·Registered According to Act XXV of 1867,
All Rights Reserved by the Publishers.
[ अस्य पुनर्मुद्रणादिकाः सर्वेऽधिकाराः प्रकाशकायत्ताः ]
PRINTED BY
JAYA KRISHNA DAS GUPTA,
VIDYA VILAS PRESS, BENARES CITY,
1938.

·THE
CHOWKHAMBA SANSKRIT SERIES.
458-459.
TAE
CH A N DR A L O KA
OF
SHRI JAYADEVA
WITH THE RĀKĀGAMA COMMENTARY
BY
S'RĪ GĀGĀ BHATTA
With a Icreord biz.
Fandit Batuk Nath Sharma, M. 37.,
SAHITYACHARYA,
Professor of Sanskrit, Benares Hindu University.
Ediled with Introduction etc., by
PANDIT ANANTA RAM SHASTRI VETAL
SAHITYACHARYA
Sanskrit Teacher, U, P. College, Benares,
PUBLISHED BY
JAYA KRISHNA DAS HARIDAS GUPTA
The Chowkhamba Sanskrit Series Office.
BEN Â RES.
1938

·IDAODODOIDAas * भी आनन्दवनविद्योतिसुमनोभिः सुसंस्कृता । सुवर्णाऽङ्कितभव्याभशतपत्रपरिष्कृता ॥१॥ चौखम्बा-संस्कृतप्रन्थमाला मन्जुलदर्शना । रसिकालिकुलं कुर्यादमन्दामोदमोहितम् ॥ २॥ स्तबकाः ४५८-४५९. DOOO Printed by Jai Krishna Das Gupta at the Vidya Vilas Press, Benares. 1938.

·॥ श्रीः ॥ चौखम्बा-संस्कृत-ग्रन्थमाला ग्रन्थ-संख्या ८३ नम्बर ४५८-४५९ चन्द्रालोकः श्रीजयदेवप्रणीतः श्रीगागाभट्टकृतराकागमव्याख्यासहितः श्रीकाशीहिन्दूविश्वविद्यालयाध्यापक- साहित्याचार्य-श्रीबटुकनाथशर्म एम्. ए. महोदयः प्राकथनेन सनाथीकृतः वाराणसेयोदयप्रतापविद्यालयाध्यापकेन साहित्याचार्येण अनन्तरामशास्त्रिवेतालेन भूमिकादिभिः सम्भूष्य सम्पादितः । प्रकाशक: जयकृष्णदास हरिदास गुप्त चौखम्बा संस्कृत सीरीज़ आफिस, बनारस सिटी। वि० सं० १९९५

·।। श्रीः॥
सूचीपत्रम् ।
पृष्ठानि
विषयाः
प्रास्ताविकं किञ्चित्
पीयूपवर्षों जयदेवः
विषयानुक्रमणिका
चन्द्रालोकः
चन्द्रालोकस्य पाठभेदाः
ग्रन्थेऽस्मिन्नुपलब्धानि ग्रन्थग्रन्थकाराणां
नामानि
कारिकामूची
श्लोकसूची
शुद्धिपत्रम्
१-१३
१-१६
१-१७०
१-२
१
१-४
५-१२
१-४

·॥श्रीः ॥ प्रास्ताविक किञ्चित् । अद्य किल कोऽपि वाचामगोचरः संमदोऽस्माकं मानसः सामातिगत्वं गाहते यदिदं नूत्नप्रकाशितमनूनतमं ग्रन्थरत्नमुपनीयते श्रीमतां नयनपदवीम् । परिचित एव नूनं जगति जडेतरेषां सर्वेपां चन्द्रालोकः । को नु नाम स्यादेतादृशोऽभाग्यवान् साहित्यरसास्वादसौहित्यशालिनां समाजे ? यो हि सविशेषप्रशंसास्पदं न जानीया. नाम्नापि चन्द्रालोकम् । तदीयमाशयं पुनराविर्भावयन्तो द्वित्राः शरदागमाद्या अपि विद्योतमानाः प्रायेण भवेयुः सम्प्राप्तविद्वत्परिचया एव । सम्प्रति प्रस्तुतोऽयं चकास्ति- तमां राकागमोऽप्यगणेयस्पृहणीयरमणीयगुणगणस्तत्रैव गणनीयः । स्वभावादेव दिव्येन स्वीयेन तेजसा भ्राजमानमनय रत्नमन्येन केनापि तेजो. विशेषेण विभाजितं पुनरसीमा कामपि सुषमा समुन्मीलयाति तावत्प्रत्यक्षमेवास्ते । चन्द्रालोको हि नियतं कमनीयः, सति च राकागमे किन्नु नाम कथनीयं कामनीयकं तस्य ? नूनमयं रत्नकाञ्चनसंयोग इव महार्हः सर्वथा सर्वैरभ्यर्हणीयो दैवयोगादुपगत. श्वारुतरो योगश्चन्द्रालोकराकागमयोरालोकनीय एव । प्रकृता हि प्रेक्षावतामनतिदुर्गमा श्रीमती राकागमनामिकेयं चन्द्रालोकटीका प्रकटयन्ती गूढार्थान् परमं प्रौढिमानमानीता नाद्यावधि कुत्रापि मुद्रिता । अद्य यावत् कमनीयमेतदीयं नामधेयमानीतमेव स्यात्कर्णाभ्यर्णतां प्रायः प्राज्ञैः। साम्प्रतं तु ता- मेता प्रापय्य नेत्रयोः पात्रतां सविशेषमान्तरं तोषं जुषन्तां ते । एतस्याः प्रशस्यागणेयगुणायास्तत्तद्गुणानां वर्णनं तावन्मुधैवाधुना। दर्शनादेव ते नूनं तद्विदां प्रतीतेः पन्थानमवतरेयुरित्यमुष्मिन् विषये जोषमेव स्थीयते । अत्रत्य. विषयाणां विवरणं पुनरप्रे विधीयेत विषयानुक्रमणिकायां विस्तरेणेति नैषोऽपि सा- म्प्रतं प्रस्तूयते विषयः। अस्य च व्याख्यारत्नस्य सङ्ख्यावत्सुखावगमस्य राकागमस्य निर्माता कविर्धमैक- तत्त्वविन्मर्मज्ञो निगमागमानां शिरोमणिर्मीमांसकानां व्याकरणमहार्णवकर्णधारः साहि- त्यदर्शनादिषु नितरां निष्णातः प्रथमो मनीषिणां प्रथमसमानभूमिभट्टभट्टकुलाम्भोजभानु- विश्वेश्वरापराख्योऽतिविख्यातिमन्नामधेयः श्रीमान् गागाभट्टो नाम । महानुभावः स एवायं मनस्वी, येन किल भुवो भूषणस्य भूषणकवीन्द्रोपवर्णितप्राज्यप्रतापसम्पदः प्रोद्यत्परतापकरप्रतापसारस्य वीरवराग्रेसरश्रीमत्सुगृहीतनामधेय श्रीशिवाजीमहोदयस्य महोदयः श्रीमान् समपादि ससम्भार राज्याभिषेकसंस्कारः। एतदुपज्ञोऽयं राकागम एव तत्तदनेकविषयावगाहवैशद्यहृद्यमनवा वैदुषीविशेषमेतदीयं प्रतिपदमावेदयितुं नियतं प्रभूतं पर्याप्त इत्यतस्तस्यापि वर्णनमत्रोपेक्षणीयपक्ष एव निक्षिप्यते । अमू हि महिमोन्नतावतिमहनीयमहोदारकीर्तनीयकीर्ती श्रीमद्ग्रन्थकारव्याख्या ·२ प्रास्ताविक किश्चित् । कारश्रीजयदेवगागाभट्टपण्डिताबुद्दिश्य तद्विपयानुरूपसमुचितालोचनीयतत्तद्विचार- सारपरिष्कारेण सम्पादितमस्मन्मित्रवरैः श्रीवाराणसेयहिन्दूविश्वविद्यालयवरा- ध्यापकैः प्राच्यप्रतीच्यविद्याभिधमहासिन्धुसंभेदतीर्थावगाहविशदीकृतशेमुषीकैः परितः- प्रसर्पत्प्रशंसनीयप्रकटप्रभूतशास्त्रीयमहनीयपाटवोदयैः सहृदयकवीन्द्रवरश्रीमद्वटुक- नाथशर्मसाहित्याचार्य एम० ए० महोदयैः 'पीयूषवर्षो जयदेव' इत्येतच्छीर्षक लेखमेतत्प्रास्ताविकलेखानन्तरदर्शनीयं दर्शनीयं पदवीं नयनयोरुपनीय विद्वांसो नियत- मेव विदुपोरेतयोः समयस्वरूपादिपरिचयं समीचीन मनुरूपं पूर्णमधिगच्छेयुनचावशिष्टं ततो विशिष्टं किमपि लेखनीयमित्यतो न खलु तत्रापि लेखनीयमायास्यते । अद्य यावन्नामतः समुपलब्धासु चन्द्रालोकव्याख्यासु विद्योतते प्राचीनतमैका प्रद्योतनभट्टाचार्गेण निर्मिता शरदागमनाम्नी, या हि समाम्नातसंक्षिप्तार्था प्रक. टिताभिप्रायापि न तावच्छक्नोति विशेषमावेदयितुम् । तदनन्तरं च रमा नाम सा समभूत् , यया किल कृतविद्याद् वैद्यनाथपायगुण्डेपण्डितात्काशीस्थमहाराष्ट्रवंशा. कुराबीजादङ्कुर इव श्लाघ्यमानं जनुर्लभे । इयं तु तं तं प्रसङ्गविशेषमनतिक्रम्य तत्र तत्र प्रतिपाद्यमानविषयानावेदयन्ती प्रकल्पितलोकोपकारा प्रचुरप्रचारा च । एतयो- स्तावत्प्रथमा शरदागमाख्यव्याख्या चरमसंमुद्रणा, चरमा च रमा प्रथम मुद्रिता । तृतीयापि तत्र कथाभट्टनन्दकिशोरशर्मनिर्मितैका नचिरादेव प्रकाश्यमानाभूत् । प्रकाशवेश्मनोरुभयोष्टीक्योर्या समाविष्टा स्वस्यापि प्रकाशवत्ता सूचयति । पौर्णमासी हि सेहावतीर्णा प्रभूतं प्रयततेऽत्र चन्द्रालोकं प्रकाशयितुम् । चतुर्थी च राकागम- नामिकेयं पुरस्तादेवास्ते । प्राचीनयाऽप्येनया यत्किल सर्वतोऽन्ते मुद्रितया भूयते साम्प्रतम् , तत्र तावत् हस्तलिखितैतत्पुस्तकस्यात्यल्पस्थानगत्वं समयमहिम्नैत- समयपर्यन्तं च तस्यानुपलब्धिरित्युभयं कारणम् । अतिचिराद् गूढजन्मा गुणै. ज्येष्ठापि कनिष्टेयं प्रकाशजन्मना ज्येष्ठाः समस्तास्ता भगिनीनिःसंशयमतिशेत इतीदं. दर्शनतो विशदं भविता। टोकास्वेतासु वर्तमानायां रमायामर्वाचीनायां प्राचीनस्य राकागमस्यैव शब्दार्था अविकलं बहुत्र सगृहीताः समुपलभ्यन्ते । किन्तात्पर्येण वैद्यनाथस्तादृशं चेष्टित- वान् ? नूनमेतत्तदितरासमानाधिकरणं ज्ञानं तेनैव सह लीनम् । श्रूयते, श्रीमद्गागाभट्टनिर्मितया वाजचन्द्रचन्द्रिकयाप्येकया स्थानमधि- चन्द्रालोकव्याख्यानं लभ्यते। एषा च कञ्चित्तात्कालिकं वाजराजं वर्णयन्ती वर्तते राकागमस्यैव सङ्क्षिप्त रूपम् । सम्भाव्यते, श्रीगागाभट्टेन राकागमं निर्माय तस्मा- त्किञ्चित्किञ्चिदुचितं सगृह्य पुनर्वाजभूपालवर्णनपरेयं वाजचन्द्रचन्द्रिका नाम तन्नाम्नैव कल्पिता स्यात् , अथवा पूर्व प्रकल्प्य वाजचन्द्रचन्द्रिका तत्र तत्रोचितं चातुर्येण तत्तच्छास्त्रीयविषयांस्तदन्तः सन्निवेशयता प्रापितोऽयं बृहद्रूपतां तावदत्र प्रसिद्धिमानिन्ये ग्रन्थो राकागमनाम्ना ।

·प्रास्ताविकं किञ्चित् । ३ इतः पूर्व प्रकाशिते स्वगुणैः प्रकाशमाने त्रिविधेऽपि चन्द्रालोके क्वचिदेकत्र कारि- कायां गड्डलिकाप्रवाहेण सङ्गतमसङ्गतं च्युत ‘स्कारं पाठमेकमुपलभ्य मक्षिकास्थाने मक्षिकापातं कुर्वतां चक्षुष्मतामपि सम्पादकमहाशयानां तेषां तत्तादृशमविदूष्यं वैदुष्य- मुद्दिश्य को नाम विस्मयं नादधीत चित्ते । दृश्यतां च तदिदं द्वादश्यां कारिकायां पञ्चमे मयूखे । अत्र किल पूर्वार्धे 'उपमानोपमेयत्वे यत्रैकस्यैव जाग्रतः इत्येष एव सर्वत्रोपलभ्यते पाठः । 'जात' इत्येवं पण्डितवरो जयदेवः प्रयुजीतेत्येवं तु केन कथं वा सम्भावनीयम् । सम्भाव्यते, मूलग्रन्थलेखकमहोदयप्रमादात्सोऽयमपपाठस्तत्र लब्धावकाशः स्यात् । मुद्रणावसरे च तत्रावधानं नादायि सम्पादकैः । एकेन कृत- मन्येनाप्यनुसृतमित्येवं तदेवाद्यापि दृश्यते सर्वत्रानुस्यूतम् । चित्रं तु महदेतद्वर्तते, यदेतद्याख्यायामपि तदेव पदं पुनराम्रडितं दृश्यते । अस्माभिस्तु तत्र 'जाग्रत' इत्यत्र स्थाने 'जागृत' इत्येवं पाठः सन्निवेशितः । अस्य च पुरो वर्तमानस्य चन्द्रालोकसंस्करणस्य विषयानुक्रमणिकायाः सङ्कलन मनसिकृत्य पूर्वप्रकाशितैतत्संस्करणेषु 'किन्नाम कीदृशं वैतदन्यैराचरितमित्येवमन्त- दिदृशोदयात्तत्राक्षिपातः कृतः। दर्शनानन्तरमेव च यस्य कस्यापि वैशिष्टयमवगन्तुं शक्यम् । अत्र तावत् सर्वप्रथमसंस्करणं कमपि विशेषमुल्लेखनीयं नोपातिष्टिपत् , किन्तु तदनन्तरप्रकाशितैतत्संस्करणद्वय्यापि विषयसूच्यां तत्र तत्र वैचित्र्यं किञ्चि- दुपदर्य दर्शकानां मनसि महान् सङ्करः समुपस्थापितः। अद्वितीयदर्शनाः पूर्वमेके ग्रन्थोक्तं नाम कुत्रचिन्नामान्तरेण सङ्केतयन्तो यथेच्छमन्तरान्तरा किञ्चित्किञ्चिदुत्सृज्य किमपि लेखनीयमन्यदेवान्यत्र लिखन्तः समन्ततो दर्शयन्ति स्वीयमद्वितीयं तत्कार्य- सम्पादनकौशलम् । इतरे च तदनुयायिनस्तदीयमेव गृह्णन्ति । न हि तावत्तत्र किञ्चि- द्वक्तुमिष्यतेऽस्माभिः। व्याख्यायां च कुत्रापि स्थाने किमप्येकमालिख्य विषयसूच्या तदेव नामान्तरेण दर्शयन्तो नूनं ते दर्शनीयवैदुष्याः। कुत्रापि किञ्चिल्लिखितमस्माक- मेवेषत्परिवर्तनपूर्वमनुकृतवतां तेषां तदिदं कार्यमभिनन्दनीयमेव । तदेतत्सकल. माकलय्य 'अहह महताम्' इत्यर्धमेवोक्त्वा तूष्णीं भूयते । प्रसङ्गवशात्तदिदं यथा- लोचितमत्रोपदर्शितम् । दर्शनसजातसहजभावप्रवाहेणैव तत्प्रकाशपदवीं नीता वयम् । नात्र किञ्चिद्भावान्तरमुन्नीय तैर्विमनायितव्यम् । एतेन खलु साङ्कर्येण दर्शकास्ताव. दतिविचित्रं दशान्तरमनुभविष्यन्तीति तैः सावधानं कुतोऽपि कित्सिमीक्ष्यैव किञ्चि. दुपादेयमित्येवमेवास्मिनिवेदनमस्माकम् । अस्तु तावत् , प्रकृतमनुसरामः । दिनानि सुबहूनि वीतानि, कदापि केनापि कारणेन श्रीमतां श्रौतस्मार्तनिगमागमप्रपञ्चचुञ्चूनां परमोदारसरसस्वभावसम्भूतप्रभूत- यशसां यशःशेषतां नीतानामकाल एव सहसा कालेन श्रीबाबूदीक्षितजडेमहोदयानां गृहं गतैरस्माभिः प्रसङ्गविशेषमनुसृत्य तैः प्रदर्शितं स्वीयकमनीयप्रशस्तपुस्तकालयीय- पुस्तकानां सूचीपत्रमवलोक्य तत्रैकस्याकर्णितपूर्वस्यापूर्वस्य काशीस्थमहाराष्ट्रजातीय- भट्टभट्टवंशावतंसश्रीगागाभट्टसङ्ख्यावत्प्रणीतस्यैतस्य चन्द्रालोकव्याख्यानरूपस्य ·४ प्रास्ताविक किश्चित् । .. राकागमस्य रमणीयं नामधेयमुपलभ्य तद्विलोकनसञ्जातसहजकौतूहलैस्तदोयाधि- कारिमहोदयानुग्रहातिरेकेण तदानीं तन्निभालनसौभाग्यमन्वभूयत । कालान्तरे च तेपामत्युदारचेतसामधिगत्यानुमति निर्माप्यापि तदीयां प्रतिलिपि परितस्तत्प्रचार. चिकीर्पयाऽतिचिराय तन्मुद्रणोपायपर्यालोचनयैव तस्थे । अत्रैव चान्तरे कदापि वार्ता. प्रसङ्गेन प्राचीनार्वाचीनदुष्प्रापतमोपादेयग्रन्थरत्नप्रकाशनोद्धारबद्धादरैः श्रीमद्विद्या. विलासमुद्रणालयस्वामिभिः श्रेष्ठिवरश्रीजयकृष्णदासगुप्तमहोदयैः समुपलभ्यैतां तत्पुस्तकसम्बन्धिनी प्रवृत्ति तत्प्रकाशनोत्साहः स्वकीयः प्रादर्शि । यथासमयं प्रवृत्ते च तन्मुद्रणे सुमहतः सौभाग्योदयादित्थमेतां मनोरथस्य फलवत्तां नयनगोचरीकृत्य सोत्साहं ततः प्रवर्तितं तत्सम्पादन कार्यम् । अद्य तावत् परमकारुणिकश्रीमत्परमेश्वर- करुणापाङ्गभङ्गीभिरभिभूय भूयोऽन्तरायजातमन्तरान्तरापतितं तदिदमुपक्रान्तं पूर्णता प्रापय्य कार्य समुत्तीर्णमहार्णवा इव परतरप्रमोदस्य परां काष्टां प्राप्ताः स्मो वयम् । यदुपजीव्यैतन्मुद्रणं प्रवृत्तं, तदेतत्पुस्तकं कपुस्तकत्वेन सङ्केतितं विशिष्टतमा. ऽशुद्धीनां निकेतनं दृष्ट्वा परितः समारब्धे शुद्धतमैतत्पुस्तकान्तरानुसन्धानव्यतिकरे, श्रीमद्गागाभट्टसन्तानसन्तानभूतानां भट्टभट्टकुलकमलदिवाकर श्रीवीरेश्वरभट्ट- महोदयानामेव केवलं गृहेषु तस्योपलब्धिर्जाता। ततोऽत्र सम्प्राप्तमशुद्धीनां निराकरणे सुमहत्साहाय्यम् । किन्तु ततोऽपि ताः सामस्त्यान्निर्गन्तुं नैहन्त। खपुस्तकत्वेन गृहीत- मेतत्पुस्तकमशुद्धीनामनास्पदं यद्यपि नासीत्तथापि प्रायः शुद्धमेवासीत् कपुस्तकात् । अस्मदभ्यर्थनानुसारमशुद्धिबहुलपाठसंशोधनाय तदिदमौदार्येण समर्पयतां तदधिका- रिणां तेषामुपकारजातमेतत्प्रशंसनीयं नूनमविस्मरणीयमेव । अत्र च पुस्तकद्वयपाठ- सम्मेलनसाहाय्यमाचरतां केषाञ्चित्सहृदयसौहार्दशालिनां तेषां सहजस्नेहविशेषोऽप्यय- मभिनन्दनीय एव । इत्थमिदं पुस्तकद्वयमालम्व्य विधीयमाने मुद्रणकार्ये मध्ये च पुनः समुपस्थिते तत्तदुपलब्धाऽपपाठसंशोधन प्रस्तावे, श्रीमदनवद्यहृद्यतमसाहित्यविद्याविलासैकनिकेतन- कमनीयसरसगुणालङ्कारसारोदयविद्योतमानगद्यपद्यमयमधुरसारसूक्तिसुधारसप्रवाहसरणि. सम्भेदभूमिहोदयाभूमिभूषणायमानमानोचतश्रीमत्पूजनीय गुरुवरचरणानुग्रहाद्बहुषु दूरी- क्रियमाणेषु सन्देहपदेषु दीयमाने च सस्नेहमुदारैः सहृदय सूरिवरैस्तत्तदपपाठशोधनौ- पयिकविचारोचितसाहाय्ये, स्वयमपि तत्तद्गन्थविशेषपर्यालोचनेन तत्र तत्रोचितविचार- पुरःसरं पुस्तकाक्षरसमुदायानुकूलपाठकल्पनया च कार्य विशेषव्यतिकरोऽयं परिश्रमा- तिरेकात्कथञ्चित्पूरयाञ्चक्रे । अन्ते च गत्यन्तराभावादक्रियन्ताऽस्माभिः प्रश्नचि हैरङ्कि. तानि विचारावशिष्टानि विशिष्टानि तानि तानि स्थलानि । मुद्रणोत्तरं च 'तत्तद्विचारणीयविषयानुद्दिश्य किञ्चिद्विचारणीयं पुनरपीत्येवमन्त- विचारेण समुचितविचारसाहायकसमवाप्तिसम्भावनयाऽस्माभिरभ्यर्थितास्तदर्थ केचि. दुच्चावचप्रौढपाण्डित्यलीलाविलासालयाः सहृदयास्तदिदमङ्गीकृत्यापि सहजसौजन्य- ·प्रास्ताविक किश्चित् । ५ गुणेन कार्यान्तरव्यापृतिवशादनवाप्तपर्याप्तावकाशाश्चिरादपि दुर्दैवोदयादस्माकं किमपि तत्रोचितमालोचयितुं कथञ्चिदपि नाशक्नुवन्नित्येष आशाविशेषोऽस्माकमकस्मान्मोघ एवाजनिष्ट । ततश्च कियचिरं तूष्णीमेव नैराश्यादवस्थाय भूयोऽनुसन्धानपरैः, सहज. सौजन्यशालिनां धीमतामधिगत्य केषाञ्चित्किञ्चित्समुचितं विचारसाहाय्यं भूयस्तरामत्रो- पकृतैः सजातमितीदं तेषां न कुतोऽभिनन्दनीयमनन्यसामान्य सौजन्यम् । अत्र किल तातीयीकस्य पुस्तकस्यानुपलब्धेरुपलब्धस्य पुस्तकद्वयस्य चाशुद्धि- बहुलत्वेन तदवलम्बादेतद्ग्रन्थसम्पादनव्यतिकरे स्वसंवेदनगोचरमायासमनुभूय मह- तरमुपक्रान्तमिदं कार्य कथमप्यवसायितम् । सौभाग्यात्सम्भविष्यति द्वितीये संस्क- रणे पुनरप्यत्र दत्तपदेषु विचारः सन्देहेषु विधास्यते। हस्तलिखित मेतत्पुस्तक कदाचि- कैश्चित्कुत्राप्युपलब्धं चेत्कृपया सूचनीयं तैः । टीकाकृता हि चित्रकाव्यलक्षणप्रदर्शनप्रसङ्गादत्र गोमूत्रिकादयो बन्धविशेषाः केचिदुदाहृताः पञ्चमे मयूखे । अस्माभिश्च तदाकारचित्राण्युद्धारानुसारीणि सम्पाद्य सपरिश्रमं तत्रैतानि सन्निवेशितानि । ग्रन्थान्ते च-पूर्वमुद्रितपुस्तकप ठान् , ग्रन्थेऽत्र प्रसङ्गादापतितानां ग्रन्थग्रन्थकाराणां नामानि, कारिकाश्लोकसूच्यौ शुद्धिपत्रं चेत्येवं सकलमावश्यक संयोज्य परमेश्वरानुग्रहेण श्रीमद्गुरुवरप्रसादेन च ग्रन्थोऽयं प्रापित. स्तावद् यथासम्भवं सर्वाङ्गीणसौन्दर्यम् । चरमे च सम्भाव्यते, यथाबुद्धि सावधानमुचितमित्थमाचरितेऽपि संशोधने कचि. दत्र मुद्रणालयदोषेण मदीयमतिमान्द्येन वा समुपलब्धा अशुद्धीः संशोध्य सुधियो ग्रन्थ- मेनमादितोऽन्तं यावन्नयनयोः पन्थानमुपनेष्यन्ति सन्दिग्धस्थलेषु यथोचितं विचारा- नात्मनः प्रकटय्य परिश्रमं ग्रन्थकर्तुमम च साफल्यमवश्यं नेष्यन्तीत्यलं पल्लवितेन । वर्षप्रतिपत् , संवत् १९९५. विदुषां विधेयः- अनन्तरामशास्त्री वेताल: २

·No text on this page.

·॥ श्रीः॥ पीयूषवर्षों जयदेवः। . चक्षुष्मानपि लोकोऽयं यं विना नाऽवलोकयेत् । सोऽयं हृताशेषशोकश्चन्द्रालोकः प्रकाशताम् ।। यदालोकाल्लोकः सकलमपि लोकायतमयं दुरालोकं लोक कलयति खलाखेटकपटम् । सतां सद्यः पद्यां दिशतु सुशां हृद्यदयितो दयातोऽयं चन्द्रो हृतहृदयतन्द्रोऽद्य महितः ॥ सखे पाण्डित्य ! त्वं किमसि कलिविद्वानिव तथा यथा मे नाद्याऽपि प्रकटयसि सर्वं स्व हृदयम् । प्रतीक्षाऽपेक्षातः स सुहृदनुरोधोऽध वलवान् अतोऽयं लेखन्यां प्रणय इति मां मृष्यत बुधाः ।। पीयूषवर्षजयदेवमनु प्रवक्तुं यस्याग्रहादभवदत्र मम प्रवृत्तिः । सोऽनन्तराम कविरेष ममेति बुद्ध्या दोरैरपि श्रयतु तोषमशेषतो मे ॥ अनिवेदितमेवेदं विदितचर विशदशेमुषोजुषां विदुषां यदयं लोको न खलु विलो. चनाभ्यां वस्तुतो विलोकयति वस्तुजातानि । विजयते किञ्चिचिन्मयं नामाभ्यन्तरं चक्षु. येनैव चक्षुष्मतां चक्षुष्मत्ता परमार्थतः प्रसिद्धयति । विना तेन विलोचनवन्तोऽपि सम्य. गर्थदर्शने नितान्तं तान्ता एव । तदिदं यद्यपि सर्वस्यैव परमकारुणिकेन परमपुरुषेण प्रसादीकृतमेवाऽऽस्ते, तथापि प्राक्तनपुण्यापुण्यसंस्कारानुगुणमेव न्यूनान्यून विद्यो. तते जीवजातस्य प्रातिभं चक्षुः । यत् किञ्चिद् विवर्तते वाङ्मयविग्रहेण जगत्सु जागरितं तेजो भगवतो महाविष्णोस्तत्तस्यैव चितिविचितिचयस्य स्थूलतामुपगतं बहिश्चरं रूपम् । इदमेवोद्दिश्य पुरा प्रोक्तवानाचार्यदण्डी खकीये काव्यादर्शे- 'इदमन्धं तमः कृत्स्नं जायेत भुवनत्रयम् । यदि शब्दाह्वयं ज्योतिरासंसारं न दीप्यते ॥ तदिदं वाङ्मयं द्विधा विवर्तते शास्त्ररूपेण काव्यरूपेण च । तदुक्तं काव्यमीमांसायां कविराजराजशेखरेण-"इदं हि वाङ्मयं द्विधा शास्त्र काव्यं च । एतदनुरूपं च भवति विपश्चितां द्विविधा प्रकृतिः। केषांचिन्मनीषा निसर्गत एव शास्त्रे धावति, तदन्येषां स्वभाव एवोद्भावयति काव्यभावनासद्भावम् । यद्यपि यथा कवयो व्युत्पत्तिनिमित्तं शास्त्रा- भ्यासमपि बहु मन्यन्ते तथैव केचन पण्डिता अपि कथंचन कवयन्तो दृग्गोचरीक्रियन्ते, तथाप्यत्र प्रकृतिमधिकृत्य प्रवृत्तिप्राधान्यमवधृत्य च वस्तुस्थितियथायथं कथ्यते । परस्परपरोपकारपरम्परापरायणा अपि केचन मतिमन्तो हृदयतः पण्डिता एव भवन्ति तथैवाऽन्ये प्रतिभावन्तः कवय एव हृदा भवन्ति । एतमेव व्यतिकरमाश्रित्य प्रायः प्रव- तते प्रायोवादो यद् विभिद्यते मूलत एव पन्था एतयोरुभयोः । वाचां प्रयोगश्चैतयोः प्रकृतिविजृम्भितां भिन्नामेव चमत्कृतिमादधाति सहृदयधुरीणानां हृदये। कवयः - ·[ २ ] .. - प्रायो बकुलमजरीगलदलीनमाध्वीझरीधुरीण पदरीतिभिरेव भजन्ते परमं प्रमोदम् । पण्डितास्तु खफछठथेति घटपट इत्यपि च विकटां वर्णच्छटां पटु रटन्त एव स्वान्त- सन्तोषमुद्घोषयन्ति । तयोर्ध्याहृतान्येव परस्परपार्थक्यं सर्वप्रथम प्रथयन्ति । तदिदं व्यक्तमेवावभाति यत् सत्यमेव वर्वति सर्गक्रमसंक्रान्त एष कोऽपि निसर्गः प्रतिभावताम् । किन्तु विधेविधानमिवेदमपि प्रत्यक्ष प्रेक्ष्यते यत् सर्वस्यैवोत्सर्गविधेर्भवन्ति सत्यमेव काऽपि केचनापवादाः। कविपण्डितयोः प्रकृतिपृथक्त्वेऽपि ते बहुशोऽनु- भूयन्ते । बभूवुरेव पुरा कतिपये महानुभावा येषां धिषणा धिषणस्यापि धियमति- शयाना नैव प्रतिवन्धायाऽभूत् कीर्तिमुशनसोऽप्यपहरन्त्याः काव्यप्रतिभायाः । सममेव धावति स्म मतिस्तेषां शास्त्रे काव्ये च । को न माद्यति ससन्तोषमाचामन् काव्यामृतं शारीरकभाष्यरचनाश्चर्यचर्याणामाचार्यच रणानाम् ? षट्प्रबन्धनिबन्धनोडुरस्य काव्य- मीमांसादिविलक्षणग्रन्थनिर्मातुः को न शृणोति सानन्दं सुधास्यन्दिनीः सूक्तीः कविराज- राजशेखरस्य ? किमन्यैः प्रत्लतरैः पुरुषरत्नैः? किं न खलु यवनगणसाम्राज्यविस्रसित. सकलसमयेऽपि समये पण्डितराजो जगन्नाथः प्रादुर्बभूव ? यद्यप्येवं तथापि न खलु तादृशाः पुरुषविशेषाः डित्थडवित्थादिवत् प्रतिरथ्यं नेत्रातिथ्य नीयन्ते । साधूक्तं केनापि- "वहवः सन्ति कवयो बहवः सन्ति पण्डिताः । किन्तु सारस्वताकारो विरलः कविपण्डितः ॥" देशविशेषस्य यदा समष्टिरूपं पुण्यं परिपाकं प्राप्नोति तदैवैतादृशाः पुरुषाः भगवतो विभूतिरूपा मानवखरूपमास्थाय पुनन्ति जगतीतलम् । भद्याऽहमासाद्य तादृशमेकं पुरुषविशेष प्रवृत्तोऽहमात्मानं पवित्रीकर्तुम् । तदीयेति- वृत्ताद्यालोचनमपि तीर्थावगाहनवत् पापप्रमोचनाय भविष्यतीति मे बलीयान् विश्वासः। न खलु स्वल्पसुकृतकृतमेतत् संभवति यत् 'विलासो यद्वाचामसमरसनिष्यन्दमधुरः कुरजाक्षीबिम्बाधरमधरभावं गमयतिः स सकलशास्त्रपारदृश्वा प्रमाणप्रवीणोऽपि भवेत् । अहो अनुग्रहविशेषः कश्चिदस्मिन् वाग्देव्याः! अस्मिन् 'चन्द्रिकाचण्डा. तपयोरिव कवितार्किकत्वयोरेकाधिकरणतामालोक्य' को न विस्मितो भवेत् ? किमत्र विचित्रं चित्रं यद्यात्मानमुद्दिश्य स एवं निर्दिशेत्- "येषां कोमलकाव्यकौशलकलालीलावती भारती तेषां कर्कशतर्कवक्रवचनोद्गारेऽपि किं हीयते ॥" नेदं वृथाऽहङ्कारोत्थं विकत्थनं, किन्तु यथार्थकथनमात्रम् । कियन्तः किन्तु कथयितुमित्थं सन्ति सन्तः समर्थाः कोऽयं य एवमुच्चैरुद्दिश्यते ? सोऽयं पीयूषवर्षों जयदेवः । कोऽयं पीयूषवर्षों जयदेवः ? कोऽयं पीयूषवर्षों जयदेव इत्यनुयोग एव कञ्चिदुत्तरयोगं स्वतोऽवतारयति । जयदेवाभिधान दधता मध्ये यः पीयूषवर्षे इत्युपाधिमिव नामान्तरं च दधाति स्म, स ?

·[ ३ ] एवायं भवेदस्य प्रबन्धस्य विषयः । नैवेदं कथनं प्रकृतविषयनिर्मथननिभम् । सत्यमेव बहवो वभूवुरस्मिन् सुरभारतीरते भारते कवयः कोविदाश्च, ये जयदेवाख्यया ख्यापया. मासुः सर्वतोऽद्भुततरं स्वकीयं यशः । शर्मण्यपण्डित औफेक्टः स्वकीये 'सूचीपत्राणां सूचीपत्रे (१) तत्तद्ग्रन्थनामनिर्देश पुरस्सरं पञ्चदशानां जयदेवानां नामान्युल्लिखति । बहूनि हायनानि व्यतीतानि लिखितस्य तस्य सूचीपत्रस्य । एतदन्तरे मन्ये केचिदन्येऽपि जयदेवा विचयव्यङ्ग्रहीता भवेयुः । नाऽस्ति नाम्नां परिमितिः । तदलं जयदेवाभिधाधारिणां सुधियामभिधानगणनाव्यासङ्गैः । परिजिहीयमाणमपि नामुं व्यापारमन्तरा सेत्स्यति नः कार्यम् । न खलु यावन्तो जयदेवा बभूवुस्ते सर्वे ग्रन्थमेकमेव लिखित्वा विगतशक्तयो बभूवुः । तन्नैव संभाव्यते यत् सर्व एवैते परस्परभिन्ना एवाऽभूवन् । एतेषां मध्ये कतिपयैरेतादृशैर्भवितव्यं येषां नामानि बहु- प्रन्थविरचनयाऽनेकशो गृहोतानि भवेयुः । भवतु, प्रवर्ततामेषां नामाद्यनु सूक्ष्मा परीक्षा । पीयूषवर्षापरनामधेयमेव जयदेवमादौ तावदन्विष्यामः । अस्ति चन्द्रालोकनामाऽलङ्कारग्रन्थो यस्य प्रणेता जयदेव आत्मानं पीयूषवर्षा- भिधया प्रधयति । यथोक्तमनेन चन्द्रालोकस्यादावेव- हो ! चिन्मयचित्तचन्द्रमणयः संवर्द्धयध्वं रसान् रे रे स्वैरिणि निर्विचारकविते! मा स्म प्रकाशीभवः । उल्लासाय विचारवीचिनिचयालङ्कारवारांनिधे- श्चन्द्रालोकमयं स्वयं वितनुते पीयूषवर्षः कृती ॥ ( १.२) पीयूषवर्ष इति नाम जयदेवस्यैवेति स्फुटीभवति प्रथममयूखान्तस्थपद्यात् । तथाहि- "महादेवः सत्रप्रमुखमखविद्यैकचतुरः सुमित्रा तद्भक्तिप्रणिहितमतिर्यस्य पितरौ । अनेनासावाद्यः सुकविजयदेवेन रचिते चिरं चन्द्रालोके सुखयतु मयूखः सुमनसः ॥” ( १. १६ ) चन्द्रालोकस्यान्तेऽपि च तदेव गदितमनेन । यथा- "पीयूषवर्षप्रभवं चन्द्रालोकं मनोहरम् । सुधानिधानमासाद्य श्रयध्वं विबुधा मुदम् ॥ जयन्ति याज्ञिकश्रीमन्महादेवाङ्गजन्मनः । सूक्तपीयूषवर्षस्य जयदेवकवेगिरः ॥” ( १०. ५-६ ) चन्द्रालोकटीकाकारान्यतमेन गागाभट्टेनाप्युक्तम् -'पीयूषवर्ष इति जयदेवस्यैव नामान्तरम्' इति । एतस्मादिदमप्युपलब्धं यदस्य पिता महादेवनामा माता च सुमित्राभिधा ( 9 ) Aufrects Catalogorus Catalogorum, ·[ ४ बभूवतुः । इदमपि परमं साधनमयं जयदेवोऽस्माकमभिप्रेतो जयदेवो नवेति निर्णये भृशं भविष्यति। वर्तते प्रसन्नराघवं नाम ‘वि त्कृपणहाटक नाटकं किमपि केनापि जयदेवेन विनिर्मितम् । पीयूषवर्ष इति जयदेवविनिगमकोपपदमत्र नैवोपलभ्यते, किन्तु पित्रो- र्नामनी तु समाने एव । तथाहि- "कवीन्द्रः कौण्डिन्यः स तव जयदेवः श्रवणयो- रयासीदातिथ्यं न किमिह महादेवतनयः।" "लक्ष्मणस्येव यस्याऽस्य सुमित्राकुक्षिजन्मनः । रामचन्द्रपदाम्भोजभ्रमभृङ्गायते मनः ॥” (प्रस्तावनायाम् १४-१५) अतः सुमित्रामहादेवतनयत्वसाधात् चन्द्रालोककर्तुर्जयदेवस्य प्रसन्नराघव- कवेर्जयदेवस्य चैकत्वं निःसंशयमवसीयते । तदन्येषां जयदेवानामुपलब्धमितिवृत्त. मितस्तत आवर्तयन्तोऽपि न वयं पारयामः प्राप्तुं कस्यापि पित्रो मनी सुमित्रामहा- देवाविति । यद्यपि नैतेनानुमीयते यदयं ग्रन्थानन्यान् नो प्रणिनाय; तथापीदं तु सुविशदमेव निष्पद्यते यदयं नान्येन केनाऽपि जयदेवेन नामसामान्यसंभावना- मात्रबलादेवैकीभावं नेतुं शक्यते । तदलं दुरासादासादनायासेन । यत्तु कैश्चिद् विपश्चिद्भिरितरजयदेवत्वेनायं गृहीतस्तत् सर्व भ्रान्तिविजृम्भितमित्यचिरादेव निवे. दयिष्यामः । साम्प्रतं तावदस्य समयो विनिश्चेतुमेव साम्प्रतम् । जयदेवस्याविर्भावकालः । इदमिदानी विचारयामः कस्मिन् कालेऽयं समुत्पन्न इति । कोऽयं नामास्माकं संस्कृत साहित्येतिहाससमयप्रविभागो यस्मिन्नयं पीयूषवर्षों जयदेवः पाञ्चभौतिक कायमधिष्ठाय कवितामृतोत्सारितजरामृतिभयं यशःकायं समाससाद । एतदकथित- मेव सर्वतः प्रथितमास्ते यत् सुरभारतीसेवासिद्धानां बृद्धानां बहुशोऽनधिगत- निर्णयो दुरधिगतनिर्णयो वा निःसंशयसमयनिर्धारणायासः। नैवापवादाय भवति जयदेवस्यापीतिवृत्तम् । न खलु वयं यथातथं जानीमः कस्मिन् काले देशे वाऽयं सत्यमेव प्रादुर्बभूव । यद्यप्येवं सर्वथाऽभ्रान्तं विनिश्चेतुमशक्यप्रायो जयदेवस्य समयस्तथाप्ययं प्रयत्नः प्रतन्यते तानि तानि प्रमाणशकलानि संग्रहीतुं यैः कथमप्यू- हितुं शक्येत तत्समयसामीप्यम् । अयं जयदेवः स्वकीये चन्द्रालोके काव्यप्रकाशस्थं काव्यलक्षणमाक्षिपन्निव लक्ष्यते। श्रीमन्मम्मटभट्टः काव्यप्रकाशे काव्यलक्षणमेवमाह-"तददोषौ शब्दार्थों सगुणा- वनलकृती पुनः कापि" । इदमुद्दिश्य जयदेव इत्थं कथयति- "अङ्गीकरोति यः काव्यं शब्दार्थावनलकृती। असौ न मन्यते कस्मादनुष्णमनलं कृती" ॥ (१.८) एतदुक्तं भवति । अलङ्काराणां काव्ये नियतप्रयोजनीयत्वं नैवानुमन्यते मम्मट- - ·[ ५ ] - भट्टप्रधानैर्ध्वनिमताध्वनीनैः। भामहोद्भटप्रभृतयः प्राञ्च आचार्या अलङ्कारानेव काव्ये चमत्कारकारणं विनिश्चिक्युः । जयदेवस्तु ध्वनिप्रपञ्चममुञ्चन्नपि चिरन्तनतराणामेवैतेषा. माचार्याणां मतमूरीकुर्वन् यथोष्णत्वं विना वह्नित्वं नैव सिद्ध्यति तथैव सालङ्कारत्वमपा- कृत्य काव्यत्वमपि नैव सम्भवतीति स्वाभिमतं मतं विमताक्षेपमुखेन व्यक्तं प्रतिपादयति । मम्मटमतमाक्षिपता नियतमेवैतेन तस्मात्पश्चाद् भवितव्यम् । मम्मटभट्टस्य काल एकादशशतकस्यान्तः। मम्मटभट्टस्य काव्यप्रकाशे उदात्तालङ्कारोदाहरणत्वेन भोज- राजप्रशंसात्मकमिदं पद्यं दत्तं दृश्यते- "मुक्ताः केलिविसूत्रहारगलिताः संमार्जनीभिर्हताः प्रातः प्राङ्गणसीम्नि मन्थरचलबालाघ्रिलाक्षारुणाः । दूराद्दाडिम बीजशङ्कितधियः कर्षन्ति केलीशुका यद् विद्वद्भवनेषु भोजनृपतेस्तत् त्यागलीलायितम् ॥" इदं पद्यं स्वग्रन्थे उदाहरणत्वेन समुपन्यस्यन् मम्मटभट्टो भोजराजात् स्वस्य पश्चाद्भावित्वं व्यक्तमेवाभिव्यनक्ति । भोजराजो दशाधिकसहस्रमितादारभ्य पञ्चपञ्चाश- दुत्तरसहस्रमितं ख्रिस्तवत्सरं यावद् (१०१०-१०५५) राज्यं चकारेति मन्यन्ते भारतेतिहासविद्वांसः। काव्यप्रकाशटीकाकाराणां मध्ये रुय्यकमाणिक्यचन्द्रौ प्राचीनतमौ रुय्यकः कश्मीरेषु सुस्सलजयसिंहभूपालयो राज्यकालेऽभूदिति सुप्रसिद्धम् । तयो राज्ञो राज्यकालः पञ्चाशदधिकैकादशशतकमितः निस्ताब्दः ( ११५०)। माणिक्यचन्द्रः स्वटीकाविरचनसमयमेवं स्वयं निर्दिशति- "रसवक्त्रग्रहाधीश(१२१६)वत्सरे मासि माघवे । काव्ये काव्यप्रकाशस्य संकेतोऽयं समर्थितः ॥" जैनानामुत्तरदेशीयानां च . विक्रमवत्सरलेखनस्यैव सुप्रसिद्धत्वात् वैक्रमोऽयं वत्सरः । अयं षष्टयधिकैकादशशतकमतेन ख्रिस्ताब्देन (११६०) तुल्यकल्पः। भोजराजस्य रुय्यकमाणिक्यचन्द्रयोश्चान्त वित्वान्मम्मटभट्टस्य समयः ख्रिस्ता. ब्दैकादशद्वादशशतकपूर्वार्द्धयोर्मध्ये (१०५०-११५०) संभवति । एतस्मादिदमुपपद्यते यज्जयदेवो द्वादशतकमध्यादूर्व नेतुं नैव शक्यते । अलङ्कारसर्वस्वमधीतवतां नैतत् तिरोहितं यद् रुय्यकः कतिपयानलकारान् सर्व- प्रथमं लक्षणोदाहरणैः प्रथयाम्बभूव । तेषामन्यतमो विकल्पालङ्कारः । 'तुल्यबल- विरोधो विकल्पः' इत्थमेतं सूत्रे लक्षितं लक्ष्यीकृत्य 'तस्मात् समुच्चयप्रतिपक्षभूतो विकल्पाख्योऽलङ्कारः पूर्वैरकृतविवेकोऽत्र दर्शित इत्यवधातव्यम्' इतिस्फुटमलङ्कारसर्व- स्वेऽभिहितम् । टीकाकारो जयरथोऽपि तमेवार्थ सुविशदं प्रथयन्नित्यं प्रोवाच 'अनेना- स्य प्रन्यकृदुपज्ञत्वमेव दर्शितम् । (जयदेवश्चन्द्रालोके "विरोधे तुल्यबलयोर्विकल्पालङ्- कृतिर्मता' इति विकल्पं लक्षयद् व्यक्तमेव रुय्यकोक्तं लक्षणं यथायथं गृह्णाति । नैताव- देवास्य रुय्यकानुगृहीतत्वम् । केचिदन्येऽप्यलङ्कारा रुय्यकोतदिशैव लक्षयित्वा प्रदर्शिताः। तथाहि-'स्वविपरीतफलनिष्पत्तये प्रयत्नो विचित्रम्' इति रुय्यकोक्त विचित्रलक्षण. - .

·- - मवलोक्य जयदेवः 'विचित्रं तत्प्रयत्नश्चेद् विपरीतः फलेच्छया' इति तल्लक्षणमभि. हितवान् । न केवलं लक्षणान्येव संवदन्ति, अलङ्कारनिरूपणक्रमोऽपि प्रायो रुय्यकानु. सृतसरणिमेवानुकरोति । न खलु नावगतं भवेदलङ्कारकाननविहाररसिकानां यदलङ्काराणां संख्या क्रमशो वर्धमाना वर्तमानमहिमानमुपागता । भरतमुनिश्चतुर एवाऽलङ्काराननुमेने । तथोक्त- मनेन नाट्यशास्त्रे- "उपमा रूपकं चैव दीपक यमकं तथा । अलङ्कारास्तु विज्ञेयाश्चत्वारो नाटकाश्रयाः ॥” इति ( १७. ४३) शनैः शनैः समय क्रममनुसरन्ती सैकषष्टिमिताऽभूदलङ्कारसंख्या मम्मटभहस्य काव्यप्रकाशे । रुय्यकस्यालङ्कारसूत्रे पञ्चसप्ततिरभवत् संख्याऽलङ्काराणाम् । जयदेवस्य चन्द्रालोके सा शतप्राया। तदनन्तरप्रणीतेष्वपि ग्रन्थेषु तत्क्रमाभिवृद्धिः स्पष्टमेव द्रष्टुं शक्यते । इत्थमेतत् सर्वं विचारयन्तो वयं जयदेवस्य मम्मटभट्टस्य रुय्यकाचार्यस्य च पदानुविधेयत्वं व्यक्तमेव पश्यामः । नैतदत्याहितं नाम किञ्चित् । ग्रन्थारम्भे स स्वयमेव प्रतिजानीते स्म- "तं पूर्वाचार्यसूर्योक्तिज्योतिःस्तोमोद्गमं स्तुमः । यं संश्रित्य प्रकाशन्ते मद्गुणत्रसरेणवः ॥" ( १.४ ) यथा तथा वा भवतु, जयदेवस्यास्य न केवलं मम्मदभट्टादेव किन्तु रुय्यकादप्यु- तरभावित्वमवश्यमेवाभ्युपेयम् । रुय्यकस्य समयो द्वादशशतकस्य पूर्वामित्युपरिष्टा- निवेदितम् । अतोऽयं जयदेवो द्वादशशतकादूर्व नैव गन्तुमर्हति । ख्रिस्तद्वादश- शतकान्तोऽस्य उपरितनो समयसीमेति निर्विवादमासाद्यते । संप्रत्यधस्तनसीमानमासादयितुं तावद् यतामहे । प्रसन्नराघवस्थं पद्यम्- "कदली कदली करमः करभः करिराजकरः करिराजकरः । भुवनत्रितयेऽपि बिभर्ति तुलामिदमूरुयुगं न चमूरदृशः" ॥ (१.३७) इति विश्वनाथकविराजः साहित्यदर्पणस्य चतुर्थपरिच्छेदे अर्थान्तरसङ्क्रमित- वाच्योदाहरणत्वेनोपन्यस्तवान् । विश्वनाथस्य समयश्चतुर्दशशतकस्य पूर्वार्द्धम् । अयमस्फुटगुणीभूतव्यङ्गयोदाहरणरूपेणेदं पधं व्याहरति- "सन्धौ सर्वस्वहरणं विग्रहे प्राणनिग्रहः । अलावुद्दीननृपतौ न सन्धिर्न च विग्रहः ॥" अत्र सोऽलावुद्दीननामानं खिलजीवंशसमुद्भूतं महम्मदीयं महीपाल स्मरति । अयं नृपः पञ्चदशाधिकत्रयोदशशतकमिते वत्सरे मृत इति भारतीयेतिहासविद्वांसः। साहित्यदर्पणस्यैका प्रतिलिपिश्चत्वारिंशदधिकपञ्चदशशतमितं वैक्रमं वत्सरं (१४४० वै० =१३८३ खि०) लेखनकालं दधाना जम्बूनगरस्थपुस्तकालये समुपलब्धा । अतो ऽनुमीयते चतुर्दशपञ्चदशशतकपूर्वार्द्धयोर्मध्ये ( १३५०-१४५०) विश्वनाथकवि. राजो बभूवेति ।

·- शार्ङ्गधरपद्धतौ प्रसन्नराघवस्थे पद्ये ( १६४, ३५२०) समुपलभामहे । ते इमे- "अपि मुदमुपयान्तो वाग्विलासैः स्वकीयैः परभणितिषु तोष यान्ति सन्तः कियन्तः । निजघनमकरन्दस्यन्दपूर्णालवाल: कलससलिलसेक नेहते किं रसालः ॥" ( १. १९) "विनैवाम्भोवाहं बहुलरुचिलिप्ताम्बरतलात् तडिल्लेखा हेमयुतिविततिरम्या विलसति । विनैव स्वर्गगां नभसि रभसोन्मुद्रशफरी- परीवतैः साकं स्फुरति नवनीलोत्पलवनम् ॥” ( १. ३३) शार्ङ्गधर इमां पद्धतिं त्रिषष्टयधिकत्रयोदशशतमिते (१३६३) निस्ताब्दे लिखित- वानित्यभियुक्ता मन्यन्ते। शिङ्गभूपालविरचितो वर्तते रसार्णवसुधाकरनामा नाट्यशास्त्रविषयको प्रन्थः । तत्र तृतीये विलासे भ्रंशं लक्षयित्वा ग्रन्थकृत्तमेवमुदाहरति- "यथा प्रसन्नराघवे-'रावणः-कथय क तावत् कर्णान्तनिवेशनीयगुणं कन्यारत्नं कार्मुकं च" । इत्यादि ।। पुनरपि तत्रैवान्तापामुदाहरति- यथा प्रसन्नराघवे-- "प्रत्यङ्कमङ्कुरितसर्वरसावतारं नव्योल्लसत्कुसुमराजिविराजिबन्धम् । धमतरांशुमिव वक्रतयाभिरम्य नाट्यप्रबन्धमतिमञ्जलसंविधानम् ॥" अस्य शिङ्गभूपालस्य समयो वेङ्कटगिरिनृपतीनां चरित्राधारेण निर्धारितः त्रिंश- दधिकत्रयोदशशतकमितः ( १३३० ) निस्ताब्दः । विश्वनाथः शार्ङ्गधरः शिङ्गभूपालश्चेति त्रयाणां समयालोचनेन निःसंशयमव. भासते यदस्माकं जयदेवश्चतुर्दशशतकमध्यादधः कथमपि गमयितुं नैव पार्यते । अतो ऽधस्तनी सीमाऽस्य समयस्य चतुर्दशशतकमध्यम् । अलमतिप्रसङ्गेन कुतूहलखिलीकरणव्यासङ्गेन । अयमत्राऽस्य संक्षेपः। मम्मट- भट्टरुय्यकोत्तरभावित्वं विश्वनाथशाधरशिङ्गभूपालानां पूर्ववर्तित्वं चास्य जयदेवस्य समालोच्य वयमेतावदेव निश्चेतुं पारयामो यदयं तयोस्तेषां च मध्ये प्रादुर्बभूव । यदि तत्कालकवीनां प्रसिद्धिसमासादनार्थ माब्दानां शतकाई पर्याप्तं कल्प्येत तर्हि कथयितुं शक्यते यदयं वापि त्रयोदशशतके ( १२००-१३००) कमपि भारतीय प्रदेशं स्वावस्थानेनालञ्चकार । एतदधिकं तु वक्तुं साधनानामियत्तया नैव शक्नुमो वयम् । गीतगोविन्दकविर्जयदेवः । केचिदभियुक्ता वितता वाचोयुक्तिं प्रयुञ्जाना एवमभिदधति यदयमस्माकं पीयूष- वर्षों जयदेव एव गीतगोविन्दं नाम परमाद्भुतं काव्यं प्रणिनायः । एतेनैतत् ३ ·[८] - J- प्रख्यापितं व्यक्तमेव भवति यच्चन्द्रालोककविर्गीतगोविन्दकविना सर्वथैकात्मता. मावहति । किन्तु नेदं मतं विपश्चितो निश्चितिपदवीमारोपयितुं कथमपि पारयन्ति । यत् केनचिदेतयो रचनासु गुणरीत्यादिसाम्यमाचम्यते तत्र रसनाया रसविशेषतारतम्य- ग्रहणालस्यमेव हेतुः । एतदधिकृत्य तु केवलमिदमेव साञ्जलि विनिवेद्य विरम्यते यत्- साक्षाद् द्राक्षा मधुरा मधुराऽपि च सा सुधा सिद्धा । यद्यस्ति तारतम्यं रसयति तत् केवलं विबुधः ॥ इदमपि सुविदितमेव विदुषां यद् गीतगोविन्दकविर्जयदेवो लक्ष्मणसेन इत्यभिधस्य धराधिपस्य समये समलङ्करोद् गौडदेशम् । तस्य नृपस्य प्रासादद्वारि शिलापट्टोल्लिस्वि. तोऽयं श्लोकः समुपद्व्हयति तमेवार्थम् । यथा- "गोवर्द्धनश्च शरणो जयदेव उमापतिः । कविराजश्च रत्नानि समिती लक्ष्मणस्य च ॥" अयं जयदेवोऽपि स्वकीये गीतगोविन्दाख्ये काव्ये स्मरत्येतानारम्भ एव कवि- वरान् । तथाहि- "वाचः पल्लवयत्युमापतिधरः सन्दर्भशुद्धिं गिरां जानीते जयदेव एव शरणः इलाध्यो दुरूहद्रुतेः । शृङ्गारोत्तरसत्प्रमेयरचनैराचार्यगोवर्द्धन.. स्पर्धी कोऽपि न विश्रुतः श्रुतिधरो धोयी कविक्ष्मापतिः ॥" ( १.४) महाराजलक्ष्मणसेनो द्वादशशतकारम्भ एवासीदिति व्यक्तमेवैतिहासिकानाम् । कथमिवाऽयं पूर्ववर्ती जयदेवोऽनन्तरवर्तिना जयदेवेनाभिन्नतां भजेदिति स्वयं विचार- यन्तु विद्वांसः । नैतावदेव खलु तयोर्भेदसाधक साधनम् । तयोर्मातापितृनामनी अपि विसंवदतः । गीतगोविन्दकविः स्वयमेव कथयति- "श्रीभोजदेवप्रभवस्य रामा(धा)देवीसुतश्रीजय देवकस्य । पाराशरादिप्रियवर्गकण्ठे श्रीगीतगोविन्दकवित्वमस्तु ॥" सुमित्रामातृकस्य महादेवतनयस्य जयदेवस्य रामा(धा)देवीसंभवेन भोजराज- तनूजेन कीदृशोऽभेदस्य सम्भव इत्यगदितमेव व्यक्तमवभासते शेमुषीजुषाम् । पक्षधरो जयदेवः। कथमेकः प्रमादवशा भ्रान्तिमागतः सन्नन्यानपि तथैवोत्पथगामिनः करोतीत्येतस्य निदर्शनानि सन्त्यैव बहूनि । गड्डलिकाप्रवाहवदभियुक्तानामपि भवति मतेः कदा- चिदभिसंचारः। नास्त्यत्र विस्मयविशेषः कश्चित् । किन्तु यदा विचारसंभ्रमोद्गमो ऽपि भ्रमो भ्रामयन् बहून् सुचिरं भ्राम्यति तदावश्यमेवायं भवति विदुषां दृश्यरहस्यः। ईदृश एव कश्चिददभ्रो बभूव कस्यचिद् भ्रमो येनानालोचितसकलकल्पेन तेन प्रकल्पि- तोऽभेदो जयदेवयोरेतयोः। सकृत् प्रवर्तितः प्रवादो विदुषा विदुषाऽनधिगतविशेष. जुषा वरदकरामर्शाप्यायित इव लब्धवान् विदग्धवाद इव संमतिसंमानम् ।

·[ 8 ] मिथिलायां बभूव पण्डितप्रकाण्डो जयदेव मिश्रो नाम येनाधिगतं विद्वत्परिषदि कारणैरनेकैः पक्षधर इति प्रतिष्ठातिशयास्पदमुपपदम् । अस्य ग्रन्थेषु तत्त्वचिन्तामण्या- लोकः प्रसिद्धतमः । अयं स्वयं कविः सन् कविभिर्वहुभिः संपादितस्नेहोऽनेहसो बहून् नयते स्म । आलोक इति ग्रन्थाभिधानान्यपदसाम्यात् कवित्वतार्किकत्वयोः सामाना. धिकरण्याच्च स एवायं चन्द्रालोककविर्जयदेव इति सुतरां सम्भवति भ्रान्तेरवकाशः। सौभाग्येन नैवावहद् जयदेवाभिधानं ध्वनिकार आनन्दवर्द्धनः । यदि स तथाऽभविष्यद् ध्वन्यालोककरः कविरानन्दवर्द्धनो नियतमेवैतैरयमपि जयदेवत्वेन गृहीतोऽभविष्यत् । यदि कोऽपि कविः स्वकाव्ये प्रमाणप्रवीणमात्मानं प्रमाणयति न खलु तेन तदभिधानं कमपि तार्किकं स एवायमिति वक्तुं कोऽपि मतिमान् प्रतिपद्येत । वर्तमाने सति प्रबल तरे प्रमाणान्तरे, साहाय्यं सम्पादयितुं शक्रुवन्ति युक्तय ईदृश्यः । अतो यत् पक्षधरो जयदेवः कमप्यालोकोपपदं ग्रन्थं लिखितवान् यच्च पीयूषवर्षों जयदेवः प्रसन्नराघवप्रस्तावनायां स्वकीयं प्रमाणप्रवीणत्वमुपन्यस्तवान् तत् सर्वं प्रमाणा- न्तरं विना तदुभयाभेदसाधनार्थमकिञ्चित्करमेव । तद् युक्तमिदानी प्रमाणान्तर. प्रामाण्यमेव परीक्षितुम् । . अस्य पक्षधरस्य प्रत्यक्षालोकान्ते लेखको लिपिकालमेवं लिखति-"शुभमस्तु शकाब्दा ॥ लसं १५०९" । अत्र मनमोहनचक्रवर्तिमहोदयः कल्पयति यदस्यां १५०९ इति संख्यायां शून्यं प्रमादेन न्यस्तं भवेत् , तदयं नियतं १५९ मितो लक्ष्मणाब्द एव । लक्ष्मणाब्दः १११९ मिते निस्ताब्दे समारभ्यते । तदयं संकलनेन १५९ मितो लक्ष्मणाब्दः १११९+ १५९ = १२७८ मितेन ख्रिस्ताब्देन तुल्यः। सतीश- चन्द्रविद्याभूषणो लसं इत्येतस्य वत्सर इत्येवार्थसङ्केतमूरीकुरुते । तत् तत्रत्या १५०९ इति संख्या तन्मतेन शकाब्दद्योतिका।शकाब्दः ७८ मितात ख्रिस्ताब्दादारभ्यते । तदयं १५०९+ ७८-१८५७ मितेन ख्रिस्ताब्देन तुल्यो भवति । लिपिकरणकाललेखने लेखकस्याभूत् प्रमाद इत्यत्र नैवास्ते बिन्दुरपि सन्देहस्य । किन्तु कुत्र सोऽभूदिति निश्चेतुं नैव शक्यते। चक्रवर्तिप्रवर्तिता शून्यन्यूनत्वकल्पना विकल्पानन्यान् प्रकल्प- यन्ती नैवारोहति चेतोनिश्चितिभूमिम् । शून्यन्यूनत्वकल्पनातो वरीयसीयं स्यात् कल्पना यदयं शकाब्दं दत्त्वा लक्ष्मणाब्दं पश्चाद् दास्यामीति तं लिखितुं विस्मृत- वान् । शकाब्दश्चास्थाने दत्त इति विशेषः कृतः। भवतु सर्वमेतत् । इदमत्र पृच्छामः कस्मादेतावानायासः स्वीक्रियते ? किन्नु सेत्स्यति तस्य लिपिकालाकलनेन ? यद्यस्य ग्रन्थो १५८७ मिते शकाब्दे प्रतिलिखितोऽभूत् , न तेन किञ्चिदासाद्यते निश्चेयनिश्चिति. करणम् । यदि चक्रवर्तिपदमनुवर्तमाना वयं लिपिकालं १२७८ मितं खिस्ताब्दं कल्पयामः तर्हि पक्षधरसमयं तत्पूर्वमेवावधारयितुं बलात्प्रवृत्ता भवेम। न खलु न कथयन्ति पण्डिता यत् पक्षधरादधीतवन्तौ वासुदेवसार्वभौमो रघुनाथशिरोमणिश्च । चैतन्यमहाप्रभुश्चा- भूतु वासुदेवसार्वभौमस्यान्यतमः शिष्यः। अतो नैवेयत्पूर्व भवितुमर्हति पक्षधरः । ?

·[ १० ] एतदपि न विस्मर्तव्यं यदयं मिथिलाधिपस्य भैरवसिंहस्य राज्यसमये प्रसिद्धिं लब्ध. वान् । निस्ताब्दपञ्चदशशतकमध्यं यावत् समयो भैरवसिंहभूपतेरिति मिथिला- प्रत्नतत्त्वविदो निगदन्ति । विजयते बलवती किंवदन्ती यत् कविवरविद्यापतेरयमेकदा गृहं गत्वा तदातिथ्यं स्वीकृतवान् । पक्षधरहस्तलिखिते विष्णुपुराणे तल्लिपिकाल एवं दत्त आस्ते- "बाणैर्वेदयुतैः सशंभुनयनैः संख्या गते हायने श्रीमद्गौडमहीभृतो गुरुदिने मार्गे च पक्षे सिते " व्यक्तमेवायं ३४५ मितो लक्ष्मणसंवत्सरः, (१११९+ ३४५) १४६४ ख्रिस्ताब्देन तुल्यः । एतत् सर्वमालोचयतां स्पष्टमेवाभासते यदयं निस्ताब्दपञ्चदश- शतकमध्ये मिथिलामध्युवास । कथमिव त्रयोदशशतकारम्भे स बलान्नेतव्य इति वयं न जानीमः। चन्द्रालोककविना जयदेवेन पक्षधरस्यैकात्मता सिद्धा स्यादित्याशयैव स्वीकृतवा- नेतावन्तमायासं मनमोहनचक्रवर्तिमहोदयः । किन्तु कथं विस्मृतवान् यदभिन्नयोः पुरुषयोः पितरावप्यभिनौ भवतः । अपि पक्षधरस्यापि जननी सुमित्राभिधाऽभूत् ? अप्यस्य जनको महादेवयाज्ञिकोऽभूत् ? अपि कोप्योमिति वक्तुं शक्नोति ? यद्येवं तहिं वृथैवाऽयं विततो यत्नो वस्तुतो भिन्नयोरभिन्नत्वं साधयितुम् । पीयूषवर्षोऽपि जयदेवः प्रमाणप्रवीण आसीदित्यत्र नाऽस्ति काऽपि विप्रतिपत्तिः । तद्रन्थद्वयमेव तत् स्फुटं प्रमाणयति। एतत् पक्षधरभिन्नत्वेऽपि संभवत्येव । बलवद्विरुद्धप्रमाणावरुद्धाध्वा कथमिव कोऽप्युत्सहेत तावेको कर्तुमिति वयं नैवावधारयामः । अहो ! गतानुगतिकत्वं लोकस्य यत् कस्मिन्नपि समये परप्रत्ययनेयबुद्धयः सुधियोऽपि संजायन्ते । पीयूषवर्षजयदेवस्य ग्रन्थद्वयम् अद्यावधि पण्डितप्रकाण्डस्थाऽस्य महाकवेर्ग्रन्थद्वयमेवोपलब्धं चन्द्रालोकः प्रसन्न- राघवं चेति । (१)चन्द्रालोकः-अयमस्य चन्द्रालोकः स्वकीयालोकेन चिराद् धवलयन्नास्ते भारतधरावलयम् । अलङ्कारागमपारावारे विजिहीर्पूणामयं परमहर्षमादधानो विदधाति काश्चित् परिचितिं ययोत्साहिताः सुखेनारोहन्ति लघुबुद्धयोऽप्यलघुकान् ग्रन्थपोतान् । अयं चन्द्रालोको दशमिर्मयूखैः प्रकाशमानो विगलितविस्तर सुविशदं विद्योतयते साहित्यशास्त्रस्य समस्तवस्तुजातम् । वाग्विचाराभिधे प्रथमे मयूखे मङ्गलाचरणादिभिः प्रक्रम्य काव्यस्य हेतुलक्षणे च लक्षयित्वा रूढयौगिकादिभेदानां शब्दानां सोदाहरणः सयुक्तिकश्च संक्षेपेण विचारः कृतः । द्वितीये मयूखे दोषनिरूपणाख्ये काव्यदोषाणां लक्ष- णोदाहरणानि प्रदर्य प्रदर्य दोषाङ्कुशभेदानपि चान्तनिर्दिश्य साधु समाधानं विहि- तम् । लक्षणनिरूपणाभिधाने तृतीये मयूखे नाट्यशास्त्रीय ग्रन्थेषु प्रतिपाद्यमानानां लक्षणानां कानिचित् सोदाहरणानि प्रदर्शितानि । चतुर्थे मयूखे प्राचामाचार्याणां मतेन ·। ११ ] दशानां गुणानां सोदाहरणं निरूपणं कृतम् । पञ्चमो मयूखः सर्वेषां विपुलतमः । अत्र विंशत्यधिकशतेन श्लोकः शब्दार्थालङ्काराणां लक्षणभेदोदाहरणानि सुस्पष्टं सुशब्दं च प्रपञ्चितानि । षष्ठे मयूखे रसस्य रीतीनां वृत्तीनां च विचारः संक्षेपातिशयेन कृतः। सप्तमे ध्वनिनिरूपणाख्ये मयूखे वृत्तिभेदत्रयाद् व्यञ्जनामादाय सलक्षणभेदो- दाहरणं सा संक्षेपत उपदर्शिता। तथैवाष्टमे गुणीभूतव्यङ्गयानां निरूपणं कृतम् । नवमे दशमे च मयूखयोः लक्षणाभिधे लक्षणभेदाभ्यामभिहिते । विपुलप्रचारतया चन्द्रालोस्य टीका अपि विद्वद्भिरनेकैर्विरचिताः । तासु काश्चित् प्रथिततमा अत्र विनिर्दिश्यन्ते । १. शरदागमः-अयं चन्द्रालोकस्य टीकारूपो ग्रन्थः प्रद्योतनभट्टेन विरचितः। बलभद्रमिश्रतनयः प्रद्योतनभट्टो बुन्देलवंशावतंसस्य महाराजवीरभद्रदेवस्य सभा. पण्डितो बभूव । अयं महाराजः कन्दर्पचूडामणिनामकं कामशास्त्रीय ग्रन्थं विंशत्य- धिके षोडशशतके (१६२०) वैक्रमे लिखितवान् । शरदागमप्रणयनसमयः षड्विंश- त्यधिकषोडशाब्दो वैक्रमः । इयमतिसंक्षिप्ता टीका समूलसंस्कारं सभूमिकादिकपरिष्कार च नीता प्राकाश्यमस्मत्सुहृद्भिः पण्डितश्रीनारायणशास्त्रिभिः। अतोऽस्य विस्तर. स्तत्रैवावलोकनीयः । २. रमा-इयं टीका वैद्य नाथपायगुण्ड इत्येतेन रचिता निर्णयसागरयन्त्रालये मुद्रिता च । उदाहरणचन्द्रिकादिग्रन्थकर्तुवैद्यनाथादयं सर्वथा भिन्न एव । स तु तत्सदि- त्युपनामको रामचन्द्रतनयश्चासीत् । अयं पायगुण्ड इत्युपपदो वेणीमहादेवयोः सुतो नागोजिभट्टस्य शिष्यश्चासीत् । व्यक्तमेवौफेक्टो बालभट्टमस्य तनयं तत्त्वेन गृह्णन् भ्रान्त एव। उभावपि सुतजनको दीर्घायुषो नागोजिभस्य शिष्यतामुपगतौ। अयं वैद्यनाथो ऽनेकान् व्याकरणधर्म शास्त्रविषयग्रन्थान् विरचितवान् । एतद्विस्तरस्तु म.म. पण्डित- नित्यानन्दपन्तस्य बाबूगोविन्ददासस्य च भूमिकाभ्यामवगन्तव्यः । ३ राकागमः-अयं टीकाग्रन्थो गागाभट्टेतिप्रसिद्धापरनामकेन विश्वेश्वरभट्टेन विरचितः। काश्यां विराजते विद्वन्मणिखनिनिभो भट्टानामन्वयः(१)। तत्रैवायमपि महाभागः समन्वभवत् प्रादुर्भावसौभाग्यम् । रामकृष्णभट्टतनूजस्य दिनकरभट्टस्याऽयं पुत्रः। स एवाऽयं येन शिवाजिभूपतेः सप्तदशाधिकषोडशशतकमिते वैकमेऽन्दे (१६१५) राज्यारोहणसंस्कारः क्षात्रेण कल्पेनाकारि(२) । कायस्थप्रदीपं नाम ग्रन्थं लिखितवानयं विंशत्यधिकषोडशशतकमिते वैक्रमेऽन्दे (१६२०)। तदस्यैहिकयाऽव- स्थित्या त्रिषष्टयधिकपञ्चदशशतमिताब्दस्य (१५६३) अष्टाविंशत्यधिकषोडशशतक- (१) कान्तानाथभट्टेन विरचितं भवेशकाव्यमवलोकनीयमेतदन्वयविशेषजिज्ञा- सुभिः। (२) एतद्व्यतिकरवृत्तमधिकृत्य श्रीसिद्धान्तविजयप्रन्थस्योपोद्धातः परिशिष्टानि च द्रष्टव्यानि ।

·[ १२ ] - मिताब्दस्य (१६२८) च वैक्रमस्य मध्ये प्रायशो भवितव्यमिति सम्भाव्यते विद्वद्भिः । अनेन विरचिता ग्रन्थाः(१)- धर्मशास्त्रे- १ आपस्तम्बपद्धतिः २ आशौचदीपिका ३ कायस्थपद्धतिः(२) ४ तुलादानप्रयोगः ५ दिनकरोद्योतः(३) ६ पिण्डपितृयज्ञप्रयोगः ७ प्रयोगसारः ८ सुज्ञानदुर्गादयः ९ समयनयः १० सापिण्ड्य विचारः पूर्वमीमांसायाम्- १ मीमांसाकुसुमाञ्जलिः २ शिवार्कोदयः ३ भादृचिन्तामणिः अलङ्कारशास्त्रे- १ राकागमः(४) (चन्द्रालोकटीकारूपः ) (२) प्रसन्नराघवम्- इदं नाटकं सुप्रसिद्धमेवाऽऽस्ते । सप्ताङ्केऽस्मिन्नाटके रामायणीया कथाऽभिनय- विन्यस्तरूपा सुतरामावर्जयति चेतांसि साहित्यसौहित्यजुषां विदुषाम् । बहुस्थानेषु मुद्रितमिदं विपुलप्रचारं चालोक्य चित्रभिव नः प्रतिभति यदस्य न सन्ति टीका अनेकाः सुप्राचीनाः । काशी, कलिकाता, मंदराज, मुम्बा, पूना इत्येतासु पुरीषु मुद्रितानि संस्करणानि मूलमात्रं दधते । श्रूयते कस्य चिद् वेङ्कटाचार्यस्य टीकां दधदास्ते खोपकरसम्पादितं मुम्बापुर्यां प्रकाशितमेकमस्य संस्करणम् । तन्नैवोपलब्धमस्माभिः । न च वयं जानीमः कोऽयं वेङ्कटाचार्यः कतमदेशसमयवास्तव्यश्चेति । अद्यावधि एकैच टीका दृष्टाऽस्माभिः । सा भावबोधिन्याख्या महामहोपाध्यायः सुगृहीतनामधेयैः डा गङ्गानाथझामहोदयैर्निर्मिता। इयं मूलरहिता 'भूबाणरत्नचन्द्राङ्के वैकमेब्दे (१९५१), लिखिता काश्यां प्रकाशिता । (१) एतानि ग्रन्थनामानि श्रीपाण्डुरङ्गवामन काणेमहोदयस्य History of Dharma sastra, Vol. I नामकाद् ग्रन्थाद गृहीतानि । (२) अयमेव ग्रन्थः 'कायस्थधर्मप्रदीप' इति, 'कायस्थधर्मप्रकाश' इति चाभिधा. नाभ्यामभिधीयते । संक्षेपतो गागाभट्टीत्युच्यते । . . (३) ग्रन्थप्रकाण्डस्य सन्त्यनेकेऽस्यांशाः-आचार, आशौच, काल, दान, पूर्त, प्रतिष्ठा, प्रायश्चित्त, व्यवहार, वर्षकृत्य, व्रत, शूद्र, श्राद्ध, संस्कार-इत्याख्याः । (४) संप्रत्येवाऽयं प्राकाश्यं प्राप्यतेऽस्मत्सुहृद्वर्यैरनन्तरामशास्त्रिभिः ।

·[ १३ ]
इतीतिवृत्तं गदितं समासेनैतिहासिकम् ।
कवेः पीयूषवर्षस्य जयदेवस्य किञ्चन ॥
विशयविषविषण्ण: को भवेन्नो विपन्नः
शुभविषयनिषण्णः सर्व एव प्रसन्नः ।
विषयमविशयं यद् भाग्यवान् वाग्यवीयान्
कथमपि लभते सोऽनल्पपुण्यानुभावः ॥
पदे पदे विवादेषु स्खलन्नपि लिखन्निदम् ।
जयदेवगतं वृत्तं क्षन्तव्योऽयं जनो बुधैः ॥
वर्तते बहु वक्तव्यं विवक्षा चाऽवशिष्यते ।
तथाऽप्यौचित्यमालोच्य सम्प्रतीतो विरम्यते ॥
का विवक्षा विना दाक्ष्यं तेन किं शिक्षया विना ।
वन्ध्यैव सा विनाऽभ्यासं निर्विवेकस्य तैः किमु ? ॥
बालो बलवतामग्रे बलान्नायाति फल्गुताम् ।
इतीव मतिमाधाय समीक्षोपेक्ष्यतेऽधुना ।।
चकोरकनिपेयानां चारुवागपि चारु कः ।
इन्दुपीयूषबिन्दूनां रसमास्वादयेद् द्विजः ॥
ध्यायं ध्यायमुपाध्यायं करुणावरुणालयम् ।
विद्वच्चन्द्र भालचन्द्रं कतमो न तमो जयेत् ॥
साहित्यवारा निधिकर्णधार
शब्दार्थविद्याधरसार्वभौमम् ।
श्रीलक्ष्मणं निश्छलमाश्रयेद्यो
हृद्योगतोऽयं कविको विदः स्यात् ॥
बाणाङ्कनववर्षाङ्कवैक्रमाब्दाद्यवासरे।
बटुकेन प्रवन्धोऽयं प्रापितः परिपूर्णताम् ॥
संवत्सरप्रतिपत्, १९९५.
बटुकनाथशर्मा.

·No text on this page.

·॥श्रीः॥ राकागमसहितस्य चन्द्रालोकस्य विषयानुक्रमणिका(१)। विषयाः पृष्ठाकाः प्रथमे मयूखे- २ ४ " टीकाकारस्य मङ्गलाचरणे । स्वस्य टीकायाश्च नामनी निर्दिश्य टीकाकारकृतं टीकानिर्माणसूचनं स्वव्याख्यानप्रशंसनं च । ग्रन्थकारस्य मङ्गलाचरणम् । ग्रन्थकर्तुः स्वनामग्रन्थनाम्नोः सूचनम् । ग्रन्थप्रयोजनप्रदर्शनम् । खाभिमानपरिहारपूर्वक स्वोक्तेरुपादेयत्वस्य प्रतिपादनम् । श्रुताभ्याससहितायाः प्रतिभायाः काव्ये कारणत्वं ग्रन्थकृत्संमतं दर्शयित्वा तस्य कारणत्वस्य सप्रपञ्चं निरूपणम् । काव्यस्वरूपनिर्वचनम् । तत्तन्मतप्रदर्शनप्रकारेण काव्यत्वस्य विवेचनम् । काव्यलक्षणे प्राचीनोक्तः सोपहासं दूषणम् । काव्यलक्षणगतं दूषणमुदाहरणेन विशदीकृत्य कैश्चिदुक्तस्य काव्यलक्षणस्य सूचनम् । वाक्यघटकशब्दस्वरूपनिर्देशपुरःसरं शब्दत्रैविध्यस्य निरूपणम् । सर्वेषां शब्दानां यौगिकत्वस्य सर्वार्थवाचकत्वस्य च खण्डनम् । प्रथमद्वितीयशब्दभेदयोः प्रत्येक त्रैविध्यस्य सोदाहरणं प्रतिपादनम् । तृतीयस्य शब्दभेदस्य सोदाहरणं प्रतिपादनं तत्प्रयोजनप्रदर्शनं च । तृतीये शब्दभेदे सविशेष विचार प्रस्तुत्य प्राचामुक्तीनां निरसनम् । 1- पदस्य वाक्यस्य खण्डवाक्यस्य च लक्षणानां निरूपणम् । *पदवाक्यखण्डवाक्ययोः स्वरूपं सप्रपञ्च निरूप्य तत्तन्मतोक्तिप्रदर्शनपूर्वक- स्वाभिप्रायप्रकाशनेन वाक्यार्थबोधौपयिकक्रमप्रदर्शनविधया च वाक्यार्थी- न्वयबोधस्वरूपप्रदर्शनम् । ५ 6 ॥ (१) * एतचिह्नाङ्किता विषयाष्टीकान्तर्गता विज्ञेयाः ।

·२ विषयानुक्रमणिका । - .- १२ " विषयाः पृष्ठाङ्काः *अन्वयबोधे स्फोटवादिनां वैयाकरणानां चतुरः पक्षान् सोदाहरणानुपक्षिप्य तत्पक्षकदेशस्य खण्डनम् । *परमतनिरासस्वमतोपन्यासपूर्वक प्राभाकरादिमतावष्टम्भेनांवाक्यार्थबोधस्य विचारः एकत्रापि पदे वाक्यवखण्डवाक्यत्वयोः सोदाहरणं सूचनम् । ११ वाक्यकदम्बक(प्रबन्ध)स्वरूपप्रतिपादनम् । मातापितॄनामनिर्देशपुरःसरं प्रथममयूखसमाप्तिप्रदर्शनम् । ११-१२ द्वितीये मयूखे- दोषस्वरूपनिरूपणम् । *दोषाणां वाक्यार्थज्ञानरसोत्पत्तिप्रतिबन्धकतायाः प्रतिपादनम् । *वामनवचनानुकूल्यप्रदर्शनपुरःसरं दोषाणां गुणाभावरूपत्वस्य निरूपणम् । १२-१३ *काव्यप्रकाशोक्तगुणदोषखरूपप्रदर्शनम् । श्रुतिकटुदोषस्वरूपनिरूपणम् । च्युतसंस्कृतिदोषस्वरूपनिरूपणम् । *तत्तदुदाहरणप्रदर्शनमुखेन दण्डिमतानुसारं च च्युतसंस्कृतेः सप्रपञ्च निरूपणम् । १३-१४ अप्रयुक्तदोषस्वरूपनिरूपणम् । *व्याकरणविरोधालङ्कारिकसम्प्रदायविरोधयोमिथो भेदस्य प्रदर्शनम् । असमर्थदोषस्वरूपस्य सोदाहरणं निरूपणम् । निहतार्थदोषस्वरूपनिरूपणम् । *कैश्चित्प्रकल्पितेऽसमर्थनिहतार्थयो)दे दूषणस्योद्भावनम् । अनुचितार्थदोषस्वरूपस्य सोदाहरणं निरूपणम् । निरर्थकदोषस्वरूपनिरूपणम् । अवाचकदोषस्वरूपस्य सोदाहरणं निरूपणम् । *'अप्रयुक्तनिहतार्थावाचकदोषा असमर्थदोषेऽन्तर्भाव्या अप्यालङ्कारिकसम्प्र- दायमात्राद्भिन्ना' इति काव्यप्रकाशोक्तेः प्रदर्शनम् । अश्लीलदोषत्रैविध्यस्य सोदाहरणं निरूपणम् । *अश्लीलदोषस्वरूप प्रदय विरुद्धमतिकृदोषादेतद्दोषस्य भिन्नतायाः प्रति- पादनम्। सन्दिग्धदोषस्वरूपस्य सोदाहरणं निरूपणम् । अप्रतीतदोषस्वरूपनिरूपणम् । शिथिलदोषस्य सोदाहरणं निरूपणम् । १४ " " " . " .

·विषयानुक्रमणिका। ३ i " " १८ . " विषयाः पृष्ठाङ्काः प्राम्यदोषस्य १६ *शिथिलस्य श्लेषाख्यगुणामावरूपत्वं प्रतिपाद्य ग्राम्यदोषस्वरूपप्रदर्शनम् । नेयार्थदोषस्वरूपस्य सोदाहरणं निरूपणम् । क्लिष्टदोषस्वरूपस्य १६-१७ अविमृष्टविधेयांशदोषस्वरूपस्य सोदाहरणं निरूपणम् । *उदाहरणान्तरप्रदर्शनप्रकारेणाऽविमृष्टविधेयांशत्वस्य विशदीकरणम् । विरुद्धमतिकृदोषस्य सोदाहरणं निरूपणम् । अन्यसङ्गतदोषस्य *विरुद्धमतिकृदोषस्वरूप प्रदर्शनमुखेनान्यसङ्गतस्य दोषत्वं प्रतिष्ठाप्य 'अन्यसङ्गतमविमृष्टविधेयत्वान्तर्गत मिति काव्यप्रकाशमतप्रकाशनम् । पददोषानुपसंहृत्य वक्ष्यमाणेषु वाक्यदोषेषु प्रतिकूलाक्षरदोषस्वरूपस्य सोदाहरणं निरूपणम् । उपहतविसर्गलुप्तविसर्गदोषस्वरूपयोः सोदाहरणं निरूपणम् कुसन्धिविसन्धिदोषयोः सोदाहरणं निरूपणम् । *सोदाहरणं कुसन्धिविसन्धिस्वरूपदर्शनम् । १८-१९ हतवृत्तदोषस्वरूपस्य सोदाहरणं निरूपणम् । न्यूनाधिकदोषयोः सोदाहरणं निरूपणम् । *न्यूनाधिकदोषस्वरूपप्रदर्शनम् । कथितविकृतदोषस्वरूपयोः सोदाहरणं निरूपणम् । पतत्प्रकर्षदोषस्वरूपस्य समाप्तपुनरात्तदोषस्य *समाप्तपुनरात्तदोषस्वरूपस्य सप्रपञ्च विवेचनम् । १९-२० अर्धान्तरपदापेक्षिदोषस्य सोदाहरणं निरूणम् । *अर्धान्तरपदापेक्षिदोषस्वरूपप्रदर्शनम् । अभवन्मतयोगदोषस्वरूपस्य सोदाहरणं निरूपणम् । *अभवन्मतयोगदोर्ष सविशेषं विविच्य काव्यप्रकाशोक्ताऽनभिहितवाच्यत्व. दोषस्य न्यूनपदेऽन्तर्भावं च संसूच्य, कैश्चिदुक्तस्याऽनभिहितवाच्यत्व- न्यूनपदत्वयोर्भेदस्य खण्डनम् । अस्थानस्थसमासदोषस्य सोदाहरणं निरूपणम् । *सङ्कीर्णदोषस्य द्वैविध्यं स्फुटीकृत्य काव्यप्रकाशोक्तप्रसिद्धिहतत्वदोषस्या- ऽप्रयुक्तदोषेऽन्तर्भावस्य सूचनम् । भन्नप्रकमदोषस्वरूपस्य सोदाहरणं निरूपणम् । " " " * " २० .

·४ विषयानुक्रमणिका। - २४ " विषयाः पृष्ठाका *भन्नप्रक्रमदोषं सप्रपञ्चं सोदाहरणं च विविच्य 'काव्यप्रकाशोक्तमक्रमत्व- मस्थानस्थपदत्वेऽन्तर्भवतीति सूचनम् । २२. अमतार्थान्तरदोषस्वरूपस्य सोदाहरणं निरूपणम् *अमतान्तरस्य प्रकृतरसविरुद्धरसव्यञ्जकसमभिव्याहारस्वरूपतां प्रति. पाद्य रसानां परस्परविरोधस्य प्रदर्शनम् । *अमतार्थान्तरदोषस्य चतुर्णामपि रसदोषाणामुपलक्षकत्वं निरूप्य तेषा. मुदाहरणानां निरूपणम् । अर्थदोषेष्वपुष्टार्थदोषस्वरूपस्य सोदाहरणं निरूपणम् । कष्टदोषस्वरूपनिरूपणम् । व्याहतदोषस्वरूपस्य सोदाहरणं निरूपणम् । पुनरुक्तदोषप्रदर्शनम् । *कटादिदोषाणां सोदाहरणं निरूपणम् । २४-२५ दुष्क्रमग्राम्यसन्दिग्धदोषाणां सोदाहरणं निरूपणम् । *दुष्क्रमग्राम्यसन्दिग्धदोषस्वरूपप्रदर्शनम् । अनौचित्यदोषमुदाहरणेन प्रदर्य विरुद्धदोषस्वरूपद्वैविध्यस्य सोदाहरणं निरूपणम् । *अनौचित्यदोषस्वरूपं विवृत्य काव्यप्रकाशोक्ताऽनवीकृतत्वदोषस्य कथित. पददोषेऽन्तर्भावस्य संसूचनम् । २५-२६ सामान्यपरिवृत्तिविशेषपरिवृत्त्योः सोदाहरणं निरूपणम् । *सामान्यपरिवृत्तिविशेषपरिवृत्तिस्वरूपोदाहरणप्रदर्शनपूर्वकं काव्यप्रकाशो. क्तयोः सनियमानियमपरिवृत्तिदोषयोरत्रैव दोषद्वये साकाङ्क्षाऽपदयुक्तत्व- दोषयोश्च न्यूनपदत्वव्याहतदोषद्वयेऽन्तर्गतेः सूचनम् । २६-२७ सहचराचारविरुद्धान्योन्यसङ्गतिदोषयोः सोदाहरणं निरूपणम् । *सहचराचारुत्वदोषस्वरूपं निरूप्य विरुद्धसम्बन्धदोषस्य काव्यप्रकाशोक्त- प्रकाशितविरुद्धरूपतायाः सूचनम् । *काव्यप्रकाशोतयोर्विध्यनुवादायुक्तत्वदोषयोरविमृष्टविधेयांश भग्नप्रक्रमाभ्या- मभेदं सूचयित्वा 'अश्लीलत्वं नार्थदोष' इत्यत्र तदोषानुक्तेः समर्थनम् । दोषाणां पदपदांशाद्याश्रयतायाः प्रतिपादनम् । *श्रुतिकटुत्वादीनां केषाश्चिद्दोषाणां पदपदांशादिगतस्वस्य तदुदाहरणानां च निपुर्ण निरूपणम् । २७-२८ *अप्रयुक्तनिहतार्थावाचकदोषाणामसमर्थदोषेऽन्तर्भावस्य कथनम् । . २८ " २७ " ·विषयानुक्रमणिका। ५ २९ " . ३ विषयाः पृष्ठाङ्काः स्थलविशेषप्रयुक्तपूर्वोक्तदोषापवादरूपदोषाङ्कुशस्वरूपस्य तत्त्रैविध्यस्य च प्रतिपादनम् । दोषाङ्कुशप्रकारत्रयनिरूपणम् । प्रथमदोषाङ्कुशप्रकारोदाहरणप्रदर्शनम् । *अत्रैव प्रकारान्तराणां निरूपणम् । द्वितीयदोषाङ्कुशप्रकारोदाहरणप्रदर्शनम् । *अत्रैव प्रकारान्तराणां सोदाहरणं निरूपणम् । १९-३० तृतीयदोषाङ्कुशप्रकारोदाहरणप्रदर्शनम् । *अत्रैव प्रकारान्तराणि प्रदर्य तदन्येषु रसालङ्कारादिदोषेष्वपि क्वचित् तदोषापवादस्वरूपत्वस्य सोदाहरणं सविस्तरं च निरूपणम् । *सर्वेषामलङ्काराणां प्रायेणोपमागर्भत्वादुपमादोषाणामेव सर्वालङ्कारदोषज्ञाप- कत्वमुक्त्वा तेषाञ्चोपमादोषाणामनुचितार्थत्वन्यूनाधिकपदत्वभग्नप्रक्रमत्व- रूपतायाः काव्यप्रकाशोक्त्या सूचनम् । द्वितीयमयूखसमाप्तिप्रदर्शनम् । तृतीये मयूखे- काव्यत्वज्ञापकेषु काव्यस्य लक्षणेष्वक्षरसंहतेः सलक्षणोदाहरणं निरूपणम्। ३३ * अक्षरसंहतेः समासोक्तिभेदत्व मिति कस्यचिन्मतस्य सूचनम् । शोभायाः सलक्षणोदाहरणं निरूपणम् । अभिमानस्य हेतोः * हेतुरपद्भुतेर्भेद' इति कस्यचिन्मतस्य सूचनम् । प्रतिषेधस्य सलक्षणोदाहरणं निरूपणम् । *अस्य प्रतिषेधस्य हेत्वलुपतावन्तर्गतेः कस्यचिन्मतेन सूचनम् । निरुक्तस्य सलक्षणोदाहरणं निरूपणम् । *निरुक्तस्य द्वैविध्य प्रदर्यं तस्योदाहरणैः स्फुटीकरणम् । मिथ्याध्यवसायस्य सलक्षणोदाहरणं निरूपणम् । सिद्धः *कस्यचिन्मतेन सिद्धस्तुल्ययोगितान्तर्भावस्य सूचनम् । युक्तः सलक्षणोदाहरणं निरूपणम् । *'युक्तिश्चेयं व्यतिरेकालङ्कारस्वरूपे ति कस्यचिन्मतस्य प्रदर्शनम् । कार्यस्य सलक्षणोदाहरणं निरूपणम् । *अस्य कार्यस्य परिणामालङ्कारान्तर्गतेः कस्यचिन्मतेन सूचनम् । ३ " " " ३४ " ·विषयानुक्रमणिका । पृष्ठाकाः ३६ ३ ३७ " " विषयाः *'इत्यादीनि बहून्यन्यान्यपि काव्यस्य लक्षणानि महर्षिभिरुक्तानी ति ग्रन्थ. कारोक्तिं प्रदर्य कस्यचित्तत्प्रकारस्य सोदाहरणं निरूपणम् । तृतीयमयूखसमाप्ति सूचनम् । चतुर्थे मयूखे- श्लेषगुणस्वरूपस्य सोदाहरणं निरूपणम् । *श्लेषस्य द्वैविध्यं द्वयोरपि तद्भेदयोर्लक्षणे च प्रदर्श्य सरस्वतीकण्ठाभरणो- क्तिप्रामाण्येन श्लेषस्यार्थगुणतायाः सूचनम् । *श्लेषगुणस्य श्लेषालङ्कृतावनन्तर्भावं सहेतुकं प्रतिपाद्य साहित्यदर्पणोक्त- श्लेषगुणस्वरूपं च सोदाहरणं निरूप्य तस्य पूर्वोक्तश्लेषेऽन्तर्भावस्य संसूचनम् । *काव्यादर्शाक्तश्लेषगुणप्रतिपादनम् । प्रसादगुणस्वरूपनिरूपणम् । *अन्येषां संमतं प्रसादस्वरूपं प्रतिपाद्य दण्डिमतानुसार प्रसादस्य सोदा. हरणं वर्णनम् । समतागुणस्वरूपस्य सोदाहरणं निरूपणम् । *दण्डिसमतायाः समताया वर्णनम् । समाधिगुणस्वरूपनिरूपणम् । *समाधेद्वैविध्यं संसूच्य तदुदाहरणयोर्निरूपणम् । माधुर्यगुणस्वरूपस्य सोदाहरणं निरूपणम् । *काव्यप्रकाशदर्पणोकस्य माधुर्यस्वरूपस्य वर्णनम् । भन्दण्डिसंमतमाधुर्यस्वरूपप्रदर्शनम् ओजोगुणस्वरूपस्य सोदाहरणं निरूपणम् । *काव्यप्रकाशदर्पणोक्तमोजोगुणस्वरूपं सोदाहरणं निरूप्य दण्डिसमतस्यापि तत्स्वरूपस्य वर्णनम् । सौकुमार्यगुणस्वरूपस्य सोदाहरणं निरूपणम् । *'सौकुमार्यमश्लीलत्वाभावरूपं न गुणान्तर मिति स्वभिप्रायप्रकाशनम् । उदारतागुणस्वरूपस्य सोदाहरणं निरूपणम् । *'उदारत्वमोजस्येवान्तर्गत मिति दर्पणोक्ति प्रदर्य दण्डिसंमतोदारतास्वरू- पस्य सोदाहरणं वर्णनम् । इत्थमष्टौ गुणान्निरूप्य तदतिरिक्तयोः कान्त्यर्थव्यक्तिगुणयोः क्रमेण शृङ्गार- प्रसादयोरन्तर्भावं च संसूच्य गुणालङ्कारस्वरूपयोविवरणम् । *दण्डिसंमतयोः कान्स्यर्थव्यक्त्योः वरूपे उदाहरणप्रत्युदाहरणाभ्यां निरूप्य तन्मतानुसार गुणालङ्कारयोर्भेदस्य प्रदर्शनम् । " " " ३९-४० ·विषयानुक्रमणिका। ७ ४४ " विषयाः पृष्टाङ्काः **काव्यप्रकाशकृतां मतमनुसृत्य सोदाहरणं गुणस्वरूपं गुणालङ्कारया दं च प्रदर्य गुणानां त्रिविधत्वस्य संसाधनम् । ४०-४१ जीर्णैरुक्तानां व्यासनिर्वाहप्रभृतीनां गुणानां वैचित्र्यज्ञापकत्वस्य सूचनम् । ४१ *व्यासादिस्वरूपोदाहरणप्रदर्शनपुरःसरं सरस्वतीकण्ठाभरणोक्त्या सुस्पष्टं चतुर्विंशतिगुणान्निरूप्य तेषां पूर्वप्रदर्शितेष्वेव गुणेषु यथासन्निवेश. मन्तर्भावस्य सूचनम् । चतुर्थमयूखसमाप्तिप्रदर्शनम् । पञ्चमे मयूखे- अलङ्कारसामान्यलक्षणनिरूपणम् । *शब्दार्थालङ्कारत्वयोः सुस्पष्टं विवेचनम् । छेकालङ्कारस्य सलक्षणोदाहरणं निरूपणम् । वृत्यनुप्रासालङ्कारस्य सलक्षणोदाहरणं निरूपणम् । लाटानुप्रासालङ्कारस्य *लाटानुप्रासस्य पञ्चप्रकारतायाः सोदाहरणं प्रतिपादनम् । स्फुटानुप्रासालङ्कारस्य सलक्षणोदाहरणं निरूपणम् । *स्फुटानुप्रासस्य दर्पणसंमताया वृत्त्यनुप्रासभेदस्वरूपतायाः सूचनम् । अर्थानुप्रासालङ्कारस्य सलक्षणोदाहरणं निरूपणम् । पुनरुक्तप्रतीकाशालङ्कारस्य सलक्षणोदाहरणं निरूपणम् । *पुनरुक्तप्रतीकाशस्य शब्दश्लेषरूपतायाः खमतेन वर्णनम् । यमकालङ्कारलक्षणनिरूपणम् । *यमकस्य सामान्यतश्चतुरो भेदान् संसूच्य सोदाहरणं तदवान्तरभेदानां प्रदर्शनम् । ४५-४६ चित्रकाव्येषु खड्गबन्धस्य वर्णनम् । *खड्गबन्धाक्षरविन्यासप्रकारं स्फुटं प्रतिपाद्य गोमूत्रिकाबन्धप्रदर्शनम् । *षोडशदलकमलबन्धं सोद्धारं निर्दिश्य चक्रबन्धस्य सोद्धारप्रकार प्रदर्शनम् । ४७-४८ *सर्वतोभद्रबन्धतदुद्धारयोः प्रदर्शनम् । *काव्यप्रकाशोक्तमष्टदलपद्मबन्धं तदुद्धारं च वर्णयित्वा मुरजबन्धप्रदर्शनम् । ४९ *चित्रप्रकारान्तराणि नामतः संसूच्य प्रहेलिकादीनामनलङ्कारत्वसूचिकाया दर्पणोक्तः प्रदर्शनम्। अर्थालङ्कारेषूपमालङ्कारस्य सलक्षणोदाहरणं निरूपणम् । *उपमायाः पञ्चविंशतिभेदान् नासग्राहं निर्दिश्य. सपदकृत्यमुपमालङ्कार- स्वरूपनिर्वचनम् ४७ ४८-४९ ·विषयानुक्रमणिका। " विषयाः पृष्ठाङ्का: *कैश्चिदुक्ते उपमाया लक्षणस्वरूपे निर्दिश्य तत्खण्डनप्रदर्शनम् । ५०-५९ *उपमाया भेदान्प्रदर्य तस्याः शाब्दत्वमार्थत्वं तत्कृतबोधवलक्षण्यं च स्वमतान्यमताभ्यां प्रतिपाद्य पञ्चविंशतेर्भेदानां विस्तरेण सोदाहरण निरूपणम् । ५१-५४ *उपमायाः साधारणधर्मस्य त्रैविध्यं सोदाहरणं निरूप्य मालोपमारशनो- पमयोः स्वरूपोदाहरणे च प्रतिपाद्य मूलकारमतानुसारमुपमायां तद. न्तर्भावस्य संसूचनम् । ५४-५५ अनन्वयस्य सलक्षणोदाहरणं निरूपणम् । ५५ *अनन्वयालङ्कारस्वरूपनिर्वचनम् । उपमेयोपमायाः सलक्षणोदाहरणं निरूपणम् *उपमेयोपमाया भेदयोः सोदाहरणं वर्णनम् । प्रतीपोपमायाः सलक्षणोदाहरणं निरूपणम् । ललितोपमायाः अललितोपमायाः पदार्थवृत्तिनिदर्शनारूपतायाः सूचनम् । स्तबकोपमायाः सलक्षणोदाहरणं निरूपणम् । सम्पूर्णोपमायाः ५७-५८. *पूर्वोक्तपूर्णोपमातः सम्पूर्णोपमाया भेदं प्रदर्य केषाश्चिन्मतेनास्या उपमेयो. पमाभेदत्वस्य सूचनम् । रूपकालङ्कारलक्षणनिरूपणम् । *रूपकस्य सावयवादिभेदान् संसूच्य तदुदाहरणानां सप्रपञ्चं निरूपणम् । ५८-५९ *केषाञ्चिदभिमतान् रूपकभेदान् सोदाहरणं निरूप्य कुत्रचित्तद्भेदे दूषण. प्रकारप्रदर्शनम् । ५९-६० सोपाधिरूपकस्य सलक्षणोदाहरणं निरूपणम् । दृश्यसादृश्यरूपकस्य ६०-६१ आभासरूपकरूपितरूपकयोः सोदाहरणं निरूपणम् । *मालारूपकरशनारूपकयोरलङ्कारान्तराभावरूपत्वस्य प्रतिपादनम् । परिणामालङ्कारस्य सलक्षणोदाहरणं निरूपणम् । *परिणामस्वरूपं सप्रपञ्च निरूप्य 'रूपकान्तर्गतोऽयमलङ्कार' इति काव्य- प्रकाशमतस्य सूचनम् । उल्लेखालङ्कारस्य सलक्षणोदाहरणं निरूपणम् । ६१-६२ *अन्यत्रोक्तमुल्लेखलक्षणं सोदाहरणं निर्दिश्य काव्यप्रकाशमतानुसारमेतस्य रूपकान्तर्गतेः सूचनम् । ६२ ५८ " " " " ·विषयानुक्रमणिका । & " विषयाः अपडतेः सलक्षणोदाहरणं निरूपणम् । पर्यस्तापहृतेः ६३ *अन्यत्रोक्तां हेत्वपकुतिं सोदाहरणं प्रदर्य कस्यचिन्मतेन तस्या अलङ्कार- त्वस्य खण्डनम् । भ्रान्तापकुतेः सलक्षणोदाहरणं निरूपणम् । ६३-६४ भ्रान्तपद्भुतेद्वैविध्य प्रदर्य 'तत्त्वाख्यानोपमारूपेयमिति दण्डिमतस्य प्रकाशनम् । *छेकापहृतेः सलक्षणोदाहरणं निरूपणम् । कैतवापहुतेः *कैषाश्चिन्मतमनुसृत्यापडतेः स्वरूपत्रयस्य प्रदर्शनम् । उत्प्रेक्षायाः सलक्षणोदाहरणं निरूपणम् । ६५ *उत्प्रेक्षाया भेदत्रयं निर्दिश्य कर्तुरुपमानत्वेनान्वययोग्यतायाः प्रतिपादनम् । *अन्यैरुक्तमुत्प्रेक्षायाः स्वरूपं निरूप्य तस्या द्वैविध्यस्य सोदाहरणं सूचनम्। ६५-६६ *अन्येषां मतेनोत्प्रेक्षाया भेदद्वयं सूचयित्वा तदुदाहरणयोः प्रदर्शनम् । गूढोत्प्रेक्षायाः सलक्षणोदाहरणं निरूपणम् । *काव्यप्रकाशमतेन गूढोत्प्रेक्षाया अलङ्कारान्तरत्वस्य खण्डनम् । स्मृतिभ्रान्तिसन्देहानां सलक्षणोदाहरणं निरूपणम् । *स्मरणादीनां स्वरूपभेदोदाहस्णानि प्रदर्य कैश्चिदुक्तं संशयस्वरूपं च विवृत्य काव्यप्रकाशोक्तस्य संशयसन्देहयोéदस्य स्फुटीकरणम् । ६७-६८ मीलितस्य सलक्षणोदाहरणं निरूपणम् । *काव्यप्रकाशाभिमतस्य मीलितस्वरूपस्य सोदाहरणं प्रदर्शनम् । सामान्यस्य सलक्षणोदाहरणं निरूपणम् । *अन्यैरुक्तं मीलितसामान्यालङ्कारयोर्भेदं निर्दिश्य काव्यप्रकाशोत्तस्य सामान्यस्वरूपस्य सोदाहरणं प्रदर्शनम् । उन्मीलितस्य सलक्षणोदाहरणं निरूपणम् । ६९-७० अनुमानस्य *प्रदीपसंमतं हेत्वनुमानयोर्भेदं सोदाहरणं निरूप्यानुमानप्रकारान्तरोदाह- रणप्रदर्शनम् । अर्थापत्तेः सलक्षणोदाहरणं निरूपणम् । ७०-७१. काव्यलिङ्गस्य ७१ परिकरस्य :: - . ५ ·१० विषयानुक्रमणिका । " 1 " " विषयाः पृष्ठाङ्का: *काव्यलिङ्गपरिकरयोर्भेदं प्रदर्य परिकरालङ्कारविषये परेषां मतस्य प्रति. पादनम्। परिकराङ्कुरस्य सलक्षणोदाहरणं निरूपणम् । अक्रमातिशयोक्तेः अत्यन्तातिशयोक्तेः चपलातिशयोक्तेः सम्बन्धातिशयोक्तेः भेदकातिशयोक्तेः *भेदकातिशयोक्तेरुदाहरणान्तरं निर्दिश्य तस्य पूर्वोक्तसातिशयोक्तीनामुदा- हरणत्वस्य सूचनम्। रूपकातिशयोक्तेः सलक्षणोदाहरणं निरूपणम् । *काव्यप्रकाशमतेन रूपकातिशयोक्तेनिंगीर्याध्यवसानातिशयोक्तिरूपतायाः सोदाहरणं सूचनम् । *काव्यप्रकाशोताया ययर्थोक्तिकल्पितातिशयोक्तेक्ष्यमाणसम्भावनान्तर्भाव संसूच्य सापहवातिशयोक्तेरलङ्कारसर्वस्वोकायाः प्रतिपादनम् । ७३-७४ प्रौढोक्तेः सलक्षणोदाहरणं निरूपणम् । सम्भावनायाः *'सम्भावनालङ्कारोऽयमतिशयोक्ते दः इति काव्यप्रकाशमतस्य सूचनम् । प्रहर्षस्य सलक्षणोदाहरणं निरूपणम् । ७४-७५ *मतान्तरेण प्रहर्षस्वरूपस्य सोदाहरणं निरूपणम् । विषादस्य सलक्षणोदाहरणं निरूपणम् । तुल्ययोगितायाः ७५-७६ *अन्यत्रोक्तं कण्ठाभरणमतानुसारं च तुल्ययोगितास्वरूपं सोदाहरणं प्रति- पाद्य कस्यचिन्मतेनैतस्याः सिद्धिनामकलक्षणगुणेऽन्तर्भावस्य सूचनम् । दीपकस्य सलक्षणोदाहरणं निरूपणम् । ७६-७७ *अन्यत्र प्रतिपादितस्य दीपकस्वरूपस्य सोदाहरणं निरूपणम् । आवृत्तिदीपकस्य सलक्षणोदाहरणं निरूपणम् । * आवृत्तिदीपक प्रतिवस्तूपमान्तर्गत मिति काव्यप्रकाशमतस्य सूचनम् । प्रतिवस्तूपमायाः सलक्षणोदाहरणं निरूपणम् । '७७-७८ *आवृत्तिदीपकप्रतिवस्तूपमयोर्भेदस्य प्रदर्शनम् । दृष्टान्तस्य सलक्षणोदाहरणं निरूपणम् । *बिम्बप्रतिबिम्बभावस्वरूपं विशदीकृत्य दृष्टान्तस्य निरूपणम् । ७५ ". " ७७ " ७८ " ·विषयानुक्रमणिका । ११ " " ८१ " " " विषयाः पृष्ठाङ्काः निदर्शनायाः सलक्षणोदाहरणं निरूपणम् । ७९ *रूपकान्निदर्शनाया भेदं प्रदर्य परमतेन निदर्शनास्वरूपस्य सोदाहरणं निरूपणम् । व्यतिरेकस्य सलक्षणोदाहरणं निरूपणम् । *व्यतिरेकालङ्कृतेः षोढात्वं प्रतिपाद्य 'उपमानन्यूनतायां प्रतीपालङ्कार' इति मूलाशयस्याविष्करणम् । *केषाञ्चिन्मतेन सोदाहरणं व्यतिरेक वर्णयित्वा काव्यप्रकाशप्रतिपादितान् व्यतिरेकस्य चतुर्विशतिभेदांश्च सूचयित्वा तद्भदैकदेशस्य खण्डनम् । सहोक्तेः सलक्षणोदाहरणं निरूपणम् । *सहोक्तेः श्लेषगर्भतायाः सूचनम् विनोक्तेः सलक्षणोदाहरणं निरूपणम् । समासोक्तः खण्डश्लेषस्य *श्लेषस्य शब्दार्थगतत्वेन द्वैविध्यं शब्दश्लेषलक्षणं तस्य चाष्टविंधत्वं सोदा- हरणं निरूप्यार्थश्लेषस्वरूपस्य सोदाहरणं प्रकटीकरणम् । ८१-८२ *अलङ्कारान्तरसत्त्वेऽपि श्लेषस्य प्राधान्यं वर्णयित्वा काव्यप्रकाशमतेनास्य शब्दालङ्कारत्वं जीर्णमतेनार्थालङ्कारत्वं च प्रतिपाद्य गुणान्तर्गतश्लेषा- देतस्य भिन्नतायाः प्रदर्शनम् । ८२-८३ भङ्गश्लेषस्य सलक्षणोदाहरणं निरूपणम् । ८३ अर्थश्लेषस्य अप्रस्तुतप्रशंसायाः । ८३-८४ *अप्रस्तुतप्रशंसायाः पञ्च प्रकारान् प्रदर्य सोदाहरणं तेषां सप्रपञ्चं निरू- पणम्। ८४-८५ -*अप्रस्तुतप्रशंसायाः समासोक्त्यादेर्भेदं निरूप्य तत्स्वरूपमन्यत्रोक्तं च निर्दिश्य व्याजस्तुतेभिन्नविषयत्वस्य तस्याः प्रतिपादनम् । ८५ अर्थान्तरन्यासस्य सलक्षणोदाहरणं निरूपणम् । *अर्थान्तरन्यासकाव्यलिङ्गयोर्भेदस्य प्रदर्शनम् । ८५-८६ विकस्वरस्य सलक्षणोदाहरणं निरूपणम् । पर्यायोंक्तः *पर्यायोक्तिस्वरूपं सोदाहरणं विविच्य काव्यप्रकाशमतेनान्यमतेन च तत्प्रति- पादनम् । ८६-८७ व्याजस्तुतेः सलक्षणोदाहरणं निरूपणम् । *अन्यत्रोक्तस्य व्याजस्तुतिव्याजनिन्दयोः स्वरूपस्य निरूपणम् । " " ·१२ विषयानुक्रमणिका । पृष्ठाकाः ८८-८९ . " " • ९० " " ९१ " ९१-९२ " विषयाः आक्षेपस्य सलक्षणोदाहरणं निरूपणम् । *काव्यप्रकाशमतेनाक्षेपस्य प्रतीपेऽन्तर्भाव संसूच्यान्यमतेनाक्षेपस्य सलक्षणो- दाहरणं वर्णनम् । गूढाक्षेपस्य सलक्षणोदाहरणं निरूपणम् । विरोधस्य विरोधालङ्कृतेर्दश सु प्रकारेषु केषाञ्चिदुदाहरणैः स्फुटीकरणम् । विरोधाभासस्य सलक्षणोदाहरणं निरूपणम् । *विरोधाभासविरोधयोर्भेदस्य प्रदर्शनम् । असम्भवस्य सलक्षणोदाहरणं निरूपणम् । विभावनायाः *अन्यत्र प्रदर्शितान् विभावनाभेदान् सोदाहरणान् निरूप्य काव्यप्रकाश- मतेन तेषामतिशयोक्तावन्तर्भावस्य संसूचनम् ।। विशेषोक्तः सलक्षणोदाहरणं निरूपणम् । भविशेषोक्तेर्भेदत्रयस्य सोदाहरणं स्फुटीकरणम् । असजतेः सलक्षणोदाहरणं निरूपणम् । *अन्यत्र प्रतिपादितस्यासङ्गतेः प्रकारद्वयस्य सोदाहरणं निरूपणम् । विषमस्य सलक्षणोदाहरणं निरूपणम् । *अन्यत्रोक्तस्य विषमस्वरूपस्य सोदाहरणं प्रदर्शनम् । समस्य सलक्षणोदाहरणं निरूपणम् । *अन्यमतेन सोदाहरणं समस्वरूपस्य वर्णनम् । विचित्रस्य सलक्षणोदाहरणं निरूपणम् । अधिकस्य *अन्यत्र प्रदर्शितयोरधिकाल्पालङ्कारस्वरूपयोः सोदाहरणं निरूपणम् । अन्योन्यस्य सलक्षणोदाहरणं निरूपणम् । विशेषस्य *अन्यत्रोक्तस्य विशेषस्वरूपस्य सोदाहरणं प्रदर्शनम् । व्याघातस्य सलक्षणोदाहरणं निरूपणम् । *अन्यत्र प्रतिपादितयोर्व्याघातभेदयोः सलक्षणोदाहरणं निरूपणम् । कारणमालायाः सलक्षणोदाहरणं निरूपणम् । एकावल्याः मालादीपकस्य सारस्य ९२-९३ " ९४ ९५ ":.. ९५-१६ -- " ·विषयानुक्रमणिकां । १३ ९७ " १०१. : , विषयाः पृष्टाङ्काः *सारालकृते दद्वयस्य सोदाहरणं प्रतिपादनम् । 'उदारस्य सलक्षणोदाहरणं निरूपणम् । यथासङ्ख्यस्य ९७-९८ *अन्यमतेन यथासङ्घयस्वरूपस्य सोदाहरणं प्रदर्शनम् । पर्यायस्य सलक्षणोदाहरणं निरूपणम् । *अन्यत्र प्रदर्शितं पर्यायस्वरूपं सोदाहरणं निर्दिश्यैतदलङ्कारस्य सङ्कोच. विकासोभयरूपतायाः सोदाहरणं निरूपणम् । परिवृत्तेः सलक्षणोदाहरणं निरूपणम् । *सोदाहरणं परिवृत्तेः स्वरूपान्तरस्य प्रदर्शनम् । ९९-१०० परिसङ्घयायाश्चातुर्विध्यमुदाहरणैः स्फुटीकृत्य लक्षणप्रदर्शनपुरःसरं स्व.. मतेन तस्याः प्रकारद्वयस्य सोदाहरणं प्रदर्शनम् । १००-१०१ विकल्पस्य सलक्षणोदाहरणं निरूपणम् । समुच्चयस्य *प्रकारत्रयेण समुच्चयस्वरूपं सोदाहरणं प्रदश्यं परमतेनापि तत्स्वरूपस्य निरूपणम् । १०१-१०२ समाधेः सलक्षणोदाहरणं निरूपणम् । १०२ प्रत्यनीकस्य प्रतीपस्य *इतरत्रोक्तं सोदाहरणं प्रतीपस्वरूपमुपवर्ण्य प्रतीपोपमातः प्रतीपस्य भिन्न- तायाः प्रतिपादनम् । १०३ उल्लासस्य सलक्षणोदाहरणं निरूपणम् । *उल्लासालकृतेर्भेदचतुष्टयस्य सोदाहरणं प्रदर्शनम् । तद्गुणस्य सलक्षणोदाहरणं निरूपणम् । १०३-१०४ पूर्वरूपस्य १०४ प्रकारान्तरेण पूर्वरूपस्य सलक्षणोदाहरणं निरूपणम् । अतद्गुणस्य (१)प्राक्सिद्धेः १०४-१०५ अवज्ञायाः १०५ प्रश्नोत्तरस्य *प्रश्नोत्तरालस्कृतेरनुमानकाव्य लिङ्गालकृतिभ्यां भेदस्य प्रतिपादनम् । " " " " (१) अत्रैव 'अनुगुण' इत्यलकृतिनामान्तरमन्यत्र ।

