·॥श्रीः॥
श्रीमन्मथुराधीश्वरचरणसरसिजमधुकरवरैः श्रीम
चार्यवर्यवंशमौक्तिकैः गोस्वामिवर्यः श्रीमदत
त्मजः श्रीमद्विठ्ठलनाथमहाशयः
विरचितः
प्राभञ्जनः
द्वितीयो भागः
श्रीशुद्धाद्वैतमतमंडनग्रंथः
तञ्चरणारुणालचंचरीकचेतसा गोस्वामिश्रीदीक्षितेन
तथा च सायनेकरोपाहानंतशर्मजनुपा विलेन
यथामति विशोधित विभागः
प्रकाशक:-
गोस्वामि दीक्षितजी महाराज
मुन्यापुरे
निर्णयसागर मुद्रणालये मुद्रयित्वा प्राकाश्य न
शके १८८९, सन १९६७

·प्रकाशक:-
गोस्वामि दीक्षितजी महाराज,
वडामंदिर, ३ भोईवाडा,
भुलेश्वर मुंबई, नं. २
मुद्रक :-
एमीबाई नारायण गांधी,
निगागर प्रेग,
.१८ एम. पी मट,
गुप२

·अथ प्राभञ्जनोत्तरभागः प्रारभ्यते। , ॐ श्रीः ॥ पूर्वभागे शुद्धाद्वैतमार्तण्डे केनचिद्दोपदूषितप्रज्ञादृष्टिनादाविता दोपा- भासा निरस्तास्तदुक्तयश्च दूषिताः। द्वितीयभागे विद्वन्मण्डनस्य पंचाशत्खण्डान्कल्पयित्वा तदर्थाज्ञानात्तन कल्पिता ये सण्डनाभासास्तेषु क्रमेणाभासत्वं प्रदश्यते ॥ तत्र प्रथम श्लोकत्रयात्मकं विद्वन्मण्डनस्य प्रथम खण्ड प्रकल्प्य तत्खण्डनाभासं चिकीर्षुरीप्याविरश भादौ निदात्मकश्लोकौरचितवान्, यद्यप्यम्माभिरपि तनिन्दापरास्सहस्रशःश्लोका रचयितुं शक्यते तथापि निंदा निंदकस्यैव निंदा द्योतयतीति प्रसिद्धिरतस्तथैव तस्य निंदितत्व- सिद्धेः, सिद्ध इच्छाविरहाच न तदर्थ यत्नः क्रियते ॥ परनिंदात्मसंस्तुत्यादीनां धर्मशाने निपिद्धत्वाच । यान हीत्यादिना कथंचित् गमुक्ता (नास्सिन्मंत्रादिरीतिरस्ति न दं मंत्रशास्त्रादिपूपलभ्यत) इति यदुक्तं तदपि शास्त्राज्ञानादेव, भगमच्छरणागतेक्षिहेतु स्वस्य सर्वत्र प्रतिपादनात् । उक्तं गोपालतापनीये “यो ब्रह्माणं विदधाति पूर्व यो विद्या- तस्मै गोपायति कृष्णः । तं देवमात्मवृत्तिप्रकाशं मुमुक्षु शरणमनुव्रजे" दिति । भगवद्गीतायामपि 'दैवी होपा गुणमयी मम माया दुरत्यया । मामेव ये प्रपद्यते मायामेतां तरंति ते । पुनश्च तेषामई समुद्धा मृत्युपसारसागरात् । भवामि न चिरात् पार्थ मय्यावेशितचेतसाम् ॥ अग्रे 'सर्वधर्मान्परित्यज्य मामेकं शरणं मन । महं त्वा मर्वपापेभ्यो मोक्षयिष्यामि मा शुच.' 'मन्मना भव महतो मद्याजी मां नमस्मुर्वि'त्यादौ शरणागतरेवोनत्वात् मंत्रग्रह्णानंतरं च कर्तव्यबोधक संग्रसारे वृतं वचनं 'शरीरमथं प्राणांश्च पुनस्तस्मै निवेदयेत् । हितं तस्याचरे- नित्यं मनोवाकायकर्मभिरिति ॥ किंचेत्यादिना यदुक्तं तापादिकं कृष्णवियोगं प्रति हेतुत्वेऽपसिद्धांत ईश्वरेच्छाया एव सर्वन हेतुत्वोपगमादिति तन्न साधीय, ईश्वरेच्छैच सर्वनामन्मते कारणं परतु यया रीत्या यद्विययिका सा भवति तथैव तदुत्पद्यते । अस्यैतावत्कालपर्यन्तं मद्विरदजनिततापानंतरं मत्प्राप्तिर्भवविति यदि फ्रीडेच्छा जाता तदा सा लीला तथैव भवति, तथा च कालतद्वियोगादीनां न स्वतंत्रतया कारणत्वं किवीश्वरेच्छयैव, एवं च तेषां कारणत्वेपि नेश्वरेच्छायाः कारणत्वहानियस्याः सर्वकारण- लात्, अन्यथा त्वन्मतेपि दंडादीनां घटादिकं प्रति कारणत्वस्य त्वदीयैरुतत्वेन ब्रह्मणो जगत्कारणत्वदानिः स्यात् । प्रथमश्लोकस्य द्वितीयचरणेन (तदीयप्रथमश्लोकस्य दुरभि- प्रायत्वं सूचित) मिति यदुक्तं तदुचित्तमेव दोपदूपितचित्तस्य । उक्तं च-निजदोषावृत्त- मनपामतिसुंदरमेन भाति विपरीतम् । पश्यति पित्तोपहतः शशिशुभं शंखमापि ·प्राभाना पीतम् ॥ १॥ यत्तु (भादाद इति प्रयोगश्चित्यो द्वित्वे यहुव्रीहिवदागद्यप्रात्या पूर्वभागे विभक्त्यभावायोगा) दित्युक्तं तदप्यविचारितरमणीयं, भक्तैर्बजसुंदरीनिरुपमहविचित्र- सरोमि मिरादादप्रभुरस्मदृशां विषयोस्तु इति याक्ययोध्याशायोधनाथ, प्रजसुंदरीसंबद्ध इति वक्तव्ये तेषां वजसुंदरीनिरुपमेत्यादिभंग्या कथनं स्वविरहं प्यनक्ति ॥ तपाप्याद्री इति पदेनातिशयो व्यज्यते भतिस्नेहयुक्तप्रभुदर्शनस्याशास्यमानत्वात् । तथा च 'भायाधे चेति सूत्रेण द्वित्वं चकाराबहुव्रीहिवनावश्च, अत एव पूर्वपदे मुपो लुक्, तथा चोक्तंभाप्ये 'एक बहुचीहिय'दिति सूने भथ बहुव्रीहियत्ये किं प्रयोजनम् । सुन्लोपपुंवदायी सुब्लोप एकैकं घुबद्भावो गतगता इति । अतिशयेनाई इत्यामिधानं तु व्यंग्यार्थमादायैव क्रिया- सममिहारे चेनि वार्तिकेन क्रियाया एघातिशये द्योत्ये द्वित्वस्य विधानाद, लोडंतस्यैव द्विर्यचनं लोटः समुच्चये विधानादिति कैयटोक्तरीत्या तस्यानाप्रवृत्तेश्च । एवं चापि युवति लक्षीकृत्य यः स्नेह इत्यादि यन् टीकाकृता च्यारयातं तदपि व्यंग्यार्थमादायैव । प्रतिलक्षणे- त्यस्य तु प्रतिलक्षणरूपार्थव्यञक इत्यर्थः । अत एवाग्रे टीकायां न चेदं रूढ्या प्राप्यते नापियोगेन विशेषाणां बहुत्वात् , भतो व्यजनयैवेति निश्चयः। व्यञ्जना च तात्पर्यवृत्तिरेव नत्वतिरिक्तेत्यादिव्यञ्जनाया वृत्तित्वं पूर्वप्रतिपादितस्य व्यंग्यार्थत्यं च व्यवस्थापितम् । समासस्तु प्रत्यर्थमितिवत् व्यापकत्वरूपे वाच्यार्थे संभवति । तथा च युवति युवतिं प्रति संभेदस्तत्रत्ययुवतित्वव्यापकसंभेद इति वाक्यार्थः । लक्षीकृत्येत्यादिकं व्यंग्यमिति न कोपि दोपः । अग्रे च यत्वित्यादिना टीकादुक्तं किंचिदनूद्य तन युक्तमित्यादिना वक्ष्य- माणस्य तृतीयखण्डस्थस्य तथा सति प्रक्षालनादित्यस्य व्याख्याने वाचो मनश्च लौकिक्यो- शुद्धं चेति तच्छ्रुत्यर्थवर्णनपरस्त्रोक्तर्विरोधादिति दोपापादनं तदपि तदभिप्रायाज्ञाना- देव । निजमुरलिकेत्यादिश्लोके किमपि परितश्चाद्री इत्यस्य व्याख्याने किमपि अनिर्व- चनीयं यथा स्यात्तथा प्रफटीभवन् प्रभुरस्मदृशां वृत्तिरूपज्ञानानां नेत्राणां वा विषयो गोचरोऽस्त्वित्युक्तम् । तत्रानिर्वाच्यता तु “यतो वाचो निवर्तन्ते अप्राप्य मनसा सहे"ति श्रुत्या ब्रह्मण्येव श्राविता, तस्यर "आनंदं ब्रह्मणो विद्वान धिमेति कुतश्वन" इत्युपसंहार उक्तत्वात् । कथमेतादृशस्य श्रीकृष्णस्यानिवाच्यत्वमित्याशंका स्यादतस्तादृशशंकानिवृत्यर्थ टीकाकारेणानिवाच्यत्वं तु रसरूपस्यैव "रसो वै सः रसं ह्येवायं लब्ध्वानंदी भवती" स्य- नेनोपक्रांतत्वात् , भत एवानंदादिपदं त्यक्त्वा रसपदमुपात्तम् , अत्र च यद्यपि 'यतो वाचो निवतंत' इत्यादिश्रुत्या वाङ्मनोगोचरत्वकथनात् , वाक्पदेन चंद्रियगणस्य विवक्षितत्वात् सर्वेन्द्रियागोचरस्य सन्द्रियवृत्तिगोचरत्वस्थानुपपत्त्या इंद्रियैर्विपयाकृष्टैरिति न्यायेन भगवतीतहिरिदियाकर्षेण या सर्वेन्द्रियवृत्तिगोचरता तस्या आशास्यत्वं व्यज्यत इत्य- संगत, तथापि लौकिमयागादींद्रियाशुद्धमनसोऽगोचरत्वस्य श्रुत्या प्रतिपादनात्तावतैवा- निर्वाच्यत्वस्यापि सिद्धौ भगवतोंतहिरिट्रियाकर्येण या अलौकिकेन्द्रियवृत्तिगोचरता तस्या माशास्यमानत्से विरोधाभावात् । एतदमिप्रायेणैवाने वाचो मनश्च लौकिक्योऽशुद्ध चेत्यादिना तादृशश्रुतियाख्यातेति न विरोधः । अथवाने जगत्कर्तृत्वादिविशिष्टनिर्विशे- पयोर्भेदमंर्गीकरोयुताभेद, मेदपक्षे तारिखकमतात्विकं वा ? न तावदाय इत्यादिना युक्ति- ·मामअगर यलेन विचार भारन्धः । तत्र "सर्षन प्रसिद्धोपदेशा"दित्यादिना भेदपक्ष संडपिरया द्वितीयस्तु स्थान स्वाद्विरोधादित्यादिना द्वितीयपक्षमंगीकृत्य तय पूर्ववद्विरोधाशंकायां युक्तियलेनैवमेवमित्यादिना विरोधपरिहार भारम्ध श्रोतव्यत्यादीनां श्रुतिसिद्धानां वामन- सामगोचरत्वानामपि परस्परं पिरोधपरिहारः युपैर कर्तव्य इत्यभिप्रायेण वाचो मनश्च लौकिक्योऽशुद्धं चेति टीकाकारेणोक्तम् । अधुना "सर्ववेदांतप्रत्ययं चोदनाद्यविदोपा"दिति सूत्रभाष्योक्तबह्मणानंतरूपत्वेपि यानि यानि रूपाणि विविधैविरुषासितुं शक्यानि तानि रूपाणि तेस्तेदान्तैर्निरूप्यंत इत्यादिरीत्या रसरूपस्थानिर्वाच्यत्वमीश्वरादिरूपस्य- द्वियादिविषयत्वं च प्रतिपादितम् । तावद्रूपात्मकमेकमेव ग्रहोति सिद्धांतः प्रकटीकृतः टीकाकारैः। ननु यथा द्रव्यदेवताभेदाद्यागमेदस्तथाऽनिर्वाच्यत्वनिर्वाच्यत्वादीनां भेदा. ब्रह्मभेदः कुतो म म्यादिति चेता, सपु वेदांतेपु एकेन ब्रह्मत्वेनैव रूपेण "नझैवोपासीत आत्मानमुपासीते"त्यादिनोपासनाया विहितत्वात् ॥ तथा घायं प्रपोगः, ब्रह्म तदुपा- सनं च सर्ववेदांतमतीतं ततदुपासनापाक्येषु क्त्तमानाधर्मपतया प्रतिपादनेपि न भियते विद्यायविशेषात् यत्र चोदनाद्यविशेषस्तदनेकशक्येपु नया प्रतिपादनेपि न भिद्यते नानाशाखोक्तज्योतिप्टोमादिकर्मवत् । नच स्वरूपासिद्धिरिति वाच्यम् , अविशिष्टचोद नावरवस्यैव हेतुत्वात् तद्वत्त्वं च स्वभषणप्रयोज्यात्तिविषयत्वसबंधेनेति । मनु "ज्योतिष्टोमेन यजेत" "दर्शपौर्णमासाभ्यां स्वर्गहामो यजेते"त्यादौ यतेनि वाक्यस्यै- करवेपि द्रव्यदेवताभेदाद्यथा यागमेदस्तथा चोदनाविशेषेपि तत्तद्धर्मभेदात् कथं न धर्मिभेदस्तथा च ब्रह्म भिन्न भिन्नधर्मवत्वादामिक्षायागदित्यप्यनुमान कथं न स्यादिति चेन्न । वह धर्मभेदेपि न भिवं मिनधर्मवावस्यातिराने व्यभिचारित्वेन स्वसाध्यासाधकत्वान् । मतिराने द्विपोडशिग्रहणे अप्रहणे वा गृहीतपोडशिकेऽगृही- तषोडशिकापेक्षयाऽधिकगुणवत्वेपि नातिरानं परस्पर भियतेतिरानमधिकृत्यैव पोडशि- ग्रहणामहणयोविहितत्वादेवमेवानापि ब्रह्मवाधिकृत्य यागादिगोचरस्तदगोचरत्वयोनिहि- तत्वान प्राभेदः, किंतु विरद्वधर्माश्रयं ब्रह्मम्वरूपमेकमेव धर्मिनाहकमानेनैकस्यैव शुद्धस्यानंतरूपत्वेन सिद्धत्वात् । नन्येवं विरद्वधर्माश्रयस्यैकत्वं यद्यपि शब्दप्रमाणसिद्ध तथापि न युनिसिद्ध दृष्टांतामावादिति वाच्यम् , यथा एकस्यैवान्योन्यामावस्य घटप्रति- योगिकस्यपटप्रतियोगिस्त्वादिविरुद्धधर्मभेदेपि न भेद एवं घटभेदनिष्टघटामावस्य घट- वाभावचटभेदादीनां च विरुद्धधर्माधयत्यपि न भेदस्तथानापि विरुद्धधर्माश्रयस्यैकत्वपि न दोषः । वस्तुतस्त्वस्मन्मते युक्तर्मुख्यता नास्ति "तकीमतिष्टानादप्यन्यथानुमेयमिति चेदेवमप्यविमोक्षप्रसग" इत्यादिस्प्रेण तस्या निदेितत्वात् , किंतु ब्रह्मविचारे श्रुतिरेव प्रधानं "श्रुतेस्तु शब्दमूलवा" दित्युक्ते । श्रुत्यातु विरुद्वधर्माश्रयस्येनैर तत्मत्याप्यतेsa- बादशमेव तदिति मंतव्यम् ॥ एतदमिप्रायेणैवाने चतुर्विशतिपडे तथाच श्रुतिरपि यथा. स्थित ब्रह्म प्रतिपादयन्ती न पर्यनुयोगाही, विकृतत्वादिधर्माश्च लोके समवायिपु दश्यते तथा चोमपरक्षायै ब्रह्माविकृतमेव समवायीति लोके च तादृशमेव समवायित्वमिति ध्यवस्था मंतव्या प्रिया समवायविकृत चेत्यपि गुइजिविका, वस्तुतस्तु विरुद्धधर्माध्यम.

·प्राभबन: पीत्यादि प्रतिपादितम् ॥ एतेन (चतुर्विशतिसंडविरोधाचे) त्यादिकमपातं । तद्वाप्य. स्यावायनोगोचरत्वमिति तु मम मुसे जिता नास्तीति वाश्यपद् प्याद्दतम् ।। रसशब्दार्थस्य ग्रहात्ये रिवष्टापतिः। ईश्वरस्य शक्त्योपनिषदत्तमंभवे रक्षणाकल्पने मानाभागत् घेदे लक्षणाया अन्याय्यत्वाचेत्यादिदूपणगणप्रतित्या "दानंदं ब्रह्मणो विद्वानि"त्यादिको न 'श्रुत्यादिविरोध' इत्यंतो ग्रंथोऽसंगत । किं चेत्यादिना भंगाररूपस्यानंदरूपाद्ब्रह्मणो भिन्नत्ये सामानाधिकरण्यानुपपत्तिरिति यदुक्तं तदपि तिनै निरस्तम् ॥ रसरूपस्यानंदरूपस्य ब्रह्मत्येन भेदाभावात् ॥ किंच त्वन्मते जीवब्रह्मणोर्मेंदामागत् । "रसं वायं लब्ध्वानंदी भवती"ति श्रुतिरसंगता ॥ अपि च जीवपक्षे सन्मत एवकारासंगतिः, जीनस्य विषयसुखे- नाप्यानंदित्वात् ॥ यनु किंचेत्यादिना तद्रूपेण भेदांगीकारेऽपि नात तस्याऽवामानस- गोचरता प्रतीयते कित्वानंदरूपस्यैव प्रकरणाद्वाक्यस्य बलीयस्त्वादित्युक्तं, तब, प्रकरणा- द्वाक्यस्य बलीयस्त्वं तत्र भाति यत्रैकरास्यत्तनिश्चयः । यथा "इंद्राप्ती इदं हविरजुपेताम- विवृधतां महोग्यायोमाता" मित्यनेंद्रामीपदस्य "यदामेयोटाकपालोमागस्यायां ऐंद्र दध्यममावास्याया"मित्यादिना विहितानामिद्राग्निदेवताकयागीयदेवोपस्थितिजनकरवेन दशांगन्ये सिद्धे इदं इविरित्यादेरपि तदेकवाक्यत्वनिश्चयादशांगत्वमेव नतु प्रकरणादर्श- पौर्णमासांगत्वं, न च प्रकृते तथास्ति एकवास्यत्वनिश्चयाभावात् , प्रत्युत रसो वै सः इत्यत्र तच्छन्दश्रवणात् यतो याच इत्यत्र यच्छन्दश्रवणात् यतो वागादयो निवर्तन्ते स रस इति वाक्यार्थो जायते यत्तदोनित्यपेयंधात् , प्रत्यक्षं तत्पद त्यक्त्वाऽध्याहारकल्पने मानाभागत् तेनैवैकवाक्यत्वनिश्चयात् प्रकरणाच तस्यैवानिर्वाच्यत्वं नत्वानंदमित्यादिनोत्तस्येति ॥ किंचेत्यादिना यदुक्तं तत्तु भेदानंगीकारेणैव परास्तम् ॥ ननु रसस्य रसादिशब्दे ध्यपहाय- स्वादज्ञातस्य चापुरुषार्थत्वात् कथं तस्यापाङ्मनोगोचरत्वमिति चेत्तस्य रसादिशब्दात प्रतीतत्वेपि ईदृशं तदित्यस्याज्ञानात्तस्य स्वमवेद्यत्वादेवानिर्वाच्यत्वोपपत्तेः।। यदि च तच्छन्द- वाच्यत्वमेवानिर्वाच्यत्वहानिकरमिति त्वत्संमतं तदा मायाया अपि मायाशब्दवाच्यत्वेन तम्या अप्यनिर्वचनीयत्वं न स्यात् , रूपादेशेिषस्यापि यदि वागायगोचरत्वं त्वया स्वीकृतं चेत्तदा त्वन्मत मानदरूपब्रह्मण एव तदगोचरत्वकथने कथं न न्यूनता वैयध्यं कथं नेत्यपि विभावनीयम् । वस्तुतोऽगुरूपादेविशेषस्य नीलत्वपीतत्वादिव्यवहारगोचरत्वं प्रत्यक्षादि- प्रमाणप्रतीतमनिवार्यमेव ॥ रसरूपस्य त्वनिर्वाच्यत्वं श्रुत्यैव प्रतिपादितम् । एतेन (भय सामान्येन तहोचरत्वेपि विशेपेण तदगोचरे) त्यादिकमपास्तं, मनसाप्यगम्यस्य यदि पुरुषार्थत्वं न स्यात्तर्हि ब्रह्मणोपि त्वन्मते वागाद्यगोचरत्वात्तस्यापि पुरुषार्थत्वानुपपत्तिः ।। ब्रह्मभारस्यैव वन्मते परमपुरुषार्थत्वेनेष्टापत्तेः कर्तुमशक्यत्वात् ॥ "यन्मनसा न मनुते' 'दृश्यते त्वप्रया बुद्ध्या' 'कश्चिद्धीरः प्रत्यगात्मानमैक्ष"दित्यादिश्रुतीनां विरुद्धधर्माश्रयत्वेन ब्रह्मप्रतिपादकत्वेनैवोपपत्ती प्रमाणगतविशेषाश्रयत्वेन व्यवस्थायां मानाभावात् ॥ प्रमेय- स्वरूपस्यैव ताशत्वेन दोपाभागत् ॥ एवं च प्रमाणगतविशेषेणेत्यादिकमसंगतमेव । यदपि यश्चेत्यादि टीकाकारोक्तस्नेहो भक्तिरित्युक्तमित्यादिकमन्द्य तदप्ययुक्तमित्यादिना सेदस्येच्छाया मित्रत्वांगीकारे कामादेपि तथात्वापत्तरित्यादिना दोषापादनं, तदपि न ·प्रामजनः किंचित् । जियामीसाधनुष्यबसायसिद्धाया इच्छात्यभिनाया जागत्यविर क्षणाया हत्य जातेस्तदाश्रयस्य स्नेहस्य च अथकाराभिमेतत्त्वात् ॥ गनु नेहस्य ज्ञानमेवैतमानुष्यवसाय तथा चानुव्यवसायपदार्थाज्ञानादेवतत्वयनामिति चेद्रातीसि,न्यायमते धात्मविशेषगुणाना ज्ञानादीना शानमेवानुभ्यासाय , अत एव जानामीत्याकारकज्ञानादीनामनुष्यरसाय ॥ स्वदीयाना मतेपि वृत्तिविशेषरूपाणा ज्ञानसुपादीना य साक्षिणा प्रकाश स एवानु •यरसायन्तथा च तवानुष्यपसायपदार्थाज्ञानमूलक प्रलाप ॥ नच हस्पछामिसत्ये कामभिनवापत्ति कामदाब्दस्वेच्छार्यकरमनिम्पनत्वादिति वाच्यम् , यदि तददस्तदर्थक धातुनिष्पनशब्दार्थमेदव्याप्य स्वात्तदेयमापति स्यात् । स एव च न सभवति सत्ताभिन्न- स्यापि नव्यगुणादे सत्तार्थकभूधातुनिप्पसभापशब्दार्थभिसत्वाभावात् । श्रीमाभिमस्यापि दायरध्यादेम्नदर्थकधातुनिष्पनरामशब्दायभित्ताभागात रान व्यभिचारेग ताश ध्यालो मानाभाषेनेच्छाभिन्न स्थापि मेहस्य कामभिन्नररे मानाभारेन "समुद्र इच वाम नातोऽस्तिकामस्य नसमुद्रस्ये 'तिश्रुत्या स्नेहस्यामोधितुत्यत्वप्रतिपादनेन तम्यानतत्यप्रदर्शने विरोधाभावात ॥ यश्च यश्चेत्यादिना टीकायदुक्त "वशस्तु भगवान् रुद्र " 'वेद शिव शिवो वेद" इति तापिन्यादिपचनेन मुररिकाया चेदात्मकत्वमनूद्य सयुक्तमित्यादिना समानशब्दवाच्यानामभेदे हरिश्चन्द्रेर्केतिकोशायद्रसूर्ययोरक्यापत्तिरूपो दोप उद्भावित , सोप्यस्थान एव, नहि कोशवत्तापनीयादौ तत्तच्छन्दवाच्य व प्रतिपाद्यते विवभेदोउमेद भारना था, उभयथापि वेदात्मकरदाभिमुरलिकाया वेदात्मपात्व तत्वेन प्रतीतिर्वा न विरुद्वा । विद्वद्वागित्यादिना स्वीयस्य निंदात्मकस्य श्लोकस्य व्याख्या सापि निदा, तेन स्वस्थ निंदितत्व व्यक्तीकृत तरच पुष्टिमार्गो व्यामोहनायेत्युक्तम् ॥ पुष्टिमार्गस्तु भक्तिमार्ग सच 'भक्त्याहमेकया ग्राह्य' इत्यादिना स्वय श्रीकृष्णोक्त एव, तस्यापि व्यामोहकरय चेतर्हि तटुक्तानासन्यासादीनाम्यामोहकरन कुतो न स्याद्विनिगमनाविरहस्य तुल्यस्यात् ॥ विच ते पुष्टिमाग तु स्थिता व तु कुनापि न स्थितीसि, न ज्ञानमार्ग नापि कर्ममार्गे कितूमयभ्रष्ट पुवासि तस्माद्युत्तमेव गालिप्रदानादिक, तर तु मौनमेोत्तरम् ॥ मासीत् कश्चिदित्यादिना यदुक्त तदप्यारमयन्मन्यते जगदिति प्रवादानुसारादेव ॥ अधिक तु नोच्यते, शिष्टसपनाया भावात् । यत्तु नेनोन विठ्ठलेति नाम चक्रे तदज्ञानात्, विट्ठलेति नापूर्व नाम फितु दाक्षिणात्ये जनपदे विद्यानगरे श्रीविहरेति नाना प्रसिद्धा प्राचीना भगवत पुरषोत्तमस्य मूर्ति मा चापि प्रसिद्भता वैष्ण सिट पूज्यतेच, मिग एव मनायाचितमेवरया श्रीवल्लभाचार्य श्रीविठ्ठारयभगरन्त पूजिता स्वमे निजस्वरूप दायित्वा श्रीवल्लभार ख्यान् श्रीविष्णुस्वामिमार्गमुपदिष्टवत । तस्माईवाश्रित नाम कुर्यादिति प्रसिद्ध स्वपुत्रस्य तदाश्रितं नाम कृतवतस्तस्यैव भगवत पुरषोत्तमस्य नानो निरुकिरिय विदा टा शून्या निहाम्नान् हाति आदले विटर इति ॥ सत्र यदि स देवाना प्रिय इति वदेत् मात्र तृतीया न सम्भवति तदा प्रष्टव्य कि विधायकाभावातृतीया न सभवति या प्रतिवपकस्य कस्य चिद्विद्यमानत्वात् । नात्यम्तस्यात्रादर्शनात् । नापि द्वितीय 'प्रकृन्यादिभ्य उपसरल्यान'मिति यार्तिकस्यैव विधायकस्य विद्यमानस्सात् यथा घटेन शून्यो विधुरो रहित इत्यादि, तद्वदनापि ·प्राभञ्जनः तृतीयायां पाधकामापात्, भत एव शब्दशक्तिप्रकाशिकायां घटेन शून्य इत्याधुदाहृत्य घटस्वावच्छिन्न प्रतियोगित्यमेर शून्यत्वान्वयि तृतीयार्थ इत्युक्तम् ॥ नच पदार्थः पदार्थेना- न्मेति नतु पदार्थंकदेशेनेति प्युत्पत्तः शन्दायांमारविशिष्टैकदेशेऽभाये कयं तृतीयार्यान्वय इति वाच्यम्, संपन्नो ग्रीहिरित्ययानेकनोहितात्पर्य के पद एकवचनार्यस्यैकत्वस्य ग्रीहि- पदार्थेषु नानायीहिवन्ययासंभयेन पदार्थतापच्छेदकमीहित एवं सदन्वयस्य वक्तव्यतया तादशव्युत्पत्तिसंकोचस्यावश्यकत्वात् । गरः शातिपयश्चैत्रस्य दासमार्य इत्यादी शरकरण- स्वचैननिरूपितत्वादीनां पदार्थकदेशशातनम्यत्वादावन्वयदर्शनेन ससंयंधिकार्थयोधक- पदमिन्नपदार्थकदेश एव पदार्थांतरान्वययोधकस्यान्युत्पमत्वनिश्चयाथ ॥ किंचेत्यादिनाs- त्यंतज्ञानाभावस्य शिलादिप्येव सायेन विठ्ठल शब्देन पारमार्थिकज्ञानाभाववानित्याधुक्रवा यदुक्तं तदपि न सापीयः । ज्ञानेन तु तदशानं येषां नाशितमात्मनः' 'नहि ज्ञानेन सदशं पवित्रमिह विद्यते' 'ज्ञानी स्वात्मैव मे मतमि'त्यादिभगवद्वाक्येषु ज्ञानपदस्य पारमार्थिक- ज्ञानपरत्वस्यापि दर्शनेन ज्ञानपदस्य तदर्थे शक्तनिरूढलक्षणाया वा स्वीकर्तव्यतया पार- मार्थिकज्ञानस्यस्याप्यन्वयितावच्छेदकत्वसंभवेन तद्धर्मावच्छिमाभावबोधे वाधकाभावात् । सह सुपेति समासस्य भाव्यसंमतत्वेन तत्र क्लेशामिधानेऽन्यस्त्रविहितसमासस्यापि क्लिटता कुतो न स्यात् विनिगमकामावस्य तुल्यत्वात् । तादृशसमासानां क्लिष्टत्वे योग- विभागस्य वैयोपत्तेः । विदो दकारस्य ठकारस्तु पोदरादित्वात् । न च तस्य पृषोदरा- दित्वे किं मानमिति वाच्यम् । शिप्टोच्चारितत्वस्यैव प्रमाणत्वात् । दाक्षिणात्ये जनपदे सर्वैः शिटैस्तस्य भगवतो विठ्ठलेति संज्ञा व्यवहियते । शिष्टाचारस्यापि श्रुत्यादिवत् प्रमाणत्वात् श्रुत्याद्यनुमापकत्वाच । नच तत्तद्देशीयशिष्टानां य आधारस्तस्य च तद्देशीयशिष्टविषयक्त्वे. नेव प्रामाण्य कल्पनीयं नतु सर्वसाधारणमिति कथं तस्य निरंकुशं प्रामाण्यमिति वाच्यम् , त्ततदाचारेण कल्प्यमानस्य वेदस्य सर्वसाधारणप्रामाण्यस्यैव नैमिनिना पूर्वकाँडे प्रति- पादनात् , मत एव "मनुव्यवस्थानात्तत्मयुक्तं प्रमाण स्या" दिति सूत्रे होलिकादिशिष्टा- चाराणां स्मृतिविशेषाणां चानुष्टातृपुरुषभेदेन व्यवस्थित प्रामाण्यं, कुतः? देशविशेपे तेषां दृष्टत्वात् । होलिकादयः प्राच्यैरेव क्रियते वसंतोत्सव आह्वीनीवकादयो दाक्षिणात्यैः । स्वस्वकुलागतकरंजार्कादिस्थावरपूजादेवतापूजादिकमाह्रीनीवकशब्देन व्यवहियते । उदृष- भादय उदीच्ये,ज्येष्टमासस्य पौर्णमास्यां बलीव नभ्यर्च्य धावयंति सोयमुदृपभयज्ञः। एवं हारीतादिस्मृतिरपि वचित् कचिद्देशविशेपे दृश्यते तस्माद्यवस्थितं प्रामाण्यमिति पूर्वपक्षे तन्मूलत्वेनानुमितस्य वेदस्य सर्वसाधारणत्वेन सर्वसाधारणत्वादिति भट्टैरुक्तं तन्नैव प्राच्यादिपदयुक्तायाः श्रुतेरनुमितौ यदि भाचोयेदमात्वं (1) चेन सामान्यानुमानत इति प्रभाकरैरप्युक्तं प्राच्यादिभिर्व्यवस्थाया होलिकादिष्वनुष्ठीयमानेषु तन्मूलभूता श्रुतिरपि तादृश्येव प्राच्यादिपदयुक्त्यनुमातम्या। तत्र प्राच्यादिपदस्सार्थबोधकत्वं न संभवति,प्राच्या किंचित्कालं निवसमानानामपि प्रतीच्या यासदर्शनादतस्तादृशश्रुतेरप्रामाण्यमिति चेन्न सत्पदरहिताया एवं श्रुतेः कल्पनीयत्वेन तस्य सार्वत्रिकमेव प्रामाण्यमिति तदर्थः । तस्मा- छिष्टाचारानुमितश्रुतेः प्रमाणत्वात् विठ्ठलशब्दस्य गूढात्मेत्यादिशब्दवत्पृषोदरादित्वा- ·प्रामजनः ७ प्रामाण्य साधुस्वापरपर्यायमविरुद्वम् ॥ एतेन (लोके देव विशेपे ताशप्रयोगस्तु कनैयादि- शब्दवशेष) इति प्रलपितमपास्त, फनैयादिशब्दानामपभ्रंशत्येगैव शिष्टव्यवहारविषयत्वं मतु स्तोत्रादिपु सेन शब्देन व्यवहारो, विठ्ठलदाब्दस त्यग्निपुराणादिषु प्रयोगो स्यत इति दृष्टांतघग्यातस्माद्विलशब्दः साधुरेवेति संक्षेपः ॥ इति प्रथमखंडवंदनाभासस्यामा. सत्यप्रदर्शनम् ॥ भय द्वितीयसंडखंडनाभातस्याभासत्वं मदयते ॥ तत्रादी निशिलजनाप- वर्गाय श्रवणादयो विघीयंत इत्युक्त्वा मुक्तेरप्यधिक भक्तियोगमीश्वरो ददाति भक्तभ्य इति स्वसिद्धान्तविरुद्धमिति दोष सापादितः, स तु तत्समभिव्याहृन विविधजिनतापोपतप्य- मानेत्याकारकविशेषणमनरलोक्यैव, भक्कानां ताशतापतष्यमानत्याभावादेव धारणसंभ- चेन सिद्धांतविरोधशंकाया एपाभावात् । न च निखिलपदं व्यर्थत्वादनुपादेयमिति वाच्यम् , तथा सति प्रवणादीनां ताशसकलजनसाधारणापवर्गसाधनत्यानिश्चयेन जिज्ञा. सूनां निरंकुशप्रवृत्तिस्तत्र न स्यात् । यत्तु (श्रयणादीनां निखिलजनापवगायत्वमपदाधि- फरणविरुद्ध) मिन्युक सदपि तुच्छम् । सथा सति यागस्य स्वर्गकामस्वर्गाधरवमपि सदधि- करणविरद्ध स्यात् ॥ तत्रापि स्वर्गकामो यजेतेत्यादिश्रुत्या यागस्य निखिलस्वर्गकामस्वार्थत्वं पठेध्याये प्रपंचितं, शूदस्यापि स्वर्गकामः संभवत्येव, यागानधिकारस्तु "श्रवणाध्ययनार्थं प्रनिषेधा" दित्यादि सूत्रेण तस्मिाधिकरणे प्रतिपादितः । “अथास्य येदं शृणुतनपुज- तुम्यो श्रोनमपूरण" मित्यादिना श्रवणस्यैव निषेधाद्यागाधिकारस्य दूरत एवापास्तत्वात् । यदि च "अथातो धर्मजिज्ञास" ति सूत्रोक्तस्वाध्यायाध्ययनस्य सर्वयागसहकारित्वन्या- येनाधीतम्बाध्यायस्यैव स्वर्गकामस्य तत्पदेन प्रहणमत एव "फलाधित्वात् कर्मणः शास्त्रं सर्वाधिकार स्या" दिति सूत्रे अंधपंगुअधिरमूकादीनामपि स्वर्गकामसंभयेन तेपामप्यधि. कारमाशेक्याशक्तस्य नास्त्यधिकार इत्यादि मपंचितमित्युच्यते तदानापि विविधेत्यादि- वाक्येनापि शूद्वादिमिनोऽधीतवेदो मुमुक्षुरेव प्रतिपाद्यते ॥ श्रवणादय इस्यत्रादिपदेन पुराणादीनामपि ग्रहणे तु दोष एव न संभवति ॥ यत्तु (पूर्वपक्षे नहि श्रुतिसिद्धा इति यत्पूर्व प्रतिज्ञातं ततो विरुद्धमग्रे श्रौतानामपीत्यादि कयने सन पूर्वप्रतिज्ञाऽसंगते) त्युक्तं तदसत् । पूर्वापरग्रंथालवलोकनेनोक्तत्वात् , नहि सिद्धांतिन इयं प्रतिज्ञा किंतु पूर्वपक्षिपा एव । तथाहि पूर्व निर्षिशेषं ब्रह्म सविशेष वैति विप्रतिपत्तौ निर्षिशेपमेवेति यादिना प्रतिज्ञातम्, तत्साधकतया च निर्विरोपप्रतिपादकश्रुतीनां सविशेषश्रुत्युपजीप्यत्वं तद्वाधे चोपजीज्यविरोधो हेतुत्येनोपन्यस्तः, अस्थूलादिवाक्यैर्धनिषेधातिधर्मकमेव पर्यवस्थनीयुक्तम् । तत्र सिद्धांतिना नन्वित्यादिना यदि भस्थूलादिवाय स्थौल्यादिनिषेध. पुरःसरं निर्विशेष निरूप्यते चेत्तदा निषेधस्य प्रतियोगिनिरूपणाधीननिरूपणोयत्वात् प्रति- योगिनिरूपकश्रुतेपजीव्यत्वेन तदाधेप्युपजीव्यविरोधस्य तुल्यत्वात्तदनादरेण शून्यवाद भापतीत्युक्तम् । तत्र वादी सिद्धांतिसंमतरीत्याह । नहि श्रुतिसिद्धा धर्मा निषिध्यते किरवनुवादपून लौकिकाः स्थौल्यादय इत्यादिनोपजीव्याविरोधनिर्णये पुनर्दोष उद्भाविते वसंमतरीत्या तहोपनिरासार्यमुक्तमान् श्रोतानामध्यर्थानामिति । इतरथा पूर्वपक्षिमते सर्वत्र स्थौल्यादिधर्मप्रतिपादकश्रुतीनामनुवादकत्वासहि श्रुतिसिद्वा इत्यादिकथनमेवासंगतं ·प्रभिजन. स्यात् । तस्मादज्ञानविजृमित एपाय प्रलाप । एवमग्रेपि श्यामत्वस्येवेखन पध्यनु पपनेत्यादिक शब्द प्रयुक्त इत्यतपथोऽप्युपेक्षणीय । जीमूतस्यैवेत्यादिषु पध्या उप लभ्यमानत्वात् । यश्च सिद्धातप्रथारमे मिथ्यावादी प्रष्टव्य इत्युक्ते रोष सोपि निरर्थक । नहि मिथ्यावादिस्व भवत्सु नास्तीति वक्तु शक्यम् , अन्यथा ब्रह्मममातिरिक्तबाध्यत्वे सति सत्त्वेन प्रतीत्यहं चिद्भिन्न मिथ्या न येति विप्रतिपत्तौ सत्या दिमत मिथ्या दृश्यत्वात् जडत्वात्परिच्छिन्नत्वादित्यादिहेतुमिर्मिथ्यात्वसाधनामहो भवता किंमूल्क ? नहि मिध्येति पक्षपरिग्रह विना ताशप्रतिज्ञाहेत्वादिप्रदर्शन कथकसप्रदायसिद्ध भवति । तथा च द्वयो दिनोर्मध्ये य एष बदति विमत मिध्येवासौ मिथ्यावादीति लोक व्यवयिते । यदि च मिथ्यावादित्व भवता नाभिमत चेत्तर्हि विमत सत्य- मित्युक्त्वाऽस्मन्मतानुसरण कर्तव्यम् । तादृश पक्षस्त्यतथ्य । ननु क्यापि मिथ्या वादीति पदस्य निरुक्तिर्वक्तव्या कि सर्व मिथ्या वदत्यसौ मिथ्यावादी वा यत्किचिन्मिथ्या वदतीति वा इति चेदुच्यते । सबै मिथ्या वदतीति ताच्छील्ये णिनिप्रत्यय । नच ब्रह्मणो मिथ्यात्वानगीकारागिरनुयोज्यानुयोग इति वाच्यम्, ब्रह्मणोपि त्वन्मते मिथ्यात्वादत एव 'मायारयाया कामधेनोवत्सौ जीवेश्वरावुभौ । तद्वन्दशो नापि जीव शक्तिकोशाविरक्षणा' इत्यादिनेश्वरस्यापि जीवसमत्व त्वदीयै प्रतिपादितम् । जगत्कर्तृत्वा दिविशिष्टस्यापि मिथ्यात्व, किमधिकमखडाकारवृत्तिविषयस्यापि मिथ्यात्वमेव भवद्धि स्वीकृतमतो मिथ्यानादित्व सुस्थिरम् ॥ यथा कदाचिदुष्ण भुजानोपि नोष्णभोजीति प्रयोगस्तथा स्वमादिक मिथ्येति वदत्वस्मासु न मिथ्यावादीति प्रयोग । एवं दैवात्कदा चिच्छीतमपि भुक्त चेत्तदाप्युष्णभोनिनो नोष्णभोजित्वहानिस्तथा किंचिनिर्विशेष सत्यत्वेनाभ्युपगच्छतस्तव न मिथ्यावादित्यहानि । किं च श्रुतिस्मृतिषु सत्यत्वेन प्रतिपादि- तस्यार्थरियाकारिणो जगत सत्यस्य त्रैकालिकात्यताभावप्रतियोगित्वाश्रयत्व वदत कुतो न मिथ्यागादित्वम् ॥ यथा सतमेव घमन घटो नास्तीत्यादिना ब्रुवन् मिथ्यावादीत्युच्यते। भपिच 'नाप्रतीतिस्तयोर्गध किनु मिथ्यात्वनिश्चय ।नो चेत्सुषुप्तिमूर्छादौ मुच्येतायततो नर' इत्यादिना मिथ्यात्वनिश्चयस्य तद्भारनाया अपि मोक्षसाधनत्येन प्रतिपादनात् कथ मिथ्यावादीति कयनस्य गालिमाने पर्यवसायित्वमुक्तम्, नहि मोक्षसाधनसम्पन्नतया प्रतिपादन गालिप्रदान सभवति कित्वातीत्कश्चिदित्यादिना यत्त्रया प्ररपित तदेव लोके गारिप्रदानत्न व्यवदियतऽतस्तवैव ददतु ददतु गाटीरिति न्यायविषयत्वम् । एतेन न सारदाय इत्यादिक निरसम् । एव मायामादित्वमपि त्वयि सगरछते, सर्वप्रथेपु सदसन्या. मनियंचनीपभावरूपज्ञानसिद्धमित्यादिनातिनिरन्धन तस्या एवं प्रतिपादनात्पूर्वप्रथेपि मायाया एवं प्रतिपादितस्वाभगत ईश्वरस्य च मायिक्त्वेन वर्णनात् त्वदीयैरपि न निरूप. यितु शक्या प्रत्यक्ष भापते च या 'सा मायेतीन्द्रजालादी लोका सप्रतिपेदिरे' इत्या दिना इदालनुस्यत्र प्रतिपादितम् । 'निर्यन्ध तारवियाया इद्रजासत्वसरमृती' इत्यादिना तपरिधानमपीन्द्रनारतया शानमेर दशितम् । ण्व घ ताशमायाप्रदर्शक यया मायाचित्र ए म्यरहिया एवं पाशमायाप्रतिपादकमायारादिस्यमपिलाकर्यवाहियत ·प्रामञ्जन. इत्यन रोक एच नियामक । नहि सामर्थ्ययुक्त स्वसामध्यंन पर्यतोत्पाटनादिकार्य कुत्ति हनुमदादौ पेनचिन्मायापित्य व्यवहत नापि ताशातिमनिपाएके घ मायावादिदि- व्यवहार , परमेश्वरस्य "परास्य शक्तिर्विविधैव दृश्यते स्वाभाविकी जानयररिया चे"त्यादिश्रुतिप्रतिपादितमायापदयाव्यशक्तिस्वीकर्तृवसासु न मायावादित्वव्यवहार ।। यहा, तत्तत्पदाकारविज्ञानापरपर्यायवृत्तिस्वीकारेपि त्वयि न विज्ञानगदिस्यव्यरहार कितु बौद्धध्येय, यथा या शब्दज्ञानादीना क्षाणेकरवस्वीकर्तृषु नैयायिकेपुन क्षणिकवादित्वं फितु सौनातिकादिपेन, तथैव तादृशशक्तिस्वीकारेपि नास्मासु मायागादित्व किंतु त्वय्येव । एतेन किचेत्यादिकमपास्तम्। यत्तु (भस्माभिम्रहातिरिक्तस्य सत्यत्यानगीकारेण भस्मन्मते तस्यासत्करुपत्यासहि तमो द्रव्य नास्तीति वदस्तार्किकादिस्तमोवादीत्युच्यते भभावो नास्तीति यदन प्राभाकरादिर्या भागादी) त्यायुक्त तन्मन्दम् , मायाया मसाव. स्वीकारे तस्या जगदेतुरमानुएपत्ति "कथमसत सजायत इत्यादि श्रुतिविरोधात् अत एवं जगतोऽसत्यमपि श्रुतिविरुद्वम् । ताकिकादिष्टातस्तु विपम , नहि तार्किकैस्तमसोतिरि- कत्व स्वीक्रियते रितु परैर्दशमद्रव्यत्वेन स्वीकृतस्य सण्डन ते क्रियते । एवमेव सप्तम. पदार्थत्येन वैशेषिक स्वीकृतस्थामावस्य प्रभाकरेणाधिकरणात्मकत्व प्रतिपाद्यते, एव परेण यदि माया म्बीकृता स्याषया च तस्या असच प्रतिपादित स्यात्तदा तदापि मायारादित्य न स्वासयेर किंतु सदसयामनिर्वचनीया भाररूपा च महतायासेन महाविद्यानुमानश्च साधिता। यथा तमोवादिभिस्तमसोऽतिरिक्तत्व साधितमतस्त्वयि मायावादित्य कथन स्थादस्माभिश्च तमसो भावात्मत्वमिवाभावस्थाधिकरणात्मत्रमिव मायाया भगवच्छत्य- सर्गतस्य ताम्किादिवत्साधित तेपुतमोगादित्वान्याहारवदम्मासुन मायारादित्यव्यवहार । ब्रह्मणो लीलादिवर्णन तु ध्यासशुकाधैर्यथा कृत तथेगास्मामिरनूद्यते नापूर्व, तन मायावा दित्व मिथ्यात्यादिवत् किचित्कल्प्यते कल्प्यताम् । ग्रामीणत्वाद्यारोपस्त्वसुरबुद्धीनामेवा तस्पामेन मायागादित्वमिथ्यादित्यपद् दुवादित्वमपि सगरछते । प्रकृतमनुसराम मिथ्यागदिनम्तापदय सिद्धात , यादिप्रतिवादिगुरुशास्त्र वेदादीना सपा मिथ्यात्व मायि- करव चेति । तात्कयनेनैव सकलनादिपराजयसमवे पुन खडनादिप्रयास उन्मत्तत्त्रद्योतक ए । यथा रजुस मिथ्यात्वेन जानतस्तर बदतम्ननाशाय च दडाघाहरणादिक लोक उन्मत्तत्वव्यवहारहेतु ,एव।। फिच मायाया अघटनघटनापटीयस्त्वस्वीकारेण स्वमतरबडन- स्थापि सभावितत्वात्तदुद्धाराय यत्नोपि निरर्थक एव, तया च स्वमतमज्ञात्वैवाय प्रथरचना- दिप्रयास स्वमतानभिज्ञत्रप्रकाशक एव। भरमामिस्वासुरयुक्तिमोहिता रोकामा भूबसतो वैदिक पथा प्रदश्यते । अत एव तदुक्तयो दुप्यते । तत्र पारमार्थिकमेदो न न समत इत्यादिविद्वन्मण्डनोक्तमनूद्य (मनोमयत्वादिविषयवाक्योक्तधर्मविशिष्टप्रबनास्सिन्याय उच्यत इत्तरकथनमसगत सूनात्तथार्थाभाना) दित्यादि यदुक्कयान् तदपि सूमार्थाज्ञानान् तर हि वेदबोधितत्यान्मनोमय प्राणशरीरो भारूपत्वेन विज्ञानमयो जीर प्राणधारण प्रयनरान्महात्वेनोपाय , सम भात्नेति कथनाच वा सत्यसकल्पादिपदोक्तधर्मवैशिष्ट्याद प्रझोपास्यमिति सदेह उपक्रमस्यासनातविरोधित्येन बलवपातन्त्र जीवस्येव प्रतिपादमात् , , ·प्राभञ्जन: " मनोमयत्वेन जीवस्यैव प्रतिपिद्धत्वाच नेद ब्रह्मवाक्य कितु शाखातरोक्तविज्ञानमयस्यान भारूपरवेन प्रत्यभिज्ञानात् कार्य जीवे कारणस्य ब्रह्मण उपचार विधाय सत्यसकल्पादिधर्म- वत्तथा वेदाभिमानी देवता जीवो वास्त्विति पूर्वपक्षे सिद्धातमाह "सर्वत्र प्रसिद्धोपदेशात्" इति स रवलिय'तिपूर्ववाक्यैर्यजगतो ब्रह्मत्वेनोपासन तद्भगवत एव विराट्वेनोपासन सत्फल चात करणशुद्विब्रह्मरनेनोपासनया शुद्धात करणस्य सर्ववेदातप्रसिद्धब्रह्मोपदेश एवमुक्तो मननरूपो नतु कचित् प्रसिद्धस्य जीवस्योपासना, तस्मात् सर्वत्र प्रसिद्धब्रह्मोप- देशादिक वाक्य मनोमयत्वादिगुणक ब्रह्मैव प्रतिपादयति ॥ "स सर्वथा वृत्यनुभूतसर्व भात्मा यथा स्वमजनेक्षितैक । त सतमानदनिधिं भजेत नान्यत्र सानेद्यत आत्मपात इत्यादिवाक्यानुरोधात् । नन्वर सूने पक्षस्यानुक्कत्वाद्धेवसगतिरिति चेन्मैवम् , सूने पक्षानुक्तावपि प्रकरणबलेन ततिर्णयस्य शक्यत्वात् । एव विषयवाक्यमेव पक्ष । सर्व खल्विति वाक्य ब्रह्मप्रतिपादक सर्वचाक्यसमर्पितसर्ववेदान्तप्रसिद्धब्रह्मोपदेशरूपत्वात् , यदेव तदेव, तदेव क ब्रह्मेत्यादिवाक्यरत् ॥ नन्वस्य ब्रह्मप्रतिपादकत्व न सम्भवति । परस्य प्राकृततया जघन्यात् यथासकल्पमग्रिमदेहकथनात् लोकान्तरभाविवादशदेहप्राप्त्यर्थ येदामिमानिदेवताया ऋतुमय इत्यादिना साधकस्योपक्रान्ततया जीवस्यैवोपासना युक्ता। देहस्य लोकान्तरे प्राप्यस्य प्राकृतत्वव्याप्यत्वात् । ब्रह्मज्ञानस्य 'तमेव विदित्वातिमृत्युमेती'- त्यादिवाक्पैर्मुक्तिफलत्वबोधनात्तादृशफलकथनमसगत ब्रह्मवाक्यत्वकल्पने स्यादत सूत्र- कार माह "विवक्षितगुणोपपत्तश्च"विवक्षिता वक्तुमिष्टा उपादेयत्वेनाभिप्रेता वा ये गुणा लोकान्तरे सकलारूप देहप्राप्तिरूपा ये गुणास्ते ब्रह्मज्ञानपक्षेप्युपपद्यते, भगवत्सारूप्यरा. भान हि देहत्व प्राकृतत्वव्याप्य मानाभावात् । किंच यथा तुरित्यादिना लोकातर- प्राप्यत्वे सकल्पानुरूपेण व्याप्तेरुक्त ऋतु कुतेित्युपदेशयोधित ऋतुरधमस्य प्राकृतदेहस्य प्रायुपायो न युक्त , परमशान्तस्य पूर्योपासनाशुद्धात करणस्याशुद्धसक्ल्पवशात्तदभावे प्राकृतदेहायोगात् परमपुरपार्थ एव तस्य फ्ल, तथा च सिद्ध मनोमयत्वादिधर्मक ग्रीवास्मिन्वाक्ये प्रतिपाद्यत इति । एतेन (मनोमयत्वादिगुणानामीश्वर उपपश्यनुक्ती सदाक्यस्य जीवपरत्वशकानपगमाये) त्यादिक्मपास्तम् , तादृशशकाया सूत्रेणैव निरस्त स्वादिति योग्य। पचम्यसगता वक्तुमुचितमित्यादि तु यारभापित, ताशपचम्या ताश म्याख्यानस्य बहुप्रथेपु दृष्टत्वात् (यथा चाविद्याया अनादित्व हेतुत्व च, तदनादिस्वेपि नाविरत सृष्टिनं पा सदयेत्येवकारविरोधो यया च कर्मणा हेतुत्व तथोक्त तृतीयश्लोक- ग्यारयावसर) इति यदुक्क तदपि न किंचित् , यद्यपि स्वयोक्त तत्तत्सर्व सव सम्यक्तया संडितमिति ते दोपा जागरूका एयेति यदि मार्तमतमवरम्पेत्युनत्याद्यदि त्वया सातम- गवरय क्रियते सदा गुणानामित्याधुको दोपस्त्यदुपरि पतेदेवेति कथ निरनुयोग ? किंच मायाम्वरूपातिरिसगुणापेक्षायास्त्वन्मतनगीकारेपि कर्मणामपेक्षा तु स्वयंवोक्ता। एष च तेषा जताना स्वय कर्तुमसमयांनामीश्वरेच्छव सहारिणी वाच्या, तया च तद्धे. तोरिनि न्यायेनेच्दैव हेतुरस्तु किं कर्मभिरिनि दोपस्तु दुरदर एयेति कृतेप्यपदये न दोपरिहार, न च तदेतोरेपति न्याय कुरागम्यंमिचारीलियाम्य, सतोरिनिन्यायस्य ·मामान: 'कारणमादाय वा यस्ये'त्यन्यथासिविद्योतकत्वात् , यथा रूपस्य घटं प्रति हेतुश्वं स्वतो न सभवति किन्तु दण्डमादायैातो दण्डस्यैव पद प्रति हेतुत्वसभये तद्रूपस्यान्यथा सिद्धत्व, एवं गुणाना स्वकार्यजनोऽसमर्याना स्वपयार्यमीश्वरेच्छापेक्षणे सतना न्वयव्यतिरेकशुन्यतया कारणत्व न स्यास्कित्तिच्छाया एवं कारणत्व, तेपामन्यथा सिद्धत्वमिति तात्पर्यम् । तत्र कुलालादौ व्यभिचारमदर्शन तस्यार्थानभिज्ञतयैर । नहि कुरालेन घटे जननीये स्वहेतुभूतपित्रादिकमपेक्षते येन तद्धेतोरेवेति न्यायस्य व्यभिचा रस्ता स्यात् । एवं चस्वतत्रान्वयव्यतिरेकशालिस्वेन कुरालस्य हेतुत्व युक्तमेवेति (सन्मूला इत्यादेस्तु सत प्रजान्नमाधिष्टानतयोपपत्तिरुका पूर्वभागे) इति यटुक्त तदपि तादृशभ्र मासमवेन तर निरस्तम् ॥ किंच तादृशभ्रमस्वीकारे सदायतना सत्प्रतिष्टिता इत्यादि श्रुतेरसगति हि शुक्तिरजतस्य शुक्किमतिष्टितत्व तथा सति कालिकनिषेधप्रतियोगित्य- कथनमसगत स्यादिति दिक् ॥ यत्तु (नतूपहिते घटक्रियवेति तु न युक्त,भाकामस्य विभुत्वेन वास्तक्रियानाधारत्वेन वाशक्रियाया घटमारे सत्त्वेपि कल्पितक्रियायावादशतूलादेश यथाकाशे सच) मित्यादिना यदुक्त तदपि मन्द, माकाशकल्पितक्रियाया सत्वाकारेण घरक्रियेवेति दृष्टातत्य युक्तत्वप्रतिपादने 'घटसवृतमाकाश नीयमाने यथा घटे।घटोनीयेत नाकाश तद्वदात्मा नभोपम' इत्यादिगौडपादवचनविरोधापते । तैराकाशस्य स्पष्टतया कियासामान्यानाधाररवप्रतिपादनात् । यदि च कल्पितस्य कालिकनिषेधप्रतियोगित्वा तत्सत्वेपि क्रियानाभारत्वमेवाकाशस्येति न वादशवचनविरोध इत्युच्यते तदा घट एवं क्रियाया स्वीकृतस्तेन न युक्तमिति कथन बालिशत्वद्योतकमेव । एव सोपाधिकस्य हेतुत्वे उपाधेरेव हेतुत्वपर्यरसानाजगद्ध तत्वप्रतिपादकश्रुतिविरोधो दुरुधर एव, "जन्माद्यस्य यत' इत्यादिसूनविरोधश्च स्थान, उपाधेरनादित्वसादित्वविक्ल्पदोपा । अधिक च चतुर्थश्लोकव्याख्याया यत्रयोक्त तत्तत्रैव दूपित इति द्वितीयखडखडनाभासस्याभासत्व प्रदर्शनम् । भय द्वितीयस्तु सान स्थाद्विरोधावत्यादि सृतीयखडखडनाभासस्थाभासत्व प्रदश्यते । तत्र सहजीवधर्माणा ब्राणि निषेध प्रतिपादितो विष्णो जीवगतकर्तृतेति श्लोकसदनावसरे ब्रह्माण विशेषान निरूप्यते अतनिषेधे विशेषाणा मिथ्यात्व नस्सादित्यपि तत्रैव निरस्त इष्टापत्तिपराहत च वेदस्य प्रतारकत्वापत्तिश्च स्यात् । न च मिध्यात्मना विशेषाणा मिथ्यात्वेनाकथनात् नहीमे विशेषा मिथ्या एवं कुत्रापि वेदे प्रतिपाद्यते नापि तात्पर्यण, तयासवेदाताना ब्रह्मणि तात्पर्यस्योक्तत्वात् उपक्रमोपसहारादिपविधतात्पर्य निश्शायकालिंगाना ब्रह्मविषयत्वात् । उपासनार्थ क्वचिद्विशेषानुवाद इत्यपि न किंचित् । ब्रह्मधर्माणामन्यत्रालिद्धाना यकसमधिगम्याना प्रमाणातराप्राप्ततयानुवादासभवात् । एतेन तत्र जडार्गस्येत्यादिक निम्तम् । यत्तु तथाहोत्यादिना अध्यारोपापवादस्वरूप कथन स्वज्ञानादित्युक्त, तदज्ञान त्वनिष्ठमेव । नानुवादकस्य परोक्तमनुवदत स्तदुक्तार्थस्य सम्यक्त्वेऽसम्यक्त्वे वा दोपोति फितु वक्तुरेव । अन्यथा प्रातिज्ञस्यापि भ्रान्तेवापते । स्थूलमनमित्याधुक्त्वा एतस्यैवाक्षरस्य प्रशासन इत्याधुक्तैरिन्छ- धर्मविशिष्ट प्रीव तर तत्र प्रतिपाद्यते । त्वदुतगतिश्च पचमचतुर्थश्लोकनिरासकाले .

