·No text on this page.

·संस्कृत-साहित्य-वल्लरी
सम्पादक:-
आचार्य सुदर्शनदेव शास्त्री,
प्रधान संस्कृताध्यापक,
जोधपुर।
जोधपुर
दो स्टूडेण्ट्स बुक कम्पनी,
प्रकाशक तथा पुस्तक विक्रता ।
करण]
१६४६

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·मङ्गलश्लोकाः इस पुस्तक के निम्नलिखित मङ्गल श्लोक संस्कृत के कई धार्मिक ग्रन्थों से लिखे गये हैं। यस्माद् विश्वमुदेति यत्र रमते यस्मिन् पुनर्लीयते भासा यस्य जगद्ः विभाति सहजानन्दोज्ज्वलं यन्महः । शान्तं. शाश्वतमक्रियं यमपुनीवाय भूतेश्वर द्वैतध्वान्तमपास्य यान्ति कृतिनः प्रस्तौमि तं पूरुषम् ॥१॥ यं शैवाः समुपासते शिव इति ब्रह्मति वेदान्तिनो घौद्धा बुद्ध इति प्रमाणपटवः कत्तेति नैयायिकाः। अहन्नित्यथ जैनशासनरताः कर्मेति मीमांसकाः सोऽयं वो विधातु वांछितफलं त्रैलोक्यनाथो हरिः ॥२॥ रमेना.यालरतमानस त्वमक्षर परमं वेदितव्यं त्वमस्य विश्वस्य परं निधानम् वमव्ययः शाश्वतधमगोप्ता पुरातनस्त्वं पुरुषो मतो मे ||३|| कल्याणनां त्वमसि महसां भाजनं विश्वमूर्त त्रुयाँ लक्ष्ममय मयि भृशं धेहि देव 'प्रसीद । पद्यत्पापं प्रतिजहि जगन्नाथ नम्नस्य तन्मे नद्र भद्र वितर भगवन् भूयसे मंगलाय ॥४॥ वमेव माता च पिता त्वमेव त्वमेव वन्धुश्च सखा त्वमेव। वमेव विद्या द्रविणं त्वमेव त्वमेव सर्वं मम देवदेव m

·No text on this page.

·- (...) धनानि जीवितं चैव परार्थे प्राज्ञ उत्सृजेत् ।, .... तन्निमित्तो वरं त्यांगो विनाशे नियते सति ॥३॥ रविश्चन्द्रो घना वृक्षा नदी गावश्च सज्जनाः। एते परोपकाराय सदा देवेन निर्मिताः ॥३॥ तृणं चाहं वरं मन्ये नरादनुपकारिणः । घासो भूत्वा पशून पाति भीरून् पाति रणांगणे ।।४।। आत्मार्थ जीवलोकेऽस्मिन् को न जीवति मानवः । परं परोपकारार्थ यो जीवति स जीवति ॥५॥ परोपकाराशून्यस्य धिक् मनुष्यस्य जीवितम् । जवीन्तु पशवो येषां चर्माप्युपकरिप्यति ॥ ६॥ रागिणि नलिने लक्ष्मी दिवसों विदधाति दिनकरप्रभवाम् । अनपेक्षितगुणदोपः परोपकारः सतां व्यसनम् ।। ७॥ परोपकाराय फलन्ति वृक्षाः परोपकाराय वहन्ति नद्यः । परोपकाराय दुहन्ति गावः परोपकाराथमिदं शरीरम् ॥ ८॥ भवन्ति नम्रास्तरवः फलोद्गमैः नवाम्बुभिः भूरिविलम्बिनो धनाः अनुद्धताः सत्पुरुषाः समृद्धिभिः स्वभाव एवैष परोपकारिणाम्।। ६ ॥ ओत्रं श्रुतेनैव न कुण्डलेन दानेन पाणिः न तु कंकणेन । विभाति कायः खलु सज्जनानां परोपकारेण न चन्दनेन ॥१६॥ पद्माकर दिनकरो विकचं करोति चन्द्रो विकासयति कैरवचक्रजालम् । नाभ्यर्थितो जलधरोऽ पिजलं ददाति -सन्तः स्वयं परहितेषु कृताभियोगाः॥११॥ प्रश्नाः २-परोपकार शीर्षकम् अवलम्ब्य पञ्चदशपंक्तयः लेख्या देववाण्याम् । 5

·No text on this page.

·(द) स्वामी शंकराचार्यों मातुः परमभक्त आसीत् । तद्विपये जन- अतिरेका । तज्जननी प्रत्यहं तटिनी स्नातु गच्छन्ती आसीत् । एकदा नदीमवगाह्य गृहं निवर्तमानासौ पथिं मूच्छिता पतिता च। अनागतवतों मातरं विलोक्यानिर्दिष्टशंकया उद्विग्नमना आचायस्तामन्वेषमाणस्तत्रैव गतो यत्र विसंज्ञा सा धरायां पतितासीत् ।. तत्क्षणमेव साश्रुनयनोऽसौ दुर्दशाग्रस्तां तामुद-- स्थापयत् । ततः वार्धक्यैकाधारं सूनुमुखचन्द्र विलोकयन्ती माता चैतन्यं लेभे । आचार्येण कथितं यद्यपा कल्लोलिनी ।। मद्रोहपार्वे प्रवहेत् तदा जननी गमागमप्रयास नानुभवेदितिः ।। श्रूयते यदल्पकाले एव सा निम्नगा तत्समनः पार्शे प्रावहत् ।। अथैकदा श्री शंकरो मात्रा सगं कस्यचिद् स्वसंबंधिनो . गृहं प्रस्थितः। पथि अल्पतोयां नदीमनायासेनैव पारं गतः किन्तु प्रत्यागमनकाले जलपूर्ण घर्घरनादां प्रवहन्ती तां पुष्करिणों वीक्ष्याकएठंजलं प्रविश्य स मातरमुवाच । माता- वलवता ग्राहेण मे पादो धृतोऽ हमेकं पदमपि गन्तुन शेके। अपूर्णसंन्यासमनोरथोऽ-हं पंचत्वं गमिप्यामि तेन मे आत्मा परलोके शान्तिं न प्राप्स्यते । ततः पथिमध्ये एकाकिनी विपदा- शंकया भीता तदवस्थं स्व पुत्रमेवमन्यतत्प्रतीकारमपश्यन्ती स्नेहवशगा जननी सद्य एव तं संन्यासग्रहणार्थमनुमने । ततः शंकराचार्यः गृहं परित्यज्य दुर्गमपर्वतेषु, सपन- विपिनेषुच महत्तपोऽतपत् । एकदा नर्मदा तटे भ्रमन्नसौ रहसि वसतो.गोविन्दयोगिन उपागच्छत् । तं विलोक्य योगिरा- जैस्तत्क्षणमेव विभावितं यदसौ युवा प्रतिभाशाली वर्तते ।.. श्रीमद्गोविन्दपादास्तं ब्रह्मज्ञानमशिक्षन्त । ततः गुरूपा- मनुशया अद्वैतसिद्धान्तप्रचारार्थ आर्यावर्ते भ्रमन्नसौ काशीमभ्यु- H ·। दर परिसन्या विद्वांसस्तस्यामृतमयोपदेश- मनोयोगमययोधन । नां परमपिण, विगानायफेन, मभापडितेन infrin मा तप यादोऽभवत् । पस्मिन विलुपां पुन मगनमा दिन जागा उभगभारती मामी! मा तयोः गलारमामयं स्यव्ययस्यां इत्या A: । नर मानापमाटुरामार्गो विजयते :: विधिजगं गगनगवरयां शारदामा १.siz. नागानां गोवर्णनम दक्षिणापरे १ ·..११ ॥ षष्ठः पाठः वाल्यसंस्कारोऽमाज्यः दाक्षिणात्य श्री पाद शास्त्री न्याय, वेद, मीमांसा तीर्थ संस्कृत भाषा के प्रकाण्ड पंडित और उच्च कोटि के लेखक हैं। आपने वि० सं० १६६४ में "शिवाजिचरितम्" नामक ग्रन्थ लिखा, इसकी भाषा सुबोध एव शैली रोचक है। विद्वान् लेखक 'ने अन्य ग्रन्थ भी लिखे हैं। प्रस्तुत पाठ उक्त ग्रन्थ से लिया गया है। . शहाजिराजाश्च पुत्रस्य सुलक्षणानि कर्माणि वीक्ष्य निभृतं मुदिता 'अपि तादृशं यवनद्वषं सर्वानर्थकरं मन्वाना साध्या 'जिजादेव्या मुखेन तं यवनाधिपसेवां विधातु प्रावोधयन् । साध्वी सा माता जिजादेवी यदा तं प्राणप्रियं पुत्रं प्रेम्णा तथोपादिशत् तदा शिवराजोऽपि विनयेन प्रत्युत्तरयामास । मातः! त्वंदुक्तं सर्वमेव सत्यम् । बलवन्तः सामर्थ्यशालिनः 'सार्वभौमा यवनाधिपा इत्यत्र न मे संशयः । बलवता समं दुर्व- लेन द्वषविधानं न नीतिः, नापि श्रेयस्करमित्यप्यहं जाने । तथापि दुर्बलान विप्रान्, असहायाः स्त्रीः वा गाः पीडयन्तो 'यवनानवेक्ष्याहमात्मानमपि विस्मृत्याविनायव तद्धननार्थ चेष्टे । अम्ब ! दीनवाणं नाम क्षत्रियाणं नः परमं कर्म, तद्यदि अस्माभिर्नानुष्ठीयते केवलमौदासीन्यमवलव्यास्थीयते तदा दुर्व- लानां जगति जीवनमेवासंभावि । किं च मातः ! अनेन दीन- पालनकर्मणा कुपिता मदोन्मत्ता यवनाधिपा अस्मदीयं प्रामादिक- मपहरिष्यन्तीति तावपादा मां भूयो भूयो वदन्ति,परन्तु अहंवदामि '-

·(१२. )
पFिIR मन पग मंगो
wr; गाना गावित । गोति मागेन समान
TET मानिन सिनामपि गीगा।
मान गान मे मानि।
मानामागगनार पनियाल.
.. सांग ना गागरा:
द. nim मा ui पुनरपि पाव
Tiriring frre
RE: भानगमित गाया
भार" miri प्रारमेन
4

·( १३ ). पन्ति तयैवेशा मानवाधमा पापकर्मभ्यः । तस्माद् दीनपालनं क्षत्रियाणां कम न हास्यामि । तदर्थ सर्व जीवनं यापयिष्यामि । यदि मदीयानेन फमा पिचरणेभ्यो वा तुभ्यं स्वल्पमपि दुःखं भवेत् तदाहमितो दूरे स्थापनीयः । तत्रैव स्थित्वा यथाशक्ति वलोन्मत्तानामेतेपा प्रतिकारं करिष्यामि । यद्वा तद्वा भवतु । अत्र निवसता मया खलु गोहत्यादिकं द्रष्टुमशक्यम् । दृष्ट्वा च मनसो नियमनं तु सुदुष्करम् । तन्मातः ! त्वमेवेदं सर्वम् पितृचरणेभ्यो निवेद्य दूरे मां प्रेपयेति । एतेन निसर्गत एव शिवराजस्य स्वातन्त्र्यप्रीतिः कयमा- सीदिति स्पष्टं भवति । वाल्ये यादृशान् सस्कारन् पालो विभर्ति ताशसस्कारशाल्येव सोऽय भवतीति बहुशो दृष्टम् । अत- एव चलाढ्यान् यवनाधिपानगणयित्वा शिवराजः स्वराज्य स्थापयितु प्राभवत् । प्रश्नाः १-"स्वातन्यजीवनं सर्वसुखभाजनं भवति" इति विपयं स्वीकृत्य द्वादश वाक्यानि लिखती - २-श्री शिवराजमहोदयस्य चित्तं किमर्थ दूयते स्म ? 1. ३-निम्नलिखितक्रियापदानां रूपाणि लेख्यानि-प्राबोधयत्, जाने, दद्यात, जनयति, यापयिष्यामि । ४-अधोलिखितपदानामर्थो लेख्यः-न्यायेन वर्तनीयम्, क्षत्रियकुल- संभूताः, कदन्न भोजनम् , मनसो नियमनम् , ताशसस्कारशाली (श्री शिवाजिचरितात) qur ·मूल्यज्ञानम् ·(१५) तीय च तत्र पथि तीरगृहेऽखिलेऽपि 'त्यके प्रजाभिरवनीपतिशासनेन मौनं व्यराजत महत् तटनी तटन्तेिऽ- : रण्येषु केवलमहो विगहाश्चुकूनुः ।।२।। स्थित्वातिशीतलजले महिषी चिराय 'प्राप्याथ कूलमनुंगा रमणीरवादीत् ।। प्रज्वालयानलमर ननु वेपमांना न्यङ्गानि मे न खलु शीतभरं सहन्ते ।।३।। ता इन्धनार्थमुपगम्यं वनं तरूणां शाखालताभिररसा मुहुरप्यकर्षन् । तासां विलासमवलोक्य सकौतुकं तम् आहूय राजमहिपी 'पुनरादिदेश |४|| मूढाः समेत यदिदं च कुटीरमारा- दत्रैव योजयत पन्हिमलं प्रयस्य । तेनैव शीतमपयास्यति नोऽखिलानां घोरं जहास महिपीदमुदीरयन्ती ॥शा तां मालती सकरुणेदमुवाच दासी मातः क एप परिहासनवावतारः । दीनस्य वा प्रवसतोऽथ . तपस्विनो वा पोटजे किमिति दारुणशासनासि ॥६॥ श्रु त्वेति राजदयिता निजगाद रोपात् दूरी कुरुध्वमतिदीनदयालुमेनाम् । नार्यस्ततो गतविवेकधियः प्रमत्ताः तत्रानलं लघुगृहे निदधुहँसन्त्यः ||७|| स्फीतं वपुः.. पवनकुण्डलितं दधानो .. धूम्रा दिशः सपदि धिमंचयश्चकार। ... . २

·No text on this page.

·. - (१७ ) अन्तः पुरे महति यावदिहासि राज्ञी मूल्यं कियद् भवति जीर्णकुटीरकाणाम् । ज्ञातु त्वयेति मनसापि न शक्यमेतत् जाने कठोरहृदये तदिदं निबोध ॥१२॥ आदेशतो नृपवरस्य च किंकरीभिः वासो विभूपणचयेषु तदा हृतेषु । तां सद्य एव कृतभिक्षुसमानवेपा- मानीय लोकपदवीं स पुनर्वभापे ।।१६।। अद्य प्रभृत्यनुदिनं भुवनेष्वटन्ती भिक्षार्जितेन वसुना ननु कारयस्व । तावन्ति पर्णशरणानि कुतूहलिन्या भस्मीकृतानि खलु यानि मुहूर्तमध्ये ॥१७॥ संवत्सरस्तव कृतः समयस्तदन्तः सम्पाद्य कर्म विधिवद् भवने निवृत्य । त्वं ज्ञापयिष्यसि पुरः सकलप्रजानां कीहक् क्षतिर्भवति जीर्णकुटीरनाशात् ॥१८॥ प्रश्नाः १-प्रजाभियोगमाकण्यं नृपो राजी किमवोचत् ? २-अधोलिखितानां समस्तपदानां विग्रहः कार्य अर्थश्च लेख्यः-पुण्य- सलिला, चारुतीर्थाम् , गतविवेकधियः, अरविन्दहस्ता, प्रास्थान- मण्डपगतम् , कृतभिक्षुसमानवेषाम् । ३---द्वितीयसप्तमैकादशचतुर्दशपोडशश्लोकानां व्याख्या कार्या । (गीताले) PARAN 4

·No text on this page.

·। - ततो राजाशंकरकवये द्वादश लक्ष ददौ । सवें विद्वांसश्च विछायवदना बभूवुः पर कोऽपि राजभयानावदत् । राजा च कार्यवशात् गृह गतस्ततो विभूपाला समां बटवा विवुधगणस्तं निनिन्द · अहो नृपतेरज्ञता किमस्य सेवया । वेदशास्त्र- विचक्षणेभ्यः स्वाश्रयकधिभ्या लक्षमदात् । किमनेन वितुष्टेनापि । असौ च केवलं प्राग्यः कवि शङ्करः । किमस्य प्रागल्भ्यमित्येवं कोलाहलरवे जाते कश्चिदभ्यगात कनकमणिकुण्डलशाली, दिव्यांशुकप्रावरणो नृपकुमार इव मृगमदपककलशितगात्रो नवकुसुमसमभ्यचिंतशिराः, चन्दनाँगरागेण विलोभयन् विलास इव मूर्तिमान् कवितेव तनुमाश्रित्तः प्राप्तो विद्वान् तं दृष्ट्वा सा विद्वत्परिपद् भयकौतुकयोः पात्रमासीत् । स च सर्वान् प्रणिपत्य प्राह । कुत्र भोजनृप इति । ते तमूचुरिदानीमेव सौधान्तर्गत इति । ततोऽसौ प्रत्येकं तेभ्यः ताम्बूलं दत्वा गजेन्द्रकुलगतो मृगेन्द्र इवासीत । ततः स महा पुरुपः शङ्करकविप्रदानेन कुपितान् तान् बुद्ध्वा प्राह । भवद्भिः शंकरकवये द्वादशलक्षाणि प्रदत्तानीति न मन्तव्यम् । अभिप्रा- यस्तु राज्ञो नैव वुद्धः । शंकरस्य पूजने प्रारब्धे शंकरकविस्तु एकेनैव लक्षण पूजितः । किन्तु तन्निष्टान् तन्नाम्ना विभ्राजि- तान एकादशरुद्रान शंकरान् अपरान मूर्त्तान् प्रत्यक्षान् ज्ञात्वा तेषां प्रत्येकम् एकैकं लक्ष तस्मै शंकरकवये एव शंकरमूर्तये प्रदत्तमिति राज्ञोऽभिप्राय इति । सर्वेऽपि चमत्कृतास्तेन । ततः कोऽपि राजपुरुपः तदविद्वस्वरूपं द्राक् राज्ञ निवे- दयामास । राजा च स्वमभिप्रायं साक्षात् विदिवन्तं तं महेश- मिव महापुरुपं मन्यमानः सभामभ्यगात् । स च स्वस्तीत्याह राजानम् । राजा च तमालिंग्य प्रणम्य निजकरकमलेन तत्कर- कमलमवलम्ज्य सौधान्तरं गत्वा प्रोत्तुंगगवाक्ष उपविष्टाप्राह ।

·.
( २० )
विष! भवनान्ना कान्यक्षराणि सौभाग्यावलंचितानि । कस्य
या देशस्य भवविरहः सुजनानी बाधत इति । ततः कविः
लिपति राशोहले कालिदास इति । राजा वाचयित्वा पादयोः
पतनि ।
तवासीनयोः कालिदासभोजराजयोरासीन्
मच्या । गजा मन्त्र, मन्नां वर्णयेत्ययादीत । कालिदासः
मन्यां ययति।
यसनिन व विद्या धीयते पकानश्री,
गुगिन य विदो दैन्यमायान्ति भृगाः ।
गुनपतिरिव
लो पालयत्यंधमारो
धनमिव पणन्य व्यताति पक्ष:।
गनः जमण भोजकालिकामयोः प्रीनिरवाया।
प्रश्नाः