·विषयानुक्रमणिका। र्शनम् । " " " " M " विषयाः पृष्ठाकाः पिहितस्य सलक्षणोदाहरणं निरूपणम् । १०५ व्याजोक्तेः *क्वचिदुक्तां सोदाहरणं व्याजोक्तिमुपदर्य केषाञ्चिन्मतेन तस्याश्छेकापड्ता- वन्तर्भावं च संसूच्यापडतिव्याजोक्स्योरन्येषां मतेन भेदस्य प्रद. १०६ *अन्यत्रोक्तस्य सोदाहरणगूढोक्तिस्वरूपस्य निरूपणम् । वक्रोक्तेः सलक्षणोदाहरणं निरूपणम् । स्वभावोक्तेः भाविकस्य सलक्षणोदाहरणं निरूपणम् । *अद्भुतरसातिशयोक्तिभ्यां भाविकस्य भिन्नतायाः स्फुटीकरणम् । भाविकच्छवेः उदात्तस्य . *उदात्तालकृतेः सद्भावं संसाध्य तत्स्वरूपस्यान्यत्रोक्तस्य सोदाहरणं निरूपणम् । १०० अत्युक्तः सलक्षणोदाहरणं निरूपणम् । *मिथ्या यवसितिललितानुज्ञालेशमुद्रारत्नावलीयुक्तिलोकोक्तिछेकोकीनां ग्रन्था- न्तरोतानां सलक्षणोदाहरणं निरूपणम् । १०८-१०९ *अलङ्कारशेखरोक्ताश्चतुर्दशालङ्कारान् नामतः सूचयित्वाऽत्युक्तिप्रभृतीना. मनलकारत्वस्य सूचनम् । १०९ कैश्चिन्मनीषिभिः प्रोक्तानां रसवत्प्रेयऊर्जस्विसमाहितभावोदयभावसन्धिभाव- शबलत्वाख्यानां सप्तानामलङ्काराणां सूचनम् । *रसवदादीनां लक्षणान्युदाहरणानि च प्रदर्य तेषामलङ्कारत्वस्य केषाञ्चि. दुक्त्या निरसनम् । १०९-११२ * रसवदादीनां युक्तमलङ्कारत्व'मिति ध्वनिकारमतं तदुक्तिप्रामाण्येन प्रद- 'भाक्तमेषामलङ्कारत्वमित्यन्येषां मतस्य सूचनम् । ११२ शुद्धलक्षणं संसूच्य शुद्धिसंसृष्टिसङ्कराणां पूर्वोक्तालकारविन्यासरूपत्वेन हेतुनालङ्कारान्तरवस्य निराकरणम् । *संसृष्टिसङ्करयोर्लक्षणे सङ्करस्य भेदत्रयं च निर्दिश्य सोदाहरणविवरण- मेतेषामलङ्कारान्तराभावरूपत्वस्य संसूचनम् । ११२-११३ सर्वेषामलङ्काराणां क्वचिन्न्यूनाधिकरूपत्वस्य दर्शनाद्वैसादृश्येऽपि प्रकार• भेदात्तदलङ्कारत्वसद्भावस्य प्रतिपादनम् । ११३ उपमादीनामलकाराणां मालापरम्पराद्याकारविशेषेण विन्यासस्य चम- स्कारजनकतयाऽलङ्काराइत्वेन. हेतुनाऽलक्षारान्तराभावरूपत्वस्य प्रतिपादनम् । " " ·११४ " " विषयानुक्रमणिका। १५ विषयाः पृष्ठाङ्काः *रशनोपमादीनां सोदाहरणं निरूपणम् । ११३ सर्वेषामलङ्काराणामतिशयोक्त्यलङ्कारेऽन्तर्भावं प्रतिपादयतः परेषां मतस्योपन्यसनम् । अलङ्कारभेदस्यानुभवैकसिद्धत्वादुपमाद्यलकारभेदसद्धावस्य प्रन्थकार- मतेन निरूपणम् । पञ्चममयूखसमाप्तिप्रदर्शनम् । षष्ठे मयूखे- विभावस्य भेदद्वयं कारणत्वं च निर्दिश्यानुभावव्यभिचारिणोः क्रमेण कार्यसहकारिकारणरूपत्वस्य प्रतिपादनम् । सामान्यतो रसस्वरूपस्य निर्वचनम् । *शृङ्गारादिनवरसानां स्थायिभावान् प्रदर्य रसस्वरूपस्य सविशेष निरूपणम् । *भट्टलोल्लटमतेन रसखरूपस्य निरूपणम् । ११५-११६ *श्रीशङ्ककमतेन *भट्टनायकमतेन *आचार्याभिनवगुप्तपादमतेन रसखरूपस्य निरूपणम् । ११६-११७ *विभावादीनां सर्वेषां मिलितानामेवाभिव्यञ्जकत्वं संसूच्य, एकेन रसा- भिव्यक्तावन्यतराक्षेपस्य तत्तदुदाहरणैः प्रदर्शनम् । ११७ शृङ्गाररसखरूपनिर्वचनं संयोगविप्रलम्भयोस्तद्भेदयोश्च कथनम् । *शाररसस्थायिनः स्वरूप प्रदश्य संयोगवियोगयोद्वैविध्यमनुभावादीन् विप्रलम्भस्य चातुर्विध्यं च संसूच्य द्विविधयोः संयोगवियोगयो- रुदाहरणानां प्रदर्शनम् । ११८-११९ हास्यरसस्वरूपनिर्वचनम् । ११९ *हास्यरसस्थायिनः स्वरूपं निर्दिश्य हास्यस्य विभावादीस्त्रविध्यं सक्र. मणरूपत्वं च प्रतिपाय हास्यरसोदाहरणप्रदर्शनम् । ११९-१२० करुणरसस्वरूपनिर्वचनम् । १२० *करुणरसस्थायिनः स्वरूपं निरूप्य विभावादिप्रतिपादनपूर्व करुणरसो. दाहरणप्रदर्शनम् । रौद्ररसस्वरूपनिर्वचनम् । रौद्ररसस्थायिनः स्वरूपं प्रदर्य विभावादिप्रतिपादनपुरःसरं रौद्ररसो. दाहरणप्रदर्शनम् । १२०-१२१ वीररसस्वरूपनिर्वचनम् । वीररसस्थायिनः स्वरूप प्रतिपाय वीररसस्य विभावादिकं त्रैविध्यं च निरूप्य वीररसोदाहरणप्रदर्शनम् । ११८ " १२१ ·१६ विषयानुक्रमणिका। १२१ विषयाः पृष्टाकाः भयानकरसस्वरूपनिर्वचनम् । *भयानकरसस्थायिनः स्वरूपं निर्दिश्य विभावादिप्रतिपादनपुरःसरं भया. नकरसोदाहरणप्रदर्शनम् । १२१-१२२ बीभत्सरसस्वरूपनिर्वचनम् । १२२ *बीभत्सरसस्थायिनः स्वरूपं निरूप्य विभावादिप्रतिपादनपुरःसरं बीभत्सरसो. दाहरणप्रदर्शनम् । अद्भुतरसस्वरूपनिर्वचनम् । *अद्भुतरसस्थायिनः स्वरूपं प्रदर्य विभावादिप्रतिपादनपुरःसरम् अद्भुत- रसोदाहरणप्रदर्शनम्। १२१-१२३ शान्तरसस्वरूपनिर्वचनम् । १२३ विभावादिप्रतिपादनपुरःसरं शान्तरसस्थायिनः स्वरूपं निरूप्य निर्वेदस्य शान्तरसस्थायिभावत्वमन्येषां मतेन सन्दूष्य शमस्य च तद्रस- स्थायिभावत्वं निर्दिश्य शान्तरसोदाहरणप्रदर्शनम् । भावस्वरूपनिर्वचनम् । *सोदाहरणं भावानां निरूपणम् । १२३-१२४ त्रयस्त्रिंशद्व्यभिचारिभावानां नामतः प्रतिपादनम् । *तत्तद्वयभिचारिभावस्वरूपप्रदर्शनम् । १२४-१२५ रसाभासभावाभासयोर्निरूपणम् । १२५.. *स्वरूपनिरूपणपुरःसरं रसाभासभावाभासोदाहरणप्रदर्शनम् । भावशान्तिभावोदयभावसन्धिभावशबलतानां काव्यशोभाजनकत्वस्य सूचनम् । *कैश्चित्प्रकल्पितस्य भावसन्धिभावशवलतयोमिथो भेदस्य प्रदर्शनम् । पाञ्चाल्यादिरीतिचतुष्टयस्वरूपनिरूपणम् । १२५-१२६ *रीतिचतुष्टयोदाहरणप्रदर्शनम् । १२६ मधुराप्रभृतीनां पञ्चवृत्तीनां सलक्षणोदाहरणं निरूपणम् । १२६-१२७. *'उपनागरिकादिवृत्तित्रयस्यैव वामनादिभिर्वेदीप्रभृतिनाम्मा सङ्केतितत्वा- इत्तयो रीतयश्च न भिन्ना' इति काव्यप्रकाशमतं प्रकाश्य स्वमतेन वृत्तीनां रीतीनां च मिथो भेदस्य प्रदर्शनम् । १२८ षष्ठमयूखसमाप्तिसूचनम् । सप्तमे मयूखे- शक्त्यादिमिस्तिसृभिर्वृत्तिभिर्युक्ताया भारत्याः स्वरूपभेदानिर्दिश्य व्यञ्जना- व्यापारस्वरूपस्य निर्वचनम् । १२४ " १२८ ·विषयानुक्रमणिका । .. १४७ विषयाः पृष्ठाकाः "व्यञ्जनाव्यापारस्यैव शैत्यपावनत्वादिप्रतीतिजनकत्वं शक्त्यादेस्तत्रा- ऽसमर्थत्वं वाच्यार्थव्यङ्गयार्थयोमिथो भेदकं बैलक्षण्यं च साटोपं निरूप्य व्यञ्जनाव्यापारस्यावश्यकतायाः प्रतिपादनम् । १२८-१३१ *व्यञ्जनाभेदयोः सप्रपञ्चं सोदाहरणं च निरूपणम् । १३१-१३२ व्यजनाप्रयोजनभूतानां ध्वनिभेदानां प्रदर्शनम् । *ध्वनेरेकपञ्चाशझेदान् विशदीकृत्य संसृष्टिसङ्करादिभिस्तेषां परस्पर- योजनेन सम्भवतां चतुरधिकचतुःशतोत्तरदशसहस्र( १०४०४ ). भेदानां संसूचनम् । *तैस्तैरुदाहरणैः सर्वेषां ध्वनिभेदानां सविस्त निरूपणम् । १३५-१४६ *ध्वने दानामेक्रपञ्चाशत्त्वं स्फुटीकृत्य संसृष्टिसङ्करोदाहरणप्रदर्शनम् । १४६-१४७ व्यङ्गयस्य द्वयोर्भेदयोनिरूपणम् । *द्विविधव्यङ्गयखरूपनिर्देशपुरःसरं सोदाहरणं तत्तद्वयङ्गयार्थाविष्करणम् । व्यङ्गयस्य प्रथमे भेदे प्रकारचतुष्टयस्य प्रतिपादनम् । *चतुर्णामपि व्ययभेदानां तदुदाहरणैः स्फुटीकरणम् । १४७-१४८ व्यनाथस्य द्वितीये भेदे प्रकारद्वयस्य प्रतिपादनम् । १४८ *द्वयोरपि व्यङ्गयभेदयोस्तदुदाहरणाभ्यां स्फुटीकरणम् । *प्रथमव्ययस्य पूर्वप्रदर्शिते भेदचतुष्टयेऽन्येषां मतेन तत्तत्स्वरूपोदाहर- णानां निरूपणम् । १४८-१४९ पूर्वोक्तद्वितीयव्यङ्गयद्वितीयभेदस्यानेकरूपतां संसूच्य लक्षणामूलन्यजना- भेदोपसंहारप्रदर्शनम् । १४९ *द्वितीयव्यङ्गयभेदस्यानेकरूपतायां कस्यचित्तत्प्रकारस्योदाहरणेन प्रदर्शनम्। शक्तिमूलव्यञ्जनायाः (वाच्यव्यङ्गयस्य ) खरूपत्य निरूपणम् । *अनेकार्थस्थले प्रकरणादीनामेकार्थनियामकत्वस्य तत्तदुदाहरणैर्विशदी- करणम् । १४९-१५० सप्तममयूखसमाप्तिप्रदर्शनम् । १५० अष्टमे मयूखे- ध्वनिगुणीभूतव्यङ्गययोः स्वरूपे निर्दिश्यः गुणीभूतव्यङ्गये त्रैविध्यस्य सूचनम् । १५१ ध्वनिगुणीभूतव्यङ्गचे ( उत्तममध्यमकाव्ये ) सप्रपञ्चं निरूप्य मध्यमकाव्यो- दाहरणप्रदर्शनपुरःसरं काव्यप्रकाशोक्तदिशा काव्यस्योत्तममध्यमा. धमभेदैस्त्रिविधत्वस्य सूचनम् । *चण्डीदासमतेन काव्यस्योत्तमाधमभेदाभ्यां द्वैविध्यं संसूच्योत्तमकाव्य भेदोदाहरणप्रदर्शनम् । १५१-९५३ ६ ·१८ विषयानुक्रमणिका। " " " " " विषयाः पृष्ठाङ्काः मध्यमकाव्यभेदस्यागूढव्यङ्गयस्य त्रयाणां भेदानां प्रतिपादनम् । १५२ *काव्यप्रकाशोक्तस्य गुणीभूतव्यङ्गयस्वरूपस्य निरूपणम् । त्रिविधस्यागूढव्यङ्गयस्य सोदाहरणं निरूपणम् । *अगूढव्यङ्गयोदाहरणप्रदर्शनम् । १५२-१५३ अपराङ्गन्यायस्वरूपस्य सोदाहरणं निरूपणम् । १५३ वाच्यसिद्धयङ्गव्यङ्गयस्वरूपस्य सोदाहरणं निरूपणम् । *खकल्पिते वाच्यसिद्धयङ्गरूपगुणीभूतव्यङ्गयमध्यमकाव्यभेदोदाहरणे काव्य. प्रकाशदर्शितस्योत्तमकाव्यत्वस्य खण्डनम् । अस्फुटव्ययस्वरूपस्य सोदाहरणं निरूपणम् । १५३-१५४ सन्दिग्धव्यङ्गय १५४ तुल्यप्राधान्यव्यङ्ग्य असुन्दरव्यङ्गय काकाक्षिप्तव्ययस्य पूर्वोत्तेन प्रकारेण मध्यमकाव्यभेदानामष्टविधत्वस्य सूचनम् । *ध्वनेरिव गुणीभूतव्यङ्गयस्यापि भेदानामनेकत्वस्य संसूचनम् । १५४-१५५ अष्टममयूखसमाप्तिप्रदर्शनम् । १५५ नवमे मयूखे- भेदद्वयप्रदर्शनपूर्वक लक्षणायाः खरूपस्य निरूपणम् । *लक्षणाबीज लाक्षणिकशाब्दबोधं च परिदय काव्यप्रकाशोतलक्षणाखरूप. निरूपणपुरःसरं लक्षणाया भेदयोः स्फुटीकरणम् । १५५-१५६ द्विविधाया अपि लक्षणायाः पुनर्भेदानां प्रदर्शनम् । १५६ *उदाहरणैर्लक्षणाभेदानां निरूपणम् । प्रयोजनवत्या लक्षणायाश्चातुर्विध्यस्य प्रतिपादनम् । *तत्तद्भेदप्रभेदोदाहरणप्रदर्शनमुखेन प्रयोजनवती लक्षणां सप्रपञ्च निरूप्य पाठान्तरकल्पनया तस्याः षण्णां भेदानां निरूपणम् । १५६-१५७ पूर्वोक्तचतुःप्रकाराया लक्षणायाः सोदाहरणं निरूपणम् । १५७-१५८ लक्षणाबीजभूतानां तत्तत्सम्बन्धानां प्रदर्शनम् । १५८ *मूलोक्तानां तदितरेषां च लक्षणाबीजभूतसम्बन्धानां तैस्तैरुदाहरणैः स्फुटीकरणम् । १५८-१५९ प्रयोजनवत्या लक्षणाया भेदचतुष्टयस्य सोदाहरणं प्रकारान्तरेण प्रति- पादनम् । १५९ *तत्तन्मतसमीक्षापूर्वकं पूर्वोक्तलक्षणाभेदप्रदर्शनम् । - " ·विषयानुक्रमणिका । " " " " १६२ विषयाः पृष्ठाङ्काः प्रयोजनवत्या लक्षणाया भेदयोः शुद्धसारोप साध्यवसानयो दद्वयं सोदा- हरणं प्रदर्यं सङ्कलनया लक्षणायाः षाड्विध्यस्य सूचनम् । १५९-१६० लक्षणायाः पुनर्भेदद्वयस्य सोदाहरणं निरूपणम् । १६० पुनरपि लक्षणाया भेदद्वयस्य सोदाहरणं निरूपणम् । शब्दादिषु रसादे/जत्वेनालङ्कारादेरफुत्वेन लक्षणाया अवस्थितेः सूचनम् । *शब्दाद्याश्रयेण स्थिताया लक्षणायाः सोदाहरणं निरूपणम् । नवममयूखसमाप्तिसूचनम् । १६०-१६१ दशमे मयूखे- अभिधास्वरूपनिरूपणम् । १६१ *अभिधायास्तत्तन्मतप्रदर्शनेन निरूपणम् । षड्भिर्जात्यादिशब्दैरभिधायाः षाड्विध्यस्य सोदाहरणं प्रतिपादनम् । *जात्यादिशब्देषु तत्तच्छक्यतावच्छेदकानां सविस्तर निरूपणम् । निर्देशशब्दस्य वाचकतायाः प्रतिपादनम् । *'जातौ व्यक्तौ वा शक्तिरितीदं तत्तन्मतनिरूपणेन निपुणं विचार्य तत्प्र- सङ्गेन जात्यादीनामेकद्वयादिवृद्धिक्रमेण पञ्चकं यावत् प्रातिपदिकार्थ- त्वस्य सुस्पष्टं प्रतिपादनम्। १६२-१६४ *'षट्कं प्रातिपदिकार्थः इतीत्थमालङ्कारिकाणां सिद्धान्तस्य सविस्तरं निरू- पणम् । *सोदाहरणप्रदर्शनं प्रथमादिविभक्त्यर्थविचार प्रस्तुत्याव्ययीभावादिसमास- चतुष्टयस्वरूपनिरूपणेन तत्र शक्तिलक्षणान्यतरव्यापारेण बोधप्र- कारस्य सोदाहरणं प्रदर्शनम् । १६५-१६६ दशलकाराणां क्त्वाणमुल्तोसुनप्रभृतीनां च शक्तीनां सप्रपञ्च विवेचनम् । १६६-१६८ *शक्तिविचारप्रसङ्गान्महाभाष्यकारमतानुसारं स्फोटस्वरूपनिरूपणं निपुणं प्रस्तुत्यालङ्कारिकसिद्धान्तमनुसृत्य स्फोटकदेशस्य युक्त्या खण्डनम् ।१६८-१६९ चन्द्रालोकस्य विबुधैराश्रयणीयतायाः प्रतिपादनम् । १७० ग्रन्थकारेण कृतं स्वरचनायाः प्रशंसनम् । दशममयूखसमाप्तिसूचनम् । टीकाकर्तुः स्वग्रन्थविषये मानसोद्गारस्य प्रदर्शनम् । समाप्ताचेयं विषयानुक्रमणिका। " "

·No text on this page.

·॥ श्रीगणेशाय नमः ॥ + चन्द्रालोकः- गागाभट्टकृत-राकागम-टीकासहितः। अधिसरयू(तटिनी?)तटमधिसाकेताङ्गणमधितदुयानम् । खेलन् नीरदनीलो बालो मे मानसे सदा भूयात् ॥ अनेकैः कैशैर्यन्न परिचितमद्यापि गहन परीहासस्तस्मिन्मम भवति यत्नस्य, तदपि । यशोदाकौशल्यातनयपदभावाहितमनः- प्रसादः क्लेशानां फलति फलमत्युत्कटमपि । सूनोदिनकरस्यैषा गागाभट्टमनीषिणः चन्द्रालोकस्य विवृतौ कृतिरस्तु सतां मुदे ॥ राकागमेनाऽवदातो रसिकानन्दकारणम् । चन्द्रालोकनिबन्धोऽयं चन्द्रालोक इवापरः ॥ विघ्नविधाताय कृतं समुचितेष्टदेवतास्मरणरूपं मङ्गलं शिष्यशिक्षायै व्याख्यात. श्रोतणामनुषङ्गतो मङ्गलाय च निबध्नाति-- उच्चैरस्यति मन्दतामरसता जाग्रत्कलरच- ध्वंसं हस्तयते च या मुमनसामुल्लासिनी मानसे । दुष्टोद्यन्मदनाशनार्चिरमला लोकत्रयीदर्शिका सा नेत्रत्रितयीव खण्डपरशोर्वाग्देवता दीव्यतु ॥ १ ॥ उच्चैरिति। खण्डपरशोर्महादेवस्य सूर्यचन्द्राग्निरूपनेत्रत्रितयीव वाग्देवता दीव्यतु सर्वोत्कर्षेण वर्ततां क्रीडतां मोदतां वा । नेत्रपक्षे मन्दानि निष्प्रभाणि तामरसानि कम- लानि तेषां भावमुच्चैरस्यति दूरीकरोति । कमलनिष्ठां मन्दतां दूरीकरोतीत्यर्थः । सूर्यस्य पद्मविकासकत्वादिति भावः । जाग्रत्यः स्फुरन्त्यः कला यस्मिन्कर्मणि, कैरवध्वंसं कुमुद. नाश हस्तयते । 'हस्तानिरसने इति वार्तिकाण्णिच् । निरस्यति दूरीकरोति । चन्द्रस्य तद्विकासकत्वात् । सुमनसा देवानाम्, सकलदेवानां शम्भुपूजकत्वात् अमृतभक्षकत्वाच!

·राकागमसहिते चन्द्रालोके- - दुष्ट उद्यन् मदनः कामस्तमश्नाति ताशचिः। अग्निरूपनेत्रस्य मदनदाहकत्वात् । वाग्देवतापक्षे मन्दतां मूर्खताम् अरसता रसाभावमुच्चैरल्यति दूरीकरोति । जाग्रत्कलकैः प्रकटदोषः यो रवध्वंसो वचनामावस्तमपाकरोति । सुमनसा पण्डितानां दुष्ठ उपन् यो मदः तनाशनेऽचिवालेन लोकत्रयोदर्शिका त्रिलोकीवर्णनक्षमेति ॥ १ ॥ कीर्तये स्वस्य ग्रन्थस्य नाम निबध्नाति- हहो ! चिन्मयचित्तचन्द्रमणयः ! संवर्धयध्वं रसान् रे! स्वैरिण! निर्विचारकविते ! मा स्म प्रकाशीभवः । उल्लासाय विचारवीचिनिचयालङ्कारवारांनिधे श्चन्द्रालोकमयं स्वयं वितनुते पीयूषवर्षः कृती ॥२॥ हंहो इति । हहो इति सम्बुद्धौ । चिन्मयाः ज्ञानप्रचुरा ज्ञानरूपा वा, चित्तस्य ज्ञानरूपत्वात, ज्ञानशालिनो वा, चित्तचन्द्रमणयः मनोरूपचन्द्रकान्ताः ! रसान् नवरसान् जलानि वा संवर्धयध्वं वृद्धि प्रापयध्वम् । निर्षिचारकविते ! स्वैरिणि ! सकलजनसाधारणे! मा स्म प्रकाशीभवः प्रकटीभवः । 'स्मोत्तरे ला चेति लङ् । यद्वा 'माऽस्मत्प्रकाशीभवेति पाठः । तत्रास्मदिति पञ्चमी । अस्मत् अस्मत्तः । स्वकवितायां निर्विचारतायाः स्वभावेनाऽविद्यमानत्वादभूततद्भावे विः । यतः, पीयूषवर्षनामा कविः विचाररूपतरङ्गसमुदायो यासां ताहशालवारवारां जलानां निधेः समुद्रस्योल्लासाय वृद्धये चन्द्रालोकनामानं ग्रन्थ वितनुते विस्तारयति । चन्द्रालोके चन्द्रमणीनां क्षरणात् अभिसारिकागत्यभावाच ॥२॥ पण्डितप्रवृत्त्यर्थे ग्रन्थप्रयोजनमाह- युक्त्यास्वाद्यलसदसैकवसतिः साहित्यसारस्वत- क्षीराम्भोधिरगाधतामुपदधत् सेव्यः समाश्रीयताम् । श्रीरस्मादुपदेशकौशळमयं पीयूषमस्माज्जग- उजाग्रद्भासुरपद्मकेसरयश शीतांशुरस्माद् बुधाः ! ॥३॥ युक्यास्वाघेति । युक्तिश्चास्वाधलसदसश्च सयोरेका वसतिः स्थानम् । अन्यत्रा. ऽलङ्कारपन्थे युकिर्नास्तीति भावः । यद्वा युक्त्येति तृतीयान्तम् , आस्वाघेति ल्यबन्त क्रियान्वितम् । साहित्यसम्बन्धि सारस्वतं वाङ्मयं तदेव क्षीरं तस्य समुद्रः, अगाधतां गाम्भीर्यम् उपदधत् । ग्रन्थान्तरापेक्षयात्र गाम्भीर्यम् । सेव्यः शनैर्गन्तुं पक्षे बोद्ध योग्यः चर्वणास्वाध: समाश्रीयताम्, अध्ययनाध्यापनावलोकनादिना । श्रीरिति । भवतीति सत्राऽध्याहारः । उपदेशकौशलरूपममृतम् । अनाऽमृतपदेन प्रभुसंमितमहत्संमित. कान्तासंमितोपदेशत्रैविध्येऽप्युदेशद्वयस्य शब्दार्थप्रधानतयाऽऽस्वादाविषयत्वात्कान्ता- संमितोपदेशस्य रसप्रधानतयाऽऽस्वादविषयत्वादमृततुल्यतया तृतीयोपदेशो व्यज्यते । - ·प्रथमो मयूखः। ३ - जगदेव जाग्रद्विकसित भासुरं प्रसिद्ध देदीप्यमानं वा पद्मं तस्य केसरं प्रसृतत्वेन तद्वत् यशस्तद्रूपः शीतांशुश्चन्द्रोऽप्यस्मात् ग्रन्थात् । तेनार्थोपदेशप्रासिफलककाव्यज्ञान. प्रयोजकान्थे प्रवृत्तिः सूचितेति भावः । इदमुपलक्षणम् । व्यवहारज्ञानाऽनर्थमिवृत्ति. परमानन्दप्राप्तिरूप प्रयोजनत्रयमप्यधिकं बोध्यम् ॥३॥ स्वाभिमानं परिहरति- तं पूर्वाचार्यसूर्योक्तिज्योतिःस्तोमोद्गमं स्तुमः । यं संश्रित्य प्रकाशन्ते मद्गुणत्रसरेणवः ॥४॥ तमिति । पूर्वाचार्याणां सूर्यस्थानीयत्वेन तदुक्तेदर्दीप्तिस्थानीयत्वम् । संज्ञात्वा. ऽभावान्न षत्वम् । पूर्वोक्त्यवलोकनाम्यासेनैव मम सामर्थ्यमिति भावः ॥ ४ ॥ नाशङ्कनीय पूर्वेषां मतमेतेन दूष्यते । किन्तु चक्षुमंगाक्षीणां कज्जलनैव भूष्यते ॥ ५ ॥ नेति । मलिनवदामासमानाया अपि स्वोक्तीर्णोक्तिपरिष्कारकत्वेनोपादेयतोकाय॥ काव्ये कारणमाह- प्रतिभैव श्रुताभ्याससहिता कवितां प्रति । हेतुर्पदम्बुसम्बद्धा बीजपतिलतामिव ॥ ६ ॥ प्रतिभेति । श्रुतं शास्त्र विद्यास्थानं पुराणादि आयुर्वेदादि उपवेदचतुष्कं च तस्या- अभ्यासस्तस्पठनपाठनाऽवेक्षणपोनःपुन्य तत्सहिता प्रतिभा बुद्धिविशेष एव कवितां प्रति कवित्वविशेष प्रति हेतुः कारणम् । मृदम्बुभ्यां सम्बद्धा बीजपति तां प्रति यथा हेतुरित्यर्थः । 'बीजल्य फलतामिति क्वचित्पाठः । तत्र बीजस्य फलता फल- रूपताम् अङ्कुरितरूपतां प्रति जलेन सम्बद्धा मृदिवेत्यर्थः । शास्त्रपदं चालवारिकव्यव- हारगजतुरगखड्गादिलक्षणग्रस्थानामुपलक्षणम् । यदि च ताशप्रतिभाऽभावेऽपि काव्य. कर्तृत्वानुभवस्तदा काव्यविशेषेऽदृष्टस्य कारणताऽस्तु । न तु सर्वत्र काव्ये, मानाभावात् अदृष्टकल्पनागौरवाच्च । न च सत्यां ताहाप्रतिमायां काव्याऽनुत्पत्तिः कथमिति वाच्यम् । इच्छाविरूपकारणान्तराभावेन तदुपपत्तेः। एवं च विजातीयकाव्येऽदृष्टस्य कारणता, अविजातीयकाव्ये प्रतिभायाः । अत: 'तृणारणिमणिग्न्यायन हेतुत्वान्न व्यभिचारः । न च काव्यत्वस्य कार्यमात्रवृत्तितया कार्यत्वावच्छेदकत्वेन तदवच्छिन्न प्रत्यदृष्टस्य कारणतास्त्विति वाच्यम् । ताहशनियमे मानाभावात् । अस्तु वा इच्छात्वेन हेतुतेति दिक् । एतेन काव्यमाने दृष्टख्य कारणता, अदृष्टाभ्यासप्रतिमानां चण्डचक्रादिन्यायेन (१) कारणतेति काव्यप्रकाशोक्तिः (१) परास्ता ॥ ६ ॥ (१) काव्यमानेऽदृष्टाभ्यासबुद्धिप्रतिभादीनां 'चक्रदण्डचीवगदिन्यायेम-इतिक ।

·राकागमसहित चन्द्रालोके- काव्यस्वरूपमाह- निर्दोषा लक्षणवती सरीतिर्गुणभूषणा । सालङ्काररसाऽनेकवृत्तिर्वाक् काव्यनामभाक् ॥ ७ ॥ निर्दोषेति । दोषाः शाब्दबोधरसाऽवबोधप्रतिबन्धकाः च्युतसंस्कृतिक्लिष्ट. प्रतिकूलवर्णत्वादयः, तदभावो विवक्षितो न दोषसामान्याभावः । केषाञ्चिदोषाणां काव्यापकर्षकत्वेऽपि काव्यत्वविघातकत्वाभावात् । अत एव- कृतमनुमतं दृष्टं वा यैरिद गुरु पातक मनुजपशुमिनिमर्यादैर्मवद्भिदायुधैः । नरकरिपुणा साध तेषां सभीमकिरीटिना. मयमहमसृङ्मेदोमांसैः करोमि दिशा बलिम् ॥ इत्यादिषु पुनरुक्तदोषेऽपि रौद्ररसध्वनिरिति केचित् । अन्ये तु-एकन्नैव पये दोषवदवयवावच्छेदेनाकाव्यत्वम् अन्यावच्छेदेन काव्यत्वमित्याहुः। अक्षरसंहतिशोभादि. वक्ष्यमाणलक्षणानि । पाञ्चाली गोडी वैदर्भीति रीतयः । श्लेषप्रसादादयो गुणाः । एते च शब्दधर्मा' इति केचित् । रसभावतदाभासभावशान्तिभावोदयभावसन्धिमावशब. लत्वाविधर्मा एवैते । 'गुणवृत्या पुनस्तेषां वृत्तिः शब्दार्थयार्मसा ।। इति काव्य. प्रकाशः। उपमादयोऽलङ्काराः । शृङ्गारादयो रसाः । इदं च भावानामुपलक्षणम् । तेन 'अद्रावत्र प्रज्वलत्यग्निरुच्च रित्यादौ न काव्यत्वम् । मधुरा प्रौढा परषा ललिता भद्रेति वृत्तयः । शकिलक्षणाव्यानारूपवृत्तित्रयं च । तयुक्ता वाक शब्दः स काव्यमित्यर्थः । तेन विशिष्टशब्दनिष्ठमेव काव्यत्वम् । 'काव्यं करोतीति प्रयोगस्य तन्त्रव दर्शनात् । केचित्तु-यत्र शाब्दी व्यञ्जना शब्दालङ्कारो वा तत्र शब्दशक्किमलेऽर्थस्य विशेषणत्वेनार्थविशिष्टशब्दस्य, यत्राऽऽर्थी व्याभार्थालारो वा तत्र शब्दविशिष्टार्थस्य काव्यत्वम् । अत उभयनिष्ठं काव्यत्यमित्याहुः । अन्ये तु- व्यासज्यवृत्ति काव्यत्वम् । व्यासज्यवृत्तिधर्मज्ञाने यावदाश्रयविषयकज्ञानस्य हेतुतया अर्थाऽविषयकज्ञानेनापि तद्ग्रहसम्भवात् संयोगप्रत्यक्षे यावदाश्रयगुणप्रत्यक्ष वा तस्य हेतुत्वादित्याहुः । केचित्तु-भाषाश्लोकादौ च्युतसंस्कृतिस्वादिदोषसत्वेन निर्दोषत्वा. भावेऽपि काव्यपदप्रयोगानिर्दोषादिकमपि न विशेषणम्, किन्तूपलक्षणमित्याहुः ॥ ७ ॥ प्राचीनोक्तिमुपहासेन दूषयति- अङ्गीकरोति यः काव्यं शब्दार्थावनलङ्कृती । असौ न मन्यते कस्मादनुष्णमनलं कृती ॥ ८॥ अङ्गीकरोतीति । अलङ्काररहितयोः शब्दार्थयोः काव्यत्वाङ्गीकारे औष्ण्यरहि- तस्याऽप्यग्नित्वाङ्गीकारो युक्तः स्यादित्युपहासार्थः । अलङ्कारादिसमनियतमेव काव्य स्वमिति भावः।

·प्रथमा मयूखः। . यः कौमारहरः स एव हि वरस्ता एव चैत्रक्षपा. स्ते चोन्मीलितमालतीसुरभयः प्रौढाः कदम्बानिलाः । सा चैवास्मि, तथापि तन्त्र सुरतव्यापारलीलाविधौ वारोधसि वेतसीतस्तले चेतः समुत्कण्ठते । इत्यादौ विभावनादयोऽर्थालद्वारा 'हरो वर इत्यादौ शब्दालङ्काराश्च स्फुटा एव । अलङ्कारव्यञ्जकेऽप्यलङ्कारस्य स्फुटत्वमेव । तेनालङ्काररहितस्य न काव्यत्व. मिति भावः । केचित्तु-श्रवणमात्रद्वारा सुखविशेषसाधनं वाक्यं काव्यम् । अदृष्ट. द्वारकसुखसाधनवेदवाक्यवारणाय श्रवणमात्रद्वारेति । तेन रसालङ्कारादिरहितेऽपि काव्यत्वमस्त्येवेत्याहुः ॥ ८॥ काव्यत्वस्य वाक्यनिष्ठत्वेन तद्धटकशब्दभेदानाह- विभक्त्युत्पत्तये योग्यः शास्त्रीयः शब्द इष्यते । रूढयौगिकतन्मित्रैः प्रभेदैः स पुनस्त्रिधा ॥ ९ ॥ विभक्तीति । सतिप्रत्ययोत्पत्तियोग्यः प्रकृतिभागः शास्त्रीयः साधुः शब्दः । स त्रेधा, रूढो यौगिको योगरूढश्च । समुदायशक्त्यार्थप्रत्यायको रूढः । अवयव. शक्त्यार्थप्रत्यायको यौगिकः । अवयवशक्त्या समुदायशक्त्या चार्थप्रत्यायको योग. रूढः। एतेन-'सर्वे शब्दा यौगिका' इत्यपास्तम् । योगस्याऽनुपलम्यमानत्वात् । यथा. कथञ्चिद्योगकल्पनेऽपि तज्ज्ञानं विनैवार्थप्रतीतेः कृतं योगेन । यत्तु-सर्वेषां यौगिकत्वे 'कृतद्धितसमासाश्चेत्यनेनैव सर्वेषां प्रातिपदिकसंज्ञासिद्धौ ‘अर्थवदधातुरप्रत्ययः प्राति- पदिकामितिसूत्रारम्भानुपपत्तिरिति, तन्न । पूर्वनिपातितेपदसमाप्त्यर्थकबहुच्प्रत्यय- युक्तबहुपटुशब्दस्य प्रातिपदिकसंज्ञार्थतया तत्सार्थक्यात् । तत्र तद्धितान्तत्वाभावेन तत्संज्ञायाः कृत्तद्धितसूत्रेणाऽलाभात् । तद्धितयोगमात्रविवक्षायां 'पचतकी'त्यनाऽकच्. प्रत्यययुक्तेऽपि तदापत्तेः । केचित्तु-अर्थवत्सूत्रेण समासादीनामपि प्रातिपदिकसंज्ञा- सिद्धावनर्थकसमासानां शशङ्गखपुष्पादोनां प्रातिपदिकसंज्ञासियर्थ कृत्तद्धितसूत्र- मित्याहुः । अन्ये तु-अर्थवत्सूत्रेण वाक्यसमासयोरपि संज्ञाप्राप्तौ कृत्सूत्रेण समासेषु पुनः संज्ञाकरणं वाक्यपरिसंख्यार्थमित्याहुः । एतेनैव-'सवे सर्वार्थवाचका' इत्यपा. स्तम् । सर्वत्र रूढियोगो वा न सम्भवतीति वृत्त्यभावेन सर्वार्थवाचकत्वासम्भवात् । बोधकत्वं चेल्लाक्षणिकादिसाधारणं न कस्याप्यनिष्टमिति दिक् ॥ ९ ॥ रूढस्य भेदत्रयमाह- अव्यक्तयोगनिर्योगयोगाभासविधाऽऽदिमः । ते च वृक्षादिभूवादिमण्डपाचा यथाक्रमम् ॥ १० ॥ भव्यक्तयोगेति । सम्भवदवयवाननुसन्धानेऽपि समुदायशक्त्यार्थप्रत्यायक. त्वमव्यक्तयोगत्वम्, अवयवार्थामावो नियोगत्वम् , तात्पर्य विषयेऽनन्वितावयवार्थत्वं ·६ राकागमसहिते चन्द्रालोके- योगाभासत्वमित्यर्थः । उदाहरणान्याह-ते चेति । वृक्षे 'वृश्चत्यातपमिति विद्यमान. योयप्रतीत्यैव वृक्षत्वजातिप्रतीतेः । तेनावयवार्थाऽननुसन्धाने समुदायशक्त्यार्थप्रत्या- यकत्वम् । तात्पर्यविषयेऽथें असम्भवद्योगो नियोगः । भूसत्तायां भूधातुः, गति. वाचको वाधातुः, आदिपदाद्विभक्त्युपसर्गनिपाताः । तात्पर्यविषयेऽनन्वितावयवार्थों योगाभासः । गृहरूपेऽर्थे मण्डपानरूपानन्वयात् ॥ १०॥ शुद्धतन्मूलसंभिन्नमभेदैयौगिकस्त्रिधा ॥ ते च भ्रान्तिस्फुरत्कान्तिकौन्तेयादिस्वरूपिणः ॥ ११ ॥ शुद्धति । प्रकृतिप्रत्यययोगेनार्थप्रत्यायकः शुद्धयौगिकः, ताशयोगिकयोोगेन समासेनार्थप्रत्यायको यौगिकमूलयौगिकः, यौगिकायौगिकयोर्योगेनार्थप्रत्यायकः संभिनयौगिक इत्यर्थः । उदाहरणान्याह-ते चेति । यथा-भ्रान्तिः पाचक इत्यादि. शब्दाः। 'प्रमु चलन' इति धातोर्गमनाऽयथार्थज्ञानवाधिस्वेऽपि केवलप्रकृतेस्तदर्थ- बोधाभावेन प्रकृतिप्रत्यययोगादेवाऽयथार्थज्ञानगत्योर्बोधात् । स्फुरत्कान्तिपदावयव. शत्रन्त स्फुरधातुस्त्रीत्वार्थविन्प्रत्ययान्तकान्स्यर्थ'कमुग्धातुनिष्पन्नयोः स्फुरत्पदकान्ति. पदयोः शुद्धयौगिकयोः समासेन तत्सम्बन्ध्यर्थप्रत्यायकत्वम् । देशवाचिनो हस्वस्य खीत्ववाचकलीप्रत्ययान्तत्वेन यौगिकस्य कुन्तीशब्दस्याज्यौगिकापत्यातद्धितस्य च योगेन निष्पन्नस्य कौन्तेयपदस्यार्जुनादिप्रत्यायकत्वम् ॥ ११ ॥ योगरूढमाह- तन्मिोऽन्योन्यसामान्यविशेषपरिवर्तनात् । मीरधिः पङ्कजं सौध सागरो भूरुहः शशी ॥ १२ ॥ क्षीरनीरघिराकाशपङ्कजं तेन सिध्यति । तम्मिश्र इति । अन्यौ भिन्नौ सामान्यविशेषौ तयोः परिवर्तनमुपस्थितिरित्यर्थः । अन्योन्ययोमिलितयोः सामान्यविशेषयोरिति वा । नीरध्यादिपदात् जलाधिष्ठानत्व-प. जनिकर्तृत्व-सुधानिर्मितत्व भूजातत्व-शशधरत्वसामान्येन समुद्रत्व-कमलत्व-गृहत्व समुद्र. त्व-वृक्षत्व-चन्द्रत्वादिविशेषरूपेणाऽप्युपस्थितेरानुभविकत्वात् । शक्यतावच्छेदकोमय. प्रकारकोपस्थितये योगरूठिकल्पनमित्याशयः । तस्य फलं 'क्षीरनीरधिरित्यादिव्यव, हारः । एतदन्तर्गतनीरधिपदस्य समुद्रत्वविशेषरूपेणाऽनुपस्थापकत्वे जलाधिष्ठानत्वेनो. पस्थापकत्वे क्षीरेत्यस्यानन्वयापत्तिः । एवं सागरपदस्यापि सगरनिर्मितस्वसामान्यपरत्वे 'क्षीरसागर' इत्यत्र क्षीरपदानन्वयः । अतस्तदन्वयार्थ समुद्रत्वविशेषरूपेणोपस्थितिः। एवं उरभूव्ह' इत्यत्र भूरुहपदस्य 'निष्कल शशधर इत्यत्र शशधरपदस्य वृक्षचन्द्र- रूपविशेषपरत्वम् । एवम् 'माकाशप जापदल्य कमलत्वरूपेणोपस्थापकत्वम् , आकाश- सम्बन्धमान्नेण च तत्र प्रयोगः । एवं स्वर्णपङ्कजी 'कलधौतसौध' इत्यत्रापि बोध्यम् । एवं 'नीरधिः कूप इत्यादौ विशेषरूपत्यागेन सामान्यमानपरत्वम् । यद्यपि सामान्य. - ·प्रथमो मयूखः। पनत्वस्य विशेषमानपरत्वेऽन्यतरधर्मत्यागेनैकदेशे लक्षणा योगरूढाङ्गीकारेऽपि तुल्या, तथापि शक्यतावच्छेदकाऽननुप्रविष्टधर्मेण लक्षणापेक्षया तदनुपविष्टधर्मेण लक्षणा लवीयसी । लाघवं च तेन रूपेणान्वयमात्रकलपनं न तु स्मरणमपीति हृदयम् । एवं च सामान्य. विशेषरूपयोरन्योन्यत्याग इत्यपि बोध्यम् । एतेन पङ्कजादिपदानामपि यौगिकत्वमेव । पङ्कजपदारवयवशक्त्या पङ्कजनिकर्तृत्वमानप्रकारकबोधेन पनत्वप्रकारकबोधाभावाद । चैवं पङ्कजपदात्कुमुदभेकादिविशेष्यकपङ्कजनिकर्तृत्वप्रकारकबोधापत्तिरिति वाच्यम् । पूर्वतरप्रयोगत्वप्रकारकज्ञानस्य पद्मविशेष्यककर्मपूर्वतरप्रयोगत्वप्रकारकज्ञानस्य वा तत्पदजन्यशाब्दबोधे हेतुत्वानीकारात् । यद्वा पङ्कजनिकर्तृत्वनिष्ठप्रकारतानिरूपित. विशेष्यतासम्बन्धेन पड़जपदावयवशक्तिमहजन्यशाब्दबोधं प्रति समवायसम्बन्धेन पद्ममात्रवृचिविषयतासम्बन्धेन ज्ञानस्यैव वा हेतुत्वाङ्गोकारानोका. ऽतिप्रसङ्गो न वा भाविविनष्टपप्रबोधानुपपसिः । एवं च सत्यपि, यदि कचित्पमा. न्यविशेष्यकोऽपि बोधो यदि वा पनत्वप्रकारकबोधोऽध्यानुभविकस्तदा तत्र लक्षणय. वोपपादनीय इत्युदयनाचार्योंकिरपास्ता । अतो वृस्यन्तरमेव युकम् । केचित्तु- योगेन रूल्या चार्थद्वयप्रत्यायको पौगिकरूनः । यथा मण्डपशब्दो योगेन मण्डपानकर्तृ. प्रत्यायको रूख्या च गृहप्रत्यायक इति पदचातुर्विध्यमाहुः। तत्तु वृत्तिभेदपूर्वकार्थभेदेन पदभेदाङ्गीकारात् 'सुवर्णस्य सुवर्णस्येत्यादिप्रयोगदर्शनात् 'सकलकलामितिवत्सकृत प्रयुक्तस्य तादृशपदान्तरस्मरणेनार्थान्तरप्रत्यायकत्वादुपेक्षितम् ॥ १२ ॥ पदवाक्ये लक्षयति- विभक्त्यन्तं पदं वाक्यं तव्यूहोऽर्थसमाप्तितः ॥ १३ ॥ युक्तार्थानां तां च विना खण्डवाक्यं स इष्यते । विभक्त्यन्तमिति । साधु पदमित्यर्थः । पद्यते गम्यतेऽर्थोऽनेनेति व्युत्पत्तेः । साधुत्वं चाऽनादिवृत्तिप्रमाप्रयोज्यार्थप्रतिपादकत्वम् । तेन भाषाशब्देऽनादिशक्त्य. भावाच्छयार्थाभावेन लक्षणाप्रमासम्भवान्न साधुत्वम् , लाक्षणिकगङ्गादिपदे च न क्षतिः । आधुनिकसङ्केतितडित्यादिपदेषु पाणिनिसङ्केतितवृद्धयादिपदेषु च पिता नाम कुर्यादिति विधिना पुत्रत्वनामत्वोपाधिना व्याकृता वाक् उत्पद्यते इति विधिना व्याकरणोपाधिना चाऽनादिवृत्तिप्रमासम्भवात्साधुत्वम् । वृत्तिभ्रमेणार्थप्रत्यायकत्व. मसाधुत्वम् । यथा भाषाशब्दाना मिति केचित् । राणकस्तु पौरुषेयसङ्केतविरहविशि- टत्वं साधुत्वम्, व्याकरणसङ्केतितानामसाधुत्वमिष्टमेवेत्याह । वाक्यमिति । तेषां पदानां व्यूहः समूहः अर्थसमासिवः, समासार्थनिराकाङ्क्ष इति यावत् । तेन विशिष्टकार्थः प्रतिपादकनिराकाक्षपदसमहो वाक्यमिति फलितम् । एकार्थत्वं च मिनप्रतीतिविषया- नेकमुख्यविशेष्यराहित्यम् । तेनाख्यातभेदेऽप्येकाख्यातार्थभावनादेरपराख्याताथै प्रका- रता। यथा यो घटस्तिष्ठति तमानया 'पश्य मृगो धावतिः इत्यादौ, तत्रैकैकवाक्यत्वम् ।

·राकागमसहिते चन्द्रालोके- ~~~~ . एतेन 'सुपतिङ्चयो वाक्यामिति लक्षणमपास्तम् । खण्डवाक्यं लक्षयति-युक्तार्थाना. मिति । सम्बद्धार्थप्रतिपादकानाम् । तां च विनेति । अर्थसमाप्तिं विनेत्यर्थः । यथा 'यो गौरस्ति तमाहरेत्यादिराकाङ्क्षाविशिष्टार्थबोधकपडसमूहः खण्डवाक्यमित्याशयः। आकाङ्क्षा च तव्यतिरेकप्रयुक्तारवयाऽननुभावकत्वरूपा । इदमुपलक्षणं योग्यताऽऽस. त्योः। योग्यता चैकपदार्थसंसर्गेऽपरपदार्थ निष्ठात्यन्ताभावप्रतियोगित्वाभावः । अव्य. वधानेनान्वयप्रतियोग्युपस्थितिरासत्तिः । अन्वयप्रतियोग्युपस्थापकपदाव्यवधान वाऽऽसत्तिः । तेनैकपदोपस्थाप्ययो सत्तिः । एकपदोपस्थित्यव्यवधानेनापरपदो. पस्थिति यतामिति तात्पर्यमासत्तिः । अनयेव योजनया ईशतात्पर्यज्ञानादन्वय. बोधः । वक्त्रभिप्रायविरोधान्यत्वं च तात्पर्यविशेषणम् । तेन 'नीलो घटो द्रव्यं पठ' इत्यादौ यत्र वकुलपदधटपदयोर्यवधाने तात्पर्य श्रोतुस्तु नीलघटपदयोस्तदग्रहाद् बोधस्तत्रेश्वरतात्पर्येण तात्पर्यभ्रमेण वा बोधः । शुकवाक्येऽप्येवम् । वाक्ययोरेक. वाक्यतास्थले आन्तरालिकपदार्थोपस्थितेने व्यवधायकत्वमिति मिश्राः । तत्राकाङ्क्षा. योग्यतयोनि कारणम् , आसत्तिश्च स्वरूपसती कारणमिति जीर्णाः, नव्यनैया- यिकमीमांसकाश्च-'न योग्यताज्ञानस्य कारणता, किन्तु 'वधिना सिञ्चदित्यादी बोधादर्शनेनाऽयोग्यतानिश्चयः प्रतिबन्धकः । स चानुमित्यादिसाधारण्येनैव क्लतप्रति. बन्धकीभूतबाधज्ञानत्वादिनैव शाब्दबोधेऽपि प्रतिबन्धकः, न तु भिन्न प्रतिबन्धकः । तेन न 'वहिने त्यादौ बोधः । किञ्च योग्यतायाः सर्वक्यासम्भवाद्विशिष्य हेतुहेतुम- भावावश्यकत्वेन 'वहिने'त्यादौ ताशशाब्दबोधाप्रसिद्ध्या हेतुत्वकल्पना न सम्भः वति । अतो न योग्यताज्ञानं कारणं किन्त्वयोग्यतानिश्चयः प्रतिबन्धक इत्याहुः । आलङ्कारिकास्त्वाहुः- न शाब्दबोधे योग्यताज्ञानं हेतु ध्ययोग्यतानिश्चयः प्रति. बन्धकः । तदभाव तत्सत्वेऽपि 'चन्द्रो मुखमित्यादिरूपकादिबोधोदयात् । एष वन्ध्या. सुतो याति खपुष्पकृतशेखर इत्यादिश्लोकार्थबोधेन चमत्कारातिशयानुभवाच । न च तत्र पदार्थस्मरणमात्रं न शाब्दबोध इति वाच्यम् । 'घटमानये त्यादावपि तथा वक्तुं शक्यतया शाब्दबोधमानोच्छेदापत्तेः । किन्तु बाधनिश्चयस्य शाब्दान्यत्वमेव प्रति- बध्यम् । न चैवं प्रवृत्याद्यापत्तिः । प्राक्तनबाधेनाऽप्रामाण्यशङ्काया एवं जायमानज्ञाने जननादप्रामाण्यशङ्काशून्यज्ञानस्य प्रवृत्ति प्रति हेतुतया तदभावेन प्रवृत्त्यापादना. सम्भवात् । तदुक्कं खण्डने-'अत्यन्तासत्यपि यर्थे ज्ञानं शब्दः शब्दः करोति हि इति । वस्तुतस्तु 'चन्द्रो मुखामित्यादिवाक्येन पामराणां बोधानुइयादालङ्कारिकाणा- मेव बोधोदयाचमत्कारविशेषोदयाच वासनाविशेष एवोत्तेजको वाच्यः । एवं चोत्तेजका. भावविशिष्टबाधनिश्चयाभावस्य हेतुत्वं न युक्तमुत्पश्यामः । अत्र वाक्याद्वाक्यार्थबोधो. दयादयं क्रमः । ऋमिकोच्चारितपदजन्यपदार्थोपस्थित्युत्तरं सर्वेषां पदानां समूहालम्बन. रूपा मानसोपस्थितिः । तज्जन्यसमहालम्बनरूपपदार्थोपस्थितौ तेषां संसर्गरूप. वाक्यार्थज्ञानम् । अन्यथोत्तरपदार्थोपस्थित्या पूर्वपदार्थोपस्थितिनाशाच्छाब्दबोधो न ·प्रथमा मयूखः। . स्यात् । न च पदसमूहालम्बनं विनार्थोपस्थितिरेव कलप्यतामिति वाच्यम् । तस्याः पदजन्यत्वाभावे कुपकार्यकारणभावबाधापत्तः। अत: पदसमूहालम्बनमावश्यकमिति केचित् । कारणत्वस्याऽनन्यथासिद्धिगर्भतया प्रयोजकत्वापेक्षया गुरुत्वात्पदप्रयोज्य. पदार्थोपस्थितेरेव हेतुत्वं युक्तम् । तेन पदसमूहालम्बनं नावश्यकमित्यन्ये । एवं च 'खले कपोतन्यायेनान्वयबोधः । तदुकम्- वृद्धा युवानः शिशवः कपोताः खले यथामी युगपत्पतन्ति । तथैव सर्वे युगपत्पदार्थाः परस्परेणान्वयिनो भवन्ति ॥ कचित्तु राजपुरप्रवेशन्यायेनान्वयबोधः । तत्र 'दण्डी कुण्डली छत्री चैत्र इत्यादी विशिष्टस्य वैशिष्ट्यबोधे तात्पर्यम् । तदुक्तम्- यद्यदाकाक्षितं योग्यं सन्निधानं प्रपद्यते । तेन तेनान्वितः स्वार्थः पदैरवावगम्यते ॥ एवं खण्डवाक्यार्थबोधोत्तरं महावाक्यार्थबोधेऽपीति सम्प्रदायः । खण्डवाक्यार्थ. बोधोतरं चरमपदस्मृतिस्ततस्तदर्थस्मृतिः । तत्रार्थस्मृतिका खण्डवाक्यार्थबोधनामा. घरमपदस्मृतिरेव तावत्पदविषयिणी, चरमार्थस्मृतिस्तावदर्थविषयिणी । ततोऽन्वयबोध इति । तत्रापि 'खले कपोत'न्यायेनैव बोध इति नव्याः। तत्र चत्वास पक्षाः । वा. क्यस्य संसर्गरूपे वाक्याथै शकिरिति स्फोटवादिनो वैयाकरणाः। तथाहि-भवति भूयात् बभूव रामः राममित्यादौ श्रूयमाणतिकारविसर्गादीनां वाचकता, न तु भूधात. लकारसुवायुपस्थापनद्वाराऽर्थप्रत्यायकत्वम्। आदेशिनां वाचकत्वकल्पने मादेशानां तदुपस्थापकत्वकल्पने गौरवात् । व्याकरणभेदेनाऽऽदेशिनामननुगमाच । 'ऋषभो वृषभो वृष' इत्यादावन्यतरेणान्यतरस्मरणेनैकनैव शक्त्यापत्तः । अतः श्रूय. माणानुपूर्वीविशिष्टवर्णवाचकाः, न तु धात्वाशुपस्थापका इति वर्णस्फोटः। एवं 'हरिणा हरये रामात् हरे'रित्यादौ पदैकदेशविभागाभावात्कस्यचिदंशस्य द्रव्यवाच कत्वं कस्यचित्करणत्वाविवाचकतेति निणेतुमशक्यत्वात करणत्वादिविशिष्टहरिवाचितेति पदस्फोटः। एवं 'कृष्णैहि रक्षन मित्यादौ वाक्येऽशविभागाभावादेकारघटितानु- पूर्वीकस्यागमनवाचकल्यान सखे मानाभावाद्वाक्यस्यैव विशिष्टार्थे शक्तिरिति वाक्य स्फोटः। स द्विविधः, सखण्डवाक्यस्फोटोऽखण्डवाक्यस्फोटश्च । आयो द्विविधा, पदरूपखण्डवाक्यस्फाटः वर्णरूपखण्डवाश्यस्फोट ! तथा हि-विष्णोऽवेश्त्यादिवाक्येषु माकाङ्क्षादिसहकृततत्तत्पदस्मारितपदार्थानां संसर्गरूपवाक्यार्थावगमेऽपि तस्य शब्दत्व. सिद्धये वाक्यस्य शक्तिः कल्प्यते । स एव वाक्यस्फोटः। स चाज्ञाते स्वरूपेण हेतः । मन्वितशक्तिवादिमतेऽन्वयांशे शक्तिवत् हरिद्रावाक्य इवान्वयावगमावयवहित. पूर्ववतिक्षणे तदवगमो वा कल्प्यते । यद्वा 'हरेऽवेत्यादौ पदविभागानिर्णयावर्णत्रया. स्मकवाक्यस्य सम्बोध्यहरिकर्तृकरक्षणे शकिल्पस्फोटः। तदा वर्णरूपः खण्डः न पद. रूपः । अस्याश्च व्यवहारकाले ग्रहः । न च वाक्यस्य पदवत्स्मारकत्वापत्तिा, अनुभव. - अन्यथा २ ·१० राकागमसहिते चन्द्रालोके- स्वस्य प्रत्यक्षमात्रवृत्तितयेष्टत्वात । यथार्थज्ञानजनकत्वस्यैव प्रमाणत्वात् । आकाक्षा- दिसहकारिपदार्थस्मरणजन्यार्थगमकत्वस्यैवानधिगतार्थगन्तृताया वा प्रामाण्यविधातः । यद्वा वाक्ये बोधकत्वातिरिकसम्बन्धो न शक्तिः, मानाभावात् । हस्तिपकादौ तु तस्य मानान्तरगम्यत्वाद् युक्तं तेन वत्स्मरणम् । अतो न स्मारकत्वापत्तिलेशोऽपि । एवं चाकासादिज्ञानस्य हेतुत्वाभावात्तात्पर्यज्ञानस्यैव हेतुतया कार्यकारणभावकल्पना. लाधवम् । यद्वा 'घटमानयेत्यादिवाक्येषु ध्वनिधर्मेस्तारत्वमन्द्रत्वादिभिरिव घटत्वादि. ध्वनिधमैरेव एक शब्दो वर्णरूपोऽभिव्यज्यते । स एव वाक्यस्फारः । एवं पदस्फोटे. ऽपि वैविध्यमुन्नेयम् । एवं च-एक पदम् एकं वाक्यं महत्पदं महद्वाक्यं शब्दात्प्रत्येमी त्यनुभवोपपत्तिः । वर्णानामनेकत्वेन महत्त्वाभावेन च तदनुपपतेरिति । तन्न । विस. गादिनिष्टनानाशक्तिकल्पनमपेक्ष्यादेशिनिष्ठातिकल्पनस्यैव लघुत्वात् । न च व्याकरण. भेदेनाऽऽदेशिनामध्यननुगतत्वादनन्तशक्तिकल्पनापत्तिरिति वाच्यम् । परिगणित. व्याकरणबोधितादेशिनिष्ठाक्तिकल्पनातो विसर्गादिव्यतीनामनाततया तनिष्ठशक्ति. कल्पनस्य गुरुत्वात् न च विसर्गत्वादिजातिस्फोटकल्पनया तत्परिहारः । तथापि 'रामः गङ्गा नदी वनं धुक् फले फलानि इत्यादौ विसर्गत्वादिजातिषु शक्तिकल्पन. मपेक्ष्यादेशिनिष्ठशक्तिकल्पनस्य लघुत्वात् । न चाधीतव्याकरणत्रयस्य स्मरणाननुगमः । अभ्यासपोद्बोधकस्यैवानुगमकत्वात् । न च बोधकत्वातिरिका न शक्तिः येन तत्क. ल्पने गौरवं स्यादिति वाच्यम् । घटपदादपि पटबोधापनः । मम शक्तिरूपसम्बन्धा. भावानान्वयबोध इति वैषम्यम् । सम्बन्धाभावस्तु बोधरूपकार्याभावेनाऽनुमेयः । तस्मान वर्णस्फोटः । धातुप्रत्ययानभिज्ञस्य 'ऐयारिल्यादौ बोधापत्तेश्च ।.पदानां निर. वयवत्वम् 'ऐयरुरित्यादावर्थानवबोधेन प्रकृतप्रत्ययविभागप्रदर्शनेन तदर्थबोधानुभवेन च विरुद्धम् । एवं वाक्यस्य निरवयवत्वमपि पट्यमानश्लोकार्थानवबोधेन पदप्रदर्शनजन्य. श्लोकार्यानुभवेन च विरुद्धम् । संख्यापरिमाणप्रतीतिश्च "एको महान् धान्यराविरितिव. दुपपन्नेति दिक् । प्रामाकरास्तु-कार्यान्विते पदानां शक्तिः । तथा पदेषु स्मारिकानुभाविकी . चेति शक्तिद्वयम् । तत्र स्मारिका जातो, आनुमाविकी कार्यान्विते । एवं च घटादि. पदानि घटत्वादिजातिस्मरणद्वारा घटादेः कार्यान्वयानुभवजनकानि । तथा हि- सर्वत्र व्यवहारेणैव शक्तिग्रहः। प्रयोज्या प्रयोजकवृद्धस्य वाक्यश्रवणानन्तरं गोकर्मका- नयनचेष्टया ताकृतीच्छानुमानद्वारा स्वप्रवृत्तौ कार्यताज्ञानस्य हेतुत्वदर्शनात्कार्यता ज्ञानमनुमाय वाक्यस्य कार्यताज्ञानहेतुत्वमवधार्य तस्याः सति वृत्त्यन्तरे तदर्थशक्ति विनाऽनुपपन्नतया कार्यान्विते आनुभाविकी पाकिमवधारयति । कार्य चापूर्वमेवेति । यत्र कार्यवाचकपदाभावस्तत्र न वाक्यार्थबोधः । लिहादियुक्तलौकिकवाक्यस्य लक्षणया आनयनाविरूपकार्यान्वितगोल्पार्थे ( वाक्यस्य ?) शकिमवधार्थ आवापोद्वापाभ्यां गवादिपदस्य गोत्वादौ शक्तिमवधारयनायव्युत्पत्तिगृहीतान्वयांचे शक्तिमत्यजन्नानयना.

·प्रथमो मयुखः। स्यात् । न च पदसमूहालम्बनं विनार्थोपस्थितिरेव कल्प्यतामिति वाच्यम् । तस्याः पदजन्यत्वाभावे क्लप्तकार्यकारणभावबाधापत्तेः। अतः पदसमूहालम्बनमावश्यकमिति केचित् । कारणत्वस्याऽनन्यथासिद्धिगर्भतया प्रयोजकत्वापेक्षया गुरुत्वात्पदप्रयोज्य- पदार्थोपस्थितैरेव हेतुत्वं युक्तम् । तेन पदसमूहालम्बनं नावश्यकमित्यन्ये । एवं च 'खले कपोत यायेनान्वयबोधः । तदुकम्- वृद्धा युवानः शिशवः कपोताः खले यथामी युगपत्पतन्ति । तथैव सर्वं युगपरपदार्थाः परस्परेणान्यायिनो भवन्ति ॥ कचित्तु राजपुरप्रवेशन्यायेनान्वयबोधः । तत्र 'दण्डी कुण्डली छत्री चैत्र इत्यादौ विशिष्टस्य वैशिष्ट्यबोधे तात्पर्यम् । तदुक्तम्- यद्यदाकाशित योग्यं सन्निधानं प्रपद्यते । तेन तेनान्वितः स्वार्थः पदैरेवावगम्यते ॥ एवं खण्डवाक्यार्थबोधोत्तर महावाक्यार्थबोधेऽपीति सम्प्रदायः । खण्डवाक्यार्थ. बोधोत्तरं चरमपदस्मृतिस्ततस्तदर्थस्मृतिः । तत्रार्थस्मृतिकाले खण्डवाक्यार्थबोधनाशा. घरमपदस्मृतिरेव तावस्पद विषयिणी, चरमार्थस्मृतिस्तावदर्थविषयिणी । ततोऽन्वयबोध इति । तत्रापि 'खले कपोत'न्यायेनैव बोध इति नव्याः। तत्र चत्वारः पक्षाः । वा. क्यस्य संसर्गरूपे वाक्यार्थे शकिरिति स्फोटवादिना वैयाकरणाः। तथाहि- भवति भूयात् बभूव रामः राममित्यादौ श्रूयमाणतिकारविसर्गादीनां वाचकता, न तु भूधातु. लकारसुबाद्युपस्थापनद्वाराऽर्थप्रत्यायकत्वम् । आदेशिनां वाचकत्वकल्पने आदेशानां तदुपस्थापकत्वकल्पने गौरवात् । व्याकरणभेदेनाऽऽदेशिनामननुगमा । 'ऋषभो वृषभो वृष' इत्यादावन्यतरेणान्यतरस्मरणेनैकत्रैव शक्त्यापत्तः । अतः श्रूय- माणानुपूर्वी विशिष्टवर्णवाचकाः, न तु धात्वाशुपस्थापका इति वर्णस्फोटः। एवं 'हरिणा हरये रामात् हरेरित्यादौ पदैकदेशविभागाभावात्कस्यचिदंशस्य द्रष्यवाच कत्वं कस्यचित्करणत्वाविाचकतेतिनिणेतुमशक्यत्वात करणत्वादिविशिष्टहरिवाचितेति पदस्फोटः। एवं 'कृष्णेहि रक्षनामित्यादौ वाक्थेऽशविमागाभावादेकारघटितानु. पूर्वीकस्यागमनवाचकल्यान सच्चे मानाभावाद्वाक्यस्यैव विशिष्टार्थे शक्तिरिति वाक्य स्फोटः। स द्विविधा, सखण्डवाक्यस्फोटोऽखण्डवाक्यस्फोटश्च । आद्यो द्विविधा, पदरूपखण्डवाक्यस्फाटा वर्णरूपखण्डवाक्यस्फोट ! तया हि-विष्णोऽवेत्यादिवाक्येषु माकासा दिसहकृततत्तत्पदस्मारितपदार्थानां संसर्गरूपवाक्यार्थावगमेऽपि तस्य शब्दत्व. सिद्धये वाक्यस्य शक्तिः कलप्यते । स एव वाक्यस्फोटः। स चाज्ञाते स्वरूपेण हेतः । अन्वितशक्तिवादिमतेऽन्वयां शकिवत् हरिद्रावाक्य इवान्वयावगमावयवहित. पूर्ववतिक्षणे तदवगमो वा कल्प्यते । यहा 'हरेऽवेत्यादौ पदविभागानिर्णयाद्वर्णत्रया. स्मकवाक्यस्य सम्बोध्यहरिकर्तृकरक्षणे शक्तिरूपस्फोटः । तदा वर्णरूपः खण्डा न पद. रूपः । अस्याश्च व्यवहारकाले ग्रहः । न चवं वाक्यस्य पदवत्स्मारकत्वापत्तिा, अनुभव. २ अन्यथा - ·१० राकागमसहिते चन्द्रालाके- . स्वस्य प्रत्यक्षमात्रवृश्चितयेष्टत्वात् । यथार्थज्ञानजनकत्वस्यैव प्रमाणत्वात् । आकासा- दिसहकारिपदार्थस्मरणजन्यार्थगमकत्वस्यैवानधिगतार्थगन्तृताया वा प्रामाण्यविधातः । यद्वा वाक्ये बोधकत्वातिरिक्तसम्बन्धो न शक्तिः, मानाभावात् । हस्तिपकादौ तु तस्य मानान्तरगम्यत्वाद् युक्तं तेन वत्स्मरणम् । अतो न स्मारकत्वापत्तिलेशोऽपि । एवं चाकाङ्क्षादिज्ञानस्य हेतुत्वाभावात्तात्पर्यज्ञानस्यैव हेतुतया कार्यकारणभावकल्पना. लाधवम् । यद्वा 'घटमानयेत्यादिवाक्येषु ध्वनिधर्मेस्तारत्वमन्द्रत्वादिभिरिव घटत्वादि. ध्वनिधमैरेव एक शब्दो वर्णरूपोऽभिव्यज्यते । स एव वाक्यस्फारः । एवं पदस्फोटे. ऽपि वैविध्यमुन्नेयम् । एवं च-एक पदम् एकं वाक्यं महत्पदं महद्वाक्यं शब्दात्प्रत्येमी त्यनुभवोपपत्तिः । वर्णानामनेकत्वेन महत्त्वाभावेन च तदनुपपत्तेरिति । तत्र । विस. गादिनिष्ठनानाशक्तिकल्पनमपेक्ष्यादेशिनिष्ठशक्तिकल्पनस्यैव लघुत्वात् । न च व्याकरण. भेदेनाऽऽदेशिनामध्यननुगतत्वादनन्तशक्तिकल्पनापत्तिरिति वाच्यम् । परिगणित. व्याकरणबोधितादेशिनिष्टशक्तिकल्पनातो विसगादिव्यतीनामनन्ततया तनिष्टशक्ति. कल्पनस्य गुरुत्वात् । न च विसर्गत्वादिजातिस्फोटकल्पनया तत्परिहास । तथापि 'रामः गङ्गा नदी वनं धुक् फले फलानि इत्यादौ विसर्गत्वादिजातिषु शक्तिकल्पन. मपेक्ष्यादेशिनिष्टशक्तिकल्पनस्य लघुत्वात् । न चाधीतव्याकरणत्रयस्य स्मरणाननुगमः। अभ्यासरूपोद्बोधकस्यैवानुगमकत्वात् । न च बोधकत्वातिरिका न शक्तिः येन तत्क. ल्पने गौरवं स्यादिति वाच्यम् ! घरपदादपि पटबोधापत्तः । मम तुशातिरूपसम्बन्धा. भावान्नान्वयबोध इति वैषम्यम् । सम्बन्धाभावस्तु बोधरूपकार्याभावेनाऽनुमेयः । तस्मान वर्णस्फोटः । धातुप्रत्ययानभिज्ञस्य 'ऐयहारित्यादौ बोधापत्तश्च । पदानां निर. वयवत्वम् 'ऐयसारित्यादावनवबोधेन प्रकृतप्रत्ययविभागप्रदर्शनेन तदर्थबोधानुभवेन च विरुद्धम् । एवं वाक्यस्य निरवयवत्वमपि पट्यमानश्लोकार्थानवबोधेन पदप्रदर्शनजन्य. श्लोकार्यानुभवेन च विरुद्धम् । संख्यापरिमाणप्रतीतिश्च एको महान् धान्यराविरितिव. दुपपन्नेति दिक् । प्राभाकरास्तु-कार्यान्विते पदानां शक्तिः। तथा पदेषु स्मारिकानुभाविकी चेति शक्तिद्वयम् । तन्त्र स्मारिका जातो, आनुमाविकी कार्यान्विते । एवं च घटादि. पदानि घटस्वादिजातिस्मरणद्वारा घटादेः कार्यान्वयानुभवजनकानि । तथा हि- सर्वत्र व्यवहारेणैव शक्तिग्रहः। प्रयोज्यः प्रयोजकवृद्धस्य वाक्यश्रवणानन्तरं गोकर्मका- नयनचेष्टया वाहमाकृतीच्छानुमानद्वारा स्वप्रवृत्तौ कार्यताज्ञानस्य हेतुत्वदर्शनात्कार्यता. ज्ञानमनुमाय वाक्यस्य कार्यताज्ञानहेतुत्वमवधार्य तस्याः सति वृत्त्यन्तरे तदर्थशक्ति विनाऽनुपपन्नतया कार्यान्विते आनुभाविकी शक्तिमवधारयति । कार्य चापूर्वमेवेति । यन्त्र कार्यवाचकपदाभावस्तत्र न वाक्यार्थबोधः । लिडादियुक्तलौकिकवाक्यस्य लक्षणया मानयनादिरूपकार्यान्वितगोल्पार्थे ( वाक्यस्य ?) शकिमवधार्य मावापोद्वापाभ्यां गवादिपदस्य गोत्वादौ शक्तिमवधारयन्नायव्युत्पत्तिगृहीतान्वयांचे शक्तिमत्यजन्नानयना- - ·प्रथमो मयूखः। - धन्वित एव शक्तिमवधारयति । एवं चान्वयेऽपि शक्तिरित्याहुः । वेदान्तिनस्तु- अन्वयविशिष्टे शक्तिर्न कार्यान्विते, गौरवात् । तेनान्वयेऽपि शक्तिरित्याहुः । अन्ये तु वाक्याथै लक्षणा । न च वाक्यार्थाभावे इथं लक्षणेति वाच्यम् । पदार्थानामेव वाक्य. शक्यत्वाद तैश्च सम्बन्धसत्वात् । न च लक्षणाज्ञानस्य वाक्यार्थज्ञानहेतुतया पूर्व मगृहीतायां लक्षणायां कथं तज्जनकतेति वाच्यम् । वाक्यार्थज्ञानाव्यवहितपूर्वलक्षणा. ज्ञानाङ्गीकारात् । यथा प्रागविज्ञातहरिद्वानामकनदीविशेषेण 'हरिद्रायां नद्यां घोष' इति श्रुते वाक्ये नदीपदसमभिव्याहारेण तदानीमेव 'हरिद्राशब्दस्य नदीविशेषे शक्ति मवधार्य तत्सम्बन्धि तीरं लक्षणयाऽवधार्यते, तथा पदश्रवणोत्तरं पदार्थस्मरणाव्यव- हितोत्तरकाल एव सम्बन्धो लक्षणयाऽवधार्यत इत्याहुः । परे तु-यथा बलवता प्रेरित इपुरके व वेगाख्यव्यापारेण वर्मच्छेदमुरोभेदं प्राणहरणं शत्रोः करोत्येवं शब्द एकेमा- भिधाव्यापारेण पदार्थस्मृति वाक्यानुभवं च करोतीति 'यत्परः शब्दः स शब्दार्थ, इति वाक्याथै शक्तिमाहुः । तद्युक्तम्, 'पूर्वो धावती'त्यत्रापरस्य, 'पुत्रस्ते जात'हत्या. दिषु हर्षादीनां, 'गच्छ गच्छसि चे'त्यादौ मा गा इति निषेधल्य वाक्यार्थतापत्तः । अत एवेशार्थप्रत्ययाय व्यञ्जनैवाङ्गीकृता, तच्च व्यञ्जनानिरूपणे स्पष्टमिति दिक् । केचित्तु वाक्याथै तात्पर्याख्यं वाक्यस्य वृत्त्यन्तरमाहुः । युक्तं तु समभिव्याहारेग वाक्यार्थबोध इति । घटानयनविशिष्टसंसर्गज्ञाने वाहशानुपूर्वीज्ञानस्य हेतुत्वमानकल्पने लावादिति । स च वाक्यार्थबोधश्चतुर्विधः । विशिष्टस्य वैशिष्टयप्रिति रीत्या, विशेष्ये विशेषणं तत्र च विशेषणान्तरमिति रीत्या, एकविशिष्टे अपरवैशिष्ट्यमिति रीत्या, एकत्र द्वयमिति रीत्या चेति ॥ १३ ॥ । । -- वाक्यत्वं खण्डवाक्यत्वं च कस्मिन्पदेऽव्यस्तीत्याह- वाक्यं च खण्डवाक्यं च पदमेकमपि क्वचित् ॥ १४ ॥ धूमवत्वादिति यथा देवेत्यामन्त्रणं तथा । वाक्यमिति । एकमपि पदं वाक्यं खण्डवाक्यं च कचिद्भवतीत्यर्थः । उदाहरति- धूमवत्वादिति । अन्न पञ्चम्यन्तस्यैकपदत्वं च हेत्वाकाक्षानिवर्तकविशिष्टार्थप्रति. पादकत्वेन वाक्यत्वम् । देवेत्यत्रार्थसमाप्तेरभावात्सम्बोध्यत्वविशिष्टदेवप्रतिपादनात् खण्डवाक्यत्वमित्यर्थः ॥ १४ ॥ वाक्यान्येकार्थविश्रान्तान्याहुाक्यकदम्बकम् ॥ १५ ॥ वाक्यानोति । एकार्थावच्छिन्नो वाक्यसमूहः प्रबन्ध इत्यर्थः ॥ १५ ॥ महादेवः सत्रप्रमुखमखविधैकचतुर। मुमित्रातद्भक्तिप्रणिहितमतिर्यस्य पितरौ ।

·राकागमसहिते चन्द्रालोके- : अनेनाऽसावाद्यः सुकविजयदेवेन रचिते चिरं चन्द्रालोके सुखयतु मयूख: मुमनसः॥ १६ ॥ इति श्रीपीयूषवर्षपण्डितजयदेवविरचिते चन्द्रालोकालङ्कारे वाग्विचारो नाम प्रथमो मयूखः । महादेव इति । अनेन प्रसिद्धन कविना पण्डितेन जयदेवनाम्ना रचिते कृते चन्द्रालोकनाम्नि ग्रन्थेऽसावाद्यः प्रथमो मयूखः किरणः सुमनसः पण्डितान् चिरं सुख. यतु । यस्य महादेवनामा सुमित्रानाम्नी च पितरौ । किंभूतो महादेवः सत्रप्रमुखाः सत्राधा मखविद्या यागविद्याः तास्त्रकचतुरः, किंभूता सुमित्रा तस्य महादेवस्य भक्ति. राराधना तत्र प्रकर्षेण निहिता मतिर्ययेत्यन्वयः ॥ १६ ॥ विश्वेश्वरापराख्येन गागाभट्टमनीषिणा । चन्द्रालोकप्रकाशोऽयं मयूखे प्रथमे कृतः ॥ इति गागाभकृतराकागमाभिधायां चन्द्रालोकटीकायां प्रथमो मयूखः । द्वितीयो मयूखः। लक्षणनिवेशानुरोधेन प्रथम दोषानाह- स्याच्चेतो विशता येन सक्षता रमणीयता। शब्देऽर्थे च कृतोन्मेषं दोषमुद्घोषयन्ति तम् ॥ १ ॥ स्यादिति । चेतसि प्रविष्टेन ज्ञातेन येन काव्यस्य रमणीयता चमत्कारकारिता रसाभिव्यञ्जकत्वं क्षतेन सहिता प्रतिबद्धा स्यात्, तद्वर्णपदवाक्यरूपे शब्देऽथें चकारा- इसेऽलारे च कृत उन्मेषः प्राकट्य येन तं दोषम् आलङ्कारिका उद्घोषयन्ति सङ्गिरन्त इत्यर्थः । तेनात्मनिष्ठदोषव्यावृत्तिः । अर्थरसान्यताप्रतीतिप्रतिबन्धकत्वं तदवच्छेदक. तया सिद्धो जातिविशेषो वा दोषत्वमित्याशयः । अत्रेदमवधेयम्-अनौचित्यप्रवर्ति. तत्वरूपरसदोषाणां ज्ञानोत्तरं वाक्याथै द्वेषोत्पश्या वाक्यार्थज्ञानेच्छाया अभावान वाक्यार्थज्ञानमिति तत्प्रतिबन्धकता। अश्लीलादिपददोषाणां तु शक्तिमूलव्यञ्जनया. ऽवगतेऽथे अश्लीलत्वज्ञानेऽपि तत्पूर्व जातस्य वाक्यार्थज्ञानस्याऽप्रतिबन्धात्कामिनी. जिज्ञासादिवदन्तःकरणव्यग्रतापादकतया स्वरूपेणैव रसोत्पत्तिप्रतिबन्धकता । एवमल- द्वारस्य वाक्यार्थत्वादलङ्कारदोषाणामपि वाक्यार्थावबोधप्रतिबन्धकता । एवमन्येषा. मपि पददोषाणां वाक्यार्थज्ञाने विलम्बजनकतया दोषतेति । सरस्वतीकण्ठा. भरणकारस्तु-श्लेषप्रसादसमतादिगुणानां सार्थावबोधजनकवया सिद्धानामभावकूटो दोषो न जात्यन्तरम् । यथा-श्रुतिकटुत्वं सौकुमार्याभावः, कान्तेरभावो ग्राम्यत्वं, प्रसा.

·प्रथमों मयूखः। or धन्वित एव शक्तिमवधारयति । एवं चान्वयेऽपि शक्तिरित्याहुः । वेदान्तिनस्तु- अन्वयविशिष्टे शतिर्न कार्यान्विते, गौरवात् । तेनान्वयेऽपि शक्तिरित्याहुः । अन्ये तु वाक्याथै लक्षणा । न च वाक्यार्थाभावे कथं लक्षणेति वाच्यम् । पदार्थानामेव वाक्य. शक्यत्वाद तैश्च सम्बन्धसवात् । न च लक्षणाज्ञानस्य वाक्यार्थज्ञानहेतुतया पूर्व मगृहीतायां लक्षणायां कथं तज्जनकतेति वाच्यम् । वाक्यार्थज्ञानाव्यवहितपूर्वलक्षणा. ज्ञानाङ्गीकारात । यथा प्रागविज्ञातहरिद्वानामकनदीविशेषेण हरिद्रायां नद्यां घोष' इति श्रुते वाक्ये नदीपदसमभिव्याहारेण तदानोमेव 'हरिद्राशब्दस्य नदीविशेषे शक्ति. मवधार्य तत्सम्बन्धि तीर लक्षणयाऽवधार्यते, तथा पदश्रवणोत्तरं पदार्थस्मरणाव्यव- हितोत्तरकाल एव सम्बन्धो लक्षणयाऽवधार्यत इत्याहुः । परे तु-यथा बलवता प्रेरित इषुरके व वेगाख्यव्यापारेण वर्मच्छेदमुरोभेदं प्राणहरणं शत्रोः करोत्येवं शब्द एकेमा- भिधान्यापारेण पदार्थस्मृति वाक्यानुभवं च करोतीति यत्परः शब्दः स शब्दार्थ इति वाक्याथै शक्तिमाहुः । तद्युक्तम् , 'पूर्वो धावती'त्यत्रापरस्य, पुत्रस्ते जात'इत्या. दिषु हर्षादीनां, 'गच्छ गच्छसि चे'त्यादौ मा गा इति निषेधस्य वाक्यार्थतापत्तः । अत एवेशार्थप्रत्ययाय व्यञ्जनवाङ्गीकृता, तच्च व्यञ्जनानिरूपणे स्पष्टमिति दिक् । केचित्तु वाक्यार्थे तात्पर्याख्यं वाक्यल्य वृत्त्यन्तरमाहुः । युक्तं तु सममिव्याहारेग वाक्यार्थबोध इति । घटानयनविशिष्टसंसर्गज्ञाने तादृशानुपूर्वीज्ञानल्य हेतुत्वमात्र कल्पने लाधवादिति । स च वाक्यार्थबोधश्चतुर्विधः । विशिष्टस्य वैशिष्टयप्रिति रीत्या, विशेष्ये विशेषणं तत्र च विशेषणान्तरमिति रीत्या, एकविशिष्टे अपरवैविध्यमिति रीत्या, एकत्र द्वयमिति रीत्या चेति ॥ १३ ॥ वाक्यत्वं खण्डवाक्यत्वं च कस्मिन्पदेऽप्यस्तीत्याह- वाक्यं च खण्डवाक्यं च पदमेकमपि क्वचित् ॥ १४ ॥ धूमवत्वादिति यथा देवेत्यामन्त्रणं तथा । वाक्यमिति । एकमपि पदं वाक्यं खण्डवाक्यं च कचिद्भवतीत्यर्थः । उदाहरति- धूमवत्स्वादिति । अत्र पञ्चम्यन्तस्यैकपदत्वं च हेत्वाकाक्षानिवर्तकविशिष्टार्थप्रति. पादकत्वेन वाक्यत्वम् । देवेत्यत्रार्थसमाप्तेरभावात्सम्बोध्यत्वविशिष्टदेवप्रतिपादनात् खण्डवाक्यत्वमित्यर्थः ॥ १४ ॥ वाक्यान्येकार्थविश्रान्तान्याहुक्यिकदम्बकम् ॥ १५ ॥ वाक्यानीति । एकार्थावच्छिन्नो वाक्यसमूहः प्रबन्ध इत्यर्थः ॥ १५ ॥ महादेवः सत्रप्रमुखमखवियैकचतुरः मुमित्रासद्भक्तिप्रणिहितमतिर्यस्य पितरौ ।

·राकागमसहिते चन्द्रालोके- अनेनाऽसावाद्यः सुकविजयदेवेन रचिते चिरं चन्द्रालोके सुखयतु मयूखः सुमनसः॥ १६ ॥ इति श्रीपीयूषवर्षपण्डितजयदेवविरचिते चन्द्रालोकालङ्कारे वाग्विचारो नाम प्रथमो मयूखः । महादेव इति । अनेन प्रसिद्धन कविना पण्डितेन जयदेवनाम्ना रचिते ते चन्द्रालोकनाम्नि ग्रन्थेऽसावाद्यः प्रथमो मयूखः किरण: सुमनसः पण्डितान चिरं सुख. यतु । यस्य महादेवनामा सुमित्रानाम्नी च पितरौ । किंभूतो महादेवः सत्रप्रमुखाः सन्त्राद्या मखविद्या यागविद्याः तास्वेकचतुरः, किंभूता सुमित्रा तस्य महादेवस्य भक्ति. सराधना तत्र प्रकर्षेण निहिता मतिर्ययेत्यन्वयः ॥ १६ ॥ विश्वेश्वरापराख्येन गागाभट्टमनीषिणा । चन्द्रालोकप्रकाशोऽयं मयूखे प्रथमे कृतः ॥ इति गागाभट्टकृतराकागमाभिधायां चन्द्रालोकटीकायां प्रथमो मयूखः । - द्वितीयो मयूखः। लक्षणनिवेशानुरोधेन प्रथमं दोषानाह- स्याच्चेतो विशता येन सक्षता रमणीयता । शब्देऽर्थे च कृतोन्मेषं दोषमुद्घोषयन्ति तम् ॥ १॥ स्यादिति । चेतसि प्रविष्टेन ज्ञातेन येन काव्यस्य रमणीयता चमत्कारकारिता रसाभिव्यञ्जकत्वं क्षतेन सहिता प्रतिबद्धा स्यात्, तद्वर्णपदवाक्यरूपे शब्देऽर्थे चकारा. सेऽलकारे च कृत उन्मेषः प्राकट्य येन तं दोषम् आलङ्कारिका उद्घोषयन्ति सनिरन्त इत्यर्थः । तेनात्मनिष्ठदोषव्यावृत्तिः । अर्थरसान्यतरप्रतीतिप्रतिबन्धकत्वं तदवच्छेदक. तया सिद्धो जातिविशेषो वा दोषत्वमित्याशयः । अत्रेदमवधेयम्-अनौचित्यप्रवर्ति. तत्वरूपरसदोषाणां ज्ञानोत्तरं वाक्यार्थे द्वेषोत्पत्या वाक्यार्थज्ञानेच्छाया अभावान वाक्यार्थज्ञानमिति तत्प्रतिबन्धकता। अश्लीलादिपददोषाणां तु शक्तिमूलव्यञ्जनया- ऽवगतेऽथे अश्लीलत्वज्ञानेऽपि तत्पूर्व जातस्य वाक्यार्थज्ञानस्याऽप्रतिबन्धात्कामिनी. जिज्ञासादिवदन्तःकरणव्यग्रतापादकतया स्वरूपेणैव रसोत्पत्तिप्रतिबन्धकता। एवमल- द्वारस्य वाक्यार्थत्वादलङ्कारदोषाणामपि वाक्यार्थावबोधप्रतिबन्धकता । एवमन्येषा. मपि पददोषाणां वाक्यार्थज्ञाने विलम्बजनकतया दोषतेति । सरस्वतीकराठा. भरणकारस्तु-श्लेषप्रसादसमतादिगुणानां रसार्थावबोधजनकवया सिद्धानामभावकूटो दोषो न जात्यन्तरम् । यथा-श्रुतिकटुत्वं सौकुमार्याभावः, कान्तेरभावो ग्राम्यत्वं, प्रसा.