·मामान: पूर्वभाग एय निरमा । अनुवादम्य याधित विषपायमिष्टं घे "पिहिमम्य भेपर" मित्यापनुगदेप्पप्रामाण्यवंफा स्याम् । जगदनुवादस्प याधिरिषयस्ये जगदंतर्गतयेदस्य पाधिरागतदनुसादम्य पाधसम्पादकम्यानुगदो पदम्य म्याग्नगावाटेदनाल्य एपेति । पमेन (गम्शायादनादिष्टांसा विएम ) इति निरनम् । "मय रयान् रथयोगान् पधः राजस" इत्यादी प्यभिधारभ । तत्र देवमभार । "वैधाच न स्वमादिय" दित्यादिना प्रतिपादितम्बामयिलक्षणनगसिधप्रतिपाद करयस्यैव विरगन् । टांतम् प्यमिधारीत्यप्यमंगतं स्टांराम्य प्यमिधारिस्पेपि देतोरम्पभिधारिन क्षतेरमागत् । नहि रतस्य म्यभिचारित्वे शोएवं संभयति येन तरप्रदर्शनं संगतं स्यात् । द्रनालियन यथा सत्यदन्यलिप्पया याधितवस्तुनिर्माण क्रियते तयेश्वरस्य प्रयोजनाभावात् , त्यन्मरी सत्यप्रयोजनम्याप्यमारामगनिर्माण न मंभ- पनि । राधा पैदमालिकयदिति रटांसोऽमंगतः । म्यानादिग्यभिचारच धम्यादित्यादिना प्रतिपादितसर्थतस्याप्रतिपादपरसम्पत्वभानदेय न संभयतीत्युक्तप्रायम् ॥ सात्पर्य- विषयं तु निर्विशेष ग्रहयेत्यसंगतं, सारपर्य कम्यचिष्छन्दम्य पात्य ण्य संमननि, यया संधय पदस्य पायाधघोटकादी प्रकरणात्तात्पर्यज्ञान, यथा पा तीरपदवाच्ये तीरादी गंगापदस्य । प्रह्मणस्त्यन्मतेऽवाच्यतया सग्र तात्पर्य न संभवनि वारयरये निशेिपत्यहानिः स्यात् । यत्तु (प्रतीतिविषये स्वियं व्यवस्था सद्विलक्षणस्य जगतः म्बमयत् प्रतीति) रित्युक्त, सदपि मन्द, स्वामप्रतीतेपासनाजन्यत्वेन जानरप्रतीतेरपि घासनाजन्यत्वे विनापि चक्षु:- सयोगादिकं घटादिप्रतीत्यापत्तिम्तादृशं स्मृतिरवं च स्यात् , चक्षुरादीनामपि तन सहकारित्व- कल्पनान दोप इति चेत् , प्रत्यभिज्ञात्वापत्तिम्तथा सति सोयं घट इत्यय ज्ञानं स्याम स्वयं घट इति।नय दोषात्प्रमुष्टतत्ताकं ज्ञानं जायत इति वाच्यम्। भन्न दोपस्य मूलाविद्यारूपस्यय त्वया वक्तव्यत्वेन सस्य च सोऽयं देवदत्त इत्यत्रापि सपात्तवापि देवदत्त इत्येव ज्ञानं स्यात् । तस्माददादिप्रत्ययादौ वासनाया हेतुत्यासभयेन स्वमादिदृष्टांतोऽसंगत एव । यदपि ( हेतुभूतवासनायाः सत्यविषकानुभवजन्यत्वगौरयादनुभवजन्यस्वमेवांगीक्रियत) इत्या- युक्तं ततुच्छ, सस्कार प्रत्यनुभवत्वेन कारणत्य उपेक्षात्मकानुभवादपि संस्कारोत्पत्तिः स्थादत उपेक्षान्यानुभवस्यैव कारणत्वमवसेयमेवमपि संशयात्मकानुभवादपि सस्कारो- त्पत्तिमिया संशयान्योपेक्षान्यानुभवत्वेनैव हेतुत्य यक्तव्यम् ॥ न च सशयस्यानुभवत्वा- भावादेव संशयात् सस्कारानुपपत्तौ सशयान्यत्वनिवेशो व्यर्थ इति वाच्यम् , त_सत्यविष- यकस्याप्यनुभवत्वासभवेन भ्रमसग्रहार्थमनुभवजन्यत्वमेवांगीप्रियत इति कथनं तवा- सगतं स्यात्तस्माद्रमप्रमासाधारणमेवानुभवत्वं त्वत्समतमिति सशयान्यत्यनिवेश भाव- श्यक । एवं च सशयान्यत्वघटकस्य सशयत्वस्य स्वघटितधर्मावच्छिनप्रतिबंधकतानिरूपित. प्रतिवध्यतापच्छेदकीभूता या स्वनिरूपितविरोधविषयता तन्निरूपितप्रकारतासामाना- धिकरण्यसबंधेन तत्प्रकारताविशिष्ट प्रकारतारूपस्य निवेदो गौरवालाघवेन भ्रमान्यानु- भवत्वेनैर सस्कार प्रति हेतुत्वान प्रनीतिस्त्वन्मते बाधिता' भवतीत्यन्यत्र विस्तरः । भत्र यावद्भिः संस्कारैरिट दष्टेनेति प्रतिपादित ·प्रामअनः तन विचारसह, सृष्टे पूर्वमदृष्टस्थित्यसभवादत करणस्य तदुपाधिकस्य जीवस्य या तदानीं यन्मतेऽभावात् मायाया तत्स्वीकारे तस्यानादित्यस्वीकारे च "एकमेवाद्वितीय". मित्यादिश्रुतिविरोध । अष्टस्य सामग्रीद्वारय कार्यहेतुत्व क्या स्वीकरणीयमित्य- भिप्राय तेनाहरेत्यादिकमसङ्गतम् ॥ पैधयांचेत्यादिसूनविरोधोद्धारस्तु त्वत्कृतस्तत्रैव दूषित ॥ इति तृतीयसइखडनाभासस्याभासवप्रदर्शनम् ॥ अथ ननु जीवाविधवेयादेस्त्र योलों के दर्शनादित्यतचतुर्थखडखडनाभासस्याभासत प्रदश्यते । सन्न मायायात्रिगुणा त्मक्त्वात्स्वरदत्य न समरति, तमस कलुपत्वस्य त्वदीयवर्णनात् । रजसोपि निर्मलत्या भागान् ब्रह्मणश्च निरूपत्वानिविशेषत्वाच प्रतिबिधामभव । सर्वव्यापिनश्च प्रतिबियो न सभवतीति सर्वमुक्त प्रा. 'मायपा प्रतिबियत' इति लोकसण्डनायसरे गगास्य प्रति विपि यहत्तम्य तदपि तव प्रतिपादितम् । यनु विचेत्यादिना कल्पनाशब्देन प्रीतार्थ ज्ञानस्यापि ग्रहण हत्यादिनोक्त तदपि त्यदुतार्थस्य श्रौतस्ये सति स्थान , नहि रक्तरीत्या निरिशेषस्य प्रतिषिय श्रुती पचित इति त्वकल्पनाहेतुदर्शनमूलय, सा च दृष्टात रिना न स्वार्थसाधिकेति हटाते प्रतिबियो रूपरत स एव चोभयवादिमिद्ध , ब्रह्मणश्च रूपाभारनिविशेषत्वाभ्या प्रतिभागानुमानेन ताशहेतो सत्प्रतिपक्षितत्वमित्यभिप्रायेण तरकथनमिति, अधिक तु पूर्वमेव प्रपचितम् ।। जीवब्रह्मणोरभेदोपिन सभाति "द्रा सुपर्णा सयुजा ससाया समान वृक्ष परिपस्वजात' इति श्रुतिविरोधात् । नच तत्सदशश्रुता वस्यभेद एव तात्पयंविषय इति वक्तु शक्यते उपक्रमोपसहारविरोधात् । भेदनवोपक्रम पुनरपि यदा पश्य पश्यते रुक्मरण कर्तारमीश पुरप ब्रह्मयोनिम् । तदा विद्वान्पुण्यपापे विधूय निरजन परम साम्यमुपैती" युक्तम्। तत्रापि साम्यस्य भेदघटितत्वादद एय प्रतिपादित । एव च यदे विवप्रतियियरूपो जीवेशी तादृशश्रुतेरभिप्रेतो चेत्तदा ग्राझज्ञानेन जीवस्य ब्रह्मसाम्यस्य प्रतिपादन विरुद्धम् ॥ नहि त्वन्मते मुक्तस्यापि प्रतिवियरूपता येन साम्य सात् , नच साम्यपदेनाभेद एव विवक्षित इति वाच्यम् , साम्यस्य मेदघटितवादत एव तद्भिनरये सति तद्गतभूयोधर्मवर साहश्यामिति प्रयादोपि सगच्छने । किच तगतभूयाधर्मग्याशोपि वन्मते दुर्घट ब्रह्मणो निधर्मकत्वेन तद्गत भूयोधर्मस्यैवाप्रसिद्ध ॥ मोक्षदशाया जीवस्यापि निर्षिशेपनझस्वरूपरवागीकारेण भूयो धर्मवावस्य तदानीमसभवात्। एव मत पिस्तौ सुकृतस्यलोक" इत्यादिश्रुतिविरोधश्च । तत्रापि फर्मपरभोगस्य फूटस्थे स्वभिमतेऽसायात् । नच छनिणो यातीतिरदस्य पाहत्येप्य नहरस्वार्थरक्षणया द्वारे पियतावित्युच्यत इति वाच्यम् । बेदे रक्षणाया अन्याय्यत्वादेव 'गुहां प्रविधागत्मानौ तदर्शना' दिति सूत्रविरोध । अम्मन्मते नाय दोष । गुहा प्रविष्टा भात्मानौ जीवब्रह्मरूपी, गुहार हृदयाकाशस्तन प्रविष्टौ जीरपरमा रमानाय, करमाद्वेदे तथैव दर्शनात् । “मनेन जीवनात्मनानुप्रविश्य नामरूपे व्याकरवाणी" त्यादिश्रुतावुभयो प्रवेशवणात् , 'मत्त पिरता' वितिश्रुत्तेरप्ययमर्थ । “क्त सत्य परं प्रक्ष" ति वाक्यात ब्रहौव, तथा च स्वरूपामृतपातारी, सुकृतमपि नहीच 'तस्मात्तत्सुटत मुष्प्रत" इति श्रुतेस्तस्य रोकोक्षरग्रहा तमाक्षात्मकभगवल्लोकस्थाना परमपराधोपरि ·प्रामजनः जीपग्रह्मणो परिश्यमानरयार तान्प्ररयेय पथा परोक्षयाद, छाया मतिमारप्यं गतस्य जीवस्यापि तथारपालापारूपत्य, ग्रह प्रकानदयादाराप । एयमेय दामुपणायित्यादार प्यम्मन्मते न विरोध । सन्मते जीसम्यरूपनाराम्यैव मोक्षपदार्थराया पिरोघो दुर एव । पप "जुष्ट यदा पश्यत्यन्यमीशमस्य महिमान" मिनि श्रुतिविरोधोपि । ण्य मापाया महाधिगत्ये प्राणोझरयापत्तिरूपो विद्वन्मनोनदोपोपि दुष्परिहर प्रय, स्यदुर्ग घ पूर्वभाग ण्य पटिराम् । इति पार्थसहसाभामस्यामामत्वदर्शनम् ॥ अपरं घेत्यादे- रएमनिप्रसगेनेत्यतम्य पचमपटपहनामासस्याभासत्य प्रदश्यते ॥ त्वन्मते जीयम्वरूप- नाश एवं मोक्ष परस्पति, कुत "चैतन्य यदधिष्टान रिंगदेहश्च य पुन । चिच्चाया लिंगदेह स्यात्तरसघो जीप उच्यत" इति जीरम्वरूप स्वदीय प्रतिपादितम् । वन मोक्ष स्याविद्यानाशजन्यत्वादविद्यानाशे सत्कायांणा लिंगदेहचिच्छायादीना नादोन सघस्य नाशात् । भविद्यामतिथियो जीव इति मते चानिद्यानाशात्तत्प्रतिविंयस्यापि नाशानीयस्या रीकत्व स्यात् । त्वदुक्तसमाधान तु पूर्यभागेष्टमश्लोक्सहनामसर एच दूपित, भस्मन्मते घ जीवम्यरूपस्य नित्यत्वात्तच्छकैन नावतरति । एतेन प्रत्युत स्वन्मत इत्यादिकमपास्तम् । यत्तु (स मिध्येति निश्चयस्तु प्रवणादे , पर तदानीं तु न पापि प्रवृत्तिरिप्यतेऽत एव जनकादय सन्यासेपि न प्रारतत) इत्युक्त तत्तुच्छम् । जनकादीनां राज्यसपादन कार्यपु प्रवृत्तेर्दर्शनात् न छापीत्यस्यासगवत्यात् । सन्यासादौ तु पलामाराम प्रवृत्ति । किंच सर्व मिथ्येति ज्ञानस्य प्रवृत्तिसामान्यप्रतियधकत्ये ज्ञानिस्वेनाभिमताना वृत्तश्रवणम- मनादीना शुकादीना परीशिदुपदेशादौ प्रवृत्तिपिरन्दा स्यात् । याज्ञवल्क्यादीनामपि गोप्रतिप्रहादौ तदर्थ शास्त्रार्यादी घेदप्रतिपादिता प्रवृत्ति धूयते वृहदारण्यकादौ, सापि विरद्वा स्यात् । किंच सन्यासमहणजन्यापूर्वस्य ज्ञानहेतुत्व यवन्मते प्रतिपादित तदपि जनकादेविनैव सन्यास ज्ञानोत्पत्ति स्वीकुर्यता त्वया त्यक्त स्यात् । तथा च तत्र व्यभि चारेण कारणत्वानुपपत्या सन्यासस्यावश्यकत्वमपि न स्यात् । वस्तुतस्तु कर्मपरत्याग एव सन्यास । अत एव-"न कर्मणामनारभानप्कम्य पुरपोभुते। न च सन्यसनादेव सिदि समधिगच्छती" त्यादि भगवद्वाक्यमपि सगच्छते । 'नाश्रम कारण धर्मे प्रियमाणो भवेद्धि स' इति याज्ञवल्क्यवारयात्केवराश्रमग्रहणस्य धर्महेतुत्वाभाादाधुनिकाना सन्या साश्रममातग्राहिणामभितस्ततो जीविकार्थे धावमानाना न धर्मसिद्धिनापि मोक्ष इति निश्चीयते । यत्तु सर्व मिध्येति ज्ञानस्य श्रवणादिभिरसभावनादिनिवृत्तिसहष्कृतस्य श्रवणादिकप्रवृत्तिसामान्यप्रतियधकत्वोपष्टभकतया "यन हि द्वैतमिव भवति तदितर इतर पश्यति यत्र त्वस्य सर्वमात्मेवामूकेन क पश्येदि"त्यादिवाक्यमुपन्यस्तम् , तदप्यज्ञानात्ता दृशश्रुते मुपुप्तिविषयत्वात् । अत एव "स्वाप्ययसपत्त्योरन्यतरापेक्षमाविष्कृत ही"ति सूत्रभाष्ये सुपुप्तिपरममुक्त्योरन्यतरापेक्षयेद विशेषविज्ञानाभापश्रवण हि यत प्रकरणा देवमाविष्कृत सुपुतिप्रकरणे तद्वाक्यमित्याद्युक्तम् । किंच तद्वाक्यस्य ज्ञानिविषयत्वे याज्ञ वल्यादेराचार्यत्व न स्यात् । यदि शिष्यादिज्ञान तस्यास्ति तदा तु ज्ञानाभावो, यदि नास्ति तदोपदेशासभव इत्युभयत पाश स्यात् , तस्मात् स्वमताज्ञानविभितमेवेदम् । - ·प्राभञ्जनः - किंचेत्यादिना दृष्टांतोयः प्रदर्शितः सापि विषमः तत्र लिंपो मिथ्यात्वज्ञानाभावात् तज्ज्ञा. नजन्यार्थज्ञानस्यापि सत्यत्वात्तद्विषयभूतार्थस्यापि मिध्यात्वाभावादार्टीतिक च संन्यासा- दीनां तत्फलानामहिकामुष्मिकादीनां साधनानां च मिथ्यात्वात् । एवं घ शास्त्रीयमागों- च्छेदो दुरुदर एव । किंच सर्वस्य मिध्याये येदस्यापि मिथ्यात्वात्तत्प्रतिपाद्यस्यापि मिथ्या- त्वमेव स्थान हि प्रतिबिंबितरसालफलस सत्यत्वं तदर्थ च प्रज्ञारतो प्रवृत्तिरपि स्यात् मिथ्यात्वस्योभयत्राविशिष्टत्वादेकस्याभिमतसाधकरयमपरस्य नेत्यय गिनिगमकाभावान एतेन प्रतिबिंबिताम्रफलेत्यादिक निरस्तम् ॥ भस्मन्मते च वेदगुरुशास्त्रादीनां सत्यत्वादबा- धितार्थबोधकत्वात्सर्वस्मिन् मिथ्यात्वुद्धरमावाच स्वदुक्तस्य पूर्व दूपितत्वाच न शास्त्रीय- मार्गोच्छेदः । यतु (मुक्तरपारलौकिकतया पारलौकियोक्तिचित्य ) त्युक्तं, सत्रोच्यते- मुक्तिस्त्वन्मतेऽनयनिवृत्ति "स्तरति शोकमात्मवि"दित्यादिश्रुत्या, सस्था एवं ब्रह्मज्ञान- फलत्वेन प्रतिपादनात् सा घ ब्रह्मण्येव वाच्या। ध्वंसस्य प्रतियोगिसमानाधिकरणा- त्प्रतियोगिनोविद्याकार्यशोकस्य तत्रैव कल्पितत्वांगीकारात् । एवं च ब्रह्मणोपि लोकशब्द- वाध्यत्वात् ब्रह्मैव लोको ब्रह्मलोक इत्यादिना प्रतिपादितत्वात्तस्य चैतलोकाकार्यरूपात्पर। स्वापरलोकपदयोध्यत्येन तन्न विद्यमानानर्थनिवृतिरूपमुक्तेः कथं न पारलौकिकत्वमिति। वेदस्य व्यवहारमानबोधकरतुन पूर्वमुक्तमिति वेदस्तु नव्यवहारमात्रबोधक इति निषेधो- ऽयुक्तः। व्यावहारिकं प्रामाण्यं तु यचया स्वीक्रियते तत्पूर्वोक्तदोपप्रस्तमेव । किंच स्वदुक्त- युक्तिभिर्वेदार्थो न विचारयितुं शक्यते । उक्त च यतः "अलौकिको हि वेदार्थो न युक्त्या प्रतिपद्यते। तपसा वेदयुक्त्या तु प्रसादात्परमात्मन" इति। तसाद्रह्म यादृशं वेदेवगतं तादृशमेव मंतव्यम् । स्वधुझ्यान्यथाकल्पने तु 'योऽन्यथासतमात्मानमन्यथा प्रतिपद्यते । किं तेन न कृतं पायं चौरेणात्मापहारिण' "असूर्या नाम ते लोकाअन्धन तमसावृता । तस्ति प्रेत्याभिगच्छंति येके चात्मनो जना"इत्याधुक्तदोप स्यात् । वेदस्याज्ञानकल्पितत्वस्वीकारे तु "स्वयंभूरेष भगवान् वेदो गीतस्वया पुरा। ब्रहाचा पिपयंता यतारोस्य न कारकाः . भनादिनिधना नित्या वागुत्सृष्टा स्वयम्भुवे"त्यादिवचनविरोधः। न च वेदस्याज्ञानकल्पित स्वेप्याधिततात्पर्य विषयार्थकत्वान तन्महिमापगम इति वाच्यम् । शब्दस्य महिमा त्वा- सोक्तस्यानित्यत्वाद्वा भवति । यतो भ्रमममादविप्रलिप्सादिदोपवदुक्ताशब्देऽप्रामाण्यग्रह- संभयेन महिमापामो जायते ।माप्तोते नित्ये वा तदसंभवात् तन्त्र चाप्रामाण्यशंकासऽभवेन शिष्टानादरणीयवान महिमा । यन्मते चाज्ञानकल्पितत्यान् करिपरापुरुषोत्तत्वाचा- प्रामाण्याशंकाकलंकितत्वसंभवनाबाधिताविषयकत्येपि न दोपपरिहारः। एतेन (इदै धाज्ञानकल्पितत्वे नापति मानाभापा) दिति प्रलपितमपास्तम् ॥ भसत्वं तु कल्पितस्य नाश्रीयत इत्यप्युन्मत्तप्रलपित, कल्पितवस्य मिथ्यात्वव्याप्यत्वस्वीकारेण मिथ्यात्वस्य च कालिकनिषेधप्रतियोगितरूपत्वात्तस्य सत्वे तादृशव्यातिभंगापनः । कल्पिते मिथ्यात्वं न च सिद्ध्येत् ॥ किंच श्रुतीनां मिथ्याले नियतपूर्वसत्वरूपहेतुत्वमपि न स्यात् । त्वदुक्तं च सम्यक्तया दुपितं मागेर । तस्मात्वदुक्तरीत्या विचारः कतुं न शक्यते । भनेन जीवेनात्मनानुप्रविश्य नामरूपे व्याकरवाणि' तरसत्यं' 'ऐतदात्म्यमिदं सर्व" मित्यादि- ·प्राभअनः “ श्रुतेशतै प्रपंचत्य सत्यत्वनिश्चयेन प्रपचे ज्ञानकल्पितत्वस्य निश्चेतुमाश्यवात् । "आनंद- मानकरपादमुखोदरादी" त्यादिश्रुतेर्ब्रह्मण साकारत्वनिश्चयाच । नचोपरमादिभिस्ता. रशश्रुनीना न स्वार्थे तात्पर्यमिति वाच्यम् , उपक्रमस्य ब्रह्मविषयकरवेन निर्विशेषत्व- मिथ्यात्वयो श्रुतितात्पर्याविषयत्वेन तयोरपि त्वदभिमतयोरसिद्ध्यापत्ते । तस्मात्तपसा भगवत्कृपया वा वेदप्रतिपाद्य ब्रह्म ज्ञातुं शक्यम् । भत एवं भृगुवं वारुणवरुण पितामुपससार अधीहि भगवो वझे "त्युपगम्य तैत्तिरीयोपनिषदि "तपसा ग्रह विजि ज्ञासस्व तपो ब्रह्मेति तपस एव हेतुत्वमुक्तम् ॥ शुष्कतर्कस्तु तर्काप्रतिष्ठानादित्यादिना निंदित ॥ यतु श्रुनीना बलरवाबवावमुक तत्तुच्छम् । उभयोरपि घेदत्वेन प्रामाणिक स्वादेकतरनिरिणस्थाशक्यत्वात् "सर्वे चेदा यत्पदमामननी" त्यादिना सर्वेषा वेदाना साक्षात्परपरया ब्रह्मपरत्वात् । नच विरुद्ववाक्यश्रवणाद्विरोधनिरासार्थ विचार कर्तव्य इति वाच्यम् , भचिंत्यानत शक्तिमति सर्वभवनसमर्थे ब्रह्मणि विरोधाभावाद्विरोधस्य वक्तुमशक्यत्वात् । स्यादेतत् ॥ दशमस्त्वमसीत्यादौ शब्दादपि दशमोहमित्याकारकात्सा क्षात्काररूप फल विचारद्वारा दृश्यत इत्यस्मद्रीत्या विचारे हटमेवाज्ञाननिवृत्तिरूपमात्म- साक्षात्काररूप च फलमिति चेन्मैवम् । उक्तवाक्यदृष्टातेन विचारद्वारा भात्मसाक्षात्कार कस्यापाद्यते । कि देहविशिष्टस्यात्मवेदिनो देहात्मवेदिनो वा विविक्तात्मवेदिनो वा ? नाद्य । ज्यामुग्धादिपु परेण वोध्यमानस्य दशमस्त्वमसीति वाक्येन तद्विशिष्टस्य वाह्यस्यैव देहादेरात्मत्तसिद्ध्या ताहगज्ञान स्यात्मविषयकस्वाभावात् । अत एव न द्वितीयोपि नापि तृतीय , तस्यात्मविस्मृत्यभावेन तनशब्दस्याकारणत्वात्। नहि समीपवर्तिभिरिंद्रियरमार मात्मा तद्वाोग शब्दप्रमागेन ग्राहयितुं शक्यते । अथ दर्शनाव्यवधानेन श्रवणस्य विधानाच्छक्यत इत्युच्यते तदा मनननिदिध्यासनवैर्यम् । तथा च दृष्टातवैषम्यान्मनन निदिध्यासनविरोधाचात्मसाक्षाकारस्य न श्रवणफरत्व विचारफलत्व सभवति ॥ अथ मुख्याधिकारिण शब्दादपरोक्ष भवति न तु मदादेरिति तादृशेषु मननाद्युपयोगात्तत्त- द्विचारानर्थक्यमिति चेन्न । शब्दजन्ये ज्ञानेधिकारिभेदस्तदा कल्पनीयो यदि तत्कल्पने विधिसार्थकता स्थान त्वेव, मदस्य पदशक्तयादिज्ञानशून्यतया मननादौ सामर्थ्याभावात् । मध्यस्य पदपदार्थससर्गज्ञानत्वेन भाकाक्षायोग्यतादिवशादृशमादिवदपरोक्षज्ञान मनना. दिक विनैव भविष्यनीति मननायनुपयोगान्मननादिविधियर्थं दुर्वारमेव । नच पदार्थ ससर्गज्ञानसत्त्वेपि विपरीतभावनादिदोपदूषितस्य तात्पर्यनिश्चयाभावाच्छब्दादपरोक्ष ज्ञानासभवात्तादृशमध्याधिकारिणि विधिसार्थक्रवसभाम चैयर्थ्यमिति वाच्यम् । "भत्यतासयपि यर्थे ज्ञान शब्द करोति ही"ति सिद्धांतस्वीका त्वया शाब्दबोधे योग्यताज्ञानस्याकारणत्वस्य स्वीकर्तव्यतयाऽसभावनादीनां वन्मतेऽकिचित्करत्वात् । किच शब्दादपरोक्षज्ञानोत्पत्तिम्बीकारेपि न तन्मात्रात्तदुत्पत्ति स्वीकर्तव्याऽन्यथाऽधस्यापि दशमस्त्वमसीति शब्दमन्य प्रत्यक्षात्मक ज्ञान स्यात् , तथा च ताशज्ञाने शब्दस्य मन सहकारित्व वक्तव्यम् ॥ एर च शब्दस्य प्रमाणातरत्व न स्थान् , तदेव हि प्रमाणावर यदा साधारणप्रमाणातरासहकारिसहकार्यासाध्यमनोयहिर्गाचरा जनयति, प्रमा ·प्राभञ्जनः तत्रालोके चाक्षुपममाऽसाधारणमहकार्यासाध्यमनसो यहिौचरममाजनकत्वादालोकस्य प्रमाणांतरत्यापचिभिया प्रमाणान्तरासहकारित्तस्याश्यं निवेशनीयतया तेन विशेषणेन यथाऽऽलोकस पशु सहकारित्वेन न प्रमाणांतरत्यं तथैव शब्दस्यापि प्रमाणातरस्य धक्षुषः सहकारित्याप्रमाणान्तरत्वं न स्यादित्यलं पल्लवितेन । ज्ञानिनामपि चेतांसीति श्लोके ज्ञानिपदमोहपदयोरर्थान्तरपरत्वं यदुक्तं, तदपि प्रमादात् । तत्र ज्ञानिपदस्यासा- धारणज्ञानविशिष्टवाचकवादन्यथाऽपिकारसासगतिः । किंचेत्यादिकं तु निंदाघटितवादु- पेक्षितम् । इति पंचमखंडसंडनाभासस्याभासत्यप्रदर्शनम् ॥ अथापरं च लोक होत्यारभ्येति पक्षोऽमगत इत्येतस्य पटसंइसंडनाभासस्थाभामत्वं प्रदर्श्यते। तब द्रष्टायनियामका न शुद्धस्य किंतु शवलस्येति कर्तृत्तवत्तदुपपत्तिमायासबंधस्यापच्छेदरीला प्रतिषियरीत्या वा स्यादित्यादि यदुक्तं तदसंगतम् । शवलस्य रहने मायासबंधोपि तस्यैव वाव्यः । सा माया एकाऽनेका या नात्या, अजामेकामित्यादिश्रुतिविरोधापत्तेः, नाद्यः मायासंबंध विना गमलत्वानुपपरया मायासंबंधश्च शबलत्यापीन इत्यात्माश्रयप्रसंगात् । किंच निर्गुणस्य मायासंबंधास्वीकारे शवलं पदायान्तरमेव स्वीकरणीयम् , एवं चाद्वैतहानिः । यदि च शुद्धस्त्र मायासंबंधस्तदा मायाया अनादित्वाच्छयलं नहानादीत्युक्तं स्यात् । निर्विशे तु मायानाशे संभावितं, तथा च सिद्धवलिगुणप्रतिपादनं विरई स्वमतदा- निश्च । अपि च "संदेव सौम्येदमन भासीत्तदैक्षत क्षात्मा वा इदमेक एवान भासीत्स ईक्षा- चा" इत्यादिश्रुतिषु सर्वत्र द्रष्टत्वप्रतिपादनाच्छयलमेव प्रतिपाद्यमिति त्यया वाच्यम्, तथा च निर्गुगप्रतिपादकश्रुतेरभावानिर्षिशेषे मानाभार एव स्यात् । नच “निर्गुणं निष्कलं शांतं निरवयं निरंजन" मिति श्रुतिः प्रमाणमिति वाच्यम् , सनापि "एतस्माजायते प्राणो मनः सन्द्रियाणि च । सं वायुज्योतिरापः पृथिवी विश्वस्य धारिणी" ति जगत्कर्तृत्वस्याने प्रतिपादनात्तस्य च कर्तृत्वदुपपत्तिरितिपदता त्वया शयलधर्मत्यमेव स्वीकृतम् । एवं च नादशश्रुतीनां निर्गुणपरत्वं कर्तृत्वविरुद्व निर्गुणस्यैर कर्तृत्वेऽपसिद्वांत. । सबंधोपि न सभवति प्रतिविवादस्य पूर्व दूपितवादाच्छेदपादोपि न सभवति, समंध विनानच्छिन्न- त्यस्यैवासंभयेन मायापच्छिन ईश इति परिभाषाया असंभवात् भवच्छिमपदानिरक्तेश्च तामिकादिरस्वरूपसंबंधरूपस्यानतिरिक्तवृत्तित्ररूपस्य वाऽवच्छेदकत्वस्य त्वन्मते मायायां वक्तुमशत्यत्वादधिकमन्यत्रानुसधेयम् । मायाया एकस्वेपि जीवे तकृतमावरणमस्ति नेश्वर इति यदुक्तं तदपि न किंचित् । उपाधेरैकरवे फरवलक्षण्यस्य वक्तुमशक्यत्वात् । उपाध्यामदे मायाजीवेशाधाभासेनेत्यादि त्वदुक्तमसगतम् । अधिकं च निरूपितमधस्तात् । यतु (नीयफल्पितरष्टवादेः प्रवेशस्य च स्वमस्येव श्रुतावनुवादे दोषाभागथे) युक्त सदत्यन्तमसंगतम् । तदेक्षत सेयं देवतैक्षन, तत्सृष्ट्वा तदेवानुप्रविश" दित्यादिश्रुतिप्रति- पाद्यदत्यस्य प्रवेशस्य च तत्काले कल्पकस्य जीवस्याभागत् तत्प्रकरणे जीवकल्पितत्व- बोधकपदाभावाच तादृशश्रुतिर्वाधो दुरुधर एर। एतेन (शरीरादिकं तु परकल्पित) मित्यप्यपास्तम् । तथासति ब्रह्मापिपराज्ञानकल्पितमिति कथं न यानीवन्मुक्तिरपिन संभ- पति। सत्रापि ये दोपाने तृतीयश्लोकखंडने दर्शिता इति किं पिष्टपेरणेन । यदपि (भोगार्थ प्रा.२ ·१८ प्रामसन: स्वीकृतमारब्धस्य भोगदानृतान युज्यत) इत्याधुक्तं तदपि मन्दं, वाहशस्वीकारस्थर युक्तिविद्वत्वात् , ज्ञानेनाविद्यानाशे प्रारब्धस्याविद्याकार्यस्य स्थानुमशक्यत्वात् । ज्ञानाप्तिः सर्पकर्माणि भस्मसात् कुरुते नेति' स्मृतः। सुपुप्ती भोगाभागदिनि यदुक्तं तदपि प्रत्यक्षविरोधादुपेक्ष्यम्। 'सुपुतिकाले सकले विलीन' इत्यादिश्रुनेश्च सकलपदस्य मुपुतपुर- पभिसलीनत्येन सकोच्यत्वादिद्रियलयमेव साध्रुतिःप्रतिपादयति न शरीरलयमिति । एतेन तदुपटंभकतया श्रुतिप्रदर्शन निरम्नम् ॥ इति पटसंहसण्डनामासस्याभासत्वप्रदर्शनम् । भय स्यादेतत्तम ययमित्यादेः सप्तमसंडसंहनाभासस्याभास प्रदर्श्यते । प्रतिविम्बया- दस्य दूपितत्वाद्ययपीत्यायसंगतः, तथापीयादिना दृष्टान्तेन भेदप्रतीत्यसंभवो नाम्नीत्ये- वोपपाद्यते । तदपि तदा स्याद्यदि ताराष्टोतेन प्रकृते भेदप्रतीत्यसंभगो न स्यात्स एव तु तदयस्थः, भन भेदमनीतेरपपादयितुमशक्यत्रात् । द्विचन्द्रदर्शनस्थले दोपदूपितचक्षुर्दष्टा दृश्यचंद्रश्च पूर्व सिद्धस्तन भेदमनीतिः संभवति । प्रकृते दोपविशिष्टस्य द्रष्टुरभावाद- प्रतीतिर्न संभवतीत्याक्षेपस्य यन्त्रलेपत्वाथैवेदं ग्रंथगौरवम् । यदपि (नियामकत्वंद्रष्ट- स्वादिस्वमष्टान्नेनोपपाद्यते स्यमे देवदत्तस्यैकस्यैव नियंतृत्वद्रष्टवाददर्शना) दित्युक्तं तन्न रमणीयम् । दृष्टान्तस्योभयवादिसंमतस्यैवाभिमतार्थसाधकत्वेनासन्मते स्व यकस्य दत्वं नियामकत्वं च सिद्धं स्यात् तदा तदृष्टांतेन प्रकृतेपि तत्स्यात्तदेव तु न, स्वप्ने ईश्वरेण जीव्यामोहायं सृष्टिः क्रियते, यथेंद्रजालिकेन नटेन सामाजिकव्यामोहनकौतुकाथै मायिक- सूतिः क्रियते तथा। एवं च द्रष्टा जीशे नियंता च परमेश्वर इति स्वमेपि नैकस्मिन्द्रतृत्वनियं- तृत्वेऽस्मत्समते तदृष्टान्तेन प्रकृतेप्येकस्मिन्न स्यातां, अत एव "मायामानं तु कात्न्नान- भिव्यक्तरूपत्वा"दिति सूत्रेण स्वमस्य भगवता मायामात्रत्वमुक्त तसियामकत्वमपि भगवत एव युज्यते तस्यैव मायेशत्वात् । अष्टमस्कंधे श्रीमद्भागरते 'नटवन्मूढमायाभि- मायेशानो जिगीपसि' प्रथमस्कन्धे च 'अपश्यत्पुरुष पूर्व मायां च तदपाश्रयाम् । यया संमोहितो जीव आत्मानं त्रिगुणात्मकम् । परोपि मनुतेऽनयं तत्कृतं चाभिपद्यते'। तस्माद्विश्वस्य व्यामोहिका शक्तिमीया, तदेकोपादानक एव स्वम इति तत्रापि नैकस्य द्रष्टवं नियंतृत्वमिति दृष्टान्तासिया दार्शन्तिकासिद्धिः । ब्रह्मणि मायासबंधेऽसङ्गत्यहानिः तत्कृतविक्षेपागीकारे निर्विकारत्वहानिः । जीये तरकृतापरणस्वीकारे जीवस्य ब्रह्माभिस. स्पेन ब्रह्मणि मायाकृतस्यावरणस्याभावप्रतिपादनमसगतम् । एतेन (ब्रह्मणि मायाकृत. स्यावरणस्याभावेपी) त्यादिकं निरस्तम् ॥ ब्रह्मण्यनेकारभासस्यासंभवेन तदवभासविष- येऽनेकावभापप्रतिपादनं तु रवपुप्पसौरभप्रतिपादननुल्यम् । किंचानेकावभासस्वीकारे स्वमे दृश्यमानानां पुरुषाणामपि वन्मतेऽनेकावभासापत्तिः। यतु विषयविषयिभाव- विरोधप्रतिपादके जीवो न जीवाभासवान् तदभावविषयत्वादित्यनुमाने जडत्वोपाधि- प्रदर्शनं तन सम्यक्, उपाधेः साधनाध्यापकत्यासभवात् । यथा चन्द्रे दण्डत्वमुपाध्यं- दामादाय स्वीकृतं, तथैवोपाधिसबंधस्य जीवेप्यवर्जनीयत्वेन तत्राप्युपाध्यंशमादाय जडत्वसत्वेन तस्य साधनाव्यापकरवाभावात् । चंद्राभासाभाववति तचैतन्याशे जडत्व- स्यासरचेन साध्याध्यापकत्वाच । नच न द्वित्वेन चंद्रात्मनोर्शनं किंतु तन्मण्डलस्येति ·प्रामअनः पाग्यम् । सदातस्यैव प्रत्यक्षेण प्रहणात् एकतराग्रहणे हेत्वभावात् । एकमिन् भेदप्रतीते प्रकृतेऽसभपादिद चेत्यादिकमसगतम् । विशुद्वयसयोगो नास्तीति निर्मूर. मिति यदुक्त सदेव निर्मूलम् । अप्राप्तयोस्तु या प्राप्ति स सयोग इति सयोगरक्षणम् । सा चौभयकर्मणा एकतरकर्मणा वा भाति । विभ्यो पूर्वममातरयामागत् पुन प्राप्ति हेतो काय तवाभावात्कथ सयोगस्लयो स्यात् । न च जन्यसयोगस्यैवेद रक्षण तस्यैर कर्मजन्यत्व न नित्यसयोगस्येति वाच्यम् । यन्मते काररकाशयोरप्यनित्यत्वे- न तत्मयोगे नित्यत्वस्य यत्तुमशक्यत्वात् , अन्यथा द्वैतहानि स्यात् । 'भाभूतसत्व स्थानमटवल तदुच्यत' इति वाक्यात्प्रत्यावधिस्थायित्वमेव निलत विरक्षितमिति चेटु. दयाचलरामाचल्योर्विभागोपि नित्य स्यात्, गच सयोगनापाको गुणो विभाग इति तल्लक्षणात्तस्य च सपोगनाशकवाभावात् कथ विभागत्वमिति वाच्यम्। जन्यविभागस्यैय तल्लक्षण नतु नित्यस्येति न तर सयोगनाशकत्वनियम इत्यस्यापि वक्तु शक्यत्वात् । किच रक्षणानामितरभेदानुमापकतया सयोगस्य नित्यत्वे वर रक्षणासाचादागासिद्धि स्यात् । यत्तु अध्यासोपि जीवस्यानादिर्भवत्येव स एवेशाविद्ययो सबन्ध इत्युक्त, तदपि तुच्छम् । उन्मत्तप्रलपिततुल्य च। जीवस्याध्यास इत्यनेन जीवाध्यास इत्युक्त्ता पुनरीशमाययो सबध इत्युक्तिन सभपति, नहि घटनिएसयोग पटभूतरयो सबन्ध इति वदनादरणी यवचनो भवति। सबधिवृत्तिलनियमात् । नच जीवेशयोमैदाभावात् जीववृत्यध्यास ईशवृत्तिरपीति भनत्यविधेशयोख सयध इति वाच्यम् , तस्य जीवेशवृत्तिताया बहुशो निरस्तत्वाजीयेऽविद्यासयधासभात् । ब्रह्मण्यविद्यामयधस्वीकारे निर्विकारत्वहानिरज्ञत्व च। शयले तत्वीकारे चान्योन्याश्रय इति न किंचिदेतत् । मुत्तात्मनस्त्वन्मते ब्रह्म स्वरूपत्वेन ब्रह्मण्यविद्यासबधस्य स्वीकारे कथ न मुक्तात्मन ससारिता । यत्तु मायाया बहुतस्वीकारे स्वमप्रतिपादितान् दोपानिरीक्ष्य तत्पक्ष त्यक्त्वा मायाया एक्त्वपक्षे मुकात्मनम्नविनाशयोरितरेषा दृष्ट्या विद्यमानत्वाचेत्यादिना एकत्यपक्षाश्रयण पृत तर विचायते मुकात्मपदेन शुद्ध ब्रह्मा विरक्षित जीवन्मुत्ता चा नाय । ब्रह्मण्यविद्याया विद्य मानवादन्यथा सर्पजीवमोक्षप्रमग । ब्रह्मण्यविद्यासवध विना जीवभावस्यैव त्वन्मते- भागत नापि द्वितीय , जीवन्मुक्तेप्यविद्यारेशस्य प्रारब्धार्महेतुभूतस्य त्वदीयरस्वीकृत सात् । तत्राप्यविद्यानाशस्यासभात्तथा च मुक्तात्मनस्तनाशोपीत्यसगतम् । किंचैकाविद्या- पक्षे शुक्तौ रजत पश्यता पुरुषाणा मध्ये एकस्य शुक्तिसाक्षात्कारेण तद्रजतनाशे इतरपा दृष्टया तवस्त्येवेत्यादिष्टातो न युज्यते । दशपुरपभ्रमनिषय नैक रजत विनु रजतदशकम् । मत एवं शुक्तिरजतस्य स्वमगनादिवदनन्यवेद्यत्वमुपपद्यते । उक्त चापय्यदीक्षितेन यदीया ज्ञानोपादक यत्तत्तस्यैव प्रत्यक्ष न जीवातरस्यैवेत्यनन्यवेद्यत्व रजतस्पेति। यद्जत यत्पुरुपी- याज्ञानकल्पित तलत तस्यैव पुरयस्य प्रत्यक्षमिति तदर्थ । एव चानेकाविद्यापक्ष एवाय दृष्टात सम्यगुपपद्यते तत्र पुरपभेदेन सृष्टेमिनरयानत्वेकाविद्यापक्षे तदृष्टास्य विषमस्यात् । एकाविद्यापक्षे मुक्तात्मनस्तदभावपीत्यादिकथनमप्ययुतम् । तस्सिन् पक्षे ब्रह्मण एवाविद्यया जीनभार । कौन्तेयस्य राधेयत्ववत् । तथा च तत्पक्षे मुत्स्थापि - ·२० मामअनः स्वममुततुल्यर यामदेवशुकादीनामप्यमुक्तरयम्बीयारेण सत्कयगस्यामंगतत्यारास्मात्म्य. मताज्ञानपिभिसमेवेदं सर्यमितिमंक्षेपः। इति सप्तमसंहरांनाइमायरयामायरसमदर्शनम्। भय नतु श्रुतियोधित इत्यारम्य अप्रे यक्ष्याम इत्यंताप्टमसंडसंदनाभामस्याभामरं प्रद- श्यते। तन 'यंधोस्याविद्ययानादि'रिति यास्याजीवग्रह्मविभागम्यानादिलंग संभवनि, तय तृतीयाविरोधात् । राया हि भविद्यायाः कारण योध्यते, सय पूर्वपतिवघटितम् , तयाच पंधस्यानादित्ये पूर्वपतिरानुपपाया तृतीयाविरोधः स्यात्तस्माद्यया "ऽक्षय्य हव चातुमास्य- याजिनः सुकृतं भरती"ति पाश्यस्याऽक्षय्यपदस्य यथा प्रलयपयंतस्थायिपरत्वम् , सथाना- नादिपदस्यापि चिरंतनपरत्वमेन युक्तम् । नच जीवनाविभागोऽनादिरयं युद्धिकृत इति वाच्यम् । तस्यानादित्वे युद्धिकृतत्वे प्रमाणाभावात् । नहि तत्र प्रत्यक्षं प्रमाणं जीवभारस्य कल्पितत्वेन, तत्प्रत्यक्षस्यापि म्यामिकमायिकपुरपप्रत्यक्षरत् प्रामाण्यायोगात् । अत एवं नानुमानादिरपि, श्रुतयस्तु तन विस्फुलिंगराचरणं यदत्यो ब्रह्मण्यप्ययं चाभिदधत्यो जीवमहाविभागस्य सादित्यमेन बोधयंति। नच "न कर्माविभागादिति चेन्नानादित्या"दिति सूत्रेण कमानादित्ययोधनेन विभागानादित्वमपि "पुण्यः पुण्येन कर्मणे"ति तद्विषयश्रुत्या बोधितमेवेति वाच्यम्, श्रुती सत्कर्मणा सद्देहभरनमात्रयोधनेन विभागानादित्व- स्यायोधनात् । नच तत्र संसारानादित्वय्यारयानं युज्यते । तया सतीश्वरस्यानीश- स्वम् । “सदेव सौम्येदमन भासी" दित्यादिश्रुतिविरोधश्च, संसारहेतुभूताया भविद्याया जीवानां च सत्चात् । नच सा असतीति वक्तुं युकं तथा सति तया संसारा- भागपत्तिः। नापि सदसद्विलक्षणा। तथा सति ब्रह्मानतिरेकस्तस्याः स्यात् । ब्रह्मणः सदसद्विलक्षणताया 'अनादिमत्परं ब्रह्म न सत्तासदुच्यत' इत्यादिना गीतायां भगरता प्रतिपादितत्वात् । तस्मादनादित्यमप्रामाणिकमेव । नच विभागस्य साहित्यमनादित्वं वा आस्ताम् । परंतु विस्मृतकण्ठमणिम्यापेन विस्मृतस्यस्वरूपं प्रौर जीय इति जीवातिरिक्तं ब्रह्म नास्तीति वाच्यम् । “यः सर्वज्ञः सर्वविदि"त्यादिश्रुतिविरोधात् । एवं च भगवदधीनो भगवदिच्छया तिरोहितज्ञानानंदो जीव इति । “जीवेशागभासे- न करोति माया विद्या स्वयमेव भवती"ति श्रुतेरविद्याया जीवशक्तित्वमिति यत्तेनोक्तं तन्न सभवति, नहि कारणीभूता शक्तिः कार्यस्य सभवति । अन्यथा दाहहेतुरह्नि- निष्टशक्तेरपि दाहशक्तित्वं स्यात् ॥ यथा दाहानुकूलशर्वहिशक्तित्वमेवं जीवानुकूल- शक्तहाशक्तित्वमेवेति (एतेन भगमदाराधकत्येपि भविद्याया न जीवशत्तित्वविरोध) इत्यादिकं निरस्तम् ॥ यत्तु तच्छक्तित्वैपि तदधीनोत्पत्तिक्त्वं मायायां नास्तीत्युक्त्वा मानाभावादित्युक्तं तदपि तुच्छम् , "इदं सर्वमहजत" इति वैचिरीयश्रुनेरेव प्रमाणत्वात् ।। तत्रत्यभाष्ये "इदं सर्व देशतः कालतो नाम्ना रूपेण च यथानुभवं सर्वप्राणिभिः सर्वत्रानुभूयमानमत्रासृजते"ति व्याख्यातम् । तथा च मायाया भप्यनुभूयमानतया क्थं न तदधीनत्वम् । ग्राहकतर्काभावादित्यपि न सत्। विपझे वेदाप्रामाण्यापत्तरेव वाधकत्वेन तस्यैवानुकूलतर्कत्वात् । शुकादीनां मुनत्वे तु पुराणादिवाक्यमेव प्रमाणम् । किंचेत्यादिना संसारस्य सादित्वे यवनतुल्यत्वापादनं यत्तदपि निराकारनिर्गुणब्रह्मस्वरूपवादिनामपि ·प्राभञ्जनः तदंशे तुल्यत्वात्स्वमतानालोकननिभितमेव । किंच, किंचिदंशमादाय तुल्यत्यप्रतिपादने सर्वेषां सर्वतुल्यत्वापत्तिः । गालिप्रदानादिकं सासुरधर्मत्वात्वय्येय शोभते । इत्यलमस. दावेशेन । इत्यष्टमखंडसंडनामासस्याभासत्तादर्शनम् । अथान्यचेत्यादेनवमखंडसंड. नाभासस्याभासवं प्रदश्यते (तत्र मायायां प्रतिबिंबत इत्यारिलोके मायायाः परिच्छिन- स्वादि तर ब्रह्मप्रतिक्विश्च प्रत्यपादी) त्यायुक्तं तम युक्तम् । मायायाः परिच्छिमारयेपि ब्रह्मणो विभुत्लात्तस्य परिच्छिन्ने प्रनीत्यसंभवात् । यथा जलगर्भिसिकता स्वांतर्गतजले न प्रतिबियते तद्वत् । गगनदृष्टांतस्तु पूर्वमेव निरस्तः। “पादोस विश्वा भूतानी"ति श्रुविस्तु ब्रह्मण एकदेशे सृष्टिरिति प्रतिपादयति, नतु ब्रह्मणो मायासंबंध एकदेशेतीति तस्यार्थ- म्त मायागाचकपदामागत् । किंच प्रतिषिवपक्षेऽविचारितरमणीये कथंचिदोपोतारेपि नीर स्वाविद्यया संसरति, कौंतेयस्यैव राधेयत्वपदविकृतस्यैव ब्रह्मणो जीवत्वमिति पक्षे त्यत्समते सर्वज्ञत्वविशिष्टपरमात्मनोऽसि हौ "यः सर्वज्ञः सर्ववि"दित्यादिश्रुत्युपप्लयो दुरुद्वर एवेति । किंच तादृशमत ईश्वरस्यापि स्वप्रकल्पितेश्वरतुल्यतया जीवानामपि स्वमदृष्टनिर्जीवपुरुषतुल्यतया सर्वनाश एव स्यात् । विप्रतिबिंबभागमादाय भेदस्या- पारमार्थिक्त्तसाधनं तु पाटप्रपाठकस्थमृदादिदृष्टांतविरुदम् । नहि मृदयादीनां विव. प्रतिवियभावेन किंचिदाच्छिनत्वेन या औपाधिको भेदः संमतो येन त्वत्पक्षे तेषां दृष्टां- सता स्यात् । यथा मृत्सुवर्णादीनाममस्याविशेषो घटकुंडलादिस्तब्रह्मणोवस्थाविशेप एवं संसारो जीपादिरूप इति पक्षे तेषां दृष्टांतत्वं युज्यते । तस्मान्न विवप्रतिबिवादिपक्षाः श्रुतिसंमताः । चतुर्थशोकव्यारयायां च यत्किंचित्चयोदितं तत्सर्व तु तत्रैव दूषित किं पुनः पिष्टपेपणेन । यत्तु “ऐतदात्म्यमिदं सर्व" मित्यत्र एतदात्मा यस्य सर्वस्य स पुतदात्मेति बहुमोहिसमास प्रदर्य समभिध्याहृतसर्वपदार्थस्यान्यातायोधनायैय यस्येति षड्यंतपदसमानविभक्तितं सर्वस्येतिपदं तेन न सर्वमित्यस्य धैयर्थ्यमित्युक्तम् , तदप्याम्रान् पृष्टः कोविदारानाचष्ट इति श्लोकमवादविषयसममेव । सत्र टीकाकारस्याय प्रभः। एप मात्मा यस्य स एतदात्मा, तस्य भाव ऐतदात्म्य, यद्येवं समासस्तदा सर्वपदस्य कथमन्वय इति वक्तव्यम् । यद्येतदात्मा यस्य सर्वस्य स सर्य इत्यय समासघटकांतपद- लक्ष्यतापच्छेदकसमर्पकतया "वैश्वदेव्यामीझे"ति वाक्यघटकामीक्षापदवत्सर्वपदमप्युप- युज्यत इत्युच्यते चेत्स्यादेवं यद्येतदेव वाक्यं स्यात्, वर्तते तु ऐतदात्म्यमिति । तन्त्र सर्वपदस्यानन्यितार्थकतया वैयध्यं दुर्वारमेव । नहि पीतमबरं यस्य विष्णोः स पीताम्बरो विगुरित्या भावे स्वप्रत्यये कृते पीताम्वरत्वं विष्णुरित्यन विष्णुपदस्यान्वय- योग्यता । समासोत्तरभारप्रत्ययस्य सबंधयोधकत्यादत एवोक्तं "कृत्तद्धितसमासेभ्यो मतभेदनिबंधनम् । स्वतलोरर्थकथनं टीकायो हरिणा कृतम्।" त्वतलोरिति भावप्रत्यय- मात्रोपलक्षण"मिति भूपणकारेण । तथा च समानविभक्ति कपदोपस्थाप्ययोरभेदा- न्वयस्यैव व्युत्पन्नोन यथा पीतांवरत्यपदयोध्यसबंधाभेदस्य विष्णौ बाधितत्वातादृश- वास्यस्यामामाण्यं, तथा ऐतदात्म्यं सर्वमित्ययाप्रामाणिकत्यापत्तिस्त्वन्मते सात्तत्य- रिहारं वैश्वदेव्यामीति न्यायेन कुपेक्ष्य एवाम्मन्मते च एप मारमा एतदात्मा तस्य ·२२ प्रामञ्जना भार ऐतदात्म्य एतत्संबंध इति यावत् । संबंधस्यवस्थाविशेषरूप एव, स च सर्यसिस- याधित एव, गुद्धस्य ब्रह्मण एव लीलया जगदूपेणांगीकारान् । एतेन भावार्थकप्रत्ययार्थ- स्यान्वयानुपपत्तिरिति पराम्नम् । त्वन्मते भारार्थकप्रत्ययार्थान्वयानुपपत्तिरनव ॥ तरसत्य- मित्पन्न तच्छब्देन पूर्वानं यत्तजोयनादि तस्य सत्यवं प्रतिपाद्यते । नच तच्छन्देन कारणमेन गृद्यते प्रकरणामतु कार्य मानाभानादिति वाच्यम् । एवं सति "तेज ऐक्षत बस्यां प्रजायेय तदपोसत्र" दित्यत्रापि तच्छब्देन ग्रहाण एव परामर्शापत्तः । किंच तच्छन्दस्य प्रकान्तवाचित्यमेवेति नियमो नास्ति । किंतु बुद्धिविषयवारच्छेद- करपोपलक्षितधर्मावच्छिन्नवाचकत्यम् । अत एवानुगतधर्मापच्छिमयाचक्त्वान्न नानार्थ- करयम् । किंच तच्छब्देन कारणस्य परामर्श तस्य सत्यत्वं "सदेव सौम्येदमग्र आसी"दिति श्रुतिघटकसच्छब्देनैव ज्ञातं, पुनस्तत्सत्यमित्यादिना तस्यैव परामर्श तच्छब्देन कृत्वा 'तस्य सत्यत्वप्रतिपादने पौनहायापत्तिः । कार्यस्य सत्यत्यै तु वैनाशिका वैनाशिकमाया- यादिनो विप्रतिपनास्तन्मतनिरासायं तत्सत्यमित्यनेन तस्य सत्यत्वप्रतिपादनं सार्थकम् । मचैवमपि पूर्वोक्तसर्वशब्देन जडस्यैव ग्रहणे किं मानम् । चिदचित्समुदायस्यैव कुतो न ग्रहणमिति वाच्यम् , इदंशब्दस्य प्रत्यक्षबुद्धिविषयतापच्छेदकत्वोपलक्षितधर्मावच्छिन्न- घाचकत्वात् । चेतनस्य प्रत्यक्षबुद्धि विषयत्वाभावात् । जइजातस्यैवेदमिति बुद्धिविपयत्या- दत एव तस्य प्रत्यक्त्वमपि संगच्छते । तस्मात्सर्वशब्देन संकुचितवृत्तिना जडमेव प्रतिपाद्यते नतु चेतनमपि, तस्य 'तस्वमसी'त्यनेन प्रतिपाद्यत्वात् । यच्च (स भात्मेत्य- त्रापि कार्यस्य तच्छन्देन ग्रहणे तत्त्वमसीत्यत्रापि तस्यैव ग्रहणं स्यात् कारणप्रकरणस्य विच्छेदा) दित्युक्तं तदपि स्वमतमनवलोक्यैव, त्वन्मतेपि तदपोसृजत्" इत्यादी तच्छन्दे कार्यस्य ग्रहणेन प्रकरणविच्छेदात्तत्सत्यं तत्वमसीत्यादौ कार्यस्यैव ग्रहणं कुतो म स्यात् , यदि च तच्छब्दस्य बुद्धि विषयतावच्छेदकत्वोपलक्षितधर्मावच्छिन्नवाचकत्वान दोप इत्युच्यते, तदा तुल्यं प्रकृतेपि । ननु तदादिसर्वनाम्नां बुद्धिविपयतावच्छेदकत्वो- पलक्षितधर्मावछिन्नवाचकत्येपि हर्यादिपदवन्नानार्थकत्वं स्यात् । साक्षात्परंपरयाऽवच्छेद- कैक्य एव शक्तेरैक्यनियमादन्यथा नानार्थमानोच्छेदप्रसंगइतिचेन्न, तच्छब्दो धुद्धिप्रकारा- वच्छिन्नं बोधयत्वित्याकारकभगवत्सकेतेन घटत्वपटत्वादिधर्माणामनुगतेन बुद्धि विषय- तारच्छेदकत्वेनैव विषयीकृतत्वात्तस्य न नानार्थकत्वम् । इर्यादिपदेषु तु गोत्वेंद्रत्वविष्णु- त्वादीनां सकेतेन स्वरूपत एवावगाहनासानार्थकत्वोपपत्तिः। एवं च यत्पदशक्तावनुगत- धर्मेण शक्यतावच्छेदकानां न भानं तत्पदस्यैव नानार्थकत्वमधिकमन्यत्र विस्तरेणोक्तम् । प्रकृतमनुसरामः । एवं च प्रकरणविच्छेदेपि तच्छब्देन कारणपरामर्शासत्त्वमसीत्यादौ कारणस्यैव ग्रहणाम"तनिष्टस्य मोक्षोपदेशान्" "हेयत्वावचनाचे" ति सूत्रयोर्विरोधः । यदपि (ब्रह्मणः सर्वकार्यात्मकत्वे तद्वदसत्वशंका प्रसक्ता सा तत्सत्यमित्यनेन निवारिता) इत्युक्तं तदपि तुच्छम् । ब्रह्मणोऽविकृतस्य सर्वकार्यात्मकत्वश्रवणेन कारणस्य सत्यतायां सदेवैत्यादिवाक्यैः श्रुतायां मृलोहदृष्टांतर्निश्चितायां सदेहानुदयेन त्वादृशानां वैनाशिकानां च वाक्यात् कार्यस्यानित्यत्वसन्देहे तत्सत्यमित्यनेन तस्य परामर्शी युज्यते । ततश्च ·प्राभानः २३ कार्यनिस्यत्वनिश्चयः मच कार्यस्य सत्यत्वं प्रतिपिपादयिक्तिं चेदिदंशब्दमेव समिटपरा. मर्शक मयुतीत तस्य सनिकृष्टयान सु तछन्दमिति पाच्या, कारणपरामरोपि तदो- पस्य तुल्यत्याकारणस्यापि “य एपोणिमैतदात्म्य"मित्यादिना पूर्व प्रतिपादिवत्येन तस्यापि सनिकृष्टत्वात् । एवं च कार्यस्य नित्यस्यामाशोत्पस्योरसंभवनाविभारतिरोभावा- येव श्रुतिसंमती। सभात्मेत्यादियाफ्यस्य तत्वमसीत्यादिप्रतिपाद्येऽसंभावनानिवृत्यर्थ यवदुक्तं तदपि स्वमतावानात् । नहि स्वन्मते स भात्मेति श्रवणेनैवासंभावना निवर्तते किंतु मनननिदिध्यासनाभ्यामन्यया तायमाणैवासंभावनादिनिवृत्ती मंतव्य इत्यादिना लयोर्विधान निरर्थकमापयेत । यस्तुतस्तु सस्य भावस्तत्वं तदंश इति यावत् । तत्वमसि तदात्मकस्तदंशो वाऽसि । ननु संपदाध्याहारेऽतिगौरव मिति चेद् भ्रांतीसि । नहि मध्यम- पुरपे युग्मन्दमयोगो नियतो येन गौरवं, अत एवोक्तं "युप्मदि प्रयुज्यमानेऽप्रयुज्यमाने घ मध्यम" इति। भावप्रत्ययानन्वयस्तु ऐतदात्म्यमित्यन्न त्यन्मतेप्युक्त एपेत्यलं विस्तरेण । इति मखंडसंडनाभासस्याभासत्यप्रदर्शनम् । अथ मन्वाविर्भावतिरोभाव इत्यादेश- मसंहसंडगाभासस्थाभासत्व प्रदर्यते । तन्न प्रथम तनेत्यादिना टीकासुदुक्तं किंचिदनूध तन्न स्वयं वोपानुभावयितुमभक्तो विद्वन्मंडने नन्वित्यादिनोझावितान् दोपान (सी चेव- ससचावरिछनौ कुतो नातीतादेवाशुपत्यं युगपत्सकलोपलभशत्तयानंत्ययोरन्यतरच वस्तुनो घटादेः सत्वस्य सर्वदांगीकारा) दित्यादि नो चेत्तदुत्तरं तमोच्यत इत्यादिना तय यद्यप्युक्तं तथापि किंचिदुच्यते । उत्पत्तेः पूर्व घटादीनां सचं त्वयाभ्युपगम्यते नवेति, प्रथमे सिद्ध नः समीहितम् । द्वितीये घटो भविष्यतीतिव्याहारानुपपत्तिः । भविष्यत्वस्य धर्मत्वेन धर्मिणं विनाऽसत्पात् । धर्मस्य धमिवृत्तित्वनियमादन्यथा तस्य धर्मत्वानुप- पत्तिः॥ नथ धर्मधर्मसंबंधानामनिर्वचनीयतया प्यारसिद्धिरिति वाच्यम् । भनिर्वच- नीयस्वस्य व्यायसिद्धिप्रयोजकत्वे जगन्मिध्यात्वसाधकानुमाने विपक्षसाध्यहेत्वादीनाम- निर्वचनीयत्वस्य त्वयाभ्युपगंतव्यतया तेपामसिद्ध्या न्यायसिया मिथ्यात्वमपि त्वदभि- मतं न सिध्येदिति । किंच पदार्थानामनिर्वचनीयत्वं त्वया युक्त्या साध्यते श्रुत्या या नायः, युपपत्तिरुपाया ध्यात्यनतिरेकात् । तस्याश्च धर्मिधर्ममबंधघटितत्वेन तेपा त्वन्मते- सिया कथं तद्धटितव्याप्त्याऽनिर्यचनीयत्वसिद्धिः। नापि द्वितीयः, जगदनियंचनीयमित्या- कारिकायाः श्रुतेरदर्शनात् । प्रत्युत “सदेव सौम्येदमन भासी" दित्यादिश्रुत्पदंशब्दमति- पायस्य जगभित्र प्रतिपायते। नच कारणात्मनास पूर्वमपि, नसरूपेणेति वाच्यम् । भवतु तापदेवं केनापि रूपेण सपं तथाप्यधिक स्विति न्यायेन सत्वं तु नापैनि। एवं च सत्वं पूर्वमपि श्रुतिसिद्ध वयाप्यंगीकृतम् । तत्र भाबित्वमपि स्वीकर्तव्यमन्यथा सृष्टि- काल मासीदिति प्रयोगानुपपत्तिः । तथा च भावित्वभूतत्ववर्तमानयानय एक एव घटः सिद्धः । किंच सर्यमनिषचनीयमिति वदता प्रमापि कुतो नानिर्यचनीयमुच्यते । यथा धर्मवादीनां निरतिरशक्या, एवं ब्रह्मणो निरतिः कर्नु न शक्यते । इधापत्तिरिति घेत्तस्याप्यसिद्धिः स्यात् । नच ब्रह्माणो वेदे सत्यतया प्रतिपादनात्तस्थानियंचनीयतामिति पाच्यम् । यदि घेदस्य प्रामाण्यं स्वयाभ्युपगतं चेत्तत्सत्यमित्यादिना वेदेन प्रतिपादिते ·२४ प्राभञ्जनः जगत्सत्यत्वे किमिति विद्वेष । एव च जगत सत्यत्वात् तस्य कारणात्मना सत्वं तिरोभार , स्वरूपेण सत्यमाविर्भाव । तत्र जात्या प्रत्ययस्थाने तु यन्मतेपि तथैव पर्यनुयोगे मूकतैव स्यात् । एतेन श्रुत्यनुसारादनिर्वचनीयवादोऽभ्युपगम्यतामिति प्रर- पितमपास्तम् । अनिर्वचनीयवादस्य श्रुत्यनुसारित्याभावात् । यत्तु किचेत्यादिना भाविता- भारमात्रेण कथ घटादे सख सिकतासु तैलस्य भावियाभावेपि सत्त्वाभादित्युक्त तदप्यज्ञानात् । नहि भाविवाभावेन घटादे सचं साध्यते । कितु मावित्व धर्मिनिष्ठ धर्मवादटस्यवदित्यनुमानेन सामान्यतो दृष्टेन तस्य धर्मिमृत्तित्वं प्रसाध्य कपालकारादि- रूपधर्मित्तित्वबाधात् परिशेषानुमानेन तस्य घटादिवृत्तित्वं साध्यते । परिशेपश्च प्रसक्तप्रतिपेधेन्यप्राप्तौ परिशिन्यमागे सप्रत्यय । तथा च प्रयोग भावित्वं घटपटादिवृत्ति घटाद्यतिरिक्तात्तित्वे सति धर्मत्वात्, ययम् तनैवम् । एवं चाज्ञानादेव दोषोनापन मिदम् । यदपि (सर्वस्य ब्रह्मरूपतया ब्रह्मण सर्मान्तर्गतकालोपाधौ सर्ववैशिष्ट्य धीर्दुवीरे) त्याद्युक्तम् । तत्र कालोपाधौ केन सवर्धन सर्ववत्त्वबुद्धिरापाद्यते। कालिन उपादानोपादेयभावनियामकेन स्वरूपविशेषेण वा, माद्य इष्टापत्ति । इदानी घट इदानीं पट इत्यादिप्रतीते सर्वसमतत्वात् । ब्रह्मण सांधारतयेत्यादेरनुपयोगश्च । द्वितीये तु ब्रह्मण सर्वोपादानत्वेपि कालायात्मना न तस्योपादानत्यम् , कित्वविकृतस्यैवेति न तद्विशिष्टबुद्धिरिति सक्षेप । इति दशमखडखडनाभासस्याभासत्वप्रदर्शनम् । अथ ननु मम ययेत्यादेरेकादशखडखण्डनाभासस्याभासत्व प्रदश्यते । (तत्र प्रमाणातरबाधेपि घटादेर्भूतादिव्यवहारश्चेत् स्वत सिद्धप्रामाण्यश्रुतिबलादगीक्रियते तर्हि युगपद्भूतभागि व्यवहारावापद्येता विनिगमकाभावादित्यादिना दोष उद्भावित ) सोप्यस्थाने । नहि तथा हीत्यादिनोतवाक्येन घटादी भूतादिव्यवहार उपपादित । कितु घटादौ ब्रह्मात्मक्तया भूतत्वादिधर्मवत्त्वम् । अत एपोपसहारे घटादिपु तदात्मक्तत्सत्त्व न विरुद्वमित्यादि कयनमपि सगच्छने । "यद्भूत यच भव्य" मित्यादिश्रुत्यापि भूतभाविपदार्थस्य पृथक्त्येन ब्रह्मरूपत्वप्रतिपादनादेकस्मिककालापच्छेदेन तादृशम्यवहारो युगपस जायत इति गम्यते । अन्यथा "पुरुष एवेद सर्व" मित्येतातैव सिद्ध भूतभव्ययो पुनर्ग्रहण व्यर्थमेव स्यात् । यथैकस्मिन्नेव शरीरे वृद्धत्वयौवनगल्यवादीना परस्परविरदाना सत्वेपि न युगपत्तेपा व्यवहारो नापि विरोधोच्छेदस्तथैव प्रकृतेपि।नच बाल्ये यच्छरीर तन्न यौवने किंतु भिन्नमेवेति वाच्यम् । क्षणभगवादप्रसगात् । “देहिनोस्सिन्यथा देहे कौमार यौवन जरे" त्यादिभगाद्वाक्यविरोधश्च । किंच "स्वाप्यया" दिति सूत्र तत्सूत्रशारीरभान्यानुरोधेन जीवस्य सुपुप्तौ विलीनत्वमवश्य स्वीकरणीय ययापि, तथा घ प्रबुद्धपि तस्मिंस्तथाव्यवहार कुतो न स्यात् । एव च जामदाद्यवस्थात्रय जीवस्येति स्वीकुर्वतस्तव यया युगपयवहारो नैकसिलेककारावच्छेटेन तथैव भावित्वभूतत्वरत. मानत्यादीनामेकस्मिन्बेक्कारावच्छेदेन न व्यवहार । यदि चत्यादिना (भूताधभिन्नतया घटादी भूतादिव्यवहारम्तदभिन्नाभिन्न इति न्यायात्तर्हि तेनैर न्यायेन तस्मिन् पटादि- व्यवहारोप्यस्वि) त्यादिदोपोदावन, तन्न साधीय । करणम्वरूपरक्षणस कारणाभि- 1 ·प्राभञ्जनः सस्य तदभिन्नाभिन्न इति न्यायेन कार्याभिन्नत्यम् । यथा गंधपद भिन्नथिव्यभिन्नघटादे, गंधपदमिन्नत्यं नतु कार्यामिसकारणाभिसद्वितीयकार्यस्य सत्कार्याभिन्नत्यम् , सय्यय- हारसंकरप्रसङ्गात् । किंच यथा घटाद्यात्मनाविभूताया मृदो न पटायात्मनाविर्भूतत्वं. गंधाधारमनाविभूतायास्तु घटपटाचात्मनाविर्भूतत्यमत एव सर्वत्र पार्थियेषु गंधव्यवहारो,न तु घटे पटस्य पटे घटस्य वा व्यवहारः। एवमेव घटाद्यात्मनाविभूतस्य ग्रह्मणः पटाद्यात्मना. नाविर्भूतत्यास घटादिपु पटादिव्यरहारः । अत एव सचिदानंदात्मक्त्येपि ब्रह्मणम्तत्यापु घटादिषु न चिद्यवहारो, घटाद्यात्मना सदात्मकस्यैवाविर्भूतत्वात, स्वीकर्तव्यश्च त्वयाप्ययमेव परिहारोन्यथा त्वन्मतेपि सदाद्यात्मकग्रहाभिन्नत्वेन घटादिषु यथा सद्ध्यव- हारस्तथा पटव्यवहारोपि दुर एव स्यात् । नचास्सन्मते पटादेर्मायिक्रवान ब्रह्मात्मक्त्व- मिति याव्यम् । "पुरष एवेदं सर्व" "सर्व सल्विदं ब्रहो" त्यादिश्रुतिविरोधापत्तेः । किंच मायिकत्येपि स्वभिनमायाभिन्नत्वे घटे पटत्यव्यवहारोऽशक्यपरिहार एव । यदपि यदा यस्मिन्नित्यादिपंतावित्याधुक्त्या (व्यवहाराणां च नित्यत्वात्कालिकनियमाभावोक्तिरयुक्ता। फिंच यदा भूतत्यादिविरोधात्मकतत्सत्त्वं नांगीकृतं तदा स्वमादिसत्त्ववद्वयादिसत्त्वं निर्मान) मित्यादि प्रलपितं तदपि मंदम् । घटादीनां कारणात्मना सत्तापत्येपि कार्यात्मना सर्वदा सवाभावात्कालिकनियमाभावोक्तिरसगता । स्वमादिसयवटादिसत्त्वमिति तु रिक्तं यचः। यदि घटादिसर्व स्वामिकपदार्थसत्त्वतुल्यं स्यात्तदा "वैधाय न स्वमादिर" दिति ग्याससूत्रं विरुद्धं स्यात् । स्याच "मायामानं तु कात्स्न्नानभिव्यक्तस्वरूपत्वा" दिति सूत्रेण स्वमस्यैव मायात्वप्रतिपादन मिरुद्धम् । जाप्रत्पदार्थानामपि त्वदुक्तरीत्या मायामाग्रत्वात् । किच यदि घटाविसत्वं निर्मानं स्यात्तदा "कथमसतः सन्जायेत" इति श्रुती सत्पदेन घटादीनां ग्रहणं न स्यात् । नासत्यस्य सत्पदेन महणं सभवति तस्मारछुति- सूत्राविरुद्ध वदनुपेक्ष्य एव । एतेन कि चास्तु पृथिव्यादौ मायया जागरे गंधः स्वमे तथा रस्त्या) दित्यादिकं निरन्तम् । किंच तन्मते मायाश्रयस्यैव मायिकाश्यत्येन पृथि- ग्यादेायाश्रयत्वाभायेन शुद्धचैतन्यस्यैव त्यन्मते मायाश्रयत्वेन तस्यैव मायिकपदार्था. श्रयत्वात्पृथिव्यां माययाऽस्तु गंध इत्युक्तिस्त्यन्मतविरुद्धा । उक्तं च सक्षेपशारीरके- "भाश्रयत्वविपयत्यभागिनि निर्विभागचितिरेव केवला। पूर्वसिद्धतमसस्तु पश्चिमोनाश्रयो भनति नापि गोचर" इति ॥ यत्तु ("पुस्य एवेदं सर्व"मित्यत्रेदंशब्दसमानाधिकरण सशब्दार्थ एव यच्छन्दसमानाधिकरणाम्या भूतशब्दभन्यशब्दाभ्यां निर्दिश्यत) इत्या. घुक्त्वा (सर्वनाम्नां धुद्धिविषयधर्मोपलक्षितयोधकताया एव सचा) दित्युक्तं, तत्तुच्छम् , यन्मम गृहे यच मद्रातगृह इत्यादिदृष्टांतेन यदि “पुरुष एवेदं सर्व यभूतं यच्च भन्य" मितिवाक्ये भूतभव्ययोरिदंशब्दार्थसमानाधिकरणसर्वशब्दार्थत्वं प्रतिपाद्येत, तदा भूतमव्ययोः पुरुषरूपत्वेपि वर्तमानस्य पुरुषरूपत्वं न सिद्ध्येत् । सर्पशब्दस्य संकुचित- रूपत्वात् तवेदं सर्यमित्यादिवाक्येन यथा स्वगृहस्थधने स्वभ्रातृगृहस्थधने सयोध्य सबंधयोधने स्वपितृधने वत्सबंधो न बोध्यते तद्वदनापि वर्तमानस पुरुषरूपत्वयोधा- सभवान् । सर्वनानामपि सर्वेषां बुद्धिविश्यधर्मोपरक्षितधर्मावच्छिते न शक्तिः, फिर ·२६ प्राभजन यत्तदोरेव । एवं च सर्वशब्दशक्त्यभिप्रायेण बुद्धिविपयवाचकत्वकथन तादृशपदशक्त्य- ज्ञानादेव । सर्वशब्दस्य तूद्देश्यवाचकपदसमानाधिकरणस्य उद्देश्यतापच्छेदकव्यापक विधेयन्याप्यापर्याप्तिकधर्मावच्छिन्ने शक्ति । सर्वे ब्राह्मणा पूज्या इत्यादी ब्राह्मणत्वव्यापक पूज्यत्वव्याप्ययावत्यावच्छिन्ना ब्राह्मणा इति बोध । अत एव सर्वे ब्राह्मणा चेदपाठका इति प्रयोगस्याप्रामाण्य सगच्छते । ब्राह्मणत्वव्यापकयावत्वस्य वेदपाठकत्वव्याप्यत्वा- भावात् । यदि बुद्धिविषयत्वोपलक्षितधर्मावच्छिन्नवाचकव सर्वशब्दस्य स्यात्तदा ते घटा नीलरूपवत इतिवत्सर्वे घटा नीररूपवत इति वाक्यस्यापि प्रामाण्य स्यात् । अस्मन्मते च नीलरूपवत्वयाप्ययावचस्य घटत्वव्यापकत्वाभावादटत्वव्यापकस्य च नीररूपवत्त्व- च्याप्यत्वाभावान तथा प्रामाण्य, बुद्धिविषयत्वावच्छिन्नाना यत्किंचिद्रूपावच्छिन्नाना च घटव्यक्तीना नीलरूपत्वस्यायाधितत्वाच ते घटा रूपवत इति वाक्यस्य प्रामाण्योपपत्ति । नच घटे सर्वाणि रूपाणीत्यादिवाक्यस्य प्रामाण्यापत्ति , घटत्वव्यापकरवरूपयावस्ववत्ताया घटेऽवाधितत्वादिति वाच्यम्, अत्र सर्वपदस्य विधेयवाचकपदसमानाधिकरणत्वात् वादशसर्वपदस्य च विधेयतापच्छेदकच्यापकोडेश्यव्याप्यापर्याप्तिकधर्मावच्छिन्नवाचक- स्वात्। रूपत्वव्यापकाधेयतासवर्धन घटत्वव्याप्यधर्मस्य ततो बोध । एव च रूपत्वव्या पकस्य यावत्वस्य घनत्वव्याप्यत्वाभावात्तादशवाक्यस्याप्रामाण्यम् । नचैवमननुगम इति वाच्यम् । स्वार्यान्वयितावच्छेदकधर्मग्यापकतदन्वयिताच्छेदकधर्मव्याप्यपर्याप्तिकधर्मा- वच्छिन्ने सर्वशब्दस्य शक्तेर्विवक्षणान कोपि दोष इति दिक् । यरिदत्यादिना टीकाकारोक्त गीतावचनमुपक्रम्य (उत्तमागाना चूर्णितत्वेन ज्ञाने स्वप्मादिष्विर मायया भाविनोपि चूर्णितत्वस्य वर्तमानतया च ज्ञाने बाधकामावा) दित्युक्त तदप्यज्ञानात् । “केचिद्विलमा दशनातरेपु सदृश्यते चूर्णितैरुत्तमागे"रित्यादिनार्जुनेन भगवद्रूपस्य वर्णन कृत तद्यदि मायिक स्यातदा तदर्शनार्थ "दिव्य ददामि ते चार"ति वाक्योतदिन्यचक्षुर्दानस्य चैयध्य स्यात् । वन्मतसिद्धस्य श्रीकृष्णमायिकरूपस्यानेन चक्षुपाऽर्जुनेन सदैव स्टत्वात्तद्रूप- स्वात्तस्मिन् रूप भाधिक्याभागत् । तदर्थमपूर्वप्रयासस्तस्य चातिप्रशसा व्यर्था स्यात् । एव च तत्रैव ध्वम्तवर्तमानत्वयोरेककालावच्छेदेन दर्शनेन तन न विरोधनियम । अयमेव विरोधनियमाभार आश्रमवासिके पर्वणि गा प्रति ब्यासेनोक्त । एतेन (तथा चोक्तमित्यन्न वच किं कर्मे ) ति निरस्तम् । यत्तु भाश्रमवासिकेतिहासाघुद्धे मृताना तेपा तत्पल्यादीना चावशिष्टकर्मत्वेन व्यासप्रसादगगास्नानादिभिर्मायिकशरीरो. त्पत्ति स्वमर) दिति प्ररपित तदपि मदम् । मायिकस्य व्यामोहहेतुत्वेन गगामान- ग्यासप्रसादयोामोहजनकत्वापत्तिय स्यात् । फर्मणामपि स्वन्मते मायिकत्वात् भवि. प्रणास इत्यसगत, मायिकस्य चिनाशिवात् । अविनाशित्वस्य सर्यकर्मनाशाभावार्थकत्वं तात्पर्यग्राहकाभावान युज्यते । नित्यानित्यस्याविच्छिमप्रवाहकाणीत्यर्थोपि स्वन्मते न समाति । फर्मप्रवाहकस्य ज्ञाननाश्यत्वाभ्युपगमात् "भूतानामात्मभागो यो ध्रुवोऽसौ सप्रजानता"मिति श्लोरस्य भूतपदस्यात्मभावपदस्य च टीकोतमय हेय इत्यादिना परित्यज्य भूताना जीपानामियथं कुर्यन् वनाय , स्मित भूनपद चन्मतसिद्धपारमा ·मामअन' थियजीववाचक व्यावहारिकजीवयाचक या, नाय तस्य मसरूपत्वेन जीवानामितिनच- नयासगत्यापति , समजानतामिति विदोषणमप्यसगरा ग्यारत्याभावात् । मापि द्वितीय तस्स शरीरनितयातिरिकस्य वक्तुमराश्यत्र घटोप्रभातन्यायेन स एवार्थ पर्यरस्येस। मदर्शनादापतित इति श्लोके भदर्शनादित्यर्थमुक्त्वा ( एमादर्शन लोप पश्यावाना लोचन इति पाणिनीसूने सगत) इत्युक्त तदपि न किचित् । शेज्ञानसामान्यार्थकता भागत् । भन्यथा वेदोदितस्त्राविषयकवान्दज्ञानपति पुग्ने प्रयुक्तस्याय स्वगं न पश्यतीति वास्यस्यामामाण्यापते । घटनाति घर्ट पश्यनीति वाक्ययोरविलक्षणयोधनस्वापत्तेश्च । 'भदर्शन लोप' इनि सूरतु उधारणतसत्ताऽभापपरलमदर्शनशन्दस्य रक्षणया योध्यम्।। मत एव शेखरे "ज्ञानन्यावर्जनीयत्वेन सत्मामायतर्गता उधारणसत्ता निषिध्यव"इत्युत्तम्। किंचशेनिसामान्यर्थकत्वे पिनादर्शनपदान्मायारूपाज्ञानस्य त्वदभिमतस्य राम । तस्य तन्मते भावरूपत्वात् ज्ञानसामान्याभावार्थत्वे तुभहमक्ष इत्याद्यनुभवस्य तत्साधकत्ये. नाभ्युपगतस्य विरोध इत्यन्यत्र विस्तर । एतेन मायाया एव तादृशशक्तिकत्वाचेत्यादिक सर्वमपास्त वेदितग्यम्। किथ तेपा यदि मायया शरीरातर चेत्तव्यवहृतवतीना पतिव्रताना पातिरस्यहानिर्दुवारव। न च प्रत्यभिज्ञानास दोप इति वाच्यम् । मायया जाल परयेप श्त वता विष्णुना सह व्यवहृतवत्या बृदाया पातिवत्यहानिस्तथा सति न स्यात् । तत्रापि स एवाय मम पतिरिति प्रत्यभिज्ञाया सवात् । नच व्यावहारिकात्मैक्ये सतीति विशेषणान दोष इति वाच्यम् ॥ पूर्व मृतेन द्वितीयजन्मन्यवासासामध्येन पूर्वरूप प्रतवता पत्या सह विहारे पतिबताया पातिव्रत्य मंगानापते । तस्मादीश्वरेच्छाया एघ नियामकत्व नान्यस्य कस्सापीति । इत्येकादशखडखनाभासस्याभासवप्रदर्शनम् ॥ अथ लोकविरुद्ध विविध- च्छानामित्यादेवौदाखडखहनाभासस्थाभासत्व प्रदश्यते ॥ (फलयरेन कल्पनातो मायिक विकल्पना लम्युचिते) त्यादिनामायिकत्वे लाधव न्यायप्राप्तत्व दोपाभारश्चोक । तद वक्तग्यम् । भगदिच्छातो मायाया किं लावत्र, यदि चेन्छाउनेकविधा माया त्वेकविधेति तु मायामा एकत्रियत्वे जीवेशयोर्भद किंतो येन तस्याल्पज्ञत्वमीश्वरस्य च सर्वज्ञत्वम् । जन्वेकैव मायाऽविद्यामेदेन द्विविधा तथाप्यनेकविधेच्छाकल्पनापेक्षया राघव जीवेश्वरयो भेद सिद्ध इति चेत्तदि जीयोपाध्यज्ञानात् घटावरवमज्ञान भिनममिक्ष वा । माये पदावरकमपि भिनमेवाणीकरणीयमन्यथा घटकारवृत्त्या घटावरकाशाननाशे पटाधार फस्यापि नारासमवेन सार्वझ्यापत्ति स्यात् । तथा च प्रतिपदार्थमज्ञानकल्पनेऽनताज्ञान- कल्पनागौरव तवैर स्यादिग्या तु "बहुस्या प्रजायेये" स्यादिश्रुतिप्रामाण्यानुभयमतसम देवेति । द्वितीये तु घटादिज्ञानेन घटावरकाशाननाशसमकार एव जीवोपाध्यज्ञाननिवृत्ती मोक्षासग इति सक्षेप । वस्तुसमवस्यानागतातीतकालेनाम्युपगमे अनागतमतीत च वर्तमानमद्रियम् । विप्रष्ट व्यरहित सम्यक् पश्यन्ति योगिन" इति वाक्यविरोधश्चन च तमार्पज्ञानमेव दृशेरर्थ इति वाच्यम्, अतीतानागतपस्तुनोऽसावे तस्य शाशझायमाण स्वादापंज्ञानमपि दुर्लभ स्यात् । अन्यथा योगिना खपुष्पादिविषयक सम्यक ज्ञानमपि कुयो नोक्तम् । कादाचिनक सर तु पाटथरलुठिते वेश्मनि यामिकनागरणमनुक्रोति ।

·२८ प्राभञ्जन. एव च सर्वदा सिद्धौ सत्यमिद कार्यमेवं भवत्वितीच्छाविषयत्वमप्याविर्भावस्य रक्षणं सभवति । नचावपद निरर्थकमिद कार्यमितीच्छाया सप्रकारकस्यैव ग्रहणादिति शकनीयम् , इद कार्यमित्यत्र कार्यपदस्य नित्यपरत्वाविर्भाववैरक्षण्यद्योतकत्वेपि एवपद प्रतिपाद्याया कारणावस्थायास्तत्सामग्रीसमवधानकालाव्यवहितोत्तराविर्भूतरूपायास्ततो लाभामभवेन तल्लाभार्थमेवपदस्यावश्यकत्वेन वैयसिभवात् । न भवत्वितीच्छाविषयत्व तिरोभाव । नन्वस्य तिरोभावरक्षणत्वे तादृशेच्छाविपयत्वस्य देशेपि सत्वेन वद्देशस्थापि तिरोभार स्यादिति चेन्न, ईश्वरेच्छाया तद्देशवृत्तित्वप्रकारतानिरूपितविशेष्यत्वस्य विवक्षितत्वेन तद्देशे तादृशविशेष्यत्वासत्त्वेन दोषाभावात् । एतेनैतयो सेहो नश्य वितीच्छाया पुरुषद्वयस्यापि नाशापत्तिरिति परास्तम्। तस्येच्छीयतादृशविशेष्यताश्रयत्वा. भावात् । नन्वेरमपि आविर्भावलक्षणघटक कालो निर्विशेष सविशेषो या नाद्य , युगपत्सर्वोपलभप्रसगात् । नापि द्वितीय विशेषाणा नित्यत्वे पूर्वोक्तदोषानुद्धारोऽनित्य- स्वेऽपसिद्धातस्तद्विषयकेच्छातरकल्पनेनवस्थाप्रसग इति चेन्मैवम् , सविशेषकार विव- क्षणेनुपपत्यभावात् । विशेपाणा नित्यत्वेप्याविभूतानामेवेदशब्दप्रतिपाद्यत्वेनाविर्भूत विशेषणविशिष्टकालस्यैवेच्छाघटकरवाशानुपपत्ति । नचाप्यपसिद्धात , कारणात्मनैव नित्यत्वाभ्युपगमादाविर्भूतत्वविशिष्टस्य कादाचित्क्त्वेपि न क्षनि । अन्यथा माया- वच्छिन्नस्येश्वरत्वेनामिमतस्य कादाचित्क्त्वे ब्रह्मणोपि कादाचित्कत्व स्यात् । किच सर्पस्य मायिकत्वस्वीकारेपि घटादीनामुत्पत्तिविनाशौ प्रियुक्ताविति वक्तव्यम् । माया- प्रयुक्तौ चेन्मायाया ज्ञानोत्पत्तिपर्यन्त सत्वेन सततमुत्पत्तिविनाशश्च क्थ न स्यात् । न च सामग्रीसमवधाने उत्पत्तिनाशसामग्रीसमवधाने नाश इति वाच्यम् , सामग्रीसमव धानस्याकस्मिकत्वे युगपदुत्पत्तिविनाशयो प्रसगो दुर्वार एव । न चादृष्टविशेषस्य सामग्री समवधानप्रयोजकत्वकल्पनामानुपपत्तिरिति वाच्यम्, ताशविशेषस्य वक्तुमश्यक्यत्वात् । किंचारष्टस्यापि मायाहेतुकत्वेऽत करणहेतुकरवे वा तयोस्तत्वज्ञानपर्यन्त स्थायित्वेनादृष्ट स्थापि तत्वावश्यकत्वेन तत्प्रयोज्यसामग्रीसमवधानस्यापि तथात्वेन सततमुत्पत्तिविनाशोपि कथ न स्यादन्यस्य कस्यचिनियामकत्वकल्पने तनायुक्तदोषतादवस्थ्य, ईश्वरेच्छापर्यन्ता च स्वदुत्ता दोषास्त्वामेव हन्यु । नन्वस्मन्मते सर्वस्य मायिकरवान्मायायाया निर्यचनीयत्वादनिर्यचनीये च पूर्वपक्षौ न सभवति, दुर्घटघटनापीयस्त्वादत एवोक्त "विस्मयकशरीराया मायायाप्रोद्यरूपत । अन्वेप्य परिहारोऽस्य बुद्धिमनि प्रयतत इति मायात्वमेव निश्चयमिति चेत्तर्हि निश्चिनोतु। तस्मादन्न नाशकाबकास इति चेदचिंत्या नतशक्तियनतश्वर्यशालिनि स्वलीलयाऽऽविर्भावतिरोभावशारि नि ब्रह्मणि क्थ पूर्वपक्षार- काश इति । किंचानिर्वचनीयत्वेन घटादिपु मायिकत्व स्वीक्रियते चेट्रह्मणोप्यनिर्वचनीय स्वेन मायित्व कुतो नेति वक्तव्यम् । यदि च सस्यानिर्वचनीयत्वेपि "सत्य ज्ञानमनत प्रह" ति श्रुत्या सत्यत्वप्रनिपादनान मायिस्त्वमित्युच्यते, तर्हि 'तत्सत्य'मित्यादिश्रुत्या जगतोपि सत्यत्वप्रतिपादनात्तस्यापि कय मायिकत्वमिति दिए । प्रतेन (तस्मादिच्छाया भनियामक्रवान्नायव नियामिका) इत्यादिकमपाम्नम् । यद्य (जगतो ब्रह्मामेदेन ॥

