·No text on this page.

·Shri Atmananda Jain Granth Ratnamala Serial No.8&c. Nó BRIKA AND OREGINAL NIRYUKTI OF STHAVIR ARYA BHADRABAHU SWAMI AND A Bhashya by Shri Sanghadas Gani Ksliamashramana thereon with a Commentary begun by Acharya Shri Malayagiri and Completed by Acharya Shri Kshemakirti. Volume V FOURTH AND FIFTH UDDESHAS EDITED BY GURU SHRI CHATURVIJAYA AND HIS SHISHYA PUNYAVIJAYA THE FORMER BEING THE DISCIPLE OF PRATARTAKA SHRI KANTIVIJAYAJI INITIATED BY NYAYAMBHONIDHI SHRIMAD VIJAYANANDA SURIJI 1ST ACHARYA OT BRIHAT TAPA GACHCHHA SAMYIQNA SHAKHA, 3 Publishers:-SHRI ATMANAND JAIN SABHA, BHAVNAGAR Vir Samvat 2465 Atma Samyat Copies 600 Vikrama Samyat 1994 A, D. 1938

·Printed by Ramchandra Yesu Shedge,
at the Nirnaya Sagar Press,
26-28, Hotbhat Street,
Bombay.
Published by Vallabhadas Fribhavandas
Gandhi, Secretary, Shree Jain
Atmananda Sacha,
Bhavnagar,

·श्रीआत्मानन्द-जैनप्रन्थरत्नमालाया अष्टाशीतितम रत्नम् (८८) स्थविर-आर्यभद्रबाहुखामिप्रणीतखोपज्ञनियुक्त्युपेतं बृहत् कल्पसूत्रम् । श्रीसङ्घदासगणिक्षमाश्रमणसूत्रितेन भाष्येणोपहितम् । जैनागम-प्रकरणाचनेकग्रन्थातिगूढार्थप्रकटनप्रौढटीकाविधानसमुपलब्ध- 'समर्थटीकाकारें तिख्यातिभिः श्रीमद्भिर्मलयगिरिसूरिभिः प्रारब्धया वृद्धपोशालिकतपागच्छीयैः श्रीक्षेमकील- चायः पूर्णीकृतया च वृत्त्या समलङ्कृतम् । तस्यायं पश्च मो विभा गः चतुर्थ-पञ्चमाबुद्देशकौ । तत्सम्पादकौ- सकलागमपरमार्थप्रपञ्चनप्रवीण-बृहत्तपागच्छान्तर्गतसंविग्नशाखीय-आधाचार्य- न्यायाम्भोनिधि-श्रीमद्विजयानन्दसूरीश(प्रसिद्धनाम-श्रीआत्मारामजी- महाराज )शिष्यरत्नप्रवर्तक-श्रीमत्कान्तिविजयमुनिपुङ्गवानां शिष्य-प्रशिष्यौ चतुरविजय-पुण्यविजयौ । प्रकाशं प्रापयित्री- भावनगरस्था श्रीजैन-आत्मानन्दसमा । वीरसंवत् २४६५ प्रतयः५०० avar ke विक्रमसंवत् १९९४ भास्मसंवत् ४२ ·इदं पुस्तकं मुम्बय्यां कोलभाटवीथ्यां २६-२८ तमे गृह निर्णयसागर- मुद्रणालये रामचन्द्र येसु शेडगे: द्वारा मुद्रापितम् प्रकाशितं च तत् “वल्लभदास त्रिभुवनदास गांधी, सेक्रेटरी श्रीआत्मानन्द जैन सभा; भावनगर" इत्यनेन

·No text on this page.

·वृहत्तपागच्छान्तर्गत संविग्नशाखीय आद्याचार्य
न्यायाम्भोनिधि श्री १००८ श्री विजयानन्द सूरि
पट्ट प्रतिष्ठित आचार्यप्रवर
।
Lal
जन्म-विक्रम संवत् १९२७ वडोदरा.
दीक्षा-विक्रम संवत् १९४३ राधनपुर.
श्री १००८ श्री विजयवल्लभसूरि महाराज
आचार्यपदागहण-विक्रम संवत् १९८१ लाहार,
चारित्रसुवर्णोत्सव-विक्रम संवत् १९९४ ज्येष्ट वदि ९.

·TOILOE
ZOO
वल्लभ-सुवर्ण-स्मरणम्
विश्वनी महाविभूतिसमा, ज्ञान-तपोमूर्ति, जैनशासनप्रभावक,
बृहत्तपोगच्छान्तर्गत संविग्नशाखीय आद्याचार्य,
न्या या म्भो निधि
श्री १००८ श्री विजयानन्द सूरीश्वर
प्रसिद्धनाम श्रीआत्मारामजी महाराजना
विश्वमान्य, सुवर्णोज्वलनामधेय, पुनित पट्टधर
आचार्य भगवान
श्री १००८ श्री विजयवल्लभ सूरिवरना
चारित्रार्धशताब्दिरूप चारित्रसुवर्णोत्सवना पवित्र स्मरणमां
सुवर्णालङ्कृत वृहत्कल्पसूत्रनो पञ्चम विभाग
तेओश्रीना सुवर्णोज्वल सुकोमळ करकमलमां समर्पण
करीए छीए.
TOMIO
TOION
संवत् १९९४ ज्येष्ठ वदि ९
ता. २२-६-१९३८
पाटण
निवेदको-गुरु-शिष्य
मुनि चतुरविजय-पुण्यविजय

·No text on this page.

·बृहत्कल्पसूत्रपञ्चमविभागसंशोधनकृते सङ्ग्रहीतानां प्रतीनां सङ्केताः। भा० पत्तनस्थमाभापाटकसत्कचित्कोशीया प्रतिः । डे० अमदावादडेलाउपाश्रयभाण्डागारसत्का प्रतिः । मो० पचनान्तर्गतमोंकामोदीमाण्डागारसत्का प्रतिः । ले. पचनसागरगच्छोपाश्रयगतलेहेरुवकीलसस्कज्ञानकोशगता प्रतिः । कां० प्रवर्तकश्रीमत्कान्तिविजयसत्का प्रतिः । तामू० पतनीयश्रीसभाण्डागारसत्का ताडपत्रीया मूलसूत्रप्रतिः । ताटी० पत्तनीयश्रीसङ्घभाण्डागारसत्का ताडपत्रीया टीकापतिः । ताभा० पत्तनीयश्रीसङ्घमाण्डागारसत्का ताडपत्रीया भाष्यप्रतिः। प्रकाश्यमानेऽसिन् अन्थेऽस्सामियेऽशुद्धाः पाठाः प्रतिपूपलब्धास्तेऽसत्कल्पनया संशोध्य ( ) एताई- वृत्तकोष्ठकान्तः स्थापिताः सन्ति, दृश्यतां पृष्ठ १० पति २६, पृ० १७ ५ ३०, पृ० २५ पं० १२, पृ० ३१ पं० १७, पृ० १०५० २४ इत्यादि । ये चास्माभिर्गलिताः पाठाः सम्भावितास्ते [ . ] एताहक्चतुरस्रकोष्ठकान्तः परिपूरिताः सन्ति, दृश्यतां पृष्ठ ३ पंक्ति ९, पृ० १५५४६, पृ० २८ पं. ५, पृ०४९ पं०.२६ इत्यादि।

·प्रकाश्यमानेऽस्मिन् ग्रन्थे टीकाकृताऽस्माभिश्च निर्दिष्टानामवतरणानां स्थानदर्शकाः सङ्केताः। अनुयो. आचा० श्रु० भ० उ० आव० हारि० वृत्तौ आव०नि० गा० । आव० नियु० गा० आव० मू० मा० गा० अनुयोगद्वारसूत्र आचारागसूत्र श्रुतस्कन्ध अध्ययन उद्देश आवश्यकसूत्र हारिभद्रीयवृत्तौ आवश्यकसूत्र नियुक्ति गाथा आवश्यकसूत्र मूलभाष्य गाथा उ० सू० उद्देश सूत्र उत्त० अ० गा० ओपनि० गा० कल्पवृहद्भाज्य गा० चूर्णि जीत० भा० गा० तत्त्वार्थ दश० भ० उ० गा० दश० अ० गा. दशव अ० गा. दश० चू० गा० देवेन्द्र० गा० नाव्यशा० पञ्चव० गा० पिण्डनि० ०गा० प्रज्ञा० पद प्रशम० आ० मल० महानि० अ० विशे० ० गा० विशेषचूर्णि उत्तराध्ययनसूत्र अध्ययन गाथा ओघनियुक्ति गाथा बृहत्कल्पवृहद्भाष्य गाथा बृहत्कल्पचूर्णि जीतकल्पभाष्य गाथा तत्त्वार्थाधिगमसूत्राणि दशवकालिकसूत्र अध्ययन उद्देश गाथा दशवकालिकसूत्र अध्ययन गाथा दशवैकालिकसूत्र चूलिका गाथा देवेन्द्र-नरकेन्द्रप्रकरणगत देवेन्द्रप्रकरण गाथा भरतनाट्यशास्त्रम् पञ्चवस्तुक गाथा पिण्डनियुक्ति गाथा प्रज्ञापनोपानसटीक पद प्रशमरति आर्या मलयगिरीया टीका महानिशीथसूत्र अध्ययन विशेषावश्यकमहाभाष्य गाथा बृहत्कल्पविशेषचूर्णि ·७ ज्य० मा० पी० गा० व्यव० उ०भा० गा० २० उ० भु० अ०० सिe} व्यवहारसूत्र भाष्य पीठिका गाथा व्यवहारसूत्र उद्देश भाष्य गाथा शतक उद्देश श्रुतस्कन्ध अध्ययन उद्देश सि० सिद्धहेमशब्दानुशासन सि० हे० औ० सू० सिद्धहेमशब्दानुशासन औणादिक सूत्र हैमाने० द्विख० हैमानेकार्थसङ्घह द्विखरकाण्ड यन्त्र टीकाकृद्भिर्मन्थाभिधानादिकं निर्दिष्टं स्यात् तत्रासाभिरुल्लिखितं श्रुतस्कन्ध-अध्ययन-उद्देश-गाथादिकं स्थानं तत्तद्वन्थसत्कं ज्ञेयम् , यथा पृष्ठ १५ पं० ९ इत्यादि । यत्र च तन्नोल्लिखितं भवेत् तत्र सामान्यतया सूचितमुद्देशादिकं स्थानमेतत्प्रकाश्यमानबृहत्कल्पसूत्रमन्थसत्कमेव ज्ञेयम्, यथा पृष्ठ २ पंक्ति २-३-४, पृ० ५५० ३, पृ०८ पं० २७, पृ० ११ पं० २७, पृ० ६७ पं० १२ इत्यादि । प्रमाणत्वेनोद्धृतानां प्रमाणानां स्थानदर्शक- ग्रन्थानां प्रतिकृतयः। - अनुयोगद्वारसूत्र- अनुयोगद्वारसूत्र चूर्णी- अनुयोगद्वारसूत्र सटीक? (मलधारीया टीका) आचारामसूत्र सटीक- आवश्यकसूत्र चूर्णी- आवश्यकसूत्र सटीक (श्रीमलयगिरिकृत टीका) आवश्यकसूत्र सटीक शेठ देवचन्द लालमाई जैन पुस्तकोद्धार फंड सुरत । रतलाम श्रीऋषभदेवजी केशरीमलजी श्वेताम्बर संस्था । शेठ देवचन्द लालमाई जैन पुस्तकोद्धार फण्ड सुरत । आगमोदय समिति । रतलाम श्रीऋषभदेवजी केशरीमलजी श्वेताम्बर संस्था । आगमोदय समिति । - } (आचार्य श्रीहरिमद्रकृत टीका) 3- आगमोदय समिति । आवश्यक नियुक्ति- ओपनियुक्ति सटीक- कल्पचूर्णि- करपवृहद्भाष्य- कल्पविशेषचूर्णि-- कल्प-व्यवहार-निशीथसूत्राणि- आगमोदय समिति प्रकाशित हारिभद्रीय टीकागत । आगमोदय समिति हस्तलिखित । - जैनसाहित्यसंशोधक समिति।

·जीवाजीवामिगमसूत्र सटीक-;. आगमोदय समिति । दशवकालिक नियुक्ति टीका सह- शेठ देवचन्द लालभाई जैन पुखकोद्धार फण्ड सुरत । दशाशुतस्कन्ध मठमाध्ययन । शेठ देवचन्द लालभाई जैन पुस्तकोद्धार फंड सुरत । (कल्पसूत्र) देवेन्द्रनरकेन्द्र प्रकरण सटीक श्रीजैन आत्मानन्दसमा भावनगर । नन्दीसूत्र सटीक आगमोदय-समिति । (मलयगिरिकृत टीका) नाट्यशास्त्रम्- निर्णयसागर प्रेस मुंबई। निशीथचूर्णि- हस्तलिखित । पिण्डनियुक्ति- शेठ देवचन्द लालभाई जैन पुस्तकोद्धार फंह सुरत । प्रज्ञापनोपाङ्ग सटीक---- आगमोदय समिति। वृहत्कर्मविपाक- श्रीजैन आत्मानन्द सभा भावनगर । महानिशीथसूत्र- हस्तलिखित । राजमश्नीय सटीक- आगमोदय समिति। विपाकसूत्र सटीक- विशेषणक्ती- । रतलाम श्रीऋषभदेवजी केशरीमलजी श्वेताम्बर संस्था । विशेषावश्यक सटीक- श्रीयशोविजय जैन पाठशाला वनारस । व्यवहारसूत्रनियुक्ति भाष्य टीका-~.. श्रीमाणेकमुनिजी सम्पादित । सिद्धमाभृत-सटीक-. श्रीजैन आत्मानन्द सभा भावनगर । सिद्धहेमशब्दानुशासन- शेठ मनसुखभाई मगुभाई अमदाबाद । सिद्धान्तविचार- हस्तलिखित । सूत्रकृताङ्ग सटीक आगमोदय समिति । " - - खानाङ्गसूत्र सटीक ·॥ अहम् ॥ प्रासंगिक निवेदन्छ । , नियुक्ति-भाष्य-वृत्तिसहित बृहत्कल्पसूत्रना आ अगाउ अमे चार विभाग प्रसिद्ध करी चूक्या छीए । आने एनो पांचमो विभाग प्रसिद्ध करवामां आवे छे। आ विभागमा बृहत्कल्पसूत्रना चोथा पांचमा उद्देशानो समावेश करवामां आव्यो छे । आ विभागनी समाप्ति साथै प्रस्तुत ग्रन्थना मनाता ४२६०० श्लोक प्रमाण पैकी लगभग ४०००० श्लोक सुधीनो अंश समाप्त थाय छ । प्रस्तुत विभागना संशोधनमां, चोथा विभागना "प्रासङ्गिक निवेदन"मां जणावेल तृतीयखंडनी छ प्रतिमओ उपरांत मो० ले० प्रतिना चतुर्थखंडनी प्रतिमोनो पण अमे उपयोग कयों छे, जेनो परिचय आ नीचे आपवामां आवे छे । चतुर्थखंडनी मो० ले० प्रतिओ १ मो० प्रति-आ प्रति पाटण-सागरगच्छना उपाश्रयमा रहेला शेठ मोंका मोदीना ज्ञानभंडारनी छ । एनां पानां ८२ छ । दरेक पानानी पूठीदीठ सत्तर सत्तर लीटीओ छे अने ए दरेक लीटीमां ६९-७६ अक्षरो छ । प्रतिनी लंबाई १३॥ इंचनी अने पहोळाई ५। इंचनी छे । प्रतिना अंतमा लेखकनी पुष्पिका आदि क°य नथी; ते छतां आ ग्रंथ एक ज लेखकना हाये लखाएल होई तेना पहेला वीजा खंडो अनुक्रमे संवत १५७३-७४ मा लखाएला होवाथी आ चोथो खंड संवत १५७५-७६ मां लखाएल हशे एमां जरा पण शंकाने स्थान नथी । कारण के-लेखके आ प्रतिनो पहेलो खंड संवत १५७३ ना अषाढ महिनामा पूर्ण कयों छे अने एनो बीजो खंड संवत १५७४ ना भाद्रवा महिनामां समाप्त कर्यो छे; एटले जो लेखके आ ज गतिए प्रस्तुत मन्थना त्रीजा चोथा खंडो लख्या होय तो संभव छ के-आ त्रीजा चोथा खंडों अनुक्रमे संवत १५७५-७६ मां लखाएला होवा जोइए । आ प्रति जीर्णप्राय स्थितिमा छ । प्रति मोदीना भंडारनी होई एनी अमे मो० संज्ञा राखी छ। २ ले० प्रति—आ प्रति पाटण-सागरगच्छना उपाश्रयमा रहेला लेहेरु वकीलना ज्ञानभंडारनी छ । एनां पाना ७७ छ । दरेक पानानी पूठीदीठ सत्तर सत्तर लीटीओ छे अने दरेक लीटीमां७४-७९ अक्षरो छ। प्रतिनी लंबाई १३ इंचनी अने पहोळाई ५ इंचनी छ। प्रतिना अंतमा लेखकनी पुष्पिका वगैरे कशुं य नथी; ते छतां आ ग्रंथ एक ज लेखकना हाथे लखाएल होई तेनो प्रथमखंड संवत १५७८ ना आसो मासमा लखाएल होवाथी बाकीना बीजा खंडो ते पछीना वर्षमां लखांएला छे एमां लेश पण शंकाने स्थान नथी । प्रतिनी स्थिति जीर्णप्राय छ । प्रति लेहेरु वकीलना भंडारनी होई एनी अमे ले. संज्ञा राखी छ । 2 ·प्रासंगिक निवेदन। - आ पन्ने य प्रतिओ अमे उपरोक्त भंडारोनी संरक्षक हेमचन्द्रसभा द्वारा मेळवी छ । प्रतिओनी समविषमता प्रस्तुत ग्रन्थना प्रसिद्ध करवामां आवेला चार विभागोमां हस्तलिखित प्रतिओनी समविषमताने अंगे अमे जे हकीकत जणावी छे ते करतां आ विभागमा एने अंगे अमारे जुर्दु ज कहेवार्नु छ । पहेला चार विभागोमा संशोधनमाटे एकठी करेल प्रतो जुदा जुदा पाठभेदवाळी होई चार वर्गमां वहॅचाई जती हती, व्यारे प्रस्तुत विभागधी शरू करी ग्रन्थ- समाप्ति पर्यंत ए वर्गभेद दूर थइ जई वधीये प्रतिओ मात्र वे वर्गमां बहेंचाई गइ छ- एक वर्ग ताटी मो० ले भा० डे० प्रतिओनो अने वीजो वर्ग कां० प्रतिनो । पहेला वर्गनी प्रतिमओ आपसमा क्यारेक क्यारेक जुदी पड़ी जाय छे, तेम छतां पहेला त्रण उद्देशामां आ प्रतिओ पाठभेदना विषयमा जे प्रकारतुं समविपम वलण घरावती हती तेवु आ विभागथी नथी रहुं । आ विभागथी पाठभेदमाटे जुदुं वलण फक्त कां० प्रति ज घरावे छे । आमां धणे ठेकाणे पंक्तिओनी पंक्तिओ अने टीकानी टीकाना अंशो पाठ- भेदवाळा तेमज वधारेना छे । आ दरेक पाठभेदो अने वधाराना अंशोने अमे ते ते ठेकाणे टिप्पणमा आप्या छ । कचित् कचित् निरर्थक जणाता पाठभेदोनी उपेक्षा पण करी छे, तेम छतां मोटे भागे पाठभेद आदिनी नोंध लेवा माटे अमे अप्रमत्त ज रह्या छीए । आवधा उमेरेला अने परिवर्तित पाठभेदो पैकी जे पाठो अमने महत्त्वना लाग्या छे तेमने अमे मूळमां दाखल कर्या छे अने वीजी प्रतिना पाठोने टिप्पणमा आप्या छे, पण आईं कोई विरल विरल प्रसंगे ज बनवा पाम्युं छे। कां० प्रतिमा जे वधारानी पंक्तिओ अने टीकाअंशो छे ते मोटे भागे एवा छे के जेनुं ग्रन्थकारे पहेला अनेकवार व्याख्यान करी दीधुं छे । केटलाक उमेराओ लिंग-वचन-विभक्तिना फेरफारनी सूचनाविषयक छ तो केट- लाक उमेराओ गाथामा आवता च वा तु अपि आदि अव्ययोनी अर्थसूचनाविषयक छ केटलाक उमेराओ गाथा आदिनी प्रतीकना उमेराने लगता छ तो केटलाक उमेराओ अमुक शब्दोने स्पष्ट रीते समजाववामाटे समानार्थक शब्दना उमेराने लगता छ । आ वधी वस्तु टीकाकारे प्रस्तुत अन्थना व्याख्यानमां सेंकडो वखत कही दीघेल होवाथी कां० प्रतिमांना उपरोक्त उमेराओ कशुं ज महत्व रहेतुं नथी । तेमज आ पाठोने अमारा पासेनी ताडपत्रीय वगैरे प्राचीनतम टीकाप्रतिओनो अने चूर्णि-विशेपचूर्णिनो पण टेको नधी, ए कारणथी अमे आ वधा पाठभेदोनी नोंध टिप्पणमा लेवार्नु उचित मान्यु छ । अंतमा अमे एटली आशा राखीए छीए के प्रस्तुत संशोधनमा तेम ज, पाठभेदोनी नोंध लेवामां अमे अतिघणी काळजी राखी छे ते छतां आ संबंधमां अमारी स्खलना जणाय तो विद्वान् वाचको क्षमा करे। . निवेदक-गुरु-शिष्य मुनि चतुरविजय-पुण्यविजय ।

·॥ अहम् ॥ चतुर्थोद्देशकप्रकृतानामनुक्रमः। or १३२९ २९ ३ सूत्रम् प्रकृतनाम अनुद्धातिकप्रकृतम् २ पाराश्चिकप्रकृतम् अनवस्थाप्यनकृतम् प्रजाजनादिप्रकृतम् १०-११ वाचनाप्रकृतम् १२-१३ संज्ञाप्यप्रकृतम् १४-१५ ग्लानप्रकृतम् १६-१७ कालक्षेत्रातिकान्त- प्रकृतम् अनेषणीयप्रकृतम् १९ कल्पस्थिताकल्पस्थित- प्रकृतम् पृष्ठम् सूत्रम् प्रकृतनाम पृष्ठम् १३०७/२०-२८ गणान्तरोपसम्पत्प्रकृतम् १४२४ विष्वग्भवनप्रकृतम् १४५८ अधिकरणप्रकृतम् १४७३ १३६७ परिहारिकप्रकृतम् १४८० १३८१ ३२-३३ महानदीप्रकृतम् १४८७ १३८४ ३४-३७ उपाश्रयविधिप्रकृतम् १४९८ १३९२ १ प्रकृतमिदं उपसम्पत्मकृतम् इत्यनेन १३९९ नानाऽप्युच्येत ॥ २ अत्र मूले ययपि उपाश्रयमकृतम् इति मुद्रितं तथापि तत्र उपाश्रयविधिप्रकृतम् इति १४१७ ( ज्ञेयम् ॥ पञ्चमोद्देशकप्रकृतानामनुक्रमः। प्रकृतनाम पृष्ठम् सूत्रम् 'प्रकृतनाम ब्रह्मापायप्रकृतम् १५०३ | १२ 'पानकविधिप्रकृतम् अधिकरणप्रकृतम् १५१३/१३-३६ ब्रह्मरक्षाप्रकृतम् संस्तृतनिर्विचिकित्स- 'मोकप्रकृतम् प्रकृतम् १५२४ | ३८-४० परिवासितप्रकृतम् उदारप्रकृतम् १५३७४१. व्यवहारप्रकृतम् आहारविधिप्रकृतम् १५४६/४२ पुलाकभक्तप्रकृतम् पृष्ठम् १५५५ १५६० १५७८ १५८३ “१५९२ १५९५ -- ·॥ अहम् ॥ बृहत्कल्पसूत्र पंचम विभागनो विषयानुक्रम । गाथा १३०७-२९ १३०७-८ १३०८-१० . १३१०-११ १३११ १३११-२२ चतुर्थ उद्देश। विषय ४८७७-४९६८ अनुद्धातिकप्रकृत सूत्र १ १ हस्तकर्म, २ मैथुन अने ३ रात्रिभोजन ए त्रण स्थानो अनुदातिक अर्थात् गुरुप्रायश्चित्तने योग्य छे ४८७७-८१ चतुर्थ उद्देशनो अने चतुर्थ उद्देश प्रथम सूत्रनो तृतीय उद्देश साथे मेळ-संवन्ध अनुदातिकसूत्रनी व्याख्या ४८८२-८९ एक अने 'त्रिक पदना निक्षेपो ४८९०-९३ 'उद्धात अने 'अनुद्धात पदना निक्षेपो ४८९४ अनुदातिकमायश्चित्तने योग्य त्रण स्थानो ४८९५-४९४० १ हस्तकर्मनु स्वरूप ४८९५-९६ 'हस्त पदना निक्षेपो ४८९७-४९४० 'कर्म'पदना निक्षेपो द्रव्यकर्मनुं स्वरूप ४८९८ भावकर्मना संश्लिष्ट असंक्लिष्ट ने भेदो ४८९९-४९११ असंक्लिष्ट भावहस्तकर्मना १ छेदन २ भेदन घर्षण ४ पेपण ५ अभिघात ६ लेह ७ काय ८ क्षार ए आठ प्रकारो, तेनुं स्वरूप अने तेने लगता दोपो अने अपवादो ४९१२-४० संक्लिष्ट भावहस्तकर्मना प्रकारो ४९१२ संछिप्टहस्तकर्मना प्रकाये वसतिविषयक संष्ठिष्टहस्तकर्मना प्रकारो ४९१५-१९ वसतिविषयक रूपदोपर्नु स्वरूप, रूपना सचित्त अचित्त वे प्रकारो, तेने लगता दोपो अने प्रायश्चित्तो १३१२-२२ १३१२ १३१२ १३१२-१५ १३१५-२२ 1 १३१५-१५ ·बृहत्कल्पसूत्र पंचम विभागनो विषयानुक्रमः ३ गया पत्र ४९२०-३० १३१७-१९ १३९९-२२ १३२२-२७ ४९४१-६० ४९४१-४२ ४९४३-४७ विषय [गाथा ४९१५-पादलिसाचार्य विद्यावडे वना- घेली राजकन्यका उदाहरण ] वसतिविषयक विस्तरदोषनु स्वरूप, साधुनी वस- तिमा वेश्याली, सस्त्रीकपुरुष वगैरे पेसी जाय तेमने बहार काढवाने लगती यतनाओ अने अपवादो • [गाथा ४९२५–श्रीगृहनु उदाहरण] हस्तकर्मविषयक प्रायश्चित्तो २ मैथुनर्नु स्वरूप देव, मनुष्य अने तिर्यंच संबंधी मैथुन प्राणातिपात-पिंडविशुद्धि आदि मूलगुण-उत्तरगुणने लगतां दरेक अपवादस्थानोमा प्रायश्चित्तनो निषेध करवामां आवे छे ते छता मैथुनविषयक अपवाद- स्थानोमां प्रायश्चित्त केम आपवामां आवे छेतेने लगती शिष्यनी शंका अने ते सामे ‘आचार्यनो उत्तर. अर्थात् जैनशासनमा मैथुनभाव रागद्वेषविर- हित न होवाने कारणे तेमां अपवाद ज़-नथी किन्तु गीतार्थादि कारणवशात् जयणापूर्वक जे प्रतिसेवा करे छे तेना अपराधस्थाननी लघु गुरु तुलना करीने प्रायश्चित्तस्थानोमा हानि-वृद्धि करवामां आवे छे [गाथा ४९४३-दर्पिका भने कल्पिका. प्रति- सेवार्नु स्वरूप] मैथुनविषयक प्रायश्चित्तस्थानोमा हानि-वृद्धि अर्थात् ओछा-वत्तापणु केम.थाय छे ! तेनुं निवंशीय राजा अने दुकाळमा एक क्षेत्रमा वृद्धवास रहेले स्थविर आचार्यना क्षुल्लक शिष्यना दृष्टान्तद्वारा समर्थन ३ रात्रिभोजन, स्वरूप रात्रिभोजन, तेने लगता अपवादो, यतनाओं अने प्रायश्चित्तोनु निरूपण १३२२-२३ ४९४८-६० १ १३२४-२७ १३२७-२९ ·पत्र . १३२९ १३३० वृहत्कल्पसूत्र पंचम विभागनो विषयानुक्रम । माया विषय ४९६९-५०५७ पाराश्चिकप्रकृत सूत्र २ १ दुष्ट २ प्रमत्त अने ३ अन्योन्यकारक ए त्रण पारोश्चिक प्रायश्चित्तने योग्य छ ४९६९-७० पाराश्चिकप्रकृतनो पूर्वसूत्र साथे सम्बन्ध पाराश्चिकसूत्रनी व्याख्या ४९७१ 'पारात्रिक पदनी व्युत्पत्ति अने शब्दार्थ ४९७२-७४ पाराश्चिकना आशातनापाराश्चिक अने प्रतिसेवना- पाराश्चिक ए चे प्रकारो, तेमना सचारित्रि-अचारि- त्रिपणानुं स्वरूप अने परिणामनी विविधताने लई अपराधनी विविधता ४९७५-८४ १ आशातनापाराश्चिकनुं स्वरूप १ तीर्थकर २ प्रवचन ३ श्रुत ४ आचार्य ५ गणधर अने ६ महर्द्धिक, ए छनी आशातनानु स्वरूप अने तेने लगतां प्रायश्चित्तो ४९८५-५०२६ २ प्रतिसेवनापाराश्चिकनुं स्वरूप ४९८५ प्रतिसेवनापाराश्चिकना १ दुष्ट २ प्रमत्त अने ३ अन्योन्यकारक ए त्रण प्रकारो ४९८६-५०१५ १ दुष्टपाराञ्चिकर्नु स्वरूप ४९८६-५००५ १ कपायदुष्टपाराश्चिकनुं खरूप ४९८६ दुष्टपाराश्चिकना कपायदुष्ट अने विषयदुष्ट ए चे प्रकारो अने कपायदुष्टनी स्वपक्षदुष्ट-परपक्षदुष्टपद- द्वारा चतुभंगी ४९८७-९३ खपक्षकपायदुष्टतुं स्वरूप अने तेने लगतां १ सर्प- पनाल २ मुखानंतक ३ उलूकाक्ष अने ४ शिख- रिणी ए चार दृष्टान्तो ४९९४-९७ परपक्षकपायदुष्टादिनुं स्वरूप ४९९८-५००५ कपायदुष्टना वर्णनप्रसंगे सर्पपनालादि दृष्टान्तोमा दर्शावेला दोपोनो प्रसंग न आवे ते माटे आहारादिना निमंत्रण अने ग्रहणने लगती आचार्योए स्थापेली सामाचारी अने ते रीतेन वर्तवाची लागवा दोषो १३३२-३९ १३३२-३७ १३३५-३७ ·बृहत्कल्पसूत्र पंचम विभागनो विषयानुक्रम । गाथा ५००६-१५ १३३९-४२ ५०१६-२४ ५०१६ ५०१७-२४ विषय २ विषयदुष्टपाराधिक खरूप विषयदुष्टपाराञ्चिकनी खपक्ष-परपक्षदुष्टपदद्वारा चतुर्भगी, तेने लगता उपाश्रयपाराश्चिक, कुल- पाराश्चिक, निवेशनपारा०, पाटकपारा, शाखा- पा०, ग्रामपा०, देशपा०, राज्यपा०, कुलपा०, गणपा०, संघपाराश्चिक आदि पाराश्चिक प्राय- श्चित्तो, तेना दोषो अने विषयदुष्टने क्यांथी क्याथी पारानिक करवो तेनुं निरूपण २ प्रमत्तपाराश्चिकनुं स्वरूप पांच प्रमाद पैकी प्रस्तुतमा 'प्रमाद'पदथी त्यानार्द्ध- निद्रानो अधिकार स्त्यानदिप्रमत्तपाराश्चिकने लगतां १ पुद्गल मोदक ३ फरुसक-कुंभार ४ दन्त ५ वटशालाभंजन ए पांच दृष्टान्तो अने तेने लिंगपाराग्निक करवामाटेनो तथा तेने परित्याग करवामाटेनो विधि ३ अन्योन्यकारकपारान्चिकनुं खरूप अन्योन्यकारकर्नु स्वरूप अने तेने अंगे लिङ्गपारां- चिक प्रायश्चित्त पाराश्चिकनुं खरूप दुष्ट, प्रम अने अन्योन्यसेवी पैकी कोने कया प्रकारनुं पाराश्चिक प्रायश्चित्त आपवामां आवे छे तेनुं वर्णन उपाश्रय-कुल-निवेशनादिपाराश्चिक तथा लिङ्गपारा- चिकप्रायश्चित्तने योग्य अपराधो तपःपाराश्चिकनुं स्वरूप अने तेने योग्य व्यक्तिना गुणोनुं कथन कालपाराश्चिकनु स्वरूप कालपाराश्चिकनी कालमर्यादा कालपाराश्चिकनो स्वगणमाथी मीकळवानो- विधि अने परगणमा जवानां कारणो १३३९-४२ ५०२५-२६ ५०२७-५७ १३४२-४९ ५०२७ १३४२ ५०२८-३१ १३४२-४३ १३४३-४९ ५०३२-५७ ५०३२ ५०३३-३४ .