·{ २१ ) -- .. नवमः पाठः .. नृपसन्तापः किसी समय राजा दशरथ मृगयार्थ सरयू नदी के किनारे जाते हैं। वहाँ से शब्दभेदी बाण छोड़ते हैं। उससे श्रवणकुमार की मृत्यु हो जाती है । अन्त में श्रवण के मा-बाप राजा दशरथ को शाप देकर स्वर्ग सिधारते हैं । मृत्युशैय्या पर पड़े हुए राजा रानी कौशल्या को अतीतकाल की समस्त गाथा सुनाते हैं । यह पाठ सम्पादक ने लिखा है। सीतया लक्ष्मणेन चानुगतो-भगवान् रामचन्द्रो वनं गतः । कैकेयी मन्थरों च विना सर्वेऽयोध्यावासिनो जनाः शोकाकुलाः संजाताः। कौशल्ययाभूतपूर्व दुःखमन्वभूयत । पुत्र वियोगेन व्याकुलो राजा दशरथो बहु व्यलपत् । युवावस्थायामचरितं दुरितं स्मृत्वा तेन धर्मज्ञ नानुमित यदिदं महद् कष्टं प्राचीनदुष्क- तस्यैव विपाकोऽस्ति । नियमाणोऽसौ . कौशल्या सूतपूर्वा कथामश्रावयत् । स करुणं प्राह-देवि! स्वकृतानां शुभाशुभकर्मणां फलं प्राप्यते जनैः। एकदाह तारुण्ये धनुवाणानादाय सरयूनदीतटस्थितकाननेषु मृगयां कुर्वन्नितस्ततोऽब्रजम् । तत्तौरे नीरपानार्थमागतमृगान न्यसूदयम् । तभित्रायां निशि पादपतले. प्रच्छन्नोऽहं जलेन प्रपूर्यमाणत्य कुम्भस्येव पानीयं पिवतो द्विरदस्य "चुड बुड" इति शब्दमशृणवम् । सूचीभेद्य तमसि कश्चिद् वन्यो हस्ती अम्बु पातुमागत इत्यनुमीय सपदि शब्द लक्ष्यीकृत्य वाणमक्षि- पम् । तेन विद्धस्य जले पततः कस्यविद् वनवासिनः "हा हतोऽस्मि' इति कारुण्यं वचनामाकर्ण्य साशंकं चिन्तितं

·( २२ )
गन्मया शरंग कश्चिन्मानवस्तु नो व्यापादितः । सगो गतेन
गवायलोरिनो रुधिराशरीरः
नधिराशरीरः कश्चिन्मुनिकुमारः। मां
चिलोका नाभिहितम् । राजन ! अपि तव शरण विद्योऽहम् ?
किनुपां मया ? मां निपटगता त्वचा मेहन्दी पितरा-
गपि गनी। नत्र मतले अविष्टयोन्द्रायोन्तयोः परो
सलमानगुमनागमोडास। तत एनजपत्यकृत्यं संजातम ।
पिसानाजियानी नी जल पायय. गुल चाम्बिलं भावय ।
पाया मिली ना यां भानासागियन इत्युक्त्वा पंगत्यं
गनो मुनिमारः।

·(२३)
३-निम्नपदानां वाच्यपरिवर्तनं क्रियताम्-किं तेऽनुपकृतं मया । सद्यो
गतेनं तत्रावलोकितः मुनिकुमारः । शब्दं लक्ष्यीकृत्य बाणमक्षिपम् ।
दशमः पाठः
LL
दूतवाक्यम्
महाकवि भास का समय ई० सन् से दो वर्ष सौ पहले माना
जाता है। इनका सस्कृतसाहित्य की नाट्य रचना में पथदर्शक
का स्थान है क्योंकि यह महाकवि कालिदास से भी प्राचीन हैं
इनके नाटक सरल और रगमंच पर खेलने योग्य हैं। इनके
तेरह नाटक प्रसिद्ध हैं। इन नाटकों की रचना वृहत्कथा, रामा
यण, महाभारत और हरिवंश पुराण के कथानक के आधार
पर हुई है । प्रस्तुत पाठ "दूतवाक्यम्” नाटक का अंश है।
पाण्डव वारह वर्प के वनवास और एक वर्ष अज्ञातवास
की अवधि समाप्त कर हस्तिनापुर लौट आते हैं। भगवान्
श्रीकृष्ण धर्मराज युधिष्ठिर का सन्देश लेकर दुर्योधन के पास
जाते हैं और उसका.पाण्डवों को आधा राज्य देने की अनुमति
देते हैं।
(ततः प्रविशाति वासुदेवः काञ्चुकीयश्च )
चासुदेवः-(आत्मगतम् ) अद्य खलु धमराजवचनात् धनं-
जया कृत्रिममित्रतया आहवदर्पमनुक्तग्राहिणं
सुयोधनं प्रति मयापि अनुचितदौत्यसमयो-
ऽनुष्ठितः । इदं सुयोधनशिविरम् । इह हि-
च
-

·( २४ ) आवासाः प्रियाणां मुरपुरसदृशाः स्वच्छन्दविहिताः विस्तीर्णाः शमशाला यदुविधफरणेः शरुपचिताः। पन्ते मन्दुरत्यास्तुरगवग्घटा एन्ति फरिणः ऐरयर्य झीगमेतन् स्वजनपरिभयादासनयिलयम् ॥ ३॥ मो, tiohini vin. 'दुष्टयादी गुण की राह: स्वजननिदयः दुर्योधनो हि मां दृष्ट्वा नेय कायं फरिप्यति ।। २ ।। मो पादरायण ! फि मया प्रवेष्टव्यम् । F: अथ रिमा प्रयन्टुमहति पद्मनाभः । -(प्रविश्य ) फर फर्य मां रला सम्भ्रान्ताः सर्वे क्षत्रियाः। अलमल मभ्रमण । व्यग्मासतां मयन्तः । -मोदूरा, पनदासनमान्यनाम । -( उपपिरय ) हो दशानीयोग चित्रपटः । मा गाया टोपशाचगाणमा लिखितम् । पाः! अपनीयतामेव पित्रपटः। -पादगण अपनीयत फिम चित्रपटः। पापयति महागः (प्रपत्तपनि ) पायुमुगाव भीमा धागा नो में पिरोन्द्रगनुः नारिया विनंती गय गन्गालोमा ||३|| -~-गला गापारीयार ! अप किम अवधि। पुराविनः। अपनी गर्ग मामापन

·( २५ )
च कुशलमनामयं च पृष्ट्वा विज्ञापयन्ति युधिष्ठिरादय
पाण्डवाः।
अनुभूतं महदुःखं सम्पूर्णः समयः स च । fre
अस्माकमपि धम्यं यत दायाद्यं तद् विभज्यताम् ।। ४
r
दुर्योधनः-कथं कथं दायाद्यम् इति भोः ?
वने पितृव्यो मृगयाप्रसंगतः कृतापराघो मुनिशापमाप्तवान्
तदा प्रभृत्येव स दारनिस्पृहः परात्मजानां पितृतां का
व्रजेत् ।।५
वासुदेव :-पुराविद भवन्तं पृच्छामि
विचित्रवीर्यो विषयी विपत्तिं क्षयेण जातः पुनरम्बिकायाम्
व्यासेन जातो धृतराष्ट्र एप लभेत राज्यं जनकः कथं ते ॥ ६
मा मा भवान्
एवं परस्परविरोधविवर्धनन
कतो
शीघ्र भवेत् कुरुकुलं नृपनामशेषम् ।
तत्कत्तु महति भवानपकृष्य रोपं
यत्वां युधिष्ठिरमुखाः प्रणयाद् ब्रुवन्ति ।। ७ ।
दुर्योधन - भो दूत । न जानाति भवान् राज्यव्यवहारम् । cht
राज्यं नाम नृपात्मजैः सहृदयजित्वा रिपून भुज्यते
तल्लोके न तु याच्यते न तु पुनः दौनाय वा दीयते ।
कीक्षा चेन्नृपतित्वमाप्त मचिरात् कुर्वन्तु ते साहसम्
स्वैरं वा प्रविशन्तु शान्तमतिभिर्जुष्टं शमायाश्रमम् ।।
वासुदेवः अलमलं बन्धुजन परुपमभिधातुम् ।
पुण्यसंचयसंप्राप्तामधिगग्य नृपश्रियम् ।
वचयेद् यः सुहृद्वधून् स भवेद् विफलनमः ।।६।।
3
.
SA

·( २६ ) वनः-भो दूत श्यालं तव गुरो भूपं कंसं प्रति न ते दया । कयमस्माकमेवं स्यात् तेषु नित्यापकारिपु ॥१०॥ देवः-अलं तन्मदोपतो दातुम् कृत्वा पुत्रवियोगात्तो वहुशो जननी मम वृद्धं स्वपितरं वद्ध्वा हतोऽयं मृत्युना त्वयम् ।। र्योधनः-न शौर्यमेतत् । अलमात्मस्तवेन । सर्वथा वंचितस्त्वया फंसः। पश्य, जामातृनाशव्यसनाभितप्त रोपाभिसूते मगधेश्वरऽथ । पलायमानस्य भयातुरस्य शौर्यतदेतत् क्च गत तवासीत् ।।१२ वासुदेवः--भो सुयोधन ! देशकालावस्थापेक्षि खलु शौर्य नया- नुगामिनाम् । इह तिष्टतु तावदस्मद्गतः परिहासः । व कार्यमनुष्ट्रीयताम् । कत्तव्यो बन्धुषु लेहो विस्मत्त व्या गुणेतराः । संबन्धो चन्युभिः श्रेयान लोकयोरुभयोरपि ।।१३।। दुर्योधनः-देवात्मजमनुष्याणां कथं वा बन्धुता भवेत् । पिष्टपेपणमेवैतत् पर्याप्त छिद्यतां कथा ॥१४॥ चासुदेवः-(आत्मगतम) प्रसाद्यमानः साम्नायं न स्वभावं विचति । हन्त संक्षोभयान्येनं वचोभिः पल्पातरः ॥१०॥ (प्रकाशम् ) भोः सुवोधन ! किं न जानीपे अर्जुनस्य बलपरानमम् ।

·( २५ ) दुर्योधनः- जाने। वासुदेवः भोः श्रयताम् । कैरातं वपुराश्रितः पशुपतियलेन सन्तोपितो वहः खाण्डवमश्नतश्च महती वृष्टिः शरैश्यादिता । देवेन्द्रात्तिकरा निवातकवचा नीताः क्षयं लीलया ग नन्वेकेन तदा विराटनगरे भीष्मादयो निजिता ।। १६ ॥ अपि च तवापि प्रत्यक्षमपरं कथयामि । नतु त्वं चित्रसेनेन नीयमानो नभस्तलम् । विक्रोशन घोपयात्रायां फाल्गुनेनैव मोक्षितः ॥ १७ ॥ किंबहुना दातुमर्हसि मवाक्याद् राज्याधं धृतराष्ट्रज । अन्यथा सागरान्तां गां हरिष्यन्ति हि पाण्डवाः ॥१८॥ दुर्योधनः-कथं कथं हरिप्यिन्ति हि पाण्डवाः । प्रहरति यदि युद्ध मारुतो भीमरूपी। प्रहरति यदि साक्षात् पार्थरूपेण शक्रः । परुषवचनदक्ष ! त्वद्वचोभिर्न दास्ये तृणमपि पितृभुक्ते वीर्यगुप्त स्वराज्ये ॥१॥ वासुदेवः, भोः कुरुकुलकलंकभूत ! शठ, बान्धवनिस्नेह, काक ! केकर ! पिंगल ! स्वदर्थात् कुरुवशोऽयमचिरानाशमेष्यति ।। २० ।। भो भो राजानः ! गच्छामस्तावत् । - । . प्रश्नाः 5 -पाएडवाः किमर्थ वनं गताः?

·... । २८ ) वासुदेवः सुयोधनं गत्वा किमवादीत् ? ३-वासुदेवदुर्योधनसंवादं संक्षेपेण देववाण्या लिखत । ४-अस्मात्याठात् वहुव्रीहिसमासपदान्युद्धृत्य सविग्रहं लिखत । ५-अस्य पाठस्य कर्मवाच्यवाक्यानां कर्तृवाच्ये परिवर्तनं विधेयम् । एकादशः पाठः कलिधर्माः इन पद्यों में कलियुगी मनुष्यों तथा महिलाओं के काचरण तथा अन्य कार्यों का विशद वर्णन किया गया है। कलेः स्वरूपं मैत्रेय यद् भवान श्रोतुमिच्छति । तन्निवोध समासेन वर्तते यन्महामुने ॥ १ ॥ वित्तेन भविता पुसां स्वल्पेनाढ्यमदः कलौ। स्त्रीणां रूपमदश्चैव कैशैरेव भविष्यति ॥२॥ सुवर्णमणिरत्नादौ वस्त्रे चोपक्षये गते । कलौ स्त्रियो भविष्यन्ति तदा केशरलंकृताः ।।३।। गृहान्ताः द्रव्य संघाता द्रव्यान्ता च तथा मतिः। अर्थाश्चात्मोपभोग्यान्ता भविष्यन्ति कलौयुगे।।४।। विवाहा न कलौ धम्यो न शिष्यगुरुसंस्थितिः। न दाम्पत्यक्रमो नैव वहिदेवात्मकः क्रमः ।।५।। सर्वमेव कली शास्त्र यस्य यद्वचनं द्विज । देवता च कली सवा सर्वः सर्वस्य चाश्रमः ।।६।।

·( २६ )
परित्यक्ष्यन्ति भर्तारं वित्तहीनं तथा खियः ।
भर्ता भविष्यति कलौ वित्तवानेव योपिताम् ॥७॥
स्त्रियः कलौ भविष्यन्ति स्वैरिण्यो ललितस्पृहाः।
अन्यायावाप्तवित्तषु पुरुषाः स्पृहयालवः ।।८।।
अभ्यर्थिताः च सुहृदा स्वार्थहानि न मानवाः ।
परणार्धादधमात्रेऽपि करिप्यन्ति कलौ द्विज In
अनावृष्टिभयप्रायाः प्रजाः क्षु भयकातराः।
भविष्यन्ति सदा सर्व गगनासक्तहष्टयः ॥ १० ॥
कन्दमूलफलाहाराः तापसा इव मानवाः।
आत्मानं घातयिष्यन्ति हनावृष्ट्यादिदुःखिताः॥११॥
दुर्भिक्षमेव सततं तथा क्लेशमनीश्वराः ।
प्राप्स्यन्ति व्याहतसुखप्रमोदा मानवाःकलो ॥१२॥
लोलुपा ह्रस्वदेहाश्च वहन्नादनतत्पराः।
बहुप्रजाल्पभाग्याश्च भविष्यन्ति कली स्त्रियः।।१३।।
उभाभ्यामपि पाणिभ्यां शिरः कण्डूयनं स्त्रियः।"
कुर्वन्त्यो गुरुभर्तृणामाज्ञां भेत्स्यंत्यनादराः||१४||
चानप्रस्था भविष्यन्ति ग्राम्याहारपरिग्रहाः।
भिक्षवश्चापि मित्रादिस्नेहसम्बन्धयन्त्रणः॥१॥
अरक्षितारो हरिः शुल्कव्यांजेन पार्थिवाः।
हारिणो जनवित्तानां सम्प्राप्ते तु कलौ युगे ।।१६।।
यदा यदा हि मैत्रेय हानिधर्मस्य लक्ष्यते ।
तदा तदा कलेवृद्धिरनुमेया महात्मभिः ॥ १७ ॥
स्वल्पाम्बुवृष्टिपर्जन्यः सस्यं स्वल्पफल तथा ।
फलं तथाल्पसारं च विप्र प्राप्त कलौयुगे ॥१८॥

·३० ) वाङमनःकायजैः दोषैरभिभूताः पुनः पुनः । नराः पापान्यनुदिनं करिष्यन्त्यल्पमेधसः ॥१६॥ कस्य माता पिता कस्य यथाकर्मानुगः पुमान् । इति चोदाहरिष्यन्ति श्वसुरानुगता नराः ॥२०॥ निस्सत्वानामशौचानां निहीकाणां तथा नृणाम् । यद्यद् दुःखाय ततसर्व कलिकाले भविष्यति।।२।। अल्पप्रज्ञाः वृथालिंगा दुष्टान्तःकरणाः कलौ । यतस्ततो विनंक्ष्यन्ति कालेनाल्पेन मानवाः ।।२२।। किन्तु- तत्राल्पेनैव यत्नेन पुण्यत्कन्धमनुत्तमम् । करोति तं कृतियुगे क्रियते तपसा हि सः ।।२।। प्रश्न: १-कति युगाः ? तेषां विशिष्टत्वं वर्ण यत । २-कलौ युगे मानवानामाचारः कीदृशः ? ३-पदविच्छेदपुरस्सरं सन्धिकार्य प्रदर्श्यताम्-तन्निबोध, यन्महामुने, केशरलंकृताः, अर्थाश्च । ४-~-अस्मात्पागत् भविष्यत्कालिकाः सकर्तृकाः क्रिया उद्भियन्ताम् । (विष्णुपुराणात) + ·. ( ३१ ) 난 द्वादशः पाठः पण्डितः शत्रुरपि वरम् पंचतन्त्र पं० विष्णुशमी की उत्तम कृति है । इसकी रचना ईसा की पांचवी शताब्दी में हुई। इसमें (१) भित्रभेद (२) मित्र- संप्राप्ति (३) काकोलूकीय (४) लब्धप्रणाश (५) अपरीक्षितकारक पाँच विपय हैं। इसीलिये इसका नाम "पचतन्त्र" है । सरल एवं छोटी छोटी कहानियों द्वारा पं० विष्णुशर्मा ने गागर में सागर भर दिया है। ये कहानियाँ मनोरजक तो हैं हो पर उच्च शिक्षा- प्रद भी हैं । राजनीति का उपदेश जिस सरल ढंग से दिया गया है वास्तव में यह प्रशंसनीय है । इसकी शैली नवीन और उत्तम है । इस पुस्तक की सर्वोत्तमता एवं प्रियता का मुख्यप्रमाण यही है कि इसका अनुवाद फारसी, अंग्रेजी आदि विश्व की अनेक भाषाओं में हो चुका है। शायद ही किसी ग्रन्थ का संसार की इतनी भाषाओं में अनुवाद हुआ हो । संस्कृत के प्रारम्भिक छात्रों को यह पुस्तक बहुत उपयुक्त सिद्ध हुई है । प्रस्तुत पाठ इसी से लिया गया है। एकस्मिन्नगरे कोऽपि विप्रो महान् विद्वान् परं पूर्वजन्म- योगेन चौरो वतते। स तस्मिन् पुरेऽन्यदेशादागतान चतुरो विप्रान बहूनि वस्तूनि विक्रीणतो विलोक्य चिन्तितवान् । अहो ! केनोपायेन एपां धनं लभे । इति विचिन्त्य तेषां पुरोऽनेकानि शास्त्रोक्तानि सुभाषितानि चातिप्रियाणि मधुराणि वचनानि जल्पता तेषां मनसि विश्वासमुत्पाद्य सेवा कर्तु मारब्धा ।

