·[ All rights reserved by the publisher ]
$
Publisher:-Satyabhamabai Pandurang,
Printer:-Ramchandra Yesu Shedge,
Nirnaya Sagar' Press,
26-28. Kolbbat Street, Bombay

·॥ श्रीः॥
श्रीधनंजयविरचितं
दशरूपकम् ।
धनिककृतयावलोकाख्यया व्याख्यया,
भारतीयनाट्यशास्त्रगतदशरूपनिरूपणेन च समेतम् ।
काशीनाथ पाण्डुरङ्ग परब इत्यनेन
पूर्वसंस्कृतस्यास्य
पञ्चमं संस्करणं
श्रीमदिन्दिराकान्तचरणान्तेवासिना
नारायण राम आचार्य “काव्यतीर्थ" इत्यनेन
परिशिष्टेन समलङ्कृत्य संशोधितम् ।
तच
मुम्बयां
सत्यभामाबाई पाण्डुरङ्ग इत्येताभिः
निर्णयसागराख्यमुद्रणयन्त्रालयकृते तत्रैव
मुद्रयित्वा प्रकाशितम् ।
शाक: १८६३, सन १९४१.
मूल्य: । रुप्यकम् ।

·No text on this page.

·दशरूपकविषयानुक्रमणिका । ur ३ ... .. ४ १ ७ ७ - १ ७ ... प्रकाशः । श्लोकः । पृष्ठे । प्रकाशः । श्लोकः । पृष्ठे। प्रथमः प्रकाशः। प्रायाशालक्षणम्...१ २१ ६ मङ्गलाचरणम् १ नियताप्तिलक्षणम् १ २१ श्रोतृप्रवृत्तिनिमित्तम् १ १ फलयोगलक्षणम्... १ २२ ६ ग्रन्थकर्तृप्रवृत्तिनिमि- संधिलक्षणम् १ २३ ६ त्तम् १ १ संविभेदनामानि... २४ ६ पौनरुक्त्यपरिहारः १ २ । मुखलक्षणम् २४ ६ दशरूपज्ञानफलम् १ २ मुखभेदकथनम् ... १ २५ ६ नाट्यलक्षणम्, १ २ मुखभेदनामानि ... १ २५-२६ रूपलक्षणम् । १ २ | उपक्षेपलक्षणम् ... १. २७ रूपकलक्षणम् २ परिकरलक्षणम् २७ भेदसंख्यानियमनम् १ २ परिन्यासलक्षणम्... १ दशभेदनामकथनम् १ २ विलोभनलक्षणम् ...१ २७ नृत्यलक्षणम् १ ३ युक्तिलक्षणम् ... १. २८ नृत्तलक्षणम् १ ३ प्राप्तिलक्षणम् ... १ २८ नृत्यनृत्तयोदैविध्यम् १ १० ३ | समाधानलक्षणम् ...१ २८ रूपाणां भेदक- विधानलक्षणम् २८ निरूपणम् ११ ३ परिभावनालक्षणम् १ २९ वस्तुनो द्वैविध्यम्... १ ११ ३ उद्भेदलक्षणम् १ २९ १० आधिकारिकनिरूपणम् १ १२ करणलक्षणम् २९ प्रासङ्गिकनिरूपणम् १ १३ ४ भेदलक्षणम् २९ ११ प्रासङ्गिकस्य द्वैविध्यम्१ १३ प्रतिमुखलक्षणम्... १ ३० ११ पताकास्थानकम् ។ १४ ४ | प्रतिमुखाङ्गसन्धि- आधिकारिकपताकाप्र- संख्याकथनम् १ ३० ११ करीणां त्रिविधवम् १ १५ ४ प्रतिमुखानामानि १ ૨૧ १२ इतिवृत्तफलम् १ १६ ५ विलासलक्षणम् ३२ १२ इतिवृत्तसाधनम् १ ५ परिसर्पलक्षणम् १ ३२-३३ १२ अवान्तरबीजसंज्ञा- विधूतलक्षणम् १ ३३ ૧૨ न्तरम् । १ १७ ५ शमलक्षणम् ३३ १३ प्रयोजनसिद्धिहेतवः १ १८ ५) नर्मलक्षणम् १ ३३ अवस्थापञ्चकम् १ १९ ५ नर्मद्युतिलक्षणम् १ आरम्भलक्षणम्... १ २० ५ | प्रगमनलक्षणम् १४ प्रयत्नलक्षणम् ...१, २० ५ । निरोधलक्षणम् १४ १ १ १० १ १ ४ ... १ ... १ ... mr mm mr py or my nr x x ·२ ४८ १ ... m 7 MY or १६ ... ४० १ १ ४. mr m m m' ० १८ ४० १ प्रकाशः। श्लोकः । पृष्ठे । प्रकाशः । श्लोकः । पृष्ठे । पर्युपासनलक्षणम् १ ३४ १४ निर्वहणसंधिलक्षणम् १ पुष्पलक्षणम् ३४ १५ निर्वहणसन्ध्यङ्ग- उपन्यासलक्षणम् ...१ नामानि १४९-५० २७ वजलक्षणम् ३५ १५. संधिलक्षणम् वर्णसंहारलक्षणम् १ १५. विवोधलक्षणम् गर्भसंधिलक्षणम् १६ ग्रथनलक्षणम् १ २८ गर्भसंध्यङ्गनामानि १ १६ निर्णयलक्षणम् १ २८ परिभाषणम् १ अभूताहरणलक्षणम् १ १६ २८ मार्गलक्षणम् ३८ प्रसादलक्षणम् २९ आनन्दलक्षणम् १ रूपलक्षणम् १ ३९ १७ समयलक्षणम् उदाहरणलक्षणम्...१ १ कृतिलक्षणम् २९ क्रमलक्षणम् १ ३९ १७ भाषणलक्षणम् संग्रहलक्षणम् १८ पूर्वभावलक्षणम् ५३ ३० अनुमानलक्षणम् ... १ १८ उपगृहनलक्षणम्...१ अधिबललक्षणम्... १ ४० काव्यसंहारलक्षणम् १ तोटकलक्षणम् १ १९ प्रशस्तिलक्षणम् ३१ तोटकलक्षणान्तरे १९ - अङ्गप्रयोजनमेद- उद्वेगलक्षणम् १ ४२ कथनम् ३१ संभ्रमलक्षणम् १ २० षट्प्रयोजननामानि १ आक्षेपलक्षणम् ४२ २० पुनर्वस्तुविभागकथनम् ५६ अवमर्शसन्धिलक्षणम्१ ४३ २१ सूच्यलक्षणम् अवमर्शसन्ध्यङ्ग- दृश्यश्रव्यलक्षणम् ३१ नामानि १ २१ सूच्यप्रतिपादनप्रकार- अपवादलक्षणम् ... १ ४५ २१ कथनम् ३१ संफेटलक्षणम् १ ४५ २२ | विष्कम्भलक्षणम्...१ विद्रवलक्षणम् २२ विष्कम्भवैविध्यम् १ ६० ३२ द्रवलक्षणम् १ ४५ २२ प्रवेशकलक्षणम् ६० शक्तिलक्षणम् ४६ २३ चूलिकालक्षणम् ३२ द्युतिलक्षणम् १ २३ | अङ्कास्यलक्षणम् ६२ ३२ प्रसङ्गलक्षणम् ४६ २४ | अङ्कावतारलक्षणम् १ ६२ ३३ छलनलक्षणम् ४६ २४ | पुनर्वस्तुत्रेविध्य- व्यवसायलक्षणम्... १ २४ कथनम् १ ३३ विरोधनलक्षणम्... १ २५ सर्वश्राव्यलक्षणम् १ ६३ ૨૨ प्ररोचनालक्षणम्... १ २५ खगतलक्षणम् १ ६४ ३३ विचलनलक्षणम् ... १ २६ नियतश्राव्यमेद- आदानलक्षणम् ...१ ४८ २६ कथनम् १ १ urlu ... १ ... -० १ ... १ १ ४७ ३ ... ४७ ४८ ३ ·३ ... ००० ... ... ३३ स्थैर्यम् ... ... ... 9 ३४ ललितम् ... ... ... ... ४ ... ... प्रियंवदः... ... ६ ... ... रूढवंशः... ... प्रकाशः । श्लोकः । पृष्टे । प्रकाशः । श्लोकः । पृष्ठे। जनान्तिकलक्षणम् १ ३३ विलासः २ ។ ។ अपवारितलक्षणम् १ ३४ | माधुर्यम् २ १२ आकाशभाषित- गाम्भीर्यम् २ १२ लक्षणम् १ २ १३ ४२ वस्तुभेदोपसंहार- तेजः १३ ४२ कथनम् ६८ २ १४ द्वितीयः प्रकाशः। औदार्यम् २ १४ ४२ नायकभेदकथनम् २ १-२ ३५ नायिकाभेदाः २ १५ ४२ विनीतः... २ २ ३५ स्वीयालक्षणभेदाः २ मधुरः २ २ ३५ | शीलवती २ ४३ त्यागी २ २ ३५ आजवादियोगिनी २ १५ दक्षः २ २ लज्जावती २ १५ २ ३५ मुग्धा २ ४३ रक्तलोकः ३५ वयोमुग्धा १६ वाग्मी ૨ २ काममुग्धा २ १६ ४३ २ २ रतवामा ४४ स्थिरः २ २ ३६ कोपे ४४ युवा २ २ मध्या २ १६ ४४ नेतृविशेषकथनम् २ ३ यौवनवती २ १६ ४४ ललितः ३ कामवती ४४ 'शान्तः २ मध्यासंभोगः २ धीरोदात्तः १६ ४४ २ धीरोद्धतः मध्यामानवृत्तिः २ २ ६ ३८ शृङ्गारनायकभेदाः २ धीरामध्यामानवृत्तिः २ दक्षिणः. २ ३९ धीराधीरामध्यामान- शठः २ वृत्तिः १७ ४५ धृष्टः २ ३९ अधीरामध्यामानवृत्तिः२ १७ अनुकूल २ प्रगल्भा २ १८ सहायाः २ ४० गाढयौवना १८ सहायान्तरम् २ भावप्रगल्भा २ १८ ४६ प्रतिनायकः २ रतप्रगल्भा सात्त्विका नायकगुणाः२ प्रगल्भाकोपचेष्टा...२ १९ २ ४१ सावहित्थादरा १९ ४६ घृणाधिके स्पर्धा... २ ११ ४१ रतावुदासीना २ १९ शौर्यशोभा २ ११ ४१ / अधीरप्रगल्भा १९ ४६ दक्षशोभा ११ धीराधीरप्रगल्भा २ १९ ४६ मृदु १ ... ... ... or r mr mr mr mmm mr r r r m १ ४५ ... ६ ... ... ... ७ ७ r" ८ ... ... ९ . नीचे घृणा ...

·40 ... M8 ... ... ... 29 ४४ ... ४४ प्रकाशः। श्लोकः । पृष्टे । प्रकाशः। श्लोकः । पृष्टे । मध्याप्रगल्भयो- विच्छित्तिः २ ३८ ५४ दशविधवम् २ २० विभ्रमः २ ३९ 'परकीया... २ २० ४७ किलकिञ्चितम् साधारणस्त्री २ २१ ४७ मोट्टायितम् साधारणस्त्रीव्यवहारः२ ૨૨ ४७ कुट्टमितम् २ ४० अस्या निवन्धनियमः२ २३ ४८ विव्वोकः... २ ४१ नायिकाभेदान्तराणि २ २३ ४८ ललितम्... २ ४१ स्वाधीनपतिका ...२ विहृतम् .. २ ४२ वासकसज्जा २ २४ ४९ नायंकसहायाः २ ४२ विरहोत्कण्ठिता २ २५ सहायविभागः २ खण्डिता... २ ४९ धर्मसहायाः ४३ ५६ कलहान्तरिता २ ४९ दण्डसहायाः २ विप्रलब्धा २ ४९ अन्तःपुरसहायाः २ प्रोपितप्रिया २ ४९ नायकादीनां विशेषः २ अभिसारिका २ २७ ४९ नायकव्यापारः खण्डितादीनां चिन्ता- नर्माष्टादशमेदाः २४८-५० ५७ दियुक्तलसू २ २८ ५० वचोहास्यनर्म खाधीनपतिका-वास- वेषनर्म २ ५७ कसजयोः क्रीडादि. क्रियानर्म २ ५० युक्तलम् २ २८ ५० शृङ्गारवदात्मोपक्षेपनर्म२ ५० नायिकासहायिन्यः २ ५८ योषिदलंकाराः माननर्म... २ ५० शरीरजालंकाराः...२ ३० भयनर्म... सप्त भावा अयत्नजाः२ ३१ नर्मस्फिनः दश भावाः स्वभावजाः२ ३२ नर्मस्फोटः २ हावः ૨૪ २ ५२ हेला २ ३४ शोभा २ २ ३५ ५२ कान्तिः सात्त्वत्यङ्गानि २ ३५ माधुर्यम् . संलापकः... २ दीप्तिः उत्थापकः २ ५३. प्रागल्भ्यम् साङ्घात्यः.. २ औदार्यम् . परिवर्तकः २ २. ३६ ५३ ६० धैर्यम् २ ५४ | आरभटीलक्षणम् २ ६० ३७ ५४ आरभव्यङ्गानि ६० २ ३८ ५४ | संक्षिप्तिका ६० ... .." ५० ५७. ५. संभोगनर्म ... ५१ ... २ नर्मगर्भः... सात्त्वती .... ... ... ... ... ... ni m m m or mm ... लीला विलासः.... ..

·- ... ... ३ विशेपः... ... m or m ... ३ r Mr m प्रकाशः । श्लोकः । पृष्ठे। प्रकाशः । श्लोकः। पृष्ठे। संफेटः प्रस्तावनोत्तरं सूत्रधा- वस्तूत्थापनम् २ ६० रव्यापारः ३ ६९ अवपातः २ ६१ / नायकविशेषे विधेय- वृत्त्युपसंहारः २६०-६१ ६१ विशेषः ३ २३ वृत्तिनियमः ... २ ६२-६३ ६१ नायकरसानुचितं संस्कृतादिपाट्यं प्रति त्याज्यम् २४ ... २ ६४-६६ ६१ संधिविभागकरणम् ३ २५ आमन्त्रणप्रकारः... २ ६७-७२ ६२ अङ्गसंख्यान्यासों... ३ तृतीयः प्रकाशः। विष्कम्भकादिकरणम् ३ नाटकस्यैव पूर्वोक्तौ विष्कम्भकनियमाः ३ २९ हेतुः अङ्करचनानियमाः ३ ३ १ ६३ नटस्य पूर्वकर्तव्यता ३ अङ्कलक्षणम् ३ ३१ सूचननियमः अभिपरिपोषणप्रकार:३ ३१ रङ्गं प्रसाद्य भारती- वस्तुविच्छेदनिषेधः ३ ३२ वृत्त्याश्रयणम् ३ रसतिरोधाननिषेधः ३ ३३ ७१ भारतीभेदनामानि ३ ६४ मुख्यतया वीरशृङ्गा- प्ररोचना... ६ रान्यतररसाश्रयणम्३ ३३ ७१ वीथ्यङ्गानि ३ ७-८ ६४ अन्यरसानामङ्गतेव ३४ कथोद्धातः ६४ प्रत्यक्षमनिर्देश्यानि ३ ३४-३५ ७१ प्रवृत्तकम्... १० ६५ नायकवधसूचननिषेधः३ ३६ प्रयोगातिशयः ११ ६५ आवश्यकं न त्याज्यम्३ ३६ वीथ्यङ्गनामानि १२. अङ्के पात्रसंख्या ३ उद्घात्यलक्षणभेदाः ३ अङ्कान्ते पात्रनिर्गमः३ १३ अवलगितम् १४ अङ्करचनाप्रकारः...३ ३८ । प्रपन्चः १५ ६६ नाटकेऽङ्कसंख्या ३८ ७२ त्रिगतम् १६ प्रकरणे विषयाः...३ ३९-४० ७२ ६६ छलनम् १७ प्रकरणे वर्णनीय- वाकेली नायिका ३ ४१-४२ ७२ अधिबलम् १८ ६७ नाटिकाविषयनिर्णयः३ ४३ ७२ गण्डः १८ ६७ नाटिकायां विशेषः ३ ४३-४५ ७३ अवस्यन्दितम् १९ ६८ नाटिकायां प्राप्य- नालिका ३ ६८ नायिका ४६ असत्प्रलापः ३ २० ६८ नाटिकायां नायकः ३ ७३ व्याहारः ३ २० ६९ नाटिकायां वृत्तिनियमः ४८ मृदवम् २१ ६९. भाणविषयाः ... ३ ४९-५१७३ او يا ur ... ३ ... ९ ... ... ६५ m' m m m m m m ar or m m m m m m my m ... m ur ur or ur ... ... ... ... ... mr mr m ·८४ ३ ७४ ...४ .. ... ४ ४ ४ ७७ ८८ ... ४ ७७ ७७ प्रकाशः। श्लोकः । पृष्ठे । प्रकाशः । श्लोकः । पृष्ठे । लास्याङ्गानि ३ ५२-५३ ७३ / स्मृतिः ....४ २० ८४ प्रहसनं तद्भेदाश्च ३ मरणम् २१ शुद्धग्रहसनम् ५४ मदः विकृतसंकीर्णप्रहसने ३ ५५ ७४ सुप्तम् २२ प्रहमने हास्यरसः निद्रा २३ डिमे विषयनियमाः ३ ५७-५९ ७४ विवोधः २४ ८५ व्यायोगे विपयनियमाः३ ६०-६१ ७५ वीडा समवकारे विपयनियमाः३६२-६७ ७५ | अपस्मारः २५ ८६ वीथ्या विषयनियमाः३ ६८-६९ ७५-६ मोहः २६ ८६ अङ्के विषयनियमाः ३ ७०-७१ ७६ मतिः ८६ ईहामृगे विषयनियमाः३ ७२-७५ ७६ आलस्यम् ८६ चतुर्थः प्रकाशः। आवेगः सभेदः २८ ८६-७ रसनिरूपणम् १ वितर्कः विभावलक्षणभेदो ४ अवहित्यम् ८८ आलम्बनविभावः...४ व्याधिः २९ ८९ उद्दीपनविभावः उन्मादः ३० ८९ अनुभावः ३ विषादः ८९ भावः औत्सुक्यम् ३२ ८९ सात्त्विकभावलक्षणम् ४ चापलम् ९० स्तम्भादिसात्त्विकभा- स्थायी ३४ वानां नामलक्षणे ४ ५-६ स्थायिनामानि ३४ व्यभिचारिभावलक्षणम् ७९ शान्तरसे शमस्था- व्यभिचारिभावनामानित यिनि विप्रतिपत्तिः४ ९२ निर्वेदः स्थायिभावोपसंहारः ४ ग्लानिः १० काव्येषु स्थायिभाव- शङ्का ११ स्यैव वाक्यार्थत्वम् ४ श्रमः १२ धृतिः रसिकमात्रवृत्तिवं १२ ८१ जडता रसस्य ९६ १३ ८१ हर्षः. धीरोदात्ताद्यवस्था- १४ ८१ दैन्यम् प्रतिपादकाः १४ ८२ औग्यम् १५ ८२ धीरोदात्ताद्यवस्थाना- चिन्ता ८२ मेव रसहेतुलम् ४ ४१ त्रासः १६ ८२ श्रोतृणामाखादहेतुत्वम्४ ४२ असूया ८३ नर्तकेऽप्याखादः ४२ अमर्षः १८ ८३ | आस्वादस्य लक्षणं गर्वः १९ भेदाश्च ४३ ४ ७८ ४ ७८ ४ •९० ८ ... ९ ८० ८० ४० -20 ८४ ·०.. ... ४७ ... ९९ संभोगः ४ ... ४ ... ४ ४ ... ८ ४ प्रकाशः । श्लोकः । पृष्ठे । प्रकाशः । श्लोकः । पृष्ठे । शमस्यानिर्वचनीयता ४ ४५ १८ उत्का १०५ विभावाद्युपसंहारः ४ ९८ प्रोषितप्रिया ६८ रसभावयोर्लक्षणक्य- कलहान्तरिता ६८ प्रतिज्ञा ४ ९८ खण्डिता ६८ १०५ जारः ४८ भावसंख्या ४ ४९ १०० संभोगे लीलाद्या दश शृङ्गारस्य भेदाः १०० चेष्टाः अयोगः १०० नायककर्तव्यम् १०६ तस्य दशावस्थाः १०१ वीरस्त्रिधा १०६ अभिलाषः १०१ बीभत्सन्निधा १०७ दर्शनश्रवणे ५४. १०१ रौद्रस्त्रिधा ४ १०७ वृत्तीनां दशावस्थाना- हास्यस्त्रिधा मपि महाकविनिब- स्मितम् १०८ न्धेष्वनेकविधवम्४ ५५ १०१ हसितम् ७६ १०८ दिङ्मात्रम् १०१ विसितम् १०८ विप्रयोगद्वैविध्यम् ४ १०२ उपहसितम् १०८ मानद्वैविध्यम् १०२ अपहसितम् ४ १०८ प्रणयमानः १०८ ईर्ष्यामानत्रैविध्यम् ४ ५९ १०२ उत्तममध्यमाधम- श्रुतिः १०२ भेदेन हसितभेदाः ४ १०८ आनुमानिकन्त्रिविधः ४ १०२ | हासव्यभिचारिणः १०८ दृष्टः ६० १०२ अद्भुतः मनोपचारः ६१ १०३ | अद्भुतानुभावव्यभि- साम ६२ १०४ चारिणः १०८ भेदः १०४ भयानकः ८० १०९ दानम् १०४ भयानकानुभाव- सामादीनां कार्यासा- व्यभिचारिणः १०९ धकले उपेक्षा ४ १०४ करुणः ८१ १०९ रभसादिना कोपनाशे करुणानुभावव्य- रसान्तरत्वम् १०४ कार्यजप्रवासविप्रयोग- भिचारिणः ८२ १०९ स्त्रिधा प्रीतिभक्त्यादीना- ६४ १०५ संभ्रमजप्रवासविप्र- मन्तर्भावः ८३ ११० योगः भूषणादीनामन्तर्भावः४ ११० १०५ शापजप्रवासः १०५ सर्वस्यापि रसभावो- मृते तु शोक एव पादानम् ११० न शृङ्गारः ६७ १०५ | ग्रन्थसमाप्तिः ४ ८६ ११० १०२ अतिहसितम् ... ८ .. ४ ७८ ४ ... کې له ۲ ४ ८० ४ ملي اي ४ ·टीकोद्धृतग्रन्थस्थलनिर्देशार्थमवलम्वितग्रन्थानां संस्करणादिसूचिः॥ ग्रन्थः संस्करणाङ्कः निर्णयसागरीयः १३ २ ज १२ ३ ७ ८ उत्तररामचरितम् किरातम् अमरुशतकम् कादम्बरी कुमारसंभवम् गाथासप्तशती भर्तृहरिशतकम् मालतीमाधवम् मुद्राराक्षसम् मृच्छकटिका मेघदूतम् रघुः रत्नावली रामायणम् वीरचरितम् वेणीसंहारम शाकुन्तलम् नागानन्दम् हनूमन्नाटकम् ७ प ४ ४ ५. १० २ चौखंबा० वेङ्कटेशमुद्र० १ ·॥ श्रीः॥ श्रीधनंजयविरचित दशरूपकम् । धनिककृतयावलोकाख्यया व्याख्यया समेतम् । प्रथमः प्रकाशः। इह सदाचारं प्रमाणयद्धिरविन्नेन प्रकरणस्य समाप्यर्थमिष्टयोः प्रकृताभि- मतदेवतयोर्नमस्कारः क्रियते श्लोकद्वयेन- नमस्तस्मै गणेशाय यत्कण्ठः पुष्करायते । मदाभोगधनध्वानो नीलकण्ठस्य ताण्डवे ॥१॥ यस्य कण्टः पुष्करायते मृदङ्गवदाचरति । मदाभोगेन धनध्वानो निबिड- ध्वनिः। नीलकण्ठस्य शिवस्य ताण्डव उद्धते तृत्ते । तस्मै गणेशाय नमः । अत्र खण्डश्लेषाक्षिप्यमाणोपमाच्छायालंकारः । नीलकण्ठस्य मयूरस्य ताण्डवे यथा मेघध्वनिः पुष्करायत इति प्रतीतेः ॥ दशरूपानुकारेण यस्य माद्यन्ति भावकाः । नमः सर्वविदे तस्मै विष्णवे भरताय च ॥२॥ एकत्र मत्स्यकूर्मादिप्रतिमानामुद्देशेन, अन्यत्रानुकृतिरूपनाटकादिना यस्य भावका ध्यातारो रसिकाश्च माद्यन्ति हृष्यन्ति तस्मै विष्णवेऽभिमताय प्रकृताय भरताय च नमः ॥ श्रोतुः प्रवृत्तिनिमित्तं प्रदर्श्यते- कस्यचिदेव कदाचिद्दयया विषयं सरस्वती विदुषः। घटयति कमपि तमन्यो वजति जनो येन वैदग्धीम् ॥ ३॥ तं कंचिद्विषयं प्रकरणादिरूपं कदाचिदेव कस्यचिदेव कवेः सरस्वती योज- यति । येन प्रकरणादिना विषयेणान्यो जनो विदग्धो भवति । स्वप्रवृत्तिविषयं दर्शयति- उद्धृत्योद्धृत्य सारं यमखिल निगमानाट्यवेदं विरिञ्चि- श्चके यस्य प्रयोगं मुनिरपि भरतस्ताण्डवं नीलकण्ठः । शर्वाणी लास्यमस्य प्रतिपदमपरं लक्ष्म कः कर्तुमीष्टे नाट्यानां किंतु किंचित्प्रगुणरचनया लक्षणं संक्षिपामि॥४॥ यं नाट्यवेदं वेदेभ्यः सारमादाय ब्रह्मा कृतवान् , यत्संबद्धमभिनयं भरतश्चकार करणाङ्गहारानकरोत् , हरस्ताण्डवमुद्धतं नृत्तं कृतवान् , लास्यं सुकुमार नृत्तं ·- २ दशरूपकं [प्रकाशः १ पार्वती कृतवती, तस्य सामस्त्येन लक्षणं कर्तु कः शक्तः । तदेकदेशस्य तु दशरूपस्य संक्षेपः क्रियत इत्यर्थः ॥ विषयैक्यप्रसक्तं पौनरुक्त्यं परिहरति- व्याकीणे भन्दबुद्धीनां जायते मतिविभ्रमः। तस्यार्थस्तत्पदैस्तेन संक्षिप्य क्रियतेऽअसा ॥५॥ व्याकीर्णे विक्षिप्ते विस्तीर्णे च रसशास्त्रे मन्दबुद्धीनां पुंसां मतिमोहो भवति, तेन तस्य नाट्यवेदस्यार्थस्तत्पदरेव संक्षिप्य ऋजुवृत्त्या क्रियत इति ॥ इदं प्रकरणं दशरूपज्ञानफलम् । दशरूपं किंफलमित्याह- आनन्दनिस्यन्दिपु रूपकेषु व्युत्पत्तिमानं फलमल्पबुद्धिः । योऽपीतिहासादिवदाह साधुस्तस्मै नमः स्वादुपराङ्मुखाय ॥६॥ तत्र केचित् 'धर्मार्थकाममोक्षेषु वैचक्षण्यं कलामु च । करोति कीति प्रीति च साधुकाव्यनिषेवणम् ॥' (भामहः ) इत्यादिना त्रिवर्गादिव्युत्पत्तिं काव्यफलवे- नेच्छन्ति तन्निरासेन स्वसंवेद्यः परमानन्दरूयो रसास्वादो दशरूपाणां फलम् , न पुनरितिहासादिवत्रिवर्गादिव्युत्पत्तिमात्रमिति दर्शितम् । नम इति सोल्लुण्ठम् ।। 'नाट्यानां लक्षणं संक्षिपामि' (१।४) इत्युक्तम् , किं पुनस्तनाट्यमित्याह- अवस्थानुकृति ट्यं काव्योपनिबद्धधीरोदात्ताद्यवस्थानुकारश्चतुर्विधाभिनयेन तादात्म्यापत्तिर्ना- ट्यम् ॥ रूपं दृश्यतयोच्यते। तदेव नाट्यं दृश्यमानतया रूपमित्युच्यते, नीलादिरूपवत् ॥ रूपकं तत्समारोपाद् नटे रामाद्यवस्थारोपेण वर्तमानलाद्रूपकम् । मुखचन्द्रादिवदित्येकस्मिन्नर्थे प्रवर्त- मानस्य शब्दत्रयस्य 'इन्द्रः पुरन्दरः शक्रः' इतिवत्प्रवृत्तिनिमित्तभेदो दर्शितः ॥ दशधैव रसाश्रयम् ॥ ७॥ रमानाश्रित्य वर्तमानं दशप्रकारकम् । एवेलवधारणं शुद्धाभिप्रायेण, नाटिकायाः संकीर्णलेन वक्ष्यमाणसात् ॥ तानेव दशमेदानुद्दिशति- नाटकं सप्रकरणं भाणःप्रहसनं डिमः। व्यायोगसमवकारौ वीथ्यकेहामृगा इति ॥ ८॥ ननु, 'डोम्बी श्रीगदितं भाणो भाणीप्रस्थानरासकाः । काव्यं च सप्त नृत्यस्य भेदाः स्युस्तेऽपि भाणवत् ॥' इति रूपकान्तराणामपि भावांदवधारणानुपप- त्तिरित्याशझ्याह- ·श्लो. ५-११] अवलोकसमेतम् । रसा- अन्यद्भावाश्रयं नृत्य रसाश्रयान्नाव्याद्भावाश्रयं नृत्यमन्यदेव । तत्र भावाश्रयमिति विषयमे- दान्नृत्यमिति नृतेर्गात्रविक्षेपार्थत्वेनाङ्गिकबाहुल्यात्तत्कारिषु नर्तकव्यपदे- शाल्लोकेऽपि चात्र प्रेक्षणीयकमिति व्यवहारान्नाटकादेरन्यन्नृत्यम् । तद्भेद- लाच्छ्रीगदितादेरवधारणोपपत्तिः । नाटकादि च रसविषयम् । रसस्य च पदार्थीभूतविभावादिकसंसर्गात्मकवाक्यार्थहेतुकलाद्वाक्यार्थाभिनयात्मकलं श्रयमित्यनेन दर्शितम् । नाट्यमिति च 'नट अवस्पन्दने' इति नटेः किंचि- चलनार्थत्वात्सात्त्विकवाहुल्यम् । अत एव तत्कारिषु नटव्यपदेशः । यथा च गात्रविक्षेपार्थवे समानेऽप्यनुकारात्मकवेन नृत्तादन्यन्नुवं तथा वाक्यार्थाभि- नयात्मकान्नाट्यात्पदार्थाभिनयात्मकमन्यदेव नृत्यमिति ॥ प्रसङ्गान्वृत्तं व्युत्पादयति- नृत्तं ताललयाश्रयम् । ताल: चञ्चत्पुटादिः, लयः द्रुतादिः, तन्मात्रापेक्षोऽङ्गविक्षेपोऽभिनयशून्यो नृत्तमिति ॥ अनन्तरोक्तं द्वितयं व्याचष्टे- आद्य पदार्थाभिनयो मार्गों देशी तथा परम् ॥ ९॥ नृत्यं पदार्थाभिनयात्मक मार्ग इति प्रसिद्धम् । नृत्तं च देशीति ॥ द्विविधस्यापि द्वैविध्यं दर्शयति--- मधुरोद्धतभेदेन तवयं द्विविधं पुनः। लास्यताण्डवरूपेण नाटकाद्युपकारकम् ॥ १०॥. सुकुमारं द्वयमपि लास्यम् , उद्धतं द्वितयमपि ताण्डवमिति । प्रसङ्गोक्तस्योप- योगं दर्शयति-तच्च नाटकाद्युपकारकमिति । नृत्यस्य क्वचिदवान्तरपदार्थाभि- नयेन नृत्तस्य च शोभाहेतुत्वेन नाटकादावुपयोग इति ॥ अनुकारात्मकलेन रूपाणामभेदार्तिकृतो भेद इत्याशझ्याह- वस्तु नेता रसस्तेषां भेदको वस्तुभेदानायकभेदाद्रसभेदाद्रूपाणामन्योन्यं भेद इति ॥ वस्तुभेदमाह- वस्तु च द्विधा। - कथमित्याह- तत्राधिकारिकं मुख्यमङ्गं प्रासङ्गिकं विदुः ॥ ११ ॥ प्रधानभूतमाधिकारिकम् । यथा रामायणे रामसीतावृत्तान्तः । तदङ्गभूतं प्रासङ्गिकम् । यथा तत्रैव विभीषणसुग्रीवादिवृत्तान्त इति ॥

·४ दशरूपकं [प्रकाशः १ - - निरुतयाधिकारिकं लक्षयति- अधिकारः फलवाम्यमधिकारी च तत्पभुः। तन्निवय॑मभिव्यापि वृत्तं स्यादाधिकारिकम् ॥ १२ ॥ फलेन खस्वामिसंवन्धोऽधिकारः, फलखामी चाधिकारी, तेनाधिकारेणाधि. कारिणा वा निवृत्तं फलपर्यन्ततां नीयमानमितिवृत्तमाधिकारिकम् ॥ प्रासङ्गिक व्याचष्टे- प्रासङ्गिक परार्थस्य स्वार्थी यस्य प्रसङ्गतः। यस्येतिवृत्तस्य परप्रयोजनस्य सतस्तत्प्रसङ्गात्स्वप्रयोजनसिद्धिस्तत्प्रासङ्गिकमि- तिवृत्तं प्रसङ्गनिवृत्तेः॥ प्रासङ्गिकमपि पताका-प्रकरीभेदाद्विविधमित्याह- नुबन्धं पताकाख्यं प्रकरी च प्रदेशभाक् ॥ १३ ॥ दूरं यदनुवर्तते प्रासङ्गिक सा पताका, सुग्रीवादिवृत्तान्तवत् । पताकेवा- साधारणनायकचिह्नवत्तदुपकारिलात् । यदल्पं सा प्रकरी, श्रावणादिवृत्ता- न्तवत् ॥ पताकाप्रसङ्गेन पताकास्थानकं व्युत्पादयति- प्रस्तुतागन्तुभावस्य वस्तुतोऽन्योक्तिसूचकम् । पताकास्थानकं तुल्यसंविधानविशेषणम् ॥ १४॥ प्राकरणिकस्य भाविनोऽर्थस्य सूचकं रूपं पताकावद्भवतीति पताकास्थान- कम् । तच तुल्येतिवृत्ततया तुल्यविशेषणतया च द्विप्रकारम् , अन्योक्तिसमा- सोक्तिमेदात् । यथा रत्नावल्याम् (३१६)- 'यातोऽस्मि पद्मनयने समयो ममैष सुप्ता मयैव भवती प्रतिबोधनीया। प्रत्सायनामयमितीव सरोहिण्याः सूर्योऽस्तमस्तकनिविष्टकरः करोति ॥' यथा च तुल्यविशेषणतया, 'उद्दामोत्कलिकां विपाण्डुररुचं प्रारब्धजृम्भां क्षणा- दायासं श्वसनोद्गमैरविरलैरातन्वतीमात्मनः । अद्योद्यानलतामिमां समदनां नारीमिवान्यां ध्रुवं पश्यन्कोपविपाटलद्युति मुखं देव्याः करिप्याम्यहम् ॥' (रत्ना० २।४) एवमाधिकारिकद्विविधप्रासङ्गिकमेदात्रिविधस्यापि त्रैविध्यमाह- प्रख्यातोत्पाद्यमिश्रत्वमेदात्रेधापि तत्रिधा । प्रख्यातमितिहासादेरुत्पाद्यं कविकल्पितम् ॥ १५ ॥ मिश्रं च संकरात्ताभ्यां दिव्यमादिभेदतः। इति निगदव्याख्यातम् ॥ २ 'अविरतैः' इति पाठः। ३ 'नान्तो', 'त्रेधा १ 'अतिव्यापि' इति पाठः. इति पाठौ.

·श्लो० १२-२०] अवलोकसमेतम् । यथा तस्येतिवृत्तस्य किं फलमित्याह- कार्य त्रिवर्गस्तच्छुद्धमेकानेकानुवन्धि च ॥ १६ ॥ धर्मार्थकामाः फलम् । तत्र शुद्धमेकैकमेकानुबन्धं द्वित्र्यनुबन्धं वा ॥ तत्साधनं व्युत्पादयति- स्वल्पोद्दिष्टस्तु तद्धेतुर्वाजं विस्तार्यनेकधा। स्तोकोहिष्टः कार्यसाधकः पुरस्तादनेकप्रकारं विस्तारी हेतुविशेषो बीजवदी- जम् । यथा रत्नावल्यां वत्सराजस्य रत्नावलीप्राप्तिहेतुरनुकूलदैवो योगंधरायण- व्यापारो विष्कम्भके न्यस्तः-यौगंधरायणः--कः संदेहः । ('द्वीपादन्य- लाद्' ( ११६) इति पठति ।)' इत्यादिना 'प्रारम्भेऽस्मिन्स्वामिनो वृद्धिहेतो' (१७) इत्यन्तेन । च वेणीसंहारे द्रोपदीकेशसंयमनहेतुर्भीमक्रोधोपचितयुधिष्ठिरोत्साहो वीजमिति । तच्च महाकार्यावान्तरकार्यहेतुभेदादनेकप्रकारमिति ॥ अवान्तरवीजस्य संज्ञान्तरमाह- अवान्तरार्थविच्छेदे विन्दुरच्छेदकारणम् ॥ १७ ॥ यथा रत्नावल्यामवान्तरप्रयोजनानङ्गपूजापरिसमाप्तौ कथार्थविच्छेदे सत्यनन्त- रकार्यहेतु:-'उदयनस्येन्दोरिवोदीक्षते । सागरिका-(श्रुत्वा ।) कहं एसो सो उदयणणरिंदो जस्स अहं तादेण दिण्णा ।' (रत्ना० ११२३) इलादि । विन्दुर्जले तैलबिन्दुवत्प्रसारिखात् ॥ इदानीं पताकाद्यं प्रसङ्गाड्युत्क्रमोक्तं क्रमार्थमुपसंहरनाह- बीजविन्दुपताकाख्यप्रकरीकार्यलक्षणाः। अर्थप्रकृतयः पञ्च ता एताः परिकीर्तिताः॥ १८ ॥ अर्थप्रकृतयः प्रयोजनसिद्धिहेतवः ।। अन्यवस्थापञ्चकमाह- अवस्थाः पञ्च कार्यस्य प्रारब्धस्य फलार्थिभिः। आरम्भयत्नप्राप्त्याशानियताप्तिफलागमाः॥१९॥ यथोद्देशं लक्षणमाह- औत्सुक्यमात्रमारम्भः फललाभाय भूयसे । 'इदमहं संपादयामि' इत्यध्यवसायमात्रमारम्भ इत्युच्यते । यथा रत्नाव- ल्याम् (१।७)-प्रारम्भेऽस्मिन्वामिनो वृद्धिहेतौ दैवे चेत्थं दत्तहस्तावलम्बे।' इत्यादिना सचिवायत्तसिद्धेवत्सराजस्य कार्यारम्भो यौगंधरायणमुखेन दर्शितः ॥ अथ प्रयत्न:- प्रयत्नस्तु तदप्राप्तौ व्यापारोऽतित्वरान्वितः॥२०॥ तस्य फलस्याप्राप्तावुपाययोजनादिरूपश्चेष्टाविशेषः प्रयत्नः । यथा रत्नावल्या- मालेख्याभिलेखनादिवत्सराजसमागमोपायः-'तहावि णत्थि अण्णो दंसणु- १ 'कथमेप स उदयननरेन्द्रो यस्याहं तातेन दत्ता ।' इति च्छाया. नेत्थं' इति पाठः । ३ 'तथापि नास्त्यन्यो दर्शनोपाय इति यथातथालिख्य यथा समीहितं करिष्यामि ।' इति च्छाया. - २ 'दैवे- ·६ दशरूपकं [प्रकाश: १ वाओ त्ति जहा तहा आलिहिअ जधासमीहिअं करिस्सं ।' (रत्ना० पृ० ५४) इत्यादिना प्रतिपादितः॥ प्राध्याशामाह- उपायापायशङ्काभ्यां प्राप्त्याशा प्राप्तिसंभवः। उपायस्यापायशङ्कायाश्च भावादनिर्धारितकान्ता फलप्राप्तिः प्राप्याशा । यथा रत्नावल्यां तृतीयेऽके (पृ. १४४) वेपपरिवर्ताभिसरणादौ समागमोपाये सति वासवदत्तालक्षणापायशङ्कायाः- 'ऐवं जदि अआलवादाली विअ आअच्छिअ अण्णदो ण णइंस्सदि वासवदत्ता ।' इत्यादिना दर्शितवादनिर्धारितकान्ता समागमप्राप्तिरुक्ता ॥ नियताप्तिमाह- अपायाभावतः प्राप्तिर्नियताप्तिः सुनिश्चिता ॥ २१ ॥ अपायाभावावधारितैकान्ता फलप्राप्तिर्नियताप्तिरिति । यथा रत्नावल्याम् 'विदूषकः-मागरिका दुकरं जीविस्सदि ।' (पृ० १३८) इत्युपक्रम्य,-'कि ण उपायं चिंतेसि ।' (पृ० १३९) इत्यनन्तरम् ,-'राजा-वयस्य, देवीप्रसादनं मुक्खा नान्यमत्रोपायं पश्यामि ।' (पृ० १३९) इत्यनन्तराङ्कार्थविन्दुनानेन देवी- लक्षणापायस्य प्रसादनेन निवारणान्नियता फलप्राप्तिः सूचिता ॥ फलयोगमाह- समग्रफलसंपत्तिः फलयोगो यथोदितः। यथा रत्नावल्यां रत्नावलीलाभचक्रवर्तिवावाप्तिरिति ॥ संधिलक्षणमाह- अर्थप्रकृतयः पञ्च पञ्चावस्थासमन्विताः ॥ २२ ॥ यथासंख्येन जायन्ते मुखाद्याः पञ्च संधयः। अर्थप्रकृतीनां पञ्चानां यथासंख्येनावस्थाभिः पञ्चभिर्योगाद्यथासंख्येनैव वक्ष्यमाणा मुखाद्याः पञ्च संधयो जायन्ते ॥ संधिसामान्यलक्षणमाह- अन्तरैकार्थसंवन्धः संधिरेकान्वये सति ॥ २३॥ एकेन प्रयोजनेनान्वितानां कथांशानामवान्तरैकप्रयोजनसंबन्धः संधिः॥ के पुनस्ते संधयः- मुखप्रतिमुखे गर्भः सावमर्शोपसंहृतिः। यथोद्देशं लक्षणमाह- मुखं बीजसमुत्पत्तिर्नानार्थरससंभवा ॥ २४ ॥ अङ्गानि द्वादशैतस्य वीजारम्भसमन्वयात् । १ 'एवं यदि अकालवातालीवागत्यान्यतो न नेष्यति वासवदत्ता ।' इति च्छाया. २ 'सागरिका दुष्करं जीविष्यति ।' इति च्छाया. ३. किं नोपायं चिन्तयसि ।' इति च्छाया. ४ 'संश्रया' इति पाठः. - ·औ० २१-२७] अवलोकसमेतम् । बीजानामुत्पत्तिरनेकप्रकार प्रयोजनस्य रसस्य च हेतुर्मुखसंविरिति व्याख्ये- अम् । तेनात्रिवर्गफले प्रहसनादौ रनोत्पत्तिहेतोरेव बीजवमिति । अस्य च बीजारम्भार्थयुक्तानि द्वादशाङ्गानि भवन्ति ॥ तान्याह- उपक्षेपः परिकरः परिन्यासो विलोभनम् ॥ २५॥ युक्तिः प्राप्तिः समाधान विधान परिभावना । उद्भेदभेदकरणान्यन्वर्धान्यथ लक्षणम् ॥ २६ ॥ एतेषां स्वसंज्ञाव्याख्यातानामपि सुखार्थ लक्षणं क्रियते- वीजन्यास उपक्षेपः यथा रत्नावल्याम् (१।६)-(नेपथ्ये।) द्वीपादन्यम्मादपि मध्यादपि जलनिधेदिशोऽप्यन्तात् । आनीय झटिति घटयति विधिरभिमतमभिमुखीभूतः ॥' इत्यादिना यौगंधरायणो वत्सराजस्य रत्नावलीप्राप्तिहेतुभूतमनुकूलदैवं स्वव्यापार बीजत्वेनोपक्षिप्तवानित्युपक्षेपः ॥ परिकरमाह- तद्वाहुल्यं परिक्रिया। यथा तत्रैव-'अन्यथा व सिद्धादेशप्रत्ययप्रार्थितायाः सिंहलेश्वरदुहितुः समुद्रे प्रवहणभङ्गमग्नोत्थितायाः फलकासादनम् ।' (रत्ना० पृ०, १३) इत्यादिना 'सर्वथा स्पृशन्ति स्वामिनमभ्युदयाः' इत्यन्तेन बीजोत्पत्तेरेव वहुकरणात्परिकरः ।। परिन्यासमाह- तन्निष्पत्तिः परिन्यासो यथा तत्रैव (रत्ना० ११७)- 'प्रारम्भेऽस्मिन्वामिनो वृद्धिहेतौ दैवे चेत्थं दत्तहस्तावलम्बे। सिद्धान्तिर्नास्ति सल्लं तथापि खेच्छाकारी भीत एवास्मि भर्तुः ॥' इत्यनेन यौगंधरायणः खव्यापारदैवयोर्निष्पत्तिमुक्तवानिति परिन्यासः ॥ विलोभनमाह-- गुंणाख्यानं विलोभनम् ॥ २७ ॥ यथा रत्नावल्याम् (११२३)- 'अस्तापास्तसमस्तभासि नभसः पारं प्रयाते रवा- वास्थानी समये समं तृपजनः सायंतने संपतन् । संप्रत्येष सरोरुहृद्युतिमुषः पादांस्तवासेवितुं प्रीत्युत्कर्षकृतो दृशामुदयनस्येन्दोरिवोद्वीक्षते ॥' इति वैतालिकमुखेन चन्द्रतुल्यवत्सराजगुणवर्णनया सागरिकायाः समागम- हेलनुरागबीजानुगुण्येनैव विलोभनाद्विलोभनमिति ॥ १ 'गुणाख्यानात्' इति पाठः.

·८ दशरूपकं [प्रकाशः १ यथा च वेणीसंहारे (१।२२)- 'मन्थायस्तार्णवाम्भःप्लुतकुहरवलन्मन्दरध्वानधीरः कोणाघातेषु गर्जप्रलयघनघटान्योन्यसंघट्टचण्डः। कृष्णाक्रोधाग्रदूतः कुरुकुलनिधनोत्पातनिर्धातवातः केनास्मसिंहनादप्रतिरसितसखो दुन्दुभिस्ताडितोऽयम् ॥' इत्यादिना 'यशोदुन्दुभिः' ( १।२५) इत्यन्तेन द्रौपद्या विलोभनाद्विलोभनमिति ॥ अथ युक्तिः- संप्रधारणमर्थानां युक्तिः यथा रत्नावल्याम् (पृ० १५)-'मयापि चैनां देवीहस्ते सबहुमानं निक्षिपता युक्तमेवानुष्टितम् । कथितं च मया यथा वाभ्रव्यः कञ्चुकी सिंहलेश्वरामात्येन वमुभूतिना सह कथंकथमपि समुद्रादुत्तीर्य कोशलोच्छित्तये गतस्य ममण्वतो घटितः ।' इत्यनेन सागरिकाया अन्तःपुरस्थाया वत्सराजस्य मुखेन दर्शनादि- प्रयोजनावधारणाद्वाभ्रव्यसिंहलेश्वरामात्ययोः खनायकसमागमहेतुप्रयोजनत्वेनाव- धारणाद्युक्तिरिति ॥ अथ प्राप्तिः- प्राप्तिः सुखागमः। यथा वेणीसंहारे (पृ० १९)-'चेटी-मैट्टिणि, परिकुविदो विअ कुमारो लक्खीअदि ।' इत्युपक्रमे,-'भीमः- मध्नामि कौरवशतं समरे न कोपाद्दुःशासनस्य रुधिरं न पिवाम्युरस्तः । संचूर्णयामि गदया न सुयोधनोरू संधिं करोतु भवतां नृपतिः पणेन ॥ (१।१५) द्रौपदी-(श्रुला सहर्षम् ) नाध, अस्सुदपुवं खु एदं वअणं । ता पुणो पुणो भण ।' (वे० सं० १९) इत्यनेन भीमक्रोधवीजान्वयेनैव सुखप्राप्त्या द्रौपद्याः प्राप्तिरिति । यथा च रत्नावल्याम्( पृ० ४६)-'सागरिका-(श्रुला सहर्ष परिवृत्य सस्पृहं पश्यन्ती।) कधं अअं सो राआ उदयणो जस्स अहं तादेण दिण्णा । ता परप्पेसण दूसिदं मे जीविदं एदस्स दसणेण बहुमदं संजादं ।' इति सागरिकायाः सुखागमात्प्राप्तिरिति ।। अथ समाधानम्- वीजागमः समाधान यथा रत्नावल्याम् (पृ० ३८)-'घासवदत्ता-तेणे हि उअणेहि मे - १ 'भत्रि, परिकुपित इव कुमारो लक्ष्यते ।' इति च्छाया. २ 'नाथ अश्रुतपूर्व खल्वेतद्वचनम् । तत्पुनः पुनर्भण ।' इति च्छाया. ३ 'कथमयं स राजोदयनो यस्याहं तातेन दत्ता । तत्परप्रेषणदूषितं मे जीवितमेतस्य दर्शनेन बहुमतं संजातम् ।' इति च्छाया. ४ 'तेन ह्यपनय मे उपकरणानि ।' इति च्छाया.

·श्लो० २८] अवलोकसमेतम् । ९ उवअरणाई। सागरिका-भट्टिणि, एदं सव्वं सज्ज । वासवदत्ता- (निरूप्यात्मगतम्।) अहो पमादो परिअणस्स । जस्स एव्व दंसणपहादो पअत्तेण रक्खीअदि तस्स जेव कह दिहिगोअरं आअदा। भोदु । एव्वं दाव । (प्रकाशम् ।) हले सागरिए, कीस तुम अज पराहीणे परिअणे मअणूसवे सारिअं मोत्तूण इहागदा । ता तहिं जेव गच्छ ।' इत्युपक्रमे,–'सागरिका-(स्वगतम् ।) सारिआ दाव मए सुसंगदाए हत्थे समप्पिदा । पेक्खिढुं च मे कुतूहलं । ता अलक्खिआ पेक्खिस्सं ।' (रत्ना० पृ० ३९) इत्यनेन वासवदत्ताया रत्नावलीवत्स- राजयोर्दर्शनप्रतीकारात्सारिकायाः सुसंगतार्पणेनालक्षितप्रेक्षणेन च वत्सराजसमा- गमहेतोवींजस्योपादानात्समाधानमिति । यथा च वेणीसंहारे (११२१)-'भीमः भवतु । पाञ्चालराजतनये, श्रूयतामचिरेणैव कालेन,- चञ्चद्भुजभ्रमितचण्डगदाभिघातसंचूर्णितोरुयुगलस्य सुयोधनस्य । स्त्यानावनद्धघनशोणितशोणपाणिरुत्तंसयिष्यति कचांस्तव देवि भीमः ॥' इत्यनेन वेणीसंहारहेतोः क्रोधबीजस्य पुनरुपादानात्समाधानम् ॥ अथ विधानम्- विधानं सुखदुःखकृत् ॥ २८॥ यथा मालतीमाधवे प्रथमेऽङ्के ( १३३२) 'माधव:- यान्त्या मुहुर्वलितकन्धरमाननं तदावृत्तवृत्तशतपत्रनिभं वहन्या। दिग्धोऽमृतेन च विषेण च पक्ष्मलाक्ष्या गाढं निखात इव मे हृदये कटाक्षः ॥ यद्विस्मयस्तिमितमस्तमितान्यभावमानन्दमन्दममृतप्लवनादिवाभूत् । तत्संनिधौ तधुना हृदयं मदीयमनारचुम्बितमिव व्यथमानमास्ते ॥' (मालती. १।२२) इत्यनेन मालत्यवलोकनस्यानुरागस्य समागमहेतो/जानुगुण्येनैव माधवस्य सुख- दुःखकारिवाद्विधानमिति । यथा च वेणीसंहारे ( १।२६) 'द्रौपदी-गाध, पुणोवि तुम्मेहिं अहं आअच्छिअ समासासिदव्वा । भीमः-ननु पाञ्चालराजतनये, किमद्याप्यलीका- श्वासनया। भूयः परिभवक्लान्तिलजाविधुरिताननम् । अनिःशेषितकौरव्यं न पश्यसि वृकोदरम् ॥' इति संग्रामस्य सुखदुःखहेतुलाद्विधानमिति ॥ १ 'भत्रि, एतत्सर्व सज्जम् ।' इति च्छाया. २ 'अहो प्रमादः परिजनस्य । यस्यैव दर्शनपथात्प्रयत्नेन रक्ष्यते तस्यैव कथं दृष्टिगोचरमागता । भवतु । एवं तावत् । चेटि सागरिके, कथं त्वमद्य पराधीने परिजने मदनोत्सवे सागरिकां मुक्त्वेहागता । तस्मा- त्तत्रैव गच्छ।' इति च्छाया. ३ 'सारिका तावन्मया सुसंगताया हस्ते समर्पिता । प्रेक्षितुं च मे कुतूहलम् । तदलक्षिता प्रेक्षिष्ये ।' इति च्छाया. ४ 'नाथ, पुनरपि त्वयाहमागत्य समाश्वासयितव्या।' इति च्छाया.

·दशरूपक [प्रकाशः १ अथ परिभावना- परिभावोऽद्भुतावेशः यथा रत्नावल्याम् (पृ० ४४)-'सागरिका-(दृष्ट्वा सविस्मयम् । ) कध पञ्चक्खो जेव अणंगो पूअं पडिच्छेदिता । अहंपि इध ठ्दिा जेव णं पूजइस्सं ।' इत्यनेन वत्सराजस्यानगरूपतयापहवादनङ्गस्य च प्रत्यक्षस्य पूजाग्रह्णस्य लोको. त्तरवादद्भुतरसावेशः परिभावना। यथा च वेणीसंहारे (पृ० ३०) 'द्रौपदी-किं दाणिं एसो पलअजलध. रत्थणिदमंसलो खणे खणे समरदुंदुभी ताडीअदि त्ति ।' इति लोकोत्तरसमरदुन्दु- भिध्वनेविस्मयरसावेशाद्रौपद्याः परिभावना ॥ अथोद्भेदः- उद्भेदो गूढ भेदनम् । यथा रत्नावल्यां वत्सराजस्य कुसुमायुधव्यपदेशगूढस्य वैतालिकवचसा 'अस्ता- पास्त-' (१।२३) इत्यादिना 'उदयनस्य-'. इत्यन्तेन बीजानुगुण्येनैवोद्भेदना- दुद्भेदः। यथा च वेणीसंहारे (पृ० २९)—'आर्य, किमिदानीमध्यवस्यति गुरुः ।' इत्युपक्रमे '(नेपथ्ये।) यत्सत्यव्रतभङ्गभीरुमनसा यत्नेन मन्दीकृतं यद्विस्मर्तुमपीहितं शमवता शान्ति कुलस्येच्छता। तड्यूतारणिसंभृतं नृपसुताकेशाम्बराकर्षणैः क्रोधज्योतिरिदं महत्कुरुवने यौधिष्टिरं जृम्भते ॥ (१।२४) भीमः-(सहर्षम् ।) जृम्भतां जृम्भतां संप्रत्यप्रतिहतमार्यस्य क्रोधज्योतिः।' इत्यनेन छन्नस्य द्रौपदीकेशसंयमनहेतोयुधिष्टिरक्रोधस्योद्भेदः ॥ अथ करणम्- करणं प्रकृतारम्भो यथा रत्नावल्याम् (पृ० ४४)—णमो दे कुसुमाउह, ता अमोहदंसणो मे भविस्ससि त्ति दिटुंजं पेक्खिदव्वं । ता जाव ण को वि में पेक्खइ ता गमिस्सं ।' इत्यनेनान्तराङ्कप्रकृतनिर्विनदर्शनारम्भणात्करणम् । यथा च वेणीसंहारे (पृ. ३१)-'तत्पाञ्चालि, गच्छामो वयमिदानी कुरुकुल- क्षयाय' । सहदेवः-'आर्य, गच्छाम इदानी गुरुजनानुज्ञाता विक्रमानुरूपमा- चरितुम् ।' इत्यनेनानन्तराङ्कप्रस्तूयमानसंग्रामारम्भणात्करणमिति । सर्वत्र चेहो- द्देशप्रतिनिर्देशवैषम्यं क्रियाक्रमस्याविवक्षितलादिति ॥ १ 'कथं प्रत्यक्ष एवानङ्गः पूजां प्रतिच्छेदिता । अहमपीहास्थितैवैनं पूजयिष्यामि ।' इति च्छाया. २ किमिदानीमेष प्रलयजलधरस्तनितमांसल:. क्षणे क्षणे समरदुन्दुमि- स्ताड्यो ।' इति च्छाया. ३ 'नमस्ते कुसुमायुध, तदमोघदर्शनो मे भविष्यसीति । दृष्टं यत्प्रेक्षितन्यम् । तद्यावन्न कोऽपि मां प्रेक्षते तगमिष्यामि ।' इति च्छाया.

·श्लो० २९-३०] अवलोकसमेतम् । १.१ अथ भेदः- भेदः प्रोत्साहना मता ॥ २९॥ यथा वेणीसंहारे ( १।२७)-'णाध, मा क्खु जण्णसेणीपरिभवुद्दीविदकोवा अणवेक्खिदसरीरा परिकमिस्सध । जदो अप्पमत्तसंचरणीयाई मुणीयंति रिउब- लाई। भीमः-अयि मुक्षत्रिये, अन्योन्यास्फालभिन्नद्विपरुधिरवसासान्द्रमस्तिष्कपङ्के मन्नानां स्यन्दनानामुपरिकृतपदन्यासविक्रान्तपत्तौ । स्फीतामुक्पानगोष्टीरसदशिवशिवार्यनृत्यत्कवन्धे संग्रामैकार्णवान्तःपयसि विचरितुं पण्डिताः पाण्डुपुत्राः ॥ इत्यनेन विषण्णाया द्रौपद्याः क्रोधोत्साहवीजानुगुण्येनैव प्रोत्साहनाद्भेद इति ।। एतानि च द्वादश मुखाङ्गानि वीजारम्भद्योतकानि साक्षात्पारम्पर्येण वा विधे- यानि । एतेपामुपक्षेपपरिकरपरिन्यासयुक्तयुद्भेदसमाधानानामवश्यंभावितेति ॥ अथ साझं प्रतिमुखसंधिमाह- लक्ष्यालक्ष्यतयोद्भेदस्तस्य प्रतिमुखं भवेत् । विन्दुप्रयत्नानुगमादङ्गान्यस्य त्रयोदश ॥ ३०॥ तस्य बीजस्य किंचिल्लक्ष्यः किंचिदलक्ष्य इवोद्भेदः प्रकाशनं तत्प्रतिमुखम् । यथा रत्नावल्यां द्वितीयेऽङ्के वत्सराजसागरिकासमागमहेतोरनुरागवीजस्य प्रथ- नाङ्कोपक्षिप्तस्य सुसङ्गताविदूषकाभ्यां ज्ञायमानतया किंचिल्लक्ष्यस्य वासवदत्तया च चित्रफलकवृत्तान्तेन किंचिदुन्नीयमानस्य दृश्यादृश्यरूपतयोद्भेदः प्रतिमुख- संधिरिति । "वेणीसंहारेऽपि द्वितीयेऽके (२५) भीष्मादिवधेन किंचिलक्ष्यस्य कर्णाद्य- वधाचालक्ष्यस्य क्रोधबीजस्योद्भेदः । 'सहभृत्यगणं सवान्धवं सहमित्रं समुतं सहानुजम् । खबलेन निहन्ति संयुगे नचिरात्पाण्डुमुतः मुयोधनम् ॥' इत्यादिभिः 'दुःशासनस्य हृदयक्षतजाम्बुपाने दुर्योधनस्य च यथा गदयोरुभङ्गे । तेजस्विनां समरमूर्धनि पाण्डवानां ज्ञेया जयद्रथवधेऽपि.तथा प्रतिज्ञा ॥' (वे. सं. २०२८) इत्येवमादिभिश्चोद्भेदः प्रतिमुखसंधिरिति ॥ पूर्वाङ्कोपक्षिप्तबिन्दुरूपबीजप्रयत्न प्रयत्नानुगतानि त्रयोदशाङ्गानि भवन्ति । तान्याह- अस्य १ 'नाथ, मा खलु याज्ञसेनीपरिभवोद्दीपितकोपा अनवेक्षितशरीराः परिक्रमि- ष्यथ । यतोऽप्रमत्तसंचरणीयानि श्रूयन्ते रिपुवलानि ।' इति च्छाया. २ 'लक्ष्यालक्ष्य इवोद्भेदः' इति पाठः.

·दशरूपकं [प्रकाशः १ विलासः परिसर्पश्च विधूतं शमनर्मणी। नर्मद्युतिःप्रगमनं निरोधः पर्युपासनम् ॥ ३१ ॥ वजं पुष्पमुपन्यासो वर्णसंहार इत्यपि । यथोद्देशं लक्षणमाह- रेत्यर्थहा विलासः स्याद् यथा रत्नावल्याम्-'सागरिका-हिअ, पसीद पसीद । किं इमिणा आआसमेत्तफलेण दुलहजणप्पत्थणाणुवन्धेण ।' इत्युपक्रमे, 'तहावि आलेक्खगदं नं जणं कदुअ जधासमीहिदं करिस्सं । तहावि तस्स पत्थि अण्णो दसणोवा- उत्ति ।' इत्येतैर्वत्सराजसमागमरतिं चित्रादिजन्यामप्युद्दिश्य सागरिकायाश्चेष्टा- प्रयत्नोऽनुरागबीजानुगतो विलास इति ॥ अथ परिसर्पः- दृष्टानष्टानुसर्पणम् ॥ ३२॥ परिसी यथा वेणीसंहारे( २।२)-'कञ्चुकीयोऽयमुद्यतेषु बलवत्सु, अथवा किं बलवत्सु, वासुदेवसहायेष्वरिष्वद्याप्यन्तःपुरसुखमनुभवति । इदमपरमयथातथं खामिनः . आशस्त्रग्रहणादकुण्ठपरशोस्तस्यापि जेता मुने- स्तापायास्य न पाण्डुसूनुभिरयं भीष्मः शरैः शायितः । प्रौढानेकधनुर्धरारिविजयश्रान्तस्य वैकाकिनो बालस्यायमरातिलूनधनुषः प्रीतोऽभिमन्योर्वधात् ॥' इत्यनेन भीष्मादिवधे दृष्टस्याभिमन्युवधान्नष्टस्य बलवतां पाण्डवानां वासुदेवस- हायानां सङ्ग्रामलक्षणविन्दुबीजप्रयत्नान्वयेन कञ्चकिमुखे बीजानुसर्पणं परि- सर्प इति । यथा च रत्नावल्यां सारिकावचनचित्रदर्शनाभ्यां सागरिकानुरागबीजस्य दृष्टनष्टस्य 'क्वासौ क्वासौ' इलादिना वत्सराजेनानुमरणात्परिसर्प इति ॥ अथ विधूतम्- विधूतं स्यादरतिस् यथा रत्नावल्याम् (पृ०६२)—'सागरिका-सेहि, अहिअं मे संतावो बाधेदि। (मुसङ्गता दीर्घिकातो नलिनीदलानि मृणालिकाश्चानीयास्या अङ्गे ददाति ।)साग- १ 'प्रगयणम्' इति पाठः. २ 'रत्युत्थेहा' इति पाठः. ३ 'हृदय, प्रसीद प्रसीद । किमनेनायासमात्रफलेन दुर्लभजनप्रार्थनानुबन्धेन ।' इति च्छाया. ४ 'तथा- प्यालेख्यगतं तं जनं कृत्वा यथासमीहितं करिष्यामि । तथापि तस्य नास्त्यन्यो दर्शनो- पाय इति ।' इति च्छाया. ५ 'सखि, अधिकं मे संतापो बाधते।' इति च्छाया.

