·No text on this page.

·GRIHYASANGRAHA
AN APPENDIX TO THE GOBHILA GRIHYASUTRA
WITH THE COMMENTARY BY THE EDITOR.
BDITXD BY
MAHAMAHOPADHYAYA CHANDRAKANTA TARKALANKAR.I.
NEW SERI&B, No. 1230
SECOND EDITION
PRINTED BY MEDRA SATHA CHAKRAVARTI, AT TIIK HAXXKNIT PRE
No 6. Nandakumar Chaudhury's 2nd Lane.
AND
PALIBHED NY 111
ASIATIC SOCIETY, 57, PARK STREET, CALOTILA.
1910.

·No text on this page.

·यद्यासंग्रहः
गोभिलपुत्रकृतः ।
महामहोपाध्याय
चन्द्रकान्ततकालङ्कारभट्टाचार्यकृतभाष्यसहितः ।
तेनैव परिशोधितः।
( द्वितीयसंस्करणम् ।)
श्रील मो-
वन्देशीयास्यातिकसमाजानामनुमत्या व्ययेन च
कलिकाता-राजधान्यां
त्रीउपेन्द्रनाथचक्रवर्तिना
मंस्कृतयन्त्रे मुद्रित:।
एसियाटीकमोसाइटोनामिका सभया प्रकागितच ।
कान्दाः १८३१ ।

·No text on this page.

·गृह्यासंग्रहः । (गोभिलम्टापरिशिष्टरूपः । गोभिलपुवकतः । प्रथमप्रपाठकः । ॐ नमः सामवेदाय । श्रीगणेशायनमः। नत्वा गुळाचार्यान् विचार्य बुद्धया वचांमि पूर्वेषाम् । रघासंग्रहभाष्यं खल्पग्रन्यं करिष्यामः । रह खलु तत्रभवान् गोभिलपुत्रः गोभिलंग्टह्यसूचास्यव्यतानि व्यक्तं व्याचिस्यासुर्गोभिलामुपदिष्टमपि किञ्चिदुपदिदिक्षुर्गोभिल- अपरिशिष्टरूपं ग्राह्यासंग्रहाख्यमिर्म ग्रन्यं रचयाचकार । यस्यायमादिमः शोकः,- अथातः संप्रवक्ष्यामि यदुक्तं पद्मयोनिना । ब्राह्मणानाए हितार्थाय सरस्कारार्थे तु भाषितम् ॥१॥ तवायमयशब्द भानन्तर्यार्थः संबन्धकरणार्थ। उच्चायंमाषण मासप्रयोजनो भवति । भानन्तार्थस्तावत्। गोभिनयत्र: सूवाध्ययनानन्तरम् अनुद्विवपदार्थयात्रार्थावधारणार्थ तदनुल. - ·२ यासंग्रहः । [१ । . विशेष प्रतिपत्त्वर्थञ्चतत् शास्त्रमध्येतव्यमित्ययमर्थः । संबन्धकर- णार्थ: खल्वपि। गोभिलग्राह्यसूत्रशास्त्रेणास्य शास्त्रस्य संबन्ध करोति। प्रयोजनञ्चास्य, -गोभिलग्गृह्यसूत्रवदेतदपि शास्त्रं गोभिलीयधर्मोपदेशपरमेव,---इति प्रतिपत्तिः । अथशब्दो ग्रन्या- रम्भावद्योतको वा। पार्षयस्य ग्रन्थस्य खल्वादावयमुनिबध्यते। अत: शब्दो हेत्वर्थः । यस्मात् अग्निनामादीनि गोभिलेन नोक्तानि, यस्माच्च अनुद्भिवपदार्थ गोभिलग्रयसूत्रम्, अतः- एतस्मात् कारणात्, गोभिलपुत्रोऽहं ब्राह्मणानां हितार्थाय सम्यक् प्रकर्षण वक्ष्यामि। किम् ? पद्मयोनिना ब्रह्मणा यदुक्तामग्निनामादि. कम् । यच्छब्दस्योत्तरवाक्यगतत्वेनोपादानादिह तच्छदापेक्षा नास्ति । तु पुनः । संस्कारार्थे मंस्काररूपप्रयोजने,-तत् सिद्धार्थमित्येतत् । ब्रह्मणा भाषितमिति प्राधान्यात् पुनरुपा- दानम् । किमतः ? गर्भाधानादिषु केषुचित् संस्कारेषु गोभिले- नाग्निर्नोपदिष्टः, तेष्वपि मंस्कारप्रयोजनमिडार्थमम्मदुक्तनामा- ऽग्निर्भवति । एतदतः । अपर पाह। "यस्मिन् कम्मणि गोभिलेनाग्निरुतस्तत्र- वाग्निनाम ज्ञातव्यं नान्यत्र । ब्रह्मणा माधारण्येन सर्वकम्मस पग्निनाम उत्ताम्, तन हेतुना गोभिलपुत्रेणापि सर्चकम्मस पम्निनाम उक्तम् । ततथ, गोभिलोक्ते गर्भाधानादौ ,अग्नि- नयम न भवति" ... इति । तदमङ्गतम्। गोभिलपरिशिष्टरूप- वादेतस्य । न खलु गोभिलन नीतामिति गोभिलपुत्रेणोशामपि ?

·सथावे वा - प्र.] खासंग्रहः । 'नोपादेयमिति किञ्चिदत्र कारणमुपलभामहे । गोभिलानुक्तानां बहनामपि विशेषाणामत्रोक्तानां परिशिष्टान्त- रोजानाचानुपादेयतापत्तेः। उपादीयम्से च। तस्मादमङ्गलेषा कल्पना,-गोभिलोहो गर्भाधानादौ प्रग्निनाम न भवति, इति। गोभिलोऽप्यस्माकमुपदेष्टा, तत्पुत्रोऽपि । यत् खलु पित्रा नोपदिष्टं तदेव पुत्रेणोपदेष्टव्यम्। मन्दिग्धश्चार्थो निर्गतव्यः । न हि गोभिलेनापि तत्र तत्राग्निनिषितः । न खस्खेतत् पार- शाखिकं शास्त्रम् । न च गोभिलेन नोक्तमिति स्वशाखायामेव ग्रन्यान्सरोक्तमपि परित्यक्तव्यम् । परिशिष्टानामानर्थक्यप्रसङ्गात् । अनुक्तानां खस्वर्थानामुपदेशम्तेषु भूयमोपलभ्यते । पलमति- विस्तरेण ॥ १ ॥ एवं शास्त्रारम्भं प्रतिज्ञाय प्रथमन्तावदग्निनामान्यभिधीयन्ते नवभिः श्लोकः. लौकिकः पावको ह्यग्निः प्रथमः परिकीर्तितः अग्निम्तु मारुतो नाम गर्भाधान विधीयते ॥२॥ हिमब्दो निश्वयार्थः । लोकिकोऽग्निः पावक: कथितः । रघुनन्दनम्तु,-"लौकिके"- इति पठित्वा, लौकिके एह, प्रवेशे,-इति वर्णयाञ्चकार। गर्भाधान पुनर्मारुती नामाग्नि- विधीयते। यद्यपि, गोभिलेन ताग्निर्नोपदिष्टः, तथाप्यस्मा- अग्ने स्तु..-इति पाठान्मरम ।