·। ( ३२ ) अथ तस्मिन् सेवां कुर्वति तैः विप्रैः सर्ववस्तूनि विक्रीय मूल्यानि रत्नानि क्रीतानि । ततः तानि जंघामध्ये तत्समक्ष प्रक्षिप्य स्वदेशं प्रति गन्तुमुद्यमो विहितः। ततः स धूर्त विप्र- स्तान् विप्रान् गन्तुमुद्यतान् प्रेक्ष्य चिन्ताव्याकुलितमनाः संजातः । अहो ! धनमेतत् न किंचिन्मम चटितम् । अथैभिः सह यामि, पथि कापि विपं दत्वैतानिहत्य सर्वरत्नानि गृहणामि । इति विचिन्त्य तेपामग्रे सकरुणं विलप्येदमाह)। भो मित्राणि ! यूयं मामेकाकिनं मुक्त्वा गन्तुमुद्यताः । तन्मे मनो भवद्भिः सह स्नेहपाशेन बद्ध भवद्विरहनाम्नैवाकुलं संजातं यथा धृति कापि न धत्ते । यूयमनुग्रहं विधाय सहाय- भूतं मामपि सहैव नयतेति । विप्रस्य वचः श्रुत्वा ते करुणाचित्तास्तेन सममेव स्वदेश प्रति प्रस्थिताः। अथाध्वनि तपां पंचानामपि पल्लीपुरमध्ये व्रजतां ध्वांक्षाः कथयितुमारब्धाः, रे रे किराता ! धावत, घावत । सपादलक्षधनिनो यान्ति । एतान्निहत्य धनं नयत । ततः किरातः ध्वांतवचनमाकये सत्वरं गत्वा ते विप्रा लगुड- प्रहारै जर्जरीकृत्य वस्त्राणि मोचयित्वा विलोकिताः, परं धनं किंचिन्न लब्धम् । तदा तैः किरातैरभिहितम् । भो पन्थाः! पुरा कदापि ध्वांक्षवचनमनृतं नासीत् । ततो भवतां सन्निधौ कापि धनं विद्यते, तदपयंत । अन्यथा सर्वपामपि 'वधं विधाय चम्म विदार्य प्रत्यङ्ग प्रेक्ष्य धनं नेप्यामः। तदा तेपामीदृशं वचनमाकर्ण्य चौरविप्रेण मनसि चिन्तितम्, यदा एपां विप्राणां वधं विधायाग विलोक्य रत्नानि नेप्यन्ति तदापि मां वधि- प्यन्ति ! ततोऽहं पूर्वमेवात्मानमरत्नं समप्यतान मुब्चामि । - ·41 ( . ३३ :) गवार्थे ब्राह्मार्थे वा प्राणत्यागं करोति यः।। सूर्यस्य मण्डलं भित्वा सयाति परमां गतिम्।। इति निश्चित्याभिहिम् । भो किराता यद्येवं ततो मां हत्य विलोकयत इति । ततस्तैस्तथानुष्टिते तं धनरहित- लोक्यापरे चत्वारोऽपि मुक्ताः । अतोऽहं ब्रवीमि- पण्डितोऽपि वरं शत्रुर्न मूर्यो हितकारकः। किरातैलुएठकैः प्राप्ता विप्राश्चौरेण रक्षिताः।। azat: v Vigenti -"पण्डितः शत्रु रपि वरम्" इति विपयमुररीकृत्य कांचिदन्यां व लिखत। --विग्रहपुरस्सरं समासाः लेख्याः-चिन्ताव्याकुलितमनाः, भवर विरहनाम्ना, करुद्रचित्ताः, गवार्थ, धनरहितम् । -विद्वान्, विक्रीणतः, पथि. सनिधौ, एतेषां सर्वाणि रूपाणि लिख -निम्नपदेषु सन्धयः सनियमं विश्लेष्याः- चतुरोविप्रान्, तन्मे, इत्वैतान,यद्यवम्, चत्वारोऽपि । का त्रयोदशः पाठः राज्यश्रियोऽन्वेषणम् महाकवि वाणभट्ट सन् ६०६-६४६ ई० उत्तरीय भारत म्राट हर्षवर्धन के आश्रित कवि थे। कादम्बरी और हर्पा के दो मुख्य ग्रन्थ हैं। कादम्बरी इनका सर्वश्रेष्ठ गद्य-कार ·( ३४ ) है। महाकविने इसमें पात्रों का चरित्र-चित्रण इस खूबीसे किया है कि पढ़तेही बनता है । दैवदुर्विपाक से इस ग्रन्थ को पूर्ण करने से पहिले ही इनका देहावसान हो गया । पुस्तक का शेषभाग इनके पुत्र ने लिखा जो कि उत्तरार्धं कहलाता है। "आत्मा वै जायते पुत्रः" के अनुसार पुत्र भी पिता के समान ही प्रतिभा- शाली विद्वान् था । इस गद्य-काव्य के उत्तरार्ध को पढ़ कर यह विदित नहीं होता कि इसका लेखक कोई अन्य है। भापा शैली, चरित्र-चित्रण और वर्णन वैचित्र्य में जरा भी अन्तर नहीं आने पाया है । इनकी दूसरी कृति “हचरित्र" है । इसमें महाराज हर्षवर्धन को विजय आदि का वर्णन है । प्रस्तुत पाठ इसी गद्य काव्य का अंश है। ततः सत्वरम् उपससर्प ददर्श च मुह्यन्तीम् अग्निप्रवेशाय उद्यतां राज्यश्रियम् मूर्ची मीलितलोचनाया ललाट हस्तेन तस्याः ससम्भ्रम् । अथ तेन भ्रातुः प्रेयसः प्रकोष्ठबद्धानाम् ओपधीनां रसवि- सरमिव प्रत्युज्जीवनक्षम क्षरता, वमता इव पारिहार्यमणीनाम्। अचिन्त्यप्रभवम्, अमृतमिव नखचन्द्ररश्मिभिः उद्गिरता, वध्नतेव चन्द्रोदयच्युतशिशिरशीकर, प्रत्यानयता इव कुतोऽपि . जीवितमाबादकन हस्तसंस्पर्शन सहसैव समुन्मिमील राज्यश्रीः । च असम्भावितागमनस्य अचिन्तितदर्शनस्य सहसा प्राप्तस्य भ्रातुः स्वप्नदर्शनस्य इव कराठे समाश्लिप्य तत्का- लाविर्भावनिभरेण अभिभूतसर्वात्मना दुःखसम्भारेण निर्दयं नदीमुखपणालाभ्याभिव मुक्ताभ्यां स्थूलप्रवाहम् उत्सृजन्ती वाष्पवासिविलोचनाभ्यां हा तात ! हा अम्ब ! हा सख्य ! इति व्याहरन्ती मुहुमुहुः उच्चस्तरां च समुद्भूतभगिनीस्नेहसद्- भावभारभावितमन्युना मुक्तकटं विक्रश्य वत्से ! स्थिरा भव आललम्बे च तथा ·( ३५ ) त्वमित भ्राता करस्थितमुखी समाश्वास्यमानापि, कल्याणिनी! कुरु वचनम् अग्रजस्य गुरोरिति आचार्येण याच्यमानापि, देवि ! न पश्यसि देवस्य अवस्थाम्, अलमतिरुदितेन इंति राजलोकेन अभ्यर्थमानापि, स्वामिनी ! भ्रातरम् अवेक्षस्व इति परिजनेन विज्ञाप्यमानापि दुहितः ! विश्रम्य पुनः आरटितव्यमिति निवार्यमाणापि, वृद्धाभिः, प्रियसखि ! कियद्रोदिपि तूष्णी- मास्व वढं दूयते देव इति सखीभिः अनुनीयमानापि चिर- सम्भावितानेकदुःसहदुःखनिवहनिर्वहण - वाष्पोत्पीडपीड्यमान- कण्ठभागा प्रभूतमन्युभारभरितान्तःकरण करुणकाहलेन स्वरेण कतिचित् कालं दीर्य रुरोद । विगते च मन्युवेगे वहः समी- पात् आक्षिप्य भ्रात्रा नीता निकटवर्तिनि तरुतले निषसाद । प्रश्नाः १-~निम्नस्थपदानां विग्रहपुरस्सरं समासा लेख्या:- मूर्छानिमीलितलोचनाया, नखचन्द्ररश्मिभिः, असम्भावितागमनस्य, वाप्पोत्पीडपोड्यमान कठभागा । २-वाच्यपरिवर्ततं क्रियताम्- राजा राज्यश्रियमाललम्वे । भ्रात्रा नीता तक्तले निपसाद । २-सन्धिविच्छेदः क्रियताम्--- उच्चस्तराम् , गुरोरिति, कुतोऽपि, सहसैव । प ·( ३६ ) चतुर्दशः पाठ वासवदत्तोपाख्यानम् श्रीवामत गोपाल उध्वरेपे, एम० ए, ने महाकवि भास के नाटकों के कुछ अङ्क सन् १६४० ई० में संगृहीत कर सम्पादित [किये हैं। उन नाटकों के कथानक के परिचय के लिये उर्ध्वरेपे जी ने संस्कृत गद्य में नाटकों का सार लिखा है। प्रस्तुत पाठ उसी का अंश है। आसीत् पुरा वत्सेषु कौशाम्बी राजधानी । तत्र पाण्डव- वंशीय उदयनो नाम राजासीत् । तस्य च यौगन्धरायणोनाम मन्त्री कमण्वानाख्योऽमात्यश्च । महाराज उदयनो गानविद्यायां निपुणः, वीणावादने पटुश्चासीत् । वीणानादमाधुर्यण मदोन्मत्त- गजानां हृदयमपि स आकर्पत । अस्ति चण्डमहासेनो नाम अवतीश्वरः तस्य च अंगारवती नाम महिपी गोपालकपालकनामानौ द्वौ पुत्री, सवलक्षणस- म्पन्ना अतीव रूपाळ्या दयादाक्षिण्यादिगुणवती च वासवदत्ता नाम्नी कन्या च। वत्सेश्वरेण उदयनेन सह स्वकन्यायाः विवाहं कत्तु कामो महाराजश्चएडसेनः तं वत्सराज स्वराज्यसीमायाम यागत श्रुत्वा कृत्रिमरतेहप्रदर्शनच्छलेनासहायं तं ग्राहयित्वा, स्वप्रासादे- चमध्य वासवदत्ताया वीणावादनशिक्षाकमणि नियुक्तवान् । तत्र अवरोधे वत्मराजवासवदत्तयोः रहसि प्रणयः प्रादुरभूत् । मन्त्रिणा योगन्धरायणकौशलेन तस्मात् चण्डमहासेनस्य प्रामादात मुहम स्वयत्या वासवदत्तया सह अनुगम्यमानः यत्मदेशं प्रत्यापनः।

·( ३७ ) ॥ - स्व राजधानों कौशाम्वों प्राप्त उदयनः सर्व राज्यभार , यौगन्धरायणदिषु मन्त्रिषु समारोप्य, राझ्या वासवदत्तया सह रममाणः सन् तत्सुखासकमानस आसीत् । स्वामिनः उदयनस्य राज्यकार्येषु उदासीनता तस्य कामासक्तिं च प्रेक्ष्य - सचेतीकुवतः राज्ञः राज्यविस्तारः कथं भविष्यति इति तस्य उपायान् चिन्त्यमानानां मन्त्रिणां मनसि एवम् आसीत्। अस्मा- कम् उद्देश्यपूर्ती मगधराजो दर्शक एव विरोधकारी भविष्यति । भाग्यवशेन मगधस्य भगिनी पद्मावती अविवाहिता अपि सा गुणवती शीलवती च। सा च केनाप्युपायेन उदयनस्य महिषी भविष्यति इति कस्यचित् सद्ध पुरुपस्य अपि आदेशः अ यते । तत्प्रत्ययात् वत्सराजमंत्री यौगन्धरायणः अमात्येन कमण्वता सह सम्मन्य राज्ञी वासवदत्ता लावाणकग्रामे अग्नो दग्धा इति अपदिष्टवान् । अवन्तिकावेषधारिणों वासवदत्तामादाय परिव्राजकवेषेण यौगन्धरायणः 'इयं अविन्तंका मे भगिनी' प्रोपितमत्त काम् इमां परिपाल्यमानाम् इच्छामि इति संप्राय तां च मगधेश्व- रस्य भगिनों पद्मावत्याः न्यासीकृत्य अपक्रान्तः। यौगन्धरायणेन न्यासीकृतायाः वासावदत्तायाः सहवासेन पद्मावती प्रसन्नासीत् । वासवदत्ताविरहेण सतप्तः उदयनः केनापि प्रयोजनेन मगधराजधानी राजगृह प्राप्तः सन् मगधे- श्वरस्य भगिनी पद्मावती महिषीत्वेन प्रतिजग्राह । अथ कथाचित समुद्रगृहके पद्मावतों प्रतिपालयन् उदयनः निद्रावश गतः । अथान्तरे वासवदत्तापि तत्रैव प्राप्ता शयनीये पद्मावती स्वपिति इति वुद्ध या सुप्तस्य उदयनस्य पार्वे स्थिता सती स्वप्ने दृष्टां वासवदत्तां प्रति, हा वासवदत्त, हा अवन्ति, राजपुत्रि, हा प्रिये, हा प्रियशिष्ये, देहि मे प्रतिवचनम् । किं ·म. ) त्वं रुष्टा ? क्षमस्व ।" इति उत्स्वप्नायमानं वत्सराजं श्रुत्वा तस्मात् समुद्रगृहकात निश्चक्राम । प्रवुद्धः उदयनः 'धरते खलु वासवदत्ता अद्य मया सा दृष्टा' इति निश्चितार्थी वा प्रियवः यस्याय वसन्तकायाकथयत् । वसन्तकोऽपि 'अस्मिन् राजकुले रूपेण वासवदत्तासत्शी अवन्तिसुन्दरी नाम यक्षिणी प्रतिवसति सा त्वया दृष्टा भवेत् इति तस्य समाधानम् अकरोत् । अथ उदयनस्यामात्यः कमएवान् महता वलसमुदायेन दर्श कस्य साहाय्येन च उदयनस्य वैरिणं आरुणिं पराजयत पश्चात स्व राजधानी प्राप्तः उदयनः सुखेन कालं निनाय । कम्मिश्चित समये अवन्तीश्वरेण चण्डमहासेनेन प्रस्था पितः रेभ्यसनामा कांचुकीयः महाराच्या अंगारवत्या २ प्रेपिता आर्या वसुन्धरा नामा वासवदत्ताया धात्री कौशाम्बीम् उपस्थितौ । तस्मिन्नेवायसरे वासवदत्ताप्रिय घोपवतों वीणां प्राप्य दुःखसागरे, निमन्नो वत्सराज आसीत् कंचुकीयान चण्डमहासेनस्य कुशलवाता परैः अपहृतं स्व राज्य तेन पुनः प्रत्यानीतं च इति सन्देशः अतः ।.अगारवत्या अरि सन्देशं धात्री वसुन्धरा अकथयत् ।। उपरता . वासवदत्ता मम वा महासेनत्व वा याशी गोपालकपालको तादृश ए त्वं प्रथममेवाभिप्रेतः जामाता । एतन्निमित्तमेवोजयिनी अनीतः अग्निमानिक वीणाव्यपदेशेन तुभ्यं दत्ता वासव दत्ता । आत्मनः चपलतया अनिर्वृत्तविवाहमंगल एवं गतं भवान् । अथ च यावाभ्यां तब च वासवत्तायाश्च प्रतिकृत चित्रफलकायाम थालिन्य विवाहो निवृत्तः । एपा चित्रफलक सब सकाशं प्रपिता । एतां प्रेक्ष्य निवृत्तो भवति । चित्रफल कायां खितां वासवदत्तां हटा राजानम् अभिहितवती पद्मा. द्वे ·( ३६.) चती । 'अति सदृशी खलु. इयम्. अर्याया अवन्तिकायाः। तु अवन्तिका मम कन्याभावे केनापि ब्राह्यणेन 'मम भगिनिक इति न्यासो निक्षिप्त इति । तस्मिन्नेवावसरे योगन्धरायणोऽपि स्वन्यासं ग्रहीतु तनै प्राप्तः । ब्राह्मणेन पद्मावत्या न्यासीकृताम् अवन्तिकां स्व प्रेयसी वासवदत्ता इति प्रत्यभिज्ञाय ब्राह्मणोऽपि स्व-मन्त्री योग न्धरायण इति परिज्ञातवात् । तस्य मुखेनैव 'पद्मावति उदयनर महिपी भविष्यति' इति पुप्पकभद्रादीनां सिद्धानाम आदेशः सबै ज्ञातः । सर्वैरपि तथैव प्रयतितं प्रतिफलितं चेति श्र त्वा परमां प्री प्राप्तवान् महाराज उदयनः । स्वामिहितेपु रतस्य यौगन्धर यणस्य नीतिकौशलं ज्ञात्वा अतीव संतुष्टः स पद्मावतीवासव दत्ताभ्यां स्वपत्नीभ्यां सह सुखेन कालं क्षपयामास । प्रश्नाः + यौगन्धरायणस्य स्वामिभक्तिं वर्णयत । २- अधोलिखितानां वाच्यपरिवर्तनं विधेयम्- धात्री सन्देशमकथयत् । महाराज उदयनः परमां प्रीतिमाप्तवान् । -अधोलिखितानां विग्रहपुरस्सरमा लेख्याः- वीणानाधमाधुर्येण, कृत्रिमहस्तिप्रदर्शनच्छलेन,. वासवदत्ताविरहेण Y! वासवदत्ताप्रियाम् । amme -निम्नलिखितेषु पदच्छेदपुरसरं सन्धिकार्य प्रदर्श्यताम्- पटुश्चासीत् । सुखासक्तैकमानसः, केनाप्युपायेन, वसन्तकोऽपि एतन्निमित्तम् ।

·( ४२ ) . पञ्चैकमारुह्य तत्राप्यदत्तावसराः प्रवृत्ति ते पाएडवास्तस्य कुतोऽप्यवाप्य । जिघांसवः शीघ्रमनुप्लुतास्तं शत्रं महान्तोऽपि न शेपयन्ति ॥२॥ ते वासुदेवप्रतिपन्नरश्मि रथं प्रयाताः । द्विपन्तमप्राप्य तदीयमीपुः लक्ष्मापि संलक्षयितु हदान्ते ।।३।। जलोपसीम्नि द्विपतः पदानि तमन्तर्जलसन्निविष्टम् । सर्वेऽवजन्मुः गदया च तानि निलोडयामास पयांसि भीमः ॥४|| यनोदतिष्ठन पयसस्तथापि दुर्योधनस्तद्धि तुदन्नतीव। वाचाम्बुवाहध्यनिधीरयन युधिष्ठिरोभत्संयदेवमुच्चः ॥ ५॥ विगस्तु दुर्योधन तेऽभिमानं त्यत्त्या तदेश्वयंमयुध्यमानः। प्रच्छादितात्मा निवसन्निहार्य जिजीविपर्यत ज्ञपितस्ववर्गः ॥६॥ विहाय लक्ष्मी बहु मन्यसे किं हदान्चुगर्भ वसति जघन्याम्। विनाश्य या फल्गु यशः शरीरं जुगुप्सितं भौनिकपिएलमात्रम् ॥