·- श्लो० ३१-३३] अवलोकसमेतम् । १३ रिका-(तानि क्षिपन्ती । ) सहि, अवणेहि एदाई । किं अआरणे अत्ताणं आयासेसि? णं भणामि, दुल्लहजणाणुराओ लज्जा गरुई परव्वसो अप्या। पिअसहि विसमं पेम्म मरणं सरणं णवर एकं ॥' (रत्ना० २११) इत्यनेन सागरिकाया बीजान्वयेन शीतोपचारविधूननात् विधूतम् । यथा च वेणीसंहारे (पृ० ४१-५१) भानुमत्ला दुःखप्रदर्शनेन दुर्योधनस्या- निष्टशङ्कया पाण्डवविजयशङ्कया वा रतेः विधूननमिति ॥ अथ शमः- तच्छमः शमः। तस्या अरतेरुपशमः शमः । यथा रत्नावल्याम् (पृ० ८७)-'राजा-वयस्य, अनया लिखितोऽहमिति यत्सत्यमात्मन्यपि मे बहुमानस्तत्कथं न पश्यामि ।' इति प्रक्रमे 'सागरिका-(आत्मगतम् । ) हिअ, समस्सस । मणोरहो वि दे एत्ति भूमि ण गदो।' (रत्ना• पृ० ८६) इति किंचिदरत्युपशमात् शम इति । अथ नर्म- परिहासवचो नर्म यथा रत्नावल्याम् (पृ. ९०)--'सुसङ्गता-सहि, जस्स कए तुमं आअदा सो अअं पुरदो चिट्ठदि । सागरिका-(सासूयम् । ) सुसंगदे, कस्स कए अहं आअदा ? सुसङ्गता-अॅइ अप्पसंकिदे, णं चित्तफलअस्स । ता गेण्ह एदं ।' इत्यनेन बीजान्वितं परिहासवचनं नर्म । यथा च वेणीसंहारे (पृ० ४९)--(दुर्योधनश्चेटीहस्तादर्घपात्रमादाय देव्याः समर्पयति । पुनः ) भानुमती-(अर्घ दवा।) हेला, उवणेहि मे कुसुमाई जाव अवराणं पि देवाणं सवरिअं णिवत्तेमि (हस्तौ प्रसारयति । दुर्योधनः पुष्पाण्यु- पनयति । भानुमत्यास्तत्स्पर्शजातकम्पाया हस्तात्पुष्पाणि पतन्ति ।) इत्यनेन नर्मणा दुःस्वप्नदर्शनोपशमार्थं देवतापूजाविघ्नकारिणा बीजोद्घाटनात्परिहासस्य प्रतिमुखाङ्गवं युक्तमिति ॥ अथ नर्मद्युतिः- धृतिस्तजा द्युतिर्मता ॥ ३३॥ १ 'सखि, अपनयैतानि । किमकारण आत्मानमायासयसि ? ननु भणामि, दुर्लभजनानुरागो लज्जा गुवीं परवश आत्मा। प्रियसखि विषमं प्रेम मरणं शरणं केवलमेकम् ॥' इति च्छाया. २ 'हृदय, समाश्वसिहि । मनोरथोऽपि त एतावती भूमि न गतः ।' इति च्छाया. ३ 'सखि, यस्य कृते त्वमागता सोऽयं पुरतस्तिष्ठति ।' इति च्छाया. ४ 'सुसङ्गते, कस्य कृतेऽहमागता?' इति च्छाया. ५ 'अयि आत्मशङ्किते, ननु चित्रफलकस्य । तद्गृहाणैतत् ।' इति च्छाया. ६ 'हला, उपनय मे कुसुमानि यावदपरेषामपि देवानां सपर्या निवर्तयामि ।' इति च्छाया. द०२ ·दशरूपक [प्रकाशः १ यथा रत्नावल्याम् (पृ० ९७)-सुसङ्गता-संहि, अदिणिठुरा, दाणिं सि तुमं । जा एवं पि भट्टिणा हत्थावलंबिदा कोवं ण मुंचसि । सागरिका-(सभ्रू- भङ्गमीपद्विहस्य । ) सुसंगदे, दाणि पि ण विरमसि ।' इत्यनेनानुरागबीजोद्घाट- नान्वयेन धृतिर्नर्मजा द्युतिरिति दर्शितमिति ॥ अथ पंगमनम्- उत्तरा वाक्प्रंगमनं यथा रत्नावल्याम् (पृ० ८१)-'विदूषकः-भो वअस्स, दिडिआ वडसे । राजा-(सकौतुकम् ।) वयस्य, किमेतत् । विदूषकः-'भो, एवं क्खु तं जं मए भणिदं तुम एब्ब आलिहिदो। को अण्णो कुसुमाउहब्बवदेसेण णिण्हवीअदि ।' इत्यादिना । 'परिच्युतस्तत्कुचकुम्भमध्याल् िशोषमायासि मृणालहार । न सूक्ष्मतन्तोरपि तावकस्य तत्रावकाशो भवतः किमु स्यात् ॥' (रत्ना० २।१५) इत्यनेन राजविदूषकसागरिकासुसङ्गतानामन्योन्यवचनेनोत्तरोत्तरानुरागवीजोद्धाट- नात् प्रैगमनमिति ॥ अथ निरोधः- हितरोधो निरोधनम् । यथा रत्नावल्याम् (पृ. ९९)-'राजा-धिङ् मूर्ख,- प्राप्ता कथमपि दैवात्कण्ठमनीतैव सा प्रकटरागा। रत्नावलीव कान्ता मम हस्ताद्रंशिता भवता ।' इत्यनेन वत्सराजस्य सागरिकासमागमरूपहितस्य वासवदत्ताप्रवेशसूचकेन विदू- षकवचसा निरोधात् निरोधनमिति ॥ अथ पर्युपासनम्- पर्युपास्तिरनुनयः यथा रत्नावल्याम् (२।२०)'राजा- प्रसीदेति ब्रूयामिदमसति कोपे न घटते करिष्याम्येवं नो पुनरिति भवेदभ्युपगमः । न मे दोषोऽस्तीति त्वमिदमपि हि ज्ञास्यसि मृषा किमेतस्मिन्वक्तुं क्षममिति न वेद्मि प्रियतमे ॥' इत्यनेन चित्रगतयो यकयोदर्शनात्कुपिताया वासवदत्ताया अनुनयनं नाय- कयोरनुरागोद्घाटनान्वयेन पर्युपासनमिति ॥ १ 'सखि, अतिनिष्ठुरेदानीमसि त्वम् । यैवमपि भळ हस्तावलम्बिता कोपं न मुञ्चसि ।' इति च्छाया. २ 'सुसङ्गते, इदानीमपि न विरमसि ।' इति च्छाया. ३ 'प्रगयणम्' इति पाठः. ४ 'भो वयस्य, दिष्ट्या वर्धसे ।' इति च्छाया. ५ 'भोः, एतत्खलु तचन्मया भणितं त्वमेवालिखितम् । कोऽन्यः कुसुमायुधव्यपदेशेन नियते ।' इति च्छाया.

·० ३४-३५] अवलोकसमेतम् । अथ पुष्पम्- पुष्पं वाक्यं विशेषवत् ॥ ३४॥ यथा रत्नावल्याम् (पृ० ९७)- ( राजा सागरिका हस्ते गृहीला स्पर्श नाटयति।) विदूषकः-भो एसा अपुव्वा सिरी तुए समासादिदा । राजा-वयस्य, सत्यम् , श्रीरेषा पाणिरप्यस्याः पारिजातस्य पल्लवः । कुतोऽन्यथा स्रवत्येष खेदच्छमामृतद्रवः ॥' (२०१८) इत्यनेन नायकयोः साक्षादन्योन्यदर्शनादिना सविशेषानुगोद्धाटनात् पुष्पम् ॥ अथोपन्यास:- उपन्यासस्तु सोपायं यथा रत्नावल्याम् (पृ. ९३)-सुसङ्गता–भेट्टा, अलं संकाए । मए वि भट्टिणो पसाएण कीलिदं एव्व । ता किं कण्णाभरणकेण । अदो वि मे गरुओ पसाओ, जं कीस तए अहं एत्थ आलिहिअ त्ति कुविआ मे पिअसही साअरिआ। ता पसादीअदु ।' इत्यनेन मुसङ्गतावचसा सागरिका मया लिखिता सागरिकया च समिति सूचयता प्रसादोपन्यासेन बीजोद्भेदात् उपन्यास इति ॥ अथ वज्रम्- वज्रं प्रत्यक्षनिष्ठुरम् । यथा रत्नावल्याम् (पृ० १०३)-'वासवदत्ता--(फलकं निर्दिश्य ।) अजउत्त, एसावि जा तुह समीवे, एदं किं वसंतअस्स विण्णाणं ।' पुनः 'अॅजउत्त, ममावि एवं चित्तकम्म पेक्खंतीए सीसवेअणा समुप्पण्णा .।' इत्यनेन वास- ब्द तया वत्सराजस्य सागरिकानुरागोद्भेदनात्प्रत्यक्षनिष्टुराभिधानं वज्रमिति ॥ अथ वर्णसंहारः- चातुर्वयोपगमनं वर्णसंहार इष्यते ॥ ३५ ॥ यथा वीरचरिते तृतीयेऽके (३५)- 'परिषदियमृषीणामेष वृद्धो युधाजित्सह नृपतिरमात्यैर्लोमपादश्च वृद्धः । अयमविरतयज्ञो ब्रह्मवादी पुराणः प्रभुरपि जनकानामद्रुहो याचकास्ते ॥' इत्यनेन ऋषिक्षत्रियामात्यादीनां संगतानां वर्णानां वचसा रामविजयाशंसिनः परशुरामदुर्नयस्याद्रोहयाच्याद्वारेणोद्भेदनात् वर्णसंहार इति ॥ १ 'भोः, एषाऽपूर्वा श्रीस्त्वया समासादिता ।' इति च्छाया. २ 'प्रसादन- मुपन्यासः' इति पाठः. ३ 'भर्तः, अलं शङ्कया । मयापि भर्तुः प्रसादेन क्रीडित- मेव तत्कि कर्णाभरणेन । असावपि मे गुरुः प्रसादः, यत्कथं त्वयाहमत्रा- लिखितेऽपि कुपिता मे प्रियसखी सागरिका । तत्प्रसाद्यताम् ।' इति च्छाया. ४ 'आर्यपुत्र, एषापि वा तव समीपे, एतत्कि वसन्तकस्य विज्ञानम् ।' इति च्छाया. ५ 'आर्यपुत्र, ममाप्येतच्चित्रकर्म पश्यन्त्याः शीर्षवेदना समुत्पन्ना ।' इति च्छाया. ६ 'चातुर्वर्णो' इति पाठः.

·दशरूपकं [प्रकाशः.१ च एतानि च त्रयोदश प्रतिमुखाङ्गानि मुखसंध्युपक्षिप्तविन्दुलक्षणावान्तरबीज- महाबीजप्रयत्नानुगतानि विधेयानि । एतेषां च मध्ये परिसर्पप्रशमवज्रोपन्यास- पुष्पाणां प्राधान्यम् । इतरेषां यथासंभवं प्रयोग इति ॥ अथ गर्भसंधिमाह- गर्भस्तु दृष्टनष्टस्य वीजस्यान्वेषणं मुहुः। द्वादशाङ्गः पताका स्यान्न वा स्यात्प्राप्तिसंभवः॥ ३६॥ प्रतिमुखसंधौ लक्ष्यालक्ष्यरूपतया स्तोकोद्भिन्नस्य वीजस्य सविशेपोद्भेदपूर्वकः सान्तरायो लाभः पुनर्विच्छेदः पुनः प्राप्तिः पुनर्विच्छेदः पुनश्च तस्यैवान्वेषणं वारंवारं सोऽनिर्धारितैकान्तफलप्राप्ट्याशात्मको गर्भसंधिरिति । तत्र चौत्सर्गि- कलेन प्राप्तायाः पताकाया अनियम दर्शयति— पताका स्यान्न वा' इत्यनेन । प्राप्तिसंभवस्तु स्यादेवेति दर्शयति- 'स्यात्' इति । यथा रत्नावल्यां तृतीयेऽङ्के वत्सराजस्य वासवदत्तालक्षणापायेन तद्वेषपरिग्रहसागरिकाभिसरणोपायेन विदूषकवचसा सागरिकाप्राप्याशा प्रथमं पुनर्वासवदत्तया विच्छेदः पुनः प्राप्तिः पुनर्विच्छेदः पुनरपायनिवारणोपायान्वेषणं (रत्ना० पृ० १३९) 'नास्ति देवी- प्रसादनं मुक्खान्य उपायः' इत्यनेन दर्शितमिति ॥ स च द्वादशाङ्गो भवति, तान्युद्दिशति- अभूताहरणं मार्गों रूपोदाहरणे क्रमः। संग्रहश्चानुमानं च तोटकाधिबले तथा ॥ ३७॥ उद्धेगसंभ्रमाक्षेपा लक्षणं च प्रणीयते । यथोद्देशं लक्षणमाह- अभूताहरणं छद्म यथा रत्नावल्याम् (पृ० १०९)-'साधु रे अमच वसंतअ, साधु । अदिसइदो नुए अमच्चो जोगंधराअणो इमाए संधिविग्गहचिंताए।' इत्यादिना प्रवेशकेन गृहीतवासवदत्तावेषायाः सागरिकाया वत्सराजाभिसरणं छद्म विदूषकमुसङ्गता- क्लप्तकाञ्चनमालानुवादद्वारेण दार्शतमिति अभृताहरणम् ॥ अथ मार्गः- मार्गस्तत्त्वार्थकीर्तनम् ॥ ३८॥ यथा रत्नावल्याम् (पृ० ११६)–'विदूषकः-दिद्विआ वट्ठसि समीहिदभ- धिकाए कजसिद्धीए । राजा-वयस्य, कुशलं प्रियायाः ? विदूषकः-अइरेण सअं जेव्व पेक्खिअ जाणिहिसि । राजा–दर्शनमपि भविष्यति? विदूषकः- . १ 'साधु रे अमात्य वसन्तक, साधु । अतिशयितस्त्वयामात्यो यौगंधरायणो- ऽनया संधिविग्रहचिन्तया ।' इति च्छाया. २ 'दिष्टया वर्धसे समीहिताभ्यधिकया कार्यसिया ।' इति च्छाया. ३ 'अचिरेण स्वयमेव प्रेष्य ज्ञास्यसि ।' इति च्छाया.

·श्लो० ३६-३९] अवलोकसमेतम् । १ (सगर्वम् ।) कीस ण भविस्सदि, जस्स दे उवहसिदविहाफदिवुद्धिविहवो अहं अमच्चो । राजा-तथापि कथामिति श्रोतुमिच्छामि । विदूषकः-(कर्णे कथ- यति ।) ऐव्वं ।' इत्यनेन यथा विदूषकेण सागरिकासमागमः सूचितः, तथैव निश्चितरूपो राज्ञे निवेदित इति तत्त्वार्थकथनात् मार्ग इति ॥ अथ रूपम्- रूपं वितर्कवद्वाक्यं यथा रत्नावल्याम् (पृ० १२४ )-राजा-अहो किमपि कामिजनस्य स्वगृहिणीसमागमपरिभाविनोऽभिनवं जनं प्रति पक्षपातः । तथा हि,- प्रणयविशदां दृष्टिं वक्त्रे ददाति न शङ्किता घटयति धनं कण्ठाश्लेषे रसान्न पयोधरौ ।' वदति वहुशो गच्छामीति प्रयत्नधृताप्यहो रमयतितरां संकेतस्था तथापि हि कामिनी ।। ( ३१९) कथं चिरयति वसन्तकः ? किं नु खलु विदितः स्यादयं वृत्तान्तो देव्याः ।' इत्यनेन रत्नावलीसमागममाप्याशानुगुण्येनेव देवीशङ्कायाश्च वितर्कात् रूपमिति ॥ अथोदाहरणम्- सोत्कर्प स्यादुदाहृतिः। यथा रत्नावल्याम् (पृ० ११५)-'विदूषकः-(सहर्षम् । ) ही ही भोः, कोसंबीरजलाहेणावि ण तादिसो वअस्सस्स परितोसो आसि, यादिसो मम सआ- सादो पिअवअणं मुणिअ भविस्सदि त्ति तकेमि ।' इत्यनेन रत्नावलीप्राप्तिवा- ापि कौशाम्बीराज्यलाभादतिरिच्यत इत्युत्कर्षाभिधानात् उदाहृतिरिति ॥ अथ क्रमः- क्रमः संचिन्त्यमानातिर यथा रत्नावल्याम् (पृ. १२८)-राजा-उपनतप्रियासमागमोत्सवस्यापि मे किमिदमत्यर्थमुत्ताम्यति चेतः। अथवा,- तीव्रः स्मरसंतापो न तथादौ बाधते यथासन्ने । तपति प्रावृषि सुतरामभ्यर्णजलागमो दिवसः ॥ (३।१०) विदूषकः-(आकर्ण्य । ) भोदि सागरिए, एसो पिअवअस्सो तुम जेव उद्दि- सिअ उक्कं ठाणिभरं मंतेदि । ता निवेदेमि से तुहागमणं ।' इत्यनेन वत्सरा- जस्य सागरिकासमागममभिलषत एव भ्रान्तसागरिकाप्राप्तिरिति कमः ॥ ३ ४ १ 'कथं ण भविष्यति, यस्य त उपहसितबृहस्पतिबुद्धिविभवोऽहममात्यः ।' इति च्छाया. २ 'एवम्' इति च्छाया. ३ 'ही ही भोः, कौशाम्बीराज्यलामेनापि न तादृशो वयस्यस्य परितोष आसीत् , यादृशो मम सकाशात्प्रियवचनं श्रुत्वा भविष्यतीति तर्कयामि ।' इति च्छाया. ४ 'भवति सागरिके, एप प्रियवयस्यस्त्वामे- वोद्दिश्योत्कण्ठानिर्भर मत्रयति । तन्निवेदयामि तस्मै तवागमनम् ।' इति च्छाया.

·दशरूपक [प्रकाशः.१ अथ ऋमान्तरं मतभेदेन- भावज्ञानमथापरे ॥ ३९ ॥ यथा रत्नावल्याम् (पृ० १२९)-'राजा-(उपसृत्य।) प्रिये सागरिके, शीतांशुर्मुखमुत्पले तव दशौं पद्मानुकारौ करौ रम्भागर्भनिभं तवोरुयुगलं वाहू मृणालोपमौ । इत्यालादकराखिलाङ्गि रभसान्निःशङ्कमालिङ्गय मा- मङ्गानि चमनङ्गतापविधुराण्येोहि निर्वापय ॥' (३।११) इत्यादिना 'इह तदप्यस्त्येव बिम्बाधरे । (३।१३) इत्यन्तेन वासवदत्तया वत्सराजभावस्य ज्ञातत्वात् कमान्तरमिति ॥ अथ संग्रहः- संग्रहः सामदानोक्तिर यथा रत्नावल्याम् (पृ. ११७)-'साधु वयस्य, साधु । इदं ते पारितोषिक कटकं ददामि ।' इत्याभ्यां सामदानाभ्यां विदूषकस्य सागरिकासमागमकारिणः संग्रहातू संग्रह इति ॥ अथानुमानम्- अभ्यूहो लिङ्गतोऽनुमा। यथा रत्नावल्याम् (पृ० १३७)-'राजा-धिङ् मूर्ख, खत्कृत एवायमा- पतितोऽस्माकमनर्थः । कुतः,- समारूढा प्रीतिः प्रणयबहुमानात्प्रतिदिनं व्यलीक वीक्ष्येदं कृतमकृतपूर्व खलु मया । प्रिया मुञ्चत्यद्य स्फुटमसहना जीवितमसौ प्रकृष्टस्य प्रेम्णः स्खलितमविषां हि भवति ॥ (३।१५) विदूषकः-भो वअस्स, वासवदत्ता किं करिस्सदि त्ति ण जाणामि । साग- रिआ उण दुक्करं जीविस्सदि त्ति तकेमि ।' इत्यत्र प्रकृष्टप्रेमस्खलनेन सागरिका- नुरागजन्येन वासवदत्ताया मरणाभ्यूहनं अनुमानमिति ॥ अथाधिवलम्- अधिबलमभिसंधिः यथा रत्नावल्याम् (पृ. १२६)-'काञ्चनमाला-भैट्टिणि, इअं सा चित्तसालिआ । ता वसंतअस्स सणं करेमि । (छोटिकां ददाति ।)' इत्यादिना वासवदत्ताकाञ्चनमालाभ्यां सागरिकासुसङ्गतावेषाभ्यां राजविदूषकयोरभिसंधी. यमानलादधिबलमिति ॥ - १ १ 'भो वयस्य, वासवदत्ता किं करिष्यतीति न जानामि । सागरिका पुनर्दुष्कर जीविष्यतीति तर्कयामि ।' इति च्छाया. २ 'भत्रि, इयं सा चित्रशालिका । तद्वसन्त- कस्य संशां करोमि।' इति च्छाया.

·श्लो० ३९-४१] अवलोकसमेतम् । अथ तोटकम्- संरब्धं तोटकं वचः॥४०॥ यथा रत्नावल्याम् (पृ० १४७)-वासवदत्ता-(उपसृत्य ।) अज्जउत्त, जुत्तमिणं सरिसमिणं । (पुनः सरोषम् ।) अजउत्त, उद्धेहि । किं अजवि आहिजाईए सेवादुक्खमणुभवीअदि । कंचणमाले, एदेण जेव पासेण बंधि आणेहि एणं दुहवम्हणं । एदं पि दुटुकण्णअं अग्गदो करेहि । इत्यनेन वासवद- त्तासंरब्धवचसा सागरिकासमागमान्तरायभूतेनानियतप्राप्तिकारणं तोटकमुक्तम् ॥ यथा च वेणीसंहारे ( ३।३४)- 'प्रयत्नपरिवोधितः स्तुतिभिरय शेषे निशाम् ।' इत्यादिना, 'धृतायुधो यावदहं तावदन्यैः किमायुधैः ।' (३।४६) इत्यन्तेनान्योन्यं कर्णाश्वत्थाम्नोः संरब्धवचसा सेनाभेदकारिणा पाण्डवविजय- प्रात्याशान्वितं तोटकमिति ॥ ग्रन्थान्तरे तु- तोटकस्यान्यथाभावं ब्रुवतेऽधिबलं बुधाः। यथा रत्नावल्याम् (पृ० १३५)-राजा-देवि, एवमपि प्रत्यक्षदृष्टध्यलोकः किं विज्ञापयामि, आताम्रतामपनयामि विलक्ष एव लाक्षाकृतां चरणयोस्तव देवि मूर्धा । कोपोपरागजनितां तु मुखेन्दुबिम्बे हतु क्षमो यदि परं करुणा मयि स्यात् ॥' (३।१४) संरब्धवचनं यत्तु तोटकं तदुदाहृतम् ॥४१॥ यथा रत्नावल्याम् (पृ० १३४) राजा-प्रिये वासवदत्ते, प्रसीद प्रसीद । वासवदत्ता-(अभूणि धारयन्ती।) अजउत्त, मा एवं भण । अण्णसं- कंताई खु एदाइं अक्खराई त्ति।' यथा च वेणीसंहारे (पृ० १०५)-'राजा-अये सुन्दरक, कच्चित्कुशलमङ्ग- राजस्य ? पुरुषः-कुसलं सरीरमेत्तकेण । राजा-किं तस्य किरीटिना हता धौरेयाः, क्षत्तः सारथिः, भन्नो वा रथः ? पुरुषः-देवे, ण भग्गो रहो। भग्गो से मणोरहो । राजा-(ससंभ्रमम् ।) कथम् ?' इत्येवमादिना संरब्धवचसा तोटकमिति ॥ १ 'आर्यपुत्र, युक्तमिदं सदृशमिदम् । आर्यपुत्र, उत्तिष्ठ । किमद्याप्याभिजात्याः सेवा- दुःखमनुभूयते । काञ्चनमाले, एतेनैव पाशेन बद्धानयैनं दुष्टब्राह्मणम् । एतामपि दुष्टक- न्यकामग्रतः कुरु ।' इति च्छाया. २ 'आर्यपुत्र, मैवं भण 1 अन्यसंक्रान्तानि खल्वे- तान्यक्षराणीति । इति च्छाया. ३ 'कुशलं शरीरमात्रकेण ।' इति च्छाया. ४ 'देव, न भग्नो रथः । भग्नोऽस्य मनोरथः । इति च्छाया, ·२० दशरूपकं . [प्रकाशः १ . अथोद्वेग उद्वेगोऽरिकृता भीतिः यथा रत्नावल्याम् (पृ० १४९)-'सागरिका-(आत्मगतम् ।) केहं अकिदपुण्णेहिं अत्तणो इच्छाए मरिउं पि ण पारीअदि ।' इत्यनेन वासवदत्तातः सागरिकाया भयमिति उद्वेगः । यो हि यस्यापकारी स तस्यारिः । यथा च वेणीसंहारे (पृ. ९६)-'सूतः-(श्रुखा सभयम् ।) कथमासन्न एवासौ कौरवराजपुत्रमहावनोत्पातमारुतो मारुतिरनुपलब्धसंज्ञश्च महाराजः । भवतु । दूरमपहरामि स्यन्दनम् । कदाचिदयमनार्यो दुःशासन इवास्मिन्न- प्यनार्यमाचरिष्यति।' इत्यरिकृता भीतिरुद्वेगः ॥ अथ संभ्रमः-- शङ्काबासौ च संभ्रमः। यथा रत्नावल्याम् (पृ० १४१)—'विदूषकः-(पश्यन् । ) का उण एसा । ( ससंभ्रमम्।) कथं देवी वासवदत्ता अत्ताणं वावादेदि । राजा—( ससंभ्रम- मुपसर्पन् ।) कासौ कासौ ।' इत्यनेन वासवदत्तावुद्धिगृहीतायाः सागरिकाया मरणाशङ्कया संभ्रम इति । यथा च वेणीसंहारे (पृ. ९३)-(नेपथ्ये कलकलः।) अश्वत्थामा- (ससंभ्रमम्।) मातुल मातुल, कष्टम् । एष धातुः प्रतिज्ञाभङ्गभीरुः किरीटी समं शरवर्दुर्योधनराधेयावभिद्रवति । सर्वथा पीतं शोणितं दुःशासनस्य भीमेन ।' इति शङ्का । तथा '(प्रविश्य संभ्रान्तः सप्रहारः) सूतः-त्रायतां त्रायतां कुमारः।' इति त्रासः । इत्येताभ्यां त्रासशङ्काभ्यां दुःशासनद्रोणवधसूचकाभ्यां पाण्डवविजयप्रायाशान्वितः संभ्रम इति ॥ अथाक्षेपः- गर्भबीजसमुद्भेदादाक्षेपः परिकीर्तितः॥४२॥ यथा रत्नावल्याम् (पृ. १३९)-राजा-वयस्य, देवीप्रसादनं मुक्त्वा नान्य- मत्रोपायं पश्यामि ।' पुनः क्रमान्तरे (पृ० १४८) 'सर्वथा देवीप्रसादनं प्रति निष्प्रत्याशीभूताः स्मः।' पुनः (पृ० १५०) 'तत्किमिह स्थितेन देवीमेव गला प्रसादयामि ।' इत्यनेन देवीप्रसादायत्ता सागरिकासमागमसिद्धिरिति गर्भबीजोद्भेदा- दाक्षेपः। यथा च वेणीसंहारे(पृ. १०३)-'सुन्दरकः-अहवा किमेत्य देव्वं उआल- हामि । तस्स क्खु एदं णिब्भच्छिदविदुरवअणबीअस्स परिभूदपिदामहहिदोवदेसं- १ 'कथमकृतपुण्यैरात्मन इच्छया मर्तुमपि न पार्यते ।' इति च्छाया. २ 'का -पुनरेषा । कथं देवी वासवदत्तात्मानं व्यापादयति ।' इति च्छाया. ३ 'अथवा किमत्र दैवमुपालभामि । तस्य खल्वेतन्नित्सितविदुरवचनबीजस्य परिभूतपितामहहि- तोपदेशाङ्करस्य शकुनिप्रोत्साहनारूढमूलस्य कूटविषशाखिनः पाञ्चालीकेशग्रहणकुसु- मस्य फलं परिणमति ।' इति च्छाया. - ·श्लो० ४२-४४] अवलोकसमेतम् । कुरस्स सउणिप्पोच्छाहणारूढमूलस्स कूडविससाहिणो पंचालीकेसग्गहणकुसु- मस्स फलं परिणमेदि ।' इत्यनेन बीजमेव फलोन्मुखतयाक्षिप्यत इत्याक्षेपः । एतानि द्वादश गर्भाङ्गानि प्राप्त्याशाप्रदर्शकलेनोपनिबन्धनीयानि । एषां च मध्येऽभूताहरणमार्गतोटकाधिवलाक्षेपाणां प्राधान्यम् । इतरेषां यथासंभवं प्रयोग इति सानो गर्भसंधिरुक्तः। अथावमर्श:- क्रोधेनावमृशेद्यत्र व्यसनाद्वा विलोभनात् । गर्भनिर्भिन्नवीजार्थः सोऽवमर्शोऽङ्गसंग्रहः॥४३॥ अवमर्शनमवमर्शः पर्यालोचनम् । तच्च क्रोधेन वा व्यसनाद्वा विलोभनेन वा भवितव्यम् । अनेनार्थेनेत्यवधारितैकान्तफलप्राप्यवसायात्मा गर्भसंध्युद्भिन्नबीजार्थ- संबन्धो विमर्शोऽवमर्शः। यथा रत्नावल्यां चतुर्थेऽङ्के (पृ. १८६) अग्निविद्रव- पर्यन्तो वासवदत्ताप्रसक्त्या निरपायरत्नावलीप्राप्स्यवसायात्मा विमर्शों दर्शितः। यथा च वेणीसंहारे (६।१) दुर्योधनरुधिराक्तभीमसेनागमपर्यन्तः- 'तीर्णे भीष्ममहोदधौ कथमपि द्रोणानले निर्वृते कर्णाशीविषभोगिनि प्रशमिते शल्येऽपि याते दिवम् । भीमेन प्रियसाहसेन रभसादल्पावशेषे जये सर्वे जीवितसंशयं वयममी वाचा समारोपिताः ॥' इत्यत्र 'खल्पावशेष जये' इत्यादिमिर्विजयप्रत्यर्थिसमस्तभीष्मादिमहारथिवधाद- वधारितैकान्तविजयावमर्शनादवमर्शनं दर्शितमित्यवमर्शसंधिः । तस्याङ्गसंग्रहमाह- -.' तत्रापवादसंफेटौ विद्रवद्रवशक्तयः। द्युतिः प्रसङ्गश्छलनं व्यवसायो विरोधनम्॥४४॥ प्ररोचना विचलनमादानं च त्रयोदश । यथोद्देशं लक्षणमाह- दोषप्रख्याऽपवादः स्यात् यथा रत्नावल्याम् (पृ० १५३)-'सुसङ्गता-सा खु तवस्सिणी भट्टिणीए उजइणि णीअदित्ति पवादं करिअ उवत्थिदे अद्धरत्ते ण जाणीअदि कहिंपि णीदेत्ति । विदूषकः-(सोद्वेगम् ) अदिणिग्घिणं क्खु किदं देवीए ।' पुनः । (पृ. १६२) 'भो वअस्स, मा खु अण्णधा संभावेहि । सा खु देवीए उजइणीए पेसिदा । अदो अप्पिरं त्ति कहिदं । राजा-अहो निरनुरोधा मयि देवी।' इत्यनेन वासवदत्तादोषप्रख्यापनादपवादः। १ 'सोऽवमर्श इति स्मृतः' इति पाठः. २ 'सा खलु तपस्विनी भट्टिन्योज्ज- यिनी नीयत इति प्रवादं कृत्वोपस्थितेऽर्धरात्रे न ज्ञायते कुत्रापि नीतेति ।' इति च्छाया. ३ 'अतिनिणं खलु कृतं देव्या।' इति च्छाया. ४ 'भो वयस्य, मा खल्वन्यथा संभावय। सा खलु देव्योजयिन्यां प्रेषिता । अतोऽप्रियमिति कथितम् ।' इति च्छाया.

·A २२ दशरूपकं [प्रकाशः १ यथा च वेणीसंहारे (पृ० १५७)-'युधिष्ठिरः-पाञ्चालक, कच्चिदासादिता तस्य दुरात्मनः कौरवापसदस्य पदवी ? पाञ्चालकः-न केवलं पदवी । स एव दुरात्मा देवीकेशपाशस्पर्शपातकप्रधानहेतुरुपलब्धः ।' इति दुर्योध- नस्य दोषप्रख्यापनादपवाद इति । अथ संफेटः- संफेटो रोषभाषणम् । यथा वेणीसंहारे (पृ० १६५)-'भो कौरवराज, कृतं वन्धुनाशदर्शनमन्युना । मैवं विषादं कृथाः। पर्याप्ताः पाण्डवाः समरायाहमसहाय इति । पञ्चानां मन्यसेऽस्माकं यं मुयोधं सुयोधन । दंशितस्यात्तशस्त्रस्य तेन तेऽस्तु रणोत्सवः ॥ (६।१०) इत्थं श्रुलाऽसूयात्मिकां निक्षिप्य कुमारयोर्दिष्टिमुक्तवान्धार्तराष्ट्र:- कर्णदुःशासनवधात्तुल्यावेव युवां मम । अप्रियोऽपि प्रियो योद्धं खमेव प्रियसाहसः ॥ (६।११) इत्युत्थाय च परस्परक्रोधाधिक्षेपपरुषवाकलहप्रस्तावितघोरसंग्रामो-' इत्यनेन भीमदुर्योधनयोरन्योन्यरोषसंभाषणाद्विजयबीजान्वयेन संफेट इति । अथ विद्रवः- विद्रवो वधबन्धादिर यथा छलितरामे--- 'येनावृत्य मुखानि साम पठतामत्यन्तमायासितं बाल्यै येन हृताक्षसूत्रवलयप्रत्यर्पणैः क्रीडितम् । युष्माकं हृदयं स एष विशिखैरापूरितांसस्थलो मूर्छाघोरतमःप्रवेशविवशो बद्धवा लवो नीयते ॥' यथा च रत्नावल्याम् (४।१४)- 'हाणां हेमशृङ्गश्रियमिव शिखरैरर्चिषामादधानः सान्द्रोद्यानद्रुमाग्रग्लपनपिशुनितात्यन्ततीव्राभितापः । कुर्वन्क्रीडामहीधं सजलजलधरश्यामलं धूमपातै- रेष प्लोषातयोषिजन इह सहसैवोत्थितोऽन्तःपुरेऽग्निः॥' इत्यादि । पुनः (पृ. १८४) वासवदत्ता-अजउत्त, ण क्खु अहं अत्तणो कारणादो भणामि । एसा मए णिग्घिणहिअआए संजदा सागरिआ विवजदि ।' इत्यनेन सागरिकावधबन्धाग्निभिर्विद्रव इति । अथ द्रवः- द्रवो गुरुतिरस्कृतिः ॥ ४५ ॥ १ 'आर्यपुत्र, न खल्वहमात्मनः कारणाद्भणामि । एषा · मया निघृणहृदयया संयता सागरिका विपद्यते । इतिच्छाया.

·श्लो०.४५-४६] अवलोकसमेतम् । २३ यथोत्तरचरिते (५।३४)- 'वृद्धास्ते न विचारणीयचरितास्तिष्ठन्तु हुं वर्तते सुन्दस्त्रीदमनेऽप्यखण्डयशसो लोके महान्तो हि ते । यानि त्रीण्यकुतोमुखान्यपि पदान्यासन्खरायोधने यद्वा कौशलमिन्द्रसूनुदमने तत्राप्यभिज्ञो जनः ॥' इत्यनेन लबो रामस्य गुरोस्तिरस्कारं कृतवानिति द्रवः । यथा च वेणीसंहारे (६।२०)-'युधिष्ठिरः-भगवन् कृष्णाग्रज सुभद्राभ्रातः, ज्ञातिप्रीतिमनसि न कृता क्षत्रियाणां न धर्मो रूढं सख्यं तदपि गणितं नानुजस्यार्जुनेन । तुल्यः कामं भवतु भवतः शिष्ययोः स्नेहबन्धः कोऽयं पन्था यदसि विगुणो मन्दभाग्ये मयीत्थम् ॥' इत्यादिना बलभद्रं गुरुं युधिष्ठिरस्तिरस्कृतवानिति द्रवः । अथ शक्ति:- विरोधशमनं शक्तिस् यथा रत्नावल्याम् (४१)-'राजा- सव्याजैः शपथैः प्रियेण वचसा चित्तानुवृत्त्याधिक वैलक्ष्येण परेण पादपतनैर्वाक्यैः सखीनां मुहुः । प्रत्यासत्तिमुपागता न हि तथा देवी रुदत्या यथा प्रक्षाल्येव तयैव वाष्पसलिलैः कोपोऽअनीतः स्वयम् ॥' इत्यनेन सागरिकालाभविरोधिवासवदत्ताकोपोपशमनात् शक्तिः । यथा चोत्तरचरिते (६।११) लवः प्राह- 'विरोधो विश्रान्तः प्रसरति रसो निर्वृतिधन- स्तदौद्धलं वापि व्रजति विनयः प्रह्वयति माम् । झटित्यस्मिन्दृष्टे किमपि परवानस्मि यदि वा महार्घस्तीर्थानामिव हि महतां कोऽप्यतिशयः ॥' अथ द्युतिः- तर्जनोद्वेजने धुतिः। यथा वेणीसंहारे (पृ० १६१)-'एतच वचनमुपश्रुत्य रामानुजस्य सकलनिकुञ्ज- पूरिताशातिरिक्तमुद्धान्तसलिलचरशतसंकुलं त्रासोढत्तनऋग्राहमालोज्य सरःसलिलं भैरवं च गर्जिला कुमारवृकोदरेणाभिहितम् ,- जन्मेन्दोरमले कुले व्यपदिशस्यद्यापि धत्से गदां मां दुःशासनकोष्णशोणितसुराक्षीब रिपुं भाषसे। दर्पान्धो मधुकैटभद्विषि हरावप्युद्धतं चेष्टसे मत्रासान्नृपशो विहाय समरे पङ्केऽधुना लीयसे ॥' (६७) ·२४ दशरूपकं [प्रकाशः १ इत्यादिना 'त्यक्वोत्थितः सरभसम्' इत्यनेन दुर्वचनजलावलोडनाभ्यां दुर्यो- धनतर्जनोद्वेजनकारिभ्यां पाण्डवविजयानुकूलदुर्योधनोत्थापनहेतुभ्यां भीमस्य द्युतिरुक्ता। अथ प्रसङ्ग:- गुरुकीर्तनं प्रसङ्गशू यथा रत्नावल्याम् (पृ० १८०)-'देव, यासो सिंहलेश्वरेण स्वदुहिता रत्नावली नामायुष्मती' वासवदत्तां दग्धामुपश्रुत्य देवाय पूर्वप्रार्थिता सती प्रतिदत्ता ।' इत्यनेन रत्नावल्या लाभानुकूलाभिजनप्रकाशिना प्रसङ्गाद्गुरुकीर्तनेन प्रसङ्गः । तथा मृच्छकटिकायाम् (पृ० २२९) 'चाण्डालका-एस सागलदत्तस्स सुओ अजविणअदत्तस्स णत्तू चालुदत्तो वावादिदुं वज्झट्ठाणं णीअदि । एदेण किल गणिआ वसंतसेणा सुवण्णलोमेण वावादिदत्ति । चारुदत्तः- मखशतपरिपूतं गोत्रमुद्भासितं यत्सदसि निबिडचेसब्रह्मघोपैः पुरस्तात् । मम निधनदशायां वर्तमानस्य पापैस्तदसदृशमनुष्यैर्युष्यते घोपणायाम् ॥' (मृच्छ० १०।१२) इत्यनेन चारुदत्तवधाभ्युदयानुकूलं प्रसङ्गाद्गुरुकीर्तनमिति प्रसङ्गः । अथ छलनम्- छलनं चावमाननम् ॥ ४६॥ यथा रत्नावल्याम् (पृ० १६२)-राजा-अहो निरनुरोधा मयि देवी ।' इत्यनेन वासवदत्तयेष्टासंपादनाद्वत्सराजस्यावमाननात् छलनम् । यथा च रामाभ्युदये सीतायाः परित्यागेनावमाननात् छलनमिति । अध व्यवसाय:- व्यवसायः स्वशत्युक्तिः यथा रत्नावल्याम् (४८)-ऐन्द्रजालिकः- किं धरणीए मिअंको आआसे महिहरो जले जलणो। मज्झण्हमि पओसो दाविजउ जेहि आणत्तिं ॥ अहवा किं बहुणा जंपिएण, मज्झ पइण्णा एसा भणामि हिआएण जं महसि दुहुँ । तं ते दावेमि फुडं गुरुणो मंतप्पहावेण ॥' ((रत्ना० ४।९) इत्यनेनैन्द्रजालिको मिथ्याग्निसंभ्रमोत्थापनेन वत्सराजस्य हृदयस्थसागरिकादर्शना- नुकूलां खशक्तिमाविष्कृतवान् । १ 'एप सागरदत्तस्य सुत आर्यविनयदत्तस्य नप्ता चारुदत्तो व्यापादयितुं वध्य- स्थानं नीयते । एनेन किल गणिका वसन्तसेना सुवर्णलोमेन व्यापादितेति ।' इति च्छाया. २ 'किं धरण्यां मृगाङ्क आकाशे महीधरो जले ज्वलनः । मध्याह्ने प्रदोपो दर्यतां देह्याशप्तिम् ॥ अथवा किं बहुना जल्पितेन । मम प्रतिज्ञेषा भणामि हृदयेन यद्वाञ्छसि द्रष्टुम् । तत्ते दर्शयामि स्फुटं गुरोर्मत्रप्रभावेण ॥' इति च्छाया. २ ·श्लो. ४६-४७] अवलोकसमेतम् । २५ १ - - यथा च वेणीसंहारे (६।६)- 'नूनं तेनाद्य वीरेण प्रतिज्ञाभङ्गभीरुणा । वध्यते केशपाशते स चास्याकर्षणे क्षमः ॥' इत्यनेन युधिष्ठिरः स्वदण्डशक्तिमाविष्करोति । अथ विरोधनम्- संरब्धानां विरोधनम् । यथा वेणीसंहारे-(पृ० १४७) 'राजा-रे रे मरुत्तनय, किमेवं वृद्धस्य राज्ञः पुरतो निन्दितव्यमात्मकर्म श्लाघसे ? अपि च,- कृष्टा केशेपु भाया तव तव च पशोस्तस्य राज्ञस्तयोर्वा प्रत्यक्षं भूपतीनां मम भुवनपतेराज्ञया द्यूतदासी । अम्मिन्वैरानुबन्धे तव किमपकृतं तैर्हता ये नरेन्द्रा वाह्वोर्यातिसारद्रविणगुरुमदं मामजित्वैव दर्पः ॥ (वे० सं० ५।३०) (भीमः क्रोधं नाटयति ।) अर्जुन: -आर्य, प्रसीद । किमत्र क्रोधेन । अप्रियाणि करोलेप वाचा शक्तो न कर्मणा । हतभ्रातृशतो दुःखी प्रलापैरस्य का व्यथा ॥ (वे० सं० ५।३१) भीमः-अरे भरतकुलकलङ्क,- अद्येव किं न विसृजेयमहं भवन्तं दुःशासनानुगमनाय कटुपलापिन् । विघ्नं गुरू न कुस्तो यदि मत्कराग्रनिर्भिद्यमानरणितास्थनि ते शरीरे ।। (वे० सं० ५।३२) अन्यच्च मूढ,- शोक स्त्रीवन्नयनसलिलैर्यत्परित्याजितोऽसि भ्रातुर्वक्षःस्थलविदलने यच्च साक्षीकृतोऽसि । आसीदेतत्तव कुनृपतेः कारणं जीवितस्य क्रुद्ध युध्मत्कुलकमलिनीकुञ्जरे भीमसेने ॥ (वे० सं० ५।३३) राजा--दुरात्मन् भरतकुलापसद पाण्डवपशो, नाहं भवानिव विकत्थनाप्रगल्भः । किंतु,- द्रक्ष्यन्ति न चिरात्सुप्तं बान्धवास्वां रणाङ्गणे मद्गदाभिन्नवक्षोऽस्थिवेणिकाभङ्गभीषणम् ॥' (वे० सं० ५।३४) इत्यादिना संरब्धयो(मदुर्योधनयोः खशक्तयुक्तिर्विरोधनमिति । अथ प्ररोचना- सिद्धामन्त्रणतो भाविदर्शिका स्यात्प्ररोचना ॥४७॥ यथा वेणीसंहारे (पृ० १६५)-'पाञ्चालक:-अहं च देवेन चक्र- पाणिना' इत्युपक्रम्य 'कृतं संदेहेन,- १ 'संरम्भोक्तिः' इति पाठः. २ 'अत्रैव' इति पाठः. द०३ - ·दशरूपकं [प्रकाशः १ - पूर्यन्तां सलिलेन रत्नकलशा राज्याभिषेकाय ते कृष्णात्यन्तचिरोज्झिते च कबरीबन्धे करोतु क्षणम् । रामे शातकुठारभासुरकरे क्षत्रद्रुमोच्छेदिनि क्रोधान्धे च वृकोदरे परिपतत्लाजो कुतः संशयः ॥ (वे० सं० ६।१२) इत्यादिना 'मङ्गलानि कर्तुमाज्ञापयति देवो युधिष्ठिरः ।' (पृ० १६७) इत्यन्तेन द्रौपदीकेशसंयमनयुधिष्ठिरराज्याभिषेकयो विनोरपि सिद्धलेन दर्शिका प्ररोचनेति । अथ विचलनम्--- विकत्थना विचलनम् यथा वेणीसंहारे (५।२७)-भीमः-तात, अम्ब,- सकलरिपुजयाशा यत्र बद्धा सुतैत्ते तृणमिव परिभूतो यस्य गर्वेण लोकः । रणशिरसि निहन्ता तस्य राधासुतस्य प्रणमति पितरों वां मध्यमः पाण्डवोऽयम् ॥ अपि च ।तात, चूर्णिताशेषकौरव्यः क्षीवो दुःशासनासृजा । भता सुयोधनस्योवामीमोऽयं शिरसाञ्चति ॥' (वे० सं० ५।२८) इत्यनेन विजयवीजानुगतस्त्रगुणाविष्करणाद्विचलनमिति । यथा च रत्नावल्याम् (४११९)—'यौगंधरायणः- देव्या मद्वचनाद्यथाभ्युपगतः पत्युर्वियोगस्तदा सा देवस्य कलत्रसंघटनया दुःखं मया स्थापिता । तस्याः प्रीतिमयं करिष्यति जगत्खामिखलाभः प्रभोः सत्वं दर्शयितुं तथापि वदनं शक्नोमि नो लजया ॥' इत्यनेनान्यपरेणापि यौगंधरायणेन मया जगत्स्वामिखानुबन्धी कन्यालाभो वत्स- राजस्य कृतः । इति स्वगुणानुकीर्तनाद्विचलनमिति । अथादानम्- आदानं कार्यसंग्रहः। यथा वेणीसंहारे-'भीमः-ननु भोः समन्तपञ्चकसंचारिणः, रक्षो नाहं न भूतं रिपुरुधिरजलाप्लाविताङ्गः प्रकामं निस्तीरुप्रतिज्ञाजलनिधिगहनः क्रोधनः क्षत्रियोऽस्मि । भो भो राजन्यवीराः समरशिखिशिखादग्धशेषाः कृतं - स्वासेनानेन लीनैहतकरितुरगान्तर्हितैरास्यते यत् ॥' (वे० सं० ६।३७) इत्यनेन समस्तरिपुवधकार्यस्य संगृहीतत्वादादानम् । यथा च रत्नावल्याम् (पृ. १८७)-'सागरिका-(दिशोऽवलोक्य ।) दिद्विआ समंतादो पजलिदो भअवं हुअवहो, अज करिस्सदि दुक्खावसाणं।' इत्य- १ 'दिष्टया समन्तात्प्रज्वलितो भगवान्हुतवहोऽद्य करिष्यति दुःखावसानम् ।' इति १ च्छाया.

·श्लो० ० ४८-५०] अवलोकसमेतम् । २७ नेनान्यपरेणापि दुःखावसानकार्यस्य संग्रहादादानम् । यथा च 'जगत्स्वामित्वलाभः प्रभोः' (४।१९) इति दर्शितमेवम् । इत्येतानि त्रयोदशावमांझानि । नत्रेतेषा- मपवादशक्तिव्यवसायप्ररोचनादानानि प्रधानानीति । अथ निर्वहणसंधिः- वीजवन्तो मुखार्था विप्रकीर्णा यथायथम् ॥ ४८ ॥ ऐकार्यमुपनीयन्ते यत्र निर्वहणं हि तत् । यथा वेणीसंहारे (पृ० १९७ )—'कञ्चकी-(उपमुल सहर्षम्। ) महा- राज, वर्धसे वर्धसे । अयं खलु कुमार भीमसेनः सुयोधनक्षतजारुणीकृतसकलशरीरो दुर्लक्षव्यक्तिः ।' इत्यादिना द्रौपदीकेशसंयमनादिमुखसंध्यादिवीजानां निजनिजस्था- नोपक्षिप्तानानेकार्थतया योजनम् । यथा च रत्नावल्यां (पृ. १७७ ) सागरिकारत्नावलीवमुभूतिबाभ्रव्यादीनामर्थानां मुखसंध्यादिपु प्रकीर्णानां वत्सराजेककार्यार्थत्वम् । 'वसुभूतिः-(सागरिकां निर्व- ग्रॅपवार्य।) बाभ्रव्य, सुसदृशीयं राजपुत्र्या।' इत्यादिना दर्शितमिति निर्वहणसंधिः। अथ तदनानि- संधिर्विवोधो ग्रथनं निर्णयः परिभाषणम् ॥ ४९ ॥ प्रसादानन्दसमयाः कृतिभापोपगृहनाः पूर्वभावोपसंहारौ प्रशस्तिश्च चतुर्दश ॥ ५० ॥ यथोद्देशं लक्षणमाह- संधिरूजोपगमनं यथा रत्नावल्याम् (पृ० १७७ )-'वसुभूतिः~-वाश्रव्य, मुसदृशीयं राजपुत्र्या। वाभ्रव्यः-ममाप्येवमेव प्रतिभाति ।' इत्यनेन नायिकाबीजोपगमाद् संधिरिति । यथा च वेणीसंहारे (पृ. २०१)-'भीमः भवति यज्ञवेदिसंभवे, स्मरति भवती यत्तन्मयोक्तम् - चञ्चद्भुजभ्रमितचण्डगदाभिघातसंचूर्णितोयुगलस्य सुयोधनस्य । स्त्यानाववद्धघनशोणितशोणपाणिरुत्तंसयिष्यति कचांस्तव देवि भीमः ॥' (वे० सं० ११२१) इत्यनेन मुखोपक्षिप्तस्य बीजस्य पुनरुपगमात् संधिरिति । अथ विवोधः- विवोधः कार्यमार्गणम् । यथा रत्नावल्याम् (पृ० १९०)-'वसुभूतिः (निरूप्य ।) देव, कुत इयं कन्यका ? राजा-देवी जानाति । वासवदत्ता-अजउत्त, एसा सागरादो १ 'आर्यपुत्र, एषा सागरात्प्राप्तेति भणित्वामात्ययौगंधरायणेन मम हस्ते निहिता, अत एव सागरिकेति शब्द्यते।' इति च्छाया. - ·२८ दशरूपकं [प्रकाशः १ पाविअत्ति भणिअ अमञ्चजोगंधराअणेण मम हत्थे निहिदा । अदो जेव सागरि- अत्ति सद्दावीअदि । राजा-(आत्मगतम् ।) योगंधरायणेन न्यस्ता । कथमसो ममानिवेद्य करिष्यति।' इत्यनेन रत्नावलीलक्षणकार्यान्वेषणाद्विवोधः । यथा च वेणीसंहारे (पृ. २००)-भीमः-मुञ्चतु मुञ्चतु मामार्यः क्षण- मेकम् । युधिष्ठिरः-किमपरमवशिष्टम् ? भीमः-सुमहदवशिष्टम् । संयम- यामि तावदनेन दुःशासनशोणितोक्षितेन पाणिना पाञ्चाल्या दुःशासनावकृष्टं केश- हस्तम् । युधिष्ठिरः-गच्छतु भवान् । अनुभवतु तपखिनी वेणीसंहारम् ।' इत्यनेन केशसंयमनकार्यस्यान्वेपणाद्विवोध इति । अथ ग्रथनम्- ग्रथनं तदुपक्षेपो यथा रत्नावल्याम् (पृ० १९५)—'यौगंधरायणः-देव, क्षम्यतां यः- वस्यानिवेद्य मयैतत्कृतम् ।' इत्यनेन वत्सराजस्य रत्नावलीप्रापणकार्योपक्षेपाथनम् । यथा च वेणीसंहारे (पृ० १९६)-भीमः-पाञ्चालि, न खलु मयि जीवति संहर्तव्या दुःशासनविलुलिता वेणिरात्मपाणिना । तिष्ठतु तिष्ठतु । खयमेवाहं संह- रामि ।' इत्यनेन द्रोपदीकेशसंयमनकार्यम्योपक्षेपाद्र्थनम् । अथ निर्णयः- ऽनुभूताख्या तु निर्णयः॥५१॥ यथा रत्नावल्याम् (पृ० १९५) यौगंधरायणः-( कृताञ्जलिः ।) देव, श्रूयताम् । इयं सिंहलेश्वरदुहिता सिद्धादेशेनोपदिष्टा, योऽस्याः पाणिं ग्रहीष्यति स सार्वभौमो राजा भविष्यति । तत्प्रत्ययादस्माभिः स्वाम्यर्थे बहुशः प्रार्थ्यमानापि सिंहलेश्वरेण देव्या वासवदत्तायाश्चित्तखेदं परिहरता यदा न दत्ता, तदा लावणिके देवी दग्धेति प्रसिद्धिमुत्पाद्य तदन्तिकं वाभ्रव्यः प्रहितः।' इत्यनेन योगंधरायणः खानुभूतमर्थ ख्यापितवानिति निर्णयः । यथा च वेणीसंहारे (पृ० १९८)-भीमः-देव देव अजातशत्रो, काद्यापि दुर्योधनहतकः । मया हि तस्य दुरात्मनः, भूमौ क्षिप्त्वा शरीरं निहितमिदमसृक्चन्दनाभं निजाझे लक्ष्मीरार्ये निषिक्ता चतुरुदधिपयःसीमया सार्धमुा । भृत्या मित्राणि योधाः कुरुकुलमखिलं दग्धमेतद्रणाग्नौ नामैकं यद्रवीषि क्षितिप तदधुना धार्तराष्ट्रस्य शेषम् ॥' (वे० सं० ६।३९) इत्यनेन खानुभूतार्थकथनान्निर्णय इति । अथ परिभाषणम्- परिभाषा मिथो जल्पः यथा रत्नावल्याम् (पृ० १९३)-रत्नावली-(आत्मगतम् । ) केआवराहा १. 'कृतापराधा देव्या न शक्नोमि मुखं दर्शयितुम्' इति च्छाया.

·श्लो० ५१-५२] अवलोकसमेतम् । २९ देवीए ण सकुणोमि मुहं दंसिढुं। वासवदत्ता-(सास्त्रम् । पुनर्वाहू प्रसार्य । ) एंहि अयि णिठुरे, इदाणी पि वंध्रुतिणेहं दंसेहि । ( अपवार्य ) अजउत्त, लज्जामि क्खु अहं इमिणा णिसंसत्तणेण । ता लहुं अवणेहि से बंधणं । राजा- यथाह देवी। (बन्धनमपनयति । ) वासवदत्ता-(वसुभूतिं निर्दिश्य । ) अज, अमच्चयोगंधरायणेण दुजणीकदम्हि जेण जाणंतेण वि णाचक्खिदं ।' इलनेनान्यो- न्यवचनात् परिभाषणम् । यथा च वेणीसंहारे (पृ० २०० )-'भीमा-कृष्टा येनासि राज्ञां सदति नृपशुना तेन दुःशासनेन ।' इत्यादिना 'वासों भानुमती नोपहसति पाण्डवदारान् ।' (पृ० २०१) इल्लन्तेन भाषणात् परिभाषणम् । अथ प्रसाद प्रसादः पर्युपासनम् । यथा रत्नावल्याम् (पृ० १९५)--'देव, क्षम्यताम् ।' इत्यादि दर्शितम् । यथा च वेणीसंहारे (पृ० २०० )-'भीमः-(द्रौपदीमुपसृत्य।) देवि पाबालराजतनये, दिष्ट्या वर्षस रिपुकुलक्षयेण ।' इलनेन द्रौपद्या भीमसेनेनाराधि- तलात् प्रसाद इति। अथानन्दः- आनन्दो वाञ्छितावाप्तिः यथा रत्नावल्याम् (पृ० १९३)-'राजा-यथाह देवी ।' (रत्नावली गृह्णाति ।) स्था च वेणीसंहारे ( पृ० २०२)-'द्रौपदी—णाध, विमुमरिदम्हि एवं वावारं । गाधस्स पसादेण पुणो सिक्खिस्सं । (केशान्वध्नाति ।) इत्याभ्यां प्रार्थितरत्नावलीप्राप्तिकेशसंयमनयोर्वत्सराजद्रोपदीभ्यां प्राप्तवादानन्दः । अथ समय: समयो दुःखनिर्गमः ॥५२॥ यथा रत्नावल्याम् (पृ० १९२.)-'वासवदत्ता-(रत्नावलीमालिङ्ग्य । ) सँमस्सस समस्सस बहिणिए ।' इत्यनेन भगिन्योरन्योन्यसमागमेन दुःखनिर्गमात् समयः । यथा च वेणीसंहारे (पृ० २०२)-'भगवन् , कुतस्तस्य विजयादन्यद्यस्य भगवान्पुराणपुरुषः स्वयमेव नारायणो मङ्गलान्याशास्ते । १ 'एहि अयि निष्ठुरे, इदानीमपि बन्धुस्नेहं दर्शय । आर्यपुत्र, लज्जे खल्वहमनेन नृशंसत्वेन । तल्लवपनयास्या बन्धनम् ।' इति च्छाया. २ 'आर्य, अमात्ययौगंधरायणेन दुर्जनीकृतास्मि येन जानतापि नाचक्षितम् ।' इति च्छाया. ३ 'नाथ, विस्मृतास्म्येतं व्यापारम् । नाथस्य प्रसादेन पुन: शिक्षिष्यामि ।' इति च्छाया. ४ 'समाश्वसिहि समाश्वसिहि भगिनिके।' इति च्छाया. - ·दशरूपकं प्रकाशः १ .. कृतगुरुमहदादिक्षोभसंभूतमूर्ति गुणिनमुदयनाशस्थानहेतुं प्रजानाम् । अजममरमचिन्यं चिन्तयित्वापि न खां भवति जगति दुःखी किं पुनर्देव दृष्ट्वा ॥' (वे० सं० ६।४३ ) इत्यनेन युधिष्टिरदुःखापगमं दर्शयति । अथ कृतिः- कृतिलब्धार्थशमनं यथा रत्नावल्याम् (पृ० १९८)-'राजा-को देव्याः प्रसादं न बहु मन्यते। वासवदत्ता-अजउत्त, दूरे से मादुउलं । ता तथा करेसु जया बंधुअणं न सुमरेदि।' इत्यन्योन्यवचसा लब्धायां रत्नावल्यां राज्ञः सुश्लिष्टये उपशमनात् कृतिरिति । यथा च वेणीसंहारे (पृ० २०४)-'कृष्णः-एते खलु भगवन्तो व्यास- वाल्मीकि-' इत्यादिना 'अभिषेकमारब्धवन्तस्तिष्ठन्ति ।' इत्यनेन प्राप्तराज्यस्याभि- पेकमङ्गलैः स्थिरीकरणं कृतिः। अथ भाषणम्- मानाद्याप्तिश्च भापणम् । यथा रत्नावल्याम् (पृ० २००)-राजा-अतःपरमपि प्रियमस्ति । यातो विक्रमवाहुरात्मसमतां प्राप्तेयमुवातले सारं सागरिका ससागरमहीप्राोकहेतुः प्रिया। देवी प्रीतिमुपागता च भगिनीलाभाजिताः कोशलाः किं नास्ति त्वयि सत्यमाल्यवृषभे यस्मै करोमि स्पृहाम् ॥' (रत्ना० ४।२०) इत्यनेन कामार्थमानादिलाभाद्भाषणमिति । अथ पूर्वभावोपगृहने- कार्यदृष्ट्यद्भुतप्राप्ती पूर्वभावोपगृहने ॥ ५३॥ कार्यदर्शनं पूर्वभावः । यथा रत्नावल्याम् (पृ० १९८)-'यौगंधरायणः- एवं विज्ञाय भगिन्याः संप्रति करणीये देवी प्रमाणम् । वासवदत्ता-फुडं जेव किं ण भणसि ? पडिवाएहि से रअणमालं त्ति ।' इत्यनेन 'वत्सराजाय रत्नावली दीयताम् ।' इति कार्यस्य यौगंधरायणाभिप्रायानुप्रविष्टस्य वासवदत्तया दर्शनात् पूर्वभाव इति । अद्भुतप्राप्तिः-उपगृहनम् । यथा वेणीसंहारे (पृ० २०२)-(नेपथ्ये।) महासमरानलदग्धशेषाय स्वस्ति भवते राजन्यलोकाय,- क्रोधान्धैर्यस्य मोक्षात्क्षतनरपतिभिः पाण्डुपुत्रैः कृतानि प्रत्याशं मुक्तकेशान्यनुदिनमधुना पार्थिवान्तःपुराणि । १ 'आर्यपुत्र, दूरेऽस्या मातृकुलम् । तत्तथा कुरुष्व यथा बन्धुजनं न सरति ।' इति च्छाया. २ 'नीतः' इति पाठः। ३ 'स्फुटमेव किं न भणसि ? प्रतिपादयास्यै रत्नमा- लाम् ।' इति च्छाया.

