·No text on this page.

·જ !
રાણકપુરની પંચતીથી
[સચિત્ર]
: લેખક:
પં. અંબાલાલ પ્રેમચંદ શાહ
(O
+-
શ્રી યશોવિજય જૈન ગ્રંથમાળા
ગાંધીચોક, ભાવનગર (સૌરાષ્ટ્ર)
----

·જી. ભાઈચંદ અમરચંદ વકીલ
બી. એ. એલએલ. બી.
મંત્રી :
શી, યશવિજય જૈન ગ્રંથમાળા,
ભાવનગર (સૌરાષ્ટ્ર)
વીર સં. ૨૪૭૮ ]
[વિ. સં. ૨૦૦૮
ધર્મ સં. ૩૧
કિંમત : દોઢ રૂપિયા
ગોવિંદલાલ જગશીભાઈ શાહ
થી ૨ દા
સુ કશુ લ ,
પાનકોર નાકા : અમદાવાદ.

·જાપૂજ્ય શાસ્ત્રવિશારદ જૈનાચાર્ય સ્વ. શ્રીમદ્ વિજયધર્મસૂરીશ્વરજી મહારાજ

·હબ્બત
શાન્તમૂર્તિ પૂ. મુનિરાજ શ્રીજયન્તવિજયજી મહારાજના
શિષ્ય પૂ. શ્રી. વિશાળવિજયજી

·શાન્તસૂતિ મુનિરાજ
શ્રી જયન્તવિજયજી મહારાજશ્રીના
આદર્શ ગુરૂભક્ત, શિષ્યરત્ન–
પૂ. મુ. શ્રીવિશાલવિજયજીને
સાદર સવિનય
સમર્પણ

·No text on this page.

·પ્રસ્તાવ રાણકપુર ૫૦૦ વર્ષનું જૂનું સ્થળ છે. સં. ૧૪૯૬ માં ધન- કુબેર ધરણુશાહે અહીં અનુપમ ભવ્ય મંદિર નિર્માણ કર્યું ત્યારથી આ તીર્થ અસ્તિત્વમાં આવ્યું છે. એ સમયમાં કે તે પછીના કાળમાં આ સ્થળે બંધાયેલાં કેટલાંક મંદિરો નામશેષ બન્યાં છતાં આ ઉન્નત અને વિશાળ મંદિર અણીશુદ્ધ બચી શક્યું છે એ જ એની વિશેષતા છે. અગિયારમી અને તેરમી શતાબ્દીમાં નિર્માણ થયેલાં આબુ- દેલવાડાનાં પ્રસિદ્ધ મંદિરની બાંધણી અને કારીગરીને વારસે પંદ- રમા સૈકા સુધી બરાબર જળવાયેલા રહ્યાનું પ્રમાણ આ મંદિર પૂરું પાડે છે. શિલ્પકળાના તુલનાત્મક અભ્યાસીને આવશ્યક એવી બધી સામગ્રી પૂરી પાડી શકે એ જ આ મંદિરની વિશેષતા. એના પ્રાચીન સ્વરૂપમાં જળવાયેલી જોવાય છે; એનું કારણ એ છે કે, હાલમાં જ શેઠ આણંદજી કલ્યાણજી (અમદાવાદ)ની પેઢીએ એને જીર્ણોદ્ધાર કરા- વતાં એના પ્રાચીન સ્વરૂપને જરા સરખી આંચ ન આવે એવી ખાસ ચીવટ રાખી છે, જે ખરેખર, બીજાં મંદિરના જીર્ણોદ્ધાર પ્રસંગે ધડે લેવા યોગ્ય બીના ગણાય. રાણપુર કરતાં પુરાણ એવાં નાડેલ, નાડલાઈ, વરકરણ અને ઘાણેરાવ-મુછાળા મહાવીરનાં તીર્થસ્થળો પણ પાસે જ આવેલાં છે. એ સ્થળનાં ચિત્યોમાં જીર્ણોદ્ધાર થયા પછી એનું પ્રાચીન સ્વરૂપ કેવું હતું એ જાણવાનું મુશ્કેલ બન્યું છે; છતાં કેટલાંક મંદિરમાં શિલા- ૧.

·w લેખે હજી જળવાયેલા છે તે ઉપરથી એના પ્રાચીનત્વનો ખ્યાલ આવે છે અને એના ઈતિહાસ ઉપર આછા ઘેરે પ્રકાશ પડે છે. આધુનિક શિક્ષણથી આપણી ઈતિહાસ વિશેની ભૂખ જાગી છે ત્યારે મળી આવતી સામગ્રીના આધારે આવાં તીને ઈતિહાસ સંક- લિત કરવાનો આ પ્રયાસ કર્યો છે. એમાં પ્રાચીન એવા શિલાલેખીય આધારો, સાહિત્યક ઉલ્લેખ અને તે તે સ્થળના ઘટના પ્રસંગોને પણ કાળક્રમે જેડીને આધુનિક સ્વરૂપ સુધી પહોંચવાની અમે કેશી કરી છે. મળી આવેલી સામગ્રી જૂજ છે એથી જ તીર્થોના કાળક્રમિક વિકાસ ઉપર જોઈએ તે પ્રકાશ ન પડે એ સ્વભાવિક છે, છતાં એ દિશામાં અમે શક્ય પ્રયાસ કર્યો છે. શ્રી. યશવિજય જૈન ગ્રંથમાળાએ તીર્થોનાં કેટલાંક પુસ્તકે પ્રસિદ્ધ કર્યા છે અને આ પુસ્તકના પ્રકાશન પછી પણ બીજા તીર્થ વિષયક પુસ્તક તૈયાર કરાવવાને ઈરાદો રાખે છે, તેના પ્રકાશનોને આધાર આવા પુસ્તકોની સફળતા ઉપર જ રહે છે આ પુસ્તકને સુંદર-સુઘડ રૂપે પ્રકાશિત કરવા બદલ હું ગ્રંથ- માળાનો આભારી છું. પૂ. મુનિરાજ શ્રી. વિશાલવિજયજીએ આપેલી કેટલીક માહિતી અને સૂચને માટે હું તેમને ઋણી છું. જનતા આ પુસ્તકને ભાવથી વધાવી લેશે તે આવાં બીજાં પુસ્તકે તૈયાર કરવાની પ્રેરણા સુતર મળશે. દહેગામ એિ. પી. રેલ્વે પયુંષણ પ્રારંભદિન ૨૦૦૮, . } અંબાલાલ પ્રેમચંદ શાહ

·૧૧મમ િનખ
પ્રકાશકીય નિવેદન
જેને લઇ નry 4' ti
જ છે કે ૧૧ , , બ ને ક બ
છે. - મઠ કરે જ છે, ન છે ૬
1. ૨ : છે કે, જે બને ? . ભવ
ન ૧ ૨ , ” * : કts.x' - 1

·૮ ઈ છે. તેથી પં. અંબાલાલ પ્રેમચંદ શાહે લખી આપેલું આ પુસ્તક પ્રગટ કરતાં અમને આનંદ થાય છે. આ પુસ્તકમાં રાણપુરનાં વિશાળ, ભવ્ય અને બેનમૂન જિના- લયનાં વીસ જેટલાં સુંદર ચિત્રો આપવામાં આવ્યા છે અને એ રીતે આ પુસ્તકની સુંદરતા અને ઉપગિતામાં સારો એ ઉમેરે છે છે. આ બધાં ચિત્રો અમને અમદાવાદના ફોજદાર કુટુંબના શ્રીયુત રમણીકભાઈની પ્રેરણાથી તેમના ભત્રીજા શ્રોયુત લલિતભાઈ રતિલાલ જદાર તેમજ શ્રીયુત ઈંદ્રવદન સાંકળચંદ મહેતા પાસેથી મળ્યાં છે. આ બન્ને સજજોએ મારવાડના આ તીર્થની યાત્રા વખતે પુષ્કળ છબીઓ લીધી હતી, તે સંગ્રહમાંથી આ ચિત્ર પસંદ કરવામાં આવ્યાં છે. બિલકુલ પ્રેમભાવે આ ચિત્ર અમને આપવા બદલ અમે આ બધા સદગૃહસ્થોને આભાર માનીએ છીએ. આ પુસ્તક અંગે કેટલાંક ઉપયોગી સૂચને તેમજ તે જલદી પ્રગટ થાય તેવી વારંવાર પ્રેરણા કરવા બદલ અમે પૂ. મુ. શ્રીવિશાલ- વિજ્યજી મહારાજના ઋણું છીએ, પુસ્તકના અંતરંગ-બહિરંગ પ્રકાશનમાં છેવટ સુધી કાળજી રાખનારા ભાઈ શ્રી. રતિલાલ દેસાઈ અને ભાઈ શ્રી. જયભિખ્ખને અને શ્રી. શારદા મુદ્રણાલયને આભાર માનવાનું પણ અમે ભૂલતા નથી. છેવટે અમે એટલું જણાવવાની રજા લઈએ છીએ કે આ પુસ્તક જનતામાં પ્રચાર પામશે તો બીજું તીર્થોને ઈતિહાસ પ્રગટ કરવાને અમને પ્રેરણા મળશે અને અમારે ઇરાદો સફળ થશે. --પ્રકાશક ·વિષય અનુક્રમ ·૧૦ { - ૬૮ 09 પરિશિષ્ટ પહેલું રાણિગપુર -ચતુર્મુખપ્રાસાદ રતવન (કવિ મેહરચિત) રાણિગપુરમંડન શ્રીઆદિજિન સ્તવન (શ્રીરામવિજયરચિત) શ્રીરાણકપુર તીર્થ સ્તવન (શ્રી જ્ઞાનવિમલરિચિત ) પરિશિષ્ટ બીજું રાણકપુરના શિલાલેખો નાડલાઈના શિલાલેખો નાડેલના શિલાલેખ . ૧૭e ૮૫ - ૧ • • ચિત્રસૂચી ૧ R, ૩. ૪, રાણકપુરના સીમાડે આવેલી નદી, વૃક્ષરાજિ અને દુરથી દેખાતી પહાડની કુદરતી શોભામાં દેવપ્રાસાદનું દૂરદૂરથી થતું સુરમ્ય દર્શન. પહાડની એકાંત ગોદમાં, જાણે ઊતરી આવેલા દેવવિમાન જેવું ધરણુવિહારનું દૂરથી લીધેલું દશ્ય. ધરણવિહારના સમ્મુખ ભાગનું સાંગોપાંગ ભવ્ય દશ્ય. ધરણવિહારને સન્મુખ ભાનું ભોંયતળિયેથી લઈને ત્રીજા માળના બલાનક અને ઘૂમટ સુધીનું દશ્ય, ૫. ધરણુવિહારના દ્વારને ભવ્યતા અર્પતા એક સરખા કળામય સ્તંભેની હારમાળાનું એક દશ્ય. ૬. ધરણવિહારના એક ભાગની સ્તંભાવલીનું દશ્ય. ૭. ધરણુવિહારમાં સ્તંભાવલીને આધારે ખડા કરેલા ત્રણ માળની : એક તરફની છતને ભાગ. ૮. ધરણુવિહારમાં આવેલી એક કારણભરી જાળનું સુરેખાંકન. સ્તંભોની જાડાઈ, તેમાંની સુંદર કેરણ; જેમ મકરમુખથર .

·ST - ચક્રની હારમાળા, હંસથર વગેરેનું અંકન છે, એવા એક સ્તંભને એક ભાગ. ૧૦. કઈ મૂક ગીતને પિતાના નૃત્ય અને ઢેલ સાથે તાલ આપતી એક નર્તિકાનું ભાવમય દશ્ય. ૧૧. એક નતિકાના લાવણ્યમય અંગમરોડનું સુરેખ શિલ્પ. ૧૨. ઘરવિહારની બહારની ભીંતમાં વચ્ચે આલેખેલી એકદેવી સામે નૃત્ય કરતીદેવી અને તેની નીચે ઉસુક વદને જોતા હંસથરનું દશ્ય. ૧૩. ધરણુવિહારની બહારની ભીંતમાં વચ્ચે કરેલા દેવોની સામે થોડા નૃત્યના પ્રકારે દર્શાવતી સ્ત્રીઓ. , ૧૪. શ્રી પાર્શ્વનાથ ભગવાનનું સહસ્ત્રફણાનું શિલ્પ; આ શિલ્પમાં કમઠને ઉપસર્ગ અને ધરણેકે નાગ-નાગણીઓ સાથે ગૂંથાઈને ભગવાનને એકહજાર ફણાઓથી છત્ર ધારણ કર્યું છે તેનું આબેહુબદશ્ય આપ્યું છે. ૧૫. સંપૂર્ણ મંદિરને ખ્યાલ આપતી દેરીમાં ભગવાનની પ્રશમરસ- નિમગ્ન મૂર્તિની સામે દેવ-દેવીઓની ભાવનાપૂર્ણ ભક્તિનું દશ્ય. ૧૬. ધરણુવિહારના મેઘનાદમંડપના ઘૂમટની લેલકવાળી છતમાં સોળ હૃદયંગમ અભિનય. ૧૭. ધરણુવિહારના મેઘનાદ મંડપના ઘૂમટની છતમાં આલેખેલું સુંદર શતદલકમલ સુશોભન અને તેની આસપાસ સોળ વિદ્યા- દેવીઓની આકૃતિઓનું દશ્ય. ૧૮. ધરણુવિહારના એક ઘૂમટની છતમાં આલેખેલું દેવ-દેવીયુગલનું તાલબદ્ધ અપૂર અત્ય; જેમાં મધૂરપીંછાને કલાપ કળામય રીતે અંકિત કરવામાં આવ્યું છે ૧૯. ધરણુવિહારના એક ઘૂમટની છતમાં આલેખેલું એક અટપટું, દસ્ય; જેમાં એક મુખને જુદી જુદી દિશાએથી જોતાં ચાર આક- તિઓના વિવિધ અંગમરોડનું દર્શન થાય છે. લેહદયને પોતાના મંગલનાદથી જાગૃતિ આપ ધરણવિહાર ભવ્ય સુધારા-ઘંટ. ૧ ૨૦,

·આધાર ગ્રંથો
૨.
8.
Y.
૧. “પ્રાચીન જૈન લેખ સંગ્રહ” ભા. ૨ સં. મુનિ જિનવિજયજી
પ્રકાશકઃ શ્રી જેન આત્માનંદ સભા, ભાવનગર,
જેન લેખ સંગ્રહ” ભા. ૧ સં. શ્રીપૂરણચંદજી નાહરઃ
પ્રકાશક: વિવિધ સાહિત્ય શાસ્ત્રમાળા, બનારસ,
જેન” સાપ્તાહિકને ચમહત્સવાંક.
“મેરી ગેડવાડ યાત્રા લે. આ. શ્રીવિજયતીન્દ્રસૂરિજી :
પ્રકાશક: રાજેન્દ્ર પ્રવચન કાર્યાલય.
યતીન્દ્રવિહાર દિગદર્શન” લેખકઃ પ્રકાશકઃ ઉપર મુજબ..
૬. “પ્રાચીન તીર્થમાળા સંગ્રહ” ભા. ૧ પ્રકાશક: શ્રીયશોવિજય.
જૈન ગ્રંથમાલી, ભાવનગર,
ગુરુગુણરત્નાકરકાવ્ય” પ્રકાશક ઉપર મુજબ,
૮.
શ્રીવિજ્યપ્રશસ્તિ કાવ્ય
પ્રકાશક ઉપર મુજબ.
મૌભાગ્યકાવ્ય.”
૧૦. “જૈન સત્ય પ્રકાશ” માસિકની ફાઈલ વર્ષ : ૭
:
છે.

·*

·--
કક -
:
૬
*
શેઠ શ્રી હીરાલાલ રાયચંદ ભણશાળી
તથા તેમના સ્વ. ધર્મપત્ની કેશરબાઈ

·પાલનપુર નિવાસી શ્રી. હીરાલાલ રાયચંદ ભણશાળી, ચાવાળા [ટૂંક પરિચય ] ગુજરાતના ઇતિહાસમાં પ્રાચીન ગણાતું પાલનપુર શહેર જગદગુરુ શ્રીહીરવિજયસૂરિજીની જન્મભૂમિ છે. આ ભૂમિમાં જૈનધર્મને ઘણે પ્રભાવ છે, અને અનેક શ્રીમતિ, ઝવેરીઓએ આ શહેરની શોભા વધારી છે. આવા ધર્મપરાયણ અને ઐતિહાસિક શહેરમાં શ્રી. રાયચંદ બેચરદાસ ભણશાળાને ત્યાં શ્રી. હીરાલાલભાઈને જન્મ થયો હતો. યોગ્ય ઉંમર થતાં શ્રી. કેસરબાઈ સાથે તેમનાં લગ્ન કરવામાં આવ્યાં. તેઓ ધંધામાં જાતમહેનતે આગળ વધ્યા છે, અને પિતાના દાથે જ લક્ષ્મીનું સારા પ્રમાણમાં ઉપાર્જન કર્યું છે. તેઓને શ્રી. ચંદુભાઈ વગેરે પાંચ પુત્રો અને ચાર પુત્રીઓ મળીને નવ સંતાન છે. અને પતિ-પત્ની બંને ધર્મપરાયણ અને સંસ્કારસંપન હોવાથી પિતાની ધર્મભાવનાને તેમણે પિતાનાં સંતાનને વાર આપે છે. આ સંસ્કારના કારણે શ્રી. ચંદુભાઈ કલકત્તામાં પોતાને વેપાર એવા સાથે હમેશાં ધાર્મિક કાર્યોમાં દેશથી Oાગ લે છે. તેમજ હીરાલાલભાઈનાં બીજ પુત્ર-પુત્રીઓ પણે એવી જ રીતે ધર્મના કાર્યોમાં પિતાને ફાળે આપ્યાં કરે છે.

·આભાર આ પુસ્તક છપાવીને પ્રસિદ્ધ કરવામાં ધાર્યા કરતાં વધુ વિલંબ થયો છે, તેથી એક લાભ થયે તેની નોંધ અહીં લઈએ છીએ. આ પુસ્તકના પ્રકાશકીય નિવેદનમાં જણાવ્યા મુજબ, આમાં શ્રી રાણપુર તીર્થનાં ૨૦ ચિત્રો આપવામાં આવ્યાં હતાં. પણ પુસ્તક તૈયાર થવામાં વિલંબ થયો એટલે વધુ સારાં ચિત્રો મેળવવાની આશાએ અમે અમદાવાદ શેઠ આણંદજી કલ્યાણજીની પેઢીને લખવાથી, પેઢીએ રાણકપુરનાં અનેક સુંદર ચિત્રોવાળું આલ્બમ અમને આપ્યું. આમાં રાણકપુર તીર્થનાં અનેક સુંદર ચિત્રો હોવા છતાં, અમે એમાંથી માત્ર ત્રણ ચિત્રોને જ ઉપયોગ કર્યો છે – જે આ પુસ્તકમાં ૨૧મા, ૨૨માં અને ૨૩મા ચિત્રો તરીકે ચિત્રસંગ્રહની પાછળ આવ્યાં છે. અને ભવિષ્યમાં, આ પુસ્તકની નવી આવૃત્તિ છપાવતી વખતે, બીજ ચિત્રોને ઉપયોગ કરવાની અમારી ઉમેદ છે. આ ચિત્રસંગ્રહ આપવા માટે અમે શેઠ આણંદજી કલ્યાણજીની પેઢીને આભાર માનીએ છીએ. પુસ્તકના વિલંબથી એક બીજો લાભ એ પણ થયું કે, રાણક- પુરના મૂળનાયકની છબી નહતી આપી શકાઈ તે મેળવીને અમે આમાં આપી શક્યા છીએ. આ રીતે આમાં શ્રી રાણકપુર તીર્થનાં કુલ ૨૪ ચિત્રો આપ- વામાં આવ્યાં છે.

·जी परतरगच्छीय ज्ञान मन्दिर, जयपुर

·*
-
ભગવાન શ્રી કષભદેવ
[ધરણુવિહારના મૂળનાયક ચૌમુખજીની ચાર પ્રતિમાઓમાંની એક પ્રતિમા.]
- -

·* | | રાણકપુરની પંચતીથી મારવાડઃ મારવાડ રાજ્ય રાજપૂતાના રાજ્યના પશ્ચિમ ભાગમાં છે. એની ઉત્તરે બિકાનેર, ઉત્તર-પૂર્વમાં જયપુરતું શેખાવતી પરગણું, પૂર્વમાં મેવાડ રાજ્ય અને અજમેર-મેરવાડા જિલે, દક્ષિણમાં સિરોહી અને પાલનપુરનાં રાજ્ય, પશ્ચિમમાં કચ્છનું રણ અને સિંધ પ્રાંતને થરપારકર જિલ્લો તેમજ ઉત્તર- પશ્ચિમમાં જેસલમેરનું રાજ્ય આવેલું છે. - મારવાડને પ્રદેશ રતીલો અને અનઉપજાઉ છે. અહીં પાણીની ખૂબ તંગી રહે છે. આ પ્રદેશમાં પહાડ-પહાડીઓ પણ ઘણું છે અને માર્ગો ભાઠા તેમજ કાંટાથી છવાયેલા હોય છે. t

·છે
રાણકપુરની પંચતીથી
મારવાડ એ “મારુવાર અને અપભ્રંશ છે, જેને પ્રાચીન
કાળમાં લેકે “મરુસ્થાન” કહેતા. મરુસ્થાનને વાસ્તવિક અર્થ
મૃત્યુસ્થાન છે, જે રણના અર્થને ઉદ્દેશીને પ્રજા લાગે છે.
મારવાડ રાજ્યનું વર્તમાન રાજધાનીનું નગર જોધપુર
છે, જે રાઠેડ રાજપૂત રાજા જેધાજીએ વિ. સં. ૧૫૧૬માં
વસાવ્યું છે. એ પહેલાં મારવાડની રાજધાની મડર નગરમાં
હતી જે ત્યાંથી ૫ માઈલ દૂર છે. મારવાડને લેકે જોધપુર
રાજ્ય પણ કહે છે.
મારવાડ પ્રદેશ ઉપર રાજ્ય કરનારા રાજવીઓ પ્રસિદ્ધ
કજપતિ રાઠેડ જયચંદના વંશજો હોવાનું
વંશજો હોવાનું કહેવાય છે.
ઈ. સ. ૧૧૯૪માં શહાબુદ્દીન ગોરીથી હારીને જયચંદ નાસતે
-ભાગને ગંગામાં ડૂબી ગયે તે પછી તેને પૌત્ર સહાજીરાવ
ઈ. સ. ૧૨૧રમાં રાજપૂતાનામાં આવીને વચ્ચે જેણે મારવાડ
રાજ્યને પાયે નાખે. એ સમયથી એના વંશજો આ પ્રદેશ
ઉપર રાજ્ય કરે છે.
મારવાડનાં અનેક રમણીય સ્થાને દર્શનીય છે. મારવા-
ડના મનુષ્યની સ્થિતિનું એક કવિએ સાચું જ દર્શન કરાવ્યું છે:
હૃતિ નેસ્તા,
શ્રદ્ધા ચત્ર વક્તિ જાણકારી
मुद्दा घृतं तक्रमया च રહ્યા,
मरुस्थली सा न कथं प्रशस्या ?॥"
ગેડવાડ અને આસપાસના પ્રદેશમાં જનધર્મ :
આ મારવાડ પ્રદેશની દક્ષિણ-પૂર્વ સીમા પર વસેલા
ગડવાડ પરગણું ઉપર કુદરતે કંઈક કૃપા વરસાવી છે. બીજા

·પાઠક પરગણાં કરતાં શેડવાડ પરગણું ઉપજઉ છે. એનાં જંગલે ઝાડીઓથી ભરપૂર દીસે છે અને ખેતરમાં દરેક જાતનું ધાન્ય પાકે છે. આજે આ ગેડવાડ જોધપુર રાજ્યના વિભાગમાં આવેલું છે પરંતુ અગાઉ અહીં મેવાડના રાણાઓનું આધિ- પત્ય હતું. મેવાડના રાણુઓ સાથે જેને ઘનિષ્ટ સંબંધ હતે એવું ઇતિહાસથી જાણવા મળે છે. જૈનધર્મ મારવાડના આ પ્રાંતમાં અપેક્ષાકૃત અધિક સંપન્ન, ઉજજવળ, અને વિસ્તારયુક્ત છે. એ જ કારણે આ પ્રદેશમાં રન તીર્થસ્થળ ઘણું છે અને જીર્ણોદ્ધારથી આજ- સુધી પિતાની પ્રાચીન સ્થિતિને જાળવી રહ્યાં છે. પ્રાચીન કાળથી લઈને આજ સુધીનાં મળી આવતાં એ મંદિરના શિલાલેખીય અને ગ્રંથસ્થ પ્રમાણે અહીંના જનોના સામર્થ્ય અને દાનશીલતાને ઈતિહાસ બતાવી રહ્યાં છે. કેટલાક સમભાવી વિદ્વાનેએ એના ઉપર આછો પ્રકાશ પડયો છે પરંતુ મારવાડના જેનેને ઈતિહાસ હજી લેકવિશ્રુત અન્ય નથી. એટલું જ નહિ જેને પણ પિતાના પૂર્વજોના ઈતિહાસથી અજાણ છે અને તીર્થસ્થળ વિશે બહુ ઓછું જાણે છે, એમ કહેવું વધારે પડતું નથી. આ પ્રદેશમાં કોનોએ કયારે પ્રવેશ કર્યો એનાં અકાટચ પ્રમાણે મળતાં નથી. પરંપરા પ્રમાણે તે ભગવાન મહાવીરના સમયથી અહીં જૈનોની વસ્તી હતી એમ જાણવા મળે છે પરંતુ અતિહાસિક દષ્ટિએ જોઈએ તે લગભગ સાતમા- આઠમા સૈકામાં અહીં જેનેની વસ્તી વિપુલ હતી એવાં નિબંધ પ્રમાણે મળે છે. સાતમા-આઠમા સૈકામાં તેની