·द्वितीयो मयूखेः । - - दस्याभावः क्लिष्टत्वं, समत्वाभावः पतत्प्रकर्षत्वं, श्लेषाभावो विसन्धित्वं, समाधि. भावोऽपुष्टत्वम्, अर्थव्यतरभावः प्रसिद्धिविद्याविरोधः, उदारत्वाभावो व्याहतत्वम् । अविमृष्टविधेयांशत्वादीनामप्यर्थव्ययभावरूपस्वादू गुणाभावत्वमेव दोपत्वम् । तदुक्तं वामनेन- यो हेतुः काव्यशोभायाः सोऽलङ्कारो निगद्यते । गुणोऽपि तादृशो ज्ञेयो दोषः स्यात्तद्विपर्ययः ॥ इति । अतः काव्यशोभाहेतुगुणाभावत्वमेव दोषत्वमित्याह । काव्यप्रकाशा- दयस्तु विनिगमकामावादर्थरसावबोधजनकत्वं गुणत्वं तत्प्रतिबन्धकत्वं च दोषत्व. मित्याहुः ॥१॥ दोषानाह- भवेच्छुतिकटुवर्णः श्रवणोद्वेजने पटुः । संविद्रते व्याकरणविरुद्धं च्युतसंस्कृति ॥ २ ॥ भवेदिति । श्रुतिकटुत्वं कठिनवर्णत्वम् । तच्च शब्दश्रवणोत्सरावगमप्राकालीन. दुःखविशेषजनकशब्दत्वमित्यर्थः । लक्षणकथनव्याजेनोदाहरणमप्युक्तं भवेच्छ्रतिरिति । संविद्रत इति । जानन्तीत्यर्थः । वेत्तेर्विभाषेति रुडागमः । इदं च 'अकर्मकास्यनु- वृत्तौ 'समो गम्युच्छीतिसूत्रेण सम्पूर्वकात् विदेरकर्मकादात्मनेपदविधानेन सकर्मकस्य सम्पूर्वस्य विदेरात्मनेपदमिषेधाल्लक्ष्यमपि । यथा वा- इति द्विकृत्वः शुचिमिष्टभोजिनां दिनानि तेषां कतिचिन्मुदा ययुः । द्विरष्टवर्षाधिक( संवत्सर )वारसुन्दरीपरीष्टिमिस्तुष्टिमुपेयुषा निशि । अन 'इति द्विकृत्व' इति कृत्वसुच्प्रत्ययो 'द्वित्रिचतुर्व्यः मजिति सूत्रेणापादितो व्याकरणविरुद्धः । यथा वा- स्वर्णकेतकपरागगौरताऽहङ्कतिद्विरदनाङ्कुशकान्ते ! । वाजवन्द्र ! मदनद्विपगर्मास्त्वां दरेण ललना बहुधैक्षन(१) । अत्र ऐक्षानिति परस्मैपदम् । न चाऽनुदात्ततोऽपि चक्षिको जित्करणसामा. दात्मनेपदस्यानित्यत्वम् । एवं च- तम समारोप्य पढेरुहाङ्क निरीक्षं निरीक्षं स सस्मार सारम् । निदिध्यासतो मे यदध्याविरासीत्तदेतत्पदं धाम रामाभिधानम् ॥ इत्यन्न शतृ प्रयोगः । अन्यथा शानजापत्तिरिति वाच्यम् । परिभाषाया अनित्यता. वशेन स्वयं प्रयोगाकरणान् । 'आरोपे सतीति भयेन सिद्धप्रयोगोपपादकतया परि. भाषायाः प्रयोगप्रयोजकत्वाभावात् । अनुदात्ततश्चक्षिको बिल्करणसामर्थ्यकृतात्मने. (१) रथोद्धतास्वागतयोमेलनादुपजातिरियम् । उपजातिभेदश्चायम् 'हत्थं किलान्यास्वपि मिश्रितास स्मरन्ति जातिष्विदमेव नाम' इत्युक्त्या कैश्चित्कल्प्यते । - ·राकागमसहिते चन्द्रालाके- यथावा- पदानित्यत्वस्य चक्षिङ्मात्रविषयत्वात् । उक्तप्रयोगस्तु न शत्रन्तः, अपितु वीप्सार्थक. गमुलन्तत्वेनोपपादनीय इति । एवं 'नाथसे किमु पति न भूभृतामिति दुष्टम् ,आत्मने- पदिनो नाथतेः 'आशिषि नाथ हत्यात्मनेपदल्याशिष्येव नियमाद याचनार्थके तत्प्रयो. गस्य व्याकरणविरुद्धत्वात् । न च आशिष्यात्मनेपदमेवेति नियमः, आत्मनेपदिधातु. मध्यपाठवैयर्थ्यांपत्तः। असंस्कृतकाव्ये दोषो न प्राकृते। तत्रापि हेमचन्द्रादिसाधित. संस्कारविरोधो दोष हति दण्डी ॥ २ ॥ अप्रयुक्तं दैवतादौ शब्दे पुंल्लिङ्गतादिकम् । अप्रयुक्तमिति । कविसम्प्रदायविरुद्ध मित्यर्थः । यथा- कोदण्डखेलः खलु कौणपानामन्तः प्रसिद्धस्मृतिरेनसां च (१)। सर्वापदुच्छेदकरः सदैव स दैवतो मे रघुनायकोऽस्तु ॥ पमान हिमे प्रावृषि स्वारीटान् क्षिप्नुर्यमादाय विधिः कचित्तान् । सारेण तेन प्रतिवर्षमुः पुष्णाति दृष्टिद्वयमेतदीयम् ॥ अन्न पनशब्दः पुंलिङ्गः । आदिपदात् 'वचन्तीत्यादिप्रयोगः । न हि वचिरन्ति. परः प्रयुज्यत इति प्रयोगस्यैव निषेधो न साधुत्वस्य । व्याकरणविरोधालछारिकसम्प्र. दायविरोधयोविद्याविरोधत्वेनैव्यसम्मवेऽपि शब्दार्थरूपाश्रयभेदाझेद इति सम्प्रदायः । अस्य दूषकताबोजमर्थोपस्थितिविलम्बजनकता । असमर्थ तु हन्त्यादेः प्रयोगो गमनादिषु ॥ ३ ॥ स हन्ति हन्त कान्तारे कान्तः कुटिलकुन्तलः । असमर्थमिति । अत्र हन्तिपदं गमनार्थम् । हन्तेरवगतापि गतौ शक्ति: 'पद्धति. जघनं जात्यादौ नियता । तदभावेनासमर्थत्वमित्याशयः । यथा वा- चतुरम्बुधरावृता मही विधिना केन विहाय गम्यते । इति वाजकलानिधेद्विषां वनवासे महती विचारणा ॥ अत्राम्बुधरपदम्। निहतार्थ लोहितादी शोणितादिप्रयोगतः ॥४॥ निहतामिति । प्रसिद्धनाथेनाऽप्रसिद्धार्थतिरोधानमित्यर्थः । लोहिते रागे शोणितमिति प्रयोगे रुधिरेण रागस्य निहतिः, विरलप्रयोगादिति भावः । असमर्थ. निहतार्थयोमदो विमावनीयः । यत्तु-शक्यभाववत्पदप्रयोगोऽसमर्थत्वं शक्तिसमवे. प्रसिद्धार्थकपदप्रयोगो निहतार्थत्वमिति भेद उक्तः, स चिन्त्यः । हन्तेरपि व्याकरणेन गतो शक्किंग्रहात् ॥ ४॥ (१) धनुर्धारी राक्षसानां पापानां च नाशको रघुनायक', कल्याणकारित्न यस्य स्मरणं प्रसिद्धमित्यर्थः । ।

·द्वितीयो मयूखः। १३ , - - । दस्यामावः क्लिष्टत्वं, समत्वाभावः पतत्प्रकर्षत्वं, श्लेषाभावो विसन्धित्वं, समाधि. भावोऽपुष्टत्वम्, अर्थव्यक्तरभावः प्रसिद्धिविद्याविरोधः, उदारत्वाभावो व्याहतत्वम् । अविमृष्टविधेयांशत्वादीनामप्यर्थव्ययभावरूपत्वादू गुणाभावत्वमेव दोषत्वम् । तदुक्तं वामनेन- यो हेतुः काव्यशोभायाः सोऽलङ्कारो निगद्यते । गुणोऽपि ताहशो ज्ञेयो दोषः स्यात्तद्विपर्ययः ॥ इति । अतः काव्यशोभाहेतुगुणाभावत्वमेव दोषत्वमित्याह। काव्यप्रकाशा- दयस्तु विनिगमकामावादर्थरसावबोधजनकत्वं गुणत्वं तत्प्रतिबन्धकत्वं च दोषत्व. मित्याहुः ॥१॥ दोषानाह- भवेच्छुतिकटुवर्णः श्रवणोद्वेजने पटुः । संविद्रते व्याकरणविरुद्धं च्युतसंस्कृति ॥२॥ भवेदिति । श्रुतिकटुत्वं कठिनवर्णत्वम् । तच्च शब्दश्रवणोत्तरार्थावगमप्राकालीन. दुःखविशेषजनकशब्दत्वमित्यर्थः । लक्षणकथनव्याजेनोदाहरणमप्युकं भवेच्छ्रतिरिति । संविद्रत इति । जानन्तीत्यर्थः । वेत्तेर्विभाषेति रुडागमः । इदं च 'अकर्मकास्यनु. वृत्तौ सिमो गम्युच्छी तिसूत्रेण सम्पूर्वकात् विदेरकर्मकादात्मनेपदविधानेन सकर्मकस्य सम्पूर्वस्य विदेरात्मनेपदनिषेधालयमपि । यथा वा- इति विकृत्वः शुचिमिष्टभोजिना दिनानि तेषां कतिचिन्मुदा ययुः । द्विरष्टवर्षाधिक( संवत्सर )वारसुन्दरीपरीष्टिभिस्तुष्टिमुपेयुषां निशि ॥ अन 'इति द्विकृत्व' इति कृत्वसुच्प्रत्ययो 'द्वित्रिचतुर्व्यः जिति सूत्रेणापादितो व्याकरणविरुद्धः । यथा वा- स्वर्णकेतकपरागगौरवाहिकृतिद्विरदनाङ्कुशकान्ते ।। वाजचन्द्र ! मदनद्विपगर्मास्त्वां दरेण ललना बहुधैक्षन(१) ॥ अत्र ऐक्षानिति परस्मैपदम् । न चाऽनुदात्ततोऽपि चक्षिको जित्करणसामा. दात्मनेपदस्यानित्यत्वम् । एवं ध- तमले समारोन्य पोल्हाक्ष निरीक्षं निरीक्षं स सस्मार सारम् । निदिध्यासतो मे यदध्याविरासीत्तदेतत्पदं धाम रामाभिधानम् ॥ इत्यत्र शतृप्रयोगः । अन्यथा शानजापत्तिरिति वाच्यम् । परिभाषाया अनित्यता. वशेन स्वयं प्रयोगाकरणात् । 'मआरोपे सतीति नयेन सिद्धप्रयोगोपपादकतया परि. भाषायाः प्रयोगप्रयोजकत्वाभावात् । अनुदात्ततश्चक्षिको डिस्करणसामयंकृतात्मने. (१) रथोद्धतास्वागतयोमेलनादुपजातिरियम् । उपजातिभेदश्चायम् 'इत्थं किलान्यास्वपि मिश्रितास स्मरन्ति जातिष्विदमेव नाम' इत्युक्त्या कैश्चित्कल्प्यते ।

·१ राकागमसहिते चन्द्रालाके- . यथावा- पदानित्यत्वस्य चक्षिड्मात्रविषयत्वात् । उक्तप्रयोगस्तु न शवन्तः, अपितु वीप्सार्थक- णमुलन्तत्वेनोपपादनीय इति । एवं 'नाथसे किमु पति न भूभृतामिति दुष्टम् ,आत्मने- पदिनो नाथतेः 'आशिषि नाथ' इत्यात्मनेपदल्याशिष्येव नियमाद याचनार्थके तत्प्रयो. गस्य व्याकरणविरुद्धत्वात् । न च आशिष्यात्मनेपदमेवेति नियमः, आत्मनेपदिधातु. मध्यपाठवैयर्थ्यांपत्तः । असंस्कृतकाव्ये दोषो न प्राकृते । तत्रापि हेमचन्द्रादिसाधित. संस्कारविरोधो दोष इति दण्डी ॥ २ ॥ अप्रयुक्तं दैवतादौ शब्दे पुंल्लिङ्गतादिकम् । अप्रयुक्तमिति । कविसम्प्रदायविरुद्धमित्यर्थः । यथा- कोदण्डखेलः खलु कौणपानामन्तः प्रसिद्धस्मृतिरेनसां च (१)। सर्वापदुच्छेदकरः सदैव स दैवतो मे रघुनायकोऽस्तु ॥ पञ्चान् हिमे प्रावृषि खारीटान क्षिप्नुर्यमादाय विधिः क्वचित्तान् । सारेण तेन प्रतिवर्षमुबै पुष्णाति दृष्टिद्वयमेतदीयम् ॥ अत्र पनशब्दः पुंल्लिङ्गः । आदिपदात् 'वचन्तीत्यादिप्रयोगः । न हि वचिरन्ति. परः प्रयुज्यत इति प्रयोगस्यैव निषेधो न साधुत्वस्य । व्याकरणविरोधालङ्कारिकसम्प्र. दायविरोधयोविद्याविरोधत्वेनैक्यसम्भवेऽपि शब्दार्थरूपाश्रयभेदाभेद इति सम्प्रदायः । अस्य दूषकताबोजमर्थोपस्थितिविलम्बजनकता । असमर्थ तु हन्त्यादेः प्रयोगो गमनादिषु ॥ ३ ॥ स हन्ति हन्त कान्तारे कान्तः कुटिलकुन्तलः । असमर्थमिति । मत्र हन्तिपदं गमनार्थम् । हन्तेरवगतापि गतौ शक्तिः 'पद्धति. जघनं जात्यादौ नियता । तदभावेनासमर्थत्वमित्याशयः । यथा वा- चतुरम्बुधरावृता मही विधिना केन विहाय गम्यते । इति वाजकलानिधेविषां वनवासे महती विचारणा । अनाम्बुधरपदम् । निहतार्थं लोहितादौ शोणितादिप्रयोगतः ॥४॥ निहतार्थमिति । प्रसिद्धनार्थेनाऽप्रसिद्धार्थतिरोधानमित्यर्थः । लोहिते रागे शोणितमिति प्रयोगे रुधिरेण रागस्य निहतिः, विरलप्रयोगादिति भावः । असमर्थ. निहतार्थयोभदो विमावनीयः । यसु-शक्यभाववत्पदप्रयोगोऽसमर्थत्वं शक्तिसावे. प्रसिद्धार्थकपदप्रयोगो निहतार्थत्वमिति भेद उक्त, सचिन्त्यः । हन्तेरपि व्याकरणेन गतौ शक्तिमहात् ॥ ४ ॥ (१) धनुर्धारी राक्षसानां पापानां च नाशको रघुनायका, कल्याणकारित्वेन यस्य स्मरणं प्रसिद्धमित्यर्थः । । -

·द्वितीयो मयूखः ।
१५
M
व्यनक्तचनुचितार्थ यत्पदमाहुस्तदेव तत् ।
इयमद्भुतशाख्यग्रकेलिकौतुकवानरी ॥५॥
व्यनक्तीति । वर्णनीयवैरूप्यबोधकमनुचितार्थमित्यालङ्कारिका आहुरित्यर्थः ।
इयमिति । अद्भुतरसल्याश्चर्यरसस्य शाखिनः अग्रं तन्त्र क्रीडाकौतुककौत्यर्थः । अन्न
वानरीति वैरूप्यबोधकम् ॥ ५ ॥
निरर्थकं तु हीत्यादि पूरणैकप्रयोजनम् ।
निरर्थकमिति । मानार्थकेनैकपदेन 'विजयते' इत्यादावुपसर्गे न चातिव्याप्तिः ।
हिकार एवोदाहरणम् ॥ ६ ॥
अर्थे विदधदित्यादौ दधदायमवाचकम् ॥ ६ ॥
धत्ते नमस्तलं भास्वानरुणं तरुणः करैः ।
एकाक्षरं विना भूभ्रूक्ष्मादिकं खतलादिवत् ॥ ७॥
अर्थ इति । उपसर्गसमभिव्याहारेणैव तात्पर्यविषयीभूतार्थावबोधकस्य विनो.
पसर्गप्रयोगोऽवाचकत्वम् । अत्र 'विधत्त इत्यपेक्षिते धत्त इति प्रयोगः । एवं च तात्पर्य.
विषयीभूतार्थप्रकारकबोधजनकत्वं शक्त्या लक्षणया वा यत्र न सम्भवति, तदवाचकम् ।
योगरूढं पदं योगमात्रेण प्रयुक्तमवाचकमेवेति केचित् । तात्पर्यविषयीभूतार्थबोधसह-
कारित्यागोऽवाचकत्वमित्याशयः । भास्वान् सूर्यः तरुणैः प्रकाशमानैः करैः किरणै.
नभस्तलं नमोऽक्षणं करोतीत्यर्थः । ननु खायेकाक्षरस्य तलादिपदसमभिव्याहारण
गृहीतशक्तिकस्य केवलस्यावाचकत्वस्यादत आह-एकाक्षरमिति । एकाक्षरमित्युप.
लक्षणम् , तन्निन्नत्वे सतीत्यर्थः । सहकारित्यागे स्वार्थाबोधकत्वमवाचकत्वम् । भूभू.
क्ष्मानभाविपदे तलयुगादिपदत्यागे स्वार्थाबोधकत्वाभावानातिप्रसङ्गः। अप्रयुक्त
निहतार्थाऽवाचकानामसमर्थ एवान्तर्भावसम्भवेऽप्यालङ्कारिकसम्प्रदायमात्रेण भेदो युक
इति काव्यप्रकाशः।
विधाऽश्लीलमाह
अश्लीलं त्रिविधं ब्रीडाजुगुप्साऽमङ्गलात्मना ।
आल्हादसाधनं वायुः कान्तानाशे भवेत्कथम् ॥ ८॥
अश्लीलमिति। ब्रीडाद्यन्यतरहेतुकः कान्तिविरहोऽश्लीलत्वम् । विरुद्धमतिकृति
शक्त्याउन व्यञ्जनयेति भेदः । साधनवायुनाशपदानां पुंलिङ्गापानवायुमरणोपस्थापक.
तया ब्रीडादिजनकतेत्याशयः । कान्तावियोगे पवन आनन्दहेतुः कथं स्यादित्यक्षरार्थः ।
अयमनित्यदोषः, तेन हास्ये शोके च गुणत्वम् ॥ ८ ॥
स्याद् द्वयर्थमिह सन्दिग्धं नद्यां यान्त पतत्रिणः ।
स्यादप्रतीत शास्त्रैकगम्यं वीताऽनुमादिवत् ॥ ९ ॥

·१ राकागमसहिते चन्द्रालोके- ww - - स्यादिति । पदस्वरूपसन्देहजनकमर्थसन्देहजनक चेत्यर्थः । नद्यामिति । 'नदीदेशे गच्छन्तीत्यर्थस्य 'स्वर्ग न गच्छन्तीत्यर्थस्य च प्रत्यायकत्वादर्थसन्देहः। द्वितीयान्त. सप्तम्यन्तत्वसन्देहेन द्विवर्णकैकवर्णकत्वसन्देहेन च पदस्वरूपसन्देह इति । शाक- गम्यमिति । कोशाधप्रसिद्धत्वे सति शास्त्रप्रसिद्धत्वमित्यर्थः । अनुमान वीतमवीत चेति द्वेधेति कारणलिङ्गकाऽनुमाने प्रसिद्धं न्यायशास्खे ॥ ९ ॥ शिथिलमुदाहरणेनैव दर्शयति- शिथिलं शयने लिल्ये मच्चितं ते शशिश्रियि । मस्तपिष्टकटीलोष्ठगल्लादि ग्राम्यमुच्यते ॥ १० ॥ शिथिलमिति। तच श्लेषरूगुणाभावः । श्लेषः सजातीयपदबन्ध इति वक्ष्यते । लिल्ये लीनम् । शशिश्रियीति सप्तम्यन्तं शयनविशेषणम् । इदं च काव्य. प्रकाशिकायां नोकम् । ग्राम्यमुदाहरति-मस्तेत्यादि । ग्राम्य हालिकाद्यविदग्ध. मात्रचमत्कारजनकम् । नागरोपनागरशब्दत्यागपूर्वकग्राम्यशब्दप्रयोगेण वक्तुरवैदग्ध्यो- नयने श्रोतुईमुख्येन रसानुत्पत्तिर्दूषकताबीजम् । तेन विदूषकादावधमे वक्तरि न दोष. त्वम् । मस्तादिशब्दाः क्रमेणोन्मत्तवृणितनितम्बमृत्पिण्डकपोलेषु प्राम्याः । यथा वा- मुष्टिमिताऽपि मृगाक्ष्याः कटिरेषा तुष्टिमावहति । वसनप्रन्थिनिगूढा विहितहरिरुचिः सुदामभिक्षेव ॥ इदमनित्यदूषणम्, तेन हास्ये गुणः ॥ १० ॥ नेयार्थ लक्षणाऽत्यन्तप्रसरादमनोहरम् । हिमांशोहारधिक्कारजागरे यामिका कराः ॥ ११ ॥ नेयार्थमिति । लक्षणाया अत्यन्तप्रसः परम्परितत्वं निषिद्धलाक्षणिकत्वम् । रुढिप्रयोजनाभ्यां विना लक्षणा निषिद्धा, तद्वत्त्वम् । वृत्यमावेनार्थानुपस्थितिर्दूषकता. बीजम् । हिमांशोः करा हारशोभाधिक्कारभीतचन्द्रमसो जागरे यामिका इत्यर्थः । अत्र हारधिक्कारादिपदम् अमनोहरत्वे लक्षणया प्रयुक्तम् । न च तत्राल्य रूढिर्न वा प्रयोजनम् । मुख्यशब्दार्थातिरैकिशोऽर्थस्याप्रतीतेः ॥ ११ ॥ क्लिष्टमर्थो यदीयोऽर्थश्रेणिनिःश्रेणिमच्छति । हरिप्रियापितवधूप्रवाहमतिमं वचः ॥ १२ । क्लिष्टमिति । भूयोऽर्थपरम्परया तात्पर्यविषयीभूतार्थप्रत्यायकमित्यर्थः । हरि- प्रियेत्यादिना गङ्गाप्रवाहप्रतीतेः । हरिप्रियाया लक्ष्म्याः पिता सिन्धुस्तस्य वर्गङ्गा तत्प्रवाहसशमित्यक्षरार्थ: । अयं समासस्य पदतया पददोषः । यथा वा- गोगजवाहनभोजनमक्षोभूतपमित्रसपत्नजशनोः । . ।

·द्वितीयो मयूखः।
१५
व्यनक्तयनुचितार्थ यत्पदमाहुस्तदेव तत् ।
इयमद्भुतशाख्यग्रकेलिकौतुकवानरी ॥५॥
व्यक्तीति । वर्णनीयवैरून्यबोधकमनुचितार्थमित्यालङ्कारिका आहुरित्यर्थः ।
इयमिति । अद्भुतरसल्याश्चर्यरसस्य शाखिनः अग्रं तत्र क्रीडाकौतुककोंत्यर्थः । अत्र
वानरीति वैरूत्यबोधकम् ॥ ६ ॥
निरर्थकं तु हीत्यादि पूरणकप्रयोजनम् ।
निरर्थकमिति । मात्रार्थकेनैकपदेन 'विजयते' इत्यादावुपसर्गे न चातिव्याप्तिः ।
हिकार एवोदाहरणम् ॥ ६ ॥
अर्थ विदधदित्यादौ दधदाद्यमवाचकम् ॥ ६ ॥
धत्ते नमस्तलं भास्वानरुणं तरुणः करैः ।
एकाक्षरं विना भूभ्रूक्ष्मादिकं खतलादिवत् ॥ ७॥
अर्थ इति । उपसर्गसमभिव्याहारेणैव तात्पर्यविषयीभूतार्थावबोधकस्य विनो.
पसर्ग प्रयोगोऽवाचकत्वम् । अत्र 'विधत्त' इत्यपेक्षिते 'धत्त' इति प्रयोगः। एवं च तात्पर्य
विषयीभूतार्थप्रकारकबोधजनकत्वं शक्त्या लक्षणया वा यत्र न सम्भवति, तदवाचकम् ।
योगरूढं पदं योगमात्रेण प्रयुकमवाचकमेवेति केचित् । तात्पर्य विषयीभूतार्थबोधसह.
कारित्यागोऽवाचकत्वमित्याशयः । भास्वान् सूर्यः तरुणैः प्रकाशमानैः करैः किरणे.
नमस्तलं नमोऽरुणं करोतीत्यर्थः। ननु खायेकाक्षरस्य तलादिपदसममिव्याहारण
गृहीतशक्तिकल्य केवलस्यावाचकत्वं स्यादत माह-एकाक्षरमिति । एकाक्षरमित्युप.
लक्षणम् , तभिन्नत्वे सतीत्यर्थः । सहकारित्यागे स्वार्थाबोधकत्वमवाचकत्वम् । भूभू.
क्ष्मानभआदिपदे तलयुगादिपदत्यागे स्वार्थाबोधकत्वाभावानातिप्रसङ्गः। अप्रयुक्त-
निहतार्थाऽवाचकानामसमर्थ एवान्तर्भावसम्भवेऽप्यालङ्कारिकसम्प्रदायमात्रेण भेदो युक्त
इति काव्यप्रकाशः।
विधाऽश्लीलमाह-
अश्लील त्रिविधं व्रीडाजुगुप्साऽमङ्गलात्मना ।
आल्हादसाधनं वायुः कान्तानाशे भवेत्कथम् ॥ ८॥
अश्लीलमिति। ब्रीडाद्यन्यतरहेतुकः कान्तिविरहोऽनलीलत्वम् । विरुद्धमतिकृति
शक्त्याऽत्र व्यञ्जनयेति भेदः । साधनवायुनाशपदानां पुंल्लिङ्गाऽपानवायुमरणोपस्थापक-
तया ब्रीडादिजनकतेत्याशयः । कान्तावियोगे पवन आनन्दहेतुः कथं स्यादित्यक्षार्थः ।
अयमनित्यदोषः, तेन हास्ये शोके च गुणत्वम् ॥ ८ ॥
स्याद् द्वयर्थमिह सन्दिग्धं नयां यान्त पतत्रिणः ।
स्यादप्रतीत शास्त्रैकगम्यं वीताऽनुमादिवत् ॥ ९ ॥

·राकागमसहिते चन्द्रालोके- स्यादिति । पदस्वरूपसन्देहजनकमर्थसन्देहजनक चेत्यर्थः । नद्यामिति । 'नदीदेशे गच्छन्तीत्यर्थस्य 'स्वर्ग न गच्छन्तीत्यर्थस्य च प्रत्यायकत्वादर्थसन्देहः। द्वितीयान्त. सप्तम्यन्तत्वसन्देहेन द्विवर्णकैकवर्णकत्वसन्देहेन च पदस्वरूपसन्देह इति । शास्त्रैक- गम्यमिति । कोशाधप्रसिद्धत्वे सति शास्त्रप्रसिद्धत्वमित्यर्थः । अनुमानं वीतमवीत चेति द्वेधेति कारणलिङ्गकाऽनुमाने प्रसिद्ध न्यायशास्खे ॥९॥ शिथिलमुदाहरणेनैव दर्शयति- शिथिलं शयने लिल्ये मच्चितं ते शशिश्रियि । मस्तपिष्टकटीलोष्ठगल्लादि ग्राम्यमुच्यते ॥ १० ॥ शिथिलमिति। तच श्लेषरूगुणाभावः । श्लेषः सजातीयपदबन्ध इति वक्ष्यते । लिल्ये लीनम् । शशिधियोति सप्तम्यन्तं शयनविशेषणम् । इदं च काव्य. प्रकाशिकायां नोक्तम् । ग्राम्यमुदाहरति-मस्तेत्यादि । ग्राम्य हालिकाविदग्ध मानचमत्कारजनकम् । नागरोपनगगरशब्दत्यागपूर्वकग्राम्यशब्दप्रयोगेण वक्तुरवैदग्ध्यो- नयने श्रोतुईमुख्येन रसानुत्पत्तिर्दूषकताबीजम् । तेन विदूषकादावधमे वक्तरि न दोष- त्वम् । मस्तादिशब्दाः क्रमेणोन्मत्तचूर्णितनितम्बमृत्पिण्डकपोलेषु पाम्याः । यथा वा- मुष्टिमिताऽपि मृगाक्ष्याः कटिरेषा तुष्टिमावहति । वसनप्रन्थिनिगूढा विहितहरिवचिः सुदाममिक्षेव ॥ हदमनित्यदूषणम्, तेन हास्ये गुणः ॥ १० ॥ नेयाथ लक्षणाऽत्यन्तप्रसरादमनोहरम् । हिमांशोहोरधिकारजागरे यामिका कराः ।। ११ ।। नेयार्थमिति । लक्षणाया अत्यन्तप्रसः परम्परितस्वं निषिद्धलाक्षणिकत्वम् । रुढिप्रयोजनाभ्यां विना लक्षणा निषिद्धा, तस्वम् । वृत्यमावेनार्थानुपस्थितिर्दूषकता. बीजम् । हिमांशोः करा हारशोभाधिक्कारभीतचन्द्रमखो जागरे यामिका इत्यर्थः । अत्र हारधिक्कारादिपदम् अमनोहरत्वे लक्षणया प्रयुक्तम् । न च तत्रास्य रूढिर्न वा प्रयोजनम् । मुख्यशब्दार्थातिरेकिशोऽर्थल्याप्रतीतेः ॥ ११ ॥ क्लिष्टमर्थों यदीयोऽर्थश्रेणिनि श्रेणिमृच्छति । हरिपियापितृवधूप्रवाहमतिमं वचः॥ १२ । क्लिष्टमिति । भूयोऽर्थपरम्परया तात्पर्यविषयीभूतार्थप्रत्यायकमित्यर्थः । हरि- प्रियेत्यादिना गङ्गाप्रवाहप्रतीतेः । हरिप्रियाया लक्ष्म्याः पिता सिन्धुस्तस्य वर्गङ्गा तत्प्रवाहसदृशमित्यक्षरार्थः । अयं समासस्य पदतया पददोषः । यथा वा- गोगजवाहनभोजनभक्षोभूतपमित्रसपत्नजात्रोः ।

·द्वितीयो मयूखः । वाहनवैरिकृतासनहृष्टा त्वामिह पातु जयत्नयतुष्टा (१) ॥ १२ ॥ अविमृष्टविधेयांशः समासपिहिते विधौ । विशन्ति विशिखप्रायकटाक्षाः कामिनां हृदि ॥ १३ ॥ अविमृष्टेति । विधा विधेये समासेन पिहिते इतरविशेषणत्वेन निर्दिष्टे । विशिख. प्रायेत्यस्य कटाक्षविशेषणत्वेन निर्देशात्साक्षाक्रियान्वयाभावेन विधेयत्वासम्भवात् । विशिखप्रायामिति पाठे तु न दोषः । यद्यपि विशिष्टस्य क्रियान्वये विशेषणस्यापि ताइन्वयः प्रतीयते, तथापि-विशेष्यावच्छेदकतया प्रतीयते न साक्षाव । तेन च साक्षात- क्रियान्वयप्रतीतिजन्यचमत्कारे विलम्ब इति । यथा वा- विपक्षनृपनारीणां पातिवत्यविलोपने । शुरः प्रतापो नायं ते तासां हृदवियोगि यत् ।। अत्र वियोगाभावो विधेयः, स च समस्तेन विशेषणत्वेन निर्दिष्टः । न चात्र वियोगाभावविशिष्टहृदयो देशेनान्यत् किञ्चिद्विधेयमस्ति, येन 'जुगोपास्मानमत्रस्तो भेजे धर्ममनातुर इत्यादाविव दोपामावः स्यात् । यथा वा- सैः कथा यल्य सुधावधीरणी नलः स भूजानिरभूदू गुणाऽभुतः । सुवर्णदण्डैकसितातपत्रितज्वलत्प्रतापावलिकीर्तिमण्डलः । अत्र प्रतापावलिकीर्तिमण्डलोदेशेन सुवर्णदकसितातपत्रितत्वं विधेयम् , तब समासान्तर्गतम् । म चेह विधेयस्य क्रियाविशेषणत्वात् समासेनेतरविशेषणत्वेनावग तस्य क्रियाविशेषगत्वानुपपत्तिर्दृषकताबीजम् । यथा 'वषट्कर्तुः प्रथममक्षा इत्यादा. वेकप्रसरताभस्य । स चोत्सर्गापवादाभ्यां तत्पुरुषे दृष्ट उस्कोदाहरणे 'यः स्विष्टः कृतं यजतीत्यत्र च । बहुव्रीहौ तु लोहितोष्णीषा ऋत्विजश्वरन्तिः 'सप्तदशारनि. वाजपेयस्य यूप' इत्यादावङ्गीकृतमेव विशेषणविषयत्वं विधेः । अतः कथमत्र स दोष इति वाच्यम् । दूषकताबीजौल्येन बहुव्रीहावग्यविशेषात् । रसैः कथा यस्य सुधावधीरणी नलेन तेनाशु कृतं महीभुजा । ज्वलत्प्रतापावलिकीर्तिमण्डल सुवर्णदण्कसितातपत्रिंतम् ॥ इति पाठ तु न दोषः । अयमपि समालमत एव पददोषः ॥ १३ ॥ अपराधीन इत्यादि विरुद्धमातिन्मतम् । अन्यसङ्गतमुत्तुङ्गहारशोभिपयोधरा ॥१४॥ (१) गवा वृषेण गच्छतीति गोगः शिवा, तज्जः कार्तिकेयः, तस्य गहनं मयूर:, तस्य भोजन सी, तस्य भक्षो भक्षणं वायुः, तस्मादुभूत उत्पन्नो हनूमान् , सं पाति रक्षति योऽर्थात् सुग्रीवा, तस्य मिन्नं श्रीरामचन्द्रः, तत्सपत्नो रावणः, तज्जो मेघनादा, तच्छनोरिन्द्रस्य वाहनमैरावतो गजा, तस्य वैरी सिंहः, तत्र कृतेनासनेन स्थित्या हृष्टा, दुर्गा इति गूढोऽर्थः । स्पष्टमन्यत् । . -~- .

·राकागमसहिते चन्द्रालोके- अपराधीन इति । वर्णनाविरुद्धार्थप्रतीतिजनक विरुद्धमतिकृत् । वर्णनाविषय. पराधीनत्वाभावबोधकापराधीनपदस्य 'अपरस्याधीन' इति षष्ठीसमासेन विरुद्ध. पराधीनत्वरूपार्थबोधकत्वादुदाहरणत्वम् । सन्दिग्धस्य तु न विरुद्धार्थप्रत्यायकत्व- मिति भेदः । पयोधरविशेषणतया तात्पर्यविषयस्योतुङ्गत्वस्य हारविशेषणत्वप्रत्यायक. त्वादन्यसङ्गतत्वमित्यर्थः । न चान्नैकत्र द्वयमिति न्यायेन विशिष्टवैशिष्ट्यबोधसम्भवा. बाल्य दोषत्वम् । अन्यथा सर्वत्र त्रिपदसमासोच्छेदप्रसङ्गः । न च 'द्वन्द्वतत्पुरुषयो. रुत्तरपदे नित्यसमासवचनामिति वचसो रिक्तावप्रसङ्ग इति वाच्यम् । समाससन्दे. हेन बोधविलम्बस्य दूषकताबीजत्वात् । अत एव क्लिष्टादिदोषचतुष्टय समासनिष्ट- मेवात्रक्तिम् । इदं चाविमृष्टविधेयत्वान्तर्गतं, तत्रापि क्रियाविशेषणवेनेष्टस्य तदवि. शेषणत्वतौल्यादिति काव्यप्रकाशः ॥ १४ ॥ पदोषानुक्त्वा वाक्यदाषानाह- रसाधनुचिते वर्णे प्रतिकूलाक्षरं विदुः । न मामङ्गद ! जानासि रावणं रणदारुणम् ॥ १५ ॥ रसादीति । शृङ्गाररसोचिताः कोमलवर्णा वीररसोचिता: कठिना अनुचिता विपरीता:, ताशवर्णवद्वाक्यं प्रतिकूलाक्षरमित्यर्थः। वीररसानुचितकोमलवर्णमुदाहरति- नमामिति । कर्कशमिति पाठे न दाषः ॥ ११ ॥ यस्मिन्नुपहतो लुप्तो विसर्ग इति तत्तथा । यस्मिन्निात । उपहत सत्वं प्राप्तो लुप्तो वा विसर्गो यत्र तद्वाक्यं तथा। उपहत- विसर्ग लुप्त विसर्ग चेत्यर्थः । उदाहरणमपीदमेव । 'उपहतोलुसोहति उत्वप्राप्तः, 'विसर्ग इति अत्र लुप्तः। एतेषां क्रमशो बहुशः पातो रचनानिष्ठो दोष इत्याशयः । अत्राकार. प्रश्लेषेण प्रथमासप्तमीसन्देहेन चान्यार्थप्रत्यायकत्वं दूषकताबीजम् । कुसन्धि पटवागच्छ विसन्धि नृपती इमौ ॥ १६ ॥ कुसन्धीति । सन्धावश्लीलता क्लिष्टत्वं च कुसन्धित्वम् । 'पयो ! आगच्छे'त्यत्र सन्धावश्लीलता। उय॑सावत्र तली मर्वन्ते चावस्थितिः । नाबर्जु युज्यते गन्तुं शिरो नमय तन्मनाक् ॥ इत्यादौ क्लिष्टत्वम् । विसन्धीति । 'प्लुतप्रगृह्मा अचि' इति प्रगृह्यसंज्ञाप्रयुक्तः । हितैकपदे नित्या नित्या धावपसर्गयोः । नित्या समासे वाक्ये तु सा विवक्षामपेक्षते ॥' इति वैकल्पिकसंहिताप्रयुक्तश्च सन्ध्यभावो विसन्धित्वम् । 'नृपती' इति प्रगृह्य- संज्ञाप्रयुक्तः। द्वितीयस्तु-'धन्यासि या कथयसि प्रियसङ्गतानि इत्थं सखोषु परिवार.

·द्वितीयो मयुखः। जने यथेष्टम् ।' इति । अस्य बन्धवैरल्याधायकत्वेन दूषकता । तेन तावदेव ऋषिः रिन्द्रदिदृचारित्यादौ तु बन्धवैरस्थानाधायकत्वान्न दूषणम् ॥ १६ ॥ हतवृत्तमनुक्तोऽपि च्छन्दोदोषश्वकास्ति चेत् । विशाललोचने ! पश्याम्बरं तारातरङ्गितम् ॥ १७ ॥ हतवृत्तमिति । शास्त्रीयदोषाभाषेऽप्यश्रव्यतया प्रतिमासमानच्छन्दोदोषवत्त्वं रसा. ऽननुगुणच्छन्दोवस्वं चेत्यर्थः। 'पश्याम्बर मित्यत्र छन्दोलक्षणाविरुखत्वेऽपि पूर्वस्वरेणो. तरबकारे काचिदश्रव्यता भवति । यथा वा- मल्लिकाकुलमडण्दुभकेन सम्भ्रमावलयितेन कृतेन । आसनेऽकृत सचेतसि साक्षात्कुण्डलीन्द्रतनुकुण्डलभाजम् ॥ अनाद्यपादान्त्याक्षरे लघुत्वश्रवणेन । एवं हास्यरसानुगुणदोधकादिच्छन्दोवश्वं करुणदोषः ॥ १७ ॥ न्यूनं त्वरखडसम्भूतयशःपुष्पं नभस्तलम् । अधिकं भवतः शत्रून दशत्यसिलताफणी ॥१८॥ न्यूनमिति । अपेक्षिताकयने न्यूनमनपेक्षितकथनेऽधिकम् । उदाहरणयोर्यशसः पुष्पत्वे कथिते खड्गस्य लतात्वकथनमपेक्षितम् । उत्तरत्र लतात्वमनपेक्षितमिति ॥१८॥ कथितं पुनरुक्ता वाक् श्यामाजश्यामलोचना । विकृतं दूरविकृतेरेयरुः कुञ्जराः पुरम् ॥ १९ ॥ कथितमिति । श्यामपदस्य पुनरुतत्वात् । यथा वा पैवामहः श्लोकः- दिनकरसेवालब्धो दिनकरशमा तनूजाग्यः । दिनकर इवोपतेजा दिनकर हव नन्दनः स पनानाम् । विकृतमिति । दूरविकृतेर्महतो धातुप्रत्ययविकारादुत्पन्नम् । जौहोत्यादिक. त्वेन बलुविकरणस्य 'ऋगतावित्यस्य श्लौ द्वित्वे उरदत्वे रेफलोपे 'मतिपिपत्योश्चे. त्यभ्यासस्येत्वे अभ्यासल्यासवर्ण हतीयखि 'सिजभ्यस्तविदिभ्यश्चेति जुसि 'जुसि चेति गुणे आडगमे 'आटश्चेति वृद्धौ ऐयकरिति लजि रूपम् । आपुरित्यर्थः ॥१९॥ पतत्मकर्ष त्यक्तानुप्रासादित्वे यथोत्तरम् । गम्भीरारम्भदम्भोलिपाणिरेष समागतः ॥ २० ॥ पतदिति । आरम्भेऽङ्गीकृतल्यानुप्रासस्य यमकस्य वा त्यागः ॥ २० ॥ समासपुनरात्तं स्यादेष पीयूषभाजनम् । नेत्रानन्दी तुषारांशुरुदेत्यम्बुधिबान्धवः ॥ २१॥ समाप्तेति । समाप्तेऽन्वये विशेषानाधायकविशेषणश्रवणम्। तदनुरोधेन विशेष्या. - ·राकागमसहिते चन्द्रालोके- नुषङ्गेण वाक्यार्थान्तरप्रत्यायकत्वं दृषकताबीजम् । एष इति । 'उदेती'त्यन्तेन समासो वाक्यार्थः । 'अम्बुधिवान्धव' इति विशेषणस्य विशेषाऽनाधायकस्यानुरोधेन विशेष्या- नुषयात् । विशेषाधायकत्वे तु न दोषः। 'अयमुदयति मुद्राभञ्जनः पद्मिनीना'. मित्यादौ मुद्रामञ्जकत्वविशेषणल्य मानिनीमानखण्डनसमर्थत्वल्योदये विशेषरूपस्या- कासितत्वात् ॥ २१ ॥ अर्धान्तरपदापेक्षि क्रीडानृत्येषु सस्मितम् । मोघारम्भं स्तुमः शम्भुमधुरम्भोरुविग्रहम् ॥ २२ ॥ अर्धान्तरेति । द्वितीया घटकपदार्थ हेतुकप्रथमार्धवाक्यत्वम् । चरणेत्यपि बोध्य. म् । अस्य कविसम्प्रदायसिद्धवैरख्याधानेन दूषकता । अत एव द्वित्रिपदपाते न दोषः, तथैव सम्प्रदायात् । क्रीडेति । मत्र पूर्वाधे 'सस्मितमित्यन्त विशेषणे 'मोपारम्भा. मित्युत्तरार्धपठितल्यापेक्षणात् ॥ २३ ॥ अभवन्मतयोगः स्यान्न चेदभिमताऽन्वयः । येन बद्धोऽम्बुधिर्यस्य रामस्यानुचरा वयम् ॥ २३ ॥ अभवन्मतेति । अयोग्यतया निराकाङ्क्षतया च तात्पर्यविषयान्वयासम्भव इत्यर्थः । येनेति । येनाम्बुधिद्धो यस्य वयमनुचराः तस्य रामपदवाच्यस्यान्वयो मिमतो न चेदित्यन्वयः । अत्र येन रामल्येत्यन्वयो भिन्नविभक्तिकत्वेन निरा. काङ्गत्वान सम्भवति । न च विभक्तो लक्षणया विमक्तिव्यत्यासेन वान्वयः स्यादिति वाच्यम् । सुविभको लक्षणानङ्गीकारात् । तद्वयत्यासे यस्येति षष्ठयन्तेन समस्य पुनरम्वयायोगात् । अतोऽयमभवन्मतयोगः । यथा वा- स्वमेवसौन्दयां स च रूधिरताया: परिचितः कलानां सीमानं पुनरिह युवामेव भजथः । मपि द्वन्द्वंदिष्टया तदिति सुभगे ! संवदति वा- मतः शेष यत्स्याज्जितमिह तदानी गुणितया ॥ मन्त्र यत्तदाना'पदयोरकालार्थककालार्थक्योरभेदान्वयो न सम्भवति, अयोग्य. स्वात् । किन्तु यदित्यस्याकाङ्क्षापूरकं तदिति, तदानीमित्यस्य आकाङ्क्षापूरक स्यात् । न च तयोरव्याहारः । यत्तदानीमितिपदद्वयसवे तयोरन्वय एव तात्पर्य- महात् । अन्यथा सर्वत्राध्याहारसम्भवादयोग्यवाक्योच्छेदापत्तिः । अतोऽत्रापि विव. क्षितान्वयासम्भवः । अन्न काव्यप्रकाशेनाऽनभिहितवाच्यतादूषणमुक्तम् । तन्न्यून. पदान्तर्गतमिति चिन्त्यम् । केचितु-अवश्यवक्तव्यानभिधायकपदाभिधानम् अन- मिहितवाच्यत्वम् , अवश्यवक्तव्याभिधायकपदानमिधानं न्यूनपदत्वमिति भेदमाहुः । सन, विनिगमकाभावेन वैपरीत्येनापि स्वचत्वात । यथा वा- इदं यदि श्मापतिपुन्नि ! तत्त्वं पश्यामि तन्न स्थविधेयमस्मिन् । - तु यदेति ·द्वितीयो मयूखः । २१ त्वामुचकैस्तापयता नृपं च पञ्चेषुणैवाऽजनि योजनेयम् ॥ अन तदिति तदेत्यर्थकम् ॥ २३ ॥ अस्थानस्थसमासमाह- द्विषां सम्पदमाच्छिद्य यः शूरान्समपूरयत् । अस्थानस्थसमासं न विद्वज्जनमनौरमम् ॥ २४ ॥. विषामिति । अत्र रौद्ररसानुगुणो दीर्थ समासस्तद्वयक्षकपदेषु 'सम्पदमाच्छिा. त्यादिषु न कृतस्तदनभिव्यञ्जककवेरुको 'विद्वज्जने'त्यत्र कृत इति भावः । इदमुप. लक्षणमल्यानस्थपदस्यापि । उदाहरणमपीदमेव । 'म विद्वज्जनमनोरमा मित्यत्र न नो. ऽन्ते उचितस्य अविद्वज्जनमनोरममितिबुद्धथापादकतयाऽस्थानस्थत्वात् । यथा वा- चत्वारो वयमृत्विा स भगवान कर्मोपदेष्टा हरिः समामाध्वरदीक्षितो नरपतिः पत्नी गृहीतवता। कौरव्याः पशवः प्रियापरिभवक्लेशोपशान्तिः फलं राजम्योपनिमन्त्रणाय रसति स्फीतं यशोदुन्दुभिः ॥ अनाऽध्वरपदस्य समासेऽन्तर्भावे ऋत्विगादीनां तदन्वयबोधः केशेनेत्यस्थानस्थ. समासत्वम्॥२४॥ मिथः पृथग्वाक्यपदैः सङ्कीर्ण यत्तदेव तत् । वक्त्रेण भ्राजते रात्रिः कान्ता चन्द्रेण राजते ॥ २५ ॥ ब्रह्माण्डं त्वद्यशःपूरगर्भितं भूमिभूषण!। आकर्णय पयापूर्णसुवर्णकलशायते ॥ २६ ॥ मिथ इति । सङ्घीणं द्विविधं प्रोक्तं पदसङ्कीर्ण वाक्यसङ्कीर्ण च । वाक्यान्सरपदानां वाक्यान्तराजुप्रवेशे आयम् , वाक्यस्य वाक्यान्तरानुप्रवेशे द्वितीयमित्यर्थः । आयो. दाहरणं वक्त्रेणेति । अन्न वस्त्रचन्द्रपदे सकीणें । द्वितीयोदाहरणं ब्रह्माण्डमिति । अन्न 'भूमिभूषण! आकर्णये विवाक्यस्य महावाक्यान्तः पातः । अत्र काव्यप्रकाशे प्रसिदिहतत्वं दोषान्तरमुक्तम् । यथा- मीराविषु रणितमार्य पक्षिषु च कूजितप्रभृति । स्तनितमणितादि ठरते मेधादिषु गर्जितप्रमुखम् ॥ इतिनियमातिकमरूपम् । तस्याप्रयुक्तमध्येऽन्तर्भावान्मूलेऽनुक्तिः ॥ २५-२६ ॥ भनप्रक्रममारधशब्दनिर्वाहहीनता। अक्रमा कृष्ण! पूज्यन्ते त्वामनाराध्य देवताः ॥ २७ ॥ भग्नेति । आकासितप्रकारकस्यार्थल्यानुक्तिरित्यर्थः । अक्रम इत्युदाहरणम् । अक्रमोऽनुचितम् । पूज्यन्ते अनाराध्येति प्रक्रममङ्गः । तथाहि-मत्राऽनाराध्येति ·२२ राकागमसहिते चन्द्रालोके- वाक्यं साकासम् । तत्रोचितापि देवतान्तरपूजा अनुचितत्वेनोच्यमाना क्रियान्तरापेक्षया अनुचितत्वेन प्रतिमासत इति क्रियान्तराकासा उत्थापिता । सा चाकाङ्क्षा पूर्वोक्तशब्द. विशिष्टकृष्णपूजनाभावमेव विषयीकरोति । सा च अनाराध्येति धातुमा तेन प्रकारेण ननिदेश्यत इति प्रक्रमभङ्गः । न सोऽस्ति प्रत्ययो लोके यन्त्र शब्दो न भासते । प्राद्यत्वं ग्राहकत्वं च द्वे शक्ती तेजसो यथा ।। इत्यादिवक्ष्यमाणनयेन शब्दविशिष्टार्थस्य प्रातिपदिकार्थत्वमित्याशयः । 'असम्पु. ज्येति पाठे तु न दोषः। नन्वेवमेकल्य पदस्य द्विःप्रयोगात्कथितपदत्वं दोष इति चेन, उद्देश्यप्रतिनिर्देश्यकातिरिकपद एव तस्य दोषत्वात् । यथा- रामो जागति देवेषु राम भज सदा सखे!। रामेण निहता दैत्याः स ते दास्यति सत्फलम् ॥ यथावा- हितगिरं न शृणोषि किमावे! प्रसभमध्यव जीवितमात्मनः । लखि! हिता यदि मे भवसीहशी मदरिमिच्छसि या मम जीवितम् ॥ इत्यादौ उद्दिष्टस्य विधेयान्तरे उद्देश्यतया विहितस्य, विधेयान्तरे उद्देश्यतया एकोशेन विहितस्योद्देशान्तरे विधेयतया वा प्रतिनिदेशे तु तत्पदप्रयोगस्य सर्वनाम- प्रयोगस्य चोकप्रकारेण गुणत्वात् । अयं च प्रत्ययसर्वनामवचनपर्यायकारकाणामुन्नेयः । यथात्रैव स्वान्तस्य पूर्वता युक्का । मन्त्र काव्यप्रकाशाकमक्रमत्वमस्थानस्थपदत्वा. न्तर्गतमिति नोकम् ॥ २७ ॥ अमतार्थान्तरं मुख्येऽमुख्येनार्थे विरोधकृत् । स्यक्तहारमुर कुत्वा शोकेनालिङ्गिताऽजना ॥ २८ ॥ प्रमतेति । मुख्येऽर्थे प्रकृतरसे अमुख्येन विरुद्धेन तदुद्दीपनविभानुभावव्यभि. धारिमावादिरूपेण वा विरोधकृत । प्रकृतरसविरुद्धरसव्याकसममिव्याहार इत्यर्थः । वाक्यगतविरुद्धमविकृति तु न रसो विरुद्धोऽपि तु वाक्यार्थ एव । शेयो झारखीमत्सौ तथा वीरभयानको । रौद्राद्भुतौ हास्यरसकरुणौ वैरिणौ मिथः ॥ इति विरोधो ज्ञेयः । त्यतहारेति लक्ष्यम् । अन्न प्रकृतकरुणबीमत्सरसविरोधि. शृङ्गारव्यन्जकमलनालिङ्गमम् । यथा वा- राममन्मथशरेण ताडिता दुःसहेन हृदये निशाचरी । गन्धवदुधिरचन्दनोक्षिता जीवितेशवसति जगाम सा ॥ अननीमत्सरविरोधिकारख्यानात् । अन्न च त्यक्तहारमित्युदाहरणच्याजेन, व्यभिचारिरसस्थायिभावानां शब्दवाच्यता ।

·द्वितीयो मयूखः। क्लिष्टकल्पनया व्यतिरनुभावविभावयोः । प्रतिकूलविभादेहोऽनुचितबन्धता ।' इति सदोषचतुष्टयमप्युपलक्षितम् । तथाहि-शोकेनेति स्थायिभायः शब्दे. नोक्तः । त्यवहारमुरः कृत्वेत्यनेन शृङ्गारकरुगसाधारणेन करुणरसानुभावचित्तविक्षेपस्य शृङ्गारोहीपनविभावस्य च क्लेशेन कल्पनं करुणरसानुभावप्रतिकूलतारादिविभावा. सानालिङ्गनादिकथन चेति । यया वा- लसब्रीडा: सकरुणाः सेया अथ सविस्मयाः । निपतन्ति भवद्रूपे कामिनीनयनाञ्चलाः ॥ अत्र व्यानम्रत्वादिकार्यमुखेन वाच्यानां वीडादीनामुक्तिः । अयं च दोषो व्यमि. चारिणां स्वातन्त्र्येणोपादान एव । रसव्यञ्जनार्थमुपादाने तु न दोषः । यथा 'लज्जा- बनमुखी'त्यादौ। जमकस्य उता राम ! कथमूटेति सस्मिताः । रामस्य जानकीसख्यः परिहास प्रचक्रिरे । अन्न हासस्य शब्देनोकिः । 'मेरयामाहराननामिति युक्तम् । अम्बरसंवरणच्छलकृतकणझस्कृतिर्थाला । उनिद्रयति निशीथे निर्भरनिद्रालस्य रतिम् ॥ अन्त्र स्थायिनो रतेः शब्देनोक्तिः । कपरधूलिधवलातिपूरधौतदिमण्डले शिशिरोविषि तस्य यूनः । लीलाशिरोंऽशुकनिवेशविशेषक्लतिव्यक्तस्तनोन्नतिरभूखयनाऽवनौ सा ॥ अनोहीपनालम्बनरूपाः पदार्थाः शृङ्गारयोग्यविभावानुभावपर्यवसायिनः स्थिता इति क्लिष्टकल्पना। गता रतिर्मतिलूना भूयो विपरिवर्तते । अवस्था यस्य विषमा देहं परिभवत्यदः॥ अन्न रत्यभावादीनां करुणादिसाधारण्यात्कामिनीरूपो विभावः प्रकरणालोचनादि. कल्प्यः। विमुञ्च मानं सातडू रुषं त्यज मुदं कुरु । प्रसीद बाले ! कालेऽस्मिन् गतः कालो न यास्यति ॥ अनानित्यताप्रकाशनरूपो विभावस्तत्प्रकाशितो निवेदश्च झारप्रतिकूलो व्यमि. चारिभाषः । क्रुध्यतु नाम नमान्दा पतिरपि मन्दादरो भवता । उरिद बदामो मम सखि ! दामोदरः सर्वम् । अत्र निःशत्वं वीरानुभावः । अनुचितबन्धता तु दिव्यनायकेषु विष्ण्वादिषु गुर्वादिषु च सम्मोगादिवर्णनम् । मदिव्येषु समुदलङ्घनं सथाकोपफलादिवर्णनम् । एवं ·राकागमसहिते चन्द्रालोके- धीरोदात्तादिषु कातर्यादिवर्णनम् । एवं नायिकाया अनेककामुकविषयरत्यादिवर्णनम् । इदं च शाब्दबोधजनफेच्छाप्रतिबन्धकतया शाब्दबोधप्रतिबन्धद्वारा रसोद्बोधप्रतिबन्धक मिति दिक ॥ २८॥ अर्थदोषानाह- अपुष्टोऽर्थो विशेष्ये चेन्न विशेषो विशेषणात् । विशन्ति हृदयं कान्ताकटाक्षाः खानविषः ॥ २९ ॥ अपुष्ट हति । एतेषामन्वयव्यतिरेकानुविधायित्वादर्थदोषत्वम् । विशेष्यो। स्कर्षानाधायकविशेषणत्वमपुष्टत्वम् । खानत्विष हति लक्ष्यम् । एतदसुपादाने बाधा. भावात॥२९॥ कष्टः स्पष्टावबोधार्थमक्षमो वाच्यसन्निभः । व्याहतश्चेद्विरोधः स्थानिमयः पूर्वापरार्थयोः ॥ ३० ॥ सहस्रपत्रमित्रं ते वक्त्रं केनोपमीयते । कुतस्तस्योपमा यस्य पुनरुक्तः सुधाकरः ॥ ३१ ॥ कष्ट इति । आसत्यादिसत्त्वेऽपि बिलम्बबोध्यत्वं कष्टत्वम् । वाच्यसनिम इति लक्ष्यम् । वाचि वचने न सम्यक् शीघ्र निभासत इत्यर्थः । वाध्यसदृश इति प्रतीते. रक्तार्थबोधे विलम्बः । यथा - रविचित्रचामोंकारेषु स्फुटामलबिन्दुतां रचयितुममूरुञ्चीयन्ते विहायसि तारकाः । स्वरविरचनायाsसामुच्चैरुदात्ततया हृताः शिशिरमहलो बिम्बादस्मादसंशयमंशवः । व्याहतइति । पूर्वार्थस्य स्तुतेनिन्दाया वा परार्थेन स्तुत्या निन्दया था विरोधो व्याहत इत्यर्थः । स्तुत्यरूपेण निन्दायां निन्धरूपेण वा स्तुतौ व्याहविरिति भावः । सहस्त्रेति । कमलसारण्येन स्तुत्यस्य मुखल्योपमानामविप्रदर्शनेन कमल- सास्यमेव निन्यतारूपं प्रतीयते , तत्र विरोध इति । 'देवि! त्वन्मुखपजेन शशिनः शोभातिरस्कारिणा । : पश्याऽब्जानि जितानि तानि सहसा गच्छन्ति विच्छायताम् ॥' इत्युदाहरणं स्पष्टम् । अन्न पळूजत्वेनैव स्तुत्यस्य तेनैव निन्धत्वात् । मिन्येनैव स्तुती यथा- गेस्तनी मधु पीयूषमस्तु लोकमनोमुदे । मदनोन्मत्तचाङ्गीवचोमधु मुहे मम ॥ . मन्त्र मधुस्वेन निन्दा स्तुतिश्च । पुनरुक्तमाह-कुत इति । मत्र केनोपमीयत.

·द्वितीयो मयूखः। - इत्यस्यानुषङ्गः, पुनरुक्त इत्यस्यावृत्तिश्च । चन्द्रा यस्य मुखस्य पुनरुको व्यर्थः, तस्य मुखस्य कुत उपमा । अयमर्थः 'केनोपमीयता इत्यनेन पुनरुक्क इत्याशयः । यद्वा केनो. पमीयत' इत्यनुषङ्ग विनापि 'कुतस्तस्योपमा' इत्यनेनोपमानिषेधात्मधाकरस्य व्यर्थत्व. मर्थ सिद्धमिति श्लोके तदुक्तिः पुनरुक्तिरित्यर्थः । यथा वा- नाभूभूमिः स्मरसायकानां नासीदगन्ता कुलजः कुमारः। नाऽस्थादपन्था धरणेः कणोऽपि ब्रजेषु राज्ञां युगपदू बजत्छ । अन्न प्रजात्स्विति 'नासीदगन्तेति पुन कम् । अयं च भीताश्वासनादौ गुण इत्यनित्यदोषः ॥ ३०-३१ ॥ दुष्क्रमग्राम्यसन्दिग्धास्त्रयो दोषाः क्रमादमी । त्वद्भक्तः कृष्ण! गच्छेयं नरकं स्वर्गमेव वा ॥ ३२॥ एक मे चुम्बनं देहि तव दास्यामि कञ्चुकम् । बूत कि सेव्यतां चन्द्रमुखीचन्द्रकिरीटयोः ॥ ३३ ॥ दुष्कमेति । अनुचितक्रमेणाभिधानविषयत्वं दुष्कमत्वम् । दैदग्धीराहित्येनो- च्यमानार्थत्वं ग्राम्यत्वम् । वक्तृतात्पर्यनिश्ये प्रमाणान्तरापेक्षित्वं सन्दिग्धत्वम् । क्रमेणोदाहरणान्याह । त्वद्भक्त इति । अत्र नरकस्यादावुक्तिः । 'स्वर्ग नरकमेव बेति युतम् । यथा वा- भूपालरत्न ! निर्दैन्यप्रदानप्रथितोत्सव ! | विश्राणय तुरङ्गमे मातङ्ग वा मदालसम् ॥ अन्न प्रार्थितबहुमूल्यवस्त्वप्रातव्यत्वसम्भावनयाऽल्पमूल्यवस्तुप्रार्थनस्योचितत्वेन मातङ्गन्याचनोत्तरं तुरङ्गयाचनस्य युक्तत्वम् । 'एक मे इति प्राम्योतिः। अत्र चुम्ब- नादिपदानामग्राम्यत्वेऽपि ताशार्थस्याविदग्धपुरुषवाक्यार्थतया ग्राम्यत्वमित्याशयः । तेति । अत्र तात्पर्यविषयनिश्चये प्रमाणान्तरापेक्षा ॥ ३२-३३ ॥ अनौचित्यं कीर्तिलतां तरङ्गयति यः सदा । प्रसिद्ध्या विद्यया वापि विरुद्धं द्विविधं मतम् ।। ३४ ॥ न्यस्तेयं पश्य कन्दर्पप्रतापवलद्युतिः । केतकी शिखरे शम्भोर्धचे चन्द्रकलातुलाम् ॥ ३५ ॥ अनौचित्यमिति । अनौचित्यम् अयोग्यसम्बन्धः। कीतिलतायास्तरसम्बन्धा. ऽयोग्यत्वात् । प्रासद्धयेति । कविप्रसिद्धयेत्यर्थः । तेन कविप्रसिद्धिविरोध एव दोषो न लोकान्तरप्रसिद्धिविरोध इत्याशयः । विधयेति । शास्त्रेणेत्यर्थः । आधोदाहरणम्- न्यस्तेति । अत्र प्रतापस्य धवलद्युतिः कविप्रसिद्धिविरुद्धा । प्रतापयुतिस्तु कवि. ४ ·२६ राकागमसहिते चन्द्रालोके- - - प्रसिद्धति लोकप्रसिद्धिविरोधेपि न दोषः । यथा वा-- जानेऽमुना कर्णलतामयेन पाशद्वयेन च्छिदुरेतरेण । एकाकिपाशं वरुणं विजिग्येऽनङ्गीकृतायासतती रतीशः ॥ कामस्य पाशः कविप्रसिद्धिविरुद्धः । द्वितीयोदाहरणम् - केतकीति । शम्भुशेखरे केतकी पुराणविरुद्धा। विधाय दूरे केयूरमनाङ्गणमङ्गना । बभार कान्तेन कृतां करजक्षतमालिकाम् ॥ मन्त्र कामशास्त्रविरोधः। एवं शास्त्रान्तरविरोध जयः । अन काव्यप्रकाशे अनवीकृतत्वं दोषः । तच्च बहुशः प्रतिपाद्यस्यार्थरू कयोतया कथनम् । यथा- प्राप्ताः श्रियः सकलकामदुधास्ततः कि दत्तं पदं शिरसि विद्विषतां ततः किम् । सन्तर्पिताः प्रणयिनो विमवैस्ततः कि कल्प स्थितं तनुभृतां तनुभिस्ततः किम् ॥ इति । तत्तु कथितपदान्तर्गतमिति नोक्तम् ॥ ३४-३५ ॥ सामान्यपरिवृत्तिमाह- सामान्य परिवृत्तिः स्यात्कुण्डलच्छविविग्रहा । विशेषपरिकृत्तिः स्यादनिता मम चेतसि ।। ३६ ।। सामान्येति । अपेक्षितार्थसमर्थकसामान्यरूपोक्तित्यागेनाऽनपेक्षितविशेषोपादान. मित्यर्थः । कुण्डलच्छवीति लक्ष्यम् । कनकालङ्कारविशेषः कुण्डलम् । विग्रहे कनक- कान्तेर्विवक्षणेनाऽपेक्षितकनकसामान्यरूपत्यागेन विशेषरूपकुण्डलोक्तिः । यथा वा- कल्लोलवेल्लितद्वषत्परुषप्रहारै रत्नान्यमूनि मकरालय ! मा वर्मस्थाः । कि कौस्तुभेन विहितो भवतो न नाम यामाप्रसारितकरः पुरुषोत्तमोऽपि ॥ अत्र सर्वरत्नसाधारणधर्मेण कौस्तुभस्योपकारकत्वे वाच्ये कौस्तुभत्वविशेषधर्म- णोकमिति सामान्यपरिवृत्तिः । 'एकेन किं न भवतो विहितो न नामेति युक्तम् । विशेषपरिवृत्तिरिति । अपेक्षितविशेषत्यागेनाऽनपेक्षितसामान्याभिधानमित्यर्थः । वनितेति लक्ष्यम् । अत्र वनितात्वसामान्येन सर्ववनितानामिच्छाविषयत्वासम्मवात् वल्लमात्वादिरूपेणापेक्षितविशेषाभिधानत्यागः । यथा वा- श्यामां श्यामलिमानमानयत भोः ! सान्द्रमपीकूर्चकै. स्तन्त्रं मन्त्रमय प्रयुज्य हरत श्वेतोत्पलानां श्रियम् । चन्द्रं चूर्णयत क्षणाच कणशः कृत्वा शिलापट्टके येन द्रष्टुमहं क्षमे दश दिशस्तद्वक्त्रमुद्राडिताः ॥ अन्न तमस्विन्याः श्यामतया श्यामीकरणासम्भवात् रात्रिविशेषो विरहिंदुःखदो ·द्वितीयो मयूखः। वाच्यस्तत्परित्यागः । एतेन काव्यप्रकाशोक्तयोः सनियमानियमपरिवृत्तिदोषयो. रप्यन्त्रैवान्तर्भावः । अनियमः सामान्य सनियमो विशेषः तत्परिवृत्तिस्तत्त्यागः । तथा साकासशोषल्यापि न्यूनपदत्वेऽन्तर्भावः । तथा अनुपयुक्तस्थाने समर्पितार्थकत्वरूपा. ऽपदयुक्तत्वमपि व्याहतान्तर्गतमित्येते नोक्ताः ॥ ३६ ॥ द्वौ स्तः सहचराऽचारुविरुद्धान्योन्यसङ्गती। ध्वालाः सन्तश्च तनयं स्वं परं वा न जानते ।। ३७ ॥ सरोजनेत्र ! पुत्रस्य मुखेन्दुमवलोकय । पालयिष्यति ते गोत्रमसौ नरपुरन्दरः ॥ ३८ ॥ द्वाविति । सहचराचारुत्वं विरुद्धान्योन्यसम्बन्धश्चेति द्वौ दोषावित्यर्थः । सह- चरैति भावप्रधानो निर्देशः । अवारसाहचर्यमित्यर्थः । तव स्तूयमानेइत्कृष्टैः सह निकृष्टस्य, निन्द्यमानैनिकृष्टः लहोत्कृष्टस्य वैकक्रियान्वयः । ध्वाजा इति लक्ष्यम् । वाक्षाः काकाः । स्तूयमानैः सद्भिः काकैः साहवर्य निकृष्टसाहचर्यम् । यथा वा-- दुष्टसङ्गेन दौःशील्यं विपत्तियंसनेन च । अपथ्यचर्यया व्याधिविद्याऽभ्यासेन वर्धते ॥ *अयमलङ्कारदोषेऽन्तर्गत:* (१)। विरुद्धसम्बन्धमुदाहरति-सरोजनेति । अयमेव प्रकाशितविरुद्ध इति काव्यप्रकाशोकिः । अत्र सरोजानामिन्दुसम्बन्धो विरुद्धः पुरन्दरस्य गोत्रपालन च । अत्र विध्ययुक्तत्वमनुवादायुकत्वं च दोषद्वयमधिक- मुकं काव्यप्रकाशे, तदविमृष्टविधेयांशाइनप्रक्रमाद्वा न भिन्नम् । अश्लीलत्वं च नार्थदोष इत्यजीकृत्य नोकम् ॥ ३७-३८ ॥ पदे पदो वाक्यांशे वाक्ये वाक्यकदम्बके। यथावकापामभ्यूहेदोषान शब्दांशसंश्रयान् ॥ ३९ ॥ पद इति । पदे सुबन्ततिरुन्तादौ, पदांशे प्रत्ययादौ, वाक्यांशे समासे खण्ड. वाक्ये च, वाक्ये महावाक्ये, वास्यकदम्बके प्रबन्धे, पथावकाशं यथासम्भव. मित्यर्थः । श्रुतिकटुत्वं पदादिसर्वगतम् । व्युतसंस्कृतित्वासमर्थत्वनिरर्थकत्वानां पद. निष्ठत्वमेव । वाक्ये शक्यभावेन अवाचकत्वमपि पदतदेकदेशनिष्टमेव*(१)। विष्टत्वं समासनिष्टमेव । अविमृष्टविधेयांशत्वं विरुद्धमतिकृत्वमपि तथैव । यकारो अयमेव मे यदरयः' इत्यत्र वाक्यगतमविमृष्टविधेयांशत्वम् । सङ्कीर्णत्वं तु वाक्यगतमेव । अस्थानस्थपदत्वं पदगतमेव न वाक्यगतम् । दूरान्वयरूपस्य पदस्य पदे 'सङ्कीर्णे . (१) *एतचिन्हालितं नास्ति क-पुस्तके । (२) चिन्हावितोऽशो नास्ति क-पुस्तके।

·राकागमसहिते चन्द्रालोके- - - वाऽन्तर्भावात् * (१) । एवमन्यदप्यूह्यम् । क्रमेणोदाहरणानि-वीप्लोत्सर्पन्मुखा वहीं जहे शस्तृणम् ।' अन्न समासगतम् आमिति, पदैकदेशगतं 'बहीं जहे। इति । 'दैवत' इत्युदाहृतमप्रयुक्तं प्रत्ययगतमिति पदैकदेशनिष्ठम् । समासगतं तु- स रातु वो दुश्च्यवनो भावुकानां परम्पराम् । अनेडमूकताथैश्च धतु दोषैरसमतान् । अनेदमूकता मूकबधिरतेति समासोऽप्रयुक्तः । बहुधाऽन्यानि उकोदाहरणेष्वेव समासगतान्युदाहृतानि । तान्येव विश्लेषे पदद्वारेणेव वाक्यगतानीति न मित्रान्युदा. हियन्ते । वाक्यगतमविमृष्टविधेयांशं यथा- आनन्दजाश्रुभिरनुस्त्रियमाणमार्गान प्राक् शोकनिर्गमितनेत्रपयःप्रवाहान् । चक्रे स चक्रनिभचक्रमणच्छलेन नीराजनां जनयता निजबान्धवानाम् ॥ अत्र द्वितीय चरणार्थस्योदयस्य प्राथम्यमपेक्षितमिति रचनानिष्ठो दोषः । पदांशे समासनिष्टमेव । पदांशे निरर्थक यथा- मादावानपुञ्जलिप्तवपुषां श्वासानिलोल्लासित- प्रोत्सर्पद्विरहानलेन च ततः सन्तापितानां हशाम् । सम्प्रत्येव निषेकमश्रुपयसा देवस्य चेतोभुवो- मल्लीनामिव पानकर्म कुरुते कामं कुरङ्गक्षणा ॥ अन्न 'शामिति बहुवचनमात्मनेपदं च । दमस्वसः सेयमुपैति तृष्णा जिष्णोर्जगत्यग्रिमलेण्यलक्ष्मीम् । हां यदग्धिस्तव नाम दृष्टित्रिभागलोमातिमसो विमति । अन्न न निरर्थकम् । अवाचकं यथा- चापाचार्यत्रिपुरविजयी कार्सवीर्यों विजेयः शस्त्रव्यस्तः सदनमुदधिभूरियं हन्तकारः । अस्त्येवैतकिमु कृतवता रेणुकाकण्ठबाधां बद्धस्पर्धस्तव परशुना लजते चन्द्रहासः ॥ अनविजेया इति कृत्यप्रत्ययः कप्रत्ययार्थल्यावाचकः । विरुद्धमतिकृयथा-- शायी ते विधिनाऽस्ति वञ्चिता मुखस्य लक्ष्मी तव यन्न वीक्षते । असावपि श्वस्तदिमां नलानने विलोक्य साफल्यमुपैतु जन्मनः ॥ अन्न द्विवचनं नेत्रचतुष्टयप्रतीतिकृत् । एवमन्यान्युदाहर्तव्यानि । वस्तुतोऽप्रयुक. निहतार्थावाचकान्यसमर्थान्तर्गतान्येवेति न भिन्नान्युदाहर्तव्यानि ॥ ३९ ॥ (१) इयानंको नास्ति ख-पुस्तके ।

·द्वितीयो मयूखः। इदानीमुक्तदोषाणामपवाद वक्तुं दोषाङ्कुशलक्षणमाह- दोषमापतितं स्वान्ते प्रसरन्तं विशृङ्खलम् । निवारति यस्त्रेधा दोषाङ्कुशमुशन्ति तम् ॥ ४० ॥ दोषमिति । स्वान्ते आपतितं ज्ञातं विश्वकर्स, प्रसरन्तं प्रतिबन्धकाभावेनार्या- ऽवबोधरसोत्पत्तिप्रतिबन्धेन वा दोषत्वेन निश्चितं त्रेधा प्रकार(य)रूपेण निवारयति, स दोषाङ्कुशो दोषापवाद इत्यर्थः ॥ ४० ॥ प्रकारत्रयमाह- - दोषे गुणत्वं तनुते दोषत्वं वा निरस्यति । भवन्तमथवा दोषं नयत्यत्याज्यतामसौ ॥४१॥ दोष इति । गुणत्वज्ञानं कविसमयकृतदोषाभावत्वज्ञान प्रलेपानुप्रासादिनिर्वा । तयाऽऽवश्यकत्वरूपात्याज्यत्वज्ञानं वेत्यर्थः ॥ ११ ॥ तत्राघोदाहरणमाह- मुखं चन्द्रश्रियं धत्ते श्वेतश्मश्रुकराकुरैः । अत्र हास्यरसोद्देशे ग्राम्यत्वं गुणतां गतम् ॥ ४२ ॥ मुखमिति । हास्यरसपोषकत्वादू ग्राम्यत्वस्य गुणत्वम्, स्त्रीविदूषकाधुको च । एवं कुपितोको वर्णनीये नृसिंहादौ रौद्ररसपोषकत्वात् श्रुतिकटुत्वं कष्टत्वं च गुणः । एवं तत्तच्छायाभिशे बोद्धरि वक्तरि वाऽप्रतीतत्वम् । एवमश्लील सुरतगोष्ठीषु शमकथास वैराग्यजनिकास शापाद्युत्कौ च गुणः । *नियतार्थप्रतिपत्तव्याजस्तुत्यादिपर्यवसायित्वे सन्दिग्धं गुण- (१) । हर्षमयादियुक्तवक्तवाक्ये न्यनाधिकपदत्वं वा गुणः । यथा- ममासनाधं भव मण्डन, न न, प्रिये ! मदुल्सङ्गविभूषणं भव । अहं भ्रमादालपमङ्ग! मृष्यतां विना ममोरः कतमत्तवासनम् ॥ लाटानुप्रासेान्तरसष्क्रमितवाच्ये विहितानुवादे च कथितपदत्वं गुणः । स्वरूपा- ख्यापको यत्रान्तिमो भावस्तत्र पतत्प्रकर्ष गुणः । एवमन्यत्राप्यूह्यम् ॥ ४२ ॥ द्वितीयस्य दोषत्वं वा निरस्यति' इत्यस्योदाहरणमाह- तव दुग्धाब्धिसम्भूतेः कथं जाता कलङ्किता । कवीनां समयाद्विद्याविरुद्धोऽदोषतां गतः ॥ ४३ ॥ तवेति । चन्द्रस्य दुग्धसमु सम्भवल्य कविसमयेन दोषाभावमात्रं न गुणत्वम् , रसादिपरिपोषकत्वाभावात् । एवं पुनरुकिरपि कचिन्न दोषः । यथा-अवतंसकुण्डल. शेखरज्यादिपदानां कर्मावतंसकर्णभूषणशिरोऽवतंसधनुर्ध्यावाचित्वेऽपि । 'अस्याः कर्णा. - (१) चिहान्तर्गतं नास्ति क-पुस्तके ।

·राकागमसहिते चन्द्रालाके- - वतंसेन जितं सर्व विभूषणम् ।' इत्यादौ पुनः कर्णादिपदप्रयोगे कर्णस्थितित्वरूपार्थ. विशेषगमकतया दोषाभावः । अत एव 'ज्यावन्धनिष्पन्दभुजेने त्यादौ न धनुरारूढत्व. प्रत्ययः । एवं नीरसे श्रुतिकटुत्वकष्टत्वयोन दोषत्वम् , दूषकताबीजाभावात् । एवं यत्रान्तिमो मागो वाक्यान्तरप्रतिपत्तिकृत् , यन्त्र वा हेतुप्रतिपाइकं विशेषणम् , तत्र समालपुनरातत्व न दोषः ॥ ४३ ॥ तृतीयोदाहरणमाह- दघार गौरी हृदये देवं हि-मकराङ्कितम् । अत्र श्लेषोदयात्रैव त्याज्यं हीति निरर्थकम् ॥ ४४ ॥ दधारेति । हिकारस्य बलेषनिर्वाहकतया आवश्यकत्वात् । यथा वा- पत्यौ वृते तयाऽन्यस्मिन् यदर्थ गतवानसि । उद्वेगेन विमानेन किमनेनापि-धावता ॥ अन भपिपदं न विद्यते पिधा यस्येति श्लेषनिर्वाहकम् । एवमप्रयुक्तनिहतार्थयो. रपि न दोषत्वम् । यथा- येन ध्वस्तमनोभवेन बलिजित्कायः पुरस्त्रीकृता यश्योवृत्तभुजङ्गहारवलयोगङ्गां च योऽधारयत् । पस्याहुः शशिमच्छिरोहर इति स्तुत्यं च नामाऽमरा: पायास स्वयमन्धकक्षयकरस्त्वां सर्वदोमाधवः । अन्न माधवपक्षे शशिमबन्धकक्षयकरशब्दावप्रयुक्तनिहतार्थों। एवमन्यदप्यूह्यम् । इदमुपलक्षणम् , अनुकरणे सर्वेषां दोषाणामवूषकत्वात् । यथा- भवदासो दीनः क्षुदुपशमहेतोः प्रतिदिन भवान मिक्षां देहीत्यविरतमवोचं यदवचः । म तत्ते छज्जायै भवति नटतः प्रोज्झ्य वसनं परं त्वां वा मृष्यत्यहह! जगदम्बा कथमिव । अन्न भवच्छब्दयागे मध्यमपुरुषश्च्युतसंस्कृतिरनुकरणत्वान्न दोषः । न चाऽनुक. रणस्य परोक्यनुवादरूपतया नेदमनुकरणमिति वाच्यम्, काववादुक्त्यनुवादस्यैवानुः करणत्वात् । भिक्षा यच्छत्विति परमवोचमिति पाठे तु न दोषः । एषमन्यत्राप्यू. ह्यम् । एवम् टक्करसदोषाणां कचिदपवादो मूलेऽनुक्तोऽपि सुधीभिरूयः । कश्चित्तूच्यते- अन्याङ्गत्वेन बोध्यत्वेनोको दोषो न कस्यचित् । कस्यचिदू व्यभिचारिणो रसस्य स्थायिभावादेः शाब्देनोको न दोष इत्यर्थः । यथा- औत्कण्ठ्य लज्जादरमथरं ते प्रेङ्कल्पदाब्ज शयने रसेन । निद्रामर मोचयितुं न्यवेशि हा ! हन्त !! तत्तन्धि ! मयैव दग्धम् ॥ अत्र व्यभिचारिभावानामौत्कण्ठ्यादीनामन्यास्वात् शृङ्गारस्य करुणात्वात - - ·द्वितीयो मयूखः। ३१ - कवणरसस्य बोध्यत्वेन वा शब्देनोकावपि न दोषो रसावबोधप्रतिबन्धामावादङ्गिनो रसस्य पोषाच्च । एवमलङ्कारदोषा मूलेऽनुक्ता अपि स्वयमूहाः । केचित्तच्यन्ते । तत्र शब्दालङ्कारदोषा:- प्रसिद्धयभावो वैफल्यं प्रातिकूल्य रसस्य च । पादहीनत्वमित्येषां शब्दालङ्कारदुष्टता ॥ यथा-- कुबेर: कुबराच चक्री चक्रे हारहरीन । यस्य स्तौति, स वो दद्यात् शिवस्य स्यन्दनः शिवम् ॥ अत्रेडशी स्तुतिरनुप्रासानुरोधेनैव कृता न तु पुराणादिषु प्रसिद्धति प्रसिद्धयमावः। येनानुप्रासादिना वाच्यख्य चारुत्वं न प्रतीयते स विफलः । यथोदाहरिष्यमाणे वृत्त्यनुप्रासे अमन्दानन्दसन्दोहस्वच्छन्दास्पन्दमन्दिरम् । इति रसप्रतिकूलवर्णरिता. अनुप्रासादित्वं रसपातिकूल्यम् । यथोदाहरिष्यते । वीप्सोत्सर्पन्मुखाई बहीं जह्वे शस्तृणम् । ललना रमसं धत्ते धनाटोपे महीयसि । अत्र शृङ्गारप्रतिकूलवर्णता । अनुप्रासयमकादेरेकस्मिन् पादादाववृत्तित्वं पादहीन. त्वम् । यथाऽनैवोत्तरार्धेऽनुप्रासहीनत्वम् । एवं यमकादिहीनत्वमवसेयम् । यथा वा- महह! सह मघोना श्रीप्रतिष्ठासमाने निलयमभि नलेऽथ एवं प्रतिहासाने । अपतदमरमतिबद्धव कीर्ति- गलबलिमधुबाप्पा पुष्पवृष्टिनमस्तः । एते च प्रसिद्धिविरुद्धाऽपुष्टार्थत्वाप्रयुक्तत्वान्तर्गता इति काम्यप्रकाशः। एवमर्थालङ्कारदोषाः । जातिप्रमाणधर्माणां न्यूनत्वाधिक्ययोरपि । अप्रसिद्धथा च वचनलिङ्गभेदेन वा पुनः ॥ कालस्य पुंसश्च विधेमदो वैरूण्यमेव च । उपमानस्य दुष्टत्वमुपमादिषु दुष्टता ॥ क्रमेणोदाहरणानि- चण्डालैरिव युष्माभिः साहसं परमं कृतम् । वन्हिस्फुलिङ्गक इव भानुरस्ति प्रकाशकृत (१)। इदं न्यूनोपमम् । अयं पद्मासनासीनश्चक्रवाको विराजते । युगादौ भगवान् वेधा विनिर्मित्सरिव प्रमाः ॥ १ वह्निस्फुलिङ्ग इव भानुरयं चकास्ति-इति छ ।

·३२ राकागमसहिते चन्द्रालोके- M । पातालमिव नाभिस्ते स्तनौ क्षितिधरोपमौ । वेणादण्डः पुनरपि कालिन्दीपातसन्निभः ॥ हृदमधिकोपमम् । पिशङ्गमौजीयुजमर्जुनच्छवि वसानमेणाजिनमञ्जनयुति । कर्पूरसारद्युतिराजिमश्रियं विडम्बयन्त शितिवाससस्तनुम् ॥ अनोपमानस्य मौजीस्थानीयो धर्मो नोकः, उपमेये व गौरत्वमनुक्त्वैवोपमाने उक्तमिति धर्मतो न्यूनाधिकोपमत्वम् । सुवर्णसूत्राकलिताधराम्बरामिति पाठे तु न दोषः । 'चिन्तारवमिव च्युता इत्यादौ लिङ्गभेदः । 'सक्तवो भक्षिता देव ! शुद्धाः कुलवधूरिख ।' इत्यादौ वचनभेदः । अतिथिं नाम काकुत्स्थात्पुत्रमाप कुमुदती । पश्चिमाद्यामिनीयामात्प्रसादमिव चेतना । इत्यत्र यथा चेतना प्रसादमाप्नोति तथेयं पुत्रमापेति कालभेदः । विधाजसे मकरकेतनमर्चयन्ती बालप्रवालविटपप्रभवा लतेव।। हत्यत्र 'लता विभाजते इति सम्बोध्यमाननिष्ठस्याऽसम्बोध्यमानोपमाननिष्ठतया व्यत्यासात पुरुषभेदः । 'गङ्गेश्व प्रवहतु ते सदैव कीर्तिरित्यादौ 'प्रवहतीति विधिभेदः । 'नलेन भायाः शशिना निव त्वया सभायाधिशया शशीव।' इति च । 'अनामि. काव्यशशिनामित्यादौ प्रसिद्धय- भावाविरूपता, 'जाज्वल्यमाना इव वारिधारा' इत्पादावसम्भवात् । इत्युपमा- शेषाः । एवमुत्प्रेक्षायां साधय॑मानवाचकसम्भावनाद्यवाचकयथापदसमभिव्याहारो दोषः । बहुधा सर्वेऽम्पलङ्कारा उपमागर्मा एवेति तदोषैरेव सर्वेषामलाराणां दोषा ज्ञेयाः । एतेषां चाऽनुचितार्थत्वन्यूनाधिकपदत्वमानप्रक्रमत्वरूपतेति काव्य. प्रकाश: ॥४४॥ महादेवः सत्रप्रमुखमखविधैकचतुरः सुमित्रा तद्भक्तिप्रणिहितमतिर्यस्य पितरौ । द्वितीयस्तेनासौ सुकविजयदेवेन रचिते चिरं चन्द्रालोके मुखयतु मयूखः सुमनसः ॥ ४५ ॥ इति श्रापीयषवर्षपण्डितजयदेवविरचिते चन्द्रालाकालङ्कारे दोषविचारो नाम द्वितीयो म्यूखः । विश्वेश्वरापराख्यस्य गागाभट्टमनीषिणः । चन्द्रालोकमयूखेऽभूद द्वितीये विवृति: शुभा ॥ इति मीमांसकगागाभट्टकृतौ चन्द्रालोकटीशयां राकागमे द्वितीयो मयूखः । D0000000 soo

·तृतीयो मयूखः।
काव्यलक्षणोदेशक्रमेण लक्षणान्याह-
अल्पाक्षरा विचित्रार्थख्यातिरक्षरसंहतिः ।
उषाकान्तेनाऽनुगतः शूरः शौरिरय पुनः ॥१॥
अल्पाक्षरेति । बह्वर्थप्रत्यायकाल्पाक्षरवस्वमक्षरसंहतित्वम् । उदाहरणम्-
उषाकान्तेनेति । अनिरुद्धेनेत्यर्थः । उषाकान्तपदं बाणपुरवृत्तपौरुषस्मारकम् ।
अपायि मुनिना पुरा पुनरमायि मर्यादया
व्यतारि कपिना पुरा पुनरशोषि कल्पामिना ।
अमन्थि मुरवैरिणा पुनरबन्धि लङ्कारिणा
क नाथ ! वसुधापते ! तव यशोऽम्बुधिः काम्बुधिः ।
मन्त्र जैस्तैः पदैर्नानापुराणस्थकथानां स्मरणम् । अयं समासोक्तिभेदहति कश्चित्॥१॥
शोभा ख्यातोऽपि यद्दोषो गुणकीया निषिध्यते ।
मृषा निन्दन्ति संसारं कंसारियंत्र पूज्यते ॥२॥
शोभेति । गुणकथनेन दोपतिरस्कार शोभेत्यर्थः । यथा वा-
श्यामानां खलु गोकुलेषु वसतिः सख्यं गवामकः
किच ग्राम्यजनैः समं व्यवहृतिः श्लिष्टा तथाऽश्लीलगीः ।
आसां यद्यपि दुग्धगन्धि वसनं रूपं विदग्धेतर (2)
वैदग्ध्यं न, तथाप्यमूः स्मरचमूप्राया हरिप्रेमतः ॥
अभिमानो विचारश्चेहितार्थनिषेधकृत् ।
इन्दुर्यदि कथं तीव्रः सूर्यो यदि कथं निशि ॥ ३ ॥
अभिमान इति । कलिपतार्थप्रतिषेधकयुक्त्युपन्यासोऽभिमान इत्यर्थः ।
-
यथा वा-
न मन्मथस्त्वं स हि नास्तिमूतिर्न बाश्विनेयः स हि नाद्वितीयः ।
चिन्हैः किमन्यस्थवा तवेयं श्रीरेव ताभ्यामधिको विशेषः ॥-॥३॥
हेतुस्त्यक्त्वा बहूनर्थान् यत्रैकस्यावधारणम् ।
नेन्दुर्नार्कोऽयमौर्वाग्निः सागरादुस्थितो दहन् ॥ ४॥
हेतुरिति । अन्यदूषणेनैकपक्षावधारणं हेतुरित्यर्थः । अत्र चन्द्रलल्य 'दहानित्य-
नेनार्कत्वस्य 'सागरादुत्थित' इत्यनेन निरासपूर्वकमौर्वत्वस्थापनम् । अयमपन्हुतिभेद
इति कश्चित् ॥ ४ ॥

·३४ राकागमसहिते चन्द्रालोके- प्रतिषेधः प्रसिद्धानां कारणानामनादरः। न युद्धेन ध्रुवो स्पन्देनैव वीरा निवारिताः ॥५॥ प्रतिषेध इति । प्रसिद्धकारणाऽनादरेणाप्रसिद्धकारणादरः प्रतिषेध इत्यर्थः । युद्धस्य प्रसिद्ध कारणत्वं भूस्पन्दस्य त्वप्रसिद्धम् । अयं हेत्वपन्हुत्यन्तर्गतः ॥ ५ ॥ निरुक्तं स्यानिर्वचनं नानः सत्यं तथाऽनृतम् । ईदृशैश्चरितै राजन ! सत्यं दोषाकरो भवान् ॥ ६ ॥ निरुक्तमिति । नाम्नो निर्वचनमवयवार्थकथनद्वारा तदुत्पत्तिदर्शनं निरुकम् । तद् द्विधा-व्याकरणसाध्यं सत्यं प्रसिद्धावयवार्थकं वा, तदसाध्य मिथ्या स्वकल्पिता. वयवार्थकं वा । ईदशेरिति । अत्र 'दोषाणामाकर। इति व्याकरणलाध्यत्वात्सत्यम् । रञ्जनादाजेति व्युत्पत्ति मनसि निधाय राजनिति तदसाध्यत्वान्मिथ्या । 'राज़ दीसाविति धातो राजपदस्य निष्पत्तः । यत्तव स्तवविधौ विधिरास्वैश्वातुरी घरति तच्चतुरास्यः । स्वय्यशेषविदि जाप्रति शः सर्वविद्वतया शितिकण्ठः ॥ यथावा- हरिं परित्यज्य नलाभिलाषुका न लज्जले वा विदुषिब्रुवा कथम् । उपेक्षितेक्षोः करमाच्छमीरतादुरं वदे त्वां करमोरु ! भोरिति । इदं सत्यम् । यस्माचण्डं च मुण्डं च गृहीत्वा त्वमुपागता । चामुण्डेति ततो लोके ख्याता देवि! भविष्यसि ॥ इति मिथ्या। यथा प्रलादनाचन्द्र प्रतापात्तपनो यथा । तथैव सोऽभूदन्वर्थों राजा प्रकृतिरञ्जनात् ॥ इति च ॥६॥ स्यान्मिथ्याध्यवसायश्चेदसती साध्यसाधने । चन्द्रांशुसूत्रप्रथितां नमःपुष्पस्रजं वह ॥ ७ ॥ स्यादिति । साध्यसाधनयोमिथ्याभूतयोः कथन मिथ्याध्यवसायः । चन्द्रकिरण- सूत्रप्रथम कारणमाकाशपुष्पमाला कार्यम् , अभयारण्यसत्यत्वादित्यर्थः। तथा च- स्वर्भानुप्रतिवारपारणमिलहन्तोषयन्त्रोद्भव. श्वभ्रालीपतयालुदीधितिमधासारस्तुषारयुतिः । पुष्पेष्वासनतत्प्रियापरिणयानन्दाभिषेकोत्सने देवः प्राप्तसहस्रधारकलाश्रीरस्तु नस्तुष्टये ॥-॥७॥ !

·तृतीयो मयूखः । - सिद्धिः ख्यातेषु चेन्नाम कीर्त्यते तुल्यतोक्तये । युवामेवेह विख्यातो त्वं बलैर्जलधि लैः ॥८॥ सिद्धिरिति । तुल्यतासिद्धयर्थं प्रसिद्धसाहचर्येण कथनं सिद्धिरित्यर्थः । यथा वा- दुदोह गां स यज्ञाय सस्याय मघवा दिवम् । सम्पद्विनिमयेनोभो दधतुर्भुवनद्वयम् ॥ अयमपि 'गुणोत्कृष्टः समीकृत्य वचोऽन्या तुल्ययोगिते'ति तुल्ययोगितालङ्कारा. न्तर्गत इति कश्चित् ॥ ८॥ युक्तिविशेषसिद्धिश्चेद्विचित्रान्ति रान्वयात् । नवस्त्वं नीरदः कोऽपि स्वर्णैर्षसि यन्मुहुः ॥९॥ युक्तिरिति । विचित्रकर्मकथनेनोपमानापेक्षयोपमेये चमत्काराधायकविशेषसिद्धि- युक्तिरित्यर्थः । नव इति । जलदान्तरादृष्टसुवर्णवृष्टया वर्णनोये नीरदापेक्षया विशेष. सिद्धः। यथावा- एषा रतिः स्फुरति चेतसि कस्य यस्याः सूते रतिं श्रुतिरथ त्वयि वा तनोति । यक्षवीक्षणखिलीकृतनिर्जरत्व. सिद्धायुरध्वमकरध्वजसंशयं कः ॥ अयं व्यतिरेकालङ्कारभेद इति कश्चित् ॥ ९ ॥ कार्य फलोपलम्भश्चेद् व्यापाराद्वस्तुनोऽथ वा। असावुदेति शीतांशुर्मानच्छेदाय सुभ्रुवाम् ॥ १० ॥ कार्यमिति । व्यापाराद्वस्तुनो वा यन्त्र कार्यकथनं तत्कार्यम् । असाविति । चन्द्रस्य स्वतः उदयव्यापारेण च मानच्छेदफलजनकत्वं प्रसिद्धम् । नायके तत्फलवर्ण. नम् । अयं परिणामालङ्कारान्तर्गत इति कश्चित् ॥ १० ॥ इत्यादि लक्षणं भूरि काव्यस्याहुमहर्षयः। स्वर्गभ्राजिष्णुभालवप्रभृतीव महीभुजा ॥ ११ ॥ इत्यादीति । लक्षणं कान्यत्वज्ञापकम् । तेनैतादृशोकौ काव्यत्वं ज्ञेयम् । 'शुष्को वृक्षस्तिष्ठत्यो 'भद्रावत्र प्रज्वलत्यनिरु' इत्यादिषु न काव्यत्वम् । आदिना मजयन्तरेणाप्युकिषु काव्यत्वाशतिः । इतो मिया भूपतिमिर्वनं बनादरनिरुचैरटवीत्वमीयुषी । मिजापि सावापि चिरात्पुनः पुरी पुनः स्वमध्यासि विलासमन्दिरम् ॥

·राकागमसहिते चन्द्रालोके- इत्यादिषु अज्ञानादिवर्णनम् । यथा कनकतेजस्विललाटतादीनि राजचिन्हानि तथा काव्यलक्षणान्यपि बहू नीत्यर्थः ॥ ११ ॥ महादेवः सत्रममुखमखचियैकचतुरः सुमित्रा तद्भक्तिप्रणिहितमतिर्यस्य पितरौ । तृतीयस्तेनासौ सुकविजयदेवेन रचिते चिरं चन्द्रालोके सुखयतु मयूखः सुमनसः ॥ १२ ॥ इति श्रीपीयूषवर्षपण्डितजयदेवविरचिते चन्द्रालोकालङ्कारे लक्षणविचारो नाम तृतीयो मयूखः । विश्वेश्वरापराख्यस्य गागाभट्टमनीषिणः । चन्द्रालोकमयूखेऽभूत्तृतीये विवृतिः शुभा ॥ इति मीमांसकगागाभट्टकृतौ चन्द्रालोकरीकायां राकागमे तृतीयो मयूखः । -00000000 - चतुर्थों मयूखः । गुणान निरूपयति- श्लेषो विघटमानार्थघटमानववर्णनम् । स तु शाब्दः सजातीयैः शब्दैर्बन्धः सुखावहः ॥१॥ उल्लसत्ततुतां नीतेऽनन्ते पुलककण्टकैः । भीतया मानवत्यैव श्रियाऽऽश्लिष्टं हरिं स्तुमः ॥ २ ॥ श्लेष इति । श्लेषो द्विधा-अर्थश्लेषा शब्दश्लेपश्च । असम्भावितार्थस्य सिद्धत्वेन कथनमायः, बहुना पदानामेकवद्भासनं द्वितीय इत्यर्थः। उभयविधमुदाहरति- उल्लसदिति । इदं मानवल्या असम्मावितस्यालिङ्गानस्य सिद्धत्वेन कथनादायो- दाहरणम् । 'नीतेऽनन्ते श्रियाऽऽश्लिष्टमित्येकपदवद्वानादू द्वितीयोदाहरणम् । इदमेवा- नुसृत्य सरस्वतीकण्ठाभरणेऽपि श्लेषादिगुणानभिधाय, एका शब्दगुणा वाक्ये चतुर्विंशतिरित्यमी । अथैतानेव वाक्यार्थगुणत्वेन प्रचक्ष्महे । तेषां श्लेष इति प्रोको संविधान सुसूत्रता ॥ इति श्लेषल्यार्थगुणत्वमुक्तम् । न तस्यालङ्कारान्तर्गतिः । तख्य पर्यायपदो. पस्थाष्यपृथगर्थयोरेकोचारणविषयत्वरूपार्थवलेषात् पर्यायपदानुपस्थाप्यपृथगर्थयो(१). (१) 'पर्यायपदानुपस्याप्यपृथगर्थयो रित्यत्र 'मिवयोः शब्दयोरिति क- पुस्तके।

·चतुर्थो मयूखः। ३७ - कोच्चारणविषयत्वरूपशब्दश्लेषादपि भेदेन प्रतीतेः । अर्थश्लेषा यथा वा- उत्तिष्ठन्त्या रतान्ते भरमुरगपतौ पाणिनैकेन कृत्वा धृत्वा चान्येन वासो विलुलितकवरीभारसे वहन्त्याः । भूयस्तत्कालकान्तिद्विगुणितसरतप्रीतिना शौरिणा व शय्यामालिङ्गय नीतं वपुरलसलसद्वाह लक्ष्म्याः पुनातु ॥ साहित्यदर्पणे तु-श्लेषः क्रमकौटिल्याऽनुज्ज्वलत्वोपपत्तियोगरूपघटना। क्रमः क्रियासन्ततिः, विदग्धचेष्टितं कौटिल्यम् , अप्रसिद्धवर्णनाभावोऽनुज्ज्वलत्वम् , उपपादकक्रिया उपपत्तिः, एतत्प्रतिपादकसन्दर्भः श्लेषः । यथा- दृष्ट्वा कश्चित्प्रियतमे सहकासनसंस्थिते । निमील्य नेत्रे कस्याश्चित चुचुम्बान्यां रसाकुलः ॥ अन्न दर्शनादयः क्रियाः, उभयसमर्थनरूपं कौटिल्यम् , लोकव्यवहाराविरोधो. ऽनुज्ज्वलत्वम् , नेत्रनिमीलनादिकमुपपादकक्रियेति। इदमपि पूर्वोक्तश्लेषान्तर्गतमेव । "अल्पप्राणाक्षरबाहुल्यरूपौथिल्याभावः श्लेषः। स च वैदर्भरीत्यामाक्यको न गाड- रीत्याम् । तत्रानुप्रासमात्रस्य गणत्वात् । तेन, 'ममालि! मालती माला लोलालि- कलिला यथाइति गौडरीत्या काव्यमेव, वैदर्भरीत्यां तु न काव्यम् । किन्तु वैदर्भ- मालतीदाम लधित भ्रमरैरिति काव्यम् ।" इति काव्यादर्शः ॥ १-२ ॥ यस्मादन्तःस्थितः सर्वः स्पष्टमर्थोऽवभासते । सलिलस्येव सूक्तस्य स प्रसाद इति स्मृतः ॥ ३ ॥ यस्मादिति । सूतस्यान्तास्थितॊऽवभासते चमत्कारजनको भवति । स प्रसाद इत्यर्थः । एवं च प्रसादस्य वाक्यनिष्ठत्वमुक्तम् । अन्ये तु-"गुणानां वक्ष्यमाणरीत्या रसधर्मस्वादन्तःस्थितोऽर्थों रसो भासते तदाकारा चित्तवृत्तिर्भवतीति यावत् । तेन रसे झटिति प्रतीयमानत्वं झटिति प्रत्यायकत्वं च रचनायां स्वच्छतारूप: प्रलाद इत्यर्थः । अयं च सर्वरससाधारणः । तदुक्तम्- समर्पकत्वं काव्यस्य यतः सर्वरसान्प्रति । स प्रसादो गुणो ज्ञयः सर्वसाधारणक्रियः ॥ इति । शब्दार्थयोस्तु रखव्याकतया प्रसादबत्त्वमौपचारिकमित्याहुः । दण्डी तु-"प्रसिदार्थत्वं प्रसादः । यथा-'मलिनमपि हिमांशोलक्ष्म लक्ष्मी तनोतीति वर्णनम् । अयं दाक्षिणात्यरीत्याम् । गौडरीत्यां तु निन्दाप्रसिद्धत्वादिदं न वर्णनम् । किन्तु 'यथाऽनत्यर्जुनाऽब्जन्मसहक्षाको वलक्षगु(१) रिति वर्णनं युक्तमित्याह ॥ ३ ॥ कल (१) अनत्यर्जुन नातिश्वेतमर्थान्नीलम् अब्जन्म कमलं तेन सदृक्षस्तुल्योऽङ्कः . कलको यस्य तादृशो वलक्षगुश्चन्द्र इत्यर्थः । ।

·राकागमसहिते चन्द्रालाके- - समताऽल्पसमासत्वं वर्णाद्यैस्तुल्यताऽथ वा। श्यामला कोमला बाला रमणं शरणं गता ॥ ४ ॥ समतेति । बहुसमासाभावः समता, प्रक्रान्तप्रकृतिप्रत्ययाऽविपर्यासेनार्थस्या- विसंवादो वा समतेत्यर्थः । उभयविधस्योदाहरणं 'श्यामलेति । यथा वा- मही कृतार्था यदि मानवोऽसि जितं दिवा यद्यमरेषु कोऽपि । कुलं त्वयाऽलङ्कृतमोरगं चेन्नाधोऽपि कस्योपरि नागलोकः ॥ यशोऽधिगन्तुं सुखमीहितुं वा मनुष्यसंख्यामतिवर्तितुं वा । इति । दण्डी -"काव्यबन्धस्नेधा, मृद्वक्षरस्फुटाक्षरमिशाक्षरघटितः । मृदुत्वं चाल्पप्राणाक्षरत्वम् , स्फुटत्वं महाप्राणत्वम् । तत्तद्वन्धेषु वैषम्यामावः समत्वम् । इदमपि गौडरीत्या नावश्यकशमित्याह ॥ ४ ॥ समाधिरर्थमहिमा लसद्धनरसात्मना । स्यादन्तर्विशता येन गात्रमङ्कुरितं सताम् ॥ ५॥ समाधिरिति । येनार्थमहिम्ना लसद्धमरसात्मना प्रतिभासमाननिबिडरसरूपेणा- ऽन्तर्विषता ज्ञातेन सतामालद्वारिकाणां गात्रमरितं रोमाञ्चवद्भवति सोऽर्थपहिमा समाधिः । तेनान्यधर्मल्यान्यनारोपः समाधिरित्यर्थः । रसधर्मोऽन्तःप्रवेशनादिर) आरोग्यत इति । अयं च द्वधा, अयोनिरम्यच्छायायोनिश्च । अयोनिरकारगका । । यथा- एतयशःक्षीरधिपूरगाहि पतत्यगाधे वचनं कवीनाम् । एतद्गणानां गणनाडपात: प्रत्यर्थिकीतीः खटिकाः क्षिणोति ॥ द्वितीया यथा- निजनयनप्रतिबिम्बैरम्बुनि बहुशः प्रतारिता कापि। नीलोत्पलेऽपि विमृशति करमर्पयितुं कुहमलावी ॥ 'अन्न नीलोत्पलजयनयोरतिसादृश्य काव्येनोक मिति साहित्यदर्पणः। आरोहा. अवरोहरूपशब्दनिष्ठोऽपि समाधिः। आरोहावरोहश्च समासतदभावौ । उदाहरण- मिदमेव ॥ ५॥ माधुर्य पुनरुक्तस्य वैचित्र्यं चारुतावहम् । वयस्य ! पश्य पश्यास्याश्चञ्चलं लोचनाञ्चलम् ॥६॥ माधुर्यमिति । पुनस्त्वर्थे । माधुयं तु ठक्कस्य काव्यस्य चारुतावह चित्तद्रवीभाव. जमकं वैचित्र्यमित्यर्थः । द्रवीभावश्व-स्वाभाविककाठिन्य, मन्युक्रोधाविकृतदीसत्व,- हासादिकृतविक्षेपाभाव एव माधुर्यरचनाविशिष्टरत्याघाकाराऽनुविद्यानन्दोदोधरूपः । सच मारकरणशान्तजन्या इति काव्यप्रकाशः। 'द्रवीभाव एव माधुर्य रचनाजन्य चेवि दर्पणः। रचना व टवर्ग विना वर्गान्त्यानां वयंमूर्धस्थितिरूपा । 'वयस्येत्युदा.

