·No text on this page.

·rwVxTI
7. Srikrishnap.107
Royapettel, Madrasau
Dr. V. Raghavan, M.A., Ph.d.
Professor of Sanskrit (Retd.)
7, Srikrishnapurun Sirtet,
Royapettah, Madrus-000014
26304
THE KUPPUS WAMY SASTRA
REECH INSTITUTE
A FH ROAD. MADRAS.
won 2
y Raghanan

·No text on this page.

·Professor of Sanskrit Red 1
Dr. V. Raghavan, M.A., Ph.d.
SAHITYA-RATNAKARA
potegid 1341
7. Srikrishnupurain Sinet.
Royapettah, Madras-600014
EDITED BY
T. R. CHINTAMANI, M...
Lectunci, Sanskrit Department
Un'unity of lladras
THE YOLC WAMY SASTA
Paghan
MADRAS
PRINIFI) AT 1HF DIOCESAN PRESS, VEPERY
1932

·No text on this page.

·Dr. V. Raghavan, M.4., Ph.d. Professor of Sanskrit (Retal ) 7. Srikrishnupuran Sireet. Royapettah. Madras-0014 PREFACE To the kindness of Brahmasii S. Subrahmanya Sastugal, Sanskut Pandit, kalyanasundaram High School, Tanjo!c, is due the present cdition of Sri Yajñanārāyana Diksita's Sahityaiatnakara,' a raie work dealing with the history of the Nayaks of Tanjore in general, and that of Raghunātha Nāyaka in particular Pundit Subramanya Sastugal was good enough to place at my disposal the press copy of the Sahityaratnākara which he picpared with the help of two manuscripts of the work deposited in the Tanjore Maharaja Seríoji's Saasvatı Mahal Palace Library. The two manuscripts have been descubel under numbers 4221 and 4222 of the Descriptive Citalogue of Sanskrit Manuscripts in the Library. No. 1221 contains Sargis 1 to 16 and No. 4222 comprises Sargas 1 to 10). The manuscripts do not present much variance in jeadlings, the readings have not therefore been recorded. An intiocluction giving it soort history of the Näyak iule in Tanjore and a brief account of the Sanskrit wiiters of the period will be published in the next issue of this journal. I am extiemely grateful to Brahmasri Subrahmany a Šāstrigal 101 having placed the manuscript in my hands for publication. He was also kind enough to read through the pioof-sheets, for which I take this opportunity to express my indebtedness to him. To Dr. P. J. Thomas, M.A., 1 LIIT., Ph.D), Professor of Indian Economics in the Madras University and cditor of the Journal of the Madras Umversity, I am much obliged for having so kindly consented to publish this work as a supplement to that journal. T. R. CHINTAMANI.

·No text on this page.

·Dr. V. Raghavan, M. 4., Ph.d. Professor of Sanskrit (Retd) 7, Srikrishnomaren preet Royapettan. vili INTRODUCTION HISTORICAL poems are few and far between in Sanskrit Literature. Among the few that have come down to us many remain unpublished. The inost important of those that have been spare for us today are the Gangazamíūnucanita, dealing with the history of Orissa; the Madhuravnava 01 Kamparijim ita of Gangadevi, dealing with the exploits of kamparāya, the Alputasiyabhyuday'a and Salurabh yuduya of Rājanātha dealing 1espectively with the histories of Acyutaraya ini Sāluvi Narasimha , the Sahityavatnakara of Yajñanārāyana Diksita dealing with the achievements of Righunātha Nāyaka; the l'waambık'npan mag'a of Tuumalamba celebating the marriage of Varadāmba with Acyutallivad, and the Raghunāthabhyudaya of Ramabadlıāmbā glorifying the greatness of her lord Raghunatha Nayaka of Tanjore. Of these worhs, the lathurăvilay'a and a portion of the Imule. rajabhyudaya alone are available in print The Sahityaratnākava is issued now for the first time. It is hoped that eic long the otiier works, 1.c. the Raghunăthābhi aduya and the l'uradimbikapurmayı may be made available in piint. The Sahityarutnākara was composed by Yajñanāyana Diksita, the court-poet of Raghunātha Nayaka, ruler of Tanjore during the first half of the seventeenth century. The following facts regarding the ancestry of the author are available. GOVINDA DĪKSITA. Govinda Diksita is the first noteworthy membei of the family of Yajñanārāyana. Govinda Diksita belonged to the Upamanyu Valsistha Gotra and followed the Āśvalāyana Sākha. The names of his parents are not preserved to 115. He was profoundly learnel in palmistry, astiology and other sastias While he was barely of seventeen years of age he migrated to the then fourishing capital of the Emperor of Vijayanagar, whence we do not know, where he pursued the piofession of an astrologei for some time. The occasion of the birth of the young Venkatācalasati, u hu was destined to ·vi INTRODUCTION become famous later on, brought him into contact with the emperor Acyutarāya. The acquaintance developed into intimacy and very soon the emperor looked to Govinda Diksita for advice in all matters concerning the empiie. It is stated that while Govinda Diksita was still an astrologer it happened that a young orphan of the name of Covva belonging to the Nāyaka community was stranded near his house while tending the cows and had to fast for a pretty long time. The boy called on Diksita, the astrologer, to have his future read out to him. The Diksita finding royal marks in his palm retained him in his service to tend COWS. Tradition has it that one day the boy stayed out longer than usual and the Diksita, getting alarmed at the absence of the boy, went out in search of him. He found the boy out sleeping in the fields and a cobra had spread its hood above thc head of the youing Cevva. The Diksita was confirmed in his rcading of the future of the boy, for it is iegarded as a royal sign to have the hood of a serpent spread above one's head. When Diksita found favour in the royal court, he introduced young Cevva to the cmperoi and the boy was immediately appointed Tămbúla-karandavāhın in the palace. On account of his tact, pleasing manners and courteous behaviour le became a favourite with the members of the harem The fortures of the boy rose by quick bounds. Mūrtimāmbā, the sister of the emperoi's wife, a young girl at that time, took a fancy to the boy and developed some sort of friendship. It culminated in the marriage between them and the emperor bestowed on his brother-in-law the principality of Tanjore which then needed a tactful and powerful ruiei. The emperor had to accede to the request of Cevva uho wanteci Govinda Diksita to accompany him to Tanjore and advise him in the governance of his newly quired territories and Govind Dikşila and Cevvappa iepaiied to Tanjore about A.D. 1540.- Govinda Dilsita remained a bachelor for a long time, concentrating his attention on the worship of Gāyatrī, whom he began to worship at Vasıştha Tirtha on the banks of the Tungabhadrā. Il is 1 This is the traditioual account of the foundation of the Nāyak rule of Tanjore. How far this is authentic is yet to be proved. Sähitya atnākara (III.) suggests that Ceviappa alyued Tantore by his own prowess Inscriptional evidence powts to the fact that before taking charge of Tanjore Ceyvappa was a governor in the North Arcot District. These details will be discussed in my history of the Nāyaks of Tanjore.

·INTRODUCTION vii stated that on one occasion he was rebuked by the deity herself for remaining a bachelor. Not without hesitation, he married Nāgamāmbā, the daughter of one Nārāyana Makhin. He had eight suns and one daughter, the most famous of whom were Yajñanārāyana Diksita and Venkateśvara Diksite. Govinda Diksita was it profound scholar in all the śāstras including Astrology as was said before. He was an all-round genius. He seems to have composed an extensive commentany on the Salras of Jaimini. He was the founder of the so-called Karnātaka nusic. He has made his name immortal by the Sangīta Sudhā, which he dedicated to the young Raghunātha Nāyaka. He seems to have written a work on Astrology. Govinda Dīksita was an elder contemporary of Appayya Diksita and it is said that Appayya Diksita wrote thc Parimala at the instance of Govinda Diksita Govinda Diksite had the title Advaitavidyācārya and Appayya Dikṣita refers to an Advaitavidyacārya in his Siddhāntaleśasam graha. Perhaps Appayya Diksita is referring to Govinda Diksita. The gicatness and popularity of Govinda Diksita is met testified to by the number of places that have been named after him and which still retain the name. To mention only a few, the village of Ayyampet on the S. I. Ry. near Tanjore derives its name from Govinda Diksita. Govindapuri ncar Kumbhakonam owes its name to the Dīksita. The Ayyankadai Street and the Ayyankulam in Tanjore are called so after him. A tank in Tiruvannāmalai in the North Arcot District, over which Cevvappa was for some time governor is called after Govinda Diksita. The village of Mahádānapura is namcd after the Mahādāna which the Diksita performed. These and several other acts of munificence of this gre and noble soul are still fresh in the minds of the people of the Tanjore District.' At Pattīśvaram he had his residence and it is said that he used to go to Tanjore every day to look to his duties as minister. The palace is still pointed out in the village. linages Govinda Diksita and his dharmapatni, Nāgamāmbā are found enshrined in the Dhenupurīśvara temple of the village. 1 Many of these details and a few others are referred to in the article on Govinda Diksita in the Q.J.A.H.S. by Mr. N. K. Venkatesan, ·Vill INTRODUCTION YAJÑANĀRĀYANA. Yajñanārāyana Diksita, son of Govinda Dīksita is the author of the work that is now edited for the first tinie. It is said that Yajñanārāyana studied under his father and also under Raghunātha Nāyaka, his patron. When it was line for Yajñanārāyana to offer gunnaksini to Raghunātha, the latter seems to have presented Yajñanārāyana with several costly jewels instead. Yajñanārāyana seems to have become proficient in all the sástras, Vyakarana, Mināmsä, Tarka, Siauta, Vedānta ctc. In addition, he had a complete giasp of South Indian music as was prevalent in his days. His knowledge of polity was acute as is testificd to in the Sīhityaratnākaia. In fact there was very little that he did not know. The following works of his have come down to 115 at present :- 1. Sahityuralnūkara or Raghunathabhuparijaya. 2. Raghunāthatılāsa. 3. Alankūrar atnākara. The Raghunatharılası 15 a drama, portraying the good and great deeds of Ragunātha Nāyaka. The Alankñi aratrūkaru is a Hork on Sanskrit rhetoric on the model of the Prataparudrīya with Raghwnātha Nayaka as the hero. The Raghunathavilāsa and a portion of the Alankinratnikava aic available in the Sarasvatı Mahal Palace Library, Tanjoie. VENKATESVARA MAKHIN. 1 Venkateśvara, thc teacher of Nilakantha Diksita and Rājacūļāmani Diksita was the younger brother on Yajñanārāyana Diksita. Like his father and biother, Venkateśvara was an all-round scholar in several subjects. His Vārtikābharana,' a coinmentary on the Tuptika of Kumārilasvamin holds a high place in the list of works on Mimāmsā. The Karmintavārtika of the author is a commentary on the Karmānta portion of the Bodhāyana Srauta Sūtra. The Sulba Mimamsāa is a treatise on Vedic Trigonometry. The Sahityasamrajya is known only through references and is not available at 1 An edition of this work is uder preparation under the patronage of the Kāmakotipītha of Kāñcīpuram. 2 A copy of the Sulba Mimāmsā is deposited in the library of the Asiatic Society of Bengal, Calcutta, ·L, KH konu. INTRODUCTION present. The Catur dandiprakaśka is a standard work on Karnātaka Music. It is regrettable that the work is not available in its entirety. LINGĀDIIVARIX. The names of the other brothers of Yajñanārāyana Diksita are not preserved for us. In the Sarası atı Mahal Place Libiary, Tanjore, theie is a work called Sorahasraniimabhas'a by one Lingādhvain. The work is a modelcommentary, and Bhāskarathya, whose bhasya on the Lalitäschavanāma is very famous today, seems to have modellcd it on the Sirevahuvanim bhüsl'a of Lingadlu arin. The same wiiter is the author of another work known as Pedi thartaltvannala, a copy of which is found in the Government Oriental MSS. Libry, Maclias. The colophon and the picitory verses in these works compared with the colophons found at the end of each of the saigas of the Sahillavatnikua comel 115 to identily Lingahvain with 2 son of Govinda Diksita's In ll likelihool Lingadhvaim is a son of Govinda Diksita. RAGHUNĀTIA NĀYAKA. Raghunātha Nāyaka, the hero of the poem was a gifta ruler. Besides being a good ruler and an able statesman, he was a fine scholar in Telugu as well as Sanskrit It is remarkable to find that from a very caily age, he began to compose line specimens of poetiy in both the languages The following Sanskrit works are attributed to his authorslup.- (1) Pīnijātaharana wluich was composed in one night. (2) Nalābh yuda yanūtahu. (3) l'ilmikianta. (4) Acyutūbhrudura, a biography of his father. (5) Rāmāyana Sara Sangraha. (6) Mahābhārata Sara Sangraha etc. The Sangita Sudhā which was in fact wiitten by Govinda Diksita is attributed to Raghunatha Nayaka. Thus the literary famc of Raghunatha is gicat. Besides Govinda Dikșita and the members of lus famıly, there seem to have been several Pandits of high merit in the court of Raghunātha and under his patronage. A few of them may be mentioned here. Krsna Diksita, author of a work called Raghunathabhūpaliya, a work on alamkāra on the inodel of the Prataparudriya, with this ·х INTRODUCTION difference that Raghunātha is eulogised in the illustrative stanzas in the place of Pratāparudra was one of the noteworthy contemporaries. The work has a commentary by name Sahityasāmāya by Suniatindia. Another writer of importance was Vyāsatirtha. He enjoyed the patronage of Raghunātha to a large extent and has produced a large nuinler of works on the Dvaita system of thought. Tātācārya, another contemporary, was the author of works like the diama Par nütahavana. There were ladies of the type of Ramabhacrambā' in the court of the king. Madhuravāni, the Imost famous of the lot, has written a fine k'arya dealing with the story of the Rimāyana. Bhaskara Diksita, son of Umāmaheśvara, was another important contemporary of Raghunātha Nāyaka. His matattrapariksā, Taptamudraudrīvana etc., are noteworthy contributions to philosophical and theological literature Thus several important writers flourished during the days of Raghunātha Nayaka. The family of Rājacūdāmani Diksita, the family of Appayya Diksita, etc., produced noteworthy writers during the period when Raghunātha ruled. A complete account of the writers in the period between 1500 and 1800 will be furnished separately in the forın ot a brochure. A short account of Rājacūļāmanı Diksita and his family is appended as an introduction to my edition of the Rukmini Ralyāna Mahakarya, published by the Adyar Library CONTENTS OF THE SĀHITYARATNĀKARA. The Sāhit yaratucikara seems to have been otherwise known as Raghunāthabhi parrjaya. Rājacudāmanı says in his Ananda Raghava Nataka : ga: fones ggartoute from रघुनाथभूपविजयनाम्नि महाकाव्ये तावदेवमभिहितम्- "प्राचां प्रबन्धान रसयन्त भव्यान् अस्मदचोऽप्यादरतो रसज्ञाः । आखादयन्तो मधुराणि वस्तू- न्यम्लन किं जम्भलमाद्रियन्ते ॥" 1 The Raghunāthabhyudaya of Rāmabhadrāmbā is in the course of publication in the Journal of Indian History, Mylapore, Madras.

·INTRODUCTION xi This verse is the 33rd verse in the first canto of the Sahityaratnakara. It is therefore likely that the work had the other name RAGHUNĀTHABHŪPAVIJAYA. Unlike many of the Kāvyas in Sanskrit, the work proper begins with a description of the Coladeśa, following the Tamilian tradition of opening a work with the Nāttu and Nagara patalas. Yajñanārāyana wiote from the Tamil country and hence probably adopted their methods Reporedles Ragharam Canto 1. The first canto consists of bencdictory verses on saveial devatās and eulogies on many poets of old. The devatās invoked are Ganesa, Ardhanārīśvaia, Pārvati, Rāma, Kisna, Visnu, Laksmi and Sarasvati. Some of the invocations are for the prosperity of the hero of the poem, king Raghunātha, the author's pation. Those mangala slokas extend up to śl. 12. Si. 13 pays respect to the author's father, Govinda Makhin, who was also the author's preceptor. Śl. 14 praises the 'granımar Sago-Trinity', Panini, Katyayar la and Patañjali. Śl. 15 begins the eulogy or ancient pocts. The poets praised by the author aie Vālmiki, Agastya, Vyasa, Kalidasa, Bhavabhuti (with reſcrence to the Malatimādhara), king Bhoja (with reference to his Rāmāyana Campū) Būna, and Sri Harsa (authoi of the Nurşadha). This section closes with $1. 24. The next section praises the two Alankarikás, Anandavardhana as author of Dhvani, and Dandın. The author then specially mentions Kālıdāsa, whom he says, he cannot afford to keep out of his eyes. The author's modesty and the greatness of the task of writing on king Raghunātha are expressed in Śi. 28. The next section is on Kāvya, and contains general obsei vations on the nature of poetiy and literary criticisın. There is a criticism of bad poets and bad critics. The author gives expression to his own insignificance, and the greatness of the theme undertaken. The poem is dedicated to Goddess Sarasvati, and a prayer to help him in his task follows. The canto closes with two laudatory verses on Raghunatha. The ond of these laudatory verses, along with another indicating the closing and the number of each canto, are ·xii INTRODUCTION repeated at the end of all the cantos. Reference is always made in the last versc to Govinda Diksita, the father of the author. Canto Il. The second canto ojcns with a clescription of the Cola country and the River Cauvery The waters of the Cauvery are a boon to agriculturists. Reference is made to Siangam as an island, situated in the midst of the Cauvery and the Kollidam. The richness of the soil and the produce of the Cola land is descubci. Paddy, sugarcanc, aiecanut, betel vines, plantains of many kids, ctc. are mentioned as the special piounce of the Cuvery delta Śls. 1-24. The beauty of the women of the country, the water sheds on the summer 10uds, the pious Brahmins peilor ming sacrifices, the temples scatteicii profusely, almost at every step, the Bialımıo agiahāras iesounding with Vedic incantations and beautiful with heads of cows, the chai acteuistic excellence of the speech of women—these are then described in verses 25-39 Verse 10) takes us to Tanjoie ou Tañjāpius, capital of the Cola country. The ramparts of tlic lont hcic, the big and deep ditch and its water are described Then the mansions of the city, the soldiers of the palace, the beauty of the damsels of Tanjore, the fragrant scent-bazai, the fluwe-bazai, the garden--thesc dle then described. The canto closes like the previous one Canto III. The thuid canto relates the story of the Nājak kings who ruled at Tanjoie. The account begins with Cei va (or Covvappa) His qualities are praised in verscs 2-8. King Cevvappa is said to have dug deep the tank and constitched to a gicat heiglit the Gopura oi tower of the Śiva temple at Tiruvannamalu (Sonagui). $1 9 gives the name of the queen of Cevvappa as Müntimimbā. $. 10 says that she gave birth to a son called Acyuta Śls. 11-14 describe Acy uta's boyhood and in Ś1 15 le attains youth when he was mule Yuvarāja or Prince icgent. Sls. 17-19 (lescube his marriage with some damsels of whom one Mutimambika was the chief and queen. The beauty of the queen is the subject of Sis 21–38. From the 28th s1 we learn incidentally that Acyuta was also called natey va, (1.e ) little Cevva, meaning son of Cevvappa. Acyuta's goud iule, his valum, ·INTRODUCTION xui his literary patronage, his munificence to the learned Brahirins, his devotion, the establishment and gifts of Agrahāias--these are praised in Slokas 39-50. One noteworthy point here is that Acyuta is said to have presented very valuable gems and jewels to God Ranganātha at Srirangam in Sls. 47-49. Śl. 51 opens a section on the private pleasures of King Acyuta, his going to the garden one day with his queen, Murtimāmbikā. The bcautiful flower trees, fruit trees and creepers of the big garden are described by Acyuta to his queen. A touching scene is here intioduced. The royal pair sce a pair of royal swans sporting with their young one. At once the king runinates on his own family life which 15 not blessed with the birth of a child. He speaks some tender words to his qucen on children and their beauty. Śls 66-77 are of great sentiment and have high poetic value. A macle of a heavenly voice forecasting the birth of a son is heic introduced The Canto closes with the queen showing signs of pregnancy. Canto IV. The fourth canto devotes the first section to a description of the queen in the state of pregnancy. This extends up to the 33rd verse. In the next sloka we hear of the pumsavana of the queen and immediately the young baby is born. The joy of the parents at the birth of the son is immense, and with great eclat the latakarma and the nämakarana ceremonies are performed. The child is chi istened Raghunatha. The rest of the canto describes the boyhood of Raghunātha, his sports and his stucly. Canto V. The fifth canto begins by describing Raghunatha as proficient in learning as well as in arms. Sls. 1-8 describe 'him at school. From $1.9 we have an account of how he trained himself with the how and mastered many ſeats with it. His ease on the horse and on the elephant is also then described. This extends up to $1. 41. The rest of the canto is taken up by an incident on a particular day when king Acyuta called the scholars and warriors of his court, called his young son Raghunātha also and wanted the former to examine the proficiency of the latter, who was found to have attained superhuman inastery in all the branches of learning. 2 ·VIV INTRODUCTION Canto V'l. Canto VI continues the test of Raghunatha in the assembly mentioned above It was decided that Raghunātha must exhibit his mastery of the Vind Immcdiatciy a beautiful Vīna constructed hy Raghunatha humsell (Ś1. t) was brought, fully decked with gold, and he begin to play icelining in a steady and beautiful pose, the Ragd called Nati. ($1. 9). Then Yujñanārāyana, the son of Govinda Diksita, the author of Sangila Sudhi and the brother of Venkata Mallu who wrote the gieat music wk called Cutu dandiprakīša, chows his own mariery oi the Sangita Šāstra, by elaborately rescribing 10 Śls 10–2), the playing of Raghunātha, in the technique of the Sāsta The assembly praises Raglunātha's dejtness at the Via Acvula then wantul hun to be cxamined 112 Sāhitya which he says 15 a gicater and a 1aici gitt than Sangita. Śls. 23-27 contan Acuuta's eulogs on poetiy. Then Acynt. asks Raghunatha to show 129 poners at poetiy loy (0uposing a poem (01) the subject of Kinda's Pallijata Harana, when Raghunatha did in such high speed that the leained cubes could not casily follow 1115 poetising (ŚL 30). The pocts and panditas of the cout pause the prince and the king curbiaces him Greatly pleased with his suni, Acyuta presents him with some teuitories $1 30 mentions Raghunathra's prolix literary productions, a hundred works beginning with the depuiabhudan, a poc on 1115 oun futhei. Next Raghunatha attains full youth ($1 38) and Sls. 39-62 «lescube his physical lilauty. In Śi. 63, many princesses are said to have manied him From $i 65 onards lustorical cvent is described. Refeience is made to the Muhammadans, whom Acyuta had alieady once vanquishul in a bottle at Nāgapattana (Negaratám), on the sca-coast, to the cast of Tanjonc. (Śl. 68 ) The Canto closes with the mention of the hing hiding his time and waiting for the Aulun 11, Wicii alone kings begin their campaigns. Canto VII. This canio does not mention wny interesting event, being given to the convertional descriruun of tl'escarons, a necessary part of a Mahä-hāvya. Śls. 1-13 de cribe the passing away of the snous and the arrival of the beautiful Spung. The king goes to the parlen ·INTRODUCTION (Ś1. 33). Sls. 37-51 contain a description of the garden Then the innates of the haiem dispoit themselves by picking towers, the sight being described to Raghumatha by one damsel. am being enjoyed by hum. (Śl. 78.) Canto TM Canto VIII 15 devoted to a desuption of the summer and Matei sports of Raghunātha with his women, the parti clienchung cachi other with syringes. Counto 1.1 In Slokas 1-14 there is a fine desuption withe Tamil Season In Śls. 45-74 we have a beautiful copiesentation of the Autumn huis the season for kings to all 0:2 Wall mpigns and this canto closes with King Acyuta caliing in itssembly with his son Raghunatha, in tlic court hall, Laksmilasa, to plan the anstatement of the Nepāla king in his place. Canto V. The canto opens with king Acyuta in counsel with the glo.it minister of his, Govinda Diksite, along with his son, Raghunatha Sitting beside him Govinda Dikit.1 says that the Palaskas ale being helped loy o levolutionary calle Colaka, who is setting at nought the sorcieignty of King Ac ynta (Ś1 15 ) Colehu's itinities tre then vividly and movingly descubed by hum to the king. The mention of the name of Colaker was as much terror to the people as that of Ravana to the sages of ole] Coluha citches travelleis, packs them in gunny bags, beats them with pestles and throws them into the rivers. ($1 18) Ilo catches the thusty at the waterslieds and pouis down then thoat hot liquid metal ($1 20 ) So Govinda Diksita cxhorts the king first to destroy this uile Colaka, atter whose destruction the Pārasikas will be nou here. (Ś1. 21.) The prince Raghunatha gave a bit of his mind (Ś1 22 ) Heagical that by putting an endl tu Colaka, the sand Pirasikas would be annihilated and the Nepala hing reinstated in his own place; but he pointed out that it was not proper for even such a powertul king to face many enemies Single-handed. ($1. 28.) Foi, the lāndya king, stupid and infatuated like a rut clephant was joying about and was, without any obvious reason, beating great enmity to ·xvi INTRODUCTION King Acyuta. (Ś1. 28.) Further, the king of the Tundiramandala was backing up Colaka. (Śi. 27.) The ininister seeing the wisdom of Raghunātha's view asks the king to consult the spy who was sent to evaluate the strength of the Pānçlya king and his allies. (Śi. 32.) Śls. 33–37 contain a praise of the spy and describe the necessity of a spy for a king. The spy then comes and informs the king of all the facts. The Pandya king and others who had been deleated by Acyuta have joined together to attack Acyuta. (Śl. 54.) One Jagga Raja put an end to the king of Karnāta and the members of his family and with the remaining son of that Karnāta king, has joined hands with the Pandya to attack Acyuta. (Śls. 55 and 56.) Therefore, belore the allies arrive, the spy presents to the king's consideration the policy of making friends with the son of the dead (Śl. 60) Karnāta kırg and then sending Raghunātha, crowned king at once in order to conquer the foes. (Śls. 63 and 64.) The king agrees and Raghunātha is crowned king. Śls. 67–101 contain Acyuta's coronation address on the duties etc., of a king, spoken to Raghunātha, on the eve of his becoming king. The king then turns to Govinda Diksita, the minister and asks him to arrange for the coronation of Raghunātha, the very next day. Canto XI. Raghunātha's bed chamber, his rise (Śls. 1-10) and the morning greetings sung by his Court-bards on the morning of the coronation day are first described. (Śls. 11-20.) The king takes his bath and propitiates the Sun; and his prayer to the Sun is then set forth (śls. 21-48.) The king then visits his palace temple; the temple is then described (śls. 49–55); the King worships and sings in praise of God Visnu in his ten Avatāras; this Daśāvatara stotra extends from Śl. 55 to śi. 102. Then follows the Stotra of Siva 103–128. The Canto closes with Raghunātha leaving the temple for the Abhişeka Manțapa. Canto XII. The description of the Coronation chariot, Puşyaratha, and of Raghunatha seated in it begins the next canto. Descriptions of the festive streets, of Raghunātha coming along those streets in his Puşyaratha, and of the crowds gathered along the streets to see the ·INTRODUCTION xvii king then follow. (Śls. 1-31.) King Acyuta receives Raghunātha along with his family minister, Govinda Makhin; the Abhişeka or coronation of Raghunātha with the holy waters is performed first by Govinda Makhin, then by two of the royal family's preceptors and then by King Acyuta himself. (Śls. 45-47.) Raghunātha receives due honours and gives away profusely to Brāhmins. (Śls. 32–64.) Next day King Raghunātha mounts the scale pan, has the Tulābhāra performed and presents the gold equal to his weight to Brāhmins. (Śls. 65–68.) Description of his munificence and of the many kinds of great dānas he made then follow. (69–93.) The Canto ends with an eulogy of Raghunātha. Canto XIII. The spy sent by the king to gather news about enemy kings, arrives and hurries through the first court. The description of the fourfold army standing in this court consisting of Pārasika warriors with guns follows. (Śls. 1--12.) He enters the second court and sees there Muhammadans standing; a graphic description of the Muhammadans, their faces shining like polished copper, their beards, unbored cars, wild looks, ied turbans mounted with brown feathers, their mouths not addicted to betel leaves but always haughty with wine, swords hanging by the sides of some and bows and arrows with some others (Sls. 3–17) are all described. The spy then passes into the next interior court where vassals are engaged in counting the tribute (gold and gems) which they have brought. Such wealth is then described. (Śls. 18–24.) Then he comes to the door of the king's chainber. The gate and the Bhadraśālā leading to where the king is scated, are then described. (Śls. 25-43.) He is seen and is taken into the court hall called Lakşmivilāsa and a description of the Laksmivilāsa and King Raghunātha seated there follows. (Śls. 44-68.) Raghunātha sees the spy and asks his minister sitting nearby, Govinda Diksita, to enquire of the spy the news about the enemies to obtain which Govinda Dikşita had sent him. Accordingly asked by Govinda Dikşita, the spy narrates as follows :-Jagga Rāja, the enemy of King Raghunātha gathered a few kings as friends, went to the king of Karnāța and, feigning to serve him with his army, murdered him (the Karnāța king) along with his family one night when they were asleep. Then he allied ·VI INTRODUCTION himself with the kings of Drāvida, Cera and Pāndya regions and is over-running the land, doing mischief. When the Karnāta king was butchered with his fainily, one Yācamma Nayaka however, escaped with one of the sons of the murdered king and was even at that very moment come there to seek Ragbunātha's alliance and aid. Knowing of this cscape of Yācamma with a son of the Karnáta king, the Pandya along with the Cora king, urged by Jagga has entered our parts and demolished in 11e a great bridge over the Cauverī. (Śls. 74–78.) Raghunātha hears this and says that he would go to the city of Kumbhakonam nearby and crown the young son of the Karnāta king and then crush lhe Cola, the Ceia, the Pandya and other allies along with the vile Jagga Rāja. (Śls. 79-83.) Having taken this resolve, hc cntrusts the kingdom to his minister Govinda Diksita and gathers his forces in a moment. The aimy is then described as about to start. (Sls. 89-94.) Canto XIV. Preparations are quickly made to start on the projected campaign Raghunātha dresses himselt and equips hunsell for the fight. (Śls. 1-29.) Then he enters his palace temple, prostrates before his family deity, Rāma, and sings his praise (śls. 30–34). Surrounded by his vassals, he starts. The king of Nepāla is seen by his side. (Śl. 40 ) A description of the king marching out thronigh the streets after crossing the court of his place, is then described. (Śls. 71-73.) Canlo IT. The whole canto is taken up with a description of the army marching through the strects of the city of Tanjore. Canto XVI. Raghunatha while marching in the midst of the army is seen by the damsels of the city. A description of the effects of his beauty and valour on the damsels is portiayed ; the ladies of the city are seen describing him. Here, inention is made of Raghunatha's poetic powers, of his Andha Rāmāyana and of his Kávya with the story of Krşņa's Pārijātaharaña. (Śls. 60-63.)

·INTRODUCTION xix The king passes out of the city of Tanjore. (Ś1 74.) Here, the work ends abruptly. His Holiness Jagadguu Śii Śrī Sankaiācárya Chandrasekhaiendia Sarasvati Swamigal of the Kamakoti Pitham of Kāñcīpuram, graciously encouraged me in getting thus work published. It may be interesting to nute that his Holiness in his pūrvasi ama, was a scion of the family of the illusti100s Govinda Diksita. Without his blessings and advice I could not have published this work. Brahmasri S. Subrahmanya Sastugal ot Tanjoic rendered all the aid he could to bring out this cdition of the Sahityaratnihara in spite of his multifarious cuties, and I cannot adequately thank him. My friend Mr. Raghavan, Resear h stulent in Sanskiit in the University of Madras, helped me to prepare the contents of the Sahityaratnākara, for which I take this opportunity to thank him.

·No text on this page.

·ERRATA Page Line For Read 10 मत्स मात्स 24 16 9 मझ्या 15 15 मध्या श्रीर वशदौ भीर विशदो 21 11 41 7 द्रुत 57 10 सृह द्रुत सुह णाम्भस 62 22 65 6 75 णाम्भां बुभूषि दिति प्र अधिष्ठ सव्यङ्गं विवा 80 19 86 5 90 11 बुभूषु दतिप्र अधिपृष्ठ सव्याङ्गं विशा तेजो मित्यस्तवि बिलावा जनानां 92 18 94 तजा मित्यस्ति नि बिलाद्धा जानानां 105 24 113 M

·No text on this page.

·॥ श्रीः । श्रीयज्ञनारायणदीक्षितविरचितं साहित्यरत्नाकरकाव्यम् । प्रथमः सर्गः। ॥ १ मुदे वप्रक्रियायां वलयत्वमेत्य दन्तार्गले दीव्यति चक्रवाले । जगत्प्रकाशं जनयन्मनीषां वेतण्डवक्त्रो विशदोकरोत ॥ सदा मोदकमादधाना भूयादमेया तब कापि माया । विदन्ति या वेदविदः पुराणी संचारिणों संपदमम्बिकायाः ॥ २॥ सव्याङ्घिसंचारसुहृन्मरालो भव्याय भूयाद्भवतां स भूमा । मजोर शिक्षारव एव यस्य मनीषिमीखर्यविधा निधानम् ॥ ३ ॥ साहित्यसीहिन्यभरं विधत्ता द्वन्द्वं तदिन्द्वगुरशेखरं वः । अदत्तपैशुन्यवचोवकाशमज्ञातलोलाकलहोपलम्भम् ॥ ४ ॥ तन्वी तवेयं तरुणेन्दुमोलेस्तन्वीत सारस्वतसारधाराम् । नटजटाटोरजटाकुटोरतटोलुठद्दयोतटिनीसपत्नोम् ॥ ५ ॥ राज्याभिवृद्धिं रघुनाथनेतुः कुर्वीत गुर्वी कुलशैलकन्या । नतो हरः पादनखेष्वलासीद्यस्याः स्फुटैकादशरूपभेदः ॥ वीरोऽधिकं ते विभवं करोतु विरोचनीयाय वहन्विरोधम् । वितोर्य सुग्रोव विभीषणाम्यां राज्यं ततः प्राप्तमवाप्तवान्यः ॥ ७ ॥ अभीप्सितादप्यधिकं तनोतु राज्यं स देवो रघुनाथनेतः । प्रसूनमेकं प्रिययार्थितोऽदाद्यः पारिजातनुममेव तस्यै ॥ ८ ॥ अन्यात्तदव्याजकृपं महत्त्वामव्याहतव्याहरणावतंसः । बालोऽपि वाचां बतं धूतमोचा यत्कम्बुसंबन्धवशादियाय ॥ ९ ॥ car ·साहित्यरत्नाकरकाव्ये तन्यादवन्यां तब कौतुकानि कन्यामणी सा कलशाम्बुराशेः । उरोमणी या खमुदीक्ष्य विष्णोरासेतरामन्तरपीति हृष्टा ॥ १० ॥ वासं विधत्तां रघुनाथनेतुर्वक्त्राम्बुजे विश्वसृजः पुरंध्री । नाथस्य नारायणनाभिपने निपेदुषो नोतिकलानुकर्जी ॥ ११ ॥ वोणागुणास्त्रावणशोणपाणिनग्वाग्रलग्नस्फटिकाक्षमालाम् । मुहुर्लिहन्दाडिमबोजमोहान्मुग्धः शुकस्तेऽस्तु मुदे स देव्याः ॥ १२ अद्वैतविद्याविभवावलम्बान्गोविन्दयज्वेन्द्रगुरूनुपासे । निर्मथ्य षड्दर्शननीरधोन्ये धियैव सारं ददते बुधेभ्यः ॥ १३ ॥ सेव्या मुनीनां त्रितयो त्रयीव त्रेतेव पुण्येन समप्रधानम् । व्यधत्त या शंभुवरेण शब्दानुशासनं विद्वदनुग्रहाय ॥ १४ ॥ चातुर्यमाद्यस्य कवेर्धरित्रीश्रवोभुवः कस्य न विस्मयाय । खच्छन्दचाराय वचोधिदेव्याः सदाभवद्यत्कृतपादबधः ॥ १५ ॥ वल्मीकजन्मा कथमेव भूयात्स निर्ममः कर्म मम स्तुतीनाम् । यस्य प्रबन्धादशकंधरा रिरिन्द्धे जगत्या मितरावतारात् ॥ अरुन्धतीजा निकुलावतंसः कथं न वर्ण्यः स कविप्रवेकः । यदु क्तिगुम्भाद्यतयो यथावद्विदुः परं तत्त्वमतोतवेदम् ॥ १७ ॥ कवेः प्रतिष्ठा भुवि कापि तस्य विजृम्भते पञ्चमवेदकर्तुः । अज्ञातयत्सूत्रपदार्थ तत्त्वा मनीषिणो नैकमता भवन्ति ॥ १८ ॥ पदारविन्दं परिहत्य तस्य शिरस्पदं केन परिष्करोमि । वाग्वैखरी कार्मणमम्बिकाया वदन्ति वोटीरसमेव यस्य ॥ १९ ॥ कविः स कालीमुखगर्भमुक्तवीटोरसज्ञो विनतिं मदीयाम् । कृतार्थयेदेतदलं कृतं तैरन्यैरवाणीपुरुषावतारैः ॥ २० ॥ सा मालतीमाघघसंविधानकर्ती मनीषा कविलोकवन्द्या । प्रपञ्चयन्ती भुवि शब्दवृष्टी: पद्मासनस्याप्यकृताद्भुतं या ॥ २१ ॥ जैवातृकः कीर्तिशरीरधारी जीयात्स यावरिक्षति भोजराजः । अद्यापि यस्यासुलभाः कवीन्द्राः प्रबन्धशेष परिपूरयन्तः ॥ २२ ॥ ।

·प्रथमः सर्गः
॥
ते
बाणेन तेनेव परेण केनाप्युपासिता चेदियमुक्तिदेवी ।
तस्यापि वाचां प्रथनस्य भूयादुच्छेषणं सर्वजनोक्तिरोतिः ॥ २३ ॥
विभावनीयं भुवि विश्वरूपं देव्या गिरां किंचन देदिवीति ।
जिज्ञासितं तद्यदि शीलनीया श्रीहर्षवाणी सरसः कवीन्द्रः ॥ २४ ॥
ध्वनिः कवोन्द्राध्वनि कोऽप्यवेद्यः श्रोत्रेण वेद्यः स त लोचनेन ।
येषामहीनास्त इमे सहस्रमुखं विपक्षान्मुहुराक्षिपन्ति ॥ २५ ॥
अशब्ददाम्पत्यमबन्धहृद्यमव्यङ्गन्यचातुर्यमरीतिपोषम् ।
काव्यं सदा ग्रन्थयितुं बिभेमि शिक्षाकरे दण्डिनि देशिकेन्द्रे ॥ २६ ॥
अन्ये प्रथन्तां कत्रयः सहस्रमकद्वदा वा भुवि कद्वदा वा ।
प्रस्तुता
नेह परं तु कालिदासे कवी नैव कदाप्युदासे ॥ २७ ॥
नयामि मामेव ततो नमस्याशतं महासाहसजन्मभूमिम् ।
यस्मादमुं वर्णयितुं यतिध्ये रमेशरूपं रघुनाथभूपम् ॥ २८ ॥
अलौकिकानां भुवि लौकिकानामपि प्रथन्तां वचसां विलासाः ।
तथापि यस्य व्ययितो न लेशः शब्दार्थयोर्दीव्यति स प्रपञ्चः ॥ २९ ॥
सा काचिदन्या सरसा कवीनां सरस्वती दीव्यति जीवनाडी।
या सत्कवेरेव हृदानुभाज्या वक्तुं न शक्या बत वेधसापि ॥ ३० ॥
ज्ञाता ह्यनेकेषु बुधेषु कोऽपि ज्ञातृष्वनेकेष्वपि कोऽपि वक्ता ।
वक्तृष्वनेकेष्वपि कोऽपि दिष्टया धनिप्रधानो जयति प्रबन्धा ॥ ३१ ॥
अन्तःप्रबन्धं प्रतिभानुभावैः सूर्याहितैस्तु स्फुटनानि सन्तु ।
बहुक्षपान्ते बत सोरभं ते नवारविन्देषु न वारभन्ते ॥ ३२ ॥
प्राचा प्रबन्धानसयन्तु भव्यानस्मद्वचोऽप्याददतां रसज्ञाः ।
आस्वादयन्तो मधुराणि वस्तून्यम्लं न किं. जम्भलमाद्रियन्ते ॥ ३३ ॥
काव्यस्य सद्भिः क्षतिराहिता काराय बाधाय खलेः कृता तु ।
जनस्य लोके जनकातकर्णवेधो यथा व्याधकृतक्षतं च ॥ ३४ ॥
मीमांसते सूक्ष्मतरा मनीषा काव्यं न तु स्थूलतरा कदापि ।
शलाकिका रन्ध्रयितं समर्था मुक्ताफलं हन्त न जातु टङ्गः ॥ ३५ ॥

·साहित्यरत्नाकरकाव्ये ॥ पर्याप्तमुक्तथर्थकुलं प्रवाचां प्राचां कृतिवेव परं यतिष्ये । सर्व पयः सागरमेतु नद्यास्तृषातुरा नो सिकताः स्वनन्ति ॥ ३६ ॥ कविप्रवेकाः कवयन्ति काव्यं काव्यस्य ये लक्षणमामनन्तः । लसन्त्यमी ते यदि लक्षणहरन्यः स्थितः किं फलमस्थितैर्वा ॥ ३७ ॥ माकर्णयन्ता मलिना नवीनाः प्रबन्दुरेतेन किमन्तरायः । उज्झन्ति भृङ्गाः परमित्युपैति न चम्पकः कोसुमसंपदं किम् ॥ ३८ ॥ स कापथः कोऽपि सदर्थचोराश्चरन्ति यस्मिन्कविवेषभाजः । दृष्टे सयन पथि लक्षणहर्दिच्या विशडू कवयश्चरन्तु ॥ ३९ ॥ सन्तो यथा सत्कविसूक्तिगुम्भैः संतोषणोया न तथा हताशाः । अपांनिधोनाममृतांशुदीप्तिभरण पोषो न तु पल्वलानाम् ॥ ४० ॥ श्लाघा न चेदुक्तिषु सद्गुणासु श्रुतेन बोधेन सुमेधसां किम् । साध्यं विना तेन समासु नीचः साम्येन शास्त्रानवबोधकुडाः ॥ ४१ ॥ खादं त्यजन्सत्कविसूक्तिगुम्भं शुश्रूषते दुष्कवितां हताशः । क्रमेलकः कण्टकमेव लेढि मूढाशयो मुक्तनवप्रवालः ॥ ४२ ॥ क्रूरां मतिं प्राप्य बला द्विना ये गुरूपदेशं कवयन्यसन्तः । पदे पदे ते पततां हयानामशिक्षिताना गतिमा क्षिपन्ति ॥ ४३ ॥ अमेधसामिष्टमसत्कवित्वमित्येव तत्रेन्दति किं कवीन्द्रः । खेटाः सतोषं करटा असन्तु तिक्तं न तत्त्वेन भवेद्रसालः ॥ ४४ ॥ जडाशयो जल्पतु दुर्विकल्पं प्रगल्भवन्न प्रतिधो मम स्यात् । वाचाटभेको वसतीति सक्षमीक्षेत किं पल्वलमिल्वलारिः ॥ ४५ ॥ खलस्य निन्दा कृतिनां प्रबन्धानलंकरोतीति किमत्र चित्रम् । आसअनं लोचनमञ्जनस्य शोभा न किं वा सुदृशां नयेत ॥ ४६ ॥ खलाः पुलाका इव लाघवेन कविव्रजेभ्यः कतिचिह्नमन्तः । परीक्षकाणां पुरतः प्रभूणां भजन्ति न कापि बत प्रतिष्ठाम् ॥ ४७ ॥ मध्येसभं ये मनुजेश्वराणां मन्दा विनिन्दन्ति महाप्रबन्धान् । अदभ्रसंदर्भरसानभिज्ञाना बिभ्रतों तामवनों नमामः ॥ ४८

·प्रथमः सर्गः
0
-
ग्राम्यार्थकन्याघटनानुकूला खलस्य सूचीव गिरां प्रणाडो ।
क्रूरा प्रकृत्या भुवि कोक्दिानां कदापि मा विध्यतु कर्णरन्ध्रम् ॥ ४९ ।
भजन्ति ये पञ्चषशब्दबोधात्प्रोढिं न तन्मोदकृते प्रबन्धः ।
फणीन्द्रवाणीसरणीप्रवीणीभवन्ति ये तत्प्रमदाय सोऽयम् ॥ ५० ॥
पाताल भट्टमतं च तर्कमद्वैतराद्धान्तमवै मि किं तेः ।
प्रबन्धसंदर्भभरैः कवित्व विद्यामिदानों विशदीकरोमि ॥ ११ ॥
अताडितातोद्यमशेषविद्याविद्योतनं वैद्यकुलानपेक्षम् ।
कीर्त्यङ्गपोषोषधमप्रसूनं गीर्देवताभ्यर्चनमेव काव्यम् ॥ १२ ॥
उक्तथा कियत्याप्ययमुक्तिधाटीपुष्यत्प्रबन्धो रघुनाथभूपः ।
व्रजेन्मुदं व्योमधुनोवतंसः शंभुर्न किं हृष्यति शङ्खातोयैः ॥ ५३ ॥
कुतूहली वर्णयितुं कवियों गुणानशेषान्रघुनाथनेतुः ।
स साहसी सागरगर्भभाञ्जि रत्नान्ययत्नाद्गणयद्रयेण ॥ १४ ॥
अतो यतिष्ये न गुणानशेषानस्याभिधातुं रघुनाथनेतुः ।
कि त स्थितां काव्यकृतिच्छलेन साहित्यविद्या सफलोकरोमि ॥ ५५॥
देव्या गिरामवतरस्य दिशेन्मदु क्तिः
खल्पापि तस्य रधुनाथविभोः प्रमोदम् ।
भक्तया सुधासबसुमाभरणस्य शंभो-
र्धत्तूरपुष्पमिव दोनजनोपनीतम् ॥ १६ ॥
उपादेया भूयादु चितगुणहीनापि रचना
लसन्ती नाम्नासौ जगति रघुनाथाव निपतेः ।
मणीगर्भा शुक्तिर्मधुररसभागिक्षुलतिका
न केषामाधत्ते नवनवमुरीकारकुतकम् ॥ १७ ॥
श्राव्यं काव्यमतोतनव्यसरणि
श्रुत्वा
विदित्वाशयं
मत्सर्येण महीपुरंदरसभे मन्दा विनिन्दापराः ।
आपोतासवकोशवा तिहसन्त्यन्योन्यमालोक्य ये
चेष्टामादधतो हठादहह तत्कर्ते विधात्रे नमः ॥ १८ ॥

·साहित्यरत्नाकरकाव्ये वाचोयुक्तिसवित्रि देवि भव मे पाचोविधेया गुणा- न्सुताम्णो रघुनाथनेतुरवनेः स्तोतुं यतिष्ये यतः । जिहा त्वप्रियकल्पिता फलवती जीयान्मदीया तत: किं चासनृपवर्णनेन जनितः खेदस्त्वया त्यज्यताम् ॥ ५९ ॥ नित्यावर्तितनैकदान विनमन्नेपालसिंहासन- प्रत्यापत्तिविधानशौण्ड मदवत्पाण्ड्यक्षिपापण्डित । जिहास्पन्दनमात्रजम्भितवचःसंहब्धनानाकृते प्रहाशेषनृप प्रजावन विधी मूर्त्य म्बिकानन्दथो ॥ ६० ॥ जलनिधिगर्भवासवशनिर्भरदर्परिपु- प्रतिहतिहेतुसेतुकृतिनूतनदाशरथे । कविबुधगायकाभिमतकम्पनकल्पतरो जय करुणासनाथ रघुनाथ जनाधिपते ॥ ६१ ॥ प्रौढश्रीरघुनाथभूपतिकृपास्फारीभवत्साहिती- साम्राज्यो निगमागमार्थनिपुणः श्रीयज्ञनारायणः । गोविन्दावरिसूनरग्रिममिमं सर्ग मखिग्रामणीः काव्ये पूरयति स्म विस्मयकरे साहित्यरत्नाकरे ॥ ६२ । इति श्रीपदवाक्यप्रमाणपारावारपारीणश्रीमदद्वैतविद्याचार्यसा ग्नि- चित्यसर्वतोमुखा तिरात्रसाग्नि चित्याप्तवाजपेयया जि- गोविन्ददोक्षितवरनन्दनस्य साग्निचित्यसर्वक्रतु- या जिनः श्रीयज्ञनारायणयज्वनः कृतो साहित्यरत्नाकर महाकाव्ये प्रथमः सर्गः ।

