Bharatiya Vidya Bhavan Library, Mumbai
Karyadhi Karana Vada Part-i
Front matter
श्रीः । कार्याधिकरणवाद शुद्धाशुद्धपत्रिका । पुटे | पङ्को अशुद्ध शुद्धं १ ८ না गहो देष वरो चाहो २० १० मातय हाद ३ १० १२ नरति समात पैदश्न स्पर्थ कार्य प्राप्त्य वीद বনা নর্থ समायाव जैवच त्यर्थ कार्य अस्प जनया कृत मत्पारास्थ सर्व वादरि तस्याका चतुर्नु भरय जनभ्या २५ २१ स्य २४ ६ १४ ५ ५ प्रत्वाख्यास्य सर्प यादरि तस्माका शतुर्मु स्ये माग त्य दिरण्य रहते क्षीत विन्दती दिरणी मार्ग त्यये ७ मृते योतः विन्दन्ती हिरण्यगों ८ १८ ३ २५ १० ११ ३ ૨૨ ११ २० विस्य देश विन्दती माप्याना पचम भिप्रेत विदुषोव्य वृत राधोपि सर्वमा विपयनी वैद्यतान्पुरुषोमा विशषेच्या श्रयमान पाय स्वाभावेद तनद्धम्दु सट पानल भानर चर्मु तस्य देश चिन्दन्ती प्राप्याणा पचमे भिप्रेतस्प विदुपोऽन्य वृत्त रोधोऽपि कार्या विषयिणी घेदाताप्पुष्पोमा विशष-पथ श्रयमाण चार्य साभावि सनद्धातु सध परनमा धचिरा चतुर्मु पद तदर्य पचण्यास माराधना ७ ९ २० ३ २४ ९ र दूद्धं ८ धपमाघ प्राप्तत्यना 5 २८ प्रत प्रयो यस प्राप्त घटना यण 30 मायने हिदा प्रपित प्रगनिमण्डत गरिमा ३ ३० प्रकृषिमटर " कार घिष घटितम्या कारि विष घटयितव्या ३१ १३ पुनः ये पंचा पुनः पंचा ६ शब्दितमाणे घस्यैव प्रहाणार्थम् तदुपा माशगो ध्राह्म दार्थम् विश्वासपासिते तादृशो বিধি ३५ ३७ १९ २ ४१ १३२ ४४ १८ ८ माणे धस्येष ग्रहणाम् तद्रुपा मर्थों ब्रह्म दार्थ विश्वासिते तदृशो विपक्षि १२७ १३३ पदस्यसति सिमा सिम १२५ १८१ ताविशेषण परमगुणम् पांचाप्तिहिम व्यपदशः प्रप्यि परं परत्वद्धय विशा सवरूप कालिकत्व किकम् सस्या पदस्याप्ततियाधके लिहा सिंह २० २४ २२ १३ १० १६ २७ ४८ स्वाविशेषण परमम्पदम् पावामि व्यपदेश. प्राप्प परम पर्वद्रय विशा स्वस्वरूप कालाव क्तिकम् तस्या ४९ ६ २४ ५४ ४ २१ 받 ७ पूर्वकप्राप्त परस्ता लक्षगप्राधान्य यत्नादिना स्यनित्यत्व सम्भवादिति पपडते प्रमाणा तेऽर्थे यथाश्रुत्यै चमे च्वेय तात्सेध्या अनेकानां पूर्वकमेवप्राप्त पररमा लक्षणमाप्यप्राधान्य यनादिसाध्या स्यानित्याव सम्भवात् पपद्यते प्रहाणा तस्यात्य यथाशुत्ये न्धेमे प्वेव तत्सिना अनेकाला ७ ६२ २
श्रीः
श्रीहयग्रीवायनमः।
श्रीमतरामानुजायनमः ।
शास्त्रमुक्तावळी ।
कार्याधिकरणवादः ।
श्रीमान् वेड्यूटशैलारिरुद्यन्नोध दहरदिवि दोर ।
दहतु सुदर्शनमहसा सरपथसञ्चारिरिसन्तमतम् ॥ १॥
श्रीरामानुजपोग्यनन्तगुरुराट्सौम्योपपत्राहप
योवरे रपुना जगरधुलगुरू यस्यात्र नो मध्यम ।
भास्ताश्चापि तथा न भाद्यचरमा धाम्नाय सिन्धुद्धयी
पारप्रापणनाशिको फणिपति सोप विधत्ता जपम् ॥ २॥
माध्यात्मिक्यां सरण्यां मम हृदयर स्वामियन्त्रश्वकपा
श्रीश श्रीभाष्यकारी भुवनगुरुवरो रम्यजामातयोगी ।
सजा सञ्चारयन्ता मविषम मधुना अनुझिवप्राच्यलेखम्
दुर्मानोवृसाहो न गमयति यथा दुम्पयं बक्रकी । ३ ॥
कार्याधिकरणवाद मुमुक्षुजनदेययानगतिविषयम् ।
शारीरकमीमांसाशास्त्रे श्रीरगरिरातनुते ॥४॥
इहतावच्छारीरकामासाचतुर्थाध्याय वतीयादे पष्टसूत्रमभू-
ति पश्चदशसूत्रपर्यन्त दशसूत्रयात्मक कार्याधिकरण विचार्यने ॥५॥
मस्मिनधिकरणे भगवता भाग्यकारेण सकलाभप्युपनिषदो भग
बच्छास्त्रगीतोपनिष भगवत्परांकुशादि दिव्यसूरिसूक्ति श्रीविष्णुपुराण
प्रभृतिभिर्यामुनादि श्रीसूक्तिभि न्यायनश्च परिशीलयता सकलेतरकु
दृष्टीनुद्य निर्धारितस्य सिद्धान्तम्य कैश्चिदांचीने व्याकुलीकृतम्या
दीदशवैयाकुल्या. मागभावेन श्रुतप्रकाशिकापा स्तरका स्थित जिर
-भास्करीय यादवीयादि मतान्तरशंकाजालमात्र विदळा विधान्तत्वा
दुक्तवयाकुलीपरिहारेणोक्त सिद्धान्तद्रहिम्ने पुनरयमारम्भः ॥ ६ ॥
জাদা ঘিাত হান্ত মনর সবিনাময় মাপ্লিবৎহধর্থিনা faনিয়া ঘসা মাই মুখ বি যুবাঘিননি বিবাহ্যি, কানা সম্বরি স্ব- যথা দূর । ৩ इयभर विप्रतिपति অবিনারি সান্যালভানিব্যাগ - 8ি বিমাসে বাঘাবান্নাবানদায়ঘরি ভয় অাৰকাৰু ? ও বনাঞ্চল সৰিবিনমার রস প্লাগানাদারম্যান। ৯। বিংহার শাবি , গ্রাম মা। ব্যর্থন , তুমি সরম স যমাণ ঘষা নলি নি । ৫। ৰ সখন না, কিনাযা সামন যান্তি বে। আগৰ, মমঘহয় যথাযথ বাবধাব, থানায় নবাব, বনষ বা মাথাৎংরথমবৰ বাঘম) ৫। নামায়ণ মহাষণা খিঃ যুবশ্ববি মঃ খ যু - যা আমি যাব ? ( ২ ) বা } ।।
- पायर्यापिपरणरद । नयतिपद मितिपदच सिद्धान्तसूबादाकृष्टम् । पूर्वाधिकरणोरस्थिता तिवाहिताविषम मातिवाहियगणपद नयति पहानगुण्यायैश्वचनान्त मध्याहतम् । इनिपदाक्षिप्तम्मन्यत इति पदमन्वयपूर्तये समा त ! एवमेवोत्तरत्राप्यदनीयमिति बोध्यम ॥ १३ ॥ एतसूनभाष्ये 'वार्यमुपासीनानेव गमयतीति बारिराक्षायोन र त" इत्यर ववचनान्तोपासीनशन्दे रोपासकनिर्देशन्तु पूर्व विमति पत्तिवाक्ये पहुंचनान्तशब्दो तहणात तदनुराधेगावयास मारतात्पर्यण, अन्यथा • सूत्रे अस्येत्येस्पात शनापासक प रामास्वाररयर दुष्परिहरत्वात् ॥ ११ ॥ सूने एकवचनान्तोपासो पदमेवाभ्याहर्तव्य मिरयभिमायणैवच सत्सूत्रभाग्यवान्ते 'चार्यन्तु हिरामरूप बदोपालीलस्य परि छिन्नदेशवांतमाय प्रालयर्थ गमन मुपायते अतोचिरादिरातिवाहि वगणस्तमेव पती" ति सूत्रायरसहारे एकवचनान्तरादेनवोरालय सनपतिवमा निर्देश हा ॥ १५ ॥ अता सूबी यापत्यशनाया मेग्यमान्तोनासीनपद मेवोपासम ॥ १६ ॥ यथोस्त तत्र वार्थस्तु कार्य हिरण्यगर्ममुपामीर मातिवाहियो गणो नयतीति यादरिराचाया मन्यते अस्पैव गत्युपपत"ति ॥ १७ ॥ पार्यप्रक्षगर, गत्युपपत्ते मार्गविशेषेणदे शविशेष गत्वा प्राप्तयुपपत्तेरिति व्याख्याने पररचनान्तोपासीन प दाध्याहारोप न ओर , सारमन्योपतदभिप्रायरएर स्वरसत प्रति भाति, तथापि • गतिशन्दस्य गमनायव तारा तत्सनभियाहत प या पथकतायाश्च स्वासियत्वात्तदाश्रिय यथारायाननम्यार पार भाष्यदीपयोराहत मित्यवधेयन ॥२८॥ मनु याशिल्द मनिमण्डलात पातिरुन यार्यवर्गवागति सघपलेश्वर्याथिर वायापासात्वन विवक्षितु योगा , मत्यर यास्यतय अस्य ४ शास्त्रमुक्ताबनी। सिद्धान्तसूत्रे मतीकालम्पनत्वेनोद्धृत्य सर्वएवैते । एवंस्थिते का. यंशब्दः कथमिह हिरण्यगर्भमात्रविषयतया व्याख्यात इतिचेत् ? इदमत्रा वधेयम् , 'सएनान् प्रसंगमयती' त्यव महाशब्दविवक्षितस्पैवेद कार्य शब्देन निर्देशात् , तस्यची जरस्त्रेषु हिरण्यगर्भपताया अभिव्यक्तः त्वाचायं कार्यशब्दो हिरण्यगर्भविषयः, द्वितीपसूत्र चिरादिमा. गंगामिनां प्राप्पस्थानस्य चतुमुग्यलोकरूपत्याभिधाना चतुर्थपञ्चम मूत्रयोः तेषामाप्रळय चतुर्मुसलोके स्थित्वा ततस्तदम्पक्षण हिरण्य गर्भण सद पयसप्राप्तिमतिपादनमुखेन श्रयमाणापुनरावृत्ति नियां हात् , तृतीयसूत्रे कारणवायरब्रह्मशब्दस्य कार्यभूतहिरण्यगर्भपरत्व नि. वाहाय तस्य प्रथमजावलक्षण ब्रह्मसामीप्यरूपापगर बीजोपपादना- ञ्च दर्शितनामशब्दस्य हिरण्यगर्भपरतया पादयभिप्रेतताहि स्फुटा । बादरिरपि - चिरादिमागेण गच्छता प्रहलोप मजापतिसभावेग्मा दिप्राप्तिश्रवणातस्पच बदालोकैश्वर्यव्यतिरिक्तैश्वर्यायिभ्यनुपपन्नता प्र. कालोमेश्वर्य व्यतिरिक्तश्वाधिना मप्पांचरादिमार्गगामित्वे धूमादि- मागप्रतिपादक शाखस्प निरवकाशवापत्तिय पालोच्यैवाचिरादिमा स्य प्रलोकेश्वधिमावयिषयतां ताशमार्गप्रतिपादया प्रकरण स्थ ब्रह्मशब्दरप चतुर्मुखमारविषयसाशाभिमेयाय । कार्यशब्दैनंद च तुर्मुसतिदेशस्तु तदाशितयारणग्रहणोऽपरिच्छिन्नस्य प्राप्त पचि मनानुपपत्ति , परिच्छिन्नस्य कार्यवाणश्चतुर्मुखम्पमाप्तपे तदुप- पति, मनगमपतीत्यादौ पारणवाचक्शन्देनोपचारा कार्य निर्देश इत्यादि पादरिपक्षाभिप्रेतांश पोतनाथः । सिद्वान्तमसपा मपि प्रती पारम्पनत्वेन ग्रहणन्तु · तुल्पन्यापरवनेतरदृष्टान्तन चतुमुंग्गलोके वाधिनामपि प्रतिषेधलाभाय । तस्माचार्यशम्दो यधारतापरण्य पाल्येय इति ॥ १९॥ सू- शिवोषितयार ॥ ॥ (१-३-७॥) हितीपत्रस्यास्त्र प्रपममत्राधिमांशप मर्य, पिपिताश- .
कार्याधिकरणवादा। भाचगदिमागंगामिमाप्यस्य तद्विषयशास्त्र एवानन्यथासिद्धेशब्दै श्चतुर्मुखलोकसभावरमादिकार्यरूपतया परस्माद्बह्मणो पावृत्तावन द.. शितवाच, कार्यमुपासीनमेव नपत्यातिवादिकगण इति वादरिम पतइति ॥ २०॥ शास्त्रक्ष - गृहदारण्यकाटमाध्याप द्वितीयवाह्मणपंचदश खण्डि फायां-"पुरुषोऽमानवएत्य ब्रह्मलोकान् गमयती"ति श्रवणम् ।। छान्दोग्याष्टममपाठक चतुर्दशखण्डे • " प्रजापतेस्तमा बेरम मपय" इति श्रवणंच । २ । इत्येवमादिकम् ॥ २१ ॥ अब वृहदारण्यकवाक्पे ऑर्चरदिगामिमाप्यविषय ग्रह्मलोकान्द स्य चतुर्मुपलोकपरत्या दनुवचनविरोधेन फर्मधारयमाश्रित्य परब सापरत्यभिधानासम्भवात् , तथाभिधानपि लोकशब्दास्यारस्यस्य दुर्गा रत्वात , छान्दोग्यवाश्य भचिरादिना गतस्य स्पष्टमेव प्रजापति सभा. परमादि प्रपत्पनुसन्धान दर्शनाच , अचिरादिमागंगामिना चतुर्मुख- तल्लोकसभाग्मादिमानि रनन्यथासिद्धाह्यवगम्यते ॥ २२ ॥ प्रह्मणस्सर्वगतस्य चिरपरिच्छिन्नं लोकाविशेष सभावमादिकंच. न मामाणिकम् , नवा ग्रहमास्तरमामये अचि दमनं युक्तम् , सर्वगतत्वाब्रह्मणः मापि निशेषाविधाविनिर्मुक्तस्य प्रदोपसम्पन्न भयभंगुरस्थूलपदार्थमय लोकषिशेषादिप्रातिरुपैश्चर्य विशेषा नुभषलक्षणः पुरुषायों युक्तः, वधासवि मोक्षस्यानिरपरखापत्तरितिहि बादरेपशयः ॥२३॥ अतएवहि • उत्तरब चतुर्थपादे "भभायं पादस्सिह दोष" मिति शमसूत्रे मुक्तस्य देहेन्द्रियायभावो वादयभिमत. मतिपायी ॥२४॥ भरिदिमागमस्थितानां पषिद्मनमतिपादनलिंगा. तुमुसलोक सभावमादिप्राभिमतिपादनाला खाधिरादय भाति पादिकपुरुषान पानझोपासकाना मविवादाः , भपितु हिरण्या. भलक्षणकार्यप्रक्षोपासकाना मेश्वविशेषाधिना मंति सूरदयामि- तपाच . शाम्नमुक्तापर्स भचिरादिगतिमतिपादप वाक्येषु "स एनान् ब्रह्म गमयती ति शू पमाणस्य नपुंसात्रहाशब्दस्य परमझवाचकस्य पुल्लिाबहाशब्दप्रयो गविषयहिरण्यगर्भपरत्यानुपपत्ति शारिदार तृतीयसूणाह ।। २६ ॥ स् - सामीप्यान तव्यपदेशः ॥ ३ ॥ (५-३ - ८॥) तुशब्द उक्ताशकाव्यावृत्त्यर्थः ॥७ ॥ तद्व्यपदेशः - स. स्य हिरण्यगर्भस्य नपुसकनाशब्देन व्यपदेगा , यदा नपुसकत्रमादेन , व्यादेशः हिरण्यगर्भनिदेश सामीप्या हिरण्यगर्भस्य परब्रह्मात्ययहितयायवन सत्सन्निहित स्यात्तु सम्भवतीति वादरिमन्यत इति सूत्रार्थः ॥ २८ ॥ कारणपाचयरपोचारा स्कार्य प्रयोग इत्यभिप्राय. ॥२९॥ हिरण्यगर्भस्य प्रथममत्वलक्षण परमपुरुषायवदित वायत्वव "यो ब्रह्माण विदधाति पूर्व योवेवेदाश्च प्रहिणोति तस्मै" इति श्वेताप तरोपनिपदादिषु प्रसिद्धम् ॥ ३० ॥ भयाचिरादि मागंगामिनां हिरण्यगर्भप्राप्तरेव स्वीपारे तपामम तत्वप्राप्तय पुनरागृति प्रतिपादक शाखविरोधस्स्यात् , ब्रह्माण्डादर वतिसर्वलोकानां विनाशगात्राष्टिपराधर्विसाने हिरण्यगर्भपिनाशा पुनरावृत्ते रवर्जनीयत्वात । भमृतत्वप्राप्तिशाख छान्दोग्ये अष्टमप्रपा टके पष्टखण्डे पष्ठवण्डिकाया "तोर्वमायनमृतत्वमेती"त्येय मादिक, अपुनरातिशास्रश्च तवैवचतुर्थप्रपाठरे पचदशखण्ड़े पठखण्डिया या 'सएनान् ब्रह्मगमयस्यपदेवपणे ब्रह्मपथ एतेन प्रतिपद्यमाना मम्मानव माय नावर्तते नावर्तत" इत्येवमादिकम् , ब्रह्माण्डोदरयाति सर्वलो विनाशगानन्तु-गीताटमाभ्यापे “ आब्रह्मभवनाह 77 पुनरा घर्तिमोर्जुने" त्येव जातीयकम् , तस्मात्परब्रम माप्तिरेवाचियदि मार्ग- गामिनो वक्तव्येत्यागका परिहरति चतुर्थनसूत्रेण ॥ ३१ ॥ स कार्यात्यये तमध्यक्षेणसहात परमभिधानात् ।। ४ ।। (४३९) कार्याधिकरणवाद । । सन्दर्भानगुण्येनाव-6', अधिगतवियः,माप्नोति, इति पदवयमध्या हार्यम् ॥३२॥ सा-अचिराद्यातिवादिफगणेनहिरण्यगर्भलक्षणकार्यवानी तस्तदुपासीनः पुरुषः। कार्यस्य ब्रह्मलोकस्य, अत्यये-विनाशदशाया, तद ध्यक्षेण सह-वार्यबह्मलोकाधिपतिना विदुषा हिरण्यगर्भण सह अधिगत विद्यः स्वयमार्प माप्तपरविधस्सन् । अतः - कार्याब्रह्मलोकात् । पर-पर ब्रह्म । प्राप्नोति । अभिधानात्-श्रुत्यैव तथा प्रतिपादनात । इति यादरि. मन्यतइति मृत्रार्य. ॥३३॥ भुतिश्च "सेनझरोकंतु परान्तवाले पराभूतात्परिमुच्यन्ति म. 2" इत्येवरूपा तेतरीयकोपनिषदि पष्ठप्रश्रदशमानुवाकदाविंशस ण्डिकागता, ण्य जातीपाल्याच ॥ ३४ ॥ अस्मिन्याय स्मृतिमपि प्रमाणपति पचमेन सूवेग ॥ ३५ ॥ म - स्मृतेश्च ॥५॥ (५ ३ १०॥) स्मृतश्च - महरिमरणाच, स कार्यात्यये तदध्यक्षेण राहाधिग तविधीत पर प्राप्नोतीति चादरिमन्यत इतिसूत्रार्थ. ।। ३६ ।। स्मृतिश्च "ब्रह्मणा सहते सर्व समाप्त प्रतिसचरे । परस्यान्ते फ तामान प्रविशन्तिपर पट "मित्यादिरूपा ॥ ३५ ॥ श्रुता परान्तकाल इत्या स्मृती 'परस्यां स इत्यत्रच स्थर द्धपि पर शब्दो ब्रह्मापु पर , श्रुती · परामृतादिति ' स्य-लोपे पश्चम्पन्तम , परा मृत प्रापर्धमिति वादयभिप्राय ॥ १८ ॥ स्मृती मृतात्मान इति पदमेव पूर्णसूत्रेधिगतविद्यपदायाहारीजम् ॥ ३९ ॥ इदमत्र चतुर्थपक्षमरतापर्यम् सरपलोगोपरक्षितांडाधिप ते चतुमुपस्य द्विपरारिसानयाले नाशप्पचिरादिमार्गस्थितानां पतुसमाभिस्वीरे न तपामभृतायापुनरातिश्रवणविधिः मामळप चतुर्मुगलोके पिताना नराधिगतरिद्यानां तपां चतुमुपेन - ,
मुसेन साक मुपासनमनुष्ठाय तदायुरवसाने तेनेव सदामृतरवापुन-
मानगुनाता
पिपासार सदापुरते मोशस्वीपारण तनुपपने', अश्या स्मृरपा.
