शिष्यमुपसंक्रान्तयोधं चिफीपुरुपदिदिक्षुः शास्त्रं वा चिकीर्षुः शब्दोपारोहयोग्यता शिष्यजनभावनायोग्यतां घ साक्षातक्रियमाणस स्वलक्षणस्य पश्यन् तस्मात् साक्षात्कारात्मकात् सार्यस्यात् स्वातश्यरसेन कर- पारसेन या व्युत्पाय अपमिति साक्षात्कृतमपि अर्थमेयमिति विफसनेन अनुमन्याय उपदिशेन् । विकल्प प पूर्वदृष्टवास- मुटेरोन शब्दाद्यनुम्मरणप्राणतया १ भवतीति । सोऽपि तक्षानी पूर्वापरतानमेटनां पिना फयमुपदिशेन् । ययोकं मपहिरेष 'थताम्युरियतो पुद्धनयवामुपदेश्यति ।' इति । आगमे अपि 'बुमामनुप्राय परोऽयपरतां गतः। इलिया 'पया ति से शिपानपा म्याम्पतिवार ·+ २७० ईश्वरप्रत्यभिज्ञाविवृति विमर्शिनी इत्यादि च । 'तेषामपि' इति प्रबुद्धानाम् । 'लोकयात्रा' इति परोद्धारणादिक । 'वात्म' इति स्व विषयप्रकाशताया- मात्ममात्रप्रकाशतायां च विश्रान्तैर्वर्तमानरेवेत्यर्थः । सर्वे एव' इति प्रबुद्धाश्च अप्रबुद्धाश्च । 'नि:स्तिमिता:' इति भूतग्रस्त- प्रायाः । नहि सर्वज्ञोऽपि भूतग्रस्त इव आस्ते तस्यापि विकल्प- यितुमशक्तावस्वासळ्यापत्तेजडताप्रसङ्गात् । अत एव परमशि- वस्य अपि भगवतः शक्त्युपक्रम लयभोगाधिकारैः सदाशिवेश्वर- विद्येश्वरादित्रमेण मायाप्रमापर्यन्ततया प्रकाशनमेव विकल्पन- व्यापाररूपमिति नि:स्तिमितत्वं जाड्यमेव । नि:स्ति मितत्व विपक्ष एव हि विमर्शः स्फुरत्तास्पन्दादिव्यपदेश्यो भगवतः शक्तिवि. शेषो यन्यूनतातारतम्यकृतं स्थावरान्तं जडत्वम् , यदुत्कर्षतार- सम्यकृतं च भगवत्परमशिवान्तं प्रबुद्धत्वमिति वक्ष्यामः ।' (१२५।१४) इत्यादौ । ननु अयमुपदेशोऽपि विप्लवत्वात् पारमार्थिक विपयं नैव स्पृशतीति शङ्कित्या आह 'परमार्थोपदेशस्यापि' इति । लौकिकस्य व्यवहारस्य अस्तु तावत् विप्लवता; अस्यापितु विप्ल- वत्वे यः परमार्थ उपदिष्टो भावितश्व, तस्य परमार्थतः पूर्वप्रका- शितपरमार्थरूपत्वाभावे परमार्थोऽस्पृष्ट एव फथं प्राप्येत । मिध्यापरमार्थोपदेशपूर्विका हि भावना मिथ्यापरमार्थ एव कृता वमेय स्फुटीकुर्यात् ...........यद्यदेवाविभाव्यते ।' इति न्यायात् ; अथ सत्यपरमार्थमेव स्फुटीकरोति प्राच्यानुभव. विपयोतं, ततो न विप्लवता । एवंच संवेदनानां विषय मेल. नमायाव मिति आफूतान्तरम् । ननु किमत्र विषयमेलनेन । यथा- हि पीजादाद्याविशयादिक्रमेण अन्यातिशयं प्राप्ताङ्करो मृदय 'सा स्फुरत्ता ·, १०३ वि०] श्रीमदमिनवगुप्तपादरचिता । घट इत्यादिविचितः कार्यकारणभावो लोके प्रसिद्धः, नच तत्र विषयमेलनं किंचिदुपयुज्यते समर्थ्यते वा, तथैव पूर्वमनुभवः, वतो विकल्पः, तत उपदेशनम्, ततो भावनामियोगः, ततो भावनानिष्पत्तिः, ततः परिस्फुटा भवति ज्ञानोदये इयमेव परमार्थप्राप्तिरिति । किमन विषयमेलनसमर्थनाप्रयासेनेत्याशक्य नूते 'नचेदम्' इति । कार्यकारणभावोऽयं भवति, नतु बीजा- ङ्करादिजडतुल्यवृत्तान्त इति मात्रपदम् । अयं भावः-इह कार्यकारणभावमात्रेण अनुभवविकल्पादीनां जडतुल्यवृत्तान्तत्वे खरूपमाननिष्ठत्वेन परत्र अकिञ्चित्करत्वात् विपयस्य साक्षात्क- रणं विकल्पनं स्मरणमित्यादयो विपयनिष्ठाप्रकाशनविमर्शन- परमार्था व्यापारात्मानो व्यवहाराः कथं भवेयुः, अध्यात्मसि- द्वाश्च श्रमी न अपहोतुं शक्याः । एते घ एकविपयतया विना फयं प्रकल्प्येरन् । दृष्ट विकल्पयामि स्मरामीति हि वेपा प्राणि- वम् ।वस्याध असमर्यनीयताया विकल्पाः प्रत्यक्षायन्ते, अनुमय: स्मृतिपीजमाधत्ते स्वप्रतिभासेऽनर्थेऽर्थाध्यवसायेनेत्यादि किम- र्थमुद्घोप्यते । तद्धि एकविषयतायाः सपत्तये जालमुत्याप्यते । सा तु तारता न सिध्यतीत्येतारदस्माभिरुच्यते इति । एतदाह 'प्रतीतिरेपा' इति अनुभवविफल्पनोपदिदिक्षोपदेशभावनादि- रूपं यदुपदेशनं, वत् पिल प्रतीतिविषयनिष्ठं सवेदनम् । नतु पीजादिनयत् स्वनिष्ट किंचिद्रूपम् । ततः किमिति । आह 'प्रतीतिय' इति । भूवं यत् परमार्थशानमुपदेष्टरमतोपदेशे विवारकत्यादुपदेष्टुतायोगा। भविष्यय या परमार्थशानं सुटं पटरूपं भापयितुस्खयोनियोयों विषयः, स एव यदि स्मरण- विकल्पनोपदिदिशोपदेशविफल्पनमायनापरम्परागां न मरे, यदि अन्य सातमन्यन् विपितमन्यदुपदिष्टमन्या मायितमः न्पग प्रातमिति भरे। नप पा समचम

·२७२
ईश्वरमत्यभिज्ञाविवृतिविमर्शिनी
.................यद्यदेवातिभाव्यते ।
भावनापरिनिष्पत्ती तत्स्फुट कल्पधीफलम् ॥'
इति यत्तद्भथामेकविषयत्वस्य दर्शितत्वात् । प्रमाणादपि हि प्र-
तिप्राप्त्यादिकमेकविषयतयैव संतानाशयेन निर्वाह्यते,अन्यथा प्र.
माणाप्रमाणविभागायोगः । तदेतत् सर्व निगमयति 'तस्मात्
इति । अयमिति प्रबुद्धाप्रबुद्धनिष्ठो व्यवहारोऽन्योन्यं विषयाणां
प्रापणं, ज्ञानान्तरगतस्य हि विषयस्य ज्ञानान्तरे स्मृत्यादौ प्रमा-
अन्तरविषयस्य च प्रमानन्तरे नियोगोपदेशादौ प्रापणं स्वात्मनि
परमात्मनि च व्यवहार उच्यते । व्यवेति व्यतिहारे, हरतिः
प्रापणे । स व्यवहार एकविषयत्वेन व्याप्तः । तद्विरुद्धा अनेक-
विषयता । अनेकात्मत्वे च ज्ञानानां सा व्यापिका प्रसज्यते ।
प्रकारत्रयेण हि तदुपपद्यते । प्रकारद्वयं च दूषितम् । नहि दृष्टता
विपयधर्मः। यदाह भट्टः
'व्यापृतिः प्रत्ययस्यार्थे तत्र किंचिदकुर्वतः ।'
इति । 'प्रतिपद्यते' इति । प्रतिपत्तिरेव कथंचिद्भाव सक्तः
स्यात्, नतु अर्थस्य रूपातिशयो निर्वत्यते । तथात्वे अन्येन्द्रि-
यादिव्यापारमन्यस्य न प्रतीतयेऽपेक्षेत, यथा कृतो न पुनर-
न्यस्य करणमित्यादि च । तत् विषयधर्मता न युक्ता । वेद्यता च
संविदां निरस्तु । यदिच अयमवशिष्यमाणोऽपि प्रकारो न स्यात्
ज्ञानानामेकात्मकतालक्षणः, तदयं व्यवहारो व्यापक विरुद्ध-
व्याप्तोपलरध्या न भवेदेव। नश्यत्' इति सूत्रस्य वृत्तिः 'कथम्'
इति विवृता 'न स्यादेव' इति संभावनालिडा। कथमितिच
प्रभेन अनपढ़वनीयतां व्यवहारस्य सुवाणः पारिशेप्यात् सिद्धव
ज्ञानानामेका अन्तर्मुससंवित्तत्त्वस्वरूपतेत्याह । अत एव समन.
