·No text on this page.

·શ્રી
નમસ્કાર મહાખ્ય.
અને
કૂર્માપુત્ર ચરિત્ર
બંને લઘુ ગ્રંથનું ગુજરાતી ભાષાંતર,
જૈન બંધુઓને પરમ ઉપકારક જાણ છપાવી પ્રસિદ્ધ કરનાર
શ્રી જૈન ધર્મ પ્રસારક સભા.
ભાવનગર.
આવૃત્તિ બીજી
વીર સંવત ૨૪૪ : - : , વિક્રમ સં. ૧૮૭૮
ભાવનગર.-ધી “ શારદાવિજ્ય” પ્રીન્ટીંગ પ્રેસમાં
શા, મટુલાલ
લટકરભાઈએ છાપ્યું

·ખાસ સૂચના
આ આવૃત્તિની ૫૦૦ નકલ આ સભાના પ્રમુખ શ.
કુંવરજી આણંદજીએ તેમની ધર્મપત્ની બાઈ રૂપાણીના શ્રેયાર્થે
રાખેલી છે. અને તે સાધુ સાધ્વીઓને, સંસ્થાઓને તેમજ અન્ય
ચોગ્ય જીવોને અમારી મારફત ભેટ આપવાની છે. મંગાવના
પિસ્ટેજને એક આને મોકલ.
બાઈ રૂપાળીના શ્રેયાર્થે પ્રથમ દ બુકે બહાર પડેલ છે.
૧ શ્રી તસ્વામૃત ગ્રંથનું ભાષાંત્તર,
૨ શ્રી નવપદની અનાનુપૂર્વી.
શ્રી તીર્થકરાની નામાવલી.
૪ શ્રી આઠ દૃષ્ટિની સઝાય સાથે વિગેરે
૫ શ્રી વીતરાગ ઐત્ર અનુવાદ અર્થ સહિત વિગેરે
૬ શ્રી સૂક્ત મુક્તાવળી, હિતશિક્ષા છત્રીશી વિગેરે
'બાઈ રૂપાળી સ્મરણમાળાને આ સાતમે મણકે છે.
૩

·પ્રસ્તાવના: આ નાની સરખી બુકમાં બે ગ્રંથને સમાવેશ કરવામાં આવ્યું છે. બંને ઘણું જ ઉપયોગી અને ઉપકારક છે. અસલ સંસ્કૃત ને માગધીમાં હોવાથી તે ભાષાના અનભિજ્ઞ બંધુઓને તેનો લાભ મળી શકે નહીં અને તે વર્ગ બહળી સંખ્યામાં હોવાથી ભાષાંતર કરા-. વીને પ્રસિદ્ધ કરવામાં આવેલ છે. ૧ નમસ્કાર મહાભ્ય–આ ગ્રંથ શ્રી સિદ્ધસેન આચાર્ય કૃત છે. તેનું ભાષાંતર ઉપયોગી જાણીને પ્રસિદ્ધ કરવામાં આવ્યું છે. તેની અંદર ૮ પ્રકાશ છે. પ્રારંભના પાંચ પ્રકાશમાં ક્રમસર અરિહંત, સિદ્ધ, આચાર્ય, ઉપાધ્યાય અને સાધુ મુનિરાજરૂપ પંચ પરમેષ્ઠીના સ્વરૂપનું બહુ સારી રીતે વર્ણન કરેલું છે. ૬ ઠ્ઠા પ્રકાશમાં નવકારના પાછળના ૪ પદ કે જે તેનું ફળ સૂચવનારા છે, એ જ પદનું સવિસ્તર વર્ણન છે. ૭મા પ્રકાશમાં અરિહંતના શરણની યાચના કરીને તેનું બહુ વિસ્તારથી વરૂપ વર્ણવ્યું છે. પહેલા પ્રકાશની અને ૭ મા પ્રકાશની વર્ણન શૈલી તદન જુદી જ છે. ૮ મા પ્રકાશમાં સિદ્ધ, આચાર્ય, ઉપાધ્યાય, સાધુઓ અને જૈનધર્મનું શરણ છીને તેનું કેટલુંક વર્ણન આપ્યું છે. આ નમસ્કાર મહામંત્ર છે, ચાદ પૂર્વ સાર છે, તેના આરા- “ધનથી, જાપથી, મરણથી અનંત છે સંસારને પાર પામી ગયા છે. એ મહામંત્રનું માહામ્ય સૂચવનાર આ ગ્રંથ લઘુ છતાં પણ બહુજ ઉપકારક અને ઉપયોગી છે. ભાવપૂર્વક અને લક્ષ્યપૂર્વક આ ભાષાંતર વાંચવાથી અવશ્ય આત્મા નિર્મળ થાય તેમ છે. આ ગ્રંથ પંલિ હીરાલાલ હંસરાજે જામનગરમાં છપાવે છે. તેમાંથી ·કેટલીક અશુદ્ધિ દૂર કરીને આ ભાષાંતર કરાવવામાં આવ્યું છે. કૂર્મપુત્ર ચરિત્ર-આ લઘુ ચરિત્ર મૂળ પ્રાકૃત ભાષામાં છે. તે સંસ્કૃત છાયા સાથે શ્રી બનારસ ગ્રંથપ્રસિદ્ધિ ખાતા તરફથી છપાઈને આવેલ છે. તે ચરિત્ર લઘુ છતાં પણ ઉપકારક જણાવાથી તેનું ભાષાંતર કરાવીને તેને લાભ આપવામાં આવ્યું છે. મૂળ ચરિત્ર શ્રી જિનમણિક્યસુરિનું રચેલું છે. તેઓ શ્રી હેમવિમળ- સૂરિના શિષ્ય હતા, એટલું અંતિમ લખાણ ઉપરથી સમજાય છે. ઉપરાંત તેઓ ક્યારે થયા? કયા સમુદાયમાં થયા? તેમણે બીજી શું રચના કરી છે ? તે કાંઈ જાણવામાં આવ્યું નથી, આ ચોવીશીમાં ગૃહસ્થાવાસમાં કેવળજ્ઞાન પામેલા અને જાહેરમાં આવેલા આ એકજ મહાત્મા છે. તેમના પૂર્વભવનું વર્ણન પણ આ ચરિત્રમાં આપેલું છે. ચરિત્ર રસિક હેવા સાથે ઉપદેશક છે. એ ચરિત્ર- માંથી રસજ્ઞ પુરૂષે અનેક પ્રકારના રસનું આકર્ષણ કરી શકે તેમ છે. ઉપર પ્રમાણે અને ગ્રંથ બહુજ હિતકારક છે. તે લક્ષ્યપૂર્વક વાં- વાની સર્વને ખાસ પ્રેરણું કરવામાં આવે છે. ખરી રીતે આવા ગ્રા વારંવાર વાંચવા યોગ્ય છે. આટલી હકીકત સૂચવી આ લઘુ ગ્રંથની લઘુ પ્રસ્તાવના સમાપ્ત કરવામાં આવે છે. આ બંને ગ્રંથનું ભાષાંતર પ્રથમ જૈન ધર્મ પ્રકાશ પ.૩૫-૩ની ભેટ તરીકે છપાવીને આપેલું હતું. તેની આ બીજી આવૃત્તિ છે. પ્રથમ છપાયેલમાં કેટલેક જરૂરી સુધારો કરવામાં આવ્યું છે. સંવત ૧૯૭૯ શ્રી જૈન ધર્મ પ્રસારક સભા. વિશાખવદિ-૫ ભાવનગર, ·नमस्कार माहास्य. ત્રણ જગતના ગુરૂ અને કલ્પવૃક્ષરૂપ તથા મુક્તિરૂપી મીના અદ્વિતીય કામુક શ્રીત્રષભદેવ સ્વામીને નમસ્કાર થાઓ. જે કંપ અને જ્ઞાનરૂપી ધનના સ્વામી છે, જેના ચરણકમળને ઈદ્રો નમ- સ્કાર કરે છે અને જે સિદ્ધસેનના નાથ છે તે શ્રી શાંતિનાથ સ્વામીને નમસ્કાર થાઓ. શ્રીસુવ્રત સ્વામીને; અનંતનાથને તથા અરિષ્ટનેમિ સ્વામીને નમસ્કાર થાઓ.શ્રીમાન પાર્શ્વનાથ સ્વામીને, મહાવીર સ્વામીને અને બીજા સર્વ જિનેશ્વરેને નમસ્કાર થાઓ. અષ્ણુપ્તા, અંબિકા. બ્રાહ્મી, પદ્માવતી અને અંગિરા વિગેરે દેવીઓ તરીકે ગણાય છે તેઓ મને પુરૂષાર્થની પરંપરા આપે. પુણ્યરૂપી શરીરને ઉત્પન્ન કરનારી, પાળનારી અને શુદ્ધિ કરનારી તથા હંસરૂપ જીવને વિશ્રામ લેવા માટે કમળ. સમાન પચપરમેષિને નમસ્કૃતિ (નમસ્કાર ) સંદા જયવંત વર્તે. આ ચાર ગતિરૂપે સંસાર જો કે કેટેક છે, તે પણ મને જન્મ (મનું ભવ) અને સ્થિતિ (દીર્ઘ આયુષ) આપવાથી મારે તે માંન્ચ કરવા લાયક છે કેમકે તે જન્મ અને સ્થિતિના આશ્રય ૧ સિદ્ધ ની સેનાના તથા સિદ્ધસેન સૂરિના આ બે અર્થ થઈ શકે છે કે જે માતા ·( ૨ ) થીજ મને જિનેશ્વરનું શાસન (જૈનધર્મ) પ્રાપ્ત થયેલ છે. શ્રીજિનશાસનરૂપી મનુષ્ય ક્ષેત્ર (અઢીદ્વીપ) ને વિષે પાંચ મેરૂ સમાન અરિહંત, સિદ્ધ, આચાર્ય, ઉપાધ્યાય અને સર્વ સાધુ- એને નમસ્કાર છે. જે ભવ્ય પ્રાણીઓ “ના મદિંતા, ન सिद्धाण, नमो आयरियाण, नमो उवज्झायाणं, नमो लोए સંવાદ.” આ પાંચ પદનું ભાવપૂર્વક સમરણ કરે છે, તેઓને ભવભ્રમણ કયાંથી હોય ? સાક્ષાત્ તીર્થકરની વાણના પાંત્રીશ અતિશય હોય એવા આ પંચપરમેષ્ટિ નમસ્કારના પાંચ પદના પાંત્રીશ અક્ષરે તમને લક્ષ્મી (મેક્ષલક્ષ્મી) ની પ્રાપ્તિને માટે થાઓ. આદિ અંત રહિત તે પંચપરમેષ્ટિના ત્રણ લેકને પવિત્ર કરનાર બ્લેકે ( સ્તુતિ )વડે સિદ્ધસેનની વાણી પિતાના આત્માની શુદ્ધિ કરે છે. જેઓએ અરિહંતનું શરણ કર્યું હોય છે, તેમને નરનાથ- રાજાઓ વશવર્તી થાય છે, દેવેંદ્રો તેમને નમસ્કાર કરે છે તથા તેઓને સર્પાદિકથી ભય થતું નથી. જે ભવ્ય પ્રાણું અરિહંતને પૂજે છે, તેના પર મોહ રાજા દ્રોહ કરતું નથી, તે નિરંતર હર્ષ પામે છે અને શીઘપણે મેક્ષમાં જાય છે. તેને કેવળજ્ઞાનીઓ પ્રદક્ષિણા કરવાવડે ચે છે, પૂજે છે. તે અનંત ગુણ અને રૂપ- વાળા અરિહંતના માહાભ્યને કોણ જાણે છે? રાગદ્વેષાદિક રિપુઓ (શત્રુઓ) કે જેમણે બ્રહ્મા, વિષ્ણુ અને મહેશ્વર વિગેરે દેવને અત્યંત વિડંબના પમાડી છે, તે શત્રુઓને એક જિનેશ્વરેજ હસ્યા છે. જીવ અને કર્મ ક્ષીરનીરની જેમ નિરંતર મળેલા છે, તેમનું ફ્રેસની જેમ જે વિવેચન કરે છે (જુદાપણું સમજે છે ) ·( તે એક જિનેશ્વર ભગવાનેજ છે .(સંભારવુ) અને (ધ્યાન કરવું ) એ જોડાક્ષરવાળા ધાતુઓના અક્ષરે જેમ સ્વભાવથી જ જોડાયેલા છે તે પ્રમાણે જીવ અને કર્મ પણ સ્વભાવથીજ જોડાયેલા– મળેલા છે. તેમના સાગને બીજા મહાત્માઓ પણ જાણી શકતા નથી. બીજ અને અંકુરાની જેમ તથા કુકડી અને તેના ઈંડાની જેમ જીવ અને કર્મ અનાદિ કાળથી પરસ્પર મળેલા છે. તેમાં અમુક પ્રથમ છે અને અમુક પછી છે એવું પૂર્વાપરપણું સર્વથા પ્રકારે છે જ નહીં. જેમાં પ્રાણીઓને કર્મરૂપ પાશથી સાથી-રક્ષણ કરનારા છે, જેઓ ભવસમુદ્રમાં ડુબતા પ્રાણીઓને તારનારા છે અને જેઓ તત્વજ્ઞાનીઓના સ્વામી છે તે જિનેશ્વરનું અમે ધ્યાન કરીએ છીએ. ત્રણ રેખાવાળે અને સાથે અનુસ્વારવાળે કાર અક્ષર એવું બતાવે છે કે જેને આત્મા જ્ઞાન, દર્શન અને ચારિત્રરૂપ ત્રણે તથી પવિત્ર થયેલ હોય તે મોક્ષપદને પામે છે. માથું બાંધે સરલ સીધી ત્રણ રેખાવાળો અને મસ્તક પર અનુસ્વારવાળો એ અક્ષર જે પુરૂષ હમેશાં બોલે છે, તે પુરૂષ ત્રણે કાળ મન,વચન અને કાયાની શુદ્ધિવડે સંરલ થઈને ત્રણ ભુવનના મુગટરૂપ થાય છે–મેક્ષ પામે છે. સાત ક્ષેત્રની જેમ સફળ અને સાત ક્ષેત્રની જેવાં શાશ્વત આ પ્રથમ પદના સાત અક્ષરે રોહૂિંતાળું મારા સાત ભલેને નશ કરો. ઈતિ શ્રસિદ્ધસેન આચાર્યે રચેલા નમસ્કાર મહાભ્યને વિષે પ્રથમ પ્રકાશ સંપૂર્ણ Aજર –– ·પ્રકાશ બીજે. જે સ્થાને સિધ્ધના જીવો રહેલા છે ત્યાં તે સિધ્ધોને જન્મ નથી, મરણ નથી, ભય નથી, પરાભવ નથી તથા કલેશને લેશ પણ નથી. મોચાના (કેળના) સ્તંભની જેમ સર્વથા પ્રકારે સારરહિત આ સંસાર કયાં અને લોકના અગ્ર ભાગે રહેલા લેકના સારભૂત સિદ્ધ જેને વૈભવ કયાં ? જેઓ લોકમાં સિત (ઉજવલ) ધર્મવાળા છે, શુકલ લેશ્યાવાળા છે, શુકલ ધ્યાનવાળા છે, મેક્ષપદરૂપ ઉત્તળ આશ્રયવાળા છે અને નિર્મળ કીતિવાળા છે, તે સિધ્ધો અમોને સિદ્ધિ આપનાર થાઓ. સિદ્ધાર્થ એ શબ્દમાં દ્વિ અક્ષર હોવાથી પુરૂષને સ્વર્ગ અને મોક્ષનું દાન કરવામાં ( આપવામાં) તથા દુર્ગતિમાં પડતા સપુરૂષને ધારણ કરવામાં (ન પડવા દેવામાં) સિધ્ધોની એકી વખતે જ શક્તિ છે એમ માનું છું. ૩ અથવા આ બે અક્ષરવાળા સિદ્ધ શબ્દમાં “ દ્ધ એ બે અક્ષરને વેગ છે, તેથી તે સત્પરૂને રોગથી પ ઉત્પન્ન થનારૂં મોક્ષરૂપી ફળ આપવાનું કહે છે. જ્ઞાન અને ક્રિયા એ બેને પરંપર વેગ (સંબંધ) કેઈ અપૂર્વ છે, કેમકે તે સ્ત્રી પુરૂષના ચાગની જેમ પરમાત્માથી ઉત્પન્ન થયેલા આનંદને ઉત્પન્ન કરે છે. પુરૂષનું ભાગ્ય પાંગળું–પંગુ જેવું છે અને ઉદ્યમ એ અંધ જે ૧-૨ દા અને ધા ધાતુને એકત્ર કરી દ્ધા અક્ષર બનાવ્યો છે, ૩ અહીંથી આરંભીને લંકારનું વર્ણન આવે ત્યાં સુધી હા એ જોડાક્ષર હોવાથી તેને અનુસરતું વર્ણન કર્યું છે. ૪ સંબંધ જોડાક્ષર ૫ મન વચન અને કાયાના એગથી અથવા યોગસમાધિથી. .

·છે, તેથી કરીને જેમ અંધળા અને પાંગળાને એગ થવાથી ગમનક્રિયાની સિદ્ધિ થાય છે, તેમ જ્ઞાન અને ક્રિયાને યોગ થવાથી મક્ષપદની સિદ્ધિ થાય છે. અંગ અને ઢાલની જેવા જ્ઞાન અને ચારિત્ર એ બેને ધારણ કરનાર વીરપુરૂષ સમકિતરૂપી બખ્તરને ધારણ કરી સંસારરૂપી રણસંગ્રામમાં જય પામે છે. જેમ પક્ષીને પિતાની બે પાંખ વાંછિત સ્થાને પહોંચાડે છે. તેમ નિશ્ચળ અને વિસ્તારવાળા શ્રેષ્ઠ તપ અને શમ એ બે મળીને પ્રાણુને ઇચ્છિત સ્થાને પોંચાડે છે. ધુરંધર બળદની જેમ ઉત્સર્ગ અને અપવાદ એ બન્ને મળીને શીલાંગરૂપી રથ ઉપર આરૂઢ થયેલા પ્રાણીને ક્ષણવારમાં મોક્ષપુરી પમાડે છે. નિશ્ચય અને વ્યવહાર એ બે આ લેક તથા પરલેકમાં નિરંતર ઉદ્યત કરવા માટે સૂર્ય અને ચંદ્રની જેમ જાગૃત છે. મનની શુધ્ધિ એ આત્યંતર તત્વ છે અને સંયમ એ બાહ્ય તત્ત્વ છે, તે બંનેને એગ થવાથી મોક્ષની પ્રાપ્તિ છે. તેથી કરીને છે આત્મા ! તે બન્નેનું તું સેવન કર. જેમ એક ચકવડે રથ ચા લત નથી. અને એક પાંખવડે, પક્ષી ઉડી શકતો નથી, જેમ દશકની અંદર નવ સુધીની સર્વ સંખ્યાને સમાવેશ થઈ જાય છે, તેજ પ્રમાણે અનેકાંત પક્ષરૂપી સમુદ્રમાં નદીઓની જેમ સર્વ એકાંત પક્ષને સમાવેશ થઈ જાય છે, પરંતુ તુચ્છ એટલે અલ્પ વિષયવાળા એકાંત પક્ષમાં અનેકાંત પક્ષની સંપદાઓનો સમાવેશ થઈ શકતો નથી, કેમકે દરિદ્રીના ઘરમાં ચક્રવર્તીની સમૃદ્ધિએને સમાવેશ થઈ શકતો નથી. કદાચ કઈ ઠેકાણે એકાંત પક્ષને આભાસ જણાતે હોય તે તે અનેકાંત પક્ષથીજ ઉત્પન્ન થયેલ છે એમ જાણવું. કેમકે વાટ, તેલ અને પાત્ર (કોડીયાં) વિગેરે સામગ્રીને સચોગ થવાથી જ દીપક ઉત્પન્ન થાય છે. સર્વ અને ·અસત્વ, નિત્ય અને અનિત્ય તથા ધર્મ અને અધર્મ એ. વિગેરે ગુણે બે મળેલા છે; તેજ સત્પરૂને કાર્યની સિદ્ધિ બતાવી આપે છે. તેથી કરીને હે ભવ્ય છે ! જે સિદ્ધિપદની ઈચ્છા હોય તે બુદ્ધિના આઠ ગુણરૂપી મંત્રનો જાપ કરી એકાંત પક્ષ ગ્રહણ કરવાને કદાગ્રહ છોડી દઈને તત્વને માટેજ યત્ન કરે. ત્રણ રેખાવાળે અને માથે અનુસ્વારવાળે કાર અહીં એવું દેખાડે છે કે જ્ઞાન, દર્શન અને ચારિત્રરૂપ ત્રણ રત્નવાળો આત્મા શૂન્ય સ્વભાવને-ક્ષને પામે છે. શુભ તથા અશુભ સર્વ કર્મનો ક્ષય થવાથી આત્માનું જે ચેતન્ય- સ્વરૂપ મોક્ષસ્થાનમાં ભાસે છે, તે જ શૂન્ય સ્વભાવપણું કહેવાય છે. દારિકાદિક પાંચે શરીરને નાશ કરનાર અને મોક્ષરૂપી પાંચમી ગતિને આપનાર આ પાંચે અક્ષરે ન રિધ્ધા તમારું પંચત્વ (મરણુ) વિગેરેના પ્રપંચથી એટલે જન્મ જરા મરણાદિ આ સંસા- રના સ્વભાવથી રક્ષણ કરે. ઈતિ દ્રિતીય પ્રકાશ es પ્રકાશ ત્રીજે. જેઓએ આચાર્યના ચરણકમળને આશ્રય કર્યો હોય છે તે પ્રાણીઓને વિષે તમે ગુણ હોતો નથી, અને બાહ્ય મુખવાળે સત્વ- ગુણ પણ હોતો નથી, તેમજ મન, વચન અને કાયાનું કાંઈ પણ કષ્ટ હોતું નથી. કોહના પાશથી ફસાયેલા પ્રાણીઓને પણ આચાર્ય ભગવાન કેશિ નામના ગણધરની જેમ મેહથી મૂકાવે છે તે મેટું ·(૭) આશ્ચર્ય છે. જેનામાં મનહરસાચા રહેલા છે, જેનામાં મેક્ષને સંગમ કરનારા આગમ (શ્રુતજ્ઞાન) રહેલા છે અને જેનામાં બેટ વિનાના કેવળ આવકનાજ ઉપાયે રહેલાં છે, તેમને પંડિત આચાર્ય કહે છે. યથાર્થ તત્વની પ્રરૂપણ કરનાર યમ નિયમાદિકને વિષે ચત્ન કરનાર અને પિતાના આત્મારૂપી યજ્ઞનું જ યજન-પૂજન કરે નર આચાર્ય ભગવાન નિરંતર મારૂં શરણ છે. જે રિપુ-શત્રુ અને મિત્રને વિષે, સુખ અને દુઃખને વિષે, દુર્જન અને સર્જનને વિષે, મોક્ષ અને સંસારને વિષે તથા ધનાઢ્ય અને નિર્ધનને વિષે સમ- દ્રષ્ટિવાળા હોય, તેને જ યતિઓના સ્વામી (આચાર્ય) કહેલા છે. - જે કઈ પણ પ્રકારની નિર્મળ સિદ્ધિઓ છે, અને જે કઈ પ્રકારની ઉજવળ લબ્ધિઓ છે, તે સર્વ કમળને ભ્રમરની જેમ આચાર્ય ભગવાનને વરે છે. ત્રણ રેખાવાળા અને માથે અનુસ્વારવાળા કાર અહીં એવું બતાવે છે કે જેઓ ત્રણ વર્ગને વિષે સમાન દષ્ટિવાળા હોય છે, તેઓ સત્યરૂના શિરેમણિરૂપ થાય છે. તેમાં ધર્મ, અર્થ અને કામ અથવા શત્રુ, મિત્ર અને ઉદાસીન અથવા રાગ, દ્વેષ અને મેહ એ ત્રણ વર્ગ કહેવાય છે. સાત તત્વરૂપી'કમળના વનને વિકસ્વર કરવામાં સૂર્યના કિરણ જેવા ' આ ત્રીજા પદના સાત અક્ષરે ક્ર ગારિયાળ) સાત નરકમૃથ્વીરૂપતિને નાશકિ. ઈતિ તૃતીય પ્રકાશ. ૧ નવતો પૈકી પુર્વ પાપને આશ્રયં તવમાં સમાવેશ કરવાથી સાત થાય છે.

·(૮) પ્રકાશ ચડ્યો. ઉપાધ્યાયનો આશ્રય કરનાર સુજ્ઞ કુત્સિત પાખંડીઓ વડે ખંડનું કરાતો નથી–પરાજય પામતું નથીમન વચન અને કાયા એ ત્રણ દંડવડે વિટંબણા પામતે નથી, તથા ધાદિક કષાયવડે દંડાતે નથી. જે ઉપાધ્યાયની સેવા કરે છે તે મનુષ્યના શરીરમાંથી - મ-લક્ષ્મી, ઉમા-કીર્તિ, હી, ધૃતિ અને બ્રાહ્મી- એ દેવીએ દૂર જતી નથી, એવી સિદ્ધ ભગવાનની આજ્ઞા છે. જે મૂત્તિમાન ( દેહધારી ) ઉદય છે, જે સમકિતષ્ટિવાળાને ઉત્સવ છે અને જે શ્રેષ્ઠ બુદ્ધિને ઉત્સાહ છે, તે ઉપાધ્યાય કહેવાય છે. જે વચન, શરીર અને વયથી વૃદ્ધિ પામેલા છે, જે હિંસાની વાર્તાથી પણ રહિત છે અને જે વેદવિદ્યાને વશ રહેલા છે અર્થાત્ વેદના પારગામી છે તે ઉપાધ્યાયની તું સેવા કર. એકાંત અનિત્ય પક્ષ અને એકાંત નિત્ય પક્ષનો જય કરવાથી ઉત્પન્ન થયેલી ઉપાધ્યાયની કીર્તિરૂપી સંભાને કક્ષાત્કાર શબ્દ સર્વ દિશા એમાં વ્યાપી રહ્યો છે. જા-જે (શિષ્યોને) સાત નયની કુશળતા પ્રાપ્ત થાય છે, જે અન્યના આગમ-શાસ્ત્રમાં ચતુરાઈ પ્રાપ્ત થાય છે અને જે દ્વાદશાંગીરૂપ સૂત્રની પ્રાપ્તિ થાય છે તે સર્વ ઉપાધ્યાય વિના શી રીતે પ્રાપ્ત થાય ત્રણ રેખાવાળો અને માથે અનુસ્વારવાળે કારઅહીં એમ બતાવે છે કે વિનય શ્રત અને શીળ વિગેરે ગુણો મોક્ષપ્રાપ્તિ માટે જાગૃત છે. સાત રજુ પ્રમાણુ ઉર્વીલોકના માર્ગને પ્રકાશ કરવામાં દીપક સમાન મહા ઉજ્વળ આ ચોથા પદના સાત અક્ષરેન વસંવાળ મારા સાત વ્યસનનો નાશ કરે, ઇતિ ચતુર્થ પ્રકાશ ·( ૯ ) પ્રકાશ પાંચમ સાધુની સેવા કરનારા મનુબ્ધને વ્યાધિઓ પીડા કરતા નથી, દરિ- પણું પ્રાપ્ત થતું નથી, ઈષ્ટ વસ્તુને વિયોગ થતો નથી, તથા મનમાં ઉદ્વેગ થતું નથી. સાધુના ધ્યાનરૂપી અમૃત રસના અંજનવડે જેનાં મનરૂપીને આજેલાં હોય છે તે મનુષ્યને ચાર પ્રકારને દુઃખરૂપી અંધકાર અંધતાનું કારણું થતું નથી. સર્વ સંગોના શૌક્તા એટલે ત્યાગ કરનાર, અત્યંતર શત્રુ (રાગાદિક)ને નાશ કરનાર અને મોક્ષલક્ષ્મીએ કટાક્ષપૂર્વક જોયેલા મુનિઓ અત્યંત હર્ષને પામે છે. ભરૂપી વૃક્ષનું ઉમૂલન કરવામાં નદીના વેગ-પૂર સમાન, લેકને વિષે ઉત્તમ ચરિત્રવાળા અને લોકમાં ઉત્તમતાને પામેલા ત્રીજા ૧ સ્થાનવાળા તે સાધુઓ અમારાં પાપનો નાશ કરે. પૂજ્ય સાધુજન મૂળ ગુણ તથા ઉત્તર ગુણના સમૂહરૂપી ઊદ્યાનમાં મનરૂપી મૃગની સાથે કાંતમાં ઈચ્છા પ્રમાણે ક્રિડા કરે છે. શ્રુતના પારંગામી સંવિગ્ન સાધુને વિષે જે આ એકાકીપણું છે તે દક્ષિણાવર્ત શંખને વિષે રહેલા સિદ્ધસરિતાના જળ જેવું છે. સાધુ એકાકી રહેવાથી ધવડે વિહવળ થતા નથી,એકલા રહેનાર સાધુ માનને કરતા નથી, એકલા રહેનાર સાધુ કપટ (માયા) ને આરંભ કરતા નથી અને એકાકી વિચરતા સાધુને તૃષ્ણા (લાભદશા) લુંટતી નથી. રાજર્ષિ- ઓમાં મુખ્ય શ્રી નેમિ વિગેરે પ્રત્યેકબુધ્ધ એકત્વ તત્વને વહન કરવાથી જ મોક્ષે ગયા છે. સર્વથા પ્રકારે જીવાદિક તત્ત્વોને લેણ- પહેલું સ્થાન આચાર્ય, બીજું સ્થાન ઉપાધ્યાય અને ત્રીજું સ્થાન સાધુ.

·(૧૮) નાર અને નિરંતર ચિત્તમાં સવેગને ધારણ કરનાર સાધુઓનું એકાકીપણું જ સમતારૂપી અમૃતની નીક સમાન છે. 4 અક્ષરની જેમ બળે સંઘતે-સાથે રહેલા આ યુગના સાધુઓ જે પોતે ઇંદ્ધિને વશ કરનાર હોય છે તો તેઓ સ્વાર્થને સાધનાર થઈ શકે છે. વ એવી સંજ્ઞા (નામ) વડે એમ જણાય છે કે મન, વચન અને કાયના ચગવડે ઈંદ્રિયને વશ કરનારા સાધુઓ બબે સાથે રહીને જ કલ્યાણને પામે છે, એમ ગુરૂપરંપરાને ઉપદેશ પણ છે, જે ઇદ્રિ- એને વશ રાખનાર હોય તે બે માણસોનું પણ એકાકીપણું નિશંક- પણે સિધ્ધ થાય છે, પરંતુ જેની ઇન્દ્રિયો પિતાને વશ ન હોય એ એકાકી માણસ પણ હજાર જેવો છે. નેત્રની જેમ જેમનો સંકેચ વિસ્તાર, નિદ્રા અને જાગૃતિ સરખા હોય એવા બે મનુષ્ય દર્શનને માટે (સમકિત પ્રાપ્તિને માટે સમર્થ થાય છે. પરંતુ એક માણસ કઈ પણ કૃત્ય સંપૂર્ણ કરી શકતા નથી, એકલો માણસ વિડંબનાનું સ્થાન થાય છે, એકલો માણસ પિતાને સ્વાર્થ સાધવા સમર્થ થઈ શકતે નથી અને એકલા માણસનો લોકમાં કે લોકોત્તરમાં પણ વિશ્વાસ આવતો નથી. ભાવના ધ્યાનથી નિશ્ચય કરેલા તત્ત્વમાં જેને આત્મા લીન થયો હોય એવા મમતા રહિત સાધુ કદાચ લાખ માણસોની મધ્યે રહ્યા હોય તે પણ તેનું એકાકીપણું નાશ પામતું નથી. સામ્ય (સમતા) રૂપી અમૃતના તરંગોથી ભરપૂર, સાર અસારનું વિવેચન કરનાર અને ભાવસિદ્ધ કહેવાતા સાધુઓ ઘણા ભેગા થઈને એકત્ર રહે તે પણ તેમને કાંઈ પણ હાનિ થતી નથી. મનની સ્થિરતાવડે નિશ્ચળ અને વૃક્ષાદિકની જેમ ક્રિયાને નહીં કરનારા મુનિઓને એકત્રે વાસ તે ભાવનારૂપી લતાઓના મંડપ સમાન છે. ચિ ત્રમાં આવેલા સિન્યની જેમ મન, વચન અને કાયાવડે વિકાર- ·(૧૧) રહિત મુનિઓ એકઠા રહે તે પણ તેમને અરતિ કયાંથી હોય? જેમ ઘણુ નિર્જીવ પદાર્થો એકત્ર કરીએ તે પણ તેમાં ચૈતન્ય આવતું હોતું નથી, જેમ ઘણા બીકણ પુરૂષોને એકત્ર કરવાથી પણ તેઓમાં પરાક્રમ આવતું નથી, તેમ ઘણા મુનિઓ એકઠા થયા છતાં પણ તેઓમાં લેશ પણ કલેશ ઉદ્દભવતો નથી. મૂઢબુદ્ધિવાળે જે પુરૂષ પાંચ છ સાધુઓની ભેગા રહેવાથી પણ ગ્લાનિ થાય છે એમ માનતો હોય તે મૂઢ એક ઠેકાણે રહેલા અનંત સિધ્ધોની સાથે રહેવાની ઈચ્છા કેમ કરી શકશે? જ્ઞાન, દર્શન અને ચારિત્ર રૂપી ત્રણ મહારત્નને ધારણ કરનાર સાધુઓને રાગાદિકના ઉપ- દથી ભયંકર એવા સન્માર્ગ ઉપર એકલા ચલાવવામાં ક્ષેમ- કુશળતા રહેલી નથી, એકલાને સુકૃતને વિકાસ થતો નથી, એલાનું ઈચ્છિત પ્રયજન સિદ્ધ થતું નથી, એકલાને વાંછિત અર્થની પ્રાપ્તિ થતી નથી અને એકલો માણસ મોક્ષ મેળવવાને માટે સમર્થ થતો નથી. જેમ લેમ્બવાળાને સાકર આપવી ઉચિત નથી અને તાવવાળાને ઘતવાળું ભેજન આપવું યોગ્ય નથી, તેમ અગીતાર્થ મુનિને એકલા રહેવું ઉચિત નથી. પ્રાયે કરીને એકલો માણસ ચેર જેવું લાગે છે, બે માણેસ સાથે હોય તે તેમનાયર પણ કવચિત્ છૂતપણાની શંકા થાય છે, ત્રણ મનુષ્ય સાથે હાથે તે તે વિસ્વાસનું સ્થાન છે અને ઘણુ સમૂહ હોય તે તે રાજા જેવો શેભે છે. “તીર્થંકર તથા પ્રત્યેકબુદ્ધ વિગેરે. એકલા જ વિચરે છે. એવા દ્રષ્ટાંત આપી બીજા મુનિઓએ એકલા વિચરવું ગ્ય નથી. કેમકે જ્ઞાનચક્ષુવાળાની સાથે ચર્મચક્ષુવાળાએ સ્પર્ધા કરવી યોગ્ય નથી. અથવા તે ચાર ગતિરૂપ સંસારમાં ભ્રમણ કરનારા સર્વ પ્રાણીઓને પુણ્ય પાપ નિરંતર સાથે હોવાથી તેઓમાં ·(૧૨) એકલાપણું ઘટતું જ નથી. જેનામાં આહાર સંસા, ભય સંજ્ઞા વિગેરે સંજ્ઞાઓ, કૃષ્ણલેશ્યા વિગેરે દુષ્ટ લેશ્યાઓ અને રાજકથા વિગેરે વિ કથાઓ મામિકાની જેમ ચપળતા ઉત્પન્ન કરે છે, તે એકલો કેમ હોઈ શકે ? અવિરતિરૂપી દુષ્ટ પ્રિયા શાકિનીની જેમ જેને ગળી જવા નિરંતર પ્રયત્ન કરે છે, તે એકલે કેમ હોઈ શકે ? સંતને નહીં પામેલું [અસંતોષી] ઇદ્રિરૂપી કુટુંબ જેના શરીરને નિઃશંક- પણે પંચાગ્નિની જેમ બાળ્યા કરે છે, તે એકલે કેમ હોઈ શકે ? જેમ દૂધની સાથે દૂધ મળવાથી, પાણીની સાથે પણ મળવાથી, દીવાની સાથે દીવ મળવાથી, અને અમૃતની સાથે અમૃત મળવાથી તે સર્વ પદાર્થો એકપણાને પામે છે, તેમ મુનિ પણ મુનિની સાથે રહેવાથી એકપણાને જ પામે છે. અન્ય મુનિની સાથે રહ્યા છતાં પણ મુનિ એકલેજ કહેવાય છે. ઉન્મત્ત પિત્રાઈઓની જેમ કષાય જેના વિગ્રહને ક્ષણવાર પણ મૂકતા નથી, તેને એકાકીપણાનું સુખ ક્યાંથી હોય? પિતાના મન, વચન અને શરીરથી ઉત્પન્ન થયેલા અશુભ વ્યાપારે કુપુત્રની જેમ જેનો નાશ કરનાર થાય છે, તેને એકાકીપ- ણુનું સુખ શી રીતે હેય? છળને જોનારા પ્રમાદ, મિથ્યાત્વ અને રાગાદિક જેના ખરાબ પાડોશી જેવા છે, તેને એકાકીપણાનું સુખ શી રીતે હેય ? જે પુરૂષ આ સર્વથી મૂકાયેલ રહિત હોય તે મનુષ્યના સમૂહમાં રહ્યા હોય તો પણ એકલા જ છે, કેમકે મનુષ્યથી ભરપૂર એવા નગરમાં રહેલો છતાં પણ પરદેશી મનુષ્ય એકલેજ કહેવાય છે. જે મુનિ આ સર્વ સંજ્ઞા, કષાય, ઇંદ્રિયાદિથી સહિત હોય તે કદાચ અરણ્યાદિકમાં એક રહેતું હોય તે પણ તેનું એકાકીપણું નિષ્ફળ છે, કેમકે જાર, ધૂર્ત ગૂઢ ચર અને ચેર એ શરીર-બ્લડાઈ ·(૧૭) સર્વે શું એકલા નથી ભમતા? પુણ્ય પાપને ક્ષય થવાથી મુક્તિને પામેલા પરમાત્માને વિષે નાહારપણાની જેમ નિરંતર સત્ય એવું એકાકીપણું પ્રતિષ્ઠા પામેલું છે. અથવા તો જિનાગમને વિષે કઈ પણ હકીકતને સર્વથા પ્રકારે વિધિ કે નિષેધ છે જ નહીં, તેથી કરીને શ્રેષ્ઠ મુનિઓ સારી રીતે લાભ અને અલાભ જાણીને લાભવાળા કાર્યને વિજ પ્રયત્ન કરે છે–પ્રવર્તે છે. અહો ! સાધુઓ કાંઈ પણ દૂ-હેમ કરતા નથી, દાન દેતા નથી, તપ કરતા નથી, જાપ પણ કરતા નથી, માત્ર કિયા રહિત થઈને મેક્ષપદ સાધે છે. સાધુઓ હેતુ નામના ગંધર્વના ગાયન સાંભળવામાં, અમૃતરસનો આસ્વાદ્ય લેવામાં, મંદાર પુષ્પોની સુગંધ લેવામાં, દેવશય્યાનો સુખકારક સ્પર્શ કરવામાં અને દેવાંગનાઓનું રૂપ જોવામાં લુબ્ધ થતા નથી ત્યારે શું તેઓ વૃક્ષે છે? બાળકે છે? કે શું પશુઓ છે ? ના, તેઓ વૃક્ષ, બાળક કે પશુ નથી પરંતુ તેઓ નિરંજન મુનિઓ છે. ત્રણ રેખાવાળા અને માથે અનુસ્વારવાળા નકાર અહીં એમ જણાવે છે કે સદાચારનું આચરણ કરનારા મહામુનિઓએ ત્રણ ગુપ્તિને આ ચરવામાં રેખા પ્રાપ્ત કરેલી હોય છે. નયના ભેદ, જીવની રક્ષા અને અમૃત કુંડની જેવી આકૃતિવાળા આ નવ અક્ષરે (g હવેલી[ળ) મને ધર્મને વિષે ન ન ભાવ આપે. ઇતિ પંચમ પ્રકાશ. ૧ કર્મ પરહિત, ·(૧૪) પ્રકાશ છઠ્ઠો. 1. एषः पंचनमस्कारः, सर्वपापप्रणाशनः ॥ मंगलानां च सर्वेषां, मुख्य भवति मंगलं ॥१॥ આ પંચ પરમેષ્ટિને નમસ્કાર સર્વ પાપને નાશ કરનાર છે અને સર્વ મંગળામાં મુખ્ય (પ્રથમ) મંગળ છે.” સારી રીતે પાંચ સમિતિને વિષે પ્રયત્નવાળા અને ત્રણ ગુપ્તિથી પવિત્ર થયેલા જે સાધુઓ પંચનમસ્કારનું ત્રિકાળ ધ્યાન કરે છે, તેને શત્રુ પણ મિત્ર- રૂપ થાય છે, વિષ પણ અમૃતરૂપ થાય છે, શરણરહિત અરણ્ય પણ વાસગ્રહરૂપ થાય છે, સર્વે ગ્રહો તેને અનુકૂળ થાય છે, જે યશ કર- નારા થાય છે, સર્વે અપશુકનાદિ પણ શુભ ફળને આપનારા થાય છે, બીજાએ પ્રયોગ કરેલા મંત્ર તંત્ર અને ચંદ્રાદિક તેને પરાભવ કરી શક્તા નથી, સર્વ પ્રકારની શાકિની પણ માતાની જેમ તેને કરી શકતી નથી, તેની પાસે સર્ષે પણ કમળના નાળ જેવા થઈ જાય છે, અગ્નિ પણ ચણેઢીના ઢગલારૂપ થાય છે, સિહ પણ શિયાળ જેવા થાય છે, હાથીઓ પણ મૃગલા જેવા થાય છે, રાક્ષસ પણ તેની રક્ષા કરે છે, ભૂતને સમૂહ પણ તેની વિભૂતિને માટે થાય છે, પ્રેત પણ તેને પ્રીતિને કરનારા થાય છે, ચેટક પણ તેના થાય છે, યુદ્ધ તેને ધન આપનારૂ થાય છે, રોગો પણ તેને ભેગ આપનારા થાય છે, વિપત્તિ પણ તેને સંપત્તિને માટે થાય છે અને સર્વ પ્રકારનું દુઃખ તેને સુખ આપનાર થાય છે. જેમ ગરૂડને ગંભીર સ્વરે સાંભળીને ચંદનના વૃક્ષે સર્પોથી મુક્ત થાય છે તેમ ધાસ ·( ૧૫ ) પિચનમસ્કારને ગંભીર સ્વર સાંભળવાથી મનુષ્ય સર્વ બંધ- થિી મુકત થાય છે. જેઓના ચિત્તમાં એક નમસ્કારનું જ સ્મરણ થતું હોય તેઓને જળ, સ્થળ, સ્મશાન, પર્વત, દુર્ગ અને તેવા બીજા કષ્ટકારી સ્થાનમાં કદાચ કઈ આવી પડે તે પણ તે ઉત્સવ- રૂપજ પરિણમે છે. પુણ્યાનુબંધી પુણ્યવાળે જે પુરૂષ વિધિ પ્રમાણે પરમેષ્ટિનમસ્કારનું ધ્યાન કરતો હોય તેને તિર્યંચગતિ કે નરક ગતિ પ્રાપ્ત થતી નથી. ચક્રવર્તી, વાસુદેવ, પ્રતિવાસુદેવ અને બળ- રામ વિગેરેના એશ્વર્યાની સંપદાએ નમસ્કારના પ્રભાવરૂપી સમુદ્રને કાંઠે રહેલા મુકતાફળની જેવી સુલભ થાય છે. આ મંત્રને વિધિ- પ્રમાણે પ્રવેગ કરવાથી તે વશીકરણ, ઉચ્ચાટન, લેભન, સ્તંભન અને મૂર્છા વિગેરે કાર્યોમાં પણ સિદ્ધિને આપનાર થાય છે. વિધિ- પ્રમાણે સ્મરણ કરેલો આ મંત્ર અર્ધ નિમેષમાત્રમાં જ પૂર- વિધાને નાશ કરે છે તથા ક્ષુદ્ર દેવતાઓએ જે રૂપાદિકનું પરા- વર્તન કર્યું હોય તેને પણ નાશ કરે છે. સ્વર્ગ, મત્સ્ય અને પાતાળ એ ત્રણ ભુવનરૂપી રંગમંડપને વિષે કઈ પણ ઠેકાણે કેઈ પણ પ્રકારે કઈ પણ પ્રાણીને દ્રવ્ય ક્ષેત્ર કાળ અને ભાવને આશ્રીને આશ્ચર્યકારક જે કાંઈ પણ અતિશય જોવામાં કે સાંભળવામાં આવે તે સર્વ નમસ્કાર મંત્રની આરાધનાના માહાત્મ્યથીજ ઉત્પન્ન થયેલ છે એમ જાણવું. તિચ્છકમાં જે ચંદ્ર વિગેરે જતિષીઓ છે, પાતા- ળમાં ચમરેંદ્ર વિગેરે. દે છે, ઉદર્વલોકમાં સિધર્માદિક દેવલોકને, વિષે જે દ્રાદિક છે અને તેની ઉપર પણ જે અહમિંદ્ર દેવતાઓ છે, તેઓની સર્વ સમૃદ્ધિઓ પંચપરમેષ્ટિરૂપી કલ્પવૃક્ષના અંકુર, પલ્લવે, કળિઓ કે પુષ્પ સમાન છે. જેઓ નમસ્કારરૂપી મોટા રંથ ઉપર ચડે છે, તેઓ વિધ રહત મોક્ષસ્થાને જાય છે. ગયા છે, ·( ૧૬ ) અને જવાના છે. જે આ મંત્ર અત્યંત દુર્લભ એવા મેક્ષને પણ આપે છે, તે પછી પ્રસંગે પ્રાપ્ત થનારાં બીજાં ફળ આપે તેમાં તે શું આશ્ચર્ય ? જે મન, વચન અને કાયાની શુદ્ધિવડે એક લાખ નમ- સ્કારને જાપ કરે છે, તેઓ જૈનસંઘને પૂજવા લાયક તીર્થકર- નામકર્મ ઉપાર્જન કરે છે. હે મિત્ર! જે તારૂં મન નમસ્કારનું ધ્યાન કરવામાં લીન નથી થયું, તો ચિરકાળ સુધી આચરણ કરેલા તપ કૃત અને ચારિત્રનું શું ફળ? જે અસંખ્ય દુઃખના ક્ષયનું રણું કહે છે, જે આ લેક અને પરલેકના સુખ આપવામાં કામધેનુ જે છે અને જે અંધકાર દીવાથી, સૂર્યથી, ચંદ્રથી કે બીજા કેઈ તેજથી નાશ નથી પામતું તે અંધકાર નમસ્કારના તેજથી નાશ પામે છે. કૃષ્ણ અને સાંબ વિગેરેની જેમ ભાવનમસ્કાર કરવામાં તું તત્પર થા, અને કૃષ્ણના સેવક વિરાસા- ળવી અને કૃષ્ણના અભવ્ય પુત્ર પાલક વિગેરેની જેમ દ્રવ્યનમ- સ્કાર કરી ફેગટ આત્માને વિટંબણા ન પમાડ. જેમ નક્ષત્રોના સમૂહને સ્વામી ચંદ્ર છે, તેમ સર્વ પુણ્યસમૂહને સ્વામી ભાવ- નમસ્કાર છે. આ જીવે ભાવનમસ્કાર વિના નિષ્ફળ દ્રશ્યલિંગે (સાધુવેષ) અનંતીવાર ગ્રહણ કરીને મૂકી દીધાં છે. વિધિપૂર્વક નમસ્કાર મંત્રને આઠ વાર, આઠ વાર, આઠ હજાર વાર, આઠ કરોડ વાર જાપ કર્યો હોય તે તે ત્રણ ભવની અંદર મેક્ષ પદ આપે છે. હે ધર્મબંધ ! સરલતાથી વારંવાર તને પ્રાર્થના- પૂર્વક કહું છું કે સંસારરૂપી સમુદ્રને તારવામાં વહાણ સમાન આ મંત્ર ગણવામાં તું શિથિલ ન થા–અનાદરવાળો ન થા. કાર- શુ કે આ ભાવનમરકાર ઉત્કૃષ્ટ-સર્વોત્તમ તેજ છે, સ્વર્ગ અને ·મોક્ષને માર્ગ છે, તથા દુર્ગતિને નાશ કરવામાં પ્રલયકાળના અગ્નિ, સમાન છે. ભવ્ય પ્રાણીઓ અંતકાળની આરાધના સમયે આ મત્રને વિશેષે કરીને સારી રીતે ભણે, ગણે, સાંભળે કે તેનું ધ્યાન કરે છે તે મંગળની પરંપરારૂપ થાય છે. જેમ ઘરમાં આગ લાગે ત્યારે બુદ્ધિમાન તે ઘરને સ્વામી બીજી બધી વસ્તુ ઓ મૂકીને દારિદ્રને નાશ કરવામાં સમર્થ એવા એક સારભૂત મહારત્નને જ ગ્રહણ કરે છે, અથવા કેઈ માટે સુભટ અકાળે ઉત્પન્ન થયેલા ઉપદ્રવને વખતે વજદંડની જેવું સારભૂત અમેઘ (નિષ્ફળ ન થાય તેવું) એવું શસ્ત્રજ ધારણ કરે છે, તેજ પ્રમાણે જીવ મરણ સમયે પ્રાયે કરીને સર્વ શ્રુતસ્કંધનું. ( સર્વ શાનું) ચિંતવન કરી શક્યું નથી, તેથી કરીને ધીર બુદ્ધિવાળો અને દેદીપ્યમાન શુભ લેશ્યાવાળો સત્વવાન જીવ દ્વાદશાંગીને સારભૂત પંચપરમેષ્ટિ નમસ્કારનુંજ એકાગ્ર ચિત્તે ધ્યાન કરે છે. સમુદ્રમાંથી અમૃતની જેમ, મલયાચળ પર્વત ઉપરથી ચંદનની જેમ, દહીંમાંથી માખણની જેમ અને રહેણાચળ પર્વત પરથી વજરત્નની જેમ આગમમાંથી ઉશ્કેરેલા, સર્વશ્રુતના સારભૂત અને કલ્યાણના નિધિ સમાન આ પંચપરમેષ્ટિ નમસ્કારને કેઈકે ધન્ય પુરૂજે સેવે છે. શરીરથી પવિત્ર થઈ,કમળાસને બેસી, હાથવડે ગમુદ્રા ધારણ કરી, સંવિજ્ઞ મનવાળા ભવ્ય પ્રાણીએ સ્પણ, ગંભીર અને મધુર સ્વરે સંપૂર્ણ પંચ નમસ્કારને ઉચ્ચાર કરે. આ ઉત્સર્ગ વિધિ જણ. હવે અપવાદ વિધિ કહે છે ] અને જે કદાચ શરીરના ક્ષાનપણાને લઈને તે પ્રમાણે કરવા સમર્થ ન હોય, તો તે પંચપરમેષિનાં પહેલાં પહેલા અક્ષર સિંગા' આ મંત્રનું મરણ કરવું. આ પાંચ ·અક્ષરના મરણુંથી પણ અનંત યમરાજના બંધનથી મુક્ત થંચા છે. કદી આ પાંચ અક્ષરરૂપ મંત્રનું પણ સ્મરણ કરી ન શકે તે અહંત, અરૂપી સિદ્ધ], આચાર્ય, ઉપાધ્યાય અને મુનિ એ પાંચ પરમેષિ- ના પહેલા પહેલા અક્ષરે લઈ તેને સંસકૃતના સંધિનિયમ પ્રમાણે એકત્ર કરવા. તે આ પ્રમાણે-ઐ=શા+=+= આ રીતે જિનેશ્વરેએ કાર કહે છે. જિનેશ્વરે કહેલે આ કાર એટલે પ્રણવ બીજ મુક્તાફળ રૂપ જીની અર્થાત્ મુક્તા- ત્માઓની પ્રગટ છીપલી સમાન છે, મોહરૂપી હસ્તીને વશ કરવામાં અંકુશ સમાન છે, અને સંસારની પીડાને નાશ કરવામાં કટારી સમાન છે. સ્વર્ગના દ્વારને ઉઘાડવાની કુંચી સમાન આ કાર રૂપી તત્ત્વનું ધ્યાન કરનાર મહાત્માઓ જીવતાં ભેગને પામે છે, અને મૃત્યુ પામીને મોક્ષે જાય છે; અથવા મૃત્યુસમયે સર્વથા પ્રકારે કારનું સ્મરણ કરવામાં પણ પિતે અશક્ત હોય, તો તે ધર્મિષ્ઠ ધર્મબંધુ પાસેથી આ મંત્રનું શ્રવણ કરવું, અને તે વખતે તેણે ચિત્તમાં આ પ્રમાણે ભાવના ભાવવી કે –“ અહેકઈ પુણ્યશાળી બંધુએ અકસમાત્ મારા ઉપર કેવું અમૃત છાંટવું કે જેથી મારાં સર્વ અંગે આનંદમય થયા? કેમકે હમણાં મને તેણે ઉત્કૃષ્ટ પુણ્યરૂપ, ઉત્કૃષ્ટ કલ્યાણરૂપ અને ઉત્કૃષ્ટ મંગળના કારણરૂપ પંચપરમેષ્ટિ નમસ્કાર મંત્ર સંભળાવ્યું. અહે! આ પંચ નમસ્કાર મંત્રનું શ્રવણ કરવાથી મને દુર્લભ વસ્તુને લાભ થયો ! અહો! મને પ્રિય વસ્તુને સમાગમ થયે! અહો ! મને તત્વને પ્રકાશ થયે! અહો!મને સારભૂત વસ્તુની મુષ્ટિ પ્રાપ્ત થઈ[ મારી મુઠીમાં સારભૂત વસ્તુ આવી ]! આજે મારાં કષ્ટો નાશ પામ્યાં, મારું પાપ ·(૧૯) દૂર ગયું, અને આજ મને સંસારસાગરને સામે કાંઠે પ્રાપ્ત થયે. પંચનમસ્કાર મંત્રનું શ્રવણ કરવાથી આજે મારા પ્રશમ રસ, દેવ- ગુરૂની આજ્ઞાનું પાલન, નિયમ, તપ અને જન્મ એ સર્વ સફળ થયું. જેમાં અગ્નિને તાપ સુવર્ણ તેજ પ્રાપ્ત કરાવે છે, તેમ આ મારી વિપત્તિ (મરણ) પણ મને તેજ પ્રાપ્ત કરાવનારી થઈ કેમકે આજ મને મહા અમૂલ્ય પંચ પરમેષિમય તેને પ્રાપ્ત થયું છે.” આ પ્રમાણે પ્રશમ રસના ઉલ્લાસપૂર્વક પચનમસ્કારનું સ્મરણ કરી ક્લિષ્ટ (અશુભ કર્મને નાશ કરી બુદ્ધિમાન પુરૂષ સંદ્ર ગતિને પામે છે. નમસ્કાર મંત્રની ભક્તિ કરનાર પ્રાણી ઉત્તમ દેવપણે ઉત્પન્ન થઈ ત્યાંથી એવી શ્રેષ્ઠ કુળમાં મનુષ્યજન્મ ધારણ: કરી આઠ ભવની અંદર સિદ્ધિપદને પામે છે. ઈતિ ઘઠ પ્રકાશ.. ==v-. પ્રકાશ સાતમો. સર્વ કાળે સર્વ ક્ષેત્રમાં નિરંતર નામ; આકૃતિ (સ્થાપના દ્રવ્ય અને ભાવવડે ત્રણ લોકને પવિત્ર કરનારા જિનેશ્વ મારૂ શરણ છે. તે જિનેશ્વરે અતીત કાળે કેવળજ્ઞાની વિગેરે થયા હતા, વર્તમાન કાળે વૃષભદેવ વિગેરે થયા છે અને આગામી કાળે પદ્મનાભ વિગેર થવાના છે, સીમંધર સ્વામી વિગેરે વિહરમાને તીર્થકરે છે. ચંદ્રાનન, વારિણ, વર્ધમાન અને અષભ શાશ્વત તીર્થંકર છે, જિનેશ્વરે (તીર્થંકર) વર્તમાન કાળે સર્વ (૫) મહાવિદેહ, સર્વ (૫) ભરત અને સર્વ (૫) ઐરાવતના મે- ચાર ·(ર) બીને સંખ્યાતા હોય છે, અને અતીત તથા અનાગત કાળને આશ્રીને અનંતા હોય છે. તે સર્વ તીર્થકરે કેવળજ્ઞાનના પ્રકાશથી દેદીપ્યમાન હોય છે, અઢાર પાપસ્થાન રહિત હોય છે, તેના ચર- હુકમળને અસંખ્ય ઇદ્રો વંદન કરે છે, ઉત્તમ પ્રાતિહાર્ય (૮) અને (૩૪) અતિશયોએ તેમનો આશ્રય કર્યો હોય છે, ત્રણ જગ- તના પ્રાણીઓને સમક્તિ આપનારી તેમની ધર્મદેશના (વાણી) પાં- ત્રીશ ગુણવડે અલંકૃત હોય છે, અનુત્તર વિમાનમાં રહેલા દે તેમનું હંમેશાં સ્મરણ [ ધ્યાન કરે છે, તથા બીજાઓ ન આપી શકે તેવા મોક્ષમાર્ગને તેઓ આપનાર હોય છે. જિનેશ્વરનું સમ્યક પ્રકારે દર્શન થાય ત્યારે પ્રાણીઓનાં પાપ દૂર નાસી જાય છે, આધિ અને વ્યાધિનાશ પામે છે, તથા દારિદ્રરૂપ મુદ્રા જતી રહે છે. જે જિહા જિતેંદ્રના મહાસ્યની ક્ષણે ક્ષણે સ્તુતિ ન કરે તે નિંદવા લાયક માંસના કડા રૂ૫ જિલ્ડા શા કામની છે? જેના કાન અરિહંતના મનહર ચારિત્રરૂપી અમૃતના સ્વાદને જાણતા ન હેય તે તે કાન અથવા છિદ્રમાં કોઈ પણ તફાવત નથી. સર્વ અતિશયે સહિત જિનેશ્વરની પ્રતિમાને જે નેત્રો જોતાં નથી તે નેત્ર નથી, પરંતુ મુખરૂપી ઘરનાં જાળીયાં છે. અનાર્ય દેશમાં વસનાર શ્રીમાન્ આદ્રકુમાર અરિહંતની પ્રતિમાને જઈને સંસાર- સાગરના પારગામી થયા. શય્યભવ નામના બ્રાહ્મણને જિનપ્રતિમાના દર્શનથી તત્વજ્ઞાન પ્રાપ્ત થયું અને તેથી તેણે સંગુરૂના ચરણ- કમળની સેવા કરીને ઉત્તમ સ્વાર્થ સાથે. અહો! વજકર્ણ રાજા સત્વવાળા મનુષ્યને વિષે મુગટ સમાન થયા કે જેણે સર્વ રાજ્યાદિકને મારા ઉપસ્થિત થયાં છતાં પણ જિનેશ્વર વિના બી- ૧ મેનની પીડા, ૨ શરીરની પીડા.