पातपा मोदरमा प्रतिपायमानागवेति ॥1010
तपाचेदमा मादरेपचायंस्य तात्पर्य पचसध्या निमयते -
पनिपदविद्याप्रकरणम्यगतिश्रुतिपु श्रूयमागोयरादिरमानपान्द मा
तियादिग्गणो हिरण्यगर्भपक्षणरानमोगरानेव नयति, तेषा
मेय देशयिोपप्रतिनिपत हिरण्यगर्भश्चर्यमासरे गमनापपनः । नदि
परब्रह्मोपासवाना सरमामये पचिगमन मुपपद्यते, परम्प प्रक्षणस्स
धंगतत्वात् । एच • झोगन् गमयतीति, मनापतैस्समा बेममय-
प,तिच परिच्छिमस्परुषसवारनक शेरविशेप प्रजापतिसभाधेश्मा
दिमाप्तिश्रवणातेषां च भगुस्तापा भयग्यम्भावात् , उपनिपासु प्रह्मविदा
मोक्षपय पुष्पार्थः । सया नन्तस्थिरफररूप इति प्रतिपादनाच
भचिरादिगति रपनोपासक विपर्यय । पपगोपासकास्तु पचिह्न
मानिरपेक्षा सरंगसमस्पूरत्वादिगुणरमनन्त स्थिर पर बझैव य.
धाम्वदेशमेव मतिपद्यन्त इति न तेषा गत्यपेक्षा । उक्तश्रुतौ ब्रह्मोक
शब्दस्प बहुवचनान्तत्येन 'एत प्रह्मलोक म विन्दती त्यादिविव क.
मंधारयाश्रयणेन ब्रह्मपत्यमपि न सम्भयक्तिवम् । पवचिंगदिमा
गण गतस्य 'प्रमापतेस्सभा वेग्म अपय' इति ममापतिशब्दित हिरण्य-
गर्भ सभावेग्मप्रपदना नुसन्धानश्रवणेन हिरणा पासय त्वमेवास्प सु
निर्णयम् । इरय दर्शितहेतुभि हिरण्यगर्भापासपस्यैवा नियाहिर ग
णनेयत्वे निश्चितेवति । सपनान् ब्रह्मगमपती'त्या कारणवाचको व
झशन्दः पार्यौपचारिको निर्वाह्यः । एवमेतस्यामृतत्व प्रातयपुन
रावृत्तिश्रवणश्च 'तेरह्मलोकेस्वित्यादि श्रुत्या 'ग्रह्मणा सहते सर्व' इत्या
दिस्मृत्याच भचिरादिवर्मना चतुर्मुघलोक गत्वा वा विदुपा चतु
-
रावृत्तिमाप्तिपर निर्वाह्यम् । तस्माद्धिरण्यगर्भलक्षण कार्यब्रह्मोपास
पानेच नयरगचिरादिरातियाहिक गण इति ॥ ११ ॥
। कायाधिकरणमाद । भव वादरिमते परबोगसकाना गत्यनुपपनि । ३। स्यूलवस्तु मय रोकविशेष प्राप्यत्यादुपपचि । ब्रह्मशब्द परब्रह्मपरावविरोध समानमकरणस्थ ब्रह्मलोक्शन्दबहुवचनानुपपत्ति ।३ । तथाभूत प्रजाप तिसभावेश्म प्राप्तिप्रतिसन्धानानुपपत्ति ।। परमात्ममुख्यवृत्त ब्रह्मशब्द गौणपतिकल्पन। ५ । अचिरादिगत पुरुषामृतत्वा पुनरावृत्तिश्रवणपिल रितविषयत्वकल्पन च । ६ । इत्येतेपडा स्वपक्षसाधकतया भिमता অধ্যায়, হানিমৰ মৰিারিয়া মুম্নাঘাষ याविषयत्वव्यवच्छेदारपरस्य ब्रह्मणो मुक्तप्राप्यलोफविशेषानगीकार एवतु मुख्यपीज श्रुत्यन्यथानयनस्य त्यवगम्यते ॥ ५२ ।। भय जैमिनिपक्षल्पा शिषप्रामाण्पेन पारिपक्षादुरकृष्टतया दि सायपक्षत्वेन तापक्षमुपन्यस्यति पटादिसुत्रत्रयेण ॥४॥ ॥सू पर जेमिनिमुख्यत्वात् ॥ ६॥ (४ ३ ११॥) पर - पक्ष, उपासीतमेव नयापातिवाहिकगणइति जेमि निराचार्यों मन्यते । मुख्यत्वाद - ब्रह्मगमयतीत्यादिचाँचरादिमागगा मि प्राप्यविषयस्य प्रक्षशब्दस्स परस्मिन्नेव ब्रह्माणे मुख्यवृत्तत्वा- दिति षष्ठसूत्रार्थ ॥ १४ ॥ इदमवाभिप्रेत-ब्रह्म गमयतीत्यत्र ब्रह्मपदश्रुतिप्रवरा गायुपपत्तिसमा नमकरणस्य ब्रह्मलोकतन्दबहुवचन श्रवणप्रभापविसभावमादिप्रामि मतिसन्धानादि रूप लिंगदुरल नहि बाधित क्षमते, प्रमशब्दोहि परस्मिन्नेव प्राणि मुख्यवृत्त, सत्रापि नपुवार गोप निन्दल क्षणपापि न चतुमुखपरोभवितुमर्हति, पुल्लिंगस्यैव वत्स तयाम योगदर्शनात , नापि पारणे पखाणि मुख्यस्यास्प पत्राणि स्वारसिपरक्षणया प्रवृतिपुंस्ता, पिना मुरयावाध तदयोगाव , नच गत्यनुपपत्ति प्रमाणम् - नित्यसिद्धस्यापि ग्रन जो यवदनाय पाल विशेषापेक्षावत् सवंगतस्यापि तस्य प्राप्त - अपरे या
माताब कानार तापनि श्रुतिस्मृतीतिहास पुरणमामा
सवंगार सत्यतपस्य स्पेलापरिवल्पिता स्थासाधारणा अ-
१०
शाधमुकावळी ।
देशविपापेक्षापा भपि न्यायानगृहीतेन गतिशास्त्रेणेघ दुग्पसवं
सिंद्ध प्रोपासमानांतत्माप्तये देशविक्षपप्रति गगनस्योपपन्नतत्वाद
नहालोकान् गमयतीत्यत्र लोकशब्दबहुवचनश्रवणमपि नानुपपन्नम् ,
प्रागमयतात्यनेन समानमकरणस्थेन मापस्य ब्रह्मणएकत्ये निश्चि
से बहुवचनस्य अदितिः पाशानिति पदुपपत्या - निपादस्थपतिन्या
पातम कर्मधारयस्य 'एत ब्रह्मानं न विन्दती त्यादिष्विवानापि-
निर्वावत्यात; मुश्वमायानां पखमासाधारण गुद्धसत्त्वद्रव्यमयामा
कृतलोकानां घनो श्रुविस्मृतीतिहासराणादि प्रमाणगणसिद्धानां
दुरपदवतया पठीतत्पुरुषाश्रयणेपि वाधवाभावाद्येति ॥ १५ ॥
पष्टीतत्पुरपसमालोपि समानप्रकरण शुन्यन्तरानुगुणएय , यह
दारण्यकोपनिपदि समाध्याये दशममारणे- "यदापुरुषोरमालोका
ती" त्याटिक - "सलाकमागच्छायशाकमहिम तरिमन् वसतिगाथ
तीसमा" इत्यत्र ब्रह्मशब्दासमभिव्याहत लोकशब्देन प्राप्यस्थानवि
शेपस्यैव विवक्षितत्वाद प्रमोपनिषदि पचमसत्यकामप्र
पचमराण्डिकायां - "सलामभिरुनीयते नाटक सएतस्माली-
वधनापरात्पर पुरिशयं पुरुषमीक्षत" इत्पर मदालोकाशब्दन पुरसमी
क्षतइत्युक्त परमपुरुपेक्षितस्थानस्यैव विवक्षितावाञ्च ॥ १६ ॥
'पुरुषमीशन' इति ब्रह्मप्रातः पृथगभिहितराव प्रश्नोपम्मे 'का-
समयावसतेन लोकं उपती ' वि प्राप्यस्थानस्यैव जिज्ञास्तित्वात-
उपसंहार पुस्तनालोकविषयश्लोके सिसामभिर्वत्तस्कघावेदयत ।
त्पनेन उक्तलोकस्य सुरिदृश्यवैष्णवपद रूपतापाः रव्यापितम्या
नाय ब्रह्मलोगशब्दः फर्मधारयाई. ॥ १७ ॥
सायन्तर संवादमालोच्यैर पटीतत्पुरुषरयाप सम्भवम-
त्योस भाष्यकारेवरसूरभाष्ये - " परस्य ब्रह्मणः परिपूर्णम्य -
मात् ' इति ॥ १८॥
कार्याधिकरणदाद । अत्र श्रौतेर्ये यथाभुतिप्रतिपत्तव्यत्व न्यायेन परमपुरुषासाधार ण लोकस्थापन मुक्तमायपरनमालाधरण लोकविशेषानगीकाररय बादरिपक्षाभिमेत थुपन्यथानयनमुख्यवीजस्य व्युदालाय ॥ १९ ॥ परबालासाधारण लोकानाममातत्वेच्छापरिकलिस्तत्वयोरभिधाने न कालकाल्पदृष्टलोकसजातीयाव बुद्धयायत्तमोक्षामित्गत्वशकापुदस्ता, इच्छापरिकल्या प्रातलोकाना मिच्छासमकाल सवदेय राम्भयस्य कुरपद्धवावा ॥५०॥ तयाच प्रयासूनविवक्षिता गत्यनुपपति, द्वितीयसूरविवक्षिता सु स्थूलवस्तुमय लोकविशंपमाप्यावानुपपनि ब्रह्मगब्द परब्रहापर त्वविरोधि समानमवारणस्थ ब्रमलोकराजबहुवचनानुपपति प्रजाप तिसभाममात यनुसन्धानानुपपत्तिषु प्रथममनुपपत्तिय, तृतीयसूरति वक्षितम् परमात्ममुरयवृत्त ब्रह्मदाब्दगोणवृत्तिकल्पन, चैत्यले बाट रिपशात प्रत्याख्यातामवत्पनेन स्प्रेण ॥५१ ।। पर मुक्तप्राप्यपरमपुरुषासाधारण लोक्साधकतया विदक्षि त प्रमाणपालन्दूसरा प्रपञ्चयिम्यान १५ ॥ ॥ सू॥ दर्शनाच ॥७॥ (४ . ३ . १२॥)
स्व- शाखमुक्ता अत्र विवक्षिताश्रुतिश्च • छान्दोग्यदहरविद्याया मटमनपाटक तीपखण्डचतुर्थवाण्डिकागता, , दादशयण्ड दिनीयखण्डिकागता च. " एषसमसादोस्मा च्छरीरात्वमुत्थाय पर ज्योतिरुपतपद्य स्वन रूपेणाभिनिष्पद्यते " इत्येव रूपा ।। ५५ । भव शरीरासमुत्यायोत मूर्धन्यनाइयोत्कम्य देवयानेनोगमना भिधानेन गरयनुपपत्तिवानिवकाशः ।। ५६ ।। ल्यप्राययेना व्यवधानाभिधानेना चिरादिगतपुरुषामृतत्वा पुन रावृत्तिश्रवणविम्बित विषयत्वव सनानवकाशः ।। ५७ ॥ समानप्रकरणस्थस्पात्रत्यपरज्योति शब्दस्य मोक्षात्मक स्वरूपाभिनिष्पत्ति श्रवणानुरोधेन परब्रह्मपरताया अपनीयतया - गतिश्रुतो - ब्रह्मगमयतीत्या परमात्ममुग्यवृत्त ब्रह्म মহাৱলীলাক্ত ल्पनानवकादशश्च ।। ५८॥ उक्तश्रती, भस्मारछरीपासमुत्थाय - शपिरात्मभावना परिय ज्यापर्य , नत्वायनादिय समुत्यापेतोद युक्तमिति पुष्टिप्याव्यान त्यनुपरमत्यादिवरण अतिविद्धयाच हेयम् ॥ ५० ।। शरीरामभावनापरित्यागोहार न पदेनोपरयायते ॥६॥ उपरिष्टादुक्तश्रुत्युक्त शरीरसमुत्थानविपरणेदम्पर्यप्रगृतपष्टय पद पंचमपाठराण्डिकयोः- "भय यत्र तदस्मारहरामामय यते रेव रमिभिरूमानते • स भौमितिवादोटामीयते स पायक्षिप्योम- नर शायदादित्यं गच्छापनद्वेगयु लोपटार पिदुपां प्रपदन निरोधी घिदु पा?" "तदेपशेष. शत पैशाचहृदयस्य नाध्यतासामूर्धानमभिनि स्तृतरा। तयोर्धमायनमृताधमेति विपदाम्याउनमणे भवत्युवम भग वि"इपवरुपया गिदुपारीगगधन्य नानांकमण रश्मिभिकार्यमा - - कार्यापिकरणपाद । प्रणवेन ब्रह्मानुम्मरण पूर्वक प्रयाण अविलवेनादित्योपल- क्षितनाचिरादिमार्गेण लोकविशेषगत्वामृतत्व प्राप्तिश्च स्पष्टतर हा भिधीयन्ते ।। ६१॥ तदेतत्सर्वमभिप्रेत्येतत्स्वभाष्ये भाष्यकार "दर्शपतिच श्रुति- मूर्धन्यनाव्यानि फ्रम्य देवयानेन गवस्य परब्रह्मप्राप्तिम्" इत्यभिधायोक्त अतिरुदाहता ॥ १२॥ "तयोध्र्वमायनमृतत्वमेती' ति विवरणश्रुताचायन्निति गमत्यये नाचिरादिमार्ग प्रस्थितानामतत्वमाने मध्ये लोकविशेषचिरकाल स्थितिलक्षणव्यवधानराहित्य प्रतिपादयता एप “सम्प्रासाद"इत्या दिमूलश्रुती समुत्थायेति ल्यप्रत्ययार्थस्य विवृतत्वादुफ्तश्रुते रर्थि रदिमार्गस्थिताना मन्यवधानेनामतत्व प्रानिमतिपादकत्व दुरपद्ध बम् ॥ ३ ॥ एकमुक्त विवरणश्रुत्युपत्हणभूतया याज्ञवल्क्यस्मृत्या ध्यमेक स्थितस्तेषा योभित्वा सूर्यमण्डलम् । ब्रह्मलोकमतिक्रम्य तेन याति परा गतिम्" इति तृतीयाध्यायसमधष्टगंधिक शततमश्लोक अचिरदिमार्गस्थिताना मेकात्यातेनैव चतुर्मुखलोकमव्यय- तिकम्य तत ऊर्य गत्वा अमृतत्व मातिलक्षण परमगतिमाप्ति प्रति पादयन्या तेषा न चतुर्मुख प्राप्य , नवा तव चिरकाल स्थित्वा महता विळम्येन पश्चादमृतत्वमातिरिति प्रतीते , छान्दोग्योपनिषदि पष्टमपाठके चतुर्दशखण्डे द्वितीयखण्डिकागतया “ तस्य तावदेव चिर यावधिमोक्ष्ये अथ सम्परस्यइति"इतिं सद्विद्याप्रकरणस्थश्रुग्या - सद्विद्यानिष्टस्य मोक्षप्राप्तदेहपात मात्रावधिविळम्बप्रतीतेश्च , विदुष शरीरादुक्रान्तस्य लोर विशेष चिरवालवासलक्षणव्यवधानमन्तरण व ब्रह्मप्राप्ति प्रस्फुटा ।। ६४ ।। मुण्डशेपनिपदि प्रथममुण्इ दितीयगण्डे - एकारशरा- रूपया शास्त्रमुक्तावळी । ण्डिकापां - "तपरभन्दयेशुपयसनपरण्ये शान्ताविद्वांसो भैटरचर्या पर न्तः । सूपंद्वारेण विरजा प्रान्तियत्रामृत स्सपुरूपायव्ययामा"- इत्येव रूपायां सूर्योपलक्षिताचिराटि मागंगामिनां विदुषां अमृतत्वा व्ययात्मवविशेषित परमपुरुपतलोकावैव प्राप्यो नतु द्विपरार्धावसा नकाल विनामि हिरण्यगर्भ तल्लोकाविति प्रस्फुटमेवाभिधीयते ॥ ६५|| नचापं पुरुषो हिरण्यगर्भइति शम्य वक्तुम् - प्रकरणविरोधा दमृतत्वा व्ययात्मत्व श्रुतिविरोधाच !॥ ६६ ॥ अस्मिन् हि प्रकरणे एतत्सण्डिकात. प्रागण्डान्तवति चतुर्मुख लोकान्त सर्वप्राप्याणामन्तयत्त्व मभिधाय, एतत्सप्डिकायां परवि याकार्यानन्त स्थिरफलपरमपुरुषमाप्ति प्रस्तुत्य , एतदुपरिष्टात - "परीक्ष्य लोकान् धर्मचितान् ब्राह्मणो निवेदमायाटि" स्यादिना पूर्वो. क्तान्तवफल, निन्दानुवादेन- 'येनाक्षर पुरुष वेदसाय प्रोवाचता रावतो ब्रह्मविद्यामि"त्यन्तन अनन्तस्थिरफलप्रामाप्तिफला दार्श तसण्डिकोक्तपरमपुरपविषयणीपरविद्याहि विधीपते ॥ ६७ ।। अमृतत्वाव्ययामत्य पिशोपेतोस्त पुरुषविशेषवाद अक्षर पुर प बदसरयमिति परविद्याविषयमान्दतो ऽर्थतश्च प्रत्यभिज्ञायते ॥ ६॥ एव तृतीयमुण्डके प्रथमसर्ट "सत्यमेव जयंत नानृत हत्ये न पन्थापिततो देवयान । येनारमन्यपयो ह्याप्तकामायन नासत्य- स्थ परम निवानम' इति षष्ठखण्डियाया देवयानगामिना पिटुपात त्पशब्दवाच्य परब्रामसम्पन्धि परमपदमेव प्राप्य नापरग्रमरपानमिति स्फुटारयते सत्यशपाथ्य परमय सितु "वृहच तदिव्यमचिनयाप सूक्ष्माश्च तत्समतर विभाति । दूरात्परे तदिशान्तिकेच पश्यस्थि निधितं गुहायाम् ।। " इस्पायुतरभागेनैव स्पटम् ॥ ६ ॥ चियदिगामिना ममृतरदापुनरावृत्तिप्रामध्ये लोकपिशेप चि- रकारस्थिति विलादेन पश्चाङ्गाविवाहित्य गतिश्रुतिवन्यपधाने त कार्याधिकरणाद । माप्तिप्रतिपादनादिव तादृशगतिमतिपन्न स्थानविशेषे तदीयस्थिते स्ततऊर्ध्वगमनमन्तरेण तत्रैव कालपरिच्छेदरहिताया प्रतिपादना- दप्यवगम्यते ॥wan अचिंगदिमार्गगतानां समतिलम्धस्थानविशेषे कालावच्छिन्ना- स्थितिश्च वृहदारण्यकोपनिषदि - सप्तमाध्यापदशमनाह्मणे- "सलोक मागच्छत्यशोकमहिमं तस्मिन् वसतिशाश्वतीस्तमाः , (१) इति अत्या अष्टमाध्यायद्वितीपब्राह्मण पश्चदशखण्डिकायां " तान् वैद्युतान्पुरुपीमा नपत्य प्रललोकान् गमरविते तेषु ब्रह्मलोकेषु परा पगवतो. वसन्ति तथा न पुनरावृत्तिः । (२) इति श्रुत्याचप्रतिपन्ना ॥ ७॥ एतदुभयति - अधिरादिगनिश्रुतिय कचिद्रमप्राप्तया, फधि लोकविशेषप्राप्ति तत्रत्य कालानवच्छिन्नवासा-या, क्वचिच्चतागाम पुनरावृत्ति सहितायां , कचिच्चामृतत्यप्राप्तयाच, गन्तॄणां चनि रूषण पिनमो इज्यते। पदिपुनरव लोकमाप्तिश्रवण चतुर्मुखलोक विषय अमृतत्वप्राप्तिश्रवणं तत्र चिरकालस्थितिविळम्वेन पश्चान्मो. क्षप्राप्तिविषय चाभविष्यत् । तदा लोकविशेषप्राप्ति तत्रत्य कालान वच्छिन्न चाहाभ्यां विश्रमः , अव्यवधानेन ब्रह्मप्राप्तयमृतत्व प्राप्तची: श्रवण, एकनैव प्रयाणेन चतुगलोयामप्यतिक्रम्य परगतिप्राप्तिस्मर णच नाभविश्चत् , अनविष्ट कचिञ्चतुर्मुखलोक चिरकालस्थिति - तदनन्तरमोक्षमाप्तयो भयोश्रवणमपि । प्रश्नोपनिषरपचमप्रश्न पचमत ण्डिकायां " ससामभिरुन्नीयते ब्रहालोकम, सएतस्माजीवधनात्परा पर पुरिशय पुरुषमीक्षत" इति गन्तृणामचिरादिगति लब्ध माली कशब्दित स्थानविशेषएव परमपुरुषेक्षिवत्व श्रवणमपि नोपपद्यते । सर्यगतिश्रुतीना मैककण्ठचंच न कयचिदपि सम्भवति । तस्माद्गति श्रुतीनां • गन्तॄणां देशविशेषेव्यवधानेन साक्षात्पनन मापकावप रतेव दरपहवासियतीति ।। ७२ ।।