न्वरलमवयेय 'न चेत् इति सूत्रार्थोऽत्र सुरति ॥ ६ ॥

·१ ० ३ वि०] श्रीमदभिनवगुप्तपादरचिता । २७३ न चेदन्तःकृतानन्तविश्वरूपो महेश्वरः । सादेकश्चिद्वपुर्ज्ञानस्मृत्यपोहनशक्तिमान् ॥ ७ ॥ तस्य च व्यवहारवलादनपह्नवनीयात् सिध्यति एकात्मतेति तात्पर्य निषेधमुसेनापि प्रवृत्तौ । एतदर्थ एव हि यद्यर्थश्वेच्छ- ब्दः । सहि स्वमतस्य दाय॑माह परपक्षेऽनपह्नवनीयस्यापि अव- श्यमापतति संभव इति द्योतयम् । तदेतत्तात्पर्यमवतारणिका- यामाह 'युज्येत' इति हेतुहेतुमतोलिडा । व्यवहारसंभवस्य ज्ञानानामेकात्मता हेतुरिति । 'एतादृशः' इति प्रबुद्धाप्रबुद्ध- निष्ठ एकविषयतामय इत्यर्थः । 'चिन्मानसारत्वेन' इति 'चिद्वपुः' इत्यस्य व्याख्या 'विश्वात्मनः' इति 'अन्त:- कृत' इत्यादेः 'परमेश्वरस्य' इति 'महेश्वरः' इत्यस्य । 'आत्मा' इति सभावः । 'एताः' इति सर्वजनप्रसिद्धाः । "विचित्राः' इति तत्तत्स्यातश्यवलात् विचित्रोन्मेपनिमेषभाजः। 'शक्तयः' इति तदाश्रिताः, नतु स्वतन्त्राः, नापि तत्स्वरूपाति- रिका धर्मधर्मिभावेन परं वर्तमाना इत्याद 'शक्तियोगलक्षणं च' इति । एतदेव अस्य माहेश्वर्यम् । अनेन 'ज्ञान' इत्यादि व्या- स्यातम् । एवं तात्सर्य व्याख्याय 'न चेत्' इति सौत्रं रपृशति 'अन्यथा तु' इति । प्रकाशरूपं तावत् सवित्तसं सकलप्रमा- मिचिभूतं स्वयं सिद्ध, न साध्यमिति वद्भिविष्टले अधिन् निरूप्य. मित्याशयेन पृत्तियत् तदनुरादेन विश्वरूपत्वं सौ ध्याचष्टे इति टीकाकारो विवृणोति 'प्रकाशरूपम्' इति । 'हि' इति यला. देयं, परमात् पृत्तिकार इदं विध्यनुवादरूपमाद । 'तत्रच उप- पत्तिमात्' इति दूरेण संगतिः । एतायवा आदिसिद्धसूना: स्मारितः । नीलसुमादेः' इनि पाशम्य आन्दरम्य प सर्वः मेरि यायम् । 'जटाभिमतस्य' इति परमार्थवधिपम्प अपि .

·२७४ ईश्वरप्रत्यभिज्ञाविवृतिविमर्शिनी चिच्छतेरेव मायात्मिकाया अभिमानमात्रेण गृहीतजडभावस्थे- त्यर्थः । स्वयम्' इति जडस्य हि लक्षणमुक्तं-न अस्य आत्मीयः प्रकाशः इति । तहि परोऽस्य प्रकाशो भविष्यति । नेत्याह 'अतद्रूपत्वे च' इति । यस्य यत् न रूपं, स तेन न समा- नाधिकरणतया परमार्थतो व्यपदिश्यते नीलेन इव सिन्दूरम् । तथाच अप्रकाशात्मा भाव इति प्रकाशेन तथा न व्यपदिश्येत, तत्तव्यपदेशस्य नियमवत्त्वात् ताद्रूप्यं कारणमिति कारणानुप- लब्धिः। व्यपदिश्यते च एकाधिकरणतया प्रकाशेन पराभिमतो जडः प्रकाशते इति, तस्मात् तद्रूप एवेति खभावहेतुाप्तिः कारणानुपलब्ध्या अधुनैव प्रसाधिता यतः । ननु च व्यतिरि- केन श्वेतगुणेन धर्मी तथा व्यपदिश्यते, इत्यनेन अनैकान्तिको हेतुः । मैवं विपक्षतो बाधकेन आकृष्टस्य हेतोः साध्येन व्याप्ति- सिद्धौ व्यभिचारस्य निरवकाशत्वात् । नहि व्यतिरिक्तेन श्वेत- गुणेन श्वेतमानता युक्ता । यत् नरेश्वरविवेकः 'स्वयं प्रासादो न श्वेतो नाप्यश्वेत......।' इति अप्रामाणिकोक्तिः । नहि वस्तुधर्मयोरन्योन्यपरिहारेण भवस्थितयोरन्यतरेण अयुक्तं वस्तु संभवेदिति । 'उपपाद- यिप्यते' इति 'प्रकाशात्मा प्रकाश्योऽर्थ.. ......"।' (१५/३) इत्यादिस्थानेषु । ननु प इह ज्ञानानामेक आत्मा,-इति समर्थ- यितुं प्रफ्रान्तं, बत् किं जहानामपि तदेवात्मताभिधानेनेत्याशहर आ'भिन्नायभासिनाम्' इति । च: उपाशासूचकः । अपिशब्दो दण्यापूपीयन्यायेन प्रप्रान्तप्रमेय सिद्धिद्योतफः । यस मिना अपि अभिमननात्मकस्सातम्यविमर्शयलात् प्रतिभान्त इद- न्तया परिगृह्यमाणत्यान् परमार्थतोऽगितिप्रकाशमानस्वरूपाः, - ..

·- १०३ वि०] श्रीमदभिनवगुप्तपादरचिता । २७५ तत्र ज्ञानानामहमंशातिरेकेण निर्भासमानानां कथं ताद्रूप्यं न भविष्यति । तेपां हि अहमंशादाधिक्यमव्यापकत्वमनित्यत्वं च विपयस्वरूपदेशकालानुवर्तित्वेन संकुचिततया यत् भाति, वत् हि विपयोन्मुरयोपाधिकृतम् । विपयस्यापितु प्रकाशात्मकत्वे सा आधिक्यसंभावनापि निर्मूलिता भवति । तदेतदाह 'तथा- पि' इति तेनापि अहमंशाव्यतिरेकप्रकारेण वर्तमानानामि- त्यर्थः । विषयस्य यो मायाशक्तिकृतादभिमानमात्रात् भेदः, तेन अवकल्पितोऽप्रज्ञया अप्ररोहयोगेन कल्पितः स्वाच्छन्थेन उपर- चितो यो भेदः, तद्वतामेषां ज्ञानानां मायाद्शायामपि अस्यां पारमार्थिकं प्रकाशात्मकाहन्ताताद्रूप्यमसण्डितमेव । माया हि भगवतः शक्तिः । सा न अस्य स्वरूपमावृणुते शत्या शक्तिम- तामनावरणात् । एवं प्रकृतप्रमेयसिद्धिप्रसङ्गेन उक्तमपि एतद- दधिकरणसिद्धान्त दिशा साध्यान्तरमपि व्यवहारान्यथानुपपत्या सिध्यतीति । एवकारेण प्रकाशमानवया विना तावत् व्यवहा- रा न उपपद्यन्ते, साच चित्तत्त्वस्यैव, न अन्यस्येति द्योतयता स्वतबचिद्वैतमपि सिध्ये दिति समस्तशास्त्रार्थसिद्धिरियतैर अय- अघटितेति वृत्तिकृदाह । इयता 'अन्तःकृतानन्तविश्व- रूपश्चिद्वपुर्ज्ञानादिशक्तिमान्' इति सूत्राशः कृतोपक्षेपः। अन्तःकृतं बहीरूपमपि सत् प्रमातृरूपखात्मैकरूपत्वात् मना- गपि अच्युत स्वाच्छन्दशक्त्या कृतं सपादितम् , अन्तरितिच प्र- मानेकात्मकतया स्थितं सत् कृतं वहीरूपताभासनेन निर्मितम- नन्त चतुःपयोडशचतुर्विशविपनिशदादिपरिगणितरूपाय- धिकमपि 'तस्य नाथ...... इति न्यायेन समाव्यमानं विश्वं रूपं विशति अस्मिन् सर्वमिति , .......