·४ रह्यासंग्रहः । [ १ . भिस्तत्पुत्रस्तदुपदिष्टार्थवेदिभिर्मारुतो नामाग्निस्तच विधीयते । तस्मादस्ति गोभिलोतोऽपि गर्भाधानेऽम्निरिति बोहव्यम् । विधीयते,-इति करणाञ्चैवमवगच्छामः। यदि नाम केवलं ब्रह्मणा उक्त इति गर्भाधाने अग्निरुच्यते, इत्यभिप्रायः, तदा परिकीर्तितः,-इत्येव कुर्यात्, न- इत्येव कुर्यात्, न-विधीयते,-इति ॥ २ ॥ पुरसवने चान्द्रमसः शुङ्गाकर्मणि शोभनः । सौमन्ते मङ्गलो नाम प्रागल्मो जातकर्मणि ॥३॥ पुंसवने चान्द्रमसो नामाग्निः । 'चन्द्रनामा'- इति रघुनन्दनः पठति। "प्रागुदीयां दिशि न्यग्रोधशुङ्गामुभयत:फलामस्रामाम- कमिपरिसृप्तां त्रिःसप्तर्यवैर्माषैर्वा परिक्रीयोत्थापयेत्” इत्यादि- गृह्यसूत्रोक्त शुङ्गाकमणि शोभनो नामाग्निः । सीमन्ते सौमन्त- करण। स्पष्टमन्यत् ॥ ३॥ नानि स्यात् पार्थिवो ह्यग्निः प्राशने च शुचिस्तथा। सभ्यनामाऽथ चूड़े तु व्रतादेशे समुद्भवः ॥ ४ ॥ मामकरणे पार्थिवाः नामाग्निः । अन्नप्राशने शुचिर्नामाग्निः । चूड़ाकरण सम्यो नामाग्निः । 'सत्यनामा' इति रघुनन्दनः पठति । व्रतानाम् -गोदाने विशेषस्य वक्ष्यमाणत्वात् सावित्र- व्रतवातिकवतादित्यवतमहानामिकव्रतोपनिषदव्रतज्येष्ठसम्मवता- नाम, पादेश उपदेश, सभुवो नामाग्निः कथितः ॥ ४ ॥ . नामिनच. ति पाठान्तरम् ।

·[१.प्र. ] रघासंग्रह। गोदाने सूर्य्यनामा तु केशान्त धम्निमच्यते। वैश्वानरी विसर्गे तु विवाह योजकः स्मृतः ॥ ५ ॥ गोदाने गोदानिकवते सूर्यनामा पग्निः । गोदानाने एमाले केपारसे कम्मणि पग्निर्नामाग्निः । विसर्गे,... विसर्गे, व्रतप्रस्तावात् व्रतानन्तरं करणीये मौनीत्यागे समावर्तनापरनामधेये ग्रहो पानावनाख्ये कम्मणि,-इत्येतत्। “मौलीविसर्गे त्यागे वैखा- नरो नामानिः"-पति दीक्षितभाष्यम् । विसर्गे दाने,-इति • केचित्। विवाह योजको नामाग्निः ॥ ५ ॥ चतुर्थ्यान्तु शिखी नाम धृतिरग्निस्तथाऽपरे । पावसथ्ये भवो यो वैश्वदेवे तु पावकः ॥६॥ चतुर्थ्याम्-रायोले चतुर्थीकम्मणि शिखी नामाग्निः । 'पपरी प्राचार्यास्तथा चतुर्थी कम्मणि तिनामानमग्निमाहुः --- इति दीक्षितरामकृष्णः। अपर तिहोमादी,-तिर्नामाग्नि,--इति रघुनन्दनः । तत्र बमः । तिहोम तिर्नामाग्नियुक्तः । कुतः ? शब्दसाम्यात्। तिनामा खस्खग्नि तिहोमे पागच्छति उदयम् । 'पागच्छति .नेत्, न युज्यते विना कारण मुत्स्रष्टुम् । अग्निनानां सप्तविंशमयाऽप्याञ्जस्येनोपपत्यते । मतामारत्वे. खस्खेतस्य मा नातीव समश्नमा स्यात् । पावसथ्ये ग्रहोऽग्नी भवो मामाग्नि तव्यः । रायः, चौपासनः, श्रावमध्यः, इति अनर्थान्तरम्। वैश्वदेवे कम्मणि पुन: पावकी नामाग्निः ॥ ६ ॥ एवञ्च, ·ग्रह्यासंग्रहः [१ प्र.] ब्रह्मा वै गार्हपत्ये स्यादीश्वरो दक्षिणे तथा । विष्णुराहवनीये तु अग्निहोते. त्रयोऽग्नयः :॥७॥ गाईपत्येऽग्नौ ब्रह्मा नामाग्निः स्यात् । एवमुत्तरवापि । दक्षिणे दक्षिणाग्नौ। श्रौत खल्वग्निहोत्र एते त्रयोऽग्नयो भवन्ति ॥ ७ ॥ लक्षहोमे वह्निर्नाम* कोटिहोमे हुताशनः । प्रायश्चित्ते विधिश्चैव पाकयने तु साहसः॥८॥ प्रायश्चित्ते प्रायश्चित्तहोमे विधिर्नामाग्निः। 'विधुः',-इति रघुनन्दनः पठति । पाकयज्ञे साहसो नामाग्निः । लिष्टमन्यत् । पाह। क: पुन: पाकयज्ञो नाम ? उच्यते । यः खस्वकाग्निसाध्यः यन्नः, तं पाकयज्ञमाचक्ष्महे । किं कारणम् ? “पाकयज्ञा इत्या- चचत एकाग्नौ यज्ञान्”- इति लाठ्यायनमूत्रात् । द्राक्षायणोऽ- प्येतत् सूत्रयाञ्चकार । “पाकयज्ञा इत्याख्या यः कश्चैकाग्नौ” इति च छन्दोगर ह्यान्सरम्। “यावण्याखयुज्याग्रहायण्यष्टकान्वष्ट- कैकाष्टकाः पाकयज्ञाः", --इति दीक्षितरामकृष्णः । “पाकयने,- पाकाङ्गकयने वृषोत्समदेवप्रतिष्ठाहोमादौ” इति रघुनन्दनः । पाकयन्न: प्रशस्तयनः, -इति शाखान्तरीयग्राहतिकतः ॥ ८॥ देवानां हव्यवाहस्तु पितॄणां कव्यवाहनः । पूर्णाहुत्यां मृड़ी नाम शान्तिके वरदस्तथा ॥ ६॥ निगव्याख्यातोऽयं श्लोकः ॥८ - . ॥ बशहोमे तवांतः स्यात्.--ति पाठान्नरम ।

·। ; १ म. ] गधासंग्रहः। पौष्टिक बलदसैव क्रोधाग्निचाभिचारके । वश्यार्थे कामदो नाम वनदाह तु दूतकः ॥१०॥ पौष्टिके,-शरीरस्य धनस्य वा पुष्टिजनके कमणि, बलदी. नामाग्निः । पुष्टिरुपचयः । अभिचार एवाभिचारकः । तस्मिन भिचारके कम्मणि क्रोधाग्निः । अभिचरणमभिचारो मारणमित्ये- तत् । वश्यं वशीकरणम् । तदर्थ कम्मणि कामदो नामाग्निः । वनदाहे दूतको नामाग्निः ॥ १० ॥ कोष्ठे तु जठराग्निश्चक्रव्यादो मृतभक्षगो । समुद्र वाड़वो जयः क्षये संवर्तको भवेत् ॥११॥ कोष्ठे उदरे । मृतभक्षणे शवदाहे। नये,--- ममेषां नाणे प्रलये, रति यावत् । निष्टमन्यत् ॥ ११ ॥ एवमग्निनामान्यभिधाय तेषां श्रावण जानदानीं विधत्ते,- एतेऽग्नयः समाख्याताः श्रावयेद् ब्राह्मण: सदा । सप्तत्रिएशतिविख्याता ज्ञातव्याश्च हिर्जन तु ॥ १२॥ एते पूर्वोक्ता अग्नयः सम्यक् कथिताः । मनितान् ब्राह्मणः सदा हिजं श्रावयेत्। विजेन तु, सप्तविंशतिविख्याताः। पाषीऽयं प्रयोगः । सप्तविंशमायया विशेषेण कथिताः, -प्रसिहा वा, अम्बयोज्ञातव्याः। तदिदमयं कर्मख विनियुक्तानामप्यग्निनामा पूर्व परिकीर्तनमिति द्रष्टव्यम् ॥ १५ ॥ ॥ - * क्रोधोम्निः,-इति पाठान्तरम् । + अठरो नाम,-ति पाठान्तरम् ।