. शास्त्रमुक्तावळी । विदुपटरक्रान्ति प्रतिषेधादिक तु चतुर्थाध्यापद्वितीयादे मागेव समाहितम ।। ७३॥ ।। सू ।। नच कार्य प्रत्यभिसन्धि । ८॥ (४ ३.१॥) द्वितीयस्पूनविवक्षित प्रजापतिसमावेग्ममाप्ति प्रतिसन्धानानुपप नि स्यूलवस्तुमय लोकविशेषप्राप्यत्यानुपपत्तिरूपयो. यादरिप्रतित वार्थयो प्रतिक्षेपपरमटम सत्रम् ॥ ७ ॥ अस्यार्य, प्रत्यभिसन्धिश्च - प्रजापतिसभावेग्ममाप्ति प्रतिसन्धा नच । न कार्य न वायंत्रमविपर अपितु परब्रह्मविषयएवेति जै मिनिर्मन्यत इति ।। ७५॥ इद मत्र तात्पर्यम् - छान्दोग्याष्टममपाउने - चतुर्दशखण्डे - "प्र- जापते-सभा घेश्मप्रपद्ये " इति श्रूयमानमचिराटिगतस्प प्रजापतिसभाये प्राप्ति प्रतिसन्धान न कार्यत्रमादरण्यगर्भ तत्स्थानप्रातिविपयम् , भपितु परब्रह्म तत्स्थान प्राप्तिविषयमेव , वाफ्यशेपेतस्पाभिसन्धातु. . "यशोहमवामि ब्राह्मणाना" मित्यादिना सर्वाविद्याविलोपपूर्वक सर्वा- त्मभावानुसन्धान श्रवणात कायप्रातस्तदसम्भवात् , पूर्व वयो शाखण्डे " अश्वदय रोमाणि विधूय पापचन्द्राव राहोमुखात्प्रमुच्य धूवाशरीरमकृत कृतात्मा मालरोफमभिसम्भवामी "यभिसम्भाव्यस्य - भालोकस्पाकृतत्यप्रवणाद , सर्वबन्धयिनिर्मोकस्य साक्षाच्छ्रवणाच्च । प्रशापतिशम्श नाव चतुर्मुसंविषय - स्ववारपएच पूर्वच - भाषा शोहनामरूपयो निर्वहिता ते यदन्तरातदा तदमृत स आत्म " ति प्रकृतपरमहाविषयत्वात् , मजापतिशम्दस्य पनि विश्वस्पेत्यादि श्र तितिद्धनिरुपाधिकपवित्व शालिनि परस्मिन्नेय प्राणि मुख्यत्वात् , 'प्रजापतिमरति गर्ने अन्त " रित्यादिपु परब्रह्मण्येव प्रयोगदर्शनाञ्च । तथाच ब्रह्मोपासवस्याचिरादिना गतस्य न प्रजापतिसभाममात्रि प्रतिसन्धानानुपपति - नापि स्यूलवस्तुमयटो विशेष प्राप्पायानुप भरत ब्रह्मन्पमिति नित्यस्य परब्रह्मासाधाणा भारत- - कार्याधिकरणवाद । . - लोकस्य श्रुत्यैव सिद्धस्य तणानपन द्यावा ल्लोकप्राप्तितेस्तद्विषय स्चसम्भवा लोक्सामान्यस्य क्षणक्षरणशील प्राकृतस्यूलवस्तुमयत्व नि. न्धाभावाञ्चेति ॥ ७६ ।। इत्थ मचिरादिमार्गगामिना मुपासकानामव्यवधानेन लोकविशेष परस्पैव ब्रहाण प्राप्तौ प्रमाणगणे१रपदय निश्चिताया खिशवा क्यौदाहना श्रुतिस्सप्तविशवाश्योदाहता स्मृतिश्च न तद्विरोधेनोदेतु. मभवत ॥ ७७॥ चतुखिशवाश्योराहरा श्रुवेश्चापमर्थ , सर्व- उपासका । बहालो केतु - बझैव लोको ब्रह्मलोर , कर्मधारयोपत्र निषादस्थपतिन्या यात् , तस्मिन् - उपास्ये परबह्मणि । वर्तमाना । परान्तकाले- पर -अन्तिम , योऽन्तकाल - देहावसानसमय तस्मिन् प्रारब्धार्मी ग हेतुपाहतचरमदेहावसान समये । परामसात • पररमाद्भदणउपा सनप्रीता तो । परिमुच्यन्ति सर्वस्माद्धन्धादिमुच्यन्तइति ॥ ७८ ।। सप्तत्रिशवाक्योदाहतास्मृतिस्तु - नैतल्लोकनिष्पन्न विद्यार्थिरादि मार्गप्रस्थित विद्वदिषया, चिन्तु पुण्यवर्मविशेपेणहिरण्यगर्भलोक मा ताना • 'तदुपर्यपि यादरायण ' इति न्यायेन तवैव निष्पन्न विद्याना ग तिप्रकारविषया ।। ७९ ॥ अस्यास्स्मृतेरयमर्थ, सबै पुण्यकर्मविशेषेण हिरण्यगर्भलोक प्राप्ता पुरुषविशेपास्सर्वे । ब्रह्मणासह - चतुर्मुखेगसाय । कृतारमान- तस्यैव लोके शिक्षितमतय , अधिगतविद्यास्तन्तइति यावत् । पररय- चतुर्मुखायुप ! अन्ते । प्रतिसचरे- महाप्रळये । समाप्तसति । पर पद प्रविशन्तीति ॥ ८॥ , . शास्त्रमुक्तापटी। न्यासयोगायतयशुद्धसाया " इति तत्पण्डियावधिोक्ताना मौर लोरे सुदृढपानिपन्न विद्यानामुपासकानामेव ग्रहणन " ब्रह्मणाउ हते सर्व " इति स्मृती चतुर्मुसेन साक तहोवेविगत विद्यानामेवा धिधारिणा ग्रहणेनच तयोभिन्न विषयत्वरयैवागमेन ब्रह्मलोपरात कालादि शब्दाना पूर्वोक्तरीया स्वरसतण्य तत्तदानुगुण्यसम्भवाञ्चो क्तस्मृत्या श्रतेस्तमानविषयत्व प्रात्यभिज्ञापत्यायोगात् ।। ८१ ॥ संसिरीयोपनिषदि पष्टपने दशमानुयारे “ यस्मा परनापरमस्ति विद्यस्मात्राणीयो नग्यायोस्तिरचित् । वृक्षावस्तब्धो दिये ति प्रत्येक स्तेनेद पूर्ण पुरुषण सर्व " मिति विशषण्डिकाया सनिरं- द्युशब्दिते परमपदे सर्वव्याप्तस्य निस्लमाभ्यधिवस्य परयचि पुरुष विशेपस्य सद्भाव प्रस्तुत्य तारापुरुषमाप्ति पस्मिन् देशे भवति के- नोपायन केषामधिकारिणा नपतीपासकाया पर्मणा न शनया धने न त्यागे नो अमृतत्वमानगु । परेणना निहित गुहाया विभ्राजत- यद्यतयोविशन्ति ॥ " इत्येविशखण्डिकाया वादशपरमपुरु भाप्रम तत्वलक्षणाया परमपदास्पदशविशेषगाविता वर्ममजाधनाद्यसाध्यता 'यागसाध्यता यतिशब्दिताधिकार विशेषाधिगम्यमानताच प्रतिपाय, तत - "चदातविज्ञासुनिश्चितार्था रस-पासयोगायतयशुद्धसत्वा । ते ब्रह्मरोस्तुपरान्तकाले परामृतात्परिगुच्यन्ति सवें ॥" विशखण्डिकाया तादृशाधिधारिणा स्वरूपस्य सेपा पूर्वमस्तुतपरमपु रुपमाप्तिमकारस्यचैध भतिपिपादयियितापेनास्मिन् प्रकरणे पुण्यवर्भ जा चतुर्मुखरोषमाप्ति तनत्योपासनानष्टान तदनन्तरमोक्षपानि प्रस- गग्ध नसगत ॥८२॥ इंशानुपपत्ति मालाच्य भाष्पगरेतदधिरण वेदातसार दीपयोक्तश्रुतिर्यधोतरी येव घ्याख्याता ।। ८३ ॥ नहि सत्य यदा तपिज्ञानसुनिधि तत्वहित पुरुषाधानामस गयारागाधानादि रक्षणसायासयांगन विशुद्धात ररणाना माम ति द्वा पाधिकरणमाद । १९ . याण मुपासनादिरक्षणाभीप्सित परमपुरुषार्थमाप्तियतनशीलाना म बिरादिमार्गप्रस्थिताना मधिकारिणा हिरण्यगर्भोकप्राप्ति सदालत वापभोगानुभोपासनादिक सगत भवति, ते देहायसानसमयएव सकलसुकृतकृत हानस्य सापरायाधिकरणसिद्धवया मध्ये चतु मुंपलायो ब्रह्मानिन्यवधायक भोगाद्यसम्मवगत , स्वोपासनेनासि- व फलमाती तत्क्रतुन्यायविरोधात , सएतान् बागमयतीत्यादिशपाः सदानीमेव ब्रह्मप्राप्तिश्रुतविरोधाच्च ।। ८५ ॥ एव वदान्तविज्ञानसुनिश्चितार्था इत्यादिविशेषणवत्तया श्रताना माधिकारिणा कृतामत्वस्या भिव्यरातया, फुतात्मना मनित्यचतुर्मुख- लोकमहाणेन निपस्य परमपटरयेवाधिगन्तव्यताया दशितस्मृतावे च कृतात्मान प्रविशन्ति पर पदमित्यनेन स्पष्टस्वाञ्च, नेब्रह्मलोफेस्वि- वि श्रुतौ ब्रह्मलोकशब्दस्य न वादशाधिकारिप्राप्यतयाः नित्यचतुर्म खलोकमतिपादकत्व सम्भवति ।। ८५ ॥ अतएवहि छान्दोग्यश्रुतौ " धृत्वाशरीरमकृत कृतात्मा ब्रह्मलोकम भिसम्भवामी"ताहेव सत वृतात्मनोभिलम्भाव्यस्य प्रहालोकरुयाह तमिति नित्यत्व चतुर्मुखकायावर्तकमभिहित ।। ८६ ।। इत्यमुक्तश्रुते प्रवरणवलेनात्रैव येदान्तविज्ञानसुनिश्चिवायत्वादि विशेषणविशिष्टाधिकारि विशेषविषयाचादेव अस्मिनधिकरणे यादार पक्षस्यैव सिद्धान्तरूपताभिमानिभिः परैरपि मुण्डकोपनिषत्ततीय मु. ण्डकद्वितीयखण्डपष्टखण्डियाया मुक्तायामेघ श्रुतौ पाठभेदत उक्त प्रकारेण किचिदानुपूर्याभेदेगच पश्यमानाया ब्रह्मलोकपरान्तकालशब्द योरक्तरीत्यैव परब्रह्मचरमदेहावसानपरतयैव व्याख्यान कृतम् , न तु चतुर्मुखलौरतदायुस्यसागकालपरतया ॥ ८७ !! तबत्यपाठभेदस्तु "तेनझरोकेषु परान्तकाले परामृता परि मध्यन्तिसर्व " इत्येव रूप ।। ८८ ॥
शास्त्रमुत्तावनी इदं पुनरम योध्यम्-यथा अनलोगान गमतीय जनवादस्य अदिति पाशानितिपदरवचनोपपत्या धर्मधारयसमासम् , अमारत दोकानामपि बहना प्रमाणप्रतिपन्नतया तत्पुरपसमासचाश्रिय द्विति धाषि योजना पर जैमिनिरिति सूत्र भाष्यकारभाषिता, तथवारि द्वि गिधा योजना सम्भवति, परान्तकालतु, ब्रह्मलोके परग्रहासाधारणा प्राकृतरित्यविभूती । अवान्तरलोकवावे प्यमातविभुत्यैश्य विवाय कवचन, पाठानारेतु लोकबहुत्वाभिप्रायेण बहुवचन । परान्तात्-पर मत प्रज्ञानाप्य, परालाइति पाठेतु परममृतप्रासाध्यतया येपास- स्ति त परामृताः - पर बाबमामाइत्यर्थइति यथायथ योगनाइयपि पदा नामानुगुण्य चोध्यन् । एक्योजनापा. ब्रह्मलोगान्गमयी त्यत्रोक्त- न्यायन योजनान्तरोपरक्षणत्वेन दर्मितयोजनाद्वयमभिभेतमेर भा यकृता । "धृत्वा शरीरमकृत कृतारमा ब्रह्मलोदामभिसम्भवामि" प्रल- लोकान् गमयति सलोकमागच्छ यगोकमहिम सप्रजापतिलोक स- ब्राह्मलोक ससामभिरुनीयते - नालोक " इत्यादिअत्यन्तरेण अचिरादि गामिनां विदुषाममातनित्यलोकस्य प्राप्यतया ब्रह्मलोकशब्दन म तिपादनानुगुणाचेय द्वितीययोगनापभिनव भाष्यातां । ईदृशभत्य- तरसवादानुरोधेनैव अहाळोवानगनयतीत्यर द्विविधयोगमाया मो रुस्तत्वात्तस्य रथान्तरस्य प्रक्षालोम शब्दयोजना योपशावा- दिति ॥ ८९ ॥ मोत्तस्मृतौ - कृतात्मागरते सर्व ब्रह्मणासदपरल्याने प्रतिलच र समाने पर पद प्रविशन्तीति योजना, इत्थचोम्सस्मृत्यनुरोधेन संघ पि विद्धात इधानुष्ठिव परविद्यामपि विद्यानिष्पतिशेष चतुर्मुगलोक चिरवालस्थित्या प्राप्य चतुर्मुग्वेन ताक महामन्यलक्षण तदापुरवसाना लपय पर पदमविशन्तीत्यभ्युपगमे या क्षतिरिति वाच्य, 'पृतात्मा वाली चमभितम्भवारि' 'तात्मान' प्रधिान्ति परपदमिति श्रुतिस्मृत्यो.स्पर सतः प्रतिपन्नस्य पृतामताया परमपदमामि हेतुावर गपवादायोगात् , भचिरादिपथगामिना विदुपा गरीरावसानप सबलवर्गविधमनस्य- चतुर्मुरातोरम यतिक्रम्या व्यवधानेर परब्रह्मप्रामेश्च श्रुतिस्मृतिम कार्याविरणवाद । . तिपाताया मागेव किपिततया तद्विरोधस्य दुरपयवात ,मध्ये चिर काल चतुर्मुखलोकस्थिति हतुवाभावेन सर्वेषा विदुषामाधिकारिक चतुर्मुखेन साकमाप्रळयावस्थासम्भवाञ्च ॥९॥ 'तस्य तावदेव चिर यावन्नधिमोक्ष्ये अथ सपास्यइती 'ति छान्दो ग्यपष्ठापाठक चतुर्दशखण्ड द्वितीयखण्डिकागता श्रुतिर्हि सद्विद्यानि घर मोक्षमा देहपातमागावधि विळम्ब प्रतिपादयन्ती विदुधामध्ये चतमुपलोक आप्रळयावस्थान मागविळम्बविरह विशदयति ।।९।। तस्मादविदुपामेव पुण्यकर्मविशेपेण हिरण्यगर्भलोक भेजुषा तवाधिगतविद्याना प्रारब्धकर्मफलभूत हिरण्यगर्भसायुज्यानुभवाय साने तेनवसाक मोक्षस्थानमाप्ति प्रतिपादयति सैपा स्मृतिरिति न तया दर्शितशते पथचिदपि समानविपयता सुपचा ।। ९२ ।। नथाचौरसस्ते रचिरादिधर्मना हिरण्यगर्भापासवाना तल्लो यातिप्रतिपादकत्वादर्शनात, प्रत्युताचिरादिगतिश्रुतिय गन्तृपा हिरण्यगर्भतलोकव्यात परब्रहारक्षण परमपुरुपतल्लोक्यारेव माप्य त्वप्रतिपादनदर्शनाच, परब्रह्मोपासीनानेव नयाचारादिरातिवाहियग इति जैमिनेराशय ।। ९३ ॥ इदमत्र पठादिविसुन्या निष्पन्न जैमिनितात्पर्यम् , परविद्यापकर धार्चिरादिगतिश्रवणात् , गतिश्रुतिएच गन्तॄणा प्रप्यस्य कार्य प्रातल्लोकादि घ्यावृत्त परब्रह्म तल्लोकाद्यसाधारणैरनन्यथासिद्धे मुख्य सरे शब्दैनिदेशाच्च, परब्रह्मोपासकाएवापिदिमार्गेण गन्तार, परमे चच ब्रह्मपा प्राप्य, , कार्य हिरण्यगर्भादिलक्षण ब्रतिनिश्चीयते। परब्रह्मासाधारशब्दाना कार्यप्राणि लाक्षणिकत्व घल्पन युक्तम् , अनन्यथासिद्धबीजाभावात् । नच गमनानुपपत्ति प्र माणम् , सर्वगतस्य नित्यसिद्धस्यच ब्रह्मणो वेदनस्य " तमेत वेदानु वचन ब्राह्मणा विधिदिषति यज्ञन दानेन तपसा नाशने' त्यादि शा . नच .