·१६ वृहत्कल्पसूत्र पंचम विभागनो विषयानुक्रम । गाथा पथ ५०३५ ५०३६-४४ १३४४ विषय कालपाराकिनी सामाचारी कालपाराश्चिक जे आचार्यनी निनामा रही प्रायश्चित्त करे ते आचार्ये ते कालपाराश्चिक प्रत्ये केम वर्तवू ? वाचना-प्रच्छना आदि जेवां महत्त्वनां कार्योंने छोडीने पण कालपाराश्चिकनी खवर लेवी, तेनी तबीयत नरम होय त्यारे तेनी स्वयं सेवा शुश्रूपा करवी, कारणवश पोते जइ शके तेम न होय त्यारे पोताने बदले ते कालपाराञ्चिकनी खबर लेवा उपाध्याय अगर गीतार्थने मोकलवो इत्यादिने लगती सामाचारी कालपाराश्चिक समर्थ होय तो राजा वगेरे तरफथी थता उपद्रवने दाळे अने तेना वदलामां राजानी भलामणधी अथवा पोतानी इच्छाथी श्रीसंघ कालपाराग्निकनी कालमर्यादामा घटाडो करे अथवा तेने सदंतर माफ करे तोते कालपाराश्चिक निर्दोप गणाय १३४४-४६ ५०१५-५७ १३४६-४९ १३४९-६७ १३४९ १३४९-६७ ५०५८-५१३७ अनवस्थाप्यंप्रकृत सूत्र ३ अनवस्थाप्यप्रायश्चित्तने योग्य त्रण स्थानो-साध- र्मिकस्सैन्य, अन्यधार्मिकस्सैन्य अने हस्ताताल ५०५८ अनवस्थाप्यप्रकृतनो पूर्वसूत्र साथे सम्बन्ध अनवस्थाप्यसूत्रनी व्याख्या ५०५९-५१३७ अनवस्थाप्यसूत्रनी विस्तृत व्याख्या ५०५९ अनवस्थाप्यना आशातनाअनवस्थाप्य अने प्रति- सेवनाअनवस्थाप्यादि प्रकारो ५०६०-६१ १आशातनाअनवस्थाप्यन खरूप आशातनाअनवस्थाप्यना तीर्थकराशातनादि छ प्रकारो अने तेने लगतां प्रायश्चित्तो ५०६२-५१२३ २ प्रतिसेवनाअनवस्थाप्यतुं स्वरूप ५०६२ प्रतिसेवनाअनवस्थाप्यना साधर्मिकस्तैन्यकारी अन्य- धार्मिकस्तैन्यकारी अने हस्तावालदायी ए त्रण प्रकारो १३५० १३५० १३५०-६४ १३५० ·बृहत्कल्पसूत्र पंचम विभागनो विषयानुक्रम । गाथा १३५०-५६ १३५० १३५०-५१ १३५२ विषय ५०६३-८७ १ साधर्मिकस्तैन्यनु स्वरूप ५०६३ साधर्मिकस्सैन्यविषयक द्वारगाथा ५०६४-६७ १ साधर्मिकोपधिस्तैन्यद्वार साधर्मिकना साधारण के कीमती वस्त्र-पानादि उपधिना अपहरणधी आचार्यादिने लागतां प्रायश्चित्तो ५०६८ २ व्यापारणाद्वार गुरुमओए गच्छादिकने माटे उपधि लेवा मोकलेला श्रमणो अधवचमां गुरुने जणाव्या सिवाय उपधि लइ ले तेने लगतां प्रायश्चित्तो ५०६९-७१ ३ ध्यामनाद्वार उपधि बळी गइ होय अथवा न बळी गइ होय ते छवां उपधि बळी गयाने बहाने लोभ वश थई उत्कृष्ट उपधि आदि लावे अने ते वातनी गृहस्थ आदिने खवर पड़े तेने लगतां प्रायश्चित्तो ५०७२ ४ प्रस्थापनाद्वार कोई आचार्यादिए कोई साधु साथे वीजा आचा- दिने आपवामाटे उपकरण मोकल्युं होय तेने ते पोते ज वचमां लइ ले तेने लगतां प्रायश्चिचो ५०७३-८४ ও হল্লায় ससहायक असहायक शैक्ष-शैक्षिकाना अपहारना प्रकारो, तेने लगतां प्रायश्चित्ती, दोषो तथा शैक्षा- पहारने लगतो अपवाद ५०८५-८७ ६ आहारविधिद्वार आहारविषयक साधर्मिकस्सैन्यना प्रकारो अने तद्विषयक प्रायश्चित्त ५०८८-५१०२ २ अन्यधार्मिकस्तैन्यनु स्वरूप आहार, उपधि, सचित्त एटले शिष्य-शिष्या- विपयक प्रव्रजितअन्यधार्मिकस्तैन्य अने गृहस्थ- अन्यधार्मिकस्तैन्यनुं खरूप, तेने लगतां प्रायश्चित्तो अने अपवादो 8 १३५३-५६ १३५६ १३५६-५९. 1 ·गाथा पत्र १३५९-६३ ५१०३ १३५९ ५१०४-११ बृहत्कल्पसूत्र पंचम विभागनो विपयानुक्रम । विषय ३ हस्तातालतुं स्वरूप हस्तावाल, हस्खालंब अने अर्थादान ए त्रण पाठ- भेदवाळां पदो १ हस्तातालतुं स्वरूप, तेने लगतां प्रायश्चित्तो अने अपवादो २ हस्तालंबनु स्वरूप ३ अर्थादानवें स्वरूप अने ते समजाववामाटे अवसन आचार्य- दृष्टान्त साधर्मिकस्तैन्यकारी आदि प्रतिसेवनाअनवस्थाप्य आचार्यादिने लगतो प्रायश्चित्तनो विभाग अनवस्थाप्यप्रायश्चित्तने योग्य व्यक्तिना गुणो, तेने लगतो विधि अने तेनी सामाचारी १३६०-६२ १३६२ ५११४-१९ १३६२-६३ ५१२०-२८ १३६४-६५ ५१२९-३७ ५१३८-९६ ५१३८-८९ १३६७-८१ १३६७-८० ५१३८ १३६७ १३६७ १३६८ १३६८ ५१३९ ५१४०-४३ प्रजाजनादिप्रकृत सूत्र ४-९ ४ प्रव्राजनासून पंडक, वातिक अने कीव ए त्रण प्रव्रज्याने अयोग्य छ प्रजाजनादिप्रकृतनो पूर्वसूत्र साथे संबंध प्रजाजनासूचनी व्याख्या प्रव्राजनासूत्रमा अधिकार प्रनाजनानो विधि दीक्षालेनारनी परीक्षानो-पूछगाछ करवानो विधि अने एथी विपरीत रीते दीक्षा आपनार आचार्यने प्रायश्चित्तादि १पंडकनुं स्वरूप पंडकनां सामान्य लक्षणी पंडकना प्रकारो पंडकना भेदो दूपितपंडक अने तेना आसिक्त उपसिक ए वे प्रकारचें खरूप ५१४४-६३ १३६९-७३ १३६९-७० १३७०-७३ १३७० ५१४९-६३ ५१४९ ५१५०-५१ ·बृहत्कल्पसूत्र पंचम विभागनो विषयानुक्रम । ११ गाथा १३७०-७२ १३७२-७३ १३७३ ५३७४ १३७४ विषय ५१५२-५६. उपघातपंडकना पहेला भेद वेदोपघातपंडकनुं स्वरूप अने ते विषे हेमकुमार उदाहरण तथा वीजा भेद उपकरणोपघातपंडकनुं स्वरूप अने ते विषे एक जन्ममा पुरुष, स्त्री, नपुंसक एम ऋण वेदनो अनुभव करनार कपिलनुं दृष्टान्त अजाणपणे पंडकने दीक्षा अपाइ होय तेने ओळ- खवानी रीत, तेनी चेष्टाओ तेम ज एवाने जाण्या पछी राखवाथी लागता दोषो ५१६४ २ क्लीवर्नु स्वरूप ३ वातिकनुं स्वरूप तचनिक दृष्टान्त ५१६६-६७ कुंभी, ईर्ष्यालु, शकुनी, तत्कर्मसेवी, पाक्षिका- पाक्षिक, सौगन्धिक, आसिक्त, वर्धित, चिप्पित आदि नपुंसकोर्नु स्वरूप ५१६८-७१ जेम स्त्री-पुरुषो ज्ञान, ध्यान, स्वाध्याय, तपस्या आदि द्वारा विकारोने रोके छे तेम नपुंसको पण विकारोने रोकी शके ते छतां नपुंसकमाटे प्रव्रज्यानो निषेध केम करवामां आवे छे ए जातनी शिष्यनी शंका अने आचार्यनो उत्तर अने ते प्रसंगे वत्सआम्रनुं दृष्टान्त ५१७२-८९ अपवादपदे पंडकादिने प्रव्रज्या आपवामां आवे त्यारे तेने केवो वेष आदि आपत्रो, केवी रीते साधु- सामाचारी शीखववी, सूत्रादिनो अभ्यास केम कराववो, तेने वेप आदिनो त्याग केम कराववो इत्यादिने लगती सामाचारी [गाथा ५१८५–सर्वज्ञभाषितसूत्रनां लक्षणो] ५-९ मुंडापनादिसूत्र पंडक, वातिक अने कीव ए जेम प्रव्राजनाने माटे अयोग्य छ तेम मुंडन, शिक्षा, उपस्थापना, एक- मंडलीमां भोजन अने साथे रहवाने मावे पणं अकल्पिक के १३७५ " १३७६-८० १३८०-८१ ·१३८१-८४ वृहत्कल्पसूत्र पंचम विभागनो विपयानुक्रम । गाया विषय ५१९७-५२१० वाचनाप्रकृत सूत्र १०-११ अविनीत, विकृतिप्रतिवद्धं अने अन्यवशमितप्राभूत ए त्रण वाचनाने अयोग्य छे अने विनीत, विकृति- वर्जी तेमज उपशान्तकपाय ए त्रण तेने योग्य छ ५१९७-९८ वाचनाप्रकृतनो पूर्वसूत्रसाथे सम्बन्ध १०-११ वाचनासूत्रनी व्याख्या अविनीत, विकृतिभोजी अने कपायवानने वाचना आपवाने लगतां प्रायश्चित्तो - ५२०० अविनीतादि त्रण पदनी अष्टमंगी ५२०१-१० अविनीतादिने वाचना आपवाथी लागता दोपो अने १३८१ १३८२ १३८२ १३८२ तेने लगतो अपवाद १३८२-८४ [गाया ५२०७-'अव्यवशमिताभृत' पत्नी व्याख्या] ५२९१-३५ १३८४-९२ १३८४-११ १३८४ १३८५ ५२१२-१३ संज्ञाप्यप्रकृत सूत्र १२-१३ १२ दुःसंज्ञाप्य सूत्र दुष्ट, मूढ अने व्युदाहित पत्रण उपदेश प्रत्रज्या आदिना अनधिकारी छे संज्ञाप्यप्रकृतनो पूर्वसूत्र साये संवन्ध दुःसंज्ञाप्यसूत्रनी व्याख्या दुःसंज्ञाप्यना दुष्ट, भूढ अने व्युद्वाहित ए त्रण प्रकार अने ए त्रण पदनी अष्टमंगी मूढनु स्वरूप 'मूढ'पदनो आठ प्रकारे निक्षेप द्रव्यमूढनुं स्वरूप अने ते विपे घटिकावोद्रनुं दृष्टान्त दिग्मूढ, क्षेत्रमूढ अने कालमूढनु स्वरूप अने काल- मूढ विपे पिंडारनुं उदारहण गणनामूढ अने साहश्यमूढनुं खरूप अने ते विये अनुक्रमे उष्ट्रारूड अने कुटुम्बिसंग्रामर्नु दृष्टान्त १३८५ ५२१४-२२ ५२१४. ५२१५ ५२१६ १३८५ १३८५ १३८६ ·बृहत्कल्पसूत्र पंचम विभागनो विषयानुक्रम । गाथा पत्र ५२१८ ५२१९-२२ ५२२३-२८ १३८८-९० १३९० ५२२९ ५२३०-३३ विषय अभिभवमूढ अने वेदमूढनुं स्वरूप अने वेदमूढ विपे अनंगरतिराजानुं दृष्टान्त द्रव्यमूढादिने लगतां उपर्युक्त दृष्टान्तोनो संग्रह व्युदाहितनुं खरूप अने ते विषे १ द्वीपजातपुरुष २ पंचशैलवासी देवीओथी ठगाएल सुवर्णकारं ३ अंधलक अने ४ सुवर्णकारव्युद्वाहित पुरुषनां दृष्टान्तो उपरनां उदाहरणोमा मूढ अने व्युद्वाहितनो विभाग दुष्ट, मूढ अने व्युद्वाहितमां दीक्षाने योग्य अने अयोग्यनो विभाग अने तेनां कारणो १३ सुसंज्ञाप्यसूत्र अदुष्ट, अमूढ अने अभ्युद्वाहित ए त्रणे उपदेश प्रव्रज्या आदिना अधिकारी छे दुःसंज्ञाप्यसूत्रमा दुःसंज्ञाप्यने जणान्या पछी सुसंज्ञाप्य अर्थापत्तिथी आवी जाय छे ते छत्ता सुसंज्ञाप्यसूत्र जुर्दु बनाववानुं कारण अने ते प्रसंगे कालिकश्रुतानुयोगनी शैलीनुं वर्णन १३९०-९१ ५२३४-३५ १३९१-९२ . ५२३६-६२ १३९२-९९ ग्लानप्रकृत सूत्र १४-१५ निर्ग्रन्थी अने निर्मन्थो ग्लान अवस्थामा होय त्यारे तेमनी सेवाने लगती यतनाओ, अपवादमार्गो तेम ज ग्लानावस्थामा विकारोनी अतिप्रवळतादर्शक सुकुमारिका आर्यातुं उदाहरण " ५२६३-५३१४ काल-क्षेत्रातिकान्तप्रकृत सूत्र १३९९-१४११ निम्रन्थ-निग्रन्थीमोने कालातिकान्त तेम न क्षेत्राति- कान्त अशनादि कल्पे नहि काल-क्षेत्रातिक्रान्तप्रकृतनो पूर्वसूत्रसाथे संबन्ध १४०० ·गाथा पत्र १४००-५ ५२६४.८६ ५२६४-६९ बृहत्कल्पसूत्र पंचम विभागनो विषयानुक्रम । विषय १६-१७ काल-क्षेत्रातिकान्तसूत्रोनी व्याख्या १६ कालातिक्रान्तसूत्रनी विस्तृत व्याख्या जिनकल्पिकने लक्षीने कालातिक्रान्त अशनादिनु स्वरूप, तेनी मर्यादा, प्रायश्चित्तो अने दोपो स्थविरकल्पिकोने लक्षीने कालातिकान्त अशनादिनु स्वरूप, तेनी मर्यादा, तेटला काळ सुधी अशनादि राखी मूकवानां कारणो अने तेने लगती यतनाओ भक्त-पानादिने राखी मूकवामां जेम दोपो छे तेम तेने लाववामां पण अनेक दोपो छे माटे कोइए खावू ज नहि ए प्रकारनु शिष्यनुं कथन अने ते सामे आचार्यनो प्रतिवाद अशनादि कालातिक्रान्त थवानां कारणो अने तेने ५२७०-७४ १४०२-३ ५२७५-८३ १४०३-४ ५२८४-८६ अंगे अपवाद १४०४-५ १४०५-११ " १४०५ १४०६ ५२८७-५३१४ १७ क्षेत्रातिकान्तसूत्रनी विस्तृत व्याख्या ५२८७-८८ क्षेत्रातिक्रान्तनी मर्यादा, वद्विपयक प्रायश्चित्त अने दोपोर्नु स्वरूप ५२८९-९१ जिनकल्पिक अने स्थविरकल्पिकने पोतपोताना मर्यादित क्षेत्रमा क्षेत्रातिक्रान्तने लगता दोपो लागवा छता तेमनुं निर्दोपपणु ५२९२-५३०१ स्थविरकल्पिको पोताना मर्यादित क्षेत्र पैकीनां दूरना गामोमांथी मिक्षा आदि लावे तेथी थता-क्षेत्ररक्षा, गुरु-बाल-युद्ध-लान-तपस्वि-प्राघूर्णक आदि निमित्ते मिक्षानी तेम ज तेमने योग्य दूध दहि घी आदि उपयोगी द्रव्योनी सुलभता, उदमादि दोपोनी शुद्धि, बहुमान आदि गुणो अने ते विषे अगारीनुं 'अर्थात् कृपण वाणीआनी स्त्रीनु तथा पदरी - बोरडीनुं दृष्टान्त ५३०२-१४ दूरनां गामोमां भुख्या भूख्या भिक्षामाटे जर्बु तेम ज भिक्षा लइने आवq इत्यादि उपाधि करवा करतां १४०६-१ ·बृहत्कल्पसूत्र पंचम विभागनों विषयानुक्रम । पत्र गाथा विषय मिक्षा लावनार ते गाममा ज आहारादि करी ले, तो शुं हरकत छे तेने लगतुं वादस्थळ १४०९-१९ ५३१५-३८ अनेषणीयप्रकृत सूत्र १८ १४१२-१७ भिक्षाचर्यामां श्रमणे अजाणपणे अनेषणीय स्निग्ध अशनादि उत्कृष्ट अचित्त द्रव्य लीधु . होय तो ते अनुपस्थापित श्रमणने आपी देवु अने जो तेवो श्रमण न होय तो तेनो प्राशुक भूमीमां विवेक करवो अनेषणीयप्रकृतनो पूर्वसूत्र साथै सम्बन्ध १४१२ अनेषणीयसूत्रनी व्याख्या अनुपस्थापित शिष्यने अनेषणीय भक्त आदि आप- वाने लगती यतनामओ, अयतनाथी आपवामां दोप आदितुं वर्णन तेम ज तेने समजाववाना प्रकारादि ५३३९-६१ कल्पस्थिताकल्पस्थितप्रकृत सूत्र १९ १४१७-२४ कल्पस्थित अकल्पस्थित श्रमणोने एक वीजाना निमित्ते तैयार थएल कल्पनीय अकल्पनीय पिण्डर्नु स्वरूप ५३३९ कल्पस्थिताकल्पस्थितप्रकृतनो पूर्वसूत्र साये सम्बन्ध- कल्पस्थिताकल्पस्थितसूत्रनी व्याख्या १४१८ ५३४० कल्पस्थित अकल्पस्थितर्नु स्वरूप अने तेमनां महा- व्रतोनी संख्या १४१ ५३४१-५० ऋषभ-महावीर अने बावीस तीर्थकरना कल्पस्थित अकल्पस्थित श्रमण-श्रमणीओ, तेमना उपाश्रयो, समुदाय, संघ आदिने उद्देशीने करेल आधाकर्मादि पिण्डनो कल्ल्याकल्प्य विभाग १४१८-२० ५३५१-५८ चोवीस तीर्थकरना श्रमण-श्रमणीओना कल्पस्थित अकल्पस्थित तरीकेना विभाग कारण समजाव- वामाटे तेमना ऋजु-जड, ऋजु-प्राज्ञ अने वक्र जडपणानुं वर्णन अने नटप्रेक्षणकनुं दृष्टान्त .१.४२१-२३, ५३ १-६१ कल्पस्थित अकल्पस्थितने आधी आधाकर्मादिना प्रहणने लगतो अपवाद १४२३-२४ ३१६ , ·२४ वृहत्कल्पसूत्र पंचम विभागनो विषयानुक्रम । गाथा विपय ५३६२-५४९६ गणान्तरोपसम्पत्प्रकृत सूत्र २०-२८ १४२४-५ २. भिक्षुविषयक गणान्तरोप- सम्पत्सूत्र १४२४-१४४४ कोई पण निर्मथने नानादिना कारणे वीजा गणमा उपसंपदा लेवी होय तो आचार्य, उपाध्यायादिने पूछवां तेओ सम्मति आपे तो ज म थइ शके गणान्तरोपसम्पत्प्रकृतनो पूर्व सूत्र साये सम्बन्ध १४२४ भिक्षुविषयक गणान्तरोपसम्प- सूत्रनी व्याख्या १४२२ ५३६३-५४४९ उपसम्पदान स्वरूप १४२५-४७ ५३६३-७७ जान-दर्शन-चारित्रनी वृद्धि निमित्ते गणान्तरोप. सम्पदानो स्वीकार, तेना १ मीत २ चिन्तयन् ३ ब्राजिकादि ४ संखडी ५ पिशुकादि ६ अप्रतिपेधक (प्रतिपेचक) पर्पद्वान् ८ गुरुपेपित ए आठ अतिचारो, तेने लगतां प्रायश्चित्तो अने आठ अतिचारोनुं स्वरूप १४२५-२८ ५३७८-७९ जे भिक्षु निष्कारण प्रतिषेधकादि पासे उपसंपदा स्वीकारे तेने लगतो विधि १४२८ ५३८०-८५ अप्रतिपेधक, पर्पद्वान् अने प्रतीच्छकने लगतो अपवाद १४२९-३० ५३८६-१४ व्यक्त अव्यक्त शिष्यनुं स्वरूप अने तेमने उपसं. पदा लेवामाटे वीजा साधु साथे मोकलवामां आत्रे सारे प्रतीच्छनीय आचार्य अने मूलाचार्यने लगता आभाव्य अनामान्यनो विभाग १४३०-३२ ५३९५-९६ आचार्य, उपाध्याय आदिनी अनुमति सिवाय उप- संपदा स्वीकारनार शिष्य अने प्रतीच्छक आचार्यने प्रायश्चित्त अने आजा नहि आपवानां कारणो १४३२-३३ १ज्ञानोपसम्पदानो विधि ५३९७-५४२४ १४३३-३३ ५३९७-५४०३ उपसंपदा स्वीकारवा पहेला आज्ञा मेळववा माटे आचार्य, उपाध्याय अने गच्छने पूछवानो विधि :

·'बृहत्कल्पसूत्र पंचम विभागनो विषयानुक्रम । गाथा ५४०४-२४ विषय अने विधिपूर्वक -एटले आज्ञा लइने आवेला शिष्यने उपसंपदा नहि आपनार आचार्यले प्रायश्चिच तेम ज जे कारणसर उपसंपदामाटे आवेला शिष्यने उपसंपदा आपवाथी प्रायश्चित्त लागे ते कारणोनुं वर्णन अने आ वधायने लगता अपवादो उपसम्पदा स्वीकारनार श्रमणनो शिष्य उपसम्पदा आपनार आचार्यनो अनाभाव्य होय तो ते आचार्य तेने लइ न. शके तेने लगतो अपवाद अने ते. अना- भाव्य शिष्य ते आचार्य पासे भणीने तैयार थया पछी ते आचार्य काळधर्म पामे तो ते शिष्ये काळधर्म पामेल आचार्यना गच्छने निष्णात वनाववानो विधि तथा तेमना पारस्परिक आभाव्य-अनाभाव्यने लगता आदेशो अने तेना अगीआर विभागो आदि तेमज उपरोक्त रीते काळधर्म पामेल आचार्यना शिष्यो निष्णात न थइ शके तो तेमने माटे कुल, गण अने संघमा अध्ययनमाटे जवानो विधि आदि [गाथा ५४०८-क्षेत्रोपसम्पन्न अने सुखदुःखो- पसम्पन्ननो आभाव्य-अनाभाव्यविधि गाथा ५४२३-पांच प्रकारनी उपसम्पदा अने तेने आश्री आभाव्य-अनाभाव्यतुं स्वरूप] २ दर्शनोपसम्पदानो विधि दर्शनप्रभावक शास्त्र, छेदशास्त्र आदिना अध्ययन निमित्त तेमज प्रवचननी रक्षानिमित्ते उपसम्पदा स्वीकारवा आदिनो विधि ३ चारित्रोपसम्पदानो विधि एपणादोष-स्त्रीदोपरूप देशदोष अने गुरुदोप-गच्छ- दोषरूप आत्मसमुत्थदोषथी ' वचवा माटे तथा चारित्रनी वृद्धिमाटे उपसम्पदा लेवानो विधि आदि २१-२२ गणावच्छेदक ' 'अने । आचार्य-उपाध्यायविषयक गणा- न्तरोपसम्पत्सूत्रो १४३४-३९ ५४२५-३९ १४३९-४२ ५४४०-४९ ५४५०-५२ १४४४-४५ ·बृहत्कल्पसूत्र पंचम विभागनो विषयानुक्रम । १४४५-४६ १४४६-४९ १४५०-५१ विषय गणावच्छेदक अने आचार्य-उपाध्यायने लगतो उपसम्पदा लेवानो विधि २३ भिक्षुविषयक सम्भोगोपसम्प- रसूत्र अने तेनी व्याख्या ५४५३-६९ संभोगोपसम्पदानां कारणो, गच्छ अने आचार्यना शैथिल्यविषयक चतुर्भगी अने तेमने चारित्रमार्गमा उद्यत करवानो विधि तथा गणान्तरसंक्रमणने आश्री संविग्न भिक्षु अने संविन गण विषयक चतुर्भगी अने तेने लगती उपसम्पदानो विस्तृत विधि २४-२५गणावच्छेदक अने आचार्य- उपाध्यायविषयक सम्भोगोपसम्प- सूत्रो २६ भिक्षुने लगतुं अन्य आचार्य- उपाध्यायने स्वीकारवा विषयक सूत्र अने तेनी व्याख्या ५४७१ अन्य आचार्य-उपाध्यायने स्वीकारवानां कारणो ५४७२-७३ पू० ज्ञाननिमित्ते अने दर्शननिमित्ते अन्य आचार्य-उपा- ध्यायने स्वीकारवानो विधि ५४७३ उ०-९२ पू० चारित्रनिमित्ते अन्य आचार्य-उपाध्यायना स्वीकारविषयक विधि, श्रुतव्यक्त-वयोव्यक्त पदनी चतुर्भगी अने तेने आश्री आचार्य-उपाध्यायना खीकारनो विस्तृत विधि २७-२८ गणावच्छेदक अने आचार्य-उपाध्यायने आश्री अन्य आचार्य-उपाध्यायने स्वीकारवा विषयक सूत्रो १४५१ १४५१ १४५२ १४५२-५६ १४५६-५८ ५४९७-५५६५ १४५८-७२ विष्वग्भवनप्रकृत सूत्र २९ . कालधर्म पामेल भिक्षु आदिना देहनी परिष्ठापना- विषयक सूत्र ·बृहत्कल्पसूत्र पंचम विभागनो विषयानुक्रम । पत्र १४५८-५९ १४५९ १४५९ १४६० १४६०-६१ १४६१-६२ १४६२-६३ गाथा विषय ५४९७-९८ विष्वग्भवनप्रकृतनो पूर्वप्रकृत साथै सम्बन्ध विष्वग्भवनसुननी व्याख्या. ५४९९-५५०२ विष्वग्भवनसूत्रनी विस्तृत व्याख्यानो उपक्रम अने तद्विषयक द्वारगाथाओ ५५०३-४ १ प्रत्युपेक्षणाद्वार कालधर्मगत भिक्षु आदिना शवना परिठापनने योग्य स्थण्डिलभूमीनुं निरीक्षण ५५०५-९ २ दिग्द्वार कालधर्मगत साधुना शवना परिष्ठापनने योग्य दिशा अने तेने लगता उपघातोनुं स्वरूप ५५१०-१३ ३ णन्तकद्वार कालधर्मगत भिक्षुने योग्य वस्रोतुं प्रमाण अने संख्या ५५१४-१७ ४ दिवा रात्रौ वा कालगतः' द्वार कालधर्म पामेल साधुने गीतार्थ साधु आदि वोस- रावे अने योग्य विधि करे पण शोक न करे ५५१८-२६ ५ जागरण-वन्धन-छेदनद्वार कोई कारण प्रसंगे दिवसे के रात्रिमा साधुना मृत देहने राखी मूकबुं पडे तेने अंगे जागवानो, बन्ध- ननो अने छेदननो विधि ५५२७ ६ कुशप्रतिमाद्वार साधु कालधर्म पामे ते वखतना नक्षत्रने आश्री डाभना पुतळां वनाववानो विधि ५५२८-२९ ७ निवर्तनद्वार कालधर्मगत साधुना झवने भूलथी आगळ लइ गया पछी पार्छ स्थंडिलभूमीमा लाववानो विधि ५५३० ८मात्रकद्वार कालधर्मगत साधुना देने परठव्या पछी आचम- नादिने लगतो विधि ५५३१ ९ शीर्पद्वार कालगत भिक्षुना मस्तकने राखवानी दिशा १४६३-६४ १४६४ 7 L ·२८ बृहत्कल्पसूत्र पंचम विभागनो विषयानुक्रम । गाथा पत्र ५५३२-३५ १४६६ -- ५५३६-३७ १४६६ . ५५३८ १४६७ १४६७ ५५४०-४६ १४६७-६८ विषय १० तृणादिद्वार कालधर्मगत साधुना शव नीचे डाभनो संथारो करवानो विधि ११ उपकरणद्वार कालधर्मगत साधुनी पासे साधुनां उपकरण नहि राखवाथी लागता दोषो अने प्रायश्चित्त १२ कायोत्सर्गद्वार साधुना मृत देहने परठव्या पछी उपाश्रयमा आवी काउस्सग करवानो विधि १३ प्रादक्षिण्यद्वार साधुना मृत देहने प्रदक्षिणा कर्या सिवाय उपाश्र- घमा आवद्यु १४ अभ्युत्थानद्वार कालंधर्मगत साधुनुं देह भूतादिना प्रवेशने लीधे लइ जतां के स्मशानभूमीमां लइ गया पछी उपा- श्रयमां पार्छ आवे तेने लगतो विधि १५ व्याहरणद्वार कालधर्मगत साधु भूताविष्ट थया पछी जे साधु आदिनुं नाम ले तेने लोचादि करवानो विधि १६ कायोत्सर्गद्वार कालगत साधुने परठवीने उपाश्रयमा आज्या पछी परिष्ठापक साधुओए करवानो काउस्सग अने अजितशान्तिस्तवादिनुं गणवू १७ क्षपण-स्वाध्यायमार्गणाद्वार आचार्यादि प्रभावक पुरुप अथवा मोटा कुटुंव- वाळो साधु कालधर्म पामे त्यारे उपवास असल्झा- यने लगतो विधि १८ व्युत्सर्जनद्वार कालधर्मगत साधुना उपकरणादिनुं विसर्जन १९ अवलोकनद्वार १४६८-६९ ५५४८-४९ १५५० ५५५० १४६९ १४६९-७० १४७०-७१ ५५५४-५८ ·बृहत्कल्पसूत्र पंचम विभागनो विषयानुक्रम । २९ पत्र १४७१-७२ १४७३-८० १४७३ १४७४ १४७४-७५ १४७५-७७ गाथा विषय कालधर्मगत साधुना परठवेला मृतदेहनी अखंडता आदि उपरथी निमित्त, गति वगैरेनी परीक्षा ५५५९-६५ कालधर्मगत साधुने लगतो विधि नहि करवायी लागतां प्रायश्चित्त, दोषो अने प्रस्तुत सूत्रनो समन्वय ५५६६-९३ अधिकरणप्रकृत सूत्र ३० भिक्षुए गृहस्थनी साथे अधिकरण-झघडो कयों होय तेने शमाव्या सिवाय ते भिक्षुने भिक्षाचर्या वगेरे कशुं कर कल्पे नहि इत्यादि ५५६६ अधिकरणप्रकृतनो पूर्वप्रकृत साथे सम्बन्ध अधिकरणसूत्रनी व्याख्या ५५६७-७२ भिक्षुने गृहस्थनी साथे केश थवानां कारणो, ते केशने शान्त नहि करवाथी थां नुकशानो ५५७३-८० झघडेला भिक्षु अने गृहस्थने शान्त पाडवानी रीत ५५८१-८९ झघडो करीने शान्त नहि थनार भिक्षु, आचार्य, उपाध्याय, गणावच्छेदकने लगतां प्रायश्चित्तो ५५९०-९१ पक्षपातथी ओछंवत्तुं प्रायश्चित्त आपवाथी दोपो ५५९२-९३ अधिकरणने लगतुं अपवादपद ५५९४-५६१७ परिहारिकप्रकृत सूत्र ३१ परिहारकल्पस्थित भिक्षुने आचार्य-उपाध्याय इन्द्र- मह जेवा उत्सवने दिवसे विपुल भक्तपानादि अपावी शके, ते पछी आपी-अपावी शके नहि. तेनी कोइ पण प्रकारनी वेयावञ्च करी करावी शके इत्यादि ५५९४-९५ परिहारिकप्रकृतनो पूर्वप्रकृत साये सम्बन्ध परिहारिकसूत्रनी व्याख्या परिहारतपप्रायश्चित्त लागवानां कारणो ५५९७ परिहारतपनो विधि ५५९८-५६१७ परिहारकल्पिकसूत्रना अंशोनी व्याख्या परिहारकल्पिक अने गच्छवासीओनो पारस्परिक व्यवहार अने तेने लगतां प्रायश्चित्त आदि १४७७-७९ १४७९-८० १४८०-८६ १४८१ १४८१ १४८२ १४८२-८६ ·नगाथा ५६१८-६४ ५६१८-३७ १४८७-१८ १४८७-११ १४८७ १४८७ ५६१९-२१ १४८७-८८ ५६२२-३४ १४८८-९० वृहत्कल्पसूत्र पंचम विभागनो विपयानुक्रम । विषय महानदीप्रकृत सूत्र ३२-३३ ३२ महानदी सूत्र निर्ग्रन्थ-निर्ग्रन्थीओने गंगा यमुना जेवी महानदीओ महिनामा एकची पधारे वार उतरवी कल्पे नहि महानदीप्रकृतनो पूर्वसूत्र साये संबंध ३२ महानदीसूत्रनी व्याख्या ३२ महानदीसूत्रगत इमाओ, उदिटाओ, जिताओ, संतरित्तए, उत्तरित्तए आदि पदोनी व्याख्या महानदीओने नावधी संतरणने लगता अनुकंपा तेमज प्रत्यनीकताविषयक विविध दोषोनुं वर्णन [गाथा ५६२५-अनुकंपाविपये मुरुंडराजनुं उदाहरण गाथा ५६२७-२८ प्रत्यनीकताविपये महावीर- देव अने सुदाढ-कंबल-शम्बलदेवोर्नु उदाहरण] महानदी उत्तरणविषयक संघट्ट, लेप अने लेपो- परि ए त्रण प्रकारो अने तद्विपयक दोपो ३३ महानदीसूत्र ऐरावती जेवी छीछरी नदीओ महिनामां वे अगर त्रण वार उतरवी कल्पे ३३ महानदीसूत्रनी व्याख्या ३३ महानदीसूत्रमांनां विपम पदोनी व्याख्या नदी उतरवा माटेना संक्रम, स्थल अने नोस्थल ए त्रण प्रकारना मार्गों तेना प्रकारो, स्वरूप अने आ प्रकारो पैकी कया मार्गे जर्बु तेने लगतो विभाग, भांगाओ वगेरे संक्रम, स्थल आदि मार्गाने लक्षीने नदी उतरवानो विधि, तेने लगती यवनाओ, दोपो, अपवाद आदि ५६३५-३७ १४९०-९१ १४९१ १४९१-९२ ५६३८-३९ ५६४०-५२ - १४९२-९६ १४९५-९८ - पं६८५-८१ -उपाश्रयविधिप्रकृत सूत्र ३४-३७ १४९८-१५०२ निर्ग्रन्थ-निर्यन्थीओने ऋतुबद्धकाळमा अने वर्षा ऋतुमा रहेवा लायक उपाश्रयोनुं वर्णन ·बृहत्कल्पसूत्र पंचम विभागनो, विपयानुक्रमः। ३१ गाथा ५६६५-६६ १४९९ १४९९ ५६६७-७५ विषय उपाश्रयविधिप्रकृतनो पूर्व सूत्र सार्थे संबंध ३४-३७ उपाश्रयविधिसूत्रोनी व्याख्या ऋतुवद्धकाळविषयक ३४-३५ उपाश्रयविधिसूत्रोनी विस्तृत व्याख्या, यतना, अपवाद आदि वर्षावासविषयक ३६-३७ उपाश्रयविधिसूत्रनी विस्तृत व्याख्या, यतना, अपवाद आदि १५००-१ ५६७६-८१ १५०१-२ पंचम उद्देशक । १५०३-१३ १५०३-५ १५०५ १५०५-१२ , १५०६-८ ५६८२-५७२५ ब्रह्मापायप्रकृत सूत्र १-४ ५६८२-८७. ब्रह्मापायप्रकृतनो पूर्व सूत्र साथे संबंध १-४ ब्रह्मापायसूत्रोनी व्याख्या ५६८८-५७२० १-२ निर्मन्थविषयक ब्रह्मापायसूत्रनो विपय अने विस्तृत व्याख्या ५६९१-९९ गच्छने विपे शास्त्रस्मरणने लगता व्याघातोनुं धर्म- कथा, महर्द्धिक, आवश्यकी, नैपेधिकी, आलोचना, वादि, प्राघुणक, महाजन, ग्लान आदि द्वारोवडे निरूपण ५७००-१२ गुरुनी आज्ञा सिवाय शास्त्रस्मरण निमित्ते जुदा जनारने लागता दोषोनुं देवताकृत उपसर्गद्वारा निरूपण अने तद्विषयक छ भंगो ५७१३-२० गच्छवासना गुणोनुं वर्णन ५७२१-२५ ३-४ निर्ग्रन्थीविषयक ब्रह्मापायसूत्रोनुं व्याख्यान ५७२६.८३ अधिकरणप्रकृत सूत्र ५ भिक्षु लेशने उपशमाच्या सिवाय अन्य गणने आश्रीने रही न शके अधिकरणप्रकृतनो पूर्वसूत्र साथे संबंध अधिकरणसूत्रनी व्याख्या- ५७२७-४९ [जुओ तृतीय विभागनो गाथा २६८२ थी २७१७ सुधीनो विषयानुक्रम पन ३०-३१]. १५०८-१० १५१०-१२ १५१२-१३ १५१३-२३ .. १५१३ : १५१४-१५ ·गाथा पत्र ५७५०-६१ बृहत्कल्पसूत्र पंचम विभागनो विपयानुक्रम । विषय अधिकरणनी-केशनी शान्ति न करता स्वगणने तजी अन्य गणमां जनार भिक्षु, उपाध्याय, आचार्य आदिने आश्री प्रायश्चिचनो विभाग अने तेने लगतुं एक शाहुकारनी चार पत्नीनुं उदाहरण केशने कारणे गच्छनो त्याग न करता लेशयुक्त चित्ते गच्छमां क्सनार भिक्षु, उपाध्याय, आचार्य आदिने शान्त करवानो विधि, शान्त नहि थनारने लगता प्रायश्चिचो दोपरे, अपवाद आदि [गाथा ५७८०-कुमारदृष्टान्त ] १५१५-१८ ५७६२-८३ १५१८-२३ ५७८४-५८२८ संस्तृतनिर्विचिकित्सप्रकृत सू०६-९ १५२४-३७ सशक्त के अशक्त भिक्षु, आचार्य, उपाध्याय आदि सूर्यना उदय अने नहि आथमवा माटे निःशंक होई आहार करता होय अने पछी सूर्य उग्यो नयी के आथमी गयो छे एम खवर पडता आहारनो साग करे तो तेमनी रात्रिभोजनविरति अखंडित रहे छे; पण सूर्यनो उदय थवा छता अने नहि आथमवा छतां जो ते माटे शंकाशील होई आहार करे वो तेमनी रानिमोजनविरति खंडित थाय छे ५७८४ संस्कृतनिर्विचिकित्सप्रकृतनो पूर्वसूत्र साथे संबंध १५२५ ६-९ संस्तृतनिर्विचिकित्स आदि सुत्रोनी व्याख्या १५२५-२६ ५७८५-५८१४ ६ संस्तृतनिर्विचिकित्ससूननी विस्तृत व्याख्या १५२६-३३ ५७८५-८७ संस्तृतनिर्विचिकित्ससूत्रोनो विषय अने तेने आश्री काल, द्रव्य अने भावी प्रायश्चित्तनी मार्गणा १५२६ ५७८८-५८०६ उद्गतवृत्ति, अनुद्ववृत्ति अने अनस्तमित, अस्तमिव पदोनी व्याख्या, तेने आनी संकल्प, गवेषणा, ग्रहण अने भोजन ए पार पदो बड़े पोडशभंगी, घटमान भांगाओनी सोळ लताओ, आठ शुद्ध ·बृहत्कल्पसूत्र पंचम विभागनो विषयानुक्रम ] गाथा पत्र १५२६-३१ ५८०७-१४ १५३१-३३ विषय लताओ अने आठ अंशुद्ध लताओ अने अशुद्ध लता- ओने अंगे काल, द्रव्य अने भावने आश्री प्राय- चित्तनो विभाग संस्तृतनिर्विचिकित्ससूत्रगत संस्कृत आदि पदोनी व्याख्या ७ संस्तृतविचिकित्ससूत्रनी व्याख्या ८ असंस्कृतनिर्विचिकित्ससूत्रनी व्याख्या तपोअसंस्तृत, ग्लानासंस्तृत, अध्वासंस्तृत ए त्रणं प्रकारना असंस्कृतनुं स्वरूप, प्रायश्चित्त आदि ९ असंस्तृतविचिकित्ससूत्रनी व्याख्या ५८१५-१६ ५८१७-२७ १५३४-३७ ५८२९-६० १५३७-४५ ५८२९ . . १५३८ १५३८ ५८३०-३२ उद्गारप्रकृत सूत्र १० निर्मन्थ-निर्मन्धीओ वमन, गचरकुं वगेरे आन्या पछी थुकी नाखे अने मोडं साफ करी नाखे तो रात्रिभोजनदोष न लागे उद्गारप्रकृतनो पूर्वसूत्र साये संबंध उद्गारसूबनी व्याख्या भिक्षु आचार्य आदिने आश्री उद्गारविषयक प्राय- श्चित्त, दोषो अने अमात्य-बटुकनुं उदाहरण उद्गारनां कारणो अने तद्विषयक विविध पदोने आनी प्रायश्चिचो अने प्रायश्चित्तना प्रस्तारनी रचना उदारने लक्षी भोजन करवा विषयक विविध आदेशो, कवल्लीनुं दृष्टान्त अने शास्त्रकारने मान्य भोजननो आदेश उन्नार गिलनविषयक अपवाद अने ते विषे रन- वाणिगर्नु दृष्टान्त १५३८-३९ ५८३३-४५ १५३९-४२ ५८४६-५५ १५४२-४४ ५८५६-६० १५४४-४५ ५८६१ आहारविधिप्रकृत सूत्र ११ आहारविधिप्रकृतनो पूर्वसूत्र साये संबंध आहारविधिसूचनी व्याख्या १५४६-५४ १५४६ १५४६ 5 ·बृहत्कल्पसूत्र पंचम विभागनो विषयानुक्रम । गाथा ५८६२-६४ १५४६-४७ १५४७ ५८६७ विषय प्राण, वीज, रज आदि पदोनी व्याख्या अने आगन्तुक, तदुद्भव प्राणाविर्नु खरूप आहारविधिसूत्रनो अधिकार जे देशमा ओदन, सत्तु, दधि, पाणी वोरे जीवादिधी संसक्त ज मळतां होय तेवा संसक देशमा जवानो विचार करवो, त्यां जवा माटे प्रयत्न करवो, ते देश तरफ प्रयाण करवं अने ते देशमा पहोंचर्बु आदिने लगतां प्रायश्चित्तो अशिव, दुर्भिक्ष आदि कारणे संसक्त देशमा जर्बु आदि थाय तो जीवादिथी संसक्त ओदनादिने लेवानो अने तेनी प्रतिलेखना करवानो विधि, ते प्रमाणे न करवाथी लागता दोषो, अने ओदन आदिमा रहेला प्राण आदिना पारिष्ठापननो विधि जीवादिसंसक्त ओदनादिना ग्रहण आदिविषयक अपवाद अने यतनादि १५४८ ५८६८-८४ १५४८-५२ ५८८५-९६ १५५२-५४ १५५५-६० १५५५ १५६५ पानकविधिप्रकृत सूत्र १२ ५८९७ पानकविधिप्रकृतनो पूर्वसूत्र साथे संबंध पानकविधिसूचनी व्याख्या दक, दकरज, दकस्पर्शित आदि पदोनी व्याख्या ५८९९-५९१८ पावकना-पाणीना ग्रहणनो विधि, तेने लगता भांगाओ, तेना परिष्ठापननो विधि अने तद्विषयक अपवाद वगेरे, ५९१९-७५ ब्रह्मरक्षाप्रकृत सूत्र १३-३६ १३-१४ इंद्रियसूत्र अने श्रोतासूत्र ब्रह्मरक्षाप्रकृतनो पूर्वसूत्र साथे संबंध इंद्रियसूत्र अने श्रोतःसूचनी व्याख्या इंद्रियसूत्र अने श्रोतासूत्रनी विस्तृत व्याख्या १५६०-७८ १५६० १५६१ १५६१ ५९१९ ५९२०-२८ १५६१-६३ ·बृहत्कल्पसूत्र पंचम विभागनो विषयानुक्रम । गाथा पत्र १५६२-६५ ५९२९ १५६३ १५६४ ५९३०-३४ ६९३५-३९ १५६५-६६ . ६९४०-४३ १५६६-६७ विषय पशु-पक्षिविषयक सादिथी संभवता दोषो, प्रायश्चित्त आदि १५ एकाकिसूत्र निम्रन्थीओने एकला रहेईं कल्पे नहि एकाकि आदि सूत्रोनो पूर्वसूत्र साथे सम्बन्ध एकाकिसूननी व्याख्या एकली निर्ग्रन्थीने प्रायश्चित्त, दोषो अने अपवादो १६ अचेल सूत्र अने तेनी व्याख्या निम्रन्थीने नग्न रहे कल्पे नहि. नन्न निर्मन्थीने प्रायश्चित्त, दोषो, अपवाद आदि १७ अपात्र सूत्र अने लेनी व्याख्या निर्मन्धीने पानरहित रहेवू न कल्पे. निम्रन्थीने पात्र नहि राखवाथी लागता दोषो, तद्विषयक सुषानुं उदाहरण अने अपवाद १८ व्युत्सृष्टकाय सूत्र निर्गन्थीने काया वोसरावीने रहे कल्पे नहि १९ आतापना सूत्र निम्रन्थीने गाम नगर-आदिनी वहार आतापना लेवी कल्पे नहि आतापना सूत्रनी व्याख्या जघन्य मध्यम उत्कृष्ट आतापनानुं स्वरूप अने निन्थीने योग्य आतापनानो प्रकार अने तेने योग्य स्थान २०-३० स्थानायत, प्रतिमास्थित, निषद्या, उत्कटुकासन, वीरासन, दंडासन, लगंडशायि, अवाङ्मुख, उत्तान, आत्रकुन अने एकपाच- ६९४४ १५६७ ६९४५-५२ १५६७-७० १५६७ ५९४५-५२ १५६८-७० ५९५३-६४ शायि सूत्र १५७०-७३ स्थानायतादि सूत्रोनी व्याख्या १५७० ·वृहत्कल्पसूत्र पंचम विभागनो विपयानुक्रम । गाथा पत्र ५९५३-५६ १५७०-७१ ५९५७-६४ १५७२-७३ १५७३-७४ १९६५-६८ ५९६५ १५७३ १५७४ ५९६६-६८ १५७४ १५७५ विषय स्थानायत, प्रतिमास्थित आदि पदोनी व्याख्या, तेने लगता दोषो अने निर्ग्रन्थीने योग्य स्थानासनो संयतीने स्थानायतादि स्थानासनोनो निपेध करवा विषयक शंका-समाधान ३१ आकुंचनपद सूत्र निम्रन्थीने आकुंचनपट्ट राखवो अने तेनो उपयोग करवो कल्पे नहि आकुंचनपट्टादिसूत्रोनो पूर्वसूत्र साथे संबंध आकुंचनपट्ट सूत्रनी व्याख्या निम्रन्थीने आकुंचनपट्ट राखवावी लागता दोपो, तेने लगती यतना अने अपवाद ३२ सावश्रय आसनसूत्र अने व्याख्या निर्गन्धीओने सावश्रय आसन उपर वेसवु सुबुं कल्पे नहि ३३ सविषाण पीठफलक सूत्र निम्रन्थीओने सविपाण पीठफलक उपर वेसवू सु वगेरे कल्पे नहि सविपाण पीठफलक सूत्रनी व्याख्या निर्ग्रन्थीओने सविपाण पीठफलकने आश्री लागता दोषो ३४ सवृन्तालावु सूत्र अने व्याख्या निर्घन्धीओने नालयुक्त अलावुपात्र राखg वगेरे कल्पे नहि ३५ सवृन्तपात्रकेसरिका सूत्र निर्गन्धीओए दण्डयुक्त पात्रकेसरिका न राखवी ३६ दारुदण्डक सूत्र अने व्याख्या निर्बन्धीओने दारुदण्डक - एटले पादप्रोन्छनक राखq कल्पे नहि ५९६९-७२ १५७५-७६ १५७५ ५९६९-७२ १५७६ १५७६-७७. ५९७३ ५९७४ १५७७ ५९७५ १५७७-७८ ·बृहत्कल्पसूत्र पंचम विभागनो विषयानुक्रम । ३७ गापा विषय पत्र ५९७६-९६ ५९७६ मोकप्रकृत सूत्र ३७ मोकप्रकृतनो पूर्वसूत्र साथे संबंध ३७ मोकसूत्रनी व्याख्या मोकसूत्रनी विस्तृत व्याख्या [गाथा ५९८७-८८ देवीनुं उदाहरण] १५७८-८३ १५७८ ૨૭૮ १५७८-८३ ५९७७-९६ १५८३-९१ १५८३-८७ १५८३ १५८४ १५८४ '- १५८४-८५ ५९९७-६०३२ परिवासितप्रकृत सूत्र ३८-४० ५९९७-६०१२ ३८ परिवासित आहार सूत्र; निम्रन्थ-निर्ग्रन्थीओने रात्रिमा राखी मूकेलो आहार कल्पे नहि ५९९७ परिवासितप्रकृतनो पूर्वसूत्र साथे सम्बन्ध परिवासित आहार सूचनी व्याख्या ५९९८ परिवासिताहारतुं स्वरूप - ५९९९-६००४ अशनादि चार प्रकारना आहारतुं अने अनाहारनु खरूप ६००५-१२ परिवासित आहार अने अनाहार विषयक दोषोनुं वर्णन, अपवादादि ६०१३-२४ ३९ आलेपन सूत्र निम्रन्थ-निम्रन्थीमोने परिवासित आलेपनद्रव्यनो उपयोग करवो कल्पे नहि ६०१३-१४ आलेपनसूत्रनो पूर्वसूत्र साथे संबंध आपलेनसूत्रनी व्याख्या ६०१५-१७ आलेपनसूत्र अने प्रक्षणसूत्रना पौर्वापर्य विषयक शंका-समाधान ६०१९-२४ आलेपनने परिवासित राखवाथी लागता दोषो अने प्रायश्चित्त ६०२५-३३ ४० वृक्षण सूत्र निन्थ-निर्मन्धीओने परिवासित तैल आदि वडे अभ्यंगन वगैरे करतुं न कल्पे १५८५-८७ १५८७-८९ १५८७ १५८७ १५८८ १५८८-८९ ·वृहत्कल्पसूत्र पंचम विभागनो विषयानुक्रम । ६०२५. विषय अक्षणसूत्रनो पूर्वसूत्र साथे संबंध वक्षण खूबनी व्याख्या परिवासित म्रक्षणने लगतां प्रायश्चित्तो, 'दोषो-अने यतनादि १५९० ६०२६-३२ १५९०-११ ६०३३-४६ ६०३३ व्यवहारप्रकृत सूत्र ४१ परिहारकल्पस्थित भिक्षुने योग्य व्यवहार-प्रायश्चिच. व्यवहारप्रकृतनो पूर्वसूत्र साथे संबंध ४१ व्यवहार सूत्रनी व्याख्या परिहारकल्पस्थित भिक्षुना कारणिक अतिक्रमादि अने तेने लगतां प्रायश्चित्तादि. १५९२ १५९२ ६०३४-४६ १५९२-९५ ६०४७-५९ ६०४७ १५९५ -१५९६ पुलाकभक्तप्रकृत सूत्र ४२ निम्रन्थीओने पुलाकभक्त लेबु कल्पे नहि पुलाकमतप्रकृतनो पूर्वसूत्र साथै सम्बन्ध पुलाकभक्तसूत्रनी व्याख्या धान्यपुलाक, गंधपुलाक अने रसपुलाक एम त्रण प्रकारलु पुलाकभक्त, तेनुं स्वरूप अने वेमने पुलाक तरीके ओळखाववाचें कारण पुलाकभकविषयक दोषोनुं वर्णन निर्मन्थोने आश्री पुलाकभक्तपणादिविपे भलामण ६०४८-५० ६०५१-५८ १५९९