·गह्मासंग्रहः ।
[१.प्र.3
सप्त जिताः स्फुरन्त्येता हुताशनमुखे स्थिताः ।
याभिहव्यएसमश्नन्ति हुतएसम्यक् द्विजोत्तमैः ॥१३॥
पम्निमुखे स्थिता एता वक्ष्यमाणाः सप्तजिहाः म्फुरन्ति । हिजो-
तमः,-निषादस्थपतिवत् कर्मधारयसमासस्यैव युक्तवादविशेषाञ्च
उत्तमहिजः, सम्यक् हुतं हव्यं याभिर्जि हाभिः समंथन्ति,-
दिवौकसः,-इति वाक्यशेषः ॥ १३ ॥
-
काली कराली च मनोजवा च
मुलोहिता चैव सुधूम्रवर्णा ।
म्फुलिङ्गिनी चैव शुचिस्मिता च
लेलायमाना दूति सप्त जिह्वाः ॥ १४ ॥
इत्येता: सप्त जिहाः मामती निर्दिष्टाः । लेलायमानाः,-हव्यं
भषितुमीप्सत्यः । लल ईसायाम्। लेलायमानाः चलन्यो-
वा ॥ १४ ॥
तासां खवासा जिहाना मध्यात्,-
है शान्तिक पौष्टिके हे च तिस्रोऽभिचारिण्यः ।
एताश्चोता विशेषेण ज्ञातव्याच दिजेन तु ॥ १५ ॥
शान्तिके कम्मणि हे जिके। पौष्टिके च कम्मणि जिथे। तिन-
वाभिचारकर्मण्युपयुक्ताः । एतायोक्ता जिड़ा विजेन विशेषतो.
जातव्याः॥२५॥

·६.१ प्र.] ग्रमासंग्रहः। पाहूयैव तु होतव्यं यो यत्र विहितो विधिः । यत्र कर्मपि यो विधिकलाः, तब तेन विधिना होतव्यम् । कि छात्वा ? विहितमम्निमाइय। “यत्र यो विहितोऽनलः" इति तत्त्वकारः पठति । तव च, यव योऽनलो विहितस्तव तमनल- मांइय होतव्यमिति व्यक्त एवार्थः ॥ अविदित्वा तु यो धग्निए होमयेदविचक्षणः ॥ १६ ॥ न हुतं न च सरस्कारो न च कर्मफलं लभेत् । य: खवविचक्षणोऽग्निमन्त्रात्वा होमयेत, तेन हुतं न भवति । हुतं होमः। भावे निष्ठा। छतोऽपि होमो न सिध्यतीत्यर्थः । न च तेन होमन शरीरस्य संस्कारो भवति । न चासो कम्फलं लभते ॥१६॥ जावा स्वरूपमाग्नेयं योऽग्नेरांगधनं चरेत् ॥११॥ ऐहिकामुनिकः काम्यैः सारथिस्तस्य पावकः । निःसएशयकरैरथैः पुत्रशिष्यहितैषिणः ॥ १८ ॥ यः पुनरम्नेरिदमाम्नेयं स्वरूपं वक्ष्यमाणमा जात्वा पम्मेरारा- धनमाचरति, तस्य पुत्रशिक्षितषिणः,--इत्याग्नेयं स्वरूपं विदुषः पुतशिवाहितेषित्वं वदन्-तदविदुषः पुत्रशिथानिष्टमपि द्योत- यति। 'नि:संशयकरः - नि:संशयं यया भवति तथा क्रिय- -माणैः, 'काम्य:'-कमनीयः अभिलषणीयः, 'ऐहिकामुर्षिक:' -रति पाठान्नरम् ।

·. १० ग्टह्यासंग्रहः । [ १ प्र. इहलोक परलोके च भवेः सौभाग्यस्वर्गादिभिः, 'प्रथैः' प्रयोजनैः फलैः, - इत्येतत् । 'पावकः' 'सारथिः' - सारथि वदनुकूल: तत्तत्फलनिचाहक इत्यर्थः। तथाविधैरथैः पुत्र- शिष्यहितैषिणस्तस्य पावकः सारथिः - फलदाता, इति वा वर्णनीयम्। तदनेन तस्य पुत्रशिष्याणामपि तत्तदर्थाः सम्प- द्यन्ते,—इत्युक्तं भवति ॥ १७ ॥ १८ ॥ न चात्र संशयः कत्तव्यः इत्याह, गोभिलाचायपुवेगा कृतएशास्त्रए सुनिश्चितम् । पावकस्य मुग्वं वक्ष्य यदुक्तं पद्मयोनिना ॥ १६ ॥ शास्त्रं पूर्वोतमग्निनामादिप्रतिपादकं गोभिलाचार्यपुत्रेण मया सुनिथितं कृतमिति गोभिलानुक्तोऽपि मदुक्तोऽग्निर्गर्भाधाना- दिष्वम्तीत्यभिप्रायः । उक्तस्यापि पुनरुक्ति: शिष्याणां दृढ़प्रत्ययार्था प्रादरार्था वा। अपर पाह। शास्त्रं यद्यासंग्रहाख्यम्, इति । प्रथैदानीमहमग्नर्मुखं वक्ष्ये । व्याख्यातमन्यत् ॥ १८ ॥ सप्तजिह्वा-प्रमागन्तु प्रादेशं परिकीर्तितम् । प्रमाणं चतुरस्रञ्च वर्तुलं मुग्यमण्डलम् ॥२०॥ पूर्वोक्तानां वक्ष्यमाणानाञ्च मप्तजिहानां प्रमाणं प्रादेशं विस्तृत- सजन्यङ्गुष्ठरूपम् । बहमुष्टिः करो रविः, रवाई प्रादेशम्, --इति । प्रमाणं पूर्वोक्त प्रादेशप्रमाणं, चतुरस्त्रं चतुष्कोणञ्चाग्निमुखं कथितम । मुखमण्डलन्त वर्तलम ॥२०॥ अपर

·[प्र.]
रिल्लासंग्रहः ।
यदर्थ हूयते वह्नौ तां जिहां परिकल्पयेत् ।
यत्कम्मा) इयते, तां तदिहितां जिह्वामनी परिकल्पयेत् चिन्त.
येदावाहयेहा ॥
पूर्वोक्ताभ्यः सप्तभ्यो जिताभ्योऽन्याः सप्त जिह्वा पाह,-
कगली धूमिनी श्वेता लोहिता महालोहिता ॥२१॥
सुपर्णी पद्मगगी च सप्तताः परिकीर्तिताः ।
सप्तता जिताः कथिताः । ऋज्वन्यत् ॥ २१ ॥
कराली गनसानन्ति धूमिनीममुगस्तथा ॥२२॥
श्वेतां नागाः समनन्ति पिणाचा लोहितां तथा।
महालोहितां गन्धर्चा: सुपर्णीच यमस्तथा ॥२३॥
करानी -कराल्या जिह्वया, कगली जिहां प्राप्यति वा वर्णनी-
यम् । एवमुत्तरवापि व्याख्ये यम् । रानमा: प्रवन्ति ।
विमर्गलोप मन्धिरार्षः ॥ २२ ॥ २३ ॥
•पद्मगगी
च.
विख्याता दिव्या जिहा हुतागर्न ।
तस्यान्तु होमयन्नित्य ए मुसमिई हुतागर्न ॥ २४ ॥.
यया देवा: ममन्ति, मा दिव्यत्ययते । हुताशन हुताशनस्य ।
यथाशुतो वाऽर्थः । पनगगी हुताशनस्य जिहा दिव्या प्रिख्यात-
त्यर्थः । तस्यां दिव्यायां जिह्वायां पनराग्यामित्ये तत्। सुममिय
प्रज्वलिते । बिष्टमन्यत् ॥ २४ ॥