·लो० ५३-५७] अवलोकसमेतम् । कृम्गायाः केशपाशः कुपितयमसखो धूमकेतुः कुरूणां दिया बद्धः प्रजानां विरमतु निधनं स्वस्ति राजन्यकेभ्यः ॥ (वे० सं० ६१४२) युधिष्ठिरः-देवि, एष ते मूर्धजानां संहारोऽभिनन्दितो नभस्तलचारिणा सिद्धजनेन ।' इत्येतेतागुतार्थप्राप्तिरुपगृहनमिति । लब्धार्थशमनात् कृतिरपि भवति । अथ काव्यसंहारः- वराप्तिः काव्यसंहारः यथा-'किं ते भूयः प्रियमुपकरोमि ?' (वे० सं० पृ. २०५) इत्यनेन काव्यार्थसंहरणात् काव्यसंहार इति । अथ प्रशस्तिः- प्रशस्तिः शुभशंसनम् । यथा वेणीसंहारे (पृ. २०६)-'प्रीततरचेद्भवान् , तदिदमेवमस्तु, अकृपणमतिः कामं जीव्याजनः पुरुषायुषं भवनु भगवन् भतिद्वत विना पुरुषोत्तमे । कलितभुवनो विद्ववन्धुर्गुणेषु विशेषवि- त्सततसुकृती भूयाद्भूपः प्रसाधितमण्डलः ॥' (वे० सं० ६।४६) इति शुभशंसनात् प्रशस्तिः । इलेतानि चतुर्दश निर्वहणाङ्गानि । एवं चतुःषष्ट्यङ्ग- समन्विताः पञ्चसंधयः प्रतिपादिताः । पदप्रकारं चाङ्गानां प्रयोजनमिलाह- उक्ताङ्गानां चतुःपष्टिः पोढा चैषां प्रयोजनम् ॥ ५४॥ कानि पुनस्तानि षट्प्रयोजनानि,- इष्टस्यार्थस्य रचना गोप्यगुप्तिः प्रकाशनम् । रागः प्रयोगस्याश्चर्य वृत्तान्तस्यानुपक्षयः॥ ५५ ॥ विवक्षितार्थनिवन्धनं गोप्यार्थगोपनं प्रकाश्यार्थप्रकाशनमभिनेयरागवृद्धिश्चम- कारित्वं च काव्यस्येतिवृत्तस्य विस्तर इत्यङ्गैः षट्योजनानि संपाद्यन्त इति । पुनर्वस्तुविभागमाह- द्वेधा विभागः कर्तव्यः सर्वस्यापीह वस्तुनः। सूच्यमेव भवेत्किंचिदृश्यश्रव्यमथापरम् ॥५६॥ कीदक्सूच्यं, कीदृग्दृश्यश्रव्यमित्याह-- नीरसोऽनुचितस्तत्र संसूच्यो वस्तुविस्तरः। दृश्यस्तु मधुरोदात्तरसभावनिरन्तरः ॥ ५७ ॥ सूच्यस्य प्रतिपादनप्रकारमाह- अर्थोपक्षेपकैः सूच्यं पञ्चभिः प्रतिपादयेत् । १ 'अकृपणमरुश्रान्तं जीव्यात्' इति पाठः. - -- ·दशरूपकं [प्रकाशः १ विष्कम्भचूलिकाङ्कास्याङ्कावतारप्रवेशकैः ॥ ५८ ॥ तत्र विष्कम्भः- वृत्तवर्तिष्यमाणानां कथांशानां निदर्शकः । संक्षेपार्थस्तु विष्कम्भो मध्यपात्रप्रयोजितः॥ ५९ ॥ अतीतानां भाविनां च कथावयवानां ज्ञापको मध्यमेन मध्यमाभ्यां का पात्राभ्यां प्रयोजितो विष्कम्भक इति । स द्विविधः-शुद्धः, संकीर्णश्चेत्याह- एकानेककृतः शुद्धः संकीर्णो नीचमध्यमैः । एकेन द्वाभ्यां वा मध्यमपात्राभ्यां शुद्धो भवति । मध्यमाधमपात्रैर्युगपत्प्रयो- जितः संकीर्ण इति । अथ प्रवेशकः तद्वदेवानुदात्तोक्त्या नीचपात्रप्रयोजितः॥ ६०॥ प्रवेशोऽङ्कद्वयस्यान्तः शेपार्थस्योपसूचकः। तद्वदेवेति भूतभविष्यदर्थज्ञापकत्वमतिदिश्यते । अनुदात्तोक्त्या नीचेन नीचैर्वा पात्रेः प्रयोजित इति विष्कम्भलक्षणापवादः । अङ्कद्वयस्यान्ते इति प्रथमाके प्रतिषेध इति । अथ चूलिका- अन्तर्जवनिकासंस्थैश्चलिकार्थस्य सूचना ॥ ६१ ॥ नेपथ्यपात्रेणार्थसूचनं-चूलिका । यथोत्तरचरिते द्वितीयाङ्कस्यादौ (पृ० ५१).- '(नेपथ्ये।) स्वागतं तपोधनायाः। (ततः प्रविशति तपोधना।) इति नेपथ्यपात्रेण वासन्तिकयात्रेयीसूचनात् चूलिका । यथा वा वीरचरिते चतुर्थाङ्कस्यादौ (पृ० ११७) (नेपथ्ये ।) भो भो वैमानिकाः, प्रवर्त्यन्तां प्रवर्त्यन्तां मङ्गलानि,- कृशाश्वान्तेवासी जयति भगवान्कौशिकमुनिः सहस्रांशोर्वशे जगति विजयि क्षत्रमधुना । विनेता क्षत्रारेर्जगदभयदानव्रतधरः शरण्यो लोकानां दिनकरकुलेन्दुर्विजयते ॥' (वीर० ४।१) इत्यत्र नेपथ्यपात्रैर्देवै रामेण परशुरामो जित इति सूचनात् चूलिका। अथाङ्कास्यम्- अङ्कान्तपात्रैरङ्कास्यं छिन्नाङ्कस्यार्थसूचनात् । अशान्त एव पात्रमङ्कान्तपात्रम् । तेन विश्लिष्टस्योत्तराङ्कमुखस्य सूचनं तद्व- शेनोत्तराङ्कावतारोऽङ्कास्यमिति । यथा वीरचरिते द्वितीयाकान्ते (पृ० ८२)- १ 'अन्ते' इति पाठः. २ 'अन्तर्यवनिका' इति पाठः, ·श्लो० ५८-६५] अवलोकसमेतम् । My '(प्रविश्य । ) सुमन्त्रः-भगवन्तौ वसिष्ठविश्वामित्रौ भवतः सभार्गवानाह्वयतः। इतरे-क्व भगवन्तौ ? सुमन्त्रः-महाराजदशरथस्यान्तिके। इतरेतदनु- रोधात्तत्रैव गच्छामः ।' इत्सकसमाप्तौ (ततः प्रविशन्त्युपविष्टा वसिष्टविश्वामित्र- परशुरामाः।) इत्यत्र पूर्वाङ्कान्त एव प्रविष्टेन सुमन्त्रपात्रेण शतानन्दजनककथार्थ- विच्छेद उत्तरामुखसूचनादकास्यमिति । अथाङ्कावतार:- अङ्कावतारस्त्वङ्कान्ते पातोऽङ्कस्याविभागतः॥ ६२ ॥ एभिः संसूचयेत्सूच्यं दृश्यमकैः प्रदर्शयेत् । यत्र प्रविष्टमात्रेण सूचितमेव पूर्वाङ्काविच्छिन्नार्थतयैवाङ्कान्तरमापतति प्रवेशक- विष्कम्भकादिशून्यं सोऽङ्कावतारः । यथा मालविकाग्निमित्रे प्रथमाकान्ते (पृ० २१)-'विदूपकः-तेणे हि दुवेवि देवीए पेक्खागेहं गटुअ संगीदोवअरणं अरिअ तत्थभवदो दूदं विसज्जेध । अधवा मुदंगराहो जेव णं उत्थावयिस्सदि।' इत्युपक्रमे मृदङ्गशब्दश्रवणादनन्तरं सर्वाण्येव पात्राणि प्रथमाङ्कप्रक्रान्तपात्रसंक्रा- न्तिदर्शनं द्वितीयाङ्कादावारभन्त इति प्रथमाङ्काविच्छेदेनैव द्वितीयाङ्कस्यावत- रणादकावतार इति । पुनस्त्रिधा वस्तुविभागमाह- नाट्यधर्ममपेक्ष्यैतत्पुनर्वस्तु विधेष्यते ॥ ६३ ॥ केन प्रकारेण त्रैधं तदाह- सर्वेषां नियतस्यैव श्राव्यमश्राव्यमेव च । तन, सर्वश्राव्यं प्रकाशं स्यादश्राव्यं स्वगतं मतम् ॥ ६४ ॥ सर्वश्राव्यं यद्वस्तु तत्प्रकाशमित्युच्यते । यत्तु सर्वस्याश्राव्यं तत्स्वगतमिति शब्दाभिधेयम्। नियतश्राव्यमाह-- द्विधान्यन्नाट्यधर्माख्यं जनान्तमपवारितम् । अन्यत्तु नियतश्राव्यं द्विप्रकारं जनान्तिकापवारितभेदेन । तत्र जनान्तिकमाह- त्रिपताकाकरेणान्यानपवार्यान्तरा कथाम् ॥ ६५ ॥ अन्योन्यामन्त्रणं यत्स्याजनान्ते तजनान्तिकम् । यस्य न श्राव्यं तस्यान्तर ऊर्वसर्वाङ्गुलं वक्रानामिकत्रिपताकालक्षणं करं कृलान्येन सह यन्मन्यते तजनान्तिकमिति । १ 'पात्राङ्कस्य' इति पाठः. २ 'तेन हि द्वावपि देव्याः प्रेक्षागेहं गत्वा संगीतकोप- करणं कृत्वा तत्रभवतो दूतं विसर्जयतम् । अथवा मृदङ्गशब्द एवैनमुत्थापयिष्यति ।' इति च्छाया. .

·दशरूपकं [प्रकाश:.१ अथापवारितम्- रहस्यं कथ्यतेऽन्यस्य परावृत्त्यापवारितम् ॥ ६६ ॥ परावृत्त्यान्यस्य रहस्यकथनमपवारितमिति । नाट्यधर्मप्रसङ्गादाकाशभाषितमाह- किं व्रवीष्येवमित्यादि विना पात्रं ब्रवीति यत् । श्रुत्वेवानुक्तमप्येकस्तत्स्यादाकाशभाषितम् ॥ ६७ ॥ स्पष्टार्थः । अन्यान्यपि नाट्यधर्माणि प्रथमकल्पादीनि कैश्चिदुदाहृतानि तेषामभारती. यखानाममालाप्रसिद्धानां केषांचिद्देशभाषात्मकलान्नाट्यधर्मवाभावाल्लक्षणं नोक्त- मित्युपसंहरति- इत्याद्यशेष मिह वस्तुविभेदजातं रामायणादि च विभाव्य वृहत्कथां च। आसूत्रयेत्तदनु नेतृरसानुगुण्या- चित्रां कथामुचितचारुवचःप्रपञ्चैः ॥ ६८ ॥ [ वस्तुविभेदजातं-वस्तु-वर्णनीयं, तस्य विभेदजातं-नामभेदः। रामायणादि- बृहत्कथां च गुणाब्यनिर्मितां विभाव्य आलोच्य । तदनु एतदुत्तरम् । नेविति । नेता वक्ष्यमाणलक्षणः, रसाश्च तेषामानुगुण्याचित्रां चित्ररूपां कथामाख्यायि- काम् । चारूणि यानि वचांसि तेषां प्रपञ्चविस्तारैरासूत्रयेदनुग्रथयेत् । तत्र बृहत्कथामूलं मुद्राराक्षसम् (बृ. क० २।२१६ )- 'चाणक्यनाम्ना तेनाथ शकटालगृहे रहः । कृत्यां विधाय सहसा सपुत्रो निहतो नृपः ॥ योगानन्दयशःशेषे पूर्वनन्दमुतस्ततः। चन्द्रगुप्तः कृतो राजा चाणक्येन महोजसा ॥' इति वृहत्कथायां सूचितं श्रीरामायणोक्तं रामकथादि ज्ञेयम् ॥] इति श्रीविष्णुसूनोर्धनिकस्य कृतौ दशरूपावलोके प्रथमः प्रकाशः समासः।

·श्लो० १-२] अवलोकसमेतम् । द्वितीयः प्रकाशः। रूपकाणामन्योन्यं भेदसिद्धये वस्तुभेदं प्रतिपाद्येदानी नायकभेदः प्रतिपाद्यते- नेता विनीतो मधुरस्त्यागी दक्षः प्रियंवदः। रक्तलोकः शुचिर्वाग्मी रूढवंशः स्थिरो युवा ॥ १ ॥ वुयुत्साहस्मृतिप्रज्ञाकलामानसमन्वितः। शूरो दृढश्च तेजस्वी शास्त्रचक्षुश्च धार्मिकः॥२॥ नेता नायको विनयादिगुणसंपन्नो भवतीति । तत्र विनीतः। यथा वीरचरिते (४।२१)- 'यब्रह्मवादिभिरूपासितवन्द्यपादे विद्यातपोवननिधी तपतां वरिष्ठे। दैवात्कृतस्त्वयि मया विनयापचारस्तत्र प्रतीद भगवन्नयमजलिस्ते ॥' मधुरः प्रियदर्शनः । यथा तत्रैव- 'राम राम नयनाभिरामतामाशयस्य सदृशी समुहहन् । अप्रतळगुणरामणीयकः सर्वथैव हृदयंगमोऽसि मे ॥' (रत्ना० २१३७) त्यागी-सर्वस्खदायकः । यथा-- 'लचं कर्णः शिविर्मासं जीवं जीमूतवाहनः । ददो दधीचिरस्थीनि नास्त्यदेयं महात्मनाम् ॥' दक्षः क्षिप्रकारी । यथा वीरचरिते ( ११५३)- 'स्फूर्जद्वज्रसहस्रनिर्मितमिव प्रादुर्भवल्यग्रतो रामस्य त्रिपुरान्तकृद्दिविषदां तेजोभिरिद्धं धनुः । शुण्डारः कलमेन यद्वदचले वत्सेन दोर्दण्डक- न्तस्मिन्नाहित एव गर्जितगुणं कृष्टं च भग्नं च तत् ॥' प्रियंवदः प्रियभापी । तथा तत्रैव- 'उत्पत्तिर्जमदग्नितः स भगवान्देवः पिनाकी गुरु- वाय यत्तु न तद्गिरा पथि ननु व्यक्तं हि तत्कर्मभिः । त्यागः सप्तसमुद्रमुद्रितमहीनिर्व्याजदानावधिः सत्यब्रह्मतपोनिधेर्भगवतः किं वा न लोकोत्तरम् ॥' (वी. च० २।३६) रक्तलोकः। यथा तत्रैव- 'त्रय्यास्त्राता यस्तवायं तनूजस्तेनाद्यैव स्वामिनस्ते प्रसादात् । राजन्वन्तो रामभद्रेण राज्ञा लब्धक्षेमाः पूर्णकामाश्चरामः ॥' (वी. च० ४।४४) एवं शौचादिप्वप्युदाहार्यम् । [ तत्र शौचं नाम मनोनैर्मल्यादिना कामाद्यनभि- भृतत्वम् । यथा रघौ ( १६८)- 'का लं शुभे कस्य परिग्रहो वा किं वा मदभ्यागमकारणं ते । आचक्ष्व मला वशिनां रघूणां मनः परस्त्रीविमुखप्रवृत्ति ॥' - १ 'राजन्वत्यः' इति पाठः.

·दशरूपक [प्रकाशः २ वाग्मी । यथा हनुमन्नाटके ( ११३८)- 'वाहोवलं न विदितं न च कार्मुकस्य त्रयम्बकस्य तनिमा तत एष दोषः । तच्चापलं परशुराम मम क्षमख डिम्भस्य दुर्विलसितानि मुदे गुरूणाम् ॥' रूढवंशो यथा- 'ये चत्वारो दिनकरकुलक्षत्रसंतानमल्ही- मालाम्लानस्तवकमधुपा जज्ञिरे राजपुत्राः । रामत्तेषामचरमभवस्ताडकाकालरात्रि- प्रत्यूपोऽयं मुचरितकथाकन्दलीमूलकन्दः ॥] स्थिर: वाङ्मनःक्रियाभिरचञ्चलः । यथा वीरचरिते (३८)- 'प्रायश्चित्तं चरिष्यामि पूज्यानां वो व्यतिक्रमात् । न लेव दूषयिष्यामि शस्त्रग्रहमहाव्रतम् ॥' यथा वा भर्तृहरिशतके (नीति० श्लो० २६)- 'प्रारभ्यते न खलु विन्नभयेन नीचः प्रारभ्य विनविहता विरमन्ति मध्याः । विनः पुनः पुनरपि प्रतिहन्यमानाः प्रारब्धमुत्तमजना न परित्यजन्ति ॥' युवा प्रतिद्धः वुद्धिः ज्ञानम् । गृहीतविशेषकरी तु प्रज्ञा । यथा मालविका- ग्निमित्रे (१५)- 'यद्यत्प्रयोगविषये भाविकमुपदिश्यते मया तस्यै । तत्तद्विशेषकरणात्प्रत्युपदिशतीव मे बाला ॥' स्पष्टमन्यत् । नेतृविशेषानाह- भेदैश्चतुर्धा ललितशान्तोदात्तोद्धतैरयम् । यथोद्देशं लक्षणमाह- निश्चिन्तो धीरललितः कलासक्तः सुखी मृदुः॥३॥ सचिवादिविहितयोगक्षेमखाचिन्तारहितः । अत एव गीतादिकलाविष्टो भोगप्रवणश्च शृङ्गारप्रधानवाच्च सुकुमारसत्त्वाचारो मृदुरिति ललितः । यथा रत्नावल्याम् ( ११९)- 'राज्यं निर्जितशत्रु योग्यसचिवे न्यस्तः समस्तो भरः सम्यक्पालनलालिताः प्रशमिताशेषोपसर्गाः प्रजाः। प्रद्योतस्य सुता वसन्तसमयस्त्वं चेति नाम्ना धृति कामः काममुपैवयं मम पुनर्मन्ये महानुत्सवः ॥' अथ शान्तः सामान्यगुणयुक्तस्तु धीरशान्तो द्विजादिकः । विनयादिनेतृसामान्यगुणयोगी धीरशान्तो द्विजादिक इति विप्रवणिक्सचिवा- दीनां प्रकरणनेतृणामुपलक्षणम् । विवक्षितं चैतत् । तेन नैश्चिन्त्यादिगुणसंभवे- १ 'प्रारब्धमुत्तमगुणास्त्वमिहोद्वहन्ति' इति पाठः कचित्.

·श्लो० ३-४] अवलोकसमेतम् । ३७ - - ऽपि विप्रादीनां शान्ततैव न लालित्यम् । यथा मालतीमाधव-मृच्छकटिकादौ माधव-चारुदत्तादिः। 'तत उदयगिरेरिबैक एव स्फुारेतगुणद्युतिसुन्दरः कलावान् । इह जगति महोत्सवस्य हेतुर्नयनवतामुदियाय बालचन्द्रः॥' (माल० २०१०) इत्यादि । यथा वा- 'मखशतपरिपूतं गोत्रमुद्भासितं यत्सदसि निविडचैत्यब्रह्मघोषैः पुरस्तात् । मम निधनदशायां वर्तमानस्य पापैतंदसदृशमनुष्यधुष्यते घोषणायाम् ॥' अथ धीरोदात्तः- महासत्त्वोऽतिगम्भीरः क्षमावानविकत्थनः॥४॥ स्थिरो निगूढाहंकारो धीरोदात्तो दृढव्रतः। महासत्त्वः शोकक्रोधाद्यनभिभूतान्तःसत्त्वः । अविकत्थनः अनात्मश्लाघनः । निगूढाहंकारः विनयच्छन्नावलेपः । दृढव्रतः अङ्गीकृतनिर्वाहको धीरोदात्तः । यथा नागानन्दे (५।१६)-जीमूतवाहन:- 'शिरामुखैः स्यन्दत एव रक्तमद्यापि देहे मम मांसमस्ति । तृप्तिं न पश्यामि तवैव तावत्किं भक्षणात्त्वं विरतो गरुत्मन् ॥' यथा च रामं प्रति- 'आहूतस्याभिषेकाय विसृष्टस्य वनाय च । न मया लक्षितस्तस्य खल्पोऽप्याकारविभ्रमः ॥' यच्च केषांचिस्थैर्यादीनां सामान्यगुणानामपि विशेषलक्षणे क्वचित्संकीर्तनं तत्तेषों तत्राधिक्यप्रतिपादनार्थम् । ननु च कथं जीमूतवाहनादिर्नागानन्दादा- चुदात्त इत्युच्यते । औदात्त्यं हि नाम सर्वोत्कर्षेण वृत्तिः । तच्च विजिगीषुत्व एवोपपद्यते । जीमूतवाह्नस्तु निर्जिगीषुतयैव कविना प्रतिपादितः । यथा- 'तिष्ठन्भाति पितुः पुरो भुवि यथा सिंहासने किं तथा यत्संवाहयतः सुखं हि चरणौ तातस्य किं राज्यतः । किं भुक्ते भुवनत्रये धृतिरसौ भुक्तोज्झिते या गुरो- रायासः खलु राज्यमुज्झितगुरोस्तन्नास्ति कश्चिद्गुणः ॥' (नागा. १७) इत्यनेन । 'पित्रोर्विधातुं शुश्रूषां त्यक्त्वैश्वर्य क्रमागतम् । वनं याम्यहमप्येष यथा जीमूतवाहनः ॥' (नागा० १।४) इत्यनेन च । अतोऽस्यात्यन्तशमप्रधानखात् परमकारुणिकखाच वीतरागवच्छा. न्तता । अन्यच्चात्रायुक्तं यत्तथाभूतं राज्यसुखादौ निरभिलाषं नायकमुपादाया- न्तरा तथाभूतमलयवत्यनुरागोपवर्णनम् , यच्चोक्तं सामान्यगुणयोगी द्विजादिर्धी- रशान्त इति, तदपि पारिभाषिकवादवास्तवमित्यभेदकम् । अतो वस्तुस्थित्या बुद्ध-युधिष्ठिर-जीमूतवाहनादिव्यवहाराः शान्ततामाविर्भावयन्ति । अत्रोच्यते- द०४ ·दशरूपक [प्रकाशः २ 'यत्तावदुक्तं सर्वोत्कर्षेण वृत्तिरोदात्त्यमिति, न तज्जीमूतवाहनादौ परिहीयते । न ह्येकरूपैव विजिगीषुता । यः केनापि शौर्यत्यागदयादिनान्यानतिशेते स विजिगीषुः, न यः परापकारेणार्थग्रहादिप्रवृत्तः । तथाले च मार्गदूषकादेरपि धीरोदात्तलप्रसक्तिः। रामादेरपि जगत्पालनीयमिति दुष्टनिग्रहे प्रवृत्तस्य नान्त- रीयकलेन भूम्यादिलाभः । जीमूतवाहनादिस्तु प्राणैरपि परार्थसंपादनाद्विश्व- मप्यतिशेत इत्युदात्ततमः । यथोक्तम्-'तिष्ठन्भाति-' (नागा० ११७) इत्यादिना विषयसुखपराङ्मुखतेति, तत्सत्यम् । कार्पण्यहेतुषु खसुखतृष्णासु निरभिलाषा एव जिगीषवः । यदुक्तम् (शाकुं० ५।७)-- 'स्वमुखनिरभिलाषः खिद्यसे लोकहेतोः प्रतिदिनमथवा ते वृत्तिरेवंविधैव । अनुभवति हि मूर्धा पादपस्तीव्रमुष्णं शमयति परितापं छाययोपाश्रितानाम् ॥' इत्यादिना मलयवत्यनुरागोपवर्णनं लशान्तरसाश्रयं शान्तनायकतां प्रत्युत निषे- धति । शान्तवं चानहंकृतवं , तच्च विप्रादेरौचित्यप्राप्तमिति वस्तुस्थित्या विप्रादेः शान्तता न खपरिभाषामात्रेण । वुद्ध-जीमूतवाहनयोस्तु कारुणिकलाविशेषेऽपि सकामनिष्कामकरुणवादिधर्मवाद्भदः । अतो जीमूतवाहनादेधीरोदात्तसमिति । अथ धीरोद्धतः- दर्पमात्सर्यभूयिष्ठो मायाछद्मपरायणः ॥५॥ धीरोद्धतस्त्वहंकारी चलश्चण्डो विकत्थनः। दर्पः शौर्यादिमदः । मात्सर्यम्=असहनता । मन्त्रबलेनाविद्यमानवस्तुप्रकाशनं- माया । छद्म-वञ्चनामात्रम् । चल:=अनवस्थितः, चण्डः रौद्रः, स्वगुणशंसी विकत्यनः, धीरोद्धतो भवति । यथा जामदम्यः- 'कैलासोद्धारसारत्रिभुवनविजय-' (वीर० २।१६) इत्यादि। यथा च रावणः -'त्रैलोक्यैश्वर्यलक्ष्मीहठहरणसहा बाहवो रावणस्य । धीरललितादिशब्दाश्च यथोक्तगुणसमारोपितावस्थाभिधायिनो वत्सवृषभम- होक्षादिवन जात्या कश्चिदवस्थितरूपो ललितादिरस्ति । तदा हि महाकविप्रब- न्धेषु विरुद्धानेकरूपाभिधानमसंगतमेव स्यात् , जातेरनपायिलात् । तथा च भवभूतिनैक एव जामदग्यः- 'ब्राह्मणातिक्रमत्यागो भवतामेव भूतये । जामदग्न्यश्च वो मित्रमन्यथा दुर्मनायते ॥' (वीर० २।१०) इत्यादिना रावणं प्रति धीरोदात्तलेन कैलासोद्धारसार-' (वीर० २।१६) इत्यादिभिश्च रामादीन्प्रति प्रथमं धीरोद्धतवेन पुनः 'पुण्या ब्राह्मणजातिः' (वीर० ४।२२) इत्यादिभिश्च धीरशान्तलेनोपवर्णितः । न चावस्थान्तराभिधानमनुचितमङ्ग- भूतनायकानां नायकान्तरापेक्षया महासत्त्वादेरव्यवस्थितलादङ्गिनस्तु रामादेरेक- प्रबन्धोपात्तान्प्रत्येकरूपलादारम्भोपात्तावस्थातोऽवस्थान्तरोपादानमन्याय्यम् । यथो- दात्तखाभिमतस्य रामस्य छद्मना वालिवधादमहासत्त्वतया खावस्थापरित्याग इति । वक्ष्यमाणानां च दक्षिणाद्यवस्थानां 'पूर्वा प्रत्यन्ययाहृत' इति नित्यसा- पेक्षवेनाविर्भावादुपात्तावस्थातोऽवस्थान्तराभिधानमङ्गाङ्गिनोरप्यविरुद्धम् । - ·लो ०५-७] अवलोकसमेतम् । अथ शृङ्गारनेत्रवस्थाः- स दक्षिणः शठो धृष्टः पूर्वी प्रत्यन्यया हृतः॥ ६॥ नायकप्रकरणात्पूर्वा नायिकां प्रत्यन्ययाऽपूर्वनायिकयापहृतचित्तस्यवस्थो वक्ष्य- माणमेदेन स चतुरवस्थः । तदेवं पूर्वोक्तानां चतुर्णां प्रत्येकं चतुरवस्थत्वेन षोडशधा नायकः । दक्षिणोऽस्यां सहृदयः योऽस्यां ज्येष्ठायां हृदयेन सह व्यवहरति स दक्षिणः । यथा ममैव- 'प्रसीदत्यालोके किमपि किमपि प्रेमगुरवो रतिक्रीडाः कोऽपि प्रतिदिनमपूर्वोऽस्य विनयः । सविश्रम्भः कश्चित्कथयति च किंचित्परिजनो न चाहं प्रत्येमि प्रियसखि किमप्यस्य विकृतिम् ।।' यथा वा (मालवि. ३१३)- 'उचितः प्रणयो वर विहन्तुं बहवः खण्डनहेतवो हि दृष्टाः। उपचारविधिर्मनस्विनीनां ननु पूर्वाभ्यधिकोऽपि भावशून्यः ॥' अथ शठ:- गूढविप्रियकृच्छठः। दक्षिणस्यापि नायिकान्तरापहृतचित्ततया विप्रियकारिवाविशेषेऽपि सहृद- यत्लैन शठाद्विशेषः। यथा- 'शठोऽन्यस्याः काञ्चीमणिरणितमाकर्ण्य सहसा यदाश्लिष्यन्नेव प्रशिथिलभुजग्रन्थिरभवः । तदेतत्वाचक्षे घृतमधुमयं बहुवचो- विषेणाघूर्णन्ती किमपि न सखी मे गणयति ॥' (अमरु० श्लो० १०९) अथ धृष्टः- व्यक्ताङ्गवैकृतो धृष्टो यथामरुशतके (श्लो० ६.)- 'लाक्षालक्ष्म ललाटपट्टमभितः केयूरमुद्रा गले वके कजलकालिमा नयनयोस्ताम्बूलरागोऽपरः । दृष्ट्वा कोपविधायि मण्डनमिदं प्रातश्चिरं प्रेयसो लीलातामरसोदरे मृगदृशः श्वासाः समातिं गताः॥" मेदान्तरमाह- ऽनुकूलस्त्वेकनायिकः ॥ ७ ॥ यथा- 'अद्वैतं सुखदुःखयोरनुगतं सर्वाखवस्थासु य- द्विश्रामो हृदयस्य यत्र जरसा यस्मिन्नहार्यो रसः। - ·दशरूपक [प्रकाशः २ कालेनावरणात्ययात्परिणते यत्लेहसारे स्थितं भद्रं तस्य सुमानुषस्य कथमप्येकं हि तत्प्राप्यते ॥' किमवस्थः पुनरेषां वत्सराजादिर्नाटिकानायकः स्यादित्युच्यते । पूर्वमनुप- जातनायिकान्तरानुरागोऽनुकूलः । परतस्तु दक्षिणः । ननु च गूढविप्रियकारि- लाद्यक्ततरविप्रियलाच शाट्यधायेऽपि कस्मान्न भवतः । न तथाविधविप्रि- यलेऽपि वत्सराजादेराप्रबन्धसमाप्तेज्येष्ठां नायिकां प्रति सहृदयवादक्षिणतैव । न चोभयोज्येष्ठाकनिष्ठयो यकस्य स्नेहेन न भवितव्यमिति वाच्यमविरोधात् । महाकविप्रबन्धेषु च- 'नाता तिष्ठति कुन्तलेश्वरसुता वारोऽङ्गराजखसु- छूते रात्रिरियं जिता कमलया देवी प्रसाद्याद्य च । इत्यन्तःपुरसुन्दरीः प्रति मया विज्ञाय विज्ञापिते देवेनाप्रविपत्तिमूढमनसा द्वित्राः स्थितं नाडिकाः॥' इत्यादावपक्षपातेन सर्वनायिकामु प्रतिपत्त्युपनिबन्धनात् । तथाच भरतः- 'मधुरस्त्यागी रागं न याति मदनस्य नापि वशमेति । अवमानितश्च नार्या विरज्यते स तु भवेज्येष्टः ॥' इत्यत्र 'न रागं याति न मदनस्य वशमेति' इत्यनेनासाधारण एकस्यां स्नेहो निषिद्धो दक्षिणस्येति । अतो वत्सराजादेराप्रबन्धसमाप्ति स्थितं दाक्षिण्यमिति । षोड- शानामपि प्रत्येक ज्येष्ठमध्यमाधमलेनाष्टाचवारिंशन्नायकभेदा भवन्ति । - सहायानाह- पताकानायकस्त्वन्यः पीठमर्दो विचक्षणः। तस्यैवानुचरो भक्तः किंचिदूनश्च तहुणैः॥ ८॥ प्रागुक्तप्रासङ्गिकेतिवृत्तविशेषः पताका तन्नायकः पीठमर्दः प्रधानेतिवृत्तना- यकस्य सहायः । यथा मालतीमाधवे मकरन्दः, रामायणे सुग्रीवः । सहायान्तरमाह- एकविद्यो विटश्चान्यो हास्यकृञ्च विदूषकः। गीतादिविद्यानां नायकोपयोगिनीनामेकस्या विद्याया वेदिता विटः । हास्य- कारी विदूषकः । अस्य विकृताकारवेषादिलं हास्यकारिलेनैव लभ्यते । यथा शेखरको नागानन्दे विटः । विदूषकः प्रसिद्ध एव । अथ प्रतिनायक:- लुब्धो धीरोद्धतः स्तब्धः पापकृद्ध्यसनी रिपुः॥९॥ तस्य नायकस्येत्यंभूतः प्रतिपक्षनायको भवति । यथा रामयुधिष्ठिरयो रावण- दुर्योधनौ।

·मो. ८-१२] अवलोकसमेतम् । अथ सात्त्विका नायकगुणाः- शोभा विलासो माधुर्य गाम्भीर्य धैर्यतेजसी । ललितौदार्यमित्यष्टौ सत्त्वजाः पौरुषा गुणाः ॥ १० ॥ तत्र- नीचे घृणाऽधिके स्पर्धा शोभायां शौर्यदक्षते । नीचे घृणा । यथा वीरचरिते ( ११३७)- 'उत्तालताडकोत्पातदर्शनेऽप्यप्रकम्पितः । नियुक्तस्तत्प्रमाथाय स्त्रैणेन विचिकित्सति ॥' गुणाधिकैः स्पर्धा यथा- 'एतां पश्य पुरःस्थलीमिह किल क्रीडाकिरातो हरः कोदण्डेन किरीटिना सरमसं चूडान्तरे ताडितः। इत्याकर्ण्य कथाद्भुतं हिमनिधावद्रौ सुभद्रापते- मन्दं मन्दमकारि येन निजयोर्दोर्दण्डयोमण्डलम् ॥' शौर्यशोभा यथा, ममैव- 'अन्त्रैः स्वैरपि संयताग्रचरणो मूर्छाविरामक्षणे खाधीनब्रणिताङ्गशस्त्रनिचितो रोमोद्गमं वर्मयन् । भग्नानुद्वलयन्निजान्परभटान्संतर्जयन्निष्ठुरं धन्यो धाम जयश्रियः पृथुरणस्तम्मे पताकायते ॥' दक्षशोभा यथा वीरचरिते ( ११५३)- 'स्फूर्जद्वज्रसहस्रनिर्मितमिव प्रादुर्भवत्यग्रतो रामस्य त्रिपुरान्तकृद्दिविषदां तेजोभिरिद्धं धनुः । शुण्डारः कलभेन यद्वदचले वत्सेन दोर्दण्डक- स्तस्मिन्नाहित. एव गर्जितगुणं कृष्टं च भन्नं च तत् ॥' अथ विलासः- गतिः सधैर्या दृष्टिश्च विलासे सस्मितं वचः॥११॥ यथा (उ० च० ६।१९)- 'दृष्टिस्तृणीकृतजगत्रयसत्त्वसारा धीरोद्धता नमयतीव गतिर्धरित्रीम् । कौमारकेऽपि गिरिद्गुरुतां दधानो वीरो रसः किमयमेत्युत दर्प एव ॥' अथ माधुर्यम्- श्लक्ष्णो विकारो माधुर्य संक्षोमे सुमहत्यपि । महत्यपि विकारहेतौ मधुरो विकारो माधुर्यम् । यथा (हनु० ना० १११९)- 'कपोले जानक्याः करिकलभदन्तद्युतिमुषि स्मरस्मेरै गण्डोडमरपुलकं वऋकमलम् । मुहुः पश्यण्वन्रजनिचरसेनाकलकलं जटाजूटप्रन्थि द्रढयति रघूणां परिवृढः ॥' १ स्थैर्य' इति पाठः. २ 'सात्त्विकाः' इति पाठः, ·दशरूपकं [प्रकाशः २ अथ गाम्भीर्यम्- गाम्भीर्य यत्प्रभावेन विकारो नोपलक्ष्यते ॥ १२ ॥ मृदुविकारोपलम्भाद्विकारानुपलब्धिरन्येति माधुर्यादन्यद्गाम्भीर्यम् । यथा- 'आहूतस्याभिषेकाय विसृष्टस्य वनाय च । न मया लक्षितस्तस्य स्वल्पोऽप्याकारविभ्रमः ॥' अथ स्थैर्यम्- व्यवसायादचलनं स्थैर्य विघ्नकुलादपि । यथा वीरचरिते ( ३१८)- 'प्रायश्चित्तं चरिष्यामि पूज्यानां वो व्यतिक्रमात् । न खेवं दूषयिष्यामि शस्त्रग्रहमहाव्रतम् ॥' अथ तेजः- अधिक्षेपाचसहनं तेजःप्राणात्ययेष्वपि ॥ १३ ॥ यथा- -- 'ब्रूत नूतनकूष्माण्डफलानां के भवन्त्यमी। अङ्गुलीदर्शनाद्येन न जीवन्ति मनखिनः ॥' अथ ललितम्- शृङ्गाराकारचेष्टात्वं सहज ललितं मृदु । खाभाविकः शृङ्गारो मृदुः । तथाविधा शृङ्गारचेष्टा च ललितम् । यथा ममैव- 'लावण्यमन्मथविलासविजृम्भितेन खाभाविकेन सुकुमारमनोहरेण । किंवा ममेव सखि योऽपि ममोपदेष्टा तस्यैव किं न विषमं विदधीत तापम् ॥' अथौदार्यम्- प्रियोक्त्याऽऽजीविताहानमौदार्य सदुपग्रहः ॥ १४ ॥ प्रियवचनेन सहाजीवितावधेर्दानमौदार्य सतामुपग्रहश्च । यथा नागानन्दे (५।१६)- शिरामुखैः स्यन्दत एव रक्तमद्यापि देहे मम मांसमस्ति । तृप्तिं न पश्यामि तवैव तावत्ति भक्षणात्त्वं विरतो गरुत्मन् ॥' सदुपग्रहो यथा- 'एते वयममी दाराः कन्येयं कुलजीवितम् । ब्रूत येनात्र वः कार्यमनास्था बाह्यवस्तुषु ।' अथ नायिका- खान्या साधारणस्त्रीति तहुणा नायिका त्रिधा। तद्गुणेति यथोक्तसंभवे नायकसामान्यगुणयोगिनी नायिकेति । खस्त्री परस्त्री साधारणस्त्रीत्यनेन विभागेन त्रिधा। १ धीरोदात्तवर्णनप्रसङ्गे ३.७. पुटे गतमिदं पद्यम् ।

·श्लो.० १२-१६] अवलोकसमेतम् । ४३ तत्र स्वीयाया विभागगर्भ सामान्यलक्षणमाह- मुग्धा मध्या प्रगल्भेति स्वीया शीलार्जवादियुक् ॥ १५ ॥ शीलं-मुवृत्तम् । पतिव्रताऽकुटिला लज्जावती पुरुपोपचारनिपुणा स्त्रीया नायिका । तत्र शीलवती यथा-- 'कुलवालिआए पेच्छह जोव्वणलाअण्णविन्भमविलासा । पसवंति व्च पवसिए एंति व्व पिये घरं एत्ते ॥' आर्जवादियोगिनी यथा- 'हैसिअमविआरमुद्धं भमि विरहिअविलाससुच्छाअं । भणिअं सहावसरलं धण्णाण घरे कलत्ताणं ।' लज्जावती यथा- 'लैजापजत्तपसाहणाई परतित्तिणि-िपचासाई। अविणअदुम्मेहाई धण्णाण घरे कलत्ताई ॥' सा चैवंविधा स्वीया मुग्धा-मध्या-प्रगल्भामेदात्रिविधा। तन- मुग्धा नववयःकामा रतौ वामा मृदुःधि ॥ प्रथमावतीर्णतारुण्यमन्मथा रमणे वामशीला मुखोपायप्रसादना मुग्धना. यिका। तत्र वयोमुग्धा यथा-- 'विस्तारी स्तनभार एष गमितो न खोचितामुन्नति रेखोद्भासिकृतं वलित्रयमिदं न स्पष्टनिनोन्नतम् । मध्येऽस्या ऋजुरायतार्धकपिशा रोमावली निर्मिता रम्यं यौवनशैशवव्यतिकरोन्मियं वयो वर्तते ।' यथा च ममैव- 'उच्चसन्मण्डलप्रान्तरेखमाबद्धकुड्मलम् । अपर्याप्तमुरोवृद्धः शंसत्यस्याः खनद्वयम् ॥' काममुग्धा यथा- 'दृष्टिः सालसतां बिभर्ति न शिशुक्रीडासु बद्धादरा श्रोत्रे प्रेषयति प्रवर्तितसखीसंभोगवार्तास्वपि । १ 'स्वापि इति पाठः. २ 'कुलबालिकायाः प्रेक्षध्वं यौवनलावण्यविभ्रमविलासाः । प्रवसन्तीव प्रवसिते आगच्छन्तीव प्रिये गृहमागते ॥' इति च्छाया. ३ 'हसितमविचारमुग्धं भ्रमितं विरहितविलाससुच्छायम् । भणितं स्वभावसरलं धन्यानां गृहे कलत्राणाम् ॥' इति च्छाया. ४ 'लज्जापर्याप्तप्रसाधनानि परतृप्तिनिष्पिपासानि । भविनयदुर्मेधांसि धन्यानां गृहे. कलत्राणि ॥' इति च्छाया..

·दशरूपकं [प्रकाशः.२ पुंसामा पेतशङ्कमधुना नारोहति प्राग्यथा का नूतनयौवनव्यतिकरावष्टभ्यमाना शनैः ॥' चार 'रतवामा यथ 'व्याहृता अति चो न संदधे गन्तुमैच्छदवलम्बितांशुका । सेवते स्म २ यनं पराङ्मुखी सा तथापि रतये पिनाकिनः ॥' (कुमार० ८१२) मृदु को पे यथा- 'प्रथमजनिते बाला मन्यो विकारमजानती कितवचरिते नासज्याङ्के विनम्रभुजैव सा । चिवुकमलिकं चोन्नम्योच्चैरकृत्रिमविभ्रमा नयनसलिलस्यन्दिन्योष्ठे रुदन्त्यपि चुम्बिता ॥' एवमन्येऽपि लज्जासंवृतानुरागनिबन्धना मुग्धाव्यवहारा निबन्धनीयाः । यथा- 'न मध्ये संस्कार कुसुममपि बाला विषहते न निश्वासैः सुम॑जनयति तरङ्गव्यतिकरम् । नवोढा पश्यन्ती लिखितमिव भर्तुः प्रतिमुख प्ररोहदोमाञ्चा न पिबति न पानं चलयति ॥' अथ मध्या- मध्योद्यद्यौवनानङ्गा मोहान्तसुरतक्षमा ॥ १६ ॥ संप्राप्ततारुण्यकामा मोहान्तरतयोग्या मध्या। तत्र यौवनवती यथा- 'आलापान्–विलासो विरलयति लसद्बाहुविक्षिप्तियातं नीवीग्रन्थिं प्रथिना प्रतनयति मनाङ्मध्यनिम्नो नितम्बः । उत्पुष्पत्पार्श्वमूर्च्छत्कुचशिखरमुरो नूनमन्तः स्मरेण स्पृष्टा कोदण्डकोट्या हरिणशिशुदृशो दृश्यते यौवनश्रीः ॥' कामवती यथा- 'स्मरनवनदीपूरेणोढाः पुनर्गुरुसेतुभि- यदपि विधृतास्तिष्ठन्त्यारादपूर्णमनोरथाः । तदपि लिखितप्रख्यैरङ्गैः परस्परमुन्मुखा नयननलिनीनालाकृष्टं पिबन्ति रसं प्रियाः ।' (अमरु० श्लो. १०४) मध्यासंभोगो यथा- 'ताव च्चिअ रइसमए महिलाणं विब्भमा विराअंति । जाव ण कुवलयदलसच्छहाइ मउलेंति णअणाई ॥ एवं धीरायामधीरायां धीराधीरायामप्युदाहार्यम् । १ तावदेव रतिसमये महिलानां विभ्रमा विराजन्ते । यावन्न कुवलयदलस्वच्छभानि मुकुलयन्ति नयनानि ।' इति च्छाया. - ·लो० १६-१८] अवलोकसमेतम् । ४५ अथास्या मानसवृत्तिः- धीरा सोत्प्रासवक्रोक्त्या मध्या साश्रु कृतागसम् । खेदयेद्दयितं कोपादधीरा परुषाक्षरम् ॥ १७॥ मध्याधीरा कृतापराधं प्रियं सोत्प्रासवक्रोक्त्या खेदयेत् । यथा माघे (६।१९)-- 'न खलु वयममुष्य दानयोग्याः पिबति च पाति च यासको रहस्ताम् । ब्रज विटपममुं ददख तस्यै भवतु यतः सदृशोश्चिराय योगः ॥' धीराधीरा साश्रु सोत्पासवक्रोक्त्या खेदयेत् । यथामरुशतके (श्लो० ५७)- 'बाले नाथ विमुञ्च मानिनि रुषं रोषान्मया किं कृतं खेदोऽस्मासु न मेऽपराध्यति भवान्सर्वेऽपराधा मयि । तत्किं रोदिषि गद्गदेन वचसा कस्याग्रतो रुद्यते नन्वेतन्मम का तवास्मि दयिता नास्मीत्यतो रुद्यते ॥' अधीरा साश्रु परुषाक्षरम् । यथा-- 'यातु यातु किमनेन तिष्ठता मुञ्च मुच्च सखि मादरं कृथाः। खण्डिताधरकलङ्कितं प्रियं शक्नुमो न नयनैर्निरीक्षितुम् ॥' एवमपरेऽपि ब्रीडानुपहिताः खयमनभियोगकारिणो मध्याव्यवहारा भवन्ति । यथा- 'खेदाम्भःकणिकाञ्चितेऽपि वदने जातेऽपि रोमोगमे विश्रम्भेऽपि गुरौ पयोधरभरोत्कम्पेऽपि वृद्धि गते । दुर्वारस्मरनिर्भरेऽपि हृदये नैवाभियुक्तः प्रिय- स्तन्वङ्ग्या हठकेशकर्षणघनाश्लेषामृते लुब्धया ॥' ख़तोऽनभियोजकलं हठकेशकर्षणघनाश्लेषामृते लुब्धयेवेत्युत्प्रेक्षाप्रतीतेः । अथ प्रगल्भा- यौवनान्धा स्मरोन्मत्ता प्रगल्भा दयिताङ्गके। विलीयमानेवानन्दाद्रतारम्भेऽप्यचेतना ॥ १८॥ गाढयौवना, ममैव- 'अभ्युन्नतस्तनमुरो नयने च दीर्घ वक्र ध्रुवावतितरां वचनं ततोऽपि । मध्योऽधिकं तनुरतीव गुरुनितम्बो मन्दा गतिः किमपि चाद्भुतयौवनायाः ॥' .. यथा यथा च- 'स्तनतटमिदमुत्तुङ्गं निनो मध्यः समुन्नतं जघनम् । विषमे मृगंशावाक्ष्या वपुषि नवे क इव न स्खलति ॥' भावप्रगल्भा यथा- 'न जाने संमुखायाते प्रियाणि वदति प्रिये। सर्वाग्यज्ञानि किं यान्ति नेत्रतामुत कर्णताम् ॥' (अमरु० श्लो० ६४) रतप्रगल्भा (अमरु० श्लो. १०१) यथा- 'कान्ते तल्पमुपागते विगलिता नीवी स्वयं बन्धना- द्वासः प्रश्लथमेखलागुणधृतं किंचिनितम्बे स्थितम् ।

·दशरूपकं [प्रकाशः..२ एतावत्सखि वेद्मि केवलमहं तस्याङ्गसङ्गे पुनः कोऽसौ कास्मि रलं नु किं कथमिति खल्पापि मे न स्मृतिः ॥' एवमन्येऽपि परित्यक्तहीयन्त्रणावैदग्थ्यप्रायाः प्रगल्भाव्यवहारा वेदितव्याः । यथा (अमरु० श्लो० १०७)- 'क्वचित्ताम्वूलाक्तः क्वचिदगरुपकाङ्कमलिनः क्वचिचर्णोद्गारी क्वचिदपि च सालक्तकपदः । वलीभङ्गाभोगैरलकपतितैः शीर्णकुसुमैः स्त्रियाः सर्वावस्थं कथयति रतं प्रच्छदपटः ॥' अथास्याः कोपचेष्टा- सावहित्थादरोदास्ते रतौ धीरेतरा क्रुधा । संतमं ताडयेन्मध्या मध्याधीरेव तं वदेत् ॥ १९ ॥ सहावहित्थेनाकारसंवरणेनादरेण चोपचाराधिक्येन वर्तते सा सावहित्था- दरा । रतावुदासीना कुधा कोपेन भवति । सावहित्थादरा यथामरुशतके (श्लो० १८)- 'एकत्रासनसंस्थितिः परिहृता प्रत्युद्मादूरत- स्ताम्बूलाहरणच्छलेन रभसाश्लेषोऽपि संविग्नितः । आलापोऽपि न मिश्रितः परिजनं व्यापारयन्त्यान्तिके कान्तं प्रत्युपचारतश्चतुरया कोपः कृतार्थीकृतः ॥' रतावुदासीना यथा ( अमरु० श्लो० १०६)- 'आयस्ता कलहं पुरेव कुरुते न संसने वाससो भग्नव्रगतिखण्ड्यमानमधरं धत्ते न केशग्रहे। अङ्गान्यर्पयति स्वयं भवति नो वामा हठालिङ्गने तन्व्या शिक्षित एष संप्रति कुतः कोपप्रकारोऽपरः ॥' इतरा त्वधीरप्रगल्भा कुपिता सती संतयं ताडयति । यथामरुशतके .(श्लो. ९)- 'कोपात्कोमललोलवाहुलतिकापाशेन बवा दृढं नीला केलिनिकेतनं दयितया सायं सखीनां पुरः। भूयोऽप्येवमिति स्खलत्कलगिरा संसूच्य दुश्चेष्टितं धन्यो हन्यत एष निहुतिपरः प्रेयान् रुदन्त्या हसन् ॥' धीराधीरप्रगल्भा मध्याधीरेव तं वदति सोत्प्रासवक्रोक्त्या । यथा तत्रैव- 'कोपो यत्र भ्रुकुटिरचना निग्रहो यत्र मौनं यत्रान्योन्यस्मितमनुनयो दृष्टिपातः प्रसादः । तस्य प्रेम्णस्तदिदमधुना वैशसं पश्य जातं लं पादान्ते लुठसि न च मे मन्युमोक्षः खलायाः ॥' (अमरु० श्लो० ३८) १ 'कान्तम्' इति पाठ:.

·श्लो ०१९-२२] अवलोकसमेतम् । पुनश्च- द्वेधा ज्येष्ठा कनिष्ठा चेत्यमुग्धा द्वादशोदिताः। मध्याप्रगल्भामेदानां प्रत्येकं ज्येष्टाकनिष्ठावदेन द्वादश भेदा भवन्ति । मुग्धा लेकरूपैव। ज्येष्टाकनिष्ठे यथामरुशतके (श्लो. १९)- 'दृष्ट्वैकासनसंस्थिते प्रियतमे पश्चादुपेत्यादरा- देकस्या नयने निमील्य विहितक्रीडानुबन्धच्छलः । ईषद्वक्रितकन्धरः सपुलकः प्रेमोल्लसन्मानसा- मन्तर्हासलसत्कपोलफलकां धूर्तोऽपरां चुम्बति ॥' न चानयोर्दाक्षिण्यप्रेमभ्यामेव व्यवहारः । अपि तु प्रेम्णापि । यथा चैतत्त- थोक्तं दक्षिणलक्षणावसरे । [ एषां च धीरमध्या-अधीरमध्या-धीराधीरमध्या- धीरप्रगल्भा-अधीरप्रगल्भा-धीराधीरप्रगल्भामेदानां प्रत्येकं ज्येष्ठा-कनिष्ठामेदावा- दशानां वासवदत्ता-रत्नावलीवत् प्रबन्धनायिकानामुदाहरणानि महाकविप्रवन्धेव- नुसर्तव्यानि ।] अथान्यस्त्री- अन्यस्त्री कन्यकोढा च नान्योढाङ्गिरसे क्वचित् ॥ २० ॥ कन्यानुरागमिच्छातः कुर्यादङ्गाङ्गिसंश्रयम् । नायकान्तरसंबन्धिन्यन्योढा, यथा- 'दृष्टिं हे प्रतिवेशिनि क्षणमिहाप्यस्मिन्गृहे दास्यसि प्रायेणास्य शिशोः पिता न विरसाः कौपीरपः पास्यति । एकाकिन्यपि यामि तद्वरमितः स्रोतस्तमालाकुलं नीरन्ध्रास्तनुमालिखन्तु जरठच्छेदानलग्रन्थयः ॥' इयं खङ्गिनि प्रधाने रसे न क्वचिनिबन्धनीयेति न प्रपञ्चिता । कन्यका तु पित्राद्यायत्तवादपरिणीताप्यन्यस्त्रीत्युच्यते । तस्यां पित्रादिभ्योऽलभ्यमानायां सुलभायामपि परोपरोधखकान्ताभयात् प्रच्छन्नं कामित्वं प्रवर्तते। यथा मालत्यां माधवस्य सागरिकायां च वत्सराजस्येति, तदनुरागश्च खेच्छया प्रधानाप्रधान- रससमाश्रयो निबन्धनीयः । यथा रत्नावली-नागानन्दयोः सागरिका-मलयव- त्यनुराग इति । साधारणस्त्री गणिका कलाप्रागल्भ्यधौर्त्ययुक् ॥ २१ ॥ तयवहारो विस्तरतः शास्त्रान्तरे निदर्शितः। दिड्यानं तु- छन्नकामसुखार्थाज्ञस्वतन्त्राहंयुपण्डकान् । रक्तव रञ्जयेदाढ्यानिःस्वान्मात्रा विवासयेत् ॥ २२॥ छन्नं ये कामयन्ते ते छन्नकामाः श्रोत्रियवणिग्लिङ्गिप्रभृतयः, सुखार्थः अप्र- यासावाप्तधनः सुखप्रयोजनो वा, अज्ञः मूर्खः, स्वतन्त्रः-निरङ्कुशः, अहंयुः अहं- १ 'अन्विच्छन्' इति पाठः. .

·४८ दशरूपक [प्रकाशः २ कृतः, पण्डकः वातपण्डादिः, एतान्बहुवित्तान् रक्तेव रञ्जयेदर्थार्थम् । तत्प्रधान- खात्तद्वृत्तेः । गृहीतार्थान्कुट्टन्यादिना निष्कासयेत्पुनः प्रतिसंधानाय । इदं तासा- मौत्सर्गिक रूपम् । रूपकेषु तु-- रक्तैव त्वप्रहसने नैषा दिव्यनृपाश्रये । प्रहसनवर्जिते प्रकरणादौ रक्तवैषा विधेया । यथा मृच्छकटिकायां वसन्त- सेना चारुदत्तस्य । प्रहसने वरक्तापि हास्यहेतुवात् । नाटकादौ तु दिव्यनृप- नायके नैव विधेया। अथ मेदान्तराणि---- आसामष्टाववस्थाः स्युः खाधीनपतिकादिकाः॥२३॥ खाधीनपतिका, वासकसज्जा, विरहोत्कण्ठिता, खण्डिता, कलहान्तरिता, विप्र- लब्धा, प्रोषितप्रिया, अभिसारिका इत्यष्टौ स्वस्त्रीप्रभृतीनामवस्थाः । नायकाप्रभृती- नामप्यवस्थारूपले सत्यवस्थान्तराभिधानं पूर्वासां धर्मिलप्रतिपादनायाष्टाविति न्यूनाधिकव्यवच्छेदः । न च वासकसज्जादेः स्वाधीनपतिकादावन्तर्भावः । अनासन्नप्रियवाद्वासकसज्जाया न वाधीनपतिकालम् । यदि चैष्यत्प्रियापि खाधीनपतिका प्रोपितप्रियापि न पृथग्वाच्या । न चेयता व्यवधानेनासत्तिरिति नियन्तुं शक्यम् । न चाविदितप्रियव्यलीकायाः खण्डितालं, नापि प्रवृत्तरति- भोगेच्छायाः प्रोषितप्रियालं खयमगमनानायकं प्रत्यप्रयोजकत्वान्नाभिसारिका- खम् । एवमुत्कण्ठिताप्यन्यैव पूर्वाभ्यः । औचित्यप्राप्तप्रियागमनसमयातिवृत्ति- विधुरा न वासकसजा । तथा विप्रलब्धापि वासकसजावदन्यैव पूर्वाभ्यः । उक्त्वा नायात इति प्रतारणाधिक्याच वासकसज्जोत्कण्ठितयोः पृथक् । कलंहा- न्तरिता तु यद्यपि विदितव्यलीका तथाप्यगृहीतप्रियानुनया पश्चात्तापकाशित- प्रसादा पृथगेव खण्डितायाः । तत्स्थितमेतदष्टाववस्था इति । - आसन्नायत्तरमणा हृष्टा स्वाधीनभर्तृका । यथा- 'मा गर्वमुद्वह कपोलतले चकास्ति कान्तखहस्तलिखिता मम मञ्जरीति । अन्यापि किं न सखि भाजनमीदृशानां वैरी न चेद्भवति वेपथुरन्तरायः ॥ अथ वासकसज्जा- मुदा वासकसज़ा ख मण्डयत्येष्यति प्रिये ॥२४॥ खमात्मानं वेश्म च हर्षेण भूषयत्येष्यति प्रिये । वासकसज्जा यथा- 'निजपाणिपल्लवतटस्खलनादभिनासिकाविवरमुत्पतितैः । अपरा परीक्ष्य शनकैर्मुमुदे मुखवासमास्यकमलश्वसनैः ॥' (शिशु० ९.५२ ) - १ 'रूपकेष्वनुरक्तैव कार्या प्रहसनेतरे' इति पाठः.

·श्लो० २३-२७] अवलोकसमेतम् । ४९ - अथ विरहोत्कण्ठिता- चिरयत्यव्यलीके तु विरहोत्कण्ठितोन्मनाः । यथा- 'सखि स विजितो वीणावाचैः कथाप्यपरस्त्रिया पणितमभवत्ताभ्यां तत्र क्षपाललितं ध्रुवम् । कथमितरथा शेफालीषु स्खलत्कुसुमाखपि प्रसरति नभोमध्येऽपीन्दौ प्रियेण विलम्ब्यते ॥' अथ खण्डिता- ज्ञातेऽन्यासङ्गविकृते खण्डितेाकपायिता ॥ २५ ॥ यथा (शिशु० ११।३४)- 'नवनखपदमझं गोपयस्यंशुकेन स्थगयसि पुनरोष्टं पाणिना दन्तदष्टम् । प्रतिदिशमपरस्त्रीसङ्गशंसी विसर्पन्नवपरिमलगन्धः केन शक्यो वरीतुम् ॥' अथ कलहान्तरिता- कलहान्तरितामर्षाद्विधूतेऽनुशयार्तियुक् । यथा (अमरु० श्लो० ९२)- 'निःश्वासा वदनं दहन्ति हृदयं निर्मूलमुन्मथ्यते निद्रा नेति न दृश्यते प्रियसुखं नक्तंदिवं रुद्यते। अङ्गं शोषमुपैति पादपतितः प्रेयांस्तथोपेक्षितः सख्यः कं गुणमाकलय्य दयिते मानं वयं कारिताः॥' अथ विप्रलब्धा- विप्रलब्धोक्तसमयमप्राप्तेऽतिविमानिता ॥ २६ ॥ यथा- 'उत्तिष्ठ दूति यामो यामो यातस्तथापि नायातः। याऽतः परमपि जीवेजीवितनाथो भवेत्तस्याः ॥' अथ प्रोषितप्रिया- दूरदेशान्तरस्थे तु कार्यतः प्रोषितप्रिया। यथामरुशतके (श्लो० ७६)- 'आदृष्टिप्रसरात्प्रियस्य पदवीमुद्वीक्ष्य निर्विग्णया विश्रान्तेषु पथिष्वहःपरिणतौ ध्वान्ते समुत्सर्पति । दलैक सशुचा गृहं प्रति पदं पान्थस्त्रियास्मिन्क्षणे मा भूदागत इत्यमन्दवलितग्रीवं पुनीक्षितम् ॥' अथाभिसारिका- कामार्ताभिसरेत् कान्तं सारयेद्वाभिसारिका ॥ २७ ॥ १ 'विरहोत्कण्ठिता मता' इति पाठः. २ 'विधुते' इति पाठः. द.५ ---- ·दशरूपक [प्रकाशः २ यथामरुशतके (श्लो० ३१)- 'उरसि निहितस्तारो हारः कृता जघने घने कलकलवती काञ्ची पादौ रणन्मणिनूपुरौ । प्रियमभिसरस्येवं मुग्धे खमाहतडिण्डिमा यदि किमधिकत्रासोत्कम्पं दिशः समुदीक्षसे ॥' यथा च (शिशु० ९५६)- 'न च मेऽवगच्छति यथा लघुतां करुणां यथा च कुरुते स मयि । निपुणं तथैनमुपगम्य वदेरभिदूति काचिदिति संदिदिशे ॥' - चिन्तानिःश्वासखेदाश्रुवैवर्ण्यग्लान्यभूपणैः । युक्ताः पडत्या द्वे चाये क्रीडौजवल्यमहर्षितैः॥२८॥ परस्त्रियौ तु कन्यकोढे । संकेतापूर्व विरहोत्कण्ठिते पश्चाद्विदूषकादिना सहाभिसरन्त्यावभिसारिके । कुतोऽपि संकेतस्थानमप्राप्ते नायके विग्रलब्धे इति व्यवस्थितेवानयोरिति । अस्वाधीनप्रिययोरवस्थान्तरायोगात् । यत्तु मालवि- काग्निमित्रादौ (पृ० ७८) 'योऽप्येवं धीरः सोऽपि दृष्टो देव्याः पुरतः' इति मालविकावचनानन्तरम्-'राजा- दाक्षिण्यं नाम बिम्बोष्टि नायकानां कुलवतम् । तन्मे दीर्घाक्षि ये प्राणास्ते बदाशानिवन्धनाः ॥' (मालविका० ४।१४) इत्यादि, तन्न खण्डितानुनयाभिप्रायेण । अपि तु सर्वथा मम देव्यधीनलमा- शक्य निराशा मा भूदिति कन्याविश्रम्भणायेति । तथानुपसंजातनायकसमाग- माया देशान्तरव्यवधानेऽप्युत्कण्ठितालमेवेति न प्रोषितप्रियालमनायत्ताप्रिय- खादेवेति । अथासां सहायिन्य:- दूत्यो दासी सखी कारूर्धात्रेयी प्रतिवेशिका। लिङ्गिनी शिल्पिनी स्वं च नेतृमित्रगुणान्विताः ॥ २९ ॥ दासी-परिचारिका । सखी-स्नेहनिबद्धा। कारू:-रजकीप्रमृतिः। धात्रेयी-उप- मातृमुता । प्रतिवेशिका-प्रतिगृहिणी । लिङ्गिनी-भिक्षुक्यादिका। शिल्पिनी चित्र- कारादिस्त्री । खं चेति दूतीविशेषा । नायकमित्राणां पीठमर्दादीनां निसृष्टार्थ- खादिना गुणेन युक्ताः । तथा च मालतीमाधवे ( ३।११) कामन्दकी प्रति- 'शानेपु निष्ठा सहजश्व बोधः प्रागल्भ्यमभ्यस्तगुणा च वाणी । कालानुरोधः प्रतिभानवत्त्वमेते गुणाः कामदुघाः क्रियासु ॥' तत्र सखी। यथा- 'मृगशिशुदृशस्तस्यास्तापं कथं कथयामि ते दहनपतिता दृष्टा मूर्तिर्मया न हि वैधवी। इति तु विदितं नारीरूपः स लोकशां सुधा तव शठतया शिल्पोत्कर्षो विधेर्विघटिष्यते ॥'

·श्लोक २८-३३] अवलोकसमेतम् । यथा च (गाथा. 'सच्चं जाणइ दटुं सरिसम्मि जणम्मि जुजए राओ। मरउ ण तुमं भणिस्सं मरणं पि सलाहणिज्ज से ॥' खयं दूती । यथा- 'मेहु एहि किं णिवालअ हरसि णिों वाउ जइ वि मे सिचअं। साहेमि कस्स सुंदर दूरे गामो अहं एका ॥' इत्याचूह्यम् । अथ योपिदलंकाराः- यौवने सत्त्वजाः स्त्रीणामलंकारास्तु विंशतिः। यौवने सत्त्वोद्भूता विंशतिरलंकाराः स्त्रीणां भवन्ति । तत्र- भावो हावश्च हेला च त्रयस्तत्र शरीरजाः॥ ३०॥ शोभा कान्तिश्च दीप्तिश्च माधुर्यं च प्रगल्भता । औदार्य धैर्यमित्येते सप्त भावा अयत्नजाः ॥ ३१ ॥ तत्र भावहावहेलास्त्रयोऽङ्गजाः । शोभा कान्तिदीप्तिर्भाधुर्यं प्रागल्भ्यमौ. दार्यं धैर्यमित्ययत्नजाः सप्त । लीला विलासो विच्छित्तिविभ्रमः किलकिश्चितम् । मोट्टायितं कुट्टमितं विब्वोको ललितं तथा ॥ ३२॥ विहृतं चेति विज्ञेया दश भावाः स्वभावजाः। तानेव निर्दिशति- निर्विकारात्मकात्सत्त्वाद्भावस्तत्राद्यविक्रिया ॥ ३३ ॥ तत्र विकारहेतौ सत्यप्यविकारकं सत्त्वम् । यथा कुमारसंभवे (३।४)- 'श्रुताप्सरोगीतिरपि क्षणेऽस्मिन् हरः प्रसंख्यानपरो बभूव । आत्मेश्वराणां न हि जातु विघ्नाः समाधिभेदप्रभवो भवन्ति ॥' तस्मादविकाररूपात्सत्त्वात् यः प्रथमो विकारोऽन्तर्विपरिवर्ती बीजस्योच्छून- तेव स भावः। यथा- 'दृष्टिः सालसतां बिभर्ति न शिशुक्रीडासु बद्धादरा श्रोत्रे प्रेषयति प्रवर्तितसखीसंभोगवार्तास्वपि पुंसामङ्कमपेतशङ्कमधुना नारोहति प्राग्यथा बाला नूतनयौवनव्यतिकरावष्टभ्यमाना शनैः ॥' १ 'सत्यं जानाति द्रष्टुं सदृशे जने युज्यते रागः । नियतां न त्वां मणिष्यामि मरणमपि श्लाघनीयमस्याः ॥' इति च्छाया. २ 'मुहुरेहि किं निवारक हरसि निजं वायो यद्यपि मे सिचयम् । साधयामि कस्य सुन्दर दूरे ग्रामोऽहमेका ॥' इति च्छाया.