·द्वितीयः सर्गः।
॥
रङ्गाधिभूभ मिरमानुनीतिशृङ्गारवीक्षामृतपूरितायाः ।
सह्यात्मजायाः सलिलैः सदैव स ह्याहतो दीव्यति चोलदेशः ॥ १ ॥
सह्यात्मजाभ्यागमनं प्रियाय सरस्वते वक्तुमिवाशु धावन् ।
प्रभञ्जनो यत्र कृषीवलानां प्रपञ्चमुत्साहिनमातनोति ॥ २ ॥
नदीपु वारीण्यपरासु पोत्वा नभखता पश्चिमदिग्भवेन ।
मरुधायास्त्यजताधिपूरमहेतु यत्नादनुगृह्यते यः ॥ ३ ॥
द्वोपान्तराणां तरिभिः स्वभा संभाव्यमानं बहुवस्तुमाग्भिः ।
सह्यान्मजा यं स्वयमप्यनन्यसाधारणं पुष्यति सस्य भेदैः ॥ ४ ॥
मरुदृधायाः कुतुकेन सह्यमहोभृतो येन पथा पतन्त्याः ।
संभेददेशागतनीभता नि दत्ते नु वस्तू नि धवो धुनीनाम् ॥ ५ ॥
महाप्रवाहेयमितीव मध्येमद्र्धं रङ्गपतिः शयानः ।
यस्योपयोगक्षममेव पूरं विभज्य चान्यं नयते पयोधिम् ॥ ६ ॥
तनूभवे वत्सलतानुरागो धवे समं तड्वितयं ममेति ।
द्वेधा विभक्तव कवेरजा यं पुष्णाति सिन्धुं च भजत्यजस्रम् ॥ ७ ॥
सरित्पतिं दक्षिणमेत्य रस्तुं सद्यो वियोगातिशयेन विग्ना ।
सह्यात्मजा यत्र सहस्रधैव निजप्रवाहानियतं विधत्ते ॥ ८ ॥
सह्यात्मजां यत्तरुसूनपालोधूलो तदात्वे चुरु केऽकरिष्यत् ।
चिक्रोडकच्छिन्नरसालसारनदो तदन्तर्यदि नापतिष्यत् ॥ ९ ॥
पक्के पर्वच्युतशालिगोपोगीतिद्रवन्मौक्तिककृप्तसेके ।
केदारके यत्र कवेरकन्या नानाजनानां सफलत्वमेति ॥ १० ॥
केदारके यस्य भवाः कवेरकन्यामधोऽधः कलमप्ररोहाः ।
ततोऽप्युदनाः खविवृद्धिहेतोरुग्रीवयन्ते किमुदीक्षणाय ॥ ११ ॥
पतंगपारावतबालकादीन्केदारके स्तम्बकरीनशेषान् ।
फलत्यशम्बाकृति भामिनीभिः क्रीडन्ति यस्मिन्कृषकाः सुखेन ॥ १२ ॥

·साहित्यरत्नाकरकाव्ये बेहेयतिल्योपयनादिभूमेरन्यत्र खल्यास्ववनोबिलान्तः । पूर्णे परारिनपरत्नधान्यैर्यत्रैपमस्त्यं बहिरेव धान्यम् ॥ १३ ॥ 'सदा रसाला नवशालिगोपोसंगोतिमाधुर्यमुषोऽधियन्त्रम् । संपोडिता यत्र रसापदेशात्तदेव माधुर्यमहो त्यजन्ति ॥ १४ ॥ संपीडिते यन्त्रमुखैर्निजान्तःसारापलापेन रसालजाले । पक्कानि यस्मिन्पनसा विदार्य फलानि वर्पन्ति मधून्यजस्त्रम् ॥ १५ ॥ नतभ्रुवां खप्रसवैर्हरन्ति नासाश्रियं हन्त तिलास्तदेषु । स्नेहोऽस्तु भन्नः सपदीति यन्वैस्तिलान्यदन्ते किमु पोडयन्ते ॥ १६ ॥ आश्लेपवल्यामहिवल्लिकायां गाढानुरक्तिं क्रमुकाः स्वकीयाम् । पाका रुणानां फलमण्डलीनां दम्भेन यस्मिन्किमु दर्शयन्ति ॥ १७ ॥ पदे पदे पन्नगवल्लरीभिर्गाढोपगूढान्क्रमकान्सदैव । आलोक्य रम्भाः फलभारदम्भादानम्रचूडास्त्रपयेव यत्र ॥ १८ ॥ सदैव माधुर्यममो वहन्ति सर्वत्र पुण्ड्रा: फलितादशायाम् । वयं तु कुत्रापि बतेति रम्भा हियेव नम्राः फलिना यदोयाः ॥ १९ ॥ नोटोपुटीभिस्त्रुटितानवेक्ष्य पुण्डान्विभीताः पुरतः शुकानाम् । रम्भा यदीया रचितप्रणामाः फलानि किं प्राभृतयन्ति तेपाम् ॥ २० ॥ पचेकिमानां कदलीफलानां पातेन यस्याध्वनि पङ्कभाजि । पाकैन पान्थाश्चयुतनालिकेरफलेषु विन्यस्य पदं प्रयान्ति ॥ २१ ॥ 'निष्कञ्चुकैर्यत्सुदृशामुरोजेनिष्कासितानेव गिरोनवेक्ष्य । पयोदगर्भेषु वसन्ति केरफलानि तत्साम्यभयेन नूनम् ॥ २२ ॥ रजखलाभिर्मधुपा रसेन साकं रमन्ते गणिकाच्छटाभिः । पार्वे सतीनामपि पमिनोना मिति स्फुटं यत्पुरुषा हसन्ति ॥ २३ ॥ अम्भोजिनीवाहितपक्षपातं हंसा रमन्ते परमा बतेति । सदालिभिर्विश्रुतजातिभाग्भिहसन्ति यत्राभिहिता: कुमाराः ॥ २४ ॥ अनावृतानां द्रमिडाम्बुजाक्षोपयोधराणां प्रथिमानमेक्ष्य । प्रायेण मन्दाक्षभरेण वासं शिलोच्चया यत्र न शोलयन्ते । २५ ॥ ॥

·द्वितीयः सर्गः ॥ संगोतिभिः संततशालिपा लिविलासिनोनां किमु विद्रुतायाः । स्थानानि पतेरखनोवराणा तडागरूपेण लसन्ति यस्मिन् ॥ २६ ॥ एलालतावारणपाटलानां वेलागतानां फलमूलपुष्पैः । यत्नादृते यत्र सुत्रासितानि श्रयन्ति पान्थाः सरसोजलानि ॥ २७ ॥ प्रपा प्रतिग्रामपथं निजाङ्के निधाय मातेव निदाघतप्तान् । सद्यस्तनस्वादुपयो दिशन्तो पुष्णाति यस्मिन्पथिकानजस्रम् ॥ २८ ॥ क्रतशतं कामनया विनैव यत्राहरन्तो मखिनो यथावत् । ऐन्द्रं पदं हव्यमपि प्रदाय सदानुगृह्णन्ति शचीपरिण्यम् ॥ २९ ॥ ऋतुप्रयोगक्रमशोलनेपु द्विजात्मजा यत्र दिवोऽवतार्य । आहानतो देवगणानथान्यं सवं नयन्ते सहज हसन्तः ॥ ३० ॥ यस्मिन्महावोरमवेक्ष्य मन्युभवानलं पार्थिवमुद्गिरन्तम् । महाहवे शस्त्रमयेन वासं जहात्यधर्माकृतिरस्य शत्रः ॥ ३१ ॥ यस्मिन्महेन्द्रे यजमानहव्यस्खोकारभूम्ना स्थितवन्यजनम् । एतत्प्रियां बाधितुमेव कामो गृह्णात्यहो नन्दनकोरका णि ॥ ३२ ॥ यज्ञोपयुक्ता मित्र यच्छ वाचं ब्रह्मन्निति प्रैप गिरं प्रयुज्य । यद्याजका यज्वहविर्ताहोतुं ब्रह्माणमध्यागतमाक्षिपन्ति ॥ ३३ ॥ महोसुरर्यत्र मखेप : प्रकाशयन्तः प्रतिभाममोपाम् । मग्वाशनास्तन्मतितत्वविज्ञा: कुर्वन्ति सर्वेऽगि गुरोरवज्ञाम् ॥ ३४ ॥ पदे पदे यत्र भवस्य विष्णोरप्यास्पदान्यायतनेषु वोक्ष्य । सदाग्रहारेषु सता द्विजानां व्याजेन धावा वहति प्रतिष्ठाम् ॥ ३५ ॥ प्रत्याहारं प्रतिगोष्ठमेव विप्रैस्त्रिवेदोविधिवावद कैः । गोभिश्च तृग्याक्बलांसलाभिर्महीयते यत्र मनुर्ह विश्च ॥ ३६ ॥ मजन्य पि खादुमद्रवेषु द्राक्षाफलानि द्रमिडोबचोभिः । धूतानि यस्मिन्पदताडिता तु दूरे सिता तत्समताकथायाः । ३७ ॥ रसालसारो रमणीवचोभिः साम्यस्य हेतोः खयमग्नितप्तः । जन्मान्यदप्येत्य सितात्मना यजनजत्येव पदा हतानि ॥ ३८ ॥ हूताः ॥ . 2 ·10 साहित्यरत्नाकरकाव्ये यदीयविप्राहृतयागवहिवहिध्वजा एव वलाहकत्वम् । अवाप्य यागोयहवीं षि नानाधान्यानि पुष्णन्ति सदाभिवृष्य ॥ ३९ ॥ तत्तादृशे काचन चोलदेशे रमानटोनर्तनर ङ्गशाला | तापुरी नाम दरी हरीणां धराभुजां राजति राजधानी ॥ ४० ॥ तमांसि पश्चार्धततान्यनभेद्यानि मेऽसी महसा भिनत्ति । इति न्ययुत प्रभुमोक्षितुं यत्सालं वसून किल चक्रवालः ॥ ४१ ॥ आशङ्काय सीधाश्रययोषिदाभाहरं सविद्युल्लतमम्बुदं या । सालाप्रशृङ्गक्रकचैस्तदन्तः श्लथं लुनाति स्तनितार्तनादम् ॥ ४२ ॥ अगाधखेयाम्बभिरुन्नता यत्प्राकाररेखा परितः परोता । श्रियं विधत्ते जगदण्डभित्तेरव स्थिताया बहिरम्बुमध्ये ॥ ४३ ॥ प्राकाररेखा शिखराभिघाताद्ब्रह्माण्डभाण्डे स्फुटितीर्ध्व भागे । अमुष्य रन्ध्रादभितः स्रुतानि पया सि यस्याः परिखेति शङ्के ॥ ४४ ॥ उत्तोर्णमप्यर्णवपूरमर्वोभृतश्च धूतान्प्लवगैर्हसन्ति । सहस्ततालं वरणस्तरङ्गफेनच्छलाद्यत्परिखाजलौघाः ॥ ४५ ॥ आशङ्काय मैत्रावरुणेरमर्पमुद्रां पुनर्मुक्तसमुद्रवासाः । प्राकाररेखाप्रतिबिम्बदम्भात्खयेप यस्या गिरयोऽवगाढाः ॥ ४६ ॥ प्रतिक्षप स्वप्रमदानिवासं समेत्य लक्ष्येण शशस्य विष्णः । हार्येषु वक्त्रांशुहरं वधूभिरिन्, हृतं मोचयतोव यस्याम् ॥ ४७ ॥ आक्रोडवृक्षाग्रमयूरभीतिश्लथानशोतांशुस्थाहिरक्ष्मोन् । स्तब्धान्पुनर्गारुडसौधभासा यस्यामयत्नं द्रढयत्यनू रुः । ४८ ॥ आखाद्य हऽवमृतांशुबिम्बं योपामुखभ्रान्तिजुपो युवानः । धिगेतदस्वादु वधूमुखं नेत्य हाय यस्यामवधीरयन्ति ॥ ४९ ॥ यत्सोधसिंहप्रतिमान बिम्बमेक्ष्याभ्रगङ्गापयसोन्द्रहस्ती । त्रस्तोऽपि गृह्णाति तदेव यन्तुः सृणीप्रहाराकुलनाविलोलम् ॥ ५० ॥ यदोयसौधोन्नतिमेव वीक्ष्य विन्ध्याचलेन्द्रस्त्रपया विनम्रः । वाचंधमेन्द्रेण कृताभिषङ्गो वातापित्रेति मपा वदन्ति । ५१ ॥

·द्वितोयः सर्गः
पाकारिनोलोपलपद्मराग-
च्छायाजुषि द्योसरिति त्रिवेण्याम् ।
मक्तेव सन्मार्गगता भवन्ति
चन्द्रावतंसाः किल यत्र सौधाः ॥ १२ ॥
हर्येषु यत्रेन्दुवधूकपोलावन्योन्यजन्यप्रतिबिम्बदम्भात् ।
स्पर्धावशेनेव परस्परस्य परम्परामादधती विभातः ॥ ५३ ॥
पङ्कभ्रमाद्यन्मणिसीधभासि
सादी हरेः सैन्धवमभ्रसिन्धो ।
प्रक्षाल्य तस्मिन्विशदे त पौरी-
सांहासिनः शंसति नैपुणों स्वाम् ॥ १४ ॥
जालागतः सौधतलेषु यस्यां लीलारविन्दै ललनाभिरिन्दुः ।
मुखांशुचोरः प्रहृतो मुधा तैस्तदादि मुग्धस्तनुते विरोधम् ॥ ५५ ॥
भूमीपती यत्र भुजाबलेन वहत्ययत्नं वसुधामशेपाम् ।
कुलाचलानां कुलमेति दन्तिभावं किमु प्रत्युपकर्तुकामम् ॥ ५६ ॥
वोथोषु वीथीषु विलासिनीपु विद्युन्महथौर्यविचारणाय ।
घनाघना एव चरन्ति लमघण्टारवा यत्र करिन्छलेन ॥ ५७ ॥
स्यदाभिभूतस्य दधाति सोऽयं सदागतेः स्यन्दन मित्यवेत्य ।
तुरंगमा यत्र रुपा तुषारकर प्रसन्ते घनफेनदम्भात् ॥ ५८ ॥
अतिस्यदेष्वस्मदपाकृतस्य महोन्नतोऽसौ मनसः कुमारः ।
इत्येव संदश्य किमिन्द मश्वा वमन्ति फेनं व्यपदिश्य यस्याम् ॥ ५९ ॥
रामो च भोमी च नरं च हित्वा भूमौ भटा योद्भुमिहाजिहोयम् ।
इत्यतैर्यत्र सपञ्चवर्णैर्विभान्ति वीग बिरुदाङ्कपटैः ॥ ६० ॥
धाराधरा नः सरसं धरन्ति सदेति यस्यां चपलाचरन्त्यः ।
किमम्बनाक्षीनिभतः कृतज्ञाः केशात्मना ता शिरसा वहन्ते ॥ ६१ ॥
चलाचलाक्षीश्चपलाभिरेव विधाय यत्नेन विधिर्यदीयाः ।
कुत्रापि दृश्वेव गुणं तदीयं कुर्वन्खशिल्पं प्रकटीकरोति ॥ १२ ॥

·12
साहित्यरत्नाकरकाव्ये
अन ङ्गतां प्राप्तमपि स्वच्या सुमायुधं यत्सुदशामपाङ्गः ।
अङ्गीकरोतोति हरस्तदा दि भजत्यही पीरुपमर्धमेव ॥ ६३ ॥
विमोहितो यत्र विलासिनीनां लावण्यलेशेन रतेरधीशः ।
खस्मिञ्जहाति स्खमि विधेयमन्यन्न जानन्नपरं किमास्ते ॥ ६४ ॥
गन्धापणेषु भ्रमतामलोनां कल: स्वनो योपिदधिष्ठितेषु ।
मौर्वो निनादो मदनस्य यस्यां पान्थान्ध्रुव पाटयते पिाठः । ६५ ॥
सुमेपुबन्धं गुणयोगभव्यं सुगात्रि मामद्य नयेति यस्याम् ।
नर्मोक्तिमूल्यैर्न परं विलासी क्रोणाति पुष्पाणि कृशोदरीश्च ॥ ६६ ॥
केलोवने यन्त्र घृतानि माधोई त्वा स्थलाम्भोजहुताशनेषु ।
शश्वनिरुन्धन्ति न शाखिनोऽपि महीगता एव पदं मघोनः ॥
पद्मं दिनेशदलितं हरियाहुमध्यं
पादाहतं भृगुमुनेः शशिनं नभोगम् ।
ऐभं शिरोऽपि करधूलिभृतं विहाय
पमा चिरं वसति यत्र परं प्रहृष्टा ॥ ६८ ॥
केशांशुर्यदि कालिका कलयतामद्धा विपास्वादनं
नेत्रश्रोर्यदि नित्यमेणनिवहाचर्वन्तु सर्वं तृणम् ।
वक्त्रेन्दर्यदि तिग्महे तिदलनं चान्छेत्सुखं वारिज
यस्याः किं परमेणशावकदृशामङ्ग जगन्मोहनम् ॥ ६९ ॥
गाम्भोयं परिखाम्भसा पभवति स्तोतुं फणिग्रामणोः
प्राकारोच्छयसंपदं च नलिनोप्राणेश्वरो बुध्यते ।
यस्या विस्तृतिवैभवं च ककुभामोशाः परं जानते
तादृशां नगरों गिरा कलयितुं दक्षा न हि मातले ॥ ७० ॥
कर्णाटकप्रभुसुखप्रद शौर्यधुर्य
सन्नाटकप्रथित माथिनशत्रलोक ।
साहित्यभोजसदृशान्वहदत्तविप्र-
सौहित्यभोजन जनप्रमदामृतांशो ॥ ७१ ॥

·द्वितीयः सर्गः 13 जलनिधिगर्भवासवशनिर्भरदर्परिपु- प्रतिह तिहेतुसेतुकृतिनूतनदाशरथे । कविबुधगायका भिमतकल्पनकल्पतरो जय करुणासनाथ रघुनाथ जनाधिपते ॥७२ ॥ प्रौढश्रीरघुनाथभूपतिकृपास्फारोभवत्साहिती- साम्राज्यो निगमागमार्थनिपुणः श्रोयज्ञनारायणः । द्वैतोयोकमपूरयत्कविवरः सर्ग मखिग्रामणी- रत्राकद्वद विद्वदद्भुतकरे साहित्यरत्नाकरे ॥ ७३ ॥ इति श्रोपदवाक्यप्रमाणपारावारपारीणश्रीमदद्वैत विद्याचार्य साग्नि- चित्यसर्वतोमखातिगतसाग्नि चित्याप्तवाजपेययाजि- गोविन्ददीक्षितवनन्दनस्य साग्नि चित्यसर्वक्रतु- याजिनः श्रीयज्ञनागयणथज्वनः कृती साहित्यरत्नाकरे महाकाव्य द्वितीयः सर्गः ।

·तृतीयः सर्गः।
aur
परोमथासाद्य भुजेन तादृशं भुजंगमेन्द्रप्रतिमेन मेदिनीम् ।
मसारकेयूरसमं महायशा बभार चेव क्षितिपालशेखरः ॥ १ ॥
यदोयबाहार्गलमेत्य विद्विष द्विलासिनीवोजितचामरोदितः ।
समोरणरादित शर्म मेदिनी बिलेशयाधीशविषानलाकुला ॥ २ ॥
गुणावलोमोक्तिककोशमन्दिरं जयेन्दिराजन्मतर ङ्गमालिनम् ।
प्रतापभानूदयपूर्वपर्वतं यशःप्रसूनोपवनं च यं विदुः ॥ ३ ॥
सजीवबन्धं जगतोसमोहितं विषादमासादितविग्रहं द्विषाम् ।
कृतावतारं भुवि कल्पपादपं भणन्ति यं चारभटाग्रतःसरम् ॥ ४ ॥
नलस्य वोप्सा नहुषस्य नाटिका पृथोर्विभाषा प्रतिमा पृथाभुवः ।
शरीरभेदः सगरस्य शंतनो निदर्शनं निर्वचनं नृगस्थ यः ॥ ५ ॥
सरो गभीरं पुरि गोपुरं च यः समुन्नतं शोण गिरीशितुर्व्यधात् ।
अशक्तयोरवि शिरो विलोकितुं महापथी माधववेधसोरिव ॥
महाप्रतोहारमनोज्ञमुन्नतं यदाहितं गोपुरमेधतेतराम् ।
क्षतं कुमारेण कृतं तदन्तरे कपर्दिने क्रौञ्च इव प्रदर्शयन् ॥ ७ ॥
यदा हिते यामवतीशशेवरो वसत्यमुष्यां वरणे हिरण्मये ।
पुरा पुराणामिव कुण्डलीभवत्सुराद्रिचापान्तरशोभितो यधि ॥ ८ ॥
सुधांशुचूडस्य यथा सुता गिरेः पयोजनाभेरिव पङ्कजालया ।
विधेः सवित्रीब गिरां विशां विभोरमष्य जायाजनि मूर्तिमाम्बिका ॥ ९ ॥
पतिव्रतानामनया पताकया व्यतप्त सोऽयं वसुधासुधाकरः ।
सरक्षया दक्षिगया सवो यथा यथैव धर्मो दयया यथार्थया ॥ १० ॥
पुरंधिरस्मादवनीपुरंदरादसूत सा शूरमथाच्युताधिपम् ।
कुलाचलाधीशकुमारिकामणी धरेन्द्रचापादिव तारका हितम् ॥ ११ ॥
हुताशनेनोत्तरवेदिका यथा पयोधराणां पविनेव रेखिका ।
दिवाकरणेन्द्रदिशेव तेन सा सुतेन साध्वी शुशुभे महौजसा ॥ १२ ॥

·तृतीयः सर्गः 15 करं स धायाः शिशुराददे यदा करं व्यमुञ्चन्त तदैव ये द्विपः । पदानि विन्यस्यति तत्र पञ्चषाण्यमी एलायन्त किमेतदद्भुतम् ॥ १३ ॥ स्तनंधयस्तातदुरुद्धरानपि क्षितिक्षितः स क्षिाति स्म शात्रवान् । उदित्वरः शावरमुष्णदोधितिर्न किं हरेत्पूर्वनगोगरोधकम् ॥ १४ ॥ तनूभवस्तस्य धरापतेरधात्तनोरना डिंधमशिल्पकल्पितम् । प्रसाधनं पञ्चशरोपजीवनं वधूमनःसंवननं स योवनम् ॥ १५ ॥ अदिद्युतद्गात्रमथा भिरूपता तथा विधस्यास्य धराधिभूभुवः । पुलोमकन्याहृदयेशभूरुहः प्रसूनसंपत्प्रथमेव शाखिकाम् ॥ १६ ॥ युवानमेनं युवराजतापदं नयनयं नन्दनमात्मसंनिभम् । स निर्ववाराव निवासवासवस्ततोऽनु विन्यस्तसमस्तभूभरः ॥ १७ ॥ भुजायगेनाच्युतभूविभुस्ताः शशास भूमोवलयं स विद्विपाम् । मनोरथद्वारमहाकवाटिकाकठोरवक्षोघटितार्गलश्रिया ॥ १८ ॥ कुमारकरठोरख एप को विदः प्रभोः प्रजापालनकर्मनमणि । स पर्यणेपोत्सममेव भूभुजा सुतामणोः काश्चन शोभने दिने ॥ १९ ॥ धुनोपु जहोर्दुहितेत्र नोरधेर्ह रेरिवाभ्रोरवधूप राधका । अमुष्य जायास्ववनोबिडीजसो मुदे विशिष्याजनि मूर्तिमाम्बिका ॥ २० ॥ सुलोचना शीलवती शुभार्जने सुदक्षिणा सोमकलाधरार्चने । अरुन्धतो सा दयितानुवर्तने तथा नसूया परधामसंपदि ॥ २१ ॥ विना विलग्नेन विलोचनाहते कृशोदरो के शिकमन्तरेण सा । परत्र नो नास्तिकभावमादधावधारभूयं मलिनात्मतामपि ॥ २२ ॥ स्तनेन पृथ्वी रुचिरा तनश्रिया मृगो दृशा मन्दहसेन चन्द्रिका । खवं च तन्वी वचसा प्रियंवदा व्यतप्त सद्वृत्तविनिर्मितेव सा ॥ २३ ॥ चलाचलक्षीकचभारचारुताविलासचीर्यापयशोविधूतये । स्पृशन्ति सत्यापयितुं फणामृतां शिरांसि किं वा बहुधा शिखण्डिनः ॥ सुधाकरः सर्वसुखावहः कथं पयोरुहं चारु परं निरस्यति । इशोब धाता हरिणेक्षणामणेरययुजत्ते वदनाक्षिलक्ष्यतः । २५ ॥ ।

·16
साहित्यरत्नाकरकाव्ये
वधूमतल्लोवदनांशुलेशतः पयोहाणा पटलं पराजितम् ।
तदादि किं वा खरहे तिदा रितखगर्भमास्ते कुहचिद्वनान्तरं ॥ २६
उपेत्य पश्चादु पगृहनेच्छया विलासिनो वऋविधोः सविभ्रमम् ।
कवक्षपाया विहिती करा विव व्यरोचिषातां वनितामणेभ्रुवी ॥ २७ ॥
सचिल्लिकाञ्चन्मगनाभिचित्रका तदीयनासां धृतनासिकामणिम् ।
ततच्छदालिश्रयणानतं तिलप्रसूनाद्यन्मधुबिन्दु भावये ॥ २८ ॥
सदानुरक्ताधरसंनिधानतो द्विजा विशुद्धाश्च भवन्तु तादृशाः ।
कुशेशयाक्ष्याः कुटिलत्वमापतुर्दशी कथं वा परिशोलितश्रुती । २९ ॥
पयोरुहाक्ष्याः कुरु विन्दकुण्डलप्रभापरीता हृदि गलपालिकाम् ।
अवमि कौसुम्भपटोकृतावृति मणोमयं मान्मथमेव दर्पणम् ॥ ३० ॥
कुशेशयाश्या विधिना कुलाचलावदर्दुरं तक्ष्णुवता स्तनात्मना ।
क्वचित्प्रमाणाधिगमाय कल्पितं तदुन्नतेलाञ्छनमत्र चूचकम् ॥ ३१ ॥
सुलोचनायाः स तु शून्यवादिनां मतेन धाता विततान मध्यमम् ।
जयन्ति तेनैव जगन्ति हन्त ते भवेत्कथं माध्यमिकप्रथान्यथा ॥ ३२ ॥
विधाय तस्या विपुलं कुचद्वयं नितम्बबिम्बं च स नोरजासनः ।
अतः सृजन्नू मधस्ततोऽङ्गकान्युपेक्षया मध्यममुज्झति स्म किम् ॥ ३३ ॥
तदङ्गलेखां सृजता स्वयंभुवा प्रमाणलेखा प्रथमं व्यले खि या ।
बिलग्नतोऽन्यत्र विधेरसो गता स्थितात्र रोमालिनिभादसर्गतः ॥ ३४ ॥
तदोयगुल्फद्वयमध्रिपलवा विमी सरागाविति हा तिरोदधे ।
कुतः सुवृत्तः कुशलत्वमे यिवान्सहेत धूर्तेः सह वासमात्मनः ॥ ३५ ॥
प्रभानिभाम्भोधिनिमग्नपाकभिन्मणीलसद्धंसकमेदिनोधृतेः ।
अलोककूर्माधिपतेरवापतुः सरोरुहाक्ष्याः प्रपदे सरूपताम् ॥ ३६ ॥
सरोकहाक्ष्याः समतातिगर्वितं पदे दृढं ताडयतः स्म पङ्कजम् ।
ततो मृदुत्वेन तदोयरेखिका तयोरभूत्पाटलिमा च सर्वतः ॥ ३७ ॥
उपेत्य तत्तादृशमुत्पलेक्षणाशिरोमणोमिन्दु रिवाथ रोहिणीम् ।
चिरेण रेजे चिनचेव्वयाच्युतप्रभुर्वितन्वम्प्रमदं स देहिनाम् ॥ ३८ ॥

·तृतीयः सर्गः 17 वसुंधरामच्युतभूवलाद्वपि प्रतापिनि खालयवत्प्रशासति । जनस्य कुत्रापि न शत्रवोऽभवन्भवेयुरेते यदि कामनादयः ॥ ३९ ॥ अमुष्य भूमेरसिपन्नगो विभोः गटु र्द्विपत्प्राणसमोरपारणे । दिगन्तरेषु त्यजति स्म कञ्चकच्छटा समज्ञान्छलतः किमन्वहम् ॥ ४० ॥ उदित्वरः प्राशुभुजोदयाचलान्महीपतेस्तस्य महोविभावसुः । परावनोभृत्प्रसूतायशोभरच्छलापगा: शोषयति स्म सर्वतः ॥ ४१ ॥ प्रयाणनिस्साणपटु ध्वनिस्फुटपितामहाण्डप्रभवं महान्तरम् । बहिर्जलक्लिन्नमदःपताकिनीरजोभरैरेव पुन स्तिरोहितम् ॥ ४२ ॥ प्रसृत्वरं प्रत्यभिपेणनं प्रभोश्चमूरजश्चूषितसप्तसागरम् । फणः स्फुरत्फूत्कृतिभिः फणो विभी स पर्यहाच्छियिते बतात्मनि ॥ पराकृतास्तेन परे हृदन्तरे प्रयुक्तमकं मकरं पुरंधिभिः । चिरेण पृष्टा मकरो कपोलतः श्रितेति तासां विदधुः प्रलोभनम् ॥ ४४ ॥ कत्रो तुलामत्र नृपे कलाधरे समेयुपि स्वर्णसमृद्धिकारिणोम् । क्षणेन वृष्टिं सुमनःकदम्बकं समं समाञ्चद्वत सार्वलौकिकम् ॥ ४५ ॥ अनेन दानान्यकृतानि यानि तान्यलक्षितान्येव बत स्मृतिष्वपि । अतोषितास्तैरपि ये धरामुरा वसन्ति ते नैव वसुंधरातले ॥ ४६ ॥ अनर्घरना शितमेप भूपणं वितीर्य रङ्गाधिपतेर्विशा पतिः । अनुत्तमं रत्नममुष्य कौस्तुभात्परं न होति प्रणुनोद दुष्प्रथाम् ॥ ४७ ॥ तदर्पितान्याभरणानि सादरं शयद्वय नेव चकास्ति दर्शयन् । किरोटमञ्जोरमुखानि भक्तयोः स रङ्गराण्नारदराक्षमेन्द्रयोः ॥ ४८ ॥ अलंक्रियाप्रेम यद ब्धिकन्यकात्रिभोः प्रसिद्धं तदयं विशा पतिः । अमुष्य रङ्गाधिपतेः समर्पयन्नपूरयद्भूरि विभूपणानि सः ॥ ४९ ॥ महामहारान्कलयन्महीतले नृपालमौलिर्निजनाममुद्रितान् । प्रकाशते स्म प्रतिशुक्रवासरप्रवर्तिताम्भोजमुखोपरिग्रहः ॥ ५० ॥ असावथासादयदच्युताधिपो मुदा कदाचित्स तु मर्तिमाम्बया । निरन्तरस्यन्दिमरन्द निर्वृतद्विरेफमन्तःपुरकेलिकावनम् ॥ ५१ ॥ 3

·18
साहित्यरत्नाकरकाव्ये
इहागमौघेः सुमनोमनोहरैरुपासितं यत्कितवोपलालनम् ।
सदा विधूयापि सहत्यहो कथं मधुब्रतानां मधुपारणोत्सवम् ॥ १२ ॥
मदुद्भवानां विततिर्महोरहा फलान्यजस्रं फलतीति यन्मही ।
पदे पदे. किं पनसाघिसंभवत्फलापदेशात्फलति खयं मुदा ॥ ५३ ॥
सुगन्धिभिः केऽपि सुमैः फलैः परे रसोत्तरैः केचन सौरभैर्निजैः ।
द्रुमा लसन्तोति यदिक्षत्रः खतो वहन्ति माधुर्यमदोविलक्षणाः ॥ १४ ॥
फलप्रवालप्रसवैमनोहरो यदोयचूतः सुममेकमेव मे ।
सुगन्धि सर्वखमितीव तद्वहत्यनात्तगन्धं मधुपेन चम्पकः ॥ ५५ ॥
रसामृताया वकुलस्य चोर्जितं
रसोत्तरत्वं समवाप्य सौरभम् ।
फलानि पुष्पाण्यपि किं तयोः समः
फलैश्च यत्र स्थगयन्त्यचारुताम् ॥ ५६ ॥
अपुष्पभावो वरमस्तसौरभप्रसूनताया इति पुष्पवर्जितम् ।
फलयुतान्यत्पनसानवेक्ष्य किं फलन्ति रम्भाश्च तथैव काश्चन ॥ ५७ ॥
जलेन रत्नान्यपि रत्नगर्भया
समञ्चितान्यघिपतास्वभावतः ।
निपोय पक्कानि फलेप तानि किं
निरन्तरं यत्र वहन्ति दाडिमाः ॥ ५८ ॥
खकान्तिचौर्येण महोगतां वधूस्तना हरिद्रा परिचूर्ण्य बिभ्रते ।
इतोव कैरेरिदमाकृतिर्यतः फलावली मेघपथे निगृह्यते ॥ ५९ ॥
उदोच्यमूलानि कृशोदरीकचा यदुद्भवानि स्वसमाकृतोन्यपि ।
पिधाय रक्षन्त्यधिगर्भमत्र तन्निदानमेषां निजनामधारणम् ॥ ६० ॥
तमालतालीकृतमालमालतीमुकुन्द चिञ्चामुचुकुन्दचन्दनैः ।।
महासहाकेसरनागकेसरध्रुवाद्रुमाश्वत्थकपित्थकंदलैः । ६१ ॥
कुरण्डपुण्डेक्षुजयेक्षुरक्षुमाजटाझटाब्रह्मजटाकुटनटैः ।
रसालसालप्रियसालमल्लकोरसामृतैलातिलकैर्यदेधते ॥ १२ ॥

·तृतीयः सर्गः .
19
मणीचतुष्कष्वधिनर्मभूधरं महीरुहश्रेणिपु वेदिकासु
अमुष्य तस्मिन्वसतोऽभव त्प्रियं बने सजानेरवनेरधीशितः ॥ ६३ ॥
दिशा दशाना युगपद्विलोकने धृतं धरण्या नवहीरकल्पितम् ।
अनरूपमादर्शमिवान भूपतिः सरो निरैक्षिष्ट स किंचिदग्रतः ॥ ६४ ॥
त्वदोयनैकद्रुमपुष्पधू लिभिर्न शोषय व्योमनदों प्रिया मिति ।
अजनमुद्यानमदो निषेवितुं नियुक्तमम्भोनिधिनेव नन्दनम् ॥ ६५ ॥
तरङ्गडोलाम्बुजतल्पशायिनस्तनूभुवो लालनतत्पराशयौ ।
महोपतिस्तत्र मरालदम्पती विलोकयन्नाह विलोललोचनाम् ॥ ६६ ॥
तनूजभाग्यं सुतनो तदेनयोर्विहंगयोरत्र विलोकयाधुना ।
बिडोजसोऽपि स्पृहणीयमेधते विभुत्वमा न हि यद्विलम्बनात् ॥ ६७ ॥
विभुत्ववैदग्ध्यविवेकशालितामुखैगुणर्षिष्टपमोहनैरपि ।
न साधनोयो बत नन्दनोदयस्तपोभिरेवापि तु धन्यतावहः ॥ ६८ ॥
अलोचनद्वन्द्व मिवाननं नृणामलब्धसत्पात्रमिवापवर्जनम् ।
उपेक्षितव्यङ्गयमिवोक्तिगौरवं सदप्यसत्कल्पमसत्सुतं कुलम् ॥ ६९ ॥
जराविशीर्णाः क्रमशः शरीरिणस्तपोभरैरेव रसायनैरिव ।
नवोभवन्तो भवि नन्दनात्मना प्रवाहनित्याः प्रभवन्ति केचन ॥ ७० ॥
तनूभव रेव दृशा तनूमतां कुलेन येषां कुशलं विलोक्यते ।
हठादमाननपन्ययोग्यतान्दिवो धरित्रीमवतारयन्ति ते ॥ ७१ ॥
रुजाक्षुधाखापजराद्यरूषितः स्थितिक्रमो यस्त्रिदशैकगोचरः ।
स भूतले नेति जनो न खिद्यते ततोऽपि मान्यै स्तनुजोपलालनः ॥ ७२ ॥
दृशं चिरात्पिनधमर्णतावधि दृढं निमाल्य प्रतिबन्धकास्तरे ।
वपन्तमुद्बोधयति स्वमन्वयं कदानुकूल्यं कलयन्विधिर्मयि ॥ ७३ ॥
प्रतिबिम्बितमात्मरूपमेक्ष्य प्रतिमा णिक्यतलं वयस्यबुद्धया ।
स्पृशति खसुते मुहुः कराभ्यां सुकृतः
केऽपि जयन्ति मोदभाजः ॥ ७४ ॥
नमरजोधूसरितं नन्दनमः वहन्ति धन्यतमाः ।
पतिरिव पयसामुदितं प्रतिदिनमुद्भासिलाञ्छनं शशिनम् ॥ ७५ ॥

·20 साहित्यरत्नाकरकाव्ये ॥ क्रोडारजोधूसरितं किशोरमाश्लिष्यतां सादरमग भाजाम् । काश्मीरसारैरपि गन्धसारैः कर्पूरपूरैरपि किं विधेयम् ॥ ७६ ॥ हासाकुरं रोदनमप्यहेतु जातं मुखाब्जे सममावहन्तम् । जायापतो जानुचरं कुमारं परामृशन्ती खलु भाग्यवन्तौ ॥ ७७ ॥ एणोशाबदशा सहेति विमशन्क्षोणोपतिग्रामणो- वीणों द्रागशरोरिणोमकलयन्नाणोयसे श्रेयसे मा भैषोरयि किं विपोदसि महोत्राणाभिलाषी रमा- जानिस्त्वन्महिषोमणेर्यदुदयैपो लत्सुतः स्यादिति ॥ ७८ ॥ आकर्ण्य वाक्यमिदमद्भुतमच्यतेन्दुरानन्दतुन्दिलमविन्ददथान्तरङ्गम् । देवी च तस्य दिवसेष्वतिवाहितेषु द्वित्रेषु सा वपुपि दौहृदलक्षणानि ॥ ससंभ्रमं विरचितचम्पकाटवीसहस्रभू विबुधकुटुम्बसंभृते । भवस्थलप्रतिशरदप्रवर्तितस्फुरत्तलापुरुपयशोविशोभित ॥ ८० ॥ जलनिधिगर्भवासवशनिर्भरदर्प रिपु- प्रतिहतिहेतुसेतुकृतिनूतनदाशरथे । कविबुधगायकाभिमतकल्पनकल्पतरो जय करुणासनाथ रघुनाथ जनाधिपते ॥ ८१ ॥ प्रोढश्रीरघुनाथभूपतिकृपास्फारोभवत्साहितो- साम्राज्यो निगमागमार्थनिपुणः श्रोयज्ञनारायणः । ता”योकमपूरयत्कविवरः सर्ग मखिग्रामणो- रत्नाकद्वद विद्वदद्भुतकरे साहित्यरत्नाकरे ॥ ८२ ॥ इति श्रीपदवाक्यप्रमाणपारावा पारीणश्रोमदद्वैतविद्याचार्यसाग्नि- चित्यसर्वतोमखातिगत्रसाग्नि चित्याप्तवाजपेया जि- गोविन्ददोक्षितवनन्दनस्य साग्निचित्यसर्वक्रतु- याजिनः श्रोयज्ञनारायणयज्वनः कृती साहित्यरत्नाकर महाकाव्ये तृतीयः सर्गः ।

·- ॥ । चतुर्थः सर्गः। शशलक्षणं दिगिव शातमन्यवी कलशाब्धिवोचिरिव कल्पपादपम् अदधादथाच्युतधराधिभूमणेरधिगर्भमर्भकमधोरलोचना । १ ॥ उपभोक्तुमैहत तलोदरो विभोर्मनसा न वस्तु मधुरं यथापुरम् उपदेशनादु दरवासमेयुपस्तनुसंभवस्य किमु धैर्यशालिनः ॥ २ ॥ वसुधासुधाकिरणवंशमौक्तिकं धरतेऽधुना तनुतरः स मध्यमः । इति चिन्तया किमितरनदङ्गकं भजति स्म कार्यमथ पाण्डुतामपि ॥ ३ ॥ सुतधाम मध्यममवर्धयन्परेऽवयवाः प्रदाय पृथुतां न तु स्तनौ । तदमो यशोधवलिमानमावहन्सुदृशस्तु तावपयशोऽग्रनोलताम् ॥ ४ ॥ विमलं कपोलयुगलं निसर्गतो विभसुभ्रवः शरदिजाभ्रशुभ्रताम् । कलयदुकूलपटकल्पितावृतेर्मणिदर्पणस्य महिमानमानशे ॥ ५ ॥ विमले तदीयवपुषि व्यराजतां वशदी कुचावतिविनोलच्चुको । अवगाढगान पयसोऽभ्रदन्तिनः कुबलावलोढमिव कुम्भयोर्युगम् ॥ अवलन मेतदवनम्रमावयोः सविधे सदा किमधना समेधते । इति सोदुमक्षमतयेव तत्कुची कठिनावताव मुग्वकाष्र्ण्यमापतुः ॥ ७ ॥ उदरस्थभूपतिसुतोचितं पयः कुचकुम्भयोः स्म कुरुते चतवः । परथा कथं रुचिपटोकृतावृतो मुखमेचकत्वजतमद्रिती च ती ॥ ८ ॥ नवगाधताविषयनाभिवापिका विवरा दिवादिमरमो विनिर्गतः । प्रवहन्बहिर्बहुतया मितोऽन्तरे करुचे तदोयघनरोमरेखिका ॥ ९ ॥ उदरस्थमेक्ष्य नृपचन्द्रमद्गता चकितेव नाभिकुहरात्तमस्ततिः । स्तनशैलरुद्धसरणि स्थितान्तरे घनरोमराजिमिपनो नतभ्रवः ॥ १० ॥ उपगृहने सुतमणेरुदेष्यतश्विनचेव्वयाच्युतनृपालशेवधेः । प्रतिभन्स्यतीति परमाणुमध्यमा बिभराम्बभूव न विभूषणे स्पृहाम् ॥ ११ ॥ सुतदर्शनोत्सवसुखा तिरेकतो वपुषो न गौरवपुषो विभूषणम् । अनुरूपभूयमयते पुरेति किं विरलादरात्र विललास भामिनी ॥ १२ ॥ &

·22
साहित्यरत्नाकरकाव्ये
-
दयिता नृपस्य गतदौहृदश्रमा ढधती तनमुपचिता ततः क्रमात् ।
व्यपनीतशैशिरदिनव्यथा यथा प्रसवोन्मुखा व्यतपत प्रतानिनो ॥ १३ ॥
अखिलेषु मामवयवेषु जानते बत षष्ठमानपदवीमुपाश्रितम् ।
इति मध्यमं न हरिणेक्षणामणेः प्रथमप्रमाणपथमानशे क्रमात् ॥ १४ ॥
वयसाधिनाभिहृदतोरमर्पितं व लिजालमाहृतबलेन मध्यमः ।
अत एव कार्यमवधूय स क्षणाद्ववृधेऽधिकं क्षितिवला रिसुभ्रवः ॥ १५ ॥
स्तनयोयुगेन धरणोबिडोजसो ववृधे तथा वनजलोचनामणेः ।
जठरेशथस्य जलराशिमेखलाभरणे शिशोः परिचयो यथा भवेत् ॥ १६ ॥
वदनं श्रमेण विनतं वधूमणेः प्रतिबिम्बितं स्म कुचयोः प्रकाशते ।
स्थितमातपत्रयुगलं सितं शिशोरुपरीव नेतुरुदरान्तरस्थितेः ॥ १७ ॥
तरले नराधिपतलोदरोमणेरपटोः श्रमादरुचतां दृशौ
मुहुः
अधिगर्भमर्भकममुं स्थितं कदा न्ववलोकयात्र इति तृष्णजाविव ॥ १८ ॥
श्वसितं दृशोस्तरलता पदे. पदे स्थितिरप्यभूद्यदतिदोहृदश्रमात् ।
तदिदं वधूजठरशा यिनः शिशोर्धरतो भुवो वलयमस्य गौरवम् ॥ १९ ॥
अबलम्ब्य भूपशिशुमात्मदभ्रतामजहात्परं न बलिसेवितामपि ।
अवलनमायतदृशः स्वत: कृशोऽप्ययते न किंभवि जनाधिपाश्रयात् ॥२०॥
तरलोभवललिततारकाश्चिते वदनासिताम्बुरुहिणोकुटुम्बिनि ।
अभवद्गुरु श्वसितमक्षमाभवं हरिणोदृशः किमिदमद्भुतावहम् ॥ २१ ॥
प्रमदामणेरतिमृदोः स्वभावतः प्रमदाय दोहृदकृता व्यथाप्यभूत् ।
फलमायती सुचिरवर्ति कल्पयन्भवति श्रमोऽपि हि सुखाय देहिनाम् ॥
वहते पुरा वलयवाहमर्भको जठरेशयो झटिति दोष्णि मामिति ।
अमुमन्तरीक्षितुमगाहत क्षितिर्ललनोपयुक्तनिजमुलवोपधेः ॥ २३ ॥
जठरेशयस्य जगतीवलासुह त्कुलभूषणस्य गुणवैभवोचितान् ।
खदमानचापशरसोदरेक्षणामणिराससाद विविधान्मनोरथान् ॥ २४ ॥
प्रमदा नृपस्य भवनाङ्गणद्रमप्रसवग्रहासहनपाणिपल्लवा ।
समितिक्षितौ दृढशरासकुण्डलोकरणे मुहुः कलयति स्म कौतुकम् ॥ २५ ॥