शास्त्रगुतारी। खादर्णाश्रमधर्मशौचाचार देशवालादिसापेक्षत्ववासर्वगतत्वेपि तस्य ताशवेदनफलभूत विशेषाविद्यानिवृत्तिपूर्वकमा विशिष्टदेशगति. सापेक्षत्यस्यापि गतिशास्त्रादेव सिध्या गमनस्यानुपपन्नता विरहात् । भचाविद्याया अनिवृत्ती फुवापि न यक्षप्राप्ति , निवृत्तीचाव सास भवितुमति, सर्वगतायाह्मण , अविद्यानिवृत्तिव सत्या सामनया मंच सम्भवतीति क्यमुपपन्न प्रझमाप्तये कचिदमनमिति वाच्य । गदिशामेण देशविशेषे ब्रह्मप्राप्तिमतिपादनेहेव निशेषाविद्यानिवृ- त्यसम्म प्रतिपद्यमाने सणेच वसम्भवोपपादनायोगात् । महिष लु लिंग श्रीत बाधितु मभवति, लोके सर्वभावाना स्वाभाविवस्वस्वकायों स्पादन शक्तिवैचियपदुरपहवतयाग्निजलादीनां तत्तद्धस्तूनामोपयशैत्य शुद्धत्याशुद्धय शुद्धिकरत्वाशुद्धिकरणादि शक्तिवैविध्ययत् प्रकृति मण्डलस्या विद्योत्पादनशक्षित. परमवयोमाख्य देशविशेषस्य तनिवर्तन. প্রাক সালমাল্লা। শ্যামাঙ্কিাৰানমাযহাকনা বল दुरपवताच पराशरेणाप्पुक्ता विष्णुपुराणप्रथमाशवतीयाध्याये- 'शक्त यस्सर्वभावानामचिन्त्य ज्ञानगोधरा । यतोऽनौब्रह्मणस्तास्तु सर्गाद्याभाव शस्तथ ॥ भवन्तिरापता मेष्ठ पावरस्य यथोष्णता" इति ॥विच विश द्धतरेणापि सलिलेन पकियस्य यस्तुन पर मध्यएव सतोमलमक्षाळ नयद्विद्ययापि ससारिणो जन्तारविद्योत्पत्त्याय रेप्रकृतिमण्डलएच सतो निशेषाविद्यालय विर्तनमसम्भावितम् , अतस्तभगवान् परमकारुणिक पब्रह्मपुरषोत्तनावपण यथापकिल यस्तुप्रक्षाळपि तुकाम पकादपिका पकहरच विशुद्धतीर्थसलिलनीत्वा प्रक्षा- ळयति तदुपासनीत उपाजीनानास्थिहिक चिरादिभि प्रकृतिम पडलादूर्व तत्सम्यन्यायिक्षुर तत्सम्बन्धगन्धासहिष्णुच प्रदेशविशेष- नीत्वा निशेषाविद्याक्रमप प्रक्षाय स्वात्मानप्रापयतीति विदुपा प्र हनप्राप्तये गमनमुपपन्न । अपियानुभूयमानातिरोहित तत्तद्धस्तुलनिकर्पधि शेषस्यैव तत्तदस्तुमाप्तिरूपत्वा पाविधतनिवर्ष विशेषलक्षणाया विशदतरबममा स्तरस्वरूपाच्छादक वितत सततपरिणामप्रकृति मण्डले सम्भाविततया विशुपा महाप्राप्तये भदेविशेषगमनाभि - कार्याधिकरणवाद । धान मुपपनतरमेव । प्रकृतेः परस्ताद्धयतिरोहितं ब्रह्मसमन्ततोदीप्त- मिति श्रूयते । यथोरतं छान्दोग्य तृतीयमपाटके त्रयोदशखण्ड- "भय यद सः परोदिवोज्योतिदीप्यते विश्वतः पृष्ठेषु सर्वतः पृष्ठेप्वनुत्तमपृत्तमेपु. लोकेन्धि" ति । मुण्डकोपनिषदि द्वितीयमुण्डके द्वितीयखण्डेच “यस्स इस्सर्वविद्यस्पषमहिमाभुवि । दिव्ये ब्रह्मपुरेहोष व्योमन्यात्माप्रति ष्ठित " इत्यारभ्य ~ "हिरण्मये परे कोशे घिरज ब्रह्मनिप्पलम् । त. छुन ज्योतिषां ज्योति तद्यदात्मविदो विदुः ॥ न सब सूर्यों भाति नचन्द्रतारक नेमावियतो भान्ति कुतीयमग्नि । तमेव भान्तमनुभाति सर्व तस्य भासा सर्वमिद विभावी" त्यन्तंच । पुरुषसूक्तेच श्रुतम् । 'वेदाइमेत पुरुषं महान्तमादित्यवर्णतमस परस्ता" दिनि । अतःप्र. कृतिमण्डले बृह्मणस्तिपहिवत्या दुपरिष्टासमन्ततो दीमापाच तमाम ये तमसः परस्ताद्मनमावश्यकमेव । अतएव विद्वान् शरीरामध न्य नाडयानिष्क्रम्य देवयानेनोर्वगाया तमस परस्तासमन्ततोदीम प रथमाख्य पर ज्योतिः मायैव स्वस्वरूपाविर्भावलक्षणमोक्ष प्रानातीति स्पष्टमुख्यते छान्दोग्य • "एप सम्प्रसादोमारीगासमुचाय परग्यो तिरुपसम्पय स्वेनहरेणाभिनिष्पद्यत" इति । भतएवच तैतिरीयोपनिप दानन्दवल्लयां - " ब्रह्मविदानादि पर " मियुपम्माभिहित प्रातिविश दीररणार्थ अथातोनुमना "इति प्रश्नानुपक्षिप्य, "उत्ताविद्धानमुलक प्रेत्य, पाचनगच्छती" स्यनेन ब्रह्मविदस्माल्लोकात्यामु लोक गच्छतिन ति परिचोध, अन्तच "सपएव वित् , भस्माल्लोकाय एतमन्त्रमयमा मानमुपसकामती " त्यादिकया ब्रह्मोपासीनस्वापि विहानस्मालो काप्रेत्यानमयादि समष्टिव्यष्टिविभूतिक निरतिशयानन्द परमात्मान - शाजातीनि पूतिप्रोतराभिधानपरपा सर्वेषां विदुषां स्थानविशे पे ब्रह्ममा चिरादिगतिमत्व मस्फुटमेवाभिहितम् । इत्यय पक्षा 'मित्यादिश्रुपा यो गुहायां निहित वृक्षवेदसारमै व्योमनि सन्किा मान् समभुत इति प्रतिपादयन्या अस्मिन्लोके निजहदये वृदोपाठ कस्प परमोमारल्यदेशविशेष भोगमाप्यभिधानेन उपासकोमाली यात्परमपद गरग यूहमानोतीपुरतं भरनीति पदारलादीच्य विय शास्त्रमुता रणेन निम्पद्यते । तस्माद्देशविशेपावच्छितातिरोहित परब्रह्मरनिय विशेषलक्षण ब्रह्मप्राप्तये ब्रह्मविदा गमनमवर्जनीयमिति सिद्धम् । 'म हालोकान्गमयनीयर बहुवचनोक्शन्दश्रवणमपि ब्रह्मगमारतीत्यत्र ब्रह्मशब्दस्य न हिरण्यगर्भादिलक्षणकार्य दूमपरत्वोत्तम्भव, बोरा- नित्यत्र निपादस्थपतिन्यापन स्वत प्राप्तस्य कर्मधारयस्थपणे द योरपि त्यो स्वरसतएव सम्भवत्यैकरण्ठ्ये पटीतापुरुषाश्रयणेन पर भाममुख्यमशब्दस्यस्थल परियार्पनी रक्षणापास्तत्रयस्थले तत्प्रयुक्तरक्षणान्तरस्पचपल्पनाया अन्याय्य वात् , समानप्रदरणा थरत्वे निश्चित यहुवचनस्य 'अदिति पाशानि' तिरदुपपत्ते , परस साधारणाना मप्यनषेपाममाताना लोबाना श्रुतिस्मृतीतिहासपुरा णादिनमाणगण सिद्धतया इलाशनियर तत्पुरुषाश्रयणेपि द्वयोर विरोधनैध निर्वाहात , प्रत्युत समानप्रवरणस्थ नानाधुलिवर परमा रमवाचक शब्द समान कण्ठस्य नागमयतीया पाशब्दस्य चतुर्द सपरत्वप विरोधाय । लोकदृष्टशह्यस्मूल पदार्थ विखलातीय आभ्य न्तरसूश्मस्याप्नपदाथा अतिसिद्धा स्वस्थानुभवमान साक्षिका पथा • नापलपितु शक्या तथैव विद्याप्रकरणेषु मुस्तभोग्यतया प्रसिपाय माता चालानुगुणपरिपाठ प्राकृतसपएपदार्थ विसनातीया त- पदवीदवीयास इश्वरनित्यमुस्ताना वेवलेच्छानुगुणपरिपाका भोग्य भौगोपारण भोगस्थानरूपाशुद्धसत्यमया समाकृता अपि पदार्थागा पल पितु शल्या, अनावातदोपगन्धापरिपेय वेद उन्मूलस्तीतिहा सपुराणादि रूपशास्त्रमामाण्यादेव । ईश्वरोपिहि शापमाणको निरधारिशारीरक्शास्त्रे । अमीषाच पदार्थाना भारतविनाशव्यवस्था धुर्येण सवदैवमुस्तच्छानुगुण परिपाक्तया न पदाचिन्मुस्तश्चर्य हानि रिति ममोक्षानित्यत्वप्रसग । अतएवहि प्रपंत छान्दोग्यष्टममा दि तीपखण्डे- 'सयदि पिलोक्वामी भवती 'त्यादि । नच परिच्छिन्नत्वम नित्यायनियतमिति वाच्यम् , नियामयाभावात् । अणुपरिमाणतया शा खसिद्धपु प्रत्यगाम मुव्यभिचाराय । इथच गतिश्रुतिषु नागर- शब्दस्य चिराद्यातिवाहिर नीयमानपुरप चरममाप्यधिषयस्य कार्याधिकरणवाद । होकपरत्वेपि न चतुर्मुस लोकपरता, किन्तु परमपुरुषा साधारण प्रकृतिमण्डल पहिर्भूत परमाकाशविपयतैव, तस्यैव चरममाप्यस्थाम स्वात , परब्रह्मोपासकल्या चिरादिपथगामिन स्तरकतुन्यायविरोधेन प. रममाप्यस्थानतया चतुर्मुसलोक प्रतिपादनायोगाच्च । यद्यप्पचिरादि मार्गगामिनी चतुर्मुखलोके चिरस्थित्वाऽ धिगतविद्यानां पश्चाश्चतुर्मुख- न साफ तदायुरवसाने परमपदप्राप्तिस्वीकारेण तेषां भूयमाणामृतत्व प्रासय पुनरावृत्ति सांगत्यसमर्थनम् । तदसाधु । गतिश्रतिषत्रापि कुवचि रस्थानेभाप्रळयविळंडपततस्तयूप्रस्थानान्तरमाप्तिप्रतिपादनादर्शनात,मार्ग मासचरमस्थानविशेषएवा पुनरावृत्त्यमृतत्वप्राप्तयो व्यवधाननैव संभ चमतिपादनात , तेषां प्रथम हिरण्यगर्भलक्षणकार्यनयोपासकत्वस्य पश्वा दधिरादिवाना हिरण्यगर्भलोकं गत्वा तत्राधिगत परविद्यत्वस्यच कापि प्रतिपादनादर्शनात . प्रत्युत परविद्यामकरणेन परनामोपासका स्वस्येवाचगमात , एप संप्रसादत्यादि श्रुतौ तद्विवरणभूताया ' ५ यत्रैतदस्माच्छरीरा दुकामती' त्यादिकायर्या रायोर्वमायनमृतत्यमे वी'त्यन्तायांच भुलौ , तदुपपृह्मणभूताया 'ऊर्ध्वमेकस्थित' इत्यादिस्मृ तोच शरीरा नमूर्धन्य नाड्या निष्क्रम्य देवयानेन गण्तो विदुष एकमस्थाने नेव बर्मुसलोकमप्यतिक्रम्य परमस्थानेऽव्यवधाननैदा मृ सत्या पुरवृतिसिद्धि प्रतिपादयनयां यधोक्तस्य कृत्स्नत्यार्थ नातस्य प्रस्फुटमेवाभिधानाच । तेमक्षलोकेरिवत्यादिश्रुतिश्च स्वप्रकरणानुगु एया दुदाहत सकलअस्पैककण्ठयाच परमझोपकानामेय विद्या पनि चरमशरीरावसानकाले सबन्धविनिर्मोकाभिप्रायव इत्यस्य कर्मधारय ब्राण्युपास्ये वर्तमाना इत्यर्थम्य तत्पुरुषत्ये पर मपदइत्यर्थस्यच संभवात , परान्त बाल इत्यस्य गन्तवालेच मामे मवेति गीताप्रयोगाद्यानुगुण्येन चरमशरोरावसानकाल इत्यर्धसम्म वाच । ब्रह्मगासहेत्यादिस्मृतिस्तु पुण्यकर्मविशेपेग हिरण्यगर्भसापु ज्यं गतानां तवैवाधिगतविद्यागो तैनर साक सदापुरवसाने परम. , ब्रह्मलोक कार्यापिकरणपाद । सबन्ध बिधूननपूर्वक मायावमत्तत्ववा सगच्छते नारि ताप्राप्तस्प सर्वाविद्या विमोकपूर्वक सर्वामिभावानुसन्धान वा पुज्यते पोरनियतायाः तत्याप्तस्य पुण्यपापफलभोगा विद्या पुनरावृत्तीनाथ श्रतिस्मृतिमतिपन्नत्यात् । तस्मा दुक्त हेतुभि परन झोपारावानवार्चिरादिगणो नयतापगीकामिति । ९५ ॥ ब्रह्मपदमुख्यत्याश्रयणेन वादार प्रतिक्षिपतो जैमिने रयमशा योवगम्यते । श्रोताहों यथारपेव प्रतिपत्तव्य', प्रमाणातरागम्यवा त् । इत्यच ब्रह्मगइव तदनुवन्धिना लोकविशेषादीनामपि नापलापो युका , श्रौतत्याविशेषात् । असण्वच देशविशेपावच्छिन्ननलमाप्तये न शाविदामेवाचिरादिवर्मना गमनमपि न तवेंण ध्याहन्तुमईम् । ण्यच सति स्वरसघाहितापि श्रुतीना नपरियस्ता भवतीति ॥१५॥ अध बारिजमिन्यो रुभयोरपि गतिश्रुतिपटक प्राशदस्य या यंप्रलपरत्व परब्रह्मपरावविवापि कार्यग्रहोपासगन् या परग्रहो पासकान्या कोपासवानेव जयत्यारादिगण , ननु भित्रभित्रोरा स्पोपासवान् विविधान् , मापस्य ब्रह्मण ण्वस्यैव श्रवणात् , तद्य इस विदुरिति पेचे मे रण्पइतिच विभागो यथाक्थथि देवविधं पास दानामेव अगागिभाधोपासनभेदमाविषपतयावा उपासनासारभेद मानचिपपतया चाय इवाभिपायति पोपम॥६॥ ॥०॥सू॥ अमतीकाल चन। नर्स नि बादरायण उभपधाच दोपा तु ॥४३ १४॥ अयाने भगवान् बादरायण परमसिद्धानाभूनम् म्पपा गर मानि सायनाइ ॥ ९७ ॥ अप्रतार लम्पनान् - प्रतीय-परमायादवांचीयरनु, धित सन्मित्र चिचत्यया, भारम्प - माप्यतपोपासतइति प्रीशा' साभन्याय प्रतीकातम्या, तान् -परममाप्य भाव दन्तु भचि .
शावमुक्तावना द्रियुक्त चित्तत्यम् , पर ब्रह्मया प्राप्यतयोपासीमान् , पचाग्नि विच्छन्दित मत्यागत्मविद्यानिष्ठा परमात्मविद्यानिष्ठाश्चै त्युभयविधानपति पायतन यत्यातिवाहिर गणइति पादरायणो मन्यते । उभयचाच- चादरिपक्ष जैमिनिपक्षयो रुभयोररि । दोषात-श्रुतिविरोधात । तत्क्रतुश्च • तथोपाती नस्तथैव प्राप्नोतीत्यय न्यायश्च इहभवतीतिच चादरायणोमन्यत इति सूत्रार्य ॥९८॥ इदमत्र तात्पर्यम् । कार्यमुपासीनान्नयतीति वादरिपक्षे छा न्दोग्योपनिषदष्टमप्रपाठके तृतीयपण्ड चतुर्थखण्डिकाया द्वादशग्य ण्ड द्वितीयपण्डियायाच स्थिताया 'एप समस दो ऽस्माच्छरीरा समुत्थाप पर ज्योति रुपलपद्य स्वर रूपेण भिनिष्पद्यत' इति श्रुषे एर जातीयानामन्या साच यहूना श्रुतीना घिदुपारीरा मूर्धन्य नाडया निकम्प देवयाने नौवंगतस्या व्यवधानेन परस्यैव ब्रह्मण माप्ति प्रतिपादयन्तीना विरोधोदुष्परिहर । कार्यप्रसापासस्पताशा स्प रब्रह्माप्त रयोगात,यथावस्थितस्वरूपाविर्भावर क्षण मोक्षप्राप्त अपमाणत यातासापायापरस्वादिभि रन्यथासिद्ध वर्णयितु मशक्यत्वात, अध्य वधानश्रवणेन विळवस्यापि दुर्वचत्वाञ्च । परनयोपासीनानेव नय नीति जैमिनिपक्षे छान्दोग्यपचमप्रपाठक दशमखण्डगताया 'तय इत्य विदु, येवगे उरण्ये श्रद्धातप इत्युपासत' इत्यारभ्य 'सएनान् गमप येष देवपान पत्या' , इती त्यन्ताया 'श्रुते , वृददार ज्यकारमाध्याये द्वितीय ग्रामणपञ्चदशखण्डिकापाया 'त यएतमेव द्विदु येच मी भरपये श्रद्धा सप मुपासते तर्चिप मभिसभव न्तीपारभ्य, तान् वैद्यतात्पुरुपो मानय ए.य प्रालेवान् गमयति ते तेषु ब्रह्मराकेषु परा पराबतो वसन्ति गि, रियताया श्रुते , र जातीयता में यासाच श्रुतं ना ब्रम तेषा नपुन राय कार्याधिकाणवाद । - निविदाम पचिरादिमागंण पब्रह्मप्राधि प्रतिपादयन्तीनाविरोधी दुष्परिहरः । भतः , पचामिविदो ब्रह्मविद श्चोभयविधा नप यदि रादिगणइत्यंगीकार्यम् । कर मेलेषा मुभशापर मर्षिदिपथगा मि- नान्येषा मिति चे दिद मत्र पर्याप्टोचनीयम् । मदिरादिगति शाखे प्रसमाप्त्यपुनरावृत्तिलक्षण फलश्रवणात् ताहशफलयोग्या १ वाचिरादिगतियोग्याः, यतु ब्रह्मप्रापयतिरिक्त नरमायलक्षणप्रतीक माप्यतयाध्यवस्यन्ति, नते ताशगतियोग्याः, तेषां मायनाशेन पुन राधृते रचर्जनी पदयों तफलयोग्यताविरहात , प्रतीकालयनव्यतिरि क्सास्त सर्वएव तादृशगतियोग्या, तेषां पुनरावृत्तिहेतुमतीकावर বিনিময়ানমার, ববিখখাবিখালে বাম यविधाएव भवन्तीति तेपामेवाचिरादिपथगामित्व सम्भवति - नान्ये पा, मतएव तघहत्यविष्टु रित्यादिछान्दोग्यश्रुतौ से यश्यमेतद्विदु रित्यादिवृहदारण्यकश्रुतीच भरिदिपथगामिनो विभग्य दिविधा एव निर्दिष्टा हाते । नय - पचामिविदोदि कर्मवशेन भूतसमसप শ্ৰেমৰ मुपासीना अपते मच से प्रतीकालगनव्यतिरिक्ता भवितु महन्ति , शरणशीलादिमिश्रोपासायात , मत पचामिविद्राषि दुभयानुगमन प्रतीकालम्बनालयतीति प्रतिक्षाने व्याहतम् , किंव-तय इत्य विदुरित्या दिश्रुती ना चिरादि पथगामिना दिविधायप्रदर्शनपरे - मपितु • ये दय विदु'-इमे इत्यं विदन्तर्गताम्य ये भरण्ये श्रद्धापूर्वकं प्रायो पासते - तेसिपमभिसम्भइन्तीति तदगभूत पयामिविद्याशन्दित সামষিয়ান্তান ধুক মামুন মুন্নাবাননিছা সকাথা धिकारिणामवाचिरादिगति प्रतिपादनपरे, अभ्यामयोगाधिगमेन देव ग्माणाधीरो हपंशोश जहातीति स्वदीया भया मयोगाधिगमे नेति प्रत्यगात्मविद्या विधाय देवम्मवेति तदगिको महाविनाच यि थप भगानभावापर एश्वरिवादप क्रमणानुष्टितवतो धीरम्यैर स्सचरन्त मत्य गात्मान .
शाबमुकावळी । फलमाप्ति प्रतिपादने, पदा-उपासनावरभेदमानायनाधिशरि दैषिष्या भित्रायरे का दर्शितभुती, इत्ययो क्तश्रुत्योरतरी या निर्धाहा भ्युपगमेन पजसोपासकमात्र विषयमेव गतिशाप्रमिति मन्यमानस्य मिना कार्य ममोपासक विषयमेव गतिशाव मिति मन्यमानस्य बारेया पक्षाश्रयि तु मुचित , यदा-अगागिभावानयच्छिन भित्रमाप्योपासनपर दिविधोपा सकपरदेपि दाशत भयो रक्तलक्षण पचाग्निविन साहचर्यणा चिरादि पथगामितया निर्दिया अन्ये हिरण्यगरीक्षण कार्योपासकाएवागीk मुचिता , भवान्तरभेदेणुभयवार प्युपाध्यवच्छिन्न बझलक्षण यात्रदो पासप वाविशेपेण सादरयेंग निदेशौचित्यात , प्रश्नोपनिषत्पन्चममने- यसामरवापरपत्रमा पदोकार इत्या पार्यतापरेणापरब्रह्म शब्दा प्रतिमण्डला पाशित कृरतस्य निर्देशा दचिन्मिन म त्यगात्मनोति सवन्वर्भावस्या वर्षनीयतया तदुपासकाना पचानिविदा कार्यप्रमोपासावहि पर , अचिरादिपथगामिना कार्पनरोपा सकवरन गतिशास तेषा दिविधवनिदेश उपपद्यते, प्राप्यस्य कया नानाविन रापासवानामपि नानाविधत्वसम्भवात् , पर प्रझोपावक वेतु उपा राधाविध निर्देशो न उगच्छतपर , सरलो पाधिविनिर्मक्तस्य परस्पक्षण एकरूपतया तदुपासवाना भनेक विधवा सम्भवन तयथपिदु रित्युस्तानाम प्येकविध परब्रह्मोपा सकत्वाभिधाना सम्भवात् , प्राप्यभेद् नियन्धनोपासकनानात्वस्यैव- तय इत्य विदुरिस्पादिश्रुतिविरक्षितत्वा दन्पयो पालनापार भेदमा- धनिबन्धनो पासा माना वस्य तद्रियक्षितत्व उनन्तविधत्वरयैव सभ चन दिविधत्वनिर्देशासम्भगय । तथाच नद्यहत्यविदु रित्यादि शु. स्पोरगागिभावापनोपासनप रैपविध परममाप्योपासकविषपत्वेनया भागिभाषागपत भिनभिन्नमाम्योपसार द्विविधाधिकारविष- यायो वा टेवारि शिर्वादसम्भवेन पायापालाविश्यमेव गतिशास्त्रमिति .