·५२ दशरूपकं [प्रकाशः २ यथा वा कुमारसंभवे ( ३६७)- 'हरस्तु किंचित्परिलुप्तधैर्यश्चन्द्रोदयारम्भ इवाम्बुराशिः । उमामुखे बिम्बफलाधरोष्ठे व्यापारयामास विलोचनानि ।' यथा वा ममैव- 'तं चिअ अणं ते चेअ लोअणे जोव्वणं पितं चेअ। अण्णा अणंगलच्छी अण्णं चिअ किं पि साहेइ ॥' अथ हाव:-- हेवाकसस्तु शृङ्गारो हावोऽक्षिभूविकारकृत् । प्रतिनियताङ्गविकारकारी शृङ्गारः, खभावविशेषो हावः । यथा ममैव- 'जं किं पि पेच्छमाण भणमाणं रे जहा तह चेअ । णिज्झाअ णेहमुद्धं वअस्स मुद्धं णिअच्छेहि ॥' अथ हेला- स एव हेला सुव्यक्तशृङ्गाररससूचिका ॥ ३४ ॥ हाव एव स्पष्टभूयोविकारलात् सुव्यक्तशृङ्गाररससूचको हेला । यथा ममैव- 'तह झत्ति से पअत्ता सव्वंग विव्भमा थणुब्भेए। संसइअबालभावा होइ चिरं जह सहीणं पि ॥' अथायनजाः सप्त । तत्र शोभा- रूपोपभोगतारुण्यैः शोभाङ्गानां विभूषणम् । यथा कुमारसंभवे (१३)- 'तां प्राङ्मुखीं तत्र निवेश्य बालां क्षणं व्यलम्बन्त पुरो निषण्णाः । भूतार्थशोभाह्रियमाणनेत्राः प्रसाधने संनिहितेऽपि नार्यः ॥' इत्यादि । यथा च शाकुन्तले (२।१०)- 'अनाघ्रातं पुष्पं किसलयमलून कररुहै- रनाविद्धं रत्नं मधु नयमनाखादितरसम् । अखण्डं पुण्यानां फलमिव च तद्रूपमनघं न जाने भोक्तारं कमिह समुपस्थास्यति विधिः ॥' १ 'तदेव वचनं ते चैव लोचने यौवनमपि तदेव । अन्यानङ्गलक्ष्मीरन्यदेव किमपि साधयति ॥' इति च्छाया. २ 'अल्पालाप:' इति पाठः. ३ 'यत्किमपि प्रेक्षमाणां भणमानां रे यथा तथैव । निर्ध्याय लेहमुग्धां वयस्य मुग्धां पश्य ॥' इति च्छाया. ४ 'तया झटित्यस्याः प्रवृत्ताः सर्वाङ्ग विभ्रमाः स्तनोद्भेदे । संशयितबालभावा भवति चिरं यथा सखीनामपि ॥' इति च्छाया.

·श्लो० ३४-३६] अवलोकसमेतम् । अथ कान्तिः- मन्मथामापितच्छाया सैव कान्तिरिति स्मृता॥ ३५ ॥ शोभैव रागावतारघनीकृता कान्तिः । यथा- 'उन्मीलद्वदनेन्दुदीप्तिविसरैर्दूरे समुत्सारितं भिन्नं पीनकुचस्थलस्य च रुचा हस्तप्रभाभिहतम् । एतस्याः कलविङ्ककण्ठकदलीकल्पं मिलत्कौतुका- दप्राप्ताङ्गसुखं रुषेव सहसा केशेषु लग्नं तमः ।।' यथा हि महाश्वेतावर्णनावसरे भट्टवाणस्य । अथ माधुर्यम्- अनुल्वणत्वं माधुर्य यथा शाकुन्तले ( १।१७)- 'सरसिजमनुविद्धं शैवलेनापि रम्यं मलिनमपि हिमांशोलक्ष्म लक्ष्मी तनोति । इयमधिकमनोज्ञा वल्कलेनापि तन्वी किमिव हि मधुराणां मण्डनं नाकृतीनाम् ॥' अथ दीप्तिः-- दीप्तिः कान्तेस्तु विस्तरः । यथा- 'दा पसिअ णिअंतसुमुहससिजोहाविलुत्ततमणिवहे । अहिसारिआण विग्घं करेसि अण्णाण विहआसे ॥' अथ प्रागल्भ्यम्- निःसाध्वसत्वं प्रागल्भ्यं मनःक्षोभपूर्वकोऽङ्गसादः साध्वसम् , तदभावः प्रागल्भ्यम् । यथा ममैव- 'तथा ब्रीडाविधेयापि तथा मुग्धापि सुन्दरी । कलाप्रयोगचातुर्ये सभाखाचार्यकं गता ॥' अथौदार्यम्- औदार्य प्रश्रयः सदा ॥ ३६ ॥ यथा (गाथा० ३।२६)- 'दिअहं खु दुक्खिआए सअलं काऊण गेहवावारं । गरुएवि मण्णुदुक्खे भरिमो पाअंतसुत्तस्स ॥' यथा वा-'भ्रूभङ्गे सहसोद्गता' (रत्ना० २।२१) इत्यादि । १ 'मन्मथाध्यासित' इति पाठः. २ 'दैवादृष्ट्वा नितान्तसुमुखशशिज्योत्स्लाविलुप्ततमोनिवहे । अभिसारिकाणां विघ्नं करोष्यन्यासां विहताशे ॥' इति च्छाया. ३ 'दिवसं खलु दुःखितायाः सकलं कृत्वा गृहव्यापारम् । गुरुण्यपि मन्युदुःखे भरिमा पादान्ते सुप्तस्य ॥' इति च्छाया. ..

·दशरूपकं [प्रकाशः २ अथ धैर्यम्- चापलाविहता धैर्य चित्तिरविकत्थना । चापलानुपहता मनोवृत्तिरात्मगुणानामनाख्यायिका धैर्यमिति । यथा मालती- माधव (२।२)- 'ज्वलतु गगने रात्रौ रात्रावखण्डकलः शशी दहतु मदनः किं वा मृत्योः परेण विधास्यति । मम तु दयितः श्लाघ्यस्तातो जनन्यमलान्वया कुलममलिनं न खेवायं जनो न च जीवितम् ॥' अथ स्वाभाविका दश । तत्र- प्रियानुकरणं लीला मधुराङ्गविचेष्टितैः॥ ३७ ॥ प्रियकृतानां वाग्वेषचेष्टानां शृङ्गारिणीनामङ्गनाभिरनुकरणं-लीला । यथा ममैव- । 'तह दिटुं तह भणि ताए णिअदं तहा तहा सीणं । अवलोहअं सइण्हं सविन्भमं जह सवत्तीहिं ।' यथा वा-'तेनोदितं वदति याति तथा यथासौ' इत्यादि । अथ विलासः- तत्कालिको विशेषस्तु विलासोऽङ्गक्रियादिषु । दयितावलोकनादिकालेऽङ्गे क्रियायां वचने च सातिशयविशेषोत्पत्तिः-विलासः । यथा मालतीमाधवे (१।२९)- 'अत्रान्तरे किमपि वाग्विभवातिवृत्तवैचित्र्यमुल्लसितविभ्रममायताक्ष्याः । तद्भरिसात्विकविकारविशेषरम्यमाचार्यकं विजयि मान्मथमाविरासीत् ॥' अथ विच्छित्तिः- आकल्परचनाल्पापि विच्छित्तिः कान्तिपोषकृत् ॥ ३८॥ स्तोकोऽपि वेषो वहुतरकमनीयताकारी-विच्छित्तिः । यथा कुमारसंभवे (१७)- 'कर्णार्पितो रोधकषायरूक्षे गोरोचनामेदनितान्तगौरे । तस्याः कपोले परभागलाभाद्बन्ध चक्षुपि यवप्ररोहः॥' अथ विभ्रमः-- विभ्रमस्त्वरया काले भूषास्थानविपर्ययः। यथा- 'अभ्युद्गते शशिनि पेशलकान्तदूतीसंलापसंवलितलोचनमानसाभिः । अग्राहि मण्डनविधिर्विपरीतभूषाविन्यासहासितसखीजनमङ्गनाभिः ॥' १ 'तथा दृष्टं तथा भणितं तथा नियतं तथा तथा शीर्णम् । अवलोकितं सतृष्णं सविभ्रमं यथा सपत्नीभिः ॥ इति च्छाया. २ क्रियोतिषु' इति पाठः.

·शो० ३७-४०] अवलोकसमेतम् । ५५ यथा वा ममैव- 'श्रुखायातं बहिः कान्तमसमाप्तविभूषया । भालेऽञ्जनं दृशोर्लाक्षा कपोले तिलकः कृतः ॥' अथ किलकिञ्चितम्- क्रोधाश्रुहर्षभीत्यादेः संकरः किलकिञ्चितम् ॥ ३९ ॥ यथा ममैव- 'रतिक्रीडाद्यूते कथमपि समासाद्य समयं मया लब्धे तस्याः क्वणितकलकण्ठार्धमधरे । कृतभ्रूभङ्गासौं प्रकटितविलक्षार्धरुदित- स्मितक्रोधोद्धान्तं पुनरपि विदध्यान्मयि मुखम् ॥' अथ मोट्टायितम्- मोट्टायितं तु तद्भावभावनेटकथादिषु । इष्टकथादिषु प्रियतमकथानुकरणादिषु प्रियानुरागेण भावितान्तःकरणत्वं मोडायितम् । यथा पद्मगुप्तस्य- 'चित्रवर्तिन्यपि नृपे तत्त्वावेशेन चेतसि । व्रीडार्धवलितं चके मुखेन्दुमवशैव सा ॥' यथा वा- 'मातः कं हृदये निधाय सुचिरं रोमाञ्चिताङ्गी मुहु- जृम्भामन्थरतारकां सुललितापाङ्गां दधाना दृशम् । सुप्तेवालिखितेव शून्यहृदया लेखावशेषीभव- स्यात्मद्रोहिणि किं हिया कथय मे गूढो निहन्ति स्मरः ॥' यथा वा ममैव- 'स्मरदवथुनिमित्तं गूढमुन्नेतुमस्याः सुभग तव कथायां प्रस्तुतायां सखीभिः। भवति विततपृष्ठोदस्तपीनस्तनाग्रा ततवलयितबाहुजृम्भितैः साङ्गभङ्गैः ॥' अथ कुट्टमितम्- सानन्दान्तः कुमितं कुप्येत् केशाधरग्रहे ॥४०॥ यथा- 'नान्दीपदानि रतिनाटकविभ्रमाणामाज्ञाक्षराणि परमाण्यथवा स्मरस्य । दष्टेऽधरे प्रणयिना विधुताग्रपाणेः सीत्कारशुष्करुदितानि जयन्ति नार्याः ॥' अथ बिब्बोकः- गर्वाभिमानादिष्टेऽपि विब्बोकोऽनादरक्रिया। यथा ममैव- 'सव्याज तिलकालकान्विरलयंलोलाङ्गुलि: संस्पृशन् वारंवारमुदञ्चयन्कुचयुगप्रोदञ्चिनीलाञ्चलम् ।

·दशरूपकं [प्रकाशः २ यद्भूभङ्गतरङ्गिताञ्चितदृशा सावज्ञमालोकित- स्तद्र्वादवधीरितोऽस्मि न पुनः कान्ते कृतार्थीकृतः ॥' अथ ललितम्- सुकुमाराङ्गविन्यासो मसृणो ललितं भवेत् ॥ ४१ ॥ यथा ममैव- 'सधूभङ्गं करकिसलयावर्तनैरालपन्ती सा पश्यन्ती ललितललितं लोचनस्याचलेन । विन्यस्यन्ती चरणकमले लीलया खैरयातै- निःसंगीतं प्रथमवयसा नर्तिता पङ्कजाक्षी ॥' अथ विहृतम्- प्राप्तकालं न यद्भूयाद्रीडया विहृतं हि तत् । प्राप्तावसरस्यापि वाक्यस्य लजया यदवचनं तद्विहृतम् । यथा (अमरु० लो० १३६)-- 'पादाङ्गुष्ठेन भूमिं किसलयरुचिना सापदेशं लिखन्ती भूयो भूयः क्षिपन्ती मयि सितशबले लोचने लोलतारे । वकं ह्रीनम्रमीषत्स्फुरदधरपुटं वाक्यगर्भ दधाना यन्मां नोवाच किंचित्स्थितमपि हृदये मानसं तदुनोति ॥' अथ नेतुः कार्यान्तरसहायानाह- मन्त्री खं वोभयं वापि सखा तस्यार्थचिन्तने ॥ ४२ ॥ तस्य नेतुरर्थचिन्तायां तत्रावापादिलक्षणायां मत्री वात्मा वोभयं ' वा सहायः। तत्र विभागमाह-- मन्त्रिणा ललितः शेषा मन्त्रिस्वायत्तसिद्धयः। उक्तलक्षणो ललितो नेता मन्यायत्तसिद्धिः। शेषाः-धीरोदात्तादयः । अनियमेन मन्त्रिणा स्वेन वोभयेन वाङ्गीकृतसिद्धय इति । धर्मसहायास्तु- ऋत्विक्पुरोहितौ धर्मे तपखिब्रह्मवादिनः॥४३॥ ब्रह्मवेदः, तं वदन्ति व्याचक्षते वा तच्छीला ब्रह्मवादिनः, आत्मज्ञानिनो वा। शेषाः प्रतीताः। दुष्टदमनं दण्डः, तत्सहायास्तु- सुहृत्कुमाराटविका दण्डे सामन्तसैनिकोः । स्पष्टम् । एवं तत्तत्कार्यान्तरेषु सहायान्तराणि योयानि । यदाह- अन्तःपुरे वर्षवराः किराता मूकवामनाः ॥ ४४ ॥ म्लेच्छाभीरशकाराद्याः स्वखकार्योपयोगिनः । शकारः-राज्ञः श्यालो हीनजातिः।

·श्लोक ४१-५०] अवलोकसमेतम् । -- विशेषान्तरमाह- ज्येष्ठमध्याधमत्वेन सर्वेषां च त्रिरूपता ॥४५॥ तारतम्याद्यथोक्तानां गुणानां चोत्तमादिता। एवं प्रागुक्तानां नायकनायिकादूतदूतीमन्त्रिपुरोहितादीनामुत्तममध्यमाधम- भावेन त्रिरूपता । उत्तमादिभावश्च न गुणसंख्योपचयापचयेन किं तर्हि गुणा- तिशयतारतम्येन। एवं नाट्ये विधातव्यो नायकः संपरिच्छदः ॥ ४६॥ उक्तो नायकः, तद्व्यापारस्तूच्यते- तयापारात्मिका वृत्तिश्चतुर्धा तत्र कैशिकी । गीतनृत्यविलासाद्यैर्मृदुः शृङ्गारचेष्टितैः ॥ ४७ ॥ प्रवृत्तिरूपो नेतृव्यापारखभावः वृत्तिः । सा च कैशिकी-सात्त्वती-आरभटी- भारती-भेदाच्चतुर्विधा । तासां गीतनृलविलासकामोपभोगाद्युपलक्ष्यमाणो मृदुः शृङ्गारी कामफलावच्छिन्नो व्यापारः कैशिकी । सा तु- नर्मतस्फिअतत्स्फोटतद्भैश्चतुरङ्गिका। तदित्यनेन सर्वत्र नर्म परामृश्यते । तत्र- . वैदग्ध्यक्रीडितं नर्म प्रियोपच्छन्दनात्मकम् ॥ ४८ ॥ हास्येनैव सशृङ्गारभयेन विहितं त्रिधा । आत्मोपक्षेपसंभोगमानैः शृङ्गार्यपि त्रिधा ॥ ४९ ॥ शुद्धमङ्गं भयं द्वधा त्रेधा वाग्वेषचेष्टितः। सर्व सहास्यमित्येवं नर्माष्टादशधोदितम् ॥ ५० ॥ अग्राम्य इष्टजनार्जनरूपः परिहासः नर्म । तच्च शुद्धहास्येन सशृङ्गार- हास्येन सभयहास्येन च रचितं त्रिविधम् । शृङ्गारवदपि खानुरागनिवेदन-संभोगे- च्छाप्रकाशन-सापराधप्रियप्रतिभेद त्रिविधमेव । भयनापि शुद्धरसान्तराङ्गभावा- द्विविधम् । एवं षड्विधस्य प्रत्येकं वाग्वेषचेष्टाव्यतिकरेणाष्टादशविधलम् । तत्र वचो हास्यनर्म यथा (कुमार० ७१९)- 'पत्युः शिरश्चन्द्रकलामनेन स्पृशेति सख्या परिहासपूर्वम् । सा रजयित्वा चरणौ कृताशीर्माल्येन तां निर्वचनं जघान ॥' वेषनर्म यथा नागानन्दे विदूषकशेखरकव्यतिकरे । क्रियानर्म यथा माल- विकाग्निमित्रे (पृ० ८१) उत्खप्नायमानस्य विदूषकस्योपरि निपुणिका सर्पभ्रमकारणं दण्डकाष्ठं पातयति । एवं वक्ष्यमाणेष्वपि वाग्वेषचेष्टापरवमुदाहार्यम् । शृङ्गारवदात्मोपक्षेपनर्म यथा- 'मध्याहं गमय त्यज श्रमजलं स्थित्वा पयः पीयतां मा शून्येति विमुञ्च पान्थ विवशः शीतः प्रपामण्डपः । १ 'सपरिग्रहः' इति पाठ:. २ 'स्फा' इति पाठः. .

·५८ दशरूपक [प्रकाशः २ .. तामेव स्मर घस्मरस्मरशरत्रस्तां निजग्रेयसी लच्चित्तं तु न रजयन्ति पथिक प्रायः प्रपापालिकाः ॥' संभोगनर्म यथा- 'सालोए विवअ सूरे घरिणी घरसामिअस्स घेत्तूण । णेच्छं तस्स वि पाए धुअइ हसंती हसंतस्स ॥' (गाथा० २।३०) माननर्म यथा- 'तदवितथमवादीयन्मम वं प्रियेति प्रियजनपरिभुक्तं यदुकूलं दधानः । मदधिवसति मागाः कामिनां मण्डनश्रीब्रजति हि सफललं वल्लभालोकनेन ॥' भयनर्म यथा रत्नावल्यामालेख्यदर्शनावसरे--'सुसंगता-जाणिदो मए एसो सव्वो वुत्तंतो समं चित्तफल एण । ता देवीए णिवेदइस्सं ।' इत्यादि । शृङ्गाराङ्गं भयनर्म। यथा ममैव- 'अभिव्यक्तालीकः सकलविफलोपायविभव- श्चिरं ध्याला सद्यः कृतकृतकसंरम्भनिपुणम् । इतः पृष्ठे पृष्ठे किमिदमिति संत्रास्य सहसा कृताश्लेपं धूर्तः स्मितमधुरमालिङ्गति वधूम् ॥' अथ नर्मस्फिा:- नमस्फिजः सुखारम्भो भयान्तो नवसंगमे। यथा मालविकाग्निमित्रे (४।१३) संकेते नायकमभिमृतायां नायिकायां नायकः- 'विसृज सुन्दरि संगमसाध्वसं ननु चिरात्प्रभृति प्रणयोन्मुखे । परिगृहाण गते सहकारतां लमतिमुक्तलताचरितं मयि ॥ मालविका भट्टा, देवीए भयेण अत्तणो वि पि काउंण पारेमि' इत्यादि । अथ नर्मस्फोट:- नर्मस्फोटस्तु भावानां सूचितोऽल्परसो लवैः॥५१॥ यथा मालतीमाधवे ( १।२०) 'मकरन्दः- गमनमलसं शून्या दृष्टिः शरीरमसौष्ठवं श्वसितमधिकं किं न्वेतत्स्यात्किमन्यदतोऽथ वा । भ्रमति भुवने कन्दर्पाज्ञा विकारि च यौवनं ललितमधुरास्ते ते भावाः क्षिपन्ति च धीरताम् ॥' इत्यत्र गमनादिभिर्भावलेशैर्माधवस्य मालत्यामनुरागः स्तोकः प्रकाश्यते। १ 'सालोके एव सूर्ये गृहिणी गृहस्वामिकस्य गृहीत्वा । अनिच्छतोऽपि पादौ धुनोति हसन्ती हसतः ॥' इति च्छाया. २ 'ज्ञातो मयैष सर्वो वृत्तान्तः सह चित्रफलकेन । तद्देव्यै निवेदयिष्यामि ।' इति च्छाया. ३ नर्मस्फजः' इति पाठः. ४ 'भर्वः, देव्या भयेनात्मनोऽपि प्रियं कर्तुं न पारयामि ।' इति च्छाया. - ·श्लोक ५१-५५] अवलोकसमेतम् । ५९ अथ नर्मगर्भ:- छन्ननेत्रप्रतीचारो नर्मगर्भोऽर्थहेतवे । अङ्गैः सहास्यनिहर्हास्यैरेभिरैषात्र कैशिकी ॥५२॥ यथाऽमरुशतके ('लो. १९)- 'दृष्टैकासनसंस्थिते प्रियतमे पश्चादुपेलादरा- देकस्या नयने विमील्य विहितक्रीडानुबन्धच्छलः । ईषद्वक्रितकन्धरः सपुलकः प्रेमोल्लसन्मानसा- मन्तर्हासलसत्कपोलफलकां धूर्तोऽपरां चुम्वति ॥' यथा प्रियदर्शिकायां गर्भाके वत्सराजवेषसुसंगतास्थाने साक्षाद्वत्सराज- प्रवेशः। अथ सात्वती- विशोका सात्वती सत्त्वशौर्यत्यागदयाजवैः । संलापोत्थापकावस्यां साङ्घात्यः परिवर्तकः॥ ५३॥ शोकहीनः सत्त्वशौर्यत्यागद्याहर्षादिभावोत्तरो नायकव्यापारः सात्वती । तदङ्गानि च संलापोत्थापकसाङ्घात्यपरिवर्तकाख्यानि । तत्र- संलापको गगीरोक्तिर्नानाभावरसा मिथः । यथा वीरचरिते (पृ. ६८-६९)-रामः-अयं स यः किल सपरिवार. कार्तिकेयविजयावर्जितेन भगवता नीललोहितेन परिवत्सरसहस्रान्तेवासिने तुभ्यं प्रसादीकृतः परशुः । परशुरामः-राम राम दाशरथे, स एवायमाचार्यपादानां । प्रियः परशुः, शस्त्रप्रयोगखुरलीकलहे गणानां सैन्यकृतो विजित एव मया कुमारः। एतावतापि परिरभ्य कृतप्रसादः प्रादादमुं प्रियगुणो भगवान्गुरुमै ॥' (वीर० २।३४) इत्यादिनानाप्रकारभावरसेन रामपरशुरामयोरन्योन्यगभीरवचसा संलाप इति । अथोत्थापक:- उत्थापकस्तु यत्रादौ युद्धायोत्थापयेत् परम् ॥ ५४ ॥ यथा वीरचरिते (५।४९)- 'आनन्दाय च विस्मयाय च मया दृष्टोऽसि दुःखाय वा वैतृष्ण्यं नु कुतोऽद्य संप्रति मम बद्दर्शने चक्षुषः । वत्सांगत्यसुखस्य नास्मि विषयः किं वा बहुव्याहृते- रस्मिन्विश्रुतजामदग्न्यविजये वाहौ धनुर्जुम्भताम् ॥' अथ साङ्घात्य:- मन्त्रार्थदैवशत्यादेः साङ्घात्यः सङ्घभेदनम् । १ 'रसात्मकः' इति पाठः.

·दशरूपकं [प्रकाशः २ मन्त्रशक्त्या, यथा मुद्राराक्षसे राक्षससहायादीनां चाणक्येन स्वबुद्ध्या भेदनम् । अर्थशक्त्या तत्रैव, यथा पर्वतकाभरणस्य राक्षसहस्तगमनेन मलय- केतुसहोत्थायिभेदनम् । दैवशक्त्या तु, यथा रामायणे रामस्य दैवशक्त्या रावणाद्विभीषणस्य भेद इत्यादि । अथ परिवर्तकः- प्रारब्धोत्थानकार्यान्यकरणात् परिवर्तकः ॥ ५५ ॥ प्रस्तुतस्योद्योगकार्यस्य परित्यागेन कार्यान्तरकरण परिवर्तकः । यथा वीर- चरिते ( २१३८)- 'हेरम्बदन्तमुसलोल्लिखितैकभित्ति वक्षो विशाखविशिखव्रणलाञ्छनं मे। रोमाञ्चकञ्चु कितमद्भुतवीरलाभाद्यत्सत्यमद्य परिरन्धुमिवेच्छति खाम् ॥ रामः-भगवन् , परिरम्भणमिति प्रस्तुतप्रतीपमेतत् ।' इत्यादि । सात्वतीमुपसंहरन्नारभटीलक्षणमाह- एभिरङ्गैश्चतुर्धेयं सात्वत्यारभटी पुनः। मायेन्द्रजालसंग्रामक्रोधोद्धान्तादिचेष्टितैः॥५६॥ संक्षिप्तिका स्यात्संफेटो वस्तूत्थानावपातने । मायामन्त्रवलेनाविद्यमानवस्तुप्रकाशनम् । तन्त्रबलादिन्द्रजालम् । । -- तत्र- - संक्षिप्तवस्तुरचना संक्षिप्तिः शिल्पयोगतः॥ ५७ ॥ पूर्वनेतृनिवृत्त्यान्ये नेत्रन्तरपरिग्रहः । मृदंशदलचर्मादिद्रव्ययोगेन वस्तूत्थापनं संक्षिप्तिः । यथोदयनचरिते किलि- जहस्थिप्रयोगः पूर्वनायकावस्थानिवृत्त्यावस्थान्तरपरिग्रहमन्ये संक्षिप्तिकं मन्यन्ते । यथा वालिनिवृत्त्या सुग्रीवः । यथा च परशुरामस्यौद्धयनिवृत्त्या शान्तवापादनं 'पुण्या ब्राह्मणजातिः-' (वीर० ४।२२) इत्यादिना । अथ संफेटः- संफेटस्तु समाघातः क्रुद्धसंरब्धयोर्द्वयोः ॥ ५८ ॥ यथा माधवाघोरघण्टयोर्मालतीमाधवे । इन्द्रजिलक्ष्मणयोश्च रामायणप्रतिब- द्धवस्तुषु। अथ वस्तूत्थापनम्- मायाद्युत्थापितं वस्तु वस्तूत्थापनमिष्यते । यथोदात्तराघवे,- 'जीयन्ते जयिनोऽपि सान्द्रतिमिरवातैर्वियद्यापिभि- स्विन्तः सकला रवेरपि रुचः कस्मादकस्मादमी। एतैश्चोग्रकबन्धरन्ध्ररुधिरैराध्मायमानोदरा मुञ्चन्त्याननकन्दरानलमुचस्तीवारवाः फेरवाः ॥ इत्यादि। - ·लोय ५५-६५] अवलोकसमेतम् । १ अथावपात:- अवपातस्तु निष्कामप्रवेशवासविद्वैः ॥ ५९॥ यथा रत्नावल्याम् ( २१२ )- 'कण्ठे कृत्वावशेष कनकमयमधः शृङ्खलादाम कर्ष- न्क्रान्ला द्वाराणि हेलावलचरणवलत्किङ्किणीचक्रवालः । दत्तातको गजानामनुसृतसरणिः संभ्रमादश्वपालैः प्रनष्टोऽयं प्लवङ्गः प्रविशति नृपतेर्मन्दिरं मन्दुरातः ॥ 'नष्टं वर्पवरैर्मनुष्यगणनाभावादकृला त्रपा- मन्तः कञ्चुकिकञ्चुकस्य विशति त्रासादयं वामनः । पर्यन्ताश्रयिभिर्निजस्य सदृशं नाम्नः किरातः कृतं कुब्जा नीचतयैव यान्ति शनकरात्मेक्षणाशकिनः ॥' (रत्ना० २॥३) यथा च प्रियदर्शिकायां प्रथमेऽके विन्ध्यकत्ववस्कन्दे । उपसंहरति- एभिरङ्गैश्चतुर्धेयं नार्थवृत्तिरतः परा। चतुर्थी भारती सापि वाच्या नाटकलक्षणे ।। ६०॥ कैशिकी सात्वती चार्थवृत्तिमारभटीमिति । पठन्तः पञ्चमी वृत्तिमौद्भटाः प्रतिजानते ॥ ६१ ॥ सा तु लक्ष्ये क्वचिदपि न दृश्यते न चोपपद्यते रसेषु हास्यादीनां भार- त्यात्मकलात् । नीरसस्य च काव्यार्थस्य चाभावात् । तिस्त्र एवैता अर्थवृत्तयः । भारती तु शब्दवृत्तिरामुखसङ्गलात्तत्रैव वाच्या । वृत्ति नियममाह- शृङ्गारे कैशिकी वीरे सावत्यारभटी पुनः । रसे रौद्रे च वीभत्से वृत्तिः सर्वत्र भारती ॥ १२ ॥ देशभेदभिन्नवेपादिस्तु नायकादिव्यापारः प्रवृत्तिरित्याह- देशभाषाक्रियावेपलक्षणाः स्युः प्रवृत्तयः। लोकादेवावगम्यैता यथौचित्यं प्रयोजयेत् ॥ ६३ ॥ तत्र पाठ्यं प्रति विशेषः- पाठ्यं तु संस्कृतं नृणामनीचानां कृतात्मनाम् । लिङ्गिनीनां महादेव्या मन्त्रिजावेश्ययोः क्वचित् ॥ ६४ ॥ क्वचिदिति देवीप्रभृतीनां संबन्धः । स्त्रीणां तु प्राकृतं प्रायः शौरसेन्यधमेषु च । १ 'अधिगम्य', 'उपगम्य', 'अनुगम्य' इति पाठाः. २ 'शूरसेनी', 'सौरसेनी' इति पाठौ.

·दशरूपकं [प्रकाशः २ - प्रकृतेरागतं प्राकृतम् । प्रकृतिः संस्कृतं तद्भवं तत्समं देशीयनेकप्रकारम् । शौरसेनी मागधी च स्वशास्त्रनियते। पिशाचात्यन्तनीचादौ पैशाचं मागधं तथा ॥६५॥ यद्देशं नीचपात्रं यत्तद्देशं तस्य भाषितम् । कार्यतश्चोत्तमादीनां कार्यों भापाव्यतिक्रमः॥६६॥ स्पष्टार्थमेतत् । आमच्छ्यामन्त्रकौचित्येनामब्रणमाह- भगवन्तो वरैर्वाच्या विद्वद्देवर्षिलिङ्गिनः। विप्रामात्याग्रजाश्चाऽऽर्या नटीसूत्रभृतौ मिथः ॥ ६७ ॥ आर्याविति संबन्धः । रथी सूतेन चायुष्मान् पूज्यैः शिष्यात्मजानुजाः । वत्सेति तातः पूज्योऽपि सुगृहीताभिधस्तु तैः ।। ६८ ॥ अपिशब्दात् पूज्येन शिष्यात्मजानुजास्तातेति वाच्याः । सोऽपि तैस्तातेति सुगृहीतमाना चेति। भावोऽनुगेन सूत्री च मारेत्येतेन सोऽपि च । सूत्रधारः पारिपार्श्वकेन भाव इति वक्तव्यः । स च सूत्रिणा मार्ष इति । देवः स्वामीति नृपतिर्भूत्यैर्भदृति चाधमैः ॥ ६९ ॥ आमन्त्रणीयाः पतिवज्येष्ठमध्याधमैः स्त्रियः। विद्वद्देवादिस्त्रियो भर्तृवदेव देवरादिभिर्वाच्याः । तत्र स्त्रियं प्रति विशेषः । समा हलेति प्रेष्या च हले वेश्योऽजुका तथा ॥ ७० ॥ कुट्टिन्यम्बेत्यनुगतैः पूज्या वा जरती जनैः। विदूषकेण भवती रॉज्ञी चेटीति शब्द्यते ॥ ७१ ॥ पूज्या जरती अम्बेति । स्पष्टमन्यत् । चेष्टागुणोदाहृतिसत्त्वभावानशेषतो नेतृदशाविभिन्नान् । कोवक्तुमीशो भरतोन यो वा यो वान देवःशशिखण्डमौलिः॥७२॥ दिड्मात्रं दर्शितमित्यर्थः । चेष्टाः लीलाद्याः, गुणाः विनयाद्याः, उदाहृतयः संस्कृतप्राकृताया उक्तयः, सत्त्वं-निर्विकारात्मकं मनः, भावः सत्त्वस्य प्रथमो विकारः, तेन हावादयो धुपलक्षिताः ॥ इति श्रीविष्णुसूनोधनिकस्य कृतौ दशरूपावलोके नेतृप्रकाशो नाम द्वितीयः प्रकाशः समाप्तः । .- . १ सौरसेनी' इति पाठः. २ 'अर्जका' इति पाठः. ३ 'कुट्टिन्यनुगतैः पूजा अम्बेति युवतीजनैः' इति पाठः. ४ 'राशा' इति पाठः.

·श्लो०१-४] अवलोकसमेतम् । - तृतीयः प्रकाशः। बहुवक्तव्यतया रसविचारातिलङ्घनेन वस्तुनेतृरसानां विभज्य नाटकादिषू- पयोगः प्रतिपाद्यते- प्रकृतित्वादथान्येषां भूयोरसपरिग्रहात् । संपूर्णलक्षणत्वाच्च पूर्व नाटकमुच्यते ॥१॥ उद्दिष्टधर्मकं हि नाटकमनुद्दिष्टधर्माणां प्रकरणादीनां प्रकृतिः । शेषं प्रतीतम् । तत्र- - पूर्वरङ्गं विधायादौ सूत्रधारे विनिर्गते। प्रविश्य तद्वदपरः काव्यमास्थापयेन्नटः॥२॥ पूर्व रज्यतेऽस्मिन्निति पूर्वरङ्गो नाट्यशाला । तत्स्थप्रथमप्रयोगव्युत्थापनादौ पूर्वरङ्गता । तं विधाय विनिर्गते प्रथमं सूत्रधारे तद्वदेव वैष्णवस्थानकादिना प्रविश्यान्यो नटः काव्यार्थ स्थापयेत् । स च काव्यार्थस्थापनात् सूचनात् स्थापकः । दिव्यमत्य स तद्रूपो मिश्रमन्यतरस्तयोः। सूचयेद्वस्तु वीजं वा मुखं पात्रमथापि वा ॥३॥ स स्थापको दिव्यं वस्तु दिव्यो भूला मर्त्य च मर्त्यरूपो भूला मिथं च दिव्यमर्ययोरन्यतरो भूखा सूचयेत् । वस्तु-बीजं मुखं पात्रं वा । वस्तु यथोदा- त्तराघवे- 'रामो मूर्ध्नि निधाय काननमगान्मालामिवाज्ञां गुरो- स्तद्भक्त्या भरतेन राज्यमखिलं मात्रा सहैवोज्झितम् । तो सुग्रीवविभीषणावनुगतो नीती परां संपदं प्रोद्वृत्ता दशकन्धरप्रनृतयो ध्वस्ताः समस्ता द्विषः ॥' बीजं यथा रत्नावल्याम् ( ११६)- 'द्वीपादन्यस्मादपि मध्यादपि जलनिधेर्दिशोऽप्यन्तात् । आनीय झटिति घटयति विधिरभिमतमभिमुखीभूतः ॥' मुखं यथा- 'आसादितप्रकटनिर्मलचन्द्रहासः प्राप्तः शरत्समय एष विशुद्धकान्तः। उत्खाय गाढतमसं घनकालमुग्रं रामो दशास्यमिव संभृतबन्धुजीवः ॥' पात्रं यथा शाकुन्तले (१५)- 'तवास्मि गीतरागेण हारिणा प्रसभं हृतः। एष राजेव दुष्यन्तः सारङ्गेणातिरंहसा ॥' रङ्गं प्रसाद्य मधुरैः श्लोकैः काव्यार्थसूचकैः। ऋतुं कंचिदुपादाय भारती वृत्तिमाश्रयेत् ॥ ४॥ रङ्गस्य प्रशस्ति काव्यानुगताथैः श्लोकैः कृला, 'औत्सुक्येन कृतसरा सहभुवा व्यावर्तमाना हिया तैस्तैर्बन्धुवधूजनस्य वचनैर्नीताभिमुख्यं पुनः। - ·- ६४ दशरूपकं [प्रकाश: ३ दृष्ट्वाने वरमात्तसाध्वसरसा गौरी नवे संगमे संरोहत्पुलका हरेण हसताश्लिष्टा शिवा पातु वः ॥' (रत्ना० १२) इत्यादिभिरेव भारती वृत्तिमाश्रयेत् । सातु,- भारती संस्कृतप्रायो वाग्व्यापारो नटाश्रयः। भेदैः प्ररोचनायुक्तैर्वीथीप्रहसनामुखैः ॥५॥ पुरुषविशेपप्रयोज्यः संस्कृतबहुलो वाक्प्रधानो नटाश्रयो व्यापारः भारती। प्ररोचनावीथीप्रहसनामुखानि चास्यामङ्गानि । यथोद्देशं लक्षणमाह- उन्मुखीकरणं तत्र प्रशंसातः प्ररोचना। प्रस्तुतार्थप्रशंसनेन श्रोतॄणां प्रवृत्त्युन्मुखीकरण प्ररोचना । यथा रत्नाव- ल्याम् (१५)- 'श्रीहर्षों निपुणः कविः परिषद येषा गुणग्राहिणी लोके हारि च वत्सराजचरितं नाट्ये च दक्षा वयम् । वस्खेकैकमपीह वाञ्छितफलप्राप्तेः पदं किं पुन- मद्भाग्योपचयादयं समुदितः सर्वो गुणानां गणः ॥' वीथी प्रहसनं चापि वप्रसङ्गेऽभिधास्यते ॥ ६॥ वीथ्यङ्गान्यामुखाङ्गत्वादुच्यन्तेऽत्रैव तत्पुनः । सूत्रधारो नटी ब्रूते मार्ष वाथ विदूषकम् ॥ ७ ॥ स्वकार्य प्रस्तुताक्षेपि चित्रोक्त्या यत्तदामुखम् । प्रस्तावना वा तत्र स्युः कथोद्धातः प्रवृत्तकम् ॥ ८॥ प्रयोगातिशयश्चाथ वीथ्यङ्गानि त्रयोदश । तत्र कथोद्धातः- खेतिवृत्तिसमं वाक्यमर्थ वा यत्र सूत्रिणः ॥९॥ गृहीत्वा प्रविशेत्पात्रं कथोद्धातो द्विधैव सः। वाक्यं यथा रत्नावल्याम् (१।६)-'योगंधरायणः-द्वीपादन्यस्मादपि-' इति । वाक्यार्थ यथा वेणीसंहारे (१।७)-'भीमः- निर्वाणवैरिदहनाः प्रशमादरीणां नन्दन्तु पाण्डुतनयाः सह केशवेन । रक्तप्रसाधितभुवः क्षतविग्रहाश्च खस्था भवन्तु कुरुराजसुताः सभृत्याः॥' ततोऽर्थनाह (वे० सं० १८)-'भीम:- लाक्षागृहानलविषान्नसभाप्रवेशैः प्राणेषु वित्तनिचयेषु च नः प्रहृत्य । आकृष्टपाण्डववधूपरिधानकेशाः स्वस्था भवन्तु मयि जीवति धार्तराष्ट्राः ॥' १ 'वाक्यं वाक्यार्धमथवा प्रस्तुतं यत्र सूत्रिणः' इति पाठः.

·श्लो० ५-१४] अवलोकसमेतम् । अथ प्रवृत्तकम्- कालसाम्यसमाक्षिप्तप्रवेशः स्यात् प्रवृत्तकम् ॥ १० ॥ प्रवृत्तकालसमानगुणवर्णनया सूचितपात्रप्रवेशः प्रवृत्तकम् । यथा- 'आसादितप्रकटनिर्मलचन्द्रहासः प्राप्तः शरत्समय एष विशुद्धकान्तः । उत्खाय गाढतमसं घनकालमुग्रं रामो दशास्यमिव संभृतबन्धुजीवः ।। ततः प्रविशति यथानिर्दिष्टो रामः ।) अथ प्रयोगातिशयः- एषोऽयमित्युपक्षेपात् सूत्रधारप्रयोगतः। पात्रप्रवेशो यत्रैष प्रयोगातिशयो मतः॥ ११ ॥ यथा---'एष राजेव दुष्यन्तः' इति । अथ वीथ्यङ्गानि- उद्धात्यकावलगिते प्रपञ्चत्रिगते छलम् । वाकेल्यधिवले गण्डमवस्यन्दितनालिके ॥ १२ ॥ असत्प्रलापव्याहारमृदवानि त्रयोदश । तत्र- गूढार्थपदपर्यायमाला प्रश्नोत्तरस्य वा ॥ १३॥ यत्रान्योन्यं समालापो द्वेधोद्धात्यं तदुच्यते । गूढार्थ पदं तत्पर्यायश्चेत्येवं माला । प्रश्नोत्तरं चेत्येवं वा माला। द्वयोरुक्ति- प्रयुक्तौ तद्विविधमुद्धाल्यकम् । तत्राद्यं विक्रमोर्वश्यां यथा-'विदूषकः- वअस्स, को एसो कामो जेण तुमं पि दूमिजसे। सो किं पुरिसो आदु इत्थिअ त्ति । राजा-सखे, मनोजातिरनाधीना सुखेष्वेव प्रवर्तते। स्नेहस्य ललितो मार्गः काम इत्यभिधीयते ॥ विदूषकः—एवं पि ण जाणे । राजा-वयस्य, इच्छाप्रभवः स इति । विदूषकः-कि जो जं इच्छादि सो तं कामेदित्ति। राजा-अथ किम् । विदूषकः–ता जाणिदं जह अहं सूअआरसालाए भोअणं इच्छामि ।' द्वितीयं यथा पाण्डवानन्दे---- 'का श्लाघ्या गुणिनां क्षमा परिभवः को यः स्वकुल्यैः कृतः किं दुःखं परसंश्रयो जगति कः श्लाघ्यो य आधीयते । को मृत्युर्व्यसनं शुचं जहति के यैर्निर्जिताः शत्रवः कैर्विज्ञातमिदं विराटनगरे छन्नस्थितैः पाण्डवैः॥' भो । १ 'भो वयस्य, क एप कामो येन त्वमपि दूयसे । स किं पुरुषोऽथवा स्त्रीति ।' इति च्छाया. २ 'एवमपि न जानामि ।' इति च्छाया. ३ 'किं यो यदिच्छति सं तत्कामयतीति ।' इति च्छाया. ४ 'तज्यातं यथाहं सूपकारशालायां भोजन- मिच्छामि ।' इति च्छाया.

·दशरूपकं [प्रकाश: ३ अथावलगितम्-- यत्रैकत्र समावेशात् कार्यमन्यत्प्रसाध्यते ॥ १४ ॥ प्रस्तुतेऽन्यत्र वान्यत्स्यात्तच्चावलगितं द्विधा । तत्राद्यं यथोत्तरचरिते समुत्पन्नवनविहारगर्भदोहदायाः सीताया दोहदकार्येऽनु- प्रविश्य जनापवादादरण्ये त्यागः । द्वितीयं यथा छलितरामे-'रामः-लक्ष्मण, तातवियुक्तामयोध्यां विमानस्थो नाहं प्रवेष्टुं शक्नोमि । तदवतीर्य गच्छामि । कोऽपि सिंहासनस्याधः स्थितः पादुकयोः पुरः । जटावानक्षमाली च चामरी च विराजते ॥' इति भरतदर्शनकार्यसिद्धिः। .. अथ प्रपश्च:- अंसद्भूतं मिथः स्तोत्रं प्रपञ्चो हास्यकृन्मतः ॥ १५ ॥ असद्भूतेनार्थेन पारदार्यादिनैपुण्यादिना याऽन्योन्यस्तुतिः स प्रपञ्चः । यथा कर्पूरमचर्याम्-'भैरवानन्दः- रंडा चंडा दिक्खिदा धम्मदारा मजं मंसं पिजए खजए अ । भिक्खा भोजं चम्मखंडं च सेजा कोलो धम्मो कस्स णो होइ रम्मो ॥' अथ त्रिगतम्- श्रुतिसाम्यादनेकार्थयोजनं त्रिगतं त्विह । नटादित्रितयालापः पूर्वरङ्गे तदिष्यते ॥ १६ ॥ यथा विक्रमोर्वश्याम् (१३)--- 'मत्तानां कुसुमरसेन षट्पदानां शब्दोऽयं परभृतनाद एष धीरः। कैलासे सुरगगसे विते समन्तात्किन्नर्यः : कलमधुराक्षरं प्रगीताः ॥' अथ छलनम्- प्रियाभैरप्रियैर्वाक्यैर्विलोभ्य छैलनाच्छलम् । यथा वेणीसंहारे (५।२६)-'भीमार्जुनौ- कर्ता द्यूतच्छलानां जतुमयशरणोद्दीपनः सोऽभिमानी राजा दुःशासनादेर्गुरुरनुजशतस्याङ्गराजस्य मित्रम् । कृष्णाकेशोत्तरीयव्यपनयनपटुः पाण्डवा यस्य दासाः वास्ते दुर्योधनोऽसौ कथयत पुरुषा द्रष्टुमभ्यागतौ खः ॥' - १ 'असद्भूतमिथःस्तोत्रं' इति पाठः. २ 'रण्डा चण्डा दीक्षिता धर्मदारा मद्यं मांसं पीयते खाद्यते च । भिक्षा भोज्यं चर्मखण्डं च शय्या कौलो धर्मः कस्य न भवति रम्यः॥' इति च्छाया. ३ 'छलना' इति पाठः.

·श्लो० १४-१८] अवलोकसमेतम् । । - । - - अथ वाकेली- विनिवृत्यास्य वाकेली द्विस्त्रिः प्रत्युक्तितोऽपि वा ॥ १७ ॥ अस्येतिवाक्यस्य प्रक्रान्तस्य साकाङ्क्षस्य विनिवर्तनं वाकेली । द्वित्रिर्वा उक्ति- प्रत्युक्तयः । तत्राद्या यथोत्तरचरिते ( ३।२६)-'वासन्ती- लं जीवितं त्वमसि मे हृदयं द्वितीयं वं कौमुदी नयनयोरमृतं खमङ्गे। इलादिभिः प्रियशतैरनुरुध्य मुग्धां तामेव शान्तमथवा किमतः परेण ॥' उक्तिप्रत्युक्तितो यथा रत्नावल्याम् (पृ० ३०)-'विदूषकः-भोदि मअणिए, मं पि एदं चच्चरिं सिक्खावेहि ।' 'मदनिका-हेदास, ण क्खु एसा चचरी । दुवदिखंडअं क्खु एदं । विदूषकः-भोदि, किं एदिणा खंडेण मोदआ करीअंति । मदनिका-गैहि । पढीअदि वखु एदं ।' इत्यादि । अथाधिबलम्- अन्योन्यवाक्याधिक्योक्तिः स्पर्धयाऽधिवलं भवेत् । यथा वेणीसंहारे (५।२७)-'अर्जुनः- सकलरिपुजयाशा यत्र बद्धा सुतैस्ते तृणमिव परिभूतो यस्य गर्वेण लोकः । रणशिरसि निहन्ता तस्य राधासुतस्य प्रणमति पितरौ वां मध्यमः पाण्डुपुत्रः ॥' इत्युपक्रमे 'राजा-अरे, नाहं भवानिव विकत्थनाप्रगल्भः। किंतु, द्रक्ष्यन्ति न चिरात्सुप्तं बान्धवास्त्वां रणाङ्गणे । मद्गदाभिन्नवक्षोऽस्थिवेणिकाभङ्गभीषणम् ॥' (वे० सं० ५.३४) इत्यन्तेन भीमदुर्योधनयोरन्योन्यवाक्यस्याधिक्योक्तिरधिबलम् । अथ गण्ड:-- गण्डः प्रस्तुतसंवन्धिभिन्नार्थ सहसोदितम् ॥ १८ ॥ यथोत्तरचरिते ( ११३८)-'रामः- इयं गेहे लक्ष्मीरियममृतवर्तिनयनयो- रसावस्याः स्पर्शों वपुषि बहलश्चन्दनरसः । अयं बाहुः कण्ठे शिशिरमसृणो मौक्तिकसरः किमस्या न प्रेयो यदि परमसह्यस्तु विरहः ॥ (प्रविश्य ) प्रतीहारी–देवें, उअत्थिदो। रामः-अयि, कः ? प्रतीहारी- देवस्स आसण्णपरिचारओ दुम्मुहो।' इति । १ 'भवति मदनिके, मामप्येतां चर्चरी शिक्षय ।' इति च्छाया. २ हताश, न खल्वेषा चर्चरी । द्विपदीखण्डकं खल्वेतत् ।' इति च्छाया. ३ 'भवति, किमेतेन खण्डेन मोदकाः क्रियन्ते । इति च्छाया. ४ 'नहि । पठ्यते खल्वेतत् ।' इति च्छाया. ५ 'देव, उपस्थितः ।' इति च्छाया. ६ 'देवस्यासन्नपरिचारको; दुर्मुखः ।' इति च्छाया. .

·दशरूपक [प्रकाशः ३ अथावस्यन्दितम्- रसोक्तस्यान्यथा व्याख्या यत्रावस्यन्दितं हि तत् । यथा छलितरामे-'सीता-जाद, कलं क्खु तुम्हेहिं अजुज्झाए गंतव्वं । तहिं सो राआ विणएण णमिदव्वो । लव:-अम्ब, किमावाभ्यां राजोपजी- विभ्यां भवितव्यम् ? सीता-जाद, सो क्खु तुम्हाणं पिदा । लव:--किमा- वयो रघुपतिः पिता ? सीता-(साशङ्कम् । ) जाद, ण क्खु परं तुम्हाणं । सअलाए जेव्व पुहवीए।' इति । अथ नालिका- सोपहासा निगूढार्था नालिकैव प्रहेलिका ॥ १९ ॥ यथा मुद्राराक्षसे--(पृ० ७२) 'चर:- हो बम्हण, मा कुप्प । किं पि तुह उअज्झाओ जाणादि । कि पि अम्हारिसा जणा जाणंति । शिष्यः- किमस्मदुपाध्यायस्य सर्वज्ञवमपहर्तुमिच्छसि ? चरः-यदि दे उवज्झाओ सव्वं जाणादि ता जाणादु दाव कस्स चंदो अणभिप्पेदो त्ति । शिष्यः--किमनेन ज्ञातेन भवति ?' इत्युपक्रमे 'चाणक्यः-चन्द्रगुप्तादपरक्तान् पुरुषाञ्जानामि ।' इत्युक्तं भवति । अथासत्प्रलाप:- असंवद्धकथाप्रायोऽसत्प्रलापो यथोत्तरः। ननु चासंबद्धार्थवेऽसंगतिर्नाम वाक्यदोष उक्तः । तन्न । उत्स्वप्नायितम- दोन्मादशैशवादीनामसंबद्धप्रलापितैव विभावः । यथा- 'अर्चिष्मन्ति विदार्य वककुहराण्यासृक्कतो वासुके- रडल्या विपकव॒रान् गणयतः संस्पृश्य दन्ताङ्कुरान् । एकं त्रीणि नवाष्ट सप्त षडिति प्रध्वस्तसंख्याकमा वाचः क्रौञ्चरिपोः शिशुखविकलाः श्रेयांसि पुष्णन्तु वः ॥' यथाच- 'हंस प्रयच्छ मे कान्तां गतिस्तस्यास्त्वया हृता । विभावितैकदेशेन देयं यदभियुज्यते ॥ यथा वा- 'भुक्ता हि मया गिरयः स्नातोऽहं वह्निना पिवामि वियत् । हरिहरहिरण्यगर्भा मत्पुत्रास्तेन नृत्यामि ॥' १ 'जात, कल्यं खलु युवाभ्यामयोध्यायां गन्तव्यम् । तर्हि स राजा विनयेन नमितव्यः ।' इति च्छाया. २ 'जात, स खलु युवयोः पिता ।' इति च्छाया. ३ 'जात', न खलु परं युवयोः । सकलाया एव पृथिव्याः ।' इति च्छाया. ४ 'हंहो ब्राह्मण, मा कुप्य । किमपि तवोपाध्यायो जानाति । किमप्यस्मादृशा जना जान- न्ति ।' इति च्छाया. ५ 'यदि त उपाध्यायः सर्व जानाति तज्जानातु तावत्कस्य चन्द्रोऽभिप्रेत इति ।' इति च्छाया. ६ 'यथोत्तरम्' इति पाठः ।

·श्लोक १९-२३] अवलोकसमेतम् । ur अथ व्याहार:- अन्यार्थमेव व्याहारो हास्यलोभकरं वचः॥ २०॥ यथा मालविकाग्निमित्रे (पृ. २८-३०) लास्यप्रयोगावसाने-(मालविका निर्गन्तुमिच्छति ।) विदूषकः-मा दाव । उवएससुद्धा गमिस्ससि ।' इत्युपक्रमे 'गणदासः-(विदूषकं प्रति ।) आर्य, उच्यतां यस्वया क्रमभेदो लक्षितः । विदूषकः--पंढमं पञ्चूसे बम्हणस्स पूआ भोदि । सा तए लंघिदा । (मालविका स्मयते ।)' इत्यादिना नायकस्य विश्रब्धनायिकादर्शनप्रयुक्तेन हास्यलोभकारिणा वचनेन व्याहारः। अथ मृदवम्- दोषा गुणा गुणा दोषा यत्र स्युर्मेदवं हि तत् । यथा शाकुन्तले (२१५)- 'मेदश्छेदकृशोदरं लघु भवत्युत्थानयोग्यं वपुः सत्त्वानामुपलक्ष्यते विकृतिमचित्तं भयक्रोधयोः । उत्कर्पः स च धन्विनां यदिषवः सिध्यन्ति लक्ष्येचले मिथ्यैव व्यसनं वदन्ति मृगयामीदग्विनोदः कुतः॥' इति मृगयादोषस्य गुणीकारः। यथाच- 'सततमनिर्वृतमानसमायाससहस्रसंकुलक्लिष्टम् । गतनिद्रमविश्वासं जीवति राजा जिगीषुरयम् ॥' इति राज्यगुणस्य दोषीभावः । उभयं वा- 'सन्तः सच्चरितोदयव्यसनिनः प्रादुर्भवद्यन्त्रणाः सर्वत्रैव जनापवादचकिता जीवन्ति दुःखं संदा । अव्युत्पन्नमतिः कृतेन न सता नैवासता व्याकुलो युक्तायुक्तविवेकशून्यहृदयो धन्यो जनः प्राकृतः ॥' इति प्रस्तावनाङ्गानि । एषामन्यतमेनार्थं पात्रं चाक्षिप्य सूत्रभृत् ॥ २१ ॥ प्रस्तावनान्ते निर्गच्छेत्ततो वस्तु प्रपञ्चयेत्। तत्र- अभिगम्यगुणैर्युक्तो धीरोदात्तः प्रतापवान् ॥ २२॥ कीर्तिकामो महोत्साहस्त्रय्यास्त्राता महीपतिः। १ 'मा तावत् । उपदेशशुद्धा गमिष्यसि ।' इति च्छाया. २ 'प्रथमं प्रत्यूषे ब्राह्मणस्य भवति । सा तया लड़िता।' इति च्छाया. ३ 'अभिगामि', 'अधिगम्य' इति पाठौ.

·७० दशरूपकं [प्रकाशः ३ प्रख्यातवंशो राजर्षिदिव्यो वा यत्र नायकः ॥ २३ ॥ तत्प्रख्यातं विधातव्यं वृत्तमत्राधिकारिकम् । यत्रेतिवृत्ते सत्यवागसंवादकारिनीतिशास्त्रप्रसिद्धाभिगामिकादिगुणयुक्तो रामा- यणमहाभारतादिप्रसिद्धो धीरोदात्तो राजर्षिदिव्यो वा नायकस्तत्प्रख्यातमेवात्र नाटक आधिकारिकं वस्तु विधेयमिति । यत्तत्रानुचितं किंचिन्नायकस्य रसस्य वा ॥ २४ ॥ विरुद्धं तत्परित्याज्यमन्यथा वा प्रकल्पयेत् । यथा छद्मना वालिवधो मायुराजेनोदात्तराघवे परित्यक्तः। वीरचरिते नु रावणसौहृदेन वाली रामवधार्थमागतो रामेण हत इत्य- न्यथा कृतः। अद्यन्तमेवं निश्चित्य पञ्चधा तद्विभज्य च ॥ २५॥ खण्डशः संधिसंशांश्च विभागानपि खण्डयेत् । अनौचित्यरसविरोधपरिहारपरिशुद्धीकृतसूचनीयदर्शनीयवस्तुविभागफलानुसा- रेणोपक्लुप्तबीजबिन्दुपताकाप्रकरीकार्यलक्षणार्थप्रकृतिकं पञ्चावस्थानुगुण्येन पञ्चधा विभजेत् । पुनरपि चैकैकस्य भागस्य द्वादश त्रयोदश चतुर्दशेयेवमङ्गसंज्ञानां संधीनां विभागान् कुर्यात् । चतुःषष्टिस्तु तानि स्युरङ्गानीत्यपरं तथा ॥ २६ ॥ पताकावृत्तमप्यूनमेकाद्यैरनुसंधिभिः। अङ्गान्यत्र यथालाभमसंधिं प्रकरी न्यसेत् ॥ २७॥ अपरमपि प्रासङ्गिकमितिवृत्तमेकाद्यैरनुसंधिभिन्यूँनमिति प्रधानेतिवृत्तादेक- द्वित्रिचतुर्भिरनुसंधिभिनं पताकेतिवृत्तं न्यसनीयम् । अङ्गानि च प्रधानावि- रोधे यथालाभं न्यसनीयानि । प्रकरीतिवृत्तं खपरिपूर्णसंधि विधेयम् । तत्रैवं विभक्ते- आदौ विष्कम्भकं कुर्यादकं वा कार्ययुक्तितः। इयमत्र कार्ययुक्तिः। अपेक्षितं परित्यज्य नीरसं वस्तुविस्तरम् ॥ २८॥ यदा संदर्शयेच्छेषं कुर्याद्विष्कम्भकं तदा। यदा तुं सरसं वस्तु मूलादेव प्रवर्तते ॥ २९ ॥ आदावेव तदाङ्कः स्यादामुखाक्षेपसंश्रयः । - प्रत्यक्षनेतृचरितो विन्दुव्याप्तिपुरस्कृतः ॥ ३०॥ अङ्को नानाप्रकारार्थसंविधानरसाश्रयः। रङ्गप्रवेशे साक्षानिर्दिश्यमाननायकव्यापारो बिन्दूपक्षेपार्थपरिमितोऽनेकप्रयोजन नसंविधानरसाधिकरण उत्सङ्ग इवाङ्कः ।

·लो०.२३-४०] अवलोकसमेतम् । तत्रच- . अनुभावविभावाभ्यां स्थायिना व्यभिचारिभिः ॥ ३१ ॥ गृहीतमुक्तैः कर्तव्यमङ्गिनः परिपोषणम् । अङ्गिन' एवाङ्गिरसस्थायिनः संग्रहात् स्थायिनेति रसान्तरस्थायिनो ग्रहणम् । गृहीतमुक्तैः परस्परव्यतिकीणरित्यर्थः । न चातिरसतो वस्तु दूरं विच्छिन्नतां नयेत् ॥ ३२॥ रसं वा न तिरोध्याद्वस्त्वलंकारलक्षणैः । कथासंध्यङ्गोपमादिलक्षणैर्भूषणादिभिः । एको रसोऽङ्गीकर्तव्यो वीरः शृङ्गार एव वा ॥ ३३॥ अङ्गमन्ये रसाः सर्वे कुर्यान्निर्वहणेऽद्भुतम् । ननु च रसान्तरस्थायिनेत्यनेनैव रसान्तराणामङ्गत्वमुक्तम् । तन्न । यत्र रसान्तरस्थायी खानुभावविभावव्यभिचारियुक्तो भूयसोपनिबध्यते तत्र रसा- न्तराणामङ्गत्वम् । केवलस्थाय्युपनिवन्धे तु स्थायिनो व्यभिचारितैव । दूराध्वानं वधं युद्धं राज्यदेशादिबिप्लवम् ॥ ३४ ॥ संरोधं भोजनं स्नानं सुरतं चानुलेपनम् । अम्वरग्रहणादीनि प्रत्यक्षाणि न निर्दिशेत् ॥ ३५॥ . अडैनैवोपनिवनीत प्रवेशकादिभिरेव सूचयेदित्यर्थः । नाधिकारिवधं क्वापि त्याज्यमावश्यकं न च । अधिकृतनायकवधं प्रवेशकादिनापि न सूचयेत् । आवश्यकं तु देवपितृका- र्याद्यवश्यमेव क्वचित्कुर्यात् । एकाहाचरितैकार्थमित्थमासन्ननायकम् ॥ ३६॥ पास्त्रिचतुरैरङ्गं तेषामन्तेऽस्य निर्गमः । एकदिवसप्रवृत्तैकप्रयोजनसंबद्धमासन्ननायकमबहुपात्रप्रवेशमकं कुर्यात् । तेषां पात्राणामवश्यमङ्कस्यान्ते निर्गमः कार्यः । पताकास्थानकान्यत्र बिन्दुरन्ते च बीजवत् ॥ ३७॥ एवमङ्काः प्रकर्तव्याः प्रवेशादिपुरस्कृताः। पञ्चाङ्कमेतदवरं दशाकं नाटकं परम् ॥ ३८॥ इत्युक्तं नाटकलक्षणम् । अथ प्रकरणे वृत्तमुत्पाद्यं लोकसंश्रयम् । अमात्यविप्रवणिजामेकं कुर्याच्च नायकम् ॥ ३९ ॥ धीरप्रशान्तं सौपायं धर्मकामार्थतत्परम् । शेषं नाटकवत्संधिप्रवेशकरसादिकम् ॥ ४०॥ कविबुद्धिविरचितमितिवृत्तम् । लोकसंश्रयमनुदात्तममात्याद्यन्यतमधीरप्रशान्त- १ 'अस्त्रस्य' इति पाठः. २ 'तैः कार्यम्' इति पाठः. ३ 'सोपायं' इति पाठः.