·पूज्यश्रीभद्रबाहुखामिविनिर्मितखोपज्ञनियुक्त्युपेतं
बृहत् कल्पसूत्रम् ।
श्रीसङ्घदासगणिक्षमाश्रमणसूनितेन लघुभाष्येण भूषितम् ।
आचार्यश्रीमलयगिरिपादविरचितयार्धपीठिकावृत्त्या तपाश्रीक्षेमकी-
चार्यवरानुसन्धितया शेषसमप्रवृत्त्या समलङ्कृतम् ।
चतुर्थ-पश्चमाबुद्देशकौ ।

·॥ अहम् ॥ बृहत्कल्पसूत्र-पञ्चमविभागस्य शुद्धिपत्रम् पत्रम् पक्षिः शुद्धम् अम्हे दाणि बुग्गाहिया ५३११ २३ २४ अशुद्धम् अम्हेदाणि बुग्गाहिया, ४३४१ ५६९६ बहुरोगे १३८८ १४१८ १४३३ १४३३ १४४८ १४५३ १४९३ २६ २३ वतवतो परिहीणो श्रय प्रक बनस्पतिकायाः व्युत्सजनं -तोयं विदुम्मि बहुरोगी ५४६३ वतऽवतो परिहीनो श्रय विधि प्रक वनस्पतिकायः व्युत्सर्जन -तोयविदुम्मि १५८० १५८५ ९ ·॥ श्रीमद्विजयानन्दसुरिवरेभ्यो नमः ॥ पूज्यश्रीभागमाहुस्वामिविनिर्मितत्वोपज्ञनिर्युक्त्युपेतं बृहत् कल्पसूत्रम् । श्रीसङ्घदासगणिक्षमाश्रमणसूत्रितेन लघुभाष्येण भूषितम् । तपाश्रीक्षेमकीर्त्याचार्यविहितया वृत्त्या समलङ्कृतम् । चतुर्थ उद्देशः। अ नु द्धा ति क प्र कृ त म्- व्याख्यातस्तृतीय उद्देशकः, सम्प्रति चतुर्थ आरभ्यते । तस्य चेदमादिसूत्रम्- तओ अणुग्धाइया पन्नत्ता, तं जहा-हत्थकम्मं करे- माणे, मेहुणं पडिसेवमाणे, राईभोयणं भुंज- , माणे १॥ अथास्य सूत्रस्य कः सम्बन्धः ? इति चिन्तायां सम्बन्धविधिमेव तावदुपदर्शयति- सुत्ते सुत्तं बज्झति, अंतिमपुप्फे व बज्झती तंतू । इय सुत्तातो सुतं, गहंति अत्थातों सुत्तं वा ।। ४८७७ ।। इह सम्बन्धोऽनेकधा भवति-यथा पुष्पेषु अथ्यमानेषु यदा 'सूत्रम्' तन्तुनिष्ठितो भवति तदा तत्रैव सूत्रेऽपरं सूत्रं बध्यते, अन्तिमपुष्पे वा तन्तुर्बध्यते, बद्ध्वा च पुष्पाणि अथ्यन्ते; एवं यस्मिन्नन्तिमसूत्रे उद्देशको निष्ठितो भवति ततः सूत्रादपरस्योद्देशकस्य यद् आद्य सूत्रं तद् 10 यदि सदृशाधिकारिकं भवति तदा सूत्रात् सूत्रं प्रश्नन्तीत्युच्यते । कापि पुनरादरसूत्रं सम्बध्यते । वाशब्दोपादानात् क्वाप्यर्थादर्थस्य सम्बन्धः क्रियते ॥ ४८७७ ॥ तत्रार्थात् सूत्रसम्बन्धं तावद् दर्शयति- घोसो ति गोउलं ति य, एगटुं तत्थ संवसं कोई । खीरादिविधियतणू, मा कम्म कुज आरंभो ॥ ४८७८ ॥ १ज्झते तं तामा०॥ २ सुतं, अथातो वा भवे सुत्तं मो. ४°परं सू भा० को० ॥ ५ खीरादिपीणियतणू तामा० ॥ - 16 वृ० १६५ ·- 5 सनियुक्ति-लघुभाष्य-वृत्तिके बृहत्कल्पसूत्रे [ अनु०प्रकृते सूत्रम् १ घोष इति गोकुलमिति चैकार्थम् । तत्र तृतीयोद्देशकान्त्यसूत्राभिहितचलक्षेत्रद्वारावसरायाते गोकुले संबसन् कश्चित् साधुः क्षीरादिवृंहिततनुः प्रचुरदुग्ध-दध्यायुपचितशरीरो मोहोद्भवेन मा हस्तकर्म कुर्यात् , १ उपलक्षणमिदम् , तेन » मा वा मैथुनं प्रतिसेवेत, अतस्तद्वारणार्थमा- दिसूत्रस्यारम्भः क्रियते ॥ १८७८ ॥ अथ सूत्रात् सूत्रसम्बन्धमाह- हेट्ठाऽणंतरसुत्ते, वुत्तमणुग्याइयं तु पच्छित् । तेण व सह संबंधो, ऐसो संदट्ठओ णामं ॥ ४८७९ ।। तृतीयोद्देशके यदधस्तादन्त्यसूत्रं तस्य 'अनन्तरसूत्रे' रोधकाख्ये यो बहिर्भिक्षाचयों गतस्तां रजनी तत्रैव बहिरावसति तस्यानुद्वातिकं प्रायश्चित्तं साक्षादेवोक्तम् , अत्रापि तदेवानुदातिक साक्षादेव सूत्रेणाभिधीयते, एवं 'तेन वा' रोधकसूत्रेण समं 'सन्दष्टको नाम' सदृशपूर्वापरसूत्र- 10 द्वयसन्दंशकगृहीत इव सम्बन्धो भवति ।। ४८७९ ।। अथान्याचार्यपरिपाट्या सम्बन्धमेवाह- उवचियमंसा वतियानिवासिणो मा करेज करकम । इति सुत्ते आरंभो, आइल्लपदं च सूएइ ।। ४८८० ।। तह वि य अठायमाणे, तिरिक्खमाईसु होइ मेहुन्न । निसिभत्तं गिरिजण्णे, अरुणम्मि व दुद्धमाईयं ॥ ४८८१ ॥ 15 जिकानिवासिनः सन्तः साधव उपचितमांसाः सजाताः करकर्म मा कारिति प्रस्तुतसू- त्रविषय आरम्मः । अयं च सम्बन्धः "हत्थकम्मं करेमाणे" इतिलक्षणं अत्राद्यपदं सूच- यति ॥ ४८८० ॥ 'तथापि करकर्मणाऽप्यतिष्ठति परिणामे तिरश्चादियु मैथुनप्रतिसेवनमपि कदाचिद् भवेद् इति द्वितीयपदसूचा । जिकायां च गिरियज्ञादौ सायाहसङ्खड्यां निशिभक्त प्रतिसेवेत 20 अरुणोदयवेलायां वा दुग्धादिकं गृहीयादिति तृतीयपदसूचा ॥ ४८८१ ॥ अनेन सम्बन्धेनायातस्यास्य व्याख्या-त्रयः त्रिसध्याकाः 'अनुदातिका उद्धातो नाम- "अद्धेण छिन्नसेस" (गा० ) इत्यादिविधिना भागपातः सान्तरदानं वा उद्घात्तः, स विद्यते येषु ते उद्घातिकाः, तद्विपरीता अनुदातिकाः 'प्रज्ञप्ता तीर्थकरादिभिः प्ररूपिताः । 'तद्यथा' इत्युपप्रदर्शनार्थः । हन्ति हसति वा मुखमावृत्यानेनेति हस्तः-शरीरैकदेशो निक्षेपा- 2BSऽदानादिसमर्थः, तेन यत् कर्म क्रियते तद् हस्तकर्म, तत् कुर्वन् । तथा स्त्री-पुंसयुग्मं मिथुन- मुच्यते, तस्य भावः कर्म वा मैथुनम्, तत् प्रतिसेवमानः । तथा रात्रौ भोजनम्-अशनादिकं मुञ्जानः । एष सूत्रार्थः ।। अथ नियुक्तिविस्तरमाह- एकस्स ऊ अभावे, कतो तिगं तेण एकगरसेव । णिक्खेवं काऊणं, णिप्फत्ती होइ तिण्हं तु ॥ ४८८२ ।। 30 इह त्रयाणां सद्ध्या प्रथमतो वक्तव्या । तत्रैकस्याभावे कुतस्विकं सम्भवति । तेन कारणेन १६ एतदन्तर्गतः पाठः भा० का० नास्ति ॥ २ एसो संदसओ णाम तामा० । एसो घ सदट्टओ भणिओ का० ॥ ३°वर्यागत° भा० मो० ॥ ४ अमुं च सम्बन्धं "ह° भा० ॥ ५°थुनं प्रतिसेवेत इति द्विभा०॥ ६ स्तर:--एक को० ॥ ७°वति? अतःप्रभा० का० ॥

·- - भाष्यगाथाः १८७९-८६] चतुर्थ उद्देशः। १३०९ प्रथमत एकस्यैव निक्षेपं कृत्वा ततस्त्रयाणां निक्षेपस्य निष्पत्तिः कर्तव्या भवति ॥ १८८२ ॥ यथाप्रतिज्ञातमेव करोति- नाम ठवणा दविए, मातुगपद संगहेक्कए चेव । पज्जव भावे य तहा, सत्तेएक्केकगा होति ॥ ४८८३ ।। नामैकक स्थापनैककं द्रव्यैककं मातृकापदैकक सङ्घहैककं पर्यवैककं भावककम् । एतानि । सप्तककानि भवन्ति ॥ १८८३ ॥ तत्र नाम-स्थापने क्षुण्णे । द्रव्यैककं पुनर्जशरीर-मन्यशरीरव्यतिरिक्तमाह- दन्वे तिविहं मादुकपदम्मि उप्पण्ण-भूय-विगतादी । सालि त्ति व गामो त्ति व, संघो त्ति व संगहेक्कं तु ॥४८८४ ॥ 'द्रव्ये द्रव्यविषयं एककं त्रिविधम् , तद्यथा-सचित्तमचित्तं मिश्रं च । सचित्तं पुनरपि 10 द्विपद-चतुष्पदा-ऽपदभेदात् त्रिधा । तत्र द्विपदैककं एकः पुरुषः, चतुष्पदैककं एकोऽश्व एको हस्ती, अपदैककं एको वृक्ष इत्यादि । अचित्तैकक एकः परमाणुः एकमाभरणम् । मित्रैकक सालकार एकः पुरुषः । मातृकापैदे तु चिन्त्यमाने एककं उत्पन्न-भूत-विगतादिकम् , "उप्पन्ने इ वा, विगते इ वा, धुवे इ वा" इत्यस्य पदत्रयस्यैकतरमित्यर्थः । आदिशब्दाद् अकाराद्य- क्षरात्मिकाया वा मातृकाया एकतरं पदम् । सङ्घहैककं बहुत्वेऽप्येकवचनाभिधेयम् , यथा--15 शालिरिति वा ग्राम इति वा सङ्घ इति वा ॥ १८८५ ॥ अथ पर्यायैककादीनि दर्शयति-४ दुविकप्पं. पन्जाए, आदि8 जण्ण-देवदचो चि । अणादिलु एको ति य, पसत्थमियरं च भावम्मि ॥ ४८८५ ॥ पर्यायैककं 'द्विविकल्पं द्विप्रकारम् , तद्यथा-आदिष्टमनादिष्टं च, विशेषरूपं सामान्य-- रूपं चेत्यर्थः । तत्रादिष्टं यज्ञदत्तो देवदत्त इत्यादि, अनादिष्टमेकः कोऽपि मनुष्य इत्यादि । 20 अथवा पर्यायैककं वर्णादीनामन्यतम एकः पर्यायः । भावकक द्विधा-आगमतो नोआगम- तश्च । आगमतो ज्ञाता उपयुक्तः । नोआगमतः प्रशस्तम् 'इतरच्च' अप्रशस्तमिति द्विधाः । प्रशस्तमौपशमिकादीनामेकतरो भावः, अप्रशस्तमौदयिको भावः । अत्राप्रशस्तभावककेनाधि-- कारः, हस्तकर्मादीनामप्रशस्तभावोदयादेव सम्भवात् ॥ १८८५ ॥ अथ 'त्रिकस्य निक्षेपे कृते द्विकनिक्षेपः कृत एव भवति' इति मन्यमानस्त्रिकनिक्षेपज्ञापनार्थमिदमाह- नाम ठवणा दविए, खेत्ते काले य गणण भावे य । एसो उ खलु तिगस्सा, निक्खेवो होइ सत्तविहो ।। ४८८६ ॥ नामनिकं स्थापनात्रिक द्रव्यत्रिकं क्षेत्रत्रिकं कालनिकं गणनात्रिकं भावत्रिकं चेति । एष खल्लु.त्रिकस्य निक्षेपः सप्तविधो भवति ॥ ४८८६ ।। नाम-स्थापनात्रिके गतार्थे । द्रव्यत्रिकं ज्ञ-भव्यशरीरव्यतिरिकं ज्ञापयति- १ द्रव्यैककं त्रिविधम्-सचि' भा० का० ॥ २°त् त्रेधा भा० ॥ ३ देककं तु उत्प भा० कां०॥ ४ द्विधा-आदि भा० का० ॥ ५मान्यं चे का० ॥ ६°स्तममशस्तं चेति द्विभा० कां ॥ " 30 ·" १३१० सनियुक्ति-लघुभाष्य-वृत्तिके वृहत्कल्पसूत्रे [अनु०प्रकृते सूत्रम् १ दवे सचित्तादी, सचित्तं तत्थ होइ तिविहं तु । दुपय चतुप्पद अपदं, परूवणा तस्स कायना ॥ ४८८७ ।। द्रव्यत्रिकं सचित्ता-ऽचित्त-मिश्रमेदात् त्रिधा । तत्र सचितत्रिकं भूयस्त्रिविधं भवति । तद्यथा-द्विपदत्रिकं चतुष्पदत्रिकं अपदनिकम् । तस्य च सप्रमेदस्यापि परूपणा कर्तव्या। 5सा च यथा सचिचैककस्य कृता तथैवावगन्तव्या ॥१८८७॥ परमाणुमादियं खलु, अच्चित्रं मीसगं च मालादी। तिपदेस तदोगाद, तिण्णि व लोगा उ खेतम्मि ।। ४८८८ ॥ परमाणुत्रयम् , आदिशब्दाद् द्विप्रदेशिकत्रयं यावदनन्तप्रदेशिकत्रयम्, एतदचित्रत्रिक द्रष्टव्यम् । मिश्रत्रिकंतु मालात्रयं मन्तव्यम् , तत्र हि पुष्पाणि सचित्तानि सूत्रमचित्तमिति कृत्वा । 10आदिग्रहणेन सालारपुरुषत्रयमित्यादि गृह्यते । क्षेत्रत्रयम्-त्रय आकाशप्रदेशाः, "तदोगा। ति तेषु वा-त्रिषु आकाशप्रदेशेषु अवगाढं द्रव्यं क्षेत्रत्रयम्, 'त्रयो वा लोकाः' अधोलोक- तिर्यग्लोको लोकलक्षणाः क्षेत्रत्रयमुच्यते ।। ४८८८ ।। तिसमय तहितिगं वा, कालतिगं तीयमातिणो चैव । भावे पसस्थमितरं, एकेक तत्थ तिविहं तु ॥ ४८८९ ॥ 15 कालत्रयं त्रयः समयाः, "तद्वितिगं व" ति त्रिसमयस्थितिकं वा द्रव्यं कालत्रयम्, अथवा अतीता-ऽनागत-वर्तमानकाला एव कालत्रयम् । भावत्रयं प्रशस्तम् 'इतर' अप्रशस्तं चेति द्विधा । पुनरैकैकं त्रिविधम् । तत्र ज्ञानं दर्शनं चारित्रं चेति प्रशस्तम् , मिथ्यात्वमज्ञानमविर- तिश्चेत्यमशस्तम् । अविरतिरपि हस्तकर्म-मैथुन-रात्रिभक्तपतिसेवामेदादिह प्रस्तावे त्रिविधा । पत्र चानयवाधिकारः ॥४८८९|| व्याख्यातं त्रय इति पदम् । अथानुद्धातिकपदं व्याख्यातुमाह- उग्यातमणुग्याते, निक्खेवो छबिहो उ कायन्यो। नाम ठवणा दविए, खेचे काले य भावे य॥ ४८९० ॥ इह इखत्वाद् दीर्घत्ववद् उद्धातिकादनुद्धातिकस्य प्रसिद्धिरिति कृत्वा द्वयोरप्युद्धातिका-ऽनु- द्वातिकयोः षड्विधो निक्षेपः कर्तव्यः । तद्यथा---नामनि स्थापनायां द्रव्ये क्षेत्रे काले भावे चेति ॥४८९०॥ तत्र नाम-स्थापने गतार्थे । द्रव्यादिविषयमुद्धातिकमनुदातिकं च दर्शयति- उग्घायमणुग्धाया, दवम्मि हलिद्दराग-किमिरागा। खेचम्मि कण्हभूमी, पत्थरभूमी य हलमादी ॥ ४८९१ ।। 'द्रव्ये द्रव्यत उद्घातिको हरिद्रारागः, सुखेनैवापनेतुं शक्यत्वात् । अनुदातिकः कृमि- रागः, अपनेतुमशक्यत्वात् । क्षेत्रत उद्घातिकं कृष्णभूमम् , अनुदातिका प्रस्तरभूमिः । कुतः ! इत्याह-"हलमादि" ति हल-कुलिकादिमिः कृष्णभूममुद्धातयितुं-शोदयितुं शक्यम् , प्रस्तर- 30 भूमिरशक्या ।। ४८९१ ॥ तथा- कालम्मि संतर णिरंतरं तु समयो य होतऽणुग्धातो। १ स्त्रिघा भक०॥ २चाविरत्याऽधि मा० कां० । "एत्य अविरईए अहियारों" इति चूर्णौ विशेपचूर्णौ च ॥ ३ °तयितुं शक्यम्, न प्रस्तरभूमिः ॥ ४८९१ ॥ काल का० ॥ 20 -- 35 " .

·? भाष्यगाथाः ४८८७-९६ चतुर्थ उद्देशः। १३११ भव्वस्स अट्ट पयडी, उग्धातिम एतरा इयरे ॥ ४८९२ ॥ कालत उद्घातिक सान्तरं प्रायश्चित्तस्य दानम् , अनुदातिक निरन्तरदानम् । तुशब्दाद् लधुमासादिकमुद्धातिकम्, गुरुमासादिकमनुदातिकम् । अथवा कालतः समयोऽनुदातिको भवति, खण्डशः कर्तुभशक्यत्वात् । आवलिकादय उद्घातिकाः, खण्डयितुं शक्यत्वात् । भावत उद्घातिका भन्यस्याष्टौ कर्मप्रकृतयः, उद्धातयितुं शक्यत्वात् । 'इतरस्य' अमव्यस्य सत्कास्ता एवं 'इतराः' अनुदातिकाः ॥ ४८९२ ॥ कुतः । इति चेद् उच्यते- जेण खवणं करिस्सति, कम्माणं तारिसो अभबस्स । ण य उप्पञ्जइ भावो, इति भावो तस्सऽणुग्धातो ॥ ४८९३ ॥ 'येन' शुभाध्यवसायेन 'कर्मणां' ज्ञानावरणादीनां क्षपणमसौ करिष्यति स ताहशो भावोऽ- भव्यस्य कदाचिदपि नोत्पद्यते इत्यतस्तस्य भावोऽजुद्धातः, कर्मणामुद्धातं कर्तुमसमर्थः, अत एव 10 तस्य कर्माणि अनुदातिकानि भण्यन्ते । अत्र च प्रायश्चित्तानुद्धातिकेनाधिकारः ॥ १८९३-॥. तच कुत्र भवति । इत्याह- हत्थे य कम्म मेहुण, रातीभत्ते य होतऽणुग्धाता। एतेसिं तु पदाणं, पत्तेय परूषणं वोच्छं ॥४८९४ ॥ हस्तकर्मकरणे मैथुनसेवने रात्रिभक्ते, एतेषु त्रिषु सूत्रोक्तपदेषु 'अनुदातिकानि' गुरुकाणि 16 प्रायश्चित्तानि भवन्ति । तत्र हस्तकर्मणि मासगुरुकम् , मैथुन-रात्रिभक्तयोश्चतुर्गुरुकाः । एतच्च प्रायश्चित्तं यदा यत्र स्थाने भवति तत् पुरस्ताद् व्यक्तीकरिष्यते । अथ 'एतेषां हस्तकर्मादीनां त्रयाणामपि पदानां 'प्रत्येक पृथक् पृथक् प्ररूपणां वक्ष्ये ॥ १८९४ ॥ यथाप्रतिज्ञातमेव निर्वाहयितुकामो हस्तकर्मप्ररूपणां तावदाह- नामं ठवणाहत्थो, दव्वहत्थो य भावहत्थो य । दुविहो य दध्वहत्थो, मूलगुणे उत्तरगुणे य ॥ ४८९५ ॥ नामहस्तः स्थापनाहस्तो द्रव्यहस्तो भावहस्तश्चेति चतुर्धा हस्तः । तत्र नाम-स्थापनाहस्तौ गताौँ । द्रव्यहस्तो ज्ञशरीर-भव्यशरीरव्यतिरिक्तो द्विविधो भवति, तद्यथा-मूलगुणनिर्वर्तित उत्तरगुणनिर्वर्तितश्च । तत्र यो जीवविप्रमुक्तस्य शरीरस्य हस्तः स मूलस्य-जीवस्य गुणेन-- प्रयोगेण निर्वर्तित इति मूलगुणनिर्वर्तितः, यस्तु काष्ठ-चित्र-लेप्यकर्मादिषु हस्तः स उत्तर-20 गुणनिवर्तित उच्यते ॥ १८९५ ॥ अथ भावहतमाह- जीवो उ भावहत्थो, णेयव्यो होइ कम्मसंजुत्तो । वितियो वि य आदेसो, जो तस्स विजाणो पुरिसो॥ ४८९६ ॥ "नीवो" चि विभक्तिव्यत्ययाद्। यो जीवस्य हस्तः 'कर्मसंयुक्त' आदान-निक्षेपादि- क्रियायुक्तः स नोआगमतो मावहस्त उच्यते । द्वितीयोऽपि चात्रादेशः समस्ति-यः 'तस्य' 50 हस्तस्य 'विज्ञायक: तदुपयुक्तः पुरुषः सोऽपि भावहस्तः, आगमत इत्यर्थः । अत्र नोआगमतो १ ताटी० मो० डे० विनाऽन्यत्र-वक्ष्ये ॥ ४८९४ ॥ तद्यथा-नाम को० ॥ २ ॥ एत. दन्तर्गतः पाठः भा० नास्ति ॥ ३ हस्तो सातव्यः। द्वि को० ॥ 20 .