·જાને નમસ્કાર કર્યો નહિ. વાનરદ્વીપના સ્વામી વાલીનું ચિત્ત દેવત- ત્વમાં અને ધર્મતત્વમાં નિશ્ચળ હતું. અહો ! તેનું તેજ પૂજવા લાયક હતું. મહાસતી સુલસા સદ્ધર્મમાં અત્યંત દઢ હતી, તેથી. શ્રી જગદ્દગુરૂ. મહાવીરસ્વામીએ કુશળ વાર્તામાં તેની સંભાવના કરી હતી. (અર્થાત્ તેને સુખશાતા સમાચાર અને ધર્મલાભ કહેવરાવ્યા હતા). સેતુક નામના બ્રાહ્મણને જીવ દર દિડકો થયા પછી શ્રી મહાવીરસ્વામીને વંદન કરવા જતાં માર્ગમાંજ શ્રેણિક રાજાના અશ્વના પગતળે દબાઈને મરણ પામી પ્રભુનંદનનું ધ્યાન રહેવાથી ધર્મ દેવલોકમાં શકઈકને સામાનિક દેવ થયો હતો. હાસા અને પ્રહાસા નામની દેવીઓને પતિ દેવ હતું તે પણ આભિગિક કર્મ કરપણથી મનમાં અત્યંત ખેદ પામ્યું હતું તેથી પોતાના આત્માને તે દુષ્કર્મથી મુક્ત કરવા માટે દેવાધિદેવની પ્રતિમા તેણે પૃથ્વી પર પ્રસિદ્ધ કરી હતી. શ્રી ચેટક નામના મહારાજાએ શ્રી જિનેશ્વરના ચરણકમળની સેવાવડે પિતાનાં સર્વ પાપના તાપને નાશ કર્યો હતે, તેથી તેને પ્રતાપ ત્રણ ભુવનમાં પ્રસિદ્ધ હતું અને તે ઇદ્રના હૃદયમાં પણ નિવાસ પામ્યું હતું. સર્વ દેવે સંસારને પાર પામવા માટે નંદીશ્વરાદિક તીર્થના અલંકારરૂપ શાશ્વતાં જિનમાં અઠ્ઠાઈ ઉત્સવ કરે છે. વળી શાસ્ત્રમાં સંભળાય છે કે સ્વયંભૂરમણ નામના છેલા સમુદ્રમાં જિનબિંબના આકારવાળા મત્સ્યને જોઈ બીજા મત્સ્યને જાતિસમરણ જ્ઞાન થાય છે, સમકિત પામે છે અને નમસ્કાર મંત્રનું ધ્યાન કરી મસ્તે ત્યાંથી મરીને સ્વ જાય છે. મનુષ્ય, દેવ અને અસુરકુમારનું ચક્રવર્તી પણું (ડવામીપણું) જે નિઃશંકપણે ભોગવાય છે તે જિનેશ્વરના ચરણની કૃપાના એક લેશની જ લીલા (વિલાસ) છે. મનુષ્યલોકમાં ચક્રવતી ·(૨૨) વિગેરે રાજાઓ, સ્વર્ગલોકમાં ઈંદ્રાદિક દેવ અને પાતાળમાં ધરણેન્દ્ર વિગેરે ભુવનપતિના ઈદ જિનેશ્વરની ભક્તિથી જ વિજયવંત વતે છે. જિનેશ્વરની આજ્ઞાને મુગટની જેમ મસ્તકે ધારણ કરીને અને પ્યાર રૂ (મહાદે) માંથી કેટલાક સંસારસાગરને તરી ગયા છે, અને બાકીના હવે તરવાના છે (મોક્ષે જવાના છે). જેમ અગ્નિની વાળા જળમાં લીન થઈ જાય છે, અને જેમ વિષને પ્રભાવ: અમૃતને વિષે લીન થઈ જાય છે, તેમ જિનેશ્વરને સમભાવમાં શંકર વિગેરે દેવની કથાને વિસ્તાર લીન થઈ જાય છે. આવા જિનેશ્વરોનાં ચરિત્ર વિચાર કરતાં સત્યરૂપે આ સંસારમાં પણ આનંદમગ્ન રહે છે તેથી તેઓ મોક્ષની પણ ઈચ્છા કરતા નથી, તે ગ્ય જ છે. જેમ જળવડે તૃષા શાંત થાય છે તથા અન્નવડે સુધા શાંત થાય છે, તેમ જિનેશ્વરના એક દર્શન માત્રથી જ સંસારની પીડા- માત્ર શાંત થાય છે–નાશ પામે છે. સમતાને ધારણ કરનાર મહાત્માઓ ભલે કરડે વર્ષ પર્યત સભ્યપ્રકારે સમાધિને સેવ્યા કરે, પરંતુ તેઓ અરિહંતની આજ્ઞા પાળ્યા વિના મોક્ષે જવાના નથી. જેઓ જિન ધર્મને સ્વીકારતા નથી તેઓ ભલે નિયાણા રહિત દાન કરે, નિર્મળ શીળનું પાલન કરે, તથા ઉત્કૃષ્ટ તપસ્યા કરે, તે પણ તેમને મોક્ષ મળતું નથી. જેમ સૂર્યવડે દિવસ થાય છે, ચંદ્રવ પૂર્ણિમા થાય છે, અને વૃષ્ટિવડે સુભિક્ષ થાય છે, તેમ જિનેશ્વરના ધર્મવડે જ અવ્યયપદ–મોક્ષ પ્રાપ્ત થાય છે. જેમાં ધૃત પાસાને આધીન છે અને ખેતી વૃષ્ટિને આધીન છે, તેમ મોક્ષપુરમાં વસવું તે જિનેશ્વરના સ્થાનને આધીન છે. ત્રણ નંગ- તની લક્ષ્મી પ્રાપ્ત થવી સુલભ છે, તથા અણિમાદિક અષ્ટ સિદ્ધિઓની પ્રાપ્તિ પણ સુલભ છે, પરંતુ જિનેશ્વરના ચરણકમળની રચના ·કણીયાએ પણ પ્રાપ્ત થવા અત્યંત દુર્લભ છે. અહીં ! મહા કણ ! કે જિનેશ્વરને પામ્યા છતાં પણ કેટલાક જીવો સૂર્યને પામ્યા છતાં ઘુવડની જેમ અત્યંત મિથ્યાષ્ટિવાળા રહે છે. મહાદેવ, બ્રહ્યા, વિષ્ણુ, પરમાત્મા, મુગત [બુદ્ધ), અલક્ષ્ય તથા સ્વર્ગ મૃત્યુ અને પાતાળના સ્વામી એ સર્વ જિનેશ્વરજ છે [ જિનેશ્વર શિવાય બીજું કઈજ નથી ). બુદ્ધ અને મહાદેવ વિગેરે લોકિક દેવને સત્વ જસ અને તમસ એ ત્રણ ગુણના વિષયવાળું જ જ્ઞાન છે, પરંતુ જે જ્ઞાન લકત્તર સત્વથી ઉત્પન્ન થાય છે તે સર્વ જિનેશ્વરને વિધેજ રહેલું છે. રેહણાચળ પર્વતની જેવા જિનેશ્વર પરમાત્મા પાસેથી વિવિધ પ્રકારનાં (યમ નિયમાદિક) રત્નો લઈને પંડિત રૂપી વેપારીઓએ સુવર્ણરૂપ આભૂષણે બનાવી પિતપોતાના એનેલા હરિરાદિક દેવોને વિષે સ્થાપન કર્યા, તેથી તે કાળે કરીને તે તે દેના નામથી પ્રસિદ્ધ થયાં છે. જેમ મેઘનું જળજ તળાવ વિગેરેમાં પડ્યું હોય છે, તે પણ માણસ કહે છે કે- “આ પાણી તળાવમાં ઉત્પન્ન થયું છે. તે જ પ્રમાણે લેકાગ્ર ઉપર આરૂઢ થયેલા અલ્ડિંતનાં વચનેજ હરિહરાદિકને વિષે પડ્યાં છે; છતાં તે વચને હરિહરાદિકનાં છે એમ અજ્ઞાની લો કે બેલે છે. વળી જે જે નામ પ્રમાણથી લોકોત્તર સત્ત્વને કહેનારાં છે તે તે નામે અરિહંતનાં જ છે એમ હું જાણુ. રજોગુણ, તમોગુણ અને સત્ત્વગુણના આભાસથી ઉત્પન્ન થયેલાં બ્રહ્માદિક નામે કરડે વાર અનંત સંસારમાં ભમતાં મારી જેવાને પણ પ્રાપ્ત થાય છે. પિતાના દેવનાં [ વિષ્ણુનાં ] હજાર નામ સાંભળીને મૂઠ માણસ હર્ષિત થાય છે, કેમકે શિયાળને બારની પ્રાપ્તિ થવાથી મેટ ૧ સારા અફારવાળા ગ્રંથરૂપ, રરૂપી ભૂલ.

·ઉત્સવ થાય છે, પરંતુ સિદ્ધના અનંત ગુણ હોવાથી જિનેશ્વરનાં નામે અનંત છે. અથવા તે નિર્ગુણ હોવાથી તેનું એક નામ નથી, તે તેના નામની સંખ્યા કેણ કહી શકે? રજોગુણ ગુણ અને સત્વગુણથી રહિત પરમેષ્ઠિના પ્રભાવથી જ આ જગત્ અજ્ઞાન રૂપી પકમાં ડુબી જતું નથી. હું માનું છું કે ત્રણ લોકના નાથ અરિહંત મોક્ષમાં જતી વખતે આ જગતનું પાપમાંથી રક્ષણ કરવા માટે વહાલા એવા પણ પુણ્યને અહીં જ મૂકી ગયા છે અને સમિતિમાં ઉદ્યમવંત પ્રભુ પાસેથી નાસીને પાપ ભવરૂપી અરણ્યમાં ગયું છે. આ કારણથીજ પુણ્ય પાપરહિત થયેલા ભગવાન જિનેશ્વર કાગ્રરૂપી મહેલમાં આરૂઢ થઈ મુક્તિરૂપી સ્ત્રી સાથે ક્રીડા કરે છે. જિનેશ્વર દાતા છે, જિનેશ્વર ભક્તા છે, આ સર્વ જગત જિનરૂપ છે, જિન , સર્વત્ર જયવંતા છે, અને જે જિન છે તે જ આ છે. આ પ્રમાણેના ધ્યાનરસના આવેશથી તેમાં તન્મય [ તલ્લીન ] પણાને પામેલા ભવ્ય પ્રાણીઓ આ લેક તથા પરલેકમાં નિવિદનપણે સમગ્ર લક્ષમીને પામે છે. ઈતિ સપ્તમ પ્રકાશ. = પ્રકાશ આઠમે. અરિહંતને પણ માન્ય કરવા લાયક તથા જેમનાં આઠે કર્મો ક્ષીણ થઈ ગયા છે એવાં પંદર પ્રકારના સિદ્ધોનું કેણ સત્પષે સ્મરણ ન કરે ? કર્મ લેપ રહિત, ચિદાનંદ રૂપ. રૂપાદિક રહિત. સ્વભાવથી ૧ સત્યાદિક ગુણ રહિત. - - - ·(ર) જ લોકના અગ્રભાગને પામેલા, અનંત જ્ઞાન દર્શન ચારિત્ર તથા વીર્યને પામેલા, સાદિ અનંત સ્થિતિવાળા, એકત્રીશ ગુણવાળા, પુરમેશ્વરરૂપ અને પરમાત્મસ્વરૂપ સિદ્ધ ભગવાને નિરંતર મારૂં શરણ છે. છત્રીશ ગુણવડે ભતા ગણધરે (આચાર્યો, મારૂં- રણ છે. સર્વ સૂત્રોને ઉપદેશ કરનારા [ ભણાવનારા] ઉપાધ્યાયે મારું શરણ છે. શાંતિ વિગેરે દશા પ્રકારના ધર્મમાં લીન થયેલા, સદા સામાયિકમાં સ્થિર રહેલા, જ્ઞાનાદિક ત્રણ રત્નને ધારણ કરનારા તથા અત્યંત ધંવાળા સાધુઓ મારૂ શરણ છે. જેમ ઉત્પત્તિ, સ્થિતિ અને પ્રલય [નાશ) ને કરનારા બ્રહ્મા, વિષ્ણુ અને મહેશ્વરને વિષે તત્વથી ભેદ નથી તેમ આચાર્ય, ઉપાધ્યાય ને સાધુને વિષે પણ તત્વથી કાંઈ ભેદ નથી. તે ત્રણેનો મુનિપણમાં સમાવેશ થાય છે. જે ચરાચર જગતના આધારરૂપ કહેલ છે, એ કેવળીભાષિત ધર્મ મારૂં ઉત્કૃષ્ટ શરણ છે. ધમરૂપી હિમાચળ પર્વત જ્ઞાન, દર્શન અને ચારિત્ર એ રત્નત્રયી રૂપ ત્રિપથગાના તરગેવડે ત્રણ ભુવનને પવિત્ર કરનાર છે. વિવિધ પ્રકારના દ્રષ્ટાંત અને હેતુની ઉક્તિ [વચન સંબંધી વિચારના સમૂહવાળા અને એકાંત વાદની સ્થિતિનું ખંડન કરનારા સ્યાદ્વાદ તત્વમાં હું લીન થયે છું. સર્વસના સમાગમમાં નવ તત્વ રૂપી અમૃતને કુંડ રહેલો છે, તે ગંભીરતાનું સ્થાન છે, તેથી તે સિધ્ધાંત ! મને પાતાળ જે ઉડે ગંભીર) ભાસે છે. શ્રીમાન જિનાગમ ! સર્વ તિષીઓને માન્ય છે, મધ્યસ્થપણને આશ્રય કરનાર છે, રત્નાકરવડે વીંટાયેલ છે તથા અનંત દર્શનવાળે છે. સુમનસ 1 ૧ વર્ગ, મૃત્યુ અને પાતાળ એ ત્રણ માર્ગે જનારી ગંગા નદીના.

·(૨) [ સારા મનવાળાં ] ના એક સ્થાનરૂપ, બે લોકની ઉપર રહેનાર તથા વિકસ્વર શાશ્વત તિરૂપ પરમેષ્ઠિની વાણી શોભે છે. શ્રીધર્મરૂપી રાજાની રાજધાનીરૂપ, દુષ્કર્મરૂપી કમળનાં વનને બાળી નાખવામાં હિમરૂપ અને સંદેહના સમૂહરૂપ લતાને છેદવામાં કુહાડી સમાન જિતેંદ્રની વાણી અમારા કલ્યાણને વૃદ્ધિ પમાડા. આ પ્રમાણે ધ્યાનરૂપ સમુદ્રમાં જેનો અંતરાત્મા મગ્ન થયે હોય છે. તેની કર્મગ્રંથી માટીના કાચા ઘડાની જેમ વિલય પામે છે. શ્રી, શ્રી, ધતિ, કીર્તિ, બુદ્ધિ અને લક્ષ્મીની લીલાને પ્રકાશ કરનાર તથા ચકવર્તીપણું, સ્વર્ગ અને મેક્ષને આપનાર નમસ્કાર મંત્ર નિરંતર જયવંત વર્તો. સરસ્વતી નદીને કાંઠે શ્રી સિદ્ધપુર પાટણમાં સિદ્ધસેનસૂરિની વાણીએ આ શ્રીસિદ્ધચક્રનું માહાસ્ય ગાયું છે. શ્રીસિદ્ધસેન આચાર્યે રચેલા શ્રીનમસ્કારના માહાભ્યને વિષે આઠમો પ્રકાશ સમાપ્ત, xx ઇતિ નમસ્કાર મહામ્ય સંપૂર્ણ.

·શ્રીમત જિનમાણિવિનિર્મિત શ્રી કૂર્મપુત્ર ચરિત્ર. (ભાષાંતર) ૨ દે અને અસોએ જેના ચરણકમળને નમસ્કાર કર્યો છે. એવા શ્રી વર્ધમાનસ્વામીને નમસ્કાર કરીને હું સંક્ષેપથી કૂર્મપુત્રનું. ચરિત્ર કહું છું. આ ભરતક્ષેત્રમાં રાજગૃહનામે શ્રેષ્ઠ નગર છે. તેમાં રહેનારા સમગ્ર પુરૂ ન્યાયની રેખાને પામેલા હતા. એકદા તે નગરની: બહાર ગુણના સ્થાન રૂપ ગુણશીલ નામના ચિત્યને વિષે શ્રી વર્ધ-. માનસ્વામી સમવસર્યા. તે વખતે ત્યાં દેવેએ પ્રાણીઓનાં ઘણાં પાપકર્મને નાશ કરનાર અને મણિ, સુવર્ણ તથા રૂપાના ત્રણ પ્રકાર : (ગઢ)ની કાંતિવડે દેદીપ્યમાન સમવસરણ રહ્યું. તેમાં બેઠેલા સુવર્ણ જેવા શરીરવાળા અને સમુદ્રની જેવા ગંભીર શ્રી મહાવીરસ્વામીએ. દાનાદિકચાર ભેદવાળી અત્યંત મનોહર ધર્મને ઉપદેશ આપે - « ધર્મના ચાર ભેદ છે–દાન, શીળ ૨, તપ ૩, અને ભાવ ૪. તે ચારમાં ભાવધર્મને પ્રભાવ વિશેષ છે એમ જાણવું. ભાવ. ભવસમુંદ્રને તારવામાં ના સમાન છે, ભાવ સ્વર્ગ અને મોક્ષરૂપી નગરમાં જવાના ભાગરૂપે છે અને ભાવ ભવ્ય પ્રાણીઓએ મનમાં ચિંતવેલા અચિંત્ય પદાર્થો આપવામાં ચિંતામણિ રત્ન સમાન છે. અસલ માગધી ભાષાનું એ ચેરિત્ર સંસ્કૃત છાંયા સાથે છપાઈને આવતાં તેનું આ ભાષાંતર કરાવવામાં આવ્યું છે. તંત્રી.

·ક (૨૮) તત્વને જાણનાર ક્રમ પુત્ર કે જેણે દિવ્ય] ચારિત્ર ગ્રહણ કર્યું ન- હતું અને ગ્રહસ્થાવાસમાં વસતા હતા છતાં પણ ભાવધર્મને લી- ધે તે કેવળજ્ઞાન પામ્યા હતા. આ અવસરે ઈંદ્રભૂતિ નામના ગણધર કે જે ભગવાન શ્રી મહાવીર સ્વામીના મોટા–પહેલા શિષ્ય હતા, જેમનું ગોત્ર ગૌતમ નામે હતું, જેમનું શરીરસંસ્થાન સમચતુરસ્ત્ર હતું, જેમનું સંઘયણ વજયભનાચ હતું, સુવર્ણના લેશની [કકાની] કસોટીના પત્થર પર પડેલી રેખા છે તથા કમળના ખંડ જે જેમના શરીરને ગેર વર્ણ હતો, જેમનું તપ ઉગ્ર હતું, દેદીપ્યમાન હતું–મેર્યું હતું અને ઘેર હતું, અર્થાત્ ઉગ્ર તપસ્વી હતા, ઉગ્ર બ્રહ્મચર્યવાળા હતા, સ્નાનાદિક સુશ્રુષા નહીં કરવાથી જેણે શરીરપરની મમતાને પણ ત્યાગ કર્યો હતે એટલે જેને શરીર ઉપર પણ મમતા નહોતી, જેમને તેલેશ્યા વિગેરે લબ્ધિઓ પ્રાપ્ત થઈ હતી છતાંપણ ગુપ્તજ રાખી હતી, જેમાં ચાર પૂર્વી હતા, જેમને ચાર જ્ઞાન પ્રાપ્ત થયાં હતાં, પાંચસો મુનિઓથી જે સેવાતા હતા, તથા સતત્ છડું છડું તપ કરીને જે આત્માને ભાવતા હતા, તે માતમ ગણધર ઉભા થયા અને તેણે ભગવાન શ્રી મહાવીરસ્વામીને ત્રણ પ્રદક્ષિણા કરીને વંદના કરી, નમસ્કાર કર્યા અને પૂછયું કે “હે ભગવાન! કૂર્મપુત્ર કેણ હતા? અને તેમણે ગૃહવાસમાં વસતાં તથા શુભ ભાવ ભાવતાં અનંત, ઉત્તમ, વ્યાઘાત રહિત, આવરણ રહિત, સમગ્ર અને પરિપૂર્ણ એવું કેવળજ્ઞાન તથા કેવળદર્શન શી રીતે ઉત્પન્ન કર્યું (મેળવ્યું છે ? કૃપા કરીને કહો.” એવો પ્રશ્ન સાંભળી શ્રમણ ભગવાન મહાવીર- સ્વામી એક જન સુધી વિસ્તાર પામતી અમૃત જેવી વાણીવડે. બોલ્યા કે— તે ·(૨૯) હે ગીતમ! શું મને દૂપુત્રનું આશ્ચર્યકારક ચરિત્ર પૂછે છે, તે તેનું ચરિત્ર હું કહું છું તે તું એકાગ્ર ચિત્તવાળ થઈને રસ મગ્ર ચંદિ' સાંભળ આ જે બૂઢીપ નામના દ્વીપને વિષે ભરતક્ષેત્રની મધ્યે જગતમાં પ્રખ્યાત એવું દુગમપુર નામનું નગર છે. તે મગરમાં ટ્રણ ના- મને રાજ હતો. તેણે પોતાના પ્રતાપની લક્ષ્મીવડે સૂર્યને છતી લીધે હતો અને તે નિરંતર શત્રુરહિત નિષ્કટક રાજ્યને પાળતે હતે. મહાદેવને પાર્વતીની જેમ અને વાસુદેવને લક્ષ્મીની જેમ તે રાજાને કુમા નામની પટ્ટરાણી હતી. તેમને અત્યંત સુકુમાળે શરીરવાળે, મને હર રૂપવડે કામદેવને જીતનારે, ગુણરૂપી મણિ- એનો વિધિ.'અને ઘણુ મનુષ્યને આધારરૂપ દુર્લભ નામને પુત્ર થયો હતો. તે કુમાર પિતાની યુવાવસ્થાના અને રાજ્યના મદવડે બીજા ઘણુ કુમારને દડાની જેમ આકાશમાં ઉછાળી નિરંતર ક્રિીડા કરતો હતે. એકદા તે નગરના દુગિલ નામના ઉદ્યાનમાં એક સુલે- નામના કેવળજ્ઞાની ગુરૂ પધાર્યા. તે ઉદ્યાનમાં ભદ્રમુખી નામની વ્યક્ષિણીને નિરંતર નિવાસ હતો. તેણે ઘણુ શાળવૃક્ષ અને વટવૃક્ષની નીચે પાતાળમાં રહેલા ભવનમાં પિતાનો નિવાસ રાખેલ હતો. તે ચક્ષિણીએ કેવળજ્ઞાનની લક્ષ્મીથી શોભતા અને ગર્વ સંશયને નાશ કરનાર તે સુલોચન સદગુરૂને ભક્તિના સમૂહ- વડે પ્રણામ કરીને પૂછ્યું કે-“હે પૂલ્ય ! હું પૂર્વ ભવમાં માન- વતી નામની મનુષ્યણી હતી, તે વખતે સુવેલ નામના વેધર દેવની જોગવવાલાયક પ્રાણપ્રિય હતી. ત્યાંથી આયુષ્યના લયે મરવું પામીને હું આ વનમાં ભદ્રમુખી નામની યક્ષિણી થઈ છું. તે લવનો મારો સંર્તાર ત્યાંથી અવીને કયાં ઉત્પન્ન થયે છે ? તે ચન ·: :૩૦) હે સ્વામી! કૃપા કરીને કહે.” સુલોચન નામના કેવળી મધુર વાણીવડે. બોલ્યા કે—“ હે ભદ્રે ! સાંભળ, તે તારે અત્યંત દુર્લભ પ્રિય આજ નગરમાં દેણ રાજાનો પુત્ર દુર્લભ નામે થયે છે. ” તે સાંભળીને મનોહર મુખવાળી ભદ્રમુખી યક્ષિણી હર્ષ પામી અને માનવતાનું રૂપ ધારણ કરી કુમારની સમીપે ગઈ. ત્યાં ઘણા રાજકુમારેને ઉછાળવાની ક્રીડામાં તત્પર તે કુમારને જોડી હસીને તે બોલી કે—“ આવા રાંકડાઓની સાથે ક્રીડા કરવાથી શું ફળ છે જે તમારૂં ચિત્ત વિચિત્ર પ્રકારના આશ્ચર્ય જેવાને ઇચ્છતું હોય તે મારી પાછળ આવો.” આવું તેનું વચન સાંભળી તે કુમારનું ચિત્ત કેતુકથી વ્યાકુળ થયું, તેથી તે તે કન્યાની પાછળ ચાલ્યું. તેની આગળ ઉતાવળે ચાલતી યક્ષિણે તેને પ્રથમ પોતાના વનમાં લઈ ગઈ અને ત્યાંથી ઘણા શાળા અને વટ વૃક્ષની નીચેના માર્ગ વડે પાતાળમાં લઈ ગઈ. ત્યાં તે કુમારે અત્યંત રમણીય સુવર્ણમય દેવભવન જોયું. તે ભવનને મધ્ય ભાગ રત્નમય સ્તંભની શ્રેણીના કાંતિસમૂહવડે ભરેલો હૂત, મણિમય તેરણપંક્તિની મોટી પ્રભાના કિરણીવડે તે ભવન વિચિત્ર રંગવાળું દેખાતું હતું. મણિમય સ્થ ઉપર રહેલી પુતળીઓની કીડા જોઈને જનસમૂહ ક્ષોભ પામે તેવું હતું, અને ઘણા પ્રકારની રચનાવાળાં વિચિત્ર ચિત્રવડે તેમજ ગવાક્ષે- ના સમૂહવડે તેભવન અત્યંત શોભતું હતું. જગતનાં ચિત્તને આશ્ચય ઉત્પન્ન કરે તેવું તે દેવભવન જોઈને અત્યંત વિસ્મય પામેલ કુમાર વિચાર કરવા લાગે કે –“ શું આ ઇંદ્રજાળ છે કે શું આ સ્વપ્ન છે ? મને મારી નગરીમાંથી આ ભવનમાં કેણ લઈ આવ્યું? આ પ્રમાણે શંકાથી વ્યાકુળ થયેલા કુમારને વ્યંતરદેવીએ પર્યક ઉપર બેસાડીને વિનંતિ કરી કે- “હે સ્વામી ! મારૂં વચન સાંભળો ·(૩૪) હે સરળ બુદ્ધિવાળાનાથ ! ઘણે કાળે અંજેિ મેં તમને જોયા છે. આ સુરભી વનમાં રહેલા મારાં દેવભવનને વિષે મારા કાર્યને માટે મેં તમને. આર્યો છે. આજેજ મારા મનને મરથરૂપી કલ્પવૃક્ષ ફળીભૂત થયેલ છે કે જેથી સારી રીતે કરેલા પુણ્યના વશથી આજે તમે મને પ્રાપ્ત થયા છે.” આ પ્રમાણેના તેનાં વચન સાંભળીને તેમજ સુંદર નેત્રવાળું તેણીનું મુખ જોઈને કુમારના મનમાં પૂર્વ ભવને સ્નેહ વિકાસ પામે, તેથી તે વિચાર કરવા લાગ્યું કે- આ સ્ત્રીને મેં કઈ પણ ઠેકાણે જોઈ છે, આ સ્ત્રી મારા પરિચયવાળી જણાય છે. આ રીતે ઉહાપોહ [ તર્કવિતર્ક ] કરતાં તેને જાતિસ્મરણ જ્ઞાન ઉત્પન્ન થયું. જાતિસ્મરણ જ્ઞાનવડે તે કુમારે પિોતાના પૂર્વ ભવન વૃત્તાંત જાયે એટલે તેણે પિતાને પૂવ ભવ તે પ્રિયા પાસે કહી સંભલાવ્યું. ત્યારપછી દેવીએ પિતાની શક્તિથી તેના શરીરમાંથી અશુભ પુદગળ દૂર કર્યા, અને શુભ પદ્દગળ ક્ષેપવ્યા. પછી તે પૂર્વ ભવની પ્રિયા તેની સાથે લજજાદિકને ત્યાગ કરીને સુખભેગ ભેગવવા લાગી. આ પ્રમાણે તે દેવભવનમાં રહી છે અને વિષયસુખને ભોગવવા લાગ્યા. દેવે ચાર પ્રકારે વિષયસુખ ભોગવે છે. તે વિષે સ્થાનાંગ સૂત્રમાં કહ્યું છે કે-“ચાર પ્રકારે દેવોને ભેગ કહ્યો છે. તેમાં કઈ દેવ દેવીની સાથે કામ- લેગ ભોગવે છે ૧, કેઈ દેવ છવીની સાથે ભેગા ભગવે છે , કે- છવી દેવીની સાથે ભેગ ભેગવે છે ૩, અને કઈ છવી છવીની સાથે ભેગ ભોગવે છે. ૪. ” ૧ દારિક શરીરવાળા મનુષ્ય અને તિર્યંચ છવી કહેવાય છે. ૨ અહીં દેને ભોગ કહેવાથી એમ જણાય છે કે કે દેવ અને દેવી એ બને કઈ દારિક શરીરમાં પ્રવેશ કરીને ભેગ ભગવે અથવા દારિક રારીર વિકવીને ભોગ ભગવે તેને આ એવા ભેદમાં સભાસ થાય છે. 1 ·“” (રૂર ) અહીં તે કુમારના માતપિતા પુત્રના વિયોગથી અત્યંત દુઃખી થયા, નિરંતર તેની શોધ કરાવવા લાગ્યા, પરંતુ તેને પત્તો લાગે નહીં. “દેએ હરણ કરેલી વસ્તુ મનુષ્ય શી રીતે પામી શકે? મનુષ્ય અને દેવની શક્તિમાં મેટું અંતર છે.” ત્યાર પછી દુઃખી થયેલા તેના માતાપિતાએ કઈ કેવળજ્ઞાનીને પૂછયું કે-“હે ભગવન અમારે તે પુત્ર કયાં ગયે છે?ત્યારે કેવળીએ કહ્યું કે– તમે સાવધાન મનવાળા થઈને શ્રવણ કરે. તે તમારા પુત્રને એક વ્યંતર દેવી હરી ગઈ છે.” આ પ્રમાણેનું કેવળીનું વચન સાંભળી તે બને આશ્ચર્ય અને વિસ્મય પામ્યા અને બોલ્યા કે-“હે પ્રભુ ! દેવતાઓ અપવિત્ર મનુષ્યનું હરણ કેમ કરે ? કારણ કે શાસ્ત્રમાં તે કહ્યું છે કે–મનુષ્યલકનો દુર્ગધ ચાર પાંચસો જન ઉંચે જાય છે, તેથી કરીને દેવતાઓ અહીં મનુષ્યલોકમાં આવતા નથી. માત્ર જિનેશ્વરના પાંચ કલ્યાણકને વિષે તથા કોઈ મહર્ષિના તપના પ્રભાવને લીધે અને પૂર્વ જન્મના સ્નેહને લીધે જ અહીં આવે છે.” તે સાંભળી કેવળીએ તે વ્યંતરીનો પૂર્વ જન્મ અને કુમાર ઉપરનો તેને સ્નેહ એ વિગેરે સર્વ વૃત્તાંત કહી બતાવ્યું. ત્યારે તે બંને બોલ્યા કે “હે સ્વામી ! કર્મના પરિ ણામ અત્યંત બળવાન છે, પરંતુ હે ભગવન્! અમને અમારા કુમારને સમાગમ કઈ પણ વખત કઈ પણ પ્રકારે થશે કે કેવળી બોલ્યા–“ હા, જયારે હું ફરીથી અહીં આવીશ ત્યારે તમને તેને સમાગમ અહીં થશે.” આ પ્રમાણે વૃત્તાંત સાંભળીને કુમારના માતાપિતા વૈરાગ્ય પામ્યા, અને તેમણે નાના પુત્રને રાજ્યપર સ્થાપના કરી કેવળીની પાસે ચારિત્ર ગ્રહણ કર્યું.

·(૩૩), દુષ્કર તપ તપવામાં તત્પર, નિર્દોષ આહાર લેવામાં સાવધાન, નિસંગ માનવાળા અને ત્રણ ગુણિને ધારણ કરનારા તે બન્નેએ ગુર સાથે વિહાર કર્યો. એકદા એક ગામથી બીજે ગામ વિહાર કરતા તે જ્ઞાની ગુનિ ફરીને તેજ દુર્શિલ નામના ઉદ્યાનુસાં તે બને સાધુ સાધવી સહિત પધાર્યા. તે સમયે તે યક્ષિણીએ કુમારનું શેષ રહેલું અલ્પ આયુષ્ય જાણ કેવળ પાસે આ ભક્તિ સહિત હાથ જોડીને પૂછયું કે—-“હે ભગવન્! કઈ પણ પ્રકારે અલ્પ આયુષ્યને વૃદ્ધિ પમાડી શકાય કે નહીં?” ત્યારે કેવળજ્ઞાન વડે સમગ્ર પદાર્થના વિસ્તારને જાણનાર કેવળી ભગવંત બોલ્યા કે- હે મહાનુભાવ! તીર્થકરે, ગણધરે, ચક્રવતીઓ, બળદેવે અને વાસુદે એ સર્વે અત્યંત બળવાન હોય છે છતાં પણ તુટેલા આયુષ્યને સાંધી શકતા નથી. (પૂર્ણ થયેલા આયુષ્યને વધારી શ- કતા નથી). કહ્યું છે કે—“વિદ્યા, એપધ, પિતા, બંધુઓ, પુત્ર, છે કુળદેવતા, સ્નેહના સંબંધવાળી માતા, ધન, સ્વજન, પરિ- વાર, શરીરનું બળ, દેવેંદ્ર અથવા અસુરેંદ્ર એ કઈ પણ આયુષ્ય વધારવાને શક્તિમાન નથી.” આ પ્રમાણેનાં કેવળીનાં વચન સાં- ભળી તે દેવી જાણે પિતાનું સર્વસ્વ નાશ પામ્યું હોય તેમ મનમાં ખેદ પામી અને પિતાના ભવનમાં આવી. કુમારે તેને દિયુક્ત જોઈ કેમળ વચનવડે પૂછ્યું કે –“હે સ્વામિની ! હે પ્રિયા ! આજે તું મનમાં ખેદયુત જણાય છે, તેનું શું કારણ ? તને કોઈએ દુઃખ આપ્યું છે ? કે કેઈએ તારી આજ્ઞાનું ખંડન કર્યું છે ? કે મારા કેઈ અપરાધથી તું અપ્રસન્ન થઈ છે ?” તે સાંભળી તેણે કાંઈ પણ જવાબ આપ્યો નહીં અને મનમાં મોટા વિવાદના સમૂહને ધારણ કરીને માન જ રહી. ત્યારે કુમારે ફરીથી આગ્રહપૂર્વક પૂછયું, તે વખતે તેણે સમગ્ર વૃત્તાંત કહ્યો ·( ૩૪ ) કેન્દ્ર છે સ્વામિન ! મેં અવધિજ્ઞાનવડે તમારું આયુષ્ય અપ રહ્યું છે એમ જાણ્યું, તેથી આયુષ્યનું સ્વરૂપ મેં કેવળી પાસે જઈને પૂછયું, અને તેમણે તેનું સ્વરૂપ કહ્યું. આ કારણથી છે નાથ ! મારા શરીરમાં આપના વિયોગદુઃખરૂપ શલ્ય પ્રવેશ કર્યો છે. વિધાતાની ચેષ્ટા વક થશે ત્યારે એટલે આપનું આયુષ્ય પૂર્ણ થશે ત્યારે હું તમારે વિરહ શી રીતે સહન કરી શકી- શ?” તે સાંભળી કુમારે કહ્યું કે—“ હે દેવી! તું હૃદયમાં ખેદ ન કર. જળના બિંદુની જેવા ચંચળ જીવિતને વિષે સ્થિરતાની બુદ્ધિ કેણ રાખે? હવે તો જે તું મારા પર સારો નેહ રાખ- તી હે તે હે પ્રાણપ્રિયે! મને તું તે કેવળીની પાસે લઈ જા કે જેથી હું મારા આત્માનું કાર્ય સાધું.” તે સાંભળી તેણે પિતાની શક્તિથી તે કુમારને કેવળી પાસે મૂક્યો. કુમાર કેવળીને વાંદી ગ્ય સ્થાને બેઠે. ઘણે કાળે તે કુમારને જોઈને પુત્રના સ્નેહે કરીને ત્યાં બેઠેલા તેના માતાપિતા કે જે મુનિપણમાં હતા તે રૂદન કરવા લાગ્યા. કુમારે તેમને ઓળખ્યા નહીં, તેથી કેવળીએ તેને કહ્યું કે-“હે કુમાર ! આ અહીં બેઠેલા મુનિ તથા સાધ્વી તારા માતાપિતા છે, તેમને તું વંદન કર” કુમારે કેવળીને પૂછ્યું કે-“હે પ્રભુ ! તેઓએ વ્રતને સ્વીકાર શા માટે કર્યો?” ત્યારે કેવળીએ પુત્રના વિયેગનું કારણ કહી બતાવ્યું. તે સાંભળી કુમાર મેઘને જેઈમરની જેમ, ચંદ્રને જોઈ ચોર પક્ષીની જેમ, સૂર્યને જોઈ ચકલાક પક્ષીની જેમ, ગાયને જોઈને વાછરડાની જેમ અને મનો- હર વસંતઋતુને જોઈને કેયલની જેમ અત્યંત હર્ષ પામે, અને હર્ષના વશથી તેના રોમાંચ વિકસ્વર થયા. તે પિતાના માતાપિતા સાવી તથા મુનિને કંઠે વળગીને રોવા લાગ્યા. તેને પેલી ચક્ષિણુએ મધુર વચનવડે નિવાર્યો–શાંત કર્યો. અશ્રુથી પૂર્ણ થયેલાં કુમા- * ·. (૩૫) રનાં નેત્રને પિતાના વચન છેડાથી તેણે લુઈ નાંખ્યાં. અહે ! મહામહને વિલાસ કેવો છે ! પછી પિતાના માતાપિતાના દર્શનથી ઉત્પન્ન થયેલા હર્ષના સમૂહવડે ભરપૂર થયેલા તેને તે દેવીએ કેવળજ્ઞાનીની પાસે બેસાડ્યો. એટર્સે સમય જોઈને કેવળીએ તે સને ઉપકાર કરે તેવી અને અમૃત રસની નીક જેવી ધર્મદેશના આ પ્રમાણે આપી કે “અહો ભવ્ય છે ! જે ભવ્ય પ્રાણી મનુષ્યભવ પામીને ધર્મ કરવામાં પ્રમાદ કરે છે, તે ચિંતામણિ રત્નને પામીને તેને સમુદ્રમાં ગુ- માવવા જેવું કરે છે. તેની ઉપર એક દષ્ટાંત, કહેછું તે સાંભળો. કેઈ એક શ્રેષ્ઠ નગરમાં કળાકુશળ વણિક રહેતો હતો, તે ગુરૂ પાસે રત્નની પરીક્ષા કરવાને ગ્રંથ ભયે. તેમાં સંગધિક, કર્કતન, રક્ત, ગોમેદ, ઇંદ્રનીલ, જળકાંત, સૂર્યકાંત, યમસાર, ગર્ભ અંકે અને ફેટિક ઈત્યાદિકારનાં લક્ષણ, ગુણ, વર્ણ નામ અને ગોત્ર એ સર્વ તે ભર્યો, અને રત્નની પરીક્ષામાં નિપુણ થયે એકદા તે વણિકે વિચાર કર્યો કે બીજાં રત્ન મેળવવામાં શું ફળ છે? એક ચિંતામણિ જે સર્વ રત્નમાં શિરમણિ છે, અને વાંછિત અર્થને આપનાર છે; માટે તેજ મેળવું. ”આમ વિચાર રીને તે ચિંતામણિ મેળવવા માટે અનેક ખણમાં ખોદવાને પ્રયત્ન કરવા લાગ્યું. વિવિધ પ્રકારના ઉપાય કરવાથી પણું તે ચિંતામણિ મેળવી શકશે નહીં. કેઈએ તેને કહ્યું કે-“તું વહાણુમાં બેસીને રનીયે . ત્યાં આશાપૂરી નામને દેવી છે તે તારૂં વાંછિત પૂર્ણ કરશે.” તે સાંભળીને તે રત્નદ્વીપે ગયો. ત્યાં ઉપ- વાસ કરીને તે દેવીની આરાધના કરવા લાગ્યો. એકવીશ ઉપવાસે દેવીએ સંતુષ્ટ થઈને તેને કહ્યું કે “હે ભદ્ર! શા માટે તે સારું આરાધન કર્યું છે?” તે બે કે-“હે દેવી! ચિંતામણિ પ્રાપ્ત કરવા માટે મારો આ ઉદ્યમ છે.” દેવીએ કહ્યું- હે જી ·s ( ૬ ) તારૂ તેવું ભાગ્યેજ નથી; દેવે પણ પ્રાણીઓને તેના ભાગ્યને અનુસારે જ દ્રવ્ય આપે છે. તે બે-“જે મારૂં તેવું શ્રેષ્ઠ ભાં હોત તો હું તારી સેવાજે શા માટે કરત? તેથી હું તે અને રત્ન આપ, પછી જે થવાનું હોય તે ભલે થાય. ત્યારે તેણે તે વણિકને ચિંતામણિ રત્ન આપ્યું. તે લઈ સંતુષ્ટ થઈને પેલ વણિક પિતાના ઘર તરફ જવા માટે વહાણમાં ચાલે. વ- હાણુના એક પ્રદેશમાં બેઠેલે તે ધણિક જેટલામાં મધ્ય સમુદે આ, તેટલામાં પૂર્વ દિશામાં પૂર્ણિમાને ચંદ્રને ઉદેય . તે ચંદ્રને જોઈને તે વણિક પિતાના મનમાં વિચાર કરવા લાગે કે- આ ચિંતામણિનું તેજ અધિક છે કે ચંદ્રનું તેજ અધિક છે?’ એમ વિચારી તેણે ચિંતામણિને પિતાના હાથમાં રાખ્યું અને વારંવાર પિતાની દિવડે ચંદ્ર અને રત્ન સામું જોવા લાગ્યા. આ પ્રમાણે તે જોતા હતા તેટલામાં અભાગ્યને ચોગે તેના હેતતળ- માંથી અત્યંત સુકુમાળ તે શ્રેષ્ઠ રત્ન સમુદ્રમાં પડી ગયું. પછી સમુદ્રમાં પડીને ઘણી ઘણુ રીતે તેની શોધ કરી તે પણ તે રત્ન તેને મળી શકયું નહિ ' હવે શું સમગ્ર રામાં શિરોમણિ ચિંતામણિ કઈ પણ પ્રકારે તે દુર્ભાગીને ફરીને પ્રાપ્ત થાય? ન જ થાય. તે જ પ્રમાણે સેંકડે ભ- ધભ્રમણ કરીને મહા પ્રયત્ન પ્રાપ્ત કરેલા મનુષ્યપણને પ્રમાદના સમૂહને આધીન થયેલ જે જીવ ક્ષણમાત્રમાં હારી જાય છે તેને ફરીને તેની પ્રાપ્તિ થઈ શકતી નથી, પરંતુ મનુષ્યપણું પામીને જેઓ પિતાને હૃદયમાં જિનધર્મને ધારણ કરે છે તેઓને જ ધન્ય છે, તેઓ પુર્વવત છે, અને તેનું જ મનુષ્યપણું સફળ એને લોકમાં શ્લાઘા કરવા ચોગ્ય છે. - આ પ્રમાણેની ધર્મદેશના સાંભળીને ચક્ષિીએ- સમકિત 3 .

·( 26 ) પ્રહણ કર્યું અને કુમારે ગુરૂની પાસે સર્વવિરતિ ચારિત્ર ગ્રહણ કર્યું. પછી તે કુમારસાધુએ સ્થવિર સાધુની પાસે ચાદ પૂર્વને અભ્યાસ કર્યો, અને દુકર તપસ્યા કરવામાં તત્પર થઈ માતા- પિતાની સાથે વિહાર કરવા લાગે. અનુક્રમે કુમાર અને તેના માતાપિતા એ ત્રણે ચારિત્રનું પાલેન કરી મહાશુક્ર નામના સાતમા દેવલેકમાં મંદિર નામના વિમાનને વિષે દેવપણે ઉત્પન્ન થયા. પેલી યક્ષિણી પણ મરીને વૈશાલી નામની નગરીમાં ભ્રમર નામના રાજાની કમળાં નામે સત્ય શીળને ધારણ કરનારી ભાર્યા થઈ અનુક્રમે ભ્રમર રાજા અને કમળા, રાણી એ બન્ને જિન- ધર્મ ગ્રહો કરી અને શુભ ધ્યાનવડે કાળ કરી તે મહાશુક દેવલોકમા મંદિર વિમાનમાં જ. શ્રેષ્ઠ દેવતાઓ થયા. આ જંબૂદીપને ભરતક્ષેત્રમાં શ્રેષ્ઠ નીતિન દેદીપ્યમાન મંદિરરૂપ, ધન ધાન્યાદિકવડે સમૃદ્ધિવાળું અને સમગ્ર માં પ્રસિદ્ધ રાજગૃહ નામે શ્રેષ્ઠ નગર છે. તેમાં મહેંદ્રસિંહ નામે રાજા રાજ્ય કરતો હતો. તે શત્રુરૂપ હાથીઓને વિનાશ કરવામાં સિંહ સમાન હતા, અને તેનું નામ સાંભળીને જ રણસંગ્રામમાં કરે સુભટે નાસી જતા હતા. તેને રૂપની સંપત્તિવ દેવીના જેવી દેવી નામને પ્રિયા હતી; તે વિનય, વિવેક, વિચાર વિગેરે ગુરૂપી “આભૂપથી. શોભતી હતી. ઈદ્ર અને ઇંદ્રાણીની જેમ સંથા કામદેવ અને રતિની જેમ વિષયસુખને ભોગવતાં તેમનો -ક મુખે કોને નિર્ગમન થતો હતે. એકદા તે કુર્માદેવી પિતાની કાપ્યામાં કાંઈક લગતી અને કાંઈક ઉંઘતી સુતી હતી; તેવામાં સ્વપ્નને વિષે તે આશ્ચર્યકારક અને મને એક ·( ૩૮ ) દેવવિમાન જોયું. પ્રભાતકાળ થયે ત્યારે તે દેવી શયામાંથી ઉઠી રાજાની પાસે જઈ મધુર વચનવડે બોલી કે “હે સ્વામિન્ ! આજે સ્વપ્નમાં દેવભવને જોઈને હું જાગૃત થઈ છું, તે સ્વપ્નનું વિશેષ ફળ મને શું પ્રાપ્ત થશે? ”રાણીની હકીક્ત સાંભળી રાજા હર્ષ પા, તુષમાન થયે, તેનું શરીર માંચવડે વ્યાપ્ત થયું, અને પિતાની બુદ્ધિ અનુસારે તેણે કહ્યું કે-“ હે દેવી ! તું નવ માસ અને સાત દિવસ પૂર્ણ થશે ત્યારે ઘણાં લક્ષણે અને ગુણેથી પરિપૂર્ણ તથા જગતનાં નેત્રોને આનંદ આપનાર પુત્રને પ્રસવીશ.” આ પ્રમાણેનું રાજનું વચન સાંભળી રાણી પિતાના હૃદયમાં હર્ષ પામી, સંતુષ્ટ થઈ, અને પતિની આજ્ઞા લઈને પિતાના મહેલમાં ગઈ. તે વખતે પુણ્યશાળી દુર્લભકુમારને જીવ દેવનું આયુષ્ય પૂર્ણ કરીને સરોવરને વિષે હંસની જેમ કૃર્માદેવીના ઉદરને વિષે ઉત્પન્ન થયે. રત્નવડે રત્નખાણની જેમ અને મુકતાફળવડે છીપ- સંપુટની જેમ તે ગર્ભવડે રાણીએ અત્યંત સાભાગ્ય ધારણ કર્યું. તેને ગર્ભના પ્રભાવથી અને પુણ્યના ઉદયથી સૌભાગ્યને પ્રાપ્ત કરનારે ધર્મશાસ્ત્ર શ્રવણ કરવાને દેહદ ઉત્પન્ન થયે તેથી રાજાએ કૂર્માદેવીને ધર્મ શ્રવણ કરવા માટે સેવકને નગરમાં એક- લીને છએ દર્શનના જ્ઞાની પંડિતેને લાવ્યા. તેઓ સ્નાન કરી, બળિકમ કરી, કેતુક મંગળ વિગેરે ક્રિયાઓ કરી તથા પિતપે- તાના ધર્મપુસ્તકને હસ્તમાં ગ્રહણ કરી રાજસભામાં આવ્યા. તેઓએ રાજાને આશીર્વાદ આપ્યો, રાજાએ તેમને માન સન્માન આપ્યું, અને ભદ્રાસન પર બેસાડ્યા. પછી તેઓએ પિતપ- તાનો ધર્મ વર્ણવ્ય. હિંસાદિકે આશ્રવવાળો અન્ય દર્શનીઓને કહેલો ધર્મ સાંભળીને જિનધર્મમાં લીન થયેલી દેવી ઉલટી ·* - ( ૯ ) અત્યંત ખેદ પામી. કહ્યુ છે કે--અનેક પ્રકારે દાન આપે, માનવ્રતને ધારણ કરે, વેદાદિકનો અભ્યાસ કરે, અને દેવાદિકનું નિરંતર ધ્યાન કરે; પરંતુ જે દંયા ધર્મ પાળે નહીં તે તે સર્વ નિષ્ફળ છે, ભિક્ષો પણ નિષ્ફળ છે, વિવિધ પ્રકારના દાન દેવા તે પણ નિષ્ફળ છે, બાહ્ય ' અત્યંતર તપ કરે તે પશુ નિષ્ફળ છે, આત્માદિકનું ધ્યાન કરવું નિષ્ફળ છે, અને મન વ્રત ધારણ કરવું તે પણ નિષ્ફળ છે.” ત્યાર પછી રાજાએ જિનધર્મનું પાલન કરનાર મહા ગુણવાન આચાર્યને લાવ્યા. તેમણે જિનાગમમાં કહેલા તત્ત્વના સારભૂત ધર્મનું સ્વરૂપ પ્રગટ કર્યું કે છ જવનિકાયનું સમગ્રપણે પાલન કરવું એજ ધર્મ છે; કારણ કે પાંચ મહાવ્રતમાં અહિંસાવ્રતને પ્રથમ વ્રત કહેલું છે. તે વિષે દશવૈકાલિક સૂત્રમાં કહ્યું છે કે- મહાવતેમાં પહેલું સ્થાન શ્રી મહાવીર સ્વામીએ એ દેખાડયું છે કે સર્વ જેને વિષે નિપુણ એવી દયા પાળવી એજ ખરે સંચમ છે. વળી ઉપદેશ- માળામાં પણ કહ્યું છે કે-છ જવનિકાયની દયાથી રહિત પ્રાણી ચારિત્રી પણ નથી અને ગ્રહથી પણ નથી. યતિધર્મથી ભ્રષ્ટ થયેલા પુરૂષ ગૃહસ્થના ધર્મથી પણ ભ્રષ્ટ થાય છે. આ પ્રમાણે મેઘની ગર્જના જેવાં મુનિવરનાં વચને સાંભળીને રાણીનો મન- રૂપી મયૂર અત્યંત ઉલ્લાસ પામે. પછી રાણુને દેહદ સંપૂર્ણ થવાથી ગર્ભસ્થિતિ પરિપૂર્ણ થઈ ત્યારે શુભ દિવસ અને શુભ સમયે તેણે પુત્રરત્ન પ્રસ. તે વખતે સર્વત્ર ઉત્તમ વાજિ- - વાગવા લાગ્યા, આકાશને વિષે મને હર શબ્દની ગર્જના થવા, લાગી, શ્રેષ્ઠ મંગળ ભુંગળ અને .ભેરીના શબ્દો થવા લાગ્યા, - નફરી જાતિના વાજિત્રના નવીન શબ્દ સંભળાવા લાગ્યા, ચિર- મ ·(૪૦ કાળ સુધી ચતુર પુરૂષના ચિત્તને આનંદ પમાડે તેવી બિરૂદાવળી બંદિજનો બોલવા લાગ્યા, અને વેશ્યાઓ નૃત્ય કરવા લાગી. આ પ્રમાણે પુત્રજન્મને અંગે માટે ઉત્સવ થયે. પછી માતાપિતાએ ધર્મ શ્રવણ કરવાના દેહદને અનુસરીને પુત્રનું ધર્મદેવ એવું મને હર ગુણવાળું નામ પાડ્યું, અને હુલા- મણાનું કૂર્મપુત્ર એવું બીજું નામ પણ સ્થાપિત થયું. આ પ્રમાણેનાં તેનાં બને નામે સાર્થક પ્રસિદ્ધ થયાં. તે કુમાર પાંચ ધાત્રીઓએ એક હાથમાંથી બીજે હાથે લેવા અને એક ખોળામાંથી બીજી ખેાળામાં સંક્રમણ કરીને સર્વ જનને પ્રિય થઈ પડ્યો. અનુક્રમે વૃદ્ધિ પામેલે તે કુમાર પિતાની બુદ્ધિથી પિતાની મેળેજ તેર કેળાઓ ભણે, તેમાં ઉપાધ્યાય તે માત્ર સાક્ષીરૂપેજ થયા. પૂર્વ જન્મને વિષે તેણે બીજા કુમારનું ઉછાળવા વિગેરેથી જે કર્મ- બંધન કર્યું હતું તે કર્મના વશથી તે બે હાથ પ્રમાણ દેહને ધારણ કનાર વામન રૂપે રહ્યો. અનુક્રમે ભાગ્યે કરીને યુક્ત અને અતુલ રૂપના ગુણે કરીને યુવાન સ્ત્રીઓના મનને મેહ પમાડતો તે કુમાર યુવાવસ્થાને પામ્યા. યુવાવસ્થામાં સર્વ પ્રાણીને ઘણે પ્રકારે વિષયવિકાર ઉત્પન્ન થાય છે; પરંતુ આ કૂર્મપુત્રને તત્ત્વનું જ્ઞાન હોવાથી તેને તેવા વિષયવિકાર ઉત્પન્ન થયા નહીં, તે વિષયેથી વિરક્તજ રહ્યો. બ્રહ્મા, વિષ્ણુ અને મહેશ્વર વિગેરે સર્વે લેકિક દેવે વિષયને વશ થયેલા છે, પરંતુ આ કૂર્મપુત્રને ધન્ય છે કે જેણે વિષયને પિતાને વશ કર્યો. તેણે પૂર્વ જન્મમાં ચિરકાળ સુધી નિરતિચારપણે ચારિત્રનું પાલન કર્યું હતું, તેથી આ ભવમાં યુવા- વસ્થાને વિષે પણ તેને વિષય ઉપર વિરક્તભાવ ઉત્પન્ન થયો. એકદા કેઈ મુનીશ્વરના મુખેથી ગણાતું શ્રુત સાંભળીને તે ·કુમારને નિર્મળ જાતિસ્મરણ જ્ઞાન ઉત્પન્ન થયું. જાતિસ્મરણુણાનવડે સંસારની અસારતાને જાણીને શુભ ભાવની અત્યંત વૃદ્ધિ થવાથી તેણે ક્ષપકશ્રેણિપર આરોહણ કર્યું અને શુકલધ્યાનને ધ્યાતાં દુઃસહ કર્મરૂપી ઈધનના સમૂહને ધ્યાનરૂપી અગ્નિવડે બાળી દેવાથી તે કૂર્મપુત્રને ઉજવળ અનંત કેવળજ્ઞાન ઉત્પન્ન થયું. કૂર્મા પુત્ર કેવળીએ વિચાર્યું કે જો હું હમણા ચારિત્રને ગ્રહણ કરીશ તે મારા માતાપિતા મારા વિયેગથી ઉત્પન્ન થયેલા શોક અને દુઃખને લીધે અવશ્ય મરણ પામશે.” એમ વિચારીને કેવ- ળજ્ઞાન સહિત છતાં પણ માતાપિતાના સનેહથી તે ભાવચારિત્રી કુમાર ઘણા વખત સુધી ગૃહવાસને વિજ રહ્યા. જગતમાં માતા- પિતાના ચરણને ભક્ત કૂર્મપુત્ર જે બીજે કયે પુત્ર છે કે જે કેવળી થયા છતાં પણ તેમના પરની અનુકંપાને લીધે ચિરકાળ સુધી ગ્રહવાસમાં રહે! કૂર્મપુત્રની જે બીજે કે પુત્ર ધન્ય ગણવા યોગ્ય છે કે જે કેવળજ્ઞાની થયા છતાં પણ માતાપિતાને પ્રતિબંધ પમાડવાને માટે અજ્ઞાનીની જેમ ગૃહવાસમાં રહે ! ' હવાસમાં રહેવા છતાં પણ દૂર્મપુત્રને જે અનંત કેવળજ્ઞાન ઉત્પન્ન થયું, તે શુભ ભાવનાને જ પ્રભાવ છે. ભરત ચક્રવર્તી પણ ઉત્તમ પ્રકારના મનહર અંતઃપુરમાં લીન થયા હતા અને ગૃહસ્થી હતાં તોપણ શુભ ભાવને લીધેજ અરિસા ભુવનમાં કેવળજ્ઞાન પામ્યા હતા. ગૃહીમાં રહેલ ઈલાપુત્ર વંશના અગ્ર ભાગ ઉપર ચડી નૃત્ય કરતા હતા, તેવામાં દર રહેલા ઘરને વિષે કઈ મુનિવરને આહાર વિહોરાવતા જોઈ શુભ ભાવ ઉત્પન્ન થવાથીજ કેવળી થયા હતા. ગૃહસ્થાશ્રમમાં રહેલ અષાઢાભૂતિ ભરત ચકીનું નાટક કરતા હતા, તેમાં અરિસા ભુવનને વેશ ભજવતાં તેને પણ શુભ ભાવ ૯ ·ત્પન્ન થવાથી કેવળજ્ઞાન પ્રાપ્ત થયું હતું. મેરૂ અને સરસવમાં જેટલું અંતર છે તેટલું દ્રવ્યક્રિયા અને ભાવક્રિયામાં અંતર સમ- જવું ઉત્કૃષ્ટપણે દ્રવ્યસ્તવની આરાધના કરનાર જીવ અય્યત દેવક સુધી જઈ શકે છે, અને ભાવસ્તવના પ્રભાવથી તે એક અંતર્મુ- હૂર્તમાં મેક્ષને પામે છે. આ મનુષ્ય ક્ષેત્રમાં (અઢીદ્વીપમાં) પાંચ મહાવિદેહ ક્ષેત્રો છે. દરેક વિદેહમાં બત્રીશ બત્રીશ વિજયે છે, બત્રીશને પાંચે ગુણવાથી એક ને સાઠ વિ છે, તેમાં પાંચ ભરત અને પાંચ એરવત ક્ષેત્ર ભેળવવાથી એક ને સીત્તેર ક્ષેત્રે થાય છે. તે સર્વ ક્ષેત્રમાં ઉત્કૃષ્ટ કાળે એક એક તીર્થકર વિચરે છે, ત્યારે એક સીત્તેર તીર્થકો સમકાળે લભ્ય થાય છે. આ હકીકત પ્રસંગોપાત કહી છે. હવે પ્રસ્તુત વાત કહેવામાં આવે છે. - મહાવિદેહ ક્ષેત્રમાં મંગલાવતી નામના પ્રસિદ્ધ વિજયમાં ધન- ધાન્યથી પરિપૂર્ણ રત્નસંચયા નામની નગરી છે. તેમાં પ્રતાપે કરીને સૂર્યને જીતનાર અને સાઠ હજાર સ્ત્રીઓને સ્વામી દેવાદિત્ય નામને ચકવતી રાજ રાજ્ય ભગવતે હતે. એકદા જગદુત્તમ નામના તીર્થંકર વિહાર કરતાં શ્રેષ્ઠ વૃક્ષોના સમૂહથી શોભતા તે નગરીના ઉદ્યાનમાં સમવસર્યા. તે વખતે ત્યાં વૈમાનિક, તિષી અને ભ- વનપતિ દેએ રત્ન, સુવર્ણ અને રૂપાના ત્રણ પ્રકારે કરીને મ- નિહર સમવસરણ રચ્યું. સૂર્યના આગમનને જાણ ચકલાક પક્ષીની જેમ જિનેશ્વરનું આગમન સાંભળીને ચક્રવર્તી ખુશી થયા, અને પરિવાર સહિત પ્રભુને વાંદવા આવ્યા. જિનેંદ્રને ત્રણ પ્રદક્ષિણા કરી વિધિપૂર્વક વંદન કરી નમ્રતાપૂર્વક હાથ જોડી એગ્ય સ્થાને બેઠા, એટલે પ્રભુએ અમૃત જેવી મધુર વાણવડે ભવ્ય જીનેને સંસાર ·(૪૩), સમુદ્રને પાર પાડવામાં અદ્વિતીય પ્રવાહણ સમાન આ પ્રમાણે ધર્મદેશના આપી કે- અહો ભવ્ય છે ! સાંભળો-નિગોદમાં રહેલ-જીવ કેઈક પ્રકારે તેમાંથી નીકળી ઘણા ભામાં ભ્રમણ કરી મનુષ્યપણું પામે છે. મનુષ્યપણું પામ્યા છતાં પણ આર્યક્ષેત્ર અને ઉત્તમ કુળ પામવું દુર્લભ છે. કેમકે ઘણુ જીવે તે ચેર અને મ્લેચ્છ જાતિમાં અને અનાર્ય ક્ષેત્રમાં ઉત્પન્ન થાય છે. આર્ય ક્ષેત્ર અને ઉત્તમ કુળપામ્ય છતું પણ પાંચે ઈદ્ધિનું મનોહરપણું અને નિરોગીપણું પામવું દુર્લભ છે કારણકે ચે કરીને કોઈ પણ મનુષ્યનું શરીર તદન રંગરહિત જોવામાં આવતું નથી. ઇંદ્રિયોની સુંદરતા અને આરેગ્યતા પ્રાપ્ત થયા છતાં પણ જિનધર્મ શ્રવણ કરવાની સામગ્રી પ્રાપ્ત થવી દુર્લભ છે; કારણકે ઉત્તમ ગુણવાળા સાધુરૂપ ગુરૂ સર્વત્ર દેખાતા નથી. ગુરૂની જોગવાઈ મળ્યા છતાં પણ ધર્મનું શ્રવણ કરવું દુર્લભ છે. જિનધર્મનું શ્રવણ કર્યા છતાં પણ જિનેશ્વરનાં વચનને વિષે શ્રદ્ધા થવી દુર્લભ છે; કારણકે ઘણા માણસો તે વિષયરસમાજ આસક્ત ચિત્તવાળા જોવામાં આવે છે. જિનવચનમાં શ્રદ્ધા પ્રાપ્ત થયાં છતાં પણ તે પ્રમાણે ક્રિયા કરવી અત્યંત દુર્લભ કહેલી છે કારણકે શુભ ક્રિયામાં પ્રવૃત્ત થયાં છતાં પણ મનુષ્યને પ્રમાદ રૂપી શત્રુ નિરતિચાર ક્રિયા કરતાં અટકાવે છે. કહ્યું છે કે–પ્રમાદ ભેટે પી છે, પ્રમાદ મોટે શત્રુ છે, પ્રમાદ મુક્તિ નગરીને ચારે છે, અને પ્રમાદ નરકનું સ્થાન છે.” જેઓ પૂર્વોક્ત સર્વ સામગ્રી પામીને પ્રમાદને ત્યાગ કરી શુદ્ધ ચારિત્રનું પાલન કરે છે તેઓ જ ધન્ય છે, તેઓ જ પુણ્યવંત છે, અને તેઓ જ પરમપદને -પામી શકે છે.”