·चतुर्थः सर्गः
23
तरितुं विहारवनसालमञ्जरीमधुसारणीमनिपुणा मनागपि ।
उदकण्ठत द्विषमुदन्वदन्तरश्रयिणं नियन्तमबला धरापतेः ॥ २६ ॥
मणिशृङ्खलाविधृतहेममञ्चिकामधिरोढुमोषद पि योषिदक्षमा ।
हरिदन्तराणि विजयाय घोटिकामधिरुह्य शश्वदटितुं मनो दधे ॥ २७ ॥
उपदीकृते निजसखीभिरुत्पले श्रवसोर्विधातुमपि चञ्चलेक्षणा ।
अपटीयसी निखिलमब्धिमेखलावलयं भुजाशिरसि बोढमैहत ॥ २८ ॥
अतिकोमलप्रसवकन्दुकाह तिस्मरणेऽपि पाटलशया कुलोदला ।
अभिहन्तुमैच्छदबला कठोरयोः करपल्लवेन करिकुम्भयोर्युगम् ॥ २९ ॥
बलिनिग्रहं कृतवतोऽपि वञ्चनात्कुहनावटोः परमरालकुन्तला ।
अभिनन्दति स्म दरहासतो द्विषन्नगरप्लुपं प्रमथनाथमेव सा ॥ ३० ॥
सवयोनियोगवचनेऽपि सालसा धरणोवला हिततलोदरोमणो ।
निमिषादचोकमत निर्भरोद्भवद्रसगर्भिता रचयितुं शतं कृतोः ॥ ३१ ॥
मृगलोचना मृदुलमुत्तरीयकंदधती कथंचन धरा बिडीजसः ।
विनिधाय बाहु शिखरे विपञ्चिकामतनिष्ट वादयितमादरं मुहुः ॥ ३२ ॥
महिलामणी भृतमरालसंसदे वितरीतमप्यकुशला बिसाङ्करम् ।
कनकाचलं करतलेन गृहृतो विदुषामभूद्वितरितुं स्पृहावतो ॥ ३३ ॥
समये ततः समुचिते मुदावनेः कमनेन पुंसवनकर्म निर्ममे ।
प्रमदा च तेन परिपोपिता यथा वरदोहदेन सहकारवल्लरी ॥ ३४ ॥
तनुयानधर्मपतयोऽधिमध्यमं तदधोश्नरेण सह मंगता यदा ।
अस विष्ट नन्दनमसौ तदा वधूरवनोशितुर्विधुमिवाब्धिवोचिका ॥ ३५ ॥
अविनीतभूभृदपकीर्त्तिकल्पितं मलिनत्वमेप महिपालनन्दनः ।
अपनेष्यति स्वयशसेत्यवेत्य किं हरितः प्रसेदुरखिलाः कुतूहलात् ॥ ३६ ॥
परिपन्थिभूपतनुबन्धनालयात्स्वजनानसून्सपदि मोचयेत नः ।
अवनोन्द्रभूरयमितीव कौतुकादवलन्त मन्दमनिलस्तनंधयाः ॥ ३७ ॥
अमुना नृपात्मज़निना सनाथतामवनी दधाति तददोरजःकणान् ।
अपहत्य नो गतिरनौचितीति किं व्यवलन्त वीतरजसः समीरणाः ॥ ३८ ॥

·34 साहित्यरत्नाकरकाव्ये हुतवहः वितरिष्यति क्षितिविभोरसी सुतः सततासिका हृदि सपत्नभूभजाम् । इति कौतका दिव ववल्ग यज्वनां भवनान्तरे प्रदक्षिणम् ॥ ३९॥ अवनोवलारितनजः स्वमाश्रितानयमध्वरान्सपदि कारयिष्यति । भविता हविर्बहु ममेति कोतुकादधिवेदि हव्यभुगधत्त नर्तनम् ॥ ४० ॥ जठरं मदोयमवलम्ब्य दुर्मतोञ्जगतोकदर्थनकृतो महीपतीन् । विनिवारयदयमितीव निम्नगाविभराततान कुतुकेन गर्जनम् ॥ ४१ ॥ सुतजन्मनामनि शुभे तदा स्फुरत्पणवाद्यवाद्यरटितेन पाटितम् । जलजासनाण्डमिपभाण्डमबोजगतः कलिग्रहपलायनोद्यमम् ॥ ४२ ॥ जयशङ्खदुन्दु भिमृदङ्गानिस्खनो जगतोश्वरस्य तनयोदयोत्सवम् । अवदत्तदा निखिलमन्तरं दिशां प्रददावमुष्य स च पारितोपिकम् ॥४३॥ अभिधाय जातमहमात्मजं विभोः पुरतो लभेय वसु पूर्णपा वितम् । इति ये शशंसुरिममुत्सवं ततो वसु तैरवापि बहु वाञ्छितादपि ॥ ४४ ॥ धनमात्मलब्धमखिलं धरापतेर्वितरोतुरस्य विभुलाञ्छनं परम् । सितचामरा दिकमदेयतां गतं तनभरयं तदपि चा दित स्वयम् ॥ ४५ ॥ अयमर्भको जलधिगर्भमेयुषः प्रसभा द्विजित्य परिपन्थिनो हरेत् । अधिकेषु तेऽवलममोभिरित्यरोन्स मुमोच बन्धनगृहेषु संदितान् ॥ ४६ ॥ महिकाजलेन कृतमजनस्ततो महिकामुकः स धृतवानवाशुकम् । पुरतोवलन्निजपुरोहितः सुतं पुरतोषणोदयमियेष वीक्षितुम् ॥ ४७ ॥ सुतदर्शनादरणसूतचोदिते महति स्थितोऽपि कुह चिन्मनोरथे । प्रययौ कथं स तु पदैव स तिकाभवनं तनभवमहःकरम्बितम् ॥ ४८ ॥ शयितं प्रसूशयकुशेशयद्वये तनयं तमक्षिविषयं नयन्नयम् । मनुजाधिपः स मनुते स्म विस्मितो वटुमाद्यमेव वटपल्लवेशयम् ॥ ४९ ॥ निटिलावलम्बिकुटिलालकाङ्करं श्रुतिगारगाक्षमतिपाटलाधरम् । लसमानचम्पकसमाननासिकं परिपूर्णपङ्कजरिपूलसन्मुग्वम् ॥ ५० ॥ महिरक्षणाख्यमखदोक्षणोचितं करयोर्धवं कलितमुष्टिबन्धनम् । अभिषिञ्चमानमवलोकनामतरधिराजमात्मजवतां स्वमञ्जसा ॥ ११ ॥ ।

·चतर्थः सर्गः
86
अनिमेषमोक्षितुरमुष्य बालकं प्रमदाश्रु
यत्प्रतिरोध लोचने ।
पतितं तदास परभाग्यरोधिनः पतनं न कि परिणमेजलात्मनः ॥ १२॥
अथ जातकर्म मनुजाधिभूरसावकरोत्स तेन शिशुरप्यरोचत ।
पवमानयागबहुमा नितो यथा पवमानबन्धुररणीसमुद्भवः ॥ ५३ ॥
अमुमद्भुताकृतिमयं विलोकयन्नशरीरवाक्यमपि चानु चिन्तयन् ।
उचितं तयोरथ तनूजमर्वरारमणश्चकार रघुनाथनामकम् ॥ १४ ॥
अधिरोप्य बालमधिनर्मडोलिकामणिमञ्चसोममबला महीपतेः ।
ततचारुगोतिनिनदास्त्रपामगः कलितादसोयकलकण्ठनिस्वनाः ॥ ५५ ॥
अधिमञ्चमस्य पुरतोऽवलम्बितो मणिगुच्छकः स्म महिमानमश्नुते ।
निजमण्डलान्मधुनिषूदनोऽवनोमयितोऽयमित्यवनिनसतो रवेः ॥ ५६ ॥
अव्याजहासरुदिताञ्चितमोक्ष्यमाणदन्ताङ्गुरं तनुभवो वदनारविन्दम् ।
आलम्बमानकुरुविन्दललन्तिकाकमाघ्राय शश्वदवनीन्द्रवधूरनन्दत् ॥५७ ॥
जगदञ्चति तेजसि स्वकोये किमयं वल्गति गेह इत्यमर्यात् ।
अजिघृक्षदनुक्षणं क्षितिक्षित्तनयः पाणितलेन दोपलेखाम् ॥ ५८ ॥
भुजान्तरेणाच्युतभूभृतः सतश्चरन्खबिम्बोपरि रनकुट्टिमे ।
निपात्य कामं निजरूपनिर्जितं हठादमुष्मिन्नधिरूढवा निव ॥ ५९ ॥
आत्मीयबिम्बमवलोक्य मणीचतुष्के वास्ते क एष इति जानुचरः कुमारः
संताडयन्करतलेन तथैव तस्मिन्सद्योऽनुकुर्वति स रोपकषायितोऽभूत् ॥
अभिवृद्धिमुपेत्य बालकोऽसावबनौ द्वित्रपदार्पणं वितन्वन् ।
बलिशात्रवभङ्गमाकलव्य स्फुरति स्म प्रथमो वटुः पुरेव ॥ ६१ ॥
अवलम्बयतीषदेव धान्याः करमस्मिन्नपरे करानगृहन् ।
पदमञ्चति ते पदान्यमुञ्चन्विपरोता हि गतिर्विरोधभाजाम् ॥ ६२ ॥
नर्माद्रिमुद्धतमनोनरपालदुर्ग केलोसरस्तटवतोकमितारमेषः ।
बाहाङ्गन्दं मणिमयं वलयं च भूमेध/राग्रणोर्गणयति स्म धिया कुमारः ॥
प्रविकीर्णसिताभचूर्णरेणुः पदसंशोलिनगन्धसारपङ्कः ।
परिणुनहिमोदपात्रजालो विभुसूनुः सदनाङ्गणे व्यहार्षीत् ॥ १४ ॥

·26 साहित्यरत्नाकरकाम्ये कटितंटिकालुठल्कनकभूषणकिङ्किणिका- घणघणितप्रतिध्वनिवहानवरोधगृहान् । इह विहरत्युतेत इति यात्युपमातृकुले पितृमदमातनोदथ कुतश्चिदितस्तनुभूः ॥ ६५ ॥ अधिगुरुसंनिधि क्षितिमृदक्षरबोधकृते व्यधित तमायियासुविधिसंसृतिहंसमुदा । चरणविभूषणकणनसक्त्युपधेरुपय द्विहृतिसरोमरालमनरालधियं तनयम् ॥ ६६ ॥ निजभुजबलयुद्धनिर्धूतवाराशिवासिद्विष द्धरणिभृदवरोधदोधूयमानप्रकीर्णद्वय । प्रतिदिनरचितप्रबन्धप्रभावप्रशंसापर प्रथितविबुधसंसदश्रान्तविश्राणनश्लाधित ॥ ६७ ॥ जलनिधिगर्भवासवशनिर्भरदर्परिपु- प्रतिहतिहेतुसेतुकृतिनूतनदाशरथे । कविबुधगायका भिमतकल्पनकल्पतरो जयकरुणासनाथ रघुनाथ जनाधिपते ॥ ६८ प्रोढश्रीरघुनाथभूपतिकृपास्फारीभवत्साहिती- साम्राज्यो निगमागमार्थनिपुणः श्रीयज्ञनारायणः । तुर्य मार्दवर्यमध्व रिवरः सर्ग समापूरय- त्तताकद्वदविद्वदद्भुतकरे साहित्यरत्नाकरे ॥ ६९ ॥ इति श्रीपदवाक्यप्रमाणपारावारपारोणश्रीमद्वैतविद्याचार्यसाग्नि- चित्यसर्वतोमुखातिरात्रसाग्निचित्याप्तवाजपेयया जि- गोविन्ददीक्षितवरनन्दनस्य साग्निचित्यसर्वक्रतु- याजिनः श्रीयज्ञनारायणयज्वनः कृती साहित्यरत्नाकर महाकाव्ये चतुर्थः सर्गः । ॥

·पञ्चमः सर्गः। अथ देशिकसंनिधेरतोव प्रतिभा राजशिशोरगात्प्रसादम् । अवलोकनतो यथा हिमांशोः सहजा सौरभसंपदग्बुजानाम् ॥ १ ॥ लिखनाय लिपेः कृतः पुरस्तात्सिकतावत्सितरत्नराशिरस्य । वरणाय वसुंधरेन्द्रसूनोरखिलेवाकरिता कला व्यकासीत् ॥ २ ॥ महिचन्द्रमसः सुतो मणीषु व्यतनीदेष कथं सुवर्णरेखाम् । उचितं प्रभवः किमुर्वराया बहुमाने भुवि वस्तु नो विदन्ति ॥ ३ ॥ प्रणवं लिखति स्म पार्थिवेन्दोस्तनयो भूमितले सुवृत्तलेखम् । इयदेव ममेदमब्धिकाञ्चोवलयं वोढुरिति प्रदर्शयन्किम् ॥ ४ ॥ अखिलानपि पञ्चरहोभिर्धरतो वर्णचयान्धरेन्द्रसूनोः । स्तुतिमस्य परम्परासुसिद्धः क चतुर्वर्णमृतिक्रमः सहेत ॥ ५ ॥ अलिखत्तनुभूरथाच्युतेन्दोः कठिनोभिः फलके क्रमेण वर्णान् । रणनिर्जितशत्रुराजवक्षोजयलेखाभ्यसने न जातहर्षः ॥ ६ ॥ सममेव चतुर्विधं कवित्वं मतिरामोति पुरा महोन्द्रसूनोः । अमृतांशुशिशोरभोशुरेखा निखिलं दिग्विलयं यथा निशायाम् ॥ ७ ॥ समितिप्रियतापसः स योद्धय॑तनोदस्य विपश्चिकासु शिक्षाम् । परथा महतो विपञ्चिकाया किं प्रभवेन्नृपात्मज त्मिजस्य ॥८॥ खुरलीभुवि भूभृतः कुमारः प्रचरन्रक्तपरागमेदुरायाम् । समदृश्यत शत्रुराजतेजःप्रकराधःकरणे दधत्पटुत्वम् ॥ ९ ॥ समदर्शि नृपात्मजः स शिक्षामहिधूलोमसूणं वपुर्दधानः । पतिरेष भरिष्यतीति गाढं परिरब्धो धरयानुरक्तयेव ॥ १० ॥ महिजम्भविमाथिसंभवो द्राक्वुरलीस्तम्भतटाद्विजृम्भमाणः । प्रतिमलमसी बलादगृहान्नरसिंहो दितिनन्दनं यथैव ॥ ११ ॥ स शिलावलयद्वयं शयाम्यामुपरिष्टादयमुद्धन्कुमारः । व्यवृणोदिव वारिराशिकाञ्चीवलयद्वन्द्वमृती बलं ममेति ॥ १२ ॥ पटुता ·28 साहित्यरत्नाकरकाव्ये अधिहोरफलान्तरे कुमारः समदर्शि क्षितिपाकशासनस्य । तपनान्तरवासतापशान्ये शशिनो बिम्बमिव श्रयन्मुरारिः ॥ १३ ॥ अवलम्बनमात्मबिम्बमस्य द्विषतामष्णरुचिर्विशङ्कमानः । करकल्पितरत्नरवेटदम्भादसिपुल्या सुतमाश्रयन्महीन्दोः ॥ १४ ॥ अवह द्वनुरात्मजेन भूमीकमितुः कुण्डलितं करावलेपात् । भजसीधजयेन्दिरा पृषत्कच्छलवोक्षोचितजालकप्रभावम् ॥ १५ ॥ न परं धनुरेष नामयंस्तद्गुणमर्वोपरिणीकुमारमौलिः । मुहुराप यदार्तिमुद्धतानामपि संदोहममित्रपार्थिवानाम् ॥ १६ करमुक्तममुक्तयन्त्रमुक्त कलयन्नायुधमप्यमुक्तमुक्तम् । धरणोपरिणीतनभवोऽसावधिकं चारभरथाभ्यनन्दि ॥ १७ ॥ रयधूतमरुद्रथाश्रयत्वप्रतिघारफेननिभेन भक्ष्यमाणम् । प्रियमुज्झयितुं नताभिरङधीनुडु भिर्न पुरमौक्तिकै रुपेतम् ॥ १८ ॥ सरितां सुहृदा समावृतासौ मम धाव्या वितता महो न होति । पदलेखनतः प्रकाश्य भूमि निजहेषा मिषतो निवेदयन्तम् ॥ १९ ॥ चलतालनिभेन चर्यमाणो जवधूतः पवनः पुनः प्रयाति । श्वसितं व्यपदिश्य नासिकाग्रा- दिति रोषादिव कम्पमानशीर्षम् ॥ २० ॥ अरुणाश्वजयार्थमुत्पतिष्णु धुरिवाभोदणमुदश्चिताप्रपादम् । सदृशा न हि ते तवेति वल्गा- ग्रहिणा चाटुगिरेव वार्यमाणम् ॥ २१ ॥ अथ चामरतो हयोरसत्वोचितमने चरतोपत्रोऽममानम् । अधिरोहति सस्मितं हयानामवतंसायितमच्युतेन्द्रसूनुः ॥ २२ ॥ अयमाशु सरेति सूचयन्किं हयमास्फालयति स्म कंधरायाम् । स च सूचनमस्य बुध्यमानः सहसा यामि तथेति किं जिहषे ॥ २३ ॥ ॥

·पञ्चमः सर्गः 39 तुरगो नृपसू नचोदितो यत्खुरकोटीभिरजोजनद्रजांसि । गगनं स्थगयन्निव प्रयच्छद्गतिधूतस्य नभखतोऽवकाशम् ॥ २४ ॥ जननाथसुतेन चारितोऽश्वो जनयामास रजः पयोधिरोधि । गतिधूतमनोगृहायमाणक्षणदेशोदयकारणत्वकोपात् ॥ २५ ॥ जवनस्तदनुज्ञया स भूमेरधिकं व्योमनि किं हयश्वचार । निजनायकनित्यदानपाथःपरिपूर्णार्णवपांसुपातभोत्या ॥ २६ ॥ श्वसनः सह सैन्धवेन धावनवहोनो न्यवृतन्नु तत्सकाशात् । चलला न पुरेव चामराणां जवनस्यास्य यतो जनेन दृष्टा ॥ २७ ॥ तुरगं किमधः सुराधिनेतुः स विधातुं दिवमुप्लुतः सवेगम् । पुनरेव ततो भुवं समागात्पदधूल्येव तदाहितं प्रतीक्ष्य ॥ २८ ॥ हृदयाभिमुखाबनम्रबक्रः कविकाकर्षणतः स शश्वदश्वः । स्यदधूतमवेक्ष्य सौवचेतो हसितं व्यातत हेषया किमेषः ॥ २९ ॥ जवने स जनेशसू नरस्मिन्न धिरूढो दृढमानमय्य शाङ्गम् । चतुरं विनिवृत्य हन्त पश्चाच्चकलक्ष्यं व्यभिनच्छरेण सूक्ष्मम् ॥ ३० ॥ प्रतिपादनकामणं पयोधिर्मम तस्यापि महीन्द्रनन्दनोऽसौ । परिपूरयिता प्रदानतोयैरिति तं द्रष्टुमिवागतं पयोदम् ॥ ३१ ॥ वसुधां ककुबन्तवारणेन्द्रर्विधृतामङ्गदनिर्विशेषमस्य । वहतोऽवनिपाकवैरिसूनो तियोग्यं बिरुदानकै रुपेतम् ॥ ३२ ॥ कमलां मम कुम्भकल्प्यमान स्थितिमन्तः सितरोचिरेष धत्ते । इति तस्य जिघृक्षयेव शश्वत्कलयन्तं प्रतिघात्कराग्रमुच्चैः । ३३ ॥ कलशाब्धिसुता धृतेरमध्याः कलयेत्कोपमियं महीसपत्नी । इति तामपि मस्तके दधानं करधूतावनिधूलिकेतवेन ॥ ३४ ॥ वियद ङ्गाणविस्तृतात्मशुण्डालतमुद्भूय धरारजांसि शश्वत् । समताभ्रमदृप्तमभ्रनागं समरायाहयमानमारवेण ॥ ३५ ॥ विधृतेयमिला विदारिता स्यात्कुल कूटस्थदिगन्तकुञ्जरेन्द्रः । इति मन्थरमेव संदधानं पदमस्यां परिमृश्य किं करामात् । ३६ । -

·30
साहित्यरत्नाकरकाव्ये
विरहेण समानविक्रमाणां करिणामात्मबलस्य का प्रथेति ।
श्वसितैरधिकः खकुम्भमुक्ताः किमु मुक्ताः करशोकरान्किरन्तम् ॥ ३७ ॥
महसा खमहोमहेन्द्रसाम्यं भ्रमतां द्वेषिधराभृतां शिरःसु ।
न्यसितुं दधतं विनम्रितामं पदमेकं त्रिपदीविलासदम्भात् ॥ ३८ ॥
रदनेऽभिमुखागतो लघिम्ना पदमाधाय महीपतेः कुमारः ।
अतिविक्रमिविक्रमक्रमोऽसाववतंसं करिणां समध्यरुक्षत् । ३९ ॥
धरणोरमणाप्रणीतनजो दृढमास्फालयत द्विपेन्द्रकुम्भम् ।
दुहितुर्वरणाय दुग्धसिन्धोः शयितायाः प्रतिबोधनं दधानः ॥ ४० ॥
विविधेषु महीविभोः कुमारो गतिभेदेषु स गन्धसिन्धुरस्य ।
पटुतां कलयन्प्रबोरवगैर्बहुधाश्लाघि महापराक्रमीति ॥ ४१
अथ जात निजात्मजार्जितानां सकलाना स परीक्षिता कलानाम् ।
अयमासददच्युतावनीन्द्रो निजमास्थानपदं नृपावकोणम् ॥ ४२ ॥
कविवैणिकगायकायधोयमहिपालर्निजमन्त्रिभिश्च भूपः ।
खयमावसदासनं स तस्मिन्नयमावास्य यथार्हमासनानि ॥ ४३ ॥
विनयेन परान्विहाय सर्वानथ कैश्चित्सवयोभिरन्वितोऽयम् ।
रघुनाथविभू रयादयासोजनकास्थानमदो जनेन हूतः ॥ ४४ ॥
अमुमागतमच्युतावनोन्द्रादपरे तत्र कुमारमभ्यगच्छन् ।
तमवेक्ष्य स तेजसा निधानं जनकोऽपि स्थितिमात्मनो जगहें ॥ ४५ ॥
अखिलानभिगच्छतः सदस्यान्नृपसूनुः स यथापुरं निवेश्य ।
कृपणासुलभैः कृपावलोकय॑वसत्तन्निकटे नृपालपोठे ॥ ४६ ॥
मुदितो विमृशन्मुहूर्तमन्तः सकलानेष सभासदो विलोक्य ।
अतिविस्मयहेतुमच्युतेन्द्रो वचनं किंचन वर्णयांचकार ॥ ४७ ॥
सकलासु कलासु दुर्निरोक्षाः समिताघातनुतामिताः परोक्षाः ।
तनयस्य सभास्थिता ममायेयनयद्वाक्यमदःश्रवःपुटानि ॥ ४८ ।
अथ तस्य वसुंधरामरेन्दोरवतंसस्य पदेऽभिषिच्य वाचम् ।
भयविस्मययोर्बभव मध्ये सकलस्तत्र सभासदां समाजः ॥ ४९ ॥

·पञ्चमः सर्गः
1
अमुमद्भुतबालमत्यपूर्वप्रतिभानं कमलासखं प्रतीत्य ।
प्रति तं विबुधाः पर्ति जनानां प्रतिवाचामवदन्नयप्रधानम् ॥ ५० ॥
भवतो वचनस्य पार्थिवेन्द्र प्रतिवाक्ये क्यमाः कथं प्रगल्भाः ।
निगदाम तथापि नीतिपद्यापथिकाग्रेसर पक्षपातभूना ॥ ५१ ॥
बुधजीवनिधान बोधसिन्धो न निवेद्यं तव विद्यते नवीनम् ।
अवधारय पूर्ववृत्तमन्तः सकलं तद्वसुधासुधाशनेन्द्र । ५२ ॥
कैकार्येणानेककदार्यसीमानामारामान्संप्रदातुः कदाचित् ।
भूपाहं ते पुत्रतामाश्रयामोत्युक्तं स्वप्ने कामुकत्येन्दिरायाः ॥ १३ ॥
किं च भार्यासमेतस्त्वं संचरन्गृहकानने ।
अशरोरि वचोऽप्येवमश्रौषीः खलु जातुचित् ॥ ५४ ॥
आस्ता तदेतदवनीपरिणीरतोत्र
बालस्तवैष तनयः पढ़ता कथं वा ।
धत क्षमेत सकलास कलास साक्षा-
देवो न चेत्स वसुदेवकुलोऽवतीर्णः ॥ ५५ ॥
सकलासु पटुस्तवात्मजातः स कलासु क्षितिमण्डले न चान्यः ।
प्रभवेत्तदिभं परीक्षितुं कः प्रभवे तुभ्यमिदं न रोचते किम् ॥ ५६
बुधैरिति क्षितिपतिरेष बोधित:
स्मरन्पुरा स्मरजनकेन भाषितम् ।
तनूभवे झटिति ततान वैष्णवों
मतिं जही मनसि कृता च मानुषोम् ॥ १७ ॥
वोणानिकाणनायां विविधरसभृतादभ्रसंदर्भरीत्या-
मप्यास्थानोमनल्पां प्रकटय पटुतामास्थितानां धुरोति ।
उत्तंसीकृत्य नेत्रा स हितमभिहितं तेन तत्रातिधृष्टः
प्रत्याचष्टातनोमि त्वदुदितमहमित्यात्मजोऽपि प्रहृष्टः ॥१८॥
सकलासु कलासु पटो कपटोपाया दिरहित समरहित ।
अवनेरवने दक्षिण दक्षिणसिंहासनाध्यक्ष ॥ ५९ ॥

·32 साहित्यरत्नाकरकाव्ये जलनिधिगर्भवासवशनिर्भरदर्परिपु- प्रतिहतिहेतुसेतुकृतिनूतनदाशरथे । कविबुधगायकाभिमतकल्पनकल्पतरो जय करुणासनाथ रघुनाथ जनाधिपते ॥ ६० ॥ प्रोढश्रीरघुनाथभूपतिकृपास्फारोभवत्साहिती- साम्राज्यो निगमागमार्थनिपुणः श्रीयज्ञनारायणः । सोऽयं पूरयति स्म पञ्चममिमं सर्ग मखिग्रामणो- रत्राकद्वद विद्वदद्भुतकरे साहित्यरत्नाकरे ॥ ६१ ॥ इति श्रीपदवाक्यप्रमाणपारावारपारोणश्रीमदद्वेत विद्याचार्यसाग्नि- चिस्यसर्वतोमुखातिरात्रसाग्निचित्याप्तवाजपेयया जि- गोविन्ददीक्षितवरनन्दनस्य सा ग्निचित्यसर्वक्रतु- याजिनः श्रीयज्ञनारायणयज्वनः कृती साहित्यरत्नाकरे महाकाव्ये पञ्चमः सर्गः ।

·षष्ठः सर्गः। आज्ञाममुष्य शिरसा तरसा दधानः प्राज्ञाग्रणीः प्रसवदामसखों सभायाम् । अनाभिलाषमुपवीणयितुं धरित्रोवृत्राभियातितनयो वितनोति स स्म ॥ १ ॥ वीणा निनादनकृते विहितां तदानीमालोच्य तस्य धिषणामधिचेतसेन । आनेतुमेतदुपगृहनभाग्ययोग्यां प्रादुद्रुवन्परिजना जवना विपञ्चोम् ॥ २ ॥ गाङ्ग यकृप्तककुभां घटितोपनाहां स्निग्धप्रवालगतसिक्थकसक्तपवम् । वीणां निचोलितविचित्रपटावलम्बकोलम्बकामदित कोऽपि नृपात्मजाय ॥ पाणावथो धरणिपाकभिदात्मजेन वीणामुना विरचिता सदसि व्यलासीत् । गम्भीरगानकपटाम्बुनिधिं तरोतुं तुम्बोफलाकलितहे लकयष्टि केव ॥ ४ ॥ वीणां निचोलितपटा द्विभुनन्दनोऽसावादाय तन्त्रिगुणमभ्यमृशन्नखाभ्याम् । तुम्बोफलोदरकरण्डकशोभमानसौरभ्यशालिनवशङ्कुमदार्द्रिताभ्याम् ॥ ५ ॥ वीणां लघु विविधरागवतोमतीव शून्यान्तरामपि विदन्सुमना व्यधत्त । अङ्क किमेष रघुनाथविभुर्गुणाढ्यामिक्ष्वाकुवंशजनिता सहजेति मत्वा । उच्छिष्टमश्चितवतों मधुनः सरागा- मुर्वोन्द्रभूः कथमधात्परिवादिनों सः । प्रायेण वस्तष गणान्परिशोलयन्तः सन्तः परं न गणयन्ति सतोऽपि दोषान् ॥ ७ ॥ आहत्य हस्तनखरैरैवकर्ण्य वारं वारं श्रुतोरवनिवासवनन्दनोऽसौ । उत्पादयन्सुदृढतामुपनाहकोले तन्त्रोळधत्त सदृशकणना श्रुतोनाम् ॥ ८ ॥ अभ्रूविभज मनरालसिरालकण्ठमस्पन्दगानमधितन्त्रि चिरेण नाटीम् । रागेषु नेतुरनुरागविधानहेतुमारब्ध वादयितुमद्भुतमर्भकोऽयम् ॥ ९॥ आरूढषट्छुतिमसावृषभं तथैव संधाय धैवतमथान्तरसंज्ञकं च । गान्धारकं तदनु काकलिकानिषादमन्यानवैकृतगुणैरयितानतानोत् ॥ वोणागुणान्प्रथममेव विमृश्य सोऽयं षड्जेऽपुषत्तदनु मध्यमपञ्चमाभ्याम् । भूयांसि भपतनुभूः स्फुरिता नि ढकाढात्कारडम्बरविडम्बबलम्पटानि ॥ ११ ॥ 5 ·34 साहित्यरत्नाकरकाव्ये ययुरतोव भवन्तु १३ ॥ पुष्टं निशम्य सदसि स्फुरितं तथैव ये विस्मयं सभासदस्ते । अस्यावलोक्य पटुतामहहा विपश्यामने कथमेतदहं न जाने ॥१२॥ चाचण्यमाश्रयत चामरधारिणोना बाहालता मुखरता वलयानि तासाम् । सामाजिकानहह निश्चलता तदानों तेषा मनांसि घनतानरसार्द्रता च ॥ सद्यस्तनाग्रनखराहतिभिः सभायां पुंसा परेण भुजमध्यकृता विपञ्ची। आक्रोशमावहदनिन्दितवंशभाजां स्थाने हि तजगति सद्गुणशालिनोनाम् ॥ १४ ॥ आरभ्य तारगतपड जमथावका मध्यर्षभावधि तदादि पुनः कुमारः । आतारषड्जमधिरुह्य च वादयित्वा तानान्यथेच्छमजहाद धितारषङ्जम् ॥ १५ ॥ आरभ्य मध्यगतपञ्चममुर्वरेन्दो- रारुह्य तारगतपञ्चममात्मजोऽसौ । आमध्यषड जमवरुह्य च वादयित्वा तानान्यथेच्छमजहादधिमध्यषड्जम् ॥ १६ आरभ्य मध्यगतपञ्चममेव पश्चा- त्तारर्षभान्तमधिरुह्य ततः क्रमेण । मध्यर्षभान्तमवरुह्य च वादयित्वा षड्जेऽजहादवनिपालतनूभवोऽयम् ॥ १७ ॥ ढालाभिधानि लुठनान्यथ ढोकितेषु तन्यां खरेष्वहह तत्समयोचितेषु । हारो लुठन्नरसि किंचिदमुष्य नूनं तलक्षणं क्षणमनक्षरमाचचक्षे ॥ १८ ॥ ॥

·षष्ठः सर्ग:
35
अङ्गानि कानिचिदयं किल पञ्चमस्था-
य्यादीनि तावदधितन्त्रिगुणं पुषित्वा ।
सद्यस्तनानि नृपनामसमञ्चितानि
गीतानि वादयति स स्म कृतो कुमारः ॥ १९ ॥
गोवा
पुरः
किमपि वादनमादधान-
स्तन्याममुष्य धरणीन्द्रसुतो व्यलासोत् ।
आहत्य हस्तनखराञ्चलतो विपञ्चों
किं कल्पयन्सरसगीतिकलासु शिक्षाम् ॥ २० ॥
मग्नेषु तस्य मनुजा धिपतेः सुतस्य गानामृताम्बनिधिवोचिषु गायनेषु ।
आलम्बनाल्कनदलाबविपञ्चिकानामत्रोदजृम्भिषत केचिद तिप्रवोणाः ॥
ढालः कथं कथमहो स्फुरितं कथं वा
कम्पः कथं हि तदमुष्य विशिष्य गानम् ।
लं पश्य पश्य तदिदं त्वमिति प्रबोणे-
रस्तूयतायमवनीपरिणोकुमारः ॥ २२ ॥
अस्तोकमस्य निपुणत्वमिदं विपञ्चयां
कः स्तोतुमर्हति विभो तव नन्दनस्य ।
इत्युक्तमेष कलयन्निति वैणिकेभ्यः
प्रत्युत्तरं धरणिवृत्रभिदाबभाषे ॥ २३ ॥
निकाणनासु निपुणत्वमिदं विपञ्चया
न कापि विस्मयकरं शिशनापि वेद्यम् ।
साहित्यमेव दुरखापमहो यदस्य
सौहित्यलेशमपि वेत्ति न वा महेशः ॥ २४ ॥
एतद्विभाति सुमहत्तरयन्त्रगान-
चातुर्यमत्र शरदां शतमेव लोके ।
आकम्पकल्पसुषमा श्रवसोर्बुधाना-
माकल्पमर्पयति किं त कवेः प्रबन्धः ॥ २५ ॥

·36
साहित्यरत्नाकरकान्ये
संदर्शय स्फुरदमन्दरसप्रबन्ध-
संदर्भमर्भक तदद्भुतभावगर्भम् ।
कोतिं बिभर्ति कृतिनायकयोर्यदस्य
कल्पावधि क्षितिरनल्पदुकूलकल्पाम् ॥ २६ ॥
विख्यातिमानपि विभुः खत एव लोके
काव्येन कोर्त्तिमहतां सुकवेरुपैति ।
रामो दशखवतरेष्वपि राजतेऽसा-
वद्यापि कीर्त्तिवपुरादिकवे र्निबन्धात् ॥ २७ ॥
तस्माद्विधेहि सविधे मम तात तावद्यत्नं विभोर्यदुपतेश्चरिते प्रबन्धम् ।
माकन्दकन्दलदमन्दमरन्दबन्धुं त्वं पारिजातहरणं त्वरया निबन्दुम् ॥ २८ ॥
उर्वोवलासुहृदसौ गिरमुजगार
ज्योत्स्नाभरैरिति सुतं प्रति दन्तपतेः ।
तामस्य सू नरपि तत्र वतस्य सोऽयं
काव्यं लदारभत कर्तुमतित्वरावान् ॥ २९ ॥
यामद्वयेन यदुनेतरि पारिजात-
माजीहरत्सरसमच्युतभूपसन: ।
काव्यं तदत्र विबुधैस्तु कथं कथंचि-
दालेखि चित्रमवधाय फणीन्द्रकल्पः ॥ ३० ॥
तादृक्षमेक्ष्य शतजन्मतपोविपाक
पाकं खमप्रतिहतप्रतिभाकमेषः ।
भूमोविभुः कुतुकनामनदोभुजंगे
खेलमनाः सदसि केवलमेव तस्थौ ॥ ३१ ॥
स्मृत्वा मदुक्तमवनीस्मृतिभूरशेषं पश्याधुना प्रकटितखह रिखभावम् ।
एतादृशं सुतमिति स्फुरदैककण्ठ्य मुच्चैर्मनीषिपरिषदपादि घोषः ॥ ३२ ॥
आरोपयन्नृपतिरात्मजमेनमङ्कमेणाङ्कमम्बुधिरिवात्तकलाकलापम् ।
खान्यानतिश्रमविदूरमुढहर्षो मूर्धानमस्य स मुहुर्रहुरम्यजिवत् ॥ ३३ ॥

·षष्ठः सर्गः
37
:
जातोऽहमस्य सुकृती जननेन चेव्व-
सर्वसहाशतमखो जनको मदीयः ।
मूर्य म्बिका च जननी मम हन्त मोहा-
दत्यल्पमुक्तमिदमद्य मदन्वयोऽपि ॥ ३४ ॥
एवं वदस्तनयमेष कृपारसौध-
जर्जाताभिषेकमपि तं जगतीबिडौजाः ।
तत्राम्यषिञ्चत मणोभिरसो सभाया-
मासीत्स एव वसुधेशपदाभिषेकः ॥ ३५ ॥
अस्याच्युताभ्युदयपूर्वशतप्रबन्ध-
कर्तुमहीतलशतक्रतुरात्मजस्य ।
अश्वोरसानि गजतां खविभषणानि
देशान्बहूंश्च दयमानमना व्यतारीत् ॥ ३६ ॥
प्रेम्णां भरेण पृथिवीतलमीनकेतो-
रानन्दनैश्च जगतां विबुधावलीनाम् ।
आशोर्वचोभिरपि चन्द्रमसः कलेव
गात्रं तदोयमभजतक्रमशोऽभिवृद्धिम् ॥ ३७ ॥
अज्ञातशिल्पिकरणश्रममप्रसक्तभूयोवतारणमभूतशरीरभारम् ।
नत्तादृशस्य धरणोपरिणोसुतस्य तारुण्यमाभरणमेव विपर्यणंसोत् ॥ ३८ ॥
लेखास्तता धरणिलेखवरात्मजस्य
भान्ति स्म फालफलके परिणाहभाजि ।
भाग्याक्षराणि लिखता बहलानि पूर्व
पद्मासनेन लिखिता इव पङ्क्तिशुद्धये ॥ ३९ ॥
नेतुः सदा परिचितश्रुति नेत्रयुग्म-
मस्यादधाति नितरामनुरागवत्ताम् ।
इत्येतदन्तिकमिता भ्रुकुटी न वा कि-
माटोकते स्म चटलत्वमतीव भीता ॥ ४० ॥

·38 साहित्यरत्नाकरकाव्ये प स्पर्धावशादिव परस्परमायतत्व- मा बिभ्रती व्यरुचतामदसोयनेत्रे । दृष्टं श्रुतं च सकृदप्यवधारयामः सर्व सदा वयमिति श्रवणे नियन्तुम् । ४१ ॥ कान्तानुरागकलिताधरसंनिधानादच्छापि तस्य गुणमावहतु द्विजालिः । आलम्बितश्रुतिपथं कथमक्षियुग्ममस्यानुरागमधितावनिपालसूनोः ॥ ४२ ॥ नासात्मना किमपि तस्य नरेन्द्रसूनो- मुग्धं सुवर्णसुममञ्चति मुख्यभावम् । इन्यस्य सख्यमिव कर्तमितै ढेिरेफेः श्मश्रुच्छलेन वदनं चकितैः परीतम् ॥ ४३ ॥ आसञ्जिामविसुधाकरमात्मनाथे बाहुद्वयों परिहसन्ति निशाकृशाङ्गन्याः । लावण्य सिन्धुरमणोचितशैवलानि श्मश्रूणि तस्य वदने सरलान्यभूवन् ॥ अत्युनतत्वमतिमासलता च बिभ्रदंसद्वयं श्रियममुष्य विभोरपुष्यत् । वोरेन्दिराविहृतिमन्दिरबाहुभर्महाग्रसंघटितहाटककूटरूढाम् ॥ ४५ ॥ बाहार्गलायगलमस्य युगप्रमाणमाजानुलम्बितमराजत राजसनोः । ऊरू यथोचितमुपाश्रयतोऽवधिं किमाज्ञापयत्समधिकांसलतागुणस्य ॥४६॥ बाहुद्वयोमभजत क्षितिपालमनोरल्यायतत्वमतिमानुषमाः कथं वा । ब्रूमस्तदस्य हरिनामपुरावतारबाहाचतुष्टयमजायना बाहुयुग्मम् ॥ ४७ ॥ अध्यास्य यस्य दुखापपयःप्रवाह- मध्यावनों परमहीपतयः प्रथन्ते । तन्निग्रहे स च पयोधिरियान्ममेति शंसन्निवायमधिजानु भुजावधत्त ॥ ४८ ॥ प्रायः समुन्नमनकर्मणि पादनम्र- नानान्तरोपनरनाथकिरोटघर्षम् । संचित्य भाविनममुष्य शफद्वयन काठिन्यमाप्यत तदाहुरकर्मसिद्धम् ॥ ४९ ।

·षष्ठः सर्गः 39 - क्षोणोभृतो विदलयन्कुलिशो पुरा ब्धिं प्राप्ता नियन्तमपटु वि यः स भूयः । तन्निग्रहाय धरणीशतनूभवोऽभू- द्वजं करे स वह ते शुभलक्षणं यत् ॥ ५० ॥ आकारतो न परमस्य कवाटिकायाः साधर्म्यमा बिभृत चारु भजान्तरालम् । मन्त्रं मनोषितफलोदयमानगम्यं यसंवृणोत्यनिशमन्तरितोऽपि हेतोः ॥ ५१ वक्षःस्थला निपतिता वनमालिनः स्या- निद्राजुषो नियतम गाविवर्तनेष । पर्यद्भिते फणभृतोति रमा समागा- द्भूमीपुरंदरसुतस्य भुजान्तरालम् ॥ ५२ ॥ अङ्गानि वृद्धिमभजन्नखिला नि तस्य कार्य पुनश्च वहति स्म कृशं वलग्नम् । अङ्गीकृतोऽपि विधिना विभना सदैव किं मध्यमो बत जहाति निजं कृशत्वम् ॥ ५३ ॥ ऊरुद्वयन महतोपगतस्तनोया- जानुप्रदेश इति तस्य कृशं वलग्नम् । स्फोतो रसाक्रमणभोतिषशादिवात्म- सोमानमातनुत रोमलतात्तचिहाम् ॥ ५४ ॥ अङ्गादतोव गुरुणोऽप्यवलग्न मस्य काय महत्कलयदाश्रयत प्रशंसाम् । अस्मादपि खयमवाप्तमिवाधिकं तां गुल्फद्वयं नयनगोचरतामहासोत् ॥ ५५ ॥ पनं निजद्युतिमुषं पदयुग्ममस्य नाताडयिष्यत यदि क्षितिनाथसूनोः । तस्मिन्सकोमलतले दृढघातजाता तदेखिकाप्यरुणिमा न तदालगिष्यत् ॥

·40 साहित्यरत्नाकरकाव्ये ॥ आकर्णपूर्णदृशमंसलितांसदेशमापोनकंधरममन्दरसोक्तिपूरम् । आजानुलम्बिभुजमद्भुतरूपभाजमारूढयौवनमसेवत कन्तुरेनम् ॥ ५७ ॥ आजानरम्यमपि रूपममष्य नेतु- रुत्तेजितं तरुणिमोदयनेन भूयः । भङ्ग नयद्बत रतेः पतिदेवतात्वं कासां मनांसि हरति स्म न कामिनीनाम् ॥ १८ ॥ तारुण्यदृप्तमवनीशतनजरूपं चेतो हठादपहरच्चपलेक्षणानाम् । आक्षिप्य नीतिपथमाश्रितमस्य बाहु- ध्रुत्यं व्यधत्त नितरां विषयव्यवस्थाम् ॥ ५९ ॥ शकादयो दिगधिपा महिचन सूनो- रस्यांशभूयमवहन्त न सैष तेषाम् । एकैकदिक्परिवृढत्वमिहाखिलाशा- नाथत्वमप्युदयति स्म न किं निदानम् ॥ ६० ॥ ऐक्यं विधाय हरमाधवयोः सयत्नमत्रापरेण वपुरर्धयुगेन धाना । दुर्गाश्रयो विभवदृप्तबलिप्रमाथो सृष्टो न भूतलसितद्युतिसूनुरेषः ॥६१ वैदुष्ययौवनविभुत्ववराकृतित्वमुख्यैर्गुणैरविनयं मुहुरुद्गिरद्भिः । अन्यत्र तैरवनिनेतर# तु सूनुमासाद्य हन्त विनयः समदर्शि नित्यम् लग्ने शुभंयुनि रतोशसतीर्थ्यरूपधेयेन सज्जन विधेय धियाथ तेन । पाणावकारयदसौ परिणोरवन्याः पुत्रेण नैकधरणीपुरुहू तकन्याः ॥ ६३ ॥ पुत्रेण स स्वसदृशेन भुवं पयोधिवेलावधिं वितपते नृपतिः स्म शासत् । प्रलेयशैलतनयापतिरात्मभाग्ययोग्येन तारकयुधेव तनूभवेन ॥ ६४ ॥ जातु क्षमामथ विजापयितुं समस्तां नानानरेन्द्रविधृतां निजनन्दनेन । संचिन्तयन्स नृपतिः श्रवसोरतानो- स्कोलाहलं कमपि भपकुला जनानाम् ॥ ६५ ॥ H ·षष्ठः सर्गः भो रक्ष रक्ष सहसा भुवनैकवीर विद्राविता निजपदाद्विमतस्त्वमस्मान् । नेपालनेतुरवरोधनितम्बवत्यः पत्या वयं पद मिताः शरणं तवेति ॥ कार्पण्यगर्भमवकर्ण्य त कर्णरन्ध्रनाराचकल्पमुदितं नतमध्यमानाम् । आधारमावहदपारकृपारसा वाचा हृदेष निमिषं वसुधासुधांशुः ॥६७ ॥ ते नागपट्टणगतेन मया निरस्ताः पूर्व समेत्य पुरमस्य समुद्रखेयम् । नेपालभूविभुमतो निरकासयन्किं भड्डयामि तत्पुनरहं युधि पारसीकान् ॥ नेपालभूविभुमसौ निजभर्मगेहद्वरि स्थितं द्रुतमपेत्य तमित्युवाच । द्राक्योतशेषरुधिरान्यधि पारसीकान्प्राणान्ह रेयुरधुना तु त एव बाणाः । होणस्य मे हृदि गतं यदनेन बुद्धं विज्ञापनोक्तिरचनेन विना तदद्य । द्वोपं हृतं जितमपि द्विषतामनीकं नेपालभमिपरिणोरिति निश्चिकाय ॥ ७० ॥ स्नेहः परं मयि विभो तब कल्पनीय- स्तेनैव सिध्यति समोहितमेतदास्ताम् । द्वेष्या न किं तु सुहृदो मम पारसोकाः संदर्शनस्य भवतो यदमी निमित्तम् ॥ ७१ । एवं वदन्तमममेप महीमहेन्द्रो नेपालभूपमबलासहितं निनाय । खावासगेहसदृशं सहसोपकार्या द्रव्याणि च खधृतरत्नविभूषणं च ॥ ७२ ॥ नेपालशोणिपालं सपदि निजपदभ्रंशितं पारसोकः प्रत्यापन्नं वितन्वन्प्रबलभुजमहो नर्तयित्वा समित्याम् । भूमोपालश्चिरायागमयत समयं भूभृतो जैत्रयात्रा सर्वे कुर्वन्ति यस्मिञ्जलनिधिशयनस्तापमुद्रादरिद्रे ॥ ७३ ॥ द्वोपान्सप्त द्विजेभ्यो वितरसि रघुनाथेन्द्र ते सान्द्रतेजः कुत्राप्यत्राश्रितान्न स्वधन मिति धिया कौतुकादाददोरन् । अन्यत्रास्माकमस्माद्वसतिमतिसृजेत्यन्तरीपान्तरस्थ- नेपालशोणिपालप्रभृतिभिरभितः प्रार्थितद्वीपदान || ७४ ॥ . 6 ·साहित्यरत्नाकाकाव्ये जलनि धिगर्भवासशनिर्भरदर्परिपु- प्रतिहतिहेतुसेतुकृतिनूतनदाशरथे । कुविबुधगायका भिमतकल्पनकल्पतरो जय करुणासनाथ रघुनाथ जनाधिपते ॥ ७५ ॥ काव्यालंकृतिनाटकादिकलनापाण्डित्यमत्यद्भुतं सर्वज्ञो रघुनाथभूशतमखो यस्योपदिश्य स्वयम् | आदातं गुरुदक्षिणामभिमतामोऽन्यहो दत्तवा- कर्णालंकरणं निजं च पतकं पादाङ्गन्दं कङ्गणम् ॥ ७६ ॥ शास्त्रे श्रोते किं च साहित्यरीत्या साम्यभ्रान्तिं बिभ्रतामुत्तमा न । पादं कुर्वन्भ्राजते कोविटेन्द्रो यज्वा सोऽयं यज्ञनारायणार्यः ॥ ७७ । प्रोढश्रीरघुनाथभूपतिकृपास्फारीभवत्साहिती- साम्राज्यस्तनयोऽतिविश्रुतनयो गोविन्दयज्वेशितु. I षष्ठं सर्गमपरयत्स विविधैरथैर्गरिष्ठं नवै- रत्राकद्वदविद्वदद्भुतकरे साहित्यरत्नाकरे ॥ ७८ । इति श्रीपदवाक्यप्रमाणपारावारपारीणश्रीमदतविद्याचार्यसाग्नि- चित्यसर्वतोमुखातिरात्रसा ग्निचित्याप्तवाजपेययाजि- गोविन्ददीक्षितवरनन्दनस्य साग्निचित्यसर्वक्रतु- याजिनः श्रीयज्ञनारायणयज्वनः कृती साहित्यरत्नाकरे महाकाव्ये षष्ठः सर्गः ।