·- १३१२ सनियुक्ति-लघुभाष्य-वृत्तिके वृहत्तश्पसूत्रे [अनु०प्रकृते सूत्रम् १ भावहस्तेनाधिकार ॥ ४८९६ ।। अथ कर्मपदं व्याचष्टे- नाम ठवणाकम्म, दच्चकम्मं च भावकम्मं च । धम्मि तुण्णदसिता, अधिकारो भावकम्मेणं ।। ४८९७ ॥ नामकर्स स्थापनाकर्म द्रव्यकर्म भावकर्म चेति चतुर्घा कर्मणो निक्षेपः । तत्र नाम-स्थापने Bक्षुण्णे । द्रव्यकर्म ज्ञशरीर-भव्यशरीरव्यतिरिक्तं तुन्नणं वा दशिकानां बन्धनं वा, उपलक्षण- मिदम् , तेन कुम्भकार-रथकारादिगतमपि द्रव्यकर्म मन्तव्यम् । यद्वा व्यतिरिक्तं द्रव्यकर्म द्विधा-~-कर्मद्रव्यं नोकर्मद्रव्यं च । कर्मद्रव्यं ज्ञानावरणादिकर्मपर्यायमनापन्नाः कर्मवर्गणापु- दलाः, यद्धा यद् ज्ञानावरणादिकं कर्म बद्धं न तावदुदयमागच्छति तत् कर्मद्रव्यम् । नोक- भद्रव्यं आकुश्चन-प्रसारणोत्क्षेपणा-ऽवक्षेपण-गमनमेदात् पञ्चधा । भावकम द्विधा-आगमतो 10नोआगमतश्च । आगमतः कर्मपदार्थज्ञाता उपयुक्तः, नोआगमतोऽष्टविधो ज्ञानावरणादिकर्म- णामुदयः । एषां मध्येऽत्र कतमेनाधिकारः ! इति चेद् अत आह-अधिकारोज भावकर्मणार मोहोदयलक्षणेन । शेषास्तु शिष्यमतिन्युत्पादनार्थ प्ररूपिताः । ततो भावहस्तेन यत् कर्म क्रियते तद् हस्तकर्म भण्यते इति प्रक्रमः ॥ ४८९७ ॥ अथ भावकर्मैव व्याचिख्यासुराह- दुविहं च. भावकम्मं, असंकिलिडं च संकिलिडं च । 15 ठप्पं तु संकिलिटुं, असंकिलिई तु चोच्छामि ।। ४८९८ ॥ द्विविधं च भावकर्म, तद्यथा-असंक्लिष्टं च संक्लिष्टं च । चशब्दौ खगतानेकभेदसूचकौ । तन्न सक्लिष्ट 'स्थाप्य पश्चाद् वक्ष्यते । असंक्लिष्टं तु साम्प्रतमेव वक्ष्यामि ॥ १८९८ ॥ यथाप्रतिज्ञातमेव प्रमाणयति- छेदणे मेयणे चेव,, घसणे पीसणे. तहा। अभिघाते, सिणेहे य, काये खारे ति यावरे ॥ ४८९९ ॥ छेदनं भेदनं चैव धर्षणं पेपणं तथा अभिघातः लेहश्च कायः क्षार इति चापरः । एवमस- विष्टस्य कर्मणोऽष्टौं भेदा भवन्ति ।। ४८९९ ॥ एतानि च छेदनादीनि शुपिरे वा कुर्याद- शुपिरे वा । पुनरेकैकं शुपिरच्छेदनादि द्विधा । कथम् ! इति चेद् उच्यते-- एकेकं तं दुविहं, अणंतर परंपरं च णायच्वं । 25, अद्याऽणहा य पुणो, होति अणहाय मासलहुं ॥.४९०० ।। यदशुपिरस्य शुषिरस्य वा छेदनं तदेकैकं द्विविधम्-अनन्तरं परम्परं च. ज्ञातव्यम् । पुनरेकैकं द्विधा–अर्थादनांच, सार्थक निरर्थक चेत्यर्थः ।. अनर्थकं.छेदनादिकं कुर्वतो मासलघु, असामाचारीनिष्पन्नमिति भावः ॥ १९०० ॥ कथं पुनः छेदनमनन्तरं परम्परं वा सम्भवति ? इत्याह- नह दंतादि अणंतर, पिप्पल्लमादी परंपरे आणा। छप्पड़गादि असंजमें, छेदे परिताचणातीया ॥ ४९०१ ॥. नखैर्दन्तः आदिग्रहणात् पादेन वा यत् छिद्यते तदनन्तरं छेदनमुच्यते । पिष्पलकेन आदिग्रहणात् पाइल्लक-छुरिका-कुठारादिभिर्यत् छिद्यते तत् परम्परच्छेदनम् । एवमनन्तरं पर- 20 - - 30 ·" भाण्यगाथा: १८९७-१९०५] चतुर्थ उद्देशः। म्परं वा छिन्दता तीर्थकर-गणधराणामाज्ञामङ्गः कृतो भवति । तं छिन्दन्तं दृष्ट्वाऽन्येऽपि छिन्दन्ति इत्यनवस्था । 'एते तिष्ठन्तश्छेदनादिकं सिरं कुर्वन्ति नै खाध्यायम् एवं शय्या- तरादौ चिन्तयति मिथ्यात्वम् । विराधना द्विविधा --संयमे आत्मनि च । तत्र वलादी छिद्यमाने षट्पदिकादयो यद् विनाशमनुर्वते सोऽसंयमः, संयमविराधनेत्यर्थः । अथ छेदन कुर्वतो हस्तस्य पादस्य वा छेदो भवति तत आत्मविराधना, तत्र चे परितपि-महादुःखादिनि- घ्पन्नं पाराश्चिकान्तं प्रायश्चित्तम् ।। १९०१॥ अथ शुद्धं शुद्धेन प्रायश्चित्तमाह- अझुसिर झुसिरे लहुओ, लहुगा गुरुगो य होति गुरुगा ये। . संघट्टण परितावण, लहु-गुरुगऽतिवायणे मूलं ॥ ४९०२ ।। अशुपिरमनन्तरं छिनत्ति मासलघु, शुषिरमनन्तरं छिनत्ति चतुर्लघुकम् । अशुषिरं परम्परै छिदन्तो गुरुको मासः, शुषिरं परम्परं छिन्दतश्चतुर्गुरुकाः भवन्ति । शुपिरे बहुतरदोषवाद 10 गुरुतरम्, परम्परे शस्त्रग्रहणे संक्लिष्टतरं चित्रमिति कृत्वा गुरुतमं प्रायश्चित्तम् । एवं शुद्धपदे षट्कायविराधनाभावे मन्तव्यम् । अशुद्धपदे पुनरिदमपरं प्रायश्चित्तम्-"संघट्टण" इत्यादि, छेदनादिकं कुर्वन् द्वीन्द्रियान् सट्टयति चतुर्लघु, परितापयति चतुर्गुरु, उपद्रावयति षड्लघु; त्रीन्द्रियान् सङ्घयति चतुर्गुरु, परितापयति षड्लघु, उपद्रावयति षड्गुरु चतुरिन्द्रियान सङ्घ- दृयति षड्लघु, परितापयति षड्गुरु, उपद्रावयति छेदः, पञ्चेन्द्रियान् सट्टयति षड्गुरु, परिता--15 पयति छेदः, पञ्चेन्द्रियमतिपातयति मूलम् । एवमिन्द्रियानुलोम्येन सविस्तर यथा पीठिका- यामुक्तं (गा० ४६१) तथैवात्रापि मन्तव्यम् ॥ १९०२ ।। अथवा द्वितीयोऽयमादेशः- अझुसिरणंतर लहुओ, गुरुगो अ परंपरे अवसिरम्मि । झुसिराणंतरें लहुगा, गुरुगा तु परंपरे अहवा ॥ ४९०३ ।। अशुषिरेऽनन्तरे लघुको मासः, अशुपिरे परम्परे गुरुको मासः । शुपिरेऽनन्तर चतुर्लधु, 10 शुपिरे परम्परे चतुर्गुरुकाः । अथवेति प्रायश्चित्तस्य प्रकारान्तरताद्योतकः ॥ ४९० ३ ॥ एवं तावत् छेदनपदं व्याख्यातम् । अथ भेदनादीनि पदानि व्याख्यातुकाम इंदमहि- एमेव सेसएसु वि, कर-पादादी अणंतर होइ । जं तु परंपरकरणं, तस्स विहाणं इमं होति ॥ ४९०४ ॥ 'एवमेव' छेदनवत् 'शेषेष्वपि' मेदनादिषु पदेषु प्रायश्चित्तं वक्तव्यम् । नवरं कर-पादाभ्याम् आदिशब्दाद् जानु-कूपरादिभिः शरीरावयवैः क्रियमाणं भेदनादिकमनन्तरं भवति । यत् तु मेदनादेः परम्पराकरणं तस्य विधानमिदं भवति ॥ ४९०४ ॥ तद्यथा--- कुवणयमादी भेदो, सण मणिमादियाण कट्ठादी। पट्टावरादि पीसण, गोप्फण-धणुमादि अभिधातो ।। ४९०५॥ "कुवणओ" लगुडस्तेन आदिशब्दाद् उपल-लेष्टुकादिभिर्वा घटादेः 'मदः' मेदर्नम् , द्विधा to त्रिधा वा च्छिद्रपातनमित्यर्थः, एतत् परम्पराभेदनमुच्यते । एवं घर्षणं मणिकादीनी मन्त- १°वते सा संयमविराधना । अथ भा० ॥ २ स्तरं प्रायश्चित्तं यथा का० ॥ ३ °करेण वा पादेन वा मा का० ॥ ४ नं भवति । घर्ष को० ॥ ५"च्छिद्रं पातयतीत्यर्थः । धर्यभा०॥ -- , ·- - - सनियुक्ति-लघुभाण्य-वृत्तिके वृहत्कल्पसूत्रे [.अनु०प्रकृते सूत्रम् १ न्यम्, यथा मणिकारा लकुटवेषान् कृत्वा मणिकान् घर्षन्ति । आदिशब्दात् प्रवालादिपरि- महः । “कहाइ" ति चन्दनकाष्ठं फलकादिकं वा यद् धर्षति तद्वा घर्षणम् । “पट्ट" ति गन्ध- पट्टकस्तत्र वराः-पधाना ये गन्धास्तदादीनां पेषणं मन्तव्यम् । गोफणा-धर्मदवरकमयी प्रसिद्धा, तया धनुःप्रभृतिभिर्वा लेष्टुकमुपलं वा यत् प्रक्षिपति एषोऽभिघात उच्यते ॥४९०५।। अथवा- विहुवण-गंत-कुसादी, सिणेह उदगादिआवरिसणं तु । काओ तु विच सत्थे, खारो तु कलिंचमादीहिं ॥ ४९०६ ।। विधुवन--वीजनकं णन्तकं-वस्त्रं कुशः-दर्भस्तत्प्रभृतिमिर्वीजयन् यत् प्राणिनोऽमिहन्ति एप घा अभिघात उच्यते । सेहो नाम उदकेन आदिशब्दाद् घृतेन तैलेन वा आवर्षणं करोति । कायो नाम द्विपदादीनां 'बिम्बं' प्रतिरूपमित्यर्थः तत् शस्त्रेण परम्पराकरणभूतेन 10 पत्रच्छेद्यादिषु निर्वर्तयति । 'क्षारः' लवणं तमशुपिरे शुपिरे वा कलिञ्चादिभिः प्रक्षिपति । 'कलिचः' वंशकर्परी ॥ १९०६ ॥ एषु दोषानाह- एकेकातों पदातो, आणादीया य संजमे दोसा । एवं तु अणहाए, कप्पइ अट्टाएँ जयणाए ॥ ४९०७॥ एकैकस्माद् मैदनादिपदादाज्ञामगादयो दोषाः, संयमे आत्मनि च प्रागुक्तनीत्या विराधना, 18 एवमेते दोषा अनर्थक छेदनादिकं कुर्वतो भवन्ति । अथ अर्थः-प्रयोजनं तमिन् प्राप्ते यतनया छेदनादिकं करोति तदा कल्पते ।। १९०७ ॥ इदमेव द्वितीयपदं भावयति- असती अधाकडाणं, दसिगादिगछेदणं व जयणाए । गुलमादि लाउणाले, कप्परमेदादि एमेव ॥ ४९०८ ॥ यथावतानां वस्त्राणामभावे दशिकाश्छेत्तव्याः, आदिशब्दात् प्रमाणाधिकस्य वा वस्त्रादेश्छे- 30दनं 'यतनया' यथा संयमा-ऽऽत्मविराधना न भवति तथा कन्यम् । भेदनद्वारे-गुडादिपि- ण्डस्य भेदं कुर्यात् , अलावु-तुम्बकं तस्य वा नालमधिकरणमयाद् भिन्द्यात्, कपर-कपालं तदादिना वा कार्यमुत्पन्नं ततो घटग्रीवादेर्भेदनम् एवमेव' यतनया कुर्यात् ॥ १९०८ ॥ अक्खाण चंदणे चा, विसणं पीसणं तु अगवादी । वग्यातीणऽभिधातो, अगतादि पताव सुणगादी ॥ ४९०९ ।। घर्षणद्वारे-अक्षाः-प्रसिद्धाः तेषां विषमाणां समीकरणार्थम् , चन्दनस्य वा ग्लानादेः परिदाहोपशमनार्थ घर्षणं कर्जन्यम् । पेपणद्वारे-लानादिनिमित्तमेव अगदादेः पेषणं विधेयम् । अभिघातद्वारे-व्याघ्रादीनामभिभवतां गोफणया धनुषा वाऽभिधातः कार्यः, भगदादेवी प्रताप्यमानस्य शुनक-काकादयोऽभिपतन्तो लेप्टुना मेपयितव्याः ।। १९०९ ॥ वितिय दवुझण जतणा, दाहे वा भूमि-देहसिंचणता । पडिणीगा-ऽसिवसमणी, पडिमा खारो तु सेल्लादी॥ ४९१० ।। मेहद्वारे-'द्वितीयम्' अपवादपैदं प्रतीत्य लेहमुद्वरितं क्षारमध्ये प्रक्षिप्य परिष्ठापयेत् । १°षा भवन्ति, संयमे आत्मनि च विराधना छेदनपदवद् भावनीया । एवमेते का ॥ २रणम्, चन्द मा० को० ॥ ३°पदं तन से मा० ॥ " 25 90 ·भाष्यगाथाः १९०६-१५] चतुर्थ उद्देशः। १३१५ द्रव-पानकं तस्योज्झनं यतनया विधेयम् । “दाहे" त्ति लताया उष्णस वा गाढतरममि- तापे प्रतिश्रयभूमिकायामावर्षणं कुर्यात् , तृषाभिमूतं वा देहं सिञ्चेत्, ग्लानं भक्तप्रत्या- ख्यानिनं वा दाहाभिभूतं सिश्चेत् । कायद्वारे--कश्चिद् गृहस्थः प्रत्यनीकस्तस्योपशमनी प्रतिमा कृत्वा ततो यावदसावनुकूलो भवति तावद् मन्त्र जपेत् , अशिवप्रशमनी वा प्रतिमा विद- ध्यात् । क्षारद्वारे-अनन्तरं परम्परं वा शुषिरेऽशुषिरे वा प्रसूतिशमनार्थ क्षार प्रक्षिपेत् ।। तत्र शुषिरे दर्शयति--"खारो तु सिल्लादि" चि सेल्लं-बालमयं सिन्दूर तत्र क्षारः क्षेपणीयः, किं सजातो न चा! इति ॥ ४९१०॥ उपसंहरनाह- कम्म असंकिलिह, एवमियं वणियं समासेणं । कम्मं तु संकिलिहूं, वोच्छामि अहाणुपुबीए ॥ ४९११ ॥ एवमिदमसंक्लिष्टं हस्तकर्म समासेन वर्णितम् । साम्प्रतं संक्लिष्टं हस्तकर्म यथानुपूा 10 वक्ष्यामि ॥ ४९११ ॥ तदेवाह-- वसहीए दोसेणं, दर्दु सरितुं व पुन्वभुत्ताई। एतेहिँ संकिलिई, तमहं वोच्छं समासेणं ॥ ४९१२ ॥ वसतेषिण वा स्त्रीणां वाऽऽलिङ्गनादिकं विधीयमानं दृष्ट्वा 'पूर्वभुक्तानि वा स्त्रीभिः सार्ध हसित-क्रीडितादीनि स्मृत्वा एतैः कारणैः 'संक्लिष्टं हस्तकर्म यथोत्पद्यते तदहं वक्ष्ये समासेन 15 ॥ ४९१२ ।। तत्र वसतिदोषं तावदाह- दुविहो वसहीदोसो, वित्थरदोसो य रूवदोसो य । दुविहो य स्वदोसो, इस्थिगत णपुंसतो चेव ॥ ४९१३ ॥ द्विविधो वसतिदोषो भवति, तद्यथा-वितरदोषश्च रूपदोषश्च । तत्र विस्तरदोषो घड- शालादिका विस्तीर्णा वसतिः, स पश्चाद् वक्ष्यते । रूपदोषो द्विधा-स्त्रीरूपगतो नपुंसक- 20 रूपगतश्च ॥ १९१३ ॥ एकेको सो दुविहो, सचिचो खलु तहेव अञ्चित्तो। अचित्तो वि य दुविहो, तत्थगताऽऽगंतुओ चेव ॥ ४९१४ ॥ 'स. स्त्रीरूपगतो नपुंसकरूपगतश्च दोष एकैको द्विविधः-सचित्तोऽचित्तश्च, जीवयुत- विषयोऽनीवयुतविषयश्चेत्यर्थः । अचित्तः पुनरपि द्विविधः-तत्रगत आगन्तुकच ॥ १९१४ ॥25 उभयमपि व्याचष्टे- कढे पुत्थे चित्ते, दंतोवल मट्टियं व तत्थगतं । एमेव य आगंतुं, पालित्तय वेट्टिया जवणे ।। ४९१५ ॥ याः काष्ठकर्मणि वा पुस्तकर्मणि वा चित्रकर्मणि वा निर्वर्तिता स्त्रीप्रतिमा यद्वा दन्त- मयमुपलमयं मृत्तिकामयं वा स्त्रीरूपं यस्यां वसतौ वसति तत् तस्यां तत्रगत मन्तव्यम्, तद्वि-30 ययो दोषोऽप्युपचारात् तत्रगत उच्यते । एवमेव चागन्तुकमपि मन्तव्यम् । आगन्तुकं नाम- यद् अन्यत आगतम् । ततो यथा तत्रगताः स्त्रीप्रतिमा भवन्ति तथाऽऽगन्तुका अपि भवेयुः । १-२१ एतदन्तर्गतः पाठः मा० नास्ति ॥ ३°गतादिरेकैको दोषो विवि का ॥ पृ. १६६ ·१३१६ सनियुक्ति-लघुभाष्य-वृत्तिके वृहत्कल्पसूत्रे [ अनुप्रकृते स्वम् । तथा चात्र पादलिप्ताचार्यकृता "वेट्टिक" ति राजकन्यका दृष्टान्तः । स चायम्- पालित्तायरिएहिं रन्नो भगिणीसरिसिया जंतपडिमा कया । चकमणुम्मेस-निमेसमयी तालविंटहत्था आयरियाणं पुरतो चिट्ठइ । राया वि अईव पालित्तगस्स सिणेहं करेह । विजाइएहिं पउद्धेहिं रनो कहियं-मगिणी ते समणएणं अभिगोगिया । राया न पत्तियति, । भणिो अ-पैच्छ, दंसेमु ते । राया आगतो, पासिचा पालित्तायरियाणं रुट्ठो पच्चोसरिमो य । तमो सा आयरिएहिं चैड ति विगरणी कया । राया सुटुतरं आउट्टो ॥ एवमागन्तुका अपि स्त्रीप्रतिमा भवन्ति । “जवणे" ति यवन विपये ईदृशानि स्त्रीरूपाणि प्राचुर्येण क्रियन्ते ॥ १९१५ ॥ व्याख्यातं द्विविधमप्यचित्तम् । अथ सचिवं व्याख्यायते, तदपि द्विविधम्---तत्रगतमागन्तुकं च । एतदुभयमपि व्याख्यानय ति- 10 पडिवेसिग-एकघरे, सचिचरूवं तु होति तत्थगयं । सुण्णमसुण्णघरे वा, एमेव य होति आगंतुं ॥ ४९१६ ।। प्रातिवेश्मिकगृहे एकगृहे वा-एकत्रैचोपाश्रये कारणतः स्थितानां यत् स्त्रिया रूपं दृश्यते तत् तत्रगतं सचित्तं रूपं भवति । अथवा शून्यगृहमशून्यगृहं वा प्रविष्टेन या तत्र स्थिता स्त्री विलोक्यते तदपि तत्रगतम् । एवमेव चागन्तुकमपि सचित्तं स्त्रीरूपं भवति, प्रतिश्रये या स्त्री 18 समागच्छति तदागन्तुकमिति भावः ॥ १९१६ ॥ अन्न तिष्ठतां दोषानुपदर्शयति- आलिंगणादी पडिसेवणं वा, दडे सचित्ताणमवेदणे वा । सद्देहि रूवेहि य इंधितो तू, मोहग्गि संदिप्पति हीणसत्ते ॥ ४९१७ ॥ तेषां तत्रगतानामागन्तुकानां वा सचितानां स्त्रीरूपाणामालिङ्गनादीनि प्रतिसेवनां वा कुर्वतो दृष्ट्या, अचेतनानि वा स्त्रीरूपाणि विलोक्य, प्रतिसेव्यमानाया वा स्त्रियः शब्दान् श्रुत्वा, तैः शन्दै 20 रूपैश्च 'इन्धितः प्रज्वालितः स 'तुः' पुनरर्थे । मोहामिः कस्यापि हीनसत्त्वस्य मुक्तभोगिनोऽमुक्त- भोगिनो वा सन्दीप्यते, ततः स्मृतिकरण-कौतुकदोषा भवेयुः ॥ ४९१७ ॥ कथम् ! इत्याह- कोतूहलं च गमणं, सिंगारे कुड्डछिद्दकरणे य । दिवे परिणय करणे, मिक्खुणों मूलं दुवे इतरे ।। ४९१८ ।। कुतूहलं तस्योत्पद्यते-आसन्ने गत्वा पश्यामि, शृणोमि वा शब्दम् , एवं कुतूहले उत्पन्ने 25 तत्र गमनं कुर्यात् , शृङ्गारं वा गायन्तीं श्रुत्वा गच्छेत् , कुव्यस्य वा छिद्रं कृत्वा प्रलोकयेद, दृष्टे च सोऽपि तद्भावपरिणतो भवेत्-अहमप्येवं करोमीति, एतद्वाक्परिणतः कश्चित् तदेवालिङ्गनादिकं करणं कुर्यात् । एतेषु स्थानेषु मिक्षोर्मूलं यावत् प्रायश्चित्तम् , 'इतरयोः' उपाध्याया-ऽऽचार्ययोर्यथाक्रमं वे अनवस्थाप्य-पाराश्चिके चरमपदे भवतः ॥ ४९१८॥ इदमेव व्याचष्टे- लहुतो लहुगा गुरुगा, छम्मासा छेद मूल दुगमेव १°यत्तिमो भणि कां ॥ २ झड ति मो० हे. ३ चेति । तदुकां ॥ ४ रूप वेदितव्यम्, प्रति का॥ ५॥ एतदन्तर्गतः पाठः का. एव वर्तते ॥ ६ दृष्ट्वा च भा० का ॥ ७°नादिकं कु मा. , 30 ·, " 10 16 माण्यगाथा: १९१६-२३] चतुर्थ उद्देशः। १३१७ दिवे य गहणमादी, पुवुत्ता पच्छकम्मं च ।। ४९१९ ॥ तत्रगतः शृणोति मासलघु, कुतूहलं तस्योत्पद्यते मासगुरु, बजतश्चतुर्लघुकाः, शृङ्गारं शृण्व- तश्चतुर्गुरुकाः, कुझ्यस्य च्छिद्रकरणे घेण्मासा लघवः, छिद्रेण पश्यन्नास्ते षड्मुखः, सद्भावप- रिणते च्छेदः, आलिङ्गनादिकरणे मूलम्, एवं भिक्षोः प्रायश्चित्तमुक्तम् । उपाध्यायस्य मास- गुरुकादारब्धमनवस्थाप्ये पर्यवस्यति । आचार्यस्य चतुर्लघुकादारब्धं पाराश्चिके तिष्ठति ।। अन्यच्च-आरक्षिकादिभिर्दृष्टे सति ग्रहणा-ऽऽकर्षणादयः पूर्वोक्का दोषाः । या वा प्रतिमा सा कदाचिदालिायमाना भज्येत ततः पश्चात्कर्मदोषः ॥ ४९१९ ॥ एष वसतिविषयो रूपदोष उक्तः । अथ विस्तरदोषमाह- अप्पो य गच्छो महती य साला, निकारणे ते य तहिं ठिता उ । कजे ठिता या जतणाएँ हीणा, पावंति दोस जतणा इमा तू ॥ ४९२० ॥ अल्पश्चासौ गच्छो यस्तत्र प्रतिश्रये स्थितः, शाला च सा 'महती विस्तीर्णा घवशाले- त्यर्थः, ते च साधवो निष्कारणे 'तत्र' उपाश्रये स्थिता वर्तन्ते, अथवा कार्ये स्थिताः परं 'यतनया' वक्ष्यमाणलक्षणया हीनाः, ततो वेश्याप्रमृतिपु स्त्रीषु समागच्छन्तीषु दोष कौतुक- स्मृतिकरणादिकं प्रामुवन्ति ॥ १९२० ॥ कारणे तु तत्र तिष्ठतामियं यतना- असिवादिकारणेहि, अण्णाऽसति वित्थडाएँ ठायति । ओतप्पोत करिती, संथारग-वत्थ-पादेहि ॥ ४९२१ ।। अशिवादिमिः कारणैः क्षेत्रान्तरेऽतिष्ठन्तस्तत्र अन्यस्या वसतेरमावे विस्तृतायामपि वसतौ तिष्ठन्ति । तत्र च संस्तारकैर्वस्त्र-पात्रैश्च भूमिका ओतप्रोतां कुर्वन्ति, मालयन्तीत्यर्थः ॥ १९२१ ॥ इदमेव व्यनक्ति- भूमीए संथारे, अड्डवियडे करेंति जह दडे । ठातुमणा वि दिवसओ, ण ठंति रति तिमा जतणा ॥ ४९२२ ॥ विस्तीर्णायां वसतौ तथा मूम्यां संस्तारकान् अर्दवितर्दान् कुर्वन्ति यथा तान् दृष्ट्या स्थातु- मनसोऽपि न तिष्ठन्ति । एषा दिवसतो यतना । रात्रौ पुनरियं यतना ।। ४९२२ ॥ वेसत्थीआगमणे, अचारणे चउगुरुं च आणादी। अणुलोमण निग्गमणं, ठाणं अन्नत्थ रुक्खादी ॥ ४९२३ ॥ वेश्यास्त्री यदि रात्रावागच्छति भणति च-'अहमप्यत्र वसामि' इति ततः सा वार- णीया । अथ न वारयन्ति ततश्चतुर्गुरुकम् आज्ञादयश्च दोषाः । “अणुलोमणे" ति अनुकूलै- पंचनैः सा प्रतिषेद्धव्यो न खरपरुषैः, 'मा साधूनामभ्याख्यानं दद्याद्' इति कृत्वा । "निगमणे" त्ति यदि सा वेश्या निर्गन्तुं नेच्छति ततः साधुमिर्निर्गन्तव्यम्, 'अन्यस्मिन्' शून्यगृहादि- १त्वारो लघु भा० का० ॥ २ षड्ल मा० को० ॥ ३ मिस्तदीये आलिङ्गनादौ दृष्टे कॉ० •॥ ४'न्तरे गच्छन्तस्तत्र तिष्ठन्तोऽन्यस्या कां ॥ ५भा० विनाऽन्यत्र-ओतपोत ति कुर्वन्ति, माल ताटी. मो० हे० । ओतपोतां कुर्वन्ति, देशीपदमिदम्, तेन माल का । ६च्छति 'महमप्यत्र वसामि' इतिबुया ततः का० ॥ ७°हादौ स्थात का० ॥ - 20 26 ·6 - 10 , सनियुक्ति लघुभाष्य-वृत्तिके वृहत्कल्पसूत्रे [अनु०प्रकृते सूत्रम् १ स्थाने स्वातन्यम् , तदभावे वृक्षमूलादावपि स्पेयम्, न पुनस्तत्रेति ॥ १९२३ ॥ स ईदमेव व्यक्तीकरोति--- पुढवी ओस सनोती, हरिय तसा उचधितेण वासं वा। सावय सरीरतेणग, फरुसादी जाव ववहारो॥ ४९२४ ॥ यद्यपि बहिः पृथिवीकायोऽवश्यायो वा, 'सज्योतिर्वा' सामिका वा अन्या वसतिः, हरितकायस्त्रसप्राणिनो वा तत्र सन्ति तथापि निर्गन्तव्यम् । अथ बहिरुपधिस्तेनभयं वर्ष वा वर्षति श्वापदाः शरीरस्तेनका वा तत्र सन्ति ततः परुषवचनैरपि सा वेश्या भणितन्या- निर्गच्छामदीयात् प्रतिश्रयात् । आदिशब्दात् तथाप्यनिर्गच्छन्त्यां बन्धनादिकमपि विधीयते, यावद् व्यवहारोऽपि करणे उपस्थितायाः कर्तव्यः ॥ ४९२४ ।। इदमेव भावयति- अम्हेदाणि विसहिमो, इड्डिमपुत्त बलवं असहणोऽयं । णीहि अणित वंधण, णिवकढण सिरिघराहरणं ।। ४९२५ ॥ साधवो मणन्ति-~-वयं क्षमाशीला इदानी विविघं विशिष्टं वा सहामहे, ततो यस्तत्रा- कारवान् साधुः स दय॑ते-अयं तु 'ऋद्धिमपुत्रः' राजकुमारादिः 'बलवान्' सहसयोधी 'असहनः कोपनो चलादपि भवती निष्काशयिष्यति ततः खयमेव निर्गच्छ । यदि निर्गच्छति 16 ततो लप्टम् , अथ न निर्गच्छति तदा सर्वेऽपि साधव एको वा बलवान् तो बध्नाति, ततः प्रभाते मुच्यते । मुक्ता च यदि नृपस्यान्तिके साधूनाकर्षति तदा करणे गत्वा कारणिकादीनां व्यवहारो दीयते । तत्र च श्रीगृहोदाहरणं कर्तव्यम् । यथा- यदि राज्ञः श्रीगृहे रत्नापहारं कुर्वन् कश्चिञ्चौरः प्राप्यते ततस्तस्य के दण्डं प्रयच्छय ।। कारणिकाः प्राहुः-शिरस्तदीयं गृह्यते । साधवो भणन्ति-अस्माकमप्येपा रत्नापहारिणी 20 अव्यापादिता मुधैव मुक्ता । ते पाहुः--कानि युप्माकं रत्नानि ।। साधवी भणन्ति- ज्ञानादीनि । कथं तेषामपहारः । अनाचारप्रतिसेवनादपध्यानगमनादिनेति ॥ १९२५ ॥ अथ सस्त्रीकः पुरुषः समागच्छेत् सोऽपि वारणीयः । तथा चाह- अहिकारों वारणम्मि, जत्तिय अप्फुण्ण तत्तिया वसही। अतिरेग दोस भगिणी, रति आरदें णिच्छुमणं ॥ ४९२६ ।। आवरितो कम्मेहि, सत्तू विव उद्वितो थरथरंतो। मुंचति य भेंडितातो, एकेक में निवादेमि ॥ ४९२७ ।। निग्गमणं तह चेवा, णिहोस सदोसनिग्गमे जतणा । सन्झाए झाणे वा, आवरणे सद्दकरणे वा ॥ ४९२८ ।। यत्र केवला पुरुषमिश्रिता वा स्त्री समागच्छति तत्र सर्वत्रापि वारणायामधिकारः, सा 30 कर्तव्येति भावः । अत एव चोत्सर्गतो घड्यशालायां न वस्तव्यं किन्तु यावद्भिः साधुभिः सा "अप्फुण्ण" ति व्याप्ता भवति तावती' तावत्प्रमाणा वसतिरन्वेषणीया । अधातिरिक्तायां वसतौ वसन्ति ततः 'दोपा' पूर्वोक्ता भवन्ति । कारणतस्तस्यामपि खितानां कश्चित् पुरुषः १ एतदन्तर्गतमवतरणं भा० का नाति ।। - 25 ·, , 16 भोण्यगाथा: १९२४-३१] चतुर्थ उद्देशः। स्त्रीसहितः समागच्छति स चानुकूलैर्वचोमिरिणीयः, वार्थमाणश्च ब्रूयात् एषा मे भगिनी संरक्षणीया, साधूनां समीपे चाशनीया' इति च्छद्मना भणित्या स्थितोऽसौ, रात्रौ च प्रारब्धस्तां प्रतिसेवितुं ततः साधुमिवक्तव्यः--अरे निर्लज्ज ! किमसानत्र स्थितान् न पश्यसि यदेवम- कार्य करोषि !, एवमुत्तवा निष्काशनं तस्य कर्तव्यम् ॥ १९२६ ॥ अथासौ निष्काश्यमानो रुष्येद् रुष्टश्च 'कर्मभिः' कषायमोहनीयादिभिः 'आवृत्तः । आच्छादितः साधूनामुपरि शत्रुरिव रोषेण "थरथरतो" ति भृशं कम्पमानः प्रहारं दातु- मुत्थितः वाग्योगेन च 'भिण्डिकाः' बाडीमहता शब्देन मुञ्चति, यथा--"मे" युष्माकमेकैक निपातयामि ॥ ४९२७॥ एवं तस्मिन् विरुद्ध सञ्जाते तस्या वसतेः साधुमिर्निर्गमनं 'तथैव' कर्तव्यं यथा पूर्व वेश्या- स्त्रियामुक्तं यदि बहिर्निर्दोषम् । अथ सदोषं ततः 'अनिर्गमे अनिर्गच्छतामियं यतना-10 खाध्यायो महता शब्देन क्रियते ध्यानं वा ध्यायते । यस्य खाध्याये ध्याने वा लब्धिर्न भवति सः 'आवरण' कर्णयोः स्थगनं विदधाति 'शब्दकरणं वा' महता शब्देन बोलो विधीयते ॥ १९२८ ॥ एवमपि यतमानस्य कस्यापि तत् प्रतिसेवनं दृष्ट्वा कर्मोदयो भवेत् । कथम् । इति चेद् उच्यते- वडपादव उम्मूलण, तिक्खम्मि व विजलम्मि वचंतो। कुणमाणो वि पयत्तं, अवसो जह पावती पडणं ।। ४९२९ ।। तह समणसुविहिताणं, सव्वपयत्तेण वी जतंताणं । कम्मोदयपच्चया, विराधणा कासति हवेला ॥ ४९३० ।। यथा वटपादपस्यानेकमूलपतिवद्धस्यापि गिरिनदीसलिलवेगेनोन्मूलनं भवति, "तिकैखम्मि व" ति विमक्तिव्यत्ययाद् » यथा वा तीक्ष्णेन नदीपूरेण कृतप्रयत्नोऽपि पुरुषो हियते, 20 'विजले वा कर्दमाकुले वा नजन् प्रयत्नं कुर्वाणोऽप्यवशः पतनं यथा पामोति, तथा श्रमण- सुविहितानां सर्वप्रयतेनापि निर्विकृतिकविधान-वाचनाप्रदानादिना यतमानानां । वैसतिदोषे- णांनाचारदर्शनाद् मोहोदयः सञ्जायते । ततश्च » 'कर्मोदयप्रत्ययिका' स वेदैमोहनीयकर्मों- यहेतुका - कस्यचिदनगारस्य चारित्रविराधना भवेत् ॥ १९२९ ॥ १९३०॥ एवमसा- वुदीर्णमोहो धृतिदुर्बलस्तमुदयमघिसोढुमशक्तो हस्तकर्म करोति तत्र प्रायश्चित्तमाह- पढमाएँ पोरिसीए, वितिया ततियाएँ तह चउत्थीए । मूलं छेदो छम्मासमेव चत्वारि या गुरुगा ॥ ४९३१ ॥ प्रथमायां पौरुष्यां हस्तकर्म करोति मूलम् , द्वितीयायां छेदः, तृतीयायां षण्मासा गुरवः, १"स्य विधेयम् ॥ ४९२६ ॥ अ° का ॥ २"नस्यापि तत् प्रतिसेवनं दृष्टा कस्यापि मोहोदयो का० । "एवं पि जयंतस्स कस्सति कम्मोदतो होना । कहं ?--पडपादव० गाहाद्वयम्" इति चूर्णी विशेपचूर्णौ च ॥ ३0 एतचिहान्तर्गतः पाठः कां० एव वर्तते ॥ ४॥ एतदन्तर्गतः पाठ: भा० का० नास्ति ॥ ५ एतदन्तर्गतः पाठः का० एव वर्तते ॥ ६ कस्यापि चारि भा० का० ॥ ७ मोहोद्भवानन्तरं प्रथ का० ॥ , A - 26 ·- सनियुक्ति-लघुभाज्य-वृत्तिके वृहत्कल्पसूत्रे [ अनु०प्रकृते सूत्रम् । चतुष्यां चत्वारो मासा गुरवः ॥ १९३१ ॥ ऐनामेव नियुक्तिगाथा व्याचष्टे- निसि पढमपोरिसुन्भव, अददधिती सेवणे भवे मूलं । पोरिसिपोरिसिसहणे, एक्ककं ठाणगं हसह ॥ ४९३२ ।। 'निशि' रात्रौ प्रथमपौरुण्यां मोहोद्भवो जातः तस्यामेवादृढतिर्यदि हस्तकर्म सेवते तदा । मूलम् । अथ प्रथमपौरुषीमधिसह्य द्वितीयायां सेवते छेदः । द्वे पौरुष्यावधिसम तृतीयायां सेवते षड्गुरवः । तिस्रः पौरुषीरघिसम चतुर्थी सेवमानस्य चतुर्गुरुकाः । एवं पौरुषीपौरुषी- सहने एकैकं मायश्चित्तस्थानं हसति ॥ ४९३२ ॥ वितियम्मि वि दिवसम्मि, पडिसेवंतस्स मासियं गुरुजी छट्टे पचक्खाणं, सत्तमए होति तेगिच्छं ।। ४९३३ ।। 10 एवं रात्रौ चतुरो यामानधिसह्य द्वितीये दिवसे प्रथमपौरुष्यां प्रतिसेवमानस्य मासगुरुकम् । ततः परं सर्वत्रापि मासगुरुकम् । लघूनि तु प्रायश्चित्तानि अत्र न भवन्ति, अत एवेदं हस्तकर्म- सेवनमनुद्धातिकमुच्यते । एवमसौ प्रतिसेव्य सङ्घाटिकस्यान्यस्य वा कस्याप्यालोचयेत् । स चे प्रागुक्तहस्तकर्मकारकसाधुपञ्चकापेक्षया पष्ठः साधुस्तं प्रति ब्रवीतियत् कृतं तदकृतं न भवति, सम्प्रति भक्तप्रत्याख्यानमङ्गीकुरु । म सप्तमके चैकित्स्यं भवति । इयमत्र मावना--- 18 सप्तमो ब्रवीति-अस्य मोहोदयस्य निर्विकृतिका-ऽवमौदरिकादिरूपा चिकित्सा कर्तव्या ॥ १९३३ ॥ तथा- पडिलाभणऽहमम्मि, णवमे सड्ढी उपस्सए फासे । दसमम्मि पिता-पुत्ता, एकारसमम्मि आयरिए ॥ ४९३४ ॥ अष्टमे साधौ प्रतिलाभनाया उपदेशो भवति । नवमो ब्रूते-श्राद्धिका उपाश्रये समानी- 20 यते सा भवतः शरीरं स्पृशेत् । दशमे साधौ-पिता-पुत्रौ युवां सज्ञातिकग्रामं गत्वा चिकित्सां कुरुतमित्युपदिशति । स एकादशे सहाटिकसाथौ आचार्याः इत्युल्लेखेनोपदेशो भवति । किमुकं भवति!-- एकादशो ब्रवीति-यदाचार्या आदिशन्ति तद् विधेहि । अयं शुद्धः ॥ ४९३४ ॥ शेषेषु प्रायश्चित्तमाह- छट्टो य सचमो या, अहसुद्धा वेसि मासियं लहुयं । उपरिल्ल जं भणंती, थेरस्स वि मासितं गुरुगं ।। ४९३५ ।। १ इदमेव व्या भा० ॥ २ "द्भवोऽजनि ततस्तस्या है० ॥ ३ ताटी० मो० दे० विनाऽन्यत्र- अत्र न भवन्ति । अत एवानुद्धा भा० । अत्र हस्तकर्मावखरे न भवन्ति । अत एव सूत्रे "तो अणुग्धाइया पन्नत्ता" इत्यादिना इदमनुद्धा को० 1 "तेण पर सम्वत्य मासगुरू, जम्हा सुत्तणिवादो णत्यि लहुए{" इति चूणौँ विशेपचूर्णौ च ॥ ४ च अनन्तरोक का० ॥ ५ एतचिहान्तर्गतः पाठः भा० को नास्ति ॥ ६ ताटी मो० डे० विनाऽन्यत्र-स्य'चैकित्स्य निर्विकृतिकादिकं चिकित्साकर्म भवति ॥ ४९३३ ॥ कांस्य चिकित्सा कर्चव्या भा०॥ ७ ताटी• मो० डे० विनाऽन्यत्र--स्पृशति । दशमः प्राह-पिता भा० । स्पृशेदिति । दशमः प्राह-पिता का०। ८N» एतचिहमध्यगतः पाठःमा० को नाति ॥ 25 ·. , - भाष्यगाथाः १९३२-३९] चतुर्थ उद्देशः । १३२१ पष्ट-सप्तमौ 'यथाशुद्धौ न दोषयुक्तमुपदेशं ददाते, यतश्च गुरूणामुपदेशमन्तरेण खेच्छया मणतस्ततो मासिकं लघुकं तयोः प्रायश्चित्तम् । 'उपरितनाः' अष्टम-नवम-दशमा यत् सदोप- मुपदेशं भणन्ति तेन त्रयाणामपि मासगुरुकम् । स्थविरस्यापि पितुः पुत्रेण सह सज्ञातग्राम गच्छतो मासगुरुकम् ॥ ४९३५ ॥ अथामूनेव षष्ठादिसाधूनामुपदेशान् विवृणोति- संघाडगादिकहणे, जंकत तं कत इयाणि पञ्चक्खा । अविसुद्धो दुट्ठवणो, ण समति किरिया से कायव्वा ॥ ४९३६ ॥ सङ्घाटिकस्य आदिशब्दाद् अन्यस्य वा 'हस्तकर्म कृतं मया' इत्येवं कथने कृते सति स ब्यात्-यत् कृतं तत् कृतमेव, इदानीं भक्तं प्रत्याचक्ष्व ?, किं ते भ्रष्टप्रतिज्ञस्य जीवितेन ? इति । सप्तमः प्राह–'अविशुद्धो दुष्टत्रणः' रप्फकादिकः क्रियां विना न शाम्यति अतः क्रिया "से" तस्य कर्तव्या, एवं भवताऽप्यस्य मोहोदयत्रणस्य निर्विकृतिका-ऽवमौदरिकादिका क्रिया 10 विधेया येनोपशमो भवति ॥ ४९३६ ॥ पडिलाभणा उ सड्ढी, कर सीसे बंद ऊरु दोचंगे। सूलादियोमंजण, ओअट्टण सड्डिमाणेमो ॥ ४९३७ ।। अष्टमः प्राह-"सड्डी" श्राविका सा प्रतिलाभनां करोति, प्रतिलामयन्त्यां चोवोंः पात्रके स्थिते यथामावेनाभ्युपेत्य वा बालिते ऊरुमध्येन द्वितीयाङ्गादिकमवंगलति, ततः सा श्राद्धिका 15 करेण स्पृशति, "सीसे वंद" ति शीर्षेण वा वन्दमाना पादौ स्पृशेत् , ततः स्त्रीस्पर्शेन बीज- निसर्गों भवेत् । नवमः पाह-"सूलाइरुय" ति शूलम् आदिग्रहणाद् गण्डमन्यतरद्वा तदनु- रूपं रुग्जातमकस्मादुत्पाद्यते ततः श्राद्धिका आनीयते, सा तत् शूलादिकमर्पमार्जयति "ओअट्टण" ति गाढतरमुद्वयति एवं चीजनिसर्गों भवेत् ततः श्राद्धिकामानयामः॥ १९३७॥ सन्नायपल्लि णेहिं [f], मेहुणि खुडत णिग्गमोवसमो। अविधितिगिच्छा एसा, आयरिकहणे विधिकारो ॥ ४९३८ ॥ यस्य मोहोदयः समुत्पन्नस्तस्य पितरं प्रति दशमो भणति-'सज्ञातकपलिं' सज्ञातकंग्राम "f" इति एनं आत्मीयं पुत्रं नय, तत्र मैथुनिका-मातुलदुहिता तया सह "खुटुंत" ति सोपहासवचनैमिन्नकथाभिः परस्परं हस्तसङ्घर्षेण च क्रीडतो वीजनिर्गमो भवेत्, ततश्च मोहो- पशमो भवति । एषा सर्वाऽप्यविधिचिकित्सा भणिता । यस्तु ब्रवीति-आचार्याणामेतदा- लोचय, ततस्ते या चिकित्सामुपदिशन्ति सा कर्तव्या । एतदेकादशस्य साघोविधिकथनमुच्यते ॥ १९३८ ॥ अत्रैव प्रकारान्तरमाह- सारुवि गिहत्थ [मिच्छे ], परतित्थिनपुंसेगे य सूयणया । चउरो य हुँति लहुगा, पच्छाकम्मम्मि ते चेव ॥ ४९३९ ।। १°समौ साधू यथाशुद्धौ मन्तब्यौ । यथाशुद्धौ नाम-दोपयुक्तमुपदेशं न ददतः । यत° को० ॥ २ मण मो० । एतत्पाठानुसारेणैव मो० टीका । दृश्यतां टिप्पणी ४॥ ३ वलगति का० ॥ ४ पमर्दयति मो० ॥ ५°ग्राम तम्' इति भा० ॥ ६°णां गत्वाऽन्ते मालो मो० हे०॥ ७ या क्रियामुप का० ॥ ८ साविप निहत्थे, पर भा० विना ॥ ९ सगेश सूय तामा० ॥ 20 , ॥