·. २७६ ईश्वरप्रत्यभिज्ञाविवृतिविमर्शिनी वेद्यसमूहो येन । 'न चेत्' इति तु सौत्रं वृत्तिकृता पूर्वमेव व्याख्यातं 'कथम्' इति । अनेन च अन्यसूत्रार्थस्पर्शन - त्तिकृता 'नश्येत्' 'न चेत्' इति सूत्राशयोरेकवाक्यत्वेन निर्वाही हेतुमल्लिडा उक्तः इति स्फुटीकृतम् । ननु पूर्वमुक्त- मनुसन्धानजन्मा जनस्थितिः, तदिह वक्तव्यं न चेनुसन्धान स्यादिति, तत् कथमुक्तं चिद्वपरित्याशक्य वृत्तिकृदाह 'अशे- पपदार्थज्ञानानामन्योन्यानुसन्धानं चित्तत्त्वम्' इति । सामानाधिकरण्येन अनुगामित्वेन सन्धान विच्छिन्नसंमताना- मपि ज्ञानानामेकीभवनं नाम चिदेव अन्तर्मुखा, न अन्यत् किंचिदिति । तत्र दधासिः कर्मकर्तृविषयः । स्वयं सन्धानं पट्टतूलशकलानामितिवत् । अथ मिश्रीकरणं सन्धान, तथापि तस्य मिश्रीकर्तुश्चित्तत्त्वादनन्यत्वमिति युक्तमेव अभेदेन उपचरणं क्रियाकोंः परमार्थत ऐक्यात् । अनेन एतदुक्तं भवति-अनु- सन्धानात् जनस्थितिरिति सत्यम् , तत्तु अनुसन्धानमेकविषयता- लक्षणं प्रकारान्तरेण उक्तनीत्या न संभवतीति परिशेषत एक- चिद्रूपतामात्रायत्तं संपद्यते इति । 'अन्यथा' इत्यादिना उपक्र- मेण 'केवलप्रदेश' इत्यादि अभिदधत् नियतमहणात्मिका सर्वव्यवहारमूलभूतां जनस्थितिमनुपपद्यमानामावेदयमानो 'न चेत्' इसनेन सह 'नश्येत् जनस्थितिः' इत्यस्य एकवाक्यता दर्शयति । तत्र आसतां तावत् प्रवृत्तिप्राप्त्युपदेशादयोऽनन्तरसू. त्रवृत्तिटीकाप्रदर्शिता व्यवहारा येपु स्फुटमेव अनुसन्धिः संवे- यते । नियतैकपदार्थज्ञानं यत् स्वविश्वान्ततया अनुसन्ध्यनधीनं संभाव्यते, तदपि एकान्तर्मुससंवेदनरूपत्वाभाचे वहिर्मुसानां संवेदनानां न भवेदिति तत्परिच्छेदः । अन्यव्यवच्छेदैर्महणव्यव- हारोऽपि स्वपरविपयो य उच्यते, सोऽपि न निर्वहेदित्याशयेन ।

·चयन युज्यते इति संयन्धः । 'हि' इति यस्मादेतदेव केन - ज्ञायेत । ननु स्वात्मानं निश्चिन्यता ज्ञानेन केवलप्रदेशालम्बनेन अन्यत् स्यात्,तेनापि प्रकाशमानेन भूयेत।नच एवम्। ततश्च तत् नास्तीति निश्चीयतामिति परासदां दूपयति 'नच' इति । इति १०३ वि०] श्रीमदभिनवगुप्तपादरचिता । २७७ सौगतीयमभावसिद्धिप्रकारमेव विचारयति । तत्र ज्ञानं स्वप्रका- शैकरूपमिति उपपादितमसकृत् । यथाह तत्रभवान् 'यथा ज्योतिः प्रकाशेन नान्येनाभिप्रकाश्यते । ज्ञानरूपं तथा ज्ञाने नान्यत्राभिप्रकाश्यते ॥ इति । ततश्च ज्ञानान्तरेण एकज्ञानसंसर्गयोग्यं न भवति येनैवमुच्येत यदि वे ज्ञाने भवेतां, तद्विज्ञानज्ञानं तृतीयं भवेत् ; इदं तु एकज्ञानज्ञानं, तस्मात् न द्वे ज्ञाने स्त इति । तत्र घटो वैधर्म्यदृष्टान्तः । तमेव व्याचष्टे 'संवेदयमानम्' इति स्वसं- वेदनतया। एतच्च 'केवलप्रदेशज्ञानम्' इति कर्तृपदस्य विशे- पणम् । ननु यदि एवं घटाभावो निश्चितः सिद्धः, तत् किमधि- कमस्माकं साध्यं घटज्ञानाभावनिश्चयेनेति । आह 'स्यात् या- वता' इति भवेदेतत् , नतु भवति यत एवं वर्तत इत्यर्थः । तेन विना स एव न निश्चितः सिद्ध इति तात्पर्यम् । 'कामम्' इति त्वदभिप्रायेण अस्तु तावत् सांप्रतमियदिति भावः 'अन्यथा' इति यदि नास्तीति न सिध्यतीति उच्यते, तदवश्यमापतति घटस्तत्र अस्तीति । तत्सद्भावे च केवलप्रदेशे न विपययोर्ज्ञानम् , अपितु तदेकसामग्रीकग्रहणम् । 'घटमपि' इति सघटप्रदेशज्ञानं तत् भवेत् , नतु एतद्विपरीताघटप्रदेशज्ञा- नम्। 'द्वितीयं तु' इति व्यतिरिक्तम् । 'केन' इति नहि अघ- टप्रदेशज्ञानेन ज्ञानान्तरस्य भावो ज्ञायते, येन तदभावोऽपि तावत् स्वयंप्रकाशेन भूयते । संघटप्रदेशज्ञानं तु यदि तत्काल ·. २७८ ईश्वरप्रत्यभिज्ञाविवृतिविमर्शिनी प्रकारेण ज्ञात-सघटप्रदेशज्ञानेन स्वप्रकाशेन च भूयते इति । ननु अघटप्रदेशज्ञानं प्रकाशते इत्यन इदमेव तत्त्व सघटप्रदे- शज्ञानं न प्रकाशते इति । नैतदित्साह 'अघट' इति । पर्युदासवृत्त्या हि अन वरत्वन्तरप्रकाशो भाति, नतु प्रसज्यप्रतिपेधात्मा सघट- प्रदेशज्ञानप्रकाशाभावः । ननु भावाभावयोरन्योन्यपरिहारात् पर्युदासेऽपि तद्विपरीतवस्तुनो निपेधः कृत एव भवति । सत्यं तादात्म्येन शङ्कयमानस्य, नतु व्यतिरिक्तस्य एतत्समयसभाव्यमा नस्य । अनीलप्रकाशेन हि स्वप्रकाशेन स्वात्मनि नीलप्रकाशरू- पतायाः काममभाव आवेदितः, नतु पृथग्भूतायाः । ननु केवलं प्रदेशज्ञानं यथा प्रकाशते, तथा पृथग्भूतम् । अघटप्रदेशज्ञाना- भावोऽपि प्रकाशेत, यदि अभावो ज्ञान स्यात् । स तुच्छरूपः कथ प्रकाशो भवेत् । 'एकतर' इति भावेन सघटप्रदेशज्ञानस्य व्यतिरिक्तस्य अभावेन वा अव्यभिचारोऽविनाभावो नास्ति केव- लप्रदेशप्रत्ययस्य उभयथापि उपपत्तेः । ननु सघटप्रदेशज्ञानस्य कारणं घटसद्भावः, घटसद्भावस्य च व्यापकं तुल्यसामग्रीकम- सयग्राह्यवस्त्वन्तरसवेदनसवेद्यत्वम् । सतोऽपि हि घटस्य तत् यदि न भवेत् , न कदाचिन् सघटप्रदेशज्ञान स्यात् । नच तव्या. पकमुपलभ्यते । तस्य हि विरुद्ध प्रत्युत केवलप्रदेशज्ञानं स्यात् । नच तत् व्यापकमुपलभ्यते इति व्यापकविरद्धोपलब्ध्या घटा- भावे निश्चिते कारणानुपरध्या सघटप्रदेशज्ञानस्य अभावो निश्चीयते । एकैव या कारणव्यापकविरुद्धस्य उपलब्धि. स्वविरुद्ध. व्याप्तगर्यस्य निपेधाय प्रभविष्यति । किच पेचलप्रदेशो पटो वा अनन्नरूपपरमाणुमयः सनिहितानन्ताययो था । तत्र या- पन्ति द्रव्याणि, तापन्ति चेत् पृथर ज्ञानाने, तर्हि तेपा पृथर पृथप स्वप्रकाशयेन एरसमूहरूपप्रकाराभाग प्रदेशशानमे ·२८० ईश्वरप्रत्यभिज्ञाविवृतिविमर्शिनी विशिष्टरूपानुभवादन्यानन्यनिराक्रिया। तद्विशिष्टोपलम्भोऽतस्तस्याप्यनुपलम्भनम् ॥ तस्मादनुपलम्भोऽयं प्रत्यक्षेणैव सिद्ध्यति । अन्यथार्थस्य नास्तित्वं गम्यतेऽनुपलम्मतः ।। उपलम्भस्य नास्तित्वमन्येनेत्यनय स्थितिः।' इति । सर्वं च अनुसन्धान स्मरणानुसन्धानप्राणं विषयमेलनेन विना न संभवत्येव। अथ एवमुच्यते 'तत् तस्मादुच्यमानात् हेतोः 'एवम्' इति, स्वकल्पनया लोकप्रतीत्यननुगृहीतया य इया- निति अनवस्थापादको न्यायस्तस्य अनुसरणादिति वाक्यसंगतिः। यदि तु अस्मदृशा ज्ञानानां स्वसवेदनमन्तर्मुखमेकमेवेति अङ्गी- क्रियते, तदा स्वविशिष्टज्ञानाभावादभावव्यवहार इति अर्थवत् न सवेदनस्य सवेदनान्तरसत्ताविशेषाभ्यां तत्सिद्धिरित्यादि च यत् भवद्भिरक्तं, तदुपपद्यते, न अन्यथा । तथाहि समकालभा- विन्यौ यदि सघटाघटप्रदेशसवित्ती भवेताम् , तदनयोरेकं स्व- सवेदनं तद्रूपत्वेनैव निरभासिष्यत । तच्च तद्विरूपविविक्तं निर्भा- समानं द्विरूपस्वसवेदननिषेधं विदधत् समकालोभयज्ञाननिषेधं स्वप्रकाशत्वेनैव करोतीति न