·ग्रह्मासंग्रहः । [५ प्र.) विधूमे लेलिहाने च होतव्यं तन्त्रसिद्धये । न धूमो न तथा ज्वाला विशुद्धो भुवि चक्षुषः ॥२५॥ विधूमे धूमरहिते, लेलिहान दीप्यमाने चाग्नी, तन्त्रस्य कम- विस्तारस्य सिहये होतव्यम् । तत्र हेतुरुत्तराईनोतः । • न धूमः चक्षुषो विशप: विशुदिहेतुः, अपि तु धूमश्चक्षुषोऽविशदि- हेतुरित्यर्थः। तथेति धूमयुक्लेत्यर्थः। धूमयुक्ता ज्वालापि न चक्षुषो विशुद्धिहेतुः, अपि तु सापि चक्षुषोऽविशुदिहेतुरेव । तदन धूमशब्देन केवलधूमस्य, ज्वालाशब्देन तु धूमयुक्तज्वालाया- अपि दोष उक्तः। 'भुवि'- इत्यत्रापि ज्वालेत्यनुषज्यते। भुवि वाला न चक्षुषो विशुदिहेतुः,-इति भुवं लिहत्यग्नौ होमो- तथा च स्मर्यते। निन्यते। "तुत्-हट-क्रोध-त्वरा युक्तो हीनमन्वं जुहोति यः । अप्रहहे सधूमे वा सोऽन्धः स्यादन्यजन्मति ॥ अल्पे रुक्षे सस्फुलिङ्गे वामावर्त भयानक । प्राकाष्ठः भुमम्पबे फुत्कारवति पावके । अष्णार्थिषि सुदुर्गन्धे तथा लिहति मेदिनीम् पाहुतिं जुहुयाद यस्तु तस्य नाशो भवेद ध्रुवम्” । रति।. 'तथाज्वाल:'-इति पाठे, प्रज्वाल इति च्छेदः । सवालो ज्वालाहरितोऽग्निन विशुद्ध इत्यर्थः । तथा च की प्रदीपः ।

·[.१ प्र. ] गुमासंग्रहः। १३ “योऽनर्षिषि जुहोत्सम्बो म्यारिणि च मानवः । मन्दाग्निरामयावी च दरिद्रय स जायते” ॥ पति। 'विशुतोषविचक्षुषा'-इति पाठे, “विशन विगतोणेन चक्षुषा यवाग्नी धूमो न दृष्टस्त्राव होतव्यम्” - इति दीक्षित- भाषोनव वर्णना ॥ २५ ॥ प्रभया भाति यचैव भगवाएतत्र तिष्ठति । तत्र पूर्णाहुतिं दद्यात् सर्वकामप्रसिद्धये ॥ २६ ॥ यवेवाम्नी प्रभया भाति व्यालेत्यर्थः। तव भगवान् विशु. तिष्ठति। 'तब पूर्णाहुतिं दद्यात्'; -सर्वेषां कामानामभि- लषितफलाना प्रकर्षेण सिहार्थम् । पूर्णाहुतिदानोपदेशन होमोऽपि तव कर्तव्यः,-इत्यपि भन्यन्तरेणोपदिशति । च, यस्मिन् कर्मणि यः काम: शास्त्रेणानुशिष्टः, म एव कामस्तव सिध्यति, न पुनरन्योऽपोति द्रष्टव्यम् । तत् कण्य हेतोः ? "सीत्वमाधिकारिकम्" इति सिद्धान्तात् । पूर्णाहुतिन्तु जईः सन् दद्यात्, मोपक्टिः । कुत: ? "दद्यादुत्याय पूर्ण वे नोपविण्य कदाचन" । इति भविष्यपुराणात्। एवमेके । गोभितीयकम्मण्युपविष्ट एव पूर्णाहुतिं दद्यात्, न पुनः सन् । कस्मात् ? "पामीन नईः प्रहो वा नियमो यत्र नमः । सदामीनेन कर्तव्यं न पनि न मिष्ठता"। प्रव ·१४ 'यद्यासंग्रहः । [ १ प्र... इति कम्प्रदीपवचनात् । एवमपरे। तदत्र भगवन्तो भूमिटेवाः प्रमाणम् ॥ २६ ॥ अथेदानी वर्जनीयाः समिध पाह, मारणी राक्षसी रौद्री क्रव्यादी ब्रह्मराक्षसी। स्थूलजङ्घा कराली च वचहस्वा तथैव च ॥ २७ ॥ यमदूती च विजेया इत्येताः समिधी नव । इत्येता नव समिधो नामतो विज्ञेयाः ॥ २७ ॥ यथाक्रममासां लक्षणं ब्रुवन् वजनीयत्वमाह,- विशीर्णा विदला हवा वक्रा स्थूला कृशा विधा ॥२८॥ कृमिदष्टा च दीर्घा च वर्जनौयाः प्रयत्नतः । विशीर्णा त्रुटिता पाटितेत्य तत् । इयं मारणोत्युच्यते। विदला दलरहिता, त्वचा वियुक्त ति यावत् । इयं गक्षमी। इस्खा मादेशप्रमाणात् न्यूना । इयं रोद्री । वक्रा प्रमिडा । इयं क्रव्यादी। स्थूला अगुष्ठात् स्यून्ना । इयं ब्रह्मगक्षसी ! कशा । अङ्गुष्ठात् कगा, अङ्गाष्ठस्थौल्य स्य विहितत्वात् । इयं स्यन्तजला। विधा हिपाखिका। यं कराली। कमिदष्टा कमिभिर्दष्टा। इयं वजहस्ता। दीर्घा प्रादेशात् दीर्घा । इयं यमदूतो। ता एताः समिधी यवतो वजनीयाः । तथाच कम्प्रदीपः । “नाङ्गुष्ठादधिका ग्राह्या ममित् स्थूलतया कचित् । न वियुवा त्वचा चैव न सकौटा न पाटिता । । । ।