·આ પ્રમાણેને જિનેશ્વરનો ઉત્કૃષ્ટ ઉપદેશ સાંભળીને કેટલાક પુણ્યવંત મનુષ્યએ ભાવથી સમકિત ગ્રહણ કર્યું. કેટલાકે ચારિત્ર ગ્રહણ કર્યું અને કેટલાક દેશવિરતિ અંગીકાર કરી આ અવસરે કમળા, ભ્રમર, દોણ અને દ્રુમાના છે કે જે પ્રથમ મહાશુક દેવલેકમાં ઉત્પન્ન થયેલા હતા તેઓ ત્યાંથી ચ્ચવીને ભરતક્ષેત્રના વૈતાઢ્ય પર્વત ઉપર વિદ્યાધરે થયા હતા. તે ચારે જણાએ સંસારના ભેગ ભોગવી ચારણમુનિ પાસે દીક્ષા ગ્રહણ કરી હતી. તેઓ ફરતા ફરતા જ્યાં આ દેશના દેવાય છે ત્યાં આવ્યા, અને જિનેશ્વરને વંદના કરીને તેમની પાસે બેઠા. તેમને જોઈને ચક્રવતીએ ધર્મચક્રી (જિનેશ્વર ) ને પૂછયું કે- “ હે ભગવન્ ! શુભ મનવાળા આ ચાર મુનિઓ કેણ છે ? અને ક્યાંથી અહીં આવ્યા છે ?” જિનેશ્વરે કહ્યું કે –“હે રાજા! તમે સાંભળો. આ ચારે ચારણમુનિઓ મને વંદના કરવા માટે ભરતક્ષેત્રના તારા પર્વતપરથી અહીં આવ્યા છે. ”ચકવર્તીએ પૂછ્યું કે-“હે ભગવન ! જે વૈતાઢય પવર્તની આપ વાત કરી છે તે વિતાય પર્વતવાળા ભરતક્ષેત્રમાં હાલ કેઈ ચક્રવતી કે કેવળી છે?” જિનેશ્વરે કહ્યું કે–“ હે રાજન્ ! હાલ ભરતક્ષેત્રમાં કઈ કેવળજ્ઞાની કે ચક્રવતી નથી, પરંતુ ગ્રહવાસમાં રહેલે એક કૂર્મપુત્ર કેવળજ્ઞાની છે.” ત્યારે ચક્રવર્તીએ પૂછ્યું કે –“હે ભગવન્ ! શું કેવળજ્ઞાની ગ્રહવાસમાં પણ રહે ? ” પ્રભુએ કહ્યું-“કૂર્મપુત્ર કેવળી પિતાના માતાપિતાને પ્રતિબંધ કરવાના હેતુથી ગૃહવાસમાં રહેલા છે. પછી તે ચારણ- મુનિઓએ પૂછયું કે–“હે ભગવન્ ! અમને કેવળજ્ઞાન થશે કે નહીં?” પ્રભુએ કહ્યું- તમને પણ થોડા કાળમાં કેવળજ્ઞાન પ્રાપ્ત થશે.” તેઓએ ફરીને પૂછ્યું- “હે મેક્ષપુરીમાં જનારા સાર્થ- ·( ૫ ) વાહ! અમને કેવળજ્ઞાન ક્યારે થશે?” ત્યારે જગદુત્તમ નામના જિનેશ્વર બોલ્યા કે—“ ત્યારે કુર્મા પુત્ર કેવળી પોતે જ તમને મહાશુક્ર દેવલોકના મંદિર નામના વિમાનની કથા કહેશે ત્યારે તમને કેવળજ્ઞાન થશે.” તે સાંભળીને તત્ત્વને જાણનાર અને ત્રણ ગુણિને ધારણ કરનાર તે ચારે મુનિ જિનેશ્વરને નમીને આકાશ- માગે કૂર્મપુત્રની પાસે આવ્યા, અને મનપણે તેમની પાસે બેસી ગયા. કૂર્મપુત્ર કેવળી છતાં મુનિવમાં ન હોવાથી તેમને વાંદ્યા નહીં. કૂર્મપુત્ર કેવળીએ તેમને કહ્યું કે –“હે ભદ્રો ! મહાશુકે દેવલેકમાં મંદિર વિમાનને વિષે આપણે સાથે રહીને જે સુખ ભોગવ્યું છે તે તમને જિનેશ્વરે કહ્યું નથી, તે આ પ્રમાણે છે.” આમ કહીને કૂર્મપુત્ર કેવળીએ તે સુખનું સવિસ્તર વર્ણન કર્યું: તે વર્ણન સાંભળતાં જ તે ચારે ચારણમુનિઓને જાતિસ્મરણ જ્ઞાન ઉત્પન્ન થવાથી પૂર્વ જન્મનું સ્મરણ થયું, અને તરત જ તેઓ ક્ષપકશ્રેણિ પર આરૂઢ થયા. ક્ષપકશ્રેણિને કમ આ પ્રમાણે છે–પ્રથમ અનંતાનુબંધી ચાર કષાય, મિથ્યાત્વમેહની, મિશ્રમેહની અને સમકિત મેહની એ સાત પ્રકૃતિ ખપાવી પછી અનુક્રમે પ્રત્યાખ્યાની અને અપ્રત્યાખ્યાની એ બે ચાકડીના આઠ કષાયે, નપુસક વેદ, સ્ત્રીવેદ, હાસ્યાદિષક, પુરૂષદ અને ત્યાર પછી સંજવલન કેધાદિકને ખપાવે છે. આઠ કપાય ખપાવતાં મધ્યમાં નરકગતિ, નરકાનુપૂર્વી, તિર્યંચગતિ, તિય ચાનુપૂર્વી, એકેંદ્રિયજાતિ, દ્વાદ્રિયજાતિ, ત્રીદિયજાતિ અને ચતુરિંદ્રિયજાતિ,. આતપ, ઉદ્યોત, સ્થાવર નામકર્મ, સૂક્ષ્મ, સાધા- રણ, અપર્યાપ્ત, નિદ્રાનિદ્રા, પ્રચલા પ્રચલા અને સ્થાન ·(૪૬) એટલી પ્રકૃતિઓને ખપાવે છે, અને પછી આઠ કષાયમાંથી રહેલ શેષ ભાગ ખપાવે છે. પછી વિશ્રાંતિ લઈને કેવળજ્ઞાન થવામાં બે સમય બાકી રહે ત્યારે પહેલા સમયમાં નિદ્રા, પ્રચલા અને નામ- કર્મની આ પ્રમાણેની ૧૫ પ્રકૃતિઓ–દેવગતિ, દેવાનુપૂર્વી, વૈક્રિય શરીરનામકર્મ, પહેલા સંઘયણ શિવાયના બીજા પાંચ સંઘયણે અને પિતાના સંસ્થાન શિવાયના પાંચ સંસ્થાને, તીર્થકર નામ કર્મ અને આહારેક શરીરનામકર્મને ખપાવે છે, અને બીજી એટલે છેલ્લા સમયે જ્ઞાનાવરણની પાંચ પ્રકૃતિએ, દર્શનાવરણની ચાર પ્રકૃતિઓ અને અંતરાય કમની પાંચ પ્રકૃતિએ કુલ ૧૪ પ્રકૃતિઓ ખપાવી કેવળજ્ઞાન પામે છે. આ પ્રમાણે ક્ષપકશ્રેણિને પામીને તે ચારે મુનિઓ કેવળ થયાં. પછી તેઓ જિનેશ્વરની પાસે જઈને કેવળીની પર્ષદામાં બેઠા. ત્યાં બેઠેલા ઇદ્દે જગદુત્તમ જિનેશ્વરને પૂછયું કે-“હે સ્વા- મિન ! આ મુનિઓએ તમને કેમ વંદના કરી નહિ?” પ્રભુએ કહ્યું કે-“ એઓએ કૂર્મા પુત્ર પાસે કેવળજ્ઞાન પ્રાપ્ત કર્યું છે તેથી તેઓએ અમને વંદન કરી નથી. ” ફરીથી ઈન્ડે પૂછયું કે-“ તે કુમ પુત્ર કયારે મહાવ્રતી થશે ? ” પ્રભુએ કહ્યું કે- ૧ આમાંથી અપર્યાપ્ત નામકર્મ ૧૪મા ગુણઠાણાને ઠીચરમ સમયે ખપાવવાનું કર્મગ્રંથમાં કહ્યું છે, અને તે સિવાયની ૧૬ પ્રકૃતિ અપ્રત્યાખ્યાની પ્રત્યા- ખાની ધાયની બે ચોકડી ખપાવતાં વચમાં ખપાવે છે એમ કહ્યું છે.. ૨ આ ૧૫ પૈકી ૧૪ નામકર્મની પ્રકૃનિઓ ૧૪ માં ગુણાણના દીચર સમયે ખપાવે એમ કર્મગ્રંથમાં કહેવું છે અને જિનનામ ૧૪મા મ સમયે ખપાવે એમ કહ્યું છે. કર્મગ્રંથનું કથન અન્ય ગ્રંથો સાથે મા - .

·-૪૭) આજથી સાતમે દિવસે ત્રીજે પહેરે. તે ચારિત્ર ગ્રહણ કરશે.” આ પ્રમાણે કહીને જગદુત્તમ તીર્થકર દેશનાથી વિરામ પામ્યાં, અને સૂર્યની જેમ અજ્ઞાનરૂપી અંધકારને નાશ કરતા સતા પૃથ્વી- તળ ઉપર વિચરવા લાગ્યા ત્યારપછી યાષ્ય અવસર જાણ્યું એટલે મહા સત્વવાન ફૂમ- -પુત્રે ગૃહસ્થ વેષને ત્યાગ કરી વિશેષ પ્રકારે ક્લેશને નાશ કરનાર મુનિવરને વેષ અંગીકાર કર્યો. અને સમતાવડે લેપરહિતચિત્તવાળા તે કેવળી ભગવાને દેએ રચેલા નિર્મળ સુવર્ણકમળ ઉપર બેસી આ પ્રમાણે ધર્મોપદેશ આપે—“હે ભવ્ય પ્રાણીઓ ! દાન, તપ, શીળ અને ભાવ એ ચાર ધર્મના ભેદ છે. તેમાં અશુભ કેમરૂપી રોગને નાશ કરવામાં ઉત્તમ ઔષધ સમાન ભાવધર્મ અતિ શ્રેષ્ઠ છે. જેમ સર્વ દાનમાં અભયદાન શ્રેષ્ઠ છે, સર્વ જ્ઞાનમાં કેવળજ્ઞાન શ્રેષ્ઠ છે, સર્વ ધ્યાનમાં શુકલધ્યાન શ્રેષ્ઠ છે, તેમ સર્વ ધર્મોમાં ભાવધર્મ શ્રેષ્ઠ છે; કારણકે ગ્રહવાસમાં વસતાં છતાં પણ ભવ્ય જીવે મનહર ભાવવડે કરીને કેવળજ્ઞાન પ્રાપ્ત કરે છે, તેમાં મારૂંજ ઉદાહરણ છે. આ પ્રમાણે દેશના સાંભળીને તેના માતાપિતાએ પણ તત્વને જાણીને ચારિત્રે ગ્રહણ કર્યું, અને તેનું શ્રેષ્ઠ સત્વથી પ્રતિપાલન કરી તેઓ સદ્દગતિ પામ્યા. બીજા પિણું ઘણું ભવ્ય છે કેવળીનાં વચન સાંભળી પ્રતિબોધ પર મ્યા. તેમાં કેટલાક સમકિત પામ્યા, કેટલાકે ચારિત્ર અંગીકાર કર્યું, અને કેટલાક દેશવિરતિને સ્વીકાર કર્યો. આ પ્રમાણે ઘણુ મનુષ્યને બોધ પમાડી શ્રેષ્ઠ કેવળજ્ઞાની કૂર્મા પુત્ર ચિરકાળે ૧ આ મહાવ્રતી થવું કે ચારિત્ર ગ્રહણ કરવું તે માત્ર મુનિપરૂપજ સમજવું, કારણ કે ભાવચારિત્રી થઈને તે કેવળજ્ઞાન પામેલા છે.

·કર " .
(૪૮)
સુધી કેવળી પર્યાય પાળી મેક્ષે ગયા.
જે ભવ્ય પ્રાણી વૈરાગ્યને ઉત્પન્ન કરનારું આ કૂર્મા પુત્રનું
ચરિત્ર સાંભળે છે તે સર્વ પાપથી મુક્ત થઈ અનંત સુખ (મોક્ષ)
નું પાત્ર થાય છે.
શ્રીમવિમલ નામના સદ્દગુરૂના મોટા શિષ્ય શ્રીજિનમાણિ-
ક્ય મુનિએ આ પ્રકરણ રહ્યું છે, તે ચિરકાળ સુધી વચાતુ
સતું જયવંત વર્તે.
*
R
( 2
--
ઇતિ કૂર્મપુત્ર ચરિત્ર સમાપ્ત
.

·પ્રસ્તાવનારૂપે પ્રકાશકના બે બેલ : પાદહિસાચાર્યનું નામ જેન ડિત્યમાં સુપ્રસિદ્ધ છે. પ્રભાવક પ્રબંધચિતામણિ આદિ અનેક માં એમના સંબંધમાં લખેલું મળી આવે છે. રાષ્ટ્રના સુપ્રસિદ્ધ જૈનતીર્થ - શિરિની પવિત્ર તળ ટીમાં લખેલું પાદલિપ્તપુર (પાલીતાણા)એજ ના નામનું અતિ પ્રાચીન સ્મસ્થાન છે એમ ઘણી જુની માન્યતા છે. પ્રભાવક અને ચમત્કારી પુરૂષ તરીકેની ચિરપ્રચ- બત ખ્યાતિ કરતાં યે પંડિતગણમાં પ્રકૃષ્ટ પ્રતિભાશાલી પુરુષ તરી- કેની કીર્તિ એમની ઘણી જૂની છે. જે રસપૂર્ણ કથા વાચકના હા- વચમાં છે તેના મૂળ કર્તા એ જ આચાર્યા હતા. એક કાળે-ધણા જુના સૈકાઓમાં જયારે સંસ્કૃત ભાષાની સર્વશ્રેષ્ઠ ગદ્ય-કાવ્ય કથા દંબરીના કર્તા બાણ ભટ્ટને જન્મયે થયેલ ન હતું ત્યારે પાદલિ- ચાયની તરંગવતી કથા સહૃદય વિદ્વાનના સુકુમાર મનને,ગ- ના કલ્લે ની માફક નચાવ્યા કરતી હતી. સંસ્કૃત વાસવદત્તા તિને પ્રાકૃત તરંગવતી એ બને કથાઓ સેંકડો વર્ષો સુધી ભાર- “તી સરસ્વતી દેવીની કર્ણ-કલિકાઓ મનાતી હતી. જૈન આગમ સાહિત્યના દ્વિતીય યુગના મૂળ સૂત્રધાર વિદ્યમાન વાહમયને અમર સ્વરૂપ આપનાર યુગપ્રવર જિનભદ્રગણિક્ષમાશ્રમણે પિતાના આવશ્યક મહ ભાષ્યમાં (જુઓ ગાથા ૧૫૦૮, તરંગવતીને નામ- નિર્દેશ કર્યો છે અને તેનું જ પુનરૂચ્ચારણ આચાર્યવર્ય શ્રી હરિભ પિતાની આવશ્યક ટીકામાં કર્યું છે. હરિભદ્રસૂરિના શિષ્ય અને કવલયમાલા કથાના કર્તા દક્ષિણયચિ ઉદ્યોતન સૂરિએ (શિક સંવત ૭૦૦ વિક્રમ સંવત ૮૩૫ ) પેતાની કથાનો પ્રારંભમાં પાદલિપ્તાચાર્યની પ્રતિભાની મશતા સૂચવતા ત્રણ લખ્યા છે, તેમાં સરકારે માટે તેનું છે કે- ' ·पकाय जुवल सहिया रम्पत्तण-रायस-कयहरिसा। जस्स कुलप्पन्धयस्स व विचरइ गंगा तरंगमई ॥ મહાકવિ બાણભટ્ટને વિધિએ અપેલા અદ્વિતીયતાના આસનથી ઉતારી પાડનાર સિદ્ધ સારસ્વત કવીશ્વર ધનપાળે પણ પિતાની તિલ- કમંજરીની પીઠિકામાં પાદલિપ્તસૂરિની સ્તુતિ કરતાં લખ્યું છે કે:- प्रसन्नगम्भीरप था, रथाङ्गमिथुनाश्रया । पुण्या पुनाति गङ्गेव, गां तरङ्गवती कथा । gurણનાઢ વર્ષિ નામે પ્રાકૃત ભાષામાં એક ઉત્તમ ચરિત્ર રચનાર લક્ષમણ ગણિએ (વિ. સં. ૧૧૯૯૦, એ ચરિત્રની પ્રસ્તાવનામાં પૂર્વ કવિઓનાં ગુણગાન કરતાં તરંગવતીનું ગૈારવ આ પ્રમાણે ગાયું છે- को न जणो हरिसिज्जइ, तरंगवइ-वइयरं सुणेऊण । इयरे पबंध-सिंधु वि, पाविया जीए महुरत्तं ॥ પ્રભાવક ચરિત્રના કર્તાએ પાદલિપ્તાચાર્યનું મૃત્યુ સાંભળી કે કવિએ કાઢેલ દુઃખોળારનિદર્શક એક પ્રાચીન પ્રાકૃત ગાથા સંગ્રહી રાખી છે જેમાં જણાવ્યું છે કે – सीसं कहवि न फु, जमस्स पालित्तयं हरंतस्स । जस्स मुहनिज्झराओ, तरंगलोला नई बूढा ।। પાદલિપ્તાચાર્યની તે મૂળ કૃતિ આજે કયાંયે ઉપલબ્ધ નથી, ઘણું જુના ભંડારોમાં અને તેવી જૂની ટીપમાં પણ આ કથાને . ઉલ્લેખ મળી આવતું નથી. આથી જણાય છે કે એ મૂળ કથા ઘણા જૂના સમયમાં નષ્ટપ્રાય થએલી હોવી જોઈએ, જે કૃતિને આધારે પ્રસ્તુત અનુવાદ તૈયાર કરવામાં આવેલ છે તે વાત ગ્રંથની શરૂઆતમાંજ ગ્રંથકારે પૂર્વ કથન રૂપે કહી છે. આને ગ્રંથ પ્રાય: ૧૬૪૪ પ્રાકૃત આર્યામાં રચેલે છે. મૂળ કથા ગદ્યપદ્ય - છે અને તેની ભાષા અરજી- ભલું ·હશે. ઉપર જે મૂળ સ્થાની પ્રશંસા જશુવિનાશ પ ટાંકેલા છે તે ઉપરથી તેનું મહત્વ સહેજે જાણી શકાયું તેમ છે. વિદ્વાન શોધક અને મુનિએ આ બાબત લક્ષ્ય રાખે અને જૂના પુરાણુ ભંડારોમાંથી જે મૂળ ગ્રંથ મળી આવે તે જૈન કથાસાહિત્યની કીતિ દિગંત પર્યત ઝળકી ઉઠે તેમ છે. - આ ગ્રંથની એક મૂળ પ્રતિ, અમદાવાદમાં ચંચળબાઈના ભંડાર તરફથી અને એક બીજી પ્રત પાલીતાણુના આણંદજી કલ્યાણજીના ભંડારમાંથી મળેલી છે. આમાંની એક પ્રતિ જર્મનીના પ્રસિદ્ધ વિદ્વાન પ્રો. યાકેબીને, રા. રા. કેશવલાલ છે. મોદીએ મોકલેલી, અને તેમણે તે - પ્રતિ પિતાના મિત્ર 3. લાયમાનને આપી. 3. લાથમાનને એ ગ્રંથ અતિશય રસદાયક જણાયાથી તેમણે આખા ગ્રંથને જર્મન ભાષામાં ઉત્તમ અનુવાદ કરી તેને છપાવીને પ્રસિદ્ધ કરી દીધે. 3 લેયમેનને એ અનુવાદ ઘણો સરસ અને કાવ્યભરી ભાષામાં થએલા હોવાથી તેમજ મૂળ કથાની વસ્તુ પણ એક ભાવપૂર્ણ ભારતીય આદર્શ હેવાથી યુરોપમાં તેના તરફ સારું લક્ષ્ય ખેંચાયું છે અને બીજી યુપીય ભાષાઓમાં પણ તેનાં ભાષાંતરે થવા લાગ્યાં છે. એ જર્મન અનુવાદઉપરથી એનું આ ગુજરાતી ભાષાન્તર શ્રીયુત નરસિંહભાઈ ઈશ્વરભાઈ પટેલે તૈયાર કરી સાહિત્યપ્રેમી શ્રી જિનવિજયજી પાસે શોધાવ્યું છે.…મિ. મે- દીએ પિતાની સાત ગુણીયલ બેનના સ્મરણાર્થે કરાવેલી તે તેની પહેલી આવૃત્તિ લગભગ ખલાસ થવા આવ્યાથી, કાળજી પૂર્વક સંશોધન કરીને, સાહિત્યપ્રેમી મેદીની સમંતિથી, તેની આ બીજી આવૃત્તિ કરવામાં આવી છે. વાંચનારની અનુકુળતા ખાતર પહેલી આવૃતિમાંના સઘળા ગાથાંક તથા સમાંનું કેટલુંક અનુપાગી લાગતું લખાણ કમી કરેલ છે અને સર્વવિરતિ સામાયકની વ્યાખ્યામાં થ- ચેલી ભૂલને સુધારી લેવામાં આવી છે. છે, લેયમેન પિતાની જર્મન પ્રસ્તાવનામાં લખે છે – હું આ જે કથા રજુ કરું છું તે ખરેખર એક નવીન કથા છે * ·છે : કારણ કે ભારતવાસી સિવાય બહારના કોઈએ અદ્યાપિ એ વાંચી નથી અને જે ભારતમાં એકવાર એ લોકપ્રિય થઈ પડી હતી, ખુદ તે કરતમાં પણ પારે એને કોઈ જાણતું નથી. આ કથા પ્રાચિન ભારતનુ દાન છે, પણ વાંચીને એને વાચક કયા કાળમાં મુકશે એ હું ચે ક્કસ રીતે જાણતો નથી. ટુંકામાં એટલું જ કહેવાનું કે એમાં વલા ધાર્મિક સિદ્ધાન્ત બદ્ધ કાળમાં પ્રગટ થયા છે, તેથી સ્થા કાઈસ્ટના પછી કાળમાં એટલે કે બીજી કે ત્રીજી સદીમાં લખાઈ હેવી જોઈએ. કંપનર્ણય ચેસ રીતે વાચક જાણશે ત્યારે વખતે ફરીવાર એને શ્રમ ઉડી જશે. આ આપણું પુસ્તક દરેક સાહિત્ય- ભકતને અને દરેક ધર્મશોધકને બહુ ઉપયોગી થઈ પડશે. માનસ શાસ્ત્રીને પણ ઉપયેગી થઈ પડશે અને એ આશ્ચર્ય સહિત જોઈ શકશે કે પુનર્જન્મને સિદ્ધાન્ત કેવી પ્રબળતાથી ભાવનામય પ્રદેશ ઉપર અસર કરી ઠેઠ વસ્તુસ્થિતિમાં આવી ઠરે છે અને શ્રદ્ધાના સામાન્ય મતે પઠે એ મત પણ વ્યવસ્થિત રીતે પ્રવર્તે છે.” વિળી આપણું કથામાં પુનર્જન્મની ભાવના અવિરધભાવે પ્રકટ, થાય છે, કારણ કે આપણે માત્ર કોઈ કઈ વાર સાંભળેલી એવી પ્રકૃતિ જીવનની સાચી કથાઓ પણ એમાં આવે છે. પથ્થર જેવા કઠણ હૃદયવાળાને પણ પીંગળાવે એવી આ અતિ અ૬- બૂિત અસરકારક કથા ઉપરાંત દયાનિધાન ઉક્ત સૂરિવરે નિર્વાણલિકા અને પ્રશ્નપ્રકાશની રચના કરી જાણે છે. છેવટે પોતે નાગાર્જુન સાથે શ્રી સિદ્ધાચળ તીર્થ ઉપ૨ આવી અનશન કરી, ઈશાન દેવલોકમાં ઈન્દ્ર સામાનિક થયાની વાત તેમના ચરિત્રમાંથી તરી આવે છે. તેમનું સવિસ્તર ચરિત્ર અન્ય સ્થલે પ્રસિદ્ધ થયેલું ભકિતભાવે જેવા જાણવા અને તેનું સેલાસ અનુમોદનાદિકવા, એ ભાઈ બહનેને પ્રેરણા કરવા સાથે શેઠ નરોત્તમદાસ ભાણજી એ બતાવેલી આર્થિક ઉદારતાની અને પ્રફશીટે તપાસી દેવા જાદવજી માસ્તરે રાખેલી કાળજીની કદર કરી વિરમું છું. (સિદ્ધક્ષેત્ર,૧૮૧, મહા શુદ્ધ ૧૫ સગુણાનુરાગી કરવિંજમજી -- ·છે. શ્રી પાદલિપ્તસૂરિપ્રણીત તરંગવતી -, ( ઉપરથી ) શ્રી નેમિચંદ્ર ગણિકૃત કથા સંક્ષેપ, (૧. મંગલા ચરણ અને પૂર્વકથન.) શાશ્વત, અચળ અને અનુપમ સુખને પ્રાપ્ત કરનાર તથા જન્મ મરણના કલ્લોલાવાળા દુખસમુદ્રથી પાર થનાર સર્વ સિદ્ધાત્માઓને વન્દન હે. સદ્દગુણ, સરછીલ, વિનય અને વિજ્ઞાન વડે સંઘસમુદ્રની શોભા વધારનાર સહુને નમસ્કાર હો.જેના પ્રભાવથી મૃત છતાં પણ જે કવિવર સદા જીવિત જણાય છે તે સંગીત અને સાહિત્યની અધિષ્ઠાત્રી દેવી સરસ્વતી સુપ્રસન્ન થાઓ. કાવ્યરૂપી સુવર્ણના ગુણ દોષની પરીક્ષા માટે જે કટી સમાન ગણાય છે તે વિદ્વત્સમાજનું કલ્યાણ થાઓ. પાદલિત આચાર્યે તરંગવતી નામે એક કથા લોકભાષામાં રચી છે, તે ઘણી વિસ્તૃત અને વિચિત્ર છે. એમાં કેટલા ચે કુલ ભરેલાં છે, કેટલા ચેયુગલકે ગુંથેલા છે અને કેટલાંયેષનાં ષકે રચેલાં છે, એ કારણથી એ કથાને નથી તે કોઈ સાંભળતું, નથી તે કોઈ પૂછતું મને નથી તે કઈ કહેતું. કેવળ એ વિદ્વાનોના જ ઉપયોગની વસ્તુ થઈ પડી છે. ઈતર જનેને એને કાંઈ ઉપયોગ થતે નથી, તેથી એવા જનના હિતાર્થે, તેમજ એકથા સથાન ન થાય એ માટે પણ એમાંની કિલરગાથાએ ·તરગતી. અને લોકપદેને છોડી દઈને અતિસંક્ષેપમાં મેં આ કથા ગુથી છે. એટલા માટે મારું આ કાર્ય મૂળ કથાકાર આચાર્યને ક્ષત્તવ્ય થાઓ ! ભૂમિતલ ઉપર ઉતરી આવેલ લેક ભાન કેશલા (અયોધ્યા) નામે વિશાળ નગરી છે. ત્યાં રહેતી પ્રજા દ્વારા બ્રાહ્મણ શ્રમણ, અતિથિ અને દેવતાઓની કરાએલી પૂજા કરીને સંતુષ્ટ થએલા દેવે એ લેકે ઉપર સંતતિ અને સંપત્તિના આશિર્વાદે - ર્ષાવે છે એવી એ પુણ્યભૂમિમાં થએલા આચાર્ય પાદલિપ્તના બુદ્ધિ વૈભવના નમુના રૂપ આ કથાને અનન્યમનવાળા થઈ તમે સાંભળે. પ્રાકૃત જનેના સર્વ સાધારણુ કલ્યાણને અર્થે કરાએલી આ પ્રાકૃત- કથા જે ધર્મબુદ્ધિપૂર્વક સાંભળવામાં આવે તે પછી જમના ભયથી પણ ડરવાનું કાંઈ પણ કારણ રહે નહિ. (૨. ભૂમિકા: સાધ્વીનું ભિક્ષા લેવા માટે જવું.) સમૃદ્ધિશાળી લેકેથી ભરેલા એવા અનેક ગામ અને નગરોથી શોભતે મગધ નામે પ્રસિદ્ધ દેશ છે. એ દેશમાં, પૃથ્વીમાં પ્રધાન અને રમણીય ઉદ્યાન તેમજ વનોથી વિભૂષિત રાજગૃહ નામે સ્વર્ગને જેવું સુન્દર નગર છે. એ નગરમાં પિતાનાં પરાક્રમે વડે સ- ઘળા શત્રુઓને જેણે પરાજ્ય કર્યો છે અને વિપુલ સિન્ય અને સંપ- ત્તિને જે સ્વામી છે એ કેણિક નામે રાજા રાજ્ય કરે છે. એ રાજા પિતાના કુળને પ્રકાશક, શુરે અને સર્વ દોષ રહિત છે. રાગદ્વેષ સ- ર્વથા વિલીન થઈ ગયા છે જેમના એવા પરમ શાન્ત વીતરાગ તીર્થ- કર મહાવીરના જન્મમરણથી મુક્તિ અપાવનાર શાસન ધર્મ) ને એ અનુરાગી છે. એ રાજાના શરીર અને જીવિતના રક્ષક જે તથા સર્વ પ્રજાને પ્રિય, કુળવાન અને સદાચારી એ ધનપાલ નામે નગરશેઠ ત્યાં વસે છે. એ શેઠને અનુરૂપ અને સૌભાગ્યવતી એવી સમા નામે પતિવ્રતા પત્ની છે. એ શેઠના મકાનની સમીપમાં એક ઉપાશ્રય આવેલો છે, એમાં પિતાની ઘણી શિષ્યાઓ સાથે સુવ્રતા નામે એક સાધ્વી. આવીને રહેલા છે. એ સાધ્વી બાળ બ્રહ્મચારિણી છે. અનેક પ્રકારનાં તપ -- ·સાધનરૂપ. તપીને એમણે પોતાની કાયાને ખુબ કૃશ કરી નાંખેલી છે, જેન ધ- ર્મના તત્વજ્ઞાનને એ પૂર્ણ જાણુનારી છે અને એકાદશ અગો એમને સારી રીતે અવગત છે. પિતાના આત્માની મુક્તિના માર્ગમાં એ હમેશાં ઉઘુક્ત રહે છે. એ સાધ્વીની અનેક શિષ્યાઓમાંથી એક બહુ વિ- નીત શિષ્યાને એક સવારે છ ( બે ઉપવાસ) વ્રતનાં પારણું કરવા હતાં. અને તે માટે બીજી એક નવદીક્ષિત ભિક્ષણને પિતાની સાથે લઈને તે ભિક્ષા લેવા માટે પિતાની વસતિ (ઉપાશ્રય) બહાર નિકળે છે. નાના મોટા બધા જ ઉપર દયા-પ્રેમ ભાવ ધારણ કરતી અને નીચી નજરે તથા ધીમે પગલે ચાલતી એ સાધ્વી શિક્ષા ગ્રહણ ક. રવા ગ્ય એક ઉંચી હવેલીના પ્રશસ્ત આંગણમાં આવીને ઉભી રહે છે. અતિથિઓના આગમની રાહ જોતી ઘરની કેટલીક દાસીઓ આગણામાં ઉભી છે તે એ સાધ્વીના સન્દર્યને જોઈને ચકિત થઈ જાય છે. માંહમાં તે વાતે કરવા લાગે છે કે જુઓ આ લમી સમાન સાધ્વી ! એના વાળ કેવા સુન્દર અને વાંકડીયા છે ! એનું મુખ ચંદ્રના જેવું મેહક છે. સુંવાળા વસ્ત્રવતી એના કાન ઢંકાયેલા છે અને પાણીમાંથી કમલ બહાર નિકળે છે તેના જે એને સુંદર હાથ ભિક્ષા માગતી વખતે વસમાંથી બહાર નિકળે છે તેને રાબ્દ સાંભળીને ઘરની શેઠાણી બહાર નીકળે છે. તે સુન્દર ને પ્રભાવશાળી છે, તેની વાણી બહુ ધીમી છે, શરીર ઉપર તેણે બહુજ આછાં પણ બહુ કિમતી ઘરેણાં ઘાલેલાં છે અને ઘણું–ઉજળું વસ્ત્ર પહેરેલું છે. પિતાના આંગણુને પાવન કરતી આ પવિત્ર સાધીને અને તેની સહચરીને અને પ્રથમ તે લક્ષ્મી સમાન એ સાધ્વીને અને પછી તેની સહચરીને તે આદરભાવે નમસ્કાર કરે છે ત્યાર પછી કમળ ઉપર ભમરા બેઠા હોય એવી કાળી કીકીઓવાળા ચંદ્રસમાન એ સુંદર મુખ સામે એકી દ્રષ્ટિએ તાકીને જોઈ રહે છે. લક્ષ્મી જેવી સુદર એ સાત્રીના સંબંધે તે વિચારે છે. “ નથી તે રૂમમાં આવી અનુપમ સુંદર સ્ત્રીનું ચિત્ર મેં જોયું, ·લગતી, કે નથી વર્ણનમાં પણ આવું વાંચ્યું. આવું સુંદર તે સ્ત્રીકમળ કેણું હશે ? સુંદર સ્ત્રીઓને ઘડવાનાં જે દ્રવ્ય તેમાંથી સર્વોત્તમ દ્રવ્ય લેઈને શું વિધાતાએ આને ઘડી હશે? જ્યારે આ અત્યારના મુંડિત- મસ્તકવાળા ભિક્ષુણીવેશમાં પણું આટલી બધી સુન્દર દેખાય છે, ત્યારે રૂપશ્રીસંપન્ન ગૃહિણના વેશમાં તે એ કોણ જાણે કેટલી બધી અને નુપમ લાગતી હશે ! એના એકે અંગ ઉપર શણગાર નથી અને વળી તે સિ ઉપર ધળ લાગી છે તે પણ મારી આંખ એના ઉપરથી ખ સતી નથી, ઉલટી અંગે અંગે ફર્યા કરે છે. સ્વર્ગની કુમારિકાઓ પણ આની અનુપમ સુન્દરતાની વાંચ્છના કરે તેમ છે. શું આ તે કઈ અસરા કે દેવકન્યા હશે? પણ એમ કેમ હાય ! શિલ્પીએ ઘડી કા- ઢેલી મૂર્તિની આંખોની પેઠે દેવકની દેવાંગનાઓની આંખે તે સાં- ભળવા પ્રમાણે મીંચાતી નથી, તેમ જ તેમના હાર અણકરમાયા રહે છે અને તેમને ધુળ લાગતી નથી, પણ આ અર્ચાિને પગે તે ધુળ લાગેલી છે અને એની આંખો હાલે છે તેથી એ નકી દેવી તે નથી , જ છે તે અવશ્ય માનવી લેકની જ કેઈ નારી. પરંતુ મારે આ રીતે શકામાં શા માટે રહેવું? હું એમને ધીરે રહીને પૂછી લઉં માણસને જ્યારે સાક્ષાત્ હાથી જ નજરે પડે તે પછી તેનાં પગલાં ખેળવાની શી આવશ્યક્તા?” એમ વિચાર કરી શેઠાણી સાધ્વીને આદરપૂર્વક પ્રથમ ભિક્ષા આપે છે, અને પછી ઉત્સુક્તાઓ અને આશ્ચર્ય સાથે પ્રશ્ન કરે છે કે “ પૂજ્ય સાધ્વીજી ! જે તમને કઈ નિયમને બાધ ન થતું હોય તે ક્ષણભર વિસામે અને મને કઈ ધર્મકથા કહે.” ત્યારે સાઠવી કહે છે કે “સર્વ જગતના જીને હિત કરનાર એવા ધર્મને ઉપદેશ કરવામાં કઈને કશાને બાધ હોઈ શકે નહિ. અહિંસલક્ષણ ધર્મ તે કહેનાર અને સાંભળનાર બંનેને પવિત્ર કરે છે. જો કેઈ ડીવાર પણ હિંસાથી મુક્ત થાય અને ધર્મને ઉ પદેશ સાંભળ્યા પછી તે અહિંસા ધર્મનું વ્રત લે તે ઉપદેશકને ઉ- પદેશ આપે સફળ છે, કારણકે પિતાના ઉપદેશથી તે માત્ર બીજાને ·સાથીપ જ નહિ, પણ પિતાને પણ પુનર્જન્મની અપાર સમુદ્રથી પાર છે. તારી જાય છે. આથી ધર્મને ઉપદેશ દેવે એ તે સદા ધ્રણ છે. તેથી હું જે કાંઈ જાણું છું તે કહું છું તમે ધ્યાન દઈને સાંભળો. તે વખતે દાસીઓ આનંદે તાળીઓ લે છે અને બેલે છે કે હવે આપણે એકી- ટસે આ સાધ્વીની અજબ સુંદરતા નિહાળી શકીશું !” પછી એ સાધ્વી અને તેની સહચરી તેમને માંડી આપેલ આસન ઉપર એકાન્ત સ્થાન પર બેસે છે અને આનંદ જેમને માતા નથી એવી દાસીએ તથા શેઠાણું પણ તેમને સભ્યતાપૂર્વક નમસ્કાર કરીને સામે ફરસબંધી ઉપર બેસી જાય છે. પછી એ સાધ્વી ફુટ અને સરલ વાકાએ કરીને, કાન તથા મનને મધુર લાગે તેવે સ્વરે, ટુંકાણમાં પણ સહજ સમ જાય તેવી શૈલીમાં, જગતના સર્વ અને સુખ આપનાર અને જ ", જરા, રિગ, મરણ આદિનાં દુઃખને નાશ કરનાર એવા જિને- શ્વરદેવે કહેલા ધર્મને સાર સંભળાવે છે તથા સમ્યજ્ઞાનદર્શન અને હિંસા, સત્ય, અસ્તેય, બ્રહ્મચર્ય અને અપરિગ્રહ સ્વરૂપ પાંચ મહા- વ્રત, તપ અને સંયમ, વિનય અને ક્ષમા આદિ ગુણવિશિષ્ટ ધર્મનાં તનું રહસ્ય સમજાવે છે. ત્યારે સાધ્વી ઉપદેશ આપી રહે છે ત્યારે શેઠાણું એમને વિનયભાવે કહે છે કેઃ “ધર્મને ઉપદેશ તે મેં સારી પેઠે સાંભળે, પણ તે પવિત્ર આર્યા! મને બીજી એક વાત કહે, તમારા સુંદર મુખનાં દર્શનથી મારી આંખે તે તૃપ્ત થઈ છે, પણ તમારા જન્મની કથા સાંભળવાને મારા કાન આતુર બની ગયા છે વિષ્ણુને જેમ પ વહાલું છે તેમ તમે કિયા પિતાને વહાલાં હતાં?' અને આખા જાને નમસ્કાર કરવા જેવાં તમારાં માતા કોણ હતા? તમારા પિતાના ઘક્યાં અને પતિના ઘરમાં કેવું સુખ હતું ? અને કિયે દુઃખે તમારે સાધ્વી થવું પડયું? એ બધું જાણુવાની મને બહુ આકાંક્ષા થઈ રહી છે. જગતમાં એમ કહેવાય છે કે સુંદર નારીનું અને નદીનું, તેમજ સાધુનું અને સાથ્વીનું મૂળ ન પૂછવું (કારણકે વખતે એથી એમની તુક્તા તરી આવે છે અને અસંતોષ થાય છે અને તેથી ·તફાવતી, તેમના પ્રત્યેનું માન ઘટે છે ). વળી હું એ પણ જાણું છું કે ધર્માત્મા એને નકામી વાત પૂછી મારે કઈ દેવું નહિ જોઈએ. ૫) તમારી સુંદરતાથી આશ્ચર્ય પામીને જ એ પ્રશ્ન પૂછવાનું મને મન થાય છે. ” સાધ્વીએ ઉત્તર આપે કે છે એને જવાબ આપવો જરા કઠણ છે, કારણ કે આવા નકામા (એટલે કે આત્માની પવિત્ર તાને લાભ કરતાં હાનિ વધારે કરનારા) વિષયે સંબંધે અમે વિચાર કરી શકીએ નહિ પૂર્વે ગૃહજીવનમાં જે આનંદ અને ભોગવતાં તે યાદ પણ કરી શકીએ નહિ, પણ જગતનાં દુ:ખથી જે ધૃણા પેદા થઈ એ તરફ઼ જ નજર રાખીને, કર્મનું ફળ મને કેમ પ્રાપ્ત થયું એ વિષેનું જ હું સવાનુભવનું થોડુંક વર્ણન કરીશ.” આ શબ્દોથી રાજી થઈને શેઠાણી પોતાની દાસીઓને બધું ધ્યાનથી સાંભળવાની સૂચના કરે છે અને સાધ્વી હવે પોતાના પૂર્વજન્મની કથા કહી સંભળાવે છે. પિતાના આશ્ચર્યજનક સદ્ભાગ્ય વિષે અભિમાન કર્યા વિના અને માત્ર ધર્મ ઉપર જ દ્રષ્ટિ રાખીને સુંદર સરસ્વતી દેવી જેવી આ સાધ્વી કથાને આમ આરંભ કરે છે. હું જે જાણું છું અથવા જે મને યાદ છે તે પ્રમાણે મારા જીવનની કથા હું ટુંકમાં કહું છું. [, સાધ્વીની પૂવકથાને પ્રારંભ 1 મધ્ય દેશમાં વસ્ત્ર નામે એક મનહર પ્રદેશ છે. અમૂલ્ય પદાર્થોથી એ પ્રદેશ પરિપૂર્ણ ભરેલું છે. ત્યાં અનેક ધર્માત્માએ વસે છે અને જીવનની ત્રણ કામનાઓ ધર્મ, અર્થને કામનું ઉચિત રીતે પરિપાલન કરે છે. તે પ્રદેશની રાજધાની શાંબી ખરેખર સ્વ- નગરી છે, મધ્યદેશનું જાણે એ મોતી છે, બીજી નગરીઓને નમુ- નારૂપ છે. અને જમુનાને કિનારે જાણે રત્ન છે. ત્યાં ઉદયન રાજા રા- ત્ય કરે છે તે યુદ્ધમાં અને પ્રતાપમાં પ્રખ્યાત થયેલ છે. સાધુઓને અને સાધ્વીઓને ભક્ત છે, મિત્રને સુખકર છે અને શત્રુઓને ભ- યંકર છે. ઘેડા, હાથી, રથ અને પાયદળવડે બળવાન, હૈહયવંશમાં એ ઉતરી આવે છે, પૂર્ણચન્દ્ર જેવી એના મુખની શોભા છે, હું ·સાળીની પૂર્વ કથાનો પ્રારંભ છે. સના સ્વર જે એને સ્વર છે અને સિંહની ગતિ જેવી એની ગતિ છે. કુળ, રૂપ ને ગુણે પ્રખ્યાત એવી એની વાસવદત્તા રાણું છે. રાજાને સમાન વયને એક મિત્ર એ નગરને નગરશેઠ છે. એનું નામ અષભસેન છે. નગરના મહાજનનો એ મુખી છે. પ્રજામાં એને બેલ વજનદાર ગણાય છે. અર્થશાસ્ત્રના સિદ્ધાન્તને તે સારી રીતે જાણે છે. જોકે માં અને વ્યાપારીઓમાં ન્યાય ચુકવી જાણે છે, બધાની સાથે મિત્રભાવે રહે છે, લેકનું ભલું કરવાની વૃત્તિવાળે છે, સત્યનિષ્ઠ અને પ્રમાણિક છે. નિષ્કલંક ગૃહસ્થજીવન જીવે છે અને જૈન ધર્મના ઉપદેશનું નિરંતર શ્રવણ કરે છે. તે શેઠને આઠ પુત્ર થયા પછી છેલ્લે એમણે યમુનાની પ્રાર્થના કરી અને તેના ફળ રૂપે હું એમને ઘર અવતરી. અવતર્યા પછી મને સારી તજવીજથી પારણામાં સુવાડી, અને મારી સંભાળને માટે સુશિઆર દાસીઓ રાખી. થોડા સમય પછી નાડી છેદનની ક્રિયા કરી ને તે સમયે મારાં માબાપે પિતાનાં સગાંસ્નેહીઓને જમાડયાં. પછી જન્મ આદિ જે જે સંસ્કાર કરવા ઘટે તે સો કર્યા અને પિતાની ઈચ્છા પ્રમાણે સંબધીજનેએ મારૂં નામ, તરંગવતી યમુનાના તરંગેની કૃપાએ હું અવતરી માટે, તર ગવતી પાડ્યું. શયામાં જ્યારે હું બેચેન થતી ત્યારે હાથપગ ૫ છાડતી મારી ધાવ અને દાસી જુદા જુદા ખાડામાં મને વારંવાર ફેર- વેતી. પછી તે મારે માટે સેનાનાં રમકડાં આપ્યાં. મારે જે જે જે- ઈએ એ સે સોનાનું આવતું. મારાં સગાં સે મને પિતાપિતાના ખે- ળામાં લેતાં અને બહુ લાડ લડાવતાં. હું ખુબ તેમના આનંદનું કારણું થઈ પડી. ધીરે ધીરે લોકનાં આંખ, મેં અને હાથ હાલતાં તે ઉપર હું ધ્યાન આપતાં શીખી એને મારી મેળે કંઈ કંઈ ઉચ્ચાર કરતાં પણ શીખી. પછી એક દહાડો મેં પગ માંડવા માંડયા ને જ્યારે અને શુદ્ધ ઉચ્ચારે તાના બેલી ત્યારે તે મારા કુટુંબીઓના હર્ષને પાર રહ્યો નહિ. ત્યાર પછી તે કાળે ચુડાકને સંસ્કાર કરવામાં આવ્યો. પછી તે હું આમતેમ છુટથી ફરવા લાગી, સખીઓ સાપ સેનાની ·તગવર્ના. પુતળીએ રમત રમવા લાગી અને માટીનાં ઘરો બાંધી તેની રમતમ લીન થઈ જવા લાગી.જન્મ પછી બારમે વર્ષે મારી સમજશક્તિ એટલી બધી ખીલી ઉઠી કે મારે માટે ઉત્તમ પ્રકારના શિક્ષકે રાખવામાં આવ્યા, રીતસર હું ધીરેધીરે ગણિત,વાંચન, લેખન, ગાન, વીણાવાદન, નાચ અને પુષ્પઉછેરની કળાઓ શીખી. વળી વનસ્પતિશાસ્ત્ર અને રસાય- શાસ્ત્ર પણું મને શીખવવામાં આવ્યાં. આ ઉપરાંત મારા પિતા જૈન ધર્મના અનુરાગી હતા તેથી તેમની ઈચ્છા એવી થઈ કે મારે ધર્મ- શાસ્ત્રમાં પણ પ્રવીણ થવું જોઈએ, એટલા માટે નગરમાં ઉત્તમ મના- તા ધર્મપંડિત મારે માટે રાખ્યા અને તેમની પાસેથી પાંચ અણું વ્રત, ત્રણ ગુણવ્રત અને ચાર શિક્ષાવ્રત વગેરે શ્રાવકધર્મની ભાવના- એને મેં સારે અભ્યાસ કર્યો. પછી તે હું ઉમ્મરમાં આવી, મારા શરીરનાં અગે ખીલી ઉઠયાં અને સ્નેહજીવન શું તે સમજવા લાગી. તે વખતે દેશને ઘણું ધનાઢય કુટુંબમાંથી મારે માટે માગાં આવવા લાગ્યાં. પણ તેમાંથી કઈ પણ કુળ, રૂપે ને ગુણે મારે લાયક ન હોવાથી એ બધાં માગાંને મારા પિતાએ રીતસર પાછાં વાળ્યાં. હું મારા પ્રિય મંડળમાં મોટી થવા લાગી. મારી સરસિકા જે કંઈ નવી વાત સાંભળતી તે આવીને મને કહેતી. આનંદ કરવાને જે કઈ સખીઓ આવતી તેમને હું મારી હવેલીને સાતમે માળે અગાસી ઉપર લઈ જતી અને ત્યા અમે ખુલ્લી હવામાં આનંદ કરતાં, તેમ જ દૂર સુધીના દેખાવ જોતાં. મારા માબાપ અને ભાઈઓ કુલ કપડ, ગણ, રમકડાં અને મીઠાઈમને ભેટ આ- પતાં. મારા વિનયથી મારાં માબાપ, મારા દાનથી ભિક્ષુકે, મારી પ- વિત્રતાથી મારા ભાઈઓ અને મારા સ્નેહથી બીજા બધા આનંદ પામતાં. લક્ષ્મી જેમ મંદર પર્વત ઉપર આનંદ પામે તેમ હું પિતાના ઘરમાં મારી ભાભીઓ અને સખીઓ સાથે આનંદમાં રહતી, પોષ- ધના દિવસેમાં હું ઘણી વખતે સામાયિક વ્રત આચરતી અને જેન- ધર્મનું તત્વજ્ઞાન મેળવવા માટે ગણધારિણી સાધ્વીજીઓની ઊપાસના ·શરદુ તુનું આગમને . કરતી. આ રીતે માબાપ, ભાઈઓ અને સગાસંબંધી સાથે સ્નેહમાં રહીને હું મારા દિવસે નિર્ગમતી હતી. એક વાર માતા પિતા ભગવાનની સેવા કર્યા પછી ભેજન કરીને સારાં સ્વચ્છ કપડાં પહેરીને કુલેથી શણગારેલાં ખંડમાં બેઠા હતા અને મારે સંબંધે મારી માતા સાથે વાત કરતા હતા, જાણે કૃષ્ણની સાથે લક્ષ્મીજી બેઠાં હેય એમ એ શોભતાં હતાં. હું પણ સ્નાન કર્યા પછી જિનેશ્વર દેવની પૂજા- પ્રાર્થના કરીને માબાપને પ્રણામ કરવા ત્યાં ગઈ. મેં નીચીવળીને તેમનાં ચરણમાંમાથું મુકયું, ત્યારે તેમણે "તારું કલ્યાણ થાઓ” કરીનેહથી આશિર્વાદ આપ્યા અને પોતાની પાસે બેસવા કહ્યું. પળવારમાં જાણે ચંદ્રપ્રભાથી શણગારાઈ ને શર૬ જતુની કાળી રાત્રિ આવી હોય એમ, બહાર કામ કરવાને લીધે કાળીદેવી જેવી કાળી થઈ ગયેલી અમારી માલણ કુલાળાં વસ્ત્ર પહેરી કુલ ઘરમાંથી નીકળીને અમારી બેઠકમાં આવી પહોંચી અને સુવાસ પ્રસરાવી દીધા. તે હાથમાં કુલની ભરેલી છાબ લઈ આવી હતી. સભ્યતાથી મારા પિતા પાસે જઈ, વિનયશીલ વિદ્યાથીની પેઠે નીચી નમી અને મધમાખીઓના ગણગણુટ જેવા મધુર સ્વરે બોલી; “ હંસ અહુણા જ તેમની ઉનાળાની વાસભૂમિ રૂપ હિમાલયના ઉત્તર પ્રદેશમાં આવેલા માનસર ઉપરથી પાછા આવ્યા છે અને અહાની તેમની વાસભૂમિમાં આનંદ કરવા લાગ્યા છે. તેઓ કર્ણ મધુર સુંદર બેલ બેલે છે અને તે વડે આપણને સમાચાર આપે છે કે શરદુ તુ આવી છે. વળી સફેદ પાંખવાળા હંસની પેઠેશર રૂતુ ૫ણુ યમુનાના કિનારાનાં ઝાંખાં વને કરીને પિતાના આવ્યાના સમાચાર આપે છે. એણે સુવાસિત વનેને આસમાની રંગનાં, અસનવનેને પીળા રંગનાં અને ફીકાં સત્યપર્ણનાં વનને સફેદ વર્ણનાં વસ્ત્રો પહેરાવી દીધાં છે. હે શેઠ! તમારાં ઉપર એની કૃપા થાઓ ! અને સંભાગ્ય તમારા ઉપર હસ! એમ કહીને એણે કુલની છાબડી ઉઘાડી અને સત્યપર્ણનાં કુલથી ભરેલી છાબ મારા પિતાના હાથમાં મુકી. એ આવાં ઝાડ શાન્તિનિકેતનમાં જોવામાં આવે છે, ·૧૦ તરંગાવતી. વને સુગંધ, હાથીના મદના ગંધ જે, તત્ર હતું અને તેથી ચારે દેશામાં તેને સુગંધ પસરી રહ્યો. પ્રભુને અર્પણ કરવાના સંકલ્પ તે છાબને મારા પિતાએ પિતાને કપાળે અડાડી અને પછી દેવને ચઢાવ- વાને માટે એમણે તેમાંથી થોડાંક કુલ જુદાં કાઢયાં, ડાંક મને આપ્યાં, ડાંક મારી માને આપ્યાં ને બાકીનાં મારા ભાઈઓને અને ભાભી- એને પહોંચાડયાં. એ બધાં ફુલ હાથી દાંતના જેવાં સફેદ હતાં, પણ મારા પિતાની નજર અમુક એક ફુલ ઉપર પડી, એ કુલ ભવ્ય સ્ત્રીના સ્તન જેવડું મોટું હતું અને રંગ સહેજ પીધું હતું. ડીક વાર સુધી તે એ ફુલની સામે જ ચક્તિ થઈને જોઈ રહ્યા. પછી જ્યારે એ વિચારમાંથી જાગ્યા, ત્યારે હસીને મને એ કુલ આપ્યું ને બોલ્યા: એનો રંગ તે જે ! કુલ ઉછેરવામાં અને સુગંધ પારખવામાં તું નિપુણ બની છે, તેથી એ વાત તે તું સારી રીતે સમજે. આ બધાં સફેદ સપ્તપર્ણનાં ફુલેમાં આ એક પીળું કેમ? વખતે કોઈ કુશળ કારીગરે આપણને આશ્ચર્ય પમાડવા અથવા તે કુલ ઉછેરવાની ક- ળામાં નિપુણતા દેખાડવા આમ કર્યું હશે ? કેમકે દેહક અને બીજાં દ્રવ્યથી (તેમને કુલના કયારાની માટીમાં મેળવવાથી ) કુલના અને ફળના ધાર્યા રંગ લાવી શકાય છે. કારણ કે એવા પદાર્થોમાં છોડને ખીલવી તેમાં ફેરફાર કરવાનું વલણ હોય છે, જે આપણે માસામાં નજરે જોઈએ છીએ, છતાં ય જુદા જુદા રંગનાં કુલ અને ફળ ઝાડ થીજ પરખાઈ આવે છે. પિતાનાં વચન સાંભળીને મે એ ફુલને બરાબર તપાસી જોયું અને પછી એ બાબતમાં ચકકસ નિર્ણય ઉપર આવતાં હું વિનયભાવે બોલીઃ “જમીનની જાત ઉપર, વાવેતરની ઋતુ ઉપર, બીજ કે દરૂ ઉપર, તથા ખાતર અને વરસાદ ઉપર ઝાડની જાતને આધાર રહે છે. અને આ બધી વસ્તુસ્થિતિ ઉપર બારીક નજર રાખીને કુ- શળ કારીગર કુલને બધી જાતના રંગ લાવી શકે છે. પણ આ કુલના સંબંધમાં એવું કંઈ થયું જણાતું નથી, કારણ કે એના સુગંધ ઉપ- થી હું પારખી શકું છું કે પીળા રંગ એ ફુલને પિતાને નથી, પણ ( ·ક શિર ઋતુનું આગમન ૧ - કમળના કુલના ૨જકણુએ ફુલને લાગેલા છે તેને છે. મારા પિતાએ ઉત્તર આપે: “પણ બાગ ૬ચ્ચેના સપ્તપર્ણના ઝાડ ઉપર આપણું આ જે કુલ કુટયું છે તેને કમળના ફૂલના રજકણ લાગે કેવી રીતે? મેં કહ્યું: “આ કુલમાંથી જે સુવાસ આવે છે તેમાં કમ- ળને વાસ વધારે પડતો છે અને તે ઉપરથી આપણે એ અનુમાન ઉપર આવવું જ જોઈશે કે આપણું સસવનું કુલ કમળકુલને રજ- કણે પીળું રંગાયું છે. સપ્તપર્ણના એ ઝાડ પાસે તળાવ હોવું જે- ઈએ ને આ શરતમાં એમાંનાં કમળફુલ ખુબ ખીલ્યાં હોવાં જે- એ વળી ત્યાં એ પીળે રજકણે રંગાયેલાં કમળફુલ ઉપર તેમાંનું મધ ચુસવા હજારે મધમાખીઓ બેસતી હશે અને ત્યાંથી આગળ ઉડતાં એ મધમાખીઓ સપ્તપર્ણનાં ધળાં કુલ ઉપર થઈને જતી હશે અને પોતાની પાંખ ઉપર આણેલા કમળનાં રજકણ એ ફુલ ઉપર પડતાં હશે. આ રીતે આપણું આ કુલ પીળું થયું હોવું જોઈએ. - બીજે તે કઈ જ સંભવ નથી અને હું જે કહું છું તેની ખાતરી આપણને આપણી માળણુ પાસેથી થઈ શકશે.” મારૂં કથન સાંભળી પિતાએ મારા કપાળ ઉપર વહાલથી ચુંબન કર્યું ને બોલ્યા: “બહુજ • સુંદર રીતે આ કહ્યો તે ઉકેલ્યા છે. હું પણ મારી મેળે એ જઅ- નુમાન ઉપર આવ્યું હતું, પણ તારી પરીક્ષા કરવાને માટે જ મેં તને એ પ્રશ્ન કર્યો હતે. ખરેખર હવે તું સત્વર લગ્ન કરવાને ચે- સ્થ થઈ છે અને તારે ચગ્ય વર શોધી કાઢીશ. આ વખતે મારી માતાએ મારા પિતાને કહ્યું: “આપણી દીકરી જેને વિષે આવા સું દર અનુમાન પર આવી તે ઝાડને જાતે જોવાની મને બહુ આકાંક્ષા છે? પિતાએ કહ્યું: “ભલે, તમારા સમગ્ર સ્ત્રીમંડળને લઈને ત્યાં જઈ શકે. બહાર ફરવા જવાથી તમને બીજા પણ લાભ થશે. પછી પિ- તાએ ઘરના મુનીમને બેલાવીને કહ્યું: “કાલે સવારે બાગમાં ઉજ- બીને બંદોબસ્ત કરે. બધી વ્યવસ્થા બરોબર કરજે. સ્ત્રીમંડળ ત્યાં - આનંદ કરવા જનાર છે.' દાસીઓ, સખીઓ અને ભાભીઓએ મને ·તરડાવતી. : " . વધાવી લીધી. એવામાં મારા ભોજનની સંભાળ રાખનારી દાસી બોલી હવે વખત થયો છે, માટે જમી લે. કારણ કે જેમ ઈંધણું વિના દેવતા ટકતું નથી, તેમ અન્ન વિના શરીર ટકતું નથી. ખાવાની વેળા વટાઈ જાય એમ ન થવું જોઈએ. ચંદ્ર અને દૂધના જેવી સફેદ અને ઉત્તમ પ્રકારે બનાવેલી ખીર પછી મેં ખાધી અને ત્યાર પછી તાજા માખણનો બનાવેલો પાક ખાધે. પછી એક વાસણમાં મારા હાથ ધોઈ નાખ્યા ને રૂમાલે લેહીને સાફ કરી નાખ્યા ત્યાર પછી મારા હાથ અને મેં ઉપર તેલ ચેન્યું. આવતી સવારે બાગમાં જ- વાની વાટ જોતી સે સ્ત્રીઓના મેં ઉપર આનંદ આનંદ છવાઈ ગયે એટલામાં જ આરામ અને નિદ્રા લેતી રાત્રી આવી પહોંચી. મેં પણ આ અજવાળી રાત ખુબ આનંદમાં ગાળી અને જ્યારે ઉંઘ આવી ત્યારે દીવાને અજવાળે જ પલંગમાં જઈ સૂતી. સવાર થતાં મેં હાથ મેં ધાયાં અને દેવને નમન કરી સાધુપુરૂના ગુણસ્મરણ પૂર્વક સં- ક્ષેપમાં પ્રતિક્રમણ કર્યું. પરંતુ અનેક સ્ત્રીઓને તે રાત ઉતાવળે પુરી થતી ન હતી એટલા માટે રાતને ગાળે ભાંડતી અને ખરેખર કેટ- લીક તે બાગમાં શું શું જોવાનું મળશે અને સરોવરમાં સ્નાન ક- ૨વાથી કે આનંદ થશે ઈત્યાદિ અનેક વિષયે ઉપર વાત કરતી આખી રાત જાગતી બેસી રહી. ઉજાણીની વ્યવસ્થા કરવાને મુનીમ તે જોઈતા ચાકરેને લેઈને આગળથી મળસ્કે જ બાગમાં ગયા હતા. એવે પૂર્વીકાશના કમળને ખીલવતા; આકાશમાં પિતાને પ્રવાસ કરતા કરતા સૂર્યદેવ ઉદય પામ્યા. હવે સ્ત્રીઓ જુદા જુદા રંગનાં-કેઈ સુ- તરાઉ તો કઈ હિરાગર તે કઈ ચીન ઈ, એમ-બહુ મૂલવાન વસ્ત્રો પહેરી બહાર નિકળી. એમણે વળી મોતીનાં અને સેનાનાં રત્નજડિત ઘરેણું પહેર્યા હતાં. સ્ત્રીઓને સુંદરતાએ શેભામાં વળી શોભા વન ધારી મુકી અને તેમની જુવાનીએ તેના ઉપર વળી એપ ચઢા મારી માતા પણ એટલામાં તેથાર થઈ ગઈ હતી અને શુભ મુહૂર્ત જઈને એણે આધેડ નારીઓના ભવ્ય સંઘને પિતાની પાછળ લીધે.

