·GOVERNMENT OF INDIA
ARCHÆOLOGICAL SURVEY OF INDIA
CENTRAL
ARCHÆOLOGICAL
LIBRARY
ACCESSION NO 3
CALL No. Sa Vs/win
D.G.A. 79
www
.
+
-
MOBETHAIN & Co,
tartal Booksellers
Great Russel Street
writiah Mqaeum
ONDON WC
SHUNAUDIN
11

·OF THE DIRECTORE!!!
-
.
Suredata Oxoniensis
Veldt
THE MANTRAPĀȚHA
OR
THE PRAYER BOOK OF THE ĀPASTAMBINS
EDITED
TOGETHER WITH THE COMMENTARY OF HARADATTA
AND TRANSLATED BY
M. WINTERNITZ, PH.D.
FIRST PART
INTRODUCTION
SANSKRIT TEXT, VARIETAS LECTIONIS, AND APPENDICES
YLIO
LZVEZ
Sa2vs2
Sep
Library Reg no
444
INDIA
Oxford
AT THE CLARENDON PRESS
1897
24133

·5
HENRY FROWDE, M.A.
PITULISIER TO THIS IINIVERSITY OF OXFORD)
pammina
TIS Blo
fitur fried
LONDON, EDINBURGH, AND NEW YORK
OENTKL ARUHABOLUGIJAL
LIBRARY NEW DELHI.
Aco.id 2.4.1.3.3........
Date. 11.1.5.6....
',
Call 8. Sa.27.5.2f.Wister
10

·21
THE DIRECTOR GENERAL OF ARG
w
4
i
TO
THE RIGHT HONOURABLE
PROFESSOR F. MAX MÜLLER
THIS WORK IS INSCRIBED
BY THE GRATEFUL EDITOR.
***** ***T
Liorary Reg No
Tw*******
a 2
[III. 8.]

·# ·+ CONTENTS 1 PAGE PREFACE vii INTRODUCTION :- Title ix The Materials for the Edition of the Text xi Xxxi Grammatical Irregularities Relation of the Mantrapātha to the Āpastambīya Gșhyasūtra . Relation of the Mantrapätha to the Taittiriya, Rigveda, and Atharvaveda Samhitās Date of the Mantrapātha Orthographical Notes Supplementary Note to page xiii X1 xlv D xlvii + xlix LIST OF ABBREVIATIONS 1 TEXT OF THE MANTRAPĀȚHA, WITH CRITICAL NOTES I-84 1 - 85 . APPENDICES : A. Synopsis of the Mantrapātha and the Āpastambiya Grhyasūtra B. Synopsis of Parallel Passages showing the Relation of the Mantrapātha to the Vedic Samhitās. 89 --- INDEX OF MANTRAS . 95 INDEX OF IMPORTANT WORDS 103

·No text on this page.

·PREFACE i WHEN, ten years ago, I published my edition of the Apastambīya Grhyasūtra, and at the same time made a first copy of the Mantrapātha, I thought I should be able to publish an cdition of the latter within one or two years. It is due to unfortunate circumstances that the work has bcen delayed so long. I hope I shall soon be able to publish the Second Part, which will contain an English translation and the Commentary of Haradatta. My thanks are due to the Delegates of the Clarendon Press for allowing this work to appear in the 'Anecdota' Series, and to Professor Max Müller for recommending it to them. I have also to thank the Librarians of the Bodleian Library, of the Vienna University Library, of the India Office Library, of the Royal Asiatic Society, and of the Elphinstone College, Bombay, for kindly placing their MSS. at my disposal. I have again, as on former occasions, to express my sincerest thanks to Hofrath Dr. G. Bühler for the kind interest he has taken in my work, by procuring MSS. for me, and by assisting me most disinterestedly with his advice, whenever it was wanted. To Dr. Eugen Hultzsch I am indebted for the loan of the MS. from Tiruvidaimarudūr, and for making enquiries regarding MSS. of Sāyaṇa and Sudarśanārya. Finally I have to acknowledge my obligations to Mr. J. C. Pembrey, the excellent Oriental Reader of the Clarendon Press, for all the care he has bestowed on the printing of this text. M. WINTERNITZ. OXFORD, May 1, 1897.

·No text on this page.

·11 INTRODUCTION * - THE Mantrapāțha, of which this is the first critical edition, contains the Mantras or Prayers to be recited in connection with the domestic rites and ceremonies as taught in the Apastambīya Gșhyasūtral. It is included in the great corpus of Sūtras, known as the Āpastambīya Kalpasūtra of the Black Yajurveda in 30 Praśnas), and forms Praśnas XXV and XXVI of this corpus, while the Gșhyasūtra itself forms the twenty-seventh Praśna. This is stated by Caundappa, who wrote a commentary on the Apastambīya Sūtras in the fourteenth century A.D., in the following lines : पञ्चविंशेऽथ षड्विंश गृह्यमन्त्राः प्रपञ्चिताः । प्रश्नेऽथ सप्तविंशे स्थागृह्यतन्त्रविधिक्रमः ॥ 2 TITLE. Tradition does not seem to have fixed upon any definite title for these Mantras. They are referred to simply as 'the Mantras (mantrāḥ), or as List of Mantras' (mantrasamāmnāya, commentaries on Ap. Gșhy. 4, 2), or as 'the chapter, or the two chapters of Mantras (mantrapraśnaḥ, or mantrapraśnau, or mantrapraśnadvayam, or as 'the text of the Mantras for recitation (mantrapātha). I have chosen MANTRAPĀȚHA,' which is warranted by some of the MSS., as being 1 The Āpastambiya Gșhyasūtra, with Extracts from the Commentaries ..., edited by M. Winternitz, Vienna, 1887. See A. C. Burnell, Sanskrit MSS. at Tanjore (1880), p. 16 b, also in the Indian Antiquary, vol. i, P. 5 seq., The Paribhāshās form part of Praśna XXIV, not Praśna XXV (as stated by Dr. Bühler in S. B. E., vol. ii, p. xii, and repeated by Prof. Oldenberg, S. B.E., vol. xxx, p. xxix). See Prof. Max Müller in S. B. É., vol. xxx, p. 312 seq. b [III. 8.]

·INTRODUCTION $ AW T ► the most convenient title, though the majority of the MSS. are in favour of Mantrapraśna? The Telugu edition has the title Ekāgnikāndamantrapraśnadrajam, and Haradatta's commentary on the Mantras goes by the title Ekāguiktindacurkhy'rī, or Ekúgnikāndamanträņam ziyaknja, sometimes also Mantrapraśnabhishya. In his commentary on Ap. Dharmas. II, 2, 3, 16 Haradatta" uses the word Mantrapātha' for the Mantras occurring in the Taitt. Ār. X, 6mg (sce also Mahānārāyana-Upanishad 19, 2, cd. Colonel G. A. Jacob) to be recited at the Vaišvadeva rite, and referred to by Ap. Dharmas, II, 2, 3: 13-II, 2, 4, 8. In this case Mantrapātha' seems to be used in a general sense for text of the Mantras.' In the same way Mantrapātha, as well as Mantrasamhitã and Mantrabrāhmana, is found as the title of similar Collections of Prayers belonging to the different Vedic schools. Aufrecht's Catalogus Catalogorum (1891), p. 430, gives both #TUTO and HD The title HT9T7 is given by Ricc, MSS. in Mysore and Coorg (Bangalore, 1884), p. 46; Benares Catalogue in the 'Pandit,' vol. iji, p. vii; G. Oppert, Lists of Sanskrit MSS. in Southern India, II, 2505. Bühler, Catalogue of Sanskrit MSS. in Gujarät etc., 1, p. 4, has 19 THCUTT: (but is not this MS. identical with our MS. E.?) and Havfeat. Our MS. E. has HETT; so also Kiclhorn, Lists of Sanskrit MSS. purchased for Government during the years 1877-81 (Poona, 1881), p. 21. Oppert, I, 2943, gives HT9T (sic). Our MSS. B. Bu. W. give the title HT; so algo Benares Catalogue in the Pandit,' vol. iii, p. vii ; P. Peterson, Second Report in Search of Sanskrit MSS.(1884), p. 178. #it is given by Burnell, Tanjore MSS., p. 16 b; also in the Catalogue of Sanskrit MSS. in the Sanskrit College Library, Benares (Allahabad : Government Press, n. d.), p. 99. Our MS. Wh. has HTATEA. As to the title Ekägnikānda, see below, p. xxxviii. पडिराद्यैः अग्नये स्वाहा सोमाय स्वाहा विश्वेभ्यो देवेभ्यः ध्रुवाय भूमाय ध्रुवपितये paeae Taa: va fe Aur afont: 1 etc. See Bühler, Āpastamba, 2nd ed., II, p. 64. * A Mantrapātha of the White Yajurveda is quoted by P. Peterson, Second Report in Search of Sanskrit MSS. (1884), p. 173. Several MSS. of a Mantrasamhitā of the White Yajurveda are given in the Catalogue of Sanskrit MSS. in the Sanskrit College Library, Benares, p. 40. A Madhyandiniya-Mantrasamhitā, lithographed, appeared at Bombay, 1890. It is a modern compilation, beginning with HIT:, and containing such prayers as तर्पणमन्त्राः, पञ्चगव्यमन्त्राः, अर्घमन्त्रः, स्नानमन्त्रः etc. A Sāmavedamantrasamhitā, lithographed, was published by Prānaśamkara and Dayāsaņkara (Jīrṇadurge, 1888). This is quite different from the well-known Mantrabrāhmaṇa belonging to the Gobhila-Gșhyasūtra, though it is also intended as a prayer + 2 ·2 INTRODUCTION. xi - - - C THE MATERIALS FOR THE EDITION OF THE TEXT. This edition of the Mantrapātha is based on the following MSS. :- (a) MSS. of the Text, in Devanāgari characters, with accents. 1. W. MS. Wilson 468 of the Bodleian Library, Oxford, containing the first Praśna only. Paper, 15 leaves (ff. 37-51 of the volume), 7 lines on a page. It begins : श्रीगणेशाय नमः ॥ प्र सु ग्मंता etc. Colophon : इति Tais A: 72: 11911. Probably eighteenth century. Correct. 2. B. A modern copy, procured by Dr. G. Bühler and presented by him to the Vienna University Library, where it is entered under Manuscripta I, 299 (I, 83695).' Paper, 22 leaves, 13 lines on a page. It begins : श्रीगणेशाय नमः ॥ अथ मंत्रप्रश्नो लिख्यते ॥ हरिः आँ॥ प्रसु ग्मंता etc. The title is given on the first page as follows : आपस्तंबगृह्ये मंत्रप्रश्नप्रारं- भोयम्॥ The colophon : इति मंचप्रश्नः समाप्तः॥ Very good copy. 3. E. MS. No. 17 belonging to the Elphinstone College, Bombay. Paper, 33 leaves, 11 lines on a page. The title-page has the following: (नंबर १७) (सने १८७०७१) ॥ (आपस्तंबमन्त्रपाढा पत्राणि १७-९-१८२६). The MS. begins : श्रीगणेशाय नमः ॥ हरिः आँ प्रसु ग्मन्ता etc. The colophon runs as follows : श्रीरस्तु ॥ इदं पुस्तकं आपस्तम्बीयमन्त्रपाढानाम्नोः लिखितं ॥ संवत् १८२६ विरोधीसंवत्सरे मार्गशिर्षवद्य ६ सोमवार लिखितं ॥ स्वार्थ परार्थं च ॥ ७॥ ॥ ७ ॥ पुस्तकमिदं गीरिधरदशपुत्रोपनामकस्य ॥ छ॥ Not very correct. (6) MSS. of the Text, in Grantha characters, unaccentuated. 4. Bu. Palm leaf MS., No. 50 of Burnell's Collection in the India Office Library. See A. C. Burnell, Catalogue of a Collection of Sanskrit MSS. Part I. Vedic MSS. (London, 1870), p. 16 (lxiv). Why Burnell should have described the 'Mantrapraśnadvaya' as being Taittirīya Aranyaka V and VI, I cannot understand. The MS. is fairly correct. book to be used for domestic rites. The above-quoted Benares Catalogue, p. 26, mentions a Mantrapādhā of the Sāmaveda. There are several MSS. and lithographed editions of a Mantrasamhitā of the Rigveda (which does not, however, belong to the Āśvalāyana-Gșhyasūtra, but is of a more modern character). Sāyana (Rgveda- Bhāshya I, I, I, Max Müller's 2nd ed., vol. I, p. 24, 1. 12) quotes a Mantrabrāhmaņa of the Rigveda, by which he certainly does not mean the Aitareya-Brāhmaṇa. b 2 ·xii INTRODUCTION. 5. Wh. Palm leaf MS., No. 25 of the Whish Collection in the library of the Royal Asiatic Society, 37 leaves, 6 lines on a page. The first leaf contains the following entry: The Mantra-praśnam, or Mantras for different Brahmanical ceremonies, in two Chapters of 17 and 22 LecturesCM Whish 1822. The MS. was probably written towards the end of the eighteenth century. Very correct. (c) MSS. of Haradatta's Commentary on the Mantrapatha. 6. Hw. Palm leaf MS., No. 26 of the Whish Collection in the library of the Royal Asiatic Society, 135 leaves, 5 lines on a page, Grantha characters. Entry on the first leaf : This volume contains the Mantraprasna-bhāshyam: compleat. by Haridattāchāryyah-CM Whish Calicut 1824. The MS. looks a little older than No. 25 of the same collection (Wh.). Correct. 7. Hbg. A modern copy, procured by Dr. G. Bühler and presented by him to the Vienna University Library, where it is entered as MS. 312 =I, 134855. It is written on paper in Grantha characters. Good copy, 8. Hbd. A Devanāgarī transcript (on paper), made for Dr. G. Bühler from a Grantha MS. of the library of the Mahārāja of Mysore, and presented by Dr. Bühler to the Vienna University Library, where it is entered as MS. 296 =1, 134819. Very incorrect. 9. HHg. Palm leaf MS., from Tiruvidaimarudūr, procured for me by Dr. Eugen Hultzsch. Very small Grantha characters, and difficult to read, 42 leaves, about 13 lines on a page. Size 17 x 2 in. The MS. is correct, but the writing is perfect poison to the eyes, and the MS. has therefore only been consulted for the most important passages. (d) Other Materials. 10. P. A MS, of the Apastambīya-Samskāra-Prayoga, in the Bodleian Library, Oxford (MS. Sansk. d. I). This Prayoga gives the Mantras in extenso, but not in the order in which they occur in the Mantrapātha, as the ceremonies are arranged differently from the Apastambīya Gțhyasūtra. The M$. is imperfect, ff. 2 and 9 being missing. Consequently not all the Mantras are found in this MS. I thought it of some importance to collate the Mantras in this MS. for the sake of those grammatical peculiarities and irregularities which -- ·INTRODUCTION. xiii :- will have to be discussed below. It is interesting to see that even in this Prayoga MS.-which is quite independent from all the MSS. described above-it did not occur to the author or scribe to alter such strange readings as खेऽनसः खे रथः, etc. It is a paper' MS., in Devanāgarī character, probably written about too years ago, and was bought in 1886 by Dr. G. Thibaut, then at Benares, for the Bodleian Library. 11. T. An edition, in Telugu characters, of Haradatta's commentary on the Mantrapātha, together with the texts of the Apastambīya Grhyasútra, and of the Mantrapātha, printed at the Adisarasvati Press, Chennipur, 1890. The complete title is as follows: Śrī Apastaņbamaharshaye namaḥ. Sasūtraikāgnikāmdamamtrabhäshyam vivāhopanayanādisakalasmārtakarmopayukta-mamtrārthajijñāsūnām atyamtopakārāya Āpastambīyagrhyasūtram, ekāgnikāmdamamtrapraśnadvayam śrī-Haradattācārg'a-viracita-mamtrabhāshyam ca sukhabodham sampuțīkſtya, anekaprācīnatālapatralikhitagramthāvalokanapūrvakam lekhakapramādādidoshān yathāmati parisodhya Vāvilla, Rămasvämiśāstrinā ādisarasvatīnilayākhyasvīyamudrāksharaśālāyām mudrāpya prakațīkſtam vijayatetaram cennipuri. 1890 samvatsaram. The first Prasna. ends : प्र सु ग्मंताष्टादश । हिरण्यवर्णाः पंचदश । सोम- षोडश। सोमायाष्टादश । आतिष्ठमं त्रयोविंशतिः। सत्येन ता मंदसाना एकानविंश- तिरेकानविंशतिः । शमैकविंशतिः । दह गाव एकानविंशतिः। उदीवीतो दश । अपश्चं खा द्वादश । आरोहोरं नव । विष्णुोनिं करोमि ते प्राजापत्यमष्टादशाष्टादश । प्रातरमिं चतुर्दश । इमां खनाम्युदसौ द्वादश द्वादश । अक्षीभ्यां विशतिरष्टादश ॥ अक्षोभ्यां ते नासिकाभ्यां । उदसौ सूर्यो अगात् । etc.... हिरण्यवर्णीश्शुचयः पावकाः। प्र सु ग्मंता धियसानस्य सक्षणि ॥१८॥ प्र सु ग्मंता तानि ब्रह्मोत सति ॥ हरिः ओं श्रीकृष्णार्पणमस्तु ॥ प्रथमप्रश्नस्समाप्तः॥ At the end of II, 14, T. has : इत्येकामिकांडे द्वितीयप्रश्ने चतुर्दशः खंडः द्वितीयप्रश्ने पूर्वभागः समाप्तः॥ It ends : द्वितीयः प्रश्नस्समाप्तः समाप्तचायं प्रश्नव- यात्मक एकापिकाण्डमंत्रः॥ ओं तत्सत्॥ These materials proved quite sufficient for the critical restoration of - है M ·xiv INTRODUCTION. 1 2 the text of the Mantrapātha, and it is not likely that more MSS., which might have been procured from India, would have been of much avail. Commentaries on the Mantrapātha by Sāyaṇa (Vidyāranya), and by Sudarsanācārya, are mentioned by Dr. G. Oppert (Lists of Sanskrit Manuscripts in Southern India, vol. ii, 2083, 6790, 10089; 7263). But Dr. Hultzsch, who was kind enough to make enquiries about these MSS., could find no trace of them. No Pandit,' he writes, 'knows anything about the existence of these commentaries.' One very obliging Pandit, Triambaka Sastriar of Kumbakonam, indeed offered to 'make a commentary of Sāyaṇa. He writes to one of Dr. Hultzsch's correspondents : But if you want “Sâyanacharya's bhashya," as almost all these mantras occur in the Rigveda and Yajurveda, I think we can write it out of these vêda bhâshyas. Let us hope that we shall never find a Bhāshya of Sāyaṇa made up in this fashion, though an authentic commentary of Sāyaṇa, and also of Sudarśanārya, if they really exist, would be most valuable. As it is, we must be satisfied with Haradatta's commentary. There can be no doubt that Haradatta, the author of the commentary on the Mantrapātha, is identical with the Haradatta who wrote the Anākulā Vịtti on the Apastambiya Gphyasūtra, and the Ujjvalā Vitti on the Apastambīya Dharmasūtra. Now it has been proved by Dr. Bühler that this Haradatta cannot have written later than between A.D. 1450–1500, and (if he was also the author of the Padamañjarī, a commentary on the Kāśikā, which is not at all impossible)? may be much older. As none of our MSS. can claim so early a date as the fifteenth century, it follows that Haradatta's commentary must be considered as the highest authority for the reconstruction of the text of the Mantrapātha. Whenever, therefore, a reading was supported by Haradatta (H.) , it has invariably been adopted. See Dr. Bühler's second edition of the Āpastambīya Dharmasūtra (Bombay Sanskrit Series, No. XLIV), part i, p. viii seq. The Mitāksharā-Vịtti on the Dharmasūtra of Gautama is probably the work of the same Haradatta. See Dr. Bükler in Ş. B. E., vol. ü (2nd ed.), p. xlvii .n. For other works ascribed to Haradatta, and possibly a biography of this leamed author (Haradattiya? Haradattacaritra ?), see Th. Aufrecht, Catalogus Catalogorum (Leipzig, 1891), p. 755. * We have, of course, always to distinguish between a reading supported by a special remark of Haradatta-only these have been pointed out in the notes by 'H.'-and ·INTRODUCTION. хү As to the MSS. of the text, the Grantha MSS. had to be considered as of higher authority than the Devanāgarī MSS., for the orthographical peculiarities of the latter leave no doubt that they go back to Grantha MSS. Besides, there is every reason to assume that the Southern MSS. represent more accurately a text belonging to the school of the Apastambins. For, as Dr. Bühler has showni, both Brahmanical tradition, and the information to be derived from inscriptions, as well as the actual state of things in modern India, prove that the Apastambins belong to Southern India. The Taittiriya literature, generally, must have flourished in the Dekhan at a very early period?, and for the best Taittirīya MSS. we liave always to turn to the South, where, indeed, most of these MSS. are found. The Grantha MS.Wh. is, as a rule, more correct than Bu., the other Grantha MS., which stands nearer to B.W.E. than Wh. The MSS. E. and W. stand much nearer to each other than they stand to B. The Telugu edition (T.) has only been collated after the text was already in type. Its value is that of a good MS., and it agrees on the whole with the text commented on by Haradatta. I have quoted it in the critical notes in all important cases. Its importance, like that of P., lies in the fact that it also confirms the authenticity of all those strange and ungrammatical readings which an editor, at first sight, feels inclined to remove by conjectural emendations, and which, nevertheless, have to be retained, as they are confirmed by Haradatta's commentary, and by the best MSS. GRAMMATICAL IRREGULARITIES. There are numerous cases in these Mantras where every editor would be tempted to have recourse to conjectural emendations. But on closer examination he will remember that he has to edit, and not to correct his text, and that even a grammatically impossible reading has to be retained, if it is warranted by the best authority. readings found in any one or some of our MSS. of Haradatta. A reading found in Hw., Hbg., Hbd., or HHg. has no more, or even less, weight than that of a single text MS., as the copyists of the commentary are not so careful as those of the text. * See S. B. E., vol. ii (2nd ed.), pp. xxxiii-xxxvii. * See some excellent remarks by Dr. H. Lüders, Die Vyasa-Çiksha (Kiel, 1895), p. 51.

·xvi INTRODUCTION. Take for instance I, 1, 9. Nothing would be easier than to correct this verse and restore the readings found in Rv. VIII, 91,7. There cannot, of course, be the least doubt that Ê Ty for a reer is absolute nonsense, that the vocative with the third person ta is grammatically impossible, that goeit is the correct reading, and not great. Yet the evidence of the MSS. and the explanations of Haradatta leave no doubt that the faulty readings are those known among the Apastambins. @#: @ Te is the reading of all the MSS., and is explained by Haradatta. The reading of W. 65: (sic) is clearly a weak attempt of some copyist to justify the third person ata by changing the vocative into a nominative. geait, again, is supported by the readings of all but one of the MSS., and by Haradatta. As I had to edit, not to correct the prayer book of the Āpastambins, I could only give the text as it is warranted by the best MSS. and by the Commentator, and as we must assume that the Apastambins repeated it on the occasion of the bride's bath, without exactly knowing themselves what they were repeating 1, 1, 10. Here again there is not the least doubt that शम सन्त्वापः is the correct reading, but the explicit statement of Haradatta, that will शुन्वापः is the reading known among the Apastambins (प्रसिद्धस्तु पाठः सम afirafa), forbids our adopting the correct reading given by the MSS. W. Bu., and found Av. XIV, 1, 40. We find T for # again I, II, II, and in I, 11, 6 Haradatta supports the reading of the best MSS. forreta for विश्रयाते by saying शकारस्य सकारः. It might be said that we could not have both TF and in the same verse. But the same promiscuous use of the two sibilants occurs also in some of the Asoka inscriptions, and, as Dr. Bühler has pointed out, is due to a laxness of pronunciation to be observed in most parts of India'. : 1, 3, 14. Following the authority of the best MSS. and of Haradatta, -- 11 ! "The vacillation is just the same as when the inhabitants of Gujarât say in one sentence & sum kahê chhe (" what does he say?"), and in the next tamê sum kahyum (“what did you say?"). Dr. Bühler in Epigraphia Indica, vol. iii, p. 136. See also M. Bloomfield, the Kāuçika-sútra, p. lx ; J. Amer. Or. Soc., vol. xiii, p. cix seq.; and S.B.E., vol. xlii, pp. 255, 331; J. Wackernagel, Altindische Grammatik, p. 226.

·INTRODUCTION. xvii I had to adopt the reading सप्तपदा बभूव, though सप्तपदावभूव, the reading found in Dr. Bühler's MS. of Bhāradvāja-Gșhy. I, 16, and in Hir. I, 21, 2 (ed. Kirste), is far more plausible. But of two Hiranyakesin MSS. which I have seen myself, one reads सप्तपदा बभूव, the other °पदा बभूम. I, 8, 2. The reading i agat 2,4TATUTH is certainly ungrammatical, and it would be easy enough to propose emendations. We might correct उक्षमाणास् to उक्षमाणाँस, and all would be well. Or, we might read इरां वहन्तो घृतमुक्षमाणास, taking these words as a parenthetical sentence. Compare Hir. I, 29, 2; Aśv. II, 9, 5; Śārkh. III, 5. 37. But the varietas lectionis and Haradatta's commentary leave no doubt that the ungrammatical reading is the traditional reading of the Apastambins. Baudh. I, 8 has the same reading. 1, 8, 7. Here, again, the reading wguraat of Av. VI, 78, 2 might easily be substituted for rufaat, which gives hardly any sense. The latter, however, is the reading of all the MSS., and is explained by Haradatta as meaning : यथा तयोरन्यवापेक्षा न भवति तथा, or परमान्त- रात्मानौ. I, 9, 1. One might think that the accents which are only found in the Devanāgarī MSS. have little authority, and as a matter of fact, the MSS. are not always reliable in this respect. In E., especially, the accents are often placed quite arbitrarily. Yet, although I have frequently allowed myself to deviate from the MSS. with regard to the accentuation, I have never done so without giving the readings of the MSS. in the critical notes?. For we find in Haradatta's commentary references to the accents which prove that they also were fixed by tradition. Such a case occurs I, 9, I, where Haradatta .confirms the .? Here also the Mantra is evidently corrupt. ? It is hardly necessary to state that if I quote in the notes a reading as occurring, eg. in 'B.W.Wh.,' or in E. Bu.,' etc., it always means that it occurs in B. W.E. with the accents, and in Wh. Bu. without the accents. The MSS. give frequently the verb with the Anudātta in a dependent clause; as will be seen from the critical notes, I have corrected the accentuation in these cases. In the accentuation of vocatives, also, the MSS. are frequently wrong, and I thought it better to follow the general rules of Vedic accentuation. Especially frequent are such cases of wrong accentuation towards the end of the book. See I, 13, 3a; II, 2, 3; 6, 14 a; 12, 102; 13, 5; 10; 14, 2d; 15, 12; 17, I; II; 12; 18, 35; 36; 39; 44; 20, 1; 21-23; 33; 35; 21, 19; 32 b; 33C; 22, 5 a; Ioa. (III. 8.] * - , ༔ *- , ༧ པ ཚོད་ ––ཡན ཎ C ·xviii INTRODUCTION. reading of our accentuated MSS. : दह गावः प्र जायध्वमिहाश्वा दह पूरुषाः। by saying atafaafaretHETA Hafa. This verse occurs in Av. XX, 127, 12 in the following form: इह गांवः प्र जायध्वमहाश्वा दुह पूरुषाः। हो सहस्रदक्षिणोऽपि पूषा नि षीदति ॥ Now we find in Par. I, 8, 10, Bhar. I, I7, and Hir. I, 22, 9 the following version of the first line: इह गावो नि षीदन्विहाश्वा इह पूरुषाः । That is to say, in order to make the first line harmonize better with the second line, the vocatives were changed into nominatives, and the second person प्र जायध्वम् was changed into a third person नि षीदन्तु. In our Mantrapāțha, however, the vocatives were changed into nominatives, while the second person u T967 was retained. The Mantra occurs also Baudh. I, 8 (agreeing with Mantrapātha), and MBr. 1, 3, 13 (agreeing with Av.), but unfortunately we do not know how the corresponding line in these texts was accentuated. As regards M.Br. I, 3, 13, Sayana's commentary--he says that the second person stands for the third person--may possibly refer to गावः, अश्वाः, and पूरुषाः being accentuated as nominatives. I, 9, 3. As we have seen that Haradatta. was acquainted with a traditional accentuation of the Mantras, we may even be justified in altering the accents, against our accentuated MSS., according to Haradatta's commentary. I have ventured to do so in this difficult Yajus, where our MSS. read here:, while the commentator explains tel: : ... Pawar . 1 Sayana on Mantra-Brahmana (Royal Asiatic Society MS.Whish 85, foll. 15 b, I6a) I, 3, 13 : दह गाव इति अनुष्टुबस्य छन्दः । गृहप्रवेशने विनियोगः । अशास्यमाना देवताः। दह अस्मिन् गृहे गावः प्रजायद्धं पुत्रपौत्रादिसन्ततिद्वारेण प्रभूता भवतेति यावत् प्रार्थनायां लोट्। अद्य बालेयः (१) प्रथमपुरुषबहुवचनस्य व्यत्ययेन मद्ध्यमपुरुषब- हुवचनं । अयञ्चार्थः । दह गृहे वधूवरसंबन्धिगावः प्रजायन्तां त उत्पाद्यन्तां तथाश्वाः तथा पुरुषाः पुत्रादयः दुर्निपातेपि चार्थः । अपि च अस्मिन् गृहे पूषापि देवता निषीदतु किंभूतः सहस्रदक्षिणः एतदुक्तं भवति येभ्यः प्रसाद गोसहस्रदक्षिणा अपि क्रतवस्संपत्स्यन्ते।

·F- INTRODUCTION. xix * by saying प्रस्खः प्रसवनशीला:. As to स्थः for स्थ, and the puzzling form TIE, all I can say is that Haradatta only confirms the readings of the MSS. when he says : स्थः। छान्दसो विसर्जनीयः । स्थः स्थ भवत । and प्रशोचेष्ट प्रसविषीष्ट । I, 10, 2. Here, again, it would have been easy enough for the commentator, as well as for the editor, to restore the readings of Rv. X, 85, 21. Haradatta knew as well as we do that afaqat is the reading in the Rigveda-Samhitā, yet he states that the short i of ofaafa is Vedic.' is the reading of all the MSS. and of Haradatta, for $, the much better reading of the Rigveda. More doubtful is the reading faith for 27. The MSS. both of the text and of the commentary are divided between वित्ताम and व्यक्ताम, but Haradatta's explanation अर्धदत्तामसमाप्तfaatei is more appropriate for faTTA. The Devanāgari MSS. often give the reading of the Rigveda, where the Grantha MSS. have peculiar readings, and it is altogether more probable that a copyist should have substituted a reading of the Rigveda for a reading differing from it, than the other way about. For the same reasons I have adopted the reading The I, 10, 1, instead of 94 of Rv. X, 85, 22. I, II, 2. If there could be any doubt as to Haradatta's thorough acquaintance with the readings of the Rigveda-Samhitā, it would be removed by his note on the reading ag for ag. All the MSS. support the reading no, and Haradatta has the following interesting remark on it: The ü has the Anunāsika; the Bahvịcas, however, read it as a pure vowel. In our case also, some people read an Anusvāra after the u, but pronounce the û itself as a pure vowel?! Such expressions as mutua, they read, they recite,' are very significant, and go far to prove that Haradatta did not rely merely on what he saw in MSS., but based his remarks on what he heard from the mouth of Apastambins when they were reciting their prayers. I, 11, 4. Here, again, I ventured to alter the accents on the authority 1 ऊकारस्थानुनासिकः । बढ्चास्तु शुद्धमेवाधीयते । इहापि केचिदूकारात्परमनु- स्वारमधीयते । ऊकारं तु शुद्धम् ॥ The Anunāsika is a nasal sound affecting or accompanying the vowel, the Anusvära is a nasal following after the vowel. See Wackernagel, Altind. Grammatik, p. 256; Whitney, Taittirīya-Prātiśākhya, p. 8. --- - C 2 ·XX INTRODUCTION. ** of Haradatta. While the accentuated MSS. have HE UTH, which yields no sense at all, H. explains &#T#: as being 'chāndasa' for FEATT:. I do not believe that his explanation is right, but it shows, at any rate, that the Apastambins, heard by Haradatta, did not recite ##TH, but HEATH. This, too, is corrupt, but it is not a corruption of MSS., but one that had become stereotyped in the recitation of the Apastambins. It would not be difficult to propose emendations, but if we once begin to conjecture, there are so many possibilities that they all lose in probability. I subjoin the readings of the MSS. of H., and some possible emendations: भिस्सहसामन्द्र Unaccentuated MSS. ofatte FIA Accentuated MSS. भिस्सहसाम ईन्द्र H. भिस्सहसावन्निन्द्र भिस्सहसा म इन्द्र Possible conjectures. भिस्सह सौम (hiatus) इन्द्र I, 11, 11. There is much that is ungrammatical in this Mantra. We have दशस्यन्वा for दशस्यन्ता, शम for सम, and हथः for हतः. But all these readings are confirmed by Haradatta's commentary, and are given by nearly all our MSS. Hence I should not have been justified in correcting this verse according to Rv. VIII, 31, 9, where we find the correct readings. As to T for FF, see above, note to I, I, IO. H. says that Ś for s is Vedic,' and adds that the Bahvịcas read s. As to दशस्यन्खा he says : वकार उपजनः. He explains संहथः by संहतम, and आणुतः by कृणुतम् (लोडर्थे लट् पुरुषव्यत्ययश्च). The verse was originally connected with some rite of the Soma sacrificet, and when it was in the Mantrapātha included among the prayers to be recited at marital cohabitation after the wedding, its original meaning was no longer 7. The two verses Rv. VIII, 31, 8-9 would be very appropriate for an occasion where cohabitation forms part of the Soma sacrifice, as at the Mahāvrata ceremony. See A. Hillebrandt, Sonnwendfeste in Alt-Indien, pp. 42-44. I agree with Pischel (Vedische Studien, I, 178 seq.) as to údhar having the meaning of yoni, but I see no reason why romaśa should not mean sepa. I translate sám údho romašám hato devéshu krnuto dúvah, 'they join together yoni and sepa, and (thereby) worship the gods.' . - ·INTRODUCTION. xxi understood, or only half understood. And if people repeat what they do not understand, corruptions like those occurring in our Mantra are almost inevitable. I, 16, 2. grata for real (Rv. X, 159, 2) is not only the reading of all the MSS. and T., but is also confirmed by Haradatta, who says that v for p is 'Vedic,' adding that the Bahvịcas read p. It is noteworthy that the Grantha MSS, in our case write quite distinctly sarº, though in many cases it is impossible to distinguish between Grantha v and p, the two letters being so much alike. We find also p for y, as in ofiary I, 13, 5 for ofta of Av. XIX, 8, 4. In II, 22, 4 it is almost impossible to say whether 9907 or aut ought to be read. Following Haradatta's note प्रपणन व्यवहरन, I adopted the reading प्रपणन, though the MSS. of the text are in favour of UT. B. supports the reading of T. Jautt, which is not impossible for ut corresponding to you of Av. III, 15, 6. If Haradatta had read yout, he would have made a remark on the patt? But the most startling interchange of v and p occurs II, 22, 9, where the MSS. (all but one) read I us& for 79 ats&a, on which Haradatta remarks: युष्मदादेशस्य वसो वकारस्य च्छान्दसः पकारः॥ Of course, when seeing पो for वो in a Grantha MS., and the regular form q: immediately after, one would naturally think that this is a clerical mistake due to the similarity of the two letters v and p in Grantha. But if we remember that Haradatta did not rely on MSS. alone, but heard the Apastambins recite their Mantras before he wrote his commentary, we shall have to admit that this interchange between v and p is due to a dialectic pronunciation of the Apastambins, and not to a slip made by a copyist. It is highly improbable that Haradatta would have made his remarks on the authority of a single fauity MS. In fact, if he relied on MSS. at all, he must have had more than one MS., as we have seen that he mentions a various reading --- 1 The Haradatta MSS. vacillate, however, in the same way as the text MSS., between प्रपणन, प्रवणन, and प्रपणान, but there is more authority for प्रपणन. The readings are: प्रपणन व्यवहरन Hw. Hbg. प्रवणन व्यवहरन Hbd. प्रपणन व्यवहारान HHg. प्रवणान व्यवहारान् T. comm. (प्रवणाँश्चरामि text of T.). One might even derive Tout from ar+, but this is not probable. -- ·xxii INTRODUCTION. ng for not above, p. xix. And a commentator like Haradatta knew as well as we do, that copyists are by no means infallible. If he had found ut for at in a MS., he would have simply corrected it. His remark that p is Vedic' for v proves that he had the best authority for the reading ut. Moreover, we can imagine that an editor of both the text and the commentary (e.g. the editor of the Telugu edition)would adopt the reading up on the strength of the commentary, but it is highly improbable that the writers of the MSS. E., B., and Wh. should all have faithfully and carefully followed the commentary of Haradatta in writing ūt, which must have been as startling to any scribe as it is to us. I, 16, 4. The best MS. of the text (Wh.) and the best MS. of the commentary (Hw.) read ofsit instead of off. It is just possible that we have in this one irregularity more, but as Haradatta himself does not make any special remark about it, I thought it safer to follow the majority of MSS. which read off with Rv. X, 159, 4. I, 16, 6. It looks strange, no doubt, that we should read farart in ver. 5 and format: in ver. 6. But the evidence of the MSS. and Haradatta's remark (छान्दसस्सुलोपाभावः सुमङ्गलीरिति यथा) leave no doubt that the Apastambins probably on account of the preceding Huat:- read #fanart: in ver. 6, while the readings of the best MSS. and Haradatta prove that we have to read ufarzart in ver. 5. Compare C. R. Lanman, Noun-Inflection in the Veda, p. 376 seq. II, 2, 3. I am doubtful about the reading atun. Both the text and the Haradatta MSS. vacillate between aut, aut, and afu. Haradatta explains : विविधमस्रंसयन (viz. कापसावस्थायां बीजनिर्हरणार्थम्). The evidence of the MSS. is decidedly in favour of aut. It ought to be mentioned that the reading aftur is doubtful, as in the Grantha what I read i may be meant for the Virāma. And as the Virāma is, frequently omitted in Grantha MSS. even the reading aut might be meant for aut In the same verse we ought, of course, to expect 1. T. reads not only अनु पो but also निवर्तो पो in II, 22, 9, and सित्त्वा पो (for fazant at) in II, 22, 10! But the commentary in T. agrees with our MSS. Could it be corrupted from ant? Or is it formed after the analogy of such forms as अग्मन, अनन्, etc.? : 2 - ·--- INTRODUCTION xxiii et (as in Mantra 5), but the evidence of the MSS. leaves no doubt that the Apastambins read 1997 in this verse. The text MSS. have all wen, so also the best Haradatta MS. (Hw.), and HHg. reads अकृतन् अकृन्तन्, which I believe to be Haradatta's own reading explaining the irregular by the regular form. The accents had to be corrected, as cákytan is impossible. II, 2, 8. The reading of Av. II, 13, 3 ; XIX, 24, 6 THT TE feat: is, no doubt, the correct reading of the verse, but it is not the reading of the Apastambins. It is true that in Grantha it is frequently impossible to distinguish the letters dh and th. But it cannot be a mere accident that all the MSS., both Devanāgari and Grantha, read distinctly UT:, not ET:. The Telugu edition?, too, and the Prayoga MS. read :, and, above all, Haradatta renders qafty: by aftfeantafe, and remarks : थकारस्य धकार छान्दसः. Hiranyakesin also reads अधिधाः (though one of Prof. Kirste's MSS. has oferet:). Perhaps, we ought to read ante arht #FETET: against the authority of the accentuated MSS. II, 2, 11. The form afas (which is also found in Bhār., Hir., and Baudh.) is, as Prof. Kirste (note to Hir. I, 4, 6) suggests, probably a Prakritic form for us, which occurs Śānkh, II, 1, 30. But it should be added that in Sankh. also a various reading #fas is quoted in Prof. Oldenberg's edition (Ind. Stud. XV, p. 48). See also Prof. Oldenberg's note on Śānkh. II, 10, 4 (S. B. E., vol. xxix, p. 75 note). II, 3, 2. Here we have again a clear instance of Haradatta's carefulness and trustworthiness in recording readings of the Apastambins which differ from those of the Rigveda. While Rv. IV, 58, 1 and Vs. XVII, 89 read setTEHİTTI, the Mantrapāțha (agreeing with TĀ. X, 10, 2) reads eettty. This difference of accentuation between the Apastambins and the Bahvịcas is pointed out by Haradatta, who separates उप and अंशुना, and says : अनुदात्तपाठस्तु व्यत्ययेन । बढचास्वायुदात्तमेवाधीयते। I should prefer to explain sulfat in our Mantra with Sāyaṇa as meaning by the muttered prayer.' In II, 3, 24 Haradatta again refers to the accentuation, pointing out that some' (afea) read asaú instead of asau. 1 However, T. has very frequently E for . 14 -- ·xxiv INTRODUCTION. 1 II, 6, 8. It is almost too tempting to correct विद्युन्मे to विद्युमें, the reading of Ry. I, 23, 24, especially if we remember that in Grantha #1 might easily be misread for it. But all our MSS. (also T.) have faggat, and Haradatta says that the t for Visarga in faga is 'chāndasa,' adding that the Bahvșcas read face. It is certainly a mistake, but as it is not merely a clerical mistake of some copyist, it has to be retained in the text as a faulty reading of the Apastambins. II, 7, 25. The reading TT is not only supported by all but one of our MSS., and by Haradatta's commentary, but it is also the reading of Hir. I, 10, 6, and I, 11, 3, and (according to Prof. Kirste) also of Bhār. II, 21. The correct reading would, no doubt, be quitutt, which we find Pār. I, 13, 1. But the correct reading was not the reading of the Apastambins, and the mistake is in all probability older than the Sūtrakāras Bhāradvāja and Hiraṇyakešin. II, 8, 4. Whether geru is a Prakritic form for all or a mistake for aft (the reading of Hir. I, 10,6) may be doubted, but there can be no doubt that we have to read set in the Mantrapātha, as this is the reading of all MSS., and Haradatta tells us that well for atarit is 'Vedic.' II, 8, 10. HTHTATO is the reading of all MSS., though we should expect atatea, as Kāmāyanī is the patronymic of Śraddhā. II, 9, I. In eagay we have you used as a neuter in the sense of पौरुष. A similar neglect of Vrddhi occurs in राजबन्धवीः II, 17, 26, where all MSS. have the short a, and Haradatta says R TEH In II, 17, 8 we find an irregular Vțddhi in way for free or आन्तरिक्षा. Haradatta says छान्दसत्वादादिवृद्धिः । II, 11, 19. If Haradatta is right, we have here for 857°, which makes good sense. Tiladā, a personification of the after-birth, is addressed: 'Thou art neither flesh, nor (part of the) abdomen.' Compare II, 16, 7 and 8, where according to the evidence of the MSS. tiffa has to be read in ver. 7, and fa in ver. 8. Two different beings seem to be meant. 1 Grantha MSS. always double the consonant after r. For this and other peculiarities of Grantha MSS., see my edition of the Āpastambīya Grhyasūtra, p. x note. Compare उपल and उपरि, मातुल and °मातुर, Wackernagel, Altindische Grammatik, p. 220. 3 ·INTRODUCTION. XXV II, 13, 7. Haradatta is hardly right in explaining we as a nominative standing for the accusative इमं', and in deriving पर्याध्वम् from परि+अस् 'to throw 2? Perhaps we ought to read it af Kali, the dice. paire seems to be used (as dejare is sometimes) in the sense of 'to sit round (with hostile intentions), circumsedere.' II, 14, 2. कृष्णवर्ताने is certainly a mistake for कृष्णवर्तने. But Haradatta says eroaata ruratant, and all the MSS. read sogata. Compare Apast. Gịhy. 5, 23, where 967 is used as a feminine, as if it were adfa. II, 15, 3. In this verse (which occurs also in a very corrupt form in Aśv. II, 8, 16'and Sānkh. III, 3, 1) we find again an impossible mixture of second and third persons. Nothing would be easier than to correct खादिरावती to स्या , and तिष्ठान्मा to तिष्ठा मा, but it is wiser to follow Haradatta, and simply state the purushavyatyaya, without tampering with the traditional text. II, 16, 2 and 5. If I had been sure that Haradatta really read ya चाकशत् for व चाकशत in these verses, I should have adopted it in the text, as T. does, for Haradatta's authority must count for more than that of the MSS. On the other hand, this would be the only case in which a reading given by Haradatta is not supported by any of the text MSS. And as he has no special gloss on 79, it is doubtful whether Haradatta really read it. The MSS. of the commentary have 719 9797 7989 Hw. Hbg. Hbd. II, 16,2 grata qarT HHg. अव चाकशत् अपश्यन् Comm. in T. (द्यामिव चाकशत् आकाशमपश्यत् Hw. द्यामव चाकंशत् आकाशं पश्यन् आगच्छत Hbg. II, 16,51 ग्रामवचाकशत आकाशं पश्यन् HHg. Deest in Hbd. द्यामवचाकशत आकाशं पश्यत् Comm. in T. Hiraṇyakeśin II, 7, 2 has HT 1912. All the Mantras in this chapter are beset with difficulties, and it may be doubted whether it will ever be possible to restore the text so as to bring oụt a satisfactory meaning. In fact, I do not believe that those 1 द्वितीयार्थे प्रथमा । इमं कलिम्। अस्थतेरेतद्रूपं न पुनरासेः । पर्यस्थत । d [ITI. 8.) 5 -- 2 ·xxvi INTRODUCTION. - 2 who used these charms to cure children's diseases or to exorcise the demons harassing little children, knew the actual meaning of the words which they recited. Whether we ought to read gotta or gaitftu in II, 16, 3 and 6 is quite doubtful. If çalfty in Satap. Br. XI, 4, 1, 6; 14 means 'shaggy, afry might mean "hair,' and particu'fine-haired.' But the best MSS. (Hw. Wh.) support fattu. In II, 16, 7 the reading yurafa, though syntactically impossible, seems to be warranted by the best MSS. and by Haradatta's commentary. But the MSS. are corrupt. I subjoin the readings of the Haradatta MSS.: अवधावति लकारव्यत्ययः । अधोमुखा आगच्छत । Hbd. अवधावत लकारव्यत्ययः। अधोमुखा आगच्छत । HHg. अवधावत । धकारव्यत्ययः । अथोमुखा आगच्छत । Hbg. अवधावथ । थकारव्यत्ययः । अधोमुखा गच्छत । Hw. अवधावति । धावत । लकारस्य व्यत्ययः अधोमुखा गच्छत । Comm. in T. For the metre's sake it ought to be left out altogether, but the sense seems to require a utaa, the corrected reading of Bu. Hir. II, 7, 2 also reads अवधावति. A most puzzling form is olca in II, 16, 9 seq. Haradatta, indeed, has no difficulty, he quietly explains सीसरीदत by अपसर्पत, without telling us how he arrives at this meaning. There can be no doubt that the verses must have had some sense at some time or other. But, as we find them in the Mantrapātha (and both Haradatta and the MSS. enable us to ascertain at least the traditional readings of the Apastambins), they defy all attempts at interpretation. The words they The seem to suggest that per is the name of a male demon, and att his female counterpart, and it is not impossible (as Dr. Bühler has kindly suggested to me) that we have to look for something like that दुतः in सीसरीदत, while सीसरम might stand for सीसर मत्. But in conjecturing anything like that, we really go beyond the time when these Mantras were fixed in the school of the Apastambins. And if we could get at the original form of the Mantras, it would only mean that they were composed in this form, but became corrupt and intelligible, before they were received into the prayer book of the Apastambins, 1 -- 1 ·INTRODUCTION. xxvii II, 17, 13. Here we have again a case where an entirely impossible and ungrammatical reading is warranted both by Haradatta and by the MSS. FETAT is explained by for:, and as to R Haradatta says: छान्दसो यकारः II, 22, 5 seq. Here again the reading aftua: is perfectly certain, though we may hesitate to adopt Haradatta's explanation, who says: छान्दसं दीर्घत्वं परिषितः परितो बद्धः. For the readings of Hiranyakesin and Pāraskara seem to point to some other corruption. In II, 22, 10 Tita feat at is certainly the correct reading. But the false reading uita feat it was, no doubt, the traditional reading of the Apastambins, whether they explained to themselves the k as Vedic,' as Haradatta does (2917 3457*#:), or never thought of any explanation. The grammatical irregularities which have just been pointed out will, I am afraid, prove of very little value to grammarians. A few of the cases quoted may be due to dialectic pronunciation, and thus throw some light on the phonology of the Sanskrit spoken in Southern India. And I will here add a few cases of irregular contraction and euphonic combination, which may be interesting for grammarians. In I, 3, 14 we read WHERE#fe, and the same contraction ámūhám (=dmus+ahám? or ámū+ahám?) occurs also in Baudh. I, 12, Bhār. I, 19, and Hir. I, 20, 2², which proves that the Mantra in this form was common property of the Black Yajurvedins. Another Mantra which belongs to the Taittirīgas generally is I, 4, 16 (repeated many times, see also Hir. I, 3, 6 etc.), which occurs already in TBr. II, 4, 1, 9. Both Sāyaṇa on this passage, and Haradatta on our Mantra agree in explaining ath=ayás asi, and the=ayás sán. Similar contractions as ayási=ayásasi have been pointed out by the late Prof. Roth (Z. D. M. G., vol. 48, p. 678). A case of elision occurs I, 13, 9 (also Hir. I, 16, 3) in afa, which Haradatta rightly explains as ná asi, i.e. ná 'si. See Wackernagel, Altindische Grammatik, p. 318. 1 The Telugu edition omits this remark (which is found in all our MSS.) in the commentary, and reads afsta A in the text. 2 See my paper, "Das altindische Hochzeitsrituell,' etc. (Denkschriften der k. Akademie der Wissenschaften in Wien, Phil.-Histor. Cl. Bd. XL, Wien, 1892), p. 6. 14.89** *2 L! d 2 ·xxviii INTRODUCTION. -- www 1 1 Haradatta is no doubt right in explaining fuara II, 14, i as an irregular Sandhi for fuafa =pitá eti, and Ruf II, 22, 5 for tufa kvå eshyası. Compare Wackernagel, 1.c., p. 321 seq. Grammatical forms which deserve to be mentioned are perhaps the difficult form e I, 4, 41, for which Av. XIV, 2, 52 has the much easier reading weun, and afatit I, 5, 18 (also Baudh. II, 10 with the long z), and a I, II, 2, which may possibly be a contraction for rent 2. The occurrence of are with the short i in wafe: I, 1,5 (also Baudh. 1, 1), and in af I, 10, 3-6 deserves also to be mentioned. But most of the grammatical irregularities discussed above admit of no explanation from the grammarian's point of view as little as the gibberish of magicians. They can only be explained by assuming that these prayers were handed down by oral tradition-probably for centuriesamong people who were no longer familiar with Vedic speech. What the Jaina monk Harikeśa-Bala tells the Brahmans– You are only the bearers of words, as it were, you do not understand their meaning, though you have learned the Vedas 8' -was probably literally true at a very early period. The authors of the Brāhmaṇas could not have used the Vedic Mantras for their fantastic speculations, if these Mantras had been clearly understood. But the charms and prayers collected in the Mantrapātha were not even in the keeping of learned priests, like the Samhitās of the Rigveda or Yajurveda. They were used by people of all classes for their daily devotions and for all important occasions in their daily life. And folk-lorists know how folksongs and children's rhymes become corrupted in the mouths of uneducated people, who care more for the beauty of the tunes or the fun of the rhymes, than for the actual meaning of the verses which they repeat. Just so will charms and prayers become corrupted in the mouths of worshippers who repeat them, not on account of the meaning which they carry, but on account of their intrinsic sacredness. Indeed, the less they were understood, the more sacred would these timehonoured charms and prayers become, and the stronger the belief in 11 If 1 Baudh. I, 6 has TETTE. ? But see C. R, Lanman, Noun-Inflection in the Veda, p. 412. * Uttaradhyayana-sutra XII, 15 (Sacred Books of the East, vol. xlv, p. 52). . 1 ·INTRODUCTION. xxix 4 6 their efficacy, for-as an old adage says the gods love what is mysterious, and hate what is evident 1.' That the Mantras were not understood, or only half understood, may be seen from several passages where the Mantras have absolutely nothing to do with the ceremony for which they are used 2. The very first verse of the Mantrapātha, which is to be recited when the wooers are sent out, has really nothing to do with this act. The words varebhir varān (vara meaning also wooer') were the only motive for using the Mantra in this connection. Mantra 1, 2, 6, beginning with the words Around thee, O Indra, may our songs be,' has certainly no connection with the ceremony of dressing the bride. But the words oft at around thee' were enough to use the Mantra when putting the new dress around the bride. Mantra I, 6, 1, 'The earth is supported by truth,' etc., was only prescribed for the supporting of the carriage on account of the word That supported.' More passages of that kind will be pointed out in my translation of the Mantrapātha. But how little the Mantras were understood, may be seen best from such passages as I, 8, 8, where two lines, one taken from Rv. X, 85, 42, the other from Rv. VI, 57, 6, are joined together so as to form one Mantra, though they have nothing to do 1 परोक्षप्रिया व हि देवाः प्रत्यक्षद्विषः Brhadaranyaka-Upanishad IV, 2, 2, परोक्ष- THT feat: Satap. Br. VI, 1, 1, 2; 11; 2, 3; 7, 1, 23 ; VII, 4, 1, 10; 13; 16; 2, 12 ; 5, 1, 22. A German novelist tells of an old farm-servant who knows some verses from his hymn-book by heart, but recites them quite wrongly, making sheer nonsense of them. But when he is told how he ought to recite them, he gets angry, and refuses to adopt such daring innovations. "Mein alter Jochem weiss noch einige Verse aus dem Gesangbuch auswendig. Er sagt sie immer vor sich hin, aber ganz verkehrt, und es ist purer Unsinn, was er daraus gemacht hat. Ich wollte ihm nun die Verse richtig stellen. Darüber ward er sehr bös und sagte, das wäre Neues, das gelte nicht. Sein Unsinn ist ihm lieber, er hát etwas Geheimnisvolles daran, und das imponirt ihm, weil er's nicht versteht.' (B. Auerbach, Auf der Höhe, vol. iii.) 2 "It very frequently occurs in the Gșhya ritual that Mantras are used at sacrifices standing in no connection with those for which they have originally been composed.' Prof. Oldenberg, S. B. E., vol. xxx, p. 114 note. See also A. Hillebrandt, Ritual- Litteratur (Bühler's Grundriss, III, 2), p. 19, and the interesting remarks by Prof. R. G. Bhandarkar, Report on the Search for Sanskrit MSS. in the Bombay Presidency during the year 1883-84 (Bombay, 1887), p. 37 seq., and by Prof. Bloomfield, S. B.E., vol. xlii, p. 480.