·१ प्र. ] रघासंग्रहः । प्रादेशावाधिका नोना न तथा स्वाद हिशाखिका । न सपर्णा न निवा- होमेषु च विजानता" , इति ॥ २८॥ प्रथेदानी विशीर्णादीनां वर्जनीयत्वे हेतमुसा वर्जनममूषामुप- संहरति,- विशीर्णाऽऽयुःक्षयं कुर्य्या हिदला व्याधिसम्भवा ॥ २६ ॥ इखा मृत्युकरौ रौद्री दुर्भगत्वन्तु वक्रया । विघ्नानि कुरुते स्थूला कृशा च रिपुर्दिनी ॥ ३० ॥ द्विधा नाशयते यर्थ भार्याञ्च प्रियबान्धवान् । कोटदष्टाऽतिभयदा दीर्घा चैव मुतान् हरेत् ॥ ३१ ॥ तस्मात् सर्वप्रयत्नेन वजनीयाच वर्जयेत् । व्याधिमम्भवा, -- व्याध: मम्भवो यया, मा सथाविधा । रोद्रीति सामानाधिकरण्यम । अम्मादप्यवगच्छामः, त्यादीनि यथाक्रमं मारण्यादीनां लक्षणानि,-वति । दुर्भगत्वं प्राप्नोति । विनानि विघ्नान् । प्रतिभयदेविच्छेदः । निगदव्याख्यातमन्यत् । यस्मादेवं, तम्माहर्जनीया एता: ममिधी- योन वजयेदिति विशीर्णादीनां वजनस्यपिसंहारः ॥२८॥३०॥३१॥ अर्थदानों सब कामदा: समिध पाह, अकृशा स्थूला पशाखा चापलाशिनी ॥ ३२॥ सचौग नाधिकाऽन्यूनाः समिधः सर्वकामदाः । विशीर्ण.. वक्रया चैव न ·'एह्यासंग्रहः। [१ प्र. . कशादयो व्याख्याताः। तहपरीत्येनावशादयो व्यास्थातव्याः । अशाखा,-एकमात्रशाखारहिता। दिशाखिकेत्यर्थः । प्रपलाशिनी, न सपना। सौरा-न निर्वीया । क्षीरमत वृक्षदुग्धम् । अधिकाः नाधिका:--अनधिका इत्यर्थः । निपातसमानार्थेन नशब्देन समासः । न न्यूना: अन्यूनाः । निपातन समासः । नाधिकाच अन्यूनाच, -इति पश्चात् इन्दः । न, इति भिवं वा पदम् । न अधिकाः, न च न्यूनाः,—इत्यनुषङ्गेन व्याख्येयम् । एवंविधाः समिधः,--सद्धान् कामान् ददति इति सर्वकामदा- उच्यते ॥ ३२ ॥ गोभिलानुक्तं विशेषमभिधाय, प्रथेदानी गोभिलोतवपि केषुचित् विशेषं विविशुः प्रतिजानौते,- गृयाकम्मसु सर्वेषु होत्र प्रतिविधिं ध्रुवम् ॥ ३३ ॥ क्रमशः संप्रवक्ष्यामि यो यत्र विहितो विधिः । मद्या गौभिलोतराह्यशास्त्रम् । तदुप्लेषु सर्वेषु कर्मसु, होचे, होतः सुखार्थम्,-यस्मिन् कम्मणि यो विधिर्विहितः, तत्र प्रति- विधि प्रतिकम विधान, क्रमशः सम्यक् प्रकर्षेणाहं वस्यामि ॥३३॥ ननु स विधिराचार्येणेवोतः, किमपरं वक्तव्यमवशिष्यते, यदर्थोs- यमुपक्रमोऽर्थवान् भवति,-इत्यागलयामाह, पनुनिन्नपदार्थानि गृद्यावाक्यानि यानि तु ॥ ३४ ॥ तेषां वक्ष्यामि सिद्धार्थ लोकसंग्रहसंतकैः । पनुनिवपदार्शनि यानि ग्रयावाक्यान्याचायच पठितानि, तेषा.

·[१.प्र.] गुह्मासंग्रहः । मोदसिद्धार्थम्,-लोकसंग्रहसंकरिति व्यत्यासेन प्रयुक्त । संग्रहसंके: नोकरित्यर्थः । गृधासंग्रहः-इति खल्वयं अन्यो भिधीयते। पहं वक्ष्यामि । तथा च, प्राचार्योतो विधिरनुनिव- पदार्थ इति तदर्थो दार्थमयमुपक्रमोऽर्थवानवेति भावः । उशिवः व्यक्तः । न उशिवः अनुद्भिवः । पदानामाः पदार्थाः । पनुद्धिवाः पदार्थाः येषु वाक्येषु, तानि अनुनिवपदार्थानि ॥ ३४ ॥ तत्र प्रथमन्तावत्,-"प्रथातो गुद्याकम्माएपदेयामः” इति गोभिलसूचस्यं ग्यापदमनुद्धिवाधं व्याकरोति हाभ्याम,- पवाः पुवाच कन्याश्च जनिष्याचापर मुताः ॥ ३५ ॥ गृद्या इति समाख्याता यजमानस्य दायकाः । जनिष्था जनिष्यमाणाः। दायका: दायहराः। निगदव्याख्यात. मन्यत् ॥३५॥ तेषाए सएकाग्योगन शान्तिकर्मक्रियासु च ॥ ३६ ॥ आचार्यविहितः कल्पस्तम्माद् गृया इति स्थितिः । तेषां पत्नयादीतां “मंस्कारयोर्गन,” संस्कारलाभार्थमित्यर्थः । तदिदमर्थ या विवाहादि क्रिया: क्रियम्ते, सास : गान्तिकम्मणां शान्त्यर्थकणामलक्ष्मीनिर्णोदादीनां क्रियासु करणेषु च, यः कल्पः शास्त्रविधिरक्षितः, म खल्वाचार्यविहितः --प्राचार्यण 'गोभिलेन विहितः । तदथं ग्राह्यमूत्र कमित्यर्थः । यम्माधान- धिनत्य प्राचार्येण सूत्राणि रचितानि, तस्मात् कारणाटाचार्य ·ग्राह्यासंग्रहः। [१ प्र..] राह्य मूत्राणां गृह्या इति स्थितिः । रह्यसम्बन्धात् स्मृतिरपि' गृह्येत्युच्यते । दण्डयोगाद्दण्डः पुरुष इति यथा ॥ २६ ॥ "अनुगुप्ता अप आहृत्य प्रागुदक्प्रवणं देशं समं वा परिसमूह्योप- लिप्य"-इत्यादिगोभिलोतं क्रमं स्पष्टयति,- भूमः ममूहनं कृत्वा गोमयेनोपलिप्य च ॥ ३७॥ द्रव्याण्युत्तरतः स्थाप्य वृषौं कुर्यादुदङ्मुखीम् । यागाथं भूमेः समूहनं कुशेर्माज्जनं कृत्वा, गोमयोदकेनोपलिप्य द्रव्याण्यदकादीनि प्रयोजनोपयोगीनि उपलिप्तायां भूमो तस्या- एव वोत्तरतः स्यापयित्वा, वृषीम्-ऋषीणामासनम्--विहित- मामनमित्येतत् । उपवंशापरपयाय आसनविशेषो वृषी, इति नारायणोपाध्यायाः । उदङ्मुखीमुदगग्रां कुर्यात् । मुखमग्रम् । तदिदानों प्रयोजनोपयोगिद्रव्यासादनमस्माकं न ब्रह्मस्थापनाद्य- नन्तरमिति द्रष्टव्यम् । कात्यायनस्तु कम्मंप्रदीप अग्नरुत्तरतो- ट्रव्याणामामादनमाह । तथाच कम्पप्रदीपः । “प्राञ्चं प्राञ्चमुदगग्नरूदगग्रं समीपत: । तत्तथाऽऽमादयेद द्रव्यं यद् यथा विनियुज्यते” । अत्र च फलती न विरोधः। उपलिप्तायां भूमौ तस्या- वोत्तरतः द्रव्याणामामादनऽपि तत् खल्वासादनमग्नरुत्तरतएव भवतीति सुधीभिविभावनीयम् । यद्यप्यनिरिदानों न स्थापितः, तथापि भविष्यवाग्निना 'उदक'-इत्यस्य संबन्धो बोव्यः । इति । ० ·[.१.प्र. यद्यासंग्रहः। १८ "पुरोडाशकपालेन तुषानुपववति"- इति भविष्यता पुरोडाशेन कपालस्य संबन्धो यथा ॥ ३० ॥ मजादौ स्थानपरिमाणादिकमाह,- गोचर्ममात्र कुर्वीत चतुरस्रमनूष ॥ ३८ ॥ सर्वतोगनिमात्रए स्यात् सायं प्रातस्त होमयोः । जषरमिति बालुकामयं स्थानमुच्यते । तत् न भवतीत्यनूषरम् । तस्मिन् प्रदेश, “चतुरस्रं" चतुष्कोणं “गोचममातं" गोचर्मपरिमाण स्थानं कुर्वीत । सायंप्रात_मयो: पुन: मतो दिक्षु “निमा" परविमा वा स्थानं स्यात् । उभयत्र परिमाण मात्रच । बद्धमुष्टि: करो रविः । निष्कनिष्ठः करोडरविः । माईहाविंश- त्यङ्गलोऽरतिः, इति केचित् ॥ ३८ ॥ अप्रमिहत्वात् स्वयमेव गोचर्मपरिमाणं व्याकरोति,- ऋषभैकशतं यत्र गवां तिष्ठति मंहतम् ॥ ३६ ॥ बालवत्मप्रसूतानां गोचर्म इति तं विदुः । ऋषभो वृषभः । .. तन मममेकगतं बान्नवत्मप्रसूतानाम्-- बाला: वत्साः प्रमूताः यामां मद्यःप्रमूतवत्सानामित्यर्थः । विशेषगा. सामर्थ्यात् बालवत्ममहितानां गवामक शतमकेन वृषभन मह यत्र प्रदेश संहतम् - सम्यगमङ्कोचेन. वर्तमानं, मिष्ठति, तं प्रदेशं गोचम्म इति विदुर्जानम्त्याचााः । अपर पाए। यम्मिन् - स्थान ऋषमानां शतं बालवत्म प्रमूतानां गवाच शतं मतम की..