·सप्तमः सर्गः। २ ॥ ६ ॥ मुदा युधे चित्तभुवा वियोगिनामुदायुधेन प्रबलानि कानिचित् । दिनान्यथापारहिमापनोदनादिनान्यथाभावहराण्युपागमन् ॥ १ ॥ सरोषजायापतिमानवञ्चकः सरोजिनीनां शिशिरज्वरोषधः । समीरणाङकूरसखैर्मनोभुवः समोहितैः कश्चिदभावि वासरैः ॥ पतत्पराणच्छदना: पलाशिनः क्रमोदयिष्यत्किसलाः कथंचन । ततैरसेव्यन्त तनकहै रविप्रभानभिज्ञप्रमदं मधुवतैः ॥ ३ ॥ अनोकहानस्तपरातनच्छदानपि प्रवालरभिवृद्धिमेष्यतः । पतत्रिणोऽध्यासत भाविवभवान्सतो विदन्तः सहसा त्यजन्ति किम् ॥४॥ प्रवालचोटीरतनुप्रभोधृताः प्रदर्शयन्तः शिशिरेण पालिताम् । वनोमव वेलितमृग-तोरणा वसन्तबश्या व्यदधर्वनप्रियाः ॥ ५ ॥ मरुत्कुमारं मलयावनीमृते निवेद्य जातं नियतं पिका रवैः । अतो वनोसंपदमाययुर्न किं प्रभौर्हितं वक्तृषु भाग्यमूर्जितम् ॥ भरुत्कुमारं मलयावनीमृतः सरोजशश्यामधिशाय्य कोमलाम् । मधपयुक्तं नु मरालयौवतं सपक्षपातं सपदि व्यवर्धयत् ॥ ७ ॥ मरुत्कुमारं मलयावनीभृतः प्रदाय वल्लयो निजपल्लवाडलोः । वनाङ्गणे नर्मवहेऽलिना गणैः सकिङ्किणीकं शन कैरचारयत् ॥ ८ ॥ समीरणा ये स्म भजन्ति शैशिरा दिशामवाची मलयस्थितेन ते । फणिवजेनाहृतशेषिताभिया परापतन्तो मलयानिला बभः ॥ ९ ॥ स्मरः समारा सदागति हयं प्रचारयन्नश्चितपाटवं वने । परागजालैः पदवी सुधान्धसामरुन्द्ध किं पान्थगन्धतावहै: १० अघीय विद्यां मलयानिला गुरोश्चिरं नृशंसां किम जोवितेश्वरात् । अमुष्यं योग्यां गुरुदक्षिणां बलदिपाहरन्दातुमयोगिनामसून ॥ ११ ॥ समेतरेषुः शमनः समीरणं स्वकीयमप्रे प्रविचास्य दीपकम् । अनक्षिलक्ष्याकृतिरापतन्वनेष्वपाहरनूनमसूनयोगिनाम् ॥ १२ ॥ H ·44 साहित्यरत्नाकरकाव्ये ॥ ॥ । पयोजिनी साधु परिष्कृता मधुश्रिया कमित्रा सह मानसौकसा । निरस्तनीहारनिचोलमाशया धृतं किमक्षिष्ट दिनेशदर्पणम् ॥ १३ ॥ इनः खबाधां शिशिरे हिमैः कृतां तदा सहित्वा वसुभिस्ततो बली । क्रमादिमान्याक्षिपत क्षमावसु प्रतापवान्पातयति द्विषो न किम् ॥ १४ ॥ ममाब्जिनीनां च मयि स्पृहाजुषां हिमानि कृत्वा शिशिरे हितेतरत् । गतानि तत्कारणमाक्षिपेयमित्यगादुदीचों दिशमब्जिनीपतिः ॥ १५ ॥ तनूभवो दण्डधरस्य कुप्यता हरेण सौहार्दमदःसखेन किम् । दिवाकरः कारयितुं दिशामगात्कुबेरनाथा कुतुको शनैः शनैः ॥ १६ वसुप्रभोः स्वागमनाभिलाषिणः खवैभवं दर्शयितुं तदन्तिकम् । पतिर्वसूनां प्रययौ मिथो न किं समानयोरेव समागमादरः ॥ १७ ॥ स्वसंनिधेः प्रस्थितमुत्तरां दिशामभोकमर्क तुहिनान्यपोहितम् । अचोदयद्वीक्षितमात्मजान्हरित्समोरणान्सादरमेव दक्षिणा ॥ १८ हिमं निहत्यात्महितं वितन्वतो वने चिरं पश्यतु वैभवं जनः । मधोरमुष्यति नभोमणिर्न किं दिनानि गत्या नयति स्म दीर्घताम् ॥ १९ ॥ उदग्रचूतम्तबको स्थितैः पदे पदे परागैर्नलिनीपतेर्हयाः । निमीलितोन्मीलितनेत्रमम्बरे विलम्ब्य यान्तो दिनवृद्धयेऽभवन् ॥ २० ॥ मधुब्रतानां मधुमत्तगोतिभिः श्लथैर्दि वि स्यन्दनसर्परश्मिभिः । दृढारवेस्तन्वति सारथौ हयान्पुनः पुनः किं नु पुपोष वासरः ॥ २१ ॥ वसन्तकन्तुप्रमुखा वियोगिनां वधे यतन्ते महती निशापि चेत् । स्थितिः कथं स्यादिति लोकबान्धवो दिनाभिवृद्धया विदधे कृशां निशाम् ॥ अयं सपनोमयते मधुश्रिया परिष्कृतामुत्पलिनों पतिर्मम । सुधामरीचिः सुतमा मिति क्रमात्कृशा निशा क्लेशवशादिवाभवत् ॥ २३ ॥ सिनाम्बुजेन्दाव लिसिंहिकाभुवा समावृते मन्त्रमयोगिशासकम् । कचित्पिकाः किं नु कुहुरवच्छलान्निषद्य जेपुर्नियता बनान्तरे ॥ २४ ॥ अनेकपे गन्धवहे रतिप्रभोरपास्य भृङ्गावलिशृङ्खलां बने । निरङ्कुशं प्राप्तवति स्म किं पुरो निवारयन्ते पथिकान्पिका रवैः ॥ २५ ॥ ॥

·RESEARCH INSTITUTE
M. RH ROAD. MADRAS..
सप्तमः सर्गः
46
भधुद्रवाश्चत्सुममध्यसंविशन्मधुव्रता मारुतलोलशाखिकाः ।
पला शिनः सप्रमदाश्रु मौलिभिश्चलमदेवान्वभवन्पिकारवान् ॥ २६ ॥
अमो सुमेष्वस्मद धिष्ठितान्सदाप्यहो सुगन्धानपहृत्य मारुताः ।
अलक्षिताः काप्यगमन्निति स्म किं भ्रमन्त्यमन्दध्वनि भृयामिकाः ॥
प्रवालमाध्वीपिकपञ्चमारवप्रसूनसौरभ्यसमीरणार्भकः ।
विधाय पान्थान्विकलाखिलेन्द्रियान्स्मराय सख्यं खमदर्शयन्मधः ॥ २८ ॥
अहो रतीशो मधुवैरिसंभवोऽप्यवाप मैत्रोमकुतोहतां मधोः ।
अमन्तुपान्थाहितजातिहीनयोस्तयोरनार्य चरितं हि संमतम् ॥ २९ ॥
परागधूमः
: प्रसवासवो नवप्रवालतेजः पवमानबालकः ।
अमन्ययुक्तान्यभव न्वियो गिनामहो निमित्तान्यतिबाष्पवृष्टिषु ॥ ३० ॥
मनोभवेनानुवसन्तया जिना मखे पशुन्मारयता वियोगिनः ।
प्रवर्ग्यजन्मेव शिखी प्रवर्धितो बभौ रसाली बहु पल्लवोज्ज्वल: ॥ ३१ ॥
अलिब्रजेनातनुदेवतारथे विकृष्यमाणे विपिनेषु मारुते ।
लताः स्म नृत्यन्ति ललनव च्छदप्रकृप्तहस्ताभिनयं पदे पदे ॥ ३२ ॥
अहोभिरुद्यानमथावको किलरभतपूर्वा तिशयं सयौवतः ।
रतोशरूपो रघुनाथभपतिः स नर्म निर्मातुमयं समासदत् ॥ ३३ ॥
मधुवः सिक्तमहीतलं नवप्रवालकौसुम्पटीवितानकम ।
प्रसूनजालेरपि बद्धतोरणं मधुर्यदायान्महिपागमोचितम् ॥ ३४ ॥
मरुकिशोरैर्विरजीकृता पुनर्महोयमस्मत्समधूलिधूसरा ।
इतीव माध्वीमिदमुक्षणक्षम भयेन यस्मिन्ववृषः पलाशिनः ॥ ३५ ॥
दशाङ्ग कालागरुदारुसंभवो व्यतप्त धूपो मधुना वियोगिनाम् ।
दिवान्धतां किं दिशता यदन्तरे निशो गृहीत्वा वयवो विनाशितः ॥
तते समीरेस्तरुसूनसौरभे समत्र यस्मिन्सरणी विसा रिताः ।
अतिम्रदिन्ने परम घ्रिचारिणः प्रभोरभूवन्पटवासपासवः ॥ ३७ ॥
सुमोद्गमं दौहृदसौष्ठवार्जितं सदैव यस्मिन्समवाप्य जातयः ।
सगय॑सर्वद्रुमसौख्यदा यिनो मधोwधुः किं महनोयनातिताम् ॥ ३८ ॥

·46 साहित्यरत्नाकरकाव्ये द्रुमैः समस्तैरपि दोहदोदयत्सुमैर्युतं यत्समुदायमन्दिरम् । अभूतूनामसहासिकागुणप्रयुक्तमहो जहां प्रयत्नतः ॥ ३९ ॥ सुमेषुराधत्त सुमेषु शाग्विना विषाणि माध्योर्वियुजां वधोद्यतः । प्रमाणमस्मिन्प्रतिशाखिक रुका विरा विणो यत्र विषप्रकाशकाः ॥ ४० ॥ स्मरप्रभोर्यत्र समोक्ष्य पतिशः प्रवालपत्रं पटुवर्णशोभितम् । सचिहनामोक्तिबलं पृथक्पृथक्स्वनैः पिकाः किं गणका न्यवेदयन् ॥ ४१ ॥ वतंसयन्ते बहुशः स्म पल्लवान्मुदात्तगन्धं मधुर्मुहुर्मुहुः । व्यधुश्च यस्मिन्सुमनोवजं निजं महीरुहस्तन्मधुपानवैभवम् ॥ ४२ ॥ समागताःस्वाहितसीरतेजसो दरेण डिम्भास्तमसा मधव्रताः । प्रदोपबुद्धया न पतन्ति चम्पकेष्विति स्फुटं यत्पुरुपरहासि किम ॥ वितर्य पुष्पाणि विलोलशाखिका मिथो विमर्दोन्मिषितः परोमलः । अनोक्षमाणा बहिरन्तरादरादरन्ध्रयन्यद्भमरा न चन्दनान् ॥ ४४ ॥ अमुष्य तत्रापचिकीर्षुभिर्वने सुमानि नेतुः सुदतोभिरादरात् । ततोऽखिलानां धरणोरुहा तलान्यन स्तितापानि समावरीषत ॥ ४५ ॥ अवेक्ष्य हासांशलवापहारतः सुमानि हतु सुदृशः समागताः । तदुक्तिमाधुर्यहरास्तदा वने पिकाः पलायन्त भिया शुकः समम् ॥ ४६ ॥ समागमन्संप्रति सादराः स्त्रियः सुमेषु तत्सौरभचोरका वयम् । इनोव साशङ्कःमिदं समोपतः प्रयातमाशु भ्रमरैर्यथायथम् ॥ ४७ ॥ सितच्छदास्तत्र सितेतरेक्षणा विहारिणोरन्वसरन्विवर्धिताः । यियाचिषन्तः स्वमित्राहृतं बलादमू: पुनश्चारु गतागतक्रमम् ॥ ४८ ॥ सुमान्यमूभिः स्ववयस्यमाधवस्फुटानि केल्यापचितानि चेत्तदा । श्रयन्ति साफल्यमिति श्रमापहा बने वधूरन्ववलन्त मारुताः ॥ ४९ ॥ पदे वेष्टितपादपा बने लतास्तदानों ललनाभिरू हिताः । खकीयसर्वस्वसुमापहारतो भिया समाश्लिष्ट निजप्रिया इति ॥ ५० ॥ वयं तनमार्दवहत्यपि स्वयं वचःप्रतिस्पर्धि नतभ्रुवामिदम् । मनागनागांसि भवाम सन्त्यजन्त्यथेति पुष्पाण्यमुचन्नधो मधु ॥ ५१ ॥

·सप्तमः सर्गः
प्रतिद्रुपति प्रसवान्हृतासवानवेक्ष्य सावेगमवेलसौरभान् ।
समत्र तस्मिन्सममेव सादरा गतागता नि प्रमदास्तदा व्यधुः ॥ १२ ॥
खभावतस्ताः स्तनभारमन्थरास्तथाप्यहपूर्विकया तदा ग्यात् ।
महीरुहेभ्यो महितानि निष्कुटे सुमान्यपाचिन्वत सुभ्रुवोऽखिकाः ॥ १३ ॥
सुमानि युष्मत्सुलभेतराण्यधः स्वतम्त्यजामाग्रशयेन ना मिताः ।
त्रुटन्ति शाखामृतमुज्झतेति तैर्दुमाश्चिरत्नैः किमवा किरन्वधूः ॥ ५५ ॥
नगाः किमाकृष्टविसृष्टशाग्विका नतोन्नतावृत्तिमिषेण योषितः ।
विना
घृणा खानि सुमा नि गृहृतो विनामभूम्ना विदधुः प्रसादिताः ॥ १५ ॥
कयाचिदने तिलकः कटाक्षितः समग्रमापाद शिखं सकोरकः ।
ततः परासा तनुते स्म बोक्षितं सितेक्षणानां बत सिद्साधनम् ॥ ५६ ॥
पुरःसरोभिस्तरुपुष्यकोरका हृता महला भिरिति स्वसंनिधो ।
स्त्रियै परस्य दययेव सिन्दुको विनिश्वसन्यं विततार मञ्जरोम् ॥ ५ ॥
प्रसूनगुच्छः प्रथमं गता वधूः प्रसाद्य किं संप्रति मामपेक्षते ।
इति क्रुधवाङघितलाहतं परा समान्यशोकं सुदतो समाहरत ॥ ५८ ।
सुमानि सर्वाण्यपि चूतबालक हरेयमित्याग्रहशालिनी परा ।
अनारतं तान्यपचिन्वतो शयद्वयेन मुग्धा स्वयमभ्यवोवृधत् ॥ ५९ ॥
उदग्रशाखाग्रमणोचकं परामुदस्य बाहामपचेतुमद्यताम् ।
सग्बो सहासं मविधेऽनुकुर्वतो नमेरुणाहा सि न किं नवैः सुमै. ॥ ६० ॥
मितप्रसूनः स ममेति बाहया मृगोदशाभ्यन्य कयापि वेष्टितः ।
कुरण्टशाखो कुसुमैस्ततोऽधिकः प्रसादयामास पराश्च तामगि ॥ ११ ॥
स्वमेक्ष्य गुच्छ सममेककं मिथः कयोश्चिदुक्त्या कलहायमानयोः ।
विवादशान्त्यै विततार
मक्षु
किं न कर्णिकारः स्तबकानवोदितान् ॥६२ ॥
सुमानि सान्द्राण्यनुशाखमेकिका खगोतितस्तासुमबन्धनोदितः ।
नवैः प्रसूनै र्निपतन्ययत्नतो न किं प्रियालादहरन्नतोदरी ॥ ६३ ॥
पराभिरादौ प्रसवेषु केसरान्मधूपजातेषु हृतेषु मानिनो ।
ततो न तानाहरति स्म काप्यहो ततः सणान्मख्यमधूदितान्नवान् ॥ ६४ ॥

·48 साहित्यरत्नाकरकाव्ये विलम्ब्य काचिन्मधुविभ्रमैस्तथा सरागमस्थादधिचम्पकान्तिकम् । यथा परासां प्रसवा यथेप्सितं ततो भवेयुस्तरमा मृगोदृशाम् ॥ ६५ ॥ परा सयनं हरति स्म केतकोप्रसूनगुच्छान्प्रथमं नतोदरी । अयत्नमन्यास्त्वलभन्त तानतः स्युरेकयत्नेन शुभंयवोऽखिलाः ॥ ६६ ॥ अनस्तिसाम्यात्मकचोपमा वहान्युदोच्यमूलानि तलोदरी परा । जहार भूमोजठरेशयान्यपि वधूतये हि प्रबलैः सपत्नता ॥ ६७ ॥ प्रविश्य कुआ नि परोस्य शाखिनः समुन्नमव्यापि लताः समन्ततः । पराणि तस्मिन्प्रमदावने मुदा समान्यपाचेपत सुभ्रुवां गणाः ॥ ६८ ॥ अथ प्रसूनान्यपचिन्वतोरमूरवेक्षमाणो मुहुरम्बुजेक्षणाः । पराभिरध्यास्त मणोचतुष्किका प्रमोदमानो रघुनाथभूपतिः ॥ ६९ ॥ नतोदरोणा नवपुष्पपल्लवप्रियोपहारेण भृशं समेधितम् । प्रदर्शयन्ती प्रमदावनं विभोरवर्णयत्काचिदमष्य संनिधौ ॥ ७० ॥ जहन्यपुष्पाञ्जघने फला निव स्फुटप्रसनानपि दूरसौरभान् । नतभ्रुवोऽस्मानि ति नम्रमीलयो वसन्ति दोनाः कदला बने कचित् ॥ द्रुमाः सुगन्धोनि सुमानि योषिता प्रदाय नर्म प्रथयन्त्यमूः पुनः । फलानि तासा पदयोरिवानता दिशन्ति रम्भाः श्रमदीनचेतसाम् || ७२ ॥ सुमैः प्रवालरपि चूतवलरो यथा सुमैरेव तथेह चम्पकः । नतभ्रुवा दोव्यति नर्मणे कदाप्यनात्तगन्धों मधुपैरसौ यतः ॥ ७३ ॥ सुगन्धयोऽपि स्वयमस्तकोसुमश्रियो वयं स्त्रोभिरिहोज्झिता इति । • कचिद्वसन्ति स्फुटकोटरच्छलादने विदोर्णा व्यथयेव चन्दनाः ॥ ७४ ॥ समूलकार्ष कषितादुदीच्यतः समाहृतप्रासवसंपदो वयम् । परं कृतार्था इति पादपा मुदा हसन्ति शाखाग्रसमापदेशतः ॥ ७५ ॥ सुमान्यना विकृतसौरभाण्यपि स्फुटेतराणि द्रुहिणस्य तन्वतः । अनाहताकौशलमत्र यौवतै रमामता शौकरवेण निन्दति ॥ ७६ क्रीडासरस्तटमहोकृतका दिवाससुव्यक्तशैत्यमहिताः सुमकेलिभाजाम् । श्रान्तिं हरन्ति सुदृशामिह पूगपालोसोरम्यमन्थरतराः सरलाः समोराः ॥ ॥ .

·सप्तमः सर्गः 49 ॥ इति परिसरमिन्दुबन्धुमुख्या परिगतया कथितं भरेण वाचाम । सुतनुविरचितं सुमापचायं प्रभुरवकर्ण्य मुदं परामयासीत् ॥ ७८ शुद्धान्तेष्वधिनर्मकाननमयं सूनापचायोत्सवं कान्ताभिः प्रतिवासरं विरचितं कामं समालोकयन् । कन्तोमन्त्रिणमन्यवाहयतुं कीतूहलाधायक प्रोढः श्रीरघुनाथभूपतिमणिभद्रासनं भासयन् ॥ ७९ ॥ प्रतिशरदजयप्रयाणाङ्क निःसाणराणार्भटो- क्लिसितकृतसंधिविध्वंसविध्यण्डमाण्डोदर । सततरचितदानसंतानधारालधारानदी- प्रबलनिग्विल सिन्वन्धुम्फुटस्फूर्ति कोर्त्तिकम ॥ ८ ॥ जलनिधिगर्भवासवशनिर्भरदर्प रिपु- प्रतिहतिहेतुसेतुकृतिनतनदाशरथे । कविबुधगायकाभिमतकल्पन कल्पतरो जय करुणामनाथ रघनाथ जनाधिपते ॥ ८१ ॥ प्रोढश्रोरघुनाथभूपतिकृपास्फारोभवत्सा हितो- साम्राज्यो मग्विशेग्वर: कृतिचणः श्रोयज्ञनारायणः । सर्ग पूग्यति स्म सप्तममम सद्भिर्गुणै सत्तम तत्राकद्वद विद्वदद्भुतकरे साहित्यरत्नाकर ॥ ८२ ॥ इति श्रोपदवाक्यप्रमाणपागवारपारोणश्रीमद्वैतविद्याचार्यसानि- चित्यसर्वतोमग्वातिरात्रसाग्निचिन्याप्तवाजपेययाजि- गोविन्ददक्षितवरनन्दनस्य सातिचिन्यसर्वक्रत- याजिनः श्रोयज्ञनागयणयज्वनः कृती साहित्यरत्नाकर महाकाव्ये सप्तमः सर्गः ।

·अष्टमः सर्गः। दोप्रभानुसुषमासुषमार्दीनकन्तुरथकरथ कश्चित् । वासर रजनिगौरव चोरेर्धसरैरऊनि चक्रसमोर: । १ ॥ कढातिकलिकावलिकान्तरूढजालपदलोलपयोः । जम्भितार्यममहोभिरहोभिः स्तम्भितातनुयशोरिशोभि ॥ ॥ २ भास्करस्य चिरमा पभम्ना बाधिता शिशिरता सरसोषु । आसदत्पदमदःप्रमदाना खावनाय किम वारिजिनोनाम् ॥ ३ ॥ हेलिना सरसि हे तिनिपातैरम्बजानि दलितान्यवले,क्य । आशिान्ति वनिता शिविलासं कर्दमे झषगणो न निल्ये ॥ ५ ॥ ६ ॥ शोतमात्मनि विरेण विधेयं हारपटिरहिताद हिमाशोः । आतपाद वितुमत्र सहायानाश्रयत्किम कुचानबरानाम् ॥ ५ ॥ उत्तरायवसनान्युदवाक्षुर्योषितः कुचयुगेषु मृदू नि । आश्रितानि तुहिनान्यहिमाशोः शोततामिव चिरेण दरेण ॥ अर्यमापि निऊमातपतापं हन्त सोढुमपटुः सरसोषु । अजगर्भनि हिताघ्रि कथंचिद्दोघदीर्घमनय दिवसानि ॥ ७ ॥ आतपस्तनुमतामहिमाशोः स्वैस्चडक्रममहो न दिवेति । विस्मयाय न बिहारमवन्यामातनोद्यद तनोरपि भन्नम् ॥ ८ ॥ अक्षि मममपि व्यतनोन्मामङ्गटोनमधना पुरजेतुः । दक्षिणं तर्दा कक्षमितीव त्रस्नुर रदधादसमेषः ॥ ९ ॥ सर्वतोमुग्वसरन्नृगतृष्णावोचिका कृतविडम्बन बिन्नाः । संकुचसलिलगानमकुर्वन्नापगा गतिमपत्रपयेव ॥ १० ॥ ॥ 11 ·अष्टमः सर्गः 61 = ॥ I गै यात्मरिपुमादधतोनां स्वास्पदेषु रविरम्बुजिनीनाम् । जीवनानि कमिताप्यपः हे स्थान एव हि तदेत दिनस्य ॥ ११ ॥ आत्मजोवनहृतोऽप्यहिमांशोरन्तराश्रितमवाप्य सरांसि । शै यमप्रतिहतं समरक्षकोतिरेपु किमदृश्यत तेन ॥ १२ अर्थमा भवि लान्यपहृत्य का थिता नि सरसा करजाल: । हन्त धर्मसलिलान्यपदिश्य ज्याकिरन्पथि वपु.पु जनानाम ॥ १३ ॥ कर्ण ग्वर शिरोपमधूनारक्षिता मधुलिहो रमणीनाम् । गल्लकल्लसितधर्म मपोहनपक्षजातपवनेन कृतज्ञाः ॥ १४ ॥ जाग्रति स्फटकपास्तबका। कैतवेन खरहे तिमयग्वाः । मागितुं वनमहोबिति गर्ने तप्तमास्त नु लुलायतमित्रम् ॥ १५ ॥ अक्षिण कालभिषगानपरोक्शात्पाटले सति पर वनलक्ष्म्याः । .म्भरा अनाम्पित मायबापवृष्टिरुदिता बहुधा यत् ॥ १६ जोवितेश्वरगरुः प्रभरोग्याजोवनानि जगता हरतीति । अस्फुटक्षितिरलक्ष्यत न द्यौरात्मभूः कचिदगाद निलोऽपि ॥ १५ वासराधिपतिना बसु पस्नन्वतागि भरिताः सकलाशाः । दारितं वसुमतोस्थल मोयादोदृशं हि मुवि शोलमिनस्य ॥ १८ ॥ आत प्रबलमंशमनो भ: सोढमक्षमतया स्वभवानि । चक्रमास्तरयण रजासि न्छादकानि किमद क्षिपदस्य ॥ १९ ॥ स्वातपदिनकरः सम्सोना शोपकस्तपति मामपि कक्षः । इयमर्महिरिव स्म रसोभिः शोषयन्यनिलचोदनकोणैः ॥ २० ॥ चक्रमारुतबलेन चलस्य च्छायया तरुगणस्य चकाशे । तापित महितले तपनेन स्थातमक्षमतयेव लुठल्या ॥ २१ ॥ काननेषु विहरन्कपिकच्छू गुच्छकन्यतिकरण कुतश्चित । मारुतः साधिका मित्र काडू मारये पथि लुठ-परिजहे ॥ २२ ॥ आशु गोपयति सादिनि कन्ताकव्यवस्थितगतिः किम वाहः । माग्व द्रुतमहिण्डत देशे मण्डलं प्रतिपदोदितरेणः ॥ २३ ॥ ॥ ॥

·साहित्यरत्नाकरकाव्ये उद्भवद्दबहुताशनधूमेष्वादधत्सु तिमिरादुरशङ्काम् । भनुवान इव गाढममर्षानब्जिनोपतिरलक्ष्यत रूक्षः ॥ २४ ॥ आरदुच्चतरुमूलमविक्षत्कुञ्जमध्यभुवमध्यशयिष्ट । पल्लवानिति तदा घनदाहं भावदाहितमुदास्यत दावः ॥ २५ ॥ अंशुमाननु निशं वसुदानगत्मनोऽप्यविषयं बत शोतम् । आवहद्वनमदीदहदुामग्निना वसुमतां किमसाध्यम् ॥ २६ ॥ लोकबन्धुर पि लोकमशेषं तापितं निजकरर्दवभना । अप्यदाहयदशोतमरीचिः किं कृतान्तगुरुताकृतमेतत् ॥ २७ ॥ शोतमन्धतमसैश्चिरमन्तः स्थास्नु दावदह नेन निरस्य । द्योमणेः कथयित द्युरिदं किं विष्फुलिङ्ग-वपुपा विजगाहे ॥ २८ ॥ उत्थितं प्रभुरुदस्य वसन्तः किं बलेन शिशिरं कृतकृत्यः । दावमात्मशिबिरं दवकीलैर्दीपयन्स्मरसम्वन्यजति स्म ॥ २९ ॥ दावमात्मवितताडरवृद्धि मारुतो बत मधी विदधौ यः । दावपावकसखः स्म स धर्मे दृश्यते चपलताफलमतत् ॥ ३० ॥ आपि नीडमनलैरिति झिलोक्रोशनेन मरुदत्य कुनोऽपि । उमंस्तृणमुद क्षिपदस्मादैक्यहेतुरनयोः खगता यत् ॥ ३१ ॥ वोक्षणैरतनविक्रमसत्तासाधकैरतिशयन यवानः । पर्यरप्सत परस्परदेहस्पर्शरोधिदिनवञ्चनया ॥ ३२ ॥ सर्वतोनिपतदम्भसि धारामन्दिरे कुचगिरी महिलानाम | अञ्चतेव धनिनास्यत धर्मस्तालवृन्तमरुता तरलेन ॥ ३३ ॥ तापनं बत वसितताराजानयो रजनयो जनतापम् । काश्चिदुन्मिषितकामसमज्ञास्फूर्तयः समहरम्सुकृतिन्यः ॥ ३४ ॥ वासरे रूपवनीमथ रम्यामेभिरग्बुगतियन्त्रगृहाट्याम् । स स्म याति रघुनाथनृपालः सस्मयाभिरधिकेलि वधूभिः ॥ ३५ ॥ अक्षतं शिशिरतां रिपुमेषा रक्षतीति रविणेव नियुक्तम् । पाटलीकपटमंशुमलीनां पेटकेन तमसा रुरुधे या ॥ ३६ ।

·अष्टमः सर्गः a पुष्पिणीषु मधुपेर्गणिकासु स्पष्टमेव सरसं रममाणः । आवृतेति न पलायत यस्याः सत्तपस्थितिसहो बहिरूष्मा ॥ ३७ ॥ तिर्यगूर्ध्वततशीर्णहिमाम्भःस्फीतयन्त्रनलिकाव लिकान्ते । ऐन्दवाश्मखचितेऽध्वनि शैत्याद्वैतमप्रतिहतं हि यदीये ॥ ३८ ॥ यत्र नैकालयन्त्र चतुष्कस्पर्शगोतपवनाङ्करभाजि । स्पष्टमेव ऋतुरुग्रतराको भाव्यते स्म फलिनैः सहकारैः ॥ ३९ ॥ तापनाशुपरितप्तरसानां खादनेन सहकारफलानाम् । वोतकाकु विशदीकृतता कूता शुरुकुलन युता या ॥ ४० ॥ तादृशीमुपवनोमवनोन्द्रो वारिशोकरवहां जलयन्त्रः । मानिनीभिरभिनन्द्य स कंचिन्माननीयममजन्मणिसौधम् ॥ ४१ ॥ मन्दिराण्यभिमुखं गणिजालनि मितानि मणिनिर्मल मित्तौ । बिम्बितान्यपि विवेक्तममुष्मिस्पर्शनं मतिमतां प्रबभूव ॥ ४२ ॥ बिम्बितानि मणिमिनिविभागा मन्दिरस्य निजमध्यजषोऽस्मिन् । नावहञ्जगति नास्त्यगमस्य प्रत्यसृक्षत पराणि तथैव ॥ ४३ ॥ अत्र वज्रमणिभित्तिविभागद्वितजालविवराक्रमदम्मान । खेच्छया कचिदसत्यपि रोधे गच्छति स्म नियतं लघुधूपः ॥ ४४ ॥ भित्तिकल्पितविदूरभवाश्मस्फोतसूत्रवशवर्तिभिरने । हंसिकासु बिसखण्ड विमोहै हा सिता युगपदत्र शुकौघ : ॥ ४५ ॥ हंसदत्तबिससूत्रमगृह्णन्भित्तिकासु क्लभेदनमण्यः । वालवायजशिला बलमानखच्छसूत्रबहनस्पृहयेव ॥ ४६ ॥ द्वेपि भिविनयतः स्थितघासमाहितात्र हरिनोलगृहाणाम् । चक्षने न समरेऽस्मदधीना से यमास सुलभेति विदद्भिः ॥ ४७ ॥ खोचिता खिलगणस्थितिहृद्याप्यत्र नीलमणिवे दिरहासीत् । घाससक्तिमखिलेषु समीके खादितेषु भुवि तेषु सपनैः । ४८ ॥ स्त्रैणपूरुसदृशो नवरम्भाः स्तम्भपतिषु सरोषमबधात् । इन्यदोमुखसमर्मणिपरत्यहासि वलभीषु किमत्र ॥ ४९ । ॥

·साहित्यरत्नाकरकाव्ये
न
कायमानकतया कलितानां नात्र किं समुचिते नरूदानाम |
घवासरघनार्यमतापच्छेदनादभयसेव्यसमाख्ये ॥ ५० ॥
तत्र सद्मनि ततो धरित्रोवृत्रशासनगिरा विपुलाक्ष्यः ।
वारिखेलनवशंवदचित्ताः संघशस्तदु चितं समनह्यन् ॥ ५१ ॥
दीर्घवेणिरुचिरा भिररोजद्वन्द्वबन्धदृढताप्रसिताभिः ।
शृङ्गबारिहतिधावनसह्यं स्त्रीभिराभूपत काश्चन भूपाः ॥ १२ ॥
काश्चिदासु नवघौसृणवस्त्रव्याजतो मृगदृशो वसते स्म ।
प्रेयसि प्रणयपेशलभावादन्वहं नवनवाननुरागान् ॥ ५३ ॥
बालिकाः पुनरिदंप्रथमाम्भःके लिकास्तदनु केवलमध्याः ।
हारहंसकम्खाभरणाढ्या नेह किंचिदपिलेहु सरोजान् ॥ ५४ ॥
अम्बु'वेलनकृते हरिणाक्ष्यः खैरमत्र न परं समनह्यन् ।
तर्जितः स्तनरुचा धरणीन्दोः स्थातुमस्य सविधे मद नोऽपि ॥ ५५ ॥
सद्मनः स रघुनाथनरेन्द्रः सज्जितः सलिल नर्म विधातुम् ।
कामिनीभिरुपकण्ठम्थायं गाहते स्म सरसः कमनीयम ॥ ५६ ॥
अम्बुजानि वदनैरभिभूय स्खैस्ततः सरसि तत्प्रतिबिम्बान् ।
बिम्बितैरपि वितेनुरपास्तान्योपितो भवति युक्ततरं तत् ॥ ५७ ॥
अजमोनकुवलान्यधिपाथोदुर्गमत्रनयनैस्तु लि पनि ।
सुग्रहाणि सुचिरादिति तोरे मदेन सुदृशः स्म मिलन्ति ॥ ५८ ॥
नावसन्निह नरेन्द्र बधूनां एक्षिणो धुरि परिक्रमचोराः ।
दस्यको हि मावि बिभ्यति वित्तस्वामिनोऽप्यविदतः स्वयमेव ॥ ५९ ॥
पजानि सुदृशां प्रतिबिम्बच्छद्मनात्र मुख बागचौर्थात् ।
गजितानि सलिल महतोति व्यद्रवन्गतिमपो विहगाश्च ॥ ६० ॥
स्त्रैणगानशतविद्रुतरोधःपद्मागमगिभागायोभिः ।
अम्बु
घोसृणमगा हत वेगापाटलत्वमतिपाटलमत्र ॥ ६१ ॥
हेमयन्त्रपतितैर्हिमतोयरुद्रमन्ति जलजान्युपरिष्टात् ।
शानां स्म सहजं किमिहेषां व्यञ्जयन्ति भयवेपथुमन्ति ॥ ६२ ॥

·अष्टमः सर्गः 6 ॥ गन्धसाररसकर्दमजत्वात्प्राकृतेभ्य इह पथरुहाणि । सौरभेऽतिशयिता नि भुवीति खारवरुदचरन्निव भृङ्गाः ॥ ६३ ॥ वस्तुभिभृतमदःप्लवमोचापद्मषट्पदझवप्रसवाद्यः । वेधसव निचित विपुला क्षीसृष्टि कारणगणेचिरलब्धैः ॥ ६४ ॥ खश्रमापहमपन्य सरस्या मारुतार्भकमितो मदिराक्ष्यः ॥ केगसौरभमरेण कृतज्ञाः पुष्टमातनिपत स्फुटमाशु ॥ ६५ ॥ क्वापि तत्तटपथे कुटिलाक्ष्यः काश्चिदाशु पृथुकाञ्चनकुम्भान् । पूरयन्त्यथ पुरा मृगनाभाभाषितघुसृणाङ्क योनि: ॥ ६६ ॥ हेमयन्त्रनलकर्मणिशृङ्गप आतुषसमुद्पुटा । कमारमत घौसृणवा रिक्षगणं युवतिषु क्षितिपालः ॥ ६७ ॥ एतासु कञ्चकमुपाहतमविकायाः शृङ्गात्नघोसृणरस पशोतमासा । खापहृतं कुचयुगं समदर्शयद्द।कप्रायो न किं तदतिफल्गुगुणेषु युक्तम् ॥ वक्षोजयोरभिहतस्य बनेरुहाक्ष्याः कस्याश्चिदीशकरशृङ्गगतोदकस्य । संताडयन्ति पृषता स्म सरस्तटस्था- कोकान्फलं न किमिदं कुचतल्यतायाः ॥ ६९ ॥ माणिक्यश हु पयसा महिपरितन वक्षोरुही निरवपितपत्रलखी । कस्याश्चन व्यरुचतामधिकं ततोऽपि कान्तामणेः प्रकटयौवनगौरबिन्द | भूपोदजातुपपुटा भिहतं परस्याः कर्णोत्पलं न्यपतदम्भसि करवठ्याः । नार्यो मिलन्ति न धनैः कुलमस्मदीयं भहुँ क्रुधेति पदितुं भृशमुत्पलभ्यः ॥ भूपेरितं कनकङ्गभृतं परस्याः संताय वारि कुनयोस्तदनोचितों प्राक्षालयत्किागद शुभग्स्य शश्वप्रच्छादकेन सह पत्रविलखनेन ॥७२॥ अन्या भिया परिडि होपरभोकशन वारिप्रहारमबला वहिताननेट । पर्यावृतं न परम्नमपि स्म पुप्पैः संताडयत्यनुपदं स्वकचान्तवान् : ॥७३॥ द्राका ७ ·साहित्यरत्नाकरकाव्ये ॥ छिनः परां चरणयोः सुचिरं विमृद्ग- न्हारो निरुध्य गतिमब्जमुखों प्रयान्तीम् । यन्त्रोदकाहतिशतं यदनेष्ट नेतु- र्युक्तं हि तद्गुणगणाद्युगपञ्युतस्य ॥ ७४ ॥ स्रस्तं जवेन चरणौ पथि नामानं कांचिनिरुध्य बत काञ्चनकाञ्चिदाम | धात्रोपति स्वरसितैरनुधावमानं शृङ्गोदकाहतिकृते स्म चिरं नियुक्ते ॥ ७५ ॥ नाथेन शृङ्ग पयसा न किमाहतान्या वक्षोज्योः स्फुटनवखनखवणाङ्कम् । शृङ्गारभीतिमिलितां श्रयति स्म लजां तामीर्घाया तु सह काश्चन तत्सपत्यः ॥ ७६ एका समेत्य सविधं करयन्त्रवा रिसेकासहेव नृपति लघु पर्यरब्ध । सेऽपि क्षगेन सुत खयमङ्गसङ्गास्नाता मिव व्यधित सान्द्रसुधाझरोभिः ॥ दक्षोऽपरां नृपवरो दयितां सवेगं गृह्णन्निव प्रचलितां स कृशोदरीप । आलिङ्गन्य रोषरहितापि जाग्रतीषु सर्वास्वमन्यत कृतं खयमेव सिक्तेऽखिलाभिरसिताम्बुजलोचनाभिः सिञ्च निमाश्च मणिशृङ्गभृतैः पयोभिः । यूथा धिपो बहुकरेणुयुतो यथायं हीत्सरोवरमवातरदुर्वरेशः ॥ ७९ ॥ नामोबिलैरपहृतोऽपि नतोदरोणा- मम्भोभरः सरसि नापचितो न चोच्चैः । मग्नः कुचैरजनि हन्त महद्भिरासां वस्तो न भूरमणदारविहारयोग्यम् ॥ ८० ॥ मन्नैः कुचैर्गुरुभिरस्य मनखिनीनामम्भोभरेण नृपतेरभिवर्धितेन । खान्यम्बजामि चकितं न सरों मखांशचौर्याद गहत निमज्जनकतवेन । साधु ॥ ..

·अष्टमः सर्गः द्रोणीविचित्रपटमण्डपधोरणीका भर्मद्रवोल्लिखितलोहपरीतपाश्र्धा । नोरन्ध्रसंधिफलका निपुणाभिरेका हर्षात्सरो विधुमखीभिरनायि तूर्णम् । पाण्डित्यनिर्जितफणिप्रभुचोदनेन शाखापुरों भुवि पथा सरसा स्वपुर्याः । अभ्युद्गतामिव समं हरिणेक्षणाभिर्द्राणीमिमां क्षितितुषारकरोऽध्यरुक्षत् ॥ कर्णैररित्रसहितः कमलेक्षणाभिः काभिश्चन क्षितिशतक्रतुचोदनेन । चातुर्यतः सरसि संयमचाल्यतास्मिन्द्रोणी सलोलमनतिद्रुतमन्दचारम् ॥ क्रोडातरों सरसि तत्र कृगोदरोभिनिवर्ण्य वर्णयितुमम्मसि नीयमानाम् । स्रोतोभिराननभवैः ससुधारसानामारब्ध सादरमसाविति सार्वभौमः ॥ ८५ ॥ आगच्छतीव सरसस्तदमष्य पारमक्षणोरवारमचिरादपसर्पतीव । अस्मान्विहारवनमप्यनुधावतोव द्रोणो गतिव्यव सितं सृदृशस्तदेतत् ॥८६॥ धावन्त्यपि श्रयति नर्म तरी यदेषा निष्कम्पता गनिजवं निगदाम्यमुष्याः । अन्यल्पतामिव गतैरधिपारमारा.. दक्ष्णोः सर्वगमगीरधिकायमानः ॥ १७ ॥ बाहायुगेन सरसि प्लवतेऽवलम्ब्य काचिय लोकयत काञ्चनकुम्भमेषा । कोपा न्मिमज्जयिषतीव कुशेशयाक्षो वक्षोजगोरक्षमषं बत वारिगर्भे ॥ ८ ॥ अन्या निजोमयुगलेन तदंशुसाम्यगविहं कद लकाण्डमहो विमृद्य । अम्भोविहारमधिक लिसरः सृजन्ती हस्तोपमास्पद रूपा हरते सरोजम् ॥ बाह द्वयप्लवनवेगभवापरस्या वोचोमुखं निजविरोधि निरस्यतीति । आवृत्तवृन्तदलिताब्ज निभेन का चि- दम्भो जिनो हसति भीवलितास्यमस्मिन् ॥ ९० ॥ आलम्ब्य हेलकमिहाधितडागमेकं कासांचन प्लुतिजुषां कलभाषिणोनाम्। भान्न्याननानि बहिरुलसितानि तानि पाथोजकाननमिव प्रचलखभावम् ॥ . 8

·68
साहित्यरत्नाकरकाव्य
अम्भोजकैरवमपास्य बहिर्जलान्त-
मता झपानपि बलादवमन्य दृग्भ्याम् ।
उज्जृम्भते कचन काप्युपजायते य-
द्भङ्गैः स्थितिः प्रतिकलं भरितोभयेपाम् ॥ ९२ ॥
वक्तेक्षणद्युतिहराण्यपि पङ्कजानि वध्वो वहन्त्यधिगिरो नयनांशुचोरान् ।
अस्मान्परं विकलयन्यधुनेति मीनाः प्रष्टुं तदुद्भवमिव प्रविशन्ति पनम् ॥
का चिद्भयादधिसरो गलदन्नमम्भो बाला विहाय समशः प्लवने न शक्ता ।
पमानि याचति परां चिरमुत्तरन्तों तस्या विलोकयत दैन्यमभूतपूर्वम् ॥
पद्माकरो मृगदृशां स परम्परासु पद्मादिमं स्वमखिलं प्रतिपाद्य सद्यः ।
अत्यन्तमुलसति हन्त महाशयस्य सर्वखदानमपि सांप्रतमेव भूष्णोः ॥१५॥
सरसि विहरणं सरोरुहाक्षोर्विभरवलोक्य वितन्वतोरतीव ।
व्यहरत रसिकः स्वयं तदानोमयमपि तत्र मुदावतीर्य ताः ॥ ९६ ॥
विहृत्य सरसि क्षमा विभुरयं निजैयौं वतै-
वस्त कनकद्वैरतिपिचित्रिने वाससो ।
अभूषयत भूषणैरथ मणोमयः प्राविश-
स सौधमधिकोन्नतं श्रयति च स्म भोगान्बहून् ॥ ९७ ॥
कदापि जलकेलिभिः शिशिरतोयधारागृहै :
कदाचन वधूकुचैरधिकशोतलरेकदा ।
विशुद्धतरमौक्तिकग्रथितदामभिश्चान्यदा
विभः स समयं क्षितेरनयदर्यमोत्तेजकम् ॥ ९८ ॥
राघवनवनघनादर माधवनवनक्षमाकहोदार ।
खण्डितवसुधाकण्टक पण्डित वसुधारयाभिषिक्त कवे ॥ ९९ ॥
जलनिधिगर्भवासवशनिर्भरदर्परिपु-
प्रतिहतिहेतुसेतुकृतिनूतनदाशरथे ।
कविबुधगायका भिमतकल्पनकल्पतरो
जय करुणासनाथ रघुनाथ जनाधिपते ॥ १०० ॥

·अष्टमः सर्गः 59 श्रीगोविन्दमखोन्दुवंशमणिना श्रीयज्ञनारायणा- भिख्येनाध्व रिणा कृते मधुसुधारोधाय मेधाविना । शान्तानिष्टमदोऽजनिष्ट मधुरः सर्गोऽष्टमञ्चोज्वल- स्तत्राकद्वदविद्वदद्भुतकरे साहित्यरत्नाकरे ॥ १०१ ॥ इति श्रीपदवाक्यप्रमाणपारावारपारीणश्रीमदद्वैतविद्याचार्यसाग्नि- चित्यसर्वतोमखातिरात्रसाग्निचित्याप्तवाजपेययाजि- गोविन्ददोक्षितवरनन्दनस्य साग्निचित्यसर्वक्रतु- याजिनः श्रीयज्ञनारायणयज्वनः कृती साहित्यरत्नाकर महाकाव्ये अष्टमः सर्गः ।

·नवमः सर्गः। अथ कैरवभैरवो नभःपथकैरम्बुमुचां कदम्बकः । रुरुचे समयः स्मराहतो रुरुचेतोहरशाद्वलस्थलः ॥ १ ॥ अवनीपरितापहारिभिर्नवनीपस्तबकोपहारिभिः । यवसैकसुहृद्वनोतलैदिवसः किंचिदभावि शीतलैः ॥ २ ॥ अहरं जगतामहं रवेः सचिवः प्रारसलिलानि पश्चिमः । इति तान्यमुनेव मारुतः पुनरुत्सर्जयितुं पुरो ववौ ॥ ३ ॥ जलदैर्मम मार्गरोधकैर्जगदेतत्सकलं निरोत्स्यते । इति भीरुरिवाहिमद्युतिस्तनयं दण्डधरं समासदत् ॥ ४ ॥ जलशोषणचातुरों निजा विभुरहां किमु विस्मृतां चिरात । तटिनीशपिबात्तपोधनाद धिकतुं दिशमाप दक्षिणाम् ॥ ५ ॥ दिशमब्धिपिबेन मौनिना दिनभर्ता धिगत: परिष्कृताम् । स्पृशतीति तमध्रिसंततिं स्तन यित्नौ समकोचयद्भिा ॥ ६ ॥ अवलम्ब्य दिनान्यशोषयद्रविरम्भांसि पुरेति रात्रिषु । अकरोद भिवृद्धिमादराददसीयां ध्रुवमम्बुदागमः ॥ ७ ॥ शिथिलेऽप्यचिरांशुभिः कथं फणभृत्प्रग्रहबन्धने रथम् । तरसा प्रविचाल्य सारथिस्तरणेहसियति स्म वासरान् ॥ ८ ॥ सलिला नि मदर्वितान्ययं सकलान्यप्यपहृत्य दक्षिणाम् । अयते दिशमर्यमेन्यगादमुमाक्रष्टुमिवाम्बुदद्वजः ॥ ९ ॥ स्थगितास्थगिती सरोजिनोविभुचन्द्रौ जलदैर्विरेज् तुः । खपनोन्मुखतां सरस्वति श्रयत: शाभृितो दृशाविव ॥ १० ॥ प्रथमं दिवि पञ्चपैर्धनस्तपनश्छन्नतन महर्महः । समशीलयदम्बुदागमात्स्वतिरोधानकलामिव त्रसन् ॥ ११ ॥ पृषतै वि पञ्चषैर्यथा प्रियमातन्वत चातकावलेः । न तथा जलदाः खधारया ननु सर्वेष्वतिरप्रियंकरः ॥ १२ ॥ ॥ : ७७००८ ॥

·नवमः सर्ग: 61 सलिलद्रुहमाश्रयत्ययं खयमजोऽपि रविं कदाचन । इति रोषक्शा दिवोडुभिः स्तनयित्नुः शशिनं समावृणोत् ॥ १३ ॥ भुवमातपभूमतापितां शिशिरामम्बुभृतश्चिरं तथा । व्यधुरन्वहवृद्धिशालिभिः सलिले रक्षति सा यथा सहेत् ॥ १४ ॥ अवधीरितमोण्यमावहन्त्यधुना स्त्रैणकुचा इति क्रुधा । जलदाः स्म तदाश्रयान्गृहान्स्थगयन्ते लघुधूपकैतवात् ॥ १५ ॥ अधिधर्मदिनान्तमादिम शयिते विष्टपसद्मनि प्रभौ। परितोऽप्यचरन्पयोमुनो निजगर्जा निभघण्टिकारवाः ॥ १६ ॥ चलचन्द्रकनोलकण्ठविष्फुरितं नाट्यविधौ भुवस्तले । अवलोक्य बकास्थिमालिका दिपि बभ्राम रुषव कालिका ॥ १७ ॥ जलदा भुवि चातकद्विजवजसंजोवनवैभवोचितम । अवहन्त दिगन्तविस्तृतं बहुशः किं बककैतवं यशः ॥ १८ ॥ सुरनायकचालिते मुहुः स्फुटधारं दिवि वाहने वहन् । बसंततयः प्रकीर्णकवजलक्ष्मोमभितश्चलाचला: ॥ १९ ॥ शशितिग्मरुचौ महोधिको समय स्वस्ववगे दिवा निगम् । सहसा वृगुतः समुत्थिताविति तावावृत वारिदागमः ॥ २० ॥ अविभक्तमहर्निशं व्यधुर्विधुतादित्यविधुप्रभा घनाः । अवनीतलमब्जकैरवै विरहय्या पि विभागसूचकः ॥ २१ ॥ अवधूय रविं तदाश्रयं हरितोऽहान्यपि पमिनीर्घनः । अरुधत्समकोचयत्वयं पयसामजयदम्बुदागमः ॥ २२ ॥ सलिलानि रुषा सरोजिनीरधिगर्भ सरसाममजयन् । सवितुर्न कदापि शोषकात्स्वपतः पूर्वममोचयन्निति ॥ २३ ॥ सकलाम्बुजजातिनास्तिके समये मेघनिरुद्धगेदसि । सविता बत पाणिनीरजं समरक्षद्वहु यत्नमेककम् ॥ २४ ॥ अरुचन्दिवि विद्युतो घनररुणस्येव रचो हठाहृताः । निभृतेतरतापदेशतो निज निर्मोचनकर्मलालसाः ॥ २५ ॥ ..