कार्याधिकरणवाद । पारिपक्षएव वागीवातुंमुचित , एव स्थिते तावतोद्धापपिपक्षा उपेक्ष्य प्र- चौशलम्बनकोटाव घटितपाना पूर्वोत्तलक्षगाना पचामिविदा परब्रह्मो पासकानाची भपेषा माचरादिपथगामिविपरवा वर्णन मसगतमेव, एतेषा सुदूरपरस्परतारतम्यशालिसा समानस्कन्धर साहचर्य काय गामित्व निर्देशानौचित्यात् , अविशेषेण ब्रह्ममाप्तय पुनरावृत्ति नुपपतेश्चेति वाच्यम् । तत्कतुन्यापसचारण था- स्यायनिर्णये पूर्वाका सर्वदोष परिहार सभवात् । एतदुक्तभदति। वादारिपक्ष स्ताव सुतरा मयुक्तएर, पूर्वोक्तादेव दुरुद्धरादोषस- हनाव कार्यवाणी नानास्वपि पचाग्निविताहचणा चिरादि पथगामितया निर्दिष्टाना मन्येपा हिरण्यगर्भरक्षणार्यशालापा सकत्वेपिच भित्रभित्रयायोपासकरवा भ्युपगताना ममीपा मु. भयेषा मधिशेषेण सएनान् मर गमपदी पेपरमाप्तिश्रवणानुप হল, ন্যাণ কানস্থায়ী সমায়াৱনযাতবিশিফা मारविषयावा-युपगमपक्षो युक्त, तयइत्य पिटु यचोरण्ये श्रद्धा सपइत्युपासव इत्यादिक्षुतो पेचेम इत्पनो पासायाधि पसरधि. तपर प्रक्तचकारे ह निर्दिटोपातमा तयय विदुरिति धर्म निर्दिष्टपचाग्निविद्भचो भेदस्यैव रकुट प्रतिपादनेनी भयपा मभित्र स्वासिद्धे , उपासकश्यस्योगस्यभेदमात्रस्यच विवक्षिता तयस्य बिटु यं इमे ऽरण्ये श्रदातपइति चौपालत इत्युपास्यवाचि पदा सुरधिवपंच चारभवणावस्यकावाच्च , पिबतुमा पशुपास रेप मि विवक्षित मदिप्यत नाभविष्यदेव दियेचेमइति पु नरपासरवादि पदभवणम् , अरिष्पच्च नाइप विदु राणे अशातपति चोपासत इस्पेश्च श्रवणम, नरंप अपते तस्मा दुस्तभुतो दाया गच्छदाभ्यां चारादरामा भिन्न नि. दिष्टा भाचराविषयगामिनो भिभिन्न पाप मुगा लिग- भारतानि स्पष्ट मवगम्यते तेर पंगाजित . . . पर ७ शास्त्रमुक्तावळी । भोपासकामे त्युक्तोभयविधाएव । नयात्र पंचासिविदा मुक्तरीत्या प्रकृतिविमिभं प्रत्यगामान मुपातीनानां प्रतीकारंचनावावरपंभाषेन अझपाप्यपुनरावृत्यो रतुपपत्तिः, नाप्यप्रतीकालंपनत्वेन पंचाग्निविद्र हाविदा महगमो ऽनुपपत्रः, चिरादिना गतानां ब्रह्ममाप्त्यपुनरा वृत्तिश्रवणा दमीषा चाचिरादिगविश्रयणा तातुन्यापेन प्रकृप्ति- विनिर्मुक्तमात्मकात्मानुसन्धानलक्षणोपासनस्पैवा मीषा, सिद्धे, अस एव प्रतीकालंघनत्वायोगाच्च . तक्रतुन्यायध अथ खलु ऋतुमपः पुरुषो यथाक्रतु रस्मिन् लोके पुरुषो भवति ततः प्रेत्य भ पतीति छान्दोग्यतृतीयप्रपाठक चतुर्दशखण्ड प्रथमखण्डिकागत- त्या तं यथायथोपासवे तथैव भवतीति अत्याच मापासीन स्तथैव प्राप्नोतीत्येव रूपः प्रतिपद्यते ततश्चो पासनानुरूप मेव फल मुपासकानां सम्भवति नान्याहशमिति सिद्ध्यति, य. दि पुनः ये पचाग्निविदः मकृतिविमिनं ब्रह्मारमकत्वाविशे विवम् मस्य गात्मान मेव प्राप्यतयो पासीना इतीप्यते नो पपद्यते एच ताई तेषां अपमाण ब्रह्मानिरपुनरावृतिश्च , भनु- पासितस्य ब्रह्मा. मात्त्ययोगात् , उपासितस्य प्रामस्य क्षरणशीला- चिन्मिश्रप्रत्यगात्मलक्षण प्राप्यस्य कदाचित क्षरणा वसं भावेन पुनरावाते रवर्जनीयत्वाश. अत. पंचामिविदः प्रकृति दि. युक्तं प्रत्यगात्मान ब्रह्मात्मक मुपासीना इत्येव म्यापत सिध्य- ति, प्रापगामिनो ब्रह्मात्मकायय यस्यामाशरीरमित्यादि श्रुतिशत सिद्धम् , पंचाग्निविद्यायां श्रयमाण भूतलक्ष्मसम्परिवक्तस्यैव प्रत्यगात्मनः द्युलोकपर्जन्यपृथिवीपुरुषयोपाफपेषु पंचस्वप्निथु देय प्राणहूयमानस्य प्रमण सोमरामाण्यामृतमयदेहिभाय वर्षभाषापन विनानुसन्धानं ना चिन्मियेषेण वमुपास्य तथाविधस्येव वस्य । प्राप्त्यर्थ विधीयते, भपितु यावदचिरसंसर्ग प्रत्यगात्मनः कर्मवशेन पुनःपुन रोशरीया सर्वकम्मलमये मंसारएव परवशपरिवंभ्रम्प सतः काधिकरणवाद । माणत्वलक्षण दोषदर्शनमुरोन जुगुप्सया सर्वदोपाकर या चित्ससस्य परित्याग्यतामनुसन्धाय तादृशाचित्सगं पियुक्तं स्वरुषरूपापन प्रत्यगा स्मान मुपास्य तथाविधस्यैव तरप प्रात्य विधीयते, तथाचानुसन्धान- रपाभिसन्धिभेदेन हानार्यस्योपादानार्थस्यच द्विविधस्य सम्भया द- चिम्मिश्रस्य प्रत्यगारमन स्ततइतस्सचारित्वानुसन्धान दोषदर्शनविध या पकृत्यंगग्रहणार्य गुणदर्शनषिधया प्रकृतिवियुफ्तत्व विशिष्ट प्र- स्थगामस्वरूप प्राप्त्यर्थ चैत्यवगम्यते । तदिद छान्दोग्यपचमप्रपाठक दशमसण्डान्ले पचाग्निविद्याप्रकरणावसाने तस्माज्जुगुप्सेत तदेप श्लोर इत्यारभ्य भयहय एतान् पचाग्नीन् वेद नसहरयाचरन् पा मनालिप्यते शुद्धः पूत पुण्यटोकोभवति यण्य वेद यएव वेदेोय न्तेन अन्धेन सुपरत मुपपादिन । अत्र जुगुप्तेति प्रकृतिसतर्ग जुगुप्सया तद्रियुक्त प्रत्यगाम तवोपासन विधाय शुरः पतः पु- पलंगोमवतीति लोकपिशेषावच्छिन्न प्रकृतिविमुक्तत्व विशिष्धा रमप्राप्तिर क्षणस्यो पासनफ्लस्याप्रभिधानात् । इन्धच पचारिशि दा मतितन्मियो. प्राप्यतयोपासक्यलक्षणप्रतीकालम्पनत्य घि रहा दपुनरातिशयण मुरव्य मेयोपपद्यने । हिरण्यगर्भरक्षणकार्य प्रक्षोपास सस्पतु नामाद्युपासमयदेय मतीमालम्पलतायाः सात्मत न्यायेन पुनरावृत्तेचा पनीयतया नाचिरादिना गतिपुंस्ता । प. चानिविदामपि प्रामाप्तिश्रवणेपि पचाग्निविद्भिः प्रकृतिविपुरतत्य- विशिष्टप्रत्यमामन परनामोपासक: प्रधानप्राप्यतो पासनेन तरकतुन्यापेनेय प्रापभेदसिध्या भधानमा पभेदनियन्धन मुपालक भेषमाभिमेत्य गतिशाखे गणाद्वैधाषिभम्प निर्देशोपि सुसगतो भपति । नयाय दिधानिदेश उपासनावारभदमानापनाधिशरिदेविष्यपर सुपचः , तपासति विद्यानामनेर विधायना नेश विधवस्पैय गन्तृणां यतापपा द्विविधायरधनासामगस्यादि । रमा दारि गमिनि पक्षाभाषिोपयुक्तायेमेति पग्नासानान् मातिपिपुरत प्राप परमाणध 4 शानमुतार गामान ब्रहामस्तोपासीनान पञ्चामिविदश्च नय स्पतिवाहिकगण इत्येवागीशर्यमिति ॥ ९९ ॥ पचारिधियाा रिहितस्य भूलसूक्ष्म सपरिपतप्रत्यगात्म मानुगुण प्रतिगण्डल परपशवनम्यमाणावातुसन्धामस्य दोषदर्श नविधया बढण्याजानाधादादेव सुवदारणापि शारीरपयाचे प्रथमे जात्यायदयेन मुमुक्षमस्व प्रसास्वरूप निरूप्य यदुपर्युपासमारपास नप्रवृत्तिहेतु प्राप्यवस्तुध्यतिरिक्तहप्पय माप्यतृष्णा सिप्प दोषर पपरामापरयो तृतीयाध्याय प्रथम द्वितीयपादयो. तदन्तरपतिपत्य विकरण भति मुग्धाविकरण पर्यन्त दीपपरामर्शपर अन्धे प्रथम ५. पासिरिय दित दशित जीतपरिभ्रमणीयशप एव विधारित ॥१०॥ तदिदगुरुद भापरि पुस्तदोषपरामर्शपर गन्ध प्रताप यंगनभाएमा रुमलिगाधिकरण मधासूपभाप्ये 'दोपदर्गना देरा ग्योदयाय जास्या वस्थाविशेषा निरूपिता' इति ॥ १०१॥ पचाणिविद्यादिने तरतत्रसचारि प्रकृतिमिश्रात्यगात्मानुसन्धान प्रकृयशानुए धान तस्यहेयतया त्याज्यत्वानुसन्धानरूप , प्रत्यगामानु सन्धानच तस्योपादेयतया प्राप्यत्यानुसन्धान २५, , घुलोकाद्यग्निपच काधिकरणाहुतिपश्वकर्मत्वलक्षणस्य ततासचारित्वस्या नुसन्धान घभयजगने तत्परिहारार्थमितिच मस्टोप भापितगीताभाष्ये तेरेव ॥ १०॥ पयोक्प तब 'अक्षर ब्रह्मपरम स्वभावोऽध्यात्ममुच्यते । द्भवदरो विसर्ग पर्गसज्ञित' इति कैवल्याधि ज्ञातव्य विषयाटमा- ध्याय तृतीयश्लोकभाष्ये 'परमाक्षर - प्रकृतिविनिर्मुक्तात्मस्वरूप , स्थ भानोऽध्यात्ममुच्यते , स्वभाव -प्रकृतिः , अनात्मभूतमात्मनि सवध्य मान भूत सूक्ष्मतद्वाप्सनादिक पचाग्निविद्याया हातव्यतयोदितम् , तदुभय प्राप्रतपा त्याग्यताच मसुभुभिज्ञातय मिति, भूतभारो म. -
काधिकरणवाद।
नुम्यादिभावः, तदुद्भवकरोयो विसर्गः - पंचम्यामाहुतायारः पुरुपय
चलो भवन्तीति श्रतिषिद्धो योपिसम्बन्धजः, सकर्मसंक्षितः त.
चाखिलं साजुपन्ध मुद्धजनीयतया परिहरणीयतयाच समभुमिहातत्य'
मितिच ॥ १०३॥
भचिसंसर्गायत्त जरामरणादि सर्वावस्थामोक्षलक्षण कैवल्याधि
सया गीतासदाययोऽस्तब तब निर्दियमानाधिकारी पंचाग्निविदेवेति-
दाहवलोक नायाभ्यामेव सुध्यक्तम् ॥ १० ॥
- चारिको द्रष्टव्य . शास्त्रमुक्तारी। रर्थ. द्वितीपश्रुत्तरपि प्रथमश्रतियटर पदसमागार्थक पदभेदमापार्ट ताया यथोरतरीत्यैवार्थ, श्रद्वा सत्य मुपासत इत्यापि, सत्यम् प्रद्दा, श्रद्धा श्रद्धया 5 धिगन्तव्यम्, उपासते - पृयोक्तलक्षणों म द्धा कृत्वा तयाऽधिगन्तव्यत्येनो पासत इति पोक्त एवार्य पर्ययस्यति । अत्राभयत्रापि श्रद्धाशब्द श्रद्धयाधिगन्तध्य भोप यदा- श्रद्धातप इत्युपासत इयत्र धद्धा तप इतीत्यन्त मुपासनक्रियापमंचाचि, तथाच श्रद्धति श्रद्वासन परमहा प्राप्यावाध्यवसायपूर्वक तत्माप्तिवरालक्षण ज्ञान विशेष, तप इति तपस्स पर ब्रह्मच, उपासते प्रीत्या समाश्रयन्त इ. त्यर्थ , श्रद्धा सत्य मुपासत इत्यत्रच श्रद्धा सत्य चोपासतइ. त्यर्थ, सपश्रद्धे ये झुपयसन्परण्पे शान्ता विद्यालो अंशचर्या । सूर्यद्वारेण ते विरजा प्रयान्ति यत्रामृत रसपुरुषो अव्ययात्मे ' ति मुण्डकोपनिषत्प्रथममुण्टकद्वितीयखण्डअत्यैकाथ्र्यात । योजनाद्धयेपि श्रद्धातप इत्युपासतइत्या श्रद्वा सत्यमुपाखत इत्य अच- पर बम तदेकमाप्यताम्यवसाय पूर्वव तत्माहिवराहक्षण- अशाच मुपासीनाएव विधाक्षताभवन्तीति ॥ १०५॥ उपमितचैतच्छुविद्वय याज्ञवल्क्येन निजस्मृनिहतीयाध्याय- "यएवमेन जानन्ति येचारण्यवमाश्रिता | उपासते तप स्सत्य श्रद्धया परया पुता ॥ क्रमाते सम्भवन्यर्थि रह रथी- तर । अयन देवरोवच सवितार सवैद्युत ॥ सन तरपुरुषो दिव्योऽमानयो झाझलांविधान् । यरोति पुनरावृत्ति स्तेपामिहनविद्यत' इत्येच रूपैय- चने ।। १०६ ॥ भत्र तपस्सत्यमिति रामानाधिकरण्य प्रयोगेण छान्दोग्यगत- पर हाइपरशत समादधरे रंकायतर, अरश परयर बरन्त ।
कार्याधिकरणवाद ।
.
-
पुता इत्यनेन दशितश्रुत्यो श्रद्धाग्रहणस्य ब्रह्मोपासने ब्रह्मणि -
श्रद्धापूर्वकत्वप्रतिपादनपरताच स्पष्टीरता ॥ १०७ ॥
परम योमहत्तप इति सहस्रनामपाठात् सत्य ज्ञानमनन्त प्रो
स्यादिषु ब्रह्मणि सत्यशब्दश्रवणात स्ववाच्योपासकाना भयमाणन
हाप्राप्तयानुगुण्याच दर्शितश्रुतिगत तपस्सत्यशब्दयो क्ष-
परत्वम् ।।१०८॥
एवं गीताशाने पुनरावृत्तिलक्षणा चिंगादिपथगामितया नि
दिष्टानां द्विविधाधिकारिणा अक्षराव्यक्तशब्दित प्रत्यगास्मोपासके-
भ्य पचाग्निविद्भयो ऽन्येषा श्रद्धापूर्वक परमपुरुषोपासवत्वेन नि.
देशा तादृश शास्त्रस्य दाशतश्रुतिद्धयोपवृह्मणावाञ्च पचाग्निविदित
रोपास्यविषयो दर्शितश्रुतिगत तपस्सायशन्दो परमपराववन्यमधि-
तुमर्दत ॥ १०९ ॥
तहि द्वादशाध्याये दर्शितद्विविधाधिकारिस्वरूप पराया प्रथ
मादिसप्तश्लोक्या 'एव सततयुक्ता ये भत्ता स्वा पर्युपासते। येचा
मक्षरमव्यस्त पाके रोगविनमा ' इति प्रथमला। जनप्रश्नपरे
स्या पर्युपासत इति भगवटुपालकावेन, 'मय्यावश्यमनोयेमा निययु
पता उपासते । श्रद्धया परयो पेता म्ते मे युक्ततमामता' इति ताह
शप्रभसमाधानपरे द्वितीयश्लोके श्रद्धापूर्वक भगवदुपासकायेगच-
पचाग्निविदन्येपा निर्देश पृत ॥ ११०॥
भस्मिन् शान्ने एमाध्याये प्रागधिरादिपथगामितया निर्दिष्ट
द्विविधाधिकार्यनुवाद परत्यात , श्रद्धया परयोपेता इत्यनेन -
दातपइत्युपासत इत्यादिपरयभिज्ञापक्रया चेप सप्तशोरी दर्शित अ
रयुक्त द्विविधाधिकारि परवे त्यतो दशितश्रुतिगत तपस्स पशब्दो
गीताशाम्मे भगतर परब्रह्मपरी भाण्याती भरत ॥११॥
७ . . , शास्त्रमुक्तावळी । अर दर्शितद्विविधाधिकारिणा मध्ये पचाग्निविदा मुसासन स्प ज्ञानयोगरूपाय ब्रह्मनिष्ठाना मुपासनस्य भक्तिरूपत्वच श्र- तिस्मृतिविधक्षितम् ॥ ११ ॥ अतएव, 'श्रद्वातपइत्युपासते, श्रद्धा सत्यमुपासते , उपासते तप स्सत्य श्रद्धया परदा युता , एव सततयुक्ता ये भक्ता स्त्वा पर्युपासते, ममावेच मनो ये मां नित्ययुक्ता उपासते । श्रद्धया परपोरेता इत्यादिश्रुतिस्मृतिमि ब्रह्मनिष्टाना मुपासनस्य भक्तियोगरूपत्त, 'तयइत्य विदु ते यएवमेतद्विदुः यएच मेन जानन्ति येचाप्यक्षरमव्यस्तम् येत्यक्षरमनिर्देश्य मव्यक्तम् पर्युपासते । सर्वत्रंग मचिन्यच कूटस्थ मचल धुवम् ॥ सनियम्येन्द्रियग्राम सर्वत्र समस्या इत्यादि अतिस्मृतिभिः पचाग्निविदा मुपासनस्य ज्ञानयोगरूपत्व चावगम्यते ॥ ११३ ॥ अतएवच तत्तदधिकारिस्वरूपनिरूपणपरप्रकरणेपु पचाग्निविदों ज्ञानयोग ब्रह्मानिछाना भक्तियोगश्च समानाभिधीयते ॥ १४ ॥ भर यद्यपि येचाप्यक्षरमव्यक्त मिन्यत्र भाता स्त्वा पर्युपा सत इत्यत पर्युपासताति पद मनुवर्तते येरवक्षरमित्यादिव चनेच तरपद स्पसाव विधति तथापि तत्रत्य पर्युपाससइ. निपद मनुसन्दधत इत्येतायन्मानार्थक, नतु भजन्तइत्यर्थक, तद्य इत्य विदु. यण्व मेन जानन्तीत्यादिश्रुतिस्मृत्यैवार्थ्यात् , अन्य या भक्ता रूवा पर्युपालत इत्यत्र भरता स्सन्तोभजन्त इति पौरस्पनानन्ययारोथ । रच-स्वापेशयोरष्टपून्यविषयक गानिक- पापन्नोपासायच भक्तिरूपाचन म्वारमानुसन्धानरूपोपासनस्य भ पितरूपा नवर्धाचदपि सभपति तस्मा मोक्तस्थले प. युपासत इति पाम् भक्तियोगार्थी मित्यनुसन्धेयम् !! ११५ ॥ ए .