·७२ दशरूपक [प्रकाशः ३ नायकं विपदन्तरितार्थसिद्धिं कुर्यात् । प्रकरणे मन्त्री अमात्य एव । सार्थ वाहो वणिविशेष एवेति । स्पष्टमन्यत्र । नायिका तु द्विधा नेतुः कुलस्त्री गणिका तथा। क्वचिदेकैव कुलजा वेश्या क्वापि द्वयं क्वचित् ॥४१॥ कुलजाभ्यन्तरा बाह्या वेश्या नातिक्रमोऽनयोः। आभिः प्रकरणं त्रेधा संकीर्ण धूर्तसंकुलम् ॥ ४२ ॥ वेशः भृतिः, सोऽस्या जीवनमिति वेश्या । तद्विशेषो गणिका । यदुक्तं- 'आभिरभ्यर्थिता वेश्या रूपशीलगुणान्विता। लभते गणिकाशब्दं स्थानं च जनसंसदि ॥' एवं च कुलजा वेश्या उभयमिति त्रेधा प्रकरणे नायिका । यथा वेश्यैव तरङ्गदत्ते कुलजैव पुष्पदूषितके । ते द्वे अपि मृच्छकटिकायामिति । कितवद्यूत- कारादिधूर्तसंकुलं तु मृच्छकटिकादिवत् संकीर्णप्रकरणमिति । अथ नाटिका- लक्ष्यते नाटिकाप्यत्र संकीर्णान्यविवृत्तये। अत्र केचित्- 'अनयोश्च बन्धयोगादेको भेदः प्रयोक्तृभिज्ञेयः । प्रख्यातस्त्वितरो वा नाटीसंज्ञाश्रिते काव्ये ॥' इत्यमुं भरतीयं श्लोकमेको भेदः प्रख्यातो नाटिकाख्य इतरस्त्वप्रख्यातः प्रकरणिकासंज्ञो नाटीसंज्ञया द्वे काव्ये आश्रिते इति व्याचक्षाणाः प्रकरणिकामपि मन्यन्ते । तदसत् । उद्देशलक्षणयोरनभिधानात् समानलक्षणले वा मेदाभावात् । वस्तुरसनायकानां प्रकरणाभेदात् प्रकरणिकायाः । अतोऽनुद्दिष्टाया नाटिकाया यन्मुनिना लक्षणं कृतं तत्रायमभिप्रायः । शुद्धलक्षणसंकरादेव तल्लक्षणे सिद्धे लक्षणकरणं संकीर्णानां नाटिकैव कर्तव्येति नियमार्थ विज्ञायते । तमेव संकर दर्शयति- तत्र वस्तु प्रकरणान्नाटकानायको नृपः॥४३॥ प्रख्यातो धीरललितः शृङ्गारोऽङ्गी सलक्षणः । उत्पाद्येतिवृत्तवं प्रकरणधर्मः प्रख्यातनृपनायकादिलं तु नाटकधर्म इति । एवं च नाटकप्रकरणनाटिकातिरेकेण वस्त्वादेः प्रकरणिकायामभावादकपात्रभे- दाद्यदि भेदः। तत्र- स्त्रीप्रायचतुरङ्कादिभेदकं यदि चेष्यते ॥४४॥ एकद्वियङ्कपात्रादिभेदेनानन्तरूपता। तत्र नाटिकेति स्त्रीसमाख्यौचित्यप्राप्तं स्त्रीप्रधानत्वम् । कैशिकीवृत्त्याश्रय- खाच्च तदङ्गसंख्ययाल्पावमर्शलेन चतुरङ्कत्वमप्यौचित्यप्राप्तमेव ।

·श्लोक ४१-५३] अवलोकसमेतम् । ७ विशेषस्तु- देवी तत्र भवेज्येष्ठा प्रगल्भा नृपवंशजा ॥ ४५ ॥ गम्भीरा मानिनी कृच्छ्रात्तद्वशान्नेतसंगमः। प्राप्यातु- नायिका तादृशी मुग्धा दिव्या चातिमनोहरा ॥४६॥ ताशीति नृपवंशजवादिधर्मातिदेशः। अन्तःपुरादिसंवन्धादासन्ना श्रुतिदर्शनैः । अनुरागो नवावस्थो नेतुस्तस्यां यथोत्तरम् ॥४७॥ नेता तत्र प्रवर्तेत देवीत्रासेन शङ्कितः । तस्यां मुग्धनायिकायामन्तःपुरसंबन्धसंगीतकसंबन्धादिना प्रत्यासन्नायां नायकस्य देवीप्रतिबन्धान्तरित उत्तरोत्तरो नवावस्थानुरागो निबन्धनीयः। कैशिक्यङ्गैश्चतुर्भिश्च युक्ताङ्करिव नाटिका ॥४८॥ प्रत्यकोपनिवद्धाभिहितलक्षणकैशिक्यङ्गचतुष्टयवती नाटिकेति । अथ भाण:- भाणस्तु धूर्तचरितं स्वानुभूतं परेण वा । यत्रोपवर्णयेदेको निपुणः पण्डितो विटः ॥४९॥ संबोधनोक्तिप्रत्युक्ती कुर्यादाकाशभाषितैः । सूचयेद्वीरशृङ्गारौ शौर्यसौभाग्यसंस्तवैः ॥ ५० ॥ भूयसा भारती वृत्तिरेकाझं वस्तु कल्पितम् । मुखनिर्वहणे साङ्गे लास्याङ्गानि दशापि च ॥ ५१ ॥ धूर्ताश्चौरबूतकारादयस्तेषां चरितं यत्रैक एव विटः खकृतं परकृतं वोपवर्ण- यति स भारतीवृत्तिप्रधानत्वाद्भाणः । एकस्य चोक्तिप्रत्युक्तय आकाशभाषितै- राशङ्कितोत्तरत्वेन भवन्ति । अस्पष्टत्वाच्च वीरशङ्गारौ सौभाग्यशौर्योपवर्णनया सूचनीयौ। लास्याङ्गानि- गेयं पदं स्थितं पाव्यमासीनं पुष्पगण्डिका । प्रच्छेदकस्त्रिगूढं च सैन्धवाख्यं द्विगूढकम् ॥५२॥ उत्तमोत्तमकं चैवै उक्तप्रत्युक्तमेव च । लास्ये दशविधं ह्येतदङ्गनिर्देशकल्पनम् ॥५३ ॥ शेष स्पष्टमिति। - ३ 'चान्यदुक्तं' इति १ 'संगम' इति पाठः. २ 'प्राप्यान्या' इति पाठः. पाठः. ४ 'लक्षणम्' इति पाठः. द. ७ ·दशरूपकं [प्रकाशः ३ अथ प्रहसनम्- तद्वत्महसनं त्रेधा शुद्धवैकृतसंकरैः। तद्वदिति भाणवद्वस्तुसंधिसंध्यङ्गलास्यादीनामतिदेशः। तत्र शुद्धं तावत्- पाखण्डिविप्रप्रभृतिचेटचेटीविटाकुलम् ॥ ५४॥ चेष्टितं वेषभाषाभिः शुद्धं हास्यवचोन्वितम् । पाखण्डिनः शाक्यनिर्ग्रन्थप्रभृतयः । विप्राश्चात्यन्तमृजवः, जातिमात्रोप- जीविनो वा । प्रहसनाङ्गिहास्यविभावास्तेषां च यथावत्स्वव्यापारोपनिबन्धनं चेटचेटीव्यवहारयुक्तं शुद्धं प्रहसनम् । विकृतं तु- कामुकादिवचोवेपैः पण्ढकञ्चकितापसैः ॥ ५५ ॥ विकृतं संकराद्वीथ्या संकीर्ण धूर्तसंकुलम् । कामुकादयः भुजङ्गचारभटाद्याः । तद्वेषभाषादियोगिनो यत्र षण्डकञ्चुकिता- पसवृद्धादयस्तद्विकृतम् । स्वखरूपप्रच्युतविभावत्वात् । वीथ्यङ्गैस्तु संकीर्णवा- संकीर्णम् । रसस्तु भूयसा कार्यः षड्डिधो हास्य एव तु ॥५६॥ इति स्पष्टम्। अथ डिमः डिमे वस्तु प्रसिद्ध स्यादृत्तयः कैशिकी विना। नेतारो देवगन्धर्वयक्षरक्षोमहोरगाः ॥ ५७ ॥ भूतप्रेतपिशाचाद्याः षोडशात्यन्तमुद्धताः। रसैरहास्यशृङ्गारैः षड्भिर्दीतैः समन्वितः ॥५८ ॥ मायेन्द्रजालसंग्रामक्रोधोद्भान्तादिचेष्टितैः। चन्द्रसूर्योपरागैश्च न्याय्ये रौद्ररसेऽङ्गिनि ॥ ५९॥ चतुरङ्कश्चतुःसंधिनिर्विमर्शो डिमः स्मृतः । डिमसंघात इति नायकसंघातव्यापारात्मकलात् डिमः। तत्रेतिहासप्रसिद्ध- मितिवृत्तम् । वृत्तयश्च कैशिकीवर्जास्तिस्रः । रसाश्च वीररौद्रबीभत्साद्भुतकरुणभ- यानकाः षट् । स्थायी तु रौद्रो न्यायप्रधानो विमर्शरहिता मुखप्रतिमुखगर्भ- निर्वहणाख्याश्चलारः संधयः साङ्गाः । मायेन्द्रजालाद्यनुभावसमाश्रयाः । शेषं प्रस्तावादिनाटकवत् । एतच्च- 'इदं त्रिपुरदाहे तु लक्षणं ब्रह्मणोदितम् । ततस्त्रिपुरदाहश्च डिमसंज्ञः प्रयोजितः ॥' इति भरतमुनिना खयमेव त्रिपुरदाहेतिवृत्तस्य तुल्यवं दर्शितम् । १ 'वेषभाषादि', 'देशभाषादि' इति पाठौ.

·श्लो० ५४-६८] अवलोकसमेतम् । अथ व्यायोगः-- ख्यातेतिवृत्तो व्यायोगः ख्यातोद्धतनराश्रयः॥ ६०॥ हीनो गर्भविमर्शाभ्यां दीप्ताः स्युर्डिमवद्रसाः। अस्त्रीनिमित्तसंग्रामो जामदग्यजये यथा ॥ ६१ ॥ एकाहाचरितैकाङ्को व्यायोगो वहुभिर्नरैः । व्यायुज्यन्तेऽस्मिन्बहवः पुरुषा इति व्यायोगः । तत्र डिमवद्रसाः षट् हास्य- शृङ्गाररहिताः । वृत्त्यात्मकलाच रसानामवचनेऽपि कैशिकीरहितेतरवृत्तिलं रसवदेव लभ्यते । अस्त्रीनिमित्तश्चात्र संग्रामः । यथा परशुरामेण पितृवधको- पात्सहस्रार्जुनवधः कृतः । शेषं स्पष्टम् । अथ समवकार:- कार्य समवकारेऽपि आमुखं नाटकादिवत् ॥ ६२ ॥ ख्यातं देवासुरं वस्तु निर्विमर्शास्तु संधयः। वृत्तयो मन्दकैशिक्यो नेतारो देवदानवाः ॥ ६३॥ द्वादशोदात्तविख्याताः फलं तेषां पृथक्पृथक् । बहुवीररसाः सर्वे यद्वदम्भोधिमन्थने ॥ १४ ॥ अद्वेस्त्रिभिस्त्रिकपटस्त्रिशृङ्गारस्त्रिविद्रवः । द्विसंधिरङ्कः प्रथमः कार्यो द्वादशनालिकः ॥ ६५॥ चतुर्द्धिनालिकावन्त्यौ नालिका घटिकाद्वयम् । वस्तुस्वभावदेवारिकृताः स्युः कपटास्त्रयः ॥६६॥ नगरोपरोधयुद्धे वातान्यादिकविद्रवाः । धर्मार्थकामैः शृङ्गारो नात्र विन्दुप्रवेशको ॥ ६७ ॥ वीथ्यङ्गानि यथालाभं कुर्यात्प्रहसने यथा। समवकीर्यन्तेऽस्मिन्नर्था इति समवकारः । तत्र नाटकादिवदामुखमिति समस्तरूपकाणामामुखप्रापणम् । विमर्शवर्जिताश्चत्वारः संधयः । देवासुरादयो द्वादशनायकाः। तेषां च फलानि पृथक्पृथग्भवन्ति । यथा समुद्रमन्थने वासु- देवादीनां लम्यादिलाभाः । वीरश्चाङ्गी। अङ्गभूताः सर्वे रसाः। त्रयोऽकाः । तेषां प्रथमो द्वादशनालिकानिवृत्ततिवृत्तप्रमाणः । यथासंख्यं चतुर्द्विनालिका- वन्त्यौ । नालिका च-घटिकाद्वयम् । प्रत्यक्षं च यथासंख्यं कपटाः । तथा नग. रोपरोधयुद्धवाताम्यादिविद्रवाणां मध्य एकैको विद्रवः कार्यः । धर्मार्थकामशृ- गाराणामेकैकः शृङ्गारः प्रत्यङ्कमेव विधातव्यः । वीथ्यङ्गानि च यथालाभं कार्याणि । बिन्दुप्रवेशको नाटकोक्तावपि न विधातव्यौ । इत्ययं समवकारः । अथ वीथी- वीथी तु कैशिकीवृत्तौ संध्यङ्गाबैस्तु भाणवत् ॥ ६८ ॥ -- १ 'नाडिकः' इति पाठः. २ 'नाडिका' इति पाठः.

·७ दशरूपक [प्रकाश: ३ - रसः सूच्यस्तु शृङ्गारः स्पृशेदुपि रसान्तरम् । युक्ता प्रस्तावनाख्यातैरङ्गैरुद्धात्यकादिभिः ॥ ६९ ॥ एवं वीथी विधातव्या द्यकपात्रप्रयोजिता। वीथीवद्वीथीमार्गोऽङ्गानां पतिर्वा भाणवत्कार्या । विशेषस्तु रसः शृङ्गारोप- रिपूर्णलाद्भूयसा सूच्यः । रसान्तराण्यपि स्तोकं स्पर्शनीयानि । कैशिकी वृत्ती रसौचित्यादेवेति । शेषं स्पष्टम् । अथाङ्क:- उत्सृष्टिकाङ्के प्रख्यातं वृत्तं वुद्ध्या प्रपञ्चयेत् ॥ ७० ॥ रसस्तु करुणः स्थायी नेतारः प्राकृता नराः । भाणवत्संधिवृत्त्यङ्गैर्युक्तः स्त्रीपरिदेवितैः ॥ ७१ ॥ वाचा युद्धं विधातव्यं तथा जयपराजयौ। उत्सृष्टिकाङ्क इति नाटकान्तर्गताकव्यवच्छेदार्थम् । शेषं प्रतीतमिति । अथेहामृगः- मिश्रमीहामृगे वृत्तं चतुरङ्गं त्रिसंधिमत् ॥ ७२ ॥ नरदिव्यावनियमानायकप्रतिनायकौ । ख्यातौ धीरोद्धतावन्त्यो विपर्यासादयुक्तकृत् ॥ ७३॥ दिव्यस्त्रियमनिच्छन्तीमपहारादिनच्छतः। शृङ्गाराभासमप्यस्य किंचित्किंचित्प्रदर्शयेत् ॥ ७४॥ संरंभं परमानीय युद्धं व्याजानिवारयेत् । वधप्राप्तस्य कुर्वीत वधं नैव महात्मनः ॥ ७५ ॥ मृगवदलभ्यां नायिका नायकोऽस्मिन्नीहते इतीहामृगः । ख्याताख्यातं वस्त्वन्त्यः प्रतिनायको विपर्यासाद्विपर्ययज्ञानादयुक्तकारी विधेयः । स्पष्टमन्यत् । इत्थं विचिन्त्य दशरूपकलक्ष्ममार्ग- मालोक्य वस्तु परिभाव्य कविप्रवन्धान् । कुर्यादयत्नवदलंकृतिभिः प्रवन्धं वाक्यैरुदारमधुरैः स्फुटमन्दवृत्तैः ॥ ७६ ॥ स्पष्टम् ॥ इति श्रीविष्णुसूनोर्धनिकस्य कृतौ दशरूपावलोके रूपकलक्षण- प्रकाशो नाम तृतीयः प्रकाशः समाप्तः ।

·श्लो०३] अवलोकसमेतम् । - चतुर्थः प्रकाशः। अथेदानी रसमेदः प्रदर्श्यते- विभावैरनुभावैश्च सात्त्विकर्व्यभिचारिभिः। आनीयमानः खाद्यत्वं स्थायीभावो रसः स्मृतः॥१॥ वक्ष्यमाणस्वभावैर्विभावानुभावव्यभिचारिसात्त्विकैः काव्योपात्तैरभिनयोपद- र्शितैर्वा श्रोतृप्रेक्षकाणामन्तर्विपरिवर्तमानो रत्यादिर्वक्ष्यमाणलक्षणः स्थायी स्वाद- गोचरतां निर्भरानन्दसंविदात्मतामानीयमानो रसः । तेन रसिकाः सामा- जिकाः । काव्यं तु तथाविधानन्दसंविदुन्मीलनहेतुभावेन रसवदायु तमित्या- दिव्यपदेशवत् । तत्र विभावः- शायमानतया तत्र विभावो भावपोषकृत् । आलम्बनोद्दीपनत्वप्रभेदेन स च द्विधा ॥२॥ एवमयमेवमियमित्यतिशयोक्तिरूपकाव्यव्यापाराहितविशिष्टरूपतया ज्ञायमानो विभाव्यमानः सन्नालम्बनत्वेनोद्दीपनत्वेन वा यो नायकादिरभिमतदेशका- लादिर्वा स विभावः । यदुक्तं विभाव इति विज्ञातार्थ इति, तांश्च यथाखं यथा- वसरं च रसेपूपपादयिष्यामः । अमीषां चानपेक्षितबाह्यसत्त्वानां शब्दोपधा- नादेवासादिततद्भावानां सामान्यात्मनां खखसंबन्धिखेन विभावितानां साक्षा- द्भावकचेतसि विपरिवर्तमानानामालम्बनादिभाव इति न वस्तुशन्यता । तदुक्तं भर्तृहरिणा-'शब्दोपहितरूपांस्तान्बुद्धेविषयतां गतान् । प्रत्यक्षमिव कंसादी- न्साधनलेन मन्यते ॥' इति । षट्सहस्रीकृताप्युक्तम्-'एभ्यश्च सामान्यगुण- योगेन रसा निष्पद्यन्ते' इति । तत्रालम्वनविभावो यथा- 'अस्याः सर्गविधौ प्रजापतिरभूच्चन्द्रो नु कान्तिप्रदः शृङ्गारकनिधिः खयं नु मदनो मासो नु पुष्पाकरः । वेदाभ्यासजडः कथं नु विषयव्यावृत्तकौतूहलो निर्मातुं प्रभवेन्मनोहरमिदं रूपं पुराणो मुनिः ॥' (विक्रमो० १११०) उद्दीपनविभावो यथा- 'अयमुदयति चन्द्रश्चन्द्रिकाधौतविश्वः परिणतविमलिन्नि व्योनि कर्पूरगौरः। ऋजुरजतशलाकास्पर्धिभिर्यस्य पादैर्जगदमलमृणालीपञ्जरस्थं विभाति ॥' अनुभावो विकारस्तु भावसंसूचनात्मकः । स्थायिभावाननुभावयतः सामाजिकान्सभ्रूविक्षेपकटाक्षादयो रसपोषकारि- णोऽनुभावाः । एते चाभिनयकाव्ययोरप्यनुभावयतां साक्षाद्भावकानुभवकर्मत- यानुभूयन्त इत्यनुभवनमिति चानुभावा रसिकेषु व्यपदिश्यन्ते । विकारो भावसं- सूचनात्मक इति तु लौकिकरसापेक्षया, इह तु तेषां कारणवमेव । यथा ममैव- १ 'स्वादुत्वं' इति पाठ::.२'आलम्बनोद्दीपनाभ्यां कान्तोद्यानादिना द्विधा' इति पाठः.

·दशरूपकं [प्रकाशः ४ . 'उज्जृम्भाननमुल्लसत्कुचतटं लोलनमद्भूलतं खेदाम्भःस्नपिताङ्गयष्टिविगलद्वीडं सरोमाञ्चया । धन्यः कोऽपि युवा स यस्य वदने व्यापारिताः सस्पृहं मुग्धे दुग्धमहाब्धिफेनपटलप्रख्याः कटाक्षच्छटाः ॥' इत्यादि यथारसमुदाहरिष्यामः । हेतुकार्यात्मनोः सिद्धिस्तयोः संव्यवहारतः॥३॥ तयोर्विभावानुभावयोलौंकिकरसं प्रति हेतुकार्यभूतयोः संव्यवहारादेव सिद्ध- खान पृथग्लक्षणमुपयुज्यते । तदुक्तम्---'विभावानुभावी लोकसंसिद्धौ लोकया- त्रानुगामिनौ लोकस्वभावोपगतत्वाच न पृथग्लक्षणमुच्यते' इति । अथ भाव:- सुखदुःखादिकैर्भावैर्भावस्तद्भावभावनम् । अनुकार्याश्रयत्वेनोपनिबध्यमानः सुखदुःखादिरूपैर्भावैस्तद्भावस्य भावकचे- तसो भावनं वासनं भावः । तदुक्तम्-'अहो ह्यनेन रसेन गन्धेन वा सर्वमे- तद्भावितं वासितम्' इति । यत्तु रसान्भावयन्भाव इति, कवेरन्तर्गतं भावं भावयन्भाव इति च, तदभिनयकाव्ययोः प्रवर्तमानस्य भावशब्दस्य प्रवृत्तिनि- मित्तकथनम्। ते च स्थायिनो व्यभिचारिणश्चेति वक्ष्यमाणाः । पृथग्भावा भवन्त्यन्येऽनुभावत्वेऽपि सात्त्विकाः॥४॥ सत्त्वादेव समुत्पत्तेस्तञ्च तद्भावभावनम् । परगतदुःखहर्षादिभावनायामत्यन्तानुकूलान्तःकरणवं-सत्त्वम् । सत्त्वं नाम मनःप्रभवम् । तच्च समाहितमनस्वादुत्पद्यते । एतदेवास्य सत्त्वं यतः खिन्नेन प्रहर्षितेन चाश्रुरोमाञ्चादयो निर्वर्त्यन्ते तेन सत्त्वेन निवृत्ताः सात्त्विकास्त एव भावास्तत उत्पद्यमानत्वादश्रुप्रभृतयोऽपि भावाः, भावसंसूचनात्मक- विकाररूपलाच्चानुभावा इति द्वैरूप्यमेषाम् । यदाह- - ते च- स्तम्भप्रलयरोमाञ्चाः खेदो वैवर्ण्यवेपथू ॥५॥ अश्रुवैखर्यमित्यष्टौ स्तम्भोऽस्मिन्निष्क्रियाङ्गता । प्रलयो नष्टसंज्ञत्वं शेषाः सुव्यक्तलक्षणाः ॥ ६॥ यथा- 'वेवइ सेअदवदनी रोमंचिअ गत्तिए ववइ । विललुल्लु तु वलअ लहु वाहोअल्लीए रणेत्ति ॥' १ अपभ्रंशिकभाषया वेदं चेट्या भाषणमिति संभाव्यते- 'वेपते स्वेदवदना रोमाञ्चं गात्रे वपति । विलोलस्ततो वलयो लघु बाहुवल्या रणति ॥'

·श्लो०३-९] अवलोकसमेतम् । - 'मुंहऊ सामलि होई खणे विमुच्छइ विअग्घेण । मुद्धा मुहल्ली तुअ पेम्मेण साविण धिजइ ।' अथ व्यभिचारिणः। तत्र सामान्यलक्षणम्- विशेषादाभिमुख्येन चरन्तो व्यभिचारिणः। स्थायिन्युन्मन्ननिर्मग्नाः कल्लोला इव वारिधौ ॥ ७ ॥ यथा वारिधी सत्येव कल्लोला उद्भवन्ति विलीयन्ते च तद्वदेव रत्यादौ स्थायिनि सत्येवाविर्भावतिरोभावाभ्यामाभिमुख्येन चरन्तो वर्तमाना निर्वेदादयो व्यभिचा- रिणो भावाः । ते च- निर्वेदग्लानिशङ्काश्रमधृतिजडताहर्षदैन्यौग्यचिन्ता- स्वासेामर्षगर्वाः स्मृतिमरणमदाः सुप्तनिद्राविवोधाः! ब्रीडापस्मारमोहाः समतिरलसतावेगतर्कावहित्था व्याध्युन्मादौ विषादोत्सुकचपलयुतास्त्रिंशदेते त्रयश्च ॥८॥ तत्र निर्वेदः- तत्त्वज्ञानापदादेर्निवेदः स्वावमाननम् । तत्र चिन्ताश्रुनिःश्वासवैवयोच्छ्रासदीनताः ॥ ९ ॥ तत्त्वज्ञानान्निवेदो यथा- 'प्राप्ताः श्रियः सकलकामदुधास्ततः किं दत्तं पदं शिरसि विद्विषतां ततः किम् । संप्रीणिताः प्रणयिनो विभवैस्ततः किं कल्पं स्थितं तनुभृतां तनुभिस्ततः किम् ॥ आपदो यथा- 'राज्ञो विपद्वन्धुवियोगदुःखं देशच्युतिर्दुर्गममार्गखेदः । आखाद्यतेऽस्याः कटुनिष्फलायाः फलं मयतचिरजीवितायाः ॥' ईर्ष्यातो यथा- 'धिग्धिक्शक्रजितं प्रबोधितवता किं कुम्भकर्णेन वा खर्गग्रामटिकाविलुण्ठनपरैः पीनैः किमेभिर्भुजैः। न्यकारो ह्ययमेव मे यदरयस्तत्राप्यसौ तापसः सोऽप्यत्रैव निहन्ति राक्षसभटान् जीवत्यहो रावणः ॥' वीरशृङ्गारयोर्व्यभिचारी निर्वेदो यथा- 'ये बाहवो न युधि वैरकठोरकण्ठपीठोच्छलढुधिरराजिविराजितांसाः । नापि प्रियापृथुपयोधरपत्रभङ्गसंक्रान्तकुङ्कुमरसाः खलु निष्फलास्ते ॥' आत्मानुरूपं रिपुं रमणीं वाऽलभमानस्य निर्वेदादियमुक्तिः । एवं रसान्तराणाम- प्यङ्गभाव उदाहार्यः। रसानङ्गः स्वतन्त्रो निवेदो यथा- 'कस्त्वं भोः कथयामि देवइतकं मां विद्धि शाखोटकं वैराग्यादिव वक्षि साधु विदितं कस्माद्यतः श्रूयताम् । १ 'मुखं श्यामलं भवति क्षणं विमूर्च्छति विदग्धेन । मुग्धा भुजवल्ली तव प्रेम्णा सापि न धैर्य करोति ॥' इति च्छाया. - ·८० दशरूपक [प्रकाशः.४ वामेनात्र वटस्तमध्वगजनः सर्वात्मना सेवते न च्छायापि परोपकारकरणी मार्गस्थितस्यापि मे ॥' विभावानुभावरसाङ्गानङ्गभेदादनेकशाखो निर्वेदो निदर्शनीयः । अथ ग्लानिः- रत्याद्यायासतृक्षुद्भिर्लानिनिष्प्राणतेह च । वैवर्ण्यकम्पानुत्साहक्षामाङ्गवचनक्रियाः १०॥ निधुवनकलाभ्यासादिश्रमतृटचदमनादिभिर्निष्प्राणतारूपा ग्लानिः । अस्यां च वैवर्ण्यकम्पानुत्साहादयोऽनुभावाः । यथा माघे (११।२०)- 'लुलितनयनताराः क्षामवक्रेन्दुबिम्बा रजनय इव निद्राक्लान्तनीलोत्पलाक्ष्यः । तिमिरमिव दधानाः संसिनः केशपाशानवनिपतिगृहेभ्यो यान्त्यमूर्वारवध्वः ॥' शेष निर्वेदवदूह्यम् । अथ शङ्का- अनर्थप्रतिभा शङ्का परक्रौर्यात्स्वदुर्नयात् । कम्पशोषाभिवीक्षादिरत्र वर्णखरान्यता ॥ ११ ॥ तत्र परक्रौर्याद्यथा रत्नावल्याम् (३।४)- "हिया सर्वस्यासौ हरति विदितास्मीति वदनं द्वयोदृष्ट्वालापं कलयति कथामात्मविषयाम् । सखीषु स्मेरासु प्रकटयति वैलक्ष्यमधिकं प्रिया प्रायेणास्ते हृदयनिहितातऋविधुरा ॥' खदुर्नयाद्यथा वीरचरिते ( २।१)- 'दूराद्दवीयो धरणीधरामं यस्ताटकेयं तृणवयधूनोत् । हन्ता सुबाहोरपि ताडकारिः स राजपुत्रो हृदि बाधते माम् ॥' अनया दिशान्यदनुसतव्यम् । अथ श्रमः- नमः स्वेदोऽध्वरत्यादेः खेदोऽस्मिन्मर्दनादयः। अध्वतो यथोत्तररामचरिते( १।२४)- 'अलसलुलितमुग्धान्यध्वसंजातखेदादशिथिलपरिरम्भैर्दत्तसंवाहनानि । परिमृदितमृणालीदुर्बलान्यङ्गकानि खमुरसि मम कृत्वा यत्र निद्रामवाप्ता ॥' रतिश्रमो यथा माघे (१०८०)- 'प्राप्य मन्मथरसादतिभूमि दुर्वहस्तनभराः सुरतस्य । शश्रमुः श्रमजलार्द्रललाटश्लिष्टकेशमसितायतकेश्यः ॥' “इत्याधुत्प्रेक्ष्यम् । १. शोका” इति पाठ..

·श्लो. १०-१४] अवलोकसमेतम् । अथ धृतिः- संतोषो ज्ञानशक्त्यादेतिरव्यग्रभोगकृत् ॥ १२ ॥ ज्ञानाद्यथा भर्तृहरिशतके (वैराग्य० श्लो० ५३) 'वयमिह परितुष्टा वल्कलैस्त्वं च लक्ष्म्या सम इह परितोषो निर्विशेषो विशेषः । स तु भवतु दरिद्रो यस्य तृष्णा विशाला मनसि च परितुष्टे कोऽर्थवान्को दरिद्रः ॥' शक्तितो यथा रत्नावल्याम् (१।९)- 'राज्यं निर्जितशत्रु योग्यसचिवे न्यस्तः समस्तो भरः सम्यक्पालनपालिताः प्रशमिताशेषोपसर्गाः प्रजाः । प्रद्योतस्य सुता वसन्तसमयस्वं चेति नाम्ना धृति कामः काममुपैवयं मम पुनर्मन्ये महानुत्सवः ॥' इत्याचूह्यम् । अथ जडता--- अप्रतिपत्तिर्जडता स्यादिष्टानिष्टदर्शनश्रुतिभिः। अनिमिषनयननिरीक्षणतूष्णीभावादयस्तत्र ॥ १३ ॥ इष्टदर्शनाद्यथा ( कुमार० ८५)- 'एवमालि निगृहीतसाध्वसं शंकरो रहसि सेव्यतामिति । सा सखीभिरुपदिष्टमाकुला नास्मरत् प्रमुखवर्तिनि प्रिये ॥' अनिष्टश्रवणाद्यथोदात्तराघवे-राक्षस: तावन्तस्ते महात्मानो निहताः केन राक्षसाः। येषां नायकतां यातास्त्रिशिरःखरदूषणाः ॥ द्वितीयः-गृहीतधनुषा रामहतकेन । प्रथमः किमेकाकिनैव । द्वितीयः-अदृष्ट्वा कः प्रत्येति । पश्य तावतोऽस्मद्वलस्य,- सद्यश्छिन्नशिरःश्वभ्रमजत्कङ्ककुलाकुलाः । कबन्धाः केवलं जातास्तालोत्ताला रणाङ्गणे ॥ प्रथमः-सखे, यद्येवं तदाहमेवंविधः किं करवाणि ।' इति । अथ हर्षः- प्रसत्तिरुत्सवादिभ्यो हर्षोऽश्रुस्खेदगद्गदाः । प्रियागमनपुत्रजननोत्सवादिविभावैश्चेतःप्रसादः हर्षः । तत्र चाश्रुखेदगद्गदाद- योऽनुभावाः । यथा (अमरु० श्लो० ७७ )- 'आयाते दयिते मरुस्थलभुवामुत्प्रेक्ष्य दुर्लङ्ग्यता गेहिन्या परितोषबाष्पकलिलामासज्य दृष्टिं मुखे। दत्त्वा पीलुशमीकरीरकवलान् स्वेनाञ्चलेनादरा- दुन्मृष्टं करभस्य केसरसटाभाराग्लग्नं रजः ॥' निर्वेदवदितरदुन्नेयम् ।

·८२ दशरूपकं [प्रकाशः ४ - अथ दैन्यम्- दौर्गत्याद्यैरनौजस्यं दैन्यं काामृजादिभत् ॥ १४ ॥ दारियन्यक्कारादिविभावैरनौजस्कता चेतसः दैन्यम् । तत्र च कृष्णतामलि. नवसनदर्शनादयोऽनुभावाः । यथा( भोजप्र० श्लो० २५५)- 'वृद्धोऽन्धः पतिरेष मञ्चकगतः स्थूगावशेषं गृह कालोऽभ्यर्णजलागमः कुशलिनी वत्सस्य वार्तापि नो । यत्नात्संचिततैलविन्दुघटिका भनेति पर्याकुला दृष्ट्वा गर्भभरालसा सुतवधू श्वश्रूश्चिरं रोदिति ॥' शेषं पूर्ववत् । अधौग्र्यम्-- दुष्टेऽपराधदौमुख्यक्रौर्येश्चण्डत्वमुग्रता । तत्र खेदशिरःकम्पतर्जनाताउनादयः॥ १५॥ यथा वीरचरिते (२०४८)-'जामदत्यः- उत्कृत्योत्कृत्य गर्भानपि शकलयतः क्षत्रसंतानरोषा. दुद्दामस्यैकविंशलवधि विशसतः सर्वतो राजवंश्यान् । पित्र्यं तद्रक्तपूर्णह्रदसवनमहानन्दमन्दायमान- क्रोधानेः कुर्वतो मे न खलु न विदितः सर्वभूतैः स्वभावः ॥' अथ चिन्ता- ध्यानं चिन्तेहितानाप्तेः शून्यताश्वासतापकृत् । यथा- 'पक्ष्माग्रग्रथिताश्रुबिन्दुनिकरैर्मुक्ताफलस्पर्धिभिः कुर्वन्त्या हरहासहारि हृदये हारावलीभूषणम् । बाले बालमृणालनालवलयालंकारकान्ते करे विन्यस्याननमायताक्षि सुकृती कोऽयं बया मर्यते ॥' यथावा- 'अस्तमितविषयसङ्गा मुकुलितनयनोत्पला बहुश्वसिता । ध्यायति किमप्यलक्ष्यं बाला योगाभियुत्तेव ॥' अथ त्रासः- गर्जितादेर्मनाक्षोभत्रासोऽत्रोत्कम्पितादयः॥ १६ ॥ यथा माघे (२४)- 'त्रस्यन्ती चलशफरीविघट्टितोरामोरूरतिशयमाप विभ्रमस्य । क्षुभ्यन्ति प्रसभमहो विनापि हेतोलीलाभिः किमु सति कारणे रमण्यः ॥' १ 'चौर्य०' इति पाठः.

·श्लो० १४-१८] अवलोकसमेतम् । ८३ अथासूया- परोत्कर्षाक्षमासूया गर्वदोर्जन्यमन्युजा । दोषोत्यवझे भ्रुकुटिमन्युक्रोधेशितानि च ॥ १७ ॥ गर्वे यथा वीरचरिते (२९)- 'अर्थिले प्रकटीकृतेऽपि न फलप्राप्तिः प्रभोः प्रत्युत द्रुह्यन् दाशरथिविरुद्धचरितो युक्तस्तया कन्यया । उत्कर्ष च परस्य मानयशसोर्वियंसनं चात्मनः स्त्रीरत्नं च जगत्पतिर्दशमुखो दृप्तः कथं मृष्यते ॥' दौर्जन्याद्यथा-- 'यदि परगुणा न क्षम्यन्ते यतस्व गुणार्जने नहि परयशोनिन्दाव्याजैरलं परिमार्जितुम् । विरमसि न चेदिच्छाद्वेषप्रसक्तमनोरथो दिनकरकरान्पाणिच्छत्रैर्नुदन् श्रममेष्यसि ॥' मन्युजा यथामरुशतके (श्लो० ५१-५२)- 'पुरस्तन्व्या गोत्रस्खलनचकितोऽहं नतमुखः प्रवृत्तो वैलक्ष्यात्किमपि लिखितुं दैवहतकः । स्फुटो रेखान्यासः कथमपि स तादृक्परिणतो गता येन व्यक्तिं पुनरवयवः सैव तरुणी ॥ ततश्चाभिज्ञाय स्फुरदरुणगण्डस्थलरुचा मनस्विन्या रोषप्रणयरभसाद्गद्गदगिरा। अहो चित्रं चित्रं स्फुटमिति निगद्याश्रुकलुषं रुषा ब्रह्मास्त्रं मे शिरसि निहितो वामचरणः ॥' अथामर्षः- अधिक्षेपापमानादेरमर्षोऽभिनिविष्टता। तत्र खेदशिरस्कम्पतर्जनाताडनादयः॥ १८ ॥ यथा वीरचरिते (३८)- 'प्रायश्चित्तं चरिष्यामि पूज्यानां वो व्यतिक्रमात् । न लेवं दूषयिष्यामि शस्त्रग्रहमहाव्रतम् ॥' यथा वा वेणीसंहारे (१।१२)- 'युष्मच्छासनलकनाम्भसि मया ममेन नाम स्थितं प्राप्ता नाम विगर्हणा स्थितिमतां मध्येऽनुजानामपि । क्रोधोल्लासितशोणितारुणगदस्योच्छिन्दतः कौरवा- नद्येक दिवस ममासि न गुरुर्नाहं विधेयस्तव ॥'

·दशरूपकं [प्रकाश: ४ -- - अथ गर्व:- गर्वोऽभिजनलावण्यबलैश्वर्यादिभिर्मदः। कर्माण्याधर्षणावशा सविलासाङ्गवीक्षणम् ॥ १९ ॥ यथा वीरचरिते (२।२७)- 'मुनिरयमथ वीरस्ताहशस्तत्प्रियं मे विरमतु परिकम्पः कातरे क्षत्रियाऽसि । तपसि विततकीर्तेर्दपकण्डूलदोष्णः परिचरणसमर्थो राघवः क्षत्रियोऽहम् ॥' यथा वा तत्रैव- 'ब्राह्मणातिक्रमत्यागो भवतामेव भूतये । जामदग्यश्च वो मित्रमन्यथा दुर्मनायते ॥' (वीर• २।१०) अथ स्मृतिः- सदृशज्ञानचिन्तायैः संस्कारात्स्मृतिरत्र च । ज्ञातत्वेनार्थभासिन्यां भूसमुन्नयनादयः ॥ २० ॥ यथा- 'मैनाकः किमयं रुणद्धि गगने मन्मार्गमव्याहतं शक्तिस्तस्य कुतः स वज्रपतनाभीतो महेन्द्रादपि । तायः सोऽपि समं निजेन विभुना जानाति मां रावण- मा ज्ञातं स जटायुरेष जरसा क्लिष्टो वधं वाञ्छति ॥ यथा वा मालतीमाधवे-'माधवः मम हि प्राकनोपलम्भसंभाविता- त्मजन्मनः संस्कारस्यानवरतप्रबोधात्प्रतायमानस्तद्विसदृशैः प्रत्ययान्तरैतिरस्कृ- तप्रवाहः प्रियतमास्मृतिप्रत्ययोत्पत्तिसंतानस्तन्मयमिव करोति वृत्तिसारूप्यत- चैतन्यम् । 'लीनेव प्रतिबिम्बितेव लिखितेवोत्कीर्णरूपेव च प्रत्युत्तेव च वज्रसारघटितवान्तर्निखातेव च । सा नश्चेतसि कीलितेव विशिखैश्चेतोभुवः पञ्चभि- श्चिन्तासंततितन्तुजालनिविडस्यूतेव लग्ना प्रिया ॥' (मालती० ५।१०) अथ मरणम्- मरणं सुप्रसिद्धत्वादनर्थत्वाच्च नोच्यते । यथा-- 'संप्राप्तेऽवधिवासरे क्षणमनु बद्वर्त्मवातायनं वारंवारमुपेत्य निष्क्रियतया निश्चित्य किंचिच्चिरम् । संप्रत्येव निवेद्य केलिकुररी साखं सखीभ्यः शिशो- धिव्याः सहकारकेण करुणः पाणिग्रहो निर्मितः ॥' इत्यादिवच्छृङ्गाराश्रयालम्बनखेन मरणे व्यवसायमात्रमुपनिबन्धनीयम् । अन्यत्र कामचारः । यथा वीरचरिते- पश्यन्तु भवन्तस्ताङकाम्- ·श्लो० १९-२४] अवलोकसमेतम् । 'हृन्मर्मभेदिपतदुत्कटकङ्कपत्रसंवेगतत्क्षणकृतस्फुरदङ्गभङ्गा । नासाकुटीरकुहरद्वयतुल्यनिर्यदुहृदुध्वनदसृक्प्रसरा मृतैव ॥' (वीर० १६३९) अथ मदः- हर्षोत्कर्षों मदः पानात्स्खलदङ्गवचोगतिः॥ २१ ॥ निद्रा हासोऽत्र रुदितं ज्येष्ठमध्याधमादिषु । यथा माघे (१०११३)- 'हावहारि हसितं वचनानां कौशलं दृशि विकारविशेषाः । चक्रिरे भृशमृजोरपि वध्वाः कामिनेव तरुणेन मदेन ॥' इत्यादि। अथ सुप्तम्- सुप्तं निद्रोद्भवं तत्र श्वासोच्छ्वासक्रियापरम् ॥ २२ ॥ यथा- लघुनि तृणकुटीरे क्षेत्रकोणे यवानां नवकलमपलालस्रस्तरे सोपधाने । परिहरति सुपुप्तं हालिकद्वन्द्वमारात्कुचकलशमहोष्मावद्धरेखस्तुषारः ॥' अथ निद्रा- मनःसंमीलनं निद्रा चिन्तालस्यक्लमादिभिः। तत्र जृम्भाङ्गभङ्गाक्षिमीलनोत्स्वप्नतादयः॥२३॥ यथा (बिहणः)- 'निद्रार्धमीलितदृशो मदमन्थराणि नाप्यर्थवन्ति न च यानि निरर्थकानि । अद्यापि मे मृगदृशो मधुराणि तस्यास्तान्यक्षराणि हृदये किमपि ध्वनन्ति ॥' यथा च माघे (१११४)- 'प्रहरकमपनीय खं निदिद्रासतोच्चैः प्रतिपदमुपहूतः केनचिजागृहीति । मुहुरविशदवर्णा निद्रया शून्यशून्यां दददपि गिरमन्तर्बुध्यते नो मनुष्यः ॥' अथ विबोधः- विवोधः परिणामादेस्तत्र जृम्भाक्षिमर्दने । यथा माघे (११।१३)- 'चिररतिपरिखेदप्राप्तनिद्रासुखानां चरममपि शयित्वा पूर्वमेव प्रवुद्धाः । अपरिचलितगात्राः कुर्वते न प्रियाणामशिथिलभुजचक्राश्लेषभेदं तरुण्यः ॥' अथ ब्रीडा- दुराचारादिभिर्वीडा धाटाभावस्तमुन्नयेत् । साचीकृताङ्गावरणवैवाधोमुखादिभिः॥ २४ ॥ यथामरुशतके (श्लो. ४१)- 'पटालग्ने पत्यौ नमयति मुखं जातविनया हठाश्लेषं वाञ्छत्यपहरति गात्राणि निभृतम् । १ 'उच्छ्वासनादयः' इति पाठः. द०८ ·दशरूपक [प्रकाशः ४ आवेशो ग्रहदुः - न शक्नोल्याख्यातुं स्मितमुखसखीदत्तनयना हिया ताम्यत्यन्तः प्रथमपरिहासे नववधूः ॥' अथापस्मार:- :खाद्यैरपस्मारो यथाविधिः। भूपातकम्पप्रस्वेदलालाफेनोद्मादयः॥ २५ ॥ यथा माघे ( ३७२)- 'आश्लिष्टभूमि रसितारमुच्चोलद्भुजाकारबृहत्तरङ्गम् । फेनायमानं पतिमापगानामसावपस्मारिणमाशशङ्के ॥ अथ मोहः- मोहो विचित्तता भीतिदुःखावेशानुचिन्तनैः। तत्राज्ञानभ्रमाघातघूर्णनादर्शनादयः ॥ २६ ॥ यथा कुमारसंभवे ( ३१७३)- 'तीब्राभिषङ्गप्रभवेण वृत्तिं मोहेन संस्तम्भयतेन्द्रियाणाम् । अज्ञातभर्तृव्यसना मुहूर्त कृतोपकारेव रतिर्बभूव ॥' यथा चोत्तररामचरिते (११३५)- 'विनिश्चेतुं शक्यो न सुखमिति वा दुःखमिति वा प्रमोहो निद्रा वा किमु विषविसर्पः किमु मदः । तव स्पर्शे स्पर्शे मम हि परिमूढेन्द्रियगणो विकारः कोऽप्यन्तर्जडयति च तापं च कुरुते ॥' अथ मतिः- भ्रान्तिच्छेदोपदेशाभ्यां शास्त्रादेस्तत्त्वधीमतिः। यथा किराते (२।३०)- 'सहसा विदधीत न क्रियामविवेकः परमापदां पदम् । वृणते हि विमृश्यकारिणं गुणलुब्धाः वयमेव संपदः ॥' यथा च-- 'न पण्डिताः साहसिका भवन्ति श्रुखापि ते संतुलयन्ति तत्त्वम् । तत्त्वं समादाय समाचरन्ति स्वार्थ प्रकुर्वन्ति परस्य चार्थम् ॥' अथालस्यम्- आलस्यं श्रमगर्भादे यजृम्भासितादिमत् ॥ २७ ॥ यथा ममैव- -- 'चलति कथंचित्पृष्टा यच्छति वचनं कथंचिदालीनाम् । आसितुमेव हि मनुते गुरुगर्भभरालसा सुतनुः ॥' अथावेगः- आवेगः संभ्रमोऽस्मिन्नभिसरजनिते शस्त्रनागाभियोगो वातात्पांसूपदिग्धस्त्वरितपदगतिर्वर्षजे पिण्डिताङ्गः। १ 'मायाभियोगौ' इति पाठः.

·श्लो. २५-२८] अवलोकसमेतम् । उत्पातात्नस्तताङ्गेष्वहितहितकृते शोकहर्षानुभावा वढेधूमाकुलास्यः करिजमनु भयस्तम्भकम्पापसाराः॥२८॥ अभिसरः राजविद्रवादिः, तद्धेतुरावेगः । यथा ममैव- 'आगच्छागच्छ सज्नं कुरु वरतुरगं संनिधेहि द्रुतं मे खगः कासौ कृपाणीमुपनय धनुषा किं किमङ्गप्रविष्टम् । संरम्भोन्निद्रितानां क्षितिभृति गहनेऽन्योन्यमेवं प्रतीच्छन् वादः स्वप्नाभिदृष्टे खयि चकितदृशां विद्विषामाविरासीत् ॥' इत्यादि। 'तनुत्राणं तनुत्राणं शस्त्रं शस्त्रं रथो रथः । इति शुश्रुविरे विष्वगुद्भटाः सुभटोक्तयः॥' यथा वा- 'प्रारब्धां तरुपुत्रकेषु सहसा संत्यज्य सेकक्रिया- मेतास्तापसकन्यकाः किमिदमित्यालोकयन्याकुलाः। आरोहन्त्युटजद्रुमांश्च वटवो वाचंयमा अप्यमी सद्यो मुक्तसमाधयो निजवृसीष्वेवोच्चपादं स्थिताः॥' वातावेगो यथा-'वाताहतं वसनमाकुलमुत्तरीयम्' इत्यादि । वर्षजो यथा- 'देवे वर्षत्यशनपवनव्यापृता वह्निहेतो- गेंहाद्नेहं फलकनिचितैः सेतुभिः पङ्कमीताः। नीध्रप्रान्तानविरलजलान्पाणिमित्ताडयित्वा शूर्पच्छत्रस्थगितशिरसो योषितः संचरन्ति ॥ उत्पातजो यथा- 'पौलस्त्यपीनभुजसंपदुदस्यमानकैलाससंभ्रमविलोलदृशः प्रियायाः । श्रेयांसि वो दिशतु निद्भुतकोपचिह्नमालिङ्गनोत्पुलकमासितमिन्दुमौलेः ॥' अहितकृतस्त्वनिष्टदर्शनश्रवणाभ्याम् । तद्यथोदात्तराघवे-'चित्रमयः (ससंभ्रमम् ।) भगवन् कुलपते रामभद्र, परित्रायतां परित्रायताम् । (इत्याकुलता नाटयति।) इत्यादि । पुनः 'चित्रमयः- मृगरूपं परित्यज्य विधाय विकटं वपुः । नीयते रक्षसानेन लक्ष्मणो युधि संशयम् ।। रामः- वत्सस्याभयवारिधेः प्रतिभयं मन्ये कथं राक्षसा- अस्तश्चैष मुनिर्विरौति मनसश्चास्त्येव मे संभ्रमः । माहासीर्जनकात्मजामिति मुहुः स्नेहाद्गुाचते न स्थातुं न च गन्तुमाकुलमतेर्मूढस्य मे निश्चयः॥' इत्यन्तेनानिष्टप्राप्तिकृतसंभ्रमः । - - - ·दशरूपकं [प्रकाशः ४ इष्टप्राप्तिकृतो यथात्रैव-(प्रविश्य पटाक्षेपेण संभ्रान्तो वानरः।)वानरः- महाराअ, एदं खु पवणणंदणागमणेण पहरिस-' इत्यादि ‘देवस्स हिअआणंद- जणणं विअलिदं महुवर्ण ।' इत्यन्तम् । यथा वा वीरचरिते ( ११५५)- 'एोहि वत्स रघुनन्दन पूर्णचन्द्र चुम्वामि मूर्धनि चिरस्य परिष्वजे त्वाम् । आरोप्य वा हृदि दिवानिशमुद्वहामि वन्देऽथवा चरणपुष्करकद्वयं ते ॥' वह्निजो यथामरुशतके (श्लो. २)- 'क्षिप्तो हस्तावलग्नः प्रसभमभिहतोऽप्याददानोंऽशुकान्तं गृह्णन्केशेष्वपास्तश्चरणनिपतितो नेक्षितः संभ्रमेण । आलिङ्गन्योऽवधृतस्त्रिपुरयुवतिभिः साश्रुनेत्रोत्पलाभिः कामीवापराधः स दहतु दुरितं शांभवो वः शराग्निः ॥' यथा वा रत्नावल्याम् (४।१६)- विरम विरम वढे मुञ्च धूमाकुलवं प्रसरयसि किमुच्चैरर्चिषां चक्रवालम् । विरहहुतभुजाहं यो न दग्धः प्रियायाः प्रलयदहनभासा तस्य किं लं करोषि ॥' करिजो यथा रघुवंशे (५।४९)- 'स च्छिन्नबन्धद्रुतयुग्मशून्यं भग्नाक्षपर्यस्तरथं क्षणेच । रामापरित्राणविहस्तयोधं सेनानिवेशं तुमुलं चकार ॥' करिग्रहणं व्यालोपलक्षणार्थम् । तेन व्याघ्रशूकरवानरादिप्रभवा आवेगा व्याख्याताः। अथ वितर्कः- तर्को विचारः संदेहाभूशिरोऽङ्गुलिनर्तकः । यथा-- 'किं लोभेन विलचितः स भरतो येनैतदेवं कृतं सद्यः स्त्रीलघुतां गता किमथवा मातैव मे मध्यमा । मिथ्येतन्मम चिन्तितं द्वितयमप्यार्यानुजोऽसौ गुरु- र्माता तातकलत्रमित्यनुचितं मन्ये विधात्रा कृतम् ॥' अथवा, 'कः समुचिताभिषेकादायें प्रच्यावयेद्गुणज्येष्ठम् । मन्ये ममैष पुण्यैः सेवावसरः कृतो विधिना ॥' अथावहित्थम्- लजाद्यैर्विक्रियागुप्ताववाहित्थाङ्गविक्रिया । १ 'महाराज, एतत्खलु पवननन्दनागमनेन प्रहर्ष-' इति च्छाया. हृदयानन्दजननं विदलितं मधुवनम्' इति च्छाया. २ 'देवस्य ·श्लो० २९-३२] अवलोकसमेतम् । ८९ - - यथा कुमारसंभवे (६.८४)- "एवंवादिनि देवर्षों पार्श्व पितुरधोमुखी । लीलाकमलपत्राणि गणयामास पार्वती ॥' अथ व्याधिः- व्याधयः सन्निपाताद्यास्तेषामन्यत्र विस्तरः ॥ २९ ॥ दिङ्मात्रं तु यथा-- 'अच्छिन्नं नयनाम्बु बन्धुषु कृतं चिन्ता गुरुभ्योऽपिता दत्तं दैन्यमशेषतः परिजने तापः सखीवाहितः । अद्य श्वः परिनिर्वृतिं ब्रजति सा श्वासैः परं खिद्यते विश्रब्धो भव विप्रयोगजनितं दुःखं विभक्तं तया ॥' अथोन्मादः- अप्रेक्षाकारितोन्मादः सन्निपातग्रहादिभिः! अस्मिन्नवस्था रुदितगीतहासासितादयः॥ ३०॥ यथा-'आः क्षुद्रराक्षस, तिष्ट तिष्ठ । क मे प्रियतमामादाय गच्छसि' इत्युपक्रमे 'कथम्,- नवजलधरः सन्नद्धोऽयं न दृप्तनिशाचरः सुरधनुरिदं दूराकृष्टं न तस्य शरासनम् । अयमपि पटुर्धारासारो न वाणपरम्परा कनकनिकषस्निग्धा विद्युत्प्रिया न ममोर्वशी ॥' (विक्रमो० ४१७) इत्यादि। अथ विषादः- प्रारब्धकार्यासिध्यादेविषादः सत्वसंक्षयः। निःश्वासोच्छासहृत्तापसहायान्वेषणादिकृत् ॥ ३१ ॥ यथा वीरचरिते (पृ. २९)—'हा आर्ये ताडके, किं हि नामैतत् । अम्बुनि मज्जन्त्यलाबूनि, ग्रावाणः प्लवन्ते। 'नन्वेष राक्षसपतेः स्खलितः प्रतापः प्राप्तोऽद्भुतः परिभवो हि मनुष्यपोतात् । दृष्टः स्थितेन च मया स्वजनप्रमाथो दैन्यं जरा च निरुणद्धि कथं करोमि ॥' (वीर० ११४०) अथौत्सुक्यम्- कालाक्षमत्वमौत्सुक्यं रम्येच्छारतिसंभ्रमैः। तत्रोच्चासत्वेनिःश्वासहृत्तापखेदविभ्रमाः ॥ ३२ ॥ यथा कुमारसंभवे (७१२२)- 'आत्मानमालोक्य च शोभमानमादर्शबिम्बे स्तिमितायताक्षी । हरोपयाने खरिता बभूव स्त्रीणां प्रियालोकफलो हि वेषः ॥' १ 'स्थान" इति पाठः. २ 'त्वरा' इति पाठः.

·दशरूपक [प्रकाशः ४ यथा वा तत्रैव- 'पशुपतिरपि तान्यहानि कृच्छ्रादनिनयदद्रिसुतासमागमोत्कः । कमपरमवशं न विप्रकुर्युर्विभुमपि तं यदमी स्पृशन्ति भावाः ॥' (कुमार० ६।९५) अथ चापलम्-- मात्सर्यद्वेपरागादेश्चापलं त्वनवस्थितिः। तत्र भर्सनपारुष्यस्वच्छन्दाचरणादयः॥ ३३॥ यथा विकटनितम्बायाः- 'अन्यासु तावदुपमर्दसहामु भृङ्ग लोलं विनोदय मनः सुमनोलतासु । वालामजातरजसं कलिकामकाले व्यर्थ कदर्थयसि किं नवमल्लिकायाः ॥' यथा वा- 'विनिकषणरणत्कठोरदंष्ट्राक्रकचविशङ्कटकन्दरोदराणि । अहमहमिकया पतन्तु कोपात्सममधुनैव किमत्र मन्मुखानि ।' अथवा प्रस्तुतमेव तावत्सुविहितं करिष्ये।' इति । अन्ये च चित्तवृत्तिविशेषा एतेषामेव विभावानुभावस्वरूपानुप्रवेशान्न पृथ- ग्वाच्याः। अथ स्थायी- विरुद्धैरविरुद्धैर्वा भावैर्विच्छिद्यते न यः। आत्मभावं नयत्यन्यान्स स्थायी लवणाकरः॥ ३४ ॥ सजातीयविजातीयभावान्तरैरतिरस्कृतलेनोपनिवध्यमानो रत्यादिः स्थायी । यथा वृहत्कथायां नरवाहनदत्तस्य मदनमञ्जूषायामनुरागः । तत्तदवान्तरानेक- नायिकानुरागैरतिरस्कृतः स्थायी । यथा च मालतीमाधवे श्मशानाङ्के बीभ- त्सेन मालत्यनुरागस्यातिरस्कारो मम हि प्राक्तनोपलम्भसंभावितात्मजन्मनः संस्कारस्यानवरतप्रबोधात्प्रतीयमानस्तद्विसदृशैः प्रत्ययान्तरैरतिरस्कृतप्रवाहः प्रिय- तमास्मृतिप्रत्ययोत्पत्तिसंतानस्तन्मयमिव करोत्यन्तर्वृत्तिसारूप्यतश्चैतन्यमित्यादि- नोपनिवद्धः तदनेन प्रकारेण विरोधिनामविरोधिनां च समावेशो न विरोधी । तथा हि-विरोधः सहानवस्थानं बाध्यबाधकभावो वा । उभयरूपेणापि न तावत्तादात्म्यमस्यैकरूपत्वेनैवाविर्भावात् । स्थायिनां च विभावादीनां यदि विरोधस्तत्रापि न तावत्सहानवस्थानं रत्याधुपरक्ते चेतसि सक्सूत्रन्यायेनावि- रोधिनां व्यभिचारिणां चोपनिबन्धः समस्तभावकस्वसंवेदनसिद्धः । यथैव खसंवेदनसिद्धस्तथैव काव्यव्यापारसंरम्भणानुकार्येऽप्यावश्यमानः सचेतःसंमे- देन तथाविधानन्दसंविदुन्मीलनहेतुः संपद्यते । तस्मान्न तावद्भावानां सहानव- स्थानम् । बाध्यबाधकभावस्तु भावान्तरैर्भावान्तरतिरस्कारः । स च व्यभिचा- रिणां स्थायिनामविरुद्धव्यभिचारिभिः स्थायिनोऽविरुद्धास्तेषामङ्गलात्प्रधानविरुद्धस्य चाङ्गखायोगादानन्तर्यविरोधिलमप्यनेन प्रकारेणापास्तं भवति । तथा च मालती- माधवे शृङ्गारानन्तरं बीभत्सोपनिबन्धेऽपि न किंचिद्वैरस्यं तदेवमेव स्थिते ·लो० ३३-३४] अवलोकसमेतम् । ९१ विरुद्धरसैकावलम्बनखमेव विरोधे हेतुः । सत्त्वविरुद्धरसान्तरव्यवधानेनोपनिब- ध्यमानो न विरोधी । यथा- 'अण्णहुणाहुमहेलिअहुजुहुपरिमलुसुमुअंधु । मुहुकंतह अगत्थहअंग ण फिट्टइ गंधु ॥' इत्यत्र बीभत्सरसस्याङ्गभूतरसान्तरव्यवधानेन शृङ्गारसमावेशो न विरुद्धः प्रका- रान्तरणकाश्रयविरोधी परिहर्तव्यः । ननु यत्रेकतात्पर्येणेतरेषां विरुद्धानामविरु- द्धानां च न्यग्भूतखेनोपादानं तत्र भववइलेनाविरोधः । यत्र तु समप्रधान- लेनानेकस्य भावस्योपनिवन्धनं तत्र कथम् । यथा- 'ऐकलो रुअइ पिआ अण्ण नो समरतूरणिग्घोसो। पेम्मेण रणरसेण अ भडस्स डोलाइअं हिअ ॥' इत्यादौ रत्युत्साहयोः । यथा वा (शृंगार० ३६)- 'मात्सर्यमुत्सार्य विचार्य कार्यमार्याः समर्यादमिदं वदन्तु । सेव्या नितम्बाः किमु भूधराणामुत स्मरन्मेर विलासिनीनाम् ॥' इत्यादौ रतिशमयोः । यथा च- 'इयं सा लोलाक्षी त्रिभुवनललामैकवसतिः स चायं दुष्टात्मा खसुरपकृतं येन मम तत् । इतस्तीवः कामो गुरुरयमितः क्रोधदहनः कृतो वेषश्चायं कथमिदमिति भ्राम्यति मनः ॥' इत्यादौ तु रतिक्रोधयोः । 'अन्नः कल्पितमङ्गलप्रतिसराः स्त्रीहस्तरक्तोत्पल- व्यक्तोत्तंसमृतः पिनद्धशिरसा हृत्पुण्डरीकस्रजः । एताः शोणितपङ्ककुङ्कुमजुषः संभूय कान्तैः पिब- न्त्यस्थिस्नेहसुरां कपालचपकैः प्रीताः पिशाचाङ्गनाः ॥' (मालती० ५।१८) इत्यादावेकाश्रयत्वेन रतिजुगुप्सयोः । 'एकं ध्याननिमीलनान्मुकुलितं चक्षुर्द्वितीयं पुनः पार्वत्या वदनाम्बुजस्तनतटे शृङ्गारभारालसम् । अन्यदूरनिकृष्टचापमदनक्रोधानलोद्दीपितं शम्भोभिन्नरसं समाधिसमये नेत्रत्रयं पातु वः ॥' इत्यादौ शमरतिक्रोधानाम् । 'एकेनाक्ष्गा प्रविततरुषा वीक्षते व्योमसंस्थं भानोर्बिम्बं सजललुलितेनापरेणात्मकान्तम् । १ नितान्तास्फुटत्वादस्य श्लोकस्य व्याख्या न लिख्यतेऽस्माभिः. २ 'एकतो रोदिति प्रियान्यतः समरतूर्यनिर्घोपः । प्रेम्णा रणरसेन च भटस्य दोलायितं हृदयम् ॥' इति च्छाया.