·न अन्ते च - ( ४३ ) लंघन वैरकृतं सहन्ते जेतु यथाशक्ति यतन्त च वीरा युधि कामयन्ते. शत्रौ वलीयस्यपि मानवन्तः ॥ एते वयं पंच जिगीषवस्त्वा- मतस्त्वमुत्तिष्ठ युद्ध निहत्य शत्र निह वाधिपत्यं वीरोचितां प्रेत्य गतिं हतो वा ॥६॥ किं भूयसोक्तेन. गृहाण शस्त्रं युध्यस्व केनापि निजेच्छया नः। हन्याश्च यद्य कतरं कृती त्वं जीवन् पुनर्भुन्दव सुखेन राज्यम् ।।१०।। वाक्सायकैरेवमतीव विद्धः सुयोधनो मानधनो विजेत्रा। तोत्रादितो नाग इवासहिष्णुः हृदान्तरादाविरभूत् गदाभृत् ॥११॥ तियगालोच्य पृथातनूजान् भोगीव निःश्वस्य वृथाभिमानी। 'शिरो महाभोगनिभं .'विधुन्वन् वचोविष दुःसहमुज्जगार ॥१२॥ लिप्स्ये न राज्यं न जिजीविपामि परन्तु दुःशासनस्य द्विषताहमादौ योत्स्ये यथाशक्ति वृकोदरेण ॥१३॥ मयैव युद्ध प्रथम तवास्तु सम्प्राप्तमेतञ्चरम विद्धि । . वैरप्रतियातनाय । च ·+ अथ जम्बूद्वीप भारतवर्षे कोशलेषु जनपदं नानाजातीय- शाखिशाखाशोभितदलकुसुमफलंग शीतलविमलजलघर्घर- नद रत्नवाहं नाम नगरम् । तत्र च नगरे कुम्भकार एक स्वशिल्पछेक श्रासीत् । तस्य तनयः तरुणिमानम् अधिगस्ट कीडासंसक्तः तत्र चैत्ये गृहादागत्य स्वैरं विविधक्रीडाभि क्रीडतिस्म । तत्र एको नागकुमारः केलिप्रियतया कृतमानुप- तनुः तेन कुम्मकारदारकेण साधं प्रत्यहं क्रीडितु प्रवृत्तः तपित्रा च स पुत्रः कुलालकर्माणि अविदधन् प्रतिदिन दुर्वाचा उपालेभे । न च तद्वचनमसौ करोति स्म । तत पिता गाढं प्रहत्य बलात् स्व कर्माणि मृत्खननादीनि कार- यितुम् उपक्रान्तः । अन्तरमवलोक्य स पुनत्तत्र चैत्ये गत्वा अन्तरान्तर तवैव तेन नागकुमारेण साकं खेलितु प्रवृत्तः । पृष्टश्च नाग- कुमारेण किं कारणं, पूर्ववनिरन्तरं न क्रीडयितुमायाति । तेनोक्तम्-जनकः कुष्यति मद्यम् स्वकमंनिर्माणमन्तरण कथमिव जठरविवरपूरणम् उपपद्यत इति । तदाकण्यं नाग- कुमारो वाचमुवाच-याच तहि क्रीडान्ते भूपृष्ट विलुछ भविष्याम्यहमहिः मत्पुन्छ चतुरंगुलमात्रं छुरिकया छित्व त्वया ग्रायम् । तत् चार चामीकरमयं भविष्यति । तेन हेम्न तय कुटुम्बस्य वृत्तिनिर्वाहो भविष्यतीति। स तथैव प्रति दिवन कर प्रवृत्तः । पित्रं तत कनमर्पयनि म्म न च रहस्य- भिवदन । 'अन्यदा अतिनिन्यं विधाय पृन्द्रति सति पितरि नयान यथावन्धिनमरूययन (ततः सस्मितेन विस्मितन = जनन जगद- मृगः चतुरंगलगावमेव किमिति छिदनानि बानरं हि छिन्नं भूगिनुयाणे लस्यगं । नेन भमिन नान नानोनिगिर, ममुन्दंतुमुना, परगनुहदकायनात । नतः ·जनकेन लोभाकुलितमनसा तनये क्रीडार्थं तत् चैत्यम् उपेयुपि छन्नमनुगतम् ।। यावत् प्रक्रीड्य धरणीपीठे विलुख्य स गत्वम् आपन्नः तावत् कुम्भकारेण विलं प्रविशतस्तस्या : कुद्दालिकया चिच्छिदे । ततः कोपात् तेन नागकुमारेण-रे पिष्ठ, रहस्यभेदं करोपि इति कथयित्वा दारकोऽसौ दंष्ट्रा- पुटेन दृष्ट्वा व्यापादितः तस्य पिता च । प्रश्नाः -"लोमः पापस्य कारणमिति विषयमाश्रित्यकांचिवन्यां कथा लिखित । -नागकुमारेण किमर्थ धारकोऽसो तजनकश्च दृष्टः ? -निम्नस्थपदानां अर्थ विलिख्य वाक्येषु प्रयोगः कार्य:- स्वशिल्प- छेका, तरुणिमानम्, अन्तरेण, अन्तरान्तरा, जठरविवरपूरणम्, चैत्यम् उपेयुपि । -अधोलिखितपदानां समासनामपुरस्सरं विग्रहः कार्यः-नानाजाती- यशाखिशाखाशोभितम् शीतलविमलजलघर्षरनदम्, क्रीडा-संसक्तः, कृतमानुपतनुः, लोभाकुलितमनला। ----- ·नवदशः पाठः शिष्य-परीक्षण दाक्षिणात्य श्रीपाद शास्त्री, न्याय, वेद, मीमांसा तीर्थ संस्कृत भापा के एक प्रकाण्ड विद्वान और उच्च कोटि के लेखक हैं। आपने "श्रीरामदासस्वामिचरितम" नामक ग्रन्थ सन् १९२२. ई० में लिखा । यह ग्रन्य सस्कृत भापा का अनुपम भण्डार है इसकी भापा सरल और शैली प्रभावोत्पादक एवं सरल है । प्रस्तुत पाठ उक्त ग्रन्थ से लिया गया है। एकदा श्री शिवराजः प्रतापगढदुर्गानिर्गत्य महाबलेश्वर- क्षेत्रमगन्छन् । ततममीप एवारण्ये श्री समर्था अपि सन्तीति श्रुत्वा तदर्शनार्थ बनाद बनान्तरं पर्याटन । अत्रान्तरे महाराजः दृरवर्तिनि निकुने कस्यापि रोगात्तस्यातिकरुणं विलापम- गोन । दीनपालकः स शिवगजलानण एब धावन्तस्मिन् निकु. जनियत भूमौ लुनः श्री समर्थान वीक्ष्य परं दुःखाकुलोऽभवत् । शिवराजश्व त्वरितवाय भूत्वा 'गुरुरुचरणाः' किं निमित्तम् श्यमवन्था युप्माक संवृत्ता ? को.सौ रोगः ? केनोपधेन शान्यति इत्यपृच्छतु । श्रीसमर्थास्तु-अरे शिवराज, किं कथ- यामि नात ! गृप दुलह उदरगेगः, एप कदापि न शाम्यति इति कथमपि महना कष्टनावदन । अथ दुःखाकुले साश्रु लोचने शिवराजे "गुरो ययस्य किंचिदुपशामकमीपचं स्यात्तदा काथ- नीयमा 'प्रहं च तन सन्यादयामीति, बदति सति श्री समर्थाः छान्न पत्म शिवराज, अत्येक उपायः परन्तु सोऽसत्सम का गदिनु नत्यानं नवामतः एव चेन केवलं व्याघ्रीदुग्धमेवा- यौपावनोपयुज्यने नान्यन फिमपीत्यवादिषुः । श्रुत्वा चेदं ·( ५१ ) क्यं व्वाघ्रीदुग्धानयनप्रवृतं शिवराज श्री समर्थास्तथैव रुणया वाचाब्रुवन् । राजन् शिवराज, अहमस्मि भगवद्भक्तः विलं शरीरयात्रालाभार्थमेव विचरामि । वहूनां पालयितुस्तव पणा असाधारणा एव । तानमूल्यान् न मम कृते त्वं त्यक्त हसीति । तदिदं श्री समर्थानां वाक्यमनु त्वैव भाण्डौं गृहीत्वा ने सचरति श्रीशिवराजेऽतिनिविडस्थानात् द्वौ व्याघ्रशिशू रस्तादागच्छताम् । तौ विलोक्य जातानन्दः स शिवराज- तत्स्थलं प्रविश्य व्याघ्रिमन्प्यत । अचिरादेव बालकरक्षणाय हसा जवेनागच्छन्ती क्रोधातिरंकररतनयनाक्रोशन्ती सा यात्री शिवराज कण्ठदेशेऽगृहणात् । शिवराजस्तु तेन हिंस्र- शुनाकान्तो:पि नाविभेत् । अथ निरुद्धऽपि कण्ठदेशे शिवराजः स्वस्थमना:-मातः याघ्रि, गुरुचरणरोगनिवृत्यर्थं त्वदीयं दुग्धमाहत्तु महमत्रागतो [तु त्वदीयवालकनयनार्थम् । तत् प्रसीद, देहि त्वं दुग्धमिति धैिर्यमुवाच । ततश्च तस्मिन्नेव क्षणे विस्मृतस्वभावा सा व्याघ्री रमत्रीत्या शिवराजस्य गात्रमलेट् । शिवराजोऽपियथेच्छंधेनुवत् व्यात्रिं दुग्ध्वा पर्याप्त दुग्ध लेभे । तदानीमेव सः 'धन्योऽसिं, त्स ! शिवराज धन्योसि !! सत्यं तव गुरौ निष्ठा । यतस्त्वया पुरुसेवार्थं परमप्रियाः प्राणास्तुणीकृताः । अनेन भक्त्यतिरेकेण त्यमेव त्वं श्री गुरुप्रीतेः परमं पात्रं संवृत्तोऽसि, इति केनचित् महासमुच्चारितान् शब्दानशृणोत् । विस्मितश्च निवर्तितमुखः रोवर्तिनः अनन्दातिरेकसमुल्लसन्मुखकमलान् श्रीसमर्थान् क्ष्य साष्टांगं प्रणिपतन्-गुरुचरणाः ! स भयंकर उदररोगः शान्तः किम् इत्यपृच्छत । श्रीसमर्थाश्च शिवराजस्येमं प्रश्नं नेशम्य हसन्तः वत्स ! शिवराज !! त्वादृशेषु शिष्येषु सत्सु थं स उदररोगस्तिष्ठेत् ? वत्स, नासीत् स रोगः किन्तु मयैव

·( ५२ )
केवलं तव परीक्षार्थ तथा समाचरितम् । अद्य प्रभृति त्वं खलु
मम निर्विकारप्रीतेः पात्रं संजातोऽसि" इति प्रत्यूचुः । राजा
शिवश्च तद्वचनमाकर्ण्य कियती मुदमलभतेति सुज्ञे चकै-
रेवावधारणीयम् ।
प्रश्नाः
१- समर्थगुरुणा किमर्थ व्याघ्रीदुग्धमानेतुमादिष्टः श्री शिवराजः ?
२-याच्यारिवतनं क्रियताम्-
व्यात्री शिवराज कंठदेशेऽग्रहणात् । परमप्रियाः प्राणास्त्वया
नृगीकृताः।
३-निम्नपदे मूलशन्यान् विलिव्य तया रूपाणि लेख्यानि
तुटनः, वाचा, पुरोवर्तिनः, मासु, पालयितुः,
प्रणिपतन।
-
विंशः पाठः
स्फुट-पद्यानि
निम्न लिखित पद्य विभिन्न पुम्नकों मे संकलित किये हैं।
ये मनोरंजक तो हो पर उस शिक्षाप्रद भी हैं।
नियंना हि पण्डिना नृत्रांन्नु जयन तथा इति पृष्टा लक्ष्मीराह
गाय विन दवामि
वितरण
कि.
मागिनी
चापि
रतिः॥
कमले !
मत्सरः।
चपला,

·( ५३ ) मूर्खेभ्यो द्रविणं ददामि नितरां तत्कारणं श्रृयताम् । विद्वान् सर्वगुणेन भूषिततनुः मूर्खस्य नान्या गतिः ॥ श्लाघ्यं गृहस्थाश्रमं वर्णयति- सानन्दं सदनं सुताश्च सुधियः कान्ता मनोहारिणी। सन्मित्रम् सुधनं स्वयोपितिरतिः आज्ञापराः सेवकाः। आतिथ्यं सुरपूजनं प्रतिदिनं मिष्टान्नपानं गृहे। साधोः संगमुपासते हि सततं धन्यो गृहस्थाश्रमः ॥२॥ जरा हि इत्थं वदति- कृतान्तस्य दूती जरा कर्णमूले समागत्य वक्तीति लोका; शृणुध्वम् । परस्त्रीपरद्रव्यवाञ्छां त्यजध्वं भजध्व रमानाथपादारविन्दम् ॥३॥ पूर्वाधं मृगयायां गृहमागच्छतः शिविकारूढस्य भोजराज- स्योक्तिः, उत्तराद्धं च राजदर्शनार्थं गच्छतः शिविकावाहक- पण्डितस्य प्रत्युक्तिः- भूरिभारभराक्रान्तो वाधति स्कन्ध एप ते । न तथा बाधते स्कन्धो यथा 'बाधति' बाधते ॥क्षा पूर्वार्धे एका सखी स्वपतियोग्यतां वर्णयति, उत्तरार्धे च - - ·- (५४ ) पापयति नान्यलिखितं लिखितमनेनापि वाचयति नान्यः । अयमपरोऽस्य 'विशेषः स्वयमपि लिखितं स्वयं न वाचयति ||५ लक्ष्मीपार्वत्योः प्रश्नोत्तराणि- भिनुः.फास्ति घलेमंख, पशुपतिः किं नास्त्यसौ गोकुले । मुग्धे ! पन्नगभूपणः सखि ! सदा शेते स शेपोपरि। टुर्गे मुञ्च विपादमाशु कमले नाह प्रकृत्या चला। चेत्य श्री गिरिजा-समुद्रसुतयोः वाक्चातुरी पातु वः॥६॥ श्रीकृष्णसत्यभामाप्रश्नोत्तराणि- अंगुल्या कः कपाटे प्रहरति कुटिलो ? माधवः, किं वसन्तो? नो, चक्री किं कुलालो ? न हि धरणिधरः, ? कि फणीन्द्रो द्विजिहः ? मुग्थे ! पोराहिमर्दी, किमुत बगपतिः, नो हरिः, किं फणीन्द्रः इत्येय सत्यभामाप्रतिवचनजितः पातु यः चक्रपाणिः ॥७॥ रिपय एव मानिनामभ्युदयनिदानमित्याह- श्रीरामस्य दशाननो न पतवान् दारापदारं यदि गम्मोपिः क्याप मंतुपन्यपटना क्योचार्य मंफाजयः। - - ·( ५५ ) पार्थस्यापि पराजयं यदि रिपुः" नाधात् क्व ताहक तपः नीयन्ते रिपुभिः ‘समुन्नतिपदं प्रायः परं मानिनः ॥८॥ कलिप्रभावं वर्णयति- सीदन्ति सन्तो विलसन्त्यसन्तः पुत्रा नियन्ते जनकश्चिरायुः। परेषु मैत्री स्वजनेषु वैरं पश्यन्तु लोकाः कलिकौतुकानि ॥६॥ सन्तः क्वापि न सन्ति, सन्ति यदि वा दुःखेन जीवन्ति ते विद्वांसोऽपि न सन्ति, सन्ति यदि वा मात्सर्ययुक्ताश्च राजानोऽपि न सन्ति, सन्ति यदि वा लोभात् धनग्राहिणः दातारोऽपि न सन्ति, सन्ति यदि वा सेवानुकूलाः कलौ ॥१०॥ मद्यपानगर्हणम्- चित्ते भ्रान्तिर्जायते मद्यपानात् भ्रान्तचित्ते पापर्यापुपैति । पापं कृत्वा दुर्गतिं यान्ति मूढाः तस्मान्मधं नैव पेयं न पेयम् ।। ११ ।। प्रश्नाः जरा किं वदति ? "यथा वाधति वाधते" संशोध्य लेख्यमिदम् । अधस्तनश्लोको व्याख्येयो- मितुः स्वास्ति अगुल्या कः कपाटे ..... मानिन्-दार-रंतपस्-शब्दानां रूपाणि लेख्यानि । - - -

·( ५६ )
एकविंशः पाठः
६ वधैर्यम्
ज्योतिर्विद् श्री शिवप्रकाश द्विवेदी संस्कृत के प्रौढ़ विद्वान्
हैं । लक्ष्मी और सरस्वती प्रायः एकत्र नहीं रहती पर द्विवेदीजी
इसके अपवाद हैं । आपने संवत् १६८३ वि० में 'ध्रु वधैर्यम्"
नामक खण्ड काव्य लिखा । आपकी रचना प्रसादगुणयुक्ता
भापा सुबोध और शैली परिमार्जित है। अनेक विद्वानों ने इस
खण्ड काव्य की मुक्तकण्ठ से प्रशंसा की है। यद्यपि यह काव्य
एक पौराणिक गाथा के आधार पर लिखा गया है तथापि
कविता सरस और मनोहर है। इसके अध्ययन से छात्रों को
चारित्र्य शिक्षा भी प्राप्त होती है।
"ध्रुवर्यम' के पढ़ने से ज्ञात होता है कि एक श्रार्य शिशु
के अन्तान्तल में सभी लगन और बढ़ अध्यवसाय का सागर
किम प्रकार हिलोरें ले रहा है । प्रस्तुत पाठ इसी काव्य से लिया
गया है।
বিগানা गजाननं
ध्रु बोऽपि तत्र प्रविवेश काननम् ।
লাগা धीरतमः मिनाननो
गानापि तु पंचाहायनः ||
मानः यमुन्धरा
विभागमाना গান।।
विराजिता शुभानः मगेवरः
सारखगः नांगैः यसोयः ।।२।।

·( ५७ ) M ततोऽविशत् सोऽतिविभीपणाटवी समाकुलां जन्तुभिरामिपाशनः ।। पढ़े पदे कएटकिपादपान्वितां वहुत्र नीचोच्चतराचलातलाम् ॥शा ततः समायादतिभासुरं महो महदिनेशद्युति भासिताम्बरम् । किमित्यहो विस्मयमानसस्ततः ददर्श गोत्रे शसुतः ससाध्वसम् ॥४॥ अटन् अटव्यां च रटन् हरे गुणान् । स्वतेजसोद्दीप्तपवित्रविग्रहः लसन् विवस्वानिव वल्लकीकरो जटाकलापाकलनस्फुटो मुनिः ॥शा अनात्मजो भक्तिविरक्तिमण्डितः प्रकामगो विग्रहसन्धिपण्डितः । मुरारिनामस्मरणे विशारदः समागतस्तत्र सुरपिनारदः ॥६॥ अलौकिकांगप्रतिभं विलोकयन् शिशु शिरीपप्रसवांगकोमलम् ।। मुचि स्थितं बालरविप्रभं ध्रुवं बभूव वात्सल्यरसाप्लुतो मुनिः ॥७॥ महाटवीमध्यगतं सुवालक च्युतालकं वीक्ष्य समाहितं यथा । मुहुमुहुः विस्मितचेतसा मुनिः करण पस्पर्श विनम्रमूर्धनि । अवेहि मां वत्स सुर्त स्वयंभुवः परोपकारसितं हि नारदम् ।

·ध्रुवः समाकल्यं ततः प्रसाध अभीष्टसंसिद्धिपथप्रदर्शक ध्यपेतभीतिः कथयात्महद्गतम् ॥६॥ मुनीन्द्रभापितं विमान्य तं चात्मगतेष्टसाधकम् । उवाच वाचातिविनीतया प्रणापाणिः प्रणिपत्य पादयोः ॥१०॥ मनोगतं वेद भवान् तथाप्यह वदामि मां विद्धि मनोः सुतात्मजम् । धुवाभिध न्यस्तसमस्तसम्पदं भुवान्पदात्या इह तप्तुमागतम् ॥ ११ ॥ लन्य तपमात्मवांछितं परखरं कौशुभरवलांचितम् । নিশ वाणीमिति मागणवोदिता विस्य देवर्षियाच नारदः ॥ १२॥ स ने दुगपाभिमतं क तं वपुः नवप्रन्द्र गपर्णपेलवम् । ननरी प्रवामियानाशनमात्रतिभिः ॥ १३ ।। निराम गन प्रत्ययदा नृपात्मजो:- पगवन यिनु न मेश्वरः । दो या निमुवान ধিন্যিানী पुनान गाजविरानो निकालिया ।। १४॥ गाम्यां मा गमादिया। मन:स्मिो में भगमन सुपरनिन् । - दुलपमा तमानः ·. वनमालिनं ( ५६ ) ध्रुवप्रतिज्ञामवगम्य नारदः उदाजहारोत्पुलको मुनि मुदा ।।१।। सुदर्शनांगं विभु सुपर्णगं कौस्तुभशोभ्युरःस्थलम् । पयोधिजापीडितपादपुष्कर समतां हृद्गतपुष्कराश्रितम् ॥१६।। परिष्यति त्वत्त पितं परेश्वरः सनोति कैवल्यपदं स केवलम् । सं ईशः शरणं प्रपद्यतां वरप्रदं तच्चरणं समय॑ताम् ॥१७॥ आदिष्टः ' सुरमुनिनेति वृंहितौजा वालोऽसौ मुदितमना गृहीतदीक्षः। देवश्चरणयुगं प्रणम्य यातः तद्विष्णोः पदमृतिपूतरेएवरण्यम्।।१८।। ततः प्रश्नाः ३-ध्रुवः किमर्थ गृह परित्यज्य वनं गतः ? २-वनशब्दस्य पर्यायवाचिनः शब्दा लेख्या । ३-अस्मात् पाठात् वहुव्रीहिसमासपदानि उद्धृत्य विलिखत। ४-आमिष, विशारद, शिरीष, अाप्लुत, च्युत, न्यस्त रद, कैवल्य- शब्दानामाः लेख्याः। .