कश्चित् वाधः। तस्मात् नियतपदा- र्थदर्शनमपि एक्स्यसवेदनानभ्युपगमे न उपपद्यते । अपिच घट- ज्ञानं नासि देवलप्रदेशसवेदनावसरे इति तावत् झटिति न्यायमनुसरतोऽपि भाति । न्यायानुसरणे च अनवस्थेति उक्तम् । अभ्युपगम्य अपि उच्यते--मा भूदन अनवस्था, इह तु किं कर्तव्यं यत्र एतदपि न यक्तुं घटते इति दर्शयवि 'यदिया' इति । सन्ततेऽन्धकारे सर्वस्य अति प्रतिपत्ति:-अहं रूपन पश्यामीति, मा च पथम् । एतदपि' इति अप्रातीतिक निष्फलं च सदपीति अपिसब्दार्थः । पुतो न शक्यते इति आइ ·१०३ वि०] श्रीमदमिनवगुप्तपादरचिता । २८१ 'भिन्नेन्द्रिय' इति । अभिन्नेन्द्रियजन्यज्ञानग्राह्याणां हि घटपटा- दीनामिव संनिहितानामेप नियमः-यदेकज्ञानप्राह्यतेति । नच रुपस्पशी, रूपरसौ वा सामानेन्द्रियग्रायो, येन तद्विषयमेकमेव ज्ञानं रूपस्पर्शभासं संभाव्येत, रूपरसाभासं वा । अथ उच्यते -यदि सह रूपज्ञानरपर्शज्ञाने, समभविष्यताम् , विकल्पोऽन- न्तरले द्वे अपि सहैव अध्यवस्येत् , स्मृतिश्च स्मरेत् ; नच तथेति कार्यानुपलब्ध्या रूपज्ञानाभावसिद्धिरिति । तत्र इदमेव तावत् वाच्यं 'नावश्यं कारणानि' इति न्यायात् कार्यानुपलब्धिः कथं फारणाभावं गमयेत् । अन्यावस्था प्राप्तं नास्तीति चेत् मा भूत् क्याभूतं, तत्तु नास्तीवि कुतः । स्पर्शज्ञानकाले च अयं रूपज्ञाना- भावं मन्वानः सात्मनि तदभावनिवन्धनान् प्रदीपाङ्गोपसंहरणा- दीन फुर्वाणो दृश्यते, नतु कार्याभावं प्रतीक्षते । विकल्पोऽपि रूपशानं पूर्वभावि कथं निराकुर्यात्, सहि स्पर्श या स्पर्शज्ञानं या विकल्पयन् कामं नरूपविकल्पो न वारूपज्ञानविकल्पः । स द्विकसनीयो योऽधुना स्पर्शप्रत्ययसदीये पूर्वस्मिन् काले रूपज्ञानं न अभूदिति तु फथं प्रकाशयेत् । नहि तत्कालभाविनि रूपज्ञाने मनि सर्मशानविकल्पम्य अन्यप्रमागतस्य इव काचित् हानिर्येन स म्पयं भयन् सम्य प्राच्यसकालभाविनो रूपज्ञानस्य अमायम- यभिचारेण भयन्तं साधयेत् । एवं स्मरणेऽपि वाच्यम् । एत- पाद 'नापि' इत्यादि । इत्यपि नेवि संपन्यः । तत्र हेतुत्वं मन्यान्तरम्प आए 'यतः' इति । 'विकल्पः स्मृतिर्या' इनि यपामंमयगुभयमुक्त्या सम्पयन्याप्पत्यान् नेपटवात् स्मृति- गुगौनय पूवार नामनिममाधानं प फरोनि मन्यसापयम- यमानः । ननु गिनिपिपरमानयोगानं विषयमानम्य इव R: I पपा समानेन परमानगंसगंयोग्यमंनिदिरापट- ·२८२ , ईश्वरप्रत्यभिज्ञाविवृतिविमर्शिनी निराकरणं क्रियते, तथा स्मृतिविकल्पज्ञानाभ्यां स्पर्शज्ञानं शुद्धं वि. पयीकुर्वा तद्विकल्पनस्मरणयोग्यद्वितीयतत्सहभाविरूपप्रत्यय- प्रतिक्षेपः करिष्यते। तदस्ति एव स्पर्शज्ञानाभासमात्रस्य स्मृतिवि- कल्पप्रत्ययत्वस्य प्राच्यद्वितीयरूपज्ञानाभावाव्यभिचार,तत् कथ- मव्यभिचाराभाव उक्त इत्याशङ्कय आह 'स्मात हिं' इति । यस्मा- देवं,तस्मात् नास्त्येव अव्यभिचारः इति संबन्धः। संस्कारजत्वात् हि स्मृतिज्ञानं पूर्वमनुभवमनुकरोति, नतु विषयत्वेन आभास- यति ज्ञानानां परसंवेद्यत्वस्य विस्तरतो निराकृतत्वात्। येन इति स्थातच्यसाक्षात्कारित्वेन । यदि हि स्वातन्त्र्येण स्वेन प्रकाशवलेन विषयतया पूर्व स्पर्शज्ञानं स्मृतिराभासयेत् , तदा पूर्वस्मिन्निति पूर्व- कालविशिष्टत्वेन निर्मातादाभासमानात् स्पर्शज्ञानलक्षणादाकारात् विपरीतं रूपज्ञानं स्पर्शज्ञानलक्षणे स्वविषये तादात्म्येन असहमाना पूर्वकालभाविनो द्वितीयस्य रूपज्ञानस्य एकज्ञानसंसर्गितया विष- यस्य संभाव्यमानतत्स्मरणज्ञानविषयताकस्य अभावसिद्धये प्रम- वेत् यथा शुद्धप्रदेशसंवित्तिर्घटस्य, नतु एवमस्ति । स्मृतिर्हि पूर्वमनुभयमनुकरोति परं स्मर्तव्यसंबन्धिनम् । स्मार्यस्य च स्पर्शज्ञानस्य योऽनुभवः, स तथा अनुकार्यः । एवंच यथा तत्स्स- शज्ञानमन्तः स्वसंवेदनेन आत्मनि अनुभवरूपं स्वकाले न रूप- ज्ञानस्य नामापि वेत्ति कथञ्चित् भवतोऽपि, तथा तदनुकाररूपा स्पर्शज्ञानस्मृतिरपि रूपज्ञानस्मृतितयापि यदि भवेत्, तथापि स्पर्शज्ञानरूपज्ञानयोः सहभावं पूर्वमपरिगृहीतं न स्मरेदेव । यदि तथा स्मर्तुं शक्नुयात् , तदसहभावास्मरणे पूर्वमपि तयोर्न सहभावः इति निरचेष्यत नाम,-इति तात्पर्यम् । यतो न स्वात. ध्येण साक्षात्कारि, तत इति संवन्धः । "विकल्पज्ञानम् इति सामान्योक्तिः स्मृतिमपि संगृहीते। तदभिप्रायेणेव आह अनुभू. ।

·. १०३ वि०] श्रीमदभिनवगुप्तपादरचिता । २८३ तम्' इति 'परामृशति' इति । अन्ये तु-विकल्पोऽपि परमा. र्थतोऽनुभवसंस्कारजत्वात स्मृतिरेय, केवलमचिरवृत्तत्वादनुभवस्य सर्वात्मना तदुपरक्तत्वादिदन्तानि सिनीति अनुभवायमानतया स्मृतित्वेन न भाति, इति पृथक विकल्प उच्यते--इत्याहुः । विकल्पं दर्शयति 'अनुभवामि' इति । एवं ज्ञानद्वयमपि यदि विकल्पे प्रतिभासते, तथापि न तस्य सहभावःप्रतीयते तस्य तत्त्व- संवेदनद्वयेन पूर्वमगृहीतत्वात् विकल्पस्य च पूर्वापरिगृहीते वस्तुनि खातम्येण ग्रहणासामर्थ्यात् । ततश्च एकाकि ज्ञानं गृहता विक- स्पेन तन् कामं व्यवह्रियताम् , तव्यतिरिक्तश्च द्वितीयज्ञाना. भावः, नतु व्यतिरिक्तद्वितीयज्ञानस्य प्राच्ये काले यदभवनं, व्यवहर्तुमस्य सामर्थ्यमस्ति पूर्वस्वसंवेदनव्यतिरिकज्ञानापेक्षयोः सहभावपृथग्भावयोरपरिग्रहात् । तत्कारणकत्वाच विकल्पस्य तथा व्यवहारः इति कारणानुपलब्धिः । 'येन' इति द्वयमहण. काले अतदैककालिकत्वग्रहणेन हेतुना निराकुर्यात् पूर्वस्मिन् काले रूपप्रत्ययम् । रूपज्ञानविविक्तस्वाभासोपारूढस्पर्शज्ञानपरामर्शि विकल्पज्ञानमिति संबन्धः। नतु एवं घटते इत्याह 'यावता' इति 'न स्वयम्' इति स्वसंवेदनमात्रनिष्ठत्वात् द्वयोः । 'तत्संस्का- रजन्मना' इति स्वातड्येण योगिज्ञानवत् पूर्वज्ञानद्वयगतसहा- सहभावग्रहणं सामर्थ्यात् तत्संवेदनद्वयमुसप्रेक्षित्वादिति यावत् । एतदपिच अभ्युपगम्य उक्तमित्याह 'नचापि' इति । उक्तं हि 'भ्रान्तित्वे चावसायस्य न जडाद्विपयस्थितिः। (१९३५) इति । यदातु एक चित्तत्त्वमन्तर्मुखं स्वसंवेदनं, न पृथक् स्वसंवेदनानि; तदा ज्ञानद्वयं चेत् सह भवेत्, एकस्वसंवेदन- विश्रान्तं तत् भासेत । नच तथा अन्धकारकाले इति स्वात्मनि रूपज्ञानं नास्तीति निश्चिन्वन् तत्सजातीयस्य अपि प्रमातृवर्गस्य ।