·साहित्यरत्नाकरकाव्ये ॥ जलद रविचन्द्ररोधकैः क्षणदीप्तेरपि मे क्षतिर्भवेत् । इति भीतिवशादिवाभवच्चपलानां दिवि चञ्चलं कुलम् ॥ २६ ॥ द्युतयः किमु विद्युतस्त्विषामधिनेतुतमम्बुदैर्वृताः । अभितोऽपि चिराय लाघवादधृता बभ्रमरभ्रसोमनि ॥ २७ ॥ स्व विभावितकेतकीसुमस्तबकामोदहरा वनेष्विति । भुवि न स्म सहन्ति विद्युतो भुजगानां कचिदप्यवस्थितिम् ॥ २८ ॥ परितापहृतां पयोमुचां प्रवितोर्णाजनि रत्नगर्भया । निजकर्णभवन्मणोधनुर्निभतः किं नवरत्नमालिका ॥ २९ ॥ वरटासदसां वलाहकस्त नितेन द्रवतां ससाध्वसम् । अपतन्करकापदेशतो भृशमण्डान्यभितो भुवस्तले ॥ ३० । जलदै र्दिवि चन्द्रिकातपो निबिडो किं स्थगनैर्निपेततुः । स्वरुघर्षणचूर्णिती क्षितो करकावासवकोपकैतवात् ॥ ३१ ॥ समयेन सघर्घरावं घननीलाश्मघरट्टचर्णितो । पततः स्म भुवोन्दुभास्करी करकावासवकोपकैतवात् ॥ ३२ ॥ समयो नटनानि विद्युतां समवेक्ष्याभ्रपथे मणीगणैः । मुदितोऽभ्यपिचन्मुहुः क्षितावपतंस्ते हरिकोपरूपतः ॥ ३३ ॥ करकाघुटिकाहतेः शतक्रतुकोदण्डधरो धनागमः । निजशात्रवनीरजाश्रयं नियतं हंसकुलं निरास्यत ॥ ३४ ॥ अभितापितमंशुमत्करैरधिधर्मे जगदण्डमम्बुदः । सलिलेरसिचत्ततोऽभवत्स्तनितं तत्स्फुटनोद्भवो वः ॥ ३५ ॥ जलदस्य बभव गर्जितर्जगदण्डं श्लथसंधिबन्धनम् । अतिवर्पमिषात्तदत्रसन्नवनावावरणाम्भां भराः ॥ ३६ ॥ निबिडो न परं बहिर्गतं निखिलं व्योम करोध नोरदः । जनताः श्रुतिगर्भभागपि स्थलधाराहतजातनिवनैः ॥ ३७ ॥ तपनोपचितं वतापमप्यभिवर्पञ्जकदोऽयमाक्षिपत् । इति बाष्पमिलामचन्न किं सदयाः शत्रजनेऽपि साधवः । ३८ ॥

·नवमः सर्गः
63
अविशतिक्षतिगर्भमब्जिनोपतितापो बहिरक्षमो वसन् ।
इति हन्त रुपंव वारिदाः पविहस्तं परुषैरदारयन् ॥ ३९ ।
निरुपाधि सजोवनं जगन्निखिलं कल्पयतः पयोमुचः ।
असहद्भिदुराहतानि तत्परुपोक्तीरिव पन्युरेकदा ॥ ४० ॥
स्वरसातिशयन संकुचत्समनिम्नोन्नतबोधपध्वनि ।
धुतकङ्कणमस्तहंसकं द्रुतमम्भोनिधिमापुरापगाः ॥ ४१ ॥
मिहिरेन्दुशिला मिथः सदा विदधत्योऽपि विरुद्धकार्यताम् ।
निजनाथमहो निरोधक समये ताममुचन्समं शुचा ॥ ४२ ॥
स्ववितोर्णमिताम्बुबर्पिणो नुदिरादम्बुधिराप मुक्तिकाः ।
अपवर्जितमल्पमप्यहो प्रकटं सत्सुफलाय कल्पते ॥ ४३ ॥
अलयः कुटजासवं वनेष्वपिबन्नभ्रमदभ्रमम्बरे ।
अवनी समता डि धारया वत सद्यः पथिकैरखिद्य ॥ ४४ ॥
रथमन्त्रिसुहृच्छरासनरहितः पञ्चभिरप्यहो गरैः
अखिलं जगदोगिता रतेरजयत्केवलमात्मगौरवात् ॥ ४५ ॥
सनवाम्बुजकैरवश्रियो घनवाचंयमतोपदेशकाः ।
अभवन्परिमृष्टपद्मिनोविभवस्व च्छदिशोऽथ वासरा: ॥ ४६ ॥
अनवस्करभास्करप्रभैरनवस्कन्दनहंस विभ्रमैः ।
समशो भिदुराभयंकरैः समशोभि द्विन्देहितर्दिनः ॥ ४७ ॥
घनबन्धनमोचितौ दिवाकरचन्द्रौ शरदा कथंचन ।
विपमा नियती बिना गतिं विदधाते स्म समं दिवानिशम् ॥ ४८ ॥
जलदागमजायसंकुचस्थितयः कापि चिरं दिशोऽखिलाः ।
अभवन्ध्रुवमक्षिगोचरा द्युमणिद्योतसिसंविषावशात् ॥ ४९ ॥
सततोदकवर्षसंसजजलनीलीहरितो हरित्तटान् ।
करकौशलतः सुधाकरः कलयामास किलातिनिर्मलान् ॥ ५० ॥
वयमर्यमवैभव द्विषः कृतिनः प्रागधुना कृशाः स्वतः ।
इति तर्णमिदं समीपतो धनदस्याम्बुधरा दिशं ययुः ॥ ५१ ॥

·64
साहित्यरत्नाकरकाव्ये
सलिलानि सरस्वतां घनैरभिवृष्यात्महृतानि वर्षितुम् ।
तुहिनानि तदाहृतेर्दिशा तुहिनग्राववशा व्यागाह्यत ॥ ५२
उचितेऽनुचितेऽपि संभृतान्युदकान्यम्बुमुचः स्थले मुहुः ।
अपवृज्य विमाण्डराः शुचेत्यहसन्काशरुचा दिशोऽखिलाः ॥ ५३ ॥
बुबुधे जगदालयो विभुर्भुजगेन्द्रे शयितो यतो रविः ।
परितोऽपि घनान्प्रलम्बिताः प्रतिसोराः समकोचयद्दिपि ॥ ५४
उदकानि निपीय वारिदै रुदधेः क्षारतराणि भूरिशः ।
कृशता शरदि क्रमाद्रुजा किमु पाण्डुत्वमपि स्म धार्यते ॥ ५५ ॥
शकलर्घटितं पयोमुचा सकलं व्योमतलं व्यरोचत ।
शतकोटि विद्यर्पणैरिव श्लथसंधिर्जगदण्डकपरः ॥ ५६ ॥
घनदुर्दिनजाड्यमोषधोकमितापास्य चिरं करैनिजः
स्पृशति स्म सतोषमोषधीः फलभारादिव भावितानतोः ॥ १७ ॥
जलमध्यजपो रजस्वला जलजिन्यः सह हंससंसदा ।
रतिमादधतोति लजया व्यनमन्किं कलमा: पचलिमाः ॥ १८ ॥
॥
अपुषन्परमम्भसा घनाः कलमानभ्रगताः गरत्पुनः ।
फलभागभवत्परैधितं फलति द्रागितरत्र भाग्यतः ॥ ५९ ॥
परिपोपिण एव कर्पकाः फलभारच्छलतः पुगे नतान् ।
कलमान्सखलाः कथं लुनन्यधुनेत्यधनि चुक्रुशुः शुकाः ॥ ६० ॥
मधुरं भुवि शालिपालिकामदुगीतं मम वा फलं जनाः ।
विमृशन्विति विष्वगानमत्फलिना किं कदलीपरम्परा ॥ ६१ ॥
अभिरक्षितमात्मनो जनान्कृषतच्छेदतकृत्यलोलुपान् ।
विदलत्परुषः स्म मुक्तिका विकिरन्ति ध्रुव मिशवोऽभितः ॥ ६२ ॥
घनबन्धनतः प्रमोचित: कमिता वः शरदेति शोभनाम् ।
न कथं गिरमूचुरादरान्नलिनीनां कलहंसिका वैः ॥ ६३ ॥
सरसीपु सरोरुहाणि तत्प्रतिबिम्बाश्च बभुर्धनानलीन् ।
अधिगत्य बहिः स्थितानि तान्यवगाढान्यभयाद्भयादपि ॥ ६४ ॥

·नवमः सर्गः
65
जलगभंगते कुमुद्वतीजलजिन्यो घनभीतितश्चिरम् ।
विधुतिग्मरु वो बिसारितैरुदहा मुदकादहिः करैः ॥ ६५ ॥
हरिणं गतमात्मवाहनं कणिशास्वादनकामनापशात् ।
अपहाय पदातिगशुगो विचचाराम्बुजवीथिकाः शनैः ॥ ६६ ॥
अहितं जलदागम शरत्तरसापास्यत तद्भवामपि ।
भुवि कोर्तिमहो बुभूपिभिः सहनीया हि न शत्रुसंपदः ॥ ६७ ।
श्रयत: स्म चकोरचातको
भुवि दुर्भिक्षमुभिक्षमम्बुदैः ।
शरदा त्वथ तद्विपर्ययं समयो नैकगुणो हि जन्तुपु ॥ ६८ ॥
कलशोतनयान्न काप्यभूद दिताद्भोरुदधेर्यदात्मनि ।
शरणागतसादरः स्वपन्बुबुधे जोवनपुण्यतो हरिः ॥ ६९ ॥
अजनिष्ट हठात्प्रबोधितो हरिरस्मल्लहरोझलउझलः ।
इति भोतिषशा दिवापगा जलधिं प्रापुरजातनिस्वनाः ॥ ७० ॥
चल्याम दिगन्तकुञ्ज : सममेतां विधृतां बलादिति ।
वसुधा मित्र वप्रखेलनच्छन्यतः स्त्र प्रहरन्ति दन्तिनः ॥ ७१ ॥
परहस्तिमदाम्बुसी भभ्रममाधाय समेतरच्छदाः ।
निजगन्धमरनिरन्तरं करिणो रोपकपायिताव्यधुः ॥ ७२ ॥
वर्षासु वारिधरवा रितदिग्विभाग स्वाक्रम्य सर्वमजयजगदु द्धतो यः ।
प्रासन्यशालिदिशि स प्रवरप्रचारः कामो बभूव शरदो ति कथं विचित्रम् ।
स्ववारिक्षितिपालकप्रतिहतिस्वच्छन्दकावनी-
पाकाराति. या पागनिः नः प्रीका मुहु।। कृतः ।
नि साणैः समद्रि भाभजनिनिद्रभा ध्रुवं
पाथोगशिव विरेण शयितः मालयावल्लभः ॥ ७४ ॥
सोऽयं नेपालनेतुः पुनरधिनगरि स्थापनार्थ तदीय
सर्वान्दुर्वारगर्वानपि धरणिभृतः सबरं निर्जिगोपन् ।
जम्भारातिः सुधर्मा मित्र धिपणजयन्तान्वितो मन्त्रहतो-
भूपः प्राद्यताथो सचिवसुतयुतो जातु लक्ष्मीविलासम् ॥ ७५ ॥

·साहित्यरत्नाकरकाव्ये युद्धसमुद्धतशत्रुजनत्रुटनप्रभव द्वस्तिहस्तिमितस्थितम् स्थिरसद्विस्व । भव्यकृतिव्यसनक्षमरक्षणकर्मपटो चित्तवसत्तरवल्लयतहजनमेवटो ॥ ७६ ॥ जलनिधिगर्भवासवशनिर्भरदर्प रिपु- प्रतिहतिहेतुसेतुकृतिनूतनदाशरथे । कविबुधगायका भिमतकल्पनकल्पतरो जय करुणासनाथ रघुनाथ जनाधिपते ॥ ७७ ॥ श्रीगोविन्दमखीन्दु वंशमणिना श्रीयज्ञनारायणा- भिख्येनाधरिणा कृते मधुसुधारोधाय मेधाविना । सर्गोऽयं नवमोऽप्यभूदनवमः संभावनीयैर्गुणै- रत्राकट्वदविद्वदद्भुतकरे साहित्यरत्नाकरे ॥ ७८ ॥ इति श्रोपदवाक्यप्रमाणपारावारपारीणश्रीमदद्वैतविद्याचार्यसाति- वित्यसर्वतोमुखातिरात्रसाग्निचित्याप्तवाजपेययाति- गोविन्ददीक्षितवरनन्दनस्य सानिचियसर्वक्रत- याजिनः श्रीयज्ञनारायणयज्वनः कृतो साहित्यरत्नाकर महाकाव्य नवमः सर्गः । ॥ .. --- ·दशमः सर्गः। ससुतो वसुधासुधाकरोऽसो सह गोविन्दमखोन्दुना सभायाम् । समगादथ तत्र गोत्रभेदो सजयन्तो गुरुणा यथामराणाम् ॥ १ ॥ प्रभुरेष ततोऽनु भद्रपोठे सचिवेनात्मभुवं समं निवेश्य । अपराङ्गमुपाश्रितोपबह विमताज्ञातमुपाविशद्वितन्वन् ॥ २ ॥ प्रभतासतमन्त्रिणः सभायां परमेते समसस्मरन्वसन्तः । प्रथमं मिलितं प्रपञ्चसृष्टेः पुरुषाणां त्रितयं पुरातनानाम् ॥ ३ ॥ सचिवो नार्नु पो विवक्षां सचिवस्यापि तयोश्च रासन: । प्रतिपाल्य परस्परं सभायामपुषन्मोनममी गुहूर्तमात्रम् ॥ ४ ॥ त्रिभिरेकफलाय तैर्विवक्षात्रितयेनोन्मिपितान्तररपोपि । अपरत्र बुधैरमानितोऽपि प्रगुणत्वेन परस्पराश्रयोऽस्मिन् ॥ ५ ॥ वचनान्यभवन्व्यवस्थितानि त्रिपु तेष्वेकफलानि संमिलन्ति । त्रिविधेवित्र शाखिषु द्विजेषु प्रभवेना विदितानि भाषितानि ॥ ६ ॥ बदरीकुणशोणमक्षिको वसधायामथ वासवोऽवतीर्णः । कृपणासुलभं कृपाणिकायागतनोदाशयमप्यतः प्रकाशम ॥ ७ ॥ सचिवो नृपतेः स्वतो विवक्षां हृदि जानन्नपि तत्कृतेभितेन । स विदन्निव तां ततः प्रगल्भामुचितज्ञो गिरमज्जगार धीरः ॥ ८ ॥ अवनीन्द्रसमोहिताविरुद्धा सचिवोक्तिर्विधिषु खतन्त्रवृत्तिः । प्रभवेज्जनताप्रमोद सिद्धयै श्रुतितात्पर्यहिता स्मृतिर्यर्थव ॥ ९ ॥ प्रबलोऽपि निसर्गतो निदेशः प्रभचन्द्रस्य परिष्कृतो वचोभिः । सचिवस्य हि कल्पते क्रियासु स्मृतिवाक्यैरिव वैदिको नियोगः ॥ १० ॥ अधिचेतसमाहितं त्वदोये करवाला निशकाङक्षितं विधेयम् । तरसा करणेऽपि तस्य हेतुं धरणोपाल यथातथं वदामि ॥ ११ ॥ युधि वोतकृया कृपाणिकासावधिप द्वेषिकरोटिभिः कटुष्णम् । चाकै रुधिरं नवं पिपासुर्विषयान द्विषतः पुरा करोति ॥ १२ ॥ N

·68
साहित्यरत्नाकरकाव्ये
तरवारिलता नृप त्वदीया धिषणेव द्विषतः परैरभेद्यम् ।
हृदयं हितमन्त्रवर्मगुप्तं भृशमेपा त्वरितं भिनत्तु भूयः ॥ १३ ॥
अचिरादनरेन्द्रमन्त्रसाध्यः प्रबलोऽयं नृप पारसीकदेहान् ।
प्रविशन्नसिपनगस्त्वदीयः पिबतु प्राणसमोरणान्रणाने ॥ १४ ॥
अधिनेतरयन्ति पारसोका युधि नेपालनृपं पराभवन्तः ।
अधना खल चोलकं सहायं विधुनानं तव शासनं बलेन ॥ १५ ॥
नृपचन्द्र नृशंसवृत्तिरास्ते स तथा संप्रति चोलको धरायाम् ।
प्रवदन्ति जना यथा मुनोनां प्रवरं हन्त दशाननं चरित्रैः ॥ १६ ॥
अभवद्बहुकालकूटबाधानुभवस्तोयनिधेश्चिरंतनो यः ।
अधना स निजान्तरैकवासं सहतश्चोल.कमस्य साधनैव ॥ १७ ॥
पथिकान्मिलतः पथिध्वजस्रं बत गोणाकृतभस्त्रिकासु बद्धा ।
सलैः स विभो मुहुः प्रहार्य क्षिपति ग्राहमुखेषु निर्निमित्तम् ॥ १८ ॥
वनदंष्टिभिगहता त्वदीयः कलमालोल्य भिधायिना जनानाम् ।
अधिरोपयतेऽधिरोमकूपं
गितसूचोरहह क्षमासितांशो ॥ १९ ॥
पथि तोयपिपासया प्रपासु प्रसितान्दुग्धदिदिक्षयेव गान्थान् ।
स बलादुपहय तप्तसोसद्रयमेवाहह पाययत्यजस्रम् ॥ २० ॥
इयता वचसा यदेकदेशोऽप्यधना नाभिहितस्तदस्य सर्वम् ।
चरितं हतकस्य शक्यते तन्न मया वर्णयितुं नमः शिवाय ॥ २१ ॥
भवता नरपालकेन्द्र भन्ने निहते चोलकनाम्नि नीतिमार्गात् ।
प्रभवो न भवन्ति पारसीकाः पुरि नेपालविभुं पुननिरोद्धम् ॥ २२ ॥
सचिवोक्तमिति श्रवःपुटाभ्यां परिगृहरघुनाथणर्थिवेन्द्रः ।
अगदोदिति दन्तदीधितिभ्यो जनयन्नम दिवापि चन्द्रिकाणाम् ॥ २३ ॥
निहते युधि चोलके नृशंसे निहता एव भवन्ति पारसीकाः ।
नरनाथ निजाश्रयस्य बाधे नयसिद्धो न किमाश्रितस्य बाधः ॥ २४ ॥
अवनीन्द्र तवाश्रितस्य पादौ पुरि नेपालविभोः पुनः प्रतिष्टाम् ।
अयमाशु विधातुमभ्युपायः परमस्मिन्प्रतिभाति किंचिदेवम् ॥ २५ ॥

·दशमः सर्गः
69.
अविवेकनिधिः स पाण्ड्यभूपो भुवि वेतण्ड इय भ्रमन्मदेन ।
नरपालमृगाधिपे स्वशक्तया निरपाये त्वयि शात्रवं विधत्ते ॥ २६ ॥
प्रबलं बत शात्रवं स पाण्ड्यः प्रभुचन्द्र त्वयि गोलयत्यहेतु ।
अधना तु सचोलकस्य तस्मिन्नपि हुण्डोरविभोः प्रवर्तनेन ॥ २७ ॥
बहुभिर्मधमेकदा परैर्यप्रबलोऽपि क्षितिपालको न कुर्यात् ।
तदमो विपयेषु विप्रकोर्णा धरणीन्दो युगपत्त्वया न योध्याः ॥ २८ ॥
अवतंस्य वचस्तदस्य मन्त्रो नयसिन्धो रघुनाथमेदिनीन्दोः ।
अवदत्स वदावदप्रवेकः परमानन्दथुबन्धुरान्तरङ्गः ॥ २९ ॥
धिषणा रघुनाथनेतुरेपा धिपणाक्षेपणनैपुणोनिरूढा ।
अतिसूर्यकरग्रहानपदार्थान तिसूक्ष्मापि विभाति भासयन्ती ॥ ३० ॥
अयतेऽस्य वचोऽनवद्यमर्थ श्रयतेऽर्थो नृपचन्द्र नीतितत्त्वम् ।
तनतेऽपि च नोतितत्त्वमेतत्प्रकृतेऽतिप्रवणां मतिं विधेये ॥ ॥ ३१ ॥
प्रभुरेप तदेति भाषितेन प्रसवेनेव सदालिमोददात्रा ।
सासेत फलैकसाधनेन व्यतनोन्मन्त्रिणमुल्लसदृतंसम् ॥ ३२ ॥
अनयैव विाल त्वयानुपूर्त्यां वदता कश्चन बरिणां नृपाणाम ।
प्रणिधिश्वरितस्य पाण्यभूपप्रभृतीनां प्रहितो विचारणाय ॥ ३३ ॥
नयनं प्रणिधिन रेश्वगणां नयमार्गे चरता सदा तिगते ।
असमीपगतार्थबोधकत्वात्परभपालरहःप्रकाशनाच्च ॥ ३४ ॥
अवनीविभुरान्तरेण चारैरपि पश्यन्नयनेन सावधानम् ।
द्विषतः सहजा न्हि धर्मबुद्धेर्विषयस्यापि सदा जयत्ययत्नम ॥ ३५ ॥
द्वितयाधिकमेकमक्षि शंभो पतेस्तवयमान्तरं स्पशश्च ।
मथिता प्रथमो हि काममन्यो महिपान्काममुखान्षडप्यरातीन् ॥ ३६ ॥
प्रणिधिई गिवोचितानुरागः प्रभचन्द्रस्य हितप्रवृत्तिहेतुः ।
श्रवणानतिलङ्घनखभावः प्रथतेऽलोकपरिष्क्रियानभिज्ञः ॥ ३७ ॥
प्रणिधिः किमिति प्रतीपभूमीपतिसंदोहचिकीर्षितं विवेक्तुम् ।
प्रहितः स चिरायतीति सोऽयं पतिा मनसा ततो जगाद ॥ ३८ ॥

·10
साहित्यरत्नाकरकाव्ये
बहुरूपपटुः प्रवेश्यमानः प्रथकोऽथ प्रतिहारपालकेन ।
समलक्ष्यत मक्षु स स्पोऽयं सविधे तस्य शतक्रतोरवन्याः ॥ ३९ ॥
प्रणिपत्य स पत्यु रुर्वरायाः प्रणिधिस्तस्य पदं भयानताङ्गः ।
वसनाञ्चलगर्भितेन पाणिद्वितयेनाभिदधे मुग्वं पिधाय ॥ ४० ॥
फलपर्यवसायि भापितं मे श्रुतिकाले न विभो सुखाकरोति ।
इति संप्रति मौनमाश्रितं मामिह संभाषयते चराधिकारः । ४१ ॥
वचनानि यथायथं श्रुतानि व्यवहतु श्रवणे कटूभवन्ति ।
प्रयते न बिभेमि चाभिजान-प्रभचन्द्रस्य तवाधिकं विवेकम् ॥ ४२ ॥
अनतिश्रुतमायतिक्षमं च ब्रुवति प्रेम तवास्तु भूप मा वा ।
अनवेक्ष्य हिताहिते निजे हि स्वविभोः पश्यति सौख्यमेव भृत्यः ॥ ४३ ॥
इति वाक्यमुदीरितं चरेण प्रबलन्यायपरिष्कृतं निशम्य ।
जगदेकहितैषिणाथ सोऽयं जगदे तेन मदा जनाधिपेन ॥ ४४ ॥
प्रभुकार्यपराङभवः स्वकार्य कलयन्स्वप्रभुकार्ययोः समानः ।
प्रभकार्यपरो धुतस्वकार्योऽप्यवनोन्दोरिति मन्त्रिणस्त्रिधा स्यः ॥ ४५ ॥
विविधान्सचिवानिति स्वरूपैविनयैरप्यविवेचनीयभेदान् ।
विभजल्यवनोविभी यथावद्वसुधा तद्भुजवश्यतां प्रयाति ॥ ४६ ॥
प्रतिभा श्रुतमोचितो धृतिश्च प्रभुचन्द्रस्य तदा फलन्ति कामम् ।
सचिवा यदि सन्ति पञ्च षडवा स्वविधेयेप समह्य जागरूकाः ॥ ४७ ॥
अखिला नरपालमात्मकार्यप्रवणा हन्त तदा प्रतास्यन्ति ।
यदि न खसमो यथार्थवेदो निजकार्ये धुरि नीतिमानमाल्यः ॥ ४८ ॥
अभिधत्स्व चरोऽप्यमान्यकल्पः प्रभकार्यकारायणो यतस्त्वम् ।
प्रतिधो न भवेदनेन किं त प्रमदो में स्पा तेन मा स्म भैपोः ॥ ४९ ॥
प्रणिधिस्तदनुज्ञया प्रणीतप्रणिधानः प्रणिपत्य यावदर्थम् ।
अयतिष्ट यदिष्टमष्टदिक्षु प्रभवेत्तत्प्रभवे निवेदयिष्यन् ॥ ५० ॥
भजधाम तदेव भूवलारेर्गणनीयं यदहो गणै रिपूणाम ।
खपुरेषु रहो विनूयमानं प्रणिधिगंढपदं मुहुः शृणोति ॥ ५१ ॥

·दशमः सर्गः hi महिपस्य यशस्तदुच्यते यन्भहिसिन्धो वलयाचलेन्द्रसोती । परिपूरितमन्ततः समन्तात्प्रथते दुग्धमिय खकोयभूम्ना ॥ ५२ ॥ भुजधाम यशोऽपि तादृशं ते भुपि नान्यस्य तदेतदच्युतेन्दो । अहमेव विदिक्षु दिक्षु सोमास्वपि सासु चरचिराय जाने । ५३ ॥ विजिता बहुधा पृथक्पृथक्ते पिमताः पाण्ड्यमुखास्त्वया रणेषु । मिलिताः शपथेमिथः समस्ताः पुनरप्यत्र पुराभिषेणयन्ते ॥ १४ ॥ अनुजीव्य बिरादनन्य मित्रं पुरि कर्णाटकभूपतिं सबन्धुम् । निजनाथमहो निहत्य कैचित्समगात्पाण्ड्यनृपेण जग्गराजः ॥ ५५ ॥ पुरि तत्र हते स्वपुत्रपौत्रैः सह कर्णाटनृपं तदावशिष्टम । परिगृह्य तदात्मजं स याचप्रभुरन्यैश्च समायियासतोह ॥ ५६ ॥ अधिरङ्गममो मिलन्ति यावाधि मत्ता रिगवः सपाण्ड्ाभूपाः । पुर एव ततोऽमुना विधेयं तब कर्णाटनृपात्मजेन सत्यम् ॥ ५७ ॥ स मनोजवसो न किं विधेयात्सुमनोराजनिभः सुतो विधेयम । अहिताः सकला युयुत्सया ते प्रहितास्तत्र मिलन्तु भूप मा वा ॥ ५८ ॥ लघुना वचसा युतः कथं वा रघुनाथक्षितिपस्य तं प्रतापम् । कथयाम्यहितैर्यदोययाहं कथया विस्मितवान्प्रयुक्तयेव ॥ ५९ ॥ नृपधूर्वहता निजे तनूजे वसुधायास्तटिनीवरावृतायाः । वितनुष्य रणेष्वसी विशङ्को विमतानाशु विनाशयत्ययत्नम् ॥ ६० अनपायविभुत्वहेतुमेतत्स निपाय स्पशवाक्यमन्यतेन्द्रः । प्रति तं वचनं प्रमोदमानः प्रथितं किंचन वर्ण यांचकार ॥ ६१ ॥ त्रिजिता बहयो विशामधीशा बहुधाभोजि वसुंधराप्यशपा । विदुपामपि संभृतं व्यतारि द्रविणं किं परमस्ति मे विधेयम् ॥ ६२ ॥ परमेतदिहापशिष्यते मे परमेऽस्मिन्रघुनाथनाम्नि पुत्रे । अपनोभरमाकलव्य शत्रूनवनोतानमुना विजापयिष्ये ॥ ६३ ॥ तदमुं धरणोतलेन्द्रतायामभिषिञ्च त्वमपि द्रुतं विकीर्णैः । सविधं मम कैश्चन क्षितीन्द्र : सह कर्णाटनृपात्मज नयख ६४ ॥ ॥

·72 साहित्यरत्नाकरकाव्ये उदितामिति सोऽयमुर्वरेन्दोवदनात्कल्पकमरों वर्तस्य । निरतो महति स्पशो विधेये निरगाद्भूभृद गारतोऽतियेगात् ॥ ६५ ॥ निजपार्श्वभवं प्रसाधयन्तं नृपचन्द्रो रघुनाथपार्थिवं तम् । अवलोक्य स मन्त्रिणाथ वाणीमतस्यामिति वर्णयांबभव ॥ ६६ ॥ सरिदीशवृता वसुंधरेयं चतुरङ्गण पुरी युता बलेन । अखिला प्रकृतिर्भवत्प्रधानाप्यमुनेदंप्रथमं भवेत्सनाथा ॥ ६७ ॥ तनयो विनयोज्वलो विवेको ध णोन्दोर्यदि भू. नेन धन्या । अपरस्य स तादृशोऽस्तु मा वा यदमुष्यागि भृतिः परविधेया ॥ ६८ ॥ प्रभुरात्मभवस्य नीतिपद्याप्रवणस्य प्रकृतिप्रमोदहेतोः । न किमा नरपालकत्वशक्तेर्नगरोकोशबलादिरक्षिते ॥ ६९ ॥ पटुयाम्नि सदाश्रवे कुमारे प्रतिपक्षा नृपतेर्यथा त्रसन्ति । अखिला स्वमतादृशे त तस्मिन्नवजानन्ति तथा बत स्वपक्षाः ॥ ७० ॥ विनयादिगुणोज्ज्वलचमुर्वो विभुसनत्वमपि द्वयं न यस्य । परिपालयिता सचेत्प्रजानां क धनं कात्मभयाः क वा स्वदाराः॥ ७१ ॥ अवनों पितुरागतामरक्षन्परमस्याः प्रभुरन्यपालितां च । अननोन्दुरिमामपि प्रशासत्त्रि बिधास्तेऽधममध्यमोत्तमाः स्युः ॥ ७२ ॥ अवनीविभुमन्त्रिणौ खतन्त्रायपि संभय विधेयमेकमेव । कुरुतो नयने यथैकमर्थं कुशले द्वे युगपन्निशामयते ॥ ७३ ॥ महिपस्य महाहयेषु यष्टुः सचिवोऽधयु रितः : सहार्खिजीनैः अधिकारिभिराहु तय्य मन्युज्वलने भाति सुताञ्जयाय राज्ञः ॥ ७४ ॥ सचिवो धिषणेव सांख्यशास्त्रप्रथिता कर्मसु कर्तृभावमति । फलभागिदमात्मवत्पृथिव्याः परिणेता कचिदप्यसक्त एव ॥ ७५ ॥ कुशलो रघुनाथभूमिपाल: कुलकटस्थपुरोहित त्वयायम् । अधुनाह मियात्तराऊनी तिः प्रभवेद्भूपरिपालने मखीन्दो ॥ ७६ ॥ निखिलाप्यमुना नृपालनोतिः खत एवाधिकृता विभो तथापि । अहमत्र नियोगमद्य कुर्व भवतोऽशून्यमिति स्म भाषते सः ॥ ७७ ॥ ॥ । ॥

·दशमः सर्गः 13 नृपतेस्तनुजेन नोतिशास्त्राध्ययनोत्साहवतायमच॑मानः । अथ ताम तुमध्यजोगपद्यामधिगन्यैव कलामयन्ति राज्यम् ॥ ७८ ॥ प्रभुतानवयौवनाभिकप्यप्रबलत्वप्रमुखैर्युतो गुणीधैः । द्विपतो यदि शास्ति काममुख्यान्विभुरेतेन तदा मही सनाथा ॥ ७९ ॥ अपितं पुरमिन्द्रियप्रचारैरिभिः काममुवैः सदावरुद्धम् । पुरमप्यपरं भुयोऽधिनेतुः स्वत ए प्रावति शात्रावरोधात् ॥ ८० ॥ सहजारिसुतावरोधभृत्यस्यसमीपप्रभुगनुभपतिभ्यः । अवितोऽपि बलन शङ्कमानो भुवि यानि क्षितिपः स्थिरां प्रतिष्ठाम् ॥ ८१ ॥ प्रभुरेप यतः स्वयं प्रजाना मिह चामुत्र च साधको हितेषु परिपालनमात्मनोऽपि भुक्तिप्रमुखैस्तव्यसनैः प्रार्थमेव ॥ ८२ ॥ प्रभुरात्मनि वेदताप्रतोतिः प्रकृतोनां सततं यथा स्वतः स्यात् । प्रतिपालयताममूस्तथैव प्रभुरियेव हि न प्रजा रमन्ते ॥ ८३ ॥ अग्विलरगि भमृदात्मभिन्न निगं स्वस्खसमोहितकतानः । प्रतिकार्यमयं प्रतार्यमाणो भजति स्वाभिमतं फलं कथं वा ॥ ४ ॥ खकुलक्रमवेदिभिर्विशुद्धैः प्रभुकार्यकपरैः सदाप्यमान्यैः । यदि मन्त्रयते यथावदुर्वोपतिरत्याशु तदा फलं करस्थम ॥ ५ ॥ अविमर्दसहाद वेत्य यत्नाद्विपयादस्फुटवृत्तयोऽपि चोराः । वसुधापतिन। व्यपोहनीयाः स्थितमश्णो जठरात्तृणं यथैव ॥ ८६ मन्त्रो महोन्द्रस्य मनोपिनार्थप्राप्तः पुरस्तात्वरगोचरश्चेत् । अमित्रमित्रं तनुभूरिवात्मनाशैकहेतुर्न किमञ्जसा स्यात् ॥ ८७ ॥ अवैद्यकापक्षि रसायनं मतेरदे हसादि स्थविरत्वमात्मनः । अनस्तिभारा श्रवसोरलंक्रिया गुरूपदेशो न गुणाय किं नृणाम् ॥ ८८ ॥ रमा तावद्वसद्नेह राज्ञो यावन जायते । इयती संपदेवालमित्यश्लोलतरा मतिः ॥ ८९ ॥ वसु कोशभृतं वसुंधरापतिरुप्रैः परिपालयद्भटैः । सरितां परिणीर्यथा मणीन्सलिलस्था प्रकरण यादसाम् ॥ ९० ॥ 10 ·74 साहित्यरत्नाकरकाव्य : वमु दत्तमल्पमपि पाञ्छितं सतां सहसाभिवर्धयति संपदं विभोः । प्रतिपादितं परिमितं पयोमुचां सलिलं यथा मणिगणान्सरित्पतेः ॥२१॥ मधूनि पुष्पाणि मधुव्रतो यथा वसूनि गृहन्वसुधाधिपो जनान् । हठात्परेर्ग्रहमा प्रदानतः फणामणों पालयतां फणो यथा ॥ ९२ ॥ दुर्गे गुप्ते दुर्जयोऽपि स्वशक्तया कुर्याद्वास कोविदो भूमिपालः । श्वेतद्वीपे सिन्धुखेय न किं वा लक्ष्मोजानी राजधानीमतानोत् ॥ ९३ ॥ प्रभोर्न किं बलवति दुर्बलेऽपि वा प्रवर्ततं द्विपति समं पराक्रमः । मृगाधिपो मदकरिणो मृगस्य वा विनिग्रहं भवति हि तुल्यविक्रमः ॥ अखिलानपि सद्गुणान्विभोर भिबोभोति हि नास्तिकं मनः । असितं व्रणमान्तरं यथा महतों होरमणेरनघताम् ॥ ९५ ॥ उपेक्ष्यतां प्रभुरुरु विक्रमोत्सुकः कदर्यमप्यसुहृदमाः कथं नयेत् । तमाः पराभवतितमा रिपुः स कोऽप्यहर्पतेरपि नाले महो न किम् ॥ ९६ ॥ ससाधसाक्रमविधिसाग्रहा रिपुग्रहाः कथं क्षितिपतिभिः सुनिग्रहाः । अभूतिकैरनिशममन्त्रचिन्तनातुरायणैरवनितुपारदोधित ॥ ९७ ॥ समीपतो रिपुरपरः सखा ततः सखा रिमोस्तदनु सुहृद्रिपुः पुरः । द्विषत्सखस्य च नृपतिः सवेत्यमी विभोर्जयोन्मुखमनसः पुर सराः ॥ ९८ ॥ पार्णिग्राहाक्रन्दयोः शत्रमित्रं पश्चादाद्यो मित्रमन्यो जिगोषोः । आसारी द्वावेनयोश्चारिमित्रे विख्याताः स्युर्नीतिविद्भिपतीन्द्राः ॥ ९९ ॥ विजिगोषोररेश्चान्यो पिदिग्देशे स मध्यमः । असंयुजोः संयुजोश्च निग्रहेऽनुग्रहे प्रभुः ॥ १०० ॥ विजिगीषुशत्रुमध्यमविषयेभ्योऽन्यत्र यः स्थितस्तेषाम् । शक्तः स युजामयुजां संरक्षणशिक्षयो रुदासोनः ॥ १०१ ॥ इत्यात्मजं निजमसाविममच्युतेन्दु रन्यादरेण धृतनोतिमथादधानम् । आविःप्रमोदमुचितामवलोक्य वाणों गोबिन्दयज्वतिलकं गुणवानवादीत् ॥

·दशमः सर्गः 76 सौम्ये भाविनि वासरे शुभतरे शोण्डोर्थं नुख्यगुणैः प्रख्यातं रघुनाथनामकममुं प्रौढापदानं सुतम् । क्षिप्रं त्वं चतुर्णवीपरिवृतक्षोणीतलप्राभवे कुर्याः कौतुकतोऽभिषिक्तमखिलैगोपिन्दयज्याप्रणोः ॥ १०३ ॥ कुर्वस्तद्वचनं वतंसमुचितं गोविन्दयज्वा ततः पौराणामभिषेकमङ्गलकृते प्रावोवृतत्संभ्रमम् । साऽपि श्रीरघुनाथभूमिरमणः स्वावासगेहं मुदा प्राग्भारेण समं समाग्शिदिति प्रहः परीतो नृपः ॥ १०४ ॥ अक्षुद्रमधुरताव्यदिक्षुद्रवजनककवन सन्नवन । उद्धतवृत्तिलिपस्थितियुद्धतलभ्राजमान भुजतेजः ॥ १०५ ॥ जलनिधिगर्भवासवश निर्भग्दर्परिपु- प्रतिह तिहेतुसेतुकृतिनूतनदाशरथे । कविबधगायकाभिमतकल्पनकल्पतरो जय करुणासनाथ रघुनाथ जनाधिपते ॥ १०६ ॥ श्रीगोविन्दमग्वोन्दु वंशमणिना श्रोयज्ञनारायणा- भिख्यनाधरिणा कृते मधुसुधारोधाय मेधाविना । सर्गोऽयं दशमो द्विपन्मदशमोऽप्यासोत्समग्रैर्गण- रत्राकद्वद विद्वदद्भुतकरे साहित्यरत्नाकरे ॥ १०७ ॥ इति श्रोपदवाक्यप्रमाणपारावारपारोणश्रीमद्वैतविद्याचार्यसाग्नि- चित्यसर्वतोमुखातिरात्रसाग्निचिन्याप्तवाजपेययाजि- गोविन्ददोक्षितवरनन्दनस्य साग्निचित्यसर्वक याजिनः श्रोयज्ञनारायणयज्वनः कृतौ साहित्यरत्नाकर महाकाव्ये दगमः सर्गः । ७ ·एकादशः सर्गः। ॥ ॥ अथ मागधाः कतिचिदस्य भुपतेः स्वपनोपयोगपरिशोभितं गृहा । अभजन्त मन्दमपनिद्रकञ्चकिप्रतिहारदेशमुपसि प्रसाधितम् ॥ १ ॥ अनिले भयादिव कुतोऽप्यनागते निभृतप्रदीपनिकुरुम्बमेककम् । पुरतः स्थितं सहपुरोहितद्वयमगधैरलघि मणिधाम भूपतेः ॥ २ ॥ अबलाजनैरवितमान्तरालयप्रतिहारमत्र दृढबन्धनाररम् । प्रतिपद्य वर्षवरपतिभिः क्षणं प्रघणे समौनमवसन्झ्यादमो ॥ ३ ॥ उपसि प्रसन्नमतिरुर्वरापतिः शयितः स्वयं स शयनेऽतिगोभने । शरदीव वारिधिशयस्तदा जगत्परिपालन करसिकः प्रबुद्धवान् ॥ ४ ॥ चरणोपसंग्रहणचातुरीजुपां सुदृशा स्थिते सपदि कङ्कणारवे । परिचारिकासु कतिचित्प्रबुध्य त शयितास्वसेविषत सादरा दरात ॥ ५ ॥ अखिलास्ततोऽनु हरिणेक्षणाः क्षगादपा धुतस्वपनमस्य भूपतः । व्यजनप्रकीर्णवहनादिकं क्रमादुपचारमात्मचरितीचितं व्यधुः ॥ ६ नवहेमतन्तु चयनाहशोभिनोः परितोऽपरा यव निकाः प्रलम्बिनीः । समकोचयन्मणिगृहप्रभाभरस्थगनासहेव सरसीकहेक्षणा ॥ ७ ॥ घनसारतलकलिताभिवर्धनाः कतमा दधुर्धरि तथा प्रदीपिकाः । हरितां समस्तमवकाशमागुगो नयतं यथा नवनवं स्म सौरभम् ॥ ८ ॥ गमकादिभेदकमनीयमुलसद्गति तानसंततिकर म्बितार्जवम । समयोक्तरागविधया शनैः परा जगुरस्य मानवजगत्पतेर्गुणान् ॥ ९ ॥ खमुखांशुसा धिमसमानवैभवं मणिदर्पणं मुगदृशान्यया पुरः । विधृतं रुपेत्र विभुरेक्षत क्षितेस्तलिमं विसृज्य तनुपूर्वभागतः ॥ १० ॥ मगधा विबुध्य महिपप्रबोधनं समयज्ञयौवतसमग्रगानतः । द्रुतमस्य ते स्तुतिकरम्बितगिरां प्रथनैर्जगुर्गमकभेदमानितम् ॥ ११ ॥ अयि सुप्रभातमिदमस्तु ते तथा रतिनाथरूप रघुनाथभूपते । प्रकृतं यथा प्रकृतिकाङक्षितं भवेदखिलावनीभृतिकृतेऽभिषेचन, १२ ॥ ॥ ॥