·, १३२२ सनियुक्ति-लघुभाष्य-वृत्तिके वृहत्कल्पसूत्रे. [अनु०प्रकृते सूत्रम् १ कश्चिद् ब्रूयात् 'सालपिकः' सिद्धपुत्रः तद्रूपो यो नपुंसकस्तेन हस्तकर्म कार्यताम् । द्वितीयः प्राह-गृहस्थपुराणनपुंसकेन । तृतीयो भणति-मिथ्यादृष्टिनपुंसकेन । चतों ब्रवीति-परतीर्थिकनपुंसकेन । एतेषां चतुर्णामपि "सूयणय" ति हस्तकर्मकरणे 'सूचनां' प्रेरणां कुर्वाणानां चत्वारो लघवस्तपः-कालविशेषिता भवन्ति । तत्र प्रथमे द्वाभ्यामपि लघवः, 6 द्वितीये तपसा लघवः, तृतीये कालेन लघवः, चतुर्थे द्वाभ्यामपि गुरव इति । अथ ते हस्तकर्म कृत्वा पश्चात्कर्म कुर्वन्ति, उदकेन हस्तौ धावन्तीत्यर्थः, तत्रापि 'त एव' चतुर्लघवः ।।१९३९॥ एसेवे कमो नियमा, इत्थीसु वि होइ.आणुपुवीए। . चउरो य अणुग्घाया, पच्छाकम्मम्मि ते लहुगा ॥ ४९४० ॥ 'एष एव' सारूपिकादिकः क्रमो नियमात् स्त्रीणामपि आनुपूर्व्या वक्तव्यो भवति । 10 तद्यथा-प्रथमो ब्रवीति-सिद्धपुत्रिकया हस्तकर्म कार्यताम् , एवं द्वितीयः-गृहस्थपुराणि- कया, तृतीयः-मिथ्यादृष्टिगृहखया, चतुर्थः-परतीर्थिक्या । चतुर्णामप्येवंभणतां स्त्रीस्प- शंकारापणप्रत्ययाश्चत्वारः 'अनुद्धाताः' गुरुका मासास्तथैव तपः कालविशेषिताः प्रायश्चित्तम् । पश्चात्कर्मणि तु 'त एवं चत्वारो मासा लघुकाः॥ १९४०॥ तदेवं गतं 'वसतेदोषण, इति द्वारम् । 'दृष्ट्वा स्मृत्वा वा पूर्वभुक्तानि' इति द्वारद्वयं तु यथा निशीथे प्रथमोद्देशके प्रथमसूत्रे व्याख्यातं तथैवात्रापि मन्तव्यम् । तदेवमुक्तं हस्तकर्म । अथ मैथुनममिधिसुराह- मेहुण्णं पि य तिविह, दिव्वं माणुस्सयं तिरिक्खं च । ठाणाई मोत्तूणं, पडिसेवणि सोधि स चेव ॥ ४९४१ ॥ मैथुनमपि त्रिविधम् । तद्यथा-दिव्यं मानुष्यं तैरश्चं च । अत्र च येषु स्थानेण्वेतानि दिव्यादीनि मैथुनानि सम्भवन्ति तानि मुक्त्वा स्थातव्यम् । यदि तेषु तिष्ठति तानि वा 20 दिव्यादीनि प्रतिसेवते तदा तदेव स्थानप्रायश्चित्तं सैव च प्रतिसेवनायां शोषिर्या प्रथमोद्देशके सागारिकसूत्रेऽभिहिता (गा० २४७० तः) ॥ ४९४१ ॥ अथ द्वितीयपदं सप्रायश्चित्तमुच्यते । तत्र परः प्रेरयति- मूलुत्तरसेवासु, अवरपदम्मि णिसिज्झती सोधी । मेहुण्णे पुण तिविधे, सोधी अक्वायतो किण्णु ॥ ४९४२ ।। 25 'मूलगुणोत्तरगुणप्रतिसेवनासु' प्राणातिपात-पिण्डविशोधिप्रभृतिविषयासु - 'अपरपदे' उत्सर्गापेक्षया अन्यस्मिन्नपवादाख्ये स्थाने 'शोधिः' प्रायश्चित्तं तावन्निषिध्यते, न दीयत इत्यर्थः, मैथुने पुननिविधेऽपि किमर्थमपवादतः प्रतिसेव्यमाने शोधिमिधास्यते ! ॥४९१२॥ सूरिराह-द्विविधा प्रतिसेवना-दर्पिका कल्पिका च अनयोः प्ररूपणार्थं तावदिदमाह- राग-द्दोसाणुगयां, तु दप्पिया कप्पिया तु तदभावा । आराधणां उ कप्पे, विराधणा होति दप्पेणं ॥ ४९४३ ॥ . राग-द्वेषाभ्याम् अनुगता-सहिता या प्रतिसेवना सा दर्पिका, या तु कल्पिका सा 'तद- १°व गमो तामा० ॥ २ स्मि चउलहुगा तामा० ॥ ३६» एतदन्तर्गतः पाठः भा० का. नास्ति ॥ ४ रमिधीयते ? मा० ॥ ५°णार्थमिदमाह भा० का ॥ 30-. - ·, - - - माण्यगाथा: १९९०-४७] चतुर्थ उद्देशः । १३२३ भावात्' राग-द्वेषाभावाद् भवति । शिष्यः प्राह-दर्पण कल्पेन वाऽऽसेविते किं भवति । इति उच्यते-कल्पेनासेविते ज्ञानादीनामाराधना भवति, दर्पण प्रतिसेविते तेषामेव विराधना भवति ॥ १९४३ ॥ आह-यदि राग-द्वेषविरहिता कस्पिका भवति तर्हि मैथुने कल्पिकाया मभावः प्रामोति । उच्यते-प्रामोतु नाम, का नो हानिः । तथा चाह-- कामं सव्यपदेसु वि, उस्सग्ग-ऽववादधम्मता जुत्ता । मोतु मेहुणभावं, ण विणा सो राग-दोसेहिं ।। ४९४४ ॥ 'कामम्' अनुमतमिदमस्माकम्---'सर्वेष्वपि पदेषु' मूलोचरगुणरूपेषु 'उत्सर्गा-ऽपवाद- धर्मता युक्ता' उत्सर्गः-प्रतिषेधः अपवादः-अनुज्ञा तद्धर्मता-तल्लक्षणता सर्वेष्वपि पदेषु युज्यते; तथापि मुक्त्वा 'मैथुनभावम्' अब्रह्मासेवनम् , तत्र उत्सर्गधर्मतैव घटते नापवादधर्मता । किमर्थम् ! इत्याह-~असौ मैथुनभावो राग-द्वेषाभ्यां विना न भवति, अतो द्वितीयपदेऽपि न 10 तन्त्राप्रायश्चित्तीति हृदयम् ॥ १९४४ ॥ अयं पुनरस्ति विशेषः- संजमजीवितहेडं, कुसलेणालंवणेण वण्णेणं। भयमाणे तु अकिचं, हाणी वड्डी व पच्छित्ते ॥ ४९४५ ।। 'संयमनीवितहेतोः' 'चिरकालं संयमजीवितेन जीविण्यामि' इति वुद्ध्या 'कुशलेन वा' तीर्थाव्यवच्छित्त्यादिलक्षणेनान्येनाप्यालम्बनेन 'अकृत्यम्' अब्रह्म 'भजमानस्य' आसेवमानस्य 15 प्रायश्चित्ते हानिर्वा वृद्धिर्वा वक्ष्यमाणनीत्या भवति ॥ १९४५ ॥ आह-मैथुने कल्पिका सर्वथैव न भवति ! इति अत आह- गीयत्थो जतणाए, कडजोगी कारणम्मि णिदोसो । एगेसि गीत कडो, अरत्तऽदुट्टो तु जतणाए ।। ४९४६ ॥ गीतार्थः 'यतनया' अल्पतरापराधस्थानप्रतिसेवारूपया 'कृतयोगी' तपाकर्मणि कृताभ्यास: 20 'कारणे' ज्ञानादौ सेवते, एष प्रथमो भङ्गः, अत्र च प्रतिसेवमानः कल्पिकप्रतिसेवावानिति कृत्वा निर्दोषः । गीतार्थो यतनया कृतयोगी निष्कारणे, एष द्वितीयो भाः, अत्र सदोषः । एवं चतुर्णा पदानां षोडश भङ्गाः कर्तव्याः । एकेषां पुनराचार्याणामिह पञ्च पदानि भवन्ति- गीतार्थः कृतयोगी अरक्तो अद्विष्टो यतनया सेवते, एष प्रथमो भङ्गः, गीतार्थः कृतयोगी अरक्तोऽद्विष्टोऽयतनया, एष द्वितीयो भङ्गा; एवं पञ्चभिः पत्रिंशद् मन्ना भवन्ति । अत्रापि 95 प्रथममले कल्पिका प्रतिसेवा मन्तव्या, न शेषेषु ॥ १९४६ ॥ आह-यदि तत्र कल्पिका तर्हि निर्दोष एवासौ, उच्यते- जति सन्चसो अभावो, रागादीणं हविज निदोसो । जतणाजुतेसु तेसु तु, अप्पतर होति पच्छित्तं ॥ ४९४७॥ यदि 'सर्वशः' सर्वप्रकारेणैव रागादीनामभावो मैथुने भवेत् ततो भवेन्निदोषः, तचे 50 नास्ति, अतो न तत्र सर्वथा निर्दोषः, परं यतनायुतेषु 'तेषु' गीतार्थादिविशेषणविशिष्टेषु साधुष्वल्पतरं मायश्चित्तं भवति ।। १९४७ ॥ अथ यदुक्तम्-"हानिर्वृद्धिर्वा प्रायश्चित्ते भवति" (गा० १९४५) तन्त्र हानि तावद् विवरीषुराह- - पू०१६७ ·. . - १३२४ सनियुक्ति-लघुभाष्य-वृत्तिके वृहत्कल्पसूत्रे [अनुप्रकृते सूत्रम् १ कुलवंसम्मि पहीणे, रजं अकुमारगं परे पेल्ले। तं कीरतु पक्खेवो, एस्थ य बुद्धीऍ पाधणं ॥ ४९४८॥ कश्चिद् नृपतिरनपत्यः स मन्त्रिणा प्रोक्तः-न्यूयमपुत्रिणस्ततः कुलवंशे प्रक्षीणे राज्यमकु- मारकं मत्वा परे राजानः प्रेरयेयुः ततः क्रियतामपरपुरुषप्रक्षेपः, स चोपायेन तथा कर्तव्यः इयथा लोके अपयशःप्रवादो न समुच्छलति कुमारश्चोत्पद्यते, 'अत्र च' उपायनिरूपणे बुद्धः प्राधान्यम्, तयैवासौ सम्यक् परिज्ञायते नान्यथेति भावः ॥ ४९४८॥ इदमेव सविशेषमाह- -सामत्थ णिव अपुत्ते, सचिव मुणी धम्मलक्ख वेसणता। अणहवियतरुणरोधो, एगेसि पडिमदायणता ॥ ४९४९ ।। 'अपुत्रे' अपुत्रस्य नृपस्य सचिवेन सह "सामत्थणं" पर्या लोचनम् , यथा--कथं नाम 10 कुमारः सम्भविता: । ततो मन्त्रिणा भणितम्-यथा परक्षेत्रेऽपरेण वीजमुसं क्षेत्रखामिन आभाव्यं भवति एवं तवान्तःपुरक्षेत्रेऽन्येनापि वीज निसृष्टं तवैव पुत्रो भवति । राज्ञा प्रतिपलं तद्वचनम् । भूयोऽप्यमात्यः प्राह-ये मुनयोऽयशःप्रवादालजन्ते ते 'धर्मलक्ष्येण धर्मकथा- कारापणव्याजेन यद्वा "धम्मलक्खे"ति 'राजा सान्तःपुरः श्रावको गृहेऽर्हता प्रतिमाः शुश्रूपते ताः साधवो वन्दितुमागच्छत' इत्येवं धर्मव्याजेन "वेसणय" ति प्रवेशनीयाः । एवममात्य- 16वचनं प्रतिपद्य राज्ञा तथैव कृतम् । ततो राजगृहं प्रविऐपु साधुपु ये तरुणाः अनघवीजाः- अविनऐवीजास्तेषां लक्षणादिभिजीला रोधः-नियन्त्रणा कृता, शेषास्तु क्षुल्लक स्थविरादयो विसर्जिताः । यद्वा "तरुण रोहे" ति पाठा, ते तरुणाः 'अवरोधे अन्तःपुरे तरुणस्त्रीमिः साधं बलाद् भोगान् भोजयितुमारेमिरे । राजपुरुषाश्च घोररूपधारिणो भणन्ति-यदि भोगान भोक्ष्यध्वे ततो वयं मारयिष्यामः । तत्रैकः साधुः "वरं प्रवेष्टुं ज्वलितं हुताशनं, न चापि भमं चिरसश्चितं व्रतम् । वरं हि मृत्युः सुविशुद्धकर्मणो, न चापि शीलस्खलितस्य जीवितम् ॥" इत्यादि परिभाव्य मर्तुमध्यवसितः, तस्यैवमनिच्छतो राजपुरुषैः शिरश्छिन्नम् । “एगेसि पडिमदायणय" ति 'एकेपाम्' आचार्याणामयमभिप्रायः, यथा-मन्दतरप्रकाशे प्रदेशे लेप्य- प्रतिमाया लाक्षारसपूर्णायाः शीर्ष छित्त्वा दर्शितम् , ततः साधवो भणिताः-यथैतस्य 90 शिरश्छिन्नम् एवं भवतामपि शिरश्छेदो विधास्यते ॥ १९४९ ॥ इदमेव भावयति- तरुणीण य पक्खेवो, भोगेहि निमंत्रणं च भिक्खुस्स ! भोत्तुं अणिच्छमाणे, मरणं च तहि ववसियस्स ॥ ४९५० ॥ तरुणीनां साधुभिः सहान्तःपुरे प्रक्षेपः कृतः, भोगैश्चैकस्य भिक्षोः प्रथमतो निमन्त्रण कृतम्, तस्य च भोक्तुमनिच्छतो मरणं च तत्र व्यवसितस्य शिरश्छेदश्चके ।। १९५० ॥ दद्दूण तं विससणं, सहसा साभावियं कइतवं वा। १°पतेः स डे० ॥ २'एवीर्यास्ते का० ॥ ३ ते लक्षणादिमिर्धात्वा रद्धा शेषा भा० ॥ ४ ताटी मो है. विनाऽन्यत्र--मरणमध्य भा०ी मरणमङ्गीकर्तुमध्य का ॥ ५ वप्रका' मा० का० ॥ ६ °या 'पुरुषोऽयं मार्यते' इति नृपपुरुषैः शीर्षे कार ॥ 20 " 30.

·" " भाष्यगाथाः ४९४८-५५] चतुर्थ उद्देशः। १.३२५ विगुरुब्धिया य ललणी, हरिसा भयसा व रोमंचो॥ ४९५१ ॥ - तत् तथाविधं 'विशसन' न्यपरोपणं 'खामाविक' साघोरेव 'कैतविकं वा' प्रतिमायाः क्रियमाणं सहसा दृष्ट्वा 'विकुर्विताश्च' अलङ्कृत-विभूषिता ललना विलोक्य कस्यापि हर्षेण भयेन चा रोमाञ्चो भवेत् । सकारोऽलाक्षणिकः || १९५१ ॥ अत्रैव प्रायश्चित्रमाह- सुद्धल्लसिते भीए, पञ्चक्खाणे पडिच्छ गच्छ थेर विदू मूलं छेदो छम्मास चउर गुरु-लहु लडुग मासों ॥ ४९५२ ॥ यस्तावद् मरणमध्यवसितः स शुद्धः । द्वितीयः- उल्लसितः-'एतेनापि मिषेण स्त्रियं प्राप्स्यामः' इति बुद्ध्या उद्भुषितरोमकूपः सञ्जातस्तस्य मूलम् । अपर:-यदि न प्रतिसेचे ततो मम शिरश्छिद्यते; एवं मीतस्य प्रतिसेवमानस्य च्छेदः । अपरश्चिन्तयति-अहमेवं मार्यमाणः समाधि नासादयिष्यामि, असमाधिमरणेन च दुर्गतिशमी, अंतो भक्तपत्याख्यानं कृत्वा मरिष्ये 10 एवं सेवमानस्य षड्गुरवः । अपर इदमालम्बनं करोति--अहं जीवन् प्रतीच्छकानां वाचना दास्यामिः तस्य पड्लघवः । अन्यश्चिन्तयति- गच्छं सारयिष्यामि; तस्य चतुर्गुरवः । अपर इदमालम्बते-मया विना स्थविराणां न कोऽपि कृतिकर्म करिष्यति अतस्तेषां वैयावृत्यकर- णार्थ प्रतिसेवे; तस्य चतुर्लघुकम् । अपरः परिभावयति--विद्वांसः-आचार्यास्तेषां वैयावृत्यकर्ता कोऽपि न विद्यते तदर्थ प्रतिसेवे; तस्य मासलघुकम् ॥ ४९५२ ॥ इदमेव व्याख्याति- 15 निरुवहयजोणिथीणं, विउवणं हरिसमुल्लसितें मूलं । भय रोमंचे छेदो, परिण काहं ति छग्गुरुगा ॥ ४९५३ ॥ मी सीदेल पडिच्छा, गच्छो फिटेज थेर संघेच्छं। गुरुणं वेयावच्चं, काहं ति य सेवतो लहुओ॥ ४९५४ ॥ पञ्चपञ्चाशतो वर्षाणामुपरिष्टादुपहतयोनिका स्त्री भवति, "तेषामारतो अनुपहतयोनिको, 20 गर्म गृहातीत्यर्थः । एवं निरुपहतयोनिकस्त्रीणां 'विकुर्वर्ण मण्डनं दृष्ट्वा यस्य हर्षः समुल्लसति ततश्चाब्रह्म प्रतिसेवमानस्य तस्य मूलम् । यस्य तु भयेन रोमाञ्च उत्पद्यते तस्य च्छेदः। परिज्ञा-भक्तप्रत्याख्यानं तां करिष्यामीति यः परिणतस्तस्य षड्गुरुकाः ॥ ४९५३ ।। 'मा प्रतीच्छकाः सीदेयुः' इति बुद्ध्या यः सेवते तस्य षड्लघुकाः । यस्तु 'भो विना गच्छ: स्फिटेत्' इत्यालम्बते तस्य चतुर्गुरु । 'स्थविरान् सङ्घहीष्यामि' इति कृत्वा सेवमानस्य 25 चतुर्लघु । 'गुरूणां वैयावृत्यं करिष्ये' इति हेतोः सेवमानस्य लघुमासः ॥ १९१४ ।। उका प्रायश्चित्तस्य हानिः । अथ वृद्धिमाह- लहुओ उ होति मासो, दुभिक्खाविसञ्जणे य साहूर्ण । णेहाणुरागरत्तो, खुडो चिय णेच्छए गंतुं ॥ ४९५५ ॥ कालेणेसणसोधि, पयहति परितावितो दिगिंछाए । १ एतदन्तर्गतः पाठः भा० का० नास्ति ॥ २ चउर "गुरुगा लहुग मासो इतिरूप एव पाठः सखिपि प्रतिषु वर्तते, असमीचीनश्चायमित्यस्माभिर्मूले परावर्तित पाठrn एनामेव नियुकि- गायां व्या ॥५सदारतो भा• - !30 ·. " .15 १३२६ सनियुक्ति-लघुभाष्य-वृत्तिके वृहत्कल्पसूत्रे [अनु०प्रकृते सूत्रम् १ अलभते चिय मरणं, असमाही तित्थचोच्छेदो ॥ ४९५६ ॥ 'इह दुर्भिक्षं भविष्यति' इति मत्वा सूरिमिरनागतमेव गच्छं गृहीत्वा निर्गन्तव्यम् । अथ खयं जवाबलपरिक्षीणास्ततः साधवो विसर्जनीयाः । अथ न बिसर्जयन्ति तत आचार्यस्या- सामाचारीनिष्पन्नो लघुको मासो भवति आज्ञादयश्च दोषाः । एते चापरे तत्र दोषा भवन्ति इस गच्छो दुर्भिक्षे भक्त-पानमलभमानः "दिगिंछाए" ति बुमुक्षया परितापितः सन् 'कालेन' कालकमेण एषणाशुद्धिमपि प्रजहाति, मरणमपि चासमाधिना भक्कमलममानस्य भवेत् , तीर्थ- व्यवच्छेदश्च भवति, अतो विसर्जनीयः सर्वोऽपि गच्छः । तत्र च विसर्जिते । किं भवति ! इति अत आह-"नेहाणुराग" इत्यादि पूर्वगाथायाः पश्चार्द्धम् । » स्नेहानुरागरकः कश्चित् क्षुल्लको नेच्छति गन्तुं परमनिच्छन्नपि प्रेषितः । ततोऽसौ गुरुस्नेहानुरागपरवशो देशस्कन्धात् 10 पलायित्वा प्रतिनिवृत्तः । सूरिमिरभिहितम्-दुषु त्वया कृतं यदेवं भूयः प्रत्यागतः । आचार्याश्च स्वयं के चिनिश्रागृहेषु यां मिक्षा लभन्ते तस्याः संविभागं क्षुल्लकस्य प्रयच्छन्ति । ततः क्षुल्लकश्चिन्तयति-अहो ! मया गुरवोऽपि क्लेशिताः । ततः स पृथग् मिक्षां हिण्डितः । -तत्रैका प्रोषितपतिका क्षुल्लकमुपसर्गयन्ती भणति-यदि मया सार्धं तिष्ठसि ततो यथेष्टं ते भक्तं पूरयिष्यामीति ।। ४९५५ ॥ १९५६ ॥ एवं च- भिक्ख पि य परिहायति, मोगेहिँ णिमंतणा य साहुस्स । गिण्हति एकंतरियं, लहुगा गुरुगा चउम्मासा ।। ४९५७ ।। पडिसेवंतस्स वहि, छम्मासा छेदों होति मूलं च । अणवढप्पो पारंचिओ य पुच्छा य तिविहम्मि ॥ ४९५८ ।। भैक्षमपि दुर्भिक्षानुभावेन परिहीयते मोगैश्च निमन्त्रणा तस्य साधोः समजनि तत्तः स 120 चिन्तयति----ययेनां प्रतिसवितुं नेच्छामि ततो भक्ताभावादसमाधिमरणेन निये, अतः साम्प्रतं तावत् प्रतिसेवे, पश्चाद् दीर्घ कालं संयम पालयिष्यामि सूत्रार्थों च ग्रहीष्यामि एतत्प्रत्ययं च प्रायश्चित्तं चरिष्यामि; एवं चिन्तयित्वा यतनां करोति । कथम् ! इत्याह--"गिण्हइ" इत्यादि, एकान्तरितं भक्तं गृह्णाति प्रतिसेवते च । तत्र प्रथमदिवसे प्रतिसेवमानस्य चत्वारो लघुमासाः। द्वितीये दिनेऽभक्तार्थेन स्थित्वा तृतीये दिने प्रतिसेवमानस्य चत्वारो गुरुमासाः ॥ ४९५७ ॥ "25 एवमेकान्तरितं भक्तं गृहतस्तां चे 'तत्र' तादृशे दुर्भिक्षे प्रतिसेवमानस्य पञ्चम-ससमयोर्दिनयो- यथाक्रम षण्मासा लघवो गुरवश्च भवन्ति, ततो नवमे दिने च्छेदः, तत एकादशे मूलम् , तदनन्तरं प्रयोदशे दिवसेऽनवस्थाप्यम्, ततः पञ्चदशे दिवसे प्रतिसेवमानस्य पाराश्चिकम् । अथ निरन्तरं प्रतिसेवते तदा द्वितीयदिवस एव मूलम् । एषा वृद्धिरमिहिता । "पुच्छा य तिविहम्मि" ति शिष्यः पृच्छति—'त्रिविधे' दिव्य-मानुष्य-तैरश्वलक्षणे मैथुने *30 कथमभिलाष उत्पद्यते ! ॥ ४९५८ ॥ सूरिराह- १ एतदन्तर्गतः पाठः भा० को नास्ति ॥ २ ताटी० मो. डे. विनाऽन्यत्र-च प्रतिसेव- मानस्य तत्र' पञ्च भा० का० ॥ ३ नमादिषु दिनेषु पण्मासा लघवो गुरवध भवन्ति, ततश्छेदः, ततो मूलम्, तदनन्तरमनवस्थाप्यम्, ततः पाराञ्चिकम् । अथ निर भा० ॥ - ·10 भाष्यगाथा १९५६-६२) चतुर्थ उद्देशः। वसहीए दोसेणं, दहुँ सरिउँ व पुचभुत्ताई। तेगिच्छ सदमादी, असजणा तीसु वी जतणा ।। ४९५९ ॥ 'वसतेदोषण स्त्री-पशु-पण्डकसंसक्तिलक्षणेन, यद्वा स्त्रियम् आलिङ्गनादिकं वा दृष्ट्या, गृहस्थकाले वा यानि स्त्रीभिः सार्धं भुक्तानि वा हसितानि वा ललितानि वा तानि स्मृत्वा मैथुनमाव उत्पद्यते । एवमुत्पन्ने किं कर्तव्यम् ? इत्याह-"तेगिच्छ" इत्यादि, चिकित्सा कर्तव्या, सा च निर्विकृतिकप्रभृतिका । तामतिकान्तस्य शब्दादिका वा यतना कर्तव्या। किमुक्कं भवति ! यत्र स्थाने स्त्रीशब्दं रहस्यशब्दं वा शृणोति तत्र स्थविरसहितः स्थाप्यते, आदिशब्दाद् यत्रालिङ्गनादिकं पश्यति तत्रापि स्थाप्यते । "असज्जण" ति तस्यां शब्द- श्रवणादिरूपायां चिकित्सायां सजनं-सङ्गो गृद्धिरिति यावत् सा तेन न कर्तव्या । एवं 'त्रिष्वपि दिव्यादिषु मैथुनेषु यतना मन्तव्या ॥ ४९५९ ॥ इदमेव सविशेषमाह- विदयपदे तेगिर्छ, णिव्वीतियमादिगं अतिकते । सनिमित्तानिमित्तो पुण, उदयाऽऽहारे सरीरे य ॥ ४९६० ।। द्वितीयपदे निर्विकृतिका-ऽवमौदरिका-निर्बलाहारो स्थाना-ऽऽचाम्ला-ऽभक्तार्थ-षष्ठा-ऽटमा- दिरूपां चिकित्सामतिकान्तस्य शब्दादिकाऽनन्तरोक्ता यतना भवति । एषा च सनिमित्तेऽनिमित्ते वा मैथुनामिलोष भवति । तत्र सनिमित्तो वसतिदोषादिनिमित्तसमुत्थः, अनिमित्तः पुनः कर्मों-15 दयेन १ आहारतः २ शरीरपरिवृद्धितश्च ३ य उत्पद्यते । सर्वमेतद् यथा निशीथे प्रथमोहे- शके भणितं तथैव द्रष्टव्यम् ॥ १९६० ।। गतं मैथुनम् । अथ रात्रिभोजनमाह- रातो य भोयणम्मि, चउरो मासा हवंतऽणुग्धाया। आणादिणी य दोसा, आवजण संकणा जाव || ४९६१ ॥ रात्री भोजने क्रियमाणे चत्वारो मासाः 'अनुदाताः' गुरवो भवन्ति आज्ञादयश्च दोषाः 120 ये च प्राणातिपातादिविषया आपत्ति-शङ्कादोषाः परिग्रहस्यापत्ति शङ्कां च यावत् प्रथमोद्देशके "नो कम्पह रामो वा वियाले वा असणं वा ४" इत्यादौ रात्रिभकमत्रे (सूत्र ४२) इहैवामिहितास्ते सर्वेऽपि द्रष्टव्याः ॥ १९६१ ॥ अथ द्वितीयपदमाह- णिरुबद्दवं च खेमं च, होहिति रण्णी य कीस्तू संती। अद्धाणनिग्गतादी, देवी पूयाय अज्झियगं ॥ ४९६२ ॥ उपद्रवो नाम-अशिवं गलरोगादिकं वा, तस्याभावो निरुपद्रवम् । 'क्षेम' परचक्रायुपलवा- भावः । ततः 'निरुपदवं च क्षेमं च मदीये देशे भविष्यति' इति परिभाव्य राजा शान्ति कर्तुकामतपखिनो रात्रौ भोजयेत् । यद्वा राजपुत्रो वा नागरा वा 'राज्ञः शान्तिः क्रियताम्' इति कृत्वा ये रात्रौ न मुञ्जते सुतपखिनश्च ते रात्रौ मोजनीयाः, एष तस्या विद्याया उपचार इति परिभावयन्ति, तेच साधवोऽध्वनिर्गतादयस्तत्र सम्प्राप्तास्ततो वक्ष्यमाणो विधिविधातव्यः। 30 यद्वा राज्ञः कस्यापि देवी वानमन्तरपूजां कृत्वा तपखिनां रात्रिभोजनलक्षणम् "अज्झियक" १॥ एतबिमध्यगतः पाठः भा० को नाति ॥ २ लाये कर्तव्या । तत्र को० ॥ - ३. एतदन्तर्गत पाठ मा० को नास्ति ॥