तच्च नावभ्य भ. कार्यापिकरणपाद । इदं पुनरवावधेयम् । यद्यप्युठाहतश्रुतिस्मृतिपु ब्रह्मनिष्ठो पासनविषये प्युपासतइति पदमेव दृसते क्तिरूपस्यैवोपासनस्य वाचकम् तथाविधोपासनाचयत्वायत्या भारस्या सुपदमेवोस्तत्वात् , प्रमाणातरककाव्येन तस्पेट तथात्वमिति थे पचाग्निविदुपासनविषयशब्दस्यापि तसुवचम् , 'चतुर्विधा मज न्ते मा जना स्तुतिनो ऽर्जुन । आती जिज्ञासुरर्थाथी ज्ञानीच भरत पभ ॥ ' इति भक्तियोगरय चतुर्विधाधिवारिसाधारणताया गीतत्वात । तथापि अन्दादिपद सहत तादृशपदत्य श्रद्धापूर्वक ब्रह्मोपासक- घाचिन भक्तिरूपोपाखन वाचवता यत्यात दशितश्रुतिस्मृतिपु- ब्रह्मनिष्ठाना भक्तिरूपस्यैव ब्रह्मोपालनस्य सिद्धिनिप्रत्यूहा, श्रद्धा- पूर्वकस्य प्रलोपासनत्यहि भक्तिरूपता नियता तत्तद्गुणानुसन्धा- नायधीनमा रुच्या कश्चि पदार्थ स्वप्राप्यपुरुषार्थस्पेन परिक्ष तदेकमियतया बदिशेपासहिष्णो रचिरेण सरमाप्पे ससाधनावन विश्वासिते तदुपासनादौ या यरा तस्याएव श्रद्धा शब्दार्थयेन म कृते प्रानिष्ठ स्यशेपित्य निरस्तनिपिल दोपत्य समस्तक्याणगुणाय. रवाद्यनुसन्धान जनित वदेशमियाभ्यवसाय तन्मूल प्रातिविरम्या सहिष्णुत्वाधीन साधनत्य विश्वासपूर्वय तत्प्राप्तिसाधनानुष्ठानत्वरा- पूर्वक तदुपासनप्यैव श्रद्धापूर्ववनोपासनरूपनाया र विवक्षि तत्येन तदृशोपासनस्य शेपिस्वाभिमत विषय भौतिरूपोडासा परक्षण भस्तित्व दुरपसारमेव । प्रतिषियुन्त मायगारमोपासनस्य तु तबसम्भवति , प्रत्यगात्मन स्यामान प्रति शेपिचिनाभिमतावाभा यात श्रद्धाया उस्तरक्षणमा पावराधी साधनापविश्वासार्यय त. मामि साधा तुष्टान परारूपत्व भायर तर तशेच्यते।
शास्त्रमतारळी । पोक्तम् गीतासु सप्तदशाध्याय द्वितीयश्लोकभाष्ये 'यर रुचि स्तत्र- श्रद्धा जायवे, श्रद्धादि स्वाभिमतं साधयत्येतदिति विश्वासपूर्षिका साधने त्वरेति' ! पदाव्यायान्तिमश्लोकेनि'श्रद्धावान् भजते योमा स मे पुफ्तवमोमत' इत्युनरार्धभाष्ये 'श्रद्धावान् -आयर्थ मत्मियत्वेन क्षणमा व विलेपासहतया मत्प्राप्तिप्रवृत्तीत्यरावान् , योमा भजत ' इत्युक्त्या पि श्रद्धाया बस्तरूपता व्यक्ता । ईशविश्लपासहिष्णुता लक्षण स्वरापूर्वक प्राप्यभूत शेप्युपासनस्य भक्तिरूपत्यादेवहि 'पुनर्मिलेपमी. रुत्व परमाभक्ति रच्यत इति भक्तिस्वरूप निर्वचनमपि सगरछते । पचाग्निविदान्तु प्रत्यगात्मनएप पुरुषार्थतयाभिमतत्वेन तत्प्राप्युपा यतया भगवद्भक्तियोगम्याभिमतत्वेपि महायुक्तलक्षणश्रद्धापूर्वक ब्रह्मोपासाव नास्त्येष मकृतिवियुक्तप्रायगात्मन्येव तेषा तयावि. ध श्रद्धासम्भवात् । अतएवहि दशितश्रुतिस्मृतिषु श्रद्धापूर्वक ब्रह्मो पापयत्वेन पंचाग्निविद्रयावृत्ततया ब्रह्मनिष्टाना निर्देशः श्रद्धात ५ इत्युपासते श्रद्धां सत्यमुपासतइत्यादिना क्रियते । भाष्यकारैरप्युक्त श्रुत्यादिषु श्रद्धापूर्वकनहोपासकरव पचाग्निविट्यावृत्ततया भितम्म न्यानैः तादृशभूत्यर्थ मनुषदद्धि रनियमाधिकरण भाष्य यहत्य विदुरिति पचनिविद्यानिष्टान् येचेमइत्यादिना श्रद्धापूर्वक प्रमोपासीनां श्चोद्दिन्या चिरादिका गति रुपदिश्यत इति तेनेय रूपेण पचाग्निविदवावृत्ततया ब्रह्मनिष्टानां निर्देशः कृतः। गीता दादशाध्यायावतारिवाभाप्येपि 'अनन्तरमात्मप्राप्तिसाधनभूता दामो पासना भक्तिरूपस्य भगरनुपासनस्प स्वसाध्यनिप्पादने शैया सुसुखोपादानत्वाच्च श्रेष्टय' मित्यादिना भाव्यध्यायार्थ संग्रहेण प्रद शंयदि यथोक्तम् पचाग्निविदुपासन ब्रह्मनिष्टोपासनयों दर्शित- अत्याधभिप्रेत बैलक्षण्य रपष्टतरमेशभापि । तम्मा टुक्तोपासन पलक्षम दरपहवमेवेति ॥ ११६ ॥ - पाधिकरण वाद । ४१ उक्तश्रतो तय इत्य विदुरित्यत्र नझामकतया प्रत्यगात्मनो वेदन विवक्षितम् - य भात्मनितिष्ठनात्मनोऽन्तरो यमात्मानषेद यस्थात्माशरीर य आत्मानमन्तरो यमयीत्यादि श्रुत्या प्रत्यगात्मनो प्रदशरीरभूतत- या तदात्मवतयैव विद्यमानाया तिरोधानभूतप्रकृति वियुक्त शुद्ध प्र. स्यगात्मस्वरूप साक्षात्कारदशाया द्रव्यचाक्षुषे रूपोपलम्भाषश्यम्भा वर दन्तयामिभूत परब्रह्मोपलम्भावश्यम्भावात् । तमेव विदित्वाऽति मृत्युमेति नान्य पन्था भयनायविधतइति प्राया निशेषलवार स- म्बन्धनिवृत्ति रूप मृत्युतरणस्य ब्रह्ममाप्तम ब्रह्मवेदनक साध्याचा यगमेन तदावायकरया देशविशेषावच्छिन्न ब्रह्ममाप्तिमन्तरेण निशे पाविद्यानिवृत्तिलक्षण प्रकृतिवियुक्तत्व विशिष्ट प्रत्यगात्ममाप्तिरूप- पचाग्निविधापुरुषार्धातिवापत्या सदर्य तादृशमामाते रावयारये तत्कन्यायेना नुपाषितस्य माययोगेनापि तदुपासना चश्यक वाच॥१७॥ तमिम पयामिविद्यापा मरणोयुपासनसद्भाव शुविरेव न्या यानुगृहीता सम्यगवगमपति ॥ १८ ॥ 'अदा तपइत्युपासते' 'श्रद्धा सत्यमुपासते' इत्यादिवाहि श्रु- ति , सामान्य प्रक्षोपासवासमात्रेण, तय इस्थ विदु, ते प एवमेत विदुरिति पूर्वनिर्दिष्ट पचानिविद्भयो रमनिटाना सम्यग्ग्यात्यप्तिद्धि मभिसन्धाप श्रद्धापूर्ववनोपासकायेन तेभ्य स्तान् व्याययं मतिपा दपती पाणिविद्यापामपि अझोपासन सद्भायमवगमय- स्पर॥ १२ ॥ स म्नान् ब्रह्मगायतीति पामिरिदामपि नक्षमाप्ति प्रतिपादयन्ती भुतिररि तक्रतुन्यापानुगृहीता तमधगमपति, अनुपा मितार प्राह्मण मामयपोगात् ॥ २०॥ ग ३ & ४२ शास्त्रमुत्तारळी । . अपिच • एप देव पथो ब्रह्मपथ एतेन प्रतिपद्यमाना इमम्मानय. मावर्त नावर्ततेनावर्तन्ते तेषु ब्रह्मलोकेषु परा परायतो बस. ति , तेपा न पुनरावृत्ति , इत्यादिका अचिरादिमागगामिना मपुनरा. ति श्रुतिरपि योवा एतदक्षर गाग्यविदित्वाऽस्मिन् लोके हु होति पजते तपस्तप्यते यहूनि वर्षसहस्रा ण्यन्तवदेवास्य तद्भवती ति, योषा एतदक्षर गार्यविदित्वा 5 म्माल्लोयाति सकृपणो ऽध य एतदक्षर गार्निविदिता 5 स्माटोकाप्रति स प्रालणइति बृहदार ण्यक पचमाभ्यापाष्टम भामणगत श्रुत्यैकायानुगृहीता तमवगमप ति । विरदिगामितया भुताना पचाग्निविदा म्वविद्याया ब्रह्मोपा सनाभावे तत्फलस्पेन पुनरावृत्ते रवर्जनीयविना पुनरावृत्ति श्रय पिरोधापते ॥ १२१ ।। एव गीतास्पयरमाध्याये, ऐश्वर्यार्थि पचाग्निवि ब्रह्मनिष्टानों- तचापि प्रथमाना पुनगवृत्तिमत्वेन , इतरेषा मधुनरावृत्तिमत्वनच म तिपादिताना पुरावृत्त्यपुनरावृत्तियोग्य मार्गकथनावसरे, 'यर काळे (पनावृत्ति मावृतिचेव योगिन । प्रयातायान्तित बाल व. क्ष्यामि भरतर्षभ ॥ अग्निज्येतिरहशुक्ल षण्मासा उतरायणम् । सत्र प्रयाता गच्छन्ति ब्रह्म ब्रह्मविदा जना' इत्यत्र , ब्रह्मबिन दे न पचाग्निविद्रह्मनिष्ठाना मुभयेषां ग्रहण कुर्वता भगवता यथोक्त रीत्या पचाग्निविद्याया ब्रह्मोपालन सद्भाव स्पष्टनरमभिहित ॥१२॥ तदिप सर्वमभिप्रेत्येव भाष्यकारे दर्शितगीताभारद्रयावतारि- माप्ये , तय इत्य विदुरिति अते यथोक्तरीत्या अचिदशस्य त्या ज्यायन चिदशरय प्राप्य वेन चानुसन्धानपरत्व, समापि तक्रतु- न्यायानुग्रहीत ब्रह्ममाप्तयपुनरावृत्ति श्रवणबहेना चिद्धियुक्तस्या मवस्तु नो प्रहात्मात्वनानुसन्धान पररवच, व्याख्यातम् ॥ १२३ ।। समर्थितचायेय दिशा पचाग्निविदा प्रकृतिधियुक्त मामारम यामानुसन्यायित्व मेतदधिररण भाप्पदीपमारादिषु ॥ १४ ॥ - .
कार्याधिकरणवाद । इस्य पचामिविदामपि स एनान् ब्रह्म गमयतीति श्रयमाणब्रह्म मामिहेतु ग्रहोपासनस्य ममाणन्यायसचाराभ्श निष्पत्यूह सिद्ध , तकन्यायस्य प्रत्यक्षश्रतिवलेन पचाग्निविद्यायापर बाधेन स- कोरमभ्युपगम्या न्याप्रतिहत्तासराव वर्णन इतरेषा मयुक्तमेवेति भाष्यकाराशय । पाधकत्वेनाभिमताया भातेरेव अत्यन्तरवार्य मा पन्नाया स्मृत्युपलिताया न्यायानुगृहीतायाश्च ययोरतरीत्या पचा निविदामपि ब्रह्मोपासरत्वबोधकरवात ॥ १२५॥ नर पर पचाग्निविदामपि प्रामाप्तिफल ब्रह्मोपासननिष्ठत्वे - शनिटाना ममोपाच कोविशेष' इति वाच्यम् । ब्रानिष्ठाना पुरुषार्थ विधपा प्राप्य वरक्षणस्य परमप्राप्यत्वस्य परस्मिन् ब्रह्मणि पचा ग्निविदा तथाविधप्राप्य वस्य प्रत्यगात्मनिच स्वीकारेण घेलक्षण्य सिद्धे । अन्पयोभयषा विभज्य निर्देशासागत्यापाताच ॥ १२६ ॥ विच- पचानिविदुपाप्सगे क्षण महाविष्ठोपासने प्रत्यागम नख विषयत्वेपि तयो स्तरामधानत्वा गुमधान यदुपासन त दय तर वर्मत पा निर्देष्टव्यम प्राधान्ययातनाये त्याशय तयइत्य विदु रित्या पूर्वोक्तपरामशिना तच्छन्दैन प्रत्यनारमनी घेदनमधानकर्मतया श्रद्धातप इत्युपासते , श्रद्धा सस्य मुपासरा । हायर तपस्सापशब्दाभ्यां परमरण उपासनपधानमंवयाच भु. स्या निदेश. क्रिपते ॥ १७ ॥ स्मरतिच भगवान् पाणिनि 'रतुरीप्सिततम कौ ' ति कर्तुः स्पिपा प्राप्नु मिटतमस्यैव धारवस्प मुग्ययमेवम् ॥ १८ ॥ इप पनिरिक्षामपि स्वापासनेन बक्षण, माप्तु मिष्यपि भगमनण्य भानुप्रिष्टतमाय, ब्रह्मनिष्टानाच भायगानापि 'मक भामन भारीरभावान' भनिन्गच्छन्ति ग्राहयन्तिच' 'अविभागे না ? সব বাড়িয়া নির্মাননা
शास्त्रमुक्तावळी
स्योपासनेन प्राप्तुमिष्टत्वाप प्राप्नुमिष्टतमत्वं परस्यैव प्राणहति दु.
रपनवमय प्राप्यलक्षण्यम् ॥ २९ ॥
तइत्य विदु , ते यएव मेतद्विदु. , इत्यत्र श्रयमाणपंचाग्नि-
विद्या प्रजापतिवास्यादश्रित परघिद्योगभूत प्रत्यगात्मविद्यामात्रकपा
तु नकवचिदपि निोंदु शस्या। तथासति ब्रह्मनिष्टानां पंचाग्नि
वि दभिन्नतया पचाग्निविदा गत्युपदेशेनैव तेषां तसिड्या येचे.
मेरण्ये अद्धातपडत्युपासते येवमरण्ये अद्धा सत्य मुपासत
इति ब्रह्मनिष्टानां पृथगत्युपदेशवय्यात् ॥ १३० ॥
पंचाग्निविद्यापाः परविद्यांगभूत प्रत्यगात्मविद्यामावत्वे तस्या
म्सर्वनाविदा विदितत्यावश्यकतया पचाग्निविद्या प्रकरणे प्रवाह
णायन जैयलिना पांचालराजेन गौतमंन त्युपदिश्यमानाया अस्या
स्वत. पूर्व केनापि ब्राह्मणेना विज्ञातत्य क्षविपपरपरयैव मर्नमा
न त्वच तेनाभिधीयमान मनुपपन्नमेव भवेत् , कालवयेपि ब्राह्मणेप्चे
व ब्रह्मविद्धाहब्यश्रवणेन अगिनिष्टानां तेपा मंगसद्भावावश्यकतया
पचामिविद्या विज्ञानवैधुपांसंभवात् ॥ ११ ॥
अयतेहि वृहदारण्यकाटमाध्याय द्वितीयमामणे 'यथेयं विय.
स. पूर्व नकास्मश्चन उवास तां स्वहं तुभ्यं व
क्ष्यामी' शि ॥ १३ ॥
छान्दोग्यपि पचमप्रपाठके तृतीयसण्ढे 'यथेय न प्राक्तवत्तः पु.
राविद्या प्राह्मणान् गच्छति तस्मादु सर्वेषु लोकेषु क्षत्रस्यैव प्रशा
सन मभूदिति ॥ १३३॥
ब्राह्मण
अमतीकालम्बनानित्यत्र अमतीकोपासकानित्यनुवया उपासक
पदत्याने मालम्पन पद प्रयोगा प्राप्यतया प्रतीक मुद्दिश्योपासका स्स-
यएय प्रतीकालम्बन गलेन गृधन्ते । प्राप्यतया प्रतीशेपासकावस्ये
च प्रतीकालम्बनत्य कावात् ॥ १३४॥
कार्याधिकरणपाद ।
तथा
.
इत्थंच प्राप्यनुध्या प्रतीकं प्रापकबुध्या अन्यश्वोपासीना', प्राप्यतु-
यामापकबुध्याच प्रतीकमेवोपासनाचे, स्युभाय विधा अनि प्रतीकालं
नशब्देनगृहीताभवन्ति ॥ १२५ ॥
यदि पुनः प्रतीकोपासकपदमिहस्या तदा स्वरसतो ऽसंकोचन
माप्यतया प्रापकतयार प्रतीकमुपासीनानामेव बोधस्स्यात्
सति दृष्ट्युपासकव्यतिरिकाना मर्वाचीन श्वार्थिना मातिवाहिक नेय-
त्वनिषेधो नसभवतीति तादशपदापेक्षा ॥ १३६ ॥
उपासन धाचिपदस्य सति बाधके प्राप्यतया प्रापकतयाच स्व-
समभिव्याहृत कर्मवाचिपदार्थ गोचरीपासन परवमेवा सोचन्यायेन
स्वरससिद्धं ॥ १३७ ॥
भतएवोक्तं प्रतीकाधिकरणभाष्ये प्रतीकोपासनहिनाम अनमणि
प्रादृष्टयानुसन्धानमिति ॥ १३८ ।
ब्रह्मादृष्टयानुसन्धान चात्र ब्रह्मण प्राप्यत्वेन प्रापकत्वेन चाभि-
संहितस्य दृड्यानुसन्धानरूपंस प्राप्यमापकविधया प्रतीकानुसन्धान
रूपमेव पर्यवस्यति ॥१३९ ।।
भवत्य प्रतीकाल वनशब्दो दर्शितालम्बनपद स्वारस्य पर्यालो
चनेनैव प्रदादृष्टया स्वरूपेणच मतीकातुसन्धायिना दिविधाना
मपि प्रतिपादनपरो व्याख्यात एत दधिकरणमाप्यादिषु ॥ १४०।।
यथोक्तं भाष्ये - येतु ब्रह्मकार्यान्तर्भूत नामादिक वस्तु देव.
दत्तादिषु सिद्मादिदृष्टिवत ब्रह्मदृष्टया केवलंवा तत्तदस्तूपासते नता-
नयतीति , अचिन्मिश्र केवल वाचिद्वस्तु समदृष्टया सदियोगन
च यसपासते मतानयतातिच ॥१८॥
दीपेप्युक्तम - प्रतीकालयनास्तु भचिन्मिनं केवलमचिद्धस्तु-
च सिह्मादृष्टया देवदत्तवत माझ्या स्वरूपेणवा तद्रस्तु य उपा-
सते त इति ॥ १४ ॥
. सातमुक्तावळी । सारप्पभिहितम् • भमतीकालम्पनादि नामादिमाणशब्दनिर्दियम- रसगा-मपर्यत सर्वचिदचिदातुनाव प्राध्या स्वरूपेण धा ५ उपास ते, प्रतीकालापना सदयसिरिसता इति ॥१४॥ भर पर प्रायोपासन पारतरीत्या प्र.प्पप्रापवविधयो पासनरूपम् स्थापनोपासन प्रात्यपियोपासनकप, मिति पोयम" तपास पालम्पनरपेन हिरण्यगर्भलक्षण मायोरासकस्यापि प्रहणन रास्था गिरादिगतिनिषेधलिपा पादरिपक्षः , भमतीकालंय- मापन पयामिविद प्रानिष्टोमपार्पिधापासवाप्रदर्णरया संपामधिरादि गांत प्रतिपादन जैमिनिपक्ष प्रापापातो भवतः ॥ १५॥ पचत पातरिक्ष गुदाणा हिरण्यगर्भपामग. मात्रम्या चिरादिगति निया-नयन्येषां मतीयालम्पनाना , सयारि अन्य। पा प्रतीयालानानानिय प्रतारालम्बनतापिपणा म्यापि नाचिरादिंग निरिति टालमुगन युदसनार्य प्रसीवरलम्पनरयन सर्यप्रदमिति पापम् ॥१४॥ .