·ग्राह्यासंग्रहः । [१ प्र..] ॥ भूतं तिष्ठति, तत् स्थानं गोचम,--इति । तदसङ्गतम् । कुतः ? समासान्तर्निविष्टस्य शतशब्दस्यानुषङ्गकल्पनायां मानाभावात् । "गवां शतं वृषश्चैको यत्र तिष्ठेदयन्त्रितः । एतहोचम्ममात्रन्तु प्राहुर्वेदविदो जनाः” ॥ इति स्मृत्यन्तरदर्शनाच्च ॥ ३८॥ षट् पञ्च चतुरो वाऽपि त्रयो द्वौ वा शफौ स्मृतौ ॥४०॥ गोचर्म इति शब्दोऽयं विधियोग निपात्यते । वा- मर्थः चतुरः.---इति व्यत्यामेन प्रयुङ्क्ते । चत्वारः, इत्यर्थः। ऽपि,-इत्यपि व्यत्यासेन प्रयुङो। अपि वा,-इत्यर्थः । तदय- । षट् शफा:, पञ्च वा चत्वारो वा त्यो वा शफाः गोची इति स्मृताः, हो वा शफी गोचर्म इति स्मृती। योग्यत्वादुप- स्थितत्वाच्च शफवतीनां गवामेव ग्रहणं वर्णनीयम् । तदेवं गोचम्मस्थानानामनियतपरिमाणत्वादाह,--विधि- योगे, इति । पूर्वोक्तषु परिमाणषु विधियोगे विधानयोगे सति, गोचम्म इत्ययं शब्दो निपात्यत । यत्र विहित कम्मणि यावत् स्थान- मपेक्षितं, तत्र तावत्परिमितमेव स्थानं ग्राह्यमित्यभिप्रायः ॥ ४० ॥ प्राङ्नीचं ब्रह्मवर्चस्य मुदङ्नीचं यशोत्तमम् ॥४१॥ पित्रा दक्षिगतोनीचं प्रतिष्ठालम्भकएसमम् । पूर्वतो निमं स्थानं ब्रह्मवर्चस्यं ब्रह्मवर्चसविषये साधु भवति । ब्रह्मवर्चसमध्ययनप्रकर्षजं तेजः । उत्तरतोनीचं यशोत्तमम् ।

·[.१ प्र.1 गधासंग्रहः। उत्तमं ययो यस्मात् इति तथाविधम् । राजदन्तादिवत् पर- निपातः । 'सान्ता पप्यदन्ताः' इत्युक्त यशोत्तममिति निर्देश: साधुः। 'पिणं दद्याद गयाशिरे'-इतिवत्। पार्क वा विसर्ग- लोपे सन्धिः। पिता स्थान दक्षिणतो नीच भवति । सम पुनः प्रतिष्ठाया लम्भकं प्रापकम् । सदनेन, “प्रागुदकप्रवणं देशं समं वा" - इति गोभिलसूत्र व्याख्यातम् । तत्त्वकरोऽप्येव- मेव नोकमिमं पपाठ । प्रागुदवाप्रवणं देयम् -इत्येतहिवरण- परतवैव चेमं ग्रन्यं वर्णयाचकार । एवमेव पिता कणि दक्षिणाप्रवनदेशत्वं कम्प्रदीपाद्यनुशिष्टमनुग्रहते। केचित्तु,- “प्राग्ग्रीवं ब्रह्मवर्चस्य मुदग्गीव यशोत्तमम् । पिचा दक्षिणती नीचं प्रतिष्ठालम्भुकं ममम्" ॥ इत्य न्यथा झोकमिमं पठन्तः, 'ब्रह्मवचमकामस्य प्रागग्रोवं प्राङ्मस्तकमासनं कर्तव्यम्, उदप्रस्तकम्, पित्रामामनं दक्षिणतो नीचं कर्तव्यम्, प्रतिष्ठाकामस्य लम्भक सुन्दरं समम्, -- इत्यामनपरसया वर्णन्ति । सदममोचीममिति लक्ष्यते। कुतः ? अनुझिनपदार्थयधमूवार्थकथनपरत्वावन्यस्य । स्थानप्रस्तावाचीनुपस्थितामनपरतया वर्णनस्यान्याय्यस्वात्। अन्यथा, कृषी कुर्यादुद खीम् --इत्य म्प्रिवेव प्रक्रमे इदमपि कुर्यात् । वर्णनाऽपि तेषां न शब्दमनुमन्तीत्यन्न वितरण ॥ ४१ ॥ वरं गान्तु विजानीयाच्चतुवर्षीमिति स्थितिः ॥ ४२ ॥ दक्षिणानां विशिष्टं वै वरं तमपरं विदुः । यशस्कामस्य ·२२ एह्यासंग्रहः। [ १.प्र.] , याहा। चतुवां गां वरं जानीयादिति शास्त्रमर्यादा। दक्षिणानां मध्ये विशिष्टं श्रेष्ठ, तं गाम्, अपरं पूर्वोक्तादन्यं वरं जानन्त्याचार्याः । तम्,--इति विधेयप्राधान्यविवक्षया पुंसा निर्देश:, लिङ्गव्यत्य- नात्र कल्पे वर्ष नियम इत्यभिप्रायः । तथा चोक्तम् । "गौर्विशिष्टतमा लोके शास्त्रेऽपि च निगद्यते । न ततोऽन्यहरं किञ्चित् तस्माहौवरमुच्यते” ॥ इति। तदनेन,--“अनहान् कंसो वासो वर इति दक्षिणाः". इति मूत्रस्थोऽनुद्भिवपदार्थो वरशब्दो व्याख्यातः ॥ ४२ ॥ "पूर्णपात्रो दक्षिणा” इति सूत्रस्थं पूर्णपात्रपदं व्याकरोति,- चतुष्टिभवेत् किञ्चित् पुष्कलं तच्चतुगुणम् ॥४३॥ पुष्कलानि च चत्वारि पुर्णपात्रं विधीयते । चतुर्मुष्टिः 'किञ्चित्' भवेत् । किञ्चिञ्चतुर्गुणं--षोड़शमुष्टिः पुष्कलं भवेत् । चत्वारि पुष्कलानि --- चतुःषष्टिमुष्टिः पूर्णपात्र- मिति दीक्षितभाष्यम् । 'अष्टमुष्टिर्भवत् कुञ्चिः कुञ्चयोऽष्टी च पुष्कलम्' । इति नारायणोपाध्यायादयः पठन्ति । अत्र च... "कंसं चमसं वाऽवस्य पूरयित्वा कृतस्य वाऽकृतस्य वाऽपिवा फलानामेवैतं पूर्ण पात्रमित्याचक्षते" - इत्याचार्य सूत्रोक्त स्य एतस्य च पूर्णपात्रस्य सम्भवासम्भवाभ्यां व्यवस्था बोडव्या । अत्यन्तासम्भवे तु.- "यावता बहुभोलथ तृप्ति: पूर्णेन जायते । नावराड ततः कुर्यात् पूर्णपात्रमिति स्थिति:"