·રાણપુરની પંચતીથી
પુષ્કળ વસ્તીથી શોભતાં ભિન્નમાલ અને જાલેર જેવાં નગરમાં
જૈન મંદિર પિતાની વિજયપતાકા ફરકાવી રહ્યાં હતાં એવું
પ્રમાણ “કુવલયમાલાની પ્રશસ્તિમાંથી ફલિત થાય છે.
પીંડવાડાના મંદિરમાં રહેલી સં. ૭૪૪ની જેન પ્રતિમા અને
બીજી પ્રતિમાઓ પણ–અહીંના જૈન મંદિરની પૂર્વકાલીન
સ્થિતિનું સૂચન કરાવી રહ્યાં છે.
આનું કારણ તે એ જ છે કે, એક કાળે અનેક પ્રભાવક
જૈનાચાર્ય આ ભૂમિમાં વિહરતા હતા અને મેટા રાજવીઓને
પણ પ્રતિબંધ પમાડતા હતા. તેમના ઉપદેશથી મેટી સંખ્યામાં
અહીંના ક્ષત્રિય અને બ્રાહ્મણોએ જૈનધર્મ સ્વીકારી લઈ
જૈનત્વનો વિજયવાવટે ફરકાવ્યું હતું. ભિન્નમાલ (શ્રીમાલ)
અને ઓસિયા એનાં કેન્દ્રસ્થળ હતાં જેમાંથી શ્રીમાલ, પરવાડ
અને ઓશવાલ જેવી જ્ઞાતિઓનો જન્મ થયે હતે. એને
વિસ્તાર ધીમે ધીમે એટલે વધવા લાગ્યું કે, ગુજરાતના ચાવડા
અને સોલંકી રાજાઓના સમયમાં તે એ જતિએ ગુજરાત,
મારવાડ, મેવાડ વગેરેના ખૂણે ખૂણામાં વ્યાપ્ત બની ગઈ
દશમા-અગિયારમા સૈકા અને તે પછીના સમયમાં તે
અનેક જૈન મંદિરો આજે પણ વિદ્યમાન છે, જેમાંથી પ્રાપ્ત
શિલાલેખથી જણાય છે કે, મારવાડને પ્રદેશ જેનાથી સમૃદ્ધ,
હતું અને તે તે સમયના રાજવીઓએ પણ જૈનધર્મ સ્વીકારી
અથવા તે પ્રત્યે સહાનુભૂતિ દર્શાવી જેનોને પ્રતિષ્ઠા આપી
હોય એમ લાગે છે. જેન મંદિર બંધાવનાર અને પ્રતિમાઓ
ભરાવનારા કેટલાયે મંત્રીઓ, ભાંડાગારિકે, દાણિક, સાંધિ-
વિગ્રહિક આદિના શિલાલેખીય પ્રમાણેથી માલમ પડે છે કે,

·શેડવાડ જેને પહેલાં રાજકીય ક્ષેત્રમાં પણ પૂરેપૂરે ભાગ લેતા હતા, અને આ પ્રદેશના ચાવીર અને મંડન જેવા મંત્રીવીએ તે સાહિત્યના નિપુણુ પંડિતે તરીકે પણ પ્રસિદ્ધિ મેળવી હતી. આ રીતે જેનેએ રાજકારણ, અર્થકારણ અને સમાજમાં પિતાનાં સામર્થ્ય અને બુદ્ધિતેજનાં કિરણોને પ્રખર તાપ ફેલાવી દીધું હતું. જાણે એમના મધ્યાહની ઝાંખી કરાવતા આ પ્રદેશમાં એક તરફ જૈનાચાર્યોએ સંસ્કાર અને સાહિત્યની ધારાઓ વહેતી કરી ત્યાં બીજી તરફથી જૈન ગૃહસ્થાએ સંપત્તિને સતત ધોધ વહેતે કર્યો હતે. આમ સંસ્કાર, સાહિત્ય અને સંપત્તિના ત્રિવેણી સંગમ પર જેનેએ પિતાના ભક્તિ અને કળાપ્રેમથી જ્યાંત્યાં દેવમંદિરની શિખરમાળાઓ ઊભી કરી દીધી. પરિણામે જેનેની ઓછી વસ્તીવાળું ગામડું પણ એકાદ જૈનમંદિરથી નગરની શોભા ધારણ કરતું હોય એમ લાગતું. એક વેળા અહેનિશ ગૂંજતા સાવિતા અને સંયમની સુવાસથી, મહેતાં કેટલાંક સ્થળે આસિયા, સાર, મંડોર, બાડમેર, હથુંડી, હમીરગઢ, મુંડસ્થળ વગેરે પવિત્ર સંસ્કાર- ધામમાં તે આજે જાણે પ્રાણ ઊડી ગયા હોય અને અસ્થિ- પિંજર જેવા છૂટાછવાયા છેટે અને પથ્થરના ગંજ ખડકાયા હોય એવી સ્થિતિ ભાસે છે. જે ગામમાં એક પણ જૈન મંદિર હોય ત્યાં એના પ્રમાણમાં જૈનોની વસ્તી હોવી જોઈએ પણ આજે તે કેટલાયે એવાં ગામે જેનેની વસ્તી વિનાનાં સૂનાં પડ્યાં છે. એવા ઉજ્જડ પ્રદેશમાં મંદિરની સ્થિતિ દયાજનક હેય એમાં નવાઈ નથી. પરિણામે કેટલાંક મંદિરે કાળને ઘસારે પામી ·રાણકપુરની પંચતીર્થ ખંડેર બન્યાં છે, જ્યારે કેટલાંક મંદિરો જેનેતએ ડેક ફેરફાર કરી પચાવી પાડ્યાં છે. આ સ્થિતિ જેનોના ભૌગોલિક પરિવર્તનને આભારી છે.' વસ્તુતઃ રાજકાંતિઓથી જેનેની વસ્તી એ પ્રદેશમાંથી ઘટવા માંડી અને કેટલાંક સ્થળે વેરાન બન્યાં, પરંતુ ભૂતકાળના એ સેનેરી સમયની ઝાંખી કરાવતાં મંદિરે તે આજે પણ જાણે સ્વર્ગીય દેવવિમાન પૃથ્વી પર ઉતરી આવ્યું હોય તેવાં એકલા અટુલા પ્રશાંતપણે ઊભાં છે અને કાળના ભરતી–એટ– ને મૂગે ઉપદેશ આપી રહ્યાં છે. બુદ્ધિમાન માનવી એવા ઉપદેશને સાર્થક કરી લેવા પિતાની ચંચલ લક્ષ્મીને ઉપયોગ એવાં ભગવમંદિર પાછળ કરી લઈ લોકજીવનમાં પિતાની સ્થાયી અને સાચાં કીર્તિમંદિરનું સ્મારક બનાવી લે છે. આવાં મંદિરોની યાત્રા કરવાથી ભાવના પવિત્ર બનતી રહે. અને કવચિત્ સ્પર્શતા એવા મૂગા ઉપદેશને ખાતર જૈનાચાર્યો- એ વારંવાર તીર્થયાત્રા કરવા પર ભાર મૂક્યો હોય એમ લાગે છે. મારવાડમાં પ્રાચીન કાળનાં અનેક વિશાળ અને ઉન્નત જૈન મંદિરે આજે પણ વિદ્યમાન છે. સામાન્ય રીતે તીર્થ- કરેની કલ્યાણક ભૂમિઓને તીર્થ તરીકે ઓળખાવવામાં આવેલી છે, પરંતુ કેટલીક વખત ભૂમિમાંથી સહસા નીકળી આવેલી પ્રાચીન કળાપૂર્ણ પ્રતિમાઓના કારણે નવાં મંદિરે રચાવા છતાં એને તીર્થનું ગૌરવ અપાય છે. એવાં તીર્થોની યાત્રા. વેળા પણ એકાદ એવી અપૂર્વ ઘડી આવી જાય છે ત્યારે. જીવન કૃતકૃત્ય બની જાય છે. આ કારણે અહીંની પંચતીર્થી- રૂપ ગણાતા યાત્રાધામને ઈતિહાસ જાણવે પ્રેરણાદાયી નિવડશે

·સાદડી. :
કેમકે અતીતના ગૌરવમાં જ આપણું મહામૂલા સંસ્કારને
વારસો સાંપડે છે, એથી જ એવા પુનિત ધામેને ઈતિહાસ
જાણીને યાત્રા કરવાથી આપણી સંસ્કાર-સમૃદ્ધિ અને આધ્યા-
ત્મિક ભાવના વિકસિત થાય છે અને વધુ ઉજજવલ બને
એ અનુભૂતબીના છે. અધ્યાત્મજીવી માનની પરંપરામાં જ
જૈનધર્મને વાર ઊતરી આવે છે એવી લોકપ્રતીતિ છે.
[ આ પંચતીથી માં મુખ્ય તીર્થ રાણકપુર છે. યાત્રાળુઓને
રાણપુર આવવા માટે બી. બી. એન્ડ સી. આઈ. ના રાણી સ્ટેશનથી
છ માઈલ અને ફાલના સ્ટેશનથી ૫ માઈલ પર આવેલા સાદડી
મુકામે આવવું પડે છે, સાદડીથી ૬ માઈલ દૂર ભરચક ઝાડીવાળા
' પહાડી રસ્તે રાણપુરનું તીર્થ આવેલું છે. સાદડીથી વાહને મળી
શકે છે. ભોમિયા વિના જવું સલાહભર્યું નથી.]
રાણકપુર જતાં સાદડી આવનાર યાત્રાળુઓએ સાદડીનાં
મંદિરોના દર્શનનો લાભ લઈ શકાય એ ખાતર સાદડીની
હકીક્ત જાણવી જોઈએ.
સાદડી?
જોધપુર રાજયના ગડવાડ પ્રાંતમાં ફલના સ્ટેશનથી
પૂર્વમાં ૫ માઈલ દૂર આ કસબ નદી કિનારે આબાદ છે.
વ્યાપારી સગવડવાળા આ ગામમાં શ્વેતાંબર એશવાલવાડનાં
મળીને ૯૦૦ ઘરમાં ૩૦૦૦ જેનોની વસ્તી છે, જ્યારે
સ્થાનકવાસીઓનાં ૨૫૦ ઘરે છે. ૬ ઉપાશ્રયે, ૨ ધર્મશાળાઓ,
૧ જેની પાઠશાળા અને ૧ છાત્રાલય છે. અહીં કુલ ૬ જૈન
મંદિર છે.
વિશાળ રાજમાર્ગની ડાબી બાજુએ મેટી ધર્મશાળા
છે, તેની સાથે નાનું દેવળ છે. ધર્મશાળામાં વાસણ-ગોદડાંની

·રાણપુરની પંચતીથી
બધી વ્યવસ્થા રહે છે. પાણી માટે રેંટ ગોઠવેલે કૂવે છે અને
સાથે બાગ છે. ભેજનશાળાની પણ અહીં સગવડ છે.
૧. ખતરોના ઉપાશ્રયમાં શ્રી નેમિનાથ ભગવાનનું
ઘર-દેરાસર છે, જેને સં. ૧૭૫૦માં શ્રીસંઘે જીર્ણોદ્ધાર કરાવ્યું
છે. દેરાસરમાં ૫. ધાતુમૂર્તિઓ છે, મંદિરમાં સં. ૧૨૨૮ની
સાલને લેખ છે. મંદિરની સ્થિતિ સાધારણ છે. શેઠ હીરાચંદ ,
મૂતા એને વહીવટ કરે છે.
૨. મોટા દેરાસરની જોડે આવેલા શ્રી પાર્શ્વનાથ ભગવાનના
ઘર-દેરાસરને સં. ૧૭૫૦માં શ્રીસંઘે જીર્ણોદ્ધાર કરાવ્યું છે.
આમાં પાષાણની ૩ પ્રતિમાઓ છે. મંદિરમાં સં. ૧૨૨૮ની
સાલને લેખ છે. આ મંદિરની સ્થિતિ સારી છે, શેઠ આણંદજી
કલ્યાણજીની પેઢી એને વહીવટ કરે છે.
૩. રાવલાની પાછળ આવેલું શ્રી પાર્શ્વનાથ ભગવાનનું
શિખરબંધી મંદિર સૌથી મોટું વીશ જિનાલયવાળું
છે. અહીં પાષાણની ૧૪૪ અને ધાતુની ૭૮ મૂર્તિઓ છે.
મૂળનાયક શ્રી પાર્શ્વનાથ ભગવાનની બદામી વર્ણની ૧ હાથ
ઊંચી પ્રતિમા છે. સં. ૧૨૨૮ની સાલને લેખ છે. ભેંયરામાં
ધાતુની પ્રાચીન પ્રતિમાઓ છે. સં. ૧૭૫૦માં આ મંદિરને
જીર્ણોદ્ધાર થયે છે. મંદિર સ્થિતિ સારી છે. શેઠ આણંદજી
કલ્યાણજીની પેઢી વહીવટ કરે છે.
૪. શ્રીઆત્માનંદ વિદ્યાલયની પાછળ શિખરબંધી
શ્રી આદીશ્વર ભગવાનનું મંદિર છે, જે સં૧ઢ્યાં શેઠ
ચંદનમલ પુખરાજજીએ બંધાવ્યું છે. વહીવટ પણ તેમને
છે. આ મંદિરમાં પાષાણુની ૩ અને ધાતુની ૧ પ્રતિમા છે.

·સાદડી - -
ક
૫. ગામથી આશરે ૧ ફર્લોગ દૂર રાણકપુર જવાના
રસ્તાની જમણી બાજુએ શ્રીચંદ્રપ્રભ ભગવાનનું શિખરબંધી
મંદિર છે. સં. ૧૯૬માં બંધાવેલું છે. મંદિરની આજુબાજુએ
ઊંચે વડે બાંધેલ છે. છૂટા ખંભે ઉપર ખુલ્લા મંડપવાળું
આ મંદિર મધ્યમ વિશાળતાવાળું છે. મૂળનાયકની મૂર્તિ ૨૦
આંગળી ઊંચી તવી છે.
આ મંદિરની બાજુમાં શેઠ મૂળચંદ મનજીએ ધર્મશાળા
બંધાવેલી છે. તેની પાસે એક હીરાવાવ અને ચિતરે પણ
પણ છે. તે ચિતરે સાદડીવાળા શેઠ મૂળચંદ છજમલજીએ
બંધાવ્યું છે.
ગામમાં રાણુકપુરનો વહીવટ કરતી શેઠ આણંદજી
કલ્યાણજીની પેઢી અને તેની સાથે ધર્મશાળા છે, જ્યાં
યાત્રાળુઓ ઊતરે છે. ધર્મશાળામાં દરેક પ્રકારની સગવડ મળે છે.
૬. રાણકપુરના રસ્તા ઉપર ગામથી ૧ માઈલ દૂર
તેને શ્રીઆદીશ્વર ભગવાનનું શિખરબંધી મંદિર છે. સં. ૧૭૫૦-
માં જીર્ણોદ્ધાર થયેલું છે. મંદિરમાં પાષાણની ૯ અને ધાતુની ૧
પ્રતિમા છે, મંદિરની સ્થિતિ સારી છે. શેઠ આણંદજી કલ્યા-
ભુજીની પેઢી વહીવટ કરે છે.
[ ઉપર્યુંકત છઠ્ઠ મંદિરથી આગળ એક વિશાળ નદીના શુષ્ક
રેતાળ પ્રદેશમાં ચાલતાં દૂરની નાની નાની ટેકરીઓની હારમાલા
નજરે પડે છે. ત્યાંથી લગભગ ૨ માઈલને રસ્તે વટાવીએ ત્યારે
જમણી બાજુએ વટવૃક્ષની છાયામાં આવેલા વિશ્રામસ્થળ અને
એક નાની વાવ પાસે આવી પહેચાય છે, ત્યાંથી આગળ એ જ
નદીના માર્ગે ઊંચા ઊંચા ડુંગરાઓની ઓથમાં લગભગ ૨ માઈલ
ચાલતાં એક વાવ આવે છે. ત્યાં પાણીની પરબ બેસાડેલી હોય છે,

·રાણપુરની પંચતીર્થ ત્યાંથી ૧ માઈલ દૂર રાણકપુર તીર્થના માર્ગે જતાં અંતે પથ- રાલી નદીના પ્રવાહમાંથી પસાર થઈ ડાબી બાજુના સઘન વનને નિહાળતો પ્રવાસી નદી પ્રવાહમાં સ્થાપેલી અંબિકાના સ્થાન પાસે. આવી પહોંચે છે. નદીને ઓળંગી રાણપુરના સીમાડામાં જ ત્રણ દેવોની શિખરમાળાની છાયામાં આવેલી નવી-જૂની ધર્મશાળામાં યાત્રી આવે છે ને તેમાં ઊતારે કરે છે. ] 1 '

·૧. રાણપુર
ગામ:
જોધપુર રાજ્યના ગોડવાડ પ્રાંતના દેસૂરી જિલ્લામાં,
સાદડીથી ૬ માઈલ દૂર પૂર્વ—દક્ષિણ દિશામાં, એક વહેતી
નદીના કિનારે “રાણપુર” નામે ગામ છે. આ ગામ આડાવલા
(અરવલી)ની પશ્ચિમ બાજુની ખીણમાં સઘન વનરજિથી
વીંટાયેલું છે. અત્યારે આ ગામ ઉજ્જડ છે.
રાણકપુર ગામ કયારે અને કેવી રીતે વર્ચ્યુ એની વિગત
એવી જાણવા મળે છે કે, ધરણશાહ અને રત્નાશાહ નામના બે
જેન ભાઈઓ મેવાડના રાણાના રાજ્યમાં અધિકારપદે હતા.
તેમાં ધરણાશાહ તે રાજાના ખુદ મંત્રીપદે હતા; તેમણે
જેને મંદિર બાંધવા માટે મેવાડના રાણા પાસેથી જમીન
ખરીદી ત્યારે એમને એ જમીન એવી શરતે આપવામાં આવી
કે, જૈન મંદિરની સાથોસાથ ગામ પણ વસાવવામાં આવે
અને તેનું નામ રાણાના નામ ઉપરથી પાડવામાં આવે. આ
ઉપરથી “માદડી” ગામ પાસેની જે જમીન મંદિર માટે
પસંદ કરવામાં આવી તેને રાણાના નામ ઉપરથી રણકપુર”
નામ આપવામાં આવ્યું અને એ રીતે એ પ્રસિદ્ધિમાં આવ્યું.
જે કે રાણકપુર આજે ખંડિયેર હાલતમાં વેરાન બન્યું
છે પરંતુ એની ભૂતકાલીન મહત્તા આંકવાને આપણી પાસે કેટલીક
તત્કાલીન વર્ણનસામગ્રી છે. શ્રીમેડ કવિએ સં. ૧૪૯૯માં

·૧૨ રાણપુરની પંચતીર્થી 1 રચેલા “છિrg-તુનું વાસ્તવમાં તેમણે પ્રત્યક્ષ જોયેલા આ ગામનું વર્ણન કરતાં કહ્યું છે: રાણકપુર જેઈને અત્યંત ઉલ્લાસ અને સંતોષ થાય છે. આ નગર અણહિલપુર. (પાટણ) જેવું છે. તેનાં ગઢ, મંદિર અને પળે અત્યંત સુંદર છે. વચ્ચે સરિતાનાં નીર વહે છે. કૂવા, વાવ, વાડી, હાટ અને જિનમંદિર ઘણાં છે. તેમાં અઢાર વર્ણના લેક, લક્ષ્મીવંત વેપારીઓ અને પુણ્યશાળી માનવીઓ વસે છે. એ સૌમાં યશસ્વી દાનીશ્વર ધરણિંદ નામને સંઘવી મુખ્ય છે. તે જિન- મંદિરને ઉદ્ધારક છે. તેની પુણ્યાત્મા માતા કામલદે નામે છે, જે રત્નસિંહ અને ધરણિંદ નામના બે નરરત્નને જન્મ આપી ધન્ય! ધન્ય! ! ગવાય છે.” આ વર્ણન ઉપરથી જણાય છે કે, પંદરમી સદીમાં આ રાણકપુર ઘણું સમૃદ્ધિશાલી અને આબાદ નગર હતું. એ સમયે જેનાં ૩૦૦૦ જેટલાં ઘરે હતાં. રાણકપુરના નિવા- સીઓએ પણ અહીંના મંદિરમાં મૂર્તિઓ ભરાવ્યાના શિલા લે આ મંદિરમાંથી મળી આવે છે. શ્રીમેહ કવિના કથન મુજબ તે સમયે અહીં છ જૈન મંદિર હતાં. ત્યાર પછી સં. ૧૭૫૫માં શ્રીજ્ઞાનવિમલસૂરિએ રચેલી તીર્થમાહામાં અને અઢારમા સૈકામાં પં. મહિમાએ રચેલી તીર્થમાામાં અહીં ૫ જિન મંદિરે હેવાનું વર્ણન મળે છે. ૧. જુઓઃ પરિશિષ્ટ પહેલું, સ્તવન : ૧, ૧ થી ૭ કડી. પ્રાચીન તીર્થમાળા સંગ્રહ. પૃષ્ઠ: ૧૩૬, પ્રકાશકઃ યશવિજય ગ્રંથમાળા, ભાવનગર, ૩. એજનઃ પૃષ્ઠ: ૫૮ ૨.

·૧૦ રાણકપુર ઉપર્યુક્ત કવિએ ઉલ્લેખેલી નદી આજે પણ ઉત્તર- પશ્ચિમે પથરાયેલી છે, જે સદા વહ્યા કરે છે. તળાવને પશ્ચિમ કિનારે મજબૂત બાંધેલો છે, જેની પહોળાઈ લગભગ ૪ર હાથ છે. આ તળાવમાં બંધની પાસે ૪૦ વામ ઊંડું પાણી હોય છે, જ્યારે વરસાદમાં ૭૫ વામ જેટલું વધે છે. આ તળાવમાંથી કાઢેલી નહેરથી શિયાળુ અને ઉનાળુ પાક થાય છે. મુખ્ય દેવાલયની જમણી બાજુએ કિલ્લા સાથે જોડાયેલી એક વિશાળ ધર્મશાળા છે. તેમાં ૪૧ ઓરડાઓ છે, એક નવી ધર્મશાળા અને એક ઉપાશ્રય બનેલા છે. ધર્મશાળા અને દેવાલયની વચ્ચે એક સુંદર મજબૂત ઓરડે છે, જેમાં ચાકીવાળા અને સોમપુરા સલાટે રહે છે. દેવાલયની સામે એક નગારખાનું અને એક નાને બગીચે પણ છે. યાત્રાળુઓની સગવડ માટે એક ભોજનશાળા ખોલવામાં આવેલી છે. તેની સામે એક કુંડ છે. તેની પાસે એક દેરીમાં હનુમાનજીની મૂર્તિ છે, ચેતર ઉપર મહાદેવજી, ગજાનન અને નંદિની સ્થાપના કરેલી છે. જૈન મંદિરની આસપાસ બે તરફના કેટની બહાર એક મંદિર છે, જે સૂર્યનારાયણના મંદિર નામે ઓળખાય છે. તેના શિખરમાં ભાતભાતની કેરણી છે. ગૂઢમંડપ પડી ગયે છે. તેની બાજુમાં જ એક મહાદેવ મંદિર પતિત અવસ્થામાં છે. તેમાં એક યરું છે. આ બંને મંદિર સંભવતઃ જૈન મંદિરે હશે જે પાછળથી હિંદુઓએ સૂર્યમંદિર અને મહાદેવ મંદિર નામે ઓળખાવ્યાં હશે. અત્યારનાં વિદ્યમાન ત્રણ મંદિરે

·રાણકપુરની પંચતીર્થ
સાથે આ બે મંદિરને ગણવામાં આવે. તે અઢારમા સૈકાના
કવિઓએ વર્ણવેલાં છે જેના મંદિરોની હકીક્તને મેળ બંધબેસે
મહાદેવજીના મંદિર પાસે ભરવનું સ્થાન છે, તેને
અહીંના લેકે “ભાંગરીયા પેલેજી કહે છે.
ઉપરાઉપરી પડેલા દુષ્કાળે અને સંભવતઃ ઔરંગ
ઝેબના આક્રમણથી રાણકપુર આજે તે વેરાન બનેલું જોવાય
છે. ગામની પૂર્વ-દક્ષિણે કેટલાંક ખંડિયે પડેલાં છે. અહીંથી
ચાલી ગયેલી વસ્તી સાદડી, ઘણેરાવ, મુડારા અને લાઠારા
વગેરે ગામમાં વસી ગયાનું કહેવાય છે. આસપાસની
પહાડીઓ અને સઘન ઝાડીઓથી આખુયે જંગલ ભયંકર
લાગે છે. હિંસક પશુઓને ભય પણ રહે છે. સંભવ છે કે
મેવાડના રાણાઓએ આ સ્થાનને તેમના વિપત્તિકાળમાં
આશ્રયનું સ્થાન પણ બનાવ્યું હોય. કેમકે દક્ષિણ દિશા તરફના
ભયંકર જંગલમાં થઈને મેવાડ તરફ જવાનો એક રસ્તે
છે. “આ માર્ગે જતાં ૨ માઈલ દૂર એક ચકી આવે છે.
ત્યાંથી એક રસ્તે ઉત્તરમાં ભાનપુરાના વિકટ વનમાં થઈને
જાય છે અને ચેકીથી બીજા માર્ગે આગળ જતાં એક
આકિયા ઉપનદ (ખાર આવે છે, તેના ચડાવ ઉપર એક
પ્રાચીન કિલે છે. તેના સિંહદ્વાર પર “મહાભય, મહાભય”
એવા શબ્દ ઉત્કીર્ણ છે અને કિલે પણ એ જ જણાય
છે. આ કિલ્લાથી દક્ષિણ-પૂર્વમાં છ માઈલ દૂર મેવાડના
સાયરા ગામે પહોંચાય છે.”
૧. જુઓઃ “મેરી ગોડવાડ યાત્રા” લેખક શ્રીવિયતી દ્રસૂરિજી,
પ્રકાશક: રાજેન્દ્ર પ્રવચન કાયાલય પૃ. ૬૦–૬૧.