·શિર ઋતુનું આગમન ક પાછળ તેમની ચંચળતાએ સ્ફલિતી જુવાન નારીઓ ચાલી. તેમના ઝાંઝરના, કટિમેખળાના અને બીજાં ઘરેણાના ઝણકારથી હવેલીનું આંગણું એવું તે ઝણઝણી રહ્યું કે જાણે તે સંઘને વિદાય દેનારાં વાજાં વાગતાં હોય અને આ સંઘ નિકળવાના સમાચાર મારી માએ મને મારી સખીઓ કલી કહાવ્યા. મારી સખીઓ શણુંગારાતી હતી તે વેળાએ હું પણ સંથી અનેરાં જ કપડાંથી અને ઘરેણાંથી શણગારતી હતી અને મારા- અતિ મૂલ્યવાન શણગારે કરીને તેમ- નાથી ત્રણ ગણી શોભા પામી ચંપાના ફુલ પેઠે ખીલી નીકળી હતી. પછી હું સખીમંડળની વચ્ચે હાલતી મહાલતી હવેલીના આંગણામાં આવી ઉભી. ત્યાં આવીને જોયું તે ઇંદ્રના સ્વર્ગમાં જાણે જુવાન અને સરાઓ ટેળે મળી હોય એમ અમારા આંગણામાં જુવાન નારીઓ પર ભયકામાં ટેળે મળી હતી રથને બળદ જોડી દીધા હતા અને પોતાની બેઠક પાસે ઉભેલા સારથિએ મને દેખતાં જ કહ્યું: “અહીં બેન! શેઠે તમારે માટે મા અનુપમ સુંદર રથ નકકી કર્યો છે એમ બેલતાંની સાથે જ તેણે મદદ કરીને મને ૨થમાં ચઢાવી રથમાં સું. દર મૂલ્યવાન ગાલીચો પાથર્યો હતે મારી દાસી અને સખી સાર- સિકા પણ એજ રથમાં આવી છેકી ને પછી રથ પિતાની ઘુઘરીઓ ખખડાવતે ચાલવા લાગ્યો. પાછળ અમારે ખવાળ પિતાને પિશાક પહેરીને ચાલતે હો. આજુ બાજુ અમને જોવા આવનાર સ્ત્રીઓની ખુબ ભીડ જામી હતી. અમારે સુંદર સંઘ નગરના રાજમાર્ગ વચ્ચે થઈને ચાલે, ઠેર ઠેર લેકે ટેળેટેળાં મળી એમને જોવા લાગ્યા. નારીઓ પિ- તપોતાનાં ઘરની બારીમાંથી મેં કાઢીને બહુ આતુરતાએ અમને, જોઈ રહી હતી, એ જોઈ હું તે છક થઈ ગઈ. તેમ જ રસ્તા ઉપર અને ઘરની બારીઓમાં જાણે હીરા જડી દીધા હોય એમ સજડ થઈ * ગયેલાં માણસે પણ અમને જોઈને છક થઈ ગયાં. સ્વર્ગ, રથમાં બેશી ને જતી લક્ષ્મીને જેમ જેઈ રહે તેમ લેક મને એકી નજરે જોઈ 1 ·૧૪ તરંગથતી. રહ્યાં, નગરના જુવાન પુરૂનાં હૈયાં મને જોઈને આતુર અને બળવાન કામ રાગને લીધે એવાં તે બળી ઉઠયાં કે તેમનાં જીવન જોખમમાં આવી પડયાં પણ જુવાન નારીઓને બીજી જ ઈચ્છા થઈ આવી:– જે આપણી જાતને સ્વર્ગની સુંદરતા સાથે સરખાવવી હોય તે આ પણ આના જેવું સુંદર થવું જોઈએ. મારા મુખની સુંદરતાથી અને મૃદુતાથી નગરને એ રાજમાર્ગ ગાંડ ગાંડા થઈ ગયે અને સુંદર દેખાવથી ઉભરાઇ ગયે. એમાં મારો દેખાવ તે સાથી ચમત્કારી હતે. લોકે પાસેથી સાંભળેલી આ બધી વાતે મારી સખીઓએ મને કહી. બાગને દરવાજે આવી પહોંચતાં અમે બધાં રથમાંથી ઉતર્યા અને ત્યાં આગળ ચેકીદાર મુકીને અમે બધાં ફરવા નિકળ્યાં. જાણે સ્વર્ગના નંદનવનમાં જુવાન અપ્સરાઓ ફરતી હોય તે રીતે બધી ના- રીઓ ફાવે તેમ પિતાપિતાને માગે ફરવા લાગી ખીલતાં ઝાડ એક બીજાની સાથે ગુંથાઈને જે ઉપર દરવાજા જેવા બની ગયાં હતાં, તેની નીચે થઈને તેઓ ચાલવા લાગી અને ઝાડ ઉપરથી કુલભરી ડાંખળી- એ તેડવા લાગી. એટલામાં મારી માતાએ બુમ મારી; “આવે, આ- પણે મારી દીકરીએ બતાવ્યું છે તે, તળાવને કાંઠે ઉભેલું સપ્તપર્ણ- નું ઝાડ જોવા જઈએ. ” એની સૂચના પ્રમાણે બધું એ નારીમંડળ આનંદભર્યા પગલા ભરતું તે દિશાએ ચાલ્યું. રથમાંની મારી સહ- ચરીઓ અને હું રથમાંથી ઉતર્યા પછી બાગની શોભાથી મુગ્ધ બની અંદર પેઠાં. શરદબાતુએ બાગનાં વિવિધ કુલેને સુંદર લાવ્યાં હતાં. જાણે કુલે કુલે ભમ ભમતું હોય તેમ હું ભમવા લાગી અને પક્ષીઓનાં હજારે તરેહનાં ગાનથી મારા કાનને પરિતૃપ્ત કરવા લાગી. જેમ જુગારી પિતાની મૂઠ હારી બેસે ને રમતને તેને જેસ ભાગી જાય તેમ વસંતને આરંભે જેનાં સુંદર પીછાં ખરી પડયાં છે એવા મેર સંગની આતુરતા વિના જ ફરતા જોયા. વળી કેળના અને તાલના માંડવા અને બાળકને ખેલવાની કુંજે અને એવી એવી ઘણું જાઓ બા.માં જોઈ, હુલને લીધે દ ઈ. ગ ત્યાં પણ નાં ·ફિર તુનું આગમન કંપ ઝાડ પાસે રાતાં અશેકવૃક્ષ અને આસમાની બાણવૃક્ષ હતાં. ચાલતાં ચાલતાં એક સુંદર સપ્તપર્ણનું ઝાડ અમારી નજરે આવ્યું. એ ચારે બાજુએથી, ફુલશણગારના ભારે કરીને લચી ગયું હતું. કુલથી સફેદ- થઈ ગયેલી એની ડાંખળીઓ મધમાખીઓના ટેળાંથી નમી ગઈ હતી અને જાણે કાળા રંગને પિશાક ચઢાવ્યું હોય એવું દેખાતું હ- તું. વળી પવને કરીને જે કુલ ભેંય ઉપર પડી ગયાં હતાં તેને ગાં- ડછાએ ચઢેલા કાગડા સફેદ માખણુને લાચા માની ઉપાડી ઉડતા ફ- રતા હતા. એ ઝાડ ઉપરથી નારીના સ્તન જેવડું મોટું ને ચાંદીના વાડકા જેવું સફેદ એક કુલ મેં ચુંટયું કે તરત જ મધ ચુસનારી માખીનું એક ટેળું, કમળ ઉપર બેસવાની લાલસાએ કમળના ઘા- ટના અને કમળના જેવાં વાસ આપતા મારા મેં તરફ ધસી આવ્યું. મેં ઉપર એ મધમાખીઓ બેસવા જતી હતી, તેમને મેં મારા મૃદુ હાથ વડે વારી; પણ મારા હાથ તે જાણે પવનમાં ડાંખળી હાલતી હોય એમ માની એની દરકાર કર્યા વિના જ તે મેં ઉપર આવી લા- ગી. વેદનાઓ મેં ચીસ પાડી અને હું પાછી પડી; પણ માખીઓના ગણગણાટ અને પંખીઓના કલબલાટમાં મારી ચીસ તે કયાંય દબાઈ ગઈ. ઘેડાના મેંના ફેણ કરતાંએ નરમ એવી મારી ઓઢણું મેં મારાં મેં ઉપર ખેંચી લીધા, કે જેથી ઘણીખરી માખીઓ ખશી ગઈ. પણ આમતેમ દોડવાથી મારા રત્નજડિત ઘરેલું વિખેરાઈ પડ્યાં અને કા- મદેવનું બાણ જેના વડે ચઢાવાય એવી કટિમેખળ કેડેથી છુટી પડી. પણ વેદનાને લીધે એની પરવા કર્યા વિના જ હું તે દેડી ને કેળ- ના માંડવામાં પેશી ગઈ. ત્યાં મારી સખી સારાસકા હતી તે મને આશ્વાસન આપી કહ્યું. “તને મધમાખીઓ તે હજી બહુ લાગેલી છે, પણું કરવું જેવું કશું નથી. ” જે સપ્તપર્ણને અમે જોવા આવ્યાં તે ઝાડ પાસે હવે હું ગઈ. કમળના તળાવવાળી મધમાખીઓનાં ટે- ટેળાં તેના ઉપર બેઠાં હતાં. પુનમના ચાંદા જેવા મધપુડાને છોડીને આજે એ બધી શરદનાં કુલમાં ભરાઈ બેડી છે. અમારા સાથે માની જે ·રાતા રંગના, જાણે જેને લીધે જ રાતા બન્યા હોય એવા જ મમતા જોઇને, મારા મનમાં કોઈ અગસ્થ વિદ્યારે. આવવા લાગ્યા ૧૬ તરગતી, સ્ત્રીઓ ત્યાં પહોંચી હતી તેમણે તે કુલેના મેહમાં ઝાડની ડાંખળી ઓ સુદ્ધાં બધી ચુટી નાખી હતી. મારી સખીના ખભા ઉપર મારા ડાબા હાથનું કાંડુ ટેકવીને અને કમળસરોવર ભણી નજર રાખીને હું આગળ ચાલી રહી હતી. બધી જાતનાં કમળફુલ પુરેપુરાં ખીલ્યાં હતાં. બાગના રત્નસમાન આ સરોવરની સપાટી પક્ષીઓના શબ્દથી ગાજી રહી હતી અને મધમાખીઓનાં ટેળાંથી છવાઈ રહી હતી. રાતાં કુલ પ્રભાતની, સફેદ કુલ ચંદ્રપ્રભાની અને શ્યામળાં કુલ વાદળાંની યાદ આપતાં હતાં. મધમાખીઓને ગણગણાટ અને હંસાના નાદથી ગગન ગાજી રહ્યું હતું. પાણીના ઉપરનાં મેજ ઉપર કુલ પવનથી હચક ખાતાં હતાં ત્યાં મેં કલબલાટ કરતી બતકે, નર-માદાની જોડીએ ચાલતાં ચકવાકે અને ળાં પીછાંવાળા આનંદી હંસો જોયાં, પીળા કમળ ઉપર બેઠેલી મધમાખીઓ સેનાની તાસકમાં મુકેલાં નીલમ જેવી શોભી રહી હતી અને રેતીના કિનારા ઉપર રૂના જેવાં સફેદ પીછાં વાળાં હંસ શરના સુંદર હાસ્ય સાથે પોતાનું હાસ્ય ભેળવતા હતા પછી મેં નર-માદાની જોડીએ બંધાયેલાં અને પિતાના સનેહને લીધે પંકાયેલાં અનેક ચક્રવાકેને જોયાં. એમના રાતા રંગમાં પીળો રંગ ભેળવાયાથી એ રમણીના સ્તનના રંગ જેવાં બહુરગી દેખાતાં હતાં. તળાવમાં રંગિત ફરસબંધી જેવાં લીલાં પાનને જે આસન બંધાઈ રહ્યાં હતાં તેના ઉપર કેટલાંક આવા ચક્રવાક આરામ લેતા હતા અને કેટલાક વળી આવાં પત્રાસનોની વચ્ચે વચ્ચે સેમલના જે નારીઓના સ્નેહને પિષતા બેઠા હતા. જે વખતે તળાવમાં આ ખાવ હું જોતી હતી તે વખતે એ ચક્રવાકેને પરસ્પરને સ્નેહ અને આ જન્મમાં નહિ અનુભવેલી એવી કઈ કલ્પના મને થવા લાગી અને એ ઉંડા વિચારમાં ને વિચારમાં મને મારે પૂ અવતાર , ત્યક્ષ થઈ આવ્યે. એ પૂર્વ જન્મનું સ્મરણ થતાં જ મને મૂર થઈ ·૧૭ હું બેઠી. કારતુનું આગમન આવી અને ચેતન વિનાના શરીરની માફક હું જમીન પર ઢળી પડી. જ્યારે મને ભાન આવ્યું ત્યારે જાણ્યું કે મારી આંખમાંથી તે શું પણ મારા વેદના-ભય હૈયામાંથી પણ આંસુની નદી વહે જતી હતી અને મારી સખી કમળપત્રને પડીઓ બનાવી તેમાં પાણી લઈ આવીને મારા દુખભથી હૈયા ઉપર અને આંખે ઉપર એ પાણી છાંટતી હતી. હું ઉભી થઈ અને પાસેની કેળની ઘટા અંદરની એક કુંજમાં પડેલી આસમાની કમળને યાદ કરાવતી કાળી શીલા ઉપર જઈને ત્યાર પછી મારા દુઃખમાં અને અશાન્તિમાં હદયથી ભાગ લેતા મારી સખી મને પુછવા લાગી “બેન, તને એકદમ આ શું થયું ? શું તને ચક્કર આવવા લાગ્યાં કે ભહુ થાક લાગે કે ખરેખર તને મધ- માખીએ ચટકે ભર્યો?” મારી આંખમાંનાં આંસુ તે એ લુંછી રહી હતી, પણ મારા ઉપરના સ્નેહને કારણે એની આંખમાંથી આંસુ દડદડ વો જતાં હતાં. વળી એ બેલી: “તને આમ મૂછો શાથી આવી ગઈ? બેન, તું જે જાણતી હોય તે કહે કે જેથી જલદી તેને ઉપાય થાય. તારું શરીર કથળી ન જાય એટલા માટે હવે બેટી થવાય નહિ દરદ બેશક કંઈક ભારે હોવું જોઈએ. બેપરવા કે બેદરકાર-રો પાલવે નહિ. વાત હાથમાં હોય એટલામાં જ કંઈક ઉપાય કરી લેવું જોઈએ નહિ તે માત્ર ઉઝરડા હોય તે પણ કેઢીના ઘા જે થઈ જાય.”સખીને કહી શકાય એવું એણે મને ઘણું કહ્યું ત્યારે મેં ઉત્તર આપે “ભય જેવું કશું નથી. બેન, મને ચક્કરે આવ્યો નથી, બહુ થાકીય ગઈ નથી કે મધમાખીના ચટકા યે લાગ્યા નથી. પણ એ તે વચ્ચે જ બેલી ઉઠી કે: “ત્યારે તું રંગ વિના ફિક્કા પડી ગયેલાં રામધનું- પની પેઠે મૂછ ખાઈને એમ ભેય ઉપર કેમ પડી ગઈ બેન, તું તારું હૈયું ખેલ, હું તે તારી પ્રિય સખી છું.” નીલમ જેવી સુંદર . કુંજમાં મે સખી સારસિકાને કહ્યું – “મારી પ્રિય સખી, પવનથી તુટી પડેલા પાનની પેઠે મૂછો ખાઈને હું શા માટે બેંય ઉપર પડી એ બધી હકીક્ત હું તને ટૂંકામાં ક્વીશ તું મારી નાનપણી સુખી - ·થઈ ૧૮ તરંગવતી. છે અને મારા સુખદુ:ખની ભાગિયછું છે, તેમ મારાં બધાં છાનાં કામ પણ તું જાણે છે, ત્યારે આજની વાત પણ બધી તને કહીશ. પરંતુ બધી વાત તારા હૈયામાં રાખજે. એ તારે મેંએથી બીજા કેઈને કાને જવા પામે નહિ ! મારા ગળાના સમ ખા કે બીજા કેઈને આ વાત કહીશ નહિ.” ત્યારે સારસિકા મારે પગે પડી ને બેલીઃ “બેન, તારા પગના સમને તારા ગળાના સમ. હું કેઈને નહિ કહું. પછી મારી, વહાલી ને વિશ્વાસુ સખીને મેં કહ્યું: “બહુ દુઃખની વાત છે કે મારા પાછલા અવતારની વાત મારી આંખોમાં આંસુવડે બહાર નીકળી જ- વા દીધી છે. મારા પ્રિયને મને જે વિજોગ થયો છે તેનું સ્મરણ આવવું એ પણ બહુ દુઃખની વાત છે. જે સ્નેહ મ’ એકવાર માર્યો છે ને જે દુઃખ લેગવ્યું છે તે હું તને હું છું. તું મન દઈને સાંભળ.” મારી સખી મારી બાજુમાં સાંભળવાને અધીરી થઈને બેસી ગઈ ને આંસુ વહેતી આંખેએ મેં વાત શરૂ કરી. (૪ પૂર્વ જન્મનું વૃત્તાન્ત) આપણી પાડેશમાં અંગ નામે પ્રસિદ્ધ દેશ છે અને એ દેશ શત્રુથી રથી અને દુકાળથી સદા નિભય છે. ત્યાં ચંપા નામે સું- દૂર નગર છે જેમાં અનેક સુંદર બાગ બગીચા તથા રમણીય જલા- શકે છે. ત્યાંની વસ્તી સાચે જ સ્વર્ગસમી છે. તે દેશની વચ્ચે થઈને પવિત્ર ગંગાનદી વહે છે. તેને બને તીરે અનેક નગર અને ગામ વસેલાં છે અને જળપંખીઓનાં ટેળે ટેળાં તેમાં રહે છે. સમુદ્રની જાણે, વ્હાલી સ્ત્રી હોય એમ એ તેના તરફ ધસે છે. કાદંબ પક્ષી તે જાણે એનાં કુંડળ છે, હંસની હાર જાણે એની કટિમેખળા છે, ચક- વાક પક્ષીની જેડ જાણે એનાં બે સ્તન છે, એનાં મોજાંથી જાણે એ હસતી દેખાય છે. એને કિનારે હાથી, બળદ, વાઘ, ચિત્તાને વરૂ રહે છે. પાણીની સપાટી ઉપર પાકા રાતા ઘડા તરતા હોય એમ ચકવા- કનાં જેડાં આનંદે મ્યાં કરે છે. હંસ બતકે અને એવાં જ બીજા જ ળપ્રાણીઓ પણ ચિતા વિના સ્વતંત્રતાએ ફરતાં ફરે છે, મારી પ્રિય ·પૂર્વ જન્મનું વૃત્તાન્ત સખી, ત્યાં હું આગલા અવતારમાં રાતાંપીળાં પીછાંવાળી ચક્રવાકી હતી અને સ્વતંત્રતાનું પૂરું સુખ ભગવતી. ચકવામાં સનેહ એટલે સાચે અને પ્રબળ હોય છે તે સ્નેહ આખા જગતમાં બીજે કયાંય નહિ હશે. મારે નર તે વળી ચંચળ માથાએ કરીને અને ગેળ દડા જેવા : શરીરે કરીને પ્રખ્યાત હતું. તેમાં વળી એ કુશળ તરનારો હતો અને કેરેન્ટના ફુલના ગેટા જેવો સુંદર હતું. તેનાં કાળાં અને રૂવાંટી વગ- ‘રનાં પગનાં ચાપાં કમળનાં કાળાં પાન જેવાં હતાં. છેવટ સુધી તેને સ્વભાવ તપસ્વી જેવો સરલ હતું. એને ક્રોધ બહુ પહેલેથી મળી ગથે હતે. રાતા પ્રભાતસમયે તેની સાથે જ હું તરવા જતી. ઉડતી પણ તેની સાથે જ.-એવી રીતે અમે સ્નેહમાં સાથે રહેતાં, ચઢતાઉત- ૨તા સુંદર શબ્દથી અમારા કાનને અને હૃદયને આનંદ આપતાં, એક બીજાને સુખી કરતાં, એક બીજાની પાછળ જતાં. સાથે રમત રમતાં અને એકબીજાને વિજોગ કદી સહી શક્તા નહિ. નદીએ, કમળસ- રેવરે, રેતીને કિનારે કે કિનારાના જંગલે-જ્યાં જતાં ત્યાં અમને- અને દેખાવ કર્યા વિના જ પણ સાચે સ્નેહબંધાઈને સાથે જ રહેતાં. એક સમે સે જળપક્ષીઓ સાથે અમે પણ ગંગાના પાણીએ બનેલા સુંદર તળાવમાં રમતાં હતા. તે સમે સૂરજને તાપે બ બન્ય થઈ ગયેલે એક હાથી ત્યાં નદીમાં નાહવા કાજે આવ્યું. રાજાઓનાં ભાગ્યસમા ચંચળ એના કાન આમ તેમ હલતા હતા. મૃદંગના જે મૃદમૃદુ અવાજતે કથા કરતે. છતાં. એ રાક્ષસસમું પ્રાણી વચ્ચે વચ્ચે મેઘ- ગનાના જે ભયંકર નાદ પણ કરતું. તેના કુંભથળમાંથી મદઝ- રતે હો અને સસપર્ણના કુલના જે એને તીવ્ર વાસ પવનને બળે ચારે દિશાઓમાં પ્રસરી રહતે. કિનારાના ઘુમ્મટ ઉપરથી આ મહા- પ્રાણ નીચે ઉતર્યું. રેતીમાં પડતાં એનાં પગલાં વડે જાણે ગંગાની કેડે ઉપરકંદરે બનાવતું હોય તેમ દેખાવા લાગ્યું અને સમુદ્રની રાણી જેવી ગંગાજાએ હાથીથી ભય પામીને પોતાનાં માને લઈને દેડી જતી હોય તેમ દેખાવા લાગી. એણે પાણી પીધું ને પછી સુંથી છે , ·ફ6 તરગથલી, કુંવાડે મારીને પાણી એવું ઉડાર્યું કે જાણે નદી ઉપર વાદળ ચઢી આવ્યું. પછી પ્રવાહમાં એ ઉડે ઉતર્યો અને સુંઢ વડે પાણીનો પર્વત જેવડે પ્રવાહ પિતાની પીઠ ઉપર વહેવડાવ્યું. નદીમાં એણે એવાં તે માં ઉડાડયાં કે તે અમે હતાં તે તળાવમાં પણ આવી પહોંચ્યાં. એ જ્યારે સુંઢ ઉંચી કરતો અને તેથી એનું મેં પહોળું થતું ત્યારે એનાં જડબાં, જીભ અને હોઠ વડે એવી બખેલ દેખાતી કે જાણે એ એ જન પર્વતની સિંદુરની ગુફા હેય. ભયથી ત્રાસીને બીજું જળપ્રા- શુઓની પેઠે હું પણ મારા સ્વામીની સાથે ઉચે ઉડી ગઈ. પછી હાથી - દીમાંથી નિકળી પિતાને રસ્તે પાછો ચાલ્યા જતા હતા, તેવે સમે વન- ફુલેએ શણગારાએલ, હાથમાં ધનુષબાણ લઈને સાક્ષાત્ જમદૂત જે એક જુવાન પાધિ આવી પહોંચ્યું. એના પગ ઉઘાડા હતા અને નખ વાઘના પંજા જેવા ખુબ લાંબા વધેલા હતા. એનું શરીર ખુબ મજ- બુત હતું અને એની પહોળી છાતીમાંથી ધનુષની પણછ ફુટે એમ, બે લાંબા હાથ કુટતા હતા. તેની દાઢી રાતાશ પર અને સુંવાળી હતી. હઠ કંઈક ફાટેલા હતા અને બળવાન ખાંધ ઉપર માથું હાલતું હતું. માથા ઉપર વાંકડીઓ વાળ હતા અને વાળના છેડા સાપની જીભ જેવા દેખાતા હતા. વળી પવને અને સૂરજનેતાપે કરીને એની ચામડી કાળી થઈ ગએલી હતી. તેથી એ રાક્ષસસ કે જમદૂતના સાક્ષાત્ અવતારસ દિસતે હતે. તેની પીઠે એક તુંબડું લટકતું હતું અને તેમાં બાણ ભર્યા હતાં. તે ભયંકર વ્યાઘ્રચર્મ પહેર્યું હતું અને તે જાણે વસ્ત્ર ઉપર મેશના કે શાહીના લીટા તાણ્યા હોય એમ દેખાતું હતું. પા- રષિએ એ હાથીને જે કે તરત જ, જરૂર પડે તે ઉપર ચઢી જવા માટે, દેડીને તે એક મોટા ઝાડ નીચે જઈ ઉ. પછી ધનુષ પર બાણ ચઢાવીને ખુબ જોરથી ખેંચ્યું ને હાથી ઉપર તાક્યું. પણ કમનશીબે એ નિશાન ચુકે અને તે હાથીને ન લાગતાં સામે જ ઉડતા મારા. હવામીને જઇ ટહ્યું. તેનાથી એમની એક પાંખ કપાઈ પડીને તેની સાથે એ મૂછ ખાઈને પાણીને કિનારે પડ્યા. હું મારા પ્રિયની ૫ ·પૂર્વ જન્મનુ' વૃત્તનત છળ ઉડી અને એમની વેદના મારાથી નહિ સહન થઈ શકવાને કાર- છે હું પણ તેમની પાસે જ મુરિત થઈ ધરણી ઉપર ઢળી પડી, જ્યારે મને ભાન આવ્યું ત્યારે મેં બળવે હૈયે અને આંસુભરી આંખે શું જોયું ! મારા સ્વામીની પાંખ છુટી થઈને જાણે પવનના બળે તુટીને કમળ પડયું હોય એમ એમની પાસે પડી હતી અને તેમના શરી- - રમાં બાણ ચોટયું હતું. પાસે પડેલી પાંખ કમળના પાન જેવી વિખરા- ઈ પડેલી હતી. જાણે રાતાપીળા ઘડા ઉપર લાખના ડાઘા પડયા હોય તેમ મારા સ્વામીના શરીર ઉપરના લેહીના ડાઘ દેખાતા હતા. એ ડાઘ એટલા બધા પડયા હતા કે જે જોઈને કોઈને તે એમ જ લાગે કે અશોક કુલના ગોટા ઉપર ચંદનરસની છાંટ મારી છે અને છતાંયે એ પાણીને કિનારે જ પડેલા હોવાથી કિંશુકન જેવા કે આર્થમતા 'સૂર્ય જેવા ભવ્ય દેખાતા હતા. મારી ચાંચ વડે મેં એમના ઘામાંથી દબાણું ખેંચી કાઢયું અને રડતી આંખે મારી પાંખે વડે મેં એમને પવન નાખે. પછી એમને બોલાવ્યા, પણ એ તે જડ જેવા નિશ્ચષ્ટ થઈને પડી રહ્યા હતા. તેમ છતાં સ્નેહને લીધે અને મુંઝવ- ને લીધે તે વખતે તે મેં માની લીધું કે હજી એ જીવતી છે, પણ જ્યારે મને બધું સમજાઈ ગયું ત્યારે વર્ણવી નહિ શકાય એવી વે- દનાએ હું તે ડીવાર બેભાન થઈ ગઈ. પછી મારી પાંખમાંથી સુંદર પીંછને મારી ચાંચ વડે ચુથી નાંખ્યાં મારા સ્વામીની પાં- ખેમાં પણ મેં ચાંચ મારી અને મારી પાંખ વડે હું એમને બાઝી પડી. હું એમની આસપાસ ઉડવા લાગી અને આમ રૂદન કરવા લાગી આ ગંગાના શણગાર રૂપ તમને કયા પાપીએ માર્યો? મારું સુ- ખની ઈર્ષ્યા કે મને અનાથ કરી મુકી કે જેથી વિજેગનું દુઃખ મને આગના ભડકાની પેઠે બાળે છે અને ભયંકર વિચારાની અંદર મારે ડુબી જવું પડયું છે? મારા પ્રિય સ્વામી, હવે તમારે વિગે કરીને કમળસરોવર ઉપર હું આનંદ શી રીતે ભેળવી શકીશ? આ- પિણા બેની વચ્ચે કમળનાં પાંદડાંએ કરીને પણ વિજેગ થતે તે ·સરગવતી. થી જાણે તમે પરદેશ ગયા હો એમ મને તેનું દુઃખ સાલતું, ત્યારે હવે તે મૃત્યુએ આપણને આજે કાયમનાં જુદાં પાડ્યાં છે, માટે હવે મારા દુઃખને અવધિ ક્યાં આવશે ? ફરીવાર પછી એ પારધિ આવ્યું અને મારા જીવનના સાથી ઉપર નજર કરીને જેવા લાગે ત્યાં તે હાથીને બદલે મારા સ્વામી માર્યા ગયેલા જણ્યા. તેથી વેદનાએ કરીને એ બેલી ઉઠયોઃ હા, પ્રભુ !” એ ભયંકર માનવીના ભયથી હું પાછી ઉડી ગઈ. પણ મારા સ્વામી માર્યા ગયા તેથી એને પણ દીલગીરી થઈ. એણે એમને ઉપાડીને ચંદ્રપ્રકાશ જેવી રેતી ઉપર મુક્યા. પછી કિનારા ઉપર એ લાકડાં શોધવા ચાલ્યો એટલે ફરીને હું મારા પ્રિય સ્વામી પાસે જઈ બેઠી. ડુસકાં ભરતી ભરતી વિદા- ચના છેલ્લા શબ્દ હું બેલતી હતી તેવામાં તે પારધિ લાકડાં લઈને વળી પાછા આવ્યા અને હું ફરી પાછી ઉડી ગઈ. મને જણાયું કે એ પાપી હવે મારા સ્વામીને અગ્નિસંસ્કાર કરશે, તેથી એમના મૃત દેહ ઉપર આમતે . આકાશમાં મેં નિરાશાએ ઉડયા કર્યું. સાચે જ એ પારધિએ પિતાનું ધનુષ અને બાણભર્યું તુંબડું ભેય પર મુકીને મારા સ્વામીને લાકડાની ચિંતામાં મુક્યા. પછી એમાં અગ્નિ મુક અને લાકડાની ચીપટે આમતેમ દેશી ઘાલી. મને તો એ અગ્નિ દાવાનળ કરતાં પણ ભયંકર લાગ્યો અને વિચારમાં ને વિ. ચારમાં મારા સ્વામીને શેકભર્યો હૃદયે કહેવા લાગી. એ પ્રિય સ્વામી, આજ સુધી આપણું મિત્રરૂપ પાણીમાં તમે વાસ કરતા, તે આજે આ શત્રુરૂપ અગ્નિને શી રીતે સહન કરી શકશે? જે અગ્નિ તમને બાળે છે તેથી હું પણ વળી મરું છું, એ અગ્નિ તમે શી રીતે સ- હન કરી શકશે ? આનંદ અને શેક ઉપજાવનારૂં આપણું પ્રારબ્ધ હજી યે ધરાયું નથી કે આપણને એકવાર એક કર્યા પછી પાછાં ફરી જુદાં કર્યા ? અરેરે ! મારૂં યું લોઢાનું હોવું જોઈએ, નહિ તે ઓ પ્રિયતમ! એ તમારૂં દુઃખ આમ જોઈ રહે નહિ, પણ તરત જ તમારી ચિંતામાં કુદી પડે. આમ દુઃખમાં ને વિજોગમાં હું તને ·કામના, સાધના અને સિદ્ધ. મારાથી દૂર હું એના કરતાં તે એ ભલું કે હું તમારી સોડમાં ચિતા ઉપર સુë. આમ શેકના આવેગને કારણે તથા નારીસુલભ વીરતાને પ્રભાવે હું સતી થવાનાં ઠરાવ ઉપર આવી. જે સ્નેહી આ- ત્માની પાછળ એમનું શરીર ચાલ્યું જતું હતું તેમની પાસે હું અને ગ્નિમાં જઈ પડી. અગિન હવે મને હિમ જે ઠંડા લાગવા લાગ્યા, કારણ કે હું મારા સ્વામીનીડમાં હતી. ફુલમાં જે મધમાખી તેમ અગ્નિમાં ડુબી ગઈ અને એ અગ્નિએ મને મારા સ્વામી ભેળી કરી દીધી. જોકે એ રાતી પીળી અગ્નિની શિખા મને ખાળતી મારી ચારે બાજુએ રમતી હતી, તે પતિના વિચારમાં મને જરા યે દુખ થયું નહિ. એમ, મારી સારસિક! હું સતી થઈને મારા પ્રિય પતિની પાછળ ચાલી નિકળી. ? હું ૫ કામના, સાધના અને સિદ્ધિ (સાવી તરંગવતી આગળ બેલે છે.) અમારાં મરણની કથા મારી સખીને હું વણવી રહી કે તરતજ શેકને લીધે ફરી હું મૂચ્છ પામી. ફરી જ્યારે મને ભાન આવ્યું ત્યારે ફરીથી એને આ ચકાતે શબ્દ અને ધડક્ત હંચે કહેવા લાગી: ગંગાને કાંઠે સતી થયા પછી કશામ્બી નગરીમાં અષભસેન શેઠના ધનવાનું અને આ- બરૂદાર ઘરમાં અવતરી. એક વખતે આ જળતરગે જઈ મને એ મારી પૂર્વજન્મ વાર્તા સાંભરી આવી હતી, તેમજ આજે પણ અહીં આ તળાવના ચક્રવાકેને જોઈને મને ફરી બળવાન સ્નેહ-સ્મૃતિ થઈ આવી. આ પ્રમાણે મારા પાછલા જન્મનું પ્રારબ્ધ મને બધું કેમ સાંભરી આવી તાજું થયું અને હું મારા સ્વામીથી મૃત્યુ થયે કેમ વિજેગ પામી, એ બધું મેં તને ટૂંકામાં કહ્યું છે. પણ તે મારા જીવના સેગન ખાધા છે તે પ્રમાણે, હું મારા પ્રિયને ફરી મળી શકે નહિ ત્યાં સુધી આ વાત કોઈને કહેતી નહિ. હવે જ્યારે મારી કામનાં સફળ થશે, ત્યારે જ મને સુખ થશે. આજ સાત વર્ષથી, -- ·* સંગવતા. હું મારા એ સ્નેહીને ભેટવાની આશામાં ને આશામાં, મારાં માતા- પિતાને બેટી પેટી આશાઓ આગે જાઉ છું. જે એમાંથી કહ્યું હવે વળશે નહિ તે હૈયાનાં દુ:ખને ટાળવાને માત્ર તે એકજ માર્ગ બાકી છે, જે જિનપ્રભુએ જગતના ઉદ્ધારને માટે સાર્થવાહ થઈને બત છે. તે નિવણને માર્ગ સાધવાને માટે હું સાથ્વી થઈશ. સંસારના સંબંધમાં બંધાવાથી આ જાતનું જે વિજેગનું દુ:ખ ખમવું પડે છે તે દુઃખ ફરી બીજી વાર ન થાય તે માગે હું વિચરીશ. સંસારનાં દુ:ખની સાથે સાથે જન્મમરણનાં દુઃખ ટાળીને આત્માના સાચા સ્થા- નમાં પહોંચવાને માટે હું સાથ્વી થઈશ. (તરંગવતી વળી આગળ બેલે છે) સ્નેહને બળે મારી સખી ઉપર વિશ્વાસ રાખીને મારા દુઃખની બધી વાત મેં એને કહી. એ ભલી સારસિકો પણ મારા ઉપરના સનેહને લીધે અને મારા દુ:ખની દયા આવવાને લીધે ભારે વિલાપ કરવા લાગી. પછી એ રડતી આંખે બેલી: “અરેરે સખી, મારા પ્રારબ્ધમાં આ શી તારા સ્વામીના વિજે- ગની દુઃખભરી વાત સાંભળવાની! પૂર્વનાં કર્મ, વખત જતાં પાકને કેવાં કડવાં ફળ આપે છે! પણ બેન, ધીરજ ધર, દેવ તારા ઉપર કૃપા કરશે અને તારા એકવારના સ્વામી ભેળી તને કરશે. ” આવાં પ્રિય આશ્વાસનનાં વાક્ય બોલીને સારસિકાએ મને શાન્ત કરવાના પ્રયત્ન કર્યા અને પાણી લાવીને મારી આંસુભરી આંખો ધોઈ નાંખી. પછી અમે કેળની એ કુંજમાંથી નિકળીને ચાલ્યાં અને જે જગાએ મારી માતા સ્ત્રીઓના સાથને લઈ આનંદ ઉડાવતી હતી ત્યાં ગયાં. મારી માતા તળાવને કિનારે હતી ને ત્યાં સાના સ્નાનને માટે વ્યવસ્થા ક- રતી હતી. હું તેની પાસે ગઈ. મારી માં રાતી અને મારૂં મેં ફિકકું જોઈને તરત જ તે ગભરાએલા અવાજે બેલી – બેટા, તને આ શું થયું? આ બાગના આનંદમેળામાં તને દુઃખ જેવું શું લાગ્યું? તારૂં મેં કરમાઈ ગયેલી કમળમાળા જેવું કેમ દેખાય છે ?” શેકને આંસુભરી આંખો હેતાં હેતાં મેં ઉત્તર દીધો: ‘મ મારું ·'' કામના, સાધના અને સિદ્ધિ. ૨૫ માથું દુખવા આવ્યું છે.' તરત જ મારી મા ઉછળી ઉઠી નેલી:- દીકરી, ત્યારે તું ઘેર જા! હું પણ તારી સાથે જ આવું છું. તને, મારા આખા ઘરનાં મોતીને દુઃખભરી દશામાં એકલી શી રીતે મે- કહ્યું?” મારા ઉપરના સ્નેહને લીધે એ બધી વાતે પડતી મેલીને ઘેર જવાની તૈયારીઓ કરી નાંખી અને નારીમંડળને ધીમે રહીને એણે કહ્યું: ‘જ્યારે તમે નાહી રહે અને ઉજાણી જમી રહે, ત્યારે પાછળથી ધીરે ધીરે ઘેર આવજે. કંઇક જરૂરનું કામ આવી પડવાથી તે અહુર્ણ જ જાઉં છું. તમે આનદ કામ પતાવ આમ એણે પિતાની આનંદની કામના છોડી દીધી, પણ સ્ત્રીઓને એમના કામમાં વળગાડી રાખી. તેમને આનંદમાં રાખવાને કારણે જ અમારાં ઘેર જ- વાનું કારણ એણે એમનાથી સંતાડી રાખ્યું. ચેકીદારને, વ્યવસ્થા પકે, જનાનખાનાના વ્યંઢળને તેમના કામની જરૂર પુરતી સૂચ- નાઓ આપીને પિતાનાં નાનાં ટેળાં સાથે અને થોડા ચાકરે સાથેમને લઈને એ સત્વર શહેરમાં આવી. ઘેર આવીને સારસિકાએ મારે શણગાર અને વસ્ત્રા ઉતારી લીધાં ને હું ઘરનાં વસ્ત્રો પહેરીને પલંગમાં સુતી. પછી મારી માતા મારા પિતા પાસે ગઈ અને બોલી:-“આપણી દીક- રીને લઈને હું પાછી ઘેર આવી છું. એના માથામાં વેદના થાય છે તેથી એને બહુ ઉઘાડામાં રાખવી સારી નથી. મારે જે, સપ્તપર્ણનું ઝાડ જોવું હતું, તે મે સારી પડે અને કુલે પૂરૂ ખીલેલું જોયું છે અને નારીમંડળ એમની ઉજાણીના આનંદમાંથી નિરાશ ન થઈ જાય એ- ટિલાં માટે મારાં ઘેર માનવાનું કારણુ મેં તેમનાથી છુપું રાખ્યું છે મારી માતાને મે એથી આ સમાચાર સાંભળીને મારા પિતા તે અ- શાતિએ અને ચિંતામાં ગભરાઈ ગયા, કારણ કે એમને સ્નેહ મારા બધા ભાઈએ. કરતાં પશુ મારા ૩પર વધારે હો, એન તરત એક સારા કુળમાં અવતરેલા, ચતુર અને વિશ્વાસપાત્ર, તથા આખા નગ- રમાં પ્રખ્યાત એવદ્યરાજને બે વવી આવ્યા. એ શહું પશુ એણતા હતા. એમને હાથ હલકા અને વેદના વિના કંથ કરે એ ·૨૬ તરગતી. હતા. રેગની પરીક્ષા કરવાના અને પછી રોગ ટાળવાના ઉપચાર કર. વાને આશયે એમણે સામે બાજઠ ઉપર બેસીને મને પુછયું: “બેન, તમને તાવને લીધે કે માથાના દુખાવાને લીધે શરીર ભારે લાગે છે? મને ખુલ્લું કહો જેથી ઉપચાર થઈ શકે. આજ સવારમાં શું ખાધું હતું? ખાધેલું બરાબર પચી ગયું છે ? ગઈ રાત્રે ઉંઘ બરાબર આવી હતી ?” મારે બદલે સાસકાએ જ ઉત્તર આપે અને મેં સવારમાં શું ખાધું હતું અને અમે બાગમાં કેમ ગયાં હતાં એ બધું વર્ણવી બતાવ્યું. પણ મારા પાછલા અવતારના અનુભવની વાત ટાળી દીધી અનેક પ્રશ્નો પુછીને ચિકિત્સા કર્યા પછી વૈદ્યરાજે મારું માબાપને કહ્યું તમારી દીકરી માંદી દેખાય છે, એટલું જ, બાકી ચિંતા કરવા જેવું કશું નથી. કારણ કે, જે ખાધા પછી તરત જ તાવ ચડે તે એનું કારણ સ્નેહ હોય છે અને એને કફ કહે છે. પાચનક્રિયા ચાલતી હોય તે વેળાએ જે તાવ ચઢે તે એનું કારણ બીજું છે ને તે પિત્ત છે પણ જે પચન થઈ રહ્યા પછી તાવ ચઢે તે તે વખતે વાતને કારણે પણું હાય. જે ત્રણે કારણે એકઠા થયા હોય તો એમાં અનેક રોગ હોય અને એવા ત્રિદેષમાં બે ત્રણ લક્ષણ દેખા દે છે. બીજા એક પ્ર- કારને તાવ હોય છે એને અકસ્માતવર કે ખેદજવર કે સ્વમ જવર કહે છે. તે સેટી કે ચાબુકના ફટકાથી, કે હથિયારના ઘાથી કે ઝાડના પડવાથી કે એવાં જ કારણથી આવે છે. તમારી દીકરીના સંબંધમાં તાવ નક્કી કરવામાં એવાં કઈ લક્ષણ દેખાઈ આવતાં નથી, તેથી ત- મારે કશી ચિંતા કરવાનું કારણ નથી. એ નીરોગ છે. ગાડીના આંચ- કાથી એ હાલી ગઈ છે અને બાગમાં ફરવાથી થાકી ગઈ છે એટલે અત્યારે એ નરમ છે ને તાવ જેવું લાગે છે, પણ એ તે માત્ર થાક જ છે. પણ વખતે એને ભીતરની ચિંતા પણ હોય અને એ કઈ ભારે શોકને કારણે થઈ હોય. મારા સંબંધમાં મારાં માબાપને વૈદ્યરાજે સાચું જ કહ્યું હતું મને જ્યારે એ ઉઠયા ત્યારે એમને માન આપવાને માટે હવેલીના :

·એ કામના, સાધના અને સિદ્ધિ. દરવાજા સુધી એ એમને વળાવવા ગયા. પાછલે પહોરે મારી માતાએ મારાં શેકબળ્યાં હદયને ખાવાનો આગ્રહ કર્યો કે મારે કંઈક ખાવું પડયું. એટલામાં બાગમાં ગએલું નારીમંડળ પાછું આવ્યું અને તે- મને સ્નાનમાં અને ઉજાણીમાં કે આનંદ આવ્યો એનું વર્ણન ક- રવા માંડયું. રાતે પથારીમાં ઉઘાડી આખે આમતેમ મેં આળોટયા કર્યું પણ રાત તે જાણે કેમ કરી જાય નહિ તેવી લાગી. સવાર થતાં, જે જુવાનના હદયમાં આગલે દિવસે મને જોઈને મદનનાં બાણ વાગ્યાં હતાં એવા સેંકડે જુવાનના પિતા મારું માથું કરવાને મારા પિતા પાસે આવવા લાગ્યા. ગમે તેવા એ આબરૂદાર હશે, પૈસાદાર હશે, પણ એ બધાનાં માગ મારા પિતાએ પાછાં વળ્યાં કારણ કે કેઈની નૈતિક કે ધાર્મિક ગ્યતા એમની નજરમાં બેઠી. નહિ. પણ પછીથી એ પાછા વાળેલા ઉમેદવારનાં જુદા જુદા પ્ર- કારનાં રૂપગુણની વાત સાંભળીને મારા પાછલા અવતારની કથા પાછી મને યાદ આવી ને આંખમાંથી આંસુની ધારા વહેવા માંડી. જેમ જેમ એ સ્મૃતિમાં હું ડુબતી ગઈ, તેમ તેમ ખાવું પીવું હું ભૂલતી ચાલી. માત્ર મારાં માતાપિતાને અને સગાંસંબંધીને રીઝવવાને ખા- તર જ વેદનાભયે હૈયે પણ કંઈક ખાતીપીતી કે એહતી પહેરતી. જે જીવનના તરંગ મને મારે રસ્તે દોરી જાય નહિ તે એ તરંગ ઉ. પર મારે જીવ શી રીતે ગ્રેટે? સપ્તપર્ણના કુલવાસના તરંગ જે આકળા થઈને સ્નેહને નચાવે તે પહેલાં ગમે એટલું સુખ આપતા હિય, પણ આજે મને બાણની પેઠે કેમ ન વાગે ? ચંદ્રનાં કિરણે જે મદનનાં બાણુ થઈને મારી છાતીમાં ભેંકાય તે મને શી રીતે સુખકર લાગે? ગમે તે કુલમાંથી અમૃત ઝરે, ગમે તે શાન્તિ આ પતે. વરસાદ પડે, ગમે તે સવારમાં ઝાકળ પડે પણ મારે મને તે બીજી વેળાએ સુખ આપે, તે અત્યારે મારા નેહી વિના મને દુઃખ માપતું હતું. ગુરૂજતેના ઉપદેશ અનુસારે મેં મારી કામના સિદ્ધ ·2, ગવલી કરવાને માટે કઠણ તપસ્યા કરવી શરૂ કરી. એ તપસ્યા એકને આઠ આચાન્સ કરવારૂપ હતી. મારાં માબાપે એ વ્રત કરવાની સ મતિ આપી. કારણ કે આવાં વ્રતથી દુભાગ્ય ટળે છે અને સભા ચ વધે છે. મારી મનાકામનાની તે એમને ખબર જ ન હતી, તેથી જેમ જેમ હું સુકાતી ગઈ તેમ તેમ એમને લાગતું ગયું કે એ તે વતને કારણે એનું શરીર સુકાતું જાય છે. મારી કામના સિદ્ધ નથી થતી તેથી આ શરીર સુકાય છે એની એમને શી રીતે ખબર પડે? મારી આંતરિક વેદનામાં મને અકસ્માત એક નવીન વિચાર પ્યુરી આવ્યું અને તે અનુસારે મેં કેટલાંક ચિત્રપટ આલેખ્યાં. મારા પ- છલા અવતારમાં મારા સ્વામી સાથે રહીને મેં જે અનુભવ લીધે હતે, તે પ્રકટ કરવાને વસ્ત્રપટ ઉપર સુંદર પીંછી વડે અનેક ચિત્ર મેં આંક્યાં. અમે એકઠાં નેહે કેમ રહેતાં, કેમ ચરતાં, મારા સહ- ચરને કેમ બાણ વાગ્યું. પાધિએ કેમ એમને અગ્નિસંસ્કાર દીધે, પિતે તેમની પાછળ કેમ સતી થઈ, એ બધા દેખાના મેં ચિત્રો ચીતર્યો વળી ગંગા, ને તેની પાસેનું ભર્યું તળાવ, ને નદીનાં બ- ળવાન મજાં, ને તેના ઉપરનાં સે જળપક્ષીઓ. ને તેમાં જે વળી ખાસ કરીને ચક્રવાકે-એ સેનાં પણ ચિત્રો કયાં. વળી હાથી ને તેની પાછળ પડેલે ધનુર્ધારી પારધિ પણ ચીતર્યો. કમળતળાવ ફુલે ખલેલું અને વિવિધ વાતુનાં ખીલેલાં એ લચકાતાં વિશાળ ઝાડવાળું વન પણ ચીતયું અને એ જુદાં જુદાં ચિત્રની ચિત્રમાળાની સામે કલાકના કલાકે બેસીને મારા હૈયાનો હાર જે ચક્રવાક તેના સામું એકીટશે નિહાળી રહેતી. એવે કાર્તિકી પૂર્ણિમા આવી એ કૌમુદીપ તરીકે મનાય છે. તે પર્વને મેટા આનંદને દિવસ ગણ- વામાં આવે છે. હિંસક ધંધા કરનારાઓનાં હાટ બંધ રહે છે અને કષ્ટ કરીને આજીવિકા કરનારાઓને વિશ્રાંતિ મળે છે. ધર્મનિષ્ઠ ૧ દિવસમાં એક જ વાર અને તે પણ માત્ર લખું સૂકું અન્ન જમવું તેને જૈનધર્મમાં આવ્યા અથવા અચંબિલ વ્રત કહ્યું છે.