·। द्वाविंशः पाठः दरिद्राणां हृदयम साहित्याचार्य श्री नारायण शास्त्री, बिस्ते संस्कृत भाषा के प्रोट विद्वान और सफल लेखक हैं। आप गवर्नमेंट संस्कृत लाई- बेरी (सरस्वती भवन ) काशीक अध्यक्ष हैं। आप ने सन् १६३० ई० में शृङ्गार और करुणरस पूर्ण उपन्यास लिखा जिसका नाम "दरिद्राणां हृदयम् अथवा राजधर्म" है ! इसकी भापा प्रांजल और मुहावरंदार है। लेखक ने पात्रों के चरिणचित्रण में पूर्ण सफलता पाई है। शैली रोचक और सरल है। प्रस्तुत पाठ उत्त उपन्यास का अंश है। राजकुमारः फंप्यरायः सभायामानीतः। महाराजः कर- गोपस्थापितस्याभियोगस्य स्वरूप सोपतः कृष्णरायाय कथितं पृष्ठं च-"शगय, अस्या अनायायाः पतिस्त्वया हतः किम् ?" फरारायः फियन्तचित कालमधोमुखः सन्नवतस्थे । ततः शिरः समुन्नम्य पाह-महाराजा ययपि अहं योवनोन्मत्तो दुष्टो या भयेय, सयापि भवादशस्य सत्पुम्पस्य तनुजोऽस्मि । मम पुलमपि समुन्नततमम् । अमत्यभापणं कृत्या नाह पापमयि- तुमिन्यामि ! योऽयं पृचान्तः श्रीमता फथितः सः सर्वोऽप्यक्ष- शः सत्या, फिन्तु मया क्रोधायशे तस्य वधः छत इति तु मत्यमेव । पण सीम दृष्टया पश्यन्तो महागजाःगम्भीरस्वरेण मा: -राग, व्यं यद्यपि मम पुत्रोऽमि ग्यापीदानी मम य मम पुरः ममुपस्थितोऽसि, पनापि हस्यापि प एतं वय कि शामन मपति तु तय थिदिवमेय- ·(६१) स्यात ? कृष्णरायः प्राह-"आम् महाराज! स प्राणदण्ड लभते इति मम विदितम् । किन्तु अह यद्यपि न राजा, तथापि राजपुत्रोऽस्मि । क्षणिके क्रोधावेशे यदि मया स्व प्रजाजनेष्वेक- स्य वधः कृतस्तर्हि तदर्थ ममप्राणदण्डो भवितु नाहति । मयायं घोरोऽपराधः कृति इति स्वीकरोमि । तदर्थं च मम भूयाननुतापः संजातः । इयं दीना स्त्री वैधव्यमूलं दारिद्रयं यथा नानुभवेत् तथा व्यवस्था विधातुमहमुत्सुकोऽस्मि ।" कृष्णरायस्य तदुदितं श्रु ण्वन्त्याः करुणायाः नेत्राभ्यामग्नि ज्वाला समुल्लास । स सन्तापातिरेकेणाह-“त्वं कां व्यवस्था चिकीर्पसि रे अधम ! त्वया स्वहस्तन वैधव्यवैश्वानरे यस्या जीवनमाहुतिकृतं तस्याः सन्ताप शमयितु कीदृशं धन तवा- न्तिके वर्तते ? नीच ? दुष्ट ! अस्मिन् जगति यन्मम सुख- सर्वस्वमासीत्, यन्मम आशानां निधानमासीत् तत् त्वया स्व हस्तेन दग्धम् । इदानों मम दुःखदूरीकरणस्य कथां कथयसि । धिक ते जीवनं सहस्रवारं धिक् । कुलांगार ! श्रुणु त्वया मम हृदयमेव- कृष्णरायस्तस्या दुर्वाच्यैः क्रोधान्धो भूस्वा जगाद । “तव हृदयं, दरिद्राणामपि हृदयं भवतीति अद्यैव मया प्रथमतः - श्रुतम् । महाराजाः क्रु द्धाः सन्तः तारस्वरेणोचुः-तूष्णीं भव मूर्ख कृष्णराय, त्वं राजपुत्रोऽपि सन् राजा न भवसि । किञ्च राज्ञऽपि ईशानामपराधानों क्षमा नास्त्येव । अद्य मम सिंहा- सनस्य पुरः त्वम् अन्यो वा कश्चित् प्रजाननः समान एव, न कश्चित् भेदो मे प्रतिभासते । कस्यापि सामान्यजनस्य कृते यादृशो दण्डो दोयेत, ताश एव तवापि स्यात् । अहं खलु राज- ·( ६० ) द्वाविंशः पाठः दरिद्राणां हृदयम् साहित्यागर्य श्री नारायण शान्त्री बिस्ते संस्कृत भाषा के प्रौढ विहान और सफल लेखक हैं। आप गवर्नमेंट संस्कृत लाई- मेंरी (सरस्वती भवन ) काशी अध्यक्ष हैं। आप ने सन् १९३० ई० में वृक्षार और करुणरस पूर्ण उपन्यास लिखा जिसका नाम "न्द्रिाणां प्रदयम् अथवा राजधर्म" है ! इसकी भापा प्रांजल और मुहावरमार है। लेखक ने पात्रों के चरिणचित्रण में पूर्ण सफलता पाई है। शली रोचक और सरल है । प्रस्तुत पाठ उ उपन्यास का अंश। गाजमारः फारायः ममायामानीतः । महाराजः करु- गोपलापिनस्वाभियोगस्य स्वरूप मंशेषतः कृपारायाय कथित पलंग-गया 'प्रच्या प्रनाथायाः पतिस्त्वया हतः किम् ?" रायः किमन्यनिन कालमधोमुखः मन्नयतत्वं । ततः शिरः गगुनन्द प्रात-महाराज. नापि यह यौवनोगतो दुष्टो या मोसं. गयापि भयानगम्य नगुमपन्य तनुज्ञोऽस्मि । मम गया ममुभावमा । मायभाष या ना पापमय- दुनियामगोगानः श्रीमना कथितः यः मर्योऽप्यक्षा- पशा गग: from गया गायनस पयः यात इति तु मन। दा पगली गागजाःगम्भीरस्या मा:- म म पुरोगि मापादानों मम ग मा पुरः मागि, नापि राम माननिय विनिमेष ·(६१ ) स्यात ? कृष्णरायः प्राह-'आम् महाराज! स प्राणदण्ड लभते इति मम विदितम् । किन्तु अह यद्यपि न राजा, तथापि राजपुत्रोऽस्मि । क्षणिके क्रोधावेशे यदि मया स्व प्रजाजनेष्वेक- स्य वधः कृतस्तर्हि तदर्थ ममप्राणदण्डो भवितु नाहति । मयायं घोरोऽपराधः कृति इति स्वीकरोमि । तदर्थं च मम भूयाननुतापः संजातः । इयं दीना स्त्री वैधव्यमूलं दारिद्रयं यथा नानुभवेत् तथा व्यवस्था विधातुमहमुत्सुकोऽस्मि ।" कृष्णरायस्य तदुदितं श्रु ण्वन्त्याः करुणायाः नेत्राभ्यामग्नि 'ज्वाला समुल्लास । स सन्तापातिरेकेणाह-"त्वं कां व्यवस्था चिकीर्पसि रे अधम ! त्वया स्वहस्तेन वैधव्यवैश्वानरे यस्या जीवनमाहुतिकृतं तस्याः सन्ताप शमयितु कीदृश धन तवा- न्तिके वर्तते ? नीच ? दुष्ट ! अस्मिन् जगति यन्मम सुख- सर्वस्वमासीत्, यन्मम अाशानां निधानमासीत् तत् त्वया स्व हस्तेन दग्धम् । इदानीं मम दुःखदूरीकरणस्य कथां कथयसि । धिक ते जीवनं सहस्रवारं धिक् । कुलांगार ! श्रुणु त्वया मम हृदयमेव- कृष्णरायस्तस्या दुर्वाच्यैः क्रोधान्धो भूस्वा जगाद । “तव हृदयं, दरिद्राणामपि हृदयं भवतीति अद्यैव मया प्रथमतः - श्रुतम् ।" महाराजाः क्रुद्धाः सन्तः तारस्वरेणोचुः-तूष्णी भव मूर्ख कृष्णराय, त्वं राजपुत्रोऽपि सन् राजा न भवसि । किञ्च राज्ञऽपि ईशानामपराधानों क्षमा नास्त्येव । अद्य मम सिंहा- सनस्य पुरः त्वम् अन्यो वा कश्चित् प्रजाननः समान एव, न कश्चित् भेदो में प्रतिभासते । कस्यापि सामान्यजनस्य कृत यादृशो दुण्डो दोयेत, ताश एव तवापि स्यात् । अहं खलु राज- ·. ‘पयु निधनेन मा चीनां कीदशं दुरयं भवतीति त्वया सम्यक अनुगूगम । प्रतः त्वमेव मगभाविदुग्वं कल्पयितु वाढं प्रभास 'अन्य गजमिहामनन्य पुरः यायागुभे 'अपि समदुःखे समागते सः। त्वमवलाजातिरनि, अहमपि मव। त्वमात्मानं मम मोदर भागिनीमनगमः। नव पतिनष्टः तम्ब दारुणदुग्वं त्यगनुभूयत गया ताई किमिति मागपि तेनैव दुःश्वेन दुःखितां करोषि । भगिनि दयाल प्रसीद मा मां बंधव्यदुग्य निपातय । दहि में पन्युः प्रागनिनामा बीजातिरपि त्व बंधन्यदुःखम- नुभनन्त आन्मन प्रवान्यां भगिनी दुःसा वेधव्यदुःये नितरिनु कपमुन्नामे ? यदि परलोके पत्युः चिरवास सामय. ना.. 'या मां भवां वियुक्तां न कुर्या:. भगिनि यी भिमागयर में।" एमालालपर्यन करमाया नत्रयोः प्रतिदिनाव्यतिका का मातानिः म रोमा गजन्नुपाया सः परिवीगो निगंगा । कम्पा महागजन्नुपान्यकीयदुर्बल- गरमानावर नमामय मागताना.-... गागजा "; मान समयानरम्याला मागगन भूला मगा। "नावान नेतान्यां भगिनीमादगि-कन शामिनमा मातापिनोगियोगः प्रनिनियानी मा निलोगः नापि न्यायागना जालन्यो ༣ པཎ:， } • •ད།: - gr if y- 074 । timन : मान गई Re: { " मानना ::: :: :: ETर ... 1.4vi .

·( ६५ ) निदर्शनभूतासि, किन्तु राजसिंहासनस्य राजधर्मः कमपि सन्तुं न शक्नोति । नरहत्यायां प्राणदण्ड एव शासन नियतं राजधर्मस्तु प्राणनाशो प्राणमेव कामयते, केनापि कियत्यपि प्रार्थिते राजधर्मः स्वमधिकारं परित्यक्तुन प्रभवतीति ।" अथ करुणा क्षणं तूष्णीं स्थिता । ततः सा महाराजान् पुनराह-महाराज, प्राणविनिमये प्राण एव राजधर्मस्याभिमतः तहिं गृह्यतामयं मे प्राणः, तद्विनिमयेन विमुच्यतां राजकुमार, दीयतां तस्मै प्राणभिक्षा, इयमेव में चरमाभ्यर्थना । इत्थं वदन्त्यैव तया सहसा वसनान्तरात तीक्ष्णा चरिका निष्कासिता । महाराजा भाविनसनथं सम्भाव्य यावत् सिंहा- सनादवतरन्ति तावदेव तया आमूलं सा स्वहृदये निखाता । छिन्नमूल इव द्रुमः सा सद्यः पपात भूमौ । इत्थं यस्या दुःसहस्य जीवितस्यावसानं जातम् । अन्तसमये एका भगिनों तत्पति- प्राणदानेन सौभाग्येन संयोजयन्ती हतभागधेया सा मूर्तिमतीव करुणा, प्रेमदेवता करुणा परलोके जीवितेश्वरेण चिरमेलनमभि- लपन्ती दिव्यं धाम जगाम । कृष्णराय, पश्य इदं तावत्-"दरिद्राणां हृदयम्" इत्येव महाराजैरूक्तम् । महाराजबुकरायैः करुणायाश्चरमाभ्यर्थना स्वीकृतैव । कृष्णरायो न प्राणदण्डेन दण्डितः । एकस्मिन् प्रत्यन्तटुर्गे यावजीवनं कारागारे निवास एव तस्य दण्डो निर्दिष्टः । अपहृतश्च तस्य यौवराज्याधिकारः, प्रेषितश्च कुमारः कारागारम्। ५

·प्रश्नाः
2- माझा" पानीन निविश्यमुररीकस्य म जसो
:- टोरन." लागलं गशवाय निलिखत
3-~~
-गटासम्मान !
:
-नान वि.: माया, प्रश्न लेण्या-
नारमाविलामानष्ठितम, प्रागा-
दर::, मका, गालिया।
चतुर्विशः पाटः
रणनीतिः
पनीमान विमें महाभारत"
Hinा नाम दानारगम'

·. ( ६७ ) सम्भवतः इसकी रचना ईसा से एक हजार वर्ष पूर्व हो चुकी थी। अनेक विद्वानों का मत है कि महाभारत का कलेवर समया. नुसार बढ़ता रहा है । प्रस्तुत पाठ गव-भारत से लिया गया है। अथ प्रभाते दुर्योधनवाकशल्यैरदितः द्रोणाचार्यः क्रुधा दिव्याखैरनखानपि ददाह । पुन. मर्याद युद्धे प्रवृत्त द्रोणेन वध्यमानानां सैन्यानां तुमुलाकन्दोऽभवत् एवमालोक्य व्योम- चारिणः किमयं रुद्रो कालकल्पान्ते लोकान् सहत्तु मुद्यत इति सशंकिरे। ततः द्रोणसायकैः पीडामवाप्य वीरवराः क्षत्रियाः शर्म नालभन्त । अथ विराटद्रुपदी शितशरैः भारद्वाजं सच्छाध वाक्येऽपि सबवीराणां तूर्णं विस्मयनुत्पादयामासतुः । द्रोणा- चार्य विपुलविक्रमी विराटद्रुपदावपि विव्याध मुहूत्त तेन, , सह युध्यमानौ विराटपदी वीरगत्तिमलप्साताम् । अथ कंसारिः पाञ्चालचेदिमत्स्यानां नृपाणां रणे कदनं कुर्वाणं गुरु समोक्ष्य पाण्डुनन्दनं पार्थ वमापे । सखे ! दिव्या- स्त्रज्वालावान्, क्षत्रियानलोऽयं जामदग्नशिष्यः समुखागतो- ऽस्ति । अतो महोपायं विना न केनापि सोडु पार्यते । यतः सर्वात्मना युध्यमानोऽयं गुरुरचैव जगा निप्पाण्डवं कत्तु मुद्यत इत्यहं जाने । एप पुत्रं निहत श्रुत्वा ध्रुव न योत्स्यते । तस्माद् युक्तिमुपाश्नित्यं जयाथं नीतिर्विधीयतामिति तच्छृ त्वाजुने . . कर्णी पिधाय निम्नाननेन स्थिते, युधिष्ठिरे च भूके, भीमसेन एव यदुनाथाभिप्रायमवलम्बमानो गदयाश्वत्थामाभिधं मत्तकुजरं हत्वा द्रोणाग्र पुत्रवधमुच्चैरभावयत । निशम्यैव द्रोणस्तनयं दुर्जयं मत्वा भीमं च संकुचितं विलोक्य प्रत्ययं नागमत् । सोऽथ धृष्टद्युम्नजिघांसया पांचालान् प्रविश्य वीरयोधानां सरथसै- न्यानि जघान । ततस्तत्र द्वितीयो रुद्र इव क्रुद्धः द्रोणो ब्रह्मा- स्त्रेण चेदिपांचालमत्स्यवीरानदहत् । भीमवचः . -- . स

·मृत्या शनिवरिया मत्यधिसम गुधिष्टिरमपन्दन । गोविन्द
प्रार्थितो युधिष्ठिरः लोकमाारशान्तयेऽश्वत्थामा हतो नरो वा
रखरो या यमाल । 'प्रान्तरे से हया युधिष्ठिर यहन्तो
मृमि नानासन ने.सत्यभाषण नीनगामिनोऽभवन् ।
नाः मविपनारा: गर्मवित इव द्रोण न्यवधं निश्चित्य
निधिस यानिया पत्रान्तर वादी शुष्टान्नो हातमवदन ।
"कोन! जो न्यापि पिशिताशीव निहतापि पुत्र कलुणं
गीति। निशान कोणः सुधा मा नाप त्यात्या
मन नः सोनिः मान्य अध्या। ततम्नस्य
मानानानं योनिः मामा योन्नि नमाविशेश।
सोमानी साना पारगः निवार्यगागोपि मायामप्य
1जनामा काम न गुमे: शिरः मानाना!
बदनां मनीयमा मानना मुनिन्दन ।
रामान
तरकपनीत महाग्या भगवान

·पंचविंशः पाठः सिद्धार्थ-जिज्ञासा प्रसिद्ध बौद्ध कवि अश्वघोप का काल सन् ७८ ई० माना जाता है । इनके लिखे हुए बुद्धचरित, सौन्दरनन्दन आदि कई ग्रन्थ उपलब्ध हैं । इनकी गणना संस्कृत के दशनि कवियों में होती है। इनकी रचनाओं में महाकवि कालिदास के काव्यों का प्रतिविम्ब पड़ा है । वुद्धचरित में रघुवश और कुमारसम्भव की छाया प्रत्यक्ष दिखाई देती है। प्रस्तुत पाठ "वुद्धचरित" से लिया गया है। ततः कुमारो जरयाभिसूतं, दृष्ट्वा नरेभ्यः पृथगाकृति तम् । उवाच सग्राहकमागतास्थान तत्रैव निष्कम्पनिविष्टदृष्टिः ॥१॥ क एष भोः सूत सूत नरोऽभ्युपेतः, केशः सितैः यष्टिविपक्तहस्तः । भ्र संवृताक्षः शिथिलानतांगः, किं विक्रियेपा प्रकृति यहच्छा ॥२॥ सारथिरुवाच- रूपस्य ही व्यसनं बलस्य, शोकस्य योनिः निधनं रतीनाम् । नाशः स्मृतीनां रिपुरिन्द्रियाणा- मेपा जरा नाम ययेष भग्नः॥३॥ पीतं ह्यनेनापि शिशुत्वे, कालेन भूयः परिमृष्ठमुाम् । पयः

·No text on this page.

·. सानुकम्पो ( ७१ ) स्थूलोदरः श्वासचलच्छरीर, स्रस्तांसवाहुः कृशपाण्डुगात्रः। अंवेति वाचं करुणं ब्रुवाणः, परं समाश्लिष्य नरः कः एप ॥ १० ॥ ततोऽब्रवीत् सारथिरस्य सौस्या धातुप्रकोपप्रभवः प्रवृद्धः। रोगाभिधानः सुमहाननर्थः शकोऽपि येनैप कृतोऽस्वतन्त्रः ।। ११ ।। इत्यूचिवान् राजसुतः स भूयः, तं नरमीक्षमाणः। अस्यैव जातः पृथगेप दोषः, सामान्यतो रोगभयं प्रजानाम् ।। १२ ।। तितो वमापे रथप्रणेता, कुमार साधारण एप दोपः। एवं हि रोगैः परिपीड्यमानो, रुजातुरो हर्पमुपैति लोकः ॥ १३ ।। निवर्त्यतां सूत वहिः प्रयाणात्, नरेन्द्र समंव प्रयातु। श्रुत्वा च मे रोगभयं रतिभ्यः, प्रत्याहतं संकुचतीव चेतः॥ १४ ॥ ततोऽन्यतमस्मिन् दिवसे मृतं पुरुपं विलोक्य कुमार सूतमपृच्छत् । अथाव्रतीत् राजसुतः सं सूतं, नरैश्चतुर्भिः ह्रियते एषः। स रथः ·न ( ७२ ) दनिर्मनुष्येनुगम्यमानो यो भूपितरायवग्यते च ॥ १५ ।। युतीन्द्रियमानगुथियु मुमो -विमशागकाष्टमृतः सरय यत्रवद्भिः मियाप्रियः स्यगत कोपि ॥१६॥ नियतं प्रजानां प्रगान लोकः । नलिनानि नगा गन्मानया नियमानाः॥१७॥ रा. नियना नो. विकासमा देशकालः। विनाश मानानिगल. मान याति: fo: प्रमनः ॥ १८॥ निका ·( ७३ ) पड्विंशः पाठः स पराजयः पराजित कोशलनरेन्द्र के सम्मुख विजेता काशी-नरेश को झुकना पड़ता है! यह पद्य प्रवन्ध "हार की जीत" का एक अनुपम और सजीव उदाहरण है। इस कविता की रचना सन् १६२६ ई० में हुई है। यह पाठ श्री अमरेन्द्र मोहन भट्टाचार्य- रचित गीतांजलि से लिया गया है । कोशलेशस्य तुला धरायां तत्कीर्तिगाथा जगदश्नुते हि । पालयन् दीनजनान् प्रपनान् रतन् प्रजानामपरः पितव ॥१॥ काशीनृपतिःस्वराज्ये रोषाग्निना तीनंतरं दिदीपे। प्रजा ये च मसान्नदासा नमन्ति मत्तोऽधिकगौरवं तम् ।। २ ।। धर्मेण वीर्यण गुणैरथान्य- नं मे कलामहति यः कथंचित् ।। दानेन मां सोऽतिशयीत किन्नु प्रवंचना कौशलमस्य नूनम् ।। ३ ।। आहूय सेनान्यमसावकस्मात समादिशत् सन्नहनाय तूर्णम् । आक्रम्यतां कोशलभूमिपालः स्पर्द्धा तदीयां न सहे कथंचित् ।।४।। श्रुत्वेति मम .

·( ? ) कोशलेन्द्रः। गय पनि गनं सगा॥५॥ ar मभानोमी . का मन नाम का बागनाग ॥ नय fr पनगार: प .