·- २८४ ईश्वरप्रत्यभिज्ञाविवृतिविमर्शिनी तथैव तदभावनिश्चयात् निःशङ्कोऽत्युष्णजनितसंसापपरिहारप्रयो- जनान् स्वागावच्छादनानावरणादीन व्यवहारान् करोति,- इति सिद्धमिष्टम् । योऽपि आह-मनःसद्भाव एकज्ञानोत्पत्तिनि- यामक इत्ति, तस्यापि ज्ञानानामयोगपद्यनियमे सिद्धे मनःसिद्धिः। स एव तु कुत इति चिन्त्यम् । ज्ञानान्तरेण च ते सहकालभा- वित्वात् वे ज्ञाने अवश्यग्राह्ये इति । कुतः । सहकालभाविनोऽपि संस्कारादेानान्तरेण अग्रहणात् । एकश्च आत्मा तज्ज्ञानसम- वायिकारणतया भवन्नपि कथमिदं जानीयात्-~~~ज्ञानद्वयं मम न उत्पन्नमिति । ननु तदुत्पत्तावर्थद्वयं प्रकाशेत । आः कोऽयं मोहप्रलापः । अर्थद्वयं प्रकाशते इति हि ज्ञानद्वयमेव । तदेवच पर्यनुयुक्तम् । प्रकाशस्य अर्थधर्मतायामपि कथं ज्ञायते रूपरसद्वयनिष्ठः प्रकाशो न जात इति । ज्ञाने च उत्पन्ने अप्र- काशे स्वपरविभागासंवेदनं स्यात् । तथाहि कस्त्वं यस्य घटज्ञानम् । परस्यापि घटज्ञानम्, समवायोऽपि समानः । आत्मा न प्रका- शते, ज्ञानान्तरेण प्रकाशते इत्यपि सर्व समानमेव । तस्मादनन्या. पेक्षप्रकाशमहमिति संवित्तत्त्वमेकमन्तर्मुखमङ्गीकार्यम् । तस्मिन् सति समस्तविप्लवावकाशाभावः । तथाहि ज्ञानद्वयं यदि भवेत, एकमस्य स्वसंवेदनं भवेत्। नच एक तथा अस्ति स्पर्शज्ञानवसंवेद- नमानत्वेन अस्य निर्भासादिति उक्तमेव । यश्च अनन्यापेक्षतया स्वप्रकाशत्वेन प्रकाशे, सोऽहं; यस्तु नैवं, स पर इति सर्व स्वस्थ- म् । तदेतदाह 'तदेवम्' इत्यादिना । ऐन्द्रियिकाणामपि' इति । येषु सत्सु सर्यो लोक इदं गृहीतम् , इदं न गृहीतमिति समाश्वस्तो निःशवं व्यवहरति, तेषामपि यत्र एपा गतिः, तत्र क आश्वासो ज्ञानान्तरेप्विति यावत् । 'अर्थानामपि' इति । ज्ञाननियमकृतो हि अर्थसत्तानियमस्तदनियमे कथं स्यात् । प्रदेश- " ·" १०३ वि०] श्रीमदमिनवगुप्तपादरचिता। २८५ कैवल्यव्यवहारोऽपि आनुमानिकत्वादनवस्थोपहत इति एकेन्द्रि- यग्राह्येषु अर्थेषु न सदसद्भावनियमनिश्चय इति अबोचाम 'एकशब्दोऽपि' इति । न केवलमनेन 'चिद्धपुः' इति विवृतं सौत्रं, यावदेकशब्दोऽपीति अपिशब्दः। ननु च बहूनां ज्ञानाना- मनुसन्धान विकल्पान्तरेण ग्रहणं, नच विकल्पान्तरमेव चित्त- त्वमित्याशङ्कय आह 'स्मृत्यादी च' इति । उक्तं हि 'न ज्ञानं शानान्तरवेद्यं भवति' इति । ततश्च यदेकमन्तर्मुसमेपो रूपं, तदेव खेच्छावात् यावत् जिघृक्षति तावत् प्रत्यवभासते इति न योगपद्येन सर्यानुसन्धिप्रसङ्गः । 'नश्येत्' इति सूत्रे यः प्रसङ्गः उक्तः, स पूर्वत्र वृत्ती व्याख्यातः 'कथम्' इति । सेनेवच 'न चेत्' इत्येतत्सूत्रगतमपि व्याख्यातमिति तदवधी- येव नच अत्रैव विश्रमितव्यं जनस्थितेः प्रकागमानाया नश्यतु इति शापमात्रेण अनपहवनीयत्वादिति बलादेव यः प्रसङ्गविप- र्ययः, सोऽत्र वृत्ती व्याख्यातः । टीकाकारेण तु 'नश्येत्' इत्यपि व्यारयातमेव ज्ञाननियमानुपपत्तिं दर्शयतेति उत्तमादावेव । ननु यदि असावेकः सर्वैर्भावभमण्डलेनिर्भरविद्वपुः, तर्हि तानि सदेय उन्ममानि सदेव या निममानि निर्भासेरन ; कादाचितं तु पेचिश्यमेपां कथमित्याशव प्रसारास्वाच्छन्द्यमेव चित्तत्य. मित्यासयेन यदुक्तं सूत्रे 'ज्ञान' इत्यादि, वृत्तौ च पर्णितम् 'अस्यैव' इत्यादिना; तत् विवृणोति 'तस्य चैयम्' इति । उताभिर्युतिभिरेपस्य 'प्रकाशात्मा अपाश्योऽर्थ..............।' (१२५१३) इति 'स्वामिनध । (१५/१०) इत्यादियक्ष्यमाणाभिः समममायपूर्णम्म शानं नाम शारिः । यतः ......।

·-- २८६ ईश्वरप्रत्यभिज्ञाविवृतिविमर्शिनी किमिति । आह तस्य तस्य भावस्य विचित्रं स्फुटास्फुटादिरूपं कृत्वा या इयं चिदन्यतिरेकादवभासस्वतत्रस्य अपि सतस्तद्विच्छे- दरूपजडतापुरस्कारेण पारतन्त्रयप्राणा इद मिति अवभासमाना पशुप्रमावर्तिनी, तत्र यत् तत् समर्थाचरणं स्वातव्यात्मकं तदेव प्रकृतं रूपं यस्य, तत् ज्ञानं नाम शक्तिरिति संवन्धः । एतदुक्तं भवति- 'इच्छाया एव यस्य' इति न्यायेन अपरिगणितसर्वभावनिर्भरो भगवान् स्वातच्यात् भावराशिमध्यात् कंचित् भावं प्रकाशस्वरूपात् पृथक् करोति, पृथकृतं च प्रकाशयति, नच पृथकृतस्य प्रकाशना उपपन्नेति न महाप्रकाशात् पृथक् करोति, अपितु तथाविधमपरमार्थप्रकाशरूप- मारोपितप्रकाशं मायाप्रमातारं निर्मिमीते। तथा संकोचेन अवभा- सनमेय च भगवतः स्वात्मनि तन्निर्माणमुच्यते । एवंच माया- प्रमाता शरीराद्यवच्छिन्नसंकुचितप्रकाशस्वभावो भवन खापेक्षया पृथग्भूतं भावमवभासयति । तत् नवनवतदीयच्छायोपरक्तमस्य बहिर्मुसं रूपं नवनवं ज्ञानमुच्यते । तत्र च यदैश्वरं स्वातत्र्यम् , सा ज्ञानशक्तिरिति । 'अवभासन' इति कारितद्वयम् । तथापि नवाभासानां प्रतिक्षणमुदयलयग्रस्तानां कथं व्यवहारोपयोग इति आभातपूर्ववस्तुनि वहिर्मुसं यत् संवेदनमासीत् , तस्य यदन्तर्मुसं रूपं, तत् कालान्तरावस्थायि सत् स्वात्मगतां तामेव विशिष्टविपयां वहिर्मुसतां परामृशति, मायाप्रमातरि तदेतत् स्मरतीत्युच्यते । तत्र यत् तथाविधप्रमात्रादिनिर्माणसामथ्यं, तत् भगवतः स्मृतिशक्तिः । यत् वक्ष्यति 'पूर्वावभासितवस्तुन' इति । अनेन च प्राच्यज्ञानोपयोगो पक्ष्यते 'पूर्वावभासितत्वेन' इति । प्राच्यो वहिर्मुसताविमर्शादिकः, न इदानीन्तनः, तत्र . , ·१० ३ वि०] श्रीमदमिनवगुप्तपादरचिता । २८७ नवः प्रकाशः इति प्रख्यापनशब्देऽपि द्वौ णिचौ । ननु कस्मा- दियं ज्ञानादिका भगवतः शक्तिरुच्यते इत्याशङ्कय आह 'फल- भेद' इति । अनन्तार्थक्रियाकारिणि पदार्थेऽखण्डमण्डले उपदे- श्योपदेशव्यवहारादिर्न सिध्यतीति तत्सिद्धये तया तया विचि- त्रया अर्थक्रियया एकैकमवच्छिद्य स पदार्थ एक एव बहुधा व्यवहियते अग्निर्दाहकः पाचकः प्रकाशकः इति । तत्र बहु- त्वपरामर्शप्रधानतायां शक्तिव्यवहारः, तदेकपरामर्शप्रधानत्वे तद्वद्र्यवहारः। सचापि न अपारमार्थिकः परमेश्वरेणैव तथा सृष्टत्वात् । यदुक्तमागमे 'न वहेर्दाहिका शक्तिर्व्यतिरिक्ता विभाव्यते । केवलं ज्ञानसत्तायाः प्रारम्भोऽयं प्रवेशने ॥' (वि०म०१९) इति, तथा "शैवी मुखमिहोच्यते ।' (वि० भै०२०) इत्यादि । तदास्तां तावदेतत् । ननु महद्ब्रहणं सूत्रे किमर्थ, तच्छ- क्तियोगादेव लब्धं हि अस्य स्वातन्यमित्याश्य आह 'सा च' इति । पशुप्रमातुर्यद्यपि तथाभूतं ज्ञानं, ततश्च सोऽपि तया शक्या न न ईश्वरः, तथापि न तस्य तत्र खेच्छा प्रभवति अप्र- विहतसंकल्पस्वाभावात् । तेन यस्यैव तत्र अप्रतिघात इच्छायाः, स महेश्वर एव तथा युक्तः । आदिष्टं हि आगमे भगवता 'प्रभुशतिरथात्मा च प्राणश्चेति प्रयं सह ।' इत्यादि । अतो वस्तुवस्तत्तदात्मना भगवानेव जानाति स्मरति अपोहतीति युक्तम् । यदुक्तं 'यद्यप्यर्थस्थितिः ।' (अ०भ०सि०२०) इत्यादि, ददाशयेन इह स सानादिमानिति युतम् । मायाममा- तृणां तु ततः परमेश्वरादयत्तानवभास एप मायाप्रमातृतेत्याश- , ·२८८ ईश्वरप्रत्यभिज्ञाविवृतिविमर्शिनी येन भगवता गीतासु 'मत्तः' इति मत्सामर्थ्यादेतत् , नतु 'मम' इति