·९२ दशरूपक [प्रकाश: ४ अह्नश्छेदे दयितविरहाशङ्किनी चक्रवाकी द्वौ संकीर्णो रचयति रसौ नर्तकीव प्रगल्भा ॥' इत्यादौ रतिशोकक्रोधानां समप्राधान्येनोपनिबन्धस्तत्कथं न विरोधः ? अत्रो- च्यते----अत्राप्येक एव स्थायी । तथा हि-'एकत्तो रुअइ पिआ' इत्यादी स्थायिभूतोत्साळ्यभिचारिलक्षणवितर्कभावहेतुसंदेहकारणतया करुणसंग्रामतूर्य- योरुपादानं वीरमेव पुष्णातीति भटस्येल्यनेन पदेन प्रतिपादितम् । न च द्वयोः समप्रधानयोरन्योन्यमुपकार्योपकारकभावरहितयोरेकवाक्यभावो युज्यते । किंचो- पक्रान्ते संग्रामे सुभटानां कार्यान्तरकरणेन प्रस्तुतसंग्रामौदासीन्येन महद- नौचित्यम् । अतो भर्तुः संग्रामैकरसिकतया शौर्यमेव प्रकाशयन्प्रियतमाकरुणो वीरमेव पुष्णाति । एवम् ‘मात्सर्यम्-' इत्यादावपि चिरप्रवृत्तरतिवासनाया हेयतयोपादानाच्छमैकपरत्वम् 'आर्याः समर्यादम्' इत्यनेन प्रकाशितम् । एवम् ‘इयं सा लोलाक्षी' इत्यादावपि रावणस्य प्रतिपक्षनायकतया निशाचर- खैन मायाप्रधानतया च रौद्रव्यभिचारिविषादविभाववितर्कहेतुतया रतिक्रोध- योरुपादानं रौद्रपरमेव । 'अन्त्रैः कल्पितमङ्गलप्रतिसराः' इत्यादौ हास्यरसैक- परखमेव । 'एकं ध्याननिमीलनात्' इत्यादौ शंभोर्भावान्तरैरनाक्षिप्ततया शमस्थस्यापि योग्यन्तरशमाद्वैलक्षण्यप्रतिपादनेन शमैकपरतैव 'समाधिसमये' इत्यनेन स्फुटीकृता । 'एकेनाक्ष्णा' इत्यादौ तु समस्तमपि वाक्यं भविष्यद्विप्र- लम्भविषयमिति न क्वचिदनेकतात्पर्यम् । यत्र तु श्लेषादिवाक्येष्वनेकतात्पर्य- मपि तत्र वाक्यार्थभेदेन स्वतन्त्रतया चार्थद्वयपरतेत्यदोषः। यथा- 'श्लाघ्याशेषतर्नु सुदर्शनकरः सर्वाङ्गलीलाजित- त्रैलोक्यां चरणारविन्दललितेनाक्रान्तलोको हरिः। बिभ्राणां मुखमिन्दुसुन्दररुचं चन्द्रात्सचक्षुर्दध- स्थाने यां खतनोरपश्यदधिकां सा रुक्मिणी वोऽवतात् ॥' इत्यादौ । तदेवमुक्तप्रकारेण रत्याधुपनिबन्धे सर्वत्राविरोधः । यथा वा श्रूय- माणरत्यादिपदेष्वपि वाक्येषु तत्रैव तात्पर्य तथाग्रे दर्शयिष्यामः । ते च- रत्युत्साहजुगुप्साः क्रोधो हासः स्मयो भयं शोकः । शममपि केचित्माहुः पुष्टिर्नाट्येषु नैतस्य ॥ ३५॥ इह शान्तरसं प्रति वादिनामनेकविधा विप्रतिपत्तयः । तत्र केचिदाहुः नास्त्येव शान्तो रसः । तस्याचार्येण विभावाद्यप्रतिपादनाल्लक्षणाकरणात् । अन्ये तु वस्तुतस्तस्याभावं वर्णयन्ति । अनादिकालप्रवाहायातरागद्वेषयोरुच्छेत्तुमश- क्यलात् । अन्ये तु वीरवीभत्सादावन्तर्भाव वर्णयन्ति । एवं वदन्तः शममपि नेच्छन्ति । यथा तथास्तु । सर्वथा नाटकादावभिनयात्मनि स्थायित्वमस्माभिः शमस्य निषिध्यते । तस्य समस्तव्यापारप्रविलयरूपस्याभिनयायोगात् । यत्तु कैश्चिन्नागानन्दादौ शमस्य स्थायित्वमुपवर्णितम् , तत्तु मलयवत्यनुरागेणाप्रबन्ध- ।

·श्लो० ३५-३६] अवलोकसमेतम् । ९३ प्रवृत्तेन विद्याधरचक्रवर्तिलप्राप्याऽविरुद्धम् । न ह्येकानुकार्यविभावालम्बनौ विष- यानुरागापरागावुपलब्धौ। अतो दयावीरोत्साहस्यैव तत्र स्थायित्वम् । तत्रैव शृङ्गारस्याङ्गत्वेन चक्रवर्तिलावाप्तेश्च फललेनाविरोधादीप्सितमेव च सर्वत्र कर्त- व्यमिति परोपकारप्रवृत्तस्य विजिगीषोर्नान्तरीयकलेन फलं संपद्यत इत्यावेदित- मेव प्राक् । अतोऽष्टावेव स्थायिनः । ननु च 'रसनाद्रसत्वमेषां मधुरादीना- मिवोक्तमाचार्यः । निर्वेदादिष्वपि तत्प्रकाममस्तीति तेऽपि रसाः ॥' इत्यादिना रसान्तराणामप्यन्यैरभ्युपगतलात्स्थायिनोऽप्यन्ये कल्पिता इत्यवधारणानुपपत्तिः। अत्रोच्यते- निर्वेदादिरताद्रूप्यादस्थायी स्वदते कथम् । वैरस्यायैव तत्पोषस्तेनाष्टौ स्थायिनो मताः॥ ३६॥ विरुद्धाविरुद्धाविच्छेदित्वस्य निर्वेदादीनामभावादस्थायित्वम् । अत एव ते चिन्तादिखस्खव्यभिचार्यन्तरिता अपि परितोष नीयमाना वेरस्यमावहन्ति । न च निष्फलावसानत्वमेतेषामस्थायित्वनिवन्धनं हास्यादीनामप्यस्थायिलप्रसङ्गात् । पारम्पर्येण तु निर्वेदादीनामपि फलवत्त्वात् । अतो निम्फललमस्थायिले प्रयोजक न भवति । किंतु विरुद्धैरविरुद्ध वैरतिरस्कृतत्वम् । न च निर्वेदादीनामिति न ते स्थायिनः । ततो रसत्वमपि न तेषामुच्यते । अतोऽस्थायित्वादेवैतेषामरसता । कः पुनरेतेषां काव्येनापि संबन्धः? न तावद्वाच्यवाचकभावः, खशन्दैरनावेदितत्वात् । न हि शृङ्गारादिरसेषु काव्येषु शृङ्गारादिशब्दा रत्यादिशब्दा वा भ्रूयन्ते । येन तेषां तत्परिपोषस्य वाभिधेयलं स्यात् । यत्रापि च श्रूयन्ते तत्रापि विभावादिद्वा- रकमेव रसत्यमेतेषां न स्वशब्दाभिधेयत्वमात्रेण । नापि लक्ष्यलक्षकभावस्तत्सा- मान्याभिधायिनस्तु लक्षकस्य पदस्याप्रयोगात् । नापि लक्षितलक्षणया तत्प्रति- पत्तिः । यथा 'गङ्गायां घोषः' इत्यादौ । तत्र हि खार्थे स्रोतोलक्षणे घोषस्याव- स्थानासंभवात्स्वार्थे स्खलद्गतिर्गङ्गाशब्दः खार्थ विना भूतार्थोपलक्षितं तटमुप- लक्षयति । अत्र तु नायकादिशब्दाः खार्थेऽस्खलद्गतयः कथमिवार्थान्तरमुपल- क्षयेयुः? को वा निमित्तप्रयोजनाभ्यां विना मुख्ये सत्युपचरितं प्रयुजीत ? "सिंहो माणवकः' इत्यादिवत् । अत एव गुणवृत्त्यापि नेयं प्रतीतिः । यदि वाच्य- खेन रसप्रतिपत्तिः केवलवाच्यवाचकभावमात्रव्युत्पन्नचेतसामप्य- रसिकानां रसास्वादो भवेत् ! न च काल्पनिकत्वमविगानेन सर्वसहृदयानां रसाखादोद्भूतः । अतः केचिदभिधालक्षणागौणीभ्यो वाच्यान्तरपरिकल्पितश- क्तिभ्यो व्यतिरिक्तं व्यञ्जकत्वलक्षणं शब्दव्यापार रसालंकारवस्तुविषयमिच्छन्ति । तथा हि-विभावानुभावव्यभिचारिमुखेन रसादिप्रतिपत्तिरुपजायमाना कथमिव वाच्या स्यात् ? यथा कुमारसंभवे (२०६८)- 'विवृण्वती शैलसुतापि भावमङ्गैः स्फुटद्वालकदम्बकल्पैः। साचीकृता चारुतरेण तस्थौ मुखेन पर्यस्तविलोचनेन ।' स्यात्तदा ·४ दशरूपकं [प्रकाशः ४ - इत्यादावनुरागजन्यावस्थाविशेषानुभाववद्गिरिजालक्षणविभावोपवर्णनादेवाऽशब्दापि शृङ्गारप्रतीतिरुदेति । रसान्तरेष्वप्ययमेव न्यायः । न केवलं रसेष्वेव यावद- स्तुमात्रेऽपि । यथा (गाथा० २।७५)- 'भैम धम्मिअ वीसद्धो सो मुणहो अज्ज मारिओ तेण । गोलाणइकच्छकुडंगवासिणा दरिअसीहेण ॥' इत्यादौ निषेधप्रत्तिपत्तिरशब्दापि व्यञ्जकशक्तिमूलैव । तथालंकारेष्वपि- 'लावण्यकान्तिपरिपूरितदिङ्मुखेऽस्मिन्स्मेरेऽधुना तव मुखे तरलायताक्षि । क्षोभं यदेति न मनागपि तेन मन्ये मुव्यक्तमेव जलराशिरयं पयोधिः॥' इत्यादिषु चन्द्रतुल्यं तन्वीवदनारविन्दमित्याधुपमाद्यलंकारप्रतिपत्तिय॑जकत्वनि- बन्धनीति । न चासावर्थापत्तिजन्या । अनुपपद्यमानार्थापेक्षाभावात् । नापि वाक्यार्थत्वम् , व्यङ्गयस्य तृतीयकक्षाविषयत्वात् । तथाहि--'भ्रम धार्मिक' इत्यादौ पदार्थविषयाभिधालक्षणप्रथमकक्षातिक्रान्तक्रियाकारकसंसर्गात्मकविधिविषयवा- क्यार्थकक्षातिक्रान्ततृतीयकक्षाकान्तो निषेधात्मा व्यङ्ग्यलक्षणोऽर्थो व्यन्जकश- त्यधीनः स्फुटमेवावभासते । अतो नासौ वाक्यार्थः । ननु च तृतीयकक्षावि- षयसमधूयमाणपदार्थतात्पर्येषु 'विषं भुव' इत्यादिवाक्येषु निषेधार्थविषयेषु प्रतीयत एव वाक्यार्थः । न चात्र व्यजकत्ववादिनापि वाक्यार्थवं नेष्यते तात्प- दिन्यत्वाद्धनेः । तत्र खार्थस्य द्वितीयकक्षायामविश्रान्तस्य तृतीयकक्षाभा- वात् । सैव निषेधकक्षा तत्र द्वितीयकक्षाविधी क्रियाकारकसंसर्गानुपपत्तेः । प्रक- रणात्पितरि वक्तरि पुत्रस्य विषभक्षणनियोगाभावात् । रसवद्वाक्येषु च विभाव- प्रतिपत्तिलक्षणद्वितीयकक्षायां रसानवगमात् । तदुक्तम्- 'अप्रतिष्टमविश्रान्तं खार्थे यत्परतामिदम् । वाक्यं विगाहते तत्र न्याय्या तत्परतास्य सा ॥ यत्र तु स्वार्थविश्रान्तं प्रतिष्ठां तावदागतम् । तत्प्रसर्पति तत्र स्यात्सर्वत्र ध्वनिना स्थितिः॥ इत्येवं सर्वत्र रसानां व्यङ्ग्यलमेव । वस्वलंकारयोस्तु क्वचिद्वाच्यलं कचियङ्ग्य- खम् । तत्रापि यत्र व्यङ्ग्यस्य प्राधान्येन प्रतिपत्तिस्तत्रैव ध्वनिः, अन्यत्र गुणी- भूतव्यङ्ग्यखम् । तदुक्तम्- 'यत्रार्थः शब्दो वा यमर्थमुपसर्जनीकृतस्वार्थों । व्यक्तः काव्यविशेषः स ध्वनिरिति सूरिभिः कथितः ॥ प्रधानेऽन्यत्र वाक्यार्थे यत्राङ्गं तु रसादयः। काव्ये तस्मिन्नलंकारो रसादिरिति मे मतिः ॥' यथा--'उपोढरागेण' इत्यादि । तस्य च ध्वनेर्विवक्षितवाच्याविवक्षितवा- च्यत्वेन द्वैविध्यम् । अविवक्षितवाच्योऽत्यन्ततिरस्कृतवार्थोऽर्थान्तरसंक्रमितवा- - १ 'भ्रम धार्मिक विश्रब्धः स श्वाऽद्य मारितस्तेन । गोदावरीनंदीकच्छकुटङ्गवासिना दरीसिहेन ॥' इति च्छाया.

·लो० ३७] अवलोकसमेतम् । ९५ .. च्यश्चेति द्विधा । विवक्षितवाच्यश्च असंलक्षितक्रमः क्रमद्योत्यश्चेति द्विविधः। तत्र रसादीनामसंलक्ष्यक्रमे ध्वनिलं प्राधान्यप्रतीतो सत्यामङ्गखेन प्रतीतौ रसवद- लंकार इति । अत्रोच्यते- वाच्या प्रकरणादिभ्यो वुद्धिस्था वा यथा क्रिया। वाक्यार्थः कारकैर्युक्ता स्थायी भावस्तथेतरैः ॥ ३७॥ यथा लौकिकवाक्येषु श्रूयमाणक्रियेषु 'गामभ्याज-' इत्यादिध्वश्रूयमाण- क्रियेषु च 'द्वारं द्वारम्' इत्यादिषु खशब्दोपादानात्प्रकरणादिवशाबुद्धिसंनिवे- शिनी क्रियैव कारकोपचिता वाक्यार्थस्तथा काव्येष्वपि खशब्दोपादानात्क- चित् 'ग्रीसै नवोढा प्रिया' इलेवमादो, क्वचिच प्रकरणादिवशानियताविहित- विभावाद्यविनाभावाद्वा साक्षाद्भावकचेतसि विपरिवर्तमानो रत्यादिः स्थायी स्वस्खविभावानुभावव्यभिचारिभिस्तत्तच्छब्दोपनीतः संस्कार परम्परया परं प्रोढि- मानीयमानो रत्यादिवाक्यार्थः । न चापदार्थस्य वाक्यार्थलं नास्तीति वाच्यम् । कार्यपर्यवसायित्वात्तात्पर्यशक्तेः । तथा हि-पौरुषेयमपारुपेयं वाक्यं सर्व कार्य- परम् । अतत्परखेऽनुपादेयत्वादुन्मत्तादिवाक्यवत्काव्यशब्दानां चान्वयव्यति- रेकाभ्यां निरतिशयसुखाखाव्यतिरेकेण प्रतिपाद्यप्रतिपादकयोः प्रवृत्तिविष- ययोः प्रयोजनान्तरानुपलब्धेः खानन्दोद्भूतिरेव कार्यलेनावधार्यते । तदुद्भूति- निमित्तवं च विभावादिसंष्टस्य स्थायिन एवावगम्यते । अतो वाक्यस्याभि- धानशक्तिस्तेन तेन रसेनाकृष्यमाणा तत्तत्वार्थापेक्षितावान्तरविभावादिप्रतिपा- दनद्वारा स्वपर्यवसायितामानीयते । तत्र विभावादयः पदार्थस्थानीयात्तत्संसृष्टो रत्यादिर्वाक्यार्थः । तदेतत्काव्यवाक्यं, यदीयं ताविना पदार्थवाक्याौँ । न चैवं सति गीतादिवत्सुखजनकवेऽपि वाच्यवाचकभावानुपयोगः । विशिष्टवि. भावादिसामग्रीविदुषामेव तथाविधरत्यादिभावनावतामेव खादोद्भूतेस्तदनेना- तिप्रसङ्गोऽपि निरस्तः । ईदृशि च वाक्यार्थनिरूपणे परिकल्पिताभिधादिशक्ति- वशेनैव समस्तवाक्यार्थावगतेः शत्यन्तरपरिकल्पनं प्रयासः । यथावोचाम काव्यनिर्णये- 'तात्पर्यानतिरेकाच्च व्यञ्जकत्वस्य न ध्वनिः । किमुक्तं स्यादश्रुतार्थतात्पयऽन्योक्तिरूपिणि ॥ विषं भक्षय पूर्वो यश्चैवं परसुतादिषु । प्रसह्यते प्रधानलावनिवं केन वार्यते । ध्वनिश्चेत्स्वार्थविश्रान्तं वाक्यमर्थान्तराश्रयम् । तत्परलं लविश्रान्तो तन्न विश्रान्त्यसंभवात् ॥ एतावत्येव विश्रान्तिस्तात्पर्यस्येति किं कृतम् । यावत्कार्यप्रसारित्वात्तात्पर्य न तुलाधृतम् ।। भ्रमधार्मिकविधब्धमिति भ्रमिकृतास्पदे । निर्व्यावृत्ति कथं वाक्यं निषेधमुपसर्पति ॥

·दशरूपकं [प्रकाशः ४ प्रतिपाद्यस्य विश्रान्तिरपेक्षापूरणाद्यदि। वक्तुर्विवक्षितप्राप्तेरविश्रान्तिर्न वा कथम् ॥ पौरुषेयस्य वाक्यस्य विवक्षापरतन्त्रता । वऋभिप्रेततात्पर्यमतः काव्यस्य युज्यते ॥' इति । अतो न रसादीनां काव्येन सह व्यङ्ग्यव्यनकभावः । किं तर्हि भाव्यभा- वकसंबन्धः ? काव्यं हि भावकम् । भाव्या रसादयः । ते हि खतो भवन्त एव भावकेषु विशिष्टविभावादिमता काव्येन भाव्यन्ते । न चान्यत्र शब्दान्तरेषु भाव्यभावकलक्षणसंवन्धाभावात्काव्यशब्देष्वपि तथा भाव्यमिति वाच्यम्। भावनाक्रियावादिभिस्तथाङ्गीकृतत्वात् । किंच मा चान्यत्र तथास्वन्वयव्यतिरेकाभ्या- मिह तथावगमात् । तदुक्तम्- 'भावाभिनयसंबन्धान्भावयन्ति रसानिमान् । यस्मात्तस्मादमी भावा विज्ञेया नाट्ययोक्तृभिः ॥' इति । कथं पुनरगृहीतसंबन्धेभ्यः पदेभ्यः स्थाय्यादिप्रतिपत्तिरिति चेल्लोके तथाविधचेष्टायुक्तस्त्रीपुंसादिषु रत्याद्यविनाभावदर्शनादिहापि तथोपनिबन्धे सति रत्याद्यविनाभूतचेष्टादिप्रतिपादकशब्दश्रवणादभिधेया विनाभावेन लाक्षणिकी रत्या- दिप्रतीतिः । यथा च काव्यार्थस्य रसभावकलं तथाग्रे वक्ष्यामः। रसः स एव स्वाद्यत्वाद्रसिकस्यैव वर्तनात् । नानुकार्यस्य वृत्तत्वात्काव्यस्यातत्परत्वतः ॥ ३८॥ द्रष्टुः प्रतीतिौडेारागद्वेषप्रसङ्गतः। लौकिकस्य स्वरमणीसंयुक्तस्येव दर्शनात् ॥ ३९ ॥ काव्यार्थीपप्लावितो रसिकवर्ती रत्यादिः स्थायीभावः स इति प्रतिनिर्दिश्यते। स च खाद्यतां निर्भरानन्दसंविदात्मतामापाद्यमानो रसो रसिकवर्तीति वर्तमा- नवान्नानुकार्यरामादिवर्ती वृत्तवात्तस्यं । अथ शब्दोपहितरूपत्वेनावर्तमानस्यापि वर्तमानवदवभासनमिष्यत एव । तथापि तदवभासस्यास्मदादिभिरनुभूयमान- खादससमतैकास्वादं प्रति विभावलेन तु रामादेर्वर्तमानवदवभासनमिष्यत एव । किंच न काव्यं रामादीनां रसोपजननाय कविभिः प्रवर्त्यते । अपि तु सहृदयानानन्दयितुम् । स च समस्तभावकखसंवेद्य एव । यदि चानुकार्यस्य रामादेः शृङ्गारः स्यात्ततो नाटकादौ तद्दर्शने लौकिक इव नायके शृङ्गारिणि खकान्तासंयुक्त दृश्यमाने शृङ्गारवानयमिति प्रेक्षकाण प्रतीतिमात्रं भवेन्न रसानां खादः सत्पुरुषाणां च लजेतरेषां वसूयानुरागापहारेच्छादयः प्रसज्ये- रन् । एवं च सति रसादीनां व्यङ्गयत्वमपास्तम् । अन्यतो लब्धसत्ताकं वस्त्व- न्येनापि व्यज्यते । प्रदीपेनेव घटादि । न तु तदानीमेवाभिव्यञ्जकलाभिमतैरा- पाद्य खभावम् । भाव्यन्ते च विभावादिभिः प्रेक्षकेषु रसा इत्यावेदितमेव । ननु च सामाजिकाश्रयेषु रसेषु को विभावः ? कथं सीतादीनां देवीनां विभावलेनाविरोधः? उच्यते- - ·श्लो० ३८-४५] अवलोकसमेतम् । .. - धीरोदात्ताद्यवस्थानां रामादिः प्रतिपादकः। विभावयति रत्यादीन्स्वदन्ते रसिकस्य ते ॥ ४० ॥ न हि कवयो योगिन इव ध्यानचक्षुषा ध्याला प्रातिस्विकी रामादीनामवस्था इतिहासवदुपनिवघ्नन्ति । किं तहिं सर्वलोकसाधारणाः खोत्प्रेक्षाकृतसन्निधयो धीरोदात्ताद्यवस्थाः क्वचिदाश्रयमात्रदायिन्यो दधति । ता एव च परित्यक्तविशेषा रसहेतवः। तत्र सीतादिशब्दाः परित्यक्तजनकतनयादिविशेपाः स्त्रीमात्रवाचिनः किमिवा. निष्टं कुर्युः । किमर्थं तद्युपादीयन्त इति चेदुच्यते- क्रीडतां मृण्मयैर्यद्वद्वालानां द्विरदादिभिः ॥४१॥ खोत्साहः स्वदते तद्वच्छोतृणामर्जुनादिभिः। एतदुक्तं भवति । नात्र लौकिकशृङ्गारादिवत्ख्यादिविभावादीनामुपयोगः । किं तर्हि प्रतिपादितप्रकारेण लौकिकरसविलक्षणलं नाव्यरसानाम् । यदाह- 'अष्टो नाट्यरसाः स्मृताः' इति । काव्यार्थभावनास्वादो नर्तकस्य न वार्यते ॥४२॥ नर्तकोऽपि न लौकिकरसेन रसवान्भवति । तदानीं भोग्यवेन खमहिला- देरग्रहणात् काव्यार्थभावनया वस्मदादिवत्काव्यरसाखादोऽस्यापि न वार्यते । कथं च काव्यात् खादोद्भूतिः, किमात्मा चासाविति व्युत्पाद्यते- स्वादः काव्यार्थसंमेदादात्मानन्दसमुद्भवः। विकाशविस्तरक्षोभविक्षेपैः स चतुर्विधः॥४३॥ शृङ्गारवीरवीभत्सरोंद्रेषु मनसः क्रमात् । हास्याद्भुतभयोत्कर्षकरुणानां त एव हि ॥ ४४ ॥ अतस्तजन्यता तेपामत एवावधारणम् । काव्यार्थेन विभावादिसंमृष्टस्थाय्यात्मकेन भावकचेतसः संमेदेऽन्योन्यसं- चलने प्रत्यस्तमितखपरविभागे सति प्रवलतरखानन्दोद्भूतिः स्वादः । तस्य च सामान्यात्मकत्वेऽपि प्रतिनियतविभावादिकारणजन्यलेन संभेदेन चतुर्धा चित्त- भूमयो भवन्ति । तद्यथा--शृङ्गारे विकासः, वीरे विस्तरः, बीभत्से क्षोभः, रौद्रे विक्षेप इति, तदन्येषां चतुर्णां हास्याद्भुतभयानककरुणानां स्वसामग्रीलब्ध- परिपोषाणां त एव चत्वारो विकासाद्याश्चेतसः संमेदाः । अत एव-- 'शृङ्गाराद्धि भवेद्धास्यो रौद्राच्च करुणो रसः । वीराचैवाद्भुतोत्पत्तिर्वीभत्साच भयानकः ॥' इति । हेतुहेतुमद्भाव एव संभेदापेक्षया दर्शितो न कार्यकारणभावाभिप्रायेण तेषां कारणान्तरजन्यत्वात् । 'शृङ्गारानुकृतिर्या तु स हास्य इति कीर्तितः।' इत्यादिना विकासादिसंभेदैकत्वस्यैव स्फुटीकरणादवधारणमप्यत एवाष्टाविति संमेदानां भावात् । ननु च युक्तं शृङ्गारवीरहास्यादिषु प्रमोदात्मकेषु वाक्यार्थ- द०९ ·दशरूपक [प्रकाशः ४ संमेदादानन्दोद्भव इति । करुणादौ तु दुःखात्मकले कथमिवासौ प्रादुःष्यात् । तथा हि-तत्र करुणात्मककाव्यश्रवणाद्दुःखाविर्भावोऽश्रुपातादयश्च रसिकाना- मपि प्रादुर्भवन्ति । न चैतदानन्दात्मकवे सति युज्यते । सत्यमेतत् । किंतु तादृश एवासावानन्दः सुखदुःखात्मको यथा प्रहरणादिषु संभोगावस्थायां कुट्ट- मिते स्त्रीणामन्यश्च लौकिकात्करुणात् काव्यकरुणः। तथा हि-अत्रोत्तरोत्तरारसिकानां प्रवृत्तयः । यदि वा लौकिककरुणवद्दुःखात्मकत्वमेवेह स्यात्तदा न कश्चित्तत्र प्रवर्तेत । ततः कारुण्यैकरसानां रामायणादिमहाप्रवन्धानामुच्छेद एव भवेद- श्रुपातादयश्चेति वृत्तवर्णनाकर्णनेन विनिपातितेषु लौकिकवैक्लव्यदर्शनादिवत् प्रेक्ष- काणां प्रादुर्भवन्तो न विरुध्यन्ते । तस्माद्रसान्तरवत् करुणस्याप्यानन्दात्मक- खमेव । - - ननु शान्तरसस्यानभिधेयखाद्यद्यपि नाट्येऽनुप्रवेशो नास्ति तथापि सूक्ष्मा- तीतादिवस्तूनां सर्वेषामपि शब्दप्रतिपाद्यताया विद्यमानत्वात् काव्यविपयलं न निवार्यते । अतस्तदुच्यते- शमप्रकर्षो निर्वाच्यो मुदितादेस्तदात्मता ॥ ४५ ॥ शान्तो हि यदि तावत्- 'न यत्र दुःखं न सुखं न चिन्ता न द्वेषरागौ न च काचिदिच्छा। रसस्तु शान्तः कथितो मुनीन्द्रैः सर्वेष भावेषु शमप्रधानः ॥' इलेवलक्षणः, तदा तस्य मोक्षावस्थायामेवात्मस्वरूपापत्तिलक्षणायां प्रादुर्भावात्तस्य च स्वरूपेणानिर्वचनीयता । तथा हि -श्रुतिरपि स एष नेति नेति' इत्यन्या- पोहरूपेणाह । न च तथाभूतस्य शान्तरसस्य सहृदयाः खादयितारः सन्त्यथ तदुपायभूतो मुदितामैत्रीकरुणोपेक्षादिलक्षणस्तस्य च विकाशविस्तारक्षोभविक्षेप- रूपतैवेति । तदुक्त्यैव शान्तरसाखादो निरूपितः । इदानी विभावादिविषयावान्तरकाव्यव्यापारप्रदर्शनपूर्वकः प्रकरणेनोपसंहारः प्रतिपाद्यते- पदार्थरिन्दुनिर्वेदरोमाञ्चादिस्वरूपकैः। काव्याद्विभावसंचार्यनुभावप्रख्यतां गतः॥४६॥ भावितः स्वदते स्थायी रसः स परिकीर्तितः। अतिशयोक्तिरूपकाव्यव्यापाराहितविशेषैश्चन्द्राद्यैरुद्दीपनविभावैः प्रमदाप्रभृति- भिरालम्बनविभावनिर्वेदादिभिर्व्यभिचारिभावै रोमाञ्चाश्रुभ्रूक्षेपकटाक्षाद्यैरनुभावै- रवान्तरव्यापारतया पदार्थीभूतैर्वाक्यार्थः स्थायीभावो विभावितो भावरूपता- मानीतः खदते स रस इति प्राक्प्रकरणे तात्पर्यम् । विशेषलक्षणान्युच्यन्ते-तत्राचार्येण स्थायिनां रत्यादीनां शृङ्गारादीनां च पृथग्लक्षणानि विभावादिप्रतिपादनेनोदितानि । अत्र तु- लक्षणैक्यं विभावैक्यादभेदाद्रसभावयोः॥४७॥ क्रियत इति वाक्यशेषः ।

·श्लो० ४५-४८] अवलोकसमेतम् । ९९ - तत्र तावच्छृङ्गार:- रम्यदेशकलाकालवेषभोगादिसेवनैः । प्रमोदात्मा रतिः सैव यूनोरन्योन्यरक्तयोः । प्रहृष्यमाणा शृङ्गारो मधुराङ्गविचेष्टितैः ॥४८॥ इत्थमुपनिबध्यमानं काव्यं शृङ्गारासादाय प्रभवतीति । कव्युपदेशपरमेतत् । तत्र देशविभावो यथोत्तररामचरिते ( १।२६)- 'स्मरति सुतनु तस्मिन्पर्वते लक्ष्मणेन प्रतिविहितसपर्यासुस्थयोस्तान्यहानि । स्मरसि सरसतीरां तत्र गोदावरी वा स्मरसि च तदुपान्तेष्वावयोवर्तनानि ॥' कलाविभावो यथा- 'हस्तैरन्तर्निहितवचनैः सूचितः सम्यगर्थः पादन्यासै यमुपगतस्तन्मयलं रसेपु । शाखायोनिर्मूदुरभिनयः षड्विकल्पोऽनुवृत्त- र्भावे भावे नुदति विषयान्रागबन्धः स एव ॥' यथा च (नागा० १।१५)- 'व्यक्तिर्व्यजनधातुना दशविधेनाप्यत्र लब्धामुना विस्पष्टो द्रुतमध्यलम्बितपरिच्छिन्नस्त्रिधाऽयं लयः । गोपुच्छप्रमुखाः क्रमेण गतयस्तिस्रोऽपि संपादिता- स्तत्त्वौधानुगताश्च वाद्यविधयः सम्यक् त्रयो दर्शिताः॥' कालविभावो यथा कुमारसंभवे ( ३।२६)- 'असूत सद्यः कुसुमान्यशोकः स्कन्धात्प्रभृलेव सपल्लवानि । पादेन नापैक्षत सुन्दरीणां संपर्कमासिजितनूपुरेण ॥' इत्युपक्रमे,- 'मधु द्विरेफः कुसुमैकपात्रे पपौ प्रियां स्वामनुवर्तमानः । शृङ्गेण संस्पर्शनिमीलिताक्षी मृगीमकण्डूयत कृष्णसारः ॥' (कुमार० ३।३६) वेषविभावो यथा तत्रैव ( कुमार० ३।५३ )- 'अशोकनिर्भसितपद्मरागमाकृष्टहेमद्युतिकर्णिकारम् । मुक्ताकलापीकृतसिन्दुवारं वसन्तपुष्पाभरणं वहन्ती ॥' उपभोगविभावो यथा- 'चक्षुर्लप्तमषीकणं कवलितस्ताम्वूलरागोऽधरे विश्रान्ता कबरी कपोलफलके लुप्तेव गात्रद्युतिः । जाने संप्रति मानिनि प्रणयिना कैरप्युपायक्रम- . भग्नो मानमहातरुस्तरुणि ते चेतःस्थलीवर्धितः ॥" प्रमोदात्मा रतिर्यथा मालतीमाधवे ( १॥३९)- 'जगति जयिनस्ते ते भावा नवेन्दुकलादयः प्रकृतिमधुराः सन्येवान्ये मनो मदयन्ति ये।

·दशरूपकं [प्रकाशः ४ मम तु यदियं याता लोके विलोचनचन्द्रिका नयनविषयं जन्मन्येकः स एव महोत्सवः ॥' युवतिविभावो यथा मालविकाग्निमित्रे ( २।३)- 'दीर्घाक्षं शरदिन्दुकान्ति वदनं बाहू नतावंसयोः संक्षिप्तं निबिडोन्नतस्तनमुरः पार्श्व प्रमृष्टे इव । मध्यः पाणिमितो नितम्बि जघनं पादावरालाङ्गुली छन्दो नर्तयितुर्यथैव मनसः स्पष्टं तथास्या वपुः ॥' यूनोर्विभावो यथा मालतीमाधवे (१।१८)- 'भूयो भूयः सविधनगरीरथ्यया पर्यटन्तं दृष्ट्वा दृष्ट्वा भवनवलभीतुङ्गचातायनस्था । साक्षात्कामं नवमिव रतिर्मालतीमाधवं य- गाढोत्कण्ठा लुलितललितैरङ्गकैस्ताम्यतीति ॥ अन्योन्यानुरागो यथा तत्रैव (मालती. १।३२)- 'यान्त्या मुहुर्वलितकन्धरमाननं तदावृत्तवृत्तशतपत्रनिभं वहन्त्या । दिग्धोऽमृतेन च विषेण च पश्मलाक्ष्या गाढं निखात इव मे हृदये कटाक्षः॥' मधुराङ्गविचेष्टितं यथा तत्रैव (मालती० १।३०)- 'स्तिमितविकसितानामुल्लसद्धूलतानां मसृणमुकुलितानां प्रान्तविस्तारभाजाम् । प्रतिनयननिपाते किंचिदाकुञ्चितानां विविधमहमभूवं पात्रमालोकितानाम् ॥' ये सत्त्वजाः स्थायिन एव चाष्टौ त्रिंशत्रयो ये व्यभिचारिणश्च । एकोनपञ्चाशदमी हि भावा युक्त्या निबद्धाः परिपोषयन्ति । आलस्यमौत्र्यं मरणं जुगुप्सा तस्याश्रयाद्वैतविरुद्ध मिष्टम् ॥ ४९ ॥ त्रयस्त्रिंशयभिचारिणश्चाप्टौ स्थायिन अष्टौ सात्त्विकाश्चेत्येकोनपञ्चाशत् । युक्ताङ्गलेनोपनिबध्यमानाः शृङ्गारं संपादयन्त्यालस्योग्यजुगुप्सामरणादीन्ये- कालम्बनविभावाश्रयत्वेन साक्षादङ्गत्वेन चोपनिवध्यमानानि विरुध्यन्ते । प्रकारान्तरेण चाविरोधः प्राक्प्रतिपादित एव । विभागस्तु- अयोगो विप्रयोगश्च संभोगश्चेति स विधा। अयोगविप्रयोगविशेषलाद्विप्रलम्भस्यैतत्सामान्याभिधायिलेन विप्रलम्भशब्द उपचरितवृत्तिर्मा भूदिति न प्रयुक्तः । तथा हि-दत्त्वा संकेतमप्राप्तेऽवध्यति- क्रमे साध्येन नायिकान्तरानुसरणाच्च विप्रलम्भशब्दस्य मुख्यप्रयोगो वञ्च- नार्थलात् । तत्रायोगोऽनुरागोऽपि नवयोरेकचित्तयोः ॥५०॥ पारतच्येण दैवाद्वा विप्रकर्षादसंगमः। योगः अन्योन्यस्वीकारः, तदभावः अयोगः । पारतत्र्येण विप्रकर्षादेवपित्राद्या- ·लो० ४९-५७] अवलोकसमेतम् । यत्तलात् सागरिकामालत्योर्वत्सराजमाधवास्यामिव दैवागौरीशिवयोरिवासमागमः= अयोगः । दशावस्थः स तनादावभिलाषोऽथ चिन्तनम् ॥ ५१ ॥ स्मृतिर्गुणकथोरेगप्रलापोन्मादसंज्वराः। जडता मरणं चेति दुरवस्थं यथोत्तरम् ॥ ५२ ॥ अभिलापः स्पृहा तत्र कौन्ते सर्वाङ्गसुन्दरे । हटे श्रुते वा तत्रापि विस्मयानन्दसाध्वसाः ॥५३॥ साक्षात्प्रतिकृतिस्वप्नच्छायामायासु दर्शनम् । श्रुतिळजात्लखीगीतमागधादिगुणस्तुतेः ॥ ५४॥ अभिलायो यथा शाकुन्तले ( १११९)- 'असंशयं क्षत्रपरिग्रहक्षमा यदार्यमस्यामभिलाषि मे मनः। सतां हि संदेहपदेषु वस्तुषु प्रमाणमन्तःकरणप्रवृत्तयः ।।' विस्मयो यथा- 'स्तनावालोक्य तन्वझ्याः शिरः कम्पयते युवा । तयोरन्तरनिर्मनां दृष्टिमुत्पाटयन्निव ॥' आनन्दो यथा विद्धशालभञ्जिकायाम्- 'सुधावद्धग्रासरुपवनचकोरैः कवलितां किरन् ज्योत्स्नामच्छां लवलिफलपाकप्रणयिनीम् । उपप्राकाराग्रं प्रहिणु नयने तर्कय मना- गनाकाशे कोऽयं गलितहरिणः शीतकिरणः ॥' साध्वसं यथा कुमारसंभवे (५.८५)- 'तं वीक्ष्य वेपथुमती सरसाङ्गयष्टिर्निक्षेपणाय पदमुद्धृतमुद्रहन्ती । मार्गाचलव्यतिकराकुलितेव सिन्धुः शैलाधिराजतनया न ययौ न तस्थौ ।' यथा वा (कुमार० ८।२)- 'व्याहृता प्रतिवचो न संदधे गन्तुमैच्छदवलम्बितांशुका । सेवते स्म शयनं पराङ्मुखी सा तथापि रतये पिनाकिनः ॥' सानुभावविभावास्तु चिन्ताद्याः पूर्वदर्शिताः। गुणकीर्तनं तु स्पष्टवान्नं व्याख्यातम् । दशावस्थत्वमाचार्यैः प्रायो वृत्त्या निदर्शितम् ॥ ५५ ॥ महाकविप्रैवन्धेषु दृश्यते तदनन्तता । - दिड्यानं तु- दृष्टे श्रुतेऽभिलाषाच किं नौत्सुक्यं प्रजायते ॥ ५६ ॥ अप्राप्तौ किं न निर्वेदो ग्लानिः किं नातिचिन्तनात् । शेषं प्रच्छन्नकामितादि कामसूत्रादवगन्तव्यम् । १ 'काम्ये' इति पाठः. २ 'प्रयोगेपु' इति पाठः, ·१८२ दशरूपकं [प्रकाशः ४ अथ विप्रयोगः- विप्रयोगस्तु विश्लेषो रूढवित्रम्भयोर्द्विधा ॥ ५७ ॥ मानप्रवासभेदेन मानोऽपि प्रणयेयॆयोः । प्राप्तयोरप्राप्तिः विप्रयोगः । तस्य द्वौ भेदौ-मानः, प्रवासश्च । मानविप्रयो- गोऽपि द्विविधः-प्रणयमानः, ईर्ष्यामानश्चेति । तत्र प्रणयमानः स्यात्कोपीवसितयोईयोः ॥ ५८ ॥ प्रेमपूर्वको वशीकारः-प्रणयः, तद्भङ्गो मानः प्रणयमानः । स च द्वयो यक- योर्भवति । तत्र नायकस्य यथोत्तररामचरिते ( ३।३७)- 'अस्मिन्नेव लतागृहे खमभवस्तन्मार्गदत्तेक्षणः सा हंसः कृतकौतुका चिरमभूगोदावरीसैकते । आयान्त्या परिदुर्मनायितमिव खां वीक्ष्य बद्धस्तया कातर्यादरविन्दकुडालनिभो मुग्धः प्रणामामलिः ॥' नायिकाया यथा श्रीवाक्पविराजदेवस्य- 'प्रणयकुपितां दृष्ट्वा देवीं ससंभ्रमविस्मित. स्त्रिभुवनगुरुभीत्या सद्यः प्रणामपरोऽभवत् । नमितशिरसो गङ्गालोके तया चरणाहता- ववतु भवतस्यक्षस्यैतद्विलक्षमवस्थितम् ॥' उभयोः प्रणयमानो यथा- 'पैणअकुविआण दोण्हवि अलिअपसुत्ताण माणइंताणं । णिचलणिरुद्धणीसासदिण्णअण्णाण को मल्लो ।' स्त्रीणामीाकृतो मानः कोपोऽन्यासङ्गिनि प्रिये । श्रुते वाऽनुमिते दृष्टे श्रुतिस्तत्र सखीमुखात् ॥ ५९ ॥ उत्स्वप्नायितभोगाङ्कगोत्रस्खलनकल्पितः। विधानुमानिको दृष्टः साक्षादिन्द्रियगोचरः॥ ६॥ ईर्ष्यामानः पुनः स्त्रीणामेव नायिकान्तरसङ्गिनि स्वकान्ते उपलब्धे सत्य- न्यासङ्गः श्रुतो वानुमितो दृष्टो वा स्यात् । तत्र श्रवणं सखीवचनात्तस्या विश्वा- स्थलात् । यथा ममैव-- 'सुश्रु लं नवनीतकल्पहृदया केनापि दुर्मन्त्रिणा मिथ्यैव प्रियकारिणा मधुमुखेनास्मासु चण्डीकृता । किं तद्विमृश क्षणं प्रणयिनामेणाक्षि कस्ते हितः किं धात्रीतनया वयं किमु सखी किं वा किमस्मत्सुहृत् ॥' - - . १ 'कोपावेशित' इति पाठः. २ 'प्रणयकुपितयोईयोरप्यलीकसुप्तयोर्मानवतोः । निश्चलनिरुद्धनिश्वासदत्तकर्णयोः को मलः ॥' इति च्छाया.

·लो० ५७-६४] अवलोकसमेतम् । १०३ - उत्स्वप्नायितो यथा रुद्रस्य- 'निर्मग्नेन मयाम्भसि स्मरभरादाली समालिङ्गिता केनालीकमिदं तवाय कथितं राधे मुधा नान्यसि । इत्युत्स्वप्नपरम्परासु शयने श्रुला वचः शाङ्गिणः सव्याज शिथिलीकृतः कमलया कण्ठग्रहः पातु वः ॥', भोगाङ्कानुमितो यथा- 'नवनखपदमझं गोपयस्यंगुकेन स्थगयसि पुनरोष्ठं पाणिना दन्तदष्टम् । प्रतिदिशमपरस्त्रीसङ्गशंसी विसर्पन्नवपरिमलगन्धः केन शक्यो वरीतुम् ॥' गोत्रस्खलनकल्पितो यथा-- 'कैलीगोत्तक्खलणे विकुप्पए केअवं अआणती । दुट्ठ उअसु परिहासं जाआ सच्चं विअ परण्णा ॥' दृष्टो यथा श्रीमुञ्जस्य- 'प्रणयकुपितां दृष्ट्वा देवीं ससंभ्रमविस्मित. स्त्रिभुवनगुरुभीला सदः प्रणामपरोऽभवत् । नमितशिरसो गङ्गालोके तया चरणाहता- ववतु भवतख्यक्षस्यैतद्विलक्षमवस्थितम् ॥' एषाम्- यथोत्तरं गुरुः षभिरुपायैस्तमुपाचरेत् । साना भेदेन दानेन नत्युपेक्षारसान्तरैः ॥ ६१ ॥ तत्र प्रियवचः साम भेदस्तत्सख्युपार्जनम् । दानं व्याजेन भूषादेः पादयोः पतनं नतिः॥ ६२॥ सामादौ तु परिक्षीणे स्यादुपेक्षावधीरणम् । रभसत्रासहर्षादेः कोपभ्रंशो रसान्तरम् ॥ ६३ ॥ कोपचेष्टाश्च नारीणां प्रागेव प्रतिपादिताः। तत्र प्रियवचः साम यथा ममैव- 'स्मितज्योत्स्नाभिस्ते धवलयति विश्वं मुखशशी दृशस्ते पीयूषद्रवमिव विमुञ्चन्ति परितः । वपुस्ते लावण्यं किरति मधुरं दिक्षु तदिदं कुतस्ते पारुष्यं सुतनु हृदयेनाद्य गुणितम् ॥' यथा वा- 'इन्दीवरेण नयनं मुखमम्बुजेन कुन्देन दन्तमधरं नवपल्लवेन । अनानि चम्पकदलैः स विधाय वेधाः कान्ते कथं रचितवानुपलेन चेतः॥' १ 'केलीगोत्रस्खलने विकुप्यति कैतवमजानन्ती । दुष्ट पश्य परिहासं जाया सत्यमिव प्ररुदिता ॥' इति च्छाया.

·दशरूपकं [प्रकाशः ४ - नायिकासखीसमावर्जनभेदो यथा ममैव- 'कृतेऽप्याज्ञामने कथमिव मया ते प्रणतयो धृताः स्मिला हस्ते विमृजसि रुष सुभ्र बहुशः। प्रकोपः कोऽप्यन्यः पुनरयमसीमाऽद्य गुणितो वृथा यत्र स्निग्धाः प्रियसहचरीणामपि गिरः ॥' दानं व्याजेन भूषादेर्यथा माघे (७५५)- 'मुहुरुपहसितामिवालिनादेर्वितरसि नः कलिकां किमर्थमेनाम् । अधिरजनि गतेन धान्नि तस्याः शठ कलिरेव महांस्वयाऽद्य दत्तः ॥' पादयोः पतनं नतिर्यथा- 'णेरकोडि विलग्गं चिहुरं दइअस्स पाअपडिअस्स । हिअ माणपउत्थं उम्मोअंत्ति चिअ कहेइ ॥' उपेक्षा तदधीरणं यथा-- 'किं गतेन न हि युक्तमुपेतुं नेश्वरे परुषता सखि साध्वी । आनयैनमनुनीय कथं वा विप्रियाणि जनयन्ननुनेयः ॥' रभसत्रासहपादे रसान्तरात्कोपभ्रंशो यथा ममैव- 'अभिव्यक्तालीकः सकलविफलोपायविभव- श्चिरं ध्यात्वा सद्यः कृतकृतकसंरम्भनिपुणम् । इतः पृष्ठे पृष्ठे किमिदमिति संत्रास्य सहसा कृताश्लेषां धूर्तः स्मितमधुरमालिङ्गति वधूम् ॥' अथ प्रवासविप्रयोगः- कार्यतः संभ्रमाच्छापात् प्रवासो भिन्नदेशता ॥६५॥ द्वयोस्तत्राथुनिःश्वासकार्यलम्बालकादिता। स च भावी भवन्भूतस्त्रिधाऽऽद्यो बुद्धिपूर्वकः ॥६५॥ आद्यः कार्यजः समुद्रगमनसेवादिकार्यवशप्रवृत्तौ बुद्धिपूर्वकत्वाद्भूतभविष्य- द्वर्तमानतया त्रिविधः। तत्र यास्यत्प्रवासो यथा- 'होतेपहिअस्स जाआ आउच्छणजीअधारणरहस्सं । पुच्छंती भमइ घरं घरेसु पिअविरहसहिरीआ ॥' गच्छत्प्रवासो यथामरुशतके (श्लो० १२)- 'ग्रहरविरतौ मध्ये वाहस्ततोऽपि परेऽथवा दिनकृति गते वास्तं नाथ लमद्य समेष्यसि । १ 'नूपुरकोटिविलग्नं चिकुरं दयितस्य पादपतितस्य । हृदयं मानपदोत्थमुन्मुक्तमित्येव कथयति ॥' इति च्छाया. २ 'भविष्यत्पथिकस्य जाया आयुःक्षणजीवधारणरहस्यम् । पृच्छन्ती भ्रमति गृहागृहेपु प्रियविरहसहीका ॥' इति च्छाया.

·श्लो० ६४-६९] अवलोकसमेतम् । १०५ इति दिनशतप्राप्यं देशं प्रियस्य यियासतो हरति गमनं बालाऽऽलापैः सबाष्पगलनलैः ।।' यथा वा तत्रैव- 'देशैरन्तरिता शतैश्च सरितामुभृितां काननै- यत्नेनापि न याति लोचनपथं कान्तेति जानन्नपि। उद्घीवश्चरणार्धरुद्धवसुधः कृत्वाश्रुपूर्णे दृशौ तामाशां पथिकस्तथापि किमपि ध्याला चिरं तिष्ठति ॥' (अमरु० श्लो० ९९) गतप्रवासो यथा मेघदूते ( उत्तर० श्लो० २३)- 'उत्सङ्गे वा मलिनवसने सौम्य निक्षिप्य वीणां मद्गोत्रात विरचितपदं गेयमुद्गातुकामा । तन्त्रीमाः नयनसलिलैः सारयित्वा कथंचि- द्भूयो भूयः स्वयमपि कृतां मूर्च्छनां विस्मरन्ती ॥' आगच्छदागतयोस्तु प्रवासाभावादेष्यत्प्रवासस्य च गतप्रवासाविशेपात्र- विध्यमेव युक्तम् । द्वितीयः सहसोत्पन्नो दिव्यमानुषविप्लवात् । उत्पातनिर्धातवातादिजन्यविप्लवात् परचक्रादिजन्यविप्लवाद्वाऽबुद्धिपूर्वकलादेकरूप एव संभ्रमजः प्रवासः । यथोर्वशीपुरूरवसोर्विक्रमोर्वश्याम् । यथा च कपालकुण्ड- लापहृतायां मालत्यां मालतीमाधवयोः । खरूपान्यत्वकरणाच्छापजः सन्निधावपि ॥६६॥ यथा कादम्बर्यां वैशंपायनस्येति । मृते त्वेकत्र यत्रान्यः प्रलपेच्छोक एव सः। व्याश्रयत्वान्न शृङ्गारः प्रत्यापन्ने तु नेतरः॥ ६७ ॥ यथेन्दुमतीमरणादजस्य करुण एव रघुवंशे । कादम्वर्या तु प्रथमं करुण आकाशसरस्वतीवचनादूर्ध्व प्रवासशृङ्गार एवेति । तत्र नायिका प्रति नियमः- प्रणयायोगयोरुत्का प्रवासे प्रोषितप्रिया। कलहान्तरितेायां विपलब्धा च खण्डिता ॥ ६८॥ अथ संभोगः- अनुकूलौ निषेवेते यत्रान्योन्यं विलासिनौ । दर्शनस्पर्शनादीनि स संभोगो मुदान्वितः ॥ ६९ ॥ यथोत्तररामचरिते ( १३२७)- 'किमपि किमपि मन्दं मन्दमासत्तियोगादविरलितकपोलं जल्पतोरक्रमेण । सपुलकपरिरम्भव्यापृतैकैकदोष्णोरविदितगतयामा रात्रिरेव व्यरंसीत् ॥' - १ 'निराश्रयात्' इति पाठः.

·दशरूपक [प्रकाशः४ अथवा । 'प्रिये, किमेतत् , 'विनिश्चेतुं शक्यो न सुखमिति वा दुःखमिति वा प्रमोहो निद्रा वा किमु विषविसर्पः किमु मदः । तव स्परों स्पर्शे मम हि परिमूढेन्द्रियगणे विकारः कोऽप्यन्तर्जडयति च तापं च कुरुते ॥' (उत्तर. ११३५) यथा च ममैव- 'लावण्यामृतवर्षिणि प्रतिदिशं कृष्णागरुश्यामले वर्षाणामिव ते पयोधरभरे तन्वनि दूरोन्नते। नासावंशमनोज्ञकेतकतनुर्भूपत्रगर्भोल्लस- त्पुष्पश्रीस्तिलकः सहेलमलकै हॅरिवापीयते ॥ चेष्टास्तत्र प्रवर्तन्ते लीलाद्या दश योषिताम् । दाक्षिण्यमार्दवप्रेम्णामनुरूपाः प्रियं प्रति ॥ ७० ॥ ताश्च सोदाहृतयो नायकप्रकाशे दर्शिताः। रमयेचाटुकृत्कान्तः कलाक्रीडादिभिश्च ताम् । न ग्राम्यमाचत्किचिन्नर्मभ्रंशकरं न च ॥ ७१ ॥ ग्राम्यः संभोगो रङ्गे निषिद्धोऽपि काव्येऽपि न कर्तव्य इति पुनर्निषिध्यते । यथा रत्नावल्याम् (१।२१)- 'स्पृष्टस्त्वयैष दयिते स्मरपूजाव्यापृतेन हस्तेन । उद्भिन्नापरमृदुतरकिसलय इव लक्ष्यतेऽशोकः ॥' इत्यादि । नायकनायिकाकैशिकीवृत्तिनाटकनाटिकालक्षणाद्युक्तं कविपरम्परा- वगतं स्वयमौचित्यसंभावनानुगुण्येनोत्प्रेक्षितं चानुसंदधानः सुकविः शृङ्गार- मुपनिबनीयात् । अथ वीर:- वीरः प्रतापविनयाध्यवसायसत्त्व- मोहाविपादनयविस्मयविक्रमाद्यैः । उत्साहभूः स च दयारणदानयोगा- ब्रेधा किलात्र मतिगर्वधृतिग्रहः ॥ ७२ ॥ प्रतापविनयादिभिर्विभावितः करुणायुद्धदानाद्यैरनुभावितो गर्वधृतिहर्षा- मर्षस्मृतिमतिवितर्कप्रभृतिभिर्भावित उत्साहः स्थायी खदते भावकमनोवि- स्तारानन्दाय प्रभवतीत्येष वीरः । तत्र दयावीरो यथा नागानन्दे जीमूत- वाहनस्य । युद्धवीरो वीरचरिते रामस्य । दानवीरः परशुरामवलिप्रभृतीनाम् । 'त्यागः सप्तसमुद्रमुद्रितमहीनिर्व्याजदानावधिः' इति । 'खर्वग्रन्थिविमुक्तसंधिविकसद्वक्षःस्फुरत्कौस्तुभं निर्यन्नाभिसरोजकुङ्मलकुटीगम्भीरसामध्वनि ।

·श्लो० ७०-७४] अवलोकसमेतम् । १०७ पात्रावाप्तिसमुत्सुकेन बलिना सानन्दमालोकित पायाद्वः क्रमवर्धमानमहिमाश्चर्य मुरारेवपुः ॥' यथा च ममैव- 'लक्ष्मीपयोधरोत्सङ्गकुङ्कुमारुणितो हरेः । बलिरेष स येनास्य भिक्षापात्रीकृतः करः ॥' विनयादिपु पूर्वमुदाहृतमनुसंधेयम् । प्रतापगुणावर्जनादिना वीराणामपि भावात्रैधं प्रायोवादः । प्रखेदरक्तवदननयनादिक्रोधानुभावरहितो युद्धवीरः, अन्यथा रौद्रः। अथ वीभत्सः- वीभत्सः कृमिपूतिगन्धिवमथुप्रायैर्जुगुप्सैकभू. रुद्वेगी रुधिरात्रकीकसवसामांसादिभिः क्षोभणः । वैराग्याजघनस्तनादिषु घृणाशुद्धोऽनुभावैवृतो नासावऋविकूणनादिभिरिहावेगार्तिशङ्कादयः ॥ ७३ ॥ अत्यन्ताहृद्यैः कृमिपूतिगन्धिप्रायविभावरुद्भूतो जुगुप्सास्थायिभावपरिपोषण- लक्षण उद्वेगी वीभत्सः । यथा मालतीमाधवे (५।१६)- 'उत्कृत्योत्कृत्य कृत्तिं प्रथममथ पृथूच्छोपभूयांसि मांसा- न्यंसस्फिक्पृष्ठपिण्डाद्यवयवसुलभान्युग्रपूतीनि जग्ध्वा । आर्तः पर्यस्तनेत्रः प्रकटितदशनः प्रेतरङ्कः करङ्का- दङ्कस्थादस्थिसंस्थं स्थपुटगतमपि क्रव्यमव्यग्रमत्ति ।' रुधिरान्त्रवसाकीकसमांसादिविभावः क्षोभणो बीभत्सः । यथा वीरचरिते (१३३५)- 'अन्त्रप्रोतबृहत्कपालनलकक्रूरक्वणत्कङ्कण- प्रायप्रेखितभूरिभूपणरवैराघोषयन्त्यम्वरम् । पीतोच्छर्दितरक्तकर्दमधनप्राग्भारपोरोल्लस- ध्यालोलतनभारभैरववपुर्बन्धोद्धतं धावति ॥' रम्येष्वपि रमणीयजधनस्तनादिषु वैराग्याझ्णाशुद्धः वीभत्सः । यथा- 'लालां वासवं वेत्ति मांसपिण्डौ पयोधरौ। मांसास्थिकूटं जघनं जनः कामग्रहातुरः॥' न चायं शान्त एव विरक्तो यतो बीभत्समानो विरज्यते । अथ रौद्रः- क्रोधो मत्सरवैरिवैकृतमयैः पोपोऽस्य रौद्रोऽनुजः क्षोभः स्वाधरदंशकम्पभुकुटिखेदास्यरागैर्युतः। शस्त्रोल्लासविकत्थनांसधरणीघातप्रतिज्ञाग्रहै- रत्रामर्षमदौ स्मृतिश्चपलतासूयौग्यवेगादयः ॥ ७४ ॥ .. १ 'युक्तः' इति पाठः.

·दशरूपकं
[प्रकाशः ४
मात्सर्यविभावो रौद्रो यथा वीरचरिते (३।४४ )-
'वं ब्रह्मवर्चसधरो यदि वर्तमानो यद्वा स्वजातिसमयेन धनुर्धरः स्याः ।
उग्रेण भोस्तव तपस्तपसा ददामि पक्षान्तरस्य सदृशं परशुः करोति ।।'
वैरिवैकृतादिर्यथा वेणीसंहारे ( ११८)-
'लाक्षागृहानलविषान्नसभाप्रवेशैः प्राणेषु वित्तनिचयेषु च नः प्रहृत्य ।
आकृष्टपाण्डववधूपरिधानकेशाः स्वस्था भवन्तु मयि जीवति धार्तराष्ट्राः ॥'
इत्येवमादिविभावैः प्रस्खेदरक्तवदननयनाद्यनुभावैरमर्षादिव्यभिचारिभिः क्रोध-
परिपोषः रौद्रः । परशुरामभीमसेनदुर्योधनादिव्यवहारेषु वीरचरितवेणीसंहारा-
देरनुगन्तव्यः।
अथ हास्यः-
विकृताकृतिवाग्वेपैरात्मनोऽथ परस्य वा।
हासः स्यात्परितोषोऽस्य हास्यस्त्रिप्रकृतिः स्मृतः॥ ७५॥
आत्मस्थान्विकृतवेषभाषादीन्परस्थान् वा विभावानवलम्बमानः हासः, तत्परि-
पोपात्मा हास्यो रसो व्यधिष्ठानो भवति । स चोत्तममध्यमाधमप्रकृतिमेदा-
त्षड्विधः।
आत्मस्थो यथा रावणः-
'जातं मे परुषेण भस्मरजसा तचन्दनोझूलनं
हारो वक्षसि यज्ञसूत्रमुचितं क्लिष्टा जटाः कुन्तलाः।
रुद्राक्षः सकलैः सरत्नवलयं चित्रांशुकं वल्कलं
सीतालोचनहारि कल्पितमहो रम्यं वपुः कामिनः ॥'
परस्थो यथा--
'भिक्षो मांसनिषेवणं प्रकुरुषे किं तेन मयं विना
किं ते मद्यमपि प्रियं प्रियमहो वाराङ्गनाभिः सह ।
वेश्या द्रव्यरचिः कुतस्तव धनं द्यूतेन चौर्येण वा
चौर्यधूतपरिग्रहोऽपि भवतो दासस्य काऽन्या गतिः ॥'
सितमिह विकासिनयनं किंचिल्लक्ष्यद्विजं तु हसितं स्यात् ।
मधुरखरं विहसितं सशिरस्कम्पमिदमुपहसितम् ॥ ७६ ॥
अपहसितं सास्राक्षं विक्षिप्ताङ्गं भवत्यतिहसितम् ।
द्वे द्वे हसिते चैषां ज्येष्ठे मध्येऽधमे क्रमशः ॥ ७७ ॥
उत्तमस्य स्वपरस्थविकारदर्शनात् स्मितहसिते मध्यमस्य विहसितोपहसितेऽध-
मस्यापहसितातिहसिते । उदाहृतयः स्वयमुत्प्रेक्ष्याः । व्यभिचारिणश्चास्य-
निद्रालस्यश्रमग्लानिमूर्छाश्च सहचारिणः ।
अथाद्भुतः-
अतिलोकैः पदार्थैः स्याद्विस्मयात्मा रसोद्भुतः ॥ ७८ ॥

·श्लो० ७५-८२] अवलोकसमेतम् । कर्माऽस्य साधुवादाश्रुवेपथुस्वेदगद्गदाः। हर्षावेगधृतिप्राया भवन्ति व्यभिचारिणः ॥ ७९ ॥ लोकसीमातिवृत्तपदार्थवर्णनादिविभावितः साधुवादाद्यनुभावपरिपुष्टो विस्मयः स्थायिभावो हर्षावेगादिभावितो रसः अद्भुतः। यथा- 'दोर्दण्डाबितचन्द्रशेखरधनुर्दण्डावभङ्गोद्धत- टड्कारध्वनिरार्यबालचरितप्रस्तावनाडिण्डिमः । द्राक्पर्याप्तकपालसंपुटमिलद्ब्रह्माण्डभाण्डोदर- भ्राम्यत्पिण्डितचण्डिमा कथमसौ नाद्यापि विश्राम्यति ॥' इत्यादि। अथ भयानक:- विकृतवरसत्त्वादेर्भयभावो भयानकः। सर्वाङ्गवेपथुस्वेदशोषेवैचित्यलक्षणः । दैन्यसंभ्रमसंमोहत्रासादिस्तत्सहोदरः॥ ८० ॥ रौद्रशब्दश्रवणाद्रौद्रसत्त्वदर्शनाच्च भयस्थायिभावप्रभवो भयानको रसः तत्र सर्वाङ्गवेपथुप्रभृतयोऽनुभावाः । दैन्यादयस्तु व्यभिचारिणः । भयानको यथा प्रागुदाहृतः- 'शस्त्रमेतत्समुत्सृज्य कुर्जाभूय शनैः शनैः । यथायथागतेनैव यदि शक्नोषि गम्यताम् ॥' यथा च रत्नावल्याम्-'नष्टं वर्षवरैः' (२॥३) इत्यादि । यथा च- 'खगेहात्पन्थानं तत उपचितं काननमथो गिरि तस्मात्सान्द्रद्रुमगहनमस्मादपि गुहाम् । तदन्वमान्यङ्गैरभिनिविशमानो न गणय- त्यरातिः क्वालीये तव विजययात्रा चकितधीः ॥' - अथ करुण:- इष्टनाशाद निष्टाप्तौ शोकात्मा करुणोऽनु तम् । निःश्वासोच्छ्वासरुदितस्तम्भप्रलपितादयः ॥ ८१ ॥ खापापस्मारदैन्याधिमरणालस्यसंभ्रमाः। विषादजडतोन्मादचिन्ताद्या व्यभिचारिणः ॥ ८२ ॥ इष्टस्य बन्धुप्रभृतेर्विनाशादनिष्टस्य तु बन्धनादेः प्राप्या शोकप्रकर्षजः- करुणः । तमन्विति तदनुभावनिःश्वासादिकथनम् । व्यभिचारिणश्च स्वापा- पस्मारादयः । इष्टनाशात्करुणो यथा कुमारसंभवे (४३)- १ 'वमथु' इति पाठः. २ 'वैवर्ण्य' इति पाठः. ३ 'आप्तेः' इति पाठः. द. १० ·दशरूपक [प्रकाशः ४ 'अयि जीवितनाथ जीवसीत्यभिधायोत्थितया तया पुरः। ददृशे पुरुषाकृतिः क्षितौ हरकोपानलभस्म केवलम् ॥' इत्यादिरतिप्रलापः । अनिष्टावाप्तेः सागरिकाया वन्धनाद्यथा रत्नावल्याम् । प्रीतिभत्त्यादयो भावा मृगयाक्षादयो रसाः। हर्षोत्साहादिषु स्पष्टमन्तभावान्न कीर्तिताः ॥ ८३ ॥ स्पष्टम् । षट्त्रिंशद्भूपणादीनि सामादीन्येकविंशतिः। लक्ष्यसंध्यन्तराङ्गानि सालंकारेषु तेषु च ॥ ८४ ॥ 'विभूषणं चाक्षरसंहतिश्च शोभाभिमानौ गुणकीर्तनं च' इत्येवमादीनि पट्त्रिंशत्काव्यलक्षणानि । 'साम भेदः प्रदानं च' इत्येवमादीनि संध्यन्तराण्ये- कविंशतिरुपमादिष्विवालंकारेषु पोत्साहादिप्वन्तर्भावान्न पृथगुक्तानि । रम्य जुगुप्सितमुदारमथापि नीच- मुग्रं प्रसादि गहनं विकृतं च वस्तु । यद्वाप्यवस्तु कविभावकभाव्यमानं तन्नास्ति यन्न रसभावमुपैति लोके ॥ ८५ ॥ विष्णोः सुतेनापि धनंजयेन विद्वन्मनोरागनिबन्धहेतुः। आविष्कृतं मुञ्जमहीशगोष्ठीवैदग्ध्यभाजा दशरूपमेतत् ॥ ८६ ॥ इति श्रीविष्णुसूनोधनिकस्य कृतौ दशरूपावलोके रसविचारो नाम चतुर्थः प्रकाशः समाप्तः । १ "लक्ष्मसंध्यन्तराख्यानि' इति पाठः. २ 'भावात्' इति पाठः.

·अथ भारतीयनाट्यशास्त्रस्थं दशरूपम् । Ecccccce कथयिष्याम्यहं विप्रा दशरूपविकल्पनम् । नामतः कर्मतश्चैव तथा चैव प्रयोगतः॥१॥ नाटकं सप्रकरणमङ्को व्यायोग एव च । भाणः समवकारश्च वीथी प्रहसनं डिमः॥२॥ ईहामृगश्च विज्ञेयो दशमो नाट्यलक्षणे । एतेषां लक्षणमहं व्याख्यास्याम्यनुपूर्वशः॥ ३॥ सर्वेषामेव काव्यानां मातृका वृत्तयः स्मृताः। आभ्यो विनिःसृतं ह्येतद्दशरूपं प्रयोगतः॥४॥ एतेषां चातिभिश्चैव स्वरा ग्रामत्वमागताः। यथा तथा वृत्तिभेदैः काव्यवन्धा भवन्ति हि ॥५॥ ग्रामौ पूर्णस्वरौ द्वौ तु यथा वै पड्जमध्यमौ । सर्ववृत्ति विनिष्पन्नौ काव्यवन्धौ तथा त्विमौ ॥६॥ ज्ञेयं प्रकरणं चैव तथा नाटकमेव च । पूर्ववृत्तविनिष्पन्नं नानावन्धसमाश्रयम् ॥ ७॥ भाणः समवकारश्च तथेहामृग एव च । उत्सृष्टकाङ्को व्यायोगो वीथी प्रहसनं डिमः॥ ८॥ कैशिकीवृत्तिहीनानि रूपाण्येतानि कारयेत् । अत ऊर्ध्व प्रवक्ष्यामि काव्यवन्धविकल्पनम् ॥ ९॥ प्रख्यातवस्तुविषये प्रख्यातोदात्तनायकं चैव । राजर्षिवंशचरितं तथैव दिव्याश्रयोपेतम् ॥ १० ॥ नानाविभूतिसंयुतमृद्धिविलासादिभिर्गुणैश्चैव । अङ्कप्रवेशकाव्यं भवति हि तन्नाटकं नाम ॥ ११ ॥ नृपतीनां यच्चरितं नानारसभावसंभृतं वहुधा । सुखदुःखोत्पत्तिकृतं भवति हि तन्नाटकं नाम ॥ १२॥ अङ्कावस्थोपेतं कार्य प्रसमीक्ष्य विन्दुविस्तारात् । कर्तव्योऽङ्कस्तज्ज्ञैः स तु सम्यङ् नाटके विधिवत् ॥ १३ ॥ अङ्क इति रूढिशब्दो भावैश्च रसैश्च रोहयत्यर्थान् । नानाविधानयुक्तो यस्मात्तस्माद्भवेदङ्कः ॥ १४ ॥ [अङ्कसमाप्तिः काव्यच्छेदो न वीजसंहारः। वस्तुव्यापी बिन्दुः काव्यसमुत्थोऽत्र नित्यं स्यात् ॥ १५॥] यत्रार्थस्य समाप्तियत्र च बीजस्य भवति संहारः। किंचिदवलग्नविन्दुः सोऽङ्क इति सदाऽवगन्तव्यः ॥ १६ ॥ ये नायका निगदितास्तेषां प्रत्यक्षचरितसंयोगः। नानावस्थान्तरितः कार्यस्त्वको विकृष्टस्तु ॥ १७ ॥ .