·दृष्टा महीपस्य च शासनं तद दूतस्य सम्पयंटतोऽप्रहस्ते। न्यमीलयन् केचन कम्पमाना दशोऽप्ययुः केचन कर्णयुग्मम् ।। ११ ।। तं श्रीसनार्थ परिहीनराज्य वने भ्रमन्तं परिधीय वल्कलम् । महीपमागत्य कुतोऽपि कश्चित् पप्रच्छ दीनः पथिपेः कदाचित् ॥ १२ ॥ "जानासि कि भद्रमुख क्व शेषो वनस्य पन्थाः क्व च कोशलायाः। निमग्ननोकस्य वणिगजनस्य न कौशलेशेन विना गतिः स्यात् ।। १३॥ कदा नु तं दीनजनैकबन्धु दृष्ट्वा गमिप्यामि मनोरथान्तम् । निशम्य तस्येति 'वचो महीपो रुरोध वाष्पं स्मयमान एव ।। १४॥ विचिन्त्य किंचिन्मनसा मुहूर्त निःश्वस्य दीर्घ नृपतिस्तमूचे। गच्छाग्रतः पान्थ मनोरथस्ते सिध्येत् यथैवाशु तथा यतिष्ये ॥ १५ जटां दधानं धृतवल्कलं तं पान्थं पुरस्कृत्य सभां विशन्तम् । यथावदभ्यर्च्य चण्डसेनः किमर्थमति हसन्नपृच्छत् ॥ १६॥ आघोषित निष्कशतं यदर्थे स कोशलेशोऽस्मि 'वने वसामि । स ·- "साधो! ( ७६ ) अस्मै पर्ण तं कृपया प्रदाय गृहाण मामित्यवद् प्रशान्तः।।१७।। अचिन्तितोपेतमु समीक्ष्य सद्यः सभा नीरवतामवाप। तदीयवृत्तं स्मरता जानना- मदृश्यतीक्ष्णोरपि वारिधारा ॥ १८ ।। तथा ब्रुवाणं तमुवाच काशी- नराधिपः स्मेरमुखेन अहो महीयस्तव कौशलं यत् त्यक्त्वापि देहं विजिगीपसे माम्।। १६ ॥ जयश्रियाद्य त्वयि माल्यदानं सहिष्यते नैव मया कथञ्चित् । गृहाण दत्तं तच राज्यमेतत् मनोऽपि तस्येव च दक्षिणार्थम् ।।२०।। करे गृहीत्वा निधाय मौलौ मुकुटं प्रसह्य । अध्यासयामास नृपासनं तम् उत्तस्थुरूच्चैरपि साधुवादाः ॥२१॥ प्रश्न: १-यास्मिन् पद्यप्रबन्ये वस्तुतः कः पराजितः ? २-कोशलेन्द्रः केन सह किमयं च काशीनरेशमुपगतः ? ३-द्वितीय चतुर्थं दशम द्वादश चतुर्दश पञ्चदश श्लोकाः व्याख्येयाः । ४-अधोलिखितेषु पदच्छेदपुरस्सरं सन्धिकार्य प्रदर्श्यताम् -पितेव, श्रुत्वेति गुणैरथान्यैः, गच्छाग्रतः, तस्येव, वन्नेव । ब्रुवन्नेव ...

·( ७७ ) सप्तदशः पाठः स्वार्थी दोषं न पश्यति - अतः सत्कारमवाप्य ऋपिभिः सह कुरुवृद्ध'पु गतेपु मातुल- शकुनिना सहेको दुर्योधन एव नृपाज्ञया नृत्यगीतादिविविध- सुखानि अनुभवन् तत्रातिष्ठत् । उक्तञ्च -विभूतयो ज्ञातिभोगे- नैव विभूष्यन्त इति । अथैकदा दुर्योधनो दिव्याभिप्रायरुचिरां तप्तकांचनजालकां, शशिमणिग्राकारकृतचन्द्रिकां च समां वीक्ष्यमाणः स्फाटिककुहिममवाय जलाशंकया वस्त्राणि उत्क्षिप्तवान् परन्नासीत् तत्र जलम् । सोऽथ व्रजन् विमलं सरो विलोक्य स्फाटिकाशकया तत्र सहांशुकोऽमज्जत् । एवं विप्रलब्धं त विलोक्य किंकरा, हर्यस्था राजललनाः, वृकोदरा- ट्या पाण्डवाश्च सर्व-हसन् । ततः सुयोधनस्तेनावमानाग्निना दह्यमानः कथंचित् स्वाकारसंवृत्तिं चक्र । अथ युधिष्ठिर- मामन्त्र्य गजसाहन च गच्छन् चिन्नाविवण वदनो भूतग्रस्त इवाभवत् । एवमालोक्य शकुनिरपृच्छत् । युवराज ! कोऽयं तव धृतिविप्लवः ? सर्वेश्वरस्य ते किमपि शोककारण न हि पश्यामीति । तत् श्रुत्वा दीवं निःश्वस्य शुष्काधरपल्लवो दुर्यो- धनोऽब्रवीत् । मातुल ! आत्मानवचितं वैरिषु च पूर्णा श्रियं दृष्ट्वा मद्विधोजनः कथ जीवति । पाण्डवमनि द्वाःस्थैः रुद्ध- प्रवेशान् सूपालानवलोक्य ग्लानमानस्य मे निधनं महोत्सवः स यज्ञः, सा सभाः सा श्रीः, ते भोगाः स परिच्छदो मनोरथश्च यदा मातुमपि न शक्यः तदा कुतो मे महोत्सवः । सभायां तमवहास, शात्रवं विभवं च प्रतीकारं विना अहितसंकल्पो- ऽहं न सेहे । एतदाकर्ण्य शकुनिः प्रोवाच । भागिनेय !

·( ७८ । पाण्डवाः स्वभुजवीर्येण विभवशालिनः सजाताः। तैस्तव शक्ति- नं हृता । त्वमपि दिग्विजयी भव । परं कृष्णार्जुनवृकोदरान देवराजोऽपि जेतुमसमर्थ इत्यहं जाने । निरपायश्चात्र एक एवोपायो विद्यते । सोऽहमक्षज्ञोऽनक्षझं धर्मसुतं जेतुं क्षमः घू तेन सर्वा तत् श्रियं जित्वा तुभ्यं दास्यामीति । शकुनिस्तूर्णं धृतराष्ट्र मुपेत्य प्रणयान्ल्यवेदयत् । राजन् ! तव सुतो दुर्योधनो विनैव व्याधि विवर्णवदनो भृशमातुरो वर्तत इति । एवमाकरयं प्रज्ञाचक्षुः निर्जने सर्वसंभोगसुभगं सुतमानाय्य दुःखकारणमपृच्छत् । तदा दुर्योधन उवाच । अभेपजेन दुःखेन पीडितोऽस्मि । यो मानी शत्रुणामधिकां लक्ष्मी तथात्मनो न्यूनां च श्रियं वापि वनं न याति, साकैः प्रमाणीक्रियते । भूपाल ! युधिष्टिरस्य रत्नोपायनसंग्रहे क्रतो राजपूज्येन मयापि कोपाध्यक्षायितम । दुःखेऽप्यदुखितेनेव मयारिपुगेहे नटवत सर्व गृहीतम् । तत् किं मे मरणं नास्ति । तत्र पूर्ववैरिणा यत् सम्मानं कृतं तन्मेऽधुनापि मर्माणि कृन्तति । या युधिष्टिरश्रीः मया राजमूचे विलोकिता नरेश्वरास्तां मनोरथेनापि वोढुं न शक्ताः । तत्र बहवो नराधिपाः प्रवेश- मनवाप्य करप्रदा इन चिर द्वारि व्यलम्वन्त । तस्याभिषेक- समये छत्रव्यजनपाणयो नरेश्वरा अहपूर्विकया तत्र तस्थुः । युधिष्टिरस्य या श्रीः यज्ञेऽभूत तां शक्रः कथ प्राप्नोति । तस्य रत्नविचित्रायां समायां स्फटिकभ्रमेण विप्रलब्धोऽहमपि अन- भिजवनीर निपतितः । तत्र साक्षिसकोचं यन्मां वृकोदरो- ऽहसतसएव शोकः प्रायसः शंकुरिव मे हृदि मग्नः । तात ! सोऽहं त्वदानया शकुनि समुपाश्रितो द्य तेनैव तां धर्मराजस्म श्रियं हत्त मिच्छामीति ।

·( ७६ ) एवमाकर्ण्य पुत्रवचः स्वकुलक्षयशंकितो धृतराष्ट्रोऽवदत् । बत्स ! कोऽयं ते व्यसनागमः। धातुभवमालोक्य कथं परितप्यसे ? तवापि भूपस्पृहणीयाः सम्पदा सन्ति । पुत्र ! स्वाधीनभुजविक्रमत्त्वमपि पाण्डवः सहायः भूपाविजित्य बहुभि मखैः यजस्व । लोके चलेन परस्व हृत्वा कः सुखं शेते इति । एवं पुनः पुनः प्रबोधितोऽपि देवविमोहितो दुर्योधनो यदा द्यूतनिर्बन्धं नात्यजन् तदा सुतवत्सलः कुरुपतिः यथा कथंचित् तथेत्युक्त्वा सभामकारयत् । मनुष्यः सदा भवि- तव्यतया मुद्रितो भवतीति सत्यमुक्तं मुनिभिः । यत् वृद्धः कुरुपतिरपि कपटमपोषयदिति । प्रश्नाः । १-"स्वार्थी दोणं न पश्यति" इति विषयमुररीकृत्य संक्षिप्त निवन्धो लेख्यः। २-~पाण्डवाः कदा किमर्थ चाहसन् ? ३-अधोलिखितपदानां वाच्यपरिर्तनं क्रियताम्-दुर्योधनो द्य तनिर्बन्ध नात्यजत् । वृद्धः कुरुपतिः कपटमपोपयत् । भ्रातः विभवमालोक्य कथं परितप्यसे। । ४-निम्नस्थपदानां समासाः विग्रहवाक्यानि च लेख्यानि-तसकांचन जालकाम्, हर्म्यरथाः, रत्नोपायनसंग्रहे, चिन्ता विवर्णवदनः । (गद्यभारतात्) ·(८०) अष्टाविंशः पाठः कृतज्ञतापरीक्षणम यह पाठ संस्कृत की "द्वात्रिंशत् पुत्तलिका" (Fairy Tales) से लिया गया है । इस पाठ में राजा विक्रम की ३२ कहानियाँ हैं। इसके रचना-काल और रचियता के सम्बन्ध में कोई विश्वस्त प्रमाण नहीं मिलता। पर ग्रन्थ की भापा उत्तम और शैली । रोचक है। महीं शासति महाप्रतापे भूभृति विक्रमादित्ये कन्चन ब्राह्मण सकलशास्त्रनिष्णातः समस्तगुणालंकृतोप्यपुत्रः सम- भवत् । पुत्राभावविपादेन दूयमानचेताः स रात्रिन्दिवं बहूनु- पायान् 'अन्वतिष्ठत । भगवन्तं महादेवच व्रतादिभिः अतोप- यत् । तत एकदा तं भूसुरं स्वप्ने जटा मुकुटधारी वृपभवा- हनो भूतभावनो भवानीपतिः प्रत्यक्षीभूय "भूसुर" तुष्टोऽहं तव तपश्चर्यया अचिरादेव तनयमुखावलोकनसुखमधिगच्छसीति उवाच । प्रभाते स्वप्नवृत्तान्तं विद्वद्भ्यो न्यवेदयत् विप्रः सः । तेरपि "विप्र ! सद्य एव पुत्र लप्स्यसे, न हीडशाः स्वप्नाः वितथा भवन्तीति समाश्वासितः परमां मुदमवाप । अथ केन- चित् कालेन तद्भार्या उद्भासमानैः सहजभूपरिव महापु- मपलक्षपः समेतं विनयावनतं कुलदीपक कुमारमसूत । प्रहष्टेनान्तरात्मना जनकः पुत्रस्य शुभे मुहूर्त देवदत्त इति नाम चकार । अनन्तरमन्नप्राशनादि उपनयनान्तानि कर्माणि कृत्वा सद्गुरुभ्य सवाः विद्याः, सकलाश्च कलाः अशिक्षयत् । सोऽल्पकालेनैव कुशायधीतया सर्ववाङ मयं ·( १ ) जग्राह । सर्वलक्षणान्वितया सुरूपया कयाचिद् बालिकया तस्योद्वाहं सम्पाद्य तीर्थयात्रां जिगमिषुः विप्रः सुतमुपदिदेश । पुत्र ! अतिकष्टां दशां प्रपन्नोऽपि स्वधर्माचारं मा परिहर, परैः सह मा विधेहि विवाद, दयस्व सवभूतानाम् । अनुसर तत्व- ज्ञान्, बहि प्रस्तावसदृशम्, परिहर दुर्जनान् इति । एवमुप दिश्य वाराणसीमगमत् तस्य जनकः । देवदत्तश्च पितुरुपदेशं परिपालयन् तत्रैव नगरेऽवसत् । एकदा होमसमिदाहरणार्थ महारण्यं प्रविष्टो यावत् समिधः छिनत्ति तावत विक्रमार्को राजा मृगयार्थं वनं गतः, शूकरम- नुधावन् काननं प्रविष्टः पुरो मार्गमजानन् देवदत्त प्रेक्ष्य नगर- मार्गमपृच्छत् । सोऽपि राजानं नीत्वा नगरं प्रापयत् । तदुप- कारसन्तुष्टो नृपः कस्मिंश्चिद् व्यापारे तं न्ययोजयत् । सर्वदा सर्वजनसमक्ष सदसि च तं प्राशंसत् । एकदा देवदत्तो मनसि व्यचिन्तयत् चुंद्रेऽपि ममोपकारे एप मां प्रशंसति । अहो, सौज- न्यमस्य । अथवा महतामेप स्वभाव एव- प्रथमवयसि पीतं तोयमल्पं स्मरन्तः शिरसि निहितभारा नारिकेला फलानाम् । उदकममृतकल्पं दद्युराजीवनान्तं नहि कृतमुपकारं साधवो विस्मरन्ति ।। १।। किं वा परीक्षय यदस्य मयि प्रीतिः वास्तविकी केवलं दर्श- नार्थंव वा। इति विचिन्त्य राजकुमारं केनाप्यविदितं स्व मन्दिरे संगोप्य तस्यालंकारं भृत्यहस्ते दत्वा नगरे विक्र यार्थ प्रेपयामास । इतो राजमंन्दिरे "राजपुत्रं कोऽपि तस्करोऽपा- हरदिति कोलाहलः समजनि ।” नृपतिः स्वसुतपरिमार्गणाय ने w ·( २ ) राजपुरुपान् प्राहिणोत् । ते विपणिमध्ये राजकुमाराभरणहस्तं देवदत्तभृत्यं विलोक्य वद्ध्वा राजसकाशमानयन् । कुतो लब्धः मिदमाभरणमिति नृपेण पृष्टः किंकरः-देवदत्तभृत्योऽहं तेनै- वाभरणमिदं मह्य समl, इदम् विक्रीय धनमानयेति विपणौं प्रेपित इत्युवाच । अनन्तरं भूभृद् देवदत्तमाजुहावापृच्छच्च "कुत एतादभरणं 'लब्धमिति ?' धनलोलुपोऽहमेव कुमार हत्वा सर्वाणि तदीयाभरणानि अग्रहीपम् । तेषु अन्यतमम- मुमलङ्कारं विक्रतु निजभृत्यं विपणिं प्रैपयम् । प्राक्तनकर्मव- शात् ईदृशी मे कुमतिरभवत् इति प्रत्यब्रवीत देवदत्तो राजानम् । इदमाकण्यं केचिद् सभासदा-बालघाती स्वर्णस्तेयी च ,अतः खादिरेण शूलेन हन्तव्य इति प्रोचुः । अपरे पुनः-अमु तिलशः छित्वास्य मांसासृग्भिः गृभ्यो वलितव्य इति प्रोचुः । पार्थिवः सर्वेपां वचनमाकण्य परमं धैर्य प्रकाशयन्न- ब्रवीत्-भोः सभ्याः ! अयं ममाश्रित उपकारकश्च अतो नाह- मेनं निहन्मि । न हि साधुभिराश्रितानामुपकर्तृणान्च गुण- दोपचिन्ता विधेया । उक्त हि- चन्द्रः क्षयी प्रकृतिवक्रतनुर्जडात्मा दोपाकरो भवति मित्रविपत्ति काले । मूर्जा तथापि विधृतः परमेश्वरेण नेवाश्रितेषु महतां गुणदोपचिन्ता ॥२॥ इत्युक्त्वा देवदत्तमवदत् देवदत्त ! मा विभीहि । मम पुत्र- निधने त्व हेतुरपि तु बलीयांसि प्राक्तनानि कर्माण्येव कारणम् । किं घ महारचे पथप्रच्युतं मां नगरं नीतवतो महोपकारि- ·( ८३ ) हस्ते प्रत्युपंकारसहस्त्ररैरपि अहमुत्तीर्णो न भदामीति ।" वस्त्राभरणादिना तं संभाव्य विससर्ज । . ततो देवदत्तः कुमारमानीव राज्ञे समर्पयत ! साश्चर्येण राज्ञा किमेतदितिः पृष्टः सर्व वृत्तान्तं न्यवेदयत् । राजा तुष्टः प्रथमतोऽपि प्रभूततरं संभाव्य तमुच्चपदे निवेशयामास । प्रश्न १-पिता पुत्र किमुपदिश्य वराणसीमगमत् ? २-कृतज्ञातापरीक्षणम्' इति विषयमुररीकृत्य कश्चिदन्यः संक्षिप्तनिवन्धो लेख्यः । ३-निम्नलिखितपदानां मूलशब्दान् विलिख्य रूपाणि लिखत- भूभृति, भगवन्तम् विद्वद्भ्यः, अनुधावन् , मूर्जा । ५-चन्द्रः क्षयो .... ........"अस्य श्लोवस्यार्थ लिखित । नवविंशः पाठः में महाप्रस्थानम् महाभारत का युद्ध समाप्त होता है। धर्मराज युधिष्ठिर सिंहासन पर बैठते हैं । सगे-संवन्धियों के युद्ध काम आ जाने और भगवान कृष्ण के इह लोक-त्यागसे धर्मराज का मन राज कार्य में नहीं लगता है। वे द्रौपदी और चारों भाइयों के साथ- हिमालय की ओर प्रस्थान करते हैं । देवराज इन्द्र उनकी परीक्षा लेता है। उसमें वे खरे उतरते हैं और सदेह स्वर्ग जाते है। यह पाठ सम्पादक ने लिखा है।

·No text on this page.

·( २५ ) श्रावं श्रावं भृशममोदथा अन्यभागानपि भक्षयितुमयतथास्तेन क्षितौ पतितोऽसीति । ततः समुपस्थितः सुरेन्द्रो धर्मराजमवोचत्-“राजन् ! उपविशास्मिन् रथे त्वां स्वर्ग नेतु समागतोऽहम् ।" धर्म- राजेनोक्तम्--देवराज ! सत्यव्रतां भार्यामाज्ञापराननुजांश्च विहाय स्वर्गलोके न जिगमिपामीति ।" इन्द्र उवाच नृपते ! मानवदेहमुन्मुच्य ते तत्र सम्प्राप्ताः । अधुना त्वया शरीरेण गन्तव्यमिति । विस्मितो, युधिष्ठिरस्तद्वचनं शुत्वाबवीत्- अहमेतं सारमेयं नयामीति । विहस्य मघवा प्राह- स्वसम्ब- न्धिनो विहाय क्षु द्रजीवमेनं कथं वहु मन्यसे ? युधिष्टिरेण कथितम्-अनुजादयो मया न विसृष्टाः परं त्यक्तपञ्चभौतिक- गात्रास्ते मत्तः पृथग्भूता न ममाधीनमेतत् । वनेवासं कुर्वद्भि- रस्माभिः सह एप सारमेयोऽप्यवसत् । कथमेनं त्यजेयं भक्तत्यागान्महन्नास्ति किंचिद् पातकम् । युधिष्ठिरस्य युक्तियुक्तमेतद् वचो निशम्य प्रफुल्लितवदनः सुरेशः कुक्कुरेण साधं धर्मराज रथमारोहयत् तो च स्वर्गमनयत् । प्रश्नाः १-~भोमयुधिष्टिरयोः प्रश्नोत्तराणि वर्ण यत । २-सुरेशधर्मराजसंलाप पञ्चभिवाक्यैः स्वभाषायां लिखत । ३-वाक्य परिवर्तनं क्रियताम्-अहं सारमेयं नयामि ।तैरश्वमेधयज्ञोऽपि विहितः । कथमेनं त्यजेयम् ।। ४ अर्था लेख्याः-संहारलब्धम् वृष्णिकदनम्, द्रोपदीजानिः । जिगमिपामि। --

·भर्तृहरेः पद्यानि
दो हजार वर्व पूर्व विद्वान्, नीतिकुशल, महाराज भट्ट ईति
उज्जैन में राज्य करते थे। वे एक योग्य वयाकरण, वेदान्ती भो
कवि थे। नीति शृंगार और वैराग्य शतकों से विभूषित उना
प्रसिद्ध काव्य "भर्तृहरि शतक" है। इसको पढ़कर पाठकों
"हृदय में उदात्तभाव जागृत हो जाते हैं। नीति, श्रृंगार और
चैराग्य का ऐसा अनुपमा विशद और अनुभवजन्य विवेचन
अन्यत्र दुष्प्राप्य है । भाषा सरस और शैली प्रभावोत्पादक है।
तदू भागधेयं परमं पशूनाम् ।। १॥
त्रिंशः पाठः...
नीतिशतके
साहित्यसंगीतकलाविहीन,
साक्षात्
पशुः
तृणं न खादन्नपि जीवमान:,
पुच्छविपाणहीनः।
प्रारभ्यते न खलु विघ्नभयेन नीचैः,
प्रारभ्य विघ्नविहता विरमन्ति मध्या।
विघ्नः पुनः पुनरपि प्रतिहन्यमानाः,
प्रारभ्य चोत्तमजनाः न परित्यजन्ति ||२||
-.