·કામના, સાધના અને સિદ્ધિ, મનુષ્ય તપ, જપ, દાન, પુણ્ય આદિ કરીને પોતાના જન્મને સફળ કરવા પ્રયત્ન કરે છે. એ દિવસે મેં પણ મારાં માતાપિતાની સાથે ઉપવાસ કર્યો. સંધ્યાકાળે ચાતુર્માસિક પ્રતિક્રમણ કરીને બધા મા- માઓની સામે જાયેઅજાથે થયેલા અપરાધ માટે મનભાવે ક્ષ- માપ્રાર્થના કરી. સવાર થતાં મેં ઉપવાસનું પારણું કર્યું અને પછી મારી હવેલીની અટારીએ ચઢીને આનંદી નગરીની શોભા નિહાળવા લાગી. કળાકુશળ કારીગરેએ ચીતરેલા થાંભલાઓ વડે હવેલી આ કાશ સુધી ઉંચી શેભી રહી હતી. મુખ્ય દરવાજા ઉપર પાણીએ ભરેલા સેનાના કળશ મુકવામાં આવ્યા હતા, તે જાણે દાનની ઘે- ઘણા કરતા હોય તેવા દેખાતા હતા; એથી લેક જાણી લેતા કે આ હવેલીમાં રહેનાર ગૃહસ્થ પુષ્કળ દાન કરનાર છે અને ખરેખર તે દિવસે અમારે ત્યાં પુષ્કળ જ દાન કરવામાં આવ્યું. સોનું, ચાંદી, ગાય, ન્યા, ભૂમિ, શયન, આસન આદિ જેને જે જોઈતું હતું તેને તે આપવામાં આવ્યું. તેની સાથેનગરમાં જેટલાં જૈન મંદિર) હતાં તે પણ ખુબ શણગારવામાં આવ્યાં અને સુવતી સાધુસંતેને સ્વીકારવા લાયક વસ્ત્ર, પાત્ર, ભજન, શયન આસન આદિ વસ્તુઓનું પણ સંભાવપૂર્વક દાન કરવામાં આવ્યું. મંદિરમાં વિરાજમાન જિ- નેશ્વરદેવની મૂર્તિએ આગળ સેના અને રત્નનાં ભેટશાં મુકાયાં. દાનનું સદા ફળ મળે છે. સારા દાનનું સારૂંને નબળાનું નબળું. જ્ઞાની અને તપસ્વી સાધુઓને દાન દીધાથી હમેશાં સારું ફળ મળે છે. એ વડે આ ભવનાં દુઃખ ટળે છે ને પેલા ભવમાં સારે ઘેર જન્મ મળે છે, જેથી આત્માની ઉન્નતિ કરવાનો અવસર મળી શકે છે. સંત- પુરૂની આ રીતે દાન વિગેરે દ્વારા કરેલી સેવાથી નિર્વાણને માર્ગ સહજે જડી આવે છે. પણ જે રાજાના શત્રુને, ચારને, જુઠ્ઠાને અને વ્યભિચારીને દાન અપાય તે તેનાં ફળ ખોટાં પમાય. આ પ્રકારે દા- નને વિવેક કરી અમે અમારે ઉદાર હૃદયે માત્ર આપણા ધર્મના સા- ધુઓને જ નહિ, પણ બ્રાક્ષ અને શિક્ષક વગેરે બીજા પણ બધાં ·તાવતી. પ્રકારના દાનાથને પુષ્કળ દાન આપ્યાં. ટૂંકમાં કેમુદીપર્વ એ અ- મારે માટે તે પૈસાની કથળી છોડી મુકવાને, દાન આપવાનો અને પવિત્રતા ખિલવવાને મહાન દિવસ હતે. સાંજ થઈ અને મેં નગરની ઉંચીનીચી છબી નિહાળવા માંડી. સૂર્ય ભગવાને પોતાનાં કિરણની જાળ સંકેલી લીધી ને પિતે અદશ્ય થઇ ગયા. તેમની સવારની રાણી પ્ર- ભાતદેવીની સાથે રહી રહીને એ કંટાળી ગયા હતા ને છક્કા પડી ગયા હતા એટલે સાંજની રાણે સંધ્યાદેવી પાસે તેના પતિનગરમાં જઈ રહ્યા. લેક એમ પણ કહે છે કે આકાશના આટલા લાંબા પ્રવાસને લીધે થાક્યાથી રાતોનેરી-કિરણોની-નાળા-પહેરેલા વીરની પેઠે ધ- રતીમાતાને ચરણે લીન થઈ ગયા અને પછી ધારેવાંટી રાત્રિએ સે જીવનને પિતાની અંદર વીંટી લીધાં. હવે, અમારા ઘરના મુખ્ય દરવાજા આગળ જે એક સુંદર આંગણે આવેલું હતું તે અમારી હ- વિલીને અને ખરી રીતે તે આખા રાજમાર્ગને શણગાર ગણાતું. એ માંગણમાં અતિ મૂલ્યવાન તટ્ટીમાં જડીને મેં મારી છબિઓ લે- કેને જોવા માટે મુકી અને એની સંભાળ રાખવાને મારા સુખ- દુઃખની ભાગિયેણુ, મારી ભલી સખી સારસિકાને પાસે ઉભી રાખી, એવી કામનાથી કે પૂર્વજન્મના સ્વામી, જે જરૂર તે વખતે મનુષ્ય જન્મમાં આવ્યા હતા, તેમને ઓળી કઢાય. મારાં ઘરનાં કે બહારનાં માણસમાં, મર્મ જાણી લેવામાં ને પરીક્ષા કરવામાં એના જેવું કઈ ચતુર નહોતું. મેં એને કહી રાખ્યું હતું કેઃ “માણસના અંતરને તેના શબ્દો ઉપરથી અને હાવભાવ ઉપરથી કેમ પારખી કાઢવું એ તું તે સારી રીતે જાણે છે, તેથી મારા જીવનને સુખી કરવાને મારૂં કહેવું સાંભળ: જે મારા તે વખતના સ્વામી આપણનગરમાં જ જમ્યા હશે તે તે બીજા બધા લેકની પેઠે એ પણ ફરવા જરૂર આવશે અને આ ચિત્ર જોશે; એને જોશે ત્યારે અમારે પાછલે ભવ યાદ આવ- છે કારણ કે જે માણસ સુખદુઃખમાં નેહી હોય છે, તેણે ગમે એ ટલે લાંબે વિજોગ સહ્યો હશે તે ય એને એવાં ચિત્ર ઉપર આંખ ·કાનિ, સાધના અને સિદ્ધિ. . પડતાંની સાથે જ બધું યાદ આવે છે અને હૈયામાં છુપાઈ રહેલે ઉભરો આંખમાં તરી આવે છે. અસંસ્કારી માણસની આંખ કઠણ હાથ છે, મિત્રની આંખ ખુલ્લી અને શુદ્ધહેાય છે સાચા માણસની આંખ દ્રઢ હેય છે; બેદરકાર માણસની આંખ ઢીલી હોય છે. દયાળુ માણસ બી- જનું દુઃખ જુએ છે ત્યારે એને દયા ઉપજે છે અને જ્યારે એક- સંગ એના પિતાનાજ જીવનને અનુભવ હોય છે ત્યારે તે એથી યેવ- ધારે એને લાગી આવે છે! ત્યારે તે જાણે એની છાતીમાં બાણવા- ગ્યું હોય એમ એને લાગે છે! વળી લેક કહે છે કે જેને પાછલો ભવ યાદ આવે છે એ ગમે એટલે બળવાન હોય તે ય મૂછ પામે છે. તેથી મારા સ્વામીને પિતાના પાછલા ભવનું શેકભર્યું સ્મરણ આ ચિત્રોથી જાગશે કે તરત જ મૂચ્છ પામશે. પછી જ્યારે એમને ભાન આવશે ત્યારે હદયે અને આંસુભરી આંખે કેણે આ ચિત્રે ચીત એમ અધીરાઈથી પુછવા માંડશે. ત્યારે તારે ખાત્રીથી માનવું કે એ જ મારા ખોવાયલા ને મનુષ્યનિમાં હાલ અવતરેલા સ્વામી છે. તેને મને દેખાવ અને હાવભાવ તું ધ્યાન દઈને નિહાળી લેજે અને એ- મનું નામઠામ જાણું લેજે અને પછી બધી વાત મને સવારમાં કહે- જે. અહા ! એમને ફરીથી મળીને મારું બધું દુઃખ વામીશ અને એ- મને ભેટીને મારો સ્નેહ તાજો કરીશ! પણ અરેરે ! જે એના જડયા તે ! મારે સાધ્વી થઈને નિવાણુને માર્ગે ચાલવા નિકળી પડવું. સ્વા- મી વિના અને છેવટની સીમાએ જલદી પહોંચવાની આશા વિના જીવતર ગાળવું એમાં જ નવા નવા અવતાર ધરવાનું અનંત દુખ છે.” એમ પતિ સાથે ફરી સંગ થાય એ કામનાએ મેં સા- રસિકાને બહુ બહુ સૂચનાઓ આપી ને પછી ચિત્ર સાથે એને વિ- દાય કરી. હવે તો સૂર્ય પૂરેપૂરો આથમી ગયું હતું અને તેને ઢાંકી દેનારી રાત્રિ આવી હતી. આપણા ધર્મના નિયમ પ્રમાણે પર્વને દિ- વસે હમેશના સુવાના ખંડમાં સુવાને બદલે પિષધ લેવાના ખંડમાં જમીન ઉપર જ સૂવું જોઈએ, તે રાત્રે રાત્રિજાગરણ કરવું જોઈએ અને ·6 તરંગવત. પ્રભુનું ધ્યાન ધરવું જોઈએ; એ પ્રમાણે હું પણ પિષધ લેવાના ખંડમાં ગઈ અને મારાં માબાપ સાથે જિનપ્રભુની સ્તુતિ-વંદના કરીને દેવ સિક અને ચાતુર્માસિક પાપમાંથી મુક્ત થવા માટે પ્રતિક્રમણ કર્યું. એ બધું કરી રહ્યા પછી હું રિથભાવે ભેંય ઉપર ઉંધી ગઈ. એ ઉંઘમાં મેં, જાણે હું પર્વત ઉપર ચઢીને ભમતી હોઉં, એવું સ્વપ્ન જોયું. જ્યારે હું જાગી ત્યારે મેં મારા પિતાને પૂછયું કે –આવાં સ્વ- જોયાનું ફળ શું?” ત્યારે મારા પિતાએ ઉત્તર આપે-સ્વમશાસ્ત્ર પ્રમાણે એવું વમ સદભાગ્ય સૂચવે છે. સ્વમવડે માણસને આત્મા સદભાગ્ય કે દુર્ભાગ્ય આનંદ કે શેક, જીવન કે મરણ આગળથી જાણી શકે છે. કાચું માંસ, લેહીભર્યા ઘા, હાથ પગ ભાંગ, વેદનાની ચીસ અને આગને ભ- ડિકે: એવાં એવાં સ્વમ નઠારાં ફળની સૂચના આપે છે; પણ હાથી ઉપર કે બળદ ઉપર કે મહેલ ઉપર કે પર્વત ઉપર કે દૂધાળાં ઝાડ ઉપર ચઢવું એ આવતા ભાગ્યની સૂચના આપે છે અને સ્વમમાં સમુદ્ર કે નદીને જે ઓળંગી જાય છે તેનાં દુઃખ નિશ્ચય ટળે છે. વળી જાતિ ઉપર પણ ઘણો આધાર રાખે છે. કેઈને સ્વપ્નમાં નર- જાતિની કે નારીજાતિની વસ્તુ મળે કે છેવાય તે ધારે લાભ કે હાનિ થાય. ટુંકમાં માણસ જે સારાની આશા રાખે છે કે જે નઠ- રાથી ડરે છે તે સ્વમ ઉપરથી જાણી શકાય છે. તથા સ્વમમાં ળવાનાં ફળ જ્યારે ફળે છે એ સ્વમના સમય ઉપરથી નકકી થાય છે જે સ્વમ સમીસાંજે ઉંઘ આવતાં જ આવે છે તેનું ફળ છ મહિને ફળે, જે મધ્યરાતે આવે છે તેનું ફળ ત્રણ મહિને ફળે, જે બ્રા મુહૂર્ત એટલે કે ગાયે ચરવા નિકળે તે સમયે સ્વમ આવે તે દેઢ મહિને ફળે અને જે સવાર થતાં આવે તે તરત ફળે. છેવટે કહેવાનું એટલું જ કે સારે શરીરે આવેલાં સ્વને જ ભવિષ્ય સૂચવે છે. પણ એથી વિરૂદ્ધનાં સ્વપનું ફળ કંઈ જ નથી. જ્યારે કન્યા પર્વત ઉ પર ચડ્યાનું સ્વપ્ત જુવે ત્યારે ધાર્યું પતિ મળે અને બીજાને એવું 1 | ક ·કામના, સાધના અને સિદ્ધિ સ્વમ આવે તે ધાર્યું ધન મળે. મારી દિકરી ! સાત દિવસની અંદર તારું સદભાગ્ય ખુલશે, મારાં પિતાનાં આ વચનથી મને વિચાર ઉઠયો કે મારા હૈયામાં જેને માટે કામના છે તેના સિવાય બીજા પુરૂષ સાથે મારાથી રહી શકાય નહિ. મારી ગુસ કથા તે મ કાં માબાપથી સંતાડી રાખવાને મેં ઠરાવ કર્યો. તેથી સારસાની વાટ જોતી આખી રાત હું ત્યાં પિષધશાળાના ખંડમાં બેસી રહી અને પછી વિચારમાં ને વિચારમાં જિનપ્રભુનું ધ્યાન ધરતી બિછાનામાંથી ઉઠી ઉભી થઈ અને રાત્રિ પ્રતિક્રમણ કર્યું. સૂદય થયા પછી દાતણ કર્યું ને ત્યાર પછી મારાં માબાપથી છુટી પડીન ધીરે ધીરે ઉપર ચાલી ગઈ. પછી અમારી હવેલીની અગાશી ઉપર હું ચઢી. છેક એની ફરસ ઉપર સુંદર ચિત્રો ચીતર્યા હતાં અને તેમાં મૂલ્યવાન હીરા મેતા જડયાં હતાં. મારું gટી પડે એવું શરીર માત્ર આને લીધે જ ટટાર ચાલી શકતું હતું. એવામાં સૂરજ ઉગ્યા, એનાં કેશકકુલના જેવાં લાલ કિરણે પૃથ્વી ઉપર પથરાઈ રહ્યાં અને પછી દૂર દૂર સુધીની પૃથ્વી કેશર ઉગે રંગાઈ ગઈ. સર્વ જગતને એણે જગાડયું અને રાત્રે બીડાઈ ગયેલાં કમળને ખીલવ્યાં. એવે સાહસિકાએ પણ દેખા દીધી. ઉતાવળે ઉતાવળે એ મારી પાસે આવી અને સ્નેહભરી દૃષ્ટિએ એ મને આવતાની સાથે જ હયા સાથે ચાંપી લીધી. પછી એની એ હું મળ્યાના મને સમાચાર આપ્યા. એના બેલમાં જ કંઈક અનેરી મિઠાશ હતી. એ હાંફતે હાંક્ત કહેવા માંડયું: “બહુ દિવસથી બેવાયલા તારા સ્વામી જાય છે. વાદળાં વિનાની શરદઋતુની શત્રિને ચંદ્ર જાણે પ્રકાશ દેય એવું એમનું મુખ પ્રકાશે છે. બેન, હવે ધીરજ ધર, તારી આશા હવે થોડા જ વખતમાં ફળીભૂત થશે. આ શબ્દો સાંભળ્યા કે તુરત જ હું તે સુખના વરસાદમાં નાઈ ગઈ, મહાન સાતિ- કાને ભેટી પડી. પછી મેં પુછ્યું: “એ વહાલી સખી, મારા સ્વામી- ·** ૪ સગવતી. નું સ્વરૂપ તે અત્યારે ફરી ગયું હશે, તે ય તે એમને શી રીતે ઓળખી કાઢયા ?” ત્યારે એણે ઉત્તર આપે: “પ્રિય સખી, કેવી રીતે તારા સ્વામી જડી આવ્યા તે વિગતવાર કહું, તું સાંભળ. તે ચેકસી રાખવાની જે જે સૂચનાઓ સંધ્યાકાળે આપી હતી તે સાં- ભળી લઈ હું છબિએ લઈ ચાલતી થઈ. હું એ છબિએ ચેતરા ઉપર ગોઠવી રહી તે રામયે, રાત્રિએ ખીલતાં પદ્મને મિત્ર જે ચંદ્ર તે ઉ. પ્રકાશને ફેલાવતે રાત્રિનો પ્રિયજન, કામદેવનો વહાલે, એ ચંદ્ર ધીરે ધીરે ઉપર ચઢવા લાગ્યું. સરોવરના જળ પર જેમ ખીલેલું કમળ તરે તેમ એ આકાશપટમાં ખીલીને તરવા લાગે. તેવે રાજમાર્ગ ઉપર સુંદર ગાડીમાં બેસીને ધને મદમસ્ત નગર- જને જાણે રાજા હોય તેમ ફરવા નિકળ્યા. રાતની શોભા જેવાને આતુર સ્ત્રીઓ ગાડીમાં બેસી નીકળી. પગે ચાલતાં જુવાન પુરૂષ સ્ત્રીઓ સાથે હાથેહાથ મીલાવીને હૈયેહૈયાં મિલાવી આમ તેમ ચાલતાં દેખાયાં. આનંદે ઘેરાયલાં લેકનાં ટોળા સામે આવતાં ટેળામાં મળી જતાં ને પછી પાછાં વળી સાથે ચાલતાં. દુકામાં, ચોમાસામાં પાણીને પ્રવાહ નદીનું રૂપ ધારણ કરીને જેમ સમુદ્ર તરફ વહે છે, એમ રા- જમાર્ગ ઉપર લેકને પ્રવાહ વહેવા માંડશે. જે ઉંચા હતા, તે સહજે જોઈ શકતા, પણ જે નીચા હતા તેમને પગની આંગળીઓનાં ટેરવાં ઉપર ઉંચું થવું પડતું. ઘણ ભીડમાં ભચડાતા અને ખાસ કરીને જાડા તે એથી ચીસ પાડતા. રાત કેમ ચાલી જાય છે એની કેટલાક માણસે પોતાના ફરવા આગળ પરવા કરતા નહેતા, પણ કેટલાક પિતાના ફાનસમાં અર્ધ ઉપર બળી ગએલી દિવેટે તરફ આંખ રાખ્યા કરતા અને રાત જેમ જેમ જતી ગઈ તેમ તેમ લે- કની આંખ ઉઘે ઘેરાતી ગઈ અને તેમની આતુરતા ઓછી થતી ગઈ, તેથી ભીડ પણ ઓછી થતી ગઈ અને આખરે ચેડા જ લેકે છબિ પાસે આવવા લાગ્યા. પણ હું લેક તરફ અને વખત જે- વાને દીવા તરફ જોતી હતી તેવામાં અકસ્માત સરખી વચના પિતાના ·કુપ, કામના સાધના અને સિદ્ધિ. મિત્રનાં ટેળાં વચ્ચે ચાલતે એક યુવાન પુરૂષ ત્યાં આવી પહોંચ્યો : અને ઇખિઓ જેવા લાગે. કાચબાની પગ જેવા એના પગ કમળ હતા, પગની પિંડીઓ ઘાટદાર હતી, એની જાંગો મજબુત હતી, તથા એની છાતી સપાટ વિશાળ અને માંસ ભરી હતી. વળી તેના હાથ. લાંબા સ્થલ અને બલવાન હતા. પિતાના મિત્રોના મુખને કમળફુલેની પેઠે ખીલાવતા અને તેમની વચ્ચે ચાલતે જાણે બીજે ચંદ્ર આવ્યો હોય એમ એ ચંદ્રથી યે વધારે સુંદર શોભતે હતે. એની જુવાનીની સુંદરતા અને મૃદુતા એવી તે ભવ્ય હતી કે જુ- વાન સ્ત્રીઓ અને સ્નેહથી જોઈ રહેતી. ખરેખર એવી તે એકેય સ્ત્રી નહીં હોય કે જેના હૃદયમાં આ પુરૂષ પેશી ન શકે. લેક તેલવા લાગ્યા કે ગમે તે એ દેવલોકને પુરૂષ હવે જોઈએ કે ગમે તે એ પિતે જ એકાદ દેવ હોવો જોઈએ. એ છબિને છેડી વાર જોઈ રહ્યો અને પછી એમાં પ્રગટ થતી ઉત્તમકળાનાં વખાણ કરતા બેલેટ અહીં આ રેતીના બે કિનારા વચ્ચે નીચાણમાં વહેતી ને ભમરા ઉ- ઠાવતાં ભેજવાળી ચંચળ ગંગાને કેવી સુંદર ચીતરી છે! કમળભ- િતળાવવાળું અને વિવિધ ઝાડેથી ઉંચુંનીચું દેખાતું આ વન કેવું સુંદર છે! વળી શરત, શીત, વસંત, ગ્રીષ્મ વગેરે ઋતુઓ વનફળ અને વનકુલ વડે કેવી આબેહુબ બનાવી છે ! અરે, અને આ બે સ્નેહને પાંજરે પુરાયેલાં ચક્રવાક, જીવનના સમસ્ત પ્રવાહમાં કેવાં સુંદર રીતે એક બીજાની સાથે જડાઈ ગયાં છે! અહીં તેઓ પાણી ઉપર સાથે તરે છે, તહીં રેતીના કિનારા ઉપર સાથે આરામ લે છે, પણે આકા- શમાં સાથે ઉડે છે અને વળી પણે કમળકુલની વચ્ચે સાથે જ બેસે છે. સદા અને સર્વત્ર તેઓ એક બીજા સાથે અચળ સ્નેહમાં કેવાં જ- ડાઈ રહ્યાં છે ! ચકલાકની ગરદન ટૂંકી ને સુંદર છે અને એનો રંગ કિંશુક ફુલના જે લાલ ચળકે છે. વળી મૃદુ અને ટુંકી ગરદનવાળી ચકવાથી તેના રંગને લીધે કેરેત કુલના જેવી લાગે છે અને એ ચ- ક્રવાકની પાછળ કેવી ચાલે ચાલી રહી છે ! આ હાથી પણ કે .

·તરગતી, દર ચીતર્યો છે! એ એની નાતના મુખી જેવું લાગે છે અને ઘાડા વનમાં પિતાને માર્ગ કરવાને માટે ઝાડનાં ડાળ તોડી પાડતે ચાલે છે. નદીમાં નાહવાને લેભે હવે તે નીચે ઉતરે છે. હવે અહીં એના ભવ્ય શરીરને લઈને એ પાછો નિકળે છે. ત્યાં તે શિકારી એના ઉપર બાણ તાકે છે. પહોળે પગે ઉભું રહીને એ ધનુષ ઉપર બાણું ચઢા- વીને કાન સુધી ખેંચે છે. પછી બાણ છોડે છે- આ પણ બહુ સુંદર ચીતર્યું છે પણે ડાંગરનાં કણસલાં જેવા કે કમળના તંતુ જેવા રાતાશ રંગે ચળકતે ચકવાક ઉડે છે અને એ બાણ એને વાગે છે. અરે જુઓ, આ ચક્રવાકી સંતાપને લીધે વિલાપ કરે છે, કારણ કે પારધિએ તેનાં પતિનાં જીવન અને સ્નેહને નાશ કર્યો છે. એ પિતાના સ્વામીની પાછળ પડે છે અને અનંત વેદનામાં બળી મરે છે. ખરેખર ! આજ- ના ઉત્સવમાં જે કંઈ જોવા જેવું છે એમાં આ ચિત્ર સાથી સુંદર છે; પણ આચિત્રની બધી હારને અનુક્રમે જેવી જોઈએ' આમ બોલતાંની સાથે જ એ સુંદર પુરૂષ શિંત્રે રામે આશ્ચર્યથી જોઈ રહ્યો હતે એટલામાં બેભાન થઈ ધણી ઉપર ઢળી પડ્યા. વાંસ ઉપર બાંધેલી ધજાની દેરી કપાતાં જેમ ધજા ધબ દઈને જમીન ઉપર પડી જાય એમ એ ઢળી પડે. એના મિત્ર તે ચિત્રો જોવામાં એવા લીન: થઈ ગયા હતા કે એ પડયે એની પણ ખબર એમને તરત તે ન પડી. ખબર પડી કે તરત જ એમણે એને ઉપાડી લીધો અને એને જાણે ચિત્રએ જ બેભાન કર્યો હોય એમ એથી દુર ખુલ્લી હવામાં લઈ ગયા. વખતે એ જ સુંદ૨ પુરૂષરૂપે તારા ચક્રવાક હેય અને છેવટે મારી સખીની કામના સિદ્ધ થાય એ ઉત્કંઠાએ હું પણ પાછળ પાછળ ગઈ. અને ખરેખાત જ્યારે એને ભાન આવ્યું, , ત્યારે રડતી આખે ડુસકાં ખાતો ખાતા એ બોલ્યા–એ મારી વહાલી ! મારા આલિંગનના આનંદ ! તારી કાળી ચકચક્તી આપે લઈને અત્યારે તુ કયાં હશે? એકવાર જ્યારે આપણે ગંગાનાં મોજા ઉપર અફવા જન્મમાં રમતાં હતાં, ત્યારે તું મારા સ્નેહને ખજાને ·s ત્યાર પછી વાત તમને કામના, સાધના અને સિદ્ધિ, છે હતી, પણ અત્યારે તારા વિના હું ગાંડો થઈ ગયો છું. તું સ્નેહની ધજાની પેઠે બધે મારી પાછળ પાછળ આવતી, અને છેવટે મૃત્યુમાં પણુ' તું મારી પાછળ આવી” લાજ છોડીને આંસુ ભરી આંખે એ વિલાપ કરતો હતો અને ઉપરથી નીચે સુધી શોકની મૂર્તિ જે થઈ રહ્યો હતો ત્યારે એના મિત્રે એને ઠપકે આપવા લાગ્યાઃ આમ શેક કર મા, શું તારૂ ભાન ગયું છે?” એણે એમને ખાત્રી આપી કે, મારું ભાન ગયું નથી. ત્યારે વળી એમણે પૂછ્યું- “ ત્યારે તને થયું છે શું ?, એણે એમને ઉત્તર આપ્યો. “ હું એ બધી કહીશ,” પણ તમે છાની રાખજે ! આ ચક્રવાકેની કથા જે અહીં આ અનેક ચિંત્રિમાં ચિતરી છે તે મારા પિતાના પાછલા ભવની કથા છે. એમણે પુછ્યું કે એ શી રીતે હોઈ શકે? અને વળી ચક્તિ થઈને પુછ્યું કે પાછલા ભવની કથા તને યાદ શી રીતે આવી શકે ? ત્યારે તેણે દરેક ચિત્ર કેવી રીતે પિતાના પાછલા ભવ- ની સાથે બંધબેસતું આવે છે એનું ધીરે ધીરે વર્ણન કરી બતાવ્યું અને પછી છેવટે કહ્યું: “પારધિનાં બાણુથી મારો જીવ તે ચાલ્યા ગયે, તેથી મારી પ્રિયા મારી પાછળ કેવી રીતે સતી થઈ ગઈ, એ તે હું આ ચિત્રથી જ જાણી શક્યો. એ જોઈને મારૂં હૈયું બળતી વેદનાએ એવું તે ભરાઈ આવ્યું કે કોણ જાણે કેવી રીતે હું મૂચ્છ પામી ધરણી ઉપર ઢળે. આ ચિત્ર જોઈને મને મારે પાછલે ભવ આબેહુબ યાદ આવ્યું ને તે પ્રમાણે મેં તમને એ ભવની બધી કથા કહી સંભળાવી અને હવે જે નિશ્ચય મારા મનમાં કર્યો છે તે તમને જણાવું છું. એના વિના બીજી કોઈ સ્ત્રીની સાથે હું લગ્ન કરીશ નહિ; તેથી કઈ પણ રીતે જે એની સાથે મારે ભેટે થાય તે તે સ્નેહનો આનંદ મને મળે. તમે ભાઈ ! જાઓ ને તપાસ કરે કે એ ચિત્રોનું તરનાર કોણ છે? નકકી એણે જ એ ચિત્ર તેયાર કરાયેલાં હોવાં જોઈએ. ગમે તે એ ચિત્રે એણે ·• ૨૮ (ગવતી, ચિતર્યા છે કે ગમે તે એણે જાતે કઈ કળાધરને સૂચનાઓ આપી ચીતરાવ્યાં છે, નહિ તે જે હકીકતે હું જાણું છું તે બીજે કઈ ચીતરી શકે નહિ. જે ભવમાં હું ચકવાક થઈને એની સાથે રહ્યો હતો તે એના વિના બીજું કશું જાણું શકે ? એની સૂચના સાંભળીને, સખિ! જે કઈ પશ્ન પુછવા આવે તેને ઉત્તર દેવાને હું તે ઉતાવળી ઉતાવળી ચિત્રે પાસે જઈ ઉભી. તુર રત જ ખેળતાં તે એક જણ આવ્યા ને પુછવા લાગે: આખા નગરને આશ્ચર્યચકિત કરી મેહ્યું છે એવાં આ ચિત્રોનું ચીતરનાર કે?”ઉત્તર આપે: “નગરશેઠની દીકરી તરંગવતીએ એ ચિત્ર ચીતરીને અહીં મુકાવ્યાં છે અને સાચે જ એ ચિત્ર કંઈ કલ્પનાથી ચીતર્યા નથી.” પછી બીજી કેટલીક ચોખવટ મેં કરી એટલે તે તારા સ્વામી પાસે પાછા દેડી ગયે અને ત્યાર પછી શી વાત થાય છે તે સાંભળવા હું પણ તેની પાછળ જ ગઈ. ત્યાં જઈ મને પુછવા આવ- નારે બાલ્યા: “ચિંતા કરીશ ના. મારા મિત્ર પવદેવ! તારી પ્રિયા મળી આવી છે. એ કષભસેન નગરશેઠની દીકરી તરંગવતી છે. એની જ સૂચનાથી એ ચિત્ર મુકયાં છે અને એ કંઈ કલ્પનાથી ચીતરાયાં નથી, પણ એની સખીઓ મારા પ્રશ્નોના ઉત્તર દીધા એ ઉપરથી મારી ખાત્રી થઈ છે કે એ એક સાચા જીવનની કરુણ કથા છે. આ થી તારા પ્રિયનું મુખ પૂરા ખીલેલા કમળની પેઠે મલકાયું. પછી ' એ બેલેટ હવે મને મારા જીવનમાં આનંદ આવશે કારણકે મારી એક વખતની ચક્રવાકી નગરશેઠની દીકરી થઇને અવતરી છે. પણ તરત જ પાછો ચિંતાતુર થઈ બોલવા લાગ્ય: ૫ણ નગરશેઠ પૈસાને જેરે એટલે અભિમાની છે કે એની કન્યાને માટેનાં બધાં માગાં પાછાં વાળ્યાં છે, ત્યારે આપણું ધાર્યું શી રીતે પાર ઉતરશે? એકવાર મારી પ્રિયા જડ્યા પછી જે એને મળી શકું નહિ તે ન જડ્યા કરતાં પણ વિધારે વેદના થશે.” એને એક મિત્ર છે: બસ, તે જડી છે એ ટલે તે હવે કાંઈ વાંધો નથી, જે વરતું વિદ્યમાન છે તે જરૂર 1 ·કામના, સાધના અને સિ. ૩ મળી જ રહેશે, એને રસ્તે થઈ રહેશે. એને હજી પરણાવી નથી એટલે એને માટે નગરશેઠની પાસે માગું કરવાની વ્યવસ્થા કરશું. જે એથી કશું નહિ વળે અને તારી ખુશી હશે તે આપણે એનું હરણ કરી લાવીશું. પણ એણે તે ઉત્તર આપે: “નગરશેઠના ઘરમાં જે કુળા- ચાર પેઢીઓ થયાં ચાલતે આવે છે તે કંઈ પિતાની પુત્રીના સ્નેહને કારણે એ આળંગશે નહિ અને તેથી જે એ પોતાની પુત્રી અને દેશે નહિ તે હું મારા જીવનને અંત આણીશ; કારણ કે તું કહે છે એવું બળાત્કારનું કામ તે મારે કરવું નથી. હવે સ મંડળ પિતાના અને ગ્રેસરને વટ વળી તેની હવેલી તરફ ચાલ્યું અને તેના કુટુંબ વગે- રેનાં નામઠામ જાણી લેવાને માટે હું પણ એમની પાછળ ચાલી જે મકાનમાં એ પિઠ તે એવું તે ઉંચુંને સુંદર છે કે જાણે કે સ્વર્ગ- માંથી ઉપાડી આણને પૃથ્વી ઉપર મુકી દીધેલું દેવવિમાન હોય. મેં એના પિતાનું નામ અને ધંધે વગેરે ચોકસાઈથી પુછી લીધું અને એ બધી હકીક્તોથી જ્યારે મને પૂરે સંતોષ થયે ત્યારે ઉતાવળે પાછી આવતી રહી. એવામાં નક્ષત્ર, ગ્રહો તેમ જ ચંદ્ર પણ એકે- એકે કરી અદશ્ય થઈ ગયા અને કુ-ચુંટી-લીધા તળાવ જેવું - - કાશ કેરૂં થઈ ગયું. ત્યાર પછી સઘળા જીવજંતુનો મિત્ર અને દિવ- સને પ્રભુ જે સૂર્ય તે બંધુજીવ (પેરીઆના) કુલના જે લાલ રંગે ઉગી નીકળે. ચારે દિશાઓ સૂર્યથી નારંગે રંગાઈ ગઈ. તે જ વેળાએ તને બધા સમાચાર આપવાની આતુરતાએ હું તારી પાસે દોડતી આવી. તારે સ્વામી જડયાની જે જે ખરી હકીકત મેં જોઇ જાણી તે બધી મેં તને આ રીતે કહી દીધી છે અને મારા ઉપર જે વિશ્વાસ તે મુક્યો હતો તે આજે સફળ થયે છે; એવી લાગણી અ- ત્યારે હું અનુભવું છું.” (સાધ્વી તરંગવતી પિતાની કથા શેઠાણી પાસે વળી આગળ ચલાવે છે ) મારી સખી પિતાની વાત પુરી ક્તી રહી એટલે હું અધીરી થઈને બેલી: પણ એમના માબાપનાં નામ ને વ્યવસાય ·છે તરંગવતી. તે મને કહે? વળતી સારસિકા બેલી: એને પિતા ધરતી અને સા- ગરના ખજાનાને ધણી છે. ખુદ હિમાલય પણ એના જેટલે અચળ નથી. વળી એણે ધરતીને ધર્મશાળાઓ અને આનંદશાળાઓથી એવી તે શણગારી દીધી છે કે તેનું નામ મોટા વ્યાપારી તરીકે તેમ જ મોટા ધમાત્મા તરીકે પણ ચારે દિશામાં પ્રખ્યાત થઈ ગયું છે. એ શેઠનું નામ ધનદેવ છે. શેઠને આ પુત્ર ઘરડાં અને જુવાન સૈને વહાલે છે અને એનું નામ પદ્યદેવ છે. એ કામદેવ જે સુંદર છે અને વળી પદ્મ-કમળ જે મનહર છે. સખીએ જે બધા સમાચાર આપ્યા તેથી મારા કાનની સ્નેહભરી ઉત્કંઠા તૃપ્ત થઈ. છતાં યે સાર- સિકાની આંખ અને કાનને ધન્યવાદ દેતી હું બોલી: “તું બેન ભાગ્ય શાળી કે તેં મારા સ્વામીનાં દર્શન કર્યા ને એમનાં વેણ કાનોકાન સાં- ભળ્યાં.” પછી મારી પાસેથી એ ચાલી જતી હતી ત્યારે પણ મેં મારા આનંદના આવેગમાં કહ્યું: “મારે શક હવે ટળે છે અને આનંદ ઉભરાય છે, કારણ કે મારા સ્વામી મને આસક્ત છે. પછી મેં નાહી લીધું, પંખીઓને દાણા નાંખ્યા, જિનપ્રભુની પૂજા કરી અને પારણું કરીને ઉપવાસ પૂરો કર્યો. ત્યાર પછી ઉપવાસે અને પારણુએ થયેલા શ્રમથી આરામ લેવાને કાજે શેતરંજી-પાથર્યા અને યવને-ઠંડા થવા. ખંડમાં ગઈ. ત્યાં સ્વામીને મળવાની હજાર આશાએ હું ઘેરાઈ ગઈ અને એમના સ્નેહથી વિખુટી પડી અનેક વિચારેમાં વખત ગાળવા લાગી. એવે સાહસિક પાછી આવી, એને શ્વાસ તે જાણે માતે જ નહેાતે અને આંખમાંથી બાર બાર જેવડાં આંસુ જતાં હતાં. એ બોલી: “સર્વમાન્ય શેઠ ધનદેવ પિતાના મિત્રો અને સબંધીજનેને લઈને (તારા પિતા) નગરશેઠ પાસે આવ્યા અને સ્પષ્ટ શબ્દોમાં એ- મને કહ્યું: “તમારી દીકરી તરંગવતીનું મારા દીકરા પદ્યદેવ માટે માગું કરૂં છું; બેલે, કેટલે આંકડો આપને જોઈશે? પણ નગરશેઠે અસભ્યતાભર્યા આ શબ્દો એમને સંભળાવી દીધા. “જે ઘણું વેપા- ને કારણે હમેશાં પરદેશમાં રહે, કદી ઘેર રહે નહિ અને તેથી કુ 1 ·અહીંતહી રીને દાસીઓની સાથે રમ્યા કરે, એવા માજીસને મારી આવી ન્યા- ને શી રીતે ? એને તે સદા પતિવિરહિણના જેવા વાળ - ખવા પડે અને (બીજી સ્ત્રીઓની પેઠે ) શણગાર સજવાના કદી પ્ર- સંગ જ ન આવે. સ્વામીથી વિખુટી પડેલી એને ભીની અને રાતી આંખ માત્ર કાગળ લખવામાં ને સ્નાન કરવામાં વખત ગાળવું પડે. આમ મારી દીકરીને વેપારીના ઘરમાં પુષ્કળ ધન હોવા છતાં મરતાં સુધી વિધવાની જેવી દશા ભેગવવી પડે, એના કરતાં તે નિધનને આ પવી સારી. પછી ભલેને એવાં નાવણીયાં, શણગાર, સુગંધી પદાર્થો અને એવા સુંદર સંહાએ એને ન મળે. ” સારસિકાએ કહેવા માં- ડયું કે આમ એમણે એ શેઠનું માગું તુચ્છકાર્યું અને ( વાતચિત- માં ) સભ્યતા, મિત્રતા અને માનવૃત્તિ અશક્ય થઈ પડી તેથી તે શકાતુર થઈને ચાલી નિકળ્યા. મારી સખી બે આલા આ સમાચાર શિયાળનો હિમ જેમ કમળના દાંડીને ભાગી નાખે એમ મારા મ- નરંથને મૂળથી ભાગી નાંખે. મારું સર્વ ભાગ્ય ચાલ્યું ગયું, મારૂં - હૈયું એકવાર તે આનંદને બદલે પાછું શેકથી ભરાઈ ગયું અને આ સુભરી આંખેએ મેં મારી રેતી સખીને કહ્યું: “મારો સખા બાબુ વાગ્યે જીવી શકો નહિ, તેથી હું પશુ જીવી શકી નહિ. એ જીવે તે જ મારાથી છવાય. પક્ષીના ભાવમાં પણ હું એની પાછળ મૃત્યુ , પામી ! ત્યારે આજ આ માનવભવમાં એમના વિના-મારા સ્નેહી વિના હું શી રીતે જીવી શકું? જ, સારસિકા! એમને આ પત્ર આપ, અને વળી કહેજે કેઃ થરથરતી આંગળી વડે ભેજપત્ર ઉપર લખેલે આ પત્ર સ્નેહની સુંદર કથા કહેશે. એ છે તે ટુંકે, પણ અંદર હત મહત્વની છે. તમને આપવા એ પત્ર મારી સખી આપે છે. તથા એમના આત્માને આશ્વાસન આપવાને માટે વળી આ . હશબ્દ એમને કહે છે: “તમે સવામીને અનુસરવાને માટે જે ચ- કાકીના ભાવમાં પિતાનું જન સમર્પી દીધું, તે આજે નવે અને તારે નગરશેઠની કથા થઈને એની છે. તમને ધી કાલવાને જ ·જ ૪૨. સંરગવતી. ચિત્રમાળાનું પ્રદર્શન કર્યું હતું. એકવાર તમે એની પાસે આવ્યા કે એની કામના પુરી થઈ. અરે, ગયા ભવમાં ખોવાયેલા અને ફરી પાછા આજે મળી આવેલા પ્રિયતમ! આપણને ગયા ભવમાં એકરૂપ કરનારે નેહસંબંધ હજી ચે કાયમ હોય તે તમારા જીવનને જાળવી રાખે અને તમારી સાથે મારા જીવનને પણ બચાવે!” “વળી અમને એકસૂત્રે બાંધનારે નેહ પરિપૂર્ણતાએ પામે ત્યાં સુધી સે વાત ગુપ્ત. રાખવાની એમને સૂચના આપજે. ”આ અને એવી બહુ બહુ વાતે મેં ભારે હૈયે સારસિકાને કહી ને પછી કાગળ આપીને વિદાય કરી. (અને છેવટે મેં એને સેશન દઈ કહ્યું: '). “ અમે બે સ્નેહસંબધે જોડાઈશું એવા સમાચાર ગમે તે રીતે જરૂર લાવજે. મેં તને કહી ન હોય કે કાગળમાં લખી ન હોય એવી સિ વાત મારા લાભની હિય તે એમને કહેજે.” પછી મારી એ સારી સખી મારા સ્વામી પાસે પત્ર લઈને ગઈ ને સાથે મારા હૃદયને પણ લેતી ગઈ. એની ગેરહાજરીમાં ચિંતાએ કરીને મેં નિશ્ચય કર્યો? (અહીં મૂળ ગ્રંથમાં દર કલેક ૬૭૧ ઉ. થી ૬૭૭ ખુટે છે.) ( સખી પાછી આવી અને મને કહેવા લાગી:-) “સખી, તારી પાસેથી પત્ર લઈને હું નિકળી એટલે નગર વચ્ચે આવેલા રાજમાર્ગ, ઉપરની સુંદર હવેલીઓ પાસે થઈને ચાલી. અનેક ચકલાં વટાવીને હું એક મહેલ પાસે આવી ઉભી. વૈશ્રવણુ( કુબેર )અને લક્ષમી જાણે ત્યાં એકઠાં થયાં હેય એવે એ મહેલ લાગતો હતે. ભારે હૈયે હું દરવાજા પાસે આવી ઉભી. ત્યાં રોકીદાર હતે તેણે અનેક જતી આવતી દાસીઓમાંથી પણ મને ઓળખી કાઢી કે આ કેઈ અજાણ્યું માણસ છે અને મને વાતે વળગાડીને પ્રશ્ન કર્યો કે તું ક્યાંથી આ હું સ્ત્રીઓને વાતે ઉડાવી દેતાં આવડે છે. તેથી મેં જુદું જ કહ્યું, કે “હું અજાણી છું એ તમે સાચે જ પારખી કાઢ્યું છે, પણ મને તમારા મહેલના કુમારે બેલાવી છે.” ચાકીદારે ''આનંદથી) કહ્યું: અહીં થઈ જનારમાવનાર કેઈ મારાથી અજાણ્યું નથી! તે ઉપરથી ·{ દાસીનું પદેવ પાસે જવું. ૪૩ મેં એનાં વખાણ કરી કહ્યું કે જેને ઘેર દરવાજા આગળ તમારા જેવા ચાકીદાર ય છે તે શેઠ સુખી છે. હવે મને શેઠના પુત્રની પાસે લઇ જાઓ.” એણે ઉત્તર વાળ્યો. ૪ બીજાની સ્ત્રીઓ મારા ઉપર એ વિશ્વાસ કરે ત્યારે તે એ કામ હું ખુશીથી કરૂં.” એવું કહીને તેણે એક દાસીને ભલામણ કરી કે “થી ઉપરને મળે કુમાર પાસે આને લઈ જા.” પછી દાસી સાથે હીરામેતીએ જડેલા મહેલના સાથી ઉપરના માળે હું પળવારમાં જઈ ઉભી. ત્યાંથી રાજ- મહેલમાં લાંબે સુધી નજર પહોંચતી હતી. દાસી મને રત્નજડિત આસન ઉપર બેઠેલા જુવાન પુરૂષને દેખાડી ચાલતી થઈ. વિશ્વાસ રાખીને હું કુમારની પાસે ગઈ. પાસે એક ભેળા જે બ્રાહ્મણકુમાર હતે શેઠને દીકરે ઢીંચણ ઉપર મુકીને એક ચિત્ર જેતે હતે. એની આંખમાંથી આંસુ ઝરીને એ ચિત્ર ઉપર પડયું, તે જેમ કે કાગળમાં થયેલી ભૂલ લુછી નાખે એમ એણે લુછી નાખ્યું. આમ એ તને-મળવાની આશાભર્યો અને વળી તારા વિગથી-ચિંતાભ હેચે બેઠે હતે. મેં વિનયથી નમીને હાથ કપાળે અડાડી નમસ્કાર કર્યો અને કહ્યું: ઘણું જ કુમાર !' તે સાંભળી હાથમાં વાંકે દંડ અને લાલચેળ જામા નીચે વ્યાઘચર્મ છે જેની પાસે એ પહેલે મૂર્ણો અને બહુલે બ્રાહ્મણ ચીમડાના * બી જેવા દાંત કાઢી બેલી ઉઠ: “મને બ્રાહ્મણને તે પહેલા નમ- સ્કાર શા માટે ન કર્યા? ને આ શુદ્રને કેમ કર્યા? ” ભયથી મારી ચુડી તે કોડેથી સરી ગઈ, જાણે હું પોતે ભેંય ઉપર પડી ગઈ, અને બોલી: મહારાજ, નમસ્કાર તમને.' હું તરત જ પાછી ઉભી થઈ ગઈ ને બેલીઃ “સાપના જેટલી મને તમારી. બીક લાગે છે. એણે બુમ મારી: “શું? મને તું સાપ કહે છે ?મેં ઉત્તર આપેઃ સાય કહેતી નથી. હવે થયે તેલ?” મને સાપ કહીને હવે ફરી જાય છે? પણુકુળ છું, મારા પિતા હી ;

·M - ૪ સરગવવી. છાગ્ય સંપ્રદાયનું મીઠું ખારૂં ખાઉં છું. હજી તું મને ઓળખતી નથી?” આમ એણે મને અનેક મહેણાં ટુણ સંભળાવ્યાં. શેઠના કુંવરથી આ સાંભળ્યું ગયું નહિ તેથી તેણે એ બ્રાહમજીને ખખડા- જો ને કહ્યું: “અરે પાજી, પારકા ઘરની દાસીને આમ સતાવ ને. તાર ખાલી બડબડાટ બંધ કરી દેતુ માત્ર મૂખે જ છે, બીજું કાંઈ નહિં. શેઠના કુંવરે એને આમ ધમકાવ્યો એટલે પછી માત્ર દૂર રહીને મારી સામે આંખો કાઢવા લાગે ને બીજા એવા એવા ચાળા કરવા લાગે; બીજું એનાથી કશું થઈ શકયું નહિ. પછી એ ચાલતે થયે એટલે રાજી થઈને, પણ જાણે રડવા જેવી થઈ ગઈ હોઉં એમ હું બેલીઃ ધન્ય પ્રભુ ! એ ગયા. શેઠના એ કુંવરે પછી મને પુછયું: “સુંદરી તું કયાંથી આવે છે ? તારે શું જોઈએ છે તે જલદી બેલી દે” “ ત્યારે હું બોલીઃ” હે કુળભૂષણ અવગુ. વિહીન, સદ્ગુણસંપન્ન, સકળહદયમેહન, મારે એક નાને સંદેશે સાંભળે. નગરશેઠ અષભસેનની સ્વર્ગની અપ્સરા, સમાન કન્યા તરંગવતીએ એ સંદેશો મેક છે. તરંગવતીએ પિતાના હૃદયની જે ઈચ્છા પિતાના ચિત્રમાં ચિતરી છે, તે ઈચ્છા સફળ થવાની આશા રાખે છે. પાછલા ભવને (ચિત્રમાં ચીતરેલ) સ્નેહસંબંધ જે હજી ચે રહેવાનું હોય તે એનું જીવન ટકાવવા માટે એને તમારે હાથ આપે. આ સંદેશે મારે તમને આપવાનો છે. સંદેશાનો મર્મ તે ( એના લખેલા ) આ પત્રમાં તમે જોશે.” આ શબ્દો સાંભળી એના મેં ઉપર તે આંસુને પ્રવાહ વહેવા લાગ્યું અને એનું આખું શરીર થરથરવા લાગ્યું. આમ એણે પિતાને સ્નેહ તે દેખાડી આવે, પણ તરત કંઈ ઉત્તર દઈ શક્યો નહિ. કારણ કે ડુસકામાંથી એને સ્વર નિકળી શક્યું નહિ. નિરાશાને દાબી દેવાને જે ચિત્ર એ કર્યું હતું, તે પાછું આંસુથી ફરી પલળી ગયું. કંઈક શાન્ત થઈને એણે પત્ર લીધે અને જેમ જેમ એ પત્ર તે ધીમે ધીમે વાં- ચતે ચાલ્યું તેમ તેમ એની આંખે રમવા લાગી, પત્રને (ચતુર, ·તે વાયએ લખેલે ) ભાવ એ સમજી શકે એટલે એ સારી રીતે શિાંતિ પામ્યું અને પછી દૃઢ, સ્પણ, રણક્ત શબ્દે બેઃ “વિસ્તાર કરવાનું કારણ નથી. મારી શી દશા છે તે ટુંકામાં જ સાંભળ. જે તું આવી ન હત તે હું જીવી શક્ત નહિ. ઠીક પળે તું આવી પહોંચી છે કે હવે મને આશા પડે છે કે પ્રિયાને મળવાને કારણે જીવનમાં રસ આવશે. વળી તારા આવવાથી, કામદેવ પિતાના ખા- શુથી ઉંડા ને ઉંડા ઘા કર્યું જાય છે, તેની સામે રક્ષણ કરવાનું ખળ હું પામ્યું છું, ત્યાર પછી, તારાં ચિત્ર કરીને એને પા- છલે ભવ જે યાદ આવે તેની સે કથા મને કહી બતાવી એને મને જે કહેલી એને રજેરજ મળતી આવી. બાગના તળાવ પાસે કરતાં ચક્રવાકને જોઈને તને તારે પાછલે ભવ જે સાંભરી આવેલ તે ક્યા મેં પણ તેને વિગતવાર કહી સંભળાવી. એણે કહ્યું અરેરે (તારી સખીનાં) ચિત્ર જોઈને ત્યાં ને ત્યાં જ મારા હૈયામાં (વિજેગના ) દુઃખને કંટે ઉંડે સુધી પેશી ગયે. એટલે અમારે સ્નેહ એકવાર ઉડે હવે તેટલે જ ઉડે એ માટે પઠે. ઉત્સવ પુરો થતાં જેમ વાવટે જમીન ઉપર પડી જાય તેમ ઘેર જઈને હું પથારી ઉપર પડે, ચારે બાજુ મારા મિત્રો વિંટાઈ વળ્યા ને એજ સ્થિ- તિમાં બાકીની રાત મેં ગાળી. કિનારા ઉપર આવી પડેલી માછલી જેમ તરફડે તેમ હું સ્નેહદદે પીડા અને અસહાય નિરાશાએ હાંફતે પથારીમાં પડી રહ્યો. હું આંકા સામે તાકી રહેતો, આંખને અણુ- સારે ઉત્તર આપતે, વળી હસતે અને ગાતે અને વળી પાછ રાઈ પડત. મારા મિત્રો મારું સ્નેહદ પારખી ગયા અને એમણે શરમ છેડીને મારી માતાને વાત ઉઘાડી પાડી કહ્યું કે જે તમે તમારા (પુત્ર) પદ્યદેવને માટે નગરશેઠની દીકરી તરગવતીનું માથું નહિ કરે તે એ મરી જશે. મારી માતાએ આ વાત મારા પિતાને કરી, તે તુરત જ નગરશેઠને ત્યાં ગયા, પણ નગરશેઠે એમનું માથું તર- છોડી કાઢ્યું. આથી મારાં માબાપે શાન્ત કરવાને પાથરૂં મને કહ્યું, ·સરગવતી. તું કહે તેની સાથે તેને પરણાવીએ, માત્ર એની વાત છે...” આ વાત સાંભળીને હું એમને પગે પડે. નમ્રતાપૂર્વક હાથ જોડયા અને જમીને કપાળ અડાડયું પછી સભ્યતાપુર્વક બે કે, “જેમ તમે કહેશે એમ કરવા તૈયાર છું, એનામાં એવું શું વધારે છે? આથી મારાં માબાપ શાન્ત થયાં અને એમની ચિન્તા ટળી. પણ મેં તે આપઘાત કરવાને નિશ્ચય કર્યો હતે, કારણ કે મળવાની મારી બધી આશાઓ ભાંગી પડી હતી અને દિવસે મારી પેજનાને અમલ કરતાં વખતે લોક મને અટકાવે એ બીકથી રાતે બધા ઉંઘી જાય ત્યારે આપઘાત કરવાને સંકલ્પ કર્યો. જીવવાની તૃષ્ણાથી છુટે થઈને અને મરવાને માટે તૈયાર થઈને આ બધા સંકલવિકલ્પ કરતે હતે. એવામાં જ તું આ સંદેશ લઈ આવી. એથી મારા હૃદયમાં ઉત્સવ થયો ને મારા જીવનમાં અમૃત રેડાયું. પણ તારી સખીને શિકભર્યો કાગળ વાંચતાં મારી આંખમાંથી આંસુ નિકળી પડશે ને મને બહુ દુઃખ થશે. તારી સખીને મારા તરફથી આટલું કહેજે: “જેને મરતાં તું સતી થઈ અને જેને તે આટલે મૂલે ખરીદી લીધો છે તે તારો દાસ થવાનું સ્વીકારે છે. તારાં ચિત્રથી એને એ વાત સાંભરી આવી છે અને જ્યાં સુધી તું એની થઈ નથી ત્યાં સુધી એ દુખિયે છે. એમ છતાં એ તારા સંબંધની અને સ્નેહપ્રમાણની આશાએ એને આનંદ આનંદ થઈ રહ્યો છે અને એ આશાએ કરીને એ સુખિયે છે. આ સંદેશ આપ્યા પછી પણ એ મહાનુભાવે તારા સ્નેહની આશાઓ ઉપર બહુ નેહવાલે કરીને મને બહાર ઉભી રાખી ને છેવટે–ના છુટકે–રજા આપી. પણ પછી મહેલમાંથી બહાર નિક- ળતાં મને તે જાણે આકાશ પાતાળ એક થઈ ગયાં. ખરેખર, (તારા પિતાને) નગરશેઠને મહેલ બાદ કરતાં (આખા રાજમાર્ગ ઉપર) એ બીજો એકે મહેલ નથી. હજી યે એ ભવ્યતા, એ શેભા, એ આદરમાન મારી આંખ આગળ તરી આવે છે અને તારા પ્રિયની અતુલ સુંદરતા પણ ઝળકી આવે છે. હવે એણે લખી આપેલે ·હુપત્ર.. ત્તર તને આપું, એમાં એણે સ્નેહ અને આશાઓની ધારાઓ પ્રક- ટાવી છે.”(તરંગવતી હવે સાધ્વરૂપે પિતાની કથા આગળ ચ- લાવે છે.) જે પત્ર રૂપે મારા પ્રિય મારી પાસે આવ્યા હતા, તે પત્ર 'લીધે ને તેની ઉપરની મહેરને ઉંડે શ્વાસે ચુંબન કર્યું. હજી તે મારી આંખો એ મહેર ઉપર હતી અને કાનમાં મારી સખીનાં શબ્દ કે ઉતરતા હતા, તે જચંપાની પાંખડીઓ ઉઘડતાં જેમ અંદરથીતંતગણું બહાર નિકળી આવે એમ મારા હૃદયમાં આનંદને કુવારે છુટયે તરત જ મેં મહોર તેડી અને વાંચવાને આતુર થઈ કાગળ ફે. મારા : પિતાના મૃત્યુ સિવાયની બીજી બધી અમારા પાછલા ભવની કથાનું એમણે સંપૂર્ણ અને ચમત્કારિક વર્ણન કર્યું હતું. જ્યાં સુધી અમે સાથે હતાં ત્યાં સુધીનું બરાબર ચેકસ વર્ણન હતું અને મારા મર- {ણની કથા છે એ જાણતા ન હતા. આનંદથી ઉછળતે હૃદયે એમણે મેલેલે એ પત્ર નં વાંચવા માંડે. જે લાગણી મને થઈ હતી એ એમને પણ થઈ હતી અને તે એમણે સુંદર શબ્દોમાં વર્ણવી હતી. વાંચતાં એમને સ્નેહ મને પણ થયું. કાગળમાં આમ હતું: “મારા હૃદયની સ્નેહપાત્રી' તરંગવતી જોગ આ સ્નેહસંદેશ છે. જેનું મુખ કમળસમું છે અને જેનું આખું અગ અનંગને બાણે કરીને આટલી તીવ્ર વેદના સહે છે એવો જુવતીનું મંગળ અને કુ- શળ હે !(વિજોગમાં પણ) આપણને નેહે કરી જેણે બાંધી રાખ્યા છે એવા કામદેવની કૃપાવડે હું કુશળ છું. માત્ર અનંગનું બાણ મને એટયું છે એટલે જ્યાં સુધી તુ મારાથી દૂર છે ત્યાં સુધી મારૂં અંગ ઢીલું ને નબળું પડતું જશે. આ સાજાતાજાના સામાન્ય સમાચાર પછી, કમળપત્રના જેવી સુંદર આંખેવાળી હે પ્રિયે, બીજી, વાત હવે કહ્યું: આપણું એક વખતના સ્નેહાનંદને યાદ કરતાં આજે પણ તારે માટેની કામનામાં હું ડુબી જાઉં છું, મારા મિત્રો અને સંબધીઓની મદદથી હું નગરશેઠનું મન મનાવી લઉં, ત્યાં સુધી તું ધીરજ ધર. પિતાની ઈચ્છા થાય ત્યાં સુધી ધીરજ ધર. ' આ પત્ર *, ·બ સરગવર્તી. વાંચીને મને લાગ્યું કે મારા પ્રિય (જો કે એમણે અમારા અંત . વનનું યથાસ્થિત વર્ણન કર્યું હતું, પણ મને ધીરજ ધરવાનું કહે લું હોવાથી ) સ્નેહમાં ઠંડા પડી ગયા છે. આથી મારા ઉત્સાહ સાથે ઉત્કંઠા પણ ભાગી ગઈ. હું ઢીલી થઈને બેસી ગઈ અને જાંગ ઉપર કિશું ટેકવી તથા હાથ ઉપર મેં ટેવી બાવરાની પેઠે તાકી જઈ રહી. મારી સખી મને સભ્યતાથી સમજાવવા લાગીને દિલાસે આપવા લાગી. એ બેલી: પણ મારી સખી, તારી લાંબા કાળની કામના સફળ થવાના અને તમારે સ્નેહસંબંધ બંધાવાના સમાચાર જે પત્ર આપે છે તે જ પત્રથી તારે શોકજંતુ તારા પ્રિયના વચનામૃતથી મરી જઈ મીઠે થઇ જવો જોઈએ. તેથી નિરાશ થતી ના. થોડા જ સમયમાં તમે એક બીજાને ભેટી શકશો. ” મેં ઉત્તર દીધો: “ સાં- ભળ શાથી એટલી બધી નિરાશ થઈ ગઈ છે. મને લાગે છે કે દૂર રહેવાથી સ્નેહ ઠંડા પડી જાય છે, કારણ કે એથી અમારા સંબંધને આધાર ભવિષ્ય ઉપર લટો રહે છે.” હાથ જોડીને ફરી સખી બેલી: “સખી, તું નક્કી જાણજો કે, વીરપુરૂ પિતાનું સાધ્ય સાધ- વાને કંઈક ચેજના અને વ્યવસ્થા રચે છે. સાચાં સાધનને અભાવે જે- ને તેને ઉપયોગ કરી લે એ સારું નથી. ઉતાવળમાં વગરવિચારે સાચા સાધન વિના કંઈ કામ કેઈ ઉપાડે તે એ સફળ થાય તે ય પરિણામ કડવાં આવે. સારાં સાધનને ઉપગ કર્યા છતાં માણસ ધાર્યું ના ઉતારી શકે, તેય એને દેષ કંઈ કાઢે નહિ. માટે વીરપુ- રૂ, કામના બાણથી ગમે એટલા પીડાય તેપણ કુમાર્ગે જઈને પે- તાના કુળને ડાઘ દઈ બેસે નહિ. ” (૭. પલાયન ) આમ મારી સખી સાથે વાત કરતાં કરતાં પવને ખીલાવનારે જે સૂર્ય તે આથમી ગયો, એનું મને ભાન પણ રહ્યું નહિ. ઉતાવળે ઉતાવળે કે ન હી લીધું ને સખી સાથે કંઈક ખાઈ લીધું. પછી એને લઇને અગાશીમાં ગઈ અને સુંદર માસન ઉપર બેસીને એની ૪ ·પિલાયને.. સાથે મારા પ્રિય વિષેની વાતે મેડા સુધી કરી. જેમ જેમ મોડું થતું હતું તેમ તેમ અંદરની અશાંતિ વધતી જતી હતી અને તે અસહૃા થતી જતી હતી. સ્નેહને બળે હું એટલી બધી પીડાવા લાગી કે મારું જીવન ટકાવી રાખવાને ખાતર મારી સખીને (સા સિકાને) માટે વિનંતી કરવી પડી. (હું બેલી-): “કુમુદને ખીલાવનારે ચંદ્ર જેમ જેમ ઉપર આવે છે તેમ તેમ એ વેશ્યને (શેઠના દીકરાને ) મળવાની મારી ઉત્કંઠા બહુ જ વધતી જાય છે અને જેમ પવનને બળે બસ્તીના મેં આગળનું પાણી ઉડી જાય છે એમ એ ઉત્કંઠાને બળે મારા હૃદયમાંથી તારી મીઠી વાણી પણ ઉડી જાય છે-ટતી નથી. અરે મારે જીવ એમની પાછળ તલસે છે ! અત્યારે જ મને એમને ઘેર લઈ જા ! એકવાર એ મારા પતિ હતા. સ્નેહની વેદી ઉપર હું મારી લાજ હોમી દેઈશ. ” મારી સ- ખીએ મને સમજાવવા કહ્યું: “તારે તારા કુળની લાજ રાખવી જે- ઈએ. આવું કશું સાહસ કરતી ના ! તારે એને કલંક ન લગાડવું જોઈએ. એ તારે થયો છે, તું એની થઈ છે. તારે મુશ્કેલી વહોરી લેવી જોઈએ નહિ. તારાં માબાપ જરૂર તારી વાત માનશે. ” માં- પણે સ્ત્રીઓ ઘણીવાર આવેશથી ખેંચાઈ જઈએ છીએ. મને પણ એમ જ થયું. આવેશને માર્યો મારે સે વિવેક ચાલે ગયે. અને હથી કેવળ બાવરી બની હું બેલી- “માણસે બધાં જોખમ ખે ખે- ડવા તૈયાર થવું જોઈએ. જે માણસ સાહસ ખેડતાં, તેમાં આવી પ- ડનારાં વિદનથી ડરતે નથી તે જગતમાં વિજય પામે છે. એકવાર કામ શરૂ કર્યું કે પછી તે ગમે તેવું આકરૂં હોય તે ય સહેલું થઈ જાય છે. આટલી ઉત્કંઠા પછી જે તું મને મારા પ્રિય પાસે નહિ લેઈ જાય તે સ્નેહને બાણે પીડાઈને તારી નજર આગળ જે મને મરી ગયેલી તું. જેશે. વખત જરા યે ખેતી ના ! મને લઈ જા ! જે મને તારે મરેલી જેવી ના હોય તે આ અપકૃત્ય પણું ! આવા દબાણથી કરીને મારા જીવનને ·પહ લગાવતી. સાથે મારા પ્રિયને મહેલે આવવા કબુલ થઈ. (જેના ઉપર સ્નેહનું બાણ ચઢાવી શકાય એવું ) કામદેવનું ધનુષ-કામને ઉશ્કેરવા-મારે શણગાર મેં આનંદે ઝટપટ સજી લીધે. મારી આંખમાં ભવ્ય તેજ આવ્યું, કારણ કે એની સાથે મારા પ્રિયને ત્યાં જવા મારા પગ ત- લપાપડ થઈ રહ્યા હતા અને હૈયું તે તોફાને ચઢીને કયારનું ય ચાલતું થઈ ગયું હતું. પછી અમે ધ્રુજતે શરીરે એકએકને હાથ ઝાલીને પાછલે બારણે થઈ મારા ભવ્ય મહેલમાંથી બહાર નિકળી ગયાં. (અમારા નગર ) કૌશામ્બીને સ્વર્ગસમી શોભા આપનારે. રાજમા થઈને અમે કુલમાળાના જેવા લાંબા ચટામાં ચાલ્યાં, પણું આ સુંદર દેખાવ ઉપર મારી આંખ ચેટે શી રીતે? કારણ કે મારા વિચાર તે મારા પ્રિયમાં જઈ ચૅટયા હતા ! આજે મારા પ્રિયને જોઈ શકાશે એ જ વિચારે મારા મનમાં ઘોળાતા હતા. એથી મને થાક પણ લાગ્યો નહિ. માણસની ભીડ તે હતી, તે ય અમે ઉતા- વળે પગલે ચાલ્યાં અને અનેક હરકત વેઠીને પણ આખરે અમે સ્નેહમંદિરમાં આવી પહોંચ્યાં. સખીએ મને એ બતાવ્યા, તે વેળાએ એ પિતાના મિત્રોની વચ્ચે દરવાજા ઉપર બેઠા હતા અને વીણવ- ગાડતા હતા. શરિશ્ચંદ્રની પેઠે સૈને પ્રકાશ આપી રહ્યા હતા. વગર હાચાર્યે મેં તે એમને જોયા જ કર્યા, છતાંયે મારી આંખે એ- મને જોઈ ધરાઈ નહિ. વારંવાર એ તે આંસુથી ભરાઈ જતી. મારા ચકવકિના ભવના મારા સ્વામીને જેમ જેમ જેયા કર્યા, તેમ તેમ એમને જોવાની મારી તૃષ્ણ અત્યારે વધતી ગઈ. માત્ર એમની જ નજર અમારા ઉપર પડવાને કારણે આનંદ પામીને અમે ત્યાં પાસે ઉભાં અને છતાં ય પાસે જઈ શકતાં નહોતાં. એવામાં સારે નશીબે એમણે પિતાના મિત્રોને રજા આપી. “ જાઓ હવે, શરદ- રાત્રિમાં જઈ આનદ કરે. હું હવે સુઈ જઈશ.” એ લેક ગયા કે તરત જ એ મારી સખી (જેને એમણે ઓળખી લીધી હતી તે) આ તરફ જોઈ બેલ્યા: “ આવ, જે ચિત્રો નગરશેઠને ઘેર મુક્યાં હતાં ·પ્રિય-મલન. પો તે આપણે જોઈએ.” (આમ એ બોલતા હતા ત્યારે હું મારા શિણગારને અને કપડાંને ઠીકઠાક કર્યા જતી હુંતી ને મારે અભિમાની હદયે, કામદેવને જાણે અવતાર ના હોય એવા મારા પ્રિયને મન- માન્યા જોઈ રહી હતી. સખી સત્યભાવે એમની પાસે ગઈ એટલે એ તુરત જ સભ્યભાવે ઉઠયા ને જે ખંડમાં હું શરમને ગભરટની મારી સંતાઈ ઉભી હતી તે જ ખંડમાં (મારી, સખીના દોરાયાં) આવી ઉભા. પછી એ આનંદભરી આંખેએ સ્નેહસુખ વદને બેલ્યા: તારી સખી, મારા જીવનસરોવરને પિષનારી, મને સુખ આપનારી સહચરી, મારા હૃદયની રાણુ કુશળ તે છે ને? જ્યારથી કામદેવના બાણથી હું ઘવાયે છું ને તેને મળવા ઉત્સુક બન્યો છું ત્યારથી મને કશું ચેન પડતું નથી. “તમે શરદ્ધરાત્રિમાં આનંદ કરે મારે હવે સુઈ જવું છે ” એવું બહાનું કાઢીને મારા મિત્રોને મેં વિદાય કરી દીધા એ તે માત્ર મારી ચાલાકી જ હતી. (સાચી વાત તે એ હતી કે, તેમની સેબતમાંથી છુટા પડી ભારે ફાવે તેમ તમારે મહેલે જવું હતું અને ત્યાં એ ચિત્રો જેવાં હતાં. પણ તને જોતાની સાથે જ મને થયેલા આનંદને લીધે મારા હૃદયને શેકે ઉડી ગયો છે. કહે, મારી પ્રિયા પાસેથી તું શે સંદેશ લઈ આવી છે ? ” ત્યારે મારી સખી બેલી: “કશે સંદેશો લાવી નથી, એ પોતે જ અહીં આવી છે.” વળી એ બોલી: “સખી છે તે બહુચે કુ- શળ, પણ એ એવી તે સ્નેહઘેલી બની ગઈ છે કે તમારે હવે એને હાથ ઝાલવે જે જોઈશે. સમુદ્રની નારી ગંગાજેમ સમુદ્રમાં વહી જાય છે તેમ સ્નેહે કરીને તણાતી તરંગવતી તમારી પાસે દોડી આવી છે.”( આ શબ્દ સાભળીને) મારે તે આખે શરીરે પરસેવાનાં- દુઓ ચમકી ઉઠયાં, મારામાં કશું બળ રહ્યું નહિ. મારી આંખમાં આનંદનાં આંસુ ભરાઈ આવ્યાં. ગભરાતી ને થરથરતી હું સભ્યતાએ મારા પ્રિયને પગે જઈ પડી, પણ તરત જ એમણે પિતાને બળવાન ·પર મકાલી. ને સ્નેહભયે હાથે મને ઉઠાડી ઉભી કરી. એમણે મને બાથમાં ભીડી લીધી. એમની આંખમાં પણ સનેહનાં આંસુ ભરાઈ ગયાં. પછી એ બેલ્યા: “મારા શકને હણનારી મારી સખી, તારું કલ્યાણ હો! એમ બેલતા એ, પૂરા ખીલેલા કમળ જે આનંદભ મુખે, મારી સામે એકીટસે જોઈ રહ્યા. એ મુખ જાણે કમળમાં બેસનારી પણ ક- મળ વિનાની લક્ષ્મી હેય એવું મને જણાયું. શરમની મારી હું તે એમની એમ ઉભી રહી. આનંદનાં મજામાં ડુબતી અને કમળના પાન જેવા મારા કમળ પગ ધરતી ઉપર આમતેમ ફેરવતી હું ત્રાંસી આંખે એમના તરફ જોયા કરતી અને જ્યારે એ મારી આંખ સામે જોતા ત્યારે પાછી નીચું જોઈ જતી. તેમના બધા હાવભાવમાં તેમનું સ્વ- રૂપ એવું તે મેહક અને સુંદર હતું કે મારા મેહને પાર રહ્યો નહિ. મારા હૃદયની ભૂમિ ઉપર એમની દૃષ્ટિને એ સુખભર્યો વ- રસાદ રેલાયે કે મારા આનંદનાં બીજ કુટી નિકળ્યાં. પછી એ બો- ત્યાઃ “મારી કેમલગિઆ સાહસ તું શી રીતે કરી શકી ? તારા પિતાની મરજી સંપાદન કરતા સુધી રાહ જોવાનું મેં તને કહ્યું જ છે. તારે પિતા રાજદરબારને કૃપાપાત્ર છે, મહાજનને અગ્રેસર છે, મિત્રમંડળમાં એમનો ભારવાર આખા નગરમાં સૌથી વધારે છે. એ- મની ઈચ્છાને જે આ તારા આચરણથી આઘાત લાગશે તે એ પિ- તાની ઈચ્છા પ્રમાણે ચલાવવાને બધા ઉપાયે જી શકશે અને ક્રો- ધના માર્યા આખા કુટુંબ ઉપર વેર વાળશે. તેથી તેને વિનંતી કરું છું કે તારી ગેરહાજરી જણાઈ આવે તે પહેલાં તું ઘેર ચાલી જા. સીધે રસ્તે તને પ્રાપ્ત કરવાના હું બધા ઉપાય લઈશ. મારી પ્રિયા! આપણે આપણું મિલન ગમે તેટલું છુપું રાખવાનું કરીએ તોપણ તે તારા પિતાના જાણમાં આવી જશે. કારણ કે ગમે તેટલું ગુઢ કાર્ય પણ સાવધાન મનુષ્ય જાણી શકે છે.” મારા સ્વામી મારી સાથે આ પ્રમાણે વાત કરે છે એ જ વખતે રાજમાર્ગે જતાકે પુરૂષના નીચે પ્રમાણેના ઉગારે સાંભળવામાં આવ્યા. પિતાની મેળે ચાલી આ- ·પલાંને છે વેલી પ્રિયા, વન, અર્થ, રાજ લક્ષ્મી,વષાં સમય, સ્ના અને ચ- તુર સ્નેહીઓના આનંદને ઉપલેગ જે કરી શક્તા નથી તે જાતે. ઘેર ચાલી આવેલી લક્ષ્મીની કિંમત જાણતા નથી. “જીવિતના સ- સ્વસમાન રમ્ય પ્રિયાને પ્રાપ્ત કરીને જે છોડી દે છે તે મનુષ્ય સ- ફળ કામનાવાળો થતા નથી.” એ ઉગારના ભાવાર્થથી પ્રેરાઈને વળી મારા પ્રિયે મને કહ્યું: “ જે આપણે પરદેશમાં ચાલ્યાં જઈએ, તે જ વિદ્ધ ને શંકથી મુક્ત થઈને આનંદે રહી શકીએ.” ત્યારે રડતે હૃદયે ઉત્તર આપેઃ “હા ! મારા પ્રિય, હવે મારાથી ઘેર જવાય એમ નથી, હું તે તમે જ્યાં જશે ત્યાં તમારી પાછળ આવીશ. ” (હું એમના વિચારોને અનુસરી શકુ એટલાં માટે) અનેક તરે.. હથી એમણે મને ઉત્તેજન આપ્યું અને હું પાકા ઠરાવ ઉપર આવી એ- ટલે એ બોલ્યા: “ઠીક ત્યારે, આપણે નાશી જઈએ! હું હવે મુસા- ફરીની તૈયારી કરી લેઉં. ” માર્ગમાં જરૂર પડે એવી ચીજો એકઠી કરવાને એ મહેલની અંદરના ભાગમાં ગયા, એટલે મારા દરદાગીના લેઇ આવવાને મેં મારી સખીને ઘેર મોકલી. એ દેડતી ગઈ; પણ એટલામા તેં મારા પ્રિય હાથમાં કથળી લઈને પાછા આવ્યા અને હેવા લાગ્યા. “ ચાલ મારી પતિની! વહ્યો જાય છે. નગરશેઠ જાણી જાય તે પહેલાં આપણે ખસી જવું જોઈએ.” મેં ગભરાઈને ઉત્તર આપે: “મારા દાગીના લેવા મેં સખીને ઘેર મોકલી છે, એ આવે એની આપણે વાટ જોઈએ.” એમણે ઉત્તર આપે છે અર્થ- શાસ્ત્રમાં લખ્યું છે કે દૂતી એ પરિભવ– તિરસ્કાર કરાવનારી છે, એ કાર્યની સાધક નથી પણ ખરી રીતે બાધક છે. ખરેખરી ગુપ્ત વાત- થી દૂતીને સદા દૂર જ રાખવી જોઈએ. એ જલદી જ ફસાવી દે છે, કારણ કે બેરીએથી કશું છાનું રાખી શકાતું નથી. વળી જે સાથે દરદાગીના લીધા, તે તે એથીયે વધારે ફસાઈ પડવાને ભે. વળી એના આવવાથી આપણને માર્ગ કાપતાં અડચણ પડશે અને આપણી શાતિને ભંગ થશે, માટે એને તે આપણે છેડી દઈએ ! અને હવે ·દ પક લાવતી. વખત છે જે નથી. હીરા, ઝવેરાત અને એવું એવું સે કી મતી મેં લઇ લીધું છે. જેની આપણને જરૂર પડશે તે એનાથી ખ- રીદી લેવાશે. માટે આવ હવે, આપણે ચાલતાં થઈ જઈએ.” એ સાંભળીને હું તેમ કરવા તૈયાર થઈ ને સારસિકાની વાટ જોયા વિના જે અમે તે રસ્તે પડયાં. નગરના દરવાજા સારી રાત ઉઘાડા રહે છે તેથી અમે બહાર નિકળી ગયાં અને જમુનાને કિનારે જઈ પહોંચ્યા. ત્યાં અમે એક મછવો ખોળી કાઢો. એને એક ખીલો સાથે બાંધેલ હતું અને(સુભાગ્યે) એની અંદર પાણી પેસતું નહોતુ અમે એને છેડી લીધે ને બંને જણ ઝટપટ અંદર ચઢી ગયાં. મારા પ્રિયે હાથમાંથી કથળી અંદર મુકી દીધી ને હલેસું માર્યું, ત્યાર પછી નદીમાં રહેતા કાલીયનાગની અને ખુદ નદીની પણ, નમસ્કાર કરીને, સ્તુતિ કરી. પછી સમુદ્રને મળવા જતી નદીમાં અમે અમારી હુંડી હંકારી. પણ અમારા જમણા હાથ તરફ શિયાળવાં રખડતાં હતાં તે અકાળે બેલવા લાગ્યા, પશુઓમાં સૌથી લુચ્ચાં એ શિયાળવાને અવાજ અમને સંભળાવા લાગે. જોરથી વગાડાતા શંખ જે બે- સુરે એમને અવાજ હતું. તરત જ મારા પ્રિયે મછ અટક અને મને કહ્યું:” શુકન મળે ત્યાં સુધી આપણે ઉભાં રહીએ. કારણું કે ડાબી બાજુથી નીકળીને જે શિયાળ જમણી બાજુએ જાય તેમજ પાછળ જાય અથવા પાછળ આવે તે અપશુકન થાય. જીવને કહ્યું જોખમ થવાનું નથી, કશું વિન આવવાનું નથી એવી આપણે ખાતરી કરી લેવી જોઈએ.” એમ બોલ્યા પછી ( અટકાવી રાખેલા મછવા ઉપરના ) મજાના મારાથી ડરીને ફરીથી મચ્છુ નદીમાં હંકારવા માંડે. હલેસાંને જેરે મછ ચાલ્યા ને વળી મજાને પ્રવાહ ખુબ ઉતાવળે ચાલ્યો; અને આમ અમે મછવામાં બેશી ઘણું ઉતાવળે આગળ ચાલ્યાં. દૂરના કિનારા ઉપર નવાં નવાં ઝાડ, દેખાતો ને પાછળ અદશ્ય થઈ જતાં પવનને સુસવાટ અને પંખી એને કિલકિલાટ અત્યારે બંધ થઈ ગયું હતું અને તેથી જમુના છે .