·चतुर्थो मयूखः। । - हरणम् । अत्र 'चञ्चलामित्यादौ नकारस्य वय॑मूर्धस्थता स्फुटैव । यद्वा पुनरुकस्य चारुताजनकवैचित्रयं माधुर्यमित्यर्थः । पश्य पश्ये'त्युदाहरणम् । 'ग्राम्यत्वाभावो माधुर्यमिति दण्डी ॥ ६ ॥ ओजः स्यात्प्रौढिरर्थस्य संक्षेपो वाऽतिभूयसः। रिपुं हत्वा यशः कृत्वा त्वदसिः कोशमाविशत् ॥ ७ ॥ प्रोज इति । अर्थनिष्ठमोजः प्रौढोक्तिरूपम् । शब्दनिष्ठं संक्षेपरूपम् । अनाश्रयस्या. श्रयत्वेन कथनं प्रौढोक्तिः । 'रि हत्येत्युदाहरणम् । हननकर्तृत्वाऽनाश्रयस्य खगल्या- श्रयत्वोः । संक्षेपोक्तिः स्फुटैव । काव्यप्रकाशदर्पणौ तु- "ओजश्चित्तस्य विस्ताररूपदीपसत्वमुच्यते । वीरबीभत्सरौद्रेषु क्रमेणाधिक्यमस्य तु ॥ सोऽपि रचनानिष्ठ एव । रचना च माधुर्यवर्गसहिता समासबहुला । यथा- चञ्चगुजभ्रमितचण्डगदाभिघात- सञ्चूर्णितोक्युगलस्य अयोधनस्य । स्त्यानाऽवनधनशोणितशोणपाणि- रुत्तयिष्यति चास्तव देवि! भोमः ।" इत्याहतुः । 'समासभूयस्त्वमोजा इति दण्डी ॥७॥ सौकुमार्यमपारुष्यं पर्यायपरिवर्तनात । स कथाशेषतां यात: समालिङ्य मरुत्सखम् ॥८॥ सौकुमार्य मिति । अमङ्गलशब्दपरित्यागेन तत्पर्यायशब्दप्रयोगः सौकुमार्यम् । 'स कथाशेषता मित्युदाहरणम् । अग्नौ प्रविश्य मृत इत्यर्थस्य पर्यायेणाभिधानात् । वस्तुतस्त्वय(१)मश्लीलत्वाभावो न गुणान्तरम् ॥ ८ ॥ उदारता तु वैदग्ध्यमग्राम्यत्वात्पृथक् मता। मानं मुश्च प्रिये ! किञ्चिल्लोचनान्तमुदञ्चय ॥ १ उदारतेति। अग्राम्यत्वादिति, *ग्राम्यत्वाभावापेक्षया मिन्नेत्यर्थः (२) । 'मान मुञ्चेश्स्यादि लक्ष्यम् । 'विलोकयेत्युकावपि प्राम्यत्वाभावसथे उदारताया अभावा- भिनेत्याशयः । दर्पणस्तु-"उदारता विकटत्वम् , तब पदानां नृत्यत्प्रायत्वम् । तौजस्येवान्तर्गतमित्याह । “व्यग्योत्कर्षप्रत्यायकत्वमुदारत्वम् । यथा- अर्थिनां कूपणा दृष्टिस्स्वन्मुखे पतिताऽसकृत । तदवस्था पुनर्देव ! नान्यस्य मुखमीक्षते । (१) इदं नास्ति ख-पुस्तके । (२) चिहान्तर्गतः पागे नास्ति ख-पुस्तके ।

·राकागमसहिते चन्द्रालोके- - अन्न दातृतोत्कर्षप्रतीतेगरिति दडी ॥९॥ एवमष्टौ गुणानभिधाय वामनोक्तदशगुणान्तर्गतकान्त्यर्थव्यक्त्योरन्यत्रान्तभावं दर्शयनष्टौ गुणान् दृढीकरोति- शृङ्गारे च प्रसादे च कान्त्यर्थव्यक्तिसङ्ग्रहः । अमी दश गुणाः काव्ये पुंसि शौर्यादयो यथा ॥ १० ॥ तिलकाद्यमिव स्त्रीणां विदग्धहृदयङ्गमम् । व्यतिरिक्तमलङ्कारं प्रकृतेर्भूषणं गिराम् ॥ ११ ॥ शृङ्गारे चेति । शृङ्गाररसान्तर्गतः कान्तिगुणः । अर्थव्यक्तिश्च प्रलादगुणान्तर्गते- त्यर्थः । कान्तिरज्ज्वल । तच्च दीपरसत्वम् । अतो रसान्तर्गतेत्याशयः, "कान्तिः प्रसिद्धिविरोधाभावः। निषिद्धलाक्षणिकत्वरूपनेयार्थ स्वाभावोऽर्थव्यकिः । माधं यथा- गृहाणि नाम तान्येव तपोराशिवाहः । संभावयति यान्येव पावनैः पदपांसभिा॥ अनयोरनवद्याङ्गि! स्तनयोर्जम्ममाणयोः । अवकाशोन पर्याप्तस्तव बाहुलतान्तरे ॥ इति । 'मल्प निर्मितमाकाशमनालोध्यैव वेधसा । इदमेवंविधं मावि भवत्याः स्तनज़म्भणम् ॥' इति प्रत्युदाहरणम् । इयमतिशयोक्तिरिति केचित् । द्वितीयं यथा-'मही महा. वराहेण लोहितादुद्धृतोदधेरिति । प्रत्युदाहरणं तु- 'भूरिभारमरोन्ममा कालेन हरिणोद्धृता । भूः खुरक्षुण्णनागाऽसग्लोहितादुधेरिह ॥ इति । अन नागलोहितपदयोरिति दण्डी । उपसंहरति-अमी इति । दशेवि वामनमताभिप्रायेण । गुणालङ्कारविभागं सपादवलोकेनाह-पुंसीति । यथा शौर्य- कातरत्वादयो नियताः पुरुषधास्तथा श्लेषादयो गुणाः काव्यधर्मागतान् विना काव्यत्वं नास्तीत्याशयः । तिलकाचालङ्कारस्तु शरीरापेक्षया भिन्नः सकलशरीरशोभाजनको नतु शरीरधर्मः । एवमनुप्रासोपमादयोऽलवारा इति भावः । यथा घीणां प्रकृतेः स्त्रीशरीरस्य तथा गिरी प्रकृतेः काव्यस्येत्यक्षरार्थः । एवं च काव्यधर्मत्वं गुणत्वम्, काव्यशोमा- धायकत्वमलङ्कारत्वमिति भेदः । काव्यप्रकाश(कृत)स्तु-"गुणा न काव्यधर्माः । स्वर्गप्राप्तिरने नैव देहेन वरवर्गिनी । अस्या रदच्छदरलो न्यक्करोतितरां सुधाम् ॥ इत्यादौ गुणाभावेऽपि विशेषोक्तिव्यतिरेकालङ्कारमात्रेण काव्यपदप्रयोगात् । 'अदावा प्रज्वलत्यनिरुच्चै रित्यादावोजोगुणसत्वेऽपि तदप्रयोगाच । अतो रसधर्मत्वं ·चतुर्थो मयूखः । गुणत्वं काव्यधर्मत्वमलङ्कारस्वमिति भेदः । तत्रापि माधुर्योजःप्रसादाख्यास्त्रय एव गुणाः । शृङ्गारकरुणशान्तधर्मो माधुर्यम् । वीरबीभत्सरौद्ररस ओजः । सर्वरसधर्मः प्रसादः । श्लेषादयस्त्वत्रैवान्तर्गताः । केचित् समतादयस्तु दोषाभावरूपा न गुणा" इत्याहुः ॥११॥ वैचित्र्यलक्षणं व्यासो निर्वाहः पौहिरौचिती । शास्त्रान्तररहस्योक्तिः सङ्ग्रहो दिक् प्रदर्शिता ॥ १२ ॥ वैचित्र्यमिति । वैचित्र्यलक्षणं वैछियज्ञापकमित्यर्थः । व्यासादयो जीर्णोका न गुणाः, किन्तु वैचिन्यज्ञापका इत्याशयः । पदार्थस्य वाक्येनाभिधानं व्यासः । यथा- चन्द्रपदार्थस्य 'अ नयनसमुत्थं ज्योतिरिति वाक्येनाभिधानम् । निर्वाहो वर्णसमता । अन्यार्थकपदेम लक्ष्यनिर्देशः प्रौदिः । यथा-'दृग्युग्मविपुला च सेति । मन्त्र दृग्युग्मे विपुला विस्तृतेत्यर्थ केन लक्ष्यानुष्टुप्छन्दोभेदविपुलाभिधानम् । औचिती कविसङ्केत- प्रसिद्धथा वर्णनम् । शास्त्रान्तररहस्योकिर्यथा- अवादि भैमी परिधाप्य कुण्डले वयस्ययाभ्यामभितः समन्वयः । त्वदामनेन्दोः प्रियकामजन्ममि श्रयत्ययं दौधरी धुरं ध्रुवम् ॥ अत्र 'उभयस्थितैर्दुरुधरा(१) इति दुरुधरायोगो ज्योतिःशास्त्रे प्रसिद्धः । समहः समासः, स पदेन वाक्यार्थाभिधानम् । यथा--निदाघशीतलहिमकालोष्णसुकुमार. शरीरावयवा योषिदिति वाक्याथें वक्तव्ये वरवर्णिनीति पदाभिधानम् । दिक् प्रदर्शिता, दिक्प्रदर्शनं साभिप्रायोतिविन्यास इत्यर्थः । यथा-- मनस्तु यं नोज्झति जातु यात मनोरथः कण्ठपथं कथं सः । का नाम बाला द्विजराज-पाणिग्रहाभिलाषं कथयेदलज्जा ॥ अत्र चन्द्रपाणिग्रहाभिलाषतुल्यनलपाणिग्रहाभिलाष इति सामिप्रायोतिः । अत्र सरस्वतीकराठाभरणे चतुर्विशतिगुणाः इलेषादयो वाक्यनिष्ठा वाक्यानिष्ठा- बोकार। "उकाः शब्दगुणा वाक्ये चतुर्विंशतिरित्यमी । अथैतानेव वाक्यार्थगुणत्वेन प्रचक्ष्महे । तेषां श्लेष इति प्रोक्तः सविधानं सुसूत्रता ॥ प्रसाद सोऽभिधीयते । अवैषम्य क्रमवतां समत्वमिति कीर्तितम् ॥ यत्तु प्राकव्यमर्थस्य (१) रविवयं द्वादशगरनफा चन्द्राद् द्वितीयगैः मुनफा । उभयस्थितैर्दुरुधरा केमद्रुमसंज्ञकोऽतोऽन्यः ।" इति पूर्णः श्लोकः स्वल्पजातके । ६ ·राकागमसहिते चन्द्रालोके- -~~- माधुर्यमुक्तमत्रापि क्रोधादावव्यतीव्रता । अनिष्ठुरत्वं यत्प्राहुः सौकुमायं तदुच्यते ॥ अर्थव्यक्तिः स्वरूपस्य साक्षात्कथनमुच्यते । कान्तिदीप्तरसत्वं स्याद् भूत्युत्कर्ष उदारता ॥ भाशयस्य य उत्कर्पस्तदुदात्तत्वमुच्यते । भोजः साध्यवसायस्य विशेषोऽर्थेषु यो भवेत् ॥ रूढाहङ्कारतौजित्यं प्रेयस्त्वर्थेष्वभीष्टता । भदारुणार्थपर्यायो दारुणेषु सुशब्दता ॥ व्याजावलम्बनं यत्तु स समाधिरिति स्मृतः । सौदम्यमित्युच्यते तत्तु यत् सूक्ष्माभिदर्शनम् ॥ शास्त्रार्थसत्यपेक्षत्वं गाम्भीर्यमभिधीयते । विस्तरोऽर्थविकासः स्यात्संक्षेपस्तस्य संवृतिः ॥ शब्दार्थों यत्र तुल्यौ स्तः संमितत्वं तदुच्यते । साभिप्रायोतिविन्यासो भाविकत्वं निगद्यते ॥ गतिः सा स्यादवगमो योऽर्थादर्थान्तरस्य तु । रीतिः सा यस्त्विहार्थानामुत्पत्यादिक्रियाक्रमः ॥ उक्तिनाम यदि स्वार्थों भङ्गण भन्योऽभिधीयते । विवक्षितार्थनिर्वाहः काव्ये प्रौदिरिति स्मृता " इति । तेषामपि यथासनिवेशमेष्वेवान्तभावो बोध्यः (१) । महादेवः सत्रप्रमुखमखविधैकचतुरः मुमित्रा तद्भक्तिपणिहितमतिर्यस्य पितरौ । तुरीयस्तेनासौ मुकविजयदेवेन रचिते चिरं चन्द्रालोके सुखयतु मयूखः मुमनसः ॥ १३ ॥ इति श्रीपीयूषवर्षपण्डितजयदेवविरचिते चन्द्रालोकालङ्कारे गुणनिरूपणाख्य- श्चतुर्थो मयूखः । विश्वेश्वरापराख्यस्य गागाभट्टमनीषिणः । चन्द्रालोकमयूखेऽभूचतुर्थे विवृतिः शुभा ॥ इति गागाभट्टक्तचन्द्रालोकटोकायां राकागमे चतुर्थो मयूखः । (१) इति । तेषामपि यथा सन्निवेशौ बुधैः कृतः-इति क ।

·पञ्चमो मयूखः।
गुणान्निरूप्यालङ्कारान्निरूपयितुमलारसामान्यलक्षणमाह-
शब्दार्थयोः प्रसिद्ध्या वा कवेः मौदिवशेन वा ।
हारादिवदलङ्कारः सनिवेशो मनोहरः ॥ १॥
शब्दार्थयोरिति । शब्दानामर्थानां चालङ्कारिकतात्पर्यविषयभूतो मनोहरश्चम-
त्कारकारकः सन्निवेश: सममिव्याहारः शब्दगतोऽर्थगतश्वालङ्कारः । अप्रसिद्धोऽपि प्रौढ-
कविकल्पितोऽलङ्कारो भवतीत्याह- कवेः प्रौढीति । हारादिवदित्यनेन काव्यस्वरूप-
बहिर्भाव उक्तः । तेन गुणाभेदः सूचितः । शाब्दत्वमलङ्कारे शब्दान्वयव्यतिरेकानुषि-
धायित्वम् । आर्थत्वं च अर्थबोधान्वयव्यतिरेकानुविधायित्वम् । तेन वक्रोकिस्लेष.
योन शब्दालङ्कारत्वम् । अर्थानवबोधे तदबोधाव । अर्थानवबोधेऽप्यनुप्रासादीनां चम.
त्कारजनकत्वाद् युकं शब्दालारत्वम् । अवार्थबोधान्वयव्यतिरेकानुविधायित्वामावे
सतीति विशेषणीयम् अन्यथा समासोक्तिपरिकरादीनामपि शब्दान्वयव्यतिरेका.
नुविधानतौल्यात् ल्याच्छन्दालङ्कारत्वमिति ॥१॥
छेकानुप्रासं लक्ष्यलक्षणाभ्यामाह-
स्वरव्यअनसन्दोहव्यूहाऽमन्दोहदोहदा ।
गोजगज्जाग्रदुत्सेका छकानुप्रासभासुरा ॥ २ ॥
स्वरेति । 'वर्णसाम्यमनुप्रासः इति सामान्यलक्षणम् । साम्यं च व्यजनैरेव न
स्वरैः । तेन स्वरवैसादृश्येऽपि 'स्पन्दमन्दीकृते'त्यादावनुप्रासत्वाक्षतिः । या गौर्वाणी,
स्वरयुक्तानि व्यन्जनानि तेषां सन्दोहः साम्यं तस्य व्यूह आवृत्तिर्यस्यां सा, छेका
विदग्धास्तत्सम्बन्धी योऽनुप्रासो रसानुगुणा न्यासस्तेन भामरा प्रसिद्धा, भवतीति
शेषः । किंभूता, अमन्दः सम्यक् य ऊहो ज्ञानं तोहदरूपा तज्जनिका, जगति जाग्रत्
उत्सेक उत्कर्षों यस्या इत्यक्षरार्थः । अत्र स्वरेत्यविवक्षितम् । तेन व्यजनसाम्य
छेकानुप्रास हत्याशयः । 'दोहव्यूहे'त्यत्र स्वरवैसाहश्येऽपि व्यन्जनसाम्यात् 'दोहदोहे'.
त्यत्र स्वरव्यम्जनसकृत्साम्याल्लक्ष्यमपीदमेव ॥ २॥
आवृत्तवर्णसम्पूर्ण वृत्यनुपासवद्वचः ।
अमन्दानन्दसन्दोहस्वच्छन्दास्पन्दमन्दिरम् ॥ ३ ॥
आवृत्तेति । आवृत्तवर्णन पूरितं वचो वृत्त्यनुप्रासवत् । किंभूतम्, अमन्दो भूयान्
मानन्दसन्दोह मानन्दस्तोमस्तस्य स्वच्छन्दास्पन्दः स्वछन्दव्यवहारस्तस्य गृहम् ।
तेनाऽसहकवर्णावृत्तिव॒स्यनुप्रासः । दकारावृत्तेलक्ष्यमपि ॥ ३ ॥

·राकागमसहिते चन्द्रालाके- - वर्णानुप्रासमुक्त्वा पदानुप्रासमाह- काटानुपासभूभिन्नाभिप्रायपुनरुक्तता। यत्र स्यान्न पुनः शत्रोर्जितं तज्जितं जितम् ॥ ४ ॥ लाटेति । यत्राभिप्रायभेदेनाभिन्नार्थकपदावृत्तिः सा लादेशस्थविचक्षणप्रिया- ऽनुप्रासस्थानमित्यर्थः । यथा वा--- सत्सङ्गनिरता वत्स! भविष्यसि भविष्यसि अथ सत्सङ्गगोष्ठीषु पतिष्यति पतिष्यसि ॥ अभिप्रायाभेदेनाभिन्नार्थकपदावृत्तिरिति लक्षणम् । द्वितीय जित'पदस्य साफल्या- भिप्रायकत्वालक्ष्यत्वम् । अयं च पञ्चधा-पदस्य, पदानां, समासे, समासद्वये, समासा. ऽसमासयोश्चेति । पदस्योक्तः । पदानां यथा- यस्य न सविधे दयिता दवदहनस्तुहिनदीधितिस्तस्य । यस्य च सविधे दयिता दवदहनस्तुहिनदीधितिस्तस्य (१) । समासादौ यथा-- सितकरकररुचिरविमा विभाकराकार ! धरणिधर ! कीविः । पौरुषकमला कमला(२) सापि तवैवास्ति नान्यस्य ॥ 'सितकरकरे तिसमासे हिचिरविमा-विभाकराकारे ति समासयोः, पौरुषकमला. कमलेति समासतदेकदेशयो…त्यनुप्रासोदाहरणम् ॥ ४॥ श्लोकस्याधै तदर्थे वा वर्णात्तिर्यदि ध्रुवा । तदा मता मतिमतां स्फुटानुपासता सताम् ॥ ५ ॥ श्लोकस्येति । अर्धे पादे तदधे पादार्धे । उत्तरार्धे पादान्तरगततकारसाम्येन उत्तरार्धगतपूर्वपादाधंगततकारसाम्येन च लक्ष्यत्वम् । अयं च न पदनिष्ठः, किन्तु वर्णनिष्ठः । 'अयं वृत्त्यनुप्रासभेद' इति दर्पणः ॥६॥ उपमेयोपमानादावर्थानुपास इष्यते । चन्दनं खलु गोविन्दचरणद्वन्द्वन्दनम् ॥ ६ ॥ उपमेयेति । अत्र चन्दनवन्दनयाः समानबहुवर्णवत्पदप्रतिपाद्यत्वसादृश्येनोपमानो पमेयभावः । तेनार्थद्वारा 'वन्दनं चन्दनमिवेति वाक्ये वर्णावृत्तः शब्दनिष्ठोऽयं बोध्यः। तेन शब्दालङ्कारत्वाक्षतिः ॥ ६ ॥ (१) चन्द्रः शोतलोऽपि विरहोहीपकतया दुःखदो विरहिणां प्रियासहचराणां पुनः सुखदो भवति सन्तापकरोऽपि दावामिरिति भावः। (२) पौरुषेण पुरुषार्थेन शात्प्राप्तेति यावत्, यो कमला लक्ष्मीः सैव लक्ष्मीवास्तविकीत्याशयः । अन्यत्वगमम् । ।

·पञ्चमो मयूखः । पुनरुक्तप्रतीकाशं पुनरुक्तार्थसन्निभम् । अंशुकान्तं शशी कुर्वन्नम्बरान्तमुपैत्यसौ ।। ७ ।। पुनरुक्तेति । भिन्नार्थकत्वे सत्येकार्थकपदवदाभासमानत्वम् । अंशुभिः कान्तं सुन्दरमम्बरान्तमाकाशान्तमिति लक्ष्यम् । यथा वा-- भुजङ्गाकुण्डली (१)व्यक्तशशिशुक्लांशुशीतलः । जगन्त्यपि सदाऽपायादव्याच्चेतोहरः शिवः ॥ अयं चालारो वाक्यनिष्ठत्वाच्छाब्दः । यद्यप्यनार्थबोधान्वयव्यतिरेकानुविधायि. स्वादालङ्कारत्वमुचितम्, तथाप्यापाततः शब्दालङ्कारत्वमुक्तमिति ध्येयम् । अर्य च शब्दश्लेष एवेति युक्तम् ॥ ७ ॥ यमकमाह- आवृत्तवर्णस्तबकं स्तवकन्दाकुर कोः । यमकं प्रथमा धुर्यमाधुर्यवचसो विदुः ॥ ८॥ आवृत्चेति । 'भिन्नार्थकवर्णसमूहावृत्तिर्यमकामिति लक्षणम् । वीप्सावारणाय भिन्नार्थकेति। स्तवक स्तव माधुर्यमाधुर्यमिति लक्ष्यम् । कवेः स्तुतिकन्दस्य काण्ड- स्याऽकुर प्रथमा पूर्व कवयो विदुः। किंभूताः, धुर्यम् आधं माधुर्य यस्य तारखं वचो येषामित्यक्षरार्थः । यमकं च पदद्विपदचरणार्धावृत्त्या चतुर्विधम् । पदावृत्तिरूपं काञ्ची. यमकादिभेदेनानेकविधम् । तत्र चरणान्तचरणाद्यपदयोरेकत्वे काञ्चीयमकम् । यथा-- बुबुधे जनेन स महाविषमो विषमोहवाहिविशिखप्रभटः । प्रभटप्रमापरिभवभुवनो भुवनोपरोधनकरः समरः(२)। इति । न वलक्षयं गणयसीह तनोन वलक्षशनिवहं च मनः । नवलक्षणं न विजहासि मनाग नवलक्षवारमुपदिष्टमपि(३) । (१) भुजङ्गा सर्पः कुण्डलं कर्णभूषणं यस्यास्तीति ताहशः । व्याल्य मस्तके विराजमानस्य कलात्मकस्य शशिनश्चन्द्रस्य शुक्लैः श्वेतैरंशुभिः किरणैः शीतलः सन्ताप- हर इत्यर्थः । अत्राऽऽपाततोऽभिन्नरूपा इव प्रतीयमाना भुजङ्गाकुण्डल्यादिशब्दाः पौनरुक्यमिव दर्शयन्ति, अर्थमुखप्रेक्षितया पुनस्तत्परिहारो भवतीति तस्वम् । (२)विषमोहवाहिनो विषाका मूछकराश्च विशिखा बाणा येषां ताडशाः प्रभटाः श्रेष्ठा याद्धारो यन्त्र लः, प्रमटप्रभया वीरवराणां तेजसा परिभक्द्धवनो जगद्विजयकर, भुवनोपरोधनकर:-जगद्व्यापकः शरवर्षणेन जगदाच्छादको वा, एतादृशः समरो युद्धम् । युद्धमिदं लौकैरतिभयङ्करं ज्ञातमित्यर्थः । अन्न परिभूयमानेश्त्यर्थे कृतः परिमवादिति पदप्रयोगश्चिन्त्यः । (३) कुमार्गगामिनं कश्चित्प्रति तद्धितैषिणो वृद्धस्य कस्यापि वचनमिदम् ।

·राकागमसहिते चन्द्रालोके- - नवपलाशरलाशवनं पुरः स्फुटपरागपरागतपजम् । मृदुलतान्तलतान्तमलोकयत् स सरभि सरभि समनोमरैः(१) ॥ इदद्वयं पदयमकम् । पदद्वययमकं यथा-- अवलम्ब्य दिक्षयाम्बरे क्षणमाश्चर्यरसालसं गतम् । स विलासवनेऽवनीभृतः फलमैक्षिष्ट रसालसङ्गतम् श्लोकागतो यथा- वर्जयन्त्या जनैः सङ्गमेकान्ततस्तकंयन्त्या मुखं सङ्गमे कान्ततः । योषयष स्मराऽऽसन्नतापाङ्गया सेव्यतेऽनेकया सन्नताऽपाङ्गया(१)॥ चरणयमकं यथा- यथासीकानने तत्र विनिद्रवलिका लता । तथा नलच्छलासक्तिविनिद्कलिकालता (३) ॥ पारीरस्य बलहानि न पश्यसि त्वम्, विषयलोलुपतया भवन्तमात्मनः शरीरशक्तरुपक्षय. मुपेक्षसे इत्यर्थः । मनश्च ते वलझकेशानां वृद्धानां निवहः समूहो यस्मिस्तथाभूतं नास्ति, त्वदीये मनसि वृद्धा अवकाशं न लभन्ते, वृद्धजनवासि त्वं न विचारयसीति यावत् । किञ्च-नवलक्षवारमनेकवारम् उपदिष्टमपि मयोपदिष्टेऽपीति यावत्, मनाक् किश्चिदपि नवलक्षणं नूतनं दुर्लक्षणं दुर्गुणान् न त्यजसि । अहो ! महीयान् विमोहस्तवेति भावः। (१) रैवतकपर्वतं गतो विहर्तुकामः श्रीहरिस्तत्र प्रादुर्भवन्तं वसन्तमवलोक्या- सके । तमेव सर्वर्तुराज वसन्तं वर्णयति माया-नवेति । नवानि नूतनोत्पन्नानि पला. शानिपत्राणि येषु तादृशानि पलाशवनानि किंशुकवृक्षकाननानि यत्र तम् , स्फुटानि विकस्वराण्यतएव परागैरन्तर्गत रजोभिः परागतानि व्याप्तानि पङ्कजानि कमलानि यस्मिस्वाहशम् , मृदुला नूतनोत्पन्नतया कोमला अत एव तान्ता आतपवशाम्लानाः लतानाम् अन्ताः प्रान्तमागाः पल्लवरूपा यत्र ताहाम्, सुमनोभरैविकचपुष्पसमूहै। सुरमि'सन्धि घाणतर्पणम्, सुरभि वसन्तमित्यर्थः । (२) एकान्तत एकान्ते, कान्ततः कान्तेन । सार्वविभक्तिकोऽयं तसिः, स चात्र क्रमेण सप्तम्यर्थे तृतीया) च । सङ्गमे मुर्ख तर्कयन्त्या सम्भावयन्त्या, रहसि प्रियसमा. गर्म सुखकरं मन्यमानयेति यावत, अत एव जनैः सङ्ग वर्जयन्त्या लोकसहवासं त्यजन्स्या, स्मरेण कारणेन आसन्नतापानि सन्तप्तान्यङ्गानि घरीरावयवा यस्यास्तया, सन्नतो सम्यङ्गतावपाङ्गो नेत्रप्रान्तमागों यस्यास्तथाभूतया, अनेकया योषयेति जातावेकत्वम् , अनेकाभिर्योषामिः स्त्रीमिरिति यावत् , एष रैवतकपर्वत: सेव्यते । रैवतकपर्वतोऽयं बहूनां प्रियसमागमकांक्षिणीनां वीणां विहारस्थानमस्तीति भावः । (३) विनिद्रा विकसिताः कलिकाः पुष्पकोरका यस्यां तादृशी लतेति जाता. कवचनम् । नले नलविषये या छलासक्तिः कपटाभिनिवेशस्तत्र विनिद्रो जागरूक सावधान इति यावत् कलिकाल: कलिसमयो यत्र तस्य मावस्तत्ता नलच्छलासक्ति. ।

·पञ्चमो मयूखः। - । एवमन्यानि स्वयमुद्यानि ॥ ८॥ चित्रकाव्येषु खड्गबन्धं श्लोकद्वयेनाह- काव्यवित्तवरैश्चित्रं खगवन्धादि लक्ष्यते । तेष्वायमुच्यते श्लोकद्वयीसज्जनरनिका ॥९॥ कामिनीव भवत्खङ्गलेखा चारुकरालिका। काश्मीरसेकारक्ताङ्गी शत्रुकण्ठान्तिकाश्रिता ।। १०॥ काव्यविदिति । सन्निवेशविशेषेण यत्र न्यस्ता वर्गाः खड्गाद्याकारं प्रकटयन्ति, तत्खनबन्धादि चित्रकाव्यम् । चित्रमेव तत्रालङ्कारः । करश्च अलिक च चारु सुन्दर यस्याः। काश्मीरसेकात् काश्मीरजलसेकेन कृताऽऽरक्ताङ्गी। अत्र मुटेरपर्यधोदेशे दक्षिणो. तरयोः शाखाद्वयं लेख्यम् । तत्र खङ्गसंलग्नं शाखाद्वयमधिक लम्बं तपः शाखाद्वयंच हस्वम्। एवं खड्नो लेख्यः। तत्र खड्गसंलग्नशाखाचतुष्टयमध्ये प्राथमिक 'काकारो लेख्यः । तदधः खड्गदक्षिणभागे 'व्यविदित्यादिक्ष्यकारान्तानि चतुर्दशाक्षराणि। खड्गाने ते. कारश्च लेख्यः । ततस्तमेव 'ते'कारमादाय खगोत्तरमागे वाद्यस्यादि जिकारान्तानि चतुर्दशाक्षराणि लेख्यानि। अन्तिमः 'काकारः प्राथमिक एव । ततस्तमेव 'का'कार- मादाय मुष्टिदक्षिणशाखायां 'मि'कारादीनि सप्त, उत्तरशाखायां च 'ले'कारादीनि सक्ष लेख्यानि । अत्राप्यन्तिमः काकारः प्राथमिक एव । ततस्तमेव 'काकारमादाय मुष्टिवीच्या 'श्मीत्यादि वर्णनयं लेख्यम् । तदधश्चतुष्पये 'काकारो लेख्यः । दक्षिण. शाखायां 'रके'त्यादि वर्णचतुष्टयम्, उत्तरशाखायां कण्ठान्तिाइति वर्णवतुष्टयं लेख्यम् । 'का'कारः पुनः स एव वाचनीयः । ततः 'श्रिते ति वर्णद्वयं मुष्ट्यग्रे लेख्यमिति । अन्येऽपि केचन बन्धा उदाहियन्ते- सङ्गतानि मुदा राजन्मदनामरविद्विषाम् । युगलानि तदा भ्राजदुदयामरविद्विषाम् (१) ॥ अयं गोमूत्रिकाबन्धः । मनायोर्युग्माक्षरैक्यमेव बीजम् । विकारकारिकामाङ्का स्वाकारैकाऽभिकाsसिका । - विनिद्रकलिकालता । तद्वनं विकसितानां लतानामिव नलप्रतारणबद्धादरस्य कलेरपि निवासस्थानमासीदिति भावः । (१) राजन् विलसन् मदनः कामो येषु ते च तेऽमरविद्विषोऽसराश्च तेषां राज. न्मदनामरविद्विषाम् , भ्राजन् विराजमान उदयो येषां ताशोऽमरा देवास्तेषां विद्विषः पात्रवस्ता सानां भाजदुदयामरविद्विषाम् कामिना प्राप्तोदयेषु देवेषु द्वेषभावमाविनता चेत्युभयेषामसराणां युग्मानि तस्मिन्पमये परस्परं मिलितान्यभूवन्नित्यर्थः । अन्न भ्राजादिति परस्मैपदं चिन्त्यम् ।

·४८ राकागमसहिते चन्द्रालोके- चकार कार्मुकानीकाधिकार कान्न कामुकान् (१) ॥ अयं षोडशदलकमलबन्धः । मध्ये 'काकारः, षोडशालेषु षोडशाक्षराणीति । अनापि तदेव बीजम् । शत्रुवीरशरच्छातशमीकालशतो नवा(२) । जानकीलक्ष्मणयुतः पातु वो रघुपुङ्गवः ॥ चक्रवन्धोऽयम् । अत्र गर्मितं वृत्तद्वयं रेखाद्वयन चतुओं कृत्वा मध्यकर्णिकायां 'शाकारं लिखित्वा मध्यवीथिचतुष्टये निर्गमक्रमेण पूर्वादिषु 'ब्रुवीरछामीकातोनेति वर्णद्वयं लिखित्वा तकारोपरि बहिर्वृत्ते छेदगृहे 'वा' इति लिखित्वा लकारतकारस्कारान् छेदगृहेषु, 'जानकी त्यादि वर्णानां त्रयं त्रयं वृत्तवीथीषु लेख्यम् । देवाऽऽकानिनि काबादे वाहिकास्वस्वकाहि वा। काकारेभमरेकाका! निस्वभव्यव्यभस्वनि(३) ॥ . (१) विकारकारी मनोविकारकरः कामोऽङ्कथिई यस्यास्तादृशी कामान्धेति यावत, स्वाकारस्य स्वीयरमणीयाकृतेः एका अद्वितीयाश्च तेऽभिका अभिलाषुकाः तेषु मासिका स्थितिर्यस्यास्तथाभूता, स्वसौन्दर्योपासकानां कामिनां मानसे विलसन्ती तन्मनोहारिणीति यावत् , यद्वा स्वाकारेण स्वस्वरूपेण एकाऽद्वितीया चासौ अभिका. सिका प्रकाशमाना अद्वितीयसौन्दर्यशालिनीति यावत्, सा काचिदिति प्रकरणानुरोधा- दम्यम्, कान् कामुकान् कामिनः, कार्मुकानीकाधिकारे, अत्र कार्मुकपदं कामधनुषोः कान्ताभ्रुवोरुपलशकम् , तयोरनीको युद्धं च विक्षेपरूपा, ताधिकारे तद्वशे, भ्रविक्षेपवशं. धदानित्यर्थः, न चकार, अपि तु सर्वान्कामयमानांस्तथा चकारेति सूक्ष्म निरीक्ष्यम् । (२) शत्रुधीरशरच्छातशमीकालशतः-शत्रुषु वीराः पराक्रमवन्तो ये शराः स्व. कीया बाणास्तैः छातानि छिन्नानि विनाशितानि शमीकालानां सामावृक्षवत्कृष्णवर्णानां रक्षसामिति यावद शतानि अनेकशतसंख्या येन ताशः । नव-उत्साही युवा वीरवर इत्यर्थः। (३) युद्धक्षेत्रे युध्यमानानिष्पौरुषान् स्वसैनिकान् प्रथमादिगणानुद्दिश्य कुमार- कार्तिकेयस्य तन्निन्दापरं वचनमिदम् । हे अकाकाः ! काकशब्दोऽत्र निन्दाव्यञ्जका, हे अनिन्या देवाः उच्चजातीयत्वात्पूज्याः! अथवा हे काका! पौरुषहीनत्वात्कावन्निन्या वीरम्मन्याः! देवान् आकनयितुमुद्दीपयितुं शीलमस्येति देवाकानी तस्मिन देवगणो. साहप्रदे इति यावत् , कावादे कुत्सितवालहकारिणि, वाहिकया क्रमप्राप्तेन युद्धव्या पारेण पृष्ठ सम्पक अस्वकान् परान आजिहीतेऽभियातीति वाहिकास्वस्वकाहाः तस्मि यथावसरं शत्रूनभिगच्छतीति यावत, वा अपिच, कंमदजलम् आकिरन्ति स्त्रावयन्ती काकारा: a शानामिमानां गजानां भरस समूहो यत्र तथाभूते, निस्वा युद्धोत्साहधर हीनाः भव्या युद्धोत्साहपूर्णाश्व तानुभयान नययन्ति संवृण्वन्त्याक्रामन्तीति. तादृशैन।

·No text on this page.

·No text on this page.

·पञ्चमो मयूखः। ~~-- एष सर्वतोभद्रबन्धोऽत्रपक्तिचतुष्टयेन लेख्यः । अनुलोमप्रतिलोमक्रमेण चोपर्यधो. वर्णक्रमेण च पाठः । मासते प्रतिभासार ! रसाभाता हताऽविभा । भावितात्मा शुभा वादे देवामा बत! ते समा(१) । अयं काव्यप्रकाशोकोऽष्टदलपनबन्धः । अनाष्टदिग्वितताष्टदल लेख्यम् । तत्र कर्णिकामध्ये 'भा'कारः । पूर्वादिदलेषु निर्गमप्रवेशरीत्या द्वौ द्वौ वर्णी लेख्यौ । तत्र प्राचि दले आदौ निर्गमः, लोकान्ते प्रवेशश्च । दक्षिणोत्तरयोदलयोनिर्गत्यैव प्रवेशः । पश्चिमदले तु प्रविश्यव निर्गमः । आग्नेयवायव्यदलयोः प्रवेश एव । नैर्ऋत्येशानयोस्तु निर्गम एवेति । सरला बहुलारम्भतरलाऽलिबलाऽऽरवा । वारलाबहुलाऽमन्दकरला बहुलाऽमला(२) ॥ अयं मुरजबन्धः । अत्र मुरजषट्कोत्पत्तिः । एवमन्येऽपि अधीभिरुह्याः । मन्ये च प्रातलोम्याक्षरैकाक्षरद्वयक्षराः तालव्याक्षरगूढचतुर्थाः च्युताक्षरदताक्षरान्तलापिका- बहिलापिका क्रियाकारकगुप्तादयोऽपि चित्रप्रकारा अन्यगौरवमयानोकाः । दर्पणस्तु- रसस्य परिपन्थिस्वानालङ्कार प्रहेलिका । उक्तिधैचित्र्यमानं सा ध्युतदताक्षरादिका ।" इत्याह ॥ ९-१०॥ बस्ति शोभत इति निस्वभव्यज्यभस्वा तस्मिनित्यर्थः । एताहग्विशेषणविशिष्टे महा. समरे युष्माभिरत्युनतमात्मनः पौरुषं परित्यक्तमित्युत्तरेण सम्बन्धः । (१) राजानं कञ्चिदुद्दिश्य तत्समा प्रशंसतः कल्याप्युकिरियम् । हे प्रतिभा. सार! विकसन्ती बुद्धिः प्रतिमा तद्विषये श्रेष्ठ ! बुद्धिमत्तम! राजनित्यर्थः, रसो ..-मासमन्तात् माता शोमिता रससम्पतिसम्पूर्णा, हता दूरीभूता अविभा द.प्त्यभावो यस्याः सा हताविमा, भावितात्मा-भावित आलोचितः आत्मा परमात्मा यस्याम् आत्मा स्वरूपं वा यस्याः, यत्र परमात्मविचारो भवति यत्स्वरूपं वालोचयन्ति परे ता शीति यावत् , वादे वस्तुविचारे शुभा श्रेष्ठा, देवामा देवसहशी दिव्या ते सभा परिषत भासते शोमते । बतेत्याश्चय । विलक्षणगुणा त्वत्सभेयं विलसतीति भावः । (२) शरदो वर्णनमिदम् । सरला ऋजुः मेघादिकौटिल्यविरहिता, बहुलः प्रचुर भारम्भ अयोगः पुष्परसपानरूपो येषां ताशा अत एव तरलाश्चञ्चला इतस्ततो मक. रन्दलोभाद् भ्रमन्तो येऽलयो भ्रमरास्तेषां बलानि सैन्यानि तेषाम् मारवा गुञ्जितानि यस्मिस्ताडगो, वारलाबहुला-वरला एवं वारला हंस्यस्तामिबहुला तव्याप्तेति यावत, अमन्दा बहवः करला राजमायभागमाहियो यस्यां सा, बहुलाऽमला अतिप्रसन्नेत्यर्थः ।

·५० राकागमसहिते चन्द्रालोके- मालारान्विवक्षुर्बधुशोऽलङ्कारण्यापित्वात्प्रथममुपमालङ्कारमाह- उपमा यत्र सादृश्यलक्ष्मीरुल्लसति द्वयोः । हृदये खेलतोरुच्चस्तन्वङ्गीस्तनयोरिव ॥ ११ ॥ पूर्णा लुप्ता द्विधाऽऽद्या तु शाब्दं यत्र चतुष्टयम् । उपमानं चोपमेयं सायं धर्म एव च ॥ द्वितीयैकद्वित्रिलोपे, उभय्यपि पुनद्विधा । श्रोत्यार्थीति, तयोराधा यस्यां सादृश्यवाचकम् ॥ यथेवेत्यादिकं, सा स्यादन्त्या सदृशवाचिनी । मनोपपत्तिविज्ञेया सादृश्यस्य प्रकारता ॥ शीनं प्रतीयते श्रोत्यां द्वितीयायां विलम्बतः । समासे तद्धिते वाक्ये द्विधा पूर्णेति षड्विधा । इवेन च समासे तु इत्यादौ तद्धिते तथा । एकोनविंशधा(१) लुप्तोपमा धर्मादिलोपतः ॥ समासगा वाक्यगा च श्रौत्यार्थीति चतुष्टयम् । मायका तद्धिते चेति धर्मलोपेन पञ्चधा। साश्यवाचिलोपे तु सा घोढाऽथ समासगा। विहितेन क्यचा तद्वत्कनुत्तरपदाक्यता ।। कर्मकोश्च विहितणमुला चेति भेदतः । माथ्य चोपमानस्य लोपे वाक्यसमासगा। धर्मोपमावाचिलोपे बिगा चाऽथ समासगा। धर्मोपमानयोर्लोपे वृत्तौ वाक्ये च सा मता ॥ उपमेयोपमालोपे क्यधि सैकभिदा मता। बिलोपेऽपि समासे सा पञ्चविंशतिधोपमा ॥ उपमेति। यत्र काव्ये द्वयोमिन्नयोः साहश्यलक्ष्मीश्चमत्कारजनकं सादृश्यमुल्ल. सति वाच्यं भवति स स्वाश्रयबोधकतासम्बन्धेन काव्यनिष्ठ उपमालङ्कारः। उदाहरण. मप्युक्तम् । अत्र द्वयोरित्युपमेयं, तन्वङ्गीस्तनयोरित्युपमान, हृदये खेलनं साधारणधर्मः, इवेति साहव्यवाचकमित्युपमा । अन्न 'द्वयोरिति 'सागरः सागरोपमा इत्याधनन्वय. व्यावृत्तये । 'उल्लसतीति अलङ्कारध्वनिव्यावृत्तये । 'लक्ष्मीरिति चमत्कारानाधायक वस्तुत्वप्रमेयत्वादिना साहस्यव्यावृत्तये । तेनान्यनिरूपितमन्यांनष्ठं चमत्काराधायक घाच्यं साहश्यमुपमालङ्कार इत्यर्थः फलितः। नचार्युपमायां सशस्थ वाच्यतया साह. यस्यावाच्यत्वेनाव्याप्तिरिति वाच्यम् , शक्यतावच्छेदकसाहयेऽपि शकिसवेन तस्यापि वाच्यत्वात् । केचित्तु-न साहण्यमुपमा, किन्तु उपमानतोपमा चका । साच, - ·पञ्चमो मयूखः । ५१ - - 'चन्द्र हव मुखं, यथा चन्द्रस्तथा मुर्ख, चन्द्रो मुखं च तुल्यं, चन्द्रवन्मुखामित्यादौ(१) चन्द्रनिष्ठसादृश्यप्रतियोगित्वमुपमा । न च प्रतियोगित्वस्य संसर्गतया न शाब्दत्वम् । उपमायास्तु हवादिपदार्थतया शाब्दस्य सादृश्यस्यैवोपमात्वमुचितमिति वाच्यम् । अव्ययानामन्विताभिधायित्वेन प्रतियोगित्वविशिष्टसादृश्यस्येवादिवाच्यत्वात् । एवं 'टो नत्यत्रापि प्रतियोगित्वविशिष्टाभावो नादिवाच्यः । अन्यथा चन्द्रघट. पदार्थयोरिवादिपदाथै प्रतियोगितासम्बन्धेन प्रकारतानुपपत्तेः । नामार्थयो दान्वयस्या- ऽव्युत्पत्तः। निपाताव्ययातिरिकत्वविवक्षायां मानाभावात् । किञ्च साहश्यमात्र. स्येवादिवाच्यत्वे 'चन्द्रस्य सहश' इत्यत्रेव 'चन्द्रस्येव घटस्य नेत्यपि प्रयोगापत्तिः । अतः प्रतियोगित्वविशिष्टसादृश्यमेवेवादिवाच्यम् । तदेव चोपमा । अत एव-इवादौ तस्याः शाब्दत्वम्, सादृश्यवाचके तुल्यादिपदे तस्या आर्थत्वामित्याहुः। तत्तुच्छम् । एवमपि प्रतियोगित्वविशिष्टसादृश्ये इतरपदार्थस्यान्वयासम्मवादेकदेशान्वयल्या. ऽव्युत्पत्तः। अत्रेदमवधेयम् । उपमा द्विधा, शुद्धा दुष्टा च । द्वितीया दोषमयूखेऽमिहिता । शुद्धा द्विधा, पूर्णा लुसा च । उपमानोपमेयसाधारणधर्मोपमावाचकपदसमभिन्याहारे आया । एतेषामेकस्य द्वयोस्त्रयाणां वाऽनुपादाने लुप्ता। माथा यथा- सं तनौ सनिहितं घरन्तं मुनेमनोवृतिरिव स्विकायाम् । ग्रहीतुकामा दरिणा शयेन यत्नादसौ निश्चलता जगाहे ॥ अत्र दमयन्त्युपमेया, मनोवृत्तिरुपमान, हंसग्रहणेच्छा साधारणो धर्मः, उपमा- वाव चेवादिपदम् , तेषां समभिव्याहारस्य सत्त्वात् । शुद्धा चेयं शाब्दी आर्थी चेति द्विधा । तथा हि-इवयथादिशब्दानां सादृश्यमात्रवाचित्वं निर्विवादम् । तुल्य. समसदृशादिपदानां तु न साहव्यमानवाचित्वम् । किन्तु 'कमलेन तुल्यं मुखामि- त्यादितृतीयान्तोपमानवाचकपदसमभिव्याहारे 'कमलनिरूपितसादृश्यवभिन्न मुख:- मिति बोधः । 'मुखस्य तुल्यं कमला मिल्यादौ षष्ठयन्तोपमेयवाचकपदसमभिव्याहारे 'मुखनिष्टसादृश्यनिरूपकाभिन्न कमलामिति बोधः । 'कमलं मुखं च तुल्यामित्यादौ प्रथमान्तोभयवाचकपदसमभिव्याहारे उभयविशेष्यकबोधश्चानुभाविकः । अतस्तेषां साहयविशिष्टवाचित्वम् । तत्र इतरविशेषणतया तत्प्रतिपत्तिः । वस्तु तत्र तस्ये. वेति सूत्रेणेवार्थे विहितस्य विशेष्यीभूतसाहश्यमानवाचिता । 'तेन तुल्यं क्रिया चेद वतिरिति सूत्रेण तुल्याथें विहितस्य तुल्यादिपदवत् सादृश्यस्य विशिष्टवाचित्वमित्यु- भयार्थत्वम् । एवं च-"इतराविशेषणीभूतसादृश्यमात्रप्रतिपादने शाब्दी, इतरविशेषणी. भूतसादृश्यप्रतिपादकशब्दसमभिव्याहारे, अर्थात्साहवयस्य विशेष्यताप्रतिपत्तेरार्थी ति सम्प्रदायः । अन्ये तु-"चन्द्रेण तुल्यं मुखमालादक मित्यत्राहादकत्वस्य न (१) उत्तरं 'वाक्येभ्यो यद्यपि 'चन्द्रप्रतियोगिसाडश्याश्रयो मुख मिति वाक्यार्थबोधस्तथापि इस्यधिकः पाठक पुस्तके ।

·- ५२ राकागमसहिते चन्द्रालोके- चन्द्रनिष्ठता प्रतीयते, भिन्नविभक्तिकत्वात् । एवं च चन्द्रस्योपमानताप्रतीतो विलम्ब 'मुखस्य तुल्यश्चन्द्र आह्लादक' इत्यत्र धर्मस्योपमेयनिष्ठत्वप्रतीतौ विलम्बः। 'चन्द्रो मुख तुल्यमाह्वादका मित्यत्र समानविभक्तिकत्वेन शीघ्रमुभयनिष्ठत्वप्रतीतावप्युपमानोपमे. यत्वप्रतीची प्रकरणादिसहकार्यन्तरापेक्षेत्युपमाया आर्थत्व"माहुः । तथा च-इवयथा. वादिशब्दानां तदर्थविहितवतेश्च समभिव्याहारे शाब्दी । तुल्यसमसहशपदानां तदर्थ- विहितवतेश्च समभिव्याहारे आर्थीति । उभयविधापि तबिते समासे वाक्ये चेति विधा । शाब्दी यथा- नदिमा पदयोः सरोजवद वदनं चन्द्र इव प्रकाशकम् । रघुनाथ ! यथव चन्द्रिका नयने शीतयति प्रियातनुः ॥ मत्र 'सरोजवादिति वत्प्रत्ययरूपस्तद्धित इवाथ विहित इति शाब्दी तद्धितगा पूर्णा । न चायं वत्प्रत्ययस्तुल्यार्थ सम्भवति । षष्ट्यन्तोपपदसत्वेन 'तत्र तस्येवेत्यनेन विधानात् । 'चन्द्र इवेति हवेन नित्यसतासो विभक्कयलोपश्चेति समासगा। एवं च 'हरिसाश्यामित्यर्थक सहरीम्त्यव्ययीभावे सचन्द्रमित्यायव्ययीभावेऽपितित्र 'अव्ययी. भावे चाकाले' इति सहस्य समान हो 'सचन्द्रं मुखमिति प्रयोगापत्तिः । इष्टा. पत्तेः। एवम् 'अनुगङ्गं वाराणसी'त्यव्ययीभावेऽपि गङ्गावदायतेत्यर्थः । अत्र मायाम एवं साहाय न त्वन्यदिति संक्षेपः । द्वितीयाधे वाक्यगेति । आर्थी यथा- कठोरोवानिवचाप: पद्मतुल्यः करो मृदुः। राम! ते चपले नेत्रे खानाम्यां समे मते ॥ अत्र वतिस्तुल्यार्थे 'तेन तुल्यं क्रिया चेद्वतिरिति विहित हत्यार्थी तद्धितगा। 'पनतुल्य इति समासगा । द्वितीयाधं वाक्यगेति । लुप्ता धर्मवाचकपदलोपे पञ्चधा । वाक्यमा शाब्दी मार्थी च, एवं समालगा । तद्धितगा त्वाये । यथा- मुखमिन्दुर्यथा पाणिः पल्लवेन समः प्रिये ! । धाव: सुधा इवौष्टस्ते बिम्बतुल्यं मनोमवत् ॥ अन्न यथेत्यन्ता श्रौती वाक्यगा, 'सम' इत्यन्ता वाक्यंगार्थी 'सुधा इवेति समा. सगा श्रौती, 'बिम्बतुल्यामिति समासगा आर्थी, 'अश्मवादिति तद्धितगाऽऽध्येव । एवं 'विषकल्प मनो वेत्सीति ईषदसमाप्त्यर्थककल्पप्रत्ययेऽपि तद्धितगाऽऽर्थीति । यथावा- बालकेलिषु तदा यदलावीः खपरीमिरमिहत्य तरङ्गान् । भाविबाणभुजभेदनलीलासूत्रपात इव पातु तदस्मान् । अत्र यत्तच्छन्दनिर्देश्यधात्वर्थलवममुपेयं, सूत्रपात उपमानम् । ऋमिकत्वं साधा- रणो धर्मस्तु नोकः । न च धात्वर्थस्याऽसत्यतया लिङ्गसंख्यान्वयायोग्यत्वेन यत्तच्छब्दः निर्देष्यत्वं न सम्भवतीति वाच्यम् , 'यत्करोषि यदभासी'त्यादिवदगत्या तनिदेशो- पपत्तेः । यथाकथञ्चित्तत्र कर्मनिर्देशसम्भवेऽपि प्रकृते तदसम्भवात् । तरङ्गाणां निर्देशक बचमानुपपत्तेः । भने एव न जलादिकर्मान्तरकल्पनापि । अतोऽत्र धात्वर्थलवनस्यैवो.

·पञ्चमो मयूखः । પ पमेयत्वम् । एतेन 'यत्करोषोत्यादावपि कर्मनिदशोकिः परास्ता । हृद तस्य यम्मन्त्रयते रहस्त्वां तद् व्यक्तमामन्त्रयते मुर यत्। तद्वैरिपुष्पायुधमित्रचन्द्रसख्यौचिती सा खलु तन्मुखल्य । इत्यादौ क्रियानिर्देश विनाप्युपपत्तेश्च । वाचकलुप्ता पोढा- समासगम्या । उप- मानवाचककर्माधारोभयोपपदाचारार्थविहितक्यम्प्रत्ययगम्या । 'धातोः कर्मणः 'सुप मात्मनः क्यच्' इत्यनुवृत्तिविशिष्टम् 'उपमानादाचारे' इति पाणिनिसूत्रम्, 'अधिकरणा. च्चेति वक्तव्यामिति वार्तिकं च विधायकम् । उपमानवाचककत्रुपपदाचारार्थविहितक्या प्रत्ययगम्या। 'अपमाने कर्मणि चेतिसूत्रेणोपमानवाचककर्मोत्तरविहितणमुलगम्या । ताशकनुपपदोत्तरणमुलगम्या चेति । यथा-'पल्लवस्निग्धपाटलेति समासगम्या । 'पुत्रीयति गुरु शिष्यम्' 'वनीयति सुधागृहे' इति कर्माऽऽधारयोः क्यधि । यद्यशो राजहंसस्य ब्रह्माण्ड पञ्जरायते । प्रासक्षीरायते चास्य पुरस्तात्क्षीरवारिधिः ॥ इति क्याछि। गृह्णाति चिकुरग्राहं तमास्तोमं दिवाकरः । प्रातः स भीमसञ्चारं सञ्चरत्यतिमीषण:(१)। इति णमुलि । उपमानलोपे वाक्ये समासे पायेवेति द्विधा । यथा-'सहश उत. वाक्यस्य किश्चिनास्ति मनोहरम् । इयं वाक्यगार्थी। न चन्द्रसदृशं तेजो मिन्नमस्ति प्रकाशकम् । इति समासगार्थी । इयं तद्धितगा न सम्भवति । उपमाप्रतिपादकस्य तद्धितस्य वतिकल्पादेरुपमानादेव विधानेन तदनुपदानेऽसम्भवात् । न वा श्रौती, इवादीनामुपमानमात्रान्विततया तदनुपदाने तेषामध्यनुपादानात् । 'त्वमिव कोऽपि परा- ऽपकृतौ कृती न ददृशे न च मन्मथ ! शुश्रुवे ।' इत्यादावपि इत्यस्य तुल्यार्थकतया आर्थीत्वाऽविधात इति सम्प्रदायः। 'तवेव महिमा राम! न कस्याप्यत्र दृश्यते ।। इत्यादौ श्रौत्यपि सम्भवतीति युक्त प्रतीमः । "अत्रोपमानस्यैवाभावानोपमात्वसम्भवः, तेन चिन्त्यमेतदिति काव्यप्रदीपः । उपमानाऽभावबोध एव (२)उपमानलुलोपमेति युक्तम् । धर्मोपमावाचिपदद्वयलोपवती क्विब्गा समासगा च द्वधा । विगा यथा- कासारन्ति पयोधयो विषधराः कर्पहारन्ति च श्रीखण्डन्ति दवानला मदगजाः सारङ्गशावन्ति च । दासन्युटशत्रवः किमपरं पुष्पन्ति वज्राण्यपि श्रीदामोदरसोदरे! भगवति ! त्वत्पादनिष्ठात्मनाम् ॥ (१) 'मत्र चिकुराहमिति कर्मणि 'भीमसञ्चार'मिति च कर्तरि णमुल्प्रत्ययः । (२) साहायाभावज्ञाने सति, अर्थादसमत्वप्रतीतो सत्यामित्यर्थ: । साहण्या- 'भावज्ञानमेवोपमानलुसास्वव्यवहारप्रयोजकमिति भावः । तस्वं तु-अनाऽसमत्वे पर्य- वसानम्, कल्पनीयं वोपमा किश्चिदुस्कृष्टमिति ।

·राकागमसहिते चन्द्रालोके- - सविता विधवति विधुरपि सवितरति तथा दिनन्ति यामिन्यः । यामिनयन्ति दिनानि च मुखदुःखवशीकृते मनसि ॥ समासगा यथा- अयं क इत्यन्यनिवारकाणां गिरा मुहुद्वारि विभुज्य कण्ठम् । इशं ददे विस्मयनिस्तरङ्गां स लधितायामपि राजसिंहः । अवराजसिंह' इति ! उपमानधर्मवाचिपदद्वयलोपवती वाक्यमा समासगा चार्थी। आधा पथा-'म तन्मुखस्य प्रतिमा चराचरे' इति । 'भ्रमर ! भ्रमता दिगन्तराणि कचनाऽऽसादितमीक्षितं श्रुतं वा। पद सत्यमपास्य पक्षपातं, यदि जातीकुममानुकारि पुष्पम् ॥' इति समासगा। उपमोपमेयवाविपदद्वयलोपे यथा-'कृपाणोदप्रदोर्दण्डः स सहस्रायुधीयति ।' अन्न 'सहस्रायुधमिवात्मानमाचरती'त्युपमेयस्यात्मनोऽनुपादाना- दिवादेरनुपादानाच्च । एवमष्टादका भेदाः । 'हसायते' इत्यादौ क्या कर्तुरेवो. पमेयत्वोपादानेन द्विलोपवल्या इदमप्युदाहरणम् । यद्यपि उपमानोपमेययोरुपमाने- वाघोलौंपेनान्यदपि भेदद्वयं द्विलोपवत्याः सम्भवति, तथापि तत्रोपमाया: प्रसङ्ग एवं नास्तीति नोदाहृता । उपमेयमिन्नत्रितयवाचिपदलोपे समासगा यथा-'मृग- नयना हरते मुनेर्मन' इति । अत्र 'ससम्युपमानपूर्वपदस्य बहुव्रीहिरुत्तरपदलोपश्चेति वातिकेन समासो विहितः । तस्य चायमर्थ:-सप्तम्यन्तमुपमानं च पूर्वपदं यस्य तस्य समासस्य पदान्तरेण बहुव्रीहिः पूर्वसमासावयवस्य चोत्तरपदस्य लोप इति । 'हस्ते स्थितं धनं यस्य स हस्तधन मृगनयनमिव नयनं यस्याः सा मृगनयने. स्युदाहरणे । न चात्र मृगस्योपमानत्वाभावात्कथमुपमानपूर्वपदत्वमिति वाच्यम् । अवयवधर्मण समुदायव्यपदेशात् । एवं च मृगनयनस्योपमानस्यानुपादानात् त्रितय. लोपः । यदा त मृगपदमेव लक्षणया तन्नयनपर, मृग एवं पा चञ्चलतयोपमान, मृगस्येव नयने यस्या' इति वा समास:, तदा द्विलोप एव पूर्वोक्तो ज्ञेयः। अन्ये तु- "उपमेयधर्मोपमावाचकपदलोपेन 'भयःशूलसदृशदुराचारेच्छावानिति बोधात् त्रिलोप. वत्या उदाहरणम् 'आयाशूलिका इति । अत्र हि 'अन्विच्छती'त्यनुवृतौ 'मयःशूल- दण्डाजिनाम्यां उठनाविति उकि 'अयःशूलेनान्विच्छति आय:शूलिक' इति । मत्रायःशूलपदलक्षितदुराचार उपमेयः । तेनानोपमेयवाचिधर्मवाच्युपमावाचिपदन्नय. लोप हत्याहुः। 'अध्यवसानप्राधान्येनातिशयोकिरूपत्वानेयमुपमे ति काव्यप्रकाशः। तेन पूर्णोपमाभेदैः सह पञ्चविंशतिरुपमाभेदाः । इदमध्यवधेयम्-साधारणो धर्मः कचिदेका, चिनिन्नोऽध्येकवाचकानुप्रवेशेनैकवदू भासमानः, कचिद भिवपदोपात्तोऽपि बिम्बप्रतिबिम्बमावेनैक्यमापाचमानो भासते। यथोकोदाहरणे दमयन्त्यां मनोवृत्तौ च निश्चलताया ऐक्यम् । द्वितीयस्तु-सीव कृष्ण! ते कीतिः स्वर्गङ्गामवगाहते' इत्यत्राकाशगावगाहनस्य स्वर्गपृथिव्यवगाह- ·पञ्चमो मयूखः। ५५ नस्य च वस्तुतो भिन्नत्वेऽप्येकवाचकानुप्रवेशेनैकवद्भानम् । तृतीयस्तु- 'गुणदोषौ बुधो गृह्णन्निन्दुवेढाविवेश्वरः । शिरसा श्लाघते पूर्व परं कण्ठे नियच्छति ।" इत्यत्र भिन्नपदोपात्तयोरपि गुणेन्द्वोर्दोषत्वेन्योश्च बिम्बप्रतिविम्बमा प्रकल्प्य साजात्ये नैक्यम् । मिन्नयोरपि धर्मयोः कल्पितसाहयेनोपादानं बिम्बप्रतिबिम्वभाव इति दिक् । - बहूनामुपमानानामेकस्मिन्नुपमेयके । अभिन्ने वाथ भिन्ने वा धर्म मालोपमा मता॥ अनयेनेव नृपतिर्धाष्ट्य नेव कुलानना । कार्पण्येनेव धर्मात्मा कल्पो (१) गण दूष्यते । पीयूषमिव सुस्वादु स्वानिव विवोधकृत् । ज्ञानीव तत्त्वनिष्णातः सतां वचनविस्तरः॥ यन्त्र यात्युपमानत्वमुपमेयं यथोत्तरम् । सा भिन्नेनाप्यभिन्नेन धर्मण रशनोपमा । साधोधीवत् तता विद्या विद्यावहोषहा क्रिया। क्रियावत्प्रीतिकद्वाणी वाणीवत्कीर्तिचला यस्यास्ति विमलं शास्त्रं तद्वद्वित्तं तथा मनः । मनोव व्याहृति(२)स्तद्वद्यशो विश्वत्रयीमुहे ॥ 'एते उपमान्तर्भूता एवं नालङ्कारान्तरमिति मूलकारः। यथा वा- अङ्के विदर्मेन्द्रपुरस्य शड्ढे न संममौ नैष तथा समाजः । यथा पयोराशिरगस्त्यहस्ते यथा जगद्वा जरे मुरारेः ॥-॥ ११ ॥ अनन्वयालङ्कारमाह- उपमानोपमेयत्वे यत्रैकस्यैव जागृतः। इन्दुरिन्दुरिवेत्यादौ भवेदयमनन्वयः ॥ १२ ॥ उपमानेति । यत्रैकल्यामुपमितौ उपमानोपमेययोरभेदस्तत्रानन्वय इत्यर्थः । एकस्यामिति विशेषणादुपमेयोपमायां रशनोपमायां च नातिव्याप्तिः । 'हन्दुरिन्दु. रिवति लक्ष्यम् । यथा वा- आपूर्णितं पक्ष्मलमक्षियुग्मं प्रान्तधुतिश्वैत्यजितामृतांशु । मस्या इवास्याश्चलदिन्द्रनीलगोलामलण्यामलतारतारम् ॥ अन्नानन्यसहशत्वप्रतिपिपादयिषयोपमानोपमेयमावो वैवक्षिकः । न द्वितीयेन्दु- पदस्यान्यसदृशव्यवच्छेदतात्पर्यकत्वालाटानुप्रासान्तर्गतिरिति वाच्यम् । 'इन्दुश्चन्द्र इवेत्यन्न लाटानुप्रासाभावेऽप्यनन्वयालङ्कारसम्भवात् । अत एवानन्वये तु शब्दैक्य- (१) कल्पा-समर्थ इति यावत् । (२) व्याहृति:-वंचनम् ।

·५६ राकागमसहिते चन्द्रालोके- मौचित्यादानुषङ्गिकमित्युतम् । न चाऽपर्यायप्रवृत्तोपमेयोपमायामतिव्यातिः, उपमिति: क्रियाया एकत्वादिति वाच्यम् । अनुगामिना साधारणधर्मणोपमितेविशेषणीयत्वात् । न ह्युपमेयोपमायामनुगामी साधारणधर्मः किन्तु बिम्बप्रतिबिम्बमावापत्रः । अत एव- 'धर्मार्थकामेषु समं प्रपेदे यथा तथैवाऽबरजेषु वृत्तिम् ।' इत्यादौ अवरजविषया वृत्ति. धर्मार्थकामविषयवृत्तिसदृशीति वृत्तपमानोपमेयत्वेऽप्यनुगामिना धर्मेण नेयमुपमा, किन्त्ववरजानां धर्मादीनां च बिम्बप्रतिबिम्बमावेनेति न तत्रानन्वयप्रसक्तिः । एवञ्च- उपमानतावच्छेदकोपमेयतावच्छेदकसाधारणधर्मावच्छेदकैक्यविशिष्टा यन्त्रकोपमिति. किया तत्रानन्वय इति तत्त्वम् । व्यायानन्वयो यथा- श्रीराम ! ताटकान्तक ! तब दर्शनसम्भवोऽध मे हषः। भाग्येन पुनर्भविता समये स्वदर्शनेनैव । मत्र 'स्वदर्शनभवा प्रीतिः पुनरपि बहुना कालेन त्वदर्शनेनैव भवेन्नान्येने त्युकि. भङ्गया त्वदर्शनजन्यप्रीतेः सैव सहशी न वितरप्रभवेति व्यज्यते ॥ १२ ॥ उपमेयोपमामाह- पर्यायेण द्वयोस्तच्चेदुपमेयोपमा मता । धर्मोऽर्थ इव पूर्णश्रीरों धर्म इव त्वयि ॥ १३ ॥ पर्यायेणेति । अनन्वये द्वितीयसहाव्यवच्छेदः उपमेयोपमायां तृतीयसहव्यव. च्छेदः फलम् । इयं च पर्यायप्रवृत्ता अपर्यायप्रवृत्ता चेति द्विधा। आयामुदाहरति- धर्म इति । यथा वा--- अमलेच मतिर्मतिरिव कमला तनुरिव विमा विभेव तनुः । धरणीव तितिरिख धरणी सततं विभाति बत! यस्य॥ द्वितीया यथा- वल्गुना युगपदुन्मिषितेन ताव- त्सद्यः परस्परसुलामधिरोहतां द्वे । प्रस्पन्दमानपरुषेतरतारमन्त- श्वास्तव प्रचलितभ्रमरं च पद्मम् ॥ अन्न सादृश्यस्यैकेन व्यापारणोपादानात् । अत्राप्युपमावत्पूर्णादिभेदा उन्नया:१३॥ प्रतीपोपमामाह-- विख्यातस्योपमानस्य यत्र स्यादुपपेयता। इन्दुर्मुखमिवेत्यादौ स्यात्प्रतीपोपमा तदा ॥ १४ ॥ विख्यातस्येति । विख्यातस्येतिविशेषणात स्वकल्पितोपमानस्योपमेयत्वे न प्रतीपोपमालारः । 'हन्दुर्मुखमिवेति लक्ष्यम् । इयं च वक्ष्यमाणप्रतीशपेक्षया भिन्ना, रुपमाया वाच्यत्वात् ॥ १४ ॥ -- ·पञ्चमो मयूखः। - ललितोपमामाह- उपमाने च लीलादिपदाव्ये ललितोपमा । स्वन्नेत्रयुगलं धत्ते लीलां नीलाम्बुजन्मनोः ॥ १५ ॥ उपसाने चेति । उपमानं यत्र लीलादिपदेनाढ्यं सम्पन्नमित्यक्षरार्थः । अन्यलीला. मन्यः कथं वहेदिति लीलादिपदसममिव्याहृतोपमानवाचकपदेन यत्रोपमेये उपमानधर्मा. रोपकल्पनं तत्र ललितोपमेत्याशयः(१) । 'स्वन्नेति लक्ष्यम्, नेत्रयुगले नीलकमलगत. लीलापदार्थारोपात् । यथा वा- राजौ द्विजानामिह राजदन्ताः संविभ्रति श्रोत्रियविभ्रमं यत् । उद्वेगरादिमजावदाताश्चत्वार एते तदमि मुक्ताः ॥ इयं चोपमेय(२)धर्मारोपेणापि । यथा- रे सारङ्गा! वनवसतयस्तत्वमाख्यात यूर्य कुत्राधीतं त्रिभुवनमनोहारि चाचल्यमणोः । आं! जानीमो गमनसमये हन्त ! कान्तारसीम. न्येकाकिन्याः कुवलयहशो लुण्टिता लोचनी । इयं च पदार्थवृत्तिनिदर्शनेत्याहुः ॥ १५ ॥ स्तबकोपमामाह-- अनेकार्थस्य युग्मस्य सादृश्ये स्तबकोपमा । श्रितोऽस्मि चरणौ विष्णोमङ्गस्तामरसं यथा ॥ १६ ॥ अनेकेति । अन्न भृङ्गेण स्वस्य वामरसेन चरणयोनोपमा, किन्तु विशिष्टस्येति स्तवकोप्रमात्वम् । यथा वा- लक्षमीविलासवसतेः सुमनासु मुख्या- दस्माद्विकृष्य भुवि लब्धगुणप्रसिद्धिम् । स्थानान्तरं तदनु निन्युरिमा विमान- वाहाः पुनः सरभितामिव गन्धवाहाः ॥-॥१६॥ सम्पूर्णोपमामाह-- स्यात्सम्पूर्णोपमा यत्र द्वयोरपि विधेयता । पद्मानीव विनिद्राणि नेत्राण्यासन्नहर्मुखे ॥ १७ ॥ स्यादिति । द्वयोरिति सप्तमी । उपमानोपमेययोर्यत्रैकस्य धर्मस्य विधेयता .- । (१) एतदनन्तरच-तेनोपमानोपमेययोरन्यतरत्र धर्मारोपे ललितोपमा । अत एव. न रूपकेऽतिव्याप्तिः, तस्य तादात्म्यारोपरूपतया भेदात् इत्यधिक क-पुस्तके। (२).चोभय-इति क।

·राकागमसहिते चन्द्रालोके- । । वाच्यता अज्ञातज्ञाप्यता, तन्नेत्यर्थः । एकधर्मवत्वेनोपमानोपमेयभावो यन्नेत्याशयः । विनिद्रत्वलक्षितविकासस्योभयसाधारण्यालक्ष्यत्वम् । इयं च पूर्वोक्कपूर्णोपमातो भिना । तत्रोपमानधर्मत्वेन ज्ञातस्योपमेयनिष्ठत्वबोधः । इह तु श्लेषेणैकदेवोभयनिष्ठत्व बोध इति । 'अयं चोपमेयोपमाभेद' इति केचित् ॥ १७ ॥ रूपकमाह- यत्रोपमानचित्रेण सर्वथाप्युपरज्यते । उपमेयमयी भित्तिस्तत्र रूपकमिष्यते ॥ १८ ॥ रत्रेति । उपमानरूपचिन्नेणोपमेयरूपा मिति: सर्वथा स्वतादात्म्येनैवोपरज्यते आहार्यनिश्चयविषयीक्रियते यत्र, तत्र रूपकमित्यक्षरार्थः । उपमानाभिन्नत्वेनापमेयस्या- हार्यनिश्चयो रूपकमिति फलितार्थः । उपमाने चित्रतादात्म्यारोपाल्लक्ष्यमपीदमेव । भन्नेदं बोध्यम्- रूपर्क निधा, सावयवं निरवयवं परम्परितं च । अवयवो धर्मः ! आधे समस्तवस्तुविषयमेकदेशविवर्ति चेति द्विधा । द्वितीयमपि शुद्धं मालारूपं चेति द्विधा । तृतीयमपि शुद्धं मालारूपं चेति द्विधेति । आरोप्यारोपविषयारोपणीयधर्माणां च शादत्वे समस्तवस्तुविषयम् । अन्यतरस्य सामर्थ्यलभ्यत्वे एकदेशाविवति । आरोप्या. रोपविषययोरेव शाब्दत्वे शुद्धम् । एकस्मिन्ननेकारोपे मालारूपकं चतुर्थम् । आरोप्या. रोपविषययोर्धर्माणां चैकवाचकानुप्रवेशेन प्रकृतरूपकनिर्वाहक यदप्रकृतरूपकं तत्परम्परि. तम् । एवंदन रूपकमिति । यथा- तडिदियं क्षणलोचनगोवरा मम रहस्यमियं हृदि वर्तते । किमपि वेभि गन्तनिरीक्षणान्मनसि रागलता मयि वर्धते । इदं सावयवभेदद्वयस्य निरवयवशुद्धस्य चोदाहरणम् । अत्र प्रथमचरणे आरोग्या. रोपविषयारोपणीयधर्माणां शाब्दत्वात्समस्तवस्तुविषयं सावयत्रम् । इदं चात्र दृश्य. साहश्यरूपकमिति मूले उक्तम्। द्वितीयचरणे रहस्यत्वारोपेण हृदये मज्जूषात्वारोपस्या- र्थत्वात्तत्र स्थापनादिधर्माणामर्थलभ्यत्वादेकदेशविवर्ति सावयवम् । इदं च रूपितरूपक. मित्यत्रोक्तम् । उत्तराधे रागे लतात्वारोपस्य शाब्दत्वाद्धारोपाभावाच्च शुद्धम् । इदै चामासरूपकमित्यत्रोक्तम् । यथा वा-- सेयं मृदुः कौसुमचापयष्टिः स्मरस्य मुष्टिग्रहणाईमध्या । तनोति नः श्रीमदपाङ्गमुक्कां मोहाय या दृष्टिशरोषवृष्टिम् ॥ अन्न दमयन्त्यां चापयष्टितादात्म्यम् । यथा वा- केशान्धकारादथ दृश्यमालस्थलार्धचन्द्रा स्फुटमष्टमीयम् । एनां यदासाद्य जगज्जयाय मनोभुवा सिद्धिरसाधि साधु ॥ न चात्र 'केशा अन्धकारा इव, मालमर्धचन्द्र इव, इयमष्टमीवेत्युपमासन्देहसपुरा- लङ्कारोऽस्त्विति वाच्यम् । दमयन्त्यामष्टमीतादात्म्यारोपे सिद्धे तदुत्तरमेव धर्मत्व. - .

·पञ्चमो मयूखः । ५९ - सिद्ध्या तदारोपात् । द्वितीयं यथा- वेलामतिक्रम्य पृथु मुखेन्दोरालोकपीयूषरसेन तस्याः । नलस्य रागाम्बुनिधौ विवृद्ध तुङ्गौ कुचावाश्रयत: स्म दृष्टी । अन्न रागे समुद्रत्वारोपवाब्दः । तेन कुचयोः कलशत्वारोपो दृष्टयोर्मज्जमान(?). स्त्रीतादात्म्यारोपश्चा) इति । माला यथा- चातुर्यस्य खनिर्नानागुणलीलासुधागृहम् । मम विश्रामधरणी शृङ्गाराधिरियं प्रिया । यथावा- अध्याहारस्मरहरचिरश्चन्द्रशेषस्य शेष. स्याहेभ्य:फणसमुचितः काययष्टीनिकायः । दुग्धाम्भोधेर्मुनिचुलुकनन्नासनाशाभ्युपायः कायव्यूहः क जगति न जागर्त्यदःकीर्तिपूरः ॥ परम्परितं यथा- वरङ्गिणी भूमिमृतः प्रसूता जानामि शृङ्गाररसस्य सेयम् । लावण्यपूरोऽजनि यौवनेन यस्यां तयोःस्तनता-धनेन ॥ अन्न भूमिदेव भूमिमृत्,धन एव धनः, उच्चैःस्तनतैव उच्चस्तनता' इति धर्माणा. मेकवाचकानुप्रवेशेन श्लेषेण च परम्परितम् । तात्पर्यवशात्समासविरुदानामपि श्लिष्टपदा- दुपस्थितौ तद्रूपनिरूपणात् । तस्य प्रकृतरूपकनिवाहकत्वात् । आरोप्यारोपविषययोः प्रकृताप्रकृतयोरेकवाचकानुप्रवेशेन परम्परितं यथा । पुरो हटाक्षिप्ततुषारपाण्डुरच्छदा घृतेर्वी रुधि बद्धविनमाः । मिलन्निमीलं ससृजुविलोकिता नभस्वतस्तं कुसमेषु-केलयः॥ अत्र 'कुसमेषु केलय एष कुसुमेषुकेलयः इति रूपकेण लतायां स्त्रीरूपकनिर्वाहः । मत इदमेकदेशविवर्त्यपि । एवमन्यदप्यूह्यम् । केचित्तु-"रूप द्विविधम्, अभेदरूपक ताप्यरूपकं च । आरोग्यारोपविषययोरभेदपर्यवसायि प्रथमम् । भेदे प्रतीयमान एवं तदीयधर्मारोपमात्रपर्यवसितं द्वितीयम् । द्विविधमपि विषयिणोऽधिकन्यूनत्वानुभयोच्या च षडविधम् । यथा- विना पतनं विमतातनूजैः समीरगरीक्षणलक्षणीयः। मनोभिरासीदनणुप्रमाणेन लड़िता दिक्कतमा तदश्वैः । यथावा- शम्भुर्विश्वमवत्यद्य स्वीकृत्य समदृष्टिताम् । मयमास्ते विना शम्भुस्तातीयीक विलोचनम् ॥ अयं हि धूर्जटिः साक्षाधेन दुग्धाः पुरः क्षणात । -- ·राकागमसहिते चन्द्रालाके- यूथानि केन इदमभेदरूपकं त्रिविधम् । अल्या मुखेन्दुना लब्धे नेत्रानन्दे किमिन्दुना । साध्वीयमपरा लक्ष्मीरसुधासागरोदिता ॥ अयं कलडिनश्चन्द्रान्मुखचन्द्रोऽतिरिच्यते । इदं त्रिविधं तादूप्यरूपक"मित्याहुः । अन्न न्यनत्वाधिकत्वोक्तौ कथमभेदभानम् । प्रतीपव्यतिरेकाभ्यां चास्य को विशेष इत्यपि चिन्त्यम् (१) । तस्मादायमेकदेशविवर्ति रूपकम् । अन्यच्च विशेषोत्यत्युक्तिप्रतीपव्यतिरेकालङ्कारान्तर्गतमिति युक्तम् । एवञ्च 'एकगुणहानी गुणलाम्याधिक्ययोविशेषोक्तिरिति वामनोचिरपि समच्छते । मत एव, किमसुभिग्लपितैर्जड ! मन्यसे मयि निमज्जतु भीमसुतामनः । मम किल्ल श्रुतिमाह तदथिकां नलमुखेन्दुपरां विबुधः स्मरः ॥ इत्यत्र प्रसिद्धचन्द्रोन निर्याणकालिकमनाप्रवेशतात्पर्यविषया, किन्तु नलमुखचन्द्र एवेति व्यतिरेकालङ्कार एव । पतत्तहस्तरुणि ! राजति राजजम्: स्थूलोपलानिव फलानि विमृश्य यस्याः । सिद्धस्त्रियः प्रियमिदं निगदन्ति दन्ति- तरूमारतहुः पथेति इत्यादाविव रूपकव्यन्जको वेति कृतमप्रसकचिन्तनया ॥१८॥ समानधर्मयुक्साध्यारोपात्सोपाधिरूपकम् । उत्सितक्षितिभृल्लक्षपक्षच्छेदपुरन्दरः ॥ १९ ॥ समानेति। समानधर्मयोगेन साध्यो यत्र प्रकृतारोपस्तत्सोपाधिरूपकम् । प्रकृता- रोपनिर्वाहकोऽप्रकृतारोपो यन्नेत्याशयः । उरिसक्तेति । अत्र 'क्षितिभृत एव क्षिति- भृतः, पक्ष एव पक्ष इत्यप्रकृतारोप एकवाचकानुप्रविष्टः प्रकृतपुरन्दरत्वारोपनिर्वाहकः । एतदेव परम्परितम् ॥ १९॥ पृथक्कथितसादृश्यं दृश्यसादृश्यरूपकम् । उल्लसत्पञ्चशाखस्ते भ्राजते भुजभूरुहः ॥ २० ॥ पृथगिति। आरोग्यारोपविषयारोपणीयधर्माणां शाब्दस्वे इत्यर्थः। उल्लसदिति । (१) न्यूनत्वाधिकत्वोक्तिस्थलेष्वपकर्षात्कषयोविभावनमपि तद्व्यतिरिक्तसकल. गुणसाधारण्यप्रतीतेरभेददायापादकत्वेन चमत्कारातिशयमुत्पादयति । प्रतीपध्यति. रेकयोश्च सादृश्यगर्मितत्वात्सादृश्यस्यापि भेदघटितत्वाछेद एव पर्यवसानम् , अभेद. रूपके त्वापाततः सादृश्यप्रतीतो सत्यामपि तन्मूलकाऽभेदप्रतीतेरेव प्राधान्यमित्यभेद एव पर्यवसानम् । अयमेव च ताभ्यामेतस्य विशेषः मुस्पष्ट खेति सर्व मुस्थम् ।

·पञ्चमो मयूखः । ६१ - भुजे वृक्षत्वारोपोत्तरमेव पञ्चाङ्गाली शाखावस्यारोपपम्भवात् । इदमेव समस्तवस्तु- विषयं सावयवम् ॥ २० ॥ स्यादङ्गयष्टिरित्येवंविधमाभासरूपकम् । अङ्गयष्टिधनुर्वल्लीत्यादि रूपितरूपकम् ।। २१ ॥ स्यादिति । इदमेव निरवयव शुद्धम् । सावयवैकदेशविवर्ति अङ्गयष्टीति । अत्राङ्ग- यष्ट्यां धनुर्वल्लीत्वारोपः शाब्दोऽङ्गे धनुष्टबारोप आर्थ इति । रूपितेनारोपेण रूपक मारोप इति योगः । यथा 'गुगसिन्धुपरित्यादौ गुणे जलत्वारोप आर्थ इति । माला- रूपकं रशनारूपकं च 'नालङ्कारान्तराण्यमी' इति वक्ष्यमाणत्वान्न लक्षितम् ॥२१॥ परिणामोऽनयोर्यस्मिन्नभेदः पर्यवस्यति । कान्तेन पृष्टा रहमि मौनमेवोत्तरं ददौ ॥ २२ ॥ परिणाम इति। अनयोरारोप्यमागारोपविषययोः, पर्यवस्यति क्रियान्वये फलितो भवतीत्यर्थः । आरोप्यस्यारोपविषयात्मनैव क्रियान्वय इति भावः । कान्तेनेति । मौनस्य उत्तरवचनात्मनव दानक्रियान्वयात् । यथा वा- प्लुष्टः स्वैश्वापरोपैरपि सह मकरेणात्मभूः केतुनाऽभू. द्धत्ता नस्त्वत्प्रसादादथ मनभिजतां मानसा नन्दनः सन् । भ्रूभ्यां ते तन्वि ! धन्वी भवतु तव सितजैत्रभल्लः स्मितैः स्ता. दस्त स्वन्नेत्रचञ्चत्तरशफरयुगाधीनमीनध्वजाः ।। अन्न भ्रुवो धनुरात्मनैव क्रियान्वयः । यथा वा-'प्रसन्नेन दृगब्जेन वीक्षते मदिरे. क्षणा' इत्यत्राब्जस्यैवारोप्यमाणास्यारोपविषयगात्मना वीक्षणान्वयो न तु अब्जा. त्मना शोः, 'मयूरव्यसकादयश्चेति समासेनोत्तरपदार्थप्राधान्यावगमात् । यद्यध्ययमुप- मितसमासः स्यात पूर्वपदप्राधान्यं च, स तु न सम्भवति । प्रसन्नेनेति साधारणधर्म- वाचकपदप्रयोगात् । उपमितसमासस्यो पमितं व्याघ्रादिभिः सामान्याप्रयोगः इत्यनु- शासनेन साधारणधर्मवाचकपदाप्रयोगे विधानात् । एवं चात्र परिणाम एव । अयमपि रूपकवन्यू नाधिकधर्मविशिष्टो शेयः । यथा वा- वनेचराणां वनितासखानां दरीगृहोत्सङ्गनिषतमासः । भवन्ति यत्रौषधयो रजन्यामतैलपूराः सुरतप्रदीपाः ॥ अत्रौषधीनां दीपत्वेन सुरतोपयोग्यन्धकारनाशे उपयोगः । अतैलपूरत्वेनाधिक्य च । 'अस्य रूपकान्ततिरिति काव्यप्रकाशः ॥ २२ ॥ उल्लेखालङ्कारमाह- बहुभिर्बहुधोल्लेखादेकस्योल्लेखता मता। स्त्रीभिः कामः प्रियैश्चन्द्रः कालः शत्रुभिरैक्षि सः ॥ २३ ॥ बहुभिरिति । एकस्मिन्नारोपविषयेऽनेककर्तृकोऽनेकरूपारोपं उल्लेख हत्यर्थः ।

·TY राकागमसहिते चन्द्रालोके- तेन रूपकपरिणामादिषु नातिव्याप्तिः । क्वचिदयं भ्रान्तिगर्भोऽपि । यथा- अस्य क्षोणिपतेविहायसि यशोराशौ चमत्कुर्वति द्राक् कपूरजोभ्रमेण वणिजो वीथीमुपस्कुर्वते । चचुं चञ्चलयन्ति चन्द्रकिरणभ्रान्त्या चकोराः, पयो- बुद्धया व्योमिन नियोजयन्ति कलशीमामीरवामध्रुवः ॥ - एकन बहधोल्लेखेऽप्यसौ विषयभेदतः । गुरुर्वचस्यजनोऽयं की भीष्मः शरासने ॥ अशं कुचयोः कृशं लग्ने विपुलं चक्षुषि विस्तृत नितम्बे । अरुणाधरमाविरस्तु चित्ते करुणाशालि कपालिभागधेयम् (१) । प्रसूनवा तत्करपल्लवस्थितैरुडुच्छवियोमविराजिभिः पयि । मुखेऽमराणामनले रदावलेरभाजि लाजैरनयोज्झितैर्युतिः ॥ तथा- तया प्रतिष्ठा सिधूमपद्धतिर्गता कपोले मृगनामिशोभिताम् । ययौ हशोरञ्जनतां श्रुतौ श्रिता तमाललीलामलिकेऽलकायिता । अत्र काव्यप्रकाश:-'उपमेये उपमानतादात्म्यारोपरूपरूपक एवान्तावा- न्मालारूपकादिवन्नेदमलङ्कारान्तर मित्याह । यथा वा- अलसं वपुषि श्लथं दुकूले चपल चेतसि धूसर कपोले । चकितं नयने स्तने विलोलं तव नामश्रवणं तनदरीणाम् ॥ पूर्वोदाहरणेषु प्राह्मगतधर्मभेद, इह तुगृहीतगतधर्मारोपेण ग्राह्यभेद इति विवेकः२३ अपहत्यलङ्कारमाह- अतथ्यमारोपंयितुं तथ्याऽपास्तिरपतिः । नायं सुधांशुः किं तर्हि व्योमगङ्गासरोरुहम् ॥ २४ ॥ तथ्यमिति । तथ्यधर्मनिषेधपूर्वकाऽतथ्यधर्मारोपोऽपहुतिरित्यर्थः । निषेध: पर्वकत्वमेव रूपका दः । नायमिति । तथ्यचन्द्रत्वनिषेधपूर्वमतथ्यसरोरुहत्वा- रोपात् । तथ्यत्वं चात्र न प्रमाविषयत्वं, किन्तु निश्चयविषयत्वम् । तेन कविकल्पित. धर्मनिषेधेनान्यधर्मारोपेऽपछुत्यलङ्कारः । यथा- अनवगतविभेदं सुन्दरं वस्तु किञ्चि- ज्जडमतिरिह कश्चिन्मोक्ष इत्याचचक्षे । मम तु मतमनस्मेरतारुण्यपूर्ण- म्मदकलमदिराक्षानीविमोक्षो हि मोक्षः ॥ (१) पद्यमिदं से पुस्तके नास्ति ।

·पञ्चमो मयूखः। ~~ यथावा- द्विजपतिग्रसनाहितपातकप्रभव कुष्ठसितीकृतविग्रहः । विरहिणीवदनेन्दुजिघत्सया स्फुरति राहुरयं न निशाकरः । निषेधश्च कचिच्छन्दतः कचिदर्थतोऽपि । तेन- यदस्य यात्राम बलाद्धतं रजा स्फुरत्प्रतापानलधूममन्जिम । तदेव गत्वा पतितं सुधाम्बुधौ दधाति पढीभवदतां विधौ । इत्यत्र तदेवेत्येवकारेण कलङ्कनिषेधस्यार्थत्वेनापद्धतिरलङ्कारः । यथा वा- साक्षासुधांशुर्मुखमेव भैम्या दिवि स्फुट लाक्षणिकः शशाङ्कः । एतद्भवौ मुख्यमनचापं पुष्पं पुनस्तद्गुणमात्रवृत्या ॥ अत्रापि निषेध आर्थः ॥ २४ ॥ पर्यस्तापहत्यलद्वारमाह- पर्यस्तापहतियंत्र धर्ममात्र निषिध्यते । नायं सुधांशुः किं तर्हि सुधांशुः प्रेयसीमुखम् ।। २५ ।। पर्यस्तेति । धर्ममान, धर्मिणि धर्मनिषेध इत्यर्थः। धर्मिणि धर्मनिषेधपूर्वक तद्धर्मस्यान्यनारोपः पर्यस्तापतिः । पूर्वमन्यधर्मारोपः अन्नान्यत्र धर्मारोप इति भेदः । नायमिति । सति चन्द्रे चन्द्रत्वनिषेधेन कामिनीमुखे चन्द्रत्वारोपात् । यथा वा- जानेऽतिरागादिदमेव बिम्ब बिम्बस्य च व्यक्तमितोऽधरत्वम् । योविशेषावगमाऽक्षमाणां नाम्नि भ्रमोऽभूदनयोजनानाम् । अत्राधरेऽधरबिम्बत्वनिषेधपूर्वो बिम्बफ हेतूपन्यासपुर:सरोऽधरबिम्बत्वारोपः। मत्यन्त्र तु- स एव युक्तिपूर्वकचेदुच्यते हेत्वपद्धतिः । नेन्दुस्तीवो न निश्यकसिन्धोरौर्वोऽयमुत्थितः ॥ स एव, निषेध एवेत्यर्थः । अपहृतः स्वेइभरः करे तयोस्त्रपाजुशेदनिजलैमिलन्मुहुः। दृशोरपि प्रस्तमनु साविक धनैः समाधीयत धूमलधनैः ॥ अयं हेतुस्त्यक्त्वा बहूनान् यन्नकल्यावधारणम् ।' इतिलक्षणान्तर्गतो नालङ्कार। इत्याह कश्चित्(१) ॥ २५ ॥ भ्रान्तापत्त्यलङ्कारमाह- भ्रान्ताप(विरन्यस्य शङ्कया तथ्यनिर्णये । तापं तनोति सोकम्प ज्वरः किं न सखि ! स्मरः ॥ २६ ॥ - (१) इत्याकरः इति ख।

·६४ राकागमसहिते चन्द्रालोके- ww भ्रान्तेति । अत्र तापस्य ज्वरसाधारण्यात् भ्रान्तसख्या 'ज्वरः किमिति पृष्टे 'न सखि! स्मर" इति सत्यकथनेन भ्रान्तिवारणम् । इयं च सम्भवद्भान्तिपूर्विका कवि. कल्पितभान्तिपूर्विका चति द्विधा । आद्योदाहृता । द्वितीया यथा- जटा नेयं वेणीकृतचकलापो, न गरलं गले कस्तूरीयं, शिरसि शशिलेखा न कुसमम् । इयं भूतिनाङ्गे प्रियविरहजन्मा धवलिमा पुराऽरातिभ्रान्त्या कुहमशर ! किं मां प्रहरसि॥ 'इयं च तत्वाख्यानोपमे ति दराडी ॥ २६ ॥ छेकापद्धतिमाह- छेकापहतिरन्यस्य शङ्कया तथ्यनिहवे । प्रजल्पन्मत्पदे लमः कान्तः किं नहि नूपुरः ॥ २७ ॥ छेकेति । अन्येन श्रुतायां रहस्योक्तो तात्पर्यान्तरकथनेन निहवे छेकापडुतिः नर्मसखी प्रति 'प्रजल्पन्मत्पदे लग्न' इति निवेद्यमाने 'कान्तः किमित्यन्यया पृष्टे नहि नपुर इति निहवः । यथा वा- वदन्ती जास्वृत्तान्त पत्यौ धूर्ता सखीधेिया । पति बुद्ध्वा 'सखि ! ततः प्रबुद्धास्मी'त्यपूरयत् ॥-॥२७॥ कैतवापन्हुत्यलङ्कारमाह- कैतवं व्यज्यमानत्वे व्याजाद्यौनिहतेः पदैः । निर्यान्ति स्मरनाराचाः कान्तादृक्पातकैतवात् ॥ २८ ॥ कैतचमिति । आदिना छलादिपदम् । न्याजादिपदैर्यत्र निहुतिय॑ज्यते तत्र कैतवापत्यलङ्कारः । यथा वा- अस्या यदास्येन पुरस्तिरच तिरस्कृतं शीतरुचान्धकारम् । स्फुटस्फुरगङ्गकचच्छलेन तदेव पश्चादिदमस्ति बद्धम् ॥ अन्न केचित्-"इयं सर्वापि स्वरूपापहतिरुदाहृता । कचिद्धत्वपतिः । यथा- आस्तामनङ्गीकरणाद्भवेन दृश्यः स्मरो नेति पुराणवाणी। तवैव देहं श्रितया श्रियेति नवस्तु वस्तु प्रतिभाति वादः ॥ अत्र स्मराश्यत्वे भवकतको दाहो न हेतुः, किन्तु तव शोभेति श्लेषेण हेत्व. पतिः । क्वचित्फलापततिर्यथा- यदि मधुमथन ! त्वदनिसेवा हृदि विदधाति जहाति वा विवेकी। तदखिलमपि दुष्कृतं त्रिलोक्यां कृतमकृतं न कृतं कृतं च सर्वम् ॥ अन्न कृतस्याकृतत्वं तत्फलापकुतिः । एवमन्यदप्यूह्यम् । निषेधस्यापि शाब्दत्वा. थत्वकृतद्वैविध्येन भेदोऽपि शेय" इत्याहुः ॥ २८ ॥ -- .

·पञ्चमो मयूखः । ६५ उत्प्रेक्षालङ्कारमाह- - उत्प्रेक्षोनीयते यत्र हेत्वादिनिति विना । स्वन्मुखश्रीकृते नूनं प रायते शशी ॥ २९ ॥ उत्प्रेक्षति । उन्नीयते, अन्यधर्मसम्बन्धेनान्यतादात्म्येन सम्भाव्यते उत्कट- कोटिकसन्देहविषयीक्रियते । आदिना फलस्वरूपे । निहुति विना, अन्यधर्मनिषेध विनेत्यर्थः । एवं च--उपमानतादात्म्यसम्भावममुत्प्रेक्षा हेतुफलस्वरूपविषया विधा। त्रिविधाया उदाहरणं त्वदिति । अत्र स्वाभाविकचन्द्रपद्मविरावे मुखकान्तिलिप्सा न हेतुरिति तत्र तद्धेतुत्वेन सम्भावना हेतूत्प्रेक्षा, कान्ताबदनकान्तिप्राप्तेरफलल्यापि फलत्वेनोत्प्रेक्षणादियमेव फलोत्प्रेक्षापि , वस्तुतो वैराऽकतर्यपि वैरकर्तृतादात्म्योत्प्रेक्षा स्वरूपोत्प्रेक्षा चेति त्रैविध्यम् । यथा वा- कल्प्यमानममुमाऽऽचमनार्थं गाङ्गमम्बु चुलुकोदरचुम्बि । निर्मलत्वमिलितप्रतिबिम्बद्यामयच्छदुपनीय करे तु ॥ अत्र प्रतिबिम्बिता द्यौदेयत्वेनोत्प्रेक्षिता, अम्बु च दानकर्तृत्वेनोत्प्रेक्षितम् । ननु चाख्यातवाच्यस्य कर्तुर्भावप्राधान्यबोधकस्मृत्या धात्वर्थोपसर्जनतयान्वयेनात्यत्रो. पमानतयाऽन्वयासम्भवः । तदुकम्- कर्ता यापमानं स्यान्न्यगभूतोऽसौ क्रियापदे । स्वक्रियासाधनव्यग्रो नालमन्यद्वयपेक्षितुम् । इति चेत्, मत्रागस्या उभयथोभयत्वेनान्वयानीकारात् । यद्वा न यत्रोपमानत्वे. नान्वयः । किन्त्वपछुताविवाधिक उपमानभावः । अस्तु वा 'चन्द्र इत्यादाविवार्थ. विशेषणस्यापि चन्द्रस्योपमानत्वेनान्वय इति दिक् । अन्ये तु-नेयं कर्तृतादात्म्यो- स्प्रेक्षा, किन्तु क्रियातादात्म्योत्प्रेक्षाल्पा स्वरूपोल्प्रेक्षव । कमलसडोचनस्योपमेयस्य वैरतादात्म्येनोत्प्रेक्षणात् । अत्र चोपमेयं कमलपङ्कोचनादि कल्प्यते । एवं 'लिम्पतीव तमोऽङ्गानी'त्यादौ व्यापनादिरूपमुपमेयं करप्यते । एवं च-बैरमिव करोतीति विवरण न वैरं करोतोवेति। अत एवेयमनुपात्तोपमेयोत्प्रेक्षेणत्याहुः । इयं शाब्दी आर्थी चेति द्विधा । मन्ये शो ध्रुवं प्रायो नूनमित्येवमादिभिः । उत्प्रेक्षा व्यज्यते शब्दैरिवशब्दोऽपि तादृशः ॥ इत्युत्प्रेक्षाव्यञ्जकशब्दसत्वे शादी, असत्त्वे आर्थीति । इयं च गूढोत्प्रेक्षेत्युदा. हरिष्यते । पूर्वस्या उदाहरणान्तराणि- पद्माङ्कसमानमवेक्ष्य लक्ष्मीमेकस्य विष्णोः श्रयणात्सपत्नीम् । आस्येन्दुमस्या भजते जिताजं सरस्वती तद्विजिगीषया किम् ॥ अन्न दमयन्तीमुखे सरस्वतीवासे विजिगीषा हेतुत्वेनोत्प्रेक्षिता । - ९

·राकागमसहित चन्द्रालाके-
पुराकृतस्त्रैणमिमां विधातुमभूद्विधातुः खलु हस्तलेखः ।
येयं भवद्भाविपुरन्निसृष्टिः साऽस्यै यस्तज्जयजं प्रदातुम् ॥
अत्र पूर्वकृतपुरन्ध्रिसृष्टेर्दमयन्तीनिर्माणहेतुत्वेन भाविपुरन्ध्रीसृष्टिनिर्माणं दमयन्ती-
निर्माणफलत्वेनोत्प्रेक्षितम् ।
स्मरेन्धने वक्षसि तेन दत्ता संवर्तिका शैवलवल्लिचित्रा ।
चकास्ति चेतोभवपावकस्य धूमाविला कीलपरम्परेव ॥
अन्न स्वरूपोत्प्रेक्षा । अन्ये तु-"स्वरूपोत्प्रेक्षा उकाऽनुक्कविषयत्वेन द्विधा । उप-
मेयाकावुक्तविषया अनुक्कावपरा । हेतुत्प्रेक्षा फलोत्प्रेक्षा व प्रसिद्धाऽप्रसिद्धविषयत्वेन
द्विविधेणत्याहुः । यथा-
विवस्वताऽनायिषतेव मिश्राः स्वगोसहस्त्रेण समं जनानाम् ।
गावोऽपि नेत्रापरनामधेयास्तेनेदमान्ध्यं खलु नान्धकारैः ॥
अनाऽसदेव लोचननयनमान्ध्यहेतुत्वेनोत्प्रेक्षितम् ।
पूरं विधुर्वधयितुं पयोधेः शङ्केऽयमेणाङ्कमणि कियन्ति ।
पयांसि दोग्धि प्रियविप्रयोगसशोककोकीनयने कियन्ति ॥
अत्र समुद्रवृद्धिश्चन्द्रकृतकोकोनयनबाष्पन्नावणस्य फलत्वेनोत्प्रेक्षिता । एवमन्य.
-
गूढोत्प्रेक्षामाह-
इचादिकपदाभावे गूढोमेक्षां प्रचक्षते ।
यत्कीर्तिर्विभ्रमश्रान्ता विवेश स्वर्गनिम्नगाम् ॥ ३० ॥
इवेति । इवादिकेत्यादिनोत्प्रेक्षावाचकानां मन्ये श इत्यादीनां ग्रहणम् ।
इयमपि पूर्ववस्त्रिधा। उदाहरणे असती भ्रान्तिहेतुत्वेनोत्प्रेक्षिता। वेशनकर्तृतादात्म्यो.
स्प्रेक्षा फलोत्प्रेक्षा च पूर्ववत् । यथा वा-
रविरुचिचामोंकारेषु स्फुटामलबिन्दुतां
गमयितुममूरुचीयन्ते विहायसि तारकाः ।
स्वरविरचनायाऽऽसामुच्चै रुवाततया हृताः
शिशिरमहसो बिम्बादस्मादसंशयमंशयः॥
अत्र उत्तरभावित्वसामान्येन रविकान्त्युदयस्तारकास्तफलत्वेनोत्प्रेक्षितः, चन्द्र.
निष्प्रमता च सूर्यकिरणाधिक्यहेतुत्वेनोत्प्रेक्षिता, तारकास्वरूपं च वर्तुलत्वसामा.
न्येन बिन्दुस्वरूपत्वेनोत्प्रेशितमिति । इयं क्वचिद्वपॉतिगर्भापि । यथा-
अनालीलामिरपाङ्गधाविनः कनीनिकानीलमणे पुनः पुनः ।
तमिवंशप्रभवेन रश्मिना स्वपद्धतिः सा किमरलि नाअनः ॥
काव्यप्रकाशस्तु-"गूढोत्प्रेक्षा नालङ्कारान्तरम्, इवादिपदाभावे सम्भावन-
बोधाभावेन गूढरूपकल्याण्यलङ्कारान्तरत्वापत्ते रित्याह ॥ ३० ॥

·पञ्चमो मयूखः । ६ - । स्मृतिम्रान्तिसन्देहालङ्कारानाह- स्यात्स्मृतिभ्रान्ति सन्देहैस्तदेवाऽलङ्गकृतित्रयम् । पङ्कजं पश्यतः कान्तामुखं मे गाहते मनः॥ ३१ ॥ अयं प्रमचमधुपस्त्वन्मुखं वेद पङ्कजम् । पङ्कजं वा सुधांशुवैत्यस्माकं तु न निर्णयः ॥ ३३ ।। स्यादिति । उपमानोपमेयभावकल्पकसाशदर्शनेन सहशान्तरस्मरणकथन स्मरणालङ्कारः । आरोपविषयज्ञानतिराधानविशिष्टारोप्यारोपोभ्रान्त्यलङ्कारः । तेन न रूपकेऽतिव्याप्तिः। तत्रारोपविषय(ज्ञान)तिरोधानाभावात् । साश्यज्ञानफलकैकाश्रितेक- धर्मिकाऽनेकविरुधर्मवत्ताकथन संशय इत्यर्थः । एकाश्रितेत्युक्त नोल्लिखितातिप्रसाः। त्रितयोदाहरणानि क्रमेणाह-पजमिति । गाहृतं स्मरतीत्यर्थः । यथा वा- एतेन ते स्तनमरेण सुरेभकुम्भौ पाणिद्वयेन दिविषद्रुमपल्लवानि । मास्येन स स्मरतु नीरधिमन्थनोत्थं स्वच्छन्दमिन्दुमपि इन्दरि ! मन्दरात्रिः॥ क्वचिदयं व्यतिरेकमुखः । यथा- थियौ नरेन्द्रस्य निरीक्ष्य तस्य स्मरामरेन्द्रावपि न स्मरामः । वासेन वस्मिन् क्षमयोश्च सम्यम्बुद्धौ न दध्मः खलु शेषबुद्धौ । 'अत्र यामिति केचित्(१) । "क्वचिद्वैसाहयेनायमलङ्कारः । यथा- सीता यदा यदा दुःखं प्रपेदेऽरण्यवतिनी। तदा सस्मार वार्माणि गलबाष्पो रघूत्तमः ॥" इति केचित् । अयं तु सादृश्यगर्भो बोध्यः । तेन, प्रसादमासाय सुरैः कृतं सा सल्मार सारस्वतसूतिसृष्टः । देवा हि नान्यद्वितरन्ति किन्तु प्रसध ते साधु धियं ददन्ते ॥ इत्यत्र न स्मरणालङ्कारः । मयमिति प्रान्त्युदाहरणम् । अयं चिनिश्चयान्तः । - यथा- - वामे करे निहितवामकपोलपालि: सा चित्रितेति रघुवीर ! मयाऽनुमेने । श्वासरथो विरहिणाकुलवालिकेति हा ! राघवेति वचनादय जानकीति ॥ (१) इदं नास्ति ख.पुस्तके ।

·राकागमसहिते चन्द्रालोके- - यथावा- पुनः पुनः काचन कुर्वती कचच्छटाधिया धूपज मसंयमम् । सखीस्मितैस्तकिततनिजभ्रमा बबन्ध तन्मूर्धजचामरं चिरात् ॥ तच्छायसौन्दर्यनिपीतधैर्याः प्रत्येकमालिङ्गन्दमू रतीशः । रतिप्रतिद्वन्द्वितमासु नूनं नामूषु निर्णीतरतिः कथञ्चित् ॥ इति व्यतिरेकमुखः । पङ्कजं वेति सन्देहोदाहरणम् । अयं च शुद्धो निश्चयान्त. श्वेति वैधा। यथा- पदे विधातुर्यदि मन्मथो वा ममाभिषिध्येत मनोरथो वा । तदा घटेतापि न वा घटेत प्रतिप्रतीकाऽभुतरूपशिल्पम् ॥ अयं शुद्धः। कि घनस्य जलधेरथवैवं नैव संशयितुमध्यलभन्त । स्यन्दनं परमदूरमपश्यन्निास्वनश्रुतिसहोपनतं ते ॥ अयं निश्चयान्तः । केचितु-"संशयलक्षणेऽनेकधर्मप्रकारकत्वं न विवक्षणीयम् । किन्तु विशेषधर्माप्रकारकसामान्यधर्मप्रकारकत्वमेव विवक्षणीयम् । तेन कोऽयं किमि. समित्यादिज्ञानानामपि संशयत्वम् । यथा- कान्ते स्वान्ते मदीये निवसति भवती सर्वदेति ब्रुवाणे प्रेम्णा पत्यो सहासं स्फटिकसविमलं (१)वीक्ष्य वक्षस्तदीयम् । प्रामाण्यादस्य वाचां प्रतिफलितमपि स्वीयमत्येति मत्वा स्वात्मानं तर्कयन्ती किमिदमिति मुहुः पार्वती त्वां पुनातु ॥ अन्न किमिदमित्येककोटिका संशय इत्याहुः । काव्यप्रकाशस्तु--'ससन्देह- स्तु भेदोको तदनुको तु संशयः ।। इति संशयसन्देहयो दमाह । 'ससन्देह इत्येक पदम्, तेन भेदोको सन्देहवदलवारोऽग्रिमस्तु संशयालङ्कार' इति व्याचक्षते । 'अयं भेदकातिशयोकिव्यतिरेको वेत्यपि केचित् ॥३१-३२॥ मीलितालद्वारमाह- मीलितं बहुसादृश्याद् भेदवचेन्न लक्ष्यते । रसो नालक्षि लाक्षायाश्चरणे सहजारुणे ॥ ३३ ॥ मीलितमिति । भेदवत् उपमानम् । समानधर्मोपादानेनोपमानस्वरूपाज्ञानपूर्वक. मुपमेयवर्णनं मीलितमित्यर्थः । रस इति लक्ष्यम् । यथा वा- गौर्याः शिवस्यापि विलोक्य वस्त्रमाह्वादकं चन्द्रपरागपाण्डु । नालक्षि रूप खलु भालबालजैवातृकस्यापि सखीसमाजैः ॥ पथावा- - काश्मीरजाङ्गरागश्चम्पकगौराङ्गि! श्यते नैव किमति वृथाजनरेखामिन्दीवरलोचने ! कुरुषे । (१) अविशद-इति ख।

·पञ्चमो मयूखः । ६९ काव्यप्रकाशे तु- समेन लक्ष्मणा वस्तु वस्तुना यनिगूहते । निजेनागन्तुना वापि तन्मीलितमिति स्मृतम् ॥ कृत्रिमेणाकृत्रिमेण वा साधारणेन धर्मेण किञ्चिद्वस्तु वस्त्वन्तरगोप वर्ण्यते यत्र तत्र मीलितालङ्कारः । यथा- स्वभावचपले नेत्रे मयादाक्षरं वचः । मदः कृतपदस्तन्व्यामाभ्यामपि न लक्ष्यते ॥ अन्न चपलत्वं स्वाभाविकम् अर्धाक्षरत्वमागन्तकम् , उभयमपि मदसाधारणम् । तेन मदस्य तिरोधानमिति युक्तम् ॥ ३३ ॥ सामान्यालङ्कारमाह- सामान्यं यदि सादृश्याद् भेद एव न लक्ष्यते । पद्माकरप्रविष्टानां मुखं नालाक्षि सुभ्रुवाम् ॥ ३४ ॥ सामान्यमिति । किञ्चिद्धर्मसादृश्येनोपमानभेदाज्ञानेनोपमेयवर्णन सामान्या- लङ्कार इत्यर्थः । पद्माकरेवि लक्ष्यम् । यथा वा- भैमीविनोदाय मुदा सखीभिस्तदाकृतीनां भुवि कल्पितानाम् । नातक मध्ये स्फुटमप्युदीतं तस्यानुबिम्ब मणिवेदिकायाम् ॥ अन्न भिन्नव्यक्तिज्ञानेऽपि तद्गतभेदाज्ञानात्सामान्यम् । एवं चोपमानस्वरूपतिरो. धान मीलितं व्यावर्तकधर्माज्ञानकृतभेदतिरोधानं सामान्यमिति फलितम् । अन्ये तु- 'उपमानाज्ञानं मीलितम् उपमेयाज्ञानं सामान्यामित्याहुः । काव्यप्रकाशे तु-- "प्रस्तुतस्य यदन्येन गुणसाम्यविवक्षया । ऐकात्म्यं बध्यते योगात्तत्सामान्यमिति स्मृतम् ॥ अपरित्यक्तस्वगुणस्याप्रस्तुतपदार्थेन सम्बन्धादप्रस्तुततया निबन्धनं सामान्या. लङ्कारः । अत्र तद्गुणालङ्कारव्यावृत्तये अपरित्यक्तति, मोलितालङ्कारव्यावृत्तये अप्रस्तुत. तयेति । यथा- कनकद्रवगौराङ्गी चञ्चलाचपला सखे ! । अविभाव्याऽमित्रतया प्रियाङ्गणमुपाययो। अन्न नायिका विद्युतोरभेदभानमित्युक्तम् ॥-॥३४ ॥ उन्मीलितालङ्कारमाह- हेतोः कुतोऽपि वैशिष्ट्यात स्फूर्तिरुन्मीलितं मतम् । लक्षितान्युदिते चन्द्रे पनानि च मुखानि च ॥३५॥ हेतोरिति । उपमानादुपमेयोत्कर्षज्ञानाधायकहेतुकथनमुन्मीलितमित्यर्थः । कस्मादपि हेतोरुपमेयस्य वैशिष्टयादुपमानाधिक्यात स्फूतिर्ज्ञानमित्यक्षरार्थः ।