·माभञ्जना । नगदर्माणां ग्रहाधर्मत्वकल्पने त्वतिप्रसंग) इत्युक्तम् , सदपि न किंचित् ससद्रूपेणा- विर्भूतब्रह्मणि तत्तद्धर्मस्य तबतीतेशेटतात् । यदपि टीकोकामिछायाँ द्वैविध्यमनूध कालादीच्छाया कालादिविषयत्वेऽनवस्थाप्रसंग: कालाद्यानत्यं चेत्यादिदोषमुन्नारयित्वा तस्मादहुभावप्रकार एवं मजायेयेत्यादिना प्रतिपादित इत्युक्तं तदपि न साधीयः, पहुभवन- प्रकारकेच्छायां यहुत्वेनैव भवनं विवक्षितं तत्तद्धर्मेण या, माय निवयपदार्योत्पत्यैव तद्विषयसिद्धावितरपदार्यानुत्पत्यापत्तिः॥ द्वितीये तु तत्तद्रूपेण विषयत्वस्वीकारे पोक्ता- परयभाषेपि ताहराविषयत्वं कालिकान्याप्यवृत्ति त्वयाप्यवश्यं स्वीकार्यमन्यथा पदार्यानां सर्वदोत्पत्तिप्रसंगस्तथाच कालविषयतायाः कालावन्छिनत्वविषयावच्छेदकयोमदस्वी. कारेऽनवस्था, मेदास्वीकारे स्वात्माश्रय, एवं चेदृशदूषणगणमस्तं स्वपक्षमष्ट्वा प्रलपनि महस्थान प्राप्त उपेक्षणीयः। जगमित्यत्वं तु विष्णुपुराणेपि प्रतिपादित-"तदेतदव्ययं नित्यं जगन्मुनिवराविलम् । माविर्भावतिरोभारजन्मनाशविकल्पवदिति" । "मसत्यमप्रतिष्ठं ते जगदादुरलीश्वर"मित्यादिना मिथ्यात्वस्वीकारे निंदाश्रवणायेति योध्यम् । इति दादा- खंवटनाभासस्याभासत्वदर्शनम् । अथ त्रयोदशसंडखंडनामासस्वाभासत्वं प्रदश्यते।। तत्र घटादेरनित्यत्वस्य बहुशो दुषितत्वात्स्वातपुराणविरुद्धत्वाध (तत्कालमेदं पुरप भारोप्योपलंभाधभावसमर्पणतो वर घटादेरनित्यत्वकल्पनमेवे)ति कयनमसंगतं, यत्तु (कार्यसामन्यनुपयुक्तेनोपाधिना कार्यवेलक्षाये कुंडलिनो देवदत्तस्योपलमे दंडिनस्तस्वानु- फ्लभप्रसंगा)दित्युक्तं तदतिमंद, तन्त्र कार्यपदेन यस्किंचित्कार्य विवक्षितं कार्यत्वावच्छि वा, नायः कार्यवेलक्षण्यामाप्रसंगात सर्वस्यैवोपायत्किंचित्कार्यानुपयुक्तत्वात् । द्वितीये स्वापायाऽप्रसिद्धिः। कार्यमानानुपयुक्तोपाधेरप्रसिद्धः । पारिमांडल्यादेरपि स्वप्रत्यक्षोप- योगित्वात् ।ततत्कार्यानुपयुक्तत्वाविवक्षोपि मापाच दंडकुंदलादौ विशेषणत्वमुपलक्षणत्वं वारमाये कुंटलादीनां विशिष्टोपलभानुपयोगित्वेनापादकामावादेवापत्यमावः। द्वितीये तु आपादक आपाधयाध्यत्वाभावादापायथ्याच्यापादकवताशानरूपस्यापत्तिहेतोरभा- वादेवापत्तिनं संभवति । किंच कालस्य कार्यसामग्रंतर्गतत्वे कार्यसामध्यनुपयुक्तत्वमेव न संभवतीति न किंचिदेतत् । उपलंभानुपलंभयोः कालभेदेनैव पुरुषभेदेन सचं तु सर्वप्रमाणसिद्ध शिष्टसंमतं च । किंच त्वमपि यथा तम:प्रकाशवद्विरुडस्वभावयोज्ञांना ज्ञानरूपयोजडचेतनयोः परस्परारमकावं मनुपे स्वदुरुनया तथा सर्वत्र विरोधाभावं कुतो नांगीकरोपि। तय स्वगुरूतावविश्वासश्चेकिमयं मायिवस्वमसावं या सर्वस्य -स्वीकरपे । ईश्वरः सर्यमिति तर संमतम्, तथा च किंचेश्वरः समित्युक्त्या विर- मम्वेनि दोपस्विधापनिपरादतः । नास्ति किंचिदिति सबै सर्वस्य कारपामित्यादि स्वीकारस्तु मिथ्यावादिनामत एव युज्यते । स मिथ्येत्युक्त्या सर्यमनिर्वचनीय. मित्युक्त्वा वा सकलदोपपरिहारसभवात् ग्रंथगौरवमनेकग्रंयप्रणयनं प स्वमतानु- सारिणि व्यर्थमेव । यतु (ऐवदात्म्यमित्यत्रापि रक्षणारत्येय सविशेषनिर्विशेषयो. विरोधेनग्यासंभवात् । नहि वयं त्वद्गुरूतावपि विरोधो नेति बुचंतो न जिहीमो प्रजमानप्रस्सर इत्यस्य भूपमाणेथे प्रामाण्यप्रसगा) दिल्यादि मलपितं तदपि तुच्छम् ।

·प्रामअनः ऐतदात्म्यमित्यन रक्षणायां मानाभावादस्वार्थस्तु पूर्वमेर विवृतः। निशेिपसविदो- पयोर्भदे त्वेकमेवाद्वितीयमिति श्रुतिविरोध । ननु श्रुतौ पारमार्थिकाभेद एपोतो निर्विोपसविशेपयोस्तु व्यावहारिकभेद एव म्वीक्रियत इति कथं विरोध इति चेत्तदि भेदस्य व्यावहारिकत्वमाश्रयव्यावहारिकत्वं विगाऽनुपपअमिति तदाश्रययोनिर्विशेष सविशेपयोप्रहारिक्त्वम्वीकारे व्यावहारिक्स्य च सन्मते मिध्यात्यात्तयोरपि मिथ्या- स्वापत्तिः, यदि कतरमिध्यात्वेपि भेदस्य व्यावहारिकत्वोपपत्तेः सविशेपनह्मण एवं मिथ्यात्वं न निर्विशेषस्यैत्युच्यते, तदा तयोविरोधोपि व्यावहारिकत्वान्मिध्यन त्वया स्वीकर्तव्यम्नया च ब्रह्मणस्तनिष्टविरोधस्य च मिथ्यात्वं मुवन् क्थं न जिहेपि । कालिक- निषेधं मुवती न लना केयर निषेधकथने तु र नेत्यद्भुतम् । एवं यजमानप्रस्तर इत्यादावपि तत्सिद्धिसूत्रेऽर्थभेदादनामत्व'मित्यादिना प्रतिपादितस्यार्थभेदस्य त्वन्मते कारयेपि सत्येन श्रूयमाणेयेधुते प्रामाण्य कुतो न स्यात् प्रस्तरयजमानयोरभयोरपि मिथ्यात्वा- विशेषेण गजमानस्यैर तस्य वह्नौ प्रक्षेप कुतो न स्यादिति वृयैन तवायं प्रयास । नरका- दावपि मिथ्यात्वज्ञानेन ब्रह्महत्यादावपि प्रवृत्तिस्त्वन्मत एव सगच्छते । यच ("तदात्म्य- मिद सर्व" मित्यादी लक्षणास्त्येवे) त्युक्त्वा (न चैकस्मिन् महाप्रकरण एका वाक्ये रक्षणाऽभावे पदांतरेपि सा नास्तीति नियम) इत्याधुक्तं तन्मदम् । ऐतदात्म्यमित्यत्र वाच्यार्थेनैव पूर्वोक्तस्यैकविज्ञानेन सर्वविज्ञानस्य प्रकृतस्य सिद्धी तत्रान्वयानुपपत्ति. तात्पर्यानुपपत्तिरूपरक्षणावीजस्याभावान्मुख्यार्थबाधादीनां चाभावाल्लक्षणा न स्वीकि- यते। किनु पूर्वोक्तन्यायेन शक्तिरेवेनि न तत्र ताशनियमानुसारेण किंचिदप्युक्तम् । तात्पर्यानुपपत्त्यादिसत्वे चैकस्मिज्ञपि प्रकरणे रक्षणातदभावयोवृत्तौ विरोधाभावात् । किंचैकविज्ञानेन सर्वविज्ञानमपि सर्वस्य कारणावस्थाविशेषरूपत्व एव संगच्छते, नतु कार्यस्य मिथ्यात्वे । तत्र कार्यस्यैवाभावेन कस्य ज्ञानं, एवचोपक्रमविरोधः, सर्यस्यैव ब्रह्मप्रतिपादकस्य प्रपाठकस्यैकदेशे रक्षणया तस्प्रतिपादकत्वकथनं न युक्तिसहम् ॥ नच ब्रह्मणो "यतो वाचो निवर्तन्त" इत्यादिना वागाद्यगोचरत्वप्रतिपादनालक्षणा स्वीक्रियत इति वाच्यम् । तर्हि सफलप्रपाठकस्य लक्षणाया उचितत्वेन एकदेशे तत्क्थने न्यूनताया दुर्वारत्वात् ॥ "बायव्य श्वेतमालभेत" इत्यन तु "वायुर्वे क्षेपिठे" तिवाक्यस्य स्वार्थपरत्व 'माम्नायस्ये'त्यादिसूत्रोक्तन्यायेनानथैक्यापत्या विधिवाश्येन पदैकवाक्यत्वार्थ सकलवाक्यस्य लिड्त्वांशप्रतिपाद्यशब्दभावनायामितिकर्तव्यतात्वेनान्वययोग्यप्राशरत्ये लक्षणा स्वीक्रियते, तर मीमांसकाना मते यथा विधिवाक्यस्यैव शाब्दबोधजनकत्वं नार्थ- वादानामिति नियमस्तथा त्वन्मतेपि चेत्स्यात् तदा "तत्त्वमसी" त्यादिवाक्यानामानर्थक्य- -भियैकदेशे रक्षणा स्यात् , नत्वेवमस्ति, सर्वस्मिन्प्रपाठके फरभावनाबोधकस्य तादृश- वाक्यस्याभारवत्सर्वस्य महावाक्यस्याबोधकत्वं स्वादपसिद्धांतश्च तथास्वीकारे स्यात् ॥ शारीरकभाष्ये सिद्धार्थप्रतिपादकानामपि स्वार्थे प्रामाण्यस्य शंकराचार्य सिद्धान्ति. तत्वात्तस्मातादृशोपटभकदर्शनमज्ञानादेवेत्यास्ता विस्तरः ॥ तादृशनियमास्वीकारादेव च किंचेत्यादिकमपास्तम् ॥ सर्यग्रंथेपु सोयं देवदत्त इत्यादिवत्तत्वमसीलादिवाक्येपु लक्षणायाः ·प्रामञ्जन. ३१ प्रतिपादितत्येन पिं पायाफ ग रक्षणेत्यादिनाऽपहरस्तु रात्तद्रयानवरोकनमूलपपय ।। लक्षणायामपि लक्षणान्याहारस्यौपचारिकरवे राम मुख्यत्व पुनापि न स्यात् ।। तत्पमसी- स्यादिपदैकवाक्यतात्नम्युपगमपरास्ता ।। जहाशे विरतपादयोधने चिदो प्रकृतामेदयोधने च वाश्यभेद स्यात् ॥ फिच जडाशे निवतरादो यदि श्रुत्यमित स्यात्तदा तत्प्रकरणे तत्सत्यमिति न भूयात् तन्मिध्येत्येव धूयात् , प्रलयोन्य "प्रात्मवेद सर्व प्रौवेद' सर्य" मित्यत्र मिध्येद सर्वमित्येव वदेत्तस्मात् सर्वस्य ब्रह्मरूपतैय श्रुतिसमता ॥ साचाविकृतस्यैय ब्रह्मण सर्मरूपत्ये घटते । यदि च तत्प्रकरणे सर्पस्य मिथ्यात्व समत सदा वसिपेपमुसे- नैवोपसहारे नेति नेतिन्यायेन न त्वमसीत्येव योधयितुमुचित नतु नाचमसीति ॥ यत्तु (क्स्तस्यार्थ सत्ताभारस्य तिइन्चयबोधनन सभाति वृत्यनियामकसयवस्थामावति- योगितानवच्छेदकरया) दिरयुक्त तदपि न किचित् ॥ वृत्यनियामकसयधस्याभारप्रति- योगितारखेदकरचे क्षतिविरहात् ।। नय जनकत्वम्वत्वसामानाधिकरण्यादिसवधारस्टिस प्रतियोगिताकाभानामतिरिकत्वकल्पने गौरवमेव वाधकमिति वाच्यम् , जनकटर नास्ति स्वत्व नास्तीत्यादिप्रतीत्यनुरोधेन जनकत्वस्वत्वाद्यभारस्प सर्वमतसिद्धतया तत्समधा यन्छि प्रतियोगिताकामारस्यापि तत्समनियतत्वेन समनियतानामभावाना चैकत्वेन गौरवानवकाशात् । अत एव राज्ञ पुरप इत्यादो स्वत्वसबधापच्छिन्नराजत्यापटिस प्रकारकबोधस्वीकारे नना विरहितस्थले येन सबधेन यद्वप यादरास्थले योध्यते नम् समभिन्याहारे तन तत्समधापच्छिन्न प्रतियोगिताकाभानस्यैव बोध इतिनियमानुरोधेन पुरुषो न राज्ञ इत्यत्र स्वत्वसवधापरिकप्रतियोगिताकाभागप्रसिध्या ताइवाक्यस्या प्रामाण्यापतिरूपपणेऽनिर्भर कृत्वा रानस्वाभारवान्पुरप सुदर इत्यादिविशिष्ट वैशिष्ट्यारगाह प्रत्यक्ष प्रति सत्ससर्गशाब्दयोधसामच्या प्रतिबंधकस्वारपनागौरव पर्यन्तानुधावनमपि भट्टाचार्याणा सगच्छते ॥ तिडयन्यालीक त्वमर्थेऽन्वययोधायोगादि युक्तिस्तु जीवस्य नालीकत्वमितिपूर्वोक्तिविरुद्धा। एरच पूर्वापरानालोचनमूलत्वादुन्मत्त- प्रपितमिदम् ॥ विय जीवस्यालीकरवे खपदार्थ तत्पदार्थस्यामैदप्रतिपादने बाध ॥ सदलीझयोरभेदासमवात्तत्वे च सचस्य पारिभाषिकत्वापत्ति ॥ अत एव नापि तिडी भारस्वमर्थ बोधयितु शक्य तुच्छत्येनानुयोग्यप्रसिद्धरित्युक्तिरप्यमगता ॥ "अस्यता सत्यपि ज्ञानमर्थशन्द करोति ही"ति न्यायेन साशयोधे बाधकाभावात् , इसरथा नाऽसदासोदित्यनान्वयबोधानुपपत्ति ॥ भसन्छन्दवाच्यस तुच्छसाभावानुयोगित्वासम- चात् तस्मान त्वमसीत्येव स्यात् । यत्तु मध्यमपुरमानुपपलिकथन तत् 'युप्मयुपपद' इति पाणिनीयसूमार्थाज्ञानात् । तेन हि युष्मत्पदसामानाधिकरण्ये मध्यमपुरुषो विधीयते नतु युष्मत्पदार्थसत्यत इत्युक्त ततुच्छ यती युम्मत्पदे तत्सामानाधिकरण्य हि युष्मदिति तिइयायकारकवाचकत्वम् । अत एवोक्त "तिइगच्यकारफगाचिनी" ति, शेखरे ध सामानाधिकरण्यमेयार्थबोधकर पमित्युक्त त्योध्यान समानाधिकरणयुप्मदर्थबोध:- शब्द उपपदे इति व्यापातम् ॥ युप्मचारिगवा च नैकविषयाग ईत्युनम् ॥ तिइ. वाच्यस्य धात्रयरुतु सत्ताश्रयस्य युप्मच्छन्दवाच्याठीकन सामानाधिकरण्यासंभवाद्युप्म ·' ३२ प्रामअनः छन्दस्य समानाधिकरणत्वानुपपत्त्या मध्यमस्यानुपपत्तिरली के सत्ताश्रयाभेदस्य बाधित- त्वात् । युप्मत्पदसामानाधिकरण्ये मध्यमपुरुषोमिघीयत इत्युक्तिस्तु युप्मदर्थेन यत्र लांतस्य सामानाधिकरण्यं तन्त्र मध्यम इति कैय्यटोक्त्यननुसंधानमूलकैव ॥ किंच "प्रत्यक्त्वापरभानश्चेत्युपाधी कर्तृकर्मणोः । तयोः श्रुतिविशेषेण द्योतको मध्यमोत्तमा"- विति हरिकारिकानुरोधेन प्रयोनहंकारानास्पदचेतनस्य मध्यमवाच्यस्यालीकत्वे मिथ्यात्वे वा चिदंशे न विवर्तवाद इति पूर्वोक्तिविरोध इत्यलं विस्तरेण ॥ इति त्रयोदशखंडसंड- नाभासस्याभासत्वप्रदर्शनम् ॥ अथ चतुर्दशखंडखंडनाभासस्याभासत्वं प्रदश्यते ॥ तत्र "परांचि खानी" त्यादिश्रुतौ ससारिणां प्रत्यक्त्वेन शुद्धात्मज्ञानाभाव एवोक्तो नतु सर्वथाज्ञानाभाव इति वदन् प्रष्टव्यः-शुद्धात्मपदेन धर्मसामान्यशून्यात्ममहणं वा यत्किंचिद्धर्मशून्यस्य वा नायः । प्रत्यक्त्यनेयन तृतीयाया वैशिष्ट्यार्थकत्ये प्रत्यक्वस्यैव धर्मतया धर्मसामान्यशून्यत्वासंभवात् ।। प्रत्यक्त्वेन शुद्धात्मज्ञानस्यैवाप्रसिद्ध्या नांतरा- स्मनित्यादिना तनिषेधोप्यसंगतः स्यात् । द्वितीये यत्किंचिद्धर्मविशिष्टस्याप्यात्मज्ञानस्य तद्धिसयत्किचिद्धर्मशून्यत्वस्याक्षततया घटपटादिज्ञानस्यापि यत्किंचिद्धर्मशून्यात्मज्ञान- त्वेन संसारिणां तन्निधोऽसंगत एव । यत्किंचिद्धर्मशून्यत्वेन तज्ज्ञानस्याखंडाकार- वृत्त्याप्यसंभवेन "कश्चिद्धीरः प्रत्यगात्मानमैक्षत" इत्यप्यसंगतं स्यात् ॥ एवं सर्वथेत्यत्रापि सर्वप्रकारेण सर्वधर्माविशिष्टत्वेनेत्यर्थकत्वेपि संसारिणां तादृशज्ञानासंभवेन वनिपेधो न युक्तः ॥ किंच नांतरात्मनित्यत्र शुद्धात्मगेषकपदाभाराद्विशेषनिषेधपरत्वं न युज्यते, नहि घटं न पश्यतीत्यत्र शुद्धघटचाक्षुपाभाव एव प्रतीयते, न घटसामान्यचाशुप- निषेध इति वक्तुं शक्यते, पीतघटचा पवत्यपि तथा प्रयोगपत्तेः ॥ नचांतरशब्दसममि- न्याहारातया प्रतीतिरिति याच्यं, तस्य मध्यादिवाचकत्येपि शुद्धवाचकत्वाभावादिति सक्षेपः ॥ यत्तु (मुद्राभिधातजन्यघटनाशं त्यक्त्वा पापनाशे दोपोतिर्मुधे)त्युक्त, तद्विद्वन्मंदनपंक्त्यांज्ञानात् ।। ताहि ज्ञाननाश्यत्वोत्या ज्ञानस्य चाज्ञानमात्रनिवर्तक- स्पेनास्याप्यज्ञानकार्यत्वमुच्यत इत्युक्तं तस्य चायमर्थः-ससारस्य ज्ञाननाशकत्वमुक्तं तय तस्याज्ञानकार्यत्व एव घटते ज्ञानस्याऽज्ञानमात्रनिवर्तरुत्वनियमादिति । एवं च तादृशनियमे न्यमिचारप्रदर्शनाय स च तदा स्याद्यदि ज्ञानस्यान्यनिवर्तकत्वं प्रदर्शितं स्यात् । तथाच ग्यवहारदशायांसरणरूपज्ञानेन पापानामज्ञानकार्यत्वेनोभयराभिमतानां निवृत्तिदर्शनेन ज्ञानस्याहानमात्रनिरनवत्वं न समरतीति ताशनियमानुरोधेन प्रपंचस्याज्ञानकार्यत्वं न वक्तुं शक्यत इत्यभिप्रायः ॥ मुद्राभिधातस्य ज्ञानरूपत्वाभागत्तदोपदर्शनेपि न महतो. पयोग इति तदभिप्रायं तद्वंयविद्यः शिक्षस्व यदि संडनेच्छा चेत् ॥ पापनाश एव भवति न निवृत्तिरियुक्तिस्नु कार्यस्यासत्वमभ्युपगच्छतो न शोभतेऽन्यथा सरकार्यवाद माश्रितः स्यात् “विद्वानामरूपादिमुक्त" इत्यादिश्रुनिस्तु विदुपि नामरूपनिवृत्ति दर्शयति न नामरूपरवारग्छितस्य सर्वस्यवामा, तथा च तदनुसारिणांमतेपिज्ञानस्य प्रपंचनिरवकत्वं मसमरति तय प्रपंचाचपदाभावात्, अन्यथा सर्वपापरिनिर्मुक्त इत्यादिराश्यतोपि पारराजिमनासयोधात्मापांम्वर्गाती जगनिपासंदमुष्टियन। तस्मातानिनो नाम- ·प्रामजनः रूपविनिर्मोक एप श्रुत्यमिमा इति ॥ विचज्ञानस्याज्ञाननिवरक्त्येपि कार्याइन्ताम:- तादिससारस्यैव निरर्तकत्व नतु प्रपचस्य तस्याशानकापरवामानरागगरकार्यत्वाच ॥ ननु ममतादिससारस्थापि ब्रह्मकार्यत्वमगीकरणीयमन्यथा प्रह्मण सर्पकर्तृत्व हीयेतेति चेन। घाझकार्यपदेन साक्षाद् ग्रहकार्यत्वस्य विवक्षिसत्यादहतादिससारस्याविद्याद्वारा ग्रामकार्य- स्वान्न व्यभिचार , स्वन्मते महाज्ञानस्य जीवसृष्टद्वैतनियतकत्वमेव नयीश्वरमधद्वैसनिवर्त. कत्वमपि मत एवोक्तमीधरेणापि जीवेन सृष्ट द्वैत द्विधोच्यते ॥ विवेके सति जीवन हेयो बध स्फुटीभवेदित्युपगम्य- भयाधक साधक च द्वैतमीश्वरनिर्मितम् ॥ अपनेतुमशक्य चेत्यास्ता तटिप्यते कुत ॥ अग्रे च-यधनेन्मानस द्वैत तद्विरोधेन शाम्यति ॥ अभ्यसेद्योग- मेवातो ब्रह्मज्ञानेन किंवद- तात्कालिकद्वैतशातावप्यागामिजनिक्षया ॥ ब्रह्मज्ञान विनाम स्यादिति वेदातर्डिडिम इत्यादिना तथा च स्वमतमज्ञात्वैव प्रपचस्प ज्ञाननिवत्यत्वे प्रलाप ।। मच जीवकल्पितससारातिरिक्त प्रपची नास्त्यवेतिवक्तु युक्तम् ॥ नास्तिकमतप्रवेशपत्ते सर्वश्रुतिविलगपत्तेश्चेति ॥ नैवात्मनो न देहश्चेति भगवदुक्तावविवेकस्तयोर्यासाविति तस्यैव ससूतिरिति तयोर्यो विरेकोसौ ससृति सामानाधिकरपयेनानान्वयसभवे यस्येत्यध्याहारेण बहुप्रीह्याश्रयणे वा मानाभागदगौरवाच ॥ एर चैतद्वाफ्यानुसारेण- 'य एप ससारतर पुराणो मायामयो दस वेदवेदेत्यादिपुराणवाक्यैर्य मायामयायमुक्त वदप्यतराष्टिरूप ससारस्य न तु प्रपत्रस्य । तन्नाशे ब्रह्मविदामाचार्यत्व न स्यादित्युक्त विस्तरत प्राक् ॥ "यत्र हि द्वैतमिव भाति सदितर इतर पश्यती"त्यादि श्रुतिस्तु सुपुहिविपया न मुक्ति- विपयेत्युक्त स्वाप्ययसपत्योरिति सूने सदसतो सबधस्य स्वयानगीकृतत्वेन मायाग्रह्मणो सबधामाव ॥ स्वप्नदृष्टातमात्रेणासत्यत्व तु न सभवति श्रुतिसूत्रविरोधात् ॥ यत्तु (यद्यपि जागरदृष्टमस्मरीचिमिन स्वमतापोपशमस्तथापि जागरमारण तदुपरामोस्त्येये) स्यादिविलपित तदपि तनत्यपूर्वपक्षाज्ञानात् तत्राविद्याया असत्री ब्रह्मणि सत्सवधो न स्यात् सपथस्य द्विवादित्याक्षेपे सर सषध प्रतीयत इत्युक्त उक्त स्वममतीततरणी किरणवापोपततस्य जागरितदृष्टमरमरीचिजलधियीचिविभ्रमस्तदुपशमाभिमानेन सुखि स्वाभिमान इति तथा च ताराप्रमे साहशोत्तरेण कृतकृत्यतायामय हटात इति ॥ तत्र प्रदर्शनस्य दाष्टातिकस्वकथन सशानादेव । अत एवालतोपि प्रत्यायिका विद्या साचा सतीत्यादिनाऽयोगार्यो विशदीकृतो विद्वन्मडन इत्यरम् । असतोपीति इद्रियाद समे सरमत्यायकत्व यदुक्क तदपि सन्मते विरुद्ध त्वन्मते स्वमस्य साक्षिवेधत्वान्युपगमान्, फूटकापणादेरपि कापगत्वेन ज्ञानस्य घ्यवहारहेतुत्वमिति तमान सत्यमेव ॥ किंचासव "सद्धेतुत्वे कथमसन सजायत" इति श्रुतिविरोध । एतेनासत सत्यहेतुत्वे को दोष इति निरस्तम् ॥ विच दृष्टातानुरोधेन सर्व स्वीकुर्वतस्त दृष्टात त्यक्त्वा श्रुत्यनु सरणमपि नोचितम् ॥ न तावतापीष्टसिद्धिसत्र प्रपचस्य सत्यत्वेन प्रतिपादनात् ।। "तत्सृष्ट्वा तदेवानुमाविशत्सव सचाभव"दित्यादि श्रुतौ ब्रह्मण एव जगदूपत्वमुक्तम् ॥ तस्माजगडूपत्वमपि ब्रह्मणि वास्तवमेव न मायिकम् ॥ कल्पना तु कानुसारिण्येवेत्ति मासत सद्धेनुस्व यदपि (यश्चित्यादिना तरक्षणमेय पददर्शनासत्व साधयति प्रा.३ ·३४ प्रामअनः तव्याहत उपलब्धिक्षणेऽनुपलब्धेरभावा) दित्यादि कुतकोंदावन तदपि न किंचित् तत्क्षणमित्यस्य दर्शनक्षणानतरक्षणार्यकत्यादन्यथा प्रहादामिहितार्थ तत्क्षणमिरहृष्ट- प्रमाणमित्यत तवाप्यगति स्यात् ॥ अभिधानस तच्छब्देन विवक्षणेऽभिधानक्षण एवं आविर्भावस्वीकारे प्रत्ययार्यविरोध ॥ एव "इतरेतरप्रत्ययत्वादिति चेन्नोत्पत्तिमात्र निमित्तत्त्वा"दिति सूत्रभाष्ये मनुष्यपुद्गल कदाचित्तरक्षणे हस्ती भूत्वा देवो वा पुनर्मनुष्यो वा भवेदित्यादिशकराचार्योक्तावपि तत्क्षण इत्यत्र तच्छन्देन मनुष्यपुद्गल- लक्षणोपादाने एकक्षण एव सघातद्वयोत्पत्ते परानभिमततया सगति स्यात् । सघाता सघातावरमुत्पद्यमानमिति →क्तिविरोधश्च तस्माद्यथा तत्र तत्क्षणानतरक्षण एवं विवक्षितस्तत्रापीति न दोप तादृशक्षणश्च तत्पदार्थनाशकत्येन लोके क्लुप्ता या सामग्री तदसमवहितो ग्राह्यस्तथा च न स्वल्पकारनष्टघटादौ व्यमिचार वस्तुतस्त्वस्सन्मते वस्तुसत्त्वेऽसत्वे च श्रुतिरेव प्रमाण न युक्ति । एव च त्यदुक्तयुक्तिभिरेव त्वन्मते दोपो विद्वन्मडने प्रतिपादित ॥ अत एव सप्रति स्वद्रीत्यैव विचार्यत इत्युक्तम् ॥ तत्र दर्शनादर्शने दोपास्त्वयोक्तास्ते त्वय्येव निपतिता । भसासु तत्प्रदर्शन तु त्वदुक्क मौख्य स्वरयेव प्रकाशयति ॥ वस्तुतस्त्वित्यादिना तत्तन्मन्त्रादीना व्यावहारिकसवमाश्रित्य तत्कार्यानद प्रतिपादयनज्ञ एव ॥ व्यावहारिकप्रातिमासिकसानयोर्भेदस्य वक्तुमशक्य स्यात् ॥ किंचित्कारस्थायिनि प्रातिमासिकसत्त्व बहुकालस्थायिनि व्यावहारिकमित्युक्ती स्वल्पकारनष्टघटादौ प्रातिभासिक बहुकाल दृश्यमानस्वमादौ व्यावहारिक सत्वमापद्य तेनि दिक् ॥ इति चतुर्दशखडखडनाभासस्याभासत्यप्रदर्शनम् ॥ अथ तन पूर्वपक्ष इत्यादे पचदशखडखडनाभासस्याभासस्त्र प्रदर्यते ॥ (सन पूर्वपक्ष भारभवादे पूर्व द्रव्यनारो मानाभार) इत्युक्त तदपि पूर्वपक्षाविचारणादेव ॥ पूर्वपक्षे पूर्वद्रव्यनाशस्या नुतत्वात् ॥ न चा 'विनाशी वारेऽयमात्मानुच्छितिधर्म"ति श्रुते शासभवाचेत्युत्ते स्तयाज्ञातमिति वाच्यम् ॥ तादशश्रुतेरात्मनो नाशासभवाजीवस्वरूपनाशेनामेदो यदि प्रतिपाद्यते तदापि तदमेदो न सभवतीत्यभिमायात् तथा च त्वन्मतनिरासार्थमेव तदुक्त नारभवादनिरासायमित्यवेहि ॥ तारशधुतिघरकानुच्छित्तिधर्मेतिपदस्यानुच्छित्तिधर्मा यस्येत्यर्थकत्वे विनाशीत्यनेनैव तदर्यस्य प्रतीतत्वेनास्य वैयथ्यं स्यात् ॥ न च तत्प्रति पाद्याविनासित्ये हेतुप्रदर्शनमनुच्छित्तिधर्मेत्यनेनेति न तद्वैयर्य मिति वाच्यम् ॥ नानु- रित्तिपदेन नाशविवक्षणेऽविनाशित्वमेवाविनाशित्ये हेतुरित्युक्तम् ॥ तथा चात्माश्रय समादेतप्रदर्शनपरत्वेपि न विद्यते उरिछत्तिर्येपा तेऽनुच्छित्तयस्तादृशा धर्मा यस्येत्यर्थ कत्वमेव सम्यक् ॥ एव च रूपरसादीना नित्यत्व यथाश्रयस्य नित्यत्व चिना न समवति सपा धर्माणां नित्यत्वमपि धर्मनित्यत्वज्ञापक सदविनाशित्वे हेतुरिति बोध्यम् ॥ यत्तु गृत्तिमत्व धर्मत्व तदाधारत्व धर्मित्वमित्युक्त्वा सर्पत्यस्य रज्वगृत्तित्वेपि सर्पवृत्तित्वादेव धर्मत्वोपपत्तेरियुक्त सदमगत यद्यनिर्वचनीयमेर सर्पव तनोत्सद्यत इत्युच्यते वदा तपावर्तमानस तमोत्पत्तरसमपादुत्पद्यत इत्यसगतम् । नचाविद्यमानमेव प्रतीयत इति पाच्यम् । भसरण्यातिप्रसगात् न चानिर्वचनीयमेव तदनुस्वमिति वाच्यम् ॥ तारा.

·प्रामझना मानामावगत् किंच त्यन्मते जगत एव शत्येन घटत्यादिकं परित्यज्य रन्जुपर्यन्तानु. धारनं व्ययमेव नयनगवपीतत्वस्य शंसादिवृत्तित्वेपि तदधर्मगदिति कथनं नु शाखा. नभिज्ञत्वं योतयति ॥ नयने पीतरूपानंगीकारामयनस्य तेजसत्यात् पित्तदूपितत्यपि कालिंदीजलनीलिमारदीपाधिकमेय पीतवं न यान्तरम् ॥ एवमपि शये सहृत्तित्वं तु कथंचिदपि न संभवति ॥ साहसमाश्रित्य तवृत्तित्र स्वीकारे तदधर्मत्यादित्यसंगत वृत्तित्वातिरिक्तस्य धर्मत्वस्य वयाप्यनिरूपितत्वात् ॥ नन्वरसन्मने धर्मत्वमनिर्यच- नीयमेव तय तच्छंखनिरूपितत्वमिति चेदृत्तित्वं कित्यन्मते नानिर्यचनीयं येन तच्छंसनि- रूपितं पीतवं स्वीकुरुपे ॥ श्रीहर्पोक्तसंडनचतुर्थपरिच्छेदस्यदूपर्णनिरूपयितुमशक्य. स्य लाक्षणत्वे ताशपरिच्छेदस्थदूपणेनतमानत्यादीनाममावत्यादीनां च निरूपयितुम- शक्यत्वेन तदटितत्रिकालावाध्यत्वरूपसत्यस्यापि निरूपयितुमशक्यतया तस्यापि ग्रहा- लक्षण न स्यात् ॥ यत्तु तयोरजत्येन संयोगाभावकथनमयुक्तमित्युक्त्वाऽजयोः संयोगे बाधकामापादित्युक्तं सदपि हेत्वज्ञानात् नाजत्वं संयोगाभाये हेतुः किंतु विभुत्वमत एव टीकाकृतापि विभुनिरक्यग्योः क्रियानयरराहित्याजन्यः संयोगो न वस्तुं शक्य इत्युक्तम् । अणुत्वपक्षे जीपस्थायितत्वस्वीकारे समवायसंबंधे तस्वीकारे साम्यवत्पत्तिरेय याधिका ॥ एतेन जीवस्याश्रितत्व इत्यादिकं निरस्तम् ॥ यः स्वरूप संबंधः स्वोक्रियते तन्मते यस्य येन संबंधस्तस्य तदतिरिक्तवं स्वीक्रियते । मत एव सादीनामधिकरणात्मकत्वमपि सगच्छते ॥ भत एवाधिकरणस्य कैवल्यमभावः न घ कैवल्यं दुनिरूपमिति वाच्यम् ॥ प्रतियोगिविनाभूतस्त्रम्वरूपस्यैव तत्वात् यत्तु (अंशां. शिभाषेनेस्यायसंगतम् , औपचारिकत्वमसगात् न हि हस्तादिदेवदत्तादिर्भवती) त्याद्युक्तं रात्रोच्यते हस्तादिपदेन शिरसोपि ग्रहणं न वा मायेऽवयवत्वेन देवदत्तानात्मकस्य तस्य छेदेपि इस्तादेच्छेद इव देवदत्तहननप्रायश्चित्ताभावप्रसंगात् ।। द्वितीये तस्याग्यवत्या- नुपपत्तिस्तस्माद्धस्तादीनां देवदत्तले तत्र वाचनिकस्यल्पप्रायश्चित्तस्य बाधकत्वान्न संपूर्ण प्रायश्चित्तम् ॥ एवं चांशांशभावेपि नौपचारिकत्वम् ॥ किंच जीपब्रह्मणोः स्वरूपस्य वेदैकसमधिगम्यत्वाद्वेदे चांशाशिनावस्यैव प्रतिपादितत्वात्तथैवाभेदोपि प्रतिपादितः नहि ब्रह्मस्वरूपं चक्षुरादिगम्यमलौकिकत्वादस्वरूपित्येन तत्र चक्षुरादीनां सामर्थ्याभावात् न च पूर्वसंडे रूपरहिताकाशविषयकचाक्षुपस्योक्तत्वेन तद्विरोध इति वाच्यम् । भाकाशस्य रूपरहितत्व प्रमाणाभावात् तत्रापि पंचीकरणप्रक्रियया रूपवत्वसंभयात् ॥ यनु तद्गृहीतत्वादित्यत्र स्पर्शपरामशी न संभवत्यमकृतत्वादित्युक्तं, तदपि मंदम् ॥ नहि प्रकम्पमानार्थवाचकत्वमेव तच्छब्दस्यापि तु बुद्धिस्थवाचक्त्वमपि तथा च पार्शन- मित्युक्ते स्पर्शसापि बुद्धिविषयत्वात्तदोधने वाधकामापात् ॥ तद्धितार्थोपसर्जनत्वादिति हेतुरप्यसंगतः स्पर्शस्य तद्धितार्थोपसर्जनत्वामानात् किंच सर्व नानामुत्सर्गतः प्रधान- परामर्शित्वं प्रायिकं भन्यथा-"दशैते राजमातंगास्तस्यैवामी तुरंगमा" इत्यादौ तच्छब्देन राज्ञः परामर्शानुपपत्तेः यत्तु परिदोपेणेत्यादिना टीकाकृदुक्तमन्य टीकाकृतश्चार्वाकमवा. नुवादोऽसंगतवाकस्य प्रत्यक्षममागवादित्वादियुक्तं, तदपि शास्त्रहृदयानभिज्ञ- ·प्रामञ्जनः स्वादेव नहि परं प्रति स्वमतसिद्धप्रमाणेनगोपस्थातव्यमिति नियमोऽन्यथा प्रत्यक्षमि- नेऽप्रामाण्यं तेन कथं साधनीयमिति वक्तव्यं प्रत्यक्षेणैवेति चेत्तर्हि प्रत्यक्षप्रमाणभिन्नेषु प्रत्यक्षेण प्रामाण्याप्रामाण्ययोनिश्चेतुमशक्यत्वेन तसिद्धिनं स्यात् प्रत्यक्षातिरिक्त न प्रमाणमिति वाक्येन चेत्प्रतिज्ञामात्रेणार्थसिद्धेरभावात् न्यूनत्वं स्यात् यादिनोऽनासत्वेन तद्वाक्यमात्रेणार्थसिद्धरभावात् यदि च प्रत्यक्षातिरिक्तं न प्रमाण प्रमितिकरणतावच्छेदक- रूपशून्यत्वादिति हेतुनेत्युच्यते तदा प्रतिपादिना प्रत्यक्षभिन्ने व्याप्तिज्ञानरूपेऽनुमाने प्रमितिकरणतारच्छेदकं व्याप्तिनिश्चयत्वमस्त्येवेत्यसिद्धावुद्भावितायां व्याप्तिज्ञानत्वं व्यभिचाराप्रकारकत्वासमानाधिकरण स्ववच्छिन्नोत्पत्यव्यवहितं प्राक् क्षणव्यापकव्यभि- चारप्रकारकज्ञानसामग्रीकज्ञानमात्रधर्मत्वादिति हेतुनवासिद्धिः परिहर्तव्या ॥ एवं चानुमानस्याप्रामाण्ये तादशहेतौ तद्भाने वानुमितिकरणतावच्छेदकधर्माभावान्नानेन प्रत्यक्षातिरिक्तेऽप्रामाण्यानुमितिरिति प्रत्यक्षमानस्यैव प्रामाण्यं तन्मते न सिधेत किंच चार्वाकमतेऽनुमानस्याप्रमाणत्वे शिष्यं प्रति प्रत्यक्षातिरिक्तं न प्रमाणमित्युपदेशोपि तेपा न युज्यते उपदेशस्य शिष्यसदेहविपर्ययनिवृत्तिरूपेष्टसाधनताज्ञानजन्यकृतिजन्य- त्वात्परकीयसशयविपर्यययोरप्रत्यक्षत्वात्तस्मादनुमानस्य प्रामाण्यमनिच्छतोपि चार्वाण स्वीकार्य भनुमाने स्वत प्रामाण्यस्वीकारे प्रामाण्यसशयानुपपत्ते. ॥ एतेनानुमानमपी- त्यादिकमसगतम् ॥ भाप्तत्वं न यथार्थवादित्वं याथार्थ्यानिरुक्ते. ॥ तद्वति तत्प्रकारक- स्वादिरूपस्य हृदो वह्निमानित्यादि वाक्यजन्यबोधेपि सन्वात्तस्यापि वह्नित्ववति यहित्य- प्रकारकत्वादित्यत्र विस्तरः किंच यदा कदाचिद्यथार्थवादित्वं सर्वसाधारणत्वादव्यावर्त कम् ॥ यावजीवं यथार्थवादित्व दुर्लभं यथाकथंचिदनुगमे तु यथादृष्टवादित्वरूपलक्षणे- प्यनुगमसभवात्तत्परित्यागोनुचित इति ध्येयम् ॥ धर्मस्यालौकिकत्वे न तद्विचारोपि न लोकरीत्या पूर्वमीमांसायामतः पूर्वमीमांसोरछेद इत्यसगतम् ॥ व्यासेन लोकरीत्या विचारितमित्युक्ति-ससूत्रार्थापरिज्ञानादेव ॥ इति पचदशखंडखंडनाभासस्याभासत्व- प्रदर्शनम् ॥ तत्र तावन्नेत्या देषोडशखडसडनाभासस्याभासत्वं प्रदर्यते ॥ तन मानाशब्दस्यानेकार्थकत्वमव्ययानामनेकार्थत्वादन्यथा प्रकृतिप्रत्ययरभ्यस्यैव शब्दार्थत्वे विनाशब्दस्यापि विशेषार्थकत्यापत्तेनीनाशब्दस्य निषेधार्थकत्ववत् ॥ "सोऽन्वेष्टच्य. विजिज्ञासितव्य एतमेव विदित्वा मुनिर्भनति य भात्मनि तिष्ठ"नित्यादिप्यपि भाष्य. युक्तासु श्रुतिपु नानाविधव्यपदेश एव न तु भेदस्य व्यपदेशः ॥ एवं च स च भेदं वक्तु- महतीत्यसगतम् । नमो भेदमानार्थक्त्वाभागत् ॥ जीवस्यांशरये तु "ययाग्नेः क्षुद्रा विस्फुलिङ्गा व्युचरत्येवमेगसादात्मन सर्वे प्राणा. सर्व लोका सर्प एवात्मानो व्युच्चरती" स्यादिश्रुतिरेव प्रमाणं एतेन (विरद्धांध्रयत्वेन ब्रह्मातिरिक्तत्वाभावसिद्धावपि तदंशत्वं फेन सिधे) दिनि पराम्नम् । अभेदमानेणाशत्वासाधनाच्छुत्यैवांशत्वसाधनादभेदेनांश- स्वोतो तु ब्रह्मणोप्यंशव स्यादिति पूर्वपक्षोप्यकिंचित्करः। श्रुतौ ग्रह्मणांशत्वाप्रतिपादनात् प्राणि गिरता धर्मास्तु श्रुतिप्रनिपाद्या एव स्वीक्रियते नान्य इत्युक्तं जीवस्याणुत्वं तु पूर्वमेव प्रपंचितम् ॥ यत्तु (भेदव्यपदेशमानस्यांशत्वसाधकत्वं तु वदन व्याप्त्यादिरीति- ·प्रामञ्जनः मजान पेक्ष्य) इत्यादि प्रलपितं तदपि भांतत्वाहि व्यासरंशत्ये नानाव्यपदेशादिति पंचम्यतातिरिक्तो हेतुः प्रदर्शितो येन तन्मात्रस्य नारायसाधकत्वं स्यात् ननु नानाव्यप. देशः सोन्येष्टव्यः स विभिशासितम्य इत्यादिकः स च स्वामीभृत्यसारूप्ये वियुज्यत इति नाशवसाधक इति चेत् स्यादेवं यदि नानाव्यपदेशस्तावन्मान एव स्थात् भवति तु "यथाप्नेविस्फुलिंगा प्युथरत्वमसादात्मनः सर्प एवात्मानो प्युचरंसीत्यादिकोपि ॥ स चन त्यदुत सारूप्ये युज्यते नचैव "मन्यया चापि दाशफितवादित्यमधीयत एव" इति सूनांशस्य पैयध्यमिति वाच्यम् ॥ श्रुत्यंतरे "ब्रह्मदाशा बहादासा महसेमे किता" इत्या. दिना दातादीनां ब्रह्मत्वं प्रतिपादितं तच जीवानां ब्रह्मकार्यत्व एव घटते ॥ तथा य इत्यादि श्रुतौ प्रतिपादितानां प्राणलोकादीनामिय जीवानामपि कार्यस्वं स्यात्तथा व "नात्माऽश्रुतेनित्यत्वाच वाप" इति पूर्वसूत्राचिरोध इत्याक्षेपोद्धारार्थकत्येन सार्थकलात कथं दर्शनेनापोद्वार इति चेच्छृणु । पूर्वोक्तश्रुत्या स्थाजीवानां कायलं यदि दायाधु- दोन ब्रह्मस्व विधीयेत ॥ विधीयते त्वन्यथापि दासत्व कितवत्सादिक ब्रह्मणि ॥ एवं चेमे कितया इत्यादौ इदमास शरीरस्य परामर्शाच्छारीरत्वेन अंशत्वेन ब्रह्मोद्देशेन विधान- मंशत्यमेव प्रतिपादयति न कार्यत्वम् ॥ तया च जीवस्य स्वरूपती जन्मामान कार्यत्वाभावात् ब्रह्मणः सकाराद्विस्फुलिगद्विभाग एव नोत्पत्तिरिति नोफसूत्र- विरोधः ॥ एतेन किंचेत्यादिकमपातम् ॥ भाभासस्य नालीकत्वमिति तु न युक्तं तस्यालीकस्वाभावे सत्यत्वप्रसंगात तयारवे द्वैतापत्तिः॥ किंच जीवस्य प्रतिषिवात्मकत्वे प्रतिबिंबस्य च वन्मते मिथ्यावानीवस्थापि मिथ्यात्वातनियामकत्यमीवरेन संमपति तथा च "य मात्मनि तिएन्नि" स्यादिकायाः श्रुतेविरोधः ॥ नच स्वामप्रपंचस्य मिथ्यात्वेपि तन्नियामकत्वं यथेश्वरस्य तथा जीवनियामकत्वमपि सेत्स्यतीति वाच्यम् ।। स्वामप्रपंचस्प मायामागत्येन तन्नियामकत्वाभावेपि श्रुतिविरोधाभावेन दृष्टांतासिद्धः॥ न च जीवस्यापि मायिकत्यमेवेति याच्यम् ॥ भजो नित्यः शाश्वतोयं पुराणो न हन्यते हन्यमाने शरीरे। "नात्मा श्रुतेनित्यत्वाब ताभ्य" इत्यादिस्मृतिसूत्रविरोधापनः ।। एतेन किंचेत्यादिकमपास्तम् ॥ यत्तु "नेपा तर्केण मतिरपनेये"वादिश्रुती तर्कनिषेधस्तु श्रुतिप्रतिकूलतर्कविषय इत्युक्तं तत्रात्मनोऽशत्वसाधकस्तकः श्रुतिप्रतिकूलो न वेति ॥ सांशत्वप्रतिपादकश्रुतिप्रतिकूलत्वेपि "निष्कलं निष्क्रिय शांत"मित्यादिश्रुत्यनुगृहीत एघेति चेत्तई द्विविधश्रुत्यगृहीतेन विरुद्धधर्माश्रयत्वरूपेण किमपरादमिति स एवं कुतो नांगीक्रियते ॥ किंच तादृशतकानुसरणे-'ममैवांशो जीवलोके जीवभूतः सनातन' इति स्मृतौ "अंशो नानाव्यपदेशा"दिति सूत्रे चांश इवांश इत्यादिलक्षणाकल्पनगौरवं स्थात् ॥ श्रुत्यगृहीततर्को बलवानियुक्त्वा "न कर्मणा न प्रजये" स्यादि श्रुतेः प्रावल्यं न्यायोपहितश्रुतेः प्राबल्यदर्शनमत एवेत्यादिना कथासंप्रदायविरुद्धम् ॥ न्यायाप्रदर्श- नान्यूनत्वं च दोषः ॥ यजमानप्रस्तर इत्यादावपि सामानाधिकरण्यदर्शनेन तच्छुतेर्नाम- परत्वं भेदपरत्वं स्तुतिपरत्वं वेति संदेहे न्यायात्स्तुतिपरत्वरूपतात्पयोवधारणं भवति ननु न्यायाच्छुत्यर्थस्य पाधोऽन्यथा मीमांसायाः श्रुतिमतिकूलत्वमेव स्यात् । तथाच यजमान- ·प्राभजन. प्रस्तर इत्यादौ श्रुत्यर्थवाधं वदनुपेक्ष्य ॥ स्मृत्योर्विरोधे न्यायस्तु बलवान्व्यवहारत । इति याज्ञवल्क्यस्मृतावपि-निहुते लिसित नैकमेकदेशे विभापित ॥ दाप्य सवओं नृपेणार्यों न ग्राह्यस्त्वनिवेदित ॥ भनेकार्थाभियोगेपि यावत्ससाधयेद्धनी ॥ साक्षिमिस्तावदेवासी रभते साधित धनम् ॥ इत्यनयो स्मृत्योर्विरोधे सति तद्विरोधपरिहाराय न्यायस्यो- त्सर्गापवादरक्षणस्य समर्थत्व प्रतिपादितम् ॥ तच्च विषयभेदेन तयोर्च्यवस्थापन एवं सभवति न श्रुत्यर्थवाधे ॥ एव च तर्कस्य श्रुत्यर्थयाधक्त्वमुक्त्या मत एव याज्ञवल्क्यो प्याहेत्यादिना यत् प्ररपित तदसगतमेव ॥ अत एव श्रुते सर्वप्रमाणेभ्य प्राबल्यमपि सगच्छते ॥ यदि तर्कस्य श्रुत्यर्थवाधकत्वमित्येव तवाग्रह , तदा शाक्यबुद्धादिप्रदर्शित प्रबरतांनुसारेण श्रुत्यर्थयाधमंगीकृत्य तन्मतमेव कुतोऽनाशिनिय ॥ यत्तु (जीवस्ये- घेतरस्यापि ब्रह्माभेदे सर्वोपपत्तावन्यतरपक्षपातोऽनुचित) इत्युक्त, तदपि तदैव युज्या यदि यथेतरस्य ब्रह्माभेदप्रतिपादका श्रुतिदृश्यते तथैव तस्याशत्वप्रतिपादिका स्वस्वरूपेण नित्यत्वप्रतिपादकापि काचिच्छ्रुतिरपलभ्येत । अथवा तर्कस्य श्रुतित प्रारल्यमसम्मते स्यात्तदा त्वदुक्तो दोप स्यात् ॥ जीवे चाणुत्वाशत्वस्वरूपेण नित्यत्वप्रतिपादकश्रुतिदर्श नात्तत्र पक्षपात श्रोतानामुचित एव ॥ एव चास्मन्मते-ममैवाशो जीवलोके जीवभूत सनातन । इति स्मृतिरपि सगच्छते॥ तन्मते तु तत्रापि अश इवाश इत्यादिलक्षणाश्रयणे सनातनादिपदस्याप्यर्थान्तरकल्पने गौरव स्यात् ॥ एव नैप तर्केणेत्यादिप्रामाण्याच्छुत्यर्थ विरुद्ध न तण श्रुत्यर्थयाधस्यानुचितत्वात् तदुक्तताणामनुपादेयतैव ॥ भ्रातिमूलानां सारयादिसमयाना तदुक्तस्मृतीना च निरासायं द्वितीयाध्यायसूत्राणि व्यासैरारब्धान्यस्म दाचार्यश्च व्यारयातानि ॥ एतेन श्रुतिविरोधपरिहारार्थे द्वितीयाध्यायसूत्राणीति त्वद्विरा. पोपि निरस्त ॥ श्रुतिसमतस्य न्यायस्य विचार आतत्वाश्यायमनास्त्येत्याद्यसगतमोक्षस्य कर्मतरयागोभयसाध्यत्व इटापत्ति जीवस्यानशव तु श्रुत्यसमतत्वादनुपादेय जीवस्याश त्व तु "मत्रवर्णादपि च मर्यत" इत्यादि सूत्रैदृढीकृत त्वन्मते तु त्यो सूत्रयोर्विरोधोपि॥ तदुक्त जीरस्यानह्माभिनत्व स्वशत्वेन वादात्म्यादेव भेदसहिष्णुरभेदस्तादात्म्यम् ॥ नच नियामतप्रवेशापत्तिरिति वाच्यम् ॥ तन्मते भेदस्य वास्तनत्वात् ॥ भेदाभेदयो विरोधस्तु वास्तपयोरेव ॥ एतेन भेदाभेदयोर्विरोधेनैकग्रानवस्थानाचेत्यसगतम् ॥ किंच भेदाभेदयोर्विरोध इत्यपि सामान्येन न सभपति ॥ यत् किंचित्प्रतियोगिकभेदवति घटादी स्वाभेदसरवासापि तत्प्रतियोगिकभेदस्तत्प्रतियोगिकाभेदविरोधीति सयोगिभेद- उदयोरेकस्सिन्वृक्षे सत्यादित्यन्यत्र विस्तर ॥ यत्तु (विस्फुलिंगाना बन्यभेद वदनेव प्रष्टव्य किमिमे बिस्फुलिंगात्मकवरिभिग्ना उत उपादान यति ॥ नाद्य ॥ जीवस्य वाटानेन स्वसादेदाभेदसिद्या ब्रह्मणस्तदसिद्ध) रित्यादिप्ररपित तदप्यज्ञानात् ॥ रिस्पुलिंगो यतिरित्यादिप्रनीत प्रमात्वानुरोधन वहाभेदो विस्फुलिंगे प्रतीयते ॥ तत्र यद्वित्यारप्टिवाभेद एव ताराप्रतीतिविषय सतु यद्विचावच्छिव्यत्किंचिद्वग्मेदेप्यु पपद्यतेऽन्यथा घणे द्रव्यमित्ययाप्यभेदान्वयबोधनापत्ते द्रग्यत्वावच्छिययावग्याभेदस्य वन वाधिवत्ताद ॥ किंध विस्फुलिंगा स्वारमकबरभिसा उत उपादान बहेरित्याकारक ·प्रामाना ३९ पूर्वपक्षोप्यसंगतः ॥ विपुलंगानामकर विरफुलिंगोपादानसासमवात् ॥ नहि घटाकारतामप्राप्ताया मृदा घटोपादानत्वं इष्टम् ॥ एपं च यथा विस्फुलिोडाय- शेऽमित्यसत्वादम्यमिझत्वमेवं जीये ब्रह्माने ब्रह्माभिमत्वमयाधितमेवेति संक्षेपः ।। एतेनात्येऽव्युचरणादूय येत्यायसंगतो विकल्पो निरसः ॥ नच पटेयादित विषमो संतः पटस्य संतूपादानत्यासंमयात् ॥ सर्यवाचकपदस्य प्रकृतेऽभायेन सर्वग्राहाभेदो न संभवतीति कथनमयुक्तम् ॥ ब्रह्मांशस्य जीवस्य प्युचरणात् पूर्वमपि शहरवासवादपि प्रह्मांशत्येन प्रलयात् पुनाविभागेपि महत्वादसन्मते सर्पदप प्रहाभेदः संभवति सया च यदुतस्य कथं चानेन दृष्टांतेन सर्पदा प्रहाभेदयादिनम्न इसिद्धिरिति पूर्य- पक्षस्यानकाशः ॥ या तस्सादुपाधिनिर्गमनेनैव जीवनिर्गम इति स्वसिद्धांतप्रतिपादन ततुल्तरमेव ॥ जीवस्यैवीपाधिकरय मानामावात् । किंच उपानिर्गतख जीवत्या- पादकत्वमनिर्गतस्य या नाय. जीवत्स सादित्यापत्तः ॥ तया सति संसारस्थापि सादित्वापत्तिः ॥ नापि द्वितीयः । अनिर्गतस्योपाधित्वे मानाभायात् ॥ नचानिर्गतस्या- प्युपाधित्व स्वीक्रियत एवेति वाच्यम् ॥ तथा सति मुनानामपि जीवनापत्तिर- निर्गतोपापीनां कारणात्मना सत्वात् ॥ एतेन घटकारावजीयाविभीनी युक्त इत्यपि निरस्तम् ॥ किंच घटाकाशवजीवाविर्भावस्वीकारे यया घटाकाशस्थ न संशांवरे तथैव तीवेति संज्ञा तस्य न स्यात् । तस्मादौपाधिको बीव इत्यसंगतमेय ॥ इति पोटश- संडाखंडनाभासस्यामासवप्रदर्शनम् ॥ भय भगवदिग्छया जीवस्यैश्वर्यादीत्यादि सप्तदा- खंडसंडनाभातस्याभासत्वं प्रदर्श्यते । तत्र जीयस्यैश्वर्यादि विरोभावेपि वैपायन सभवति चैपम्यं नैपुण्यं च भेदे संभवति नत्वात्मसष्टावीश्वरः स्वयमेय लीलार्थ स्वेच्छया तत्तद्रूपेणाविर्भूतः पुनश्च मर्यादामार्गानुसारेण तत्तत्कानुसारेण तत्सत्कर्मा- नुरूपं फलं ददाति कर्म कारयति त्यपि लीलैव ॥ भत एवोक्तं "शोकानु लीला- कैवल्य"मिति "एप व साधुकर्म कारयति त योभ्यो लोकेभ्य उन्मनीपते एप 3 वा साधुर्म कारयसि रा यमधो निनीपत"इति च स्वमते च सर्वस्य मिथ्यात्वास कोपि पारयति । कोपि क्रोति नापि लीलेति सर्वश्रुतिसूत्रविलन एव ॥ ईश्वरस्य यथा सूटीच्छा नया भोगेच्छापि भवस्येव । नचाप्तकामवान भोगेच्छा सभवतीति वाच्यम् ॥ सहि "बहु स्यां प्रजायेये" वीच्यापि श्रुतिप्रतिपादिता याधिता स्यात् । यदि घ तादो- रहासत्वेपि तसाहकामत्वं न हीयत ईश्वरत्वादिल्युच्यते सदा प्रकृतेपि तुल्यम् ॥ मत एवोक्तं "सर्वधर्मोपपतेधे"ति सर्वधर्मा ब्रह्माणि उपपद्यते सर्वसमर्थवादित्यर्थः ॥ यत्तु सूत्रस्य विषयवारयालाम इत्युक्तं तन्मदम् ॥ "संध्ये सृष्टीराह ही"ति सूत्रमारस्य "देहवेगावासो"पीति सूत्रपयंत्तमेकमेवाधिकरणं तस्य च विषयवाक्यं "एतस्स या पुरुषस्य हे एव स्याने भरत इदं च परलोकरयानं घ सध्य तृतीये स्वमस्थान"मित्या- कारकं तदेव तदधिकरणपरसर्यसूग्राणां विषयवाक्यं च ॥ यदि च प्रतिसग्ने भिन्नमेव विषयवारयमित्येव ताभ्युपगमस्तदा "गोगमात्मशब्दाद तबिष्टस्य मोक्षोपदेशा" दित्यादि सूत्राणामपि कुतो न विषयवारयलामः ॥ तत्र विषयवारयादर्शनासला- ·मामअनः "त्पराभिध्यानातु तिरोहित" मित्यादिसूत्रं विद्वन्मंडनोक्तरीत्यैव व्याख्याने संगच्छते ॥ ध्यै चिन्तायामित्यादिना चिंतार्थकत्वेन प्रतिपादितस्यापि ध्यै धातोरभ्युपसर्गसन्निधाने- नेच्छाबोधकत्वं संभवत्येव ॥ भूधातोः सत्तार्थकस्य यथानुपसर्गसन्निधानादनुभवरूपार्थ- बोधकत्वं एतेनाभिध्यानशब्दस्वेच्छायां रूढौ मानाभावेनेत्यादिकस्य त्वदुक्तस्यानव- काशः ॥ उपासर्गेणेत्यादिवचनस्य प्रमाणत्वात् परस्याज्ञानस्याभिध्यानादभिनिवेशात् स्वरूपं तिरोहितमित्यादि व्याख्यानं तु स्वमतानभिज्ञत्वात्तेन कृतम् ॥ तन्मतेऽज्ञानस्यैव स्वरूपतिरोभावहेतुत्वं नतु तज्ज्ञानस्यापि ॥ किंचाभिध्यानादिति व्यर्थमेव परात्ति- रोहितमित्यस्यैव सम्यक्त्वात् किंच "परातु तच्छ्रुते" रित्यादी "ब्रह्मविदामोति पर" मिति श्रुतौ ब्रह्मवाचकत्वेन निश्चितस्य परशब्दस्याज्ञानवाचकत्वे यानाभाव इत्यपि बोध्यम् ॥ वस्तुतस्त्वित्यादिनोक्तव्याख्याने तु भाविर्भवतीत्यध्याहारे गौरवम् ॥ एवमीश्वरात्मज्ञानेन बंधश्चदीश्वरस्य वन्धं प्रत्यन्यथासिद्धत्वात्तच्छन्देनेश्वरपरामर्शे कारण- त्वयोधकपंचम्यसंगतिः ॥ भज्ञानपरामर्शश्वाज्ञानस्याप्रकृतत्वादेव न संभवति एकस्य तच्छब्दस्येश्वरज्ञानतदज्ञानबोधकत्वासंभवेनावृत्तिकल्पने गौरवं चेति ॥ एवं बन्धतद- भाग्योरज्ञातज्ञातेश्वरप्रयुक्तत्वमित्यप्यसंगतम् ॥ बंधस्याज्ञातेश्वरप्रयुक्तत्व एकस्य पुरुषस्ये. श्वरज्ञाने सत्यपि तस्य बंधहानिन स्यात्तदानीमप्यनेकपुरुषीयाज्ञानसत्वेनाज्ञातस्येश्वरस्य धंधहेतोः सत्त्वात् ॥ सर्वमोक्षो वा स्यात् ज्ञातेश्वरस्य सत्यात् ॥ यदि चाधुना कस्यापि ज्ञानं नोत्पलं यदा उत्पस्यते तदा सर्वमोक्ष इष्ट एवेत्युच्यते तदा "यो यो देवानां प्रत्यबुध्यत स एव तदभव" दित्यादि श्रुतिविरोध इत्यलमतिविस्तरेण ॥ यत्तु (जडानां सदंशादेवोद्भव इति सत्येनोपलभ्यमानजीवानां चित्वेन चोपलंभ इति निष्पमाण) मित्यूचे तन्त्र स प्रष्टग्यः किं जीवानां चित्वेनोपलंभे प्रमाण नास्तीति यूपेऽथवा जीवानाचिरयेनोपलंभस्तथा जडानामपि स्यानियामकाभावादिति ॥ आये उपलंभ एव प्रमाण प्रमाणेपि प्रमाणापेक्षणेनवस्थाप्रसंगात् ॥ द्वितीये चिदंशस्य तिरोभावादेय न जडाना चियेन प्रतीतिस्तदनभ्युपगमे तु जडत्वानुपपत्तिरेव बाधिका ॥ मत एवाका- शादेर्न चित्त्वेन प्रतीत्यापत्तिः ॥ सत्येन चित्त्येन वा प्रतीतौ किं नियामकमिति चेत् भगनदिच्छैव ॥ तस्या एवं सर्वनिया त्वात् भन्यथा त्वन्मतेपि घटादिपु चिश्वेन प्रतीतिः कुतो न ॥ सच्चिदानंदरूपब्रह्मकार्यरयाविशेषात् ॥ नच मायाकार्यत्वास तत्वेन प्रतीतिरिति वाच्यम् ॥ तथा सति जीवस्यापि चित्वेन प्रतीतिर्न स्यात्तस्यापि स्वन्मते मायाकार्यत्वात् ॥ एवं च स्वभावविशेषादेरेवानुभवासारेण नियामकत्वं पाच्यम् ॥ भत एवोक्तं-सत्ता चितिः सुखं चेति स्वभारा ब्रह्मणस्त्रयः ॥ मृच्छिलादिपु सत्तैय घ्यन्यते नेतरद्वयम् ॥ सत्ताचितिद्वयं घ्यक्तं धीवृत्त्योश्चोरमूढयोः ॥ शांतवृत्तौ प्रयं ध्यक्तं मिधं प्रोत्थमीरितम् ॥ तत्पूर्व च-अनुमूत्यनुसारेण कल्प्यते हि नियामक- मिरयुक्तम् । तथा च नियामकस्यावश्यं स्वन्मतेप्यपेक्षणीयतयेश्वरेच्छैव नियामिका. गीकार्या कि स्वभावविशेषादिनेति ॥ धर्मरूपं ज्ञानं निरूपाधौ न फिनु सोपाधायेयेति यदुकं पदापि न सम्यक् ॥ येनोपाधिना सोपाधित्वं स उपाधिरपि निरूपाधी न ·प्रामसनः स्वीकार्यः किंतु सोपाधायेवेति वाइशोपाष्पोरगद मारमाभयो मैदे धान्योन्याया- नवस्थादिदोपप्रसंगातस्य निराधारंगीकारे च किमपराद शानरूपधणेति ॥ इति सप्तदशखंडसंडनामासस्याभासत्वदर्शनम् ॥ क्षय तनोपस्थिराहान्यादिकरणदूपण. स्मादेष्टादशसंडसंहनाभासस्याभासत्यं प्रदश्यते ॥ यद्यप्युपस्थितहान्यादिकरणदूपणास पाचनिकस्वं नासि तथापि लोक एफमेवाधरणं परवघ्रस दोपस्पं स्वतंगपुरपेरच्या यदि तदेव भवति तदा न दोपरूपमिति दृश्यते ॥ यथा राजसिंहासनारोहणं इत्यस्य दंडावइत्यादोपः । उक्तं च-राजसिंहासनारोदुर्दगद उत्तमसाइस ॥ देव यदि राजा लीलाधं समृत्य सिंहासनमारोहयति तदा देवारोहणं न दोपस्पं नापि ददायहम् ।। पद्यलोके मनुचित तत्सर्यमीवरेपि दोष एवेत्येव सव निश्चयातदा प्राणिहिंसां छोके निंदापहा । घेदेपि "मा हिंस्यात्सर्पभूनानी" त्यादिना निषिद्धरामगुप्सिताऽधर्मरूपा च ॥ सा प सर्यप्राणिसंहारकर्तरि परे कुतो न दोपापहा ।। नन्नीरस न मलय- कर्तृत्वं किंतु स्वकर्मवशादेय प्राणिनां संहार इति नाम्मन्ते दोय इति तदा जीववध. कतरि जीपि सान दोपरूपा स्यात् तस्यापि स्वकर्मणैर मृतत्वात् ॥ आई सर्यस्य जगतः प्रभवः प्रलयस्तयेति वचनविरोधश्च ॥ "जन्माद्यस्य यत्" इति सूयविरोधश्चैवं सादीवरस्य मलयायकर्तृत्वात् ।। किंच जीवस्य परत्वामावारपरदु-सकरपामित्य सगतम् ॥ ईश्वर एव दाने दानेन्यथाकरणे सर्वत्र समर्थ इति ज्ञानवतामसदीयानामनन्यभाव ईश्वर एवोत्पयते कर्मभिरेय फर मुत्पद्यत इति जानतां सर्व मिध्यैयेति जागता हु कदापि नेश्वरे भावो निःश्रेयसे यलोपि न जायते प्रत्युत नास्तिस्यं यथेष्टाचाणं चेति । एतेन किंस्वित्यादिकं सर्व निरस्वम् ॥ राजा तु यत्र तस्य स्वातंत्र्य तद्विपये दृष्टांत: न तु वेदादियोधित्तपरलोकेपीति तस तस्य परतंत्रत्वासरकादिनालावपि न दोपः । श्वरस्तु सर्वनैव स्वतंग्रस्तस्माभिरनुयोगपर्य्यनुयोगानईः समर्थानां पी- णामपि निरनुयोगपर्यनुयोगानहतं किमुतेश्वरस्य ॥ अत एव स्वसंमेच्छस्य मुनेनिरनु- योगाद्यनईत्वादिति तसत्रोक्तं सगच्छते ॥ त्वन्मते धैषम्यादिदोषो दुदर इत्युक्त प्राक् त्यदुकं च रात्रैय दूषित तृतीयश्लोकखंडनावसरे ॥ ननु मायामोहेनेत्याधुपयेश- रेच्छाया मायाकृतमोहद्वारा कार्यविशेष प्रति हेतुत्वं प्रतीयते तच स्वतंग्रेच्छावादि. मस्तवमते विरुद्धमिति चेदत्यल्पमिदमुच्यते । मृदादिद्वारा घटादिक प्रति घटादिद्वारा अलाहरणादिकं प्रतीतिद्वारा तृप्ति प्रति हेतुत्वैपि विरोधो वक्तव्यः । पिंचेश्वरस स्वतंत्र कारणत्वे मायायाः कारणत्ये या तत्तत्कर्मद्वारा तत्फलोत्पत्तिस्वीकर्तृणां न दोषो नापि विरोधस्तरमायापारेण व्यापारिणो नान्यथा मिद्धत्वमिति न्यायान्मायादीनां तत्त- फलोत्पत्ती व्यापारवाट दोष इत्येव सः स्वीकरणीयमे च प्रकृतेपि न बिरोध इति विक्यत्तु (म्वेच्छया चेत्या स्वशब्दोपादानं शक्यज्ञानमूलक) सित्यु सत्तुच्छं तात्पर्यसत्त्वे तत्रापि बोधे आपकामागत् , मत एवं चैत्रावलोक्तिं सपुग्नं मैर. पश्यती- सब बात्पर्यसत्ये चैनस्सेर मैत्रसापि योध इत्युक्त भट्टाचार्यः ॥ यदि तर स्वशब्दस्य शविज्ञानाभिमानोति वर्हि वक्तव्य स्वशन्दस्य कुत्र शकि समभिन्यात इति चेत्तदाः ·वन तयो. प्रामञ्जन: चैत्र स्वपुत्रं पश्यतीत्यग्न यथा चैनस्य योधम्नया चैनधाता स्वपुरं पश्यतीत्यादावपि चैत्रयोधापत्ति समभिव्याहृतत्वस्यैकमास्यघटात्वातिरिक्तस्य दुर्यचनतया चैत्रस्यापि शाशयाश्यघटकरवात् ॥ यदि च बघटितवारयजन्यप्रतीतिमुण्यविदो यतापच्छेदकधर्मा. वच्छिन्नवाचकवं स्वशन्दम्य स्वीक्रियते चैयनाता स्वपुग्नं पश्यतीत्यत्र चैत्रस्य सादृश- धर्मायच्छिन्नत्याभारान दोष इत्युच्यते सदा स्वपुरदर्शिन चैत्र मन पश्यतीत्यादी चैत्रस्य मुख्यविशेष्यत्याभागत्तद्वोधानुपपत्तिमैनयोधापत्तिश्च तस्य मुरयविशेष्यत्वात् ।। न च महावाक्यार्थबोधे चंग्रस्य विशेषणत्वेपि संडवास्यार्ययोधे मुरयविशेष्यत्वस्य चैत्रे सत्वात्तद्धोधानुपपत्तिरिति घाच्यम् ॥ एवमपि चत्रण स्यपुनो दृश्यते स्व यापक- वहिसमानाधिकरणधूमपानित्यत्र चैप्रधूमयोर्योधानुपपत्तिदुवीरेव ॥ कथचिदपि मुख्यविशेषत्वाभावात् ॥ ननु स्वार्यान्वयितापच्छेदकधर्मावरिछन्नविदोप्यता- निरूपित विशेषणतावच्छेदकधर्मापच्छिन्नम्बपदार्थघटितविदोपणविदोप्यतारच्छेदकधर्माव- च्छिन्ने च शक्तिद्वय करप्यते तथा च चैत्रेण स्वपुत्रो दृश्यते चैन स्वपुग्रं पश्यनीत्यादी न चैत्रबोधानुपपत्तिरिति चेन्मैव चैतभ्राता स्वपुनो दृश्यत इत्यादौ चतरोधापत्ति पूर्वोक्त धूमबोधानुपपत्तिश्च दुर्वारैव ॥ किंच स्वपदार्थमज्ञात्वा नाशधर्मयो स्वपदार्थघटित योजीनासभवनात्माश्रयादिप्रसगश्च ॥ तथा च तचापि भन्यथेत्यादिक प्रलाप स्वशब्द- शक्त्यज्ञानमूल एवेत्यल विस्तरेण ॥ सेवका स्वच्छ येत्यादौ तु तात्पर्याभागादेव न राज्ञो बोध ॥ श्रोते तु न दूषणमित्यत्र यत्रयोक्तं तत्पूर्वमेव निराकृतम् ॥ रानाशाया पर्य नुयोगानईत्व तु लौकिकरीत्या न शास्त्रीयरीत्येति पूर्वमेवोक्तम् ॥ एतेन रानाशयेत्यादिक निरम्तम् ॥ जीवस्य परतत्रता "परात्तु तच्छुते" रेित्यादिना प्रतिपादिता ॥ ईश्वरस्य तु सर्पन म्बतत्रता "एप सर्वेश्वर एषांतर्यामी" त्यादिश्रुतिशतै प्रतिपादितमिनि न कश्चि. दपि पर्यनुयोग इत्यवधेयम् ॥ इत्यष्टादशखटखडनाभासस्थाभासत्वप्रदर्शनम् ॥ अथ यत्तट्टीकाकारेणेत्यादेरूनविंशसडसडनाभासस्याभासत्वं प्रदर्यते, तत्र टीकाकारोक्त पूर्वमीमासकमत दूपणायोपक्षिपतीत्यादिकमनूद्य तत्र दृषण जैमिनिनेश्वरानगीकारादि- त्यादिनोद्भावित तदपि जैमिनिमतमज्ञात्वैर यथा व्यासमतमज्ञात्वैर जगतो मिथ्यात्न जीवस्य कल्पितरसमित्यादि प्रपित तथैव जैमिनिमताज्ञातृभि कैश्चिद्वादिभिरीश्वरस्यानगी कृत्वैपि पार्थसारथिमश्रादिभिरीश्वरस्यापि सहकारित्वोपगमात्तेपामपि जैमिनिसूत्रव्या ख्यातृत्वेन जैमिनिमतप्रकाशकत्वात्तदीयग्रथा दृटा जैमिनिनेत्यादिदोषमुद्भाग्यन्नुपेक्ष्य ॥ अत एव पार्थसारथिमित्रै स्वकृत यारयाने मोक्षोपि निरूपित ॥ श्रवणमननादीना- मुपयोगोप्यौपत्तिकसून याख्याया सम्यक्त्या प्रतिपादितस्तहीकाकारेण सम्यक् तया व्याख्यातश्चति ॥ एर च तन्मतममिप्रेत्यैपाय येत्विमामित्यादिनोपक्षेप ॥ प्रथगौरवभ यात्तु तत्सर्व नानोक्तम् ॥ धर्म जैमिनिरत एवेति सूत्रेपि कर्मणा फ्रदातृत्वमावश्यकमत कर्मणामेव मुख्यत्व नेश्वरस्वत्युक्त नैतावता ईश्वरो नास्त्येवेति ॥ ये तु विधिनिषेधाभ्या. मीवर प्रवर्तयति निवर्तयतीत्यगीकुर्वन्ति तन्मतेऽनीश्वरवादादपि नेष्टापत्ति सभवति । तत्रापाद्यम्यतिरेकस्य निश्चितत्वात् ॥ एतेन इष्टापत्तेर्मीमासकै कर्तुं शक्यत्यादित्यादि।