·-રાણું કયુર છે , ".
ર
મતલબ કે ઉપર્યુક્ત કિલ્લો અને ત્યાંથી રાણપુર
આવવાને રસ્તો એ બધું આશ્રય સ્થાનની દષ્ટિએ રચવામાં
આવ્યું હશે.
અત્યારે તે અહીં માત્ર ૩ જૈન મંદિરો બચી ગયેલાં
જેવાય છે. તેમાંનું એક પ્રથમ તીર્થકર શ્રી આદીશ્વર ભગવાનનું
ચૌમુખ દેવમંદિર મુખ્ય છે. ગોડવાડની મોટી પંચતીથી માં
જેટલાં પ્રાચીન જૈન મંદિરો છે, તેમાં સૌથી મે, કિમતી
અને શિલ્પની દૃષ્ટિએ આ મંદિર અનુપમ છે. આ મંદિર કેણે
કયારે બંધાવ્યું અને મંદિરને આકાર તેમજ શિલ્પપ્રકાર
કે છે એ જાણવાથી એને મહિમા સમજી શકાય છે. બાષભદાસ
કવિએ આ તીર્થનું માહાસ્ય ગાતાં કહ્યું છે કે-
ગઢ આબુ નવિ ફરજિયે, ન સુ હીરને રાસ
રાણકપુર નર નવિ ગયો, ત્રિ ગર્ભવાસ. ૧
ખરેખર આબુ અને રાણકપુર તીર્થની યાત્રા જેણે કરી
નથી, એનું જીવતર નકામું છે. એવી લોકવાણીનું કથન એ
તીર્થોનાં વર્ણન વાંચ્ચા–સાંભળ્યા પછી અને સાક્ષાત દર્શન
કર્યા પછી યથાર્થ લાગે છે.
રાણિગપુર શ્રીધરણુવિહાર
ધનકુબેર ધરણશાહ રાણકપુરમાં શિલ્પકલાના અત્યુત્તમ
નમૂના સમાન “ધરણુવિહાર પ્રાસાદ” બંધાવ્યો છે. એને
લેયદીપક પ્રાસાદ, ત્રિભુવનવિહાર, નલિની ગુલ્મવિમાન
અને ચતુમુખપ્રાસાદ” એવાં નામથી પણ સંધાય છે.
૧. “ આનંદકાવ્ય મહોદધિ.”હીરવિજયસૂરિરાસ. પૃષ્ઠઃ ૯૨. પ્રકા
દેવચંદ લાલભાઈ પુસ્તકેદ્દોર પંડ, સૂરત.

·રાણપુરની પંચતીથી
*
: આ મંદિર આડાવલાની છેક પશ્ચિમી તળેટીમાં અનેક
પ્રકારની વનરાજિ વચ્ચે ઝીણી નકશીથી સુશોભિત વિમાનસમું
દેખાય છે. પાંચસો વર્ષથી ધરણુશાહની કીર્તિગાથા સંભળાવતું
ઉન્નતશીલ અને પિતાની શિલ્પકળાની સૌદર્ય સુગંધ પ્રસરાવતું
આ અટુલું ઐલેકવદીપક મંદિર, જાણે કાળ અને આક્રમણ
સામે અડગપણે ઊભેલું હોય એમ લાગે છે.
મંદિરની રચના :
આ મંદિર ૪૮૦૦૦ ફીટના વિસ્તારમાં આવેલું છે.
મંદિરની ઊંચાઈના પ્રમાણમાં જગતી–ભેંયતળિયાની ઊંચાઈ
અને વિસ્તાર માપસર આલેખાયા છે. આખું મંદિર સેવાડીના
તેમજ સેનાણાના આરસ પથ્થરથી બાંધવામાં આવ્યું છે.
મંદિરને જોતાં જ મનહર બાંધણી, મજબૂત ઘાટ અને પાયાનું
ઊંડાણ કેવું હશે એને ખ્યાલ આવે છે. શ્રીમહ કવિ કહે છે
કે “આ મંદિરનો પાયે સાત માથડાં છે.
આ ઉપરથી
આમાં કેટલું ખરચ થયું હશે અને કેટલી મહેનત-મજૂરી
પડી હશે એની કલ્પના થઈ આવે છે.
વીશ–પચીશ પગથિયાં ચડયા પછી મંદિરની પ્રથમ
ભૂમિકા આવે છે. તેમાં પ્રવેશ કરવા માટે ચારે તરફ ચાર
પ્રચંડ દરવાજા છે પરંતુ માત્ર પશ્ચિમ દ્વાર જ ખુલ્લું
રાખવામાં આવે છે. પ્રથમ ભૂમિકા ઉપર બે માળ છે અને
નીચે ભેંયાં છે.
મૂળ મંદિરમાં ચારે દિશામાં સ્થાપન કરેલી ભગવાન
બાષભદેવની પ ફીટ ઊંચી મનહર ૪ મૂર્તિઓ બિરાજમાન
૧. પરિશિષ્ટ પહેલું: કડી: ૮.

·રામુકપુર
છે. પૂર્વ, પશ્ચિમ અને દક્ષિણ દિશાની મૂર્તિઓ ઉપર સં,
૧૪૯૮ના ફાગણ વદિ પના લેખો કતરેલા છે. જ્યારે માત્ર
ઉત્તર દિશાની મૂર્તિ ઉપર સં. ૧૬૭ન્ના વૈશાખ સુદિ ૧૧ ને
બુધવારને લેખ છે, જેમાં રાણું કર્ણસિંહના રાજ્યમાં શ્રી.
વિજયદેસરિના ઉપદેશથી પ્રતિષ્ઠા થયેલી છે. આ ઉપરથી
અનુમાન થાય છે કે, ચારે મૂર્તિઓની શ્રી સોમસુંદરસૂરિએ
એક જ સમયે પ્રતિષ્ઠા કરી હશે, પરંતુ તે પછી ઉપર્યુક્ત
મૃતિને કઈ કારણસર બદલવી પડી હશે. વળી, ચારે મૂર્તિઓ
સપરિકર છે, પરંતુ એનાં પરિક ખંડિત થતાં તેને કાઢી
નાખી નવાં પરિકરે ગોઠવ્યાં છે.
મૂળગભારામાં ઉપર્યુક્ત ચૌમુખજી સિવાય બીજી ૧૮
પાષાણુ મૂર્તિઓ છે અને ધાતુની ૨ પંચતીથીઓ છે. આ
મૂર્તિઓ પછી એક પાષાણુ મૂતિને ગૌતમસ્વામીની મૂર્તિ
તરીકે ઓળખાવાય છે. તેમની પાસે આઘો નથી, પરંતુ એક
હાથમાં મુહપત્તિ અને બીજા હાથમાં નવકારવાળી છે. મૂર્તિ
ઉપર લેખ નથી. શ્રીઅંબિકાદેવીની મૂર્તિ પણ ૧ છે.
મૂળ મંદિરને ચારે બાજુએ ચાર વિશાળ મંડપ છે.
તેના મુખ્ય મંડપ અને રંગમંડપે જુદા જુદા છે. મુખ્ય
મંડપમાંથી રંગમંડપમાં જવા માટે નાળ મૂકેલી છે. નાળની
બહાર એક ખુલી કમાન છે અને ઊંચે એક નાળમંડપ છે.
આ ખુલ્લી કમાનમાં સીડી દ્વારા જઈ શકાય છે. પશ્ચિમ તરફની
સીડીને વધુ પગથિયાં હોવાથી તે બાજુનું દ્વાર મુખ્ય ગણાય છે.
૧. જુઓ, પશિણ બીક લેખકઃ ર.
૨. એજન, લેખક. ૧૩.

·રાણકપુરની પંચતીથા મૂળ મંદિરના ૪ દ્વારે ઉપર ખૂણામાં ઉપરાઉપરી અબે દેરાસરો છે. તેના રંગમંડપો અને મુખમંડપ દરેકને જુઠા જુદા છે. આ રીતે બધા મળીને કુલ ૨૪ મંડપ ઘુમટવાળા છે. મૂળગભારાની બહાર મૂળનાયકની સન્મુખ આરસ પાષાણુના એક જ પથ્થરમાંથી આરપાર કરીને અદ્ધર ગોઠવેલાં તારણે તે આબુની શિલ્પકળાની યાદ અપાવે એવા મનહર તેમાં આગળના અને પાછળના ભાગમાં સાત-સાત મળીને કુલ ૧૪ જિનપ્રતિમાઓ ઉત્કીર્ણ છે. આવાં જ બીજાં ૨ તેરણો છે, તેમાં પણ એ જ પ્રકારે જિનપ્રતિમાઓ અંકિત હેવાથી કુલ ૪ર મૂર્તિએ ગણાય છે. આ તેરણોને મારવાડમાં “વાંદરવાવ” નામે ઓળખે છે. પ્રથમ તેરણના ઉપરના ભાગમાં ડાબી બાજુએ સુંદર ભાવ ઉત્કીર્ણ છે, જેમાં તીર્થકરની માતા શયનાવસ્થામાં ૧૪ સ્વપ્ન નિહાળી રહ્યાં હેય એવું આલેખન પથ્થરમાં ઉત્કીર્ણ છે. સભામંડપના ઘૂમટમાં ગોળાકારે ૧૬ વિદ્યાદેવીઓ અને વચ્ચે કળાભર્યું વેલબુટ્ટાનું સુશોભન આલેખ્યું છેજે આબુ- દેલવાડાના મંદિરની આબેહૂબ નકલ સ્વરૂપ જણાય છે. મંદિરની છતમાં અને થાંભલાઓમાં વૈવિધ્યભર્યું* શિલ્પ- લાવણ્ય તો આંખને આંજી દે તેવું ઊભરાય છે. એક જ મસ્તકમાં જોડાયેલી ૫ પૂતળીઓ, કમલપત્રની બારીક નકશી, કલામય ઝુમ્મરે, વેલબુટ્ટા વગેરે આકૃતિઓ શિપકળાના અજોડ નમૂના સમાન છે. મંદિરમાં પ્રવેશ કરતાં જે ઘૂમટ આવે છે તેમાં એક

·રાણપુર
સ્થળે આચાર્ય મહારાજ બેઠેલા છે અને તેમની પાછળ ૩
સાધુએ હાથમાં ઓથે રાખીને ઊભા હોય એ ભાવકે રેલે છે.
બીજા ઘૂમટમાં શ્રીનેમિનાથ ભગવાનના પંચકલ્યાણકને
ભાવ દર્શાવ્યો છે. એક તરફ શ્રીકૃષ્ણને મહેલ, શ્રી નેમિનાથ
ભગવાનની જાન, લગ્નની ચેરી, પશુઓનું પાંજરું, પશુઓને
છોડી મૂકવાં અને રથને પાછા વાળવાનું આખુયે ઘટનાદશ્ય
ઉત્કીર્ણ છે. એક તરફ એક ગોવાળિયે લાકડીના ટેકે ઉભે
રહેલે છે, તેની પાસે પશુઓ ચરી રહ્યાં છે અને એક તરફ
છાશ લેવતી સ્ત્રીઓનું દૃશ્ય ઉપસાવ્યું છે. બીજા એક
ખૂણામાં સમવસરણને ભાવ આલેખ્યો છે. આ સિવાય બીજાં
કેટલાયે ઘટના જોવાલાયક છે.
પ
પશ્ચિમ તરફના સભામંડપના એક થાંભલા ઉપર સં.
૧૬૧૧ ના વૈશાખ સુદિ ૧૩ ને લેખ છે, જેમાં ઉસમાનપુરના
રહેવાસી શ્રેષ્ઠી ખેતાએ “મેઘનાદ” નામને મંડપ કરાવ્યાને
ઉલ્લેખ છે.
એક હાથી ઉપર સં. ૧૭૪૪ની સાલને લેખ છે.
ચારે ખૂણાના મંદિર ઉપર ૪ ઘૂમટે છે, જે ૪૨૦
સંભે ઉપર રહેલા છે. દરેક ચાર સમૂહની મધ્યના ઘૂમટે
ત્રણ માળ સુધી ઊંચા છે અને એ જ સમૂહના બીજા ઘૂમટેથી
ઊંચે જાય છે. આવા મધ્યના ઘૂમટેમાંને એક જે મુખ્ય
દ્વારની સામે છે તેને અંદર અને ઉપર એમ બેવડા ઘૂમટે
છે, જેને આધાર ૧૬ સ્તંભ ઉપર રહેલે છે.
૧. જુઓ : પરિશિષ્ટ બીજું, લેખક: ૧૧

·૨૩
રાણકપુરની પંચતીથી
ચારે બાજુએ ફરતી ૭૬ દેવકુલિકાઓ છે. તેની આગળના
ભાગમાં વૈવિધ્યભરી મનહર કેરણી કરેલી છે, દેરીઓ ઉપરના
લેથી જણાય છે કે, ધરણશાહના પછી જુદા જુદા વ્યક્તિ-
ઓએ મળીને દેરીઓ બનાવી છે, એ વિશે થોડીક વિગત
આ પ્રમાણે છે :-
પશ્ચિમ દરવાજાની ડાબી બાજુની દેરી નં. ૨ ઉપર સં.
૧૫૧૧ના માગશર વદિ ૧૩ ને સોમવારને લેખ છે, જેમાં
સત્યપુર (સાચોર)ના રહીશ ઓશવાલજ્ઞાતીય ભાઈઓએ
મળીને દેરી કરાવી એમ લખ્યું છે.
દેરી નં. ૫ ઉપર સં. ૧૫૧૧ની સાલને લેખ છે, તેમાં
મુડારાવાસી મડાપુત્ર રાજાએ દેવકુલિકા કરાવી એમ જણાવ્યું છે.
દેરી નં. ૭ ઉપર માલવીય ઉસારિયા ગામવાસી દેવા
હરિયાએ દેવકુલિકા કરાવ્યાને લેખ છે.
દેરી નં. ૮ માલવીય પીપલિયાવાસી દેપા પાલ્લુણસીએ
દેરી કરાવ્યાની હકીકત લેખમાં છે.
દેરી નં. ૧૦ રાણપુરના જ વાસી નયણાના પુત્રો લાખ
વગેરેએ દેરી કરાવી એ લેખ છે.
દેરી નં. ૧૧ સિરોહીવાસી સં. ગુણરાજે દેરી કરાવી.
એમ લેખમાં જણાવ્યું છે. આ ત્રણે દેરીઓના લેખે સંવત
વિનાના છે.
દેરી નં. ૧૩માં સં. ૧૩૪૮ ને લેખ છે.
મુખ્ય ગભારા પાસે આવેલી સીડીની પાછળ સં. ૧૮૬૨.
ના ચિત્ર વદિ ૧૧ ને ગુરુવારને લેખ છે. તેમાં બાલીનિવાસી
T

·રાણકપુર પિરવાડ શેઠ હીરાના પુત્ર-પૌત્રોએ ૩૫ દેરીઓ કરાવ્યા અને તે માટે શ્રીસુમતિસુંદરસૂરિએ તેમને આશીર્વાદ આપ્યાને ઉલ્લેખ છે. ભમતીમાં દક્ષિણ દિશાના દરવાજા ઉપર જમણી તથા ડાબી બાજુએ નંદીશ્વરદ્વીપના પટ્ટ ગોઠવેલા છે. આ મંડપમાં એક જ શિલામાં કરેલી ત્રણ કાઉસગિયા મૂર્તિઓ મનહર છે. એક તરફ પાંચ વર્ષથી ઊભેલું રાયણવૃક્ષ અને તેની નીચે શ્રી આદીશ્વર ભગવાનનાં પગલાં શત્રુંજયનું સ્મરણ અપાવી રહ્યાં છે. ઉત્તર-પશ્ચિમમાં આવેલા દેરાસરો પૈકી એકમાં શ્રીસમેત- શિખરની કેરણીવાળી રચના છે. તેના ઉપર સં. ૧૫૪૮ ને લેખ છે. સામેના બીજા મંદિરમાં અષ્ટાપદની અધૂરી રચના, બે મેટી શિલાઓ ઉપર કરેલી યંત્રાકારે ગોઠવેલી નંદીશ્વરની રચના, સમેતશિખરવાળા દેરાસરની ભીંતના લાંબા-પહોળા પથ્થર ઉપર કરેલ શત્રુંજય અને ગિરનારને પટ, ડાબી આજુએ નાલમંડપમાં સહસકૂટની સુંદર રચના-વગેરે આકૃ- તિઓની કેરણ બેનમૂન છે. દક્ષિણ તરફના નાલમંડપ પાસે ખૂણાના દેરાસરની ભીંતમાં એક મેટી શિલા ઉપર સહસ્ત્રફણુ પાર્શ્વનાથ ભગવાનનું આટી- ગૂંચ્યા જેવું શિલ્પ તે સી કે ઈને દિમૂઢ બનાવે એવું છે. એ શિ૯૫માં શ્રી પાર્શ્વનાથની મૂર્તિ નાગેન્દ્રની પીઠ ઉપર કાયેત્સર્ગ ધ્યાનમાં ઊભેલી છે અને એ જ નાગેન્દ્ર બીજી' નાગ-નાગિણીઓ સાથે આંટા લગાવી ગૂંથેલું ૧૦૦૮ કણાનું છત્ર ધારણ કરી રાખ્યું છે. નાગ અને નાગિણીઓએ પિતાની ·રાણકપુરની પંચતીર્થ સમગ્ર શક્તિ જાણે કામે લગાડી હેય તેવું આ શિલ્પ એવી. ખૂબીથી ઉપજાવી કાઢયું છે કે સામાન્ય નજરે એ કેયડારૂપ બની રહે. આ કૃતિમાં શિલ્પીએ પિતાના ઉત્કૃષ્ટ કલા-કૌશલને પરિચય કરાવ્યું છે. આવી માન–સામંજસ્યમાં અજોડ કૃતિઓ ભાગ્યે જ બીજેથી જડી આવે. કહેવાય છે કે, આ શિલા બીજેથી લાવવામાં આવી છે. તેના ઉપર સં. ૧૦૩ ને લેખ છે, આ શિલા ત્રણ સ્થળેથી ભાંગેલી છે, જેને પાછળથી ચૂનાથી સાંધી દીધી છે. કહેવાય છે કે, આ મંદિરમાં અગાઉ ૮૪ બેંયાં હતાં, લગભગ ૧૮ મા સૈકાના શ્રી જ્ઞાનવિમલસૂરિના કથન મુજબ તેમાં ભેંયરાં વિદ્યમાન હતાં. આજે તો માત્ર પાંચ રહેવા પામ્યાં છે. ધરણાશાહે અગમચેતી વાપરીને એ યરાઓમાં મૂર્તિઓ અનેદ્રવ્ય ભરી રાખ્યું હતું. મુસ્લિમ કાળમાં આ મંદિરની મૂર્તિઓ નાશ પામી ત્યારે ભંડારેલી મૂર્તિઓની સ્થાપના કરવામાં આવી હતી. અત્યારે ત્રણેક ભેંયરામાં મૂતિઓ હોવાનું માલુમ પડે છે. તેમાં ડાબા હાથ તરફના ભોંયરામાં ખૂબ મોટી મૂતિઓ શ્યામ પડી ગયેલી છે ને કેટલીક ખંડિત અવસ્થામાં છે. કેટલીક મૂર્તિઓ ઉપર સં. ૧૫૫૧ની સાલના લેખે છે ને જુદા જુદા ગૃહસ્થાએ ભરાવેલી એ મૃતિઓની શ્રીઉદયસાગરસૂરિએ પ્રતિષ્ઠા કરી છે. આ જ ભેંયરામાં સં. ૧૪૯૮ની સાલની શ્રીમસુંદર- સૂરિએ પ્રતિષ્ઠિત કરેલી મૂર્તિઓ પણ છે. વળી મેટી ૪ મૂર્તિઓ, ૪ મોટા કાઉસગ્ગિયા છે, જે લગભગ ૫-૬ ફીટ ઊંચા અને મનોહર છે. બીજી નાની કેટલીક પ્રતિમાઓ પણ છે. ભોંયરામાં કુલ ૧૫૬ થાંભલાઓ છે.