·XXX INTRODUCTION. I' with one another. The literal translation of the Mantra would be: Stay ye here, may ye not be separated, may ye reach old age! For great welfare, O Indra.' A grammatical construction is impossible. A similar case occurs II, 3, 2, where the first line is derived from Rv. IV, 58, 1, and the second line from Rv. I, 109, 7. A literal translation will show how absurd the combination of the two lines is: 'From the ocean went forth the wave full of honey; may I obtain immortality by the muttered prayer. These, indeed, are the rays of the sun by which our Fathers went up to their common home (lit. common drinking-place ?).' It is, I believe, sufficiently clear, that the Apastambins recited these Mantras much in the same way as many a Roman Catholic will listen to Latin prayers, and many a Jew will say, and listen to, Hebrew prayers without any knowledge of the language in which they are composed. But not only that: the evidence adduced compels us also to assume that the Mantras of the Apastambins were compiled, arranged, and some of them composed by men who knew the Vedic Samhitās, but to whom the language of these Samhitās was a dead and half-forgotten language. The priests or Pandits, who finally arranged these Mantras so as to form part of the liturgical books of the Apastambins, knew, no doubt, Sanskrit as well as our commentator Haradatta, and were thus able to see the gist of many of the Mantras, and to assign to them a place in the ritual. In the case of other. Mantras, which they did not understand, they were satisfied if one or two words-as a rule the first word or words-of the Mantra suggested something similar to the rite for which it was used. The important thing for them was always the words, and not the meaning of the Mantras. The words were sacred, because they were either taken from their sacred literature, from the Samhitās of the Rigveda or Yajurveda, or because they were magic spells and charms hallowed by time and ancient usage. If they thought of any meaning at all, they must have felt at liberty to explain to themselves any ungrammatical forms and constructions in the same way as Sāyaṇa and Haradatta used to explain them in more recent times, as being 'chāndasa' or 'Vedic.' But all this seems to suggest that the Mantrapātha must have had an independent existence from the Gșhyasūtra of Apastamba, and that Apastamba himself was neither the author nor the compiler of the Mantrapāțha. In order to arrive at a more definite conclusion about 1 r 4 51 ·INTRODUCTION, xxxi this, we shall have to examine more closely into the relation of the two works. RELATION OF THE MANTRAPĀTHA TO THE APASTAMBĪVA GRHYASŪTRA. The relation between the Apastambīya Gșhyasūtra and the Mantrapātha is very similar to that between the Gobhila-Gșhyasūtra and the Mantra-Brāhmaṇa of the Sāmaveda. While most of the other Gșhyasūtras give the prayers in full, when describing the different domestic rites, Apastamba and Gobhila merely describe the rites, and refer to the prayers as known from their respective prayer books. Professor Knauer has shown that the Gobhila-Gịhyasūtra not only presupposes, but is entirely based on the Mantra-Brāhmaṇa, that the Gļhyasūtra is, in fact, nothing but a careful and systematic working up of the Mantras into a treatise on domestic rites. That certain Mantras are not given in the Mantra-Brāhmaṇa, but are quoted by Gobhila in the Gșhyasūtra either by their Pratīkas, or in extenso, is explained by Prof. Knauer as due to the fact that the Mantra-Brāhmaṇa is strictly limited to the Gșhya ritual, carefully excluding everything that pertains to the Srauta rites?. A different theory has been proposed by Prof. Oldenberg, who believes that the two works--the Gobhila- Gſhyasūtra and the Mantra-Brāhmana---were composed together and on one common plan. His chief argunient is the occurrence of certain Mantras in the Gșhyasūtra, which are omitted in the Mantra-Brāhmaṇa. 'Gobhila gave the full wording of the shorter Mantras with which the description of the ceremony could be interwoven without becoming obscure or disproportionate; the longer Mantras would have interrupted, rather tediously and inconveniently, the coherency of his ritual statements; so he separated them from the rest of his work and made a separate Samhitā of them.' He admits that there are exceptions, that short Mantras occur in the Mantra-Brāhmaṇa, and long Mantras in the Gșhyasūtra, but thinks that allowance must be made for a certain inconsistency or carelessness in the distribution of the material between the two texts '-which is rather awkward, as the number of Mantras in question is not very large, so that the exceptions really make the rule 1 Das Gobhilagrhyasūtra herausg. und übersetzt von Dr. Friedrich Knauer, II (Dorpat, 1886), pp. 22-34 sa buong pasar de la ·xxxii INTRODUCTION. -- ,1 I illusory'. In fact, Prof. Knauer has shown that of 33 short Mantras occurring in the Mantra-Brāhmana no less than 28 are given in extenso in the Grhyasūtra, and only 5 in an abridged form, while, if Prof. Oldenberg's theory were right, these 28 Mantras ought not to be included in the Mantra-Brāhmaṇa. Prof. Knauer also draws attention to the fact that tradition does not ascribe the Mantra- Brāhmaṇa to Gobhila. It would certainly be a very uncommon thing in Indian literature if a work compiled by Gobhila should have no author's or compiler's name assigned to it by tradition, it being far more usual that works are ascribed to a renowned author even if they do not belong to him Prof. Oldenberg is inclined to extend his theory about the relation between Mantra-Brāhmaṇa and Gobhila-Gșhyasūtra also to the parallel case of Mantrapātha and Apastambīya Gșhyasūtra, No doubt, the cases are parallel, and the Sūtras of Apastamba presuppose the existence of the Mantrapātha, but there is no reason to assume that the Mantrapātha presupposes the Sūtras The Mantras, certainly, presuppose a Gſhya ritual. But as there were Vedic Samhitās and a Srauta ritual before there existed any Srautasūtras, so there may have been (and I believe there were) Mantra-Samhitās or prayer books for the domestic rites and a Gphya ritual before any Gſhyasūtras existed 4. If there is any difference between Apastamba and Gobhila as regards their relation to their respective prayer books, it is this, that Apastamba is far more dependent on the Mantrapātha than Gobhila on the Mantra- Brāhmaṇa---so much so, that the ritual in Apastamba is hardly intelligible from the Sūtras alone without referring to the Mantras. The Gșhyasūtra not only presupposes the Mantrapātha, but was framed after it, To begin with, the Gșhyasūtra constantly refers to the Mantrapātha by such phrases as STIT T'with the following Rg verse,' उत्तरेण or उत्तरेण यजुषा 'with the following Yajus formulas' But not 1 H. Oldenberg in Sacred Books of the East, vol. Xxx, pp. 4-8. * See F. Knauer, Vedische Fragen, in 'Festgruss an Rudolf von Roth' (Stuttgart, 1893), pp. 61-64. $ Sacred Books of the East, vol. XXX, p. 249. * Thus there existed an Atharvaveda-Samhita and Atharvan practices long before the Kausika-sūtra. See the Kāuçika-sūtra of the Atharva-veda, ed. by M. Bloomfield, • It is not right to say that the Mantras are always referred to as yajus by Apa- - p. xxii.

·INTRODUCTION. xxxiii 3 * --- only that; we are also told, e.g. (Ap. 4, 2), that the wooers should be sent out with the two first verses' (viz. of the Mantrapāțha), or (Ap. 4, 10) that the bridegroom should recite over his bride the two first verses' (viz. of the third Anuvāka). In Ap. 8, 10 we are told that the remaining Mantras' (viz. of the eleventh Anuvāka) should be recited at the cohabitation. This is a particularly interesting case. In most of the MSS., Mantras I, II, 7-II form a separate section, only in our MS. Wh. (generally the best MS.!) they form part of the eleventh Khanda. It is by no means improbable that Apastamba in the Gșhyasūtra (8, 10) alludes to a difference of opinion with regard to this section, when he says : To Wata Tua 'let him mutter the rest (wgaraat "the rest of the section," says the commentary) at the cohabitation.' Instead of saying, as he generally does, TiTf#: 'with the following (Rg verses),' he may have chosen the phrase to the rest,' in order expressly to refute the idea of these Mantras forming a section by themselves. In Ap. 9, 9 it is said that he should worship the sun ' with the following Anuvāka,' i.e. Mantrapātha I, 16. The water for the Upanayana rite is to be mixed (according to Ap. 10,5) 'with the first Yajus of the Anuvāka,' i.e. with Mantrap. II, 1, 1. Interesting is the manner in which Ap. II, 1-4 refers to Mantrap. II, 3, 26–32. The Pratīka is quoted of II, 3, 26, the short questions and answers II, 3, 27-30 are referred to by the Sūtra ge te ufaqat CHITET 'The questions are for the teacher, the answers for the boy.' Then follow the two Sutras शेषं परो जपति and प्रत्यगाशिषं चैनं वाचयति. This can only mean, 'The other (i. e. the teacher) mutters the rest (of the Anuvāka). But he should cause him (the pupil) to recite the (Mantra) containing a wish for himself.' I do not think that it can mean anything else but garant the rest of the Anuvāka ?, but as the Mantra meant (II, 3, 31) is not the end of the Anuvāka, we have, I believe, to take in Ap. II, 4 in the sense of 'but?' Mantra II, stamba (Prof. Bloomfield, S. B. E., vol. xlii, p. xliv note). He refers to prose formulas by yajus, to rcas, or verses, by using the feminine of uttara (cf.uttarām 4, 6, uttarayā 4,7 etc. etc.). The only reason why he says repeatedly uttareņa yajushä, and never uttarayarca, but always uttarayā, is that uttarena (which also means to the north,' etc.) would in many cases have been ambiguous, while the meaning of uttaraya was always clear. 1 Sudarśanārya says: watahan ai' a portion of the rest of the Anuvāka. 2 About in the sense of but,' see Böhtlingk-Roth, Sanskrit-Wörterbuch, s. v. 76). e [III. 8.]

·- xxxiv INTRODUCTION. - 3, 32, 'O Lord of the Paths, may I obtain the other end of the path,' is the Mantra containing a wish for himself.' These Mantras are also interesting for another reason. If Prof. Oldenberg were right in assuming that the authors of the Gșhyasūtras were also the compilers of the Mantra collections, surely Gobhila, as well as Apastamba, would have included such short questions and answers as को नामासि, असौ नामास्मि etc. not in the collection of Mantras, but in their Gșhyasūtras". Yet we find them both in the Mantra-Brāhmana (I, 6, 17) and in our Mantrapātha (II, 3, 27-30). In Ap. 11, 18 TH TH Tat is, no doubt, rightly explained by Haradatta as meaning that group of Mantras beginning with a Ta' (vaa = 2a4RSTAA). The MSS. read Mantrapātha II, 5, 2-10, and again II, 5, 12-21 without dividing the single Mantras. I have followed the Telugu edition in numbering them. That Mantras 12-21 were not intended to be one Mantra is clear from Apastamba's usual phrase 3717: 'with the following (Mantras).' Sudarśanārya also explains 'with the following ten Mantras.' Quite exceptional is the way in which Ap. 8, 2 refers to Mantrap. I, 9, 8 by the words #chefareata: ‘Sadasaspati is the second (deity to be worshipped).' The Mantra begins #uefa di etc. By far the most usual way in which Apastamba refers to the Mantrapātha is by the word 577T 'the following.' Whenever a number of burnt-oblations are to be offered, Apastamba simply says: 'Let him offer the following burnt-oblations' (āhuti), that is to say, the burntoblations which are to be offered with the Mantras following in the Mantrapātha. As many Mantras there are, so many oblations have to be offered. In order to know the exact number of oblations to be made, it is necessary to know the Mantrapātha by heart. That the Apastambins are expected to learn first 'the Mantras by heart before they proceed to the study of the Grhyasūtra, follows even from the traditional arrangement of the two Mantrapraśnas before the Gșhyasūtra 2. But this method of referring to the Mantrapāțhato chapter and verse of the 'prayer book'-which we have just pointed ? Another set of very short Mantras--formulas consisting of one or two words onlyoccurs in the Mantrap. II, 10, 11-18. See above, p. ix. -- ·+ INTRODUCTION. XXXV 1 out, proves that the author of the Gșhyasūtra had an actual collection of Mantras, arranged and divided into Anuvākas (corresponding to the Khandas of our MSS.) exactly in the same manner as we find the Mantrapātha in our MSS., constantly before his mind when he composed his Sūtras. Professor Knauer, when speaking of the analogous case of the Mantra- Brāhmaṇa, would go farther. He asserts that Gobhila must have had an actual written 'book' of Mantras 'in his hands' when writing his Gșhyasūtra'. I do not think that it can be proved that the authors of the Gșhyasūtras wrote or used written books. Though it is extremely probable that the art of writing was known at the time when the Sūtras were composed, I do not believe that the Sūtras were intended for reading, as the very Sūtra style is intended as a memoria technica for texts to be learnt by heart. The Mantras, too, were learnt by heart-as prayers and hymns are learnt to the present day, not only in India and there was no occasion for writing them down. What is true even to-day, that for the Hindu 'sacred books and all sciences exist only in the mouth of the teacher, compared with which a written text has no authority, and that they can be learnt correctly only from a teacher, not from manuscripts 3,' was certainly true in the days of the Sūtrakāras. There are only very few Mantras which are inserted in the Apastambiya Gșhyasūtra and are not found in the Mantrapātha *. They are (1) The Parishecana Mantras given by Ap. 2, 3 and 8: अदितेऽनुमन्यस्व and . . . ogot: 1 * Knauer, Das Gobhilagrhyasūtra, II, pp. 31-34, and 'Festgruss an Rudolf von Roth,' p. 63. See G. Bühler, Indische Palaeographie (Grundriss, I, 11), p. 17. $ G. Bühler, 1. C., P. 4. - There are, besides, a few Mantras which are merely indicated in the Gșhyasūtra, and not given in extenso in either of the two works. They are the Jaya, Abhyātāna, and Rāshţrabhrt formulas (found in Ts. III, 4, 4-7), the Prajāpati verse Ts. I, 8, 14, 2, and the Vyāhịtis (EITETYT ETTET 19 ESTET), all referred to by Ap. 2,7. The Rudra-Mantras (Ts. IV, 5) also, prescribed by Āp. 20, 8, do not occur in the Mantrapātha. They evidently formed a separate book, and had to be learnt separately. Haradatta says: अत्र रुद्राञ्जपेत् । रुद्रा अन्यत्र व्याख्याताः। from which we may conclude that Haradatta wrote a commentary on the Rudras. e 2 ·xxxvi INTRODUCTION. -- अनुमतेऽनुमन्यस्व and . . . °नुमँस्थाः । सरस्वतेऽनुमन्यस्व and . . . °नुमँस्थाः । देव सवितः प्रसुव and . . . प्रासावीः। The last of these Mantras (in a much longer version) is the first Mantra in the Mantra-Brāhmana, while the other Mantras are given by Gobhila (I, 3, 1-3). (2) The Mantras for the two Ajyabhāga offerings (Ap. 2, 6): अपये स्वाहा। सोमाय स्वाहा। (3) The Mantra for the Svishtakřt offering (Ap. 2, 7): यदस्य कर्मणो त्यरीरिचं यहा न्यूनमिहाकरम् । अग्निष्टस्विष्टक्वविद्वान्त्सर्व स्विष्टं सुऊतं करोतु स्वाहा ॥ (4) The Mantra H9 x D Tata u which, according to Ap. 8, 6, is to be recited optionally in lieu of the two Mantras I, 9, 9-10 of the Mantrapātha, prescribed by Ap. 8, 5. (5) The Mantra यदि वारुण्यसि वरुणात्वा निष्क्रीणामि यदि सौम्यसि सोमात्त्वा Faconiunfa | which, according to Ap. 9, 5, is to be recited at the performance of a kind of love charm. Now it is very remarkable that the very similar Mantra यद्यसि सौमी सोमाय खा राजे परिक्रीणामि etc., employed at the Puņsavana rite, is given in extenso by Gobhila II, 6, 7, and does not occur in the Mantra-Brāhmaṇa. This cannot be a mere accident. One thing is certain. The occurrence of these Mantras in the Apastambiya Gșhyasūtra, and their omission in the Mantrapātha, are not due to any distinction made between long and short Mantras, as Prof. Oldenberg suggests. Numerous short Mantras occur in the Mantrapātha, and the Mantras occurring in the Gșhyasūtra are by no means all short Mantras. I can see no other reason why Apastamba should have included these Mantras in his Gịhyasūtra than the fact that they were missing in the Mantrapātha which formed the basis for his treatise. If he himself had been the compiler of the Mantrapātha, there is no visible reason why he should have included just these few Mantras in the Gșhyasūtra. The agreement between Mantra-Brāhmaṇa and Mantrapātha with regard to the omission of the Parishecana Mantras and the Mantra ES - - -- C ·INTRODUCTION. xxxvii afe atque etc. seems to indicate that different Vedic schools had their prayer books for domestic rites, which were arranged according to some uniform plan. That the Mantrapātha is included in the corpus of Sūtras ascribed to Apastamba may be merely for the sake of convenience, as the two works are so closely connected with one another. But it does not follow that even the tradition of the Apastambins credited Apastamba with the authorship or compilership of the Mantrapātha. With the exception of the quite modern MS. E., none of the other MSS. mentions the name of Apastamba in the colophons. Nor did the commentators look upon Apastamba as the author of the Mantrapātha. It has struck Sudarśanārya, the commentator of Apastamba's Gșhyasūtra, that the Sūtras Ap. 9, 2 seqq. have nothing to do with the wedding ritual in the middle of which they occur, and he explains this fact by saying that this heterogeneous matter is treated here on account of the order followed by the Mantrapātha (HaTatata)? This shows that Sudarsanārya did not consider Apastamba to be the compiler of the Mantrapātha 3. But there is also some external evidence showing that the Mantrapātha existed as an independent Vedic work, forming a kind of appendix to the literature of the Taittirīyas. For in the Kāņdānukrama of the Atreyi Śākhā of the Black Yajurveda, after the 41 Kāņdas and the 1 See above, p. ix. That Āpastamba refers to the Anuvāka division of the Mantrapātha (see above, p. xxxiii), but not to the division into 2 Praśnas, seems to show that the division of the corpus of Āpastambīya Sūtras into 30 Praśnas, of · which the Mantras formed 2 Praśnas, is of a more recent date. 2 See my essay, 'Das altindische Hochzeitsrituell,' 1. C., p. 95. Similarly the author of the Khadira-Gșhyasūtra looked upon the Mantra-Brāhmana as an independent work, not as the work of Gobhila. This is proved by Khād. I, 3, 3 seq., where it says that the Samāvartana or bath at the end of studentship comes first, and then marriage. 'As, however, in the collection of) Mantras marriage is treated of (first), it is explained (here) before (the bath). Prof. Oldenberg, S. B. E., vol. xxix, p. 379 seq. I doubt whether Prof. Knauer's interpretation of this passage (Das Gobhilagrhyasūtra, II, p. 39 seq.) is admissible. & Commentators are so fond of long discussions as to why a Sūtrakāra said something which he ought not to have said, that they would have certainly tried to ' explain,' after their fashion, why certain Mantras occur in the Grhyasūtra instead of being included in the Mantrapātha. Their not doing so, shows also that they, at any rate, did not consider Apastamba the author or compiler of the Mantrapātha.

·xxxviii INTRODUCTION. n 3 Upanishads ascribed to Tittiri and the 8 Kāthakāni have been enumerated, we read : Bafrait fafe: arus anafafa fefa: 1 This Ekāgnikānçal consists, as the commentary states, of the Parishecana Mantras feas THRIE etc., the 39 Vaišvadeva Mantras (=TA. X, 67=Mahānārāyaņa-Upanishad 19, 2, see Ap. Dh. II, 2, 3, 16-II, 2, 4, 8), and finally of the prašnadvayam beginning 1 g Trafat, i.e. our Mantrapāthaº. We do not know the date of this Kāņdānukrama, but it seems to be older than the final arrangement of the Taittirīya-Brāhmaṇa and Taittirīya-Aranyaka. For though it agrees with the present arrangement of the Taittirīya-Samhitā, there is, as Professor Weber has showns, some difference in the arrangement of the Taittirīya-Brāhmaṇa and Taittirīya-Aranyaka, as compared with the Kāņdānukrama. Haradatta called his commentary the Ekāgnikāndavyākhyā 1, because he included in it also the Parishecana Mantras and the Vaišvadeva Mantras“, occurring at the beginning of the Apastambiya Gșhyasūtra, and in the Taittirīya-Aranyaka X, 67. The Mantrapāțha seems, then, to have formed part of an Ekāgnikānda, 'a chapter (of Mantras for the rites to be performed) with one fire,' before it came to be included in the corpus of Apastambīya Sūtras. This proves, I believe, conclusively that Apastamba is neither the author nor the compiler of the Mantrapātha, which must have existed as an independent collection before the Gșhyasūtra was composed. It seems to me not impossible that other Gșhyasūtras, too, may be 1 See above, p. x. 2 See A. Weber, Indische Studien, III, pp. 376, 387, 391; XII, p. 354. In a note to Ind. Stud. III, p. 387, Prof. Weber has already in 1855) referred to the Bodleian MS. (W.) of the Mantrapătha. 8 Indische Studien, III, p. 374. * The Telugu edition gives the Parishecana and some of the Vaišvadeva Mantras as a kind of introduction, omitting the Mantras for the Bali offerings. It begins: ॥ अथ वैश्वदेवमंत्रप्रारंभः ॥ अदितेनुमन्यस्व । अनुमतेनुमन्यस्व । सरस्वतेनुमन्यस्व । देव सवितः प्रसुव ॥ ओं अपये स्वाहा । सोमाय स्वाहा । विश्वेभ्यो देवेभ्यस्स्वाहा । ध्रुवाय भूमाय स्वाहा । ध्रुवक्षितये स्वाहा । अच्युतचितये स्वाहा । अपये विष्टकृते स्वाहा । अदितन्वमँस्थाः। अनुमतन्वमँस्थाः । सरखतेन्वमस्थाः। देव सवितः प्रासावीः ॥ ॥ एका- faiGHT ATTA: | Then follows the beginning of Haradatta's commentary.

·. ,; INTRODUCTION. xxxix based on similar prayer books or Mantra collections. Such modern prayer books as the Rigveda-Mantra-Samhitā?, which contain prayers for domestic rites, may possibly be developed from older books of that kind which were worked up into the Gſhyaşütras as we have them now. Dr. Bühler has discovered a Mantrabhāshya, containing a commentary on the Mantras prescribed in the Pāraskara-Gșhyasūtra ", so that there may have been a separate collection of Mantras, which formed the basis of our Pāraskara-Gșhyasūtra. For practical purposes such an entire separation of Mantras and Sūtras, as it is carried out in the case of the Mantrapātha and the Āpastambiya Gșhyasūtra, and (though less rigorously) in the case of the Mantra-Brāhmaṇa and Gobhila, must have been very inconvenient. That this is so even now-a-days, may be seen from a native edition of the Apastambiya Gșhyasūtra in Grantha characters, which gives the Mantras in Pratīka form But whether they existed originally in separate collections or not, the Mantras ought, I believe, always to be regarded as belonging to an older stratum of Vedic literature than the Sūtras in which they occur. This is not always borne in mind by scholars when investigating the language of the Sūtras 4. 1 1 I possess a lithographed edition, Bombay, 1891 (Sake 1813), beginning with पुण्याहवाचनमन्त्राः, मान्दीश्राद्धमन्त्राः etc. This is different from the "Āśvalāyanasakhokta-Mantra-Samhita' (Bodleian MS. Walker 144, cf. Max Müller, History of Ancient Sanskrit Literature, p. 474), which begins with c, gorim, fanya etc. Neither the edition, nor the MS., contains the Mantras as found in our Āsvalayana-Grhyasūtra. See also the books quoted above, P. x, note 3. Dr. Bühler's Report on Sanskrit MSS. in Gujarat for 1872–3 (see Indian Antiquary, II, 304). • Apastambagshyasūtram sapratīkam (printed at Tanjore, Jyotirvilāsa Press, 1885). Instead of the Sūtra atif at gratuita (Ap. 4, 2) this edition, e. g., has : तान् प्रसु ग्मतति द्वाभ्यामभिमंचयेत, * Dr. O. Franke, in his article Was ist Sanskrit ?' (Bezz. Beiträge, XVII, 54 ff.), says (p. 55) that in Pāņ. IV, 1,62 'bhasha' is opposed to 'Sanskrit,' not to 'chandas,' for, he says, the example given by the Kāśikā (sakha saptapadi bhava) is taken from the Alvalayana-Grhyasūtra (I, 7, 19). Yet the words are not Asvalāyana's, but, as the author of the Kāśikä knew well, the words of a Vedic Mantra (also occurring Šāökh. I, 14, 6, Kaus. 76, 24, cf. Mantrap. I, 3, 14), and therefore 'chändasa,' not 'Sanskrit' in Dr. Franke's sense. Sakhă as a feminine accurs also in Šānkh. II, 2, 1, again in a Mantra, ·Mantras in full, sometimes their Pratīkas only, and occasionally he even gives first x1 INTRODUCTION. RELATION OF THE MANTRAPĀTHA TO THE TAITTIRĪVA, RIGVEDA, AND ATHARVAVEDA SAMHITĀS. Even if we had not the testimony of the Kāņdānukrama, there could not be the least doubt that the Mantrapātha belongs to the Taittirīya- Veda. An analysis of the synoptical list of parallel passages given in Appendix B yields the following facts. There are 100 Mantras for which parallel passages are found in the Taittirīya-Samhitā. Of these, 86 are identical with the corresponding Mantras of the Taittirīya-Samhitā, while 14 are only similar Mantras. Most of the identical Mantras-66 in number-are not given in extenso by our MSS., but only indicated by Pratīkas. It was evidently taken for granted that every Apastambin would know these Mantras by heart from his Samhitā--the more so, as most of them occur several times in the Taittirīya books. In using these verses or formulas for the ritual, they had all, of course, to be recited in full. They are accordingly given in full in the Apastambīya-Saņskāra-Prayoga (MS. P.), and are fully commented on in Haradatta's commentary. For the sake of convenience I have printed these Mantras in extenso", as it would have been mere pedantry to compel the reader to refer to the Taittirīya-Samhitā every time that such a Mantra occurs. It has, however, always been stated in the critical notes when the MSS. give the Pratīka only. This very practice of the scribes of our MSS. shows that a thorough familiarity with the Taittiriya-Samhitā is presupposed on the part of the worshippers who had to make use of the Mantrapātha. Besides those 100 Mantras occurring in the Taittiriya-Samhitā, many of which occur also in the Brāhmaṇa and Aranyaka, there are 20 parallel passages which are found in the Taittirīya-Araṇyaka only, and 18 which are found in the Taittirīya-Brāhmaṇa only. Of these 38 Mantras, 31 are identical, and only 7 are variants of the corresponding Taittirīya Mantras. If we turn to the Rigveda-Samhitā we find parallel passages for 140 The editor of T. is not consistent in this respect. Sometimes he gives the I - ! the Pratika, with TRT etc. after it, and then the Mantras in extenso.

·- INTRODUCTION. xli NA - Mantras (86 in Praśna 11 and 54 in Praśna II), many of which occur also in the Taittiriya books. But only 45 out of these 140 Mantras are identical with the corresponding verses of the Rigveda, while all the other Mantras contain either slight various readings, or are entirely different versions of the Rigveda verses. If we take into account the Mantras which occur in the Rigveda-Samhitā only, and not in the Taittirīya books, there are 84 parallel passages (68 in Praśna 1 and 16 in Praśna II), of which only 24 are identical with the corresponding verses of the Rigveda. Still more remarkable is the result of an analysis of the parallel passages occurring in the Atharvaveda-Samhitā. Of 120 Mantras occurring in this Samhitā, only 9 are identical with the corresponding Atharvaveda verses, while all the rest are either different versions, or contain at least one or two various readings. Excluding the Mantras found also in the Rigveda-Samhitā, and in the Taittirīya books, there are 41 Mantras found in the Atharvaveda-Samhitā only, out of which only 2 are identical verses. The following table will show clearly how much closer the relation of the Mantrapātha to the Taittirīya books is, than its relation to the other Vedic Samhitās2 - Of 138 Mantras found in Ts. TBr. TĀ. 117 are identical, 21 have variants 140 Ry. 45 95 84 60 Ts. TBr. TĀ. Av. Ts. TBP.TAR 39 If any further proof were wanted to show that the Mantrapātha belongs to the Black Yajurveda, we have only to refer to those Mantras which occur in the Rigveda or Atharvaveda with variants, while the Taittirīyas have the same readings as our Mantrapātha. Thus Mp. I, 2 2 24 > 3) I 20 III 3 > 3 9 41 2 The large number of Rigveda Mantras in the first Praśna is due to the fact that this Praśna contains the Mantras for the wedding ritual, collected in the Sūryā hymn Rv. X, 85. 2 It is hardly necessary to add anything about other Samhitās but those mentioned, as there is nothing to suggest any closer connection of the Mantrapātha with either the Vs., or the Maitr. S., or the Sāmaveda-Samhitā. [III. 8.] f ·xlii INTRODUCTION. -- A -- 7, 1 has the same readings as TA. IV, 20, I seq., while Rv. VIII, 1, 12 agrees with Av. XIV, 2, 47. Mp. I, 14 corresponds to Rv. I, 14; the various readings occurring in v. 3, 5, and 7 are also found in TBr. II, 5, 5, 1; 8, 8, 9. Mp. II, 12, 6-10 agrees with TBr. II, 5, 6, 1-3, both differing from the corresponding hymn of Av. II, 1o. Mp. II, 15, 2 shares with TA. X, 1, 10 the reading i9T:, while Rv. I, 22, 15 reads सप्रथः1. The total number of Mantras in the Mantrapātha (excluding repetitions) is 590; for 264 of these Mantras I have been able to find parallel passages in the Samhitās of the Rigveda or Atharvaveda, and in the Taittiriya books. Of the remaining 326 Mantras many will be found in the other Gſhyasútras and in the Mantra-Brāhmaṇa of the Sāmaveda. A comparison of these Mantras would show that the Mantras of the Mantrapātha have much more in common with those of the Baudhāyana, Bhāradvāja,and Hiranyakesin Gphyasūtras--that is to say, with the Grhyasūtras of the Black Yajurveda--than with any of the other Gphyasūtras. Baudhāyana, Bhāradvāja, and Hiraṇyakesin have frequently the same Mantras (with the same various readings where they differ from the Samhitās) as the Mantrapātha, though they do not prescribe them for the same occasions. Thus Baudh. I, 10 agrees with Mp. I, I, 6 in reading stata for tag of Rv. X, 40, 10, although Apastamba prescribes the Mantra for the moment when the bride begins to cry at the preparatory marriage rites, while Baudhāyana includes it among the prayers to be recited at the cohabitation?. Instead of Theatre wafa of Ry, X, 85, 28, the Mp. I, 6, 8 reads antiga han:. The same reading occurs in Baudh. I, 8. Apastamba prescribes it for the wedding ceremony, which I believe to be identical with the European custom of barricading the bridal procession, while according to Baudhāyana it is to be recited when the bride looks at the setting sun. It has been shownu that in some cases ungrammatical readings of the Mantrapātha occur also in the 1 + - 1 Vs. XXXV, 21 (=XXXVI, 13) also has #gy:. See besides, p. xxiii, on II, 3, 2. 2 See Das altindische Hochzeitsrituell,' pp. 12, 42 seq. * See 'Das altindische Hochzeitsrituell,' pp. 12, 67 seq., and my paper ‘On a Comparative Study of Indo-European Customs' (Transactions of the International Folk- Lore Congress, London, 1891), p. 268 seq. * See above, pp. xvii, xxiii seq., xxvii, on I, 8, 2; II, 2, II; II, 7, 25; and I, 3, 14. > ·27 INTRODUCTION. xliii source common ! -- Gșhyasūtras of Baudhāyana, Bhāradvāja, and Hiraṇyakeśin. If we had critical editions of Baudh. and Bhār., many more cases of this kind would certainly come to light. They prove that these Mantras are derived from one to the schools of the Black Yajurveda. As is only to be expected, the Gșhyasūtra of the White Yajurveda, the Pāraskara-Gțhyasūtra, has more Mantras in common with the Mantrapātha than the Mantra-Brāhmaṇa and the Gșhyasūtras of the Rigveda schools. The parallel passages from the Grhyasūtras? quoted in the critical notes will give some idea of the relation of the Mantrapāțha to the Mantras of the other Gșhyasūtras. A full analysis of the Mantras occurring in the Gșhyasūtras has been promised by Prof. E. W. Fay, who also intends to publish a complete Index of Mantras covering all the GșhyasūtrasThis will, no doubt, prove extremely useful for the study of Vedic Mantras, and it is only to be hoped that it may include the Gịhyasūtras of Baudhāyana and Bhāradvāja, for which the MS. material unfortunately seems as yet to be insufficient. Of still greater importance will be such a Vedic Concordance on a large scale as announced by another American scholar, Prof. Bloomfield. Only such a Concordance of the Pādas of Vedic Mantras will enable us to get a clearer insight into the origin of the Mantrapātha than it is at present possible to arrive at. With the help of such a Concordance we should, no doubt, also be able to find many more parallel passages than I have been able to point out. But there will always remain a considerable number of Mantras which were not derived from any Vedic Samhitā. Such Mantras as those of II, 13, used at the ceremonies connected with the birth of a child, or the exorcisms against the demons harassing little children, found in II, 16, belong to ancient popular tradition, and are probably older than the hymns of the Vedic bards. 1 In the first Praśna I have only given a few parallel passages, as they have been given more completely in the 'Erläuterungen' to my essay 'Das altindische Hochzeitsrituell,' p. 27 seqq., where I have also quoted the wedding Mantras from the Baudhāyana and Bhāradvāja Gịhyasūtras. Editions of these two works are still among the desiderata. I regret that it was too late to make any use of Prof. Knauer's excellent edition of the Mānava-Grhyasūtra, which has just been published. 2 See John Hopkins University Circulars, Baltimore, May, 1890, vol. ix, no. 81, p. 74. 8 See American Oriental Society's Proceedings, April, 1892. f 2 - ·xliv INTRODUCTION. Prof. Oldenberg?, indeed, believes that, during the latter part of the Rigveda period, ceremonies such as marriage and burial began to be decked out with poetry as had long been the case with the Soma offering.' And from metrical usage he concludes that the development of the Grhya rites in the form in which they are described to us in the Sūtras, that especially their being accompanied with verses, which were to be recited at their performance, is later than the time of the oldest Vedic poetry, and coincides rather with the transition period in the development of the Anushțubh metre, a period which lies between the old Vedic and the later Buddhistic and epic form.' I confess I am not convinced by Prof. Oldenberg's argumentation of the comparatively late origin of the Gșhya Mantras. It seems to me highly improbable that marriage rites and burial ceremonies should have been performed without any prayers, until they began to be 'decked out with poetry after the analogy of the Soma sacrifice. In fact, many of the Grhya 'rites 'consist merely in invocations addressed to popular deities, or in the recitation of magic formulas, while others are no rites' at all unless they are accompanied by prayers or formulas. And it has not yet been proved that the elaborate Soma sacrifice can claim a higher antiquity than the simple Gșhya offerings. I am rather inclined to think that the artificial poetry of the Brāhmans, as represented by the hymns of the Rigveda, and the popular poetry connected with Atharvan practices and Grhya rites, as represented by the Atharvaveda-Samhitā, and the Gșhya Mantras, are two parallel streams running in different channels, approaching each other at times, and diverging widely at other times. The peculiarities of the Anushțubh pointed out by Prof. Oldenberg may just as well be due to the fact that these Mantras were popular poetry, and as such followed different rules of metrics from those followed by the authors of the Vedic hymns. Besides, a glance at our Mantrapātha will show that metrical laws are disregarded in these Grhya Mantras quite as much as the rules of grammar. See e. g. 1, 1, 9, where the metre is as corrupt as the text of the Mantra. Or, take the Mantras of II, 16, which offer no less difficulties to scanning than to 1 1S. B. E., vol. xxx, p. X. 2 S. B. E., vol. XXX, P. xiv. 3 See the very interesting and suggestive remarks made by Prof. Knauer in the "Festgruss an Rudolf von Roth,' p. 64 seqq. 1 ! !! 1 ·INTRODUCTION. xlv interpretation. Compare also such Mantras as I, 1,3; 3,6; 4,11; 5,7; II, 5, 22; 7, 24-26, etc., where we have either too many or too few syllables, or Mantras where we have a kind of mixed prose and verse, as in 1, 3, 14; 13:7-8; II, 3, 3-12; 5, 2-9; 13, 12, etc. I doubt whether, with such a state of things, it would be safe to draw any conclusions as to chronology from the metrical usage of the Gịhya Mantras? , DATE OF THE MANTRAPĀTHA. Needless to say that it is absolutely impossible to arrive at any safe conclusion as to the exact, or even approximate date of the Mantrapātha. It presupposes the Samhitās of the Rigveda, Yajurveda, and Atharvaveda, and refers to the three Vedas in II, 19, 14-16, and to the four Vedas in II, 21, 2-5. It is older than the Kāņdānukrama of the Atreyi school, but we know nothing about the date of this work. If I have succeeded in proving that the Apastambīya Gșhyasūtra is based on the Mantrapātha, and that for the author of the Gșhyasūtra the Mantrapātha was a sacred text with which he did not dare to tamper, but which was to him a given fact, we shall have to assume, as it must have taken some time for this sacred character to develop, that the Mantrapātha preceded the Gșhyasūtra by something like a century. As Dr. Bühler has shown that, on linguistic grounds, Apastamba cannot be placed later than the third century B.C.", we may conclude that the Mantrapātha cannot be much later than the fourth century B.C., though it may be much older. If Haradatta were right in explaining #fagia: II, 16, 14 as meaning "The Rshi of the Bodhāyana Gotra' (ve it atyruan aty afa:), it might prove the anteriority of the Sūtrakāra Bodhāyana or Baudhāyana to the Mantrapāțha. But this interpretation is more than doubtful. There is one other Mantra which may possibly help us some day to arrive at a more certain date of the Mantrapāțha. This is the Gāthā to be sung by two lute players at the Sīmantonnayana among the Sālvas. 1 On the similar state of things in the hymns of the Atharvaveda, see Prof. Bloomfield, S. B.E., vol. xlii, p. 296 : 'Atharyan metres are so generally capable of improvement, that we are in danger of singing our own, rather than Atharvan hymns, when we apply ourselves to the task of improving them.' See also ibid., p. 584 seq. S. B. E., vol. ii, p. xlvi. 2 ·xlvi INTRODUCTION. 3 Other Grhyasūtras (Hir. II, 1, 3; Āśv. I, 14, 7 ; Pār. I, 15,8) quote a Gāthā, similar to Mp. II, 11, 13, in which king Soma is praised, and the name of the river near which the worshipper dwells, is to be mentioned? Apastamba? alone says that the first Gāthā (Mp. II, II, 12) is to be sung among the people of the Sālvas, while the second one (II, 1J, 13) is to be used for Brāhmaṇas generally. The Gāthā is a fragment of some Akhyāna, and can only be translated quite tentatively: ""Yaugandhari only is our king," thus spake the Salva (women ?), sitting on thy banks, O Yamunā, turning round the wheel (?). It is simply impossible to know the exact meaning of this verse, which must originally have formed part of a longer ballad, of which only this one verse has come down to us. Yet thus much is certain that Yaugandhari is the name of a king of the Sālvas, a tribe that must have been living somewhere near the Yamunā. And it seems obvious, too, that the author or compiler of the Mantrapātha must have had some connection with this or some other king of the Sālvas. Now, the Sālvas or Śālvas are frequently mentioned in Sanskrit literature. They were divided into several tribes, one of which were the Yugandharass, as we see from the Kārikä quoted by the Kāśikä on Pān. IV, 1, 173: उदुम्बरास्तिलखला मद्रकारा युगन्धराः। भुलिङ्गाः शरदण्डाश्च साल्वावयवसंज्ञिताः ॥ Śālvas and Yugandharas are mentioned together in the Mahābhārata IV, 1, 12 among the lovely countries around the Kurus,' and in the Mahābh. VIII, 44 (45), 14 the Salvas are mentioned immediately after the Kauravas and Pāñcālas along with other nations who follow the 'eternal law' of the Brāhmanic religion. According to H. H. Wilson 4, the Śālvas seem to have occupied part of Rājasthan, a Sālva Rāja being elsewhere described as engaging in hostilities with the people 1 Cf. Prof. Oldenberg, Zeitschrift der D. M.G., vol. 39, p. 88. As to Soma as the king of Brāhmaṇas, see Ts. I, 8, 10, 2: VAT OTTAT TOT HTTSTE STENUTAŤ TTET. Cf. Šat. Br. V, 3, 3, 12. 2 Gșhyasūtra 14, 4-6. According to the Kāśikā on Pāṇ. III, 2, 46, Yugandhara is the name of a mountain. 4 Vishņu-Purāņa (London, 1840), p. 177. 3 ·INTRODUCTION. xlvii 4 of Dvarakā in Guzerat.' Ch. Lassen 1 identifies the Sālvas with the Salabastrae of Pliny, and places them between the Indus and the Arāvali in Lower Rājasthan. According to our Mantra we should have to place either the Sālvas, or at least the Yugandharas as forming one division of the Sālvas, somewhere near the Yamunā. As the school of the Apastambins undoubtedly belongs to the South of India, we ought to expect the Mantrapātha, too, to have arisen in the South. Could there be any possible connection between the Sālyas of the Yamunā, and the Sālvas' or Sāluvas' met with in South-Indian inscriptions of modern times ? At any rate, this seems to be the only passage in the Mantrapātha which may be said to contain a historical allusion. It is to be hoped that future researches and future discoveries of our excellent Indian epigraphists may enable us to use this allusion for chronological purposes. ORTHOGRAPHICAL NOTES. There can be no doubt, that if we want to know how the Apastambins actually recited their prayers, we have to take into account the phonetic peculiarities of the Grantha MSS., which—for reasons stated above (p. xv) -give the most authentic text of the Mantrapātha. Now, the Grantha MSS. are perfectly consistent with regard to the Sandhi of sibilants. 8 * Indische Alterthumskunde, p. 613 seq. (vol. i?, p. 760 seq.). 2 See above, p. XV. Sāluvaganda 11, A. D. 1428, and Sāluva Narsinha, A.D. 1477, are given in a genealogical list of Vijayanāgara kings, by H. H. Wilson, in the Asiatic Researches, XX, P. 7. Sāluva Nysimha occurs in a Grant of Ranga II, dated in 1644-5 A.D., and Dr. Hultzsch'thinks that this king, who was the protégé of Rāma's great-grandfather Bukka according to the Karņātā grants, may have been Sadāśiva's grandfather Npsimha or Narasa of Vijayanagara' (Indian Antiquary, XIII, p. 155). See also R. Sewell, Sketch of the Dynasties of Southern India (Madras, 1883), pp. 44 seq., 109, and L. Rice, Epigraphia Carnataca, Mysore, I (Bangalore, 1894), p. 215, Introd., P. 24 seq. Dr. Lüders informs me that Sālva-Timma is a name of a chief minister of king Krshņa Rāya of Vijayanāgara in an inscription from Kondavīdu, dated Śaka- Samvat, 1442. Dr. E. Hultzsch (South-Indian Inscriptions, I, 1890, p. 179) gives for Sāluva, as occurring in Tamil inscriptions of these kings, the meaning, the hawk, a biruda. See, however, V. Visvanatha Pillai, A Dictionary, Tamil and English (Madras, 1888), s. v. #Thai, tributary kings from Salva, regarded by the people in Southern India as intruders.' --- ·xlviii INTRODUCTION. 1 1 3. 11 They never write a Visarga before a sibilant, but always the corresponding sibilant, and they drop the Visarga (or rather the final sibilant) before an initial sibilant with any following consonant. That is to say, they follow the practice recommended by the Vyāsa-Śikshā?, and probably known already to the author of the Taittiriya-Prātiśākhya. For the teaching of the latter (IX, 1), that Visarga, when followed by a spirant which has a surd letter after it, is dropped, according to Kāndamāyana,' seems to imply, as the commentator explains it, that according to others the Visarga is dropped not only in this case, but also before a spirant that is followed by a sonant letter Devanāgarī copyists seem to have been puzzled sometimes in consequence of this way of making Sandhi. Thus, they separated : (1, 9, 3) into a स्वस्थः instead of प्रवः स्थः, and were doubtful as to विष्णो before श्रेष्ठेन I, 12, 7, or as to Ju before Ei II, 4, 14. As I wished to edit the text as I believe it to have been recited by the Apastambins, I had to follow the Grantha MSS. with regard to this Sandhi of sibilants %. I ought also to have written the nasals in accordance with the Grantha MSS..that is, the corresponding nasal instead of Anusvāra-and to have omitted the Avagraha. But if I had done so, it would have made the separation of words almost illusory, and would have been mere pedantry, Every Sanskrit scholar knows that the Anusvāra is used as a mere graphic sign, expressive of the nasal required by the following consonant, that, e.g. शं नो भव विपदे शं चतुष्पदे is meant to be read शन्नो भव faqa Taga, as the Grantha MSS. actually write. I have also followed the European practice with regard to the Avagraha, as I consider it, with Dr. von Böhtlingk 4, as useful for practical purposes. If we were to follow the MSS. in all respects, we should have to do away with I See H. Lüders, Die Vyasa-Çiksha (Kiel, 1895), p. 57. 2 See W.D. Whitney, The Tâittirîya-Prâtiçâkhya (Journal of the American Oriental Society, vol. ix), p. 205. Cf. J. Wackernagel, Altindische Grammatik, $ 287. 8 Dr. Oertel, in his edition of the Jaiminiya-Upanishad-Brāhmaṇa (Journal of the American Oriental Society, vol. xvi, 1, 1894), has also followed his MSS. with regard to the Sandhi of sibilants (he prints dakshinatas sa, etc.), but he leaves a final sibilant before an initial sibilant with a following sonant letter (e. g. tatassyät, etc.). The same rule is followed in the Telugu edition of our Mantrapāțha. Zeitschrift der D. M.G., vol. 43, p. 602.