·७८
राकागमसहिते चन्द्रालोके-
लक्षितानीत्युदाहरणम् । चन्द्रोदये कमलानां सङ्कोचान्मुखानामसङ्काचान्मुखनिष्ठ-
वैशिष्ट्यज्ञानम् । यथा वा-
बालेषु सरयूतोरे समं खेल धूलिषु ।
याचके गाधिजे ज्ञातो रामः साकेतवासिभिः ॥-॥३५॥
अनुमानालङ्कारमाह--
अनुमानं च कार्यादेः कारणायवधारणम् ।
अस्ति किञ्चिद् यदनया मां विलोक्य स्मितं मनाक् ॥ ३६ ॥
अनुमानमिति । कार्योक्त्या कारणज्ञानं यत्र तत्रातुमानालङ्कारः । आदिना
सम्बन्धिपरिग्रहः । अस्तीति लक्ष्यम् । अत्र हास्येन कायेंणान्तास्थितोऽभिलाषः कारण.
मनुमीयते । यथा वा--
नीवाराः शुकगर्भकोटरमुखभ्रष्टास्तरूणामधः
प्रस्निग्धाः क्वचिदिगुदीफलमिदः सूच्यन्त एवोपलाः ।
विश्वासोपगमादभिन्नगतयः शब्ई सहन्ते मृगा-
स्तोयाधारपथाश्च वल्कलशिखानिष्यन्दरेखाडिताः ॥
अत्र अध्याश्रमनैकट्यमनुमीयते । प्रदीपस्तु-"पक्षसम्बन्धः सपक्षवृत्तित्वं विपक्ष-
व्यावृत्तिरिति रूपयवान हेतुः । व्यापकत्वेनाभिमतस्य पक्षेऽयोगव्यवच्छेदस्तदुभय.
वचनमनुमानम् । यथा-
मृगीहशो यत्र निपातयन्ति दृशं स्मरस्यापि च तत्र बाणाः।
पतन्ति यद्वक्रितचापहस्तो मारस्तदासां कुपितः पुरोऽस्ति ।
अत्र 'एताः पुरो मनोभुवः निपतवाणफलकहरव्यापारवत्वात्' इति प्रयोग
इत्याह । अयं व्यतिरेकादपि । यथा-
स्मरः स्वं सर्वस्वं कुचकलशयोः पङ्कजहशो-
ध्रुवं धृत्वा मुद्रामकृत मुख्योनीलिममिषात् ।
न चेदित्थं व्यर्थ कथय कथमेताविह नरं
स्मरन्तं पश्यन्तं प्रहरति शरेष विषमः ॥
कचिच्छाब्दः । यथा--
न तूणादुद्वारे म गुणवटने नाश्रुतिशिख
समाकृष्टौ दृष्टिर्न वियति न लक्ष्ये न च भुवि ।
भृणां पश्यत्यस्य वचन विशिखान किन्तु पतित-
द्विषवृक्षाश्वभैरनुमितिरमन् गोचरयति ॥-॥ ३६ ॥
अर्थापत्यलकारमा
अर्थापतिः स्वयं सिध्येत्पदार्थान्तरवर्णनम् ।
स जितस्वन्मुखेनेन्दुः का वार्ता सरसीरुहाम् ॥ ३७॥

·पञ्चमो मयूखः। यथा वा- अर्थापत्तिरिति । यत्रैकस्य सिद्धावान्तरमारिसध्यतीति वय॑ते, तत्रार्थापत्य. लङ्कारः । चन्द्रे जिते तजितपमानां जयोऽर्थात्सिद्ध इति । यथा वा- अयि ! ममैष चकोर शिशर्मुनेव्रजति सिन्धुपिवस्य न शिष्यताम् । अशितुमब्धिमधीतवतोऽस्य वा शशिकराः पिबतः कति शीकराः ॥ यशः पदाङ्गुष्ठनखौ मुखं च बिभर्ति पूर्णेन्दुचतुष्टयं या । कलाचतुःषष्टिरुपैतु वासं तस्यां कथं सुभुवि नाम नाऽस्याम् ॥-॥३७॥ कालिङ्गालङ्कारमाइ- स्यात्कान्यलिङ्गं वागर्यो यत्र हेतुसमर्थकः ।। जितोऽसि पन्द ! कन्दर्प ! मच्चित्तेऽस्ति त्रिलोचनः॥३८॥ स्यादिति । यत्र वाच्य एव वाक्यार्थः पदार्थो वा प्रस्तुतवाक्याथे हेतुभूतस्तत्र काव्यलिङ्गालङ्कारः । चित्ते त्रिलोचनस स्वरूपवाक्यार्थस्य कन्दर्पदाहकतृतीयलोचनत्वा. भिप्रायगर्भतया कन्दर्पजयरूपवाक्यार्थ हेतुत्वात् । यथा वा- मन्येऽमुना कर्णलतामयेन पाशद्वयेन च्छिदुरेतरेण । एकाकिपाशं वरुणं विजिग्येऽनङ्गीकृतायासतती रतीशः ॥ अन पाशद्वयेनेति पदार्थो वरुणजयरूपवाक्याथें हेतु:*(१)। यथा वा- भ्रश्चित्रलेखा व तिलोत्तमाऽस्या नासा च रम्भा च यदूरसृष्टिः । दृष्टा ततः पूरयतीयमेकाsनेकाप्सरःप्रेक्षणकौतुकानि ॥-॥३८॥ पारकरालङ्कारमाह- अलङ्कारः परिकरः साभिप्राये विशेषणे । सुधांशुकलितोसस्तापं हरतु वः शिवः ॥ ३९ ॥ अलङ्कार इति । सुधेति विशेषणस्य शैत्यप्रतीतिद्वारा तापनिवारणरूपवाक्यार्थो. पयोगित्वम् । यथा वा- मनसि सन्तमिव प्रियमीक्षितुं नयनयोः स्पृहयाऽन्तरुपेतयोः । ग्रहणशकिरभूदिदमीययोरपि न संमुखवास्तुनि वस्तुनि ॥ अत्रान्तर्गतत्वविशेषणस्य चक्षुःसंयोगाभावद्वारा प्रकृतवाक्यार्थोपयोगित्वम् । काव्यलिङ्गपरिकश्योः सामिप्रायपदार्थोक्तिरूपतया साम्येऽप्ययमेव भेदो, यत्काव्य- लिङ्गे पदार्थो वाक्यार्थो वा साक्षाद्वाक्यार्थोपयोगी, परिकरे तु प्रस्तुतवाक्यार्थोपयो. ग्यान्तरप्रतिपादनद्वारा विशेषणं प्रकृतवाक्यार्थोपयोगीति । अत्र केचित्-'इदं नालङ्कारान्तरम्, किन्तुनिष्प्रयोजनविशेषणत्वरूपापुष्टत्वदोषाभाव एवेत्याहुः । अन्ये - 'अपुष्टस्य श्लेषादौ दोषत्वाभावात्तत्र साभिप्रायविशेषणत्वस्यालङ्कारत्वामित्याहुः ॥३९॥ - (१) चिताड़ित नास्ति ख-पुस्तके ।

·७२ राकागमसहिते चन्द्रालोके- - साभिमाये विशेष्ये तु भवेत्परिकराङ्कुरः । चतुर्णी पुरुषार्थानां दाता देवश्चतुर्भुजः ॥ ४० ॥ साभिप्राय इति । अत्र देवश्चतुर्भुज' इति विशेष्यं पुमर्थचतुष्टयदानसामथ्या- भिप्रायम् । यथा वा- स जयत्यरिसार्थसार्थकीकृतनामा किल भीमभूपतिः । यमवाप्य विदर्भभूः प्रभु हसति द्यामपि शकभर्तृकाम् ॥ अत्र भीम इति विशेष्यं शक्रजयोपयोगि ॥४०॥ अतिशयोक्यलङ्कारमाह- अक्रमाविशयोक्तिश्चेयुगपत्कार्यकारणे । आलिङ्गन्ति समं देव ! ज्यां शराश्च पराश्च ते ॥४१॥ प्रक्रमेति । कार्यकारणयोर्योगपद्यकथनमक्रमातिशयोकि। बाणमौवीसन्धानस्य कारणस्य कार्यस्य शक्षितिनिपातस्य साहित्योः ॥४१॥ अत्यन्तातिशयोक्तिस्तु पौर्वापर्यव्यतिक्रमे । अग्रे मानो गतः पश्चादनुनीता प्रियेण सा ॥ ४२ ॥ अत्यन्तेति । कार्यकारणयोः पौर्वापर्यकथनमत्यन्तातिशयोक्तिः अग्रे मान इति प्रियानुनयमाननाशयो+परीत्येनोक्तः ॥ ४२ ॥ चपलातिशयोक्तिस्तु कार्य हेतुप्रसक्तिजे । यामीति प्रियपृष्टाया वलयोऽभवदमिका ।। ४३ ॥ चपलेति । हेतप्रसक्तिमावित्वेन सम्भावना, तस्यां कार्योत्पत्तिकथने चपला. ऽतिशयोक्तिः । ऊर्मिका बाहुभूषणम् । वियोगस्य कारणस्य सम्भावनयैव कार्यस्य कार्यस्योत्पत्तिकथनात् । यथा वा- त्वपसम्पदवलोकनजाता पादाब्जयोनिजकराङ्गुलिलालनेन । भूयाचिराय कमला कलितावधाना निद्रनुबन्धमनुरोधयितुं धवस्य ॥ अत्र दमयन्त्यासक्तः स्वानादरशडया तत्प्रयोज्यजागरणप्रतिबन्धकनिद्रानुकूल. व्यापारकथनात । अन्ये-तु 'स्वविरोधिकार्यशया स्वो कावपि चपलातिशयोक्तरित. मुद्दाहरणामित्याहुः । यथा वा- यामि प्रेयसि! वारिदागमदिने जानीहि मामागतं चिन्तां चेतसि मा विधेहि कथयत्येवं सबाष्पे मयि ।

·पञ्चमो मयूखः। निःश्वासैः पवनायितं वरतनोरङ्गैः कदम्बायित कान्स्या केतकपत्रकायितमहो! ग्भ्यां पयोदायितम् ॥ सम्बन्धातिशयोक्तिः सा तदभावेऽपि तद्वचः । पश्य सौधाग्रसंसक्तं विभाति विधुमण्डलम् ॥ ४४ ॥ सम्बन्धेति । असम्बन्धे सम्बन्धकथन सम्बन्धातिशयोक्तिः । सौधामाणामस. त्यपि विधुमण्डलसम्बन्धे तत्कयनात् ॥ ४४ ॥ भेदकातिशयोक्तिश्चेदेकस्यैवान्यतोच्यते । अहो ! अन्यैव लावण्यलीला बालाकुचस्थळे ॥ ४५ ॥ भेदकेति । असति भेदे भेदकथनं लोकप्रसिद्धपदार्थापेक्षया चमत्काराभिधायक भेदकातिशयोकिः । लोकप्रसिद्धलावण्याभेदेऽपि भेदकथनात् । यथा वा- तस्मिनियं सेति सखीसमाजे नलस्य सन्देहमथ व्युदस्यन् । अपृष्ट एव स्फुटमाञ्चक्षे स कोऽपि रूपातिशयः स्वयं ताम् ॥ इदं च पूर्वोकसर्वातिशयोक्तीनामुदाहरणम् । 'व्युदस्यन्नाचचक्षेस इति सन्देह. व्युवाखाख्यानयोः कार्यकारणयोर्योगपयस्य पौर्वापर्यस्याप्युके, अपृष्ट एवेत्यनेन प्रश्नस्य सम्भावनाकल्पनात् कर्तृत्वासम्बन्धे सम्बन्धकथनाच्च । भेदकं तु स्पष्टमिति ॥ ४५ ॥ रूपकातिशयोक्तिश्चेद्रूप्यं रूपकमध्यगम् । पश्य नीलोत्पलद्वन्द्वानिःसरन्ति शिताः शराः ॥४६॥ रूपकेति । आरोग्यारोपविषययोरारोप्यरूपात्मनैव कथनं रूपकातिशयोक्तिः । आरोपविषयनेनकटाक्षयोरारोप्यकमलारत्वरूपेण आरोपविषयनिगरणेनारोप्यप्रतिपत्ति- रिति यावत् । इयं च निगीर्याध्यवसानातिशयोक्तिरिति काव्यप्रकाशे कथिता । । .. यथा वा- विहायसि विहारिणी भवतु नाम सौदामिनी समेशिखरादधः पततु नाम मन्दाकिनी । इदं तु. महदद्भुतं यदयमेत्य भूमीतलं नमनमृतदीधितिः कमलसारमाकर्षति ॥ अत्र चन्द्रत्वकमलत्वाभ्यामारोपविषययोर्मुखयोरध्यवसानम् । इयं च रूपकगति रूपकभेदै दोऽवसेयः। या त काव्यप्रकाशे यद्यर्थोक्तिकल्पितातिशयोक्तिरका, सा वक्ष्यमाणसम्मायनान्तर्गतेति नोका। अलङ्कारसर्वस्वे तु- यद्यपहवगत्वं सैव सापडवा मता । स्वस्मृतिषु सुधा राजन् ! प्रान्ताः पश्यन्ति तां विौ। १० ·राकागमसहिते चन्द्रालोके- इत्यपहुतिगर्भातिशयोक्तिरुका । तेनापतिभेदभिन्नाप्यतिशयोक्तिरवसेया ॥४६॥ प्रौढोक्यलङ्कारमाह- प्रौढोक्तिस्तदशक्तस्य तच्छक्तत्वाऽवकल्पनम् । कलिन्दजातीररुहाः श्यामला: सरलद्रुमाः ॥ ४७॥ प्रौढोक्तिरिति । तत्राऽसमर्थस्य तत्र सामर्थ्यवर्णनं प्रौढोक्तिरित्यर्थः । यमुनातट. रोहस्य नैल्यहेतुत्वाभावेऽपि तद्धतुत्वेन कथनात् । यथा वा- याभिरनङ्गः साङ्गीकृतः स्त्रियोऽस्वीकृताश्च ता येन । वाम्याचरणप्रवणौ प्रणमत तौ कामिनीकामो ॥-॥४७॥ सम्भावनालङ्कारमाह- सम्भावनं यदीत्थं स्यादित्यूहोऽन्यप्रसिद्धये । सिक्तं स्फटिककुम्भान्तःस्थितिश्वेतीकृतैर्जलैः ॥ ४८॥ मौक्तिकं चेरलता सूते तत्पुष्पैस्ते समं यशः । सम्भावनमिति । यदीत्थं स्यात्तदान्यत्कार्य स्यादित्यर्थबोधकसमभिव्याहार: सम्भावनेत्यर्थः । सिकमिति लक्ष्यम् । स्फटिकवटान्त:स्थितपयःसितमौक्तिकाङ्कर विवृद्धलतापुष्पसमं ते यश इति । यदि तत्पुष्पं स्यात्तदा तत्साम्येन ते यशोवर्णन स्यादिति । (१) कलिन्दजेत्यस्य क्वचित्पुस्तके पाठाभावात्, स्फटिककुम्मान्तास्थिते. जलश्वेतीकरणसामर्थ्याभावेऽपि तदुक्थैतदेवोदाहरणं प्रौढोरपि बोध्यम् । योगविभागेन सम्भावनल्यापीदमेवोदाहरणम् । यथा वा- यदि त्रिलोकी गणनापरा स्यात्तस्याः समाप्तियदि नायुषः स्यात् । पारेपराधं गणित यदि स्याद् गणेयनिःशेषगुणोऽपि स स्यात् ॥ यथा वा- विधाय मूर्धानमवश्वरं चेन्मुछेत्तपोभिः स्वमसारभावम् । जाड्यं च नाचेत्कदलीतर्यत्तदा यदि स्यादिदमूरुचारू ॥ अयं कचिद व्यतिरेकमुखोऽपि- निजौजलोज्जासयितुं जगद् इहामुपाजिहीथा न महीतलं यदि । समाहितैरप्यनिरूपितस्ततः पदं दृशः स्याः कथमीश ! मादृशाम् ॥ 'अयमतिशयोक्तिभेद इति काव्यप्रकाशः ॥ ४८ ॥ प्रहर्षालङ्कारमाह- वाञ्छितार्थाधिकप्राप्तिर्यधन्येन प्रहर्षणम् ॥४९॥ दीपमुइयोतयेयावत् ताचदभ्युदितो रविः । (१) इस आरम्य 'सम्भावनस्यापीदमेवोदाहाणामित्यन्त मास्ति स-पुस्तके । - - ·पञ्चमो मयूखः । वाञ्छितेति । इच्छाविषयाधिकप्राप्तिबोधकपदसमुदायो यन्त्र, तत्र प्रहर्षालबार इत्यर्थः । दापमिति लक्ष्यम् । तदधिकप्रकाशप्राप्तः । यथा वा- भेकै कोटरशायिभितमिव क्ष्मान्तर्गतं कच्छपः पाषाणैः पृथुपङ्कपीठलुटनायस्मिन्मुहुर्पम्तिम् । तस्मिन्नेव सरस्यकालजलदेनागत्य तवेष्टितं यत्राकण्ठनिममवन्यकरिणां यूथैः पयः पीयते(१) । अन्यत्र- उत्कण्ठितार्थसंसिद्धिविना यत्न प्रहर्पणम् । तामेव ध्यायते तस्मै विसृष्टा सैव दूतिका ॥ पत्नमनपेक्ष्येत्यर्थः(२) । यथा वा- परवति ! दमयन्ति ! त्वां न किञ्चिद्वदामि द्रुतमुपनम किं मामाह सा शंस स!। इति वदति नलेऽसौ तच्छांसोपनम्रः प्रियमनु सकृतां हि स्वस्पृहाया विलम्ब यत्नादुपायसिद्धयर्थात्लाक्षालामा फलस्य च । सिद्धाअनौषधीमलं खनताऽऽसादितो निधिः ॥ ॥४९॥ विषादालङ्कारमाह- इष्यमाणविरुद्धार्थसम्माप्तिस्तु विषादनम् ॥५०॥ दीपमुद्दयोतयेद्यावत् तावनिर्वाण एव सः । यथा वा- - यत्प्रत्युत त्वन्दुबाहुवल्लिस्मृतिन गुम्फति दुविनीता । तता विधत्तेऽधिकमेव तापं तेनाभिता सैत्यगुणा मृणाली । यथावा- रात्रिर्गमिष्यति भविष्यति प्रभातं भास्वानुदेष्यति हसिष्यति पङ्कनमा । इत्थं विचिन्तयति कोशगते विरफे हा! हन्त ! हन्त ! नलिनी गज उज्जहार -११०॥ तुल्ययागिवालङ्कारमाह- क्रियादिभिरनेकस्य तुल्यता तुल्ययोगिता ॥ ५१ ॥ सङ्कुचन्ति मरोजानि स्वैरिणीवदनानि च । (१) पद्यमिदं नास्ति -पुस्तके। (२) यत्नकशन विनेत्यर्थः-इति-ख ।

·७६ राकागमसहिते चन्द्रालाके- - प्राचीनाचलचूडाप्रचुम्बिबिम्बे सुधाकरे ॥ १२ ॥ क्रियादिभिरिति । क्रियया गुणेन वा प्रस्तुतानामप्रस्तुतानां वा तुल्यधर्मयोगित्वं वल्ययागितेत्यर्थः । मुखानां कमलानां च चन्द्रोदये वर्णनीयत्वेन प्रस्तुतत्वादुदाहरणम् । यथा वा- मपि लोकयुगं दशावपि श्रुतदृष्टा रमणीगुणा अपि । श्रुतिगामितया दमस्वसयतिमाते सतरां धरापते ! ॥ मप्रस्तुतानां यथा- लोकोत्तरां मृगाक्ष्या निरीक्ष्य नेत्रश्रियं तस्याः । खजनसरोजमीना मन्यन्ते स्वीयमफलत्वम् ॥ अत्राप्रस्तुतानां खञ्जनादानामेकधर्मकथनम् (१) । एवञ्च-प्रस्तुतानामप्रस्तुताना वैकधर्मकथने तुल्ययोगितेति सिद्धम् । अन्यत्र तु- हिवाहिते वृत्तितौल्यमपरा तुल्ययोगिता । प्रदीयते परा-भूतिमिनमानवयोस्त्वया । अन्न भूतिदानस्य पराभवदानस्य च श्लेषेणाभेदाध्यवसायादृत्तितुल्यत्वम् । कराठाभरणे तु- गुणोत्कटः समीकृत्य वचोऽन्या तुल्ययोगिता । लोकपालो यमः पाशी श्रीदः शक्रो भवानपि । भत्र वर्णनीये राजनि लोकपालवेन यमादिसाम्यवर्णनात्तुल्ययोगिता । "मस्या- स्तुत्ययोगिताया सिद्धिः ख्यातेषु चेन्नाम कीर्यते तुल्यतोकये । इत्युक्त सिदि. लक्षणगुणान्तर्गतिगरिति कश्चित् ॥ ११-१२ ॥ दीपकालङ्कारमाह- प्रस्तुताप्रस्तुतानां च तुल्यत्वे दीपकं मतम् । मेघां बुधः सुधामिन्दुर्बिभर्ति वसुधां भवान् ॥ ५३ ।। प्रस्तुतेति । अनापि क्रियादिमिरित्यनुषज्यते । तेन प्रकृताप्रकृतानामर्थादुप- मानोपमेयानामन्येषां वा क्रियादिरूपैकधर्मकथनं यत्रकपदैन, तत्र दीपकमित्यर्थः । प्रस्तुताप्रस्तुमानामित्यनेन तुल्पयोगिताव्यावृत्तिः । 'एकस्यैव धर्मस्य समस्ते वाक्ये दीपवदन्वयादू दीपकामिति नामयोगः । 'मेधां बुध' इति लक्ष्यम् । अत्र धारणरूप. (१)इतोऽनन्तरख- 'मबलस्वकुलाशिनो सपान निजनीडब्रुमपीडिन: खगान् । . मनवधतृणार्दिनो मृगान् मृगयाऽधाय न भूभृतां शताम् ।' इत्युपलभ्यते पद्यमधिकं क-पुस्तके ।

·पश्चमों मयूखः। - क्रियायाः प्रवनराजवसुधयोरप्रकृतबुधेन्दुमेधासुधानां धर्मस्य सवदुर । यथा वा (१) स्थितस्य रात्रावधिशय्य शय्यां मोहे मनस्तस्य निमज्जयन्ती। मालिय या चुम्बति लोचने सा निवाऽधुना न स्वतेजना वा । अत्र प्रस्तुताप्रस्तुतदमयन्तीनियोर्लोचनचुम्बकत्वादिनानन्ददायकत्वधर्मोकिः । यया बा- अवलल्वकुलाशिनो झषान् निजनीबगुमपीदिनः खगान् । अनवधतृणादिनो मृगान् मृगयाऽधाय न भूभृतां नताम् । अन्यत्र - अनेकास क्रिया स्याद्दीपका कारकान्वये अनेकास क्रियास्वेक कारकान्वये दीपकम् । यथा- इतः कयाचित्पथि कन्दुकेन सङ्घष्ट्य मित्रः करजैः कयापि। क्याचनाऽका कुचकुमेन सम्भुक्तकल्पा स बभूव तामिः । एककर्षकक्रियास यथा- प्रणमति पश्यति चुम्बल्याश्लिष्यति पुलकमुकुलितैरहै। प्रियसलाय स्फुरितां वियोगिनी वामबाहुलताम् । भकवियोगिनीरूपकारकल्यानेकक्रिया उतिः। यथा वा- शोभायशोभिर्जितशैकौलं करोषि लज्जागुरुमौलिमलम् । दो हठलीहरणादुदनौ कन्दर्पमप्युज्झितरूपदर्पम् ॥-॥१३ ॥ मावृत्तिदीपकमाह- आवृत्ते दीपकपदे भवेदाचिदीपकम् । दीप्त्यामि ति भावीन्दुः कान्स्या भाति रविस्त्विषा ॥५४॥. मावृत्त इति । प्रस्तुताप्रस्तुतोपमानोपमेयनिष्ठक्रियारूपैकधर्मवाचकपदस्य कारक- वाचकपदस्य कारकरूपार्थस्य वा यत्रावृतिस्तत्रावृत्तिदीपकमित्यर्थः । द्विविधस्यों. दाहरणमाह-दीप्त्येति । मन्त्र मातीति क्रियावाचिपदस्यावृत्तीतिकान्तिरूप: कारकार्थावृत्तेश्च । कारकपदावृत्तेदाहरणं नानार्थस्थले । 'अयमुपमानोपमेयनिष्ठधर्मस्य नवोधवाक्ययोमिन्नपदाम्यां कथनरूपप्रतिवस्तूपमालङ्कारान्तर्गत: इति काव्य प्रकाशः॥५४॥ प्रतिवस्तूपमालङ्कारमाह- वाक्षयोरर्थसामान्ये प्रतिवस्तूपमा मता। तापेन भ्राजते सूरः शूरश्चापेन राजते ॥ ५५ ॥ वाक्ययोरिति । उपमानोपमेयबोधकवाक्यद्वयैकक्रियारूपसाधारणधर्मस्य पृथई- (१) 'यथा वा इत्यता धर्मोकि हति यावत् ख-पुस्तके मास्ति । ।

·राकागमसहिते चन्द्रालोके- - - निदेशे प्रतिवस्तूपमा । तेन नावृत्तिदीपकान्तर्गतिः । 'उपमा लाहवयं प्रतिवस्तु प्रति. वाक्यार्थं यस्यामिति नामयोगः । तत्र च पदावृत्तौ कथितपदत्वापत्या पदभेदेन तदुक्ति- बोध्या। तापेनेति । 'राजते' इत्येकस्य धर्मस्य पृथक्पदाभ्यां निर्देशालक्ष्यत्वम् । यथावा- त्वयि वीर ! विराजते परं दमयन्तीकिलकिञ्चितं किल । तरुणीस्तन एव दीप्यते मणिहारावलिरामणीयकम् ॥ यथा वा- कवयः परितुष्यन्ति नेतरे कविसूक्तिभिः । न छकृपारवत्कृपा वर्धन्ते विधुशान्तिभिः ॥ अत्र तोषाभाववृद्ध्यभावधर्मणेतरकूपयोरुपमा । वैधम्र्येण यथा- षट्पद एव नितान्तं सम्प्रति सहकारसौरभाभिज्ञः । नहि भेकमीनपक्तिः कमलाSSमोदं विजानाति ॥ 'शब्दावृत्तावेव मावृत्तिदीपकम्, अर्थावृत्तौ तु प्रतिवस्तूपमेग्ल्याहुः ॥ १६ ॥ दृष्टान्तालङ्कारमाह- चेद् बिम्बप्रतिबिम्बत्वे दृष्टान्तस्तदलङ्कृतिः । स्यान्मरलपतिमल्लस्वे सङ्ग्रामोद्दामहुकृतिः ॥ ५६ ॥ दृष्टाऽन्तश्चेद्भवन्मूर्तिस्तन्मष्टा दैवदुर्लिपिः । जाता चेत्साक् प्रभा भानोस्तहि याता विभावरी ॥ १७ ॥ चेदिति । धर्मसहितस्योपमानस्य धर्मसहितस्योपमेयस्य च बिम्बप्रतिबिम्ब भावबोधकसमभिव्याहारे साधारणधर्मोपमानोपमेयत्वानां सर्वेषां बिम्बप्रतिबिम्बमाव- प्रणिधानगम्यत्वे वा दृष्टान्तालङ्कारः । साधारणधर्मसहितस्येति विशेषणात्तुल्ययोगिता. दीपकप्रतिवस्तूपमानां व्यावृत्तिः । मल्लप्रतिमल्लत्वे सल्यामसम्बन्धिनी उहामहरु कृतिः स्यात् । अत्र पूर्ववाक्यार्थोत्तरवाक्यार्थयोबिम्बप्रतिबिम्बभावाललक्ष्यमपीदमेव । मल्लप्रतिमल्लले यथा सयामोहामहुवतिः स्यात्तथा बिम्बप्रतिबिम्बवे स्टान्ता. ककृति: स्यादिति पदान्वयः। दृष्टान्तसहितस्य बिम्बप्रतिबिम्बत्वस्य हुरूकृतिसहि. वस्य मल्लप्रतिमल्लत्वस्य विम्बप्रतिबिम्बमावः । अन्ये तु-साधारणधर्मयोप- मानमोरुपमेययोश्च बिम्बप्रतिबिम्बमावो न तु विशिष्टस्ये स्याहुः । अस्य क्लिष्टत्वा. दक्लिष्टमुदाहरणान्तरमाह-दृष्टेति । अन्तर्हदये भवन्मूतिष्टा तदा दबदुलिपिमुष्टा, प्राक् प्राच्यां यदि भानोः प्रभा जाता तदा रात्रिर्गतेति । अत्र स्पष्टः साधारणधर्मादीनां बिम्बप्रतिविम्बमावः । यथा वा- बेलातिगस्त्रैणगुणाधिवेणिर्न योगयोग्यासि नलेतरेण । संदभ्यते धर्मगुणेव मल्लामालान मुद्री भृक्षकोन ॥

·पञ्चमो मयूखः। .७९ यथावा- तबाहवे साहसकर्मशर्मणः पाणि (क) कृपाणान्तिकमानिनीषतः । मटाः परेषां विशरास्तामगुर्दधत्यवाते स्थिरता हि पांसः ॥-५७॥ निदर्शनामाह- वाक्यार्थयोः सदृशयोरक्यारोपो निदर्शना। यहातुः सौम्यता सेयं सुधांशोरकलङ्कता ॥ ५८ ॥ वाक्यायोरिति । उपमानोपमेयभावकल्पनाफलको वाक्यार्थयोराहार्यतादात्म्या. रोपो निदर्शनेत्यर्थः(१) । यद्दातुरिति लक्ष्यम् । दातृसौम्यतारूपवाक्यार्थस्य चन्द्रा. ऽकलकत्वरूपवाक्यार्थस्य च यत्तच्छन्दाभ्यामैक्यारोपात् । अत एव दृष्टान्तबैल. क्षण्यम् , तक्यारोपाभावात् । यथा वा- यत्प्रदेयमुपनीय वदान्यैदीयते सलिलमर्थिजनाय । सार्थनोक्तिविफलत्वविशात्रासमूर्छदपमृत्युचिकित्सा ॥ न च निदर्शना रूपकात्र मिन्मा, तादात्म्यारोपरूपत्वादिति वाच्यम् । पदार्थ. तादात्म्यारोपरूपत्वेन वाक्यार्थतादात्म्यारोपरूपत्वेन च वयोमदात् । अन्यत्र तु- 'अभवन् वस्तुसम्बन्ध उपमापरिकल्पकः । स्वस्वहेत्वन्वयस्योतिः क्रिययैव हि सा परा' इति निदर्शनाद्वयम् । आधा यथा- स्वप्रकाश ! जड एष जनस्ते वर्णनं यदभिलष्यति कर्तुम् । नत्वहर्ष तिमहः प्रति स स्यान्न प्रकाशनरसस्तमसः किम् ॥ . द्वितीया यथा-- उन्नतं पदमुपैति यो लघुलयैव स पतेदिति ध्रुवम् । शैलशेखरगतो हष(त: पृष)त्कणश्चारुमारुतधुतः पतत्यधः ॥ अन पातक्रियाया उन्नतपदप्राविरूपकारणस्य तद्धतोलाधवस्य च सम्बन्धः । इय. मेव मालारूपा यथा- कण चन्द्रमादत्ते दोयों तरति सागरम् । मेरं लवयते, यस्ते गुणान् गदितुमिच्छति ॥ अन्यत्र तु-'अपरां बोधन प्राहु क्रिययाऽसत्सदर्थयोः। विशिष्टक्रियया सतोऽसतो वार्थस्य बोधके सममिव्याहारेऽन्या निदर्शनेत्यर्थः । यथा- मयि स्थितिनम्रतयेच लभ्यते दिगेव तु स्तब्धतया विलध्यते । इतीव चापं दधदाशुगंक्षिपनय नयं सम्यगुपादिशद द्विषाम् । (१) एतद इयं च द्विधा, सम्बन्धनिबन्धना असम्भवस्तुसम्बन्धनिवन्धना । दातृसौम्यतासम्बन्धस्य सम्भवाव(१) इत्यधिक वर्तते क-पुस्तके । - ·राकागमसहिते चन्द्रालोके- -- मन इषुक्षेपधनुर्धारणरूपक्रिययेष्टानिष्टजनकार्थावबोधनात् ॥ १८ ॥ व्यतिरेकालङ्कारमाह- - व्यतिरेको विशेषश्चेदुपमानोपमेययोः। शैला इवोन्नताः सन्तः किन्तुं प्रकृतिकोमलाः ॥१९॥ व्यतिरेकइति । यत्रोपमानापेक्षयोपमेयस्याधिक्यप्रतिपादनं तत्र व्यतिरेकालङ्कार इत्यर्थः । तचोपमेयाधिक्यप्रतिपादनेनोपमानन्यूनत्वप्रतिपादनेनोमयप्रतिपादमेन चेति। विधाप्युपमानोपमेयभावे शाब्दे आर्थे चेति षोठा । आयोदाहरणं शैला वेति । उप- मायाः शाम्दत्वात प्रकृतिकोमला इत्युपमेयाधिक्यप्रतिपादनात् । 'अय कलखिताबन्द्रा. दकलो विशिष्यते । इत्यादि द्वितीयाधुदाहरणं बोध्यमिति प्रान्च।। 'उपमामन्यूनता- प्रतिपादने प्रतीपाख्यमलङ्कारान्तर मिति मूलाशयः । केचित्त-"हनूमदाचैर्यशसा मया पुनर्दिषां हसर्दूत्यपथः सितीकृतः। 'मयाप्तं रामत्वं कुशलवसता न स्वधिगता इत्यादी उपमानापेक्षयोपमेयस्थ न्यूनत्वप्रतिपादनेऽपि व्यतिरेकालार" इत्याहुः "अस्य व्यतिरेकालङ्कारस्य चतुर्विशतिभेदाः । उपमेयाधिक्यप्रतिपादकविशेषणोक्को उपमानन्यूनताप्रतिपादकविशेषणोको उभयोकावुभयानुक्कौ चेति चत्वारः । चत्वार उपमायां शाब्याम् आश्यों व्यग्यायां चेति द्वादश । एवं श्लेषे द्वादशेशति कान्य प्रकाशः। तन्न, उभयानुको उपमेयाधिक्यरूपव्यतिरेकज्ञामासम्भवाव ॥९॥ सहोच्यलङ्कारमाह- सहोक्तिः सहभावश्चेद्भासते जनरञ्जनः । दिगन्तमगमद्यस्य कीर्तिः प्रत्यर्थिभिः सह ॥१०॥ सहोकिरिति । उपमानोपमेयभावकल्पकसहत्वोको सहोक्यलडार इत्यर्थः । दिगन्तेति लक्ष्यम् । अत्र साहित्यबलेनैव कीर्तिनिष्ठदिगन्तगमनस्य वैरिनिष्ठत्वप्रतीते. रुपमानोपमेयभावकल्पनम् । अस्य साहित्यस्य 'वैरिणोऽपि.दिगन्ते गवार इति वण्र्य. निधाऽतिपौषरूपचमत्काराधायकत्वात् । यथा वा- क्षणादथैष क्षणदापतिप्रमः प्रमजनाऽध्येयजवेन वाजिना। सहैव तामिर्जनदृष्टिवृष्टिभिर्बहिः पुरोऽभूत् पुरुहूतपौरुषः ॥ (१)मन राजनिष्ठपुरबहिर्भावस्य दृष्टिनिष्टताप्रत्ययेन कल्प्यसाधयेनान्यविषया. अर्शनादिरूपचमत्काराधानात् । अयं च श्लेषगर्भोऽपि । यथा- अनेन साध तव यौवनेन कोटि परामच्छिदुरोऽध्यरोहत् । [ "प्रेमाऽपि तन्वि! त्वयि वासवस्य गुणोऽपि चापे सुमनःशरस्य । अन'कोटिपदस्यास्यन्ताधिक्यधनु कोटिपरत्वाद घलेषः ॥६॥ - (१2 इस भारम्प प्रमापि' इत्यन्तः पाद: ख-पुस्तके नास्ति ।

·पञ्चमो मयूखः । विनोतिमाह- विनोक्तिश्चेद्विना किश्चित्प्रस्तुतं हीनमुच्यते । विद्या हृयापि साऽवद्या विना विनयसम्पदा ॥ ६१ ॥ विनोक्तिरिति । यदभावोक्त्या वर्णनीयसदसत्त्वापादनं, तायोको विनोक्स्य. लङ्कार इत्यर्थः । उदाहरणं विद्येति । वर्णनीयविद्याया विनयाभावेऽसत्वप्रतिपादनात् । यथावा-- -- - तव रूपमिदं तया विना विफलं पुष्पमिवाऽवकेशिनः । इयमृद्धधना वृथाऽवनी स्ववनी संप्रवदपिकाsपि का॥ अन्न वृथाशब्दकाकूक्तिभ्यामसत्त्वोक्तिः । विना खलैविभात्येषा राजेन्द्र! भवतः सभा' इति सत्वप्रतिपादनम् ॥ ६१ ॥ समासोश्यलढारमाह- समासोक्तिः परिस्फूर्तिः प्रस्तुतेऽप्रस्तुतस्य चेत् । अयमैन्द्रीमुखं पश्य रक्तश्चुम्बति चन्द्रमाः ॥ ६२ ॥ समासोक्तिरिति । प्रस्तुते शिष्टैरश्लिष्टेवा पदार्थर्वर्ण्यमाने चमत्काराधायका. ऽप्रस्तुतार्थप्रत्ययः समासोक्तिः । 'समासः सक्षेपस्तेनोक्तिरित्यक्षरार्थः । अयमिति लक्ष्यम् । अत्र मुखशब्दः प्रारम्भवदनयोः, रक्तशब्दश्चाऽरुणकामुकयोः, चुम्बतिशब्द- शुम्बनसम्बन्धयोः श्लिष्ट इति, ऐन्द्रीशब्दप्रतिपादितेन्द्रसम्बन्धिस्त्रीप्रतीतेः पुंल्लिनचन्द्रमा. शब्दप्रतिपादितपुमन्तरप्रतीतेश्च परनायिकासक्तपुरुषान्तरवृत्तान्तः प्रतीयत इति श्लेषेणोदाहरणम् । यथा वा- वरुणरमणामाशामासादयन्तममुं रुची. निचयसिचयांशांशभ्रंशक्रमेण निरंशुकम् । तुहिनमहसं पश्यन्तीव प्रसादमिषादसौ निजमुखमितः स्मेरं धत्ते हरेमहिषी हरित् ॥ अत्र महतोऽन्यस्त्रीनिषेवणे, वस्त्रादेशच्छिद्य ग्रहणेन विपद्ग्रस्तत्वदर्शने चान्यस्त्रीगा हास्यमित्यादिप्रतीतेः ॥ ६२ ॥ खण्डशलेषमाह- खण्ड श्लेषः पदानां चेदेकैकं पृथगर्थता । उच्छलद्भरिकीलालः शुशुभे वाहिनीपतिः ॥ ६३॥ खण्डश्लेष इति । श्लेषो द्विधा पाब्दश्लेषोऽर्थश्लेषश्च । विजातीयोचारणयोग्य. स्वेन भिन्नयोः शब्दयोरेकोचारणविषयत्वं शब्दश्लेषः। सोऽष्टधा, वर्णपदलिङ्गभाषा. विभक्तिप्रकृतिप्रत्ययवचनभेदात् । वर्णभेदेन विरूपयोः पदयोरादेशादिवशेनैकरूप्ये वर्ण. श्लेषः। यथा-चन्द्रादृष्टवाचकविधुविधिपदयोः 'विधाविति सप्तम्यन्तम् । न्यूनाधिक - ·22 राकागमसहिते चन्द्रालोके- तया भिन्नार्थयोः पदयोमिथोमेलनादेकार्थप्रतिपादकत्वं पदरलेषः। यथा-'पृथुकार्तस्वरः पात्रमिति । मन्त्र महत्सवर्णपात्रवस्वं पृथुकाथ य आर्तस्वरस्तस्य स्थानम् (इत्यर्थः)। विभिन्न लिङ्गार्थप्रतिपादकयोाकरणवशेनैकरूप्यं लिङ्गश्लेषः । यथा-'रामयो रिति । भिन्नार्थयोः प्राकृतसंस्कृतयोरैकरूप्यं भाषाश्लेषः । यथा- महदेवरसंघम्मे तमवसमासंगमागमाहरणे । हरबहुसरणं तं चित्तमोहमवसरउमे सहसा ॥ 'मम देहि रसं धर्म तमोकामाशां गमागमाद्धर ना, हरवधु ! शरणं त्वं चित्तमोहोऽपसरतु मे सहसा' इति प्राकृतार्थः । 'महं वदाति सा महदा, उत्सवदात्रि! सुरसन्धं पुरान् सन्दधाति वशीकरोतीति सुरवशीकारिणं समासङ्गं सम्यगभ्यासम् अव रक्ष (हे आगमाहरणे!) बहुसरणं बहुविस्तारिणं वित्तमोहम् अवसरे समये उमे ! पार्वति ! हर दूरीकुरु' इति संस्कृतार्थः। मिन्नयोविभक्त्योर्नाम्नो धातोश्चैकरूप्यं विभक्तिरलेषः । यथा-'हरादिपदे सुपतिङन्तत्वम् । भिन्नधात्योः प्रत्ययवशेनैकरूप्यं प्रकृतिश्लेषः । यथा-वह प्रापणे 'वच परिभाषणे, इति धात्वो वक्ष्यतीति । मित्रयोरपि तृजमाप्रप्रत्यययोरकरूप्यं प्रत्ययश्लेषः । यथा-'नन्दिते'ति । नदिधातो. नन्दिनो बलीवर्दस्य भावो नन्दिता, आनन्दाश्रय इति च। द्वयेकार्थप्रतिपादकयो. किरणवशेनैकरूप्यं वचनश्लेषः । यथा-'कुरुतामिति परस्मैपदप्रथमपुरुषद्विवचने आत्मनेपदकवचने च । अयमष्टविधः सभङ्गरलेषः । पर्यायशब्दानुपस्थाप्यार्थद्वयोपस्था. पकामिन्नशब्दत्वमभङ्गशब्दश्लेषत्वम् । यथा- क्षोणीभृतामतुलकर्कशविग्रहाणा. मुद्दामदर्पहरिकुञ्जरकोटिमाजाम् । पक्षच्छिदामयमुदप्रबलो विधाय त्रासाब्धिमग्नमखिलं जगदुज्जहार ॥ इत्यादौ तात्पर्यग्रहेणोमयोपस्थाकत्वात् । पर्यायशब्दोपस्थाप्यार्थद्वयोपस्थापक. शब्दवत्वमर्थश्लेषः । यथा- स्तोकेनोन्नतिमायाति स्तोकेनायात्यधोगतिम् । अहो ! मुसहशी वृत्तिस्तुलाकोटेः खलस्य च ॥ अन अल्पेनो, समायातीति पाठेऽप्यर्थद्वयप्रतिमानस्य तुल्यत्वात् । न च श्लेषस्योपमानज्ञानज्ञाप्यतयोपमाया एव तत्रालङ्कारतया न श्लेषल्यालारत्वमिति वाच्यम् । श्लेषज्ञानात्पूर्व सादृश्यज्ञानाभावेन श्लेषस्योपमाज्ञानज्ञाप्यत्वाभावात् । प्रथमोपस्थितिविषयतया पलेषस्यैव तत्रोपमाज्ञापकतयाऽलङ्कारत्वात् । एवम्-यत्र श्लेषज्ञानज्ञाप्यो विरोधालङ्कारोऽलङ्कारान्तरं वा तत्रापि श्लेष एवालङ्कारो, मुख्य- त्वात् । 'एतस्य "शब्दान्वयव्यतिरेकानुविधायिज्ञानविषयत्वाच्छब्दालारत्वामिति .

·पञ्चमा मयूखः। ८३ . काव्यप्रकाशः। 'अर्थालङ्कारत्वमिति जीर्णाः । न चैतस्य गुगमध्यपाठानालारत्व- मिति वाच्यम् । गुणान्तर्गतश्लेपस्य विसन्धित्वामावरूपत्वात् । कीलालेति । कीलालालपदेन जलरुधिरप्रवाहरूपार्थद्वयपरत्वात् , वाहिनीपतिपदस्य सेनापतिनदी. पतिरूपार्थद्वयपरत्वालक्ष्यत्वम् । अयं चामङ्गलेषः। पर्यायशब्दानुपस्थाप्यार्थद्वयप्रति. पादकशब्दवरवात् । यथा वा- अत्याजि लग्धविजयप्रसरस्त्वया कि विज्ञायते रुचिपदं न महीमहेन्द्रः । प्रत्यर्थिदानवशताहितचेष्टयासो जीमूतवाहनधियं न करोति कस्य ॥ ६३ ॥ सभङ्गशब्दश्लेषमाह- भङ्गश्लेषः पदस्तोमस्यैव चेत्पृथगर्थता। अजरामरता कस्य नायोध्येव पुरी प्रिया ॥६४ ॥ भङ्गश्लेष इति । अयप्रतिपादकपदद्वयस्य मेलनादेकार्थप्रतिपादकत्वे समक्ष चलेष इत्यर्थः । मजरेति लक्ष्यम् । अत्र 'अजरामरतेति द्वन्द्वोत्तरभावप्रत्ययस्योभयत्र सम्बन्धादजरामरतेत्यस्य मजश्व रामश्चेति द्वन्द्वगर्भषष्ठीतत्पुरुषेण 'अजरामविषयक- प्रातिमतीत्यर्थस्यापि प्रतिपादनात् ॥ ६४ ॥ अर्थश्लेषमाह- अर्थश्लेषोऽर्थमात्रस्य यधनेकार्थ आश्रयः । कुटिलाः श्यामला दीर्घाः कटाक्षा: कुन्तलाश्च ते ॥ ६५ ॥ अर्थश्लेष इति । अर्थमात्रस्य न त शब्दविशिष्टस्य । तेन पर्यायशब्दोपस्था- ध्यत्वमुक्तम् । अनेकार्थ उपमानोपमेयरूपा यदि आश्रयत्वेन कथ्यते तत्रेत्यर्थः । तेन पर्यायशब्दोपस्थाण्यार्थद्वयोपस्थापकपदवश्वमर्थलेषः । कुटिलादिपदोपस्थाप्यार्थस्य वक्रादिपदैरप्युपस्थितेर्लक्ष्यत्वम् ॥ ६६ ॥ अप्रस्तुतप्रशंसामाह- अप्रस्तुतमशंसा स्यात्सा यत्र प्रस्तुतानुगा । कार्यकारणसामान्यविशेषादेरसौ मता ॥ ६६ ॥ कमकै कमळावासैः किं किं नासादि सुन्दरम् । अप्यम्बुधेः परं पारं प्रयान्ति व्यवसायिनः ॥ ६७ ।। अप्रस्तुतेति । चमत्कारकारककार्योपस्थापककारणकथने ताशकारणोपस्थापक.

·राकागमसहिते चन्द्रालोके- कार्यकथने ताहशसामान्योपस्थापकविशेषकथने ताहशविशेषोपस्थापकसामान्यकथने सहशोपस्थापकसदृशकथने अप्रस्तुत सालबार इत्यर्थः । कार्येति।मादिना तुल्यार्थ. ग्रहणम् । अप्राकरणिकश्वार्थ कार्यरूपो हेतुरूपः सामान्यरूपो विशेषरूपः सहावस्तुरूप. चेति पञ्चविध इत्यर्थः । तदुक्का- 'कायें निमित्त सामान्ये विशेष प्रस्तुते सति । तदन्यस्य वस्तुल्ये तुल्यस्येति च पञ्चधा ।" इति । निमित्त कारणे तदन्यस्य कारणादेस्तुल्ये प्रस्तुते तुल्यस्य यद्वचनमित्यर्थः । कमलैरिति । कमलः सन्दरम् आलादी'त्यन्वयः । अत्र कमलानां जलकार्यत्वात्कारणो. भूतजलनिष्टसौन्दर्यस्योपस्थितिः 'कमलावासैः किं किं नासादी'त्यन्वयः। अन्न कमला- वासरिति करणोक्स्या समनोहरकार्योपस्थितिः । अयम्वुधेरिति । अत्र 'मम्बुधे पारमिति विशेषोक्त्या परदेशगमनाघुद्योगसामान्योपस्थितिः । 'व्यवसायिन इति सामान्योक्त्या प्रकृतकार्य विशेषोपस्थितिः । तुल्येन तुल्योपस्थितिरपि प्रकृतवाक्यार्थ. ज्ञानोत्तरं समासोक्त्या जायत इति । यथा वा- स्मारं ज्वरं धोरमपत्रपिष्णोः सिद्धागवारचये चिकित्सौ । निदानमौनादविशद्विशाला साइनामिकी तस्य रजेव लज्जा ॥ अत्र नकनिष्टलज्जारूपकार्योक्त्या कारणोभूतदमयन्तीविषयानुसरणोपस्थितिद्वारा स्मरेणवेयं याजना कृति प्रकृतोपपत्तिः । पतगेन मया जगत्पतेरुपकृत्यै तव कि प्रभूयते । इति वेभि, न तु त्यजन्ति मां तदपि प्रत्युपकर्तुमतयः ॥ अन्न प्रत्युपकारेच्छारूपकारणोक्त्या प्रकृतगमनोपस्थितिः क्रमेलक निन्दति कोमलेच्छु: क्रमेलका कण्टकलम्पटस्तम् । प्रीतौ तयोरिटभुजोः समायां मध्यस्थता नैकतरोपहासः ॥ मन्त्र कोमलेच्छुक्रमेलको नोपहसनीयौ' इति विशेषोक्त्या 'सर्वोऽपि स्वेष्टेच्छु. पहसनीय इति सामान्योपस्थितिः । नित्य नियत्या परवत्यशेषे का संविदानोऽप्यनुयोगयोग्यः । अचेतना सा च न वाचमहेंद्वक्ता तु वक्तश्रमकर्म भुक्ते ॥ अन्न अनुयोगकर्तृत्वसामान्योक्त्या तादृशसखीविशेषोपस्थितिः । तुल्योक्क्या पुल्योपस्थितिनिधा, श्लेषेण समासोक्या सादृश्यमानेणेति । यथा- ध्वनिरतिमधुरः शुचित्वमुच्चै निरपि शङ्ख ! नदीनतस्तवाभूत् । मवगतमखिलं बहिस्तदेतत् कुटिलतरं पुनरन्तरं न विद्मः ॥ समासोक्त्या यथा- आगच्छतामपूर्णानां पूर्णानां प्रतिगच्छताम् । पश्यनि न साधो घटानां, तद् वृथा सरः ॥ ।

·पञ्चमो मयूखः । . - साहश्येन यथा- यत्कल्यामपि भानुमान ककुभि स्थेमानमालम्बते जातं यदू धनकाननैकशरणं प्राप्तेन दावाग्मिना । पतलुजतेजसा विजितयोस्तावत्तयोरोचिती धिक तं वाडवमम्भसि द्विषि मिया येन प्रविष्टं पुनः ॥ आरोपितसाश्येन यथा- अभ्यस्ता पदश्चकाला, न गणिताऽप्याघोरणाऽधोगति: सोढा कापि सृणिव्यथा, परिजनाः प्राणोपमा विस्मृताः । वृत्तो वाचि तृणच्छदस्तदपि नो कञ्चित्पुपूरे मना- गेषा कुक्षिदरीति सम्प्रति पुनर्वाञ्छामि तत्काननम् ॥ एवमन्यान्युवाहरगान्यूनानि । प्रायेण सर्वेऽप्यन्यापदेशा उदाहरणम् । अन्न वाच्यार्थल्याप्रस्तुतस्वेनाऽवर्णनीयतया तत्राभिधायामपर्यवसितायां तेन प्रस्तुतार्था. भिव्यक्तिः। समासोक्त्यादौ प्रस्तुतस्य वर्णनीयत्वेनाभिधायां पर्यवसितायामर्थसौन्दर्य- बलेनाप्रस्तुतार्थभानमिति । अन्यत्र तु-'अप्रस्तुतप्रशंसा स्यादप्रकाण्डे तु या स्ततिः। स्तुतिरित्युपलक्षणं निन्दाया अपि । तेन यत्राप्रस्तुतस्य स्तुत्या निन्दया वा प्रस्तु- तस्य स्तुतिनिन्दा वा प्रतीयते तत्राप्यप्रस्तुतप्रशंसालङ्कारः । न च तत्र व्याजस्तुत्य. लङ्कार इति वाच्यम् । निन्दास्तुत्योरेकविषयत्व एवं व्याजस्तुत्यलबाराहीकारात् । यथा- - ये किल नाशादासाः सरसि सदा ये कृतावासाः । पानीयपानमुदितास्त एवं धन्याः परं मीनाः ॥ अत्राप्रकृतमीनस्तुल्या प्रकृतराजसेवकानां निन्दा । उपचीयमानमनिशं बहुतरदुरितं कृतं तेन । यः खलुनितान्तकुटिलं सेवति (१) तरलं धराधीशम् ॥ अन्न सेवकनिन्दया प्रकृतोदासीनस्तुतिः ॥ ६ ॥ अर्थान्तरन्यासमाह- भवेदर्थान्तरन्यासोऽनुषक्तान्तिराभिधा। हनुमानब्धिमतरद् दुष्करं किं महात्मनाम् ॥ ६८ ॥ भवेदिति । अनुषक्त उपपादकः । यत्र प्रस्तुतस्य सामान्यरूपस्य विशेषरूपस्य पार्थस्योपपादनाय विशेषरूपस्य सामान्यरूपस्य चार्थस्याभिधानं तत्रार्थान्तरन्यासा. लङ्कार इत्यर्थः । अतश्चोककाव्यलिङ्गालङ्कारानेदः । हेतुरूपार्थसमर्पकत्वस्य काव्य. लित्वात् । न छत्र सामान्यरूपो विशेषरूपो वार्थों हेत:, अपितूपपादकः । उपपादन च नियविषयस्वरूपातीकरणम् । काव्यलिङ्ग तु ज्यामिपक्षधर्मताबलेनोपपादनमिति ·८६ राकागमसहिते चन्द्रालाके- -- भेदः । न चैवमनुमानाकाव्यलिङ्गस्य को भेदः ? उपपादनीयार्थोक्त्यनुक्तिभ्यां तयो. भेदात । हनुमानित्युदाहरणम् । 'महात्मनां सर्व सकर मिति सामान्यार्थस्याग्धितरण- रूपविशेषेणोपपादनाव । विशेषस्य च सामान्येनोपपादनात । उपपादनं च साश्येन वैधम्येण वा । अब्धितरणस्य दुष्करस्य च सारण्यात । यथा वा- त्वया निधेया न गिरो माः क्रुधा कदुष्णे हृदि नैषधस्य । पित्तेन दूने रसने सितापि तिक्तायते हंसकुलावतंस ! ॥ अत्र 'क्रुद्ध नले मदीया वार्ता न वक्तव्येति विशेषाभिधानस्योपपादकः पुरुष. सामान्यस्य दोषेणान्यधावस्थितार्थस्यान्यथाभानरूप उक्तः ॥ ६८ ॥ विकस्वरालारमाह- यस्मिन् विशेषसामान्यविशेषाः स विकस्वरः। स न जिग्ये महान्तो हि दुर्धर्षाः क्ष्माधरा इच ॥ ६९ ॥ यस्मिन्निति । उपन्यस्तस्य विशेषस्य समर्थनार्थ सामान्योपन्यासे कृते तावता परितोषाभावात्पुनरुपमानभूतार्थविशेषोपन्यासेन तत्समर्थने विकस्वरालङ्कार इत्यर्थः । उदाहरणं सहति । अत्र स न जितः इति विशेषरूपेणामिधानोत्तरं 'महान्तो हि दुर्धर्षाः इति सामान्यरूपेणामिधाने कृते "माधरा इवेति पुनरुपमानभूतविशेषरूपा. भिधानम् । यथा वा- अलं विलम्ब्य त्वरितुं हिला कार्य किल स्थैर्यसहे विचारः। गुरूपदेश प्रतिभेव तीक्ष्णा प्रतीक्षते जातुन कालमतिः । अबाधचरणेन कार्यविशेषे विलम्बवारण उपन्यस्ते सामान्येन च तत्समर्थने कृते पुनरुपमानीभूतविशेषोपादानम् ॥ ६९ ॥ पर्यायोक्त्यलङ्कारमाह- कार्याधै। प्रस्तुनरुक्त पर्यायोक्ति प्रचक्षते । तृणान्यङ्कुरयामास विपक्षनृपसबसु ॥ ७० ॥ कार्याधैरिति । प्रकर्षण स्तुतैः स्तुतिविषयः कायाँधैरके गम्ये वकव्याथै इति शेषः । कार्यादीत्युपलक्षणं कारणसम्बन्ध्यादेरपि । एवञ्च-गम्यस्य विवक्षितस्वरूपा. दविचमत्कारजनकसाधारणधर्मेणाभिव्यञ्जने पर्यायोकिरित्याशयः। तृणानीति लक्ष्यम् । य इत्यध्याहत्य सोऽस्तीत्यादिना वाक्यार्थः पूरणीयः । अरिभवननिष्ठतृणाङ्कुरोल्पादक- तथा प्रस्तुतस्य राज्ञो गम्यत्वात् । यथा वा- यस्तवि! मतां घुसणेन सायं दिशः समालम्भनकौतकिन्याः । मामापतिस्ते दमयन्ति ! सोऽपि स्मरेण दासीभवित न्यदेशि ॥ - ·पञ्चमो मयूखः। यथावा- विद्यासन्ध्योदयोद्रेकादविधारजनीक्षये । यदुदेति नमस्तस्मै कस्मैचिद्विश्वतस्त्विषे ॥ अन सूर्यस्तकालीनोदयकर्म (कर्त)त्वेनासाधारणेन रूपेणामिहितः । यथा वा- येन निःसप्तकृत्वो नृपबहलवसामांसमस्तिष्कपङ्क: प्रारमारेऽकारि भूरिच्युतरुधिरसरिद्वारिपूरेऽभिषेकः । यस्य स्त्रीबालवृद्धावधिनिधनविधौ निर्दयो विश्रुतोऽसौ राजन्योचासकूटकथनपटुरटखोरधारः कुठारः ॥ अक्ष गम्यः परशुराम एकविंशतिवारक्षत्रियक्षयकारणत्वेन कुठारसम्बन्धित्वेना- मिहितः । यथा वा(१)- तीर्णः किम!निधिरेष नैव सुरक्षितेऽभूदिह यस्प्रवेशः । फलं किमेतस्य तु साहसस्य न तावदद्यापि विनिश्चिनोमि ॥ अत्र 'किमर्थमागतोऽसीति गम्यं भग्यन्तरेणामिहितम् । एवञ्च-गम्यस्यार्थस्य भनयन्तरेणाभिधानं पर्यायोक्तिरिति सम्प्रदायः । मिन्नकारकप्रकारकयोर्वाच्यव्याक्ष. निकयोस्र्थयोरैक्य पर्यायोक्तिः। यं प्रेक्ष्य चिररुदापि निवासप्रीतिरुज्झिता । मदनैरावणमुखे मानेन हृदये हरे॥ अत्र मदमानयोः प्रेक्षणप्रीत्यसम्मवादुक्ककारकप्रकारेण तात्पर्याभावाद्वाच्यानामेव मदमानैरावणेन्द्राणां कारकान्तरप्रकारेण व्यङ्ग्यता । मदमानहीनत्वरूपोऽर्थ उभयत्रा- प्येक एव । यथा निर्विकल्पकसविकल्पकयोविशेषणविशेष्यभेदसंसर्गाविषयकतद्विषय. कयोविषयैक्यम् । 'अन्न 'ऐरावगाको मदमानमुक्कौ जाताविति व्यङ्ग्यम्।। इति काव्य- प्रकाशः । यथा वा-'स्ववृत्तितत्तज्जनयन्त्रणातिविश्रान्तिमायुः ककुभां विभागाः ।। अन्यत्र तु-'पर्यायोक्तं तदप्याहुयंदू व्याजेनेष्टसाधनम् ।' यथा- विमातृपुत्रस्य करस्थकेतकीपुष्पं जिघृक्षुः शिपुरेष रोदिति । हसन्तु सर्वे विकिरन्तु कण्टकानुच्चस्तरं, यामि तथापि तद्वनम् ॥ अत्र वनगमनव्याजेन स्वैरविहार इष्टः प्रतीयते ॥ ७० ॥ व्याजस्तुल्यलङ्कारमाह उक्तियाजस्तुतिनिन्दास्तुतिभ्यां स्तुतिनिन्दयोः । कस्ते विवेको नयास स्वर्ग पातकिनोऽपि यत् ॥ ७१ ॥ उक्तिरिति । निन्दया स्तुतेः स्तुत्या च निन्दाया उक्तिव्यांजस्ततिरित्यर्थः । 'कस्ते विवेक' इति निन्दया 'पापिनोऽपि स्वर्ग नयसीति स्तुतिः । (१) 'यथा वा इत्यारभ्य भङ्गयन्तरेमाभिहितम्' इत्यन्तं नास्ति ख-पुस्तके।

·राकागमसहिते चन्द्रालोके- अपहाय निखिलकृत्यं विहाय निद्रामपि त्वरया । प्रातयंदागतोऽसि प्रभो ! तदुन्नीयते महदाग्यम् ॥ इयं च स्तुतिमुखी मिन्दा । अत्र स्तुतिनिन्दयोरेकविषयत्वं बोध्यम् । 'अन्य. स्तुतिनिन्दाभ्यामन्यस्तुतिनिन्दयोरप्रस्तुतप्रशंसति केचित् । अन्यत्र-- स्तुत्या स्तुतेरभिव्यक्तियाजस्तुतिकदाहृता । निन्दाया निन्दया व्यक्तियाजनिन्देति गीयते ॥ इयं च विषयभेदे यथा- बहुरूपकशालभजिकामुखचन्द्रेषु कलङ्करकः । यदनेककसौधन्धराहरिभिः कुक्षिगतीकृता इव ॥ अत्र बालमजिकामुखचन्द्रे निष्कल(त्व)स्तुत्या नगरीस्तुतिः । त्वमुचितं नयनाचिषि शम्भुना भुवनशान्तिकहोमहविः कृतः । तव वयस्यमपास्य मधुं मधु हतवता हरिणा बत! किं कृतम् ॥ अत्र पूर्वाधे महादेवस्तुत्या कामनिन्दा । उत्तरार्धे विष्णुनिन्दया कामनिन्दा ७१॥ माक्षेपालारमाह- आक्षेपस्तु प्रयुक्तस्य प्रतिषेधो विचारणात् । चन्द्र ! सन्दर्शयात्मानमथवाऽस्ति प्रियामुखम् ॥ ७२ ॥ आक्षेप इति । प्रयुक्तस्य उपमानत्वेन संमतस्य, विचारणात् 'उपमेयमेतत्कार्य. क्षमामिति विचारेण प्रतिषेध मानर्थक्यकथनम् आक्षेपालङ्कार इत्यर्थः । प्रियामुखे जयिनि सति नोचितं तदर्शनमिति प्रतिषेधालदयत्वम् । यथा वा- तदोजसस्तयशसः स्थिताविमौ वृथेति चित्ते कुरुते यदा यदा। तनोति भानोः परिवेषकैतवात्तदा विधिः कुण्डलनां विधोरपि ॥ यद्वा प्रयुकस्येत्युपलक्षणम् । उक्तवक्ष्यमाणविषयको युक्तिपूर्वको वस्तुतः प्रतिषेधों यः स्तुतिनिन्दाव्याकः, स आक्षेपः । स्तुतौ मघोनस्त्यज साहसिक्यं वक्तुं कियत्तं यदि वेद वेदः । वृथोत्तरं साक्षिणि हृत्त नणामज्ञातृविज्ञापि ममापि तस्मिन् ॥ (१) प्रतीपं द्विविधम् , उपमानस्य वैयर्यकथनमुपमेयत्वकथनं च । तेन प्रतीपा- न्तर्गतोऽयामिति काव्यप्रकाशः । अन्यत्रतु- वस्तुतो वतुमिष्टस्य विशेषप्रतिपत्तये । निषेधाभासमाक्षेपं बुधाः केचन मन्यते । प्राधान्येन वकुमिष्टस्याशक्यवक्तव्यत्वातिप्रसिद्धत्वज्ञानफलको योऽवभासते निषेधः, - (१)इत भारंभ्य 'काव्यप्रकाश इत्यन्तं नास्ति ख-पुस्तके।

·पञ्चमो मयूखः १९ -- -- स आक्षेप इत्यर्थः । यथा- द्वारि स्तम्भनिषण्णया मलिनया वक्रीकृतग्रीवया नासाग्रागतबाष्पविन्दुनिकरैः संसिध्यमामाङ्गया । मन्युस्तम्भितकण्ठगद्गदगिरा प्रोचारितार्धाक्षर सन्दिष्टं शव कान्तया पथिक हे ! वक्तुं न तत्पार्यते ॥ अत्र 'मरिष्यति इत्यस्याशक्यवक्तव्यत्वम् । अयमुक्तविषयः । वक्ष्यमाणविषयः-- कथ्यते न कतमः स इति त्वं मां विवक्षुरसि किं चलदोष्ठः । अर्धवमनि रुणसिन पृच्छां निर्गमेण न परिश्रमयनाम् । अतिप्रसिद्धत्वज्ञानफलको यथा-- किं ब्रमः शशिनो भाग्य हरस्य शिरसि स्थिति अभाग्यमपि किं मस्तत्राप्यपरिपूर्णता ॥ इति । यथा धा- ब्रूमः किमस्य वरवणिनि ! वोरसेनो. द्भूति द्विषदूलविजित्वरपौरुषस्य । सेनाचरीभवदिमाननदानवारि- वासेन यस्य जनिता सुरभी रणश्रीः ॥-॥ ७२ ॥ गूढाक्षेपालद्वारमाह- गूढाक्षेपो विधौ व्यक्त निषेधे चाऽस्फुटे सति । हर सीतां सुखं, किन्तु चिन्तयाऽन्तकढौकनम् ॥ ७॥ गूढाक्षेप इति । यत्र विधिनिषेधो वा स्फुटो निषेधो विधिश्चास्फुटस्तत्र गूढा- क्षेप: । हरेति रावणं प्रति मारीचोक्तिः । मुखमिति क्रियाविशेषणम् । किन्तु अन्त- कस्य ढोकन गति चिन्तय । 'ढौल गताविति धातुः । 'अन्तकगति चिन्तयेत्यनेन मृत्युप्रदर्शनेन निषेधल्यास्फुटत्वाल्लक्ष्यत्वम् । आयं यथा- गच्छ गच्छसि चेत्कान्त ! पन्थानः सन्तु ते शिवाः । ममापि जन्म तन्नैव भूयाद् यत्र गतो भवान् ॥ द्वितीयं यथा- मार्ग मा गा मुरारेजकुलजवधूमार्गवत्राभिवातं तास्ता साधन्योऽपि वध्वः कति कति वनिता भ्रंशितास्तेन मार्गात् । मन्त्रं तन्त्रं न केषामपि न च मनुते तस्य वंशीनिनादः संसारे हन्त ! तासां निपतति सलिलं याभिरालोकितोऽसौ ॥ । १ ·६० राकागमसहिते चन्द्रालोके- - व्ययाक्षेपो यथा- लोकाः स्तुवन्तु भुवि भूधरधारणेन कर्माऽभुतं भगवता विहितं स्वयं यत् । लज्जामहे वयमतीव यदस्य भृत्य- राकाशवमनि धृता गिरयोऽतिकायाः॥-॥७३॥ विरोधालङ्कारमाह- विरोधोऽनुपपत्तिश्चेद् गुणद्रव्यक्रियादिषु । अमन्दचन्दनस्यन्दः स्वच्छन्दं दन्दहीति माम् ॥ ७४ ।। विरोध इति । आदिना जातिः । गुणदव्यकियाजातीनां सम्बन्धानुपपत्तिकथने विरोधालङ्कारः। तत्र जातेगद्रव्यक्रियाजातिभिः, गुणस्य गुणद्रव्यक्रियाभिः, क्रियायाः क्रियाद्रव्याम्या, द्रव्यस्य द्रव्येणेति दश प्रकाराः । अमन्देति लक्ष्यम् । तत्रामन्दता गुणा, चन्दनत्वं जातिः, चन्दनं द्रव्यम् , स्यन्दः प्रस्त्रवणा क्रिया, तेषां दाहकत्वविरो- धात् । इदं चतुणी क्रियाविरोध उदाहरणम् । यथा वा- निन्दामि किं मलयचन्दनगन्धवाह किंवा सुधाकिरणधाम तिरस्करोमि । चूतः स्वहस्तसलिलै परिषिञ्चितो(?)ऽयं मां पापिनी दहति हन्त ! नवाकरेण ॥ अर्थ द्रव्यस्य । गुणक्रिययोर्यथा- मूर्त्या नाम्ना व कृष्णस्तदुपरि यमुनाकूलनीरे विहारः किञ्च श्यामाभिराभिः कुवलयदलहरबल्लबीभिः प्रसनः । कुब्जे ध्वान्तैकपुञ्जे तदपि विहरणं केशभूषा शिखण्ड- स्तस्मादस्माकमन्तस्तिमिरततिहति वक्ति वेदोऽपि चित्रम् ॥ एवमन्यान्यप्युदाहरणानि बोध्यानि ॥ ४ ॥ विरोधाभासमाह- श्लेषादिभूविरोधश्चेद्विरोधाभासता मता। अप्यन्धकारिणा तेन जगदेतत्प्रकाश्यते ।। ७५ ॥ श्लेषादीति । श्लेषेण विरोधपरिहारफलकविरोधमाने विरोधाभास इत्यर्थः । अप्यन्धकारिणेति लक्ष्यम् । अन्नान्धकारवता जगत्प्रकाशनस्य विरुद्धत्वाद्विरोध. भानम् । अन्धकरिपुत्वेन महादेवमाने तत्परिहारः । यथा वा- प्रतीपभूपैरिव किं ततो मिया विरुद्धधर्मैरपि भेत्तृतोज्झिता । अमित्रजिन्मित्रजिदोजसा स यद् विचारहक चारगप्यवर्तत ।

·पञ्चमो मयूखः। - अत्र शब्देन विरोधपरिहारे विरोधाभासः, तदभावे शुद्धो विरोधालङ्कारः । काव्यप्रकाशदर्पणयोस्तु विरोधाभास एवोक्तो न विरोधालङ्कारः ॥ ७९ ॥ असम्भवालङ्कारमाह- असम्भवोऽर्थनिष्पत्तावसम्भाव्यस्वर्णनम् । को वेद गोपशिशुकः शैलमुत्पाटयिष्यति ॥ ७६ ॥ मसम्भव इति । अर्थनिष्पत्तो सत्यां तस्या असम्भावितत्वेन कथनेऽसम्भवा- ऽलङ्कारः । को वेदेति लक्ष्यम् । यथा वा- कमठपृष्ठकठोरमिदं धनुर्ललितमूर्तिरसौ रघुनन्दनः । कथमधिज्यमनेन विधीयतामहह ! तात! पणस्तव दारुणः (१)॥ यथावा- उल्लास्यतां स्पृष्टनलाङ्गमङ्गतासां नलच्छायपिबाऽपि दृष्टिः । अश्मैव रत्यास्तदनति पत्या छेदेऽप्यबोधं यदहर्षि लोम ॥-॥ ७६ ॥ विभावनालङ्कारमाह- विभावना विनापि स्यात्कारणं कार्यजन्म चेत् । पश्य लाक्षारसाऽसिक्तं रक्तं त्वञ्चरणद्वयम् ॥ ७७ ।। विभावनेति । कारणेन विना कार्योत्पत्तिकथने विभावनालङ्कारः । लाक्षारसेन असिक्कमिति समासः । लक्षारससेकरूपकारणं विनैव रक्तत्वरूपकार्यकथनम् । यथा वा- अस्माकं सखि! वाससी न रुचिरे वेयकं नोज्ज्वलं नो वक्रा गतिरुदतं न इसितं नैवास्ति कश्चिन्मदः । किन्त्वन्येऽपि जना वदन्ति सुभगोऽप्यस्याः प्रियो नान्यतो दृष्टिं निक्षिपतीति विश्वमियता मन्यामहे दुःस्थितम् ॥ अन्यत्र-हेतूनामसात्वे कार्योत्पत्तिश्च सा मता ।' हयं विशेषोकिरिति दण्डी। 'कार्योत्पत्तिस्तृतीया स्यात्सत्यपि प्रतिबन्धके । यथा- धनिनोऽपि निरुन्मादा युवानोऽपि न चालाः । प्रभवोऽप्यप्रमत्तास्ते कियन्तः सन्ति भूतले ॥ यथावा- - तमोमयीकृत्य दिशः परागैः स्मरेषवः शक्रया दिशान्ति । कुहूगिरमचुपुटं द्विजस्य राकारजन्यामपि सत्यवाचम् ॥ अत्र राकारजनिः प्रतिबन्धिका । 'अकारणात्कार्यजन्म चतुर्थी स्याद्विभावना।। यथा-शहाद्वीणानिनादोऽयमुदेति महदद्भुतम् । 'विरुवाकार्यसम्पत्तिा काचिद् (१)पचमिदं च-पुस्तके नास्ति ।

·राकागमसहिते चन्द्रालोके- - - विभावना । यथा- उदयति स्म तद्भुतमालिभिर्धरणिभृभुवि तत्र विमृश्य यत् । अनुमितोऽपि च बाष्पनिरीक्षणाद् व्यभिवचार न तापकरोनलः ॥ कार्याकारणजन्मापि दृष्टा काचिद्विभावना ।। यथा- जाता लता हि शैले जात लतायां न जायते शैलः । सम्प्रति तद्विपरीतं कनकलतायां गिरिद्वयं जातम् ॥ काव्यप्रकाशे त्वेतेषामतिशयोक्किमध्येऽन्तर्भावः कृतः ॥ ७७ ॥ विशेषोक्यलङ्कारमाह- विशेषोक्तिरनुत्पत्ति कार्यस्य सति कारणे । नमन्तमपि धीमन्तं न लड़यति कश्चन ॥७८ ॥ विशेषोक्तिरिति । कारणे सति कार्यानुत्पत्तिकथनं विशेषाक्त्यलङ्कारः। नमन्त. मिति लक्ष्यम् । नमनरूपकारणे सत्यपि लङ्घनरूपकार्याभावः । इयम् उक्तहेतुरनुक्तहेतु. रचिन्त्यहेतुश्चेति विधा । अनुक्क तुमले चोदाहृता । उक्तहेतुर्यथा- न श्वेत चरतु वा भुवनेषु राज. सस्य च प्रियतमा कमस्य कीतिः । चित्रं तु यदू विशदिमाऽद्वयमादिशन्ती क्षीरं च नाम्बु च मिथः पृथगातनोति ॥ अचिन्त्यहेतुर्यथा- निपततापि न मन्दरभूभृता त्वमुदधौ शशलान्छन ! चूर्णितः । मपि मुनेर्जठरार्चिषि जीर्णतां बत ! गतोऽसि न पीतपयोनिधेः ॥ पत्तु दपणे-'विभावनाविशेषोक्त्योः शुद्धोदाहरणं मृग्यामित्युक्तम्, वचिन्त्यम् ७८ असत्यलङ्कारमाह- आख्याते भिन्नदेशत्वे कार्यहेत्वोरसङ्गतिः। स्वद्भक्तानां नमसगा भङ्गमेति भवक्लमः ॥ ७९ ॥ आख्यात इति । कार्यकारणयोर्मिनदेशत्वकथनमसङ्गत्यलङ्कारः । नमनाऽधिष्ठा. नस्य भौचित्यात्संसारश्रमनिष्ठभङ्गस्य व्यधिकरणत्वात् । यथा वा- गर्जति वारिदपटले वर्षति नयनारविन्दमबलायाः । भुजवलिमूलसेको विरहलतापल्लवं सूते ॥ अन्यत्र- Rela करणीयस्य ततोऽन्यत्र कृतिश्च सा। अन्यस्कत प्रवृत्तस्य तद्विरुद्धकृतिस्तथा ॥ . - ·पञ्चमी मयूखः। an.mom यथा वा- मसत्यलङ्कार इति शेषः । उमयसपि यथा- हृदि विदर्भभुवः प्रहरन् शरै रतिपतिनिषधाधिपतेः कृते । कृततदन्तरगल्वदृढव्यथा फलदनीविरमूर्छदलं खलु ।-॥ ७९ ॥ विषमालारमाह-- विषमं यद्यनौचित्यादनेकान्वयकल्पनम् । क्वाऽतितीविषाः सर्पाः क्वासौ चन्दन भूरुहः ॥ ८० ॥ विषममिति । अननुरूपयोः सम्बन्धकथनं विषमम् । यथा भुजगचन्दनयोः । कथं विधातर्मयि पागिपङ्कजात्तव प्रियाशत्यमृदुत्वशिल्पिनः । 'वियोक्ष्यसे वल्लभाति निर्गता लिपिललाटतपनिष्टुराऽक्षरा ॥ अन्यत्र तु-'विरूपकार्यस्योत्पत्तिरपरं विषमं मतम् । यथा- आश्चर्यमस्य ककुमामवधीनवाप- दाजानुगा जयुगादुदितः प्रतापः । व्यापत्सदाशयविसारितसप्ततन्तु. जन्मा चतुर्दश जगन्ति यशःपटश्च ॥ 'अनिष्टस्याऽध्यवाप्तिश्च तदिष्टार्थसमुद्यमात् ।। इटप्राप्त्यर्थमनिष्परिहारार्थ वा प्रवृत्तल्यानिष्ट प्राप्तिरित्यर्थः । यथा- अयं क्षाराम्भोधेः पतिरिति गर्वा पालक इति श्रितोऽस्माभिः क्षीरोपनयनधिया नन्दतनयः । अनेन प्रत्यूहो व्यरचि स तथा, येन जनमी- स्तनादप्यस्माकं पुनरपि पयो दुर्लभमभूत् ॥ अनिष्टपरिहारार्थमुद्यतस्यानिष्टप्राप्तिरूपं यथा- रविरस्मितसदेहः सरसि गतो गजपतिस्तरसा । पड़े तथा निमनो वंशोऽपि यथा न दृश्यते तस्य ॥-॥ ८० ॥ समालङ्कारमाह- सममौचित्यतोऽनेकवस्तुसम्बन्धवर्णनम् । अनुरूपं कृतं सम हारेण कुचमण्डलम् ॥ ८१ ॥ सममिति। उचितसम्बन्धवस्तुद्वयकथने समालङ्कारः। उचितत्वं च परस्परशोभा- जनकत्वम् । हारकुचयोः शोभासम्बन्धस्योचितत्वात् । तेन विषमप्रतिपक्ष सममिति सिद्धम् । इदच अननुरूपसम्बन्धरूपविषमप्रतिपक्षम् । 'सारूप्यमपि कार्यस्य कारणेन समं विदुः । इदं द्वितीयविषमप्रतिपक्षम् । यथा- सितांशुवर्णैयति स्म तद्गुणैर्महासिवेम्नः सहकृत्वरी बहुम् । दिगङ्गानाङ्गावरणं रणाङ्गणे यशापर्ट तमटचातरी तुरी॥ - - ·४ राकागमसहिते चन्द्रालोके- -- विनानिष्टं च तसिद्धिर्यइथं कृत उथमः । या लताऽन्विष्यते सैव लग्ना सम्प्रति पादयोः ॥ अनिष्टं स्वस्य परस्य च । इदं तृतीयविषमप्रतिपक्षम् ॥ ८१ ॥ विचित्रालङ्कारमाह- विचित्रं चेत्प्रयत्नः स्थाविपरीतफलप्रदः । नमन्ति सन्तस्त्रैलोक्यादपि लब्धं समुन्नतिम् ।। ८२ ॥ विचित्रमिति । (१) विपरीतफलहेतप्रयत्नवर्णने विचित्रालङ्कारः । अत्र फलम् इष्टरूपं बोध्यम् । तेन न तृतीयविषमान्तर्गतिः । यथा नमनस्योन्नतिहेतुत्वम् ॥४२॥ अधिकालङ्कारमाह- अधिकं बोध्यमाघारादाधेयाधिक्यवर्णनम् । यया व्याप्तं जगत्तस्यां वाचि मान्ति न ते गुणाः ॥ ८३ ।। अधिकमिति । महान्तमाधारमुपक्रम्य तदपेक्षया आधेयाधिक्यवर्णनेऽधिका. Sलङ्कारः । वागरूपाधारापेक्षया गुणरूपाधेयाधिक्यकथनात् । आधिक्यं परिमाणेन सहयया च । यथा वा- भास्ते दामोदरीयामियमुदरदरी याऽवलम्ब्य त्रिलोकी समातुं शाकिमन्ति प्रथिमभरवशादत्र नेतद्यशसि । तामेतां पूरयित्वा निगुरिव मधुवंसिनः पुण्डरीक. च्छमापनानि तानि द्विपदशनसनाभीनि नामीपथेन ॥ यथावा- एतत्पुर:पठदपश्रमबन्दिवृन्द. वाग्खम्बरैरनवकाशतरेऽम्बरेऽस्मिन् । सुत्पत्तुमस्ति पदमेव न तत्पदाना- मर्थोऽपि नार्थपुनरुक्तिषु पातुकानाम् ॥ अन्यत्र सु-'पृथ्वाधेयाद यदाधाराधिक्यं तदपि तन्मतम् ।' यथा- किमधिकमस्य वदामो महिमानं वारिधेरियंत्र अज्ञात एव शेते कुक्षौ भुवनानि निक्षिप्य ॥ अल्पालङ्कारोऽप्यन्यत्र-'अल्पं तु सूक्ष्मादाधाराद् यदाधेयस्य सूक्ष्मता ।' यथा- यत्पथावधिरणुः परमः सा योगिधीरपि न पश्यति यस्मात् । बालया निजमनापरमाणो हीदरीशयहरीकृतमेनम् ॥-॥ ८३ ॥ - (१) भारभ्य 'विषमान्तर्गतिः' इत्यन्त नास्ति ख-पुस्तके।

·पञ्चमो मयूखः। ६५ अन्योन्यालङ्कारमाह- अन्योन्यं नाम यत्र स्यादुपकारः परस्परम् । त्रियामा शशिना भाति शशी भाति त्रियामया ॥ ८४ ॥ अन्यान्यमिति । प्रसिद्धपरस्परोपकारकथने अन्योन्यालङ्कारः । चन्द्रनिशयो। परस्परशोभाजनकत्वात् । यथा वा- नलेन भायाः शशिना निशेव त्वया सभायानिशया शशीव । पुनः पुनस्तयुगयुग विधाता योग्यामुपास्ते नु युवां युयुक्षुः ।।-॥ ८४ ॥ विशेषालङ्कारमाह- विशेषः ख्यातमाधारं विनाप्याघेयवर्णनम् । गतेऽपि सूर्य दीपस्थास्तमश्छिन्दन्ति तत्कराः ॥ ८५ ॥ विशेष इति । प्रसिद्धाधारं विना आधेयवर्णने विशेषालङ्कारः । भन्न सूर्य विना तत्किरणवर्णनम् । यथा वा- रोमावलीघ्रकुसुमैः स्वमौर्वीचापेषुमिर्मध्यललाटमूनि । व्यस्तैरपि स्यास्नुभिरेतदीयैत्र सचिन रतिजानिवोः ।। अन्यत्र तु-- विशेषः सापि यक वस्त्वनेकत्र वय॑ते । किश्चिदारम्मतोऽशक्यवस्त्वन्तरकृतिश्च सः ॥' यथा- त्वं हृद्ता भैमि ! बहिर्गवापि प्राणायिता नासिकयात्यगत्या । न चित्तमाक्रामति तत्र चित्रमेतन्मनो यद्भवदेकवृत्ति । तथा, विभिन्दता दुष्कृतिनी मम श्रुति दिगिन्द्रदुर्वाचिकसूचिसञ्चयैः । प्रयातजीवामिव मां प्रति स्फुटं कृतं त्वयाऽप्यन्तकदूतवोचितम् ॥-॥८६॥ व्याघातालङ्कारमाह-- स्याद् व्याघातोऽयथाकारि वस्त्वन्यक्रियमुच्यते । यैर्जगत्मीयते हन्ति तैरेव कुसुमायुधः ॥ ८६ ।। स्यादिति । मन्यजनकत्वेन लोकप्रसिद्धस्य विरुद्धकार्यजनकत्वकथने व्याघाता ऽलङ्कार इत्यर्थः । प्रीतिजननसमर्थैः कुसुमैारणक्रियावर्णनम् । अन्यत्र तु-- 'यद यथा साधित केनाध्यपरेण तदन्यथा । तथैव तद्विधीयेत सध्याघात इति स्मृतः ॥' यथा- दशा दग्धं मनसिज जीवयन्ति हशैव या: विरूपाक्षस्य जयिनीस्ताः स्तुमो वामलोचनाः। -- ·राकागमसहिते चन्द्रालोके- - । - -- 'सौकर्येण निबद्धापि क्रिया कार्यविरोधिनी । कार्यनिष्पादकत्वेन सम्भाव्यमान- विरोधित्वेन सम्भावनमपि व्याघात इत्यर्थः । यथा- हृदय एव तवास्ति स वल्लभस्तदपि किं दमयन्ति । विषीदसि । हृदि परं न बहिः खलु वर्तते सखि ! यतस्तत एव विषयते ॥-॥६॥ कारणालालङ्कारमाह- गुम्फः कारणमाला स्याद् यथापाकमान्तकारणैः। नयेन श्रीः श्रिया त्यागस्त्यागेन विपुलं यशः ॥ ८७ ।। गुम्फ इति । उत्तरोत्तरकारणभूतपूर्वपूर्वैः पूर्वपूर्वकारणभूतोत्तरोत्तरैर्वा वस्तुभिः कृतो गुम्फा कारणमालेत्यर्थः । नयेनेति । नयश्रीत्यागयशसामुत्तरोत्तरकारणत्वात् ॥८७॥ एकावल्यलङ्कारमाह- गृहीतमुक्तरीत्यर्थश्रेणिरेकावली मता । नेत्रे कर्णान्तविश्रान्ते कौँ दोमूळदोलिनौ ॥ ८८ ॥ गृहीतेति । गृहीता च मुक्ता च रीतिविशेष्यत्वं विशेषणत्वं च येषामर्थानां तेषां श्रेणिः पतिः, तत्कथने एकावल्यलडार इत्यर्थः । नेने इति लक्ष्यम् । तत्र विशेषण. स्पेन गृहीतयोः कर्णयोविशेषणत्वत्यागेन विशेष्यत्वोक्त । यथा वा- सरो विकसिताम्भोजमम्भोज भृङ्गसङ्गतम् । भृङ्गा यत्र ससङ्गीताः सङ्गीतं सस्मरोदयम् । विशेष्यस्य विशेषणत्वेऽप्ययमेवालङ्कारः । यथा- वाप्यो भवन्ति विमलाः स्फुटन्ति कमलानि वापोषु । कमलेषु पतन्त्यलयः करोति सङ्गीतमलिषु सुखम् ॥ अयं व्यतिरेकेणापि । यथा-- न तज्जलं यन्न सुचारुप न पङ्कजं तदू यदलीनषट्पदम् । न षट्पदोऽसौ न जुगुञ्ज यः कलं न गुञ्जितं तन्न जहार यन्मनः ॥-८८॥ - मालादीपकालङ्कारमाह- दीपकैकावलीयोगान्मालादीपकमिष्यते । स्मरेण हृदये तस्यास्तेन त्वयि कृता स्थितिः ॥ ८९ ॥ दीपकेति । उकदीपकालङ्कारस्य एकावल्यलङ्कारयोगे मालादीपकं भवतीत्यर्थः । स्मरेणेति लक्ष्यम् । तेन हृदयेनेत्यर्थः एवञ्च-एकक्रियायोगेन पूर्वपूर्वस्योत्तरोत्तरगुणत्वे मालादीपकमिति भावः । यथा वा- त्वयि सङ्गरसम्प्राप्ते धनुषाऽऽसादिताः शराः । शरैरशिशिरस्तेन भूस्तया त्वं त्वया यशः ॥-॥८९॥ - - ·पञ्चमो मयूखः। १७ सारालकारमाह- सारो नाम पदोत्कर्षः सारताया यथोत्तरम् । सारं सारस्वतं तत्र काव्यं तत्र शिवस्तवः ॥९० ॥ सार इति । नाम त्वयं । सारालङ्कारस्तु सारताया यथोत्तरं पदोत्कर्षः मत्यन्तो. स्कर्ष (१) *इत्यक्षरार्थः । लारमिति । संसार इति शेषः । सारस्वत वाङ्मयम् । ययोचरमुत्कर्ष कथने सारालङ्कार इति भावः । सारस्वतकाव्यशिवस्तवानां यथोसर. मुत्कर्षकथनात् । यथा वा- लाकनजि चौर्दिवि चादितेया अप्यादितेयेषु महान्महेन्द्रः । किङ्कर्तुमर्थी यदि साऽपि रागात् , जागति कक्षा किमतः पराऽपि ॥ यथावा- त्वल्लीलोन्मीलितेऽस्मिक्षगति चरमिदं सारमत्रापि मय- स्तन नैवर्णिकोऽभूदपि धरणिसरस्त वेदप्रवीणः । वत्राऽप्यम्यस्तशास्त्रस्तदपि च सनिजाचारचातुर्यचुचु- स्तत्रापि श्रीपते! त्वत्पदमजमपरस्तत्परं नैव कित्रित् ॥ अयं च इलाध्यगुणोत्कर्षकथनेन अश्लाघ्यगुणोत्कर्षकथनेन च द्विविधो बोध्यः । द्वितीयो यथा- पृथ्वी तावत् त्रिकोणा नगनगरवनमामरुद्धं तदध तत्राप्यध युवत्यः शिशुगतवयसा दूषितं तस्य चाम् । तत्र स्याज्यैः स्वपुत्रश्वशुरगुरुजनैषितं तस्य चार्ध मिथ्यावादोऽङ्गानानां मुखरमुखाबः पुंश्चलो पुंशलोति ॥-॥९॥ उदारसारालङ्कारमाह- उदारसारश्चेद्भाति भिन्नोऽभिन्नतया गुणः । मधुरं मधु पीयूषं तस्मात् तस्मात्कचः ॥ ९१ ॥ उदारेति। उत्कर्षाधायकोत्तरोत्तरगुणस्य मिन्नस्याप्यभेदप्रत्यायकशब्दसममि. व्याहारे उदारसारालद्वारः । मधुरमिति लक्ष्यम् । मन्त्र मध्वपेक्षया काव्यनिष्ठमाधुर्य. मधिकं कथ्यमान रसनामाह्यश्रोत्रमागत्वेन वस्तुतो भिन्नमपि मधुरमादमहिम्नैकमेव भासते॥११॥ यथासस्थालडारमाह- यथासङ्ख्यं द्विधार्थाश्चेत् क्रमादेकैकमन्विताः । शत्रु मित्रं द्विषत्पक्ष जय रञ्जय तर्जय ॥ ९२ ॥ (१) चिहान्तर्गतं ख-पुस्तके न विद्यते । १३ ·-- SE राकागमसहिते चन्द्रालोके- . यथासङ्खयमिति । द्विधार्थाश्चेत् क्रमादेकैकमन्विता:, अर्थाः क्रियाकारकरूपाः द्विविधा अर्थाः इत्यर्थः । तेन कारकाणां क्रियाणां वा क्रमेण कारकेषु क्रियास वाऽन्वये यथासङ्ख्यालङ्कारः । शत्रुमिति लक्ष्यम् । शवमित्रद्विषत्पक्षाणां जयादिषु यथासङ्ख्येना- ऽन्वयात् । यथा वा- सानन्दं ततुजाविवाहनमहे भीमः स भूमीपति- वैद निषधेश्वरौ नुपजनानिष्टोक्तिनिर्मुष्टये । स्वानि स्वानि धराधिपाश्च शिबिराण्युविषय यान्तः क्रमा- देको द्वौ बहवश्वकार सृजतः स्मातेनिरे मङ्गलम् ॥ अन्यत्र तु-'यथासयमनोश उहिष्टानां क्रमेण यत् । यथा वा- उन्मीलन्ति नखैलुनीहि, वहति स्वीगञ्चलेनावृणु क्रीडाकाननमाविशन्ति वलयकाणैः समुत्त्रालय । इत्थं वजुलदक्षिणानिलकुहकण्ठीषु साङ्केतिक- व्याहाराः भग! त्वदीयविरहे तख्या: सखीनां मिथः(१)-॥१२॥ पर्यायालङ्कारमाह- पर्याय श्चेदनेकत्र स्यादेकस्य समन्वयः । पनं मुक्त्वा गता चन्द्रं कामिनीवदनोपमा ॥ ९३ ।। पर्याय इति । अत्रापि क्रमेणेत्यनुषज्यते । तेन विशेषालङ्कारख्यावृत्तिः । अने. कत्र क्रमेणैकान्वये पर्यायालङ्कारः । पममिति लक्ष्यम् । पभचन्द्रयोः क्रमेणोपमाया माधारस्बेनान्वयात् । यथा वा- हित्वा दैत्यरिपोरुरः स्वभवनं शून्यत्वदोषस्फुटा- सीदमटकीरनिमासतच्छत्रीभवत्कौस्तुभम् । उज्झित्वा निजसद्म पनमपि तद् व्यक्तावनद्धीकृतं लूतातन्तुमिरन्तरच भुजयोः श्रीरस्य विश्राम्यति ॥ यथावा- प्रतिप्रती प्रथमं प्रियायामथान्तरानन्दसधासमुद्रे । ततः प्रमोदाश्रुपरम्परायां ममज्जतुस्तस्य हशौ नृपस्य (२) ॥ अन्यत्र तु-'एकस्मिनप्यनेक वा पर्यायः सोऽपि संमतः । यथा- । (१) पद्येऽस्मिन्पूर्वाधे 'वजुला (वेतमा अशोका वा) उम्मीलन्ति, मलया. निलो वहति, कुहकण्ठ्यः (कोकिलाः) क्रोडाकाननं विशन्तीत्यर्थयोजना । (२) एतत्पचादनन्तरच-"मुखे हारावाधिनयनयुगले कणभरा नितम्बे पत्राली सतिलकमभूत्पाणिकमलम् । इत्यादावपि श्लेषेण ।" इत्येवाधिकं वर्तते क-पुस्तके ।

·पश्चमा मयूखः। - विचरन्ति विलासिन्यो यत्र श्रोणिभरालसाः । वृकझाकशिवास्तत्र धावन्त्यरिपुरे तव ॥ अयं च सङ्कोचपायो विकासपर्यायश्चेति । यथा- जगदाश्लिष्य समन्ताद ततोऽपि गगने विलम्ब्यायः । आसाद्य वारुणीमयमधुना शोतांशुरापतति । यथा वा- प्रौढप्रत्यर्थिपृथ्वीपतिनृपपृतनापाटनप्रौढशस्त्र प्रागासीचन्द्रबिम्बानुकृति नरपते ! युद्धकाले यशस्ते। पश्चादेतत् क्षणेन प्रस्मरमधुना दृश्यते मातलेऽस्मिन पातालेऽब्धौ विशाले दिशि दिशि गगने कि लोकत्रयेऽपि ॥ यथावा- भङ्गाऽकीर्तिमषीमलीमसतमप्रत्यर्थिसेनाभट. श्रेणीतिन्दुककाननेषु विलसत्यस्य प्रतापानलः । तस्मादुत्पतिताः स्फुरन्ति जगदुरसङ्गे स्फुलिङ्गाः स्फुटं भालोद्भूतभवाक्षभानुहुतभुगजम्मारिदम्भोलय: n-॥१३॥ परिवृत्यलढारमाह- परिवृत्तिर्विनिमयो न्यूनाभ्यधिकयोमियः । जग्राहकं शरं मुक्त्वा कटाक्षान् शत्रुयोषितः ।।९४ ॥ परिवृत्तिरिति । न्यूनेनाधिकग्रहणकथने अधिकेन न्यूनग्रहणकथने परिवृत्य. लङ्कारः । इदमुपलक्षणं समेन समग्रहणकथनस्यापि । 'जाहेति न्यूनेनाधिकग्रहणो. दाहरणम् । यथा - पदं शतेनाप म दिन्द्रस्तस्मै स ते याचनवाटुकारः । कुरु प्रसादं तदलकुरुष्व स्वीकारद्ध्नटनश्रमेण ॥ समन्यनोदाहरणं यथा- दवा कटाक्षमेणाक्षीजग्राह हृदयं मम । मया तु हृदयं दवा गृहीतो मदनज्वरः ॥ भत्र पूर्वाधं समेन समम्, उत्तरार्धेऽधिकेन न्यूनम् । अयं व्यतिरेकमुखोऽपि । यथा- वाटिकोपक्रिययापि लभ्यान्नेभ्याः कृतज्ञानथवाद्रियन्ते । प्राणः पणैःस्व निपुणं भणन्ता क्रीणन्ति तानेव तु हन्त ! सन्तः । अत्र पूर्वाधे निषेधमुखेन अल्पेनाधिकमहणकथनात् । उत्तरार्धे समेन । विनिमय .ति व्यत्ययस्याप्युलक्षणम् । प्रामादिकाहणं व्यत्ययः । बुद्धिपूर्वाहणं विनिमयः । तेन, ·२०० राकागमसहिते चन्द्रालोके- - - - लोचनाधरकृताहृतरागा वासिताननविशेषितगन्धा । वारुणी परगुणात्मगुणानां व्यत्ययं विनिमयं नु वितेने । इत्यादौ परिवृत्तिगर्भः सन्देहालङ्कारः ॥ १४ ॥ परिसङ्ख्यालङ्कारमाह- परिसङ्ख्या निषिध्यकमन्यस्मिन्वस्तुयन्त्रणम् । स्नेहस्त्वयं प्रदीपेषु न, स्वान्तेषु नतभ्रुवाम् ॥ १५ ॥ परिसलयेति । एकत्राभावकथनपूर्वमन्यत्र वस्तुनियन्त्रणे परिसख्येत्यर्थः । स्नेहस्य प्रदीपेषु निषेधपूर्वकं कान्ताचित्ते व्यवस्थापनात् । 'स्नेहक्षयइति वा पाठः । तत्र स्वान्ते निषेधः। यथा वा- दहनजा न पृथुदेवथुव्यथा विरहजैव पृथुर्यदि नेहशम् । दहनमाशु विशन्ति कथं स्त्रियः प्रियमपासमुपासितुमुधुराः ॥ इयं च-प्रश्नपूर्विका तदपूर्विका च, अन्यनिषेधोऽपि शाब्द आर्थश्चेति चतुर्धा परिसङ्ख्या । अप्रश्नपूर्विका शाब्दनिषेधा पूर्वमुक्ता । यथा वा- याचमानजनमानसवृत्तः पूरणाय बत! जन्म न यस्य । तेन भूमिरतिमारवतीयं न द्रुमै गिरिमिन समुद्रैः । प्रश्नपूर्विका आर्थनिषेधा यथा- किमाराध्य सदा पुण्यं का सेव्यः सत्समागमः । को ध्येयो भगवान विष्णुः किं कार्य परमं तपः । अप्रश्नपूर्विका आर्थनिषेधा यथा- अस्यासिर्भुजगः स्वकोशासपिराष्टः स्फुरत्कृष्णिमा कम्पोन्मीलदरालकीलवलनस्तेषां मिये भूभुजाम् । सङ्गामेषु विजाङ्गुलीमयमहासिद्धौषधीवीरुधः पास्ये विनिवेश्य जाङ्गुलिकता यैर्नाम नालम्बिता । 'अन्येषां नेत्याओं निषेधः । प्रश्नपूर्विका शाब्दनिषेधा यथा- कि भूषणं सुदृढमत्र यशो न रत्नं, किं कार्यमार्यचरितं सुकृतं न दोषः । किं चक्षुरप्रतिहतं धिषणा न नेत्रं, जानाति कस्त्वदपरः सदसद्विवेकम् ॥ क्यं - "अनेकगुणसम्प्रासावे(कस्मिन्ने)कवाधने । मार्थो विधिनिषेधश्चेत् परिसङ्ख्या च सा परा ॥ आर्थो विधिनिषेधश्चेति वारद्वयं सम्बध्यते । तेनेदं परिसाल्यावयम् । माया यथा- प्रियास्ते बभूवुर्भुजङ्गः कलङ्की पनिम्नगा विश्व नकचरेन्द्रः । गुणेष्व विश्वेश नूनं किम्न मयि स्वामिनो यत् पाया विलम्बा । - ·पञ्चमा मयूखः। १०० द्वितीया यथा- केयूरः कवचन तिलक कादं क्वैव मुक्का- हास कण्ठस्थिविरपि तथा करणं क्वैव काची । मजीरोऽन्यः प्रणयकुपितप्रेयसीप्रेमशंसी को वा कुर्यात्पुलकमुकुलालकृतां गात्रयष्टिम् ॥ मनोमयत्रार्थो विधिनिषेधश्चेति घूमः ॥ १५ ॥ विकल्पालशरमाइ- विकल्पस्तुल्यबलयोर्विरोधश्चातुरीयुतः । कान्त ! चिचेऽघरे वापि कुरु त्वं वीतरागताम् ॥ ९६ ॥ विकल्प इति । विरुद्धकार्यद्वयव्यञ्जकल्य युगपत्कर्तुमशक्यस्य कार्यद्वयस्य कथने विकल्पालङ्कारः । कान्तेति खण्डितोकिः । चित्ते मप्यनुरागस्य, अधरेऽप्यन्य. दत्तरक्तिम्नश्च युगपनिषेधोक्त्या नायिकयोर्युगपदनुरागासम्भवन्यञ्जनात् । यथा वा- आराधि वदनपकल्या यया पिनाकी क्षपाचरस्वामिन् ! । त्यज मानीतां वा श्रीगृहबन्धोः कुलवधूटीम् ॥ यथावा- युद्ध्वा वाभिमुखं रणस्य चरणस्यैवादसीयस्य वा बुध्याऽन्तः स्वपरान्तरं निपततामुन्मुच्य बाणावलीः । छिन्नं वाऽवनतीमवन्निजभियः खिन्नं भरेणाथवा राज्ञाऽनेन हाद्विलोठितमभूदू भूमावरीणां शिरः ॥ -॥९६ ॥ समुण्यालारमाह- भूयसामेकसम्बन्धमाजां गुम्फा समुच्चयः । नश्यन्ति पश्चात्पश्यन्ति भ्रश्यन्ति च तव द्विषः ॥ ९७ ॥ भूयसामिति । अनेकक्रियाणामनेकेषां वा गुणानामनेकेषां वा कारकाणां योगः समुपयालङ्कारः । नाशदर्शनशानां यत्रावुर्लक्ष्यत्वम् । यथा वा- तेषु तद्विधवधूवरणाहं भूषणं स समयः स स्थाध्वा । तस्य कुण्डिनपुरं प्रतिसपन् भूपतेर्व्यवसितानि शमः ॥ मन्त्र भूषणादीनामेकक्रियान्वयः । अन्न व्यधिकरणत्वं सामानाधिकरण्यं चन विवक्षणीयम् । तेन, पथि पथि सहकाराः कोरकाली विचित्रा दिशि दिशि पवमानो वीरुधां लासकश्च । नरि गरि किरति द्राक् सायकान् पुष्पधन्वा पुरि पुरिच निवृत्ता मानिनीमानचर्चा ॥