·- " - 16 १३२८ सनियुक्ति-लघुभाण्य-वृत्तिके वृहत्कल्पसूत्रे [अनुप्रकृते सूत्रम् । उपयाचितं मन्येत ॥ १९६२ ।। कुतः इति चेद उच्यते- अवधीरिया च पतिणा, सवत्तिणीए व पुत्तमाताए। गेलण्णेण व पुट्ठा, चुग्गहउप्पादसमणे वा ।। ४९६३ ॥ 'पतिना' मा 'अवधीरिता' अपमानिता सा देवी, यद्वा या तस्याः सपली सा पुत्रमाता तया न सुष्ठ बहुमान्यते, ग्लानत्वेन वा-सा गाढतरं स्पृष्टा, विग्रहो वा तस्याः केनापि सार्धमुत्पन्नस्ततो विग्रहोत्पादस्य शमनार्थ वानमन्तरपूजा कर्तव्या, स च बानमन्तरी रात्री साधुषु भोजितेपु परितोपमुदहति ॥ ४९६३ ॥ ततः- एककं अतिणेउं, निमंतणा भोयणेण विपुलेणं । भोत्तुं अणिच्छमाणे, मरणं च तहिं ववसितस्स ॥ ४९६४ ।। 10 एकैकं साधु वलाभियोगेन राजभवने 'अतिनीय' प्रवेश्य रात्री विपुलेन भोजनेन निमन्त्रणा कृता, अभिहिताश्च साधवः-यदि सम्प्रति न मोक्ष्यध्वे ततो वयं व्यपरोपयिष्यामः । एवमुक्ते तेपामेकस्य साधोतदानीं भोक्तुमनिच्छतो मरणं च तत्र व्यवसितस्य शिरश्छिन्नम् , द्वितीयो हर्षादुल्लसितः, तृतीयो भीत इत्यादि यथा मैधुने तथा मन्तव्यम् ॥ १९६९ ।। अत्र प्रायश्चित्तमाह- सुद्धल्लसिते भीए, पचक्खाणे पडिच्छ गच्छ थेर विदू। मूलं छेदो छम्मास चउरों मासा गुरुग लहुओ ॥ ४९६५ ॥ गतार्था (गा०४९५२) ।। १९६५ ।। अत्र यतनामाह- तत्थेव य भोक्खामो, अणिच्छे भुंजामों अंधकारम्भि। कोणादी पक्खेवो, पोट्टल भाणे व जति गीता ॥ ४९६६ ।। w रात्रौ मोज्यमानैः साधुभिरभिधातव्यम्-भाजनेषु गृहीत्वा ततः 'तत्रैव' स्वप्रतिश्रये भोक्ष्यामहे, न वर्तते गृहस्थानां पुरतो भोक्तुम् ; एवमुक्त्वा ततोऽल्पसागारिक नीत्वा परिष्ठाप- यन्ति । अथान्यत्र नेतुं न प्रयच्छन्ति भणन्ति च-अस्माकं पुरतो भोक्तव्यम्, ततो वक्तव्यम्-प्रदीपमपनयत, अन्धकारे भोजनं कुर्मः, ततस्तेषामपश्यतां कोणेषु आदिशब्दाद् अपरत्र वा एकान्ते कवलान् प्रक्षिपन्ति । अथवा वस्त्रेण पोट्टलकं बवा तत्र प्रक्षिपन्ति, भाजनेषु वा प्रक्षिपन्ति यदि निजकानि अलावूनि भवन्ति ॥ १९६६ ॥ अथ प्रदीपं नापनयन्ति तत इदं वक्तव्यम्- गेलण्णेण व पुट्ठा, बाहाडऽरुची व अंगुली वा वि। मुंजता वि य असदा, सालंचाऽमुच्छिता सुद्धा ॥ ४९६७ ।। यदि ते दुर्बलाततो भणन्ति-लानत्वेन स्पृष्टय वयम्, एतचामाकमपथ्यम्, 80 समुदिशामस्ततो म्रियामहे, तसान्मा ऋषिहत्यां कुरुत । अथवा भणितव्यम्-अस्माभिर्गलक यावद् मुक्तम्, वाहाडं च-अभूतं भुक्तानां कुतो रुचिरुपजायते ।। यद्येवं न प्रत्यर्पयन्ति ततो मातृस्थानेनाङ्गुलौं वदने प्रक्षिप्य वमनमुत्पादयन्ति । यदि तथापि न प्रतियन्ति ततः स्तोक १प्रत्ययन्ति ताटी. मो.है.॥ यदि ·. भाष्यगाथाः १९६३-७०] चतुर्थ उद्देशः। तन्मध्यादाखादयन्ति । अथ तथापि न विसर्नयन्ति तत एवं सालम्बनाः 'अशठाः' राग-द्वेष- रहिता अमूच्छिताः स्तोकं मुञ्जाना अपि शुद्धाः ॥ ४९६७ ॥ उपसंहरन्नाह- एत्थं पुण अधिकारो, अणुधाता जेसु जेसु ठाणेसु । उच्चारियसरिसाई, सेसाइँ विकोवणट्टाए ॥ ४९६८ ॥ 'अत्र पुनः प्रस्तुतसूत्रे हस्तकर्म-मैथुन-रात्रिभक्तविषयैः स्थानः । 'अधिकार' प्रयो-। जनम् । कैः । इत्याह-येषु येषु स्थानेषु 'अनुद्धातानि' गुरुकाणि प्रायश्चित्तानि माणितानि तैरेवाधिकारः । 'शेषाणि' लघुप्रायश्चित्तसहितानि स्थानानि - पुनरुचारितार्थसदृशानि शिष्याणां विकोपनार्थमुक्तानि ॥ १९६८।। ॥ अनुद्धातिकमकृतं समासम् ॥ . '16 - पारा श्चि क प्रकृतम् 10 सूत्रम्- तओ पारंचिया पन्नत्ता, तं जहा-दुढे पारंचिए, पमत्ते पारंचिए, अन्नमन्नं करेमाणे पारंचिए २॥ अस्य सम्बन्धमाह- वुत्ता तवारिहा खलु, सोधी छेदारिहा अध इदाणिं । देसे सव्वे छेदो, सव्वे तिविहो तु मूलादी ॥ ४९६९ ।। तपोर्हा शोषिः खलु पूर्वसूत्रे प्रोक्ता, अथेदानी छेदार्थोऽभिधीयते । स च च्छेदो द्विधा- देशतः सर्वतश्च । देशच्छेदः पञ्चरात्रिन्दिवादिकः षण्मासान्तः । सर्वच्छेदः 'मूलादिः' मूला-ऽनवस्थाप्य-पाराश्चिकभेदात् त्रिविधः । अत्र सर्वच्छेदः पाराश्चिकलक्षणोऽधिक्रियते ॥ १९६९ । आह यद्येवं तर्हि 20 छेओ न होइ कम्हा, जति एवं तत्थ कारणं सुणसु । अणुधाता आरुवणा, कसिणा कसिणेस संबंधो ॥ ४९७० ॥ , छेद एव सूत्रेऽपि कसान भवति ?, "ततो छेदारिहा पन्नचा, तं जहा-दुढे छेदारिहे" इत्यादिसूत्रं किमर्थं न पठितम् ? इति भावः । सूरिराह-यद्येवं भवदीया बुद्धिस्ततोऽत्र कारणं Uणु-या किलादिसूत्रेऽनन्तरोक्तेऽनुद्धाताख्याऽऽरोपणा भणिता सा 'कृत्स्ना' ( गुंरुकेत्यर्थः, - 25 इयमपि पाराञ्चिकाल्याऽऽरोपणा कृत्लैव, अतः कृत्स्नाया आरोपणायां अनन्तरं कृत्लैवारोपणा- ऽभिधीयते । एष सम्बन्धः ॥ १९७० ॥ १॥ एतन्मध्यगतः पाठः भा० का नाति ॥ २ - एतचिहान्तर्गतः पाठः का० एव वर्तते ॥ ३'शृणु' निशमय । तथाहि या का॥ ४॥ एतदन्तर्गतः पाठः भा० का नास्ति । । , ८ ·5 15 १३३० सनियुक्ति-लघुभाष्य-वृत्तिके वृहत्कल्पसूत्रे [ पाराश्चिकप्रकृते सूत्रम् २ अनेन सम्बन्धेनायातस्यास्य व्याख्या-त्रयः पाराञ्चिकाः प्रज्ञप्ताः । तद्यथा--दुष्टः पारा- श्चिकः, प्रमत्तः-पाराश्चिकः, 'अन्योन्य' परस्परं मुख-पायुप्रयोगतः प्रतिसेवनां कुर्वाणः पाराश्चिक इति सूत्रसमासार्थः ॥ अथ विस्तरार्थ भाष्यकृद् विभणिषुराह- अंचु गति-पूयणम्मि य, पारं पुणऽणुत्तरं बुधा विति । सोधीय पारमंचद, ण यावि वदपूतियं होति ।। ४९७१ ।। "अधु गति-पूजनयोः" इति वचनाद् अनुर्धातुर्गतौ पूजने चान गृह्यते । तत्र गत्यर्थो यथा--पारं-तीरं गच्छति येन प्रायश्चित्तेनासेवितेन तत् पाराश्चिकम् । अथ पारं किमुच्यते ! इत्याह----'पारं पुनः संसारसमुद्रस्य तीरभूतम् 'अनुत्तरं' निर्वाणं 'बुधाः तीर्थकदादयो ब्रुवते, अनेनासेवितेन साधुर्मोक्षं गच्छतीति भावः । तद् यस्यापद्यते सोऽप्युपचारात् पाराश्चिक 10 उच्यते । यद्वा शोधेः 'पारं' पर्यन्तमञ्चति यत् तत् पाराञ्चिकम् , अपश्चिमं प्रायश्चित्तमित्यर्थः । पूजार्थों यथा-'न चापि' नैव तत्' प्रायश्चित्तपारगमनमपूनितं किन्तु पूजितमेव, ततो येन तपसा पारं प्रापितेन अञ्चयते-श्रीश्रमणसङ्घन पूज्यते तत् पाराञ्चिकं पाराश्चितं वाऽभिधीयते । तद्योगात् साधुरपि पाराश्चिकः ॥ ४९७१ ॥ अथ तमेव भेदतः प्ररूपयति- आसायण पडिसेवी, दुविहो पारंचितो समासेणं । एक्ककम्मि य भयणा, सचरित्ने चेव अचरित्ते ॥ ४९७२ ।। पाराश्चिकः समासेन द्विविधा, तद्यथा--आशातनापाराञ्चिका प्रतिसेविपाराश्चिकश्च । पुनरेकैकस्मिन् द्विविधा भजना कर्तव्या । कथम् ? इत्याह-द्वारप्येतो सचारित्रिणौ वा खातामचारित्रिणौ वा ॥ ४९७२ ॥ कथं पुनरेषा भजना ? इत्याह- सव्वचरित्तं भस्सति, केणति पडिसेवितेण तु पदेणं । कत्थति चिट्ठति देसो, परिणामध्यराहमासज्ञ ॥ ४९७३ ।। केनचिदपराधपदेन पाराञ्चिकापत्तियोग्येन प्रतिसेवितेन सर्वमपि चारित्रं प्रश्यति, कुत्रापि पुनः चारित्रस्य देशोऽवतिष्ठते । कुतः । इत्याह-'परिणाम तीन-मन्दादिरूपम् 'अपराधं च' उत्कृष्ट-मध्यम-जधन्यरूपमासाथ चारित्रं भवेद्वान वा ॥ ४९७३ ॥ इदमेव भावयति- तुल्लम्मि वि अवराधे, परिणामवसेण होति णाणचं । कत्थति परिणामम्मि वि, तुल्ले अवराहणाणत्तं ॥ ४९७४ ॥ तुल्येऽप्यपराधे परिणामवशेन' तीव्र-मन्दायध्यवसायवैचित्र्यबलात् । चारित्रपरिमंशादौ नानात्वं भवति, कुत्रचित् पुनः परिणामे तुल्येऽपि 'अपराधनानात्वं प्रतिसेवनावैचित्र्यं भवति ॥ १९७४ ॥ अथाशातनापाराश्चिकं व्याचिल्यासुराह- तित्थकर पवयण सुते, आयरिए गणहरे महिड्डीए। एते आसायंते, पच्छित्ते मग्गणा होइ ।। ४९७५ ॥ तीर्थकरं प्रवचनं श्रुतमाचार्यान् गणधरान् महर्धिकांश्च, एतान् य आशातयति तय प्रायश्चित्ते वक्ष्यमाणलक्षणा मार्गणा भवति ॥ १९७५ ॥ १त्रिणावचारित्रिणी वा भवेताम् ॥ ४९७२ ॥ काय ॥ 20 26 30 ·माष्यगाथाः १९७१-८१] चतुर्थ उद्देशः। तन्न तीर्थकरं यथाऽऽशातयति तथाऽभिधीयते- पाहुडियं अणुमण्णति, जाणतो किं व झुंजती भोगे। ::: थीतित्थं पि य बुञ्चति, अतिकक्खडदेसणा यावि ॥ ४९७६ ॥ 'प्राभृतिका' सुरविरचितसमवसरण-महाप्रातिहार्यादिपूजालक्षणामर्हन् यद् अनुमन्यते तन्न सुन्दरम् । ज्ञानत्रयप्रमाणेन च भवखरूपं जानन् विपाकदारुणान् भोगान् किमिति मुके।।। मल्लिनाथादेश्च स्त्रिया अपि यत् तीर्थमुच्यते तद् अतीवासमीचीनम् । 'अतिकर्कशा' अतीवदुरनुचरा तीर्थकरैः सर्वोपायकुशलैरपि या देशना कृता साऽप्ययुक्ता ॥ ४९७६ ॥ अण्णं व एवमादी, अवि पडिमासु वि तिलोगमहिताणं । पडिरूवमकुव्वतो, पावति पारंचियं ठाणं ।। ४९७७॥ अन्यमप्येवमादिकं तीर्थकृतामवर्ण यो भाषते, तथा 'अपी'त्यभ्युच्चये, 'त्रिलोकमहितानां 10 भगवता याः प्रतिमास्ताखपि यद्यवर्ण भाषते, यथा-'किमेतासां पाषाणादिमयीनां माल्या- इलकारादिपूजा क्रियते । एवं ब्रुवन् , 'प्रतिरूपं वा विनयं' वन्दन-स्तुति-स्तवादिकं तासाम- वज्ञाबुद्ध्या अकुर्वन् पाराश्चिकं स्थान प्रामोति ॥४९७७|| अथ प्रवचन--सहस्तस्याशातनामाह- अकोस-तजणादिसु, संघमहिक्खिवति संघपडिणीतो। अण्णे वि अत्थि संघा, सियाल-णंतिक-ढंकाणं ॥ ४९७८ । 15 यः सङ्घमत्यनीकः सः "अक्कोस-तज्जणाइसु" त्ति विभक्तिव्यत्ययाद् । आक्रोश-तर्जना- दिमिः सङ्घमधिक्षिपति । यथा-सन्त्यन्येऽपि शृगाल-नान्तिक-ढङ्कप्रभृतीनां सङ्घाः, यादृशास्ते तादृशोऽयमपीति भावः, एष आक्रोश उच्यते । तर्जना तु-हुं हुं ज्ञातं भवदीयं सङ्घत्वम् इत्यादिका ॥ ४९७८ ॥ अथ श्रुताशातनामाह- काया वया.य ते चिय, ते चैव पमायमप्पमादा य ।। मोक्खाहिकारियाणं, जोतिसविजासु किं च पुणो ॥ ४९७९ ॥ दशवकालिकोत्तराध्ययनादौ यत् त एव षट् कायास्तान्येव च व्रतानि तावेव प्रमादा- प्रमादौ भूयोभूय उपवर्ण्यन्ते तद् अतीवायुक्तम् । मोक्षाधिकारिणां च साधूनां ज्योतिषविद्यासु पुनः किं नाम कार्य येन श्रुते ताः प्रतिपाद्यन्ते ॥ ४९७९ ॥ अथाऽऽचार्याशातनामाह- इड्डि-रस-सातगुरुगा, परोक्देसुजया जहा मंखा। अत्तट्ठपोसणरया, पोसेंति दिया व अप्पाणं ॥ ४९८०॥ आचार्याः खमावादेव ऋद्धि-रस-सातगुरुकाः, तथा मङ्खा इव परोपदेशोद्यताः, लोकाव- जनप्रसक्ता इति भावः, 'आत्मार्थपोषणरता' खोदरभरणैकचेतसः । इदमेव व्याचष्टे-द्विजा इवाऽऽत्मानममी पोषयन्ति ॥ ४९८० ॥ अथ गणधराशातनामाह-- अब्भुजयं विहारं, देसिति परेसि सयमुदासीणा.। उवजीवंति य रिद्धि, निस्संगा मो ति य भणंति ॥ ४९८१॥. १षते, अपि च 'त्रिलो भा०॥ २१ एतदन्तर्गतः पाठः भा० का नास्ति ॥ चामिः उपलक्षणत्वाद् मन्त्र-निमित्तादिमिश्च पुनः किं का० ॥ वृ० १९८ - 90 । 25 -80 ·सनियुक्ति लघुभाष्य-वृत्तिके बृहत्कल्पसूत्रे [ पाराश्चिकप्रकृते सूत्रम् २ गणधरा गौतमादयो 'अभ्युद्यतं विहार' जिनकल्पप्रभृतिकं परेपामुपदिशन्ति खयं पुन- रुदासीनास्तं न प्रतिद्यन्ते, 'ऋद्धिं वा' अक्षीणमहानसिक-चारणादिकां लब्धिमुपजीवन्ति 'निस्सना वयम्' इति च भणन्ति ।। १९८१ ।। अथ महर्दिकपदं व्याख्यानयति- गणधर एव महिड्डी, महातवस्सी व वादिमादी वा। तित्थगरपढमसिरसा, आदिग्गहणेण गहिता वा ॥ ४९८२ ।। इह गणधर एव सर्वलब्धिसम्पन्नतया महर्द्धिक उच्यते, यद्वा महर्द्धिको महातपसी वा वादि-विद्या-सिद्धपभृतिको वा मण्यते, तस्य यद् अवर्णवादादिकरणं सा महर्द्विकाशातना । गणधरास्तु तीर्थकरप्रथमशिष्या उच्यन्ते, आदिग्रहणेन वा ते गृहीता मन्तव्याः ।। १९८२ ॥ अर्थतेषामाशातनायां प्रायश्चित्तमार्गणामाह- 20. पढम-वितिएसु चरिम, सेसे एकेक चउगुरू होति । सम्वे आसादितो, पावति पारंचियं ठाणं ॥ ४९८३ ॥ - अत्र "तित्थेयर पवयण सुयं" इति (१९७५) गाथाक्रमप्रामाण्यात् - प्रथमः- तीर्थबरो द्वितीयः-सवस्तयोर्देशतः सर्वतो वाऽऽशातनायां पाराश्चिकम् । 'शेषेषु' श्रुवादिपु एकैकसिन् देशतः आशात्यमाने चतुर्गुरुकाः प्रायश्चित्तं भवन्ति । अथ सर्वतस्तान्याशातयति 1 ततस्तेष्वपि पाराञ्चिकं स्थान प्रामोति ।। १९८३ ॥ तित्थयरपढमसिस्सं, एक पाऽऽसादयंतु पारंची। अत्थस्सेव जिणिदो, पभवो सो जेण सुत्तस्स ॥ ४९८४ ॥ 'तीर्थकरप्रथमशिष्य' गणधरमेकमप्याशातयन् पाराश्चिको भवति । कुतः ? इत्याह- 'जिनेन्द्रः तीर्थकरः स केवलस्यैवार्थस्य 'प्रभवः' प्रथमत उत्पचिहेतुः, सूत्रस्य पुनः स एवं 20गणधरो येन कारणेन 'प्रभवः' प्रथमतः प्रणेता, ततस्तमेकमप्याशातयतः पाराश्चिकमुच्यते ।। १९८४ ॥ उक्त आशातनापाराञ्चिकः । सम्प्रति प्रतिसेवनापाराञ्चिकमाह- पडिसेवणपारंची, तिविधो सो होइ आणुपुबीए । दुढे य पमत्ते या, णेयव्वे अण्णमण्णे य ।। ४९८५ ॥ प्रतिसेवनापाराश्चिकः 'सः' इति पूर्वोपन्यस्तः 'त्रिविधः' त्रिप्रकारः 'आनुपूर्व्या' सूत्रोक्ता- 26 परिपाट्या भवति । तद्यथा--दुष्टः पाराञ्चिकः, प्रमत्तः पाराञ्चिकः, अन्योन्यं च कुर्वाणः पाराश्चिको ज्ञातव्यः ।। १९८५ ॥ तत्र दुष्टं तावदाह- दुविधो य होइ दुट्ठो, कसायदुट्ठो य विसयदुट्ठो य । दुविहो कसायदुट्ठो, सपक्ख परपक्ख चउभंगो ॥ ४९८६ ॥ द्विविधश्च भवति दुष्टः-कषायदुष्टश्च विषयदुष्टश्च । तत्र कषायदुष्टो द्विविधः-खप- 20क्षदुष्टः परपक्षदुष्टश्च । अत्र चतुर्भङ्गी, गाथायां पुंस्त्वं प्राकृतत्वात् । तद्यथा-खपक्षः खपक्षे दुष्टः १ खपक्षः परपक्षे दुष्टः २ परपक्षः खपक्षे दुष्टः ३ परपक्षः परपक्षे दुष्टः ४ ॥४९८६|| १°दयो जिनकल्पादिरूपमभ्युद्यतं विहारं परेपा का० ॥ २१ एतन्मध्यगतः पाठः कॉ० एव वर्तते ॥ C - ·माष्यगाथाः १९८२-९०] चतुर्थ उद्देशः। १३३३ " . - . 10 तत्र प्रथमभङ्गं बिभावयिषुराह- सासवणाले मुहणतए य उलुगच्छि सिहरिणी चेव । एसो सपक्खदुट्ठो, परपक्खे होति णेगविधो ॥ ४९८७ ॥ "सासवणाले" ति सर्षपभर्जिका, “मुहणंतकं" मुखवत्रिका, उलूकः-धूकस्तस्येवाक्षिणी यस्य स उलूकाक्षः, 'शिखरिणी' मर्जिता । एते चत्वारो दृष्टान्ताः । एष खपक्षकषायदुष्टो। भन्तन्यः । परपक्षकषायदुष्टः पुनरनेकविधो भवतीति नियुक्तिगाथासमासार्थः ॥ ४९८७ ॥ अथैनामेव विवरीधुः सर्षपनालदृष्टान्तं तावदाह- सासवणाले छंदण, गुरु सव्वं भुंजें एतरे कोचो। खामणमणुवसमंते, गणि ठवेत्तऽण्णहिँ परिण्णा ॥ ४९८८ ॥ पुच्छंतमणक्खाए, सोचऽण्णतों गंतु कत्थ से सरीरं । गुरु पुत्व कहितग्दौतण, पडियरणं दंतमंजणता ॥ ४९८९ ॥ इह प्रथमं कथानकम्-एगेण साहुणा सासवमज्जिया सुसमिया लद्धा, तत्थ से अतीव गेही । आयरियस्स य आलोइयं । पडिदंसिए निमंतिए य आयरिएणं सव्वा वि समुहिट्ठा । इतरो पदोसमावण्णो । आयरिएणं लक्खियं, 'मिच्छामि दुक्कड' कयं तहावि न उवसमइ, भणइ य---तुज्झ दंते मंजामि । गुरुणा चिंतियं-'मा असमाहिमरणेण मारिस्सई' चि गणे 15 अन्नं गणहरं ठवेत्ता अन्नं गणं गंतूण भत्तपच्चक्खाणं कयं । समाहीए कालगया । इयरो गवेसमाणो सज्झतिए पुच्छइ-कत्थ आयरिया ? । तेहिं न अक्खायं । सो अन्नतो सोचा तत्थ गंतुं पुच्छइ-कहिं आयरिया । ते भणंति-समाहीए कालगया । पुणो पुच्छइ- कहिं सरीरंग परिदृवियं ! । आयरिएहि य पुन्वं भणिय-मा तस्स पावस्स मम सरीर- परिट्ठावणियाभूमि कहेज्जाह, मा आगढ़ि-विगठिं करेमाणो उड्डाहं काहिह । तेहिं अकहिए 20 अन्नतो सोउं तत्थ गंतुं उवट्ठियाओ गोलोवलं कड्डिऊण दंते मंजंतो भणइ-एतेहिं तुमे सासवनालं खइयं । तं साइहिं पडियरंतेहिं दिढ ॥ अथाक्षरगमनिका-सर्वपनालविषयं 'छन्दनं' निमन्त्रणं गुरोः कृतम् । गुरुणा च सर्वे मुक्तम् । इतरस्य कोपः । गुरुणा क्षामणे कृतेऽपि स नोपशान्तः । ततोऽनुपशान्ते तसिन् 'गणिनम्' आचार्य स्थापयित्वा अन्यस्मिन् गच्छे 'परिज्ञा' भक्तप्रत्याख्यानमङ्गीकृतम् । तस्य च 25 शिष्याधमस्य 'गुरवः कुत्र गताः' इति पृच्छतोऽपि सज्झिलकसाधुभिर्नाख्यातम् । ततोऽन्यतः श्रुत्वा तत्र गत्वा 'कुत्र तेषां शरीरम् ?' इति पृच्छा कृता । गुरुमिश्च पूर्वमेव तदीयो वृत्तान्तः कथित आसीत् । "दायण" ति अकारप्रश्लेषात् ततस्तैराचार्यशरीरपरिष्ठापनाभूमिर्न दर्शिता । स चान्यतः श्रुत्वा गतो दन्तमञ्जनं कृतवान् । साधुभिश्च गुपिलस्थाने स्थितैः प्रतिचरणं कृत- मिति ।। १९८८ ॥ १९८९ ॥ अथ मुखानन्तकदृष्टान्तमाह- मुहणंतगस्स गहणे, एमेव य गंतु णिसि गलग्गहणं । सम्मूढेणियरेण वि, गलए गहितो मता दो वि ॥ ४९९० ॥ १ 'एषः' एतदृष्टान्तोक्ता खप का० ॥ २ दाइत, प° भा० मो० हे० ताटी० ॥ - 80 ·। १३३४ सनियुक्ति-लघुमाष्य-वृत्तिके वृहत्कल्पसूत्रे [ पाराश्चिकप्रकृते सूत्रम् २ एकेन साधुना मुखानन्तकमतीवोज्ज्वलं लब्धम् , तस्य च गुरुमिर्ग्रहणं कृतम् । तत्रापि 'एवमेव' पूर्वाख्यानकसदृशं वक्तव्यम् । नवरं तत् पुनर्मुखानन्तकं प्रत्यर्पयतोऽपि न गृही- तम् । ततो गुरुणा खगण एव भक्तं प्रत्याख्यातम् । निशायां च विरहं लब्ध्वा 'मुखानन्तक गृहासि' इति भणता गाढतरं गले ग्रहणं कृतम् । सम्मूढेन च 'इतरेणापि' गुरुणा स गलके गृहीतः। एवं द्वावपि मृतौ ॥ १९९० ॥ उलूकाक्षदृष्टान्तमाह- अत्थंगए वि सिन्चसि, उलुगच्छी! उक्खणामि ते अच्छी । पढमगमो नवरि इहं, उलुगच्छीउ ति ढोकेति ।। ४९९१ ।। एकः साधुरस्ततेऽपि सूर्ये सीव्यन् अपरेण साधुना परिहासेन भणितः-उलूकाक्ष ! किमेवमस्तकतेऽपि सूर्ये सीव्यसि ! । स प्राह-एवं भणतस्तव द्वे अप्यक्षिणी उत्खनामि । 10 अत्रापि सर्वोऽपि प्रथमाख्यानकगमो मन्तव्यः । नवरमिह खगणे प्रत्याख्यातभक्कस्य कालग- तस्य रजोहरणाद् अयोमयीं कीलिकामाकृष्य 'मां उलकाक्षं भणसि ?' इति ब्रुवाणो द्वे अध्य- क्षिणी उद्धृत्य तस्य दौकयति, 'वैरं मया निमितम्' इति कृत्वा ॥ १९९१ ॥ शिखरिणीदृष्टान्तमाह- सिहरिणिलंभाऽऽलोयण, छंदिऍ सव्वाइते अ उग्गिरणा। 15, भत्तपरिण्णा अण्णहि, ण गच्छती सो इहं णवरि ॥ ४९९२ ॥ एकेन साधुना उत्कृष्टा शिखरिणी लब्धा । सा च गुरूणामालोचिता, तया च गुरवः छिन्दिताः निमन्त्रिताः । सा च तैः सर्वाऽप्यापीता । ततः स साधुः प्रद्वेषमुपगतो .मारणार्थ दण्डकमुद्गीर्णवान् । स गुरुभिः क्षामितोऽपि यदा नोपशाम्यति तदा भक्तपरिज्ञा - कृता । नवरमिह 'सा' आचार्योऽन्यस्मिन् गणे न गतः । तस्य च समाधिना कालगतस्य शरीरक 20 तेन पापात्मना दण्डकेन कुट्टितम् ॥ १९९२ ॥ युत एते दोषास्ततो लोमस्तीत्रो न कर्तव्यः । तथा चाह- तिन्वकसायपरिणतो, तिब्बयरागाणि पावइ भयाई। मयगस्स दंतमंजण, सममरणं ढोकणुग्गिरणा ॥ ४९९३ ।। तीवाः-उत्कटा ये कपायास्तेषु परिणतो जीवस्तीव्रतरकाणि भयानि प्रामोति । यथा- 25 प्रथमदृष्टान्तोक्तस्याचार्यस्य तीव्रलोभपरिणतस्य दन्तमञ्जनभयम्, द्वितीयदृष्टान्तोक्कयोस्तु शिष्या-चार्ययोस्तीनक्रोधपरिणतयोः समकालं मरणम्, तृतीयदृष्टान्तप्रसिद्धस्स - साधो- लोचनदौकनम् , चतुर्थदृष्टान्तोक्तस्य दण्डकोद्भिरणम् । ईदृशाः खपक्षकषायदुष्टा लिङ्गपारा- चिकाः कर्तव्या:॥ ४९९३ ।। गतः प्रथमो भङ्गः । अथ द्वितीयमामाह- रायवधादिपरिणतो, अहवा वि हवेज रायवहओ तु। सो लिंगतों पारंची, जो वि य परिककृती तं तु ॥ ४९९४ ॥ राज्ञो राजामात्यस्य वा अपरस्य वा प्राकृतगृहस्थस्य वधाय परिणतः, अथवा राजवधक एव स भवेत् विहितराजवध इत्यर्थः, एवमनेकविधः परपक्षदुष्टः । एष सर्वोऽपि लिङ्गपाराश्चिकः १ वाणो मृतस्य द्वे भा०॥ - - - -- " ·- . 10 - भाष्यगाथाः १९९१-९७] चतुर्थ उद्देशः। १३३५ कर्तव्यः । 'योऽपि , आचार्यादिका त राजवघक परिकर्षति' वापयति सोऽपि लिङ्गपाराश्चिको विधेयः ।। १९९४ ।। अथ तृतीयमङ्ग उच्यते-परपक्षः खपक्षे दुष्टः स कथं भवति ! उच्यते-पूर्व गृह- वासे वसतो वादे पराजित आसीत् , स्कन्दकाचार्येण पालकवत् , वैरिको वा स तस्याऽऽ- सीत् । स पुनः कीदृशो भवेत् ! इत्याह- सन्नी व असन्नी वा, जो दुट्ठो होति तू सपक्सम्मि । 'तस्स निसिद्धं लिंगं, अतिसेसी वा वि दिजाहि ॥ ४९९५ ॥ सच संज्ञी वा असंही वा यः स्वपक्षे दुष्टो भवति तस्य लिङ्ग निषिद्धम् , प्रवज्या न दातव्येति भावः । अतिशयज्ञानी वा 'उपशान्तोऽयम्' इति मत्वा तस्यापि लिङ्गं दद्यात् ।। १९९५ ॥ अथ चतुर्थभङ्गः परपक्षः परपक्षे दुष्ट इति भाव्यते- रनो जुवरनो वा, वधतो अहवा वि इस्सरादीणं । सो उसदेसि ण कप्पड़, कप्पति अण्णम्मि अण्णाओं ॥ ४९९६ ॥ यो राज्ञो वा युवराजस्य वा वधकः अथवाऽपि ईश्वरादीनां घातकः 'स तु' स पुनः स्वदेशे दीक्षित ने कल्पते, किन्तु कल्पतेऽन्यस्मिन् देशेऽज्ञातो दीक्षितुम् ॥ १९९६ ॥ इत्य पुण अधीकारो, पढमिल्लग-बितियभंगदुद्धेहिं । 15 'तेसिं लिंगविवेगो, दुचरिमें वा लिंगदाणं तु ॥ ४९९७ ॥ अत्र पुनः प्रथम-द्वितीयभङ्गदुष्टैरधिकारः, 'स्वपक्षः खपक्षे दुष्टः, खपक्षः परपक्षे दुष्ट' इत्याधमनद्वयवर्निमिरिति भावः । एतेषां लिङ्गविवेकरूपं पाराश्चिकं दातव्यम् । अतिशयज्ञानी वा यदि जानाति 'न पुनरीदृशं करिष्यति' इति ततः सम्यगावृत्तस्य लिङ्गविवेक न करोति । "दुचरिमे" ति तृतीय-चतुर्थलक्षणौ यौ द्वौ चरमभङ्गौ तयोः 'वा' विकल्पेन लिङ्गदान 20 कर्तव्यम् । किमुक्तं भवति ?-'परपक्षः खपक्षे दुष्टः, परपक्षः परपक्षे दुष्टः' इति भाद्रये वर्चमाना यापशान्ता इति सम्यग् ज्ञायन्ते ततो लिङ्गदानं कर्त्तव्यम्, अथ नोपशान्तास्ततो न प्रव्राज्यन्ते । प्रवाजिता अपि तानि स्थानानि परिहार्यन्ते; एष वाशब्दसूचितोऽर्थः ॥१९९७॥ अथ 'सर्षपनालोदिदृष्टान्तप्रसिद्धा दोषा मा भूवन्' इति हेतोराचार्येण यथा सामाचारी स्थापनीया तथा प्रतिपादयन्नाह- सव्वेहि वि घेत्तव्यं, गहणे य निमंतणे य जो तु विही । १च 'त' राजवधक परिकर्षति सोऽपि भा० का० ॥ २'संशी-वा' श्रावका असशी वा' अश्वावका या ख का० ॥ ३ 'अत्र पुन: प्रस्तुते पाराश्चिकसूत्रे प्रथम कां० ॥ ४ ताटी. मो० के० विनाऽन्यत्र-त्ति परपक्षः स्वपक्षे दुष्टः, परपक्षः परपक्षे दुष्ट' इति तृतीय-चतुर्थों यौ द्वौ चरमौ भनौं तयोर्या' कात्ति तृतीय-चतुर्थलक्षणौ यौ द्वौ चरमभङ्गौ वयोर्यधु भा० ॥ ५ ताटी० मो० ३० विनाऽन्यत्र लादिदृष्टान्तोका-दोषा को । 'लादयो दोषा मा० ॥ ६ ताटी० मो० हे. विनाऽन्यत्रण यादृशी सामाचारी स्थापनीया तादृशीं वचकाम माह-सवेहि कां । ण इयं सामाचारी स्थापनीया-सम्बेहि मा० . 26 ·, १३३६ सनियुक्ति-लघुभाष्य-वृत्तिके वृहत्कल्पसूत्रे [ पाराश्चिकप्रकृते सूत्रम् २ भुजंती जतणाए, अजतण दोसा इमे होति ।। ४९९८ ॥ सर्वैरपि साधुमिराचार्यप्रायोग्यं खखमात्रकेषु ग्रहीतव्यम् । तथा ग्रहणे च निमन्त्रणे च यो वक्ष्यमाणो विधिः स सर्वोऽपि कर्त्तव्यः । एवं यतनया सूरयो भुञ्जते । अयतनया तु मुञ्जा- नानाम् 'इमे' वक्ष्यमाणा दोषा भवन्ति ॥ ४९९८ ॥ एनामेव नियुक्तिगाथां भावयति- सम्वेहि वि गहियम्मी, थोवं थोवं तु के वि इच्छंति । सम्वेसिंण वि भ॑जति, गहितं पि वितिज आदेसो ॥ ४९९९ ।। सर्वैरपि आचार्यप्रायोग्ये गृहीते केचिदाचार्या इदमिच्छन्ति, यथा-तत एकैकस्य हस्तात् स्तोकं स्तोकं गृहीत्वा गुरुणा भोक्तव्यम् ; एप प्रथम आदेशः । अपरे ब्रुवते-एकेनैव गुरु- योग्यं ग्रहीतव्यम् , अथान्यैरपि गृहीतं ततस्तगृहीतमपि तेषां सर्वेषां हस्तात् स्तोकं स्तोकं न 10 भोक्तव्यम् , किन्तु तैर्निमन्त्रितेन वक्तव्यम्---पर्याप्तम् , इत ऊर्दू न गच्छति। एष द्वितीय आदेशः ।। १९९९ ॥ अमुमेवे व्याचष्टे- गुरुभचिमं जो हिययाणुकूलो, सो गिण्हती णिस्समणिस्सतो वा। तस्सेव सो गिण्हति णेयरेसिं, अलब्भमाणम्मि व थोव थोवं ।। ५०००। यो गुरुभक्तिमान् यश्च गुरूणां 'हृदयानुकूल' छन्दोनुवर्ती स गुरुपायोग्यं निश्रागृहेभ्यो- 18ऽनिश्रागृहेभ्यो वा गृह्णाति, तस्यैव च सम्बन्धि 'स' आचायों भक्त-पानं गृह्णाति, न 'इतरे- पाम्' अपरसाधूनाम् । अथैकः पर्याप्तं न लभते ततोऽलभ्यमाने स्तोकं स्तोकं सर्वेषामपि गृहाति ॥ ५००० ॥ एष ग्रहणविधिरुतः । सम्प्रति निमन्त्रणे विधिमाह- सति लंभम्मि वि गिण्हति, इयरेसिं जाणिऊण निबंधं । मुंचति य सायसेसं, जाणति उवयारभणियं च ॥ ५००१॥ 'सति' विद्यमानेऽपि प्राचुर्येण लामे यदि इतरे साधवो निमन्त्रयमाणा गाढं निर्बन्धं कुर्वते ततस्तं ज्ञात्वा तेषामपि गृह्णाति । तच्च तदीयं भुञ्जानः सावशेष मुश्चति, मा सर्वस्मिन् मुक्ते प्रद्वेषं स गच्छेत् । उपचारभणितं च जानाति, 'अयमुपचारेण, अयं पुनः सद्भावेन निमन्त्रयते' इत्येवं बहिश्चिकैरुपलक्षयतीत्यर्थः ॥ ५००१ ॥ गुरुणो(ग) भुत्तुचरियं, वालादसतीय मंडलिं जाति । जं पुण सेसगगहितं, गिलाणमादीण तं दिति ।। ५००२ ॥ गुरूणां यद् मुक्तोद्वरितं तद् वालादीनां दीयते । तेषामभावे 'मण्डली याति' मण्डली- प्रतिग्रहे क्षिप्यते । यत् पुनः शेषैः--गुरुभक्तिमयतिरिक्तैः साधुमिर्मात्रके गृहीतं तद् ग्लाना- दीनों प्रयच्छन्ति ॥ ५००२ ॥ सेसाणं संसहूं, न छुन्भती मंडलीपडिग्गहए । पत्तेग गहित छुन्भति, ओभासणलंभ मोत्तूणं ॥ ५००३ ॥ 'शेषाणां गुरुन्यतिरिक्तानां संसृष्टं मण्डलीप्रतिग्रहे न क्षिप्यते । यत्तु ग्लानादीनामर्थाय १ स्तोकं सरिः 'नापि' नैव भुते, किन्तु का० ॥२°व द्वितीयमादेशं व्या का० ॥ ३°नां मण्डलीस्थविराः प्रय' कां ॥ 20 25 80 ·भाष्यगाथाः ४९९८-५००८] चतुर्थ उद्देशः । 'प्रत्येकं पृथक् पृथग् मात्रकेषु गृहीतं तत् तेषामुद्ररितं मण्डल्या प्रक्षिप्यते, परमवभाषितलाभ मुक्त्वा, स ने प्रक्षिप्यत इति भावः ॥ ५००३ ।। पाहुणगट्ठा व तगं, धरेत्तुमतिबाहडा विगिंचंति । ईंह गहण-भुंजणविही, अविधीऍ इमे भवे दोसा ॥ ५००४॥ प्राघुणकार्थ वा 'तकं' ग्लानार्थमानीतं प्रायोग्यं 'धृत्वा' स्थापयित्वा यदि 'अतिबाहडाः । अतीवधाताः प्राघुणकाश्च नायाताः तदा 'विवेचयन्ति' परित्यजन्ति । एवमिह ग्रहण-भोजन- विधिर्भवति । यद्येनं विधि न कुर्वन्ति ततस्तस्मिन् अविधौ इमे दोषा भवेयुः ॥ ५००४ ॥ तिव्वकसायपरिणतो, तिव्वतरागाइँ पावइ भयाई । मयगस्स दंतमंजण, सममरणं ढोकणुग्गिरणा ॥ ५००५ ॥ व्याख्यातार्था (गा० ४९९३) ॥५००५॥ उक्तः कषायदुष्टः । अथ विषयदुष्टमाह-10 संजति कप्पट्ठीए, सिजायरि अण्णउत्थिणीए य । एसो उ विसयदुट्ठो, सपक्ख परपक्ख चउभंगो ॥ ५००६ ।। इहापि खपक्ष-परपक्षपदाभ्यां चतुर्मझी, तद्यथा-खपक्षः खपक्षे दुष्टः १ खपक्षः परपक्षे दुष्टः २ परपक्षः खपक्षे दुष्टः ३ परपक्षः परपक्षे दुष्टः ४ । तत्र 'कल्पस्थिकायां' तरुण्यां संयत्यां 'संयतः' अध्युपपन्न इति प्रथमो भङ्गः । संयत एव शय्यातरभ्रूणिकायामन्यतीर्थिक्यां 15 वाऽध्युपपन्न इति द्वितीयः । गृहस्थः संयतीकल्पस्थिकायामध्युपपन्न इति तृतीयः । गृहस्थो गृहस्थायामिति चतुर्थः । एष विषयदुष्टश्चतुर्विधो मन्तव्यः ॥ ५००६ ॥ - अथैतेषु प्रायश्चित्तमाह-- पढमे भंगे चरिमं, अणुवरए वा वि चितियभंगम्मि । सेसेण ण इह पगतं, चा चरिमे लिंगदाणं तु ॥ ५००७ ॥ प्रथमे भने 'चरमं पाराञ्चिकम् 'अनुपरतस्य' अनिवृत्तस्य । द्वितीयेऽपि भङ्गे पाराश्चिकम् । 'शेषेण तु तृतीय-चरमभगद्वयेन नात्र प्रकृतम् , अत्र पाराञ्चिकस्य प्रस्तुतत्वात् तस्य च परंप- क्षेऽघटमानत्वात् । अथवा "वा चरिमे लिंगदाणं तु" ति 'वा' विकल्पेन-भजनया चरम- भाद्वये लिङ्गदानं कर्तव्यम् , यद्युपशान्तस्तदाऽन्यसिन् स्थाने लिङ्गं दातव्यम् अन्यथा तु नेति भावः ॥ ५००७ ॥ अथ प्रथमभङ्गे दोषं दर्शयन्नाह- लिंगेण लिंगिणीए, संपत्ति जइ णियच्छती पावो । सम्वजिणाणऽजातो, संघो आसातिओ तेणं ॥५००८ ॥ 'लिङ्गेन' रनोहरणादिना युक्तः 'लिगिन्याः संयत्याः सम्पत्तिं यदि अधमतया कथमपि कश्चित् पापः 'नियच्छति' प्रामोति तर्हि तेन पापेन सर्वजिनानाम् 'आर्याः' संयत्यः सङ्घश्व भगवानाशातितो मन्तव्यः ॥ ५००८ ॥ १न मण्डल्या प्रक्षिप्यते किन्तु ग्लानादीनामेव दीयत इति का० ॥२ विविचंति भा० ॥ ३ह ग° भा० का. विना ॥ ४ पक्षे विषयाभिलापमङ्गीकृत्य दुष्टः की॥ ५ एतदन्त- गैतमवतरणं का० एव वर्तते । 20 25 90 ·5 10 16 सनियुक्ति-लघुभाष्य-वृत्तिके-बृहत्कल्पसूत्रे [ पाराश्चिकप्रकृते सूत्रम् २ पावाणं पावयरो, दिट्टिमासे वि सो ण वट्टति हु। जो जिणपुंगवसुई, नमिऊण तमेव धरिसेति ॥ ५००९ ॥ पापानां सर्वेषामपि स पापतरः, अत एव हष्टेः-लोचनस्याभ्यासेऽपि-समीपेऽपि का सः 'न वर्तते न कल्पते यः "जिनपुङ्गवमुद्रां' श्रमणी नत्वा तामेव धर्षयति ॥ ५००९ ॥ संसारमणवयग्गं, जाति-जरा-मरण-वेदणापउरं। पावमलपडलछन्ना, भमंति मुद्दाधरिसणेणं ।। ५.१०॥ संसारम् 'अनवदाम्' अपर्यन्तं जाति-जरा-मरण-वेदनापधुरं पापमलपटलच्छन्ना मुद्रापर्ष- णेन परिश्रमन्ति ।। ५०१०॥ ततः- जत्थुप्पञ्जति दोसो, कीरति पारंचितो स तम्हा तु । सो पुण सेवीमसेवी, गीतमगीतो व एमेव ।। ५०११ ॥ यत्र क्षेत्रे यस्य संयतीघर्पणादिको दोष उत्पद्यते उत्पत्स्यते वा स तस्मात् क्षेत्रात् पाराश्चिकः क्रियते । स पुनः सेवी वा स्यादसेवी वा, तेन तत् कार्यं कृतं वा भवेदकृतं वेति भावः; एवमेव गीतार्थो वा भवेदगीतार्थों चा, स सर्वोऽपि पाराश्चिकः कर्तव्यः ॥ ५०११ ॥ कथम् । इत्याह--- उवस्सय कुले निवेसण, चाडग साहि गाम देस रजेवा। कुल गण संघे निजहणाएँ पारंचितो होति ।। ५.१२ ।। यस्य यस्मिनुपाश्रये दोष उत्पन्न उत्पत्स्यते वा स तत उपाश्रयात् पाराश्चिकः क्रियते । एवं यसिन् गृहस्थकुले दोष उत्पन्नः, तथा निवेशनम्-एकनिर्गम-प्रवेशद्वारो द्वयोमियोर- पान्तराले ब्यादिगृहाणां सन्निवेशः, एवंविधस्वरूप एव प्रामान्तर्गतः पाटकः, साही-शाखा- 20रूपेण श्रेणिक्रमेण स्थिवा ग्रामगृहाणामेकतः परिपाटिः, ग्रामः-प्रतीतः, देश:-जनपदः, राज्यं नाम यावत्सु देशेषु एकभूपतेराज्ञा तावदेशप्रमाणम् । एतेषु यत्र यस्य दोष- उत्पन्न उत्पत्स्यते वा स ततः पाराश्चिकः क्रियते । तथा कुलेन यो नियूढः-वाह्यः कृतः स कुलपाराश्चिकः । गणाद् वाह्यः कृतो गणपाराञ्चिकः । सङ्घाद् यस्य नि!हणा कृता स सङ्घपाराश्चिकः ॥ ५०१२ ॥ किमर्थमुपाश्रयादिपाराश्चिकः क्रियते ! इत्याह- उवसंतो वि समाणो, वारिजति तेसु तेसु ठाणेसु । हंदि हु पुणो वि दोसं, तहाणासेवणा कुणति ॥ ५०१३ ॥ 'उपशान्तोऽपि खलिगिनीप्रतिसेवनात् प्रतिनिवृत्तोऽपि सन् 'तेषु तेषु स्थानेषु' प्रति- श्रय-कुल-निवेशनादिषु विहरन् वार्यते । कुतः ? इत्याह-'हन्दि' इति कारणोपप्रदर्शने, 'हुरिति निश्चये, पुनरप्यसौ तस्य स्थानस्यासेवनात् तमेव दोपं करोति ॥ ५०१३ ॥ 30 इदमेवे स्पष्टतरमाह- जेसु विहरंति तातो, वारिजति तेसु तेसु ठाणेसु । पढमगभंगे एवं, सेसेसु वि ता. ठाणाई ॥ ५०१४ ॥ १ ततःक्षे भा० का ॥ २ व स्फुटतर मा० कां० ।। 25 ·, - - भाण्यगाथा: ५००९-१७]] चतुर्थ उद्देशः। १३३९ 'येषु' प्रामादिषु 'ता' संयत्यो विहरन्ति तेषु तेषु स्थानेषु स विहरन् वार्यते, ततः पाराश्चिकः क्रियत इत्यर्थः । एवं 'प्रथमभो 'खपक्षः खपक्षे दुष्टः' इतिलक्षणे - विधि- रुक्तः । शेषेष्वपि' द्वितीयादिषु भङ्गेषु तानि स्थानानि वर्जनीयानि । किमुक्तं भवति :- द्वितीयभने यस्यामगार्यामध्युपपन्नस्तदीये कुल-निवेशनादौ प्रविशन् वारणीयः, तृतीय-चतुर्थ- भङ्गयोः । 'पैरपक्षः खपः परपक्षे वा दुष्टः' इतिलक्षणयोः - उपशान्तस्यापि तेषु स्थानेषु लिङ्गं न दातव्यम् ॥ ५०१४ ॥ एत्थं पुण अहिगारो, पढमगभंगेण दुविह दुढे वी । उच्चारियसरिसाई, सेसाइँ विकोवणवाए ॥ ५०१५ ॥ अत्र पुनः 'द्विविधेऽपि' कषायतो विषयतश्च दुष्टे प्रथमभङ्गेनाधिकारः । 'शेषाणि पुनः' द्वितीयमक्कादीनि पदानि उच्चारितसदृशानि विनेयमतिविकोपनार्थमभिहितानि ॥ ५०१५ ॥ 10 गतो दुष्टः पाराश्चिकः । सम्प्रति प्रमत्तपाराञ्चिकमाह- कसाए विकहा विगडे, इंदिय निदा पमाद पंचविधो । अहिगारो सुत्तम्मि, तहिगं च इमे उदाहरणा ॥ ५०१६ ॥ 'कषायाः क्रोधादयः, 'विकथा' खीकथादिका, 'विकटं' मद्यम्, 'इन्द्रियाणि' श्रोत्रा- दीनि, 'निद्रा वक्ष्यमाणा, एष पञ्चविधः प्रमादो भवति । अयं च निशीथपीठिकायां15 यथा सविस्तरं सप्रायश्चित्तोऽपि भावितस्तथैवात्रापि मन्तव्यः । नवरमिह वपनं सुप्त-निद्रा इत्यर्थः, तयाऽधिकारः । सा च पञ्चविधा-निद्रा १ निद्रानिद्रा २ प्रचला ३ प्रचलामचला ४ स्त्यानर्द्धिश्चेति ५। तत्र- सुहपडिबोहो निद्दा, दुहपडिनोहो य निद्दनिहा य । पयला होइ ठियस्सा, पयलापयला उ चंकमतो ॥ स्त्यानर्दिस्तु-स्त्याना-प्रबलदर्शनावरणीयकर्मोदयात् कठिनीभूता ऋद्धिः-चैतन्यशक्ति- यस्यामवस्थायां सा स्त्यानःि, यथा घृते उदके वा स्त्याने न किश्चिदुपलभ्यते एवं चैतन्य- ऋद्ध्यामपि स्त्यानायां न किञ्चिदुपलभ्यत इति भावः । अत्र पाराश्चिकस्य प्रस्तुतत्वात् स्त्यान- दिनिद्रयाऽधिकारः । तस्यां चामून्युदाहरणानि ॥ ५०१६ ॥ पोग्गले मोयग फरुसग, दंते वडसालभंजणे सुत्ते । 20 एतेहिं पुणो तस्सा, विविंचणा होति जतणाए ॥ ५०१७ ॥ 'पुद्गलं' पिशितम् , 'मोदक: लड्डकः, 'फरुसकः कुम्भकारः, 'दन्ताः' प्रतीताः, वटशा- लामञ्जनम् । एतानि पञ्चोदाहरणानि 'सुप्ते' स्त्यानर्द्धिनिद्रायां भवन्ति । 'एतैः' एतदृष्टान्तोक्तै- श्चिः स्त्यानद्धि परिज्ञाय 'तस्य' स्त्यानर्द्धिमतः साधोर्यतनया 'विवेचन' परित्यागः कर्तव्यों भवति ॥ ५०१७ ॥ तत्र पुद्गलदृष्टान्तमाह- १-२॥ एतदन्तर्गतः पाठः भा० का० नास्ति ॥ ३ 'प्रथमभड्रेन' पाराश्चिकप्रायश्चित्त- विषयभूतेनाधि का० ॥ ४ मतो ॥ इत्याद्यनिद्राचतुष्टयलक्षणम् । पञ्चमी भाव्यते- स्त्यानदिः-स्त्याना- का० ॥ ५°ल लड्ग फर' तामा० ॥ " 80 - 30 ·15 १३१० सनियुक्ति-लधुमाष्य-वृत्तिके बृहत्कल्पसूत्रे [ पाराश्चिकमकृते सूत्रम् २ पिसियासि पुष महिस, विगचियं दिस्स तत्थ निसि गंतुं । अण्णं हंतुं खायति, उपस्सयं सेसगंणेति ॥ ५०१८॥ एंगम्मि गामे एगो कोडंवी पक्षाणि य तलियाणि य तिम्मणेस अ अणेगसो मंसप्पगारे भक्खेइ । सो अ तहारूवाणं थेराणं अंतिए धम्मं सोउं पचइओ गामाइस विहरइ । तेण यं एगस्थ गामे महिसो विगिच्चमाणो दिट्ठो । तस्स मैसे अभिलासो जातो । सो तेण अमिला- सेण भबोच्छिन्नेणेव भिक्ख हिंडिचा अहोच्छिन्नेणेव भुत्तो, एवं अन्वोच्छिन्नेण वियार- भूमिं गतो । चरिमा सुत्तपोरिसी कया, आवस्सयं काउं पातोसिया पोरिसी विहिता । तदभि- लासी चेव मुत्तो, सुवस्सेव थीणद्धी जाया । सो उडिओ, अणामोगणिन्वत्तिएणं करणेणं गतो महिसमंडलं, अन्नं महिसं हतुं भक्खिता सेसं आगंतुं उवस्सयस उवरि ठवितं । 10पचूसे गुरूणं आलोएइ-एरिसो सुविणो दिहो । साहूहिं दिसाबलोकं करेंतेहिं दिटुं कुणिमं, जाणियं जहा-एस थीणद्धी । ताहे लिंगपारंचियं पच्छित् से दिन्नं ।। अथ गाथाक्षरार्थः-पिशिताशी कश्चित् 'पूर्व गृहवासे आसीत् । स च महिषं विकर्चित दृष्ट्वा सज्जाततद्भक्षणामिलापः 'तत्र' महिषमण्डले 'निशि' रात्रौ गत्वा अन्य महिषं हत्वा खादति । शेषम्' उद्धरितमुपाश्रये नयति ॥ ५०१८ ॥ लड्डकदृष्टान्तमाह- मोयगभत्तमल , भंतु कवाडे घरस्स निसि खाति । माणं च भरेऊण, आगतों आवासए विगडे ।। ५०१९ ॥ एक: साधुभिक्षा हिण्डमानो मोदकमक्तं पश्यति । तच्च सुचिरमवलोकितमवभाषितं च, परं न लब्धम् । ततस्तदलब्ध्वा तदध्यवसायपरिणत एव प्रसुप्तः, रात्रौ तत्र गला गृहस्स कपाटौ भक्त्वा मोदकान् भक्षयति, शेषेर्मोदकैर्भाजन भृत्वा समागतः । माभातिके आवश्यक 20 विकटयति-ईदृशः खमो मया दृष्ट इति । ततः प्रमाते मोदकभृतं भाजनं दृष्ट्या ज्ञातम् , यथा-स्त्यानद्धिरिति । तस्यापि लिङ्गपाराश्चिकं दत्तम् । शेषं पुद्गलाख्यानकवद् वक्तव्यम् ॥ ५०१९ ॥ अथ फरसकदृष्टान्तमाह- अवरो फरुसग मुंडो, मट्टियपिंडे व छिंदिउं सीसे। एगते अवयन्झइ, पासुत्ताणं विगडणा य ॥ ५०२० ।। 28 अपरः' कश्चित् 'फरुसकः कुम्भकारः कापि गच्छे मुण्डो जातः, प्रबजित इत्यर्थः । तस्य रात्रौ प्रसुप्तस्य स्त्यानर्द्धिरुदीर्णा । स च पूर्व मृत्तिकाच्छेदाभ्यासी ततो मृत्तिकापिण्डानिव समीपप्रसुप्तानां साधूनां शिरांसि च्छेत्तुमारब्धः । तानि च शिरांसि कडेवराणि चैकान्ते अपो- ज्झति । शेषाः साधवोऽपसृताः । स च भूयोऽपि प्रसुप्तः । ततः प्रभाते 'ईदृशः खमो मया दृष्टः' इति विकटनां कृता । प्रभाते च साधूनां शिरांसि कडेवराणि च पृथग्भूतानि दृष्ट्या 30 ज्ञातम् , यथा-स्त्यानद्धिरिति । लिङ्गपाराश्चिकं दत्तम् ॥ ५०२०॥ अथ दन्तदृष्टान्तमाह- अवरो वि धाडिओ मत्तहत्थिणा पुरकवा. भंतूणं तस्सुक्खणित्तु दंते, वसही बाहिं विगडणा य ॥ ५०२१ ॥ १ एतदन्तर्गतः पाठः भा० एव वर्तते ।