·રાણકપુર
૨૪
ભોંયરામાં અને ત્રણે માળમાં મળીને કુલ ૧૪૪૪ થાંભલાઓ
એકબીજાથી જુદી જુદી કેરણીના સુશોભિત રીતે ગોઠવેલા
છે. કેટલાક થાંભલાઓની ઊંચાઈ ૪૮-૫૦ ફીટથીયે વધારે છે
અને મંડપના થાંભલા તે એકે કરણી વિનાના નથી. આવા
એકેક થાંભલાને જીર્ણોદ્ધાર કરવામાંયે આજે હજાર રૂપિયાને
ખરચ થાય ત્યારે ૧૪૪૪ થાંભલા બનાવવા પાછળ કેટલે
ખર્ચ અને શ્રમ પડ્યો હશે એને અંદાજ પામ મુશ્કેલ નથી.
મંદિરમાં એક અધૂર સ્તંભ છે. તેને માટે એવી કિંવદંતી
છે કે, ચિતોડના રાણાએ ધરણાશાહનું અનુકરણ કરવા માટે
આ સ્તંભ બનાવવાની શરૂઆત કરેલી, પરંતુ એવું ન બની
શકયો; , સ્તંભ અધૂરો જ રહી ગયે.
મૂળનાયકના સભામંડપના બે થાંભલામાંથી પ્રતિમાનાં
દશન હરસમયે પિતે કરી શકે તેવી ગોઠવણ પૂર્વક દાનવીર
ધરણશાહ અને કર્મવીર દેપાની ઊભી મૂર્તિઓ મૂકેલી છે.
એક ખૂણના દેરાસરમાં પાઘડી, ખેસ અને કંઠમાં ખેતીના હાર
વગેરે વસ્ત્રાભૂષણથી સજ્જ અને હાથમાં માળા સાથેની ધરણા-
શેઠની મૂર્તિ છે. મૂર્તિનું નાક જરા ખંડિત થયું છે.
ચેથા દરવાજાની છત ઉપર ધરણુશેઠ અને તેમના વડિલ
બંધુ શ્રીરતનાશાહની હાથી ઉપર બેઠેલી મૂર્તિઓ છે.
બીજા માળમાં પણ ચૌમુખ પ્રતિમાઓ વિરાજમાન છે.
પશ્ચિમ દિશાના મૂળનાયક શ્રી આદીશ્વર ભગવાનની પલાંઠી
નીચે સં. ૧૫૦૭ને લેખ છે. બાકીની ત્રણે બાજુએ ક્રમશ:
૧. પરિશિષ્ટ બીજું: લેખક

·૧૪ રાણકપુરની પંચતીથી ૧૫૦૬, સં. ૧૫૦૭, સં. ૧૫૦૮ના લેખે છે. બધી પ્રતિ- માઓની પ્રતિષ્ઠા શ્રીરત્નશેખરસૂરિએ કરેલી છે. બીજા માળમાં પણ પહેલા માળની જેમ ચારે ખૂણે ૪ દેરાસર બાંધવાની શરૂઆત કરેલી જોવાય છે. ૨ મંદિર અધૂરાં બનેલાં છે ત્યારે ર મંદિરના કામની શરૂઆત કરેલી લાગે છે. અધૂરાં મંદિરે પૈકી એકમાં ચૌમુખજી વિરાજમાન છે. અહીં ૮ થાંભલા છે, તેમાં પ્રત્યેક થાંભલામાં જિનપ્રતિમાઓ ઉત્કીર્ણ છે એ રીતે ૮ થાંભલામાં મળીને કુલ ૭૨ જિન- પ્રતિમાઓ છે. સંભવતઃ ભૂત, ભવિષ્ય અને વર્તમાન વીશીની આ સ્થાપના હશે. ત્રીજા માળમાં પણ ચૌમુખ પ્રતિમાઓ વિરાજમાન છે. તેમાં શ્રીસંભવનાથ, આદિનાથ વગેરે તીર્થકરેની મળીને ૪ મૂર્તિઓ છે. દક્ષિણ દિશાના મૂલનાયક ઉપર સં. ૧૫૦૮ને લેખ છે. એ સિવાયની બીજી મૂર્તિઓ ઉપર સં. ૧૫૧૨, સં. ૧૫૧૩, સં. ૧૫૧૫, સં. ૧૫૪૩ના લેખ કેરેલા છે. મૂળનાયક ભગવાનના મંદિરના શિખરમાં ચારે બાજુએ પૂતળીઓ અને વચમાં કાઉસગિયા, ભૈરવજી, અંબાદેવી વગેરેનાં સ્વરૂપે દર્શાવ્યાં છે. શિખર ૧૦૧ ફીટ ઊંચું છે. ઉપરના માળે અને ઘૂમટેમાં ફરતાં નીચે ઊતરવાને 'માર્ગ શોધવે પડે એવી માળની રચના કરેલી છે, આ રીતે માળની રચના, થાંભલાની ગોઠવણી, બહારથી નજરે પડતી વાંકીચૂકી જમીન ઉપરની દેરીઓની એકસરખી રચના–આ બધું શિલ્પીની અસાધારણ કળાકુશળતા બતાવી આપે ૧. પરિશિષ્ટ બીજું લેખાંક: ૫

·२५
રાણપુર
છે. મંદિરનું સ્થાપત્ય જ એવા પ્રકારનું છે કે, જ્યાં જુઓ
-ત્યાં એકસરખી દેરીઓ, દેરાસર, થાંભલા, ઘૂમટે અને મૂર્તિ-
એને જોઈને ભુલાવામાં પડી જવાય.
આવા કળામય મંદિરની સમગ્ર રચના પાછળ દાનવીર
અને કળાવીરના મુક્ત હસ્તને અખલિત અર્પણ-પ્રવાહ નજરે
ચડે છે અને આ મંદિર કરતાં તેમની ભાવનાનું વિરાટ
-દર્શન કરાવે છે. બંનેની અમાપ ભક્તિ, શક્તિ અને ઔદાર્ય
ભાવનાથી સર્જાયેલી આ ત્રિવેણીમાં આપણે એક વાર
તે એવા લીન બની જઈએ કે એના વર્ણન માટે વાચા
જ ન કુરે.
સમર્થ શિયમીમાંસક સર ફરગ્યુસન પિતાની ઢબે સાચું
“આ દેવાલયનું ભંયતળિયું ઊંચું હોવાને લીધે
તથા મુખ્ય ઘૂમટેની વધારે ઊંચાઈને લીધે એક મહાન
જૈન દેવાલયનો બરાબર દેખાવ આપે છે. કારણ કે, બીજાં
જૂનાં દેવાલયોમાં બહારના ભાગ ઉપર કોતરકામને અભાવ
હોય છે. આ દેવાલયમાં ઘણું અને નાના ભાગે પાડેલા
છે, તેથી શિપવિદ્યાની ખરી શોભા તેમાં દેખાઈ આવે તેમ
નથી, પરંતુ દરેક સ્તંભે એકબીજાથી જુદા છે, તેમજ
ઉત્તમ રીતે ગોઠવેલા છે. અને તેમના ઉપર ભિન્ન ભિન્ન
“ઊંચાઈના ઘૂમટે ગોઠવેલા છે. આ બધાય ઉપથી મન
ઉપર ઘણી સારી અસર ઊપજે છે. આવી સારી અસર કરે
તેવું તથા તંભેની સુંદર ગોઠવીને ખ્યાલ આપે એવું
હિંદુસ્તાનમાં બીજું એકે દેવાલય નથી.

·રાણકપુરની પંચતીથી
મંદિરતા ઘરણાશાહ
આ “ત્રિભુવનદીપક દેવમહાલયના નિર્માતા ધરણશાહ
પિરવાડ હતા. તેમના પિતાનું નામ ક્રપાલ અને માતાનું
નામ કામલદે હતું. તેમની પત્નીનું નામ ધારલદે હતું. તેમને
જાજ્ઞા અને જાવડ નામે બે પુત્ર હતા. તેમના મોટા ભાઈનું
નામ રત્નાશાહ અને તેમની પત્નીનું નામ રત્નાદે હતું. તેમને
લાખા, મન, સેના અને સાલિગ–એમ ચાર પુત્ર હતા.
તેઓ સિાહી રાજ્યના નાદિયા ગામના વતની હતા,
દંતકથા એવી છે કે, એક વખત મુસ્લિમ શહેનશાહને
એક પુત્ર પિતાના પિતાથી રીસાઈને રાજપૂતાનામાં થઈને
જતો હતો. આ બંને ભાઈઓએ તેને સમજાવીને પિતાના
પિતાની રાજધાનીમાં મોકલ્યા. આથી શહેનશાહ બહુ ખુશ
છે અને તે બંને ભાઈઓને તેડાવી પિતાના દરબારમાં
રાખ્યા. પરંતુ થોડા સમય પછી ગામના ગપગોળાથી બાદશાહે.
તેમને અટકમાં લીધા. તેઓ જુદી જુદી જાતના ૮૪ સિક્કા-
એને દંડ ભર્યા પછી મુક્ત થયા અને પિતાના મુલકમાં પાછા
ફર્યા, પરંતુ તેમને તેમના વતન નાંદિયામાં રહેવું ચોગ્ય ન લાગ્યું.
આથી રાણકપુરની દક્ષિણે આવેલા પાલગઢમાં તેઓ વસ્યા.
ધરણશાહ ખૂબ બુદ્ધિશાળી મુત્સદ્દી હતું. તેની કીતિ
સાંભળીને મેવાડના રાણાએ (સંભવતઃ રાણા મેકલ અને તે
પછી રાણા કુંભાએ પણ) તેને પિતાના મંત્રી ની. ડા.
સમયમાં જ પિતાની કુશળતાથી એણે ખૂબ દ્રવ્ય એકઠું કર્યું.
સં. ૧૭૪૬માં શ્રીશીલવિજ્યજીએ રચેલી કારના ઉલ્લેખ
પ્રમાણે સં. ૧૪૪૬માં શ્રીમસુંદરસૂરિના ઉપદેશથી એ.

·રાણપુર ૧૭ પ્રભાવિત થયો અને તેની બુદ્ધિને પ્રવાહ ધાર્મિકતા તરફ વળ્યો. તેમને પિતાની લમીની ચંચળતાને અનુભવ થયેલ હ તેથી તેને સાર્થક કરી લેવા પાછળથી તેઓ માદડીમાં જઈ વસ્યા અને તેની નજીકમાં એક મંદિર બંધાવવા માટે એકાંતમાં આવેલી સુંદર ભૂમિની પસંદગી કરી જમીન ખરીદી, જે પાછળથી “રાણકપુર” નામે પ્રસિદ્ધ પામી, એ વિશે અગાઉ કહેવાઈ ગયું છે. એ જ તીર્થધામાં ધરણું શેઠ માટે ખાસ ધ્યાન ખેંચે એવી હકીક્ત મળે છે, એને સાર એ છે કે “શ્રીધરણા શેઠે બત્રીસ વર્ષની ભરયૌવનમાં શત્રુંજય પર આવેલા બત્રીશ સંઘે વચ્ચે સંઘતિલક કરાવી ઇંદ્રમાળ લઈ ચેાથું બ્રહ્મચર્ય- વ્રત ઉશ્ચર્યું હતું. આ રીતે તેમણે યૌવન અને સંપત્તિને સાર્થક કરી ઉત્તમ ધર્મકાર્યો કર્યા. એક રાત્રે સ્વપ્નમાં ધરણાશાહે બારમા દેવલેકનું નલિની ગુમ વિમાન' જોયું. એમને ભાવના થઈ આવી કે, આવી રચનાવાળું દેવાલય જે ભૂમંડલ ઉપર મારાથી બને તે ખરી પ્રભાવના કરી કહેવાય અને સ્વ–પરના કલ્યાણનું કારણ બને.” કઈ પણ રીતે આ મનોરથને પાર પાડવાનો સંકલ્પ કરીને તેઓ કુલદેવીની આરાધના કરવા લાગ્યા. સંકલ્પ પ્રમાણે તેમણે પચાસેક મેટા સેમપુરા શિલ્પી- એને બોલાવ્યા અને તેમની આગળ પિતાને મરથ વ્યક્ત કર્યો. સ્વપ્નમાં જોયેલા વિમાનના આકારની તેમને વાત કરી. અને સિદ્ધપુરના ચતુર્મુખપ્રાસાદ (રજવિહાર)ની ખૂબ પ્રશંસા ૧. પ્રાચીન તીર્થમાલા સંગ્રહઃ પૃષ્ઠ ૧૦૬ઃ કડી: ૬ થી ૭૦- ·૨૮ રાણકપુરની પંચતીથી કરતાં જણાવ્યું કે મારે પણ અહીં તેના જેવું જ દેવળ મોટા મંડાણે બંધાવવું છે એ મુજબના નકશાઓ દેરી લાવે.” કોણ જાણે કેમ, ધરણાશાહની આર્થિક સ્થિતિ અને તેમના મનોરથ વચ્ચે મેટે તફાવત હોવાનું શિલ્પીઓના મનમાં , વસી ગયું હતું. આથી શેઠની તેમણે ધારેલી સ્થિતિ અનુસાર તેઓ નકશા દેરી લાવ્યા, પણ કોઈના નકશાઓ તેમને ન રચ્યા. છેવટે મુંડારા ગામના રહેવાસી દેપા નામના શિલ્પીએ રેલે નકશે તેમને ગમી ગયે. મોટા મોટા શિલ્પીઓ પણ એ જોઈને આશ્ચર્યચકિત થઈ ગયા. દેપ અર્ધસંન્યાસી જે હતો અને એ સમયમાં ગાંડા જે ગણતે. બીજા શિલ્પીઓની પ્રેરણાથી દેપાએ શેઠની સ્થિતિ જાણું લેવા પાયા માટે સાત પ્રકારની ધાતુઓ, કસ્તુરી અને બહુમૂલ્ય વસ્તુઓ મંગાવી. ધરણાશાહે તે બધી વસ્તુઓ માગતાંવેંત હાજર કરી. આ જોઈ સૌને ધરણશાહની ભાવના અને સ્થિતિની વાસ્તવિક પ્રતીતિ થઈ આવી. મંદિરને પાયે નંખાયે ત્યારે શિલ્પીઓને કબંધ પહેરાવી તેમણે ખુશ કર્યા. બધા કારીગરે અને મજૂરોની જરૂરિયાત પૂરી પાડી સગવડ કરી આપી અને જોતજોતામાં જંગલમાં મંગલની પ્રતીતિ કરાવતા એ સેંકડા શિલ્પીઓનાં ટાંકણું રાતદહાડે ગાજવા લાગ્યાં. દરમિયાન ધરણાશેઠને અનેક સુકૃત કરતાં મોટા મંડા- શુના દેવાલયને, બંધાવવામાં કેટલાય વર્ષો વીતી ગયાં. શ્રીશીલ- વિજ્યજીને કથન મુજબ સં.૧૪૪૬ માં મંદિરને પાયે નાંખે ૮.

·રાણપુર ોિય તે સં. ૧૪૯૮ સુધીમાં બાવન વર્ષો સુધી તેનું કામ ચાલ્યું. ત્યારે કેટલીક ઘટનાઓના સમયનિર્દેશ” નામે એક છૂટા પ્રાચીન હસ્તલિખિત પત્રમાં આ પ્રમાણે ઉલ્લેખ સાંપડે છે "संवत् १४३३ राणपुर नगरमें देवल करायो धन्ने पोरघाइ। निन्नाणु लाख द्रव्य लगायो। तिण रे पाखती देवल १ सोमल पोरवाड करायो। तिणमै नागी पुतली छ । १२ આ ઉપરથી “ધરણુવિહાર' બંધાવવામાં ચોસઠ વર્ષે વીતી ગયાં; એમ જણાય છે. વળી ઉપર્યુક્ત પ્રાચીન પત્રમાં બીજે સ્થળે નિર્દેશ છે કે, 'संवत् १४९३ राणपुर देवल थापना कीधी।" ३ આ ઉલેખથી આ મંદિર બંધાવવામાં ( ચાર-પાંચ) વર્ષ લાગ્યાં, એમ મનાય. મતલબ કે, આવું વિશાળ મંદિર બંધાવવામાં ઘણું વર્ષો લાગ્યાં હશે એમાં શંકા નથી. છતાં ધરણાશેઠની મને- રથની સિદ્ધિ પૂર્ણ ન થઈ. સ્વપ્નમાં જોયેલા અધૂરા વિમાન સુધી જ એમના દેવળનું કામ અટકયું. કહેવાય છે કે, ધરણશાહને સાત માળનું મંદિર બંધા- વવાને ઈરાદે હતે. પણ તેમને યમરાજને કાળઘંટ સંભળાવા- લાગે. ત્રણ માળ પૂરા થયા અને ચોથો માળ અધૂરો રહ્યો. બીનું કેટલુંક કામ પણ અધૂરું પડતું મૂક્યું અને એ સમ- ચના યુગપ્રધાન બતપાગચ્છાચાર્ય શ્રી સોમસુંદરસૂરિના હાથે મંદિરની પ્રતિષ્ઠા કરાવવાનો નિર્ણય કર્યો. ૧. પ્રાચીન તીર્થમાળા સંગ્રહઃ પૃષ્ઠ ૧૦૬, કડી ૬૭. ૨-૩. જુઓ “જેન સત્યપ્રકાશ” વર્ષ , અંક પ. પૃઇ ૩૨.

·રાણકપુરની પંચતીથી સંઘવી ધરણાશેઠની વિનતિથી શ્રીસેમસુંદરસૂરિ રાણક- પુર પધાર્યા અને ધરણશેઠે બંધાવેલી પૌષધશાળામાં ઊતર્યા. શ્રી સમસુંદરસૂરિ સાથે ૫૦૦ સાધુઓને પરિવાર હતું જેમાં ચાર સૂરિવરે અને નવ ઉપાધ્યાયે વગેરે હતા. સં૧૪૯૯માં સૂર્યબિંબ સમા તેજસ્વી મૂળનાયક શ્રીયુગાદિદેવનાં ચાર બિંબની પ્રતિષ્ઠા શ્રી સોમસુંદરસૂરિના હાથે કરાવી. એ સમયે ધરણાશેઠે ગરીને ખૂબ દાન આપ્યું. કૂવા, વાવ અને તળાવ દાવી લેકેપકારી કાર્યો અને સાધમીવાત્સલ્ય કર્યા, એ મહોત્સવ પછી એ જ વર્ષમાં શ્રી સોમદેવ વાચકને તેમણે આચાર્ય પદવી અપાવી અને તેમના મહત્સવમાં પુષ્કળ દ્રવ્ય વાપરી સુકૃત પ્રાપ્ત કર્યું ? મંદિરના સં. ૧૮૯૬ના એક શિલાલેખ ઉપરથી જણાય છે કે, ધરણશાહે આ મંદિર સિવાય અજારી, પીંડવાડા, સાલેર આદિ સાત ગામમાં નવા સાત દેવળે બંધાવ્યાં અને અનેક જિનમંદિરે પુનરુદ્ધાર કર્યો હતો. ૨ ધરણાશાહ ક્યારે સ્વર્ગવાસી થયા એ વિશે કયાંયથી જાણું શકાતું નથી, પરંતુ તેમને સં. ૧૫૦૭ એક શિલાલેખ મંદિરમાંથી મળી આવે છે એટલે તેઓ ત્યાં સુધી હયાત હશે એમ તે જણાય છે, પરંતુ તેમની અંતિમ ઘડીઓમાં તેમના મોટાભાઈ રતનાશાહે તેમની અભિલાષાને બનતી શક્તિએ પૂર્ણ કરવાનું વચન ૧. ગુરુગુણરત્નાકર કાવ્ય. પૃષ્ઠઃ ૨૦, શ્લોક ૧૧૦; સેમસૌ- ભાગ્યકાવ્ય સગ: શ્લેક: ૫૮, ૫૯. ૨. પરિશિષ્ટ ત્રીજું શિલાલેખ નં. ૧ ૩. એજન શિલાલેખ નં. ૨ ૯, ·૩૧ રામુકપુર આપ્યું હતું અને તે મુજબ પાછળનાં આઠ-દસ વર્ષ સુધી તનાશાહે મંડપમાં જે કામકાજ કરાવ્યું તે ધરણુશાહ કરતાંયે વધુ કળામય બને એવી દૃષ્ટિ તેમણે રાખી હતી. એક શિલાલેખથી જણાય છે કે, અહીં શ્રીહીરવિજય- સૂરિના ઉપદેશથી જીર્ણોદ્ધાર અને મેઘનાદ’ મંડપ નવેસરથી થયે હતે. દેવકુલિકાઓના મૂળનાયકેની જુદા જુદા શ્રાવકોએ પ્રતિષ્ઠા કરાવ્યાની હકીકત પણ શિલાલેખમાંથી મળી શકે છે. બીજું મંદિર મુખ્ય મંદિર–ધરણુવિહારથી પશ્ચિમમાં છેડે દર કિટ સહિત શિખરબંધી ભવ્ય અને મનેહર મંદિર આવેલું છે; જે પૂર્વાભિમુખ દ્વારવાળું છે તેમાં મૂળનાયક શ્રીનેમિનાથ ભગવાનની ૨ ફીટ ઊંચી શ્યામવર્ણી મનહર પ્રતિમા વિરાજ- માન છે. મૂર્તિની ચારે બાજુએ પરિકર સાથે ૨૩ મૂર્તિઓ અને તેરણ લગાવેલું છે. મંડપમાંની છ પ્રતિમાઓ સર્વાગ- સુંદર છે. મંદિરમાં કુલે ૧૩ પ્રતિમાઓ છે, જે સં. ૧૮૪૪માં અને તે પછી પ્રતિષ્ઠિત થયેલી છે. મંદિરમાં એક ભેંયરું છે ને તેમાં ૩૫ પ્રતિમાઓ વિદ્યમાન છે. બે મૂર્તિઓ ઉપર સં ૧૫૦૮ અને સં. ૧૫૦૯ના લેખે છે. એક ગોળ પથ્થરમાં બહુ સુંદર પંચતીથી કરેલી છે. તેના ઉપર પબાસણમાં સં. ૧૫૦૪ની સાલમાં તપાગચ્છીય આચાર્યે પ્રતિષ્ઠા કર્યાને લેખ છે. આ મંદિરમાં કેટલેક સ્થળે તે ધરણવિહાર કરતા બારીક કેતરકામ કરેલું જોવાય છે. શિખરમાં કેટલું સાથે પથ્થરમાં ગઠવેલી નૃત્ય કરતી દેવાંગનાઓને અંગમરોડ, ઊભ- રાતું લાવણ્ય અને આભૂષણોના અંબારને આબેહુબ ચિતાર ખડે ·t ૩૬ રાણપુરની પંચતીથી કર્યો હોય એમ લાગે છે. દેવળની ભિટ્ટમાં ત્રણે બાજુએ ૩-૪ ઈચ. પહેલી પટ્ટીમાં કામશાસ્ત્રીય ચેસી આસનેમાંથી કેટલાંક આસને કોતર્યા છે. આ નગ્ન પૂતળીઓને જોઈને કેટલાક વિદ્વાને જુદા જુદા અભિપ્રાય આપવા દેવાયા છે. પરંતુ કેટલાક વિદ્વાને આ સળંગ પટ્ટીનાં ચિત્રો જોઈને કહે છે કે, એ. શ્રીનેમિનાથ ભગવાનની જાનના વડાનું દશ્ય છે, ત્યારે કેટલાક યુગલિક મનુષ્યની પ્રાકૃતિક આસ્થાનું દશ્ય હેવાનું કહે કેટલાક આ મંદિરને “સલાટેકા મંદિર પણ કહે છે એટલે કે ધરણવિહારમાં જે સલાટે કામ કરતા હતા તેમણે મળીને શ્રીનેમિનાથ ભગવાનનું મંદિર બંધાવ્યું છે એમ કહે છે. જ્યારે કેટલાક ધરણશાહના કેઈ મિત્રે આ મંદિર બંધાવ્યું એમ. કહે છે. “કેટલીક ઘટનાઓને સમયનિર્દેશ” એક પ્રાચીન હસ્તલિખિત પત્રમાં ઉલ્લેખ છે કે – "तिणरै पाखती देवल १ सोमल पोरवाड करायो।' તિ ના પુત્રી છે. ” આ હકીક્તથી જણાય છે કે, સોમલ નામના પરવાડે આ મંદિર બંધાવ્યું, જે કે આમાં સમયનિર્દેશ કર્યો નથી, પરંતુ મંદિરના સ્થાપત્ય ઉપરથી જણાય છે કે ધરણુવિહાર બંધ તેની આસપાસના સમયમાં આ મંદિર બંધાયું હોવું જોઈએ. મંદિરના મંડપના થાંભલાઓમાં અને પાછળના ભાગમાં મેટી ફેટે પડેલી છે. તેથી તેને જીર્ણોદ્ધાર કરાવવાની જરૂર છે. “જેન સત્ય પ્રકાશ” વર્ષ ૭, અંક ૫ પૃષ્ઠ ૩૨૧ નામની 5/૧ ૧.

·રાણુકપુર ત્રીજું મંદિર ધરણુવિહારની બરાબર સામે જ શ્રી પાર્શ્વનાથ ભગવાનનું શિખરબંધી સુંદર મંદિર આવેલું છે. આ મંદિર ઉત્તરા- ભિમુખ છે. મૂળગભારામાં મૂળનાયક શ્રી પાર્શ્વનાથ ભગવાનની પ્રતિમા રા ફીટ ઊંચી છે. મંદિરમાં કુલ ૩૩ પાષાણુની મૂર્તિઓ છે. વળી, મંદિરમાં એક ભેંયરું છે, જેમાં કુલ ૬૫ મૂર્તિઓ વિદ્યમાન છે. સં. ૧૫૦૧માં શ્રીજિનસાગરસૂરિએ કેટલીક પ્રતિમા એની પ્રતિષ્ઠા કરેલી હોવાનું તેના શિલાલેખથી જણાય છે. શિખરમાં ઘણું કેરણી કરેલી છે, દેવદેવીઓ, કાઉ- સગિયા, અંબાજીની મૂતિ વગેરે સ્વરૂપે દર્શાવ્યાં છેકેટલાક શ્રાવક-શ્રાવિકાઓને હાથ જોડીને તે કેટલાકને ધૂપદાન કે પુષ્પમાલા સાથે ઊભેલા બતાવ્યા છે. કહે છે કે, આ મંદિર ધરણાશેઠના મુનિએ બંધાવ્યું છે. શિલ્પકલાની દૃષ્ટિએ આ મંદિર પણ ઉપર્યુક્ત મંદિરના સમયનું અને કળામય છે. મંદિર પાસે બગીચે, અરટ-વાવડી છે, જે કારખાનાને તાખે છે. મંદિરને બે તરફ કેટ બાંધે છે. પ્રાચીન વણને સ. ૧૪૯૯માં શ્રીમેહ નામના કવિએ તત્કાલીન રચેલા સ્તવનમાં જણાવ્યું છે કે-“ધરણા શેઠ એક જ મુહૂર્તમાં એક સામટાં ચાર કામ આદર્યા હતાં. પહેલું દેવળનું મંડાણ, બીજું સત્રશાળા, ત્રીજું દેવળની પાસે સુંદર પીપધશાળા અને શું પિતાના વાસગૃહનું મુહૂર્ત કર્યું હતું.” ૧. પરિશિષ્ટ પહેલું. કડી ૨૪; અને “ગુરુગુણરત્નાકર કાવ્ય” પૃ. ૧૧, શ્લોકઃ ૬૧. ૩ ·રણપુરની પંચના શ્રીમસુંદરસૂરિના શિષ્ય શ્રી પ્રતિષ્ઠાએ ર. ૫૨૪માં ચેલા રોમમાદગી મંદિરની રચના અને પધ- શાળાનું હૂબહુ વર્ણન કરતાં કહ્યું છે કે એક દિવસે (સં. ૧૪૪૨ માં) સૂરિ (મદરરિ વ્યાખ્યાનમાં જિનપ્રતિમા અને જિનમંદિર કરાવવાથી થતા પુયફળનું વર્ણન કર્યું. એ ઉપાશે ધ શેડના હુદ- ચમાં સુંદર અસર નિયા અને કેલાસગિરસ ઉત અને મનહર મંદિર બંધાવવાને તેમણે નિર્ણય કર્યો. એ મુજબ શ્રેષ્ઠ શિપીએને લાવી સિદ્ધ પુરના રાજવિકાર જેવું અનુપમ મંદિર બાંધવાને આદેશ કર્યો. “શિપીઓએ પ્રથમ ઘડલા પાને બંધબેસતી રીતે જડને પીઠબંધ બાંધ્યો. તેના ઉપર ત્રા મા થવાથી મધ્યમાં અનેક પ્રકારના રા મંડપ બનાવ્યા. અનેક પ્રકારની પૂતળીઓ અને સુંદર નકશીથી સુશોભિત થયેલા મંદિરને જોઈ લેકનાં ચિત્ત આશ્ચર્યમગ્ન બની ગયાં. એ મૂળ મંદિરની ચારે બાજુએ ચાર ઉજજવળ ભદ્રપ્રસાદે બનાવ્યા. આમ નંદીશ્વર તીર્થના અવતારસમું અને ત્રણે લોકમાં દેવીપ્યમાન લાગતું હોવાથી તેનું નામ “લોકયદીપક” રાખવામાં આવ્યું. પછી તેમાં સૂર્યબિંબ સમાન તેજવી આદિનાથ ભગવાનનાં ચાર બિંબની પ્રતિષ્ઠા શ્રી સોમસુંદરસૂરિના હાથે કરાવી. સંધપતિ ધરણાના આગ્રહથી શ્રીસેમસુંદરસૂરિ રાણક- પુર નગરમાં જ્યારે પધાર્યા ત્યારે તેઓ ધરણા શેઠે બનાવેલી વિશાળ પૌષધશાળામાં ઊતર્યા. આ પવધશાળામાં ઉત્તમ પ્રકારના ૧. સર્ગ ૯, શ્લોકઃ ૪૭ થી ૫૪.