·१०२ राकागमसहिते चन्द्रालाके- इत्यादौ समुच्चयः । अत्र योगस्विधा । सद्योगः असद्योगः सदसद्योगश्चेति । तत्र सद्योगो मूले उक्तः । असयोगो द्वितीयोदाहरणे । सदसद्योगो पथा- शशी दिवसधूसरो गलितयौवना कामिनी सरो विगतवारिज मुखमनक्षरं स्वाकृतेः । प्रभुधनपरायणः सततदुर्गतः सज्जनो नृपाङ्गणगतः खलो मनसि सप्त शल्यानि मे ॥ अत्र शशिप्रभृतीनां शोभनत्वं खलस्याऽशोभनत्वमिति सदसयोगः । यद्वा शशि. प्रभृतीनां स्वतः शोमनत्वं धूसरवादीनां त्वशोमनत्वमिति ! 'अहंप्रथमिकामाजामेक- कार्यान्वयेऽपि सः' समुच्चय इत्यर्थः ॥ ९७ ॥ समाध्यलङ्कारमाह- समाधिः कार्यसौकर्य कारणान्तरसन्निधे। उत्कण्ठतां च कलयन जगामाऽस्तं च भानुमान् ॥९८॥ समाधिरिति । कार्यात्पत्तिक्षमकारणसत्त्वेऽप्यविलम्बेन कार्योत्पादककारणान्तर- कथने समाधिः । तेन समुच्चयानेदः । उत्कण्ठारूपकारणसत्वेऽपि सूर्यास्तकथनात् । प्रत्यनीकालङ्कारमाह- प्रत्यनीक बलवतः शत्रोः पक्षे पराक्रमः । जैत्रनेत्रानुगौ कर्णावुत्पलाभ्यामधः कृतौ ॥ ९९ ॥ प्रत्यनीकमिति । शत्रुपरामवाऽक्षमेण शत्रुसम्बद्धपराभववर्णने प्रत्यनीकालङ्कारः । नेत्रजयांशककमलनेत्रानुगकर्णपराभवकथनात् । यथा वा- जितस्त्वदास्येन विधु स्मरः श्रिया कृतप्रतिज्ञौ मम तौ वधे कुतः । तवेति मत्वा यदि तज्जितं मया न मोषसङ्कल्पधराः किलाऽमराः ॥ वयं -"शत्रुपक्षीयेण शत्रुपक्षीयस्यानिष्टकरणेऽपि प्रत्यनीकालङ्कारः । यथा-- हृत् तस्य यन्मन्त्रयते रहस्त्वां तदू व्यक्तमामन्त्रयते मुख यत् । तद्वरिपुष्पायुधमित्रचन्द्रसख्यौचिती सा खलु तन्मुखस्य !"-॥१९॥ प्रतीपालङ्कारमाह- प्रतीपमुपमानस्य हीनत्वमुपमेयतः । दृष्टं चेद् वदनं तस्याः किं पझेन किमिन्दुना ।। १०० ॥ प्रतीपमिति । उपमेयापेक्षयोपमानस्य हीनताकथने प्रतीपमित्यर्थः । कि पमेनेति लक्ष्यम् । काना कार्याभावकथनेन हीनताकथनात् । यक्षावा- मर्काय पत्ये खलु तिष्ठमाना मृत मितामक्षिमिस्बुकेलो। #भीमुखल्य नियमम्बुजिन्यो यान्ति विस्तारितपमहस्ताः ।

·पञ्चमा मयूखः। १०३ ... F- . मन्यत्र तु- 'अन्योपमानलाभेन वपर्यस्याऽनादरश्च तत् । अलं गवेग ते वक्त ! कान्त्या चन्द्रोऽपि ताः ॥ वोपमेयलाभेन तथान्यस्याप्यनादरः । कः क्रौर्यदर्पस्ते मृत्यो! त्वत्तुल्याः सन्तिः हि स्त्रियः । चयनान्यस्योपमाया अनिष्पत्तिवचश्च तत् । मुधाऽपवादो मुग्धाक्षि! त्वन्मुखाम किलाम्बुजम् ॥" अत्रोपमानहीनत्वकयनम्, प्रतीपोपमायां तूपमानस्योपमेयत्वकथन मिति तयो- उल्लासालङ्कारमाह- उल्लासोऽन्यमहिम्ना चेहोषो ह्यन्यत्र वर्ण्यते । तदभाग्यं धनस्यैव यन्नाश्रयनि सज्जनम् ॥ १०१ ॥ उल्लास इति। अन्यमहिम्ना अन्यगुणेनाऽन्यत्र दोषवर्णनमुल्लासः । इदमुपलक्षणम् । अन्यदोषेणान्याणकथने दोषेण दोषकथने गुणेन गुणकथने व उल्लासालङ्कार इत्यपि ज्ञेयम् । आयोदाहरणं मूले । सज्जनमहिना धनस्य वदनाश्रयणं दोषः । द्वितीयोदा. हरणम्-'लाभोऽयमेव भूपालसेवकानां न चेद्वधः । राज्ञः क्रौर्यदोषेण सेवकानां वधा. भावा गुणः । यथा वा- सानन्दमेष मकरन्दमिहारविन्दे विन्देत षट्पदयुबेति जनैरटडि । दैवादकाण्डपरिमुद्रितपुण्डरीक. कोशादभूदहह ! निासरणं पुमर्थः ॥ अत्र निःसरणे गुणत्वज्ञानं कमलदोषपूर्वकम् । तृतीयस्य- काठिन्य कुचयोः राष्टुं वास्ठन्त्यः पादपमयोः । निन्दन्ति च विधातारं त्वदाटीवरियोषितः ॥ मन पलायनार्थमपेक्षितं पादयोः करिन्यमहत्वा कुचयोः काठिन्यं कृतवतो विधेः पदमार्दवदोषेण दोषः । चतुर्थं तु- परदारपरद्रव्यपरद्रोहपराङ्मुखः । गङ्गा ब्रूते कदाऽऽगत्य मामयं पावयिष्यति ॥ ॥१०१॥ तद्गुणालकारमाह तद्गुणः स्वगुणत्यागे स्वस्मिन्परगुणोदयः । पद्मरागारुणं नासामौक्तिकं तेऽधराश्रितम् ॥ १०२ ।।

·१०४ राकागमसहिते चन्द्रालोके- - तद्गुण इति । स्वगुणत्यागेन अन्यगुणसम्बन्धकथने तद्गुणालङ्कारः । नासा. मौक्तिकेऽघरगुणसम्बन्धेन पद्मरागत्ववर्णनात् । यथा वा । यदतिविमलनीलवेभमरश्मिभ्रमरितमाः शुचिसौधवनवतिः । अलभत शमनस्वसः शिशुत्वं दिवसकरातले चला लुठन्ती -११०२॥ पूर्वरूपतामाह- पुनः स्वगुणसम्माप्तिर्विज्ञेया पूर्वरूपता । हरकण्ठांशुलिप्तोऽपि शेषस्वधाता सितः॥ १० ॥ पुनरिति । अन्यगुणसम्बन्धकयनपूर्वकं पुनः स्वगुणसम्बन्धकथनं पूर्वरूपालङ्कारः । हरकण्ठांत्रिवति पुनः स्वगुणकथनात् । यथा वा- भूशकस्य यांसि विक्रमभरेणोपार्जितानि क्रमा- देतस्य स्तुमहे महेभदशनस्पनि कैरक्षः । लिम्पद्भिः कृतकं कृतोऽपि रजतं राज्ञां यशःपारदै- रस्य स्वर्णगिरिः प्रतापदहनैः स्वर्ण पुननिर्मितः ॥ ॥१०३॥ पूर्वरूपता प्रकारान्तरेणाह- यद्वस्तुनोऽन्यथारूपं तथा स्यात्पूर्वरूपता । दीपे निर्धापिते ह्यासीत् काञ्चीरत्नैरहमहः ॥ १०४ ॥ यदिति । वस्तुनाशकथनपूर्व वस्त्वन्तरेण तवस्तुकार्यकयनं पूर्वरूपतालकारा। पुनरित्यध्याहारः । अन्यथा नष्टं रूपं पुनस्तथा स्यादित्यन्वयः । दीप इति लक्ष्यम् । निर्वापित इति नामाभिधानात् ॥ १०४ ॥ मतद्गणालङ्कारमाह-- सकताऽन्यगुणानङ्गीकारमाहुरतद्गुणम् । विशन्नपि रवेमध्यं शीत एव सदा शमी ॥ १०५ ॥ सङ्गतेति । सम्बन्धेऽपि सम्बन्धिगुणाऽग्रहणकयनेऽचद्रणालङ्कारः । शमिना सूर्य. गुणाऽग्रहणकयनात् । यथा वा-- गाङ्गमम्बु सितमम्बु यामुन कज्जलाममुभयत्र मज्जतः । राजहंस ! तव शुभ्रता चोयते न च न चाऽपचीयते ॥ प्राक्सिद्धयलङ्कारमाह-- माक्सिद्धिः स्वगुणोत्कर्षोऽनुगुणः परसन्निधेः । कोत्पलानि दधते कटाक्षरपि नीलताम् ।। १०६ ॥ प्रागिति । परसन्निधानात् स्वगुणोत्कर्षकथने प्राक्सिध्यलङ्कारः । अवतंसीकृत- नीलोत्पलेषु कटाक्षसन्निधानेन गुणोत्कर्षकथनात् । यथा वा- सेव ·पञ्चमा मयूखः। १०५ - ~~~~-~- - । सृष्टातिविश्वा विधिनैव तावत्ततोऽपि नीतोपरि यौवनेन । वैदग्ध्यमध्याप्य मनोभुवेयमवापिता वापथपारमेव ॥-॥१०६॥ अवज्ञालङ्कारमाह- अवज्ञा वर्ण्यते वस्तु गुणदोषाऽक्षम यदि । म्लायन्ति यदि पद्मानि का हानिरमृतद्युतेः ॥ १० ॥ अवक्षेति । अन्यगुणदोषाभ्यामन्यगुणदोषयोरनारोपणीयत्वकथनमवज्ञालारः । 'लायन्तीति पनदोषेण चन्द्रे दोपालाभकथनात् । यथा वा- विधिलिखितनियोगयोगतोऽयं कुमुदमुदे समुदेति शीतरश्मिः । अपि यदि नलिनी स्वदेवदोषादपि मलिनीभवति क्रियेत किं कैः ॥ अत्र चन्द्रे कुमुदसन्तोषेण न गुणो न वा कमलिनीमालिन्येन दोष हवि ॥१०॥ प्रश्नोत्तरालङ्कारमाह- प्रश्नोत्तरं क्रमेणोक्तौ स्यूतमुत्तरमुत्तरम् । यत्रासौ वेतसी पान्य ! तत्रेयं सुतरा सरित् ।। १०८ ।। प्रश्नेति । उक्तौ प्रश्नोत्तरयोः उत्तरमुत्तरं प्रश्नरूपमुत्तररू वा यन्त्र स्यूत संलग्नम् आक्षेपगम्यमिति यावत् , तत्र प्रश्नोत्तरालङ्कार इत्यर्थः । सेन प्रश्नेम उत्तरकल्पने उत्तरेण वा प्रश्नकलपने प्रश्नोत्तरालङ्कारः । उदाहरति-योति । अत्र पान्थस्य कुत्र सरित्तरणमार्गः इत्याक्षेपलभ्यः प्रानः । 'यत्रासौ वेतसो ति कामयमानाया उत्तरम् । 'वैतसाकुम्जे स्वाच्छन्द्यमिति भावः । अव कामयमानस्य काकूक्त्या प्रश्नेऽझोकार- रूपमुत्तरं कलप्यम् । नेदमनुमानान्तर्गतम्, साधननिर्देशाभावात्।नापि काव्यलिङ्गम् , उत्तरस्य प्रश्न प्रत्यजनकत्वात् ॥ १०८ ॥ पिहितालङ्कारमाह- पिहितं परवृत्तान्तज्ञातुरन्यत्र चेष्टितम् । प्रिये गृहागते प्रातः कान्ता तल्पमकल्पयत् ॥ १०९ ॥ पिहितमिति । परवृत्तान्तज्ञानपूर्व तदनुरूपक्रियाकयनं पिहितालबारः । 'रात्रा. वन्यत्र श्रान्तोऽसीति हृदयम् ॥ १०९ ॥ व्याजोक्त्यलङ्कारमाह- व्याजोक्तिः शङ्कमानस्य छाना वस्तुगोपनम् । सखि ! पश्य गृहारामकेसरैरस्मि धूसरा ॥ ११० ॥ व्याजोक्तिरिति । अन्यथा शङ्कमानं प्रत्यन्यथाकथनद्वारा वस्तुगोपने व्याजोकि

·१०६
राकागमसहिते चन्द्रालोके-
AWAAN
।
रलङ्कारः । गृहारामेत्यादिकथनेन उरतगोपनम् । कचित्तु-
'व्याजोतिरन्यहेतुक्त्या यदाकारस्य गोपनम् ।
कस्य वा न भवेद रोषः प्रियायाःसत्रणेऽधरे
सङ्ग पद्ममाघ्रासीवारितापि मयाऽधुना ॥'
इति पाठः । इदं चान्येन खण्डिताधराया नायिकायाः समीपमागच्छन्तं सरो।
प्रियं प्रति सरतगोपनार्थ सखीवाक्यम् । 'अयं छेकापडत्यन्तर्गतः इति केचित् ।
'अपडतिर्वचनस्यान्यथानयनम् , आकारगोपनं व्याजोतिरिति भेद' इत्यन्ये ।
अभ्यन्त्र तु-
'गूढोकिरन्योद्देश्य चेद् यदन्यं प्रति कथ्यते
वृषाऽपेहि परक्षेत्रादायाति क्षेत्ररक्षका ॥1॥ ११ ॥
वक्रोक्त्यलङ्कारमाह-
वक्रोक्तिः श्लेषकाकुभ्यां वाच्यार्थान्तरकल्पनम् ।
मुश्च मानं दिन प्राप्तं, मन्द ! नन्दी हरान्तिके ॥ १११ ॥
वक्रोक्तिरिति । शब्दार्थश्लेषाभ्यां काकूक्त्या वा वाच्यार्थापेक्षयार्थान्तरकल्पने
वक्रोक्त्यलङ्कारः । मुञ्च मानमिति लक्ष्यम् । 'नन्दिनं बलीवर्दै मा मुच्चेत्यर्थकल्पनेन
'मन्द मूर्ख! नन्दी बलीवो महादेवसमीपेऽस्ति, अन्न नास्तीत्युत्तरं शब्दपलेषेण ।
अर्थश्लेषेण यथा-
अगुल्या कः कपाट घट्यति कुटिलो माधवः किं वसन्तो
नो चक्री किं कुलालो न हि धरणिधरः किं द्विजिहः फगीन्द्रः ।
नाहं घोराहिमदर्दी खगपतिरसि कि नो हरिः किं कपीन्द्र
इत्येवं सत्यभामाप्रतिवचनयुतः पातु वश्चक्रपाणिः ॥
काकूको यथा-
अधीतिबोधाचरणप्रचारणैर्दशाश्वतस्त्रः प्रणयन्नुपाधिभिः ।
चतुर्दशत्वं कृतवान् कुतः स्वयं न वेनि विद्या चतुर्दशस्वयम् -॥१११॥
स्वभावोक्त्यलङ्कारमाह-
स्वभावोक्तिः स्वभावस्य स्वजात्यादिषु वर्णनम् ।
कुरङ्गैरुत्तरङ्गाः स्तब्धकर्णैरुदीक्ष्यते ॥ ११२ ॥
स्वभावोक्तिरिति । जात्यनुरूपत्वभावकथने स्वभावोक्त्यलङ्कास। कुरङ्गैरिति
लक्ष्यम् । स्तब्धकर्णैरिति जातिस्वभावः । यथा वा-
माकुचिताभ्यामथ पक्षतिभ्यां नमोविभागात्तरसाऽवतीर्य ।
विदेशाततधूवपक्षः पपात भूमानुपममि हंसः ॥-॥ ११ ॥

·पञ्चमो मयुखः। १०७ भाविकालङ्कारमाह- भाविकं भूतभाव्ययंसाक्षादर्शनवर्णनम् । अलं विलोकयाद्यापि युध्यन्तेऽत्र सुरासुराः ॥ ११३ ॥ भाविकमिति । भूताश्च भाविनश्वार्थाः तेषां दर्शनं साक्षात्कारकथन भाविका. लारस । भावः कवेरभिप्रायोऽत्रास्तीति योगः । अलमिति रणभूमिवर्णनम् ।युध्यन्त इति वर्तमानस्य युद्धस्य विलोकनकथनम् । यथा वा- आसीदाममति पश्यामि तव लोचने । भाविभूषणसम्भारां साक्षात्कुर्वे तवाकृतिम् ॥ अत्र आधाधे भूतस्य द्वितीये भाविनो दर्शनम् । नायमद्भुतो रसः, विस्मयं प्रत्यस्याऽहेतुत्वात् । नातिशयोकि अध्यवसायाभावात् ॥ ११३।। भाविकच्छविरलङ्कारमाह- देशात्मविप्रकृष्टस्य दर्शनं भाविकच्छविः । त्वं वसन् हृदये तस्याः साक्षात्पश्चेषुरीक्ष्यसे ।। ११४ ॥ देशेति । देशे आश्रयोत्कर्षवशेन विप्रकृष्टस्य साक्षाद्दर्शनकथने भाविकच्छविरल- ङ्कारः । त्वमिति लक्ष्यम् । अन्यहृदयनिष्ठतया विप्रकृष्टस्य कामल्य दर्शनोके ॥११४॥ उदातालङ्कारमाह- उदात्तमृद्धिश्चरितं श्लाध्यं चान्योपलक्षणम् । सानो यस्यामवद्युद्धं तर्जटिकिरीटिनोः ॥ ११५ ॥ उदात्त मिति । इलाध्या ऋद्धिः पलाध्यं चरितं चान्योपलक्षणत्वेन कथ्यते यत्र, तत्रोदात्तालङ्कारः । सानाविति लक्ष्यम् । भवार्जुनयुब विशिष्टशिखरस्व पर्वतोपलक्षण- त्वाद। यथा वा- तदिदमरण्यं यस्मिन् दास्थवचनानुपालनव्यसनाव । निवसन बाहुसहायश्चकार रक्षाक्षयं रामः ॥ यथावा- यस्मिनासन् कुसमतरवस्वत्र जानेटचोयं यत्रारण्य वसति भवनान्येव जातानि तत्र। तीर्थ मागे समभवदयो तीर्थदेशेऽपि पन्थाः किन्स्वत्रेदं तदिति धिषणां पर्वतामं करोति ।। आधं यथा- मुक्काः केलिविसूत्रहारगलिताः संमार्जनीभिर्हताः प्रातः प्राणसोम्नि मन्थरचलद्वालानिलाक्षाणाः ।

·राकागमसहिते चन्द्रालोके- दूराहाडिमबीजशङ्कितधियः कर्षन्ति केलीशुका यद्विद्वद्भवनेषु, भोजनृपतेस्तत्त्यागलीलायितम् ॥ न चोदात्तस्यासम्बन्धकथनरूपतया सम्बन्धातिशयोकावन्तवः । दिव्यलोक. गतसम्पत्समृद्धिवर्णने केवलस्योदात्तालङ्कारस्य सम्भवात् । अत्रार्थिकसमावेशादेकेना ऽपरस्याऽनुत्थाप्यत्वाच नाङ्गाङ्गिभावः । तस्मादतिशयोक्तिपदावेऽप्युदात्तालङ्कारोऽपि सम्भवतीति । अन्यत्र तु-आशयस्य य उत्कर्षस्तदुदात्तत्वमुच्यते । यथा- पात्रे पुरोवर्तिनि विश्वरूपे क्षोदीयसि क्षमावलये च देये । नीटास्मितं तस्य तदा तदासीचमत्कृतो येन स एव देवः ॥ तस्य बलेः ॥ ११ ॥ - अत्युक्यलङ्कारमाह- अत्युक्तिरभुताऽतथ्यशौयौदार्यादिवर्णनम् । त्वयि दातरि राजेन्द्र ! याचकाः कल्पशाखिनः ॥ ११६ ॥ अत्युक्तिरिति । अदभुताऽमन्यसाधारणशोभादानादिवर्णनमत्युक्तिः । 'कल्पवृक्षा अपि त्वां याचन्तः इति 'तव याचकाः कल्पवृक्षतुल्यदातारो जाता' इति वा अत्यु. क्तिः । यथा वा- अनेन सर्वाधिकृतार्थताकृता हृतार्थिनौ कामगवीटरद्रुमौ । मिथः पयासेचनपल्लवाशने प्रदाय दानव्यसनं समाप्नुतः ॥ एतावन्तोऽनालाराः । ग्रन्थान्तरे त्वन्येऽप्युक्ताः । ते च- किचिन्मिथ्यात्वसिद्धयर्थ मिथ्यार्थान्तरकल्पनम् । मिथ्याध्यवसितिर्वेश्यां वशयेत् खनजं वहन् । प्रस्तुते वयवाक्याथे प्रतिबिम्बस्य वर्णनम् । ललितं निर्गते नीरे सेतुमेषा चिकीर्षति ॥ दोषस्याभ्यर्थनाऽनुज्ञा तत्रैव गुणदर्शनात । विपदः सन्तु नः शाश्वदू यास सङ्घीयते हरिः ॥ यथा वा- नो ददासि यदि तत्वधियं मे यच्छ मोहमपि तं रघुवीर!। येन रावणचमूयुधि मूढा त्वमयं जगदपश्यदशेषम् ॥ 'लेवाः स्याहोषगुणयोगुणदोषत्वकर पनम् । दोषे गुणत्वकल्पनं गुणे दोषत्वकल्प कलेशाङ्कारा। मखिलेषु विहङ्गेषु हन्त! स्वच्छन्दवारिषु । शुक! परवन्धस्ते मधुराणां गिरी फलम् ॥

·पञ्चमो मयूखः। अत्र गुणो दोषत्वेन वर्णितः । अनङ्गतापप्रशमाय तस्य कदीमाना मुहुरामृणालम् । मधौ मधौ नाकनदीनलिन्यो वरं वान्तां शिशिरेऽनुरागम् ॥ अन्न शिशिरेऽनुरागो दोगोऽपि गुगत्वेन । 'सूयार्थ सूचनं मुद्रा प्रार्थपरैः पदैः।। वर्णनीयपदेन नामसूचनं मुद्रालङ्कारः। यथा-नितम्बर्वी तरुणी हग्युग्मविपुला च सा।" इदं छन्दःशास्त्रनाम्नोऽपि नीयत्वे नानुष्टुप्छन्दो भेदत्य विजुलेति नाम । नायिका. वर्णनं च पदेन सूच्यते । ऋमिकं प्रकृतार्थानां न्यास रत्नावली विदुः । सूक्ष्म पराशयाभिशेतरसाकृत चेष्टितम् ॥ मयि पश्यति मा केशैः सीमन्तमणिमावृणोत् । युक्तिः परामिसन्धानं क्रियया मर्मगुप्तये । त्वामालिखन्ती दृष्ट्वाऽन्य धनुः पौष्पं करेऽलिखत् । लोकप्रवादानुकृतिलोकोक्तिरिति भण्यते ॥ सहस्व कतिचिन्मासान् मीलयित्वा विलोचने । छेकोक्कियंत्र लोकोको स्यादर्थान्तरगता। भुजङ्ग एवं जानीते भुजङ्गाचरणं सखे ! ॥ इति । अलङ्कारशेखरे तु- 'उपमारूपकोत्प्रेक्षा समासोतिरपतिः । समाहितं स्वभावश्च विरोधः सारदीपको । सहोक्तिरन्यदेशत्वं विशेषोतिर्विमावना । एवं स्युरालङ्काराश्चतुर्दश न चापरे ॥ इति । एतेषामेवालारत्वं नान्येषामत्युच्यादीनाम् । तेषां तु वस्तुत्वमात्र. मित्युक्तम् ॥ ११६ ॥ आलङ्कारिकैकवेद्यानन्यान् सप्तालङ्कारानाह लोकद्वयेन- रसभावतदाभासभावशान्तिनिबन्धना। रसवत्लेयऊर्जस्विसमाहितमयी मिदा ॥ ११७ ॥ भावानामुदयः सन्धिः शवकत्वमिति त्रयः । अलङ्कारानिमान सप्त केचिदाहुर्मनीषिणः ॥ १९८ ॥ रसभावेति। केचिदिति पूजार्थं न निषेधार्थम् । यत्र रसो रसान्तरस्य भावल्य वाङ्गत्वेन कथ्यते तत्र रसवदलङ्कारः। निवेदादित्रयस्त्रिंगझेदो भावो गुरुनृपदेवतादिविषय- रतिरूपो भावश्च यत्र पराङ्गत्वेन कथ्यते तत्र प्रेयोऽलङ्कारः । अनौचित्यप्रवृत्तौ रसमावौ ·११० राकागमसहित चन्द्रालाके- रसामासमावाभासत्वेन प्रसिद्धो यन्त्र पराङ्गत्वेन कथ्येते तत्रोर्जस्व्यलङ्कारः । भावस्य प्रशाम्यवस्था भावशान्तित्वेन प्रसिद्धा यत्र पराङ्गत्वेन कथ्यते तत्र समाहितालङ्कारः। मावस्याधिक्यमुदयः, द्वयो वयोः परस्परस्पर्धा भावसन्धिा, बहूनां भावानां पूर्वो. पमदनोत्पत्ति: शबलता , एतेषामितराङ्गत्वेन कथने त्रयः । एवं सतालङ्कारा इत्यर्थः । क्रमेणोदाहरणानि- येनोन्नमय्य चिबुकं तव कम्बुकण्ठि ! प्रोन्मार्जितं पुलकचारु कपोलयुग्मम् । तैनैव दैवहतकेन करेण मेऽद्य दग्धासि किञ्च सलिलालिरप्यदायि ॥ अत्र करुणस्याङ्ग शृङ्गारः । कदाप्यनवलोकितं निभृतमङ्गमई मुदा विलोकयति सादरं सरमसं सरागे मयि । सकोऽपि भविता क्षणो मदमसरश्रान्तया दुकूलमनुकूलया सशपथं मुहुः प्रार्यते ॥ अत्र शृङ्गारो 'भविते तिपदसूचितचिन्ताख्यव्यभिचारिभावस्य उत्कण्ठाख्यस्य वा अङ्गम् । यथा वा- प्राची प्रयाते विरहादयं ते तापाच रूपा शशाङ्कशङ्की । परापराधनिदधाति भानौ रुषारुणं लोचनवृन्दमिन्द्रः । मन वियोगरूपशृङ्गारः कोपरूपमावस्याङ्गम , अतोऽन रसवदलङ्कार।। प्रेयो यथा- स्वयं पृष्ट्वा वठमी सशैलाम्भोधिकाननाम् । गतास्ततो रामभुज दृष्ट्वा मौनं समाश्रिताः ॥ मन्त्र रामविषयरतिमावस्य वसमतीविषयरतिभावामम् । यया वा- भादौ नकारचरणयोर्मत्प्रणामप्रस: पश्चादी! त्वदनुविधये सादरं मच्छिरोऽस्तु । येनानीतं दशरथकुले ब्रह्म साकारमा श्रीरामाख्यं जगति रचितो ध्यानयोगाय पन्थाः ॥ अत्र रामरते: रावणरतिमायोजनम् । रसाभासभावाभासयो रत्यावेन कथने स्वि । यथा- कटाक्षरुतिभिवचेतो हरन्स्यो वनचारिणाम् । भवन्ति वनचारिण्यः बियः श्रीराम ! विद्विषाम् ॥ मनानेककामुकविषयरतिस्परसामासः प्रभुविषयतिमावस्याङ्गम् ।

·पञ्चमो मयूखः। स्वयि लोचनगोचर गते सफलं जन्म नृसिंहभूपते !। अजनिष्ट ममेति सादरं युधि विज्ञापयति द्विषां गणः ॥ अत्र प्रभुविषयरतिमावस्य तद्विषयद्विषद्गरतिरूपो भावाभासोऽङ्गम् । तेनात्रा. ऽप्यूर्जस्व्यलवारः । समाहितं यथा- तस्याः सान्द्रविलेपनस्तनयुगप्रश्लेपमुद्रालित किं वक्षश्चरणाऽऽनतिव्यतिकरव्याजेन गोपाय्यते । इत्युक्त व तदित्युदीर्य सहसा तत्सम्प्रमाष्टुं मया लिष्टा सा रमसेन तत्सुखशात्तन्ध्या च तद्विस्मृतम् ॥ मन शारख्या कोपशान्तिः । भावोदयो यया- तदद्य विश्रम्य दयालुरेधि मे दिन निमीषामि भवद्विलोकिनी। नखैः किलाख्यायि विलिख्य पक्षिणा तवैव रूपेण समः स भरिप्रयः ॥ मन्त्रौत्साक्यरूपमावोदयः वृक्षाराणम् । भावसन्धियया- उत्सितस्य तपःपराक्रमनिरभ्यागमादेकतः सत्सङ्गाप्रियता च वीररमसोत्फालच मां कर्षतः वैदेहीपरिरम्भ एष च मुहुश्चैतन्यमामीलय- मानन्दी हरिचन्दनेन्दुशिशिरस्निग्धो रुणवधन्यतः ॥ अत्र आवेगहर्षयोः सन्धिः शृङ्गाराङ्गम् । यथा वा- हति प्रियाकाकृमिरुन्मिपन् भृशं दिगीशदूत्येन हदि स्थिरीकृतः । नृपं स योगेऽपि वियोगमन्मथः क्षणं तमुम्रान्तमचीकरत्पुनः ॥ अन्न धैर्यासक्यसन्धिर्मोहरूपमावाङ्गम् । शबलता यथा- काकार्य शशलक्ष्मणः क च कुलं भूयोऽपि दृश्येत सा दोषाणां प्रशमाय मे श्रुतमहो! कोपेऽपि कान्तं मुखम् । किं वक्ष्यन्त्यपकल्मषाः कृतधियः स्वप्नेऽपि सा दुर्लभा चेतः ! स्वास्थ्यमुपैहि का खलु युवा धन्योऽधरं धास्यति । अत्र वितकौत्सुक्यमतिस्मरणशङ्कादैन्यतिचिन्तानां शबळता विप्रलम्मशृङ्गारा- कम् । यथा वा- पश्येत्कश्चिञ्चल चपल !रे का त्वराऽहं कुमारी हस्तालम्ब वितर हहहा! व्युत्क्रमः कासि यासि । इत्थं पृथ्वीपरिवृढ ! भवद्विद्विषोऽरण्यवृत्ती कन्या कञ्चित् फलकिसलयान्याददानाऽभिधत्ते । अन्न शङ्काऽस्याधुतिस्मृतिश्रमदैन्यविबोधौत्सुक्यानां शबलता राजविषयरतिभाव. स्याङ्गमिति । एतेऽप्यलङ्कारा इति भावः । "भत्र केचिदित्यस्वरसबीजं च महाराणा - ·११२ शकागमसहिते चन्द्रालोके- - शब्दार्थनिष्ठोपकारजननद्वारा रसोपकारकत्वम् । रसस्तु व्यङ्ग्यतया सर्वप्रधानीभूत इति तस्यान्योपकारकत्वासम्भवानालङ्कारत्वं सम्भवती'त्याहुः(१)। ध्वनिकारस्तु- "अलङ्काराणां रसोपकारकत्वे शब्दार्थनिष्टचमत्कारजननमेव तद्वारम् । मानाभावात् , रूपकादौ सतोऽपि तस्यार्थिकतया अप्रयोजकत्वाच्च । किन्तु यथाकथञ्चिद्रसोपकारकत्व. मानं साक्षात्परम्परासाधारणम् । तेन रसादीनामपिरसोपकारकत्वे भवत्येवालङ्कारस्वम् । यथाहु:- प्रधानेऽन्यत्र वाक्याथे यत्राङ्गं तु रसादयः । काव्ये तस्मिन्नलङ्कारो रसादिरिति मे मतिः ॥ मत एतेषां युक्तमलङ्कारत्वमित्याह । अन्ये-तु 'अन्न रसायपकारकत्वमात्रेणा- छङ्कारशब्दप्रयोगो माक्त' इत्याहुः ॥ ११७-११८ ॥ संसृष्टयादीनामलङ्कारान्तरत्वं निरास्यति- शुद्धिरकेप्रधानत्वं तथा संसृष्टिसङ्करौ । एतेषामेव विन्यासानालङ्कारान्तराण्यमी ॥ ११९ ॥ शुद्धिरिति । शुद्धो यन्त्रक एवालङ्कार एकप्रधानत्वम् , सैव शुद्धिरित्युच्यते । द्वयो. रलङ्कारयोः परस्परानुपपादकयोरुभयप्राधान्यं संसृष्टिः । अलङ्कारयोरझाङ्गिमावः सङ्कः । अङ्गाङ्गिभावाभावेन प्रधानयोरलङ्कारयोः सन्देहो द्वितीयः सङ्करः। अलवारद्वयस्यैक. पदप्रतिपाद्यत्वं तृतीयः सङ्करः । तदुक्तम्- अविश्वान्तिजुषामात्मन्यमानित्वं तु सङ्कः । एकस्य च आहे न्यायदोषामावादनिश्चयः ॥ व्यवस्थितिरलष्कृत्योः पदक्यानुप्रविष्टयोः । उत्तरार्धयोः 'सोऽपि सर' इत्यनुषङ्गः । तत्रतेषामेव प्रसिद्धानामलङ्काराणां विज्ञानात्र संसृष्ट्यादीनामलङ्कारान्तरत्वमित्यर्थः । यथा- यदगारवटाऽष्टिमनवदिन्दूपलतुन्दिलापया । मुमुचे न पतिव्रतौचिती प्रतिचन्द्रोदयमनगङ्गया । अत्र हि कुटिमानामत्युश्चत्वचन्द्रकान्तनिर्मितत्वप्रतिपादनद्वारा सम्पत्समृद्धियोग- रूप उदात्तालङ्कारोऽतिशयोक्तिश्चेति द्वावपि प्राधान्येन प्रतीयेते । तयोरुपपादका पदार्थहेतुकाव्यलिङ्गालारो यदगारे त्यादिविशेषणस्य 'अनगगये ति विशेष्यस्य च सामिप्रायत्वरूपपरिकरपरिकराकुरालङ्कासै च । पतिव्रतेति समुद्रद्धयनुमानादनुमाना. लङ्कारः। सर्वेश्चोदात्तालङ्कारस्य चारता प्रतीयते । तेन परस्परोपपादकत्वम् । 'आतति (१) अन्न केचित्-रसस्य व्यङ्ग्यतया सर्वप्रधानीभूतस्यान्योपकारकत्वा: सम्भवानालङ्कारत्वं सम्भवतीत्याहुः" इति ख-पुस्तके पाठः ।

·पञ्चमो मयूखः । -- मुदिते हृष्टे'त्यन्यपतिव्रतावृत्तान्तप्रतीतः समासोक्यलक्षारोऽपि ! सोऽपि व उदात्ता. लङ्कारपरिष्कारकः । एवमुदाहरणान्तरागि सधीभिरुह्यानि। अत्र सर्वत्र तलवारबुद्धय- नपायानालङ्कारान्तरत्वमित्याशयः ॥ १९९ ॥ सर्वेषां च प्रतिद्वन्द्वप्रतिच्छन्दभिदाभृताम् । उपाधिः क्वचिदुद्भिन्नः स्यादन्यत्रापि सम्भवात् ॥ १२० ॥ सर्वधामिति । एवं सति सर्वेषामन्येषामप्यलङ्काराणां न्यनाधिकरूपतया विसदृशानामलङ्कारान्तरत्वापत्तिः । यथा-रूपकस्य पृथक्कथितसादृश्यरूपस्याधिक्यात् इवाविपदाभावे लुलोपमाया न्यूनत्वात् । अतस्तत्र रूपकोपमातो भेदाभावादुक्त. स्थलेऽपि न भेद इति तात्पर्यार्थः । अक्षरार्थस्तु-(१)प्रतिद्वन्द्वितया विरोधितया प्रति. च्छन्द आधिक्यं तेन भेदभाजामन्येषामलङ्काराणामुनिनः कथित उपाधिः प्रकारो. ऽन्यत्रापि सम्भवन् योजनीयः स्यात्तस्याप्यलङ्कारान्तरत्वं स्यादिति ॥ १२० ॥ माला परम्परा चैषां भूयसामनुकूलके । मनुष्ये भवतः क्वापि हलङ्काराङ्गतां गते ।। १२१ ॥ मालेति। भूयसामलङ्कारोगामुक्कानामेपामुपमादीनां माला मालाकारेण विन्यासः परम्परा रशनायाकारेण विन्यासश्च अनुकूलके, स्वाय का, चमत्कारजनके भवतः । हेतु- गर्भविशेषणम्-यतोऽलङ्काराङ्गतां गते अलङ्कारोपकारकत्वं प्राप्थे। मनुष्य हवेति दृष्टान्त- वशात्काव्ये इत्यध्याहर्तव्यम् । एवञ्च- मनुष्ये यथालाराणां माला परम्परा चानुकूले शोभाजनके भवतः, तथा काच्येऽप्यलङ्काराणां माला परम्परा च चमत्कारजनके भवतः । मालोपमारशनोपमामालारूपकादीनामपि नालङ्कारान्तरत्वम् । यथा- अनवरतकनकवितरणजलसम्भृतकरतरङ्गितार्थिततेः । भणितिरिव मतिर्मतिरिव चेष्टा चेष्टच कीतिरतिविमला । इयं च साधारणधर्मेण रशनोपमा । मतिरिव मूर्तिमधुरा मूर्तिरिव समा प्रभावयुता । तस्य सभेव जयश्रीः शक्या जेतुं नृपस्य न परेषाम् ॥ इयं च धर्मभेदेन । एवम् , किसलयकरैलवानां करकमलः कामिना मनो जयति । नलिनीनां कमलमुरुर्मुखेन्दुभियोषितां मदनः ॥ इति रशनारूपकम् । अलौकिकमहालोकप्रकाशितजगत्त्रय!। स्तूयते देव ! सद्वंशमुक्कारत्न न कैर्भवान् । इति मालारूपकम् । तत्र नालङ्कारान्तरत्वमित्याशयः । अलङ्कारान्तरत्वबुद्धय- (१) प्रतिच्छन्देन स्वादेन (१)मर्यादयेति यावत् भेद भाजा." इति ख-पुस्तके । - ·११४ राकागमसहिते चन्द्रालोके- .... भावात्तदलकारत्वबुद्धयनपायाच्चेति हृदयम् ॥ १२१ ॥ परेषां मतमुपन्यस्यति श्लोकद्वयेन- शब्दे पदार्थे वाक्याथै वाक्यार्थस्तबके तथा । एते भवन्ति विन्यासा स्वभावातिशयात्मकाः ॥ १२ ॥ कस्याप्यतिशयस्योक्तिरित्यन्वर्थविचारणात् । प्रायेणामी अलङ्कारा भिन्ना नातिशयोक्तितः ॥ १२३ ॥ शब्दे इति । शब्देऽनुप्रासयमकादीनां, पदार्थ उपमादीनां, वाक्याथै दृष्टान्तादीनां, वाक्यास्तबके निदर्शनादीनां विन्यासातिशयात्मकानां सर्वेषामतिशयोक्त्यलङ्कार- रूपत्वमेव भेद उचः । अतिशयोकिरिति योगस्य सर्वेषु सम्भवात् । अतः सर्वेषामतिः भयोक्त्पलङ्कारान्ताव इत्याशयः ॥ १२२-१२३ ॥ स्वमतमाह- - अलङ्कारप्रकारेषु दधानेष्वपि साम्यताम् । वलक्षण्यं प्रतिव्यक्ति प्रतिभाति मुखेष्विव ॥ १२४ ॥ अलङ्कारेति । अतिशयोक्तित्वेनालङ्कारत्वेन वा समेष्वपि उपमादिप्रातिस्विक मुखेष्विव प्रत्यक्षेणोपलभ्यमानं दैलक्षण्यमस्तीत्यर्थः ॥ १२४ ॥ अलङ्कारेषु तथ्येषु यद्यनास्था मनीषिणाम् । तदर्वाचीनभेदेषु नाम्नां नाऽऽम्नाय इष्यताम् ॥ १२५ ॥ अलङ्कारेविति । रसिकैरालङ्कारिकैः स्वानुमकवेद्य एतेषां भेद इत्याशयः । अनुभवैकवेद्यभेदेवलकारेषु यद्यनादरः, तदा उपमारूपकादिनाम्नामनादरोऽस्तु । विजातीयबुद्धिकृतविषयभेदस्तु ब्रह्मणापि दुर्निवार इत्यर्थः । अनुभवैकसिद्धोऽलङ्कारभेद महादेवः सत्रप्रमुखमखविद्यैकचतुर: सुमित्रा तद्भक्तिप्रणिहितमतिर्यस्य पितरौ । चतुर्थः सैकोऽयं सुकविजयदेवेन रचिते चिरं चन्द्रालोके सुखयतु मयूखः सुमनसः ॥ १२६ ॥ इति श्रीपीयूषवर्षपण्डितजयदेवकृते चन्द्रालोकालङ्कारेऽलङ्कार- निरूपणाख्यः पञ्चमो मयखा। विश्वेश्वरापराख्येन गागाभट्टेन धीमता । चन्द्रालोकस्य विवृतिर्मयूखे पन्चमे कृता । इति मीमांसकगागाभट्टविरचितचन्द्रालाकटीकायाराकागमाख्यायां पञ्चमोमयूखः। इत्याशयः ।

·षष्ठो मयूखः । रीतिनिरूपगस्य सनिलगंजमा आदी सानिरूपयितुं विभावानुभावव्यभिचारिभा राह में विभावन्य रसवात्तदुपोद्धातत्वेन विभावादीनभिधत्ते- आलम्बनोद्दीपनारमा विभाः कारणं द्विधा । कार्योऽनुभावो भावस्नु सहायो व्यभिचार्यपि ॥१॥ श्रालम्बनेति । समाने अलवनविभाव उहीपनविनावश्च कारगम् । यद्यप्यु. धीपकस्य न जनक तथाप्युद्दीपनं विनाऽऽस्वादायोगासत्वाशुपपत्तेस्त्कर्षाधायकत्वेन जनकता विवक्षिता । अनुमात्रः कार्यम् । व्यभिचारिभाव: सहकारीत्यर्थः। एते प्रतिरस मित्रा वक्ष्यन्ते ॥१॥ गलद्वेद्यान्तरोद्भदं हृदयेऽप्यजडात्मनाम् । मिलन्मलयजालेप इवाहादं विकासयन् ॥ २ ॥ काव्ये नाध्ये च कार्ये च विभावाय विभाषितः । आस्वाद्यमानैकतनुः स्थायी भावो रसः स्मृतः ॥ ३ ॥ गलदिति । रत्यादिः स्थायी भाव एवं रसः । विभावायै विभावितो रसोन सूक्ष्मावस्थापन्नः । काव्यनाटकभोगेपु आस्वादनस्वरूपो ज्ञानस्वरूपः । ज्ञानमप्यनन्य विषयमिति गलद्वेद्यान्तरोभेदमिति क्रियाविशेषणेनोकम् । अजडात्मनां तत्चद्रस. परिशीलनाभ्यासपाटववताम् । अतएव न शान्ताभासे शृङ्गाराभिव्यक्ति । 'हृदयेषु जडात्मनामिति पाठे तु जडहृदये यथा मलयजालेप आल्हाद विकासयतीति दृष्टान्ते योज्यम् । अयमाशय:-शृङ्गारवीरकरुणहास्याऽभुतभयानकराद्रबीभत्लशान्तानां रसानां रत्युत्साहशोकहासविस्मयमयद्वेषजुगुप्साप्रशमाः क्रमेण स्थायिभावाः । तिष्ठन्तीति स्थायिनः स्थिरा इत्यर्थः । यतः सर्वो जीव: मुखसको रिंसते, स्वहितायोत्सहते, स्पेष्टक्षतिशड्या शोचति, हसति, वैचित्र्यदर्शनाद्विस्मयते, बिभेति, परस्मै कुष्यति, परं जुगुप्सते, वैराग्येण किञ्चित्स्यकुकामः प्रशमं भजते । न हि मुक्तावस्थातः पूर्वमेमि. नवमिश्चित्तव्यापारैः शून्यः कदाचित्कश्चित् संसारेऽवतिष्ठते । एवम-वासनारूपतया स्थितान् विरुद्धरविरुदैर्वा भावरतिरस्कृतप्रवाहान् रत्यादीन विभावयन्ति आस्वाद. योग्यान् जनयन्ति ते विभावाः । अनुभावयन्ति तत्रैवोत्कर्षाधानं कुर्वन्ति ते ऽनुभवाः । विशेषेणाभिता स्थायिनः शरीरे चारयन्ति ते व्यभिचारिभावाः । तथाच-'अभिव्यक- स्थायिभाव एव सः इति सम्प्रदायः । भट्टलोल्लटस्तु - ललनादिमिरालम्बनविभावैरुत्पादित उद्दीपनविभावैश्चन्द्रा. रामप्रासादादिमिरुद्दीपितोऽनुमावैः कटाक्षादिभिः प्रतीतियोग्य तो व्यमिचारिभि.

·११६ राकागमसहिते चन्द्रालोके- - .त्कण्ठादिभिः पोषितो रामायनुकार्य नरे रसः, स एव तत्तुल्यरूपतानुसन्धानबला- दारोप्यभागः सामाजिझाना चमत्कारहेतु"रित्याह । श्रीशङ्ककस्तु-"विभावादिभिः स्थापिनोऽनुमितिरूपा चमत्कारप्रतीति सामाजिकानां जायते, स रसः । तया हि-चित्ररगवामोऽयमिति ज्ञातो न: पक्षः । तत्र विभावादिनयेग स्थाय्यनुमीयते । गुरुशिक्षा तातिशयिताभ्यासेन रोमाचा. धमिनयद्वारेण, 'सौधस्थले चरन्ती चरणसमालोलचारुमन्जीरा । कापि कमनीयमूतिः कनकाशलाकेव कामिनो दृष्टा ।' इत्यालम्बनामिव्यक्ती, घाता मलयजा वान्ति मेधे श्याम तथाम्बरम् । भूमिनवाकुर लीना का गतिललनां विना ॥' इत्युद्दीपनव्यक्तौ तइनुभावस्य रोमाबादेर्दर्शनीयस्याविर्भावनेन व्यन्जनीयस्यो. हण्ठादेस्तरकार्यप्रकटनेन च प्रकाशनात् । यद्यपि ते कृत्रिमास्तथापि कृत्रिमत्वेनाऽज्ञातः स्थायिभावस्य रत्यादेरनुमितिः। न च साक्षात्कार एव चमत्कारो नानुमितिः । अन्यथा स्वर्गानुमितिरपि सस्यादिति वाच्यम् । वस्तुसौन्दर्यबलाइसनीयत्वेन स्थाय्यनुमानस्या- ऽन्यानुमानवैलक्षण्यात् । न च तथापि स्यायेनो न सत्वादू बाधावतारेणानुमित्य- सम्भव इति वाच्यम् । स्थायितया माध्यमानत्वेनामावनिश्चयाभावात् । अनिश्चये त्विष्टैव रसानुत्पत्तिः । अतोऽनुमितिविषयीभूतः स्थायिभाव एव रसः । अत एव नटे न रस"इत्याह । भट्टनायकस्तु-नोत्पद्यते नानुमीयते किन्तु विभावादिभिः स्थायिनो रत्यादे. भोगः । तथा हि-शब्दात्मनः काव्यस्य त्रयो व्यापाराः । अभिधा भावकत्वं मोकृत्वं च । अभिधा निरन्तरा सान्ता च । निरन्तरा शक्तिरूपा सान्तरा लक्षणारूपा । भावकत्वं साधारणीकरणम् । तेन हि व्यापारग विभावादयो रत्यादिः स्थायी च साधारणी. क्रियते । साधारगीकरणं च राधादिविशेषाणामालम्बनविभावानां कामिनीत्वादि. सामान्येनोपस्थिति:(१) । स्थाय्यनुभावादोनां सम्बन्धिविशेषानच्छि नत्वम् । नाटये. ऽपि द्वितीयज्यापारेण साधारणीकृतैविभावादिमिस्तृतीयव्यापारसाहित्येन तथा कृत एव स्थायी भुज्यते । भोगश्च-सत्यादिगुणोद्रेकात्प्रकाशते य आनन्दस्तत्स्वरूपाऽनन्या- लम्बनो या संवित् तत्स्वरूपो लौकिकहखानुभवविलक्षणः । उद्रेकच इतराभिभवेना. ऽवस्थितिरिति सायसिद्धान्तानुयायी स्वमतपरिष्कारमाह । प्राचार्याभिनवगुप्तपादास्तु-रसो विभावादिभिर्नोत्पद्यते नानुमीयते न भुज्यते किन्त्वभिव्यज्यते। तथा हि-धूमेन वन्यनुमानाभ्यासवतां नैयायिकानामिव (१) साधारणीकरणं च' इत्यारभ्य' '. सामान्येनोपस्थितिः' इत्यन्तोंडा: ख-पुस्तके न हण्यते।

·षष्ठां मयूखः । ११७ ललनोद्यानकाक्षरोमाञ्चादिभिः स्थायित्स्यायनानाम्यालवासनाबालितान्तःकरगाना. मालपारिकागां सामाजिकानां पूर्व मुखनः सूक्ष्मायान्तः स्थिरो रस्यादिः स्थायी मावो विभावादिभिरभिव्ययते । एवञ्च बेपर्व स्थादिनीपनले नायव रसामि. व्यक्तिः । अन्यनिष्ठानामपि विभावादीमा सम्वन्धिवियरवनाप्रतीतो स्वीयत्वा- संसाऽग्रहात्साधारण्येन प्रतीतो साधारयनैव प्रमाविपक्षगांग्रहासारूबेग स्थायी अभिव्यज्यते । अभिव्यतिरेव चर्वगा। तेन-विभावादीनां समूहालम्बनामिकाभिव्य को रस' इति सिद्धम् । अभिव्यक्तिविशिटश्च स्थायी विमादिज्ञानपर्यन्तममियको. अभिव्यक्किनाशोलतो नाशोत्सतिप्रतीतिविरगे भवति । न चैई विनावादिसमूहा. लम्बनामिकायां रसम्यको विभावादीनां पृथक् प्रतीति इति वाच्यन् । पानकर. न्यायेन चर्षणात् । पानके हि कराचंशो न पार्थक्येन प्रतीयते, एवमत्रापि विभावायंशो न पृथक् प्रतीयते, किन्तु रत्याकारतयैव तत्प्रतीतिः। अतोऽभिव्यज्यत एव रस" - - एतच सर्वमभिप्रेत्य 'विभावित इत्युकम् । विभावित:, उत्पादितोऽनुमितो भुक्तो- अभिव्यक इति मतभेदादर्थः । आस्वाद्यमानैकतनुरिति रस शब्दे रस्यत इति योगः प्रद- पितः । विभावायरित्यनेन मिलिवानानेवामिव्याकरवं न प्रत्येकमित्युकन् । एकैकस्य व्यञ्जकत्वे व्यभिचारात् । तथा हि-व्याघ्रादयो विभावा भयानकश्येव रौद्राद्भुत. वीराणाम् , अश्रुशवादयोऽनुभावाः क्षारस्येव कहाभ पानयोः, चिन्तादयो व्यमि. चारिगः शृङ्गारस्येव वीरकाशमयानानान् । न च तत्रैकेन तत्तसाभिव्यक्तिः । अतो मिलितानामेवामिव्यजकत्वम् । यत्र चैकेन रसाभिव्यक्तिस्त्रान्यतरेणान्यस्याप्यावे. पातू। यथा- वियदलिमलिनाम्बुगर्भमेघ मधुकरकोकिलकूजितैर्दिशा श्रीः । धरणिरभिमवाजकुराङ्कटङ्का प्रगतिपरे दयिते प्रसीद मुग्धे ! ॥ अत्र विभावेनानुभावव्यभिचारिभावयोः, परिमृदितमृणालीमलानमङ्गं प्रवृत्तिः कथमपि परिवारप्रार्थनामिः क्रियासु । कलयति च हिमांशोनिकलङ्कस्य लक्ष्मी- माभनवकरिदन्तच्छेदपाण्डः कपोलः ॥ अत्रानुभावेन विभावव्यभिचारिभावयोः, दूरादुत्सकमागते विवलितं सम्भाषिणि स्फारित संश्लिष्यत्यरुणं गृहीतवसने कोपाश्चितभूलतम् ॥ मानिन्याश्चरणानतिव्यतिकरे बाष्याम्बुपूर्णक्षणं चक्षुर्जातमहो! प्रपञ्चवतुरं जातागसि प्रेयसि । भन्न मौसक्यग्रीडादिभिर्व्यभिचारिभावैविभावानुमावयोराक्षेप इति विक्॥२-३॥

·- राकागमसहिते चन्द्रालोके- ११८ - श्लोकद्वयेन शृङ्गारमाह- रत्याख्यस्थायिभावात्मा वल्लभादिविभावितः । आलस्येाजुगुप्साभ्यो बिना सञ्चारिभिर्युतः ॥ ४ ॥ अनुभावः कटाक्षायैरुन्मादाचैर्यथाक्रमम् । संयोगो विप्रलम्भश्च शृङ्गारो द्विविधो रसः ॥५॥ रत्याख्येति । मनोऽनुकूलविषयं सुखात्मक संवेदन रतिः। रत्याग्यस्यायिभावा- त्मको बल्लभादिविभावितस्वनिष्ठस्तद्विषय इति यावत् । आलस्यादीनां करुणरौद्र- बीभत्सव्यभिचारित्वाता लक्षारो द्विधा, संयोगो वियोगश्च । तावपि प्रच्छन्न प्रकाश रूपौ द्विधा । तदुक्तम्- 'जायापत्योमिथो रत्यावृत्तिः शृङ्गार उच्यते । संयोगो विप्रलम्भवेत्येष तु द्विविधो मतः ॥ तौ तयोर्भवतो वाच्यौ बुधैर्युक्तवियुक्तयोः । प्रच्छन्नश्च प्रकाशश्व पुनरेष द्विधा मतः ।। इति। द्विविधल्यापि संयोगस्य स्वेदाश्रुरोमाञ्चकम्पश्वसितकेशबन्धांशुकशयन. पुष्पमाल्यादिसम्यनिवेशचाटुप्रभृतयोऽनुभावा । वियोगद्वये असन्तोषशतादीन. वचनजागरविलापलेखलेखनवाबनवार्ता प्रश्नमरणोद्यमसन्देशादयोऽनुभावाः । आलस्ये. याजुगुप्सावर्जिताः संयोगद्वयेऽपि हर्षादयो व्यभिचारिणः। वियोगद्वये शङ्कामदग्लानि. निर्वेदमरणादयो व्यभिचारिणः । वियोगश्व- पूर्वानुरागमानात्मप्रवासकरुणात्मकः । विप्रलम्भश्चतुर्धा स्यात् पूर्वपूर्वो झयं गुरुः ॥ इति । अयमेवामिलापविरहेाप्रवासशापहेतुक इति गीयते । तत्र प्रच्छन्न. संयोगो यथा- भ्रमभ्रुकुटि सस्मितं नमितकन्धरं प्रोल्लस- कपोलपुलकावलि श्वसितकम्पियोरोजकम् । उदञ्चितभुजायुगप्रथितकेशपाशं पुरो गुरोरपि हरिः मुखं सपदि राधयाऽऽलोक्यते ॥ संयोगानामवलोकनालिङ्गनचुम्बनादीनामनेकरूपत्वादवलोकमरूपः शृङ्गारः । तस्य व राधिकानिष्टस्मितादयो राधिकानिष्ठस्य रत्याख्यस्थायिभावस्य कार्यत्वादनुभावाः । कूष्णनिष्ठरत्याख्यस्थायिभावस्योद्दीपकत्वादुद्दीपनविभावा अपि भवन्ति । न चोद्दीपन. विभावानां कारणरूपत्वादनुभावानां कार्यरूपत्वादुमयरूपत्वं विरुद्धमिति वाच्यम् । अन्यनिष्टरतिकार्यस्यान्यनिष्ठरतिकारणत्वे बाधकाभावात् । वियोगरूपशृङ्गारानुभाव. सस्थायित्वमिव ।. प्रकायो यथा- ·षष्ठो मयूखः । InANN सहरूईपीना पदनतिपरागां परिवृतो * वृन्दारण्ये धनरसरमालास्पदरसे । समालिकचुम्बन मुहुरपि कटाः परिभृशं. स्तथा गायन्द्रत्यन रसत्रति रहस्य यदुपतिः ।। प्रच्छन्नबियोगो यथा- समानकुलशीलयोः समस्योः परायत्तयोः परस्परविलोकनाकुलितवेतसोः प्रेयसोः । तनुत्यमधिविन्दतोहुविध विधि निन्दतो. स्शक्यविनिवेदना विरहवेदना वर्ष। यथावा- अपहुवानस्य जनाथ यन्नितामधीरतामस्य कृतं मनोभुवा । अबोधि तज्जागरदुःखसाक्षिणी निशा च शय्या च शशाकोमला । प्रकाशो यथा- अपसास्य घनसारं कुरु हार दूर एवं किं कमले। अलमलमालि! मृणालैरिति वदति दिवानिकं बाला ॥ नायिकानायकभेदेन संयोगविप्रयोगभेदा ग्रन्थगौरवभयानोदाहियन्ते ॥४-६॥ हास्यरसमाह- हासस्थायी रमो हास्यो विभावार्यथाक्रमम् । वैरूप्य फुल्लगण्डत्वावहित्थायः समन्वितः ॥ ६॥ हासेति । अङ्गक्रीडादिजन्मा चेनोविकारो हांसः, स स्थायी यस्येवि बहुव्रीहिः। आलम्बनविभावो नायको नायिका । उद्दीपनविभावो वैरूपयादि। अनुमावः फुल्ल. गण्डत्वादिः । व्यभिचारी अवहित्थादिरित्यर्थः । तदुक्तम्- हासमूलः समाख्यातो हास्यनामा रसो बुधैः । चेष्टाङ्गवेषवैकृत्याद् बाह्यहासरसोद्भवः ॥ कपोलाक्षिकृतोल्लासो भिन्नोष्ठः स महात्मनाम् । विदीर्णास्यश्च मध्यानामधमाना लशब्दकः । उत्तममध्यमाधमभेदेन हास्यरसस्त्रिघेत्यर्थः। परं त्वयं हास्यरस: सक्रमणरूपः । यतः, परस्य हासं दृष्ट्वाऽन्योऽपि इसति । यथाऽम्लदाडिमरसास्वादः पावस्थमुखे लालां करोति । न त्वन्यरसानां सङ्क्रमणरूपत्वम् । न च स्वामिकोकेन भृत्यशोका. तस्यापि सङ्क्रमणरूपत्वमिति वाच्यम् । भृत्यशोकस्य स्वामिशोकनिमित्तकरुणरसा. न्तरत्वात् । यथा- गतः केचित्प्रबोधाय स्वपन्तं कुम्भकर्णकम् । तधापवनोत्सङ्गादुड्ढीय पतिताः क्वचित् ॥

·१२० राकागमसहिते चन्द्रालोके- यथावा- वीराग्रेसर ! कृष्णरामनृपते ! हप्ता रणप्राङ्गणे कृत्ताः केचन पारसीकपतयः प्राप्ताः पुरीमामरीम् । ओस्तादेति गुरौ, बलविषि सलत्तानेति, शच्या पुन. बीबीति, प्रणतो सलामिति सुरान् स्मेराननान कुर्वते ॥-॥६॥ करुणमाह- । . - अभीष्टविप्रयोगाऽश्रुपातग्लान्यादिभिः क्रमात् । विभावाद्येयुतः शोकस्थायी स्थात् करुणो रसः ॥ ७ ॥ अभीष्टति । इष्टनाशादिजनितं चित्तवैकलव्य शोकः । इष्टवियोगोऽनिष्टसंयोग श्योहीपनः । अश्रुपातोऽनुभावः । ग्लान्यादयो व्यभिचारिणः । अनेन क्रमेण विभावा- दयः । शोक: स्थायी यस्येत्यर्थः । तदुक्तम् । शोकोत्थः करुणो ज्ञेयस्तत्र भूपातरोदने । वैवर्ष मोहनिर्वेदप्रलापाभूणि कीर्तयेत् ॥ यथा- सीतामपास्य अपया नतास्य समागतं लक्ष्मणमानिरीक्ष्य । बभूव बाप्पाम्बुधिमध्यलीनो हगन्तमीनो रघुनन्दनस्य ॥ यथावा- मदर्थसन्देशमृणालमन्थरः प्रियः कियद्दूर इति त्वयोदिते । विलोकयन्त्या रदतोऽथ पक्षिणः प्रिये!स कीडग भविता तय क्षणः॥-100 रौद्रमाह- क्रोधस्थायी रसो रौद्रो विभावाद्यः समन्वितः । मात्सर्यहस्तनिष्पेषसंमोहाधैर्यथाक्रमम् ॥ ८॥ क्रोधेति । प्रतिकूलतत्पक्षस्य द्वेषः क्रोधः स्थायी यस्येति विग्रहः । मात्सर्यादि. रहीपनविभावः । मात्सर्यं च दारापहारज्ञातिविद्यादौ पराभवाद् भवतीति । एवञ्च- पराभवादीनामप्युद्दीपकत्वम् । हस्तनिष्पेषादिरनुभावः । संमोहादिव्यभिचारी । स रौदरस इत्यर्थः । तदुक्तम्- क्रोधात्मको भवेद् शैद्धः क्रोधश्वाऽरिपराभवात् । भीष्मवृत्तिर्भवेदुनः सामर्षस्तत्र नायकः ॥ स्वांसाऽऽघातस्वशस्त्रोपक्षेपभ्रूकुटयस्तथा । अत्रारातिजनाक्षेपो दलन चोपवण्यते ॥ यथा- के माता पिशाची, क इस जनको, भ्रातरः केतकीटा वध्योऽयं बन्धुवर्ग, कुटिलविटसच्चेष्टिता ज्ञातयोऽमी। - -- ·पष्ठो मयूखः ! १२१ - आगलं यावदेषां कुलमिदमखिलं नैव निःशेषयामि रूफर्जन्तः क्रोधव, दधति विरति तावदेते स्फुलिङ्गाः ॥-100 वीरमाह- उत्साहाख्यस्थायिभावः प्रभावादिविभावभूः। वीरोऽनुभावैः स्यैर्याद्यैर्भावैर्गादिभिर्युतः ॥ ९ ॥ उत्साहेति । कार्यारम्भ आदर उत्साः स्थायी। प्रभावबलमदधाष्ट्याविरुदीपन. विमावः । स्थैयादिरनुभावः । आदिपदात् धैर्यवीर्याक्षरवचनादयः ! गर्वादियभिचारी- त्यर्थः । मादिना- अमर्षः प्रतिबोधश्व वितकोऽथ मति,तिः । क्रोधास्ये च संमोह आवेगः शोकहर्षणम् ॥ गर्वो मदस्तथोग्रत्वं भावा वीरे भवन्त्यमी। मन्यन्त्र तु- सत्साहात्मा भवेद्वीरस्त्रेधा धमाजिदानतः । नायकोऽत्र मवेत्सर्वैः श्लाध्यैरधिगतो गुणैः । तेन धर्मयुद्धदानरूपविषयभेदेन वीररसखिधेत्यर्थः । यथा- समामाङ्गणमागते दामुखे सौमित्रिणा विस्मितं सुग्रीवेण विचिन्तितं हनुमता व्यालोलमालोकितम् । श्रीरामेण परन्तु पीनपुलकस्फूर्जत्कपोलश्रिया सान्द्रोनन्दरसालसा निदधिरे बाणासने दृष्टयः ।। मयं युद्धवीरः । दानवीरो यथा- मीयतां कथमभीप्सितमेषां दीयतां दुसमयाचितमेव । तं धिगस्तु कलयनपि वान्छामर्थिवागवसरं सहते यः ॥-॥ ६॥ भयानकरसमाह- व्याघ्रादिभिर्विभावस्तु वेपिताद्यनुभावभृत् । भावैर्मोहादिभियुक्तो भयस्थायी भयानकः ॥ १० ॥ व्याघ्रति । करदर्शनजनितं चित्तवैकल्यं भयं स्थायिभावः । व्याघ्रादिग्दीपन. विमावः । कम्पितादिरनुभावः । मोहादियभिचारी । ताहको भयानकरस इत्यर्थः । - - भयानको भवेदीतिप्रकृतिक़रवस्तुनः । सच प्रायेण वनितानीचबालेषु जस्यते । दिगालोकास्यशोषङ्गिकम्पगद्गदसम्भ्रमाः । श्वासववण्यसम्मोहा वर्ण्यन्ते विबुधैरित ।

·१२२ राकागमसहिते चन्द्रालाके- - यथा- - स्फूर्जभुजाविंशतिक समन्तात् समुच्छ्वसदीषणवत्तपङ्क्तिम् । दृष्ट्वैव रौद्रं दशवतदेहं सीताऽतिभीता बत ! मूर्छितासीत् । यथा- कालियरूढे शालिनि वनमालिनि हा! विभावयन्तीमि: व्यालीमिः करतालीहतवक्षोभिश्च कम्पितं भूयः ॥-॥१०॥ बीमत्सरसमाह- स्थायी जुगुप्सा बीभत्सो विभावाधैर्यथाक्रमम् । अनिष्टेक्षणनिष्ठ)तिमोहायाः संमताः क्रमात् ॥ ११ ॥ स्थायीति।दोषदर्शनात्पदाथें गहां जुगुप्सा स्थायिभावः । अनिष्टक्षणादिल्हीपन- विभावः। निष्ठीवनादिरनुभावः । मोहाद्या व्यभिचारिणः । ईडशो वीभत्सरसादुकम्- बीमत्सः स्याज्जुगुप्सातः सोऽहृध(१)श्रवणेक्षणात् । निष्ठीवनास्यभङ्गादि स्यादन्न महतां न च ॥ उत्तमानां व्यभिचार्यनुभावा नेत्यर्थः । यथा- भन्नः कल्पितमङ्गलप्रतिसराः स्त्रीहस्तरकोत्पल- व्यग्रोत्तसभृतः पिना सहसा हृत्पुण्डरीकस्त्रजः । तत्तच्छोणितपकुकुमजुषा सम्भूय कान्तैः पिब. त्यस्थिस्नेहसुराः कपालक्षषकै प्रीताः पिशाचाङ्गमाः ॥ यथावा- - फेत्कारकृत्फेवभिदनिकृष्ट अवभिविलुब्धैरपि जग्धपृष्ठम् । आ पक्षिभिर्भक्षितसर्वनासमासीद्वपुस्तदशकन्धरस्य (२)-॥ ११ ॥ अद्भुतरसमाह- अद्भुतो विस्मयस्थायी मायादिकविभावभूः । रोमाञ्चायनुभावोऽयं स्तम्भादिव्यभिचारिकः ॥ १२ ।। इति । कोकसीमातिकान्तपदार्थविषयकचित्तविकारो विस्मयः स्थायी। मायादिरुद्दीपनविभावः । रोमाञ्चादिकमनुभावः । स्तम्भादिव्यभिचारी । अयमदूभुत. रस इत्यर्थः । तदुक्तम्- विस्मयात्माऽभुतो ज्ञेयः स चाsसम्भाव्यवस्तुनः । दर्शनात् श्रवणाद्वापि प्राणिनामुपजायते ॥ सत्र नेत्रविकासः स्यात्पुलका स्वेद एव च । (१)सा बीमत्सः । अहधमसुन्दरम् , अनिष्टमिति यावत् । (२) महरातरमिदं च-पुस्तके नास्ति ।

·षष्ठो मयूखः । १२३ २ यथा- दिव्यहरे,खकुहरे विस्ती पर्णति व्योम । चूर्णति चन्द्रः अमुकति कनकगिरिः खदिरसारति दिनेशः ॥-॥ ११ ॥ शान्तरसमाह- निर्वेदस्थायिकः शान्तः सत्सङ्गादिविभावभूः । क्षमादिकाऽनुमावोऽयं स्तम्भादिव्याभिचारिकः ॥१३ ॥ निवेदेति । निवेदश्च तत्त्वज्ञानजिहादिभिः स्वावमानः । सत्सादिमिरुद्दीपन- विमावैः क्षमादिमिरनुभावैः स्तम्भादिव्यभिचारिमावैरभिव्यको निदा घान्तरस इत्यर्थः । तदुक्तम्- - - - सम्यग्ज्ञानसमुत्थानः शान्तो निस्पृहनायकः । गष्याविपरित्यागात्सम्यग्ज्ञानस्य चोद्भवः । अन्ये तु-"शास्तस्थ निखिलविषयपरिहारजनितात्ममावविश्रामानन्दरूपतया न तस्य निः स्थायिभावः सम्भवति । तस्य विषयेऽप्यपत्प्रत्ययरूपतयाऽत्मावमानन- रूपतया सर्वचित्तवृत्तिविरामरूपतया वा स्थायित्वासम्भवात् । तेन शमोऽस्व स्थायी। सवनिरीहावस्यायामानन्द" इत्याहुः । यथा- अधीमहि वयं मिक्षामाशावासो वसीमहि । शयीमहि महीपृष्ठे कुर्वीमहि किमीश्वरैः 4-1 १३ ॥ भावानाह- रतिर्देवादिविषया सन्ति च व्यभिचारिणः । वेद्यमाना निगद्यन्ते भाषा साहित्यवेदिभिः ।। १४ ॥ रतिरिति । देवादिविषयिणी रतिभावः। आदिना नृपमुनिगुरुभ्रातृसुतविषयापि । तथा वक्ष्यमाणा निदादयो व्यभिचारिभावाः यदा पेयमानाः प्राधान्येन प्रकाश्वमाना: काव्यत्यया भवन्ति, सदा तेऽपि भाषपदाच्याः प्रधाना भवन्तीत्यर्थः । तदा । स्त्यादीनां स्थायित्वम् , किन्तु भाववाच्यत्वमित्याशयः। यथा- मातर्भवानि मम पूर्वमवानि यानि पापानि तानि तव दर्शनतो गतानि । एतावदेव मम देवि! परन्तु भूयाधित मुरारिचरणे स्थिरतामुपेयात् । नृपविषया यथा- कामनीयकमधाकृतकाम काममक्षिमिवेक्ष्य तदीयम् । कौधिकः स्वमखिलं परिपश्यन् मन्यते स्म खलु कौशिकमेव । मुनिविषया यथा- तद्विमुख्य मम संशयचिल्पि स्फीतमन्त्र विषये सहसाऽधम् । भूयतां भगवतः श्रुतिसारैरय वाग्मिरवमर्षणऋमिः।

·राकागमसहिते चनद्रलोके- - - - गुरुविषया यथा- पुरुषायुषजीविन्यो निरातङ्का निरीतयः । यन्मदीया: प्रजास्तत्र हेतुस्त्वब्रह्मवर्चलम् ॥ भ्रातृविषया यथा- देशे देशे कलत्राणि देशे देशे च बान्धवाः । तं तु देशं न पश्यामि यत्र भ्राता सहोदरः ।। तविषया यथा- मनेन कल्यापि कुला कुरेण स्पृष्टस्य गात्रेषु मुख ममैवम् । का निर्वृति चेतसि तस्य कुर्याद यख्याऽयमात्कृतिनः प्रस्तः ॥ व्यभिचारी प्रधानो यथा- यावत्सखे ! प्रियां स्वप्ने प्रार्थये मानिनीमहम् । तावच्छठेन विधिना निवाऽपढ़ता मम । अत्र विधि प्रत्यया प्राधान्येन व्यज्यते । एवमन्येऽपि ज्ञेयाः ॥१४॥ वानेव व्यचारिभावानाह- निर्वेदग्लानिशङ्काख्यास्तथाऽसूयामदलमा:। आलस्यं चैव दैन्यं च चिन्ता मोहो धृतिः स्मृतिः ॥ १५ ॥ ब्रीडा चपलता हर्ष आवेगो जडता तथा । गर्यो विषाद औत्सुक्यं निद्राऽपस्मार एव च ॥ १६ ॥ सुन विबोधाऽमर्षश्चाप्यवहित्था तथोग्रता । मतियाधिस्तथोन्मादस्वथा मरणमेव च ।। १७ ॥ त्रासश्चैव वितर्कश्च विज्ञेया व्यभिचारिणः । त्रयस्त्रिंशदमी भावाः समाख्यातास्तु नामतः ॥ १८ ॥ निवेदेति । एतेषां स्वरूपाणि- स्वावमानो निवेदः । ग्लानिः कार्याक्षमत्वम् । मनिष्टचिन्तनं शङ्का । असहिष्णुता असूया। आनन्दजो मोहो मदः। रत्यादिजनित: सेदा श्रमः । इष्टाऽनादर मालस्यम् । पारीरमालिन्यकारको मनोविकारो दैन्यम् । चिन्ता ध्यानम् । दुःखानुचिन्तनजन्यं भयं मोहः । ज्ञानाऽजननमित्यर्थः । सम्पूर्णफलानामीप्सा धृतिः । अनुभूतार्थविषयकं संस्कारजन्य ज्ञान स्मृतिः । मना. सोचो व्रीडा । मात्सर्यादिकृताऽनवस्थितिश्चपलता । स्तुत्याविकृतो मनःप्रसादो हर्षः । राजगजादिकृतं भयमावेगः । कर्तव्यमूढत्वं जडता। विद्यादिकृतमदजनित: (१) वाक्यमिदं ख-पुस्तके नास्ति ।

·पष्ठो मयूखः।
संमोहो गर्वः । उपायाभावज्ञानजनिता बलहानिविषादः । अष्टावालो कालक्षेपा-
ऽसहिष्णुता औत्सुक्यम् । श्रमादिना नयनोन्मीलनं निद्रा। आधित्रिशेपोवरश्चा-
ऽपस्मारः। स्वप्नगतो विषयानुभवः सुतम् । निद्रापगमजन्यमनःप्रसादी विवोधः।
निन्दादावमिनिवेशोऽमर्षः । लज्जादिना हपांद्याकारगोपनमवहित्था । अपमानादि.
कृतश्चित्तक्षोभ उग्रता। नीतिशास्नेगालियानति वातादिलोज्वरो च्याधिः।
कामादिकृतश्चित्तविभ्रम उन्मादः। शमादिकृतः प्रागवियोगो मरणम् । इदं तु मरणं
भव्यभिचारिमावा, रसविच्छेदहेतुत्वेन तस्याऽवर्णनीयत्वात् । किन्तु मरणेच्छैव
विद्युदादिकृतं भयं त्रासः । सन्देहजन्यो विकारो वितर्कः । १५-१८ ॥
इदानी रसाभासमावाभासानाह-
सर्वसाधारणप्रेमप्रश्रयादिस्वरूपया।
अनौचित्या रसाभासा भावाभासाश्च कीर्तिताः ॥ १९ ॥
सर्वेति ।
। एकस्या नायिकाया अनेकनायकविषयावलोकनादिवर्णनयाऽनेकविषय-
प्रेमकथम्मनौचिती, तथा रसोऽपि रसाभासा भवति । एवमेकल्यानेकदेवतादिविषयक.
रस्यादिवर्णनया रतिकथने भावामास इत्यर्थः । प्रश्रयो नम्रता नतिरिति यावत् ।
यथा-
-
सम्भावितास्त्वया के तरुणि!न नयनालेन संवलता।
स्मितमधयाऽऽहितगौरवमधुना वचनं श्रवासधा केषाम् ॥
अयं रसाभास भावामासो यथा-
अन्यैः समोऽसि वरदो देवैरपि जगत्पते ।
तथापि त्वामहं वन्दे कालकूटस्य धारणात् ॥
एवं गुर्वादिविषयाण्यूद्यानि ॥ १९ ॥
भावस्य शान्तिरुदयः सन्धिः शबलता तथा।
काव्यस्य काञ्चनस्येव कुङ्कुमं कान्तिसम्पदे ॥ २० ॥
भावस्येति । मावस्य व्यभिचारिभावादेः शान्तिनाशा, उदय आधिक्यम्, भाव-
द्वयल्य क्रमेण कथनं सन्धिः, बहूनां कथनं शबलता। एतान्यपि काव्यस्य कान्ति.
सम्पदे, कान्ति: सरसत्वम्, तत्सम्पदे भवन्तीत्यर्थः । शोभाजनकानोत्याशयः । अन्न
'पर्यायप्रवृत्तौ सन्धिपर्यायप्रवृत्तौ शबलतेति केचित् । उदाहरणान्युक्तानि ॥ २० ॥
रीतीराह-
आचतुष्टयमासप्त यथेष्टरष्टमादिभिः ।
समासः स्यात् पदैर्न स्यात् समासः सर्वथापि च ॥ २१ ॥
पाचालिकी च लाटीया गौडीया च यथारसम् ।
वैदी च यथासङ्ख्यं चतस्रो रीतयः साता॥ २२ ॥

·१२६
राकागमसाहते चन्द्रालोके-
-~~
-
आचतुष्टयमिति । द्विनिचतुःपदानां समासे पाञ्चाली, पञ्चषट्सप्तपदानां समासे
लाटीया, अष्टमादियथेष्टपदानां समासे गौडीया, सर्वथा समासाभावे वैदर्भीति ।
यथारसमिति। शृङ्गारे वैदर्भी रौद्रवीरयोगोडीया अन्यत्र पाञ्चाली लाटीयेत्यर्थः ।
एवञ्च-रसानुगुणत्वेन रसाऽङ्गतोक्तः शब्दालाराणां वर्णधर्मत्वेन तद्वैलक्षण्यं लभ्यते ।
क्रमेणोदाहरणानि-
मदननृपतियात्राकालविज्ञापनाय
स्फुरति जलधिमध्ये ताम्रपात्रीव भानुः ।
अयमपि पुरुहूतप्रेयसीमूनि पूर्णः
कलश इव सुर्धाशुः साधुरुल्लाललीति ॥
इयं पाञ्चाली-
अस्तादिलम्बिरविबिम्बतयोदयादि.
चूदोन्मिपत्सकलचन्द्रतया च सायम् ।
सरध्याप्रनृत्तहरहस्तगृहीतकांस्य.
तालद्वयेव समलक्ष्यत नाकलक्ष्मीः ॥
इयं काटीया।
एतदत्ताऽसिवातववसगरहवंशसान्धनैतद्-
दोर्दण्डोधत्प्रतापज्वलदनलमिलमधूमभ्रमाय ।
एतदिग्जैनयात्रासमसमरमरं पश्यतः कस्य नासी-
देतवासीरवाजिब्रजखुरजरजोराजिराजिस्थलीषु ॥
इयं मौडीया।
निविते यदि शूकशिखापदे सृजति सा कियतीमिव न व्यथाम् ।
मृदुतनोवितनोतु कथं न तामधनिभूतु निविश्य हदि स्थितः ॥
इयं वैदर्भी ॥ २१-२२॥
मधुराप्रौढापरुषाललिताभदाख्याः पञ्च वृत्तीलक्षयति-
मधुरायां समाकान्ता वर्गस्थाः पञ्चमर्निजैः ।
लकारश्च लसंयुक्तो इखव्यवहितौ रणौ ॥ २३ ॥
मधुरायामिति । यत्र काव्ये कवर्गादिस्थितान्यक्षराणि निजः पञ्चमैकाराचैः
समाक्रान्तानि तथा लकारो लकारेणैव संयुक्तो कारणकारी हस्वाक्षरण्यवहितौ मक्ता,
सा मधुरा वृत्तिरित्यर्थ: । वक्ष्यमाणमुदाहरणम्-'अङ्गभङ्गोल्लसल्लीला तरुणी स्मर.
तोरणम् । इति । अत्र सकाराधास्थौ गकारौ लकारेण संयुको लकारो रकारणकारयोग
लध्वक्षरान्तरितत्वमिति ॥ १३ ॥
रेफाक्रान्ता वय॑यणाष्टवर्गात्पश्चमाद् ऋते ।
कपाक्रान्तस्तवर्ग: स्यात् प्रौढायां च कर्वता ॥ २४ ॥

·पठो मयूखः। १२७ रेफेति । यत्र काव्ये वर्ग पञ्चमाक्षरागि ३ वर्जयित्वान्यानि वग्याक्षराणि यकाकारणकारौ च रेफाक्रान्तानि, तवर्गश्च ककारपकाराभ्यामाकान्तः, तकारश्च ककार. स्पोमुच्चार्यते, तत्र प्रोटेत्यर्थः । अमूर्धता, ककारस्य मूर्धनि तकारो यस्यामिति विग्रहः । वक्ष्यत उदाहरणम्-'तर्कचातुर्यपूर्णोक्तिप्रातात्कटधियां वृथा । अत्र ककार- यकारणकारा रेफाक्रान्ताः, तकारः ककारपकारान्यामाकान्तः, उत्कटेत्यत्र ककारस्य मूर्धनि तकार इति ॥ २४ ॥ सर्वैरूपैः सकारस्य सर्वे रेफस्य सर्वथा। रहौ द्वधा तु संयोगः परुषायां शो स्वतः ॥ २५ ॥ सवैरिति । यत्रान्ये वर्णाः सकारस्योर्ध्वम्, अन्ये वर्गाश्व रस्योपर्यधोभावमापना, रकारहकारौ परस्परम्पर्यधोभावमापनौ, शकारषकारौ च स्वतन्त्रौ वर्णान्तरासंयुको, तत्र परुषेत्यर्थः । सर्वथा उपर्यधोमावेन, द्वधा उपर्यधोभावेन, स्वतः असंयोगेने. त्यक्षरार्थः । वक्ष्यत उदाहरणम्-'वीप्सोत्सर्पन्मुखापा वहीं जहे शस्तृषम् ।। अन्न सकारोवं पकारतकारी पकारगकारदकाराश्च रकारल्योपर्यधास्थायिनो रकार- हकारौ च परस्परमुपर्यधोभावमापत्रौ शकारपकारौ च स्वतन्त्रौ, अतः परुषेति ॥२५॥ लकारोऽन्यैरसंयुक्तो लघवो घमघा रसाः । ललितायां तथा शेषा भद्रायामिति वृत्तयः ॥ २६ ॥ लकार इति । यत्र लकारोऽन्य गैरसंयुक्तो कारभकारधकाररेफसकारा लव अचार्यन्ते, तत्र ललितेत्यर्थः । वक्ष्यमाणमुदाहरणम्-'ललना रमसं पत्ते धनेति । अन्न लकारोऽन्यैरसंयुको रेफमकारसकारधकारवकाराश्च लघव उच्चार्यन्त इति । अत्र भन्यै- रिति कथनाल्लकारस्य लकारेण संयोगेऽपि न दोषः । लघुत्वं चात्राऽसंयुक्तत्वम् । तेनो. दाहरणे सकारधकारयोगुरुत्वेऽपि न क्षतिः । तथा शेषा इति । षकारादयोऽन्यः संयुका असंयुका वा यत्रोधार्यन्ते सा भद्रेत्यर्थः । वक्ष्यत उदाहरणम्-'टोपे महीयसी'. ति । अत्र सर्वेषामसंयुक्तत्वात् ॥ २६ ॥ अङ्गभङ्गोल्लसल्लीला तरुणी स्मरतोरणम् । तर्ककर्कशपूर्णोक्तिमाप्तोत्कटधियां वृथा ॥ २७ ॥ अङ्गभङ्गेति । तर्फकर्वशबुद्धीनां कामतोरणरूपा तरुणी वृथा, न सुखाय । साहित्यपरिशीलनसरसानामेव सुखदेति भावः ॥२७॥ वीप्सोत्सर्पन्मुखाग्राई बहीं जड़े शस्तृषम् । ललना रभसं धत्ते घनाटोपे महीयसि ॥ २८ ॥ वीप्सेति । घनानां मेघानाम् आटोपे विस्तारे वहीं मयूरः, वीप्सया वारंवारम् उत्सर्पत यन्मुखानं तदा यथा स्यात्तथा तृपं जहे अत्यजत, ललना तु रमस मुदं धत्ते ·१२६ राकागमसहिते चन्द्रालोके- . दधातीत्यर्थः । काव्यप्रकाशे तु-"उपनागरिकापरुषाकोमलेति वृत्तित्रयमभिधाय, एतासामेव वैदर्भीगौडीपाञ्चालीति संज्ञानयं वामनादिभिरुक्तमतो वृत्तीनां रीतीनां व न भेद" इत्युक्तम् । मन तु रीतीनां समासव्यङ्ग्यत्वं वृत्तीनां तु वर्णानुपूर्वीव्ययित्व' मिति भेद उक्तः ॥ २८ ॥ महादेवः समप्रमुखमखविधैकचतुरः सुमित्रा तद्भक्तिमणिहितमतिर्यस्य पितरौ । मयूखस्तेनासौ सुकविजयदेवेन रचिते चिरं चन्द्रालोके महति ऋतुसङ्ख्यः सुखयतु ॥ २९ ॥ इति श्रीपीयूषवर्षपण्डितजयदेवकृते चन्द्रालोकालङ्कारे रसरीति- वृत्तिविचारो नाम षष्ठो मयूखः । विश्वेश्वरापसख्येन गागाभट्टेन धीमता । चन्द्रालोकस्य विवृतिर्मयूखेऽङ्गसमे कृता । इति गागाभट्टकृतचन्द्रालोकटीकायां राकागमे षष्ठो मयूख: सप्तमो मयूखः। रसस्वरूपं निरूप्य तस्य व्यञ्जनैकगम्यतया व्यानां निरूपयति लोकद्वयेन- वृत्तिभेदैस्त्रिभियुक्ता स्रोतोभिरिच जाह्नवी । भारती भाति गम्भीरा कुटिला सरला कचित् ॥१॥ साम्मुख्यं विदधानायाः स्फुटमर्थान्तरे गिरः। कटाक्ष इव लोलाक्ष्या व्यापारो व्यञ्जनात्मकः ॥२॥ वृत्तिभेदैरिति । व्यञ्जनावृत्त्या गम्भीरा, लक्षणया कुटिला, शक्या सरलेत्यर्थः । शस्यलक्ष्यान्यतरप्रतीत्युत्तरप्रतीतिजनकत्वं गम्भीरत्वम् । शक्यार्थस्य त्यागेनाऽत्यागेन वार्थान्तरप्रतीतिजनकत्वं कुटिलत्वम् । अविलम्बेनार्थप्रत्यायकत्वं सरलत्वम् । स्रोत. स अगाधत्ववक्रत्वजुत्वानि । सामुख्यमिति । अर्थान्तरे शक्यलक्ष्यार्थभिन्नेअथे, विषयत्वं सप्तम्यर्थः, सांमुख्य प्रतीति विदधानाया: तद्विषयकप्रतीत कुर्वतः शब्दस्य यो व्यापारस, स व्यञ्जना । पुंसि सांमुख्यमभिलाषं कुर्वत्या लोलाक्ष्याः कटाक्षो यथे. स्पर्थः । अयमाशय:-'मलायां घोषा इत्यादौ शैत्यपाचनत्वादि, मुखं विकसितस्मितं वशितवक्रिमप्रेक्षित समुच्छलितविनमा गतिरसास्तसंस्था मतिः । । ।

·सप्तमा मयूखः । १२६ उरो मुकुलितस्तनं जवनमपबन्धोदरं बतेन्दुवदनातनौ तरुगिमोदमो मोदते । इत्यादौ विकासादानां पुष्पादिधर्मत्वेन स्मिताशवनुपपत्तेः 'विकसितवशितसमु. छछलिताऽपास्तसंस्थामुकुलितोबरमोदतेपशब्दः प्रसृतत्वाऽऽयतत्वोल्लसितत्वाऽनेक. विषयकसचारित्वोजिन्नत्वयाग्यत्वाऽनियन्त्रितावलक्षणया स्मीयतातिशययुक्ताऽनुरा- गिरवसकलवशीकारित्वाऽनुरागातिशयालिङ्गानयोग्यस्वरमणीयत्वस्पृहणीयत्वानि काव्य. वासनापरिपकवुदिभिः सहृदयः प्रतीयन्त इति निर्विवादम् । तत्प्रतीतिश्च शब्दान्तरेण वृश्यन्तरेण वाऽसम्भाविनों तस्यैव शब्दस्य वृश्यन्तरं कल्पयति । सावृत्तियजना। तथा हि-तत्र शक्तिः सम्भवति, सङ्केताऽग्रहाता गङ्गायास्ती' इत्यादावपि तत्प्रतीत्या. पत्तेः । 'गङ्गा पावनीश्स्यादावस्यतरवैयापत्तेश्च । नापि लक्षणा, अन्वयानुपपत्तेस्तास्पया.. अनुपपत्तेाऽभावेन तद्वीजस्यामावाद । तटादेर्मुल्यत्वाभावेन तद्वाधाचभावामान हित गङ्गापदस्य मुख्योऽया, न वा गङ्गानिष्टशैत्यपावनस्वादि तीरसम्बन्धि, न वा शैत्यादि प्रतीतिः प्रयोजनवतीति न किमपि लक्षणाबीजमस्ति। प्रयोजनान्तरकल्पनार्या शैत्या. दिप्रतीतेः प्रयोजनत्वं न स्यात् । न चास्तु क्षेत्यादिविशिष्टतीरे लक्षणेति वाच्यम्, गङ्गानिष्ठशैस्यादिविशिष्टतीरप्रतीतेलक्षणाफलत्वेन तद्विशिष्टतीरत्वस्य पूर्वमज्ञातत्वेन लक्ष्यतावच्छेदकत्वानुपपत्तेः । न च पावनत्वादिवैशिष्टयस्यान्यत्रावगतस्य लक्ष्यतावच्छे. दकत्वमस्त्विति वाच्यम् । तद्विशेषप्रतीत्यनापत्। अतस्तत्र व्यन्जनैव वृस्यन्तरमिति । किञ्च-व्यखजनाऽनङ्गीकारे 'काव्य रसयतीत्यनुभवसिद्धायाः काव्याज्जायमानाया रस. प्रतीते। शाब्दत्वं न स्यात् । न हि रसो रसपदेन शृक्षारादिपदेन वाऽभिधीयते । तत्प्र. योगेऽपि विभावाद्यप्रयोगे रसस्या प्रतीतेः । तदप्रयोगेऽपि विभावादिप्रयोगे प्रवीयमान- स्वाच । नापि विभावादिपदेन लक्षणीयः, मुख्यार्थवाधाभावात् । अतो विभावाधभि. धानेन प्रतीयमानो रसो न्याय एव । किन-अर्थवषादौ प्रकरणादिना शनिव. त्रितत्वेन अनभिधेयार्थान्तरे तदसम्भचात्तस्य तेन सहोपमादेवाच्या लक्षणया वा. प्रतीत्यसम्भवाद् व्यञ्जनयैव तत्प्रतीतिः। किशोत्तमादिकाव्येषु कचिद्विधिनिषेधादयो व्यायाः । तत्र शक्तिलक्षणयोरसम्मवादावश्यकी व्यन्जना । ननु शाब्दबोधमात्रे तात्पर्यज्ञानस्य हेतुताकल्पनया सर्वत्रोपपत्रलं व्यञ्जनावृस्य. न्तरेण । तथा हि-'अस्माच्छदाद्वाक्याद्वाऽयमों बोद्धव्या इतीच्छा तात्पर्यम् । तच्च अज्ञाततात्पर्यकवाक्या बोधाऽनुत्पत्त्या शाब्दबोधमाने हेतुः । ईश्वरतात्पर्य- मादाय च शुकादिवाक्यजन्यबोधे न व्यभिचारः। एवं च यावच्छब्दात्प्रतीयते तस्य शब्दार्थत्वकल्पनान्न व्यञ्जनायाः प्रयोजनमिति घेत्र, शब्दजन्यप्रतीतिविषयमाने शकिकल्पनायां 'पूर्वो धावती'त्यादवपरस्यापि शब्दार्थत्वापत्तेः । 'पुत्रस्ते जाता इत्यादिवाक्येन जायमानहर्षस्यापि वाच्यतापत्तेश्च । मन्त्रनिष्ठयोग्यताज्ञानद्वारेण प्रतीयमानविनियोगल्य शाइतया श्रौतविनियोगतल्यतापत्तेश्च । किन्चैवम् , लक्ष्येऽपि ·राकागमसहिते चन्द्रालोके- शक्तिकल्पनाल्लक्षणोच्छेदापत्तिः । किञ्च-व्यङ्गय द्विविधम्, रसरूपं वस्त्वलाररूपं च। तत्र रसरूपस्य तु न वाच्यता । रसशृङ्गारादिपदप्रयोगे तदज्ञानात् । विभावादि. प्रयोगे तज्ज्ञानाच्च । अतोऽन्वयष्यतिरेकाभ्यां विभावाद्यमिधानेनैव प्रतीयत इति न कस्यापि वाच्यः । मुख्यार्थबाधादिलक्षगाहेत्वभावानो लक्षणीयोऽपि । अर्थान्तर- सस्क्रमितात्यन्ततिरस्कृतवाच्ययोङ्गय लक्षणामलकमेवेति तस्य बस्तुरूपस्यापि न वाध्यत्वसम्भवः । एवं शब्दशक्तिमूळेऽपि व्यायल्यान्तरस्य तेन सहोपमादे. रलङ्कारस्य वा शक्तिनियन्त्रणेनैव न वाच्यत्वसम्भवः। अर्थशकिमूलेऽमिहितान्वय. वादिमते आकाक्षादिवशाव प्रतीयमानोऽन्वयविशेषरूपो वाक्यार्थोऽपि न वाच्यः । तत्र तदुसरप्रतीयमानस्य व्यङ्गस्य(१) कथं वाच्यत्वसम्भावना । अन्विताभिधान. वादेऽपि व्यवहारादिसतविषयल्यैव प्रतिभासनादसतितल्य पदार्थस्य वाक्याथल्य तविशेषस्य वा निःशेषच्युते त्यादावान्तररूपस्य विध्यादेव्ययभूतस्थ कयं वाध्यस्व. सम्भावना । किड- व्ययस्य वाच्यत्वं सम्भवति । तस्य वाक्यार्थविरुदत्वात् । गच्छ गच्छसि चेस्यादौ विधिरूपो वाक्याथों निषेधरूपं व्ययम् । मात्सर्यमुल्साय विचार्य कार्यमार्याः समर्यादमुदाहरन्तु । सेव्या नितम्बा: किमु भूधराणामुत स्मरस्मेरविलासिनीनाम् ॥ इत्यादौ संशयरूपो वाक्या: । शान्तशृङ्गारान्यतरगतनिश्चयगतं व्ययम् । का शूरताऽनुशय एष रणेऽरयो यत् शैवापती धुरममी निहता वहन्ति । यञ्चेशैरपि भिदां गमितः पुरस्ते मन्तुर्भवत्कुलधुरन्धर एष भानुः(२) ॥ इत्यादौ वाक्यार्थो निन्दा, व्यङ्गया व स्तुतिरिति । एवम् , वाक्यार्थप्रतीत्युत्तरकाले व्यङ्गय प्रतीते: कालभेदेन तल्या न वाच्यत्वसम्भवः । एवम् , वाक्याथल्य पदमात्र. बोध्यत्वम् , व्यायस्य तु पदतदेकदेशपदार्थवर्णघटनाप्रकरणादिसहायकृतबुद्धि विशेष- गम्यत्वमिति निमित्तमेदश्च । वाच्यस्य बोध्यमात्रप्रतीति: कार्यम्, व्ययस्य च विदग्धचमत्कार हति कार्य भेदः। किञ्च-वाक्यार्थः सन्प्रिति एक एव नियता, व्यङ्गयस्तु 'गतोऽस्तमर्का हल्यादावनेक इति सख्याभेदः । एवम् , विषयभेदादिनापि स्पष्टै भेदे (१) पावनस्वल्य-इति क-पुस्तके । (२) शैवापी शिवा( शृगालो )पदसम्बन्धिनीम् , मन्तुः पूज्यं ज्ञातुः मानयितरिति यावत् । राजन् ! स्वकीयशूरताविषये किमित्येवं पश्चात्तप्यते भवता, यत-'समरे निहता पत्रवो मांसलुब्धशगालीपदाक्रमणभारदस्थ्यं वहन्तोऽपि सूर्य मे मूलपुरुष मिया मता इति । सकलमेतच्चेष्टितं तवैवेति भावः ।

·सप्तमो मयूखः। - कथं व्ययस्य वाच्यत्वसम्भावना । किन- वाणीरकुडंगुड्डीगसउणिकोलाहलं सगन्तीए । घरकम्मवावडाए बहुर सीमन्ति मनाई(१)। इत्यादौ सङ्केतस्थानागमनमा व्यङ्गयार्थः । अङ्गाऽवसादरूपवाच्यार्थो मध्यम- काव्यतत्कार्यभूतसम्मोगादिस्थप्रतीयमानः शक्तिलक्षणयोरविषयः कस्य व्यापारस्य वाच्यनियतसम्बन्धस्य अनियसम्बन्धस्य सम्बद्धसम्बन्वस्य च व्यङ्गयस्य प्रतीत्य. सम्भवाद् विपयः। न च सोऽपि व्यङ्गयो लक्षगाविषयः, लक्षगाया वाच्यनियत. सम्बन्धिविषयत्वेन मुख्यार्थवाधादित्रयसापेक्षत्वेन च, विवक्षितान्यपरवाच्ये ध्वनी व्ययप्रतीत्यसम्भवापत्तेश्च । लक्षणायाः शल्यनिष्ठत्वेन व्यजनायाः शक्यलक्ष्यार्य- भिन्नादिनिष्ठत्वेन विरुद्धधर्मतया लक्षणात्वासम्भवाच्च । नत्वनुमानेन अथोपस्या वा व्यायप्रतीतिः । तेन व्यन्जनाख्यो व्यापार कल्प्यते । बालकैः परिवृतो निजाङ्गणे कलिमाचर रघूसम ! स्वयम् । निष्कुटेषु वसताऽधुना हरेः पोतकेन शुनको निपातितः ॥ इत्यादी बहि(२)भ्रमणस्य मयकारणनिर्देशाद् भ्रमणनिवृत्तिय॑या । मतो व्यजना वृत्तिरावश्यकीति दिक् । सा च व्यञ्जना द्विधा । शक्तिमूला लक्षणामूला च । आया नानार्थशब्दघटित. वाक्यात् प्रकरणादिसहकारेणैकवाक्यार्थबोधेऽर्थान्तरबोधस्य प्रकरणादिनियन्त्रित. शक्त्याऽसम्भवान्मुख्यार्थवाधाघमावेन लक्षणाया अभ्यसम्भवाद् व्यानयैवोपपत्ति- रावश्यकी । यथा- मदात्मनो दुरधिरोहतनोविशाल- वंशोत्तेः कृतशिलीमुखसङ्ग्रहस्य । यल्याऽनुपप्लुतगतेः परवारणस्य दानाम्बुसेकसभगः सततं करोऽभूत् । हति । यत्र तयोः प्रकरणं तत्रोभयशक्तिः । यथा पचनलीवर्णने । यत्रापि श्रुता. ऽन्यथानुपपत्त्या अर्थद्वयभानं तत्रापि शक्तिः । यथा- प्रियास्ते बभूवुर्भुजङ्गः कलङ्की पशुनिम्नगा किच नकबरेन्द्रः । गुणेष्वेषु विश्वेश! नूनं किमून मयि स्वामिनो यत्कृपायां विलम्बः ॥ अत्र सर्पस्वादिभानोत्तरं 'किमूनामित्यस्यान्यथानुपपस्था विटस्वादिभानम् । (१) वानीरकुजोडीनशकुनिकोलाहलं शृण्वत्याः । ग्रहकर्मण्यापूताया ववाः सादास्यानि ॥ इतिरस्कृतम् । (२) मीरुभ्रमणल्य-इति स-पुस्तके।

·राकागमसहिते चन्द्रालोके- द्वितीया तु 'मुखं विकसितेच्यादावुकैव। सापि द्विधा, गूढव्यङ्गया अगूढव्यङ्गया च । आद्या 'मुखं विकसिते त्यादौ । परा 'उपदिशति कामिनोना यौवनमद एव ललितानि इत्यत्र वाक्यप्रयोक्तृत्वरूपोपदेशकत्वासम्भवादाविष्कारलक्षणयाऽनायासेन शिक्षादानं व्यज्यत इति । परन्तु गूढव्यङ्गयानां कचिद् व्यङ्गयतावच्छेदकमानाऽभानाभ्यां द्वैविध्यं बोध्यम् । वस्त्वलङ्कारभावादिव्यङ्गयेषु तदानम् , रसव्यङ्गये तदभानमिति । नहि व्यङ्गये रसादौ शृङ्गारवादिमानम् । विगलितवेद्यान्तरत्वरूपभापत्तेः । अत एवं भावानामिव म रसानां सन्धिाबलते इति दिक् ॥ १-१ ॥ एवं ध्यानां निरूप्य तत्प्रयोजनभूतध्वनिभेदानाह दशभिः- अविवक्षितवाच्यस्य द्वौ भेदो, वाच्यमेव चेत् । अर्थान्तरे सङ्क्रमितमत्यन्तं वा तिरस्कृतम् ॥ ३ ॥ द्वौ विवक्षितवाच्यस्य लक्ष्यालक्ष्यक्रमात्मको। चत्वारिंशद् युतकैन भेदाः षट् चानयोः क्रमात् ॥ ४॥ त्रिधा शब्दार्थतयुग्मशक्तिजन्मा स्फुटकमः । रसभावतदाभासप्रमुखस्वस्फुटक्रमः ॥५॥ वस्त्वलङ्कारयोर्व्यक्तिः शब्दाद् द्वौ शब्दशक्तिजौ । अर्थशक्तिसमुत्थस्य भेदा द्वादश, तद् यथा ॥ ६॥ चत्वारो वस्त्वलङ्कारमलङ्कारस्तु वस्तु यत् । अलङ्कारमलङ्कारो वस्तु वस्तु व्यनक्ति यत् ।। ७ ॥ वक्तुः कविनिबद्धस्य कवेळ प्रौढिनिर्मितः । स्वसिद्धो वा व्याकोऽर्थश्चत्वारस्त्रिगुणास्ततः ॥ ८॥ शब्दार्थोभयभूरेकः स च वाक्यैकसंश्रयः ।। पदैकदेशरचनावर्णवाक्यपदेष्वपि ॥९॥ प्रबन्धे चेति षोढाऽसौ रसाचाख्योऽस्फुटक्रमः । एषु सप्तदशस्तकं परित्यज्याऽस्फुटक्रमम् ॥ १० ॥ ये षोडशाचा द्विगुणास्ते स्युक्यिपदाश्रयात् । प्रबन्धेऽपि द्वादश स्युरर्थशक्तिभुवो भिदः ।। ११ ॥ द्वात्रिंशद् द्वादशकः षट्, सर्वे सङ्कलिता ध्वनेः। भेदाः स्युरेकपचाशत् संमिनास्तु सहस्रशः॥ १२ ॥ -:

·सप्तमा मयूखः । - अविवत्तितेति । ध्वनिधा, अविवक्षितवाच्या विवक्षिताऽन्यपरवाच्यश्च । अवि- वक्षितं वाच्यं यस्मिन् , लक्षणामूलव्यङ्गाय इत्यर्थः । तत्वं च-शक्यतावच्छेदकप्रकारेण विशेष्यतया क्रियान्वये तात्पर्यविषयत्वाभावः। अस्ति चदम्-'छत्रिणो यान्ति: 'कुन्ताः प्रविशन्ति' 'गङ्गायां घोष" सिंहा देवदत्त' इत्यत्र । छत्रिसमुदायत्वेन क्रियान्वयात् कुन्तानां प्रवेशान्वयोको पुरुषविशेषगत्वेन तदन्वयात् । स द्वेधा, अर्थान्तरसङ्क्रमित- वाच्योऽत्यन्ततिरस्कृतवाच्यश्च । अर्थान्तरसाहक्रमितत्वं लक्ष्यार्थपरिणतत्वम् । यथा- स्वामस्मि वच्मि विदुषां समुदायोऽत्र तिष्ठति । आत्मीयां मतिमास्थाय युक्तमत्र विधेहि तत् ॥ 'अस्मीत्यहमर्थे । मनवमी ति स्वकर्तृककथनस्य मुखाचननिःसारणादेव सिद्ध. रनुपयुक्त सामान्यविशेषभावसम्बन्धेन 'उपदिशामी'त्यर्थे लक्षणया परिणतम् । द्वितीय यथा- उपकृतं बहु तत्र किमुच्यते सुजनता प्रथिता भवता चिरम् । विदधदीडशमेव सदा सखे ! सुखितमारस्व ततः शरदां शतम् ॥ मन 'पता मिल्यपकारिणि बाधितं विराधसम्बन्धेनाऽपकारित्वलक्षकम् । एवज्ञ- अजहत्स्वार्थलक्षणामूलव्यङ्गयमाचं जहत्स्वार्थलक्षणामूलन्यायं द्वितीयमिति फलितम्। तेन लक्षणामलव्यञ्जनाद्वैविध्येन लक्षणामूलध्वनिद्वेधेति भावः । विवक्षितान्यपर- वाच्यस्य ध्वनेभेदमाह-द्वाविति । लक्ष्यव्यङ्ग्यक्रमोऽलक्ष्यव्यङ्ग्यक्रमाचेत्यर्थः । लक्ष्यो ज्ञायमानो व्यङ्ग्यल्य क्रमः शब्दार्थशक्तिज्ञानक्रमो यस्मिन्निति विग्रहः । चत्वारिंश- दिति । अनयोः लक्ष्यालक्ष्यक्रमयोः । एकेन युता चत्वारिंशत् षट् च, सप्तचत्वारिंशद भेदा इत्यर्थः । वक्ष्यमाणेकपञ्चाशदूभेदमध्ये अविवक्षितवाच्यल्य भेदचतुष्टयं त्यक्त्वा सप्तचत्वारिंशदू भवन्तीत्याशयः । एतदेव प्रपञ्चयति-निधेति । स्फुटक्रमः लक्ष्य- व्यङ्ग्यक्रमः । शब्दशक्त्युद्भवोऽर्थशक्त्युद्भव उमयशक्त्युवश्चेति त्रिवेत्यर्थः । रसे. ति । रसादिव्यङ्ग्यकः अस्फुटकमः, अलक्ष्यक्रमव्यङ्ग्य इत्यर्थः । शब्दशक्युद्भवस्य भेद- द्वयमाह-वस्त्विति । वस्तुव्यङ्गयः अलङ्कारव्यङ्गयश्च शब्दशक्त्युभवो द्विधेत्यर्थः । अर्थशक्त्युद्भवस्य द्वादश भेदानाह-अर्थति । अर्थरूपेण वस्तुना यत्रालङ्कारो व्यज्यते वस्तु वा व्यज्यते, अर्थरूपेणालङ्कारेण अलङ्कारो वस्तु वा व्यज्यते इति चत्वारो भेदा इत्यर्थः । एतेषां चतुर्णामर्थनैविध्येन त्रैविध्यमाह-वक्तुरिति । स्व. सिद्धा, स्वतः सम्मवीत्यर्थः, कविप्रौढोक्तिनिर्मितः, कविकल्पितवक्तृप्रोटोक्तिनिर्मितो. अर्थविधेत्यर्थः । शब्दार्थेति । उभयवक्त्युत्थो वाक्यमाननिष्ठत्वेनैवविध इत्यर्थः । अस्फुटक्रमस्य षड् भेदानाह-पदेकदेशेति । पटैकदेशः प्रकृतिप्रत्ययरूपः, रचना मानुपूर्वी, वर्ण उपग्रहा(१) उत्तमपुरुषादिश्च, प्रबन्धो वाक्यसमूहः । तद्गतत्वेन षड्विध इत्यर्थः । एग्विति । अविवक्षितवाच्यस्प द्वौ भेदो शब्दशक्त्युद्भवस्य द्वौ भेदो अर्थ.