·एकादशः सर्गः
77
।
अभिषेकमङ्गलकृतेऽधिमण्डपं प्रभया निबद्धपटमौक्तिकस्पृशा ।
विधुता हियेव विजह। ति भूप सा तरसा महांसि दिघि तारकावलिः ॥
खपयःसमाहृतिविदत्सरिद्वरप्र हितो मुदेव पतिरेष रोचिपाम ।
अभिषेकमङ्गलमवेक्षितुं रयादुदयाद्रिगृङ्ग-मुदितोऽधिरोहति ॥ १४ ॥
विहन्महस्कमतिविन्नलाञ्छनं कुहचित्त्यजत्कुवलयप्रमोदनम।
द्रव ति क्षिती दि वि च राजमण्डलं त्वयि भास्करेऽप्युदयभाजि संप्रति ॥
खमियानुरूपपतिका वसुंधरा भवतीयमद्य भवतोऽभिषेचने
सुचिरादितोय शुभलाभतो विभो शनकै दिशा हसति शातमन्यवी ॥ १६ ॥
मलिनाशया: प्रतिदिशं मलिम्लचरभिसारिका गरिमपावृतां निजाम ।
तरसा त्यजन्त्यति भियंत्यदू पितस्तमसा भवन्य प निनाथ सत्पथः ॥ १७ ॥
भयतो रवेरपि च पादमाहितं धरणोभृतस्त्वरितमेव मोलिभिः ।
भुबि ये वहन्ति भृशमुग्रगाव प्रभवाः पदेषु सुलभं प्रशाम्यति [२]॥ १८ ॥
अधुना विभो परिचिताखिलागमा विच न्ति भो. सग्भसं द्विजातयः ।
भवतो वसुग्रहणतत्पशया हरिदन्त क्रिमणलोलुपाश तं ॥ १९ ॥
कमलाभिवर्धनकाः करा रखो त्वयि चाधुनाभ्युदयवर्तिनि क्षणात ।
सकलङ्कराजक-सादितं मुहुः सुखयन्ति चक्रमग्विलं स्वभावतः ॥ २० ॥
इति तं विनुत्य धरणोश्चरं चिरं वचनैरमं तदनु वन्दिनो बहिः ।
अगमन्कवाटयुगमप्यथादधुः कनकोयलं विघटितं मगादृशः ॥ २१ ॥
पुरतो विधाय स पुरोहितो हिती दधिदूर्वमाशु धरणोभृद्रागतो ।
शुभवादिनी सुललितै विलोकितः कृपयापि तावनुगृहोतवानयग ॥ २२ ॥
अबलाकराजमवलम्ब्य मंदिनोवलमित्प्रलम्बियसनाञ्चलाञ्चितः ।
उपभुक्तचन्दनभृतोत्तरच्छदादुदतिष्टदेष तलिमाद्दारयोः ॥ २३ ॥
कपिलां समोपमथ का चिद असानयति स्म गां नरपतेस्तलोदरी ।
पुरतो वलन्निजपुरोहितद्वयः प्रकटं व्यधादयमपि प्रदक्षिणम् ॥ २४ ॥
अवतार्य भूपणगणानहर्म वस्नपनोचित कृति मुदा शनैरयम ।
स महीपतिः शयनसनि स्थिता मणिव दिमत्र महितामुपा विगत् ॥ २५ ॥

·78
साहित्यरत्नाकरकाव्ये
॥
॥
व्यजनेन काचिदबला वलत्कुचद्वयलोलहारपलयोत्तरोयकम् ।
घन पावदूककरकङ्कणं शनैरमुमोशितारमयनेरपीजयत् ॥ २६ ॥
सुमनालकेन सुरभोकृतं पुरा सृजती कचैरपि समग्रसोरभम् ।
उपगृह्य तैलमुचितं स्म तं परा सुढगभ्यनक्ति वसुधासुधाकरम् ॥ २७ ॥
मणिपाठवर्तिनि महोपतो पुरो निदधुर्घटास्तुहिननीरपूरितान् ।
कनका हितान्कतिचन स्तनद्युतिप्रतिर। धिताप्रतिघगौरवादिव ॥ २८ ॥
अपरा परागमवनोशकशिके नवचन्दनद्रवकृतं नतोदरो ।
सरलीकृते नवमुग्वैः सकौशलं व्यतनोत्कपोलयलमानकुण्डलम ॥ २९ ॥
मृगनाभिगन्धरसमिश्रितर्हि मर्न चन्द्रमा मृगदृशा नखंपचैः ।
करशेन रत्नखचितन सोऽन्यया स्नपितोऽजनि स्वविभुतोचितं शनैः ॥
स्वपितो विमृष्टसलिलद्रयोंगुकै मणीय एष रमणो भुवः स्वतः ।
अग्विलैर्विनापि नवरत्नभूपर्णररुचत्ततोऽधिकमहो महोमरैः ॥ ३१ ॥
शशिनं नभोगमतिशैन्यदुःसहं सहसा विहाय भुघि चन्द्रिकामसौ ।
खमिवागतां नृपतिचन्द्रमा नवामयसिष्ट धौतरुचिमंशकद्वयोम् ॥ ३२ ॥
लघधपतो ललनयाधिवासिताः खत व सौरभवहा विभोः कचाः ।
प्रभव भवप्रकटनाय केवलं परथा यतो भवति सिद्धमाधनम् ॥ ३३ ॥
उपविश्य पोठमुचितं वसुधरा मणः स नैक विधरत्नवर्मितम् ।
कुटिलभ्रुवा मृगगदेन मेदु गन्कुरलानव धयत कोमलानयम ॥ ३४ ॥
अधिरोपितेऽधिकुचमन्यया शयद्वितयेन रत्नमुकुरे विभुस्तदा ।
प्रतिबिम्बितो धरि पराभिरीक्षितो हृदयं तदीय मिव संगतः वयम् ॥ ३५ ॥
मृगनाभिचित्रकमधान्महोपतिः कुरलमधुव्रतकुलेन चोदितम् ।
स्वजनेषु कंचिदिव सख्यसिद्धये धुरि नासिकाकनकसूनसंनिधौ ॥ ३६ ॥
भसितं सितं धरणिपालमण्डलोविभुनामुनाध्यधि विशेषकं धृतम् ।
स्वत एव रम्यमपि वक्तमंशुमत्सृजतः स्म कीर्तिखि तस्य राजते ॥ ३७ ॥
कमिता भुवः सुमनसां कदम्बकैश्चिमादरेण शिरसोपलालितः ।
स्वयमप्यलालयत तान्ययं तथा कृतिष स्फट हि घटते कृतज्ञता ॥ ३८ ॥

·एकादशः सर्गः
79
मकुटादिभिर्मणिविभूपर्णरसाववनोपलारिरखिलरलंकृतः ।
भगवन्तमम्बुरुहिणोपतिं शनैरुपहृत्य भक्तिमधिकामपास्थित ॥ ३९ ॥
प्रतिभूषणं मणिषु पद्मिनीविभुं प्रतिबिम्बितं नरपतिर्वहन्नयम् ।
विपि कोटिसूर्यनिचयस्तदा भयादवलोकितश्विरमहो वधूजनैः ॥ ४० ॥
खमहोभरा दिव सरोजिनोपतिं दिवि भोतिसंकुचिततेजसं पुरः ।
अनिमेषमेव महिपोऽवलोकयन्नयमस्तवोदथ गिरार्जवस्पृशा ॥ ५१ ॥
प्रणवाधिवासितमिदं प्रभो चिपां तव बिम्बमावसति यत्तदादिमम् ।
उदिति त्रयोविदुपलालितं महः कमलक्षणं जयति काञ्चनाकृति ॥४४२ ॥
अभिवृष्य भूमिम मितौषवां करैरभिवयं चन्दुमधिकामृतं सुजन् ।
अनिशं हविर्भि-मृतस्तथा भवान्सुरलोकमर्क नयते सुभिक्षताम् ॥ ४३ ॥
सकृदाहिताश्वनहनं सदा स्थो तनुपे सुरक्षितिधरप्रदक्षिणम् ।
फलमस्य रात्रिदिनभागवेदन मिहिमस्य च श्रुतिमितक्रियार्जनम् ॥४४॥
अग्विलां त्रयोमुदहरद्विचित्य यं महिद वभावजनक मनु विधिः ।
अमुना त्रिसंध्यमपि किं विषां विभो भवता विना हतिपरोऽभिवन्द्यताम् ॥
जगतः स्वयं भजसि यशराचरद्वितयोमयस्य दिननंतरात्मताम्।
परमं त्वमेव स महः परं सुरा भवतो विभूतिपरमाणयो न किम् ॥ ४६ ॥
अनुमासमिन्दु मतिभास्वरं कारपि पापकं निशि निशि प्रकल्पयन् ।
महसां विभो मम महोभिरुचलरपि भूतलं निग्विलमावृतं क्रियाः ॥४७ ॥
इति कैश्चिदेनमिनमुक्तिनामकैः ससुमैचिरेण समपूजयत्प्रभुः ।
फलसाधनकपटुभिर्महागमप्रथितः सदा लिपरिशोलनोचितैः ॥ ४८ ॥
शशिमोलिमाधवसदार्चनाविधिप्रसिद्विजप्रकरवेदभासुरम् ।
पुरतः स्थितं स सुरपूजनागृहं रघुनाथभूमिरमणः समासदत् ॥ ४९ ॥
मृगना भिचन्द्रघुसृणादि मिश्रितर्नवचन्दनरज नि नैकजातिभिः ।
प्रसवैश्च यत्प्रतिदिनं सुरार्चनास्वविविक्तभेदगुणसौरभावृतम् ॥ ५० ॥
द्विजवेदघोषणवितीर्णया न किं प्रबभो यदप्रतिहतं प्रतिश्रुता ।
बहुधावकर्णनबलोपीलितं तमुदोरयत्किनु तदानतिक्रमम् ॥ ११ ॥

·80 साहित्यरत्नाकरकाव्ये सतत स्थितत्रिपुरगञ्जशेखरद्युतिभिर्विधूततिमिरे यदन्तरे । वयमादृता इति ववल्गुरुच्चकैस्तपनीययष्टिततिष प्रदीपिकाः ॥ १२ ॥ व्ययोजनानिलचलं वरागरुप्रभवं व्यतप्त बहु धूममण्डलम् । परितोऽपि यत्र पटुभि शं मणिद्युतिभिर्महाभयधुरं भ्रमत्तमः ॥ ५३ ॥ पिविधोपचारकृतिविश्रुतं द्विजैर्ह रिशंकरौ विधिवदर्चितो पुरा । अवनी स्पृशन्नवयवैर्यथोचितं रघुनाथभूमिरमणोऽभ्य पन्दत ॥ ५४ । अयमस्थितो नृपतिरादरात्पुरो रघुबो तामधिगतं रमाविभुम् । वचनैर्दशावतरवैभवाञ्चितै शिरमस्तवोदय गिरोधृताञ्जलिः ॥ ५५ ॥ अनुवर्णमब्धिकुहरेऽमरद्विपा शिथिलीकृताः सुचिरमादिमा गिरः । त्वरितं विचेतुमनसा बया धृता जलनिर्निमेपझपभूमिका विभो ॥ १६ ॥ असुरद्रुतैः पुरहरस्य सैन्धवैरधिसिन्धुदेशमुपबाडबं स्थितम् । इति तान्यिदन्ननिमिपेन्द्र तत्पदैविचरन्पथाङ्क नभता त्वमाहरः ॥ ५७ ॥ अनिमेषता चिरमवाप्य वारिधेर्जठरे कुहापि पतिता जरगयो । उदहारि तूर्णमुपरि त्वया ततो भवतु स्थिरा वृपपरम्पति किम ॥ ५८ ॥ निभृतं विभो त्वयि निरन्तरं न किं कमठाकृतो जयति कल्पितासिका । युतचक्रवालधरयोगपट्टिका वसुधा समाधिवशगव योगिनी ॥ ५९ ॥ अवनस्त्वयाधिकरणेन भूयते तब चाणुना भऊनधन्यचेतसा । इति चिन्तयामि कमठेश्वरान्यथा क्रमसे न संकुचितगात्रमात्मनि ॥ अधिष्ठपोठमनिशं तथा कथं क्षितिरुह्यते न कमठ क्षिता त्वया । अधिकं सपत्यधरिता यथानया कमलालया हृदयकल्पितस्थिति: ॥ ६१ ॥ पतिता बलादनुपयोधि दंष्ट्रया किटिरू पिणो मम मही कृतव्यथा । बहिरुद्धृता विति सदा पहस्यममधिपृष्ठमादिकमठ त्वमादरात ॥ ६२ ॥ अनतिस्फुटां स्ववसनावगुण्ठनादपनि कुतोऽपि कुपितार्ह भूमिकाम् । उपरि श्रियोऽपि हृदयोचितस्थितेरधिदंष्ट्रमादिमकिटे त्वमातनोः ॥ ६३ ॥ जठरं प्रविश्य जलधेर्ह तामरद्विषता जवेन किटिवेषपोषिणा । तलवर्तिपङ्कालवधारमादरादधिदंष्ट्रमोश भवतावनी धृता ॥ ६४ ॥ ॥ ६० ·एकादशः सर्गः 81 ॥ महिदार एप महिदारतां पुनः प्रकटीकगेतु वपुषा भवान्पुरः । अमजत्कथं सुरहरिनिसर्गतो नृहरिचमोश भुपि नोतिगर्हितम् ॥ ६५ ॥ अवहन्त गात्रभु न्तिगर न किमायतं दलयितुं नखानि ते । कुटिलानि वज्रमयकुञ्चिकात्मतां नयतो जवेन नरसिंहतां वपुः ॥ ६६ दलितं पुरा हृदयमट्टहासनो दनुजेशितु लयित वयं पुनः प्रसिता दशापि परमिन्यवाङ्मुखा नखरा हि येव नरसिंह तेऽभवन् ॥ ६७ ॥ जठर स्वमतजनक विदारितं कथमात्मभिः सपदि कर्कग रिपोः । इति चिन्तया न हरे हियापि ते नतमालयः किमभवन्नखाड्डुराः ॥६८ ॥ कठिनं समग्रणकाटु वासवं द्विषतो हृदादि हरिणा विना घृणाम् । नवराङ्क नितकोटिभिटै रुदले ग्वि किं पिटलनोपधेस्त्वया ॥ ६९ ॥ त्रिपदोमिताप्यधिा दोयमे त्वया जगतो यदोयमधुना जगत्त्रयो । इह संगतोऽस्मि विबुधेन्द्रचोदनादिति दैन्यवचक वचस्तवैधत ॥ ७० ॥ भपते पदक्रपपरोक्षणानि पे वन वे दिनः परमहर्गमजसा । कलयय रिष्टमपकलायेत्यलं बलि पञ्चने त प बभूव भाषितम् ॥ ७१ ॥ बलियञ्चके कपटवामनाकृती भवति त्वयोति जगति प्रथाभवत् । बन वामनेन सहवासांशसात्प्रतिरोधि पथि धावनं वरम् ॥ ७२ ॥ अपराजहंसगतिरात्मना बलादजनि क्षमन्यनुशयेन तां पुनः ! भृगु पोरदारित हिरण्यनाभजः सहसानयः किम स.जहंसताम् ॥ ७३ ॥ अनुशिष्य भूतलमगेपमेककः स्वभुजप्रताप पनि कः परः । बा तन्सुतेन भवता भृगोविना महितामदा निनमवस्य दक्षिणाम् ॥ ७४ ॥ स्वभुजोदिताप्यजनि संततिहता मरतेति विस्मयपदं न तद्यतः । अधि प्रसूमि तथापि पावनी स्थितिरित्यदः श्रयति चित्रता पुनः ॥ ७५ ॥ विकृतात्मना कपटतो विजिन्य भरमगहितप्रभुमयाच्यतेति किम् । असकृद्विमाथितनृपान्वयो महोमग्विलामदाभृगुमुतस्ततो भवान् ॥ ७६ ॥ असकृन्निहल्य भुवि राजमण्डलीमखिलां त्वया भृगमतेन गौरवम् । परिचिन्य खण्डपशः स केवलं चितोऽजनिष्ट बत राजशेखरः ॥ ७७ ॥ । ॥

·'82 साहित्यरत्नाकरकाव्ये ॥ ॥ दलिते त्वया गिरिशधन्वनि क्षितिं धनिभिश्चलां द्रुतममंसत प्रजाः । बत तद्गुणत्वभयक प्रगूढपाद्विभुमस्तकस्थितिवितीर्णदुर्दशाम् ॥ ७८ ॥ खनृपान्वयद्विषति शस्त्रपाटवं कृतवानितीव गिरिशस्य कार्मुकम् । दलयन्पराजितममुं ततो भवान्कुलघातिनं वर क्रुधा व्यधात् ॥ ७९ ॥ विपिनानि मातृवचसा विभो भजन्निजमातृवाक्यनियतो यतो भवान् । अधिभार्गवं किमकरोत्वमातरं हतान्तमत्रिदशदेशवर्तिनम् ॥ ८० ॥ निहता प्रसूर्गुरुनियोगतः पुरेत्ययशो गतं गुरुज् नापकारिणा । वचसा घिमातुरपि वैभवं भुवो भवतो विहाय बत गच्छतो वनम् ॥ ८॥ शरणागतेष्वभिरतिस्तवात्मनोऽप्यधिकेल्यसूचि भवतापनीभुवः । अभिरक्ष्य वायसमनिष्टमंशुमत्तनयाहितं च विदलय्य पारिनम् ॥ ८२ ॥ स्फटिकान्तरग्निमित्र भास्वतो महः प्रतिबिम्बितं तब रिभो पराक्रमम । हनुमन्यजीजनदहो यदन्वयव्यतिकितेय वहति प्रमाणताम् ॥ ८३ ॥ अमहीचरत्वनियतेऽमरप्रभावबकोर्णितां दशमुखस्य तन्वतः । दलनात्पुरैव दयया विभो व्यधास्त्वमही कथं नु खरदूषणक्षिपाम् ॥ ८४ ॥ अखिलं जगद्भुतमजोवनं भवेदिति लोकबन्धु ननेश्वर त्वया । अतिबेलकोपविषयोऽपि नाणवः स्वगरैरशोषि मुखसंभृताग्निभिः । ८५ ॥ रघुवंशरत्न लपणोदमागृहेऽप्यभिलक्ष्य गोपकाशरान्निवंशसात् । लवणप्रचाररहितं तलं क्षितेरनुकात्मना कथमहो भवान्व्यधात् ॥ ८६ दशकाठमान्मजनितामरेन्द्र दुर्दशकं वरेण कुरुते स्म यस्त्वया । मित्य तस्य नु विधाता स्त्रो रघुनन्दनेन रचिता विडम्बना ॥ ८७ ॥ अग्विलान्दिशामधिपतीत्य यो दशकंधरो व्यतपत त्वष तम् । समपर्तिनः समुतमाश्रयं बलाद कोस्तपाद्भुतको हि साधिमा । ८८ ॥ निजसेवको कविनिश्वरी प्रस्तां नयाप्रथमतः स्वयं ततः । प्रभुरस्ति यः स्म स भवान्दयानिधे रघुवोर मे दिशतु राज्यमूर्जितम् ॥८९॥ जनने यदोरमहिगनतोचिने जनिरप्यभूत्तव तथोपकारिणी । अवनीभरापनयनं यथावृथाः परिवतिस्वपरपक्षचिन्तनम् ॥ २० ॥ ॥ ७ ·एकादशः सर्ग: 83 ॥ मथितैककार्जुनमदं सुतं भृगोरतिशय्य केलिगलिताउँनद्वयः । समरे त्वमर्जुनसपक्षता पुनः कथमातनोः कथय नन्दनन्दन ॥ ९१ ॥ अपसारथित्वमालोक्य यत्नतः समरेष्यजीजपत शक्रसनना । यदरीन्मुहुर्यदु पते पुरा भवा निह हेतुरिन्द्रसहजत्वमेव ते ॥ ९२ ॥ निजभक्तपार्थरथसारथिर्भवान्निखिलानिरपून्यदमुना व्यजापयत् । अधुना मयापि तदये विभो मनोरथसारथिः सादि जापयत्वमून् ॥ ९३ ॥ अकृष्य यौवनमणालयद्वजे प्रमदासु काममतिबालकोऽपि यः । भवतो यदुप्रवर तस्य किं न तद्वद कामपालसहवासिताकृतम् । ९४ ॥ वजयीवतस्य वसनानि निर्घणं विज्ने हृतान्यनवयन्विभो त्वया । वसितांशुकां कुरुवरप्रियां व्यधाः सदसोत्यबोधि सरलं उनः कथम् ॥ ९५ ॥ भवतोऽपि कृष्ण सबलं प्रयत्नतो नरकच्छिदो यधि न किं वदाधिकाः। प्रसितास्त्वदधिभजनैरयत्नतो धुतनै कभेदनरकाः स्वतो यतः ॥ ९६ सुममेकमेव सुदृगा पुरार्थितं भवता व्यतारि बत दैवतस्तरुः । अभिवाञ्छितादधिक पद्य मे ततस्त्वमुपाहर चरितमीश वैभवम् ॥ ९७ ॥ अवनश्चिरादपनिनीषणा भर निखिला हता निवशेषमात्मना । इति चिन्तयेव सुगतत्वमेयुपा भवतातिकारुणिकता प्रकाशिता ॥ ९८ षडभिज्ञ भोः सकलशून्यवा दिनां गुरुरेव साधु कुरुप रम दूषणम् । बत सर्वतन्त्रपरतत्त्वरूपया सकलात्मकस्य तव सत्तयानया ॥ ९९ ॥ रुषितेन निश्वसितरोधिनोऽखिलश्रुतिदूपणेन सुलभतरौजसः । यवना निहन्तुमनसा यतिष्यते कलिसंक्षये जगति कल्किना त्वया ॥ १०० ॥ सुगतात्मना श्रुतिरदूष्यत त्वयेत्ययशो यदास तदपाकरिष्यसि । सकलत्रयोविधिसमापकान्खलान्युगपन्निहत्य युधि कल्किविग्रहः ॥ वदनोदितै निरसप्रसन्नतामधरस्वभावमहितैर्मणीचकैः । अमृतासवप्रसत्रशेखरं क्षितेरयमार्चयत्तदनु देवमीश्वरः ॥ १०२ ।

·84 साहित्यरत्नाकरकाव्ये ॥ ॥ अभिकाय शैलदुहितुनि गाविभू शुभकाय सर्वविबुधाधिकाय ते । मलयाद्रिगुप्तालयाय मोनिहन्निलयाय देव कलयामि वन्दनाम ॥ १०३ कलयानिशं शिरसि भूपितं महः कलयानि किंचन यदिष्टदेवताम् । सहजानि तत्परिहरिष्यति ध्रुवं सहानि दुष्परिहराण्यघानि में ॥ १०४ ॥ भव तेजसा शमितमृयुना नमो भवते जनास्वगुणवन्दिनोऽयते । भसिता यतादरवर्शन वष्र्मणा भसिताय शश्वद पि गोगरू पिणे ॥ १०५ ॥ चतुराननादिबुधान्दिताडघ्रये चतराय भक्तजन गोपणेऽनिशम् । प्रभवे न वैशसजपो नमासि मे प्रभव नगेन्द्रजनुपो भवन्तु ते ॥ १०६ ॥ भवतः कलां गिरसि यां नदोजलभ्रमपूर्णितां सकल मिन्दु मुल्लिग्वन् । प्रविविक्षतोप करगम्बरस्तया भवतापमाश भव मे व्यगोहय ॥ ०७ ॥ द्वितयान्यदृष्टि विभवा त्वयि प्रभो शरणागताः पडपि ये सदा द्विषः । शमयन्ति कामसहितान्भवन्ति ते तर काममात्रजयिनः स्वतोऽधिकाः ॥ गरलं महद्गुपितसर्प विष्टपं गलभूपणं वितनुते भवानतः । सुरदीर्घजीवननिदानमोषधोपरगल्कमस्ति गिरसीति चिन्तये ॥ १०९ ॥ गरलं मुहग्लपितबाह्यविष्टपं नियतं भवानिजगले नियच्छति । जठरान्तरस्थितचराचरख्यथाशमनाय हन्त शमनान्तक प्रभो ॥ ११० ॥ पिधिमाधयाविदितमस्तकाड घिरप्यलमल्पभक्तनु तिमानसाश्रयः । अपि हन्त वाड्मनसयोरगोचरो हर कीदृशो तव वदाव्ययस्थता ॥ १११ ॥ परशः स्वभक्तभरणे सपावकः करयोर्यतः गपथकर्मणे धृतः । प्रसितं मृकण्डुभवसंहृतौ ततो हर यत्नतो यमममारयद्भवान् ॥ ११२ ॥ द्वितयात्परा महति देव तेऽलिक हृदये च दृष्टिरतनुर्हतः कया । प्रथमं तवेति विशयं पराकरोष्यनिशं त्रपामुकुलयानयालिक ॥ ११३ ॥ खविनाशितं स्मरमजोवयत्पुनस्तव वामलोचन मिति त्रपावशात् । निटिलस्थमोक्षणमभून्निमीलितं सततं वधू पुरुपसंगतात्मनः ॥ ११४ ॥ ॥ - ·एकादशः सर: 86 -- = हर यत्तुरा युधि हसो महौजसो दितिजान्पुत्रितयवासिनो बहून् । तृणतूलदाहमधिकं ददाह तद्गलगुप्ततोक्षणगरसाह्यचेष्टितम् ॥ ११५ ॥ तनथद्रुहे जनकदारिणेऽपि ते शरणागताय दिशतः सरूपताम् । यजति स्मरन्य इह देयतान्तरं धरचाप तस्य हि तदेव शिक्षणम् || ११६ ॥ गोचरोऽपि वचसामगोचरः पापनोऽपि जगतामपावनः । अन्तकोऽप्यघवामनन्तकः कस्तव स्तवविधिक्रमक्षमः ॥ १७ ॥ संपादितान्यपि मुरारिशगदिमानि चन्द्रातिंस विजहधुधि साधनानि । तिस्रः पुरस्त्वमदहस्तृण लटाहं हासेन येन स तवादिगदुन्नत चम ॥ बृन्दारकेपु यदि कोऽपि भिनत्ति मृत्य जायेत या यदि न जातु जगन्यमुमिन् । साम्यं बिभर्त स तदा तब चन्द्रमीले भन्नास्त्वहंकृति तो भवतोऽभिवृद्धा || ११९ ॥ हालाहलं हर नियम्य परा नियाम्यं सबिधानसपदि यः स्वनतान क्षत् । हप्तान शिक्षत पुनर्युधि दक्षयज्ञे तानेषु कोऽपि तव तस्य कथं समः स्यात् ॥ १२० ॥ आख्याति चेत्स्वमनिदंप्रथमत्वमे मागादलम्बि हर धातृकरोटिदाम । अन्यस्य सोऽयमपि ते सहाम्तदा स्यादाद्योऽहमंत्र जगतीत्यनृतोऽसिमानः || अलोकच्या वितितोऽसवन्मया स्मरः पुरे ति स्मरता त्वया पुनः । तनु श्रियाप्येप जितस्त शेवने मुनि स्त्रियस्तद्विमुग्वा हि मोहिताः ॥ १२२ ॥ न्यग्रोधमूलवसतिर्यमिपु प्रभाव्य नाथ प्रबोधमथ तान्कुरुपे विगक्तान् । इत्यादिमं वचनमोरयति द्विजं त्वां देवेषु मामुपदिश त्वमतो तिबोध ॥ आदो पाणिनिना वमक्षरसमाम्नायोपदेशेन यः शब्दानामनुशासनान्यकलयः शास्त्रेण सूत्रात्मना । भाष्यं तस्य च पादहंसकरयैः प्रोटाशयं तं गुरु शब्दार्थप्रतिपत्तिहतमनिशं चन्द्रावतंसं भजे । १२४ । - ।

·86
साहित्यरत्नाकरकाव्य
अज्ञातप्रभवै चो भिरखिलंगलम्बि धर्मप्रमा-
हेतुत्वं विविधाधरक्रमकृतिष्वेकायनेश्वोदनः ।
तेपामध्यरकर्मणामधिपतिं त्वामीश नाराधुव-
न्धर्मानर्जयितुं न शक्ष्यति जनो दक्षोऽप्यदक्षोऽथ वा ॥ १२५ ॥
सव्यङ्ग भजगोपपीतवहनात्साशङ्कमन्याङ्गतः
साकून स्मितफुल्लगलफलक स्पृश्वा समाश्वासयत् ।
तत्संस्पर्शवशेन जातपुलकं त्वं मानसे तन्महः
सामानाधिकरण्यधाम जयसि स्त्रैणस्य पौनस्य च ॥ १२६ ॥
हर्षे दक्षिगवामभागकरयोरन्योन्यमाश्लेपणा-
देष्यन्तं भुजयोर्द्वयो कथयते यस्य स्फुरन्ती स्फुटम् ।
प्रायस्ताण्डवलास्यकर्मनिपुणी पादो यदोयो समं
भूमा त्वं निरतस्तपोधनमनोभमावसो राजसे ॥ १२७ ॥
व्यत्यस्तात्मीयपार्श्वयमधिमुकुरं स्वस्य वोक्ष्यानु बिम्ब
यो जानन्न नमन्यां निजतनुमपयुक्तान्य पार्श्वद्वयोकाम् ।
अद्याश्लेषं मनेयं वितरति बहुधेत्यन्तरानन्दजात-
हसिईष्यत्कपोलो विभवसि भगवानधनारीश्वरस्त्वम् ॥ १२८ ॥
इत्थंकारमनेकवारमवनेरीगो गिरा कन्दले:
स्तुत्वा सिन्धुसुतापतिं गगिकलाचूडं तथा भक्तिमान् ।
आगीर्भिः स पुरस्कृतः क्षितिमुरेराम्नायविद्याकरैः
प्रोढश्रोरभिषेकमण्डपमभिप्रस्थातुमैच्छन्मुदा ॥ १२९ ॥
परिचिन्स्य पयोनिधिस्थितां यदुनेतर्नगरीमिवोत्तराम् ।
रघुनाथ समुद्रवर्तिनों रचय द्वारवतों च दक्षिणाम् ॥ १३० ॥
जक निधिगर्भवासवश निर्भरदर्प रिपु-
प्रतिहतिहेतुसेतुकृतिनतनदाशरथे ।
कविबुधगायकाभिमतकल्पनकल्पतरो
जय करुणासनाथ रघुनाथ
जनाधिपते
॥ १३१ ॥

·एकादशः सर्गः 61 श्रीगोविन्दमखीन्दुवंशमणिना श्रीयज्ञनारायणा- भिख्येनाध्वरिणा कृते मधुसुधारोधाय मेधाविना । जातो दत्तचित्तनिर्वृतिदशः सर्गोऽयमेकादश- स्तत्राकद्वदविद्वदद्भुतकरे साहित्यरत्नाकरे ॥ १३२ ॥ इति श्रोपदवाक्यप्रमाणपारावारपारीणश्रीमदद्वैतविद्याचार्यसानि- चियसर्वतोमुखातिररात्रसाग्निचिन्याप्त पाजपेययाजि- गोविन्ददीक्षितवरनन्दनस्य साग्निचिन्यसर्वक्रतु- याजिनः श्रीयज्ञनारायणयज्यनः कृती साहित्यरत्नाकरे महाकाव्ये एकादशः सर्गः ।

·द्वादशः सर्गः। ॥ ॥ S संभारपूर्णमभिषेकचतुष्कमस्मिन्प्रस्थातम्द्यतति क्षितिपालमौली । अनेष्ट पुष्यरथमेकमथाधिरोहयोग्यं सुयुक्तांगोयुगमाशु सूतः ॥ १ ॥ गाङ्गेयचित्रधुरमात्तकशाकसूतसंना हिताश्वयुगलं समवृत्तचक्रम् । सोलोचमध्यधि विटङ्कतटं कृतन गोभावता मणिरणः शिखरेण युक्तम् ॥ राज्याभिपेकसमये रघुनाथ तुरासादितं सुचिरमस्य पुरोजनानाम् । सिद्ध मनोरथमिय श्रियमावहन्तं पोथी मुग्वे विविध पितानरम्ये ॥ ३ ॥ भूमोरर्थः प्रतिपदं पुपोथिकासु क्लप्तः समत्र कृतदर्पणातिरूपैः । अक्षणां शतैः कुतुकतः परितोऽनिमपं निर्वण्यतऽयमिति निश्चितमधनीनः ॥ सौरभ्यमागु सुमतोरणदामपते: सारं हरन्ति मधुपा वियति भ्रमन्तः । इन्युद्धृतैर्धज.पटग्यि राजधानो वाथा ग्ये मुह रमधिनिया यन्तम् ॥ ५ ॥ वोथीपथे नृपजनैर्विरजीकृतेऽस्मिन्धूलोभरान्कुसुमतोरणयलयः स्वान् । त्यक्तालिनां पढतलैः प्रहृता भवन्ति हन्तेति मीनिकरुचेव हसन्तमः । धूलोभरेषु सुमतोरणविच्युतेषु सद्यस्तदासयभरः शमितेवथापि । सिक्तं हिमपतिसं विभिरादरेण वोथीतलं विलसितं विदधानमुच्चैः ॥ ७ ॥ हर्येषु रत्नखचितेष्वभितः स्वकीयान्याधाय साधु शतशोऽप्यनु बिम्बनानि । निरते रघुनाथ पे पुष्यन्मनारथशतं पुरमायहन्तम् ॥ ८ ॥ श्रोतक्रमान्विभजता साहितेन नान्दोमुखं प्रतिसरं स नरेन्द्रचन्द्रः । राज्याभिषेचनकृते रचन्धिधेयं हर्पण पुष्यरथमेनमथाध्यरुक्षत् ॥ ९ रथ्यो विमुक्तधृतरश्मि ततः प्रतोदं व्यापारयन्निः कण व कशेन । युक्तौ स पुष्यस्थहेमयुगे नृोण संचोदितः सपदि चालयति स्म सूतः रथ्याधिकस्यदवशेन रथाङ्गयुग्मनेमिभ्रमिप्रतिसरन्निजरेणुदम्भात् । आचन्द्र गरका सो वहते परामिन्येन मीक्षित मिव क्षितिरुस्थितासीत् ॥ राज्यापनाय ॥ - ·द्वादशः सर्गः 89 मुदा रथ्यापथे स्म चिरमस्ति रथस्य चारः सद्यस्तथा मनुजचन्द्रमसाश्रितस्य । विद्वेषिगां महिभुजां विधुता यथा स्या- न्मार्गे गतिर्जगति हन्त मनोरथानाम् ॥ १२ ॥ रथ्यां प्रसाधयति पुष्यरथेन दोप्या रन्या विभोरपि वरे रघुनाथभूपे। एणोदशामथ तदोक्षणकाश्निगीनां कोलाहल: सपदि कोऽप्यधिसोधमासोत् ॥ १३ । प्रासादपङ्किररुचत्प्रमदाभिराशु भूयो गवाक्षविवरैः स्फुटिताररोकः । द्रष्टुं समस्तमपि पोरजनप्रकर्षमणां शतरिव सहितानिमः ॥ धूपा नयागरुभवा धुरि जालकेभ्यो रथ्यापथाद्विविधवाद्यरवाः पुरा वा। व्याप्तास्तदति विशयेन विशां विनव व्यापन्समं सकलमाश दिशावकाशम् ॥ १५ ॥ लाजाः सुमान्यपि मुहुललनाजनेन हादवर्पिपत हर्नाजुपा नृपाले । पौरश्रिया स्वरमणे परिणोतयेऽस्मिन्नाद्राक्षता इव शिरस्ययकोर्यमाणाः ॥ काचित्पुरो महिशतक्रतुनन्दनेन वोथो व्यलझ्यत परं न विशा ततोऽनु । प्राप्ताजनिष्ट पिशिखापि विलोभनीया नानापणेषु निचितर्नपरत्न संधैः ॥ वैश्यालयप्रचरवज्रगवाक्षमार्गादाहृत्य वायुग्गाद्भवसीरभाणि । यत्नादृतेऽवलत यत्र सुवासिता गान्पान्थान्सदापि रचयन्परिरम्भणेन ॥ ऋय्यर्लसन्ति सुदृशः सुदृशः स्म कथं न वृन्दैः पुण्ड्रेक्षुभिः सुमनसामपि पुष्टभृङ्गैः । खालोकमात्रजनुषां स्मरसंततोना यस्यां जयप्रहरणैरिव दीयमानः ॥ १९ ॥ नानामणीहरिणनाभिमधुवाद्यैः क्रत्यर्यदर्य सुदृशः क्रयिकान्पदाथैः । वाक्य विदग्धरचनैरपि वञ्चयित्वा सर्वेन्द्रियाण्यवशयन्त सुखेन कन्तोः ॥ 12

·30
साहित्यरत्नाकरकाव्ये
॥
॥
॥
पूपा नवाज्यपिठरोदरपन्यमानाः
खैः सौरभैः सिमिसिमारवसाह्यमन्यैः ।
घ्राणेन्द्रियाभिलषितं कथमध्वगानां
शश्वन्न यत्र विदधुः श्रवणकसाक्षि ॥ २१ ॥
चाचाललोहवलयः पथि वैश्यडिम्भाः पान्थेषु पाणिपिठरोभरितानपूपान् ।
आपदयन्त परमात्तगता यदन्तः पोपु तत्परिमलाः परितोऽखिलेषु ॥ २२ ॥
गोधूमगिष्ट कलनाल
नालघुघूय॑मान
माननानाघरट्टकटुनादकरम्बितापि ।
आस्वादलोभसृणिका भिव रद्रसज्ञं या सौरभ : कुतुकमेव को वितने ।
वैश्येप केचन महीपतिवर्य मेनं वृद्धाः समेत्य विनयेन वृता वधूभिः ।
नव्यैर्महर्महस्थो नवरत्नसंधैर्ह दहंप्रथमिकागममभ्यपिञ्चन् || २४ ॥
वैश्यालयप्रचुरवैभवसाक्षिणा तां वाथों विलध्य स ततोऽनु विवामयोगः ।
अन्यामपि स्वस्थ चक्रपरिक्रमेण धन्यामसाधत बारबधूनिवासम ॥ २५ ॥
मोचायुगान्यनुगृहप्रतिहारदेशं मूतानि तत्र बभु रुत्पललोचना नाम ।
वक्तुं स्थितानि क्रिममुष्य वसुंधरेन्दोः सद्यस्तद्रुकलितस्व विभापहारम् ॥
तामिन्दुबन्धुवदनास्तासाभितोऽपि प्रासादपतिषु गताः प्रतिभूमिभागम् ।
अम्लानमभ्रमरपादहतं कटाक्षीला तोरणतं निबिडं बबन्धः ॥२७॥
आकारसौष्ठवलवानुकृतेरुदोतमागस्त्रसन्मदिवलासुहृदारजस्य ।
चेतासि सागसदृशां स्वदमानधन्धा तत्रोपहत्य तसा यमपन्निरास ॥ २८ ॥
मन्नान्यहो महिभृतो महति प्रभाणां
तस्या झर समधिकं तरुणोमनांसि ।
कामं प्रतारकतया कथितोऽपि भूयो
भूयो न्यमज्जयत पुण्डलनाशरासः ॥ २९
प्रायेण तत्र नृपतभ्रमितैः पुरस्ता-
स्कपरदोपनिकरैः कलभाषिणोभिः ।
द्वेष्यावनोविभमहांसि दिनप्रदोप-
छायानि बभ्रमरहो स्वत एव सद्यः ॥ ३० ॥

·द्वादशः सगः 91 बोथोमितामपि स पारविलासिनोनामुलध्य भूपतनुभूरुदितप्रमोदः । हमं चतष्कमगमत्समया सर्वगं पट्टाभिषेककरणाय परिष्कृतं तत् ॥ ३१ ॥ पट्टाभिपेचनकृते प्रमदेन तूर्णमभ्यर्णमागतममुं सुतमच्युतेन्द्रः । गोविन्दयज्यमणिना कुलमन्त्रिणायं प्रन्युजगाम पुरतः प्रचलत्पुरोधाः ॥ ३२ ॥ अभ्युद्गतं जनकमच्युतभूपत्रेनं गोबिन्दयज्वसहितं कुशलः श्रुतेषु । आलोकयन्सपदि पुष्यरथादथायं हर्षादवातरदथो रघुनाथभूपः ॥ ३३ ॥ पित्राच्युतक्षितिभृता रघुनाथभूमोपाका हितः प्रकृतिभिः परितः परीतः । पट्टाभिपेचनकृत प्रसितं चतुष्कं हर्पण सादरमनीयत हैममेतत् ॥ ३४ ॥ उन्प्रेषकारि भुवि भास्वर उर्वरेन्दोरुद्वलभोगमिद मिन्युदधिर्नभोगम् । उन्भपयरविविधू किमुपागतोऽभूत्राहृताम्बुनिभतः समुदोक्षणाय ॥ ३५ ॥ आत्माभिकाश्रयदुराग्रहभूभृदोघजेता महोवलजिदेष विभात्यमुगिन् । इत्येनमीक्षितु मिव क्षितिलोकनाथं यत्राहृताम्बुवपुषा सरितः समय: ॥ छत्तुर्विभोरपुनरुस्थिति शार्वराणां यत्रोदयं जि गमिपोर्महसोव दाय॑म । अध्येतुमर्कश शिनी सरिदम्बुपूर्णसौवर्ण रीप्यकलग छलतः स्म भातः ॥ नक्षत्रसंततिमहांसि नरेन्दुरेप यस्मिन्सदापि सहितंति वचः खनिष्ठम । तारा विबुध्य नु वितानपटावलम्बिमुक्तामणीकपटतो महुराश्रयन्त ॥ ३८ ॥ स्वा चन्द्रिका भवमिता स्वयमर्कभोत्या प्रायेण पष्यति पितानपटात्मनेदम । हर्षादिवेति यदधीश्वरमिन्दुरेन- माह्लादकत्वमनयन्निऊमादरेण ॥ ३९ ॥ सोन्नतोऽप्यहमनसि सदाशिवेन प्रागिन्यमर्त्य शिखरी प्रबलो भविण्यन् । आचन्द्रतारकमधोशितुरस्य यत्र भद्रासनं मणिमयं किमु पर्यणंसीत् ॥ ४० ॥ यत्राङ्कुरार्पणमकारि यथावदादौ भूमीसुर्न परमागमबोधधन्यैः । वर्णाश्रमस्थितिविभागवदावदेन धर्माकुगर्पणमनेन धराभूतापि ॥ ४१ ॥ पट्टाभिषेचनमुदं परमानबालो यत्ना निरीय महिपस्य यदन्तगलात् । अन्यादरेण वितरन्हुतहव्यगन्धाओष्यते स्म पटहखनतो जनानाम् ॥ ४२

·92
साहित्यरत्नाकरकाव्ये
॥
॥
ओदुम्बरे मणिगणाञ्चितभर्मपदृसंवर्मिते स्वजनकेन स भद्रपीठे ।
शार्दूलचर्मविहितास्तरणे नियुक्तस्तस्मिन्यविक्षत ततो रघुनाथभूपः ॥ ४३ ।
भद्रासने निवसतः प्रथिते मणोभिः साम्यं तदा परममुष्य समाश्रयिष्यत् ।
शृङ्गे पतिः स महसामधिरत्नसानु तुङ्गे कदापि यदि तोपशादुर्द ष्यत् ॥
सर्वोषधैर्द धिमधुवसंभृतस्तमुच्चार्य मन्त्रमुचितं खहुतावशेषैः ।
गोशृङ्गकोगनिहित रघुनाथभूपं गोविन्दयज्वगुरुभ्यषिचन्मनीषी ॥ ४५ ॥
दूर्वाक्षतप्रसवरत्नसुवर्णपूतः साम्बुराशितटिनीसरसां पयोभिः ।
गोविन्दयज्वगुरुणा कुगली स भूयस्तत्राभ्यषिच्यत ततोऽनु पुरोहिताभ्याम||
हर्षेण तं तनुजमच्युतभूवलारित्राभिषिच्य विविधैरुदधेः पयोभिः ।
कन्यागगर्भटवरैर्गणिकाभिरेनमध्यभ्यपेचयदयं तदनु क्रमेण ॥ ४७ ॥
वस्त्रद्वयं विभुरवस्त वसुंधरायाः सोऽयं निरङ्कशगिसोदरमादरेण ।
प्रत्यर्थिदानपटुताप्रभवे समझे स्वं सेवनीयमिव सस्पृहमाश्रयन्त्यौ ॥ ४८ ॥
भद्रासनस्थितिविधिप्रथितं विभन्या नित्याग्निहोत्रभवया निटिले महीन्दोः।
आचन्द्रतारकमधीश्वरतानिदानं गोविन्ददोमित्गुरुः कुरुते स्म पट्टम्॥ ४९
बुद्धा मुग्वेन्दुमनिशं बुधघर्षणेन स्वस्याभिवृद्धतरसर्वकलाविलासम ।
नन्तुं समा गतमधान्नरपालमोलिज्योतिर्गणं मणिकिरीटशरीरमाजम् ॥५०॥
शत्रं तमो महिपतिः स्वमहोनपोह्यं बाह्यं निरस्यति सदा बहु चक्रयालात् ।
तजोभिरित्यहिमदोधितिरस्य पादमाश्लिष्यति स्म मणिहंसकविभ्रमेण ॥
आजानरम्यतरमूर्तिरपि क्षितोन्दुरुत्तेजितस्तरुणिमोदयनेन भूयः ।
भूयोऽप्यधत्त मणिभूषणजालकेन सोऽयं विभूपितवपुः सुषमाविशेषान् ॥
आरक्षितुं कुवलयं कमलानुकूलं हातुं सदाहिभयमप्यमृतांशुरेत्य ।
इन्दं पटुत्वमवनेरिव याचमानश्छत्रात्मनाध्रियत तं समया उ नेन ॥ ५३ ॥
बाहोः समं रिपुबलक्षपणैकधाम्नो ते किमस्य महतो जगतीवलारेः ।
विश्वत्रयं सपदि वीजनलौल्यदम्भावे चामरे क्रमितुमुद्यममावहताम् ॥
सोवर्णकाहलरवैः सहितो ज्याभेरोध्वनिर्दिविषदधनि जम्भमाणः ।
सद्यो महीपतियशःस्थगनकहेतं ब्रह्माण्डमावह दिव प्रतिघेन भिन्नम् ॥ ५५ ॥