·माभञ्जनः कमपास्तम् ॥ ईश्वरानंगीफनमीमांसकमतस्यामकृत्यत् रिचानीश्वरवादापत्तिरूपं दूषणं सन्मतेपि समवति ययापि कर्मसापेक्षस्येश्वरस्य परदातृत्व स्वीकृतम् ॥ एवं प ईसर- स्थानीपरत्वमपि स्यामहि पराधीनत्व समयति । अन्यथा जीवानामपि कृतो नेश्वरत्वम् ।। यतु (वादाशब्देन यथोचितफर दानसमर्थमित्युच्यते ताई रोकविरोधो जहस्य सादश- ताया लोकेऽभावा) दित्युक नदप्यज्ञानात् नहि लोकमसिद्धमेराम्यथानुपपल्या करप- नीयमिति नियमस्तथा सति स्वर्गजनकस्यापि रोके प्रसिद्वत्यष्टमपि न सिटोत् । शोक- प्रसिद्धत्ये चापूर्यवहानि । एव च वेदयोधितकारणत्वान्यथानुपपाया यथा पूर्व करप्यते तथा च यादृशे नान्यथानुपपत्ति परिहासा भरति सादशमेर कल्पनीयमन्यथा पूर्वकरपन ध्यर्थमेव स्थादित्यागय ॥ कल्पनाया रोकानुसारित्वे कल्प्यमानस्यारोक्कित्यानुपपतिरेव दोप तस्मादलौकिकी कल्पनैव लोकानुसारिणी न वैदिकीति ॥ तसादित्यादिना ईशमसा- दादिक प्रत्येव कर्मण हेतुत्वमिति स्वसिद्धांत भाविकृत सोपि तत्सिदातविरुद्ध ॥ ईश्वरे सोपादिस्वीकारे निर्धर्मकत्वदानिरीश्वरतोयस्य जन्यत्वापातश्च ॥ तोपस्यापि वृत्तिविदोष- स्थाजन्यत्वेपि न दोष इत्युक्ती तु "सत्यकाम सत्यसकल्प" इत्यादि श्रुतिविरोध इति ॥ तथा घेश्वरप्रसादादिक प्रति कर्मणा हेतुत्वासभवादीश्वरेच्छयैव प्रवृत्तिरिति वाझवपरिहारार्थ त्वया पात्यम् ॥ एव च तयैव सर्वकार्यसभये कि कर्मभिरिति ॥ विधिनिषेधवैयथ्य स्वन्मते दुरिमेव ॥ भस्मन्मते च वेदोक्करमणस्वार्थकता या मर्यादा तदनुरूपेण कर्मफल दातृत्वात्तस्कर्मकारयितृत्वाचन विधिनिषेधाना वैयध्यं मर्यादा वोधकत्वादिति सक्षेप । यदि च स्वभावस्तु प्रवर्तत इत्यस्य स्वभाव पूर्यकर्म प्रवर्तते भवरीयतीत्यर्थानुसारेण कर्मणामेव प्रवर्तकरयमित्युच्यते तदा तेपामेव हेतुत्वोपपत्ती किमीश्वरेणेति तथापीश्वरसिद्धिर्न स्याजडस्य चेतन विना पलजनकरत नास्तीत्यपि टा. नुसारिणतर न सभपति नियम अवस्यापि जलस्य कूरादिपातनरूपफर नकवासन प्रत्यक्षस्य चेतनस्य सहकारिणोऽभावात् किच "एप असाधु कर्ग कारयती"ति श्रुतीन कर्मभि सतुष्ट कारयतीति बोधजनक पदमस्ति येन त्वदुत मीणन् कारयतीत्यर्थ स्यात् ॥ एव च कर्मभिरीधरतोपतेनेश्वरस्येच्छा तथा च कर्मकरण तेन फलोत्पत्तिरित्यय परपराकरपन तु गौरवापादकरवादयुक्तमेव ॥ यत्तु बालाना केपाचित् पित्रादिवाक्य ताम्यप्रयोगज्ञान हेतुशास्त्र या प्रवृत्तिनिवृत्तिजनक वेषाचित्तु सस्कारद्वारा पूर्वजन्म- सचितशाखज्ञान तयति न दोष हति तन्मन्द कृतमयसापेक्षेति मूने वारस्य दृष्टांतत्वे- भोपादान नतु सर्वेपा बालाना येन पाचिदित्यादित्वत्प्ररपित सगत स्यात् ॥ तथा च यस्य सारस्य प्रवृत्ति पित्रादिशायावासमता तस्वैर दृष्टातत्यसभवेऽधिक व्ययमेव ।। तद्वात्ययोजकज्ञानहेतुशास्त्रस्य बाल प्रवृत्ति देतृत्व न सभाति ॥ कार्याव्यरहितप्रावक्षणा बच्छेदन कार्यसमानाधिकरणाभावप्रतियोगितानाच्छेदकधर्मवत्त एव कारणत्वादन्यथा पाकादिक प्रति तारादिसपादनद्वारा चास्यापि हेतुत्यसभपाचश्य तदुल पचति मैन इत्यादी चैत्र पचतीत्यादिप्रयोगापत्ति ॥ चनो मैत्रेण पाचयतीत्यादिस्थल च चंद्र पचतीति प्रयोगापत्तिस्तस्यापि परंपरया पाकादिहेतुत्वात्तस्माताशस्थले मैनप्रयोजक- ·मामअनः घ्यापारस्य पाकादिक प्रत्यन्यथासिद्धत्यमेव यक्तव्यम् । एवममापि पित्रादिवाक्य यय हितस्य सत्प्रयोनज्ञानव्यवहितस्य शास्त्रस्यान्यथासिदत्वमेव ॥ फार्याव्यरहितप्राक् क्षणावच्छेदेन कार्याधिकरणे तदभावस्य सचार ॥ न च स्वजन्यज्ञानजन्यावयार्थ विषयकज्ञानवत्यसबधेन यालप्रवृत्यव्यवहितप्राक्क्षणेपि शास्त्रस्य सत्वात्तस्य कारणत्वा नुपपत्ति नच साक्षात्सबर्धन कार्याधिकरणवृत्तेरेव कारणत्वमिति वाच्यम् ॥ दढस्य घटकारणत्वानुपपत्ते तस्यापि घाव्यरहितपूर्वक्षणापच्छेदेन घटाधिकरणे कपाले स्वजन्यभ्रमीज यता सयधेन वर्तमानत्वात्तस्य साक्षात्सबधत्वाभागादिति चेन ॥ माश्य सप्तनियमपूर्यवृत्तिन एव कारणत्व तदिन्नस्य चान्यथा सिद्धत्वम् ॥ अवश्यक्लप्तत्त्व च लघुभूत एव नतु गुरौ गुरत्व चोपस्थितिकृत कचित्सवधत छचिच्छरीरकृतम् ॥ भव एवं दडत्वस्य न कारणत्वम् ॥ तस्य स्वाश्रयजन्यभ्रमीजन्यतासबधेनैव कारणत्व वाच्यम् ।। स च सबधो दडसबधापेक्षया गुरु । एव च दडत्व नावश्यक्लप्स सयधगौरवाइडश्चावश्य गुप्त स बधकृतरघुत्वात्तथैव प्रकृते पितृवाक्यसबधापेक्षया शा बधस्य पितृवाक्या घटितस्य गुरुत्वान्न शास्त्रमवश्यक्लप्त किंत्वन्यथासिद्धमेवेति नचैव यागस्य स्वर्ग प्रति कारणत्व न स्यात्तस्य स्वर्गपूर्वक्षणेऽभावात् परपरासबधस्य च गुरुत्वादिति वाच्यम् ॥ यागस्य श्रुतिविरोधिकारणत्वरक्षार्थ स्वतन्यपूर्ववत्वसवधेनैव पूर्ववृत्तित्वकल्पनादित्यन्यत्र विस्तर ॥ एतेन (पाचित्सस्कारद्वारा पूर्वस्य जन्मसचितशास्त्रज्ञान हेतु) रिति प्ररपितमप्यपास्तम् ॥ (मदाना कर्मणा सहायकमतरेण परदातृत्वाभावाच विध्यादि ज्ञानापेक्षे)ति यदुक्क वदप्यज्ञानादेव विध्यादिज्ञानस्य प्रवृत्तिहेतुत्वेपि फल प्रति हेतु स्वासभवात् फल प्रति तु व मते कर्मणामेव हेतुत्वम् ॥ अत एव विधे प्रवतनावप्र वादोपि सगच्छते प्रवतना च प्रवृत्यनुकूलो व्यापार एव नतु फलानुकूल इति त्रिविधानि सलु कर्माणोत्यादिना कर्मविध्य यत्प्रतिपादित तनिर्मूल व्यासादिभिस्तथाऽप्रतिपादि तत्वात् यद्यपि व्यासर्योगभाष्ये सोपक्रम निरुपक्रम च कर्मेति 'तत्सयमादपरातज्ञा नमरिष्टेभ्यो" चेति सूने कर्मद्वैविध्य निरूपितम् ॥ तत्र ध्याननन्मेति सूत्र च कर्म शुक्लकृष्णयोगिनस्त्रिविधमन्येषा चतुप्पात् खल्विय कर्मजातिरित्यादिना विध्यादिनिरू- पित तथापि तस्य त्वदुक्ता उप्रात्युग्रादयो भेदा न दर्शितास्तस्सास किंचिदेतत् एव च पुनस्विविधानित्याद्यपि स्वकपोलकल्पितमेव ॥ तत्प्रतिबधककर्मप्रयुक्तश्वरेच्छावशादि त्यादिना तादृशेच्छाया कारणत्व यदुक्त तत्कल्पनापेक्षया ईश्वरेच्छामात्रस्य प्रवृत्तिनिवृत्ति भावहेतुत्वकल्पने लाघव वैषम्याग्दिोषस्तूद्धत एवेति फलमुखगौरवस्थादोपत्वादिति यदुक्त तच शास्त्रहृदयानभिज्ञत्वादेव ॥ तथा हि फल कार्यकारणभावग्रह उन्मुख तदधीन गौरव गौरवज्ञान तददापो भवतीत तदर्थ ॥ एव च कार्यकारणभावोत्तर यद्वारवज्ञान तन्न कार्यकारणभावज्ञानप्रतिबंधक भवति नतु कारणत्वग्रहकालेपि गौरव ज्ञान न प्रातबधकमिति कस्यापि समतमन्यथा गौरवस्य दोपत्व न स्यात् । अत एवोक्त व्याप्तिप्रकारेवन्योन्याभावगर्भव प्याप्तिरनुमितिहेतुलाघवादित्यादि चिंतामणिप्रतिपा दितमपि सगच्छते ॥ त्वदुक्तरीत्या नु प्रतियागिवैयधिकरण्यादिघटितात्यतामावगर्मच्या ·प्राभलना विज्ञानस्यापि कारण ये दोपाभावात् तदसंगतमेव स्यात् ॥ एवं च कल्पनागौरयविषय- मेव तत् न स्वपच्छेदकगौरवेपि ॥ शून्यवादापत्तिस्तु सर्व मिथ्येति यदा मवमेव मत वैदिकानाम् ॥ यदपि जीवसृष्टिकाले कृतोन्यो मर्यादारूपो यमस्तरसत्यत्वार्थ यागादिसाफल्यमित्यादिविद्वन्मडनोत्तमनूच तन दोष उदायितः । कर्मणो करणेपि तत्र फलस्यापि प्रतिजी तदैव विचारिततया इश्वरेच्छया फलस्योत्पचिर्भविष्यत्येवेति कर्मणोन्यथासिद्धिरित्यादिना सोपि भयादास्वरूपाज्ञानात् ॥ नहि सृष्टयादावीश्वरेणे- दशी मर्यादा कृता कर्मकरणं विनापि फलं भविष्यतीति ॥ तादशमर्यादापोधकश्रुतेर- भावात् ईश्वरकृतमर्यादावोधक एवं गेदः । अत एवं यद्वेदानुसारेण कृतं तदीवरेच्छयैव कृतमिति तथा चेश्वरेण “ज्योतिष्टोमेन यजेत दशपौर्णमासाभ्यां स्वर्गकामो यजेते" त्यादिरीत्या दर्शितमर्यादाक्रमेणैव फलं विचारितमतस्तरकर्माकुर्षता न फलसिरिरिति संक्षेपः ॥ ईश्वरेच्छाभायेनैव फलाभावत्य सिद्धास्वादित्यप्यसंगतम् ॥ फलाभावेपीश्वरे- च्छापा एव हेतुत्वात् ॥ त्वदुःकरत्वों न संभवति ॥ जीवकृतप्रतापेक्षः कारयतीति यदुच्यते तन जीवेन कृतो यः प्रयलः सा स्त्रयमेव कृवो या ईश्वरेण कारित इति वक्तव्यम् ॥ यथा स्वयमेव पूर्व तेन मयतः कृतसपैयाधुना कार्य संपादयिष्यतीति किमी. अरेण ॥ द्वितीये तु ईश्वरस्य प्रयोजकत्वं कृतप्रयत्नापेक्षमेवेत्यनवस्था ॥ किंच यथा चैत्रः पति त मैत्रः प्रेरयति मंत्रः पाचयतीति यधुच्यते तदा मैत्रो यथा तृप्त्यादिरूपं स्वप्रयोजनमुद्दिश्य प्रेरयति तथेश्वरोपि किमुद्दिश्य प्रेरयतीति प्रयोजनं वक्तप्यम् ॥ नहासकामस किंचिदपि संभवति तमाठीलैव प्रयोजनम् ॥ एवं चासदीयैवार्य- स्त्वयापि वाच्योऽन्यथा दोषः स्यादिति तदधीन एवं कारयतीत्युक्तम् ॥ व्यापारांतरं निष्फलमिति यदुक्तं तदपि न किंचित् पूर्व कृता या मर्यादा तदनुसारेण जीवान् प्रवते. यतीत्यपि लीला नपर्यनुयोज्या लोके तथैव एत्वात् । राजापि लीलार्थ कृतमर्यादानुसारेण प्रवर्तयति तत्र प्रवर्तनं च योगक्षेमसाधारणमन्यथा मपीदाभंग स्यादयो न पैयय॑म् । यत्तु भाचार्यास्तु इत्युक्त्वा लिखिते अंथे पुनादिशब्दप्रयास्कयं द्वितीयेत्यादिनमत- ग्रोच्यते अकथितं चेति सूत्रेण तव द्वितीया ) न च दुहाच पचदंढराधिष्ठिचिवुशा. सुजिमथमुपां कर्मयुकस्यादकथितं तथा स्थानीहष्वहामित्यादिना परिगणितानामेयेयं संज्ञा नान्येपामन्यथा परिगणनस्य वैयापत्तिस्तथा च वर्णयतेस्तनागणनात्कयं कर्म- संशेति वाच्यम् ।। तयासति मागवकं धर्म मापते मभिधत इत्यादावपि माणवकस्प कर्मसंज्ञा न स्यात् ॥ भापित्रच्यादीनामपि तत्रागणनात् तस्मात्परिगणितधातुपमर्थानां धातूनां यत्कारकमपादानस्वादिविशेषणरूपेणाभासमानं तत्र द्वितीयेति तदर्धः ॥ तथा च वर्णयतेरपि परिगणितधानुसमानार्थकत्वाद्वच्यादीनामिव तरकारकेपि द्वितीयोपपत्तिः । मत एवोक्तमर्थ निर्बन्धने यं सज्ञेति नच भाष्ये याचे पृथग्भिग्रहणानायनिबंधनत्वमे- वरसशापा इति वाच्यम् ॥ भाग्यासमतत्वैपि प्राचीनसमतत्वाताशप्रयोगस्य साधुत्वं भवत्येव । अत एवोक शेखरे भान्यानुनानामत्र ग्रहण शशमनुरोधेन अर्थनियंधने यमित्यपि कैयद्यानुरोधेनेति । वस्तुतस्तु भाष्यादिप्रयोगस्यार्पवान तन तावकाशः ।

·ग्रामजन न च भाष्यकर्तृणां ऋपित्वे किं प्रमाणमिति वाच्यम् ॥ सप्तर्षिनागमोध्यतर्देवलोक समाश्रिता ॥ तावंत एव मुनय सारभविवर्जिता ॥ तपसा ब्रह्मचर्येण सगत्यागेन मेधया ॥ तत्र गत्यावतिष्ठते यापदाभूतसप्लपम् ॥ यतो वेद पुराणानि विद्योपनिपद- स्तथा ॥ श्लोका सूत्राणि भाप्याणि यत्किंचिचन वाङ्मयम् ॥ इत्यादि याज्ञवल्क्यवच- मस्यैव प्रमाणत्वात् ॥ एव च त एव अपयो लुप्तानि भाप्यादीनि प्रफ्टीभूय पुन प्रवर्तयति । अत एव वेदादीना नित्यत्वमपीति सक्षेप ॥ परदाने कर्मापेक्ष कर्मकारणे जीरकृतप्रयत्नापेक्ष इत्यादिक तु मर्यादास्वरूपप्रपच ॥ तेन भस्सिन्मते पुनादेश प्रयत्नाभिनिवेश किं कृत इति वक्तव्यमित्यादिदूपणमनवकाशम् ॥ सर्वस्येश्वरकृत मर्यादाधीनत्वेनेश्वरकृतत्वात् ॥ किंचेत्यादिना मर्यादामार्ग ईश्वरस्यानीशत्व यदुक्तं सदपि लोकशास्त्रानभिज्ञत्वादेव ॥ नहि रोक राज्ञा स्वकृतमर्यादानुसारेण वर्तमानाना मनीश्वरत्वम् ॥ गीताया च-न मे पार्थास्ति कर्तव्य निपु रोकपु किंचन ॥ नानवाप्तम वाप्तव्य वर्त एव च कर्मणीति ॥ एव च स्वकृतमर्यादारक्षणार्थ स्वमर्यादानुसरणेपि नेश्वरत्वदानि धचित्तथाकरण त्वीश्वरत्वादेवेति ॥ इत्येकोनविंशखडखडनाभासस्याभास- त्वप्रदर्शनम् ॥ अथ तत्र सूत्रकारेत्यादिविंशखडखडनाभासस्याभासत्व प्रदर्श्यते ॥ यदुक्त (प्रकाशादिवनैव परा स्मरति च अनुज्ञापरिहारौ देहसम्बधाज्योतिरादिवदिति सूर्यो दूषणस्य परिहार कृत स नाशित्वेन प्राप्तस्य किंवभिन्नतया प्रसक्तस्ये ) ति तदने च अभेदश्च नाशत्येन सभवतीति तच्च द्वैतमतानुसारेण वा न्यायमतानुसारेणेति वक्तव्य भाद्य तत्राशाशिनोभैदानुपगमात् अन्यथा मारभवादापत्ति ॥ विवर्तवादे च कार्यस्या सत्वादेव भेदो न सभवति द्वितीयोपि न न्यायमतस्य तत्राप्रकृतत्वात् "अशो नानाव्य पदेशादिति सूत्रे पूर्वमशाशिभावस्याप्रकृतत्वान्नैयायिकैश्चाशाशिभावानभ्युपगमात् ॥ किंच-माया तु प्रकृति विद्यान्मायिन तु महेश्वरम् । अस्यापयवभूतैस्तु व्यास सर्वमिद जगदित्यादिनाऽप्रयवावयविभावाभ्युपगमात्ततामयापयविनो)दे द्वैतापत्ति स्यात् । किंच नाशित्वेन प्राप्तस्य दूपणस्य परिहार सूनै कृतो भिन्नतया प्रसक्तस्येति प्रलपन शारीरक भाप्यविरद्धम् । तत्र "ननु जीवस्यैश्वराशयाभ्युपगमे तदीये न ससारटु खोपभोगे नाशिन ईश्वरस्यापि दु सित्व स्यात् , यथा लोके हस्तपादाद्यन्यतमागतेन दुखेनागिनो देवदत्तस्य दु खित्व तहत् ततश्च तत्तद्दु खेन महत्तर दु ख प्राप्नुयात् अतो ' वर पूर्वावस्थे" ति पूर्यपक्ष विधाय प्रकाशादिवग्नैव पर इत्यादिसूननयमवतारितम् । तस्मात्तद्विरद कथन समताभिज्ञत्व द्योतयति ॥ सूननयार्थस्त्वित्यादिना योर्थ प्रदर्शित सोप्यसगत क्थ मिति चेच्छृगु ॥ "यथा जीयो विद्यामेशवशादेशाद्यात्मभारमिन गत्वा तद्दु रोन दु ख्यह मिति मयत नैव पर' इति त्वयोक्त तत्र जीव विद्यादेशोऽविद्याध्यत्वमविद्यावच्छिन्नल तदभिमानित्य घा नाथ ॥ जीवे विद्याश्रयत्वस्य उन्मत निपिढत्वात् । तदुन-आश्रयत्व विश्यत्रभागिनी निर्विभागचितिरेव क्या। पूर्वसिद्धतमसस्तु पश्चिमो नाघ्यो भवति 'नापि गोचर । इति ॥ एव च परस्यैवाविद्यादेश स्यान्न जीवस्य तथा च नैव पर इति सूपाशविरोध ॥ द्वितीयेपि ब्रह्मणोवच्छिनत्व सभवत्येव ॥ नहि घटाकाशे यदटावच्छिन्न ·प्रामअनः तदाकाशे नास्तीति यक्तुं शक्यम् ॥ घटाकाशमहाकाशयोरमेदात् नापि तृतीयः विकल्पा- सहत्वात् जविद्यामिमानित्वं किमविद्याश्रयोहमित्याफारकान्त करणवृश्याश्यत्वं तत्प्रति- फलितत्यं या नायः ॥ तदानयत्वस्य तदधिष्ठानत्यातिरिक्तस्य दुर्यघनत्वेन तस्य ब्रह्मण्यपि दुरित्यात् ॥ जीप इव ब्रह्मण्यपि दुःखादिमत्वं तदवस्यमेव द्वितीयेपि विंयप्रतिबियो- रभेदे स एव दोपो भेदे च विवादात्प्रतिबियो नातिरिक्त इति प्रोक्तविरोध इस्पलं विस्तरेण ॥ एवमन्येपि दोपास्तदुक्तेथे बहवः संति ग्रंथगौरवभयानोभाव्यते ॥ सूत्रार्थस्तु जीपस्यांशत्वे हस्तादिवत्तद्दुःखेन परस्यापि दुःखित्वं स्यादिति प्राप्त माह "प्रकाशादिववं पर" इति नैर पर इति निषेधेन प्रकारभेदो वो यते तथा च यस्मात्परो जीवन तस्सा- जीवराहुःखी न जीवस्य हि दुःखे द्विष्टये नानुभवो जीवदुः खयोमेंदात्परस्य तु दुःखे तादृशानुभयो नास्ति सर्वरूपत्वात् किंतु प्रियत्ये नानुभवोस्ति नहि स्वामिले द्विष्टत्वे नानुभव. तान दृष्टांतमाह प्रकाशादिवदिति यथा प्रकाशशैत्यादयो यहिहिमादीनां न दु खद्विष्टत्वे वुद्विजनकास्तदात्मकत्वादन्येषां तु तजनका एवं परस्यापि ॥ तदुक्तं- कालस्तु हेतु सुखदु सयोश्चेत्किमात्मनस्तत्र तदात्मकोसौ ॥ नामेहि वापो न हिमस्य सत्स्यात् अध्येत कस्मै न परस्य द्वंद्वमिति नन्य सत्यम्यादीत्येवं वक्तव्यमिति चेतर्हि सामाविशेषादेव दुःखित्वाभावो बुध्येत नतु धर्मधर्मिभावादतस्तद्वोधनार्थ प्रकाशा- दिवदिति स्मरतीति सूत्रार्थे तु न विवादः । ननु जीवस्य भगवदंशरवाद्विधिनिषेधाविषय- स्येन संबंधाभावारकथं दुःखित्वं किंच "कतां शास्त्रार्थवत्वा" दित्यधिकरणे ब्रह्मण माप्तकामत्वेन फलानुपयोगाजदस्य च ज्ञानाद्यभावेन कर्मकरस्याशक्यत्वाद्विधिनिषेध- शास्त्रानर्यक्यमाशंक्य जीवस्य कर्तृत्वमंगीकृत्य तत्परिहार. कृत सोपि विरुध्येत भगवत इव जीवस्यापि कर्तृत्वामभवात् अंशाशिनोरभेदादिति प्राप्त उच्यते "भनुज्ञापरिहारी देहसबंधाम्योतिरादिर" दिति यद्यपि जीवस्य भगवदशत्वान स्वरूपतो विधिनिषेधवि- पयत्वं तथापि तद्देहसयधादागंतुकं तद्भवतीति तत्र दृष्टांत, । ज्योतिरादिवदिति यथान्यु- दकपृथ्वीना स्वतो निषेधाविषयत्वेपि शमादिसबंधानिषेधविषयत्वं श्रोत्रिमादिसब- धाच विधिविषयत्व तथैव जीवस्यापि देहसबधात्तत्तद्विधिनिषेधविषयत्वसभवेन फल- सबंधस्यापि सत्वाच्छावार्थवन्यसूत्रविरोधो न सभवति नापि कर्ममार्गव्याहतिरिति सोपः ॥ यदपि (यथाग्नेरित्यादि श्रुत्या नाशत्व बोध्यते किंतूपाधिविनिर्गमादाविर्भाय इत्युक्त पूर्व जीवस्य म्युचरण नोत्पत्तिरिति तु न सगतं व्युचरतीत्यस्यैकस्य पदस्य सर्वन सबंधे प्राणादिपु वैलक्षण्यागीकारस्यानुपपत्ते ) रित्याधुक्त तत्र सम्यर । एकस्यापि शब्दस्य श्रुत्यतरपालोचनयान्यार्थकल्पने वाधकाभावात् ॥ यदि व्युच्चरणशब्दस्य प्राणादिव्युथरणसदृशव्युचरणार्थकत्वमंगीक्रियते तदा "भयमात्माजरोमर." "न जायते नियते या विपश्चि" दित्यादिवाक्यविरोध स्यात् "किचानेन जीवनात्मनानुप्रविश्य नामरूपे व्याकरवाणी"त्यादि ध्रुतौ सिद्धव्यपदेशाच जीवस्य प्रलयेऽविभागमा सृष्ट्यादौ च विभागरूपमेव व्युचरण कल्प्यतेऽन्यथा खन्मतेपि यथा प्राणादीनां स्वस्वरूपेणोत्पत्तिर्युचरणशब्दार्थखया जीवस्यापि स्वस्वरूपेणैवोत्पत्तिः स्यान त्वौपा- ·४८ प्राभञ्जनः धिकी ॥ एकस्य व्युचरणशब्दस्य मुख्योत्पत्यर्थकत्वे प्राणादा जीवे चामुख्योत्पत्यर्थ- कत्वे आवृत्यादि कल्पनाप्रयुक्तं गौरवं स्यात् ॥ यदि च शाखांतरे तत्पाठाभावावी- ण्युत्पत्यर्थकत्वं कल्प्यत इत्युच्यते तदाकाशस्यापि शाखांतरे पाठाभावादात्मन आकाशः संभूत इत्यत्रापि गौण्युत्पत्यर्थकत्वं कुतो न स्यात् ॥ श्रुत्यंतरविरोधपरिहाराय तथा कल्पनं तु प्रकृतेपि तुल्यम् ॥ नन्वरसन्मते पूर्व सर्वत्र व्युच्चरणशब्दस्य मुख्योत्पत्यर्थ. कत्वमेवेति जीवेपि मुख्योत्पत्तिविषयकशाब्दबोधे जाते पश्चाद्गौण्युत्पत्तिविषयकबोध इति नावृत्त्यादिकल्पनागौरवमिति चेन ॥ क्षणविलंवस्य शपथनिर्णेयत्वात् । किंच पाश्चात्यबोधस्य यदि पूर्वबोधो हेतुस्तदा प्राणादिष्वपि तथैव कथं न गौण्युत्पत्ति- बोधस्तस्मा किंचिदेतत् ।। यद्यपि पंचभूतप्राणादीनामप्याविर्भावतिरोभावावेद सिद्धांते स्वीकृती नोत्पत्तिविनाशावित्यतो भूतानादीनामपि नित्यत्वमेव ॥ तथापि जीवस्या- स्तिप्रकारभेदे श्रुतिप्रतिपादितो नामरूपन्याकरणात्पूर्यमपि स्वस्वरूपेण सत्वरूपः प्रलयेप्यविभागारूपश्च विशेष इति तस्य नित्यत्वव्यवहारः ॥ न च भूतादीनामसत्व- मेवेति वाच्यम् ॥ श्रुतौ सत्यत्वेन प्रतिपादनाद्वेदविरुद्धकल्पनायाश्चान्याय्यत्वात् ॥ एतेन यत्त्वित्यादिकं निरस्तं तदमिन्नाभिन्न इति न्यायस्य तु तत्वं पूर्वखंड एवोक्तम् ॥ धर्मधर्मिणोरभेदे धर्मान्यथाभावे धर्मिणोप्यन्यथाभावकल्पने शब्दनाशे गगनस्यापि स्वन्मते नाशापत्तिस्तस्माद्धर्मान्यथाभावेपि न जीवान्यथाभाव इति ॥ तेन धर्मेत्यादिदूष- णमनवकाशं न चैवमपि जीवस्य ब्रह्मणः सकाशाद्विभागस्वीकारे ब्रह्मणः परिच्छिन्नत्वा- पत्तिविभागो हि भपादानरहिते देशे गमनं तच्च विभुत्वेन संभवतीति चेन्मैवं यदि विभागस्येदं लक्षणं स्यासदा त्वदुक्तो दोपोपि स्यात् । गमनस्य क्रियारूपत्वाद्विभागस्य क्रियारूपत्वमेव स्यात्तस्मान्नेदं लक्षणं किंतु संयोगनाशको गुणो विभाग इत्येव तल्लक्षणं तच किंचिद्देशसंयोगनाशे संभवतीति खात् खगो विभक्त इति प्रतीतेः ॥ नच तादृश- प्रतीतिर्न प्रमाणसिद्धति वाच्यम् ॥ तथा सति खगश्चलतीति प्रतीतिरपि न स्यात् पूर्व- संयोगनाशोत्तरदेशसंयोगी विना क्रियाया भप्रामाणिकत्वात् क्रियायास्तजनकत्वनिय- मात् ॥ तत्र चायं क्रमः-पूर्व क्रिया क्रियातो विभागस्ततः पूर्वसंयोगनाश उत्तरसयोगो- त्पत्तिः । एवं च खगश्चलतीत्यादि प्रतीतेः प्रामाण्यानुरोधेन पूर्वदेशविभागोप्यंगीकार्यः । सच गगनादेव तत्र देशांतराभावात् ॥ एवं खात् खगो विभक्त इति प्रतीतेः प्रामाण्य निष्पत्यूहम् ॥ नच खगसंयुक्ते गगने कथं तद्विभाग इति वाच्यम् ॥ संयोगविभागयोः प्रादेशिकरये नाविरोधात् , उक्तं च-अय प्रादेशिको भवेद्वैशेषिको विभुगुणः संयोगादि- द्वयं तयेति ।। स्पष्टोक्तदुर्योधत्वं वदस्तूपहास्य इति यदुक्तं तन जीरस्यापि प्राणादिव- दुत्पत्तेः श्रुतत्याजीवस्य नित्यत्वं प्राणादीनामनित्यत्वमित्यर्थस्य संशयास्पदत्यादुध- स्वम् ॥ यदि चास्य सष्टत्वमेव तवाभिमतं तदा स्पष्टे संशयाभावात्तत्र सशयं कुर्षदुप. हास्य इवैकग्रौपाधिकत्वं स्वीकुपनपि तथैव । अत एव यया प्रदीप्तात्पावकादित्यादिना स्टांप्रदर्शनमपि साधु संगच्यतेऽन्यया स्सप्टेर्थे ष्टांतप्रदर्शनस्य प्यर्थत्वादसंगठमेव स्यात् ॥ एवं च यया भनौ विस्फुलिंगस्य सत एव तमात्प्रविभागोग्यपेक्षयाणुत्वमने- ·प्राभाना स्तदपेक्षया महत्वमेवं जीवस्य सत एव विभागो ग्रहापेक्षयागुत्वं ब्रह्मणलदपेक्षया महत्वं च दृष्टांग योप्यते ॥ नच जीरस्थापि ब्रह्मत्वान् कथं तदपेक्षया महासमिति वाच्यम् ॥ अंशांदिनोरमेदेपि न्यूनाधिरुभारस्य दयात् ॥ अत एव सूत्रकारेणाप्युफ अधिकं सुभेदनिर्देशा" दिति अधाधिकं वित्यादिस्प्रेण ब्रह्मणि महापरिमाणमत्वं न प्रतिपाद्यते किंतु "इतरव्यपदेशाद्विताकरणादिदोपप्रसक्ति" रिति पूर्यसूत्रेण कृतस्य जीवस्य ग्रहात्मव्यपदेशाद्रह्मणः कर्तृत्वे जीवस्यैव कर्तृत्नपर्यवसानात् तेन स्वहितमेय कर्वव्यमिति हिताकरणं दोप इत्यादिपूर्वपक्षस्य "सोऽन्येष्टव्यः स विजिज्ञासितम्य" इत्यादिरूपभेदव्यपदेशादारयादिगुणविशिष्टानीवादुल्लष्टं सर्वज्ञत्यादिगुणाकं जगत्कर्तृमा- योपाधिकमित्यधरेन तेन सूत्रेण निरास. क्रियत इति चेन्मैवम् ॥ अधिकपदस्योत्कृष्टार्थ. कत्वे भाष्यविरोधापत्तस्तत्र हि शारीरादधिकमन्यवयं जगत्कारण मूम इत्युक्तं तावतापि परस्तु भेदव्यपदेशादिति मिलं तु भेदवदित्येतापदुत्तयैव सामंजस्य अधिक वित्यादिगुर- तरारंभो व्यय: स्यात् ।। तस्मादधिकपदस्वारस्यादशित्वरूपमाधिक्य भेदश्च योध्यत इति मन्तव्यम् । तथा च तुशब्दः पूर्वपक्षं व्यावतंयति भेदव्यपदेशात् एवं च यथा वेदे- उभेदव्यपदेशस्तथा भेदण्यपदेशोपि ॥ स च साधिक्ये पर्यवस्यति भाधिक्यं चांशिया- रपूर्णश्चांशस्य हि तमेन करोतीति न नियमः ॥ स्वदेहेपि नसनितनकेशनसाधनादेर्दर्श- नात् किंतु स्वलीलया हितमहितं च करोति अधिकं तु भाप्यादितोबसेयम् । पीति गमनार्थको नतु लयात्मक इति यदुक्तं तच्छारीरकभाष्यानालोकनात् तन्नापि 'पूर्वस्यै- सैर्लयार्थत्वं प्रसिद्ध प्रभवाप्ययो' इत्युत्पत्तिप्रलये प्रयोगदर्शनादित्युक्तं स्याप्ययादिति सूत्रे धान्ते सर्वत्रोपादानेन सबंधाभावे चित्सबंधदर्शनात्तद्योग्यत्वोक्तिने विरध्यते मतु कैवल्ये मानामावादिति प्रलपनं कैवल्याज्ञानात् "अस्मिलस्य च तद्योग शास्ती" ति सूत्रेण च जीवस्य ब्रह्मणि प्राप्तिरता ॥ तत्र यदुक्तं यदि पूर्व ब्रह्ममारो भवति पश्चा- स्मामोतीत्यर्थस्तईि निर्मूलगौरपमिति तदज्ञानात 'ब्रह्मभूत प्रसन्नात्मा न शोचति न कांक्षति ॥ ममः सर्वेषु भूतेषु मदति लभते परामित्युक्त्वा विशते तदनंतरमिति भगवतैवोक्तत्वेन तद्वचनस्यैव मूरत्वात् ॥ यदपि विशते तदनंतरमित्यस्य भेदं गच्छ- तीत्यर्थ इत्युक्तं ततुच्छ विश्वातस्तारवार्थकत्ये मानाभारान् ॥ श्रौतदृष्टान्तस्य "यथा सधवविल्य उदकपातस्त उदकमेवानुबिलीयत" इत्यादिना प्रदर्शितस्योपरोधारतेनहि संघवोदकयोरभेद एव सर्वात्मना सभवति, तस्मादविभाग एवं ॥ भिसत्येन प्रतीति- राहित्यनिरूपणेऽमेदप्रतीतिरवशिष्यते जडत्वं पा तथा च चेतने नइत्वस्यासभवादभेद- प्रतीतिरांदवशिष्यते सैव यथा सदमपामित्यादिना निरूपिता अत एव तया होत्युप- पादनमणि सगत नापि पूर्वापरविरोध' एवं च ततधान्तानुरोधेन जीवानामत्यन्त. विलक्षणत्वमत्यताभेदोपि च न स्वीक्रियते कित्वंशाशिनोरियाभेद. अत एव गति- सामान्या"दिनि सूत्रेण व्यासैरेतादृशाभेद एवं दर्सित. तदर्थस्तु श्रुत्यागतो मोक्षे "लिरजन, परमं साम्यमुपती" त्यादिना समानभावस्य सामान्यस्य निरूपणादित्या दिरूपः न च सामान्यस्य तुल्यरूपत्रानुल्यत्वस्य भेदघटितत्वादुपटभासगतिरिति ·प्रामञ्जन वाच्यम् ॥ श्रुतौ परमपदसमभिव्याहारेण भेदाघटितसादृश्यस्यैव साम्यपदार्थत्वादन्यथा निरजन साम्यमुपैतीत्येतायतैव सामजस्ये परमपद व्यर्थमेव स्यादेव तत्पदस्वारस्याद विभागरूप साम्यमेव श्रुतिप्रतिपादितमिति सूनाभिप्राय यदि साम्य भेदघटितमेवेति तामहस्तदा तादृशश्रुत्यनुसारेण मोक्षावस्थाया माध्यादिवघयापि भेद एव स्वीक्रियेत एव चाद्वैतं दत्ततिलाजलि स्यात् । न च सप्तमीसमासस्यानाकारत्वाद्गतौ समासो सगत इति वाच्यम् ॥ तस्याप्याकरे तुल्यास्यसूने ध्वनितित्वे नानाकारत्यकथनस्याकराना लोचनवितृभितत्वात् सामान्यादिति तस्मादित्यादिना त्वया प्रतिपादितो य सूत्रार्थ स च न सगत प्रधानादीना द्वितीयेध्याये निराकरणीयतया "ईक्षते शब्द"मिति सूने च प्रधानस्याप्रकृतत्वेन तमिराकरणार्थ गतिसामान्यादिति सूनव्याख्याने प्रकृत प्रसगपौनरुत्यादिदोपापत्ते ॥ ब्रह्मणो जीवापादानत्वोक्तिरसगतेत्यादिप्रलापस्तु स्वमत परमतानवलोकनमूलक ॥ त्वन्मतेपि ब्रह्मण सर्वोपादानत्वस्वीकारात् ॥ "प्रकृतिश्च प्रतिज्ञादृष्टातानुपरोधा"दिति सूनाच सर्वोपादानत्वेपि यथा ब्रह्मणो नान्यत्वमेव जीयो पादानत्वेपि ॥ नचास्मन्मतेऽध्यासाधिष्ठानत्वमेवोपादानत्व ब्रह्मणस्तथा चाध्यासस्या नित्यत्वेपि नाधिष्ठानस्य तथात्व शुक्त्यादौ तथा दर्शनादिति चेन्न ॥ यथा सौम्येकेन मृपिउनेत्यादिना शुक्तिरजतादिदृष्टात त्यक्त्वा मृत्पिण्डादिदृष्टातोपादानेन ज्ञानदृशोपादा नत्वस्य वेदविरुद्धत्वात् शुक्तिज्ञानेपि रजतादिज्ञानाभावेन एकविज्ञानेन सर्वविज्ञान प्रतिज्ञोपरोधाच ॥ नहि सत्यज्ञाने सति यावदनृत ज्ञात भवति ॥ अस्सन्मते च ब्रह्मण उपादानस्वेपि न विकारत्वमित्युक्त प्राक् ॥ भरतारसमय इव सर्वदा ईश्वर इत्यादिक स्वस्मन्मताज्ञानविजृभितमिति यदि च शास्त्रज्ञकल्पना निर्मूला तदा त्वन्मतेपि कि मूल- मिति वक्तव्य वेदश्वेदस्य त्वत्समतार्थक्त्वे मानाभाव इत्यन्यत्र विस्तर । यत्तु ("मुक्तो पसृष्यव्यपदेशा' दिति सूने नि सरण कस्य शब्दस्यार्थ) इत्युक्त तदपि विद्वन्मडन- पत्त्याभिप्रायाज्ञानात्तत्र स्वावतारसमये क्रीडाथं साक्षाद्योग्यास्तदाविर्भवतीत्युक्त तत्रैव "मुक्तोपसृप्यव्यपदेशा' दिति सूत्र प्रमाणतयोपन्यस्तम् ॥ मुक्ताना भगवद्भाव प्राताना देहाद्यध्यासरहिताना या भगवन्निकटयासयोग्यता तस्यापदेशो व्यपदेशस्त स्मादित्यर्थ किं तत् सून भगक्रीडायोग्यताया प्रमाण र्थस्त्वित्यादिना योऽर्थ प्रदर्शित स तु तन्मतविरद्ध ॥ नामरूपविनिर्मुक्तैरपसृष्य यत्तस्य व्यपदेशादिति तदर्थे नामरूप विनिमाकस्य सोपाधिके सभवान्निरुपाधिके चोपसर्पणासभवादसगति ॥ "न तस्य प्राणा उन्नामति ब्रह्मैव सन् ब्रह्माप्येती' ति श्रुतिविरोधश्च ॥ क्रममुक्तिविषयत्वेन नामरूपविनिर्मोकासभवश्चेति सक्षेप ॥ मुक्त्यपेक्षया भक्तराधिक्य तु मुक्तिं ददाति कर्हि चित् स न भक्तियोगमित्यादिना पूर्वमेव विस्तरेणोपपादितमिति ॥ यच्च मुक्ता अपि लीराविग्रह कृत्वा हरि भजत इत्याद्युक्त्वा तर्हि तत् क्रममुक्तिपरमिति यदुक्त तदपि न सम्यक् ॥ तेपात्यन्मते विग्रहवत्वस्वीकारेण लीरानिग्रहो निरर्थक स्यात् ॥ किच- आत्मारामाश्च मुनयो निग्रंथा अप्युरक्रमे ॥ कुवैत्य हैतुकीं भक्तिमित्यभूतगुणो हरि रित्यादिना ज्ञानिनामात्मारामाणा शुकदवादीनामपि भक्तरक्तत्वात् भक्तेज्ञानादाधिक्य ·प्राभानः प्रतीयते । नहि ब्रह्मलोक प्राप्त स्वर्गमीहते ॥ यदि ज्ञानस्य भवेन्यूनता स्वासदा ज्ञानिनस्तरेच्चैव न स्यात् मशरीरमित्यादि वाक्य तु मह्मपरम् ।। अत एव मत्या धीरो न शोचतीति तद्वारपशेष उनम् ॥ शरीरत्वावच्छिनाभाषयोधादित्याय- सगतम् ॥ तथा हि शरीरत्याछिन्नामाव कुन योधनीय जीवे माणि चा नाय कैवल्यमुक्तौ जीवस्य ब्रह्मातिरिक्तस्याभागत् ॥ नापि द्वितीय ॥ एक जीवस्य मुनावपि तदतिरिक्तजीवशरीराणा ब्रह्माणि सत्येन शिरीरत्वापन्छिसाभारस्य वक्तुमशक्यत्वात् न च कटिरतस्य कालिकनिषेधप्रतियोगिरवात्तदभागो ब्रह्मण्ययाधित इति वाच्यम् ॥ तथा सति कैपत्यमुक्तापित्यसगर वस्य सायेदिकस्यात् ।। एफजीसादरत निमलत्या- दुपेक्षणीय हत्यास्ता प्रविसर ॥ जीवस्यासत्व प्रापि न पटितमित्यादि तु "मर्मवाशी जीपरोके जीरभूतः सनातन इत्यादिगीतावाश्यानारोचनमूलकम् ॥ गीता न प्रमाण मिति चेदुपेक्ष्योसि जीवस्य ब्रह्मणा सहोपादानोपादेयभावरूप एव सबध स च श्रुत्युक्त इति एतेन जीवस्य ब्रह्मणा सह क सबध इति निरन्तम् । इति विशखण्डखडनाभासस्थाभासत्वप्रदर्शम् ॥ अथ विभागादिकमियादरेकविंशतिखण्ड- खडनाभासत्याभासत्य प्रदश्यते ॥ यदि विभागादिक जीचे गुपपन्नामेति धूपे सदा प्रतिनियोऽवच्छेदो बा विभो कथमुपपनो येन तस्वीकरोपि ॥ न चाकाशस्य विमोघटादिना परिच्छेदो जलादौ च प्रतिबियो दृश्यते तदनुरोधेन ब्रह्मणोपि तावदगी. कियत इति वाच्यम् ॥ गगनस्य प्रतिविने मानाभावात् ॥ प्रतीतिस्तु तलमालि- न्यादिवडमरूपैव । पुष विभुत्वावच्छियत्वयोविरोधादवच्छेदोपि न सगवतीति ।। किंच अंशत्ये विभागे च श्रुतिस्मृती प्रमाणत्येन दर्शिते सूतमपि ॥ प्रतिबिवाव च्छेदयोस्तु न किंचिदपि प्रमाणमत -अनादृत्य श्रुति मौर्यात्वला युक्तिमाश्रित इति न्यायावतारतमाच्छन्दैकगन्येऽर्थे शब्द एवं प्रमाण न युति सत पाण्यादय उपाधिपरिकल्पिता इस्सप्पसगतम् ॥ तत्रोपाधिवाचकपदाभावात् ॥ "अपाणिपादो जानो गृहीते" त्यादिश्रुतिस्तु सर्पभवनसमर्थत्वाद्रमण उपपद्येताचिंत्यानाशक्ति मत्वाच यद्यहेदेन प्रतिपाद्यते उत्सर्वमेव तस्मिन्सगच्छत इत्यसकदेवोदितम् ॥ किंच स्वप्रकारे प्रमणि यथाऽविद्यानुपपन्नाऽपि त्वया करप्यतेऽसत्या मायाप्रवीतिस्तथैवा प्रापि प्रवेशनिर्गमनस्वीकारे का विरोध कथ वाऽनुपपत्ति ॥ अस्माभिस्त श्रुतिस्- स्वनुसारेण सर्वे स्वीक्रियते ॥ परिभाषा तु नदीवृयादिवद्भाारूपमज्ञान सत्तायास्पैविध्य मित्यादि यस्त्रया स्वकपोलकल्पित स्वीक्रियते तदेव । त्यन्मने च विशते तदनतरमिति भगवद्वाक्यविरोध औपाधिकस्य जीवस्य प्रवेशासभवात् न थोपाधिनाश एवं प्रवेश इति वाच्यम् ॥ नष्टे प्रविष्ट इनि व्याहारोपपत्ते ॥ किंच प्रवेशोप्यय पारिभाषिक एच स्यात् ।। नहि लोक एतादृशप्रवेश कचिश्ते ।। अश इवाश इति वत् प्रवेश इव प्रवेश इति लक्षणाल्पने तु गौरव स्थान विध त्वन्मते सर्वत्रैव वेदातेषु ब्रह्मानि- पादकेषु लक्षणैव ॥ दं च वेदस्य मुख्याता नापीति दिक् ॥ यतु (भाचार्यों पदेशात् प्राश्वविद्याया सत्वाच्छाब्दानुपपत्तिम्तवस्थैर बाधज्ञानस्य पादप्रतिमध.

·प्रामअन. कत्सा) दित्युक्त तन्मदम् ॥ अविद्यासत्वेऽज्ञानमेव भवति न वाघज्ञान यदि च विद्या या अपि शाब्दज्ञानप्रतिबधकत्वमभिमत तदाऽज्ञानविषयेऽविद्याप्रतिबधाज्ञाते तु समा नविषयकप्रत्यक्षसामथ्या प्रतिबधाच्छाब्दबोध कुत्रापि न स्यात् ॥ नन्वविद्यया न शाब्दप्रतिरोध उच्यते येनोक्तदोष स्याकिंतु तजन्यविपरीतभावनया बाधरूपयेति चेन तादृशवाधज्ञानस्यापि शाब्दबुद्धिप्रतिबधकत्वागीकारे नास्ति दशम इति ज्ञानस्यापि दशमस्त्वमसीति वाक्यजन्यबुद्धिप्रतिबधकत्वापत्ति ॥ तथा च तजन्यप्रत्यक्षस्यासभन दृष्टातासिध्या ' तत्त्वमसी" त्यादो शब्दात्प्रत्यक्ष सभवतीति त्वत्सिद्धातो व्याकुप्येत ॥ वस्तुतस्तु प्रत्यक्षस्येंद्रियादिदोपकवलितत्वात्तदपेक्षया वेदस्य निरस्तसमम्तदोषस्य प्रबर त्वास तेन तद्वाध उद्भावयितु शक्य “यजमान प्रस्तर" इत्यादावपि यजमानप्रस्तर योरभेदागीकारे प्रस्तरस्याग्नौ प्रक्षेप स्यादग्नेर्वेदेन प्रतिपादितत्वात्ता यजमानस्य प्रक्षेपे तदुत्तर यनमानकर्तव्यस्य वेदप्रतिपादितस्य लोपापत्तिरिति चेदोक्तार्थानुपपत्त्यैव तत्र रक्षणा नतु प्रत्यक्षस्य बाधकरवानुरोधेनेति ॥ एतेन यजमानप्रस्तर इत्यादिकमपास्तम् ॥ यदपि (भाचार्यवान्पुरुषो वेदेति तु श्रवणाद्यगतया गुरूपसत्तिं विधत्ते नतु ब्रह्मज्ञाना साधारणकारणतये )ति प्रलपित तच्छासहृदयानभिज्ञत्वादुद्देश्यविधेयभावादिमर्यादान भिज्ञत्वाच ॥ तथाहि मलिन ते वपु साया धनान्सुखीत्यादौ शरीरमालिन्यादेरद्देश्यस्य सिद्ध साध्यायोपयुज्यत इति न्यायात्स्नानादिरूपविधेये हेतुत्वमिति सर्वसमत उद्देश्य विधेयभारस्थले चोद्देश्यवचन पूर्व विधेयस्य तत परमित्यपि नियम ॥ तथा चाचार्य वान्पुरुषो वेदेत्यादौ कथ गुरूपसत्तेपिंधेयत्व कथ वा ब्रह्मज्ञानकारणता तस्यानेतीति कुत्रचित् सहकार्यसमवधाने स्वीकृताचार्याणा ज्ञानाभावेपि न तस्य कारणत्वहानिरन्यथा पुरपमृदाद्यसमवधाने ददादितो घटाद्यनुत्पत्या तेपामपि कारणत्व न स्यात् ॥ "श्रुतेस्तु शब्दमूरत्वा" दित्यस्य त्वदुक्त एवार्योस्सदुक्तस्तु न इत्यत्र विनिगमनाविरह ॥ किंच त्वटुतर्थे उपाधितो जगत्कारणमपि ब्रह्मवस्तुतो निरवयवमित्यायध्याहारकल्पने गौरवम् ॥ श्रुतेरित्यस्य निरवयवत्वयोधकश्रुतरित्यर्थे रक्षणाकल्पनेन गौरवम् ॥ अस्मन्मते दोपस्यानुदावितत्वात् प्रज्ञाहीनत्व च निंदकत्वादासुरत्व द्योतितमित्यलम् ॥ इत्येकविंशतिखडसडनाभासस्याभासत्वप्रदर्शनम् ॥ अथ तन समवायागीकार एवेत्यादि द्वाविंशतिसदसहनाभासस्याभासत्य प्रदर्यते ॥ समयसत्त्व इत्याधुक्त्वा साश. श्रेत्तवाप्यगीकार इत्यादिपरापस्त्वस्सदुक्तानियोधात् ॥ नह्मस्माभि समवायोगी क्रियते किंतु गधस्थलेऽवयवसत्यवादिन प्रत्युच्यते यदि त्वया समवेतस्यापि समया यिन विना स्थिनिनांगीक्रियते तदा घटे नष्टेपि घटत्वस्य स्थित्ययं सूक्ष्मो घटोंगीकर्तव्य इति तस्माद्यथा घटत्वस्थिति प्ररयकारादौ तथा गधस्यापि स्थिति कुतो नेति नैता पता ममगोंगीकार विनश्यवस्थाना सदुत्तरक्षण गुणास्तिप्टनीत्यपि सावविध- योक्तम् ॥ गुणगुणिनोरमेदादित्यप्यसगतम् ॥ गुणनाोपि गुणिन प्रत्यभिज्ञायरामा शानगीकारादेकम्निमेवानादी रूपरसादीनामाविमावतिरोभाषेप्याम्रादीना तिरोभाया दर्शनेनान्यतामेदम्य पातुमाश्यताम् ॥ नच रमादीनामुत्पत्तिविनाश भानादीनामप्यु- ·मामअनः ५३ त्पत्तिविनाश स्वीक्रियेत इति वाच्यम् ॥ तदेवेदं फलामित्यादिप्रत्यभिशातिरोधात् ॥ यदि च क्षणिकवाद एवं तवामहमादा व्यांसाधुक्तयुश्या सन्मनिरासनव निरतला. दुपेक्षणीयोसि ॥ अन्यायत्तयोदितं सत्सव विस्तरेण पूर्वखण्ड एव दूषितम् , फिंच हदि ग्रेप माने" त्याविभुन्या आत्मनो हृदयस्थान प्रतिपादिवं यदि जीवस्य सर्यगतर स्यातदा सर्वग्न इत्येव प्रतिपादितं स्यात्तलादणुरेय ॥ ननु हृदयस्प पुद्धिस्थानत्या दुयुपाधिका जीवसापि तत्स्थानं भवत्येवेत्युपचारादेव जीरस्य स्थानं श्रुतिराहेति चेन्मयम् ॥ यथा सर्यगतस्यात्मनो बुध्यवरिछतत्वं तथा हृदयावच्छिन्नस्वमपि किंध पथा घटावच्छिमस्याकाशस्य मठायरिछसत्य तथा वुष्यवच्छिन्नस्य हृदयावस्टिसत्वाव- ग्मतेपि मुख्य एवार्थे संभवति गौणार्थकल्पनं श्रुतीनां मुख्याथै विपप्रयुक्तमेवेति फुतं बिस्तरेण ॥ इति द्वाविंशतिखंडखंडनाभासस्याभासत्यमदर्शनम् ॥ अथ प्रज्ञाशब्देन बुद्धिरेवेसादेखयोविंशतिसंडखंडनामासस्थामासत्वं प्रदश्यते ॥ प्रज्ञाशब्देन बुध्युपादान तु स्वन्मत एव न युज्यते सर्वव्यापकस्य स्वत एवारूदत्वात् प्रज्ञायास्तर कारण- त्वासंभवात् "प्रज्ञया शरीरं समारो"ति श्रुतौ तृतीयानुपपत्तिः ॥ नय प्रजयेच संबंधी नान्येनेति याच्यम् । भाकाशवरसर्वगतच नित्य इत्याविश्रुत्युक्तसर्यगतत्वानुपपत्तेः ॥ अस्सन्मते तु जीवस्यागुत्या दालोमभ्य भानखाप्रेभ्य"इति श्रुत्युक्तसर्यशरीरच्याएक- स्वस्य स्वतोऽसंभवाचैतन्येन शरीरव्याप्तिः श्रुत्या प्रतिपाद्यते ॥ अत एव "तथा च दर्शयति पृथगुपदेशा"दिति सूत्राम्या व्यासैरप्येवसेवार्थः स्पष्टीकृतः ॥ यर (पृथगु- पदेशाविति सूत्र तत्क्रांतिगत्यागतीनामित्यादिपूर्णपक्षसूत्रसमूहस्थमिति न दोपावद्द ) मित्युक्तं तर यदि वादशसूत्राणां पूर्वपक्षरूपता स्यात्तदा स्पादेवाय तब मनोरयः तदेव तु न संभवति वादशसूत्राणां पूर्वपक्षपरत्ये जीवस्यौपाधिकत्व मिथ्यात्वं च सिद्धांते स्यादथ वा उपाधेरेव नाशाभ्युपगमे यौव जीवरूपं स्यात् तदेतत्सर्वं न वेदसंमत यतः "सर्व वेदा यत्पदमामति से स्वैपलिपदं पुरुषं पूछामि" येदैच सर्वैरहमेव वैद्य इत्येवंरूपामिः श्रुतिरगतिभिर्वेदात्पर्यविपयं ब्रहीयेति सर्ववेदांतानां ब्रह्मपर्यवसा. यित्वमविवादं ब्रह्म च जगत्कारणाद्यसाधारणधर्मेसीबविलक्षणमित्यसकृदेवोक्त तत्र यदि "मात्माश्रुते"रित्यादिसूत्रानुरोधनोत्पत्यावश्रवणाजीवस्य नित्यत्वान्यभानुपपत्याऽद्वैत- श्रुस्सनुरोधेन जीवनह्मणोरक्यमोपाधिक एय भेदः स्वीक्रियते तदा लाशप्रतिज्ञाया शाशिभावेन नित्यत्वस्य च व्युचरणाविभागेनाप्युपपत्तौ तादृशप्रयासो विफल एव । न चांशांशिभावे निपलबधुतिविरोध इति वाच्यम् ॥ "श्रुतेस्तु शब्दमूलत्वा"दिति न्यायानुरोधेन विद्धधर्माश्रयत्व धर्मिमाहकश्रुतिरूपमानसिद्धत्वादेव सकलदोपपरि- हारसंभवात् ।। नापि निर्गुणश्रुतिविरोधस्तस्याः प्राकृतगुणनिषेधपरत्वात् ॥ नच "तत्सृष्टवा तदेवानुप्राविश"दित्यादि श्रुत्या प्रवेशश्नवणात्परमेव ब्रह्मजीव इति वाच्यम् ॥ वन तव प्रवेश किंतु जीवेन सहैवान्ययानेन जीवनानुप्रविश्य नामरूपे व्याकरवाणीति थुतिविरोधप्रसंगात्तमानीयमाणोरंशांशिभाय एव । औपाधिकमेदाभ्युपगमे तु नवमसीत्पन्न वरवमिति पदे भागत्यागलक्षणा अंशत्वबोधकश्रुतीनामर्थवादत्वकलान ·प्राभञ्जनः उपासनाविषयाणा रूपाणामब्रह्मत्वकरपन कार्याणा मिथ्यात्वकल्पन चेति दोषव्यूह स्यात् गुणस्य गुण्यपेक्षया भिन्नत्व तु पूर्वमेवोक्तम् ॥ चैतन्यस्य गुणत्वे प्रकाशाश्रयवत्सू अविरोध वदम्तत्सूनानभिज्ञत्वादुपेक्ष्य ॥ तद्गुणसारत्वादिति सून यत्वया च्यारयात तर दोपा पूर्वमुक्ता ॥ अधुनाप्युच्यते तत्र तत्पदेन यद्यपाधि परामृश्यते स क्मि न्यथानुपपत्तिबलादध्याहृत उत क्वचित्पूर्वमुक्त ॥ नाद्य अनुपपत्यभावस्यास्मदुक्तरीत्या सभवात् रीतिस्तु पूर्वखड एवोक्ता ॥ न द्वितीय अदृष्टत्वात् न "चातरा विज्ञान मनसी" त्यत्रोक्त विज्ञान बुद्धितत्वात्मक दृश्यत एवेति वाच्यम् ॥ विज्ञानपदस्याने कार्थत्वे नात्र बुद्धेरेव ग्रहणे नियामकाभावात् ॥ सूने विज्ञानमनसीत्यन विज्ञानपदेन करणव्युत्पत्त्येद्रियाणामपि सग्रहात् ॥ बुद्धस्तत्पदेनोपादानमिद्रियाणा नेत्यत्र नियामका भारादित्यल दूषितदूपणेन ॥ तत्त्वमसीत्यन्न गौणत्व तु हस्तादिषु देवदत्तप्रयोगयत्तेन न स्वोक्तिविरोधो नाप्युपक्रमविरोध गौरव तु त्वन्मते भागत्यागलक्षणागीकारादेव ।। प्रज्ञादीनामीश्वरगुणत्वे जीवसबधस्तु उपादानोपादेयभावलक्षणघटित सुघट इति ॥ एतेन तत्त्वमसीत्यादिक प्रत्युक्त प्रवेशनादीनामुपहासस्तु गीताद्यर्थाज्ञानमूलत्वादज्ञता प्रयुक्त एवेति औपाधिकत्व तु जीवस्य न सभपतीत्यसकृदावेदितमेव ॥ किच "तमु कामत प्राणोनूत्कामती" त्यादिश्रुत्याप्युत्क्रमणशीलोणुरेवात्मा विभोरुत्क्रात्याद्य सभवात् ॥ बुद्धिबल त्वेतद्वयद्वारा दृष्टमेवातस्तद्धीनत्वादासुरत्वाच शप्तत्वादिकथन युक्तमेवेति ॥ एतेन नापाधेरित्यादिक दत्तोत्तर आभास" एवेति सूत्र तु न प्रति बिंबप्रतिपादनपर मानाभावात् अन्यत् सर्व तु पूर्वमेव दूषितमिति ॥ इति त्रयोविंशति खडखडनाभासस्याभासत्वप्रदर्शनम् ॥ अथ बुद्धिहीनस्येत्यादेश्चतुर्विंशतितमखडखडना भासस्याभासत्व प्रदश्यते ॥ बुद्धिहीनस्पत्यादिना गालिप्रदान त्वसुरत्वादुचितमेव परा जितत्वे तस्मिन्योतयति ॥ पराजिता एवं गालिप्रदान कुर्वन्तीति तेनैवोक्तमधस्तात् ॥ भास्ता तापछुस्यायविरोधाय विवर्तवाद स्वीकार्य इति यदुक्त तन्त्र विवर्तवादाश्रयणेपि कथ श्रुतिविरोधपरिहार सोपि वक्तव्यो बुद्धिमता युक्तिज्ञेन ननु "तदेजति तन्नति अपाणिपादे" त्यादिश्रुतिप्पनेजनापाणिपादत्वादिक स्वाभाविक गृहीतृत्वादिक तु माया रूपोपाधिक मिथ्येति न श्रुतिविरोध इति चेन्नैव "निर्गुण निष्कल शात निरवद्य निरजन"मित्यादिना सर्वोपाधिविनिर्मुक्त ब्रह्मण्युपाधैर्वक्तुमशक्यत्वात् यदि चाहमज्ञ स्वदुक्तमयं न जानामीत्याद्यनुभवानुरोधन स्वप्रकाशे निरपाधिकेप्युपाधि स्वीक्रियते तदा विद्वधर्माश्रयत्वमकामेनापि स्वीकृतमेव ॥ तथा च श्रुतीना वाच्यार्थे द्रुप एव पर्यवस्थति ॥ ब्रह्मणि विरद्वधर्माश्रयत्वमनुभवबलात्स्वीकार्य न श्रुतिबलादित्य प्रापि युक्तिर्वक्तव्या । अस्मन्मते च श्रुतीना वाच्य एवार्थ सगच्छते । ब्रह्मणोचिंत्यानत शक्तिमत्वात् ॥ यत्तु (श्रोतव्य इत्यादिश्रुतिरीक्षणया शान्दयोधविपयखमाह यतो वाचो निवर्तत इति तु शतया वाचा निवृत्ति) मिति प्रलपित तत्तुच्छम् । रक्षणया शतया या प्रतिपाये शादवोधाविषयत्वासमवेन यतो वाच इत्यस्या श्रुतेरसगति दुर्वारैव ॥ पिंच श्रोतव्य इत्या रक्षणापाचफपदाभागद्यतो वाच इत्यत्र शक्तिवाचक ·प्रामञ्जनः पदाभावात्तदर्थ लक्षणेर कल्पनीया ॥ एवं सदेजतीत्सादापपि सविशेषनिशेिपमा. चम्पदामापात्तम तय रक्षणाप्रकल्पानात् सर्वाथुनी: स्वार्थाच्याश्यन्नपि राष्टः परं पयं. नुयुजन लजते ॥ इति चतुविशाखंटसंडनामासस्थामासत्यप्रदर्शनम् ॥ मय तत्र पूर्वपक्ष इत्यादेः पंचविंशविसंडसंडनाभासत्याभासत्वं प्रदश्यते ॥ सविशेषस्य श्रीवत्वं स्वामीतत्वतुल्यमिल्पसंगतं श्रुतीनां यन्मते सर्गसानेर स्वमथुतितुल्यतया सर्वस्यैव श्रौतस्य स्वामौततुल्यतया निर्विशेषस्यापि तयात्वं विनिगमनाविरहात् ॥ नगसा- मान्यनिषेधदिति न्यायश्य पूर्यमेव दूपितः यच्चानस्य द्वे शती त इत्यादिना स्वमत्तनिरूपणं तदपि न सम्यक् तथाहि शक्तिवैविध्ये किं प्रमाण प्रत्यक्ष श्रुतिया. ऽन्यथानुपपत्तिरी । नायः ॥ प्रत्यक्षेण शक्तिद्वयस्थाविपयीकरणात् ॥ नापि श्रुति- ईश्यते शनिदयप्रतिपादिका शनाते घनदौ विक्षेपादर्शनेन शुक्तावनिर्वचनीयरजतो- त्पती मानाभावेनान्यथानुपपत्तेर्वक्तुमशक्यत्वात् ॥ क्रिय कल्पनाया. फल्पक विना संभवेन निर्विकल्पकस्य कल्पकत्ये निर्विकल्पकत्यहानिः सरिकल्पकस्य कल्पकत्येऽनव- स्थादिप्रसग इत्युक्तमायम् ॥ किंच रजतादीनामविद्याकल्पितत्वस्वीकारेऽविद्याया ब्रह्मनिष्टत्यस्य त्वया स्वीकृततया यनिष्ठत्यत्र यत्रदेन ब्रह्मणः स्वीकारे नेतरस्येत्याय- संगतमितरेऽविद्यासंबंधाभावादेव रजतदर्शनाभायसिद्धिः । यदि २ यच्छन्देन जीन- स्योपादानं तदाप्यसगतिः । विद्याया जीवनिछत्वामारस स्वयैव निरूपणात् ॥ यत्प- देनाचिद्योपादानेऽविद्याया एकत्यपक्षेऽसगतिः ॥ रजततद्वाघज्ञानयोः सर्वसाधारण सापतसादयस्यात् ॥ किंचाविद्याया एकत्यादुपधेयस्य ब्रह्मणौकत्वादेकस्य बाधज्ञाने कथं नान्यस्य माधज्ञानं कथं या एकस्य भ्रमेऽन्यस्यापि न भ्रम इति ॥ अविद्याया बनेकशक्तिकल्पनाम दोष इत्यपि बालभाषितम् ॥ उभयमतसिदाचिंत्यानेकशक्तिम- ब्रह्मण पुर सर्पम्यम्यासिद्धौ ताशकपोलकल्पनाया मानाभावात् ॥ जीवापरकमेया- मानमित्यपि न किंचित् ।। ब्रह्मारकरवादज्ञानस्येति ॥ कियाज्ञानमेव यदि रजतो. सादकं तदा शुक्तिदर्शनात्पूर्वमप्यज्ञानस्य वर्तमानवादिदं रजतमिति प्रत्ययापतिः । नवाधिष्टानज्ञानामाामानुपपत्तिरिति वायं म्युजीमाशुक्तिज्ञानेपि वाशनमामा. वात् ॥ मय सादृश्यज्ञानोद्रोधितरजतसरकारस्थापि हेतुत्वकल्पनान्न दोप इति वाच्यम् ॥ रगादौ रगत्वेन निशिते रजतसादृश्यज्ञानमपि यदा वर्तते शुषयज्ञान शुपछिचैतन्यस्यापि ज्ञानं तदा रजतनमापत्ते चारस्वात ॥ यथा कर्यविच्छुक्ती साशनमसभषेपि ब्रह्माण स्वप्रकाशे तादृशश्रमस काप्यसभवात् ॥ अनाधविद्या- कल्पने वंधपरपरैव बीजम् ॥ किंच "परास्य शनिर्विविधैव श्रूयते स्वाभानिकी ज्ञान- बनिया चे"त्यादिना ज्ञानशक्तिरयेन प्रसिद्धाया भगवच्छ परज्ञानत्यकरूपनमपि श्रुतिविरुद्धम् ॥ तस्माच्छाब्दे प्रमाणे कल्पकत्वमज्ञानं वा न सभवतीति ध्येयम् ॥ ज्ञानाले विद्याशस्थित्युपपादनं यदुपदार्शतं तदपि न सभाति । "तरति शोक- मारमवि"दित्यादिश्रुतिविरोधात् ॥ नत्र ज्ञानसमकालमेवाशाननाशस्य वयोपयादि- तत्वेन पूर्वापरविरोधश्न ।। यावत्योन्याश्रयस्तु बीजांकुरवपरिहरणीय इत्युक्तं तदपि ·प्रामञ्जनः न सम्यक् ॥ दृष्टाते प्रथम बीजोत्पत्तरेव पुराणादौ प्रसिद्धत्वेनानप्रस्थाया अभावा दृष्टातासिद्धरनवस्थाया दु परिहरत्वात् ॥ अविद्यारहितस्य निफर स्यैव दर्शनविप यत्व त्वदीयैरक्त तच्च दर्शनोपहितस्य दृश्यत्वेपि विरुद्ध्यत एव ॥ नहि दर्शनोपहिते ऽविद्यारहितत्व सभपति दर्शनस्याविद्यास्वधविना सभवात् ॥ विशिष्टोपहितयो/दस्य निर्वक्तुमशक्यत्वाच ॥ उपाधे कादाचित्कत्व विशेषणस्य विशेष्यसमानकालीनत्व- मिति भेद इति चेत्तर्हि रूपविशिष्टस्य घटस्य रूपोपलक्षितत्वापत्ति ॥ तत्रापि रूपस्य पाकादिना नाशाद्विशेष्यसमानकालिकत्वस्य वक्तुमशक्यत्वात् तेनाविद्यादशायामित्यादिक सर्व निरस्तम् ॥ इति पचविंशसडखडनाभासस्याभासत्वप्रदर्शनम् ॥ अथ तत्रेत्यादि पड्डिशखडखडनाभासस्याभासत्व प्रदश्यते ॥ भवास्तमिति नपुसकलिंगनिर्देशोऽसगत इति यदुक्त तञ्च तत्सर्वप्रथानालोचनात् ॥ पूर्व हि वान्तवरूपाभिप्रायमिति तेनोक्त तत्रावास्तवरूपज्ञाने तब्यावृत्या वास्तवरूप सम्यक् ज्ञातु शक्यमतोऽवास्तव रूप किमिति प्रभ ॥ तत्रावास्तवस्य रूपविशेषणतया नपुसकत्व युक्तमेव । अन च धर्मविशेषणतया पुलिंगत्वमपि युक्तमिति न विरोध ॥ विकारो नामधेयमित्यादीनामर्थस्तु पूर्वखड एव प्रतिपादित ॥ अतस्तेन न मिथ्यात्व प्रतिपादयितु शक्यते ॥ एकविज्ञानेन सर्वविज्ञानप्रतिज्ञापि कार्यसत्यत्व एवोपपद्यते न मिथ्यात्वे ॥ नहि सत्यज्ञाने मिथ्याज्ञान सभवति ॥ मृदादिदृष्टातोपि कार्यसत्यत्व एवानुकूलरो न मिथ्यात्व इत्युक्तमेव ॥ यच्चा नैव तेन "क्षित्यादीनामिहार्थाना छाया न कतमापि हि ॥ न सघातो विकारोऽपि न पृथक् नान्वितो मृपे"त्यादि भागवत स्वानुकूलत्वेन कार्यमिथ्यात्वे प्रमाणत्वेनोप दर्शितम् ॥ तदपि तद्भागवतार्थाज्ञानात् ॥ तत्र हि विकारोपि न पृथक् नान्वित न च मृपेत्यर्थ मम् उभयन सबधात् ॥ तस्माद् भागवतोक्तयुक्त्यैव कार्याणा सत्यत्व श्रौतेर्थे तर्कस्थानवकाशात् घटादिपु कुरालजनितत्वेनोपाधिनियतत्व यदुक्त तत्र वर्णस्यौ ल्यादिपूपनेत्रादिर्ययोपाधि प्रदर्शितस्तथानापि नियतोपाधेरप्रदर्शनान्यूनत्वम् ॥ किच वर्णस्योपाधि विनापि दृश्यमानत्वात्तन स्थौल्यमुपाधिनन्यमेव भवतु प्रकृते घटस्याप्यु पाधित पूर्वमसत्वात् कथ तत्रोपाधिनापि दडादिजनितत्वमिति प्रत्यक्षविरोधो दुर्वार एव ।। जाग्रतो मस्मरीचिकादौ प्रवृत्यभावेपीत्यप्यसगत वन्मते जाप्रत एव मरुमरी- चिकादौ प्रवृत्तेरुतत्वात् ॥ जानत इति तु वक्तव्य पूर्वोक्तप्रमाणस्य घटादीनामवास्तवत्व- प्रतिपादकत्वासभवात् भविद्यादशाया प्रतीयमानत्वमेवागरास्तयत्व तच्चेदमोप्यस्तीति सस्याप्यास्तवत्वापत्ति ॥ जगद्रमविषयब्रह्मण्यन्यवास्तवत्वापत्तिश्च स्यात् ॥ दोपप्रयुक्त सति दोपदशाया प्रनीतिविषयत्वरूपस्यास्सदुक्तिफलितपक्षणस्याविद्याप्रयुक्तत्वे सत्य विद्यादशाया प्रतीयमानत्वरूप रक्षण कल्पयित्वा दोपोद्भावन तु छादेव ।। दोपस्तु कुन्नचित्वादिरूप कुत्रचित्तिमिरादिरूपोऽनुगत ॥ एव च यन दर्पणखडरचितोप नेग्रादिना सूक्ष्मेषु वर्णपु स्थूलपवुद्धिमत्र तदेव दोषरूप तत्प्रयुक्तरव च यथा स्थौल्य प्रतीतौ तथा यणप्रतीतावपि तस्यापि भ्रमत्व दुरपदरमेव ॥ यतु (दूरत्वादिदोपा पहारेण चथुपैव वर वणज्ञान) मित्युन तत्तुच्छम् ॥ बहुतरमूर्तसयोगविशिष्टज्ञान ·५७ प्राभानः रूपस्य दूरत्वहेतोना विद्यमानत्वेन तस्यापहारासभवात् ॥ नचोपनेनसमवधानम्य दूरत्नोत्पत्तिप्रतियधकत्यादुत्पनदृरत्यादिनाशकरयाद्वा तत्र दृरत्तापहार इति वाच्यम् ॥ तथा सति तत्समवधाने तलादिद व्यरहितमिति प्रतीत्यनुपपत्ते व्यरहितत्वस्य दूरवरूपत्यात् ॥ विचोपनेनादिना दूरत्वसामान्यस्यापहारो विशेषस्य या नाद्य । एकेन पुरुषेणोपनेनादिधारणेऽन्यस्यापि तत्र स्थौल्यादिप्रतीत्यापत्तिदरत्वादिप्रतीत्यनु- पपत्तिश्च ॥ नापि द्वितीय तादशविशेषस्य वक्तुमशक्यत्यादुपनेनादिसनिधानेपि दूरत्वप्रतीतेश्चेति ॥ किचोपनेनसनिधानसत्वे स्थौल्यादिप्रतीतिसत्व तदभावे च तदसत्यमित्यन्ययव्यतिरेकसत्तेपि यापनेवाधुपाधे कारणसामग्रीप्रवेशो न स्वीप्रियते तदा मालोकमयोगेनापि तमसोपहारो घटादिनान तु चक्षुपैवेत्यस्यापि वक्तु शक्यत्वे- नालरोकादीनामपि ज्ञानसामग्रीप्रवेशो न स्यात् ॥ तत्रापि गौरवस्य वक्तु शक्यत्वा- तस्मादन्ययव्यतिरेकावेव कारणत्वव्यवस्थापको तो चोपनेत्रादिप्यपि तुल्यौ तत्सबधस्यापि वर्णप्रमाणाशे गुणत्वसभवेन तन न तस्य गुणत्वमित्यपतमोऽयुक्त एवं ॥ एव च तदृष्टातेन ब्रह्माशेपि गुणत्वमविद्याया कथ न स्यात् ॥ नाविद्यया प्रतीयमानस्य मिथ्यात्वमिति नियमोऽखडाफारवृत्तेरप्यविद्यापरिणामत्वेनाविद्याकार्यत्वात्तद्विपयस्यापि मिथ्यात्वापत्ते ॥ नचेष्टापत्ति शून्यगदापत्ते ॥ प्रमाणाना सविशेष एवोपक्षया सिगुणस्य निष्प्रमाणत्वापत्ति ॥ यचविद्याप्युपकाराय विपवजायते नृणामिति टीकोक्त- यास्यमनूद्य तदमगतमित्युक्त्या (तत्राविद्याशब्देन कर्मणो ग्रहणादत एवानुष्टिते- त्युक्त भन्यथा तन्न सगच्छेत मज्ञानस्यानुएशनायोगा) दित्यादि प्ररपितम् ॥ तत्र कर्मण एमानुष्टान न तद्धिजस्थति यदि तर मनीपित तदा निपवदिति दृष्टातासगति ॥ नहि विपस्याप्यनुष्ठान सभाति ॥ यदि च तस्य भक्षणादिविशिष्टस्यानुष्ठान सभवतीति मन्यसे तदा विद्याया अपि व्यापारविशिष्टाया कथ नानुष्ठानम् ॥ अविद्याशब्दस्य धचित्कर्मणि प्रयोगस्तु प्रकृतिवाचकशब्दस्य विकृती प्रयोगपदवगतय्य ॥ यथा 'गोमि श्रीणीत मत्सर' 'पशुना यजेते' त्यत्र दुग्धहृदयादिरूपविकृतिपु प्रयोक्तव्यासु तत्प्रकृ- तय प्रयुक्तास्तद्वत् ॥ अविद्याप्युपकारायेत्या तु न कर्मणो ग्रहण मानाभागात् । न च प्रकरणमेव प्रमाणमिति वाच्यम् ॥ एकप्रकरणस्थस्यापि पदस्योभयबोधक्न सति तात्पर्य सभवति ॥ यथा “तपसा ब्रह्म विजिज्ञासस्व तपो ब्रह्मती" स्नैकस्यापि महाशब्दस्य ब्रह्मतपसोर्वाचकत्वम् ॥ तस्माद्विनिगमनाविरहेणैकशेपस कर्तुमशक्यत्या कर्मण एष प्रणमित्यसगतमेव ॥ यत्तु "न तस्य कार्य करण न विद्यत" इति श्रुति व्यारयानमन्य (तत्समधि उद्दिश्यजन्यान्योन्याभायो योध्यत इति परति एवं चोत्तरनापि तदेवोद्दिश्य करणान्योन्यामागो योध्येत तथा हि सति किच तस्पेत्यादि स्वमथो विरुध्येत) त्यादिप्ररपित तन्मदम् ॥ पट्या सबघश्च बहुविधस्तात्पर्य शादासते ॥ अत एव चैत्रस्य पुरष पुनश्चेत्यादौ पुरुषे स्वरव पुनपदार्थको जन्यत्वे निरपितत्व च तात्पर्यवशाझासते ॥ त्वदुक्तरीत्या तु पुनेपि खत्वमेव बोध्येत तस्यनि पदस्यावृत्या गौरव वा प्रसज्येत एव चैकपटयुपस्थापितयोरुपादेयत्यभिन्नत्ययोर्जन्य . ८ ·प्राभअन. भिन्ने करणभिन्ने चान्वयसभपान कोपि दोष पद्मादधाति ॥ यद्वा शक्त्या उपादे- यत्व लक्षणया च भेद पट्या बोध्यते ॥ न च युगपदृत्तिद्वयविरोध इति वाच्यम् ॥ गगाया घोपमत्स्यौ स्त इत्यत्र गगाशब्दात्प्रपाहतीररूपयोरथयो शक्तिलाक्षणाभ्या बोधेन तादृशविरोधे मानाभागत् ॥ सति तात्पर्य उभयगोधस्य सभात् अन्यथा तत्रापि वैरूप्य वाक्यभेदादिक प्रसज्येत ॥ वस्तुतस्तु न तस्य कार्यमित्यस्य तत्सबधि- कार्यत्वाभावादित्यर्थ ॥ अत एव नजाविरहितस्थले तत्सबधिकार्यत्ववदिति बोध ॥ प्रतियोग्यभावान्वयौ तुल्ययोगक्षेमादित्यस्य तु नविरहितस्थले यादृशसवधेन यादृशर्मिणि यद्वत्व प्रतीयते नन्समभिहारस्थले तेन सबधेन तदभार प्रतीयत इत्यर्थकत्वेन नविरहितस्थले तत्सवधिनि जन्यत्वस्य प्रतीतेस्तत्समभिहारस्थले तद- भारबोधो न न्यायविरद्ध ॥ धर्मिभेदस्य धर्मात्यताभाररूपत्वाच अन्यान्योन्याभाव बोधोपि सगत ॥ इंशयुक्तिमनादृत्य त्वत्प्रलपितरीत्यनुरोधेन तादृशनियमस्वीकारे ननो भेदबोधकत्व कुनापि न स्यात् । नीलो घट इत्यनापि सिद्धाते नीलाभेदस्य स्वप्र- तियोगितृत्तित्वस्वसामानाधिकरण्योभयसबधेन व्यक्तिविशिष्टान्यत्वरूपस्ववृत्यसाधारण धर्मरूपस्य ननिरहितस्थले घटे बोधानन्समभिप्याहारस्थले तदत्यतामावस्यैव बोध स्यात् नतु भेदस्य ॥ किंच न तस्य कार्य विद्यत इत्यस्य तादात्म्यबोधनायोग्य- स्वात्कथ नजान्योन्याभावबोधनमिति वदतस्तव तत्र कीदृशो बोधोभिमत तत्सबधि- कार्यसत्तापदित्याकारक इति चेत्तर्हि नसमभिहारस्थले तत्सबधिकार्य सत्ताभाववदि- स्याकारक एव बोध स्यात्स च न सभवति कार्य सति सत्ताभावस्य वक्तुमशक्यत्वात् ॥ न च कार्यस्य मिथ्यात्वादसत्यमेवेति वाच्यम् ॥ तस्यासत्वे सदसतो सबधासभवेन पध्यानन्धयप्रसगात् ॥ नचाध्यासिक एर सबध इति वाच्यम् । तदसमवस्य पूर्व विम्नरेणोपपादित पात् ॥ एतेन (तस्मात्तस्य कार्यकारणयोरत्यताभार एवं श्रुत्या बोध्यत) इत्यादिकमपास्तम् । कार्यकारणयोस्तत्सबधित्वे तदत्यताभावस्य अत्यताभाव स्वीकारे च तत्मवधस्यासभात् ॥ यत्तु न तत्समश्चेत्यादावेकश्चकारोनुक्समुच्चया थस्तेन न्यूनोपि न दृश्यत इत्यर्थ । द्वितीय उक्तसमुच्चयार्थ इत्याधुक्त तन्निर्मूल प्रथम- स्योत्तसमुच्चयार्थत्व द्वितीयस्यैवानुक्तसमुच्चयार्थत्वमित्यत्र विनिगमकस्याभावात् ॥ किंच यथा प्रथमस्यानुक्तसमुच्चयार्थत्व च कपोलकल्पनयोच्यते तथा द्वितीयस्यापि किंचि- दनुक्त कल्पयित्वानुक्तसमुच्चयार्थत्वमेव किं न स्यात् ॥ यदि च जीवास्तदभिला न तहासास्तदा तत्समा एवेत्येव परति तदा न तत्सम इति पूर्वोक्तविरोध ॥ किंच यदि जीवास्तदभिन्नास्तत्म्वरूपा एव स्युस्तदा किमवधिकमीश्वरत्व नियतृत्व वा तस्य स्यात् ॥ तस्माजीवास्तहासा एव ॥ तत्पमसीत्यादेरथस्तु दर्शित एवातो न कोपि दोप ॥ "सबै खल्विद ब्रह्म"त्यस्यापि त्वटुनरीत्यार्थस्वीकारे इदपदवाच्यस्य दृश्यस्य मिथ्यावाद्रह्मत्वानुपपत्ति ब्रह्मत्वे मिथ्यात्वानुपपत्ति ॥ नच तत्वमसीत्याधुक्त- रीत्या भागन्यागरक्षणेति वाच्यम् ॥ इदशब्दस्य चक्षुरादिनन्यप्रत्यक्षविषयवाचस्तया मह्मणच “यतो वाचो निवर्तन्ते यचथुपा न पश्यति येन चभूपि पश्यनी" त्यादि ·प्राभजनः श्रुत्या सर्वेन्द्रियागोचरतया विशेष्यविधयापीदाब्दवाच्यत्वासभवादागत्यागलक्षणाया भनरकाशात् । भस्मन्मते घ मृदादिकार्ये सर्व घटपटादिक मृदेवैयादिवत्सर्वं महाकार्य महीयेत्युपपद्यते ॥ "परास शक्ति विविथैवे" त्यादिश्रुतेरपि त्वदुतार्थकस्य न सम- चति ॥ मायायास्त्वया काटिकनिधप्रतियोगित्वस्वीकारेण घटपटाद्यपेक्षयोत्कृष्टत्या सभवात् नेपामपि तथात्वात् ब्रह्मापेक्षयोत्कृष्टत्व च न सभानितम् , भर एव सापेक्ष योत्कृपयशकाप्यपान्ता ॥ विविधत्यस्यापि सत्यादिगुणरत्वादापरणतयादिमस्याद्वा विविधा भनेकमकारा इत्यर्थस्वीकारे एकस्यापि पटादे रूपरसाधनेकगुणरत्येनाच्छा दनयधनाद्यनेकशक्तिमत्वेन च विविधतापत्ति ॥ किंच ब्रह्मणोऽचित्यानतानतशक्ति मत्वानुपपत्तिश्च तस्मात्परा इत्यस्याचिंत्येत्यर्थ ॥ विविधत्यस्यानतानेकरूपेत्यर्थ ॥ स्वाभाविकीत्यस्यापि स्वस्वरूपेत्येवार्थ । नत्वजन्या इत्यर्थकत्व तथा सति जरस्य स्वाभाविक शैत्य तेजस स्वाभाविकमुष्णास्वमित्यादावपि शैत्यमजन्यमुणरत्र चाजन्य मिति बोधापत्ति स्वरूप च स्वभावश्चेति कोशविरोधश्च स्यात् ॥ ज्ञानयलत्रिया चेत्यत्रापि स्वाभाविक्रीत्यस्यैव सबधोतो न वैयधिकरण्यम् ॥ गौरव तु त्यन्मत एव । स्वाभाविकीत्यनेन नागनुका ॥ करपादादेमाथिक्त्व तु पूर्यभागे विस्तरेण खडितम् ॥ यतु ईक्षत्यधिकरणविरोधादित्युक्त्या तथा होत्याधुत्तिरसगता ईक्षत्यधिकरणे शरीरि त्वाचसाधनादिरयुक्त तदपि तया होत्यादेभांगानबोधनात् ॥ नहि तया होत्यादिप्रथेन महाग शरीरिख साधित कित्वशरीरित्व जगकर्तृत्व च तदेवेक्षत्यधिकरणे निरूपितमत सामान्यत कर्तृत्वनिषेधे तदधिकरणविरोध एव । नन्वीक्षत्यधिकरणे प्रधानस्य क्तव निपिध्यत इति चेन्न अप्रकृतत्वात् ब्रह्मकर्तृत्वमेव प्रकृतम् ॥ किंच द्वितीयाध्याये प्रधानमर्तृत्वनिषेधो व्यर्थ स्यादधुनैव तस्य निरम्नत्वात् ।। मिपतो निषेधोपि त्यन्मत एव विरुद्ध सर्वदैव तस्याभावात् । अन्यथा तस्य मिथ्यारानुपपत्ति ॥ तृतीय लोकन्यारयाया तु यायोक्त तत्तत्रैव दूपितम् ॥ तस्मातस्माधिकार्यादजन्याव- निषेधारोपा नित्ययात्सविशेपमेव ब्रह्मेति सिद्धम् ॥ इति पइिंशखटखटनामासस्था भासत्वप्रदर्शनम् ।। अथ तन चित्तशुद्धरित्याद सप्तविंशखडसडनामासस्याभासत्व प्रदश्यते ॥ तपस्यादीना निद्विवत्वे "पमा ब्रह्म विजिज्ञासस्व तपो ब्रटे" त्यादि श्रुतिविरोध ॥ भत्त्या माममिजालातीति भगवद्वाक्यविरोधश्च तर हि भक्तिनप सोरेथ ब्रह्मप्राप्ति हेतुत्न प्रतिपादनात् ॥ नच "न कर्मणा न प्रजया न धनेने"त्यत्र तनिषेधासगतिरिति वाच्यम् ॥ तत्र कर्मपदस्य कान्यकर्मपरत्वात् अन्यथा "तमेत वेदानुवचनेन ब्राह्मणा विविदिपति यज्ञेन दानेन तपसा नाराकने" स्थानिश्रुविरो धापत्ति । माण्डेयपुराणेपि भगवतीप्रसादस्य तपसथ मोक्षहेतुत्वमुत्तम् । सैपा प्रसन्ना वादा नृणा भवति मुफये ॥ स च वैश्यस्तपतये देवीसूक्त पर जपनि त्यादिना ॥ देवीप्रसादोपलक्षण एतेन मार्कण्डेय पुराणवाक्येत्यादिकमपाम्तम् ॥ नेद यदिदमुपासत इत्यस्यायस्तु प्रागेगाभिहित तपस्यादीना तु म्यजन्यचित्तशुद्धिद्वारा प्रामहेतुत्व भनेस्तु साक्षादेव भगवत्प्रायहेतुत्यमतस्तस्या प्राधिक्य भयमेरायों ·६० प्राभञ्जनः नाहं वेदैरित्यादिना भगरता उक्तम्तमज्ञात्योपक्रमविरोधं वदनुपेक्षणीय एव ॥ उपक्रमे तु त्वन्मतदूषणार्थं तत्प्रसादेनेत्यादिदूषणमुक्तमित्यवधेयम् ॥ यत्तु (प्रलयकाले सत्य- रोकासिना नारायणशयनादिभ्रम) इत्यादि प्रलपित तदपि शास्त्रविरद्धम् ॥ ब्रह्मणोपि नाशे नारायणशयनस्य पुराणादिपु प्रतिपादनात् तदानीं सत्यलोकस्य वक्तुमशक्यत्वात् ॥ तदानीं कस्य भ्रम इति पूर्यपक्षस्यानुदाराच ॥ न च तदानी नारायणस्य शक्तेरापरकत्वाभावेपि विक्षेपकताया सत्येन तत्कल्पनया शयनादिसभव इति वाच्यम् ॥ तर्हि तादृशशक्तिनित्यानित्या वेति वक्तव्यम् ॥ नित्यत्वे त्वद्वैतहानि- रपसिद्धातश्च ॥ अनित्यत्वे तु किं तस्यानाशक नहि जीववदीश्वरनिष्ठाया अपि मायाया ज्ञान नाशकमिति शक्यम् ॥ ईश्वरस्य सर्वदैव स्वरूपज्ञानसत्वेन मायाया स्थिति- रेव न स्यात् ईश्वरेच्छयैव तन्निवृत्तिरित्युच्यते चेत्तदा तयैव शयनादिकीडाया अपि सभवेन व्यर्थमेतादृशी कल्पना ॥ किचैवमीश्वरस्य भ्रातत्वमपि विभ्रमाधिष्ठानत्वात् प्रत्यकल्पनाभावे भूतार्थवेदिनामित्यसगतम् ॥ एतेन तात्कालिकेत्यादिक सर्वमपा- स्तम् ॥ इति सप्तविंशखडखडनाभासस्याभासत्वप्रदर्शनम् ॥ अथ तत्र प्राथमिकेत्या देरष्टाविशखडखडनाभासस्याभासत्व प्रदर्श्यते । तत्र सर्वस्यैव कल्पितत्व वदता बौद्ध- कल्पेन कल्पितविज्ञानरूपैव सृष्टिर्वसु न शक्या ॥ सर्वश्रुतिस्मृतिलोपप्रसगात् ॥ क्षणिक नादमताश्रयणप्रसगाच ॥ किच कल्पितसृष्टिस्वीकारे ससारस्थानादित्वसाधना- धमानहोपि निरर्थक कल्पितेऽनादित्वस्यापि कल्पितस्यैव सभवेऽवास्तवस्य तस्याकि- चित्करत्वात् ॥ किंच ब्रह्मणो निराकारत्वस्वीकारे तवापि कालयवनीयमतप्रवेशस्तैरपि निराकारस्यैवेश्वरस्य स्वीकारात् ॥ किच"ब्रह्म वा इदमग्र आसीत् आत्मा वा इदमन भासी"दित्यादौ ब्रह्मपदेन सगुण ब्रह्म विवक्षित निर्गुण वा नाद्य ॥ तथा सति उप- फमोपसहारादिषड्विधलिंगस्य सगुणविषयक्त्वानिर्गुणे मानाभावेन तस्यासिद्धि स्यात् ॥ नापि द्वितीय निर्गुणस्य कल्पकत्यानुपपत्या कल्पकत्वे निर्गुणत्वानुपपत्या सृष्टयनु- पपत्ति ॥ "यो ब्रह्माण विदधाति पूर्व यो वेदाश्च प्रहिणोति तस्म"इत्यादिश्रुति विरोधश्च ॥ न चावतारकर्मातरवत्तदिति वाच्यम् ॥ अवतारस्य त्वन्मते कल्पितत्वेन ब्रह्मणोपि करिपतत्वापत्ते ॥ यत्तु (सगुणब्रह्मविषयकवाक्यविचारोपि कर्मपरवाक्य ज्ञानसाधनपरवाक्यविचारवदुपयोगमानेणोपपन) इति तदप्यविचारितरमणीयम् ॥ कर्मणो यथा ज्ञानोपयोगित्वबोधक "तमेत वेदानुपचनेन ब्राह्मणा विविदिपति यज्ञेन दानेन तपसा नाशक्ने"त्यादिक वाक्य दृश्यते न तथा सगुणब्रह्मोपासनस्य ॥ तस्य साक्षादेव मोक्षसाधनत्वात् ॥ किंच त्वन्मत उपास्यस्याब्रह्मत्वात् "सर्वेभ्य पाप्मभ्य उदित" इत्यादि ब्रह्मधर्मान्तस्मिन्ननुपपन्ना स्यु ॥ अत एव-उपासनाश्रितो धर्म कार्य ब्रह्मगि वर्नने ॥ प्रागुत्पत्तरज्ञ सर तेनासौ कृपणो मत ॥ इत्यादिना तस्य कृपणत्व स्वदीय प्रतिपादितम् ॥ विच"आकाशम्तलिंगा"दित्यादि सूत्रेषु आकाशादिपदेन परमेर ब्रह्मोच्यत इत्यादिना शारीरक प्रतिपादित तदपि विरुध्येत ॥ सगुणस्य परत्वा भागाधुन चैतत् “अथातो ब्रह्मजिज्ञासे"त्यनेन परग्रह्मणो जिज्ञासामुक्त्वाऽपरब्रह्मनिरू.