·10 माण्यगाथा: ५०१८-२३] चतुर्थ उद्देशः। १३४१ अपरः कोऽपि साधुर्गृहस्थमावे मतहस्तिना' शुण्डामुक्षिप्य धावता धाटितः, पलाय- मानो महता कष्टेन छुट्टितः । एष चूय॑भिप्रायः । निशीथचूर्णिकृता तु-"एगो साहू गोयरनिग्गतो हत्थिणा पक्खित्तो" इति लिखितम् । 4 ऐवमुभयथाऽपि तं हस्तिकृतं पराभवं स्मृत्वा » स साधुः तस्योपरि प्रद्वेषमापनः प्रसुप्तः । उदीर्णस्त्यानर्द्धिश्चोत्थाय पुरकपाटौ भक्त्वा हस्तिशालां गत्वा तस्य हस्तिनो व्यापादनं कृत्वा दन्तानुत्खन्य वसतेहिः स्थापयित्वा भूयोऽपि प्रसुप्तः । प्रभाते च 'विकटना' खममालोचयति । साधुभिश्च दिगवलोकनं कुर्वाणैर्गजदन्तौ वीक्षितौ । ततः 'स्त्यानद्धिमान् मसौ' इति ज्ञात्वा लिङ्गपाराश्चिकः कृतः ॥ ५०२१ ॥ वटशालामञ्जनदृष्टान्तमाह- उन्भामग वडसालेण घट्टितो केइ पुन्य वणहत्थी। वडसालभंजणाऽऽणण, उस्सग्गाऽऽलोयणा गोसे ।। ५०२२ ।। एकः साधुः 'उद्धामका' मिक्षाचयों गतः । तत्र प्रामद्वयस्थापान्तराले वटवृक्षो महान् विद्यते । स च साधुर्गाढतरमुष्णामिहतो भरितभाजनस्तृषित-बुमुक्षित ईर्योपयुक्तो वेगेनाऽs- गच्छन् । "वेडसालेण" ति लिङ्गव्यत्ययाद् । वटपादपस्य शालया शिरसि घट्टितः मुष्ठुतरं परितापितः । ततो वटस्योपरि प्रद्वेषमुपगतः तदध्यवसायपरिणतश्च प्रसुप्तः । उदीर्णस्त्यानर्द्धि- श्वोत्थाय तत्र गत्वा वटपादपं भक्त्वा उन्मूल्य तदीयां शालामानीयोपाश्रयोपरि स्थापितवान् । 15 'उत्सर्गे च' आवश्यककायोत्सर्गत्रिके कृते 'गोसे च' प्रभाते तथैव गुरूणामालोचयति । ततो दिगवलोके कृते तथैव ज्ञातम् , लिङ्गपाराश्चिकः कृतश्च । केचिदाचार्या ब्रुवते-स पूर्वभवे वनहस्ती बभूव, ततो मनुजभवमागतस्य प्रबजितस्यो- दीर्णस्त्यानः पूर्वमवाभ्यासाद् वटशालामजनमभवत् । शेषं प्राग्वत् ॥ ५०२२ ॥ कथं पुनरसौ परित्यजनीयः ! इत्याह- 20 केसवअवलं पण्णवेंति.मुय लिंग णत्थि तुह चरणं । णेच्छस्स हरह संघो, ण वि एको मा पदोसं तु ॥ ५०२३ ।। केशवः-वासुदेवस्तस्य बलादर्घबलं स्त्यानर्द्धिमतो भवतीति तीर्थकृदादयः प्रज्ञापयन्ति । एतच्च प्रथमसंहननिनमङ्गीकृत्योक्तम् , इदानीं पुनः सामान्यलोकबलाद् द्विगुणं त्रिगुणं चतुर्गुणं वा बलं भवतीति मन्तव्यम् । यत एवमतः स प्रज्ञापनीयः-सौम्य ! मुश्च लिङ्गम् , नास्ति 95 तव 'चरण चारित्रम् । यद्येवं गुरुणा सानुनयं भणितो मुञ्चति ततः शोभनम् । अथ न मुश्चति ततः सङ्घः समुदितो लिङ्गं तस्य मोक्तुमनिच्छतः सकाशाद् 'हरति' उद्दालयति, न पुन. रेकः । कुतः ! इत्याह-मा तस्सैकस्योपरि प्रद्वेषं गच्छेत् , प्रद्विष्टश्च व्यापादनमपि कुर्यात् ॥ ५०२३ ।। लिङ्गापहारनियमार्थमिदमाह- अवि केवलमुप्पाडे, न य लिंगं देति अणतिसेसी से। १ "एगो निहत्थत्ते हरियणा परिधाडितो । सो त हथिस्स वेरै समरति । पासुत्तेसु रति गंतु पुरस्कवाडे भंजिउ हत्यिं मारेत्ता दंते उक्खणित्ता पहिस्सयस्स बाहिँ ठवेति ।" इति चूर्णिपाठः ।। २-३: एतदन्तर्गतः पाठः भा० का० नाति ॥ . . । 30 - ·. 10 16 १३४२ सनियुक्ति-लघुभाष्य-वृत्तिके बृहस्कल्पसूत्रे [पाराश्चिकप्रकृते सूत्रम् २ देसवत दंसणं या, गिण्ड अणिच्छे पलायति ॥ ५०२४ ॥ 'अपिः' सम्भावने, स चैतत् सम्भावयति-यद्यपि तेनैव भवग्रहणेन केवलमुत्पादयति तथापि "से" तस्य' स्त्यानर्द्धिमतो लिङ्गमनतिशयी न ददाति । यः पुनरतिशयज्ञानी स जानाति-न भूय एतस्य स्त्यानर्द्धिनिद्रोदयो भविष्यति। ततो लिङ्गं ददाति, इतरथा न ददाति । लिङ्गापहारे पुनः क्रियमाणेऽयमुपदेशो दीयते-'देशवतानि' स्थूलपाणातियातविर- मणादीनि गृहाण, तानि चेत् प्रतिपत्तुं न समर्थः ततः 'दर्शन' सम्यक्त्वं गृहाग । अथैवम- प्यनुनीयमानो लिङ्गं मोक्तुं नेच्छति तदा रात्रौ तं सुकं मुक्त्वा 'पलायन्ते' देशान्तरं गच्छन्ति ॥ ५०२४ ॥ गतः प्रमचपाराञ्चिकः । अथान्योन्यं कुर्वाणं तमेवाह- करणं तु अण्णमण्णे, समणाण न कप्पते सुविहिताणं । जे पुण करेंति णाता, तेसिं तु विविंचणा भणिया ॥ ५०२५ ॥ तुशब्दस्य व्यवहितसम्बन्धतया 'अन्योन्य' परस्परं पुनर्यत् 'करण' मुख-पायुप्रयोगेण सेवनं तत् श्रमणानां सुविहितानां कर्तुं न कल्पते । ये पुनः कुर्वन्ति ते यदि ज्ञातास्तदा तेषां 'विवेचना' परिष्ठापना भणिता ॥ ५०२५ ॥ इदमेव व्याचष्टे- आसग-पोसगसेवी, केई पुरिसा दुवेयगा होति । तेर्सि लिंगविवेगो, वितियपदं रायपव्वइते ॥ ५०२६ ।। आय-मुखं आस्यमेवास्यकम् , पोसकः-पायुः, आस्यक-पोसकाभ्यां सेवितुं शीलमेघामि- त्यासक-पोसकसेविना; केचित् 'पुरुषाः' साधवः 'द्विवेदकाः' स्त्री-पुरुषवेदयुक्ता भवन्ति, नपुंसकवेदिन इत्यर्थः। तेषां लिविवेकः कर्तव्यः, लिङ्गपाराञ्चिकं दातव्यमित्यर्थः ।। द्वितीयपदमत्र भवतियो राजप्रबजितस्तस्यास्यक-पोसकसेविनोऽपि लिङ्गं नापहियते, पर 20 यतनया स परित्यज्यते ॥ ५०२६ ।। गतोऽन्योन्यं कुर्वाणः पाराश्चिकः । सम्प्रति यो दुष्टा- दिर्यतः पाराञ्चिकः क्रियते तदेतद् दर्शयति- विइओ उवस्सयाई, कीरति पारंचितो न लिंगातो। अणुवरमं पुण कीरति, सेसा नियमा तु लिंगाओ ॥ ५०२७ ॥ 'द्वितीयः' विषयदुष्ट उपाश्रयादेः पाराश्चिकः क्रियते, क्षेत्रत इत्यर्थः, 'न लिङ्गाद्' लिङ्गपारा- 28 श्विको न विधीयते । अथ ततो दोषान्नोपरमते तदाऽनुपरमन् लिङ्गतोऽपि पाराश्चिकः क्रियते । 'शेषाः कषायदुष्ट-प्रमचा-ऽन्योन्यसेवाकारिणो नियमाद् लिङ्गपाराधिकाः क्रियन्ते ॥ ५०२७ ॥ किमेत एवं पाराश्चिकाः ! उताऽन्योऽप्यस्ति ! अस्तीति बूमः । कीदृशः सः ! इति चेद् उच्यते- इंदिय-पमाददोसा, जो पुण अवराहमुत्तमं पत्तो । सम्भावसमाउट्टो, जति य गुणा से इमे होति ॥ ५०२८ ।। इन्द्रियेदोपात् प्रमाददोषाद्वा पाराञ्चिकापत्तियोग्याद् यः पुनः साधुः 'उत्तमम्' उत्कृष्टमपरा- धपदं प्राप्तः स यदि 'सद्धावसमावृत्तः निश्चयेन भूयोऽहमेवं न करिष्यामि' इति व्यवसित- १२ एतदन्तर्गतः पाठः का० एव वर्तते ॥ २ °य-प्रमाददोपाद् यः भा• का० ॥ - ·10 15 भाष्यगाथा: ५०२४-३३] चतुर्थ उद्देशः। १३४३ स्तदा स तपःपाराश्चिकः क्रियते, यदि च "से" तस्बेमे गुणा भवन्ति ।। ५०२८॥ के पुनते ? इत्याह- संघयण-विरिय-आगम-सुत्-उत्थ-विहीए जो समग्गो तु । तबसी निग्गहजुत्तो, पचयणसारे अभिगतत्थो ॥ ५०२९ ॥ संहननं-वनऋषभनाराचम् , वीर्य-धृत्या वज्रकुझ्यसमानता, आगमः-जघन्येन नवम-5 पूर्वान्तर्गतमाचाराख्यं तृतीयं वस्तु उत्कर्षतो दशमपूर्वमसम्पूर्णम् , तच सूत्रतोऽर्थतश्च यदि परिजितं भवति, एतैः संहननादिभिर्विधिना च-तदुचितसमाचारेण यः 'समग्र' सम्पूर्णः । 'तपखी नाम' सिंहनिक्रीडितादितपःकर्मभावितः । 'निग्रहयुक्तः' इन्द्रिय-कषायाणां निग्रह- समर्थः । 'प्रवचनसारेऽभिगतार्थः' परिणामितप्रवचनरहस्यार्थ इति ॥ ५०२९ ॥ किञ्च- तिलतुसतिभागमित्तो, वि जस्स असुभो ण विजती भावो । निजहणाइ अरिहो, सेसे निजहणा नत्थि ॥ ५०३० ॥ यस्य गच्छान्नियूँढस्य तिलतुषत्रिमागमात्रोऽपि. 'नियूँढोऽहम्' इत्यशुभो भावो न विद्यते स नि!हणायाः 'अर्हः' योग्यः । 'शेषस्य एतगुणविकलस्य नि!हणा नास्ति, न कर्तव्ये- त्यर्थः ॥ ५०३० ॥ इदमेव व्याचष्टे- एयगुणसंपजुत्तो, पावति पारंचियारिहं ठाणं । एयगुणविप्पमुक्के, तारिसगम्मी भवे मूलं ॥५०३१ ॥ एतैः संहननादिभिर्गुणैः सम्प्रयुक्तः पाराञ्चिकाई स्थान प्राप्नोति । यः पुनरेतद्गुणविप्रमुक्तः 'ताहशे' पाराञ्चिकापतिप्राप्तेऽपि मूलमेव प्रायश्चित्तं भवति ॥ ५०३१ ।। अथ पाराश्चिकमेव कालतो निरूपयति-' आसायणा जहण्णे, छम्मासुकोस वारस तु मासे । वासं वारस वासे, पडिसेवओं कारणे भतिओ ॥ ५०३२ ॥ आशातनापाराश्चिको जघन्येन षण्मासान् उत्कर्पतश्च द्वादश मासान् भवति, एतावन्तं कालं गच्छान्निडस्तिष्ठतीत्यर्थः । प्रतिसेवनापाराच्चिको जघन्येन संवत्सरम् उत्कर्षतो द्वादश वर्षाणि निर्मूढ आस्ते । “पडिसेवओ कारणे भइओ" ति यः प्रतिषेवकपाराश्चिकैः सः 'कारणे' कुल- गणादिकार्ये 'भक्ती विकल्पितः, यथोक्तकालादर्वागपि गच्छं प्रविशतीति भावः॥५०३२ ॥ 25 अथ तस्यैव गणनिर्गमनविधिमाह-- इत्तिरियं णिक्खेवं, काउं अण्णं गणं गमित्ताणं । दन्वादि सुमे विगडण, निरुवस्सग्गड उस्सग्गो। ५०३३ ॥ -इह यः पाराञ्चिकं प्रतिपद्यते स नियमादाचार्य एव भवति, तेन च खगणे पाराविक न प्रतिपत्तव्यम् , अन्यस्मिन् गणे गन्तव्यम् । तत इत्वरं गणनिक्षेपमात्मतुल्ये शिष्ये कृत्वा 30 ततोऽन्यं गणं गत्वा 'द्रव्यादिषु द्रव्य-क्षेत्र-काल-मावेषु 'शुमेषु प्रशस्तेषु 'विकटनाम् आलो- १ का तथाविधापराधसेवनया पाराश्चिकप्रायश्चित्तप्राप्तः सः 'कारणे कुल-गण-सङ्का- दिकार्ये कां ॥ 20 - ·-- 6 - . सनियुक्ति-लघुभाष्य-वृत्तिके वृहत्कल्पसूत्रे [पाराश्चिकमकृते सूत्रम् २ चनां परगणाचार्यस्य प्रयच्छति । उभावपि च निरुपसर्गप्रत्ययं कायोत्सर्ग प्रकुरुतः ॥५०३३॥ अथ किं कारणं खगणे न प्रतिपद्यते ! उच्यते- अप्पञ्चय णिन्भयया, आणाभंगो अजंतणा सगणे । परगणे न होंति एए, आणाथिरता भयं चेव ॥ ५०३४ ॥ खगच्छ एव पाराश्चिकप्रतिपत्तौ अगीतार्थानामप्रत्ययो भवति-नूनमकृत्यमनेन प्रतिसेवितं येन पाराश्चिकः कृतः । ततस्तेषां निर्मयता भवति, न गुरूणां विभ्यतीत्यर्थः । अविभ्यतश्चा- ज्ञामझं कुर्वीरन् । अयत्रणा च स्वगणे भवति, शिष्यानुरोधादिना खयमेव भक्त-पानानयनादौ नियन्त्रणा वक्ष्यमाणा न भवतीत्यर्थः । परगणे चैते दोषा न भवन्ति । अपि च-तत्र गच्छता भगवतामाज्ञानुपालने 'स्थिरता' स्थैर्य कृतं भवति, भयं चात्मनः सञ्जायते, ततः 10 परगणं गत्वा तत्र पाराश्चिकं पतिपद्य निरपेक्षः सक्रोशयोजनात् क्षेत्राद् बहिर्बजति ॥५०३४॥ तस्य चेयं सामाचारी- जिणकप्पियपडिलवी, बाहिं खेतस्स सो ठितो संतो। विहरति वारस वासे, एगागी झाणसंजुत्तो॥ ५०३५ ॥ 'जिनकल्पिकप्रतिरूपी' 'अलेपकृतं भैक्षं ग्रहीतव्यम् , तृतीयस्यां पौरुष्यां पर्यटनीयम्' 18 इत्यादिका यादृशी जिनकल्पिकस्य चर्या तां कुर्वन् क्षेत्राद् बहिः स्थितः सन् 'सः' पाराधिका एकाकी 'ध्यानसंयुक्तः' श्रुतपरावर्तनकचित्तो द्वादश वर्षाणि विहरति ।। ५०३५ ॥ यस्य चाऽऽचार्यस्य सकाशे प्रतिपद्यते तेन यत् कर्तव्यं तदाह- ओलोयणं गवेसण, आयरितो कुणति सन्बकालं पि। उप्पणे कारणम्मि, सव्वपयत्तेण कायच्वं ॥ ५०३६ ॥ 20 आचार्यः पाराञ्चिकस्य 'सर्वकालमपि यावन्तं कालं प्रायश्चिचं वहति तावन्तं सकलमपि कालं यावत् प्रतिदिवसमवलोकनं करोति, तत्समीपं गत्वा तदर्शनं करोतीत्यर्थः । तदनन्तरं 'गवेषणं' 'गतोऽल्पलमतया भवतां दिवसो रात्रिी ' इति पृच्छां करोति । उत्पन्ने पुनः 'कारणे ग्लानत्वलक्षणे सर्वप्रयत्नेन भक्त-पानाहरणादिकं खयमाचार्येण तस्य कर्तव्यम् ॥ ५०३६ ॥-- जो उ उवेहं कुजा, आयरिओ केणई पमाएणं । आरोवणा उ तस्सा, कायन्वा पुन्बनिद्दिट्टा ॥ ५०३७ ॥ यः पुनराचार्यः 'केनापि प्रमादेन' जनव्याक्षेपादिना 'उपेक्षां कुरुते' तत्समीपं गत्वा तच्छ. रीरस्योदन्तं न वहति तस्याऽऽरोपणा 'पूर्वनिर्दिष्टा' ग्लानद्वाराभिहिता कर्तव्या, चत्वारो गुरुकास्तस्य प्रायश्चित्तमारोपयितव्यमिति भावः ॥ ५०३७ ॥ यदुक्तम् "उत्पन्ने कारणे सर्वप्रयत्नेन कर्तव्यम्" (गा० ५०३६ ) तद् भावयति- आहरति भत्त-पाणं, उन्नत्तणमाइयं पि से कुणति । सयमेव गणाहिवई, अह अगिलाणो सयं कुणति ॥ ५०३८ ॥ अथ स पाराच्चिको ग्लानोऽभवत् ततस्तस्य गणाधिपतिः' आचार्यः खयमेव भक्तं पानं च आहरति आनयति, उद्वर्तनम् आदिशब्दात् परावर्तनोर्द्धकरणोपवेशनादिकं तस्स स्वयं 25 . 30 ·. भाष्यगाथा: ५०३४-४२] चतुर्थ उद्देशः। १३४५ करोति । अथ जातः 'अग्लानः' नीरोगस्तत आचार्य न किमपि कारयति किन्तु सर्व खयमेव कुरुते ॥ ५०३८ ॥ अधुना यदुक्तम् “ओलोयणं गवेसण" (गा० ५०३६) ति तद्या- ख्यानार्थमाह- उभयं पि दाऊण सपाडिपुच्छं, वोढुं सरीरस्स य वट्टमाणि । आसासइत्ताण तवोकिलंतं, तमेव खेतं समुवैति थेरा ॥ ५०३९ ॥ 'स्थविराः' आचार्याः शिष्याणां प्रतीच्छकानां च 'उभयमपि' सूत्रमर्थं च, किंविशिष्टम् ! इत्याह-'सप्रतिपृच्छं' पृच्छा-प्रश्नस्तस्याः प्रतिवचनं प्रतिपृच्छा तया सहितं सपतिपृच्छम् , सूत्रविषयेऽर्थविषये च यद् येन पृष्टं तत्प्रतिवचनं दत्त्वा तत्सकाशमुपगम्य तदीयशरीरस्य "चट्टमाणि" ति वर्तमाने काले भवा वार्त्तमानी-वाचेत्यर्थस्तां वहन्ति, अस्पक्काम्यतां पृच्छं. तीति भावः । सोऽपि चाऽऽचार्यमागतं 'मस्तकेन वन्दे' इति फेटावन्दनकेन वन्दते । शरी-10 रस्स चोदन्तमूदवा यदि तपसा क्याम्यति तत आश्वासयन्ति । आश्वास्य च तदेव क्षेत्रं यत्र गच्छोऽवतिष्ठते तत् समुपगच्छन्ति स्थविराः ॥ ५०३९ ॥ अथ द्वावपि सूत्रार्थी दत्त्वा तत्र गन्तुं न शक्नोति ततः को विधिः । इत्याह- असहू सुत्तं दातुं, दो वि अदाउं व गच्छति पए वि। संघाडओ से भत्तं, पाणं चाऽऽणेति मग्गेणं ।। ५०४० ॥ i इहैकस्यापि कदाचिदेकवचनं कदाचिच्च बहुवचनं सर्वस्यापि वस्तुन एका-ऽनेकरूपताख्या- पनार्थमित्यदुष्टम् । असहिष्णुराचार्यः सूत्रं दत्त्वा गच्छति । अथ तथापि न शक्नोति ततो 'द्वावपि' सूत्रा-ऽर्थावदत्त्वा 'प्रगे' प्रभात एवं गच्छति । तस्य च तत्र गतस्य एका सहाटको भक्तं पानकं च 'मार्गेण पृष्ठत आनयति ॥ ५०४०॥ कदाचिन्न गच्छेदपि तन्त्रतानि कारणानि- गेलण्णेण व पुट्ठो, अमिणवमुको ततो व रोगातो । कालम्मि दुबले वा, कजे अण्णे व वाघातो ॥५०४१ ।। स आचायों ग्लानत्वेन वा स्पृष्टो भवेद् अथवा 'तस्माद' ग्लानत्वकारणाद् रोगाद्- 'अभिन- वमुक्त' तत्कालमुक्तः स्यात् ततो न गच्छेत् । यदि वा काले दुर्बले' न विद्यते बलं गमनाय यस्मिन् गाढातपसम्भवादिना स दुर्बलः-ज्येष्ठा-ऽऽवाढादिकः कालः, दुरशब्दोऽभाववाची, 23 तसिन् न गच्छेत्, शरीरक्लेशसम्भवात् | "कजे अण्णे व बाघातो" इत्यत्र सप्तमी तृतीयाथें प्राकृतत्वात् , ततोऽयमर्थः-अन्येन वा कार्येण केनापि व्याघातो भवेत् ॥ ५०४१॥ किं पुनस्तत् कार्यम् ! इत्याह- बायपरायण कुवितो, चेइय-तदन्व-संजतीगहणे । पुव्वुत्ताण चउण्ह वि, कजाण हवेज अन्नयरं ॥ ५०४२ ॥ वादे कस्यापि राजवल्लभवादिनः पराजयेन नृपतिः कुपितः स्यात् । अथवा चैत्यं-जिना- १स्य 'वर्तमानम्' उदन्तं वह भा० का० ॥ २न्तं पृष्ट्वा यदि ताटी० भा० विना ॥ ३ अत्रान्तरे का० पुस्तके ग्रन्थानम्-१००० इति वर्तते ॥ 20 S0 ·१३४६ सनियुक्ति-लघुमाष्य-वृत्तिके वृहत्कल्पसूत्रे [ पाराश्चिकप्रकृते सूत्रम् २ यतनं किमपि तेनावष्टव्यं स्यात् ततस्तन्मोचने क्रुद्धो भवेत् । अथवा तदन्यस्य-चैत्यद्न्यस्य संयत्या वा ग्रहणं राज्ञा कृतं तन्मोचने वा कुपितः । ततः 'पूर्वोक्तानाम्' इहैव प्रथमोद्देशके प्रतिपादितानां (गा० निर्विषयत्वाज्ञापन-भक्तपाननिषेधोपकरणहरण-जीवितचारित्र- भेदलक्षणानां चतुर्णा कार्याणामन्यतरत् कार्यमुत्पन्नं भवेत् ततो न गच्छेत् ॥ ५०४२ ॥ 5 अगमने चोपाध्यायः प्रेषणीयोऽन्यो वा, तथा चाह- पेसेइ उवज्झायं, अनं गीतं व जो तहिं जोग्गो। पुट्ठो व अपुट्ठो वा, स चावि दीवेति तं कर्ज !! ५०४३ ॥ पूर्वोक्तकारणवशतः स्वयमाचार्यस्य गमनाभावे उपाध्यायं तदभावेऽन्यो वा यो गीतार्थस्तत्र योग्यतं प्रेषयति । स चापि तत्र गतः सन् तेन पाराश्चितेन 'किमित्यद्य क्षमाश्रमणा 10 मायाताः । इति पृष्टो वाऽपृष्टो वा तत् 'कार्य' कारणं दीपयेत् , यथा---अमुकेन कारणेन नायाता इति ॥ ५०४३॥ जाणंता माहप्पं, सयमेव भणंति एत्थ तं जोग्गो। अस्थि मम एत्थ विसओ, अजाणए सो व ते वेति ॥ ५०४४ ॥ इह यदि ग्लानीभवनादिना कारणेन क्षमाश्रमणानागमनं पृष्टेनापृष्टेन वा दीपितं तदा न 10किमप्यन्यत् तेन पाराश्चितेन वक्तव्यं किन्तु गुर्वादेश एवोभाभ्यां यथोदितः सम्पादनीयः । अथ राजप्रद्वेषतो निर्विषयत्वाज्ञापनादिना व्याघातो दीपितस्तत्र यदि 'ते' उपाध्याया अन्ये वा गीता- स्तिस्य शक्ति खयमेव बुध्यन्ते ततो जानन्तः खयमेव तस्य माहात्म्यं तं ब्रुवते, यथा-अ. सिन् प्रयोजने वं योग्य इति क्रियतामुद्यमः । अथ न जानते तस्य शक्तिं ततः स एवं तानजानानान् ब्रूते, यथा-अस्ति ममात्र विषय इति ॥ ५०४४ ॥ एतच्च खयमुपाध्यायादिमिर्वा भणितो वक्ति- • अच्छउ महाणुभांगो, जहासुहं गुणसयागरो संघो। गुरुगं पि इमं कर्ज, मं पप्प भविस्सए लहुयं ॥ ५०४५ ।। तिष्ठतु यथासुखं महान् अनुमागः-अधिकृतमयोजनानुकूला अचिन्त्या शक्तिर्यस्य सः, तथा गुणशतानाम्-अनेकेषां गुणानाम् आकरः-निधानं गुणशताकरः सङ्घः । यत इदं गुरुक- मपि कार्य मां प्राप्य लघुकं भविष्यति, समर्थोऽहमस्य प्रयोजनस्य लीलयाऽपि साधने इति भावः ॥ ५०४५ ॥ एवमुक्त सोऽनुज्ञातः सन् यत् करोति तदाह- अभिहाण-हेउकुसलो, बहूसु नीराजितो विउसमासु । गंतूण रायभवणे, भणाति तं रायदारई ॥ ५०४६ ॥ 'अभिधान-हेतुकुशलः' शब्दमार्गे तर्कमार्गे चाऽतीव क्षुण्ण इत्यर्थः, अत एव बहुषु विद्व- समासु 'नीराजितः निर्वटितः, इत्यम्भूतः स पाराश्चिको राजभवने गत्वा तं 'राजद्वारस्थं प्रतीहारं भणति ॥ ५०४६ ।। किं भणति ! इत्याह- पडिहाररूवी ! भण रायरूविं, तमिच्छए संजयरूवि दटुं । १पनादीनां चतुर्णा भा० का० ॥ २ कार्येण ना को० ॥ ३ भावो, ज तामा० ॥ , 20 - " ·. . , भायेगाथाः ५०४३-५२] चतुर्थ उद्देशः। . १३४७ निवेदयित्ता य स पत्थिवस्स, जहिं निवो तत्थ तयं पवेसे ॥ ५०४७ ॥ • हे प्रतीहाररूपिन् ! मध्ये गत्वा 'राजरूपिणं' राजानुकारिणं भण, यथा-वां संयतरूपी द्रष्टुमिच्छति । एवमुक्तः सन् 'स' प्रतीहारस्तथैव पार्थिवस्य निवेदयति । निवेद्य च राजानु- मत्या यत्र नृपोऽवतिष्ठते तत्र 'तकं' साधुं प्रवेशयति ॥ ५०४७ ॥ तं पूयइत्ताण सुहासणत्थं, पुच्छिसु रायाऽऽगयकोउहल्लो । पण्हे उराले असुए कयाई, स चावि आइक्खा पत्थिवस्स || ५०४८ ॥ 'त' साधुं प्रविष्टं सन्तं राजा पूजयित्वा 'शुभासनस्वं' शुमे आसने निषण्णमागतकुतूह- लोऽआक्षीत् । कान् ! इत्याह-प्रभान 'उदारान्' गम्भीरार्थान् कदाचिदप्यश्रुतान् "प्रतिहार- रूपिन्" ! इत्येवमादिकान् । 'स चापि' साधुरेवं पृष्टः पार्थिवस्याचष्टे ।। ५०४८॥ किमाचष्टे ? इत्याह-- 10 जारिसग आयरक्खा, सक्कादीणं न तारिसो एसो। तुह राय! दारपालो, तं पि य चकीण पडिरूवी ॥ ५०४९ ॥ यादृशकाः खलु शकादीनाम् , आदिशब्दात् चमरादिपरिग्रहः, आत्मरक्षा न तादृश एष तब राजन् ! द्वारपालस्तत उक्तम् "हे प्रतीहाररूपिन् !" । तथा त्वमपि यादशश्चक्रवर्ती तादृशो न भवसि, रत्नाद्यमावात् , अत्रान्तरे चक्रवर्तिसमृद्धिराख्यातव्या, किश्च प्रताप-शौर्य-न्यायानुपाल-16 नादिना तत्प्रतिरूपोऽसि तत उक्तम् "राजरूपिणं ब्रूहि", चक्रवर्तिप्रतिरूपमित्यर्थः ।। ५०४९॥ एवमुक्ते राजा प्राह-वं कथं श्रमणानां प्रतिरूपी ? तत आह- समणाणं पडिरूवी, जं पुच्छसि राय ! तं कहमहं ति । निरतीयारा समणा, न तहाऽहं तेण पडिरूवी ॥ ५०५०॥ यत् वं राजन् । पृच्छसि 'अथ कथं त्वं श्रमणानां प्रतिरूपी! तदहं कथयामि-यथा 20 श्रमणा भगवन्तो निरतिचारा न तथाऽहं तेन श्रमणानां प्रतिरूपी, न तु साक्षात् श्रमण इति ॥ ५०५०॥ प्रतिरूपित्वमेव भावयति- निजूढो मि नरीसर, खेते वि जईण अच्छिउं न लमे । अतियारस्स विसोधि, पकरेमि पमायमूलस्स ॥५०५१ ॥ हे नरेश्वर ! प्रमादमूलस्यातिचारस्य सम्प्रति विशोधि प्रकरोमि, तां च कुर्वन् 'निढो-25 ऽस्मि' निष्कासितोऽसि, तत आस्तामन्यत् , क्षेत्रेऽपि यतीनामहमास्थातुं न लमे, ततः श्रमण- प्रतिरूप्यहमिति ॥५०५१ ॥ राजा प्राह-कस्त्वया कृतोऽतिचारः का वा तस्य विशोधिः? एवं पृष्टे यत् कर्तव्यं तदाह- कहणाऽऽउट्टण आगमणपुच्छणं दीवणा य कजस्स । वीसजियं ति य मए, हासुस्सलितो भणति राया ॥ ५०५२ ॥ 30. कथनं राज्ञा पृष्टस्य प्रसङ्गतोऽन्यस्यापि यथा प्रवचनभावना भवति । ततः 'आवर्तनम्' आकम्पनम् , राज्ञो भक्तीभवनमिति भावः । तदनन्तरमागमनकारणस्य प्रश्नः-(ग्रन्थानम्- १००० । सर्वग्रन्थानम्-३४८२५) केन प्रयोजनेन यूयमत्राऽऽगताः स्थ! । अत्रान्तरे वृ० १५० ·" - १३४८ सनियुक्ति-लघुभाष्य-वृत्तिके वृहस्कल्पसूत्रे [ पाराश्चिकप्रकृते सूत्रम् २. येन कार्येणागतस्तस्स 'दीपना' प्रकाशना । ततो राजा "हासुस्सलिओ" ति हासेन युक्त उत्सृतः-हृष्टो हासोत्सृतः, हसितमुखः प्रहृष्टश्च सन्नित्यर्थः, भणति । यथा-मया 'विसर्जित मुत्कलितं निर्विषयाज्ञापनादिकं कार्यमिति ॥ ५०५२ ।। एवं च किं सजातम् । इत्याह- संघो न लभइ कर्ज, लद्धं कर्ज महाणुभाएणं। तुम ति विसझेमि, सो वि य संघो चि पूएति ।। ५०५३ ॥ निर्विषयत्वाज्ञापनमुत्कलनादिलक्षणं कार्य सझे न लमते किन्तु तेन पाराचिकेन 'महानु- भागेन' सौतिशयाचिन्त्यपभावेन - लब्धम् । न च स एवं कार्यलामेन गर्वमुद्रहति, यत माह-तुम ति" इत्यादि, राजा पाह-युष्माकं भणितेनाहं पूर्वग्राहं त्यक्त्वा तत् कार्य विसर्जयामि नान्यथा । 'सोऽपि च पाराञ्चिको भूते-कोऽहम् ! कियन्मात्रो वा ! गरीयान् 10 सङ्घो मट्टारकः, तत्प्रभावादेवाहं किञ्चिज्जानामि, तस्मात् सङ्घमाहूय क्षमयित्वा यूयमेवं भूत- मुकलितं मया युज्माकमिति । ततो राजाऽपि सङ्घ पूजयति ॥ ५०५३ ।। अम्भत्थितो व रण्णा, सयं व संघो विसजति तु तुद्वो। आदी मज्झञ्चसाणे, स याचि दोसो धुओ होइ । ५०५४ ॥ राजा सई यात्-मया युष्माकं विसर्जितं कार्यम्, परं मदीयमपि कार्यमिदानीं कुरुत-मुश्चतास्य पाराश्चिकस्य प्रायश्चित्तम् । एवं राज्ञाऽभ्यर्थितो यदि वा खयमपि तुष्टः सङ्घः 'विसर्जयति' मुत्कलयति । किमुक्तं भवति ! -यद् व्यूढं तद् व्यूढमेव, शेषं तु पुनर्दे- शतः सर्वतो वा प्रसादेन मुञ्चति । तस्य च पाराञ्चिकतपसत्रदानीमादिमध्यमवसानं वा भवेत् , त्रिष्वपि सङ्घस्यादेशात् ‘स चापि पाराश्चिकापत्तिहेतुर्दोषः 'धुतः' कम्पितः, प्रसादेन स्फेटितो भवतीत्यर्थः । तत्र देशो देशदेशो वा प्रायश्चित्तस्य तेन वोढव्यः । अथ राजा तस्यापि मोचने 20निर्वन्धं करोति तदा तदपि मुच्यते । देशो नाम-पड्भागः, देशदेशः-दशभागः ॥ ५०५१ ।। तत्र देशे यावन्तो मासा भवन्ति तदेतत् प्रतिपादयति- एको य दोनि दोनि य, मासा चउवीस होति छमागे । देसं दोण्ह वि एवं, वहेज मुंचेज वा सव्वं ॥ ५०५५ ।। इहाशातनापाराञ्चिको जघन्यतः षण्मासान् उत्कर्पतो वर्ष भवति इत्युक्तम्, तत्र षण्मा- 20 सानां पठे मागे एको मासो लभ्यते वर्षस्य तु षड्भागे द्वौ मासौ भवतः । प्रतिसेवनापारा. चिको जघन्यतो वर्षम् उत्कर्षतो द्वादश वर्षाणि भवतीत्युक्तम्, तत्रापि वर्षस्य षड्मागे द्वौ मासौ द्वादशवर्षाणां षष्ठे भागे चतुर्विशतिर्मासा भवन्ति । एवंविधं देशं 'द्वयोरपि' आशातना-प्रतिसेवनापाराश्चिकयोः सम्बन्धिनं सदस्यादेशाद् बहेत् , यद्वा सर्वमपि सो मुश्चेत्, न किमपि कारयेदित्यर्थः ।। ५०५५ ॥ अथ देशदेशमाह- अट्ठारस छत्तीसा, दिवसा छचीसमेव परिसं च । बावत्तारै च दिवसा, दसभाग वहेज नितिओ तु ॥ ५०५६ ।। १ कारणेनाग' का० ॥ २ भावणं तामा० ॥ ३॥ एतन्मभ्यगतः पाठः भा० का नास्ति । ४'माकं तत् कार्यमिति को० ॥ 30 ·- भाज्यगाथाः ५०५३-५९) चतुर्थ उद्देशः। १३४९ आशातनापाराश्चिके षण्मासाना दशमे भागेऽष्टादश दिवसा वर्षस्य तु दशमे मागे षट्- त्रिंशदिवसा भवन्ति । प्रतिसेवनापाराश्चिके संवत्सरस्य दशमे भागे षट्त्रिंशदिवसा द्वादशव- र्षाणां दशमे भागे वर्षमेकं द्वासप्ततिश्च दिवसा. भवन्ति । एतावन्तं कालं यद् वहेद् एषः 'द्वितीयः' देशदेश उच्यते ॥ ५०५६ ॥ उपसंहरन्नाह- पारंचीणं दोण्ह वि, जहनमुक्कोसयस्स कालस्स । छब्भागं दसभागं, वहेज सव्वं व झोसिना ।। ५०५७ ।। 'द्वयोरपि' आशातना-प्रतिसेवनापाराश्चिकयोर्जघन्य उत्कृष्टश्च यः कालस्तस्य सम्बन्धिन षड्मागं दशमागं वाऽनन्तरोक्तं वहेत् । यद्वा 'सर्वमपि' अवशिष्यमाणं सङ्घः क्षपयेत् , प्रसादेन मुञ्चेदिति भावः ॥ ५०५७ ॥ ॥ पाराश्चिकप्रकृतं समाप्तम् ॥ 16 15 अन व स्था प्य प्रकृतम् सूत्रम्- ततो अणवटुप्पा पण्णता, तं जहा-साहम्मियाणं तेणं करेमाणे, अन्नधम्मियाणं तेण्णं करेमाणे, हत्थादालं दलेमाणे ३॥ अस्य सम्बन्धमाह-- पच्छित्तमणंतरियं, हेहा पारंचियस्स अणवट्ठो । आयरियस्स विसोधी, भणिता इमगा उवज्झाते ॥ ५०५८ ॥ पूर्वसूत्रे पाराञ्चिकमायश्चित्तमुक्तम् , तस्य 'अधस्ताद' अनन्तरितमनवस्थाप्यमायश्चित्तं भवति, अतः साम्प्रतं तदभिधीयते । यद्वा पूर्वसूत्रे आचार्यस्य शोधिर्मणिता, इयं पुनरुपाध्या-20 यविषया सैवाभिधीयते ।। ५०५८ ॥ अनेन सम्बन्धेनायातस्यास्य व्याख्या-त्रयः 'अनवस्थाप्याः' तत्क्षणादेव व्रतेष्वनवस्थाप- नीयाः प्रज्ञप्ताः । तद्यथा-साधर्मिकाः-साधवस्तेषां सत्कस्योत्कृष्टोपर्धेः शिष्यादेवी 'सैन्य चौर्यं कुर्वाणः । अन्यधार्मिकाः-शाक्यादयो गृहस्था वा तेषां सत्कस्योपध्यादेः स्तैन्यं कुर्वन् । तथा हस्तेनाताडनं हस्ताताला, सूत्रे च तकारस्य दकारश्रुतिरार्थत्वात् , तं "दलमाणे" ददत् , 35 यष्टि-मुष्टि-लकुटादिमिरात्मनः परस्य वा प्रहरन्निति भावः । अथवा "हत्थालंब" तिं पाठा, हस्तालम्ब इव 'हस्तालम्बः' अशिवादिपशमनार्थमभिचारुकमन्त्रादिपयोगस्तं "दलमाणे" कुर्वन् । यद्वा "अस्थादाणं दलमाणे" ति पाठः, तत्र 'अर्थादानम्' अर्थोपादानकारणमष्टानिमित्त.. 'ददत् प्रयुञ्जानः । एष सूत्रसङ्केपार्थः ॥ अथ विस्तरार्थ विमणिषुराह- आसायण पडिसेवी, अणवठ्ठप्पो वि होति दुविहो तु । एकेको वि य दुविहो, सचरित्तो चेव अचरित्तो ॥ ५०५९ ॥ , 30 ·- 10 16 सनियुक्ति-लघुभाष्य-वृत्तिके बृहत्कल्पसूत्रे [ अनव०प्रकृते सूत्रम् ३ आशातनानवस्थाप्यः प्रतिसेव्यनवस्थाप्यश्चेत्यनवस्थाप्योऽपि द्विविधो भवति, न केवलं पाराश्चिक इति अपिशब्दार्थः । पुनरेकैकोऽपि द्विविधः-सचारित्रोऽचारित्रश्चेति । एतौ द्वावपि मेदौ पाराश्चिकवद् वक्तव्यौ ॥ ५०५९ ॥ अथाशातनानवस्थाप्यमाह- तित्थयर पवयण सुते, आयरिए गणहरे महिड्डीए। एते आसादेंते, पच्छित्ते मग्गणा होइ ।। ५०६० ॥ तीर्थकरः प्रवचनं श्रुतं आचार्यों गणधरो महर्द्धिकश्चेति । एतानाशातयतः प्रायश्चित्ते मार्गणा भवति । अमीषां चाशातना पाराश्चिकवद् भावनीया (गा० १९७६-८२) ॥ ५०६०॥ प्रायश्चित्तमार्गणा पुनरियम्- पदम-वितिएसु णवम, सेसे एकेक चउगुरू होति । सव्वे आसादेतो, अणवठ्ठप्पो उ सो होइ ।। ५०६१ ॥ 'प्रथम-द्वितीययोः' तीर्थकर-सङ्घाशातनयोरुपाध्यायस्य 'नवमम्' अनवस्थाप्यं भवति । 'शेषेषु' श्रुतादिषु प्रत्येकमेकैकस्मिन् आशात्यमाने चतुर्गुरवो भवन्ति । अथ 'सर्वाणि चत्वा- यपि श्रुतादीनि आशातयति ततोऽसौ अनवस्थाप्यो भवति ॥ ५०६१ ॥ उक्त आशातनानवस्थाप्यः । अथ प्रतिसेवनानवस्थाप्यमाह- पडिसेवणअणवट्ठो, तिविधो सो होइ आणुपुबीए । साहम्मि अण्णधम्मिय, हत्थादालं व दलमाणे ॥ ५०६२ ।। यः प्रतिसेवनानवस्थाप्यः सूत्रे साक्षादुक्तः स आनुपूर्व्या त्रिविधो भवति–सावर्मिकस्बै- न्यकारी अन्यधार्मिकस्तैन्यकारी हस्तातालं च ददत् ।। ५०६२ ।। तत्र साधर्मिकस्तैन्यं तावदाह- साहम्मि तेण्ण उवधी, वावारण झामणा य पट्टवणा । सेहे आहारविधी, जा जहिं आरोवणा भणिता ॥ ५०६३ ॥ साधर्मिकाणाम् 'उपधेः' वस्त्र-पात्रादिलक्षणस्य तैन्यं करोति । "वावारण" ति गुरुभिरुप- घेरुत्पादनाय 'व्यापारणा' प्रेषणा कृता ततस्तमुत्पाद्य गुरूणामनिवेद्यापान्तराले खयमेवाधिति- ठति । "झामणा य" ति उपकरणं सद्भावेनासद्धावेन वा 'ध्यामितं' दग्धं भवेत् तब्याजेन 28 श्रावकमभ्यर्थ्य वस्त्रादिकं गृहीत्वा खयमेव भुढे । "पट्ठवण" ति केनाप्याचार्येण कस्यापि संयतस्य हस्ते अपराचार्यस्य दौकनाय प्रतिग्रहः प्रेषितस्तमसावन्तरा खयमेव खीकरोति । "सेहे" ति शैक्षविषयं तैन्यं करोति । "आहारविहि" ति दानश्राद्धादिषु स्थापनाकुलेषु गुरुभिरननुज्ञातः 'आहारविधिम्' अशनादिकमाहारप्रकार गृहाति । एतेषु स्थानेषु साधर्मिक- तैन्यं भवति । अत्र च या यत्र स्थाने 'आरोपणा' प्रायश्चिचापरपर्याया भणिता सा तन 30 वक्तव्या । एष नियुक्तिगाथासद्वेपार्थः ॥ ५०६३ ॥ साम्प्रतमेनामेव विवरीषुराह- उवहिस्स आसिआवण, सेहमसेघे य दिवादिट्टे य । सेहे मूलं भणितं, अणवठ्ठप्पो य पारंची ।। ५०६४ ॥ १ स्थालंव व मो० ॥ २ समासार्थः का० ॥ 20 ·- - . भाष्यगाथा: ५०६०-६७] चतुर्थ उद्देशः। १३५१ इहोंपधेः आसिआवणं तैन्यमित्येकोऽर्थः, तच्च शैक्षो वा कुर्यादशैक्षो वा, उभावपि दृष्टं वा स्तन्यं कुर्यातामदृष्टं वा । तत्र शैक्षे मूलं यावत् प्रायश्चित्वं भणितम् , उपाध्यायस्याऽनवस्था- प्यपर्यन्तम् , आचार्यस्य पाराञ्चिकान्तम् ॥ ५०६४ ॥ एतदेव भावयति- सेहो त्ति अगीयत्थो, जो वा गीतो अणिड्डिसंपन्नो। उवही पुण वत्थादी, सपरिग्गह एतरो तिविहो ॥ ५०६५ ॥ शैक्ष इति पदेनागीतार्थो भण्यते, यो वा गीतार्थोऽपि 'अनृद्धिसम्पन्नः' आचार्यपदादिसमृ- द्धिमप्राप्तः सोऽपि शैक्ष इहोच्यते । उपधिः पुनर्वस्खादिकः, आदिशब्दात् पात्रपरिग्रहः । -4 से च 'सपरिग्रहः' - परिगृहीतः स्याद् 'इतरो वा' अपरिगृहीतः । पुनरेकैकस्त्रिविधः- जघन्यो मध्यम उत्कृष्टश्च ॥ ५०६५ ॥ अथ "सेहे मूलं" (गा०५०६४ ) इत्यादि पश्चार्द्ध व्याख्याति- 10 अंतो बहिं निवेसण, वाडग गामुजाण सीमऽतिकते । मास चउ छच्च लहु गुरु, छेदो मूलं तह दुगं च ।। ५०६६ ॥ 'अन्तः प्रतिश्रयाभ्यन्तरे साधर्मिकाणामुपधिमदृष्टं शैक्षः स्तेनयति मासलघु, घसतेर्बहिर- दृष्टमेव स्तेनयति मासगुरु । निवेशनस्यान्तसिगुरु, बहिश्चतुर्लधु । वाटकस्यान्तश्चतुर्लधु, बहिश्चतुर्गुरु । म गौमस्यान्तश्चतुर्गुरु, बहिः षड्लघु । - उद्यानस्यान्तः षड्लघु, बहिः15 षड्गुरु । सीमाया अन्तः षड्गुरु, अतिक्रान्तायां तु तस्यां बहिश्छेदः । "मूलं तह दुर्ग च" ति मूलं तथा 'द्विकं च अनवस्थाप्य-पाराश्चिकयुगम् ॥ ५०६६ ॥ एतदेव मावयति- एवं ता अद्दिडे, दिढे पढमं पदं परिहवेत्ता । ते चेव असेहे वी, अदिङ दिवे पुणो एक ॥ ५०६७ ॥ एवं तावददृष्टे स्तन्ये क्रियमाणे शैक्षस्य प्रायश्चित्तमुक्तम् । दृष्टे तु 'प्रथम' मासलधुलक्षणं 20 पदं परिहाप्य' परिहत्य मासगुरुकादारब्धं मूलं यावद् वक्तव्यम् । अशैक्षः-उपाध्यायखस्या- प्यदृष्टे 'तान्येव' मासगुरुकादीनि मूलान्तानि प्रायश्चित्तस्थानानि भवन्ति, दृष्टे पुनः 'एक' A- एतदन्तर्गतः पाठः का० एव वर्तते । २ वाडगमुजाण इति पाठः सर्वास्वपि प्रतिधूपलभ्यते, किन्तु भा०टीका-चूर्णि-विशेषचूर्य: नुसारेण प्रायश्चित्तकमानुसारेण च वाडग गामुजाण इत्येव पाठ. सम्यग् । दृश्यता टीप्पणी ३ ॥ ३ एतदन्तर्गतः पाठः भा० एव वर्त्तते । "अतो वसहीए उचहितेग्णं करेति सेहो अदिटुं मासलहुं, बाहिं वसहीए मासगुरुं । निवेसणस्स अंतो बाहिं है । पाडगस्संतोक, बाहिं का । गामस्सतो का, बाहिं म । उज्जाणस्संतो में, पाहि मो । श्रीमाए भंतो फ्री, चाहिं छेदो । एवं ताव अदि? ।” इति चूर्णी । "मतो वसहीए उवहितेग्ण करेइ सेहो अदिहें मासलहुँ, वाहि वसहीए मासगुरुं । निवेसणस्तो मासगुरुं, वाहिं :: । वाडगस्स अंतो::, बाहिं ::। गामस्स भतो ::, वाहिं ::: । उज्जाणस्स अंतो :::, बाहिं :::। सीमाए अतो ::, बाहिं छेदो । एवं ताव अदिहै।” इति विशेषचूणौ ॥ ४ मूलं यावत् प्रायश्चित्तानि भव' का० ॥ - १ - ·, " सनियुक्ति-लघुभाष्य-वृत्तिके वृहत्कल्पसूत्रे [अनव०प्रकृते सूत्रम् ३ मासगुरुकलक्षणं पदं हसति, चतुर्लघुकादारधमनवस्थाप्ये निष्ठां यातीत्यर्थः । आचार्यस्थाप्य- दृष्टेऽनबस्थाप्यान्तमेव, दृष्टे तु चतुर्गुरुकादारब्ध पाराश्चिके तिष्ठति ॥ ५०६७ ॥ गतं साधर्मिकोपघिस्तैन्यद्वारम् । अथ व्यापारणाद्वारमाह- वाचारिय आणेहा, बाहिं घेत्तूण उवहि गिण्हति । लहुगो अदिति लहुगा, अणवठ्ठप्पो व आदेसा ।। ५०६८ ॥ 'व्यापारिता नाम' गुरुभिः प्रेषिताः, यथा-"आणेह" ति उपधिमुत्पाद्याऽऽनयत । ते चैवमुक्ता अनेकविधमुपधि गृहिम्यः 'गृहीला' उत्पाद्य 'बहिरेव' आचार्यसमीपममाता उपधिं गृहन्ति, 'इदं तव इदं मम' इति विभज्य खयमेव स्वीकुर्वन्तीत्यर्थः; एवं गृह्यतां मासलघु । आगता आचार्यस्य न ददति चतुर्लघवः, प्रस्तुतसूत्रादेशाद्वा स से खच्छन्दवस्त्रग्राहकः साधु- 10वर्गो. नवस्थाप्यो भवति ॥ ५०६८॥ गतं व्यापारणाद्वारम् । अथ ध्यामनाद्वारम्- सा च ध्यामना द्विविधा-सती असती च । तत्रासती ताचदाह- दङ निमंतण लुद्धोऽणापुच्छा तत्थ गंतु णं भणति । झामिय उवधी अह तेहि पेसितो गहित गातो य ।।५:०६९ ॥ "भाचार्याः केनापि दानश्राद्धादिना विरूपरूपैर्वस्वैर्निमन्त्रिताः, तैश्च तानि प्रतिषिद्धानि । 1 एकच साधुस्तां निमन्त्रणां शुला तानि च सुन्दराणि वस्त्राणि दृष्ट्वा 'लव्धः लोमं गतः । तत आचार्यमनापृच्छ्य "" इति तं श्रावकं तत्र गत्वा भणति-अस्माकमुपधिः 'ध्यामितः' दाधः ततोऽहं तैराचार्ययुप्माकं सकाशे वखार्थ प्रेपितः। एवमुक्त दत्तस्तेनोपधिः । स च गृहीत्वा गतः, अन्ये च साधव आगताः । श्राद्धेन भणितम्-युप्माकमुपषिर्दग्ध इति कृत्वा यो भवद्भिः साधुः प्रेषितस्तस्य नूतनोपचिर्दचो वर्तते, यदि न पर्याप्ठं ततो भूयोऽपि ददामीति । साधवो 20 ब्रुवते-नासाकमुपषिर्दग्यो न वा वयं कमपि प्रेपयामः । एवं स लोभाभिभूतः साधुस्तेन श्रावकेण ज्ञातः, यथा-गुरूणां पृच्छामन्तरेणायं गृहीतवान् ॥ ५०६९ ॥ ततश्च किं भवति । इत्याह-- लहुगा अणुग्गहम्मि, गुरुगा अप्पत्तियम्मि कायवा। मूलं च तेणसद्दे, वोच्छेद पसजणा सेसे ।। ५०७० ॥ एवं तेन साधुना तैन्येन वस्त्रेषु गृहीतेषु यद्यप्यसौ श्राद्धोऽनुग्रहं मन्यते--'यथाऽपि तथाऽपि गृढताममी साधवः' इति तथापि चतुर्लघवः । अथाप्रीतिकं करोति तत्तचतुर्गुरवः प्रायश्चितं कर्तव्याः । अथासौ 'स्तेनोऽयं स्तेनोऽयम्' इति शब्द जनमध्ये विस्तारयति तदा मूलम् । यच्च शेषद्रव्याणां शेषसाधूनां वा व्यवच्छेदं "पसज्जण" ति प्रसङ्गतः करोति तन्निप्पन्नं प्रायश्चितम् ॥ ५०७० ॥ अथ सती ध्यामनां दर्शयति- 30, सुन्वत झामिओवधि, पेसण गहिते य अंतरा लुद्धो । लहुगो अदंत गुरुगा, अणवट्ठप्पो व आदेसा॥ ५०७१ ।। १ एतदन्तर्गतः पाठः मा० कां नास्ति ॥ २विविध रूपै का"मायरितो केणति दाम. समातिमा विस्वस्वेहिं नत्येहिं निमंतितो" इति चूर्णी विशेपचूगौ च ॥ 25 ·. . 15 भाष्यगाथा: ५०६८-७५] चतुर्थ उद्देशः। १३५१ • अथ 'सुव्यक्तं' सत्येनैव ध्यामित उपधिः ततो गुरुमिस्तथैव प्रेषणं कृतम्, प्रेषितश्च सन् येनाचार्या निमश्रितास्तस्मादन्यस्माद्वा श्रावकाद् वस्त्रादिकमुधिं गृहीत्वा अन्तरा 'लुब्धः'. लोभाभिभूतो यदि गृहाति तदा लघुको मासः । आगतोऽपि यदि गुरूणां न प्रयच्छति तदा चतुर्गुरवः, सूत्रादेशाद्वाऽनवस्थाप्यो भवति ।। ५०७१ ॥ गतं ध्यामनाद्वारम् । अथ प्रस्थापनाद्वारमाह- उक्कोस सनिजोगो, पडिग्गहो अंतरा गहण लुद्धो । लहुगा अदेंतें गुरुगा, अणवटुप्पो व आदेसा ।। ५०७२ ।। केनाप्याचार्येण कस्यापि संयतस्य हस्ते अपराचार्यस्य दौकनहेतोः प्रतिग्रहः प्रेषितः, सच 'उत्कृष्टः' उत्कृष्टोपधिरूपो यद्वा वृत्त-समचतुरस-वर्णाट्यतादिगुणोपेतः, तथा सह नियोगेन- पात्रकबन्धादिना यः स सनियोगः । एवंविधस्य प्रतिमहस्य 'अन्तरा' अपान्तराल एवासौ 10 लुब्धः 'ग्रहणं' खीकरणं करोति तत्र चतुर्लघु । तत्र गतस्तेषां सूरीणां तं प्रतिग्रहं न प्रयच्छति चतुर्गुरवः, सूत्रादेशेन वाऽनवस्थाप्यो ५ सौ द्रष्टव्यः -- ॥ ५०७२ ।। गतं प्रस्थापनाद्वारम् , अथ शैक्षद्वारमाह- पञ्चावणिज वाहिं, ठवेत्तु मिक्खस्स अतिगते संते । सेहस्स आसिआवण, अभिधारते व पावयणी ॥ ५०७३ ।। कोऽपि साधुः 'प्रवाजनीय' सशिखाकं शैक्षं गृहीता प्रस्थितः, तं च मिक्षाकाले कापि ग्रामे बहिः स्थापयित्वा भिक्षार्थम् अतिगतः-प्रविष्टः, प्रविष्टे च सति तसिन् अपरः साधुखं शैक्षं दृष्ट्वा विप्रतार्य च तस्य "आसियावणं" अपहरणं करोति । साधुविरहितो वा एकाकी कमपि साधुमभिधारयन्-मनसि कुर्वन् शैक्षो व्रजेत् तमपरः साधुर्विप्रतार्य प्रवानयेत् । एतौ द्वावपि यदा प्रावचनिको जातौ तदा द्वावपि शैक्षौ खयमेवाऽऽत्मनो दिक्परिच्छेदं कुरुत इति 20 सहगाथासमासार्थः ।। ५०७३ ॥ अथैनामेव विवृणोति- सण्णातिगतो अद्धाणितो व वंदणग पुच्छ सेहो मि । सो कत्थ मज्झ कजे, छात-पिवासस्स वा अडति ॥ ५०७४ ॥ मज्झमिणमण्ण-पाणं, उवजीवाणुकंपणाय सुद्धो उ । पुट्ठमपुढे कहणा, एमेव य इहरहा दोसो ॥ ५०७५ ॥ संज्ञाभूमिगत आदिशब्दाद् भक्तादिपरिष्ठापनिकाथै निर्गतः कोऽपि साधुः शैक्षं दृष्टवान् ; अथवा 'आध्वनिक' पथिकोऽसौ साधुस्ततः पथि गच्छन् शैक्षं दृष्टवान् । तेन च चन्दनके कृते सति साधुः पृच्छति-कोऽसि त्वम् ? कुत आगतः ! क वा प्रस्थितः । शैक्षः प्राह- अमुकेन साधुना सार्द्ध प्रस्थितः प्रबजितुकामः शैक्षोऽस्म्यहम् । साधुः पृच्छति-स साधुः सम्पति क गतः । शैक्षो भणति–स मम कार्ये बुभुक्षितस पिपासितस्य वा भक्त-पानार्थ 50 पर्यटति ॥ ५०७४ ॥ १ भा० विनाऽन्यत्र-पधि कृत्वा अन्त ताटी० मो० ३० । पधि मार्गयित्वा अन्त' का।। २-३ एतदन्तर्गतः पाठः भा० का० नास्ति । . 25 , ·१३५१ सनियुक्ति-लघुमाष्य-वृत्तिके बृहत्कल्पसूत्रे [अनव प्रकृते सूत्रम् ३ ततः स साधुर्मदीयमिदमन्न-पानम् 'उपजीव' मुंश्वेति ब्रुवाणो यदि 'साधर्मिकोऽयम्' इत्यनुकम्पया ददाति तदा शुद्धः । शैक्षेण पृष्टोऽपृष्टो वा यदि 'एवमेव' अनुकम्पया धर्मका करोति तदा शुद्धः । 'इतरथा' अपहरणार्थ भक्त-पानं ददतो धर्म वा कथयतो 'दोषः' चतु- गुरुकं प्रायश्चित्तम् ॥ ५०७५ ॥ अपहरणप्रयोगानेव दर्शयति- भत्ते पण्णवण निगृहणा य वावार झंपणा चैव । पत्थरण-सयंहरणे, सेहे अव्वत्त वत्ते य ।। ५०७६ ।। अपहरणार्थ भक्त-पानं ददाति धर्म वा तस्य पुरतः प्रज्ञापयति । ततः स शैक्ष आवृत्तः सन् भणति-भवत एव सकाशेऽहं प्रवजामि किन्तु न शक्नोमि येनाऽऽनीतस्तत्पुरतः स्थातुम् , ततो मां गुपिले प्रदेशे निगूहत; ततोऽसौ तं व्यापारयति-~~-अमुकत्र निलीय तिष्ठति । 11 ततस्तं तत्र निलीनं साधुः पलालादिना झम्पयति, स्थगयतीत्यर्थः । अथवाऽन्यः सार्धमन्यं ग्राम प्रस्थापयति, एकाकिन वा प्रेपयति-अमुकत्र प्रामादौ ब्रज, अहमप्यमुष्मिन् दिवसे तबाऽऽग. मिप्यामि । अथवा खयमेव गृहीत्वा तमपहरति । एतानि पट् पदानि भवन्ति, तद्यथा--- भक्तपदान १ धर्मकथा २ निगूहनावचनं ३ व्यापारणं ४ झम्पनं ५ प्रस्थापन-स्वयंहरणं ६ चेति । एतेषु पट्सु पदेषु शैक्षे व्यक्तेऽव्यक्ते च प्रायश्चित्वमिदं भवति ।। ५०७६ ॥ गुरुओ चउलहु चउगुरु, छल्लहु छग्गुरुगमेव छेदो य । भिक्खु-गणा-ऽऽयरियाणं, मूलं अणवट्ठ पारंची ॥ ५०७७ ।। भिक्षुर्यद्यव्यक्तशैक्षस्यापहरणार्थ भक्तं ददाति तदा मासगुरु, धर्मप्रज्ञापनायां चतुर्लघु, निगू- हनवचने चतुर्गुरु, व्यापारणे पडूलघु, झम्पने पङ्गुरु, प्रस्थापने खयंहरणे वा च्छेदः । एवम- व्यक्ते शैक्षे भणितम् । अव्यक्तो नाम-यस्यायापि श्मश्रु न सज्जातम् । यस्तु व्यक्तः-सजाव- 20 श्मश्रुस्तत्र चतुर्लघुकादारव्यं मूलं यावद् भिक्षोः प्रायश्चित्तम् । गणिनः-उपाध्यायस्य चतुर्लघु- कादारब्धमनवस्थाप्य तिष्ठति । आचार्यस्य चतुर्गुरुकादारव्वं पाराश्चिके पर्यवस्पति ॥ ५०७७ ।। एवं ससहाये शैक्षे भणितम् , यः पुनरसहायोऽभिधारयन् ब्रजति तत्र विधिमाह- अभिधारंत वयंतो, पुट्ठो बच्चामऽहं अमुगमूलं । पण्णवण भत्तदाणे, तहेव सेसा पदा पत्थि ॥ ५०७८ ॥ s कोऽपि शैक्ष एकाकी कमप्याचार्यममिधारयन् प्रवज्याभिमुखो ब्रजति । तेन क्वचिद् आमे पथि वा साधु दृष्टा बन्दनकं कृतम् । साधुना पृष्टः- गच्छसि ।। स पाह-अमुकस्याऽ5- चार्यस्य पादमूले प्रव्रजनार्थ ब्रजामि । एवमुक्ते यदि भिक्षुरव्यक्तशैक्षस्य भक्तदानं करोति मास- गुरु, धर्मप्रज्ञापनायां चतुर्लघु; व्यक्तशैक्षस्य भक्तदाने चतुर्लघु, धर्मकथायां चतुर्गुरु । उपा- ध्याया-ऽऽचार्ययोर्यथाक्रमं पड्लघु षड्गुरुकं च भवति, अधस्तनमेकैकं पदं हसतीति भावः । 30 शेषाणि तु निगृहन-व्यापारण-झम्पनादीनि पदानि न सन्ति, असहायत्वात् , तदभावात् प्रायश्चित्तमपि नास्तीति ।। ५०७८॥ एते चापरे दोषाः- १ तस्तेन सह स्था का० ॥ २ एतदनन्तरम् तद्यथा- इत्यवतरण का० ॥ ३ 'घु-पड्र्वोः पर्यवस्थति, अघ का० ॥ ४मपि तद्विपयं ना का॥ , . - ।