·૩૫ રાણકપુર કાષ્ઠના ૮૪ સ્તંભે હતા અને વ્યાખ્યાનશાળા, ચેક તેમજ અનેક ઓરડાઓ હતા.' શ્રમેહ કવિ ઉપર્યુક્ત મંદિરના વર્ણનમાં ઊમેરે કરતાં કહે છે કે, જે “ચતુર્મુખપ્રાસાદ ઉપર બાવન કર્મસ્થાય- કારીગરોનાં પૂતળાં મૂકવામાં આવ્યાં છે. તેમાં હંમેશાં ભૂગલ- ભેરી આદિ વાજિંત્રે તાલબદ્ધ વાગતાં હોય એમ જણાય છે. ચારે દરવાજે ચાર બિ બે પધરાવેલાં છે. પશ્ચિમ દિશાના દરવાજે અત્યંત સુંદર મંડપ છે. ત્યાં હંમેશાં નાટક–ઓચ્છવ થયા કરે છે. ઉત્તર દિશાના દ્વારે શ્રીસંઘ અને ભેજક-ભાટ બેસીને કલરવ-કલાહલ કર્યા કરે છે. પૂર્વ દિશાના દ્વારે સામે રહેલા ઊંચા વિધ્યગિરિની ભીંત છે તે તરફ લેકને વાસ છે. તેથી પ્રભાતે ઊઠીને તેઓ આદિનાથને પ્રણામ કરીને પૂજા–સેવા કરે છે. દક્ષિણ દિશાનું દ્વારા અત્યંત વિશાળ છે અને તે તરફ પૌષધશાળા છે, ત્યાં ગુણભંડાર ગુરુવરે સિદ્ધાંતનું અધ્યયન કરે છે, જેમાં તપા- ગચ્છાધિરાજ શ્રીસમસુંદરસૂરિ વિરાજે છે. “શત્રુંજય અને ગિરનારની જેમ વિંધ્યાચળની તળે- ટિીમાં વસેલા રાણપુરના ધરણવિહારને જોઈને મનુષ્ય જન્મ સફળ કર જોઈએ. ચૌમુખ ઉપર ૪ શિખર અને ત્રણ ભૂમિકાનાં મળીને ૧૨ શિખરવાળા સ્થાનમાં મૂળનાયકે બિરાજે છે. ત્રણ ભુવનને પ્રકાશતા અને ત્રણે ભુવનના (જ્ઞાન) દાતા હોવાથી તેનું નામ “ત્રિભુવનવિહાર” પડ્યું છે. તેના ૧. “સમસૌભાગ્ય કાવ્યમ્ સર્ગઃ ૮, ક્ષેક ૪૨, ૪૩ પરિશિષ્ટ પહેલું, કડી: ૧૪ થી ૨૩ ct ·૩૬ રાણપુરની પંચતીથી ઝળહળ તેજોમય સુવર્ણના દંડ-કળશ જતાં તે તે ત્રણે ભુવનને મેહ પમાડે તેવાં છે. “દેવચ્છ દે, સાત મંદિરમાં ચાર જિનેશ્વરે, વીશ. વિરહમાન અને ચોવીશ જિનનાં બાવન મળીને ૭૨ જિના- લયે ત્યાં છે. એને ફરતાં ચારે બાજુએ જિનબિંબોને પાર નથી.” કવિ ઉસ્પેક્ષા કરતાં કહે છે કે, “જાણે નંદીશ્વરને અવતાર જ ધરણુવિહારરૂપે થયે ન હોય “વિવિધ પ્રકારની અપાર પૂતળીઓ અને ઝીણા કેતર- કામથી આ મંદિર આબુના બીજા અવતારસમું લાગે છે. તેણે અને થાંભલા તે એટલા બધા છે કે તે ગણી શકાય તેમ નથી.” કવિ પ્રશંસાની પરાકાષ્ટાએ પહોંચી કહી દે છે કે, આનું વર્ણન મારા જેવા એક જીભે તે ન જ કરી શકે. સત્રશાળા (દાનશાળા) વિશે આ જ કવિ કહે છે કે, સં. ૧૪૫ માં દુષ્કાળ પડ્યો. તેમાં લેકેને રાહત આપવા ધરણુશાહના ભત્રીજાએ કહ્યું: “કાકા ! આપણા ઘેર લક્ષમીની લીલાલહેર છે. માટે જગડૂશાહની જેવું કંઈક કરે. જે કે જગÇશાહ તે રાજા-મહારાજેઓને પણ આધાર બન્યું હતું, જ્યારે આપણા પર તે માત્ર લેકને જ આધાર છે. આથી તેમણે સત્રશાળા ખુલ્લી મૂકી. શ્રીમહં કવિએ સં. ૧૪૯ માં પ્રત્યક્ષ જોયેલાં સાત મંદિરે ગણાવ્યાં છે તે આ પ્રકારે હતાં : ૧. પરિશિષ્ટ પહેલું: કડીઃ ૩૫ થી ૪૪ ૨. એજન. કડી ૧૩ ૩. એજંન, ૨૭ થી ૩૪

·રાણકપુર
૨૭
(૧) ચૌમુખજિનને ધરણુવિહાર,
(૨) ખરતરવહીમાં શ્યામવર્ણના સાત ફણાવાળા ધરણેન્દ્ર
સહિત શ્રી પાર્શ્વનાથ ભગવાનનું મંદિર.
(૩) ખરતરવસહીની પાસે ચૌટામાં નાડલાઈન દેરાસર
જેવું શ્રીમસાહે બંધાવેલું ચૌમુખજિનનું મંદિર છે.
(૪) માદડી વાસમાંનું જિનમંદિર.
(૫) અચલગચ્છનું દેરાસર.
(૬) મૂળનાયક શ્રીસુપાર્શ્વનાથ ભગવાનનું મંદિર,
(૭) મઝવાડામાં સાગર નામના વણિકે બંધાવેલું મંદિર.
ટૂંકમાં – ૧ ચૌમુખજી શ્રી આદિનાથ, ૨ શ્રીસુપા-
શ્વનાથ, ૩ શ્રી શાંતિનાથ, ૪ શ્રી નેમિનાથ, ૫-૬ શ્રી પાર્શ્વનાથ,
અને ૭ આદિનાથ મદડીયમંડણ એ પ્રકારે મૂળનાયકેવાળાં
સાત મંદિર છે.
સં. ૧૭૫૫ માં તીર્થયાત્રા કરીને શ્રી જ્ઞાનવિમલસૂરિએ
રચેલી તીર્થમામાં કહ્યું છે કે- “અહીં પાંચ મંદિર છે.
તેમાં શ્રીધરણુવિહાર ચૌમુખજીનું મંદિર મુખ્ય છે. તેના
જેવી માંડણી બીજે કયાંઈ નથી. આ મંદિર ત્રણે ભુવનમાં
તિલકસમું છે. એમાં મોટા મોટા મંડપ, ઉગ સ્ત,
અનેક પ્રકારની કેરણું, સહસ્ત્રકૂટ અને મેરુ વગેરે તીર્થોના
અવતાર છે. ભેંયરાઓમાં અનેક ખિંબે છે. મંગળ ચૈત્ય
અને બધી બાજુએ દેરીઓ છે.”
૧. “પ્રાચીન તીર્થમાળા સંગ્રહ પૃષ્ઠ: ૧૩૬, કડી ૪૪, ૪૫.

·૨૮ રાણકપુરની પંચતીર્થ અઢારમી સદીના યાત્રી પં. મહિમા વિરચિત થનારા માં પણ અહીં પાંચ મંદિર હોવાનું જણાવ્યું છે.' આથી લાગે છે કે પંદરમીથી અઢારમી સદીના ગાળામાં બે મંદિરે તે નાશ પામી ચૂક્યાં હતાં અને આજે ત્રણ મંદિરે જ બચી રહ્યાં છે તેથી અઢારમી સદી પછી કેઈ કાળે બે મંદિરે પણ ભૂશાયી બન્યાં હશે; જેને આજે પત્તોયે નથી. ઉપર્યુક્ત શ્રી જ્ઞાનવિમલસૂરિએ “રાણકપુર તીર્થસ્તવન રચ્યું છે તેમાં આ ધરણુવિહાર સંબંધી સુંદર વર્ણન કર્યું છે. તેઓ કહે છે – નલિની ગુલ્મ વિમાનની માંડણવાળું આ મંદિર બહુ ઊંચું છે. મેવાડના રાણકપુરમાં પિરવાડ ધન્નાશાહ અને તેમની પત્ની ધાન(૨)દેએ આ મંદિર બંધાવી નામ રાખ્યું. ધારણશેઠે અઠ્ઠમ અને પૌષધ તપ કરવાથી સૌધર્મ દેવકના દેવે આવીને. વર માગવા કહ્યું. આથી તેમણે દેરું બંધાવવાની ઈચ્છા દર્શાવી. દેવતાએ તેમને દેવવિમાન જે પટ આલેખીને આગે અને દેવા નામને સલાટ તેમજ પથ્થરની ખાણ પણ બતાવી. સં. ૧૪૫માં ધરણાશાહે રાષભદેવ પ્રાસાદ બંધાવ્યું. તેમાં પાંચ મેર, ચારે તરફ માટે ગઢ, બ્રહ્માંડના જેવી બાંધણી.. ૮૪ દેરીઓ, ચારે તરફ ચાર પિળ, ૧૪૨૪ થાંભલા, એકેક દિશામાં બત્રીસ-બત્રીશ તરણે, ચારે દિશાએ ચાર રંગમંડપ, સહસÉટ, અષ્ટાપદ, નવ ભેચરામાં અનેક જિનબિંબ, રાય- ણની નીચે પાદુકા, અહ્મદ મૂર્તિ વગેરે યુક્ત ત્રણ માળનું આ દેરાસર છે.

·૨૯ <t રાણકપુર સં. ૧૪૭ના વૈશાખ સુદિ ૭ને દિવસે તપાગચ્છાચાર્ય શ્રીસામસુંદરસૂરિએ એની પ્રતિષ્ઠા કરી. એમાં મૂળનાયક ચૌમુ- ખજી શ્રીષભદેવ ભગવાન પરિકર સહિત છે ત્રણ ભૂમિકાઓ છે. એ સમયે ૩૪૦૦૦ પ્રતિમાઓની પ્રતિષ્ઠા કરવામાં આવી હતી. ધરણુવિહાર સિવાય બીજાં ચાર મંદિર પાસે પાસે છે." ધરણુવિહારમાં પશ્ચિમ તરફના મૂળનાયકની સામેની જમણી તરફની ભીંતમાં એક મેટે શિલાલેખ છે. તે ઉપર્યુક્ત હકીક્તનું સમર્થન કરે છે. એ શિલાલેખમાં ગુહિલવશી રાજા- એની ૪૧ પેઢીઓનાં નામ પણ આપ્યાં છે. તેમાં જણાવ્યું છે કે- યુગદીશ્વર ચતુર્મુખ જિનને નમસ્કાર થાઓ. સં. ૧૪૯૬માં મેદપાટ(મેવાડ દેશ)ના મહારાજાધિરાજ ૧ શ્રીબમ્પ, ૨ શ્રીગુહિલ, ૩ ભેજ, ૪ શીલ, ૫ કાલભેજ, ૬ ભર્તુ- ભટ, ૭ સિંહ, ૮ મહાયક, ૯ શ્રીખુમાણ (પુત્ર અને શ્રી સાથે સુવર્ણચી તેલ કરાવનાર), ૧૦ અલ., ૧૧ નરવાહન, ૧૨ શક્તિકુમાર, ૧૩ શુચિવર્મા, ૧૪ કીર્તિવમાં, ૧૫ ગરાજ, ૧૬ વરટ, ૧૭ વંશપાલ, ૧૮ વૈરસિંહ, ૧૯ વીરસિંહ, ૨૦ શ્રીઅરિસિંહ, ૨૧ એડસિંહ, ૨૨ વિકમસિંહ, ૨૩ રણસિંહ, ૨૪ ખેમસિંહ૨૫ સામંતસિંહ, ૨૬ કુમારસિંહ, ર૭ મથન- સિંહ, ૨૮ પાસિંહ, ૨૯ જેત્રસિંહ, ૩૦ તેજસ્વીસિંહ, ૩૧ સમરસિંહ, ૩૨ શ્રીભુવનસિંહ, (બમ્પને વંશજ અને કીતક ચૌહાણને જીતનાર), ૩૩ શ્રીજયસિંહ, ૩૪ લમસિંહ (માલવપતિ, ગોગાસિંહને જીતનાર), ૩૫ પુત્ર અજયસિહ, ૧. જુઓઃ પરિશિષ્ટ પહેલું સ્તવન ૩. ૨. પરિશિષ્ટ બીજું: લેખાંક: ૧.

·૪૦
રાણકપુરની પંચતીથી
૩૬ ભ્રાતૃ શ્રીઅરિસિંહ, ૩૭ શ્રીહમ્મીર, ૩૮ શ્રી ખેતસિંહ,
૩૯ રાજા શ્રીલક્ષ, ૪૦ સુવર્ણતુલાદિ દાનપુણ્ય, પરોપકારાદિ
ગુણરૂપ કલ્પવૃક્ષને આશ્રય આપનાર નંદનવન સમાન મેકલ,
૪૧ તેના કુલકાનમાં સિંહ સમાન રાણા શ્રીકુંભકર્ણ થયા.
“રાણા કુંભકર્ણ સારંગપુર, નાગપુર, ગાગરણ, નરાણક,
અજમેરુ, મંડેર, મંડલકર, બુંદી, ખાટુ, ચાટવ્સ, જન અને
બીજા અનેક મજબૂત કિલ્લાઓને લીલા માત્રમાં જીતી લઈ
પરાક્રમ બતાવ્યું હતું. આ (રાજા) સિંહની સમાન પોતાના ભુજા-
બળથી ઉન્નત હતું અને તેણે ગરુડની સમાન બનીને સર્પ
જેવા પ્લેચ્છ રાજાઓને નાશ કરી અનેક શુભ લક્ષણવાળા.
હાથીઓનો સંગ્રહ કર્યો હતે. અનેક અભિમાની અને શૌર્ય
શાલી રાજાઓની મસ્તકાવલી તેના ચરણકમલમાં વંદન કરતી
હતી. આ (રાજા) રાજાઓની દુશ્મનાવટને પિતાના હસ્તદંડથી
તેડવામાં મહાસમર્થ અને રાજ્યશ્રી–લક્ષ્મીદેવીની સાથે ગર્વિ-
દની માફક અખલિત લીલાવિલાસ કરતે હતે. એને પ્રભાવ
તેજ દુનીતિરૂપી ઝાડીને બાળવામાં અગ્નિ સરખું કામ
દેતે હતો. તેના આવવાથી પશુઓનાં ટેળાં સમાન શત્રુ રાજાઓ
નાસી જતા હતા. ગુજરાત અને દિલ્હીના બાદશાહએ એને
રાજછત્ર અને હિંદુ સુલતાનની પદવી આપી હતી. આ (રાજા)
સુવર્ણ છત્રને આગાર, છ દર્શનીઓને આધાર અને ચતુરંગ
રાજલક્ષ્મીરૂપી નદીને સાગર હતું. આ (રાજા) કીતિ, ધર્મ,
પ્રજાપાલન અને સત્કાદિ ગુણેથી શ્રીરામ અને યુધિષ્ઠિર આદિ
રાજાઓનું અનુકરણ કરતે હતે.

·૪૧ * : રાણુકપુર રાજ્યમાં પિોરવાડ જ્ઞાતિમાં મુકુટ સમાન સંઘપતિ સાંગણને. પુત્ર સં. કુરપાલ, તેની ભાર્યા કોમલદે, તેમના પુત્ર સં. ધરણક, જે રાણા કુંભકર્ણને પ્રીતિપાત્ર, ચુસ્ત જૈન- ધમી, અને શરીર પર વિનય, વિવેક, ધેય, ઔદાર્ય, શુભ કર્મ, નિમલ શીલ આદિ અભુત ગુણરૂપ અલંકારેને ધારણ કરતો હતે. મહમ્મદ સુલતાનનું ફરમાન પ્રાપ્ત કરનાર સંઘવી ગુણરાજની સાથે જે અનેક દેવાલોથી સુશોભિત શત્રુંજયાદિ મહાતીર્થોની યાત્રા કરી હતી અને અજારી, પીડવાડા, સાલેર આદિ ગામમાં નવીન જિનમંદિર બંધાવ્યાં હતાં, જીર્ણ મંદિરના ઉદ્ધાર કરાવ્યાં હતા અને પદવી-સ્થાપના કરાવી હતી. વળી, દુષ્કાળપીડિત લેકેને માટે અન્નક્ષેત્ર ખુલ્લો મૂક્યાં હતાં અને જૈન સંઘે મહાસત્કાર કર્યો હતો. આ પ્રકારે અનેક સદગુણરૂપી બહુમૂલ્ય વસ્તુઓથી ભરેલું ધરણકનું જીવનરૂપ વાહન સંસારસમુદ્રને તરી જવા શક્તિમાન બન્યું હતું. શ્રીધરણકે પિતાની પત્ની ધારલદેવી, તેના પુત્ર સંઘવી જાજ્ઞા અને સં. જાવડ તથા પિતાના મોટાભાઈ રત્ના, તેમની પત્ની રન્નાદે અને તેમના પુત્રો-લાખા, ગા, સોના અને સાલિગ આદિ કુટુંબના નામથી સ્થાપેલા રાણકપુરમાં કુંભ- કર્ણના આદેશથી લાકયદીપક નામનું યુગાદીશ્વર (વઝષભદેવ)નું ચૌમુખ મંદિર બંધાવ્યું અને તેની બૃહતપાગરીય શ્રીજગતચંદ્રસૂરિ––દેવેન્દ્રસૂરિના સંતાનીય શ્રીદેવગુંદર- -સુરિની પાટે સૂર્યસમાં સુવિહિત પુરંદર ગચ્છાધિરાજ શ્રીમસુંદરસૂરિએ પ્રતિષ્ઠા કરી. આ ચતુર્મુખ દેવાલય સૂત્રધાર પાકે બનાવ્યું, તે ચંદ્ર-સૂર્યની સ્થિતિ પર્યત કાયમ રહે.”

·રાણપુરની પંચતીર્થી એક બીજા શિલાલેખથી જણાય છે કે-સં. ૧૬૯૭ માં અમદાવાદની પાસે આવેલા ઉસમાનપુરાના રહેવાસી પિરવાડ- જ્ઞાતીય શા. ખેતા અને નાયકે, જેમને અકબર બાદશાહે જગદ્ગુરુનું બિક્ર આપ્યું છે એવા શ્રીહીરવિજયસૂરિના ઉપ- દેશથી રાણકપુર નગરમાં સં. ધરણાએ બંધાવેલા ચતુમુખ- વિહારમાંના પૂર્વદિશાના દરવાજાના સમારકામ માટે ૪૮ સોના- મહેર આપી તથા તે જ દરવાજા પાસે મેઘનાદ” નામને એક મંડપ કરાવ્યો. ૧ - ૧ બાકીના કેટલાક લેખમાં અમુક સાલમાં, અમુક ગામના અમુક શ્રાવકેએ દેવકુલિકા આદિ કરાવ્યાની હકીકત સાંપડે છે. શ્રીમેહ કવિનું સ્તવન, શ્રી જ્ઞાનવિમલસૂરિ આદિનાં. સ્તવને અને સં. ૧૪૯૯ ને માટે મૂળ શિલાલેખ તેમજ બીજો શિલાલેખ અમે પરિશિષ્ટમાં આવ્યા છે. દાણ અને માફી: ધરણવિહારના દરવાજાની બહાર ડાબા પડખે બે શિલા- લેખ છે. પહેલા શિલાલેખને ભાવાર્થ આ પ્રકારે છે “સં. ૧૫૦૭ના ચૈત્ર વદિ ૧૩ થી વૈશાખ સુદિરના દિવસોમાં રાણકપુરમાં જે મેળો ભરાય તેમાં એક ગાડા દીઠ પિસા અને પિઠિયા દીઠ ૧ પિસ કર લેવાનું નક્કી થયું છે, તે કાયદાને જે તેડે તેને ગન છે.”—આ ઉલ્લેખ છે. બીજા લેખને ભાવાર્થ આ પ્રકારે છે- “સંવત ૧૬૯ના આ સુદિ ૩ના દિવસથી મહારાણા ૧. પરિશિષ્ટ બીજું લેખાંક : નં. ૨. ૪ ·રાણુપુર જગતસિંહજીને રાજકાળમાં યાત્રાનિમિત્તે અહીં કર નહિ. લેવાય એવું રામસિંહે વચન આપ્યું”—એ ઉલ્લેખ છે. બીજા નવા મકાતો: મુખ્ય દેવાલયની જમણી બાજુએ આવેલી વિશાળ. ધર્મશાળા શેઠ હેમાભાઈ હડીસિંહે બંધાવી છે. તેની પાસેની નવી ધર્મશાળા સાદડીવાળા શેઠ ન્યાલચંદ નથમલજીએ બંધાવી. છે. ભોજનશાળાનું મકાન સાદડીવાળા શેઠ પન્નાલાલ પૂનમચંદે બંધાવ્યું છે જ્યારે રસોડું સાદડીવાળા શેઠ નવલાજી દીપાજીએ કરાવ્યું છે. નગારખાનું અમદાવાદવાળા શ્રેષ્ઠીએ બંધાવ્યું છે. સાદડીવાળા શેઠ કાલુરામ સરદારમલ અને શેઠ હરખચંદ. સરદારમલજીએ મળીને ન ઉપાશ્રય બંધાળે છે. વાર્ષિક મેળા: આ સુદિ ૧૩ અને ફાગણ વદિ ૧૦ (મારવાડી- ચૈત્ર વદિ ૧૦) એમ બે મેળાએ અહીં ભરાય છે. ફાગણને મેળે મટી સંખ્યામાં મળે છે. મેળામાં હજારે યાત્રાળુઓ એકઠા થાય છે. મેળાના દિવસોમાં સાદડીથી રાણુકપુર સુધીમાં આસપાસના જાગીરદારે પોતપોતાના માણસો સાથે અઢાર સ્થળમાં ચેકી પર બેસે છે. આશરે પાંચ માણસો યાત્રી- ઓની રક્ષા કરે છે. રત્ર વદિ ૧૦ના રેજ મૂળનાયક ઉપર ધરણુ શાહના- વંશજોમાંથી કેઈ પણ ધા ચડાવે છે. બાકીની ધજાઓ શેઠ આણંદજી કલ્યાણજીની પેઢી તરફથી ચડાવવામાં આવે છે. કહેવાય છે કે, ઘર શાહ અને રતના શાહનું કુટુંબ પાલગથી સાદડીમાં આવીને વસ્યું અને તે પછી તેઓ ઘણેરાવ- ·૪૬ રાણપુરની પંચતીથી રહેવા લાગ્યા. ધરણાના પરિવારમાં કેઈ નહોતું. સંભવ છે કે શિલાલેખમાં જણાવેલા પુત્રે ધરણાની હયાતીમાં જ પર- લેકવાસી થયા હોય. જ્યારે રતનાના પરિવારના વંશજો આજે પણ છે. તેમાંથી પિતાને ધજા ચડાવવાને હક આજ સુધી જાળવી રાખે છે. વ્યવસ્થા એમ કહેવાય છે કે, મુખ્ય મંદિર બંધાયા પછી લગભગ બસોએક વર્ષે રાણકપુર તૂટ્યું. તે પછી સાદડીના શ્રીસંઘે આની વ્યવસ્થા સંભાળી પરંતુ હિંસક પ્રાણીઓ અને લૂંટા- એને ત્રાસ દિવસે દિવસે વધવા માંડયો. એકલ-દોકલને ત્યાં જવું અશક્ય બન્યું તે સમયમાં જ અમદાવાદના શેઠ હેમાભાઈ હડીસિંહ સંઘ લઈને ત્યાં આવ્યા અને આ જુલમની કથા સાંભળી ત્યારે તેમણે આઠ આરબેને રેકીને રક્ષા-વ્યવસ્થા કરી. ભેંયરામાંથી નવી પ્રતિમાઓ કઢાવી, ધર્મશાળાને કેટ કાવ શરૂ કર્યો અને સાદડીથી રાણકપુર સુધી ચેકી બેસાડવાનો પાકે બંદોબસ્ત કર્યો આજે અમદાવાદની શેઠ આણંદજી કલ્યાણજીની પેઢી સાદડીમાં કાર્યાલય રાખીને તીર્થનો પ્રબંધ કરે છે. આ વ્યવસ્થાથી ભય ઓછો થયેલ છે. જીર્ણોદ્ધારનું કામ પણ ચાલુ થયું છે.