·प्रामान. पणेऽर्थातर स्यात् ॥ "तस्मादाकाशम्मलिगात् अंतस्तद्धर्मोपदेशा"दित्यादिसून परमेव महा निरूपितम् ॥ नच तत्तत्स्ने प्रतिपादितस्स साकारत्वात् साकारस्य च परत्वे मानामार इति वाच्यम् । परस्य ग्रह्मणो लौक्किममाणवेद्यत्वाभाव कसमधिगम्य- वाद्यया येदे प्रतिपाद्यते तथैव तद्विज्ञेयमित्यसकृदादिवत्वात् उपासनापल त नृतीये ध्याये श्रीमदाचायनिरूपितमणुभाप्ये तदधीत्य निश्चिनु ॥ (सूत्रकाराशयस्य तद्धर्मोप रक्षितस्य प्रहात्वेप्युपपत्ते) रित्यपि यदुन तदप्यसगतम् ॥ ब्रह्मणस्त्वन्मते तदर्मोप लक्षितत्वासभवात् कदाचिद्विद्यमानस्यवोपरक्षणत्वादिपु कालेप्वविद्यमानस्य सपुष्पाय माणस्योपरक्षणत्यासभनात् ॥ यतु जीवस्वरूपस माविद्याकल्पितत्वमित्यवोचस्तद प्यपह्नवमात्र- फरस्थे कल्पिता बुद्धिस्वर चित्प्रतिषियक ॥ प्राणाना धारणाजीद ससारेण स युज्यत इति वचनविरुद्ध च ॥ किच प्रतिषिवादाभासवादयोर्विलोपा पतिश सात् न चाविकृत प्रौन जीव इत्यपि वक्तु शक्य सर्वश्रुतिप्लवापत्तेपरवात् ॥ यदि सविशेषनिरूपिकाया श्रुतेसदूपेण सत्यत्वे तात्पर्य नास्ति तदा निर्विशेपनिरू- पिकायास्तदस्तीत्यत्रापि प्रमाण वक्तव्यमन्यथा तनापि पर्यनुयोगापत्ते ॥ एतेन (सविशेषनिरूपिकाया) इत्यादिक मत्युक्त कियेश्वरस्याविद्यापतिविवत्वस्वीकारे जीनयदुपाध्यधीनत्वापत्ति नहि हदप्रतिबिंबितस्योपाध्यानधीनत्व वीचिप्रतिबिंधितस्य तदधीनत्यमिति वक्तु शक्यते प्रतिबियमात्रस्योपाधिपक्षपातित्वात् तथा घ सस्पेश्वरत्या नुपपत्ति ॥ मायाख्यापा कामधेनोर्वसौ जीवेश्वरावुभौ ॥ यथेच्छ पिबत्तो द्वैत ताच खद्वै तमेव होत्यादिनेश्वरस्यापि मायाधीनत्वप्रतिपादनात् (असतापि कारणेन कार्यात्पत्ति) रिति यदुक्त तदपि “कथमलस सजायत" इति श्रुतिविरुद्धम् ॥ फिच असत कारणत्वे कारण दिनापि कार्योस्पत्यापतिरसत्वाविशेषात् ॥ इत्याविशाखड खानामासस्थाभासत्यप्रदर्शनम् ॥ अथ तत्र विशेपेत्यादरेकोनशिखटखडनाभासस्या भासत्व प्रदयते ॥ तत्र विशेषस्य कल्पितत्वे दोषसमूहस्योक्त्यात्कल्पकत्वस्यात्य समवानिर्विशेषसविशेषयोरमेदस्य त्वदुक्तरीत्या सभयेन व्यासस्य प्रतिज्ञाहानिरशस्य परिहारेव ॥ किच सविशेषस्य निविशेषाभिनत्ये तत्र वेदस्य तात्पर्य नेति स्वदुतिर सगता "सर्वकाम सर्वग-ध सर्वरस" ' सर्वत पाणिपाद तत्सर्वतोक्षिशिरोमुख" मियादिश्रुतिस्मृतिभ्यां ब्रह्मण सविशेषमेर स्वरूप प्रतिपद्यते न च तर तात्पर्यभाव इति वाच्यम् ॥ उपक्रमादिपट्विधस्य तात्पर्यनिर्णायकस्य ता सविदोषविषयकत्यात विनय प्रमाणमन्यविपयकत्वे निर्विशेषप्रतिपादकानामप्यन्यविषयकत्वापात ॥ नच 'सत्य ज्ञानमनत प्रो' सादिश्रुत्युक्तस्य दशकालवस्तुपरिच्छदशून्यत्वस्य विरोधान परिच्छिनत्व ब्रह्मण सभवतीति वाच्यम् ॥ सकलविरुद्वधमाश्रयत्वस्यैव धर्मियाह कमानसिद्धत्वेन विरोधस्याकिचित्करत्वात् ॥ मत एवार्जुनाय परिच्छिन्नत्यं विश्व रूपद च दर्शित भगवता ॥ न च विश्वरूपत्व मायिकमिति वाच्यम् ॥ दिव्य ददामि ते चधुरियाविधचनविरोधासहि नटेन मायिकस्वरूपदर्शनार्थ चधुरादि दीयते शक्तिरजतादिदर्शनार्थ वा द्वितीयचक्षुपोपेक्षा तमादेकमेोभयविध ब्रह्मेति सिद्धम् ।

·६२ प्रामजन. किच तद्रूपस्य मायिकरनेत्रय्या चोपनिषद्भिश्च सारययोगेश्च सात्वरित्यादिवचन- विरोध नहि चेदाना तादृशरूपे तात्पर्य त्वन्मते सभवति ॥ नच विशेष्यामि प्रायेण तदुक्तमिति वाच्यम् ॥ विशेष्यस्य सर्वसाधारणत्वात् नहि जीवेषु चैत्रादिपु विशेप्यभागस्य त्वन्मतेनोपनिषत्प्रतिपाद्यत्वमस्तीति ॥ एव च सर्वव तत्कथनस्य सभाविततया तव विशेषस्य वक्तुमशक्यत्वेन शुकदेवादीना तथाकथन- मनर्थकमापद्येत । एवमेव न चातर्न बहिर्यस्येत्यस्यापि विरोधो दुप्परिहार ॥ यदि च सामर्थ्यविशेषेणैव रज्जुन्यूनतादिरित्युच्यते तदा सामर्थ्यविशेषेणैव विरुद्धधर्माश्रयत्वा दिमिद्धौ किमेतेन मायादिकल्पनेन । यत्तु आत्मयोगो मायेत्युक्त तदपि न किंचित् भप्रसिद्ध न च योगोऽपूर्वार्थसप्राप्तौ सगतिध्यानयुक्तिप्विति मेदिनीकोशाद्योग शब्दस्य मुक्ती रूढिदर्शनान्मायाया युक्तिरूपत्वादात्मयोगशब्दो मायावाचक इति वाच्यम् ॥ मायाया युक्तिरूपत्वे मानाभावात् युक्तिर्हि साधकबाधकप्रमाणोपन्यासरूपा नहि माया पदप्रमाणातर्गता त्वयाभ्युपगम्यते ॥ किंच मायाया एव त्वदमिप्रेताया पूर्वमसभवस्य प्रतिपादितत्वेन धर्माणा मायिकत्वस्य दूरपराहतत्वात् । एतेन सर्वेपा धर्माणामित्यादिक निरस्तम् ॥ किंच यदि ब्रह्मणि धर्म कोपि नास्ति तदा "सर्वधर्मोपप तेश्च" त्यादिसूनविरोधस्तत्र धर्माणामेवासभवेन तदुपपत्तेर्वक्तुमशक्यत्वात् सूत्रार्थस्त्व- णुभाध्यादितोबसेय ॥ किच भगवता स्वरूपकथनावसरे-सर्वेन्द्रियगुणाभास सर्वेन्द्रि यविवर्जितम् ॥ असक्त सर्यभृच्चैव निर्गुण गुणभोक्तृ चेत्यादिनोभयविधमेव स्वरूप प्रति पादित तत्रैकस्य मायिकत्वमन्यस्यामायिकत्वमिति व्यवस्थाया प्रमाणशून्यत्वेन निर्मूल त्वादुभयविधमेव तत्स्वरूपमिति युक्तमुत्पश्याम ॥ इत्येकोननिशखडसडनाभासस्या भासत्वप्रदर्शनम् ॥ अथ तत्र व्यापकस्य प्रादेशेल्यादेस्त्रिंशत्खडखडनाभासस्याभासत्व प्रदर्श्यते ॥ तत्र ब्रह्मणि विरुद्वधर्माश्रयत्व वेदप्रतिपाद्यत्वात् स्वीक्रियते वेदार्थवासना रहिताना तु तन्न बुद्धिपथमारोहति गालिप्रदान त्वासुरसहजधर्मत्वादुचितमेव सर्व रोकव्यवस्थोच्छेदस्तु स्वकपोरकल्पनया तत्स्वीकारे स्यात् ॥ यथा मायाया दुर्घटघटना पटीयस्त्वीकारे वेदप्रतिपाद्यविरुद्धधर्मस्वीकारे तु न कोपि दोष ॥ अत एव सूनकारे- णापि वैश्वानर -साधारणशब्दविशेषा"दित्यादिना ब्रह्मणो विरद्धधर्माश्रयत्व प्रद शितम् ॥ तदर्थस्तु-वैश्वानर परमात्मैव साधारणशब्दाद्यो विशेष अथवा साधारणशब्दे यो विशेषस्तस्माद्विशेषश्चाभिविमानमित्यादिनोक्त प्रादेशपरिमाणवत्त्वव्यापकत्वादिलक्षण स च ब्रह्मण्येर सभवति सकरवेदोक्तविरुद्वधर्माश्रयत्वात् नाग्नौ नापि जीये ॥ यतु साधारणशब्दयोविशेष इत्युन तव सम्यक् ॥ विष्टकल्पनापत्त विरोधस्य ब्रह्मण्यदूषण त्वात् व्याकपस्यैव मूर्द्धचिबुकातरा स्थिति "रामनति चैनमस्मिनि" ति सूने व्यास प्रतिपादिता सगरचते मायया तथा भारस्तु तत्प्रतिपादक्राब्दस्य तनादर्शनानुपेक्ष्य प्यारकत्व मायिक प्रादेशमात्य यथार्थमित्यत्र विनिगमनाविरहश्च मायाया नित्यत्वा नित्यत्वविकरपे पूर्वोक्तदोपग्राम सपूपास्यधर्मपु भाग्नामानार्थमनुवाद इति च कल्प्य पचिस्त्वपि वारा वास्तवत्व घ घेदप्रतिपाद्यत्वमित्यादि यत् प्ररपित तत्तुच्छम् ॥

·प्राभअनः वेद्यप्रतिपाद्यधर्माणा त्यया ग्रहाण्यनुपगमात् ब्रह्मणो निर्गुणत्वात् योन्यथा स समात्मा नमन्यथा प्रतिपद्यत इत्यादिवास्योक्तो दोपश्च त्यन्मते स्यात् ॥ जीवस्य भगवदधीन- स्थाणुरूपस्य व्यापकत्वेन तदनधीनत्वेन सत्यस्य मिथ्यात्वेन चाभ्युपगमात् ॥ भस्मन्मते च नोक्तदोषस्तथानभ्युपगमात् ॥ विचात्मशब्देन ग्रह्मणो ग्रहणेपि त्वन्मत एव दोपो न ह्यात्मा सविशेपो निर्विशेषो वेति लौक्किप्रमाणतो निश्चेतु शक्यम् ॥ किंतु वेदत एवं येदे तु सविशेषनिर्विशेषोभयप्रतिपादकानि वाक्यानि दृश्यते तत्रैकतरस्यान्ययात्यक- स्पनेऽनैदिकत्यापत्या विरुद्धधर्माश्रयत्वेन महा वेदतोवगत तनिशेिपत्येनैव य प्रति- पद्यते स एव पापीयालरक प्रतिपद्यत इत्यर्थ ॥ ननु योन्यथासतमिनि यास्येनात्मनो- ऽन्यथा प्रतिपत्तिर्निषिध्यते न वन्यथा भूतस्यात्मत्वेन प्रतिपत्ति । एव च साध्यविरुद्धो हेतु भवस्तुन भात्मत्वेनोपासनस्योपक्रातत्वादिति चेन्नयम् ॥ नहि त्वन्मतेऽवस्तुन भात्म- नोपासन किंतु सविशेषस्यात्मनस्तस्य च नावस्तुत्व विशेष्याशे वस्तुत्यात् वित्चन्यथा सतो। निर्विशेषत्वेन प्रतिपत्तिरथवा निर्विशेषस्य सविशेषत्वेन प्रतिपत्तिरतोन्यथा सत आत्मनो- न्यथैव प्रतिपत्तिस्तवेति तच्छोकोक्तफल तपैथेति न साध्यविरुद्धत्व हेतोरिति ध्येयम् ॥ यत्तूपासनाया विशेपसत्यताया अप्रयोजकत्यमुक्त तद्विद्वन्मडनोकदोपाज्ञानात् नहि तत्र विशेषाणामसत्यत्र उपासनैव न सभवतीत्युक्त कितु विशेषाणामसत्यत्वे सविशेषग्रह णोऽसत्यत्वापत्या वेदस्यातदर्थप्रतिपादकत्वापत्तिरपासकाना चासदेव पर स्यात् ॥ फिच सविशेपोपासनायास्तुच्छल त्वेऽन्यदेवोपासनापेक्षया तस्योत्कृष्टत्यवर्णनमसगत स्यात् "सर्वत्र प्रसिद्धोपदेशा"दिति सूत्रनिरोधश्च तर हि "सर्वं खरिवद ग्रहो" ति वास्येन सर्वस्य ब्रह्मत्व प्रतिपादित तचासत्यत्वेन घटते सर्वस्यासत्यत्वे तद्रूपस्य ब्रह्म गोप्यसत्यत्यापत्तिस्तथा च शून्यवादापत्ति स्यात् ॥ अस्सन्मते सर्पस्य ब्रह्मरूपेण सत्य- स्वामानुपपत्ति ॥ किंचोपास्यस्य मिथ्यात्ये "यथा ऋतुर्भवति तथेत प्रेत्य भवती" ति श्रुत्या शाडिल्यविद्योत्तोपासनशीलस्य मिथ्यास्वरूपप्राप्तिरेव फल स्यान्न पारमार्थिक "तनिष्टस्य मोक्षोपदेशा "दिति सूनविरोधश्च ॥ न च निर्विशेपब्रह्मनिष्ठस्य मोक्षोपदेशा दिति तदर्थ इति वाच्यम् ॥ तच्छन्दस्योपक्रातयाचित्वात्पूर्वसूनेषु जगत्कतुरेवोपक्रात मात्तस्य च सन्मते निर्विशेषत्वामागत् ॥ सदेवेत्यादिविषयमाक्यपि सविशेप एवं स्वन्मते सच्छन्दप्रतिपाद्यस्तस्मात्तत्रापि स एवोपक्रमविषय ॥ उपक्रमोपसहारादिषविधा तात्पर्यनाइकस्यापि सविशेषविषयमत्वमेवातस्तत्रैव वेदस्य तात्पर्यमित्यवसीयते ॥ तथा चोक्त-उपक्रमोपसहारारभ्यासो पूर्वताफलम् ॥ अर्थवादोपपत्ती च लिंग तात्पर्यनिर्णय इति ॥ यत्तु (भसझेव स भरतीति शून्यवादस्य निदा न स्वनिर्वचनीयवादस्ये) ति तत्तुच्छम् ॥ शून्यवादानिर्वचनीयवादयोर्विशेषाभावात् कालिकनिषेधप्रतियोगित्वना भिमतस्यानिर्वचनीयस्य तुच्छात्वात् कि कृतो विशेष इति वक्तव्यम् ॥ नहि प्रतीतिकृतो विशेष इति वस्तु शक्य शशविषाणस्यापि कदाचित्प्रतीतिसमात्, अधिक तु निरू पितमधन्नात् ॥ मत एवासत्यमप्रतिष्ठ ते जगदाहुरनीश्वरमित्यादिना निर्वचनीय जगदगी कुर्वतामासुरत्वमुच भगवता ॥ तत्र मम भाव सत्तामारमान वेत्यर्थ स्वीकृत्या- ·प्राभञ्जन . (श्रयितु सकाशादाश्रितायास्तन्वा अमच्छब्दार्थात् सविशेषानिरिशेपस्य भावशन्दा र्थस्य च भिन्नत्त) मित्यादि यटुक्त तत्त्वतिप्राकृतपचनम् ॥ भारशब्दस्य स्वभाववाच कत्व त्यक्त्वा कृष्णस्यापि जीववढेहादिक स्वीकृत्यायांतरकल्पनात् असच्छब्दस्य च न देह एव शक्तिरह स्वर्ग भोक्ष्य इत्यादावनुपपत्ते -महात्मानस्तु मा पार्थ दैवीं प्रकृतिमाश्रिता ॥ भजत्यनन्यमनसो ज्ञात्या भूतादिमव्ययमित्यग्रिमवाक्येप्यस्मच्छब्देन देहस्यैव ग्रहणापत्या भूतादिमित्यस्याव्ययमित्यस्य चासगत्यापत्तेर्देहस्य त्वन्मते भूतादि स्वाद्यभावात् ॥ एन च पूर्वापरानालोचनमूरत्वादुपेक्ष्यमेवैतत् व्यारयानम् ॥ मत एय-एते स्वशकला पुस कृष्णस्तु भगवान् स्वयमित्युक्तम् ॥ नच प्रशसापर तदिति पाच्यम् ॥ इतराताराणामिवास्याप्यशावतारत्वे तदधिकत्वानुपपत्त्या प्रशसाया एवानु पपत्ते वस्तुतस्तु कृष्णस्य साक्षाब्रह्मरूपत्वात्तस्य करचरणादिक न प्राकृत कि त्वानद मानकरपादमुखोदरादीत्युक्त्याऽऽनदमानमेव ॥ तत्र प्राकृतबुद्धिस्त्वज्ञानादेव ॥ अत एवं मानुपी वनुमाश्रितेत्युक्त एतादृश मा ये जानति त भासुरनिश्चया इत्यर्थ ॥ एतेन यत्तु कृष्णस्तु भगवान्स्वयमित्यादिक प्रयुक्त, यत्तु करचरणादेरानदत्वमित्यत्र चीनमन्वेप्य मित्युक्त तन किंचित् तत्र श्रुतरेव चीजत्वात् स्वकपोरकल्पनाया तु "तकांप्रतिष्टाना" दित्यादिसूने मोक्षाभारादिरूप दूपण स्वयमेवोक्त ग्यासै ॥ किच ब्रह्मकल्पनेपि गौरवा पत्या तदपि नसियेदिति विद्वन्मडनोक्दूषण दुन्दरमेव स्यात् ॥ इति त्रिंशत्खडखडना भासस्याभासत्वप्रदर्शनम् ॥ अथ तत्र निर्विशेषस्य विषयवाक्यानामित्यादेरेकरिंशत्सड सडनामासस्याभासत्र प्रदश्यते ॥ नन सामान्यनिषेधप्रतिपादकत्ये पूर्वमेव दूपणगण स्योत्तत्वास सामान्यनिषेधकत्व सभवति ॥ तद्देशकालवच्छेदेन तत्तद्यक्तित्वेन देशकाल- योपादानेऽननुगम बुद्धिविषयत्वेनोपादाने तु स्थूरकारस्यापि धुद्धिविषयत्वादटात्तद भावयोरपि तद्दशकारापच्छेदेन सहावस्थितिसत्वाद्विरोधो न स्यात् । तत्कालीनयुद्धेरपा दानेपि पुरपातरीयतत्कालीनबुद्धिमादाय तहोपस्य दुर्वारत्वात् तत्कालीनेत्यादावपि स्थलकारमादाय दोपाचेति ॥ यत्तु तदत्यताभावत्यादिक तद्विरोधप्रयोजकमित्युक्त तना साधीय ॥ तत्र विरोधो यदि सहानवस्थान तदा सयोगात्यताभावस्य सयोगेन सहानव स्थानाव्यभिचार यदि च तद्देशतत्कालापच्छेदन सहानवस्थानमित्युच्यते तदा तच्छन्दा मनुगमप्रयुको दोपम्तदयस्थ एवेति दिक् ॥ सिंच विषयमास्यानुरोधेन सामान्यवाश्य स्थनमोप्युपसहारन्यायेन विशेषाभावयोधात्वाल्लौक्किधर्मान् श्रुतिनिषेधतीत्युक्त प्रार तस्माद्रह्मधर्मपु प्राकृतत्गदिशकानिवृत्यर्थ प्रापचिकधर्मानेव निषधेतीति ।अन्यथा श्रुते प्रतारकरल स्यादसत्पदार्यप्राहकत्वात् ॥ नन्वसत्पदाथस्य सत्येन निरूपणे प्रतारक्त्व भवति न म्यरूपनिरूपणे भय राहितरहि आनातीत्यादि वाक्यप्रयोक्नुरपि प्रतारकत्व मन्यथा युता न स्यादिति चेझ मुक्ताविद रजत पश्यैतदत गृहाणेत्यादिवाश्यप्र. योगपुरपयत्ताराथुन प्रतारकत्वस्य दुर्यारयात् ॥ मियाभूतरनतमद्रह्मण्यमसामेय धर्माणी ग्राहक यात् असतश्च सत्येन निम्पणेन प्रतारकत्व न च राया श्रुत्या धर्म निरूपिता इति ध्येयम् ॥ यत्तु हौरिकाम्दन मासिक्स ग्रहणादित्युन हतुटम् ।।

·न्यायेन तनिरूपणमिति वाच्यम् ॥ उत्तरसूत्रेपु हेयत्वेन तस्यानुक्कत्वेन तथा निरू- प्रामझने लौकिकमायिकशब्दयोः पर्यायत्वाभावात् किंच लौकिकशब्देन मायिकस्य ग्रहणे वैदिकानां जुद्वादीनां स्वाांदीनां न मायिक स्यात् । वैदिकराब्दस्यापि मायिक समानार्थत्वमिति चेहर्षे तदा ग्रह्मणोपि मायित्यापत्तिस्तस्याप्योपनिषदत्यात् ॥ भानंदमानकरपादमुसोदरादीत्यादिश्रुत्युक्तानामानंदस्वरूपकरपादोदरादीनां लौकिकर वदन् श्रुत्यर्थानमिन्नत्वादुपेक्ष्यः ॥ यदि फरपादादिदर्शनमात्रेणैर तेपो लौकिकत्वं चूया सदा शशविपाणस्यापि लौकिकत्वं कुतो न भूपे विषाणस्यापि लोके इष्टत्यात् ॥ यदि च विषाणस्य लोके इष्टत्येपि शशविषाणस्यारत्वान लौकिकत्वामित्युच्यते तदा मानंदमानं कुन दृष्टं देवानां प्रियेण येन व लौकिकत्वं प्रतिपाद्यते ॥ न च कर- पादादीनामानंदमानत्वं शशविषाणायमानमेवेति वाच्यम् ॥ श्रुतिप्रतिपाद्यत्येन तथा वक्तुमशक्यत्वात् श्रुतिप्रतिपाद्येप्यनाश्वासे मह्मण्यप्यनाश्वासेन बाह्यत्यापत्तिः ॥ नच सविशेपेऽनाश्वासेपि निर्विशेपे तस्य सत्येन न दोप इति वाच्यम् ॥ श्रुतिप्रतिपाद्य- त्याविशेपेगैकत्रावास मन्यन्नानाधासे प्रमाणाभावात् ॥ यदि सविशेपे नाश्वासश्चेत्तदा सविशेषस्योपक्रमे निरूपणमसंगतं स्यात् । नहि जन्मादिहेतुत्वं निर्विशेपे संभवति तस्मिन् कर्तृत्वादिस्वीकारे निर्विशेषत्वमेव न स्यात् ॥ नच निर्विशेषप्रतिपत्ययं शाखाचंद्र- पणस्य वक्तुमशक्यत्वात् ॥ मरूपमित्यसादनंतरमित्यादि प्रलापस्तु विद्वन्मंदनपंक्य- याज्ञानविजृभितत्वापेक्ष्यः ॥ किंच "तदात्मानं स्वयमकुरुत सञ्च त्यञ्चाभव"दित्यादि- श्रुतौ निर्विशेषसविशेषयोरक्येन प्रतिपादनादेकस्य मिथ्याल्चमेकस्य सत्यमेकन तात्पर्य- मन्यत्र नेति कल्पनाया निर्मूलत्वात् ॥ तथा च श्रुतेनिर्विशेष एव तात्पर्यमिति स्वोकुर्वतां सविशेषब्रह्मविचारकसूत्राणामानर्यश्यापत्तिौरैयेति ॥ तात्पांविषयीभूतार्थे सदेहनिवृत्तेर्निष्फलत्वात् नहि वायुर्वै क्षेपिष्ठा देवते"ति वाक्याथै केनचिद्विचारः कृव इति दिक् ॥ इत्येकत्रिंशत्खंदखंडनाभासस्याभासत्पप्रदर्शनम् ॥ अथारूपवदेव होत्यादेवात्रिंशत्संदखंडनाभासस्याभासत्वं प्रदर्यते ॥ "भरूपवदेव हि तत्प्रधान- वा"दित्यादिसूत्रेषु यत्ययोक्तं तयाधस्तादेव खंडितम् ॥ किंचारूपवत्सूत्रेण निर्वि- शेपं ब्रह्म निरूप्यत इत्यपि ते भ्रमः। मरूपमित्यनुक्त्वा रूपपदित्युक्तस्तथा च ब्रह्मणो प्याहारविषयविश्वविलक्षणत्वमेव तेन सूत्रेण बोध्यते ॥ ननु "न स्थानतोपि परस्यो- भयलिंगं सर्वत्र ही"ति पूर्वसूत्रेण ब्रह्मा निर्विशेष सविशेष वेति संदिह्य विचारः प्रवृत्तववारूपवदिति सिद्धांतसूत्रेणापि निर्विशेष सविशेष वेति सिद्धांत एव वक्त प्योन्यथा निश्चयो न स्यादिति व्यवहारविषयत्वप्रतिपादनेपि निर्विशेषमेव पर्यवस्थ- सीति चेन्न । तादृशसूत्रस्थापि त्वदभिमतार्थकत्वे सर्वत्र होत्यत्र हेतुबोधकपदे निर्वि- शेपौवोपदेशादित्यस्यार्थस्यासौत्रत्वेन तृतीयाध्याये शास्त्रे वा ईशार्थकस्येडशशब्दस्य काभ्यनुक्तवयानुवृत्तेरप्यसंभवेनाभ्युपगमैकशरणत्यात्"अशब्दमस्पर्श" मित्यादिविषयक वास्येपि तदुत्तराई-"अनाद्यनंत महतः परं ध्रुवं निचाय्य तं मृत्युमुखात्प्रमुच्यते" इत्येवं रूपाच्छन्देन पूर्वप्रदर्शितवस्यैव परामर्शेन प्राप्तायाः सविशेषवाया अनंगीकारे ·६६. प्राभञ्जनः विरोधस्यावारणीयत्वात् ॥ निर्विशेपमेव ब्रह्मेति सिद्धांतस्यात्रैव प्रदर्शने भरूपवत्सूत्र- प्रणयनं व्यर्थमेव स्यात् ॥ अग्रिमसूत्रेण साध्यस्यात्र सिद्धवनिर्देशोप्ययुक्तः स्यात् ॥ एवं च तादृशस्य तादृशार्थकत्वाभावानारूपसूत्रस्य निर्विशेषप्रतिपादकत्वमिति ॥ प्रकृतैतावत्वमिति सूत्रस्याह च तन्मात्रमिति सूत्रस्य त्वदुक्ता भानंदमानकरपादमुखोद- रादीत्यादिश्रुत्युक्तानामानंदस्वरूपकरपादोदरादीनां लौकिकत्वं वदन् श्रुत्यर्थानभिज्ञत्वा- दुपेक्ष्यः ॥ यदि करपादादिदर्शनमात्रेणैव तेषां लौकिकत्वं ब्रूयास्तदा शशविषाणस्यापि लौकिकत्वं कुतो न चूपे विषाणस्यापि लोके दृष्टत्वात् ॥ यदि च विषाणस्य लोके दृष्ट- त्वेपि शशविषाणस्यादृष्टत्वान्न लौकिकत्वमित्युच्यते तदा भानंदमानं कुन दृष्टं देवानां प्रियेण येन तत्र लौकिकत्वं प्रतिपाद्यते ॥ न च करपादादीनामानंदमानत्वं शशविषा- णायमानमेवेति वाच्यम् ॥ श्रुतिप्रतिपाद्यत्वेन तथा वक्तुमशक्यत्वात् श्रुतिप्रतिपाये- प्यनाश्वासे ब्रह्मण्यप्यनाश्वासेन बाह्यत्वापत्तिः ॥ नच सविशेपेऽनाश्वासेपि निर्विशेपे तस्य सत्वेन न दोप इति वाच्यम् ॥ श्रुतिप्रतिपाद्यत्वाविशेषेणैकनाश्वास अन्यत्रानाश्वासे प्रमाणाभावात् ॥ यदि सचिशेपे नाश्वासश्वेत्तदा सविशेपस्योपक्रमे निरूपणमसंगतं स्यात् नहि जन्मादिहेतुत्वं निर्विशेपे संभवति तस्मिन्कर्तृत्वादिस्वीकारे निर्विशेषत्वमेव न स्यात् । न च निर्विशेषप्रतिपत्यर्थ शासाचंद्रन्यायेन तन्निरूपणमिति वाच्यम् ॥ उत्तर- सूत्रेपु हेयत्वे न तस्यानुक्तस्येन तथा निरूपणस्य वक्तुमशक्यत्वात् ॥ मरूपमित्यस्माद- नंतरमित्यादि प्रलापस्तु विद्वन्मंडनपत्त्यर्थाज्ञानविजूंभितत्वादुपेक्ष्यः ॥ किंच "तदात्मानं स्वयमकुरुत सच त्यञ्चाभव" दित्यादिश्रुतौ निर्विशेषसविशेषयोरक्येन प्रतिपादनादेकस्य मिथ्यात्वमेकस्य सत्वमेकन तात्पर्यमन्यत्र नेति कल्पनाया निर्मूलत्वात् ॥ तथा च श्रुतेनिविशेष एव तात्पर्यमिति स्वीकुर्वतां सविदोपग्रह्मविचारकसूत्राणामानर्थक्यापत्ति- दुर्यारैवेति ॥ तात्पर्याविषयीभूतार्थे संदेहनिवृत्तेनिफर त्यात् नहि "वायु क्षेपिष्टा देवते" ति वाक्याथै केनचिद्विचारः कृत इति दिक् ॥ इत्येकत्रिंशत्संडसंडनाभासस्या- भासत्वप्रदर्शनम् ॥ मयारूपवदेव हीत्यादेात्रिंशखंडसंडनाभासस्याभासत्वं प्रदर्यते ॥ "भरूपवदेव हि तत्प्रधानत्वा" दित्यादिसूत्रेषु यत्वयोक्तं तचाधस्तादेव खंडितम् ॥ किंचारूपवत्स्प्रेण निर्विशेष ब्रह्म निरूप्यत इत्यपि ने भ्रमः । अरूपमित्यनुफ्त्या रूपवदित्युक्तेनया घ ब्रह्मणो व्यहारविषयविश्वविलक्षणत्वमेव तेन सूत्रेण योध्यते ॥ ननु "म स्थानतोपि परस्योभयलिंगं सर्वत्र हो" ति पूर्षसूत्रेण ब्रह्म निर्विशेपं सविशेपं घेति संदिध विधारः प्रवृत्तसत्रारूपयदिति सिद्धांतसूत्रेणापि निर्विशेष सविशेष घेति मिदांत एवं वक्तव्योन्यया निश्चयो न स्यादिति व्यवहारविषयत्वप्रतिपादनेपि निर्वि- दोपमेव पर्यवस्वतीति चेस ॥ तादशसूत्रस्थापि स्वभिमतार्यकत्ये सर्पन होत्यग्न हेनुबोधपद निर्विरोपस्योपदेशादित्यस्यास्यासौग्रत्येन तृतीयाध्याये शाने या इंशाकस्याशब्दस्य काप्यनुक्कतयानुत्तेरप्यसंभयेनाभ्युपगमैकशरणस्यात् "भशब्द- मप" मित्यादिविषयमराम्येपि सदुत्तरादें "अनायनंतं महतः परं भुवं निणय्यर मृत्युमुसात्ममुग्यत" इत्येवंरूपतग्रन्दन पूर्वप्रदर्शितध्रुवस्यैव परामर्शन प्राप्ताया ·प्रामजनः सविशेषताया अनंगीकारे विरोधस्यापारणीयस्यात् ॥ निर्विशेषमेव प्रीति सिद्धांत. स्यात्रैव प्रदर्शने भरूपवरसूत्रप्रणयनं व्यर्थमेव स्यात् ॥ भप्रिमसूत्रेण साध्यस्यान सिद्धवनिदेशोप्ययुक्तः स्यात् ॥ एवं घ तादृशस्य ताशार्थकरवाभावासारूपस्यस्य निर्विशेषप्रतिपादकत्वमिति ॥ प्रकृतास्त्वमिति सूनस्याह च तन्मानमिति । सूनस्य त्वदुक्तार्थकत्वे यया दोपस्तथान्या प्रतिपादितो ग्रंथगौरवभयाच नात्र लिख्यते पूर्वसंडे वृतप्रायश्चेति संक्षेपः ॥ यतु (सत्स्वभावत्वं प्राणि न संभवतीति तु पूर्वपक्षि- गेष्टापत्या परिहतुं शक्य) मित्युक्तं तन्मंदम् ॥ तन्नेष्टापती ध्रुतीनां ब्रह्मपरस्या- पत्तरित्यात् ॥ नच तादृशार्थस्य सूनादलाभ इति पाच्यम् ॥ हिशब्दस्यैव तादृशार्थबोधगत्यात् ॥ एतेन ( तत्सूत्राक्षरालभ्यश्चायमर्थ) इति निरस्तम् ॥ त्वदभि- मतार्थस्यापि सूमादलाभेन दोपतौल्याच ॥ भाकाराणां प्रपंचमध्यपातित्यकथने दोषो. भावनं तु तत्कथनाभिप्रायानवयोधात् नहि तत्राकाराणां प्रपंचमध्यपातित्वं सिद्धा- तितं किं तु यद्याकाराणां प्रापंचिकत्वं भवेत्त देयं स्यादित्यादिना संभावनामाग्रमेव ॥ अत एवाने न त्वमित्यादिना तत् संडितम् ॥ निर्विशेषतायाः प्रपंचानंतर्गतत्वक- थनमपि साहममात्रम् ॥ अंतर्यामित्या सर्वहृदयस्थितत्वेन प्रपंचातर्गतत्वात् ॥ मत एर "गुहां प्रविष्टापात्मानौ हितदर्शनादि"त्यादिसूने ताशार्थ एव निरूपित इति दिक् ॥ तदंतरस्य सर्वस्येत्यादिश्रुत्या घ प्रपंचांतर्गतत्यं प्रतिपादितम् ॥ नच तेषां मायिकाधिष्टानबोधकत्वमिति मंतव्यं तदोधने फलाभावात् स्वरूपप्रतिपादनस्यैव प्रकृ- तत्वात्तस्मात्मपंचांतर्गतत्वेपि प्रपंचविलक्षणं तदिति प्रतिपादित धनधीत्येत्यादिना गालिपदानं त्यादृशानामुचितमेवासुरप्रकृतित्वात् परं तु ब्रह्मणि व्यवहारविषयप्रपंच- विलक्षणत्येपि न त्वभिमतनिर्विशेषत्वसिद्वियन भक्षित इत्यादिन्यायस्यावसरस्त्यदुक्तः स्यात् किंतु प्रपंचत्रव्यवहारविषयत्वाभायोपि शास्त्रीयव्यवहारविषयत्वं वर्तत एवा- म्यया शास्त्रवैफल्यं स्यात् "तं त्वौपनिपदं पुरुषं पृच्छामी"त्यादिश्रुतिपिरोधश्च स्यात् तस्माब्यवहार्यत्वेपि लौकिकव्यवहाराविषयत्वादप्याहार्यमयमेवार्थों व्यासैः "प्रकाशा- दिबच्चावैयय"मिति सूत्रेण दर्शित इत्यलं विस्तरेण ॥ यदपि भरूपमित्युक्ते सविशे पवाक्याचारितार्थ्यशंकायां तत् प्रधानत्यादित्युक्तमिति चरितार्थमिति प्रलपितं तनु- च्छम् ॥ तत्प्रधानत्वादित्यस्य ब्रह्मप्रधानत्यानिशेिषनाप्रधानत्वादिति त्वभिमतार्थ- करयेपि सति शेषवाक्यानां श्रुतितात्पर्यविषयनिर्विशेषपरत्वाभावादचारिताभ्यशंकाया दुःपरिहरत्वादरूपमित्युक्तावेव सामंजस्यै रूपवदिति कथनस वैयर्थ्यात् ॥ यत्तु (दर्श यति चायो भपि सय्यंत इत्यस्य निर्विशेषब्रह्मपरत्या) दित्युक्त तत्तदाज्ञानात् ॥ नहि तत्सूत्रस्य निर्विशेषब्रह्मपरत्वं किंतु विरोधाराकायां तत्परिहारस्तेन सूत्रेण क्रियते कोसौ विरोध इति चेरणु ब्रह्मजगत्समवायिकारणमिति पैदे प्रतिपादितं कारणधर्माश्च कार्ये संभवत्यन्यया असतः सत्तास्वीकारापत्या श्रुतिविरुद्धकल्पनापत्तिः तस्मात्ते ब्रह्मण एवेति वक्तव्यम् ॥ निर्गुण निष्कलमित्यादिना निषेधोपि श्रूयत इति विरोधमाशंक्य परिहरति "दर्शयति चायो भपी"त्यादिना श्रुतिरेव जडजीवधर्माणां ब्रह्मण्यमा ·६८ प्राभजनः दर्शयति "द्वेवाव ब्रह्मणो रूप" इत्युपक्रम्य "अथात मादेशो नेती" स्यादिना निषेधमाह इतिशब्द प्रकारवाची । ब्रह्मपचमहाभूतानि भवतीति न तदेवाने व्याख्यानेन दर्शयति नह्येतस्मादिति हि युक्तोयमर्थ यत एतस्माजात तन्न हि कार्यकारणयोरेक प्रकारो भवतीति द्वितीयनेतीत्यस्यार्थो विवृत्त किं तस्मात्परमस्तीति नतु समवायित्वमानमेव ब्रह्मण कितु निमित्तत्वमपि तेन प्रपचातिरिक्तस्य ब्रह्मणो विद्यमानत्वात्प्रपचधर्मवचन तस्मिन्नौपचारिकमेवेति युक्त श्रुत्यैव तथा प्रतिपादनात् ॥ श्रुतेरन्यार्थनिराकरणायाह "अपि च सर्यते" अनादिमत्पर ब्रह्म न सत्तन्नासदुच्यते । सदसच्छब्दप्रतिपाद्य पचमहाभूतव्यतिरिक्त ब्रह्म उच्यत इत्यनेन प्रपचधर्मा भगवति उच्यते न तु तत्तद्धर्मा भवतीति ज्ञापयति । अधिक हि भाप्यादितोवसेयम् । “दर्शनाचेति" सूत्रस्य तु श्रुतिपु तद्धर्मदर्शनादित्यर्थ । कुत परमेश्वरोपासनाया पुरपाणा प्रत्यक्षेणापि भगवतस्तथा भानादिति चकारार्थस्तथा च वैश्वानरविद्याया प्रादेशमात्रस्याभिविमानत्वमन्यत्रापि "यदेकमव्यक्तमनतरूप"मित्यत्रैकस्थानतरूपत्व प्रतिपादितमत सकरविरुद्धधर्माश्रयत्व भगतो दर्शित "श्रत एव चोपमा सूर्यका"दिवदित्यनापि स एवार्थों दर्शित । एतेन तत्सूत्रार्थाज्ञानमूलका अत एव चोपमा सूर्यकादिवदित्यादिपरापो निरस्त । तस्य पित्रत्या दिना गालिप्रदान तूभयभ्रष्टस्य युक्तमेव बुद्धिवरहीनाना वाक्पारुप्यमेव बरमिति लोके दर्शनात् ॥ यत्तु (असमासस्थले नसो भेदवति लक्षणया पदार्थांतरेऽभेदेनान्वयोपि व्युत्पत्तिविरुद्ध) इति प्रलपित तत्र देवाना प्रिय प्रष्टव्यस्तादृशव्युत्पत्ते किं स्वरूप यस्याविरोध आपाद्यते तत्र यदि निपातातिरिक्तस्थले नामार्थयोरभेदातिरिक्तसबधेनान्व यबोधोऽव्युत्पन्न इति घूयास्तदा निपातनामार्थयोरभेदान्वयबोधस्य व्युत्पत्यविरुद्धत्वेपि भेदान्वयबोध व्युत्पत्तिविरोधाभावात्तादृशविरोधापादनमसगतमेव । घटो न पट इत्या दारपि घटप्रतियोगिकाभित्रभेदवदभिन्न पट इत्यर्थ इष्टापत्तिं कृत्वा निपातातिरिक्त पदमनुक्त्वा नामार्थयोरभेदान्वयबोधस्यैव व्युत्पत्तिसिद्धत्वाचेति एतापत्प्रकृतशब्दयोस्तु ल्यार्थकथनमित्यादिदोपोदावन तु तत्रत्यप्रथाभिप्रायानरबोधात् ॥ अत एवोक्त-भावा वबोधविहितो न दुनोति दोप इति प्रकृतैतावत्वेतिसूत्रस्य त्वदुत्तरीत्यार्थकरणे तु मूर्ता मूर्तप्रतिपेघस्य प्रकृत प्रतिपेधतीत्येतावतैर सिद्धरेतापत्वमित्यस्य एतावत्वपदाददरे च प्रकृतपदस्यावैयर्थ्यप्रसक्तैर्दुरित्वात् ॥ किंच मूर्तामूर्तरूपद्वय यत्प्रकृतत्वेन विवक्षित तस्य प्राधान्यमभिमत तञ्चत्तदा केन रूपेण तदिति वक्तव्य स्खेन रूपेण ब्राह्मणे वा नाद्य ब्रह्मणो रूप इति विशेषणवैयात् ॥ द्वितीये तु ब्रह्मण एवं प्राधान्यमिति ब्रह्मण एवानोपदेश्यत्वात् ॥ नर सवधपाट्यतपदेन बोधनाद्ब्रह्मणोऽप्राधान्यमिति वाच्यम् ॥ राहो शिर इति वदभेदपि पध्या सभवे नाप्राधान्यमेवेति नियमाभावा "दानद ब्रह्मणो विद्वा" नित्यादौ स्याप्यभेदे पाट्या स्वीकृतत्वात् ॥ एव च द्वे वा ब्रह्मणो रूपे इत्यत्र ब्रह्माभिन्न रूपे इत्येवार्थ तया च ब्रह्मण प्रकृतत्वात्तस्मिनेतावत्व परिच्छिन्नत्व प्रतिषेधतीत्येव व्याख्यानमुचितम् ॥ अन्यच यवयोक्त तत्पूर्वमेव निरस्तम् । इति द्वात्रिं शत्खदसहनाभासस्याभासत्वप्रदर्शनम् ॥ अथ तत्र निर्विशेपेत्यादेस्त्रयस्त्रिंशत्खडसडनाभा ·प्रामजनः सस्थामासरवं प्रदश्यते ॥ (वन निर्विशेषस्य शेयत्वादियोधकानि पारयानि मृत्युपहितस्य वृत्तिव्यापकलयोधकानी) त्यादि यदुक्तं तनोच्यते ॥ "मात्मागरे दएप्य" इत्यग्न दर्शनं निर्विदोपय विधीयते सविशेषस्य वा ॥ नायः निर्षिशेषस्य त्वन्मतेऽदृश्यत्वात् ॥ न च वृत्तिव्याप्यत्वेपि निर्विशेषस्य फलव्याप्यत्वाभावाददृश्यत्यमुपपद्यत इति याच्यम् ।। वृत्तिव्याप्यत्वस्यापि निर्विशेपेऽभावात् "यन्मनसा न मनुते" "यतो वाचो निवर्तत मप्राप्य मनसा सहे"त्यादिश्रुतौ मनःपदेन वृत्तरेव ग्रहणस्य त्यन्मते युक्तत्यादृत्ति विना मनोग्राद्यत्वस्याभावात् ॥ नच वृत्युपहितस्य गृत्तिव्याप्यत्वमित्यपि युक्तं पृत्यु- पहितस्य सविशेषत्येन निर्षिदोपत्यानुपपत्तेः ॥ किंचोपाधिरूपाया वृत्तेरभिनत्व भात्मा अयो भिवत्येन्योन्याश्रयायापत्तिरिति ॥ मनसैवेदमातव्यमित्यादादपि वृत्तेर्महणे विरोधः फलमहणे मनःपदस्य तनापूर्ववृत्तिकल्पने मूलं वक्तव्यम् ॥ किंच प्रतिथिवा- संभवस्य पूर्व मिस्तरेण प्रतिपादिवत्येन कल्पस्यैवासंभवेन फलम्याप्यत्वकथनं तेनैव निरस्त तस्मात् “यन्मनसा न मनुत" इत्यादिवास्यानामसंस्कृतमनोविषयत्वमत एव-दृश्यते त्वमया बुद्धत्यादिभिः संस्कृतयुद्धिवेद्यत्वमुक्तमन्यथा तद्विरोधापत्तेः ॥ नच फलत्ये. नाभिमतस्य चित्प्रतिबिस्य वन्मते बुदिशब्दवाच्यत्वमस्ति येन तत्परत्वं कल्पयेः ॥ नापि द्वितीयः ॥ सविशेषज्ञानस्य मोक्षसाधनतायास्त्वयानुपगमात् ॥ एवं “तमेव विदि- स्वातिमृत्युमेती" त्यत्रापि विकल्पदोष ऊह्यः ॥ ज्ञानशब्दस्य स्फुरणार्थकस्य वृत्तिच्या. स्यर्थकल्पने गौरवम् ॥ यत्यवताररूपपरं भगवद्वाक्यमित्यायुक्तं तत्रोच्यते ॥ किम- वताररूपभगवज्ञानान्मोक्षस्त्वयाभ्युपगम्यते न वा ॥ आये निर्विशेपे थैव तवाग्रहः श्रुत्वा तस्य प्रतिपादनान्स इति चेच्छुत्या सविशेषस्यापि प्रतिपादनादुभयविधभगवतो रूपमिति पक्षं त्यक्त्वा सविशेषस्य मध्यात्यं श्रुत्यसंमतं किमिति स्वीक्रियते तस्मा- दासुरभाव एवात्र कारणमत एवं तन्मायामोहितत्वात्प्रेतादिदृष्टांतप्रणयनं कृतम् ॥ द्वितीये-त एव पश्यत्यचिरेण तावकं भवप्रवाहोपरम पदांबुजमित्यादिवाक्यविरोधः तद्द. शनस्य मोक्षासाधनत्वात् ॥ किंच मायिकत्याविशेपेपि तद्दर्शनमुपासनादिजन्यतत्कृत पाहेतुत्वेनांगीकुर्वन्नुपेक्ष्य एवान्यथा घटादिदर्शनेपि तत्कृपैव कुतो न हेतुरित्यपि विभाव- पनीयम् ॥ किंच तद्रूपस्य मायिकत्वे मया प्रसन्नेन तयेत्यायुक्तिविरुध्यते मायाया व्यामोहार्थत्वाद्भगवत्कृपायाश्च व्यामोहोपघातकत्वात् सूत्रे संराधनपदं सम्यक् राधन संराधनमिति व्युत्पल्या संराधनपदसोपासनापरत्वादर्जुनादीनामुपासनया भगवत्सा- क्षात्कारः । एतेन अपि संराधन इत्युक्तत्वेन प्रतिज्ञाविरोध अर्जुनादिदर्शनादेः संरा. धनेऽभावादित्यादिकं निरस्तम् ॥ संराधनपदस्य समाधिपरत्वमेवेत्यत्र नियामकाभावात् माद पूर्वस्य तथात्वेपि संपूर्वस्यातयात्वमित्याधुक्तिस्तु निर्मूला। धातूनामनेकार्थत्वादुप. सर्गाणां च तात्पर्यवशात्तत्तदर्थद्योतकत्वादत एवोक्तं-उपसर्गेण धात्वर्थो बलादन्यत्र नीयत इति ॥ यच वेदरित्यस्य सविचारैरित्यर्थकरणे द्रष्टव्य इत्यादिश्रुतिविरोध इत्युक्तं तन सम्यक् ॥ सामान्यतोधीतैरिति त्वत्सम्मतार्थकरणेपि श्रोतव्य इत्यादिश्रुति- विरोधस्सावारणीयत्वात् ॥ यदि सामान्यतोध्ययनमात्रेण दर्शननिषेधेपि मननसहिता- ·प्रामञ्जनः ध्ययनेन तद्दर्शनस्य श्रुतौ विहितत्वान्न विरोध इत्युच्यते तदा विचारसहिदैस्त दभावप्रतिपादनेपि निदिध्यासनसहितैस्तद्दर्शनस्य श्रुत्या प्रतिपादनान्न विरोध इति विरो धापादनमविचारमूरकमेव ॥ निदिध्यासनत्व च भत्तित्वव्याप्य तेन भत्त्या त्वनन्यया रभ्य इत्यनेनैकवाक्यतया न तद्वचनविरोध इति बोध्यम् ।। सर्वेपा भगवद्दर्शने समा नेपि केपाचिन्मोहानपगमे भगवदिच्छैच नियामिका ॥ यनु तदपगमसाधनाभावादेव मोहानपगमो न तु तत्र भगवदिच्छाहेतुरित्यक्त तत्तुच्छम् ॥ त्वयापि तदपगमे साधनाभावहेतुकर्महेतुत्वेन "एप ह्येव साधु कर्म कारयती" त्यादि श्रुत्यनुरोधेन भगवदिच्छाया कल्पनीयत्वेन तस्यैव कारणत्वस्य युक्तत्वात् ॥ न चैव भगवतो नैर्पण्यापत्तिरिति वाच्यम् ॥ लीराया नैर्पण्यासभवादन्यथा सर्वेषा तद्दर्शनान्मोक्ष सभवेन लीरोच्छेद स्यात् । अत एवोक्त "होकवत्तु लीलावत्य" मिति एव च लीलार्थकृता या मर्यादा परपर्यायरूपा भगवदिच्छा तद्वोधकान्येव मयानु कूलेनेत्यादिवाक्यानीति भागवतपचनविरोधोपि न सभवतीति ॥ एतेन एव चेत्या दिक सर्व निरस्तम् ॥ यदर्शन इत्याद्युक्त्वा "भिद्यते हृदयग्रथि" रिति श्रुतिविरोधो झापन त्वज्ञानात् धनुर्गृहीत्वोपनिषदमित्यादितत्प्रकरणस्थवाक्यानुरोधेनानन्यभत्त्या तदर्शनस्यैव तत्फर हेतुत्वोपगमादत एव "शर ह्युपासानिशित सदघीते"त्यायुक्त (स्वतेजसा स्वस्य विरोधाभाने कन तेजसा प्रकाशे विरोध इति देवाना प्रिय प्रष्टव्य) इत्यादिना यदूचे तत्र पूर्वापरप्रथानभिज्ञ एव वक्तव्य । पूर्वमलौक्कितेनोदर्शन लौकिकानुसरण लील्यरेत्युक्त्या प्रकाश्यत्वमपि लीरयैवेत्युक्तम् । तत्र च प्रकाश्य स्वस्वीकारे सूर्यादिप्रकाश्यत्वमेव वक्तव्यम् ॥ एव च "न तर सूर्यो भाती"ति श्रुतिविरोध इत्याशका स्यात्तनिवृत्यर्थमुक्त यदादित्य इति तथा चादित्यादितेसोपि ब्रह्मतेनोरूपत्वेन तत्तेज प्रकाश्यत्वेपि विरोध इति प्रतिपादितम् ॥ श्रुतिस्तु घटादीना यथा स्वमिन्नतेज प्रकाश्यत्व तथा ब्रह्मणो नेति निषेधति ॥ एतेन किंचेदानीमित्या दिना यटुक्त तद्विरस्तम् ॥ यच्च त्वया अरूपवत्सूत्रार्थमनानता प्रकाशादिवशायर्थ्य" मिति सूत्र व्यारयात तयारयान च पूर्वमेव दूपितम् ॥ भक्त्या त्वनन्ययेत्यादिवाक्यस्य सविशेपपरत्वे प्रमाणाभाव शुद्धब्रह्मण्येव सामर्थ्यवशात्सयसपत्तौ निर्विशेषसविशेष यो द स्वकपोलकरपनयोक्त्या तत्तद्वाश्याना विप्लवो वृथैव ॥ माया च त्वदमिप्रेता पूर्वमेव निरस्ता ॥ अत एवात्मारामोपि सकाम प्रियवियोग्यपि व्यापकस्तद्वियोगेन दुख व्रजन्नप्यानदरूप सर्वज्ञ सकलश्रुतिप्रतिपादितविरुद्धधर्माश्रयत्वादिति सक्षेप ॥ इति त्रयस्त्रिंशत्सडखडनाभासस्याभासत्वप्रदर्शनम् ॥ अथ तत्र निर्धर्मिकपदार्थस्येत्यादे श्चतुस्त्रिंशत्सडसडनाभासस्याभासत्व प्रदश्यत ॥ रोकरीत्यनुसारेण यद्यनिर्णयो लोफे यद्यया दृष्ट तस्य तथैय निश्चय कार्यो निर्धर्मिक्पदस्याथा लोके न प्रसिद्ध किंतु घेदगम्यम्नयापि न शक्तिगम्य किंतु लक्ष्य एषति रोकानुसारिण स्वाभिमत ब्रह्मापि नासिदित्यभिप्रायस्तादशाभिप्रायमज्ञात्वैव यस्तुमान गृह्यत इत्यादि प्ररपितम् । यत्तु (शब्दसमवासिकारणमामासमित्यादिसहप्रयोगानुपपाया वासधर्मोपलक्षिते ताहरा ·•वेसि । ईश्वरेच्छापाच तत्प्रयोजावं पूर्वमेर विस्तरेण खंडितमन्यत्सर्व दक्त- प्रामअनः शकिवांच्येति तत्रायभिचार) इति तन्मन्दम् । भामाशः पान्दसमवायिकारणमित्या. दाराकाशपदस्याटदग्यातिरिक्तदव्यत्वाछिन्ने शकिन तु शन्दसमयायिकारणत्वाररिछसे येन स्पद्रुक्तदोषेण तादृशधर्मोपलक्षिते शक्तिः फल्प्येरा तथा च यद्यत्पदशक्तिविषय- त्याभयं तत्तनिर्धर्मिकमिति व्याप्तौ पदशफियिपयेप्याफाशे निर्धामक्रयामावस्य सरवास न्यभिचारः ॥ किंच शब्दाश्रयत्योपलक्षिते शक्तिमतत्पदानिर्धर्मिको योध इत्यथवाकायस्थ निई मिकत्वमित्यपि तस्य भ्रम एवं ॥ तदोपलक्षित शक्तिरिति मतेपि भष्टदम्याति- रिक्तद्रव्यत्यापच्छिम भाकाशपदस्य शायुपगमादत एव नानाधर्माछिनस्पेकपदवाच्या खासंभवादिति हेतुस्तैदर्शितः ॥ शक्तिवादे चास्तु या पदादपि निर्विकल्पमित्युक्त्या निर्विकल्पकत्वं च तदंशे तात्पदोपस्थाप्याप्रकारत्वं नतु तदेशे सामान्यतो निष्प्रकाररयं विभक्त्युपस्थापितैकत्यादीनां तदेशे प्रकारत्वोपगमादित्युक्तं भाचार्यः फिंचेत्यादिना जातिशक्तिपसे गोत्वादेनिर्मिकस्यैव पदार्थत्यमस्तीति यदुक्तं तदपि न किंचित् ॥ गोत्वं गोपदशक्यमिति शक्तिशाने गोलस्य निर्मिकस्य भानासंभयात् ॥ गोर्गोपदशक्येत्यत्रापि गोरेय शक्याश्रयत्वेन भानाम गोत्वस्य पदार्थत्वमतो जातिशक्तिपक्षेपि न गोत्यस्य निर्मिकतया पदार्थता ॥ श्रुते निर्गुण एवं तात्पर्य न स गुण इत्यत्रापि विनिगमक दुर्लभं येन तत्रैव तात्यमिति त्वत्कथनं संगच्छेत तात्पर्यग्राहकाणामुपक्रमादीनामु- भयन तुल्यत्वात् ॥ किंच यदि लोकविरदं न स्वीकर्तव्यमित्येव ते नियमस्तदा प्रकाशतमसोरपि न परस्परमाध्यायिभायो लोके दृश्यत इति सोपि प्रकाशरूपे ब्रह्मण्यविद्या तमोरूपां स्वीकुर्वता त्वया कथं त्यक्तः ॥ श्रुत्यर्थस्तु लोकरीत्यैव विचार्य इति वदन्प्रष्टव्यः लोकरीत्येत्यस्य कोऽर्थः किं लोके यदृष्टं तदेव श्रुतितो प्रतीतमंगी- कार्यमुत लोके यादृशं दृष्टं तत्सजातीयं श्रुतितोवगराव्यम् , नायः यागादेलौकिकत्वे थुनेरनुवादकत्यापत्याऽप्रमाणत्यापत्तिः नापि द्वितीयः निर्मिकब्रह्मणः सजातीयस्या- भावात्तत्सिद्यनुपपत्तिस्तदयस्यैवेति ॥ भगति विरुद्वधर्मवत्वं तु श्रुतितोवगम्यते मुरसा मक्षणोलूखलादिप्रसंगेष्वपि यशोदादिमिर्विरुद्वा धर्मा रष्टा व्यासादिभिश्च पुरा. गेषु प्रतिपादिता इति । एतेन विरुद्धा धर्मा इत्यादिकं प्रत्युक्तम् "दर्शनाचे" त्यनेन सूत्रेणाप्ययमेवार्थः प्रतिपादितः ॥ न मायया नादशधर्मा भगवता प्रदर्शिता इति पाग्यम् ॥ मायापदेन सामय चेत्तदेष्टापत्तिः । भविद्या तु पूर्वमेव निरस्ता ॥ स्वदथेप्यपि पन्मायायाः सदसद्विलक्षणत्वं स्वाश्रयत्वेनामिमनिष्टाभावप्रतियोगित्वं चांगीकृत्य महाधितत्यं तस्याः स्वीकृतं तदपि पूर्वापरविरुदस्वादसगतम् ॥ म्यामोहाय घेति तेन सस्या ब्रह्मानितत्वानंगीकारोक्तिरस्मद्रंथानवलोकनादिति प्रलपितमपास्तम् ॥ मायाया उपाधिभूताया ब्रह्मगतविशेषकल्पकत्वमिति मते तस्योपाधित्वप्रयोजक किमिति वक्तव्यम् ॥ न च तस्यानादित्वान्न किंचिदपि प्रयोजकमिति वाच्यम् ॥ तस्या अनादित्ये "सदेव सौम्येदमन भासी” दिति श्रुतिविरोधः ॥ नच तस्या ब्राम्यरूपातिरिक्ताया मसत्वाश विरोध इति वाच्यम् ॥ अधुनापि सस्थास्ताहराबादम भासीदित्यंशा- ॥