·INTRODUCTION. xlix the separation of words altogether. If we write Visarga instead of Ħ , or o, we give an entirely wrong impression of the actual recitation of the text. But I see no reason why we should not avail ourselves of such orthographical expedients as the Anusvāra and the Avagraha, which do not affect the oral recitation. I also adopted the usual practice of placing the figures 9 and 3 after short and long Svarita vowels, when followed by an Udātta syllable, although the MSS. never use these figures. They write, e.g. archi ATA I, 1, 3, R fato I, 4, 9, want enfa 1, 7, 9, agent adfat I, 11, 6 etc. ' SUPPLEMENTARY NOTE TO PAGE XIII. I see from the 'Catalogue of the Library of the India Office, Vol. II.- Part I. Sanskrit Books,' which has just been published, that there is also an edition of the ‘Mantrapraśna' in Grantha characters, printed at Madras, 1882. Unfortunately the book is not accessible at present. g [III. 8.]

·LIST OF ABBREVIATIONS. 1 Āp.=Āpastambīya Gịhyasūtra (ed. M. Winternitz). Āp. Dh.=Āpastambīya Dharmasūtra (ed. G. Bühler). Ap. Sraut. Apastambiya Srautasütra (ed. R. Garbe). Āśv.=Āśvalāyana-Gyhyasūtra (ed. A. F. Stenzler). Av.=Atharvaveda-Samhita. B.=Dr. Bühler's Vienna MS. I, 299 (Devanagari, with accents). Baudh. Baudhāyana-Gſhyasūtra (quoted from Dr. Bühler's MS.). Bhär.-Bhāradvāja-Gșhyasūtra (quoted from Dr. Bühler's MS.), Bļh. Up.Bịhadāranyaka-Upanishad. Bu.=Burnell's India Office MS., No. 50 (Grantha). E.-Elphinstone College MS., No. 17 (Devanāgarſ, with accents). H.-Haradatta's commentary on the Mantrapātha. Hbd.=Dr. Bühler's Devanagari MS. of Haradatta (Vienna MS. 296). Hbg.=Dr. Bühler's Grantha MS. of Haradatta (Vienna MS. 312). HHg.=Dr. Hultzsch's Grantha MS. of Haradatta. Hir.=Hiraṇyakesi-Gșhyasūtra (ed. J. Kirste). Hw.=R. A. S. MS. Whish, No. 26, of Haradatta (Grantha). Kaus.=Kausikasūtra (ed. M. Bloomfield). Maitr. S.=Maitrāyaṇī Samhitā (ed. L. v. Schroeder). MBr.-Mantra-Brāhmaṇa of the Sāmaveda (ed. by Satyavrata Sämaśrami, in vol. i. of the Ushā). MSS.=Manuscripta omnia (includes T., unless the contrary be stated). P.-Bodleian MS. Sansk. d. I of the Āpastambīya-Samskāra-Prayoga. Pār.=Pāraskara-Grhyasūtra (ed. A. F. Stenzler). Rv.=Rigveda-Samhitā. Rv.-Ms.=Rgveda-Mantrasamhita (lithographed, Bombay, 1891, Sake 1813). Sankh.=sānkhāyana-Gșhyasūtra (ed. H. Oldenberg, Indische Studien, vol. xv). Sat. Br.=Satapatha-Brāhmaṇa. T.=Telugu edition of the Mantrapātha. TĀ.=Taittirīya-Araṇyaka: TBr.=Taittirīya-Brāhmaṇa. Ts.=Taittirīya-Samhitā. Vs.=Vājasaneyi-Samhitā. W.=Bodleian MS. Wilson 468 (Devanāgarī, with accents). Wh.-R. A. S. MS. Whish, No. 25 (Grantha). 1

·+
--
--
1
TEXT OF THE MANTRAPĂȚHA,
WITH
CRITICAL NOTES.
.
g 2

·ป ·--- -- ॥ अथ मन्त्रपाठः ॥ ॥ श्रीगणेशाय नमः ॥ हरिः आँ ॥ - । - . . । - प्र सु ग्मन्ता धियसानस्य सक्षणि वरेभिर्वराँ अभि षु प्रसीदत । अस्माकमिन्द्र उभय जुजोषति यासौम्यस्यान्धसो बुबौधति ॥१॥ अनृक्षारा ऋजव॑स्सन्तु पन्या येभिस्सायो यन्ति नो वरेयम्। समर्यमा सं भगो नो निनीयात्सं जास्पत्य सुयममस्तु देवाः ॥२॥ अधातृभी वरुणापतिमी बृहस्पते । इन्द्रापुत्रांनी लक्ष्म्यं तामस्यै सवितस्सुव ॥३॥ अघोरचक्षुरपतिश्येधि शिवा पतिभ्यस्सुमनास्सुवीः । जीवसूर्दैवकोमा स्योना शं नो भव हिपदे शं चतुष्पदे ॥४॥ I, I, Ta प्र सु ग्मन्ता धियसानख W. E-धु प्र सौदत w. पु प्र सौदतः E. षु प्र सीदता Bu. षु प्रसीदतः Rv. X, 32, I. I b जिजोषति B.-यत्सौ. MSs. यत्सो 2 b जास्पत्य E.--Rv. X, 85, 23. 3. अधातृघ्नीं W.E. 3b पुत्रानी B.-T Bu. 79: E. See Av. XIV, I, 62. 4 °पतिघ्नियेधि W. Bu. B pr. m. पतिभ्यः B. Bu. Wh, H. T. पशुभ्यः W. E. P. Rv. x, 85, 44. 4b जीवसू MSS. F. वीरसू° Rv. 1.e. 4 P.Rv.1.c. - --- B [III. 8.]

·॥ मन्त्रपाठः ॥ I, 1, 5-10. इदमहं या त्वयि पतिघ्यलक्ष्मिस्तां निर्दिशामि ॥५॥ जीवाँ रूदन्ति वि मयन्ते अध्वरे दीर्घामनु प्रसितिं दीधियुर्नरः। वामं पितृभ्यो य इदँ समेरिरे मयः पतिभ्यो जनयः परिष्वजे ॥६॥ व्युक्षाकूरमुदचन्वाप आस्यै ब्राह्मणा स्नपनँ हरन्तु । अवीरनीरुदचन्वापः ॥७॥ अर्यम्णो अग्निं परि यन्तु शिमं प्रतीक्षन्ताँ श्वश्रुवो देवराश्च ॥४॥ खेऽनसः खे रथः खे युगस्य शचीपते । अपालामिन्द्र चिः पूत्व्यैकर सूर्यवर्चसम् ॥९॥ शं ते हिरण्य समु शनवापश्शं ते मेथी भवतु शं युगस्य तृद्म। . , 98 5 पतिष्यलक्षितां नि• Wh. H. T. पतिध्यसक्षम्यतां नि: W. P. पतिप्रियलरम्य- तानि E. पतिधि (घ्र sec. m.) यलझियस्तानि B. पतिघ्याशमितानि Bu. 60 जीवं Rv. x, 40, 10. 6b परिष्ववे B. 7 and 8 See Av. XIV, I, 39. 8 अर्य- म्णो E.-जन्ताँ श्वश्रुवो Bu. Wh. Hw. HHg. (laouna in Hbd. Hbg.) चना खश्रवो W. E. P. शंताँ श्वश्रवो B. क्षन्तां श्वश्र्वो . खेनसः खे रथः B. खेनसः खे रथः W. E. खेनसः खे रवः Bu. Wh. H. P.T. खे रथस्य खेउनसः Rv. VIII, 91, 7.- युगस्य W. E-शचीपते MSS. शतक्रतो Rv. 1.e. 9b ofá: W. In Bu, it looks like °मिन्द्रस्त्रिः, but the leaf is damaged just where the Akshara occurs, and it may have been °मिन्द्र चिः.-पूर्खकरत B. पूळकरत् Wh. P. T. पूत्यकरत् Bu. See Introd., 10a समु शंखाप: B.E. समुशन्वापः Wh. H. P. शमु सन्त्वापः Bu. शर्म संलाप: W. T. Av. XIV, 1, 40. Seo Introd., p. xvi. - Het B.W.E. Hbd. Hbg. P. it Wh. Hw. T. In Bu. the two letters and are not kept distinot in writing, so that we may read either Auft or Awit in this Ms. See I, 9, 6.-Tete gran Wh. p. xvi, - ·.. I, I, I0-1, 2, 6. ॥ प्रथमः प्रश्नः ॥ ३ शंत आपेश्शतपवित्रा भवन्त्वथा पत्या तन्व१ सँ सृजस्व ॥१०॥ प्रथमः खण्डः ॥१॥ . + हिरण्यवर्णश्शुचयः पावकाः प्र चक्रमुर्हित्वावद्यमापः । शतं पवित्रा वितता यासु नाभिष्ट्वा देवसविता पुनातु ॥१॥ हिरण्यवर्णाश्शुचयः पावका यासु जातः कश्यपो यास्वग्निः । या अग्निं गर्भ दधिरे सुवर्णस्तास्त आपश्रौं स्योना भवन्तु ॥२॥ यासाँ राजा वरुणो याति मध्ये सत्यानृते अवपश्यञ्जनानाम्। या अमिं गर्भ दधिरे सुवर्णास्तास्त आपश्र्ची स्योना भवन्तु ॥३॥ यासा देवा दिवि कृण्वन्ति भक्षं या अन्तरिक्षे बहुधा निविष्टाः। या अग्निं गर्भ दधिरे सुवर्णास्तास्त आपश्र्ची स्योना भवन्तु ॥४॥ शिवेन त्वा चक्षुषा पश्यन्वापश्शिवर्या तन्वीप स्पृशन्तु त्वचं ते। घृतश्चुतश्शुचयो याः पविकास्तास्त आपश्र्ची स्योना भवन्तु ॥५॥ परि वा गिर्वणो गिर इमा भवन्तु विश्वतः । वृद्धायुमनु वृडयो जुष्टी भवन्तु जुष्टंयः ॥६॥ . 1 Iob तन्वं E.- हजखा Bn.-प्रथमः खण्डः ॥ wh. ॥१॥ Bu. प्रसु ग्मन्ताष्टा- देश ॥१॥ W. E. ॥१॥ प्रसु ग्मंताष्टादश ॥ B. 1, 2, 1 ताभिस्वा W. B. E. P. 38 सत्येनृते Bu. 4. देवां Bu.-निविष्ठाः E. 5 पश्यत्वापः E. पश्यत्वापः w. पश्चखापः B.-तनुवोप स्पृशन्तु B. तन्वोपस्थशंतु E. तनुवीप स्पृशन्तु Bu. युतः शुचयोः Bu.-To Mantras 2-5, see Av, I, 33; Ts.V, 6, 7, 1-2 ; TBT. II, 8, 9, 3. 6 Rv. I, JO, I2. 5b घृतः , B2 ।

·20 ॥ मन्त्रपाठः ॥ I, 2,7-I, 3, 4. आशासाना सौमनसं प्रजाँ सौभाग्यं तनूम । अग्नेरनुव्रता सं नह्ये सुकृताय कम ॥७॥ पूषा वेतो नयतु हस्तगृह्याश्विनौ त्वा प्र वहताँ रथेन। गृहान्छ गृहपत्नी यथासो वशिनी त्वं विदयमा वदासि ॥१॥ द्वितीयः खण्डः ॥२॥ । . सोमः प्रथमो विविदे गन्धर्वो विविद उत्तरः । तृतीयौ अग्निष्टे पतिस्तुरीयस्ते मनुयजाः ॥१॥ सोमो ददगन्धीय गन्धर्वो दददग्नये। रयिं च पुत्राँश्चादाग्निर्मलमयों इमाम् ॥२॥ गृभ्णामि ते सुप्रजास्वाय हस्तं मया पत्या जरदष्टियथासः । भगो अर्यमा सविता पुरन्धिर्मौ त्वादुगार्हपत्याय देवाः ॥३॥ ते ह पूर्वे जनासो यत्र पूर्ववहो हिताः । मूर्धन्वान्यत्र सौभ्रवः पूर्वी देवेभ्य आपत् ॥४॥ . , 7 Wh. only gives this Mantra in full, All the other MSS. have only WTEUT- सानियेषा॥ I have supplied the accents from Ts. I, I, Io, I. See also TBr. III, 37 3, 2; Ap: Sraut. II, 5.23; Av. XIV, I, 42. 8a नयतु W.F.-"श्विनौ MSS. श्विना Rv. x, 85, 26.- रथेना Bu. 8b वितीयः खण्डः ॥ Wh. ॥२॥ Bu. ॥ हिर- स्थवर्णाः पञ्चदश ॥२॥ E... हिरण्यवर्णाः पंचदश ॥१५॥२॥w. ॥२॥ हिरण्यवर्णाः पंचदश ॥ B. I, 3, I and 2 Rv. X, 85, 40; 41. 34 सुप्रजास्त्वाया Bu. सौभगवाय Rv. X, 85, 36.---जरदष्ठिw. 4b सौधुवः B.-आतपतु .

·I, 3, 5-14. ॥ प्रथमः प्रश्नः ॥ ५ -- सरस्वति प्रेदमव सुभगे वाजिनीवति । तां त्वा विश्वस्य भूतस्य॒ प्र गोयामस्यग्रतः ॥५॥ य एति प्रदिशम्मा दिशोऽनु पर्वमानः । हिरण्यहस्त ऐरम्मस्स त्वा मन्मनसं कृणोतु ॥६॥ एकमिषे विष्णुस्त्वान्वेतु ॥७॥ वे ऊर्जे विष्णुस्वान्वेतु ॥६॥ चीणि व्रताय विष्णुस्वान्वेतु ॥९॥ चत्वारि मार्योभवाय विष्णु- स्वान्वेतु ॥१०॥ पञ्च पशुभ्यो विष्णुस्त्वान्वेतु ॥११॥ षडतुभ्यो विष्णुस्त्वान्वेतु ॥१२॥ सप्त सप्तभ्यो होनाभ्यो विष्णुस्त्वान्वेतु ॥१३॥ सो सप्तपदा भव सखायौ सप्तपदा बभूव । सख्यं ते गमेय सख्याते मा योष सख्यान्मे मा योष्ठाः । समयाव सं कल्पावहै संमियो रोचिष्णू सुमनस्यमानौ । इषमूर्जमभि संवसांनौ । सं नौ मनासि सं व्रता समुचितान्या करम् । सा त्वमस्यमूहममू- हमस्मि सा त्वं धौरहं पृथिवी व रेतोऽहँ रेतोभृत्वं मनोऽहमस्मि 5b स्य प्रगा. W: E. 7 °न्वेतु W. E. B. 8-12 Wh., P., and T. have farby स्वान्वेतु at the end of each Mantra. The other MSS. read ful garet Teft मायोमवाय पर्च पशुभ्यः षड्तुभ्यः सप्त etc. But the Commentator says : सर्वच विष्णु- स्वान्वेलित्यनुषङ्गः। 13 °वैतु B.E. W. 14a भवा Bu.-सप्तपदा बभूव B. सप्तपदा बभूव (°वा Bu.) Wh. Bu. H. P. T. सप्तपदा अभूम E. सप्तपदावभूव w. often has a for ब, e.g. वुवोधति I, I, I, for बुबोधति. See Introd., p. xvi seq. 14 °स्यमूहर्ममूहमस्मि W. E. °स्य (मूहम marg.)मूहमस्मि B. 'स्थमूहममूहमस्मि Wh. Bu. H. P. T'. अमोऽहमस्मि Av. XIV, 2, 71. Brh. Up. VI, 4, 19, and Introd., p. xxvii.-रेतोभृत्वं E. W. । But W. न । '14 C-e Cf. Te. IV, 2,5," ,'I. See also ।

·w ॥ मन्त्रपाठः ॥ I, 3, I4--I, 4,7. वाक्कै सामाहमयुक्त सा मामनुव्रता भव घुसे पुचाय वेतवै श्रियै पुचाय वेतवा एहि सूनृते ॥१४॥ तृतीयः खण्डः ॥३॥ सोमाय जनिविदे स्वाहा ॥१॥ गन्धर्वाय जनिविदे स्वाहा ॥२॥ अग्नये जनिविदे स्वाहा ॥३॥ कन्यला पितृभ्यो यती पतिलोकमव दीक्षामदास्य स्वाहा॥४॥ प्रेतो मुञ्चाति नामुतस्सुबद्धाममुतस्करन् । यथेयमिन्द्र मीढुस्सुपुत्रा सुभगासति ॥५॥ इमां त्वर्मिन्द मीढस्सुपुत्राँ सुभगां कुरु । दास्यां पुचाना घेहि पतिमेकादशं कृधि ॥६॥ अग्निरैतु प्रथमो देवताना सोऽस्य प्र॒जां मुञ्चतु मृत्युपाशात् । तय राजा वरुणोऽनु मन्यतां यथेय स्त्री पौमघं न रोदात् ॥७॥ 14 स्युव E. 'मृत्कं Wh.-माम व्रता भव E.-पुंसपुत्रीय E.-वेत्तवैE. W. B. वेत्तवै Bu. Hbd. Hbg. P. 'T. वेत्तवे Wh. Hw.-श्रियै पुत्राय वेत्तवा एहि सूनृते (without accents) B.-वेत्तवै Hbd. Hbg. वेभव E. वेत्तव W. वेत्तव Bu. Wh. T. वेत्तवे Hw.- तृतीयः खण्डः ॥ Wh. ॥१७॥ सोमः प्रथमः षोडश ॥३॥w. सोमः प्रथमः षोडश ॥३॥ E. ॥३॥ सोमः प्रथमः षोडशः ॥३॥ B. I, 4, 4 यदी W. यति Bpr. m. Wh.T:-दास्थः W.. Of. Av. XIV, 2, 52; MBr. I, 2, 5. 6a Bu. Wh. Hw. Hhg. T. y B. W. E. Rv. X, 85, 45. Hbd. has e corrected (by the same hand) from my. 78 रेतु B.-सोय B.-Cf. MBr. I, I, I0. ॥३॥ Bu. -Of. Rv.X,85,25. । । .

·। - I, 4, 8-13. ॥ प्रथमः प्रश्नः ॥ . . । - . इमामग्निस्त्रायतां गार्हपत्यः प्रजामस्यै नयतु दीर्घमायुः । अणून्योपस्था जीवतामस्तु माता पौत्रमानन्दमभि प्र बुध्यता. मियम ॥॥ मा ते गृहे निशि घोष उत्यादन्यत्र त्वद्दत्यपस्सं विशन्तु । मा वं विकेश्युर आ व॑धिष्ठा जीवपानी पतिलोके वि राज पश्यन्ती प्रजाँ सुमनस्यमानाम् ॥९॥ छौस्तै पृष्टं रक्षतु वायुरूरू अश्विनौ च स्तनं धयन्त सविताभि रक्षतु। आ वाससः परिधानाबृहस्पतिर्विश्वे देवा अभिरक्षन्तु पश्चात् ॥१०॥ अग्रजस्तां पौचमृत्युं पाप्मानमुत वाघम् । शीर्ण सर्जमिवोन्मुच्य विषमः प्रति मुञ्चामि पाशम् ॥११॥ इमं मे वरुण श्रुधी हवमद्या च मृडय । त्वामवस्युरा चके ॥१२॥ तत्वा यामि ब्रह्मणा वन्दमानस्तदा शास्ते यजमानो हविभिः । अहेडमानो वरुणेह बोध्युरुशंस मा न आयुः प्र मोषीः ॥१३॥ ४ -- 8 मी B.-Of. MBr. I, I, II. 9b बिकम्यु. E.-प्रावर्धिष्ठा W. E. वधित्था B.-Of. MBr. I, I, I3. 10 Cf. MBr. I, I, I2. II वा अघं Bu. urb oferta E.--Of. MBr. I, 1, 14; Av. VIII, 6, 26. 12-15 Wh. and P. give these verses in full. The other Mss. give the Pratīkas, viz. bi *999 art यामि त्वं नो अमे स त्वं नो अप्रे. See Ts. II, I, II, 6; II, 5, 12, 3 seq.; Rv. I, 25, 19; I, 24, II; IV, I, 4 and 5 TBr. III, 7, II, 3; 12, 6%; TA. IV, 20, 3. .

·॥ मन्त्रपाठः ॥ I, 4, 14-1, 5, 3. त्वं नो अग्ने वरुणस्य विद्वान्देवस्य हेडोऽव यासिसीष्ठाः । यजिष्ठो वहितमश्शोशुचानो विश्वा द्वेषाँसि प्र मुमुग्ध्यस्मत् ॥१४॥ स त्वं नो अमेऽवमो भवोती नेदिष्ठो अस्या उषसो व्युष्टौ । अव यक्ष्व नो वरुण रराणो वीहि मृडीक सुहवो न एधि ॥१५॥ त्वमने अयास्ययासन्मनसा हितः । अयासन्हव्यमूहिषेऽया नो धेहि भेषजम् ॥१६॥ तुरीयः खण्डः ॥४॥ आ तिष्ठेममश्मानमश्मैव स्थिरा भव । अभि तिष्ठ पृतन्यतस्महस्व पृतनायतः ॥१॥ इयं नार्युपं ब्रूते कुल्पान्यावपति का । दीर्घायुरस्तु मे पतिर्जीवातु शरदश्शतम् ॥२॥ तुभ्यमये पर्यवहनसूया वतुर्ना सह । पुनः पतिभ्यो जायां दा अग्ने प्रजया सह ॥३॥ - 28 16 See TBr. II, 4, 1, 9. Both Sāyaṇa on this passage, and H. on our Mantra, explain अयासि = अयाः असि, and अयासन = अयाः सन.-तुरीयः खण्डः ॥ Wh. ॥४॥ Bu. ॥४॥ सोमाय जनिविदेष्टादश ॥४॥W.B.E. In B. these notes at the end of the Khandas are always given without accents. I, 5, Iभवा Bu. नार्युप W.F.- कुल्यान्या B. कुल्यान्या Bu. HHg. Abd. P. 'T. कुल्यान्या. W.E. गुल्यान्या Wh. Hw.' कूल्यानि Hbg. See Av. XIV,2,633 MBr. L, 2, 2; Par. I, 6, 2; Sankh. I, 14, Hir. I, 20, 3. 2b दीर्घायुरस्तु W. E. ३३ °न्सू- E. सूर्या w. न सूर्खामि Bu.. ' °न् सूची Wh. सू. T. 3b दाने Bu.-Rv. x, 85, 38, ·I, 5, 4-12. ॥ प्रथमः प्रश्नः ॥ e । । - पुनः पत्नीमग्निरेदादायुषा सह वर्चसा । दीर्घायुरस्या यः पतिस्म एतु शरदश्शतम् ॥४॥ विश्वा उत वा वयं धारा उदन्या इव । अति गाहेमहि द्विषः ॥५॥ आ तिष्ठेममश्मानम् ॥६॥ अर्यमणं नु देवं कन्या अग्निमयक्षत। स इमां देवी अध्वरः प्रेतो मुञ्चाति नामुतस्सुबद्धाममुत- स्करत ॥७॥ तुभ्यमये पर्यवहन ॥॥ पुनः पानीमग्निरेदात् ॥९॥ विश्वा उत त्वया वयम् ॥१०॥ आ तिष्ठेममश्मानम् ॥११॥ त्वमर्यमा भवसि याकनीनां नाम स्वधावत्स्वयै बिर्षि। अञ्जन्ति वृक्षा सुधितं न गोभिर्यपती समनसा कृणोषि ॥१२॥ - -- -- . --- । 4a पत्नीरमि B. 4b दीर्घायुरस्था E. W.-पतिः स एतु B. E.W. Bn. H. T. पति/वातु Wh. पति वाति Rv. X, 85, 39. 5 वा Bu.-Rv. II, 7, 3. 6 Idest verse I to be repeated. 7a 7 Bu.-T E.-ya Bu.See MBr. I, 2, 33 Rv.X,85,25; Av. XIV, I, I7 seq. 7b मुंचातु P. 8-10 I.e. 3-5 repeated. II I. e. I repeated. स्वधावत्वर्य E. W. स्वधावत्स्वयं B. स्वधावन्गुह्ये Rv. V, 3, 2. Haradatta must have read स्वधावत्स्वयं.- बिर्षि E. H. विभर्षि w. बिर्षि B. Rv. 1. c. 12b वृा MSS. मित्रं Rv. 1. c. [III. 8.] 12a . । C ·१० ॥ मन्त्रपाठः ॥ I, 5, 13-I, 6, 2. . भ . तुभ्यमग्रे पर्यवहन ॥१३॥ पुनः पत्नीमग्निरेदात् ॥१४ विश्वो उत त्वया वयम् ॥१५॥ प्र वा मुञ्चामि वरुणस्य पाशयेन त्वाबनात्सविता सुकेतः । धातुश्च योनौ सुकृतस्य लोके स्योनं ते सह पत्या करोमि ॥१६॥ इमं वि थामि वरुणस्य पाशं यमबंधीत सविता सुशेवः । धातुश्च योनौं सुकृतस्य लोकेऽरिष्टां त्वा सह पत्या कृणोमि ॥१७॥ अयाश्चाग्नेऽस्यनभिशस्तीच सत्यमित्वमया असि । अय॑सा मनसा धृतोऽयसा हव्यमूहिषेऽया नौ धेहि भेषजम् ॥१६॥ पञ्चमः खण्डः ॥५॥ . सत्येनोत्तभिता भूमिस्सूर्येणोतभिता द्यौः। तेनादित्यास्तिष्ठन्ति दिवि सोमो अधि श्रितः ॥१॥ युञ्जन्ति धमरुषं चरन्तं परि तस्थुषः । रोचन्ते रोचना दिवि ॥२॥ 13-15 I.e. 3-5 repeated. 16 b सुकृतस्य E.-ते W. Wh. Bu. P. T. मे B.E. Of. Rv. x,85, 24; Av. XIV, I, 193 58. 17b ऋतञ्च W.-See Ts. I, I, I0, 2; Rv. X, 85, 24. 18a अयाश्चानस्यनमिW. E.-सत्यमित्वमया B. सत्यमित्वमया W. E. सत्यमित्वमया Wh. सत्यमित्वामया Bu. 18 अयसा E.-धृतोयसा W. E.-पञ्चमः खण्डः ॥ Wh. ॥५॥ ॥ आ तिष्ठेमं त्रयोविंशतिः ॥५॥ E. W. B.. I, 6, I. Rv. x,85, I. and 3 are given in full by Wh. and P. The other MSS. give the Pratikas, viz. युञ्जन्ति ब्रनं योगयोगे॥ See Rv. I, 6, 1; 30,73 Ts. VII, 4, 20, 1; IV, I, 2, I. , ॥५॥ Bu. 2 । । ।' H ·I, 6, 3-9. ॥ प्रथमः प्रश्नः ॥ ११ योगेयोगे तवस्तरं वाजेवाजे हवामहे । सोय इन्द्रमूतये ॥३॥ सुकिंशुक शल्मलिं विश्वरूप हिरण्यवर्ण सुवृत सुचक्रम् । आ रोह वध्वमृतस्य लोक स्योनं पत्ये वहुतुं कृणुष्व ॥४॥ उर्दुत्तरमारोहन्ती व्यस्यन्ती पृतन्यतः । मूर्धानं पत्युरा रोह प्रजया च विराइव ॥५॥ सम्राज्ञी श्वशुरे भव सम्राज्ञी श्वश्रुवां भव। ननान्दरि सम्राज्ञी भव सम्राज्ञी अधि देवृषु ॥६॥ स्नुषाणाँ श्वशुराणां प्र॒जायाश्च धनस्य च । पतीनां च देवृणां च सजातानां विराङ्गव ॥७॥ नीललोहिते भवतः कृत्यासक्तियज्यते । एधन्ते अस्या ज्ञातयः पतिबन्धेषु बध्यते ॥६॥ ये ववश्चन्द्रं वहतुं यक्ष्मा यन्ति जनाँ अनु। पुनस्तान्यज्ञिया देवा नय॑न्तु यत आगताः ॥९॥ 4b 757° Mss. The y Rv. X, 85, 20.-eyeat Bu. 6 a संम्राज्ञी E.W. B. सम्म्राज्ञी Bu.-संम्राज्ञी E. W. B. Bu.- श्वश्रुवां Wh. Bu. Hw. Hbd. P. श्वश्रवां Hbg. स्वश्रवां F. श्वश्रवान् W. श्वश्रवां B. Pai B sec. m. T. Rv. X, 85, 46. See above, I, 1, 8. 6 b संम्राज्ञी W. B. Bu.- संम्राज्ञी E.W. B. Bu. 7b देवरूणां W. B. P. देवरुणांE. 8 b एधन्तेस्या Wh. 9a वध्व• E. W.-जनाँ अनु MSS. and H. = Av. XIV, 2, 10, जनादनु Rv. X, 85, 31. 9b नयति B. नयन्तु E. 50 उदु- 43 सुवृत्त T. त्तरमा E.W. - Bu. See Rv.x,85, 28. C2 ·१२ ॥ मन्त्रपाठः ॥ I, 6, 10--I, 7, 2. मा विदन्परिपन्थिनो य आसोदन्ति दंपती। सुगेभिर्दुर्गमतीतामप ट्रान्त्वरीतयः ॥१०॥ सुगं पन्थानमारक्षमरिष्टं स्वस्तिवाहनम् । यस्मिन्वोरो न रिर्थत्यन्येषां विन्दते वसु ॥११॥ ता मन्दसाना मनुषो दुरोण आ धत्तं रयिं दशवीरं वचस्यवे । कृतं तीर्थ सुप्रपाणं शुभस्पती स्थाणुं पथेष्ठामप दुर्मति हतम् ॥१२॥ अयं नो मह्याः पार स्वस्ति नेषवनस्पतिः । सीरा नस्सुतरां भव दीर्घायुत्वाय वर्चसे ॥१३॥ अस्य पारे निर्वाथस्य जीवा ज्योतिरशीमहि । मह्या इन्द्र स्वस्तये ॥१४॥ षष्ठः खण्डः ॥६॥ यदृते चिदभित्रिर्षः पुरा जर्तृभ्य आन्दः । संधाता सन्धिं मघवा पुरोवसुनिष्कती विहतं पुनः ॥१॥ इडामग्ने पुरुस सनिं गोश्शश्वत्तम हवमानाय साध । 128 To Rv. X,85, 32. II b faca B. See Av. XIV, 2, 8. -B.E.W.T. mark here the end of Khanda 6. See below, I, 7, 12. The Grantha MSS. (Bu. Wh.) and Haradatta mark the end of the Khaņda after verse 14. See also p. 30, note I. दशवीर MSS. and H. Hati P. Rv. X, 40, 13. 13a वृहस्पतिः w. W.-षष्ठः खण्डः ॥ Wh. ॥६॥ Bu. I, 7, I a अतृभ्य B. P. अभ्य Bu. 1b विहूतं E. W. P:-See TA. IV, 20, 1; Rv. VIII, I, I2; Av. XIV, 2, 47. 2 Wh, and P. give this Mantra in full, the other Mss. give the Pratīka, reading tetaa ai etc. 14 निव॒तस्य , ·I, 7, 2-II. ॥ प्रथमः प्रश्नः ॥ १३ Timedia स्याबस्सूनुस्तनयो विजावाने सा ते सुमतिर्भूत्वस्मे ॥२॥ इमं मे वरुण ॥३॥ तवा यामि ॥४॥ त्वं नो अग्ने ॥५॥ सवं नो अग्ने ॥६॥ त्वमग्ने अयासि ॥७॥ ये गन्धी अप्सरसंश्च देवीरेषु वृशेषु वानस्पत्येष्वासते । शिवास्ते अस्यै वष्य भवन्तु मा हिँसिषुर्वहुतुमूह्यमानाम् ॥ ॥ या ओषधयो या नद्यो३ यानि धन्वानि ये वना। ते त्वा वधु प्रजावती प्रत्वे मुञ्चनवहसः ॥९॥ सं कौशयामि वहुतुं ब्रह्मणा गृहैरघोरेण चक्षुषा मैत्रेण । पर्याणदं विश्वरूपं यदस्याँ स्योनं पतिभ्यस्सविता कृणोतु तत्॥१०॥ आ वामगन्सुमतिवाजिनीवसू न्यश्विना हृत्सु कामाँ अपुंसत । अभूतं गोपा मिथुना शुभस्पती प्रिया अर्यम्णो दुर्यों अशी- महि ॥११॥ -- -- - See Ry. III, I, 233; Ts. IV, 2, 4, 3. 3-7%DI,4,12-16. 8a गन्धर्वाप्सरसच E. P.- देवीरेषु B. 8b °मूह्यमानाम Wh. Bu. H. T. °मोह्यमानां B. E. W. P. मुह्य- मानाम् Av. XIV, 2, 9. 9a वना: E. P. वन B. 9b खावतु E.W. खावंतु P.- See Av. XIV, 2, 7. To See Av. XIV,2,12. II & °गन्सु° W. E. Wh. Bu.-वाजि- नीवसू w. वाजिनीवसु E.-कामाँ Mss. and H. कामा Rv. X, 40, 12.- अयसता Bu. । + 12- .

·१४ ॥ मन्त्रपाठः ॥ I, 7, 12-I, 8,5. अयं नो देवस्मविता बृहस्पतिरिन्द्राग्नी मित्रावरुणा स्वस्तये। त्वष्टा विष्णुः प्रजयो सँरराणः काम आयातं कामाय त्वा वि मुञ्चतु ॥१२॥ सप्तमः खण्डः ॥७॥ शर्म वर्मेदमा भैरास्यै नायर्या उपस्तिरै । सिनीवालि प्रजायतामियं भगस्य सुमतावसन ॥१॥ गृहान्भद्रागसुमनसः प्र पद्येऽवीरमी वीरवतस्सुवीरान । इरां वहतो घृतमुक्षाणास्तेष्वहँ सुमनास्सं विशामि ॥२॥ आगन्गोष्ठं महिषी गोभिरश्वैरायुष्मत्पत्नी प्रजयो स्वर्विन् । बहीं प्र॒जां जनयन्ती सुरनेममग्नि शतहिमास्सपर्यात् ॥३॥ अयमग्निहपतिस्सुसँसत्पुष्टिवर्धनः । यथा भगस्याभ्यां दद्रयिं पुष्टिमयो प्रजाम् ॥४॥ प्रजाया आभ्यां प्रजापत इन्द्राग्नी शर्म यच्छतम् । . 12b सप्तमः खण्डः ॥ Wh. ॥७॥ Bu. ॥७॥ सत्येन ता मन्दसान(न्यै E.)कानविंश- तिरेकानविंशतिः ॥ ७॥ E.W. B. I, 8, Ia HTT° Wh. Hw. Tº B. E. W. Bu. Hbd. Abg. HHg. P. T.----उपस्थिर W. Bu. Hbd. P. T. Tb गायता E. P.-सुमता असत B. E. W. P.- See Av. XIV, 2, 2I. 2b वाहतो B. वहन्तो .-मुक्षमाणाः See Introd., p. xvii. 38 °रायुष्मत्पत्नी R. रायुष्मत्पत्नी B. । जनयन्ती E, B. T. जनयन्ती Bu. 4b दधद्रयिं B. E. W. P.-पुष्टि E. W. gree B. gfto by conjecture. 5a. प्रजया B MSS. and H. pr. m. Bu.

·I, 8, 5-120 ॥ प्रथमः प्रश्नः ॥ १५ -- , . यथैनयोन प्रमीयात उभयोजींवतोः प्रजा ॥५॥ तेन भूतेने हविषायमा प्यतां पुनः । जायां यामस्मा आवाक्षुस्ताँ रसैनाभि वर्धताम् ॥६॥ अभि वर्धतां पयसाभि राष्ट्रेण वर्धताम् । रय्या सहस्रपोषसेमौ स्तामनपेक्षितौ ॥७॥ इहैव स्तं मा वि यौष्टं विश्वमायुय॑श्नुतम् । मह्या ईन्द्र स्वस्तये ॥१॥ ध्रुवैधि पोथा मयि मह्यं त्वादाबृहस्पतिः । मया पत्या प्रजावती संजीव शरदश्शतम् ॥९॥ त्वष्टौ जायामजनयत्वष्टास्यै त्वां पतिम् । त्वष्टा सहसमायूँषि दीर्घमायुः कृणोतु वाम् ॥१०॥ इमं मे वरुण ॥११॥ तत्वो यामि ॥१२॥ , -- 2 6Av. - 5 b zelo W soc. m. Bu.— fateatgo B.-48T: B. E. W. Bu, P. T. VI, 78, I. 7b रया B. रेव्या w.. -स्वाम° W.P. खाम° E. खाम° B.- ostafaat Mss. and H. urant Av. VI, 78, 2. See Introd., p. xvii. 8a वि योष्ट Wh. Bu. Hw. HHg. T. वि यौष्टं W.= Rv. x, 85, 42; Ar. XIV, I, 22. व्योष्टं B. E. TE P. AT OTTO AT fauti Hbg. HTTg at faute Hbd. See Whitney, Sanskrit Grammar, SS 887 a, 894 b. 8b toe B. E. W sec. m. इन्द्रं w pr. m. Haradatta explains इन्द्रः. Of. Rv.VI, 57, 6, and see Introd., p. xxix seq. 90f. Ay. XIV, I, 52. IO Ay.VI, 78, 3. H-15=I, 4, 12-16. .

·१६ ॥ मन्त्रपाठः ॥ I, 8, 13-I, 9, 6. त्वं नो अग्ने ॥१३॥ सवं नो अग्ने ॥१४॥ त्वमग्ने अयासि ॥१५॥ अष्टमः खण्डः ॥८॥ इह गावः प्र जायध्वमिहाश्वा इह पूरुषाः । इहो सहस्रदक्षिणो रायस्पोषो नि षीदतु ॥१॥ सोमेनादित्या बलिनस्सोमेन पृथिवी दृढा अथो नक्षत्राणमेषामुपस्थे सोम आधितः ॥२॥ प्रस्व स्थः प्रेयं प्रजया भुवने शोचेष्ट ॥३॥ इह प्रियं प्रजया ते सम॒थ्यतामस्मिन्गृहे गार्हपत्याय जागृहि । एना पत्या तन्व१ सँ सृजस्वाथा जीवी विदयमा वदासि ॥४॥ सुमङ्गलीरियं वधूरिमाँ समेत पश्यत । सौभाग्यमस्यै दुचायाथास्तं वि परेतन ॥५॥ ध्रुवक्षितिधुवयोनिर्धवर्मसि ध्रुवत स्थितम् । - 15 अष्टमः खण्डः ॥ Wh. ॥८॥ Bu. ॥८॥शर्म वर्मेविंशतिः ॥८॥ E. W. B. I,9, Ia ovat TE E. --get: Bu. P. - See Av. XX, 127, 12, and Introd., p. xvii seq. 1bषीदति P. 2 See Rv.x,85, 2. 3 प्रस्वस्थः B. E. प्रस्वस्थ W. प्रस्वस्था Bu. Wh. P. T. प्रखः स्थः H. See Introd., p. xviii seq.-प्रेय E. 4 See Rv.x, 85. 27. । परतना Bu.-Rv.x, 85. 33. 6. ध्रुवतस्थितं B. 58 समेत w. . .