·. •[.१ प्र. ] ग्रघासंग्रहः । २३ इति कम्प्रदीपोतं द्रष्टव्यम् ॥ ४३ ॥ यजद्रव्यसमाहारी भोजनाचमने तथा ॥ ४४ ॥ जपे वा होमकाले वा दक्षिगां बाहुमुदत् । यजद्रव्याणां सुबादीनां समाहरणे ग्रहणे इत्यर्थः । जपे जपकाले । स्पष्टमन्यत् । एषु दक्षिण बाहुं यथासम्भवमूद्धं कुर्यात् । वस्त्राइहिः कुय्यादिति वाऽर्थः । वाशदी समुच्चयार्थौ ॥ ४४ ॥ होमः प्रतिग्रहो दानं भोजनाचमनानि च ॥४५॥ भवहिर्जानु कर्माणि साङ्गुष्ठान्येवमाचरेत् । आरम्भः सर्वहोमानामाहुर्यज्ञविदो जनाः ॥४६॥ प्रवहिर्जानु यथा भवति, तथैतान्याचरीदिति क्रियाविशेषणमेतत् । 'कम्माणि' मध्यावन्दनादीनि। होमादेविशेषतः कथनमादरार्थम् । प्रवहिर्जानु,-इति अन्तर्जानु इत्यर्थः । जानुनोमध्ये हस्तौ कत्वेत्येतत् । "प्रन्सर्जान शुची देणे उपविष्ट उटपुखः" । इति। “अन्तरूरग्बी कत्वा".-- इति चैवमादिम्मृत्यन्तरेषु तथा दर्शनात्। जानुमध्ये दक्षिणं बाई कृत्वा, . पति कचित् । ‘माण- ष्ठानि' अङ्गुष्ठाङ्गन्निहितानि चतानि कमाण्याचरेत्। म - होमानामारम्भीऽप्येवमेव करणीय इति यजविदो जनाः कषयन्ति । होमः इति वचनादारम्भे नियमो न स्यादिति वा ; प्रादगतिम याथं वा ; 'प्रारम्भः मर्च होमानाम्'-इति पुनराह ॥ ४५ ॥ ४६॥ .

·२४ यद्यामंग्रहः। [१ प्र.] "मध्यत: प्राची रेखामुल्लिख्योदीचीच संहता पश्चात्"-इत्यादि- सूत्रेण स्थण्डिले रेखादिकरणमभिधाय, "लक्षणादेषा सर्वत्र"- इति मूबेगा तेषां लक्षणत्वमुक्तं गोभिलेन। तदिदं विशेषतो. विवक्षुः प्रतिजानीते,-- लक्षणं तत् प्रवक्ष्यामि प्रमाणं दैवतञ्च यत् । गोभिलीन रेखाकरणादिरूपं लक्षणमुक्त, तदहं प्रकर्षेण वक्ष्यामि । रेखाणां यत् प्रमाणं, यञ्च दैवतं देवता, तत् सव्वं प्रवक्ष्यामि ॥ न नखन न काष्ठेन नाश्मना मृन्मयेन वा ॥४॥ प्रोल्लिखल्लक्षणं विप्रः सिद्धिकामस्तु यो भवेत् । प्रश्मना पाषाणेन । लक्षणं रेखाम् । निगदव्याख्यातमन्यत् ॥४७॥ नखादिना रेखाकरणे दोषमाह,- नखन कुनवी चैव काष्ठेन व्याधिमृच्छति ॥४८॥ अश्मना धननाशः स्यात् मृन्मयेन कलिवुवम् । ऋच्छति गच्छति प्राप्नोति,-इत्येतत् । कलि: कलङ्कः । प्रति- रोहितार्थमन्यत् ॥ ४६॥ नखादिना रेखाकरणे दोषमभिधाय, प्रथेदानों फलादिना रेखाकरण गुणमाह,- फलेन फलनी चैव पुष्ये गा श्रियमृच्छति ॥ ४ ॥ पर्णन धनलाभः स्यात् दीर्घमायुः कुशेन तु। फलेन लक्षणं लिखन् फलनो स्यात् । फलनं फलम् । तहियतेऽ- - ॥

·२५ - [...] त्रासंग्रहः। स्येति फलनी फलवान् इत्यर्थः । फलिनी,-इति पाठे, फसेन लिखिता रेखा फलिनी फलप्रदा स्वादिति व्याख्येयम् । पर्यन पत्रेण । सुगममन्यत् ॥ ४ ॥ यस्मादेवम्,- तस्मात् फलेन पुष्षेण पणेनाथ कुशेन वा ॥ ५० ॥ प्रोलिखल्लक्षणं विप्रः सिद्धिकामस्तु कर्मसु । व्यर्थः मोकः ॥ ५० ॥ सव्यं भूमौ प्रतिष्ठाप्य प्रोनिखहक्षिणेन तु ॥५१॥ तावनोत्वापयेत् पाणिं यावदग्निं निधापयेत् । सव्यं वामं पाणिं भूमौ प्रतिष्ठाप्य दक्षिणेन पापिना लक्षणं प्रोणि- खेत् । यावदग्निं स्खण्डिले स्थापयत्, तावद् वामं पाणिं मोत्याप- येत्-भूमावेव स्थापयेदित्यर्थः ॥ ५१ ॥ पथेदानीं रेखानां देवतामाह, प्राककृता पार्थिवी रेखा भाग्नयो चाप्युदक् स्मृताः ॥५२॥ प्राजापत्या च ऐन्द्री च : सौमौ च प्राककृता स्मृता । पार्थिवी पृथिवीदेवताका रेखा प्राक्संस्था प्राचार्यण लता। प्राचार्यण प्राक् संस्था या रेखा प्रथममभिहिता मेयं पार्थिवी,- इति वक्तव्ये-प्राक् कता पार्थिवी रखा, पति भवन्तरवाह । - * प्राम्गता, रति पाठान्नरम् । + सेवा,-रति पाठान्तरम् । + मता-इति पाठानरम I :: प्रामापाचा तथा पेन्द्रो, इति पाठानरम् । ४ ·यद्यासंग्रहः। [ १.प्र.) । अनेनैव लोकशेषो व्याख्यातः। प्रासाच्च रेखानां पाठक्रमेणवो. लेखनक्रमो बोहव्यः । तदनन, “मध्यत: प्राचौं लेखामुल्लिख्योदीचीञ्च संहतां पयामध्ये प्राचीस्तिस्र उल्लिख्याभ्युक्षेत्” इति सूत्रोधानां रेखाणां देवतमुक्ताम् ॥ ५२ ॥ उत्करं गृह्य रेखाभ्योऽरनिमात्रे निधापयेत् ॥ ५३ ॥ हारमेवन्तु द्रव्याणां प्रागुदीच्या दिशि स्मृतम् । रेखाभ्यः पूर्वोक्ताभ्यः, उत्करं गृह्य गृहीत्वा, परनिमात्रे देश निधापयेत् स्थापयेत्। उदृत्य कीर्यते विक्षिप्यते इत्युत्करो रेखो- -स्वोर्णमृत्तिका भण्यते। कस्यां दिशि निधापयेत् ? उच्यते । प्रागुदीचामशान्यां दिशि पुनद्रव्याणामुत्कराणामेवं हारं निधा- पनहारं मुनिभिः स्मृतम् । हारमेतत् पदार्थनाम्, इति तत्त्व- कारपाठेऽपि तथैवार्थः । एवमैशान्यां दिशि होमद्रव्याणामानय- यनाथं हारं स्मृतम्' इति तु दीक्षितरामकृष्णः ॥ ५३ ॥ . रेखाणां मानमाह पार्थिवी चैव सौमी च लेखे हे हादशाङ्गले ॥ ५४ ॥ एकविंशतिराग्नेयी प्रादेशिन्ये उभे स्मृते। पृथिवीदेवताका सोमदेवताका चेति वे रेखे हादशाङ्गुलपरिमित । पग्निदेवताका रेखा एकविंशत्यङ्गलपरिमिता। उभे अवशिष्टे प्राजापत्येन्द्रीरखे प्रादेशिन्ये प्रादेशपरिमिते स्मृत । एतदुक्तं भवति । प्रथमं प्राकसंस्थां हादशालपरिमिता पार्थिवौं रेखामुनिस्खेत् ।