·न (७) दिनस्य पूर्वाद्ध परार्धभिन्नाः छायेव मैत्री खलसज्जनानाम् ॥४॥ यः प्रोणयेत् सुचरितैः पितरं स पुत्रो, यद्भत्तु व हितमिच्छति तत्कलत्रम्। तन्मित्रमापदि सुखे च समक्रियं यत्, एतत् त्रयं जगति पुण्यकृतो लभन्ते ॥५॥ रलैः महाहः तुतुषुः नं देवा, भेजिरे भीमविशेषेणभीतिम् । सुधां विना न . प्रययुः विराम न निश्चितार्थीद् विरमन्तिधीराः॥६॥ दौमंत्र्यान्नृपतिः विनश्यति यतिः संगात् सुतो लालनात्। विनोऽनध्यनात् कुलं कुतनयात् शीलं खलोपासनात् । दीः मद्यादनवेक्षणादपि कृषि स्नेहः प्रवासाश्रयात् । मैत्री चाप्रणयात् समृद्धिरनयात, त्यागात् प्रमादाद्धनम् ॥1॥ 3 वैराग्यशतके निवृत्ता भोगेच्छा पुरुषवहुमानो विगलितः समानाः स्वस्ताः सपदियि सुहृदो जीवितसमाः। शनैः यष्ट्यु त्थानं घनतिमिररुद्धऽपि नयने, अहो धृष्टः कायस्तदपि मरणापायचकित्तः ।।८।। भोगे रोगभयं कुले च्युतिभयं, वित्त नृपालात् भयं यौने दैन्यभयं बले रिपुभय, रूपे जराया भयम् ।

·. शस्त्रे वादभयं गुणे खलभयं काये कृतान्तात् भयं, सर्व वस्तु भयान्वितं, भगवतः शम्भोः पदं निर्भयम् ॥ ६ ॥ बलिभिः मुखमाकान्त पलितैरहितं शिः। गात्राणि शिथिलायन्ते तृष्णका तरुणायते ॥ १० ॥ अहो वा हारे वा बलवति रिपौ वा सुहृदि वा मणों वा लोष्ट वा कुसुमशयने वा दशदि वा । तणे वा स्त्रंणे वा मम समहशो यान्ति दिवसाः कचित् पुण्यारण्ये शिव शिव शिवेति प्रलपतः ॥ ११ ॥ प्रश्नाः १-को मानवः साक्षात् पशुः ? २-खलसजनाना मैत्री वयत ? ३-शम्भोः पदं कथं निर्भयम् ? ४.-समासनामपुरस्सर विग्रहःकार्यः-साहिल्यसंगीतकलाविहीनः । घनतिमिररुद्ध । मरणापायचकितः । ५-"ननिश्चिताथात् विरमन्ति धीग" इति विपयं स्वीकृत्य सं निवन्धोलेख्यः।

·(९) एकत्रिंशः पाठः रामायणमहाभारतसुभाषितानि रामायण और महाभारत की निम्नलिखित सूक्तियां जीवन- संग्राम में सफलता प्राप्त करने के लिए अमोघ अस्त्रवत् हैं। . रामायणसुभाषितानि आढ्यो वापि दरिद्रो वा दुःखितः सुखितोऽपि वा। निर्दोपश्च सदोपश्च वयस्सः परमा गतिः ॥१॥ उत्साहो बलवानार्य नास्त्युत्सहात् परं बलम् । सोत्साहस्य हि लोकेषु न किचिदपि दुर्लभम् ॥२॥ निरुत्साहस्य दीनस्य शोकपर्याकुलात्मनः। सर्वार्था व्यवसीदन्ति व्यसनं चाधिगच्छति ॥ ३॥ गुणवान् वा परजनः स्वजनो निगुणोऽपि वा। निर्गुणः स्वजनः श्रेयान् यः परः पर एव सः ॥४॥ ज्येष्टो भ्राता पिता वापि यश्च विद्यां प्रयच्छति । त्रयस्ते पितरो ज्ञेया धर्भ च पथि वत्तिनः ॥ ५॥ शोको नाशयते धैर्य शोको नाशयते श्रुतम् । शोको नाशयते सर्व नास्ति शोकसमो रिपुः ॥६॥ न विषादे मनः । कार्य विपादो दोषवत्तरः। विषादो हन्ति पुरुषं बालं क्रुद्ध इवोरगः ॥७॥ यो विपादं प्रसहते विक्रमे समुपस्थिते। तेजसा तस्य होनस्य पुरुषार्थो न सिध्यति ॥८॥ अविज्ञाय फलं यो हि कर्म त्वेवानुधावति। स शोचेत् फलवेलायां यथा किंशुकसेवकाः॥६॥ ." 2 ·त्रयस्त्रिंशः पाठः समर्थगुरुः श्रीरामदासः " संसारसर्पभीतश्च नारायणो विवाहमण्डपात् तथा पला- यितो यथा तं गृहीतु केऽपि नाशक्नुवन् । स तु प्रथमतः स्व. निवासस्थानमागत्यातिविशालवटवृक्षस्य कोटरे आदिनत्रय- मुवास । अत्रावस्थानं पुनरपि मातृप्रेमपाशवन्धनकारणमिति मत्वा स नासिकक्षत्रं जगाम । तत्र च जगद्वन्द्यरामचन्द्रचर- णारविन्दपरिपूते, अतिनिर्मलगोदावरीप्रवाहसालकृते, निखि- लजनजननीजनकतनयाकोमलपदकमललांछिते परिदृश्यमान- मृगवालकक्रीडामनोहरे पंचवटीक्षत्रं तपः तप्तुमारभत । यद्यपि सन्ति नानाविधानि तपांसि तथापि ब्राह्मणस्य गायत्र्येव मुख्या इति मत्वा स प्रथमतो गायत्रीपुरश्चरणमेव कत्तु मारेभे । समारब्धे तपोऽग्रेसरं गायत्रीपुरश्चरण नारायणः केवलं मध्याह्न- काले गृहस्थगेहानि गत्वा माधुकरी वृत्तिमवलम्व्य लब्धमन्नं रामदेवाय निवेद्याभक्षयन्। पुनश्च तप एवारभत । इदानीन्तु तस्य वयो द्वाविंशतिवर्पाणि असीत् सर्वे च तत्रत्या जनाः कवलं द्वाविंशतिवापिंकी तस्य बालतपस्विनो दिव्यकान्तिजुपं मूर्तिमवेक्ष्य व्यत्मयन्त । केचन भावुका जनाः तं वैराग्यावतार- मेवामन्यन्त । एवं रात्रिन्दिवं तपस्यतो नारायणस्य भूयान् कालः समतीतः। एकदा भगवच्चणारविन्दध्यानपरे नारायणे वृक्षस्या- धन्लान बद्धपद्मासने तिष्ठति मति काचन पोडपवर्षदेशीया सौभाग्यवती मृतं पतिमनुगन्तुकामा तेनैव पथा समाजगाम । नस्यान भर्ती तरणो धनधान्यसम्पन्नो देशमुस्यश्यामीत, ·( ६५ ) : परन्तु स, क्षयरोगेण पंचत्वमगात् । तं च देशमुखं दग्धु बहवो जनाः समागच्छन् । सतो सौभाग्यद्रव्यालंकृतभाल-. प्रदेशा तपस्विनं समाधो मग्नं नारायणं समालोच्य सजातश्रद्धा शीघ्रमेव समीपमागत्यं ववन्दे । नारायणस्तु पिहितनयनकमलः कंकणध्वनिमाकर्ण्य अनुमितसौभाग्यवत्यागमनः सहसा "अष्ट- पुत्रा सौभाग्यवती भव" इत्याशिपं विततार । सा साध्वी तामाशिपं श्रुत्वा स्मेरमुखी "स्वामिन्, अहमस्मि गतप्राणं पतिमनुगन्तुकामा । ततश्च इयमाशीः अस्मिन् जन्मनि फलदा वा परस्मिन्" इति पप्रच्छ । नारायणश्च तस्या इदं वचनं निशम्य.विस्मितो मनस्येव श्रीरामदेवं संप्रार्थ्य कमण्डलुस्थं तीर्थ तस्य मृतस्य गाने चिक्षप। पतिते एव तस्मिन तीर्थोदके स मृतः सुप्तवत् राम रामेति वदन् उदतिष्ठन् । अवदच्च “एपेव मूर्तिः यमलोकमा- गत्य यमं मन्मोचनाय समाज्ञाप्य मांगृहीत्वा प्रत्यागता इति ।" सा च पतिव्रता नारायणस्य चरणकमले शिरसि निधाय सानन्दा नानाविधा · भक्तिमकरोत । तत्र मिलिता जना इदमाश्चर्य वीक्ष्य विस्मिताः-अहो ! तपसः सामथ्र्यम् । धन्योऽयं देशः । यत्र एतादृशोऽलौकिकतपःसामर्थ्यशालिनः तपस्विनोऽद्यापि निवसन्ति इत्यवदत् । केचन "समर्था भगवद्भक्ताः किं किं न कुर्वन्ति" इति प्रालपन् । तदिनादारभ्य सर्वेऽपि तत्रस्था जना नारायणं तन्नान्ना अच्यपदिशन्तः समर्थनाम्नैव व्यपादिशन् । . प्रश्ना:. १-नारायणो विवाहमंडपात् किमर्थ पलायितः ! २-जना नारायणं समर्थनाम्ना कदा-न्यपादिशन् । .

·- (६६) २-अस्याः कषाया भावः पंचभिः वाक्यः स्व भाषायां लिखत । ४-निम्नस्यपदानां समासनामपूर्वकं विग्रहः कार्य:- अतिनिर्गलगोदावरीप्रवाहसालंकृते, निखिलजनजननीजनकतनया कोमलपदलांछिते, भगवन्चरणारविन्दध्यानपरे । -रूपाणि लिखित- अशक्नुवन, उवास, श्रारभत, ववन्दे विततार पप्रच्छ । (श्रीरामदासस्वामिचरितात्) --- चतुस्त्रिंशः पाठः सरस्वतीप्रशस्तिः सर्वात्मिक ! सवमनो.भिरामे! वीणाधरे ! बुद्धिविकासशीले! श्रानन्दसंचारपरे । मदीये चित्तऽपिकिञ्चिन् कुरु संनिवासम् ।।१।। मदीयवाचापि मुखाय गयं किंचन गीतमेकम् । भवन शनार्थी शब्दराशिः कश्चिन्नयोऽयन विभातु लोके ।।२।। यदा स्वविचारलीना तन्त्री स्वनो नादयनीह. मातः! यास्थिताः के न तदा भवन्ति, मात्य तद्गीतमहाद्वितीयम् ॥३॥ मनः ततः ·५७) किं श्रावितं मधुरुगीतमहो कदाचित्र श्रीकालिदासभवभूतिसुषन्धुमुख्यैः यस्मात् स्वयं गातुमहोप्रवृत्ता, याऽद्यापि गीतिलहरी मधुरा तथैव ॥४॥ निर्णायकेष्वपि तु किंचन किन्तु गेयं सर्वेऽपि गाननिपुणा न भवन्ति लोके । शुष्केऽपि कीचकचये पवनप्रवेश किंन स्वयं सृजति गीतमहोसुरम्यम्॥शा स्रोतावहा भवति सैव सदेहरम्या, यस्याः प्रवाहसरणिः स्वत एव सिद्धा। संखन्य भूतलमिदं प्रतिनीयमाना, कुल्या स्वतन्त्रसरणिं लभते न काचित् ।।६।। प्रश्नाः १-शुष्के कीचकचये पवनप्रवेशः कि सनति ? २-निम्नस्यपदानां विग्रहपुरस्सरं सभासा लेख्या:- बुद्धिविकासशीले, स्वविचारलीना, सदेहरम्या, स्वतन्त्रसरसिम् । ३-निम्नलिखितक्रियापदानां रूपाणि लेख्यानि- कुरु,विमातु, सूजति, लमते । (अभिनवकवे विद्याधर शास्त्रियः) ·पंचत्रिशः पाठः तापसानुकम्पा । - दाक्षिणात्य महकवि दिङ नाग का समय ईसा की पाँचवी शताव्दी का उत्तरार्ध या छठी का पूर्वार्ध माना जाता है। वर्ण से ब्राहाण और श्री वसुवन्धु के शिष्य थे। वे उच्च कोटि के नैयायिक तथा शास्त्रार्थ करने में धुरन्धर विद्वान होते हुए भी एक सफल नाटककार हो गये हैं। इनके बनाये हुए न्याय प्रवेश, प्रमाणसमुच्चय आदि न्याय के कई ग्रन्थों का श्री परमार्थ ने सन् ४५७-५६७ में चीनी भाषा में अनुवाद किया । प्रस्तुत पाठ इनके "कुन्दमाला" नाटक से लिया गया है। (ततः प्रविशति वल्मीकिः) पाल्मीकः-(ससम्भ्रमम् ) प्राकण्यं जद तनयां समुपागतेभ्यः, सन्ध्याभिषकसमये मुनिदारकेभ्य एकाकिनीमशरणां रुदतीमरण्ये, गर्मातुरां स्त्रियमतित्वरमागतोऽस्मि ॥११॥ (अन्वेपं नाटयति) सीता-फ एप मां वीतते । न कोऽपि, भगवती भागीरथी तरंग माम् अनुगृहणाति । पाल्मीकिः-अलम् अन्यकारसंरुद्धतया दृष्टिसंचारस्य न दृश्यते श्रतः शब्दापयिष्ये । अयमहं भोः । साता-(सहर्दम् ) यत्स लक्ष्मण ! प्रतिनिवृत्तोऽसि ? मा.-नाई लक्ष्मणः।

·( )
सी०-(अवगुण्ठं नाटयति) अत्याहितं ! अन्य एष को वा
महापुरुषः । कथमिदानों वारयिष्यामि महाहितम् ।
(विचिन्त्य एवम्-स्त्री अहमेकाकिनी च ।
वा०-एष स्थितोऽस्मि । वत्से, तवापि अलं परपुरुपशंकया,
दिवसावसानाभिषेकाय भागीरथीं समुपास्य प्रतिनिवृ-
त्तभ्यो मुनिदारकेभ्यः तव वृत्तान्तमुपलभ्य तपोधनो-
ऽहं त्वामेव अभ्युपसत्तु म् उपागतः । पृच्छाकि..चात्र
भवतीम्-
धर्मण जितसंग्रामे गमे शसति मेदिनीम् ।
कथ्यतां कथ्यतां वत्से विपदेषा कुतस्तव ।।२॥
सी०–तत एव पूर्णचन्द्रात् मेऽशनिपातः ।
वा०-काम रामात् एव हि विपत्ति मुपागता ।
सी०-अथ किम्
वा०-यदि त्व वर्णाश्रमव्यवस्थाभूतेन महाराजेन निर्वासि-
तासि तत्
स्वस्ति भवत्यै,
, गच्छाम्यहम् (परिक्रामति)
सी०-अथ विज्ञापयामि
वा०"-कथय
सीता०-यदि रघुवरेण निर्वासित इति भवता नानुकम्पनीया,
एषा पुनर्गभंगता रघुसगरदिलीपदशरथ प्रभृतीनां
तादृशानां सन्ततिः इदानी प्रतिपालनीया ।
वा-(प्रतिनिवृत्य) कथम् इक्ष्वाकुवंशमुदाहरति. तत् अनु-
योक्ष्ये । वत्से, किन्च दशरथस्य वधूः ?
सी०-यद् भवान् आज्ञापयाति ।
वा०-किन्च विदेहाधिपतेः जनकस्य दुहिता ?

·। सी०-अथ किम् । चाoकिन्च सीता! सो०-नहि सीता भगवन्, मन्दभागिनी। वा०-हा हतोऽस्मि मन्दभाग्यः । किं कुतोऽयमत्र भवत्याः प्रासादतलात् अधोऽवतारः ? मी०-लज्जां नाटयति) चा०-कथं लज्जते । भवतु, योगचक्षुपा अहम् अवलोकया- मि । ( ध्यानमभिनीय ) वत्से, जनापवादभीरुणा रामेण केवलं परित्यक्ता, नतु हृदयेन। निरपराधा त्वम् अस्माभिः अपरित्याज्या एव । पहि, आश्रमपदं गच्छावः। मी०-को नु त्वम् ? चा०-अयताम- सोऽहं चिरन्तनसखा जनकस्य राज्ञः तातस्य ते दशरस्थस्य च वालमित्रम् । वाल्सिीकिरस्मि विसृजान्यजनाभिशंकाम नान्यस्तवायमयले श्वमुरः पिता च ॥२॥ मी०-भगवन, वन्दे मा०-वीरप्रसवा भव भतुश्च पुनर्दशनं प्राप्नुहि । गी0वं लोकस्य वाल्मीकिः, मम पुनम्तात एका तत् गच्छ म्यमाश्रमपदम् । (गंगामवलोपवाजनि बध्या) भग- पनि भागीरयि ! यद्यर मुम्बन गर्ममभिनिवर्तयामि नदा नव दिने मुघु प्रथितया सुन्दमालया उपहार करिष्यामि। - ।

·- ( १०१ ) गल-अत्यन्तदुःखसंचारोऽयं मार्गः, विशेषतस्त्वां प्रति, वत् यथा यथा मार्गम् आदेशयामि तथा तथा समाग न्तव्यम्। एतस्मिन् कुशकण्टके लघुतरं पादौ निधत्स्वामतः शाखेयं विनता नमस्त्र शनकै गंतॊ महान् वामतः । हस्तेनामृश तेन दक्षिणगतं स्थाणु समं साम्प्रतं पुण्येऽस्मिन् कमलाकरे चरणयोनिर्वयंतां क्षालनम् ॥४॥ सी०-(यथोक्तं परिक्रामति) वा०-(निर्दिश्य) इक्ष्वाकूणच सर्वेषां क्रियाः पुंसवनादयः । अस्माभिरेव पच्यन्ते मा शुचो गर्भमात्मनः ॥५॥ कौसल्यापादशुरुषासौख्यं वृद्धासु लप्स्यसे । पश्य सख्यो भगिन्यश्च तवैता मुनिकन्यकाः॥६॥ (इति निष्कान्ताः सर्वे) प्रश्नाः १-सौमित्रिः सीतां किमर्थ वने तत्याजय ! २-अपि जानकी परित्यजता रामेण समुचितं कृतम् ? ३-समासनामपुरस्सरं विग्रहो विधेयः-अन्धकारसंकद्धतया, तपोजना, बाश्रमव्यवस्थाभूतेन, जनापवादभीरुणा, अत्यन्तदुःखसंसारः । ४-सीतानांल्मीकिसंवादं देववाण्या लिखत । -