·No text on this page.

·No text on this page.

·૨. ઘાણેરાવ-મૂછાળા મહાવીર ઘારાવ : મૂછાળા મહાવીરના તીર્થે જતાં ઘારાવ ગામ થઈને જવાય છે. તેથી અહીંનાં મંદિરનાં દર્શનને પ્રાસંગિક લાભ- લેનારા માટે તેની વિગત જાણવાનું ઉપયોગી થઈ પડશે. રાણી સ્ટેશનથી ૧૫ માઈલ દૂર આડાવલા (અરવલી)ના પશ્ચિમી ઢાળ ઉપર આ ઘારાવ કસબે વસેલું છે અને તે જોધપુર રાજ્યમાં આવેલ છે. અહીં ઓશવાલ શ્રાવકનાં ૩૫૦ અને પિરવાડ શ્રાવ- કેનાં ૫૦ ઘરે છે. મૂર્તિપૂજક જૈનેની લગભગ ૧૨૦૦ માણસની વસ્તી છે. ૫ ઉપાશ્રયે, ૪ ધર્મશાળા અને ૧ જૈન વિદ્યાલય છે. ગામમાં ૧૧ જેન મંદિરે દર્શનીય છે. તેમાં ૫ મંદિર- શિખરબંધી અને બાકીનાં ઘૂમટબંધી કે ધાબાબંધી છે. ૧. નવી પાટીમાં શ્રીકંથુનાથ ભગવાનું શિખરબંધી મંદિર રાઠોડ અમીચંદ નાથાભાઈએ સં. ૧૮૭૨માં બંધાવ્યું છે. એ સંબંધી લેખ મંદિરમાં મૌજુદ છે. મંદિરમાં પાષાણુની ૧૨ મૂર્તિઓ છે. શ્રીમહાવીરસ્વામી ભગવાનની પેઢી આને- વહીવટ કરે છે.

·- ૬ રાણકપુરની પંચતીથી ૨. વાવડીકમાં શ્રીજીરાવલા પાર્શ્વનાથ ભગવાનનું ઘૂમટબંધી મંદિર હીંગડ સુતરદાસે સં. ૧૮૦૦ લગભગમાં બંધાવ્યું છે. એ સંબંધી એમાં લેખ છે. આમાં પાષાણુની ૧૯ અને ધાતુની મૂર્તિઓ છે. આને વહીવટ શ્રીસંઘ કરે છે. ૩. હીંગડાના વાસમાં શ્રીગોડી પાર્શ્વનાથ ભગવાનનું શિખરબધી સંદિર લેટા બિહારીદાસ રૂપદે સં. ૧૮૧૪માં બંધાવ્યું છે. એ સંબંધી એમાં લેખ છે. શ્રી મહાવીર સ્વામી ભગવાનની પેઢી વહીવટ કરે છે. ૪. વાંસાના વાસમાં શ્રી અભિનંદન સ્વામીનું શિખરબંધી મંદિર એઠેડ લાલચંદ હરચંદે સં. ૧૮૩૬માં બંધાવ્યું છે. એ સંબંધી એમાં લેખ છે. તેમાં પાષાણની ૧૦ અને ધાતુની -પ મૂર્તિઓ છે. શ્રી મહાવીરસ્વામી ભગવાનની પેઢી વહીવટ કરે છે ૫. પિોરવાડાના વાસમાં શ્રી શાંતિનાથ ભગવાનનું ઘૂમટ- બધી મંદિર સં. ૧૯૬૨માં શ્રીસંઘે બંધાવ્યું છે, એ સંબંધી તેમાં લેખ છે. આમાં પાષાણની ૭ અને ધાતુની મૂર્તિઓ છે. એને વહીવટ શ્રીસંઘ કરે છે. ૬. બજારમાં કેટવાલીની પાસે શ્રીધર્મનાથ ભગવાનનું શિખરબંધી મંદિર શ્રીસંઘે બંધાવ્યું છે. આમાં પાષાણની ૮ અને ધાતુની ૧ મૂતિ છે શ્રી મહાવીરસ્વામી ભગવાનની પેઢી આને વહીવટ કરે છે. ૭. બજારમાં ગઢની પાછળ શ્રી આદિનાથ ભગવાનનું શિખરબંધી મંદિર સં. ૧૫૦૦માં શ્રીસંઘે બંધાવ્યું છે, પરંતુ મંદિરનું સ્થાપત્ય બારમા સૈકાનું લાગે છે. એમાં પાષાણુની ·s થાણે રાવ-મૂછાળા મહાવીર ૪૪ અને ધાતુની ૧૧ મૂર્તિઓ છે. શ્રી મહાવીરસ્વામી ભાગ- નની પેઢી એને વહીવટ કરે છે. ૮. રાજાવતાના વાસમાં શ્રી પાર્શ્વનાથ ભગવાનનું ઘૂમટ- -બંધી મંદિર સં. ૧૯૬૩માં શ્રીસંઘે બંધાવ્યું છે. આમાં પાષાણુની ૮ અને ધાતુની ૯ મૂર્તિઓ છે. શ્રીમહાવીરસ્વામી ભગવાનની પેઢી વહીવટ કરે છે. ૯ ગુરાંસાના ઉપાશ્રયમાં શ્રી પાર્શ્વનાથ ભગવાનનું ઘમટે- અધી મંદિર શ્રીસંઘે બંધાવ્યું છે. તેમાં પાષાણુની ૪મૂર્તિએ છે. શ્રી મહાવીર સ્વામી ભગવાનની પેઢી વહીવટ કરે છે. ૧૦, તપાગચ્છના ઉપાશ્રયમાં શ્રીદાદા પાર્શ્વનાથ ભગ- વાનનું મંદિર સં. ૧૯૮૧માં શ્રીસથે બંધાવ્યું છે. એમાં પાષા- શુની ૩ અને ધાતુની ૩ મૂર્તિઓ છે. શ્રી મહાવીરસ્વામી ભગ- વાનની પેઢી વહીવટ કરે છે ૧૧. સાલરિયાળમાં શ્રી આદિનાથ ભગવાનનું ધાબા- બંધી મંદિર શ્રીચંદનમલજી વજેચંદજીએ બંધાવ્યું છે. આમાં પાષાણની ૧ અને ધાતુની ૧ મૂર્તિ છે. શ્રીમહાવીરસ્વામી ભગવાનની પેઢી વહીવટ કરે છે. મૂછાળા મહાવીર ઘણેરાવથી ૩ માઈલ દૂર દક્ષિણ-પૂર્વ દિશામાં શુષ્ક નદી કિનારાથી દૂર ગીચ ઝાડી અને નાની નાની પહાડીઓની એકાંત ખજુમાં આવેલા ચોગાનમાં શ્રી મહાવીર ભગવાનનું ચિવશ જિનાલયવાળું પ્રાચીન ભવ્ય મંદિર ઊભું છે. “જંગ- લમાં મંગલ'ની કહેવતને ચરિતાર્થ કરતું હોય એમ કુદરતના ·રાણકપુરની પંચતીર્થી. બળે માનવી બુદ્ધિનું અર્પણ કેવું ઉદાત્ત અને એકાકાર. બની શકે છે તેને આ નમૂને છે. દેવળ ઉત્તર દ્વારનું છે. દરવાજાની બંને બાજુએ સેંકડે માણસે બેસી શકે એવા વિશાળ એટલા બાંધેલા છે, બંને બાજુની દીવાલમાં પથ્થરના મેટા હાથીઓ બનાવેલા છે. દેવળમાં બે મંડપ છે જેમાંનો બીજો મંડપ સ્તંભે ઉપર ઊભે હાઈ ખુલ્લો છે. દેવળને બે રીતે પ્રદક્ષિણા કરાય છે. એક દેવળના અંદરથી અને બીજી દેવળના બહારથી. આખું દેવળ શ્વેત પ્લાસ્તરથી આરસપાષાણ જેવું ઉજજવળ અને ચક્યક્તિ દેખાય છે. મંદિરનો રંગમંડપ વિશાળ છે. ભમતી પણ છે. ભમતીના ગવાક્ષેમાં ગોઠવેલી પથ્થરની વિવિધ કેરણીની જાળીઓ અને વિવિધ દેવ–દેવીઓ તેમજ નતિકાઓના અંગ- પ્રત્યંગમાં પૂરેલા રંગ મનહર લાગે છે. દેવળમાં ચારે દિશાએ દેરીઓ સળંગ નથી પણ છૂટી છૂટી છે. તેમાં પગલાં વગેરે સ્થાપન કરેલાં છે. ભમતીમાં બંને ખૂણાની એક દેવકુલિકામાં શ્રી મહાવીર પ્રભુની તવણું પ્રતિમા ૪ ફીટ ઊંચી છે, તેના ઉપર. સં. ૧૯૦૩નોલેખ છે. બીજી તરફની દેવકુલિકામાં શ્રીમુનિસુવ્રત- સ્વામી ભગવાનની લા હાથ ઊંચી મૂતિ છે, જે છે. સંવે ૧૮૯૯માં પ્રતિષ્ઠિત છે. મંદિરમાં કુલ પાષાણુની બાવન અને ધાતુની ૧ મૂર્તિ છે. મૂળગભારામાં મૂળનાયક શ્રીમહાવીરસ્વામી ભગવાનની ઊંચી પરિકર સહિત ત મૂર્તિ બિરાજમાન છે. આ પ્રતિમા ખંડિત થયેલાં હોવાથી તેના પર લેપ કરાવેલ છે. આ ખંડિત

·.
ઘારાવ-મૂછાળા મહાવીર
મૂર્તિને સ્થાને બીજી મૂર્તિ સ્થાપન કરવાને લાવવામાં આવી
પરંતુ મૂળ મુર્તિ ગાદી ઉપરથી ઊઠાવી શકાઈ નહિ. આથી
નવી મૂર્તિને બાજુની દેરીમાં પધરાવવામાં આવી. મૂળ મૂર્તિને
મહિમા દિવસે દિવસે વધવા માંડ્યો. આ મૂર્તિને લેકે
મૂછાળા મહાવીરના નામે ઓળખે છે. આ નામ કેવી
રીતે પ્રસિદ્ધિમાં આવ્યું એ વિશે એક આવી દંતકથા સંભળાય છે.
“એક વખત ઉદયપુરના મહારાણા પિતાના હજૂરિયાઓ
સાથે ફરતા ફરતા અહીં આવી ચડયા, ત્યારે પૂજારીએ ભગવાનનું
ન્ડવણ વાટકીમાં લાવી મહારાણા આગળ ધર્યું. વાટકીમાં
કાળા વાળ દેખાય, આથી પાસે ઊભેલા હજૂરિયાએ પૂજારીને
આવી બેદરકારી માટે ઠપકે આપવા મજાકમાં કહ્યું: “પૂજારી!
તમારા ભગવાનને પણ દાઢી-મૂછ ઊગતાં લાગે છે, નહિતર
ન્ડવણુમાં વાળ કયાંથી આવે ?” સાચા દિલના ભક્ત પૂજારીથી
હા કહેવાઈ ગઈ. મહારાણુએ આ સાંભળીને કુતૂહલભાવે કહ્યું :
જે તારી હકીકત સાચી હોય તે તારા, દાઢી-મૂછવાળા
ભગવાન મને બતાવ.”
પૂજારીને ભગવાનના મહિનામાં શ્રદ્ધા હતી તેથી તેણે
ભગવાન આગળ પ્રતિજ્ઞા કરી કે, “જ્યારે ભગવાન દાઢી-મૂછ
સાથે દર્શન આપશે ત્યારે જ હું અન્નજળ લઈશ.” પૂજારીએ
ત્રણ દિવસ સુધી ભગવાનની ઉપાસના એકાગ્ર મનથી કરી
અને અધિષ્ઠાયક દેવ પ્રસન્ન થતાં સૌના આશ્ચર્ય વચ્ચે
મહારાણાની અભિલાષા પૂરી થઈ. આ અલૌકિક પ્રભાવ જોઈ
સો થીજી જ ગયા પણ એક હજૂરિયાના મનમાં શંકા હતી
કે આમાં પૂજારીની કંઈક બનાવટ લાગે છે. આથી તેણે પ્રતિમા
K

·પ૦
રાણપુરની પંચતી
પાસે જઈને દાઢીનો વાળ ખેંચે ને ખેંચતાંની સાથે દૂધની
ધારા વછૂટી. મહારાણું તે આ જોઈને ઘજી ઊઠયા. પ્રભુની આવી
ઠેકડી પૂજારીથી સહન ન થતાં. તેણે શાપ આપ્યો કે, “તારા
કુળમાં હવે કઈદાઢીમૂછવાળ નહિ જજો.” આજે પણ એ
કુટુંબ “ન મૂછિયાના” નામે પ્રસિદ્ધ છે.”
આ વાત બીજી રીતે પણ દંતકથારૂપે પ્રચલિત છે.
પ્રાચીન કાળે ઘારાવ ગામ દેવળની આસપાસ વસેલું હતું,
જેનાં નિશાને અત્યારે પણ જોવાય છે. ત્યાંથી એ ગામ અત્યા-
ના સ્થળે વસ્યું છે. આ ફેરફારનું કારણ એવું કહેવાનું કહેવાય
છે કે, એક વેળા મંદિરને પૂજારી રાજદરબાર તરફથી અપાતું
દીવેલ લેવા દરબારમાં ગમે ત્યારે એ આપતાં વિલંબ થવાથી
તેણે જલદી આપવા જણાવ્યું. દરબારે કહ્યું: “તારા ભગવાન
કંઈ મૂછોવાળા છે તે આટલી બધી ઉતાવળ કરે છે?”
આવા જવાબથી પૂજારીને માઠું લાગ્યું. તેણે રાણુને
સવિનય જવાબ આપ્યો કે, “વાપસી થૈ પધારી મૂછારા
દરશન કરે” એ વાતની ખાતરી કરવા પણ તેમને વિનવ્યું.
અહીંના પૂજારીઓ સ્થાયી પગાર વિના વંશપરંપરાગત
હિય છે અને પિતાની કુળમાન્યતાને અનુસરતાં જેમની પૂજા
તેઓ કરે છે તેમના પ્રત્યે પણ તેમને પૂજ્યભાવ અને શ્રદ્ધા
અનેરી હોય છે.
બસ, પછી તે પૂજારીએ ભગવાનનું એકનિષ્ઠાથી ત્રણેક
દિવસ ધ્યાન ધર્યું અને રાણાએ આવીને જોયું તે સાચે જ
ભગવાન મૂછોવાળા દેખાયા.
શાએ નિશ્ચય કર્યો કે, એક જ જગાએ બે મૂછાળા
|

·-ઘાણેરાવ-મૂછાળા મહાવીર
રહી ન શકે. આથી એ સ્થળથી દૂર નદી કિનારે કિલે બંધાવી
ગામ વસાવ્યું.
એ દિવસથી આ ભગવાન મૂછાળા મહાવીર’ના નામથી
પ્રસિદ્ધ થયા. મેળાને દિવસે અહીંના રાજા આવીને પ્રથમ
પૂજા કરે એવો રિવાજ છે.
આ દંતકથામાંથી એટલું ફલિત થાય છે કે, આ તીર્થ
ઘણું પ્રાચીન છે. કેટલાક તે આ પ્રતિમાને રાજા નંદિવર્ધનના
સમયની માને છે અને જૂની સ્થાપત્ય રચનાની દષ્ટિએ આ
મંદિર ૧૧ મા સૈકાનું તે જણાય છે. જો કે પ્રાચીન શિલાલેખે.
મળી આવતા નથી એટલે સંભવ છે કે જીર્ણોદ્ધાર પ્રસંગે લેખો
નાશ પામ્યા હશે.
દેવળની પશ્ચિમ દીવાલે દક્ષિણ-પશ્ચિમ ઓસારની બે
ધર્મશાળા છે. ઉત્તરમાં પશુઓને રાખવાનું સ્થાન છે. એક કુ,
ફૂલવાડી અને એક હેજ છે, ધર્મશાળા અવાવર પડી છે. તેમાં
થઈને મંદિરમાં જવાય છે.
ચિત્ર સુદિ ૧૩ના દિવસે પ્રતિવર્ષ અહીં મેળો ભરાય
છે. મંદિરને વહીવટ ઘારાવશ્રીમહાવીરસ્વામી ભગવાનની
પેઢીને હસ્તક છે.

·૩. નાડલાઈ
મારવાડની પંચતીથમાં નાડલાઈ ત્રીજું તીર્થ ગણાય
છે. રાણું સ્ટેશનથી ૧૪ માઈલ પૂર્વમાં બે ઊંચી ટેકરીઓની
વચ્ચે આ પ્રાચીન કસબે વસેલું છે. પ્રાચીન શિલાલેખ
અને ગ્રંમાં આનાં નફુલડાગિકા, નંદકુલવતી, નારદપુરી,
નડુલાઈ નાડલાઈ, વલભીપુર વગેરે નામે મળી આવે છે,
વિજાતિના કર્તા આ નગરને નારદે વસાવી તેથી
એનું નામ નારદપુરી પડયું એમ કહે છે.”
એક સમયે આ એક ભારે જાહેરજલાળીવાળું મોટું
નગર હતું. અહીંની ભૂમિ ઉપરનાં ખંડેરે અને મળી
આવતી જિનપ્રતિમાઓથી જણાય છે કે, આ નગર પ્રાચીન,
સારી આબાદીવાળું અને જૈનોની વસ્તીથી ભરપુર હતું. એનગિરા
સરદારેની રાજધાની બનવાનું એને સૌભાગ્ય વર્યું હતું. એ
સમયે બનેલે એક કિલે આજે પણ ખંડિયેર અવસ્થામાં
અહી વિદ્યમાન છે.
નાડલાઈ અને નાડેલના વિસ્તારે જોતાં લાગે છે કે,
એક સમયે આ બંને ગામે એક વિશાળ નગરમાં સમાયેલા
१. एकत्र तत्र पृथिवीं प्रविलोक्य पृथ्वी, सोऽवीवसन्नगरमृद्धिमयं स्वनाम्ना।
भुव्यत्र नारदपुरीति पुरीगरीयः, श्रीस्तैलविन्दुरिख.पाथसि पप्रथेसा ॥२६॥

·પક
૮૮
2)
નાડલાઈ
હેશે. પાછળથી તેની વચ્ચે ૩ ગાઉનું અંતર પડી જતાં બે
જુદાં નગર રૂપે અસ્તિત્વમાં આવ્યાં એમ કેટલાકનું માનવું છે.
અહીંના શ્રીઆદીશ્વર ભગવાનના મંદિરના શિલાલેખથી
જણાય છે કે, એ મંદિર ૧૦ મા સકાથી પણ પ્રાચીન હોવું
જોઈએ. શ્રીસમયસુંદર ઉપાધ્યાયે રચેલી તીર્થમારા માં
નાડુલાઈ જાદવ” કહીને આ તીર્થને ભાવપૂર્વક ઉલલેખ
કરે છે. વળી, શ્રીશીતવિજયજીએ રચેલી તીર્થમારી માં
“નાલાઈ નવ મંદિર સાર, સુપાસ પ્રભુ નેમકુમાર,
એમ કહીને ૯ મંદિરે હેવાનું જણાવ્યું છે. આ ઉલ્લેખે
આ તીર્થની પ્રાચીનતા અને પવિત્રતાને નિર્દેશ કરી રહ્યા
છે. અહીં આવેલા જેલ નામક પહાડ ઉપર શ્રી નેમિનાથ
ભગવાનનું મંદિર શ્રીકૃષ્ણના પુત્ર પ્રદ્યુમ્ન બંધાવેલું હતું એમ
મનાય છે.
શ્રીહીરવિજયસૂરિના મુખ્ય શિષ્ય શ્રીવિજયસેનસૂરિના
જન્મથી આ નગર પવિત્ર બનેલું છે.
આજે તે આ ગામ પડી ભાંગ્યું છે. નામનેયે વેપાર
નથી. જૈનોનાં ૫૦ જેટલાં ઘર વિદ્યમાન છે, તેમાં લગભગ
૨૦૦ જેનોની વસ્તી હશે. ૫ ઉપાશ્રય, ૩ જૈન ધર્મશાળાઓ
અને શિખરબંધી દેવમહાલય જેવાં ઉન્નત ૧૧ જિનમંદિરે
વિદ્યમાન છે, જેમાંનાં કઈ કઈ મંદિર તે તારંગાના અત્યુન્નત
મંદિરની યાદ અપાવે એવાં છે. આ ઉપરથી પણ અગાઉ અહીં
જેનોની વસ્તી સારા પ્રમાણમાં હોવાનું સૂચન મળે છે.
૧. ગામની બહાર પડાડી નીચે શ્રી આદિનાથ ભગવાનનું બહુ
९. प्रद्युम्नसंज्ञमधुजित्तनुजेन यत्राभ्यर्गावनिधशिखरे जिननेमिचैत्यम् ।
निर्मापितं पथि दृशोस्तदुपैति रम्यमद्यापिच स्फुरति तन्महिमा महीयान् ॥२७॥