·[१.प्र. ] एमासंग्रहः। ततः --- तत उदकसंस्थामेकविंशत्व लामाम्नेयौं रेखामुनिखेत् । प्रासंस्था प्रादेशपरिमितां प्राजापत्यामैन्द्रीन रेखामुभिखेत् । तत: पुनरपि प्राक्संस्थां हादशाङ्गलपरिमितां मौमौं रेखामुषि- खेत,-इति। कात्यायनस्तु कम्प्रदीप, "लक्षणे प्राग्गतायास्त प्रमाणं हादशाङ्गुलम् । तमूललग्ना योदीची सस्या एवं नवोत्तरम् ॥ उदम्गतायाः संलग्नास्तिस्रः प्रादेशमाधिकाः । सप्तसप्ताहुलांस्यका कुशे नैव ममुनिखेत्” । रति प्रकारान्तरं मागति। तदनयोः प्रकारयोर्विकल्पो बोहव्यः । कुत: ? हयोरेव स्वशास्त्रोकत्वात् ॥ ५४ ॥ पाम्नेयोलग्नानां रेखाणामन्तरपरिमाणमुलेखनप्रकारचाह, षड़गुलान्नगः कार्य्या आग्नेयीसंहितास्तु ताः ॥५५॥ पार्थिवायास्त रेखायास्तिस्रस्ता उत्तरोत्तराः । प्राग्नेय्यामुदक्संस्थायामेक विंप्रत्यङ्गुलपरिमितरखायो संहिताः संलग्नाः, तायतनो रेखाः प्रत्यकं षडङ्गलव्यवहिता: कर्तव्याः । "सप्त सप्ताङ्गलांस्यका कुशेनैव समुलिखेत्” । इति कमंप्रदीपोलमन्तरं तदुक्तकल्प बोरव्यम् । पार्थिषायाः पार्थिव्या रेखाया पन्या यास्तिस्रो रम्बाः, ता उत्तरोत्तराः कार्याः । मा खल्वियं पार्थिवी रेखा स्थगिहलस्य दक्षिणत: स्वात्। कथं जायते ? पन्यामा तिमणां रेखानामुत्तरोत्तरत्व. षड़ालान्तरत्वयोरनुरोधात् ॥ ५५ ॥ .

·२८ गधासंग्रहः । [१ अ.'] रखाणां वर्णमाह,-- शक्लवर्णा पार्थिवी स्यादाग्नेयो लोहिता भवेत् ॥५६॥ प्राजापत्या भवेत् कृष्णा नौलामैन्द्रौं विनिर्दिशेत् । पीतवर्णेन सौमौ स्याटेखाणां वर्णलक्षणम् ॥ ५७ ।। पीतवर्णेन,--इति इत्यभावे हतीया। पीतवर्णन विशिष्टा स्थादित्यर्थः। लिष्टमन्यत् । तदित्यमेनं साईनोकं दीक्षित- रामकृष्णः पपाठ व्याचष्टे च। रघुनन्दनस्त्वन्यथमं ग्रन्यं पठति । सदयथा,--- "पार्थिवी पीतवर्णा स्यादाग्नेयो लोहिता भवेत् । प्राजापत्या भवेत् लष्णा नीला चैन्द्री प्रकीर्तिता। तवर्णा च सौमी स्याटेखाणां वर्णलक्षणम्" ॥ पति । भवदेवभहोऽप्येवमेव पडतो लिलेख । पोतं रूपं पृथिव्याः, खेतं सोमस्य,--इति तन्वान्सरऽपि दृश्यते । सदर भगवन्तो- भूमिदेवाः प्रमाणम् ॥ ५६ ॥ ५७ ॥ एष लेखविधिः प्रीतो राधाकर्मम सर्वसु । मूभास्ता जव: का- लेखास्ताः सुसमाहिताः ॥५८॥ लेखविधिः,-रखाणामुलेखनविधिः । अथवा। लिख्यते- इति लेखो रेखा भण्यते। तासां विधिरित्यर्थः। सर्वसु,- इति पाभावहान्दसः । ताः पूर्वोत्ता रेखाः, सूझा न मूला:, अजयो न वक्राः, कर्तव्याः। ताः खखिमा रखाः ·१ प्र.] गलासंग्रहः । २८ । सुसमाहिताः,--योभनं सम्यक्--यथोलप्रकारणाहिताः कर- पौयाः, स्यादरामुखम् ॥ ५८ ॥ एतानि तखतो ज्ञात्वा राधाकर्मणि कारयेत् । प्रतानि परिसमूहनादीनि तत्वती जावा, ग्रयाकर्मणि कर्तव्ये- कारयेत्। एतानि.--इत्येव । म्याकमाणि,-- पति पाठे, एतानि प्रात्वा याकम्माणि कारयेदिति व्यक्त एवार्थः । "प्रागुदकमवणं देशं समं वा परिसमूहयोपलिप्य"- इति सूत्रेष भूमेरुपलेपनं गोभिलेनोशम्। 'गोमयेनोपलिप्य '-त्यनेन खयमप्येतदनुशिष्टम् । तब पृच्छति,- विष्णुपादपरिक्रान्ता वाराहणोड़ता च या ॥५६॥ शुचिर्मेध्या च पूता च किमर्थमुपलिप्यते ? येयं भूमिर्षिापादेन परिक्रान्ता तपरिक्रमणा, वाराहण पराहरूपिणा भगवता प्रलयार्णवादुता च, मेयं शचिरनुपहता, मध्या यत्रार्दा च। मेधो यन्न इत्यमर्थान्तरम् । पूता पवित्रा च । • पथ वा। सचिर्मेध्या पवित्रेति पर्यायशब्दानां कथनभाचा पवित्रत्वातिशयो भूमेरभिप्रेयी। सा पलियं किमर्थं पुनए- पलिप्यते गोमयेन ? ॥ ५८ ॥ प्रवीत्तरमार,- इन्द्रव वचाभिहतः पुरा हवी महासुरः ॥ ६ ॥ मेंटसा तस्य संकिवा तदर्थमुपलिप्यते ।