·ઘેલાથને. D શાલિની પ્રતિજ્ઞા પાળતી હોય એવી દેખાતી હતી. તે વખતે મારાં પ્રિયે, ભય ગમે છે અને ચિંતા જેવું કશું નથી, એમ જાણીને હૃદયને આનંદ આપનારી વાત કરવા માંડી. એ બેલ્યાઃ” આટલા લાંબા વિજોગ પછી આપણે પાછાં એક બીજાને આમ ભેટી શક્યા એ આપણું કેવું સદ્ભાગ્ય ! તે આપણે સંજોગ ઇરછ ના હોત, એ ચિત્ર ચીતર્યા ના હેત, તે આપણે એક બીજાને મળી શકયાં ના હેત; કારણ કે પાછલા ભવ પછી ) આપણું રૂપ તે બદર લાઈ ગયાં હતાં. મારી પ્રિયા, (ખરેખર) તે ચિત્રો ચીતરીને મારા પ્રત્યેની મોટામાં મેટી જીવન–સેવા સિદ્ધ કરી છે. આવું આવું મારા કાનને ને હૃદયને સુખ આપનારૂં એ બહુ બેહપા. હું એને કશે ઉત્તર વાળી શકી નહિ. હું તે માત્ર શરમની મારી મેં નીચું રાખીને, ત્રાંસી નજરે એમના તરફ જોઈ જ રહી. ગળ- માંથી અવાજ નિકળે જ નહિ. સ્નેહની આશાઓ સફળ થતી જોઈને નેહભર્યું હૈયું કૂદવા લાગ્યું. (અ) મારા સુખના ભાવ ખુલ્લા કરવાને, મારા પગને અંગુઠા મછવાને પાટીએ ઘસતાં ઘસતી હું બેલી - “આહા પ્રિય! તમે જાણે મારા પ્રભુ છે. તમારી સાથે સુખદુખ ભોગવવાને મારા અંતરની પ્રેરણાથી મેં આપ સાથે પાસા. નાખ્યા છે. મારું ગમે તે કરો માત્ર એટલું માગું છું કે વિષમ સ્થિ- તિમાં આવી પડતાં પણ મને એકલી મુકી જશો ના. ગમે તે થતાં પણ હું તે તમારી સાથે સ્નેહે બંધાઈ રહીશ. જે તમે મને ખાવાનું બંધ કરશે તે મારાથી ભૂખે રહેવાશે, પણ જે મારા હૃદયનું ખા- વાનું બંધ કરી દેશો, તે તમારા વિના મારાથી રહી શકાશે નહિ. માનવહૃદયની ચંચળતા દેખાડનારા મારા આ શબ્દો સાંભળીને એમણે ઉત્તર આપેઃ “અહા મારી વ્હાલી, તું એવી શી ચિંતા કરતી ના. તને એવું કશું નહિ થવા દઉં. આપ હવે શરદઋતુની ઉતાવળી નદીમાં અનુકૂળ પવનને બળે વિના મુશ્કેલીએ આગળ ચાલીએ છીએ અને સુંદર કેદી નગરી પાસે આવતા જઈએ છીએ, પિલા એના ·તરંગવતી. પર સફેદ મહેલે દેખાય, ત્યાં મારા ઈ રહે છે. એમના મહેલમાં - પણને આવકાર મળશે અને સ્વર્ગમાં જેમ અસર તેમ ત્યાં તું ચિં. તામુક્ત થઈ સુખમાં રહી શકશે. તું મારા સુખની વધારનારી છે ને દુ:ખની હરનારી છે. તું મારા જીવનનું સર્વસ્વ છે ને મારા વંશની રાખનારી છે. એવું કહીને અમારા ચકવાના ભવને સંભારતા એમણે મને આલિંગન દીધું. ઉનાળામાં (સૂરજથી) તપેલી ભેયને વરસાદના સ્પર્શથી જેવી આનંદની લાગણી થાય એવી આનંદની લાગણી મેં મારા પ્રિયના ધંથી અનુભવી. ત્યાર પછી ગાધકો જેમ કરે છે એમ, માનવભેગને શિખરે પહોંચાડનાર ગાધર્વ વિવાહે અમે પરસ્પર બંધાયાં. દેવેની પ્રાર્થના કર્યા પછી તરત જ (જેમ વ્યવહારિક લગ્ન પ્રસંગે થાય છે એમ) મારો હાથ ઝાલવાને બદલે મારા સ્વામીએ મારી જુવાનીની કળી ચુંટી લીધી. પરસ્પર ઘવાતા સુધી દાંપત્ય વિલાસને આનંદપભેગ કરી લીધો. એટલીવારમાં અમારા મછવો અમને લઈને ( અમારી ઈચ્છા હતી તે પ્રમાણે, જમુનામાંથી નીકળીને ) ગંગામાં આવી પહોંચે, એકવાર જેમ પૂર્વભવમાં આ નદી ઉપર અમારી ચ ફવાકની જોડી તરતી હતી તેમ આજે સ્નેહી યુગલની જોડી તરવા લાગી. રાત્રિ ચાલી ગઈ. લલાટમાં જેને ચંદ્ર છે, ચંદ્રિકા જેનાં સુંદર સફેદ વસ્ત્ર છે અને તારા જેના ભવ્ય અલંકાર છે એવી એ જુવાન રાત્રિ- નારી સરી ગઈ. પૃથ્વીના જળદર્પણ ઉપર ચંદ્ર હવે તે માત્ર હું સની પેઠે તરવા લાગ્યું. જેને રાત્રિના ચાર પહેરેગીરે અત્યારસુધી પ- કડી રાખ્યું હતું તે હવે ઉપર આખો ને નીચે માત્ર ઝાંખે દેખાવા લાગે. મળસ્કામાં પંખીનાં સો ટેળાં જાગી ઉઠયાં તેમના ગાનથી ને સાદથી જાણે નદી સાથે એ સંબંધ જોડતાં હોય એવું દેખાતું હતું. અંધારાને શત્રુ સૂર્ય, માનવીઓની દિનચર્યાને માટે પ્રકાશ ગગને- દીવા પ્રગટ હોય એમ ઉ. ગંગાના વહેતા પાણું ઉપર કેટલાક સુધી એમ સુખે વહ્યા પછી મારા પ્રિય બેલ્યા ” પ્રિયે નિતંબિનિ! સૂર્ય ઉષે છે એટલે ·હુંટારને હાથે પાછુ. પહ હવે દાતણ કરવાની વેળા થઈ છે, તેથી જમણા હાથ ઉપર શંખલા જેવી સફેદ રેતીથી ચળક્ત જે કાંઠે દેખાય છે ત્યાં આપણે ઉત- રીએ.” ત્યાં આગળ પહોંચીને મછ લાંગર્યો અને નીચે ઉતર્યા. જ્યાં હજી કોઈ માનવીને સંચાર થયે નહોતે એવા રેતીના કાંઠા ઉપર અમે ફરવા લાગ્યાં. પણ સામે દેખાતી સુંદર જગા હજી તે અમે પુરી જોઈ પણ નહતા તેવામાં જ્યાં ભયની શંકા સુદ્ધાં નહિ પડે એવી તે જગામાંથી, એકાએક લૂટારા દેખાયા. કાંઠા ઉપરના ઝાંખરામાંથી એ બહાર નિકળી આવ્યા અને જમરાજાના ભયંકર દુત જેવા દેખાતા એ અમારી તરફ ધસ્યા. ભયથી હું તે ચીસ પાડી ઉઠી ને હવે આ સંકટમાં શું કરીશું?” એમ મારા સ્વા- મીને પૂછવા લાગી. એ બેલ્યા: “ ડરતી ના! અહણ જ તને ખબર પડશે કે મારી લાકડીના ઝપાટાથી એમને કેવા હાંકી કાઠું છું. તને મારી જીવનનૈકા બનાવવાના મનોરથમાં હું એ તે મુગ્ધ થઈ ગયા હતા કે ઘેરથી હથિયાર લેવાનું પણ ભુલી ગયે. સ્નેહનામાનદૈત્સવને માટે બધા પ્રકારના ઝવેરાત માત્ર લીધાં, પણ નેહસાહસને અંગે જે સંકટ રહેલું છે તેને તે વિચારે પણ આ નહિં. છતાં યે તું શાન્તિ રાખ ! બળવાન હશે તે જુદ્ધમાં જીતશે. આ જંગલી ચાર મને ઓળખતા નથી અને એમણે હજી મારે હાથ નથી, એથી જ એ આટલી હિંમત કરી શક્યા છે. એક જણને નીચે પાડી દઈશ અને એનાં હથિયાર લઈ બીજાઓની પાછળ પડીશ. પરિણામ અનિષ્ટ જ આવશે તે તને લુટાતી દેખવા કરતાં મારૂં શૈર્ય સમાપ્ત કરી દેઈશ. કારણ કે તારાં કપડાં ને ઘરેણું કાઢી લેવાને લુટારા તને બાંધે એ તો મારાથી કદી જોયું જાય નહિ, મારે માટે તું પાછલા ભવમાં સતી થઈ હતી અને મારે માટે આ ભવમાં પરદેશમાં નીકળી પડી છે ત્યારે મારામાં જ્યાં સુધી પ્રાણુ છે ત્યાં સુધી તેને બચાવવા માટે મારાથી બને એટલું બળ વાપર્યા વિના શી રીતે રહેવાય? મને જેવા અને લુટારાની સાથે જુલમાં મ ·પ૮ તરંગવતી. ઉતરતાં મને અટકાવ નહિ. હવે તો જીતવું કે મરવું !” આ શબ્દ સાંભળીને હું પ્રિયને પગે પડીને બેલી: “મારા નાથ, મને અનાથ કરીને એકલી મુકી જતા ના. તમારે જુદ્ધે ચડવું જ હોય તે મારે જીવ લેઉં ત્યાં સુધી ઉભા રહે. કારણ કે લુટારાના હાથમાં તમને પડયા મારાથી જેવાશે નહિ. લુટારાને હાથે પડયા છે એવું જોવાને જીવવું એના કરતાં તે આશાભેર મરવું ભલું. અરે મારા પ્રિય આખરે તમે મારા થયા તે ખરા, પણ એટલામાં તે આ ગંગા કાંઠે જ, જાણે માત્ર ચંચળ સવપ્ન જ હોય, એમ તમે ચાલી જવા બેઠા ! આવતા ભવમાં આપણે એક બીજાને મળશું કે નહિ એ તે બીજી વાત છે પણ અત્યારે તે હું જીવું છું ત્યાં સુધી મારી પાસે રહા ! આપણે એક બીજાથી વિખુટાં પડીએ નહિ, બાકી બીજું તા જે થવાનું હોય તે થાય ! કારણકે બીજા બધાને આપણે ભુલાવી શકીશું, પણ આપણાં કર્મના ફળને ભુલાવી શકીશું નહિ.” આ પ્રમાણે કલ્પાત કરીને મેં મારા સ્વામીને જુદ્ધે ચઢતાં વાર્યા. લુટારાઓને મેં, રડી પડી, હાથ જોડી, કાલાવાલે કરીને; કહ્યું: “મરજીમાં આવે એમ મારાં અંગ ઉપરથી ઘરેણું ઉતારી લે પણ અમારા સ્નેહની ખાતર મારા સ્વામીને મારશે નહિ એટલ. માગી લઉં છું. પછી અમને લુટારાએ પકડયાં. એક પાંખ કપાઈ ગઈ છે જેની એવું પંખી જેમ ઉડી શકે નહિ. તેમ અમારાથી પણ નાશી જવાય એમ નહોતું- ડાક લુટારાએ એટલામાં જઈને મછો અને તેમાં મુકેલી) કોથળી પણ કબજે કરી લીધી. બીજા મને દુર લઈ ચાલ્યા તેથી મેં ચીસે પાડવા માંડી. કેટલાકે મારા સ્વામીને પકડયા પણ વાદીના શબ્દથી ઝેરી સાપ જેમ ઠંડે પડી જાય તેમ મારા શબ્દથી એ (યુદ્ધ કરવાની ઈચ્છા છતાં) ઠંડા રહ્યા. અમને બંનેને અને ઝવેરાતની કેથળીને લુટાર ગંગાના રેતીના કિનારા ઉપર લઈ ગયા. મારા શરીર ઉપરથી બધાં ઘરેણું તે ઉતારી લીધાં, પણ અમને બેને જરા ય જુદાં કયાં છતાં વેલીનાં જેમ કુલ ચુંટી લેવાય તેમ મારાં બધાં ઘરેણાં.

·હુરારાની ગુફા ઉતારી લેવાતાં જોઈને મારા સ્વામી રેવા લાગ્યા. હું પણ રેવા લાગી, કારણ કે મારા સ્વામી હટાયેલા ભંડાર જેવા, અથવા તે કમળ જે. માંથી તેડી લીધાં છે એવા સરોવર જેવા દેખાતા હતા. મારી ચીસે બહુ કારમી થતાં, એ ભયંકર લુટારાઓએ મને ધમકાવીને કહ્યું: “ બુમ તારી બંધ કર ! નહિ તો તારા ધpીને મારી નાંખીશું.” એથી હું દબાઈ ગઈ ને મારા સ્વામીને જીવ બચવવાની ચિંતા કરવા લાગી અને માત્ર ધીમે ધીમે છાનાં ડુસકાં ખાવા લાગી. જોકે આંસુ તે મારી છાતી સુધી દદડી પડતાં હતાં, તે ય મારૂ રેવું તે હેઠ આગળ જ અટકી પડતું. અમારા ઝવેરાતની કેથળી લુટારાના સર દારે જોઈ ત્યારે એ મલકાઇને બેડ ડીક શિકાર મળે છે!” એક જણ બેઃ “આ મહેલ આપણે શેધી વળ્યા હતા, તે છે આટલું તે ના મળ્યું હોત.” બીજો બોલ્યો: “ જુગારમાં માણ- સનું ભાગ્ય ગમે એટલું ખુલે અને વર્ષોનાં વર્ષો સુધી રમે તે ય આટલું તે ભેગું ના થાય. આપણી બૈરીઓને આ બધું આપીશું ત્યારે એ શું કહેશે?” આવી વાત કરતા કરતા એ લુટારા (અમને લેઈને) કિનારે છેડી વિધ્યાચળની દક્ષિણ દિશા તરફ ચાલતા થયા પર્વતની ઉંડી સુંદર માં લુટારાઓની ગુફા હતી. ત્યાં અમને બંનેને એક વેલાવડે એકઠા બાંધીને લઈ ગયા. કેટલાક લોક બહાર ઉભા રહીને પાણીની ભિક્ષા માગતા હતા, કારણકે ગુફાની અંદર પાણી ખુબ હતું. ગુફાને દરવાજો બહું મજબુત હતું અને તલ- વારે, ભાલાં અને એવાં બીજાં હથિયારાવાળા લુટારા અંદર જનાર અને અંદરથી નિકળનાર ઉપર સખત ચકી રાખતા હતા. ઢેલ, કર- તાલ, શંખ અને એવાં બીજાં વાદ્યોથી તેમજ ગાન, હાસ્ય, નાચ અને બુમ તથા ચીથી થતા કોલાહલે કરીને આખી ગુફા ગાજી રહી હતી. અંદર પેસતાં જ અનેક વાવટાઉપરથી અમે પારખી લીધું કે આ તે કાળીનું મંદિર છે અને તેના બળિને ઉત્સવ ચાલે છે. દેવીને (નિયમ પ્રમાણે) નમસ્કાર કરવાને માટે અમે જમણી બા- ·{; 6 ભગવતી. જીએ ગયા તે જોય કે ( અમારા માલ ઉપરાંત) બીજો પલું મા બીજા લુટારા લઈ આવ્યા હતા. બંને ટેળીવાળા સાજાતાજા પાછા આવ્યા હતા અને મેટી લુટ લાવી શક્યા હતા તેથી તેઓએ એક બીજાને પ્રણામ કર્યા ને કુશળસમાચાર પુછવા. વેલાવડે એકઠાં બંધા- ચેલાં અને લુટારાની ગુફામાં આવી પડેલાં અમને બેને સો જણ આ શ્ચર્યચકિત નજરે જોવા લાગ્યાં, અને એમાંથી એક જણ બે ઉ ઠ: “નરનારીઓની જે સૃષ્ટિ પહેલાં રચાઈ, તેથી અસંતુષ્ટ થઈ (તેને નાશ કરીને) યમદેવે અને આ જોડું સરક્યું લાગે છે. ચંદે રાતથી ને રાત ચાંદાથી જેમ વધી જાય તેમ આ એક બીજાથી દરતામાં વધી જાય એવાં છે અને એ ગુફામાં જરા આગળ ગયાં અને જાણે ત્યાં સ્વર્ગ અને નરક એકસાથે જ હેય તેમ અંદરના આનંદી વસનારા અને નિરાનંદ કેદીઓને જોયા. દેવેલેકના જેડાં જેવું નરનારીનું જોડું અહીં આણ્યું છે, એવા સમાચાર ફેલાતાં ગુ ફામાંને રસ્તે (અમને જેવાને) ઉત્સુક લેથી ખાસ કરીને બાળકે, વૃદ્ધ અને સ્ત્રીઓથી–ઉભરાઈ ગયે. શોકાતુર સ્થિતિમાં અમને અ- ગળ લેઈ જવામાં આવ્યાં ત્યારે કેદમાં જીવતી રહેલી સ્ત્રીઓ અને માટે વિલાપ કરવા લાગી, જાણે અમે એમનાં જ બાળક હેઈએ. પણ પુરૂષના જેવા હૃદયવાળી લુટારાની એક સ્ત્રીએ મારા સ્વામીને કહ્યું: “તમારું સુંદર મુખ લેઇને મારી પાસે આવે. (અને એમાશકદા- રને એણે કહ્યું:) ચંદ્ર સમાન સુંદર, અને ચંદ્રની પ્રિય સખી નક્ષત્ર રાણું રેહિણના જેવી આ સ્ત્રોને આપણી આ પૃથ્વી ઉપર લેઈ આવ- નાર આ જુવાન પુરૂષને છેડે વખત અહીં ઉભું રાખો, કે જેથી લુટારાની નારીઓ પળવાર એની સુંદરતા નિરખી લે!” એ ચાલતા હતા ત્યારે મેહ પામવાને ટેવાઈ ગએલી સ્ત્રીઓ મોહવશ થઈને તે મને જોઈ રડવા લાગી. આ જોઈને હું તે સંતાપથી, ઈર્ષાથી ને સાથે સાથે કોધથી સળગી ઉઠી. પકડાયેલી સીઓમાંની કેટલીક તે, જાણે એ પિતાને જ પુત્ર હેય એમ, શેફ કરવા લાગી. કેટલીકે ·• ; હારાની ગુફા, એમને કહ્યું: “તારા વગીય સ્વરૂપથી તું અમારૂ ચિત્ત ચોરી લે છે. તારી દષ્ટિને સ્વગીય ઘુંટડે અમને કૃપા કરીને પીવા દે! ” વળી કેટલીક આંખમાં આંસુ લાવીને એમ કહેતી જંઈ કેઃ “તું તારી સ્ત્રી સાથે અહીંથી વહે છુટકારો પામે તો ઠીક !” વળી એક જણ તે એમના સન્દર્યથી છેક આશ્ચર્યમૂઢ બની ગઈ ને કટિમે- ખળાની ઘુઘરીઓ ખખડાવી લાવવાના ઈશારા કરવા લાગી.(મારે માટે પણ તરેહવાર વાતે થવા લાગી.) એક જુવાન નકે કામાતુર થઈને કહ્યું: “ આહ, આ અદભુત નારીસ્વરૂપ!” કેટલાક એકબીજાને આગળી કરી મને બતાવવા લાગ્યા, ને મારા વખાણ કરવા લાગ્યા “એકેએક બાબતમાં એનું સંદર્ય તે જુઓ ! એના વેલી જેવાં સુંદર શરીર ઉપર કળીઓ જેવાં એનાં સ્તન અને ફણગા જેવા એના હાથ કેમ ફુટે છે એ તે જુઓ ! વળી એને જોઈને પૂરે આવેલી નદી સાંભરી આવે છે. એનાં બે સ્તન તે જાણે ચક્રવાકનું જોડું બેઠું છે. એની કટિ- મેખળા તે જાણે હંસની હાર સરખી લાગે છે અને એના નિતંબ તે જાણે પ્રચંડ રેતીનાં કિનારા હોય એવા દેખાય છે. પૂર્ણચંદ્ર (ઉ. દયસમયે) પ્રભાતગે (એટલે કે રાતે રગે રંગાયે હવે એમ એનું સુંદર મુખ રેવાને કારણે કંઈક રાતું થયું છે અને સર્વ હાવભાવે કરીને સુંદર અને મોહક બનતા એના રૂપથી લક્ષ્મીદેવીનું સ્મરણ થાય છે. માત્ર એના હાથમાં કમળ નથી એટલી જ ખામી છે. એના કાન જુઓ કેવા રૂપાળા છે! આ કેવી કાળી છે! દાંત કેવા શ્વેત છે! સ્તન કેવાં ભરાવદાર છે! અંગે કેવી ગેળ છે અને પગકેવા ઘા. ટીલા છે!” બીજા બેએક લુંટારા બેલ્યા: “ઘટતાં ઘરે પહેરાવ્યાં હેય તે તે ખરેખર અસર બની જાય ખુદ થાંભલો હોય તે થ પ એને સ્પર્શ કરે તે અંદરથી જાગી . માટે તપસ્વી છે તે પ પિતાની કેડર તપસ્યાના ફળમાં એની કચ્છના કરે. ખરે હિંદુ પન્ન પિતાની હાર ખે, વડે એને ન ધરાય નહિ પણ પરમારીને દેખી જેઓને કંઈક શરમ આવે છે એવા કેટલાક મને ·૨ તરગતી. , જોઈને સંકોચાયા ને “અાગણે કે “એ તે પરણેલી છે ” એમ કહીને ચાલતા થયા. તે ય અમને બંનેને જોઈને કેટલાક લટાર અનુમાન કરવા લાગ્યા કે “જરૂર આપણે સરદાર આ માણસને મારી નાખશે અને પછી એ સ્ત્રીને પરણશે.” આવી આવી વાતે સે નર- નારીઓ કરવા લાગ્યાં અને મારા સ્વામીનું મરણ તે સિા અને નુમાનવા લાગ્યાંતેથી મારી ચિંતા અસહ્ય થઈ પડી. સામાન્ય રીતે જુવાન પુરૂષે મને અને જુવાન સ્ત્રીઓ મારા સ્વામીને વ- ખાણુતી. બાકીનામાંથી કોઈએ જિજ્ઞાસાથી, કોઈએ નિરાશાથી અને કેઈએ તે કશી પણ લાગણ વિના અમારી વાત કરી. લુટા- રાની આ ગુફાની વસ્તી અમારે માટે આમ ત્રણ પ્રકારે અભિપ્રાય આપ્યા જતી હતી, તે સાંભળતાં સાંભળતાં અમે સરદારને ઘેર આવી પહોંચ્યા. એ ઘર ઉંચુ હતું અને એને કાંટાની વાડ હતી. આમ અહીં ડાળીઓથી બનાવેલા એક ખંડમાં અમને લેઈ ગયા. એ લેકના સરદારનું આ દિવાનખાનું હતું. પ્રસિદ્ધ વીરપુરૂષ હોય એમ એ સરદાર કુંપળે પાથરેલા આસન ઉપર બેઠે હતું, ખીલેલાં કુલના મટા ગોટાથી પિતાને પંખે કરતે હતેએનો એ ગેટ સેના જે ચળક્ત હતું અને એના ઉપરના ભમરા સુંદર ગુંજારવ કરી રહ્યા હતા. જુદ્ધ કરીને જીતી આણેલાં શસ્ત્રાઓ એ સરદારે પિતાના - - રીર ઉપર ધારણ કર્યા હતાં અને અનેક જુદ્ધોમાં અને સંકટમાં સાચા નિવડેલા લુટારાઓ એની ચારે બાજુ ઉભા હતા. જેમ જેમ ને ચારે બાજુએ ચંડાળે વીંટાઇ વળે તેમ એની ચારે બાજુએ એ લાક વીંટાઈ વળેલા હતા. એના પગની પિંડીઓ માંસના લેચાથી ભ રાવદાર હતી, તેની જાંઘ કઠણ અને તેના નિતંબ ભારે હતા. અમે તે મોતની ચિંતાએ થરથરતાં થરથરતાં હાથ જોડીને તેને નમસ્કાર કર્યો. હરણના જેડાને જેમ વાઘ જોવે એમ અમને એ તીણી નજરે જોઈ રહ્યો અને તેથી અમને વળી ચિંતા વધી પડી. પાસે ઉભેલું લ- ટારાનું ટેનું અમારું જુવાનીનું સન્દર્ય ભયંકર, વાંકી દૃષ્ટિએનિહ ·૧ રવીને બળ. ળવા લાગ્યું ને આશ્ચર્યચક્તિ થઈ ગયું. વીરેની, સ્ત્રીઓની અને શા- શામની હત્યા તથા એવાં બીજા પાપકર્મો કરવાથી દયામાયાનાશ પામી ગઈ છે જેના હૃદયમાંથી એવા એ લટારાના ) સદારે, બીલ- કુલ લાગણી વિના અમને નિહાળી લીધાં. પછી પાસે બેઠેલા એક ભ- યંકર લૂટારાને કાનમાં આ પ્રમાણે કહ્યું: “( આપણા મંડળના ) મોટેરાઓએ મળીને દેવીને શરને જે બબિ આપવાને છે, તેને માટે બે આ નરનારી ઠીક પડશે. તેથી કરીને નવમીની રાત્રે આ જોડીને બળિ દેવાશે. એ બેની બરાબર શેકી કરે જેથી એનાશી જાય નહિ.” આ શબ્દો સાંભળીને મારા હૃદયમાં ચિંતા ને મરણની બીક ફરી વળી, પિતા લુટારાએ તે એ આજ્ઞાનમ્રતાએ માથે ચઢાવી અને અમને એના ઘરમાં લઈ ગયે. ચકી રાખવામાં જરા પણ ખામી આવે નહિ એ- ટલા માટે એણે મારા સ્વામીને તાણીને બાંધ્યા. તેમને આપવામાં આ વતી આવી વિટંબણને દુઃખે મારે આત્મા બળી ઉઠ, તેથી ગરૂડ જેના સ્વામીને ઉપાડી ગયો છે એવી સાપણીની પેઠે હું કલ્પાન્ત કે- રવા લાગી. વિખરાઈ ગયેલે વાળ ને આંખમાંથી વહી જતે આંસુએ હું એમને અને એમના બંધને બાઝી પડી. (, પછી મેં લુટારાને ક- હ્યું, “જેમ વનહાથીની સાથે ( એને વળગી પડેલી) હાથણીને બાંધે તેમ આ નરોત્તમ સાથે મને પg ભલે બાંધે, કારણકે એમની પીઠ તરફ બાંધી લીધેલા એમના ઢીંચણ સુધી પહોંચતા હાથ મને આલિંગન રેવાને સર્જાયા છે.”( આમ કઢને) હું એમને છુટા ક- રવા જતી હતી એટલામાં તે એ લુટારાએ મને મારી, ધમકાવી ને • ધક્કો મારી એક કેર ખસેડી મુકી. મારા સ્વામીએ હિંમત રાખીને પિતાના બંપ અત્યાર સુધી સહન કર્યા હતા, પણ મારી આ સ્થિતિ જોઈને એમની હિંમત જતી રહી. રડતા રડતા એ બોલ્યા: “અરેરે, મારે માટે તું આવી કદી ન સાંભળેલી, મરવા કરતાં પણ ભુંડી વેદ- ના સહન કરે છે ! મારા સંબંધીઓને અને મારી જાતને માટે કદી પણ નહોતું લાગ્યું તેવું આજે મારી નવવધુને માટે લાગે છેઆ ·તરંગવતી. સાંભળીને, એ જાણે બળવાન છાતી વાળે હાથી હોય તેમ ધારી એ. મને પેલા લુટારાએ ભેંય સાથે દબાવ્યા, જોકે એમના હાથ તે પીઠ તરફ બાંધેલા જ હતા. આમ એમને સે રીતે હાલતાચાલતા બંધ કરી દીધા. પછી એ નિર્દય લુટારે એક લાકડા ઉપર બેઠે અને ત્યાં કાચું માંસ તથા મદિરા આગવા લાગ્યા. મરશુચિંતાએ મેં મારા સ્વામીને કહ્યું: “અરેરે, આવા દયા વિનાના સ્થાનમાં આપણે મરવું પડશે.” એ પછી એ લુટારાને કહ્યું: “આ( મારા સ્વામી ) શા- ખીના એક વેપારીના એકના એક પુત્ર છે અને હું પિતે ( ત્યાંના જ) નગરશેઠની પુત્રી છું. કહેશે એટલા હીરા, મેતી, સેનું ને ૫- રવાળાં અમે તમને ત્યાંથી અપાવીશું. અમારા પિતા પર કાગળ લઈને કેઈને ત્યાં મેકલે અને એ બધું જ્યારે અહીં આવે ત્યારે અમને છુટાં કરો. ” પણ લુટારાએ તે ઉત્તર વાળ્યો: “ તમને અમારી દેવી કાળી આગળ બળિ દેવાનું સરદારે નક્કી કર્યું છે. જેની કૃપાએ અમારી સે આશા પુરી થાય છે એવી એ માયાને જે માને લે ભેગ અપાય નહિ, તે એ ક્રોધે ભરાય અને અમારે નાશ કરે, તેમજ જે અમને અમારી મહેનતનું ફળ, જુદ્ધમાં વિજય, ધનમાલ ને બધા પ્રકારનાં સુખ અમને આપ્યા જ જાય છે તેની કૃપા અમા- રાથી શી રીતે તરછોડાય ? ” આવું સાંભળીને અને મારા સ્વામીને આમ ભયંકર રીતે બાંધેલા જોઈને હું તે છાતીફટ રડવા લાગી. સ્વા- મને સ્નેહબંધને બંધાયેલી હું છૂટે હેએ વિલાપ કરવા લાગી રણ કે હવે કઈ આશા દેખા નહોતી. મારી આંખોમાંથી એવાં તે અનર્ગળ આંસુ વહી ગાલ ઉપર થઈ છાતી ઉપર વહેવા મંડયાં કે કેદ પકડાયેલી બીજી કેટલીક સ્ત્રીઓને પણ રડવું આવ્યું મેં ક૯પાન્ત કર્યું, માથું કુટયું, માથાના વાળ પખ્યા, ને છાતી કુટી (પળવાર સુ- ખદ સ્વપ્ન આવે તે ય હું તે આમ જ રડું) “ મહારા વહાલા સ્વમમાં હું તમને પામી હતી, જાગે ને હું એકલી જ પાછી ઈ. ચિ મારી વેદનામાં આમ મેં બહુ કલાન્ત કર્યું. કેટલાક લટાર મુક ·* રવીન બળિ. આનદ ઉડાવતા હતા અને વિષ્ણુ ઉપર આમ ગાતા હતા–વારણહારી વાની પરવા કર્યાજ વિના, જીવનમરણને ઓળંગી સાહસ કરીને, ધાર્યું લેવું એ જ વીરનું કામ છે. કારણકે બીજાની પેઠે મોત તે આ વવાનું, ૫ણ વિના સાહસે ધાર્યું મળવાનું નહિ, માટે વેળાસર સા- હસ કરવા દે. જે જિયે છે તે જ સુખે મરે છે, કારણકે વીરપુ- રૂષ જ, ગયેલું સુખ પાછું આવે ત્યાં સુધી, ઉત્સાહને તાજો રાખી શકે છે. સાચે જ, વીર વેદના વેઠતે વેઠતે પણ, વીરતાથી રક્તને ધકેયે જાય તે સુખરૂપી નારીની સાથે આનંદ કરે છે. ત્યાર પછી મારા સ્વામીએ મને કહ્યું: “ શેક કર ના, મારી વહાલી ! પણ હું તને કહું છું તે સાંભળ! આ કેદખાનામાંથી નાશી છુટવું બને શકે એમ નથી જ. વળી માણસે વિના આનાકાનીએ જમદેવની આજ્ઞાને તાબે થવું જોઈએ. એ એકવાર માણસને પકડે એટલે બીજે 'ઉપાય જ નહિ. રાત્રે તારા ને ગ્રહને લઈને ફરનારે આકાશને ચંદ્ર પણ (ક્ષય પામી) દુર્ભાગ્યને તાબે થાય છે. ત્યારે સામાન્ય પ્રા- ણીને તે કેવડે મેટે લે છે ! સ્થળ, કાળ, વસ્તુ ને પ્રકારને અને નુસરી-માણસને એના ક્યાં કર્મનાં ફળ મળે ને તેને અનુસરીને સુ- ખદુ:ખ મળે એ તે અચળ નિયમ જ છે. તેથી મારી પ્રિયા, હિ- મત હારતી ના સમસ્ત પ્રાણું વર્ગમાં એવું કઈ નથી કે જે સુ- ખદુઃખને નકકી કરનારા એ નિયમને ઓળંગી શકે.' આ દિલાસો દેનારા શબ્દોથી મારે શોક કંઈક એ છે થયે. પતિની સાથે બંધા- ધેિલી હરણની પેઠે હું બીજી કેદ થઈ પડેલી સ્ત્રીઓ તરફ જોવા લાગી. મારા વિલાપથી કેટલાકની આંખમાંથી આંસુ વહ્યા જતાં હતાં, અને હવે તે પણ પિતાનાં દુઃખ સંભારી રડવા લાગી. બીજી જે સ્વભાવે જ સહદય હતી એ તે અમારા આવતામાં જ લાગણી થ- વાથી રડી પડી હતી. રેતી આંખે એ પુછવા લાગી. “ તમે કયાંથી આવે છે ? અને તમે આ લારાને અભાગી હાથે કેવી રીતે ૫- હાં… (પાછલા ભવની 1 -2 | અમારા નશીબની છે ·(૨'ગવતી. કથા મેં એમને રડતી આંખે કહી સંભળાવીઃ- હાથી નાહવા આવ્યો અને શિકારીએ એને બદલે મારા ચકવાકને માર્યો, અમે એ ભવમાં કેમ સુખી હતાં, કેમ હું એમની પાછળ સતી થઈ અને અમે બે વત્સનગરમાં માનવભવમાં એવતક કેમ ત્યાં ચિત્રોની સહાયતાથી અમે એકબીજાને શોધી કાઢયાં; કેમ મેં મારા પ્રિયને વિનંતી કરી, પણ એમણે ના પાડી એટલે મેં મારી સખી સારસિકોને મોકલી અને કેમ છેવટે મછવામાં બેશી નાઠાં અને ગંગાને રેતીને કાંઠે - ટારાને હાથે પકડાયાં (એ સૌ કહી સંભળાવ્યું ). (ત્યાં ઉભે હતે) એ લુટારાને આ (બધું સાંભળીને દયા આવી અને મારા પતિના બંધ ઢીલા કરવા એમની પાસે ગયે. પણ પેલી કેદ પકડાયેલી સ્ત્રી- એને તે એણે એવી સખત ધમકાવી કે વાદળાંના કટકાથી ગભ- રાઈને જેમ હરણીઓ નાસે એમ એ છુટી પડીને નાઠી. એ બધી જતી રહી કે તરત જ એણે મારા સ્વામીને છાનુંમાનું કહી દીધું તમારે હવે ડરવાનું કારણ નથી, હું તમને મેતમાંથી ઉગારી લેઈશ. તમારાં જીવન બચાવવાને માટે મારા જીવનને જોખમમાં ના- ખીને પણ ગમે તે પ્રકારે ઉપાય કરીશ. એના મુખની આવી વાણું સાંભળીને અમારી મરણચિંતા એકેવારે ચાલી ગઈ અને (અ. મારા હૃદયમાં ) હર્ષ વ્યાપી રહ્યો. છતાં યે છુટવાની અમારી એ આશા સફળ થાય એટલા માટે અમે ઉપવાસ કરી, “ અમે આજે કેઈપણ પ્રકારને આહાર લેઈશું નહિ' એવા, જિનપ્રભુને સ્મરી, પચ્ચખાણ કર્યા તેથી લુટારાએ જ્યારે અમારી સામે સ્વાદિષ્ટ માં સાહાર આણી મુકયે ને બહુ લાંબો પ્રવાસ કરવાનો હોવાથી એ ખાવાને કહ્યું ત્યારે અમે કહ્યું, કે: “અમે એ ખાતાં નથી, માટે ખાઈશું નહિ. ( ૯. ઘેર આવવું. ), હવે સૂર્યભગવાન આથમતાં તેની પ્રભુતા ને તાપ ચા ગયે પદભ્રષ્ટ શયલા રાજા જેવો એ દેખાયે. વાતાવરણમાંથી પાર નિકળી ·૮ પર આવવું, ગયા પછી ઉગતી વખતે દેખાય છે એ (લાલ) દેખાવા લાગે. દિવસ પરેડ થયાના સમાચાર સે ઝાડ પણ આપવા લાગ્યાં-એ પશુ નમતાં દેખાયાં અને તેમની અંદરના માળામાં પક્ષીઓ આરામ માટે એકઠાં થવા લાગ્યાં. આંખ સામે મરણ દેખીને અમે આટલું બધુ વાં ને કકળ્યાં હતાં ને તેણે કરીને બહુ લાંબે થએલે દહાડે પુરો થયે. પૃથ્વીને આરામ આપતી તથા આકાશને શણગાર સજાવતી - રાત્રિ ભવ્યરૂપે આવી. ચંદ્ર પણ પિતાનો મૃદુ, જુઈનાં કુલ જે • સફેદ પ્રકાશ પાડતે પિતાના કપાળમાં ચાંલ્લો ( સસલાનું ચિન્હ ) કરીને બહાર આવ્યા, એ લુટારાની એ ગુફામાં લાહલ મચી રહ્યો. પીતા ને નાચતા લુટારા તથા કેદીઓ બુમો પાડીને, હશીને, વગાડીને અને ગાઈને શેર કરવા લાગ્યા. જ્યારે એ લેક શાન્ત થઈ ગયા ત્યારે અમારે પહેરેગીરે મારા સ્વામીના બંધ છેડી નાખ્યા ને કહ્યું: “ચાલો, હવે તમને લેઈ જાઉં.' પછી કોઈ જાણે નહિ એવી રીતે અમને એ બહાર લઈ ગયે, અને એક છુપે વનમાર્ગે આગળ ચાલ્યું. એ ત્યાં ઘણું રખડેલ તેથી ત્યાંની સેગલીÉીઓ જાણુ.એ ચારે દિશાએ નજર રાખ્યાં જ કરતે. આ અજાણ્યા પ્રવાસમાં અમને ઘણીવાર થાક પણ ખાવા દેતે. અસ્ત્રશસ્ત્ર એણે સજેલાં હતાં ને કમરે પટ્ટો કર્યો હતે. એવી રીતે એ અમારી સાથે ચાલતે. એકાદ ઝાડમાંથી થોડાક પંખીઓ (અરધી ઉંઘમાંથી જાગીને ઉડી જતાં અને એમની પાંખોને અવાજ, કુદડી ખાઈને પડતાં સુકાં પા- દિડાંના ખખડાટ જે સંભળાતે. વળી રાની ભેંસ, વાઘ, ચિત્તા, અને જરખની બુમ, તેમજ પંખીઓની અનેક પ્રકારની ચીસ સં. ભળાતી. અમે મહાભયમાં પડતું મુક્યું ડંતું તે છતાં ય, અમે કહી શકીએ કે, વનનાં બધાં પ્રાણીઓ ને પશુપંખીઓ સારે નશીબે શા- નિત રાખી રહ્યાં હતાં. છેવટે મેં હાથીઓએ તેડી પાડેલાં ડળ જોય, જેના ઉપરથી ફળફુલ તેડી લીધાં હતાં. આ અને બીજી નીશાનીઓથી જાણી લીધું કે હવે અમે વનને છેડે આવ્યાં છીએ, ત્યારે એ લુટારાએ ·હ તરગાવતી, મમને કહ્યું: “ હવે તમે વનની બહાર આવ્યાં છે કે હવે કઈ લે જેવું નથી. પાસે જ ગામડાં આવે છે. આ મેદાનને રસ્તે તમે ચાલ્યાં જાઓ. હું પણ બીજે રસ્તે ચાલ્યો જાઉં છું. લુટારાની ગુફામાં મારા સરદારના હુકમને અનુસરીને કેદમાં રાખ્યાં ને સંતાપ્યાં તે માટે ક્ષમા કરજે.” મારા સ્વામીએ ઉપકારની લાગણીથી અમારું ભલું કરનાર લુટારાની આંખ સામે જોયું અને શુદ્ધ નમસ્વરે કહ્યું: “અમારે ઈ (સહાયક) સંબંધીઓ પાસે હતા નહિ તેવી વેળાએ, તમને એ હુકમ હતું છતાં, તમે અમારાં જીવન ઉગારી લીધાં છે. કેઈ પણ આધાર કે છત્ર વિનાનાં અને જીવનાશા હારી બેઠેલાં અમને તે એમજ લાગ્યું હતું કે અમે ફાંસીએ ચઢી ગયાં છીએ અને અમારા ગળા ઉપર (તની) દેરી લાગી છે, એ દેરીને તમે વીરતાથી કાપી નાખી છે. વર્લ્સનગરમાં વસતા શેઠ ધનદેવને પુત્ર હું પદ્યદેવ છું, એ વાતની કઈ પણ સાખ પુરશે.” અને વળી એમણે કહ્યું ચાલે ત્યાં અમે તમને સારી પેઠે બદલે આપીશું” લુટારાએ ઉત્તર આપે: “જોઈ લઈશું.' તે ઉપરથી મારા સ્વામીએ ફરી કહ્યું) જ્યારે ત્યાં આવવાનું થાય ત્યારે તમને સમ છે કે, તમે અમને જરૂર મળજે. જેણે જીવ બચાવ્યું હોય તેને તેના જે સરખે બદલે તે કુદી જ આપી શકાય નહિ, પણ તમે અમારા ઉપર કમમાં કમ એટલી તે કૃપા કરશે જ કે જેથી અમે તમારે નેહભર્યો આદર કરી શકી- એણે ઉત્તર આપે: “ તમે મારાથી સંતોષ પામ્યાં છે એ જ મારે તે ઘણું છે.” આટલું બોલ્યા પછી વળી એ બોલ્યો: હવે તમે તમારી મેળે ચાલતાં થાઓ.” એમ કહી એ પર્વતને તે ચા- લતે થયે અને અમે મેદાનમાં રખડવા લાગ્યાં. રસ્તા વિનાના મેદાને નમાં મારાથી ચાલવું મુશ્કેલ થઈ પડયું. અત્યાર સુધી અમે બહુ ક્લાવળે ચાલ્યાં હતાં અને હવે તો ભુખ, તરસ ને થાકથી હું અક લાઈ ગઈ હતી. તેથી કેવળ સુકાઈ ગએલ મહેએ ચાલતાં પગ લથડતા હતા. મારાથી જરા ય ચાલવું અશક્ય થઈ પડયું એટલે મારા સ્વા- એ. મ નમ C ·ધક આધુ મીએ મને પોતાની પીઠ ઉપર ઉંચકી લીધી, પણ એમને શ્રમ પડે એથી તરત જ નીચે ઉતરી પડવા મેં જોર કર્યું, પણ મને શ્રમમાં થી ઉગારી લેવાને માટે એમણે કહ્યું “આપણે છેક ધીરેધીરે જઈશું. જે આ વન ધીરેધીરે આછું થઈ ગયું છે. વળી ગાયોએ કેરઠેર ભેંય ખેદી નાખી છે અને કોઈ કોઈ ઉકરડા પણ દેખાય છે. એ બધાથી સમજાય છે કે કઈ ગામ પાસે જ છે. હવે તેને સારી રીતે વિશ્રામ મળશે.” પળવારમાં મારે જો ટળી ગયો અને ગાયને ગૃહજીવનની માતાઓને-મારી સામે જ જોઈને મને આનંદ થયે. વળી કાનમાં કુલના ગોટા ઘાલેલા ને હાથમાં ઝાડની ડાંખળીઓ ઝાલેલા ગોવાળી- આના છોકરા પણ અમે જોયા. ઉત્કંઠાએ એમણે અમને પુછયું: અરે એતાડે માગે તમે કયાંથી આવે છે?' મારા સ્વામીએ કહ્યું કે “અમે ભુલાં પડ્યાં છીએ, ને પછી પુછયું:' આ દેશનું નામ શું ? અને પાસેના) નગરનું નામ શું ? તમારું ગામ કયું અને અહીંથી એ કેટલે છેટે છે?' એમણે ઉત્તર વાળ્યાઃ “અમારું ગામ ખાયગ છે; અહીં આ વન પુરૂં થઈ રહે છે, એથી બીજું કંઈ વધારે અમે જાણતા નથી.” શેડે આગળ ગયાં ત્યાં તે ખેડેલી ભય આવી અને મારા પ્રિય બલી ઉઠયાઃ “પણે પેલી જુવાન નારીએ ગા- મમાંથી નિકળી વનમાં પાંદડાં વીણવા જાય છે. મારી સુજાનુ પ્રિયા! સફેદ કટિમેખળા નીચે એમની ગેળ રાતાશ પડતી જગ કેવી સું- દર દેખાય છે? આવાં સ્નેહભય વચને બલીને મારા સ્વામીએ મારે કલેશજનક થાક ઉતારવા પ્રયત્ન કર્યો. પછી અમે ગામની જ- રાક એક બાજુએ આવેલા તળાવ ઉપર આવી પહોંચ્યાં, તેના સ્વચ્છ પાણીની અંદર માછલાં હતાં ને ઉપર કમળકુલ હતાં. અમે નિશ્ચિ- તે મને ગામડાના આ તળાવમાંથી કમળે સુવાસિત કંચન જેવું પાણી બે બે પીધું. ત્યાર પછી વળી અમે પાણીની અંદર ઉતર્યા અને ઠંડું પાણુ અમાસ ( ઉપર છાંટયું, પછી થાક તથા ચિં- તાથી મુક્ત થઈને ગામ તરફ ચાલ્યાં. ત્યાં તો અમે સુંદરીઓને ·આવા અનેક દેખાવ જોયા અને જાણ્યા અને આમતેમ જોતાંજ અમે તલગાવતી. ઘડામાં પાણી ભરી જતી જોઈ. એમણે કેડ ઉપર ઘડા લીધા હતા અને બલૈયાંથી શોભતા હાથ (ઘડાને) ગળે વીંટાળી રાખ્યા હતા ત્યારે મારા મનમાં પ્રશ્ન ઉઠઃ આ ઘડાએ એવું તે શું પુણ્ય કર્યું હશે કે એ નવનારીઓની સેડમાં પુરૂ હોય એવા બેઠા છે અને , એમના હાથમાં સુંદર આલિંગન પામ્યા છે?” પણ એ સુંદરીઓ તે એકીટસે આશ્ચદષ્ટિએ અમારી સામે જોઈ રહી. જે ગામમાં અમે આવ્યાં હતાં તેની ચારે બાજુએ કળાવિનાની અને છતાં યે સુંદર વાડ હતી. નારીઓ જાણે પહેરા ઉપર ઉભી હોય એવી એ વાડ દેખાતી હતી, કારણકે નારીઓનાં સ્તન જેવાં તુંબડાં એના ઉપર લટ તાં હતાં. જ્યાં આગળથી ગામની સ્ત્રીઓ અમને જેતી હતી, ત્યાં આગળથી એ વાડ કમનશીબે ભાગેલી હતી, તેથી એ સ્ત્રીઓ આશ્ચ ર્યથી અમારી સુંદરતા જોતાં આંખ પણ ફરકાવતી નહિ અને જે વાની સ્પર્ધામાં અંદરની બાજુએથી વાડ) ઉપર પડતી ને તેને હડસેલતી અને કેલાહલ મચાવતી. આમ (વાડના) ભાગવાથી આ વાજ થતે એટલું જ નહિ, પણ ઉત્સુક્તાએ બહાર આવેલી આ ઘેડ સ્ત્રીઓને જોઈને કેટલાક કુતરા ચમકતા ને ઉંચાં મેં કરીને ભસવા લાગતા. અમને જે સ્ત્રીઓ જતી હતી તેમાંની કેટલીક તે માંદી ને ફિકકી દેખાતી હતી. એમને તાવ આવતું હતું અને (૬ બળી પડી જવાથી) એમનાં બલૈયાં ઢીલાં પડી ગયાં હતાં. એમની પાછલી બાજુએ છે પિશાક પહેરેલી (તંદુરસ્ત તરૂણીએ કેડમાં છોકરાં લઈને પિતાના ઘરમાંથી બહાર નિકળી આવી હતી. આવા ૧ ધીરેધીરે (એ ગામની) શેરીમાં પેઠાં. વનમાં હતાં ત્યારે ગમે તેમ કરીને જીવ બચાવવાની ખાતર અને વનમાંથી નિકળી જવાની ખાતર, પગના ઘાની કે ભૂખની કે તરસની કે થાકની મેં પરવા કરી નહતી, પણ હવે તે બે ટળી ગયું હતું ભવિષ્ય નહીં થઈ ગયું હતું, તેથી ભૂખ તરસ ને થાક ·પર આવવું. st વિના મને વિચાર આવ્યા ને મેં મારા સ્વામીને કહ્યું: “પ્રવાસીને કરવું પડે છે એમ આપણે પણ ખાવાનું માગીએ.” જેમનું સાધન લુટારાએ લુટી લીધું હતું એવા મારા સ્વામી બેલ્યા: “જેમને આ કરું કુળાભિમાન હોય છે તેમને તે ગમે એવા સંકટમાં આવી પડયા છતાં, લેકની પાસે ભીખારીને વેશે જવાનું ભારે પડે છે. ગામના લેક પાસે જઈને ઉભે રહું એ તે મને શરમ ભરેલું નીચું જોવા જેવું લાગે. કારણ કે ( ભીખારીની પેઠે ) આમ ઉભા રહેવું એ તે જેનામાં કાંઈક લાગણું છે એ માણસ, એનું બધું જતું રહ્યું હોય અને વગડામાં દુ:ખે ઘેરાયે હોય તે ય, પસંદ ન જ કરે. જે જીમ દુઃખને સમયે ફરિયાદ કરતાં સંયમમાં રહે એ જીભ ભીખ માગવાનું શી રીતે કબુલ કરે અને છતાં યે, મારી પ્રિયા'એ અભિમાન હવા છતાં યે તાર માટે ગમે તે કરતાં પણ અચકાઈશ નહિ, તેથી આ શે- રીના શશુગારરૂપ આ મંદિરમાં તું ડીવાર થાક ખા; તારે માટે ખાવાનું શી રીતે લાવવું એને હું વિચાર કરું છું.” ચારે બાજુએથી ખુલ્લું અને દરેક ખુણુએ થાંમલાને ટેકે રહેલું એવું એ મંદિર હતું અને ત્યાં પર્વને દિવસે વંઠેલા જુવાનીઆ મેળે ભરતા. આ મકાનના ખંડમાં અમે પેઠાં. એ મુકામ પ્રવાસીઓને ઉતરવા કાઢ હતું. તેમાં ગામ લોકે અને વળી ગામનાં છોકરાં ( રમવા માટે ) એકઠાં થતાં વનમાં બધા પ્રકારનાં બીજ અને પ્રકર્ષ જાળવીને સાચવી રાખનાર ( રાજા દશરથનાં સતીપુત્રવધુ જગત્મસિદ્ધ સીતાજીનું સ્મરણ ક- રીને જમીન ઉપર એક ચકખી ને ડાંગરનાં કશુસલાં જેવી ચળકતી જગાએ બેઠાં. એવામાં તે ખેડખાંપણ વિનાના બાંધાના એક સુંદર જુવાનને ચપળ સિંધી ઘોડા ઉપર બેસીને આવતે અમે જે. એણે બહુ જ નરમ વેળા સુતરેલ કપડાં પહેર્યા હતાં. તેની આગળ સિપા- ઈઓ અને બીજા માણસે ઉતાવળે પગલે ચાલતાં હતાં. હું જરૂર (એની નજરમાં) એક પુરૂની સેબતમાં નગરનારી જેવી દેખાતી હોઇશ ! પણ હું તે શરમાયા વિના અમારા સીતામંદિરના આ ·હરે તરગવતી. થાંભલાને અઢેલીને ઉભી રહી. કુમ્ભાશહસ્તી અશ્વાર અમારા મંદિર રની ડાબી બાજુએ થઈને ચાલે, પણ મારા સ્વામીને દેખતાં જ જ તે એકદમ ઘેડા ઉપરથી છલંગ મારીને ઉતરી પડે. એ મારા સ્વા- મને પગે પડે ને ઉંચે સ્વરે રડી પડીને બેઃ “હું તમારા ઘ- રમાં બહુ દહાડા રહ્યો છું ! મારા સ્વામીએ એને ઓળખે કે - રત જ એને એ આવેગથી ભેટી પડયા ને પુછવા લાગ્યાઃ “તું અહીં કયાંથી? શેઠ કુશળ છે? મારાં બા ને બીજાં સો આપણું સંબધી ને મિત્રે કુશળ છે ? ” મારા સ્વામીની સામે એ જમીન પર નમીને બેઠે અને પિતાના જમણા હાથથી એમને ડાબો હાથ ઝાલી સમાચાર કહેવા લાગ્યુઃ નગરશેઠના ઘરમાં મેટે મળસ્કે ખબર પડી ગઈકે દી- કરી દેખાતી નથી ત્યારે એની સખીએ તમારી પાછલા ભવની બધી કથા કહી સંભળાવી અને તમે કેમ તૈયારી કરીને નાશી ગયાં એ વાત પણ એણે કહી.” પછી તરત જ નગરશેઠ તમારા પિતા પાસે ગયા અને બોલ્યા: “હું કંઈક કઠેર થયે હતે એને માટે કૃપા કરીને મને ક્ષમા આપશે. મારા જમાઇની શોધ કરા ! તરત જ એ ઘેર આવે તે ય એમને (મારાથી ) બીવાનું કારણ નથી. એ બિચારે જુવાન પરદેશમાં અજાણ્યા લેકની વચ્ચે શું કરશે ? ”. ત્યાર પછી એમણે શેઠને તમારા પાછલા ભવની બધી કથા અથથી તે ઇતિ સુધી, જે પ્રમાણે એમણે સખી પાસેથી સાંભળી હતી તે પ્રમાણે, કહી સંભ- ળાવી. તમારી કેમળ હૃદયની માતા તે તમે આમ અકસ્માત અળગા થઈ ગયા તેથી શેકમાં ડુબી ગયા અને એવું છાતી ફાટ રડવા લા- ગ્યાં કે પાસે બેઠેલાને પણ રડવું આવ્યું. આખા વત્સનગરમાં એક મેઢેથી બીજે મેઢે એમ એ જગાએ વાત જણાઈ ગઈ કે શેઠના દી- કરીને તે નગરશેઠની દીકરીને પિતાનાં ( સહ.) જીવનની કથા યાદ આવી છે. હવે શેઠે ને નગરશેઠે તમને ખોળી કાઢવાને ચારે બાજુ અનેક માણુ મિકલ્યાં છે મને પણ સવારમાંજ પ્રણાશક (નામે નગર) તરફ તમારી પુછપરછ કરવા મેત હતા, કારણ કે મારા ·ધશ્રામ. હક પિતા ત્યાં રહે છે, પણ ત્યાં તમારે કશે પત્તો લાગ્યો નહિ છતાં ૨ મેં વિચાર્યું કે જેમની એક્ત નાશ પામી હોય છે, કે જેમને માથે બીજાં સંકટ આવી પડયાં હોય છે, અથવા જેમણે અપરાધ કર્યો હોય છે, કે જે કઠણ જાવિદ્યા શિખ્યા હોય છે તેમને વનવગ- ઢાના પ્રદેશમાં ફરવાનું ગમે છે. તેથી એ એને ઠેકાણે તપાસ કર- વાને નજર રાખવા ગયે હતું અને અંતે અહીં આવી પહોંચ્યો છું: દેવે અહીં મારા શ્રમને બદલે આપે છે. તમારા ઉપર શેઠે અને નગરશેઠે નિજહાથે લખેલા આ કાગળો આપ્યા છે. ” તરત જ માથું નમાવીને મારા સ્વામીએ પત્ર લીધા અને પિતાના મિત્રને જણા- વ્યું કે “એ થાક ખાવાને ત્યાં બેઠી છે.' કાગળે ઉઘાડીને (પતે પ્રથમ વાંચીને) ધીરે ધીરે વાંચવા લાગ્યા, રખેને એમાં લખેલું કંઈ છાનું ઉતાવળે વાંચી ના નંખાય. કાગળની બધી મતલબ જાણું લીધા પછી, એમણે એ કાગળ મોટેથી વાંચી સંભળાવ્યા એટલે હું પણ એથી વાકેફગાર થઈ. કાગળ સાંભળ્યા તે પમાણે તે જરા યે કોધ વિના એ લખાયા હતા અને પુષ્કળ વાત્સલ્યભાવ એમાં થતા વ્યા હતા, વારંવાર લખ્યું હતું કે ઘેર આ!” આથી મારી ચિંતા તે એકેયારે વેગળી થઈ ગઈ અને મારા હૈયામાં આનંદઆનંદ વ્યાપી રહ્યો. એટલામાં કુભાષહસ્તીની આંખે મારા સ્વામીના હાથ ઉપર પડી. એમના એ હાથને (લુટારાની ગુફામાં) બહુ સખત બંધને બાંધ્યાથી સેરાયા હતા ને તેથી જુદી જ જાતના દેખાતા હતા, વળી સુજી પણ ગયા હતા. તેથી એણે કહ્યું: “ રણક્ષેત્રમાં ઉતરેલા જોદ્ધા- ના જેવા તમારા હાથ હાથીની સૂંઢ સમાન બળવાન છે અને સાથે સાથે અનેક ઘાથી જુદા જ પ્રકારના ને સુજેલા દેખાય છે એવું જે મેં સાંભ- લેવું તે વાત ત્યારે ખરી કે? “ તરત જ, અમે કેવાં કેવાં ભયંકર દુઃખ (લુટારાની ગુફામાં) વેઠયાં હતાં એ એને કહી બતાવ્યું. પછી ગા- મમાં સાથી સારે ઘેર એ અમને, આરામ થાય એટલા માટે લઈ ગયે. એ ઘર બ્રાહળતું હતું. બ્રાહ્મણ અમારી સાથે સંબંધ રાખી શકે ·(ગવતી. એવી સ્થિતિના અમે હેવાથી એ બ્રાહ્મણકુટુંબમાં ( બ્રાહ્મણ સરખે આદર પામ્યાં, પાણીના કરવા વાપરી શક્યાં વળી હાથ છે- વાને ચોકખું પાણી મળ્યું અને પછી તરત જ સ્વાદિષ્ટ ભજન અને મને જમાડયાં અમે ઉપકાર માન્યું કે અમને આવી પ્રભુની પ્રસાદી મળી. અમે હાથ મેં જોઈને અમારા પગના ઘામાં ગરમ ઘી મુકયું, અને ત્યાર પછી એ કુટુંબમાંથી વિદાય લઈ નિકળ્યાં. જામફરી અમે હતાં એવાં થઈ ગયાં ને હવે બંને જણું ઘોડા ઉપર ચઢયાં. કુહમા- હસ્તી અને તેના સિપાઈઓ તથા માણસને લઈને ઘર તરફ અમે ચાલ્યાં. પહેલાં તે અમે પ્રણુંશક નગર ભણી ચાલ્યાં. એ નગર એવું તે સુંદર છે કે એને આખા પ્રદેશનું મોતી અને ભાગ્યદેવીનું સ્થાન કહેવું જોઈએ. પિતાની સખીને ઉતાવળી ઉતાવળી મળવા જતી ને નીચાણના પ્રદેશમાં બે કાંઠે વહેતી, ને પીવા જેવા સ્વચ્છ પાણી- વાળી તમસા નદી અમે મછવામાં બેશી ઓળંગી ગયાં એટલે અમે પ્રણાશક નગરથી શોભી રહેલા એ બે નદીઓના સંગમસ્થાનમાં તે ને તેજ દિવસે આવી ઉભાં, અને કુમાષહસ્તીએ (ઉતાવળે) ગે- ઠવણ કરી દીધા પ્રમાણે ધોરીમાગે થઈને મહા આનંદે અમારા કુ. ળમિત્રના સંબધીને ઘેર આવી ઉતર્યા. ત્યાં અમારે સ્નાનથી, ભેજ- નથી અને તેલમર્દનથી સારી રીતે સત્કાર થયે અને ત્યાર પછી વળી રાત્રે સુંદર નિદ્રાને લાહ મળે. બીજે દિવસે સવારમાં ઉડીને દા- તણપાણું કર્યું, નાહ્યાં, દેવની ઉપાસના કરી ને પછી થાક, ભય અને ભૂખથી મુક્ત થઈને વળી પાછાં પથારીમાં સુતાં. તે દરમિયાન કુમા- વહસ્તીએ અમે ઘર તરફ આવીએ છીએ એવા સમાચાર આપવા, કેશામ્બીમાં અમારાં માબાપ ઉપર કાગળ લખી નાખ્યા. જેટલા દિન વસ અમે ત્યાં રહ્યા તેટલા દિવસમાં ખાનપાન વગેરે સર્વ પ્રકારની અમને જોઈતી સામગ્રીથી અમારા દુઃખની નિશાની સુદ્ધા ભુંસી નાં ખવા એ લેકેએ પ્રયત્ન કર્યા. થોડા દિવસ પછી જ્યારે અમે પૂરે- પણ સાજા થયા ત્યારે કૈશામ્બી તરફ અમે જવાની ઈચ્છા દેખાડી ·છે થાસાલિક તી. પ્રવાસની સે તૈયારીઓ થઈ. સ્ત્રીઓએ બહુયે ના પાડી, તે ય ઘરનાં બાળકને મેં એક હજાર કાલીપણની બક્ષીસ કરી, જેમાંથી અમારે માટે થયેલું લગભગ બધું ખર્ચ વળી જાય, મારા સવામી એટલી બક્ષીસ આપતાં શરમાતા હતા, કારણ કે એવા ને હભર્યા આદરની એવી કિંમત એમને બહુ ઓછી લાગતી અને એવી વાત કરતાં એમને સંકેચ થતું. એ સ્નેહઘરની સે સ્ત્રીઓને મેં અને સા પુરૂને મારા સ્વામીએ મળી લીધું. પ્રવાસમાં જરૂર પડે એવી સૌ ચીજોને ઓષધ સુદ્ધાં અમે સાથે લઈ લીધાં, જેથી માર્ગમાં કશી અડચણ પડે નહિ. ત્યાર પછી મારા સ્વામી સુંદર ઘેડે ચડ્યા, તે ઘોડો મારા રથની પાછળ ચાલતું હતું. શેઠે અને નગરશેઠે મે- કલેલા ચાકરે જ માત્ર નહિ પણ (અમારે ગૃહમિત્ર) કુમાષહસ્તી અને તેનાં માણસે પણ ચારે બાજુ વટાઈ વળીને ચાલતાં. તે ઉપ- પાંત ધાડ પડેલી ત્યારે પિતાની શુરવીરતા અનેકવાર દેખાડેલી એવા માણસોને હથિયારબંધ કરીને અમારે રખવાળે મોકલ્યાં હતાં. આમ અમે ચટામાં થઈને પ્રણાશક નગરમાંથી નિકળ્યાં ત્યારે અમારા ભપ- કાથી સો વસ્તી આશ્ચર્યમૂઢ થઈને જોઈ રહી. અર્થાત અમારા મિત્રને અડધે અને અમારે પિતાને અડધે એમ બેવડા કઠલે લઈને, કેઈથી ન ઉતરે એવા ભપકાથી, અને એમની નજર) બહાર અમે નિકળી ગયાં ત્યાં સુધી રાજમાર્ગને રસ્તે જતાં હજારો લોક અમારી ઉપર તા- કીને જોઈ રહ્યા. હવે મારા સ્વામીએ ગાડીવાનને કહીને મારે રથ ઉભે રખા- બે અને પોતે મારી પાસે અંદર આવ્યા ત્યારપછી વળી પાછો સાથ ચાલ્યો. (માર્ગમાં) પછી ઉંચી ડાંગરના ખેતર, વિસામાન - તરા તથા પરબે જોતા ધીરેધીરે અમે વાસાલિક નામે ગામ આવી પહોંચ્યા ત્યાં પર્વતના ( લીલેરીથી ઢંકાયેલા) શિખર જેવું એક પ્રાચીન વડનું ઝાડ જોઈ અમને આનંદ થયે. કોઈપણ પ્રવાસીને આનંદ આપે એવું એ મને હર ઝાડ હતું. ખુબ પાંદડાવાળી એની ઘટામાં ·* . તરોવતી, 'પંખીઓના ટેળે ટોળાં એના ઉપર બેઠાં હતાં. અમારો ગૃહમિત્ર એ જોઈને બોલ્યા: “આપણુ ધર્મના પ્રવર્તક વર્ધમાન સ્વામી સંસારને ત્યાગ કરીને જ્ઞાન પામ્યા તે પૂર્વે અહીં એમણે વાસ કર્યો હતે અને તેથી આ જગ્યાનું નામ વાસાલિક પડયું પરિણામે એ જિને- શ્વર ભગવાનના સ્મરણમાં હજરે દેવ, કિન્નર ને માણસે આ વડના ઝાડની પૂજા કરે છે.” આ વચને સાંભળીને અમે બંને પૂજ્યભાવે ને આનંદભર્યો હૈયે રથમાંથી નીચે ઉતર્યા. જિનભગવાનના સ્થાન- કનાં દર્શન કરવાને અમને ઈચ્છા થઈ અને વડનાં મૂળને અમારા કપાળવડે બહુ શ્રદ્ધાથી અને નમ્રતાથી સ્પર્શ કર્યો. હાથ જોડીને હું બેલી: “હે ભાગ્યશાળી વૃક્ષ, તું ધન્ય છે કે જિનભગવાન મહાવીર તારી છાયામાં આવી રહ્યા. એ વડની એમ પુજા કર્યા પછી અને ત્રણવાર એની પ્રદિક્ષણા ફર્યા પછી પાછાં અમેતાજ થઈને વિચાર કરતાં ફરી રથમાં ચઢયાં. જ્યાં વિદ્ધમાન પ્રભુએ શાંતિથી વાસ કર્યો હતે તે સ્થાનનું દર્શન કર્યાથી મને ઘણે આનંદ અને ઉલ્લાસ થયે અને લાંબા સ- મય સુધી હું એ વિચારમાં નિમગ્ન થઈ રહી. સ્વામીની પાસે ગૃહિણી નું સુખ અનુભવતી અનુભવતી એકાકી હતી અને કાળી એ ગામડાં વટાવી ચાલી. પછી રાતવાસ કરવાને અમે, જેની હવેલોઓ વાદળાંએ અટકે છે એવી બહુ વસ્તીવાળી શાખાંજના નગરીમાં આવી પહોંચ્યાં. અહીં અમે (મારા સ્વામીના) મિત્રને ત્યાં આનંદથી ગયાં. એની કે- લાસના શિખર જેવી હવેલી એ નગરીનાં અનન્ય શણગારરૂપ હતી. અમારે માટે નાહવાની, ખાવાની અને સુવાની ઉત્તમ ગોઠવણ કરવા- માં આવી હતી. અમારા સમસ્ત સાથને પણ જમાડે. વળી સાર- થિની અને બળદની પણ સારવાર કરી. આમ અમે બહુ સુખમાં તે રાત ગાળી. પછી સવારમાં માં તથા હાથપગ ધોઈને સૂરજ ઉગતાં . ત્યાંથી વિદાય લીધી. વિવિધ પંખીઓનાં અને ભમરાનાં ટેળાં (ઉડ- તાં દેખાતાં અમે વાતે કયે જતાં હતાં તેથી કેટલે પંથ કપાયા એ તે અમને જણાયું ય નહિ. કુભાષહસ્તીએ આગળથી કહી રાખ્યું ·બનનું ઘેર આવી પહેચવું. હતું તે પ્રમાણે ગામ અને નગરના રસ્તાની નિશાનીરૂપ ઉભાં રહેલાં પવિત્ર ઝાડેને અમે દુરથી જોઈ લેતાં. પાછું એક બીજું વડનું ઝાડ દેખાયું તેની કંઈક પાસે આવ્યાં ત્યારે તેનાં લીલાં પાનને લીધે તે પૃથ્વીનું જાણે શ્યામ, ભવ્ય, પ્રકાર્ડ સ્તન હોય એવું દેખાતું હતું; પ્રવાસીઓના સંઘને વિસામે કરવાનું એ સ્થાન હતું, રસ્તાના શ- શુગારરૂપ હતું અને (વળીકશામ્બીના સીમાડાનું મેતી હતું. ડાળડાળીઓની ઘટામાં સેંકડે પંખીઓ રહેતાં; વળી સુવાસિત કુ લકળીઓ અનુપમ શોભા આપતી. ઉપર મેઘ જેવા સફેદ પટ ઝૂલતા હતા અને નીચે ઉત્સવહાર પહેરાવેલા અને પાણી ભરેલા કોરા ઘડા મુક્યા હતા. (અમને ત્યાં સુધી સામે લેવા આવેલાં ) ઓળ- ખીતાઓ અને સગાંવહાલાંએ અમને ત્યાં વધાવી લીધાં અને અનેકાનેક આશીર્વાદ આપ્યા. અમે ત્યાં નાહ્યાં અને તેથી અમારે થાક ઉતરી ગયે. પછી અમે અમારાં સાસરીઓની પાસે ગયા અને એમનાં ટે- ળામાં આનંદે જઈ બેઠાં. હવે મારે રથમાં બેસવાનું ન હતું તેથી ઘેડે ચઢી. મારી પાછળ (મારી સાચી સખી) સારસિકા અને મને માન આપવાને આવેલા)આયાઓ, જાઓ, દાસીઓ જુવાનીઆ- એ અને બીજાઓને સાથ ચાલે. પણ ખાસ કરીને મારા સવામી પિતાના મિત્રને લઈને બીજા ઘડાઓ જોડેલા સેનાના પ્રથમ બેશી સાથે ચાલ્યા. વળી નણંદે અને ભાઈઓ પણ પિતાના દાસદાસી- એના સાથે સાથે અમને મળવાને આવી હતી, તે પણ સુંદર ગા- ડીઓમાં બેસીને મારી સાથે નગર તરફ ચાલી. પ્રખ્યાત માણસનાં સુખદુઃખ, જવું આવવું, પ્રવાસે નિકળવું ને પાછું ઘેર આવવું, સો લેકને તરત માલમ પડી જાય છે. એવી રીતે અમે પણ ઉંચા પ્રભુ દ્વારમાં થઈને કશામ્બી નગરમાં પ્રવેશ્યાં. ત્યાં આગળ જમણે હાથે એક નરપંખીને અવાજ સંભળાયો અને એમ સારાં શકુન થયાં. જે રાજમા થઈને અમે ચાલ્યાં છે. માર્ગ અમને આવકાર આપવાને સફેદ સુગંધિત ફુલેથી શણગારી કા હો અને ઠેઠ સુધી રસ્તાની ·છે તરડાવતી. બેઉ બાજુની ઉંચી હવેલીઓની હારે ઉપર અને સુંદર દુકાને - ગળ અમને જોવાને આતુરતાથી એકઠાં થયેલાં પુરૂષ અને સ્ત્રી- ની ભીડ જામી હતી. સરવર ઉપરનાં કમળફુલની સપાટી પવનથી ઊંચીનીચી થાય એ દેખાવ લેકનાં કમળફુલસમાં મુખેને લીધે અમને દેખાવા લાગે. સારા સ્વામીને માન આપવાને માટે રાજમાર્ગ ઉપ- રના લેકેએ નેહભરી દૃષ્ટિએ એમની તરફ જોયું, એટલું જ નહિ પણ હાથ જોડીને નમસ્કાર કર્યો. બહાર નીકળી વાદળાંથી ઢંકાઈ રહ્યા પછી જેમ શરચંદ્ર બહારનીકળી આવે એમ પરદેશથી પાછાં અમને ઘેર આવેલાં જોઈને સૌને આનંદ છે, એટલું જ નહિ પણ સેએ એમને આશીર્વાદ આપ્યા ને તેમાં પણ બ્રાહ્મણોએ અગ્રેસર થઈને. હૃદયના આ ઉમળકને એ કશે લુખો ઉત્તર આપી શક્યા નહિ, બ્રાહ્મણશમણો અને એવા પૂજ્ય લેકને એમણે પણ હાથ જોડીને નમસ્કાર કંય મિત્રને આલિંગન દીધાં ને બીજાઓને ધન્યવાદ દીધા. કઈ કઈ બલવા લાગ્યા નગરશેઠના મહેલ આગળના ચિત્રમાં ચીત ને જેને શિકારીએ વીંધી નાખે એ ચક્રવાક પેલે રહ્યો અને તેમાં ચીતરેલી અને જે સતી થઈને નગરશેઠને ઘેર દીકરી - ઈને અવતરી છે તે આ જ આ ભાગ્યશાળી) વધુ છે. પ્રારબ્ધ ચિ ત્રમાંનાં એ બેને કેવી સુંદર રીતે એકઠાં આ દીધાં છે. બીજા કઈ બેલવા લાગ્યા: “કે સુંદર છે!” બીજાએ ટાપસી પુરી ૮ કેવું સારું ! ” “ કેવું જુગતે જેડું ! એ એને શોભતે જ છે ! * * ઉસ્તાદ કરે છે !” એમ એ લોકોએ મારા પ્રિયતમને વખાણ્યા, પછી અમે ધીરેધીરે એમને મહેલે સાથે આવી પહોંચ્યાં; ત્યાં અમને દાસદાસીઓએ પગ દેવાનું પાણી આપ્યું અને સુંદર પ આણને તેમાંથી દહીં, રેખા અને કુલ દેવને ચઢાવ્યા પછી અમને માળાઓ અને કમળદડા આપ્યા ને ત્યાર પછી હું મારા સ્વામીની સાથે બારણમાં પેઠી. હું ભૂલથી જરાક પાછળ પડી ગઈ ને ઉતાવળે ચાલીને પાછી સાથે થઈ ગઈ અને અમે મારા સસરાના ·બને ઘેર આવી પહોંચવું, મહેલના, લેકની ભીડવાળા સુંદર અને વિશાળ ચોકમાં આવ્યાં, મારા પિતા (નગરશેઠ) પિતાના કુટુંબને લેઈન બીજા વેપારીઓ સાથે આગળથી જ આવીને સાંગામાંચી ઉપર બેઠા હતાકંઈક સં- કેચથી અમે સિને ચરણે માથું મુક્યું અને એમણે સ્નેહાળ દેવેની કે અમારા ઉપર દષ્ટિ કરી. એમણે અમને આલિંગન આપ્યાં, ક- પાળ ઉપર ચુંબન કર્યા, એમની આંખમાં હર્ષનાં આંસુ આવ્યાં ને કયાંય સુધી. અમારી સામે જોઈ રહ્યાં, મારી માતા અને સાસુએ પણ અમને હૈયાના ઉમળકાથી આલિંગન આપ્યાં અને રાઈ પડયાં–એ. મની આંખમાંથી આંસુ નિકળી પડયાં અને સ્તનમાંથી ધાવણ નિ- કળી પડ્યું. પછી મારા (આઠ) ભાઈઓને એકેએકે પગે લાગી અને ભક્તિભાવે મારું મસ્તક કમળ એમની આગળ નમાવતી ચાલી ત્યારે એમની પણ આંખમાં આંસુ તરી આવ્યાં. વળી જે સૈને હું નેહથી સંભારતી તે સે આવી મળ્યાં. મારી દાસીએ અને સખીએ પ્રથમ પિતાનાં આંસુ રોકી રાખ્યાં હતાં, તેમણે પણ અત્યારે છુટથી વહેતાં મુકી દીધાં. એમનું દુઃખ શમે એવું નહોતું. ઝાકળનાં મેતી જેના ઉપર પડયાં છે. એવી ફુલરેખા જેવી એ દેખાતી. નગરશેઠની અને વેપારીઓની સૂચનાથી પછી એક ઘડે આ. અમને અમારે આ સને બેસાડયા પછી સે સંબંધીજનેએ અમારા આજ સુધીના છ- વન વિશેની વાતે પુછવા. માંડી. ત્યારે. મારા પ્રિયે અમને જે અનુ- ભવ થયે હતું તે સો એમને લ્હી સંભળાઅમે એકવાર સાથે વસતાં, એ સહવાસ પ્રિય હોવા છતાં અમારું મૃત્યુ થયું ને તેથી વિગ થયે, એ ચિત્રને લીધે પાછે સંગ થયે, મછવામાં બેશીને નાશી ગયાં, લુટારાના હાથમાં ફસાયાં, મરછુના મેંમાં જઈ પડ્યાં, એમની ગુફામાંથી એક લૂટારાએ બચાવી નસાડયાં, વનમાં પ્રવાસ કર્યો, એક ગામ મળી અને છેવટે કુલ્માષહસ્તી સાથે ભેટે . આ સે વાતે વર્ણવી. અમારે એ સે અનુભવ મારા સ્વામીએ વર્ણ તે સાંભળીને બંને પક્ષની આંખમાં પાછાં આંસુ ભરાઈ આવ્યા, માં , ·દેહ વૈરાવતી. અને મારા પિતા છેલ્યા: “ તમે આ વાત અમને પહેલા કેમ ના કહી? તમને આટલું દુખ પણ પડત નહિ ને આટલો પસ્તાવે પણ થાત નહિ. જરા પણું ભલું કર્યું હોય તેને માટે પણ સારે માણસ હદ ઉપરાંત ઉપકાર માને છે અને એને બદલે વાળી શ- કાય નહિ ત્યાં સુધી પિતાને ત્રણ માને છે. ત્યારે જેનું એકવાર ભલું કર્યું છે તેના ઉપર વળી ફરી ભલું કરાય તે માણસે ઉપકાર માને નહિ તે શી રીતે જીવી શકે ? એવા ભલાને એને મેરૂપ- વંત એટલે ભાર લાગે છે અને તેનો બેવડો બદલે વાળી શકાય ત્યારે જ એને સંતોષ થઈ શકે છે. તમે મને જીવન આપ્યું છે, ત્યારે હું પણ તમને જીવન આપી શકું તે જ જીવવું સારું લાગે.” આવાં આવાં વચનેથી મારા પિતાએ અને બીજા શેઠીઆઓએ અ- સને રીઝવ્યાં અને અમારા પાછા આવવાથી અમારા ઘરનાં બધાં માણસ ખુશી થયાં. ખરે, અજાણ્યા લેકને સારૂં નગર પશુ, અમને હેતે મળવા ઉતાવળે ભરાઈ ગયું અને વખાણ કરવા માટે, આશીર્વાદ આપવા માટે અને વધાવવા માટે અમે સુંદર કમતી ભેટે આપી. કુલમાષહસ્તીને તે બદલામાં હજાર સોનામહોરે મળી અને અમને પણ સા સંબંધીઓએ એકઠાં મળીને અમૂલ્ય ભેટ આપી. શુભ મુહૂર્ત નિરધારીને અમારા બંને કુટુંબને શોભે એવા ઠાઠથી-નગરમાં કદી થયે નહિ એવા ઠાઠથી–અમારાં લગ્ન થયા, આખે વખત એવે અસાધારણ ઉત્સવ મંડાયે કે અનેક લેકે આ આનદ કદી નહિ અનુભવ્યું હશે ! અને અમારાં બને કુટુંબે હદયભરી મિત્રતાએ, આનંદશેકને સમાન અનુભવ કરવા લાગ્યા અને બંને કુટુંબે જાણે એકજ હોય એમ દેખાવા લાગ્યાં. વળી મારા સ્વામીએ ગૃહસ્થ લે- વાનાં પાંચ વ્રત લીધાં અને જિનેશ્વરપ્રભુના સુંદર . અમૃતોપદેશનું મનન કરતાં આદર્શ ગૃહજીવન ગાળવા લાગ્યા. હું પણ આગળ કહી ગઈ છું એમ એક ને આઠ આયંબિલ પૂરા કરતી હતી કારણ કે એ જ વ્રતથી મારી કામના સફળ થઈ હતી. હવે મારી સખી * •!