कार्याधिवरणवाद । . परममाप्यभूता परस्माद्ब्रह्मणोऽर्वाचीन प्रकृतिवियुक्त प्रत्यगाम त- स्वावलम्बिना पचाग्निविदा प्रतीकालम्बन शन्दा भिलपनीयाना वथ ममतीकालम्पनत्वमिति चे दिदमत्रावधेपम् । परमस्थान प्रकृतिवि- युक्त प्रत्यगामस्वरूप भगवत्म्वरूपाणा त्रयाणामपि परमप्राप्यत्वेने फ्नैव प्रवृत्तिनिमित्तेन परमपदशब्दवाच्यतापा वेदार्थसग्रहे भाष्य कारस्तमर्थितत्वा रमकृतिविपुक्त प्रत्यगात्मस्वरूपस्य परममाप्यत्वमेय सम्भवति न प्रतीक्व , यथोक्त तत्र, 'एतदुक्त भवति , कचि परम स्थान परमपदशब्देन प्रतिपाद्यते , क्वचित्प्रकृतिवियुक्तात्मस्वरूप , मचिद्धावस्वरूप तद्विष्णो परम पदमिति परमस्थान , सग स्थित्यन्तकालेषु विथैव समवर्तत । गुणप्रवृत्या परम गुण तस्या गुण महदिति प्रकृतिविनिर्मुक्तात्मस्वरूप समस्तहेयरहित बि- पवारस्य परम पदमित्यत्र भगवरस्वरूप , वीण्यप्येतानि परममाप्य स्वेन परमपदशब्देन प्रतिपाद्यन्ते , कथ त्रयाणा परमप्राप्यत्वमिति- चेत, भगवास्वरूप परमप्राप्यत्वादेव परमपदशब्दवाच्यम्, इतरयो - रपि भगवत्प्राप्ति गर्भवादेव परमपदत्व , सपवर्मविनिर्मुक्तात्मस्वक पा वाप्तिहि भगवत्प्राप्तिगी त इमेसत्या कामा अनृता पि धा नाइति भगवतो गुणगणस्य तिरोधायकत्वेना नृतशब्दन स्वकर्मण प्रतिपादना'दिति । अत्र भगवामाप्ति निमित्तीकृत्य त्रयाणा परम प्राप्यत्व प्रतिपादयता भाष्यकृता मिद तात्पर्यम् । यस्मिन् प्राप्ये प्राप्ते सर्वस्मात्पर तत्व नप्राप्तभवति, पश्चारमामन्यतय. व चावशिष्यते, तदेवच प्रतीकशब्दवाच्य मर्वाचीन माप्यम् , य- स्मिन् माते सर्वस्मात्पर तत्त्व प्राप्तमेवभवति, पश्चात्माप्तव्यतया च नावशिष्यते, तत्परममाप्यमेव , अत्र भगवस्वरूपस्य स्वय परतत्त्व रूपरवेन मप्राप्ते परतत्त्वप्राप्तिरूपत्वा त्तस्य स्वतएव रथानविशेष प्रकृतिवियुक्तात्मस्वरूपयो भंगवस्वरूपतिरोधायकनिशेषा विद्यानिवृत्या मानिसमकालमेव भगवत्प्राप्तिनयत्येन परमप्राप्यवसभ• चति, तदभिप्रायेणैवच त्रयाणा परमपदशब्दव्यपदश , नामादिपदा परमप्राप्यत्य, . पार्यविवरणवाद । कृष्ट माप्योत्कृष्टयसमन्धेन प्राप्यविशिष्टापत्यपषित प्रकृतिवि युक्तमत्यगामस्वरूप परमात्मलक्षण प्राप्यद्वयसाधारण । पृपादरादिष उत्तदवयचलोपमाश्रिय घ्युत्पादनीयस्य परमशब्दस्य पूर्वोक्तव्युत्प त्तिय देवरिष व्युत्पत्ति सभवति । एषामि व्युत्पति भाष्यका राभिमतेष । अतएव गीताप्टमाध्पायपिशव विशश्लोकभाष्ये भाषितम् , सन्मम, परा धाम - पर नियमनस्यानम् , अचेतनप्रकृतिरेक निय मनस्थान, तरसमृरूपाजीवप्रकृति द्वितीय नियमनस्थानम् , . चित्ससर्गवियुक्त स्वरूपेणापस्थित मुफ्तस्वरूप परम नियमनस्था नमित्यर्थइति । अब प्रकृतिविनिमुक्त प्रत्यगात्मविषयस्य परम धामे स्यस्य नियमनस्थानपर्वतये तृतीयपर्वस्थानरूपता प्रकृतिवियुक्त प्र त्यगात्मन उपपाद्य तत्परत्वोपपादना स्परमशब्दस्य परामहदिति पुरपति रेवाभिता । अन्यथा नियमनस्थानपर्ववय प्रदशना नावश्य करवात् । एत अयोदशध्याय द्वाविंशश्लोकस्य परमात्मशब्दव्याख्यान परभाष्यप्रन्थेन पचदशाध्याय सप्तदशश्लोकस्थ परमात्मशब्दभाष्य ग्रन्थेनच परमशब्दस्येहशम्युत्पत्तिरवाभिमता वगम्यते । तत्राप्य रांचीनपरत्वद्भयप्रदर्शनात् । एवम् परमेव परममिति स्वायिकमल्य यान्तस्व माश्रिरप परमशब्दस्योत्कृष्टमात्र विषयताया अपि सुघच रवा दपुनरावृत्तिहेतुत्व निधनो कपशालि भाप्यावेन दर्शिवोभय- विषय परमप्राप्यशब्दो भवितु महति । परमशब्दस्य दर्शित रीत्या केवलोत्कृष्टमात्रविषयतापि दर्शितगीताभाष्ये दर्शितधामशब्द स्य प्रकाशपरत्वकल्पेऽभिप्रेता। यथोक्वम् तत्र 'अथवा मवाश वाची धामशब्द प्रकाशश्वेह ज्ञानमभिमेतम् , गकृतिसदृष्टा परि च्छिन्नज्ञानरूपा दात्मनोऽ परिच्छिन्नज्ञानरूपतया मुक्तस्वरूप परमम् धामे' ति । अब परापरप्रकाशपर्वद्वयस्यैया भिधाना त्परमशन्दस्योत्कृ एमात्रदिषयतवाभिप्रेता | पूर्वक्ल्याभिनेतन्युपत्ते रिहाप्पभिताये अप र प्रकाश पर प्रकाश परात्पर प्रवाशश्चति - प्रकाशपयंत्रय - प्रत्यगाम सम्भवन भ- परम प्राप्या शास्त्रमुतारी। अभिधातव्यम् , असभावितमेवच परात्परमवाशस्वरूपस्य प्रत्यगाम. मि, प्रकृतितत्त्यस्य प्रकारूपत्वाभावेना परप्रकाशपर्वरूपाचाराम यात् । इन्ध परममाप्यावस्प विचक्षाभेदेन नानाविधस्य प्रतिवि युक्त परमात्मोभय साधारणस्य दाचीनत्व रक्षणम् प्रतीयत्वम् पतिपयुक्त प्रत्यगामव्यावृत्तमेव भवति । अती न पचाग्निविद् प्रतीकालम्यनाभान्नि । यदा - परमशब्दघटक परशब्दस्योत्कृष्टमात्र विषयत्वस्वीकार परमप्राप्यशब्देन लभ्यमान स्वोत्कृष्टस्यसम्बन्धाव रिछना धेयतासम्बन्धन प्राप्पविशिष्टान्यप्राप्याचपर्यवसन परमप्राप्य रख परब्रमासाधारण मेवेह विवश्यता, उक्तलक्षण परममायाांची न प्राप्य यमेवच प्रतीक त्यमिह विवक्षित भवतु । तथापि नेते पचा- गघिद प्रतीवालम्दरकोटी निविशन्ते । तथाहि प्रतीकारम्बगत्व नताव (स्वप्राप्तिप्रयोजर स्वनिष्ठ विपक्षणविषयतानिलपरत्वसबन्धन प्रतीक विशिष्टोपासनानयत्व । तथासति सदासु ब्रह्मविद्या प्रत्यगात्म नोपि प्राशरीरतयोपास्यताया मुस्विदशाया तयुत प्राप्यतायाश्च - तृतीयाच्याप तृतीयपाविम्शाधिकरण तद्भाय चतुर्थाध्याय प्रथम पाद द्वितीयाधिकरण तद्भाष्य सिद्धत्वात । सह पश्य पश्यति स माप्नोसि सर्वश इत्यादिश्रुत्या सर्वसाक्षात्कार सर्वप्रात्योर्मुक्तेश्वर्यतया श्रयमाणस्वा नरमतुन्यायेन माप्यस्योपास्यताया आव यकत्याच स. पेंषा प्रमविदा पक्षद्रयेपि मतीमालम्बन वापत्ते । उक्त हि - प्रथमा भ्याय उतीयराद पचमाधिकरण सप्तमसूत्रभाष्ये 'ब्रह्मप्सोहिं जी धारमनस्वरूपच सातव्यमेव, स्वयमपिरल्याणगुणण्यसननवधिकातिश यासत्यय कल्याणगुणगण परब्रह्मानुभविणतीति नह्मोपासन परान्तर्गत रचारसरूप पाधापविज्ञानस्ये ति । चतुर्थाध्याय चतुर्धपादधष्ठाधिवरण तृतीयसूबभाध्ये प्युक्तम, 'निधूननिखि रविवार निसिल हेयप्रायनीक सगे नवनिशान पपन सविर सतायाणगुण फार्याविकरणवाद । मनुभवति मुक्त, तद्धिभत्यन्तर्गतवेन विवारवर्तिनालोकानामपि मुस्तभोग्यत्व ' मिति । पितु-जसमाप्तचभाव विशिष्ट स्वमाप्तिप्रयोजक स्वनिष्ठ रिक्षणविषयतानिरूपयसपन्धन प्रतीकविशिष्टोपासना- भयावह विवक्षित प्रतीकालम्बनत्वं । तदेवप्राप्तिप्रयोजक तनिष्टवि. लक्षणविषयता शाल्युपासनानयत्वस्यैव तदालम्बनत्यरूपयात् । स्वमाप्ती ब्रह्मपात्यभाय वैशिष्ट्यच समानयालिकत्व सामानाधिकरण्यो भय सम्म धेव, नायिदा मुक्तिदशाया ब्रह्ममाप्त विद्यमानायामेव तदन्त पातितया मतीकपदार्थमाप्त विद्यमानतया न प्रतीमालम्पनत्व तेषामिति वक्तव्यं । इस्पच परमात्म प्रकृतिविपुक्त प्रत्यगात्मो भय साधारण परमप्राप्यत्वप. क्ष परमात्मालाधारण परमप्राप्यत्वपक्षयो ईयोरपि पचाग्निविदामपि ममतीकालम्बनत्यासगः, ब्रह्ममाप्तिगीया एव प्रकृतिषियुक्तप्रत्यगा निमाले स्तदीयविद्याफलत्वात् , तदर्थमेव तदीपविद्याया स्तरकतु- न्यायेन ब्रामकावेन प्रकृतिवियुक्तप्रत्यगात्मोपासन रूपत्या शि क्षणाच । मवीकालम्पनशब्घटक प्रतीक्शब्दस्य मतितमिश्रमात्र परतया व्याख्यानपरो दाहत भाप्यादिनन्ध स्तदेतत्पक्षदयपि सगत । द्वितीयपक्षे प्रकृतिवियुक्तमत्पगात्मनोपि प्रतीकपदार्यान्तर्भावपि त. मातिदशापा ब्रह्मप्राप्तिनयत्येन ब्रह्माप्राप्तयभावविशिष्ट तत्माप्तिप्रयो जक तदुपासनामसिद्धया अत्यप्रतीक्शब्दस्य तत्परत्वासम्भधेन तथा व्याख्यानोपपत्ते । तथाच प्रकृतितत्त्व तन्मिश्रवा देकमा- प्यतयो पासीनाना मवान्तरपुरुषार्थ तारतम्यसद्भावेपि तदीयपुरुषा धं प्रकृतितत्त्वनिबन्धन पुरुषार्यकोटावेव निविष्टतया ताशा. धिकारिविषय प्रतीकालम्बनशन्न प्रकृतितत्वनिवन्धन पुरुषार्थभू. तम्बयार्थिविषयएच विभाम्पति । तदयतिरिक्तविषयोऽप्रतीकाल बनशब्दश्च ताशपुरुषार्थविरक्षण प्रत्यगात्मतत्वनिरन्धन पुरुषा थंभूत कवल्यनिष्ठ पचाग्निविदधिकारिविषय, तसोऽपि विलक्षणप रमात्मतत्त्वनियधर पुरुषार्थभन भगममाप्तिनिष्ठ परलोपासकाधित चारिविषयश्च विधाम्यति । पाणिविदों परत्रहोपातकामाय प्रा शाबमुक्तावली प्पनित्यत्वेना पुनरावृत्त्पईत्वेनवनिया ग्रहण मिह कृतम् । भदोन पथचिदपि पचाग्निविदा प्रतीकालम्बनताप्रसग इति ॥ १७ ॥ सू ॥१०॥ विशेषच दर्शयति ॥ ४ नामादिप्रतीकोपासकान् दृष्टान्तीकृत्य प्रतीमालम्बनाचाविशेष ण हिरण्यगर्भलक्षण कार्यब्रह्मोपासकानाम प्यचिरदिगति पदधी- नापुनरावृत्ति ब्रह्माप्तिलक्षणफलाभाव स्समर्थित प्रात् ॥ १८ ॥ दृष्टान्ततया ऽभिमतानां नामादिप्रतीयोपासकाना सदभावो। सिद्ध इत्याशकापरिहाराय तेषा तदभाव श्रुत्या दृटीवर्तु प्रवृत्त दशमसूत्रम् ॥ १४९ ॥ अन अस्या विशेषच - नामादिमतीकोपासवाना मचिरादिगत्यपु नरावृत्ति प्रझमाप्ती विना तादृशगायनपेक्षपरिमितफलमाप्तिलक्षण विशेषच, दर्शयति प्रतिपादपति, अतिरेवेति ॥ २५० ॥ विवक्षिता श्रुतिश्च छान्दोग्ये सप्तमप्रपाठके प्रथमसण्डे 'सयोनामनप्रत्युपास्ते यावन्नान्नोगत तवाल्य यथावाम चारोभवती' त्यादि पचमखण्डिकाप्रभृति • प्राणोद्देवैतानिस नि भवती ' त्यादि पचदशषपद चतुर्थखण्डिवान्ता, एच जातीयकास्य. सातरस्थिताच ॥ १५१ ॥ মঃ নামাৱাৰমান যথাকামণি ঘৰিদিনক प्राप्तिरेव नामादिप्राणपर्यतमतीकोपासवाना अयते , नावपरिमित ब्रह्मप्राप्ति . पावच्छन्दादिना फलस्य परिमितावहि स्पष्टीक्रियते ॥ १५३॥ यद्यपि प्राणरक्षणप्रतीवोपासनस्य परिच्छिन्नफल श्रवण न रूप एतयोपरभ्यते । तथापि - ' प्राणोमवैतानिसगि भवती । स्यादित - . कार्याधिकरणाद । पतच्छन्दनिर्दिष्ट माकृतसयलमाणिलक्षणा चिमिश्रचित्तत्त्वरूपपरि- मित फलप्राप्ति रवगम्पतएव ॥ १५४ ॥ 'एपतुवा अतिवदति यस्सत्येनातिबदती ' त्यादि षोडशखण्ड श्रुत्या माणापासकादपि सत्योपासवस्या तिवादिष प्रतिपादयत्या- पि प्राणापासकस्य परिमितपल भारत मेव गम्यते ॥ १५५ ॥ यद्यपि सत्यशब्दवाच्य भूमशब्दितपरब्रह्मोपासकस्यापि पच विशखण्डान्ते निवाधिकातिशयानन्द ब्रह्मानुभवसर्वलोकयामचारादि- लक्षणापरिमित फलप्राप्तिमात्र अयते, नाचिरादिगति , तथापि सकल महाविद्यानिष्ठाना तृतीयाध्याय तृतीयपादस्थे त्रयोदशे : नियमाधि करणे 'य एव मतदिदुचामी अरण्येश्रद्धा सत्यमुपासते ते घम. भिसभवती ' तिवाजसनेयकश्रुत्या, तद्यइत्थ विदुर्येचमेरण्ये श्रद्धातपद त्युपासतेतेर्षिषमभितभवतीीत छान्दोग्यश्रुत्याचा चिरादिगत्या ब्रहामा तिसमर्थनात चतुर्थाध्याये तृतीयपादस्थे पृथचिरायधिकरणे सर्वेषामपि ब्रह्मोपासवाना समानप्रकरणन्यायेना चिरादिलक्षणेक- मार्गगामिता स्थापनाचे हापि तनयायेन गतिस्सिध्यतीति नविरोध इतियोध्यम् ॥ १५६ ॥ अय भाव - भर्चिगदिगते ब्रह्मप्रातिफलनियततया श्रुतिभि प्रति परतपा तादृशगत्यनपेक्ष ब्रह्ममाप्तीतरपरिमितफलाना प्रतीकालपना ना नताशगतिस्तभवति । इधचा व्यवधान ब्रह्मामानिकप फ लमधिगतु येऽधिकारिण प्रस्थिता , तानेवाचिरादिरातिवाहियगणोन यति, नहिरण्यगभोपासक, तस्यापि प्राणरूपमतीकोपासक समशील तया प्रतीकालबनताया अघर्जनीयावादिति ॥ १५७ ॥ पारिपक्षे चतुथपचम सूत्रोदाहत श्रुतिस्मृयो जैमिनिष- क्षोक्तयेय दिशा निधाहो शादरायणस्या पभिमतो बाध्य १५८॥