·રાણકપુરની પંચનાથી ૨.' પુરાણું અને વિશાળ શિખરબંધી મંદિર ઊભું છે. અગાઉ આમાં મૂળનાયક શ્રીમહાવીરસ્વામી ભગવાન અને તે પછી શ્રીનિ- સુવ્રતસ્વામીની પ્રતિમાઓ પ્રતિષ્ઠિત હતી, પરંતુ એ મૂર્તિએ કેઈ કારણે લુપ્ત થતાં સં. ૧૯૭૪માં શ્રી આદિનાથ ભગવાનની પ્રતિષ્ઠા કરવામાં આવી છે. સં. ૧૬૯૬ના એક લેખથી પ્રગટ થાય છે કે, આ મંદિર સંપ્રતિ મહારાજાએ બંધાવેલું હતું.' વળી, પરિકરના લેખથી પ્રગટ થાય છે કે, આ મંદિરને પહેલે ઉદ્ધાર મંત્રી સાયરે, બીજો ઉદ્ધાર જુદા જુદા ગામના સંએ મળીને અને ત્રીજો ઉદ્ધાર મંત્રી સાયરના વંશજોએ. કરાવ્યું હતું એમ જણાય છે. શ્રી આદિનાથ ભગવાનની શ્વેતવણી પ્રતિમા ૩ ફીટ ઊંચી છે. આ મંદિરમાં પાષાણુની કુલ ૨૪ મૂતિઓ છે, બારમા સૈકાના લેખે આ મંદિરમાંથી પ્રાપ્ત થાય છે. એ લેખોથી જણાય છે કે, આ મંદિર માટે કેટલાક લાગાઓની વ્યવસ્થા કરવામાં આવી હતી. એક ગુરુમૂર્તિ પણ છે, જે સંભવતઃ શ્રીયશોભદ્રસૂરિની હશે, કેમકે આ મંદિર સંડેરકગચ્છીય શ્રીયશોભદ્રસૂરિ સં. ૯૬૪માં મંત્ર- બળે વલભીપુરથી અને બીજા મતે ખેડનગરથી ઊઠાવીને અહીં લાવ્યા હતા એ વિશે એક ચમત્કારિક ઈતિહાસ જાણવા જેવો છે. આચાર્ય યશોભદ્રસૂરિ અને શિવ ની તપેસરજી બંને બાળપણના મિત્રો હતા. તેમણે એક જગુરુ પાસે વિદ્યાધ્યયન. ૧. પરિશિષ્ટઃ બીજું, લેખાંકઃ ૧૯,૧૧ ૨. એજનક લેખાંકઃ ૨૭ ૩. એજનઃ લેખાંક: ૨૫, ૨૬ ૪. એજનઃ લેખકઃ ૧૬, ૧૭, ૨૦ પ. એજન: લેખાંક: ૨૫ ·નાડલાઈ પપ કર્યું હતું. અને મંત્રવિદ્યાના અઠંગ અભ્યાસીઓ હતા. બંનેમાં કેણુ ચઢિયાતું છે એ જાણવા પરસ્પરમાં અનેક વખત વાદ- વિવાદ થતા. યશેભદ્રસૂરિ તપેસરજીથી જરાય ઓછા ન ઊત- ૨તા. લેકમાં ચશોભદ્રસૂરિના વિજયનાં ગીત ગવાતાં. આ કારણે તપેસરજીના મનમાં ઈષ્ય અને હેષનાં બીજ રોપાયાં. ચશે- ભદ્રસૂરિને હરાવવા માટે તપેસરજી કઈ પણ તક ઝડપી લેતા. એક પ્રસંગે રાજસભામાં બંનેને વિવાદ ચાલુ હતે. તપેસરજીની હાર થઈ ચૂકી હતી, ત્યારે છેલ્લે દાવ ફેંકતાં તપેસરજીએ કહ્યું: “જે પિતા પોતાના ધર્મનાં મંદિરે વલ્લભી- પુરથી મંત્ર શક્તિ વડે આકાશમાં ઉડાવી લાવી સૂર્યોદય પહેલાં નાડુલાઈમાં સૌથી પહેલાં સ્થાપે તેની જીત ગણાશે.” આ પ્રતિજ્ઞા અનુસાર બંને જણા મંદિરને આકાશ માગે ઉડાવી લાવી રહ્યા હતા પરંતુ તાપેસરજીએ યશોભદ્રસૂરિજીનું મંદિર આગળ નીકળી ગયેલું જાણ્યું ત્યારે તાપેસરજીએ કુકડાને કૃત્રિમ અવાજ કર્યો, આથી યશોભદ્રસૂરિએ પિતાનું મંદિર નાડલાઈના દરવાજા બહાર–ત્યાં જ થંભાવી દીધું ને તપેસરજીએ એ અવાજ પછી પણ પિતાનું મંદિર આગળ લાવીને ગામમાં સ્થાપન કર્યું અને એ વિશે ચર્ચા થતાં રાજસભામાં તપેસરજીએ પ્રતિજ્ઞાને ભંગ કર્યાને નિર્ણય જાહેર થયે. આ ઘટનાના સમય વિશે નીચે પ્રમાણેને પ્રસિદ્ધ દેહ બોલાય છે કે- “સંવત દશ હેત્તરે, વદિયા ચોરાસી વાદ ખેડ નગરથી લાવીયા, ના ડ લા ઈ પ્રા સા દ. આ દેહમાં ઉલેખેલું મંદિર મારવામાં આવેલા ·રાણપુરની પંચતીથી મલાણીના ખેડનગરથી લાવ્યાની હકીકત છે ત્યારે સોમ- વઢીકાર કહે છે કે- વલભીપુરથી આણી, હષભદેવ પ્રાસાદ” આ કથામાં તથ્ય કેટલું છે એ કહેવું મુશ્કેલ છે છતાં આ બંને મંદિરે આજે પણ અહીં ઊભાં છે, અને યશે- ભદ્રસૂરિનું ગામ બહાર આવેલું જૈન મંદિર “જસિયા” ના નામે અને તપેસરજીનું મહાદેવ મંદિર “કેસિયા” ના નામે પ્રસિદ્ધ છે. આ હકીક્તનું સુચન અહીંના શિલાલેખમાં પણ છે. તપેસરજીનું મહાદેવ મંદિર પણ ગામમાં પૂર્વાભિમુખ વિશાળ અને શિખરબંધી છે. આની ચારે દિશામાં દેવકુલિકાઓ છે, જેમાં ઉત્તર અને દક્ષિણ તરફની દેરીઓમાં સૂર્ય અને ગણપતિની મૂર્તિઓ સ્થાપિત છે. ગામથી દક્ષિણ દિશામાં ત્રીશેક કદમ દૂર મહાજનના સ્મશાનની પાસે સંડેરકગચ્છીય શ્રીયશોભદ્રસૂરિને મૂર્તિ સહિત તૂપ છે અને તેની પાસે તપેસરજી મેગીને પણ સ્તૂપ છે. કહેવાય છે કે યશોભદ્રસૂરિને સ્તૂપ જવને શતાંશ વધે છે જ્યારે તપેસરજીને સ્તૂપ એટલે જ ઘટે છે. ૨. બજારમાં આવેલું શ્રી આદીશ્વર ભગવાનનું મંદિર શ્રીસંઘે ઘૂમટબંધી બંધાવેલું છે. આમાં પાષાણુની ૫ અને ધાતુની ૧૫ પ્રતિમાઓ છે. ૩. બજારમાં આવેલું શ્રીસુપાર્શ્વનાથ ભગવાનનું શિખર- બંધી મંદિર શ્રીસંઘે બંધાવેલું છે. સં ૧૬૫૯ માં શ્રીવિજય- ·-તાલાઈ પલ સેનસૂરિએ તેની પ્રતિષ્ઠા કરેલી છે. અહીંનાં બધાં મંદિરમાં આ મંદિર અતિવિશાળ, ઊચું અને મને હર છે. પાષાણની કુલ ૧૫ અને ધાતુની ૧ મૂર્તિ છે. ૪. બજારમાં આવેલું શ્રી અજિતનાથ ભગવાનનું શિખર- બંધી મંદિર શ્રીસંઘે બંધાવેલું છે. મૂળનાયકની મૂર્તિ પરિકર- યુક્ત છે. તેની ઊંચાઈ ૧ હાથ છે. ૫. જેલ પર્વતની ટેકરીના મૂળમાં શ્રી શાંતિનાથ ભગ- વાનનું શિખરબંધી જિનાલય શ્રીસંઘે બંધાવેલું છે. મૂળ- નાયકની ૧ હાથ ઊંચી મનહર પ્રતિભા પરિકરવાની છે. તેની સં. ૧૮૨૨ માં પ્રતિષ્ઠા થયેલી છે. આમાં માત્ર ૩ પાષાણુ પ્રતિમાઓ છે, જેમાંની એક પ્રતિમા સ્થાપત્યની દૃષ્ટિએ દશમા સૈકાની જણાય છે. મંદિરના સ્થાપત્યમાં કેટલેક સ્થળે કામશાસ્ત્રીય પ્રસંગે દેરેલા છે. ૯. જેલ પર્વતની તળેટીમાં શ્રી નેમિનાથ ભગવાનનું શિખરબંધી મંદિર આવેલું છે. આમાં પણ પાષાણુની માત્ર ૩ પ્રતિમાઓ છે અને શિલ્પ દશમા સકાનાં જણાય છે. ૭. એ જ જેલ પર્વતની તળેટીમાં ગઠિયા શ્રીસુપાર્શ્વ નાથ ભગવાનનું શિખરબંધી મંદિર આવેલું છે. આમાં મૂળ- નાયક ભગવાનની ૧ માત્ર પ્રતિમા છે. જ્યારે મંદિરનું શિલ્પ સ્થાપત્ય દશમા સૈકાનું પ્રતીત થાય છે. ૮. એ જ જેષલ પર્વતની તળેટીમાં શ્રીગેડીપાર્શ્વનાથ ભગવાનનું શિખરબંધી મંદિર છે. મૂળનાયકની પ્રતિમા ૧ હાથ પ્રમાણુની છે, જેની પ્રતિષ્ઠા સં. ૧૭૬૭ માં શ્રીજિનકુશળ- ·રાણકપુરની પંચતીથી સૂરિએ કરી છે. એની આસપાસ શ્રીનાષભદેવ અને શ્રી પાર્શ્વનાથ ભગવાનની બે ભવ્ય પ્રતિમાઓ વિરાજમાન છે. તેની અંજન- શલાકા સં. ૧૭૨૪ માં શ્રીવિજયરત્નસૂરિજીએ કરેલી છે. કુલ. ૬ પ્રતિમાઓ પાષાણુની છે. કેટલાંક શિલ્પ દશમા સૈકાનાં હોય એમ લાગે છે. ૯. એ જ જેષલ પર્વતની તળેટીમાં શ્રીવાસુપૂજ્ય ભગ- વાનનું શિખરબંધી મંદિર આવેલું છે. મૂળનાયકની પ્રતિમા સં. ૧૭૪હ્માં પ્રતિષ્ઠિત, છે. મૂર્તિ બદામી વર્ણની ૧ હાથ. પ્રમાણુ ઊંચી છે, આમાં પાષાણની માત્ર ૩ પ્રતિમાઓ છે. ૧૦. એ જ જેષલ પહાડની ટેકરી ઉપર શ્રી આદિનાથ ભગવાનનું શિખરબંધી મંદિર છે. આ ટેકરીને લેકે “શત્રુ જ્યની ટેકરી” કહે છે અને આ વિશાળ મંદિર સમ્રાટ સંપ્રતિએ. બંધાવ્યાનું સૂચવે છે. મંદિર સુધી ચડવા માટે પગથિયાં બાંધેલાં છે. મંદિરની ચારે બાજુએ બાંધેલે કેટ આજે ભગ્ન- વસ્થામાં જોવાય છે. તેમાં એક પાણીને કુંડ પણ એવી જ હીન અવસ્થામાં છે. આખું મંદિર સારી સ્થિતિમાં વિદ્યમાન છે. મૂળનાયક શ્રી આદિનાથ ભગવાનની સુંદર પ્રતિમા ના હાથ. ઊંચી છે. તેની પ્રતિષ્ઠા સં. ૧૬૮૬માં મહારાણું શ્રીજગસિંહ- જીના રાજકાળમાં શ્રીવિજયદેવસૂરિએ કરી છે, એ સંબંધી લેખ વિદ્યમાન છે. મૂળનાયક સિવાય બીજી પ્રતિમા મંદિરમાં નથી. ૧૧. ગામથી દક્ષિણેત્તર દિશામાં એક નાની “જાદવ ટેકરી છે જેને લેકે “ગિરનાર” નામે ઓળખે છે. આ ટેકરીને ચડાવ જરા કઠણ છે. તેના ઉપર શ્રીનેમિનાથ ભગવાનનું નાનું પણ શિખરબંધી રમણીય મંદિર છે. શ્રી પ્રદ્યુમ્નકુમારે જે મંદિર ·धी बरतरगच्यीय ज्ञान मन्दिर, जयपुर નાલાઈ બંધાવ્યાનું અગાઉ અમે સૂચવ્યું છે તે આ જ મંદિર છે. તેને. અંદરનો મંડપ બાંધે છે. ત્યારે બહારને મંડપ ખુલે છે. મૂળનાયક શ્રીનેમિનાથ ભગવાનની આશરે ૨--રા પીટ ઊંચી મૂર્તિ છે, જે કેસરિયાની મૂળનાયક પ્રતિમાના રંગ અને ઘટના શિલ્પમાં બરાબર મળતી આવે છે. આ મંદિરમાં જ શ્રીહીરવિજયસૂરિને સં. ૧૬૦–૮માં પંન્યાસ અને ઉપા- ધ્યાય પદવી આપવામાં આવી હતી. મંદિરને ઉદ્ધાર કારમાં સકામાં થયેલા રાજ્યપાલ રાજાના સમયમાં થયેલું છે. એ દર્શા- વતા સં. ૧૧૯૫માં આ વદિ ૦)) ના દિવસના લેખથી જણાય છે કે, અહીંના ઠાકર રાજદેવે પિઠિયાઓથી પ્રાપ્ત થતા કરો ક્રમે ભાગ આ મંદિરને અર્પણ કર્યો હતે. વળી, એક સ્તંભ ઉપરના લેખથી જણાય છે કે, સં. ૧૪૪૩માં શ્રીવણવીરદેવના રાજ્યમાં શ્રીધર્મચંદ્રસૂરિના શિષ્ય શ્રીવિનયચંદ્રસૂરિએ આ મંદિરનો જીર્ણોદ્ધાર કરાવરાવ્યો, તેની હકીકત છે. આ મંદિરથી ડું નીચે ઊતરતાં પૂર્વ દિશામાં ગિર- નારની માફક સહાસાચવનની રચના અને પગલાંની સ્થાપના- કરેલી છે. ૧. પરિચિ બીજું લેખાંકર ર૭ ૨. એજનઃ લેખાંકઃ ૧૮ ૩. એજનઃ લેખાંક ૨૨

·૪. નાડેલ
નાડેલ મારવાડની પચતીથીમાંનું ચોથું તીર્થ છે. પ્રાચીન
ગ્રંશે અને શિલાલેખમાં નડુલ, નફુલ, નકુલ, નÉલપુર, નન્દપુર
વિગેરે નામે મળી આવે છે. રણે સ્ટેશનથી ૭ માઈલ દૂર
પૂર્વોત્તર ખૂણામાં આ કસબે આબાદ છે.
એક સમયે ચૌહાણ સરદારેનું આ પાટનગર હતું.
સમરવિજયી થયેલા અહીંના ચૌહાણ રાજવીઓ ઈતિહાસમાં
પ્રસિદ્ધ છે. જાલેરના સોનગરા ચૌહાણે આ નગરમાંથી જ
ગયા હતા અને જાલેરના સોનગિરનું રાજ્ય કરવાના કારણે
તેઓ “સનગરા' કહેવાયા. આજે આ કસબ ઘણેરાવ ઠાકરના
હાથમાં અને જોધપુર રાજ્યની હકુમત હેઠળ છે. ગામમાં અને
ગામ બહાર કેટલાંક જૈનેતર સ્થળ છે, જે પ્રાચીન ઈતિહાસની
શેધ કરનારાઓ માટે દર્શનીય છે. અહી પડેલાં ખંડિયેરે
અને વાવડીઓથી અનુમાન થાય છે કે, કેઈ સમયે આ
નગર સમૃદ્ધ હશે.
વળી, કઈ કાળે અહીં જૈનોની વસ્તી ખૂબ હશે, એમ
પણ લાગે છે. જેના તીર્થ તરીકે આ સ્થળની પ્રસિદ્ધિ
પાછળ તેના ગૌરવને ઈતિહાસ ઘડાયે હશે. શ્રીદેવસૂરિના
શિષ્ય શ્રીમાનદેવસૂરિ આશરે વિ. સં. ૩૦૦ પહેલાં નાડેલમાં

·૬. નાડેલ ચોમાસું રહ્યા હતા અને શાકંભરીમાં વ્યાપેલા મારીના ઉપદ્રવની શાંતિ માટે અહીં રહીને જ તેમણે શ્રપુરાન્તિedઘની રચના કરી હતી. અહીં જ વાદિવેતાલ શ્રી શાંતિસૂરિએ શ્રીમુનિચંદ્ર- સૂરિને ન્યાયશાસ્ત્રને અભ્યાસ કરાવ્યું હતું અને વિ. સં. ૭૦૦માં શ્રી જયાનંદસૂરિ અથવા તેમના શિષ્ય શ્રીરવિપ્રભ- સૂરિએ શ્રી નેમિનાથ ભગવાનની પ્રતિષ્ઠા કરી હતી. સં, ૯૨ માં ભંડારીઓના મૂળપુરુષ નાડેલના રાજા લાખનસીના પુત્ર દાદરાવને શ્રીયશોભદ્રસૂરિએ જેન ધર્મની દીક્ષા અહીં આપીહતી. હાલમાં અહીં તાંબર ઓશવાલોનાં ૨૫૦ ઘરે છે, તેમાં ૧૦૦૦ જેનોની સંખ્યા છે. ૩ ઉપાશ્રય, ૨ ધર્મશાળાઓ અને ૧ પૌષધશાળા વગેરે છે. જૈન પાઠશાળા પણ ચાલુ છે. અહીં શિખરબંધી ચાર મંદિર છે. તેમાં શ્રીપરપ્રભ- જિનેશ્વર અને શ્રી નેમિનાથ ભગવાનના મંદિરે સૌથી પ્રાચીન વિશાળ અને રમણીય છે. મંદિરને વહીવટ ગામના સંઘને આધીન છે. ૧. શ્રીપદાપ્રભ જિનેશ્વરનું મંદિર ખૂબ ઊંચું છે. તેની બાંધણી અને કરણી અપ્રતિમ છે. અહીંના શિલાલેખોમાં આ મંદિરનું નામ “રાયવિહાર' ઉલ્લેખાયેલું જોવાય છે.” આમાં શ્રીપડાપ્રભસ્વામીની ૨ હાથ ઊંચી બદામી રંગની સુંદર પ્રતિમા વિરાજમાન છે. તેના નીચે સં. ૧૬૮૯ લેખ છે. મૂળનાયકની બંને બાજુએ શ્રી આદિનાથ અને શ્રી શાંતિનાથ ભગવાનની બે પ્રતિમાઓ છે. તે પૈકી શ્રી શાંતિનાથ ભગવાનના. ૧. પરિશિષ્ટ બીજું લેખાંકઃ ૩૪ ૨. એનઃ લેખાંક: ૩૪ ·રાણપુરની પંચતીથf ૬ બાસનમાં સં. ૧૬૯૬ને લેખ કરે છે. ગૂઢમંડપમાં બંને તરફ શ્રી શાંતિનાથ અને શ્રી નેમિનાથ ભગવાનની ઊભી (કાઉસ- ગિયા) શ્વેતવર્ણની પ્રતિમાઓ છે. તે બંને ઉપર સં. ૧૨૧૫ના એકસરખા લેખો છે. આ લેખ ઉપરથી જણાય છે કે, આ બંને પ્રતિમાઓ બીસાડા ગામનું મંદિર કેઈ કારણે નષ્ટ થતાં અહીં લાવીને પધરાવવામાં આવી છે. આ મંદિરની ભમતીમાં ચેતર ઉપર એક દેરી છે, તેમાં સેટીથી ઓળખાતા શ્યામ પથ્થરનું એક જ શિલામાંથી કેરી કાઢેલું ચૌમુખજીનું અખંડ દેરાસર છે. કટી જેવા કઠણ પથ્થરમાં કરેલી ઝીણી નકશી આશ્ચર્યચકિત બનાવે એવી છે. આ દેરાસરમાં ચૌમુખી ચાર પ્રતિમાઓ વિરાજમાન હતી, જેને લુંટારાઓ ચેરી ગયાનું કહેવાય છે. આ મંદિરમાં પરમહંત મહારાજા કુમારપાલની એક અશ્વારૂઢ પ્રતિમા છે. મંદિરના કંપાઉંડમાં એક નાના શિખ- રવાળા દેરાસરમાં મૂળ ના. શ્રી અજિતનાથ ભગવાનની પ્રતિમા છે, તેના ઉપર સં. ૧૮૯ને લેખ છે. મુખ્ય મંદિરની ડાબી બાજુના દેરાસરમાં શ્રીગોડી- પાર્શ્વનાથ ભગવાન વગેરેની ૧૫ પ્રતિમાઓ અને શ્રી સિદ્ધચક પટ્ટ સ્થાપિત છે. મંદિરના પાછળના ભાગના બગીચામાં શ્રી આદિનાથ ભગવાનની સં. ૧૫૧માં પ્રતિષ્ઠિત કરવામાં આવેલી ચરણપાદુકાઓ છે. ૧. પરિશિષ્ટ બીજું લેખાંકઃ ૩૩ ૩. એજઃ લેખાંકઃ ૩૦, ૩૧

·નાડોલ
આ મંદિરમાં કુલ ૨૯ પાષાણુની અને ૩૧ ધાતુની
પ્રતિમાઓ છે. મંદિરનો જીર્ણોદ્ધાર કરાવવાની જરૂર છે.
૨. શ્રી નેમિનાથ ભગવાનનું શિખરબંધી દેવાલય છે.
આમાં શ્રી નેમિનાથ ભગવાનની એક હાથ ઊંચી શ્યામવર્ણની
પ્રતિમા છે, જે પાછળથી ૧૮મી શતાબ્દીમાં જીર્ણોદ્ધાર સમયે
પ્રતિષિત કરવામાં આવી છે.
આ મંદિરમાં જમણી તરફ મજબૂત બાંધણીનું સાત
ખંડનું એક પ્રાચીન ભેંયરું છે, જે ખુલ્લુ રહે છે. તેમાં કોઈ
જઈ શકતું નથી એમ કહેવાય છે. એમાં સ્થાનની પવિત્રતા
સાચવવા માટે અખંડ દી રખાય છે. કહેવાય છે કે આ ભેંયરા-
ને માર્ગ ઠેઠ નાડલાઈ સુધી છે ને આ સ્થળે શ્રીમાનદેવસૂરિ
પિતાની યોગસાધના કરતા હતા. તેમણે યુરાન્તિસ્તા ની
રચના અહીં બેઠાં જ કરી હતી. શ્રીજયાનંદસૂરિ કે તેમના
શિષ્ય રવિપ્રભસૂરિએ શ્રીનેમિનાથની પ્રતિષ્ઠા કરી તે મંદિર
આ જ હશે. આ મંદિરમાં પાષાણુની કુલ ૭ પ્રતિમાઓ છે.
ઉત્તર દીવાલે બારણું છે, ત્યાં એક વિશાળ ધર્મશાળા છે
અને ધર્મશાળા વચ્ચે પીપળાનું ઝાડ છે, ધર્મશાળાના હારની
બાજુમાં વહીવટ કરનારી પેઢીનું કાર્યાલય છે. આ ધર્મશાળાને
અગ્નિખૂણે કુવે છે, તેમાં રેંટ ગઠવેલ છે. તેની પાસે જ
એક હે જ છે. તમામ જેન ઓસવાળની સ્ત્રીઓ
પાણી ભરવા આવે છે.
આ જ દેવલની • ઉત્તર દક્ષિણ આસારમાં શત્રુંજય,
સમેતશિખર અને અને અષ્ટાપદની રચના જે કઈ પણ ઉત્સવ
પ્રસંગે કરાવી હશે તે એમને એમ રહેવા દેવામાં આવી છે,
અહીં જ

·૬૪
રાણપુરની પંચતીથી
તે જોવા લાયક છે. દેવળને ફરતે એક વિશાળ છે. દેવળ પશ્ચિમ
દ્વારનું છે અને તેને દરવાજો બજારમાં પડે છે.
બંને દેવળો દરબાર ગઢની પેલી બાજુ કાંઈક એકાંતમાં
આવેલાં છે પણ તે એક વિશાળ ચોગાનમાં છે, જેની આજુ-
બાજુ વડે બાંધે છે. દેવળ એક પશ્ચિમ દ્વારનું અને બીજું
ઉત્તર દ્વારનું છે.
૩. શિખરબંધી મંદિર, જેમાં મૂળનાયક શ્રી ઋષભદેવ
ભગવાન છે, તેના પરિકર ઉપર સં. ૧૧૮૧નો લેખ છે. ભીંત પર
ધાર્મિક ચિત્રો દોરેલાં છે. આમાં પાષાણની ત્રણ પ્રતિમાઓ છે.
૪. આ મંદિરમાં મૂળનાયક શ્રીજીરાવલા પાર્શ્વનાથ
ભગવાન બિરાજમાન છે. આ મંદિર ઘૂમટબંધી છે. આમાં
પાષાણુની ૩ પ્રતિમાઓ છે.
સં. ૧૭૫૫માં શ્રીજ્ઞાનવિમલસૂરિ રચેલી તીર્થમાણમાં
નાડોલ ત્રિષ્ય પ્રાસાદ”—નાડોલમાં ત્રણ મંદિર હોવાને
ઉલ્લેખ છે, એટલે શું મંદિરતે પછી બન્યું છે એમ જણાય છે-

·૫. વરકાણુ રાણ સ્ટેશનથી ૨ માઈલ દૂર આવેલું વરકાણ માર- વાડની પંચતીથીમાંનું પાંચમું તીર્થ છે પરંતુ પ્રાચીનતાની દષ્ટિએ આ બધાં તીર્થોમાં પ્રથમ નંબરે ગણાય છે. સવાઝતીર્થ- ચંદ્રના-રસ્તોત્રમાં વરાણે પાસથી આ તીર્થને બહુ ભાવપૂર્વક ઉલેખ કરેલો છે. સિવાય કેટલાંક ઘા ઘાર્થ-સ્તોત્ર આદિ તે, સ્તવને પણ પ્રસિદ્ધ થયેલ છે, જેનાથી આ તીર્થ કેટલું પ્રાચીન હશે એને ખ્યાલ આવે છે. આજના વરઠાણુનું પ્રાચીન નામ વરકનકપુર અથવા વરકનકનગર હતું. સૈકાઓ પહેલાં આ નગર સમૃદ્ધ કહેવું જોઈએ અને જૈન શ્રીમંતે તેમજ અધિકારીઓની સંખ્યા અધિક હોવી જોઈએ. એનું સમર્થન કરતાં જૈન પરંપરા તે કહે છે કે, સમ્રાટ સંપ્રતિના સમયે આ નગરની ભારે જાહ- જલાલી હતી. તેમણે શ્રી પાર્શ્વનાથ ભગવાનનું વિશાળ મંદિર અહીં બંધાવ્યું હતુંપરંતુ વર્ષોના ટાઢક્તડકા ઝીલી એ. જીણું થયું કાં તે આક્રમણકારીઓના હાથે એ ભેંયભેગું થયું અને એના ઉપર વર્ષોની ધૂળ ફરી વળતાં એ ભૂગર્ભની. વસ્તુ બની ગયું. એ પ્રાચીન નગર ઉપર સંભવતઃ આજનાં દાદાઈ અને બીજેવા નામનાં ગામે વસ્યા હોય એમ જણાઈ આવે છે.