·२
परिशिष्टम्
[नाट्यशास्त्रे
नायकदेवीपरिजनपुरोहितामात्यसार्थवाहानाम् ।
नैकरसान्तरविहितो ह्यत इति स वेदितव्यस्तु ॥ १८॥
[पञ्चावरा दशपरा ह्यङ्का[:] स्युर्नाटके प्रकरणे च ।
निष्कामः सर्वेषां यस्मिन्नङ्कः स विज्ञेयः ॥ १९ ॥]
क्रोधप्रमादशोकाः शापोत्सर्गाऽध्वविद्रवोद्वाहौ।
अद्भुतसंश्रयदर्शनमङ्के प्रत्यक्षजानि स्युः ॥ २० ॥
युद्धं राज्यभ्रंशो मरणं नगरोपरोधनं चैव ।
प्रत्यक्षाणि तु नाङ्के प्रवेशकैः संविधेयानि ॥ २१ ॥
अङ्के प्रवेशकैर्वा प्रकरणमाश्रित्य नाटके वापि ।
न वधः कर्तव्यः स्याधस्तत्र स नायकः ख्यातः॥२२॥
अवतरणमेव कार्य संधिर्वा ग्रहणमेव वा नित्यम् ।
बहुभिः कार्यविशेषैः प्रवेशकैः सूचयेद्वापि ॥ २३ ॥
एकदिवसप्रवृत्तः कार्यस्त्वकोऽथ वीजमाश्रित्य ।
आवश्यककार्याणामविरोधेन प्रयोगेषु ॥ २४ ॥
एकाङ्केन कदाचिद्वहूनि कार्याणि योजयेद्धीमान् ।
आवश्यकाविरोधेन तत्र काव्यानि कार्याणि ॥ २५ ॥
रङ्गं तु ये प्रविष्टाः सर्वेषां भवति तत्र निष्क्रामः।
बीजार्थयुक्तिमुक्तं कृत्वा काव्यं यथार्थरसम् ॥ २६ ॥
ज्ञात्वा दिवसावस्थां क्षणयाममुहूर्तलक्षणोपेताम् ।
विभजेत्सर्वमशेष पृथक्पृथक्काव्यमङ्केषु ॥ २७ ॥
दिवसावसानकार्य यद्यके नोपपद्यते सर्वम् ।
अङ्कच्छेदं कृत्वा प्रवेशकैस्तद्विधेयं हि ॥ २८ ॥
संनिहितनायकोऽङ्कः कर्तव्यो नाटके प्रकरणे वा ।
परिजनकथानुबन्धः प्रवेशको नाम विज्ञेयः॥ २९ ॥
प्रकरणविषये पञ्चाद्या......दशपरास्तथा चैव ।
अङ्काः कर्तव्याः स्यु नारसभावसंयुक्ताः ॥ ३०॥
अनयोरन्तरविहितः प्रवेशको यत्कियां समभिवीक्ष्य ।
संक्षेपार्थः संधिस्त्वर्थानां संविधातव्यः॥३१॥
अनयोश्च बन्धयोगादन्यो भेदःप्रयोक्तृभिः कार्यः ।
प्रख्यातस्त्वितरो वा नारीसंज्ञाश्रिते काव्ये ॥ ३२ ॥
अङ्कच्छेदं कृत्वा मासकृतं वर्षसंचितं वापि ।
तत्सर्वे कर्तव्यं वर्षादूर्ध्व न तु कदाचित् ॥ ३३ ॥
यः कश्चित्कार्यवशाद्गच्छति पुरुषः प्रकृष्टमध्वानम् ।
तत्राप्यङ्कच्छेदः कर्तव्यः पूर्ववत्तः॥ ३४ ॥
अङ्कान्तरानुसारी संक्षेपार्थमधिकृत्य बिन्दूनाम् ।
प्रकरणनाटकविषयप्रवेशकः संविधातव्यः॥३५॥

·अध्यायः १८]
दशरूपकस्य
नोत्तममध्यमपुरुषैराचरितो नाप्युदात्तवचनकृतः।
प्राकृतभाषाचारः प्रवेशको नाम विज्ञेयः॥ ३६॥
कालोत्थानगतिरसौ व्यत्यासारम्भकार्यविषयाणाम् ।
अर्थाभिधानपूर्वःप्रवेशकः स्यादनेकार्थः ॥ ३७ ॥
टठडढणा मूर्धन्या अन्तःस्था यरलवाश्चेति ।
विसर्जनीयः.
॥ ३८॥
यस्मिन्स्थाने तु समो विज्ञेयः सवर्णसंज्ञोऽसौ।
शब्दप्रयोगविषये स्वरांस्तु भूयः प्रवक्ष्यामि ॥ ३९ ॥
य इमे स्वराश्चतुर्दश निर्दिष्टास्तत्र वै दश समानाः।
पूर्वो हस्खस्तेषां परश्च दीघों विधातव्यः ॥ ४० ॥
...
।
ए ऐ कण्ठतालव्यौ ओ औ तु कण्ठोष्ठ्या विति च ॥ ११ ॥
इत्थं व्यञ्जनयोगैः स्वरैश्च साख्यातनामपदविहितैः।
काव्यनिवन्धाश्च स्युर्धातुनिपातोपसगैस्तु ॥ ४२ ॥
उद्दिष्टं शब्दानां लक्षणमेतत्समासयोगेन ।
प्रकरणवशाद्धि तदहं विस्तरतः संप्रवक्ष्यामि ॥ ४३ ॥
तत्प्राहुः सप्तविधं पट्कारकसंयुतं प्रथितसाध्यम् ।
वचनं नामसमेतं पुरुषविभक्तं तथा ख्यातम् ॥४४॥
प्रातिपदिकार्थयुक्ता धात्वर्थानुपसृजन्ति ये खार्थे ।
उपसर्गा ह्युद्दिष्टास्तस्मात्संस्कारतस्तस्मिन् ॥ ४५ ॥
प्रातिपदिकार्थयोगाद्वानुच्छन्दोनिरुक्तयुक्त्या च ।
यस्मिन्निपतति पादे तस्मात्प्रोक्ता निपातास्तु ॥ ४६॥
लोके प्रकृतिप्रत्ययविभागसंयोगतत्ववचनैस्तु ।
ते ते पूर्यन्तेऽर्थास्तेषु हि तत्तद्धितस्तस्मात् ॥ ४७ ॥
एकस्य बहूनां वा धातोर्लिङ्गस्य वा पदानां वा ।
यस्माद्विभजन्त्यर्थाविभक्तयः कीर्तितास्तस्मात् ॥४८॥
विशिष्टास्तु स्वरा यत्र व्यञ्जनं वापि योगतः ।
संधीयते पदे यस्मात्तस्मात्संधिः प्रकीर्तितः॥४९॥
एभिः शब्दविधानैर्विस्तारव्यञ्जनार्थसंयुक्तैः।
पदबन्धाः कर्तव्या निवद्धवन्धास्तु चूर्णा वा ॥ ५० ॥
विभक्त्यन्तं पदं क्षेयं निबद्धं चूर्णमेव च ।
तत्र चूर्णपदस्येह संनिबोधत लक्षणम् ॥ ५१ ॥
अनिवद्धपदच्छन्दस्तथा चानियताक्षरम् ।
अर्थापेक्षाक्षरस्यूतं ज्ञेयं चूर्णपदं बुधैः ॥ ५२ ॥
निबद्धाक्षरसंयुक्तं यतिच्छेदसमन्वितम् ।
निबद्धं तु पदं ज्ञेयं प्रमाण नियतात्मकम् ॥ ५३ ॥

·४
परिशिष्टम्
[नाट्यशास्त्रे
एवं नानार्थसंयुक्तैः पदैर्वर्णविभूषितैः।
चतुर्भिस्तु भवेद्युक्त छन्दोवृत्ताभिधानवत् ॥ ५४॥
षड्विंशतिः शतान्येभिः पादैश्छन्दांसि संज्ञया।
सममर्धसमं चैव तथा विषममेव च ॥ ५५ ॥
छन्दो शेयं समासेन त्रिविधं वृत्तमिष्यते ।
नानावृत्तविनिष्पन्ना शब्दस्यैपा तनुः स्मृता ॥ ५६ ॥
छन्दोहीनो न शब्दोऽस्ति न छन्दः शब्दवर्जितम् ।
एवं तूभयसंयोगो नाद्यास्याद्योनकस्मृतः (१) ॥ ५७ ॥
एकाक्षरं भवेदुक्तमत्युक्तं यक्षरं भवेत् ।
मध्यं त्र्यक्षरमित्याहुः प्रतिष्ठा चतुरक्षरा ॥ ५८ ॥
सुप्रतिष्ठा भवेत्पञ्च षगायत्री भवेदिह ।
सप्ताक्षरा भवेदुष्णिगष्टौ वानुष्टविष्यते ॥ ५९॥
नवाक्षरा तु बृहती पतिश्चैव दशाक्षरा ।
एकादशाक्षरा त्रिष्टुन्जगती द्वादशाक्षरा ॥ ६० ॥
त्रयोदशातिजगती शक्करीति चतुर्दश ।
अतिशक्करी पञ्चदश पोडशाष्टिः प्रकीर्त्यते ॥ ६१ ॥
अत्यष्टिः स्यात्सप्तदश धृतिरष्टादशाक्षरा।
एकोनविंशतिरति(धृतिः) कृतिविंशतिरेव च ॥ ६२ ॥
प्रकृतिरेकविंशत्या द्वाविंशत्याकृतिस्तथा ।
त्रयोविंशतिर्विकृतिरधिकैका तु संकृतिः॥ १३॥
एकाधिका चातिकृतिः षड्विंशत्यक्षरोत्कृतिः।
अत ऊर्ध्वाक्षरं छन्दो मालावृत्तमिति स्मृतम् ॥ ६४॥
छन्दसां तु यथान्येषां भेदाः प्रस्तारयोगतः ।
असंख्येयपरीमाणा वृत्तसंख्या समाश्रिता ॥६५॥
गायत्री प्रकृतिश्चैषां प्रमाणं संप्रचक्षते ।
प्रयोगजानि पूर्वाणि प्रायशो न भवन्ति हि ॥६६॥
तिस्रः कोट्यो दश तथा सहस्राणां शतानि तु ।
चत्वारिंशत्तथा द्वे च सहस्राणि दशैव तु ॥ ६७ ॥
सप्तभिः सहितान्येव सप्त चैव शतानि च ।
षड्विंशतिर(रिहा)न्यानि व्याख्यातानि समासतः ॥ ६८ ॥
सर्वेषां छन्दसामेव त्रिकैर्वृत्तं प्रयोजयेत् ।
झेया अष्टौ त्रिकास्तत्र संज्ञाभिः स्थानमक्षरम् ॥ ६९ ॥
वर्णाक्षरो विधिवृत्तमिति छन्दोगतो विधिः।
नैवातिरिक्तं हीनं वा यत्र संपद्यते स्वरम् ॥ ७० ॥
विधाने छन्दसामेषां संपदेताभिसंशिता।
यत्रार्थस्य समाप्तिः स्यात्स विराम इति स्मृतः॥ ७१ ॥

·अध्यायः १८] दशरूपकस्य पादस्य पद्यतेर्धातोश्चतुर्भागः प्रकीर्तितः। अग्यादिदैवतं प्रोक्तं स्थानं द्विविधमुच्यते ॥ ७२ ॥ शरीराश्रयसंभूतं दिगाश्रयमथापि च । हवं दीर्घ प्लुतं चैव त्रिविधं चाक्षरं स्मृतम् ॥ ७३ ॥ श्वेतादयस्तथा वर्णा विज्ञेयाश्छन्दसामिह । तारश्चैव हि मन्द्रश्च मध्यश्च त्रिविधः स्वरः ॥ ७४॥ ध्रुवाभिधाने चैवास्य संप्रवक्ष्यामि लक्षणम् । विधिर्गणकृतश्चैव तथा पद्यकृतोऽपि च ॥ ७५ ॥ वृत्तमर्धसमं चैव विपमं सममेव च । सर्वेपामेव वृत्तानां तज्ज्ञेया गणास्त्रिकाः ॥ ७६ ॥ दिव्यो दिव्येतरश्चैव दिव्यमानुष एव च । गायत्र्युष्णिगनुष्टुप् च बृहती पतिरेव च ॥ ७७ ॥ त्रिष्टुप् च जगती चैव दिव्योऽयं प्रथमो गणः। तथातिजगती चैव शक्करी ह्यतिशक्करी ॥ ७८॥ अप्टिरत्यष्टिरितरो धृतिश्चातिधृतिर्गणः । कृतिश्च प्रकृतिश्चैव ह्याकृतिविकृतिस्तथा ॥ ७९ ॥ संकृत्यतिकृती चैव [द्युत्कृति]र्दिव्यमानुषः । एतेषां छन्दसां भूयः प्रस्तारविधिसंश्रयम् ॥ ८० ॥ लक्षणं संप्रवक्ष्यामि नष्टमुद्दिष्टमेव च । प्रस्तारोऽक्षरमुद्दिष्टो मात्रोक्तश्च तथैव हि ॥ ८१ ॥ द्विको ग्लो विनिपर्णोक्ता (?) मिश्रौ चेत्यपि मात्रिको । गुर्वधस्ताल्लधुं न्याय ततो द्विद्विर्यथोचितम् ॥ ८२ ॥ न्यस्येत्प्रस्तारमार्गोऽयमक्षरोक्तस्तु नित्यशः। मात्रासंख्या विनिर्दिष्टा गणो मात्राविकल्पितः॥ ८३॥ मिश्री ग्लाविति विशेयौ पृथग्लक्ष्य विभागतः। मात्रागणो गुरूण्येव लघुनीयैधुकैक च(?) ॥ ८४ ॥ आर्याणां स चतुर्मात्रा प्रस्तारः परिकीर्तितः। गीतकप्रभृतीनां च पञ्चमात्रः स इष्यते ॥ ८५ ॥ वेताली..... ॥८६॥ बह्वाश्रयमपि कार्य प्रवेशकैः संक्षिपेत्तु संधिषु च । वहुपूर्णपद्यवृत्तं जनयति खेदं प्रयोगस्य ॥ ८७ ॥ यत्रार्थस्य समाप्तिन भवत्यङ्के प्रयोगबाहुल्यात् । वृत्तान्तः खल्पकथैः प्रवेशकैः सोऽभिधातव्यः॥ ८८॥ मध्यमपात्रैः कार्यो नित्यं विष्कम्भकस्तु विज्ञेयः। संस्कृतवचनानुगतः संक्षिप्तार्थः प्रवेशकवत् ॥ ८९॥ ...

·ur
परिशिष्टम्
[नाट्यशास्त्रे
शुद्धः संकीर्णो वा द्विविधः खलु नाटके प्रयोगः ।
मध्यमपात्रैः शुद्धः संकीर्णो नीचमध्यमकृतः॥९० ॥
अङ्कान्तरे मुखे वा प्रकरणमाश्रित्य नाटके वापि ।
विष्कम्भकस्तु नियतः कर्तव्यो मध्यमैरधमैः ॥९१ ॥
न महाजनपरिवारं कर्तव्यं नाटकं प्रकरणं वा।
येनात्र कार्यपुरुषाश्चत्वारः पञ्च वा ते स्युः॥ ९२ ॥
कार्य गोपुच्छाग्रं कर्तव्यं काव्यवन्धमासाद्य ।
ये चोदात्ता भावास्ते सर्वे पृष्ठतः कार्याः॥ ९३ ॥
सर्वेषां काव्यानां नानारसभावयुक्तियुक्तानाम् ।
निर्वहणे कर्तव्यो नित्यं हि रसोऽद्भुतस्तज्ज्ञैः॥ ९४॥
नाटकलक्षणमेतन्मया समासेन कीर्तितं विधिवत् ।
प्रकरणमतः परमहं लक्षणयुक्त्या प्रवक्ष्यामि ॥ ९५ ॥
यत्र कविरात्मवुद्ध्या वस्तु शरीरं च नाटकं चैव ।
औत्पत्तिकं प्रकुरुते प्रकरणमिति तदुधैज्ञेयम् ॥ ९६ ॥
यदनर्थमपाहार्य काव्यं कुरुते प्रभूतगुणयुक्तम् ।
उत्पन्नवीजवस्तु प्रकरणमिति तदपि विज्ञेयम् ॥ ९७ ॥
यन्नाटके मयोक्तं
वस्तु
शरीरं च वृत्तिभेदाश्च ।
तत्प्रकरणेऽपि कार्य केवलमुत्पाद्यवस्तु स्यात् ॥ ९८ ॥
विप्रवणिक्सचिवानां पुरोहितामात्यसार्थवाहानाम् ।
चरितं यत्रैकविध शेयं तत्प्रकरणं नाम ॥ ९९ ॥
नोदात्तनायककृतं न दिव्यचरितं न राजसंभोगः ।
वाह्यजनसंप्रयुक्तं शेयं तत्प्रकरणं नाम ॥ १०॥
दासविटश्रेष्ठियुतं वेशस्युपचारकरणोपेतम् ।
मन्दकुलस्त्रीचरितं काव्यं कार्य प्रयोगे तु ॥ १०१ ॥
सचिवश्रेष्टिब्राह्मणपुरोहितामात्यसार्थवाहानाम् ।
गृहवार्ता यत्र भवेन्न तत्र वेश्याङ्गना कार्या ॥ १०२ ॥
यदि वेशयुवतियुक्तं न कुलस्त्रीसङ्गमर्हति ततः।
अत्र कुलजनप्रयुक्तं न वेशयुवतिर्भवेत्तत्र ॥ १०३॥
यदि वा प्रकरणयुक्त्या वेशकुलस्त्रीकृतोपचारं(रः?) स्यात् ।
अविकृतभाषाचारं तत्र तु पाठ्यं प्रयोक्तव्यम् ॥ १०४ ॥
प्रकरणनाटकविषये पञ्चाद्या दश परास्तथा चैव ।
अङ्काः कर्तव्याः स्युर्नानारसभावसंयुक्ताः॥ १०५॥
मध्यमपुरुपैर्नित्यं योज्यो विष्कम्भकोऽपि तत्त्वज्ञैः ।
संस्कृतवचनानुगतः संक्षिप्तार्थः प्रवेशकवत् ॥ १०६॥
शुद्धः संकीर्णो वा द्विविधो विष्कम्भकोऽपि विज्ञेयः।
मध्यमपात्रैः
शुद्धः
संकीर्णो नीचमध्यकृतः॥ १०७॥

·अध्यायः १८]
दशरूपकस्य
अङ्कान्तरालविहितः प्रवेशकार्थक्रियां समभिवीक्ष्य ।
संक्षेपात्संधीनामर्थानां चैव कर्तव्यः ॥ १०८ ॥
अनयोश्च बन्धयोगादन्यो भेदः प्रयोक्तृभिः कार्यः।
प्रख्यात स्त्वितरो वा नाटीसंज्ञाश्रिते काव्ये ॥ १०९॥
स्त्रीप्राया चतुरङ्का ललिताभिनयात्मिका सुविहिताङ्गी ।
बहुगीतनृत्यवाद्यरतिसंभोगात्मिका चैव ॥ ११० ॥
राजोपचारयुक्ता प्रसादनक्रोधदम्भसंयुक्ता।
[नायकदूती चापि देवीसंबन्धी नाटिका ज्ञेया ॥ १११॥
अन्तर्भावगता ह्येषा भावयोरुभयोरपि ।
अथ दशैतानि रूपाणि इत्युदितानि तु ॥ ११२॥]
प्रकरणनाटकनाटीलक्षणमुक्तं मया समासेन ॥ ११३॥
वक्ष्याम्यतःपरमहं लक्षणयुक्त्या समवकारम् ।
देवासुरबीजकृतःप्रख्यातोदात्तनायकश्चैव ॥ ११४ ॥
ध्यङ्कस्तथा त्रिकपटः त्रिविद्रवः स्यानिटङ्गारः।
द्वादशनायकवहुलो ह्यष्टादशनाटिकाप्रमाणश्च ॥ ११५॥
वक्ष्याम्यस्याङ्कविधिं यावत्यो नाडिका यत्र ।
[ अङ्कस्तु सप्रहसनः कालस्य यन्मुहूर्तमिति ।
तन्नाडिकाप्रमाणं यथोत्तमाकेषु संयोज्यम् ॥ ११६ ॥
या नाडिकेति संज्ञा कालविभागे क्रियाभिसंपन्ना ।
कार्या च सा प्रयत्नाद् यथाक्रमेणैव शास्त्रोक्ता ॥]
अङ्कस्तु सप्रहसनः सविद्रवः सकपटः सवीथीकः॥११७॥
द्वादशनाडीविहितः प्रथमः कार्यः क्रियोपेतः।
कार्यस्तथा द्वितीयः समाश्रितो नाडिकाश्चतस्त्रश्च ॥ ११८ ॥
वस्तुसमापनविहितो द्विनाडिकः स्यात्तृतीयस्तु ।
नाडीसंज्ञा झेया मानं कालस्य यन्मुहूर्तार्धम् ॥ ११९ ॥
तन्नाडिकाप्रमाणं यथोक्तमङ्केषु संयोज्यम् ।
अङ्कोऽङ्कस्त्वन्यार्थः कर्तव्यः काव्यवन्धमासाद्य ॥ १२० ॥
अर्थ हि समवकारे ह्यप्रतिसंधानमिच्छन्ति ॥ १२१ ॥
युद्धजलसंभवो वा वाय्वग्निजलेन्द्रसंभवो वापि ।
नगरोपरोधजो वा विशेयो विद्रवस्त्रिविधः ॥ १२२ ॥
यस्तु गतिक्रमविहितो दैववशाद्वा परप्रयुक्तो वा ।
सुखदुःखोत्पत्तिकृतस्त्रिविधः कपटाश्रयो शेयः॥ १२३ ॥
त्रिविधश्चात्र विधिज्ञैः पृथक्पृथक्कार्ययोगविहितार्थः।
शृङ्गारः कर्तव्यो धर्मे चार्थे च कामे च ॥ १२४ ॥
यत्र तु धर्मसमापकमात्महितं भवति साधनं चहुधा ।
व्रतनियमतपोयुक्तो शेयोऽसौ धर्मशृङ्गारः ॥ १२५ ॥

·८
,
परिशिष्टम्
[नाट्यशास्त्रे
अर्थस्येच्छायोगाद्वहुधा चैवार्थतोऽर्थशृङ्गारः ।
स्त्रीसंप्रयोगविषयेण्वयथार्थमपीष्यते हि रतिः॥ १२६॥
कन्याविलोभनकृतं प्राप्तौ स्त्रीपुंसयोस्तु रम्यं वा ।
निभृतं सावेगं वा यस्य भवेद्वा कामशृङ्गारः ॥ १२७ ॥
उष्णिग्गायत्री वा वृत्तानि च यानि बन्धकुटिलानि ।
तान्यत्र समवकारे कविभिः सम्यक्प्रयोज्यानि ॥ १२८ ॥
एवं कार्यस्तज्ज्ञैः सुखदुःखसमाश्रयः समवकारः।
वक्ष्याम्यतः परमहं लक्षणमीहामृगस्यापि ॥ १२९ ॥
दिव्यपुरुषाश्रय[कृतो दिव्यस्त्रीकारणोपगतयुद्धः।
सुविहितवस्तुनिवन्धो विप्रात्ययकारक]श्चैव ॥ १३०॥
उद्धतपुरुपप्रायः स्त्रीरोषग्रथितकाव्यवन्धश्च ।
संक्षोभविद्रवकृतः संफेटकृतस्तथा चैव ॥ १३१ ॥
स्त्रीभेदनापहरणा[प?]मर्दनप्राप्तवस्तुङ्गारः ।
[यत्र तु वधेप्सितानां वधोऽप्युश्रुयो भवेत्तु पुरुषाणाम् ।।
ईहामृगस्तु कार्यश्चतुरङ्कविभूषितश्चैव ॥ १३२ ॥
यद्ध्यायोगे कार्य ये पुरुषा वृत्तयो रसाश्चैव ।
ईहामृगेऽपि तत्स्यात्केवलमत्र स्त्रिया योगः ॥ १३३ ॥
किंचिद्याज कृत्वा तेषां युद्धं शमयितव्यम् ॥ १३४॥
ईहामृगस्य लक्षणमुक्तं विप्राः समासयोगेन ।
अथ वै डिमस्य लक्षणमतः परं प्रवक्ष्यामि ॥ १३५॥
प्रख्यातवस्तुविषयः प्रख्यातोदात्तनायकश्चैव ।
षत्रिंशल्लक्षणयुक् चतुरङ्को वै डिमः कार्यः॥ १३६ ॥
शृङ्गारहास्यवर्जे शेषैरन्यै रसैः समायुक्तः।
दीप्तरसकाव्ययो निर्ना भावोपसंपन्नः ॥ १३७ ॥
निर्धातोल्कापातैरुपरागेणेन्दुसूर्ययोर्युक्तः।
युद्ध नियुद्धप्रहरणसंफेटककृतश्च कर्तव्यः ॥ १३८ ॥
मायेन्द्रजालवहुलो वहुपुरुषोत्थानयुक्तश्च ।
देवभुजगेन्द्रराक्षसयक्षपिशाचावकीर्णश्च ॥ १३९ ॥
षोडशनायकबहुलः सात्वत्यारभटिवृत्तिसंपन्नः।
कार्यों डिमः प्रयत्नान्नानाश्रयभावसंपन्नः ॥ १४०॥
[डिमलक्षणमित्युक्तं मया समासेन लक्षणानुगतम् ।
व्यायोगस्य तु लक्षणमतः परं संप्रवक्ष्यामि ॥ १४१॥]
व्यायोगस्तु विधिज्ञैः कार्यः प्रख्यातनायकशरीरः।
अल्पस्त्रीजनयुक्तस्त्वेकाहकृतस्तथा चैव ॥ १४२॥
बहवस्तत्र च पुरुषाः कविभिः कार्या यथा समवकारे।
न च तत्प्रमाणयुक्ताः कार्या एकाङ्क एवायम् ॥ १४३ ॥

·अध्यायः १८]
दशरूपकस्य
न च दिव्यनायककृतः कार्यों राजर्पिनायकनिवद्धः।
युद्धनियुद्धाक(ध)र्षणसंह(घ)र्षकृतश्च कर्तव्यः ॥ १४४ ॥
एवंविधस्तु कार्यों व्यायोगो दीप्तकाव्यरसयोनिः।
वक्ष्याम्यतः परमहं लक्षणमुत्सृष्टिकाङ्कस्य ॥ १४५॥
प्रख्यातवस्तुविषयस्त्वप्रख्यातः कदाचिदेव स्यात् ।
दिव्यपुरुषैर्वियुक्तः शेपैरन्यै(युक्तो) (भ)वेत्पुंभिः ॥ १४६ ॥
करुणरसप्रायकृतो निवृत्तयुद्धोद्धतप्रहारश्च ।
स्त्रीपरिदेवितवहुलो निर्वेदितभाषितश्चैव ॥ १४७ ॥
नानाव्याकुलचेष्टः सात्वत्यारभटिकैशिकीहीनः ।
कार्यः काव्यविधिज्ञैः सततं धुत्सृष्टिकाङ्कस्तु ॥ १४८ ॥
यदिव्यनायककृतं काव्यं संग्रामवन्धवधयुक्तम् ।
तद्भारते तु वर्षे कर्तव्यं काव्यवन्धेषु ॥ १४९ ॥
कस्माद्भारतमिष्टं वर्षेष्वन्येपु देवविहितेपु।
हृद्या सर्वा भूमिः शुभगन्धा काञ्चनी यस्मात् ॥ १५० ॥
उपवनगमनक्रीडाविहारनारीरतिप्रमोदाः स्युः ।
तेपु हि वर्षेषु सदा न तत्र दुःखं न वा शोकः ॥ १५१ ॥
ये तेषामपि (धि)वासाः पुराणवादेषु पर्वताः प्रोक्ताः।
संभोगस्तेषु भवेत्कारम्भो भवेदस्मिन् ॥ १५२॥
[अङ्कस्य लक्षणगतं व्याख्यातं शेषमात्रगतम् ।
प्रहसनमतः परमहं सलक्षणं संप्रवक्ष्यामि ॥ १५३॥]
प्रहसनमपि विज्ञेयं द्विविधं शुद्धं तथा च संकीर्णम् ।
वक्ष्यामि तयोर्युक्त्या पृथक्पृथग्लक्षणविशेषम् ॥ १५४ ॥
भगवत्तापसविगैरन्यैरपि हास्यवादसंवद्धम् ।
कापुरुषसंप्रयुक्तं परिहासाभाषणप्रायम् ॥ १५५ ॥
अविकृतभाषाचारं विशेषभावोपपन्नरचित(चरित)पदम् ।
नियतगतिवस्तुविषयं शुद्धं ज्ञेयं
प्रहसनं
तु
॥ १५६॥
वेश्याचेटनपुंसकविटधूर्ता वन्धकी च यत्र स्युः।
अनिभृतवेषपरिच्छदचेष्टितकरणैस्तु संकीर्णम् ॥ १५७ ॥
लोकोपचारयुक्ता या वार्ता यश्च दम्भसंयोगः।
तत्प्रहसनेषु योज्यं धूर्तोक्तविवादसंयुक्तम् ॥ १५८ ॥
वीथ्यङ्गैः संयुक्तं कर्तव्यं प्रहसनं यथायोगम् ।
भाणस्यापि तु लक्षणमतः परं संप्रवक्ष्यामि ॥ १५९ ॥
आत्मानुभूतशंसी परसंश्रयवर्णनाविशेषेषु (षस्तु)।
द्वि(वि)विधाश्रयो हि भाणो विज्ञेयस्त्वेकहार्यश्च ॥ १६० ॥
परवचनमात्मसंस्थं प्रतिवचनैरुत्तरोत्तरग्रथिते(तैः)।
आकाशपुरुषकथितैरङ्गविकारैरभिनयैश्चैव] ॥ १६१ ॥

·परिशिष्टम्
[नाट्यशाखे
धूर्तविटसंप्रयोज्यो नानावस्थान्तरात्मकश्चैव ।
एकाङ्गो बहुचेष्टः सततं कार्यों बुधैर्भाणः ॥ १६२ ॥
[भाणस्यापि हि निखिलं लक्षणमुक्तं तथागमानुगतम् ।
वीथ्याः संप्रति निखिलं कथयामि यथाक्रमं विप्राः॥१६३॥]
अधमोत्तममध्याभियुक्ता स्यात् प्रकृतिभिस्तिसृभिः।
वीथी स्यादेकाङ्का तथैकहार्या द्विहार्या वा ॥ १६४ ॥
सर्वरसलक्षणाढ्या युक्ता ह्यङ्गैस्त्रयोदशभिः ।
अङ्गानां वक्ष्येऽहं लक्षणमखिलं यथादेशम् ॥ १६५॥
उद्धात्यकावलितता(लगिता)वस्यन्दितनाल्पसत्प्रलापाश्च ।
वाकेल्यथ प्रपञ्चो मृदवाधिवले छलत्रिगते ॥ १६६ ॥
व्याहारो गण्डश्च त्रयोदशाङ्गान्युदाहृतान्यस्याः।
अथ वीथी संग्रोक्ता लक्षणमेषां प्रवक्ष्यामि ॥ १६७ ॥
पदानि त्वगतार्थानि यत्तरां ('ये नराः') पुनरादरात् ।
योजयन्ति पदैरन्यैस्तदुद्धात्यकमुच्यते ॥ १६८ ॥
यत्रान्यस्मिन्समावेश्य कार्यमन्यत्प्रसाध्यते ।
तच्चावल गितं नाम विज्ञेयं नाट्ययोक्तृभिः ॥ १६९ ॥
आक्षिप्ताथै (प्तेऽर्थे) तु कस्मिंश्चिच्छुभाशुभसमुत्थितम् (ते)।
कौशलारू(दु)च्यतेऽन्यार्थे (न्योऽर्थः) तदवस्पन्दितं भवेत् ॥
असंबद्धं तु यद्वाक्यमसम्बद्धमथोत्तरम् ।
असत्प्रला(ल?)पितं चैव वीथ्यां सम्यक् प्रयोजयेत् ॥१७१
मूर्खजनसंनिकर्षे विद्वानन्यत्र भाषते सम्यक् ।
वचनं न गृह्यतेऽस्य संज्ञेयोऽसत्प्रलापस्तु ॥ १७२॥
यदसद्भूतं वचनं संस्तवयुक्तं द्वयोः परस्परतः।
एकस्य चार्थहेतोः सहास्यजननः प्रपञ्चस्तु॥ १७३ ॥
हास्येनोपगतार्था प्रहेलिका नालिकेति विज्ञेया।
एकद्विप्रतिवचना वाकेली स्यात्प्रयोगेऽस्मिन् ॥ १७४ ॥
मूर्खजनसंनिक हितमपि यत्र प्रभाषते विद्वान् ।
न च गृह्यतेऽस्य वचन विशेयोऽसत्प्रलापोऽसौ ॥ १७५॥
यदतो संभृत(यदसद्भूतं)वचनं
संश्र(स्त)वयुक्तं द्वयोः परस्परं यत् ।
एकस्य चार्ष(थ)हेतोः
स हास्यजननः प्रपञ्चः स्यात् ॥ १७६॥
यत्कारणाहुणानां दोषीकरणं भवेद्विवाद्कृतम् ।
दोषगुणीकरणं वा तन्मृदवं नामापि विशेयम् ॥ १७७॥
परवचनमात्मनश्चोत्तरोत्तरसमुद्भवं द्वयोर्यत्र ।
अन्योन्यार्थविशेषकमधिबलमिति तदुधैज्ञेयम् ॥ १७८ ॥

·अध्यायः १८] दशरूपकस्य १.१ अन्यार्थमेव वाक्यं छलमभिसंधानहास्यरोषकरम् । श्रुतिसारूप्यार्थात्मनि वहवोऽर्था युक्तिभिर्नियुज्यन्ते ॥१७९॥ एतद्धास्य(यद्धास्य)महास्यं वा त्रिगतं नामापि विशेयम् । प्रत्यक्षवृत्तिरुक्तो व्याहारो हास्यलेशार्थः॥ १८० ॥ संरम्भसंभ्रमयुतं विवादयुक्तं तथापवादकृतम् । वहुवचनाक्षेपकृतं गण्डं प्रवदन्ति तत्त्वज्ञाः ॥ १८१ ॥ (अन्यान्यपि लास्यविधावङ्गानि तु नाटकोपयोगानि । अस्माद्विनिःसृतानि तु भाण इवैकप्रयोज्यानि ॥ १८२॥ गेयपदं स्थितपाठ्यमासीनं पुष्पगण्डिका । प्रच्छेदकत्रिमूढाख्यं सैन्धवं च द्विमूढकम् ॥ १८३ ॥ उत्तमोत्तमकं चैव उक्तप्रत्युक्तमेव च । लास्ये दशविधं होतदङ्गनिर्देशलक्षणम् ॥ १८४ ॥ आसनेषूपविष्टैर्यत्तत्रीभाण्डोपबृंहितम् । गायनैर्गीयते शुष्कं तद्नेयपदमुच्यते ॥ १८५॥ प्राकृतं या वियुक्ता तु पठेदासनसंस्थिता । मदनानलतप्ताङ्गी स्थितिपाठ्यं तदुच्यते ॥ १८६ ॥ आसीनमास्यते यत्र चिन्ताशोकसमन्वितम्। अप्रसारितगात्रं च जिह्मदृष्टिनिरीक्षितम् ॥ १८७ ॥ यत्र स्त्री नरवेषेण ललितं संस्कृतं पठेत् । सखीनां तु विनोदाय सा शेया पुष्पगन्धिका ॥ १८८॥ प्रच्छेदकः स विशेयो यत्र चन्द्रातपाहता। स्त्रियः प्रियेषु सजन्ते ह्यपि विप्रियकारिषु ॥ १८९ ॥ अनिष्ठुरखल्पपदं समवृत्तैरलंकृतम् । नाट्यं पुरुषभावाढ्यं त्रिमूढकमुदाहृतम् ॥ १९० ॥ पात्रविस्मृतसंकेतं सुव्यक्तकरुणान्वितम् । प्राकृतैर्वचनैर्युक्तं विदुः सैन्धवकं बुधाः ॥ १९१॥ शुभार्थगीताभिनयं चतुरस्त्रपदक्रमम् । स्पष्टभावरसोपेतं व्याजचेष्टं द्विमूढकम् ॥ १९२॥ उत्तमोत्तमकं विद्यादनेकरससंश्रयम् । विचित्रैः श्लोकवन्धैश्च हेलाभावविभूषितम् ॥ १९३ ॥ [यदि प्रतिकृतिं दृष्ट्वा विनोदयति मानसम् । मद्नानलतप्तं तु विचित्रपदमुच्यते ॥ १९४ ॥] कोपप्रसादजनितं साधिक्षेपपदाश्रयम् । उक्तप्रत्युक्तमेव स्यात् किंतु गीतार्थयोजितम् ॥ १९५॥ [दृष्ट्वा स्वप्ने प्रियं यत्र मदनानलतापिता। करोति विविधान् भावान् तद्वै भावितमुच्यते ॥ १९६ ॥] द. ११

·परिशिष्टम्
[नाट्यशाने
एतद्वै लास्यविधौ लक्षणमुक्तं मया तु विस्तरतः।
तद(दि)हैव तु यन्नोक्तं प्रसङ्गविनिवृत्तिहेतोस्तु ॥ १९७॥)
इति दशरूपविधानं सर्व प्रोक्तं मयातिलक्षणतः।
इतिवृत्तद्विविधानं संधिविधौ लक्षणं वक्ष्ये ॥ १९८॥
इति भारतीये नाट्यशास्त्रे दशरूपलक्षणं नामाध्यायोऽष्टादशः॥
एकोनविंशोऽध्यायः।
इतिवृत्तं तु नाट्यस्य शरीरं परिकीर्तितम् ।
पञ्चभिः संधिभिस्तस्य विभागः संप्रकल्पितः ॥१॥
इतिवृत्तं द्विधा चैव वुधस्तु परिकल्पयेत् ।
आधिकारिकमेकं तु प्रासङ्गिकमथापरम् ॥ २॥
यत् कार्य हि फलप्राप्त्या समर्थ परिकल्प्यते ।
तदाधिकारिकं शेयमन्यत् प्रासङ्गिकं विदुः॥३॥
कवेः प्रयत्नानेतृणां युक्तानां विध्यपाश्रयात् ।
कल्प्यते हि फलप्राप्तिः समुत्कर्पात् फलस्य च ॥ ४॥
कारणात् फलयोगस्य वृत्तं स्यादाधिकारिकम् ।
तस्योपकरणार्थ तु कीर्त्यते ह्यानुषङ्गिकम् ॥ ५॥
[लौकिकसुखदुःखाख्या यथावस्था रसोद्भवा ।
दशधा मन्मथावस्था व्यवस्था त्रिविधा मता ॥६॥
संसाध्ये फलयोगे तु व्यापारः साधकस्य यः।
तस्यानुपूर्व्या विज्ञेयाः पञ्चावस्थाः प्रयोक्तृभिः॥ ७ ॥
[नाट्यप्रकरणा भावा अवस्थास्ता मता इह ।
धर्मार्थकामसंबन्धः फलयोगस्तु कथ्यते ॥ ८॥
॥]
प्रारम्भश्च प्रयत्नश्च तथा प्राप्तेश्च संभवः।
नियता च फलप्राप्तिः फलयोगश्च पञ्चमः॥९॥
औत्सुक्यमात्रं वन्धस्य यद् वीजस्य निवध्यते ।
महतः फलयोगस्य सोऽत्र प्रारम्भ इष्यते ॥ १०॥
अपश्यतः फलप्राप्तिं यो व्यापारः फलं प्रति ।
परं चौत्सुक्यगमनं प्रयत्नः परिकीर्तितः ॥ ११ ॥
ईषत्प्राप्तिर्यदा काचित्फलस्य परिकल्प्यते ।
भावमात्रेण सं (तं) प्राहुर्विधिज्ञाः प्राप्तिसंभवम् ॥ १२ ॥
नियतां तु फलप्राप्तिं यदा भावेन पश्यति ।
नियतां तां फलप्राप्तिं सगुणाः परिचक्षते ॥ १३ ॥
अभिप्रेतं समग्रं च प्रतिरूपं क्रियाफलम् ।
इतिवृत्ते भवेद्यस्मिन् फलयोगः प्रकीर्तितः ॥१४॥

·अध्यायः १९]
दशरूपकस्य
सर्वस्ये(स्यैव हि कार्यस्य प्रारब्धस्य फलार्थिभिः ।
एता अनुक्रमेणैव पञ्चावस्था भवन्ति हि ॥ १५॥
तासां खभावभिन्नानां परस्परसमागमात् ।
विन्यास एकभावेन फलहेतुः प्रकीर्तितः॥ १६ ॥
इतिवृत्तं समाख्यातं प्रत्यगेवाधिकारिकम् ।
तदारम्भादि कर्तव्यं फलान्तं च यथा भवेत् ॥ १७ ॥
पूर्णसंधि तु तत्कार्य हीनसंध्यपि वा पुनः।
नियमात्पञ्चसंधि स्याद्धीनसंध्यथ कारणात् ॥ १८॥
चतुर्थस्यैकलोपे तु द्विलोपे त्रिचतुर्थयोः ।
द्वितीयत्रिचतुर्थानां त्रिलोपे लोप इष्यते ॥ १९ ॥
प्रासङ्गिके परार्थत्वान होष नियमो भवेत् ।
यद्वृत्तं संभवेत्तत्र तद्योज्यमविरोधतः॥ २० ॥
इतिवृत्ते यथावस्थाः पञ्चारम्भादिकाः स्मृताः।
अर्थप्रकृतयः पञ्च तथा वीजादिका अपि ॥२१॥
बीजं विन्दुः पताका च प्रकरी कार्यमेव च ।
अर्थप्रकृतयः पञ्च ज्ञात्वा योज्या यथाविधि ॥२२॥
खल्पमात्रं समुत्सृष्टं बहुधा यद्विसर्पति.।
फलावसानं तच्चैव बीजं तदिह कीर्तितम् ॥ २३ ॥
प्रयोजनानां विच्छेदे यदविच्छेदकारणम् ।
यावत्समाप्तिर्वन्धस्य स बिन्दुः परिकीर्तितः॥ २४ ॥
यद्वृत्तं हि परार्थ स्यात्प्रधानस्योपकारकम् ।
प्रधानवच्च कल्प्येत सा पताकेति कीर्तिता ॥२५॥
फलं प्रकल्प्यते यस्याः परार्थ केवलं बुधैः।
अनुबन्धविहीनं स्यात्प्रकरी मिति निर्दिशेत् ॥ २६ ॥
यदाधिकारिकं वृत्तं सम्यक्प्राः प्रयुज्यते ।
तदर्थो यः समारम्भस्तत्कार्य परिकीर्तितम् ॥ २७॥
एतेषां यस्य येनार्थों यतश्च गुण इष्यते।
तत्प्रधानं तु कर्तव्यं गुणभूतान्यतः परम् ॥२८॥
एकोऽनेकोऽपि वा संधिः पताकायां तु यो भवेत् ।
प्रधानार्थानुयायित्वादनुसंधिः प्रकीर्त्यते ॥ २९ ॥
आगर्भादाविमर्शाद्वा पताका विनिवर्तते ।
कस्माद्यमानिबन्धोऽस्याः परार्थः परिकीर्त्यते ॥ ३०॥
यत्रान्यसिन युज्यमाने तल्लिङ्गेभ्यः (डोऽन्यः) प्रयुज्यते ।
आगन्तुकेन भावेन पताकास्थानकं तु तत् ॥ ३१॥
सहसैवार्थसंपत्तिर्गुणवत्युपकारतः।
पताकास्थानकमिदं प्रथमं परिकीर्तितम् ॥ ३२॥

·परिशिष्टम्
[नाट्यशास्त्रे
वचः सातिशयं श्लिष्टं काव्यबन्धसमाश्रयम् ।
पताकास्थानकमिदं द्वितीयं परिकीर्तितम् ॥ ३३ ॥
अर्थोपक्षेपणं यत्र लीनं सविनयं भवेत् ।
श्लिष्टप्रत्युत्तरोपेतं तृतीयमिदमिष्यते ॥ ३४ ॥
बर्थो वचनविन्यासः सुश्लिष्टः काव्ययोजितः।
उपन्यासः संयुतश्च तच्चतुर्थमुदाहृतम् ॥ ३५॥
चतुःपताकापरमं नाटके काव्यमिष्यते ।
पञ्चभिः संधिभिर्युक्तं तांश्च वक्ष्याम्यतः पुनः ॥ ३६॥
मुखं प्रतिमुखं गभी विमर्शश्च तथैव हि ।
तथा निर्वहणं चेति नाटके पञ्च संधयः॥३७॥
पञ्चभिः संधिभिर्युक्तं प्रधानमनुकीर्त्यते।
शेषाः प्रधानसंधीनामनुग्राह्यास्तु संधयः॥ ३८ ॥
यत्र बीजसमुत्पत्तिर्नानार्थरससंभवा ।
काव्ये शरीरानुगता तन्मुखं परिकीर्तितम् ॥ ३९ ॥
वीजस्योद्घाटनं यत्तु दृष्टनष्टमिव क्वचित् ।
मुखन्यस्तस्य सर्वन तद्वै प्रतिमुखं स्मृतम् ॥ ४० ॥
उद्भेदस्तस्य बीजस्य प्राप्तिरप्राप्तिरेव वा ।
पुनश्चान्वेषणं यत्र स गर्भ इति संज्ञितः॥४१॥
गर्भान्निभिन्नवीजार्थो विलोभनकृतोऽपि वा।
क्रोधव्यसनजो वापि स विमर्श इति स्मृतः॥ ४२ ॥
समानं च समर्थानां मुख्यार्थानां सबीजिनाम् ।
नानाभावोऽन्तराणां यद्भवेनिर्वहणं तु तम् ॥ ४३॥
एते तु संधयो ज्ञेया नाटकस्य प्रयोक्तृभिः ।
तथा प्रकरणस्यापि शेषाणां विनिवोधत ॥४४॥
[व्यायोगेहामृगौ चापि त्रिसंधी परिकीर्तितौ।]
न तयोरवमर्शस्तु कर्तव्यः कविभिः सदा ॥ ४५ ॥
डिमः समवकारश्च चतुःसंधी प्रकीर्तितौ ।
गर्भाविमर्शी न स्यातां न च वृत्तिस्तु कैशिकी ॥ ४६॥
द्विसंधि तु प्रहसनं वीथ्यको भाण एव च ।
मुख निर्वहणे स्यातां तेषां वृत्तिश्च भारती॥ ४७ ॥
एवं हि संधयः कार्या दशरूपे प्रयोकृभिः ।
पुनरेषां तु संधीनामङ्गकल्पं निवोधत ॥४८॥
संधीनां यानि वृत्तानि प्रदेशेष्वनुपूर्वशः ।
खसंपगुणयुक्तानि तान्यङ्गान्युपधारयेत् ॥ ४९ ॥
इष्टस्यार्थस्य रचना वृत्तान्तस्यानुपक्षयः।
रागप्राप्तिः प्रयोगस्य गुह्यानां चैव गृहनम् ॥ ५० ॥

·अध्यायः १९]
दशरूपकस्य
१
आश्चर्यवदभिख्यातं प्रकाश्यानां प्रकाशनम् ।
अङ्गहीनो नरो यद्वद् युद्धारम्भेऽक्षमो भवेत् ।
अङ्गहीनं तथा काव्यं न प्रयोगक्षमं भवेत् ॥ ५१॥
काव्यं यदपि हीनार्थ सम्यगङ्गैः समन्वितम्
दीप्तत्वात्तु प्रयोगस्य शोभामेति न संशयः ॥ ५२ ॥
उदात्तमपि यत्काव्यं स्यादङ्गैः परिवर्जितम् ।
हीनत्वात्तु प्रयोगस्य न सतां रञ्जयेन्मनः॥५३॥
[तस्मात्संधिप्रयोगेपु यथादेशं यथारसम् ।
कविनाङ्गानि कार्याणि प्रदेशांस्तु निवोधत ॥ ५४॥]
उपक्षेपः परिकरः परिन्यासो विलोभनम् ।
युक्तिःप्राप्तिः[समाधानं विधानं परिभावना ॥ ५५ ॥
उद्भेदः करणं भेदो द्वादशाङ्गानि वै मुखे ।
तथा प्रतिमुखे चैव वक्ष्याम्यङ्गानि नामतः॥५६॥]
विलासः परिसर्पश्च विधूतं तापनं तथा ।
नर्म नर्मद्युतिश्चैव तथा प्रशमनं पुनः॥ ५७ ॥
निरोधश्चैव विज्ञेयः पर्युपासनमेव च ।
पुष्पं वज्रमुपन्यासो वर्णसंहार एव च ॥ ५८॥
एतानि वै प्रतिमुखे गर्भेऽङ्गानि निवोधत ।
अभूताहरणं मार्गों रूपोदाहरणे क्रमः॥ ५९ ॥
संग्रहश्चानुमानं च प्रार्थना क्षिप्तिरेव च ।
तोटकाधिवले चैव चोद्भेदो विद्रवस्तथा ॥ ६०॥
एतान्यङ्गानि वै गर्भ विमर्शे च निवोधत ॥ ६१॥
अपवादश्च संफेटो विद्रवः शक्तिरेव च ।
प्रसङ्गो व्यवसायश्च द्युतिः खेदो निषेधनम् ॥ २॥
विरोध[न ?]मथादानं छादनं च प्ररोचना।
एतान्यवमृशेऽङ्गानि भूयो निर्वहणे शृणु ॥ ६३॥
संधिनिरोधो ग्रथनं निर्णयः परिभाषणम् ।
धृतिः प्रसाद आनन्दः समयश्चोपगृहनम् ॥ ६४ ॥
भाषणं पूर्ववाक्यं च कार्यसंहार एव च ।
प्रशस्तिरिति संहारे ज्ञेयान्यङ्गानि नामतः॥६५॥
चतुःषष्व॒िधैर्शयान्येतान्यङ्गानि संधिषु ।
[संपादनार्थ वीजस्य सम्यक्संधिकराणि तु ॥६६॥
कार्याण्येतानि कविभिर्विस्पष्टार्थानि नाटके] ।
एतेषां तु पुनर्वक्ष्ये लक्षणानि यथाक्रमम् ॥ ६७॥
काव्यार्थस्य समुत्पत्तिरुपक्षेप इति स्मृतः।
समुत्पन्नार्थवाहुल्यं शेयः परिकरस्तु सः ॥ ६८ ॥

·परिशिष्टम्
[नाट्यशास्त्रे
तनिवृत्तिः परिन्यासो विज्ञेयः कविभिः सदा ।
गुणनिर्वर्णनं चैव विलोभनमिति स्मृतम् ॥ ६९ ॥
संप्रधारणमर्थानां युक्तिरित्यभिधीयते ।
सुखार्थस्याभिगमनं प्राप्तिरित्यभिधीयते ॥ ७०॥
बीजार्थस्योपगमनं तत्समाधानमुच्यते ।
सुखदुःखकतो योऽर्थस्तद्विधानमिति स्मृतम् ॥ ७१ ॥
कुतूहलोत्तरावेशो विज्ञेया परिभावना ।
वीजार्थस्य प्ररोहो यः स उद्भेद इति स्मृतः॥ ७२ ॥
प्रकृतार्थसमारम्भः करणं नाम तद्भवेत् ।
संघातभेदनार्थों यः स भेद इति कीर्तितः॥७३॥
समीहा रतिभोगार्थी विलास इति कीर्तितः।
दृष्टनष्टानुसरणं परिसर्प इति स्मृतः॥ ७४ ॥
कृतस्यानुनयस्यादौ विधूतमपरिग्रहः ।
अपायदर्शनं यत्तत्तापनं नाम तद्भवेत् ॥ ७५॥
क्रीडार्थ विहितं यत्र हास्यं नर्मेति तत् स्मृतम् ।
दोपप्रच्छादनार्थ तु हास्यं नर्मद्युति स्मृतम् ॥ ७६ ॥
उत्तरोत्तरवाक्यं तु भवेत्प्रशमनं वुधाः।
या तु व्यसनसंप्राप्तिर्निरोधः स तु कीर्तितः॥ ७७ ॥
क्रुद्धस्यानुनयो यस्तु भवेत्तत्पर्युपासनम् ।
विशेषवचनं यत्तु तत्पुष्पमिति संज्ञितम् ॥ ७८ ॥
प्रत्यक्षरूपं यद्वाक्यं तद्वज्रमिति संशितम् ।
उपपत्तिकृतो योऽर्थ उपन्यासस्तु स स्मृतः ॥ ७९ ॥
चातुर्वाभिगमनं वर्णसंहार इष्यते ।
एतानि तु प्रतिमुखे गर्भे चापि निवोधत ॥ ८० ॥
कपटाद्याश्रयं वाक्यमभूताहरणं विदुः।
तत्त्वार्थवचनं चैव मार्ग इत्यभिधीयते ॥ ८१ ॥
चित्रार्थसमवायो यस्तद्रूपमिति कीर्तितम् ।
यत्सातिशयवद्वाक्यं तदुदाहरणं स्मृतम् ॥ ८२॥
भावतत्त्वोपलब्धिस्तु क्रम इत्यभिधीयते ।
सामदानार्थसंयुक्तः संग्रहः परिकीर्तितः॥ ८३ ॥
रूपानुरूपगमनमनुमानमिति स्मृतम् ।
रतिहर्षोत्सवार्थानां प्रार्थना प्रार्थना भवेत् ॥ ८४ ॥
गर्भस्योद्भेदनं यत्स्यात् क्षिप्तिरित्यभिधीयते ।
संरम्भवचनप्राय तोटकं त्विति संज्ञितम् ॥ ८५॥
कपटेनाभिसंधानं ब्रुवतेऽधिबलं बुधाः।
भयं नृपारिदस्यूत्थमुद्वेगः परिकीर्तितः ॥ ८६ ॥

·अध्यायः १९]
दशरूपकस्य
नृपाग्निभयसंयुक्तः संभवो विद्वः स्मृतः।
[एतान्यङ्गानि गर्ने स्युरविमर्श निवोधत ॥ ८७ ॥
दोषप्रख्यापनं यत् स्यात् सोऽपवादः प्रकीर्तितः ।
रोषग्रथितवाक्यं तु संफेटः परिकीर्तितः॥ ८८ ॥
गुरुव्यतिक्रमो यस्तु विज्ञेयोऽभिद्रवस्तु सः।
विरोधप्रशमो यस्तु सा शक्तिः परिकीर्तिता ॥ ८९ ॥
प्रसङ्गश्चैव विज्ञेयो गुरूणां परिकीर्तनम् ।
व्यवसायश्च विशेयः प्रतिज्ञाहेतुसंभवः ॥९० ॥
वाक्यमाघर्पणकृतं द्य (धु ? )तिस्तीरुदाहृतम् (ता?)।
मनश्चेष्टाविनिष्पन्नः श्रमः खेद उदाहृतः॥९१ ॥
ईप्सितार्थप्रतीधातो निषेधः स तु कीर्तितः।
विरोधनं तु संरम्भादुत्तरोत्तरभाषणम् ॥ ९२ ॥
बीजकार्योपगमनमादानमिति संज्ञितम् ।
अवमानात् कृतं वाक्यं कार्यार्थ छादनं भवेत् ॥ ९३ ॥
प्ररोचना च विज्ञेया संभारार्थप्रकाशिनी।
एतान्यवमृशाङ्गानि संहारे तु निबोधत ॥ ९४॥
मुखबीजोपगमनं संधिरित्यभिधीयते ।
कार्यस्यान्वेषणं
युक्त्या
निरोध इति कीर्तितः॥ ९५ ।
उपक्षेपस्तु कार्याणां ग्रथनं परिकीर्तितम् ।
अनुभूतार्थकथनं निर्णयः समुदाहृतः ॥ ९६ ॥
परिवादकृतं यत् स्यात् तदाहुः परिभाषणम् ।
लब्धस्यार्थस्य शमनं धृतिमाचक्षते पुनः ॥ ९७ ॥
शुश्रूषाधुपसंपन्नः प्रसादः प्रीतिरुच्यते ।
समागमस्तु योऽर्थानामानन्दः परिकीर्तितः॥ ९८॥
दुःखस्यापगमश्चैव समयोऽथ निगद्यते ।
अद्भुतस्य च संप्राप्तिर्भवेत्तदुपगृहनम् ॥ ९९ ॥
सामदानादिसंपन्नं भाषणं समुदाहृतम् ।
पूर्ववाक्यं तु विज्ञेयं यथार्थोक्तार्थदर्शनम् ॥ १०० ॥
वरप्रसादसंप्राप्तिः काव्यसंहार इष्यते ।
नृपदेवप्रशस्तिश्च प्रशस्तिरभिधीयते ॥ १०१॥
यथासंधि तु कर्तव्यान्येतान्यङ्गानि नाटके ।
कविभिः काव्यकुशलै रसभावानवेक्ष्य तु ॥१०२॥ .
सर्वाङ्गानि कदाचित्तु द्वित्रियोगेन वा पुनः।
ज्ञात्वा कार्यमवस्थां च योज्यान्यङ्गानि संधिषु ॥ १०३ ॥
(एतेषामेव चाङ्गानां संवद्धान्यर्थयुक्तितः।
संध्यन्तराणि वक्ष्यामि त्वर्थोपक्षेपकाणि च ॥ १०४ ॥

·परिशिष्टम्
[नाट्यशास्त्रे
साम मेदस्तथा दण्डः प्रदानं वध एव च ।
प्रत्युत्पन्नमतित्वं च गोत्रस्खलितमेव च ॥ १०५॥
साहसं च भयं चैव ह्रीर्माया क्रोध एव च ।
ओजःसंवरणं भ्रान्तिस्तथा हेत्ववधारणम् ॥ १०६॥
दूतो लेखस्तथा स्वप्नश्चित्तं मद इति स्मृतम् ।
संध्यन्तराणि संधीनां विशेषास्त्वेकविंशतिः॥ १०७॥)
विष्कम्भश्चूलिका चैव तथा चैव प्रवेशकः ।
अङ्कावतारोऽङ्कमुखमर्थोपक्षेपपञ्चकम् ॥ १०८ ॥
मध्यमपुरुषनियोज्यो नाटकमुखसंधिमात्रसंचारः।
विष्कम्भकस्तु संस्कृतपुरोहितामात्यकञ्चुकिभिः ॥ १०९ ॥
शुद्धः संकीर्णो वा द्विविधो विष्कम्भकस्तु विशेयः।
मध्यमपात्रैः शुद्धः संकीर्णो नीचमध्यकृतः॥ ११० ॥
अन्तर्यवनिकासंस्थैः शून्यादिभिरनेकधा ।
अर्थोपक्षेपणं यत्तु क्रियते सा हि चूलिका ॥ १११ ॥
अङ्कान्तरानुसारी संक्षेपार्थमधिकृत्य बिन्दूनाम् ।
प्रकरणनाटकविषये प्रवेशको नाम विज्ञेयः॥ ११२ ।।
नोत्तममध्यमपुरुषैराचरितो
नाप्युदात्तवचनकृतः।
प्राकृतभाषाचारः प्रवेशको नाम विज्ञेयः॥ ११३॥
[प्राकृतभाषाग्रथितः संस्कृते प्राकृतस्य लोकस्य ।
नीचस्याचरणकृतः प्रवेशको नाम विज्ञेयः॥११४॥]
अङ्कान्तरेऽथवाङ्के निपतति यस्मिन् प्रयोगमासाद्य ।
बीजार्थयुक्तियुक्तो शेयो ह्यङ्कावतारोऽसौ ॥ ११५ ॥
विश्लिष्टमुखमङ्कस्य स्त्रिया वा पुरुषेण वा ।
यत्र संक्षिप्यते पूर्व तदङ्कमुखमिप्यते ॥ ११६ ॥
वृत्तिवृत्त्यङ्गसंपन्नपदार्थप्रकृतिक्षमम् ।
पञ्चावस्थाभिनिष्पन्नः पञ्चभिः संधिभिर्युतम् ॥ ११७ ॥
संध्यन्तरकविंशत्या चतुःषष्ट्यङ्गसंयुतम् ।
षत्रिंशल्लक्षणोपेतं गुणालंकारभूषितम् ॥ ११८ ॥
महारसं महाभोगमुदात्तवचनान्वितम् ।
महापुरुपसंचारं साध्वाचारजनप्रियम् ॥ ११९ ॥
सुन्लिष्टसंधिसंयोगं सुप्रयोगं सुखाश्रयम् ।
मृदुशब्दाभिधानं च कविः कुर्यात्तु नाटकम् ॥ १२० ॥
अवस्था या हि लोकस्य सुखदुःखसमुद्भवा ।
नानापुरुषसंचारा नाटके संभवेदिह ॥ १२१ ॥
न तज्ज्ञानं न तच्छिल्पं न सा विद्या न सा कला ।
न तत्कर्म न योगोऽसौ नाटके यन्न दृश्यते ॥ १२२ ॥

·अध्यायः २०]
दशरूपकस्य
१९
योऽयं स्वभावो लोकस्य नानावस्थान्तरात्मकः।
सोऽङ्गाद्यभिनयैर्युक्तो नाट्यमित्यभिधीयते ॥ १२३ ॥
देवतानामृषीणां च राज्ञां लोकस्य चैव हि ।
पूर्ववृत्तानुचरितं नाटकं नाम तद्भवेत् ॥ १२४ ॥
यस्मात् स्वभावः संहृत्य साङ्गोपाङ्गगतिक्रमैः ।
अभिनीयते गम्यते च तस्माद्वै नाटकं स्मृतम् ॥ १२५ ॥
सर्वभावैः सर्वरसैः सर्वकर्मप्रवृत्तिभिः ।
नानावस्थान्तरोपेतं नाटकं संविधीयते ॥ १२६ ॥
यान्येकशिल्पजातानि होककर्मकृतानि च ।
तानि शेषाणि रूपाणि प्रयोज्यानि प्रयोक्तृभिः ॥ १२७ ॥
लोकखभावं संप्रेक्ष्य नराणां च वलाबलम् ।
संभोगं चैव युक्तिं च ततः कुर्यात्तु नाटकम् ॥ १२८ ॥
भविष्यति युगे प्रायो भविष्यन्त्यबुधा नराः।
ये चापि हि भविष्यन्ति तेऽप्यल्पश्रुतवुद्धयः॥ १२९ ॥
बुद्धयः कर्म शिल्पानि वैचक्षण्यं कलासु च ।
सर्वाण्येतानि नश्यन्ति
यदा
लोकः प्रणश्यति ॥ १३०॥
तदेवं लोकभावानां प्रसमीक्ष्य बलावलम् ।
मृदुशब्दं सुखार्थ च कविः कुर्यात्तु नाटकम् ॥ १३१॥
चेक्रीडिताद्यैः शब्दैस्तु काव्यबन्धा भवन्ति ये ।
वेश्या इव न शोभन्ते कमण्डलुधरैर्द्वजैः ॥ १३२ ॥
इतिवृत्तं ससंध्यङ्गं मया प्रोक्तं द्विजोत्तमाः।
अतः परं प्रवक्ष्यामि वृत्तीनामिह लक्षणम् ॥ १३३॥
इति भारतीये नाट्यशास्त्रे संध्यङ्गविकल्पो नामैकोनविंशोऽध्यायः।
अथ विंशोऽध्यायः ।
समुत्थानं तु वृत्तीनां व्याख्यास्याम्यनुपूर्वशः।
यथावस्तूद्भवं चैव काव्यानां च विकल्पनम् ॥१॥
एकार्णवं जगत् कृत्वा भगवानच्युतो यदा ।
शेते स्म नागपर्यङ्के लोकान् संक्षिप्य मायया ॥२॥
अथ वीर्यमदोन्मत्तावसुरौ मधुकैटभौ ।
तर्जयामासतुवं तरसा युद्धकाङ्गिणौ ॥ ३॥
निजबाहुविसृष्टौ तौ भूतभावनमक्षयम् ।
जानुभिर्मुष्टिभिश्चैव योधयामासतुः प्रभुम् ॥ ४॥
अभिद्रवन्तावन्योन्यं वाक्यैश्च परुपैस्तदा ।
नानाविक्षेपवचनैः कम्पयन्ताविवोदधिम् ॥ ५॥