·-- . । I, 9, 6-10. ॥ प्रथमः प्रश्नः ॥ १७ * । . . । त्वं नक्षत्राणां मेथ्यसि स मा पाहि पृतन्यतः ॥६॥ सप्तर्षयः प्रथमां कृत्तिकानामरुन्धती यड्वताँ ह निन्युः । षट् कृतिका मुख्ययोगं वहन्तीयमस्माकमेधत्वष्टमी ॥७॥ सदसस्पतिमद्भुतं प्रियमिन्द्रस्य काम्य॑म् । सनि मेधामयासिषम् ॥॥ उहीयस्व जातवेदोऽपन्ननितिं मम। पणूंश्च मह्यमा वह जीवनं च दिशो दिश ॥९। मा नो हिंसीज्जातवेदो गामश्वं पुरुषं जगत् । अबिभ्रदन आ गहि श्रिया मा परि पातय ॥१०॥ । नवमः खराडः ॥९॥ B. 6b मेध्यसि B. P. मेध्यसि मेथी Hbg. मेथि । असि मेथी Ibd. मेध्यसि E. T. मेभ्यसि W. मेद्ध्यसि Wh. Bu. मेद्यसि मेधी Hw. See I, I, I0. 7a सप्तर्षयः W. सप्तर्षयः सप्त ऋषयः B. P. T. सप्तर्षयः Wh. Bu.-मरुन्धती W. Bu.-यq B pr. m. W.E.Bu.P. & yº Hir. I, 22, 14. Bhār. I, 18. Baudh. 1, 8.--: Bu. P. 7b षट् कृत्तिका मुख्ययोगं वहन्तियम E. षड्कतिका मुख्ययोगं वहतीयमw. षट् कृति- (त्ति sec. m.) का मुख्ययोगं वहतीयम B. Haradatta supports the reading adopted in our text. But it is not impossible that the original reading was marriageeti वहन्तीयम. Baudh. I, 8 has षट् कृत्तिकानां मुख्ययोगं वहतीयमस्माकमेधत्वष्टमी trert. Bhār. I, 18 agrees with Hir. I, 22, 14. 80 सनिं B. Rv. I, 18, 6. सनि W.E. TA.X, I, 4. 9a ममा Bu. 9b दिशो दिशा Bu. Iob:पातया Bu.---Mantras 8-10 occur TA.X, I, 4 seq. -नवमः खण्ड: Wh. ॥९॥ Bu. ॥९॥ दह गाव एकानविंशतिः ॥९॥ W. E. B. [III. 8.] D ·զե * ॥ मन्त्रपाठः ॥ I, 10, 1-6. -- -- उदीवातो विश्वावसो नमसेडामहे वा। अन्यामिच्छ प्रभयं सं जायां पन्या सृज ॥१॥ उदीष्वीतः पतिवति ह्येषा विश्वावसुं नमसा गीर्भिरी? । अन्यामिच्छ पितृषदै विताँ स ते भागो जनुषा तस्यं विद्धि ॥२॥ अग्ने प्रायश्चित्ते त्वं देवानां प्रायश्चित्तिरसि ब्राह्मणस्त्वा नाथ- कामः प्रपद्ये यास्यां पतिमी तनूः प्रजानी पशुमी लक्ष्मिनी जारनीमस्यै तां कृणोमि स्वाहा ॥३॥ वायो प्रायश्चित्ते ॥४॥ आदित्य प्रायश्चिते प्रजापते प्रायश्चित्ते त्वं देवानां प्रायश्चित्तिरसि ब्राह्मणस्त्वा नाथकामः प्र पद्ये यास्यां पतिनी तनूः प्रजानी पशुमी लक्ष्मिनी जारनीमस्यै तां कृणोमि स्वाहा ॥६॥ ॥५॥ । प्रपये B pr, m. P- Bu. I, Io, rb प्रभयं Wh. Hw. प्रभव्य Baudh. I, I0. प्रफय B sec. m. W. E. Hbg. ibd. T. Rv. X, 85, 22 प्रफव्यं Bu.-सूजा Bu. 2a पतिवति द्वेषा B. Wh. H. T. पतिवती यैषा B. P. पतिवतीयैषा W. पतिवतीः ह्येषा Bu.- विश्वावसुं नमसा Epr. m. वसुन्नमसा Wh. Hw sec. m. °वसूनमसा वसु- नमसा E sec. m. W. B. °वसुनमसा Hw pr. m. विश्वावसुं खां नमसा Hbd. विश्वा- वसु खां न Hbg. °वसुन्वा न° HHg. The difference between न and e is very slight in Grantha.- MSS. and H. See Introd., p. xix. 2b °षदं वित्तां Wh, Hw. °षदं व्यक्त E. W. Rv. X, 85, 2x. °षदं व्यताँ B. पदं व्यक्तां Bu. Hbd. Abg. HHg. 3 लक्ष्मनी W.T. लक्ष्म्यनी P. 4-5 वायो प्रायश्चित्त आदित्य (आदित्व E.) प्रायश्चित्ते MSS. मध्यमयोश्च त्वं देवानामित्यनुषङ्गः H. 6 लक्ष्मनी W.---Abridged in Bu. to प्रजापते प्रायश्चित्ते त्वं देवानां+हा. P.T.

·I, 10, 7-I, II, I. ॥ प्रथमः प्रश्नः ॥ १९ -- क प्रसवश्चौपयामश्च काटश्चार्णवच धर्णसिश्च द्रविणं च भगश्चा- न्तरिक्षं च सिन्धुश्च समुद्रश्च सरस्वाँश्च विश्वव्यंचाश्च ते यं विष्मो यश्च नो हेष्टि तमेषां जम्भे दध्म स्वाहा ॥७॥ मधुश्च माधवश्च शुक्रश्च शुचिश्च नभश्च नभस्यश्चेषश्चोर्जश्च सहश्च सहस्य॑श्च तपश्च तपस्य॑श्च ते यं विष्मो यश्च नो वेष्टि तमेषां जम्भे दध्म स्वाहा ॥६॥ चित्तं च चित्तिश्चाकूतं चाकूतिश्चाधीतं चाधीतिश्च विज्ञातं च विज्ञानं च नाम च क्रतुश्च दर्शश्च पूर्णमासश्च ते यं विष्मो यश्च नो वेष्टि नमेषां जम्भे दध्म स्वाहा ॥९॥ भू स्वाहा भुव स्वाहा सुव स्वाहाँ स्वाहा ॥१०॥११॥१२॥१३॥ दशमः खण्डः ॥१०॥ अपश्यं त्वा मनसा चेकितानं तपसो जातं तप॑सो विभूतम् । . 1 °च कार्टचा E. W.-धर्णसश्च Wh.-समृद्रश्च E.---"व्यचाँच W. P.-दम W. P. T. दधः B pr. m. दध्मः B sec. m. दम Wh. Bu.-Of. Maitr. S. III, 12, 12. 8 भ्रः B pr. m. दध्मः B sec. m. दम Wh. दध्म P. T. ते यं+हा, abridged, in Bu.-See Ts.I, 4, 14. 9 °चाकुतं चाकुतिश्च Wh. Hw.–श्च ॥धीतं चाधितिश्च E. आधीतं चाधीतिश्च omitted in Wh. See Te. III, 4, 4, I. -दड्म Wh. दध्म P. T. दुधः B. ते यं+हा, abridged, in Bu. 10 भूस्वाहा E. 11 YTETET Wh. Bu. 12-13 सुवसाहाँ स्वाहा E. सुवस्वाहों स्वाहा Wh. P. सुवस्वाहा हों स्वाहा Bu.- दशमः खण्डः ॥ Wh. ॥१०॥ Bu. ॥ उदीीतः पञ्चदश ॥१०॥ F.. ॥ उदीीतः पंच ॥१५॥ w. ॥१०॥ उदीबातो दश ॥१०॥ B. I, II, I Rv. X, 183, I. D 2 .

·२० ॥ मन्त्रपाठः ॥ I, II, I-6. इह प्रजामिह रयि रराणः प्र जायस्व प्रजयां पुत्रकाम ॥१॥ अपश्यं त्वा मनसा दीध्यानाँ स्वायां तनूँ ऋचिये नार्थमानाम। उप मामुच्चा युवतिबभूयाः प्र जायस्व प्रजा पुत्रकामे ॥२॥ समञ्जन्तु विश्वे देवास्समापो हृदयानि नौ । सं मातरिश्वा सं धाता समु देष्ट्री दिदेष्टु नौ ॥३॥ प्रजापते तन्वं मे जुषस्व त्वष्टदेवेभिस्सहसाम इन्द्र। विश्वर्देवै रातिभिस्सँरराणः पुंसां बहूनां मातर स्याम ॥४॥ आ नः प्रजा जनयतु प्रजापतिराजरसाय समनतर्यमा। अदुमङ्गलीः पतिलोकमा विश शं ने एधि द्विपदे शं चतुष्पदे ॥५॥ तां पूषञ्छिवतमामेरयस्व यस्यां बीज मनुष्याई वपति । या न ऊरू उशती विसातै यस्यामुशन्तः प्रहरैम शेपम् ॥६॥ । -- . . , 2a -- त→ B. E. Wh. Bu. H. तनुं w. तनु P. तनु P. तमू Rv. X, 183, 2. तनूर्खिये T. See Introd., p. xix.-ऋलिये E. W. ऋत्व्ये Wh. Hw.-माधमानां B.E.W. P. T. Rv. 1.c. In Bu. Ey and not distinguishable, see I, 1, 10 note, ab उपमामुE.- बुंभूयाः Wh. उप बुभूयाः अनुभूयाः Hw. उपभूयाः अनुभूयाः Hbd. ibg. 3 b दिदेष्ट Wh. Bu. H.T. दिदेष्टि E.W. B. दधातु Rv. X, 85, 47. 42. त्वष्टुं E. W. P.-सह साम B. E.W. सहसाम H. See Introd., p. xx. 4b "वैरातिभिः Wsec. m. "वैररांतिमिः B. T. "वैररा" or "वैरी' wh.-बहुनां W. बहुलाता E. नौ भव B.E. Rv.x, 85, 43. 6 "मैरयस्व Wh. Hw. 6 b विस्रयात Wh. Bu. 'T. H. Hir. I, 20, 2. विस्रयति E. B. विश्रयति W sec. m. Rv. x, 85, 37. विश्रते P. विश्रयाति Av. XIV, 2, 38. विश्रयता probably w pr. m. farura Baudb. I, 12. See Introd., p. xvi.-18TH Wh. Bu. T. H. Hir. I. c. HETTA B.E.W.P. Rv. 1.c.- In all the MSS. of the text except Wh., the irth Khanda ends here: ११॥ Bu. ॥११॥ 5b शं , , ·I, II, 7-II. ॥ प्रथमः प्रश्नः ॥ २१ - - - आ रोहोरुमुपं बर्हस्व बाहुं परि ष्वजस्व जायाँ सुमनस्यमानः। तस्यां पुष्यतं मिथुनौ सयौनी बहीं प्रजां जनयन्तौ सरेतसा ॥७॥ आर्द्रयारण्या यचामन्यत्पुरुषं पुरुषेण शक्रः । तदेतौ मिथुनौ सयोनी प्रजयामृतेनेह गछतम् ॥६॥ अहं गर्भमदधामोषधीष्वहं विश्वेषु भुवनेष्वन्तः । अहं प्रजा अंजनयं पितृणामहं जनिभ्यो अपरीषु पुचान ॥९॥ पुत्रिणेमा कुमारिणा विश्वमायुय॑श्रुतम्। उभा हिरण्यपेशसा ॥१०॥ वीतिहोचा कृतहसू दशस्यन्त्वामृतीय कम् । शमूधो रोमरों हथो देवेषु कृणुतो दुवः ॥११॥ एकादशः खण्डः ॥११॥ -- -- अपश्यं त्वा द्वादशा ॥११॥ B. अर्पश्यं त्वा द्वादश ॥११॥ E. ॥११॥ अपश्यं वा द्वादश ॥१२॥w. In T. also vv. T-II form a separate Khanda. But see Introd., p. xxxiii. 7a See Av. XIV,2,39. 7b पुष्यतं मिथुनौ w.-सरेतसा Wh. Bu. Hw. HHg. T. सरेतसा सरेतसौ Hbd. Hbg. सरेतसौ B. E. W. 9a गर्भमदधाw. 9b अजनयं पितृ W. T. अंजनयं पितृ B. अनयन्पितृ E. अनयन्पितृ° corrected to अजनयन्पितृ Wh. : अवनयत् पितृ Bu. पितृणां-- अजनयम जनयामि Hw. HHg. पितृणां--- अजनयन जमयामि Hbd. पितृणां अजनयं बनयामि Hbg. व्या Rv. x, 183, 3.-जनिभ्यो Wh. Bu. T. H. Rv.1... जरिभ्यो B.W. बरीभ्यो E. पुत्रिणेमा and °व्यश्नुतम् MSS. and H. See Rv. VIII, 31, 8. दशस्यत्वा E. W. दशस्यैवा B. दशस्यन्वा Wh. Bu. H. See Rv.VIII, 31, 9, and Introd., p. xx. IIb शमू° MSS. and H.-हथो W. E. Wh. Bu. H. हतो B. Rv. I.c. -कृणुतो W. कृणुतो B.-एकादशः खण्डः Wh. ॥१२॥ Bu. ॥१२॥ आरोहोरं नव ॥ १२॥ W. E. B. अंजनयं पृथि- -- ܕ II a Ioa ·" २२ ॥ मन्त्रपाठः ॥ I, 12, I-7. विष्णुोनि कल्पयतु त्वष्टा रूपाणि पिँशतु । आ सिञ्चतु प्रजापतिर्धाता गर्ने दधातु ते ॥१॥ गर्भ धेहि सिनीवालि गर्भ धेहि सरस्वति । गर्भ ते अश्विनौ देवावा घेतां पुष्करमजा ॥२॥ हिरण्ययी अरणी यं निर्मन्यतो अश्विना । तं ते गर्भ हवामहे दशमे मासि सूतवे ॥३॥ यथेयं पृथिवी मही तिष्ठन्ती गर्भमाघे । एवं त्वं गर्भमा धत्स्व दशमे मासि सूतवे ॥४॥ यथा पृथिव्य निगभी द्यौर्यथेन्द्रेण गर्भिणी । वायुर्यथा दिशां गर्भ एवं गर्भे दधातु ते ॥५॥ विष्णो श्रेष्ठेन रूपेणास्यां नायी गवीन्याम् । पुमांसं गर्भमा धेहि दशमे मासि सूतवे ॥६॥ नेजमेष परी पत सुपुत्रः पुनरा पंत । ॥ । . " . न 1, 12, 2b पुष्करस्रजी Bu.-Mantras I-3 = Rv. X, 184. 48 तिष्ठती गर्भमादधे (without accents) B.See Rv. Khila 30, 2; Ay. V, 25, 2; VI, 17, I. 4b एवन्तं Bu. एवं तं W. P. एवं तं E. Rv. I. c. 5b दधामि Bu. Hw. HHg. T. Hir. I, 25, I. See Brh. Up.VI, 4, 21. 6a faut W. B séc. m. Wh. Bu. T. P. funt: B pr. m. E. Rv. Khila 30, 3. In the Grantha MSS. Visarga before a sibilant with a following consonant is, as a rule, dropped, hence there is no difference in writing the vocative foraunt and the genitive fout: in our case. Haradatta explains it as a vocative : विष्णो. See also Av.V, 25, To-13:-गवीन्यां E.W. 6b धत्व P. Bu.--He: Wh. W. Hbg. T.--Unt Bu.--See Rv. Khila 30, 1. 78 नेजमेष -- -- क ·I, 12, 7-I, 13, 3. ॥ प्रथमः प्रश्नः ॥ २३ अस्यै में पुत्रकामायै गर्भमा धेहि यः पुमान् ॥७॥ व्यस्य योनिं प्रति रेतो गृहाण पुमान्पुत्रो धीयतां गर्भो अन्तः । तं माता दश मासौ बिभर्तु स जायतां वीरतम स्वानाम् ॥८॥ आ ते गर्भो योनिमेतु पुमान्बाण ईवेषुधिम् । आ वीरो जायतां पुत्रस्ते दशमास्यः ॥९॥ द्वादशः खण्डः ॥१२॥ करोमि ते प्राजापत्यमा गर्भो योनिमेतु ते । अनूनः पूर्णो जायतामश्लोणोऽपिशाचधीतः ॥१॥ पुमाँस्ते पुचो नारि तं पुमाननु जायताम् । नानि भद्राणि बीजन्वृिषभा जनयन्तु नौ ॥२॥ यानि भद्राणि बीजान्वृषभा जनयन्ति नः। तैस्त्वं पुत्रान्विन्दस्व सा प्रसूर्धेनुका भव ॥३॥ 7b # B.E.W. 8a योनि पतिरतो गृहाण . W. P. योनि पतिरेतो गृहाण B. योनि प्रति रेतो गृहाण Wh. Bu. T. H. See Hir. I, 25, I; Sathkh. I, 19, 6.-गर्भ E. 8b देशमासो W. F.-बिभर्ति B. E. T. P.-वीरवतः E. 9a पुमान्बाण वे E.W.Av. III, 23, 2. gbanta Mss. ititsa Av. 1.c. Hir. 1.c. Sānkh. 1. c.-बादशः खण्डः ॥ Wh. ॥१३॥ B. W. E. Bu. Ib जायतांम° E, जायताम° W.-श्रोणो w. सोणो Bu.-धौतः Bu. Av. III, 23, 3a.-नारि तंE. नारितुं w. 2b यानि 2.--जनयन्ति नः E. See Av. 38 तानि E-जनयन्ति नः, the accents by correction. जनयन्ति नौ E. जनयन्ति नः W. जनयंति नः B. जनयन्ति च Av. III, 23, 4. 3b धेनुका भव B. E.W. धेनुका भव Ar. 1.c. Bu..T. I, 13, 1a See Av. III, 23,53. 2a See III, 23,4a.

·२४ ॥ मन्त्रपाठः ॥ I, I3,4-9. कामप्रमृध्यतां मह्यमपराजितमेव में। यं कामं कामये देव तं में वायो समर्धय ॥४॥ अनुहवं परिहवं परीवादं परिक्षपम् । दुस्वप्नं दुरुदितं तद्विषो दिशाम्यहम् ॥५॥ अनुहृतं परिहूत शकुनैर्यदशाकुनम् । मृगस्य सृतमक्ष्णया तहिषयो दिशाम्यहम् ॥६॥ आरान्ते अग्निरस्त्वारात्परशुरंस्तु ते । निवाते त्वाभि वर्षतु स्वस्ति तेऽस्तु वनस्पते स्वस्ति मेऽस्तु वनस्पते ॥७॥ नमश्शकृत्सदै रुद्राय नमो रुद्राय शकृत्सदें। गोष्ठमसि नमस्ते अस्तु मा मा हिँसीः ॥६॥ सिगसि नसि वजो नमस्ते अस्तु मा मा हिँसीः ॥९॥ - - 4a कामप्रमृद्ध्यतां Wh. T. H. कामप्रमृध्यतां B pr. m. कामः प्रबुध्यतां B sec. m. कामः समृध्यता E. W. कामस्समृद्ध्यतां Bu. 4b यं काम E. समईया Bu. 54 परीवादं Wh. Hw. ibd. T. P. परिवादं B. E. W. Hbg. HHg. Av. XIX, 8, 48.- परिक्षयं Bu. H. T. P. परिक्षिपं E. B. परिक्षिम w. परिक्षवम् Wh. Ay. I.c. 6a अनूहूतं Bu.-पुरुहूत B.-शकुनैर्यदेशाकुनं B. शकुनैर्यदशाकुनं w. शकुनेर्यद- शाकुनं E. शकुनर्यद° Bu. शकुनर्थद° Wh. 6 b सृतमक्ष्णया E. Hbd. Hbg. HHg. P. (In Hw. the commentary on this verse is missing.) श्रुतमक्ष्णया w. स्रुत° T. शृतमक्ष्णया B. सृगमक्षणया Bu. Wh. See Hir. I, 16, 17. 9 शिगसि W. शुर्गसि B.-~-नसि (for नासि H.) MSS., also Hir. I, 16, 3. See Par. III, 15, 17, and Introd., । p. xxvii. . 1- ·-- I, 13, 10-I, I4, 5. ॥ प्रथमः प्रश्नः॥ २५ उगातेव शकुने साम गायसि ब्रह्मपुत्र इव सवनेषु ससि । स्वस्ति नेशकुने अस्तु प्रति नस्सुमनो भव ॥१०॥ त्रयोदशः खण्डः ॥१३॥ -- प्रातरग्निं प्रातरिन्द्र हवामहे प्रातर्मित्रावरुणा प्रातरश्विना । प्रातर्भग पूषणं ब्रह्मणस्पति प्रातस्सोममुत रु, हुवेम ॥१॥ प्रातर्जितं भगमु हुवेम वयं पुत्रमदितयों विधती । आध्रश्चिद्यं मन्यमानस्तुरश्चिद्राजा चिद्यं भग भक्षीत्याहे ॥२॥ भग प्रणेतर्भग सत्यराधो भगेमां धियमुदेव ददन्नः । भग प्रण जनय गोभिरश्वभंग प्र नृभिनवन्त स्याम ॥३॥ उतेदानी भगवन्त स्यामोत प्रपित्व उत मध्ये अहाम्। उतोदिता मघवनसूर्यस्य वयं देवाना सुमतौ स्याम ॥४॥ भग एव भगवाँ अस्तु देवास्तेन वयं भगवन्त स्याम । तं त्वा भग सर्व इज्जोहवीमि स नो भग पुरएता भवेह ॥५॥ roa उन्नतिव शकुन आ. उगातेव शकुने W. See Rv. II, 43, 2a. rob शकुन E. W.-चयोदशः खण्डः Wh. ॥१४॥ Bu. ॥१४॥ विष्णुयॊनि करोमि तेष्टादशा- ष्टादश ॥१४॥E.W. B. I, 14 This Khanda corresponds to Rv.VII, 41; TBr. II, 5.5, I seq.3 8,9,1-9. 2b आद्र Bu. 38 °मुदव B. W. Wh. T. TBr. II, 5, 6, I; 8, 9, 8. °मुतव Bu. मुदवा E. P. Rv. VII, 41, 3. 5b इज्जोहवीमि MSS. and H., like TBr. II, 5,5, 2; 8,9, 9. ratra P. Rv. VII, 41, 5. See A. Ludwig, Über die Kritik des Rgveda-Textes, Prag 1889, $8 35 and 37. [III. 8.]

·६ ॥ मन्त्रपाठः ॥ I, 14,6-I, 15, 4. -- tor समध्वरायोषसो नमन्त दधिक्रावेव शुचये पदार्य । अर्वाचीनं वसुविदं भगं नो रथमिवाश्वा वाजिन आ वहन्तु ॥६॥ अश्वावतीर्गोमतीनं उषासो वीरवतीस्सदमुच्छन्तु भद्राः । घृतं दुहाना विश्वतः प्रपीना यूयं पात स्वस्तिभिस्सदा नः ॥७॥ चतुर्दशः खण्डः ॥१४॥ इमां खनाम्योषधी वीरुधं बलवतमाम । यया सपत्नों बाधते या संविन्दते पतिम् ॥१॥ उत्तानपणे सुभगे सहमाने सहस्वति । सपत्नी मे परी धम पति मे केवलं कृधि ॥२॥ उत्तराहमुतर उत्तरेदुत्तराभ्यः । अर्था सपत्नी या ममाधरा साधराभ्यः ॥३॥ नयस्यै नाम गृभ्णामि नो अस्मिन्नमते जने। परामेव परावत सपत्नी नाशयामसि ॥४॥ ', 6a THTIT Bu. 7b प्रपौना B.W. Wh. Bu. T. H. TBr. II, 8, 9, 9. प्रपोता E. P. Rv.VII, 4I, 7.--चतुर्दशः खण्डः ॥ Wh. ॥१५॥ Bu. ॥१५॥ प्रातरनिं चतुर्दश ॥१५॥ E.W. B. I, I5 This Khanda corresponds to Rv.X, 145. 1 °म्योषधी B.W.Wh. Hw.Abd. Hbg. HHg. T. P. opt fj E. Bu. Rv.X, 145, I. In the Grantha MSS., however, especially in Bu., it is often impossible to distinguish the long i from the short i. 2 grad E. W. — Rv. has a45a (so also P.) for #sata and go for afh. 40 नबस्यै B. न ह्यस्यै E. W. न व्यस्यै Bu. नह्यस्यै Wh. H. T. नएस्या P. Rv.- गृभ्णामि W. गृह्णामि Wh. 4b Rv. has गमयामसि for नाशयामसि. - ·I, 15, 5-I, 16, 4. ॥ प्रथमः प्रश्नः ॥ २७ अहमस्मि सहमानाथ त्वमसि सासहिः । उभे सहस्वती भूत्वा सपानी मे सहावहै ॥५॥ उप तेऽधौँ सहमानामभि त्वाधाँ सहीयसा । मामनु प्र ते मनौ वत्सं गौरिव धावतु पथा वारिव धावतु ॥६॥ पञ्चदशः खण्डः ॥१५॥ उसी सूर्यो अगादुयं मामको भगः । अहं तहिला पतिमभ्यसाक्षि विषासहिः ॥१॥ अहं केतुरहं मूधी अहमुया विवाचनी। ममेदनु क्रतुं पतिस्सेहानायां उवाचरेत् ॥२॥ मम पुचारशचुहणोऽथो मे दुहिता विराट् । उताहमस्मि संजया पत्युर्मे लोक उत्तमः ॥३॥ येनेन्द्रो हविर्षा कृत्यभवद्दिव्युतमः । 5b भूखा MSS. भूत्वी P. Rv. 6b धावत् (bis) T.-पञ्चदशः खण्डः Wh. ॥१६॥W I b तद्विद्वला E. afesret Bu. W. has afè (gafējo pr.m.)gatufattarfar faqafesi, placing, by mistake, these words after afta tag in I, 15, 6. 28 मूर्धा अहमुग्रा B.W. मूी अहसूग्रा E. मूाहमुग्रा Wh. Bn. P. Rv. मूहीह° T. 2b ममेदन w. ममैतदनु Wh. ममेत् (corrected to ममेतत्) ममेव Tbd. ममैतत् (by correction) ममैव Hbg. ममैतत् Hw.-उवाचरेत् MSS. and H. for उपाचरेत् P. Rv., see Introd., 3b उताहमस्मि संजया पत्युमें लोक W.-पत्युः MSS. and H. for पत्यो P. Rv. 48 कृत्य (त्य B sec. m.) भवद्दिव्यं B. Wh. Bu. T. H. कृत्त्यभवदिव्यु w. कृत्व्यभव- दियं० E. कृत्यभवद्युन्युः Rv. कृत्यभवद्युम्यु' P. - in marg. E. B. Bu. I, 16 This Khanda corresponds to Rv. X, 159. p. xxi. F2 ·२८ ॥ मन्त्रपाठ: ॥ I, 16, 4-I, 17, 2. अहं तदक्रि देवा असपत्ना किलाभवम् ॥४॥ असपत्ना संपलिनी जयन्यभिभूवरी । आवित्सि सर्वासाँ राधो वर्गों अस्थैयसामिव ॥५॥ समजैषमिमा अहँ सपत्नीरभिभूवरीः । यथाहमस्य वीरस्य विराजामि धनस्य च ॥६॥ षोडशः खण्डः ॥१६॥ ॥ अक्षीभ्यां ते नासिकाभ्यां कीभ्यां चुबुकादधि । यक्ष्म शीर्षण्य मस्तिष्कानिहाया वि वृहामि ते ॥१॥ ग्रीवाभ्यस्त उष्णिहाभ्यः कीकसाभ्योऽनूक्यात् । .. . W.T. P. 4b तदकिर्देवासपना Wh. Hw. The corrupt readings of Hbd. (तद्धविरिति करोति), Hbg. (तद्धविरप्ति करोति), and HHg. (नधरविरकि) point to तदकि. Hbd. Abg. Hig. also have हे देवा.. See Introd., p. xxii.---भवं B.W.Wh. Bu. H. भुवं E. T. Rv. भुवन् P. 5a संपत्निनी MSS. and H. संपत्नघ्नो P. Rv.-जनन्त्य Bu.-भूवरी: B pr. m. 5b आवित्सि सर्वासाँ (सर्वासाँ w.) राधो व! B. W. Wh. Bu. H.P.T. THE 9T TERV.- WoW.-In E. 5b and 6 a are missing. 6a ofarzda: MSS. and H. for farrat, see Introd., p. xxii. 6b मस्य B sec. m. -वरस्य वीरा B. विराजामि धनस्य च Mss. विराजानि जनस्य च Rv. P.- षोडशः खण्डः ॥ Wh. ॥१७॥ Bu. ॥ १७॥ दुमा खनाम्युदसौ सूर्यो द्वादश द्वादश ॥१७॥E.W. B. I, 17, I-6 correspond to Rv. X, 163. See also Rv.-MS., fol. I0. Is चुबुका B. E. Bu. चुका w. चिबुका Wh. कुळुका Rv. 'The word is not repeated by Haradatta. 1b-6b Bu, reads पृहामि for वृहामि. भ्योनूक्यात w. B. Wh. Bu. T. ग्भ्यो अनूक्यात E. Rv. ७ 2a ·म I, I7, 2-8. ॥ प्रथमः प्रश्नः ॥ २९ यक्ष्म दोषण्यमँसाभ्यां बाहुभ्यां वि वृहामि ते ॥२॥ आन्त्रेभ्यस्ते गुदाभ्यो वनिष्ठोहृदयादधि । यक्ष्मं मतस्नाभ्यां यनः प्लाशिभ्यो वि वृहामि ते ॥३॥ ऊरुभ्यो नेऽष्टीवयां जाभ्यां प्रपदाभ्याम् । यक्ष्म श्रोणीभ्यां भासदाससो वि वृहामि ते ॥४॥ मेहनावलंकरणाल्लोमभ्यस्ते नखेभ्यः । यक्ष्म सवैस्मादात्मनस्तमिमं वि वृहामि ते ॥५॥ अङ्गादङ्गालोनौलोनो जातं पर्वणिपर्वणि । यक्ष्म सर्वस्मादात्मनस्तमिमं वि वृहामि ते ॥६॥ परा देहि शाबल्य ब्रह्मभ्यो वि भजा वसु । कृत्यैषा पचती भूत्वा जाया विशते पतिम् ॥७॥ अश्लीला तनूभवति रुशती पापामुया । पतिर्यहध्वैः वाससा स्वमङ्गमभिधित्सति ॥५॥ 4 तेष्ठीवयां B. Wh. Bu. P. a 7870 E. W. Rv.-ietari W. B. Wh. Bu. H. जाभ्यां E. पाणिभ्यां Rv. 4b श्रोणीभ्यां B. Wh. T. F. श्रोणीभ्यां W. श्रोणिभ्यां In Bu. it may be read श्रोणि or श्रोणी-भासंदाधंसंसो E. P. भासदाङ्ख- ससो w. माससाधंससो B. भासदाङ्घससो Bu. Wh. H. भासदानंससो Rv.- In B. verse 4 precedes verse 3. 5a °वलंकर MSS. and H. 'द्वनंकर Rv. 5 b and 6 b स्तमिमं B. W. Wh. Bu. T. H. स्वमिदं E. Rv. 7 शाबल्यं Wh. Bu. T. H. शाबुल्यं B. E. शावुल्य W. शामुल्यं Rv. X, 85, 29. 7b भूखा MSS. भूत्व्या Rv. 1.c. 8a अश्लीला MSS. अश्रीरा Rv. x, 85, 30.-तनूभव Wh. Bu. 8b °दुधै MSS. वध्यै वध्वाः H. वृध्वो Rs. 1. c.-०धित्सति E. B. Wh. Bu. H. थिसति W. E. Ry.

·३० ॥ मन्त्रपाठः ॥ I, 17,9-10. 10 क्रूरमेतत्कटु कमेतदपाष्ठवद्विषवन्तदतवे । सूर्या यः प्रत्यक्षं विद्यात्स एतत्मति गृह्णीयात् ॥९॥ आशसनं विशसनमयो अधिविचर्तनम् । सूर्यायाः पश्य रूपाणि तानि ब्रह्मोत शैसति ॥१०॥ सप्तदशः खण्डः ॥१७॥ अक्षीभ्यां ते ॥ उदसौ ॥ इमां खनामि ॥ प्रातरमिम् ॥ करोमि ते ॥ विष्णुर्योनिम् ॥ अपश्यं त्वा ॥ उदीवीतः ॥ इह गावः ॥ शर्म वर्म ॥ यदृते चित् ॥ सत्येन ॥ आ तिष्ठेमम् ॥ सोमाय ॥ सोमः प्रथमः ॥.हिरण्यवर्णाः ॥ प्रसु ग्मन्ता ॥ तानि ब्रह्मोत सति ॥ ॥ इति प्रथमः प्रश्नस्समाप्तः ॥ । IOa "धिसते Rv. 1. c. 9a. °पाष्टु B.---"त्तवै Bu. Hw. 9b विन्द्यात्स E.-Cf. Rv. x,85,34. विचतनम् Wh. Bu. H. विवर्तनं B. W. विकतनं E. Rv. X, 85, 35. Haradatta seems to explain °थो अधि विचर्तनं. 1ob ब्रह्मोत शसति B. E. Wh. H. ब्रह्मोथ Y W. ब्रह्मोद शं० Bu. ब्रह्मा तु शुंधति Rv. 1. c. - सप्तदशः खण्ड: Wh. ॥१८॥ अक्षीभ्यां ते विशतिः ॥१८॥ E.W. B. ॥१८॥ अक्षी ग्रीवा आन्त्र जरू मेहनादंगादंगात्परा देहि सप्त ॥ Bu. . 1 So according to Wh., except that इह गाव: is left ont. In E. this list of Khanda beginnings is omitted. B.W. Bu. haye अक्षीभ्यां ते नासिकाभ्यां ॥ उदुसौ सूर्यो अगात (सूर्योगात Bu.) ॥ दुमा खनाम्योषधीं (खनाभ्योष w. खनाभ्योष B pr. m. खनाम्योष० B sec. m.)॥ प्रातरप्रिं ॥ करोमि ते प्राजापत्यं ॥ विष्णुॉनि कल्पयतु ॥ आ रोहोरु (रोरूलं Bu.) ॥ अपश्यं त्वा मनसा चेकितानं (w. has only अपश्यं त्वा) ॥ उदीष्वीतो विश्वावसो ॥ इह गावः प्र जायध्वं ॥ शर्म वर्मेदमा हर ॥ ता मंदसाना मनुषो दुरोणे (Bu. has य ऋते चिदभितिषः instead of it) ॥ सत्येनोत्तमिता भूमिः ॥ आ तिष्ठेममश्मानं ॥ सोमाय जनिविदे स्वाहा ॥ सोमः प्रथमो विविदे (Bn. adds गन्धर्वः) । हिरण्यवर्णाः शुचयः पावकाः ॥ ॥ 2 प्र सु ग्मंता क 14 ।

·॥ श्रीगणेशाय नमः ॥ हरिः आँ ॥ - उष्णेन वायवुदकेनेह्यदितिः केशान्वपतु ॥१॥ आप उन्दन्तु जीवसे दीर्घायुत्वाय वर्चसे। ज्योक सूर्य दृशे ॥२॥ येनावपत्सविता क्षुरेण सोमस्य राज्ञो वरुणस्य विहान् । तेन ब्रह्माणो वपतेदमस्यायुष्माञ्जरदष्टियथासयमसौ ॥३॥ येन पूषा बृहस्पतेरनेरिन्द्रस्य चायुषेऽवपत् । तेनास्यायुषे वप सौश्लोक्याय स्वस्तये ॥४॥ धियसानखं सक्षणि w. प्रसु ग्मंता धियसानस्य सक्षणि ॥ ७॥ हरिः आँ ॥ B. प्रसु ग्मन्ता धियसानस्य सक्षिणि । प्र सु ग्मन्ता सोमस्सत्येन शर्म वर्मेदमुदीवीपश्यन्खा- रोहरं विष्णुयॊनि प्रातरनिमिमा खनामक्षिभ्यामेकादशा॥ प्र सु ग्मन्ता तानि ब्रह्मोत शंसति ॥ Bu. ३ इति मंचप्रश्ने प्रथमप्रश्नः समाप्तः B. इति श्रीमंत्रप्रश्ने कांडे प्रथमः प्रश्नः ॥१॥w. इति प्रथमपाढा समाप्तः ॥ E. Deest in Bu. Wh. As to T. see Introd., p. xiii. II, I, I See Av.VI, 68, 1; Par. II, I, 6; Asv. I, I7,6 seq.; MBr. I, 6, I. 2a उदंतु B.----See Ts. I, 2, I, I; Av.VI, 68, 2B Sankh. I, 28,93 Par. II, I, 9; Asy. I, I7,739 MBr. I, 6, 2. 2b See Rv. I, 23, 21, 3b संदयमसौE.--See TBr. II, 7, 17, 2; Av. VI, 68,3B VIII, 5, 2rb; Asv. I, 17, I0. 4a चायुषेवपत् B.---Of. MBr. I, 6, 7; Asv. I, 17, 12. - ·३२ ॥ मन्त्रपाठः ॥ II, I, 5-II, 2, 2. येन भूयश्चरात्ययं ज्योक पश्याति सूर्यम् । तेनास्यायुषे वप सौश्लोक्याय स्वस्तये ॥५॥ येन पूषा बृहस्पतेनेरिन्द्रस्य चायुषेऽवपत् । तेन ते वपाम्यसावायुषा वर्चसा यथा ज्योक् सुमना असाः ॥६॥ यक्षुरेणं मर्चयता सुपेशंसा वना वपसि केशान । शुन्धि शिरो मास्यायुः प्र मोषीः ॥७॥ उपवाय केशान्वरुणस्य राज्ञो बृहस्पतिस्सविता सोमो अग्निः । नेभ्यो निधानं बहुधावविन्दन्नन्तरा द्यावापृथिवी अपस्सुवः ॥४॥ प्रथमः खण्डः ॥१॥ 1. आयुर्दा दैव जरस गृणानो घृतप्रेतीको घृतपृष्ठो अग्ने। घृतं पिबन्नमृतं चारू गव्यं पितेव पुत्रं जरसे नयेम स्वाहा ॥१॥ आ तिष्ठेममश्मानममेव व स्थिरो भव । अभि तिष्ठ पृतन्यतस्सहस्व पृतनायतः ॥२॥ - 5 See Asv. I, I7, 13. 6a °स्य चायुषेवपत् B. °स्य चायुषेवपत् E. 6b म्यसावा. B.-वर्चसा यथा B. 7a सुपेशसा B. 7b शृंधि शिरो B. T. शुन्धिशिरो E. शुन्धि शि° Wh. Hig. शुद्धि शि. Bu. शुद्धि (शुद्धं कुरु) Hw. शुद्धि (शुद्धं कुरु) Ibd. Hbg. See Asv. I, 17, 16%; Par. II, I, 19; Av.VIII, 2,17. 8b°न्वविदन्न E.-सुवः B. E. Wh. T. सुवाः Bu. स्वः H.-प्रथमः खण्डः Wh. ॥१॥ Bu. ॥१॥ उष्णेन पञ्चदश ॥१॥ II, 2, 1b स्वाहां deest in Bu. Wh. T.-OF. Av. II, 13, I; TEr. I, 2, I, II; Sankh. I,25,6. Raभवा Bu. See I, 5, I. B. B.

·II, 2, 3-9. ॥ द्वितीयः प्रश्नः ॥ ३३ ..... रेवतीस्त्वा व्यक्ष्णकृत्तिकाश्चाकृतस्त्वा । धियोऽवयनव मा अवृञ्जन्सहसमन्ता अभितो अयच्छन् ॥३॥ देवीर्देवाय परिधी सविचे महत्तदासामभवन्महित्वनम् ॥४॥ या अकृन्तन्नवयन्या अतन्वत याश्च देवीरानभितोऽददन्त । तास्त्वा देवीर्जरसे सं व्यंयन्वायुष्मानिदं परि धत्स्व वासः ॥५॥ परि धन धन वाससैनँ शतायुषं कृणुत दीर्घमायुः । बृहस्पतिः प्रायच्छदार्स एतत्सोमाय राजे परि धातवा उ ॥६॥ जरां गछासि परि धस्व वासो भवा कृष्टीनामभिशस्तिपावा। शतं च जीव शरदस्सुवची रायश्च पोषमुप सं व्ययस्व ॥७॥ परीदं वासो अधि धा स्वस्तयेऽभूरापीनामभिशस्तिपावा । शतं च जीव शरदः पुरूचीर्वसूनि चार्यो वि भजासि जीवन ॥६॥ इयं दुरुक्तात्परिवाधमाना शर्म वरूथं पुनती न आगात् । प्राणापानाभ्यां बलमाभर्रनीप्रिया देवानां सुभगा मेखलेयम्॥९॥ 3a व्यंक्षणन् E. Bu. Wh. Hbg. P. 'T'. व्यंक्षणन B. HHg. व्यक्षिणन and व्यक्षिणात् Hw. अव्यक्षणन् ibd. See Introd., p. xxii seq:-काचाकृतस्त्वा F. B. Bu. Wh. P. अवतन् Hw. HHg. Vet T. Hbd. 3b अवृजत्स E. अवृजत्स B. आवृजन स. Bu. अवृञ्जन स. Wh. अवावृञ्जन Hw. खा आव्रजन Hbd. खा अवृञ्जन 54 अकृतंन्न Ex-भितो ददन्त Av. XIV, I, 45. भितोददंत E. B. भितोददन्ता Bu. धत्तवा अकृन्तन् Hbg. Hbg. HHg. Of. MBr. I, I, 53; Pār. I, 4, 133 Hir. I, 4, 2. 6-8 See Av. II, 13, 2-3; XIX, 24, 4-6%3 MBr. I, I, 6. 6b उ E. B. Hir. I, 4,2 7 भवतु Bu.-See Hir. I, 4,2. 8a See Introd., ., p. 8 चाय्यो E. See Hir. I, 4, 3. xxiii. 90f. MBr. I, 6, 27%3; Par. II, 2,8; Sankh. II, 2, I; Hir. I, 4, 4. F [III. 8.]

·३४ ॥ मन्त्र पाठः ॥ II, 2, 10-II, 3, 12. . तस्य गोती तपसः परस्पी नृती रक्षस्सहमाना अरांतीः । सा नस्समन्तमनु परीहि भद्रा भतारस्ते मेखले मा रिषाम॥१०॥ मित्रस्य चक्षुर्धरुणं बलीयस्तेजो यशस्वि स्थविर समिद्धम् । अनाहनस्यं वसनं जरिष्णु परीदं वाज्यजिनं दधेऽहम ॥११॥ द्वितीयः खण्डः ॥२॥ आगन्त्रा समगन्महि प्र सु मृत्यु युयोतन । अरिष्टास्मं चरेमहि स्वस्ति चरतादिह स्वस्त्या गृहेभ्यः ॥१॥ समुद्रादूर्मिर्मधुमाँ उदारदुपाँशुना सममृतत्वमश्याम् । इमे नु ते रश्मयस्सूर्यस्य येभिस्मपित्वं पितरौ न आर्यन ॥२॥ अग्निष्टे हस्तमयभीत्सीमस्ले हस्तमयभीत्सविता ते हलमयभी- सरस्वती ते हस्तमयभीत्पूषा ते हस्तमयभीर्यमा ते हस्तमय- भीदेशस्ते हस्तमयभीडगस्ते हस्तमयभीन्मिचस्ते हस्तमयभीमिच- स्त्वमसि धर्मणाग्निराचार्य स्तव ॥३-१२॥ IIa For , 2aSee Ioa परस्पी Wh. H. P.T. परस्सी B. E. Bu. MBr.1, 6, 28. rob परहि E. बलीयस्तेजो यशखि (B. B.) one expects बलीयस्तेजोयशखि.-समिद्धं MSS. and H. Frus Sankh. II, 1, 30. Soe Hir. I, 4, 6, and Introd., p. xxiii. IIb ज्यजिमं B. II, 3, Ta °गन्महि प्र सुमृत्यु B.-युयोतना Bu.-See MBr. I,6,14; Hir. I,5, I. Bv.IV,58,18; TA.X, I0, 2. 2b See Rv. I, 109, 7 b, and Introd., p.xxx. are, according to the commentaries on Ãp. 10, 12, ten Mantras, and 13-23 are eleven Mantras. So also T. Hw. HHg. have TRUEUHTAT: and of EITHET:, but Hbd. हस्तग्रहणमन्त्रः and परिदानमन्त्रः, while Hbg. gives हस्तग्रहणमन्त्रः and परिदानमन्त्राः. 3-12 These .