·राकागमसहिते चन्द्रालोके- । - शक्त्युद्भवस्य द्वादश अस्फुटकमव्ययश्चेति सप्तदशस्वित्यर्थः । तेष्वस्फुटक्रमव्ययं विहाय षोडशानां पदवाक्यगतत्वेन द्वात्रिंशस्वमित्यर्थः । अर्थशक्त्युद्भवस्याऽन्यानपि द्वादश भेदानाह-प्रबन्धेऽपीति । सर्वान् ध्वनिभेदान् उपसंहरति-द्वात्रिंशदिति । सङ्कलिता मिलिताः । सम्भिन्ना इति । अयं ध्वनिरयं ध्वनिर्वायमिति संशयविषयत्वेन प्रकृष्यमाणत्वप्रकर्षकत्वरूपानुग्राह्यानुप्राहकत्वेन एकव्यक्षकानुप्रवेशेन च त्रिविधेन सा. रेण परस्परनिरपेक्षया संसृष्टया च प्रस्तारः सम्भेदः । अनेन सहस्रशः वेदखाब्धिविय- चन्द्राः (१०४०४) एतावन्तो भेदा भवन्ति । इत्थं चात्र गगना-पदगतार्थान्तरसक- मिताऽविवक्षितवाच्यध्वनेः स्वेनाम्यैश्च पञ्चाशनि दैः प्रत्येक त्रिविधसरे संसृष्टौ च सस्य ध्वनेश्चतुरधिकद्विशतरूपत्वम् । एवं रीत्या एकपञ्चाशतां गणन उक्तसङ्ग्या स्फुग। न च प्रथमस्यकपञ्चाशता सह चातुविध्ये गणिते द्वितीयस्य प्रथमेन सह चातु. विध्य पूर्वगणनायामेव गणितमिति द्वितीयस्य पञ्चाशतव सह धातुर्विध्यं गणनीयम् । एवम्, तृतीयादेरपि पूर्षपूर्वस्यागेनैव चातुविध्यगणनायां चतुरधिकत्रिशतोत्तरपञ्च सहस्त्राण्येव भवन्ति । यथा- 'जातिश्चतुर्मिर्जात्याविरुद्धा स्याद् गुणैत्रिभिः । क्रिया द्वाभ्यामथ द्रव्य द्रव्येणैवेति तश" इति विरोधालद्वारस्य दशविधत्वमिति वाच्यम् । प्रतियोगिभेदेन भेदस्य भिन्न- तया तत्तत्सहरसंसृष्ट्या विकृतभेदानामपि भिनत्वात् । अविवक्षितवाच्यो विवक्षिताऽन्यपरवाच्यश्च । आयो द्विधा, अर्थान्तरसमक्रमित- वाच्योऽत्यन्ततिरस्कृतवाच्यश्च । द्विरूपोऽपि स पदगतो वाक्यगतश्च । यत्रैकमेव पर्द परिवृत्त्यसह तदर्थव्याकम् , तत्र पदगतः । तादृशपदवत्वेनैव तत्काव्यस्य ध्वनित्वम्, एकदेशस्थितभूषणेन कामिनीव । यत्रानेकपदानि परिवृत्यसहानि तदर्थव्यन्जकानि, वत्र वाक्यगतः । एवमाद्यस्य चत्वारो भेदाः । द्वितीयोऽपि असंलक्ष्यक्रमव्यायः संलक्ष्यक्रमव्ययश्चेति द्विधा । आधा-रसभावतदामासमावोदयमावशान्तिमाव: सन्धिमावशवलत्वविषयो नामधातुरूपप्रकृतिभागमतिपविभक्तिमागोपसगांदिरूप- पदैकदेशपदवाक्यप्रबन्धवर्णरचनानिष्ठतया पविधः । द्वितीयस्तु-उभयशक्त्युत्थः शब्दशक्त्युत्योऽर्थशक्त्युत्य इति विधा । शब्दशक्त्युत्थत्वम् , यन्त्र तेनैव शब्देन तदर्थप्रतीतिर्न पर्यायान्तरेण । तेन 'महात्मनइत्यादावभिधामूलव्याकेऽप्यर्थ मेदो ज्ञेयः । यत्र पर्यायान्तरेणापि तदर्थप्रतीतिः, तत्रार्थशक्तिमूलकत्वम् । यत्रोभयरूपेण तदर्यप्रतीतिः, तन्नोमयशक्किमलस्थम् । शब्दशक्त्युत्थोऽपि, व्ययस्य वस्तुरूपतया. ऽलङ्काररूपतया च द्वैविध्येन विधा । सोऽपि पूर्ववत् पदगतो वाक्यगतश्चेति चतुर्ण । अर्थशक्त्युत्योऽपि, अर्थस्य त्रैविध्येन विधा । औचित्येन सम्माध्यमाम एकोऽर्थः । असन्नपि कविप्रौढोकिसिद्धो द्वितीयः । कविकल्पितवक्तृप्रौटोकिसिद्धरतीयः । त्रिविधोऽपि वस्तुरूपोऽलङ्काररूप हति दैविध्येन द्वधेति षोता। योगपि व्ययकार्य- ।

·सप्तमो मयूखः। १३५ भेदेन द्वादशधा । द्वादशविधाऽपे पदवाक्यप्रबन्धगत इति पशिशत्प्रकारः । प्रबन्धश्च सङ्घस्थितनानावाक्यसमुदायः । उभयशक्त्युत्यो वाक्यगत एक एव । एतेषां मेलनेन एकपञ्चाशद भेदाः । तेषां परस्परं योजनं तुओं । 'अयं वाऽयवेति संशयरूपमेकम् । परस्परमङ्गानिभावरूपं द्वितीयम् । एकव्यञ्जकानुप्रवेशरूपं तृतीयम् । एतत्त्रितयरूपं सरपदवाच्यम् । उक्तप्रकारतया भिन्नप्रकारेण संयोगः संसृष्टिः । एवमेकपञ्चाशतो भेदानामेकपञ्चाशता भेदैर्योजनेन तावद्गुणने सहस्रयमेकाधिका षट्शती च । संयोजनं च संसृष्टयादिचतुःप्रकारैरिति तावतां चतुर्गुणने दशसहस्राणि चतुरधिकानि चत्वारि शतानि भवन्ति । न चैकपश्चाशदभेदेष्वेकस्य पञ्चाशता योजनेऽपि स्वस्य स्वेन कथं योजनमिति वाच्यम् । व्यक्तिभेदमादाय रसस्य विजातीयेनापि सङ्करादिसम्भवादिति काव्यप्रकाशादयः सर्वेऽस्थालङ्कारिकाः । क्रमेणोदाहरणानि । तत्र पदगतार्थान्तरसमिताऽविवक्षितवाच्यध्वनियथा- यस्य मित्राणि मित्राणि शत्रवाशात्रवस्तथा । अनुकम्प्योऽनुकम्प्यश्च स जातः स च जीवति ॥ मन्त्र द्वितीयमित्रादिपदानि आश्वस्तत्वनियन्त्रणीयत्वस्नेहपात्रत्वपराणि। एड. प्रतिज्ञत्वं व्यङ्गयम् । बोक्यगतोऽपि तादृशः, यथा-'त्वामस्मि वच्मी'त्युक्तम् । पद- गताऽत्यन्ततिरस्कृतवाच्यध्वनिथा- लोके व्यवहाराः कुशीलिनाम् । व्यवसायास्तु धीराणां विमुझन्ति तथापि न ॥ अत्र 'विमुयन्तीति विफलत्वे लाक्षणिकम् । धीराणां महत्त्वं व्ययम् । वाक्य. गतोऽपि ता, यथा-'उपकृतमित्युक्तम् । अलक्ष्यक्रमव्यङ्गयरसवनिर्यथा- लावण्यं तदसौ कान्तिस्तद्रूपं स वच:क्रमः । तदा सुधास्पदमभूदधुना तु विषोपमम् ॥ अत्र सर्वनाम्नामनुभवैकगोचरमर्थ प्रकाशयता रखव्यञ्जकता। यथा वा- मानं धत्स्वेति वदती(१) सखी मीताननाऽवदत् । नीचैः शंस, श्रोत्यतीति प्रियो मे हृदये स्थितः ॥ अत्र 'भीताननेति पदं नीचशंसनस्य योग्यता प्रकाशयदू रागातिशयव्याकम् । एवं मावादयोऽप्युदाहर्तव्याः। तत्र सामासो यथा- कस्मै पुण्यवतेऽधरं वितरसे(१), के भाग्यवन्तं समा- लिङ्गस्यालि! गन्तवक्रिमपदैः सङ्केतनं कस्य च । अन्तायसि यं मुहुमुहुरहो जातः मुलग्ने स को को वा सूक्तिमुधाप्रवाहलहरोमध्ये निमनश्च ते ॥ मन्त्र व्यापाराणां बहुविषयत्वप्रतोते रसाभासो व्यङ्ग्यः । भाषाभासो यथा- दृश्यन्ते बहुधा -- - :

·१३६ राकागमसहिते चन्द्रालोके- इयं कमलकुड्मलोपमकुचा स्मरस्मेरमा विभाविततहिनिमा नयनकोणशोणप्रभा । कथं मयि मनः प्रसन्नमिह सा करोति द्रुतं क एवं मम तद्वशीकृतिकृतावुपायो भवेत् ॥ अत्र भन्नुकूलकामिनीविषयत्वेन रतेस्नुल्कृष्टतया तद्विषयकचिन्तादिभावानामनु- स्कृष्टत्वमिति भावाभासः । भावशान्तिर्यथा- तस्या नखक्षतविलेपनगोपनाय किंवा नमस्यसि खलेति वचो निशम्य । कुन्नेति वाचमभिधाय समालिलि तां मानिनीमथ तथापि च विस्मृतं तत् ॥ मन्त्र कोपशान्तियङ्गया। विपक्षरामान्तरनामनि स्फुटे मत्तः श्रुते कोपनयाऽवधीरितम् । मामैक्षताऽक्षणोर्वलित क्षणेन न व्याजनिद्रामुपवाञ्छतीति । अनोत्कण्ठारूपमावस्योदयो व्यङ्गया। भावसन्धिः, स वैककालमेव तुल्यकक्षयो. रास्वादः । शबलता च कालभेदेन निरन्तरतथा पूर्वपूर्वोपमर्दैनास्वादः । यथा- सीतालिङ्गनसंरम्भः संरुशुध्यन्यतो हि माम् । भार्गवागमनाद्वीरसत्सङ्गो मे प्रियो मतः ॥ अत्रोत्कण्ठागर्वयोः साम्येन प्रतीतेः सन्धिः । यथा वा-- करः खजा सज्जतरस्तदीया प्रियोन्मुखः सन् विरराम भूयः । प्रियाननस्यार्धपथं ययौ च प्रत्याययौ चाऽतिचा कटाक्षा यथावा- अयोधि तथमनोभवाभ्यां तामेव भैमीमवलम्ब्य भूमिम् । आह स्म यत्र स्मरचापमन्तश्छिन्नं सुवौ तज्जयभवाम् ॥ मन्त्र पूर्वाधे सन्धिः, उत्तरार्धे रतिरूपमावशान्तिः । अनयोरणागिता च प्रतीयते । एवमन्यदूधम् । शबलता यथा-- नो भुक्ता सा रहसि मिलिता नोचितं मे कुलीन- स्येदं कि सा मिलति न पुनः क श्रुतं क्वेशी धी: कोपेऽप्यस्या बदनकम कोमलं किन्नु वक्ष्य. न्त्यस्मान् धीरा जनुषि कृती कोऽधर पास्यतीति । अत्र 'नो भुक्तेति पश्चात्तापः । 'नोचित मे' इति मतिः । किं सार हत्यौत्सुक्यम् । श्रुतामिति वितर्कः । 'कोपेऽपीति स्मृतिः । 'किं वक्ष्यन्तीति शङ्का । कोऽधर'. मिति चिन्ता । एतेषां पूर्वपूर्वोपमदन प्रतीयमाना शबलता चमत्कारभूमिः । पदांश: ।

·सप्तमो मयूखः । मध्ये प्रकृतेर्यथा-- अपाकृतः प्रियो याति यावद् द्विग्निपदानि सः । तावडू वृतः पाणिगलबीवीयन तु कान्तया ॥ अत्र द्वारादिपदत्यागेन ‘पदानीत्युकम् । तेन द्वारपर्यन्तगमनेऽप्यसहिष्णुतया उत्कण्ठातिशयो व्ययः । धातोर्यथा-- रते गौरीकरद्वन्द्वपिनद्धे नयनद्वये। जयति स्थगितं शम्भोस्तार्तीयीक विलोचनम् । अत्र जिधातुना स्थगितव्यापारसाम्येनान्यनेत्रयोः कराभ्यां पिधानम् । अस्य त लोकोत्तरकर्मणेति तदेवोत्कृष्टमिति रत्युवर्षों व्यज्यते । अत एव जयतात्युक्तं न शोमत इति । । पवनो दक्षिणो दिक्षु पथि ताम्राकुरास्तथा । बाणान् किरति चाऽमझो मानिनीमानमा (१)गता । अन 'किरती ति तिडा किरणस्य साध्यत्वम् , 'गते ति सपा निवृत्त: सिद्धत्वम् । तेन किरणनिवृत्योः साध्यसाधनयो। पौवापर्यव्यतिक्रमरूपातिशयोक्त्या रसोत्कर्षों घोत्यते । यथा वा- लिखनास्ते प्रियो भूमि सख्यश्चिरमुपोषिताः । मानं मुञ्च सखीदानीमवस्था कठिनाचते ॥ अत्र लिखानिति शतृप्रत्ययेन, 'आस्त' इति लटा, 'भूमि मिति द्वितीयया च क्रमेणाऽबुद्धिपूर्वकत्वरूपमप्राधान्यम् , अवस्थानस्य प्रसादपर्यन्तत्वं, कर्मणोऽलक्ष्यत्वं च बोध्यते । तेनानुरागातिशयो व्यङ्ग्यः । ग्राम्यास्मि नागरीवृत्तेरनभिज्ञापि साधी । रमणानां मानसानि नागराणां हराम्यहम् । अत्र 'नागराणामिति षष्ठया रतिकलाभिज्ञतारूप उत्कर्षों व्यज्यते । परं परशुरामस्य लोकाः शृणुत मे वचः। रमणीयः कुमारोऽयमासीदशरथात्मजः ॥ अत्र 'मासीदिति लडाऽतीतकालविहितेन अचिरात्तदीयहिंसायाः सुकरत्वं व्यायति । तेन भार्गवक्रोधातिशयो व्यज्यते । वचनस्य यथा- उत्कण्ठास्ताच सा प्रीतिस्तथा ते च गुणग्रहाः । मणितानि च सर्वेषामवसानमथेहमाम् ॥ अन्न उत्कण्ठादीनां नानाप्रकारकत्वेऽपि तत्कार्यस्य प्रेम्णः कदाचिदन्यथाभावा. ऽप्रातिरूपमेकजातीयत्वं बहुवचनैकवचनाभ्यां व्यज्यते । पुरुषस्य यथा- (१) मानमा, मानस्य मा मानं परिमाणमित्यर्थः - ·राकागमसहिते चन्द्रालोके- - किं नृत्यसि समालोच्य चेतवललोचना: मुन्छेमामान्तरीमाशा त्वं मन्ये विहरिष्यसि । मन्त्र 'प्रहासे च मन्योपपदे मन्यतेत्तम एकवच्चेति सूत्रेण युष्मदस्मदोर्योंगे उत्तम. मध्यमयोविपर्ययेण विधान प्रहासव्याकम् । पूर्वनिपातस्य यथा- ते केचिदीश्वरप्रख्याः पुरुषा वसुधातले । येषु लब्धफलैश्वर्या पराक्रमनस्थितिः ॥ अन्न अधिकाऽचत्वेऽपि पराक्रमस्य पूर्वनिपातेनावश्यकत्वरूपमभ्यहितत्वं व्ययम्। पपदस्य यथा- अयोधि राम ! दिवस सैन्यैः सह तवारिभिः । भवांस्तु दिवसेनैकेनाऽयुद्ध, तदिहाभुतम् । अन्न द्वितीयोतृतीयाभ्याम् 'मत्यन्तसंयोगे द्वितीया 'अपवणे तृतीयेति विहिताभ्यां युद्धव्यातिरूपः क्लेशो भवत्पदाथै युद्धफलजयप्रातिश्च व्यज्यते। अपवर्गस्य फलप्रासिरूप. त्विाद। प्रकृत्येकदेवास्य यथा- अनारूपप्रतिम नायकं वीक्ष्य भामिना । मनारसंविधा मुहुस्ताम्यत्यहो(?)ऽङ्गकैः ॥ अत्र प्रत्ययरूपतद्धितेऽनाल्पार्थकेन अनुकम्पातियो व्यज्यते । एवं प्राथुप. सोऽपि प्रकर्षादिबोधकः । क्वचित्समुचितानां व्यजकत्वं यथा- रामोऽसौ विक्रमगुणः प्रसिदो भुक्नेविड । जानाति नो चेद् देवस्तमस्मद्भाग्यविपर्ययात् ॥ अत्रभुवनरूपप्रातिपदिकस्य बहुवचनस्य च । किञ्चाऽस्मद्भाग्ये त्यत्र न त्वद्भाग्येति कृतम्, तेनाऽस्मदित्यस्य बहुवधनसिद्धतया सवक्षिपकत्वम् । तथा 'भाग्यविपर्ययादित्य. न्यथासम्पत्तिसुखेनोक्तम् , न त्वमाग्यादित्यमावमुखेन । अतस्तथा विधानेमामाग्य. विरहेऽपि, 'भाग्यान्येव ताहात्वेन परिणतानोति व्यज्यते । एवम् इमनिचादीनाम् , तरुणिमनि कलयति कलामनुमदनधनुर्धवोः पठत्यने । अधिवसति सकलललनामौलिमिय चकितहरिणनयना । अत्र 'तरुणिमनी'तीमनिवस्तरुणत्वपदेन, 'अनुमदनधनुरित्यव्ययीभावस्य धनु:- समीप इत्यनेन, 'मौलिमधिवसतीति कर्मभूताधारस्य च मौलौ वसतीत्यर्थेन तौल्येऽपि पाचकत्वेऽस्ति कश्चित्स्वरूपस्य विशेषो, यश्चमत्कारकारी, स एव व्यन्जकः । तत्र स्व. शब्देन प्रकृतेः प्रौढत्वं व्यज्यते, इमनिचा तु तद्व्यतिरेको नवत्वम् । धनु:समीप इत्यत्र धनुषोऽत्यन्त गुणीभावः । अध्ययीभावे तु पूर्वपदार्थप्राधान्येऽप्युत्तरपदार्थस्य किञ्चि- देवाप्राधास्यम् । कर्मभूताधारस्थले तु व्याप्तिरवगम्यत इत्यवसेयम् । एवमन्येषामपि बोध्यम् । वाक्यगत दूक्तम् । प्रबन्धमतं नाटकादौ । वर्णगतं रचनागतं च वृतिनिरूपणे - ·सप्तमो मयुखः। १३४ रीतिनिरूपणे च वक्ष्यते । एवमलभ्यक्रमव्ययः पोहा । इदानी लक्ष्यक्रमव्यङ्ग्यभेदा उदाहियन्ते । तत्र शब्दशक्तिमूलो यथा- मुक्तिमुक्तिकदेकान्तसमादेशनतत्परः । कस्य नानन्दनिस्यन्द विदधाति सदागमः ॥ मात्र काचित् सदायिनं प्रशंसति । तत्र लदागमरहेन स्तुतिय॑ज्यते । रुधिरविसरप्रसाचितकरवाडकरालरुचिरभुजपरिवः । झटिति भृकुटिविटाक्तिललाटपट्टा विभाति नृपभीमः ॥ अत्र भीमपदेन भीषगायार्थ केनोरमाध्वनिः । पदयोः परिवृत्यसहस्वादिमौ पदगतौ । शनिश्चाप्यशनिश्चापि हन्ति तं, यत्र कुप्यसि । भात्युदारोऽनुदारश्च यत्रैव त्वं प्रतुष्यसि ॥ अत्र पूर्वाधे शन्यादिपदाकिमहिम्मैव विरुद्धा मध्येकीभूय त्वामनुयान्ती'ति वस्तुध्वनिः। नन्वत्रोपमाया: प्राधान्य न वा ? माघेऽलकारत्वहानिः, द्वितीये व्यङ्गया. प्राधान्येन ध्वनिहानिरिति चेन्न । पूर्वमलङ्कार मासोदित्यलढारव्यपदेशाय । उपमाया वाच्यार्यप्राधान्येऽपि रसाङ्गतयाऽलङ्कारत्वसम्भवाच्च । अर्थशक्त्युद्धवः पदगतो यथा- सायं स्नाता चन्दनेन लिता मन्दा गतिस्तव । आश्चर्य सौकुमार्य ते, येन क्लान्ताऽधुना असि । अत्र ते सौकुमार्यमाश्चर्यम् , येनाधुना क्वान्तासीति वस्तुमा 'कृतपरपुरुषपरिचया मलानाऽसीति व्यज्यते । अत्राघुनापदमेव प्राधान्येन व्यञ्जकम् । तदप्राप्तिदुबैश्च तद्ध्यानहर्षविलीनाऽखिलेनोवृषा गोपकन्या । परं ब्रह्मरूपं जगत्सूतिभूतं सदा चिन्तयन्ती गता मुक्किमन्या । अन अखिलपदमहिम्ना 'जन्मसहस्रोपभोग्यपुण्यपापफलानि वियोगदुःखभ्यान- हर्षाभ्यामनुभूतानीति वस्तुना सुकृतदुष्कृतनावतादात्म्यदुःखहर्षयोनिंगीर्याध्यवसान- रूपातिशयोकिद्वयं धोत्यते । अम्रियामा त्रियामापि वनमप्यवनं यतः । तेषां पराङ्मुख सर्व त्वयि पराङ्मुखे । अन्न व वनमिन मिति विरोधोपपादकतया 'त्वयि परामुखे च पराङ्मुख मिस्य. र्थान्तरन्यासेन विधिरपि स्वामनुवर्तते इति वस्तु व्यक्यते । 'मलानपदलामस्ते वल्लभस्याधरः सखि अत्रार्थोपमया तत्कृतमुहुरचुम्बनेन तस्य म्लानत्वमिति काव्य- लिङ्गालङ्कारो व्यज्यते । अवार्थ: स्वतः सम्भवी । कविप्रौढोकिसिद्धार्थवस्तुना वस्तु- व्यचियथा- निशा चन्द्रमौराम प्राप्य यौवनमादरात् । तनोत्पनङ्गो भुवनराज्यमेकातपत्रितम् । अत्र भुवनराज्यपदेन 'तदादेशरहितः कोऽपि नास्तीवि जामनिष निकातिवायते राम! ।

·राकागमसहिते चन्द्रालोके- . इति व्यज्यते । अखण्डिताज्ञाविषयं राज्यम् । वस्तुनाऽलङ्कारस्य यथा- अनङ्गः स्वबलं धत्ते शरबुयाङ्गनाशि । यौवने, नियतं तत्राऽवस्थाव्यतिकरो भवेत् ॥ मन्त्र व्यतिकरपदेन 'परस्परविरुद्धा अपि निवेदोन्मादादयोऽवस्था भवन्तीति विरोधालङ्कारो व्यज्यते । अलङ्कारेण वस्तुनो यथा- हारः सन् वार्यमाणोऽपि हृदयेन सतापिना । मुजातिश्चञ्चलो नासीद्वयस्या स्तनयोभृशम् ॥ अत्र शुद्धजातित्वाद्धारो न चलतीति काव्यलिङ्गेन 'कम्पमान एव हार इति नवलपदद्योत्यं वस्तु व्यज्यते । मलारणालारस्य यथा- रामास्कन्धावसको यः स्मरस सरतसगरे । सम्प्राथमिजदेहोऽसौ धम्मिल्लो जयति ध्रुवम् ॥ मत्र 'उरतसङ्गरे। 'धम्मिल स्मर' इति रूपकाभ्यां रितिनिवृत्तावष्य निवृत्तकाम: कामुकोऽभूदिति विभावना स्कन्धपदेन व्यज्यते । एषु कविप्रौठोक्तिसिद्ध एवार्थों, न स्वतः सम्भवी । कविनिवश्वप्रौढोकिसिद्धवस्तुना वस्तुष्यकिर्यथा- नवराकामृगाङ्कस्य का मवेद्वामलोचना । अध सौभाग्यसम्पूर्णा प्रदोषरजनीसमा । अत्र 'अतिपदेन 'पूर्वेधुरन्यनायिकासका इति वस्तु व्यज्यते। वस्तुनालङ्कारम्वनि. यथा- अङ्कपाल्या भवत्सख्या हारे दूरीकृते सति । माथे मुरतसयामे कथं रतमभूत्तक । अन्न कथंपदेन वाच्येन वस्तुना 'हारच्छेदानन्तरं प्रौलानारताद्विलक्षणं नवोदा- मास्ते सरतमभूदिति व्यतिरेकालङ्कारो व्यज्यते । अलङ्कारेण वस्तुनो यथा- प्रविशन्ती गृहद्वारं तत्पन्चानं विलोक्य च । कि रोदिषि घटे नष्टे हाहेतिवचनात्सखि!। अन्न नष्ट इति रोदिषी ति हेत्वलङ्कारेण 'घट मङ्गदुःसं नास्तीति वस्तु व्यायम् । अन्न 'स्वकृतघटमङ्गस्य दुःखहेतुत्वं न सम्भवतीति कविनिवद्धवकृप्रौढोक्तिनिष्पन्नो- अर्थ सम्भवत । यथा वा- द्वारि ते तरला दृष्टिं दृष्ट्वा कुम्भेन भामिनि! | द्वारस्पमिषेणात्मा गुरुरित्येव पातितः ॥ मन्त्र 'मिषेणेतियोतितापकुत्यलङ्कारेण 'बुद्धिपूर्व त्वया वटः स्फोटित. इति वस्तु व्यङ्ग्यम् । अलङ्कारेणालङ्कारध्वनिषथा- ज्योत्स्मासी समुसिकताहण्योल्लकमानसा । पदापि परजाया कि हदयं हरते तव ॥ - - ·सममा मयूखः । १४१ - - अत्र 'परजायात्वेन हृदयं हरतीति काव्यलिडेन स्वतोऽसम्भविना प्रौढोक्तिमान. सिद्धेन 'परजायामभिलषसीति त्वदाचरितमनुचितामिति प्रतिषेधरूपाक्षेपालङ्कारः पर. जायापदेन व्यङ्ग्यः । एवमर्थशक्ति लाः पदमता द्वादश । तेषां पदानां पर्यायपरिवृत्ति. सहत्वात् । एते च वाक्यगता यथा- अलसवारि धूर्तानामप्रिमोऽस्ति समृद्धिमान् । इत्युक्तिं समुपाकर्ण्य फुल्ले तल्या विलाबने । अत्र 'समृद्धिमस्त्रन ताश्या मनोपभोगयोन्या इति वस्तुध्वनिः । वस्तुना. डलरध्वनिर्यथा- धन्यासि सखि! चाहनि स्मरसि त्वं स्तान्तरे । अहं तु सङ्गमारम्मान स्मरामि किमप्यहो!। अन स्मरणाभाववस्तुना 'ऽई धन्ये ति व्यतिरेकः । तादृशालङ्कारेण वस्तुवनिर्यथा- गजकुम्माऽसजा शोणो युधि कोपकवायितः । करवाल करे कालीकटाक्ष इव राजते । अनोपमया 'शत्रुक्षयः क्षणाकरिष्यतः इति वस्तुध्वनिः । वाहशालङ्कारेणार. ध्वनिर्यथा- गाई दशन् स्वमोष्टं योऽरिकान्ताधरपल्लवम् । कान्तदन्तक्षतव्याधरमोचयदसौ क्षणात् । अन्न स्वोदमानवैविध्वधरमोधनरूपहेतुकार्ययोरेककालस्वरूपातिशयोक्त्या समु. इचयालङ्कारध्वनिः । स च 'समुच्चयोऽसौ स स्पन्यो पुगपद या गुणक्रिया' इति । 'व्यथा निवर्तितेति बुद्धरुत्प्रेक्षणात्सा व्यायेति केचित् । अत्र वस्त्वलडारौ स्वतः- सम्भविनौ । वाक्यगतकविप्रौढोक्तिसिद्धार्थरूपवस्तुना वस्तुध्वनिर्यथा- यत्कीर्तिश्रवणेनैव स्वस्तापाङ्गः ककुछ गजाः । आवर्तयन्ति श्रवणे बिसकाण्डधिया करम् ॥ अत्र हस्तिनां कीर्तिश्रषणानन्तरं कर्णहस्तावर्तनरूपेण स्वतोऽसम्भावना कवि. सम्प्रदायात्तत्प्रौढोकिसिद्धेन वस्तुरूपेणायन 'येषामर्थावगमो मास्ति तेषामपि वैत्य- मूर्तस्वादिबुद्धिजननेन त्वत्कीतिर्धमत्करोतीति वस्तु व्यङ्ग्यम् । ताडावस्तुनालपुर. ध्वनिर्यथा- जयश्रीस्तेन समरे गृहीता स्वबलात्तथा । ययात्यः कन्दराभिः स्वकण्ठे स्थापिता भृशम् ॥ अत्र 'मस्या कन्दशभिः कण्ठे स्थापिता' इति कविप्रौढोकिसिद्धवस्तुना कन्दरा न मुबन्ती'त्युत्प्रेक्षा, 'अरयः पलाय्य न गताः किन्तु कन्दरा न मुबन्तीत्यपद्धति व्यथा । ताहमालबारेण वस्तुन्वनियंधा- - ·राकागमसहिते चन्द्रालोके- - मानिन्या हृदयान्मानो गाढमालिप्रति प्रिये । स्वपीडनादीकरिव न नियोति बहिर्लघु ॥ अत्र 'पीडनाहीत इत्युत्प्रेक्षालङ्कारेण कम्युकिसिद्धेन प्रियालिङ्गानादिवस्तु- ध्वनिः । ताहशालङ्कारेणालङ्कारध्वनिर्यथा- स्थविरं या हसन्तीव स्थिता कविमुखाम्बुजे । निर्मिमीतेऽन्यदिव या वाणी जयति सा जगत् ॥ अत्र 'हसन्तीवेत्युत्प्रेक्षया 'अन्यदिवेत्युप्रेक्षया वा, वाण्या: कवेवा व्यतिरेका. लङ्कारः । वाक्यगतकविनिबद्धवप्रौढोक्तिसिद्धवस्तुना वस्तुवनिर्यथा- लगता ये मलये रतेन श्रान्तोरगीमक्षणत: कृशा ये । वियोगिनीश्वासयुताः समीराः शिशुत्ववन्तोऽपि विमान्स्यजनम् ॥ मन्त्र कविनिबद्धवतविरहिणां प्रौढोक्तिसिद्धन निःश्वासमिलिता मलयवाता: पूर्णा विमान्तीति वस्तुमा प्राप्तेश्वर्याः किं किं न कुर्वन्तीति वस्तुध्वनिः । ताहावस्तुमा- बारम्वनियथा- धीरत्वेन पदं दतं मानस्य विरद्वक्षणे। प्रियदर्शक्षणे तेन हृदयाद दाग हृदयाद् दाग विनिर्गतम् ॥ अन्न प्रियदर्शनक्षणे मानेन गतामिति वस्तुना 'प्रार्थनं विनवाऽपगतो माना इति विभावनालङ्कारध्वनिः । तादृशालङ्कारेण वस्तुवनिर्यथा- नखक्षतैनवीनाः प्रसादो मम नेत्रयोः । रतांशुक महत्तं न तु कोपेन रक्तता। अत्र 'किमिति रक्ततेति प्रश्नोत्तरालधारणाऽपतिसहितेन 'मखातानामह प्रसादपानं जातेति वस्तु ध्यज्यते । तादृशालङ्कारेणालङ्कारस्य यथा- कान्तासहस्रमरिते हृदये सान मात्यतः । तनूकरोति सतनुस्तनून्यान्यपि द्रुतम् । अन हेत्वलङ्कारेण 'तनोस्तनूकरणेऽपि तव हृदये न वर्तत' इति विशेषोक्तिः । प्रबन्धगता अप्येवं द्वादश । तत्र कश्चिदुदाहियते, यथा गृध्रगोमायुसंवादादौ । तथा हि. मलं स्थित्वा श्मशानेऽस्मिन् गधगोमायुसहकुले । कालबहले घोरे सर्वप्राणिमयदुरे ॥ नघेह जीवितः कश्चित् कालधर्ममुपागतः । प्रियो वा यदि वा द्वेष्यः प्राणिनां गतिरीकी । इति दिवा प्रागल्भ्यवतो पत्रस्य मृताऽवेक्षकविसर्जनपर वाक्यमेलकम् । आदिस्योऽयं स्थितो मूढाः! स्नेहं कुछत साम्प्रतम् । बहुविनो महोऽयं जीवेदपि कमान - ·सप्तमो मयूखः। १४३ - अमुं कनवर्गाम बालमप्राप्तयोवनम् । गुधवाक्यात्कथं मूढास्त्यजध्वमविशकृिताः । मत्र 'न गन्तव्यामिति वस्तु व्यज्यते । उमयशक्तिमूलो यथा- अतन्द्रचन्द्राभरणा समुद्दोपितमन्मथा। तारकातरला श्यामा सामन्दं न करोति कम् ॥ अन्न चन्द्रतारकाश्यामापदानि परिवृस्यसहानि, अन्यानि परिवृत्तिसहानि । उभा. भ्यामुपमा व्यहग्या । एवमेकपञ्चाशदू भेदाः । सङ्करसंवृष्ट्यादिभेदेन उकभेदा ज्ञेयाः । यथा- क्षणप्राधुणिका तेऽध जाययाऽनुचितं बत!। धक्का देवर ! रुदती(?) सा वराक्यनुनीयताम् ॥ मत्रानुनय उपभोगरूपत्वलक्ष्यः, उत विवक्षित एवोपभोगव्याक इति अविवक्षित. वाच्यविवक्षितान्यपरवाच्ययोः सन्देहरूपः सङ्करः । व्यत्ययोर्तुःखापनयनोपभोगयो. स्वसंशयाधीनदुःखास्पदत्वाद(?) । अनुपाशानुपाहकतारूप एकत्यक्षकानुप्रवेशरूपश्च सङ्करः संसृष्टिश्च यथा- स्निग्धण्यामलकान्तिलिप्तवियतो वेलद्धलाका बना वाताः शीकरिणः पयोदसुहृदामानम्केका कलाः । काम सन्तु, र कठोरहृदयो रामोऽस्मि सर्व सहे वैदेही तु कथं भविष्यति ह!हा!हा! देवि! धीरा भव ॥ अत्रालिमपदं सम्पर्क लक्षयदतिशयं व्यञ्जयति, सहस्पदमुपकारित्वं च लक्षयत्तदति. शयं प्रतिपादयतीति अत्यन्ततिरस्कृतवाच्ये। अनयोस्तु त्रिविधसराभावात् संसृष्टि संमात्रम् । विरहोद्दीपकत्वं व्यङ्ग्यम् । रामपदं च सकलदुःखमाजनत्वं लक्षयत् 'तां विना जोविष्यामीति व्यायदेव विप्रलम्भ व्यनक्ति । एवञ्च-'राम' इति अर्थान्तरसक्रमित. वाच्याविवक्षितवाच्ययोः सङ्कस। एवमन्यदप्युदाहार्यम् । एतेषामेव विषयव्याप्त्यर्थमुदा. हरणान्तरानि कथ्यन्ते। पदगतार्थान्तरसमिताविवक्षितवाध्यध्वनिर्यथा- प्रियं च मृत्युं न लभे त्वदीपिसतं तदेव न स्यान्मम यावमिच्छसि । वियोगमेवेच्छ मनः ! प्रियेण मे तव प्रसादान भवत्वसौ मम ॥ अन्न ममे तिपदं भाग्यरहिताया इत्यर्थे सक्रमितम् । इदमेव वाक्यगतार्थान्तर- सङक्रमिताविवक्षितपाध्यध्वनेरुडाहरणम् । पदगतात्यन्ततिरस्कृताविवक्षितवाच्य. अवनिर्यथा- भुवि अमित्वाऽनवलम्बमम्बरे विहर्तुमभ्यासपरम्परापरा । महो! महावंशममुं समाश्रिता सकौतुक नृत्यति कातिनतकी । अन्न भ्रमणादिपदं स्वार्थत्यागेन व्यापकत्वलाकम् । इदमेव वाक्यगतात्यन्ततिर. - । - - ·राकागमसहिते चन्द्रालोके- - स्कृताविवक्षितवाच्यध्वनेरुदाहरणम्। 'अम्बरे विहर्तुमभ्यासपरम्परेति वाच्यस्य स्वार्थ. त्यागेन देवलोकव्यापकत्वलक्षकत्वम् । पदगतशब्दशक्तिमूलसंलक्ष्यक्रमवस्तुध्वनिर्यथा- पर्यतापनसरस्वदका लङ्कापुरीमप्यभिलाषि चित्तम् । कुत्रापि चेद्वस्तुनि ते प्रयाति तदप्यवेहि स्वाये शयालु ॥ अन 'सर्व मुलभ'मिति शाब्दशक्त्या "नललामः मुलमा हति वस्तु व्यज्यते । इद. मेव वाक्यगतताशवनेरप्युदाहरणम् । पदगतशब्दशक्तिमूलसंलक्ष्यक्रमालङ्कारक्ष्वनि- यथा- बाचं तदीयां परिपीय महीं मृद्वीकया तुल्यरसा स सः। तत्याज तो परपुष्टपुष्टे घृणां च वीणाकणिते वितेने ॥ अत्र 'घृणामिति शब्दशक्त्या व्यतिरेकालङ्कारः । इदमेव वाक्यगतशब्दशक्तिमूल. संलक्ष्यक्रमालङ्कारध्वनेकदाहरणम् । पदगतस्वतःसिद्धार्थशक्तिमूलो वस्तुना वस्तुध्वनि. यथा- कथाप्रसङ्गन मियः सखीमुखातणेऽपि तन्व्या नलनामनि श्रुते । दुतं विधूयाऽन्यदभूयताऽनया मुदा तदाकर्णनसज्जकर्णया । अत्र श्रवणादरवस्तुना ममोपमोगयोग्य' इति वस्तु व्यज्यते । पदगतताश. वस्तुनाऽलड्डारम्वनिर्यथा-'हमोयीत्यादि । अन्न स्वमुखशोमानिरीक्षणरूपवस्तुना उपमालारो व्ययः । मलङ्कारेण वस्तुध्वनिर्यथा- अस्मै कर प्रवितरन्तु नृपा न कस्मा. दस्यैव तत्र यदभुत् प्रतिभुः कृपाणः । दैवाद यदा प्रवितरन्ति न ते तदैव नेदंकृपाजनि कृपाणकरग्रहोय ॥ अन्न 'कृपाणः प्रतिभूरिति रूपकेण 'सकलरिपुपराभवः क्षणात्तः इति वस्तु यज्यते । अलङ्कारेणालङ्कारध्वनियंथा- शशंस दासीङ्गितविद् विदर्भजामितो ननु स्वामिनि ! पश्य कौतुकम् । यदेष सौधायनटे पटाञ्चले चलेऽपि काकस्य पदार्पणग्रहः । अन्न अननुरूपसम्बन्धकथनरूपविषमालङ्कारेण अप्रस्तुतप्रशंसोपमा च व्यज्यते । इदमेव वाक्यगतल्याप्युदाहरणम् । अत्रार्थः स्वतःसम्भवी । कविप्रौढोकिसिद्धार्थशक्ति. मूलो वस्तुना वस्तुध्वनियथा- दूरं गौरगुणैरहस्कृतिभृतां जैनाङ्ककारे चर- त्येतहोर्यशसि प्रयाति कुमुदं बिभ्यन्त्र निद्रां निशि। धस्मिल्ले तव मल्लिकासमनसा माल्यं मिया लीयते पीयूषनवकैतवाद तदरः शीतयुति स्वियति । भन्न अचेतनानामपि मयादिजननवस्तुना 'चमत्कार कीर्तिः कोतीवि वस्तु - - ·सतमा प्रयवः । व्यज्यते । इइमेव वाक्यगतस्यापि । तादृशवस्तुनालङ्कारो यया- अस्मिन् दिग्विजयोग्रते पति में स्तादिति ध्यायिनी कम्पं साविकभावमति रिपुक्षोणीन्द्रधारा धरा । अस्यैवामिमुख निपत्य समरे यास्यदि निजः पन्या मास्वति दृश्यते दिलमयः प्रत्यायमिः पार्थिवैः ।। अब कम्पादिवस्तुना 'एतल्य राज्ञो दिशि रतिं दृष्टा मनुद्दीपितमदनेवाऽरिधरणी जायत' इत्युत्प्रेक्षा व्यज्यते । इदमेव वाक्यगतस्यामि । अवोत्तराधे "निपत्योध्वं यास्यनिरिति विचित्रालङ्कारेण रिपूणामनिशूरत्वरुपवस्तु व्यापत हत्यलकारेण वस्तु. ध्वनिः । तादृशालङ्कारेणालङ्कारध्वनिर्यथा- एतदन्तिवलैविकोक्य निखिलामालिङ्गिता भुधं सध्यामानणसीम्नि जङ्गमगिरिस्तोमधमाधायिभिः । पृथ्वीन्द्रः पृथुरेतदुमसमरप्रेक्षोपनम्राऽमर- श्रेणीमध्यचरः पुनः क्षितिधरक्षेपाय धत्ते धियम् ॥ अन्न भ्रान्तिमदलङ्कारेण चपलातिशयोक्त्यकारः । इदमेव वाक्यगतल्यापि । पदगतकविनिबद्धवकृप्रौढोकिसिद्धार्थशक्तिमूलो वस्तुना वस्तुवनिर्यथा- शक्तिनिश्चिवाजेयं तव भुजयुगले नाथ! दोषाकरश्री. बन्ने पाश्वे सगैषा प्रतिवसति महाकुट्टनी खड्गयष्टिः । आज्ञेयं सर्वगा ते विलसति च पुरः किं मया वृद्धया ते प्रोच्येवेत्थं प्रकोपाच्छशिकरसितया यस्य कीत्या प्रयातम् ॥ मन कीर्तिप्रयाणरूपवस्तुना कीतेंगद्व्यापित्वरूपं बस्तु व्यज्यते । अत्रैव परि. करालङ्कारेण 'नेदं स्थानं मम वासयोग्यामिति वस्तु व्यज्यते । परिकरालङ्कारेणैव इतर. कामिनीवृत्तान्तप्रतीतिरूपसमासोक्त्यलङ्कारोऽपि व्यज्यते । आज्ञादीनां सर्वगतत्वादि. रूपवस्तुना अप्रस्तुताप्रशंसालङ्कारोऽपि व्यज्यत इति चतुर्णामपीदमेव । वाक्यमत. मपीदमेव । द्वादशविधा प्रबन्धगतो यथा गृधगोमायुसंवादे- अहं स्थित्वा श्मशानेऽस्मिन् गृगोमायुसङ्कुले । कालबहले घोरे सर्वप्राणिमयङ्करे ।। न चेह जीवितः कश्चित्कालधर्ममुपागतः । प्रियो वा यदि वा द्वेष्यः प्राणिनां गतिरीहशी। इति दिवा प्रभवतो गृध्रस्य वाक्यम् । अत्र पुरुषविसर्जनरूपवस्तु व्यङ्ग्यम् । मादित्योऽयं स्थितो मूढाः ! स्नेहं कुरुत साम्प्रतम् । बहुविघ्नो मुहूर्वोऽयं जीवेदपि कदाचन ॥ ममुं कनकवर्णाभं बालमप्राप्तयौवनम् । गृध्रवाक्यात्कथं मूढास्त्यजध्यमविशडिताः ॥ 1 - ·एहकाममलहिले चन्द्र लोहे- - इदं रात्रौ प्रभवतो गोमायोच्दिन् । रानौ विर्जन ब्यम् । एवमलङ्कारादि- व्यञ्जकाः प्रबन्धाः स्वयमूहनीयाः । अस्फुटक्रमः पदैकदेशगतोऽनेकविधः। प्रकृतिप्रत्ययो. पसर्गनिपातादिरूपपदैकदेशस्यानेकत्वात् । यथा- जयति ललाटकटाक्षः शाशिमौले. पक्षालः प्रियाप्रणतो धनुषि स्मरेण निहितः सकण्टक केतकेषुरिव ॥ अन्न जिधातोःवामा व्यङ्गया । यथा- न्यक्कारो ह्ययमेव मे यदरस्तनाप्यसौ तापसः सोऽप्यत्रैव निहन्ति राक्षसमटान जीवत्यहो! रावणः । धिग धिक शक्रजितं प्रबोधितवता किं कुम्भकर्णेन वा स्वर्गग्रामटिकाविलुण्ठनवृथोच्नैः किमेभिर्भुजैः ॥ 'भन्नेविसर्वनाम्नः (अशक्यत्वम् ?), अश्या इति बहुवचनस्य, 'निहन्ति जीवतीति तिप्रत्ययस्य, 'अहो' इत्यव्ययस्य, ग्रामटिकेतिकरूपतद्धितल्य, भुजैरिति बहुवचमस्य, 'एवेति मिपातस्य, 'प्रबोधितवते'त्युपसर्गल्य च व्यजकत्वं सहृदयकवेद्यम्। एवमन्या. न्यप्युदाहर्तव्यानि । यत्तु काध्यप्रकाशे-'किं मन्ये विहरिष्यसे' इत्युत्तमपुरुषस्य प्रहास- व्यञ्जकत्वमुक्तम्, तत् 'प्रहासे च मन्योपपदे मन्यतेरुत्तम एकवच्चेत्यानुशासनिकाकि. ग्रहेण शक्त्यैव तदर्थबोधाञ्चिन्त्यम् । वर्णनिष्ठं स्वनानिष्टं च रसादिव्यजकत्वं रीति. निरूपणेन वृत्तिनिरूपणेन च स्पष्टम् । वाक्यमानिष्ठत्वादेकविधः शब्दार्थोभयशकि- मूलध्वनियंथा- राज्ञमस्य शतेन कि कलयतो हेति शतघ्नी, कृत लक्षभिदो, भव जयतः पमानि पौरलम् । कतु सर्वपरच्छिदस्तदपि नो शक्यं पराधेन वा तत्सङ्ख्यापगर्म विनास्ति न गति: काचिदू बतैतद्विषाम् ॥ अत्र 'सङ्ख्यापगम इव सङ्ख्यापगमा इत्युत्प्रेक्षा व्यङ्गया । तदेवमेकपश्चाशदो ध्वनिः । ननु रसानां नवत्वात् शृङ्गारस्य संयोगविप्रयोगरूपतया द्विविधत्वात संयोग. स्यालिङ्गनचुम्बनादिरूपत्वेन विप्रलम्भस्य अभिलाषादिरूपत्वेनाऽनेकविधत्वात्तयोरपि विभावानुभावव्यभिचारवैचित्र्येण नायिकानायकयोरुत्तममध्यमाधमप्रकृतित्वेन देश. कालावस्थाविभेदेन च एकस्यैव रसस्याऽऽनन्त्यात्सर्वगणनायाः कर्तुमशक्यतया कथ. मेकपञ्चाशदिति चेन्न । रसध्यमित्यादिव्यापकरूपेण तदभिधानादिति सम्प्रदायः । संसृष्टियथा- स्वया जगत्युचितकान्तिसारे यदिन्दुनाऽशीलि शिलोवृत्तिः। मारोपि तन्माणवकोऽपि मौलौ स यज्वराज्येऽपि महेश्वरेण । मात्र इच्चितकान्तिसार इति शिलोच्छवृत्तिरिति चात्यन्ततिरस्कृतवाच्ययोः - ·नमो नयख। 1. । संसृष्टिः । सङ्करो त्रा- संसारसिन्धावनु भन्दा मान जाने तक लानः . बिम्बानुबिना हि विहाय धानुन जानु हटाऽतितरूपतिः । अत्र उपमालङ्कारध्यनिरसम्बन्यो मन्दम्यूद्धम् ॥३-१२॥ वक्तृम्यूतं बारयितुं ब्याक वक्तुरभीतितम् । स्वाङ्कुरिनमतदू समुच्छ्वयि गिर । १३ ।। वक्तृस्यूतमिति । बक्तबोधयितुमानितं ययय तक्तम्यूतम् । पर्व तात्पर्याविषयभूतं शब्दादेव सहृदयः प्रलाय बदल्या कुरितनित्यर्थः । व्यङ्गा विधा, वक्तृतात्पर्यविषयभूतं तदावेषभुतं च । आई 'गङ्गायां वोष इत्यादौ शैत्यादि । अन्यथा अवाचकशब्दानुश्पत्तिः। द्वितीयन् 'मस्तं गतः सवित'त्यादी लपत्नप्रत्यव. स्कन्दनावसर इति, अमिलस्गरम्यतामिति, प्राप्तप्रायस्ते प्रेयानिति, कर्मकरणा- निवर्ततामिति, सान्थ्यो विधिपक्रम्यतामिति, दूरं मा गा इति, सुरभयो गृहं प्रवे. श्यन्तामिति, सन्तापोऽधुना न भवती ते, धियवस्तूनि सहियन्तामिति, नागतोऽद्य प्रेयानित्यादिनानार्था अतात्पर्यभूताः स्वशब्दानभिषया वक्तृबोव्यादिविशेषेण प्रती. विपथमवतरतो व्यङ्गया एवेति भावः ॥ १३ ॥ बोधचातुर्विध्येन वकृस्यूतं चतुर्विधमित्याह सालोकेन- कश्चित्साधारणः कश्चिदामन्त्र्य प्रतियोषितः । कश्चित्तटस्थः कश्चिच बोधितप्रतिबोधितः ॥ १४ ॥ इत्येवं बोद्धृवैचिच्या वस्यूतं चतुर्विधम् । कश्चिदिति । साधारण आलङ्कारिकोऽनालङ्कारिकश्च । तद्वोऽयं व्यङ्ग्यम् । इदमेव अगूढव्यङ्यमिति काव्यप्रकाशेनोक्तम् । यथा- दिशि दिशि गिरिमावाणः स्वां वमन्तु सरस्वती तुलयतु मिथस्तामापातस्फुरध्वनिडम्बराम् । स परमपरः क्षीरोदन्वान् , यदीयमुदीयते मयितुरमृतं खेदच्छेदि प्रमोदनमोहनम् ॥ मन्त्र गर्वाविष्कारो व्यङ्ग्यः सर्वजनबोध्यः । आमन्त्रय प्रतिबोधित इति, सम्बोध्य इत्यर्थः । तेन सम्बोध्यबोध्य व्ययं द्वितीयम् । यथा- कौमारमारम्य गणा गुणानां हरन्ति ते भैमि ! दिशामधीशान् । सुराधिराज सलिलाधिपं च हुताशनं चार्यमनन्द च ॥ अत्र अभिलाषो व्यायः सम्बोध्यदमयन्तीनिष्ठः। तटस्थ इति, सम्बोध्यातिरिक्त इत्यर्थः । तद्वोध्यं व्यङ्गय तृतीयम् । यथा- दमस्वपश्चिसमवेत्य हासिका जगाद देवीं कियदल्य वक्ष्यसि । - ·१४८ राकागमसहित चन्द्रालोके- - भण प्रभूतैर्जगति स्थितेर्गुणैरिहाप्यते सङ्कटवासयातना । अत्र निर्गुणत्वं व्यङ्गन्यम्, तञ्च सम्बोध्यातिरिक्तराजनिष्ठम् । बोधितप्रतिबोधित इति। सम्बोध्यप्रतिबोधितपुरुषनिष्ठमित्यर्थः । यथा- दिशि दिशि परिहासगूढगर्भाः पिशुनगिरो, गुरुगञ्जनं च ताहा । सहचरि ! हरये निवेदनीयं भवदनुरोधवशादयं विपाका ॥ अत्र उपालम्मो व्यङ्गया, सच बोधितसखीप्रतिबोध्यहरिनिष्ठः ॥ १४ ॥ स्वाकुरितस्य द्वैविध्यमाह- उपेक्षानिहवाभ्यां च द्विधा स्वाङ्कुरितं मतम् ॥ १५ ॥ उपेक्षेति । वक्नुपेक्षाविषयं वक्तृनिकवविषयं चेत्यर्थः । यथा- भम धम्मिा वीसद्धो सो मुणओ अज्ज मारिभो देण । गोलाईकच्छकुडंगवासिणा दरिमसीहेण । अत्र गोदावरीतीरे सिंहोऽस्तीति तत्रार्य मा गच्छास्विति व्ययम् । तद यद्यपि वस्तृतात्पर्यविषय, तथापि 'तन्मदीयं सङ्केतस्थानमिति व्यङ्गय मुपेक्षाविषयं सहृदयकवेयं । निहविषयं यथा- अह पिङलं जलकुंभ घेवण समागदम्मि सहि तरिमं । समसेससलिलणीसासणीसहा वीसमामि खणं ॥ अत्र सरतनिझवो व्यङ्गया । तन्न निकवविषयं सरतमालङ्कारिकैकवेधं वक्तृतात्पर्य. विषयभूतं चापातमिति । अन्ये वेवं व्याचक्षते-साधारणः वक्तृतात्पयानभिज्ञः । यथा 'गतोऽस्तम इत्यादौ वक्तृतात्पर्याविषयस्यापि बोधः । नरबराब्जभुवामिव यावता भवति यस्य युगं यदनेहसा । विरहिणामपि तदू स्तववक्षणमितं न कथं मणितागमे । अन क्षणविलम्बो दुःसोढ' इति व्यङ्गयस्य आमन्त्र्य प्रतिबोधिता सखी बोबारा वटस्यत्वं च-प्रयोज्यभिन्नत्वे सति तात्पर्यज्ञत्वम् । यथा- जोल्लेह अणोजमना असा मं घरमरम्मि समलम्मि। खणमेजह संझाइ होह णव होइ वीसामो ॥ अत्र सखी प्रति वदन्त्या कयाचित् सन्ध्या सङ्केतकाल उक इति तटस्थो बोद्धा । बोधितप्रविबोधितस्तु- प्राणेश विज्ञप्तिरिय मदीया तव नेया दिवसाः कियन्तः । न वासयोग्यस्थितिरेष देशः कला हिमांशोरपि तापयन्ति ॥ मन नायिकाबोधितवका प्रतिबोधितो नायको बोद्धा । यद्वा, साधारण-अप्रयो. न्यत्वे सति प्रतिपाषः । यथा- हुम्भ गृहीत्वा विपुलं सत्वरं समुपागता। अमस्वेदनिराखाय विनमामि सवि! क्षणम् ॥ - ·सप्तमो मयूखः १४७ - अत्र सखी प्रतिपाद्यापि न प्रोज्या! आमन्त्र प्रतिवाधितो नीचः । यथा- त्वं दृति ! निरगाः कुन्न पायको गृहम् । किंशुकाभरणं देहे दृश्यते अनकन्यथा :: मत्र दूत्यादि यो बोद्धा ! हवल्या र निमज्या : यथा- गृहोपकरणे सर्व ध्याता शश्य दिनन् । सध्यायां मम विश्रामः शिवति बना अन्न सङ्केतकालका निचोज्या दमः ! बाचित प्रतिबोधितस्नु उच्चो नियोज्यः । उक्कमेवोदाहरणम् । तेन वक्तृतात्पर्य विषयीभूतव्यङ्गय योद्धृभेदेन भिन्नमित्याशयः । स्वाकुरितस्यापि वैविध्यमाह-उपेक्षानिक्षत्राभ्यां च द्विधा स्वाकुरितं मतम् ।। गूढमगढ़ चेत्यर्थः । गूढत्वं काव्यार्थभावनापरिपक्क(बुन्द्रि)विभवमात्रवेद्यत्वम् । अगूढत्वं स्पष्टतया सर्वजनवेधत्वमित्यर्थः । आधोदाहरणं मुखं विकसिते'त्युक्तम् । द्वितीयं यथा- प्रश्न सैव किल सैव गहुयी सैव गीहरसि व भूमिका । अद्य तदनुकूलयन्ति नो बाल्यमन्यमिलिताः प्रजा हवन अत्र असम्बन्धो व्यङ्ग्यः, स स्फुट एव ॥ १६ ॥ निडवल्यानेकरूपतामाह-- भूतादिकालभेदेन निहवः स्यादनेकधा । अनेनापि प्रभेदेन व्यक्तिवल्ली चिजम्भते ॥ १६ ॥ भूतादीति । भूतगोपनं भाविगोपनं वर्तमानगोपन च । त्रितयमपि यथा- श्वभूः अध्यतु निर्दिशन्तु सुहृदो निन्दन्तु वा यातर. स्तस्मिन् किन्तु न मन्दिरे सखि ! पुनः स्वापो विधेयो मया । आखोराक्रमणाय कोणकुहरादुत्फालमातन्वती मार्जारी नखरैः खरैः कृतवती का कां न मे दुर्दशाम् ॥ अत्र भूतभविष्यद्वर्तमानहरतगोपन व्यङ्ग्यम् । लक्षणामूलव्यानाभेदानुपसंहरति- अनेनेति। अनेन लक्ष्यार्थव्यङ्ग्यभेदेन, व्यक्तिवल्ली लक्षणामूलव्यानाभेदा इत्यर्य:॥१६॥ शकिमूलव्यञ्जनामाह- नानाप्रभेदा नियताः कचित्प्रकरणादिना । अर्थेऽर्थमन्यं यक्ति तद्वाच्यव्यङ्ग्यामिष्यते ॥ १७ ॥ नानेति । नानाप्रभेदा नानार्थाः प्रकरणादिना कचिदर्थे नियता एकार्थवाचकत्वेन ज्ञाताः। तैः अन्यार्थप्रतिपत्तिः शक्तिमूलव्यन्जनयैव । शविलक्षणयोरसम्भवादिति भावः । आदिपदेन, संयोगो विप्रयोग साह विरोधिता - ·१५० राकागमाहते चन्द्रालोके- । अर्थः प्रकरणं लिङ्ग शब्दस्यान्यस्य सनिधिः । सामर्थ्य मौचिती देवः कालोऽभिनय एव च । व्यक्ति स्वरच शब्दार्थस्याऽनवच्छेदहेतवः ।। शब्दार्थस्य नानार्थकशब्दार्थस्य अनवच्छेदे अनियमेन बाधे सति एते नियमहेतव इत्यर्थः । यथा-'सशङ्खचको हरिरिति शङ्खचक्रसंयोगेन विष्णुहरिपदार्थः । 'अशङ्खचक्रो हरिरिति वियोगेनेन्द्रः। रामलक्ष्मणाविति साहचर्येण दाशरथिः। 'अहिनकुलमित्यत्र विरोधितया नकुलः पशुः । 'स्थाणु मज भवच्छिदे' इत्यत्र सामर्थ्यात् शिवः । सैन्धव. मानये त्यत्र भोजनादिप्रकरणालवणादि। 'मिन मातीति नपुंसकलिङ्गात्सहृत् । "मित्रो भातीति पुंलिङ्गादविः । 'पुरारातिदेव' इत्यत्र पुरारासिसानिध्याद्देवपदेन शिवः । 'मधुना मत्तः कोकिला इति सामान्मधुर्वसन्तः । 'पातु वो दिनमुखामित्यन्त्र मुखं प्रारम्भः । 'गगने भाति चित्रमानुरिति सूर्यः । 'निशि भाति चित्रभानुरित्यग्निः । 'एतावन्मात्रस्तनीत्यत्र हस्तादिचेष्टया स्तनादीनां कमलकोरकायाकारत्वमेताव- न्मानपदार्थः । स्वरो द्विधा, काकुरूप उदातादिरूपश्च । 'जानन्ति ते किमपी'त्यादौ काका अज्ञानरूपार्थः । 'इन्द्रशर्वर्धस्वेत्यादौ द्वितीयेन बहुमोशः । द्वितीयस्तु हे एव न काव्ये । व्यकिः प्राकट्यम् । 'कुपितो मकरध्वजा इत्यत्र कुपितपदल्याभि. व्यकिरर्थः । अर्थसामथ्यौचितीनां भेदं नाकलयामः । अन संयोगादिनाऽभिधानिय- त्रणे सत्यान्तरे शक्त्यसम्भवामुख्यार्थबाधासम्भवेन लक्षणाया अध्यसम्भवात् वत्प्रतीतिय॑ामयैवेत्याशयः । यथा- यथावदस्मै पुरुषोत्तमाय तां स साधु लक्ष्मी बहुचाहिनीश्वरः । शिवामथ स्वस्य शिवाय नन्दनों ददे पति सर्वविदे महीभृताम् ॥ अत्र प्रकरणेन शाक्त्या भीमबोधोतरं व्यञ्जनया सागरहिमालययोबोधः ॥१॥ महादेवः सत्रप्रमुखमखविद्यैकचतुरः सुमित्रा तद्भक्तिप्रणिहितमतिर्यस्य पितरौ । मयूखस्तेनासौ सुकविजयदेवेन रचिते चिरं चन्द्रालोके महति मुनिसङ्ख्य: मुखयतु ॥ १८ ॥ इति श्रीपीयूषवर्षपण्डितजयदेवकृते चन्द्रालाकालङ्कारे ध्वनिनिरूपणाख्यः ससमो मयूखः । विशेश्वरापराख्येन गागाभट्टेन धीमता । चन्द्रालोकस्य विवृतिर्मयूखे सहमे कृता । इति मीमांसकगागाभट्टकृतचन्द्रालोकटीकायां सक्षमो मयूखः । - ·अष्टमा मयूखः। - व्यञ्जनावृत्तिनिरूपगोपस्थितव्यमयभेदन व्यक्षकध्वनिभेद निरूप्य तत्प्रसङ्गेन भवनिगुणीभूतव्यङ्ग्यलक्षणपूर्व मध्यमकाव्यभेदानाह- यदव्यज्यमानं मनसः स्तमित्याय स नो ध्वनिः । अन्यथा तु गुणीभूतव्यङ्गयमापतति त्रिधा ॥१॥ यदिति । येन काव्येन व्यज्यमानं व्यञ्जनया प्रत्यायितं व्ययं मनसः स्तमित्याय भाभावाय भवति । 'स्तिन आदीमावाति धातः । आद्रीभावादु ध्वनिः । इदमुपलक्षणं विस्तारादीनां तज्जनकं भवति । आहादजनकमिति यावत् । स इति विशेषेण मिशः । तस्काव्यं अनि: उत्तमकाव्यम् । विशेष्याभिप्राय पुल्लिङ्गम् । पत्र ध्याय वाध्यार्थापेक्षया चमत्कारजनक स ध्वनिः । अन्यथा व्यायस्य बम स्कारजनकत्वामा गुणीभूतव्यङ्गयरूपं मध्यमकाव्यं वक्ष्यमाणभेदैस्त्रिधेत्यर्थः । अस्य भेदाः पूर्वमुक्ताः । अयमाशय:-सव्यङ्गयमेव काव्यम् , न व्यङ्गयरहितम् । तद्वयलय प्राधान्येन प्रतीयतां वस्त्वादिगुगत्वेन धा प्रतीयतामित्यत्र नाग्रहः । परन्तु यन्त्र चमत्कारजनकमपि रसादिव्यङ्गय प्रकरणाद्यनुरोधेन वस्त्वादिगुणत्वेन प्रतीयते, तत्र चमत्कारख्याऽस्थायितया अनास्वायत्वेन मध्यमकाव्यत्वम् । यथा- मुदतीजनमज्जनापितैघुसणैर्यत्र कषाषिताशया । न निशाखिलयापि वापिका प्रससाद अहिलेव मानिनी ॥ . इत्यादौ रसादेनंगरीवृत्तान्तवस्तुमानेऽङ्गत्वम् । यत्र तु प्रधानभूल, तमोत्तम काव्यत्वम् । यथा वक्ष्यते । तदुक्का- प्रधानगुणभावाभ्यां व्यङ्गयस्यर्थ व्यवस्थिते । उभे काव्ये, तदन्यद्यत् तच्चित्रममिधीयते । इति । काव्यप्रकाशस्तु-"सव्यत्यमेव काव्यमिति न नियमः । अध्यङ्गथेऽपि काव्यव्यवहारात् । अतोऽव्यङ्ग्यचित्रादीनामपि काव्यतयोत्तममध्यमाधमभेदेन त्रिविधं काव्यमित्याह । चण्डीदासस्तु-"उत्तमाधमभेदेन काव्यं द्विविधम् । प्रकरगाधनुः रोधेनेतराङ्गत्वेन प्रतीयमानस्यापि रसादेय॑यस्य पूर्वमास्वायत्वेन प्रतीतस्य बाधा. ऽयोगा"दित्याह । उत्तमं यथा- कस्याश्चिद गुणिना चिरं हृदि सता त्वक्षसः समात् पाटीरद्रवपडिलस्य झटिति स्वीयो विमुक्को गुणः । तच्चिन विगुणेन तेन भवतः सर्वेऽपि ते ते गुणा: श्रीमद्वाजबहादुरेन्द्र ! भवतः स्पष्टीक्रियन्तेऽधुना ॥ मन्त्र खडितावास्ये त्वदूरदयचन्दनावलमहारमणिबिम्बमालया व्यज्यमानसम्मो. - ·१५२ राकागमसहिते चन्द्रालोके- ~~~~. Jun-ONA गस्य रानिवृत्तान्तस्य वाच्यापेक्षया चमत्कारजनकत्वात् । यथा चा- इतस्त्रसद्विद्रुतभूभृदुज्झिता प्रियाऽथ दृष्टा वनमानवीजनः । शशंस पृष्टाऽभुतमात्मदेशज शशित्विषः शीतलशीलता किल । अत्र व्यज्यमानो वियोगश्चमत्कारजनकः ॥१॥ तत्र व्यङ्ग्यस्याऽष्टविधत्वेन मध्यमकाव्यस्याऽष्टविधत्वस्य अगत्यादिना वक्ष्य. माणस्वात्तदुपोद्याततया मगूढस्वस्थ त्रैविध्यमाह- व्यक्त एव कचिद् व्यङ्गयः कचिदर्थस्वभावतः । कचिच्चारुतरस्याग्रे स विमुञ्चति चारुताम् ॥ २॥ ध्यक्त इति । व्यका प्रकटो वाध्य एव व्यङ्गया। पाध्यान्यथानुपपतिलभ्यो द्वितीया । वाच्योऽर्थों व्यङ्गयापेक्षया चमत्कारजनकस्तृतीयः । एवमगूढव्ययस्य त्रैविध्यमित्यर्थः । अत्र चमत्कारजन रसव्यक्षकत्वम् । यत्र व्यङ्गयोऽर्थो वाच्यसह- कारभावेन रखध्यक्षकस्तत्र व्यङ्गयस्य परमुखनिरीक्षकतया धाच्यापेक्षया अचाहत्वेन गुणीभूतन्यङ्गयस्वामिति काव्यप्रकाशः । एवञ्च, व्यञ्जनामूलव्यञ्जनायामेव ता. भेदापत्या शक्तिलक्षणामूलव्यञ्जनायां गुणीभूतव्यङ्गयभेदो न स्यादिति ध्येयम् । एतस्सोदाहरणमाह- अगूढं कलयेदर्थान्तरसङ्क्रमितादिकम् । विस्मृतः किमपानाथ ! स त्वया कुम्भसम्भवः ॥ ३ ॥ अगूढमिति। अर्थान्तरसस्क्रमितवाच्यमत्यन्ततिरस्कृतवाच्य लक्षणया पदाक्ति मूलसंलक्ष्यक्रम च व्यङ्ग्यमगूढं स्फुट कलयेत् ज्ञापयेदिल्यर्थः । त्रिविधस्याप्युदाहरणं विस्मृत इति । अत्र कुम्मसम्भवपदेनाऽत्यन्ततिरस्कृतवाध्येन समुद्रपातृमुन्यर्थ कम, त्वये तिपदेन अर्थान्तरसक्रमितवाच्येन तत्सामर्थ्यज्ञानर्थ केन, 'अपांनाथेत्यनेन 'जड. नाथेति शब्दशक्तिमूलानुरणनेन, 'विस्मृत' इति अर्थशक्तिमूलानुरणनेन च स मुनिस्त्वां पास्यति तस्माद्विभेतव्यमिति व्यङ्ग्यम् , तच्च स्फुटम् । यथा वा- मन्दाकिनीनन्दनयोविहार देवे वर देवरि माधवे च । श्रेयः त्रियां यातरि यच्च सख्यां तच्चेतसा भाविनि ! भावयस्व ॥ अत्र व्यङ्गयस्येन्द्रवरणस्य देवे वरे इत्यनेनोक्ततया अगूढत्वम् । वाच्या यथा नुपपत्तिलभ्यव्यङ्गय यथा- निःशेषच्युतचन्दनं स्तनतट निर्मष्टरागोऽधरो नेने दूरममन्जने पुलकिता तन्वी ववेयं तनुः । मिथ्यावादिनि ! दूति! बान्धवजनस्याज्ञानपीडागमे ! वापी स्नातुमितो गतासि, न पुनस्तस्याधमस्यान्तिकम् ॥ अत्र जात्यधमत्वासम्भवेर दूतीसम्भोगरूपमेवाधमत्वं फलतीत्यन्यथानुपपत्ति.

·अष्टमो मयूखः ! लभ्यः सम्भोगः । अचारुम्याय यथा- सूक्ष्मे बने धकेशपाशे लिपत्य निरूपन्दतरीभवद्याम् । तत्रानुबन्ध न विमोच्य गन्तुमपारि तल्लोचनखानाभ्याम् ॥ अत्र सादरावलोकन व्ययम् , तद् वायरूपकायपेक्षया अचार ॥ ३ ॥ अपरस्य रसादेश्वेदङ्गमन्यद रमादिकम् ! हा ! हा ! मत्कुचकाश्मीरलिप्तं भिन्नमुरः शरैः ॥ ४ ॥ अपरस्येति । आदिना भावादिग्रहणम् । “हाहेति रणे पतिने कान्ने कल्याश्चि. दुक्तिः । अन्न व्यग्यकारस्य करणाङ्गत्वम् । एतस्योदाहरणान्तराणि रसवत्प्रेयऊर्ज. स्व्यलकारकथने उक्तानि। वाच्यसिध्यङ्गमाह- तथा वाच्यस्य सिद्ध्यङ्गं नौरों वारिधेर्यया । संश्रित्य तरणिं धीरास्तरन्ति व्याधिवारिधीन ॥५॥ तथेति । वाच्यार्यप्रतीतेरङ्गमुपपादको व्यग्योऽों यत्र, तदपि मध्यमका. व्यम् । अदाहरति-संश्रित्येति । अत्र प्रकरणेन सूर्य नियतस्तरणिशब्दो न नौकावाचका, किन्तु व्याकः । स च व्यग्यो नौकारूपोऽर्थो वाच्यस्य रूपकस्योपपादकः । इदमेव स्पष्टयति-नौरर्थ इति । नौरूपो व्यङ्ग्योऽर्थो वाव्यस्य वारिधिसम्बन्धिरूपकस्यो। पपादक इत्यर्थः । यथा वा- तथाभूतां दृष्ट्वा नृपसदसि पाचालतनयां वने व्याधैः सा मचिरमुषितं वल्कलधरैः । विराटल्यावासे स्थितमनुचितारम्भनिभृतं गुरुः खेदं खिन्ने मयि मजति नाथापि कुरुषु ॥ मन्त्र ध्वनिविकारेण काका 'मयि न योग्यः खेदस्तादृशक्लेशहेतुषु कुरुषु योग्यः खेद' इति व्यज्यते । तेन व्यङ्ग्येन प्रश्नरूपवाक्यार्थस्य सिद्धेमध्यमकाव्यत्वम् । अन्यथा प्रश्नानुपपत्तेः । एतेन काकुसहकारेण प्रश्नरूपवाक्यार्यस्य मयि न योग्यः खेदः कुरुषु योग्यः खेद' इत्येताहवार्थव्यञ्जकत्वादुत्तमकाव्यत्वं काव्यप्रकाशोतमपास्तम्। न च धीरोदात्तनायकवाक्यस्य विपर्ययावसाननैयत्येनाऽनुचितत्वप्रतीतिरिति वाच्यम् , गुरुत्वेन तत्कायें तत्प्रतीत्ययोगात् ॥ ५॥ अस्फुटव्यङ्ग्यमाह- अस्फुटं स्तनयोरत्र कुडमाक्तं स्तनद्वन्दं मानसं मम गाहते ॥ ६ ॥ अस्फुटमिति । अस्फुटत्वं विलम्बेन प्रतीयमानत्वम् । तदेव स्पष्टयति-स्तनयो. २० कोकसादृश्यवन्मतम् ।

·१५४ राकागमसहिते चन्द्रालोके- - रिति । अन्न कुडकुमाकमिति काव्ये कोकसादृश्यरूपं व्यायमस्फुटमित्यर्थः। यथा वा- रामचन्द्रवदनेन चन्द्रमा निर्जितः किसु कथासरोरुहाम् । रामपादकमलेन विद्रुमः, पल्लवस्य तुलनापि कीदृशी ॥ अन्न समुद्रोत्पन्नजेतुस्तडागोत्पन्नजये कियान् श्रम इति चन्द्रपदेन सागरजवं व्यायमस्फुटम् ॥६॥ सन्दिग्धं व्यङ्ग्यमाह- सन्दिग्धं यदि सन्देहो दैांद्युत्पलयोरिव । सम्माप्ते नयने तस्याः श्रवणोचंसभूमिकाम् ॥ ७ ॥ सन्दिग्धमिति । देादि चोत्पलं चेति द्वन्द्वः । उत्पलपदेनात्पलसाहश्यम् । तेन श्रवणोत्तसभूमिकां गते इत्यनेन देोत्पलसादृश्ययोः कस्य प्राधान्येन व्यङ्गयत्व. मिति सन्देह इत्यर्थः ॥ ७ ॥ तुल्यप्राधान्यमिन्दुत्वमिव वाच्येन साम्यभृत् । कान्ते ! त्वदाननरुचा म्लानिमेति सरोरुहम् ॥ ८॥ तुल्येति । वाच्योऽर्थो व्यङ्ग्येनार्थेन यन्त्र चमत्कारकारित्वामुल्यप्रधानः, तत्तुल्य. प्रधानमित्यर्थः । कान्त इत्युदाहरणे इन्दुत्वं व्यङ्ग्यम् । तत्पबुजपराभवरूपवाच्येन तुल्यम् ॥ ८॥ असुन्दरं यदि व्यङ्गयं स्याद्वाच्यादमनोहरम् । सरस्यामीलदम्भोजे चक्रः कान्तां विलोकते ।। ९ ।। प्रसुन्दरमिति । यत्र वाच्या व्यायमचमत्कारकारि, तदसन्दरमित्यर्थः । उदाहरणं 'सरसीति' । आमीलन्ति सङ्कुचन्त्यम्भोजानि यस्मिन्निति विग्रहः । अत्र भावी विरहो व्यङ्गया, तदपेक्षया निरीक्षणमेव चमत्कारकारीति भावः ॥९॥ काकाक्षिप्तव्यमय मुदाहरणेनैव दर्शयति- काकुत्स्थं प्रणतोऽम्भोधिरय माद्यतु रावणः । काकुत्स्थमिति । 'अध माद्यतु रावण' इति काका 'मदोऽग्रे गमिष्यतीति ध्यज्यते । अद्य मदो गमिष्यतीति व्यायं काक्वैवाक्षिप्तमिति भावः (१)। मध्यमकाव्यभेदानुपसंहरति- इत्यष्टया गुणीभूतव्यङ्गमङ्गीकृतं बुधैः ॥ १० ॥ इत्यष्टधेति । अत्रापि वस्त्वलडारव्यग्यसकुरसंसृष्टयादिमिरुत्तमकाव्यवद् भेदा था। तदुक्का- स गुणीभूतव्यङ्ग्यः सालङ्कारैः सह प्रभेदैः स्वः। (१) वाक्यमिदं ख-पुस्तके नास्ति । ..

·नवमो मयूखः। -- सङ्करसंवृष्टिभ्यां पुनरप्युयोतते बहुधा । इति । अन्न यदा तु वस्तुमानणालङ्कारो व्यङ्ग्यस्तत्र वस्त्वपेक्षयाऽलङ्कारस्य चम- त्काराधायकत्वावश्यम्भावान्न गुणीभूतव्यमयता, किन्तु ध्वनित्वमेवेल्यवधेयम् ॥१०॥ महादेवः सत्रप्रमुखमखवियुकचतुरः सुमित्रा तद्भक्तिप्रणिहितमतिर्यस्य पितरौ मयूखस्तेनासौ मुकविजयदेवेन रचिते चिरं चन्द्रालोके महति वसुसङ्ख्यः सुखयतु॥ ११ ॥ इति श्रीपीयूषधर्षपण्डितजयदेवकृते चन्द्रालोकालडारे गुणीभूतव्यङ्ग्यनिरूपणनामाष्टमो मयूखः । विश्वेश्वरापराख्येन गागाभट्टेन धीमता । चन्द्रालोकस्य विवृतिर्मयूखेऽष्टमिते कृता । इति मोमांसकगागाभट्टविरचितचन्द्रालोकटीकायां राकागमाख्यायाम अष्टमो मयूखः । नयमो मयूखः। . - शब्दवृत्तिव्यञ्जनानिरूपणेन स्मृतध्वनिगुणीभूतव्यङ्ग्यभेदानिरूप्य, यत्प्रसक्त्या यो विचारस्तत्समातौ स एव बुद्धिस्थो भवतीति स्मृतशब्दवृत्तिप्रसङ्गेन लक्षणां निरू पति- मुख्यार्थस्याविवक्षायां पूर्वाऽर्वाची च रूढितः । प्रयोजनाच्च सम्बन्धं वदन्ती लक्षणा मता ॥ १॥ मुख्यार्थस्येति । मुख्यार्थस्याविवक्षा लक्षणाबीजं वदता मुख्यार्थबाधस्य लक्षणा. बीजत्वं निरस्तम् । अर्थान्तरसङक्रमितवाच्येऽन्वयानुपपत्तिरूपमुख्यार्थबाधाभावेऽपि अविवक्षारूपतात्पर्यानुपपत्तिसम्भवात् । एवञ्च वेदे न्यायानुगृहातेश्वरतात्पर्यानुप. पत्तिलक्षणाबीजम् । अत एव न शाब्दबोधमात्रे तात्पर्यज्ञानस्य हेतुता, किन्तु लाक्ष- णिकशाब्दबोध एवेति । इदमवधेयम्-लाक्षणिकपदं नानुभाविकम् , वाक्यार्थानुभवे शक्तिज्ञानस्यव हेतुत्वात् । वृत्तित्वस्य शकिलक्षणान्यतरत्वेन गुरुवया वृत्तिज्ञानस्य हेतुत्वे गौरवात् । तादृशपदघटितवाक्यस्थळे शकपदानामेवानुमावकत्वसम्भवात् । नच वत्र सर्वागि लाक्षणिकानि पदानि तत्र कथं बोध इति वाच्यम्, शाकसुविमकित एव तद्बोधात् । तदभावे तु न शाब्दबोध:, किन्तु पदार्थस्मरणमात्रमिति दिक् । सम्बन्धं वदन्तीति लक्षणास्वरूपम् । शक्यार्थसम्बन्धप्रतिपादिका शब्दवृत्तिलक्षणे.

·१५६ राकागमसहिते चन्द्रालाके- । त्यर्थः । काव्यप्रकाशे तु-'मुख्यतावच्छेदकधर्मभिन्नधर्मावच्छिन्नबोधजनिका पुरुषे. च्छा लक्षणा, तेनेश्वरेच्छारूपशक्तितो भेदः इत्युक्तम् । सा द्विधा पूर्वा अर्वाची । पूर्वा निरूढिलक्षणा प्रयोजनप्रतीत्यनुद्देश्यका । अर्वाची प्रयोजनवती तात्पर्यविषय. प्रयोजनप्रतीत्युद्देश्यकेत्यर्थः । यथा, जातिवाचिनो घटादिपदस्य व्यक्ती निरूढलक्षणा । 'कलिङ्गः सिंहृतीस्यादौ देशवाचिनः पुरुषे, उभयत्र प्रयोजनाभावात् । 'गङ्गायां घोष, इत्यादौ चैत्यपावनत्वादिप्रतीतिप्रयोजनिका । अत्र घटादिपदात स्वाश्रयाकाशो- पस्थितेस्तन्त्र लक्षणावारणाय रूतितः प्रयोजनाच्चेत्युक्तम् ॥ १ ॥ लक्षणीयस्य शब्दस्य मीलनाऽमीलनाद् द्विधा । लक्षणा सा त्रिधा सिद्धसाध्यसाध्याङ्गभेदतः ॥ २ ॥ लक्षणीयस्येति । लक्षणीयार्थवाचकशब्दस्य मीलनं समभिव्याहारः अमीलन. मसमभिव्याहारस, तेन द्विश। सिद्धम् उद्देश्यम्, साध्यं विधेयम्, साध्या विधेयान्वयि, तद्वाचकपदनिष्ठत्वेन द्विधापि विधेयर्थः । पूर्वोका द्विविधापि लक्षणा लक्ष्यार्थवाचक. पदसममिव्याहृततदसममिव्याहृतपदनिष्ठत्वेन द्विधा । 'अग्निर्माणवक: शुक्लो घट इत्यादावाद्या । 'मञ्चाः क्रोशन्ती'त्यादौ द्वितीयेति । एवं द्विविधापि उद्देश्यवाचक. पदनिष्ठा विधेयवाचकपदनिष्टा विधेयान्वयिवाचकपदनिष्ठेति त्रिधा । यथा-'भो वृष ! न बुध्यसे' इत्यादौ वृषपदस्योद्देश्यवाचिनो मर्सत्वे, 'कामिनीवचोऽमृतामिति विधेय. वाधिनोऽमृतपदस्याऽनन्दजनकत्वे, 'गङ्गायां घोष' इत्यादावुद्देश्यविधेयोऽवाचिविधेय. घोषान्वयिवाचिनि गङ्गापदे इति भावः ॥ ३ ॥ निरूढिलक्षणाया अध्यङ्ग्यतयाऽर्वाचीभेदान् व्यङ्गयभेदेनाह- स्फुटाऽस्फुटमभेदेन प्रयोजनमपि द्विधा । विदुः स्फुटं तटस्थत्वादयंगत्वाद् द्विधा बुधाः ॥ ३ ॥ अस्फुटं चार्थ निष्ठत्वाचटस्थत्वादपि द्विधा । लक्ष्यलक्षकनिष्ठत्वादर्थसंस्थमपि द्विधां ॥४॥ लक्षकस्थं स्फुटं यत्र सा विचक्षणलक्षणा । अयंगत्वतटस्थत्वभेदाभ्यामस्फुटस्य च ॥५॥ अन्त्या द्विधेति विज्ञेया व्यक्तितः सा चतुविधा। स्फुटास्फुटेति । स्फुटमगूठम् अस्फुटं गूढम् । तेन गूढव्यङ्गया अगूढव्यङ्गया. चेति द्वौ भेदौ । गूढत्वं काव्यभावनापरिपक्वबुद्धिविभवमात्रवेद्यत्वम् । अगूढत्वं सर्वजनवेधत्वम् । स्फुटमपि तटस्थत्वाऽर्थगतत्वभेदेन द्विधा । तदस्यत्वं च लक्ष्य. लक्षकेतरवृत्तित्वेन प्रतीयमानत्वम् । इदं च समासोक्तानुपयुज्यते । तथा हि- R- ·नवमो मयूखः । १५७ - -- । 'अयमैन्द्रीमुखं पश्य रकरचुम्वति चन्द्रमाः' इत्यादौ परनायिकावृत्तान्तप्रतीतिः प्रयो- जनम्, तदर्थमेव च 'मुखंचुम्वती'त्यादिलाक्षणिकप्रयोगः । म स्पृशतीत्यादिग्रयोगे तद. प्रतीतेः । तत्र प्रयोजनस्य लक्ष्यलक्षकेतरोदासीननिष्टतया प्रतीयमानत्वमस्ति । एवम्- मन्दाक्षमन्दाक्षरमुद्रमुक्त्वा तस्यां समाकुचितवाचि हसः । तच्छंसित किञ्चन संशयालुगिरा मुखाम्भोजमयं युयोज । इत्यादौ स्फुटमेव तटस्थं व्ययम् । अत्र नपुंसकमुखाम्भोजस्त्रीरूपवाण्या योजना कर्तृत्वोक्त्या नलदमयन्तोयोजने सौजन्यं प्रतीयते । तत्प्रतीत्यर्थमेव 'युवाजेत्यादि. लाक्षणिकप्रयोगः । वाचेति पदात्तदप्रतीनेः । 'उपदिशति कामिनीनां यौवनमद एवं ललितानि।' इत्यादौ हेत्वन्तराऽनपेक्षत्वप्रतीनिः प्रयोजनम्, तच्चार्थनिष्ठम् । तदर्थ च 'स्पदिशती'त्यस्य उत्पादकत्वे लक्षणा। तत्रापि तटस्थमेव प्रयोजनम् । तेन गूढव्यथा द्विविधा। तटस्थप्रयोजना अर्थगतप्रयोजना चेति । अर्थनिष्ठप्रयोजनवती अगढव्यङ्गयापि द्वेधा। लक्ष्येति । लक्ष्यलक्षकपदार्थनिष्टप्रयोजनकत्वादित्यर्थः। अस्य च प्रयोजन रूपके 'इन्दुर्मुखामित्यनेन्दुपदेन इन्दुतादात्म्यवन्मुखस्य लक्ष्यत्वेन मुखनिष्टोत्कर्षप्रतीतिः प्रयोजनम् । सा च लक्ष्यनिष्ठेच । एवं मुखमिन्दुरित्यादौ मुखपदेन मुखतादात्म्यापन्न इन्दुर्लक्ष्यते । तत्र लक्षक मुखपदम्, तदर्थनिष्टवोत्कर्षप्रतीतिः । इयमेव विचक्षण. लक्षणेत्युच्यते । मुखनिष्ठोत्कर्षप्रतीतये मुखपदमिन्दौ लाक्षणिक विचक्षणः प्रयुज्यत इति । गूढन्यायाया भेदद्वयमाह-अर्थगत्वेति । अयंगत्वं लक्षकाऽन्यतरनिधत्वम् । तटस्थत्वेति । तटस्थवृत्तित्वमित्यर्थः । गूतव्ययस्य तटस्थवृत्तितया लक्ष्यलक्षक. पदार्थवृत्तितया च गढव्यङ्गया लक्षणा द्विधेत्यर्थः । तत्र तटस्थगृहव्यहग्या यथा- लताऽबलालास्यकलागुरुस्तरुप्रसनगन्धोत्करपश्यतोहरः । असेवताऽमुं मधुगन्धवारिणि प्रणीतलीलाप्लवनो वनाऽनिलः । अत्र महतः स्वल्पचौथे स्नानमात्रेण शुद्धः, तया च राजसेवायोग्यतायाः प्रतीति: प्रयोजनम् । तदर्थमेव गुरुगन्धप्लवनपदानां लाक्षणिकानां प्रयोगः । तब तटस्थमेव । लक्ष्यलक्षकस्थं गूढव्यग्यं 'मुखं विकसितस्मितामित्यादायुक्तम् । इयमपि लक्ष्यलक्षकान्यतरपदनिष्ठत्वेन Qधाऽवसेया। उपसंहरति-इति अनेन प्रकारेण, व्यक्तिः प्राकट्येन, सा प्रयोजनवती लक्षणा चतुविधेत्यक्षरार्थ: । गूढव्यङ्गयाया भेदद्वय- मगढव्यङ्गन्याया भेदद्वयं चेत्याशयः । लक्ष्यलक्षकनिष्टत्वं तु प्रासङ्गिकमुक्तम् , न तु भेदायेति । 'विज्ञेया व्यक्तितः सा च षड्विधेति पाठे स्वयमर्थः-स्फुटम्ययावत् भेदत्रयवत्वेनाऽस्फुटव्यायात्रैविध्येन प्रयोजनवल्याविधत्वम् । एतस्मिन्पो लक्ष्य- लक्षककृतोऽपि भेदः। तेन गूढव्याया विधा, अगूठव्यङ्गया व निधेति ॥३-१॥ क्रमेणोदाहरणान्याह- इन्दुरेवैष तद्वक्त्रमुत्कर्षों लक्ष्यते मुखे ॥६॥ प्रदीपं वर्षयेत्यत्र तटस्थं मङ्गलोदयः । - ·१५८ राकागमसहिते चन्द्रालाके- ww पटोऽयं दग्ध इत्यादौ स्फुटं नास्ति प्रयोजनम् ॥ ७॥ अमृतं सूक्तमित्यादौ लक्ष्यस्थमतिहृद्यता ॥ इन्दुरिति । इदं च लक्ष्यलक्षकनिष्ठस्फुटव्यायाया उदाहरणम् । यदा चन्द्रपद मुखे लाक्षणिक, तदा लक्ष्यमुखनिष्ठं प्रयोजनम् । यदा तु मुखपदं चन्द्रे लाक्षणिक, तदा लक्षकमुखपदार्थनिष्ठम् । तटस्थप्रयोजनवत्या उदाहरणं 'प्रदीपामिति । इदं च वृद्ध्य- थकवृधुधातोर्व्यतिरेकसम्बन्धेन नाशे लक्षणया प्रयोगे बोध्यम् । (१)नाशार्थकवृधधातो. वृद्धौ लक्षणया प्रयोगेऽत्र प्रयोजनस्य वक्तृश्रोतृनिष्ठत्वात्तटस्थत्वम् । इदं च द्विविधाया अप्युदाहरणम् । लक्षकनिष्ठस्फुटप्रयोजनवत्या उदाहरणमाह-पटोऽयमिति । अत्र पटपदेन दग्धपदसमभिव्याहृतेन दग्धैकदेशः पटो लक्ष्यते । कर्माऽनर्हताप्रतीतिः प्रयो. जनम् । तच्च लक्षकपटपदार्थनिष्ठम् । दग्धपदेन वा दग्धैकदेशपटलक्षणे लक्ष्यार्थनिष्ट. प्रयोजनकत्वमपि बोध्यम् । लक्ष्यस्थाऽस्फुटप्रयोजनवत्या उदाहरणम्-अमृतमिति । अमृतपदेन रसवलक्ष्यते । अतिहृयता च प्रयोजन काव्यनिष्ठमेवेति ॥ ६-७॥ लक्षणाबीजसम्बन्धानाह- आभिमुख्यात् सन्निधानात्तथाऽऽकारप्रतीतितः ॥ ८॥ कार्यकारणभावाच वाच्यवाचकभावतः । इत्येवमादिसम्बन्धात् किश्चान्यस्माच्चतुष्टयात् ॥ १ ॥ सादृश्यात् समवायात् सा वैपरीत्या क्रियान्वयात् । आमिमुख्यादिति। 'महगुल्यने करिशतामिति अगुल्यप्रशब्दस्य लक्ष्यदेशेना- ऽऽभिमुख्य सम्बन्धः । 'गङ्गायां घोषा इत्यादौ 'वृक्षाग्रे चन्द्र' इत्यादौ च सन्निधिः । एकत्र वास्तवोऽपरन भ्रान्तिविषयः । अत्र हेतमाह-तथाकारेति । सानिध्याकार. प्रतीतित इत्यर्थः । कार्येति । 'धृतमायु'रित्यत्र धृतस्य लक्ष्ये आयुषि कार्यत्वम् । आयुर्घतामित्यन्त्र आयुःपदलक्ष्ये धृते कारणत्वम् । अमरपदोच्चारणे विरेफमुच्चार- यतीति वाक्ये द्विरेफपदल्य योगवृत्त्या लक्ष्यभ्रमरपदवाच्यत्वं सम्बन्धः । 'घटमुच्चा. स्यतीत्यत्र वाचकतासम्बन्धेन घटपदे लक्षणा । आदिपदेन कचित्तादयम्-इन्द्रार्थी स्थूणा इन्द्रः। स्वस्वामिभावा-राज्ञः पुरुषो राजा । 'अग्रहस्त' इत्यत्र अग्रावयवे हस्त. शब्दोऽवयवसम्बन्धात् । तात्काद अतक्षरि तक्षशब्द इति । 'गौर्वाहीक' इत्यत्र साहश्यम् । अत्र गोशब्दार्थगोत्वसहचारिणो धर्मा जाड्यमान्धादयो लक्ष्यमाणा अपि गोशब्दस्य परामिधाने प्रवृत्तिनिमित्तं भवन्ति । यद्वा-स्वार्थसहचारिगुणाभेदेन परा- यंगता गुणा एव लक्ष्यन्ते न तु परार्थोऽभिधीयते । यद्वा-साधारगुणाश्रयणेन परार्थ एव (१) 'इदं चस्यमन्तरं बोध्यामित्यन्तः पाख-पुस्तके नास्ति ।

·नवमोमयूखः। लक्ष्यत इति ! 'छत्रिगो गच्छन्ती'त्यत्र समवायः । सव समुदायान्तःपातित्वम् । अकुशले कुशलपदप्रयोगे वैपरीत्य सम्बन्धः । 'युधिष्ठिरो राजेन्यादा तत्कार्यकारित्व. मिति ॥८-९॥ प्रकारान्तरेण प्रयोजनवत्या भेदचतुष्टयमाह- सारोपाध्यवसानाख्ये गौणशुद्ध पृथक पृथक् ॥ १० ॥ गौणं सारोपमुद्दिष्टमिन्दुर्मुखमितीदृशम् । गौणं साध्यवसानं स्यादिन्दुरेवेदमीदृशम् ।। शुद्ध सारोपमुद्दिष्टपायुधुतमितादृशम् । शुद्ध साध्यवसानं स्यादायुरेवेदमीदृशम् ॥ १२ ॥ सारोपेति । आरोष्यमाणारोपविषययोभेदेनोक्तो सारोपा। यत्रारोपविषय आरो- प्यमाणस्वरूपेणैवोको न मिनरूपण, तत्र साध्यवसाना। सा द्विधा, सास्यसम्बन्ध. घटिता गौगी, तदतिरिक्तसम्बन्धरिता शुद्धति भेदः । केचित्तु-'लक्षकपदार्थस्य लक्ष्यस्य चाभेदेन भाने गौणी, तदभावे शुद्धेति भेदमाहुः। तन्न, 'गङ्गायां घोष' इत्यत्र गङ्गातीरभेदमानाभावे गङ्गानिष्ठशैत्यपावनत्वादेोषे प्रतीतिः कथं स्यात् । गङ्गासम्ब. न्धमात्रप्रतीतौ 'गङ्गायां घोष गङ्गातीरेघोषः' इत्यनयोमदोन स्यात् । अतः शुद्धाया. मपि लक्ष्यलक्षकयोरभेदो भासत इति काव्यप्रकाशादयः। उदाहरणान्याह-गौणं सारोपमिति । 'इन्दुर्मुखामित्यत्र सादृश्यसम्बन्धादारोप्यारोपविषययोमदोक्लेश्व गौणसारोपेत्यर्थः । 'इन्दुरेवेदमित्यत्र भारोप्यस्वरूपेणैवारोपविषयस्योक्तेः साहवय. सम्बन्धाच्च गौणसाध्यवसानेत्यर्थः । शुद्ध सारोपमिति । 'आयुर्पत मित्यन्न कार- णत्वसम्बन्धादभेदोपादानाच्च शुद्धेत्यर्थः । शुद्ध साध्यवसानमिति । 'आयुरेवेदर- मित्यत्र कारणत्वसम्बन्धादारोप्यस्वरूपेणैवारोपविषयस्योक्तः शुद्धं साध्यवसानमि. त्यर्थः । एतेषां सारोपाभेदानां रूपके उपयोगः, साध्यवसानाभेदानां चातशयोको । इन्दुपदस्य तादात्म्यसम्बन्धेन मुखे लाक्षणिकत्वाच्छुद्धमारोपादिसम्भवात् । एतेन- 'मास्यस्य सम्बन्धत्वे रूपकत्वबाधा इत्यादि परास्तम् । साहश्यस्य तादात्म्यघटक. त्वात्तादात्म्यस्याहार्यत्वाच । अत्र केचित्-गौणसारोपसाध्यवसानयोर्यदा सादृश्य- सम्बन्धत्वेन भान, तदास्तु लक्षणा । यदा सिंहनिहगुणानां क्रौर्यादानां सिंहनिष्टगुण. सजातीयगुणानां वा तत्प्रकारतया भानं, तदा सास्यस्य सम्बन्धत्वानुपपत्ते गौणी वृत्तिरेव भिन्नेणत्याहुः ॥ १०-१२ ॥ शुद्धसारोपसाध्यवसानयोमेदवयमा- उपादानार्पणद्वारे द्वे चान्ये इति षविधा । कुन्ता विशन्ति गमायां घोषो निवसतीति च ॥ १३ ॥ - ·१६० राकागमसहिते चन्द्रालोके- - उपादानेति । स्वार्थमुपादायाऽत्यागेन लक्षणा स्वार्थार्पणमात्रेण तदविवक्षयेत्यर्थः। लेन अजहत्स्वार्था जहत्त्वाति भेदद्वयम् । शक्यार्थस्य क्रियान्वये अजहत्स्वार्थी, शक्यार्थस्य क्रियान्वयाभावे जहत्त्वाथेति तात्पर्यम् । उदाहरणमाह-'कुन्ता विश. न्तीत्यत्र कुन्तानां प्रवेशान्वयसियर्थं तद्वन्तः पुरुषा लक्ष्यन्ते। 'गङ्गायां घोष' इत्यत्र तु गङ्गापदार्थप्रवाहस्य न क्रियान्वयः । किन्तु तीरलक्षणार्थतदुपस्थितिमात्रमित्यर्थः । केचित्तु-'नहदजहत्स्वार्थरूपं तृतीय भेद'माहुः । इयमेव भागत्यागलक्षणा ॥१३॥ मेदद्वयमन्यदाह- लक्ष्यलक्षकवैशिष्टयवैशिष्टयाद् द्विविधा पुनः । सरसं काव्यममतं विद्या स्थिरतरं धनम् ॥ १४ ॥ लक्ष्येति । तत्कार्यकारित्वसम्बन्धेनाऽमृतपदेन विशिष्टकाव्ये मुखजनकत्वं लक्ष्यते । 'स्थिरतरं धनामिति पदद्वयेन च विशिष्टधनकार्यकारित्वसम्बन्धेन मुखजनकत्वं विद्या. याम् । तत्र विशिष्टं लक्ष्यम् , अन्न विशिष्ट लक्षकमिति भेदः । विशिष्टलक्ष्ये वैशिष्टय सम्बन्धः, विशिष्टलक्षके न वैशिष्टय सम्बन्धस्तस्कृतलक्षणाभेद इत्यक्षरार्थः । सरसमिति। अत्र विशिष्टकाव्योद्देशेनामृतत्वं विधेयम् । द्वितीये विद्योद्देशेन विशिष्ट. धनत्वं विधेयम् । एकत्र विशिष्टकाव्येऽन्यत्र पदद्वयेन मुखजनकत्वं लक्ष्यत इत्याशयः । केचित्तु-गमीरायां नद्यां घोष इत्यादौ नदीपदमेव विशिष्टनदीतीरे लाक्षणिकं गभीर. तात्पर्यग्राहक यथा, तथानापी'त्याहुः ॥ १४ ॥ सहेतुनितुभेदेन भेदद्वयमन्यदाह- तथा सहेतुरतयाभेदभिन्ना च कुत्रचित् । सौन्दर्येणैव कन्दर्पः सा च मूर्तिमती रतिः ॥ १५ ॥ तथेति । उदाहरणे सौन्दयेणेति हेतुः । सा चेति द्वितीयोदाहरणम् ॥ १५ ॥ शन्दे पदार्थे वाक्याथै सङ्ख्यायां कारके तथा । लिङ्ग चेयमलकाराङ्कुरवीनतया स्थिता ॥ १६ ॥ शब्द इति । शब्दे 'मग्नेरग्गिर्नष्ट' इत्यत्र मग्निशब्देनाचिर्लक्ष्यते । अर्थ मुखं चन्द्र' इत्यन्न इत्यत्र मुखपदार्थन तादात्म्य लक्ष्यते । यद् गुरुवचनमाकर्णयन्ति तदमृतं पिबन्ताति वाक्यार्थे । अन्न वाक्यार्थयोरेवैक्यारोपात् । 'त्वन्नेन्नयुगलं धत्ते लीला मोलाम्बुजन्मनो" इति वाक्येन शोभाविशेषो लक्ष्यते । 'यावन्तो युद्धप्रियास्तावन्तो. ऽर्जुना इत्यत्र बहुत्वसङ्ख्यया पूज्यत्वम् । स्याली पचती'त्यधिकरणकारके । हस्तियां हस्तीति लिङ्गे । रसादेबीजत्वेनाऽलङ्कारादेरङ्कुरत्वेन स्थिता, अङ्गीकृतेत्यर्थः ॥१६॥ महादेवः सत्रप्रमुखपखविधैकचतुरा सुमित्रा तद्भक्तिमाणिहितमतिर्यस्य पितरौ । ।