·द्वादशः सर्गः : .. संभूय तत्र विविधं सविधे विधेयाः सविनोवलयशासनभाग्ययोग्यम् । भूमीभुजो नरपुरंदरभेनमेत्य राजोपचारमुचितं रचयांबवुः ॥ ५६ ॥ भद्रासन स्थितिरमष्य परप्रणामविद्यां त्यजन्ति मकुटानि विभुत्वभानाम् । अव्याकृतिश्रममदत्तकशाभिघातमध्याप्य हन्त गुरुतामवलम्बते स्म ॥२७॥ सिंहासनस्थितिरमुष्य चिरेण बोधदोपान्सदाश्रयणदोपविभाविशेषान् । द्वेष्ये वैभवमहानिलदोनदीनानस्नेहकल्पनमनावृति पर्यपुष्णात् ॥ ५८ ॥ आरोढरस्य नृपपीठमवापुरड्योः सोपानतां विनमतां मकुटानि येपाम् ॥ अव्याहतं महिभुजा चिरमंसकूटा- स्तपां भुवे स्म वितरन्ति विहारसौख्यम ॥ ५९ ॥ प्राणसिषुर्नरपतेः पदयोस्तथास्य भूपाः पदाङ्ग दमणोपुषितर्मयखैः । फालेषु धातृलिखिता निजभाग्यरेखाः सद्यो यथा बभुरिवाञ्जनसारलिप्ताः॥ कालानपेक्षजलपूरकवरकन्यमस्मिन्नवग्रहदुरासदमभ्रपतिः । संरक्षति क्षितितलं सकलं नरेन्द्रचन्द्रेऽभ्यवर्षद तिसस्यसद्धियोग्यम् ॥ ६१ ॥ भूमीस रान्मणित लापुरुषादिमा नि दानानि तत्र स महान्ति धरावलारिः । नोत्वा जन युगपनिगमागमाढ्यान्हर्षेण पोषयितुमच्छदथो महेच्छः ॥ ६२ ॥ सर्वांवनोन्दुसदृशोक्तिसमर्थनकतानप्रमाणपदवाक्यतरङ्गिताभिः । प्रज्ञा भिरम्बुजजनेन्वि पूर्तिभेदा विज्ञा बुधास्तमझजन्विभुमन्युदारम् ॥ ६३ ॥ आचार्यमुख्यवरणाचरणेन तत्तहानेषु तानथ महत्सु धरासुधाशान् । वेदापनकनिरतान्विधिनाभिपूज्य नेताध्यवीवसदसौ नियतो नृपाणाम् । स्नातः परेधुरवनीशतमन्युरेष हृष्टः पुरोहितगणैर्ह दि रामभद्रम् । ध्यायन्समग्रनवरत्नधटां यथावदारोपितोऽजनि तुलामतुलोऽपि लोके ॥६५॥ तौल्येऽधिकार इह दैत्य रिपोस्तुलाया दण्डे स्थितस्य विभुनाप्रतिमात्मना सः । मध्यस्थभावमयते मम का कथेति भूमछलादवनतो भुवि रत्नराशिः ॥ ६६ ॥ ॥ : ॥ H ·94 साहित्यरत्नाकरकाव्ये ॥ तुध्यन्नसावथ तुलातुलितानि रत्नान्येभ्यो विभज्य स वितीर्य यथांशमादौ । उर्वोसुरेभ्य उचितानि वसूनि भूपो दीनान्धयाचकततेर्दिशते स्म पश्चात् आरुह्य काञ्चनतुलामवनीवलारिः स्वर्ण तथा स्म तुलितं ददते द्विजेभ्यः । वर्ण चिरेण बहुधा निचितं बुधाना सर्वेऽपि ते विकलयन्ति यथा क्षणेन || धैर्येण मेरुमखिलं तुलयन्द्विजेभ्यो दातुं समद्यतमना धरणो बिडोजाः । दत्ते स्म हेम स धटे तुलितं तुलाया- मित्यस्ति विस्मयमिदं विदुषां कथं स्यात् ॥ ६९ ॥ भाखति कयो तुलामधिरूढे रघुनाथभूमिचन्द्रमसि । सुमनःकदम्बपुष्टिं वर्णस्तोमा भिवृष्टिरातनुत ॥ ७० ॥ सान्द्रश्रीरधिराजवंशमुदितः साम्राज्ययोगे पुरा क्रीडाकृत्तसमस्तशत्रुत्वनों केयरवाहं वहन् । भूयोऽप्येत्य हिरण्यगर्भजननं भूत्येकतानं शुभे लग्नं प्राभवमेष सर्वजगतोराज्याङ्ग मानेडयत् ॥ ७१ ॥ हिरण्यगर्भदानेन भरण्यप्रतिमन ते धर्माणां विबुधाः शर्म निर्माणामिभ्यतां ययुः ॥ ७२ ॥ विश्वद्वीपमहिप्रदो युधि पुरा चोरो जितः केवलं शौर्येणेति विचारयन्रघुपतिः शौर्येण दानेन च । जेतुं तं पुनरप्युदेस्य निहतद्वेष्यो द्विजेभ्योऽखिलं प्रायः श्रोरघुनाथ पवपुषा ब्रह्माण्डमेवा दिशत् ॥ ७३ ॥ मम देयवस्त्वपि दिशेन्मनोषितं विदुषामनन्यसुलभं स्वतो यदि । प्रभवेत्तदा वितरणप्रथा भुवोत्यथ कल्पपादपमिवाददादयम् ॥ ७४ ॥ दत्वासो गोसहस्रं स्मृतिगतमननुष्ठानरूपं निरस्य- नप्रामाण्यं हविर्भिः ऋतुषु घतम्खैरल्यनल्पैस्तदीयः । प्रयेकं हूयमानैः प्रतिमुहुरपि तैः संप्रदान जिन्द्र- दर्भिक्षं देवलोकेविति निगममधादप्रमाणं कथं वा । ७५ ॥ -

·द्वादशः सर्गः
90
॥
कथमेव हिरण्यकामधेनुः प्रभुणा सा प्रतिपादिता बुधेभ्यः ।
अदि गद्दपिणान्ययाचितान्यप्य वधूतामरकामधेनुगर्वम ॥ ७६ ॥
हिरण्याश्वो दत्तो नृपहिमकरणोन्नततरः
खयं नैव स्थानाच्चलनमपि किंचियतत यः ।
ग्रहोतणा सद्यो भवि कथमहो स स्वभऽ ना-
दुधानां दारिद्रयं पुनरगमयत्या मुदधेः ॥ ७७ ॥
अश्वैर्युतं रथमपारहिरण्यकुप्तैः सौवर्णमेप वितरन्नपि सार्वभौमः ।
दाक्षिण्यराशिरधिवामथ दक्षिगां च दोनाभिषणगणदिशति रम सद्यः ॥
हस्तितं रथमपि क्षमाधिभरपयनपरितोपतः सताम् ।
हेमहस्तिस्थदानमातनोदेष सादरमुदारशेखरः ॥ ७९ ॥
चोलानां समयानपेक्षलहरोसह्यात्मजानां विभुः
खं कैदार्यमकृष्टपच्यपखिलं संचिन्त्य सोऽयं मुहुः ।
किं साध्यं भुवि लाङ्गलैरिति सदा कोत्त्य महन्यै ततो
धात्रोशः किमु पञ्चला ङ्गलमहादानं बुधानां व्यधात् ॥ ८० ॥
अनाहार्यामन्यैरनुशरदमप्यात्मयत्नानुरूपं
सवित्रों धान्यानां समुदयमयं संततः खापतयम ।
अनर्घामाकल्पावधि धुतलयां यच्छतां गृहृतां च
श्रियं दात्रों धात्रों स्थिरमतिरदात्सद्विधेयो बुभ्यः ॥ ८१ ॥
संचार्यते हि सुकृतेन मनोरथो मे स्वच्छन्दमग्रथितचक्रमितोह ले के ।
विख्यापन्निव मणोमयविश्वचक्रदानं महीन्दुरतनिष्ट धरासुराणाम् ॥८२॥
आकारेण विबध्य याचकगणेष्वाकाक्षितं यच्छतः
साम्यं याचितमात्रदानकुशला सा में कथं काङ्क्षति ।
इन्युविलशासनः किमकरोदोउजुषा चेतसा
धात्र्यां कल्पलतां निजाश्रितबुधैर्दानेन बन्दोकृताम् ॥ ८३ ।
आत्मना तुलितमार्पयं मणिस्तोममित्यपरितोपतः पुनः ।
दानकेलिरसिकम्तदाकरान्स स्म किं दिशति सप्त सागरान् ॥ ८४ ॥

·96
साहित्यरत्नाकरकाव्ये
रत्नैरनर्धे रचयन्स धेनुं व्यशिश्रणद्यां वसुधासुधांशुः ।
सा रत्नगर्भा समबाप्य धेनुरूपा समानां करुचे महापैंः ॥ ५ ॥
अभीप्सितं याचितमप्ययाचितं सद्यो ददं वस्तु समस्तमर्थिनाम् ।
इतीव गर्भंधितसर्प विष्टपं भूपो महाभूतघट सतामदात् ॥ ८६ ॥
रत्नहेमरजतादिमैरसो मेदु गशिखरमेरुपर्वतान् ।
पाण्डराश्चहलपतिसिन्धुरान्कालपूरुषमपि क्रमाददात् ॥ १७ ॥
वारयोगकरणादिदेवतावारयोग्यबहु दानवैभवैः ।
भूसुरा निगमशास्त्रसाहितोभासुरानपुपदेष पार्थिवः ॥ ८ ॥
हेमाद्रिकल्पवचनश्रवणेन भूपो हेमाद्रिमेव बत दानभरैरतदणीत ।
धर्मार्जनेषु निरतामपि सूचकानां धात्रीश्वरा भुपि गिरं न किमाद्रियन्त
अवनीरमणेन यानि दानान्यकृतानि स्मृतयो न तान्यजानन् ।
भुवि ये सुधियोऽप्यपोपितास्तैर्न वलन्त बत तं नमः शिवाय ॥ ९० ॥
आहूय या चकजनाननुदीतलोभक्षोक्ति याचितममोभिररोपलेशम् ।
आकर्णयन्नभिमतादधिकानि वस्तून्यत्यादराददिशदेष विशामधोशः ॥ ९१
अभ्यर्थितादपि वसून्यधिकानि भूयो भूयो दिशन्नपि धुतभृकुटीविकारः
अश्लाघनोक्तयनुदितानुशयं दयालुगलोकते स्म विभुरर्थिजनानयन्याः ॥
आमेरुदक्षिणसरिद्वरमग्रहारस्तोमेन वेदनिधिकोविदसात्कृतेन ।
भूमेविधाय बहुधा स्फुटमङ्कानानि क्षेमेण स व्यतपत क्षितिपालमोलिः ॥
सर्व धैर्यविधूतमेरुविभवे सर्वसहाया भर
प्रौढेऽस्मिन्रघुनाथनाम्नि निदधत्पुत्रेऽच्युतक्ष्मापतिः ।
श्रीरङ्गस्थलसंगतो बुधकुलं शीतांशुरुर्वीमिव
प्राप्तः सैष पुपोप शेषशयने भक्तः परे धामनि ॥ ९४ ॥
प्रत्यर्थिवजभूरिदानपटुना बाहार्गलेनात्मनः
सर्वांमम्बुधिभिश्चतुर्भिरनिशं सर्वसहामावृताम् ।
रक्षनादरतो द्विबाहुरपरो लक्ष्मोशितेव प्रधी-
रायष्मानधनाथभूमिपरिणीरध्यास्त भद्रासनम् ॥ ९५ ॥

·द्वादशः सर्गः 91 लोकालोकगताखिललोकालोकप्रियंकराकार । प्रमदवनीसुमकेलिप्रमदवशप्रेयसीमनोर सिक ॥ ९६ ॥ जलनिधिगर्भपासवशनिर्भरदर्प रिपु- प्रतिहतिहेतुसेतुकृतिनतनदाशरथे । कविबुधगायकाभिमतकल्पनकल्पतरो जय करुणासनाथ रघुनाथ जनाधिपते ॥ ९७ ॥ प्रौढश्रीरघुनाथभूपतिकृपास्फारीभवत्साहितो- साम्राज्यो निगमागमार्थ निपुणः श्रीयज्ञनारायणः । सर्ग द्वादशमञ्चितामृतदशं स व्यातनीदध्वरी तत्राकद्वदविद्वदद्भुतकरे साहित्यरत्नाकरे ॥ ९८ ॥ इति श्रीमदवाक्यप्रमाणपारावारपारीणश्रीमदद्वैतविद्याचार्यसाग्नि- चित्यसर्वतोमुखातिरात्रसाग्निचित्याप्तबाजपेययाजि- गोविन्ददीक्षितवरनन्दनस्य साग्निचित्यसर्वक्रतु- याजिनः श्रीयज्ञनारायणयज्वनः कृती साहित्यरत्नाकर महाकाव्ये द्वादशः सर्गः। 13 ·त्रयोदशः सर्गः। ॥ चारो नत्रा चोदितः स प्रजानां हवा शत्रुक्ष्मापतीन्दृप्तवृत्तीन् । वक्तुं वेगादागतो वासधाम्नः कक्ष्यामग्र्यामस्य कामप्यबाप ॥ १ ॥ नत्वाधीशं नन्तुमप्येनमा नित्य राज्ञां निर्यतामायता च । सान्द्राः सेनाः सैन्धवेभप्रणादस्थेम्ना यस्यां सिन्धुबन्धुं हसन्ति ॥ २ ॥ वेलाहेपाबंहितैः क्षमापनानातर्यधानो यत्र तूर्ण समेतः । खोपादानव्यापकत्वानुरूपं खच्छन्दः किं जम्भते संभ्रमेण ॥ ३ ॥ स्फोतान्यब्धो भूभृतो दानतोयान्येते नित्यं हासयन्तीति मेघाः । पार्श्वे मना यत्र पादेषु बद्धास्तान्येभाः संततं संत्यजन्ति ॥ ४ ॥ अग्रे यस्याः शश्वदन्योन्यदानामोदाघ्रार्ह स्तिना साग्रहाणाम् । फोटकास्तद्वन्धने यत्नभाजां भोता घोषैश्चोद्रमत्युष्ट्रपतिः ॥ ५ ॥ खेन व्योम्नि स्थापितं किं स्थलत्वं नेति प्रायः क्षमा निरस्याश्वपतिः । अभ्रे यस्यां धावते हन्त सद्यो रुद्धे पादो त्क्षिप्तरेणूत्करेण ॥ धारा शिक्षाधाविनां सैन्धवानां क्षोणी पादः क्षोभिता यत्र भ्यः । वेत्राघातव्यस्तभूपालभूषापां सुत्रातः प्राप्यते मांसलत्वम् ॥ ७ ॥ आपर्यान्तः प्रौढलोहानियन्त्रे वा विर्वानो यत्समीपे समीरः । साल्या स्वस्यारातिसन्यक्षिायामुद्योगित्वं नित्यमुद्घष्यतोव ॥ ८ ॥ हस्तग्राह्यापारलोहाग्नियन्त्रक्रूरैलास्वादनापूर्णिताक्षैः । संनद्धैर्या संततं पारसोकै रुत्सा हर्वा सप्रतोकैरुपेता ॥ ९ ॥ मित्र नेतुस्तेजसो मित्रमश्वेधूल्या धाट्यामाहितं धूसरा ङ्गम् । पार्श्वे यस्याः पतिर्योरथानामुच्चैर्माष्टोवोद्धृतः केतुपट्टैः ॥ १० ॥ खस्वावासाक्रान्तिशोर्यापदानं चित्रन्यस्तं यत्र भूशीतभानोः । भित्तिष्वारादेक्ष्य भौतिं च लजा वेद्यां नम्रा बिभ्रते विद्विषन्तः ॥ आत्मीयाङ घिद्वन्द्वमेवाभिवृद्धश्रेयोराशेरस्य भूशीतभासः । रक्षां हृष्टः पूजया रामभद्रः कुर्वन्नास्ते यत्र कोदण्डपाणिः ॥ १२ ॥ ६ ·त्रयोदशः सर्गः 98 शौर्योत्साहाश्चर्यसंकेतभूमिं कक्ष्यां दृचा ताहगों कौतुकेन । चारः संघ संमिलन्स प्रयत्नादन्यां कश्यामान्तरोमाससाद ॥ १३ ॥ वेद्यां तस्या भूपतेर्वेत्रहस्तै द्विवेरेव स्थापितान्दृप्तवृत्तीन् । कालस्येवालोकयत्कायभेदान्सोऽयं भोतो नित्यशुल्कांस्तुरुष्कान् ॥ १४ ॥ सद्यो नृष्टस्वच्छताम्रोपमानैर्दीर्घश्मश्रुश्रेणिदोप्तैर्महद्भिः । शून्यालोकरक्षतश्रोत्रयुग्मैर्वक्रः क्रूरान्व क्रितभ्रकुटीकः ॥ १५ ॥ उद्घान्ताक्षाल्लौ हितोष्णोपबद्धास्ताम्रच्छायः सावतंसान्गाद्भिः। वज्रप्रायैर्वमितान्धारवास्तिाम्बूलान्मद्यनित्यावलिप्तान् ॥ १६ ॥ कट्यालम्बिप्रौढकोक्षयसक्तं तूणीभारं बिभ्रतो दुर्विदग्धान् । सत्येनोच्चः पाणिना शाईगचापं द्वित्रानन्येनापि तीक्ष्णान्पृषत्वान् ॥१७॥ सर्वनाथ मापसंघोपनीतेोप्तां रत्नस्वर्ण दोनारकप्यः । शश्वत्सोऽयं प्राप संख्यायगनैः कक्ष्यां संख्याजोविना कांचिदन्याम् ॥ खस्तानीतवर्णदीनारसंख्याधीनान्संख्याजोविनो हन्त भूपाः । अज्ञातान्याराधना: संश्रयन्तो दृश्चान्योन्यं तत्र दोनास्त्रपन्ते ॥ १९ ॥ स्नखानोतवर्णसंख्येपु तस्यां संख्यावृत्तिवानतिर्या नृपाणाम् । बाहाकूट रुर्वराभारमुच्चः शश्नद्वो सेप संनाह एव ॥ २० ॥ त्रास रत्नस्तत्र शाणेषु धर्वात्यक्ता भूपैस्तत्प्रर्दश्चाचिरेण । तेजो नव्यं प्राप्यते दोपिताशं कामं राज्ञा तत्प्रतिग्राहिणा च ॥ २१ ॥ रेखा हेमोः कापपाषाणसक्ता लोलुप्यन्ते सिक्थकर्यास्तदाः । वर्णप्रायं प्राभृतं स्वं दिशन्तः स्फूर्ति धाम्नां मन्यते भूभृतस्ताः ॥ २२ ॥ अस्य क्षोणोनेतुरास्तेऽधिचित्ते गाम्भीर्यस्य स्खाधिका गाढतेति । द्रष्टुं पाथोरागिना तत्र के चिन्मुक्ता ज्ञात्वा मोचिता रन्ध्रयन्ते ॥ २३ ॥ धानॆतुर्हन्त तोल्येऽधिकारो रनरेषां केति रोषात्तदर्याः । न्यस्तान्मानेऽवश्मनः किं तुलायां नह्यन्ति द्राक्प्राकृतान्भस्त्रिकासु ॥२४॥ गोपैः स्वामिद्रव्यगुप्तिप्रशस्तैर्निध्यायासावा स्थितां निनिमेषः । कृक्ष्यां संख्यांजीविनां कौतुको तां द्वारं कामप्याप दौवारिकाढयाम् ॥

·100 साहित्यरत्नाकरकाव्ये आभाति खखाधिकारानुरूपैर्भषाभाषावेषपोषैर्यतानाम् । सोष्णीषाणां कञ्चकैः शोभितानां सेवाभाजां स्थानमारम्य यस्याः ॥ वेत्राघातव्यस्तभूपा विगीण स्नै व्यक्तितो राजलोकाः । आतन्वन्तीवेश्वराधिं प्रणन्तुं भूयो यस्यां द्वारपूजां पुरस्तात् ॥ २७ ॥ आसाद्याहंपूर्विकामुर्व रेशरागच्छद्भिः पूरिता या सदैव । प्रायो दातुं चारुतां पार्श्वसोम्नोर्लग्ना रत्नस्वर्णरम्याराभ्याम् ॥ २८ ॥ द्वारस्तस्या भूपतेर्दर्शनार्थ वेपं योग्यं कल्पयन्वेत्रिवगैः । अन्त!तः क्रोधरुद्धावनीभृत्संधैः सोऽयं भद्रशाला जगाहे ॥ २९ ॥ नानादेशस्थैर्नृपं नैकरूपैर्नन्तुं प्राप्ताँ जनोधैर्विभाति । लोके नेव प्रेरितः सेवनार्थ लोकालोकप्रावृतेनात्मसूनः ॥ ३० ॥ नत्वा राज्ञो निर्यतो नाथमुर्त्या दृष्ट्वा रुद्रा द्वारि दौवारिकीधैः । राजानोऽन्ये तत्समा लज़माना यस्यां दैन्यं दृग्मिरेवोनिरन्ति ॥ ३१ ॥ कृत्ये नेतर्धावतः कापि भृत्यान्द्वारादाज्ञाशक्तिदेहानिवैश्य । तत्तद्देशाधीश्वरा यत्र भीत्या स्वस्वानोतिं शङ्कमानाः श्रयन्ते ॥ ३२ ॥ राजन्यालो न्यस्तराजन्यचिहा भक्तया यस्या भिद्य ने प्राकृतेभ्यः । राज्ञे नोतर्ने करत्नोपहारैराकारैश्चाशेषभूषाञ्चितेभ्यः ॥ ३३ ॥ द्वारे रुद्धाः केऽपि धात्रोवलारेत्तिां ज्ञातुं भूमिपास्तत्समीपात् । खस्वस्निग्धान्निर्यतो यत्र भृत्यान्सद्यो दत्त्वाभीप्सितं प्रश्नयन्ते ॥ ३४ ॥ दूरे नेतुः केऽप्यहो दुर्विदग्धाः स्थित्वा भृत्या भूमिपान्द्वारि कांश्चित् । मुग्धान्यस्या वारितान्मोहयन्ते मिथ्योदन्तैर्हमेभ्यो वसूनि ॥ ३५ ॥ साम्राज्यश्रीविश्वरूपैकशालां चारो दृष्ट्वा तामिमां भद्रशालाम् | द्रष्टुं भूयोऽप्यैच्छदाश्चर्यमणोर्द्वन्द्वेनेव व्याहरन्विस्तृतेन ॥ ३६ ॥ कापि क्षोणीपालगोत्रेषु जातान्राज्ञो वेद्यां तत्र रम्याखिलाङ्गान् । .. यूनः सर्वानेकरूपानपश्यद्योधान्कांश्चित्सैष चारो निषण्णान् ॥ ३५ ॥ अङ्गैः स्फोते कशस्त्रश्रमाणामत्युग्राणां शश्वदावर्तनेन । भूषाभेदैर्लक्षितानेणनाभीपुण्वैश्वित्रेश्चन्दनस्थासकैश्च ॥ ३८ ॥ ---

·त्रयोदशः सर्गः
tol
हस्ते कृत्यास्तोर्णिगुप्तेऽतिरौद्रं भूयोऽप्यूर्व शृण्वतः पक्षिनादम् ।
आबिभ्राणांश्चर्मवर्मावृताक्षाश्यनंपातागोलिनः श्येनयूनः ॥ ३९ ॥
आज्ञालेवालोवकैरत्र कैश्चिन्नानाभूभृतनैकार्थनानाम् ।
पारन्या वेदिमक्षिष्ट धन्यां बायैः प्राणैः प्राभवस्येव सोऽयम् ॥ ४० ॥
आचन्द्रार्क भूभृतामन्वयेषु प्राज्यं लेन्यैः प्राभवं कल्पयद्भिः ।
धातारं तु व्यक्तिमात्रे धुनानभूमोजानेरस्य भूम्ना महिम्नाम् ॥ ४१ ॥
राज्ञश्चूडानोलरत्नप्रभाभिः कृत्वा दीप्तां गृहृतः पत्रलेखाम् ।
नैकद्वीपस्थाननाथत्वमुझेनेत्रे विज्ञाप्याशु नित्यं नयद्भिः ॥ ४२ ॥
मुक्तामुक्तर्यन्त्र मुक्तरमुक्तमुक्तः शस्त्रः पूर्णमुक्तश्चतुर्धा ।
कोशं प्रान्त स पशः कापि योधैरैकाग्येण त्राणभैक्षिष्ट हृष्टः ॥ ४३ ॥
वेलावक्त्रा केन चिबारदेशादभ्येत्याथो भद्रशालान्तरस्थः ।
सोऽयं निन्ये विस्मयस्मेरचक्षुर्लक्षीभूतं मङ्क्ष लक्ष्मी विलासम ॥ ४४ ॥
बिम्बं पश्यन्रत्न भित्तौ स्वमारादन्यं दानामोदमप्येतदीयम् ।
दृप्तो हस्तो दृश्यते यत्र बद्रो बाह्यस्थेमा भूपतरोपवाह्यः ॥ ४५ ॥
कूटस्थाना दिग्जुपा कुञ्जराणा भूमिं पतया धारितां भूपलारेः ।
दोषणा भर्तर्धर्वहोऽहं सदेति प्रायो हप्तो यत्र भान्योपवाह्यः ॥ ४६ ॥
मत्तो यत्रोदारमाणिक्यभित्तिद्योतस्रोतः पुष्कराग्रेण पीत्वा ।
सिञ्चन्नञ्चत्प्रोतिमास्ते करेणं नागो रागोद्रेकवानौपच ह्यः ॥ ४७ ॥
तर्यधानर्गर्जितधूपमभ्रं मत्वा निन्यस्थायि मायूरमुच्चैः ।
लास्यं केकागीतिरम्यं विधत्तं च्छेकैः कीरैः श्लाध्यमानं यदीयः ॥४८॥
राजोवानां यत्र रत्ना हितानामंगुस्रोतांस्थासवासारबुद्धया ।
खैरं पोत्वाप्यात्मतृष्णातिरेकात्तृप्तिास्तीत्येव जानन्ति भृङ्गाः ॥ ४९ ॥
घासाङ्करानश्मगर्भस्थलांशून्भ्रान्त्वा लोलानेणपति हसित्वा ।
यस्मिन्कोरा वासयष्टिभ्रमेण वर्णद्योतानापतन्तस्त्रपन्ते ॥ ५० ॥
बिम्ब यस्य स्वर्ण भित्तिष्ववक्ष्य प्राप्तुं सर्वत्रापि पाणिं प्रसार्य ।
एपा संसन्नेतरेषेति राज्ञः शोकान्यग्रे संदिहानान्हसन्ति ॥ ११ ॥

·102
साहित्यरत्नाकरकाव्ये
शेतं ॥१५॥
रुद्राध्यायानित्य रुद्रार्चनोक्तानुच्चैः कोराः पञ्जरेषगुणन्तः ।
भभूदानादानपात्राणि यस्मिन्भूमीदेवान्सर्व एवाक्षिपन्ति ॥ ५२ ॥
संक्रान्तात्मा यत्र सत्रा भवान्या रत्नस्तम्भेष्वेधते राजचूडः ।
भूयस्त्वेन प्रोढपूजाविधीनां कायव्यूह कल्पयन्कौतुकीव ॥ ५३ ॥
भूत्वा भूमि रक्षतो भूवलारेः साम्यं लब्धं भूभृता शाङ्गपाणिः ।
लोकं रक्षन्मञ्चरूपेण यस्मिन्नास्ते शेषेणानिशं चित्रितात्मा ॥ १४ ॥
धृत्वा रक्षन्यत्र दोष्णा धरित्रों स्थैर्य लक्ष्म्याः स्थापयत्येष भूपः ।
इयेवाहिं तल्पयन्निन्दिरायां सक्तः शा चित्रितः
साधु
राज्याङ्गश्रीवृद्धये राजतुल्यव्याहारभूनिर्जरवातजयः ।
जातेनोचैर्यः प्रतिधानभूम्ना हर्षेणैतान्सम्यगम्यस्यतोव ॥ ५६ ॥
सोवो भिभिर्तिभिः गोभितो यो बजस्तम्भैर्वा सवाश्मस्थलैश्च ।
किम्मीराभै कभेदप्रसूनस्रग्गन्धानां संगतानोव धत्ते ॥ ५७ ॥
रत्न नाजातिभिर्यन्निबद्धा रम्या भपैर्यत्र सोपानपतिः ।
आरोहद्भिः पर्वणामाशु भेदा गण्यन्ते तद्भिन्नवान्ति श्रितानाम् ॥ ५८ ॥
आस्ते नेतासाविहेति क्षितोन्दोरानम्या! नतना यत्र भपाः ।
ऊरोकारख्यञ्जकोक्तरभावा द्विज्ञाया.त्यात्मना विस्मयन्ते । ५९ ॥
रत्नोत्कीर्णे तत्र लक्ष्मीविलासे प्रोतोऽपश्यद्भद्रपोठे निषण्णम् ।
तेजोभिः स मापतिं दोपिताशैः सान्द्रं गृङ्गे रत्नसानोरिवार्कम ॥ ६० ॥
सरिक्ष्णोरंशुभिः सान्द्रमक रम्यं चन्द्रं राजता लक्षणेन ।
वाक्यैर्युक्तं भोगिवर्य सुधाः प्रेक्ष्येणाङ्गेनोजवलं पुष्पबाणम् ॥ ६१ ॥
गम्भीरत्वेऽप्याशयस्यार्यलोकः कामं राशिं पाथसा प्राप्यमन्यम् ।
अन्यं मे स्वात्मनो धीरतायामप्यंहःसु प्रत्यहं कातरं च ॥ ६२ ॥
पूर्णादब्धेरात्मदानाम्बुधारापूरेणाभ्रे वारि संगृह्य वृष्टे ।
भूमो सर्वत्रापि भूपाः समेयद्दातारस्तदान केल्यामतुल्यम् ॥ ६३ ॥
धृत्वा चित्ते साधु दृष्टिद्वयान्यां देवों सिन्धुं वाचि वक्र कलां च ।
तोयं शंभोर्दर्शयन्तं खशक्तथाप्याबिभ्राणं पौरुषं पूर्णमेव ॥ ६४ ॥

·त्रयोदशः सर्गः 103 ॥ ॥ आरक्ष्याशाः स्वालयारक्षमासा मेककस्यास्तानधीशानिजांशान् । आधत्तेऽसा विन्यमीषा गुणोधैः प्रोत्या भव्यराश्रितं भिन्नभिन्नः ॥ ६५ ॥ खरं द्वोपानाहृतान्वरनर्धारत्नस्तोमान्भित्तिरनरसंख्यः । प्रत्यस्ताशून्वीक्ष्य भन्नान्दयाः पश्यन्तं दृग्विभ्रमैः पारसीकान् ॥ ६६ ॥ श्राव्यैश्यैः संभृतस्खापदानैः काव्यैः स्तोतॄन्सत्कवोकाङक्षितानि । दत्त्वा भूयोऽप्यात्मदातृत्वभूम्ना प्रेम्णा दानात्प्रागिव प्रेक्षमाणम् ॥ ६७ ॥ श्लोकैनैः सत्कवीनां स्तुतानि श्रुत्वा संघल्यागशोर्यार्जवानि । कुर्वाणं खं रनकोटोरमने सद्यो हारश्रेणिसक्तानु बिम्बम् ॥ ६८ ॥ चारः स्वस्वाधीशचर्या कथं वा वक्तव्यन्तस्त्रासिनो वैकृतेन । उत्प्रेक्ष्यारात्तत्तदुर्वोपतोना कार्याध्यक्षान्कानपि प्रेक्षमाणम् ॥ ६९ ॥ विज्ञाय नैकधरणोविभुचेष्टितानि वक्तुं समागतममुं वसुधासुधांशुः । आलोक्य चारमयमाह पुरो निपग्णं गोविन्दयज्वतिलकं गुणिनां प्रवकम् ॥ प्रहितस्त्वया प्रणिधिरेप रयादवबुध्य तत्तदहिताचरणम । पुनरागमन्मम पुरस्तदनु परिपृच्छ वाचि पटुमच्छमतिम् ॥ ७१ ॥ वाचमिमाममुनाव निवलमथनस्यावतंस्य सचिवेन । दशनविभाभिर्जगदे दश दिशि दिवसेऽपि चन्द्रिका सृजता ॥ ७२ ॥ अपिधाय पटाञ्चलाश्चिताभ्यां स चिनोतो वदनं चर: कराभ्याम् । अगदोद् द्विषतामथापदानान्यनुयुक्तो मरिखनामधोश्वरेण ॥ ७३ ॥ खामिद्रोही जग्गराजः खमित्रः कैश्चिद्भूपैः प्राप्य कर्णाटभूपम् । सेवाव्याजेनाशु सेनासनाथः सुप्तं रात्री सोऽवधीद्वधाः ॥ ७४ ॥ स मित्रसुनबान्धवैः सह निहत्य कर्णाटक- प्रभुं खकुलगोषकं प्रबलपापदुष्यन्मतिः । ततोऽनु सहितो नृपैमिडचेरपाण्ड्यादिभि- भ्रंमत्यनुचित क्रियापरवगोऽधिर ङ्गस्थलम् ॥ ७ ॥ हतेऽथ कर्णाटनपे सहात्मजैस्ततोऽवशिष्टं पृथकं तदात्मजम् । कम्प्युपायादपहृत्य यत्नतः कथंचिदायाति स याचभूपतिः । ७६ ॥

·104
साहित्यरत्नाकरकाव्ये
आलम्ब्य मङ्घ धरणीन्द्र महानुभावमागन्तुकैकशरणं प्रबलं बलेन ।
याचक्षमापतिरसाविह याचति त्वां सख्यं जितो रिपुनृपैः खविभुत्वहेतुम् ॥
कर्णाटप्रभुसू नुमात्मविमतं कंचिद्गृहीत्वा शिY
त्वामभ्यागमदेष याचमहिपस्तूर्णं मियेत्यन्वहम् ।
पाण्डयश्चेरसखोऽथ जग्गविभुना पापेन च प्रेरितः
कावेरोतटधर्मसेतुमचलं. कैश्चिक्रुधाभेदयत् ॥ ७८ ॥
इन्याख्यातं प्रणिधेरेप वाक्यं सत्यालापः प्रतिघेनावकण्यं ।
स्तुत्यप्रझो रघुनाथावनोन्द्रः प्रत्यज्ञास्त प्रबलस्तत्क्षणेन ॥ ७९ ॥
गवा संप्रति कुम्भघोणमुचितं कर्णाटनेतुः सुतं
बालं तं शरणागतं विरचय पट्टाभिषिक्तं बलान् ।
प्रौढश्रीरधिभद्रपोठि निवसन्पाथोधिभिः प्रावृतां
समिप्यवनि स राममहिपः स्तरं चिरं रक्षतु || ८० ||
अन्तरोपगतमम्बुधेरहं चोलकं सपदि चोदितैः ।
कैश्चिदेव युधि खण्डये पुरा बन्धुपुत्रसहितं प्रतापतः ॥ ८१ ॥
पाण्डयं तुण्डोरचेग्द्रमिडमगधभूपालमुख्यैः सपत्न-
हस्तग्राहं गृहीत्वा सपदि समिति तत्तत्समस्तार्थजातम् ।
योधैराहार्य शूरैः पटगृहमखिलं योजयित्वा च वहि-
ज्वालाभिर्भासयेऽहं दिशि दिगि सततं जैत्रवृत्तिमहांसि ॥ ८२ ॥
छिन्नैर्जग्गनुपादिबाहुजनुपां सेतुं शिरःकर्परः
कावेर्या युधि बन्धयामि सुदृढं काम तथाह भटः ।
स्पष्टं तैविधृताभिरेव लिपिभिः स्वायंभुवोझ्यिथा
कर्तव्यं जयरखिकाविरचनं कल्प्येत कल्पावधि ॥ ८३ ॥
इतोक्यन्वचनमिलावला हितो धराधुगं निजसचिवे निवेश्य च ।
स रोहितात्सदसि सरोषमोक्षणादनोकिनोमथ समनोनहरक्षणात् ॥ ८४ ॥
अखण्डकाण्डीरमनन्तकोन्तिकं प्रगल्भयाष्टोकमनरूपधन्विकम् ।
प्रमत्तशाक्तोकमभवलं प्रभोरपारपारश्वधिकं भयानकम् ॥ ८५ ॥

·त्रयोदशः सर्गः
105
स्कन्धेपु विस्तृतकुथपु करिबानामध्यात्य साधु घटितानथ लोहमञ्चान् ।
संचाग्निीलगिरिदुर्गगता इबारादाधोरणा विबभुरकुशगर्भहस्ताः ॥ ८६ ॥
शिरस्त्रिणः कनकसिरालकञ्चुकाश्चका गिरे पथि पथि शाङ्गपाणयः ।
तुरंगमान्स्यदचतुरं गमागमेष्व धिष्ठिता युधि विदितान्निषादिनः ॥ ८७ ॥
क्रमेण केचन विदधु. क्रमेलकष्वव स्थितं द्रुतमुरु मञ्चमास्थिताः ।
स्ववस्तुभिः पथिकजनोचितैः समं जानकं विमतभयानक भटाः ॥
व्यजृम्भत ससंभ्रमं युगविवर्तनृत्तत्वरा-
पुरा हितक स्फुरड्डमरुडं क्रियाडम्बग्म् ।
सो विमतभैरवः समरशंसि शडावः
प्रयागपटहवनिः प्रसभमध्वरागाध्वनि ॥ ८९ ॥
कुलस्थितिभृतां कुलं सकलमाकुलं, व्यातनो-
समुच्चलितसिन्धुभिः पटुरवैस्तदा दुन्दुभिः ।
निजाधिपभुजाधिकप्रसृतविक्रमन्यकृत-
द्विषत्परिषदास्पदार्प गसपुन्मिषद्रोपतः ॥ ९० ॥
भाधारण घनेन ातविवरं ब्रह्माण्डमा डोद
मेरो मङक्षु बिभेद कोणनिहता युद्धोद्भटैस्तद्भटः ।
सौरश्मामतिधर्यशौर्यविनयौदार्यस्वभावाजिता
कोतिर्याप्तजगत्त्र या किममुना रूद्धति कोपोद्धा ॥ ९१ ॥
द्रोपं स्फूर्जथुनर्मबन्धुभिरधादाक्सिन्धुभिर्दुन्दुभिः
संभ्रान्तं विजयप्रयाणसमये संभावित कृतः ।
प्रागेव स्वविभोः प्रतापविभवाद्वाधा विधास्येतरां
शत्रूणामहमेव तत्र वसतामियुद्धतः कोपतः ॥ ९२ ॥
कल्पान्तानल्यजन्पत्तरमदिरसहजत्रयात्राभिधायो
भेरीध्वानस्तदानों बलिनिलय बिलाद्धानमद्धा निरोद्धा ।
बाधिर्यापादोऽप्य खिलतनुभृतां कर्णरन्ध्रानुबन्धी
चक्षुःश्रोत्राधिनेत्रा भयमुकुलशा चक्षमे तत्क्षणेन ॥ ९३ ॥

·100 साहित्यरत्नाकरकाव्ये पाथोनिधिं बल जोभरलुप्तमर्क शस्त्राभिघातहतशत्रुविदातिं च । आवासमाद्यमुपकल्प्य तथापि गौरेगवासयन्हृदयमोडितसाधुले के जलनिधिगर्भवासवशनिर्भरदर्परिपु- प्रतिह तिहेतुसेतुकृतिनूतनदा गरथे । कविबुधगायकाभिमतकल्पनकल्पतरो जय करुणासनाथ रघुनाथ जनाधिपते ॥ ९५ ॥ प्रौढश्रीरघुनाथभूपतिकृपास्फारोभवत्सा हितो- साम्राज्यो निगमागमार्थ निपुणः श्रोयज्ञनारायणः । काव्येऽपूरयत त्रयोदशमम सर्ग मखिग्रामणी- बाकद्वद विद्वदद्भुतकरे साहित्यरत्नाकरे ॥ ९६ ॥ इति श्रोपदवाक्यप्रमाणपारावा पारीणश्रीमद्वैतविद्याचार्यसानि- चित्यसर्वतोमुखातिरात्रसानिचि-याप्तवाजपेययाजि- गोविन्ददीक्षितवरनन्दनस्य साग्निचित्यसर्वक्रतु- या जिनः श्रीयज्ञनारायणयज्वनः कृतौ साहित्य-नाकर महाकाव्ये त्रयोदशः सर्गः ।

·IHExt:P8WAL
.
AR.H
ROAD. NAIPAS..
चतुर्दशः सर्गः।
प्रत्यर्थिप्रभुविजयप्रयाणयोग्यं संनद्धे महति बले स भूषणानि ।
आभृत्य प्रकृतिमनोहरै रथाङ्गकाङ्क्षोन्महिपरिणीरनुग्रहोतम ॥ १ ॥
काश्मोरद्रवमृगनाभिान्धसारप्रालेयप्रभृति विलेपनं भरन्यः ।
आदर्श कनकमयाम्बर स्रजं च मापाका हितमभज.न्क्षणेन कान्ताः ॥२॥
स्थालेषु द्रुतकतकोउउपलेषु जालं प्रक्षिप्य क्षितिपमणेः परिष्क्रियाणाम् ।
कोटोराङ्ग दवलयादि कोमला ग यः प्रान्ना द्रुतमाराश्च पर्यवृण्वन् ॥ ३ ॥
स्थाले काचन मणिपणं दधाना द्रष्टुं भूपतिमपटुस्त्रपाक्शेन ।
आनम्राननममुमोक्षते स्म सम्याभूपाश्चन्नत्रमणिपोपितानुबिम्बम् ॥ ४ ॥
कान्तानां शनिविदेष्यसी व.पोलेवाका निजमवलोकयन्नथापि ।
आदर्श क्षितितिजा निरन्यगृहादालोकैत इति किं प्रियाजनेन ॥ ५ ॥
वक्षोऽस्थल विधृते वसुंधरेन्द्रं कस्याश्चित्प्रतिफलितं घनात्मदर्शे ।
आद्राक्षोदधिगतपक्षसं विदित्वा सासूयं प्रियमबलाजनस्तदन्यः ॥ ६ ॥
अस्य माकमिनु न स्तिसाम्यमङ्गं सैषाने मुकुरगतं स्वयं विधाय ।
आधत्त कथयितोपमानमयेत्यन्यास्तां मुकुरकरामहो नि निन्दुः ॥
आदर्श प्रतिफरितं हृतामृतांशुप्रासन्यं वदनममुन्य भासते स्म ।
बाह्यं तद्रुचिविभवं बरन हृत्वा कोपेन द्रुतमित्र गाहमानमन्तः ॥ ८ ॥
चूडायां प्रथितममय सूनमाल्यं शोभामा धित वसुधा सुधाकरस्य ।
देवस्य स्मितजितविद्विषर पुरस्य त्रिस्रोतःसरिदिप शेखरीभवन्ति ॥ ९ ॥
खच्छन्दोज्ज्य कवितासुवैकभूषाभव्यस्यानिशमवनोगतेर्मुखस्य ।
संघातं या इस वज्रसंघदोघं कोटोरं शिरसि धृतं किमप्यराजोत् ॥ १० ॥
पद्मारि क्षयभरित नभोगमिन्, संन्यज्या खिलगुणसान्द्रमुर्वरेन्दुम् ।
ताराणामनुमचितं समाश्रितानां मोहं व्यातनिपत मौलिमोक्तिकानि ॥ ११ ॥
नासाय कनकसुमाय नर्महेतोः केश्येन भ्रमरगणेन चोदितस्य ।
दृतस्य व्यरचयत द्युतिं धरित्रीशीतांशोमगमदचित्रकं ललाटे ॥ १२ ॥

·108 साहित्यरत्नाकरकाव्ये भूपा यद्भजनभुयो भुवो वलारेर गाना मणिखचिताः किला खिलानाम् । सैव श्रोः श्रयति सदाबयोरपाङ्गी हृष्टेति त्यजत इन स्म चक्षुषो ताः ॥ राजेन्दोः श्रुतिधृतरत्नकर्णिकाभ्यां कान्तादप्ययति न किं कपोलयुग्मात् । चारुत्वं सततमनन्यसाधितं मामिन्युच्चैः स्मयभरितेव नासिकामात् ॥१४ ॥ श्रोत्रे सुश्रुतबहुलश्रुतेकभूषे तस्यालंकृतिरुचिरे तथाप्यभूताम् । खान्तिकगतगलकामिप्यं कोऽप्येवं जयति गुणो बहुश्रुतानाम् ॥ मुक्तानां मुखवियुमुग्धचन्द्रिका भिः शोभाभिः स्म वहति कर्णिके स्फुरन्न्यौ । भूपाल: पुरवित्रयोय नाट्यविस्वर्गङ्गास्रुतियुगलों कपोलसक्ताम ॥ सर्वाण्यायव निपतिं सत्य भूपावृत्तोनि प्रकटमयन्ति विश्रुतत्वम । रत्नानीयधरतया रद श्रियेव स्थित्वा विश्रुतमहसस्वयं प्रयाला ॥ १७ ॥ काश्मीरद्रयकलिताङ्गगग एष मापालो धृतमृदुकञ्चको व्यलासोत् । ईशान श्वशुर इयात्तरक्तधातुः प्रालय उनिधरः पगेतमूर्तिः ॥ १८ ॥ गाङ्गेयाकलितमयं कटिप्रदेशे वासः स क्षितिनलयासबो वसानः । स्वर्णाद्रिः सविधचास्य चित्रभानोः संबोतः किरणचयैरिव व्यराजीत ॥ वज्रान्तः श्रितयुपतिव्रानुबिम्ब बिभ्राणः पतकमसो विशामधीगः । साधर्म्य वहति पुरा सरोजनाभेक्षाभूधृतपनजालयागतस्य ॥ २० ॥ चाञ्चल्यं गुणमहात्स्वमात्मकन्या वक्षो भूतलबलजेतुराश्रितेति । मुक्तास्तजलनिधिना मुदा नियुक्ता हारत्वं दधुनिशं दिक्षमाणाः ॥ २१ ॥ मन्थक्ष्माधरमथनार्भटीसमुद्यरक्षाराम्भोनिधिपरिकोर्णबिन्दुभाजः । दैत्यारेविनितलक्षपाकरोऽसो हाराणां निकरमसस्मरद्दधानः ॥ २२ ॥ माणिक्यप्रकरमहःप्रदो पिताशं केयूरं क्षितिनवमोनकेतुराधात् । प्रत्यर्थिक्षितिपजयप्रसङ्गाहर्पाद्वाहाया बहिरिव निःसृतं प्रतापम॥ २३ ॥ मापालो मणिघटितस्य कणस्य व्याजेन स्वकमणिबन्धकल्पितस्य । कर्तव्यं प्रतिसरबन्धकर्म पूर्व व्यातानोद्विजयरमा विवाह हेतोः ॥ २४ ॥ श्रीरामाक्षरजपशोलनाय पाणिन्यासक्ता व्यतपत मौक्तिकाक्षमाला । संदर्भक्रम इव संश्रितः शरण्यं क्षोणोन्द्रं कुकविकुलेन बाध्यमानः ॥ २५ ॥ ॥

·चतुर्दशः सर्ग: 109 ॥ पादस्थं मणिकरकं प्रभोः प्रज्ञानामीपम्यं परमुचितं तदा भजेत । उत्क्षिप्ते बलिमदहन्तुरूप्रमड्ञी लग्नं चेन्नखकृत ध्रमर्क बिम्बम् ॥ २६ ॥ भूषाभियंतपत भूपितो नृपाल: संक्रान्तप्रतिफलनस्तदात्मदर्शे । सस्नेहं बहिरूपलितभतिगद्धे चण्डोशो मनसि यथा तपोधनानाम ॥ २७ ॥ आदर्शे प्रतिकृतिमा स्थितस्तदानोमौषम्यं समुचित मुरावला रिः । स्फूर्जन्त्या महति सुदर्शनस्य मध्ये कंसारेरमजदसौ कयापि मूर्त्या ॥ प्रेयस्यः प्रमहमधुः प्रियेण दृष्टाः पोरस्या: प्रतिघमवस्थितास्तु पश्चान । आदर्शप्रतिफ नात्तदागयज्ञो व्याहारे रथ मुदिताः स ता व्यतानोत् ॥ भूषाभिः सादि विभूषितप्रोकः शुद्धान्त निजम मुग्वोजना-प्रवेश्य । प्राणंसोदय विऊयप्रयाणकाक्षो वैदेहोपतिमवनोवलप्रमाथी ॥ २० ॥ साष्टा झं खकुलधनं प्रगण्य सम्यग्ल्याहारैघि जितसुधाझविहा: । कोटीराञ्चलघटिताञ्जलो रघूणामस्तोष्ट प्रभु मिति भपतिः प्रहृष्टः ॥ ३१ ॥ मानग्नंकरण मनीन्द्रसोदरेषो पश्याज्रिश्वशुरपदाउ.रेणुलेश । खोपायार्जितधरणो सुरत्वमोनिप्रक्रान्तावरपरिरक्षणप्रवीण ॥ ३२ ॥ तुभ्यं दृकप्रहरणदुर्धनगुगासस्थेमकावधिब र देवसार्वमीम । भूयासो रघुकुलभूपण प्रणामा भूयासर्दू हिणपुरंद दियाद्य ॥ ३३ ॥ द्वीपस्थं रघुतिलक द्विपं मथित्वा तस्याहं पुरि कलये तव प्रतिष्टाम । साहाय्यं युधि मम संनिधेहि तत्रेन्यभ्यर्थ्य क्षितिभृ दतः प्रतिष्ठते स्म ॥ सम्राजामथ रघुनाथसार्वभीनः संवेन द्विपमभिपेगवन्पुरायम । आस्थानोभुवि सम मेव्यतोपचारान्स्वस्वाहा॑ विरचयता सहादरेण ॥ ३५ ॥ भूपालैरुपरि भृतः स खेटकोधैः सौवर्णरबनिशतक्रतुः परीतः । अस्मत्तो भुवमयितो मधुप्रभाथोत्यकेंदिभिरिवाश्रितो व्यलामीत ॥ गाङ्गेयं कटिभुवि कल्पयन्क गं बाहायां वदनमृजापटों च तस्य । कश्चिद्भूमृदथ करप्रमा वेलां विज्ञाय स्म दिशति वोटिकादलानि ॥३७॥ पादाग्रे व्यतपत वज्रपादुकायाः क्षमा भर्तुर्व तिरपरेण कल्पितायाः । अञ्चन्त्याः पदकमलासव व मुद्रां गङ्गायाः स्युतिरिव कंसहिंसकस्य ॥