. - शास्त्रमुक्तारको इदमत्र नयमादिदिसूक्या निप्पत सादरायणतात्पर्य सर्वस्व । हिरण्यगर्भलक्षण कार्यवलोपाप्तीना स्तारदा ब्रह्माययातिवादिगण इति बादरिपक्षो न मुक्त', ब्रह्मवियाप्रकरणे येव अयमाणाया चिरादिगते साक्षात्परप्रामाप्ति हेतुतयैव तत्र श्रयमाणावाद , कि पपनादिभि स्तादृश प्रायन्यपानयने प्रबलतरवाजाभवात् तार शाभते. रपरबााविषपर परविद्याप्रकरण विरोधात् सर्वगतस्यापि ब्राह्मण गतिशास्त्रवल सिद्धस्य देशविशेषएव निशेषाविद्यानिवृत्ति सम्भवस्य दुरपयनया त विना तामाप्रयोगेन मार्गविशेषेण - देशविशेषगतिपर्वगप्राप्ते रयुक्तरवाभावाच । यथाहि प्रकृतिमण्ड रएव धचि पुण्पदेशे सत्वगुणोन्मेष. बचिपापदेशे रजस्तमोगु. गोन्मेप स्वादिषु वचित्सुखैक्नानता नरकादिषु पचिटु खैबतान ताच लोकवेदसिद्धा नापलपितु शस्या, तथैव सर्वगतेपि ब्रह्माणि - चित्प्रदेशविशेषे जनाना सदविवारदेनु गुणत्रयमय प्रकृतितत्वत सर्ग तन्मूलाविद्यादि सकलदोपसपत्ति कचित्प्रदेशविशेष शुद्ध सत्यतरसससर्ग सन्मूलनिशेषाविद्यानिवृत्ति निरतिशयज्ञानविकासा- दि सम्पत्तिश्च नापलपितु शपैवेति देशविशेषएव निशेषाविद्यानि वृत्ति वर्णन नासम्भवदुरिम् । परब्रह्मासाधारण नित्यलोषाअपि- च श्रुतिस्मृत्यादिपत्थुप्यमाणा नतर्वमाणापरपितु शक्या, श्रोते- ऽर्थे यथाश्रुतिप्रतिपत्तेरेव न्याय्यत्वात् अन्यथा शाखैरममाणस्य ब्रह्मगी पि सर्वयलेनापलाप प्रसगाच्च , किम्बदना- बारिपक्षोपरि जैमि- न्युपक्षिप्ता स्सएर दोषा सर्वएव स्वपक्षसमाधयश्च सम्भवत्येव । तस्मा परमव्योम विष्णुपदादिशब्दवाच्य स्थानविशेष , भचिरादि ना त प्रगतस्यैवय निशेषाविद्यानिनि प्रक्षप्राप्ति , अपुनरागृति अति अतो वारिपक्षो मुक्तएर ज्व परप्रमापासवानेता बिरायानिवादिगणो नयतीति जैमिति . . सर्व प्रामाणिग्मेव 1 कार्यारिकरणबाद । पक्षोययुक्त , प्रत्यगारमोपासकाना पचाग्निषिदाम पचिरादि गति अते, प्रत्यगात्मोपासकानां तत्क्रतुन्यायेन प्रत्यगारमप्राप्तेरेघ युक्त वेपि ब्रह्ममाप्तिश्रवणान्यथा नुपपापा नेनैव न्यायेन तेषां पुरुषा थंभूत प्रत्यगात्मप्राप्ते क्षमाप्तिगर्भक्षा, सदीपप्रत्यगात्मोपासनस्य प्रमोपा सरगर्भताच कल्प्यले, पक्षा प्रमोपासकाना ब्रममाप्ति स्लच्छरीरतया प्रत्यगामप्राप्तिगर्भा, तदायनोपासनच प्रत्यगात्मोपासनगर्भ । तीया ध्याय तृतीयपादस्थ शरीरे भायाधिकरणे द्वितीयसूत्रे प्रत्यगारमनोपि मु. क्तिदशाया प्राप्यता उपासनदशाया मायावारविशिष्टस्य तस्या नुसन्धेयताच सर्वब्रह्मोपासक साधारणी निरूपिता, चतुर्थाध्याय प्रथमपादस्प द्वितीपे भारमत्वोपासनाधिकरणपि स्वात्मानम पारम. तयेव ब्रह्मण उपास्यता निर्णाता, चतुर्थाध्याय चतुर्थपादस्थे दिली. ये विभागेन दृष्टत्वाधिकरणे मुक्तिदशाया परस्ता ब्रह्मण स्वारम नो विभागेन प्राप्यताच समर्थयिष्यते । अतो यथा ग्रहोपाल थाना प्रत्यगान्मन प्राप्ति रुपासन चास्ति तथा प्रत्यगात्मोपा सकानामपि ब्रह्मप्राप्युपासने प्रत्यगात्मप्रापपुपासनान्तर्भूते स्त । नचे व सति संवेषा ब्रह्मोपासकाना मारमंग्रामि ब्रह्ममातयो रविशिष्ट- त्वे परब्रह्मोपासकानेव नयतीति पदता जैमिनिना किमपराद्धम , तपक्षादस्मिन् पक्षे कोपि हि विशेषो नोपरभ्यते । पचाग्निपि दोपिहि यथोक्तरीत्या ब्रह्मोपासके वेषान्तभूता भवन्तीति वाच्यम् । उभयेया सामान्यतो ब्रह्मप्राप्तिफल प्रहापासननिष्टयतौल्येपि प्रत्य- गामपरमात्मलक्षण माधान्यानाधान्यम्पत्यासेन प्राप्यनारतम्यस्य दुरपदव त्वात् । ब्रह्मोपासकस्य हि बझैव प्रधान प्राप्यम् , प्रत्यगात्मस्वरूपवन धानप्राप्यमेव । पचाग्निविदस्तु प्रत्यगात्मस्वरूपमेय प्रधानमाप्पम् , ब्रह्म- स्वप्रधानमाप्यमेव । मत प्राप्यभेदो दुर्वार । एतदुक्त भवति । भोग्यभो. गोपकरण भोगस्थानादिविधया नानाविध प्राप्यमस्ति । तर भोग्यविषया माप्यत्व प्रधानप्राप्यत्वा तदितरविधयामाप्यावचामधानप्राप्यत्व परर शास्त्रमुतावा । मना भोगस्थान विधया प्राप्पावन्तू भपाधिकारिसाधारणं । मकसिमण्ड यदेशान्टिने समन्तत. प्रदीप्तज्योतीरूपे परस्मिन्नय प्राणि स्वस्पभोगप्रतिनिपतावान्तरस्थानभेदे उभपेषां स्वस्वभागानुभवात् । पंचाग्निषिदामपि प्रकृतिविपुक्त प्रत्यगात्मलक्षणमाप्यस्य प्रकृतिमण्ड हे प्राप्नु प्रशस्यस्प प्रकृतेः परस्तादेष प्राप्तव्यतया तबच ज्योती- रूपस्य परस्प ब्रह्मण समन्तत. प्रदीप्ततपा सदेष भोगस्थानम् । पत्र प्रधानष्टानां भोग्यविधया प्राप्पमपि परमेय प्रम, पंचाग्निपि दांतु मातिविपुक्तमस्पगारमतत्वमेय, तथा प्रकृतिमण्डलार्षदेशाप जिनम्प परस्र प्रह्मणो भागल्यानविधवा माप्तिरेष चोभयविधा धिशारिसाधारणी स एवान् मा गमयतीत्यादिषु शास्त्रे घमान- यापमा प्रतिपायते । भाग्यविधया स्याभिमसमाप्पमाप्तिस्तु स्वस्योपाध नस्वभावरनिर्वाहा । नामानएपनादिना । भग्यविधया प्रा. मिनीम म्यादुवमतानुभूषमान सनदस्तुसग्निमविशेषलक्षण प्रधानतम प्राभिरेव । तादृशीचमाभिः उपासनदशायो यस्यप्रधानप्राप्यतयो. पासन तस्पेप-नापस्प, लामतुल्यायाद । टोपि स्यभाषतोमधुरेप- पीचोदगुदादिषुषस्तुपु पस्मैचियिरिदेवरोचत, स्पस्यपासनानुग चिभेदयता तनापुरुष स्वस्यामिपरिगृहीतमय पस्तु स्वादुतम. मनुभयति, नापरमधुरतमपि पसवनुभवितुं मयते । सस्मार- तिप्रापरमपरमारमना मनुजस्य सारसम्पपि प्राथमिक स्पायपि भदषशा दधिमाग्णिां तनापरिपहोम्यवतिष्ठते । तपाचनपपिनामीडा সখানমগাব্য আৰনাথদীঘাৰ যিলাঘিমুবিধাথসাদি रामेश्वपमेय तेषां पुरमा , प्रतिषिपुनः भरपगामापासवान पमाग्निविदा प्रतिविपुश्तयारण धेयर विलिटमायणामम्याप এ মাগোঘগুলি যথাাগি মাঘমামামাম - से पुरा, अनिष्टानां भगवायेष तारानाथायमिति भगष. प्रारित ने पुपापं, पामताना मानवारसम्पापन कार्याधिकरणादः। विशेषविषयक माथमिकरुचिवचित्री निमग्नेयं पुरुषाधवैचित्रीरलति । भरपास्थिरत्या सस्थिरत्वा नन्तस्थिरत्वादिकं तनत्तपस्वभावनिवन्धनं । মামৰ লোৱা নাৰ ধামানিকগই पुरुषार्थस्यनित्याप मल्पायम् माप्यस्यानित्यतया सदथिनां पुनरा. तिश्च सम्भवति । प्रकृतिषियुक्तमायगामस्वरूपम्प निरापदयात- प्राप्तिलक्षणस्य कैवल्पपुरुषार्थस्प नित्यायम् भरपगामनी ज्ञानान न्दमयतया प्रकृतितत्वा सुदूरण्यावृसत्येषि परिच्छिन्नस्वरूपगुणत- या भगवत रसुदूरामकृष्टतया तहमाप्तिलक्षण परमानन्दा दस्त-- मत्वं च सम्भवति । भगवच्छदितस्प परमातरवस्य विधि- परिच्छेदरहितस्वरूपतया स्यनुतदिम्परूपतया 5 नपधिकाविशया सं स्येयकल्याणगुणगणोध महार्णवतया परिच्छिन्नोभय विभृत्यश्वर्यताप व्रतयाच तामिलक्षणस्य परमपुरुषार्थत्य स्पिष मनन्तत्वंध सम्भवति । कैवल्यपुरुषार्थविष्ठानां पचाग्निविदां भगवरप्राप्तिक- क्षणपरमपुरुषार्थनिष्टानां परमझनिष्ठानां चोभयेषां माप्यवस्तुस्थाना- दिनित्यतानियन्धन मपुनरावृत्तिरव विकरूपमेव । भतएप घोभयेषा मपुनरावृतिहेतु रचिरादिलक्षणा गतिरका श्यते । इत्थं तत्त्ववय- स्वभाववैचित्रीवशेनेच सामाप्तिलक्षण पुरुषार्थवैचित्रीसम्भवा रपंचा. निविदा प्रनिष्टानाश्च प्राप्यपुरुषाभेदो 5 वरपमैया युपेयः । भ- न्यथा सुदूरमपि गरवा स्यात्य विदु येमेरग्ये श्रद्धातप हरपुर सत इत्यादिश्रुत्या पंचग्निविदः पानझोपावकाच विभग्य निर्दि श्या चिरादिगति ब्रह्म प्राप्यपुनरावृत्युपदेशालागायस्प परिहतुं मशक्प सवाल | भस्पा भुनेमा परमप्राप्यते कवस्तुपर्यषसाम्यगोगिभावा- पनोपासननिष्ठ दिविधाधिकारिविषयत्वं या कार्यब्रह्मान्त भिन्नभि अनिश्धिमाप्यपर्यवसायि विविधोपासननिष्ठ द्विविधाधिकारिविषयर पानसम्भवतीति च मागेव निरूपितम् । प्राप्यतुषार्थभेदमास- रणोपासनाकारचित्रीमावेश तथोपदेश इत्यपिच नसुवनम् । ३धा 3 ८ पित शाग्नमुकारी। स स्योगाला ब्रह्मविद्यानां नानास्थानविशेषणादिभेदभिन्नारपन्त दि. Pणाराणां श्रृपमाणतया तनिधाना भेदेनानुशीर्तनस्य पचाग्नि- HT पर भेदेनोवर्तिनस्य च कारणाभाषात् । पिटुना । पचाग्नि तिचा प्रत्यगामस्वकपमेय तनदाफार स्पास्पतया निर्दिष्ट १. ब्रह्मविद्यामुच प्रमेवोपास्यतपा निर्दिष्ट हपत इति स्प "रमय येलक्षण्य हयते । श्रुत्या तथा निदेशच तपो स्तन म. पापापय प्राप्यय चान्तरेणानुपपा । पूर्वोत्तरीया दर्शित विवाधिकारिणिधासु प्रत्यगात्मपरब्रह्माभप विषयपतापा अब ५ व पोयस्मिन् प्रपरणे पैरमारस्पटनिवस्य तत्रतरत म्पतम्स प्राधा येना पास्याय प्राप्यत्वगमगत्यात् । नच सतमाप्य म्या भरगा म्याबुला सारतम्पस्य तनदस्तुगतानुारता तारत. •ाधनस्या दुभयपा मधिकारिणा प्रत्यगाम परमाम रक्ष- जोमपमाती सत्या मुभयेपा मषि परब्रह्मण मातिरेष प्रधानत या निप्पास्पते न प्रापगारमन , पणनगएचा मरता प्र- धर्षयत्वन तमाम रेव स्यादुतमतया ऽनुभयसम्भयाद भत चाग्निविदा नायिदा च नोतरी या पुरुषार्थतारतम्य वक्तुम् शक्य मिति घाच्यम् । परस्प ब्रह्मण परस्पैघ स्वैच्छाप्रति यित देशभदेषु नायिधपिपक्षणानन्दहेतुपतिविशिष्टरपेण त दावशिष्टयपेणय নানাষিখাব। प्राप्त सम्भपेन पुरुषार्थ- सुपपादाबाद उपासनमीतम् परम् झ [पासकानातियादिक वर्मना मतिमण्टरापरस्ता हमारा प्रदीमन्यातीदार स्थामान प्रापस्य ताशेस्यात्मानित तरापुरुषार्थानुभष प्रतिनियतस्थानेषु तास्तानुपासका स्त पारानुगुण पुरुषार्थमाप्तय यथाई स्यस्पशक्त्यैव प्रपतमानान् वा दरमियुदय नीयमानान् चा हवा तत पुरुषार्थ मसीणमेवा तुभागतीति नरुचितिरोध ! परमार महरे परस्सा इतिरोहित १ गारगम्यस्य ।
. कार्याविकरणवादः। समन्तत भाकाशव पूदीप्तमपि सर्वध नेकविधानंदहेतु परिकर- विशिष्टं वर्तते , आपतु तत्तदुपासकोपासनानुगुण्येन सब सत्र- परस्परविलक्षण नानाविध भोग्य भौगोपकरण भोगस्थानादिलक्षण ना' नापरिकरविशिष्टवेषण ताशपरिकराविशिष्टयेषेणय पर्दामं वर्तते । ताशपस्किराविशिष्टपेश वर्तमान ब्रह्मपदेशविशेपे विलक्षणानन्दहे तु परिकरविशेषविशिष्ट ब्रह्माप्तिलक्षण परिपूर्ण ब्रमप्रापपभाषाम- हतिनभसि खपतिय परस्मिन् ब्रह्मणि स्वात्मानुभव प्रतिनियते साहश. प्रदेश विशेष स्वाच्छन्न मवर्तमानानां प्रकृतिवियुक्तस्वस्वरूपाएन प्रत्यगात्मनां स्वारमानुभवानंदमावतप्तवलक्षण कैवल्य मोक्षएव पुरुषार्थ, বাঃহ্যানিহাথৰিছি বয়ানহা সানম্যনানা রঙ্ক- निष्ठानांच परिपूर्ण प्रामाप्ति लक्षण परम मोक्षएर पुरुषाये इति ধুবানানো ধৰণ, प्रकृतिमण्डलात्परस्ता समन्ततः प्रदी तस्यापि परस्य ब्रह्मणो नेकविधा प्राप्ति दृश्यते । नखिल्यचिरा- मागणाताना परब्रह्मोपासकानामपि लोकविशेषमाप्नि- लोकविशेष प्रविष्टोन्मादक नगरोद्यानविमानक्रिडोद्धेशविशेषादि प्रा- हि स्लकलेतरपदार्थविस्मारक निरवधिक सुखसन्दोहामकानुभव विशेषदेतु भगवदिव्यमंगळ विग्रह सच्चरणारविन्द तत्कटाक्ष पा- सादिमाप्तिकम्पा संप्रतिपन्नो । तत्तद्वस्तुगतस्वाभाविकानुकूलत्या. काराणां तारतम्यदि स्वतस्सिद्धम् । नहि प्रक्षस्वरूपगुणपिमहादिग. त मनुकूलतमत्व विभूतिभूतेषु प्रहश्यादिषु मामाणिक । यथाच निधेषाधिद्यानिवृत्ति देशविशेष कालविशेषादिसापेक्षा, तथैव दन- दस्तुगतानुकूलस्वातिशयविषयकानुभव विशेपोषि स्थानविशेषतत्त दस्तुसनिकर्षविशेषादिसापेक्ष एष । प्रकृतिवत्यनियन्धनै वयंपुरुषा धिनामपिहिः प्रकृति मत्त्वस्य सर्वत्रकोप न लोकपिशेषमात्य- प्सरसमाप्तयोस्तुल्यरूपतादृष्टा । नही द्रलोक एव हिरण्यगर्भेश्वर्या तिसंभवति । तथाच, प्रकृतिमदल ऐश्वर्यविशेषमामि यथास्थानभेदसापे- पार्यात्रिकरणवाद । परमझोपासकाना स्वप्राप्यस्य परस्य ब्रह्मण स्सषंगतम्वेन त- स्मानये इचिमनानौचित्यात् भगिदिमार्ग गातां प्राप्यस्य बहुपयनान्तब्रह्मलोकशब्देन स्थूलवस्तुमय लोकविशेषादिरूपतया- मतिपादनात परब्रह्मोपासकाना सयाविधवस्तुमाश्ययोगात हिरण्य गर्भलक्षणार्यप्रयोपासकानामेव तरसभवाच्च हिरण्यगर्भलक्षणकार्यत्र झोपासव विषय गति अतिरिति पादरि तात्पर्यनिष्कर्ष ॥ २ ॥ ब्रह्मशब्द मुख्यवृत्ति प्रमाणायोगात् पदलेन समानमकरण स्थ बहुयबनान्त ब्रह्मकोष शब्दस्य समानाधिकरणसमासतया प्र. परतासम्भवात् पाशाधिकरणन्यायेन बगुवचनार्या विवक्षासम्भवा त् परब्रह्माताधारण लोकविशेषाणामपि मुक्तमाप्यानां प्रामाणिवत' या तद्विषयतया पष्ठीसमासस्यापि सम्भवात् गह्मणस्सर्घगतर प्प- विद्यानिवृत्तिपूर्वक तामाप्त पाश्रमधर्म शौचाचारकाचविशेषादि सापे सत्यव देशविशेष सापेक्षताया अपि प्रमाणप्रतिपशया दुरपहषाधा छोतेथे यथाश्रत्य प्रतिपनपत्याच परमझोपासक विषय ग. तिश्रुतिरिति जैमिनि तात्पर्यनिष्कर्ष ॥ ३ ॥ भनयों बाद रिजैमिनिपक्षयो सप इस्य चिनुचमेरण्ये ५ हा तप युपासतइत्यादिश्रुती मधिरदिपयगामिना दिधा विभग्य निर्देश स एनान् ब्रह्म गमयतीति प्राप्यैश्य श्रवणेन कार्पना पर ब्रह्मणा रेकविध प्राप्योपासके वेध पूर्वापरभावापनांगागि भूतोपा सन पर्वपनिष्ठ द्विविधाधिकारि तात्पर्यकतयावा उपासनाकार भेद ਸਕਦੀ तात्पर्यवसयावा अगत्या मेयह यया भिप्रेतम् ॥४॥ इस्थपिदुरित्यादि श्रुते पूर्वापरभाषापत्रांगागिभूतो पासननिष्ठ द्विविधाधिकारिपरत्वे ताश द्विविधाधिकारिणा मध्ये एपिधाधिकारिणा मचिरादिगत्युपदेशमावेण द्विविधाधिपरिणाम. पि तसिद्धया द्विविधाधिकारिणा विभन्य निर्देशपर्षक गत्युपदेश तप . ६२ शास्त्रमुकारी। स्य निरर्थकत्वात् उपासनाकार भेदमावाधीन विध्याभिप्रायक वेच अनेकानां ब्रह्मविद्यानां विविध विचित्र नानास्थानाकार वि. शोषणादि भेदभिवामां सत्वेन तनिष्टान् पृथक्पृथभेदेना निर्दिश्य - पंचामिविद्यालक्षणेक विद्यानिष्ठान् परं पृथय निर्दिय तेषा मार्च रादिगत्युपदेशे कारणाभावा पंचामिविद्याया इतरपरविद्याभि स्तु ल्पप्राप्यकत्वे तासामिवास्यापि येचेमेरण्ये श्रद्धातप इत्युपासत त्पननव संग्रह सम्भवेन पृथक निर्देशस्य कचिद - पि प्रयोजन यत्वासम्भावच दर्शित श्रुतेः सुदूरमपि गया परस्परविभिन्नप्राप्योपास्पक विलक्षणविद्यानिष्ठ द्विविधाधिकारि घि-, पयत्वस्पायरया-युपगन्तव्यत्वात् , सएनान् प्रागमयतीति प्राप्यैक्य निर्देशस्य उभयसाधारणावान्तर मायेक्पविषयतयापि निर्वाहसम्भ- धाच तय इत्य विद्वारितिनिदिष्टाः पक्षानिषिदः कैवल्य पुरुषार्थ फळक प्रकृतिविपुक्त प्रामक प्रत्यगात्मोपासननिष्ठा एवाधिकारिणः , यमरण्येश्रद्धातपायुपासत इति निर्दिष्टाः भगवामाशिलक्षण. परमपुरुषार्थफलक परनझोपासननिष्ठा अधिकारिण इति स्वीकृत्य सादृशदिविधाधिकारिपरावमेशस्याश्रुते पांच्यमिति भगवतो पादरा- यणस्य तात्पर्यनिष्कर्ष ॥५॥ दर्शिता धानुगुण्येन दर्शिताधिकरणाराभिप्रेतानुमानानां प्रयोगोड पिवद्रप इति ॥ १६॥ इति श्री शारीरंक मीमांसा महाणयांत: पातिनि श्रीशेलानन्तपूरुप श्रीराचार्य विरचित कार्याधिकरणवादकसोळे सिद्धांतार्थाभिधान नामा ॥ प्रथमस्तरंगः ॥