·૬૬ રાણપુરની પંચતીથી કેટલાંક વર્ષો પહેલાં એક ભરવાડને અહીંની જમીન- માંથી એક જિનભૂતિ હાથ લાગી હતી. એ મૂર્તિ સંપ્રતિ- કાલીન હોય કે ન હોય પરંતુ શતાબ્દીઓ પહેલાંની પ્રાચીન તે અવશ્ય છે જ, ભરવાડને મૂર્તિ મળી આવ્યા પછી દાદાઈ અને બીજોવાના સંઘે મળીને એક નાનું જિનમંદિર બંધાવી એ મૂર્તિની પ્રતિષ્ઠા કરી હતી. અત્યારના મંદિરની નવચેકીના એક સ્તંભ ઉપર તદ્દન ઘસાઈ ગયેલા શિલાલેખ છે. તેમાં સંવત ૧૨૧૧ ની સાલ વંચાય છે. આ ઉપરથી એમ માનવામાં હરક્ત નથી કે એ સમયે કે તે પહેલાં બંધાયેલું મંદિર વર- કનકપુર. તીર્થનો જીર્ણોદ્ધાર રૂપે સં. ૧૨૧૧ માં અસ્તિત્વમાં આવ્યું હશે. એ પછી એટલે રાણા કુંભાના સમયે (સેળમી શતા- બ્દીમાં) દાદાઈમાં રહેતા શ્રીમાલપુરના એક શ્રેષ્ઠીએ બાવન દેવકુ- લિકાવાળું શિખરબંધી ભવ્ય મંદિર અહીં બંધાવ્યું, તે જ હાલ વિદ્યમાન છે. આ મંદિરમાં એને પ્રાચીન સમયની બાંધણનો કેટ- લેક ભાગ નજરે ચડે છે, જે એના ભૂતકાલીન ગૌરવની સાખ પૂરી રહ્યો છે. વરકાણું આજે તે નાનું ગામડું છે, જે દેસૂરી જિલ્લામાં આવેલું છે. અહીં જૈનોની વસ્તી બિલકુલ નથી પરંતુ આખા ગેડવાડ પ્રાંતની પંચાયતનું મુખ્ય સ્થળ છે, આ પંચાયતમાં ૩૦૮ ગામનું જૂથ છે. જ્ઞાતિ અને સંઘના બંધારણની બાંધ- છોડને નિકાલ કરવાનું આ પીઠે છે. તીર્થને વહીવટ પ્રાંતીય સમિતિના હસ્તક છે. ગડવાડ પ્રાંતમાં અનેક લખપતિઓ હોવા છતાં કેળ- વણમાં એ પછાત હતો. સરસ્વતીની ઉપાસનાનું એક સ્થળ અહીં નહોતું. આ ખામીને દૂર કરવા માટે આચાર્ય શ્રી વિજય- ·વરકાણુ. ૬૭ વલ્લભસૂરિજીની પ્રેરણાથી સ્વ. આચાર્ય શ્રી વિજયલલિતસૂરિએ અથાક પરિશ્રમ સેવી અને કેટલાક વિદ્યાપ્રેમીઓના સહકારથી “શ્રી પાર્શ્વનાથ જૈન વિદ્યાલયની અહી સ્થાપના કરી, વિદ્યાલય આ તીર્થની છાયામાં પ્રતિદિન પ્રગતિ કરી રહ્યું છે. લગભગ ૨૫૦ વિદ્યાર્થીઓ આ સંસ્થાને લાભ લે છે અને જેનેની વસ્તીના અભાવમાં આ વિદ્યાલય યાત્રાળુઓ માટે એક વિસામો રૂપ બની રહે છે. જો કે શ્રીસંઘે યાત્રાળુઓ માટે બે ધર્મશાળાઓ અહીં અંધાવેલી છે. તેમાં યાત્રાળુને બધી સગવડ રહે છે. આ ધર્મશાળાની પાસે જ શ્રી પાર્શ્વનાથ ભગવાનનું બાવન જિનાલય ભવ્ય મંદિર ઊભું છે. લગભગ ૧૫૦ વારના ઘેરાવવામાં આ મંદિરને વિસ્તાર છે. મંદિર પૂર્વકારનું છે, તેની પૂર્વ અને ઉત્તર બાજુએ વિશાળ ચેક અને ફરતે વડે છે. વંડાનું પૂર્વ દ્વાર બંધ રાખવામાં આવે છે. ત્યારે ઉત્તર દ્વારા માત્ર ખુલ્લું રહે છે. આખુયે મંદિર પથ્થરથી બાંધેલું છે. મૂળ ગભારામાં મૂળનાયક શ્રી પાર્શ્વનાથ ભગવાનની નાગફણ- -વાળી સમય મૂતિ લગભગ ૧ હાથ ઊંચી છે અને તેની ચારે બાજુએ ધાતુનું મેટું અને સુંદર પરિકર નવું લગાડેલું છે. એ પરિકરમાં ૨૩ ભગવાનની પ્રતિમાઓ કેરેલી છે. એટલે મૂળનાયક સહિત વીશી ગણાય. પરિકર ઉપર સં- ૧૬૦૭ને લેખ છે પણ મૂર્તિ ઉપર લેખ નથી. મંદિરને રંગમંડપ વિશાળ છે. તેની ભીતિમાં ડીક સુંદર કેરી જોવાય છે. નવચેકીના સ્તંભે પ્રાચીન જણાય છે. એક તંભ ઉપર સં ૧૨૧૧ને ઘસાઈ ગયેલે લેખ છે, જેનો ઉલ્લેખ અગાઉ અમે કર્યો છે. નવચેકીના એક સ્તંભ ·રાણકપુરની પંચતીથી પાસે પંરના એક હાથી ઉપર શેઠ-શેઠાણીનું યુગલ બેઠેલું છે પરંતુ તેના ઉપર લેખ નથી. સંભવ છે કે, મંદિરનિર્માતા શેઠ-શેઠાણીની આ મૂર્તિઓ હેય. મંદિરના ચોકમાં સંવત ૧૮૦૬ના ૩ શિલાલેખે છે પરંતુ તેમાં મંદિરના બંધાવ- નારને કશો ઉલ્લેખ નથી. દેવળને બાહ્ય મંડપ છે કે સુંદર છે છતાં તેના કારણે દેવળનું બાહ્ય સૌંદર્ય ઓછું થયેલું જણાય છે, આગલા મંડપ સાથે ભમતી લગભગ મળી ગયેલી છે. ભમતી અને ગભારા વચ્ચે એક માણસ જઈ શકે એટલી જ માત્ર જગા છે અને દેવળના ગર્ભગૃહમાં પ્રકાશને કેઈ અવકાશ નથી. દરવાજાની બહાર બંને તરફ પથ્થરના ૨ હાથીઓ ઊભા કરેલા છે. દરવાજામાં પેસતાં ડાબી તરફના હાથી પાસે એક ૧ ગજ લાંબો શિલાલેખ કરે છે. તેમાં મેવાડના રાણાએ ઉપર જૈનાચાર્યોએ પિતાની સાત્વિક સિદ્ધિને પૂરે પ્રભાવ પાડયાને નિર્દેશ છે. સં. ૧૬૮૬ પહેલાં યાત્રીઓ પાસેથી અમુક કર લેવાતો હશે, તે તપાગચ્છાચાર્ય શ્રીવિજયદેવસૂરિના ઉપદેશથી મેવાડના રાણું શ્રીજગતસિંહજીએ સં. ૧૬૮૬ના સમયથી પોષ વદિ ૮ થી માંડીને ૧૧ સુધીના એટલે મેળાના ૪. દિવસ માટે યાત્રીઓ પાસેથી લેવાતો કર બંધ કર્યો હતે એ સંબંધી ઉલ્લેખ છે. રાણકપુરની નલરૂપે આ તીર્થ અત્યારે વિદ્યમાન છે. અને ભવ્યતામાં બીજાં મંદિરેથી જરાયે ઓછું ઊતરે એવું નથી. અહીં પ્રતિવર્ષ પિષ દશમી (માગશર વદિ ૧૦)ના રાજ મેટે મેળે ભરાય છે નદીના સામે કાંઠે જૈન શ્વેતાંબર કારખાનાને બગીચો છે.

·પાપ
અ ૩
પરિશિષ્ટ
પહેલું
શ્રી મેહ કવિ રચિત
શણિગપુર–ચતુર્મુખપ્રાસાદ સ્તવન
[સ્તવન-૧]
વીર જેિણેસર ચલણે લાગી, સરસતિ કન્ડ સુમતિ મઇ માગી,
વૃદ્ધિ હાઈ જિમ આઘી. ૧
હી હરષિ હિવ મઝ ઉલ્લસિલું, રાણિગપુર દીઠઉંમઈ વલિઉં, .
અણહિલપુર અહિનાણિ. ૨
ગઢ મઢ મંદિર પલિ સુચગે, નિરમલ નીર વહઈ વિચિ ગંગે,
પખાલણ
ફૂઆ વાવિ વાડી હટ્ટસાલા, જિગુહ ભવણ દીસઈ દેવાલા,
પૂજ રચઈ તહિં બાલા.
વરણ અઢાર લોક સુવિચારી, લક્ષ્મીવંત વસઇ વિવહારી,
પુણ્યવંત નવિ પારે. ૫
તી મુખ્ય સંઘવી શ્રીધરણઉ, દાન પુણિય ગિજસવિસ્તરણુઉં,
જિગુહ ભવણ ઉધરણુઉ. ૬
ધન્ય જગુણિ કામલદે માયા, પુરુષરતન બે કુંબઈ વ્યા,
રતનસિંહ ધરણિ દે છ
[ કવણિ ]
સાંભલ ચઉમુખ તણિ, વાત પાયઉપવિઉ પુરુસ સાત;
ધરહિંદ આવિઉ પ્રાસાદ ઠામિ, બોલિઆ દેવિ સાસણ સામી. ૮
તુઠી તુહે
સીલતું પ્રમાણિક
મંડાવિ દેઉલ મેટ મંડાણિક

·થાપીઅ મુહુરત -- રાણપુરની પંચતીથી મનિ હરષિઉ ધરણિંદ કઈ કલોલ, સંઘહ દિવરાવઈ તહિં તંબોલ. ૯ ગિઉ આવાસ, તેડાવ્યા સેલાવટ પંચાસ; સીધપુર ચઉમુખ કરઈ વખાણું, મંડલ દેઉલ હિવ તિણિ મંડાણિ. ૧૦ દેપઉ કહઈ સાસત્ર પ્રમાણિ, મંડિસુ દેઉલ મેટાઈ મંડાણિ ઈણિઇ વિચનિઈ હરબિઉ ધરણાસાહ, સેલા વટ્ટ પહિરાવ્યા કબહિ. ૧૨ ભિડ સેલાવટ મજૂર, તિહિં જીપઈ પંચાણવા પૂરક આલેચઇ બેટાં તણિય બેલ, હિવ સદ્ગકારહ તણિય વેલ. ૧૨ લિયાઈત લખપતિ ઈણિ ઘરિ, કાકા હિવ કી જઈ જગડૂ વ(૫)ઈર; ; જગડુશાહ કહીઈ જાય. સધાર, આપણાઈ લેકાં દિઆં અધાર. ૧૩ [વણિ પંચાણુવઈ કમઠાઉ કીઉ ચઉમુખ પ્રાસાદે, '' વાજઈ ભુંગલ ભેરિ તાલ નિત નવલઈ નાદે પ્રથમજેિણેસર આદિનાથ તીર્થંકર રાઉ, ભાવઈ ભગતિ થઉં સામિ મરુદેવી જાઉં. ૧૪ પૂર ·૭૧ } રાણિગપુરૂચતુર્મુખપ્રાસાદ સ્તવન કેસરનઈ કપૂરચૂર અગિઈ લાઈજઈ જિઓ પણમિસ યુણિએ સામિ મનરંગિ ગાઈજઈ ધૂપ ઉગાહણ અતિવિશેષ મનવંછિત ભેગ, તૂકંઈ સામિઅ આદિનાથ રિદ્ધિ વૃદ્ધિ સગ. ૧૫ ચિહું બારે જઈ આરિ બિંબ શ્રીઅદિજિસર; નિરમલ અતિ કરીએ અંગિ પૂજઉ પરમેસર રાઈવેલ સેવંત્રી સાર મરુઉ કુલ્હાર, મૂલ ગભારઈ જ કેઈ બિંખ મનિસુદ્ધિ જુહારે. ૧૬ [વસ્તુ ] સેત્રુજ સામિયા સેત્રુજ સમિય પ્રથમ જિjનાહ, સેપારા સિરિ મંડણઓ, વિમલ મંત્રિા(સ) બુદ્ધિ થાપીએ; ઈડરગઢિ આરાસણિ કુલ્યપાકિ મહિમા નિવાસિએ, વિંધ્યાચલગિરિ તલહટ્ટીએ નિતુનિત નવલા નાદ, રાણિગપુરિ થિર થાપીઉ ચતુરમુર્ખ પ્રાસાદે. ૧૭ [ લટણિ 3, પશ્ચિમ દિલિઈ જે બાર અછઈ, તિહિં મંડપ અતિચંગ તુ (૨); એલઇ નિત નવા, નિત નિતુ ઉછવરંગ તુ (૨). ૧૮ ઉત્તર દિસિંઈ જે અઈ, તિહાં બાઈસઈ સંઘઘાટ તુ (૨) કલિરવ કેલાહરલ) કરઈ એ, બઆ ભેજગ ભાટ તુ (૨). ૧૯ પેલા માર ·૭૨ રાણપુરની પંચતીથી તેણું પૂર્વ દિસિઈ જિ બાર અછઈ, તિહિ સાહી ગિરિભીતિ તુ (૨); વિંધ્યાચલગિરિ પરબત વડઉ એ, ગિરૂઆં એહ જિ રીતિ તુ (૨). ૨૦ તેડું ઠંભે સહુ વસઈ એ. કીજઈ. જિણવર સેવ તુ (૨) પ્રહ ઊઠી પ્રભુ પણમી એ. આદિ જિર્ણોસર દેવ તુ (૨). ૨૧ દક્ષિણ દિસિઈ જિ બાર અછઈ, છઈ સુવિસાલ તુ (૨) તેહ આગલિ હિવ આવિ એ, મનરજઈ પોસાલ તુ (૨). ૨૨ ભણુઈ ગુણઈ સિદ્ધાંત સંવે, બિરુઆ ગુણહ ભંડાર તુ (૨) તપાંગ૭િ ગુરુ વંદિઈએ, સેમસુંદર ગણધાર તુ (૨). ૨૩ ચાર મુહુરત સામટાં એ, લીધાં એકઈ વારિ તુ (૨) પહિલઈ દેઉલ બીજઈ સંસ્કાર તુ (૨). ૨૪ પિષધસાલા અતિભલિા, મંડિ દેઉલ, પાસિ (૨) મંડિG એ, ·ર તું (૨) રાણિગપુર-ચતુર્મુખપ્રસાદ સ્તવન ચઉથઉં મુહુરત ઘરતણુઉં એ બે મંડાવ્યા આવાસ તુ (૨). ૨૫ -જાઈવેલ ચંપાકુલિઆ, સદસેવંત્રાં માલ પૂજ કર પરમેસરહ, , શ્રી ચઉમુખિ ત્રિણિ કાલ [ સુ (૨)]. ૨૬ [વસ્ત] ચઉમુખ સામીય ચઉમુખ સામીય પૂજ ત્રિકાલ, આરત્તી ઊતારીઈ, પડતું ઘંટ ઝલરનિનાદિ, ગીતગાન ગધવ કરઈ મધુર નાદિ, તિહિ ચિ મંડપે ખેલા ખેલાઈ રંગ ભરે, શ્રાવી નિતુ રાસ; ખરતરવસહી પૂજઈ, સહજિ સલૂણુઉ પાસ, ૨૭ -ખરતરવસહી અતિ આણંદ, તિહાં પૂજઉ સિરિયાસ જિસિંદ સામલ વન રૂપ જગ સારે, સલ લા મહિમા ભંડાર. ૨૮ સાત ફણામણિ ફણામણિ શ્રીધરર્ણિદે, મુખ મલકઈ જિમ નિમ ચદે ‘કમઠાસુરભંજણ ભયહરણ્ય, સેવક, વછઈ તુમ્હ પયશરણું. ૨૯ ·૭૪ કે ચાલ્યા મનિ ઉલ્લાસ રાણકપુરની પંચતીથી ચઉમુખ ()મલિ ચઉહટામાંહિ, દેઉલ કરાવ્યું આપ મલસાહિ; દેવાલઈ નડૂલાઈ વિદે, પિણ છ ખરતરવસહી પાસે. ૩૦ હિવ ભાદડીય વાસે. જિણવર પૂજઉ તિણિ જિણ વછે સવિહું સુવિહાર, તિહાં સવિહું માહરઉ જુહાર. ૩૪ દેવાલઈ અંચલચ્છિ વલી, જિણવર પૂજઉ તિહાં મનિ લી, દેવાલઈ ગયાં, માનને તાઢાં થયાં. ૩૨. સાયર જિણહ કરાવિહં ભવણ તે જામલિ હિમ કીજઈ કવણુ, નગર વખાણ નહી મઝપાડે, સવિતું થાનકિ ચેત્રપ્રવાડે. સુપાસનઈ હરષઈ “ ૩૩, [ વસ્તુ ] : . ચઉમુખસામીય ચઉમુખસામીય અચલ, શ્રી આદિ દેવાલઈ સુપાસ જિણ સંતિનાહ, સિરિ નેમિ સામિય પ્રાસાદે બિહું પાસજિણ આદિનાથ મદડીયમંડણું,

·૭૫-
3
રાણિગપુર-ચતુમુખપ્રાસાદસ્તવન
સાતે સ્થાનિક પૂજા કરી વીતરાગ મનિ ધ્યાઈ,
રાણિગપુર યાત્રા ગયાં કાયા નિરમલ થાઈ. ૩૪
{ઠવણિ]
શ્રી ત્રુજિ ગિરનાર,
રાણિગપુર શ્રીધરણુવિહાર
વિંધ્યાચલ અધિકG ફલ લી જઈ
સફલ જનમ શ્રીચઉમુખિ કી જઈ ૩૫
ચઉમુખિ સિખરિ ત્રિ ભૂમિઈ બાર,
મૂલનાયક જિણું કરું જુહાર
ત્રિતું ભૂમિહિં ત્રિભુવન દીપંત,
ત્રિભુવનદાયક
ધરતઉ. ૩૬
કલસ
કંચણમઈ સેહેઇ,
અંતા ત્રિભુવન [મન] મેહઈ;
તેજપુંજિ 'ઝલહલઈ અપાર,
જાણે તિહુઅણુ લછિ ભંડાર. ૩૭
દેવાદ તિહાં અવધારિ,
સાતય જિpવર જાણે ચારિક
વિહરમાણુ વિસઈ અવતારી,
ચઉવીસ મૂરતિ gિવર સારિ. ૩૮
તીહ જિ બિંબ બાવન નિહાલઉં,
સયલ બિંબ બહુત જિલઉં,
ફિરતાં બિંબ નવિ જાણુઉં પાર,
તીરથ નંદીસર અવતાર, ૩૯
નામ

·રાણકપુરની પંચતીથી
અવતાર
વિવિધ
રૂપ
પૂતલી અપાર,
કેરણીએ
અબ્દ
તેરણ થંભ પાર નવિ જાણુઉં,
એક જીભ કિણિ પરી વખાણુઉં. ૪૦
વસ્તુપાલ જામલિ એ
કરણ,
કુંઅરંથાલ કુલિ સંઘવી ધરણુઉ;
ભિરતિ નામ ચક્કહિવ ભણુઈ
સલ પ્રમાણિહિં રિદ્ધિ ઘરિ ઘણુઇ. ૪૧
[ ભાષા]
રાણિગપુર હું આવિલ એ, રહિયઉ ખિણ માત્ર,
નિત નિતુ આવિઈ સંઘ ઘણું, શ્રીચઉમુખિ યાત્ર
હુવાણ
આરતી, કરી મંગલ ઉતારઈ,
ઐરિ મહાધજ દિઈ ભાવિ, તે બે ભવ તારી ઈ. ૪૨
જંગમ તીરથ જયવંતાએ, અમ સમ ગણહેર,
શ્રી સે મહું દર સુરિરા ય, વદક સંઘ જયક(કા);
તસ પયપંકજ ભમર જિમ, નિત ધરઈ આણંદ,
પ્રાગવંસિ ધરણિંદ સાહ, ચિર કલિઈ નંદઉ. ૪૩
ભક્તિ કરી સહમ્મતણી એક છે. દરિસણ દાન;
ચિહું દિસિ કિરતિ વિસ્તરી એ, ધન ધરણ પ્રધાન,
સંવત ઊદ નવાણુવઈ (૧૪૯) એ, ધુરિ કાતી માસે,
મે હ હ કહઈ મઈ તવન કીય, મનરંગ ઉલાસે. ૪૪
છે ઇતિ શ્રીધરવિહાર શ્રીરાણિગપુર-ચતુર્મુખપ્રાસાદ સ્તવન

·--
શ્રીમુક્તિવિજય-શિષ્ય શ્રીરામવિજય રચિત
રાગપુર મંડન શ્રીઆદિજિનસ્તવન*
[તવન–૨]
[ નીંદરડી વેરણિ હે રહી-એ દેશી ]
રાણુગપુર રલિઆમ, સહામણે હો સખિ નિરખે આજ કિ;
દુ:ખ દેહગ હૃરિ ટલ્યાં, ફલ્યાં વંછિત સીધા સવિ કાજ કિ.
રાણુગટ ૧
ધન ધન ધરણે સાહજી, જિણિ ખરએ હા સખિ દ્રવ્ય અનેક કિ;
દેઉલ આદિ જિદને, નીયા હૈ ધરી હૃદય વિવેક કિ.
જાણુગ ૨
ચઉમુખ ચિહું દિશિદીપ, અતિ હે જિત્યે મેરુગિરિદકિ,
મૂળનાયક શ્રીત્રાષભજી, ભલિં ભેટ્યો હો મરુદેવી નદ કિ.
રાણુગ૦ ૩
રંગમંડપ રતિઆમ, તિડાં ગાવઈ છે સુરનર નારી કિ;
છે ઐકાર કરી કરી, અંગવાલી હો નાઈ નાટિક સાર કિ.
શણગ. ૪
મારી પાસેના એક છુટા હસ્તલિખિત પત્ર ઉપરથી.

·૭૮
રાણકપુરની પંચતીર્થ
t
ચિહું દિશિ ચ્યાર સુહામણી, પિલિ ઊંચી હે ઝાઝઈ વિસ્તાર કિ;
તેરણ થંભનઈં પૂતલી, નિરખી નિરખી હે થયે હરખ અપાર કિ.
જાણ૦ ૫
ચિહું કૃણિ ચ્ચાર દીપતા, સખિ સુંદર હિ પિઢા પ્રાસાદ કિ;
દંડ કલસ ધજા લહુલહઈ, ઘણું ઊંચા હે કરઈ ગગનસ્ય વાદ કિ.
રાણુગ ૬
પશ્ચિમ દિશિનઈ બારણુઈ, ગજ ચઢી હે મરુદેવી માત કિ;
રાણિ રુંખ તલે ભલાં, પૃજે પગલાં હો પ્રભુનાં વિખ્યાત કિ.
રાણુગ૭
ધન્ય કમાઈ તેહની, જિણ ભેટો હે એહ તીરથ સાર કિ;
જનમ સફલ થયઉ તેહને, વલિં લાધો હે માનવ અવતાર કિ.
રાણગઢ ૮,
આદિજિણેસર પૂજતાં, પામી જઈ હો સખિ સંપત્તિ કોડિ કિ
કવિ શ્રીમુક્તિવિજય તણે, ર મ પ્રણમઈ હા હરબિંકરજોડી કિ.
રાણગo ૯
ઇતિ શ્રીરાણગપુરમંડન આદિજિન સ્તવન સંપૂર્ણમાં
મોદી મકંદપઠનાર્થમ
- ;