प्रदर्शितम् । एतदपिच इह सूत्रे शक्तिपदेन स्पृष्टमेव न मम ज्ञानादि, अपितु यद्वलात् तत् भवति, तत् मम स्वातव्यमिति दर्शयता । तेन उभयथापि ज्ञानशक्तिपदं तत्र तत्र विग्रहीत- व्यम्-ज्ञानमेव शक्तिः, तत्र च अस्य शक्तिरिति । तत एव इच्छाशक्तिः पृथगिह न उपात्ता आगमे कथिता अपि महेश्वरश- क्तिपदाभ्यामेव अप्रतिघातं ज्ञानादीनामभिदधन्न्यां तस्याः स्वीका- रात् । अमिः शक्तिः, संदहतीति च अबाधितप्रत्ययाभासादाभा- ससारपरमार्थयादिना शक्तिश्च क्रिया चेति उभयमपि उपगम्यम् । तत्तु प्रत्यर्थक्रियं भिन्नमपि सत् विततविततस्य अनेकार्थक्रिया- कारिणो भावस्य स्वरूपं भेदेन अनुपलक्षणादर्थक्रियाभेदबलो- नीयमानत्वादनुमानार्थापत्तिगम्यमस्तु, को विरोधः । शक्तिः शक्ता करोतीति तु शक्तेः शक्तिमदात्मना सृष्टिरिति शक्तेः शक्त्य- न्तरयोगेऽनवस्थेत्यपि न किंचित, भावस्वभावानधिकत्वाच यथा- दर्शनं नित्या भवतु अनित्या वेति का क्षतिः । अत एव कार्यों- दये सहकारिभिः किमिति तु चोद्यमेकसहकारियोगे सहकार्य- न्तरेषु तुल्यमवाधिताभासात् कथङ्कार सहकारिणो नियन्तामि- ति शक्तिप्यपि समः प्रकारः । तदियं शक्तिभावस्वरूपमेव उप- नीय आसीना शक्तिरुच्यते, नतु पृथगवभासेति स्वरूपसह- कारिलक्षणव उभयी पदार्थस्थितिः शक्तिरित्यपि न कांचिदरम- मते क्षतिमावहति । तथाच अगमेषु सर्वमिदमभ्यनुज्ञातमेव । यथोक्त 'या सा शक्तिर्जगद्धातुः कथिता समवायिनी । इच्छात्वं देवि सा तस्य सिसक्षोः प्रतिपद्यते ।। (मा०वि०३।५) इति ·१०३ वि०] श्रीमदभिनवगुप्तपादरचिता । २८९ 'योगोऽस्य शक्तयः स्वाक्या" .....।' (म०त०४५) 'शक्तयोऽस्य जगत्सर्व शक्तिमांस्तु महेश्वरः।' इति 'शक्तिर्विद्यादिका शम्भोः स्यात्परिग्रहवर्तिनी ।' इति च । 'फलति' इति फलपर्यन्ता संपद्यते, न पुनः प्रति- हन्यते यस्य । अन्यानि यानि कारणानि सहकार्युपादानादीनि, तेपां यत् सामध्ये तानि एव या सामथ्य, तत्साचिव्येन तत्स- हिततया येपों शक्तिः फलति ब्रह्मविष्णुशक्रादीनां क्रिमिप्रमाट- पर्यन्तानां भगवन्नियतशक्तिमुसप्रेक्षिलापरिक्षयात् , ते स्वशक्ति- योगेन ईश्वरा अपि भवन्तो न महेश्वरा इति यावत् । तथा' इति विश्वरूपतया चिद्रूपत्वेऽपि ज्ञानाद्यपपादकतया समसजन- स्थितिसंपादकत्वेन च । ननु महेश्वरस्य भगवतो भवतु ताथा- रूप्यम्, तावता तु आत्मना किमङ्गीकृतेन एकेन । महेश्वरत्य च विश्वरूपत्वं ज्ञानशक्यादियोगित्वं च संविद्रूपाधिकं जडत्वा- प्रकाशमान प्रकाशात्मनः सवेदनस्य कथं रूपं स्यादित्याश- काद्वयं वारयति 'चित्तत्त्वस्य' इति । चित्तत्त्वमेव महेश्वररू- पम् , नच आत्मा चित्तत्त्वादन्यः पश्चिदिति प्रथमचोद्यं परि- हृतम् । चित्तत्वं च प्रकाशस्वातष्यमेव उच्यते, न अन्यत् फिश्चित् । तदेवच विश्वात्मतया प्रकारानं नवाभासनमनवाभा- सपरामर्शत्वेन अधुना परामर्शनं वेद्यवेदकानां संक्षेपतश्चतुर्धा अन्योन्यतो भेदेन असमझें, प्रसारतः पुनः परार्धकोटिषेति प अपोहनामासनमिति अपरा अपि वा शमिता मन्वया । 'अग्ने इति 'अत एव यथामी ।(१६.११) ·. २९० ईश्वरप्रत्यभिज्ञाविवृतिविमर्शिनी इत्यादौ 'पूर्वावभासितत्वेन' इति प्रमातभेदेन पूर्वाभासे पूर्वा- भासपृष्ठे च प्रत्यभिज्ञादाविव अपूर्वावभासं निराकरोति । अव. भासे च तव्यभिचारी पूर्व विमर्शोऽपि स्थित एव । तृतीयाप्रयो- गश्च तथा परामर्शमाह । यथाहुः. 'क्षणिकोऽपि गृहीतः' इति । वार्तमानिकस्तु विमर्शः सन्नपि न वस्तुनस्तात्कालिकतां तात्का- लिकप्रकाशतां वा वितरति पूर्वप्रकाशविमर्शानपहारमाने परं वि. श्राम्यति । एवं ज्ञानस्मृती व्याख्याय, अपोहनं व्याचष्टे देश' इत्यादिना । उपपादितं संपादितं मायीयप्रमातृनिष्ठं विकल्परूपं विज्ञानं यया भगवतः स्वातव्यशक्या, साअपोहनशब्दवाच्या । कथमुपपादितम् । आह अवभासभेदेन निर्विकल्पकप्रतिभातेन वस्तुना या वासना संस्काररूपा फता, तन्मात्रेण पुनर्वस्तुप्रका- शादिनिरपेक्षेण प्रबोधितेन स्वकार्ये विकल्पलक्षणे कर्तव्ये लब्ध- वृत्तिना । कथं तस्य प्रबोधनम् । आह देशाभासेन कालाभासेन च यः पूर्वमवच्छिन्न आभासमेलनमयः स्खलक्षणात्मा प्रत्यवाभा- सिष्ट, तस्य योऽसौ देशकालाभ्यामवच्छेदस्तदपासनेन । अत एवं तस्य आभासस्य देशावच्छेदापासने विमुत्वम् , कालावच्छेदापा- सने नित्यत्वमिति । सच 'भासो विकल्पविषयः सामान्यमिति गीयते।' इति 'तस्मात् यो येन धर्मेण विशेषः संप्रतीयते ॥ नस शक्यस्ततोऽन्येन तेन भिन्ना व्यवस्थितिः।। इति नीत्या च प्रत्याभासं विकल्पस्य उदयात्मनो देशकालाभास- योरपि विकल्पो भवन् देशकालानवच्छेदात् सामान्यात्मनोरेव भवति । अयमित्यपि सावच्छेदो विकल्पः। स सर्वपुरोवर्तिवर्त- मानवस्तुसाधारणरूपपरामात्मैव । यथोक्तमाचार्यपादेरेव- - ·तत १०३ वि०] श्रीमदमिनवगुप्तपादरचिता। २९१ 'नियतेऽध्ययमित्येप परामर्शः पुरस्थिते ।। सर्वभावगतेदन्तासामान्येनैव जायते ॥' इति । किं बहुना। वाक्यार्थप्रायोऽपि यो विशेपो भेदसंसदि विकल्पेऽपि स्फुरति-अयमधुना गौमया दृश्यते,-इति स्वीकृतप्रत्येकपदार्थावधारणा, सोऽपि अवश्यं देशकालप्रमानन्त- रगततथाभूतवाक्यार्थसाधारणमेव रूपं विषयीकुर्वन्नुपजायते । तस्मात् सर्वो विकल्पो देशकालाद्याभासावच्छेदशून्यसामान्यप्र. विभासी । ननु देशाद्यवच्छिन्नेऽनुभूते तत्कृतया वासनया कथं तदवच्छिन्नविषयया प्रवुध्यते । आह विचित्रा अपर्यनुयोज्या भगवतो महाप्रकाशरूपस्य शिवनाथस्य या इच्छा, एव विश्वमन्योन्यभेदप्रधानमुद्भावयन्ती तद्भेदभासनभित्तिभूतान मायाप्रमातृनाविर्भावयति एवंभूतेन अनेन' सामान्यावभासेन विकल्पनेन । ननु विकल्पजनिका या भगवतः शक्तिः, सा ज्ञानशक्तिरेव कस्मात् न उच्यते, तमुष्टे विशेषरूपमेतदपोहन- शक्तिरिति किमुक्तमित्याशङ्कप आह 'शङ्कित' इति । शङ्किताः शवावशादारोपिता ये प्रतिपक्षाः अभिमतनीलशरीरानुप्रवे- शिना विचित्रार्थक्रियासंपादनाद्युपकल्पितभेदानां धर्माणामत- दर्थक्रियाकारित्वादयो धर्माः, तेषां यः प्रतिक्षेपोऽभिमुसी- भूतानां सतामिव पुरो गलेहस्तिकया इव दूरीकरणात्मकमप- सारणं तदेव परं प्रधानकर्तव्यमसाधारणब्यापाररूपं येषां, तेषां भावस्तत्त्व तस्मात् हेतोः सा शक्तिर्विकल्पजनिका अपोहनप्रधानतद्रूपजननादपोहनशक्तिरिति संवन्धः । एतदुक्कं भवति-यद्यपि विकल्पो विविधरूपा प्रतीतिरिति आमुसे प्रतिभासते, तथापि तदस्य निर्विकल्पकमनुफरोति आवि. शति उपजीपति वेत्यतो तोरायातं स्वयं विपयेण स्खलक्षणेन ·२९२ ईश्वरप्रत्यभिज्ञाविवृतिविमर्शिनी आभासमेलनात्मना सामान्येन वा ऐक्याभासमानेण साकम- लब्धज्ञातेयत्वात् विषयाभावेऽपि संभवात् । तदयं विविधतया व्याप्रियमाणः सिद्धे सति आरम्भो द्विर्षद्धे सुबद्धत्वं दाळम् , तच्च 'शङ्कितान्यव्यवच्छेद... इति न्यायादन्यव्यवच्छेदात्मेति अपोहनव्यापार एव उच्यते । ...... ।' ...... 