·II, 3, 13-30. ॥ द्वितीयः प्रश्नः ॥ ३५ - . - अग्नये त्वा परि ददाम्यसो सोमाय त्वा परि ददाम्यसौ"सवित्रे त्वा परि ददाम्यसौ"सरस्वत्यै त्वा परि ददाम्यसौ मृत्यवे त्वा परि ददाम्यसौ यमाय त्वा परि ददाम्यसौ गदाय॑ त्वा परि ददाम्य- सावन्तकाय त्वा परि ददाम्यसावनस्त्वा परि ददाम्यसावोषधी- भ्यस्त्वा परि ददाम्यसौ पृथिव्यै त्वा सवैश्वानरायै परि ददा- म्यसौ ॥१३-२३॥ ॥ देवस्य त्वा सवितुः प्रसव उप नयेऽसौ ॥२४॥ सुप्रजाः प्रजया भूयास्सुवीरो वीरैस्सुवा वर्चसा सुपोषः पोषैः ॥२५॥ ब्रह्मचर्यमागामुप मा नयस्व देवेन सवित्रा प्रसूतः ॥२६॥ को नामासि ॥२७॥ असौ नामास्मि ॥२०॥ कस्य॑ ब्रह्मचार्य- स्यसौ ॥२९॥ प्राणस्य ब्रह्मचार्यस्मि ॥३०॥ The MSS. of the text read अमिष्ट to °स्तव without a break, and again अपये खा to नरायै परि ददाम्यसौ without a break. 3-1 अग्रहीत् Bu. 8-9°ग्रमीदंशस्त B. 12 कर्मणा Bu.-चार्यस्तवा . °चार्यस्तव B.See MBr. I, 6, 15; Hir.I, 5, 9 seq.; Sankh. II,3,I. 23 सवैश्वानरायै E. B.–ददाम्यसौ E. -See Hir. I, 6,58 Sankh.II, 3,1; MBr. I, 6,23 seq.; Kaus.56,13. 24 नयेसो B. नयेसो B. See Introd., p.xxiii. Of. Hir. I, 5,8; Asv. I, 24, 15%; Saikh. II, 2, 12; MBr. I, 6, 18; TA. III, IO, I. 25 भूयास E. Hir. I, 5, I3. 26 ब्रह्मचर्य E.-मागाम म. °मा गाम?-नयस्खा Bu.-See Hir. I, 5, 25 MBr. I, 6, 16; Kaus. 55, 9. 27 को नामा• F-See Hir. I, 5, 4 seq.; MBr. I, 6, 173; Kaus. 55, I0. 29 ब्रह्मचार्यसौ E. 30 See Hir. I, 6,3; Aiv. I, 20, 8. -- F2 ·३६ ॥ मन्त्रपाठः॥ II, 3, 31-II, 4, 4. असावेष ते देव सूर्य ब्रह्मचारी तं गौपाय स मा मृतैष ते सूर्य पुत्रस्स दीर्घायुस्स मा मृत । याँ स्वस्तिमग्निवायुस्सूर्य- चन्द्रमा आपोऽनु संचरन्ति ताँ स्वस्तिमनु सं चरासौ ॥३१॥ अध्वनामध्यपते श्रेष्ठस्याध्वनः पारमशीय ॥३२॥ तृतीयः खण्डः ॥३॥ म । योगेयोगे तवस्तरं वाजेवाजे हवामहे । सोय इन्द्रमूतये ॥१॥ इममग्न आयुषे वर्चसे कृधि प्रिय रेतो वरुण सोम राजन । मातेवामा अदिते शर्म यच्छ विश्वेदेवा जरदष्टियथासत् ॥२॥ शतमिन्नु शरदो अन्ति देवा यत्रा नश्चक्रा जरस तनूनाम्। पुचासो यत्र पितरो भवन्ति मा नो मध्या रीरिषतायुर्गन्तोः ॥३॥ अग्निष्ट आयुः प्रतरां दधात्वग्निष्टे पुष्टि प्रतरां कृणोतु । इन्द्रो मरुद्भिर्वानुधा कृणोत्वादित्यैस्ते वसुभिरा द॑धातु ॥४॥ 31 स मा मृत । यां Wh. Bu. समामृतयाँ E. समामृायाँ B.-See Hir. I, 6, 3; Asv.I, 20,73 Sankh.II, 18,3. 32 Mantras 26-32 in B. and 27-32 in E. are given without any break, as regards accentuation and Sandhi. Bu. and Wh, mark only the end of 31a and of 3r by bars.-शीया Bu.-तृतीयः खण्डः wh. ॥३॥ Bu. ॥३॥ आगंत्रा दश ॥३॥ B. ॥११. अगंवा दर्श ॥३॥E. II, 4, 1 and 2 Only Wh. gives the two Mantras in full, the other MSS. give the Pratīkas, viz. ototenta agafa- ममन आयुषे वर्चसे कृधीति के ॥ See I, 6, 3 (Rv. I, 30, 7), and Ts. II, 3, 10, 3; TBr. II, 7.75. 3 Rv. I, 89, 9. 4 See Hir. I, 7, II. , .

·II, 4,5-13. ॥ द्वितीयः प्रश्नः॥ ३७ , मेधां मह्यमङ्गिरसो मेधाँ सप्तर्षयो ददुः । मेधां मह्यं प्रजापतिर्मधामग्निददातु मे ॥५॥ अप्सरासु च या मेधा गन्धर्वेषु च यद्यशः । दैवी या मानुषी मेधा सा मामा विशतादिह ॥६॥ इमं में वरुण ॥७॥ तवा यामि ॥ ॥ त्वं नो अग्ने ॥९॥ स त्वं नो अग्ने ॥१०॥ त्वमग्ने अयासि ॥११॥ राष्ट्रभृदस्याचार्यासन्दी मा त्वद्योषम् ॥१२॥ तत्सवितुर्वरेण्यमित्येषा ॥१३॥ --- . I. 12 5a सप्त ऋषयो B. T.-See Rv. Khila 29, 6a अप्सरासु या Bu. Wh. 6b मा- नुषी E-मामा E.----See Rv. Khila 29, 3; TA. X, 41; Hir. I, 8, 4. 7-II See I, 4, 12--16. राष्ट्रभृद• E. राष्ट्रभृत° B pr. m. राष्ट्रभृद° B sec. m.---Soe Hir. I, 6,9; 12, I7. 13 All the MSS. give only the Pratīka of the Savitrī (Rv. III, 62, 10; Ts. I, 5, 6, 4). According to Ap. II, 9-12 (see Haradatta on II, I2, and ef. Hir. I, 6, II) it has to be recited as follows : ओं भूस्तत्सवितुर्वरेण्यम् । or, तत्स. °ण्यमों भूः। ओं भुवर्भर्गो देवस्य धीमहि । or, भर्गों मह्यों भुवः। आँ सुवर्धियो यो नः प्रचोदयात् । or, धियो ... "यादाँ सुवः । ओं भूस्तत्सवितुर्वरेण्यं भर्गो देवस्य धीमहि । or, तत्स० . . . मह्यों भूः। ओं भुवर्धियो यो नः प्रचोदयात् । or, धियो . . . “यादों भुवः । आँ सुवस्तत्सवितुर्वरेण्यं भर्गो देवस्य धीमहि । धियो यो नः प्रचोदयात् ॥ or, तत्स० . . . °यादाँ सुवः ॥ । - ·3․ ॥ मन्त्रपाठः ॥ II, 4, 14-II, 5, 9. . ॥ अवृधमसौ सौम्य प्राण स्वं में गोपाय ॥१४॥ ब्रह्मण आणी स्थः ॥१५॥ तुरीयः खण्डः ॥४॥ सुश्रवस्सुश्रवसं मा कुरू यथा त्यँ सुश्रवस्मुश्रवा अस्येवमहँ सुश्रवस्मुश्रवा भूयासं यथा व सुश्रवो देवानी निधिगोपो ऽस्येवमहं ब्राह्मणानां ब्रह्मण निधिगोपो भूयासम् ॥१॥ स्मृतं च मेऽस्मृतं च मे तन्म उभयं व्रतं निन्दा च मेऽनिन्दा च मे तन्म उभय व्रत श्रद्धा च मेऽश्रद्धा च मे तन्म उभय व्रतं विद्या च मेऽविद्या च मे तन्म उभय व्रत श्रुतं च मेऽश्रुतं च मे तन्म उभय व्रत सत्यं च मेऽनृतं च मे तन्म उभय व्रतं तर्पश्च मेऽतपश्च मे तन्म उभय व्रतं व्रतं च मेऽव्रतं च मे तन्म उभयै 14 सौम्य प्राणवं E. सौम्यः प्राणः स्खं B. सोम्य प्राणस्खं wh. सौम्य प्राणस्वं Bu. As to Visarga before s, see ahove note on I, 12, 6a. The text of H. is corrupt, but he seems to explain TRT as a vocative, and you as a nominative, खण्डः Wh. ॥४॥ Bu. योगयोगे त्रयोदश ॥४॥ F. B. II, 5, I सुश्रवः सुश्रवसं E.--सुश्रवः सुश्रवा E. सुश्रवः सुश्रवा B.-सुश्रवः सुश्रवा भू० E. सुश्रवः सुश्रवो भू० -सुश्रवों देवानां E. सुश्रवः सुश्रवो देवानां B.-गोपोस्य B. E.---See MBr. I, 6, 31; Asy. I, 22, 21; Par. II, 4, 2; Kaus.56, 3. 2 B. inserts स्मृतं निन्दा (निदाः pr. m.) श्रद्धा विद्या (विद्याः pr. m.) श्रुतं सत्यं तपो व्रतं at the beginning of this Mantra. See Asv. III, 9, I with Narayana's commentary. 2-9 उभय व्रतं B sec.m. उभयव्रतं B pr. m. उभयव्रतं E. उभयं व्रतं Wh, उभयव्रतं Bu. 8 तपश्चE. तपश्च to व्रतं deest in Wh. . . . 15 तुरीयः -- -- ·II, 5, 9-II, 6, I. ॥ द्वितीयः प्रश्नः ॥ ३९ -- व्रतं याह्मणानां ब्रह्मणि व्रतम् । यदोस्मेन्द्रस्य सप्रजापतिकस्य सदैवस्य सदेवराजस्य समनुष्यस्य समनुष्यराजस्य सपितृकस्य सपितृराजस्य सगन्धर्वाप्सरस्कस्य । यन्म आत्मन आत्मनि व्रतं नाहँ सवैवतो भूयासम् ॥१०॥ उदायुषा स्वायुषोदोषधीनां रसेनोत्पर्जन्यस्य शुष्मेणोदस्था- ममृताँ अनु ॥११॥ तच्चक्षुर्देवहितं पुरस्ताच्छुक्रमुच्चरत् ॥१२॥ पश्येम शरदश्शतं जीवेम शरदश्शतं नन्दाम शरदश्शतं मोदाम शरदशतं भवाम शरदश्शत शृणाम शरदश्शतं प्र अवाम शरदश्शतमजीता स्याम शरदश्शतं ज्योक सूर्य दृशे ॥२१॥ यस्मिन्भूतं च भव्य च सर्व लोकास्ममाहिताः । तेन गृह्णामि त्वामहं मी गृणामि त्वामहं प्रजापतिना त्वा मह्यं गृह्णाम्यसौ ॥२२॥ पञ्चमः खराडः ॥५॥ १४ १५ परि वाग्ने परि मृजाम्यायुषा च धनेन च । सुमजाः प्र॒जया IO सदेवराजन्यस्य E. - प्सरस्कय E. II See Ts. I,2,8,1; Hir. I,1, I0. 12-31 TA. IV, 42,5 (32); of. Rv.VII, 66, 16%; Hir. I, 7, ro. See Introd., p. xxxiv. 220 गृणहाम्यसौं B.---पञ्चमः खण्डः ॥ Wh. ॥५॥ Bu. ॥५॥ सुश्रवसः सुश्रवसमष्टौ ॥५॥ B. ॥८॥ सुश्रवः सुश्रवा अष्टौ ॥५॥ E.

·४० ॥ मन्त्रपाठः ॥ II, 6, I-10. . . भूयासँ सुवीरौ वीरैस्सुवा वर्चसा सुपोषः पोषस्मुगृहो गृहस्स- पतिः पत्या सुमेधा मेधया सुब्रह्मा ब्रह्मचारिभिः ॥१॥ अग्नये समिधमाहर्षि बृहते जातवेदसे यथा त्वमग्ने समिर्धा समिध्यस एवं मामायुषा वचसा सन्या मेधयां प्रजयां पशुभिर्ब- ह्मवर्चसेनानायेन समेधय स्वाहा ॥२॥ एधोऽस्येधिषीमहि स्वाहा ॥३॥ समिदसि समेधिषीमहि स्वाहा ॥४॥ तेजोऽसि तेजो मयि धेहि स्वाहा ॥५॥ अपो अद्यान्वचारिष रसैन समसृक्ष्महि । पर्यस्वाँ अग्न आगमं तं मा सँ सृज वर्चसा स्वाहा ॥६॥ सं माग्ने वर्चसा सूज प्रजया च धनेन च स्वाहा ॥७॥ विद्युन्मे अस्य देवा इन्द्रो विद्यासह ऋषिभि स्वाहा ॥१॥ अनये बृहते नाकाय स्वाहा ॥९॥ द्यावापृथिवीभ्याँ स्वाहा ॥१०॥ ब्र०E. B. - 10,4. II, 6, rb सुब्रह्मा 2 °माहारिषं Bu. Wh. Hw. °माहर्ष Hbg.-समिधय See Av. XIX, 64, I seq.; Hir. I, 7, 2; MBr. I, 6, 32; Pār. II, 4, 3; Shikh. II, 3-5 See Ts. I, 4, 45, 33; TBr. II, 6, 6, 4 seq.; Sankh. II, I0, 4. 6 a अपो अद्यान्व. Wh. Bu. P. अपो अद्य अप इति कर्मनाम etc. H. अपो अद्या अन्व० T. अपो अन्व• Ts. I, 4, 45, 3; 46, 2; TBr. I, 6, 6, 5. आप अद्यान्व• B. E. Rv. I, 23, 23; 6bसूजा Bu. 7 See Rv. I, 23, 24a. 8 विद्युन्मे MSS. and H. विद्युमै Rv. I, 23, 24b. See Introd., p. xxiv.-विद्यात्सहर्षिभिः E. T. सहर्षिभि Bu. Wh. X,99.

·II, 6, II-15. ॥ द्वितीयः प्रश्नः ॥ ४१ एषा ते अग्ने समितया वर्धस्व चा यायस्वं च तयाहं वर्ध- मानो भूयासमायायमानश्च स्वाहा ॥११॥ यो माग्ने भागिनँ सन्तमाभागं चिकीर्षति अभागमग्ने तं कुरु मामग्ने भागिनै कुरु स्वाहा ॥१२॥ समिधमाधायाने सर्ववतो भूयासँ स्वाहा ॥१३॥ ब्रह्मचार्यस्यपोऽशान कर्म कुरु मा सुषुप्थाः । भिक्षाचर्य चराचार्याधीनो भव ॥१४॥ यस्य ते प्रथमवास्य हरामस्तं त्वा विश्वै अवन्तु देवाः । तं त्वा भ्रातरस्मुवृधो वर्धमानमर्नु जायन्तां बहवस्सुजातम् ॥१५॥ षष्ठः खण्डः ॥६॥ - II समितया E. समत्तया Bu. -See Hir. I, 8, 4. 12 भागिन संतम. E.- चिकीर्षति । अ. Wh. चिकीर्षसि अE. oर्षत्यभा• B. Bu. T. 13 समिध° E.-- At the end of this Mantra B. and Wh. insert : भूः (भू B pr. m. Wh.) स्वाहा भुवः (भव Wh.) स्वाहा सुवः (सुव Wh.) स्वाहाँ (हा ओं Wh.) स्वाहा । Haradatta does not mention the Vyāhxtis (given also in P.) here. But in his commentary on Ap. II, 22, he says: व्याहृतिभिरप्यन्ते चतस्रः समिध आदधाति । तत्प्रायश्चित्तले न द्रष्टव्यम् । कल्या- न्तरदर्शनाच्च । यत्ते अम इत्यादिभिरुपस्थानं च ॥ 14a यस्यपोशान E.--सुषुप्थाः 14b भिक्षाचर्य E.. -See Pār. II, 3, 2; Sankh. II, 4, 5; Hir. I, 5, 10; Āśy. I, 22, 25 MBr. I, 6, 25 seq.; Kaus. 56, 12. 15a प्रथमावास्य E. 15 b धातर B pr. m.-सुवृद्धो B.-जायतां B.-See AY. II, 13, 55 Hir. I, 7, IT.-षष्ठः खण्डः Wh. ॥६॥ Bu. ॥२१॥ परि वाम एकविंशतिः ॥६॥ E. ॥६॥ परि वाम एकानविंशतिः॥ B. [III. 8.] B.E. G .

·. ४२ ॥ मन्त्रपाठः ॥ II, 7, I-15. इम स्तोममहते जातवेदसे रथमिव सं महेमा मनीषयो । भद्रा हि नः प्रमतिरस्य सँसद्यग्ने सख्ये मा रिषामा वयं तव ॥१॥ यायुषं जमदग्नेः कश्यपस्य थायुषम् । यद्देवानी यायुषं तन्मे अस्तु थायुषम् ॥२॥ शिवो नामासि स्वधितिस्ते पिता नमस्ते अस्तु मा मा हिँसीः ॥३॥ उष्णेन वायवुदकेनेत्येषः ॥४-११॥ इदमहममुामुयायणस्य पाप्मानमर्प गूहाम्युत्तरोऽसौ वि- षयः ॥१२॥ आपो हि ष्ठा मयोभुवस्ता न ऊर्जे दधातन । महे रणाय चक्षसे ॥१३॥ यो वशिवतमो रसस्तस्य भाजयतेह नः । उशतीरिव मातरः ॥१४॥ तस्मा अरं गमाम वो यस्य क्षयाय जिन्वथ । आपो जनयथा च नः ॥१५॥ . । . ३ । 2 ।" - • II, 7, Ib मुख्य E.--Rv. I, 94, I, त्रियायुषं B. P. T. व्यायुष (the last time only) E-See Hir. I, 9,639 MBr. I, 6,8; Vs. III, 62 (Par. I, 16,73 II, I, I5); Ar.V, 28, 7a. 3Cf.Vs. III, 633 Hir. I, 9, 10%; Sathkh. I, 28, 14. 4-ir वाय उद् B- इत्येषः viz. अनुवाकः, i.e. the whole of II, I is to be repeated here. See Sudarsanarya on Ap. 12, 3. 12 °नमुप Bu. T. नमव Hir. I, 9, 18. 13-15 The MSS. of the text have only wmut feet hitta xfat fatai, but H. explains the three verses. .

·II, 7, 16-26. ॥ द्वितीयः प्रश्नः ॥ ४३ हिरण्यवर्णाश्शुचयः पावका इति तिम्रः ॥१६-१८॥ अन्नााय व्यूहध्वं दीर्घायुरहमन्नादो भूयासम् । सोमो राजायमागमस मे मुखं प्र वेक्ष्यति भगेन सह वर्चसा॥१९॥ सोमस्य तनूरसि तनुवं मे पाहि स्वा मा तनूरा विश ॥२०॥ नमो ग्रहाय चाभिग्रहार्य च नमश्शाकजञ्जभाभ्यां नमस्ताभ्यो देवताभ्यो या अभिग्राहिणीः ॥२१-२३॥ अप्सरस्सु यो गन्धो गन्धर्वेषु च यद्यशः । देवो यो मानुषो गन्धस्स मा गन्धस्सुरभि षताम् ॥२४॥ इयमोषधे चार्यमाणा सहमाना सहस्वती। सा मा हिरण्यवर्चसं ब्रह्मवर्चसिन मा करोतु ॥२५॥ अपशिऽस्युरो मे मा सँ शारीः । शिवो मोप तिष्ठस्व दीर्घायुत्वाय शतारदाय । शत शरम आयुषे वर्चसे जीवावै पुण्याय ॥२६॥ AAR- See Rv. X, 9, 1-33 Ts. IV, I, 5, 1; V, 6, 1, 4; VII, 4, 19, 4; TA. IV, 42, 4, X, I, II seq.; Hir. I, I0, 2; 21,5; II, 18, 9. 16-18%DI, 2, T-3. Iga द्याय व्यूहध्वं B.-दीर्घायुर०E. 19b olate B pr. m.--Hei Bu.- QUE B.T.-See Hir. I, 10, I; Par. II, 6, 7. 20 तनूमा B.-सा T:-विशा Bu.- See Hir. I, I0, 5. 21 नमो गृहाय E. 21-23 See Hir.I, 10,4. 243 अप्सरस्सु च यो Bu. P. अप्सरासु च यो Hir. I, Io, 4. 25 इयमौषधे B. P. T. इयमोषध E. यमोषधे Wh. यमो षधि Bu. ओषध ओषधीः विभक्तिलोपरछान्दसः H. See Introd., p. xxiv. 25b ब्रह्म- वर्चखिन B pr. m. 26a See Hir. I, II, 3. 26b,c See TBr. I, 2, I, I9 seq. . G2 ·४४ ॥ मन्त्रपाठः ॥ II, 7, 27-II, 8, 4. रेवतीस्वा व्यक्ष्णनित्येताः ॥२७-३२॥ सप्तमः खण्डः ॥७॥ 1 । आयुष्यं वर्चस्य सुवीय रायस्पोषमौद्भिद्यम् । इ, हिरण्यं वर्चस्वज्जैयाया विशतान्माम् ॥१॥ उच्चैादि पृतनाजि संबासाहं धनंजयम्। सर्वास्समृद्धीद्धयो हिरण्येऽस्मिन्समाहिताः ॥२॥ शुनमहँ हिरण्यस्य पितुरिव नामायभैषम् । तं मा हिरण्यवर्चसं पूरुघु प्रियं कुरु ॥३॥ प्रियं मा देवेषु कुरु प्रियं मा ब्रह्मणे कुरु । प्रियं विश्र्येषु शूद्रेषु प्रिय राजसु मा कुरु ॥४॥ - है। - - 27-32 = II, 2, 3-8. व्यंक्षणनित्येषा E. व्यक्षणनित्येताः B.-सप्तमः खण्डः ॥ Wh. ॥७॥ Bu. ॥२०॥ दुमैं स्तोमं विशतिः ॥७॥ E. B. II, 8, 12 आयुष्य B- वर्चस्य B. वय॑स्यं Bu. rb वर्चस्खजैB. वर्चस्वत् deest in Wh. Bu. H. T.- ज्जैवाया E.-विशताम्मां Bu. विशताम्मा Wh. T. विशतामा E. विशतां मां B. P. विशतात् मा H.---See Hir, I, 10, 6; Vs. XXXIV, 50; Asv. III, 8, 21, and Stenzler's note in his German translation ; Ry. Khila 27, I; Rv.-Ms., fol. 62 a. 2a उच्चैादि B. Bedfe Bu. Hbd. Hbg. HHg. T., probably H. vedie E.Wh. Hw. 2b समृद्धि E. Bu. P.T. Wh. - See Hir. 1.c.; Āóv. 1.c.; Rv. Khila 27, 2; Rv.-Ms. 1.c. 3a हिरण्यस्खपितुरिव E. 3b goy Wh. H. T. o B. E. you Bu.--- See Hir.l.c.; Asv.l.c.; Rv. Khila 27,3; Rv.-Ms. l.c. 4a ब्रह्मणे MSS. and H. ब्रह्मणि Hir. I.c.. ..See Introd., p. xxiv. 4b विश्येषु B. . -- , ·II, 8, 5-II. ॥ द्वितीयः प्रश्नः ॥ ४५. , या तिरश्ची निपद्यसेऽहं विधरणी इति । तां त्वा घृतस्य धारया यजे सँराधनीमहम् ॥५॥ सँराधन्यै देव्यै स्वाहा ॥६॥ प्रसाधन्यै देव्यै स्वाहा ॥७॥ सम्राजै च विराज चाभिश्रीया च नो गृहे । लक्ष्मी राष्ट्रस्य या मुखे तो मा सँ सृजामसि ॥४॥ शुभिके शिर आ रोह शेभयन्ती मुखं मम । मुख हि मम शोभय भूसिं च भगं कुरु ॥९॥ यामाहरज्जमदग्नि श्रद्धाय कामायान्य । इमां तामपि नोऽहं भगेन सह वर्चसा ॥१०॥ यदाञ्जनं चैककुदं जात हिमवत उपरि । तेन वामाले तेजसे वर्चसे भगाय च ॥११॥ अष्टमः खण्डः ॥८॥ उ for Bu. . 5-7 See Hir. I, 2, 18; MBr. I, 5, 6; Brh. Up. VI, 3, 3. 5b संराधिनीमहं Bu. Abd. Hbg. OTTHATHB B. T. 6 संराधिन्यै Bu. सम्राधन्यै Wh. प्रसा- 8 Matsi Bu. Hw. P. T.-See Āóv. 1.c.; Rv. Khila 27, 4; Rv.-Ms. 1.c.; Hir. I, II, I. 9 See Hir. I, II, 4, and Sayana, Rigveda-Bhashya, vol. i, p.3, 1. 19 (Prof. Max Müller's 2nd ed.). roa कामायान्ये Wh. Hw. Tob वामपि Bu. Wh. See Hir. I, II, 4. II TA.VI, I0, 29 Av. IV, 9, 9. rb भगाय च Bu.Wh. भगाय B. H. बलाय च E.T. See Hir. I, II, B.-अष्टमः खण्डः ॥ Wh. ॥८॥ Bu. आयुष्यमैकान (मेकोन B.) विशतिः ॥ ८॥ E. B.

·४६ ॥ मन्त्रपाठः ॥ II, 9, I-9. मयि पर्वतपूरुषं मयि पर्वतवर्चसं मर्यि पर्वतभेषजं मर्यि पर्वतायुषम् ॥१॥ यन्मे वर्चः परागतमात्मानमुपतिष्ठति । इदं तत्पुनरा ददे दीर्घायुत्वाय वर्चसे ॥२॥ प्रतिष्ठे स्थौ देवतानां मा मा सं तापम् ॥३॥ प्रजापतेश्शरणमसि ब्रह्मणश्छदिविश्वजनस्य छायासि सर्वतो मा पाहि ॥४॥ देवस्य॑ त्वा सवितुः प्रसवे१ऽश्विनोबाहुभ्यां पूष्णो हस्ताभ्यामा दद विषतो वधायेन्द्रस्य वजोऽसि वार्चनशम मे भव यत्पापं तन्नि वारय ॥५॥ देवीष्षडुवीरुरु णः कृणोत विश्वे देवास इह वीरयध्वम् । मा हास्महि प्रजया मा तनूभिमा धाम विषते सौम राजन ॥६॥ राष्ट्रभृदस्याचार्यासन्दी मा त्वद्योषम् ॥७॥ राष्ट्रभृदसि समाडासन्दी मा त्वद्योषम् ॥८॥ राष्ट्रभृदस्यधिपान्यासन्दी मा त्वद्योषम् ॥९॥ r । . . . II, 9, 28 °तिष्ठते Wh. तिष्ठतु T. 3 देवानां B. देवते Hir. I, II, 9. Of. Par. II, 6, 30; Aiv. III, 8, 19. 4 See Hir. I, II, I0%; Par. II, 6, 29. 5 See Ts. VII, 1, II, IB V,7,315 Hir. I, II,T. 6 The MSS. of the text give only the Pratīka, zat: षडुर्वीरित्येषा. See Rv. X, 128, 5; Ts. IV, '7, 14, 2. 7 राष्ट्रभृतस्था B pr. m. See II, 4, 12. 8 संम्राडा B. E. Bu. Hw. Hbg. T. 9 °पत्नी सन्दी Wh.-The three Mantras 7-9 are given without any break in B. E. Bu. .

·II, 9, 10-II, I0, 4. ॥ द्वितीयः प्रश्नः ॥ ४७ ॥ आपः पादावनेजनीङ्घिषन्त नाशयन्तु मे। अस्मिन्कुले ब्रह्मवर्चस्यसानि ॥१०॥ मयि महो मयि यशो मयीन्द्रियं वीर्यम् ॥११॥ आ मां गन्यशंसा वर्चसा सँ सृज पयसा तेजसा च । तं मा प्रियं प्रजानां कुर्वधिपतिं पशूनाम् ॥१२॥ विराजो दोहोऽसि विराजो दोहमशीय मम पद्याय वि रोज ॥१३॥ समुद्रं वः प्र हिणोमि स्वां योनिमपि गच्छत । अछिद्रः प्र॒जया भूयास मा परी सेचि मत्पर्यः ॥१४॥ नवमः खराडः ॥९॥ त्रय्यै विद्यायै यशोऽसि यशसो योऽसि ब्रह्मणो दीप्तिरसि । तं मा प्रियं प्रजानां कुर्वधिपतिं पशूनाम् ॥१॥ आ मा गनित्येषा ॥२॥ अमृतोपस्तरणमसि ॥३॥ अमृतापिधानमसि ॥४॥ पादावनेजनीद्विषत E. नीईिषत B.-See Ait, Br. VIII, 27, 9; Kaus. 90, II. I वीर्य E. 12 See Hir. I, 13,33; Par. I, 3, 15. 13 पाय MSS. and H. पद्यायै Hir. I, 13, 1; Par. I, 3, 12; Asv. I, 24, 20-22; Sankh, III, 1.5. 14 °मभि गच्छता Bu. See Par. I, 3, 14; Hir. I, 13, 4.-नवमः खण्डः ॥ Wh. ॥९॥ Bu, मर्यि पर्वत- पूरुष षोडश ॥९॥ E. B. II, 10, I a यौसि यर्शसे । य. E. Ib and 2-II, 9, 12, 3 and 4 are not separated in the MSS. SeeTĀ. X, 32; 35; Hir. 1, 13,6; 9; Āśv. 1,24,13; 28. Ioa कि - ·४. ॥ मन्त्रपाठः ॥ II, I0, 5-II. यन्मधुनी मधष्य परममन्नाा वीर्यम् । तेनाहं मधुनो मधव्येन परमेणान्नाद्येन वीर्यण परमोऽबादो मधयोऽसानि ॥५॥ गौरस्यपहतपाप्मा पाप्मानं जहि मर्म चामुय च ॥६॥ अग्निः प्राश्नातु प्रथमस्स हि वेद या हविः । अरिष्टमस्माकै कृण्वन्ब्राह्मणों ब्राह्मणेभ्यः ॥७॥ यज्ञो वर्धतां यज्ञस्य वृद्धिमनु वर्धापचितिरस्यपचितिं मा कुर्वपचितोऽहं मनुष्येषु भूयासम् ॥८॥ गौधेनुभव्या माता रुद्राणों दुहिता वसूनाँ स्वसादित्यानाम- मृतस्य नाभिः ॥९॥ प्रणु वोचं चिकितुषे जनाय मा गामनोगामदितिं वधिष्ट॥१०॥ पिबतूदकं तृणान्यतु ॥११॥ 5a यमेधुनामधव्यं -वीर्य E. 5b परमौ (मा pr. m.) नादो B. परमो- नादो E.See Hir. I, 13, 8; Pār. I, 3, 20. 6 गौरस्यपहतपा.-पाप्मा पाप्मानं Wh. पात्माप पात्मानं Bu. See Hir. I, 13, 13; Par. I, 3, 27 seq.; Asv. I, 24, 31. 7 See TBr. II, 4,8,73 Par. III, I, 4; MBr. II, I, I5. 7b अरिष्टम° Bu. Wh. Hw. अनिष्टम B. अनिष्टम. E. अनष्टम Ibg.T. अरिष्टम° in HDd. seems to have been corrected from अनष्टम०. 8 वृद्धापचित्तिर° Bu. वृद्धापचितिर T.- मनुष्येषु E. 9 गौईनुभव्या E. Bu. Wh. Hw. Hbd. 'T.P. गौर्धेनुर्भ(भ pr. m.)व्या B. गौः धेनुः भव्या Hbg. See Hir. I, 13, 12 and Prof. Kirste's note; Par. I, 3, 27. As to धेनुभव्या see Ap. Dh. I, 31, 12; Gaut. IX, I9. 10 TT E.-See Hir. I.C.; Pār. 1.c. Hir, 1.c.; Par. I, 3, 28. According to Sudarsanārya on Ap. 13, 1), Mantras 8-11 would be only three., T. counts 9 and Io as one Mantra. , II See .

·II, I0, 12-~-II, II, 5. ॥हितीयः प्रश्नः॥ ४९ ओमुत्सृजत ॥१२॥ भूतम् ॥१३॥ सा विराट् ॥१४॥ तन्मा क्षायि ॥१५॥ तस्य तेऽशीय ॥१६॥ तन्म ऊजै धाः ॥१७॥ ओं कल्पयत ॥१८॥ दशमः खण्डः ॥१०॥ धाता ददातु नो रयिमीशानो जगतस्पतिः । स नः पूर्णेनं वावनत् ॥१॥ धाता प्रजाया उत राय ईशे धातेदं विश्वं भुवनं जजान । धाता पुत्रं यजमानाय दाता तस्मा उ हव्यं घृतवविधेम ॥२॥ धाता ददातु नो रयिं प्राची जीवातुमक्षिताम् । वयं देवस्य धीमहि सुमति सत्यराधसः ॥३॥ धाता ददातु दाशुषे वसूनि प्रजाकामाय मीढुषे दुरोणे। तस्मै देवा अमृतास्सं व्यंयन्तां विश्वे देवासो अदितिस्मजोषाः॥४॥ यस्त्वा हृदा कीरिणा मन्यमानोऽमयं मयो जोहवीमि। जातवेदो यशो अस्मासु धेहि प्रजाभिरग्ने अमृतत्वमश्याम ॥५॥ 12 "त्सृजना Bu.---See Hir. 1.c.; Par. ].c. 13 भूतं सुभूतं Wh. See Hir. I, 13, 15-17 तन्मा नापि तस्य॑ तेशीय तन्म B. यन्मा क्षायि तस्य तेशीय तन्म ॥१०॥ त्रथै विद्याया अष्टादश ॥ १०॥ B. ॥१८॥ त्रव्यै विद्यायाष्टादश ॥१०॥ E. धाता ददातु नो रयिमिति चतस्रो यस्त्वा हृदा कीरिणेति चतस्रः MSS. I have given 14 seq. -- See Hir. I, I3, I5. 18 दशमः खण्डः ॥Wh. ॥१०॥ Bu. II, II, I-8 Mantras 1-4 from Ts. III, 3, II, 2 seq., and 5-8 from Ts. I, 4, 46, I seq. Haradatta explains them fully. H [III. 8.]

·५० ॥ मन्त्रपाठः ॥ II, II, 6-14. ग ॥ . यस्मै त्वं सुकृते जातवेद् उ लोकमग्ने कृणव स्योनम् । अश्विन स पुत्रिणं वीरवन्तं गोमन्त रयिं नशते स्वस्ति ॥६॥ त्वे सु पुत्र शवसोऽव॒चन्कामकातयः । न त्वामिन्द्राति रिच्यते ॥७॥ उक्थउक्थे सोम इन्द्र ममाद नीथेनीथे मघवान सुतासः । यदी सबाधः पितरं न पुत्रासमानदक्षा अवसे हवन्ते ॥१॥ भूर्भुवस्सुवः ॥९॥ राकामहँ सुहवा सुष्टुती हुवे शृणोतु नस्सुभगा बोधतु त्मना । सीव्यत्वपस्सूच्याच्छिंद्यमानया ददातु वीर शतदायमुक्य॑म् ॥१०॥ यास्ते राके सुमतबस्सुपेशसो याभिर्ददासि दाशुषे वसूनि । ताभिर्नो अद्य सुमना उपागहि सहस्रपोष सुभगे रराणा ॥११॥ यौगन्धरिरेव नो राजेति सात्वीरवादिषुः । विवृत्तचक्रा आसीनास्तीरेण यमुने तव ॥१२॥ सोम एव नो राजेन्याहाह्मणीः प्रजाः । विवृत्तचक्रा आसीनास्तीरेणासौ तव ॥१३॥ {सुवर्नमसि ॥१४॥ 9-II भूर्भुवस्सुवो राकामहं यास्तै राके MSS. The Mantras, which are explained by यौगंधरिव B. Bu. H.T. गौगांधरीरेव E. योगन्धिनिरेव Wh. See Kasika on Pap. IV, I, 173. 13b विवृत्तचक्र E.—तवा Bu.-See Hir. II, I, 3; Asv. I, 14, 7; Par. I, 15, 8. 14 पुँसुव- Bu. Wh. H. T. पुंसव E. B. । स H., are given from Rv. II, 32, 4 seq. -Ts. III, 3, II,5. 12a 12b तवा Bu.. .

·------ II, II, 15-20. ॥ द्वितीयः प्रश्नः॥ ५१ आभिष्ट्वाहं दशभिरभि मृशामि दशमास्याय सूतवे ॥१५॥ यथैव सोमः पवते या समुद्र एजति । एवं ते गर्भ एजतु सह जरायुणा निष्क्रम्य प्रति तिष्ठत्वायुषि ब्रह्मवर्चसि यशसि वीर्येऽन्नाद्ये ॥१६॥ दश मासाञ्छशयानो धावा हि तथा कृतम् । ऐतु गर्भो अक्षितो जीवो जीवन्याः ॥१७॥ आयमनीर्यमयत गर्भमापो देवीस्सरस्वतीः । ऐतु गर्भो अक्षितो जीवो जीवन्याः ॥१८॥ तिलदेऽव पद्यस्व न माँसमसि नोदलम। स्थवियव पद्यस्व न माँसेषु न स्नावसु न बद्धमसि मज्जसु ॥१९॥ निरैतु पृश्नि शेवल शुनै जरायतवे ॥२०॥ 3.I. It 14 15 °मि दशमास्याय E -See Hir. II, 2, 5. 16a सोमः पवते B.-See Hir. II, 16b एवं ते E. एवं वं wh.-गर्भ एजतु E-जारायुणा B. रायुणा Bu.. विष्ठत्यायुषि Bu. - यशसि वीय E. 17b and T8b एतुE. 19 a तिलदेव B. तिलदेव :.- माँसदसि नोदलं E, माँसदसि नोदळं T. °समसि नोदले B. may be नो दलं, but Haradatta explains नोदलं =na udalam ná udáram. See Introd., p. xxiv, and Hir. II, 3, 3. 19b स्थवित्रियव B.-सेषु न E-बद्धमसि न मज्जसुE. निरैतु B.-शेवल etc. Av. I, II, 4. शेवल शुने (शुनो B.) जराय्य॑वत्तवै B.E. शेलं शुने जरायुवत्तवे Bu. See also Par. I, 16, 2. I have followed Haradatta in dividing Mantras 16–20. According to Sudarsanārya (on Āp. 14, 14 and 15), Mantra 16 ends with प्रति तिष्ठतु, 17 with तथा कृतम, 18 with सरखतीः, 19 begins with ऐतु गर्भा and 2o begins with स्थविच्चव. 20 H2 2103 ·પર ॥ मन्त्रपाठः ॥ II, II, 21-28. दिवस्परि प्रथमं जज्ञे अग्निरस्मद्वितीयं परि जातवेदाः । तृतीयमप्सु नृमणा अजममिन्धान एनं जरते स्वाधीः ॥२१॥ विद्मा ते अग्ने त्रेधा याणि विद्मा ते सद्म विभृतं पुरुत्रा । विद्मा ते नाम परमं गुहा यढिद्मा तमुत्सं यत आजगन्ध ॥२२॥ समुद्रे त्वा नृमा अप्स्वन्तर्नृचक्षा ईधे दिवो अंग्न ऊधन् । तृतीये त्वा रजसि तस्थिवाँसमृतस्य योनौ महिषा अहिन्वन ॥२३॥ अक्रन्ददग्नि स्तनयन्निव द्यौः क्षामा रेरिहवीरुधस्समञ्जन । सद्यो जवानो विहीमिद्दो अख्यदा रोदसी भानुना भात्यन्तः॥२४॥ उशिक् पावको अरतिस्सुमेधा मतेष्वग्निरमृतो नि धायि । इयर्ति धूममरूषं भरिचदुच्छुक्रेण शोचिषा द्यामिनक्षत् ॥२५॥ विश्वस्य केतुर्भुवनस्य गर्भ आ रोदसी अपृणाज्जायमानः । वीडं चिदद्रिमभिनत्परायञ्जना यग्निमयजन्त पञ्च ॥२६॥ श्रीणामुदारो धरुणो रयीणां मनीषाणां प्रार्पणमोमगोपाः । वसौस्सूनुस्महसो अप्सु राजा वि भात्यय उषसामिधानः ॥२७॥ यस्तै अद्य कृणवद्भद्रशोचेऽपूपं देव घृतवन्तमग्ने। प्रतं नय प्रतरां वस्यो अच्छाभि झुनं देवभक्तं यविष्ठ ॥२८॥ - - 21–31 The MSS. of the text have only fequitatgata: 11 This is, as Haradatta's commentary shows, Ts. IV, 2, 2 (not Rv. X, 45). Āp. 15, I refers to it by वात्सप्रेण. 22 Hw. reads consistently वित्मा and वित्म for विद्या, also सत्म for सद्मः 276 H. remarks that qet: stands for af:, the reading of the Bahyrcas.

·II, II, 29-II, I2, 2. ॥ द्वितीयः प्रश्नः ॥ ५३ आ तं भज सौश्रवसेष्वग्न उक्थउक्य आ भज शस्यमाने । प्रियस्सूर्य प्रियो अग्ना भवान्युज्जातेन भिनदुज्जनित्वैः ॥२९॥ त्वामग्ने यजमाना अनु अ॒न्विश्वा वसूनि दधिरे वार्याणि । त्वया सह द्रविणमिछाना व्रजं गोमन्तमुशिजो वि वत्रुः ॥३०॥ दृशानो रुक्म उा व्यद्यौहुर्मर्षमायु श्रिये रुचानः । अग्निरमृतो अभवड्वयोभिर्यदैनं द्यौरजनयत्सुरेताः ॥३१॥ अस्मिन्बहँ सहमै पुष्याम्येधमान स्खे वशे ॥३२॥ अङ्गादासं भवसि हृदयादधि जायसे । आत्मा वै पुत्रनामासि स जीव शरदश्शतम् ॥३३॥ एकादशः खण्डः ॥११॥ अश्मा भव परशुभव हिरेण्यमस्तृतं भव । पशूनां त्वा हिंकारेणाभि जिघ्राम्यसौ ॥१॥ मेधां ते देवस्मविता मेधां देवी सरस्वती। मेधां ते अश्विनौ देवावा धतां पुष्करमजा ॥२॥ 32 °धमानाः E. °धमाना Wh. T. 33b पुत्रनामा• E.-- See Hir. II, 3, 2; Asv. I, 15, 9; Pār. I, 18, 2; MBr. I, 5, 17; Brh. Up. VI, 4, 8; 26.-एकादशः खण्डः। Wh. ॥११॥ Bu. धाता ददातु नो रयिं विशतिः॥११॥ E. B. II, 12, Ia See MBr. I, 5, 18; Hir. IT, 3, 25 Pār. I, 16, 18; Asv. I, 15, 33 Brh. Up. VI, 4, 26. Il falatert B.-See MBr. I, 5, 19; Pār. I, 18, 4. 2) मे अश्विनी B. तेश्विनी Bu.---See MBr. I, 5,9; Asv. I, I5, 2; Rv.-Ms., fol. 56a; Rv. Khila 29, 2.

·। ५४ ॥ मन्त्रपाठः ॥ II, I2,3-14. त्वयि मेधां त्वयि प्रजां त्वय्यग्निस्तेजो दधातु ॥३॥ त्वर्यि मेधां त्वयि प्र॒जां त्वयीन्द्र इन्द्रियं दधातु ॥४॥ त्वर्यि मेधां त्वयि प्रजां त्वयि सूर्यो भ्राजो दधातु ॥५॥ क्षेत्रियै त्वा नित्य त्वा दुही मुंञ्चामि वरुणस्य पाशात् । अनागसं ब्रह्मणे त्वा करोमि शिवे ते द्यावापृथिवी उभे इमे ॥६॥ शं ते अग्निस्सहाजिरेस्तु शं द्यावापृथिवी सहौषधीभिः । शमन्तरिदाँ सह वातेन ते शं ते चतस्रः प्रदिशौ भवन्तु ॥७॥ या दैवीश्चतस्रः प्रदिशो वातपत्नीरभि सूर्यो विचष्टे । तासां त्वा जरस आ दधामि प्र यक्ष्म एतु निर्वातिं पराचैः ॥४॥ अमौचि यक्ष्माहुरितादवत्यै द्रुहः पाशन्नित्यै चोदमोचि । अहा अवर्तिमविदत्स्योनमयभूद्भद्रे सुकृतस्य लोके ॥९॥ सूर्यमृतं तमसो याह्या यद्देवा अमुञ्चन्नसृजन्व्येनसः । एवमहमिमं क्षेत्रियाज्जामिसाहुहो मुञ्चामि वरुणस्य पा- शात् ॥१०॥ भू स्वाहा भुव स्वाहा सुव स्वाहाँ स्वाहा ॥११-१४॥ द्वादशः खण्डः ॥१२॥ * : 6-10 See TBr. II, 5, 6, I-3; Av. II, I0%; Hir. IT, 3, I0-4, I, 6b अनागसं B. 8a देवी Wh.-रभी Bu.-सूर्यो वि चष्टे B. सूर्यो विचई Bu, 8 तासां खा B. E. TBr. 1.c: तासां खा (tva = tva+a) H. 10 a UTH: B. E. 14 द्वादशः खण्डः ॥ Wh. ॥१२॥ Bu. अश्मा भव षोडश ॥१२॥ E. B.

·II, 13, I-7. ॥ द्वितीयः प्रश्नः ॥ ५५ मा ते कुमार रक्षो वधीमा धेनुरत्यासारिणी । प्रिया धनस्य भूया एधमाना स्वे गृहे ॥१॥ अयं कुमारो जरां धयतु दीर्घमायुः । तस्मै त्वँ स्तन प्र प्यायायुर्व! यो बलम् ॥२॥ यद्भूमेहृदयं दिवि चन्द्रमसि श्रितम् । तदुर्वि पश्यं माहं पौत्रमघ रुदम ॥३॥ यते सुसीमे हृदयं वेदाहं तत्मजापतौ। वेदाम तस्य ते वयं माहं पौत्रमघ रुदम् ॥४॥ नामयति न रुदति यत्र वयं वदामसि यच चाभिमृशामसि॥५॥ आपस्सुम्नेषु जागृत रक्षासि निरितो नुदध्वम् ॥६॥ अयं कलिं पतयन्त श्वानमिवोबृद्धम् । 4 3, II, 13, I a °रत्यासारिणी Bu. Wh. H. T. त्याचारिणी E. रेत्याचारिणी B. P. रतिसारिणी Hir. II, 4, 2. 2 b तस्मै Wh. Hw. यस्मै B.E. Bu, T.-स्तनं B. P. Hir. II, 4, 3. Cf. Rv.-Ms., fol. 56 a. 3b कुदंE -Of. Hir. II, 8. 4a सुसीमे हृदयं. H. सुसीमे हृदयं Wh. T. सुशीमे हृदयं B. सुशीमे हृदये E. P. मुसीमेहंदयं Bu. Of. Hir, II, 3, 8; MBr. I, 5, ro; Asv. I, I3, 7; Pār. I, II, 9.-वदाहं E. 4b दं. 5 वदामसि and चाभिमृशामसि, accents by conjecture. वदामसि and चाभि मृशामसि B. E.-See Hir. II, 4,5; Pār. I, 16, 25. 6 जाग्रत B. E. T. जाग्रता प्रबुद्धा भवत Hbd. The Grantha Mss. do not distinguish between U and I, hence we may read जाग्रत or जागृत in Bu. Wh. Hw. Ebg. HHg. See Hir. II, 4, 5: Par. I, I6, 22: नितो Wh. 7a °न्त श्वानमिवोद्धं E. -- ·॥ मन्त्रपाठः॥ II, I3, 7-12. ५६ अजां वाशितामिव मरुतः पर्याय स्वाहा ॥७॥ शण्डेरथशाण्डिकेर उलूखलः। च्यवनो नश्यतादित स्वाहा ॥८॥ अयश्शण्डो मकै उपवीर उलूखलः । च्यवनो नश्यतादित स्वाहा ॥९॥ केशिनी श्वलोमिनीः खापोऽजोपकाशिनीः । अपेत नश्यतादित स्वाहा ॥१०॥ मिश्रवाससः कौबेरका रक्षोराजेन प्रेषिताः। याम सानयो गच्छन्तीच्छन्तोऽपरिदाकृतानस्वाहा ॥११॥ एतान्तैतान्गृहगीतेत्ययं ब्रह्मणस्पुत्रः । तानग्निः पर्यंसरतानिन्द्रस्तान्बृहस्पतिः । तान्हं वेद ब्राह्मणः प्रमृशतः कूटदन्ताविकेशाल्लंघनस्तना- न्स्वाहा ॥१२॥ त्रयोदशः खण्डः ॥१३॥ I, 16,23. 7b वासितमिव E.-पा« Bu. पाद्धं Wh. पाच T. 8 शुण्डेरथः (१) H. शंडे रथः B. E. 9a अयः B. अयः E-शंडोयमक E.-Of. Hir. II, 3, 7; Par. Ioa केशिनीः B. केशिनी E. केशिनि Bu.-खोपो B. Bu. Wh. H. r. सखा: पो E-काशिनी B. E.Cf. Hir. IT, 3, 7. Iob. नश्यातादितः E. Ila afyat: Bu. II b °च्छन्तोपरिदाकृतान स्वा. Bu. Wh. H. छतोपरिदाच- तांखा (तस्खा sec. m.) B. °छन्तीपलितांकृतांत्वा. E. See Hir. I.c. 120 ब्रम्हण- स्फुत्रः B. बह्मणस्पुत्रःE. ब्रह्मणः पुत्रः Wh. 120 ब्राह्मण B.-प्रमृशतः कू• B. . ..