·७२ प्रामञ्जनः प्रायमिति संक्षेपः ॥ इति चतुस्त्रिंशत्खंडखंडनाभासस्याभासत्वप्रदशनम् ॥ अथ तत्र प्रादेशमात्रमित्यादेः पंचत्रिंशत्खंडसंडनाभासस्याभासत्वं प्रदश्यते ॥ प्रादेशमावस्या- मिविमानत्वमुक्तं श्रुतौ तत्र प्रादेशमानत्वं मायिकमिति यदुक्तं तदावाज्ञानमूलक तस्योपाधिकत्वस्योक्तत्यात् सूच्याकाशवत् ॥ किंच प्रादेशिकत्वमेव स्वाभाविकममिवि- मानत्वमेव मायिकमित्येव कुतो नोकं श्रुत्या मायिकत्वेनाप्रतिपादनादिति चेत्प्रादे- शिकत्वस्य मायिकस्वं कुत्र श्रुत्या प्रतिपादितं येन तस्य तथात्वमंगीकरोपि "मणीया- न्त्रीहेवा यवाद्वा ज्यायानाफाशाज्यायान् दिव" इत्यत्रोभयविधत्वस्यैव श्रुत्या प्रतिपादि- तत्येप्येकतरपक्षपाते बीमाभावः॥ किंच पुनः पुनः सर्व मायिकमित्येव दृढीकुर्षता मायावादित्वं मिथ्यानादित्वं च स्वस्मिन् प्रकाश्यते ॥ "रसो वै सः रस घेवायं लब्ध्वानंदी भवती "त्यत्र रसशब्दस्य शृंगारपरत्वे विटवादित्वं चेत्तवापि तत्कुतो न स्यात् ॥ त्वयापि ताशश्रुतिघटकस्य रसशब्दस्यानंदार्थकतायाः स्वीकृतत्वात् शृंगार- स्यापि रतिपर्यायस्यानंदरूपत्वात् ॥ न चानंदसामान्यस्य रसरूपत्वेपि न शृंगारस्य तद्रूपत्वमिति वाच्यम् ॥ "एतस्यैवानंदस्यान्यानि भूतानि मात्रामुपजीवंती"त्यादि श्रुत्याऽऽनंदमानस्यैव त्वन्मतेपि ब्रह्मस्वरूपत्वात् ॥ ननु तस्यांतःकरणवृत्तिरूपत्वास ब्रह्मत्वमिति वाच्यम् ॥ ताशस्य रसस्यानन्यभक्तिलभ्यत्वाद्यादृशी भक्तिस्तथा तत्रा. विर्भवतीत्यभ्युपगमेन लौकिकशृंगारववृत्तिविशेषत्वाभावात् ॥ त्वन्मतेप्यानन्दस्य लोके वृत्तिविशेषात्मकतया तदोपतौल्यात् ॥ ईश्वररमणस्य मायिकत्वमिति त्वदुक्तौ मायि- करदेन मिथ्येति विवक्षितं चेद्रमणस्य स्वस्वरूपात्मकस्य मिथ्यात्ये स्वरूपस्य मिथ्या- स्वापत्तिः ॥ श्रीकृष्णस्य तु "एते चांशकलाः पुंसः कृष्णस्तु भगवान्स्वय"मित्युक्ति- विरोधालशियम् ॥ श्रुतीनो व्यवस्था यदुका तु कोलकल्पितत्वानिर्मूला उपेक्षणीया च भगवति सर्वभवनपामयनैव सर्वस्य श्रुतियोधित त्योपपत्ताचौपाधिकरवादिकल्पनस्या- मारपत्वात् ।। नच सामथ्र्य मायैवेति वाच्यं मानाभागत् ॥ नहि सामर्थ्येन कुर्वन्मायया करोतीति व्यवहियतेऽन्यथा हनुमदीमादिकृतकर्मणां मायिकत्वव्यवहारः स्यात् ॥ यदपि मर्यादामार्गविरुद्धः पुष्टिमार्गों नादरणीय इत्यादिप्रलपितं तदप्यज्ञानात् ॥ मर्या- दामार्गे स्त्रीणां स्वपुरुष परित्यज्य परपुंसि रतानां नरको भवति गोपीनां तथाविधा- नामपि श्रीमद्भागवतादिपु मोक्षः श्रूयते स च विरुद्धः स्यातसादकामेनापि शास्त्रमामा- प्यमभ्युपगच्छता पुष्टिमार्गः स्वीकरणीय. देवयानपितृयानवन्मार्गद्वयस्वीकारेपि न दोष इत्यवधेयम् ॥ अन्यया संतमिति वचनोक्तं फलं तु ईश्वरपरतंत्रं स्वस्वरूपं स्वतंत्रज्या अंगीकृत्य यथेष्टाचरणशीलानामेव भरतीति ॥ अत एव तेपामात्मतृत्व "मसुर्या नाम ते लोका "इति मंत्रोक्तफलमपि तेपामेव ॥ किंच सर्वस स्वसिन्कल्पितत्वं वदतो ध्यानधारणासमाधिधर्माचरणादीनामपि कसितत्व स्वीकुर्वता तत्सर्व यथा त्यकं तथा राजसेवाधनार्जनादिकं परनिंदात्मसंस्तुत्यादिकमपि मिथ्येति निश्चिस्य कुतो न स्यकं यदि च "नामुकं क्षीयते कमे"ति श्रुत्या कर्माधीनतया क्रियत इत्युच्यते तदा येनोग्रेण प्रारब्धास्येन कर्मणा ध्यानादावरुचिनिन्दादौ रुचिस्तवाजनिष्ठ तेनैवैतत्फलं ·धमायभानादित्यनुमान तन धर्माद्यभारसाधनाथ ज्ञानेच्छा प्रयवातिरिक्तविशेषधर्मा- ওই प्रभजन नरकादिकमपि समापश्यं भविष्यतीत्यपधारय यथेष्टाचरणशीलस्यात् ॥ मत एपोस- पुद्धाद्वैतसंतत्वस्य ययेशाचरणं यदि ॥ पशूनां तवां चैन को भेदोऽशुचिभक्षणे ॥ विवाहादितुल्यत्यमाकांक्षीनत्वविद्धवान् ॥ सर्पधीदोपसंत्यागालोकैः पूज्यश्च देययत् ॥ तया चैतत्सर श्रुतिस्मृतिविशिष्टोक्तमनाचरता तलिपिचमाचरता च विहितस्थाननुष्टा- नादिति स्मृतिमदर्शितफलभागित्वं स्वमिमारिष्कृतम् ॥ यनु पुष्टिमार्ग स्वोरपेक्षया दोषा माविष्कृतास्ते तु न तन पदमादधते तन्मार्गस्य भगवत्कृपायिनॅमितत्येन सन्न नरकादीनां वक्तुमशक्यस्यात् कृपाया दुःसहरणेच्छारूपत्यात् भगरस्यचिंत्यमहिमि पितर्कस्थानाता- राहत एप्रोक्तं-अचिंत्याः खलु ये भागः न तास्तण योजयेत् । अचिंत्यरचनारूपं मनस्यपि जगत्सल ।। "नेपा तकेंण मतिरपनेया प्रोक्तान्येनैव सुशानाय प्रेष्टे"स्यादि "तर्काप्रतिष्टा- ना"दिति च ॥ एतेनात्मारामपरेत्यारभ्य सुतरां निंदित इत्यंत निरस्तम् ॥ निंदादिकं खासुरधर्मत्वात्वय्येवोपयुज्यत इत्युक्तमतकदेव ॥ बुद्धतुल्यतापि सर्यस्य विज्ञानरूपता- मंगीयतामेवेति ॥ इति पंचशिरखंडसडनाभासस्याभासत्वप्रदर्शनम् ॥ अथ स्वाभा- विकशरीरेत्यादिः पत्रिंशत्वंडखंडनाभासस्याभासत्वं प्रदश्यते ॥ स्वाभाविकं शरीरादि- कमित्यस्य स्वाष्टोनवमित्यर्थः । स्वस्थ भावः स्वभाव इति व्युत्पत्या दृष्टादीनामेव स्यभा- वरवात् तद्गतधर्मस्यैवान्यत्र भावपदयोध्यत्वात् ॥ तथा चेश्वरो न शरीरी शरीरोत्पादक- भागदिति हेतुः धर्मादीनां च विशेषधर्मापरपर्यायत्वेनाभिमतं विशेषगुणत्वमस्त्येवेति माप्रयोजकत्वशंकापि ॥ एवं च तदर्थाज्ञानादेवासगत्यादिदोपोद्धापनम् ॥ (यय वैशे. पिकरीश्वरे सुखानंगीकारेपि नैयायिकरानंद ब्रह्मणो विद्वानिति श्रुतिबला वन सुखा- गीकारेण स्वरूपासिद्धि युक्तं तदपि न किंचित् वैशेषिकाणां मते श्रुतेः प्रामाण्यं नास्ति नैयायिकानां मते तदस्तीति त्वदुक्तिं प्रमाणत्वेनागीकुर्वनिः श्रद्धाजडैः स्वीकर्तव्य ननु शास्त्रविहिर्नहि वैशेषिका नास्तिका येन श्रुतिमनंगीकुर्युः ॥ तन्मते श्रुतेरन्य एवार्थ इति चेन्नैयायिकानां ता निर्भरः किं मूलक इत्यपि वक्तव्यं देवानां प्रियेण ॥ अस्तु वा तस्मिन्नानंदो नत्वसामानंद इत्युक्तिस्तु तेषा ब्रह्मण भानंदस्वरूपत्यं नास्तीत्यभिप्रायेण न तु ब्रह्मण्यानंदोस्तीत्य प्रापि तात्पर्यम् । अत एवानास्थाद्योतको याशब्दस्तनोक्तः तस्मात्- यज्ञानादेवेदमुक्तम् ॥ जगत्कर्तृत्वेनैयेत्येवकारस्तु तादृशसाध्यतावच्छेदकरूपस्य मुख्यत्वप्रतिपत्यर्थः । मत एव मणिकारादिभिरीश्वरानुमाने तद्रूपेण मुख्यतयानुमितिः प्रतिपादिता । उदयनाचार्यैरपि कार्या योजनेत्यादिलोकेन प्रतिपादितहेतुपूक्तसाध्यतावच्छे. दकावच्छिन्नविधेयकानुमितिजनकस्य कार्यत्वहेतोः प्राथम्येनोपादानं कृतम् ॥ यनु (रोके दृष्टत्येनोक्तो नियमो से व्यभिचारी)त्युक्तं तदपि तन्मताज्ञानादेच ॥ तत्र कार्यत्वहेतोयसे व्यभिचारवारणाय सत्ये सतीति विशेषणं यथा तैर्दत्तं तथैव प्रकृतेपि सत्कार्यकर्तृत्वमेव ताशनियमघटकमिति न दोपः ॥ वस्तुतस्तु ध्वंसकर्तृत्वं तु तत्प्रति- योग्युपादानगोचरज्ञानवत्वमेयेति न दोपः भावत्वादिकं त्वखंडधर्म इति न खंडनोक्त र इति ध्येयम् ॥ खंडनरीत्यनुसरणे तु कर्तृत्वादेरपि निवतमशक्यत्वेन भार. वि स बुदि ल RI गि ग लासा/ मसि in ·प्रामसनः स्वमा तत्कयनममंगतं स्यात् ॥ यदपि कर्तृत्वस्य शारीरित्यज्याप्यत्ये मागाभागादित्युक्त पदपि मंदम् ॥ यथा कार्यस्वस्य कर्तुजन्यत्वम्याप्यरये कार्यस्येन फर्तृत्वेन कार्य- कारणभार एव मानं रायैव कृतित्यारयिं प्रति भयरिछसत्यसंयंधेन शरीरस्य हेतुत्य- मिति कार्यकारणभारस्थापि यतुं शक्यत्वे समयानुकूलसर्कविधया मानस्यात् ॥ एवं घेश्वरस्य शरीरसिदिरपि स्यादेव ॥ ननु यदि कार्यरावारिसनं प्रति पेप्टात्वेन हेतुत्वं स्यात्तदा गाशकार्यकारणाभागनुरोधेनेश्वरम्प शरीरं सिस्येत् नत्येवमनि कार्यत्वाव- रिछसंप्रति ज्ञानत्यादिनेर हेतुत्वम् ॥ नतु चेष्टाररेनापि चेष्टाया भपि कार्यत्येन सां प्रति चेष्टांतर हेतुतायामनपस्थापत्तेहानत्येन हेतुत्वस्य तूमयादिसमततया सय दोषस्य समत्यादिति घेश ।। टांते ज्ञानादीनां चेष्टासमग्याप्यत्वदर्शनेन ज्ञानरयेन कार्यकारण- भारग्रहकाले कृतित्येनेच्छारपेनापि स्यादेव ॥ कारणत्वग्राहकयोरन्ययसहचारज्ञान- म्यतिरेकसहचारज्ञानम्यतिरेकसहचारज्ञानयोम्नवाप्यारणीयत्वात्पक्षे पक्षसमे व्यभि- चारसंदेहस्याकिंचित्करत्वादन्यथा यहित्यावच्छिमस्यापि धूमं प्रति कारणत्वानु- पपत्तेः ॥ गौरवं तु कार्यकारणभावग्रहोसरकालीनज्ञानविषयत्वादप्रतिबंधकमत एवोक्त फलमुखगौरवस्यादोपत्वादिति ॥ ताशस्थलेऽनवस्थाया दोपत्वोपगमे तु कार्यमाने घटस्य कारणत्वं त्वन्मतसिद्धमनुपपगं स्यात् ॥ तमाप्यरष्टस्य कार्यत्वेन तत्प्रत्यदृष्टांतरा- न्येपणेनवस्थाया दुर्वारत्वादिति संक्षेपः ॥ ज्ञानभिग्नकार्यत्वेन ज्ञानत्वेनेत्यादितदुक्त- कार्यकारणभाये ज्ञानभिग्नत्येनेत्यादिविशेषणमपि भ्रमादेव तारशानवस्थाया मकिंचि- स्करत्वात् ॥ यत्तु कार्यत्वं कृतिसाध्यमिति कृतिसाध्यतासिद्धिनिष्पत्यूहैवेत्युक्तं सदपि मंदम् ॥ कार्यत्वस्य प्रागभावप्रतियोगित्वरूपता स्वरूपसंयंधात्मकत्वं स्वीकुर्यतां मते कृतिसाध्यत्वस्य गणुकादावसिद्धेः त्वदुनप्रणाल्येच्छादीनां सिद्ध्यभावात् प्रकारांतरानु- सरगे तु शरीरसिद्धिरपि स्यादेव ।। इति पत्रिंशत्संडखंडनाभासस्थामासत्वप्रदर्शनम् ॥ भय तय पूर्वपक्ष इत्यादेः सहनिशत्संडसंडनाभासस्याभासत्वं प्रदर्यते ॥ पूर्वपसे ब्रह्मधर्माणां भिन्नत्वमभिन्नत्वं वेति विप्रतिपत्तिमिन्नत्यरूपे प्रयमपक्षे च तेषां नित्य. स्वांगीकारे "एकमेवाद्वितीय" मित्यादिश्रुतिविरोधः ॥ तत्र च नित्यतयांगीकारस्यैव प्रयोजकत्वं भनित्यत्वं यदि स्वीक्रियते तदा तेषां मिथ्यात्वादद्वैतव्याघातकत्वाभावात् ॥ भेदाभावप्रयोजकत्वोक्तिस्तु तदंगीकारस्य तद्वंयसंदर्भानभिज्ञत्वद्योतिका ॥ तत्र सदंगी- कारस्य भेदाभावप्रयोजकवाया भनुक्तवाद संबंधासंभवस्तु पूर्वमेव निरस्तः ॥ यत्तु मूलावच्छेदेन तेजस्त्येन प्रतीयमानत्वं तादूप्ये हेतुरुच्यते चेन्मणिप्रभादौ व्यभिचारी मणिप्रभाया मणित्वाभावादित्युक्तं तन्मंदम् ॥ उपादानोपादेययोरभिन्नत्वं स्वीकुर्वतां वैदिकाना मते तेजोरूपमणिकार्यस्य मणितेजसोपि मणितोऽत्यंतभेदे मानाभावात् ।। ताप्यस्य सत्वेन व्यमिचारामावाद्धंसादिवद्वेदस्यापीश्वरेच्छा प्रयुक्तस्य सत्येन तदीय- स्वव्यवहारस्यापि मानुपपसिः ॥ किंच सूर्यप्रभामणिप्रभादौ तत्तद्वेदास्त्वयाभ्युपग- म्यते तदाऽवयवेष्वप्यवयविनोर्भेद एवाम्युपेयस्तुल्यन्यायादेवं चावयवावयविनोमदे द्विगुणपरिमाणवस्वादयो भाष्योकदोषा दुर्वारा एव ॥ तद्धसादौ तदीयत्वेन प्रतीयमाने ·। मामअनः खदुपादानत्वाभावात्तंदर्मत्वाभावाय न प्यमिधारः ॥ नापि दृष्टांतासिदिष्टांतस्य सूर्यतेजसि प्रसिद्धत्वात् ।। दृष्टांत साध्याभावो दृष्टांतासिद्धिपदेन वियक्षितत्तदा प्रम एव तस्य साध्यपैकल्यत्वेन प्रसिद्धस्य दष्टांतासिद्धिपदयोध्यत्वाभावात् ॥ रामाक्ष- धर्माणां भिन्नत्वमभिसत्वं चोभयविधश्रुतिसिद्धत्वादुपेयम् ॥ भेदाभेदयादिमतप्रयेशस्तु यथा सब पदमतप्रवेशो नास्ति तथैवासाकमपि किंचिद्वलक्षण्यसरयान संभवति एक- स्याधुतेर्मायिकत्वयोधनेऽन्यश्रुतेस्तदोधकत्वस्वीकारे सगुणयोधपश्रुतीनां यथा त्यागते मायिकत्वयोधकत्वं तया निर्गुणप्रतिपादकानामपि सत्कुतो न स्यात् ॥ (एतेन भेदस्य मायिकत्वे तु मैदयोधकधुतीनामिये) त्यादिकं निरस्तम् ॥ यतु (यदादित्यग तेज इति तूपासनार्थ स्वीयत्वेन वर्णन) मित्यायुक्तं तन्मदम् ॥ आदित्यगततेजसस्तदीयत्वा- भावे तदुपासनमपि न फलदं स्यात् ॥ न चोपासनाया भ्रमस्वरूपस्याद्रमादपि फलं भवत्येवेति वाच्यम् ॥ संवादिभ्रमस्यैव त्यन्मत उपासनादृष्टांतत्येन वर्णनादादित्यादि. तेजसो ग्रह्मसंयंधित्याभावे तस्य प्रदीपप्रभातुल्यत्यापरया न लभ्यते मणिर्दीपप्रभा प्रत्यमिधावतेत्यादिन्यायेनादित्यतेजस उपासनान्मोक्षादिफल न स्यात् ॥ सोमो भूत्वा रसात्मक इत्यादी तु तत्काय तत्तद्रूपेणाविभावः प्रतिपादितः । एवं घ तद्रूपेणा- चिर्भूते ब्रह्मणि द्वितीयरूपस्य तिरोभावः । अत एव मत्स्पादिरूपेणाविर्भूते नृसिंहादि- रूपस्य तिरोभावास तत्कार्यकारित्वं तथा च मत्स्यादिरूपेणाविर्भूत ऐश्वर्यशक्तस्तिरो- भावागीतत्वाधुपपद्यत एवेति न दोपः "न तन सूर्यो भाती"त्यादिवाक्यस्य तु सूर्य- रूपेणाविर्भूतस्य न ब्रह्मारमासकरयं किंतु "तस्य भासा" इत्यादिवाक्यानुरोधात्सूर्य- गततेजस एव कुत्रचिद्रह्मावभासत्यमित्युक्तं प्राक् ॥ तस्मात्सूर्यादितेजपो मिन्नत्वकल्पने गौरवात्सूर्यादितेजसो मिसत्वोक्तिरप्रामाणिक्येवेति ॥ प्रलय इत्यादिप्रलापस्त्यरसन्मता- ज्ञानमूलकत्वादुपेक्ष्यः ॥ उक्तश्चायमर्धः "प्रकाशाश्रययद्वा तेजस्त्वा"दिति सूत्रेण व्यासः त्वदुक्तं पूर्वमेव निरस्तत्वादुपेक्ष्यम् ॥ यत्तु ( हेतुकोटी स्वाश्रयाभिनेति भमेदस्य निवेशायन्मते स्वरूपासिद्धिरभेदस्य प्रागसिद्ध त्या ) दिति तदसत् ॥ अस्सन्मत उपादानोपादेययोरभेदः सर्वत्र घटपटादौ मृदांगीकारात् सिद्ध एवेति न त्वदुक्को दोषः ॥ किंच हेत्वसिद्धः स्वरूपासिद्धित्वेनामिधानं शास्त्रानभिज्ञत्वं द्योतयति हेतो हेतुतावच्छेदकाभावे हेत्वसिद्धिर्यथा कांचनमयधूमादिति तन्न धूमरूपहेतौ कांचनमय. त्वामाबादेत्वसिद्धिरेवमत्रापि तेजसि स्वाश्रयाभेदस्यास्मसिद्धस त्वयाऽसिद्धत्वेनारोपेण हेत्वसिद्धिकथनस्य युक्तत्वेपि स्वरूपासिद्धिकथनं त्वयुक्तमेव पक्षे हेत्वमायः स्वरूपा- सिदिः ॥नच हेतौ हेतुतावच्छेदकाभावे पक्षे हेतुतावच्छिन हेत्वभावस्याक्षततया स्वरूपा. सिद्धिरच्याहत्तैवेति वाच्यम् ॥ एवं सति तुल्ययुक्त्या साध्याप्रसिध्यादेरपि बाधांतर्गततया तेषां व्यायवासिद्धिमध्यतर्भावस्य तत्तच्छास्त्रप्रतिपादितस्यासंगत्यापत्तिवारयेत्यलमम- कृतविचारेण ।। भगवतस्तेजोरूपत्वे तु भत्रायमात्मा स्वयंज्योतिर्भवतीति श्रुतिर्मानम् ॥ नच ज्योतिःशब्देन ज्ञानमभिधीयत इति वाच्यम् ॥ शक्तिप्राहकाभावात् वेदे निर्मूल- लक्षणाया अप्रामाणिकत्वान् ॥ किंचैवं विनिगमनाविरहेणेच्छादेरपि ज्योतिस्तेज ·न च शकानिहत्य) प्रामअनः मादिदाब्दप्रतिपाद्यत्व स्यात् ॥ ज्ञानत्वात्तेषामपि विषयावभासकत्वात् ॥ किंच यदादि त्यगत तेज इत्यपि ब्रह्मधर्माणा ब्रह्मणश्च तेजस्त्वे मान वाशवाक्यस्योपासनापरत्व यचयोक्त तत्तु पूर्वमेव सडित ताशाक्यस्योपासनापरत्वे तत्तेज उपासस्पैति वदेत् न तु विद्धीति ॥ अत एव रामकृष्णाद्यवतारोपप्रमे ब्रह्मादीना तेनोरूपस्यैव भगवतो दर्शन नतु ज्ञानस्वरूपस्येति तन्न पुराणादिषु वर्णितम् ॥ यदपि (अद्वितीयपदेनैव तद्धर्मातिरिक्तवारणसमये श्रुतायेकपदैवपदयोवयर्थ्यप्रसग) इति तन्न रोचिष्णु ॥ अद्वितीयब्रह्माभिन्नस्य तत्सदशस्याभावबोधनेपि ब्रह्मण्येवानेकरूपेण व्यवस्थिते भेद शका स्यादत एकपदैवपदयो सार्थक्यम् ॥ विंच त्वन्मतेपि सनातीयविजातीयस्व गतभेदाभावयोधार्थ पुकादिपदनयमुपात ता ब्रह्मण सजीयविजातीययोरप्रसिद्ध्या तन्नेदस्याप्यप्रसिद्ध्या तदभावाप्रसिद्धस्तद्वैयध्यै दुरिमेव ॥ तादिनि वाच्यम् ॥ ब्रह्ममिन्न सर्वमसदेवेति निश्चयपतस्तर शकाया असभवात् ॥ न च वादिशकानिवृत्यर्थं तदिति वाच्यम् ॥ माध्यादीना द्वैतवादिना तादृशशकाया निवृत्य सभवात् प्रत्युत विज्ञानीय मिन्न ब्रह्मति निश्चय एवं वर्तते रामानुजाचार्याणा शरीर शरीरिभावमम्युपग एता स्वगतभेदशकाया अनिवृत्त ॥ एवमन्येपा नैयायिकमी मासकादीना तदनिवृत्त्या तत्सार्थक्यस्य दुरपपादत्वात् ॥ मायापदेन कुहकमिति वदन प्रष्टव्य किं मायाविद्याभिन्न हक भगति न स्वीकृत येन न यत्र माया किमुतापरे इत्यादिना कैमुग्नकन्याय सगत स्यात् । येषु चेत्यादिना भगवद्धर्माभगवदिच्छया भगवत्कृपापात्रेषु भाविर्भवति पुनरिच्छयै तिरोभवतीति प्रतिपादित तत्रा यधर्माणा मन्यत्र स्थिनेरमभवादिति दोषापादानमसगत जीना भगरतोऽत्यतभिन्नत्वानभ्यु पगमात् कल्पनाया दृष्टानुसारित्व स्वीकृर्यतापि घटे पटधर्माणामदृष्टत्वे मृद्धमा गन्धादय ब्रह्मधर्मा सत्तादयस्ता कुतो वागीक्रियते ॥ श्रिया पुष्ट्या गिरा कात्य त्यादिवाक्ये निषेवितमित्यस्य निरतर युक्तमित्युक्त्वा निपेवितत्व च माययेति यदुक्त तदपि न सभवति मायया निरतर युक्तत्वासभवात् मायाया सातत्वस्वीकारात् ।। किंच तद्वाक्ये मायया च निपेवितमिति वाक्यघटकनिपेवितत्वमपि माययैव वक्तच्य तर माययोर्भेदाभ्युपगमेन्योन्याश्रयान्तिदनभ्युपगमे चात्माश्रयप्रसग इति दिक् ॥ अन्यत्सर्वं पूर्वमेव निरस्तम् ॥ इति सप्तत्रिंशरसडसडनाभासस्यामासत्वप्रदर्शनम् ॥ अय तत्र भगवल्लीरानित्येत्यादेरष्टनिंशत्सडसडनाभासस्याभासत्व प्रदश्यते ॥ भग वलीला नित्या भगवदेकनिष्टत्वादित्यत तदनिष्टत्वमिन्यस्य तद्धर्मत्वादित्यर्थ ॥ आका शादेभंगवत्कार्यत्वे न भगवशिष्टत्वपि तद्धर्मवाभावान व्यभिचारोत एवैकपदमु पात "सत्यज्ञानानतानदमाकरसमूर्तय” इनि पूर्वोदाहृतवाक्येन भगवदाणा तथा विधत्वामित्यत्व प्रसाध्य हीराया अप्येवविधत्वादिनि घदन् तस्या अपि भगवद्धर्म त्वमानदरूपत्व ग्यनक्ति माकाशदीना चानदरूपत्वरूपद्विवीयहेत्वमावादपि न दोष ॥ एतेन आकाशादेरित्यादिनोक्त समपात भगवदेवनिष्टत्व समवायेन स्वरू- पसयधेन वा योध्य तेन तदननादे श्रुतिसिद्धस्य दिगादिवृचिरयेपि न प्रति ·७७ मामजनः योगिसापेक्षभगवाहीरासु रेत्यभावस्यने तु गांशत स्वरूपासिधिः प्रतिपादनं तु लीय- शान्दायांनभिज्ञत्वात् भागासिदिस्पपरिभाषाभिशवाय सधारि लीसा हि स्वागदर- सास्वाद । भत एवोक्तं लीराकवरय"मिति सम्य च प्रतियोगिसापेक्षायपि न मति. योगिनिवृत्ति रोकेपि राजादीना लीला न गृगयादिनिऐति ॥ पिंच प्रतियोगिना- मपि भगवदूपत्वेन लीलाया भन्यनिष्टत्पशंकापि नारतरति "सदेति तनेजतीत्यादिना प्रतिरादिताना विधर्माणा सर्यभवनसमर्थे भगवत्यनुपपन्नत्यासभयेन तेषां मायि- करवप्रतिपादन निरर्थकमेव । एजनादिलीराया ब्रह्माणि देशादिनिरपेक्षाया पर सभये वन प्रतियोगिसापेक्षत्यं प्रतिपादयतस्तपात एव जपतीत्यग्र स पुरोनु इस्पायथ्याहार वर्षनुपेक्ष्यश्च । मध्याहारस्य पूर्वखडे तेनैव दूषितस्यात् ॥ पिंच भूतत्ववियक्षया यथान्या मादिप्रयोगस्तथानापि कुतो न त ॥ नच शतद्वयस्य विशेषणत्वेनामुल्यवान लीलानित्यत्वप्रतिपादने तस्य तात्पर्य पितु भगवदुरकर्ष एवेति फथं तेन यायेन लीला. नित्यत्वमुच्यत इति पाग्यम् ॥ अप्राप्ते हि शासमर्थयदिति न्यायानगपरस्यरूपस्य नित्यत्येन तदुत्कर्पस्यापि सर्वसमतत्वेन तत्प्रतिपादने वापपानर्थक्यापत्या “सविशेषणे हि विधिनिषेधौ विशेषणमुपसफामत सति विशेष्ये पाध" इति न्यायादुताविशेषणी- भूताया लीलाया एव नित्यत्व प्रतिपाद्यते ॥ तस्यानित्यत्वस्य सर्यरावसमतत्वात् तत्त. हीरासधिनां तेपा नित्यत्यालीराया अपि तनिष्प्रत्यूहमेव तत्तत्पुराणवाक्यालीलाना नित्यत्वे बाधकामागत् ॥ नच "वर्तमानसामीप्ये यतमानपढे"त्यनुशासनालटो भूतार्थ. वाचकत्वस्यापि सभपालोरानित्यत्व न सभातीति वाच्यम् ॥ तदनित्यत्वाभ्युपगमे तत्प्र- योगकारसमीपकारिकत्वस्याप्यभागालटोऽनुपपत्ति स्यात् ॥ लीलाना पूर्वमेव व्यती- तत्वेन तत्प्रयोगस्यासाधुत्त च स्यात् ॥ कि चान्यैरपि वाक्यै लाना नित्यत्वारगमा मुरये सभवति गौणप्रयोगस्यान्याय्यत्वात् तादृशप्रयोगो युक्त एव ॥ तस्मादासुरमक- तिप्रयुक्त एवाय प्रताप इत्यवधेयम् ॥ यनु (एवमेव कियाप्रवधस्याविच्छेदेन सदा ददावीत्यादिवल्लडि) युक्त तदिष्टव यथा तत्र वर्तमानकाल एव प्रयोगस्तयानापि श्रीशुकवाक्योचारणकाले ताला वर्तमानत्वस्वीकारे नित्यत्व गले पादुकान्यायेन सिद्ध त्येभूतकाले तथा प्रयोगस्तु न सभवति क्रियाप्रयधस्य विरछेदेन वर्तमानत्वासम- वान् ॥ किंच लटो वर्तमानत्वाविवक्षामयासो लीलाया नित्यत्वे श्रुत्या याधादित्यादि- प्रलापश्च व्याससूनानिभिज्ञत्त द्योतयति ॥ न्यासस्तृतीयाध्याये "प्यासेश्च समजस सभिवादन्यत्रेम" इत्यादिसूत्रीरायास्तत्सबधिपदार्थाना च नित्यत्व प्रतिपादितम् ॥ तथा हि ब्रह्मधर्माणा बाल्यपोगडादीनामेकस्मिन् विप्रहे न्यूनाधिकमावस्यावश्यकत्वेन सचिदानदरूपत्वमनुपपन्नमत आह "भ्याले"ति सर्यत पाणिपादातमिति श्रुत्या साकारस्यैर व्यापकत्व तथा च पूर्वोक्तदोपलदा स्याद्यदि विग्रहम्य प्राकृतित्व तस्मिन्यू- नाधिक्परिमाणयत्व च कालोपाधिजन्य स्यात् ॥ तनु नास्ति कित्त्वावरणापसारण भाकाशस्व सचिदानदरूपत्य व्यापकस्य विग्रहत्यापरणभूताया योगमायाया क्रमादप- सारणे भक्ताना वडीरारसानुभवेच्छया कृपया ताशपरिमाणक प्रकटीकरोतीति ।

·७८ प्राभञ्जनः भगवतो योगमायावरणं गीतायामुक्तं-नाहं प्रकाशः सर्वस्य योगमायासमावृतः ॥ मूढोयं नाभिजानाति लोको मामजमध्ययमिति । तथा चोपास्यरूपेषु प्रतीयमानानामेव बाल्यपौगंडादिधर्माणां तल्लीलानां चावरणतन्द्रंगजन्यप्रतीतिविषयत्वेनोपपत्तौ नासमंज- स्थमिति सूत्रार्थः ॥ नन्वनुच्छित्तिधर्मा इत्यादिवाक्याब्रह्मधर्माणामनुच्छेदनावणादाल्या- दयोपि ब्रह्मधर्मत्वानित्या वाच्यास्ते च लीलानां तत्तद्रकानुभवार्थतया तत्तक्क्रीडो- पयोगिभक्तविशिष्टास्तत्र कृष्णोपनिपोकभक्तस्य पौर्वापर्येणानेकलीलासंबंधो-यो नंदः परमानंदो यशोदा मुक्तिगेहिनी । इत्यादिना-सोवतीर्णो महीतले। वने वृंदावने क्रीडन् गोपगोपीसुरैः सह । इति तैः सह क्रीडाकथनालीलासंबंधित्वेनोक्तभक्तस्यापि नित्यत्वं वाच्यम् ॥ एवं च पूर्वलीलातत्संबंधिभक्तयोनित्यत्वे सति तस्यैवापूर्व- लीलावैशिष्ट्यस्यापि नित्यत्वे सति तस्यैवाग्रिमलीलासंबंधोऽशक्यवचनः तस्यैवानि. मलीलासंबंधवचने त्वेकस्य युगपद्विरुद्धलीलाद्वयानुभवस्याशक्यवचनतयाग्रिमलीला- नुरोधेन पूर्वलीलानित्यत्वे चैकस्य युगपदनेकलीलानित्यत्वं भज्येत पूर्यनित्यत्वे चैकस्य युगपदनेकलीलासंबंधस्याभावादग्रिमलीलासंबंधिनो भक्तस्य पूर्वलीलानुभवितुः सका. शादिवत्वं स्यात् । तच्च भिन्नत्वं लीलानुभवितृभक्तैक्यावेदकप्रमाणभूताया कृष्णोप- निपरन्थश्रुतिम्तद्विरुद्धम् ॥ लीलानित्यत्वे भक्तश्रुतिविरोधो भक्ताभेदे च लीलानित्यत्व- भंगादनुच्छित्तिधर्मश्रुतिविरोध इत्युभयतः पाशा रज्जुरित्याशंकायामाह "सर्वामेदा- दन्यत्रेमे" लीलामध्यपातिनां सर्वेपा पदार्थानां ब्रह्मणा सहाभेदाब्रह्मणश्चक्यात्पूर्व- लीलातोन्यत्रोत्तरलीलायामपि पूर्वलीलासंबंधिन एवेत्यर्थः ॥ "रसो वै स" इत्यादिश्रुत्या सर्वरस इत्यादिश्रुत्या च सर्वरसात्मक्त्वं ब्रह्मणो निति तथा च यस्य रसस्य ये विभावानुभगदिरूपास्तैः स रसः संपद्यते ॥ आतानवितानात्मकतंतुभिः पट इवातस्तत्तादात्म्य परस्येति तस्मालीलासहितं भगवतो नित्यत्वं न्यासाभिमतमज्ञा- वैवायं प्रलापः । एतद्विस्तरतो भाष्यप्रकाशादिषु निरूपितमधिकजिज्ञासुभिस्ततोवगं. तव्यम् ॥ यत्तु (वर्तमानसामीप्य इत्यस्य गौणप्रयोगबोधकत्यमित्ययुक्तं प्रमाणाभावा) दित्युक्तं तन्मंदं महाभाष्यविरोधात् स्थानिवत्सूत्रे भाष्ये "गुरुवद्गुरुपुत्रे वर्तितव्य- मिति गुरुबद्गुरुपुत्रोपि यथा भासनादिकं लभत एवमिहापि स्थानिकार्यमादेशेति- दिश्यत" इत्युक्त्या "नैतदस्ति प्रयोजनं लोकत एतरिसद्ध" मिरयुक्त तथा च लोके तत्सदो तयवहारो न मुख्यः किंतु गौण एव ययातिदेशिको व्यवहारो मुख्यः स्यात्त- दायमपि मुख्यः स्यादेव नचैतदस्ति वाहीके गोव्यवहारस्य मुख्यत्वप्रसंगात् । एवमति- देशांतरेप्वपि योध्यम् ॥ एतेन भतिदेशांतरेप्वतिप्रसगादित्यादिकं निरस्तम् ॥ इत्यष्टा- निशखंडसंडनामासस्थामासत्वप्रदर्शनम् ॥ अथ सन गर्गोक्तिगतल्यादरेकोनचत्वा. रिंशत्संडसंढनाभासस्याभासत्वं प्रदश्यते ॥ दशमस्कंधस्थगर्गाचार्यवाक्यगतसति- पदेन लीलोपयोगिभगवनामरूपयोर्नित्यत्वं योध्यते तन संतिपदमध्याहारादिप्रकार- समूहेन योन्यमिति बदता तत्प्रकार चादर्शयता तत्प्रकारानभिज्ञत्वमाविष्कृतम् ॥ किंचाध्याहारः क्रियायाः कारकस्य वा भवति कियां विना कारकस्य कारकं विना ·प्रामजनः क्रियाया योधकरवाभायात् यया द्वारमित्युत विधेहीत्यस्याभ्याहारः । विधेहीत्युक्ते द्वार- मित्यस्पान्याहरः । भय तु क्रियाफारफयोनामसत्तारूपयोस्तसस्पदेनोहरपात्कस्याध्या- हार इत्यपि विचारणीयं बुद्धिमानः ॥ तस्मादायादारोऽसंगत एव । यतु सिमय वारये मनुरूपाणीत्यस्य रूपस योग्यानीति विमई कृत्या रूपं यस्तुमानपरिचायक- मित्युत्यते तदप्यज्ञानात् ॥ रूपस्य वस्तुमानपरिचायकरये गुणरुमपदयोयश्या- पत्तिस्तयोरपि तदंतर्गतत्यात् ॥ किंचागन्वितार्थत्यं च साशयाक्यस्य स्थार नहि रूपपदार्थ पस्तुमाने गुणकर्मपदार्थस्याभेदेन न्यय इति पहुं शक्यते समासा- घटकपदसापेक्षत्यादसामध्यं स्यात् । मत एव समर्थः पदविधिरिति सूयभाष्ये सापेक्षमसमर्थवद्भवतीत्युक्तम् ॥ किंच योग्यमान एयानुरूपपदस्य शक्तिरित्येताय- र सामंजस्य तादृशविग्रहमदर्शन व्यथमेय ॥ किंच योग्यस्य यावशून्यत्वार्थकत्व- मुरत्या स्वार्थगुणकर्माशून्यानीत्यर्थप्रदर्शनमप्यसंगत गुणकर्माशून्यानीत्ययस्येव तारा- प्रणाल्या स्वार्थगुणरुमाशून्यानीत्यर्धत्य शब्दादलाभात् लक्षणाश्रयणे तु गौरवं स्यात् ।। एवं च खोकी गौरवान्वयाभावरूपान् दोपानदृष्ट्वा परपक्षे दोपमुद्रावयगुपेक्ष्यः ॥ राया च तत्समये तयोग्याकारक्रियादिमत्वमेशानुरूपत्वं योग्यत्वं च यावामान इति म स्वदुतात्माश्रयशंकापि ॥ यदपि यत्त्वप्रेत्यादिना टीकादुकं किंचिदनूध पन्न संगतमित्युपत्य माहीत्यादिना जैमिनिमतवमातिशक्तिखानानस्यैव च पदार्थशक्ति- द्वारा विशिष्टशाब्दहेतुत्वमिति न लक्षणादोपावसर इत्याधुक्तं तदपि न साधीयः शादियोधे वृत्तिज्ञानजन्यपदापस्थिते रतिप्रसंगभंगाय हेतुर पाप्यं तथा च व्यको शत्यावीकारे धृत्तिज्ञान जन्यव्यक्तयुपस्थितेरभावात्तच्छादयोधानुपपत्तिः ॥ किंध जातो आक्तिस्वीकार गर्नष्टो गौरत्पन्न इत्यत्र गोत्ये नारामतियोगित्वोत्पत्यादेवा- चितवादनन्ययापत्तिस्तमानाती शक्तियतो लक्षणेति मंडनमिश्रप्रतिपादित जैमिनिमल. मेवादर गोयं तथा च ज्ञातेरिय व्य केरपि मृत्तिज्ञानजन्योपस्थितेः सरवालानुपपत्तिात प्रमोक्तं तैः-जातेरस्तित्वनास्तित्वे नहि कश्चिद्विवक्षति ॥ नित्यत्वालक्ष्यमाणाया व्यस्त हि विशेषगे । इति तया च कथं न लक्षणदोष इति वक्तव्यं न च तदर्माश्रय- विष्यकशादयोधे तधर्मशक्तिज्ञानत्वेन हेतुत्वं स्वीमियत इति न बदमाश्रयाक्ति- ज्ञानापेक्षेति वाच्यम् ॥ निर्धर्मितारच्छेदकशक्तिमानस्य हेतुत्वासंभयेन तदर्थ गोला. दिनातिनिष्टशविज्ञानस्य गोत्वत्वादिधर्मितावच्छेदकत्वस्यावश्यं यतन्यतया गौरवानद- पेक्षया गोत्वविशिष्टधर्मिकशतिज्ञानस्यैव हेतुत्वे लायवायकिशक्तिमतमेव साधीय इसन्यन्त्र विस्तरः ॥ एवं च मिनिमतास दोपप्रस्तत्वाद्याप्तस्य न तत्र निर्भरः किंतु ध्यक्तिशाजियाद एव ।। यत्तु व्यक्तिशतावत्तिगौरवमित्यूचे तन स प्रष्टव्यः किं गौरपं यकीनामानस्यात् कारणावच्छेदकको धर्मधर्मिणोः प्रवेशासा नायः । गोत्याय- विषयकशाब्दबुद्धौ गोलाकारकत्किंचिट्ठीविषयकशक्तिज्ञानल हेतुत्वात्सकलगोविशे- प्रतिहारस्वाहेतरवाय नापि द्वितीयस्वन्मतेपि धर्मितावच्छेदकविधया गोस्वत्व- प्रवेशप्रयुगौरवस्य पूर्वमेवोकत्वात् "पाय इति चेनावा प्रभावा"दिति सूत्राशया- ·८० प्राभञ्जनः ऽप्रतीतेरिति वदन् सूत्रानभिज्ञत्वं द्योतयति सूत्रदेवतादृशशक्तलाभात् तथा हि पूर्वसूत्रे देवानां कर्माधिकार उक्तः तत्रेयमाशंका जायते कर्मकरणे विरोधो मास्तु तथापि शब्दे विरोधो भविष्यति । श्रुतौ "साध्या वै देवाः स्वर्गकामा एते पात्र- मपश्यस्तमारस्तेनायजंत सोग्निष्टोमेन वसूनयाजयत् स उक्थेन रुद्रानयाजय"दित्यादिना देवानां कर्माधिकार उक्तः । साध्यरुद्रवसूनां यागकर्तृत्वबोधनात् तत्र यागानां चाध्ययनविधिप्रतिपाद्यवेदाध्ययनसाध्यत्वाद्वेदजन्यज्ञानस्य साध्याख्यदेवसाध्ययागरूप- विषयसापेक्षत्वात्तत्कर्तृणां च साध्याख्यदेवानां तु यागार्थ प्रवृत्तत्वेन वाक्यार्थप्रमिति- समये तस्य विषयाभावेनोत्पत्तौ ज्ञप्तौ चारमाध्यप्रसंगे ज्ञाने कर्मकर्तृविरोधः ॥ न च ते साध्याख्या देवाः सा यागव्यक्तिश्च भिन्नैवेति वाच्यम् ॥ अनवस्थाप्रसंगात् ॥ तथा च देवानां कर्माधिकारेंगीक्रियमाण एवं विरोध इति शंकाशब्द इति चेदिति सूत्रभागेनोक्त्या तां नेत्यनेन निरस्यति तत्र हेतुमाह अतः प्रभवादिति । प्रकर्पण भवः प्रभवस्तस्मात् अतः शव्दतः प्रकर्षण भवस्तु विद्यमानता तथा च वेदोक्तपदार्थानां घेदत एव नित्यत्वावधारणाल पूर्वोक्तविरोध इत्यर्थः । तस्मानामप्रपंचो वेदात्मको, भिन्न एव मनुकारिगः सकाशादनुकार्य य भिन्नत्याद्वेदोक्तपदार्या अनुकार्या अन्ये अनुकारिणः तस्य च वेदैकवेद्यत्वं न लौकिकप्रमागविषयत्वं तथा च साध्यादिभेदे वेदादवगम्य- मानस्य प्रपंचस्य भिन्नत्वात्तेनैव सह पदपदार्थानां संबंधास ज्ञाने कर्मकर्तृविरोधो न वा वेदानित्यत्वं भूतभाविव्यवहारकालेपि तस्य सत्वादन्यया भूतत्वभावित्वयोनिराश्रयत्व. प्रसंगात् । धर्मत्वमपि तयोर्न स्थात् तस्मास विरोध इत्यर्थः ॥ कथमवगम्यत भत माह "सूत्रे प्रत्यक्षानुमानाभ्या"मिति प्रत्यक्षं तावदिदानीमपि यजमाने यजमानकृत्यं ऋखिजश्च झस्विकृत्यं वेदादेव वृद्धव्यवहारादिनैवावगच्छंति । एवं च यथा कर्म वेदैकगम्यं तथा पदार्या अपि ॥ ननु पदपदार्थसंबंधस्य नित्यत्वार्थमतिरिक्तप्रपंच. स्वीकारोऽनर्थ को जैमिनीयोक्तरीत्या भाकृतिचित्वेनापि तत्सिद्धेः न घ व्यक्तिप्रतीत्य- नुपपत्तिरापादेव तसिद्धेरिति चेन्नैवम् ॥ भासेपपदार्थस्य दोपप्रस्तत्वात् तत्राक्षेपपदे नानुमानमुच्यतेऽर्धापत्तिा नायः शब्दस्यानुमान विधया बोधकत्वेऽप्रमाणांवरत्वप्रसंगात् न द्वितीयः सर्वन लक्षणायां गौरवप्रसंगात् ॥ किंच "सिक्तरेता स्यात् प्रथमाया सस्य जित्यामुपदभ्या"दिति श्रुती सिक्तरेत.पदत्य लक्षगया निर्वाहासंभवः न हि तद्वाच्या आकृतिः काचित्संभवति या व्यक्ति लिक्तरेतसं वाक्षिपेत् ॥ किंतु सिक्तरेतस्तं सग्रोपाधिः स प रेतःसेकानंतरभावित्वादनित्यस्ता पदसंबंधांगीकारे शब्दानित्यत्वस्या- परिहारादोपताइवस्थ्यमियतो जैमिनिमतं साधु ॥ ननु वैदिकसृप्टेरतिरिक्तवांगीकारे तस्या भगोधरत्ये नानुपस्थितत्वात्तय संकेताहो दुर्लभ इति चेन्न वैदिकमष्टेभंगवद. भिस्वात् पूर्वेषां महादीनां भगदर्शनेनोपस्थितिम्तमोर्वाचीनानामिदानीतनपताना संप्रदायरारंपपारसस्य भगवदनुकारिरयेन लौकिकसागतयोपमानेन संतमहसमय- ददोपोधिकं तु भान्ये प्रतिपादितम् ॥ यदुक्तरीयाधारगे तु समाननामरूपरादिन्यु- परसूत्रस्यापनावश्यकतारतेः ॥ भाया पादस्य संबंधस्वीकारे भाकृर्नित्यतया प्रष्ट ।

·८१ प्रामजन: दो शब्दार्थयोरनित्यसयंधशंकाया भनुत्यानात् ननु भयन्मतेपि वैदिकराटेनित्यतया शनार्थसंबंधे सादृशशंकाया भभायात् कथं सूनारश्यकत्वमिति चेष्टा "तत्तेनोऽस्त्र" दित्यादिना स्टेरनित्यत्वं प्रतिपादितं सद्वाचकशब्देन तस्य संबंधो निस्य एवं यक्कय्य इति कथं शब्दार्थसंबंधस्य नित्यतेत्यर्थवल विचारेण शंकायामाह "समाननामरूपत्यादा- वृत्तावप्यविरोधो दर्शनात् स्मृतेशेति" नामरूपयोस्तुल्यत्वालोकायनुसारेण प्रलये विरोभायेपि समुद्र जलप्रक्षेपवपुनरुपादाने तदेवेति निश्चयाभायेपि नागरूपयोस्सल्य खादन्यस्य भेदकस्याभागलानित्यसंपोगः ॥ कित्यनित्यतया प्रतीयमानः ॥ मत एवोकं विष्णुपुराणे-तदेतदक्षयं नियं जगन्मुनिराविलम् ॥ मायिभारतिरोभावजन्मनारा- विकल्पवदिति तथा च तादृशश्रुतीनामावि वयोधकत्वमेव न सेनानित्यत्यमिति तात्पर्य कुत एतदर्शनात् दृश्यते हि येदे सूर्यपितृमातृखीभर्तृशरीरगंगाप्रवाहादिपु सदेगेदमिति व्यवहारः स्मृतेश्चावगम्यते-सर्ययेदमयेनेदमात्मना चारमयोनिना ॥ प्रजाः सृज ययापूर्व याच मरयनुशेरते ॥ इत्यादिरूपया गम्यते "सूर्याचंद्रमसी धाता यथा पूर्वमकल्प- य"दिति श्रुतिबलविचारेणापि न शंका सभयतीति यत्तु समाननामरूपत्वादिति सूत्रं जगतोऽनित्यत्वं प्रतिपादयतीति तदसगतं "मत एव च नित्यत्व"मिति पूर्वसूत्रा- सगतेः तेन सूत्रेण वेदस्य नित्यत्वब्रह्मतुत्यत्वयोः प्रतिपादनाद्वैदिकसृप्टेरपि नित्यत्वम- विपादनाच॥ अनुकृत्यधिकरणे च सर्यस्य भगवदनुकारिवाया सिद्धत्येनानुकार्यायाः सृप्टेरपि भगवद्रूपेण नित्यत्वात् ॥ नन्वनुकृतेस्तस्येत्यधिकरणेन न सृष्टे भगवदनुकारित्वं प्रतिपादित किंतु तस्यायमयः-शनु पश्चात्कृतेर्व्यापारात् “न तन सूर्यो भाती" त्यादी माज्ञ मात्मा ग्राह्यो न तु तेजो धातुः "तमेव भांतमनुभाती"त्यादिना सर्यस्य सत्प्रकाशाधीनप्रकाशतोतेति तस्य चेत्यरस तस्य भासेति श्रुतिशेपोदाहरणार्थत्वादिति चेन तारासूत्रातादृशार्यालाभादूटेर्योगापहारित्वेनानुकरणरूपं समुदायार्थ त्यक्त्या तत्पदास्केवलाययपार्थस्य पश्चान्यापाररूपस्य भाने मानाभावादत एव "स्यंतरमुत्तर- योगायती"त्यादावुत्तरग्रंथ एवं तद्नेयं न तूत्तरासु प्रक्षु सज्ञाशब्दानामनपेक्ष्य प्रवृ- तत्वेन बलात्वादियुक्त पूर्यतंत्रे किंतु "दहर उत्तरेभ्य" इति पूर्वसूयविषयवाक्ये यस्मिन् द्यौरित्यादिरूपे सूर्यादीनां प्रसाधारत्वं प्रतिपादितमेतद्वाक्ये च भान निपिध्यत इति सदेव इदं सूत्रं प्रतते न च भाननिषेधमानारकथं सदेह इति शंक्यं यत्र यत्सर्वदा तित्तिय यदि न भासेत तदा तदा क भासेतेति कथं न सदेह स्वात् तत्र तार शसदेहनिवृत्यर्थमुच्यते "अनुकृतेस्तस्य चे"ति भगवदनुकारार्थमेवैतद्वचनं सर्वोणि पदार्थस्तमेवानुकरोति सूर्य रश्मय इव छायापुरपमिय तस्य भासा सर्वमिदं विभातीति सूर्यादीनां स्वतः प्रकाशो नास्त्रेय एवं च मस्या श्रुतेः सूर्यादीनामभानेन तात्पर्यम् । किंतु-नाना यत्र न गण्यते मशकानां तु का कथेति वत् । अत एवोक्तं तस्य भासेति समेव भांतमनुभानीति इदमप्यनुकारित्ववोधनमेव न तु व्यापारः किंचानुपश्चा- ब्यापार हत्यस्य प्रहाव्यापारात्पश्चाद्यापार इस्योंभिप्रेतोथ ग्रहह्मण एव पश्चाध्यापारः नाद्यः प्रहाणि सर्वव्यापारशून्ये व्यापारस्य सन्मतेऽभावेन ताशार्थासभपात्। न द्वितीयः प्रा. ११ ·प्राभजन: न तत्र सूर्यो भातीत्यादौ प्राज्ञ भात्मा ग्राह्यो न तु सेजोधातुरिस्यादित्वत्प्रतिज्ञा- तार्थासाधकत्वात् नहि पश्चाब्यापारमात्रण भानस्य निषेधः संभवति वायुतः पश्चा- दाविनोपि तेजसस्तत्प्रकाशकत्वात् ॥ न च तेजसः पश्चागाविस्वं तत्प्रकाशकत्व- हानिकरमिति वाच्यम् ॥ पूर्णिमायां चंद्रोत्तरभाविनापि सूर्येण तत्प्रकाशसंभवाद्य- भिचारापत्तः ॥ किंच तमेव भांतमनुभातीत्यादिना तत्प्रकाशाधीनप्रकाशकतया सर्वस्योक्तरवादिति त्वदुक्तिविरोधः तादृशश्रुतितोनुन्यापारस्यालाभादिति तस्मादनुक- रणमेवानुकृतिर्भावसाधनः ॥ नच तेज एवं व्यापारपदेन विवक्षितमिति वाच्यम् ॥ कृतेयत्नार्थकत्वे तस्यापि व्यापारे लक्षणैव वाच्या तथा च लक्ष्यार्थस्य पुनर्लक्षणया बोधकत्ये मानाभावान ताशार्थबोधः यदपि यस्वित्यादिना सूर्यादीनां प्रकाशो नास्त्ये. वेत्याधुफ्त्वा तद्वयं भगवत्प्रकाशस्य भूतसाधारण्याभावादित्युच्यते तदपि न किंचित भगवत्प्रकाशस्य भूतसाधारण्य उपदानोपादेयभावस्यैव नियामकत्वात् यथा मृदुपादानके घटे गंधादयो मृद एव एवंभूतेष्वपि प्रकाशकत्वादयो गुणास्तदुपादानस्य भगवत एव अन्यथा घटादिपु सत्तापि त्वन्मते तेषामेव स्यात् ब्रह्मसत्ताया घटादिसाधारण्याभाव- स्थासाभिर्यक्तुं शक्यत्वात् यदि चोपादानव्यतिरिक्तायामुपादेयसत्तायां मानाभावाद् घटादिषु ब्रह्मणः सत्तैव प्रतीयत इति चेत्तदा सूर्यादिपूपादानप्रकाशातिरिकप्रकाशकल्पने कथमाग्रह इति वक्तव्यं देवानां प्रियेण ॥ अत एव यदादित्यगतं तेज इत्यादि भगव. द्वचनमपि संगच्छते त्वदुक्तरीत्या तु वदसंगतिः स्यादेव ॥ यत्तु (विदेः प्रयोगोस्ति न तु दृशेस्तथा च ज्ञानस्योपासनारूपत्वेन वस्तुसिद्धिरपि दुर्घटेति-नाविदं यज्ञसंभारा- न्पुरुषावयवाहते । इति भागवतवचनानुसारेणापि न तेषां नित्यत्वसिद्धि)रिति प्रलपितं सत्स्वमतग्रंथानवलोकनविजृमित वन्मतानुसारिभिर्ज्ञानोपासनयोभैदप्रतिपादनादत एवोक्तं विद्यारण्यैानदीपे योधोपास्त्योर्विशेषः इति चेदुच्यते शृणु-वस्तुतंत्रो भवेद्वोधः कर्तृतंत्रमुपासनमिति तथा च बोधस्य वस्तुतंयत्वात्कथं न तेन वस्तुसिद्धिः भत एव तदने-सकृत्प्रत्यक्षमाण घटश्चेदासते तदा ॥ स्वप्रकाशोयमात्मा किं घटवच न भासते ॥ इत्यप्युनं तस्माद्विदेः प्रयोगेण बोधस्योपासनारूपतां वदन् स्वमतानभिज्ञ त्वादुपेक्षणीय एव । शब्द इति चेदिति सूत्रे तु यत्तेनोक्तं तरपूर्वमेव निरस्तम् ॥ पाच. कादिप्रयोगे छत्रिणो यांतीत्यादिसादृश्यं तु एकदेशवृत्तित्वेन यया लक्षणा स्थैककाल- वृत्तिरवेनापीत्यभिप्रायेण उपचारस्तु लक्षणयोभयग्र तुल्यः ॥ एतेन कर्मणो भूतेतीत्या. दिकमपास्तम् ॥ छत्रिण इतरेषां कदाचिदपि छत्रसंबंधाभाशदित्याधुकिरपि सा रत्रिणो यांतीत्यादिटीकाहदुक्त्यनवयोधात् तेनेतरेषां संबंधो न प्रतिपादितो येन तस्य तदभाग- पादनमनिटं स्याकिंतु काचित्कत्वं छपसंबंधस्योक्तं तद्यारस्येवेति लक्षणा स्वेकसार्थ- वाहिरवेनैवेति ॥ भनेदं योऽयं पाचकादिशब्दाना नौपचारिकत्वं पाककर्तृत्वस्य समिति चमानत्वात्कदाचिसस्थाभावेपि प्रतियोगिम्यधिकरणस्य सदभावस्य व्यासस्वान सस्य पाचकस्वहानिकरत्वं अन्यथा कपिसंयोगिन्यपि मुझे तदभावसत्वान पिसंयोगीति म्यवहारापत्तिः ॥ पद्वानवारिचमाविशेषणतासंबंधेन तदभावयत्वं सदिरोधि पारिन ·प्रामना तसंबंधेन तदमाव इति न दोपः ॥ एवं प यथा तेषां नौपचारिकर तथा परमेश्वर- मागमपि औपचारिक प्रयोगे तुम नाम यत्तु (भूतकालिकगुणादिविशिशिन- मादाय संजित्येन ताशावरयमादाय प्रातिपदिकरयेने त्या मंद पापकादिपदानां यौगिकावेन संज्ञात्याभागाझ्या योधकस्यैव संशात्यात् । उप-रूसवेरायाम सेय संशति कीत्यंत इति यदा सु पाकानुफूलक्रिया तेग स्पक्ता बदा सम्मिन्प्रयोग भोप- चारिक एव तम पाशाभावस्प सरमार प्रहने । संतीधि प्रयोगगुणकर्मणानाभाय इति नौपचारिकत्वमिति खित्यापि प्रसिद्धलोहादिकमर्थमादायैव पुरपे प्रयुज्यत इति पदन हित्यादिशन्दा संशरयम जानतुपेक्ष्यः ॥ सादृश्यमादाम प्रचाये गौणत्वं स्यात् लोके नरसिंदादिनासामपि पिलादि संकेतेन तरादर्थयोधकरयाहायपरत्वमेय ॥ न चेश्वरसवेरा एर मात्तिनं त्यानिकसंकेत इति फर्य तेषां पापपस्वं त्तया पोधकस्यैव पायक- स्यादिति वाच्यम् ॥ द्वादशेहनि पिता नाम कुर्यादित्याकारकस्यैवरसंकेतस्य तत्रापि परमात तम हि नामपदं नामत्वसमानाधिकरणधर्मापछिसपर पुनस्पति पाण्याहार्य तदपि पुन्नत्यानिसमानाधिकरणधर्मायरियसपरं पया च पुनसावच्छिमसमाना- विकरणधर्मावच्चिसविशेष्यकनामत्वसमानाधिकरणधर्मावच्छिन्न विशेषणकयोधजनकत्व- मकारककृतिभवत्तिसाकारकेश्वरेच्या तारावाक्यालम्पते साच तयापि वर्तत इति । कृष्णादिपदानां द्विविधत्वे गौरवापादनं त्वप्रिमेण मानामनित्यत्वप्रतिपादनेन विरुद्ध तेन सर्वानानामनित्यत्वस्वीकारेणैकस्य नाम उचारणभेदेन सहलविधस्यात् ॥ किं. कस्यैव तदादिशब्दस्य विविध प्रतिपादितं वैयाकरणः समानानुपूर्वोकत्वाथाभेवन्य- वहारोप्यंगीकृषोत्ययानिष्ट सीपुनपुंसकादिलिंग सरवरजस्तमसामाधिक्यन्यूनसमभावा- दिरूप स्वीकणां पा मते शब्दैक्ये परस्परविरुदस्य लिंगप्रयस्य सिदिर्न स्यात् । एवं कृष्णनासमर्पि समानानुकत्वादेकत्वन्याहारः ॥ भागामिलादीनां तु ARRE- पानामोधारणादपि सनातरिति पुराणेषु भगवमान महिमा प्रतिपायत इति न तद्वि- रोधः ॥ एतेन किंचेत्यादिकमपाम्तम् ।। येदस्यानित्यत्वप्रतिपादनं तु पहुषाक्यव्याको. पादुपेक्ष्यम् । "F सामानि जज्ञिर" इत्यादि तु-स्वयंभूरेप भगायेदो गीतरत्यया । सोरोस न कारकाः ॥ इत्यादिवास्यपालोचनयाऽऽवि. भावप्रतिपादकमेव ॥ यत्तु (भगस्वरूपे शरीरत्वमानस्य ग्राहकदोपप्रयुक्तरवे देवादेः सत्यवादिन संगत न हि शुकौ रजतत्वमानस्य तथारो रगतस्य सत्यत्वादि भवती) स्युक्त सा युक्तं शरीरत्वमावस्य दोषपयुक्तत्येपि मगवरस्वरूपस्य सत्यत्वे यापका- भावात् रजतरवभानस क्यापि शुक्तिसत्यत्ववत् महि भगवतः शरीरमंगीकृतम- मानियन स्वदुक्तदोषावसरः स्यात् तस्येन भान स्वासुराणामेव तेषां भगवन्माया माहिसतवत् जागोपि तथा ज्ञानस्य सुग्रस्यादिपदमाहारवान विरोधोन्ययाशुक्तिरजात- स्थासंग्रहापत्तेः । एनेन (मारसंमतार्थ के न धम्यांश्च न समादिय"दित्यनेन विरोध) इति प्रलपितरपास्तम् ॥ एवं चतराठीलाविशिष्टो भगवान्सदेवास्ते। अत एव गोवई. मोदर इति क्रियानामन्या स्त्यते भनेरनुभूयतेपि तय ॥ ननु भयामते सर्वस्येव पुरा। प्रझाया ऋषिपर्य ·प्राभञ्जनः जगतो नित्यत्वास्किमिति लीलाया नानां च नित्यत्वप्रतिपादन भाग्रहः जगनित्यत्व. साधकयुक्तिभिरेव तेपामपि नित्यत्वसिद्धेरिति चेच्छृणु नहि जगतो यथा नित्यत्वं तथैव लीलाया अपि नित्यत्वं किंवन्यथैव जगतस्तु कारणात्मना नित्यत्वं कारणादेव तस्याविर्भावस्तस्मिल्लेव लयस्तिरोभावः न तु स्वरूपेण तस्य नित्यत्वं लीलायास्तु स्वस्व रूपेणैव नित्यत्वं मायया तस्याच्छादनं तिरोभायः मायापहारणं नामाविर्भावः यथा वस्तुनो घटादेः सत एव पटादिलादनेन तदपसारणेन चापाकळ्याप्राकट्ये । भत एवं भक्तैस्तत्तल्लीलाविशिष्टं रूपं ध्यायद्भिस्तादृशमेव रूपं दृश्यते यदि च तद्रूपं तदानीं न स्यात् तदोपासकस्य भ्रांतत्वं स्यात् । किंच-योन्यथा संतमात्मानमन्यथा प्रतिप. द्यत इति वाक्यानरकगामित्वं च स्यात् तद्रूपस्य मायिकत्वस्वीकारे भगवतो भक्तव्या- मोहकत्वं स्यादिति ॥ तस्मात्तल्लोलाविशिष्टं रूपं नित्यमेवेति मंतव्यं तत्तद्रूपाणां नित्यत्वे सति शब्दार्थसंबंधस्य नित्यतया रूपे नानोप्यावश्यकत्येन तत्तत्कर्मानुरूपं नामापि नित्यमेवेति तत्प्रयोगे कर्म कादाचित्कत्वकृता गौणी न संभावयितुं शक्येति ध्येयम् ॥ गोपीनां क्रीडतं पातु गोविंदमिति धीजन्याससमये कथनमप्येवमेव संगच्छतेऽन्यथा तादशनामप्रयोजकीभूताया लीलाया भावित्यात्तदसंगतिः स्यात् ॥ ननु गोविंदशब्दस्य गोलाभप्रयुक्तस्वाभावेनार्थान्तरेण विष्णौ प्रयुक्तस्य तस्य श्रीकृष्णे तदवतारत्वं कुतश्चि- ज्ज्ञातवतीनां ताशकथनेन विरुध्यत इति चेनैवम् ॥ तादृशशब्दस्य गोलाभप्रयुक्त- स्वाभावे मानाभारात् । अर्थान्तरस्य चानुक्कैयूँनत्वं श्रीकृष्णे विष्णुत्वज्ञाने बीजन्या- सादेरसंगत्यापत्तेश्च एतेन यद्वेत्यादिकमपि निरस्तं तचापि कल्पांतरीयलीलाकतीऽयमेवेनि निश्चयेन तल्लीलासु विस्मयानुपपत्तिः ॥ यदपि यस्वित्यादिना टीकाटदुक्तं किंचिदनूद्य सदसंगतमित्युक्त्वा लीलादेरप्युत्पत्तिनाशापत्तिरिनि पूर्वपक्षे दूपणमाह तदपि न सापीयः ॥ लीलोत्पत्तिनाशासभयस्य पूर्वमेवोक्तत्वात् सिद्धांतपक्षे तु तद्देशकालादेः शब्दः पृथिव्यामित्यस्य विशेषणम् , एवं च घटरूपदेशे तत्सामग्रीसमवधानकालोत्तरघ- टीयर्गधरूपेण पुष्पादिरूपदेशे सुरभिगंधरूपेण पृथिव्यां यथाविर्भवति तथा स्वस्यरूपेण जगति पृन्दावनादिरूपदेशे तथैवाविर्भवतीति एतेन (यदि तत्तद्देशे तत्तत्काल इति पृथिव्यामित्यस्य विशेषणं तदा गधहीनता चित्कदाचिञ्च तस्यावाच्या न च सा प्रमाण- मिद्धे ) ति तत्कथनमपाम्तम् ॥ तद्धरूपेणाविर्भावस्योत्तत्वात् ॥ तद्नंधशून्यत्वस्य पृथि- प्या प्रमाणसिद्धत्वात् नहि जातीकुसुमगंधो घटादिषु घटीयगंधः पटादिषु वा कस्य- चित्संमतः सामान्यतो गंधविवक्षणे तद्देशपदेन पृथिवीरूपदेशो विवक्षणीय इति नानुपपत्तिः यत्तु ( इदानींतनानां गोवर्द्धनोदरणविशिष्टानुभयो गंधर्यनगरानुभवा) दित्युक्तं तन्मन्दं इदानीतनभक्तानां कृतभगरदुपासनानां तत्कृपाराक्षामायखस्य तत्स्वरूपदर्शनस्य गन्धर्वनगरतुल्यत्वे भगदुपासनाया दोपत्यं स्यात् ॥ भ्रमस्य दोप- प्रयुक्तत्वनियमात् इष्टापत्तिरिति चेदायत्वापेक्ष्योसि ॥ रूपे मायिकत्वं तु भवत्येवेत्य- वधारणपूर्षकं पदता भगवरस्वरूपे मायिकत्वात्यंतायोगन्याप्छेद उक्तः क्रियासंगतस्व. कारस्यात्यवायोगग्यवच्छेदारस्यात् पथा नीलं सरोज मवरपेयेति तत्र सरोजे ·प्रामानः नीलस्वात्मताभावो नास्त्रीत्यर्थः । न घरफसरोजादिपु नीलरयाभावसत्याताशवापय- स्थाप्रामाण्यापत्तिरिति याच्यम् ॥ उद्देश्यतापरछेदकारच्छेदेनैव विधेयान्ययस्यामति वाधके व्युत्पन्नसया सरोजत्वारच्छेदेन नीलस्वाभायस्याविद्यमानत्येन ताराप्रयोगे बाधकामावात् ॥ एवं च यथा कस्यचित्सरोजस्य नीलत्यामिप्रायेण शाशप्रयोगस्तथा मुरम्यामोहाय कृतरूपस्य मायिकत्यमिष्टमेव ॥ यावरस्वरूपे मायिकत्वं ताशया- क्यान प्रतीयेतेऽन्यथा नील सरोज भवत्येवेत्यत्रापि यावत्सरोजे नीलत्वं प्रतीयते ॥ किंच यावद्रूपे मायिकत्वस्वीकारे ताभिप्रेतनिर्गुणस्वरूपेपि मायिकत्वं कुतो न स्यात् ॥ तथा सति शून्यवाद एवं त्वयांगीकृतः स्यात् ॥ किंच यथा कुरु द्विजातिसंस्कारमित्या- दात्रुपक्रमामावस्त्वया उक्तस्तथा मायिकत्येप्युपक्रमाभावेस्माभिरापादिते फयं मायि. कत्वस्यापि सिद्धिः ॥ पटादिनित्यत्वाल्लीलानित्यस्वे तु यद्वलक्षण्यं तनिरूपितं पूर्वमेव ॥ एतेन पटादेरित्यादिकं निरस्तम् ॥ इत्येकोनचत्वारिंशरसंडखंडनामासस्याभासत्व- प्रदर्शनम् ॥ अथ तन्त्र उदेजतीत्यादेश्चत्वारिंशत्संडखंडनाभासस्वाभासत्वं प्रदश्यते ॥ (वत्र सदेजतीति श्रुतिरपाणिपाद इत्यत्रोक्तरीत्याऽध्यारोपापवादाभ्यां निमपंचपरे) त्यादिकथनं तु ईशागस्यभाष्या ज्ञानमूलकमेव ॥ तत्र भगरत्पादैरघ्यारोपापवादा. नुक्केः ॥ अनेजदेकमिति पूर्वमंत्रेऽध्यारोपापवादस्य यक्तुमशक्यत्वात्तयाहि यस्तुन्यव- स्त्वारोपोध्यारोपः सचानेजदिति मंने न संभवति तत्र वस्तुनो यथार्धरूपप्रतिपादना- दत एव तदाप्ये मनेजत् नैजत् एज कंपने । कंपनं चलनं स्वास्थ्याच्युतिस्तद्वर्जितं सर्वः देकरसमित्यर्थ इत्युक्तं एवं चैकरसत्वारोपासंभवान्न तनाध्यारोपसंभवः । एवं मनसो जवीय इत्यत्रापि नापयादः वस्तुविवर्तस्वारस्तुनो वस्तुमानत्यस्याप्रतिपादनादत एव मंत्राणां जामिनास्तीति पूर्वमंत्रोक्तमप्यर्थ पुनराहेत्युक्तं भाष्ये ॥ किंघ "सदात्मानं स्वयमकुरुत सय त्यञ्चाभवत् निरुक्तं चानिरुक्तं चे" त्यादिन्यायेन सर्पभानसमर्थे एज- नानेजनयोरुभयोरेयोपपत्तावेकस्यापाधिकत्वमपरस्यानोपाधिकत्वकल्पनमयुक्तमेव ॥ नायं सर्पः किंतु रज्जुरेवेति वाक्यमेव तु नोभयसिद्धम् ॥ न तु सैव सर्पो सर्पश्चेत्यपि ॥ तथा च तादृशष्टांतासिद्या न दान्तिकसिद्धिः ॥ तस्मायेन रूपेणैजति तस्य रूपस्य तस्यैजनस्य च नित्यत्वम् ॥ अत एव "स्वाभाविकी ज्ञानयलत्रियाचे" त्यादिना क्रियायाः स्वाभाविकत्वमुक्तम् ॥ अत एव तरछन्दस्य पुनः पुनर्बह्मवाचकस्यावृत्तिः प्रतिपादिता ॥ नच शब्दाधिक्यमानण नार्थाधिक्यसिद्धिरिति वाच्यम् ॥ घटमानय पटं पश्येत्यादौ शब्दाधिक्यादर्थाधिक्यस्य दृष्टत्वात् ॥ एतेन शब्दतोऽलाभादित्यादिक निरस्तम् ॥ विच वर्तमानत्वार्थकलदप्रयोगादपि सदा वर्तमानत्वमेजनादेः सेत्स्यति स्वाभाविकत्ववचनादपि नित्यत्वं स्वरूपं च स्वभावश्चैत्यमरात्स्यरूपभूतेत्यर्थः । तथा यथा स्वरूपं नित्यं सथैव सेत्यभिप्रायः तस्मादनेकनियरूपकमनेकनित्यक्रियात्मने- कनित्यनामकं ब्रह्मेति वेदतात्पर्यम् ।। तत्तात्पर्यमबुध्यैव स्वादशा भ्रांताः ॥ उर्फ च- श्रुतितात्पर्यमपिलमपुड्दा श्राम्यते जडः ॥ विवेकी स्वरिल बुद्धा तिष्टत्यानंदयारिधी ॥ मत एवं गोलप्रतिपादिकायाः श्रुत्या "सावां वास्तुन्युप्मसिगमध्य" इत्यादिरूपाया ·प्राभञ्जनः अर्थान्तरं प्रकल्प्य ऋग्वेदस्य श्रुतिरप्यध्यारोपापवादपरा नेयं गोकुलपरेत्यादिको वृथा प्रलापरतेन कृतः ॥ तद्वाचकशब्दाभावादिति हेतुः स्वरूपासिद्धेः ॥ गोकुलस्य गोस्था- नत्वात्तद्वाचकस्य 'यत्र गाणे भूरि भंगा यास' इत्याकारकस्य यत्र दीर्घभंगा गावो वसंतीत्यर्थकस्य शब्दस्य तत्र सत्वात् ॥ न च सत्यलोकेपि गावः संतीति सद्वाचक- त्वमेवास्येति वाच्यम् ॥ स्वर्गादिष्वपि कामधेन्वादीनां सत्वेन विनिगमनाविरहप्रसंगात् ॥ किंच वेदस्य ब्रह्मप्रतिपादकत्वात्सत्यलोकप्रतिपादनेऽर्थान्तरताप्रसंगात् ॥ गोकुलस्य च गोलोकाभिलत्त्वासित्यत्वमेव ॥ न च तस्य नित्यत्वे मानाभाव इति वाच्यम् ॥ भाब्रह्मभुवनालोकाः पुनरावर्तिनोर्जुन ॥ यं प्राप्य न निवर्तन्ते तद्धाम परमं ममेत्यनेन तनत्यलोकानां पुनरावृत्यभावप्रतिपादनेन तत्रैव स्थितेरमिप्रेतत्वेन तदनित्यत्वे तद- संगत्यापल्या तस्यैव प्रमाणत्वात् ॥ अत एवात्र परमं पदमवभातीत्युक्तं परमपदस्थानं वैकुंठं तस्मादप्यधिकं भाति प्रकृतिकालाद्यतीतमित्यर्थः ॥ न च परमशब्दस्योत्कृष्टवाच- कस्मादितरावधिकाधिकसुखस्यैव तन भानापत्तिरिति वक्तव्यम् । आधिक्यस्यापि किंचित् प्रयुक्तत्वेन नित्यत्वस्यैव तत्प्रयोजकत्वसंभये तदितरस्य कस्यचित्कल्पने मानाभावात् तनित्यत्वस्य च स्थाननित्यत्वप्रयुक्तत्वात् ॥ गोपीपु कामवर्षकत्ववर्णनमात्रेण विटवा- दिने व्यासशुकादीनामपि तत्वापत्तेः ॥ किंचासुरप्रकृतीनां तादृशार्थश्रवणेनेोदिसंभ- वेन तादृशार्थ स्यारमणीयत्वम् ॥ मत एवोक्तं-निजदोपावृतमनसामतिसुंदरमेव भाति विपरीतम् ॥ पश्यति पित्तोपहतः शशिशुनं शंखमपि पीतम् ॥ यत्तु (रूढ्यर्थत्यागे व्यापकत्वरूपार्थकत्ये च न मानं परिच्छितब्रह्मांडस्थत्ववोधकश्रुतिस्थात्रपदविरोधा. चे)ति ततुच्छम् “यदतः परो दिवो दीप्यते हृदि घेप आत्मे"त्यादिश्रुतिविरोधस्त्व- न्मतेप्येवं दुार एवं ॥ व्यापकस्य परत्वापरत्वानुपपत्तेः ॥ यदि च व्यापफस्याप्युपास. माद्यर्थ स्थाननिर्देशेन कथं विरोध इत्युच्यते तदा प्रकृतेपि कथं विरोध इति विभाव- नीयम् ॥ तथा च व्यापकस्य परिच्छिन्नत्वमुभयविधधर्माश्रयत्वात् विरुद्धधर्माश्रयत्वस्य ब्रह्मणि भूषणत्वात् ॥ एतेन तनेत्यादिकमपास्तम् ॥ परमत्वादिकं तु न नित्यत्वप्रयोजक मानाभावादित्युक्तिस्तु हेया ॥ परमत्वस्य सर्वोत्कृष्टत्वरूपस्यानित्येकसिंश्चिद्वक्तुमशक्य- स्वात् ॥ नित्ये प्रकृतिकालाद्यतीतत्वरूपसर्वोत्कृष्टत्वसंभवात् ननु तावांवास्तूनीति मंत्रो माघवेनैवं व्याख्यातः-हे पनीयजमानौ वां युष्मदर्य तातानि मंतव्यत्वेन प्रसिद्धानि वास्तु नि सुखनिवासयोग्यानि स्थानानि ध्याम ध्यै युवयोर्गमनायोश्मसि कामयामहे तदर्थ विष्णु प्रार्थयामह इत्यर्थः । वानीरयुक्तानि कानीत्याह यन येषु वास्तुपु गावो रश्मयो भूरिशेंगा अत्यंतोमत्युपेता बहुभिरामपर्णापा का पासोऽतिविस्तृवा इति न वैकुंटगो- लोकादिपरत्वमस्य युक्तमिति चेन्मैवम् ॥ अस्यापि न्याख्यानस्य विष्णुस्थानयोधकत्वेन गंतव्यत्येन प्रसिद्धस्य भवत्स्थानस्य वैकुंआद्यतिरिक्तस्याप्रसिद्या गोलोकादियोधकरण एवं पर्यवसानात् ॥ अत एव "अनाहतारुगायस्य विष्णोः परमं पदमवभाति भूग"तीत्यनि- मादस्य "भन्न खलु वास्त्वाधारभूते घुलोके उरुगायस्य पहुभिर्महात्ममिगसम्यस्य स्तुत्यस्य कृष्णः कामानां वर्षकस्प विष्णोस्त्वादशं पुराणादिषु गतम्यस्येन प्रसिदं परमं ·मामअनः निरतिशय स्थान भूरि प्रभूरा भयभाति स्वमहिला स्फुरतीत्यर्थरतंगेय प्यायातः । तथा च तेनापि पैकुंठगोलोकादीनामेव भगवरस्थानानां प्रतिपादनाम विरोधः । स्यगते च तयाख्यानस्यापि विरोधः सत्यलोकोत्कृष्टस्य लोकस्य त्वया स्वीकृतस्यात् ॥ प्रहास्वरूप यत् स्थान तय न गंतव्यस्येन प्रसिद्ध सर्पग्यापकस्यात् ॥ "नस्य प्राणा उरफागति ग्रहौव सन्मदाप्येती"ति श्रुतेः प्रामविदो गमगामाययोधनात् ॥ किंच शृंगपवरय समिधानेन गोपदस्यापि गोवाचकरयमेव युक्तं न रश्मिवाचकरयं संयोगस्याभिधानि. यामकस्यात् ॥ उस: च-संयोगो विप्रयोगश साहचर्य विरोधिता । मधः प्रकरणं लिंग यास्यस्यान्यस्य संनिधिरित्यादि । भरा एप सशंसयको हरिरिस्यावी मैदरया. पतिः ॥ शृंगपदस्य चोलतवाचकस्ये मानाभापात् । तम रूढर्यागस्य घासंभयात् ॥ किंघ धुलोके पनीयजमानयोः कर्मभिगराग्यं निरतिशयं विष्णोः स्थान पुराणेषु म प्रसिद्ध किंतु सातिशयमेव निरतिशयं तु परणलभ्यमेय "यमेधैप घृणुते सेन लभ्य" इति श्रुतेः किंच नास्सिव प्याल्याने सस्य निर्भः । अत एप द्वितीयम्याख्यान सेनाम उपन्यस्त गादशम्याण्याने विष्णुस्थानवर्णनमविवाद सदुरुगायस्य विष्णोर्महागतेः परमं पराध्य स्थलमयमातीत्यस्य तयापि दर्शनात् वनापि भूरिभंगा गावो मयासेति याक्य- पर्यालोचनया गोकुलरूपस्थानकल्पनस्यैव न्याय्यस्यात् ।। लप्सत्यागेऽमृतकल्पने माना. भावात् । एतेन प्रधानारसूर्यामिर्गतमित्यापर्थकल्पनं निरस्तम् ॥ इयं व्याख्या पास्कोपि विरूदायेन स्वकपोलकल्पिवेति कपनं तु प्रमादात् ॥ पूर्वोफामाकृतम्पाण्यानस्य यास्कादिविरुवस्वाभायात् ॥ म्याख्यानांतरस्य प्याख्यानांवरादूषकरयाच ॥ भन्यथा माधवयास्करावणादिकृसयेदम्याख्यानानां परस्परं विल्वार्यकरयेन माध्वरामानुजनिया. शंकरादिपरासूमभाष्याणां च विरुद्धार्थकरये कपोलकल्पितरयापाया कस्याप्यर्थस्य निश्चयानुपपत्तिः ॥ रात्र व्याख्यानातरस्येयरम्यादयानादूपकरबकल्पनेनापि कल्पने दूपणानवकाशात् ॥ अत एव भदो यहार प्लयत इत्यस्य लक्ष्मीप्रकाशकमग्ने पुरुषोत्तम पक्षे प्यासणितत्येपि तत्तथास्यान दूपिस कपोलकरिपरामिति था ग्यपहियते शम्दा नामनेकार्थत्वात् ॥ फिंच तैत्तिरीयशासास्थोपि "ते ते धामान्युप्मसि गमध्ये या गायो भूरिभंगा मयासः । भग्राहतदुरुगायस्य विष्णोः परमं पदमपभाति भूरी" ति मंगोपि लीला सदुपयोगिपदार्थानामवभातीत्यादिवर्तमानार्थकप्रयोगानुरोधेन नित्यत्यमेव प्रति- पादपति । अयमेवार्थ "स्तानि परेतम्तया घाह अयिभागो घधना" दिति सूमाग्यो भगयता ध्यासेन निर्णीत तय-मन्मनस्का हि माप्राणा मदर्थे स्यक्तदैहिकाः ॥ ये त्यपरा लोकधमांश्च मदर्थे तान्मिमर्म्यहम् ॥ धारयस्थतिषण प्रायः प्राणान् कथं. घनेत्यादिवापर्यभगवरा एव जीयन हेतुत्वं परमपुरुषार्थरयं दुःखदेवरयं च प्रतीयते तश लोकेऽप्रसिद्ध नहि लोके दुःखहेतुत्वं जीवनहेतुत्वमानवदातृरवं चैकस्मिन्प्रसिप्पति स्वर्ग सुसदेवस्यस्य नरकादिपु दुःखहेरास्वस्य मिग्रे सुखहेतुत्वस्य शनी दुःसहेतुत्यस्यैय प्रसिबीवात् ॥ एवं च कथमेकौतरसर्व सादित्याशंकायामाह सानीत्यादि पानि पूर्वो. कानि परे प्रकृतिकालापतीतवैकुंठगदप्युरफटे गोलोके भावत्प्रयुक्तानि संतीपः ।।