·दशमो मयूखः। मयूखस्तेनासौ मुकविजयदेवन रचिते चिरं चन्द्रालोके महति नवसङ्ख्यः सुखयतु ॥१७॥ इति श्रीपीयूषवर्षपण्डितजयदेवने चन्द्रालोकालद्वारे लक्षणानिरूपणाख्यो नवमो मयूखः । विश्वेश्वरापराख्येन गागाभट्टेन धीमता । चन्द्रालोकप्रकाशोऽयं मयूखे नक्मे कृतः ॥ इति मीमांसकगागाभट्टविरचितचन्द्रालोकटीकायां राकागमाख्यायां नयमो मयूखः । दशमो मयूखः। लक्षणां निरूप्य तद्धतुभूतां शक्ति निरूपयति- धर्म कश्चित् पुरस्कृत्य प्रायः शब्दः प्रवर्तते । यथार्थ स्पष्टमाचष्टे शब्दस्तामभिधां विदुः ॥१॥ धर्ममिति । यया वृत्त्या शब्दः साक्षादर्थमाचष्टे सामिधा । अव्यवधानेन शब्दजन्यार्थप्रतीत्यनुकूला वृत्तिरभिधेति लक्षणम् । साक्षात्वं च अर्थान्तरप्रतीत्यद्वार. कत्वम् । इदं च लक्षणावारणाय । तादृशचेष्टादिवारणायाऽवशिष्टम् । सा च 'अस्मा. त्पदादयमर्थो बोद्धव्या इत्याकारिका ईश्वरेच्छेति न्यायविदः । पदार्थान्तमिति मीमां- सकाः । अल्या एव सङ्केत हति व्यवहारः । साक्षाच्छब्दजन्यार्थप्रतीतिसहकारिज्ञान. विषयत्वं वा । नतु शक्तिज्ञानस्य सहकारित्वे कि बीजम् ? भगृहीतशतिकमब्दादर्थः प्रत्ययाभाव एवेति ग्रहाण ॥१॥ स धर्मः षविधस्तेन पोढा शब्दप्रवृत्तिरित्याह- जात्या गुणेन क्रियया वस्तुयोगेन संज्ञया । निर्देशेन च मन्यन्ते षड्विधामभिधा बुधाः ॥२॥ गौः शुक्ल: पाचको दण्डी डित्थः कंस इति क्रमात् । कं संहिनस्ति कंसारिनरं के च समाश्रितम् (१) ॥ ३ ॥ (१) 'कृष्णः कं हन्तीति प्रश्नस्योत्तरम्-'नरमिति । 'समाश्रितामित्यत्र 'सम् आश्रितम् इति पदच्छेदः । कम् माश्रितं ककारेण युकं, नरं नरकासुरम् अथ च सम् आश्रितं सकारेण युक्तं, के खानुस्वारं ककारं, कसमिति यावर नरकासरं कंसच हतवानित्यर्थः । । श्रीकृष्णो २१ ·१६२ राकागमसहिते चन्द्रालोके. जात्येति। जातिः समानेष्वनुगतो व्यावर्तकश्च धर्म इत्युच्यते । अयमाशय:- पविधः शब्दः, जातिशब्दो गुणशब्दः क्रियाशब्दो यदृच्छाशब्दो वस्तुशब्दो निर्देश. शब्द इति । सर्वेषु द्रव्यवाचघटादिपदेषु जातिरेव वाच्या वाच्यतावच्छेदिका वा । इदं चाये स्फुटीकरिष्यते । नोजशुक्लादिपदेषु गुणपदसमानाधिकरणेषु गुणिवाचिसमाना. धिकरणेष्वपि गुण एव वाच्यो न नीलत्वादिजातिः, तदभावात् । नापि गुणी, गौरवात् लक्षणया सामानाधिकरण्याग्रुपपत्तेश्च । वाच्यतावच्छेदको वा गुणः । एवं पाचकादिपदे पाकक्रियैव वाच्या, तस्या एवं प्रतीतेः । तस्याश्चैकत्वाद् वाच्यत्वं वाच्यतावच्छेदकत्वं वा। एवं 'दण्डीत्यादौ दण्डसम्बन्धो वाच्यो वाच्यतावच्छेदको वा। पाचकादिपदे पाकल्य विशेषणत्वेन भानादिह दण्डसम्बन्धख्य विशेषणत्वेन भानाद भेदः । डिस्थादि. यहच्छावादेषु शब्द एव वाच्यो वाच्यतावच्छेदको वा। एवं कंसपरीक्षिचामुण्डादि. पदेषु निर्देश एवं धाच्या शक्यतावच्छेदको धा। निदेशश्च वाचकवर्णानां स्वपरस्वम् । यथा समित्या कारसकारावेव कसपदे प्रतीयेते । तत्र नरकपदान्तर्गतसानुस्वार- ककारेण नरकप्रतीतिः, समाश्रितपदान्तर्गतसानुस्वारसकारेण च समानितप्रतीतिः (१)। तेन स्वोपस्थाप्यसानुस्वारककारसकारवत्पदवत्वसम्बन्धेन ककारसंकारवत्व वाच्या वाच्यतावच्छेदिका वेति । एवं चामुण्डाक्षिपदेऽपि चण्डमुण्डानयनवस्वादिसम्बन्धेन वर्णप्रयमेव शक्यम् । एवं परीक्षिदादिदे 'परिक्षीणे कुले जाता इत्यादिसम्बन्धेन(१) तद्वर्णवस्वं बोध्यम् । एतेषु च जातिगुणक्रियासम्बन्धासिद्धेने जात्यादिशब्दत्वं नापि यहच्छाशब्दत्वम्, सम्बन्धप्रदर्शनात् । नापि यौगिकत्वम्, शुद्धतन्मूल(संभिन्नेति). योगप्रयासम्भवात् । नापि लक्षणा, सम्बन्धाग्रहात्। द्विरेफपदस्य भ्रमरपदादौ रेफद्वय. सम्बन्धज्ञानसस्वाद युक्ता लक्षणा । नापि लक्षितलक्षणा, लक्षणाया अभावात् । अतस्ते वर्णा एव शक्यतावच्छेदकाः शक्या वेति । निर्देशमेव प्रदर्शयति-कंसमिति । कंसारिस कंसं हिनस्ति। ककारसंकारयोर्युत्पत्ति: नरं कं च समाश्रितमिति ॥२-३॥ एतदेवोपपादयति- न योगादेरायतनं न सङ्केतनिकेतनम् । वृत्या निर्देशशब्दोऽयं मुख्यया स्वाभिधेयया ॥४॥ नेति । स्वाभिधेयया वृत्या, स्वं वर्णद्वयमेवाऽभिधेयं यस्यामिति बहुव्रीहिः । मुख्यया वृत्त्या, शक्त्येत्यर्थः । भन्न केचित्-व्यक्तिसङ्केतपक्षे सर्वात व्यक्तिषु सङ्केत एकस्यां वा । नाधा, आनन्त्यात् । नान्त्या, व्यभिचारापत्तेः। गौर शुक्लश्वल' इत्यादिपदानां व्यक्त्यैक्येनाऽ भेदाभावात्सहप्रयोगानुपपत्तेश्च । अतो धर्म एव शतिः । हेतु शतग्रहम्य पदत्वधमिताश्च्छनकगोत्वप्रकारकनिश्चयत्वेन । जातो व निरवच्छिन्नैव प्रकारतेति लाघवम् । अन्यथा गोत्वधर्मितावच्छेदकपदप्रकारक. - (१) वर्णत्रयमेव हत्यारभ्य एतदन्तः पाठः ख-पुस्तके न हक्यते ।

·देशमो मयूखः। -- निश्चयत्वेन हेतुत्तायां पदत्यस्य प्रकारतावच्छेदकतया गौरवमिति । आकाशादिपदे. ऽनन्तव्यतिकल्पनामावन न धर्म शकिः । एवञ्च-सर्वत्र नानानीलगतरूपव्यक्ति नीलत्वरीतत्वादिजाति लपीतादिपवाच्या । 'चल' इत्यत्रापि चलनक्रियानिष्टा जातिरेव । डियादिशब्दानामपि बालाद्यवस्थापरिगतनानागरिमागरूपविरुद्धधर्मा. ध्यासादू भिन्नडित्थाद्यर्थनिष्ठडित्यत्वजातिरव वाच्यति । 'बालवृद्धशुकादीरशद. भेदेन शब्दनिष्ठैव जातिवाच्यात्यपि केचित् । तत्राप्यय विभाग:-जातिरव नामार्थः । उक्तयुक्त्या आक्षेपाच व्यक्तिलाभः । अापत्तिः लमानवित्तिवेद्यत्वं वाऽऽक्षयः, निरूह. लक्षणा वा । तेन वृत्त्या प्रकृत्युपस्थाप्यत्वस्य प्रसस्पर्धत्वान प्रत्ययार्यान्वयाधतुपरत्तिः। शक्यादन्येन रूपेण भाने भवति लक्षणा' इति नियमस्याऽप्रयोजकत्वादिति । एवञ्च- चटशाब्दबोधे घटत्वशक्तिज्ञानत्वेन कारणतायां लाघवम् । अन्ये तु-सर्वत्र व्यक्तिरव पदार्थः । अशक्याया अपि जातेपलक्षणतया तदुपलक्षितव्यक्तिशक्त्यङ्गीकारेण न व्यभिचाराऽनन्त्यशक्तिकल्पनादिदोषः । तदुनम्- आनन्त्येऽपि हि मावानामे कृत्योपलक्षणम् । शब्दः सुकरसम्बन्धो न च व्यभिचरिष्यति । परे तु-जातिविशिष्टा व्यक्तिर्वाच्या। अन्यथा घटस्वांशे शक्त्यभावेन घटस्वादः शाब्दविषयत्वासम्भवात् । न च घटविशेष्यकवटत्वप्रकारकबोधे जातिशतिज्ञानत्वेन व्यक्तिशतिज्ञानत्वेन वा हेतुत्वान्नायं दोष इति वाच्यम् । व्यादिपदानामध्येव. मापत्तौ घटादिपदादू द्रव्यत्वप्रकारकबोधापत्तेः । न च पदज्ञानस्य सम्बन्धिज्ञानविधया हेतुत्वेन येन रूपेणोपस्थितयोः सम्बन्धस्तेन रूपेणोपस्थापकत्वनियमः । एवञ्च- घटत्वांशे शक्त्यग्रहेपि तेनैव रूपेणोपस्थितिरिति वाच्यम् । उपस्थितस्याऽऽकाशाइरण्य. न्ययापत्तैरिति । एवञ्च-द्विकं प्रातिपदिकार्थ इति । यद्वा-जातिव्यक्तिलिङ्गानीति त्रिकमर्थः । लिङ्ग द्वधा, शास्त्रीयव्यवहारहेतुलौकिकं च । अवयवसंस्थान विशेषवत्त्व- मन्त्यं तत्तद्वयक्तिविशेषनिष्टं व्यवस्थितम् । 'इयं व्यक्तिरय पदार्थ हदं वस्त्विाति सर्वत्र व्यवहाराव्यवस्थित लिङ्गत्रितयनिबन्धनकार्योपयुकमाद्यम् । तच्च सत्वरजस्तमोगुणानां वृद्धयपचयस्थितिरूपमिति -पतजलिस्वामिनः । स्त्रीत्वपुंस्त्वनपुंसकत्वादिजाति. रेवस्यन्ये । तत्र लौकिके लिङ्गे शक्तिः, अलौकिके गौण्या प्रयोग आरोपात् । 'पशुना यजेते त्यादौ मुख्यपुंस्त्वविवक्षणान्न स्त्रीपशुना यागप्रसङ्ग इत्याहुः । अन्ये तु-पशु. शब्दस्य लिन्नयसाधारण्येन दोष(१)प्रसङ्गेऽपि मान्त्रवणिकछागपदस्य पदव्यवस्थित. प्रयोगेण लौकिकपुंस्त्वे शक्तिमादाय दोषोदार इत्याहुः । यद्वा-शास्त्रीय लिङ्ग शब्द. निष्ठमेव, लौकिकं त्वर्थनिष्टम् । तत्रार्थनिष्ठे शक्तिः । कुमारब्राह्मणछागादिपदानां तत्रैव प्रयोगात् । अत एव 'प्रास्मा अग्नि भरते त्यत्रोपस्थितव्यक्तिगतपुंस्त्वे शक्तिस्वीका. रात् केवलमेष्यामूहो न । शब्दगते च लक्षणेति । अत्र टाबादीनां दीवादीनां शीप्रभृतीनां (१) दोष-इति ख-पुस्तके नास्ति । ।

·१६४ राकागमसहिते चन्द्रालोके- - योतकत्वमस्मिन्मते बोध्यम् । 'डीबादीनामेव वाचकत्वामित्यपि केचित् । यद्वा- जातिव्यक्तिलिङ्गसंख्या इति चतुष्क प्रातिपदिकार्थः । यद्वा-कारकमपि प्रातिपदिकार्थ इति पञ्चकं प्रातिपदिकार्थः । 'दधि पश्येत्यादौ प्रातिपदिकादेव तत्प्रत्ययात् । एवञ्च- विभक्तोतकत्वमात्रम् । तेनैव च नामार्थप्रकारकाब्दबोधे मुबादिजन्योपस्थिते. हेतुत्वनिर्वाह इति दिक् । एतच्च सर्व महाभाष्ये 'सरूपाणामेकशेष' इति सूत्रे स्पष्टम् । आलङ्कारिकास्तु-षट्क प्रातिपदिकार्थः । विषयत्वमनाहत्य शब्देनार्थः प्रका- श्यते । इति मतावष्टम्भेन पञ्चकं प्रातिपदिकार्थः, परन्तु शब्दस्यापि प्रातिपदिकार्थत्वात् षट्कं प्रातिपदिकार्थः । तथा हि-गामुच्चारयेत्यादिलौकिकप्रयोगे 'कवतीषु स्थन्तरं गायतीत्यादिवैदिकप्रयोगे च शब्दोऽपि भासत इति निर्विवादम् । वृत्तिविषय एवं शाब्दबोधे विषय इति च नियमः । तथा च-बाब्दस्यापि शब्दशकिविषयतया भान. मङ्गीकार्यम् । तत्र घटादिपदे शब्दनिरूपितापि शक्तिभिन्ना कलण्यतः इति केचित् । अन्ये तु-शाक्तिविषयोऽर्थों भासते । शक्तिविषयत्वं च-आश्रयतानिरूपकतासम्बन्धेन शक्तिमत्वम् । तथा च-अर्थशक्तिज्ञानेनैव पदस्यापि भानम् । तेन घटादिपदानां शक्तिसम्ब. न्धेन घटत्वादिवत् पदमपि शक्यम् । एतावांस्तु विशेषः यत् सम्बन्धस्योभयनिरूप्यत्वेन सम्बन्धिद्वयोपस्थापकत्वाविशेषाद् घटत्वाधवच्छिन्नशक्त्यैव घटत्वादिवच्छब्दस्यापि तयैव वृत्त्योपस्थितौ सत्यामर्थबोधे तात्पर्य सति तत्र विशेषणतया स शब्दो भासते । तत्रापि घटत्वादिरूपेण विशिष्यशक्तिग्रहवता घटनात्युभयप्रकारको बोधः । नलयुधि- ष्ठिरादिपदवद् विशिष्यशक्तिमहाभावे तु शब्दव्यक्तिविशेष्यका केवलं पदप्रकारको नल. पदवाच्यः कश्चिदित्याकारको बोधः । यत्र तूकोदाहरणेषु शब्दमाने तात्पर्यम् , तदा तयैव शक्त्या शब्दस्वरूपस्य प्राधान्येन मानमिति । एवञ्च-कचित्तात्पर्यवशात् शब्द एव प्राधान्येन भासते कचित्तदभावेऽर्थविषयत्वेनेति सिद्धम् । अत एव अग्निहोत्रं जुहोतीत्यादौ नामार्थविशेषणत्वेनाऽन्वयादग्निहोत्रनामकेनेति बोधः। एतेनाऽमिहोत्र. नामके निरूढलक्षणेति निरस्तम् । अनुपपत्यभावात् । मत्वर्थे लक्षणातौल्येन सिद्धान्ताऽनुदयाच । अतः शब्दोऽपि वाच्यः । एवञ्च- "देति सविता तानस्तान एवास्तमेति च । सम्पत्तौ च विपत्तौ च महतामेकरूपता । इत्यादौ रक्त एवास्तमेति' इति यदा क्रियते तदा पदान्तरप्रतिपादितःस एघार्थोऽर्थान्तरतयेव प्रतिभासत" इति काव्यप्रकाशोक्तिः सङ्गच्छते। अतः षट्कं प्रातिपदिकार्थ इति दिक् । तदुक्तम्- ग्राशत्वं ग्राहकत्वं च द्वे शक्ती तेजसो यथा । वथैव सर्वशब्दानामेते पृथगवस्थिते ॥ इति । 'सुश्विभक्रीनामध्यमिहितकर्तृककर्माभिधायिनी प्रथमेति केचित् । 'प्राति. परिकार्य प्रामा' इत्यन्ये । कर्तृत्वं च यत्नाश्रयत्वम् । यत्नवाचिमाश्रयवाचितचा च - ·दशमो मयूखः। १६५ . - कर्तृपदनिष्पत्तेः । 'रयो गच्छति नश्यति जानती'त्यादौ रथादौ कर्तृपदप्रयोगो माकः। यद्वा-कारकान्तराप्रयोज्यत्वे सति कारकान्तरप्रयोजकत्वं तत्त्वम् । 'धातूपातव्यापारा. श्रयत्वं तत्त्वामिति वैयाकरणाः । एवञ्च-रथादावपि मुख्य एवं प्रयोगः । तच्चानुकूल- व्यापारसम्बन्धेन, क्वचित्प्रतियोगित्वादिसम्बन्धेन । 'कूलं पिपतिपतीत्यादौ तु भाक्तः प्रयोगः। द्वितीयायाः कर्मत्वमर्थः, तच्च-कर्तुरीप्सिततमत्वम् । 'दुःखमनुभवतिः 'श द्वेष्टि इत्यादौ भाकः प्रयोगो द्वितीयायाः। यद्वा-परसमवेतक्रियाजन्यफलशालिवं धात्वर्थतावच्छेदकफलशालित्वं वा। तेन 'नदी वर्धते नश्यतीत्यादौ कलादो न कर्मत्वम् । वृद्धेश्वयवोपचयमानवाचित्वात् । गमियुजिस्तीनां च संयोगविभागा. वच्छिन्नक्रियावाचितया न पूर्वोत्तरप्रदेशयोः । पतेर्गुरुत्वासमवायिकारणकक्रिया. मानवाचितयाऽधायोगावच्छिन्न क्रियावाचित्वाभावेन न भूमेः कर्मत्वम् । 'नरक पतती'त्यत्र पतिः प्राधौ भाकः करणत्वं तृतीयार्थः । तब-कर्तृव्यापार्यत्वं व्यापारच. दसाधारणकारणत्वम् , फलायोगव्यवच्छिन्न कारणत्वं वा । पूर्वलक्षणे दण्डेन्द्रियादीनां घटचाक्षुषादौ करणत्वस्, द्वितीये तु तत्संयोगल्य । 'चैत्रेण पच्यते' इत्यादावाधेयले तृतीया माता। 'जटामिस्तापस' इत्यादौ विशेषणत्वे । 'गोत्रेण गायः इत्यादा. वभेदे । सम्प्रदानत्वं चतुर्यर्थः। तच्छ-त्यागजन्यफलमागित्वेनोवेश्यत्वविशिष्टप्रति. प्रहीतृत्वम् । न तु त्यागोद्देश्यत्वमात्रम् । देवतायामतिव्याप्तेः । अन्नोद्देश्यत्वे प्रतिग्रही. तृत्वे च शक्तिः। अन्य धातुसममिव्याहारादिलभ्यम्। 'रजकाय दहाती'त्यादौ लक्षणा । अपादानत्वं पञ्चम्यर्थः । तच्च-परसमवेतक्रियाजन्यविभागाश्रयत्वम् । यथा 'वृक्षात् पर्ण पततीत्यत्र वृक्षः । पर्णस्यापादानत्ववारणाय परसमवेतेति । 'व्याघ्रादू विभेती'त्यादौ लक्षणा । सम्बन्धमानं षष्ट्यर्थः । सद्विविधा, साक्षात् परम्परारूपश्च । लक्षणया योग्यताबलेन वा लभ्यः। सप्तम्या अधिकरणत्वमर्थः। तच्च 'स्थाल्यां पचति, गृहे पचति, मध्याहे पचतीत्यादिप्रयोगात् साक्षात्परम्परासाधारणं व्यापारतत्कारकद्वारकम् । धर्मणि द्वीपिनं हन्ती'त्यादौ निमित्ते लक्षणा । निमितत्वं चाननुगत कार्यत्वोपलक्षण. स्वादि । निमित्तेऽपि शक्तिरित्यन्ये । कर्मत्वकरणत्वादीनां साक्षात क्रियान्वयः । 'जटामिस्तापस इत्यादावित्थंभूतलक्षणे तृतीयायाः क्रियान्तरसम्बन्ध (१) इति लाक्ष- जिकत्वमेव । एवं समासेष्वपि कचित् शक्त्या बोधः, कचिल्लक्षणया। तथा हि-समासातु- विधः, अव्ययीभावतत्पुरुषबहुव्रीहिद्वन्दभेदात् । समासत्वं च-अव्ययीभावादिचतुष्का- न्यतमत्वम् । अव्ययीभावत्वं अव्ययाविशेष्यकसमासत्वम् । यथा 'स्पप्रती'. त्यादौ सूपलेस इति बोधात् । एवम् 'उपकुम्भामित्यादावपि कुम्मसामीप्यबोधात् । उन्मत्तगामित्यादिनित्यसमासेऽपि अव्ययार्थदेशस्य प्राधान्यालक्षणसमन्वयः । नित्यसमासत्वं च-अविग्रहवश्वमस्वपदविग्रहत्वं च । ततस्याविग्रहसमासतया देशे (१) मन्त्र द्वारकाच्युतक्रियासम्बन्ध' इत्यधिक क-पुस्तके ·राकागमसहिते चन्द्रालोके- रूढत्वादव्ययार्थप्राधान्यमव्याहतम् । एवं तिष्ठद्गु दोहनकाल' निमुनि व्याकरण'. मित्यादावण्यव्ययार्थ प्राधान्यं बोध्यम् । एतेन पूर्वपदार्थप्रधानोऽव्ययीभावाइति प्राची. नोकिरपास्ता । 'सूपप्रति' 'उन्मत्तगङ्गमित्यादावव्याप्ठे। यहा, अन्यपदार्थप्राधान्ये 'उन्मत्तगङ्गमित्यादौ 'अन्यपदार्थ च संज्ञायामिति सूत्रविहिताव्ययीभावे. ऽवयवार्थयोगाभावेन मुख्यसमासत्वाभावात् । तदधिकारपाठस्य तन्निमित्तकाऽमादेश- स्वरादिप्रयोजनकत्वात्। 'तिष्ठद्गुप्रभृतीनि चेतिगणपाठपठित संज्ञानां तत्कार्यव्याप्त्यर्थ . मव्ययीभावत्वे विहिते तदपठितानामप्यव्ययीभावत्वविधानात् । एवं पारेगङ्गमित्या त्रापि अव्ययरूपपारेपदार्थप्राधान्यात् । 'निमुनि व्याकरणम्' 'एकविंशति भारद्वाज'. मित्यादावुभयपदलक्ष्यविद्याजन्मसम्भवे प्राधान्यासमासस्य चाव्ययत्वादन लक्षणसम. न्वयः । उत्तरपदार्थप्रधानसमासत्वं तत्पुरुषत्वमिति जीर्णाः। तत्र अर्धपिप्पली'त्यादा. वव्याप्तः । अतो विग्रहकालीनप्रथमान्तपदार्थोत्तरपदार्थान्यतरप्रधानकसमासत्वं तत्पुरु- षत्वम् । 'प्राप्तजीविका 'पूर्वकाय' इत्यादावपि । 'स्नातानुलिप्तः 'कृताकृतामित्यादौ । अनुलेपनपूर्वकालीनस्नानवान् स्नानोत्तरकालीनानुलेपनवानिति बोधेन लक्षणनिवेशः । कृताकृतमित्यत्राप्यतविशिष्टस्यैव प्राधान्याभावात् । अस्ति चेदं विविधेऽपि तत्पुरुषे । 'राजपुरुषा इत्यादिव्यधिकरणे, 'नीलोत्पलामित्यादिसमानाधिकरणे, पञ्चाग्नि. रित्यादौ द्विगुरूपे च । एतस्थलेऽप्यर्धपदार्थे प्राधान्यानाव्यातिः । एवम् 'अतिप्रज्ञो' निष्कौशाम्बिपरित्यादावपि प्रथमान्ताऽन्यादिपदानामतिकान्तनिष्क्रान्तादिपुरुषे लाक्षणिकानामर्थस्य प्राधान्याल्लक्षणसमन्वयः। एवम् उच्चावचनिश्चितापचित मित्यादा- वपि उच्चमेवाऽवचं निश्चितमेवापचितमिति बोधादुत्तरपदार्थप्राधान्योपपत्तिः। एवमन्य- प्राप्यवधेयम् । अत्र प्राधान्य सुविभक्त्यर्थान्वयद्वारा क्रियान्वयित्वम् । समस्यमान. पदार्थातिरिकपदार्थप्रधानकबोधजनकसमासत्वं बहुव्रीहित्वम् । वर्तते चेदं चित्रग्वादि. पदे। नच 'द्वित्रा' इति बहुव्रीहौ 'सवययाऽव्ययेति सूत्रविहिते 'द्वौ वा यो वेत्यर्थके- ऽध्यातिः। 'द्वित्रा गच्छन्तीति वाक्येन 'अल्पे गच्छन्तीति बोधादन्यपदार्थप्रधानत्वस्य व्याहते रूपान्तरेण सवयेयप्राधान्ये बहुवीहिरिति सूत्रार्थः । अत्र चाल्पत्वेन बोधादू रूपान्तरेण बोधः । 'उपदशा इत्यादावेकादशवादिना । एवं 'केशाकेशि' 'मुष्टीमुष्टी. त्यादावन्यपदार्थयुद्धत्वेन प्राधान्यमिति लक्षणसमन्वयः। एवं 'सपुत्र' इत्यादौ तुल्यव. देकक्रियान्वयित्वेन रूपेणाऽन्यपदार्थस्य पित्रादेः प्राधान्यमिति । अयं च द्विविधः, तदुणसंविज्ञानोऽतगुणसं विज्ञानश्चेति । 'लम्बकर्णमानयेस्यादावायः । ('दृष्टसागर. मानयेत्यादावन्त्यः (१) एवं दशलकाराणां तवेन कृतौ व्यापारे वा शक्तिः। न च 'लः कर्मणि च भावे चेति पाणिनिस्मृतेरनभिहिताधिकारकर्तृकर्मवाचिद्वितीयातृतीययोः वैत्रः पचति (१) नाम्ना निदिष्टपूर्वः प्राधावसरोऽपि द्वन्द्वसमासो नात्र किञ्चित्पचितो ने तोऽस्यः कश्चिदंशो ठेखकप्रमादेन टितास्तीति प्रतीयते ।

·दशमो मयुखः। तण्डुलम्। 'चैत्रेग पच्यते तण्डुल' इत्यादावव्यवस्थापत्तिवारणाय च कर्तृकर्मणी वाच्ये । लादेशतिबादिभिः ककममयाऽनमिधानस्य द्वितीयानृतीयानियामकत्वात् । 'लः कर्मणि च भावे चाकर्मभ्यः' 'तहानावात्मनेपदम्। 'शेषात्कर्तरि परस्मै. पदम्। 'तिङस्त्रीणि श्रीणि प्रथममध्यमोत्तमाः' 'तान्येकवचन द्विवचनबहुवचनान्ये. कराः 'येकयोद्विवचनैकवचने' 'बहुपु बहुवचनम्। इत्येतेषां सूत्राणां वाक्येक वाक्यतया नथार्थलाभात् । कृतित्वजातीच्यतावच्छेदकतया लाववानुरोधार । एवं लडादेशशानचोऽपि आदेशिस्मरणद्वारा कृत्यभिधायकत्वमेव । कर्तृकर्मणोस्तु निरूढलक्षणा । न च वर्तरि अदिति स्मृतिविरोधः, तस्या पलादिविषयत्वस्य स्वयाऽपि वाच्यत्वात् । अन्यथा 'पच्यमान, इति कर्मणि शानचोऽनुपपत्तेः । जझम्य. सानाधिकरणं तु निरूतलाक्षणिकक-भिप्राय व्याख्येयम् । 'कारका इत्यादिण्वुलादीनां 'पचान्नित्यादिशतकृतां च (१)का वाच्यः। न च तत्र लाघवात्कृतिवांच्या । लाघवस्य स्मृतितो दुर्बलत्वात् , स्मृतेरन्यथाव्याख्यानानुपपत्तेश्च । लट्त्वादिविशेषाणां न वर्तमानवादी शक्तिः । तथा हि-'वर्तमाने लट् । 'परोक्षे लिट् । भूतानद्यतन परोक्ष इत्यर्थः । अनघतने लु' । भविष्यत्यनद्यतन इत्यर्थः । 'लुटु शेषे च । क्रियार्यायां क्रियायां शुद्ध भविष्यति चेत्यर्थः । लिइथें लेट् । 'लोट् च भवतु । 'मनद्यतने लड्। भूतानद्यतनपरोक्षे ला । अभवत् । 'विधिनिमन्त्रणामन्त्रणाधीष्टसम्प्रश्नप्रार्थनेषु लिङ् । प्रवर्तनायां लिइ इत्यर्थः । यजेत । 'लुः। अद्यतनानघतनपरोक्षापरोक्षे साधारणे भूत इत्यर्थः । अभूत् । हेवहेतमतोलिंछ', 'लिइनिमित्ते लइ क्रियाविपत्तौ । अमवि. ध्यत् । अनुप्रयोगादौ 'यजति स्म युधिष्ठिर हत्यादौ तु लक्षणा। एवं क्त्वाणमुल्तासनादीनां धातुसम्बन्धाधिकारविहितसामान्यशक्त्या क्रियार्थत्वं विशेषशक्त्या तूत्तरकालत्वादिवाच्यम् । धातूनां पले फलव्यापारयोर्वा शक्तिः । पचती'. त्यादौ विक्लित्तितदनुकूलव्यापारयोर्बोधात् । अनुकूलत्वं च संसर्गलभ्यम्। एवं यजतेद्रव्ये स्यागे देवतायामुद्देश्ये च शक्तिवतुष्टयम् । देवताया उद्देश्ये द्रव्यस्य त्यागे विशेषणत्वं व्युत्पत्तिलभ्यम् । उद्देश्यत्यागयोस्तु समप्राधान्यम् । एवं जुहोतेरधिका प्रक्षेपे शकिरिति पञ्च शक्तयः । उद्देश्यत्यागप्रक्षेपाणां समप्राधान्यम् । एवं ददातेः स्वत्वे असे परस्मिन् स्वत्वे उत्पत्ती व्यापारे च शक्तिरिति षट् शक्तयः । स्वत्वध्वंसपरस्वत्वोत्पादनयोः प्राधान्यम् । एवमन्यदप्यूह्यम् । इमानि च फलानि । धातोः फले शक्तिव्यापार आख्या- तार्थ इति मण्डनः। अव्ययतद्धितानां पचतितरां 'पचतिकल्पमित्यादीनाम् अति. शयत्वेषदसमाप्तत्वादौ शक्तिः । ननः संसर्गाभावाऽन्योन्यामावयोः शक्तिः। अन्वयिता. वच्छेदकमेवाऽभावप्रतियोगितावच्छेदकतयाजवेति, व्युत्पत्तिबलात् । 'भूतले घटो नास्ति' 'पटो न पट इत्यादी तथैव बोधात् । बोधव्यवस्थायां च सप्तम्यरतपदसम. भिव्याहारस्यात्यन्ताभावबोधे समानविभक्तिकत्वस्य चाऽन्योन्याभावबोधे कारणत्वम् । (१) 'पचनित्यादिशतृकृतां चेत ख-पुस्तके नास्ति । : ।

·राकागमसहिते चन्द्रालोके. -~~~ अत एव 'नानुयाजेवियत्र पर्युदासे लक्षणा । अत्यन्ताभावबोधसामग्याः सत्त्वेना. अन्योन्याभावस्य लक्षणया बोधादिति केचित् । तत्तुच्छम् । 'न पचति चत्र 'चत्रस्य न धामित्यादावत्यन्ताभावबोधो न स्यात् । अतो नविनिर्मोके अभेदान्वयाकाङ्क्षा तदनाकाङ्क्षा च अन्योन्यात्यन्ताभावबोधसामग्रीति युक्तम् । 'नानुयाजेचिस्यत्र पर्युदासे लक्षणेति ग्रन्यस्त्वनादरणीयः । त्वतला दिभावप्रत्ययस्य 'घटत्वं पटत्वा. मित्यादौ घटस्वत्वादिकमर्थः । घटत्वत्वं च-घटेतरासमवेतत्वे सति घरनिष्ठान्योन्या. भावप्रतियोगितानवच्छेदकत्वे सति समवेतत्वम् । भत्रेतरसमवेताभावसकलनिष्ठान्योन्या. भावावच्छेदकसमवेतत्वेषु सप्त शक्तयः । संसर्गबोधो व्युत्पत्या । सवामित्यादावेक- देशे लक्षणा। अब सदितरासमवेतत्वस्याप्रसिद्धः। एवं प्रमेयत्वामित्यनापि । एवमन्य. दूधम् । केचित्तु-धमें शक्ति । कृत्तद्धितसमासोत्तरभावप्रत्ययस्य पदार्थतावच्छेदक- सामानाधिकरण्ये शक्तिः । 'नीलोत्पलस्वमोपगवत्वं पाचकस्वामित्यादौ नीलत्व. समानाधिकरणोत्पलस्वम्, उपगुसमानाधिकरणापत्यत्वम् । पाकसमानाधिकरणकर्तृत्व. मिति बोधः । तदादिसर्वनाम्नां बुद्धिस्थत्वेन बुद्धिस्थवादी शक्तिः । महाभाष्यकारस्तु-गौशुक्लश्चलो डिस्था इत्यादिशब्दानां जातिगुणक्रियाशब्द. चाचित्वेन चतुष्टयी शब्दप्रवृत्तिरित्याह। तस्यायमाशय:-गुणक्रियादीनामैक्येन तद्वति. जात्यमावाद व्यक्तिरेच वाच्येति। तत्रापि प्रयुज्यमानपदसमभिव्याहृततिवादिवर्णनिष्ठा शक्तिः । कादिबोधजनको वर्णस्फोटः । तत्र युक्ति:-व्याकरणभेदेन आदेशिनामननु. गतत्वेन तत्र शकिग्रहासम्भवात् , 'पचमानः पच्यमान' इत्यादौ कर्तृकर्मबोधासम्भ- वाच्चेति । 'घटेन घटामित्यादौ तृतीयान्तद्वितीयान्तयोः करणत्वकर्मत्वविशिष्ट घटे शक्तिः । विशिष्टबोधजनकः पदस्फोटः । तत्र युक्तिर-प्रकृतिमागस्य घटे प्रत्ययभागस्य कर्मवादौ शक्तिपक्षे घटनिष्ठकर्मत्वबोधो न स्यात् । न च संसर्गमर्यादया तबोधः । क्रमापेक्षया भित्रायास्तस्या अलीकत्वात् । क्रमस्य च व्यवधानामावरूपस्य वृश्या बोधकत्वासम्भवेन तदबोधस्य वृत्तिजन्यत्वाभावेनामाब्दत्वापत्तेः । तस्मात् पदस्यैव शक्तिरावश्यकीति पदस्फोटः । अत्र च धी गतिः । वर्णसमुदायात्मकः पदरूपोऽवयवी, एक पदमिति प्रतीतेः । एवं सेनावनादावयेकोऽवयवी । स च वगैरभिव्यज्यते । वर्णानां मेलनं च संस्कारकल्पनयैवोपपादनीयम् । तदमिव्यङ्ग्यः स्फोटः। अयं च सखण्डपदस्फोट इत्युच्यते । यद्वा-वर्णसमुदायो न पदम् , किन्तु विजातीयध्वन्यमि- व्यङ्गयमेव पदम् । तत्र च वर्मा न सन्ति । विजातीयध्वन्यभिव्यङ्गया या जातिः, सा पदम् । तत्रार्थबोधानुकूला शक्ति पदस्फोटः । अयं चाऽखण्डपदस्फोट इत्युच्यते । एवं 'हरेत्यादौ । 'घटमानयेत्यादौ घटकर्मकानयने वाक्यस्य शक्तिः । अन्यथा घटकर्मत्व- रूपसंसर्गस्य पूर्वोकनयेनाशाब्दत्वापत्तो। संसर्गमर्यादायाश्च दत्तोत्तरत्वात् । अतो वाक्यस्य पदजन्यतया वर्णपदाभिव्यक्षकध्वनिविजातीयध्वन्यमिव्यज्यमानतया वा सखण्डवाश्यस्फोट इति । अखण्डवाक्यपक्षे ध्वन्यभिव्यङ्गयजातिस्फोट एवं वाक्यमिति । । .

·दशमो मयूखः । । . पदवाक्प्रयोर्वर्णपदाभिव्यङ्गयत्वम् । वाभिव्यङ्गय पदं पदाभिव्ययं वाक्यमिति पक्ष सखण्डाखडौ पदवाक्यस्फोटो । एवं वर्णाभिध्याकम्वन्यभिव्यग्यो जातिस्फोटश्च वर्ग- स्फोट इति । लोऽपि द्विविधो विभावनीयः। एवञ्च-वर्णपदवास्याभिव्यकव्यन्यभि. व्यग्यजातिस्फोटत्रयं वर्णशक्तिपदशक्तिवाक्यशक्तिरूपार्थस्फादत्रयमिति षट् स्फोटाः । तत्र त्रयस्य शब्दस्फोट इति संज्ञा त्रयस्य चार्थस्फोट इति वैयाकरणमतनिष्कर्षः । तन्नेदं विभावनीयम्-वन्यमिव्यङ्गयवर्णजातिस्फोटो नास्मन्मत विरुणदि, वर्णानां ध्वन्यभिव्यङग्यत्वात् । शब्दमान तु भियते । अर्थाभिव्यञ्जकवस्फोटस्तु अनेकति त्वादेवाचकतावच्छेदकत्वकल्पनागौरवापादकः । तदपेक्षया तत्वस्यैव तत्वौचित्यात् । तदज्ञस्यार्थ प्रत्ययस्तु शक्तिभ्रमात(१) । पचते इत्यादौ वर्गस्य कर्तरि सम्प्रदाने च शक्ती सन्देहापत्तश्च । एवं 'यातमित्यादौ निष्टात्वसंशयापत्तिः। एवं पदस्फोटेऽपि ममू घर्यात पवेत्यादावपि बोधापत्तिः । ननु च तव कथं संसर्गबोध: संसर्गमर्यादा च केयमिति चत् , सम्बन्धत्वनियम आनुपूर्वीविशेष इति विवक्षितविकेन गृहाण । यदि च तव तत्तदानुपूर्वीज्ञानानां कारणताकल्पनं मम शक्तिकल्पनमिति तुल्यता विभाव्यते, तदा मानुपा लौकिदृष्टत्वाददृष्टशक्तिकल्पनापेक्षया लाघवमपि विभावय । विभावयान्यत्र 'प्रविश पिण्डी गृहं भक्षयेत्यादौ ताशानुपूर्वीस्मरणेन बोधम् । एतेन वाक्यस्फोटाऽपि प्रत्युक्तः। किच-'घटः कर्मत्वमानयनं कृति' रिति निराकासवाक्यस्य कुतो न शक्तिरित्यादौ इच्छां विना न किञ्चिदुत्तरम् । मम तु मानुपूर्व्यभावान बोध इति मुलभम् । किञ्चास्तु नाम वर्णस्फोटः । पइवाक्यस्फोटयोरङ्गीकारे, तौ किं नित्यावनित्यौ वा ? माघे, किमानुपूर्धमिव्यङ्गयौ न वा ? । दन्यानुपूव्या वर्गानुपा वा पदानुपूर्ध्या वाऽभिव्यञ्ज. कत्वे 'ततोरिति नयेन(१)मानुपूया एव संसर्गज्ञाने हेतुताऽस्तु, कृतं शशङ्गरूपेण स्फोटेन । अतो नाद्यः । अन्त्ये, किं तज्ज्ञानम् ? वर्णमा पदमा न वा तत् , कत्वामित्यादायपि तदुत्पस्यापत्तेः । अतः भानुपूर्वी विशिष्टादीनामेव तदुत्पादकत्वं वाच्यम् । तत्र चोक्को दोषः । न च सर्वानुपपत्तिपरिहारायैको ध्वनिः पदवास्याभिव्यय इति वाच्यम् । अनेकतत्तत्पदवाक्याभिव्यक्षकाऽनन्तध्वनिव्यक्तितनिष्ठ वैजात्यानन्त. स्फोटकल्पनमपेक्ष्य लोकप्रसिद्धानुपूर्वीज्ञानस्य हेतुतामात्र कल्पने लाधवात् । यदि नित्या. पंक्ष्य(३)लोकप्रसिद्धानुपूतावादिनयेऽपि सकपदस्यैव नित्यत्वात् साधुत्वाच्च । घटकर्मत्वयोः संसर्गस्याऽऽनुपूर्वीविशेषलभ्यत्वाङ्गोकार बाधकाभावात् । एतेन वाक्य, शक्तिरूपवाक्यस्फोटनिरासेन्विताभिधानवादो लक्षणाबादश्च परास्तः। विकृतं तत् प्रथममयूखे, स्पष्टीकृतं चात्रेति न पोनरुत्यमिति चैष्टव्यं सूरिभिः ॥४॥ 'घट (१) ते भ्रमात्' इति ख-पुस्तके । (२) 'तद्धेतोरेव तदस्तु, कि तेन' इति न्यायेनेत्यर्थः । (३) अत्र ग्रन्थस्य कश्चिदंशस्त्रुटित इव प्रतिभाति ।

·राकागमसहिते चन्द्रालोके दशमो मयूखः । । पीयूषवर्षप्रभवं चन्द्रालोकं मनोहरम् । मुधानिधानमासाद्य श्रयध्वं विबुधा ! मुदम् ॥ ५ ॥ पीयूषेति । सुधानिधानं सुधास्पदप्रायं चन्द्रालोकग्रन्थं मनोहरम् आसाद्य प्राप्य सुदं प्रीति श्रयध्वमाश्रयध्वमित्यर्थः ॥ ५ ॥ जयन्ति याज्ञिकश्रीमन्महादेवाङ्गजन्मनः । सूक्तपीयूषवर्षस्य जयदेवकवेगिरः ॥ ६ ॥ जयन्तोति । जयदेवस्यैव पीयूषवर्ष इति नामान्तरम् ॥ ६ ॥ महादेवः मत्रप्रमुखपवविद्यकचतुरः सुमित्रा तद्भक्तिप्रणिहितमतिर्यस्य पितरौ । मयूखस्तेनासौ सुकविजयदेवेन रचिते चिरं चन्द्रालोके महति दशसङ्ख्यः मुखयतु ॥ ७ ॥ इति श्रीपीयूषवर्षपण्डितजयदेव विरचिते चन्द्रालोकालङ्कारे अभिधानिरूपणाख्यो दामो मयूखः । स्तुवन्त्वन्ये ग्रन्थं कथमपि च निदन्त्वपि परे महाराजस्तुष्येदथ मयि न तुष्येदपि वरम् । परं चिन्मुद्राया विघटनसमर्थन बहुना श्रमेणाऽयं तुष्येदथ जनकजायाः परिवृतः ॥ इति मीमांसकमदिनकरसूनुगागाभट्टकृतचन्द्रालोकटीकायां राकागमाख्यायां दशमो मयूखः । समातश्चायं ग्रन्थः।

·॥ श्रीः ॥ चन्द्रालोकस्य पाठभेदाः। चतुर्थो मयूखः। ३ स्वयमों ४ यं प्रस्तूय पञ्चमो मयूखः। द्वितीयो मयूखः। -- *का०सं० *पू० पा० *प्र० पा० का०सं० पू० पा० प्र.पा. प्रथमो मयूखः। २ मास्मत्प्रकाशीभव मा स्म प्रकाशीभवः स्पष्टमयों यं संश्रित्य १२ विचित्रलक्षणो वैचित्र्यलक्षणं ४ मद्गुणास्त्रसरेणवः मद्गुणत्रसरेणवः १३ चतुर्थस्तेनासौ नुरीयस्तेनायो ५ ०मेतेषां पूर्वेषां ६ बीजमाला बीजपति २ मन्दोह ऽमन्दोह ३ स्वच्छन्दास्पद स्वच्छन्दास्सन्द ३ दैवतादिशब्दे दैवतादी शब्दे ४ .भिप्राया. भिप्राय १३ विशिखप्रायाः विशिखपाय १९ ०लक्ष्यपक्ष ०ल्क्षपक्ष कटाक्षाः कटाक्षा: २० राजते भ्राजते १४ पयोधरौ पयोधरा २६ शरीरे तव तापं तनोति १६ इह इति ३१ पश्यतस्तस्या पश्यतः कान्ता १८ नभस्तटम् नभस्तलम् ३८ नूतनार्थसमर्पकः यत्र हेनुसमर्थकः २० हीनानुप्रासा. त्यक्तानुप्रासा० ४४ स्यात्तदभावे सा तदभावे २३ ०दभिमतोऽन्वयः दभिमतान्वयः ४९ ०रयत्नेन यद्यन्येन शरान् ५८ या दातुः यद्दातुः ३१०स्तत्रोपमा यत्र •स्तस्योपमा यस्य ६१ सम्पदम् सम्पदा परंच आश्रयः तेन ३९ यथानुसार यथावकाश ३९ शब्दार्थसम्भवान् शब्दांशसंश्रयान् । ८९ मुच्यते मिष्यते ९२ भञ्जय तृतीयो मयूखः । तर्जय योषितः ९४ योषिताम् ४ बहून् पक्षान् बहूनान् यत्रैकस्याः ९५ स्नेहक्षयःप्रदीपेषु स्नेहस्त्वयं प्रदीपेषु ४ युक्त्यैकस्याः ५ निपातिताः निवारिताः स्वान्तेषु न न,स्वान्तेषु ९६ कान्ताचित्ते दूस्तुतो कान्त ! चित्ते १००वस्तुनो ९६ वीतरागिताम् वीतरागताम् * का० सं०-कारिकासङ्ख्याः। ९८ उत्कण्ठितां उत्कण्ठतां * पू० पा--पूर्वमुद्रितपुस्तकपाठाः । १०२ त्यागादन्यतः त्यागे स्वस्मिन् *प्र० पा०प्रकृतपुस्तकपाठाः । स्वगुणोदयः :परगुणोदयः २४ शत्रून् ३७ परं वा ६५ संश्रयः ७५ ऽनेन ·३ चन्द्रालोकस्य पाठभेदाः। १०८ तत्रासौ नवमो मयूखः । . ममुष्य च व्यक्ता शक्तितः ११ निष्ठीव का०सं० पू० पा० प्र. पा. का०सं०* पू० पा. प्र.पा. तत्रेय अष्टमो मयूखः। १०९०रन्यस्य ०रन्यत्र १०मापतितं मापतति ११० परागै० केसरैः ११२ जात्यादिषु च स्वजात्यादिषु ११२ ०रुत्तरङ्गाक्षि ! रुत्तरङ्गाक्षैः २ लक्षणीयस्व लक्षणीयस्य १२३ ह्यलङ्कारा० अलङ्कारा शब्दस्य शब्दस्थ १२४ प्रधानेषु कारेषु ५ अस्फुटत्वं तट अर्थगवतट- षष्ठो मयूखः। स्थत्वं लक्ष्यस्थत्व- स्थत्वभेदाभ्या. १भावश्च भावस्तु मस्फुटस्य च २ हृदयेष्वजडा. हृदयेऽप्यजडा० ६ अन्यास्तित्र इति अन्त्या द्विधेति ५मतः रसः विज्ञेया व्यक्तितः निष्टयूति ७ वर्धयेत्तत्र वर्धयेत्यत्र १७ ० प्यवहित्थमथो० ०प्यवहित्था तथो० ९भावात् सा भावाब १८ त्रयस्त्रिंशदिमे त्रयस्त्रिंदशमी ९ इत्येवमादेः इत्येवमादि २१ आतुर्यमासप्तमं च आचतुष्टयमासप्त दशमो मयूखः। २५ रहोद्वैधा रही द्वेधा १तथा प्राहु च मन्यन्ते ५ स्फुटक्रमात स्फुटक्रमः ३ गौौलः ३ नरं च के ५.स्फुटकमात् •स्फुटक्रमः ६०य॑क्तेर्भदौ द्वौ ०र्व्यक्तिः शब्दावौ ५ चन्द्रालोकमनो• चन्द्रालोकं मनो. ७ तत् यत् ६ सूक्तिपीयूष सूक्तपीयूष ९ पदेकदेशे पदैकदेश ७ प्रणीतस्तेनासौ मयूखस्तेनासौ १२ सर्वसङ्कलितध्वनेः सर्वे सङ्कलिता ध्वनेः सुकविजयदेवेन सुकविजयदेवेन १३ मुल्लसितं गिरः मुख्वसितं गिरा दशमश्चिरं चन्द्रा. रचिते चिरं चन्द्रा-. १७नियता नियताः लोके सुखयतु १७ यं वक्ति यक्ति मयूखो दश दिशः सङ्ख्यः सुखयतु सप्तमो मयूखः । गौः शुक्ला नरं के च लोके महति दश- * इति * ·॥ श्री:॥ यथाप्रसङ्गमत्र व्याख्यायामुपन्यस्तानां ग्रन्थानां ग्रन्थकाराणां च नाम्नां वर्णक्रमेण सूची । ११६. नामानि पृष्ठानि । नामानि पृष्टान (१) अलङ्कारशेखरः १०९. (१५) ध्वनिकारः (२) अलङ्कारसर्वस्वम् (१६) नव्यनैयायिकमीमांसकाः (३) आचार्याभिनवगुप्तपादाः ११६. । (१७) नव्याः (४) आलङ्कारिकाः ८,१६४. : (१८) न्यायविदः (५) उदयनाचार्यः ७. । (१९) पतञ्जलिस्वामिनः (६) काव्यप्रकाशः ३, ४,१३,१५, १८, (२०) प्राभाकरा: २०, २१,२२, २६, । (२१) भट्टनायकः २७, ३१, ३२, ३८, : (२२) भट्टलोल्लट: ११५. ६°,४९, ५४,६१, (२३) महाभाष्यम् ६२,६६,६८,६९, (२४) महाभाष्यकारः १६८ ७३, ७४, ७७,८०, (२५) मिश्राः ८३,८७ ८८, ९.१, (२६) मीमांसकाः १६१. ९२, १२८, १४६, (२७) मूलकारः १४७, १५१, १५२, (२८) राणकः १५३, १५६, १६४, (२९) वामनः १३,४०,६०. १५९, (३०) वेदान्तिनः ११. (७) काव्यप्रकाशकृतः ४०,१३५. । (३१) वैयाकरणाः १६५. (८) काव्यप्रकाशिका १६. ! (३२) श्रीशङ्खकः ११६. (९) काव्यप्रदीपः ५३,७०. (३३) सरस्वतीकण्ठाभरणम् ३६,४१, (१०) काव्यादर्शः ७६. (११) खण्डनम् ८. (३४) सरस्वतीकण्ठाभरणकारः १२. (१२) चण्डीदासः १५१. (३५) साहित्यदर्पणः३५,३८,३९,४४, ८,८३. ४९,९१,९२. (१४) दण्डी १४,३७,३८,३९,४०, (३६) स्फोटवादिनो वैयाकरणाः ९. (१३) जीर्णाः

·No text on this page.

·चन्द्रालोककारिकाणां वर्णक्रमानुसारिणी सूची। zett: ४ १५४ १५६ .. ८८ ९२ ११६ कारिकाः अक्रमातिशयोक्तिश्चेत् अगृढं कलयेदा० अङ्गभङ्गोल्लसल्लीला अङ्गीकरोति यः काव्य अतथ्यमारोपयितुं अत्यन्तातिशयोक्तिस्तु अत्युक्तिरभुताऽतथ्य अद्भुतो विस्मयस्थायी अधिक बोध्यमाधारा० अनुभावैः कटाक्षा अनुमानं च कार्यादेः अनेकार्थस्य युग्मस्य अनौचित्य कीतिलता अन्त्या द्विधेति विज्ञेया अन्योन्यं नाम यत्र स्या अपरस्य रसादेचे अपराधीन इत्यादि अपुष्टोऽर्थो विशेष्ये चे० अप्रयुक्तं देवतादौ अप्रस्तुतप्रशंसा स्या० अभवन्मतयोगः स्यात् आभमानो विचारश्चे अभीष्टविप्रयोगाऽश्रु अमतार्थान्तरं मुख्ये अमृतं सूक्तमित्यादौ अयं प्रमत्तमधुप अर्थश्लेषेऽर्थमात्रस्य अर्थापत्तिः स्वयं सिध्ये० अर्धान्तरपदापेक्षी अलङ्कारप्रकारेषु अलङ्कारेषु तथ्येषु २ पृष्टाहाः कारिकाः अलङ्कारः परिकरः अल्पाक्षरा विचित्रार्थ अवज्ञा वयते अविमृष्टविधेयांशः अविवक्षितवाच्यस्य अव्यत्तयोगनिर्योग १.८ : अश्लील त्रिविधं त्रीवा असम्भवोऽर्थनिष्पत्ता ९४ । असुन्दरं यदि व्यय ११८ अस्फुटं चार्थनिष्टत्वात् अस्फुट स्तनयोस्त्र आक्षेपस्तु प्रयुक्तस्य आख्याते भिन्नदेशत्वे आचतुष्टयमासत आलम्बनोद्दीपनात्मा १५३ आवृत्तवर्णसम्पूर्ण आवृत्तवर्णस्तबर्क आवृसे दीपकपदे इत्यादि लक्षणं भूरि इत्येवं बोद्ध्वैचित्र्याद इवादिकपदाभावे ३३ उक्किाजस्तुतिनिन्दा १२० उच्चरस्यति मन्दता उत्प्रेक्षोन्नीयते यन्त्र १६८ उत्साहाख्यस्थायिभावः उदासमृद्धिश्चरितं ८३ : उदारता तु वैदग्ध्य उदारसारपचेद्भाति उपमाने च लीलादि उपमानोपमेयत्वे ११, उपमा यत्र-साहाय .. १४७ ६ १२१ १०७ ६० -- ·२ कारिकासूची। पृष्टाढा १०३ ६ २१ १५४ १२४ १३२ ७४,७५ ११४ ११४ ४७ २५ १०७ कारिकाः पृष्टाङ्काः कारिकाः उपमेयोपमानादा० ४४ तथा सहेतुरतथा० उपादानार्पणद्वारे १५९ तद्गुणः स्वगुणत्यागे उल्लसत्तनुतां नीते तन्मिश्रोऽन्योन्यसामान्य उल्लासोऽन्यमहिम्ना चे० १०३ तव दुग्धाब्धिसम्भूतेः एक मे चुम्बनं देहि तिलकाद्यमिव स्त्रीणां ओजः स्यात्पौडिरर्थस्य तुल्यप्राधान्यमिन्दुत्व कथितं पुनरुका वाक् १९ प्रासश्चैव वितर्कश्च कमलैः कमलावासः ८३ विधा शब्दार्थतयुग्म कश्चित्साधारणः कश्चि० १४७ दधार गौरी हृदये कष्टः स्पष्टावबोधार्थ दीपकैकावलीयोगा० कल्याप्यतिशयस्योक्ति दीपमुद्योतयेद्यावत् काकुत्स्थं प्रणतोऽम्भोधि दुष्क्रमग्राम्यसन्दिग्धा कामिनीव भवत्खड्ग दृष्टान्तश्चेद्भवन्मूर्ति काय फलोपलम्भश्चेद देशात्मविप्रकृष्टस्य कार्यकारणभावाच्च दोषमापतितं स्वान्ते कार्याः प्रस्तुतैरुले ८६ दोषे गुणत्वं तनुते काव्यवित्प्रवरैश्विनं ४७ द्वात्रिंशदू द्वादशैकः षट काव्ये नान्ये च कायें च द्विषां सम्पदमाच्छिद्य कैतवं व्यज्यमानत्वे ६४ द्वौ विवक्षितवाच्यस्य क्रोधस्थायी रसो रौद्रो १२० हौस्तः सहचराऽचार क्लिष्टमों यदीयोऽर्थ १६ धत्ते नमस्तलं भास्वा० क्षीरनीरधिराकाश ६ धर्म कञ्चित्पुरस्कृत्य खण्डश्लेषः पदानां चे० ८१ धूमवत्त्वादिति यथा गलद्वद्यान्तरोदूभेदं न योगादेरायतनं गुम्फ: कारणमाला स्याद नानाप्रभेदा नियताः गूढाक्षेपो विधौ व्यक्त नाशनीयं पूर्वेषां गृहीतमुक्तरीत्यर्थ ९६ निरर्थक तु हीत्यादि गौणं सारोपमुद्दिष्ट ११९ निरुक्कं स्यान्निवचन गौः शुक्लः पाचको दण्डी १६१ निर्दोषा लक्षणवती १३२ निवेदग्लानिशङ्काख्या चपलातिशयोक्तिस्तु निवेदस्थायिकः शान्तः चेद् बिम्बप्रतिबिम्बत्वं नेयार्थ लक्षणाऽत्यन्त छेकापह्नुतिरन्यस्य न्यस्तेयं पश्य कन्दर्प जयन्ति याज्ञिकश्रीम० १७० न्यून त्वत्खड्गसम्भूत जात्या गुणेन क्रियया १६१ पतत्प्रकर्षे त्यतानु० तं पूर्वाचार्यसूर्योक्ति पदे पदाशे वाक्यांशे तथा वाच्यल्य सिद्धयङ्गं .. ११३ परिणामोऽनयोयस्मिः १५ १६१ १४९ १६ चत्वारो वस्त्वलङ्कार १२४ १२३ २६ १९ ३ ·वारिकासूची। ३ 1 पृष्ठाङ्काः पृष्ठाङ्कः ११३ १ ६८ ७४ -- १०४ १५१ प्रतिभैव श्रुताभ्यास १८ १३२ कारिकाः कारकाः परिवृत्तिर्विनिमयो ९९ माधुर्य पुनरुतस्य परिसङ्ख्या निषिध्यक १०० माला परम्परा चपा पर्यस्तापह्नुतिर्यत्र मिथः पृथग्वाक्यपदैः पर्यायश्चेदनेकत्र मीलितं बहुसाहश्या पर्यायेण द्वयोस्तच्चे मुखं चन्द्रश्रियं धत्ते पाश्चालिकी च लाटीया १२५ मुख्यार्थस्याविवक्षायां पिहित परवृत्तान्त १०५ मौक्तिक चेल्लतां सूने पीयूषवर्षप्रभवं १७० यत्रोपमानचित्रण पुनरुकप्रतीकाश ४२ यथासङ्घयं द्विधार्थाश्चत् पुनः स्वगुणसम्प्राप्तिः १०४ यद्वस्तुनोऽन्यथारूपं पृथकथितसादृश्य यदुव्यज्यमानं मनसः यस्मादन्तास्थितः सर्वः प्रतिषेधः प्रसिद्धानां ३४ यस्मिन्नुपहतो लुतो प्रतीपमुपमानस्य १०२ यस्मिन विशेषसामान्य प्रत्यनीकं बलवतः युक्तार्थानां तां च विना प्रदीपं वर्धयेत्यत्र १५७ ! युतिर्विशेषसिदिश्चे० प्रबन्धे चेति षोढाऽसौ १३२ । युक्त्यास्वाद्यलसदसैक प्रश्नोत्तरं क्रमेणोको १०५ ये षोडशाधा द्विगुणा० प्रस्तुताप्रस्तुतानां च रतिदेवादिविषया प्राक्सिद्धिः स्वगुणोत्कर्षों १०४ रत्याख्यस्थायिभावात्मा प्रौढोक्तिस्तदशकस्य रसभावतदाभास बहुमिर्बहुधोल्लेखा० ६१ रसाधनुचिते वणे ब्रह्माण्डं त्वद्यशःपूर २१ रूपकातिशयोक्तिश्चे० भप्तप्रक्रममारब्ध रेफाक्रान्ता वपर्ययणा० २१ भङ्गरलेषः पदस्तोमा ८३ लकारोऽन्यरसंयुक्तो भवेच्छृतिकटुवर्णः १३ लक्षकस्थं स्फुटं यत्र भवेदान्तरन्यासो लक्षणीयस्य शब्दस्य भावस्य शान्तिरुदयः १२५ लक्ष्यलक्षकवैशिष्टय भावानामुदयः सन्धिः लाटानुप्रासभूमिना० भाविकं भूतभाव्यर्थ वः कविनिबद्धस्य भूतादिकालभेदेन १४१ वक्तृल्यूतं बोधयितु भूयसामेकसम्बन्ध १०१ वक्रोकि श्लेषकाकुम्यो भेदकातिशयोक्तिश्चे वस्त्वलडारयोव्यकि भ्रान्तापह्नतिरन्यस्य वाक्ययोरर्थसामान्ये मधुरायां समाक्रान्ता १२६ वाक्यार्थयोः सहयोग महादेवः सत्रप्रमुख ११,३३,३६, ४२, विकल्पस्तुल्यबलयो ११४, १२८, १५०, १९९० १६०० १७० विख्यातस्योपमास्य ११८ १८ ७३ १२६ १२७ १५६ १६६ १६० १४७ १०६ . ५६ ·कारिकासूची। 1 पृष्ठाझाः ७३ ७४ सरोजनेत्र ! पुत्रस्य ११३ १२७ १४ १५८ २६ १२८ कारिकाः पृष्ठाङ्काः कारिकाः विचित्रं चेत्प्रयत्नः स्या० समानधर्मयुक्साध्या विनोक्तिश्चेद्विना किञ्चि ८१ समासोक्तिः परिस्फूतिः विभक्त्युत्पत्तये योग्यः ६ सम्बन्धातिशयोतिःसा विभावना विनापि स्या. ९१ सम्भावनं यदीत्थं स्या० विरोधोऽनुपपत्तिश्चेद विशेषोक्तिरनुत्पत्तिः सर्वसाधारणप्रेम विशेषः ख्यातमाधार सर्वेषां च प्रतिद्वन्द्व विषमं यद्यनौचित्या० १३ सवरूध्वः सकारस्य वीप्सोत्सर्पन्मुखापाई १२७ सहन्ति हन्त ! कान्तारे वृत्तिभेदैनिभिर्युका १२८ सहस्त्रपत्रमित्रं ते वैचियलक्षणं व्यासो ४१ सहोतिः सहभावश्चे० व्यक्त एवं क्वचिद् व्यङ्ग्यः १५२ साश्यात् समवायात्सा व्यतिरेको विशेषश्चे० साभिप्राये विशेष्ये तु व्यनक्कयनुचितार्थ यत् सामान्यं यदि साहश्यादू व्याघ्रादिभिविभावस्तु १२१ सामान्यपरिवृत्तिः स्यात् व्याजोतिः शङ्कमानस्य १०५ सांमुख्य विधानायाः ब्रीडा चपलता हर्ष १२४ सारो नाम पदोत्कर्षः शब्दार्थयोः प्रसिद्धया वा सिद्धिः ख्यातेषु चेन्नाम शब्दार्थाभयभुरेकः १३२ सुप्तं विबोधोऽमर्षश्चा शब्दे पदार्थ वाक्याथै वाक्यार्थ १६४ सौकुमार्यमपारुष्य शब्दे पदाथें वाक्यार्थे सहन्यायां स्थायी जुगुप्सा बीभत्सो शिथिलं शयने लिल्ये स्फुटाऽस्फुटप्रभेदेन शुद्ध सारोपमुहिष्ट १५१ शुद्धतन्मूलसंभित्र स्याच्चेतो विशता येन ६ शुद्धिरेकप्रधानत्वं स्यात्काव्यलिङ्ग वागर्थो शङ्गारे च प्रसादेच स्यात्सम्पूर्णापमा यत्र शोभा ख्यातोऽपि यद्दोषो स्यात्स्मृतिभ्रान्तिसन्देहै. ३३ श्लेषादिभूविरोधश्चे. स्यादङ्गायष्टिरित्येवं चलेषो विघटमानार्थ स्थाद् व्यर्थमिह सन्दिग्धं चलोकस्याधे तदधे वा स्याद् व्याघातोऽयथाकारि ४४ स्यान्मिथ्याध्यवसायश्चे० सडचन्ति सरोजानि सङ्गताऽन्यगुणानगी स्वभावोक्तिः स्वभावस्य १०४ सन्दिग्धं यदि सन्देहो १५४ स्वरव्यञ्जनसन्दोह समताऽल्पसमासत्वं हहो? चिन्मयचित्तचन्द्र सममौचित्यतोऽनेक ९३ हतवृत्तमनुकोऽपि समातपुनरासं स्यात् हासस्थायी रसो हास्यो समाधिरर्थमहिला हेतुस्त्यक्त्वा बहूनान् समाधिः कार्यसौकर्य १०२ हेतोः कुतोऽपि वैशिष्टयात् . १२४ १२२ 30 9 ७१ ६७ ६७ ६१ १५ ९५ १०६ ४३ १९ ११९ ·॥ श्रीः ॥ चन्द्रालोकटीकाराकागमान्तर्गतानां श्लोकानां वर्णक्रमानुसारिणी सूची। ८८ अपायि मुनिना पुरा ३ ७७ श्लोकांशाः अह ! पिहुलं जलकुम्भ अकृशं कुचयोः कृशं अखिलेषु विहङ्गेषु अङ्कपाल्या भवत्सख्या अङ्क विदभेन्द्रपुरस्य अगुल्या का कपाट अतन्द्रचन्द्राभरणा अतिथिं नाम काकुत्स्थात् अत्याजिलब्धविजय अत्रियामा त्रियामापि अथैतानेव वाक्यार्थ अधिसरयू(तटिनी?)तट अधीतिबोधाचरण अध्याहारस्मरहर अनङ्गतापप्रशमाय अनारूपप्रतिम अनङ्गालीलाभिरपाङ्ग अनङ्गः स्वबलं धत्ते अनयेनेव नृपति अनयोरनवद्याङ्गि! अनवगतविभेदं अनवरतकनकवितरण अनेकगुणसम्प्राधा. अनेकैः क्लेशैर्यन्न अनेन कस्यापि कुला० अनेन सर्वार्थिकृतार्थता अनेन साधं तव अन्नः कल्पितमङ्गल अन्यत्र करणीयस्य अन्याङ्गत्वेन बोध्यत्वे अन्या समोऽसि वरदो पृष्ठाङ्काः श्लोकांशाः धाडाः अन्योपमानलाभेन १०३ ६२ अपसारय धनसार ११९ १०८ । अपहाय निखिलकृत्य अपहुतः स्वेदभरः ६३ अपहुवानस्य जनाय ११९ प्रियो याति अपाकृतः १०६ १४३ अपि लोकयुगं दृशावपि ७६ अबलखकुलाशिनो झपान् अभवन् वस्तुसम्बन्ध ७९ अभ्यस्ता पहला अमर्षः प्रतिबोधश्च १०६ अमु कनकवर्णाभ १४३,१४५ ६९ अम्बरसंवरणच्छल १९० अयं क इत्यन्यनिवार १३८ अयं कलनिश्चन्द्रा० अयं क्षीराम्भोधेः पति । अयं पद्मासनासीन ३१ १६ अयं हि धूजटिः साक्षात् अयि! ममैष चकोर ७१ ६२ अयोधि त?र्यमनो ११३ : अयोधि राम! दिवस अर्काय पत्ये खलु १०२ १ अर्थव्यक्ति स्वरूपस्य १४ अर्थिनां कृपणा दृष्टिः १०८ अलं विलम्ब्य स्वरितुं अलं स्थित्वा स्मशानेऽस्मिन् १४२, १४५ १२२ अलसं वपुषि श्लथं ९२ मलसरचापि धूर्ताना. १४१ ३० मलौकिकमहालोच ११३ १२५ अल्पं निर्मितमाकाश ३ १ ·श्लाकसूची। पृष्ठाडाः १२१ १२ १०९ ९१ ९४ ८४ १२६ १४६ ३६ श्लोकांशाः पृष्ठाडाः श्लोकांशाः अवलम्ब्य दिहक्षयाम्बरे उत्साहात्मा भवेद्वीर अवादि भैमी परिधाप्य उत्सिकस्य तपःपराक्रम उदयति स्म तदद्भुत अविश्रान्तिजुषामात्मा ११२ उन्नतं पदमुपैति अशीमहि वयं भिक्षा उम्मीलन्ति नर्स अस्ताद्विलम्बिरविबिम्ब उपकृत बहु तत्र अल्माकं सखि! वाससी उपचीयमानमनिशं अस्मिन् दिग्विजयोद्यते १४५ उपमारूपकोत्प्रेक्षा मस्मै कर प्रवितरन्तु उपमेयोपमालोपे अस्य क्षोणिपतेविहायसि उल्लास्यतां स्पृष्टनलाङ्ग अस्या मुखेन्दुना लब्धे उर्व्यसावन ताली अस्या यदास्येन पुरक एकेन बहुधोल्लेखे अस्यासि जगः स्वकोश एतत्तहस्तरुणि! अहह ! सह मघोना एतत्पुरः पठदपश्रम आकुञ्चिताभ्यामथ एतदत्ताऽसिघात आगच्छतामपूर्णानां एसदन्तिवलैर्विलोक्य आघृणितं पक्षमलमक्षि पतयःक्षीरधिपूर आदावञ्जनपुञ्जलि एतेन ते स्तनमरण आदित्योऽयं स्थितो मूढाः! १४२,१४६ एषा रतिः स्फुरति आदौ नकचरचरणयो ११० ओजश्चित्तस्य विस्तार आनन्त्येऽपि हि भावाना० औत्कण्ठ्यलज्जादर भानन्दजाश्रुभिरनु० कटाक्षरुक्किमिश्चेतो आराधि वदनपङ्क्त्या कठोरोऽशनिवच्चापः आशयस्य य उत्कर्षः कथं विधातर्मथि आश्चर्यमस्य कुकुमा० कथाप्रसन्न मिथः आसीदानमत्रेति १०७ कथ्यते न कतमः स आस्तामनङ्गीकरणा० भास्ते दामोदरीया कदाप्यनवलोकितं ९४ कनकद्वगौराङ्गी इतस्त्रसद्विद्रुतभूभृ. कपोलाक्षिकृतोल्लासो इति विकृत्वः शुचिमिष्ट इति प्रियाकाकुभि कमठपृष्ठकठोरमिदं १११ कमलेव मतिर्मतिरिव इतो भिया भूपतिमि इद यदि क्षमापतिपुत्रि! करेण चन्द्रमादने १० कर: स्त्रजा सज्जतर० इयं कमलकुड्मयोपम १३६ कर्ता यधुपमानं स्या इवेन च समासेतु कर्पूरधूलिधवल उतिनाम यदि स्वार्थी ४२ कर्मकोश्च विहित उत्कण्ठास्ताव सा प्रीति १३७ कल्प्यमानममुना उत्कण्ठितार्थसंसिद्धि: कल्लोलवेल्लितहष. उत्तिष्ठन्त्या रतान्ते कवयः परितुष्यन्ति ३० ९३ ९३ १४४ ११० ११९ १३६ २३ २६ ·श्लोकसूची। पृष्ठाङ्काः १४१ ११९ पृष्टाङ्काः श्लोकांशाः गजकुम्भाऽसजा शोणो गता रतिर्मति ना १३० : गताः केचित्प्रबोधाय १०३ । गतिः सा स्यादवगमो गर्जति वारिदपटले ६८ : गाङ्गमम्बु सितमम्बु गाढ दशन् स्वमोष्ट य० १०४ १४१ गुणदोषो बुधो गृह ७६ १०६ १४९ ६३ ४ १६४ श्लोकांशाः कस्मै पुण्यवतेऽधरं कस्याश्चिद् गुणिना चिरं का शूरताऽनुशय एप काठिन्यं कुचयोः स्रष्टुं कान्तासहस्रमरित कान्ते स्वान्ते मदीये कामनीयकमधाकृत कायें निमित्ते सामान्ये कालस्य पुंसश्च विधे कालियरूले शालिनि काश्मीरजाङ्गराग कासारन्ति पयोधयो किं धनस्य जलधे० किं नृत्यसि समालोच्य किं धूमः शशिनो भाग्य कि भूषणं सुदृढमत्र किञ्चिमिथ्यात्वसिद्धयर्थ किमधिकमस्य वदामो किमसुमिग्र्लपितर्जड ! किमाराध्यं सदा पुण्य किसलयकरलताना कुबेर कुबराच कुम्भ गृहीत्वा विपुलं कृतमनुमतं दृष्टं वा केयूरा कक्कचन तिलक केयं माता पिशाची केशान्धकारादथ कोदण्डखेलः खलु कौमारमारभ्य गणा क्रमिकं प्रकृतार्थानां क्रमेलक निन्दति क्रुध्यतु नाम ननान्दा क्रोधात्मको भवेद् रौद्रः জাজ হাহানঃ क्षणप्राधुणिका तेऽध क्षणादथप क्षणदा क्षोणीभूतामतुलकर्कश गच्छ गच्छसि चेत्कान्त ! ३ २१ गुणोत्कृष्टः समीकृत्य १२२ गूढोकिरन्योद्देश्यं चे. ६८ | गृहाणि नाम तान्येव गृहोपकरणे सर्व गृह्णाति चिकुरप्राई १३८ गोगजवाहनमोजन गोस्तनी मधु पीयूष १०० गौर्याः शिवस्यापि विलोक्य १०८ ग्राम्यास्मि नागरीवृत्ते. ग्राह्यत्वं ग्राहकत्व च चञ्चद्भुजभ्रमितचण्ड चण्डालैरिव युष्माभिः १९३ चतुरम्बुधरावृता मही ३१ चत्वारो वयमृत्विजः १४८ चातुर्यस्य खनिर्नाना चापाचार्यत्रिपुर १०१ जगदाश्लिष्य समन्तात् १२० जटा नेयं वणीकृत जनकस्य सुता राम! जयति ललाटकटाक्षः १४ जयश्रीस्तेन समरे १४७ १०१ जाता लता हि शैले जातिप्रमाणधर्माणा २३ जातिश्चतुमिर्जात्यायै १२० जानेऽतिरागादिदमेव १११ जानेमुना कर्मलता जायाफ्त्योर्मियो रत्या जितस्त्वदास्येन विधुः ज्ञेयो कारबीमत्सौ ज्योत्सनासीधुसमुत्सिक . २३ १४६ १४१ ३१ १३४ ११८ ८० १४० ·श्लोकसूची। पृष्टौडा: १४८ 28/ १०० १२१ १९ १५३ १११ १३९ १०७ १४७ १४८ १२३ ११७ १४४ १३२ ४८ श्लोकांशाः णोल्लेह अणोल्लमना तच्छायसौन्दर्यनिपीत तडिदियं क्षणलोचन तन्न नेत्रविकासः स्या तथाभूतां दृष्ट्वा नृप तदद्य विश्रम्य दयालु तदप्राधिदुःखैश्च तदिदभरण्यं यस्मिन् तदोजसस्तधशसः तद्वल्गुना युग तद्विमृज्य मम शय तमः समारोप्य पड़े तमोमयीकृत्य दिशः तया प्रतीष्टाहुति तरङ्गिणी भूमिभृतः तरुणिमनि कलयति तव रूपमिदं तया तवाहवे साहसकर्म तस्मिन्नियं सेति सखी तस्या नखक्षतविलेपन तस्याः सान्द्रविलेपन वीर्णः किम!निधिरेष ते केचिदीचरप्रख्या: तेषु तद्विधवधूवरणाह तो तयोर्भवतो वाच्यौ त्वं दूति ! निरगाः कुञ्ज त्वं इद्गता भैमि ! बहि त्वद्रूपसम्पदवलोकन त्वमुचितं नयनाधिषि त्वमेवं सौन्दर्या सच त्वया जगत्युच्चितकान्ति त्वया निधेया न गिरो त्वयि लोचनगोचरं गते त्वयि वीर! विराजते पर स्वयि सडरसम्प्राप्त स्वल्लीलोन्मीलिते त्वामस्मि वच्मि विदुषां स्वामाखिलन्ती दृष्ट्वान्य दत्वा कटाक्षमेणाक्षी श्लोकांशाः दमस्वसुश्चित्तमवेत्य दमस्वसुः सेयमुपैति दहनजा न पृथुर्दवथु दिगालोकाऽस्यशोषाङ्ग दिनकरसेवालग्धो दिव्यहरेर्मुखहरे दिशि दिशि गिरिग्रावाणः दिशि दिशि परिहासगूढ दुदोह गां स यज्ञाय दुष्टसन दौःशील्यं दूरादुत्सुकमागते दूरं गौरगुणैरहड्कृति दृशा दग्धं मनसिर्ज हशोयी ते विधिनास्ति दृश्यन्ते बहुधा लोके दृष्ट्वा कश्चित्प्रियतमे देवाऽऽकानिनि कावादे देवि! त्वन्मुखपङ्कजेन देशे देशे कलत्राणि दोषस्याभ्यर्थनाऽनुज्ञा द्वारितेवरलष्ट द्वारि स्तम्भनिषण्णया द्विजपतिप्रसनाहित द्वितीयकद्वित्रिलोपे धनिनोऽपि निरुन्मादा धन्यासि सखि! चाटूनि धर्मोपमावाचिलोपे धीरत्वेन पर्द दर्त ध्वनिरठिमधुर नखक्षतनवाना न चेह जीवितः कश्चित् न तज्जलं यन्न सुचारु न तूणादुद्धारे न गुण न मन्मथस्त्वं सहि नरसुराजभुवामिव नलेन मायाः शशिना नवपलाशपलाशवन नवराकामूगाङ्गस्य १११ १२४ १०८ १४० १०१ ११८ १४९ १४१ ८८ १४२ १४२ १४२, ११५ ७० १११ ७८ ९६ १३३ १०९ ९९ ४६ १४० ·श्लोकसूची। S पृष्टाङ्गाः ९७ २ A ३ श्लोकांशाः न वलक्षयं गणयसीह न श्वेततां चरतुवा न सोऽस्ति प्रत्ययो लोके नाभूदभूमिः स्मर निजनयनप्रतिबिम्बै० निजौजसोज्जासयितुं नित्यं नियत्या परव० निन्दामि कि मलय निपततापि न मन्दर निविशते यदि शुकशिखा निशासु चन्द्रगौरासु निःशेषच्युतचन्दनं नीवारा शुकगर्भ नो ददासि यदि तत्त्व नो भुक्का सा रहसि मिलिता न्यक्कारो ह्ययमेव मे पतगेन मया जगत्पते पत्यौ वृते तयाऽन्यस्मिन पथि पथि सहकाराः पदंशतेनाप म० पदे विधातुर्यदि पमाङसम्मानमवेक्ष्य पमान हिमे प्रावृषि परंपरशुरामस्थ परदारपरन्द्रव्य परवति! दमयन्ति! परिमृदितमृणाली पर्यतापनसरस्व० पवनो दक्षिणो दिक्षु पश्येत्काश्चच्चल!चपल! पातालमिव नाभिस्ते पात्रे पुरोवतिनि पिशङ्गमौञ्जीयुज पीयूषमिव सुस्वादु पुनः पुनः काचन कुर्वती पुराकृतस्त्रैणमिमां पुरुषायुषजीविन्यो पुरो हठाक्षिप्सतुषार पूर्व विधुर्वधयितुं ११० १४८ २६ १४३ १००, १३१ पृष्ठाडाः । श्लोकांशाः ४५ । पूर्णा लुता द्विद्याऽऽद्या तु पूर्वानुरागमानात्म पृथ्वी तावत् त्रिकोणा प्रणमति पश्यति चुम्बा प्रतिकूलविभावादे प्रतिप्रतीकं प्रथम प्रतीपभूपैरिव कि प्रधानगुणभावाभ्यां प्रधानऽन्यत्र वाक्या) प्रविशन्ती गृहद्वारं प्रसादमासाद्य सुरः १३१ प्रसिद्ध्यभावो वैफल्य प्रसुनता तत्करपल्लव प्रस्तुतस्य यदन्येन प्रस्तुते वयॆवाक्याथै प्रार्थी प्रयाते विरहा. प्राणेश! विज्ञठिरियं ८४ प्रासाः श्रियः सकल प्रियं च मृत्यु न लभे १०१ प्रियास्ते बभूवुर्भुजङ्गः प्रौढप्रत्यर्थिपृथ्वीपति प्लुष्टः स्वैश्वापरोपैरवि फेत्कारकृत्फेरुभिनि १४ बहुरूपकशालभक्षिका १३७ बहूनामुपमानाना० बालकेलिषु तदा बालकः परिवृतो निजा० ११७ बालेषु सरयतीरे १४४ बीभत्सः स्याज्जुगुप्साता बुबुधे जनेन स महा १११ घूमः किमस्य वरवणिनि ! ३२ भङ्गाऽकीर्तिमषीमलीमस १८० भद्रात्मनो दुरधिरोह भम धम्मि ! वीसद्धो ६५ भयानको भवेद्भीति भवदूद्वाःस्थो दीनः भासते प्रतिभासार! १२४ भुक्तिमुक्तिदेकान्त : भुजङ्गकुण्डला व्यक ६६ मुवि भ्रमित्वाऽनवलम्ब १२२ १३१ १४८ १२१ १३९ १४३ ·१० श्लोकांशाः भूपालरत्न! निन्य भूरिभारभरोन्माना भूशक्रस्य यशांति भेको कोटरशायिभिः श्लोकसूची। पृष्ठाडाः श्लोकांशाः यत्कल्यामपि भानुमान यत्कीर्विश्रवणेनैव १०४ पृष्ठाडाः १० भैमीविनोदाय मुदा यत्तव स्तवविधौ यत्तु प्राकट्यामर्थस्य यत्नादुपायसिद्धयर्था० ४१ ७५ ११८ १४१ ७१ १५० १२० ७१ ११२ यत्र यात्युपमानत्व यत्पथावधिरणुः परमः यत्प्रत्युत स्वन्दु यत्प्रदेयमुपनीय यथा प्रहादनाञ्चन्द्रः यथावदस्मै पुरुषो० यथासोकानने तत्र यथेवेत्यादिकं सा स्या यदगारघटाउकुहिम यदतिविमलनील यदस्य यात्रासु बलो. यदि त्रिलोको गणना यदि मधुमथन! यद् यथा साधित केना यद्यदाकासि योग्य यद्यपक्षवगमत्वं यद्यशो राजहंसस्य यशोऽधिगन्तुं सुख यशः पदाङ्गनखौ यस्तन्विामी घुसणेन यस्माच्चण्डं च मुण्डं च ६३ १५२ ११७ ७१ ९५ भ्रमभृकुटि सस्मित भ्रमर ! भ्रमता दिगन्त. भ्रूश्च सैव किल सैव 5श्चित्रलेखा व तिलो. मञ्जीरादिषु रणित मतिरिव मूतिर्मधुरा मदननृपतियात्रा मदर्थसन्देशमृणाल मनसि सन्तमिव प्रिय मनस्तु यं नोति मन्दाकिनीनन्दनयो मन्दाक्षमन्दाक्षरमुद्र मन्येऽमुना कर्णलता मन्ये शड़े ध्रुवं प्रायो ममासना भव मण्डन मयि पश्यति सा केशः मयि स्थितिम्रतयैव मल्लिकाकुसुमडण्डुम० महदेसुरसंधम्मे मही कृतार्था यदि मातर्भवानि ! मम पूर्व मात्सर्यमुत्साय विचार्य माधुयमुक्तमत्रापि मानं धत्स्वेति वद्वती मानिन्या हृदयान्मानो मार्ग मा गा मुरारे० मीयता कथममीप्सित मुक्ताः केलिविसूत्रहार मुखं विकसितस्मित मुखमिन्दुर्यथा पाणिः मुष्टिमिताऽपि मृगाक्ष्याः मुया नाम्ना च कृष्ण मृगोडशो यत्र आदिमा पदयोः सरोजवदू यं प्रेक्ष्यचिरस्तापि १०९ ७९ १९ ६३ ३४. यस्मिनासन् कुसुम १७० १३६ यस्य न सविधे दयिता १३५ यस्य मित्राणि मित्राणि यस्यास्ति विमलं शास्त्र ८९ याचमानजनमानस याभिरनङ्गः साङ्गीकृतः १०७ यामि प्रेयसि! वारिदा० १२८ यावत् सखे! प्रियां स्वप्ने ६२ युवा वाभिमुख रणस्य १६ ये किल नोऽशादासाः येन त्रिसमकृत्वो येन ध्वस्तमनोभवेन ५२ येनोन्नमय्य चिबुक ८७ । यो हेतुः कायामायाः १२४ १०१ ११० १३ ३ ·श्लोकसूचो ! . ८७ श्लोकांशाः या कौमारहरः स एव हि रते गौरीकरद्वन्द्व रविरक्षिमततदेहः रविरुचिऋचामोंकारेषु रसत्य परिपस्थित्वा रसैः कथा यस्य सुधा० राकागमेनावदातो राजौ द्विजानामिह राज्ञामस्य शतेन कि रात्रिर्गमिष्यति भविष्यति रामचन्द्रवदनेन चन्द्रमा राममन्मथशरेण रामास्कन्धावसको यः रामो जागति देवेषु रामोऽसौ विक्रमगुणैः रधिरविसरप्रसाधित रुढाहारतौजित्यं रे सारङ्गा! वनवसतय. रोमावलोभ्रंकुसुमैः लक्ष्मीविलासवसते. लडांगता ये मलये लताबलालास्यकला लसदूवीडाः सकरुणाः लावण्यं तदसौ कान्ति लिखनास्ते प्रियो लोकनजि यौदिवि लोकाः स्तुवन्तु भुवि लोकोत्तरं मृगाक्ष्या लोचनाधरकृताऽऽहत वदन्ती जारवृत्तान्तं वनेचराणां वनिता वराटिकोपक्रिययापि वरुणरमणीमाशा वर्जयन्त्यो जनः सङ्ग वण्यमान्यस्योपमाया वोपमेयलाभेन वस्तुतो वक्तुमिष्टस्य बक्षिस्फुलिङ्गक इव दृष्टाका लोकांशाः दृष्टाका वाचं तदीयां परिपीय वाणोरकुडगुड्डीण १.रे वाता मलयजो वान्ति ११६ वाप्या भवन्ति विमला: वामे करे निहितवाम ४१ विकारकारिकामाङ्का १७ विचरन्ति विलासिन्यो विद्यासन्ध्योदयाद्रेका विधाय दृरे केयूर विधाय मूर्धानमधश्वरं विधिलिखितनियोग विनानिष्टं च तत्सिद्धि विना पतन्त्रं विनता विपक्षनृपनारी विपक्षरामान्तरनामनि १३६ १३८ । विभिन्दता दुष्कृतिनी विमातृपुत्रस्य करस्थ विमुच मानसात वियदलिमलिनाम्बुगर्भ विवस्वताऽनायिषतेव विशेषः सोऽपि यद्य १४२ विश्वेश्वरापराख्यस्य ३३,३६,४२ १६७ विश्वेश्वरापराख्येन १२, ११४, १२८ १५०, १६५,१६१ विस्मयात्माऽभुतो ज्ञेयः १२२ विहायसि विहारिणी वीरानेसर ! कृष्णराम! वीप्सोत्सर्पन्मुखापाई ३१ वृद्धा युवानः शिशवः वेलातिगस्त्रैणगुगाब्धि वेलामतिक्रम्य पृथु ६४ व्यभिचारिरसस्यायिक व्याजावलम्बनं यत्तु ४२ व्याजोतिरन्यहेवक्त्या १०६ शतिनिशिजेयं १४५ शनिश्चाप्यशनिश्वापि १३ १०३ शब्दार्थो यत्र तुल्या स्तः १०३ शम्भुविचमवत्यद्य शशंस दासीमितविद् १४४ ३१ । शशी दिवसधूसरो ९७ ८८ ·पृष्ठाडाः ४४ ९३ १५१ १५३ १ ११६ १४९ १४७ १७० १४२ ७७ ४७ श्लोकांशाः शास्त्रार्थसव्यपेक्षत्वं शीघ्र प्रतीयते पौत्यां शत्रुवीरशरच्छात शोकोत्थः करुणो ज्ञेयः शोभायशोभिर्जितशैव श्यामां श्यामलिमान श्यामानां खलु गोकुलेषु श्रियौ नरेन्द्रस्य निरीक्ष्य श्रीराम! ताटकान्तक! श्वभूः क्रुध्यतु निर्दिशन्तु षट्पद एव नितान्तं संयोगो विप्रयोगश्च संसारसिन्धावनुबिम्ब संहितैकपदे नित्या स एवं युक्तिपूर्वश्चे स गुणीभूतव्यायः सत्तानि मुदा राजा सड्ग्रामाङ्गणमागते स जयत्यरिसार्थ सत्सङ्गनिरतो वत्स! समर्पकत्वं काव्यस्य समानकुलशीलयोः समासगा वाक्यगाच समेन लक्ष्मणा वस्तु सम्भावितास्त्वया के तरुणि! सम्यग्ज्ञानसमुस्थान: सरला बहुलारम्भ स रातु वो दुश्च्यवनो सरो विकसिताम्भोज सविता विधवति सहस्रगोपीनां पद सहस्व.कतिचिन्मासान सहोत्तिरन्यदेशवं साक्षात्सुधांशुमुंखमेव सादृश्यवाचिलोपे तु साधोधीवत् तता विद्या सानन्दं तनुजाविवाह सानन्दमेष मकरन्द सामर्थ्य मौचिती देश सायं सनाता चन्दनेन श्लोकसूची। पृष्ठाङ्काः श्लोकांशाः ४२ सितकरकररुचिर शितांशुवर्णयति स्म ४८ सीतामपास्य बृपया १०२ सीता यदा यदा दुःख सीतालिङ्गनरम्भ २६ सुदतीजनमज्जनार्पितः सूक्ष्मे घने नैषध सूनोदिनकरस्यैषा सृष्टातिविश्वा विधिनैव १४९ सेयं मृदुः कौसुमचाप सौधस्थले चरस्ती स्तुतौ मघोनस्त्यज स्तुत्या स्तुतेरभिव्यक्ति स्तुवन्त्वन्ये ग्रन्थ कथमपि स्तोकेनोन्नतिमायाति १५४ स्थविर या इसन्सीव स्थितस्य रात्रावधिकाय्य १२१ स्निग्धश्यामलकान्ति ७२ स्फूजभुजाविंशतिक स्मरेन्धने वक्षसि स्मरः स्वं सर्वस्वं स्मारं ज्वरं घोरमप० १११ स्वप्रकाश! जड एष स्वभावचपले नेत्रे स्वयं दृष्ट्वा वसुमती १२३ स्वर्गप्राधिरनेनैव स्वर्णकेतकपराग २८ स्वभानुप्रतिवार स्वांसाऽऽघातस्वशस्त्रोप० हसं तनौ सन्निहितं ११९ हतः कयाचित्पथि कन्दुकेन हरि परित्यज्य नला० हारः सन् वार्यमाणोऽपि १०९ हासमूला समाख्यातो हितगिरं न शृणोषि हिताहिते वृत्तितौल्य ९८ हित्वा दैत्यरिपोदरः १०३ हृत् तस्य यन्मन्त्रयते १५० हृदय एव तवास्ति हृदि विदर्भभुवः प्रहरन् ४८ १२० १०९ १४० २२ ·*श्री * शुद्धिपत्रम् । पृष्ठम् पङ्किः अशुद्धम् कीडतां पण्डितानां क्रीडतां(१) पण्डितानाम् २ प्रन्थस्य ग्रन्थस्य च २ २ e २ ३ रूपः स्फोट १ १ OM काव्यस्य काव्यत्व सुधानिर्मितत्व- सुधानिर्मितत्वसगर- भूजातत्व निर्मितत्वभूजातत्व भविकत्वात् भाविकत्वात् ६ भविकस्तदा भाविकस्तदा भिन्न प्रतिबन्धकः भिन्नः प्रतिबन्धक शब्दः शब्दः शब्दः शब्दत्व शाब्दत्व रूपस्फोटः प्रामाण्यविधातः प्रामाण्याविधाता प्रकृत....प्रदर्शनेन प्रकृति....प्रदर्शने १० वाक्यार्था वाक्यशक्यार्थी पूर्वलक्षणा पूर्व लक्षणा 'हरिद्रा हरिद्धा तदयुक्तम्, तयुकम् सुमित्रातद्भक्ति सुमित्रा तद्भक्ति ११ एवोदाहरणम् ॥६॥ एवोदाहरणम् । १६ प्रकाशः। प्रकाशः ॥६-७॥ श्लेषरूगुणा श्लेषरूपगुणा १ शूर: शूर! संज्ञाप्रयुक्त। संज्ञाप्रयुक्त, १८ यथेष्टम् । यथेष्टम् ।। १ श्रवणम् । तदनु श्रवणात्तदनु नुषण नुषङ्गे १ मिमतो अभिमतो १६ इति हरिः * पुस्तकस्याशुद्धिबाहुल्येन मुद्रणावसरे समुपलब्धासु भूयसीष्वशुद्धिषु कासाञ्चि- निवारणे विहितेऽप्यवशिष्टानां तासामत्र कतिपया मुद्रणोत्तरं विचारणानिराकृता इति शुद्धिपत्रानुसारं ताः संशोध्यैव दर्शनीयोऽयं ग्रन्थ इत्येष महृदयाना पाठकमहोद यानां पुरस्तादनुरोधः। १ ३ ·२ शुद्धिपत्रम् । पृष्ठम् पतिः २१ २२ २२ २३ २३ २ १३ प्रक्रमभङ्गः विभावानुभाव करुण विभावादे मानसातई दुष्क्रमत्वम् शेखरे ध्युतसंस्कृतिस्वाप्रयुक्तस्वा न्मुखाग्रा कृशस्तृषम् अपार्द्र भागहतन्त्र बाचित्वेऽपि, कर्णस्थितत्व भवदूद्वाःस्थो २८ ९ २३ २९ अशुद्धम् प्रक्रममा विभानुभाव करुणवीभत्स विभादे मानं सातई दुष्कमत्वम् शिखरे च्युतसंस्कृतित्वा न्मुखार्दा कृशस्तृणम् आर्द्र भावस्तत्र वाचित्वेऽपि । कर्णस्थितित्व भवदासो इति न्मुखा कृशस्तृणम् विदग्धेतरं भूस्पन्दस्य स्थितो....भवति । युक्तमित्याह पुनरुक्तस्य *ग्राम्यत्वाभावा भिनेत्यर्थः*(२)। ग्राम्यत्वाभाव दडी त्याशयः, मिन्नः ३० १ ० . ३१ ११ १३ ३१ ३३ ३ ३ ४ १९ १ ३७ १ न्मुखापा कृशस्तृषम् बिदग्धेतर भ्रूरूपन्दस्य स्थितोऽथो....भवति, युक्त"मित्याह पुनरुकस्य द्विरुक्तस्य ग्राम्यत्वाभावा* भिन्नत्यर्थः। ग्राम्यत्वा*(२)भाव दण्डी त्याशयः। मित्र: रसधर्म ओजः बोध्यः(१) ॥१२॥ स्वच्छन्द समासे, श्लोकार्धगतं ३९ ३९ ३९ ४० १ ०० रस ओजः बोध्या(१)। स्वछन्द समासे बोकार्धगती 1 ४६ ·शुद्धिपत्रम् । ३ पृष्ठम् पतिः १७ ११ अशुद्धम् (टि०) सम्यङ्गता चतुष्टय प्राचि दले आध्यवं चका (टि०) स्तथापि इवयथादि सादृश्यस्य विशिष्ट भावेऽपि अमलेव उद्वेगरादि २ २८ ५२ सम्यङ्नता चतुष्पथ प्राच्यदल आथ्यवं चैका स्तथापि इचयथावादि साहश्यविशिष्ट भावेऽपि । कमलेव उद्वेगरागादि भ्रुवोः प्रतीष्टा अर्य यत्रैकस्या दपन्हुति 'भीम निद्रानुबन्ध १९ • ९ भ्रुवो प्रतिष्ठा अयं ६२ १४ ६३ २६ ६६ २ २९ यत्रकस्या द्वपन्हुति भीम निद्रनुबन्ध ७२ २५ अन्ये-तु अन्ये तु- बिम्बत्वे ८२ तृभाप्र १४ बिम्बत्वं तृभाव कर्म() नणा ८८ त्वर्थ नणा स्वर्थ विधु काकुना कठिन्य च्छविरलङ्कार १०२ १०२ विधुः काका काठिन्य च्छविमलङ्कार २५ ११ चापरे ।" चापरे ।। १०९ मात्र- अन्ये-तु अन्ये तु- ९ ११२ ११२ रसाधप निरास्यति पदक्या रसाप निरस्थति पदैक्या ११२ ·४ शुद्धिपत्रम् । पतिः पृष्ठम् ११२ ११६ ११७ १ wr २५ १२ १२३ १२४ १२५ १२७ २ ५ १३१ १३३ ३२ २४ १३४ ततेषा रुत्कण्ठा भिब्यक्ती यनिजा भवानि! मदश्रमा: विशेषो ज्वरश्वा रसौ र्थान्तरस्य रर्थप्रतीयमानः उपग्रह प्रकृति प्रकाशकारादयः भुक्तिमुक्ति युगपद् नास्ति स्वत्कीर्तिश्रम यथाऽश्यः मात्रम् व्यज्यते व्यङ्मया राज्ञामस्य सवितेत्यादौ। विश्राम्यामि तस्माद्विभेतव्य १० १३५ १३९ १४१ . ३ अशुद्धम् ततेषा त्कण्ठा भिव्यको यविता भवानि मदलमाः विशेषोज्वरश्चा रसाः र्थन्तरस्य स्थप्रतीयमान उपग्रहः (१) प्रकृति प्रकाशादयः मुक्तिमुक्ति पुगपद्र मास्ति त्वत्कीतिश्चम ययाऽश्यः संमात्रम् यज्यते व्याया राज्ञमस्य सवितेत्यादौ विश्रमामि तस्माद्विभेतव्य कथासरो व्या मतिहृयता॥ अतक्षरि सौन्दर्येणैव इत्यत्र इत्यत्र जानती 'हरेत्यादौ १९ २५ २ १४१ १४१ १४३ १४४ १४६ २१ १० ३३ 1 ३ कथा सरो १४८ १५२ १६४ १५४ १५८ २ २६ व्याय मतिहृद्यता । अतक्षणि सौन्दयणैष इत्यत्र जानाती 'हरेश्वेत्यादौ कर्मत्व १५८ १६० १६० १६५ २५ १ .२२ ·५ काशी संस्कृत सोरिज़ प्रन्थमाला। १६ वर्षकृत्यदीपकः । कालनिणयव्रतोद्यापन सहितः । म०म० पण्डित नित्यानन्द पन्त. पर्वतीय विरचितः। (कम वि ९)रु०३-० १. श्रौतसूत्रम् । श्रीमन्महर्षि-लाट्यायनप्रणीतमग्निष्टोमान्तम् । (कर्म वि०१०) २०२-. १४ नलचम्पा अथवा दमयन्तीकथा ! महाकविश्रीत्रिविक्रमभष्टविरचिता । विषमपद. प्रकाशाण्यव्याख्यया सहिता । भावबोधिनी टिप्पणी सहिता । (का०वि०१५)६०१-४ ९९ श्रीब्रह्मसूत्रम् । श्रीभगवनिम्बार्क महामुनीन्द्रविरचित वेदान्तपारिजात सौरभा- ज्यसूत्रवाक्याथेन श्रीश्रीनिवासाचार्यचरणप्रणीत श्रीवेदान्तकौस्तुभभाष्येन च सनाथीकृतम्। (श्रीनिम्बार्कभाष्यम् ) (वेदान्त वि०१०)३०३-. १०० वाग्वल्लभः । श्रीमता दैवज्ञासरणागममार्मिकेण कविपुङ्गवेन दुःखमानविदुषा विरचितः, तत्सुतेन बहुशास्त्रपारगेण कविचक्रवर्तिना महामहोपाध्यायेन देवीप्रसाद पण्डितप्रवरेण कृतया वरवर्णिन्या टीकयोपस्कृतः । (छन्दःशास्त्र वि०४) रु.२- १०१ सिद्धान्तलक्षणम् । श्रीजगदीशतकालङ्कारकृतम् । न्यायाचार्य श्रीशिवदत्तमिन- विरचित गंगाख्यव्याख्या टिप्पणी सहितम् । (न्याय विमागे ४))ह०१-८ ०२ वेदभाष्यभूमिकासंग्रहः । ( सायणाचार्यविरचितानां स्ववेदभाष्यभूमिकानां संग्रहः)। [वेद० वि०५.२-८ १०३ माधवीयधातुवृत्तिः । श्रीमत्सायणाचार्यविरचिता। (व्या०वि०१२) रु.२- १०४ बौधायनधर्मसूत्रम् । श्रीगोविन्दस्वामिप्रणीतविवरणसमेतम् । कर्मःवि०१४- १०६ ताण्डयमहाब्राह्मणम् । सायणाचार्यविरचितमाष्यसहितम् । (वेदवि०६)०१२-. १०६ न्यायमञ्जरी । जयस्तभट्टकृता । न्याय-व्याकरणाचार्येण पं० सूर्यनारायणशास्त्रिणा कृतया टिप्पण्या समेता । सम्पूर्ण । [भ्या० वि०१५] २०८-० १०७ शारदातिलकम् । श्रीमद्भाधवभकृतपदार्थादर्शटीकासहितम् । (तन्त्र वि०१) रु०५-० १०८ मन्त्रार्थदीपिका । म०म० श्रीशचनविरचितः । सटीक। (वेद० वि०.) २०१० १०९ शब्दशकिप्रकाशिका । श्रीमजगदीशतकालङ्कारविनिर्मिता । श्रीकृष्णकान्त- विद्यावागीशकतया कृष्णकान्तीटीकया श्रीमद्रामभद्रसिद्धान्तवागीशविरचितया रामभद्रीटीकया च समलङ्कृता । पं० दुण्डिराजशासितया छात्रोपयुक्तया विषमस्थलटिप्पण्या मलकारिकार्थेन च सहिता। (न्या वि०१६).- ११० योगदर्शनम् ( पातालदर्शनम् ) भगवत्पतञ्जलिरचितं, राघवानन्दसरस्वतीकृत. "पातअलरहल्याख्याटिप्पनीयुक्तया द्वादशदर्शनकाननपञ्चाननवाचस्पतिमिश्रवि. रचितया "तत्त्वशारया व्याख्यया भूषितेन विज्ञानभिक्षुनिमित"योगवाचिका समुद्भासितेन स्वामिहरिहरानन्दारण्यकृतभास्वतीवृत्त्या सहितेन भगवच्छ्रीकृ. ष्णद्वैपायनव्यासदेवोपज्ञ-"सांख्यप्रवचन" भाष्येणोयोतितम, गोस्वामि- दामोदरशास्त्रिणा विहितया टिप्पन्या "पातालप्रभागनामिकया भूमिकया च संवलितम्। ( योग. चि.३)४-० १११ सारस्वत व्याकरणम् । अनुभूतिस्वरूपाचार्यप्रणीतम् । श्रीचन्द्रकोत्तिसरि- प्रणीतचन्द्रकीर्तिनाम्न्या सुबोधिकया व्याख्यया, श्रीवासुदेवमविरचितप्रसादा- ख्यटीकया च समन्वितम् । कवितार्किकोत्कल-याक श्रीनव किशोरशात्रिणा निर्मितया मनोरमाविवृत्या च समुद्भासितम् । (व्या. वि. १३) सम्पूर्णम् । २०३-० २१२ सामान्यनिरुकि-गादाधरी-गृढार्थतत्त्वालोकः । पं० कुलपति झोपाख्य-श्री. धर्मद [ श्रीवा झा ] शर्मविरचितः। (न्यावि. १७१९०१ १३ जागदीशी पक्षता । गंगाख्यव्याख्या टिप्पणीसाहता। (न्या.वि.१८) ०१-८ ·। । - ६ काशी संस्कृत सीरिज़ प्रथमाला। ११४ मनुस्मृतिः। कुल्लूकमसमन्वर्गमुक्तावलीव्याख्यया काशीस्थगवर्षमेन्ट कालेज व्याकरण-मीमांसा-धर्मशास्त्राध्यापकेन पं. नेने इत्युपाह गोपालशामिंग होतपरिशिष्टटिप्पण्यादिभिरपि सहिता । सम्पूर्णम् । (धर्मशाम. वि.३ ) ०२- ११५ व्युत्पत्तिवादः । श्रीमगदाधरभट्टाचार्यचक्रवर्तिविरचितः । पण्डितराज शुक्ल श्रीवेणीमाधवशास्विरचित [शालार्थ-परीक्षो.योगि] शास्त्रार्थकला टीका. (न्या. वि.१९)२०२. ११६ भारती। ब्रह्मसूत्रशाङ्करभाष्यव्याख्या सर्वतन्त्रस्वतन्त्रश्रीमद्वारस्पतिमिश्रविर- चिता।न्यायाचार्य पं० दुण्डिराजशारिणा सङ्कलितया विषमस्थलटिप्पण्या सम. लड़कृता। सम्पूर्णः। (वेदान्त वि०११ ) 6०२- ११७ जन्मपत्रदीपकः । सोदाहरण-खटिप्पण-हिन्दीटीकासहितः । ज्यो.पं० श्रीवि. ध्येश्वरीप्रसाद द्विवेदिना विरचितः । (ज्यो. वि.५)रु०- ११८ गोभिलगृह्यसूत्रम् । सटीकम् । (कर्मकाण्ड वि०१२) २०३- ११९ सिद्धान्तकौमुदी । व्याकरणाआर्य नेने पं० गोपालशास्त्रि विरचित सरला टिप्पण्या सहिता । "रुपलेखनप्रकार-पट्टि लेखनप्रकाराख्य परिशिष्ट सहिता च । श्रीप्रत्ययान्तो भागः। (व्या० वि०१४)२०१- १२० कात्यायनशुल्बसूत्रम् । कर्कभाष्य-महिधरवृत्ति सहितम् । (कर्म वि०१४) स..- १२१ व्यक्तिविवेकः । श्रीराजार कमहिमभकृतः । श्रीराजानकरुय्यककृत व्याख्यया साहित्याचार्य पं० श्रीमधुसूदनशाखिचित मधुसुदनीविवृत्या च समुन्नासिता रु०४- १२२ श्राविवेकः । श्रीरुद्रधरकृतः । वेदाचार्य पं. अनन्स रामशास्त्रि कृत टिप्पणी सहितः। (कम्म०वि०१३)रु०१- १२३ सांख्यतत्वकौमुदी। पण्डितराज श्रीराजेश्वरशाखिद्रावड महोदयनामाज्ञया न्यायाचार्य श्रीहरिराम शुक्ल विरचितया "सुषमाख्या कौमुदी व्याख्या समलकृता। (सांख्य वि०२)०१- १२४ वाक्यपदीयम् । श्रीमर्तृहरिमहावैयाकरण विरचितम् । न्याय-व्याकरणाचार्य पं. श्रीसूर्यनारायण शर्म शुक्लेन विरचितया भावप्रदीपाख्य व्याख्यया टिप्पणेन च संपादितम् । (ब्रह्मकाण्डम् )। (ख्या० वि०१५)रु०१- १२६ प्रौढमनोरमा । भैरवी-भावप्रकाश-सरलाटोकोपेतः लघुशब्दरत्नश्च । [पञ्चसन्ध्यन्तो भागः] (व्या०वि०१६ ) रु०३- जैमिनीयन्यायमाला। श्रीमन्माधवाचार्यविचिता । तद्विरचितेन विस्तरेण विभूषिता । मीमांसाचार्य पं० पट्टाभिरामवास्त्रिणा रचितया विषयवाक्यविव. रण्या समलहकृत्य संशोधिता।। तृतीयाध्यायान्ता] (मीमांसा वि .). २- १२७ शतपथब्राह्मणम् । (शुक्लयजुर्वेदान्तर्गतमाध्यन्दिनशाखीय) वेदविशारद मीमांसा. केसरिणा पण्डित चिनस्वामिशास्त्रिणा टिप्पण्यादिभिविभृष्यविशोधितम् । [काण्डचतुष्टात्मक प्रथमोभागः] (वेद वि०७)२०२- १३४ लघुशब्देन्दुशेखरः । म. म. श्रीनागेशभट्टविरचितः । [नपादान्तसूत्रान्तोभागः] नागेशोक्किप्रकाश व्याख्यया संवलितः। (व्या०वि०१७) २०३- १२९ कृत्यसारसमुच्चयः । म. म. श्रीअमृतनाथझा शर्मणा विरचितः । पण्डितश्रीगङ्गा. धरमिश्रशर्मणा यथास्थलोपयुक्तटिप्पणीमिः प्रयोजनीयविविधपरिशिष्टविषयैश्च समलहकृतः। (धर्म०वि०४)१०१- प्राप्तिस्थानम्-चौखम्बा संस्कृत पुस्तकालय, बनारस सिटी

·No text on this page.

·No text on this page.