'क्रिया संबन्धसामान्य । (२।२।१) इति भाविनीत्या संभवदपि सामान्य साक्षात्कारेण वा अनुभ- यात्मना स्वीकृतमिति तत्स्वीकारोऽपि न विकल्पव्यापारः । ननु स्खलक्षणेऽवभाते कुतोऽतद्रपमाशयते यदपोह्यते; 'निश्चयारोपमनसोर्याध्यबाधकभावतः ।' 'भो चैद्धान्तिनिमित्तेन संयोज्येत गुणान्तरम् । शुक्तौ वा रजताकारः ॥ इति च दृष्ट्या समारोपादाशङ्का,-इति चेत्, समारोपस्य विक- ल्पितविपयत्वात् विकल्पान्तरस्य अपि समारोपपूर्वकत्वात् विक- ल्पसमारोपपरम्परानवस्थानात् युगकोटिभिरपि न नीलनिश्चयः, अन्योन्याश्रयादि च पहुशाखम् । यदपि भट्टेन उक्तमपोहसिद्धौ 'प्रसङ्गप्रत्ययनिवर्तनमेव नीले अनीलमेतत् न भवति ।' इति, 'व्यवच्छेदप्रत्ययेन कर्तव्यम्............।' इति, 'नारोपस्थित्यपेक्षं तत् । इत्यादि; तत्रापि विशिष्टे अर्थे प्रतिभाते कोऽन्यथाप्रसङ्गस्य अवसर इति वक्तव्यम् । अविद्याकृतः प्रसङ्गः समारोपो या। सोऽनादिः । समारोपप्रसद्गादिजननशक्तिरूपा वासनेति चेत्, ·१०३ वि०] श्रीमदमिनवगुप्तपादरचिता । २९३ सैव अनवस्था विकल्य प्रसञ्जनात् समारोपाच तयोरपिच विकल्परूपत्वात् । नीले च अनीलं विकल्प्य समारोप्यते, अनीले च विकल्प्यमाने नीलं समारोप्यते इति अन्योन्याश्रयादिदूप- णमपि बहुशाखं जैमिनीयैर्दर्शितम् । यदपि अनन्तर्वहीरूपमा- रोपितं विकल्पेन गृह्यते इति उच्यते, तत्रापि निःस्वभावत्वे नील- पीतविकल्पयोरभेदप्रसङ्गः । नीलमिव विकल्पेन गृह्यते, नतु नील- मेवेति चेत् ; किं तेन गृह्यते यत् नीलमिवेति उपमेयेत उत्प्रेक्ष्येत । नीले प्रकाशनमिव अध्यवसायात, नतु प्रकाशनमेवेत्यत्र अपि किं तस्य रूपं यदेवं व्यपदिश्येत । ततो न ग्राह्यांशेन, न अध्य- वसेयांशेन विकल्प्यस्य विकल्पान्तरात् भेद उचितः । तुच्छस्य हि को भेदः । वस्तुद्वयमेव हि सत्यवस्तुनि कथं स्यात् । यत् भट्टः ..नचाभाचो विशिष्यते । इति । आरोपितेन वाह्येन अध्यवसेयेन वपुषा भेद इति चेत् , रोपोऽपि विकल्परूप एवेति सैव अनिष्ठा । अभिमानमात्रत एव नीलं विपय इत्यपि उच्यमाने अभिमाने तस्य अर्थस्य प्रकाशनम- प्रकाशनं वेति न तृतीया गतिर्लभ्यते । यत्तु चित्रप्रहारपातप- ण्डितंमन्यादिवदुक्तम्, तत्र सादृश्यप्रतिपत्तिमात्रमभिमानश- ब्दवाच्यम् । यादृशो हि पततः प्रहरणस्य आकारः, तागेव चित्रलिखितप्रहरीपुरुपकरसंनिवेशसमावेशिनश्चित्रप्रहरणस्य । प- ण्डितश्च यादृशमाकारं मोहसहायात् पाण्डित्यादुद्धरकन्धरं च परमार्थपाण्डित्यात् वा समस्तजनहितोपदेशकरणादिप्रयणमुद्ध- हति, तथैव अपण्डितोऽपीति । अपिच पण्डितोऽयमिति यत्र लोकतः शृणोति, हन्न कंचिदाकारविशेपं पश्यन तथाभूतलाभ. सत्कारादिकमात्मनि इच्छन् यत्नतस्तथाकारं करोतीति पाण्डित्या- भिमान उच्यते । एवं विकल्पेन न किंचित् नीलस्य श्रुतं दृष्टं आ- ·२९४ ईश्वरप्रत्यमिज्ञाविवृतिविमर्शिनी वा यत् तथाभिमानं कुर्यात् । आरोपाभिमानादीनां लजादिवत् चित्तधर्मतायामपि न अर्थस्पर्शनशक्तिरिति न अभिमानोपकल्पि- तोऽपि विषयः । दूषितं च अध्यवसायस्य स्वप्रतिभासमात्रनि- छत्वं 'भ्रान्तित्वे चावसायस्य । (१३५) इत्यत्र । तस्मात् स्खलक्षणे अवभाते कुतस्तद्विपरीतं रूपमाशङ्कयते येन तदपोहनं फलवत् स्यादिति शिष्यस्य आशङ्का निवर्तयति "पदार्थान्तर' इति । इह वस्त्वन्तरेण क्षीरजलवदामिश्रणाद्वा वस्त्वन्तरस्वभावत्वाद्वा भावस्य अतद्रूपतापि संभाव्यते । उभय. मपिच एतत् न संभवतीति विशेषणद्वयेन उक्तम् । पदार्थान्तरा- संपृक्ते अन्यानामिश्रे नियतप्रकृतावेकस्वभावे च भावे तेनैव ख- भावेन विचित्रार्थक्रियाकारिणि अवभातेऽपि मायाशक्त्या अवा- मुखीभूतत्वेन भासेऽपि भावत्वादेव हेतोसत्र एकामभीष्टामर्थ- क्रियां योऽर्थयते, स तदर्थक्रियाकरणविहीनान तान् तानतिवान् प्रतिपक्षानाशकते यथा घटे उदाहरणमनोहरणगगनाभोगावर- णाद्यर्थक्रियाशतकारिणि उदकाहरणेन अर्थी अतत्कारिणो घटाना. शकते अलोहिताननुन्नतांश्च मनोहरणादिना । कुत इति चेत्, आह अन्योन्यात्मतया । सहि एकोऽपि भावो वस्तुतोऽन्यैः सह तदा- स्मैव यद्यपि मायाशक्त्या पृथकृतः, तथापि भातत्यादेव अन्योन्या- त्मत्तामुन्मीलयति । कथमित्याह 'ईश्वर' इति । ईश्वरः सर्वमिदमह- मितिसंवेदनरूपः, तदङ्गभावं तदविनिर्भक्तताम् । यतस्तत्पर्यन्तत्या- संभाप्ती भानमेव हि न स्यादिति उक्तम् । यद्यपिच परमशिवान्त- 'तादात्म्यप्रतिपत्तिपर्यन्तं भानं, तथापि तत्र भावस्वरूपस्य सर्वथा अनुन्मीलनात् न अन्योन्यात्मता काचित् । यत्र तु तदुन्मीलितं, तदेव दर्शितम् 'ईश्वर' इति । नच सा मायापशे अरूदा तब - ·१०३ वि०] श्रीमदमिनवगुप्तपादरचिता । ईश्वराङ्गता येन अन्योन्यात्मतैव स्यादिति इवशब्देन उक्तम् । तदेवं शब्यमानस्य तस्य तस्य प्रतिपक्षस्य निराकरणं विना स एकैकया अर्थक्रियया अर्थी प्रतिपत्ता तेन भावेन व्यवहाँ हाना- दानक्रयविक्रयादिमन्तमात्मानं कर्तुं न शक्नोति, नच परं व्यव- हारयितुम् । एवं द्वितीयोऽपि । ततश्च परस्परनिष्ठः कथं व्यव- हारः। एवं शरीरमाणादौ मायाप्रमातृरूपेऽपि अर्थे प्रमानन्तराणि प्रमेयाणि च प्रतिपक्षरूपाणि निराकर्तव्यानि । इयता च एकस्मिन्न- पिभावे अनेकार्थक्रियाकारित्वेन तत्तदर्थक्रियाविपक्षाणां वहुवात् तदाशङ्कापोहेन बहुविकल्पसमर्थनकृतं-घट उन्नतो लोहित इति-अहं कृशो गौरो मन्दाग्निरिति वहीष्वपि व्यक्तिपु विक- ल्पैक्यमनेनैव उक्तमिति व्याख्यायते । व्यक्तिभेदेन विविधार्थ- क्रियाकारी अपि योऽर्थो गोमण्डललक्षणः पदार्थान्तरेण महिष्या- दिवर्गेण अमिश्रः, तत्र यो विशिष्टामेकामेकप्रत्ययविमर्शविपयां पाहदोहप्रायामर्थक्रिया प्रतिनियतस्वभावतया तावतीष्वेव व्यक्तिपु संभवन्तीमर्थयते । तस्य अर्थस्य शक्यमाना ये अतत्कारिणः प्र- तिपक्षाः, शङ्कायां च कारणं पूर्ववदेकः । एवंच महिष्यादिवर्गा- त्मकस्य एकस्य प्रतिपक्षस्य अपोहनात् बहुपु अपि व्यक्तिपु एको विकल्पो गौॉरिति । तदुक्तमाचार्यपादैरेव 'यावत्योऽर्थक्रियास्तावत्संख्योऽतत्कारिणां गणः । तावन्तस्तत्समारोपास्तन्निपेधाश्च वत्समाः ॥' इति । तथा 'एकप्रत्यवमर्श यस्तत्कारिपु बहुप्वपि । सोऽप्यतत्कारिविच्छेदसाम्ये स्यात्सनिवन्धन।' इति । ननु ईश्वरागभूततायां यदन्योत्मत्वेन पूर्णत्वं, तत् प्रत्युत पारमार्थिकं रूपं स्वभाव इति युक्तम् । अन आह 'मायीया.