·.
( १०२. )
पत्रिंशः पाठः
लोकोक्लयः
(१) शठे शाव्य समाचरेत् । (२) उद्यमे सिद्धिः प्रतिवसति ।
(२) संघे शक्तिः कली युगे। (४) अति सर्वत्र वर्जयेत् । (५)
मिनरुचिर्हि लोकः । (६) हितं मनोहारि च दुलंभं वचः । (७)
सर्वःस्वार्थ समोहत । (८) श्रेयसि केन तृप्यते । (६) चौराणा-
मनृतं बलम् । (१०) श्राहारे व्यवहारे च त्यातलज्जः सुखी
भवेन । (११) छिद्रे प्वना बहुलीभवन्ति । (१२) फशे करयास्ति
सोहदम् । (१३) सत्यमेव विजयते नानृतम् । (१४) बुभुक्षितः
किं न करोति पापम् । (१५) विपस्य विपमौषधम् । (१६) यावत्
नेलं ताबन व्याख्यानम् । (१७) विनाशकाले विपरीतबुद्धिः।
(१८) तन्ने नास्ति निष्कृतिः । (१६) स्वार्थी दोपं न पश्यति ।
(२०) पराधीनः स्वप्नेऽपि सुखं नति । (२१) निरस्तपादपे देशे
परकोऽपि हुमायते । (२२) पर्वतखनने मूपिकलामः । (२३)
देवोऽपि दुबलातकः ! (१४) गुणः पूजास्थानं गुणिपु न च
लिङ्ग नप वयः । (२५) महीयांसः प्रकृत्या मितभापिणः ।
(२६) ज्दारचरितानान्तु वमुधव कुटुम्बकम् । (२७) विद्वान सर्वत्र
पृथ्यने । (२८) शानिधनः मुदुस्त्यजः । (२६) परोपकाराय सतां
विनृतयः (३०) वृद्धा वेश्या तपस्विनी ! (३१) जननीजन्मभूमिश्च
म्यगादपि गरीयसी । (३२.) म गुणाः काचनमाश्रयन्ते ।
ग्ररना:
!- ननदंगलीतीन. मागं यया ।
२.निम्नान दानामा विभिनयमा प्रयोगः शार्ग:
गाने,
निगदम्पर: मदीयांमः ।
:-सिनिमोः पापं:-हिमनः, भनिरन, गोदार नि।
-

·( १०३ ) सप्तत्रिंशा. पाठः .. : राजस्थानम् प्रातः यत्र च भव्यभारते राजते व्याप्तदिगदिगन्तकीर्तिः, वीर- प्रसूतिः, परमपराक्रमचमत्कृतकृतसमस्तसंसृतिः प्रतिपदं तत्तत्समरनिहतमहाभटस्मृतिस्तम्भसम्पादितसमलंकृतिः) स्मरणीयपद्मावतीप्रभृतिमहनीयनारिरत्नसम्मानिताद्भुत्तसंस्कृ- तिः, . परमपावनो नानासुकविगीयमानसद्धर्मभावनो, भाजन सर्वगुणानाम्, आयतने सर्व वैभवानाम्, प्रियः तीर्थराज- पुष्करस्य, संरक्षको गवाम्, भक्षको दुराचारिणम्, आवा- सस्थलं स्वदेशसम्मानसंरक्षणतुच्छीकृतसर्वकृच्छाणम्, धर्माय समर्पितसर्वस्वानां श्रीप्रतापकर्णदुर्गप्रभृतीनां महा मानवानां विश्वविख्यातो.राजस्थानमिति महान् देशविशेषः। निःसलिला परुंपा चापि यन्मही च स्वस्वामिकुलाङ्कर- संवर्धनाय मौनमनश्रु पातं निजं स्तनंधयमपि दस्युदावान- लायार्पयन्तीभिः अन्तर्दग्धाभिरपि नित्यहरितादिभिः पर्णादिभिः प्रपर्णिता ताभिस्ताभिरन्यमान्यमहिलाभिः संग्रमामगमनोत्सुक- निजमत हृदयसंशयनिवारणपराभिः, अभिज्ञानाप्तिस्वशिरः- शोणितसिंचिता, तत्तन्मानवमनः साहसोत्साहसञ्चारणैश्च सुफलिता विहसति सततमन्याः सुजला:, सफलाश्चाखिल- मण्डलवसुन्धराः। यत्रत्या नारी- वान्ध्यं श्रेष्ठं जगति मनुते सा न सूते सुतं चेत् । धीरं वीरं रिपुदलशिरः कन्दुकासक्तचित्तम् ।

·( १०४ ) धिक् स्वस्त्रीत्वं गणयति तथा सा न चेद् वीरपत्नी युद्ध यातु प्रियजनशिरःकुकुमै नर्चियेद् वा ||१|| वीरक्षेने प्रवहति सरित् यत्र चकेव नित्यम्। संग्रामोतिरलितगतिः राधारा विशाला । भीष्मग्रीष्मक्लमविरतये साधनं यत्र चैकम् । तपां पार्वे लसति सततं श्यामलश्चन्द्रहासः ।।२।। प्रश्नाः १-राजस्थानवोराणां पूतचरितानि संक्षेपेण वर्ण यत । २-निम्नस्यपदानां विग्रहवाक्यसहितानि समासनामानि लिखत-व्याप्तदिग् दिगन्तकीर्तिः, नानासुकविगीयमानसर्मभावनः स्वदेशसम्मान- संरक्षणतुन्छीतसर्वहन्धाणाम्, प्रियजन शिरः । ३-निम्नस्यक्रियापदानां श्रनयतनभूतकाले रूपाणि लेख्यानि- तिहमति, गते, अर्चयेत. प्रवदति । ४.-रमात् पाठात् बमोहितमासोदाहरण नि उद्धृत्य लिख्यन्ताम् । (अभिनवकवे विद्याधर शास्त्रियः) A

·( १०५ )
अष्टात्रिंशः पाठः
स्पर्शमणिः
त्याग के अलौकिक महत्व को जानकर एक धनार्थी ब्राक्षण
सर्शमणि को किस प्रकार ठुकरा देता है, निम्नलिखित पध-
प्रवन्ध में इसका विशद वर्णन किया गया है। इस कविता की.
रचना सन् १९१६ ई० हुई है।
साधुः सनातन इति प्रथितः पृथिव्यां
वृन्दावने चिरमुवास तपस्यमानः ॥
ध्यानकतानमनसं तमुपेत्य दीन-
वेशो द्विजश्चरणयोरनमत् कदाचित ।।१।।
स्निग्धेक्षणेन तमवेक्ष्य स
साधुरूचे
"त्वं कोऽसि भूसुर कुतः किमिहागतोऽसि ?'
नष्टाध्वस्खेद
इव
तन्मधुरस्वरेणी
तं प्रत्यभाषत शनैरवनीसुरोऽपि ॥२॥
स्थानान्यनेकगिरिकानन-संकुलानि,
दूरादतीत्य तव. पादमुपागतोऽस्मि ।
मां वर्द्धमाननगरान्तिकवासभूमि,
जानीहि “जीवन" इति शतभागधेयम् ||३
विद्वत्कुले यजन-दान-तपः पवित्र
बातोऽस्मि सम्प्रति तु भाग्यविपर्ययेण ।।
की
सहास्तमगमत् सकलं ततश्च
जीवन्मतस्य मस नास्ति मवि द्वितीयः॥४॥

·( १०६ ) दैन्येन तेन वनमेत्य सुदुश्चरेण स्वारा, धितः पशुपतिस्तपसादरेण । रूपं निजं स परिगृझ निशावसाने, स्वप्नेऽथ मामुपदिदेश भवो भयाय ॥२॥ वृन्दावनेषु यमुनातटिनीतटान्ते साधु सनातनमुपेहि तपस्यमानम् । सेवस्व तत्-पद-युगं स हि ते प्रसन्नः, सम्पूरयिष्यति मनोरथमाशु वत्स ।।६।। गत्या बचोऽद्भुतमिदं मनसाकुलेना सोऽचिन्तयत "किमिव नाम धनं ममास्ति। मासीद् गृहे यदपि किञ्चन दानयोग्य, त्यस्वागतस्तदखिलं त्विभक्ष्यसारः ||७|| न्य विस्मृतिरगात् सहसा ततश्च, साधुः प्रफुल्लवदनो मनसा वभापे। मत्यं, म्मरामि पुलिने भ्रमता कदाचित म्पादिनाम मणिरेक इवलब्धः ॥८॥ यानेन फश्चिदिह यद्यपि देयमेतद् गलं नदम्ति सिकतान्तरिदेव गृढम् । निदिश्य पाय विननान लिना करेण, मदमो प्रहाय पुनरस्य वंमादिदेश ।।६।। पिनो युपेत्य सिकतामपसार्य पूर्ण मन्नवदनः स तदुरधार। भागलगायमममुख्य परादरीयं मरांत मंग: सपदि पाचनवानयाप|| ·( १०७.) विप्रस्तु विस्मयभरादेवशाङ्गयष्टि- रासांवभूव पुलिनोपरि विह्वलात्मा । संमन्धितः किमवहत् स ललाटरेखां, नद्याः कलध्वनिमिपेणपुरोवहन्त्या।।११।। क्लान्तोऽरुणश्च दिवसाध्यपरिक्ष मेण, पारेनदं रविरियाय शनैरथास्तम् । रत्थाय सोऽपि पदयोः प्रणिपत्य साधो, अश्रुप्लुतेन वदनेन पुनस्तमूचे ।।१२।। भूत्वामणी र्धनवता सुधनेन येन, नेताहशानपि मणीन् गणयेः कथञ्चित । तस्यैव कंचन लवं कुरु प्रसाद- मित्यक्षिपत पयसि दूरतरे मणिं सः।।१३।। मे प्रश्नाः १-धनार्थी ब्राह्मणः किमर्थः स्पर्शमणिं प्राक्षिपत् ? २-अपि मवन्तः स्पर्शमणि लब्ध्वा दूरे प्रक्षेप्तु समर्थामविष्यन्ति उस नेव!... ३वाच्यपरिवर्तन विधेयम् -स्वाराधितः पशुपतिस्तपसादरेण । रत्न प्रफुल्लवदनः स तदुद्दधार । स दूरतरे पयसि मणिमक्षिपत् ।

·शब्दार्थ १-मङ्गलश्लोकाः - उदति- उत्पन्न होता है। लीयते-समा जाता है। सहजा- गन्दो०-स्वाभाविक आनन्द से उज्जल । शाश्वतम्-नित्या सदा रहने वाला । अपुनीवाय-मोक्ष प्राप्ति के लिए । द्वैतध्वा- न्तम्-वंतवाद के अंधेरे को । अपास्य-दृर करके । प्रमाणपटवः- प्रमाण (सबूत ) देने में चतुर । जैनशासनरताः-जैनी लोग। वंदितव्यम-जानना चाहिए। निधानम्-कोपा खजाना । अव्ययः-'यविकारी, नित्य । शाश्वतधर्म-निरन्तर धर्म- रक्षक। प्रनिजहि-नष्ट कीजिये। द्रविणम-धन। करवदर- सहरान हाथ पर रखे बर के समान, हस्तामलक । कुन्देदु०- कुद, चन्द्र बर्फ की माला के समान श्वेत । वीणावरदण्ड०-- योगा के अंट में मुशोभित हाथ वाली। दुरितारि-पापा को नष्ट करने वाला । गिरिगजगुहाविदारि-हिमालय की गुफाओं को विदीर्ण करने वाला | हरिपादरजो पहारि-भगवान् विष्णु को परारज को धोने बाला । गंगा भगवान विप्नगु के चरण कं, गूट में उत्पन्न हुई है। यशः काय-यशरूपी शरीर में जगमगानं भयम-बुटाप और मृत्यु का दर । 2-पाचागशिक्षा नानाराव पानरम गं। अभिवादयेन-प्रगाम करना पाले। -प्रातःकाल मुबा, गार बने। अधीत्य- पर गर। परमा-पाद में, "अन्न में । सयान-मरंदना पारा गिनवान-पानना चाहिये । नायमूत्रयत्-पशाय न परना पारिय। परिवादन-निन्दा अन्नम-असत्य । एत्से- - ·। कम प्रसन्नवा । मूत्रपुरीपे-मल-मूत्र । निपएणः-वैठा हुआ निर्बन्ध-हठ, दुराग्रह । परदाराः-पराई महिलाये। संसदि- सभा में । न श्लाघेत्-प्रशंसा न करनी चाहिये । न मन्त्रयेत्- सलाह न करे। ३-वाल्मोके शांकः श्लोकत्वमापद्यत माध्याहिककृत्यम-दोपहर का सन्ध्या दन्दन । अवगाह- यिष्ये स्नान करूँगा। अभ्यासे-समीप में । शोणितपरीतांग- खून से भरे हुए लोहूलुहान को । विपन्नानुकम्पनम्-विपत्ति में फंसे हुये-विपद्ग्रस्त-पर दया । शोकानलसमीरितः-शोकरूपी अग्नि से दग्ध, अत्यन्त शोकातुरे । व्याहृतम्-उच्चारण किया, कहा । प्रांजलिः हाथ जोड़े हुए। पद्मयोनिः-ब्रह्माजी। अब्ज- योनि:-ब्रह्माजी। ४-परोपकारः क्रतुशतैः सैकड़ों यज्ञों द्वारा। उत्सृजेत्-त्याग देना चाहिये। फलोद्गमैः-फलों के उत्पन्न होने आने से । अनुद्धताः-विनीत । दिनकरप्रभवाम्-सूर्य से उत्पन्न होने वाली ( शोभा ) को अनपेक्षितगुणदोपः-गुण तथा दोपों की पर्वाह न करने वाला। विभाति शोभित होता है। ६-श्रीशङ्कराचार्यचरितम् वेदवेदांग०-वेद और शास्त्रों का ज्ञाता। विपश्चितः-विद्वान की.। उदवहत-विवाह किया। तटनीम्-नदी को । उद्धिन- मनाः व्याकुल । विसंज्ञा-मूछित, बेहोश । अपूर्णसंन्यास- जिसकी संन्यास ग्रहण की इच्छा पूर्ण न हो सकी । निरा- कुर्वन् खंडन. करता हुआ। आराधनासंसक्तः-पूजन में : लगा हुआ । दैवदर्विपाकात-दर्भाग्यवश ।.उपनयनमस्कत:- ·शब्दार्थ १–मङ्गलश्लोकाः उदेति-उत्पन्न होता है। लीयते-समा जाता है। सहजा- नन्दो०-वाभाविक प्रानन्द से उज्जल । शाश्वतम्-नित्या सदा रहने वाला । अपुनीवाय-मोक्ष प्राप्ति के लिए । द्वैतध्वा- नम्-ईतवाद के अंधर को । अपास्य-दृर करके । प्रमाणपटवः- प्रमाण (सबूत ) देने में चतुर । जैनशासनरताः-जेनी लोग। वेदितव्यम-जानना चाहिए। निधानम्-कोपा खजाना। प्रत्ययः-अविकारी, नित्य । शाश्वतधर्म-निरन्तर धर्म- रक्षक। प्रतिजहि-नष्ट कीजिये। द्रविणम-धन | करवदर- सदरान हाथ पर रग्वं वेर के समान, हस्तामलक । कुन्देदु०- द बन्नः वर्ष की माला के समान श्वत । वीणावरदण्ड० चीताक मुशोभित हाथ वाली। दुरितारि-पापों को ना करने वाला । गिरिगजगुहाविदारि-हिमालय की गुफाओं को विदी करने वाला | हरिपादरजो पहारि-भगवान् विष्णु ही परमात को भाने वाला | गंगा भगवान विष्णु के चरण पं. "गळे उत्पन्न हुई। यशः काये-यशरूपी शरीर में जसममा मनम-युवापार मृत्यु का दर । —গামিকা पानारामबाग में। अभिवादन-प्रगाम करना पाति-प्रातःकाल मुबह गार यजे । अधीत्य- पः पर। नाम याद में. "पन्न में। मुनीयान-गुरंदना । विगाव-पानका पाणि । नायनयन-पेशाम न एन्ना भाटिया परदादा-निन्दा । अनुनय-प्रमत्य | पल्मे- ।

·. १११ कम प्रसन्नता । मूत्रपुरीपे-मल-मूत्र । निपएणः-बैठा हुआ। निर्बन्ध हठ, दुराग्रह । परदाराः-पराई महिलाये। संसदि- सभा में 1 न श्लाघेत्-प्रशंसा न करनी चाहिये । न मन्त्रयेत- सलाह न करे। ३-वाल्मोके शोकः श्लोकत्वमापद्यत माध्याहिककृत्यम-दोपहर का सन्ध्या वन्दन । अवगाह- यिष्ये स्नान करूंगा। अभ्यासे-समीप में । शोणितपरीतांग- खून से भरे हुए लोहूलुहान को । विपन्नानुकम्पनम्-विपत्ति में फंसे हुये-विपास्त-पर दया। शोकानलसमीरितः-शोकरूपी अग्नि से दग्ध, अत्यन्त शोकातुर । व्याहृतम्-उच्चारण किया, कहा। प्रांजलिः हाथ जोड़े हुए। पद्मयोनिः ब्रह्माजी। अब्ज- योनिः-ब्रह्माजी। ४-परोपकारः क्रतुशतैः सैकड़ों यज्ञों द्वारा ! उत्सृजेत्-त्याग देना चाहिये। फलोद्गमैः-फलों के उत्पन्न होने आने से । अनुद्धताः-विनीत । दिनकरप्रभवाम्-सूर्य से उत्पन्न होने वाली ( शोभा ) को। अनपेक्षितगुणदोपः-गुण तथा दोपों की पर्वाह न करने वाला। विभाति शोभित होता है। ६-श्रीशङ्कराचार्यचरितम् वेदवेदांग०-वेद और शास्त्रों का ज्ञाता। विपश्चितः-विद्वान की.। उदवहत-विवाह किया। तटनीम्-नदी को । उद्धिन- मनाः व्याकुल । विसंज्ञा-मूच्छित, वेहोश | अपूर्णसंन्यास जिसकी संन्यास ग्रहण की इच्छा पूर्ण न हो सकी। निरा- कुर्वन्-खंडन करता हुआ। आराधनासंसक्त:-पूजन में . लगा हुआ । दैवदुर्विपाकात्-दुर्भाग्यवश ।. उपनयनसंस्कृतः जिसका यज्ञोपवीत-जनेऊ-हो चुका है । गमागमप्रयासम्- ·( ११२ ) 'आने जाने का मम । निम्नागा- नदी। विभाषितम्-जान लिया मध्यस्था-निर्णय करने वाली-न्यायाधीश । केवल्यं संप्रात:- मोक्ष पा गया-प्रा में लीन हो गया। ६-बान्यसंस्कारे:ऽमायः निभृतम्-चुपचाप । श्रेयस्करम्-कल्याणकारी । तात- पादाः-श्रीमान् पिताजी । वर्तनीयम् व्यवहार करना चाहिये। अच्याव्य-हटा कर गिरा कर शूलावतंसीकृताः-शूली पर चढ़ा दिये गये । मार दाले गये । हस्तौ मुकुलीकृत्य-हाथ जोड़ कर । मानधनस्य-जिसका मान ही धन है गर्वशील । शृंख- लावद्ध०-जंजीर से बंधे पैर वाला-पराधीन । रतालेपेन- रास लपेट कर-भस्म रमा कर । यापयिष्यामि-विता दूंगा। निसर्गत एव-स्वभाव से ही। विभत्ति-धारण करता 'मलायान् पलवानों को। ७-मूल्पज्ञानम् उरुणाभिधाना करणा नामक । विगा:-पती। परम- शीघ। वेपमानानि-कम्पित । अरसाः-शुष्क। दीरयन्ती- रहती हुई। परिणामनयावतार:-बिनोद सी-फा नया रंग। दागलशासना-पठोर पाना देने पानी। गतविक-जान पोर बुद्धि में शून्य । प्रानन्दगीनिः-पल-गान- सुपए का पूजना- पहपाना । एलोट-विनों द्वारा निर्मित मोपनियों में। चरदिन्यदला-हार में कमल पुष्प धारण करने वाली। from-माग । पिनगर-गिनयम दर में न । भवमल-भय मेघरात पट वाले गाय व मारण frri मम ममा निशान-गोपनियोंगी। fore-arm-भिमार्ग या माप पाराग्नी भासमागमपर पर्य।

·No text on this page.