·ઘરથી નીકળ્યા ત્યારની સ્થિતિ. ૮. સારસિકાને મેં પૂછ્યું: “હું મારા સ્વામી સાથે ચાલી નિકળી, ત્યાર પછી ઘેર તારી શી સ્થિતિ થઈ ?” સારસિકાએ ઉત્તર દીધ: “તારી સૂચના પ્રમાણે તારા દાગીના લઈ આવવાને હું તે ઉતા- વળી ઉતાવળી ઘેર ગઈ. દરવાજાને આગળ ન જોયાથી ઘરના લે- કને વ્યાકુળ થઈ ગયેલા મેં જોયા અને મહેલમાં મને મારી પણ સલામતી લાગી નહિ; છતાં યે તારા ખંડમાંથી તારા દાગીનાની થેલી, નગરના મણિરૂપ એ થેલી લઈને અહીં આવી. પણ મારી એટએટલી વાંછના છતાં તું તે મને મળી નહિ ને તેથી નિરાશ થઈને એ દાગીનાની થેલી લઈને પાછી ગઈ. “ આહ મારી સખી.” એ નિસાસો નાખીને તારા ખંડમાં પડી ને ખુબ છાતી કુટી. ધીરેધીરે મારી ગભરામણભરી એકાન્તમાં શાન્તિ વળતી ગઈ ને મને આમ વિચાર આવ્યું: “એમને પડદે નગરશેઠને નહિ બોલું તે એ પિતાની દીકરી ઉપર ભારે ક્રોધ કરશે. માટે હું એમ કરીશ કે તે દહાડે એ એમની દયા પામે. મારું પિતાનું પણ થોડું ઘણું અણ આ પ્રમાણે વળશે. મારા અકળાએલા હૃદયમાં આવા આવા વિચારે ઉઠયા અને હું પથારીમાં જઈ પડી, પણ તે રાતે ઉંઘ બીલકુલ આવી નહિ. પછી સવારમાં હું નગરશેઠને પગે પડી અને તારા પૂર્વભવ તને સાંભરી આવ્યાની અને તારા પ્રિયની સાથે તારા ચાલી ગયાની સે કથા એમને કહી દીધી. પણ એ તે પિ- તાના અનમ્ર કુળાભિમાનને કારણે, રાહુએ ગ્રહાએલા ચંદ્રની પેઠે પિતાનું સા તેજ હારી બેઠા. હાથ ચેળીને એ બોલ્યા: “ અરે ! કેટલું ભયંકર. આપણુ કુળ ઉપર આ શું કલંક આવી પડયું. એ ચક્રવાકને કે શેઠના દીકરાને પણ કશો દોષ નથી, દોષ માત્ર મારી દિકરીને કે જે આમ સ્વછંદી થઈને ચાલી ગઈ. નદી જેમ પિતાના જ કિનારાને ડુબાડે તેમ બ્રણ નારીઓ પોતાના કુળની આબરૂને ડુ- બાડે છે. અશુદ્ધ પુત્રી ઉંચા અને ધનવાન કુળને હાનિ કરે છે અને એ પિતાને જાચારથી આબા કુળને, તે ગમે તેવું સારું હોય તે ·છે. સરગવતી. ચ, કલંક આણે છે, તેથી તે એ કુળને શોભતી નથી. સાચું જ કહ્યું છે કે કલ્પનાના રૂમ ઉપર અને સુંદર મૃગજલ ઉપર એટલે વિશ્વાસ રખાય એટલે જ વિશ્વાસ ચંચળ અને ચતુર નારી ઉપર રખાય.” વળી એમણે કહ્યું: “પણ આ બધી વાત મને વહેલી કેમ ના કહી? હું ત્યારે જ એને પરણાવત અને આ સંકટ આ વવા ના દેત.” ઉત્તર દીધે મેં ઉત્તર દીધોઃ “એની કામના સફળ થાય નહિં ત્યાં સુધી એ વાત છાની રાખવા માટે મારે એના જીવના સેગન ખાવા પડયા હતા. હું એ સંતલસમાં ભળી હતી, તેથી મારે પરાણે પણ ચુપ રહેવું પડયું હતું. તેથી શેઠ, મારા ઉપર દયા કરે. શેઠાણીએ જ્યારે આ બધી વાત સાંભળી ત્યારે એ તે તારા દુઃખના ને વિજોગના વિચારમાં બેભાન થઈ પડયા અને એમને ૫- ડેલાં જોઈને, નાગણને ગરૂડના પંજામાં સપડાએલી જોઈને ગભરા- એલાં નાગરાજની પેઠે, શેઠ પિતે પણ તરત જ છુટે મોંએ રડવા લાગ્યા ભાન આવ્યા પછી શેઠાણું એવું તે હૃદયભેદક રૂદન કરવા લાગ્યાં કે બીજાં બધાને રેવું આવ્યું. ભાઈઓ ભેજાઈઓ ને બીજા બધાં, સખી! તું જતી રહી તેથી, ખુબ રેપીટ કરવા લાગ્યાં. પણ શેઠાણીનું હૈયું સ્નેહાળ, તેથી દીકરીના સ્નેહને કારણે એમના શે- કને ને રૂદનને તે પાર જ રહે નહિ. છેવટે એમણે શેઠને કાલા- વાલા કરી કહ્યું: “ જે લેક શુદ્ધાચારી હોય છે ને આબરૂદાર મ- નાય છે એમને પણ દીકરી તરફનાં બે દુઃખ તે હોય છે. વિજેગ ને કલંક, પણ એ સૈ પૂર્વક કરીને નકકી થયેલા પ્રારબ્ધને આ-. ધીન છે. માણસની ઈચ્છા હોય કે ના હોય, પણ એ પ્રારબ્ધ વડે માણસ સુખદુઃખ પામે છે, તેથી ભૂલ થઈ જાય તેને દોષ લે ના ઘટે, કારણકે કુટિલ કાળદેવતા એને ખેંચી ગયેપૂર્વભવની વાત એને સાંભરી આવી અને તેથી એક વખતના કર્મનું ફળ એને મને ન્યું, ત્યારે તે એની ભૂલ બહુ નાની કહેવાય. મારે એ દીકરી ઉ. પર એ ભાવ છે અને મારા હૈયામાં એ એવી વશી રહી છે કે ·આદિ પ્રદ એના વિના મારાથી છવાશે નહિં. ” આ વચને કાલાવાલા કરીને નગરશેઠની પત્ની પિતાના સ્વામીને પગે પડી, અને “ઠીક ત્યારે ? એવું એમની મરજી ના છતાં ય એમની પાસે કહેવરાવ્યું. પછી એમણે કહ્યું: “ધીરજ ધર ! એ તારી લાડકી તને લાવી આપીશ એ બે કયાં ઉપડી ગયાં છે તેની શેઠ પાસેથી ખબર પડશે. ” એમ બેલી તારા પિતા પછી રથમાં બેસીને અહીં આવ્યા અને તમને બેને શી રીતે ઘેર પાછાં લાવવાં એ બાબત શેઠ સાથે વિચાર કરવા લાગ્યા, પણ (તે દરમિયાન તારા પિતાના) ખરાબ કુટુંબે તે મને ધમકાવી, આંખો કાઢીને એક લપડાક ચઢી કાઢી ને આમ મને સજા કરી. વળી એ કહેવા લાગ્યા કે “તું એને ત્યાં લઈ જ કેમ ગઈ?” વળી તમને ખેળવાને માટે માણસે મોકલ્યાં અને તમને આવતાં સાંભળીને એ સેિ રાજી થઈ અહીં પાછાં આવ્યાં. ( સાધ્વી કહે છે) સારસિકાએ જે બધું જાણ્યું હતું એ સઉ એણે મને વિગત- વાર કહી સંભળાવ્યું અને પછી મારા સ્વામીએ શા માટે ઉતાવળ કરી હતી કે દાસદાસી વગર અમે કેમ ચાલ્યા ગયાં એ વાત મેં એને કહી સમજાવી. મારા પતિએ વિદ્વાન મિત્રોની સહાયતાથી એક નાટક રચ્યું હતું. તે નાટક નટીઓ મને ભજવી બતાવે એવી વ્યવસ્થા થોડા દિ- વસ પછી મારા સસરાએ કરી. આમ અમે આ ભવ્ય મહેલમાં સં- બંધીઓ અને મિત્રે વચ્ચે, કમળસરોવરમાંના ચક્રવાકની પિછે, મહા આનંદે રહેવા લાગ્યાં. અમારાં હૈયાં 'સ્નેહાનંદે કરીને ઠાઈ ગયાં અને અમે પળવાર પણ એક બીજાથી અળગાં રહી શક્તાં નહિ. હું જાણે સ્નેહના લાંબા સુખને માટે સરજાઈ હતી તેથી એક પળ પણ જે હું એકલી પડતી તે ય મને એ પળ બહુ લાંબી લાગતી; ના- હતાં, ખાતાં, શણગાર સજતાં, સુતાં, બેસતાં, ટુંકમાં એ કાજ કર- તાં અને અંદરની એકતાને આનંદ ભેગવતાં, એટલે સુધી કે અમે માળા પહેરીને, I પદા શરીર ઉપર ·હે તરગતી. છાંટીને અને ચાળીને નાટક જેવા જતાં ત્યારે પણ એવી એકતાને આનંદ ભગવતાં. આમ અમે કશી પણ ચિંતા વિના સ્નેહમાં એક- વત્ થઈ રહેતાં. આમ સુખસાગરમાં તરતાં તરતાં તારાઓ અને ચં- દ્રથી પ્રકાશતી રાતવાળી સુંદર શર સુખમાં ચાલી ગઈ. પછી શિશિરની રાતે આવી. તે લાંબી થવા લાગી ને ઝાકળ પડવા લાગે. સુરજ પિતાને પ્રકાશ ઉતાવળે ખેંચી લેવા લાગ્યો; (ગીમની વિ- લાસસામગ્રીઓ) ચંદ્ર, ચંદન, મોતીની માળા, કંકણુ, સુતરનાં ને રેશમનાં કપડાં એ સઉ મનથી ઉતરવા લાગ્યાં શિયાળે આવ્યો. બરફ સાથે એની પણ મજા લેતે આવ્યા. ઘેરઘેર સ્નેહીજન અને (ઘેર આવેલા) બધા પ્રવાસીઓ આનંદ કરવા લાગ્યા. ત્યારપછી વ- સંતમાં ઠંડી ચાલી ગઈ ત્યારે સહકારનાં ફુલ ખીલ્યાં તેની સાથે ને હનું રાજ્ય પણ ખીલ્યું. તેવારે નારીઓએ કામ પડતાં મેલવા માં- ડયાં ને ઉતાવળી ઉતાવળી હિડાળાખાટે ગઈ. હિંડોળાખાટને મજબુત બાંધી હોય અને સ્નેહી હાથે કરીને એ હિંડોળાય તે વગર એ ખુબ હીંચકા આવે ને ખુબ આનંદ મળે. અમારા અતુલ, અદ્ભુત અને જેવા જેવા બાગની શોભા નિહાળતાં અમે નંદનવનના દેવજુ- ગલની પેઠે આનંદ કરતાં. મારા પ્રિય મને કહેતા: “ મદનવાડીના તરૂપ આ ભમરા તે જે. ઝાડનાં ફુલ અને બીજી વનસ્પતિ ઉપર તે નારી લેકની આંખના કાજળની પેઠે એંટી બેઠા છે અને વેલીઓ ઉપર ચંદ્રને ઢાંકી નાખતા રાહુ સરખા દેખાય છે.” આવી ગંગા- રિક ઉપમાઓથી મારા સ્વામી મને આનંદ આપતા અને મારા વાળમાં કુલ બેસતા, જેથી એ બધાંને મિશ્ર સુગંધ નિકળતા, માવું આવું કરવાને લીધે ખીલેલી વનસ્પતિ જોવામાં અમને બહુ મજા પડતી અને આવી રીતે આનંદમાં તથા સ્નેહમાં અમે ગંઠાયાં રહેતાં. (૧૦ લુટારાનું સાધુ થવું.) (ઋતુઓ બદલાતાં ફરી પાછી વસંત આવી અને પ્રકૃતિની શેભા નિહાળવા કરી અને બાગમાં ગયાં ત્યાં એક અશોક વૃક્ષની છે ·મિમાં બંધન નીચે મુકેલી પત્થરની બેઠક ઉપર (આપણુ ધર્મના) એક સાધુને નિશ્ચિત મને હાં નીચું રાખીને બેઠેલા જોયા. તરત જ મારા વાં- ળમાંના કુલ ખરી પડયાં. મેં મારાં અંગ ઢાંકી દીધાં અને મારા મહેને શોભાવતા ચુર્ણને લુછી નાખે. મારા સ્વામી પણ સ્વસ્થ થઇ ગયા. એમણે જેડા ઉતારી દીધા ને કુલ મુકી દીધાં કારણ કે ભભકાભેર ષિાકે મહાપુરૂષ પાસે જવું શોભે નહિં. પછી અમે ઉતા- વળે ઉતાવળે એમની તરફ ગયાં, અને કંઈક દૂરથી માથું નમાવી પૂજ્યભાવે, પણ શાન્તિથી, અમૂલ્ય રત્નની પેઠે એમને નિહાળવા લાગ્યાં. પછી અમે જરા વધારે નજીક ગયાં અને માયા, મદ, મેહં આદિથી વિરકત, શુભધ્યાનમાં સંલગ્ન, શરીર તરફ પણ અનાસક્ત' એવી એ ઘર્મમૂર્તિના ચરણમાં અમે અમારી કરાંજલિ અર્પણ કરી. ક્ષણભર અમે પણ એમની આગળ, અવ્યગ્ર મનવાળા થઈ, શાંન્ત- ચિત્તે ધ્યાન ધરીને બેઠાં અને પછી ત્યારે પોતાના સ્થાનમાંથી મુક્ત થઈ, એમણે પ્રશાન્તદષ્ટિએ અમારી તરફ જોયું ત્યારે અમે ઉભા. થઈ વિનયભાવે એમને ત્રણ વાર વંદન કર્યું. આ પ્રમાણે વંદન અને નમન કરીને તપગુણને ઉત્કર્ષ ઈચ્છીને એમના શરીર અને જીવ- નયાત્રાના કુશળ પ્રશ્નો પૂછયા. એના જવાબમાં તેમણે આશીર્વાદ આપીને કહ્યું કે જ્યાં જવાથી જગતનાં બધાં દુઃખેને અંત થાય છે અને અતુલ તથા અક્ષય સુખ પમાય છે એવું જે નિર્વાણ સ્થાન તે તમને પ્રાપ્ત થાઓ.” તેમને એ આશીર્વાદ અમે અતિ નમ્ર અને શ્રદ્ધાળુ ભાવે મસ્તકે ચઢાવ્યો અને પછી જરા અને મૃત્યુની પેલી " પર લઈ જનાર કલ્યાણકારક ધર્મને ઉપદેશ આપવાની પ્રાર્થના કરી. એનાઉત્તરમાં તેમણે જીવ-આત્માનાં બંધને અને મેક્ષ વિષે શાસ્ત્રમાં" જણાવ્યા પ્રમાણે ધીરેધીરે સરળતા પૂર્વક આ રીતે ઉપદેશ આપ્યો: “જગતમાં રહેલા પદાર્થોનાં સ્વરૂપને જાણવાનાં ચાર સાધન છે. ૧ પ્રત્યક્ષ, ૨ અનુમાન, ૩ ઉપમાન, અને ૪ આગમ. આપણે ઈદ્રિ- એથી જે વસ્તુ જોઈ-જાણી શકાય, તે પ્રત્યક્ષ ગણાય. જે વરતના ·હિ તે લગાવતી. કેઈએક ગુણધર્મને જોઈ-જાણ તેના વિશેષ સ્વરૂપને નિર્ણય કરે, અનુમાન કહેવાય. પ્રત્યક્ષ અગર પરેક્ષ વસ્તુ સાથે કે બીજી વસ્તુને સરખાવવી તેનું નામ ઉપમાન અને કોઈ શાસ્ત્ર અગર શિ. ક્ષક પાસેથી જે વસ્તુનું જ્ઞાન મેળવવું તે આગમ કહેવાય છે. આ ચાર રીતે બંધ અને મોક્ષનું પણ જ્ઞાન મેળવી શકાય છે. હવે આત્મા તે શું છે તે વિચારીએ આત્મા રૂપ, શબ્દ, ગંધ, રસ અને સ્પર્શ એ ઈદ્રિયગોચર ગુણેથી સદા સર્વદા સુત છે. એઇંદ્રિયથી પણ અગોચર છે. એ અનાદિ અને અનંત છે. જ્યાં સુધી એ શરીરના બંધનથી બંધાય છે ત્યાં સુધી એ સુખદુઃખ અનુભવે છે અને ત્યાંરેઈદ્વિવડે નહિ, પણ પ્રત્યક્ષ પ્રમાણ વડે વિવિધ પ્રકારની સમ્મતિ, ઈચ્છા, વિચારે આદિ દર્શાવવા માટે દેહનાં જે હલનચલન થાય છે તેના વડે-પ્રમાણભૂત થાય છે. વિચાર, અહંકાર, જ્ઞાન, મરણ, બુદ્ધિ આદિ સ્વરૂપે એ પ્રકટ થાય છે. સંસારના સ્વભાવ-નિયમ પ્રમાણે(પર્વ જન્મનાં પુણ્યનાં કે પાપનાં ફળરૂ૫) કમ ભગવતે આત્મા હર્ષ કે શેકને, સુખ કે દુઃખને, શાન્તિને કે અશાન્તિને, આનંદ કે ઉદ્દે ગને, ભય કે ધેર્યને અનુભવ કરતે પબ્રિમણ કર્યા કરે છે. માત્મા પિતે કરેલાં સારા નરસાં કર્મવડે સંસાર વધારે છે અને તે ત્રણ રીતે મનથી, વાચાથી ને કર્મથી. મૂઢ જીવ મેહે કરીને સંસારમાં) લિસ થઈ જતાં કર્મના બંધનમાં પડે છે પણ મેહથી મુક્ત થઈને સને સારમાં વસે છે તે તે પિતે કર્મથી અલિપ્ત રહે છે. તીર્થકરેએ એ જ પ્રકારને ટુંકામાં બંધ અને મોક્ષ સંબંધે ઉપદેશ આપ્યો છે. એક બાજુથી આત્મા (અમુક કર્મોથી મુક્ત થાય છે, અને બીજી બાજુથી અમુક કર્મોથી એ બંધાય છે, એ રીતે સંસારપ્રવાહના યંત્રમાં ભમરડાની પેઠે એ ફર્યા કરે છે. સારા કર્મો એ બંધાય તે (ફળ પાકીને દેવનિમાં અવતરે છે. મધ્યમ કર્મથી માનવનિમાં અવતરે છે, મેહમય કર્મથી પશુયોનિમાં પુનર્જન્મ પામે છે, ને બી- લકુલ ખરાબ કર્મથી નરકમાં પડે છે. રાગ અને દ્વેષને જે દબાવી ·તે નથી, તે કર્મના બંધનમાં પડે છે. વળી પ્રાણાતિપાત, અસત્ય, અદત્તાદાન, મૈથુન અને પરિગ્રહ, તેમજ ક્રોધ, માન, માયા અને લેભ ભય, તરંગ, કુટિલતા, અપ્રમાણિક્તા આદિ, આ બધા દુ- છે જ્યારે અજ્ઞાન સાથે ભેગા થાય છે, ત્યારે કર્મના બંધનનું મૂળ દઢ બને છે, એમ સારરૂપે તિર્થંકરાએ કહ્યું છે. તેલ ચાળેલા માથા ઉપર જેમ ધુળ એંટી જાય છે, તેમ રાગ અને દ્વેષના વિચા- રિએ ખરડાએલા આત્માને કર્મ સેંટી જાય છે, અને તેના પ્રભાવથી આત્માં પૃથ્વી, પાણું, અગ્નિ, પવન, અને વનસ્પતિ જેવી અતિ સુમિ જીવનમાં વારંવાર જન્મમરણ કરતે પરિભ્રમણ કર્યા કરે છે. ' સાધારણ રીતે વર્ણવીએ તે કર્મ આ આઠ પ્રકારનાં છે- વિજ્ઞાનાવરણીય, ૨. દર્શનાવરણય, ૩. વેદનીય, ૪. મેહનીય, ૫. આયુ, ૬ નામ, ૭. ગોત્ર, ૮ અને અન્તરાય. જેમ જુદા જુદા દાણાનાં બીજ પૃથ્વીમાં વેરવાથી પિતાની જાત પ્રમાણે જુદાં જુદાં ફળફુલ આપે છે, તેમજ વિવિધ પ્રકારનાં કર્મો પિતપતાની વિવિધતા પ્રમાણે શુભ અશુભ-સારા નરસાં ફળ આપે છે. કર્મકૃત ફળદયનું સ્વરૂપ દ્રવ્ય, ક્ષેત્ર, કાળ, ભાવ અને ભવને આશ્રયે જાણી શકાય છે. દ્રવ્ય એટલે કે આત્મા, નક્કી થયેલ ક્ષેત્રે એટલે કે ત્રણ લેકમાં, કાળમાં એટલે કે ફળને અનુસરી જન્મ- જન્માન્તરના ફેરામાં ભટકે છે, જેથી એક સ્થિતિ ફરીને બીજી થાય છે અને પૂર્વનાં કર્મને લઈને નવાં નવાં જીવન ધારણ કરે છે (આત્માના સામાયિક શરીરને ધારણ કરતી) સ્થિતિ ઉપર શરીર બા- ધાર રાખે છે, શરીર ઉપર માનસિક કર્મને આધાર છે. માનસિક કમ ઉપર અત:કરણેને આધાર છે, અંતકરણ ઉપર તદ્રુપતાને (ભાવે અને વસ્તુની એક રૂપતાને) આધાર છે, તદ્રુપતા ઉપર પરિણામને આધાર છે અને પરિણામ ઉપર આત્માને લગતાં બાહ્ય અને આધ્યે તરિક દુઃખેને આધાર છે. આ દુઃખ ટાળવાને માટે માણસ આન- કરવા જાય છે ને પાપ મારે - પાપને લીધે એનું ·તરંગવતી. પ્રાયશ્ચિત કરવાને જન્મમરણના ફેરા ક્યા જ કરવાની ઘટમાળને ચાકે બંધાય છે. આમ માણસને પિતાના કર્મને અનુસરીને જાયા પ્રમાણે ગમે તે નરકમાં, ગમે તે પશુનિમાં, ગમે તે માનવજા- તિમાં કે ગમે તે સ્વર્ગમાં ભમવું જ પડે છે. માણસને તેના કર્મને અનુસરીને પુનર્જન્મમાં ચંડાળ, ભિલ્લ, અંત્યજ, પારધિ, શક, યવન, બર્બર (વનવાસી) આદિને ત્યાં અવતાર આવે છે. માનવજાતિમાં જન્મ આવતાં પણ તેને પિતાનાં (પૂર્વ) કર્મને અનુસરી અનંત સુખદુઃખ ભેગવવાં પડે છે. શરીર અને બુદ્ધિના વિકાસને અનુસરી માણસ ચા- કર થઈ દુઃખ ભેગવે કે ધણું થઈ સુખ ભેગવે, સંજોગ પામે કે વિજોગ સહે, કુલીનને ઘેર કે કુલહનને ઘેર અવતરે, જીવનબળને જીવનવિલાસમાં આગળ કે પાછળ પગલાં ભરે, લાભ પામે કે હાનિ સહે. એ સા કરતાં પણ વધારે તે એ ધ્યાન રાખવાનું છે કે આત્મા મનુષ્યના જ અવતારમાંથી સર્વ દુ:ખને અંત આણનાર મેક્ષને પામી શકે. ( હવે આ મેક્ષ સંબંધે) સંસારમાને અજ્ઞાન ઝાંખરાંએ પુ- રાઈ ગયેલે જે માર્ગ તે તીર્થકરોએ સમ્યગ જ્ઞાન તથા શુદ્ધજીવને કરીને ઠેઠ મેક્ષ સુધી ચેક કર્યો છે. પૂર્વકાળથી પિતાને વળગી આવેલાં કર્મને આત્મસંયમવડે જે દબાવે છે અને બાકીનાં કર્મને સંયમવડે નષ્ટ કરે છે, તે જ્યારે પિતાના સર્વ કર્મને ક્ષય કરે છે ત્યારે તે કર્મ મુક્ત થાય છે અને પરમ પવિત્ર બને છે. સમયમાત્રમાં એ ઉંચામાં ઉંચું સ્થાન પ્રાપ્ત કરે છે, અને ફરી જન્મવાને દુ:ખથી અને ચિંતાથી મુક્ત થઈને, અવિચળ પવિત્રતા ભોગવે છે. વિવિધ નિમાં અવતાર આપનાર કર્મથી મુક્ત થતાં આત્મા પવિત્ર બનીને ઉપાધિના પંજામાંથી છુટી પિતાની મેળે જ ઉંચે ચઢે છે. સર્વોતમ દેના (પ્રદેશના) ઉપર એ પવિત્ર પ્રદેશ આવેલ છે. તે પ્રભાતના જે પ્રકાશે છે અને સોના તથા શંખ જે સ્વચ્છ છે. ત્રિલોકને શિખરભાગે એ અવસ્થિત છે અને રત્નનિમિત છત્રના જે આકા- ૨ ધારણ કરે છે. એને કેદ સિદ્ધક્ષેત્ર, કઈ પરમપદ, કઈ અનુત- , ·- મેસ. રસ્થાન અને કેઈ બ્રહ્મક કહે છે. અખિલ જગતને શિશભાગે આવેલા એ સ્થાનની ઉપરે સર્વ કર્મથી વિમુક્ત થયેલા સિદ્ધાત્મા એને શાશ્વત્ વાસ હોય છે. એ સિદ્ધાત્માઓ સર્વ કર્મથી મુક્ત હેય છે, રાગદ્વેષના સંસ્કારોથી અલિપ્ત હોય છે. પાપ અને પુણ્યની પેલે પાર ગએલા હોય છે. સુખદુઃખના વિકારોથી અછૂટ હેાય છે. અનંતજ્ઞાન અને શક્તિથી પરિપૂર્ણ હોય છે. એ સિદ્ધાત્માએ ફરી વાર કયારે પણ પુનર્જન્મને પ્રાપ્ત થતા નથી. એક આત્મતિમાં અનંત આત્મતિઓ સંમિલિત થાય તે પણ તેમના સ્વરૂપાવસ્થા- નમાં કોઈ પણ પ્રકારને સંકેચ કે વિસ્તાર થતું નથી.” ( સાધવી તરંગવતીએ શેઠાણી આગળ બેસે છે) સાધુના, આ ઉપદેશથી હું તે એક પ્રકારના આનંદમાં ડુબી ગઈ, ને હાથ; કપાળે લગાડીને બોલીઃ “અમે આ ઉપદેશને કારણે આપનાં અત્યંત "ણ છીએ.” મારા પ્રિયે તે એમને અચળ શ્રદ્ધાથી નમસ્કાર કરી, કહ્યું: “આપ જગતના બંધનથી મુક્ત થઈ ગયા છે, ધન્ય છે આ- પ. જે આપને સૈ સાંભરતું હોય તે આપ એ સાધનો શી રીતે. સાધી શક્યા છે, તે પણ મને કહો. મારી ઉત્કંઠાને માટે, હે મહા- મા, મને ક્ષમા આપશે. તીર્થકરોના ધર્મમાં પારંગત થયેલા એ સાધુએ પિતાના જીવનની કથા આનંદમય શાન્તિએ મીઠી અને શાન વાણુ વડે આ પ્રમાણે કહી –“ભેંસ, સાપ, ચિત્તા અને જંગલી હા- થીઓ જ્યાં વસે છે એવા ભયંકર વનપ્રદેશમાં આવેલા ચંપામાન્તની ધારે પારાધિઓ રહેતા હતા, તેઓ વનમાં સંહાર કર્યા કરતા તેમ- નું સંસ્થાન યમરાજના ગુપ્તવાસ સ્વરૂપ હતું. તેમની જોબનવંતી ક- ન્યાઓ રાતા રંગનાં વસ્ત્ર પહેરતી અને વળી એમની નારીઓ જુ- વાન હાથીઓના દાંતવડે હથિયાર બનાવવાનું કામ કરતી. હું પણ પાછલા ભવમાં ત્યાં પારધિ હતું અને હાથીઓને શિકાર કરતે. - નમાં જીવન ગાળતેને માંસ ખાતે મારા સફળ ખાણધનાં લેક વખાણ કરતા અને તેથી મને “સિદ્ધબાણ કહેતા. મારા પિતા પણ ·ય તરંગવતી. પાધિ હતા, એ પિતાની નેમ કદી ચુકતા નહિ; પિતાના ધંધામાં કુશળ હોવાથી એમને લેક “વ્યાધરાજ કહેતા. મારી માતા મારા પિતાની માનીતી હતી ને તે પોતે પણ એક પારધિની પુત્રી હતી. વનનું ભયંકર અને અભિમાનભર્યું સન્દર્ય તેનું પિતાનું જ હતું, એથી લેક એને વનસુંદરી' કહેતા. “જુવાનીમાં એકવાર મેં મારું તીર એક હાથી ઉપર તાક્યું, ત્યારે મારા પિતાએ મને શીખામણું આપી: “ આપણા કુળમાં જે આચાર પળાય છે તે તું સાંભળ. પ્રજા ઉત્પન્ન કરી શકે એ હાય ને ટેળાને નાયક હોય એવા ભવ્ય હા- થીને તારે મારે નહિ, વળી પિતાનાં બચ્ચાંનું રક્ષણ કરવાને સ્નેહ- વશ થઈને પારધિને ભય કર્યા વિના બચ્ચાની સાથે ચાલે છે એવી જે હાથણ તેને પણ બચાવવી. તેમજ હાથીનું જે બચું હજી ધાવતું હેય તેને પણ મારવું નહિ, કારણ કે નાનાને મેટું થવા દેવું જોઈ- એ. વળી કેઈ નર તથા માદા સ્નેહવશ થઈને દૈવજોગે આગળથી જ સંગ કરતાં દેખાય, તે તારે એ બેને વિખુટાં નહિ પાડવાં, કારણ કે તેમના નેહસભેગથી બચ્ચાં થાય છે. આ આપણે કુળાચાર છે તે તારે પાળ જોઈએ. જે એ આચાર ઓળગે છે તે અને તેનાં કુટુંબીઓ નાશ પામે છે. (હાથીનાં) બચ્ચાંને મારવાં નહિ અને તેના વંશને બચાવ જોઈએ. આ શીખી લે અને (પછીથી )તારા પુત્રને પણ શીખવજે.” આ ભાવનાએ જે હું મારે ચલાવતે હતો અને ગાઢા જંગલમાં રસ્તે કાપત અને ગુંડા તથા જંગલી બ- દે તથા જંગલી ભેંસે તથા હરણે તથા હાથીઓ તથા સુવરેની પાછળ પડતો. « સરખા ઘરની એક જુવાન ને સુંદર કન્યા સાથે મને મારાં માબાપે પરણા. એ મને સ્નેહાનદ આપતી. એ રંગે મળી હતી, એનાં સ્તન કામદીપક હતાં, નિતંબ ભારે હતી અને ચંદ્રમાના હાસ્યથી પ્રકાશ પામતું હોય એવું એનું મુખ હતું.એની આંખે રાતા કમળ જેવી હતી અને જુવાનીના જોરથી એનું કલેવર. હેલું હતું. ટૂંકમાં, એની વિશુદ્ધ સુંદરતાને લીધે અને એના ·-- મિક્ષ, નેહને બળે મારી જુવાનીમાં એ મારા મહાભાગ્ય રૂપ બની રહી હતી. વનનું આવું મનગમતું રત્ન જેની પાસે હોય તે શિકારના આવા ખજાનાથી સંતોષ પામ્યા વગર કેમ રહે ! મારી પારધણના મેહભર્યા આલિંગનમાંથી છુટી સવારમાં ઉઠતે અને પછી મદિરા અને રતિક્રીડાના ઉપગથી જે કંઈ થાક ચઢ હોય તેને દૂર કરી એ- મારા પારધિલેકની દેવીની પ્રાર્થના કરવા જતે. પછી ખાનપાન કરી તાજે થઈ પાછે મારા લેહીથી ખરડાએલે ધંધે લાગી જતે. એક * દિવસ ઉનાળામાં મેં ધનુષબાણ લીધાં, ભાથું લટકાવ્યું કે રસ્તે પ. ડો. કાન પાછળ વનકુલ ખેચ્યાં હતાં ને પગમાં પાડીઓ પહેરી હતી. એવી રીતે હું વનહાથીની શોધમાં નિક, અને આખરે તાપે ને દુઃખે નબળે પડી જઈ આખા વનમાં રખડતે રખડતે ગંગાનદી, સુધી જઈ પહોંચે ત્યાં સ્નાન કરીને તરત જ નિકળેલે પર્વત જે ઉંચે માત્ર એક જ હાથી મેં જે હું જાણું ગયે કે એ મે- હાજીવ ગંગાની ઝાડીમાંને ના હોય, કારણ કે ઝાડાથી ગાઢી થયેલી આ ઝાડીમાં એને હતા એવા સુંદર વાળ(વાળા હાથી) મળી શકે એમ નહોતા. તેથી એ બીજા કેઈ વનમાંથી આવેલ હોવું જોઈએ, એને દાંતો હતા નહિ, પણ એ સર્વોત્તમ શિકાર હોવાને માટે એને મારે જોઈએ. તેથી પારધિના નિયમ પ્રમાણે બરાબર એકાગ્ર થઈને મેં એ હાથી ઉપર જીવનસંહારક બાણ છોડ્યું. પણ તે બાણ કંઈકે ઉંચું નિકળી ગયું ને હવામાં ઉડયું, એ બાણથી એ હાથી ન વિ- ધાતાં એક ચક્રવાક વિંધાઈ પડશે. દુ:ખથી પીડાતા એ ચક્રવાકની એક પાંખ તુટી પડી અને પળવારમાં એ જળપટ ઉપ૨ આવી છે છે. પાણી જાણે રકતસાગરમાંનું હોય એમરાતું થઈ ગયું. એની નારી, રૂદન કરતી એના કલેવર ઉપર આમ તેમ ઉડવા લાગી. એથી મને પણ રડવું આવ્યું કે હું બેઃ” અરેરે, સ્નેહી જોડ ઉપર મેં આ શું દુઃખ અયું !” પતિ હજી જીવતે છે એ બમમાં એ મારૂં બાણ ઘામાંથી ખેચ્યું. એટલામાં તે હાથી અદશ્ય થઈ ગયે.