·२९६ ईश्वरप्रत्यभिज्ञाविवृतिविमर्शिनी नाम्' इति । इदं हि प्रमाप्रमेयाणां मायापदं मीमांस्यते । तत्र पारमार्थिकखरूपतायां मायीयतैव न्यकृता भवेत् । प्रमा- तृणां प्रमातृभ्यः प्रमेयेभ्यश्च, प्रमेयाणामपिच उभयेभ्यो यद- नन्तशासं निःसंख्य भेदनं पृथकरणम्, एतदेव यस्मात् मा- यीयत्वे प्रकृतं मुख्य रूपम् । अयं तात्पर्यार्थ:---इह प्रकाशमात्र- स्वभावत्वेन प्रमातृप्रमेयाणां विश्वेषामेव तावत् तादात्म्यादेक- रूपावेश एव वास्तवः। सच मायापदेऽपि अनिवृत्त एव अप्रकाशनप्रसङ्गात् । केवलमन्योऽन्यं नेतिपरामर्शरूपस्यातध्य- शक्तिबलादविमृश्यमान एव आदौ प्रभाववता स्तम्भितभुजङ्ग- मविषवह्निवत् पूर्ण वरूपे उदास्ते इव । यस्य यत् रूपं वास्तवं, सत् तद्विदा प्रभावात् प्रतिस्तम्भितमपि न न शङ्कयते विषस्य इव मारकत्वम् । तथाच विश्वस्य विश्वात्मत्वम् । अनाशङ्कायां हि कारणं तद्रूपासंभवित्वम् , तपस्य संभवेऽपिया तदवेद- नम् । नहि सस्य क्षुत्तशमनत्वं शङ्कयते बालेन वा स्तम्भितशक्ते- विपभुजगादेर्मारकत्वमिति कारणविरुद्धोपलब्धिः। सर्वस्य च प्रमातुस्तथासूतमीश्वरात्मत्वं प्रकाशते एवेति विश्वात्मत्वं न अप्र. 'काशितम् । यथोक्तमादिसिद्धसूने 'अनेन हि विना शून्यप्राणादे' इत्यादि । मायापदेऽपिच तत्प्रकाशसंस्कारस्य ईश्वरस्य अनति- वृत्तेराशङ्का प्रमादमाहात्म्यादेव उत्तिष्ठति, यत् वक्ष्यते 'तदतत्प्रतिमामाजा मायातब्धपोहनात् । तन्निश्चयनमुक्तो हि विकल्पो घट इत्ययम् ॥' (१९६३) इत्यादि, येन पृथग्विकल्पनसमारोपणादिकृतानवस्थादिदोषाप्रसर इति । यत्तु आर्येण उक्तम् 'एकप्रत्यवमाख्ये ज्ञान एकत्र हि स्थितः । अपत्ता तदतद्धेतून्भावान्विभजते स्वयम् ।।' M ·१०३ वि०] श्रीमदभिनवगुप्तपादरचिता । २९७ इति, तन स्फुरितमपि वस्तु दुःसमर्थमिति अग्रे भविष्यति । ननु अपोहनं ज्ञानस्यैव विकल्परूपस्य विकल्पविशेषात्मनश्च स्मृतेर्वपुरिति किमस्य पृथग्गणनया। मायीयप्रमातृगताश्च अमी अनादयः कथममायीयप्रमात्रन्तररूपेऽर्जुनगुरौ भवेयुरन्यधर्मा- णामन्यत्र वृत्त्यदर्शनात् । तदिदमाशङ्काद्वयमपाकरोति 'तत्' इति । यस्मात् विश्वे ये व्यवहारा भेदप्राणिताः, तेऽनया अपोह- नशक्तया प्रयुक्ताः तस्मादन्तर्गता अपि एषा प्राधान्यात् पृथ- गुपात्ता । नच असौ गुरुर्मायाप्रमाता । यत आ समन्तात् विष्टो व्याख्या स्वीकृतो महेश्वरभावो माहेश्वर्य येन, तथाभूतोऽसौ। 'आचार्यमूर्तिमास्थाय शिवः पाशान्निकन्तति ।' इति परमेश्वरस्यैव गुरुसंबोधमभेदेन अधितिष्ठतः परमार्थतो गुरुत्वमागमे उक्तं यतः । तथाहि 'दिव्यं ददामि ते चक्षुः पश्य मे योगमैश्वरम् ।' (११३८) इति, 'इहैकस्थं जगत्कृत्स्नं पश्याद्य सचराचरम् । मम देहे' ........' (११७). इति शरीरस्थाने विश्वमेव मम परमात्मनः इति अर्जुनस्य बोधं व्यतारीत् । केवलमधिकं प्रकृतोपयोगि भविष्यत्कालैकीमावेन 'अमी सर्वे धृतराष्ट्रस्य पुनाः.............1११।२६) इत्यादिकं प्रादीशत् यथाकालावस्थितमेव अन्यथा इन्द्रजाल- मानं स्यात् तदानीं तेषां चहियथावस्यमवस्थितत्वात् । उपयोग एवच प्रदर्शितः .."यश्चान्यद्रष्टुमिच्छसि ।' (१११७) इति । अहमितिच सर्वन अन पारमार्थिकमेव प्रकाशविमर्शरू- ·ईश्वरप्रत्यभिज्ञाविवृतिविमर्शिनी पमुक्तम्, नतु मायीयं चतुर्भुजादि स्थावराणां हिमालयोऽहमि- "यादेः प्रत्यक्षादेविरोधादिति । यत् मया स्तुतं 'सर्वत्र भावपटलेन विजृम्भमाण- विच्छेदशून्यपरमार्थचमत्कृतिर्या । तां पूर्णवृत्त्यहमितिपथनखभावां स्वात्मस्थितिं स्वरसतः प्रणमामि देवीम् ॥' इति । ननु एवमपि भगवतो मायीयतानुपपत्तेः कथं विकल्पयोग इत्याशय आह 'विकल्पव्यापार' इति। नहि भगवतोऽपूर्वा- भासनस्मरणविकल्पनादयो धर्माः । ते तु मायाप्रमातॄणां त- स्वातच्यादुद्भवन्ति, इति भगवतस्तत्र तत्र स्वातत्र्यं ज्ञानादिश- कय उच्यन्ते । तदर्थमेव शक्तिमहणम् । विकल्पनं पशुप्रमातृगतं व्यापारः कर्तव्यं यस्या भगवच्छक्तेः । भावानेव हि नेतिवि- मर्श स्वीकरोति एव ईश्वरदशायाम् । नेतिविमर्शानुन्मीलने हि चिद्रूपतातिरिकसाशविमर्शात्मन इदभावस्य सर्वथैव अभा- वादिदमहमितिसामानाधिकरण्यात्मा बोध ईश्वर इति कथं भवेत् । तस्मात् तंत्रापि मा अपोहनशक्तिरस्येव । तदुकं "दशा रुद्राधिदैवता। निषेधरूपास्त्यैशाने पदेऽहं सर्वमित्यपि ।' इति । ईश्वरतैव च विश्वरूपता गीतासु दर्शिता । इहापि एतदर्थ- मेव 'अन्तःकृतानन्तविश्वरूपा' इति उक्तम् । विश्वरूपा- विभागादेव च मायाममातारोऽपि तत्र अभेदेनैव परमार्थतो मान्तीति विकल्पादयोऽपि भगवति न अत्यन्ताय दूरापेताः । तत एव अस्य शत्वकर्तृत्वप्रकाशादौ यत् सर्वशब्दार्थेन विशेषणं, तत् न संकोचितं स्यात् । अन्यया विकल्पनादेः स्यात्मवर्तिनः संमवे यः कोऽपि आखादः, वन अयम एवेति स्वविषयं सा. * ·११०३ वि०] श्रीमदमिनवगुप्तपादरचिता। २९९ वक्ष्यादि सर्वसाधारणमेव अस्य उपगतं भवेत् वदेकनियमात्, संकोचात् तु न अस्य मायीयतेति । तेन 'मत्तः' इति स्वा.. स्मनो हेतुता आधारता च पंचभ्या स्वीकृता । हेतौ स्यन्लोपे घसा यतः । ननु पूर्व 'कर्तरि ज्ञातरि च' इति ज्ञानक्रिये एव भगवति शक्ती निरूपिते, अधुना तु स्मृत्यपोहनशक्ती अधिक इति किमेतदित्याशकय आह...... चेति । ज्ञानानि स्मरणं साक्षात्करणं विकल्पनं च अपोहनशब्दवाच्यम् । तत्र शक्तिः, वान्येव च शक्तिरिति ।। ७॥ इति श्रीमहामाहेश्वरश्रीमदाचार्याभिनवगुप्तविरचिताया- मीश्वरप्रत्यभिज्ञाविवृतिविमर्शिन्या ज्ञानाधिकारे परदर्शनानुपपचिविमर्शस्तृतीयः ॥३॥ .