·प्राभञ्जनः तत्र प्रमाणं, दर्शयति तथा ह्याहेति तथाह श्रुतिराह सा च श्रुतिग्येदेस्ति 'तात्री वास्तून्युप्मसि गमध्ये यन्त्र गावो भूरि भंगा मयासः' इत्यादिका ॥ तातानि , भगवत अनन्यभक्तसंबंधीनि वास्तूनि गमध्ये प्राप्तुं न्युप्मसि कामयामहे तानि, कुत्रेत्याकांक्षा; यामाह “यत्र गावो भूरि शृंगा अयासः" तत्र च भगवत्कृतस्य गोपीपु सुखस्य दुःखस्य च प्रसिद्धत्वात् ॥ रसात्मकभगवत्कृतप्राकव्यतद्दर्शनजन्यविरहभावतमनित. तापमरणोपस्थितितनिवर्तनतदौत्कठ्यप्राकट्यस्वरूपानंददानादीनां तत्तत्पुराणेषु प्रपंचित- त्वात् ॥ ननु लीलाया यदि नित्यत्वं तदा तन्मध्यपातिनां तद्दर्शनं यथा नित्यं तथा तादृक्साधनाभावेपि ; निजानुकंपया कदाचित्कमपि भक्तं तत्र नयति चेत्तदा कंचित्काल स्थापयित्वा ततस्त चियोजयति न घेत्याशंकायामाह "अविभागो वचनान्" तत्र प्रवेशितस्य तस्मादविभाग एव कुतः वचनात् । तैत्तिरीयके "विष्णोः कर्माणि पश्यते"त्युक्त्वा "तद्विष्णोः परमं पदं सदा पश्यति सूरयः" पुरुषोत्तम- स्वरूपवित्सूरयो भगवद्भक्ताः , सदैव भगवत्पदं पश्यंतीत्युक्तम् ॥ अन्यथा लीलाया नित्यत्वात्पूर्वस्थितभक्तानां सदा दर्शनस्य प्राप्तत्वादिदं न वदेत् तस्मादविभाग एवेति ॥ एवं च माधवयास्कच्यासादिना मते तो मंत्री, गोकुलवर्णनपरावेव तद्याख्यानुसारेणापि लीलाया नित्यत्वमेवायाति ॥ तथा च. माधवयास्कादिमताश्रयणे. नापि न मिथ्यावादिमनोरथसिद्धिरिति संक्षेपः ॥ एतेन (विरोधाभाचे व्याख्यानां- तरस्यादुष्टत्वेपि सति विरोधे दुष्टत्वमेवेत्यादि ) निरस्तं विरोधाभावस्य दर्शितत्वात् ॥ यत्तु द्वितीयमंत्रे तेशब्दस्य तवेति न्यारव्यानं तु · व्याकरणापरिशीलनादित्यादिना- क्षेपोदावन तदपि वैदिकरीत्यज्ञानाद्वेदे व्यत्ययो बहुलं छंदसी ; दृष्टानुविधिरित्यादिना ताशदोपस्य स्वयमेव पाणिनोद्धृतत्वात् ॥ द्वितीयतेशब्दस्तु . विभक्तिप्रतिरूपको व्यय एवं तस्य तानीत्यर्थः । भन्यार्थकत्वे तु विनिगमकाभावः ॥ भूरीत्यस्य तु यहुरूपस्यति इंद्रो मायाभिः पुरुरूप ईयते इत्याद्यनुरोधेन ॥ मायया बहुरूपस्यति तु व्याख्यानं न सत् ॥ भत्र मायायोधकपदाभावात् तादृशमंत्रस्य । व्याख्या तु पूर्वखंढ एवोका ॥ वेदस्य नित्यत्वं तु-स्वयंभूरेष भगवान् वेदो गीतस्त्वयाः पुरा ॥ अनादिनिधना नित्या वागुत्सृष्टा स्वयंभुवेत्यादिवाक्यैनिश्चितम् ॥ वाश- वाक्यानामर्थान्तरकल्पने चेदस्य प्रवाहरूपेण नित्यत्वकल्पने गौरवम् ॥ किंच त्वन्मतेपि अनादिनिधनेति वाक्यानुसारेण वेदेऽनादित्वं कल्पनीयं तच स्वजातीयध्वंसव्याप्या प्रागभावप्रतियोगित्वरूपमेव कल्पनीयं प्रागमानाप्रतियोगित्वरूपस्य सस्य घेदे जन्यत्व- वादिनस्तवमतेऽसंभवात् ॥ मम्मन्मते तु प्रागभावाप्रतियोगित्वरूपमेव सत्संभवतीत्यपि लाघवं त्यन्मते त्वनंसप्रागभावध्वंसादिकल्पनेपि गौरवास्यात्तस्साम त्यदुतरीया नित्य- वं संभवतीति दिछ । एतेन (वेदस्य नित्यत्वं. यादशं प्रागमाभिरक वाशनि. त्यत्वेन न त्वदीहितसिद्धि) रित्यादि सत् प्रलपितमपास्तम् ॥ इति घरवारिंशसंतसंड- नामासस्थामासत्वप्रदर्शनम् ॥ अथ: तत्र मंग्रदयस्पत्यादरेकचत्वारिहारसंचनामा- सस्यामासलं प्रदश्यते (तन्मनद्वयस्य वाचामिति मंग्रादनंवरत्वोक्तिः प्रमादादेव तपो.

·प्रोमानः ८१ रतिपयहितरयापे) हि पदुत सशानामा गहि तन तायो यारान्युरमीत्यनंतर पम्पत इत्युफ किंतु एतदनंतरमेय पक्ष्यत इति पाटोति एराप्छन्दसा समिष्टरपेन पुद्धिविरामत्यारसमिटका से वे धामान्युष्णसीति मंग एय सायामिति मंगशु प्पपहिता ते धामानिति मनानगरं च विणो माणि पश्यात इति प्रपाठोरत्ये. पेसि म दोषः। तथा च साशामिमायामानादयाममाशे । भय पहारलं मन्याभिप्रायेण प्रयुक्तस्य शन्दरयाफारारं फल्पपिस्या सुपणालान रो से घामान्यु. मामीति मंग्रामिप्रायेण प्रयुक्तस्य एरादनगरमित्यस्य प्रताप का पास्नीति मंगराय कापयित्या दोषारोपात् मनु मण्ये मंग्रयोः पौरय न मिति घेन्म पग्येये सदमामि तेगिरीयशाम्यामां पदे याशफारस्य दर्शगार रामरो मे धामान्युप्मसीति दिनीयेध्याये पव्यसे गृतीये च विष्णोः फर्माणीति सदा पश्यति सूरय इति पटिस सम्माचाशवाश्यालीमाया नित्यरया ॥ यतु (परगान गाय- परयुक्तिस्तु श्रीराम्यो मंराग्य इत्यादिविरोधापेक्ष्य यात सन्मन्दा । भामाहमेफया प्राय इस्पादियाफ्यविरोधागोराय इत्यादिवाश्यम्याक्षरमाविषपस्यात् "महाविदामोति पीमियादि श्रुत्या भाति पुरुषोधमस्यय प्रयणादिका स पावणादित्यारिपापये प्रतिपादिवसपारमगापरूपमाशानसंपनी परणे सनि राहण्या पुरषोरामशान भय- सीति ॥ (भगवाक्ययोगेश्येत्पय तृतीया तु काशीमरणादिस्यन्न पचपीये)युति, स्वशानमूला फाशीमरणान्मुशिरिस्यय यथा पंचमीहतायियं रामानुशिक्षा र सपा मायामामभिमानातीत्यगापि तस्याः क्रियान्ययिस्येन कारफविकियात् ॥ तया य रसोरापम्पम् ॥ किंध देवरवरख सन्यजनकवायदछेदयासाधारणस्य प्रयोगकरवरूपस्य पहुँ माश्यत्येपि करणस्यस्य म परंपरया फारमसाधारण्यम् । क्रियायोगायपरिष्कारणस्येय करणारया सस्म ए पलोपवायफ एप संभयादिति पदपि (म्यास्पातिरस्येन शेणा- मावरम यतुं पयत्येन रातपरत्येग याख्यानं न युग )मिति सन्मन्पम् । स्पर्गपशु: संयोगसायपि सरप्रत्यक्षानुदयेन तन यथामतियधाभायरूपसहफारिसमयधागागाव- स्पेय हेयर कल्पनीय एवं प्रतपि भायादिसहकारिसमवधानामावार प्रत्यक्षमित्यस्य व शयत्येन स्टोसपररयेन व्यायाने दोपामायात् ॥ स्वर्गप्रत्यक्षे पूरस्यदोषस्य मतीतिप्रतिधकरवाना रितस्येय प्रनियंधकर गाया गशिता तक राश ठोक्किमेन्द्रियमन्परादुभरारूपयतिपयस्यात् योगिनागपि सिदिसहकारेण दूरस्पादि- दोपस्य तिरस्कारालौकिकमेव स्वर्गादिमत्यरं यथा काचादिसहकाराइस हायोग- तस्य यसरानोगदादीनां प्रत्यक्षमन्यया तस्याप्पलोकिकरपापोः ॥ धैर्य योगश- प्रस्याकिफस्य म सादिति याच्यम् || अाकाशादिनीरपदण्यप्रत्यक्षास्यपालौकिक- स्था की किकप्रत्यक्षसामग्रीसमयधाने चालीकिफायकस्पनरयान्याव्यरयाए पसेन पिंप पशुशास्दस्यस्यादिफ निरन शासक्षस्थालौकियत्याभावामामादिजन्यस्य प्रत्यक्षा- स्पैशालीकिकरयात तत्रैव च धर्ममझिकर्षविषया अगुरपान सपा यति यादये दोपममापि भरपरविप्रोनाध्याहाररूपो दोष उजापितः स च तमप्यस्ति । प्रा.१२ ·प्रामजन: किंच दिवि स्वयप्रकाश एवेत्यादि तत्कृतच्याख्याने दिवीति शब्दस्य स्वप्रकाशार्थकरवे स्वर्गादीनामपि स्वप्रकाशत्वापत्ति ॥ इष्टापत्तौ त्वपसिद्धातापत्तिस्त्वन्मते ब्रह्मण एवं स्वप्रकाशत्वात् अत एव सजातीयप्रकाशाप्रकाश्यत्वस्वप्रतिबद्धव्यवहारे सजावीपरान- पेक्षत्वादीनि लक्षणानि प्रदीपसूर्यादिप्रतिव्यास्या दूपयित्वा अवेद्यत्वे सत्यपरोक्षव्यव हारयोग्यत्वमेव स्वप्रकाशरक्षणमादृतम् ॥ तथा च तत्र तत्पदस्य लक्षणवादरणीया । इवशब्दस्य व्यवहितान्वयश्च ॥ किच विष्णुपदेन शुद्ध ब्रह्म विवक्षित देवतात्मा वा नाद्य शद्ध ब्रह्म सदा पश्यति सूरय इत्येतायतैव सामजस्य "तद्विष्णो परम पद"मिति कथनस्य शिरोवेष्टने नासिकास्पर्शतुल्यत्वात् नापि द्वितीय वैकुठादिपुराणप्रसिद्ध तत्प- रम पर्द परित्यज्य शुद्धब्रह्मपर्यंतानुधावने मानाभात् स्वकपोलकल्पितविवर्तवाद माश्रित्य दरतात्मनोधिष्ठानविधया पर ब्रह्मैव परम पदमिति विपक्षणेपि जीवमानस्यैव स्चन्मत शुद्धब्रह्मणि मायया कल्पितत्वेन विष्णुपर्यंतानुधावने बीजाभाव इति दिक् ॥ एव तटुपदर्शितमाधवकृतव्याख्यानेपि विष्णुसबधिपरममुत्कृष्ट पद स्वर्गस्थानमिति यदुक्त तदप्यसगत नहि शास्त्रे विष्णुस्थान स्वर्गमिति छापि प्रतिपादित तस्य व्यापकत्वेन तत् स्थान स्वर्गमपि भवतीति यद्युच्यते तदा भूलोकस्यापि तदायतनत्वात् स्वर्गस्यैव परमपदत्व नान्यस्येत्यत्र नियामकाभाव इति ॥ तस्माद्विष्णो परम पद चैकुठा पेक्षयोत्कृष्ट गोकुलमेव गोरोकरूपत्वाद्गोलोकस्य च शास्त्रे वैकुठादुत्कृष्टत्वेन वर्ण नात् ॥ तच्च सूरयो भगवद्भक्ता सदा पश्यात तेपा लीलामध्यवर्तित्वालीलाया नित्यत्वादिति भाव । ननु लीलाया मानदरूपत्वाद्गोकुलस्थाने दु खच्याध्यादिदर्शनात् तत्रत्यक्षादीना छेदभेदादिदर्शनादनित्यत्वादतिप्रसक्तिरिति चेन्मैवम् ॥ नहि दर्शन- मानण वस्तुसिद्धिस्तथा सति पीतशख स्वल्पश्चगमा पवता भ्रमतीति पित्तदूरत्व भ्रम्यादिदूपितकरणपुरपप्रत्यक्षेण पीतत्वस्वल्पत्वभ्रमितत्वादीनामपि सिद्यापत्ति कितु निर्दुष्टकरणदर्शनेनैव तथा चानाविद्यादुरितादिदोपयुक्ताना तथा दर्शनेपि न गोकुल स्यानित्यत्वशका । अत एवोक्त सूरय इति भगवद्गता इति तदर्थ । सूरय एव गोकुला- दिस्वरूप पश्यति नान्ये । भविद्यादिनाशे भगन्द्रक्तिसपत्तौ चाधुनिकानामपि तदर्शन भवतीत्यपि बोध्यम् ॥ एतदपि "दिवीव चक्षुरातत"मित्यादिनोक्त एतेन यद्यपि करण दोपवशाहूरस्थस्य तथा भान तथापि गोकुरस्थपुरपाणा च्याध्यादिकमनुपपन्न देशा- तरस्थपुरपाणा दोपसभपि तनत्यपुरुषाणा तदसभयेन स्वन्याध्यादिज्ञानानुपपत्तिरिति शकापि निरस्ता भगादिच्छयैवाप्रकटानुभवत्वेन तद्रष्टुरेव दोष यथैतत्तथा दशमस्कध क्षुधार्ता इदमघुवन्नित्यत्राक्तगोकुल स्थाना न्याध्याद्यसभवेन तद्दर्शन भगवति प्रणादि दर्शनवदासुरव्यामोहनमेव ॥ अत एव ब्रह्माडपुराणवाक्यमपि सगछत इत्यल विस्त रेण ॥ इत्यकचत्वारिंशत्सडखडनाभासस्थाभासत्वप्रदर्शनम् ॥ अथ वन पूर्वसिनि त्यादवाचत्वारिंशरखडखडनाभासस्याभासत्व प्रदश्यत ॥ या पूर्वसिन्नित्यायसगतमिति प्रामादिक तत्पदेन तावावास्तूनिति मत्रस्याविवक्षणात्तेत्त धामान्युप्मसीति भत्रस्यैव विव क्षितत्वात्तस्य च विष्णो कर्माणि पश्यत एतन्मयपूषत्वात् तत्र च गोकुलमेव मुख्यतया ·प्रामअनः निरूपितमतोन्यस्यार्थस्य सइंगतया निरूपणेपि नायधारणासंगतिः । एतेन गोकुलस्ये स्यादिकं निरस्तम् ॥ कर्माणि पश्यतेत्यस्यापि यशोदानपानादिरूपाणि कर्माणि पश्यते. स्यर्थः । यत्तु (कर्मशब्देन कर्मानुरूपफलदानानि गृह्मत) इति तन्मंदम् । कर्मपदस्य साशार्यायोधकत्वात् लक्षणया सदर्थयोधकरये तु पापयार्थस्य या लक्षणा मंभयति नतु तस्यार्थस्य संभवेपि शक्तितो लक्षणाया जघन्यरमास ताशार्थक्तं पिंच सन्म पश्यते- त्यस्य योगयलेन जानीतेत्यर्थकत्वं तदपि लक्षणयैवेति गौरवं या शेशीनसामान्यार्थ- कत्यमुक्तं तदप्यसत् । भामाशविषयकशानाति पुरपे प्रयुक्तस्याकाशं पश्यनीति यापयरय प्रामाण्यापत्तेरामाशं न पश्यतीत्यस्यामामाण्यापत्तेश्च तम्मादृशेलौक्किप्रत्यक्षार्थपरवगेय तय गोकुलस्य तनत्यलीलायाश्च नित्यत्व एवोपपद्यते यदपि (गागामिनि मंग्रे निरुक्त उरुगायस्य विष्णोर्महागतेरित्युक्तत्येन मंत्रांतरस्थाविष्णुशोपि महागनिपाचक इति तदथै महागतिवं च सूर्यादायप्यतीति तत्परतायो तात्पर्य प्रतीयत) इत्युक्तं तदापि मालमापितं प्रसिद्धार्थकर परित्यज्याप्रसिद्वार्थकत्वकल्पने मानामामात् । चंद्रादिक- मादाय विनिगमनाविरहाच तयापि मंत्रस्य योजयितुं शक्यत्वात् ॥ किंच मंग्रस्य भग- वत्परत्वं नास्ति सूर्यादिपरत्वमेवेत्याग्रहेपि तन्मायामोहितत्वमेव चीजमित्यपि योध्यम् । प्रतस्पोपि न प्रतप्रपोजाः किंतु सदाचरणमेव राथैय लोके दर्शनात् ॥ गहि लोके सूर्यादीनां मनुष्यातसंयंधव्यवहारः ॥ विष्णुना तु कात्यायन्यर्थनादीनि प्रतान्याचरि- तानि किंचेंद्रमित्रतापि गोवर्द्धनोतरणलीलायां कृता । शत एवोक यन्मने "इंद्रस्य युज्यः सखे" ति गोपीनां पातिवत्यादिरूपनियमयाधनमपि पुराणेषु व्यासशुकादिगीतं भ्रूयतेऽत एव याधनरूपस्पशधात्वर्थोपि सगच्छते। तन्मते तु सर्पव्रतप्रयोजकतया चतस्पर्शकत्वं सर्पयज्ञप्रवर्तकतया चंद्रमुखत्वं विष्णुपदस्य सूर्यार्थकत्यमिति सर्वत्र लक्षणेवाश्रयणीया सा च येदेनुचिता मुख्यायाधे तु सर्वत्रैवानादरणीयेति पिंच वाशार्यकत्येपि सर्यवतप्रयोजकत्वसर्ययज्ञप्रवर्तकस्ययोष्णिायपि सभयेन तत्यागे मानाभावः ॥ माधवकृतम्याख्यानेपि यजमानवाचकपदाभागदयमित्याद्यध्याहार्य श्रीकृष्णपरत्ये तु सम्यक्तया मंत्रार्थान्ययः संगच्छत इति तत्परत्वमेव मंत्रस्य युक्त तस्माच्छीकृष्णस्य मर्यादामंजकरये श्रीकृष्णद्वयोः को विशेप इत्याधुक्तिः श्रीकृष्ण. स्वरूपानमिज्ञानामामुरप्रतीनां तन्मायामोहितत्यप्रयुक्तैर ॥ नम्वेवमपि "यतो यतानि पस्पश" इति लिहप्रयोगाठीलाया अनित्यत्यापत्तिः लिटो भूवार्थक्त्वात् तत्वस्य च वर्तमानध्वंसप्रतियोगित्वरूपत्वादिति चेन्मयम् ॥ एतन्मयत्यानुवादक्तया भूतस्पे धात्पर्याभापादन्यथा "सदेव सौम्येदमग्र आसीदात्मा वा इदमन सीदि" त्यत्रापि भूतत्ययोधापत्ति इष्टापत्तिरिति चेत्तईि कस्य भूतत्वमिति वक्तव्यम् । भात्मनो या इदं- शब्दयाव्यस्य वा सदूपताया था नायः । श्रात्मनो नित्यरमादुक्तभूतत्यस्य सस्मिन्याधात् नापि द्वितीयः इदंशब्दस्य प्रत्यक्षबुद्धिविषयतापच्छेदकरलोपलक्षितधर्मावच्छिन्नयाच- कत्वेन प्रत्यझे भूतलान्यासंमगात् तृतीयोपि न संमवत्यधुनापि मद्रूपताया' सत्या- वारोपितस्याधिष्टानातिरेकेण सत्वानभ्युपगमात्तस्मादगत्या लकारार्थस्याविपक्ष याभ्युपेया ·९२ प्राभलन तथात्रापीति गोपीना तडिदूपत्व तु गौरवर्णतया प्रकाशक्तया च वणित कृष्णस्य मेघ तुल्यश्यामत्वादत एवं मेघश्याम तडिद्गौरीन्दुतुल्यास्येति कविभियंते ॥ एतेन (गोपीना तडिदूपत्रे मानमन्वेप्य) मिति निरस्तम् । किच पूर्वोक्तमत्रयोर्न सूर्यादिपरत्व तदनतर पठिते "तद्विप्रासो विपन्यवो जागृवास समिंधते विष्णोर्यत्परम पद"मिति भने तद्वाचकपदाभापात् विष्णुवाचकस्य पदस्य गोलोकवाचकस्य विष्णोयत्परम पदमिति वाक्यस्य सत्त्वात् किष्टकल्पनयान्यार्थकल्पने तु सर्वेषा मत्राणा कथचिदन्यार्थकत्वसम वेन सर्वगानाश्वासप्रसगात् स्पष्टार्थ परित्यज्यास्पष्टार्थकल्पने मानाभावाच यदपि एतत्सत्यमित्यात सत्यशब्दो नाबाधितार्थक किंतु यथावदर्थतावदर्थक तत्व यथा प्रतीयमानत्वमिति प्ररपितमान् तत्र स प्रष्टव्य यथा प्रतीयमानत्वशब्देन किं त्वया विवक्षित प्रतीयमानतुल्यत्यमथ वा प्रतीतिसमकालिकत्व वा नाद्य शुक्तिरजतस्यापि प्रतीयमानघटादितुल्यत्वात्सत्यत्वापत्ति द्वितीये तु क्षणिकनादापत्ति प्रतीतीना क्षणि कत्वात् ॥ नच दृटिसृष्टिवादे तदिष्टमेवेति वाच्यम् ॥ तस्य पूर्वमेव निरस्तत्वगत् ॥ यत्तु (ब्रह्मपुरशब्देन शरीरमेर ग्राह्य अन्यथा जराया प्राणवियोगरूपवधस्य शरीर धर्मतया प्रसिद्धत्वेन गोकुले तदभावेने ) त्याद्युक्त पदसगत तदग्रिमस्य (ब्रह्मवैत च्छब्दे परामृश्य तत्प्रकरणस्थब्रह्मलोकपदवरसामानाधिकारण्येन ब्रह्मपुरशब्देनोच्यत) इति तत्कथनस्य विरोधात् ॥ किंच ब्रह्मपुरशब्देन शरीरपणे "एतत्सत्य ब्रह्मपुर- मेस्सिन्सर्वे कामा समाहिता' इति वाक्यविरोध शरीरस्य सत्यत्वाभावात् सर्व कामसमाधानस्यापि तनाभावात् यदि च पूर्वोक्त विस्मृत्य ब्रह्मैव ब्रह्मपुरशब्देन विवक्षित चेचदा जराया वधस्य च तन्त्र केनाप्यनगीकारेण तच्छकाया एवाभावेन वत्समाधान "नास्य जरसा जीर्यति न वधनास्य हन्यत" इत्यादिरूप श्रुतिप्रतिपादित मसगत स्यात्तस्मादसगतत्वात् तथा चेत्यारभ्य तत्रैव सभवादित्यत प्ररपनमनादरणी- यमेव ॥ भस्मन्मते तु तच्छब्देन गोकुलग्रहणे पुरसामान्यात् जीर्णत्ववधयोराशका जायत इति सदुत्तरसगति तस्य च नित्यत्वाभ्युपगमे 'नैतत्सत्य ब्रह्मपुर" मित्या दिना प्रतिपादितस्य सत्यत्वस्यापि सगति ॥ तस्य लीलास्थानत्वेन भक्तमनोरय विषयत्वा "दस्मिन्सर्वे कामा समाहिता' इति श्रुतिप्रतिपादितमपि सगच्छते ॥ किंच वस्लिव "दहर पुडरीक वेश्म दहरोस्मिन्नतराकाश" इत्यादिनोत्तस्य पुडरीकाकारभग वद्वेश्मनोपि सत्वात्ताहशश्रुतिभागोपि सगरछते "किं तत्र विद्यते यदन्येष्टव्य यद्वा विजिझासिवन्य" मित्यादिना पुरुषोत्तमविषय प्रभ तस्माद्वोकुलमेव तत्र प्रहपुरश ब्देनोच्यते ॥ पुरशब्दस्यापि नगर एव कोशादौ प्रसिद्धि नवद्वारे पुरे देहीत्यादी तु वत्साश्याइहेप्यारोप 'वापी कापि स्फुरति गगन' इत्यादी नाम्या पाप्यारोप यत् ॥ मत एव मुख चद्र इत्यादी चद्राभेदारोपो मुख इत्युक्तम् ॥ यय न घ तेषां प्रतिष्ठिवत्येत्यादिना टीकाकृटुक्त किंचिदन्द्य ( परमेश्वरस्य मनोरयानाधारत्वे सर्वाध्यत्वव्याहतेस्तस्य सदाधारत्या ) दित्यादि तेनोक वा परमेश्वरपदन शुद्ध मझा विवक्षित शयर वा नाद्य सस्मिन्कामानामभावेन सर्व कामा प्रतिष्ठिता ·प्रामवन इन्यसगत यदि च "सर्वकाम सर्पगध सर्य रस" इत्यादिश्रुत्यनुरोधार मनोरथाधा रत्व तसिन्दीक्रियते तदा सादाधुत्यनुरोधाद्धरसाधाधारस्यस्यापि तन स्वीकरणी- यतया शुद्धत्यहानिसत्सत्येपि शुद्धत्वस्वीकारे विस्वधर्माधयत्यागीयार बिना सदगु- पपत्या परमतप्रवेशापत्ति ॥ द्वितीये "ग्रहाविदामोति पर"मिति भुसिविरोध तय शेययह्मण सकाशात् परमह्मण उत्कृष्ट प्रतिपादित तस्यैव च "सोभुते सर्वान कामान् सह ब्रह्मणा विपश्चिता" इत्यनेन मनोरथाधारत्वं प्रतिपादित सथा च राय मनोरयाना कामपदेन प्रहेपि नासगतमिति योन तयो श्रुत्योरेकगायत्यांगीकार धनयतस्तव समत एव च तच्छुतिप्रतिपादितमनोरथाधारस्य शयरत्येन तस्य स्यन्मते परत्यभागत् साइशश्रुतिविरोधो दुर्वार एवेति योध्यम् ॥ एव च कामपदेन भोगोप करणान्येवामिप्रेतानि । अत एवोक्त "तस्सिन्सर्वे कामा प्रतिष्ठिता" इति श्रीगोकुर एवं तेपा प्रतिष्ठितत्य नित्यत्वादन्यत्र तु तेपामप्रतिष्ठितत्वमित्यपि ध्याीतम् ॥ नच कामपदस्य सोकामो निष्काम इत्यादी मनोरथपरत्वस्य इटरयान्मनोरथार्थक्त्यमेवेति वाच्यम् ॥ मनोरथपरत्वे "सोभुते सर्यान्कामान्सहे"ति श्रुतिविरोधापत्ते तेषामज्ञानासमपात् भोगोपकरणे वृत्तिव्याप्तिसभवेनाश्त इति सगच्छते मनोरथेषु वृत्तिरूपेषु तदसभषेन दसगति स्पष्टैवेति ॥ व्यासैस्तु श्रीगोकुरस्थहृदयपुडरीकस्यापि दहरत्वमुक्त तत्रापि भगवान् प्रकटीभूय स्थित इति पुरुषोत्तमलीलोपयोगिपदार्था आकाशादयस्ततापि स्थिता इति द्यावापृथिव्यावम्मिन्समाहित इति सगच्छते तेपा भगवद्रूपत्वात् , अत एव-ये त्यक्तलोकधर्माश्च मदर्थे तान्बिभर्म्यहमिति भगवदाक्यमपि सगच्छते । स्यक्ता लोकव्यर हार्यरवकालाद्यधीनत्ववायत्वादयो धर्मा यैस्तानह धारयामि स्वस्वरूपेणेत्यर्थ । भक्तपक्षे तु मल्सेवासत्या लौकिकधर्म त्यक्तवतोऽद विभर्मि पाल्यामीत्यर्थ उभयथाप्यस्मन्मत एवोक्तवाक्ये सगच्छते ॥ यत्तु लोकधर्मपदेन राजसेवादय एव माझा न वस्तुस्वभागदय इति तेनोक्त तत्पूर्वोक्तेन सकोचे मानाभावादित्यनेन तद्वचनेन विरुद्धत्वादुपेक्ष्य पूर्वा परानालोकनमूल च तसालीलास्थपदायां नित्या अपि लौकिकस्वरूपा इव वस्तुतस्त्व लौकिका ॥ अस एवोक्त "लोकवत्तु लीलाकैवल्य"मिति लीलाशब्दस्य केलिवाचकत्येपि लीलोपयोगिपदार्थसपादनेपि लीला करोनीति प्रयोगदर्शनात्तेषामपि लीराशब्दप्रति पाद्यत्यम् ॥ एनेन लीराशब्देत्यादिकमपास्तम् । योपि यत्वेतत्सूनव्याख्यायामित्यादिना भाष्यकृदुक्तौ दोप उद्भावित सस्वमतमनवेयैव तन्मतेपि निष्कामस्य ब्राह्मण केलि प्रवृत्तिर्न सभवति सकामत्वे चाप्तकामहानागीश्वरत्वानुपपत्ति नह्याप्तकामस्तरकामना करोति नापि प्रवर्तते तदुक्त-चिकीर्षाकृतिसाभ्येष्टसाधनत्वमतिस्तथा ॥ उपादानस्य धाध्यक्ष प्रवृत्तौ जनक मवेत् ॥ चिकीया च कृतिविषयकेच्छेति ॥ भाष्यकृता स्वयमाशय लीलाया स्वस्वरूपानदतब्यग्यन्यजकोभयरूपस्वयप्रयोजनरूपत्वान्न तस्या प्रयोजनातर युज्यते प्रयोजने प्रयोजनातरापेक्षणेऽनवस्था स्यात् ॥ नहि सुखार्थ प्रवृत्तस्त मिन्मयोजनांतरमभिकाक्षति तस्यैव पुरुषार्थत्वादेन प्रकृतेपि लीलैव प्रयोजन तथा च लीलायां न पर्यनुयोग ॥ एवमेवेश्वर किमयं तत्र प्रान्त इति पर्यनुयोगोपीश्वर ·९ ४ प्रामजन स्वादेव न सभवति यथा लोके नरेश्वर कस्मिंश्चित्कर्मणि यदृच्छया प्रवृत्ते भृत्यैर्न पर्यनुयुज्यते तथैवात्रापि । अत एवोक्त सूत्रकृता लोकवदिति ण्वचैतादृशाज्ञानमूलक स्तथाहीत्यादिकस्तारापो हेय । भगवत्पादैरपि तत्सूनव्यारयानेऽयमेवार्थ प्रकटी कृतोऽत एन यथा लोके कस्यचिदातैपणस्य राज्ञो राजामात्यस्य वा लीलाव्यतिरिक्त किंचित् प्रयोजनमनभिसधाय काल लीलारूपा प्रवृत्तय सभवतीत्युक्तम् ॥ लीलारूपा मानदव्यजका इत्यर्थ । एतेन (लीलाया दु खानुभानसुखविलक्षणत्वेने ) त्यादित दुक्तिनिरस्ता । तर यथा रोके कश्चिदित्यादिभगवत्पादोके रूपष्टभकतयाभिधान तु तदभिप्रायानरबोधात् । न च प्रयोजनमनभिसधानेन प्रवृत्ताया लीलया प्रयोजनत्वा भाव स्पष्टमेव भगवत्पादैरुक्त इति कथ तस्य प्रयोनत्वपरत्व उपष्टभकतयाभिधान सगतमिति वाच्यम् ॥ प्रयोजनमनुद्दिश्य मदोपि न प्रवर्तत इति न्यायालीराया प्रयोजनवानगीकारे प्रवृत्तिाहन्येत ॥ अत एव व्यतिरिक्त किचित् प्रयोजनमन भिसधायेति तैरतमन्यथा प्रयोजनमनभिसधायेत्येव कुतो नोक्त तस्माध्यतिरिन पदम्बारस्याल्लीराव्यतिरिक्तमिति लभ्यते तेन लीलारूपप्रयोजनमभिसधायैवेति तद भिप्राय । अत एव तदने केवल लीलारूपा प्रवृत्तय इत्युक्तम् ॥ यत्तु प्रयोजनानभि मधाने हेतुराप्तेषणत्वमित्युक्त तदपि प्रवृत्तय इति भाष्यकृद्वचनेन विरुध्यते प्रवृत्तिमात्रे चिक्रीयादिरूपेपणाया हेतुत्वात् ॥ ननु रोक यथोरवासादिचेष्टाहेतुप्रवृत्ती न कस्या प्येषणाया हेतुत्वमेवमनापि नैपणाया हेतुत्वमिति चेन्न ॥ उच्छ्वासादिहेतुभूतस्य जीवनान्यथानुपपत्तिकल्पस्य जीवयोनियतस्य तथात्वेपि तद्भिन्नस्य चिकीर्षादिमतरेणो त्पत्ती मानाभावात् लीराया उच्चामादिसादृश्ये मानाभागचेति सा च लीराकैवल्य मोक्षरूपेति परमपुरषार्थ इत्यथ । अत एव कैवल्यमित्युक्त विदुक्तार्थक्त्वे तु तत्पदस्य धैयात् लीलैयेत्यस्य सम्यक्त्वात् । एतेन यचेत्यादिकमपास्तम् ॥ इति द्विचत्वारिंश खडखडनाभासस्याभासत्वप्रदर्शनम् ॥ अथ यत्रोत्यादेखयश्चत्वारिंशरखडखंडना भासस्याभासत्व प्रदश्यते ॥ प्रपचप्रमाहस्यानादित्व तु चिरकालिकत्वेन यथा “अक्षय्य ह वै चातुर्मास्यपाजिन सुकृत भरती' त्यनाक्षयपत्वमाभूतसम्वस्थितिमत्व न तु क्षयरा हित्य "यथेह कर्मचितो रोक क्षीयत एवमेवामुत्र पुण्यचितो लोक क्षीयत" इति श्रुतिविरोधापत्तरेव च न पूर्वापरविरोध ।। यत्यय (मध्याय प्रसिद्धप्रवचनादिमिर्म हामारतादिभिररब्धसबाद) इत्यादिना तेन भगवलीलाया नित्यत्व घृदावनादीना च तत्त्वमसहमानेन तल्लीरानित्यत्वप्रतिपादस्याध्यायस्य क्षेपकत्वमुक्त तन स प्रष्टव्य यदि भारतेपि भगवहीलानित्यत्वप्रतिपादिक वाक्य स्यात्तत्तव समत न वा भाये तन क्षेपकत्वशका कुतो नेति वक्तव्य नहि द्वैपायनैरिदमपि कुप्रचित् प्रतिपादित महा भारत क्षेपका अध्याया न भविष्यनीति येन तव तन सशयो न स्यात् द्वितीये । महाभारत प्रमागत्येनागीकुर्यतोपि तमाऽममतिं कुर्वागस्यासुरत्वादन्यस कारणमिति साशस्य ग्रह्मज्ञानेन कृतकृत्यत्वयोधकश्रुतिषु कय नाप्रामाण्यशत्यपि चिनमेव ॥ यनु- प्राकृते प्रत्ये प्राप्ते प्यने व्यक्त गत पुरा ॥ शिष्ट ग्रह्मणि चिन्माने कालमायातिगेक्षरे ।