·II, 14, 1-6. ॥ द्वितीयः प्रश्नः॥ ५७ भ नक्तंचारिक उरस्पेशाञ्छूलहस्ताकपालपान । पूर्व एषां पितेत्युच्चैश्राव्यकर्णकः । माता जघन्यो सर्पति यामे विधुरमिच्छन्ती स्वाहा ॥१॥ निशीथचारिणी स्वसो सन्धिना प्रेक्षते कुलम् । या स्वपन्नं बोधयति यस्यै विजातायां मनः । तासां त्वं कृष्णवर्मने क्लोमान हृदयं यकृत् । अग्ने अक्षीणि निदेह स्वाहा ॥२॥ अङ्गादासं भवसि हृदयादधि जायसे । वेदो वै पुचनामासि स जीव शरदश्शतम् ॥३॥ अश्मा भवेत्येषा ॥४॥ अग्निरायुष्मानस वनस्पतिभिरायुष्मान । तेन त्वायुषायुष्मन्तं करोमि ॥५॥ सोम आयुष्मान्स ओषधीभिरायुष्मान । तेन ..."॥६॥ ॥१३॥ Bu. । 1.c. 20 प्रभृशतः कू° F.See Hir. I.c.-त्रयोदशः खण्डः Wh. माते कुमारं बयोविंशतिः ॥१३॥ F. B. II, I4, I & उरमेशाकू. Bu. उरस्येशां• B. E. See nir. 10 बघन्या सर्पति E.-विथुर B. 2b बोधयन्ति E. P. कृष्णवर्मने B. हे कृष्णवर्तीने कृष्णवर्मन् H. See Introd., P. XXY. 2d अक्षीणि निर्दह B. अक्षीणि निवृहत् E. P. 3b पुत्रनामा०E. See II, II, 33. 4 See II, I2, I. of the text have अग्निरायुष्मानिति पञ्च ।, and H. explains the five Mantras as given from Ts. II, 3, 10, 3. (So also in P.T.) The Mantra पितर आयुष्मन्तस्ते स्वधयायु etc. is only mentioned in Hw., not in Hbd. Hbg. HHg. See also Pār. I, 16, 6; Hir. II, 4, 18. [III. 8.] 5-9 The MSS. . 1 I ·ՎԵ ॥ मन्त्रपाठः ॥ II, 14,7-II, 15, 1. यज्ञ आयुष्मानस दक्षिणाभिरायुष्मान । तेन ..." ॥७॥ ब्रह्मायुष्मताह्मणैरायुष्मत् । तेन ... " ॥६॥ देवा आयुष्मन्तस्ते ३ऽमृतेनायुष्मन्तः । तेन त्वायुषायुष्मन्तं करोमि ॥९॥ सर्वस्मादात्मनस्संभूतासि सा जीव शरदश्शतम् ॥१०॥ भूरपां त्वौषधीनाँ रसं प्राशयामि । शिवास्त आप ओषधय- स्मन्त्वनमीवास्त आप ओषधयस्मन्वसौ ॥११॥ ॥१२॥ भुवोऽपां चौ० सुवरपां त्वी ॥१३॥ भूर्भुवस्सुवरपां वौषधीनाँ रसं प्राशयामि । शिवास्त आप ओषधयस्मन्वनमीवास्त आप ओषधयस्मन्त्वसौ ॥१४॥ उष्णेन वायवुदकेनेत्येषः ॥१५-२२॥ चतुर्दशः खण्डः ॥१४॥ यद्भूमेः क्रूरं तदितो हैरामि पराची निति निर्वाहयामि । इर्दै श्रेयोऽवसानमा गन्म देवा गोमदश्वविदिमस्तु प्रभूम ॥१॥ . - Inb शिवास्ता, and °मीवास्ता T.--सन्खसौ . 12-13 भुवोपाँ (पां B.) स्वरपां B. E. T. भवोपां सुवरपां Wh. Bu. 14a सुवरपां Wh. Bu. स्वरपां B. E. T. 15-22%DII, L, I-8. See II, 7, 4-11. चतुर्दशः खण्डः ॥ Wh. ॥१४॥ Bu. ॥१४॥ मतचारिणश्चतुर्दश ॥ १४॥ E. B. II, 15, I b देवा B.-प्रभूम B. प्रभूः Bu.

·II, 15, 2-12. ॥ द्वितीयः प्रश्नः ॥ ५९ स्योना पृथिवि भवानृक्षरा निवेशनी। यच्छा नश्शमै सप्रथाः ॥२॥ इहैव तिष्ठ निमिता तित्विला स्यादिरावती। मध्ये ताल्यस्य तिष्ठान्मा त्वा प्रापन्नघायवः ॥३॥ आ त्वा कुमारस्तरुण आ वासो जगता सह । आ त्वा परिसुतः कुम्भा आ द्भः कलशीरयन ॥४॥ तेन स्थूणावधि रोह वंशोयो विराजनप सेध शत्रून ॥५॥ ब्रह्म च ते क्षत्रं च पूर्वे स्थूणे अभि रक्षतु ॥६॥ यज्ञश्च दक्षिणाश्च दक्षिणे ॥७॥ इषश्चोर्जश्चापरे ॥८॥ मित्रश्च वरुणश्चोतरे ॥९॥ धर्मस्ते स्थूाराजः ॥१०॥ श्रीस्ते स्तूपः ॥११॥ उड्रियमाण उद्धर पाप्मनो मा यदविहान्यच्च विहाँश्चकार । --- 2a पृथिवी (वि sec. m.) भवा. B. पृथिवि भवा. E. पृथिवी भवा. Wh. Bu. See TA. X, I, I0; Rv. I, 22, 15; MBr. II, 2, 7.-निवेशिनि Bu. 3a तिष्ठनिर्मिता E. तिष्ठ नि° B. तिष्ठनिमिरा Wh. तिल्बिला B. तिल्धिरा E. नितिल्पिला Bu.- स्थादिरा• B. See Introd., p. xxv. 3b ताल्प्यस्य Bu. Hw. T. ताल्पत्य B.Wh. Abg. atute E. Deest in Hbd. HHg. 48 जायतां सह E. See Asy. II, 8, 16; Par. III, 4,4; Hir. I, 27, 4, Av. III, 12, 7.4b परिहतः Bu.-कुंभाः H.Wh.T. कुभा Bu. कुंभ E. कुंम B.-दुद्धकलशीरयन् E. 5 °जन्न शेध E. जंतप सेघ (सेध sec. m.) B. See Av. III, 12, 6a; Hir. I, 27,73 Asy. IT, 9, 2. 6 पूर्वस्थूणे E.- रक्षन्तु E. । दक्षिण B.E. 9 चौत्तरे B. 10-II राजश्रीस्ते स्तूपः (स्तूर्यः E.) B. E. Wh. Bu. Cf. Par. III, 4, 18; Sankh. III, 3, 3 seqq. 122 °कार B.E. Naachidanalite- I2 ·६० ॥ मन्त्रपाठः ॥ II, 15, 12-19. --- ! अहा यदेनः कृतमस्ति पापँ रात्रिया यदेनः कृतमस्ति पाप सर्वस्मान्मोद्धृतो मुञ्च तस्मात् ॥१२॥ इन्द्रस्य गृहा वसुमन्तो वरूथिनस्तानहँ सुमनसः प्रपद्ये ॥१३॥ अमृताहुतिममृतायां जुहोम्यग्निं पृथिव्याममृतस्य जित्यै । तयानन्तं काममहं जयानि प्रजापतिर्य प्रथमो जिगायाग्निमग्नौ स्वाहा ॥१४॥ अन्नपतेऽन्नस्य नो देशनमीवस्य शुष्मिणः । प्र प्रदातारै तारिष ऊजै नो धेहि द्विपदे चतुष्पदे ॥१५॥ अरिष्टा अस्माकै वीरासन्तु मा परा सेचि मे धनम् ॥१६॥ भूमिभूमिमगान्माता मातरमयंगात् । भूयास्म पुचैः पशुभिर्यो नो दृष्टि स भिद्यताम् ॥१७॥ वास्तोष्पते प्रति जानीह्यस्मानस्ववियो अनमीवो भवा नः । यत्वेमहे प्रति तन्नो जुषस्व शं ने एधि द्विपदे शं चतुष्पदे ॥१८॥ वास्तोष्पते शग्मया सँसदा ते सक्षीमहि रण्वया गातुमत्या । आवः क्षेम उत योगे वर नो यूयं पात स्वस्तिभिस्मदा नः ॥१९॥ 12b कृतमस्ति (bis) B. E.--रात्रिया B. E. Wh. Bu. रात्र्या H.-सर्वस्मान्मोधृतो E. 14a जुहोत्य. Bu. 14b staTfA E. मिमग्नी B. 15 The MSS. of the text give only the Pratika, अन्नपत इत्येषा॥ See 16 नो घT.-Of. Par. I, 3, 14; Sankh. 18-19 The MSS. of the text have arata fa an H. explains the Mantras as given from Ts. III, 4, 10, 1; cf. Rv. VII, 54, I, and 3. । 4 . ܪ̈ܟ 13 Of. Par. III, 4, 18; Sankh. III, 4, I0. Ts. IV, 2, 3, 1; V,2, 2, I ; TBr. III, II, 4, I. 1 Of. Kaus. 136, 2. III,4,4 ·II, 15, 20-II, 16, 2. ॥ द्वितीयः प्रश्नः ॥ ६१ वास्तोष्पते प्रतरणो न एधि गोभिरश्वेभिरिन्दो। अजरसस्ते सख्ये स्याम पितेव पुत्रान्प्रति नो जुषस्व ॥२०॥ अमीवहा वस्तिोष्पते विश्वा रूपाण्याविशन । सो सुशेव एधि नः ॥२१॥ शिव शिवम् ॥२२॥ पञ्चदशः खण्डः ॥१५॥ कूकुरस्सुकूकुरः कूकुरो वालबन्धनः । उपरिष्टाद्यदेजाय तृतीयस्या इतो दिवः ॥१॥ औलब इतमुपा हयथार्जीञ्छचामश्शबलः। अधीराम उलुम्बलस्सारमेयो ह धावति समुद्रमिव चाशत् ॥२॥ ma - See also Aiv. II, 9, 9; Par. III, 4, 73 Hir. I, 28, I; Kaus. 43, 13. 20 एधि गो. Bu. H. T. एनधि गो. E. एधि गयस्फानो गो• B. See Rv. VII, 54, 2. In Wh., Mantras 20 to 22 are missing. 20 b अजरासस्ते E. 21 वास्तोष्पते E.~- Rv. VII,55. I. 22 पञ्चदशः खण्डः Wh. यद्भूमः क्रूर पड्दिशतिः ॥१५॥ B. B. Bu. has ॥१५॥ before Mantra 22. II, 16, Ta कूङ्घ (कै Hbg.) रस्सुकूकूरः कूकुरो वाल? Wh. Abg. Hbd. कूकूरः स कूकूरः कूकुरो बाल° B. कू'रसुकूधैरः कूरोक वाल° E. कू'रस्सुकर्करः कूधैरो वाल° Bu. कुर्कुरः सुकू'रः कूकूरः वाल° Hw. कुक्करः सुकुङ्कुरः कुर्कुरः वाल° H.Hg. See Par. I, 16, 24; Hir. II, 7, 2. Ib देजायत E.. औलव B.-इत्तमुपा E.-हूयताजीलामः शबलः B. हयथाजीछाम शबलः E. इयतार्जिन श्यामशबलः Wh. इयथार्जिच्यामाश• Bu. इयथ, आर्जीन, श्यामः H. इयतार्जीच्यामश T. 2b अधौराम E. उतुंबलः Wh. Bu. T. उखंबल 2a ·॥ मन्त्रपाठः॥ II, I6, 3-6. . । * ६२ बिभ्रनिष्क च रुक्मं च शुनामय सुबीरणः । सुबीरण सृज सृज शुनक सृजैकवात्य सृज छत् ॥३॥ तत्सत्यं यत्वेन्द्रोऽब्रवीद्रा स्पाशयस्वेति तास्त्वं स्पशियित्वाग- छस्तं त्वाब्रवीदविंद हा ३ इत्यविद् हीति वरै वृणीष्वेति कुमा- रमेवाहं वरं वृण इत्यब्रवीः ॥४॥ विगृह्य बाह प्रवसे यामिव चाकशन ॥५॥ बिभ्रनिष्क च रुक्मं च शुनामय सुबीरणः । सुबीरण सृज सृज शुनक सृजैकवात्य सृज छन् ॥६॥ - -- -...man. Bu. उबलः म. उलुबभः E. उबल: B.-अव चाकशत Hw. Ebg. Hbd. T., for व चा; HEg. has only चाकशत, giving neither अव nor इव. Of. Hir. II, 7, 2. 38 बिधंनि E. बिभ्रति नि• B pr. m. --~ सुबीरणः Wh. Hw. Hbg. सुबीरिणः E. Bu. HHg. T. सुवीरिणः B. Hbd. 3b सुबीरण Wh. Hw. सुवीरण ibd. सुसूरिण Hbg. सुबीरिण Bu. Hig. T. सुवीरिण B. सुर्वीरिणःE.-कव्रात्य B. °कवाक्य Of. Hir. II, 7, 2; Par. I, 16, 24. 4 यवेन्द्रीब्र B. E. यत्तेन्द्रोब्र Wh. T. usta Bu.-- taferelateeni B sec. m. गछतं B pr. m. स्माधियिखा- गच्छस्तं Bu. स्पाशयत्वागच्छत्तं Wh. हा३ B. E. Bu. T. ह ३Wh. (The two Grantha MSS. have a peculiar sign somewhat resembling the Grantha " to mark the pluta vowel.)-वृणा • Wh. - ब्रवीर्विगृह्य Bu. ब्रवीतिगृह्य B. E. विगृह्य Wh. लं च पुनरब्रवी: Hw. त्वं च पुनरब्रवीत् (sic) Hbd. Hbg. HHg. Par. I, 16,243 Hir. II, 7,3-4. 5 प्लवसे B.--द्यामिव Bu. Hw. ज्यामिव B. E. Wh. AT T. Hbg. HHg. (deest in Hbd.). See Introd., p. xxy. 6a Only Bu. gives this verse in an abridged form, the other MSS. repeat it in full. सुबीरणः Wh. सुबीरिणः E, T. सुवीरिणः B. : 6b सुबीरण Wh.. सुबौरिण E. T. सुवौरिण B. ब्रवीत्। -- -- ·II, 16, 7-II. ॥ द्वितीयः प्रश्नः ॥ ६३ तत्सत्यं यत्ते सरमा माता रोहितः पिता। अमी ये के संरस्यका अवधावति तृतीयस्या इतो दिवः ॥७॥ कश्च ससरमतण्डश्च तूलश्च विप्लश्चार्जुनश्च लोहितश्च । दुला ह नाम वो माता मन्याकको ह वः पिता ॥४॥ संतक्षा हन्ति चक्री वो न सीसरीदत । छदपेहि सीसरम सारमेय नमस्ते अस्तु सीसर ॥९॥ समश्वा वृषणः पदो न सीसरीदत । छदपेहि सीसरम सारमेय नमस्ते अस्तु सीसर ॥१०॥ श्वानमिच्छादन्न पुरुषं छत् ॥११॥ . 7b येके " . 7. रोहितः B.Wh. H. लोहितः E. T. लेहितःBu.-Of. Par. I, 16, 24. स. according to H. ये कैस. B.E.-धावत Bu. धावति B. Wh. T. धावन्ति E. See Introd., p. xxvi, and Hir. II, 7, 2. 8a ससरमत्तंटचE. सरमतण्डः Hbd. सरमताण्ड: Hbg. ससमतणुः HHg.-तृलश्च विकूल° Bu. कूलः विकूलः Hbg. ibd.- नचालोहितश्च E-See Hir. 1. c. 8b दूला ह B. दुला हा Bu.-मन्थाकको ह Wh. Hbd. Hbg.HHg. T. ममन्थाकको ह Bu. मंथाकको है B. याककुह E. मन्याकः Hw.-See Hir.l.c. संतक्षा H. संतक्षा B. E. सञ्चचा Wh.-वो न सीस- रीदत MSS. I cannot make any sense of this, nor does Haradatta give any help, who says अतश्च न सीसरीदत नोऽपसर्पत , leaving a unexplained. 9 b and rob छदपेहि B.-सीसर for सीसरम Bu.-Gf. Par. I, समश्वा वृषणः E. समचा वृषाण: B. वा वृषाणः T.- -पदोन सीसरीदत B. पदोनसीसरीदत Bu. Wh. पदो न सीसरीदत E. See above 9a. II श्वानमिछादन्न पुरुष E. श्वानमिछानपुरुष B. °मिच्छा wh. 9a . See Hir.1.c., and Introd., p. xxvi. 16, 24. IO & ·६४ ॥ मन्त्रपाठः॥ II, 16, 12-II, 17, I. एते ते प्रति दृश्यते समानवसने उभे । ते अहँ सारयेण मुसलेना हन्म्युलूखले ॥१२॥ हतश्शही हुतशङ्गपिता हुतशङ्ककुतुर्वकः । अप्येषाँ स्थपतिर्हतः ॥१३॥ ऋषिोधः प्रबोध स्वनो मातरिश्वा । ते ते प्राणानस्परिथन्ति मा भैषीन मरिष्यसि ॥१४॥ जग्धो मशको जग्धा वितृष्टिर्जग्धो व्यध्वर स्वाहा ॥१५॥ जग्धो व्यध्वरो जग्धो मशको जग्धा वितृष्टि स्वाहा ॥१६॥ जग्धा वितृष्टिर्जग्धो व्यध्वरो जग्धो मशक स्वाहा ॥१७॥ षोडशः खण्डः ॥१६॥ इन्द्र जहि दन्दशूकै पक्षिणं यस्सरीसृपः । I2a. एते ते B. E.-समानमर्सने E. 12 b हम्म्युलूखले B sec. m. T. हन्मु B pr. m. हन्युलूखंले E. Wh. हन्नुलू Bu. 13a शंखकुतुर्वकः Bu. H. T. शंखः कुतुर्व (or 4) कः Wh. शंखकुथुर्बलः B. शङ्खकुर्तुर्बकः E. 14a ऋषिर्बोधः प्रबोध: E. ऋषिर्बोध- प्रबोध Bu. 14b प्राणान परिष्यन्ति Bu. H. णान्त्स्फरि T. प्राणान् सरिष्यन्ति Wh. प्राणान् सरिष्यन्ति B. प्राणासरिष्यन्ति E-मा भैषीन मरिष्यसि B. मो भैषीर्न मरिष्यसि . 15 जग्धा विदृष्णिर्जग्धो व्यध्वर व्यतृष्टिः स्वाहा B.-Of. Hir. II, 16, 5. 16 जग्धो मशको जग्धो व्यवरो Bu.--जग्धा B. 17 जग्धो व्यवरो अग्धा पिदृष्टिर्जग्यो म Bu.--षोडशः खण्डः Wh. ॥१६॥ Bu. कर्करः पंचविंशतिः ॥१६॥ B. कूकुरः पञ्चविंशतिः ॥१६॥ E. II, 17, 1a sife, accents by conjecture. इन्द्र जहि B. F:-दन्तशूकं Wh. Hbg. HHg:-सरीसृपः E. 1 ·II, IT, I-6. ॥ द्वितीयः प्रश्नः ॥ ६५ दक्ष्यन्तं च दशन्तं च सस्लिानिन्द्र जम्भय स्वाहा ॥१॥ अप्सु जात सरोवृद्ध देवानामपि हत्य। त्वम॑ग्न इन्द्रप्रेषितस्स नो मा हिंसी स्वाहा ॥२॥ चाणमसि परिचाणमसि परिधिरसि । अन्नैन मनुयास्त्रायसे तृणैः पशून्कर्तेन सपान्यज्ञेन॑ दे॒वान्स्वधा पितृनस्वाहा ॥३॥ तत्सत्यं यतेऽमावास्यायां च पौर्णमास्यां च विषबलिँ हरन्ति सर्व उदरसर्पिणः। तन्ने प्रेरते त्वयि सं विशन्ति त्वयि नस्मतस्त्वयि सझो वर्षाभ्यो नः परि देहि ॥४॥ नमो अस्तु सर्पेभ्यो ये के च पृथिवीमर्नु । ये अन्तरिक्षे ये दिवि तेभ्यस्सर्पेभ्यो नमः ॥५॥ ये३ऽदो रोचने दिवो ये वा सूर्यस्य रश्मिषु । येषामप्सु सदः कृतं तेभ्यस्मभ्यो नमः ॥६॥ Pariparam R । च Hbd. B.E. Ib दक्ष्यते च दृशंतं च B. इंक्षणंतं च दुशतं च E. दंष्णन्तञ्च दशन्तञ्च Bu. दक्षणंतं 20 सरोवृद्ध Bu. Wh. Hw. स्सरोवृद्ध '. सरेवृद्ध B: सरैवृद्धा E. सरे सरसी समुद्रे बृद्ध Hbd. सरे सरसि समुद्रे प्रवृद्ध Hbg. HHg. 3a परिधीरसि॥ 3b मनुष्याँस्त्रायते तृणै E.-कर्तेन E. कर्त्तन Bn. H. गर्तेन B. T. गर्तेन 4a °वास्थायां E.-च विर्षबलिँ हरति B. 4b संविशन्तु । Wh. not given in full in the Mss. I take them from Ts. IV, 2, 8, 3. सर्पेभ्यो ये के च इति । तितिः ॥ E. सर्पेभ्य इति तिस्रः । B. Bu. Wh. T. [III. 8.] Wh. 5-7 are K ·ar om ॥ मन्त्रपाठः ॥ II, I7, 7-12. या इषवो यातुधानानां ये वा वनस्पती रर्नु । ये वावटेषु शेरते तेभ्यस्सर्पेभ्यो नमः ॥७॥ नमो अस्तु सर्पेभ्यो ये पार्थिवा य आन्तरिक्ष्या ये दिव्या ये दिश्याः। तेभ्य इमं बलिँ हरिष्यामि तेभ्य इमं बलिमहार्षम् ॥८॥ तक्षक वैशालेय धृतरराष्ट्रिरावतस्ते जीवास्त्वयि नस्मतस्त्वयि सझो वर्षाभ्यो नः परि देहि ॥९॥ धृतराष्ट्ररावत तक्षकस्ते वैशालेयो जीवास्वयि नसतस्वर्यि सझो वर्षाभ्यो नः परि देहि ॥१०॥ अहिँसातबलस्ते जीवास्त्वयि नस्स तस्त्वयि सझो वर्षाभ्यो नः परि देहि ॥११॥ अतिबलाहिँसस्ते जीवास्वर्यि नस्मतस्त्वयि सझो वर्षाभ्यो नः परि देहि ॥१२॥ 8a अन्तरिक्षा E. अंतरिक्ष्या B. आन्तरिच्या Bu. Wh. H. T. Of. Hir, II, 16, 6.- दिव्या B.-दिश्योः B.--After दिश्याः, E. has the following interpolation : एवामृते बभूवस्ते अस्मिन्यज्ञे समचराती । 8b इदं बलिं Bu.-इदमं बलिम Bu. दुमा बलिम• B pr. m. मं बलिम B sec. m. दुमं बलिंमहारिषं E. 9 वैशालेय धृतराष्ट्ररावतस्ते Wh. H. T. वैशालय धृतराष्ट्रिरावत ते B. Bu. वैशालेय धृतराष्ट्री- रावत तक्षकस्ते वैशालियो E.—जीवास्त्वयो न सत° E. धृतराष्ट्र रावत B.- तक्षकस्ते वैशालेयो जीवा B. तक्षक वैशालय ते जीवा B. Bu. तक्षकवैशालेयस्ते I. II अहिंसातिबलस्ते जीवा Wh. H. T. अहिंसातिबल ते जीवा Bu. अहिंसातिबलस्तै जीवा F.. असातिबल ते जीवा B. अतिबलाहिंसस्ते जीवा Wh. H. T. IO 12 ·II, 17, 13-19. - ॥ द्वितीयः प्रश्नः ॥ ६७ ये दन्दशूकाः पार्थिवास्ताँस्त्वमितः परोगव्यूति नि वैशय । सन्ति वै नश्शफिनस्सन्ति दण्डिनस्ते वो नेडिनसान्ये यमस्मान हिनसात ॥१३॥ समीची नामांसि प्राची दिक तस्यास्तेऽग्निरधिपतिरसितो रक्षिता यश्चाधिपतिर्यश्च गोना ताभ्यां नमस्तौ नौ मृडयतां ते यं विष्मी यश्च नो वेष्टि तं वां जम्भे दधामि ॥१४॥ ओजस्विनी नामांसि दक्षिणा दिक् तस्यास्त इन्द्रोऽधिपतिः पृदाकू (रक्षिता etc. . . . दधामि) ॥१५॥ प्राची नामांसि प्रतीची दिक तस्यास्ते सीमोऽधिपति स्वजो (रक्षिता etc. . . . दधामि) ॥१६॥ अवस्थावा नामास्युदर्दीची दिक् तस्यास्ते वरुणोऽधिपतिस्ति- रश्चराजी (रक्षिता etc. . . . दधामि) ॥१७॥ अधिपत्नी नामासि बृहती दिक् तस्यास्ते बृहस्पतिरधिपति श्वित्रो (रक्षिता etc. . . . दधामि) ॥१॥ वशिनी नामासीयं दिक तस्यास्ते यमोऽधिपतिः कल्माष- अतिबलाहिँसस्ते जीवा. E. अतिबलाहिँस ते जीवा B. Bu. 138 दन्तशूकाः Bu. Wh. Hbg:-परो गथूति E. परोगव्यूतिं B.-वेशया Bu. 13b नेधिनसान्यचू. E. नेचिन्नानघू B. न्येधिनसान्येयू. Bu. नेधिनसानेबू० Wh. नेधिनसनियू) T. an festata in alto H. See Introd., p. xxvii. समीची नामासि प्राची दिग्धेतयो नाम स्थति द्वादशपर्यायाः ॥ H. explains all the 14-25 The MSS. have only : ५ ... Mantras as given from Ts. V, 5, 10, 1-3; 3-5. K2 ·॥ मन्त्रपाठः ॥ II, I7, 19-26. ६. यीवो रक्षिता यश्चाधिपतिर्यश्च गोप्ता ताभ्यां नमस्ती नौ मृड- यतां ते यं द्विष्मो यच नो वेष्टि तं वां जम्भे दधामि ॥१९॥ हेतयो नाम स्थ तेषां वः पुरो गृहा अग्निर्व इषवस्सलिलो (वातनामं etc. . . . दधामि) ॥२०॥ निलिम्पा नाम स्थ तेषां वो दक्षिणा गृहाः पितरौ व इर्षवस्सगरो (वातनाम दधामि) ॥२१॥ वजिणो नाम स्थ तेषां पश्चागुहा स्वप्नो व इर्षवो गहरो (वातनामं etc. . . . दधामि) ॥२२॥ अवस्थाानो नाम स्थ तेषां व उत्तरागृहा आपो व इर्षव- समुद्रो (वातनाम etc. . . . दधामि) ॥२३॥ अधिपतयो नाम तेषां व उपरि गृहा वर्ष व इषवी ऽवस्वान (वातनामं etc. . . . दधामि) ॥२४॥ कव्या नाम स्थ पार्थिवास्तेषां व इह गृहा अन्न व इषवो निमिषो वातनामं तेभ्यो वो नमस्ते नौ मृडयत ते यं विष्मो यश्च नो दृष्टि तं वो जम्भे दधामि ॥२५॥ अप श्वेत पदा जहि पूर्वेण चापरेण च । सप्त च मानुषीरिमास्तिसश्च राजबन्धवीः ॥२६॥ स्थ * 20 seqq. वातनामं to दधामि to be supplied from 25. 26h मांन्दुषी• B.- गरिमा ति: B:-राजबन्धवीः MSS. and H. See Par. II, 14,43 Sankh. IV, I8, 1; ĀSv. II, 3; 3; Hir. II, 16, 8, with Prof. Kirste's note; and Introd., p. xxiv.

·II, I7, 27--II, 18, 10. ॥ द्वितीयः प्रश्नः ॥ ६९. न वै श्वेतस्याध्याचारेऽहिर्जघान कं चन। श्वेताय वैदवीय नमो नम श्वेताय वैदवाय ॥२७॥ सप्तदशः खण्डः ॥१७॥ परमेष्ठ्यर्सि परमां मा श्रिय गमय ॥ ॥१॥ प्रत्यवरूढो नो हेमन्तः ॥२॥ प्रति क्षत्रे प्रति तिष्ठामि राष्ट्रे ॥३॥ प्रत्यश्वेषु प्रति तिष्ठामि गोषु ॥४॥ प्रति प्रजायां प्रति तिष्ठामि भव्ये ॥५॥ इह धृतिरिह विधुतिरिह रन्तिरिह रमतिः ॥६॥७॥ स्योना पृथिवि भवानृक्षरा निवेशनी। 'मच्छो नश्शमै समयोः ॥॥ बडित्था पर्वतानां खिद्रं बिभर्षि पृथिवि । प्र या भूमि.प्रवत्वति महा जिनोर्षि महिनि ॥९॥ आ त्वा वहन्तु हरयस्मचैतस श्वेतैरश्वैस्सह केतुमद्भिः । 27 श्वेतस्याध्याचारे Bu. Wh. Abd. Abg. T. श्वैतस्यांध्यत्रे B. श्वेतश्चाध्यासारे E. श्वेतस्य अध्यासारे Hw. श्वेतस्य अद्ध्याहार HHg. See Hir. 1.c.; Par. II, 14, 5; Asv. II, 3, 3:-किं चना B. 27b वैदुर्वाय नमो E. वैदुवीर्य नमो B.-सप्तदशः खण्डः Wh, ॥१७॥ Bu. इन्द्र जहि द्वाविंशतिः ॥१७॥ F. B. II, 18, I परमेष्यसि परमा E.-मां Bu. Wh. T. 3-5 Cf. Satikh. IV, 18, Io seq.; MBr. II, 2, 2sex. 6 विधृती• E.-विधृतिरिह deest in Bu. 8-9 Only the Pratīkas are given in the MSS., viz. स्योना पृथिवि (°वी B pr. m. P.) बडित्या (बलि. 2.) पर्वतानामिति दे ॥ See II, 15, 2, and Rv. V, 84, I=Ts. II, 2, 12, 2, 9b भूमि H.=Ts. 1.6. भूमि Rv. I.c.

·॥ मन्त्रपाठ:॥ II, 18, 10-34. वाताजिरैर्मम हव्याय शर्व ॥१०॥ उप स्पृशतु मीढान मीढुषे स्वाहा ॥११॥ उप स्पृशतु मीढुषी मीढुष्यै स्वाहा ॥१२॥ जयन्तोप स्पृश जयन्ताय स्वाहा ॥१३॥ भवार्य देवाय स्वाहा ॥१४॥ शवाय देवाय स्वाहा ॥१५॥ ईशानाय देवाय स्वाहा ॥१६॥ पशुपतये देवाय स्वाहा ॥१७॥ रुद्राय देवाय स्वाहा ॥१॥ उग्राय देवाय स्वाहा ॥१९॥ भीमाय देवाय स्वाहा ॥२०॥ महते देवाय स्वाहा ॥२१॥ भवस्य देवस्य पत्न्यै स्वाहा ॥२२॥ शर्वस्य देवस्य पन्न्यै स्वाहा ॥२३॥ ईशानस्य देवस्य पल्ल्यै स्वाहा ॥२४॥ पशुपतेवस्य पत्न्यै स्वाहा ॥२५॥ रुद्रस्य देवस्य पत्न्यै स्वाहा ॥२६॥ उग्रस्य देवस्य पत्न्यै स्वाहा ॥२७॥ भीमस्य देवस्य पत्न्यै स्वाहा ॥२८॥ महतो देवस्य पत्न्यै स्वाहा ॥२९॥ जयन्ताय स्वाहा ॥३०॥ अग्नये स्विष्टकृते सुहुतहुत आहुतीनां कामानाँ समर्धयित्रे स्वाहा ॥३१॥ स्वस्ति नः पूर्णमुखः परि कामतु ॥३२॥ गृहपोप स्पृश गृहपाय स्वाहा ॥३३॥ गृहयुपं स्पृश गृहयै Iob वाताजरै Bu.-In E. abridged as follows : श्वेतैर० ॥ वाता. शर्व. See Hir. II,8,2. 13 जयन्तोपं स्पृश जयन्ताय E. 32 काम E. क्रमत B. 34 गृह- प्युपेश गृहात्यै . गृहायुपस्पृश गृहा(ह° pr. m.)प्यै B.

·II, 18, 34-46. ॥ द्वितीयः प्रश्नः ॥ ७१ स्वाहा ॥३४॥ घोषिण उप स्पृशत घोषिभ्य स्वाहा ॥३५॥ श्वासिन उप स्पृशत श्वासिभ्य स्वाहा ॥३६॥ विचिन्वन्त उप स्पृशत विचिन्वा स्वाहा ॥३७॥ प्रऍन्वन्त उप स्पृशत प्रपुन्वय स्वाहा ॥३॥ समश्नन्त उप स्पृशत समश्नम स्वाहा ॥३९॥ देवसेना उप स्पृशत देवसेनाभ्य स्वाहा ॥४०॥ या आख्याता याश्चानाख्याता देवसेना उप स्पृशत देवसेनाभ्य स्वाहा ॥४१॥ द्वारापोप स्पृश द्वारापाय स्वाहा ॥४२॥ द्वारायुप स्पृश द्वारा? स्वाहा ॥४३॥ अन्वांसारिण उप स्पृशतान्वासारिभ्य स्वाहा ॥४४॥ निषङ्गिन्चुप स्पृश निषङ्गिणे स्वाहा ॥४५॥ नमो निषङ्गिण इषुधिमते ॥४६॥ 35 घोषिण by conjecture. घोषिण B. E. 36 श्वासिन by conjecture. श्वासिन 37 विचिन्वंत B. 38 प्रऍन्वन्त D. T. अपुन्वंत B. प्रपुण्वन्त Wh. प्रपु- न्वन्तः शोधयन्तः Hbg. प्रपिन्वन्त Bu. प्रपिन्वन्तः शोभवन्तः Hw. प्रपिन्वन्तः शोधयन्तः HHg. Deest in Abd.-प्रपुन्वयः I. B. T. प्रपुण्खभ्य Wh. प्रपिन्वदभ्य Bu. 39 समनन्त by conjecture. समनन्त E. समन्नंत B. 40 देवसेना B. आख्याता याश्च ना.E. Wh. But see comm. on Ap. 20, 5. 42, 43 द्वारापोप उपस्पृशत द्वारपाय स्वाहा । द्वाराप्युपशत स्पृशत द्वाराप्यै स्वाहा ॥ E. द्वारापोपस्पृशत द्वारापाय स्वा° and द्वारा- प्युपं स्पृश द्वाराप्यै स्वा B. द्वारापोप स्पृश द्वारपाय and द्वाराप्युप स्पृश द्वाराप्यै Wh. द्वारपोप स्पृश द्वारपाय and द्वारप्युप स्पृश द्वारप्यै Bu. All the Haradatta MSS. read द्वारापः and द्वारापी. 44 अन्वा० by conjecture. अन्वासारिण E. न्वासारिण B. 45 निषंगिण्युपं स्पृशत E. निषंगिन्नुप स्पृश B.-निषंगिणे E. निषंगिणे B. B. E. 41 य AT T° to OTCTAT deest in B. The Mantra omitted in । ॥ 466. states that this is not meant to be a Pratīka of the Mantra occurring Ts. IV, 5, 3, 1.

·- ७२ ॥ मन्त्रपाठः ॥ II, 18, 47-II, 19, 3. . --- क्षेत्रस्य पतिना वय हितेनेव जयामसि । गामश्व पोषयित्न्वा स नो मृडातीदृशे ॥४७॥ क्षेत्रस्य पते मधुमन्तमूर्मि धेनुरिव पयो अस्मासु धुक्ष्व । मधुश्रुतं घृतमिव सुपूतमृतस्य॑ नः पतयो मृडयन्तु ॥४॥ अष्टादशः खण्डः ॥१६॥ यन्मे माता प्रलुलोभ चरत्यनंनुव्रता । तन्मे रेतः पिता वृक्तामाभुरन्योऽव पद्यताममुष्मै स्वाहा ॥१॥ यास्तिष्ठन्ति या धावन्ति या आोनीः परि तस्थुषीः । अद्भिर्विश्वस्य भीभिरन्तरन्यं पितुर्दधेऽमुष्मै स्वाहा ॥२॥ यन्म पितामही प्रलुलोभ चरत्यनंनुव्रता । तन्मे रेतः पितामहो वृक्तामाभुरन्योऽव पद्यताममुष्मै स्वाहा ॥३॥ 47-48 The MSS. give only the Pratikas, viz. क्षेचस्य पतिना वयमिति दे ॥ plains the two verses as found in Ts. I, I, I4, 2 seq:-अष्टादशः खण्डः Wh. ॥१८॥ Bu. परमेष्यसि परमामष्टौ ॥१८॥ E. B. II, 19, Ia चरत्यनुनुव्रता E. I b बृङ्गा- माभुरन्योपपद्यममुष्मै E. वृङ्तामाभुरन्योपपद्यतामुष्मै Bu. वृत्तां माभुरन्योव प० T. चवपद्यताम् H. See on this and the following verses Hir. II, 10, 7; Āp. Sraut. I, 9,9; Sankh. III, 13, 5; Manu IX, 20; Dr. W. Caland, Altindischer Ahnencult (Leiden, 1893), pp. 193-197. 28 °स्तिष्ठन्ति E.--आंदोनीः E. B. Wh. T. आद्रोघ्नः Bu. आद्रोनीः आर्द्रभ्यः Hw. आोघ्नीः आद्रौघ्यः Hbg. आोनीः आद्रोघ्यै Hbd. आद्रोध्यो HHg. See Caland l.c.-परि तस्थुषीः E. B. Read परितस्थुषीः? 2 भर्तृ- भिरतरन्य E. भर्तीभिरन्तरण्यं Bu. 34 °नुनुव्रता E. 3b वृङ्गामा० E. वृङ्ताम्मा' Bu. T.-न्योपपद्य E. B. H. ex- ५ ·II, 19, 4-14. ॥ द्वितीयः प्रश्नः ॥ ७३ - ॥ अन्तर्दधे पर्वतैरन्तर्मह्या पृथिव्या। आभिर्दिग्भिरनन्ताभिरन्तरन्यं पितामहाधेऽमुष्मै स्वाहा ॥४॥ यन्मे प्रपितामही प्रलुलोभ चरत्यननुव्रता । तन्मे रेतःप्रपितामहो वृक्तामाभुरन्योऽवपद्यताममुष्म स्वाहा॥५॥ अन्तर्दध ऋतुभिरहोरात्रैश्च सन्धिभिः । अर्धमासश्च मासश्चान्तरन्यं प्रपितामहाधेिऽमुष्मै स्वाहा ॥६॥ ये चेह पितरो ये च नेह याँश्च विद्म याँ उ च न प्रविन । अग्ने तान्वेत्य यदि तेजातवेदस्त्वया प्रत स्वधया मदन्ति स्वाहा ॥७॥ स्वाहा पित्रे ॥१॥ पित्रे स्वाहा ॥९॥ स्वाहा पित्रे ॥१०॥ पित्रे स्वाहा ॥११॥ स्वधा स्वाहा ॥१२॥ अग्नये कव्यवाहनाय स्वधा स्वाहा ॥१३॥ एष ते तत मधुमाँ जर्मिसरस्वान्यावानग्निश्च पृथिवी च तावत्यस्य माचा तावती त एतां माची ददामि यथाग्निरक्षितो ऽनुपदस्त एवं मी पिचेऽक्षितोऽनुपदस्त स्वधा भव तां त्वँ स्वधां तैस्सहो जीवर्चस्तै महिमा ॥१४॥ 4a मह्या पृथिव्याः E. 5b वृक्षातमा E. वृङ्ताम्मा Bu. वृक्तां मा T.- न्योपपद्य E. B. Bu. 6a रात्रैः स सं. B. रात्रैः संसं० E. Possibly we ought to read Traktarafat: with T. 7a= Rv. X, 15, 13a.-प्रविना Bu. प्रत्तं Wh. H. °स्तया प्रत E. °स्त्वया प्रन B. °स्तया प्रत्तं Bu. T.---मदंतु B. T. मदन्तु 8-II E. has only स्वाहा पित्र पित्रं स्वाहा ॥ 14 ऊर्मिः सहस्वान् E.-०नुपपदस्त (twice) Bu. both here 7b स्त्वया Bu. 13 FUT deest in Wh. 14-16 See Hir. II, 13, I. L [III. 8.1 ·। ७४ ॥ मन्त्रपाठः॥ II, I9, 15-II, 20, 4. -- एष ते पितामह मधुमाँ ऊर्मिस्सरस्वान्यावान्वायुश्चान्तरिक्ष च तावत्यस्य मात्रा तावती त एतां मात्रां ददामि या वायु- रक्षितोऽनुपदस्त एवं मह्यं पितामहायाक्षितोऽनुपदस्त स्वधा भव तां च स्वधां तैस्सहोप जीव सामानि ते महिमा ॥१५॥ एष ते प्रपितामह मधुमाँ ऊर्मिस्मरस्वान्यावानादित्यश्च द्यौश्च तावत्यस्य मात्रा तावती त एतां मावां ददामि यथादित्यो ऽक्षितोऽनुपदस्त एवं मह्यं प्रपितामहायाक्षितोऽनुपदस्त स्वधा भव तां च स्वधां तैस्म होप जीव यजृषि ते महिमा ॥१६॥ एकोनविंशः खण्डः ॥१९॥ पृथिवी ते पात्रं द्यौरपिधान ब्रह्मणस्त्वा मुखे जुहोमि ब्राह्म- णानां त्वा प्राणापानयोर्जुहोम्यक्षितमसि मैषा क्षेष्ठा अमुचामु- मिल्लोके ॥१॥ मार्जयन्तां मम पितरौ' मार्जयन्तां मम पितामहा मार्ज- यन्तां मम प्रपितामहाः ॥४॥ and in the next two Mantras.- भवतांत स्वधा E. - भव तां व स्वधां Wh. Bu. H. भवतां त स्वधां B. T. 15 ऊर्मिः सरहस्वान् E. here and in 16.-भवतांत स्वधा E. भवतां त स्वधां B. T. 16 भवतांत्तँ स्वधांE. भवतां ल (तँ B sec. m. T.) स्वधां B. T.- एकोनविंशः खण्डः ॥ Wh. ॥१९॥ B.E. Bu. II, 20, I °धान ब्रह्मस्त्वा E. . °धान ब्राह्मणस्त्वा B.- होम्यक्षितमसि B.--ओष्ठा E.---"ष्मिन लो. B. Wh. T. मि लो. E. Bu. See Hir. II, II, 4. 2-7 मम deest in T. म -- H ·II, 20, 5-26. ॥ द्वितीयः प्रश्नः ॥ ७५ ----- मार्जयन्तां मम मातरो मार्जयन्तां मम पितामह्यो मार्ज- यन्तां मम प्रपितामह्यः ॥७॥ एतन्ते ततासौ ये च त्वामन्वेतः पितामहासौ ये च त्वामन्वे. तते प्रपितामहासौ ये च त्वामन्वतन्ते मातरसौ याश्च त्वामन्वे- तः पितामह्यसौ याश्च त्वामन्वनेते प्रपितामह्यसौ याश्च त्वा- मर्नु ॥१३॥ मार्जयन्तां मम पितर इत्येते ॥१४॥१५॥१६॥१७॥१॥१९॥ ये च वोऽत्र ये चास्मास्वाशसन्ते याश्च वोऽत्र याश्चास्मा- स्वाशसन्ते ते च वहन्तां ताश्च वहन्ताम् ॥२०॥ तृप्यन्तु भवन्तस्तृप्यन्तु भवत्यः ॥२२॥ तृयंत तृप्यत तृप्यत ॥२३॥ पुत्रान्पोनिभि तर्पयन्तीरापो मधुमतीरिमाः । स्वधां पितृभ्यो अमृतं दुहाना आपो देवीरभयास्तर्पयन्तु ॥२४॥ तृप्यत तृयत तृयत ॥२५॥ माणे निविष्टोऽमृतं जुहोमि ब्रह्मणि म आत्मामृतत्वाय ॥२६॥ B. 14-T9%=D2-7 to be repeated. 20 वहतां ताश्च वहन्ता E. वहन्तां ताँश्च वहन्तां 21-23 Accents by conjecture. तृप्यन्तु भवन्तुस्तृप्यतु भवत्यस्तृप्यतस्तृप्यतस्तृप्यत E. तृप्यन्तु भवन्तस्तृप्यतु भवंतस्तृप्यत तृप्यंत तृप्यत B. Sudarsanārya (comm. to Ap. 21, 9) takes 20-23 to be six Mantras, but adds that some explain them as four. 23 Omitted 248 पुत्रान्पोनिभि तर्प० B. पुत्रा पौनिमि तर्प० E. See Hir, II, 12, 26 See Hir. II, II,53; I2, I. . in Wh. 10. L2 ·. । ॥ मस्त्रपाठः ॥ n- ७६ II, 20, 27-33. यां जनाः प्रतिनन्दन्ति रात्रि धेनुमिवायतीम् । संवत्सरस्य या पत्नी सा नो अस्तु सुमङ्गली स्वाहा ॥२७॥ वह वपां जातवेदः पितृभ्यो यनान्वन्थ निहितान्पराके। मेद॑सः कुल्या उप तान्दारन्तु सत्या एषामाशिर्षस्मन्तु कामै स्वाहा ॥२॥ यां जनाः प्रतिनन्दन्तीत्येषा ॥२९॥ इयमेव सा या ग्रंथमा व्यौच्छदन्तरस्यां चरति प्रविष्टा । वधूजैजान नवगज्जनिची चर्य एनां महिमानस्सचन्ते ॥३०॥ छन्दस्वती उषसा पेपिशाने समानं योनिमनु संचरन्ती। सूर्यपत्नी विचरतः प्रजानती केतुं कृण्वाने अजरे भूरिरेतसा ॥३१॥ तस्य पन्थामर्नु तिन आगुस्त्रयो घमासो अनु ज्योतिषागुः । प्रजामेका रक्षत्यूर्जमेका व्रतमेको रक्षति देवयूनाम् ॥३२॥ एकाष्टकां पश्यत दोहमानाम माँसघृत वास्वधावत् । तब्राह्मणैरतिपूनमनन्तमप्शय्यममुष्मिनो के स्फीति गच्छतु मे पि- तृभ्य स्वाहा ॥३३॥ 27 See Av. III, TO, 2; Par. III, 2,2; Weber, Nakshatras, II, p:333:-सुमङ्गलीः B. I'. 28a यचैनान्वेत्य B. यत्रैनान्वेष्य E. यत्रैतान वे° T. 28b कुल्या Wh. Bu. HHg. कुल्या Vs. XXXV, 20. कूल्या B. E. Hbg. Hbd. T. Hir. II, I5.7.-एता आशिर्षः E. T. 30-32 The MSS. give the Pratika only, viz. यमेव सा या प्रथमा व्यौछfafa fare: H H. explains the verses as given from Ts. IV, 3, II, I. 33b तमनन्तम F. तमन्नं तद B. See Hir. II, 15, 9. . 29=27. । 33a पश्चत :. पश्यति Wh.