·ટક તરગતી. મેં એ પંખીને ત્યાંથી ઉપાડી રેતીને કિનારે મુક્યો અને પછી થોડી વારે સહાનુભૂતિ સાથે એને અગ્નિસંસ્કાર કર્યો. પણ એટલામાં તે મેં જે અગ્નિ સળગાવ્યા હતા તેમાં એની ચક્રવાકી પિતાના સાથીના સ્નેહબંધનથી તણાઈને પડી અને એની સાથે બળી મુઈ. એ જોઈને મને ભયંકર પરિતાપ થયે તેને વિચાર આવ્યો : “આવાં સુખી જોડાને મેં શા માટે નાશ કર્યો!” હું વિલાપકરવા લાગ્યા: “અમારા કુળધર્મના નિયમ મેં પાળ્યા છે અને છતાં યે, અરે, આજે આ બીજને નાશ કર્યો. આવા વિહારથી અને આવા કુળધર્મથી મને તે તિરસ્કાર છુટે છે. મારાથી આવું જીવન જીવાય શી રીતે ? આ જીવન કરતાં તે મરવું ભલું !” આમ આપઘાત કરવાની મને પ્રબળ ઈચ્છા થઈ આવી અને તેને આવેશમાં મેં પણ ચક્રવાકીની પાછળ અગ્નિમાં પડતું મેલું ને મારાં પાપી શરીરને બાળીને ભસ્મ કર્યું. હું મારા કુળધર્મને સખ્ત રીતે વળગી રહ્યો હતો અને વળી મને મારા કર્મ ને પસ્તા થયા હતા, તેમજ મારા એ જન્મની અપૂર્ણતાથી ખેદ થયેલ હતું. આ કારણથી, પશ્ચાત્તાપને લીધે પ્રાપ્ત થએલા શુભકર્મના ફળથી એ શરીરને નાશ થતાંની સાથે જ નરકમાં પડવાને બદલે, ગંગા નદીને ઉત્તર કિનારે એક ધનવાન વ્યાપારીને ત્યાં મારે જન્મ થયે અનેક ખેડુતની વસ્તીવાળ, ફળદ્રુપતાએ વખણાએલ અને ઉત્સથી ભરપુર એ બહુ વિશાળ કાશ નામે દેશ છે. કમળસરે વર ઉપર અને બાગમાં આનંદ કરવાને અનેક પ્રવાસીઓ અહીં આવે છે. સાગરરાણી ગંગાનદી કાંઠે દ્વારવતી સમાન વારાણસી નગરી છે, ગંગા નદીના મોજાં એ નગરીને કિલ્લા સમાન છે. એમાં અનેક ટા વ્યાપારીઓ વસે છે. તેમની સ્ત્રીઓ અમૂલ્ય આભુષણથી કપ- વૃક્ષ જેવી શણગારાએલી રહે છે. અકેકે વ્યાપારી લાખેને હિસાબે માલ વેચે છે ને ખરીદે છે. એમની હવેલીઓ અલગ અલગ છે, તેથી તેમનાં આંગણાંમાં જ નહિ પણ હવેલીઓની) વચ્ચે લાંબે રાજમા- પણ વાતાવરણમાં થઈને ઠેઠ જમીન સુધી સૂરજ પિતાનાં કિરણ ·સાધુની આત્મકથા પારધિને આત્મત્યાગ કરી શકે છે. અહીં એક વ્યાપારીની આવી હવેલીમાં) મારા જન્મ થયો અને મારું નામ રૂદ્રયશસ પડયું. રિવાજ પ્રમાણે લેખન આદિ વિવિધ કળાઓ શીખે. પણ થોડા જ સમયમાં ઉડાઉ બનાવનાર, કલંક લાવનાર, ટૂંકામાં બધા દુર્ગુણ વસાવનાર જુગારની રમત તર- ફ મારૂં વલણ થયું. એ રમત કરીને હલકા લેકે અનેક રીતે નષ્ટ- ભ્રષ્ટ થઈ જાય છે અને છળકપટમાં નિર્દય અને જિતવાને માટે ગાંડા બની જઈને બધા સદગુણને વિસારી મુકે છે. આ જુગારના મેહમાં હું પડે અને તે ચેરી કરવા લાગે અને એથી મારે કુળપર્વત દાવાનળની પિકે બળવા લાગ્યા. ઘર ફાડવાં ને જાત્રાળુઓને લુટવા એ મારે બંધ થઈ પડયો ને મારાં આવાં કર્મને લીધે મારાં (કુટુંબી- એ) ને નીચું જોવાને પ્રસંગ આવે. એવી રીતે બીજાઓનું ધન લુટવાને ઈરાદે રાતે હાથમાં તલવાર લઈને રામાગે નિકળી પડે, પણ નગરમાં આ વાતની જાણ થઇ ગઈ અને હરામખેરને જીવ હવે સલામત નહોતે એમ જોઈને હું ખારીકવનમાં નાશી ગયા. વિ- ધ્યાચળની વિભુતિ સમાન એ વનમાં અનેક જાતનો શિકાર મળી શકે એમ હતું, પંખીઓના પુષ્કળ માળા હતા તથા લુટારાની પુષ્કળ ગુફાઓ હતી. વિવિધ પ્રકારનાં ઝાડની છા સને અંધારામાં ઢાંકી દેતી. વિંધ્યાચળની અંદરની બાજુએ આવેલી આવી એક ગુફામાં હું અાવી પહેપે. એને એક જ બારણું હતું અને એ ગુફાનું નામ સિંહગુફા હતું. ત્યાં હથિયારબંધ મજબુત માણસે રહેતા તે વેપ-. રીઓને ને વણજારાને લુટી આનંદ કરતા. એ એમના ધંધામાં અને બીજી એવી અનેક કળાઓમાં તથા હળીમળીને કામ કરવામાં ખુબ પ્રવીણ હતા. છતાં ચે એમાં કેટલાક એવા પણ હતા કે જેઓ છાશમણને, સ્ત્રી બાળકને અને ઘરડાંમાંદાંને સતાવતા નહિ. તૂટતાં હજારવાર ઘા પણું ખાતા, છતાં એ એકંદર રીતે એમને પંપે સારી રીતે ચાલે છે. આ લટારાઓમાં હું પણ એક લુટારા તરીકે દા- ખલ થઈ ગયે. ભલૂપ્રિય ·• • gu– જોયાં, ત્યારે તે સ્ત્રીએ પિતાની સુંદરતાને લીધે એનું હૈયું હરી ૪ સગવતી. હંમેશાં પિતાના મજબુત હાથમાં ભાલો ઝાલી રાખો. હૉ કરવામા સાહસી હતા અને સર્પની પેઠે સર્વને ભયંકર હતે. પિતા- ના હજારો લુટારાને પિષવાને અને પિતા પ્રમાણે તેમનું રક્ષણ કર- વાને એ અજાણ્યા ઘનવાનેને ખુબ સતાવતે. પોતાના બહુબળને કારણે એ ઘણે પ્રખ્યાત થયો હતો અને તેથી લુટારાઓમાં નાયક તરીકે બહુ માન પામ્યું હતે. એની પાસે મને લઈ જવામાં આવ્યું. મારી સાથે એણે માયાથી વાતચિત કરી, તેથી બીજા લૂટારા પણ મારી સાથે આદરથી વતતા; આથી હું ત્યાં વિના હરકત ને માન દે રહેવા લાગ્યા. ઘણુ ધીંગાણુમાં મેં મારું ખુબ શૈય બતાવ્યું ને તેથી મારે મે ને માન વધ્યાં અને આ રીતે આખરે હું એક નામી લુટારે ગણાવા લાગ્યા. જુદ્ધ હોય કે ના હોય, અમે નાશી જતા હોઈએ કે કેઈની પાછળ પડ્યા હોઈએ, પણ હું હમેશાં ના થકની બાજુમાં જ રહેતા અને મારા સંબતીઓ મને શકિતધર” નિર્દય,’ ‘જમદૂત” આદિ નામે ઓળખતા. શત્રુને હું ચીરી ના- ખતે, મિત્રને બક્ષીસ આપતે અને જુગાર રમતી વખત સરતમાં મારી જાતને પણ મુકો. એવી રીતે બહુ કાળ સુધી મેં એ લુટો- રાઓની ગુફામાં મારા સાથીઓ સાથે યમદેવના ખભા હલાવ્યા. એકવાર અમારી એક ટેળી અમારા એ નિત્યકર્તવ્ય ઉપર ગઈ હતી ને ત્યાંથી લૂટમાં એક જુવાન જેડાને ઘેર લઈ આવી. એ વાતની ખબર થતાં, એમને જોયા પહેલાં જ કાળીની સ્તુતિ થવા લાગી ને એમને (અમારા) સરદાર પાસે આણ્યાં. એ સ્ત્રી પુરૂષને જ્યારે એણે ૫ ૮ લીધું. એણે નિશ્ચય કર્યો કે આ અપ્સરા સરખી સુંદરીને કાળીને ભેગ આપવો. કાળીની બીકથી એને પોતાની સ્ત્રો બનાવવાની એની હિંમત ચાલી નહિ, પણ મનમાની રીતે લુટારાઓને દાગીના તે લેઈ લેવા દીધા અને એ જે પાસે જે કંઈ કીંમતી ચીજ હતી તે સે એણે એમને સેંપી દીધી. સરદારે મને કહ્યું “ આ મહિ ·૧ / ? સાધુની આત્મકથા હુંટાર જીવન. (૫ નાની નવમીએ એ બેને કાળીને ભેગ આપવાનું છે.” પછી મને એમના ઉપર ચોકી કરવા રાખે, અને મરણચિંતાને લીધે એ બે જણું આંસુભરી આંખેએ બાવરાં જેવાં થઈ ગયાં, ત્યારે હું એમને મારા ઘરમાં લઈ ગયે, એ પુરૂષને મેં તાણ બાંધ્યો તેથી તે સ્ત્રી પિતાના સ્વામી ઉપરના તેહને લીધે ભયંકર વિલાપ કરવા લાગી ને છાતીકાટ ચીસે પાડવા લાગી. એથી બીજી કેદ પકડાએલી ને જીવનથી નિરાશ થઈ ગયેલી સ્ત્રીઓ ત્યાં ટેળે મળી ગઈ ને દયા- ભાવે ને આકાંક્ષાએ એમને પુછવા લાગીઃ “ કયાંથી આવે છે ને કયાં જતાં હતાં ? લુટારાના હાથમાં કેવી રીતે પડ્યાં ? ” આંસુભરી આંખે ડુસકાં ખાતાં એણે ઉત્તર આપે “અમે અહીં શી રીતે આવ્યાં એનું દુઃખભર્યું વર્ણન પહેલેથી સાંભળે. સુંદર ચંપાનગરવાળા વ- ન ગંગાને કાંઠે અમે ગેરૂઆ રંગનાં ચક્રવાંક પંખી હતાં. આ મારા સ્વામી તેવારે મારા ચક્રવાક હતા અને હું એમની પ્રિય નારી હતી. અમે ગંગા ઉપર કુશળતાએ તરતાં અને મજાના રેતીકિનારા પેઠે . શણગારરૂપે હતાં. એકવાર એક પારધિ ધનુષબાણ લઈને આવ્યા અને એણે એ જંગલી હાથીને મારવા જતાં એમને મારી નાખ્યા. (ઓ એપકૃત્યને કારણે) ખેદ કરતાં કરતાં એણે એમના મૃતદેહને અગ્નિદાહ દેવા માટે કિનારા ઉપર અગ્નિ સળગાવ્ય. સ્વામીની પા- છળ જવાને માટે મેં પોતે પણ એ અગ્નિમાં પતું મેલું. એમ મરી ગયા પછી જમુનાને કિનારે આવેલા સુંદર શામ્બી નગરમાં નગરશેઠને ઘેર હું તે કન્યારૂપે અવતરી, અને તે જ નગરમાં ત્રણ સમુદ્ર પાર પ્રખ્યાત થયેલા શેઠને ઘેર, આ મારા પ્રિયનવા અલ- તારમાં પુત્ર થઈને અવતર્યા. (મોટા થતાં અમે ચિત્રવડે એક બી- જાને ખાળી કાવ્યાં. એમણે મારું માથું કરાવ્યું, પણ મારા પિતાએ એ મારું પાછું વાળ્યું. મેં એમની પાસે દૂતી મોકલી અને પછી એક વારના સ્નેહથી પ્રેરાઈને રાતના અંધારે હું પિતે પણ માસ પ્રિય હવેલીએ ગઈ, અમને અમારાં માબાપની બીક લાગે તેથી ·૬ તરગથતી. મછવામાં એશી નાશી ચાલ્યા ને પછી ગંગાને રેતીકિનારે હુ ટારાને હાથે પકડાઈ ગયાં. ' એ રીતે એ જુવતીએ પોતે અનુભ- વેલી પિતાની સુખદુ:ખભરી સે કથા રેઇઇને એ પકડાએલી સહભાગિનીઓને કહી સંભળાવી. પણ મને એ વર્ણનથી મારા પ- વૈભવની વાત સાંભરી આવીને તેથી હું બેભાન થઈ ગયે. જ્યારે મને પાછું ભાન આવ્યું ત્યારે તે (ભવનાં) મારા પિતા, મારી માતા તથા પત્ની અને તે વખતને મારે સૈ અનુભવ તેમજ કુળધર્મ પણ મારા મન આગળ તરી આવે, અને તે સ્ત્રીએ તેને જાતિ- મરણમાં જે જોયું હતું તે હું સમજી ગયે; તેથી મારું હૈયું દયાથી અને ભલી લાગણીથી એ જોડાં તરફ) નરમ બની ગયું. હું જાણી શકો કે જેનું મેં વગર વિચારે મેત નિપજાવ્યું તે ગંગાના શણ- ગારરૂપ ચક્રવાકનું જોડું આ જ છે. હવે આ સંકટમાં આવી પડેલાં સ્નેહજુગલને ફરી તે મોતના મોમાં સુકી શકું નહિ. એકવાર ક- રેલી એ હિંસાને બદલે મારા જીવનને જોખમે પણ આપજોઈએ, એ બંનેને હું ઉગારી લેઈશ અને તે રીતે હું શાન્તિ પામીશ. આ હરાવ કરીને હું ઘરમાંથી નિકળે અને તે પુરૂષના બધા ઢીલા કરી નાખ્યા. પછી મેં પતે કેડ બાંધી, કરાર તથા તલવાર લીધી અને રાત્રે તે કેદીને અને તેની સ્ત્રીને લુટારાની ગુફામાંથી બહાર કાઢયાં ને ભયંકર જંગલમાં થઈને એક ગામ સુધી મુકી આવ્યા. જુદા પડ્યા પછી સંસારથી વિરક્ત થઈને મેં હૈયામાં વિચાર્યું: “મેં લુટારાઓને અપરાધ કર્યો છે તેથી હું એમની પાસે તે પાછો જઈ શકું નહિ. એ જમદૂત સરદારની આંખ સામે હવે ફરી હું શી રીતે જઈ શકું? વળી મેં લોભે ને વિલાસવાસનાએ જે કર્યું છે એ સૈ મહાભયંકર પાપ છે, માટે હવે તે એમાંથી મેક્ષ મેળ- વવાને માટે મારે પ્રાયશ્ચિત્ત કરવું જોઈએ. વિલાસની માયામાં પડીને જે બીજાની હિંસા કરે છે તે પિતાની મૂર્ખતાઍ કરીને વધારે દુખ માગી લે છે. જે મમતામાયામાંથી મુક્ત થઈ શકે છે, સ્રોએ ના ·'સાધુની આત્મકથા લુટારે જીવને.. દેહ અપચજાળમાંથી સરકી શકે છે અને પ્રેમનાં બંધનથી છુટા રહી શકે છે એજ સુખી થઈ શકે છે અને સુખદુઃખમાં સમાન રહી શકે છે.' આ વિચાર કરીને હું ઉત્તર તરફ ચાલે, મેં સંન્ય- સ્ત લીધું ને (સાંસારિક) વાસનાઓને ત્યાગ કર્યો. દેવનગરી અલ- કાપુરીનાં તાલવની યાદ આપતી “પૂર્વતાલ” (નામની નગરી) જઈ પહે. નગરની દક્ષિણ બાજુએ કેઈપણ મદનવાટિકા કરતાં પણ સુંદર અને માત્ર સ્વર્ગના નંદનવનની સરખામણીમાં મુકી શ- કાય એ એક બાગ છે. એની લીલોતરી, કુલ અને ફળની શોભા- એ કરીને હૃદયને આનંદ આપે છે. ભમરાનાં ટેળાંએ અને પંખી- ઓના ગાન કરીને પૃથ્વીના સે બાગને જાણે અહીં સાર ખેંચાઈ આવ્યું હોય એવું લાગે છે. માત્ર ખામી એટલી જ છે કે પંખીના ગીતને અને ભમરાના ઉડવાને મધુર સુર ( ત્યાં ભરાતાં ) માણુ સેની વાતચિતના ગણગણુટમાં ભળી જાય છે. આ ઉદ્યાનમાં, ઘેળાં વાદળાંમાંથી નિકળતા સૂર્યના વિમાન જેવું ભવ્ય અને ચળકતું દે- વમંદિર મારી દષ્ટિએ પડયું. તે લાકડાના કોતરકામ વાળું અને સો થાંભલા ઉપર ઉભું કરેલું હતું. એના પ્રાંગણમાં શ્રદ્ધાળુ જાત્રા- શુઓ દ્વારા કુલ, ફળ, પત્ર માળા અને ચંદન વિગેરેથી પૂજાએલ અને વઅખથી વિભૂષિત થએલ રમણીય ન્યાધ (વર્ડ ) વૃક્ષ શોભી રહ્યું હતું. પ્રથમ તે મેં એ દેવમંદિરની બહારથી પ્રદક્ષિણા કરી અને પછી એ પવિત્ર વૃક્ષ નીચે જઈ ઉભે રહો. એની નરમ પાંદડાંવાળી ડાળીએ ચારે બાજુ પ્રસરી હતી અને મીઠી મધુર ૫- ત્રભા આપતી હતી. ત્યાં ઉભેલા એક જણુને મેં પુછયું: “આ બાગનું નામ શું ? અને કયા દેવની અહીં સ્થાપના છે મેં ઘણાં ઘણું સ્થાને અને સ્થળે જોયાં છે, પણ કયાં કરી મેં આ બાગ તે જે નથી. હું કોઈ પરદેશી છું એવું એ તુરત કળી ગયે ને તેથી તેણે ઉત્તર આપેઃ “આ બાગનું નામ શકટમુખ છે. પૂર્વે હના મુકુટ સમાન , ને રાજા થઈ ગયા. તેઓ ·છે. તેરગવતી. હિમાચળથી લઈ સાગર સુધી પ્રસરી રહેલી પૃથ્વીના સ્વામી હતા. જન્મમરણની જાળમાંથી છુટવા માટે જ્યારે તેઓ એ સર્વ ઋદ્ધિ- સમૃદ્ધિને ત્યાગ કરી તપસ્યા તપતા હતા ત્યારે આ વૃક્ષ નીચે તેમને અનંત અને અક્ષય એવું કૈવલ્ય જ્ઞાન પ્રાપ્ત થયું હતું. એટલાં માટે આ પરમપવિત્ર સ્થાન મનાય છે અને એથી જ અદ્યાપિ કે એની પૂજા કરે છે. આ મંદિરમાં પણ એ જ યુગાદિદેવ રાષભ તીર્થંકરની પ્રતિમા સ્થાપિત થયેલી છે.” આ સાંભળીને મેં પણ એ ઝા- ડની અને મૂર્તિની વંદના કરી. ત્યાર પછી આસન વાળીને ઉડી શાન્તિમાં બેઠેલા એક સાધુ–મહાપુરૂષને મેં ત્યાં જોયા. એમણે પાંચે ઇંદ્રિને પોતાની અંદર વાળી દીધી હતી અને તેમના સર્વે વિચારો ધ્યાનમાં અને આત્મસંયમમાં વળી ગયા હતા. હું ત્યાં ગયે ને જે- મના હૃદયમાંથી સિા પાપવાસના ચાલી ગઈ છે એવા એ પુરૂષને પગે લાગે. પૂજ્યભાવે હાથ જોડીને હું બોલ્યા: “હે પરમપૂજ્ય ! રાગ અને દ્વેષને નાશ કરવા, ધનજનનો મોહ છોડવા અને પાપ- ત્તિઓમાંથી નિવૃત્ત થવા માટે હું આપને શિષ્ય થવા ઈચ્છું છું જન્મમરણનાં વમળ જ્યાં ઘેરાય છે, મૃત્યુ બંધન ને વ્યાધિરૂપી - મુદ્ર રાક્ષસ જ્યાં પ્રવર્તે છે એવા સ સારસાગરથી તમારું શરણુરૂપી શઢ લઈને તરી જઈશ. ” કાનને ને હૃદયને મધુર લાગતે સુરે એ બેલ્યા “મરતાં સુધી સાધુનો ધર્મ પાળવે ને ભાર વહે એ કંઈક કઠણ છે. ખંભે કે માથે જડ વસ્તુને ભાર વહે એ માણસ માટે બહુ સહેલું છે, પણ ધર્મને ભાર વહન કરે ઘણું કઠણ કામ મનાય છે.” મેં ઉત્તર આપે: “આનંદ, પવિત્રતા કે લાભની ઈ- ચ્છા જેને હેય તે જે નિશ્ચય કરે તે એને કહ્યું કઠણ નથી. ગૃહ સ્થાશ્રમમાંથી નિકળી સાધુજીવન ગાળવાને મેં નિશ્ચય કર્યો છે, કા- રણ કે એથી જ દુઃખ ટળશે. પછી મને એ સાધુએ જીવને તારનાર અને જન્મમરણમાંથી મુકિત અપાવી મોક્ષે લઈ જનાર વીતરાગ દીક્ષા આપી. આ સાધુધર્મ પંચમહાવત સવરૂપ છે, તેથી ·સાધુની આત્મકથા:, લુટારાને અભપ્રતિમાનાં દર્શન. તેનું રહસ્ય અને વિનય, પ્રત્યાખ્યાન, પ્રતિક્રમણ, સમ્યભાષણ વિ. ગેરે આચારવિચાર એમણે મને સમજાવ્યા. ત્યાર પછી ક્રમથી મને જૈન આગમને અભ્યાસ કરાવ્યો. એમાં સૌથી પ્રથમ હું ઉત્તરાધ્ય- ચનરૂપે ગણાતાં ૩૬ અધ્યયન શીખે. એ અધ્યયનમાં બ્રહ્મચર્ય, ગુપ્તિ, કર્મ વિગેરેનું સ્વરૂપ બતાવેલું છે. એના પછી આચારાંગસૂત્ર - ભયે, એમાં મુકિતમાર્ગ બતાવનાર નવ અધ્યયનો આવેલાં છે. એના પછી સૂત્રકૃત, સ્થાન અને સમવાય નામનાં શાસ્ત્રો ઉંડે ઉત- રીને નિયમ પ્રમાણે શીખે. તે પછી શેષ રહેલાં કાલિકસૂત્રે અને અંગપ્રવિણ ગ્રંથ શીખ્યા બાદ પૂર્વગત ગ્રંથને પણ બરાબર અને ભ્યાસ કર્યો, એણે કરીને જગના ભૌતિક અને માલિક સ્વરૂપનું મને જ્ઞાન થયું. આવી રીતે બાર વર્ષ ભણવામાં ને સાથે સાથે સંસાર ઉપરનો મોહ છોડવામાં ચાલ્યાં ગયાં. આમ સમ્યગુ જ્ઞાન અને ખત્મસંયમ વડે હું મારા આત્મકલ્યાણને માર્ગે આગળ વધતા જાઉં છું અને કેને પણ એ અનુત્તર-સર્વશ્રેષ્ઠ ધર્મને ઉપદેશ આખ્યા કરૂં છું. ( ૧૧ ત્યાગ અને સાધના. ) " (સાધ્વી આગળ કથા કહે છે: “જ્યારે અમે આ ખેદજનક અનુભવ સાંભળે ત્યારે અમે અનુભવેલું દુઃખ નવેસરથી તાજું થયું. આંસુભરી આંખે અમે એકબીજા તરફ જોયું (અને અમને લાગ્યું.) “આ પુરૂષ આપણને વિપ તેમજ અમૃત સમાન નિવડ્યા છે, ( વળી અમે વિચાર્યું.) ત્યારે એકવારના આ મહાપાપીએ પણ પિતાના ઉપર વિજય મેળવ્યો છે, ત્યારે આપણે તે દુઃખને નાશ કરવાને માટે, જરૂર જ તપસ્યા કરવી જોઈએ. વિતેલાં દુખને વિચાર કરતાં અમને સેવાવલાસ ઉપર વિરાગ થયો અને અમે એ પવિત્ર પુરૂષને પગે પડયાં. પછી પાછાં અમે ઉભાં થયાં, ને બે હાથ જેડી પાળે અહી અમારા એ જીવનતારકને અને પછીથી બની રહેલા અમારા સન્મિત્રને કહ્યું: “જે ચા ડું માનવદેહમાં. *, ·5 ૧૦૦ તરગતી. તમારે હાથે લૂટારાની ગુફામાંથી ઉગરી ગયું તે અમે તેિજ છીએ. તમે અમને જ્યારે જીવન આપ્યું ત્યારે તે હવે દુઃખમાંથી મિક્ષ પણ આપે. મરણ અને દુઃખ જ્યાં જ રેજ આવ્યાં જ જાય છે એવા જીવનરૂપની સાંકળવાળે ચંચળ સંસાર અમને સંતાપે છે. અમને નિર્વાણની ઈચ્છા છે. તીર્થકરોએ બતાવેલે પવિત્ર માર્ગે અ- મને કૃપા કરીને દેરી જાઓ ! સાધુજીવનનાં વિવિધ શાસન અને મારી (સંયમ) જાત્રાનું ભાથું હે ! ” એ મહાસંચમી બોલ્યા: “ધર્મને જે આત્મિક બળ-પુરૂષાતન વડે પાળે છે, તે જરૂર બધાં દુ:ખમાંથી તરત મુક્ત થાય છે. જો તમે પુન- ર્જન્મનાં વિવિધ પરિણામોનાં દુઃખ ટાળવા ઈચ્છતાં હો, તે સ્વાર્થ વૃત્તિ છેડી દે ને હવે હંમેશને માટે તપસ્યા કરે. માણસ એ તે જ- રૂર જાણે છે જે કે મરણ આવશે, પણ ક્યારે આવશે, તે માત્ર જા . શું નથી, તેથી એ આવે તે પહેલાં તેણે ધર્મ પાળી લે જોઈએ ડાખલી વગાડતું મોત આવે, ત્યાર પછી તે કંઈ તપસ્યા થઈ શકે નહિ. જ્યાં લગી ઈદ્રિ સાબુત હોય અને શરીર ચાલતું હોય ત્યાં સુધી માણસ મુક્તિની તૈયારી કરી શકે. જીવન ચંચળ છે અને અનેક વિશ્નથી ભર્યું છે, માણસે એના ઉપર વિશ્વાસ ન રાખો અને પાર- માર્થિક કાર્ય કરવા માટે ક્ષણભરને પણ વિલંબ ન કરે. જે મ૨ણુ ને દુઃખ કંઈ હાય જ નહિ તે માણસ ધર્મ આચરે કે છેડે તે પાલવે પણ જે મરણ આવવાનું જ છે તે કરેલી આળસ માથે પડશે. તેથી શરીર સાજું હેય ને શક્તિઓ સારી પેઠે હોય ત્યાં સુધી જ જીવન- સુધારણાનું કાર્ય મનુષ્ય સફળતાપૂર્વક કરી શકે છે. એ પવિત્ર પુરૂ બના શબ્દો સાંભળીને સંસાર ઉપર અમને વૈરાગ્ય થ અને પવિત્ર જીવન આરંભવાને અમે નિશ્ચય કર્યો. તેથી અમે ત્યાં જ અમારે શણગાર ઉતારી દીધું અને દાસીઓને સેંપી દેઈ કહ્યું: “અમારાં મા- બાપને આ ઍપજે અને કહેજો કે એ બંને દુઃખથી અને જન્મમર- શુની પરંપરાથી કંટાળ્યાં છે. અને એટલા માટે એ દુ:ખથી પારકર- '';

·પણ સાધુના ઉપદેશ, માર ધર્મમાગે ચઢયાં છે. અવિચાર અને બેદરકારીને કારણે અમે જે સારાનરસા આચારથી તમને હેરાન કર્યા હોય એને માટે તમે અમને ક્ષમા આપજે,” આ સમાચાર દાસીઓમાં ફેલાતાં તે તથા નર્તકીઓ દોડતી આવી. એ મારા પ્રિયને પગે પડયાં ને કાલાવાલા કરવા લાગ્યાં: ‘અમને અનાથ કરી મારી નાખે ના!? કેટલીકે એમના પગને અડવા કુલ વેર્યો, જે કુલ એમણે જાણી જોઈને હાથમાંથી સેરવી દીધાં હતાં અને તે બેલી): “અમારા જીવનમાં વગર કંટાળે અમારી (ગુપ્ત) કામના પ્રમાણે તમારા આલિંગનની આશામાં અમે અમારા જીવનને આનંદી માનતી આવી છીએ. હવે એ અમારી કામના ત- મારી પાસેથી જે પરિપૂર્ણ ન થાય તે ભલે! માત્ર તમને જોઈને જ અમે સંતેષ ધરીશું. શ્વેત કમળ જેવા ચંદ્રને માણસ જે અડકી શકે નહિ, તે ય એના શુદ્ધ બિબને જોઈ કોને આનંદ નો થાય !” એમ તે સ્ત્રીઓ અનેક રીતે રેવા લાગી અને મારા સ્વામીને પિતાના વિરક્તભાવમાંથી પાછા વાળવા કાલાવાલા કરવા લાગી. પણ આવાં પ્રલોભનોની પરવા કર્યા વિના અને પિતાને અડવા દીધા વિના મારા પ્રિય એ બધાંથી ફરી જઈને પેલા સત્પરૂષ તરફ મેં કરીને ઉભા સંસારથી વિરકત થઈને સાધુજીવનમાં પ્રવેશવા માટે એમણે જાતે જ એકેએકે બધા વાળ ખુટી નાંખ્યા. મેં પણ પિતે મારા બધાં વાળ ખુંટી નાંખ્યા ને મારા સ્વામી સાથે એ સાધુને પગે પડી અમે પ્રાર્થના કરી: “અમને દુઃખમાંથી મુક્ત કરે. તે ઉપરથી એમણે આગળ કહા પ્રમાણે સામાયિક વ્રત અમારી પાસે લેવરાવ્યું. તેમાં એવી પ્રતિજ્ઞા લેવાની છે કે હે પૂત્યપુરૂષહું સામાયિક વ્રત પાળીશ અને જીવન પર્યન્ત ધર્મથી મના કરેલાં બધાં અસત્કર્મોનો ત્યાગ કરીશ. ત્રિકરણ ગે, એટલે મન વચન અને કાયા વડે હું જાતે એવાં કર્મ નહિ કરૂં, બીજા પાસે નહિ કરાવું, તેમ જે કઈ કરે તે તેમાં સમ્મતિ પણ નહિં આપું, આવા બધાં કર્મોથી, હેપુજ્ય પુરૂષ! હું દૂર રહીશ.) આ વ્રત જે સરળતાથી સારી રીતે પળાય તે મેક્ષ પમાય. વળી .

·૧૯૦૭ તગવતી. આ વ્રતને કારણે જીવહિંસાથી, અસત્યથી, અસ્તેયથી, સ્ત્રીસંસર્ગથી અને પરિગ્રહથી તથા રાત્રિભેજનથી, અમારે (સર્વથા દૂર રહેવાનું હતું. વળી જીવનના, મરણના અને દેહના સે સ્વાર્થો ત્યાગ કરવા જણાવનારાં જે ઉપવ્રતે તે પણ અંતે અમે ગ્રહણ કર્યા. ચાકરેએ ખબર પહોંચાડયાથી અમારાં માબાપ ત્યાં આવી પહોંચ્યાં અને અને મારી દીક્ષાની વાત સાંભળીને નગરમાંથી બાળક વૃદ્ધો ને સ્ત્રીઓ પણ ઉત્કંઠિત થઈને આવી પહોચ્યાં. એમ એ મોટો બાગ સંબંધી- ઓથી અને અનેક જિજ્ઞાસુજનથી ભરાઈ ગયો. લેકનાં શરીર એક બીજાથી દબાવા લાગ્યાં અને મ્હોંમાથાંને પરથીર થઈ ગયો હોય એ- ટલી ભીડ થઈ ગઈ. વ્રતના નિયમને અનુસરીને અમે અમારું એકે- એક ઘરેણું ઉતારી દીધું હતું એ જોઈને અમારાં સગાં તે રવા મંડયાં અને અમારાં બંનેનાં માબાપ તે આવતાની સાથે જ છુટે મહેડે રડવા લાગ્યાં વળી મારાં સાસુસસરા તે અમને જોતાની સાથે • જે મૂછ ખાઈ જમીન ઉપર પડયાં. મારાં માબાપને આત્મા ધર્મના બેધથી કંઈક વિશુદ્ધ બનેલ હતા અને એ જન્મમરણના સંસાર દુઃખને જાણતાં હતાં જ, તેથી એ પિતાની આંખનાં આંસુ કંઈક ખાળી શક્યાં અને મને ઠપકે દેતાં હોય એમ નહિ, પણ વારતાં હોય એમ બેલ્યા: “દીકરી, તારી આ નાની ઉમરમાં તે તે શું સાહસ કર્યું? આવી કુમળી સ્થિતિમાં સાધુજીવનનાં ધર્મકર્મ પાળી નહિ શકાય. તારી નિર્બળતાને કારણે એ સાધુજીવનમાં દેષિત ના થઈ જવાય એટલા માટે હજી ચેતી જા. જ્યારે જીવનના આનંદને ભેગવી રહે ત્યારે તું સાધુજીવન લેજે.’ હું બેલી ઉઠી “ જીવનના આનંદને ભગ તે ક્ષણિક છે અને પછીથી તે કડવા બની જાય છે. કુટુંબજીવનથી ઘણું દુઃખ ખમવું પડે છે, નિર્વાણુના જેવું કશું સારૂં નથી. અને ત્યાં સુધી માણસે ધર્મને માર્ગે આવી જવું જોઈએ એમાં કલ્યાણ છે. મોત આવી ચઢે તે પહેલાં આપણે પરવારી લેવું જોઈએ.” ત્યારે મારા એ ઉત્તર આપ્યો “ જાળામાં લૂટારા ભરાઇ રહે એમ ઈદ્રિ ·R સાઈને ઉપરો. કે, ભરાઈ રહેલી છે જેમાં એવી તમારી જુવાની હોવા છતાં છે આ સં- સારસાગરની ઉપર થઈને નિર્ભયતાએ તરી જજે.” એટલામાં સગાં સંબંધીના ઉપચારથી મારું સાસુસસરાને ચેતન આવ્યું, તેમણે મારા સ્વામી તરફ જોઇને કહ્યું: દીકરા, આ તને કોણે શીખવ્યું? અમારી સાથે રહેવું તને મા ગમ્યું ? એવું તે તને શું દુઃખ પડયું કે કંટાળીને તું સાધુ થઈ ગયે? આધ્યાત્મિક જીવનથી જ નહિ પણ ધર્મવિહિત સંસાર- ગથી પણું સ્વર્ગ મળે છે. અને લેકમાં કહેવત છે કે જીવનમાં સ્ત્રી એ રત્નરૂપ છે. અપ્સરા જેવી સુંદર તારે માટે અહીં સ્ત્રીઓ છે. તું જ્યારે સ્નેહ ભેગવી રહે ત્યારે ધર્મજીવન પાળજે. આપણા વિશાળ ધનને, અમને પિતાને અને આ દીકરીને, એ બધાને તું શું છેડી. જશે? હજી યે ચેડાં વર્ષ તું જીવનને આનંદ ભેગવી લે ત્યાર પછી, જ્યારે આવા કઠણું વ્રત સ્વીકારવાના દહાડા આવે ત્યારે તું તે ખુશીથી લેજે.”શેઠને પુત્રે દઢ મને દષ્ટાન્તો દેઈને (અને રદીઓ આ પીને ) પિતાનાં માબાપને કાલાવાલા ભર્યા શબ્દોને આમ જવાબ, આપેઃ ૮ અજ્ઞાને કરીને રેશમને કીડે જેમ પિતે ઉપભેગા કરવાને. પિતે જ વણેલા કકડામાં ગુંચાઇ રહે છે, તેવી જ રીતે મેહાન્ય પુરૂષ ઉપગની લાલસાએ સ્ત્રીને કારણે માયામાં પડે છે અને તેથી અનેક દુઃખ ભેગવે છે. ખેટા રૂપથી ભેળવાઈને અને મેહથી ભર- માઈને વિવિધ પ્રકારની વસ્તુઓરૂપ કાંટાવાળા સંસારમાર્ગના જાળા- માં એ ફસાઈ પડે છે. સ્ત્રીના વિજેગથી જેટલું દુઃખ થાય છે એટલું પણ સુખ સ્ત્રીથી એને મળી શકતું નથી. ધનમાલથી પણ દુખ છે, તેને પ્રાપ્ત કરતાં પણ દુઃખ અને સાચવતાં પણ દુઃખ. તે જ્યારે નાશ પામે છે ત્યારે ખેદ થાય છે અને માબાપ, ભાઈ, વહુ, છોકરાંને સગાં વહાલાંએ તે નિર્વાણુના માર્ગમાં બંધનની સાંકળો છે. જેમ સંઘમાં એકઠા મળેલા લોક એકબીજાની સાથે રહેવા ઇરછે છે અને પ્રવાસનાં રખને લઈને સાથે ચાલે છે, પણ વનમાં (ભય ) આવી પડતાં જુદી ·E ૧૪ તરંગવતી. જુદી દિશામાં પિતપતાને માગે વેરાઈ જાય છે, તેમ સગાસંબંધી આ સંસારજાત્રામાં સ્નેહસંબંધે સુખદુ:ખ ભેગવવાને અને એકબી- જાને મદદ કરવાને એકઠાં મળ્યાં છે, પણ પછી મરણ થવાથી કેસ સારમાંથી નિકળી જવાથી એ જુદાં પડે છે, ત્યારપછી તિપિતાનાં કર્મ પ્રમાણે પિતપોતાને માર્ગે ચાલતાં થાય છે. પિતાનાં સંબંધી- એ વિના કે બીજી કશી પ્રતીતિ વિના માણસે પિતે જ મેહ છે- ડીને સમજી જવું જોઈએ કે એમાંથી મુક્ત થયે જ નિર્વાણને માર્ગે - જઈ શકશે, એમ તેને સારી રીતે નિશ્ચય થયે હોય તે તે કાળદેવ પિતાની ગુફામાંથી નિકળીને જીવન તેડી નાંખે તે પહેલાં જ પિતે ડાહ્યા થઈને અને જાતને કબજે રાખીને કરવા જેવું કરી લેવું જોઈએ, તેથી અંતર્દષ્ટિ અને ઈચ્છાબળવાળા પુરૂષ તે, સ્વર્ગને માર્ગ સહેલે કરે હોય તે, શાને વળગી ન રહે ત્યારે હજી યે ડાં વર્ષ તું જીવનને આનંદ ભેગવી લે ” એ જે છેવટે ઉપદેશ તમે આપતા હો તેઓ પણ ભૂલ છે, કારણ કે સંસારતે અનિત્ય છે અને 'જીવનની કેાઈને ખાતરી નથી. મરણની સત્તાને અહીં કોઈથી હડસે- -લી શકાતી નથી, તેથી એ આવે તે પહેલાં, વખત યા વિના મા- ણસે આ વ્રત લઈ લેવું ઉચિત છે.” આવાં આવાં વચનથી શેઠને પુત્રે પોતાનાં માબાપને અને સગાંસંબંધીઓને પાછાં જવા સમજા- વ્યું; વળી જે મિત્રે એમની સાથે નાનપણથી ધુળમાં રમીને મિત્ર- તાને બંધને બંધાયા હતા તેમને પણ પાછા જવા સમજાવ્યું. પિ- તાના પુત્ર ઉપરની ખુબ મમતાને કારણે અમને છોડીને જવું શેઠને ગમતું નહોતું અને એમણે કહેલી વાત અમને ગમતી નહોતી, કા- છું કે જે સાધુજીવનનું વ્રત અમે લીધું હતું તેને પાળવાની જ અને મારી ઈચ્છા હતી. (પાસે ઉભેલા) ઘણા લોકોએ જ્યારે કહ્યું: “પિન પિતાની ઈચ્છા પ્રમાણે એક બે જણ પિતાની આધ્યાત્મિક સાધના ભલે સાધે, કારણકે જન્મમરણની ચિતાથી એ પીડાય છે; સંસારસુખથી આ વિરક્ત થયેલા અને તપસ્યા તરફ વળેલા ચિત્તને જે રેકે છે તે મોં ·(૧પ) ઉપરથી મિત્ર છે, પણ સાચી રીતે તે શત્રુ છે, ત્યારે અને લે- કોએ કહેલા સમજાવટના એ શબ્દથી માની જઈને, માત્ર કચવાતે મને, અમને જુદા પડવાની એમણે રજા આપી અને એ હાથ જોડીને બેયા ત્યારે તમે આત્મસંયમ પાળવામાં અને તોગ કરવામાં વિવિધ પ્રકારની કઠણ સાધનાઓવાળી તપસ્યા આચરીને પાર ઉ તરે. આ સંસાર સમુદ્રમાંથી, જન્મ મરનાં એનાં મેજમાંથી, એક ખોળેથી બીજે એળે જવાનાં વમળમાંથી. અષ્ટપ્રકારનાં કર્મોએ કરીને લેવાતા જળમાંથી, જગવિગના કલેશના તોફાનમાંથી અને તેના મોહમાંથી પાર ઉતરી જાઓ. ” વખતે અમારા પગ નગર તરફ વ ળવાનું મન કરે, પશુ આ વચનેથી શેઠે ભલા થઈ તેમને અટકા- વ્યા. નગરશેઠે ( મારા પિતાએ તે કહ્યું: “ તમે ધન્ય છે કે (ગૃહસ્થજનને પાળવા જેવું સાદું વ્રત નહિં પણ) પૂરૂં સાધુ વ્રત લીધું છે અને તેથી કલેશમય ગૃહજીવન તજી દીધું છે અને સ્નેહના બંધમાંથી ને બેડીઓમાંથી છુટા થયાં છે. સુખદુઃખમાં સમાન રહેવાય એવાં મહમુક્ત ધમસ્વરૂપ તમે ધારણ કરે છે. સ્ત્રી જાળ તેડીને, સ્નેહ સર્પમાંથી છુટીને, જે વિના અભિમાન ને વિનાક્રોધેતીર્થકરના ઉપદેશને અનુસરે છે તેને ધન્ય છે. અમે તે હજી લે અને જે- માં આનંદ માન્યા જઈએ છીએ અને મહિના પાશથી ને સાંકળાથી બંધાયેલા હોવાથી તમારી સાથે આવી શકતાં નથી.” આમ નગરો સુધિવત ઉપર અનેક રીતે વ્યાખ્યાન કર્યું, કારણ કે એ બાબતમાં એમને ઉડું જ્ઞાન હતું. પણ બને કુટુંબની સ્ત્રીઓ, અમારા ઉપરના નેહને લીધે રડાર્યું એટલું રડી, એટલ. વિલાપ કર્યા, એટલાંક ખાધાં કે વરસાદથી પવળ એમ બાગની જમીન અમનાં આંસુથી પલળી ગઈ. અંતે શેઠ ને નગરશેઠ ઝોએ, સંબંધી બી. અને પિંડ ત્રને લેઇને, દાસ તથા દાસી બાને લેઇન, સાને રડવા લેઇને પાછો નગરમાં આવ્યા અને અમારા સંસાર ત્યાગથી થતા અને ધર્મ ઉપરની આયામાં ડુબેસા એ છે થી.

·મમાં સફળ થએલાં એ સાધ્વી મુકતા છે.” મેગ્ય રીતે મેં ક- (૧૬) (પા થા. હવે એક સાળી એ સાધુનાં દર્શન કરવાને એમની પાસે આવી, એને દેખાવ સાધ્વીને ઘટે એ જ હતું. તે નમ્ર હતી ને ધર્મનું તેમજ સાદાઓનું રક્ષણ કરનારી હતી; તપસ્યામાં તથા જ્ઞાનમાં પ્રખ્યાત થયેલી (મહાવીર દેરના શાસનમાં પ્રખ્યાત થયેલી) સાવી ચંદનાની એ શિખ્યા હતી. એણે ધર્મિક સાધુનાં અને એમનાં સાથ નાં દર્શન કર્યો, ત્યાર પછી સંઘનયમના પિતાના જ્ઞાનને લીધે એ લ્યા: “ સંસાર દુઃખથી વિરક્ત થયેલી આ સાધ્વીને તમારી શિષ્યા બનાવે.” સાધ્વીએ પિતાની ખુશી બતાવી, તેમાં તેમના આત્માને વિવેક અને સાધુજીવનમાં પણ પળાતી સભ્યતા સાફ તરી આવતી. પછી એ સાધુએ મને કહ્યું: “આ સાધ્વીની સેવા કર, એ સાથ્વી પિતાના રક્ષણ નીચે તને લઈ જાય છે; પંચમહાવ્રત રૂપ સંયમ-ધ- પાળે હાથ અડાડીને નમસ્કાર કર્યો અને નિર્વાણને પથે ચઢવા માટે ટેની આકાંક્ષાએ એ સાધ્વીને પગે પડી. એમણે મારા તરફ જોઈને આ શીર્વાદ આપ્યા “ પાળવે અઘરૂં એવું જે રાવજીવન તે તને સફળ થાઓ. અમે તે માત્ર ઉપદેશ આપીને તને મને માર્ગે ચઢાવીશ જે તું સત્ય રીતે પ્રયત્ન કરીશ તે નિર્વાણને માર્ગે ચઢી શકીશ. મેં ઉત્તર આપે: “પૂજ્ય સાધ્વીજી, જન્મમરણથી ભર્યા સંસાર વાહમાં અથડાવાને ભય મને બહુ લાગે છે, તેથી તમારા શબ્દોને અનુસરીશ. ” પછી છુટાં પડતી વખતે) પિતાની વિશાળ ને કઠણ તપસ્યાને બળ બળતા અગ્નિસમાન દીસતા એ સાધુને શ્રદ્ધાપૂર્વકમેં નમસ્કાર કર્યો. તેમજ પ્રેમને ત્યાગ કર્યો છે અને સર્વોચ્ચ સાધના ગ્રહણ કરી છે જેમણે એવા એ વણિકપુત્રને પણ એમની વિદાય લેતાં) નમસ્કાર કર્યો. ત્યાર પછી સ્ત્રીઓ જ આવી શકે એવા અમારા શાન્ત એકાન્ત મઠમાં આ સાધ્વીઓની સાથે જવા માટે હું નગર તરફ ચાલતી થઈ. એટલામાં તે આકાશના શણગાર રૂપ સુયે પશ્ચિમમાં કામ-કારીની સાથે જ્ઞાનની અને ત્યાગની વાત કરતાં કસ્તાં - ૪ - ·(૧૭) ધર્મમાં શ્રદ્ધા બેસાડતી હતી ને એમાં રાત કેમ પડી ગઈ એ તે જણાયું ચે નહિ. બીજે દિને તે વણિકપુત્ર તથા તે ઉત્તમ સાધુ કંઈ પણ સ્થાન નિર્ણય કર્યા વિના પરિભ્રમણ કરવાને માટે અન્ય દિશા- માં નિકળી પડયા. મને તે એ ગુણીજીએ બંને પ્રકારના (સાઉy- નમાં પાળવા એચ) નિયમે શીખવ્યા, જેથી હું તપસ્યામાં તથા વૈરાગ્યમાં દઢ થઈ. આવું જીવન ગાળતાં ગાળતાં અંતે અહીં (રાજ- ગ્રહ નગરમાં) અમે આવી પહોચ્યાં છીએ અને આજે મારી સહચરી સાથે) હું છઠ્ઠના પારણે ભિક્ષા માગવા નિકળી છું. શેઠાણી) તુમારી પુણ્યા પ્રમાણે ગયા જન્મમાં અને ત્યાર પછી જે સુખદુઃખ ભિગવ્યાં છે અને તેનાં જે પરિણામ આવ્યાં તે બધું આ વેવી બતાવ્યું.” ( ૧૨. ઉપસંહાર અને પ્રશસ્તિ ) સાથ્વી તરંગવતીએ પિતાની કથા પૂરી કરી ત્યારે શેઠા- જીએ વિચાર્યું: “કેવું કઠન્ન કામ આમણે કર્યું છે ? આવી કુમળી અવસ્થામાં, આવી સારી સ્થિતિમાં, આવું સાધુકત ગ્રહ કરીને પણ આવી કઠણ તપસ્યા!” પછી તેણે નગરશેઠની દીકરીને કહ્યું છે સાધ્વીજી ! તમારા જીવન સંબંધે પ્રશ્ન પુછીને મેં આપને જે આ ટલું બધું કષ્ટ આપ્યું તેને માટે કૃપા કરીને ક્ષમા આપ.” તે. એને પગે પડી અને અનંત ભવસાગરના કલેશને ટાળવા કાજે કહેવા લાગી “સંસારગના કાદવમાં કળી ગયેલાં એવાં જે અમે તેમનું શું થશે? માહાન્યકારે અમને ઘેરી લીધાં છે અને તમે તે કઠણ આ સાધુ- હવન ગ્રહણ કર્યું છે. છતાં યે અમને બતાવો કે પુનર્જન્મનાં કદ ટાળવાને માટે અમારે શું કરવું જોઈએ?” તરંગવતી એ જવાબ દીધે: “તમે સાધુજીવન પાળી શકે એમ ન છે, છતાં એ સંસારમાં એવી રીતે રહે કે તીર્થક- રના ઉપદેશ પ્રમાણે ચાલી શકે. તે સાધ્વીના આ શબ્દ અ- મૃતની પેઠે શેઠાઈ ગઉતારી ગઈ મહાપાએ મહેમા હાંય એમ માનવા ·(૧૦૮) * ગુહસ્થધામ પાળવાનું માથે લીધું અને જિનેકા તત્વને જાણે લીધે. આમ (ગૃહસ્થ યેય) સરલ પાંચ વ્રત બીજી અનેક ક્રિયાઓ અને વિધિઓ એણે પાળવા જે જુવાન દાસીઓએ પણ આ કથા સાંભળી હતી તેમને પાં અસર થઈ અને તીથકના ઉપદેશ ઉપર ઉડી શ્રદ્ધા બેઠી. સાધ્વીએ અને તેના સહચરીએ (નિર્દોષ) ભિક્ષા લીધા જેઈઈને અને જાળવીજાળવીને પગલાં ભરતી જ્યાંથી આવી ત્યાં એ પાછી ગઈ. તમને તે સાંભળનાર અને વાંચનારને ) મેં કથા આધ્યાત્મિક જ્ઞાન થાય એટલા માટે કહી બતાવી આના શ્રવણથી સર્વ દુરિત દૂર થાઓ અને જિનેશ્વરની કિતમાં તમારું મન લીન થાજો ! હાઈય પુરીય ગીછમાં થયેલા આચાર્ય વિરભદ્રના ખ્ય સાધુ નેમિચન્દ્રમણિએ આ કથાનું આલેખન કર્યું | ગતિમ ગારિાર્થનનY शिवमस्तु सर्व जगतः, परहितनिरता भवन्तु भूतगणाः दोषाः प्रयान्तु नाशं, सर्वत्र सुखी-भवतु लोकः ॥ सपि सन्तु सुखिनः, सर्व सन्तु निरामयाः, सर्वे भद्राणि पश्यतु, मा कश्चित् पाप माचरेत् ॥ २ ॥ ૧ વિશ્વયત્રમાં અખંડ શાંત પ્રસરે ! સમસ્ત પ્રાણીવર્ગ પારસિક બને ! દેષ માત્ર નિર્મળ થાઓ ! અને સર્વત્ર કે લેકે સુખી થાઓ ! ૨ સર્વ કેઈ સુખી થાઓ ! સર્વ કઈ રોગ-આતંક ર થાએ. સર્વ કેઈ કલ્યાણ-મંઝળપામે અને પાપાચરણ મક ઇતિશમ समातोऽयं अन्यः

·No text on this page.