·प्रामसनः इत्यादिश्लोपु चिन्मा ब्रह्माणि शिष्ट इत्युपत्या यैकुंठसंज्ञको परीत इस्युक्तिविरत येत्यादिना तेन शंका कृता साप्यविचारितरमणीया कुंटस्य मासस्याभायात् 'म पत्र मायाकिमुतापरे हर' इत्यादिना तन तस्यामारप्रतिपादनास पैटरय चिन्मयस्यात् केलं कुतकाश्रयणे तु प्रलये नारायणस्य शेषशय्यायां गायनप्रतिपादफानां महाभा- रवादीनामप्रामाण्यापत्तिः शेपस्याप्यपाहतस्ये राविरोधात् तर्फविरोधातेपामप्यप्रामा- प्यमेयेति चेत् प्रलये निर्गुणमयशिष्यत इत्यपि न युक्तिसहम् ॥ पगमारकेयएं तकंमाश्रयता "महा या इदमन भासी" दित्यादिश्रुतीनामप्यप्रामाण्यमंगीकृत्य शून्यवाद एवं शरणीकृतः स्यात् न च पैकुंठस्य प्राम्यरूपत्वाग्नित्यापमंगीक्रियते धनगतोपि सन्मते "तदात्मानं स्वयमपुरते" स्यादिश्रुत्यनुरोधारसम्यरूपत्वा- विशेषात्तस्यापि सदा सत्यं कुतो नोपेयत इति याच्यम् ॥ प्रकारभेदात् जगतो ब्रह्मरूपरवं कार्यकारणयोरभेदात् यथा पटादः पृथियीरूपत्वं चैकुंठस्य तु न कार्यत्यं किंतु चिन्मयग्रह्मरूपत्वमेवेति । अत एवोक्तं-यामानंदमयो लोको ग्यापी धैर्युट- सशक. ॥ निर्गुणो गायनंतश्च पर्तते फेरलेक्षरे ॥ किंघ कार्यस्यानित्यत्वं कारणे स्वस्वरूपं विहाय तदात्मना सत्यं कुंठस्य तु स्वस्वरूपेणैव सर्वदा सत्यमिति विशेषः । एतेन घेउंटः किमेत्यादिकं निरम्तम् , नच न सत्यलोकात्परो लोकोतीति पराशरयघनाद्वैकुंठलोक मानाभाय इति याच्यम् ॥ पैकुंठप्रतिपादकभागवयादिपुराण- पिरोधेन वारावास्यस्य प्राकृतलोकनिषेधपरत्वात् ततश्च पैकुंटस्याप्राकृतत्यमेव सिध्यति ।। यत्तु निर्गुणं दर्शयेति याचमानानां नारायणांशश्रीकृष्णतडोकादिदर्शनं । प्रतारणवेत्यादिनलपिसं सदपि श्रीकृष्णस्वरूपानभिज्ञत्वात् । एते शिकलाः पुंसः कृष्णरतु भगवान्स्वपमित्यादिना श्रीकृष्णस्यांशिवप्रतिपादनात् राणाद्वेदपुराणादियचनेषु वूषण- मुदायगुपेक्ष्य एव ॥ यदपि (जारधर्मण फराहत्यत्योफिस्तु सर्वथा शास्त्रविन्दवे) स्युक्तं तदपि शाखानभिज्ञत्यात् भगद्विपयस्य भायस्य सर्पशारयेषु मोक्षसाधनत्य प्रति. पादित सम भायो जारयुया स्याच्छनुयुख्या या । अत एव रायणादीनामपि भगवरमाप्तिः। उक्तं च योगशास्त्रे “समाधिरीश्वरप्रणिधाना" दिति तदर्थस्तु ईश्वरातिसर्यभारस्य समाधिसिद्विर्यायात् सर्वमीप्सितमयितथं जानाति देशांतरे देहांतरे च ततोस्य प्रशा यथा प्रज्ञानातीति पिंच भगरद्विषयकप्रेम्णा निरोधसस्काराणामुदयो जायते म्युस्थान- सस्काराणां चाभिभवस्त्रदा सस्कारशेपं चित्तं समाधियोग्य भवति तद्योत्क्टमीत्या सा घ खीणां जारधर्मे यया भवति सयान्यन न भवतीति ततश्च सर्वार्धतारूपचिराधक्षये एकाप्रवायायोदये सति चित्तमपायोपजननयोः स्यात्मभूरायोरनुगतं समाधीयते स एवं समाधिरूपचित्तधर्मस्तन घ भगवरस्यरूपप्राप्तिः भयमेधार्थो भगवता पतंजलिना योगसूत्राभ्यामुक्तः सयाच सून "प्युत्यानरोधसंस्कारयोरभिभवप्रादुर्भवी निरोध. क्षणचित्तान्वयो निरोधपरिणामः सार्थतेकाप्रतोदयो चित्तस्य परिणाम" इति । इदं च योगशावानुसारेण ग्यासमते तु "सपना बिहाय स्वेन शन्दा" दिति सूयस्वारस्यारस- पारममाानंतर ब्राम्बरूपप्राप्तिः स च गोपीनामेव मुख्य. सासां भगवत्प्रेम्णा सर्प- ·प्र.जन. सिन्भगरत एव भानात् ततश्च भगवत्स्वरूपबलेनैव तासामाविर्भावो लीलायाम् ॥ ततश्च "सोभुते सर्वान्कामान्सह ब्रह्मणा विपश्चिते" ति श्रुतिप्रतिपादितः पुरुषोत्तमेन श्रीकृष्गेन सह सर्वकाममोग इति ॥ अत एवोक्त-केरलेन हि भावेन गोप्यो गाव खगा मृगा ॥ येन्ये मूढधियो नागा सिद्धा मामीयुरजसा ॥ इति । एवं च मर्यादामार्ग एवाय दोपो न तु पुष्टिमार्गपीति ॥ यच्च तेनोक्तं गोकुलादिदर्शन तु अधिष्ठानदर्शनसौकर्याय न तु तत्स्वरूपत्वबोधायान्यथा गोपीनामपि तदनापत्तौ वरादिक सर्व विप्लवेतेति तदपि न साधीय । अधिष्ठानदर्शन विना भगरदर्शनस्य ते प्रार्थितस्य समयेनाप्रार्थितगोकुरादिदर्शन निरर्थकमापद्यत तस्मै स्वरूपदर्शनमात्राथै प्रार्थितेन भगवता यदृदावनादि दर्शित तेन घृदारनादियुक्तसामग्रीविशिष्टमेव सदा भगवद्रूपमिति शापित तथा च भगवता यथा प्रार्थित स्वस्वरूपमेव दर्शित लीलाया तु यथा वरदानादिक न विप्लुत भवति तथा वक्ष्यते ॥ नच गोकुरादीना स्वरूपात पातित्व चेत्तर्हि वृक्षस्य स्वगेतमेदरवन्मते ब्रह्मणि तस्य प्रसक्तावद्वैतहानिरिति वाच्यम् । सर्वेषा चिन्मयत्वेन ब्रह्मरूपत्वात्तद्भिन्नत्वाभावात् नहि घटकरकाद्याकारेण वर्तमानायामपि मृदि घटादिभेद एक येन ब्रह्मण्यपि भेद भाशक्यते तस्माद्वस्तुन एव तथात्वास दोष इत्यवधेयम् ॥ किंच न वय द्वैतवादिवद्वेद स्वीकुर्मों येनाद्वैतपदस्य पारिभाषिकत्वमापयेत नापि पारमार्थिकमभेद भेद च येन परमतप्रवेशापत्ति स्यात् । नाप्यौपाधिक भेद किंवी. श्वरेच्छाकृत भेदाविरोधिन कार्यसमकालिक भेदमिति । एव च वृयादिपदवदद्वैतपद पारिभापिकमेव वन्मते स्यादित्यादिनोत्तस्य दोपस्यानवकाश ॥ किंचैतादृशभेदस्वीकारे यदि तत्पदस्य पारिभाषिकत्व तदीपाधिकभेदस्वीकारेपि कुतो न स्यात् ॥ मत एवोक्त गोपालतापनीये-तस्मान भिसा एतास्तु आभिर्मिनो न वै प्रभुरित्युक्तम् ॥ यत्तु (पूर्वार्द्धस्य महावाक्यै समानार्थत्वादित्यूचे) तदपि न सम्यक् । तन्मते हि महावा- क्यानि "प्रज्ञान ब्रह्म अयमारमा ब्रह्म तत्वमसि बह ब्रह्मास्मी"त्येवरूपाणि तेपा च न प्रकृतवाक्यसमानार्थत्वसभवस्तथाहि चक्षुरादिद्वारा निसृतात करणवृत्तिव्याप्यतत्तत्प दार्थप्रकाशकस्य प्रज्ञानपदवाच्यस्य सर्वाधिष्टानस्य ब्रह्मपदवाच्यस्य परस्परविरूद्धाश त्यागेन लक्ष्यस्वरूपमात्राभेदबोधकस्य प्रथमवाक्यस्यैवमहंपदवाच्यस्य जीवस्यात करण- साक्षिप्रतिबिंबसघातरूपस्य पूर्वोक्तस्य ब्रह्मपदवाच्यस्यापि तत्तदशस्यागालक्षस्वरूपमात्रा भेदबोधकस्य द्वितीयस्य तत्पदवाच्यसर्वज्ञत्वादिविशिष्टत्वपदयाच्याल्पज्ञत्वादिविशि टयोरपि विरुद्धविदोपणाशपरित्यागेन भागत्यागलक्षणया स्वरूपमानामेदबाधकतृतीयम- हावास्यस्य तथैवापरोक्षवुद्धिविषयस्याहपदवाच्यस्य सर्वजगदधिष्ठानस्यैव ब्रह्मपदया यस्यापि च तत्तद्विरदासत्यागेनासहस्वरूपबोधकस्य चतुर्थस्य महावाक्यस्य चोक वाक्यस्य च समानार्थकत्वे तच्छन्दवाच्यसर्यशत्वादिरक्षणस्यतच्छन्दवाच्याल्पज्ञवा दिलक्षणादमेदस्य पूर्वोक्तमार्गेण कथचिस्मिद्वापपि तस्यार्थस्य "उस्माय मिना एतास्तु ताभिर्भिसो न वै प्रभु"रित्यनेन लामासभवात् ॥ कथचिल्लाभेप्येनैव पादेन तम्तिही पादातरस्य वैयध्य दुवारमयति सक्षप ॥ वैकुठपद सत्सयधिपरमित्यपि ·मागअना रित. यचः सत्र सुरम्पाय भीमागन् योगादिया शुमानि) Tr. प्रयेशादिका ये रोगोका दोपा गु पूर्वगोमुताः किंधण्यादिना ॥ किंध भगवर- माणां भगता सदाभेदो भेदच म्याः "भपया मेरम"दिति में प्रपंचितो पितरभयारोह लिएयते । एवं पलीलपा नित्ये करनिग्गरवरग मपंग- নিয়র গবে যা সাযযাগায় যা খাবাযযয যা - प्रयोगम्य या उत्पतिसपस पा नागमतियोगिरपकमिकरपयोगी मनुमपम्प पा নঝিনামান বাবরমময়া ও মাল যা মুনাফা ঘানামহংকাভানান ফারাবিকইলাম যা মমশাখিয়ায় प्रयुनालीलासंयं पनित्यत्वासाधारपानापरयलोरिफरवभगरिसत्याना या याधपश्य प्रत्युक्तम् ॥ फर्गुनिसत्वादीनां जयतीत्यादिकटप्रयोगादिमिः प्रतिपादनार ॥ इनि प्रयत्यारिंशत्पंदनाभापस्याभासरवप्रदर्शनम् । अथ सत्र शुतो उझानेस्यादेश. तुश्चत्यारिंशसंघसंटनाभासयामाप्सत्यं मदश्यते ॥ राम लीलाया मेणाविर्भायः प्रतिपादितः सय जशानेस्यादि भूतप्रयोगानामाविमायणयानुसारेण भूतभविष्यमा. पत्वयोधार न तु सत्पदार्थानां सादियोधकस्यम् ॥ न च सदनिस्सत्यं विना पारगप्रयोगाय एप स्थाभूतत्यादीनां पंसापरिसरये मानाभागदिति याय्यम् । तनान्यदीयोत्पतिनासादिकमादाय भूतभविष्यदर्थकप्रत्ययसंभवान् ॥ अत एव भारमास्ति पर्यताः संति तम भासीत् ६ मे मा संवरस्यामि भविष्यामीत्यादी तरकालीनराशा परमा. प्यादीनां या क्रियाया भनित्यत्वात्तरिष्टोत्पत्यादिकमादाय वर्तमानस्यादिकं ज्ञेपमित्यु भूपणकारैः ॥ पायपदीयेपिपरतो भियते सर्पमात्मा तु न विकरप्यते । पर्वतादि- स्थितिम्तस्मात्पररूपेण भिद्यते ॥ इत्युतम् ॥ एवं प ताशमयोगानुसारेणानित्यत्वं न संभवतीनि । एनेन तर थुतावित्यादिकं निरनम् ॥ नच "भात्मासीत्तम भासी"दिस्यादा श्रुत्यंतरपयोलोचनयारमादीनां वर्तमानकालसत्यनिश्चयेन सथात्यकल्पनेपि प्रफते राधा वर्तमानत्वबोधकस्यामा ताराप्रयोगोपपादन युक्तमिति याच्यम् ॥ शमापि श्रुति- स्पतीनां पूर्व दर्शितत्वात् ॥ जयतीत्यादिप्रयोगाणां वनमानलप्रतिपादकानामनुपपाया च भूतत्यादीनामन्यदीयफिययैवोपपादयितुमुचितत्मात् जयतीत्यादिप्रयोगाणामन्ययो- पपादने तु भात्मासीदित्यादिप्रयोगाणामन्यथोपपादयितुं शश्यत्येन बादशमयोगसाधु- साथै "इह हि भूतभविष्यद्वर्तमानकालिकराज्ञां क्रियास्तिएतेरधिकरण" मियादिना भाष्यकृतां प्रयासो विफल एय स्यात् ॥ श्रीकृष्णदेवताकमंत्रस्येंद्रदेयताकत्वकयनमपि प्रमादादेव ॥ किंच "इंद्रदेवताकत्ये जज्ञान एवं व्यवधातस्पृध" इति सन्मयप्रतिपादि- ताओं संगछते । नहींण घातमात्रेणैव सनुयधः पूरा इति पुराणेषु प्रतिपादितम् । श्रीकृष्णेन तु जावमाणैर पूतनादीनां यः कृत इति श्रीमद्भागवताधिषु प्रतिपादियम् ॥ "प्रापश्यहीरो अभिपास्यं रण"मिति श्रुतिभागोपि श्रीकृष्णपक्ष एव संगच्छते । सधैरतु घोरी विक्रान्तो अभियमात्मपाण्यानुरूप दैत्यैः सह संग्राम मापश्यदनुभूतवान् । किंध वरसमसायकत्ये "भवृश्चिददिमयसपदस"दित्यनादीनिति पाठः स्यात्" ·प्राभञ्जनः इंद्रेणानेकाद्विपक्षछेदनादिरूपावयवविभागस्य कृतत्वात् ॥ भस्मन्मते त्वेकस्य गोवर्द्धन- स्योत्पादनं श्रीकृष्णेन कृतमिति तत्संगतिः ॥ अन्यथैकत्वस्य स्वसजातीयद्वितीयराहि- त्यरूपतयैकवचनासंगतिः स्यात् ॥ नचैकपर्वतोत्पाटनेपि तत्पर्वतसजातीयद्वितीयपर्वतस्य सत्वादसंगतिदुरिवेति वाच्यम् ॥ सजातीयद्वितीयराहित्यं हि सनातीयनिष्ठभेदाप्रति- योगित्वं साजात्यं च स्वसमभिव्याहृतपदार्थसंसर्गित्वविशिष्टप्रकृत्यर्थतावच्छेदकरूपेण बोध्यम् । तथा च श्रीकृष्णकर्तृकोत्पाटनकर्मत्वविशिष्टप्रकृत्यर्थतावच्छेदकपर्वतत्वस्वरूपेण सजातीयद्वितीयपर्वतस्यासत्वान तादृशभेदप्रतियोगित्वं तस्येत्येकवचनसंगतिः ॥ त्वन्मते तु सजातीयस्य द्वितीयस्य पर्वतादेः सत्वात्तग्निष्ठभेदप्रतियोगित्वस्य सत्वात्तदसंगतिर्दु- रैवेति ॥ नच वृश्चः च्छेदनार्थकत्वादवृश्चादित्यसंगतमिति उत्पाटनस्याप्ययबविभागानां- तरीयकतयाऽविरोधात् ॥ अत एव वृक्षाद्युत्पाटनेपि तादृशप्रयोगः ॥ एतेन वस्तुतस्त्वि- त्यादिकं निरम्तम् ॥ रंस्यथेत्यादिप्रयोगास्तु पूर्वोत्तरीत्या ऊह्याः । तेन भविष्यत्प्रयोगानुप- पत्तिरिति दूपणमनवकाशम् । यदपि मयेमा रंस्यथ क्षपा इति भगवद्वाक्ये इदं शब्देन ताभ्यः सर्वाः क्षपा दर्शितबानितोपि लीलाया नित्यत्वमन्यथा प्रातःकाले तादृशक्षपाणाम- भावात्तत्प्रदर्शनमनुपपनं स्यादिति विद्वन्मंडनपंक्त्युपरि तेनोक्तमिदंशब्दस्य बुद्धिस्थपरा- मर्शकस्वादिति तदप्यसंगतम् । इदंशब्दस्य बुद्धिस्थपरामर्शकत्ये तच्छन्देदंशब्दयोः पर्या- यतापत्तिस्तस्मादिदंशब्दस्य प्रत्यक्षबुद्धिविषयतावच्छेदकत्योपलक्षितधर्मावच्छिन्ने शक्ति- रित्यन्यत्र विस्तरः ॥ एतेन (धुद्धिस्थरात्रिविहारस्यावाधिवत्वात्सत्यसंकल्पताप्युपपन्ने)ति प्रलपितमपाम्तम् । बुद्धिस्थत्येपि प्रत्यक्षबुद्धिविषयस्य बाधितत्वेन तदनुपपत्तर्दुर्निवार्यत्वात् अत्रेदं प्रनिभातीत्यादिग्रंथस्य त्वयमभिप्रायः पूर्वोक्तश्रुतिम्मृतिभिर्लीलानित्यत्वे सिद्ध तत्र युक्त्या तद्वचनविरोधोद्भावनमकिंचित्करं शब्दस्य सर्वप्रमाणापेक्षया प्रयलत्वादन्यथा स्वर्गादिपु वेदैकप्रतिपाद्यपु स्वबुद्धिपरिकल्पितानुपपत्तिसहस्रस्य विद्यमानत्वात्तत्सिद्धिरपि न स्यात् ॥ एवमपि कृत्वा चिंतयोच्यते यथा चित्रपटस्थभगवल्लीलायां केनचिद्रसिकेन क्रमेण दृश्यमानायां सर्वस्यास्तस्यारतत्कालिकरयेपि तत्तलीलादर्शनकाले भाविदर्शनविषया- याम्तस्या भावित्वानुभयो न तारता लीलाया भावित्वभूतत्वादिकं संभवत्येवमेव माया. पछादितायां क्रमेणाविर्भविष्यत्यां लीलायामपि कुत्रचिद्भगवानेप्यति कुत्रचित्संगतो वियुक्तश्चेनि नानित्यत्वादयो दोपा भगरतः सर्वभवनसमर्थत्वादिति ॥ एवं च यत्वि. त्यादिना यदुक्तं तद्भगवत्स्वरूपाज्ञानादेव ॥ यदि च "यजमानप्रस्तर" इत्याधुकन्यायेन प्रत्यक्षविरोधाच्छुतैरन्यार्यकल्पन एवाग्रहस्तदा तत्त्वमसी" त्यादिवास्यानामपि त्वंपद- याच्यस्तारकत्वेनगोपपत्तो तन जहदजहालक्षणाप्रयासो विफल एवं स्यात् ॥ एवं "रसो सः रसं वायं लम्बानंदी भवती"ति श्रुतौ रसशन्दस्यानंदमारवाचकत्वं मानंद सल्वानंदी भवतीत्यर्थः स्यात् । स चैकस्मिन्कारणत्वकार्यत्वयोर्विरोधादसंगतस्तम्मादसः शृंगाररूप एव । तया च सर्यरस इनि मौतिकार्यपरमिति मिथ्यावादिनां म्याख्यान हेयम् ॥ मन्यत्क्तं प्रार ॥ इति चतुश्चत्वारिंशत्संडसंटनामासस्याभासत्वमदर्शनम् ॥ भय तर स्वन्मतेपीत्यादः पंचचत्वारिंशत्खंदवंदनाभामस्थामासलं प्रदश्यने । वन्मते ·प्रामञ्जनः भत्तास्य अन्यस्यापीश्वरेच्या नित्यतायाः संभषेनेत्यारिकपनं स्पग्मन्मवाशालान् ॥ नामान्मने जन्यस्येश्वरेरच्या नित्यत्वं गुणचित् प्रतिपादिसम् । नच जन्मावरमहयेप्यित्यादिना प्रवि. पादितस्य नित्यलीलामध्यपावित्यांगीकारे जम्पररनित्यत्वमभ्युपेतमेपेति याच्यम् ॥ भक्तस्य जन्यत्याभावात् ॥ भत एवं जीयानां प्युथरणमेय नोस्पतिरि- त्युक्तम् ॥ एवं प नित्यस्यैव भक्तस्येवरेस्टया लीलामध्यप्रयेश इति ॥ पूर्वपक्षास्तु सद्कभजनादिपराधीनोन्या लीलां करिष्यनीत्यभिप्रायेण यथा च तस्याजन्यस्यायपमन्यं तत्तदनित्यमिति म्यासेलीलाया भनित्यत्वं स्यादिति ॥ फिंच प्रतिपादिसंमरासिद्धांतानु. रोधेन पादिकृतपूर्यपक्षस्यासंगतत्वप्रतिपादनमपि कथकसंप्रदायानभिज्ञत्यं घोसयति तया सत्यनिर्वचनीयवादिनं प्रति प्रमाणादिसत्वयादिनः कथापा प्रमाणादिसत्याभ्युपगम- प्रतिपादकः पूर्वपक्षोसंगराः स्यात्तेन तस्य पाग्यवहारदेखत्याभ्युपगमात् पूर्वपक्षमात्र एवासंगतश्चैवं स्यात् । अत एवोत्तरपक्षोपीत्याचप्यसंगतम् ॥ त्यन्मतेपि मायाया दुर्घट- घटनापटीयस्त्वमित्युत्तयैव सर्यसमाधानसंभयेनानेकथरचनाप्रमो ग्यर्थ एव स्यात् । सर्वस्य चानिर्वचनीयत्वस्वीकारेणगोपपत्ती तत्तलक्षणप्रणयनं परिभाषादिपु प्यधमेय गौतममतदृष्टांतोप्ययुक्त इत्यप्यसंगतम् । त्वया आतरवेन स्वीकृतरेव स्वप्रथेषु तन्मत- दृष्टांतस्योक्तत्वात् । तदुक्तं पंचदश्यां चिनदीपे-विक्षेपस्य म्यरूपं हि प्रारम्धक्षय. मीक्षते ।। उपादाने विनटेपि क्षण कार्य प्रतीक्षते ॥ इत्याहुम्नार्किकास्तद्वदस्माकं कि न संभवेत् ॥ संतनां दिनसंख्याना तैम्ताहक्क्षण ईरितः ॥ भ्रमस्यासंख्यकल्पस्य योग्यः क्षण इहेप्यतामिति ॥ यदि तदुक्तार्थप्रामाण्याभ्युपगंभिरेय तदृष्टांतेन वस्तुसिद्धिरूपे येत्येव नियमस्तदा तद्वाक्यावन्मतस्थानां निश्चयो न स्यात् । कणभुगक्षचरणमतसंधि- तानां च स्यात् । तस्मारस होत्यादिनोक्तमसंगतं यदपि तदेक्षतेत्यादि भूराप्रयोगानुरोधेन भगवदानस्य नित्यता यत्तुमशक्येत्यूचे तत्रोच्यते तादृशमयोगानुरोधे नानित्यत्वसाधने "सदेव सौम्येदमन भासीदात्मा वा इदमन लासी"दित्यादियाफ्यानुरोधादात्मसचाया अप्यनित्यत्वादि कुत्तो न स्यादिष्टापत्तौ चात्मनोप्यनित्यत्वापरयापसिद्धांतः स्यात् ।। यदि "चाकाशयत्सर्यगतश्च नित्य" इत्यादि भुस्यनुरोधादात्मनो नित्यत्वमित्युच्यते तदा "सत्यकामः सत्यसंकल्प" इत्याद्यनुरोधेन ज्ञानादीनामपि नित्यत्वमिति विभा- घय ॥ केवलानुमानस्य श्रुतिसाहाय्यरहितस्याप्रामाण्यमित्यपि न किंचित् । तथा सति पर्वतादी धूमादिना वन्ह्यनुमानस्याप्रामाण्यं स्यात्तत्सहायश्रुतेरभावात् । इष्टापत्तो धूम्र- दर्शनोत्तरं वार्थिनस्तत्र प्रवृत्यनुपपत्तिरिति ।। भनुमानस्य श्रुतिसहकवस्यैव प्रामाण्ये तस्य साधारणत्वापल्या प्रमाणांतरत्वानुपपत्तिश्च ॥ तदेव हि प्रमाणांतरं यदसाधारण- सहकार्यासाद्यमनोयहिगाँचरा प्रमा जनयति । अन्यथा दृष्टादीनामपि प्रमाणातरत्यापत्तेः ।। किंच लीलाया भनित्यत्वं स्वमतानुसारेणास्मन्मतानुसारेण योग्यते । आये क्रियाया इत्या- धुक्तो हेतुनिष्फलः सर्पस्यैव त्वन्मतेऽनित्यस्यात् नापि द्वितीयः । भसन्मते सादशहेतोः स्वरूपासिद्धत्वात् । एतेन क्रियाया इत्यादि निरस्तम् ॥ यश्च सत आविर्भावे श्रमस्य वैययमुनं सव माविमापत्यावश्यक्त्वादिस्यादिना पक्ष सम्यक् । सतः स्वयमेवावि- ·१०० प्रामञ्जनः भावस्वीकारे त्वन्मते विमुक्तिसाधनप्रयासवैफल्य सत्यात्मकस्य ब्रह्मरूपतया स्वयमेवा विर्भावसभवात् ॥ भविद्यानिवृत्यर्थ तदिति चेदनाप्यावरणनिवृत्यर्थ तस्य सफरत्व सभवात् ॥ ईश्वरेच्छाया तूक्त प्राक् ॥ वामनपुराणवाक्यस्थ भर्तृपद स्वामिपर तेन घामनपुराणेत्यादिना तत्कृतप्रलापोनवकाश । अयोग्यमिच्छन्पुरष पततीति वाक्ये पात स्वाभिलपिता प्राप्तिर्दण्डादिप्राप्तिश्चेति रौकिकन्यायेनोक्त यथा शूद्रादीना तप आदिकरणे दडस्तपस्यत वने शूद्रमित्यादिनोक्त । अपि चेत्सुदुराचार इति कैमुतिकन्या येन भगवद्भक्ते प्रशसा तेन अयोग्येत्यादिनोक्तस्य कुचोयस्य नापकाश ॥ यनु साधने प्रतिबधनिवृत्तावित्यादिना टीकादुक्तमनूद्य तन युक्तमित्यादिना सर्वस्य नित्यत्वेन प्रतिबधनिवृत्तेरयोगादीश्वरेच्छया सर्वन हेतुत्येन तन्निवृत्तेरकिचित्करत्वादित्युक्त तन्म दम् ॥ सर्वस्य कारणात्मना नित्यत्वेपि कार्यात्मना वर्तमानस्य निवृत्तेस्तिरोभावरूपाया उतत्वात् । ईश्वरेच्छाया भप्येतत्कारणेनैतद्भववित्यादिरूपायास्तस्कारणसमवधान एव फरजनकत्वादित्यर्थस्यासकृदावेदितत्वाच साधनप्रयासस्य न वैयर्थ्यमिति 'ये यथा मा प्रपद्यत इति वचन तु मर्यादामार्गविषय न पुष्टिमार्गविषयम् । तेन पुष्टिमार्ग मर्यादा त्यागस्यादोपत्वादित्यादि तत्कथनमज्ञानमूरकमेव ।। यत्तु टीकाकारणेत्यादिटीकाकारोक्त मनूद्य तन्नेत्युक्त्वा श्रुत्यादेगेतेरकत्वाद्वामनपुराणे सति विश्वासे च्यापिशब्दो यौगिको न तु रूढ्या विभुत्वयोधक पुराणेषु तस्योपरिदेशे निरूपणादित्युक्त तन्न युक्तम् । मधुपरिदेशे निरूपण विभुत्वन्यायातक विभोराकाशस्योपरिदेशे सत्येपि विभुत्वा च्याघातात् । अन्यथा “यदत परो दीप्यत" इत्यादिनोपरिदेशे ब्रह्मणो निरूपणस्य त्वत्समतत्वात् तस्यापि विभुत्व न स्यात् ॥ किं च विश्वव्यापिन विश्वव्यापकमित्यादौ प्यापिशब्दस्य विभुत्वभिन्नयोगार्थादर्शनेन तादृशापूर्वयोगार्थकल्पने रूढ्यर्थस्य प्रसिद्धस्य त्यागे मानाभावश्च ॥ पृथिव्या दृश्यमानत्व च पृथिव्यवच्छेदेनाविभूतत्व तदपि विभुत्वप्रतिपादकमन्यथाऽसत आविर्भावासभवादर्शनानुपपत्ति तस्य भिनत्वस्वीकारे च-स्तभाभ्यतरगर्भभावनिगदव्यारयाततद्वैभवो य पचाननपाचनन्यवपुपा व्यादिष्ट विश्वात्मताम् । इति त्वत्समत तस्य चित्सुखप्रणीतश्लोकस्यासगति स्यात् । तत्रापि स्तभादाविर्भूतस्य भिन्नतया चतु शक्यत्वात् ॥ पुराणादिपु ब्रह्मणो विभुत्वेन प्रतिपाद नात्तत्वमिति चेत्कृतेपि तुल्य सर्वेषां पुराणानां व्यासप्रणीतत्वनैकत विश्वासोन्या च नेत्ययापि दुराग्रहादतिरित्त न किंचिनियामकमस्ति-एतेन पृथिव्या दशमानस्येत्यादिक निरम्तम् ॥ इति पचचत्वारिंशत्सदसडनाभासस्याभासत्वप्रदर्शनम् ॥ अथ तन ध्रुव शको हर इत्यादे पट्चत्वारिंशत्खडसइनाभासस्यामासत्व प्रदश्यते ॥ तत्र “धुवासो भस्य कीरय" इति मग्रे ध्रुयशब्दस्य नित्यार्थकत्वाभाये तदन्यार्थशतत्वे हेतु प्रदर्शित नत्र यद्यदनेकाशा पद तत्तनैकार्थमात्रविषयकशाग्दवोधनकमिनि सामान्यतो मुखीम्याप्तिस्तेमाश्रयणीया । सा च गामानय संघरमानयेत्यादिवाश्यघटरेषु गगदिपदे बनेकार्यशपु सामादिमन्यनिरवणायकमानविषयकराब्दयोधजनका व्यभिचारिता । तथा च तदुमहतोनं कार्यक्षमस्व किंचाने कार्यशमस्य पदस्यैकार्थविषयकवान्दयोधाजन ·मामअनः करये प्रथरणादीनामभिधानियामस्त्यानुपपति । तेषां सत्यम्वीकारे वागापि प्रशंसा प्रकर गनित्यत्ये तरछक्तिनियामपरयसभयो सन्मानार्थकत गले पादुकान्यायेन सेत्स्यसीनि ।। श्चि स्वय भुवादिशब्दागामर्थमप्रदर्शयित्वा परपक्षे दोषमुदारयारहखरत्यादुपेक्ष्य । नित्यत्व तु ध्वसाप्रतियोगित्व पथ लीरामध्ये प्रविष्टे भत्तेऽविस्वमिस तस्य नित्य- शब्दार्थाज्ञानेन प्रातत्व रीरामध्यपातस्तु भगरदनुग्रहादेवात ग्यास्येत्युष पदर्थस्रयेत रसयधिन सयधश्च भगवदनुग्रहविदोपरप पर । स च येषु नोट्पु भवति तस्य हीरा. मध्यपात इष्ट एवेति ॥ एतेन देवानामपीत्यादिक प्रत्युक्तम् “यथेह पचिरा" इत्यादि तु“मा घेते महद्धा यज्ञरूपा" इत्यादिपूर्यगास्यपालोचनया यनादिपरमिति । अन्यथा भगरदनुग्रहादीनामपि कर्मचितो लोक इत्यादि श्रुतिरिपयत्वे "यमेवैप पृणुते तेन एन्य- स्तस्यैप भात्मा वृणुते तनु स्या"मित्यादिनोक्तवरणस्यापि तस्यापत्ता तत्परस्यापि सातत्या पत्ति ॥ टीकारदुत किचिदन्द्य परास्तमित्युक्त्वा भापत्तेरभागदिति यदूचे सनापते- रक्षणादिस्पाया भनुदारात्तदभावक्थन साहसमान विष्णोर्जन्म सु तदाविभाग इत्युक्त मसकृत् । यर प्रसिद्धार्थयाधम्तनाप्रसिद्धार्थकप्पन न्याय्यमेवातो जन्मशब्दस्योत्पत्ती प्रमिद्धस्य भगति याधारसुननिमेयस्यायाँतरकल्पनेपि न दोप । अत एय "नात्मा श्रुतेनित्यत्वाच ताभ्य" इति सूत्र आत्मन औपाधिक जन्मादि स्वीकृतम् । शारीरक यदि चात्मनो नित्यत्वप्रतिपादकथुनिबलात्तया करप्यत इति ब्रवीपि तदा विष्णोनित्यत्त प्रतिपादिका श्रुतिस्मृती पिं न पश्यसि ॥ जन्मादिलीला त्यासुरव्यामोहनायतेन तेपा तथा प्रतीतावपि न दोष ॥ किंच भगवाहीराया यद्यनित्यत्य स्यात्तदा तद्रसानुभवितु- भक्तस्य मुक्तापेक्षयाधिक्यवर्णन विरद्यत । तथा चोक्त प्यासै -"तस्त्विरज्यायो लिंगायति" तदर्थस्तु मत -तसान् महक्तियुक्तस्य योगिनो वै मदात्मन ॥न ज्ञान न च वैराग्य प्राय श्रेयो भवेदिह ।। अह भएपराधीनो ह्यस्वतन इव द्विज ॥ इति भगव. द्वाग्यसमूहात् इतरहगवदीयत्व ज्याप । तर हेत्वतरमपि लिंगादित्यनेनोक्तम् । मुक्ताना तु मायाविनिर्मुक्तात्मस्वरूपेणकारस्थान न तु भननानदानुभगो लीलारसास्वादो वा देहंद्रियाद्यभावात् । भक्ताना तु तत्सत्वाटुभयविधानदो भवतीत्यतस्तेषामाधिक्य तदपि मायात कार्यरहितमतो भगवरसेयोपयोग्यपि ॥ अत एवोक्त न यत्र माया किमुतापरे हरेरनुव्रता या मुरामुरार्चिता ॥ एरच 'सोभुते सर्वान् कामा सह ब्रह्मणा विपश्चिते"ति श्रुत्युत्त पर परप्राप्तिरूप तस्य भवनीत्युक्तमतस्तस्य परत्वेन वर्णनादपि नित्यत्वमत एवं "तद्भूतस्य तु नातदार" इति सूरमपि रीलानित्यत्वमेव प्रतिपादयति ॥ न च सन्सून ब्रह्मचारिणो नैष्टिकस्य प्रच्युत्यभार प्रतिपादयति । तद्भूतस्य ब्रह्मचर्यादिनोद्धरेतोभूतस्य नातद्भावो न तत प्रच्युतिर्नियमात् तद्रूपस्य प्रच्युतिरूपस्य अमावेभ्यविध्यभावादिरूपा दिति चेन्मैवम् । तादृशार्थस्य ततो रामात् तच्छन्दस्य प्रकावपरामशंकत्वेन ब्रह्मचारिणो प्रक्रातत्वेन तादृशबोधामभपान् । फिच तस्य न प्रच्युतिर्विध्यभारादित्येतावनैव स्वदुः- कार्यस्य लाभसमवे तादृशभग्या कयन निष्प्रयोजन स्यात् ॥ किच ब्रह्मचारिण प्रच्युती न विधेतत्यम् । फितु रागादीनामेवेति प्रच्युत्यभाये तादशहेतोरप्रयोजकत्व तस्मादेष ·प्रामञ्जन: . तस्यार्थ -तद्भूतस्य भवद्भक्त्या भगवदीयत्व प्राप्तस्य नातगाव. न पुनः ससारे प्रवेश । एतेनानित्यत्व निराकृतम् ॥ अत्र विश्वासदायार्थ कैमुतिकन्यायेनाह-जैमिनेरपीति यदि कर्ममात्रनिरूपकस्येश्वरानगीकर्तुजैमिनेरपि कदाचिद्भगवत्कृपया तगाव स्यात्तदा तस्य नातदारस्तत्तिरोधान नेत्यर्थ । तर हेतुमाह नियमादिति सदा पश्यति सूरय" इत्यादिना भक्ताना सादिकदर्शननियमात् । अय भगवद्भावो मुक्तिरूप एव भविष्यतीति शका परिहारार्थमाह तद्रूपाभारेभ्य इति । मुक्तिरूपत्वाभारवोधकेभ्यस्ततोप्यधिकत्वे बोध केभ्यो 'मुक्तानामपि सिद्धाना नारायणपरायण ॥ सुदुर्लभ प्रशातारमा' इति तयैव परया निर्वृत्त्याह्यपवर्गमात्यतिक परमपुरपार्थमपि स्वयमासादित नैवाद्रियते। भगवदीयत्वेनैव परिसमाप्तसर्वार्था इत्यादिवाक्येभ्यस्तस्मालीरानुभवस्य सार्वदिकत्वेन प्रतिपादनाल्लीलाया नित्यत्वमेव व्यासाभिमतम् ॥ एव च तदज्ञानमूलको न चात्र लीरानित्यत्वबोधनस्य गधोस्तीति प्रलाप उपेक्ष्य ॥ किचेत्यादिना यत्तेनोक्त तदुत्तर पूर्वमेव प्रतिपादितम् । तथापि यक्षानुरूपो बलिरिति न्यायात्पुनरप्युच्यते । जगत सत्यत्व तु कारणात्मना लीराया सत्यत्व स्वस्वरूपेणेति जगल्लीरयो सत्यत्वे विशेष । नहि योगिना लीला अप्रत्यक्षेत्ये तावता अनित्येति वक्तु शक्येति । त्वन्मते ब्रह्मणोपि योगिप्रत्यक्षविषयत्येन तस्याप्यनि त्यत्वापत्ते यद्यद्योगिप्रत्यक्षाविषय तत्तदनित्यमिति व्याप्तरनगीकारात् ॥ (जगद्योगिना सर्वदा प्रत्यक्ष लीला तु तेपामपीश्वरेच्छयै रात सुतरामस्या भनित्यत्वमित्यपि यालभापि तम् । ईश्वरेच्छया प्रत्यक्षस्यानित्यत्वाप्रयोजकत्वात् । दशस्यन्नित्यादिभविष्यत्वभूतत्वप्रति पादकप्रत्ययाना नित्य विषये गति प्यकृतैव प्रतिपादिता सापि पूर्वमुक्तैवेति कि पुन पिष्टपेपणेन ॥ यत्तु (एकत्र कृतो निर्णयो नान्यत्रोपयोगी पृथिव्या गुडे माधुर्यनिर्णयेपि जबीरादौ तदभागादि) त्युक्त तदपि तादृशन्यायतात्पर्यमबुद्देव । तदर्थस्तु एकस्मिन् प्रसगे यस्य नित्यत्वमनित्यत्व वा निर्णीत अन्यप्रसगेपि तस्य नित्यत्वेन सदेह किंतु स एव निर्णय उपयुज्यते न पुनर्निर्गय कार्य इत्यर्थ । यथा धूमे कदाचियाप्तिनिश्चये पुन पर्वतादौ धूमदर्शने स एव पूर्व कृतो व्याप्तिनिश्चय उपयुज्यते न तु निणयावरम् । उपयोगस्तु स्वजन्यसस्कारद्वारा स्मारकत्येनेति कृत पल्लन ॥ (भक्तानुभवविषयस्य पारमार्थिकत्व तु विप्रतिपन्न) मिात यदुक्त तत्र तदनुभवविपयस्यास्तु विप्रतिपत्ति "सदा पश्यति सूरय" इत्यादिना प्रतिपादितस्य सदा दर्शनस्य विपयानित्यत्वेऽनुपपत्या तनित्यत्वसाधमत्वात् ॥ इति पट्चत्वारिंशत्खडखडनाभासस्याभासत्वप्रदर्शनम् ॥ भय तत्र सावलीलेत्यादे सप्तचत्वारिंशत्खडखडनाभासस्याभासत्व प्रदश्यते । तत्र वार दित्यारम्य पूर्वपक्षिणोऽभिप्राय प्रतीयत इत्यतप्रथेन ननु प्रभासलीलाया कथ संगति रिनि पूर्वपक्षस्यामिप्रायस्तैन वर्णितस्स चासगत ॥ सय मायावादिन पूर्वपक्षित्वे त प्रति भगवान् हि सर्यलीरायुत प्रकट इत्यादिनोत्तरासगति स्यात् । तन्मते तीरायास्त स्कार्यार्थत्वामान ययेत्यादिदृष्टातासभवात् ॥ तस्मान्मायागदिनो नाय पूर्वपक्ष । एतदेव टीकाकारेण "वैधाच न स्वमादिव" दिनि सूत्रानुरोधेन यदि मायिकत्य मांगीरियत इनि यदता प्रकटीकृत पूर्यपक्षामित्रायणगारमरे भन्यथा तन्मते ·ग्रामसनः १०३ स्वमादिधन्यस्य मायिकामयुमरयाभागसथा यामसगत स्यात् । स हि म्यTHI. गस्तियोमाकारिपनाशचित्ययाधप्रयुग पंचम्पम् । स य ामिन्नरगम पारयारसरे वि पुनधन्यधारावागिरी म ॥ माध्येश दि मोपटध- वस्तुमउन्दम्य जागरितोपरयातुनमादि यम्याचिदवस्थाया पायस इत्युतम् ॥ एप तदभिप्रापमय गवर्णित प्रतिपादकारयाम् । अथ स्थानित्यादियाश्यतुल्य स्यकथा प्रमादात । यथा तनन "शन रथा न रथयोगा" सनीति रथाना लिधक यायमुपलम्पने गया निषेधाराश्याभानंदजालादिगुल्यत्वस्य स्यदभिगतस्यातिद सम्मालीराया विग्रहरात्ममिरूपाया प्रभासादिरीलानुरोधेनानियरवमया पग फ्यानुरोधासित्समिनि सदेहे अंशातरणभारतादिगफ्यादिभिधानिस्पत्यमेपेनि भानीति पूरीपरविरोध इनि जिनासो पूर्णपक्ष ॥ भासुराणा पूर्वपक्षे तु मानमेय शरणम् ! उरा रस्त म्यामोहनियरवे तम्यामोहस्य भगा दयामयुत्तस्य दुरच्यायोत्तरशतस्थाप्य. पिचिरकालात । क्षत एवेधरमापामोहितत्वातेन श्रीकृष्णस्य बुन्दतुल्यत्ल प्रतिपादितम् । युक्त मेवेदशस्यवत प्रतिपादनम् । अपनानति मा मूढा मानुषी अनुमानितम् ॥ पर भारमजानतो मम भूतमद्देश्वामित्यादिभगवदयनादेवनामसुरत्व पुज्यते-ये यया मा प्रपद्यते ताम्नथैर मनाम्यहमति भगवदुयदि सरंचनमोहकाय स्यातदेष दोपारसर स्थातस्मात्तत्कसपललावान वैषग्यम् । गत व भगरहताना सद्पे नित्यत्व- निश्चय । तीरापामपि या या यद्यदर्यास्त तर मतदयस्यनिश्चय असुराग चास्माद्वि- परीस ॥नच विनिगमनाविरह इति वाच्यम् ॥ भावास्यस्पर विनिगमकत्यादत एव- महामानस्तु मा पार्थ देवी प्रकृतिमाभिना || भजत्यनन्यमनसो ज्ञात्वा भूतादिमन्ययम् ।। परच ये मामिति पदयाच्य उच्चारयितृतान्टेदकरयोपलक्षितरूपायच्छिन्ने मगरलूपे- ऽव्ययत्यभूतादित्वा दान्या प्रतिपारितानायगाव जागन्ति तस्मिन्नेव दामोदरलीला प्रनारे दशित पदाच्छिरताया प्रतीतत्व च ज्ञात्या ये भजते भगवरस्वरूप याया ध्यन जागति देवी प्रकृति पत्रिका इति भगयता प्रतिपादितम्। ये घसरस्वरूप मायिक तत्प्रतिपादकाना धादयाना स्वप्नप्रतिपादकवाक्यतुल्यत्व भगवत प मानप जागति ते मगदुत्तामासुरी वनुमानित । भरा एव सोधाशा मोघज्ञानाश्चेति । एव च भगवन्माया- मोहितस्य तन तापछीष्णस्य उद्दवन्मोहकत्वमित्यादिक पराप उपेक्ष्य । बित्येयनिध- स्थानुशोच्यत्वमेव । विदमालिकस्यापि गृहपत्याकामादिगमनादिकर्म कुर्धत प्रति पदमिद कमांसस्यमिद च सत्यमित्यदतोपि तत्सत्कर्म रट्वा विशेषज्ञा ज्ञाननीदमप्या- मोहायमिद नेति इतरे तु पर्वमेव सत्यमसत्य या जानतो मुह्यति । य च जननमरणादि सीला भाषिका एवेति । अत एपोत श्रीशुक -राजन परस तनुभृजनमाप्ययेहा माया मियनमवैहि यथा मरस्य ॥ स्वात्मभेदमनुविश्य विहस्य चाने महस्य यात्ममहिमो पर समारते ॥ अवार्थ-हे राजन् परस्साक्षराटरामस्य "महविदामोति पर' मित्यय तथे दर्शनात् । तनुभृता यादवादीना जननाप्ययेहा उत्पतिनासचेष्टामायाविढयन माया नुकरणमयेदि । पर. नित्य लीलासयधिना समागमगमने स्वमायया उत्पत्तिनागस्येन ·१०४ प्राभानः प्रत्ययापत्तिः। राम रटांतो यथा नटस्येति नटो यथान्यदन्यात प्रत्यायनि । उसराधे नाधुना पूर्वोक्तपरत्वं दर्शयति । इदं जगदात्मना म्यम्यरूपेणेव सृष्ट्वा सदनु प्रविश्य मित्त्य प्रलये संहृत्य स्वमहिना यथा निष्टनि सधैयाधुनाप्यान इत्यर्थः ॥ अत एव दारकं प्रत्यपि भगतोतं- मु मद्धर्ममारथाय ज्ञाननिष्ट उपेक्षकः ॥ मन्मायारचनामेसां विज्ञायोपशमं यजेति ॥ एतां सनिहितामित्यर्थः । यतु (अनन्यमनस्यन भजन म्यगत- भेदमंगीकुयंतस्तेन सभपति स्वगतभेदसत्वेऽभेदोनेांचोयुमिमानत्या) दित्याचे सदप्यज्ञानात् । अनन्यमनस्त्वं हि विषयनिमुखमनस्त्यम् । भानन्दमानभगादेकमनस्य या भगवत्स्वरूपस्य रिकारित्यादीनामनंगीतत्वाय विकारस्येत्यायपि निरस्तम् । यदपि यश्चित्यादिना टीकादुर मोहनमपि रूपसाध्यमित्याद्यन्द्य सा युक्तमित्युक्त्वा स्वरूपपदेन श्रीकृष्णात्मनो प्रहणे तदेहस्य ग्रहण इत्यादितन्मायामोहितेनोक्तं सदपि मुच्छम्-आनंदमायकरपादमुपोदरादीत्यादिनोक्तस्य श्रीकृष्णम्यानंदमानस्वरूपस्य देहा. धनात्मकरवात्तत्र देव उच्यते भारमा घेति शंकाया भनुत्थानात् । तत्र ताशानंदस्वरूप- स्यैगामच्छन्दवाच्यत्वं देहादिभानं त्वामुराणामेन । अत एवोतं.-अवजानंति मां मूढा मानुपी सनुमानितम् ॥ यदप्युक्तं (भस्मच्छन्दस्य शरीरवाचित्ये मानामागे मम शरीरमिति प्रत्ययाचे )ति तदप्यसत् । ममात्मा भई गोरोऽहं दु.पीत्यादिमतात्यनुरोधेन देहादीनामप्यस्मच्छन्दवाच्यत्वस्य स्वीकरणीयत्वादन्ययात्मनि स्वसबंधगौरत्वादीनाम- संभयेन ताशप्रतीनेर्धमत्वापत्तिः । नच तत्र भ्रमत्वमेवांगीनियत इति वाच्यम् । एवं सति मम शरीरमिति प्रतीतेरपि प्रमावं दुरपपादमेव । नासाच्छन्दैनात्मनो ग्रहणेपि देहेन सह तस्य सर्वधः संभवति सदसतोः संबंधानिरूपणात् ॥ किंचात्मनः सबंध. स्वीकारे तस्यासंगत्वहानिः ॥ न चाध्यात्मिकसबंध इति वाच्यम् ॥ ताशसंबंधम्वीकारे भ्रमत्वमेव गले पादुकान्यायेन सिद्धोत् ॥ एवं च प्रतीतेस्तुल्यत्वाच्छरीरादीनामप्य- स्मच्छन्दवाच्यत्वमव्याहतम् ॥ किंच यदि भस्मच्छन्देन शुद्धात्मनो ग्रहणमभिमतं तदा विद्यारण्योक्तिविरोधः । तथा चोक्तं तृप्तिदीपे–एको मुख्यो द्वावमुख्यावित्यर्थविविधो हमः ॥ भन्योन्याध्यासरूपेण कूटस्थाभासयोर्यपुः ॥ एकीभूय भवन्मुख्यस्तत्र मूढः प्रयुज्यते ॥ एवं च मुख्यार्थस्यैव वाच्यत्यात् तत्यागेऽमुख्यार्थस्य वाच्यत्वकल्पने तब्द- चनविरोधो दुर्वार एवेति ॥ यत्तु (व्यासशुकादीनामपि त्वयाऽसुरत्वं वाच्यं यतस्तैरपि तथा ज्ञातं भज्ञातस्योक्तेरसभवा) दित्यूचे तदप्यज्ञानात् । नहि च्यासशुकादीनां भग- घल्लोलायां भगवतो वा अनित्यत्वज्ञानमित्यत्र प्रमाणमस्ति । वर्णनं तु यथा भगवताऽसुर- व्यामोहार्थमाचरितं तथैव तैरपि तदिच्छानुसारिमिः कृतमिति न कोपि दोपः ॥ मत एव भागवतश्लोकेषु भक्तानां श्रीकृष्णतत्सर्वधिलीलादीनां नित्यत्वप्रतिपादकत्वप्रतीति- स्त्वादृशानामन्यार्थप्रतिपादकत्वप्रतीतिः। एवं च तैरपीश्वरानुरोधिभिरासुरव्यामोहार्थमेव तथा वर्णितम् ॥ एतेन किंचेत्यादिकं निरस्तम् ॥ यथा तद्वर्णनस्य नित्यलीलाप्रतिपाद- कत्वं तथा दर्शितमाचार्यः सुबोधिन्यां ग्रंथगौरवभयानात्रोच्यते ॥ किंच ब्रह्मांडपुराणे- प्युक्तं-अमोहाय गुणा विष्णोराकारश्चिच्छरीरता ॥ निर्दोपत्वं तारतम्यं मुक्तानामपि ·सामायिक ज्ञायत एवं लीलानित्यत्वयोधकभगवरस्वरूपस्य च नित्यरत्रयायकामागन प्रामजनः न नदृष्टांतोपन्यासः॥ यथा मत्स्यादिरूपाणि धत्ते जपायथा नः। इम्यादिना जय च तेन युद्धेन मरणं पुनर्याघनादिकालीन योच्यते ॥ एतद्विरद्धं यरस तन्मोहायेति निश्चयः। नच सामान्यतो मोहायेत्युक्तं स्वासुरग्यामोहायेति तत्कयमासुरमोहायैवेति निश्चय इति वाच्यम् ॥ अन्यग्न स्पष्टतया तथैव प्रतिपादनात् ॥ तथा चोक्तं ब्रह्मपुराणे-असत्वं पारवश्य च विधिभेदादिकं च यत् ॥ तथा प्राकृतदेहत्वं देहत्यागादिकं तया ॥ असुराणां विमोहाय दोषा विष्णोर्न हि कचित् ॥ नघ तत्रासुरपदेन रापणादीनां प्रहणं तथा चासुराणां रावणादीनां देहत्यागादिकं विमोहाय तन्मोहापगमायेत्यर्थ इति वाच्यम् ॥ प्रकरणविरोधात् भज्ञत्वपारवश्यत्वप्राकृतदेहत्यादीनां मोहापगमाहेतुत्वाचेति ॥ ननु- यदिदं मनसा वाचा चक्षुभ्यां श्रवणादिभिः ॥ नश्वरं गृह्यमाणं घ तत्सर्वं विद्धि मायिकमिति भगद्वारयादृश्यमानस्य मायिकत्वे सिद्ध कर्य लीलाया न मायिकत्व मिति चेन्मैवम् ॥ सर्वस्य मायिकत्वप्रतिपादने नश्वरमिति व्यर्थ स्याद्गृह्यमाणमित्यनेनैव सर्वसंप्रहसंभयात् । तस्मादासुरव्यामोहार्थानामेव यदुकुलनाशादीनां सन्निहितानामि- दंपदेन परामर्शः ॥ एवं चेश्वरस्य देहादिकमेव नाम्ति किंतु चैतन्यानंदरूपं स्वस्वरूपं प्रकाशयति । उक्तं च ब्रह्मांडपुराणे-स्त्रीपुंभावानुपंगात्मा देहो नास्य विजायते ॥ किंतु निर्दोषचतन्यसुसनित्यां स्वकां तनुम् ॥ प्रकाशयति सैवेयं जनिर्विष्णोर्न चापरेति ।। नन्यस्य वाक्यस्य न नित्यं स्वरूपं प्रकाशयतीत्यर्थः । किंतु प्रवाहानादिरूपां तनुं दर्शयतीति तत्सबंधस्तु तस्य मायिक एवेति चेन ॥ नित्यशब्दस्य प्रवाहानादिवाचकत्वे त्वन्मते ससारस्य मायायाश्चानादितया नित्यः ससारो माया ध निरयेत्यादिप्रतीतेः प्रामाण्यापत्ति- स्त्रीपुंभानात्मकदेहस्यापि प्रवाहरूपेणानादितयामायिक्रसबंधाश्रयतया तलिपेधासंगतिश्च ।। तस्मात्तादशव्याख्यानं कुर्यनुपेक्ष्य एव ॥ ननु-भूभारः क्षपितो येन जहाँ तच कलेवर- मित्यादिना स्पष्टदेहत्यागः स कथमपलपितुं शक्य इति चेन्मैवम् ॥ भूभारहदेहम्या. सुरव्यामोहार्थ त्यागेपि चिदानंदमयरसरूपस्य लीलाकर्तृस्वरूपस्य न त्यागः । ग्या च स्वस्मिन् प्राकृतत्वादिकस्यासुराणां ज्ञापकं यदूपं तस्यैव त्यागो न तु मूलरूपरय पा व्यूहरूपस्य वा ॥ व्यूहमूलरूपयोर्भेदश्च स्वयमेव दर्शितो वृष्णीनां पासुदेवोगीया. दिना ॥ एवं च जन्मलीलाप्रमाणलीला चासुरव्यामोहार्थी देवादीनामपि विस्मयोपायथा च । तथा चोक्त-देवादयो ब्रह्ममुख्या निविशंतं स्वधामनि ॥ अविज्ञातगति कृष्ण दा. श्यातिविस्मिताः । तथा च नेत्रनिमीलनेन देवानां ज्ञानशक्ति तिरस्कृत्यारमसपोगनम यहिःस्थितमेर स्वस्मिन् विलाप्यावरणाप्तिमुपनिषदुक्तां परमात्मस्थानभूनाममिशिण प्रकटीकृत्य तस्मिन् स्वयमतर्भूय पूर्वप्रतिपादितं स्वनित्यलीलास्थानमानिनिति भागवतामिप्रायः ॥ तथा चेताशलीलाया भपि नानित्यत्वं प्रतिपादयितुं नया PM प्रदर्शितः । यया नटस्य स्वर्गगमनं युद्ध जननादिलीला मायिफीति ज्ञायते । एवमुपासनादिलीला । मत एन यसहीरामविस्थ श्रीकृष्णस्य जीवरवमुपासनस्य कृतत्वादिलाधुतिरनादरणीया ॥ यन (anai प्रा.१४ ·प्राभजनः भानानुपपत्तेश्च भानागीकारे च "नाभाव उपरब्धे"रित्यादिन्याससूत्रविरोधादी)ति सन्मदम् । असत्यालीराया भानानगीकारात् । नहि विज्ञाागदिवदस्माभिरसत्य तस्या स्वीक्रियतेऽनियंचनीयत्व या येन सत्सूनविरोधोस्सन्मते स्थान् । किंतु त्वन्मत एव त्वया त्रैकालिकनिषेधप्रतियोगित्वरूपासत्यस्य सर्वत्र स्वीकारात् । अस्माभि शुक्ती रजतप्रतीतिस्थरेपि नासरख्यातिरनियंचनीयरप्यातिवां स्वीक्रियते कित्यन्यरयातिरेवेति तत्स्वरूप तु प्रकाशादिषु विम्तरतो निरूपित प्रथगौरवभयाग्नेह निरूप्यते ॥ सूत्र तु विज्ञानपादिमतखदनाय सरसशानामन्येपा च सदनाय प्रवृत्त तेन विज्ञानातिरिक्त प्रपचो नाम्तीत्यगीकृतम् । भन्यैरपि प्रपचस्यासत्यमगीकृत तथा घन प्रपचसामान इति वक्तु शक्यते । कस्मादुपरम्धे । उपलभ्यते हि प्रपच । अयमभिप्राय विज्ञानवातिना विज्ञान साकारमगीक्रियत तन उत्सर्गकार यत्किंचिदाफार वा प्रथमे प्रायवाहक सवित्तिवत्सर्गानेर प्रकाशयेत् द्वितीये त्येकमेवाकार सर्वदा प्रकाशयेनेतर तस्मात्तत्तदा कारप्रतीते कादारितत्वोपपत्तये बायाथस्यापि सत्वमुपेयम् । तथा च कय बाह्यार्थी सत्यम् ॥ न च सहोपरभनियमादनतिरिक्तत्व याह्याथस्येति वाच्यम् ॥ सहत्व हि द्वयोन्नियो पदार्थयोरकदेशवर्तित्वमेककार गृत्तिव वा वाच्यम् । तत्र द्विरर ज्ञानार्थ योर्भद विना न सभवनाति भेद एव घदृकुटीप्रभातन्यायेन सिद्यदिति ॥ तस्मादसत्व वादिनस्तर मत एव तादशसूनविरोध । यदपि (व्यामोहायेति तु न सगत सादशभक्त स्याव्यामोहनीयत्वा) दिति तदपि पूर्वोक्तासुरपदमदृष्ट्वैव । तत्रासुरव्यामोहाय प्रदय मानानामेवार्थाना यदिदमित्यादिना कथनादित्युक्तम् । एव च यथा कश्चिनटो मायिक मानादिकमितरजनव्यामाहाय कृत स्वमिन प्रतीद मायिकमिति जानीहीति वदति तस्य वाक्य श्रुत्वा च तमिनस्य न व्यामोह । किंतु तत्वज्ञानमेवैवमुद्धवस्यापि भगवद्वाक्येन न व्यामोह । कितु तदपगम एवोत तत्रापि तादृशलीराया भक्तस्य वैराग्य जायत इति मायिकत्व पुराणग्विति वाक्यमपि न विरुध्यते ॥ वस्तुतस्तु तादृशवाक्य ससारस्य मायि कत्वप्रतिपादकपुराणवाक्यपरम् । एतन मायिकत्व पुराणेवित्यादिक निरस्तम् ॥ तद्वा क्यस्येतद्विपयत्वाभावात् ॥ हसगीतवाक्यमपि गुणसृष्टिविषयम् । न सदवेत्यादिवाक्योक्त सृष्टिविषयम् । त्रिधा गुणकृतो विसर्ग हात । तत्र वाक्यस्वारस्थानुरोधात् ॥ नच सृष्टि द्वयकल्पने मानाभाव इात वाच्यम् ॥ ताशवाक्यस्यैव प्रमाणत्वात् ॥ किंच त्वन्मतपि- ईश्वरेणापि जीवेन सृष्ट द्वैत द्विधोच्यत इत्यादिना निरूपिते सृष्टिद्वये कि मानमिति व्रतव्यम् । नहि वेदे द्विधा सृष्टिर्निरूपिता येन तर प्रमाण स्यात् । नच जीवष्टि रीश्वरसृष्टितो न भिन्नति वाच्यम् ॥ भवाधक साधक च द्वैतमीश्वरनिमितम् ॥ अपने तुमशक्य चेत्यास्ता तलिप्यते कुत ॥ जीवद्वैत शास्त्रीयमशास्त्रीयमिति द्विधा । इत्यादिनोक्तनिर्यित्वानियत्वरूपविरुद्धधर्मयोरेकनासभवेनाभेदस्य वक्तुमशक्यत्वाद न्यथा तन्निवृत्तौ तस्यापि निवृत्त्यापत्तिरिष्टापसौ घापनेतुमशक्यमिति प्रतिज्ञाविरोध इति दिक् ॥ किच सवस्य जगतो मिध्यात्व यद तावाश्योक्तमनोबिलासलदृष्ट स्वादिहेतुभि प्रातपाद्यते तदा यादद मनसा वाचा गृह्यतऽन्यैरपाद्रिय ॥ महमेव न ·१०७ मामअना मत्तोऽन्यदिति युध्यध्वमंजसेति इंसवचनविरोधागहि मायिकप भगवदनन्याय संभयति यस्यासत्यात् । सदसयोश्च परस्परं विरुयोरेकस्यासंभवात् । गहि शुक्तिरजतयोरभेदः संभाति । अन्यथा नेदं रजतमिति याधस्याप्रामाण्यापतिः । तथा च सदमेदस्वीकारे जगतः सत्यत्वं । स्वस्वरूपस्य मिथ्यात्वं या स्यादिति भगवत्स्वरूपाभिसगगतः सत्यस्य मायिकस्य मिथ्यात्वं स्वीकार्यमिति विषयभेदस्यायश्यकत्वासानुपपत्तिः ॥ एतेन मिथ्यात्वेपि स्वामिन्नत्यस्योपपत्तिरप्युक्तयेति मलपितमपासम् ॥ तदुक्तः पूर्णविनरेण संडितत्वाथ ॥ ननु-न सदाने गृथिव्यां घे दिवि देयेषु या पुनः ॥ सत्यं प्रतिजैर्मुक्तं यदेभिः स्याधिभिर्गुणरिति भगवदुफेर्न निगुणसृष्टर्व्यतिरिक्ता सृष्टिर- स्तीति चेन ॥ तय सृष्टियाचकपदाभागत् ॥ किंच राद्वाश्यं त्वदभिमतयिशुद्धसत्य- प्रतिपेध मिश्रितसत्यायतिरिक्त सत्वं नास्तीति योधयति । राथा च-सरपशुप- विशुदिन्यां मायाविद्ये च ते मते । इति प्रयादो निर्मूल एवेति ध्वनितम् ॥ ग घ सत्वपदं जीयवायफमेपेत्यग्र प्रमाणमम्ति । एवमन्यत्रापि द्विविधा सृष्टि-पटो यथा संतुवि. सानसंस्थ इत्यादिना भगवदवस्थाविशेषरूपां सृष्टिमुफ्त्वा मामयं वेद स घेद येदमित्या- दिना गुणाष्टिः प्रतिपादिता ॥ एतेन फिचेत्यादिकमपाम्तम् ।। यत्तु निरीश्वरसृष्टयंगीकारो. नुचित इत्युक्त रादप्यज्ञानात् । गुणसृष्टायपीश्वरेच्छाया हेतुत्वेन सग्रेश्वरस्य न हेतुरयमिति यतुमशक्यत्वात् । गुणसृप्टेरप्यनुवाद एव स्वमादिवत् । अनुवादस्तु प्रपंचाधः । एतेन नहि दूषणायेत्यादिदूपणमनयकाशम् ॥ इति सप्तचत्वारिंभासंघवंदनाभासस्याभासत्व- प्रदर्शनम् ॥ अथ तनाव फुलमिति पदछेद इत्यादेरष्टचत्वारिंशरसंडसंहनाभासस्या भासरवं प्रदश्यते ॥ तन संज। स कुलं विभुरित्यादि श्लोकेषु मायिकलीलानित्यलीला मिश्रिता। तनापि भक्तानामिदं मायिफलीलाप्रतिपादकं याश्यमिदं च नित्यलीलाप्रतिपा. दकरात्यमिति थियेकेन प्रतीतिरासाम् ॥ पामराणां तु नित्यत्वरूपेण प्रतीतिरेयं स्थितेऽनित्यत्यप्रतिपादकाश्यानुरोधेनास्यकुलमिति पदरछेदः मायिकयुलस्य स्वकीय- स्याभायात् । मत पय तस्य भूभाररूपत्येन वर्णनं संगच्छते ॥ न चाम्बालमिति पदच्छेदे गौरयमिति पाग्यम् ॥ गौरयं तरछाग्नशानप्रयुफ या स्वरूपप्रयुक्त या नाय! चिरतार्थ इष्टापति कृत्या गौरवभिया पदरवाम्बीकारे पहुयियापतिः "सुपासु लयः पूर्वसवणारछेयादाट्यायामाल" इत्यादिस्प्रेयपि भामात इस्यादिपदच्छेदो गौरयभिया म स्थाए । मत पय द्वितीयोपि निरस्तः ॥ किंध पूर्वरूपपररूपादिविधायकशास्त्राणां पिपरीतार्थप्रत्यायकरसं च स्यात् । संहर्नुमैग्छत् कुलमिस्या युरुपदस्य पुलरयेन रूपेण म्हणाम्यालयोपोंधकरपार । पूर्वमकृलमिति पदरछेदेषि मैकवारयत्यहानिम्तथा पास एयेस्त्रादिनोक्तोपष्टंभासंगतिः । स्वालभिमस्यं तु मायिकत्येन मायिकपदाधैः सह संबंधाभायात् । नैतावता सस्य कुलस्यान्यदीयर संभवति । अत एप संजहेन्यकुसमिति मोक्तम् । मायिकामायिकयोः साम्याचरप्रतिपादकपदस्थापि साम्यता ॥ यथा तदर्शने सहदयानां वियोन प्रतीतिरेय पदवणे सतामन्यकुलमिति प्रतीतिरामुराणा म्बकुल. मिति प्रतीतिरत एय गृदयं तस्य फल स्यामुरप्यामोहनमेव । एतेन फहामायादिति ·प्रामसन: प्रत्युत्तम् । एव च ईश्वरस्य या कर्तग्यस्थितकृत्यशेष इत्यादिना प्रतिपादिरा वदेव सपाद- यितु निगृढता कृतेति ॥ यत्तु सर्वाश्य पदमगादिति तु सत्य ग्रह्मणो यस्यामतमित्या दिश्रुत्या परग्याप्यत्वाभावो गद्गमने सथोन्युनत्वादिनि तदपि न सम्यर् । ब्रह्मण सर्थव्यापकत्वेनागादित्यस्यामगत्यापत्ते । पिंच श्धातो पलव्याप्यत्यमात्तिव्याप्यत्व वा नाद्य द्रष्टव्य इत्यादरमगत्यापत्ते । द्वितीये तु सर्वाश्यमित्यादिना वटुतेरसङ्गति रम्मन्मते तु सर्वेभ्यो दर्शपौर्णमासावित्यादिपत् प्रोक्तसर्यरोकादृश्यपदमगादित्यर्थ । शैक्क्यिा भूमेर्मायिकलीलराधिष्ठानत्व उपयोगो न तु नित्यलीराधिष्टानत्य इत्युक्त प्रार ॥ एतेन (परमेश्वरतल्लीरयोलीक्किाधिष्टितत्यप्रसगा) दित्यपास्त मायिकाधिष्टान त्वदोपाभावात् नित्यलीला तु वृदावनावलौक्विभूम्याश्रयवेति ॥ यत्तु (लीलोपयुक्ता नामपि प्राप्तशापाना मायिकत्वे लीराया भपि मायिकत्वमापद्येत । एव परदेवादीनामपि तथात्व स्या) दित्यादिप्ररपित सनोच्यते । नित्यलीलामाविर्भावयता भगवताऽऽसुरव्या- मोहाथं धचिन्मायिकी लीरापि प्रदश्यते । तदज्ञान च नित्यलीराया भज्ञानेन भवति । तच न भत्ताना तेपा सदा तम्मानपत्यात् । कदाचिदज्ञानेपि न तेषा मोह यथा नट चर्यामिशाना तन्माया पश्यतामपि न मोह इतरेपा तु भवत्येव । एवमेव प्रकृतेपि यथा नट स्वपुन मारयित्वा स्वय म्बकीय शिरच्छित्वा मृतो भवति रोकाश्च तथैव जानति मैतारता तस्य पुत्रो मृत स्वय वा किंतु मायिकावेव तौ मृतौ । एव यादवकुलनाशोत्तर स्वस्यापि तथा दर्शनेपि न स्वस्य यादवकुरस वा नाश । यथा तादृशनटचर्याया मायिक त्वमेव शापादिलीलाया मायिकत्येपि न नित्यलीराया मायिकत्वम् । माया च भगवत सामर्थ्य विशेप ॥ अत एवोक्त "पराऽस्य शक्तिर्विविधैव श्रूयत" इति । मायिकत्व तु पुनर्भक्ताना तथैव दर्शनसभान्निश्चीयते ॥ मायिकत्वादितात्पर्यवच्छास्त्रादिरेव मायिक स्वप्रयोजकमिति तु बारभाषित नटदर्शितस्वहननादेर्मायिकत्वानुपपत्तेस्तर मायिकत्व तात्पर्यवच्छास्त्रादेरभावात् शुक्तिरजतादेरपि मायिक्त्व न स्यात्तद्वोधकशास्त्राभागत् । यत्तु (तत्र प्रश्नपरतयोपन्यस्तवाक्यस्य तु ब्रह्मण्यत्वादिविशिष्टत्वेन शापायोग्याना कथ शाप इत्येव तात्पय न तु कुरातरसत्वे राज्ञस्तज्ज्ञान ईदृशप्रभानुपपत्ते) रिति तन्मदम् । न तु वय राज्ञस्तादृशतात्पर्य ज्ञान वेति बूमो येन त्वदुक्तानुपपत्ति स्यात् । किंतु राजकृत प्रश्नव्याजेन व्यासर्यादवकुल शापायोग्य शापयोग्याग्निमिति ध्वनितम् ॥ अत एवाने कालात्मना निसृष्टा मुनय इति प्रतिपादित त ॥ एवं च राजस्तदज्ञानेपीत्यादि निरस्तम् ।। किंचेत्यादिना यदुक्त (कुरसहारेच्छया तत्सहारे तेनैवासुरमोहसिद्ध्या निर्मूल कुलान्तर कल्पन) मिति तदपि तदा युज्येत । यदि मासुरमोहबद्भक्तानामपि मोह कृत्यशेष प्रतिपाद्य स्यात् । नहि नटेन लोकाना विसयरसोत्पादनार्थ स्वपुत्रो हन्यते तद्धननेपि विस्मयरसोत्पत्तेरव्याहतत्वात्तत्रापि पुनातरकल्पन तद्धननस्य वा मायिकत्वकल्पन निरथकमेव स्यात् । तस्सादासुरमोहभत्ता मोहोभयकार्यसिद्ध्यर्थ कुलातरकल्पनमावश्य कम् ॥ स्थितकृत्यशेष इत्यस्य स्थित स्वकुलसहाररक्षणस्य कृत्यस्य शेष इत्यर्थस्तु न सत् स्वकुलसहारस्य रोकविरुदत्यात् । नहि लोकानुसारिणा त्वया लोकविरद्धार्थ कल्पनीय ·स्वेनानुगदकत्यमापरीवेति ध्येयम् ॥ मत एवान्ययेत्यादिप्रलापोपि निरस्तत्वादुपेक्षितः॥ प्राभसनः न इति ॥ यदपि टीकाहदुक्त द्वयाद प्राजापत्या इत्यादिनोचमनूद्य राय युपमित्युक्त्या rein एकस्मिसिद्रिये प्रतिभेदस्यैयांगीकारेणंदियद्यानंगीकारादित्युक्तवान् । ता दियद- यानंगीकारेपि नाम्माफमाग्रहः वृत्तिहयस्यैव शांतत्यसंभयात् ॥ फिंच जिन्हायां यथा वा रसनं वागिंदियं च तथैव कल्पनीयम् । भयं हटांत एकम्मिन् द्वयसत्ये । यस्तुतस्तु नटपुये यथा मायिकः पुत्रस्तथैव राकुले मायिक कुलम् । यथा तद्वननेन म पुग्रहनन किंतु सामाजिकमोहमात्रमेयं मायिकयादवलस्वस्वरूपनादोपि न पाम्नयारानाश पसदेय पैदग्ध्यं द्योतयितुं यथा नट इत्युक्तं प्राफ ॥ एतेन ( रान कुलशब्देन ययस्थूलस्य कम्पचिहणं ताई शत्रपातायसंभवो यदि स्थूलस्य कस्यचिहणं सदेकग्रोभयस्थिति. रयुक्त) ति प्रत्युक्तं शत्रपातादीनामपि मायिकत्वात् । भूगवेशन्यायोपि सत्ये मायिकस्य स्थितिमान एयोपन्यम्नो न स्थूले । स्थूलस्य स्थिती एतदेव-भूभारराजहरानां यदुभि- निरस्येत्याधुफ्त्या-यद्यादयं कुलमहो भविषयमारत इत्यादिना म्यासेन दर्शितं मायिका. नामेन भूभारत्वं नतु लीलास्थानामिति ॥ भत एव-इंगिता पुरप्रौदा एकारामाश्च सात्वताः ॥ सात्रतामृपभं सर्वे भूतावासममंसत ॥ इत्यादिना तेषां स्वरूपमुक्तम् ॥ यदपि ययेत्यादिना ते किं सर्वे उत केचिदित्युत्तराद्वोत्थानिकोक्तेत्याधुक्त्या सदपि युनमित्यनेन स्वप्रौढिं दर्शयित्वा शूद्रा मंदभाग्या ये मनुप्यत्येपि दानधिकारिण इति चढेतुहेतुमद्भाययोधनादित्यूचे तदपि न साधीयः । तन हेतुदेतुमदायस्य स्वदमिमतस्याशक्यनिरूपणत्येन इटांगासिया दाष्ट्रांतिकासंभगत् ॥ तथा हितग्रो. देशाविधेयमहिमा हेतुहेतुमद्राये कल्पनीये शुद्रा । मंदभाग्या इत्यन्यैय हेतुपाचकत्य येदाधिकारे कल्पनीयम् । तन शूदत्यमदभाग्यवयोस्नृणारणिमणिन्यायेन स्वतंत्रतया हेतुत्वं विशिष्टस्य था । नाद्यः शूदत्याभापवति चर्मकारादी दानधिकारस्य सत्वेन प्यभि धारापत्ते हि तेषां शूद्रत्वं तेषामंत्यनमध्ये गणितत्यात् । एवं मंदभाग्यत्वस्य भ्रष्टश्रीवणि- आदी सत्येपि घेदाधिकारसत्याव्यभिचारो योध्यः ॥ न घ येदानधिकारिणि मंदभाग्यस्य विजातीयमेव । तस । यणिमादाविति न व्यभिचार इति पाच्यम् ॥ सादशवेजात्यस्य घेदा. मधिकारप्रयोज्यत्येऽन्योन्याश्रयमसंगात् ॥ नापि द्वितीयः । विशिष्टस्यांत्यजादायभायेन भिधारस्य तदयस्थत्वात् । पिनिगमाविरहेण मंदभाग्यत्वविशिष्टशूदत्यस्यापि कारणत्य- भवे गौरयाचति । तस्मात्ताइसयाक्यानां न कारणत्ययोधकत्वम् । किंतु स्वरूपयोधक- भयमेवार्थष्टीकाकृता भर्तृसूक्तानुयाकमुरोन प्रपंचितो यन्मापालीलानित्यलीला घ सय जागतेति ॥ नच तन विशेषराचकः शब्दो नास्तीति वाच्यम् ॥ भर्तृदेवादिपदानां "प्रिय. गो विभती" स्यादिवाचकस्य च सत्यात् सर्पभर्तृत्वमीश्वर एव । यो लोकायमाविश्य भत्यव्यय ईश्वर इति भगवदुन्नः ॥ किंच स एव सर्यरूपतया कार्यरूपेण नियमाण एप भति । अत एव सन हेतुरुक्तः "एको देवो यहुधा सनिविष्ट" इति । भयमप्यन्यासा. पारगो हेतुदोपराचकः । मधुना भूभारराजतनेत्याधुममधमुत्तरार्दै नाइ-पदा भारा यते संभतुं निधाय भारं पुनरम्नमेनीति । अस्याः-भूभारराजतनामायिकन्यादपकुला ·मामजन दिरूप भतुं यदा त दयते भालस्य क्रोति तदा भार पनि निधाय परिसिक्षिप्य पुनरस्तमेति स्वस्थान प्रामोतीत्यर्थ ॥ यया स्यं स्थानातरमेति तथा॥ एवमप्रेपि "सद्यो- जातमुत जहात्येप उतो जरत न जहात्येव उतो यहूनेस्महर्जहार भतद्रो देव सदमेरमार्थ" इति भनेनापि मग सद्योजातमायिक जहानीत्युत्तम् ॥ एक जरत न जहानीति चोनम् । एव च स्पष्टतया श्रीकृष्णलीलाप्रतिपादकपास्यानि दृष्ट्वापि विशेषगचक शब्दो नाम्तीति प्रर पनुपेक्षणीय एव ॥ श्रीकृष्णपरत्वेपि न नोद्वेष इत्यादिक्थन नाम्निक्यस्य प्रच्छरम स्वसपादनाय ॥ यत्तु (तमेव मृत्युममृत तमाहुरित्यन भक्तामक्तज्ञानभेदेन प्रकार परत्वकथन निर्मूरम् । किंतु प्रमाद वै वयमिति सनरमुजातीयवारयप्रामाण्येन प्रमाद मोक्षस्वरूपत्वमेव ब्रह्मण उत्त सर्वात्मकत्वा) दिति तदप्यविचारितरमणीयम् । ब्रह्मण सर्वात्मकत्ये भूभार त यत इत्यादिनोतालस्यप्राप्तिरूपत्वाभकामरणरूपत्वेपि क्षत्य भावात् तदर्थत्यागे वीजाभागत् "सत्येन रम्यस्तपसा झेप क्षात्मा सम्यग मानेन ब्रह्मचर्येण नित्य" मित्यादिश्रुतिप्रामाण्यात् । ताराटीकोत्तार्थस्य समूरत्वेन त त्यक्त्या मायिकभरणस्येत्यादिकथन स्वकपोलकल्पित तस्य हेयम् ॥ इत्यष्टचत्वारिंशत्खष्ठसदना भासस्यामासत्वप्रदर्शनम् ॥ अन तन मोहस्प्रेत्यादरेकोनपचासत्सडखडनाभासस्या भासस्त्र प्रदश्यते ॥ श्रुत्युत्तेत्यादिश्लोकचतुष्टयस्यायममिप्राय ॥ भनेकप्रथेपु मोहनि वारकेषु सत्स्वपि असुराणा कथ न मोहनिवृत्तिरिति शकाया तेषा वम प्रकृतित्वादि त्युत्तर तम प्रकृतीनामपि कदाचिरसगादितस्तामसभावनिवृत्ति सभाव्यतास्तन्मोहस्य दाय हेत्वतरमुक्त श्रुत्युक्तेति । तथा चेश्वरेच्छेव तादृशीति योधित कपिरपि च कापि शायनमदमत्तो वृश्चिकेन सदष्ट ॥ अपि च पिशाचत्रस्त कि चूमो वैकृत तस्येति न्यायश्च सूचित । एर च तन्मोहो दुरच्छेद ॥ अत एव तस्य नित्यत्वमुक्तम् । नित्यत्व मपि चिरकालापस्थायित्वेन उपायासाभ्यत्वेन च "अक्षय्य ह वै चातुर्मास्ययाजिन" इत्यादिवत् । अत एव सत्स्वपि तेपामन्यथाभार ॥ न च प्रथवैयर्थ भक्तानामपि तत्सगा दन्यथाभावो न स्यादित्यर्थतत्सार्थक्यात् । एतेन (मोहस्य मायाजन्यत्वेन नित्यतोक्ति विरुद्ध ) त्यादिदूपण निरम्तम् । गालिप्रदान तु शिष्टगर्हितमित्यसमटतमेवातस्तदीय प्रलाप उपेक्षित ॥ यत्तु (मा भवत्विति प्रयोगो माङि लुडीति सूत्रेण भाइमागेश्चति सूत्रमाप्येण च विरद्ध इति शब्देन्दुशेखरानिश्चिन्धि) ति प्ररपित तत्तुच्छम् । ताश प्रयोगस्य शब्देन्दुशेखरादेव साधुत्वनिश्चयात् । नहि तत्र माहुपपदम् । किंतु निषेधार्थको माशब्द । अत एव मास्त्वित्यादौ निषेधार्थो माशब्दो न माडिति न दोष इति शब्द दुशेखर निरूपितम् ॥ अत एव माझ्याडोश्चेति सूनभाष्ये माडो विशिष्टग्रहण किमर्थ प्रतिषेधार्थकत्यादिना विशिष्टस्यैर विचार कृत । तथा च भाव्यशेखराद्यज्ञानमूलक एवाय प्रलाप ॥ भगवद्भक्तिप्रतिपादकेषु वाक्येवन्यथाभान तु निजदोपप्राबल्यादेव । तस्य तत्रेश्वरेच्छाया एव हेतुत्वम् । मत एचाशनतुल्यत्व स्वभावस्थाशक्यपरिहारत्वात् । उक्त च-यदि स्याच्छीतलो वद्विश्चदमा दहनात्मक ॥ स्वभावस्तर्हि मयांना शक्यते कर्तु मन्यथा ॥ इति । निजदोपावृतमनसामतिसुदरमेव भाति विपरीतम् ॥ पश्यति पित्तोपहत - ·प्राभञ्जनः शशिशु शंखमपि पीतमिति चेति ॥ तमाद्युतमेयेद्दशस्य कुलीनस्येदश वचनम् ॥ पुरमपि नेशविलापेन लीलाया अनित्यत्वम् । किंतु नित्यत्वमेव । एवं प्रपंचस्थापि सस. यमेव कारणात्मना लीशयास्तु स्वरूपेणैति विशेषः न च प्रपंचस्य मि यात्वं यत्तुं शार्य पूर्णानपणासात् । रवदुक्तं तु पूर्वमाग एवं संदितम् । किं पुनः पिष्टपणेन । ननु प्रपंचस्य कारणात्मना सत्यस्य न वक्तुं शक्या । कारणस्य भावरूपरमात्कार्यस्य च गापा- भानरूपत्यादिति चेन्मयम् ॥कारणस्थापि भागाभागोभयात्मकत्साहामणोपि भाननायोग्य- वरूपामाररूपायात् ॥ मत्त एवोक्त-नैप भापयितुं शरय. केनचित्पुरपोत्तमः ॥ मतो मा बदंत्येन नाश्यत्वाबाग उच्यते ॥ इति । एवं धाभावस्माधिकरणात्मकवादभाव- रूपलमपि यहाणो निराधमेर ॥ एतेन महोपनिपटायमानीत्यारन्य मसिद्धाभावरूपत्वा- भाादिस्यादिकं निरस्तम् ॥ किंच प्रसिद्वागाररूपलाभारादिनि बदला प्रसिद्धाभारत्वं झिमभिमतं यद्ब्रह्मणि नास्तीत्युक्त भारभिन्नत्वमिति चेदापत्यस्य दम्यादिपटकान्योन्या- भाववादिन्नरवरूपम्याभारघटितत्वेन भिन्नत्यम्य च भावनिरूपणाधीननिरूपणत्वेनामा- प्रयान्योन्याश्रयादिप्रसगात् । न चामीति प्रतीनिविषयत्वं भारत्वं मिरवघटकभेदत्वं धारंडोपाधिरिति वाच्यम् ॥ अभागोम्नीति प्रतीनिविषयत्वेनामावस्यापि भावत्वप्नसगात् ॥ न च समवायसामानाधिकरण्यान्यतरसघंधेस सत्तावत्यं भारत्ममिति नातिप्रसग हति वाच्यम् ।। अमावस्यापि स्वरूपघटितसामानाधिकरण्यसबंधेन ससावत्यासावत्वापः॥ न च समजायसवेन तदधिकरणे समवायसबंधन वृत्तित्यरूपमेव सामानाधिकरण्यं विर- क्षितम्भावस्य च सामानाधिकरण्यपटकसमयायेनावृतित्यानानुपपत्तिरिति याव्यम् । समवाये व्यास्यापत्तैम्तस्य समायेनात्तिस्वात्तदंगीकर्तृमिलकस्यैव स्वीकारात् । सम- वायानगीकर्तृणा मधता मते घ तालक्षणस्यैवासभयात् ॥ भन्यथा “समवायानभ्यु- पगमाय साम्पादनवस्थित" इति सूरविरोधापत्ते ॥ नव भारत्वमखंडोपाधिस्तदरिछ- अमेद एवाभात्यमिति पाप्यम् ॥ ममारस्वरसोपाधिस्तदयविछन्नभेद एन भायरव- मित्येव कुतो न स्याद्विनिगमकस्य दुलमत्वात् । अखंडोपाधेरनिरूपणाच ॥ एतेन भाव- समभारतमभयमेवारसंडोपाधिरित्यपि निरस्तम् ॥ किंचासंद सचिदानंदसरामानस- गोचरमियादी ब्रह्मणोप्यरद्वार स्वीर्षता तारमस्यादिचारयानामखात्यानुराधन चासंदोपाधिरूपभावत्वमप्यंगीकृतमेवेति प्रसिद्धाभाररूपत्वाभानादिसलगतम् ॥ किया- भारस्याधिकरणात्मकय स्वीकृर्वता प्रसिद्धामावस्यापि ग्रह्मनिष्टस्य ग्रह्मात्मकत्व स्वीकृत- मेवेति फुतं याजालेन ॥ पदपि जगतो प्रहारमकरव इत्युपगम्य प्रत्युत्तमित्युक्त्वा (शुक्तिरजापदधिष्टानाभेदेन प्रहारूपरवेपि मिथ्यात्वानपायेनाविभागादिविषयस्य प्रम- स्थाकिचिरकरत्या )दित्युक्तं तन किंचित् । सत्यमिथ्यात्पमोरधिष्ठानकल्पिसयोरभेदस्सा मभवेन रातसमयेन दाष्टान्तिकासिढेरन्यथा सत्यसापि मिथ्यात्वस्य गिध्यागृतस्य सत्ययस्य च प्रसगात् । तस्मायोरभेदोन समशीनि जातो प्रयात्मक घटादीनां मृदात्मकरवरदेवारसैयार ॥ नया च पडभाविकारमनीतीनामावि रनिरोभागविषय- कत्वमेव टीकोकरीत्या सिद्धतीययेयम् । यतु यचेत्याधुश्मा जायत इति मतीतीनां ·मामअनः प्रादुभारविषयकस धात्यांनवगमादित्यादिना दूपित सतुम्छम् । जनी प्रादुर्भाव इत्या- दिना प्रतिपादित धात्वयं परित्यज्यापूर्थिकराने मानामागत् । कमांगेषु जायत इत्यादि. प्रतीतेरिष्टापत्तिपराहतत्वात् ॥ "ययोर्णनाभि मृजते गृहने घे"त्यादिदृष्टातेन सत्कार्य पादस्य रढीकृतत्येन सत्कार्ययादयुगयो निरम्ना इत्यमगतमेव || भमत उत्पत्तिश्च "कथमसत सजायत" इत्यादिना दूपितर ॥ यथ तेना(म्मरसमतोत्पतिवाचक एवं प्रादुर्भारशब्द) इति प्ररपित सन स प्रटन्य । का त्यत्ममतोत्पत्ति । माद्यक्षणमयध इति घेत्तर्हि क्षण भापत्र स्वाधिकरणसमयध्धमानधिकरणत्ये सति म्याधिकरणत्य रूपमुच्यते घेत्तास्शविशिष्टसमयमयधस्य म्यस्मिन्स्वीकार भात्माश्रय स्वाधिकरणसमय- यसनाधिकरणसमयसयधम्यैर रक्षणत्यमभये म्याधिकरणरयाशययध्यै च घसस्यो. स्पत्तिमदभावरूपतयोत्पत्तिघटिसत्येनान्योन्याश्रयादि ॥ प्रागभारनियोग्यभाररूपत्ये प्रागभागनगीकारे रक्षणासिद्धिश्चेति । किंच जगत उत्पत्तिनाशाम्बीकारे-तदेसदक्षर निस्य जगन्मुनिवराखिरम् ॥ भाविभारतिरोभानमन्मनाशनिकरपथदिति विष्णुपुराण यास्यविरोध । तन जन्मनाशयोराविर्भारतिरोभारभिन्नत्वस्योनत्वात् । भन्ययाऽक्षर- स्वनित्यत्वयोरनुपपत्ति ॥ किंचोत्पत्तिस्वीकार भातपाभावको वा पटो यर्णपूरित इत्यादि विद्यारण्यवाक्यविरोधोपि न सातपेन घटादय उत्पाद्यते । किंतु तेन तेपा दर्शनयोग्यत्वरक्षण मानिसय सपद्यते । तस्मादाविर्भारतिरोभावायेव जगतो न स्वत्समतोत्पत्तिनाशाविति । अस्तीति प्रतीतिर्जन्मोत्तरस्थितिनिपयेत्यपि रिम वच । प्रादुर्भावातिरिक्तजन्मनोऽसभवात्तस्मादाविभीनयुक्तपदार्थविषयैव सा प्रतीति ॥ यदपि यञ्च तत्रैवेत्यादिना व्यावहारिक प्रपच स्वापेक्षयोत्कृष्टसत्ताकप्रपचपूर्वक मायिकत्वेना भिमतत्वान्मायिकत्वाद्वा स्वमप्रपचवदिति टीकोक्तमनूद्य तन्न युक्तमित्युक्त्वा (त्यन्मते जगतो नित्यतयोत्कृष्टसत्ताकजगदतरासमते याधितत्वाच स्वरूपासिदेश्च तर्कामानेन व्यात्यसिद्धेश्चे) त्याद्युक्त तदपि टीकाकृदभिप्रायाज्ञानादेव । नहि टीकाकृता व्यावहारिक प्रपचपदेन त्वदभिमतो व्यावहारिक प्रपचो विवक्षित । कित्वासुरमोहनार्थ यो भगरता मायया दर्शित प्रपज स एव पक्षतया विवक्षितोऽन्यथा मह्मण अवस्थाविशेषस्य ब्रह्मा स्मकप्रपचस्य मायिकत्वासभवन मायिकत्वक्रयन विरद्ध स्यात् ।। अत एन ब्रह्मरूप एव प्रपचे भगवता भाययाऽविद्यमाने यत् प्रत्याय्यते तदतरा सृष्टिरूपत्वान्मायामनो मयमिति पूर्व टीकाकृता प्रतिपादितम् ॥ एव च ताशपक्षे मायिकत्वेनाभिमतरूपहेतो सत्वान्न स्वरूपासिद्धिर्नापि बाधस्तस्य पारमार्थिकप्रपचे भगवतो दर्शितत्वात्तत्पूर्वकत्वस्य तस्मिनव्याहतत्वात् ॥ भ्रम प्रत्यधिष्ठान विधया सत्यस्येव सस्काराधायकत्वेनापि सत्यस्य हेतुत्वमुपेयमन्यथा श्रममूलकभ्रम इव कल्पिताधिष्ठानेपि क्वचिद्रमसम्भवेनाधिष्ठान. विधयापि सत्यस्य हेतुत्व न स्यात् ॥ भ्रमधाराकल्पने प्रमाणाभावेन भ्रममूरभूतभ्रमेपि सत्यस्य हेतुत्वानपायाच ॥ तत्तद्रम प्रत्यपि सत्यस्य स्वजन्मसस्कारसबधेन नियतपूर्व- वर्तित्वेन भ्रमत्वावच्छिन्न प्रति पूर्ववर्तित्वसत्वेन व्यभिचारानवकाशात् ॥ पूर्ववर्तित्वस्य स्वन्यापारसदधेन विवक्षणाच । न व्यभिचारगधोपि । तथा च तादृशानुमानेन जगत ·११३ प्रामसन: सत्यरपमेय सिद्धम् ॥ जगनिम यात्ययोधकानुगानं तु पूर्वगेर निरमाम् ॥ एवं प्रमाणपुर:- सरमुकेपि येषां विपरीतय मतिरत्पद्यते सन तेषां पापयाहुल्यमेर हेतुः ॥ मत प्रयोक्तह- एवं शारवाप्यसंतुष्टाः केचित् पुस इनीर्यसाम् ॥ चार्गकादेः प्रबुढास्याप्यात्मा देहः मुसो पद ॥ सम्यग्निचारो नास्त्यस्य धीदोपादिति चेत्तदा ॥ संतुष्टास्तु शाखाय न वक्षरा कदाचनेति । शात्यापि पापयाहुल्यादमयोपो यथा राय । इति च ॥ यदपि यथेत्यादिना टीकायामित्युपक्रममनूष तम युतमित्युपरवा (महाकौगंगाग्यस्य सति प्रक्षिप्तवाभार. निधये महोपनिपन्मानघटकान्याव्दार्थवर्णनपरत्वा) दिति प्रलापः पदप्यज्ञानादेय । महोपनिषदि एप सेव सुरछ इत्यादिना ब्रह्मणः शून्यतुच्छादिशब्दप्रतिपायत्वमुक्तम् ॥ तचच्दानामेवार्यों महाकौम-शमूनं कुरते विष्णुरदृश्यः सन् परः स्वयम् ॥ रामाच्वन्य- मिति प्रोक्तोदनानुच्छ उच्यते॥ इत्यादिना विट्टतम्तादविवरण महोपनिषदटकशून्या- दिपदानामेवेत्यम नियामकमनुक्त्वा स्वप्रशय नियमकरणं साहसिकागामेव शोभते ना विदुपाम् ॥ शमूनमिति समिमायणनं न तु विग्रहः । एतेन (समो मकारलोपस्स यका. रागमस्य कल्पने गौरया) दिति पराम्तम् ।। सारशा मान तु महापूरीवास्यं प्रदर्शितम्। तेन मानं दृष्ट्वापि मानाभा बदमुपेक्ष्यः ॥ किंच या द्विशेषशून्यमिति त्यमिप्रेतापि फि प्रमाणमिति वक्तव्यं प्राकृतधर्मन्यमित्ये कुतो न स्यात् ॥ न च शून्यपदस्यान्यपदा. सहकास्य याद्विशेषाभाग्योधायामिति युक्तम् ॥ शून्यागारे श्मशाने येत्यादि वाक्ये याद्विशेषशून्यत्तस्यागारे याधितग्येन ताशयापयस्याप्रामाण्यापत्तेः । शून्यमेति चेतदि नाम सादग्विभाति होत्यादापि नाप्नो यारद्विशेषशून्यत्वस्य सन्मतेऽभावेनासंगतिश्च स्यात् ॥ 'न शून्यं नापि सद्याटक तादक तापमिहेन्यताम्' इत्याधुकरीत्या प्रमाणोपि यायद्विशेषशून्यत्वं च न स्यात् ॥ राम्मासन्यपदार्थस्य नानार्थत्वमभ्युपेयम् । प्राणि वर्तमानस्य सत्पदस्य शमूनमित्यादिनोक्तार्थकत्वमेव नियामकं च प्रकरणादिकं तस्य नानार्थस्थलेऽभिधानियामकलात् ।। एतेन मानाभारादित्यादिकं प्रत्युमम् ॥ किंचेत्यादिना शं विशेषज्ञानजन्यमुरा उनं कारणीभूतज्ञानविषयांशेऽल्पम् । अर्थाद्विशेषहित पुरत इत्युक्त सत्प्रामादिक स्वमतविरतत्वान् । नहि यन्मते विशेषज्ञानस्य मुर्य प्रति देतत्यम् । तसादसदसुपानुत्पत्तरे दियकमुख प्रति तु विषयेन्द्रियसबंधस्यैर हेएवं गौरयं घ साशार्थ स्यात् ॥ किंच ऊनपदे न्यूनत्ययोधस्त्वं न स्वभागयोधपत्वं न्यूनत्वं चामन्मते घटते । भगवता स्वलीगमुमेनान्यमुपस्या पीकरणात् ॥ नहि लीलारसाम्बादमधुपा नामन्यदेदियिकादिसुखं रोचत इति । एवमेव मुरछपदमपि ग्रामणि तोदनाथकं स एप माययाच्छसस्नुदति ॥ यदपि ययेत्यादिना टीकारदुनमनूद्य पदपि न युक्तमित्युपत्या (मायां तु प्रति विधादित्यादिश्रुत्यसरेकार्थेन जनस्वरूपस्यैव व्यंजारवस्य राम चिर- क्षियरा) दित्यूचे तदपि न किंचित् । भारंभगादे जनकत्वय्यंजरत्ययो देपि वियतवादे विदोपाभावात् । प्रत्युत प्रातीतिगनां प्यक्तिरेयोचिता । मायक्षणमयंधादिरूपोस्पोरस. स्यसंभवात् । व्यक्तिश्च प्रतीतिः । सा च प्रानीतिकस्य तत्कालेऽम्तीति न दोपः । मन्यदि- येत्यादापि यस्तुयोऽपिवाभायोपि सन्मते न संभाति । मियासत्ययोरभेदासभगद- ·प्राभअनः न्यथा सत्यस्य मिग्यात्यप्रसगादित्यादिना पूर्व यशो दूपिरात्यात् ॥ यत्तु जगदंत पाति. भगरनजनादिकं तु तत्र मिथ्यात्वस्वीकारेपि नाम्मामिर्दूप्यत इति प्ररपितं तन्मंदम् । उपासनाधितो धर्मों लाते ब्रह्मणि वर्तते ॥ प्रागुत्पत्तेरज स तेनासी कृपणः स्मृतः ।। इत्यादिना दूपितत्गत् । किंच जगति मिथ्यात्योपगमे तन्मध्यपातिभगवन्मूादी मिथ्यात्वबुध्यापादने क्यं न तहपितम् । नहि मुक्तिरजतं मिथ्येति जानतस्तन प्रवृत्तिः सभाति । तथा च भगवद्भजनादी मिथ्यात्वज्ञापने तन्मयांदारपि तयात्वनानम् । वन प्रवृत्यभावो लोकानां सपादित इत्यादि । जैमिन्यादिभि. कर्मोपदेदृभिः कर्मणि होकार प्रवर्तिता न तु कर्म त्याजितम् । त्वया तु मोपासने उभे त्याजित इत्याधिस्यमिति ।। एतेन (मिथ्यात्वज्ञानस्य भजनद्वेषाप्रयोजकत्वा)दिति निरस्त्रम् ॥ मिथ्यात्वज्ञानस्य ध्रद्धानाशकत्ये भजनप्रतिबंधात्वाय ॥ अायामेत्र हरये पूजां य श्रद्धयेहते ॥ न तद्भक्तपु मान्येषु स भक्त प्राकृत स्मृतः ॥ इत्यादिभागवतादियाश्यान्मुर्तिसे विनां प्राकृत- वैष्णवत्वं यदुक्त वयोपटंभकरवेन यस्यात्मबुद्धिरित्यादिवास्यं च यदुपन्यनं तदप्य- ज्ञानात् । नहि मूर्तिसेविना माहतवैष्णवत्वं तत्रामिमतम् । किंतु भगवद्भक्तासरित्वे सति मूर्तिमानसेविनां भगवद्भजन भगवद्भक्तसेवापूर्वकं कार्यमिति तस्याभिप्राय ॥ एवं च ताशाभिप्रायमबुद्धा शंकराचार्याणामभिप्राय चावुद्धा मूर्तिसेवाखंडनपराणा वचन- मनुपादेयमेवेति ॥ इत्येकोनपंचाशत्खंडसंडनाभासस्याभासत्वप्रदर्शनम् ॥ अथ तत्र श्रुतिविरुद्धपद्धतेरित्यादेः पचाशत्खंडखडनाभासस्याभासत्वं प्रदश्यते ॥ तरेत्यादिना गालिप्रदान पुन पुनस्तेन कृत तच्च तादृशयोचितमेव कुलीनत्वात् परास्तत्वाच ॥ लोके युक्त्यनभिज्ञा परास्ता गालिप्रदान कुर्वंत्यतम्तत्र मौनमेवोत्तरम् ॥ मत एव खंड- नकृभिरक्तं मूकतैवान विजयायेति ॥ न चाप्रतिभैवं प्रसज्येत । उत्तरस्याप्रतिपत्तिरतरा- ईस्येति तल्लक्षणविशेषणादिति ॥ देवद्विपामित्यादिभागवतश्लोकेनासुरप्रकृत्यर्थे भगरता बौद्धाना प्रस्थानं कृतमित्युक्तम् । एवं च भगयन्मायामोहिततया शिष्टगर्हिताचरण तेन कृतम् । विप्ररूपाणीत्यादिलोकानामप्यास्तस्यान्यपरा एव भांति ॥ अत एव दोपदूपित. हृदयतयान्यपरोभातीत्युनम् । तेनैव प्रक्षितत्व यदि तादृशश्लोकानामगीकरोपि तदान्येपा तवाभिमवाना न प्रक्षिप्तत्वमित्यत्रापि किं प्रमाणमिति वाच्यम् ॥ अन्यार्थकत्वं विष्टत्वा- दुपेक्ष्यम् ॥ ब्राह्मणैरूपयति निरूपयतीत्यर्थे ण्यताणि चिणि नौ तृतीयेत्यादिनलापोपि लिष्ट- स्वादुपेक्ष्य । मन्यन्त्र ब्राह्मणरूपिणेत्यादिपदस्य तादृशार्थादर्शनाच ॥ न कर्मधारयान्म- त्वर्थीयेत्यत्र कर्मधारयपदस्य तत्पुरपमानपरत्वमिति यदुक्तं ततुच्छम् । “मरूपवदेव हि तत्प्रधानत्वा"दिति सूत्रविरोधात्तन त्वत्समतेर्थे रूपाभावस्य ब्रह्मणि योधात् ॥ एवमपि क्लिष्टकल्पनया स्वनिंदापरवाक्यस्यान्यनिंदापरत्वेन योजयितुस्तन तन शर्मालाभेनान्य- भ्याख्यान यद्वत्यादिना दर्शयत प्ररापो नादरणीय ॥ एवं चेादूपितहृदयेन शुद्धा- द्वैतमातंडे ये दोपाभासा समुद्भावितास्ते सर्व श्रुतिस्मृतिविरुद्धा ॥ एव विद्वन्मंडनेपि ये समुद्भावितास्तेपि श्रुतिस्मृतिविद्वत्वादस्माभिर्दृढ खडितत्वाच निरस्ता ॥ मादा इति प्रयोगे तु पूर्वमेवोनम् ॥ वामन कायैरिति प्रयोगस्य शुद्धत्वकथन तु कौमुदी- ·माभसता विस्मृतिं द्योतयति । भचतुरविचतुरेति सूने कौमुदीकारेण पायनस इस्युदाहतम् ॥ अधिमुसमिति चोदाइतम् ॥ यदि पानसोः प्राण्यगर विवक्षित स्मासदाशिवमूर्ष- छीवमित्यादिपन्याशनसमित्येगेदाहरेत् ॥ तस्मात्तयोः प्राण्यंगत्वं गास्तीति समाहारा- विरक्षायां पहुवचनेन याधकम् ॥ एवं च शाखाज्ञानमूलकं खंडनायनुपादेयमेव ।। 'मायावबोधविहियो न दुनोति दोप' इत्युक्तेरिति संझेप ॥ मायानिर्मितमेयपाटनपटुर्घजस्य विध्वंसनो मिथ्यामस्करियेशकल्पिवसहवाक्षं समुत्फालयन् ।। शुद्धाद्वैतदिवाकर विमलयन् विन्मण्डनं मंध्यन् मोदं वल्लभवंशजेपु जनयन्प्रामानो राजते । शुभशुमतिपदि भानुसूनोदिनेभवत् । प्रन्यः पूर्णोडावन्झंकभूमिते वत्सरे शुमे ।। मधुराधीशपादा ग्रंथो पो भयार्पितः । मीयतां तेन देवेशः शरणागतवत्सलः ॥ ॥ इति श्रीप्रभंजने वन विस्तारमंगो नाम द्वितीयो भागः ॥ । समाप्तश्चायं ग्रंथा।