·II, 20, 34-II, I, 6. ॥ द्वितीयः प्रश्नः ॥ ७७ औलूखला यााण घोषमक्रत हविष्कृखन्तः परिवत्सरीणम्। एकोष्टके सुप्रजा वीरवन्तो वयँ स्याम पतयो रयीणाम ॥३४॥ एकाष्टका तपसा तय॑माना संवत्सरस्य पत्नी दुदुहे प्रपीना। तं दोहमुप जीवाथ पितरस्सहस्रधारममुष्मिल्लोके स्वाहा ॥३५॥ : खराड: ॥२०॥ उक्थ्यश्चास्यतिरात्रश्च साद्यस्क्रीश्छन्दसा सह । अप्रूपघृताहुते नमस्ते अस्तु माँसपिप्पले स्वाहा ॥१॥ भूः पृथिव्यपग्निनामुं मयि काम नि युनज्मि स्वाहा ॥२॥ भुवौ वायुनान्तरिक्षण साम्नामुं मयि काम नि युनज्मि स्वाहा ॥३॥ स्वर्दिवादित्येन यर्जुषामुं मयि कामं नि युनज्मि स्वाहा ॥४। जनद्भिरथवाङ्गिरोभिरमुं मयि कामं नि युनज्मि स्वाहा॥५॥ रोचनायोजिरायानये देवातवे स्वाहा ॥६॥ 348 °क्रता Wh. कृत T.--"सरीणांE. See Hir. II, I4, 43; Av. III, ro, 5. 35 See Hir. II, 15, 9. 35b पितर: E. पितरः B. - विंशः खण्डः ॥ Wh. ॥२०॥ Bu. यन्मै माता पृथिवी ते पात्रमेकविंशतिरेकविंशतिः ॥२०॥ E. B. II, I, I उक्थ्यशास्यतिराव E. उक्थ्यश्चातिराव B.-साद्यस्की E. सा(स sec. m.) घस्क्री• B. याद्यस्कि. Bu. rb अपूपघृताहुते 2.---अस्तु माँसपिपले E. अस्तु माँसपिप्पले B. पृथिव्यग्नि E. B. 4 स्वर्दिवा• E. 5 जनदभिर- थागि B. In E. this Mantra is not accentuated. 6 रोचनाय E. B. 2 ·७ ॥ मन्त्रपाठः ॥ II, 21, 7-19. केतवे मनवे ब्रह्मणे देवजातवे स्वाहा ॥७॥ स्वधा स्वाहा ॥४॥ अग्नये कव्यवाहनाय स्वधा स्वाहा ॥९॥ अन्नमिव ते दृशे भूयासम् ॥१०॥ वस्त्रमिव ते दृशे भूया- सम् ॥११॥ वित्तमिव ते दृशे भूयासम् ॥१२॥ आशेव ते दृशे भूयासम् ॥१३॥ श्रद्धेव ते दृशे भूयासम् ॥१४॥ सँ स्रवन्तु दिशौ महीस्समा धावन्तु सूनृताः । सर्वे कामा अभि यन्तु मा मिया अभि रक्षन्तु मा प्रियाः ॥१५॥ यशोऽसि यशोऽहं त्वयि भूयासमसौ ॥१६॥ अङ्कौ न्यङ्कावभितो रथं यौ ध्वान्तं वातायमर्नु संचरन्तौ । दूरेहेतिरिन्द्रियावान्पती ते नोऽग्नयः पयः पारयन्तु ॥१७॥ अवनामध्वपते स्वस्ति मा सं पारय ॥१८॥ अयं वामश्विना रथो मा दुःखे मा सुखे रिषत् । अरिष्ट स्वस्ति गच्छतु विविघ्नन्तनायतः ॥१९॥ 16 See Hir. 13 मासेव ते E. 14 श्रद्धावते E.-'. has I4 before 13. I5a See Hir. I, 12, 6.--स्रवन्ति E.-महीः ॥ समाधा• E. महीः ॥ समाधा• B. I, 12, 1.- समसौ E. 17 The Mss. give the Pratīka only: wait ajatafaa TOT I H. explains the verse as given from Ts. I, 7, 7, 2. See Pār. III, 14, 6; Hir. I, 12, 2. 18 मा deest in T.-पराया Bu. rga See Hir. I, I2,2; f. Par. III, 14, 12.-वामश्विना E. वामश्विना B.-रथे E.-मां T.-दुःखे मा सुखे B. -रिषत् B.E. 19b अरिष्टं T.-विविघ्नन् E. Bu. Wh. T. H. (छान्दसं विशब्दस्य द्विर्वच- नम्). विविघ्नत् B.-पृतनायतः B. E. - । . ।

·II, 21, 20-II, 22, I. ॥ द्वितीयः प्रश्नः ॥ ७९ अश्वोऽसि हयोऽस्यत्योऽसि नरोऽस्यवासि सप्निरसिम वाज्यसि वृर्षासि नृमा असि" ययुनीमास्याँदित्यानां पत्वा- विहि ॥३०॥ हस्तियशसमसि हस्तियशसीभूयासं वह काल वह श्रिय माभि वह। इन्द्रस्य त्वा वजेणाभि नि दधाम्यसौ ॥३१॥ अवजिहूक निजिह्वकाव त्वा हविर्षा यजे। तत्सत्यं यदहं ब्रवीम्यधरो मदसौ वदात्स्वाहा ॥३२॥ आ ते वाचमास्यां दद् आ मनस्याँ हृदयादधि । यचंयत्र ते वाङ्गिहिता तां त आ ददे । तत्सत्यं यदहं ब्रवीम्यधरो मत्पद्यस्वासौ ॥३३॥ एकविंशः खण्डः ॥२१॥ या त एषा रराट्या तनूमन्योर्मृध्रस्य नाशिनी। तां देवा ब्रह्मचारिणो वि नयन्तु सुमेधसः ॥१॥ 32a 20-30 See Ts. VII, I, 12; Hir. I, 12, 3. 26 वाज्यसि । 312 वह श्रियं वाहामि वहा E. 31 b "म्यसौ E.-Of. Hir. I, 12, 4; Par, III, 15, 2. निजि- हगाव F. निमिहकाय Wh. 32b ब्रवी B. E.~-०धर B.-मदसा Wh. T.- मंदात B.--See Hir. I, 15, 5. 33Cf. Hir. I, I5, 6%; Par. III, I3, 6. 334 °चमास्य 33b ते वाज् नि• Bu. T. देवानि Wh. देवा नि• E. 330 ब्रवी• B.E.- एकविंशः खण्डः ॥ Wh. ॥२१॥ Bu. उक्थश्चास्यतिरात्रश्च षोडश ॥२१॥ E. उक्थ्य- शातिरात्रश्च षोडश ॥२१॥ B. II, 22, Ta एषा रराध्या E.-"म॑दस्य Bu. Yध्रस्य E. [प्रस्य T.-नाशनी E. See Par. III, 13,58 Hir. I, 15, 3. B.

·to ॥ मन्त्रपाठः ॥ II, 22, 2-7. - यत्त एतन्मुखैऽमत सराटमुदिव विध्यति । वि ते क्रोध नयामसि गर्भमश्वतया इव ॥२॥ अव ज्यामिव धन्वनो हृदो मन्युं तनोमि ते । इन्द्रापास्य फलिगमन्येभ्यः पुरुषेभ्योऽन्यच मत् ॥३॥ यदहं धनेन प्रपणश्चरामि धनेन देवा धनमिच्छमानः । तस्मिन्सोमो रुचमा दधात्वग्निरिन्द्रो बृहस्पतिश्च स्वाहा ॥४॥ परि त्वा गिरेरमिहं परि भातुः परि ध्वसुः । परि सर्वेभ्यो ज्ञातिभ्यः परिषीतः क्केथसि ॥५॥ शश्वत्परिकुपितेन संक्रामेणाविच्छिदा । उलेन परिषीतोऽसि परिषीतोऽस्युलेन ॥६॥ आवर्तन वर्तय नि निवर्तन वर्तयेन्द्र नर्दबुद । 28 एषन्मुखमतं Bu. एतन्मुखैमत्त E. एतत्सुखैमत B. 2b क्रोशं wh.-जयामसि -See Hir. I, 15, 3; Pār. III, 13, 5. 32 अवज्यामिव E.----See Av. VI, 42, Ia. 3b इन्द्रायास्य E. इंद्रायास्य B. Cf. Hir. I, I4, 7, where the Mantra is quite corrupt. 40 प्रपणन व्यवहरन म. प्रवणश्रामि E. प्रवणाचरामि B. प्रवणाँच ग. प्रवणं. Wh. Bu. See Hir. I, IF, I; Av. III, 15, 6; Introd., p. xxi.-देवा B.--.मिच्छमानाः 4b रुचमाधानात्व. E. 5 गिरेरमिह E. गिरेरमिह B. गिरेरमहं 5b परिषीतः B. परिष्टुतः E. परिषितः Bu. See Introd., p. xxvii.- of B. See Introd., p. xxviii.-- See Hir. I, 14, 2; Pār. III, 7, 2. 6a णावि- छीदा E. •णाविच्छदा Wh. Bu. 6b उलेन परिषीतोसि E. उलेन परिषितोसि B.-परिषितोयूलेन E. परिषितोस्युलेन B. See Hir. I, 14, 2. the text give the Pratika only, viz. आवर्त्तन वर्तयेत्येषा ॥ Wh. Bu. आवर्तन विर्वत्ते- B. B. Wh. . Wh. - 7 The MSS. of , ·II, 22,7-12 ॥ द्वितीयः प्रश्नः॥ १ भूम्याश्चतस्रः प्रदिशस्ताभिरा वर्तया पुनः ॥७॥ आवर्तने निवर्तन आवर्तननिवर्तनाय स्वाहा ॥१॥ अनु पोऽहृदनुहयो निवर्तों वो न्यवीवृतात् । ऐन्द्रः परिक्रोशो वः परि क्रोशतु सर्वतः ॥९॥ यदि मामतिमन्याध्वा अदेवा देववत्तरम् । इन्द्रः पाशैन सिता वो मामिहशमा नयास्वाहा ॥१०॥ यदि वृक्षाद्यन्तरिक्षाफलमभ्यपतनदु वायुरेव । यचास्पृक्षतनुवं यत्र वास आपो बाधन्तां नितिं पराचैः ॥११॥ ये पक्षिणः पतयन्ति बिभ्यतो निस्सह । 19,8. Wh. येत्येषा E. आवर्तन वर्तनेत्येषा B. आवर्तन निवर्तयेत्येषा 'r. Haradatta, explaining the verse as given from Ts. III, 3, 10, I, takes आवर्तन = आ+ आवर्तन. Cf. Rv. x, 8 निवर्त्तने E. विवर्तन B.-आवर्तननिवर्त्तनाय E. आवर्तनवि (नि sec. m.) वर्तनाय B. 9a अनु पो E. B. Wh. H. अनु वो Bu. See Introd., p. xxi.-"हूदनहयो विवों वो E. हृदइयो निवर्ती B. "हूदनुहयविवृत्तो वो दनुवयो निवृत्तो वो Bu.-न्यवीवृतत् Bu. H. T. न्यवीवृधत् E. B. Wh. 9b ऐन्द्रः परिक्रोशो तुवः E. ऐन्द्रः परिक्रोश वः Wh. इंद्रः परि° T. roa माम- तिमन्यावा अदेवा Wh. Bu. मामतिमन्यावा आदेवा B. T. मामतिमन्यादा आदेवा E.-देववत्तर E. वीरवत्तरं Wh. rob To: Wh.-fhant at H., who says that सिवा छान्दस for सित्वा. सिक्ता वो B. शिक्त्वा वो E. सित्वापो Bu. सिग्वाती Wh. fra OT T. See Introd., p. xxvii. ITa °मभ्य॑पप्तत्तदु वा E. °मभ्ययत्तदु वा B. °मभ्यपतत्तदु वा Bu. IT b स्पृक्षत्तनुव_E. Wh. स्पृक्षस्तनुवं Bu.-वास आपो बांधता E. वास आपो बांधतां B See Hir. I, 16,7. 128 बिधतो Wh. [III. 8.] M । ok ·२ ॥ मन्त्रपाठः ॥ II, 22, I2-23. ते मा शिवेन शग्मेन तेजसोन्दन्तु वर्चसा ॥१२॥ दिवो नु मा बृहतो अन्तरिक्षादपाँ स्तोको अभ्यपतच्छिवेन । समहमिन्द्रियेण मनसाहमागां ब्रह्मणासंपृञ्चानस्सुकृता कृतेन॥१३॥ इमं मे वरुण ॥१४॥ तत्वा यामि ॥१५॥ त्वं नो अग्ने ॥१६॥ स त्वं नो अग्ने ॥१७॥ त्वमग्ने अयासि ॥१॥ प्रजापते न वदेतान्यन्यो विश्वा जातानि परि ता बभूव । यत्कामास्ते जुहुमस्तन्नो अस्तु वयँ स्याम पतयो रयीणाम् ॥१९॥ सम्राजं च ॥२०॥ भू स्वाहा ॥२१॥ भुव स्वाहा ॥२२॥ सुव स्वाहा ॥२३॥ . . ५ । 12b तेना E.-तेजसोदंतु B. तेजस्मदंतु E. तेजसोन्तन्तु Bu.-See Hir. I, 16, 5. 13a दिवो नु मा B. दिवा नु बमा E. दिवोनु मामनु Fw:-रिसादपाँ स्तोको E.-अभ्यपद्मछिवेना E. शिवेन is omitted by H. 13b वीर्यण inserted before मनसा in E. T.-मनसाहमागी E.ब्रम्हणा संपृचानः सुशता कृतेन B. ब्रह्मणा सं पृचानः सुकृताकृतेन E. ब्रह्मणा संपृञ्जानास्सुकता गणेन Wh. ब्रह्मणा संपृच्चानस्पुछता कृतन Bu.-See Hir. I, 16, 6. 14-18=I, 4, 12-16. 19 The MSS. of the text have only the Pratīka : yotta. H. explains the verse as given from Ts. I, 8, 14, 2= 20=II, 8, 8. संम्राजं च B. Bu. संम्राजं च विराजं च E. T. 21-23 'The MSS. have only : व्याहृतीहिताः E. व्याहतीर्विहताः B. व्याहतीविहृताः -- Rv.x, 121, Io. । .

·II, 22, 24. ॥ द्वितीयः प्रश्नः ॥ ८३ इमं जीवेभ्यः परिधिं दधामि मैषां नु गादपरो अर्धमेतम् । शतं जीवन्तु शरदः पुरूचीस्लिरो मृत्यु दधतां पर्वतेन ॥२४॥ हाविशः खण्डः ॥२२॥ 'या त एषा रराव्या तनूः ॥ उक्थ्यचास्यतिरात्रश्च ॥ पृथिवी ते पात्रम् ॥ यन्मे माता। परमेष्यसि परमाम् ॥ इन्द्र जहि दन्दशूकम् ॥ कूडुरस्सुकूकूरः ॥ यद्भूमेः क्रूरम् ॥ नक्तंचारिण उरस्पेशान ॥ मा ते कुमार रक्षो वधीत् ॥ अश्मा भव परशुर्भव ॥ धाता ददातु नो रयिमिति चतस्रः ॥ त्रयै विद्याथै ॥ मयि पर्वतपूरुषम् ॥ आयुष्यं वर्चस्यम् ॥ इमँ स्तोममर्हते ॥ परि वाग्ने परि मृजामि ॥ सुश्रवस्सुश्रवसं मा कुरु ॥ योगयोगे तवस्तरम् ॥ आगन्त्रा समगन्महि ॥ आयुदी देव जरसं गृणानः ॥ उष्णेन वायवुदकेनेहि' ॥ उष्णेन दधतां पर्वतेन ॥ 8 ॥ इति द्वितीयः प्रश्नस्समाप्तः ॥ ॥ मन्त्रप्रश्नवयं समाप्तम् ॥ हरिः ओम् ॥ शुभमस्तु ॥ Bu. Wh. T. व्याहतय गताः H. I follow Haradatta on Ap. 23, 9, who says that there are ten Ahutis according to Sudarsanarya there are eleven, so that after सुव स्वाहा, आँ ETET would have to be added. But see Ap. 2, 7 with the comm. 24a ददामि B pr. m. T.-मैषान्नु B. मा नो नु T.-मेतत् E. 24b जीवे E-दधतांE. See TBr. III, 7, II, 3.-द्वाविंशः खण्डः ॥ Wh. ॥२२॥ Bu. या त एषा रराच्या तनूः सप्तविंशतिः ॥ E. B. E. adds here : द्वितीयो मन्त्रपाढा समाप्तः ॥२॥ 1 This list from या त एषा down to वायवुदकेनेहि is omitted in Wh. E. adds M2

·+
.
४
॥ मन्त्रपाठः ॥
II, 22, 24.
5
numbers from 1-22. 3 उक्थश्चाति B.E. उक्थश्चास्यति° Bu. * दन्दशुकं E.
दन्तशूकं Bu. कूर्तरः सकू. B. E. शिवं शिवं Bu. 6 B. ends: उष्णन धाता
ददातूक्थ्यश्च हविशतिः ॥ हारीः आँ ॥ इति मंत्रप्रश्नः समाप्तः ॥ E. ends: gora
धाता ददातु उक्थ्यश्च द्वाविंशतिः ॥७॥ Wh. ends : उष्णेन दधतां पर्वतेन ॥ हरिः
ओम् मन्त्रप्रश्नवयं समाप्तम् ॥ हरिः ओम् शुभमस्तु ॥ Bu. ends : उष्णेनायुदी आगन्त्रा
योगेयोगे सुश्रवः परि खेमं स्तोमन्धाता यत् भूमेव्यन्ने माता दश ॥ उष्णेन दधतां
पर्वतेन ॥ हरिः ओम् ॥ श्रीकृष्णार्पणमस्तु । वाव उ° F. वायु° Bu.
-
---
7
'.
।

·APPENDIX A. - SYNOPSIS OF THE MANTRAPĀTHA AND THE ĀPASTAMBĪYA GRHYASŪTRA. Mantrapātha I, 5, 8-10 Apastambiya Grhyasūtra Āpastambiya Gịhyasutra 4, 2 3 Mantrapātha I, 1, 1-2 3 4 5 6 . II 5, 9 7 4 I 2 IO 5 6 I 2 7 7 18 + 8 13-15 16-17 18 6, I 2-3 4-7 8 . 19 9 20 . IO 22 8 + 2, I-5 6 9-II 23 24 25 6, I I 2, . 9 . 1 IO . 3 . 7 8 3, I-2 3-6 7-13 14. 4, 1--16, 5, I 15 16 13 14 7, I-7 8-9 . 4 . 5 6 IO . 17 5, 2 3 6 II-I2 8,11 8 3-5 کرد 7 3-15) IO 7 8 9, I 1 ·86 SYNOPSIS OF THE MANTRAPĀTHA Apastambiya Grhyasūtra Mantrapātha Apastambiya Ghyasūtra II, 3,1 2 Mantrapātha I, 9, 2 3 4-5 6-7 8. + B, II --- 1 10, 12 I 2 3-I2 13-23 24 1 . # 8, 2 25 oz 1 + - 9-IO IO, I-2 11, I 2 26. 27-30 31. 32. 4, I-II 3-9 TO-13 II, I-2 3 3 IO 4 6 I 2 . 4-6 . bi 13 14 15 7 9-12 13 14 15 + 13 2 7-II 12, I-I3, 4 13. 5-6 7-10 14, I-7 15, I . 5, I . 3 2-IO # 4 OC II I 2-21 2-4 6 19 5 6 16 (Anuvaka) 22 9 22. 6,1 2-13 14 . 15 7, I 17, I-6 IO 25 26 . -IO II II, I, I } 10,5 12, 3 2 6 3 4-II I 2. 3-6 7 8 . 7 5 . 8 13-18) t 6 ---- 19 2, I 20 2 3-4 Іо 8 21-23 24 25 26 27-32 90 9-IO II II ·AND THE ĀPASTAMBİYA GRHYASŪTRA. 87 Apastambiya Gșhyasutra 12,9 Apastambiya Grhyasūtra . Mantrapātha II, 8, 1-8 1-8 (bis) 9-IO II-9, I Mantrapātha II, 12, 3-5 (Haradatta) 2-5 (Sudarśanārya) 6-10 II-I4 3 second the many } IO . 15, 4 9, 2 I3, I II 2 or LO 3 4 5 6 3-4 5 6 - 13 13, 2 } 6 7 8 8 } 3 7-14, I 4, 3 4 5-9) 12 9 IO 5 6 II . + IO. 12 8 13 18, I 8 II-14. 15-22. 15, I 13 ) 14 . 9 17, I IO, I-2 13 3-4} 3 . 4 3-4 5 6 78 8-I2 13-18 16 3-4 5. 6-II . 5 6 17 . I 2 . II, I-8 9-II 18 14, 2 3 5 6 . 1 I 2 9 + . 13 14 15 16. 17. 18-21. 13 IO . 14 II II + I 2 + 14 22. . 3 15 16-18 19-20. 21-31 32 15 . 18, I as 3 33-I2, I (tris, Sudarsanärya) 15, I 16, 1-11 I2-13 14 15-17 : 17, I-3 4-7 6 33 I 12, (Haradatta) 7 -- 8 2 ·- 88 SYNOPSIS OF THE MANTRAPĀTHA ETC. Mantrapātha Apastambiya Gșhyasūtra 18, IO Apastambiya Gphyasūtra II, 17,8 { . + 19, 4 Mantrapātha II, 20, 2-7 8-13 14-19 20-23 24 25 26 . 9-25 26-27 18,1 18, 12 21, 9 19, 7 3-7} 9 27 . II 8-9 IO: 22, I 4 5 6 20, 1 + . II-13 28 29-35 21, I 2-9. 10-16. 17 18 7 14-30 31 13 • 0 14 32 15 33-39 40 5 16 17 6 23, I . + 1 7 42-45 46 : 47-48 19, 1-7 2 . 16 $ 19 20-30 31 321 33 22, I-2 3 4 5-6. 7-10 II-I3 14--23 24. 21, 3 3 5 6 1 8-13 (or 4) 4 (or 3) 6 7 8 . 14-16. --- + . 9 . 8 20, I - . IO - -- ·APPENDIX B. SYNOPSIS OF PARALLEL PASSAGES SHOWING THE RELATION OF THE MANTRAPĀȚHA TO THE VEDIC SAMHITĀS. P. =Pratīka, indicates that the MSS. of the Mantrapātha give the Pratīka only. Mantrapātha Rigveda- Samhita Atharvaveda- Samhitā Taittirīya Samhita Taittirīya Brāhmana and Aranyaka Other Vedas I, I, I cf. X, 32, I = X, 85, 23 2 3 4 6 cf. X, 85, 44 cf. X, 40, 10 cf. XIV, 1, 34 cf. XIV, 1, 62 cf. XIV, 2, 17 cf. XIV, 1, 46 cf. XIV, I, 39 cf. XIV, I, 39 cf. XIV, 1, 41 cf. XIV, 1, 40 7 8 9 IO cf. VIII, 91, 7 2, I cf. I, 33 cf. Maitr. S. I, 2, I cf. Maitr. S. II, 13,1 cf, Br. II, 8, 9, 3 6 I, 10, 12 cf. V, 6, 1, 1-2 1, 3, 1, 2; VI, 2, 10, 7 - I, 1, 10, I cf. XIV, 1, 42 Br. III, 3, 3, 2 7 P. 8 3, 1 cf. X, 85, 26 X, 85, 40 = X, 85, 41 cf. X, 85, 36 2 cf. XIV, 2, 3 XIV, 2, 4 cf. XIV, I, 50 cf. IV, 2, 5, I cf. Vs. XII, 58 3 14c-e 14f 4,4 5 6 cf. XIV, 2, 71 cf. XIV, 2, 52 cf. XIV, I, 18 cf. Bļh. Up.VI, 4, 19 cf. X, 85, 25 cf. X, 85, 45 II cf. VIII, 6, 26 - I, 25, 19 }= II, 1, 11, 6 I, 24, II 12 P. 13 P. 14 P. 15 P. - Br. III, 7,11,3 Ā. IV, 20, 3 = Br. III, 7, 12,6 = IV, I, 4 IV, 1,5 = II, 5, 12, 3-4 N [III. 8.)

·90 SYNOPSIS OF PARALLEL PASSAGES. Mantra pāțha Rigveda- Samhita Atharvaveda- Samhita Taittiriya Samhita Taittirīya Brāhmaṇa and Aranyaka Other Vedas Br. 11, 4, I, 9 I, 4, 16 5, 2 3 4 5 7 cf. V, I 2 16 |} cf. X, 85, 24 17 6,1 w 2 P. Br. III, 9,4, I 3 P. 6 8 9 10 II I 2 cf. XIV, 2, 63 X, 85, 38 cf. XIV, 2, I cf. X., 85, 39 cf. XIV, 2,2 II, 7. 3 cf. X, 85, 25 cf. XIV, 1,17-18 3, 2 cf. XIV, 1, 19; (cf. I, 1, 10,2; III, 5, 6, 1-2 = X, 85, I XIV, I, I I, 6, 1 : VII, 4, 20, I I, 30, 7 XIX, 24, 7 IV, I, 2, I; V, 1, 2; 1-2 cf. X, 85, 20 cf. XIV, 1, 61 cf. X, 85, 46 cf. XIV, I, 44 cf. X, 85, 28 cf. XIV, 1, 26 cf. X, 85, 31 XIV, 2, 10 X, 85, 32 cf. XIV, 2, II cf. XIV, 2,8 cf. X, 40, 13 cf. XIV, 2, 6 cf. VIII, 1, 12 cf. XIV, 2, 47 IV, 2, 4, 3 III, I, 23 cf. XIV, 2,9 cf. XIV, 2, 7 cf. XIV, 2, 12 cf. X, 40,12 cf. XIV, 2,5 cf. VII, 17,4 cf. XIV, 2, 21 VI, 78, I cf. VI, 78,2 cf. X, 85, 42 a; cf. XIV, 1, 22 a VI, 57, 6b cf. XIV, 1, 52 VI, 78, 3 cf. XX, 127, 12 cf. X, 85,2 cf. XIV, 1, 2 cf. X, 85, 27 cf. XIV, 1, 21 = X, 85, 33 cf. XIV, 2, 28 cf. IV, 3, 4, I - A.IV, 20, 1-2 7, I 2 p. 8 9 IO 1 II I 2 8,1 6 7 8 9 IO 9, 1 2 4 5 6 cf. Vs. XIV, I cf. Maitr. S. II, 8, 1 Vs. XXXII, 13 = I, 18, 8 9 TO Ā. X, 1, 4 Ā. X, 1, 4-5 Ā. X, 1, 5 ·SYNOPSIS OF PARALLEL PASSAGES. 91 Rigveda- Samhita Mantrapätha Atharvaveda- Samhita Taittirīya Samhita Taittirīya Brāhmaṇa and Aranyaka Other Vedas I, 10, I cf. X, 85, 22 cf. X, 85, 21 cf. XIV, 2, 33 cf. XIV, 2, 33 2 cf. Maitr. S. III,12,12 7 8 cf. I, 4, 14 cf. III, 4, 4, I 9 II,I 2 3 5 6 X, 183, 1 cf. X, 183, 2 cf. X, 85, 47 cf. X, 85, 43 cf. X, 85, 37 cf. XIV, 2, 40 cf. XIV, 2, 38 cf. XIV, 2, 39 a 7 9 IO II cf. X, 183, 3 cf. VIII, 31, 8 cf. VIII, 31, 9 = X., 184 cf, Khila 30,2 I2, I-3 4 cf. V, 25, 3; 5 cf. V, 25, 2; VI, I cf. Bļh. Up. VI,4, 21 cf. V, 25, 10-13 6 7 9 cf. Khila 30, 3 Khila 30, 1 13, I cf. III, 23, 2 cf. III, 23, 5 a cf. III, 23, 3-4 cf. III, 23, 4 cf. XIX, 8, 4 a 2 3 5 IO II, 43, 2 a I 14, I 2 VII, 41, VII, 41, 2 cf. VII, 41, 3 cf. III, 16, 1 cf. III, 16, 2 cf. III, 16, 3 3 Br. II, 8, 9, Br. II, 8, 9,7 Vs. XXXIV, 34 Br. II, 8, 9,7-8 Vs. XXXIV, 35 - Br. II, 5, 5, 2; cf. Vs. XXXIV, 36 8, 9, 8 8 Vs. XXXIV, 37 Br. II, 5, 5, 2; cf. Vs. XXXIV, 38 8, 9, 8-9 Br. II, 8, 9,9 Vs. XXXIV, 39 Br. II, 8, 9, 9 cf. Vs. XXXIV, 40 Net VII, 41, 4 cf. VII, 41, 5 4 5 cf. III, 16,4 cf. III, 16,5 6 7 15, I 2 VII, 41, 6 cf. VII, 41, 7 cf. X, 145, I cf. X, 145, 2 X, 145, 3 cf. X, 145, 4 cf. X, 145, 5 X, 145, 6 X, 159, 1 cf. X, 159, 2 cf. III, 16,6 cf. III, 16,7 cf. III, 18, 1 cf. III, 18,2 cf. III, 18,4 cf. III, 18, 3 cf. III, 18, 5 cf. III, 18,6 cf. I, 29, 5 3 4 5 6 16, I + 2 N 2 ,! ** en gratis ·92 SYNOPSIS OF PARALLEL PASSAGES. Mantrapätha Rigveda- Samhita Atharvaveda- Samhita Taittirīya Samhita Taittirīya Brāhmaṇa and Aranyaka Other Vedas I, 16,3 4 5 6 cf. X, 159, 3 cf. X, 159,4 cf. X, 159, 5 cf. X, 159, 6 cf. X, 163, I 17, I 2 - X, 163,2 3 X, 163, 3 4 cf. X, 163, 4 cf. XX, 96, 17; II, 33, I XX, 96, 18; II, 33, 2 XX, 96, 19 cf. II, 33, 4 cf. XX, 96, 20; II, 33, 5 cf. XX, 96, 21 cf. XX, 96, 22 cf. XIV, I, 25 cf. XIV, I, 27 cf. XIV, I, 29 cf. XIV, I, 28 7 8 cf. X, 163, 5 cf. X, 163, 6 cf. X, 85, 29 cf. X, 85, 30 cf. X, 85, 34 cf, X, 85, 35 9 IO 3 1 II, I, I cf. VI, 68, I cf. VI, 68,2 2 2 1, 2, I, I eb W = I, 23, 216 S 3 a 3b Br. II, 7, 17, 2 cf. Br. II, 7, 17, 2 7 cf. Br. I, 2, I, II 2, I 5 6 VI, 68, 3 a cf. VI, 68, 3b; VIII, 5,211 cf. VIII, 2, 17 cf. II, I3, I cf. XIV, I, 45 cf. II, 13, 2; XIX, 24, 4 cf. XIX, 24, 5 cf. II, 13, 3; XIX, 24,6 7 8 cf. Ā. X, 10, 2 3, 2 a cf. Vs. XVII, 89 cf. IV, 58, Ia cf. I, 109, 7 b 2 b 24 cf. Ts. I, 3, 1, 1; cf. A. III, 10, I II, 6, 4, I, and often · II, 3, 10, 3 Br. II, 7, 7,5 cf. A. II, 5, 1 4, 2 P. 3 5 a 6 1, 89, 9 Khila 29, I cf. Khila 29, 3 cf. Ā. X, 41 ·SYNOPSIS OF PARALLEL PASSAGES. 93 Mantrapātha Atharvaveda- Samhita Rigveda- Sambitā III, 62, 10 Other Vedas Taittirīya Brāhmana and Aranyaka Taittirīya Samhita 1, 5, 6, 4 I, 2, 8, II, 4, 13 D. 5, II I cf. VII, 66, 16 =Ā. IV,42,5 (32) I 2-21 6,2 3-5 cf. XIX, 64, 1-2 w - I, 4, 45, 3; Br. II, 6, 6, 4-5 cf. Maitr. S. I, 3, 39 VI, 6, 3, 5 cf. I, 4, 45, 3; cf. Br. II, 6, 6, 5 cf. Maitr. S. I, 3, 39 46,2 6 cf. I, 23, 23; X, 9, 9 cf. I, 23, 24 a cf. I, 23, 24b 7 8 15 7, 1 cf. II, 13, 5 = I, 94, I 2 cf. V, 28, 7 cf. Vs. III, 62 Vs. III, 63 3 13-15 P. = X, 9, 1-3 IV, I, 5, I; V, 6, 1, 4; VII, 4, 19,4 Ā. IV, 42, 4; X, I, II-12 cf. Br. I,2,1,19-20 26 8, I cf. Vs. XXXIV, 50 2 cf. Khila 27, I cf. Khila 27 2 cf. Khila 27, 3 3 5 8 cf. Bļh. Up. VI, 3, 3 cf. Khila 27, 4 cf. IV, 9, 9 II cf. Ā. VI, IO, 2 9, 3 4 cf. Vs. V, 33 cf. Vs. V, 28 en cf. II, 6, 4, I; VII, I,II,I; V, 7, 3,1 IV, 7, 14,2 6 P. X, 128, 5 ANN Ā. X, 32 Ā. X, 35 cf. Br. II, 4, 8, 7 IO, 3 4 7 a II, I–4 p. 5-8 p. IO-II P. 5=V, 4, 10 II, 32, 4-5 III, 3,I1, 2-3 I, 4, 46, 1-2 III, 3, II, 5 20 cf. I, II, 4 = IV, 2, 2 21-31 p. cf. X, 45 33 =BỊh.Up. VI, 4,8a; 26b cf. Běh. Up.VI, 4, 26 12, I 2 cf. Khila 29, 2 6-10 cf. II, 10 Br. II, 5,6,1-3 - ·94 SYNOPSIS OF PARALLEL PASSAGES. Mantrapātha Rigveda- Samhita Atharvaveda- Samhita Taittirīya Samhita Taittiriya Brāhmaṇa and Aranyaka Other Vedas II, 3, IO, 3 II, 14, 5-9 P. 15, 2 cf. I, 22, 15 cf. XVIII, 2, 19 Ā. X, 1, 10 cf. Vs. XXXV, 21; XXXVI, 13 cf. III, 12, 7 cf. III, 12, 6 a 5 15 P. - Br. III, II, 4, 1 I IV, 2, 3, 1; V, 2, 2, III, 4, 10, I 184 p. 191 cf. Vs. XIII, 6-8 cf. VII, 54, I cf. VII, 54, 3 20 cf. VII, 54,2 21 VII, 55, I 17. 5-7 p. 14-19 P. 20–25 P. 18, 6-7 9 P. cf. V, 84. I IO cf. I, 16, 1a IV, 2, 8, 3 V, 5, IO, I-3 V, 5, 10, 3-5 VII, 1, 12 II, 2, 12, 2 cf. Maitr. S. II, 9, I 46 cf. IV, 5, 3, I I, I, 14, 2-3 cf. X, 15, 13 cf. III, 10,3 cf. Vs. XXXV, 20 IV, 3, II, I 47-48 p. 19,7 20, 27 28 30-32 P. 34 35 a1, 17 p. 20-30 22, 3 a cf. III, 10, 5 cf. III, 10, 12 1, 7, 7, 2 VII, 1, 12 C. cf. VI, 42, Ja cf. III, 15, 6 1 7 P. 19 P. cf. X, 19,8 X, 121, 10 III, 3, IO, I I, 8, 14, 2; III, 2, 5, 6 cf. VII, 79, 4; 80, 3 cf. XII, 2,23 1 Br. II,8,1,2-3; cf. Vs. X, 20 III, 5, 7, 1-2 Br. III, 7,11, 3 cf. Vs. XXXV, 15 cf. Ā. VI, 10, 2 34 cf. X, 18, 4 .

·INDEX OF MANTRAS. An asterisk indicates that the MSS. give only the Pratika of the Mantra. . 24. 6. ITI. शस्त हस्तं II, 3, 9. अङ्गादङ्गात्सं भवसि 'अन्नपतनस्य II, 15, 15. 'अक्रन्ददनि स्तनयन् II, II, वेदो वै II, I4, 3. अन्नमिव ते दृशे II, 2I, IO. अङ्गादङ्गालोम्बोलोम्नः I, 17, अन्नाद्याय व्यूहध्वं II, 7, 19. अक्षीभ्यां ते नासिकाभ्यां I, अन्वासारिण उप II, 18, 44. अजीता स्याम II, 5, 20. अपश्यं त्वा मनसा चेकितानं अपये कव्यवाहनाय II, 19, अतिबलाहिँसस्ते II, 11, 12. I, II, I. 13321, 9. अत्योऽसि II, 21, 22. अपश्यं त्वा मनसा दीध्यानां अग्नये जनिविदे स्वाहा I, 4,3. (अनिरथवाङ्गिरोभि• II, 2I, I, II, 2. अपये त्वा II, 3,13. 5.) अप श्वेत पदा II, 17, 26. अग्नये बृहते II, 6, 9. अयस्त्वा II, 3, 21. अपां खौषधीना II, 14, II- अपये समिधमाहाः II, 6, 2. *अधिपतयो नाम स्थ II, 17, 14. अपये खिष्टकृते सुहतहुत II, 24. अपाशोऽस्युरो मे II, 7, 26. 18, 31. *अधिपत्नी नामासि II, 17, अपो अद्यान्वचारिषं II, 6, 6. अमिः प्राश्नातु II, 10, 7. अप्रजस्तां पौत्रमृत्युं I, 4, II. *अग्निरायुष्मान्स II, I4, 5. अध्वनामध्वपते श्रेष्ठ II,3,32. अप्सरस्सु यो गन्धः II, 7, 24. अमिरेतु प्रथमो देवतानां I, अध्वनामध्वपते स्वस्ति II, A, अप्सरासु च या मेधा II, 4, 6. 4,7. अप्सु जात II, I7, 2. अमिष्ट आयुः प्रतरां II, 4, 4. अनु पो हदनु II, 22, 9. अभि वर्धतां पयसा I, 3, 7- अनिष्ट हस्तं II, 3, 3. (अनु वोऽहूदनु II, 22, 9.) अधातृघ्नीं वरुणापतिघ्रीं I, अग्ने प्रायश्चित्ते खं I, IO, 3. अनुहवं परिहवं I, 13, 5. 6. अघोरचक्षुरपतिध्येधिI,I,4. अनुहूतं परिहूतं I, 13, अमीवहा वास्तोष्पते II, 15, *अङ्कौ न्यङ्कावभितो II, 21, अनृक्षरा ऋजवसन्तु I, I, 2. 17. अन्तकाय खा II, 3, 20. अमृतापिधानमसि II, 10, 4. अङ्गादङ्गात्सं भवसि . . अन्तर्दध ऋतुभिर° II, 19, 6. अमृताहुतिममृतायां II, 15, आत्मा वै II, II, 33. अन्तर्दधे पर्वतैर° II, I9, 4. 18. 18. I, 3. 21. 14.

·96 INDEX OF MANTRAS. 19. . IO. 8. 8. अमृतोपस्तरणमसि II, 10, 3. अस्य पारे निर्ऋथस्य I, 6, 14. | आयुषि ब्रह्मवर्चसि II, II, 16 b अमोचि यक्ष्माद् II, 12, 9. अहं केतुरहं मूर्धा I, 16, 2. (=Sudars.: II, II, I7). अयं वामश्विना रथो II, 21, अहं गर्भमदधाम I, II, 9. आयुष्यं वर्चस्यं II, 8, 1. अहमस्मि सहमाना I, 15, 5. आरात्ते अनिरस्तु I, 13, 7. अयं कलिं पतयन्तै II, 13, 7. अहिंसातिबलस्ते II, 17, 11. आ रोहोरुमुप I, II, 7. अयं कुमारी II, 13, 2. आर्द्रयारण्या यत्र I, II, 8. अयं नो देवस्सविता I, 7, 12. आगन्गोष्ठं महिषी I, 8, 3. *आवर्तन वर्तय II, 22, 7. अयं नो मह्याः पारंI, 6, 13. आगन्त्रा समगन्महि II, 3, I. आवर्तने निवर्तन II, 22, 8. अयममिर्गृहपतिः I, 8, 4. *आ तं भज सौII, II, 29. |आ वामगन्त्सुमतिः I, T, II. अयश्शण्डी मर्क II, 13, 9. आ तिष्ठेममश्मानं... स्थिरा आशसनं विशसनमथो I, 17, अयाचाऽस्य I, 5, 18. भव I, 5, 176; II. अरिष्टा अस्माकं II, 15. 16. आतिष्ठेममश्मानं... स्थिरो *आशासाना सौमनसं 1, 2, 7. अर्यमणं नु देवं I, 5.7. आशेव ते दृशे II, 21, 13. भव II, 2, 2. अर्यमा ते हस्तं II, 3. आते गर्भो योनिमेतु I, 12, 9. (आस्यै ब्राह्मणाः I, I, 7.) अर्यम्णो अग्निं परि I, I, आ ते वाचमा II, 21, 33. *डामने I, 7, 2. अवीसि II, 21, 24. आ खा कुमारस् II, 15, 4. अवजिहूक निजिह II, 21, आ त्वा वहन्तु II, 18, IO. | इदमहं या त्वयि I, I, 5. इदमहममुष्य II, 7, 12. 32. आदित्य प्रायश्चित्ते I, I0, 5. अव ज्यामिव II, 22, 3. इन्द्र जहि दन्दशूकं II, IT, I. आदित्यानां पत्वा II, 21, 30. *अवस्थावा नामास्यु II, 17, इन्द्रस्य गृहा II, 15, 13. आ नः प्रजां जनयतु I, II, 5• दमं वि ष्यामि वरुणस्य I, 5. I7. *अवस्थावानो नाम स्थ II, आन्त्रेभ्यस्त गुदाभ्यः I, I7.3. 17. 17,23. आप उन्दन्तु जीवसे II, I, 2; दम स्तोममर्हते II, 7, I. अवृधमसौ II, 4, 14. इमं जीवेभ्यः परिधिं II, 22, अश्मा भव परशुर् II, 12, I; आपः पादावनेजनीः II, 9, 10. आपस्सुप्तेषु II, 13, 6. *ममग्न आयुषे II, 4, 2. अश्लीला तनूर्भवति I, 17, 8. *आपो हि ष्ठा मयोभुवः IT, *मं मे वरुण I, 4, 12; 7, 3; अश्वावती\मतीः I, 14, 7. 7,I3. 8, II; II, 4,7% 322, 14. अश्वोऽसि II, 21, 20. आभिष्ट्वाहं दशभिः II, II, 15. दमा खनाम्योषधी I, 15, I. असपना सपनिघ्नी I, 16, 5. आ मा गन्यशसा II, 9, 12 ; इमां खमिन्द्र मीः I, 4, 6. असविष ते देव II, 3, 31. इमाममिस्त्रायतां I, 4, 8. असौ नामास्मि II, 3, 28. आयमनीर्यमयत II, II, 18. इयं दुरुतात् II, 2, 9. अस्मिन्नहँ सहस्रं II, II, 32. आयुर्दा देव जरसं II, 2, I. |इयं नार्युप ब्रूते I, 5, 2. 7.5%; 14, 16. 24. 14, 4. I0, 2.