·110
साहित्यरत्नाकरकाव्ये
अन्याभ्या विभुमभितः प्रकीर्णके द्वे व्याधूते विमलतरे चयिरोपा तिम्।
बाहुभ्यामिव यशसो प्रतापवद्भयां संजाने त्रिभुवनचक्रमाय लोले ॥३९॥
क्ष्मापालस्तदनु करं स पञ्चशाखे नेपालक्षितिपरिणेतुरादधानः ।
उद्वेला निपतितमुद्रानलक्ष्मोपर्यायादिव तटिनोपतेर राजीत् ॥ ४० ॥
आभूमिप्रसुमरकञ्चकाग्रधारिखाभ्याशापतदवनम्रसार्वभौमः ।
भूपोऽग्रे चलितपुरोहितद्वयोकः कक्ष्याः काश्चन समलड्घत क्रमेण ॥४१॥
पृच्छन्तः प्रतिपुरुपं पृथक्पृथक्मापाकाररवसरमुर्वरापाण्यः ।
व्याहारं मगधगणस्य बाह्यकक्ष्यावंदीपु श्रुतिविपयं व्यधुनिषण्णाः ॥
शुद्धान्तादयमबनोसुधांशुरागदायातीत्यथ मगधो क्तिभिर्विदन्तः ।
बाह्यालीभुवमव नह्य वेदिकाभ्यः संमर्दक्षममवतस्थि नरेन्द्राः ॥ ४३ ॥
अन्योन्यव्यतिहतियोर्णभूप पाधूलोभिरिदमदैश्च पङ्किलायाम् ।
बाह्यालोभुवि पतिताः स्म हारमुक्ता भासन्ते विल यशसा नवप्ररोहाः ॥
प्रस्थानं विदधति पार्थिवे तदानों कुर्वाणा स्वपरिजनान्कुहापि भोत्या ।
आदाय द्रुततरमायुधानि तेभ्यः मम्राजामबिभृत संसदंससोम्नि ॥ ४५ ॥
आक्रान्तेष्वलमथ वेत्रिभिः प्रहारं तन्वानरपकरुणं तदा नृपेषु ।
बाह्यालोभुवममिता श्रिता पाता किन्यातानोद्रुतमधिकं गतागतानि ||
गन्धेभागमतरलकमेलकोबक्रोङ्काररुपरि
पतत्सु घोटकपु।
श्लि यन्त्यो भयचलिताश्चिरेण योधान्संतुष्टाव्यदधत वारसारमाक्ष्यः ॥
आयाति क्षितिभृदयं विवर्तनीयो गन्धेमो मदकरटी निवर्त्यतां द्राव ।
पन्थानं स त निरुणद्धि पत्तिरारादम्यतोत्यजनि तदा निषादिघोषः ॥
संनद्धा भात समुल्लल नभोक्ष्णं घोटोना निकटमुपैति घोटझाटः ।
पादानं भुवि पतितं भवेत्तदनं गृहीतेयभिद धिरे गि हयस्था: ॥४६॥
संमर्दादभिपततः स्वमा क्षिपन्तो दोपाभे यवनभटा दृशौ दधानाः ।
अनन्तः प्रतिमुहुरादधुः कलझं दुर्वृत्ताः करकवालधुनना नि ॥ ५० ॥
बिभ्राणैर्वरिवसितः स भृत्यमुद्रां भूपाल रथ रघुनाथभूबिडोजाः ।
बाह्यालोभुवमकरोत्पदारविन्दद्वन्द्वेनोपरिकलिनेन धन्यधन्याम् ॥५१॥

·चतुर्दशः सर्गः
jil
॥
भेरोणां मदकरिणां भटोत्तमानामश्वानामपि समभाघि भाड क्रियाभिः ।
फोटकारैर्निजबिरुदोक्तिभिस्तदानों हेपा भिसा र गपदेकतां प्रपन्न ः ॥५२॥
माजानेः स्तुतिपठिनानि मागधानां मेरोभाड्कृतिबधिरीकृतश्रवोभिः ।
भूपालैरनु मिमिरे भुजप्रसारासाराभ्यामधरदलैश्चलाचलेश्च ॥ ५३ ॥
तत्तद्भूपतिजनुपस्तदा जनानामासनाधिनयजुपोऽथ नायकाय ।
नामानि त्वरितदीर्य नैकवानि व्यक्तानारचयत वेत्रिणां समूहः ॥५४॥
विज्ञप्तो विभुवनेः स वेत्रि गोकैगलोकेस्तदनु कृतार्थतामनेपोत् ।
गायत्सरुकरवा गर्भमारात्कुर्वाणं नृपकुलाञ्जलिं किरोटे ॥ ५५ ॥
व्याहार: कतिचन मन्दहासतोऽ-यां-
व्यापाररपि नयनाञ्चलस्य कां श्चित् ।
सम्राजां स तु समभावयद्यथाह
संदोहानथ रघुनाथसार्वभौमः ॥ ५६ ॥
आद्यन्ताञ्चलनव रुक्मपट्टयुग्मव्यानद्वोचितनतमध्यवेणुदण्डाम् ।
वोढारः कनकमयीं वसुंधरायाः शीता शोर्नवशिबिकामकापुग्ने ॥ ५७ ॥
पर्याणं कनकमृगाधिपालरूपं बिभ्राणं नरपतिविक्रमानुरूपम् ।
सादो तन्निकटभुवं शनैग्नैपोदाश्चर्यावहनिः चर्यमश्ववर्यम् ॥ १८ ॥
कोऽप्युद्यत्करट कटाहदानतोयैः प्रविन्नं गिरिमिव निर्झरप्रवाहः ।
अभ्यर्ण
तदनु
कमप्यनेकपानामानेष्ट
प्रवरमभुय भूमि नेः ॥ ५९॥
भ्रमंज्ञां द्रुतमवधाय भूसधांश राहत्य प्रति बहुरङ्कुशेन यन्ता ।
आभुन्नाग्रिमचरणाग्रमल्पनम्रग्रोवाक गामधिताधिरोहयोग्यम् ॥ ६० ॥
मातङ्गं विनतासी महोपतोनामध्यक्षः शिख रिसक्षमध्यरुक्षत् ।
आरूढाव पुमपरौ च भूमिपाली पश्चावी करधृतवोटिकाप्रकोणी ॥ ६१ ॥
विज्ञायाशयमवलोकनेन राज्ञो विज्ञास्ते विनयभृतो विशामधोशाः ।
आरूढा निजनिजमीपवाह्यमेनं पर्यन्त क्षितिमधिरम्य परवृण्वन् ॥ ६२ ॥
आहन्यादयहितान्नृपानमीपु प्राप्ताः किं खकुलस्वा न वेत्यवतम् ।
आयातं शशिनमिवाब नीवलारने कोऽप्यबिभृत शुभ्रमातपत्रम् ॥ ६३ ॥

·113
साहित्यरत्नाकरकाव्य
बिभ्राणा: कुलबिरुदोभवन्ति राज्ञः कोऽप्यने मकरमयानि केतनानि ।
सोन्दर्यादपरिमिता गभूसमष्टिं तं व्यक्त कि सभसूचयञ्जनाय ॥ ६४ ॥
उत्क्षिप्ते स्फुटमुदितानुबिम्बदम्भात्सोवणे धरणिचोपतेर्धवित्रे ।
विद्व यैः प्रतिमहरात्मबिम्बभेदादीतो भूतलमजप्रियो नगिन्याः ॥६५॥
दिवाप्रदीपर्नरदेवमेनं निषेवितारो निकया व्यजन् ।
त्वजैत्रयात्रासमयेऽभियानोनोहकप्रतापा इति सूचयन्तः ॥ ६६ ॥
स्कन्धानबद्वगुणसक्तपदाहतेन दन्ताञ्चलाञ्चितधरातलमानमय्य ।
गन्धद्विपान्युगपदकुशगर्भपेनमाधोरणा विरचिताञ्जलयः प्रणेमुः ॥ ६७ ॥
आधूतखड्गतिलका मुहुरा नतानि कृत्वा गिरांसि परिकृप्तगभोरघोपम ।
दूरादकुर्वत तुरुष्कझटा धरित्रोपाकद्वितः सविनयं प्रणति हयस्थाः ॥
राज्ञामादधदथ तस्य नेतु ज्ञामुत्तंसस्रज मिव तूर्णमुत्तमाले ।
कल्यान्तप्रसृमर सिन्धुबन्धुकल्पा सेनानोश्चतुश्मनोकिनोमतानोत् ॥ ६१ ॥
संन्यस्तस्य जनेश्वरस्य चलितेः शोर्यन्महोमण्डलं
संभ्रान्ते सकले कुलाचलकुले संत्रस्यतामारवान् ।
सिंहानामवकर्य मिन्धुरगणे दिश्ये द्रुते भ्रश्यता
भूभारेण निमन्नमस्तकमणिभुन्नः फणोशोऽभवत् ॥ ७० ॥
संघीभूतमनक्रमेण सदनद्वारावकाशोचित
बाह्यालोस्थलतो वलतिक्षतिवलप्रदूपिणस्तदुलम ।
साधर्म्य बिभरांब पव सरितामोशस्य कल्पक्षया-
नल्यशोभविभिन्न तुसरणोनिःसारिणा वारिणा ॥ ७१ ॥
विदधति रघुनाथक्षोणिवृत्राभियाती
विमतविजययात्रां वोरलोकाग्रगण्ये ।
अनुगृहमदसीयालोकलोलागयानां
कुवलयनयनानां कोऽपि कोलाहलोऽभूत् ॥ ७२ ॥

·चतर्दशः सर्गः 113 धरापाकारातिं तदनु तनुमध्याः कलयितुं वितन्वत्यः सीधा विघटितगवाक्षाररपुटान् । जानाना व्याचक्रुर्जनितकुतुकान्योक्षितुम समन्मोलन्नेत्रा न्धिमतजययात्रा विदधतम् ॥ ७३ ॥ असु नै कविधकाव्यरसावसोद दिक्षुद्रवामृतझरोघनमा रोक । संसान विस्मय विधायकनिन्यदानसंतानपोषितसमस्तबध प्रवेक ॥ ४ ॥ जलनिधिगर्भवासत्रशनिर्भरदर्प रिपु- प्रतिह तिहेतुसेतुकृतिनतनदाग थे । कविबुधगायका भिमतकल्पनकल्पतरो जय करुणासनाथ रघनाथ जनाधिपते ॥ ७५ ॥ श्रीगोविन्दमखोन्दुवंगमणिना श्रोयज्ञनारायणा- भिख्येनाध्यरिणा कृते मधुसुधारोधाय मेधाविना । काव्येऽपूरि मितश्चतुर्दशतया सर्गो निसर्गोज्ज्वल- स्तत्राकद्वद विद्वदद्भुतकरे साहित्यरत्नाकर ॥ ७६ ॥ इति श्रोपदवाक्यप्रमाणपारावारपारोणश्रोमदद्वैत विद्याचार्यसाग्नि- चित्यसर्वतोमुखा तिरात्रसान्निचित्यातबाजपेण्या जि- गोविन्ददीक्षितवरनन्दनस्य साग्निचिन्यसर्वक्रतु- याजिनः शोयज्ञनारायणयज्वनः कृती साहित्यरत्नाकर महाकाव्य चतुर्दशः सर्गः । 15 ·पञ्चदशः सर्गः। ॥ प्रचलिता तदनु प्रति वोथिकां पटुरटपटहोदितचङ्कमा । प्रहदम्बनिधिप्रभवश्रियं समवनोदवनोभृदनोकिनो ॥ १ ॥ स्थलरथाः किल यत्र सपन्नता: प्रतिपदं रचिता: प्रचका शिरे । नगरदेवतया न कथं धृता बहु विधं फलिताः स्वमनोरथाः ॥ २ ॥ स्थलरथाः स्वकुटुङ्कतटोलगन्मुकुरपतिनिन मुहुर्मुहुः । अनि मिर्पण किमक्षिशतेन यान्निरवधिप्रमदं निस्वर्णयन् ॥ ३ ॥ जयकृते चरतोऽस्य धरापतेः समुचितं किल यत्र धरा प्रिया । विरचिता रुरुचे विरजस्तया प्रतिमुहमिहिकाभरसेकतः ॥ ४ ॥ विशिखया विरजीकृतया जनैः पुनरभूयत भूरिपरागया । मम सुमैरिति यां मधुधारया प्रसवतोरणाङ्किरसिञ्चत ॥ ५ ॥ प्रसवतोरणदामभृतासवप्रसनकर्मगतव्यसनानलीन् । कनकसौधघटा कि विद्रुतान्यधित यत्र चरपाणिभिः ॥ ६ ॥ इभगणै भिषङ्गमिदं भजेत्कुवलतोरणमित्यकुतोहतम् । यदभितः स्थितसीधगताः स्त्रियः खनयनांशुभिरेव तदा दधुः ॥ ७ कदलिका गणिकाजनमन्दिरप्रघणसोम्नि गताः प्रचका शिरे । क्षितिभुजे किमु यत्र समेव्यते भणितुपूरुभिरात्मविभाहृतिम् ॥ ८ ॥ उभयपार्श्वगृहोपरिजालकश्रितवधूबदनाम्बुजदम्भतः । मुखसहस्रमधा रि मुदेव यां नगरदेवतया न किमोक्षितुम ॥ ९ ॥ अधियदोयशिरोगृहमञ्जलि प्रचुरलाजभृतो गणिका नाः । विजयलक्ष्मिविवाहकृते विभोर्ह वि रिवोचितमादधतो बभुः ॥ १० ॥ रतिपती रघुनाथजनाधिपं श्रयितुमात्मपरार्धसमद्युतिम् । यदभितः स्थितयोवतसैनिकः सममधिज्यधनुः समनात ॥ ११ ॥ कनकभाजनकल्पितदीपिकाश्रितकरः किल यद्गणिकाज.नः । खमतनुज्वलनाकुलमोक्षयन्निऊ निः वसथप्रघणेऽवसत ॥ १२ ॥ ॥ II ·पञ्चदशः सर्गः 116 1 परिगताः प्रतिभूमि जना घना विभुगृहवाभता व्यतपन्त याम् । किमवकाशकृते प्रचलिण्यतो नृपबलस्य पुरे निचिताः कचित् ॥ १३ ॥ धनिकगेहगवाक्षतटागतानगरुधूपभानपदिश्य या । क्षणदयेव कयापि समाश्रिता जनपतेर्घटनाय जयश्रिया ॥ १४ ॥ तदनु सोधतटेषु शिगेगृहे व धिनिकेतकुटुङ्कमपि स्थिताः । क्षितिपदर्शनकोतुकशंसिनः कृतपरिप्लवन यननाः ॥ उपचितं न करुघोपणं श्रवणरन्ध्रमरुन्द्ध समन्ततः । अरिभयानकमानकसंभवं भवनहर्म्यनुपा हरिणोदशाम ॥ ॥ १६ ॥ पटहनिम्वनतो बधिरोकृतश्रवणरन्ध्रतया शफसेहगः । अथ परस्परमडुलिसंज्ञया विविधया स्वगतं व्यवजहि ॥ १७ ॥ अभवदीष्टकहा स्तिकसंसद्विजयदुन्दुभिघोषविभीषणैः । कतिपयैरवनोकमितुश्चप्रमुखचरैर्नगरो मुवीकृता ॥ १८ ॥ जयमहास्तिकहास्तिकसत्समित्प्रकटनोद्भटहृद्भटताडिता: । अजनयन्प्रभुदुन्दुभयो रणं प्रतिमहोन्दुभ्योदयकारणम ॥ १९ ॥ घनतरोपधशृङ्गकनत्कटोघटितकच्छपुटच्छुरितासिभिः । अन लत्रर्तियुतैर्नलिकायुधैः कतिपयैर्वसुधाथ करम्बिता ॥ २० ॥ पटहभाकृतिभिर्बधिकृतश्रवणरन्ध्रजपः सुदृगोऽभवन् । प्रतिभयाकृतिभिर्नलकायुधैः प्रतिहुश्श निमोलितलोचनाः ॥ २१ ॥ दृहतरांसधृतेपुधिपार्श्वभूकलितबर्हि कलापकलापिनः । अटनिदेशगतामलचामरस्तबकसजशरासनयष्टयः ॥ २२ ॥ अनुचराहितबीऊनचामरद्वितयमध्यधृतोत्प्लवनैः परैः । युगपदीक्षितयोधनपाटवाः पुनरमंदुरयन्पुरखोथिकाम् ॥ २३ ॥ चटुलतावहचर्मतिरोहिता: करविधूनितम्बलतायुताः । उरुभुजस्फुरदोपधिम लिका वलययन्त्रवशेन :' || २४ ॥ खतनुलाघवदर्शनपूर्वकं बहुविधं रचितोत्प्लवनादिना । मुहुरदायुधमत्र मुधा युधं निजज्नैः सह निर्ममिरे परे ॥ २५ ॥ समद्धताः

·18
साहिन्यरत्नाकरकाव्ये
घनपरस्परघट्टतनिध्वनलदयोवलयोत्करपाणिभिः ।
कटिधृतायतकच्छकृशोदरैः कचिदियं समवापि च कौन्तिकः ॥ २६ ॥
नयनकान्तिमय नत्रोत्पलप्र वुरतोरणपाशमधो धृते ।
प्रहरणप्रकरे पथि कौन्तिवैर्झटिति सोधपो ऽहसुः स्त्रियः ॥ २७ ॥
बहुविधेषु पटुबमथायुधे वनुकलं प्रतिपूरुपमद्भुतम् ।
प्रकटयत्प्रबलं बलमर्वरावलरिपोरयलद्विशिखा प्रति ॥ २८ ॥
बरजांसि महोवलशा सिनः सकल दिग्वलयं समकोचयन् ।
अपगतान्किमरातिधरापतीन्सपदि शासितुमत्र समन्ततः ॥ २९ ॥
खवलर्बलिसमभवा दिवं निबिडयद्रजमां निचयेन च ।
क्षितिपते: किम राज्यविवृद्धये त्रिजगदप्यवनोमतनोबलम् ॥ ३० ॥
सुरधुनी वजिनीरजसाञ्जसा चुलकिता समपूरि च भूरिभिः ।
बिरुददुन्दुभिभीषणघोषणस्फुटदजाण्डबहिःस्रुतवारिधिः ॥ ३१ ॥
प्रथमसृष्टिकथापरिमार्जकरपि बलस्य रजो भिरकोऽमितः ।
प्रसृमरैः परिचिन्न्य जगद्विधि प्रममदे परमाणुसमागगत ॥ ३२ ॥
नभसि हन्त नदोपतिमेखलारमणसैन्यरजोभरपूरित ।
असमयादपरस्य तनगतान्न कुहचिद्गतिरास नभवतः ॥ ३३ ॥
अथ कुसुम्भपटा हितवेष्टनश्रिवि चित्रपतत्रशिरस्तटाः ।
घुसृणकर्दमगु म्भितकञ्चका विरहिता दयया विनयेन च ॥ ३४ ॥
अतिरुषा परुपाक्षरभाषिणः समचलन्हढशाशया रयात ।
अधिगता जवनान्यवना हयान धिपुरोविश्खेि पथि केचन ॥ ३५ ॥
अतलमाश्वमतिश्वसनं रयात्सपदि सादिकशाहतिचालितम ।
अनवकाशमनन्तमनन्तरं विष्लमस्थगद्विशिखास्थलाः ॥ ३६ ॥
वरजसा स्थलतामयमश्नुते किमिति शोधयितुं कृतचक्रमाः ।
क्षितितलं न विहाय विहायसे समवलन्त महीन्द्रचमूहाः ॥ ३७ ॥
खनरपालकशत्रुपदं नदीपतिरचूष्यत नः पद भिः ।
किमिति वीक्षितमेव कृतोप्लवा वियति दिद्युतिरे विभुघोटकाः ॥ ३८ ॥

·पञ्चदशः सर्ग:
117
हयखुराह तिभिः कृशया भुवा
सपदि मांसलया
समभयत ।
प्रबलसा दिपरस्परघटनत्रुटितलोहतनत्ररजोभरैः ॥ ३९ ॥
खरतरस्वखुरक्रमणक्रमस्थलशिलाजनितज्वलनं रुपा ।
स्यदधतानिलसख्यभुवा हयाः प्रतिमुहुश्च पदः किमकुट्टयन् ॥ ५० ॥
सह सरत्यनिलश्चलचामरश्रित इति क्षितियोतरुचो हयाः ।
निभृतचामरमस्य निवृत्तये निरगमन्किम मानसाहसः ॥ ४१ ॥
अधिगताः परिकंधरमञ्चितां विपुलमञ्चतटों विधुताईंशाः ।
मणिशिरस्त्रपुटस्तृतमैक्तिका गजतयाप्यगमन्कतिचिद्भटाः ॥ ४२ ॥
हरिदिभैर्विधृता खकुलाधिपरतिलघुत्वमसा पयति क्षितिः ।
इति मदाम्बुभरै रिभमण्डलो शमयति स्म चमनितं रजः । ४३ ॥
शमयतोभघटा स्वमद रिति क्षितिरजः किमदोऽ नि कार्मणम् ।
कटकटाहमरुन्द्ध तदन्तरभ्रमिपरभ्रमराइमपुर :सरम् ॥ ४४ ॥
स्व विभुदान लांसलमम्बुधिं स्थलयतीति रुषाशमयद्रजः ।
भुवि दिवि त्रिदिवेऽपि भृतं मदः श्रुतिपुरैरपि सा करशोक ः ॥ ४५
अपनिज निचमूहयरेणभिः सलिलमामरसैन्धवमाविलम् ।
करिघटाकदलोघटितैः पटैः पग्मयत्नमभुत्परिशोधितम् ॥ ५६ ॥
हयखुगहतातरजोभरैरपिहित भवदम्बुडि नोहिते ।
करिघटाकरशीकरवारणात्सफलमातपवारणधारणम ॥ १७ ॥
वसुमतोतलवासत्रवाहिनी वथ गतास्वमितास्वबनोश्वराः ।
निरगमन्सममेव निजैनिजैः परिवृताः कतिचित्प्रबलबलैः ॥ ४८ ॥
नगरवोथिजुपां नलिनेक्षणाः सदनसौधमदः क्षितिरक्षिणाम ।
विभवनामविभूपणवाहनान्यथ मिथः स्वसखोभिरकीर्तयन ॥ ४९ ॥
यानभूमिपतिः स यदाकृतिः गमनमातनुते शमितस्मयम् ।
विकृतबीक्षणनि कृपभाषणक्षपितसौम्यनयक्षतसंधिभिः ॥ ५० ॥
अयपुपैति हयैरतिपोरुपै रिह वृतो मनसामिव मूर्तिभिः ।
तमवलोकय सादिशिरोमणि त्वमिति काचिद्वाच सखों प्रति ॥ ५१ ॥

·साहित्यरत्नाकरकाव्ये सखि विलोकय सैन्धववाहनः प्रभुरयं परराजभयंकरः । भजति यस्य पुरं परितो नदोपतिरहो परिखावलयश्रियम् ॥ ५२ ॥ अयति तस्य विलम्बितमंसयो मिडभूमिभृतः श्रवसोर्यगम् । विहृतिडोलिकयोर्विजयश्रियः सरणिमित्यपरा समभाषत ॥ ५३ ॥ गजपतिर्वसुधाकमिता पुरस्तरुणि पश्य स याति दयानिधिः । अधिगतो गजमभ्रमुवल्लभं विभुरिव त्रिदिवस्य विराजते ॥ १४ ॥ निधिरसो महसां निउ सामजवजपरोतवपु व्रजति श्रियम् । परिवृतस्य दिनाधिपतेर्घनै रिति वचः सा दोन्तिमेकया ॥ ५५ ॥ नरपतिः स विभुनयनातिथिर्भवति भामिनि पश्य परंतपः । विमलहारधरी विजयश्रिया वृत इवात्र मधूकर मस्रजा ॥ ५६ ॥ संवीतो मणिचतुरन्तयानवर्तो सैन्येन श्रयति स जहु कन्यकायाम | राजीवान्तरगतरा-हंसलक्ष्मी मित्य का वचनभुदीरयांचकार ॥ १७ ॥ मनुजाधिपति पिंतपोऽयं मगधः पुष्य थोपरि स्थितोऽपि । स तु तिष्ठति रूपयोपरिष्टात्सकलानां सुतनो मनोरथानाम् ॥ ५८ ॥ मकुटं नवमणिखचितं स दधत्तरुणारुणांशुसमतेजाः । गिरिरिव गीर्वाणानां प्रासादो भाति रत्नमयशृङ्गः ॥ ५९ ॥ आशयं वक्तुमन्मत्तहस्तिनः स्कन्धमास्थितः । अधःकृतावुद्धताना मिन्याह गिरमेकिका ॥ ६० ॥ कोकणभरमणो मणिकङ्कणधारी म याति निःशङ्कः । सुषमा यस्य वितनुते विषमायुधमात्तगन्धमिन्दुमुखि ॥ ६१ ॥ अगदं तस्य बाहायां संगतं मणिनिर्मितम् । विभाति भूचक्रमिवेन्यभाषत परा गिरम ॥ ६२ ॥ गुर्जरपतिरयमयते निर्जरविभु विक्रमो महाभागः । अवलोकय विफलीकृत शिवलोचनवहिरन्य इव मदनः ॥ ६३ । खड्न वहन्विशदरेखमसो कराग्रे विश्वासपत्रमिव विद्विषतां विभाति । दत्तस्य वस्व विषयस्य ददामि नाकमित्यक्षराङ्कमिति काचिदुवाच वाचम् ॥ ॥

·पञ्चदशः सर्गः 119 . प्रासादाग्रसदः परस्पमिति प्रोढं वदन्त्यस्तदा कामिन्यः स्वकटाक्षनोलकमलग्भिः समभ्यार्चयन् । आरुह्य द्विरदेन्द्रमानगिरिप्राशं प्रतोल्यां शनै- रायान्तं रघुनाथसिन्धु शनाकान्तं लसन्तं श्रिया ॥ ६५ ॥ बहलतरवा रिधारामन्नान्सद्यः सपत्नमहिपालान् । तरणिं नोवा स्वस्थास्त तुपे दययति विनुत बोरउ नै: ॥ ६६ ॥ जलनिधिगर्भवासवशनिर्भरदर्प रिपुप्रतिहतिहतुसंतुकृतिनुतनदाशरथे । कविबुधगायका भितकल्पनकल्पतगे जय करुणासनाथ रघुनाथ ऊनाधिपत॥ प्रोढश्रीरघुनाथभूपतिकृपास्फारोमवत्साहितो- साम्राज्यो निगमागमार्थ निपुणः श्रोयज्ञनारायणः । काव्य पञ्चदशं च सर्गमतनोत्सोऽयं मग्विग्रामणो- रत्राकद्वद विद्वदद्भुतकरे साहित्यरत्नाकर ॥ ६८ ॥ इति श्रीपदवाक्यप्रमाणपारावारपारोणश्रीमदद्वैत विद्याचार्यसाग्नि- चियसर्वतोमुखातिरात्रसाग्निचित्याप्तवाजपेययाजि- गोविन्ददोस्तियनन्दनस्य सान्निचित्यसर्वक्रत- याजिनः श्रीयज्ञनारायणयज्वनः कृतो साहित्यरत्नाकर महाकाव्य पञ्चदशः सर्गः ।

·षोडशः सर्गः।
.
॥
आरुह्य शृङ्गारितमोपबाह्यमायान्तमम्भोजदृशः प्रतोल्याम् ।
तोशरूपं रघुनाथभूपमक्ष्णोरुपग्राह्यमथो वितेनुः ।
नारो पुरासोद्रघुनाथनेतुः संस्पर्शतस्तस्य शिला सरण्याम् ।
आकारमस्य त्ववलोकयन्त्यो मोहादभुवन्नचला मृगाक्ष्यः ॥ २ ॥
अङ्गेषु रम्येषु विभोरकुर्वन्गतागतानि प्रमदाकटाक्षाः ।
शाग्वासु पूर्णस्तबकासु लेखसालस्य लोभादिव चञ्चरीका: ॥ ३ ॥
तलोदरोभिर्मुहुराननं वा द्वयं दृशोर्वा भुजयो यो वा ।
अदृश्यतासंचनका खिलाङ्गकान्तर्महोशोतकरस्य नान्यत् ॥ ५ ॥
एकैकमवापधनं मृगाक्ष्यो विलोकयन्ति स्म विभोर्न चान्यम ।
आलोकितो यद्यपरोऽपि ताभिः स विस्मृतस्तेन समोक्षितः प्राक || ५ ॥
आयाममणो जयोश्च हदिस्यावनोन्दोरनुधावमानाः ।
दृशः समस्ताः सुदृशा चिरेण समश्रयन्त श्रवसी च जानू ॥ ६ ॥
कस्तू रिकाचित्रकमस्य फाले कर्णे तदासोदतसोवतंसः ।
उरःस्थले चोत्पलकृप्तमाला कटाक्षशोभा कलभापिणोनाम ॥ ७ ॥
मक्ता किरोटाग्रमणिप्रभाया कस्तूरिकां प्राप्य च कण्ठलिप्ताम् ।
नश्रूणि चोपास्य समं नृपन्दोः स्त्रीणामपान द्युतिरंसलाभूत् ॥ ८ ॥
अयं प्रमोदाश्रुभवैः कटाक्षमहःसुधाभिर्मधुपर्ककृत्यम् ।
अक्षोणि तासां विदधन्ति हर्षादक्षोणमा तिथ्यममुष्य चक्रुः ॥ ९ ॥
दृशो विशाला:
सुदृशा
कटाक्षनोलाइमलीलानलिका निकायैः ।
निःसीमलावण्यरसा निपोय न जातु तृप्ता रघुनाथनेतुः ॥ १० ॥
लक्षं समग्रं ललना वितेनुस्तदीयरूपं सुदृशां सहैव ।
एतन्न चित्रं वसुवर्षकारि यस्थू ललक्षं प्रथते सुदृक्षु ॥ ११ ॥
अस्याभिरूप्यं हरिणक्षणानामाकृक्षदक्षीण्यवनोपरिण्यः ।
अयःशलाकावलिमादेशस्थितामयस्कान्तशिला यथैव ॥ १२ ॥

·पोडशः सर्गः 121 लावण्यसिन्धो रघुनाथनेतु मनस्य गाढं मनसस्तदानीम् । न तारकोऽभून्नतमध्यमानां प्रतारकः किं नु बभूव कन्तुः ॥ १३ ॥ विभुत्वमेके मनसो व्यजाननगुत्वमन्ये तु तयोरणुत्वम् । न्यायधं तदेकत्र यतो न्यमाङ्कोत्प्रभाझरे पत्युरमुज्य धात्या: ॥ १ ॥ खान्तान्यणू नि खत एव किं च मन्ना नि लावण्यझरे महोन्दोः । ग्रहोतमोशो न पितामहोऽपि कान्तानास्तत्र कथं प्रगल्भाः ॥ १५ ॥ चेतासि दृग्भ्यो नरपालमेन्य स्थितानि तत्रैव वधूऊ नानाम् । अशक्नुवन्तीय पुनः प्रवेष्टुमानन्दबाज्यापिहितासु तासु ॥ १६ ॥ धितानि चेतांसि चिराय भूपं निर्गल्य नेत्रान्तरतो निमः । सहामना ताभिरथाहृतानि यदन्तरासामयमेधते स्म ॥ १७ ॥ अनेकधाश्यत हन्त मोहान्नारोभिरेको रघुनाथनेता । पौलल्यसेनासु पुरा प्रयुक्तामधत्त मायामधुना किमेषः ॥ १८ ॥ नेत्राधना मे नृपतिः प्रविष्टो हृदन्तरं याति पुरेत्यवेत्य । निमोलिताक्षी सरणिनिरुद्धा तस्येति काचित्तरुणी जहर्प ॥ १९ ॥ सस्ते नृपालोकन संभ्रमेण स्तनोत्तरीये स्तनयोरवेक्ष्य । तस्यानुबिम्बं विदतो तमेव सखों परा साद मालिलिङ्ग ॥ २० ॥ परस्परामेश्य पयोधरान्तबिम्बं महीजम्भभिदः प्रमोदात् । तव मत्वा तरसा भुजाभ्यामुभे तरुण्यावुपगृहतः स ॥ २१ ॥ परा नृपालोकनपारवश्यश्लथात्पतद्भिश्चिकुरात्प्रसूनैः । समावृताङ्गी सकलैरलोकि विद्वेव बार्णर्विपमायुधीयैः ॥ २२ ॥ स्त्रस्तोत्तरोयेण सखीसमक्षमाच्छाद्य संक्रान्तममुं कुचान्तः । आलोकयन्ती तदलाभतः काप्यन्तः प्रविष्टोऽयमिति प्रहृष्टा २३ ॥ संक्रान्तमप्यात्मशयात्मदर्श सरागमेका न समीक्षते स्म । धरावलारि परितस्तदोयानालोक्य तत्रानुचरान्विभौता ॥ २४ ॥ रागेण दृग्भ्या रघुनाथभूपं रामा पिबन्ती रतिनाथरूपम् । इन्दु कोणेव जिघृक्षुरेनमिच्छुर्विमोहादि ति काचिटूचे ॥ २५ ॥ ॥ 16

·साहित्यरत्नाकरकाव्य
I
॥
जयन्तदस्रप्रसवास्त्रसृच्या जातं पुरा यजल सनस्य ।
असाधु तत्कौशलमद्य मन्ये लावण्यसूच्या रघुनाथनेतुः ॥ २६ ॥
श्लिष्यन्ति या भूमिसितांशुमेनं ता एप धन्यास्तरलेक्षणासु ।
अन्यास्त्ववन्यामतिरूपधेयभाजोऽपि चित्रप्रतिमाविशेषाः ॥ २७ ॥
बाहे युवां प्राप्य ममा गभूयं विभोरभूतं बत विप्रकृष्टे ।
सखो तु वां चम्पकमालिकेयं कण्ठं समाश्नि यति गाढमस्य ॥ २८ ॥
असावलभ्यो मम हन्त चित्तमेनं श्रितं वा पुनरेति चेन्माम् ।
तदास्मि धन्या न तदप्युपागादरूपेषु सौहार्दमतो न कार्यम् ॥ २९ ॥
कटाक्ष तुभ्यं कलये नमस्यामस्याधुनाश्लेपकृतार्थिताय ।
अङ्गपु सर्वेषु तदङ्गपालोटूरेषु वैयर्थ्यधुरंधरेषु ॥ ३० ॥
आकाररेखामवनोवलारेरालोक्य मोहादिति भापमाणाम् ।
निश्चित्य तस्मिन्निहिताभिलापां प्रौढा सखोमित्यपरा बभापे ॥ ३१
वशीकरोत्येव
वधूः
कदापि स्वयं न वश्यः स्वदमानचापः ।
तरकोटिसाम्यं दधदेष मूर्त्या वश्यः कथं ते वसुधासुधांशुः ॥ ३२ ॥
प्रेष्या कटाक्षस्य पयोधिकन्या वाचां सवित्री वचसोऽपि यस्य ।
प्रस्मृत्य भर्तारमिमे भरेते सोऽयं कथं ते सुलभो नरेन्द्रः ॥ ३३ ॥
आत्मानमाकर्षति रूपमस्येत्यस्मिन्न विश्वासमये विधेहि ।
महीमहेन्द्रस्य मनस्तदेतत्सरोजनेत्रे सहते न यस्मात् ॥ ३४ ॥
लोकत्रयोलोलविलोचनानां प्रतारकः पञ्चशरः स्वमूर्त्या ।
प्रतारकस्तस्य च पार्थियोऽसौ कथं विधेयस्तव कातराक्षि ॥ ३५ ॥
अथाच्युतशोणिवलामियातेर्जयन्तमेनं जगतीपरिण्यम् ।
विलोकयन्ती विविधर्वचोभिरवर्णयत्काचिदमुष्य रूपम् ॥ ३६ ॥
आलोक्य सौन्दर्यममुष्य रत्याः पतिबलात्वे सति भज्यमाने ।
करोति रोपं न ततः परं तु कन्तुः स पत्नोति धिया तमस्यै ॥ ३७ ॥
विजित्य कामं विभया तदीयं धुनोति चायं सुहृदं मुखेन ।
श्वासेन बाहं ध्वजमीक्षणेन कश्येन गव्यं कवनेन चापम् ॥ ३८ ॥

·षोडशः सर्गः 123 ह सुरूपशालो न विधुः सुपेषुन लादको नैव वृतो श्रिया तो। भ्रातृत्वपुत्रत्वभूतेस्तदस्य सर्वैर्गुणः किं समता तयोः स्यात् ॥ ३९ ॥ हित्वोत्तमं च स्खमियाय कायं परः पुमान्पाटलतां विधाता । ईशो वलक्षत्वमपोति खिन्ना हृष्यन्यमुं प्राप्य हिरण्यकान्तिः ॥ ४० ॥ अमुध्य देहांशुसवर्णताय स्वर्ण खजन्मावधि साधु तप्तम् । पञ्चाग्निमध्यं प्रविगत्फलं तत्प्राप्नोति न प्रत्युत वायमेव ॥ ४१ ॥ मत्कर्णिकामस्य तनमहोभिः समा विधहोति विधेः सरोजम् । तत्साधनं च स्वयमेव बिभ्रत्परागमर्धासनतां प्रयाति । ४२ ॥ प्रभो विधायाङ्गाविमा परः किमेवं सृजदेतदिति स्मयेन । परोक्षितुं तत्करणैः परागैः सहासृजच्चम्पकमब्जपोठः ॥ ४३ ॥ अमुष्य देहांशुलकसाम्य।द्धृता वधूभिः स्तनयोहरिद्रा । सर्वात्मना तत्समता यदि स्यादस्यास्तदा कोऽतिशयो न जाने ॥ १५ गोरोचना क्षोणिपतेरमुष्य शरीरशोभाभरसाम्यसिद्धय । चूभिवन्ती यतते सुखेन सद्भिः कथं वा समता घटेत ॥ ४५ ॥ प्रभुर्मम व प्रभया विजेता तथाप्यसी मां शिरसा दधाति । इति त्रसन्संभृतहोरदम्मात्स्विन्नः किम स्वर्णमयः किरोटः ॥ ४६ ॥ प्रायेग दास्यत्ययमर्थिने मां भवाम्यदेयोऽहमिति क्षितोन्दोः । किरीटतामेत्य गिरिः सुराणां मुक्ता भिराभाति हसनपुदेव ॥ ४७ ॥ विधुर्वसन्तो मदनो विधाता विधाय सर्वेऽपि विभोर्ललाटम् । ज्ञातं किल स्वस्व विधानमे भिलेखात्रयोयं लिखितात्र भाति ॥ ४८ ॥ कस्तूरिकाकल्पितमस्य किंचिद्विशालमने तिलक विभाति । भास्वन्मुखेन्दुप्रभयेव सामि हसन्मुखं मेचकमम्बुकातम् ॥ ४९ ॥ एतस्य दीर्घाकृतिरेणताभिविशेषकः पञ्चशरो विमा ति । भूपलिदम्भेन भुजो प्रसार्य देयं दृशोः किं धरणीपरिण्यः ॥ ५० ॥ श्रुतं समस्तं वसुधासुधाशोर्यज्जायते दृष्टमिव प्रकामम् । दृशोरमष्य श्रयसोश्च नित्यसंबन्धजन्मा महिमा स एपः ॥ ५१ ॥ .. ॥ ०

·124
साहित्यरत्नाकरकान्ये
॥
नेत्रे महीनेतुरमुष्य दूरस्थितं च कर्णद्वयमाक्रमिष्टाम् ।
आक्रामतो मामपि मध्यभाजमित्युन्नतत्वं भजतोव नासा ॥ ५२ ॥
स्पर्धावशेनास्य परस्परस्य दृगो भजन्त्या विति दोघभावम् ।
उदीक्षितुं प्रापि किमुन्नतत्वं मध्यस्थया नासिकया महीन्दोः ॥ ५३
मुखेन्दु लावण्यमुधासुधाब्धो कोडत्सु चित्तेषु कृशोदरीणाम् ।
३मश्रुच्छलेनापसृता महीन्दोः पार्श्वद्वये शैवलपतिव ॥ ५४ ॥
गलद्वये कर्णिकयोर पुष्य भान्त्यष्ट मुक्ताः प्रतिबिम्बबाजः ।
उच्चार्यमाणा नि रघद्वहस्य मन्त्राक्षराणोव बहिः स्फुरन्ति ॥ ५५ ॥
असु श्रयि यन्त्यपराणि भूपावृत्तोनि रत्ना नि चिना प्रवालम् ।
इत्यस्य साफल्यमिव प्रदातुं व्यधान्महीन्दोरधरं विधाता ॥ ५६ ॥
कान्तानुरक्ताधरसंनिधानात्स्वच्छा पि तद्वद्भवतु द्विजालिः ।
अवाप्य नेत्रे श्रुतिमप्यमुष्य कान्तानुरागं कथमादधाते ॥ ५५ ॥
सुधार्द्रसूक्तेर्वसुधासुधाशोः फणीश्वरोऽमुष्य भजेत साम्यम ।
खभावतो येन वचस्तदीयं विपानलज्वालविशेषरुक्षम् ॥ ५८ ।
आगोविषेन्दोरमतोक्तिता चंदध्यापकस्याप्यमृतागनानाम् ।
सहस्रधा चेत्प्रतिपादकत्वं स्थाने तयोरस्य तदा समत्वम् ॥ ५९ ॥
आवर्तनादार्जितमागमानां जाडयं चतुर्णा जलगसनेन ।
संत्यज्यते सांप्रतमेष भूत्वा चतुर्विधेऽपि प्रभवन्कवित्वे ॥ ६० ॥
प्रबन्धमात्मन्यकरोत्प्रसिद्ध वाल्मीकिरदाविति वाग्विलासैः ।
स एव रामस्तनुते स्म तस्मिन्भूत्वा निबन्धं रघुनाथभूपः ॥ ६१
सयत्नमा हृत्य सुदृक्प्रमोदं स पारिजातं हरिरब्द मेकम् ।
अधादयं त्वस्य कथां निबन्नयनमाकल्पमहो तनोति ॥
रामायणोक्तो रघुनाथनेता प्राचेतसादप्यजनि प्रतीतः ।
तत्रान्यवृत्तं वदतः स्वकीयवृत्तस्य वक्तुश्च न किं विशेपः ॥ ६३ ॥
पराजितानि क्षितिपाकभत्तः कण्ठेन किं कम्बुकदम्बकानि ।
न्ययुञ्जतामुन्य निषेवणाय निरमजा निस्तलहारमुक्ताः ॥ ६४ ॥

·षोडशः सर्गः
198
वोरेन्दिरानित्यविहारबाहाप्रासादयोभूषणगलभाजोः ।
अत्युनतो हाटककूटलक्ष्मोमंसी धराधीशितुरादधाते ॥ ६५ ॥
रत्ना ङ्गादाभालहरीपरीते प्रभो जे पार्श्वधुतप्रकीर्णे ।
संभावयन्त्यो स्वभवप्रतापात्कीर्तिप्ररोहो किममुष्य भातः ॥ ६६ ॥
रत्ना नदस्फुरितराजकुलानु बिम्बा बाहु द्वयी बलिभिदो विलसत्यमुष्य ।
संचिन्त्य बाहुजनुषां समरेऽवसानं भूयोऽपि ताञ्जनयितुं भुवि गर्भिणीव ॥
अन्यायतत्वमतिमांसलताममुष्य बाहुद्वयो महिवलासुहृदो भजन्ती ।
पूर्वावतारविधृतं भुजयुग्ममन्यत्स्वामिन्प्रविष्टमिति संप्रति शंसतोव ॥६८ ॥
चाञ्चल्यमन्धितनया खममञ्चदस्य
स्थित्वा विवक्ष इति सिन्धुभवाः किमन्ये ।
आत्मस्वपि स्थिरतरातिशयाय वक्षो-
हाराः श्रयन्ति विविधा मयोऽप्यमष्य ॥ ६९ ॥
वक्षो भात्यसुहृन्मनोरथगतिद्वारोपरोधि प्रभोः
सोवर्ण विपुलं कवाटमुपरिस्थाने न्दिराचित्रितम् ।
पार्श्वद्वन्द्वसुयोजितस्थिरमहाबाहार्गलाभासुर
चारश्मश्रुपरंपरा सितपयोजातोन्मिपत्तोरणम् ॥ ७० ॥
निरङ्कुशो नृपतिलकः क्षमाभृतो निरोक्षितो नमयति योऽखिलानगि ।
स सिन्धुरं चलयितुमेव पाणिना वहत्यसौ बत सितमङ्कुशं कथम् ॥
पार्श्वे प्रमृष्टे इव पार्थिवेन्दोमयं बलग्नं करमुष्टिनेव ।
कान्तो त्वचा हस्तिकराविवोक मुग्धौ च जानू मुकुरा विवास्य ॥ ७२ ॥
स्कन्धे गजस्य चलता श्रुतिचामरेण
पादाङ्गन्दं वितपते नृपतेः स्थिरस्य ।
आलक्षितं क्षणमलक्षितमात्तरत्न
बिम्बं वनेन शरदोव विभो रुचीनाम् ॥ ७३ ॥

·126 साहित्यरत्नाकरकाव्य अम्लाना भिरपास्तरज्जुनहनक्लेशाभिरम्भोरुह- स्रग्भिः सोधनुषामपाङ्गाजनिभिः सश्लाघमेणोदृशाम् । आयु मारघुनाथभूमिपरिणारभ्यर्चितो भूयसा संजातप्रमदो बलेन निरगात्तापरीतो बहिः ॥ ७४ ॥ भ रभावा- . रकोपप्रसादौ धरणोश्चरेषु । उन्मूलनेनाधिकरक्षणेना- प्युदोरय ........ पण्डितोघैः ॥ ७५ ॥ जलनिधिगर्भवासवनिर्भरदर्परिपु- प्रतिहतिहेतुसेतुकृतिनूतनदाशरथे । कविबुधगायकाभिमतकल्पनकल्पतरो जय करुणासनाथ रघुनाथ जनाधिपते ॥ ७६ ॥ प्रोढश्रीरघुनाथभूपतिकृपास्फारीभवत्साहिती- साम्राज्यो निगमागमार्थनिपुणः श्रीयज्ञनारायणः । सर्ग षोडशमप्यपूरयदयं स ग्रामणोर्यज्वना- मत्राकद्वद विद्वदद्भुतकरे साहित्यरत्नाकरे ॥ ७७ ॥ इति श्रीपदवाक्यप्रमाणगरावारपारीणश्रीमदद्वैतविद्याचार्यसाग्नि- चिसर्वतोमुखातिरात्रसाग्निचित्याप्तवाजोयया जि- गोविन्ददोक्षितवरनन्दनस्य साग्निचित्यसर्वक्रतु- याजिनः श्रीयज्ञनारायणयज्वनः कृतो साहित्यरत्नाकर महाकाव्ये षोडशः सर्गः । PRINTED AT THE DIOCESAN PRESS, MADRAS-1932. C4830

·No text on this page.

·No text on this page.

·26304
THE A Ligue dependent on to foto's in
RESEARCH INSITE.
MAE RH ROAD. MADRAS.