·परिशिष्टम् [नाट्यशास्त्रे तयोर्नानाप्रकाराणि श्रुत्वा वाक्यानि गर्जतोः। किंचिदाकम्पितमना द्रुहिणो वाक्यमब्रवीत् ॥ ६॥ किमियं भारती वृत्तीर्वाग्भिरेव प्रवर्तते । उत्तरोत्तरसंवृद्धा नन्विमौ निधनं नय ॥ ७ ॥ पितामहवचः श्रुत्वा प्रोवाच मधुसूदनः। कार्यहेतोर्मया ब्रह्मन् भारतीयं विनिर्मिता ॥८॥ भाष्यतो वाक्यभूयिष्ठा भारतीयं भविष्यति । अहमेतौ निहन्म्यद्य इत्युक्त्वा वचनं हरिः॥९॥ शुद्धैरविकृतैरङ्गैः साङ्गहारैस्तदा भृशम् । योधयामास तौ दैत्यौ युद्धमार्गविशारदौ ॥१०॥ भूमिसंस्थानसंयोगैः पदन्यासैस्तदा हरेः। अतिभारोऽभवद्भूमे रती तत्र निर्मिता ॥ ११ ॥ वल्गितैः शार्ङ्गधनुषस्तीत्रैर्दीप्तिकरैरथ । सत्त्वाधिकैरसंभ्रान्तः सात्त्वती तत्र निर्मिता ॥ १२ ॥ विचित्रैरङ्गहारैस्तु देवो लीलासमुद्भवैः। बवन्ध यच्छिखापाशं कैशिकी तत्र निर्मिता ॥१३॥ संरम्भावेगबहुलैर्नानाचारीसमुत्थितैः । नियुद्धकरणैश्चित्रनिर्मितारभटी ततः॥१४॥ यां यां देवः समाचष्टे क्रियां वृत्तिसमुत्थिताम् । तां तदर्थानुगैर्वाक्यै हिणः प्रत्यपूजयत् ॥ १५॥ यदा हतौ तावसुरी हरिणा मधुकैटभौ। उक्तवांस्तु तदा ब्रह्मा नारायणमरिंदमम् ॥ १६ ॥ अहो विचित्रैर्विशदैः स्फुटैः सुललितैरपि । अङ्गहारैः कृतं देव त्वया दानवनाशनम् ॥ १७ ॥ तस्मादयं सर्वलोके नियुद्धसमयक्रमः। सर्वशास्त्रविमोक्षेषु न्यायसंज्ञो भविष्यति ॥ १८ ॥ न्यायाश्रितैरङ्गहारायाच्चैव समुत्थितैः । यस्माद् युद्धं कृतं ह्येतत्तस्माध्यायः प्रकीर्तितः॥ १९ ॥ [ततो देवेषु निक्षिप्ता द्रुहिणेन महात्मना। पुनर्नाट्यप्रयोगे च नानाभावरसान्विता ॥२०॥ वृत्तिसंज्ञा कृता ह्येषा नानाभावरसाश्रया। चरितैस्तस्य देवस्य द्रव्यं यद् यादृशं कृतम् ॥ २१ ॥ ऋषिभिस्तादृशी वृत्तिः कृता वाक्याङ्गसंभवा । नाट्यवेदसमुत्पन्ना वागङ्गाभिनयात्मिका ॥ २२॥ पुनरिष्टसुजातेन नानाचारीसमाकुले। मया काव्यक्रियाहेतोः प्रक्षिप्ता द्रुहिणाशया ॥ २३ ॥ -

·अध्यायः २०] दशरूपकस्य
ऋग्वेदाद्भारती वृत्तिर्यजुर्वेदात्तु सात्वती ।
कैशिकी सामवेदाच्च शेषा चाथर्वणात्तथा ॥ २४ ॥
या वाक्प्रधाना पुरुषप्रयोज्या
स्त्रीवर्जिता संस्कृतवाक्ययुक्ता।
खनामधेयर्भरतैः प्रयुक्ता
सा भारती नाम भवेत्तु वृत्तिः॥ २५ ॥
भेदास्तस्यास्तु विक्षेयाश्चत्वारोऽङ्गत्वमागताः।
प्ररोचनामुखं चैव वीथी प्रहसनं तथा ॥ २६ ॥
जय(यि?)न्युदयिनी चैव मङ्गल्या विजयावहा ।
सर्वपापप्रशमनी पूर्वरङ्गे प्ररोचना ॥ २७ ॥
नटी विदूषको वापि पारिपार्श्वक एव वा ।
सूत्रधारेण सहिताः संलापं यत्र कुर्वते ॥ २८ ॥
चित्रैर्वाक्यैः स्वकार्योत्थैर्वीथ्यङ्गैरन्यथापि वा।
आमुखाङ्गान्यतो वक्ष्ये यथावदनुपूर्वशः॥ २९ ॥
उद्धात्यकः कथोद्धातः प्रयोगातिशयस्तथा।
प्रवृत्तिकावलगिते आमुखाङ्गानि पञ्च वै॥३०॥
उद्धात्यकावलगितयोर्लक्षणं कथितं मया ।
शेषाणां लक्षणमहं व्याख्यास्याम्यनुपूर्वशः॥ ३१ ॥
सूत्रधारस्य वाक्यं वा यत्र वाक्यार्थमेव वा।
गृहीत्वा प्रविशेत् पात्रं प्रयोगातिशयो हि सः॥ ३२॥
प्रवृत्तं कार्यमाश्रित्य सूत्रभृद् यत्र वर्णयेत् ।
तदाश्रयाच्च पात्रस्य प्रवेशस्तत् प्रवृत्तकम् ॥३३॥
एषामन्यतमं श्लिष्टं योजयित्वा तु युक्तिभिः ।
पात्रग्रन्थैरसंबाधं प्रकुर्यादामुखं वुधः॥ ३४॥
एवमेतद् वुधैज्ञेयमामुखं विवुधाश्रयम् ।
लक्षणं पूर्वमुक्तं तु वीथ्याः प्रहसनस्य च ॥ ३५ ॥
इत्यष्टार्थविकल्पा वृत्तिरियं भारती मया प्रोका।
सात्त्वत्यास्तु विधानं लक्षणयुक्त्या प्रवक्ष्यामि ॥ ३६ ॥
या सात्त्वतेनेह गुणेन युक्ता
न्यायेन वृत्तेन समन्विता च ।
हर्षोत्कटा संहृतशोकभावा
सा सात्वती नाम भवेत्तु वृत्तिः॥ ३७॥
वागङ्गाभिनयवती सत्त्वोन्थानवचनप्रकरणेषु ।
सत्त्वाधिकारयुक्ता विज्ञेया सात्वती वृत्तिः ॥ ३८ ॥
वीराद्भुतरौद्ररसा विज्ञेया हल्पकरुणङ्गारा ।
उद्धतपुरुषप्राया परस्पराधर्षणकृता च ॥ ३९ ॥

·२२ परिशिष्टम् [नाट्यशास्त्रे उत्थापकश्च परिवर्तकश्च संलापकः ससंघातः। चत्वारोऽस्या मेदा विज्ञेया नाट्यतत्त्वज्ञैः॥ ४०॥ अहमप्युत्थास्यामि त्वं तावदर्शयात्मनः शक्तिम् । इति संघर्षसमाश्रयमुत्थितमुत्थापको शेयः ॥४१॥ उत्थानसमारब्धानर्थानुत्सृज्य योऽर्थयोगवशात् । अन्यानर्थान् भजते स चापि परिवर्तको शेयः॥ ४२ ॥ साधर्षजो निराधर्षजो वापि विविधवचनसंयुक्तः। साधिक्षेपालापो शेयः संलापकः सोऽपि ॥४३॥ मित्रार्थवाक्ययुक्त्या दैववशादात्मदोषयोगाद्वा । संघातभेदजननस्तज्ज्ञैः संघातको शेयः॥४४॥ इत्यष्टार्घविकल्पा वृत्तिरियं सात्वती मयाभिहिता। कैशिक्यास्त्विह लक्षणमतः परं संप्रवक्ष्यामि ॥ ४५ ॥ या लक्ष्णनेपथ्यविशेषचित्रा स्त्रीसंयुता या बहुवृत्तगीता। कामोपभोगप्रभवोपचारा तां कैशिकी वृत्तिमुदाहरन्ति ॥ ४६॥ नर्म च नर्मस्फुर्जी नर्मस्फोटोऽथ नर्मगर्भश्च । कैशिक्याश्चत्वारो मेदा ह्येते समाख्याताः॥४७॥ आस्थापितशृङ्गारं विशुद्धकरणं निवृत्तवीररसम् । हास्यप्रवचनबहुलं नर्म त्रिविधं विजानीयात् ॥४८॥ ईर्ष्याक्रोधप्रयासोपालम्भवचनानुविद्धं च । आत्मोपक्षेपकृतं सविप्रलम्भं स्मृतं नर्म ॥४९॥ नवसंगमसंभोगो रतिसमुदयवाक्यवेषसंयुक्तः। ज्ञेयो नर्मस्फुर्जा हवसानभयानकश्चैव ॥ ५० ॥ विविधानां भावानां लवैर्लवैर्भूषितो वहुविशेपैः । असमग्राक्षिप्तरसो नर्मस्फोटस्तु विज्ञेयः ॥ ५१ ॥ विज्ञानरूपसंभावनादिभिर्नायको गुणैर्यत्र । प्रच्छन्नं व्यवहरते कार्यवशान्नर्मगर्भोऽसौ ॥ ५२॥ [पूर्वस्थितानिपद्येत(?)यत्र चान्यतमनायकस्तिष्ठेत् । तमपीह नर्मगर्भ वदन्ति नाट्यप्रयोगेऽस्मिन् ॥ ५३॥] इत्यष्टार्धविकल्पा वृत्तिरियं कैशिकी मया प्रोक्ता । अत ऊर्ध्वमुद्धतरसामारभटी संप्रवक्ष्यामि ॥५४ ॥ आरभटप्रायगुणा तथैव वहुकपटवञ्चनोपेता। दम्भानृतवचनवती त्वारभटी नाम विज्ञेया ॥ ५५॥ प्रस्तावपातप्लुतलचितानि चान्यानि मायाकृतमिन्द्रजालम् । चित्राणि युक्तानि च यत्र नित्यं तांतादृशीमारभटींवदन्ति५६ ·अध्यायः २४] दशरूपकस्य २३ संक्षिप्तकावपातौ वस्तूत्थापनमथापि संफेटः। एते ह्यस्या भेदा लक्षणमेषां प्रवक्ष्यामि । अन्वर्थशिल्पयुक्तो बहुपुस्तोत्थानचित्रनेपथ्यः। संक्षिप्तवस्तुविषयो ज्ञेयः संक्षिप्तको नाम ॥ ५७ ॥ भयहर्षसमुत्थानं विद्रुतसंभ्रान्तविविधवचनं च । क्षिप्रप्रवेश निर्गममवपातमिमं विजानन्ति ॥ ५८॥ सर्वरससमासकृतं सविद्रवाविद्रवाश्रयं वापि । नाट्यं विभाव्यते यत्तद्वस्तूत्थापनं ज्ञेयम् ॥ ५९ ॥ संरम्भसमायुक्तो बहुयुद्धनियुद्धकपट निर्भेदः । शस्त्रप्रहारबहुलः संफेटो नाम विज्ञेयः॥६०॥ एवमेता वुधै या वृत्तयो नाट्यसंश्रयाः। रसप्रयोगमासां च कीर्त्यमानं निवोधत ॥१॥ शृङ्गारे चैव हास्ये च वृत्तिः स्यात् कैशिकीति सा। सात्वती नाम सा ज्ञेया वीररौद्राद्धताश्रया ॥ ६२॥ भयानके च वीभत्से रौद्रे चारभटी भवेत् । भारती चापि विज्ञेया करुणाद्भुतसंश्रया ॥ ६३ ॥ [न ह्येकरस काव्यं किंचिदस्ति प्रयोगतः। भावोऽपि रसो वापि प्रवृत्तिरेव वा(?) ॥ ६४ ॥ सर्वेषां समवेतानां रूपं यस्य भवेद्वहु । स मन्तव्यो रसः स्थायी शेषाः संचारिणो मताः ॥६५॥] वृत्त्यन्त एषोऽभिनयो मयोक्तो वागइसत्त्वप्रभवो यथावत् । आहार्यमेवाभिनयं प्रयोगे वक्ष्यामि नेपथ्यकृतं पुनश्च ॥ ६६ ॥ इति भारतीये नाट्यशास्त्रे वृत्तिविकल्पो नाम विंशोऽध्यायः । चतुर्विशोऽध्यायः। समासतस्तु त्रिविधा प्रकृतिः परिकीर्तिता। स्त्रीणां च पुरुषाणां च उत्तमाधममध्यमाः ॥ १॥ नाट्ये चत्वार एवैते नायकाः परिकीर्तिताः । तत्रोत्तमायां प्रकृतौ नानालक्षणलक्षिताः॥२॥ धीरोद्धतो धीरललितो धीरोदात्तस्तथैव च । धीरप्रशान्तश्चैवेति नायका नाटकाश्रयाः॥३॥ देवा धीरोद्धता शेयाः स्यु/रललिता नृपाः । सेनापतिरमात्याश्च धीरोदात्ताः प्रकीर्तिताः॥४॥ द. १२

·४
परिशिष्टम्
[नाट्यशास्त्रे
ब्राह्मणा वणिजश्चैव प्रोक्ता धीरप्रशान्तकाः।
एतेषां च पुनर्जेयाश्चत्वारोऽथ विदूषकाः॥५॥
एते तु नायका शेयाः काव्यवन्धेषु सर्वदा ।
नायिकाश्चैव वक्ष्यामि चतस्रः पुनरेव तु ॥६॥
दिव्या च नृपपत्नी च कुलस्त्री गणिका तथा ।
एतास्तु नायिका ज्ञेया नानाप्रकृतिलक्षणाः ॥ ७ ॥
धीराश्च ललिताश्चैव उदात्ता निभृतास्तथा ।
दिव्या राजाङ्गना ह्येता गुणैर्युक्ता भवन्ति हि ॥ ८॥
उदात्ता निभृता चैव भवेत्तु कुलजाङ्गना।
गणिका शिल्पकारी च उदात्तललिते स्मृते ॥९॥
प्रेष्या चैव हि विज्ञेया संकीर्णप्रकृतावपि ।
नपुंसकश्च विज्ञेयः संकीर्णोऽधम एव च ॥ १० ॥
संकरे स्थविरश्चैव ये चान्येऽप्यधमा नराः।
संकीर्णास्तेऽपि विज्ञेया नाटकेषु द्विजोत्तमाः॥११॥
एते ज्ञेयाः प्रकृत्या तु पुरुषस्त्रीनपुंसकाः।
एतेषां चैव वक्ष्यामि विभागं शीललक्षणैः ।
सर्वासां प्रकृतीनां तु प्रकारो द्विविधः स्मृतः ॥१२॥
तत्र राजोपचारो यो भवेदभ्यन्तरस्तु सः।
वाह्योपचारो यस्तस्माद्वियो बाह्य एव सः॥ १३॥
तस्माद्राजोपचारेषु पुनरभ्यन्तराश्रयम् ।
स्त्रीविभागं प्रवक्ष्यामि उपचारं तथैव च ॥१४॥
महादेवी तथा देवी स्वामिनी स्थायिनी तथा।
भोगिनी शिल्पकारी च नाटकीयाथ नर्तकी ॥१५॥
अनुचारी तथायुक्ता तथा च परिचारिका।
तथा संचारिणी चैव तथा प्रेषणकारिका ॥१६॥
महत्तरा प्रतीहारी कुमारी स्थविरा तथा।
आयुक्तिकास्तु भूपानामेष आभ्यन्तरो गणः ॥ १७ ॥
तथा मूर्धावसिक्ता च कुलशीलविभूषिता।
समतुल्यचरित्रा च वयस्या क्रोधवर्जिता ॥ १८॥
अनीता॒ नृपशीलझा समदुःखसुखास्पदा ।
शान्तिस्वस्त्ययनैर्नित्यं भर्तृमङ्गलकाङ्किणी ॥ १९ ॥
पतिव्रता क्षमायुक्ता अन्तःपुरहिते रता।
एभिर्गुणैस्तु संयुक्ता महादेवी प्रकीर्तिता ॥ २० ॥
एभिरेव गुणैर्युक्ता वहुमानविवर्जिता।
गर्विता राजपुत्री च रतिसंभोगतत्परा ॥ २१ ॥

·अध्यायः २४]
दशरूपकस्य
बाला नित्योज्वलगुणा प्रतिपक्षेष्वसूयिका ।
यौवनादिगुणोन्मत्ता सा देवीत्यभिधीयते ॥ २२ ॥
सेनापतेरमात्यानां दण्डिता तत्पराश्च या ।
तनया नामतश्चैव खामिनीत्यभिसंज्ञिता ॥ २३ ॥
शीलरूपगुणैर्या तु संयुक्ता नृपवल्लभा ।
स्वामिसत्कारसंपन्ना स्वामिनीति हि संशिता ॥ २४ ॥
रूपयौवनसंपन्ना कर्कशा ललिता तथा ।
रतिसंभोगकुशला प्रतिपक्षेऽभ्यसूयिका ॥ २५ ॥
दक्षा स्फुटा ह्युदात्ता च गन्धमाल्योज्वला तथा।
नृपतिच्छन्दवृत्ता च सर्वत्राविवर्जिता ।
उपस्थिता चाप्रमत्ता निद्रालस्या ह्यनिष्ठुरा ॥ २६ ॥
मान्यामान्यविशेषज्ञा स्थायिनी संप्रकीर्तिता!
सुशीला लघुसंमाना मृदु त्युद्धता तथा ।
मध्यस्था निभृता क्षान्ता योगिनीति हि सा स्मृता ॥ २७ ॥
नानाकलाविशेषज्ञा नानाशिल्पविचक्षणा ।
गन्धशिल्पविभागज्ञा नानालेख्यविशारदा ॥२८॥
शयनासनयानज्ञा चतुरा चतुरा तथा।
दक्षा चित्रास्फुटा श्लक्ष्णा निभृता शिल्पकारिका ॥ २९ ॥
ग्रहमोक्षलयशा च रसभावविभाविका ।
परभावेगितज्ञा च आचार्यानुगता तथा ॥ ३० ॥
चतुराभिनयज्ञा च ऊहापोहविचक्षणा।
निपुणा भाण्डवाद्येषु नाटकीया प्रकीर्तिता।
यौवनादिगुणोन्मत्ता नृत्तगीतविचक्षणा ॥३१॥
सदा प्रगल्भा च तथा त्यक्तालस्या जितश्रमा ।
समागतासु नारीषु रूपयौवनकान्तिषु ॥ ३२ ॥
न दृश्यन्ते गुणैस्तुल्या नर्तकी सा प्रकीर्तिता।
सर्वावस्थाप्रचारेषु अनुगच्छति या नृपम् ॥ ३३॥
विज्ञेयं नाम तस्यास्तु नृपतेरनुचारिका ।
भाण्डागारे नियुक्ता च आयुधागार एव च ॥ ३४ ॥
औषधीफलमूलेषु बीजेषु व्यापृता तथा।
गन्धाभरणवस्त्रेषु आख्यानकथनेषु च ॥ ३५॥
बह्वर्थेषु नियुक्ता या आयुक्ता च इति स्मृता ।
छत्रशय्यासने युक्ता तथा व्यञ्जनकर्मणि ॥ ३६॥
संवाहने च गन्धे च तथा चैव प्रसाधने ।
तथाभरणसंयोगे माल्यासंग्रहणेषु च ।
विज्ञेया नामतः सा तु नृपतेः परिचारिका ॥ ३७॥

·२६
परिशिष्टम्
[नाट्यशास्त्र.
नानाकक्ष्यादिचारिण्यस्तथोपवनसंचराः।
देवतायतनक्रीडाप्रासादपरिसंचराः॥ ३८॥
यामेषु च नियुक्ता यास्तथा च विविधाश्रये ।
संचारिक्यस्तु विज्ञेया नाट्य रुपचारतः॥ ३९ ॥
प्रेषणैः कामसंयुक्तैर्गुह्याद्रुह्यसमुत्थितैः।
या नियुक्ता वुधैः सा तु शेयाऽन्वेषणकारिका ॥४०॥
सर्वान्तःपुररक्षायामाशीःस्वस्त्ययनादिभिः।
या नित्यमभिनन्दन्ति ज्ञेयास्ताः सुमहत्तराः॥४१॥
संधिविग्रहसंबन्धनानाकार्यसमुत्थितम् ।
निवेदयन्ति कार्य याः प्रतीहार्यस्तु ताः स्मृताः ॥ ४२॥
अप्राप्तरतिसंभोगा असंभ्रान्ता अनुद्भटाः!
निभृता या[:] सलज्जाश्च ताः कुमार्य इति स्मृताः॥ ४३ ।
पूर्वराजनयाभिज्ञाः सर्वराजसु पूजिताः ।
पूर्वराजोपचारशास्ता वृद्धा इति संशिताः॥४४॥
समासाल्लक्षणं तासां प्रवक्ष्यामि द्विजोत्तमाः।
या नियोज्या नियोगेषु प्रयोगेषु तथैव हि ॥ ४५ ॥
अनुभूटा हसंभ्रान्ताः सुवेषाचारनिष्ठुराः।
क्षान्ता दीनाः सुशीलाश्च जितक्रोधा जितेन्द्रियाः॥४६॥
प्रकामानिभृताश्चैव स्त्रीदोषैश्च विवर्जिताः।
ता नियोगे नियोक्तव्या वनिता मदवर्जिताः॥४७॥
यत्स्यानपुंसकं नाम तृतीया प्रकृतिस्तु या ।
साऽप्यन्तःपुरसंचारे योज्या पार्थिववेश्मनि ॥४८॥
स्नातकाः कञ्चुकीयाश्च तथा वर्षध(व)राश्च ये।
औपस्थायिकनिर्मुण्डाः कक्षास्थानेषु योजयेत् ॥ ४९ ॥
अपुमांसस्तु पुरुषा ये तु स्त्रीभोगवर्जिताः।
एते त्वन्तःपुरचरा[:] कार्या नित्यं हि नाटके ॥ ५० ॥
वस्त्वन्ते(?) स्नातकं कुर्यादार्यमाचारसंयुतम् ।
प्रेषणे वार्थसंयुक्ते कञ्चुकीयानियोजयेत् ॥५१॥
तथा वर्ष(व)धरांश्चैव कामचारेषु योजयेत् ।
औपस्थायिकनिर्मुण्डाः स्त्रीणां प्रेषणकारणे ॥ ५२ ॥
मानकार्येषु नारीणां नियुञ्जीतानुचारिकाः।
सद्योवृत्तान्तयोगशं नाट्यागारे नियोजयेत् ॥ ५३ ॥
ये त्वल्पसत्त्वाः कुशलाः क्लीबाश्च स्त्रीस्वभाविनः।
जात्या न दुष्टाः कार्ये च ते वै वर्षध(व)राः स्मृताः॥५४॥

·अध्यायः २४] दशरूपकस्य
नपुंसका ये पुरुषाः स्त्रीस्वभावेन वर्जिताः।
निर्मुण्डा नामतो ज्ञेयाः कामविज्ञानवर्जिताः ॥ ५५ ॥
ये विद्यासत्यसंपन्नाः कामदोषविवर्जिताः।
ज्ञानविज्ञानकुशलाः कञ्चुकीयास्तु ते स्मृताः॥५६॥
एतदष्टादशविधं प्रोक्तमन्तःपुरं मया।
अतः परं प्रवक्ष्यामि वाह्यं पुरुपसंचरम् ॥ ५७ ॥
राजा सेनापतिश्चैव कुमारो मन्त्रिणस्तथा ।
सचिवाः प्राविवाकाश्च प्रयोगाधिकृतास्तथा ॥ ५८ ॥
एते चान्ये च वहय[:] समा(भा)स्तारा नृपस्य तु ।
विभागमेषां वक्ष्यामि लक्षणं च पृथक् पृथक् ॥ ५९॥
शीलवान् वुद्धिसंपन्नः सत्यवादी जितेन्द्रियः।
दक्षः प्रगल्भः स्मृतिमान् विक्रान्तो धृतिमान् शुचिः ॥६॥
दीर्घदर्शी महोत्साहः कृतज्ञः प्रियवागपि ।
लोकपालवतचरः शूरो धीरः क्षमान्वितः ॥६१॥
उत्थितश्चाप्रमत्तश्च वृद्धः स्मृत्यर्थशास्त्रवित् ।
नानानाट्यप्रचारज्ञ ऊहापोहविचक्षणः॥ ६२॥
परभावेशितज्ञश्च षाड्ण्येनाप्यलंकृतः।
नानाशास्त्रार्थतत्त्वज्ञो नानाशिल्पप्रयोजकः॥ १३॥
स्थानवृद्धिक्षयज्ञश्च पररन्ध्रविचक्षणः ।
कृतज्ञोऽव्यसनी चैव गुणैरेतैर्भवेनृपः ॥६४ ॥
शीलवान् सत्यसंपन्नस्त्यक्तालस्यः प्रियंवदः।
पररन्ध्रविधिज्ञश्च यात्राकालविशेषवित् ॥ ६५ ॥
अर्थशास्त्रार्थतत्त्वज्ञो ह्यनुरक्तः कुले वृतः।
देशवित् कालविञ्चैव भवेत् सेनापतिर्गुणैः ॥ ६६ ॥
कुलीना वुद्धिसंपन्नाः श्रुतिनीतिविशारदाः ।
खदेश्याश्चानुरक्ताश्च शुचयो धार्मिकास्तथा ॥ ६७ ॥
अमात्या मन्त्रिणश्चैव गुणैरेतैर्भवन्ति हि ।
व्यवहारार्थतत्त्वज्ञा बुद्धिमन्तो बहुश्रुताः ॥ ६८ ॥
मध्यस्था धार्मिका रक्ताः कार्याकार्यविचक्षणाः।
शान्ता दान्ता जितक्रोधा नोद्धताः समदर्शिनः ॥ ६९ ॥
ईदृशाः प्राविवाकाश्च स्थाप्या धर्मासनेष्वथ ।
उत्थिताश्चाप्रमत्ताश्च त्यक्तालस्या जितक्लमाः ॥ ७० ॥
स्निग्धाः क्षान्ता विनीताश्च मध्यस्था निपुणास्तथा ।
नयज्ञा विनयज्ञाश्च ऊहापोह विचक्षणाः ॥७१ ॥
नानारूपैः समायुक्ता गुणैरेतैर्भवन्ति हि ।
बृहस्पतिमतादेशाद् गुणानां प्रविभावकम् ॥ ७२ ॥

·२८
परिशिष्टम्
[नाट्यशाखे
विज्ञेयं वाचि कर्मज्ञैः समास्तारादिकत्थनम् ।
अत्रोच्यते यथानाट्यमाहार्यगुणसंभवम् ॥ ७३ ॥
कथं राजगुणाः कार्या नटैरल्पपरिच्छदैः ।
अत्रोच्यते यदा लोके नाट्यधर्माः प्रवर्तिताः।
तदेव सर्वसंपन्न नाट्यमेतन्मया कृतम् ॥ ७४॥
वर्णकैश्छादितस्तत्र भूपणैश्चाप्यलंकृतः।
गाम्भीयौदार्यसंपन्नो राजवत्तु भवेन्नटः॥ ७५ ॥
सप्तद्वीपाश्रयश्चैव एवमेको नटो भवेत् ।
वर्णकैश्छादितैर्नेह कार्य त्वर्थविचेष्टितम् ॥ ७६ ॥
आचार्यवुया शान्तस्तु सौष्ठवाङ्गपुरस्कृतः।
राजवद्भरतस्तस्माद् राजापि नटवद्भवेत् ॥ ७७ ॥
यथा नटस्तथा राजा तथा च नट उच्यते।
उभाभ्यां भावनिष्पत्तिः समलीलाङ्गसौष्टवा ॥ ७८ ॥
यथाचार्योपदेशेन रङ्गशोभी भवेन्नटः।
एवं स्वभावतो राजा नित्यमेवोज्वलो भवेत् ॥ ७९ ॥
दिव्यानां यः परीवारः पार्थिवानां भवेदिह ।
नाटके संप्रयोक्तव्यो वेषभाषाक्रियान्वितः॥ ८०॥
यादृशं यस्य यद्रूपं प्रकृत्या तस्य तादृशम् ।
वयोवेषविधानेन कर्तव्य
प्रयुयुक्षुणा ॥८१ ।।
एवं राजोपचारेषु कार्यः पुरुषसंग्रहः।
अत ऊर्ध्व प्रवक्ष्यामि नानापुरुषलक्षणम् ॥ ८२ ॥
नानाशीलगुणे लोके उत्तमाघममध्यमे ।
प्रयोक्तव्याः पृथग्भावैर्विज्ञेया प्रकृतिवुधैः ॥ ८३ ॥
नानाशिल्पादिसंपन्ना ज्ञानवन्तो जितेन्द्रियाः।
लोकक्रियाविशेषज्ञा धर्माधर्मविचक्षणाः ॥ ८४ ॥
शास्त्रेतिहासकुशलाः शीलवृत्तव्यवस्थिताः।
अहिंसासत्त्वसंपन्नाःप्रकृत्या तूत्तमाः स्मृताः॥ ८५॥
लोकोपचारतत्त्वज्ञाः शिल्पशास्त्रविचक्षणाः ।
मध्यप्रायगुणोपेताः प्रकृत्या मध्यमाः स्मृताः ॥ ८६॥
रुक्षवाक्या दुराचारा निःसत्त्वाः स्वल्पवुद्धयः।
क्रोधना घातकाश्चैव कृतघ्नाश्छिद्रदर्शिनः ॥ ८७॥
वृथारम्भप्रसक्ताश्च यत्किंचिद्वादिनोऽल्पकाः।
पिशुनाः पापनिरताः स्त्रीलोलाः कलहप्रियाः ॥ ८८॥
मान्यामान्यविशेषाणामनभिज्ञाश्च तस्कराः।
एभिर्दोषैश्च संयुक्ताः प्रकृत्यैवाधमाः स्मृताः ॥ ८९ ॥

·अध्यायः २४]
दशरूपकस्य
एवं तु शीलतो शेया प्रकृतिस्त्रिविधा वुधैः ।
अतः परं प्रवक्ष्यामि प्रयोक्तृणां तु सहुणान् ॥ ९० ॥
तत्र सूत्रधारगुणान् वक्ष्यामः-अस्यादित एव तावल्लक्ष-
ज्ञता, अहीनो वाक्यसंस्कारः, तथा गीतकालविधानज्ञता,
स्वरवादित्रतत्त्ववादः।
चतुरो नाट्यकुशलः शास्त्ररीतिप्रतिष्ठितः।
नानापाषण्डकार्यज्ञो नीतिशास्त्रार्थवित्तथा ॥ ९१ ॥
वेश्योपचारनिपुणः काव्यशास्त्रविचक्षणः।
नानागतिप्रचारज्ञो रसभावविशारदः ॥ ९२ ।।
नाट्यप्रयोगकुशलो नानाशिल्पसमन्वितः।
छन्दोविधानतत्त्वज्ञः सर्वशास्त्रविचक्षणः ॥ ९३ ॥
ग्रहनक्षत्रतत्त्वज्ञो देशव्याहारतत्त्ववित् ।
पृथिवीद्वीपवर्षाणां पर्वतानां जनस्य च ॥ ९४॥
प्रमाणाचारतज्ज्ञश्च राजवंशप्रसूतिवित् ।
श्रोता शास्त्रार्थकार्याणां श्रुत्वा चैवावधारकः ॥ ९५॥
अवधार्य प्रयोक्ता च शास्त्र(?)श्चैवोपदेशने ।
एवंगुणस्तथाचार्यः सूत्रधारो विधीयते ।
खाभाविकान् गुणांश्चैव गदतो मे निवोधत ॥ ९६ ॥
स्मृतिमान् मतिमान् धीर उदारः स्मितवाक् शुचिः।
अरोगो मधुरः क्षान्तो दान्तश्चैव प्रियंवदः ॥ ९७ ॥
सर्वदोषविनिर्मुक्तः सत्यवार दक्षिणस्तथा ।
अलुब्धः प्रतिमन्ता च स्वाभाविकगुणास्त्वमी ॥ ९८ ॥
सूत्रधारगुणैश्चैव किंचिदूनैः समन्वितः।
मध्यमप्रकृतिस्तर्विज्ञेयः पारिपार्श्वकः ॥ ९९ ॥
उज्ज्वलो रूपवांश्चैव दृष्टोपकरणक्रियः ।
मेधावी च विधानज्ञः स्वकर्मकुशलो दृढः।
सूत्रधारगुणैर्युक्ताः सर्व एव प्रयोगिणः ॥ १० ॥
वेश्योपचारकुशलो मधुरो दक्षिणः कविः।
ऊहापोहक्षमो वाग्मी चतुरश्च विटो भवेत् ॥ १०१॥
उज्वलवस्त्राभरणः कुप्यत्यनिमित्ततः प्रसीदति च ।
अधमो मागधभाषी भवति शकारो बहुविकारः॥ १०२ ॥
वामनो दन्तुरः कुजो द्विजन्मा विकृताननः ।
खलतिः पिङ्गलाक्षश्च स विधेयो विदूषकः ॥ १०३ ॥
कलाप्रियो बहुकथो विरूपो गन्धसेवकः।
मान्यामान्यविशेषज्ञश्चेटो ह्येवंविधः स्मृतः॥ १०४॥

·३० परिशिष्टम् [नाट्यशास्त्रे एवंगुणैस्तु संयुक्तो यनजैश्चेतरैस्तथा । अन्तःपुरतः परं प्रवक्ष्यामि स्त्रीणां च प्रकृति पुनः ॥ १०५॥ मितभाषा विदग्धा च सलजा न च निष्ठुरा । कुलशीलगुणोपेता गुरूणां शासने रता ॥ १०६ ॥ धैर्यगाम्भीर्यसम्पन्ना उत्तमा प्रकृतिः स्मृता। नानाशिल्पप्रयोगशा नानाशास्त्रविचक्षणा ॥ १०७ ॥ कलोपभोग(?)राचार्यशुश्रूषाभिरता सदा । लीलया भावहावाभ्यां सत्त्वेन विनयेन च ॥ १०८॥ माधुर्येण च संयुक्ता चतुःषष्टिकलान्विता। नृत्तोपचारकुशला स्त्रीदोषैस्तु विवर्जिता ॥ १०९ ॥ प्रियवादी प्रियकथा स्फुटा दक्षा जितश्रमा। एभिर्गुणैस्तु संयुक्ता गणिका परिकीर्तिता ॥ ११० ॥ रूपगुणशीलयौवनसुवर्णमाधुर्य...संपन्ना। विशदा स्निग्धा मधुरा पेशलशुभरक्तकण्ठी च ॥ १११ ॥ भाण्डौधैश्चाक्षुभिता लयताळज्ञा रसैश्च संयुक्ता । एवंविधगुणयुक्ता कर्तव्या नायिका तज्जैः ॥ ११२ ॥ समागतासु नारीषु वयोरूपवतीषु च । न दृश्यते गुणैर्युक्ता सहस्रेष्वपि नर्तकी ॥ ११३ ॥ अस्थानहासिनी रूक्षा आविद्धगतिचेष्टिता। दीर्घरोषा ह्यदीना च तदा तु निभृतोद्भटा ॥ ११४ ॥ सर्वदोषाभिसंयुक्ता गन्धमाल्योपशोभिता। एवंविधा तु कर्तव्या प्रकृष्टाभिनये बुधैः ॥ ११५ ॥ एतदेव मया प्रोक्तं प्राग्विव्वोकादिनिर्णयम् । अत ऊर्ध्व प्रवक्ष्यामि चित्राभिनयनं मुने ॥ ११६ ॥ इति भारतीये नाट्यशास्त्रे सामान्याभिनयो नाम चतुर्विंशोऽध्यायः ॥

·दशरूपकावलोके प्रमाणत्वेन समुपन्यस्तानां ग्रन्थानां ग्रन्थकाराणां च नामानि । निम् अमरुशतकम् --३९, ४५, ४६, ४७, ४९, ५०, ५६, ५९, ८१, ८५, ८८,१०४. उत्तरचरितम् (उत्तररामचरितं वा)-२३, ३२, ६५, ६७, ८०, ८३, ८६, ९९, १०२, १०५. . उदात्तराघवम्-६०, ६३, ७०, ८१, ८७. कर्पूरमञ्जरी-६६. कादम्बरी-१०५. कामसूत्रम्-१०१. काव्यनिर्णयः-९५. किरातम्-८६. कुमारसंभवम्-५२, ५४, ८६, ८९, ९३, ९९, १०१, १०. छलितरामम्-२२, ६६, ६६. धनिकः-(अवलोककृत् )-३९,४१, ४२, ४३, ४५, ५२, ५३, ५४, ५५, ५६, ५८, ७८, ८६, ८७, १०२, १०३, १०६, १०७. नागानन्दम्-३७, ४०, ४२, ४७, ५७, ९९, १०६. पद्मगुप्तः-५५. पाण्डवानन्दम्-६५. प्रियदर्शिका ( प्रियदर्शना वा )-५९, ६१. बृहत्कथा (गुणाव्यनिर्मिता)-३४, ९०. भट्टबाणः-५३. भरतमुनिः-७४. भर्तृहरिः-७७. भर्तृहरिशतकम्-३६, ८१. भवभूतिः-३८ भोजप्रबन्धः-८२. महाभारतम्-७०. माघम्-४५, ८०, ८२, ८५, १०४. मालतीमाधवम्-९, ३७, ४०, ५०, ५४, ५८, ६०, ८४, ९१, ९९, १०५, १०७. मालविकाग्निमित्रम्-३२, ३६, ५०, ५५, ५८, ६२, १००. मुञ्जः-१०३. मुद्राराक्षसम्-(बृहत्कथामूलम् )-३४, ६०, ६८.

·२
मृच्छकटिका-२४, ३७, ४८, ७२.
मेघदूतम्-१०५,
रघुः ( रघुवंशो वा )-३५, ८८, १०५.
रत्नावली-४, ५, ६, ७, ८, १०, ११, १२, १३, १४, १५, १६, १७,
१८, १९, २०, २१, २२, २३, २४, २५, २६, २७, २८, २९,
३०, ३६, ४७, ५८, ६१, ६३, ६४, ६५, ८०, ८१,
१०६, १०९,
रामाभ्युदयम्-२४,
रामायणम्-४, ३३, ४०, ६०, ७०, ९७.
रुद्रः-१०३.
वाक्पतिराजदेवः-१०२.
विकटनितम्बा-९०.
विक्रमोर्वशी-६५, ६६, १०५.
विद्धशालभलिका-१०१.
वीरचरितम्-(महावीरचरितं ) ८,.३२, ३५, ४१, ४२, ५९, ६०,
७०, ८०, ८२, ८३, ८४, ८५, ८८, ८९, १०७, १०८.
वेणीसंहारम्-५, ८, ९, १०, ११, १२, १३, १९, २०, २१, २२,
२३, २५, २६, २७, २८, २९, ३०, ३१,६४, ८३, १०८.
शाकुन्तलम्-५२, ५३, ६३, ६९, १०१.
षट्सहस्नीकृत्-७७.
हनुमन्नाटकम्-३६, ४१, ७९, ८४.

·amr दशरूपके युदाहरणत्वेनोपन्यस्तश्लोकानां सूचिः । श्लोकाः। पृष्ठे । अकृपणमतिः कामं जीव्यातू ऋविनाम ग्रन्थनाम वा। वेणीसंहारे [अमरुशतके] ३१ अच्छिन्नं नयनाम्बु ... ... ... ... ... ९१ ... ... ... ... २५ ... ... मालतीमाधवे वेणीसंहारे.. [उत्तररामचरिते] शाकुन्तले मम (धनिकस्य) [मालतीमाधवे] विकटनितम्बायाः वेणीसंहारे. वेणीसंहारे मम (धनिकस्य) ९१ ... ... ... २५ ५८,१०४ ५४ ... ... ... ... अण्णहुणाहुमहेलिअ अत्रान्तरे किमपि वाग्विभ अद्यैव किं न विसृजेयमहं अद्वैतं सुखदुःखयोरनु अनाघ्रातं पुष्पं किसलय अन्त्रैः स्वैरपि संयताग्र अन्त्रैः कल्पितमङ्गल अन्यासु तावदुपमर्द अन्योन्यास्फालभिन्नद्विप अप्रियाणि करोयेष अभिव्यक्तालीकः सकल अभ्युद्गते शशिनि अभ्युन्नतस्तनमुरो नयने अयमुदयति चन्द्रः अयि जीवितनाथ आर्चिष्मन्ति विदार्य अर्थिले प्रकटीकृतेऽपि अलसलुलितमुग्धान्यध्व अशोकनिर्भसितपद्म असंशयं क्षत्रपरिग्रह असूत सद्यः कुसुमान्यशोकः अस्तमितविपयसङ्गा अस्तापास्तसमस्तभासि अस्मिन्नेव लतागृहे ... मम (धनिकस्य) ४५ .. ... ७७ कुमारसंभवे ... ... ११० ६८ ... ... ... ८३ ... ... ... ... ... ... ... ९.९ ૮૨ वीरचरिते उत्तररामचरिते कुमारसंभवे शाकुन्तले. कुमारसंभवे [गोवर्धनस्य] रत्नावल्याम् उत्तररामचरिते [विक्रमोर्वश्याम्] मम (धनिकस्य) रत्नावल्याम् कुमारसंभवे ... ... ... ... अस्याः सर्गविधौ आगच्छागच्छ सजं कुरु आताम्रतामपनयामि आत्मानमालोक्य च ... ... १९ ...

·30 पृष्छे । ... ... ... कविनाम ग्रन्थनाम वा । अमरुशतके वीरचरिते वीरचरिते [अमरुशतके] अमरुशतके] १०७ ... :: ... ... ४६ ८१ ... ... ४४ ... ... .--. १२ ... ... वेणीसंहारे माघे ... ... ... ... ... ३७ ... ... १०३ ... उत्तरचरिते... ... ... ... ... ... ... ९१ ३९ ૪૩ ... ... ७८ ... ... ... १०७ श्लोकाः। आदृष्टिप्रसरात्प्रियस्य आनन्दाय च विस्मयाय अन्त्रप्रोतबृहत्कपाल आयस्ता कलहं पुरेव आयाते दयिते मरु आलापान्भ्रूविलासो आशस्त्रग्रहणादकुण्ठपरशोः आश्लिष्टभूमि रसितारं आसादितप्रकटनिर्मल आहूतस्याभिषेकाय इन्दीवरेण नयनं इयं गेहे लक्ष्मीरियममृत इयं सा लोलाक्षी त्रिभु .. उचितः प्रणयो वरं विहन्तुं उच्छ्वसन्मण्डलप्रान्तरेखं उज्जृम्भाननमुल्लसत् उत्कृत्योत्कृत्य कृत्तिं उत्कृत्योत्कृत्य गर्भानपि उत्तालताडकोत्पातदर्शने उत्तिष्ठ दूति यामो यामो उत्पत्तिर्जमदग्नितः स उत्सङ्गे वा मलिनवसने उद्दामोत्कलिकां विपाण्डुर उन्मीलद्वदनेन्दुदीप्ति उरसि निहितस्तारो हारः 'एकत्रासनसंस्थितिः एकं ध्याननिमीलना एकेनाक्ष्णा प्रवितत एकत्तो रुअइ पिओ "एतां पश्य पुरःस्थली एते वयममी दाराः एवंवादिनि देवर्षों एवमालि निगृहीतसाध्वसं एष राजेव दुष्यन्तः एह्येहि वत्स रघुनन्दन ... ... [मालविकाग्निमित्र] मम (धनिकस्य) मम (धनिकस्य) मालतीमाधवे वीरचरिते वीरचरिते ... वीरचरिते मेघदूते [रत्नावल्याम्] ४१ ... ... ... ४९ ... ... ३५ ... ... १०५ ... ... ... ... ... ... ... अमरुशतके ... अमरुशतके ... :: ... ५३ ५० ४६ • ९१ ९१ ... ... [चन्द्रकस्य] ... ... ... ... ... ... . ... ... ... ९१ ४१ ४२ ८९ ८१ ... [कुमारसंभवे] [कुमारसंभवे] कुमारसंभवे ... ... ... ... ६५ ८८ ... ... औत्सुक्येन कृतवरा वीरचरिते [रत्नावल्याम्] ·कविनाम मन्थनाम था। पृछे। ... ... .०० ... ... ६१ ... रत्नावल्याम् [ हनुमन्नाटके] वेणीसंहारे कुमारसंभवे वेणीसंहारे २२ ... ... ... ... ... रौ [अमरुशतके ] पाण्डवानन्दे ... ... .. ... १०४ ... [किरातार्जुनीये] रलावल्याम् उत्तररामचरिते ... ... ... .... १०४ ... श्लोकाः। कः समुचिताभिषेकादार्य कण्ठे कृत्वावशेष कनक कपोले जानक्याः करि कर्णदुःशासनवधात् कर्णार्पितो रोधकषाय कर्ता धूतच्छलानां जतुमय कस्त्वं भोः कथयामि का वं शुमे कस्य कान्ते तल्पमुपागते का श्लाघ्या गुणिनां किं लोमेन विलचितः कि गतेन न हि युक्त किं धरणीए मिअंको किमपि किमपि मन्दं कुलबालिआए पेच्छह कृतगुरुमहदादिक्षोभ कृतेऽप्याज्ञाभङ्गे कथमिव कृशाश्वान्तेवासी जयति कृष्टा केशेषु भार्या केलीगोत्तक्खलणे कैलासोद्धारसार कोपात्कोमललोलबाहु कोऽपि सिंहासनस्याधः कोपो यत्र भृकुटिरचना क्रोधान्धैर्यस्य मोक्षात्क्षत क्वचित्ताम्बूलाकः क्वचिद क्षिप्तो हस्तावलग्नः प्रसभ खर्वप्रन्थिविमुक्तसंधि गमनमलसं शून्या चक्षुर्लप्तमषीकणं चञ्चद्धजभ्रमितचण्डगदा चलति कथंचित्पृष्टा चाणक्यनाम्ना तेनाथ चित्रवर्तिन्यपि नृपे द. १३ ... वेणीसंहारे मम (धनिकस्य) वीरचरिते वेणीसंहारे ३२ ... ... २५ ... ... .... C.. ... ३८ ... ६६ [वीरचरिते] अमरुशतके छलितरामे. [अमरुशतके] वेणीसंहारे [अमरुशतके] अमरुशतके ४६ ... ... ३० ४६ ... ८८ ... ... :: मालतीमाधवे ... WS ... ... ... वेणीसंहारे मम (धनिकस्य) बृहत्कथायाम् पद्मगुप्तस्य ९,२७ ८६ ३४ ... ...

·६ श्लोकाः। ... ... ०.. ... २६ कविनाम ग्रन्थनाम वा। माघे वेणीसंहारे. मालतीमाधवे मम (धनिकस्य) वेणीसंहारे ... ... . ... ... ... ... ... ... ... ... १०८ ६. ૨૨ ... ... ... १०४ ... ०.. ... ... :: उदात्तराघवे वेणीसंहारे.. मालतीमाधवे [गाथासप्तशत्याम् ] कुमारसंभवे मम (धनिकस्य) मालतीमाधवे अमरुशतके (१) मम (धनिकस्य) [माघे] ०.. .. ३७ ... . ... ... ... : ... ... ... .. चिररतिपरिखेदप्राप्त चूर्णिताशेषकौरव्यः जगति जयिनस्ते ते जं किं पि पेच्छमाणं जन्मेन्दोरमले कुले जातं मे परुषेण भस्म जीयन्ते जयिनोऽसान्द्र ज्ञातिप्रीतिर्मनसि न कृता ज्वलतु गगने रात्रौ रात्रा णेउरकोडिविलग्गं तं वीक्ष्य वेपथुमती तं चिअ वअणं ते च्चे तत उदयगिरेरिवैक ततश्चाभिज्ञाय स्फुरद तथा ब्रीडाविधेयापि तदवितथमवादीयन्मम तनुत्राणं तनुत्राणं शस्त्रं तवास्मि गीतरागेण तह झत्ति से पअत्ता तह दिटुं तह भणि तां प्राङ्मुखीं तत्र निवेश्य ताव चिअ रइसमए तावन्तस्ते महात्मानो तिष्ठन्भाति पितुः पुरो... तीर्णे भीष्ममहोदधौ तीनः स्मरसंतापो न ... तीव्राभिषङ्गप्रभवेन तेनोदितं वदति याति त्यक्वोत्थितः सरभसं जय्यास्त्राता यस्खवायं त्रस्यन्ती चलशफरी त्रैलोक्यैश्वर्यलक्ष्मी खवं कर्णः शिबिर्मास लं जीवितं लमसि मे लं ब्रह्मवर्चसधरो ६३ ... ... ... ... ... ... ५४ ५२ ... ... शाकुन्तले मम (धनिकस्य) मम (धनिकस्य) कुमारसंभवे [गाथासप्तशत्याम् ] उदात्तराघवे [ नागानन्दे ] वेणीसंहारे रत्नावल्याम् कुमारसंभवे ... ... ८१ ३७,३८ २१ ... ... ... १७ ८६ ... ... ... ... ... ... २४ ३५ वेणीसंहारे वीरचरिते माघे वीरचरिते (१) ... ... ३८ ३५ ... ... ... ... ... ... उत्तरचरिते... वीरचरिते ·पृष्ठे। ... १०० ... ... ११ ... १३ ... ... ४१ ४७,५९ ... ... ... ... ... ८७ ... ... ... ... ... ... १०९ ... ... लोकाः। कविनाम प्रन्यनाम वा। दाक्षिण्यं नाम बिम्बोष्ठि मालविकाग्निमित्रे दिअहं खु दुक्खिआए [गाथासप्तशत्याम्] दीर्घाक्षं शरदिन्दुकान्ति मालविकाग्निमित्रे दुःशासनस्य हृदयक्षतज वेणीसंहारे दुल्लहजणाणुराओ लजा रत्नावल्याम्. दूरावीयो धरणीधरामं वीरचरिते दृष्टिं हे प्रतिवेशिनि ... [विजकायाः]. दृष्टिः सालसतां विभर्ति ... दृष्टिस्तृणीकृतजगत्रय [उत्तररामचरिते] दृष्ट्वैकासनसंस्थिते प्रिय अमरुशतके देआ पसिअ णिअंतसु देवे वर्षत्यशनपवन देव्या मद्वचनाद्यथाभ्युप रत्तावल्याम् देशैरन्तरिता शतैश्च अमरुशतके.... दोर्दण्डाञ्चितचन्द्रशेखर द्रक्ष्यन्ति न चिरात्सुप्त वेणीसंहारे... द्वीपादन्यस्मादपि रत्नावल्याम् धिग्धिक्शक्रजितं ... [हनुमन्नाटके] धृतायुधो यावदह ... वेणीसंहारे... न खलु वयममुष्य माघे... न च मेऽवगच्छति यथा [माघे] न जाने संमुखायाते [अमरुशतके ] नन्वेष राक्षसपतेः स्खलितः वीरचरिते न पण्डिताः साहसिका न मध्ये संस्कारं कुसुम नवजलधरः सन्नद्धोऽयं... [विक्रमोर्वश्याम्] नवनखपदभङ्गं गोप [माघे] नष्टं वर्षसुरैर्मनुष्यगणना रतावल्याम्... नान्दीपदानि रतिनाटक निःश्वासा वदनं दहन्ति [अमरुशतके] निजपाणिपल्लवतट [ माघे] निद्रार्धमीलितहशो [बिह्वणस्य] निर्ममेन मयाम्भसि रुद्रस्य निर्वाणवैरिदहनाः प्रशमा वेणीसंहारे... नूनं तेनाद्य वीरेण वेणीसंहारे... २५,६७ ५,७,६३,६४ ... ... ... ... १९ ... ... ... ... : ... ... ८९ ८६ ४४ ... ... ... ... ४९,१०३ ६१,१०९ .... ... ... ४९ ... ... ४८ .-6 ... . ८५ १०३ ६४ २५ ...

·श्लोकाः। कविनाम अन्थनाम वा । ... ... ८२ २२ ... ... ... ... ... ... ... १०२ ५७ ... ... १५ वेणीसंहारे अमरुशतके [गाथासप्तशत्याम्] [कुमारसंभवे] रत्नावल्याम् वीरचरिते कुमारसंभवे [अमरुशतके] [नागानन्दे] [वीरचरिते] अमरुशतके... वेणीसंहारे ... ... ... ... ५६ ... ... ... . ३८,६० ... ... ... ... ... .. ०.. ... श्रीवाक्पतिराजदेवस्य श्रीमुञ्जस्य रत्नावल्याम् ... १०२ १०३ १७ ... पक्ष्मानप्रथिताश्रुबिन्दु पञ्चानां मन्यसेऽस्माकं पटालग्ने पत्यौ नमयति पणअकुविआण दोहवि पत्युः शिरश्चन्द्रकलाम परिच्युतस्तत्कुचकुम्भ परिषदियभूपीणामेष पशुपतिरपि तान्यहानि पादाङ्गुष्ठेन भूमि किस पित्रोर्विधातुं शुश्रूषां पुण्या ब्राह्मणजातिः पुरस्तन्व्या गोत्रस्खलन पूर्यन्तां सलिलेन रत्न पौलस्त्यपीनभुजसंपद्ध प्रणयकुपितां दृष्ट्वा देवी प्रणयविशदां दृष्टिं वके प्रथमजनिते बाला मन्यौ प्रयत्नपरिबोधिता प्रसीदत्यालोके किमपि प्रसीदेति ब्रूयामिदमति प्रहरकमपनीय स्खं प्रहरविरतौ मध्ये प्राप्ताः श्रियः सकलकाम प्राप्ता कथमपि दैवात प्राप्य मन्मथरसादति प्रायश्चित्तं चरिष्यामि प्रारब्धां तरुपुत्रकेषु प्रारभ्यते न खलु विघ्न प्रारम्भेऽस्मिन्खामिनो बाले नाथ विमुञ्च बाह्वोर्बलं न विदितं ब्राह्मणातिक्रमत्यागो ब्रूत नूतनकूष्माण्ड भम धम्मिअ वीसद्धो ... ... ... ... ... १४ ... ... ... वेणीसंहारे मम (धनिकस्य) रत्नावल्याम् माघे अमरुशतके [भर्तृहरिशतके] रतावल्याम् माघे वीरचरिते ... ... ... १०४ ... ... ... १४ ... ... ... ... ... ... ३६,४२,८३ ... ... ... ... ... ५७ भर्तृहरिशतके रत्नावल्याम्. अमरुशतके. हनुमन्नाटके... वीरचरिते ... ... ... ३८,८४ ४२ ... ... ... गाथासप्तशत्याम् ... ...

·९ श्लोकाः। कविनाम प्रन्थनाम वा। पृष्ठे। निका १०६ ... ... ... १०० वेणीसंहारे वेणीसंहारे मालतीमाधवे [ रत्नावल्याम्] मृच्छकटिकायाम् रतावल्याम् विक्रमोर्वश्याम् (?) वेणीसंहारे कुमारसंभवे ... २४,३७ ... ... ... ... ... ... V 4.. ... ... ... विक्रमोर्वश्याम् वेणीसंहारे ... ... ... 4 ... ... ... ... ... ४८ ... ... ... भिक्षो मांसनिषेवणं भुक्ता हि मया गिरयः भूमौ क्षिप्त्वा शरीरं भूयः परिभवक्लान्ति भूयो भूयः सविधनगरी भ्रूभङ्गे सहसोगता मखशतपरिपूतं गोत्र मज्झ पइण्णा एसा मत्तानां कुमुमरसेन मन्नामि कौरवशतं समरे मधु द्विरेफः कुसुमैकपात्र मध्याहं गमय त्यज श्रम मनोजातिरनाधीना मन्थायस्तार्णवाम्भःप्लुत महु एहि किं णिवाल मा गर्वमुबह कपोल मातः कं हृदये निधाय मात्सर्यमुत्सार्य विचार्य मुनिरयमथ वीरस्तादृश मुहुअसामलिहोइ मुहुरुपहसितामिवा मृग्ररूपं परित्यज्य मृगशिशुदृशस्तस्यास्तापं... मेदश्छेदकृशोदरं लघु मैनाकः किमयं रुणद्धि ... यत्सत्यव्रतभङ्गभीरुमनसा यदि परगुणा न क्षम्यन्ते यद्ब्रह्मवादिभिरूपासित यद्यत्प्रयोगविषये यद्विस्मयस्तिमित यातु यातु किमनेन यातो विक्रमबाहुरात्म यातोऽस्मि पद्मनयने यान्त्या मुहुर्वलितकन्धर युष्मच्छासनलवना ... ... [भर्तृहरिशतके ]... वीरचरिते ... . ... ... ... ... ... ... ७९ १०४ . ... माघे उदात्तराघवे ... ... ... ... ча ... ... ... ... ... ... १० शाकुन्तले [ हनुमन्नाटके] वेणीसंहारे [ महेन्द्रस्य] वीरचरिते मालविकाग्निमित्रे मालतीमाधवे ... ... ... ... ... AWAN ... ३६ ... ... ९ ... ... ... ... ३० ... ... ... रत्नावल्याम्... रत्नावल्याम् ... मालतीमाधवे वेणीसंहारे. ९,१०० ... ... ...

·श्लोकाः । पृष्ठे। कविनाम प्रन्यनाम वा । [महानाटकात् ]... छलितरामे २२ ... ... ७ ... ... बृहत्कथायाम् वेणीसंहारे कर्पूरमार्याम् मम ( धनिकस्य ) ... ... ... ... ... ७९ ... ३६,८१ ... 900 रतावल्याम् वीरचरिते उदात्तराघवे मम ( धनिकस्य) [कमलायुधस्य] ... १०७ .. ... ६४,१०८ वेणीसंहारे अमरुशतके.. ... ... :: ... ... 0-00 480 ... ग्रे चलारो दिनकर येनावृत्य मुखानि साम. ये बाह्वो न युधि योगानन्दयशःशेषे रक्षो नाहं न भूतं रिपु... रण्डा चंडा दिक्खिदा रतिक्रीडाद्यूते कथमपि... राज्ञो विपद्वन्धुवियोग राज्यं निर्जितशत्रु राम राम नयनाभिराम रामो मूर्ध्नि निधाय कानन लक्ष्मीपयोधरोत्सङ्ग लघुनि तृणकुटीरे लज्जापज्जत्तपसापाई ००० लाक्षागृहानलविषान लाक्षालक्ष्म ललाटपट्ट लालां वक्रासवं वेत्ति लावण्यकान्तिपरिपूरित ... लावण्यमन्मथविलास लावण्यामृतवर्षिणि लीनेत्र प्रतिबिम्बितेव लुलितनयनताराः वत्सस्याभववारिधेः ... वयमिह परितुष्टाः बाताहतं वसनमाकुलमुत्त विनिकषणरणत्कठोर विनिश्चेतुं शक्यो न विरम विरम वढे मुच्च विरोधो विश्रान्तः प्रसरति विवृण्वती शैलसुतापि विसृज सुन्दरि संगम विस्तारी स्तनभार एष.... वृद्धास्ते न विचारणी बृद्धोऽन्यः पतिरेष मञ्चक वेवइ सेअदवदनी ... ... ... ४२ १०६ ... मम (धनिकस्य) मम (धनिकस्य ) मालतीमाधवे माघे उदात्तराघवे भर्तृहरिशतके ... ... ... ... ... ८७ .. ... ८१ ... ... ... ... ... ... ... ९० ... ... ८६,१०६ ... ... उत्तररामचरिते रतावल्याम् उत्तरचरिते कुमारसंभवे मालविकाग्निमित्रे ... २३ ... ... ... ... ... ... ... उत्तरचरिते. भोजप्रबन्धे .२३ ८२ ... ... ... ... ".. .... ... ...

·पृष्ठ । ... ... कविनाम ग्रन्थनाम वा । [नागानन्दे] [कुमारसंभवे] [अमरुशतके] वीरचरिते ... ... ४४,१०१ ... ... ३.० ५९ 10. ... ... .०० ... १८ ... ... २५ 6.. ... ... मालतीमाधवे नागानन्दे रतावल्याम् वेणीसंहारे रतावल्याम् रतावल्याम्... कुमारसंभवे मम (धनिकस्य) .. ... ... ५१ ... ... ... ... ... ... ९२ वेणीसंहारे श्लोकाः । व्यक्तिय॑जनधातुना व्याहृता प्रतिवचो न शठोऽन्यस्याः काञ्चीमणि शस्त्रप्रयोगखुरलीकलहे शस्त्रमेतत्समुत्सृज्य शास्त्रेषु निष्ठा सहजश्व शिरामुखैः स्यन्दत एव शीतांशुर्मुखमुत्पले तव शोकं स्त्रीवन्नयनसलिलै श्रीरेषा पाणिरप्यस्याः श्रीहर्षों निपुणः कविः श्रुताप्सरोगीतिरपि श्रुत्सायातं बहिः कान्तं श्लाघ्याशेषतर्नु सुदर्शन सकलरिपुजयाशा यत्र सखि स विजितो वीणा सच्चं जाणइ टुं सरि स च्छिन्नबन्धहुत सेततमनिर्वतमानस ... सद्यश्छिनशिरःश्वत्र सन्तः सच्चरितोदय सभ्रूभङ्ग करकिसलया समारूढा प्रीतिः प्रणय संप्राप्तेऽवधिवासरे सरसिजमनुविद्धं शैव सव्याज तिलकालकान्वि सव्याजैः शपथैः प्रियेण सहभृत्यगणं सबान्धवं सहसा विदधीत न सालोए विवअ सूरे सुधाबद्धग्रासरुपवन ... ... [गाथासप्तशत्याम्] रघुवंशे ८८ ... ... ... . 9. ... उदात्तराघवे ... ... ... ६९ ... मम (धनिकस्य रत्नावल्याम् १८ ... ... ... ... ... ... ... ... ... .... शाकुन्तले मम (धनिकस्य) रत्नावल्याम् वेणीसंहारे... किराते [गाथासप्तशत्याम्] विद्धशालभञ्जिकायाम् मम (धनिकस्य) ८६ ... १०१ सुभ्र वं नवनीतकल्प १०२ ... खनतमिदमुत्तुङ्गं स्तमावालोक्य तन्वझ्याः स्तिमितविकसिताना १०१ ... ... ... ... मालतीमाधवे .. ... ...

·१२ कविनाम ग्रन्थनाम वा। पृष्ठ। 450 :: :: १०६ ... ... ... रत्नावल्याम्... वीरचरिते मम (धनिकस्य) [अमरुशतके] उत्तररामचरिते मम (धनिकस्य) ... १०३ ... ... ... [शाकुन्तले] श्लोकाः। स्नाता तिष्ठति कुन्तलेश्वर स्पृष्टस्त्वयैष दयिते रफूर्जद्वसहस्रनिर्मित स्मरदवथुनिमित्तं गूढ स्मरनवनदीपूरेणोढाः स्मरसि सुतनु तस्मिन् स्मितज्योत्स्नाभिस्ते खगेहात्पन्थानं तत खसुखनिरभिलाषः खेदाम्भःकणिकाचिते हंस प्रयच्छ मे कान्तां हरस्तु किंचित्परिलुप्त हाणां हेमशृङ्गश्रियमिव हसिअमविआरमुद्धं हस्तैरन्तर्निहितवचने हावहारि हसितं हृन्मर्म मेदिपतदुत्कटक हेरम्बदन्तमुसलोल्लिखित होतपहिअस्स जाआ हिया सर्वस्यासौ हरति ... ... ... ... [विक्रमोवेश्याम्] कुमारसंभवे रतावल्याम् ... ... ५२ २२ ... ... ... ... ००. ... .. ... ... ... 09. माघे वीरचरिते वीरचरिते [गाथासप्तशत्याम्] रत्नावल्याम् ... ... ६० १०४

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.