·INDEX OF MANTRAS. 97 * 15, 6. II; I4, 22. *यमेव सा या II, 20, 30. उप तेधाँ सहमानाम् I, एष ते तत मधु° II, I9, 14. यमोषधे त्रायमाणा II, 7, एष ते पितामह II, 19, 15. 25. उप स्पृशतु मीढुषी II, 18, 12. | एष ते प्रपितामह II, 19, 16. इषमूर्जमभि I, 3, I4d. उप स्पृशतु मीद्वान् II, 18, II. | एषा ते अग्ने II, 6, II. पश्चोर्जश्च II, 15, 8. उप्वाय केशान II, I, 83; 7. दह गावः प्रजायध्वम् 19, I. ऐतु गर्भो अक्षितः II, II, ITb; इह धृतिरिह II, 18, 6. *उशिक पावको अरतिः II, 18b (=Sudars. : II, II, इह प्रियं प्रजया I, 9, 4. II, 25. 183 19). दह रन्तिरिह II, 18, 7. उष्णेन वायवुदकेन II, I, I ; 7.4; 14.15. इहैव तिष्ठ निमिता II, 15, 3. आँ स्वाहा I, 10, 133; II, I2, 143; (22, 23 note.) इहैव स्तं मा वि योष्टं I, 8, 8. ऊरुभ्यां तेऽष्ठीवझां I, 17, 4.ओं कल्पयत II, 10, 18. *ओजस्विनी नामासि II, IT, ईशानस्य देवस्य II, 18, 24. ऋतस्य गोली II, 2, 10. 15. ईशानाय देवाय II, 18, 16. *ऋतस्य पन्थामनु II, 20, 32. ओमुत्सृजत II, IO, I2. ऋतेन स्थूणावधि II, 15, 5. ओषधीभ्यस्त्वा II, 3, 22. *उक्थउक्थे सोमः II, II, 8. ऋषिबाधः प्रबोध II, 16, 14. उक्थ्यश्चास्यति II, I, I. औलब इत्तमुपा II, 16, 2. उग्रस्य देवस्य II, 18, 27. एकमिषे I, 377. औलूखला यावाणो II, 20, उग्राय देवाय II, 18, 19. 34. एकाष्टका तपसा II, 20, 35. उच्चैर्वादि (v.1. वीजि) पृत- एकाष्टकां पश्यत II, 20, 33. नाजि II, 8, 2. एतत्ते ततासौ II, 20, 8. कन्यला पितृभ्यो यती I, 4, 4. उतेदानीं भगवन्तः I, I4, 4. करोमि ते प्राजापत्यम् I, एतत्ते पितामहासौ II, 20, 9. उत्तराहमुत्तरे I, 15, 3. एतत्ते पितामह्यसौ II, 20, उत्तानपणे सुभगे I, 15, 2. कस्य ब्रह्मचार्यसि II, 3, 29. उदसौ सूर्यो अगात् I, 16, r.| एतत्ते प्रपितामहासौ II, 20, कामप्रमृध्यतां I, I3, 4. उदायुषा स्वायुषो II, 5, II. कामस्समृध्यतां I, 13, 4 v.1. उदीीतः पतिवति I, 10, 2. एतत्ते प्रपितामह्यसौ II, 20, कू'रस्सुकूकूरः I, 16, 1. उदीवीतो विश्वावसोI,TO, I. केतवे मनवे II, 21, 7. 13. उदुत्तरमारोहन्ती I, 6, 5. एतत्ते मातरसौ II, 20, II. केशिनी श्वलोमिनी:II, 13, IO. उगातेव शकुने I, 13, Io. एतान्नतैतान II, 13, 12. को नामासि II, 3, 27. उद्दीप्यस्व जातवेदः I, 9, 9. एते ते प्रति II, 16, 12. 'क्रया नाम स्थ II, I7,25. उड्रियमाण उधर II, 15, 12. एधोऽस्पेधि II, 6, 3. क्रूरमेतत्कटकम् I, 17, [III. 8.] I3. I. 12. IO. ० ·INDEX OF MANTRAS. 98 IO, I. 4,2. *क्षेत्रस्य पतिना II, 18, 47. जयन्तोप स्पृश II, 18, 13. तेह पूर्वे जनासो I, 3, 4. *क्षेत्रस्य पते मधु° II, 18, 48. जरां गच्छासि II, 2, 7; 7, 31. त्रव्यै विद्यायै यशोऽसि II, क्षेत्रिये त्वा निर्ऋत्यै II, 12, 6. जीवाँ रुदन्ति I, I, 6. जीवेम शरदश्शतं II, 5, 14. चाणमसि परि II, 17, 3. चीणि व्रताय I, 3.9. खानसः खे रथः I, I, 9. ज्योक्क सूर्य II, 5, 2. व्यायुषं जमदनेः II, 7, 2. (खे रथस्य खे I, I, 9.) तक्षक वैशालेय II, 17, 9. *वं नो अमे I, 4, 1437,53 8, 13; II, 4,9; 22, 16. गदाय खा II, 3, I9. तच्चक्षुर्देवहितं II, 5, 12. *त्वम अयासि I, 4, 163 7, गन्धर्वाय जनिविदे स्वाहा I, *तत्त्वा यामि I, 4, 133; 7743 73 8, 15; II, 4, II; 22, 8, 12%; II, 4,8; 22, 15. 18. गर्भ धेहि सिनीवालि I, 12, 2. तत्सत्यं यत्तेऽमावास्यायां II, खमर्यमा भवसि I, 5, 12. 17.4. गृभ्णामि ते सुप्रजास्वाय I, त्वयि मेधां. वयि सूर्यो तत्सत्यं यत्ते सरमा II, 16, 7. 3.3. II, I2,5. गृहपोप स्पृश II, 18, 33- तत्सत्यं यत्त्वेन्द्रो II, 16, 4. खयि मेधां. वयीन्द्र II, *तत्सवितुर्वरेण्यं II, 4, 13. गृहप्युप स्पृश II, 18, 34. 12,4. तन्म ऊर्ज धाः II, 10, 17. गृहान्भद्रान्सुमनसः I, 8, 2. त्वयि मेधां. खव्यपिस् II, गौरखपहतपाप्मा II, 10, 6. |तन्मा चायि II, 10, 15. I2,3. गौर्धेनुभव्या माता II, I0, 9. तपश्च मे II, 5,8. खष्टा जायामजनयत् I,8, I0. ग्रीवाभ्यस्त उष्णिहाभ्य:I,17,2. *तस्मा अरंगमाम II, 7, 15. *वामये यजमाना II, II, 30. तस्य तेऽशीय II, 10, 16. *खे सु पुत्र II, II, 7. घोषिण उप स्पृशत II, 18, 35. ता मन्दसाना मनुषः I, 6, 12. तां पूषञ्छिवतमाम I, II, 6. | दश मासाञ्छशयानः II, II, चत्वारि मायोभवाय I, 3 तासां त्वं कृष्ण II, I4, 20. 17. तिलदेव पद्यस्व II, II, I9. *दिवस्परि प्रथमं II, II, I. चित्तं च चित्तिश्च I, IO; 9. तुभ्यमग्रे पर्यवहन् I, 5, 3; 8; (दिवादित्येन II, 21, 4.) I3. दिवो नु मा बृहतो II, 22, 13. *छन्दखती उषसा II, 20, 31. तृप्यत तृप्यत तृप्यत II, 20, 233 | *दृशानो रुक्म II, II, 31. 25. देवसेना उप स्पृ. II, 18, 40. नग्धा वितृष्टिर् II, 16, 17. तृप्यन्तु भवत्यः IT, 20, 22. देवस्य खा सवितुः प्रसव उप जग्धी मशको II, 16, 15. तृप्यन्तु भवन्तः 11, 20, 21. II, 3,24. जग्धो व्यध्वरो II, 16, 16. तकश्च ससरमतण्डच II,16,8. देवख वा सवितुः प्रसवेऽश्वि जनदबिरथवीङ्गि II, 21, 5. तेजोऽसि तेजः II, 6, 5. II, 9,5. जयन्ताय स्वाहा II, 18, 30. तिन भूतेन हविषा I, 8, 6. *देवा आयुष्मन्तस्ते II, 14, 9. । IO.

·INDEX OF MANTRAS. 99 2I. 3,23. II, 4. देवीदेवाय II, 2, 4; 7, 28. न वै श्वेतस्खा II, 17, 27. पुमाँस्ते पुषी नारि I, 13, 2. *देवीष्षडुर्वीरुरु II, 9, 6. नह्यस्यै नाम I, 15. 4. पूषा ते हस्तं II, 3, 7. यावापृथिवीभ्याँ स्वाहा II, नामयति न रुदति II, 13, 5. पूषा वेतो नयतु I, 2, 8. 6, 10. निन्दा च मे II, 5, 3. पृथिवी ते पात्रं II, 20, I. द्यौस्ते पृष्ठं रक्षतु I, 4, To. निरैतु पृश्नि शेवलं II, II, 20. (पृथिव्यग्मिनची II, 21, 2. द्वारापोप स्पृश II, 18, 42 *निलिम्पा नाम स्थ II, I पृथिव्यै वा सवैश्वानरायै II, द्वाराप्युप स्पृश II, 18, 43- वे ऊर्जे I, 3, 8. निशीथचारिणी II, 14, 2. प्रजापते तन्वं मे I, II, 4. निषङ्गिन्नुप स्पृश II, 18, 45- *ग्रजापते न वदे II, 22, 19. धर्मस्ते स्थू II, 15, IO. नीललोहिते भवतः I, 6, 8. प्रजापते प्रायश्चित्ते I, 10, 6. *धाता ददातु दाशुषे II, नृमणा असि II, 21, 28. प्रजापतेश्शरणमसि II, 9, 4. नेजमेष परा पत I, I2, 7. प्रजाया आभ्यां प्रजापते I, *धाता ददातु नो रयिमी० 8,5. II, II, I. पञ्च पशुभ्यः I, 37 II. प्र णु वोचं चि° II, 10, 10. *धाता ददातु नो रयिं प्रा. परमेष्यसि परमां II, 18, 1. प्रति क्षत्रे प्रति II, 18, 3. II, II, 3. परा देहि शाबल्यं I, 17, 7. प्रति प्रजायां प्रति II, 18, 5. *धाता प्रजाया उत II, II, 2. परि वा गिरेरमिहं II, 22, 5. प्रतिष्ठ स्थो देव II, 9, 3. धृतराष्ट्ररावत II, 17, . परि वा गिर्वणो I, 2, 6. प्रत्यवरूढो नो II, 18, 2. ध्रुवक्षितिध्रुवयोनिः I, 9, 6. परि खाने परि II, 6, I. प्रत्यश्वेषु प्रति II, 18, 4. ध्रुवैधि पोष्या I, 8, 9. परि धत्त धत्त II, 2, 6; 75 30. | प्र वा मुञ्चामि I, 5, 16. परीदं वासो अधि II, 2, 8; प्रपुन्वन्त उप II, 18, 38. नक्तंचारिण उर° II, 14, I. 7.320 प्र ब्रवाम शरद II, 5, 19. नन्दाम शरद° II, 5, 15. पशुपतये देवाय II, 18, IT. प्रसवश्वोपयामश्च I, Io, 7. नमशकृत्सदे रुद्राय I, 13, 8. पशुपतेर्देवस्य II, 18, 25. . प्रसाधन्यै देव्यै II, 8, 7. नमश्याकजञ्जभाभ्यां II, 7, 22. पश्येम शरदश्शतं II, 5. 13. प्र सु ग्मन्ता I, I, I. नमस्ताभ्यो देवताभ्यः II, 7, 3. पित्रे स्वाहा II, 19, 9; II. प्रस्व स्थः प्रेयं I, 9, 3. *नमो अस्तु सर्पेभ्यो ये के च पिबतूदकं II, 10, II. *प्राची नामासि II, 17, 16. II, I7.5. पुँसुवनमसि II, II, I4. प्राणस्य ब्रह्मचार्यस्मि II, 3, 30. नमो अस्तु सर्पेभ्यो ये पार्थिवा पुत्रान्यौवानभि II, 20, 24. प्राणे निविष्टो II, 20, 26. II, 17,8. पुत्रिणेमा कुमारिणा I, II, नमो ग्रहाय चा° II, 7, 21. प्रातरनिं प्रातरिन्द्रं I, 14, I. नमो निषङ्गिण II, 18, 46. पुनः पत्नीममिरदात् I, 5, 4; प्रातर्जितं भगमुग्रं I, 14, 2. नरोऽसि II, 21, 23. 9% 14. प्रियं मा देवेषु II, 8, 4. - . . IO. 02 ·IOO INDEX OF MANTRAS. TO. 2:14. 16. 20,6%3; 18. प्रेतो मुञ्चाति नामतः 1, 4, 5- मधुश्च माधवञ्च I, Io, 8. मोदाम शरद° II, 5, 16. मम पुत्राशत्रुहणः I, 16, 3. *बडित्था पर्वतानां II, 18, 9. मयि पर्वतपूरुषं II, 9, 1. य एति प्रदिशस्सीः I, 3, 6. बिधनिष्कं च II, 16,33; 6. मयि महो मयि II, 9, II. *यज आयुष्मान्त्स II, 14, 7. ब्रह्म च ते क्षत्रं II, 15, 6. महते देवाय II, 18, 21. यज्ञश्च दक्षिणाश्च II, 15.7. ब्रह्मचर्यमागामुप II, 3, 26. यज्ञोवर्धतां यज्ञस्य II, I0, 8. महतो देवस्य II, 18, 29. ब्रह्मचार्यस्यपोऽशान II, 6, 14. मा ते कुमार II, 13, I. यत्तुरेण मर्चयता II, I, 7; 7, 10%; 14, 2. ब्रह्मण आणी स्थः II, 4, 15.मा ते गृहे निशि I, 4, 9. यत्त एतन्मुखे II, 22, 2. *ब्रह्मायुष्मत्तद् II, 14, 8. मा नो हिँसीज्जातवेदः I, 9, यत्ते सुसीमे II, 13, 4. भग एव भगवाँ I, I4, 5. मार्जयन्तां मम पितरः II, 20, यथेयं पृथिवी मही I, 12, 4. यथा पृथिव्यपिगी I, 12, 5. भग प्रणेतर्भग I, 14, 3. भगस्ते हस्तं II, 3, Io. मार्जयन्तां मम पितामहाः II, यथैव सोमः पवते II, II, भवस्य देवस्य II, 18, 22. 20,33; 15. यदनेस्सेन्द्रस्य II, 5, 10 b. भवाम शरद II, 5, 17. मार्जयन्तां मम पितामह्यः II, यदहं धनेन प्रपणश्च II, 22, 4. भवाय देवाय II, 18, 14. यदाजनं चैककुदं II, 8, 11. भीमस्य देवस्य II, 18, 28. मार्जयन्तां मम प्रपितामहाः यदि मामतिमन्या II, 22, IO. II, 20,4; 16. भीमाय देवाय II, 18, 20. यदि वृक्षाद्यय II, 22, II. मार्जयन्तां मम प्रपितामह्यः यदृते चिदभिश्रिषः I, 7, I. भूव स्वाहा I, Io, II; II, 12, II, 20,73 19. यद्ब्राह्मणानां ब्रह्मणि II, 5, 10. मार्जयन्तां मम मातरः II, भुवोऽपां त्वौषधीनाँ II, I4 यद्भूमेः क्रूरं II, 15, 1. 20,53 IT. मा विदन्परिपन्थिनः I, 6,10. यद्भूमेहृदयं II, I3, 3. यन्म आत्मन प्रा. II,5, roc. भूः पृथिव्यग्मिन II, AI, . मित्रस्ते हस्तम् II, 3, II. यन्मधुनो मधव्यं II, I0, 5. भूतम् II, 10, 13. मित्रस्त्वमसि II, 3, 12. यन्मे पितामही II, 19, 3. भूमिभूमिमगान II, 15, 17. मित्रस्य चक्षुर्धरुणं II, 2, II. | यन्मे प्रपितामही II, 19, 5. भूरपां त्वौषधीनाँ II, 14, 11. मिश्रवाससः कौबेरका II, 13, यन्मे माता प्रलुलोम II, I9, I. यन्मे वर्चः परा II, 9, 2. भूर्भुवस्सुवः II, II, 9. यमाय खा II, 3, 18. भूर्भुवस्सुवरपां खौषधीना 1, मृत्यवे त्वा II, 3, 17. मेधां ते देवस्स II, 12, 2. ययुनीमासि II, 21, 29. भू स्वाहा I, TO, IQ ; II, 12, मेधां मह्यमङ्गिरसः II, 4, 5. यशोऽसि यशो II, 21, 16. मेहनावलंकरणालो I, IT, 5. *यस्ते अद्य वणवद् II,II, 28. 123 22, 22. 12. भुवो वायुनान्तरि° II, 21, 3. मित्रश्च वरुणश्च II, 15, 9. II. 14,14. -- II; 22, 21.

·-- INDEX OF MANTRAS. IOI .. , II, 12. यां जनाः प्रति II, 20, 27529 *राकामहँ सुहवां II, II, IO. 9, 7. *यस्त्वा हृदा कीरिणा II, येनावपत्सविता II, I, 337, विगृह्य बाह II, 16, 5. II, 5. 6%; I4, 17. विचिन्वन्त उप II, 18,37. यस्मिन्भूतं च भव्यं II, 5, 22. |येनेन्द्रो हविषा I, 16, 4. वित्तमिव ते दृशे II, 21, 12. *यस्मै व सुकृते II, II, 6. ये पक्षिणः पतयन्ति II, 22,12. *विद्मा ते अमे II, II, 22. यस्य ते प्रथमवास्यं II, 6, 15. ये वध्वश्चन्द्रं I, 6, 9. विद्या च मे II, 5.5. या अकृन्तन II, 2, 5; 7, 29. *योगयोगे I, 6, 3; II, 4, I. विद्युन्मे अस्य II, 6, 8. या आख्याता IT, 18, 4I. यो मागे भागिनं II, 6, 12. विराजो दोहोऽसि II, 9, 13. *या इषवो यातु II, I'7, 7. *यो वशिवतमो II, 7, 14. *विश्वस्य केतुर II, II, 26. या ओषधयो या नद्यः I, 7, 9. यौगन्धरिरेव नो राजा II, विश्वा उत त्वया वयं I, 5.5 याँ स्वस्तिममिः II, 3. 31 b. 10% 15. विष्णुर्योनि कल्पयतु I, I2, I. या त एषारराव्या II, 22, I. विष्णो श्रेष्ठेन रूपेण I, 12, 6. या तिरश्ची नि° II, 8, 5. राष्ट्रभृदसि सम्राडा II, 9, 8. वीतिहोत्रा कृतहसू I, II, II. या दैवीश्चतस्रः II, 12, 8. राष्ट्रभृदस्यधिपल्या II, 9, 9. वृषासि II, I, 27. यानि भद्राणि I, 13, 3. राष्ट्रभृदस्याचार्या II, 4, 12; व्यस्य योनिं प्रति रेतोI, 12, 8. यामाहरज्जमदमिः II, 8, 10. रुद्रस्य देवस्य II, 18, 26. यासाँ राजा वरुणः I, 2, 33; व्युक्षत्क्रूरमदचन्खापः I, I, 7. रुद्राय देवाय II, 18, 18. व्रतं च मे II, 5. 9. II, 7, 18. रेवतीस्त्वा II, 2, 33; 7, 27. यासां देवा दिवि I, 2, 4. रोचनायाजिराया II, 21, 6. शण्डेरथशण्डिकेर II, 13, 8. यास्तिष्ठन्ति या II, I9, 2. शतमिन्नु शरदः II, 4, 3. *यास्त राके II, II, II. *वज्रिणो नाम स्थ II, 17, 22. शं ते अमिस्सह II, I2, 7. *युञ्जन्ति ब्रनं I, 6, 2. शं ते हिरण्यं I, I, Io. ये गन्धवी अप्सरसश्च I, 7, 8. *वशिनी नामासीयं II, IT, शर्म वर्मदम I, 8, I. 19. ये च वोत्र II, 20, 20. वस्त्रमिव ते दृशे II, I, II. शर्वस्य देवस्य II, 18, 23. ये चेह पितरो ये II, 19, 7. वह वपां II, 20, 28. शवीय देवाय II, 18, 15. ये दन्दशूकाः II, IT, 13. वाज्यसि II, 21, 26. शश्वत्परिकुपितेन II, 22, 6. *येऽदो रोचने II, 17, 6. येन पूषा ... तेन ते II, 1,6; (वायुनान्तरिक्षण II, 21, 3.) शिव शिवम् II, 15, 22. वायो प्रायश्चित्ते I, TO, 4. शिवेन त्वा चतुषा I, 2, 5. 7.9; 14, 20. येन पूषा .. तेनास्यायुषे वास्तोष्पते प्रतरणो II, T5, 20. शिवो नामासि II, 7, 3. II, I, 43; 7,73; I4, 18. *वास्तोष्पते प्रति II, 15, 18. शिवो मोप तिष्ठस्व II, 7, 26 b. येन भूयश्चरात्ययं II, I, 5; 7. *वास्तोष्पते शग्मया II, IB, शुनमहँ हिरण्यस्य II, 8, 3. शुभिके शिर आ रोह II, 8, 9. 83 14, 19. 19. . , ·102 INDEX OF MANTRAS. - शृणवाम शरद II,5, 18. समनन्त उप II, I8, 39. सूर्यमृतं तमसो II, 12, I0. श्रद्धा च मे II, 5, 4. समवा वृषणः II, 16, IO. *सोम आयुष्मान्स II, I4, 6. श्रद्धेव ते दृशे II, 21, 14. समिदसि समे° II, 6, 4. सोम एव नोराजा II, II, 13. *श्रीणामुदारो II, II, 27. समिधमाधायाने II, 6, 13. सोमः प्रथमो विविद I, 3, I. श्रीस्ते स्तूपः II, 15, II. *समीची नामासि II, IT, 14. सोमस्खे हस्तं II, 3, 4. श्रुतं च मे II, 5, 6. समुद्रं वः प्रहिणोमि II,9,14. सोमस्य तनूरसि II, 7, 20. श्वानमिच्छादन्न II, 16, II. समुद्रादूमिर्मधुमान् II, 3, 2. सोमाय जनिविदे I, 4, I. श्वासिन उप स्पृशत II, 18, 36. *समुद्रे वा नृमणाः II,II, 23. सोमाय वा II, 3, 14. सं मागे वर्चसा II, 6, 7. सोमेनादित्या बलिनः I, 9, 2. षडतुभ्यः I, 3, 12. सम्राजं च II, 8,83; 22, 20. सोमो ददगन्धर्वाय I, 3, 2. सम्राज्ञी श्वशुरे भव I, 6, 6. स्थवित्र्यव पवस्व II, II, 19 b सँराधन्यै देव्यै II, 8, 6. सरस्वति प्रेदमव I, 3, 5. (=Sudars.: II, II, 20). सँ स्रवन्तु दिशो II, I, 15. सरस्वती ते हस्तं II, 3, 6. स्नुषाणाँ श्वशुराणां I, 6, 7. सखा सप्तपदा भव I, 3, 14. सरस्वत्यै खा II, 3, 16. सख्यं ते गमेयं 1, 3, 14b. स्मृतं च मेऽस्मृतं II, 5, 2. सर्वस्मादात्मनस् II, 14, IO. सं काशयामि वहतुं I, 7, 10. स्योना पृथिवि II, I5, 2; 18,8. सविता ते हस्तं II, 3, 5. सत्यं च मे II, 5.7. स्वधा स्वाहा II, I9, 12%; 21,8. सवित्रे त्वा II, 3, 15. सत्येनोत्तभिता भूमिः I, 6, I. स्वर्दिवादित्येन II, 21, 4. *स वं नो अमेI, 4, 15; 7,63 सा खमस्यमूह I, 3, 14f. स्वस्ति नः पूर्णमुखः II, 18, 32. सा विराट् II, Io, I4. 8, 143 II, 4, 10%; 22, I7. स्वाहा पित्रे II, 19, 8; 10. सिगसि नसि वज्री I, 13, 9. सदसस्पतिमद्भुतं I, 9, 8. संतक्षा हन्ति II, 16, 9. सुकिंशुक शमलिं I, 6, 4. हतश्शङ्खो हत° II, 16, 13. सं नौ मनाँसि I, 3, 140. सुगं पन्थानं I, 6, II. हयोऽसि II, 21, 21. सप्तर्षयः प्रथमां I, 9, 7. सुप्रजाः प्रजया भूया:II,3,25- हस्तियशसमसि II, 21,31. सप्त सप्तभ्यो होचाभ्यो I, 3,13. सुप्रजाः प्रजयाभूयासं II,6,Tb. हिरण्ययी अरणी I, 12, 3. सप्तिरसि II, 21, 25. सुमङ्गलीरियं वधूः I, 9, 5 हिरण्यवर्णाशुचयः पावकाः समजैषमिमा अहं I, 16, 6. सुवरपां वौषधीनाँ II, I4,13. प्र I, 2, 1; II, 7, 16. समजन्तु विश्वे देवाः I, II, 3. | सुव स्वाहा I, 10, 12 ; II, I2, हिरण्यवर्णाश्शुचयः पावका समवरायोषसः I, 14, 6. 133; 22, 23. यासु I, 2, 2; II, 7, IT. समयाव संकल्यावहै I,3,140. | सुश्रवस्सुश्रवसं II, 5, I. *हेतयो नाम स्थ II, 17, 20. . । . ।

·INDEX OF IMPORTANT WORDS. अकर्णक II, I4, I. अनुपदस्त II, 19, 14-16. अरणी I, II, 8. अक्षित II, II, I73B I8. अनुहत I, 13,6. अरिष्ट II, IO, 7. अरुन्धती I, 9, 7. अक्षणया I, 13,6. अनुहय II, 22,9. अपिगर्भ I, 12, 5. अन्तरित I, 10, 7. अर्जुन II, 16, 8. अघ I, 4,73 11; II, 13,334. अन्वासारिन् II, 18, 44. अर्णव I, IO, '7. अघायु II, 15, 3. अपराजित I, I3, 4. अलक्ष्मि p. xxviii; I, I, 5. अजिर II, 21, 6. अपरिदात II, 13, II. अवजिह्वक II, 21, 32. अजीत II, 5, 20. अपाश II, 7, 26. अविच्छिद् II, 22, 6. अजोपकाशिनी II, 13, I0. अपिशाचधीत I, I3, I. अवीरनी I, 8, 2. अतिबल II, 17, II; 12. अपूपघृताहुति II, I, I. अभ with सम् II, 18, 39. अतिराव II, 21, I. अप्रजस्ता I, 4, II. अशाकुन I, 13, 6. अत्यासारिन् II, 13, I. अभाग II, 6, 12. अशून्योपस्था I, 4, 8. अथवाङ्गिरस II, 21, 5. अभिग्रह II, 7, 2. अश्लील I, 17, 8. अदेव II, 22, 10. अभिग्राहिन II, 7, 23. अधिपत्यासन्दी II, 9, 9. अभिशस्तिपावन् II, 2,7; 8. अश्वतरी II, 22, 2. अधिविचर्तन I, IT, IO. अभिश्री II, 8, 8. अस् to be: स्थ: p.xix; I, 9,33 अधोराम II, 16, 2. अम् II, I3, 5. नसि p. xxvii; I, 13, 9. अध्याचार II, 17,27. अमत II, 22, 2. अस to throw, with विI, 12, 8. अध्वपति II, 3.32 अमु (अमूहम्) p. xxvii ; I, असित II, 17, 14. अध्वर I,5.7. अस्तृत II, 12, I. अननुव्रत II, 19, 1; 3: 5. अमृताहुति II, 15, 14. अहिंस II, 17, 11; 12. अनपेक्षित p. xvii; I, 8,7. अय p.xxv; II, 13,739. अनभिशस्ती p.xxviii; I, 5,18. अयस् I, 5, 18 (bis). आकूत I, I0, 9. अनाग II, Io, Io. अयास p. xxvii; I, 4, 16; 5. आकूति I, 10, 9. अनाहनस्य II, 2, II. 18 (tris). आगन्तु II, 3, I. . . अश्लोण I, 13, I. 3, 14f.

·I04 INDEX OF IMPORTANT WORDS. . .. कृष्टि II, 2, 7. आचार्यासन्दी II, 4, 12; 9,7. उपवीर II, 13, 9. काट I, Io, 7. आणि II, 4, 15. उपाँशु p. xxiii; II, 3, 2. कामप्र I, I3,4. आधीत I, I0, 9. उरस्पेश II, I4, I. कामायानीp. xxiv; II,8, 10. आधीति I, 10, 9. उल II, 22, 6. काश् (with अव?) p. xxv; II, I6, 2; 5. आन्तरिच्य p. xxiv; II, I7, 8. उलुम्बल II, 16, 2. आपि II, 2, 8. उलूखल II, 13, 8; 9; 16, 12. कुतुर्वक II, 16, 13. कुप with परि II, 22, 6. आभु II, I9, 1; 33 5. आयमनी II, II, I8. ऊर्ज I, 10, 8. कुल्प I, 5, 2. आयुदी II, 2, r. जह I, 7, 8 (ऊह्यमानाम्). कुल्या II, 20, 28. आयुष्मत्पनी I, 8, 3. कूटदन्त II, 13, 12, आर्जि II, 16, 2. ऋतुधा II, 4.4. कूकूर II, 16, I. आोहन II, I9, 2. ऋत्विय I, II, 2. कृत् p. xxiii; II, 2, 3: 5. आर्य II, 2, 8. कृतिन् I, 16,4. आवर्तन II, 22, 7; 8. एकव्रात्य II, 16,336. कृत्तिका I, 9,73 II, 2, 3. आस with परि p. xxy; II, एकाष्टका II, 20, 33-35. 13,7. एज II, 16, I. कृष्णवर्मन p. xxy ; IT, I4, 2. •आसन्दी II, 9, 7-9. केतु II, 2I, 7. आस्य II, 21,33. ऐरम्म I, 3, 6. केतुमत् II, 18, Io. ऐरावत II, 17, 9; 10. केशिनी II, I3, Io. र (पितेति, क्वष्यसि) p. xxviii; कौबेरक II, 13, II. II, I4, 15 22,5. ओषधि p. xxiv; II, 7, 25. क्रतु I, I0, 9. इत् (न्यत्) p.xxvii; II,17,13. क्रुश् with परि II, 22, 9. इषI, I0, 8. औद्भिद्य II, 8, I. क्रूर I, 17, 9. इषुधिमत् II, 18, 46. औलब II, 16, 2. लोमन II, I4, 2. उक्थ्य II, 21, I. औलूखल II, 20, 34. क्षण with वि (व्यक्ष्णन ?) p. xxii; II, 2, 3. उत् with f& I, 1, 7. क्षेत्रिय II, 12, Io. उच्चैीदिन II, 8, 2. कन्यला I, 4, 4. उच्चैश्राविन् II, I4, I. कपालप II, I4, I. क्षेत्री II, 12, 6. उदरसर्पिन II, 17, 4. कलि II, 13,7. खजापा II, I3, I0. उदल p. xxiv; II, II, I9. कल्माषग्रीव II, IT, 19. उदृद्ध II, 13, 7. उपयाम I, 10, 7. कश्यप I,2,2. गर्त II, 17, 3v.1. , कर्त II, 17, 3. .

·INDEX OF IMPORTANT WORDS. 105 I, 4,4. . जीवी I, 9, 4. जैच II, 8, I. गा with H I, 3, 5 (प्र गाया- जनिविद् I, 4, I-3. दन्दशूक II, 17, I; I3. मसि). जम् II, IT, I. दर्श I, 10, 9. गार्हपत्य I, 4, 8. जमदमि II, 8, 10. दशमास्य II, II, I5. गुल्प I, 5, 2v.l. जयन्त II, I8, I3; 30. दशवीर I, 6, 2. गुह with अप II, 7, I2. जरदष्टि II, 4, 2. दशस्य p. xx; I, II, II. गृहप II, 18, 33. जरस II, 2, I (bis). दा (अव अदास्थ) p. xxviii; गृहपति (अमि) I, 8, 4. |जरायु II, II, 163 20. गृहपी II, 18, 34. जरिष्णु II, 2, Ir. दिश् with निस I, I, 5. ग्रा II, 2, 3. जर्तृ I, 7, I. दिश्य II, 17, 8. ग्रम् II, 8, 3 (अग्रभैषम). जामिणूस II, 12, Io. दीक्षा I, 4, 4. यह with वि II, 16, 5. जारघ्नी I, 10, 3-6. दुरुक्त II, 2, 9. ग्रह II, 7, 21. जीवसू I, I, 4. दुरुदित I, 13, 5. ग्राहि II, I2, ro. जीवातु II, 7, 26. दुला II, 16,8. दुस्वप्न I, I3,5. घोषिन् II, 18, 35 देवजातु II, 21, 6; 7. देववत् II, 22, Io. चक्रिन् II, I6, 9. तक्षक II, I7,9; Io. देवसेना II, 18, 40. चर्(उवाचरेत) p.xxi; I,16, 2. तक्षन II, 16, 9. द्रविण I, Io, 7. fe with fa II, 18, 37. तनू pp. xix, xxviii; I, 10,3-6%3; द्वाराप II, I8,42. चित्त I, 10, 9. IT, 2; II, 7, 20; 22, I. द्वारापी II, 18, 43. चित्ति I, I0, 9. तप् with आ I, 3, 4. चिबुक I, IT, I v.1. तपस I, I0, 8. धनंजय II, 8, 2. चुबुक I, IT, I. तपस्य I, I0, 8. धर्णसि I, IO, 7. च्यवन II, 13, 8; 9. ताल्थ्य II, 15.3. धर्मन II, 3, 12. तिरश्चराजिन् II, IT, 17. धा I, 9, 2 (आधितः); with छत् II, 16, 33 6%3 9-II. तिर्यञ्च II, 8, 5. पर्यधि(?) p. xxiii; II, 2, 8. छन्दस् II, I, I. तिलदा II, II, 19. धा I, 4, 10 (धयन्तम्). तिखिल II, 15, 3. जघन्य II, 14, I. धाव with अवp.xxvi; II,16,7. तूल II, 16, 8. जङ्घा I, I7, 4. वृद्मन् I, I, IO. जजभ II, 7, 22. धृतराष्ट्रिरावत II, 17, 9; Io. तेक II, 16,8. जन; विजातायां II, 14, 2. धेनुका I, I3, 3. जनत् II, 21, 5. दण्डिन् II, 17, 13. धेनुभव्या II, I0, 9. [III. 8.] 3B धी II, 2, 3. P ·Іоб INDEX OF IMPORTANT WORDS. . ध्रुवक्षिति I, 9, 6. पतिवति p. xix; I, I0, 2. पूरुष n., p. xxiv; II, 9, I. ध्रुवतस् I, 9, 6. पद् II, 21, 33 ; with अव II, पूर्णमास I, 10, 9. 19,1; 3; 5. पूर्णमुख II, 18, 32. ध्रुवता I, 9, 7. पद्य II, 9, 13. ध्रुवयोनि I, 9, 6. पूर्ववह I, 3, 4. परमेष्ठिन् II, 18, 1. ध्वंसस I, I', 4. पृतनाजि II, 8, 2. परस्प II, 2, Io. पृदाकु II, 17, 15. परि II, 22, 5. नक्तंचारिन् II, I4, I. पृश्नि II, II, 20. परिक्रोश II, 22, 9. पृ (पूर्वी) p. xvi; I, I, 9. नभस I, 10, 8. परिक्षप p. xxi; I, 13,5. पौत्र I, 4,7383; IT, 13, 37 4. नभस्य I, 10, 8. परिधि II, 2, 4; 17, 37 22, 24 पौत्रमृत्यु I, 4, II. नर्दबुद II, 22, 7. परिवत्सरीण II, 20, 34. प्रजाघ्नी I, 10, 3-6. नवगत् II, 20, 30. परिषीत p. xxvii; II, 22, 5, 6. प्रत्यक्ष I, 17, 9. नाथ I, II, 2. परिस्रुत् II, 15, 4. नाथंकाम I, IO, 3-6. प्रबोध II, 16, 14. परिहत I, 13, 6. प्रभ: p. xix; I, IO, I. नामन् I, I0, 9. परीवाद I, 13, 6. निजिक II, 21, 32. प्रसव I, 10,73 II, 3,24. परोगव्यूति II, I'7, 13. निधान II, I, 8. प्रसाधनी II, 8, 7. पर्वतपूरुष p. xxiv ; II, 9, 1. निधिगोप II, 5, I. प्रसू p. xviii seq.; I, 9, 3. पर्वतभेषज II, 9, I. निर्जत II, 22, 12. प्राजापत्य I, 13, I. पर्वतवर्चस II, 9, I. निति II, 22, II. प्रायश्चित्ति I, 10, 3-6. पर्वतायुष II, 9, I. निर्ऋथ I, 6, 14. निवर्त II, 22, 9. पशुध्नी I, 10, 3-6. फलिग II, 22, 3. निवर्तन II, 22, 7; 8. पादावनेजनी II, 9, Io. बर्ह with उप I, II, 7. निवात I, 13, 7. पिन्व with प्र II, 18, 38 v.l. बाध् with परि II, 2, 9. निश् I, 4, 9. पी with प्र I, 14,73 II, 20, बोध p.xlv; II, 16, 14. 35. निशीथचारिन II, I4, 2. ब्रह्मचारिन् II, 22, I. पुसुवन II, II, I4- निषङ्गिन II, 18, 45; 46. ब्रह्मणस्पुत्र II, 13, 12. पुत्रनामन II, I4, 3. निष्कर्तृ I, 'T, I. ब्रह्मन् p.xxiv 3 II, I,388,4. नीललोहित p. xlii; I, 6, 8. पुरुष I, II, 8. ब्राह्मण II, ro,73 II, 13. पुरोवसु I, 7, I. पुष्टिवर्धन I, 8, 4. भग I, I0,7. पण with प्र p. xxi; II, 22, 4. पतिनी II,5; 10, 3-6. पू with प्र II, 18, 38. भर्तृ II, 2, I0. पतिलोक I, 4,479. पूर II, 8, 3. भव्य II, I8,5. - -- । । .

·INDEX OF IMPORTANT WORD.S. 107 मर्क II, 13.9. भागिन् II, 6, 12. युष्मद्, पः for व:, p. xxiseq.; वाताजिर II, 18, 10. भू (बभूव) p. xvii; I, 3, 4. II, 22, 9. वालबन्धन II, 16, I, भूम्य II, 22, 7. यौगन्धरि p. xlvi ; II, II, 12. वाशित II, 13, 7. विकेश I, 4,9; II, 13, 12. मधव्य II, I0, 5. रक्षोराज II, 13, II. विजात I, 10, 9. मधु I, I0, 8. रमति II, I8,7. विज्ञान I, 10, 9. मनस्य II, 21, 33. रराट II, 22, वितूल II, 16, 8. मन्थाकक II, 16,8. रराव्य II, 22, I. वितृष्टि II, 16, 15-17 मन्मनस 1, 3, 6. राजबन्धव p. xxiv; II,17,26. वित्ता p. xix; I, 10, 2. रायस्पोष I, 9, 1. विद् I,3,14f (वेत्तवै); p. xxiv; मशक II, 16, 15-I7. राष्ट्रभृत् II, 4, 123 9, 7-9. II, 6, 8 (विद्युन्मे). मही I, 6, 13. रुद् I, 4, 7; 9 (रुदत्यः); II, विद् with आ I, 16, 5. माँसपिप्पलि II, 2I, I. I3, 3-5. विधरणी II, 8, 5. माधव I, 10, 8. रह with प्रत्यव II, 18, 2. विधुर II, 14, I. मायोभव I, 3, I0. रेतोभृत् I, 3, 14f. विधृति II, 18, 6. fa with 4 I, 8, 5. रेवती II, 2, 3. विराज I, 6,5373; II, 8, 8. मिश्रवासस् II, 13, II. रोचन II, 21, 6. विवृत्तचक्र II, II, 12; I3. मिह II, 22, 5. रोचिष्णु I, 3, 14 0. विश्य II, 8, 4. मीढुषी II, 18, 12. रोहित p. xxiv; II, 16, 7. विश्वजन II, 9, 4. मीलैंस II, 18, II. मुख्ययोग I, 9, 7. लक्ष्मिनी p. xxvii; I, Io, 3-6. विश्वव्यचस I, IO, 'T. विषबलि II, I7, 4. मूर्धन्वत् I, 3, 4. विहृत I, 7, I. लम्बनस्तन II, 13, 12. मृत्युपाश I, 4, 7. मृध्र II, 22, I. लुभ with प्र II, I9, 1; 355. वृज II, 19, I; 3; 5. वृत् with नि II, 22, 9. मृश् with U II, 13, 12. लोहित p. xxiv; II, 16, 8. वृध with उद् II, 13,7. मेथी (v.1. मेधी) I, I, Io; वध with आ I, 4,9. वेद II, I4, 3. 9, 6. वन् with प्र II, 22,4 v.l. वैदर्व II, 17, 27. मैच I, 7, Io. वप to shear, II, I, I; 3-8. वैशालेय II, 17, 9; I0. यकृत् II, I4, 2. वप्नु II, I, 7. व्यध्वर II, 16, 15-I7. वलंकरण I, 17.5. व्या with उपसम II, 2, 7. यज with अव II, 21, 32. यु I, 3, 14b; with प्र II, 3, 1; वाजिनीवत् I, 3, 5. with वि I, 8, 8. वातपत्नी II, I2, 8. शकत्सद् I, 13, 8. . . लक्ष्मी I, I, 3. . P2 ·108 INDEX OF IMPORTANT WORDS. , . IO. , 93 IO. + संक्राम II, 22, 6. सहस्य I, I0,8. शङ्ख II, 16, 13. शचीपति I, I, 9. सजात I,6,7. सहस्त्रधार II, 20, 35. शण्ड II, 13,9. सजानि II, 13, II. सा (सि), सित्वा for सित्वा शण्डिकेर II, 13, 8. सत्रासाह II, 8, 2. II, 22, 10%; परिषीत II,22, शएडेरथ II, 13, 8. xxvii. 5; 6; p. सन्धि II, 14,235 19, 6. शतशारद II, 7, 26. सपत्निनी I, 16, 5. साद्यस्की II, 2I, I. शतहिमा I, 8,3. सपित्व II, 3, 2. सारमेयं II, 16, 2; 9; ro. |सारय II, 16, 12. शतायुस II, 2, 6. सप्तपद p. xvii; I, 3, 140. शफिन् II, 17, 13. साख p. xlvi ; II, II, I2. सप्तर्षि I, 9, 7. सि, see सा. शबल II, 16, 2. सप्रथम p. xlii; II, 15, 2. सिन्धु I, 10, 7. T# pp.xvi, xx ; I,1,10; II,II. FA for Ta p. xvi; I, 1, सीरा I, 6, 13. शाक II, 7, 22. समनुष्यराज II, 5, 10. • शाबल्य (v.1. शाबुल्य) I, I7, 7. समर्धयितृ II, 18, 31. सीसर p. xxvi; II, 16, 9; 10. सीसरम II, 16, 9; 10. शुक्र I, 10, 8. समानवसन II, 16, 12. शुच् (शोचेष्ट) p. xix; I, 9, 3. समिद्ध p. xxiii; II, 2, II. सीसरीदत(?) p. xxvi; II, 16, शुचि I, I0, 8. समुद्र I, Io, 7. सुकेत I, 5, 16. शुनक II, 6. समृद्धि II, 8, 2. सुपेशस II, I, 7. शुन्ध II, I, 7. संप्रिय I, 3, 146. शुभिका II, 8, 9. सुप्रजासत्व I, 3, 3. सम्राज II, 8,8. सुबीरण (v.1सुबीरिण) शूलहस्त II, 14, I. सम्राडासन्दी II, 9, 8. p. xxvi%B II, 16,336. I with #II, 7, 26. सयोनि I, II, 73; 8. शवल II, II, 20. सुमनस्यमान I, 3, 140; 4, 9. सरस्यक II, 16, 7. सुवर्खर I, 10, 12 ; II, I, श्याम II, 16, 2. सरस्वत् I, I0, 7. 8; II, 9; 12, I33; 14, 133 श्रि, see त्रि. सरीसृप II, IT, I. 14; 22,23. सरेतस् I, II, '7. सुशेव I, 5, 17. श्वलोमिनी II, I3, I0. सरोवृद्ध II, 17, 2. सुसंसद् I, 8, 4. श्वश्रू I, I, 8; 6, 6. सर्वव्रत II, 5, 10; 6, 13. सुसीमा II, I3, 4. श्वासिन् II, 18, 36. संवैश्वानर II, 3, 23. सुहतहुत् II, 18, 31. श्वित्र II, 17, 18. ससरमतण्ड II, 16, 8. सूनृत I, 3, I4f. श्वेत II, 17, 26%; 27. सहमान I, I5, 2. सूर्यवर्चस् I, I, 9. सँराधनी II, 8,53 6. सहस I, 10, 8. सृत I, 13, 6. सगन्धर्वाप्सरक Ii, 5, 10. सहसाम (2) p. xx ; I, II, 4. सौभव I, 3, 4. 16,33 श्रोणी I, I7, 4. . H . . --

·INDEX OF IMPORTANT WORDS.
109
,
सौम्य I, I, I; II, 4, 14.
सौरलोक्य II, I, 475.
स्तूप II, I5. II.
स्तृ I, 8, I (उपस्तिरे).
स्थपति II, 16, 13.
स्थवित्री II, II, 19.
स्थविर II, 2, 11.
स्थूणाराज II, 15, 10.
तपन I, I, 7.
49 caus. II, 16, 4,
हस्तियशस II, 21, 31.
स्फीति II, 20, 33.
हस्तियशसिन् II, 21, 31.
स्रज 1, 4, II.
हस्त्य II, I7, 2.
नि (विस्रयाते)p. xvi; I, II, 6. हिँस p. xxvii; I, 9, 10; II,
स्वज II, 17, 16.
I7, 13.
स्वर्य 1, 5, 12.
हिंकार II, I2, I.
हिरण्यवर्चस् II, 7, 25-
हन् with विवि II, 21, 19; सं हिरण्यहस्त I, 3, 6.
हथ: p. xx; I, II, II,
होत्रा I, 3, 13.

·.
OXFORD
PRINTED AT THE CLARENDON PRESS
BY HORACE HART, M.A.
PRINTER TO THE UNIVERSITY

·ARYAN SERIES OF ANECDOTA'. (Crown quarto, stiff covers.) Buddhist Texts from Japan. 1. Vagrakkhedikâ. Edited by the Right Hon. F. MAX MÜLLER. 35. 6d. Buddhist Texts from Japan. 2. Sukhåvatî-Vyûha. Edited by the Right Hon. F. MAX MÜLLER and BUNYIU NANJIO, M.A. 7s.6d, IOS. Buddhist Texts from Japan. 3. The Ancient Palmleaves containing the Pragña-Paramitá-Hridaya-Sätra and the Ushnisha-Vigaya-Dharani, edited by the Right Hon. F. MAX MÜLLER and BUNYIU NANJIO, M.A. With an Appendix by G. BÜHLER. Kâtyâyana's Sarvânukramanî of the Rigveda. With Extracts from Shadgurusishya's Commentary entitled Vedârthadîpikâ. Edited by A. A. MACDONELL, M.A., Ph.D. 16s. The Dharma-Samgraha. Edited by KENJIU KASAWARA, the Right Hon. F. MAX MÜLLER, and H. WENZEL. 75. 60. The Buddha-Karita of Asvaghosha. Edited, from three MSS., by E B. COWELL, M. A. I2s.6d. Oxford AT THE CLARENDON PRESS LONDON, EDINBURGH, AND NEW YORK HENRY FROWDE, M.A. V

·3拍
==
《方

·CENTRAL
ARC
.
+..
-
ARCHAEOLOGICAL
Archaeological Library,
2413.3
Call No.
"A book that is shut is but a block"?
GOVT. OF INDIA
Department of Archaeology
NEW DELHI.
Author-Wim banitz, M
Title- Shi mentespalha.
Borrower No.
Date of Issue
Date of Return
- 0,-
Th
;
"
LIBRAR
Please help us to keep the book
clean and moving.
9. Ni DELHI