·भाष्यगाथाः ५०७६-८३] चतुर्थ उद्देशः। १३५५ आणादणंतसंसारियच बोहीय दुल्लमत्तं च । साहम्मियतेण्णम्मि, पमत्तछलणाधिकरणं च ॥ ५०७९ ॥ शैक्षमपहरत आज्ञामनादयो दोषा भवन्ति । अनन्तसंसारिकत्वं च भगवतामाज्ञाभलाद् भवति । बोघेश्च दुर्लमत्वं जायते । साधर्मिकस्तैन्यं च कुर्वाणः प्रमत्तो लभ्यते । प्रमत्तस्य च प्रान्त- देवतया छलना भवति । यस्य च सम्बन्धी सोऽपहियते तेन समम् 'अधिकरणं' कलह उप-5 जायते ॥५०७९॥ एवं तावत् पुरुषविषया दोषा उक्ताः। अथ स्त्रीविषयांस्तानेवातिदिशति-- एमेच य इत्थीए, अभिधारेतीऍ वह वयंतीए । वत्तऽवत्ताएँ गमो, जहेव पुरिसस्स नायब्वो ॥ ५०८० ॥ एवमेव स्त्रिया अपि शैक्षिकायाः अभिधारयन्त्यास्तथा "वयंतीए" ति ससहायायाः प्रन- जितुं व्रजन्त्या व्यक्ताया अव्यक्तायाश्च गमः स एव ज्ञातव्यो यथा पुरुषस्योक्तः ॥ ५०८० ।। 10 अथ प्रावचनिकपदं ज्याचष्टे- एवं तु सो अवधितो, जाधे जातो सयं तु पावयणी । निकारणे य गहितो, बच्चति ताहे पुरिल्लाणं ।। ५०८१ ।। 'एवम्' अन्तरोक्तैः प्रकारैः 'सः' शैक्षोऽपहृतः सन् यदा खयमेव प्रावचनिको जातः, अन्यो वा निष्कारणे यः केनापि गृहीतः स आत्मनो दिक्परिच्छेदं कृत्वा भूयोऽपि बोधिला-15 भावाप्तये पूर्वेषामेवाचार्याणामन्तिके व्रजति ॥ ५०८१ ॥ अन्नस्स व असतीए, गुरुम्मि अन्भुजएगवरजुत्ते । धारेति तमेव गणं, जो य हडो कारणजाते ॥ ५०८२ ।। येन स शैक्षो निष्कारणेऽपहृतस्तस्य गच्छेऽपरः कोऽप्याचार्यपदयोग्यो न विद्यते ततोऽ- न्यस्याभावे यद्वा स गुरु:-आचार्योऽभ्युद्यतस्यैकतरेण युक्तः, अभ्युद्यतमरणम् अभ्युद्यतविहार 20 वा प्रतिपन्न इत्यर्थः, ततो यदि कोऽपि शिष्यस्तेषां निष्पन्नो नास्ति तदा तमेव गणमसौ धारयति यावत् कोऽपि तत्र निष्पन्न इति । यश्च कारणजाते केनाप्याचार्येण हृतः सोऽपि तमेव गणं धारयति ॥ ५०८२ ॥ किं पुनस्तत् कारणम् ! इत्याह- नाऊण य वोच्छेद, पुव्वगते कालियाणुजोगे च । अजाकारणजाते, कप्पति सेहावहारो तु ॥ ५०८३ ॥ कोऽप्याचायों बहुश्रुतस्तस्य पूर्वगते किञ्चिद् वस्तु प्रामृतं वा कालिकानुयोगेऽपि श्रुतस्क- घोऽध्ययनं वा विद्यते तच्चान्यस्य नास्ति ततो यद्यन्यस्य न साम्यते तदा व्यवच्छिद्यते । एवं पूर्वगते कालिकानुयोगे च व्यवच्छेदं ज्ञात्वा तं च सम्पस्थितं शैक्षं ग्रहण-धारणासमर्थ विज्ञाय भक्तदान-धर्मकथादिभिर्विपरिणाम्य झम्पनादीन्यपि कुर्वाणः शुद्धः । यद्वा तस्याऽऽ.' चार्यस्य नास्ति कोऽप्यार्याणां परिवर्तकततस्तासामपि कारणजाते शैक्षमपहरेत् । एवं कल्पते ३० शैक्षापहारः कर्तुम् ॥ ५०८३ ॥ तस्य च कारणेऽपहृतस्य को विधिः । इत्योह- १ या कमप्याचार्यम् 'अमिधारयन्स्या' असहायायास्तथा का० ॥ २णां समीपे प्रजक.॥ , 25 ·, 10 , सनियुक्ति लघुभाष्य-वृत्तिके वृहत्कल्पसूने अनव०प्रकृते सूत्रम् ३ कारणजाय अवहितो, गणं धरतो तु अवहरंतस्स । जाहेगो निष्फण्णो, पच्छा से अप्पणो इच्छा ।। ५०८४ ॥ या कारणजातेऽपहृतः स तदीयं गणं धारयन् अपहरत एवाभान्यो भवति । अथ येन कारणेनापहृतस्तत् कारणं न पूरयति तदा पूर्वेषामेवाभवति नापहरतः । स च कारणापहृत स्तस्मिन् गणे तापदास्ते यावदेकोऽपि गीतार्थों निष्पन्नः, पश्चात् तस्याऽऽत्मीया इच्छा, तत्र वा तिष्ठति पूर्वेषां वा सकाशे गच्छति । यस्तु निष्कारणेऽपहृतः स एकसिन् निर्माते नियमान पूर्वेषामन्तिके गच्छति, न तस्याऽऽत्मीयेच्छेति मावः ।। ५०८४ ॥ गतं शैक्षद्वारम् । अथाऽऽहारविधिमाह- ठवणाघरम्मि लहुगो, मादी गुरुगो अणुग्गहे लहुगा । अप्पत्तियम्मि गुरुगा, वोच्छेद पसञ्जणा सेसे ॥ ५०८५ ॥ दानश्राद्धादिकुलं स्थापनागृहं भण्यते, तस्मिन् य आचार्यैः असन्दिष्टः अननुज्ञातो वा प्रविशति तस्य मासलधु । अथवा 'प्राघूर्णक-ग्लानार्थमहमिहाऽऽयातः' इति तेषां श्राद्धानां पुरतो मायां करोति ततो मायिनो मासगुरुकम् । एवमुक्ते यदि ते श्राद्धाः 'अनुग्रहोऽयम्' इति मन्यन्ते तदा चतुर्लधु । अथाप्रीतिकं कुर्वन्ति ततश्चतुर्गुरवः, यच्च तद्रव्यव्यवच्छेदादि- शेषदोषाणां 'प्रसजना' प्रसङ्गस्तनिष्पन्नं प्रायश्चित्तम् ।। ५०८५ ॥ इदमेव व्याचष्टे- अल अहं संदिट्ठो, पुट्ठोऽपुट्ठो व साहती एवं । पाहुणग-गिलाणहा, तं च पलोट्टेति तो वितियं ॥ ५०८६ ॥ कश्चिदाचारसन्दिष्टः स्थापनाकुलेषु प्रविश्य पृष्टोऽपृष्टो वा इदं मणति-अद्याहं गुरुमिः 'सन्दिष्टः' प्रेषित इति, ततो मासलधु । यदि च पूर्व सन्दिष्टः सदाटकः प्रविष्ट आसीत् 20 श्राद्धैश्च तस्यासन्दिष्टस्याग्रे इदं भणितं भवेत्-सन्दिष्टसङ्घाटकस्य दचमिति ततो ब्रूयात्- प्राघूर्णकार्थ ग्लानार्थ वा साम्प्रतमहमागत इति, एवं 'त' श्राद्धजनं मायया यदि प्रलोटयति ततो 'द्वितीय मासगुरु ॥ ५०८६ ॥ ते च श्राद्धा विपरिणमेयुः, विपरिणताधाऽऽचार्यादीनां प्रायोग्यं न दधुः ततः शुद्धं शुद्धनाप्येतत् प्रायश्चित्तम्- आयरि-गिलाण गुरुगा, लहुगा य हवंति खमग-पाहुणए । गुरुगो य बाल-बुड्डे, सेसे सन्वेसु मासलहुं ॥ ५०८७ ।। आचार्यस्य ग्लानस्य च प्रायोग्यमददानेषु श्राद्धेषु चतुर्गुरवः । क्षपकस्य प्राघुणकस्य च योग्यमददानेषु चतुर्लघवः । बाल-वृद्धानां योग्येऽलभ्यमाने गुरुमासः । शेषाणाम् एतद्व्यति- रिक्तानां सर्वेषामपि प्रायोग्येऽलभ्यमाने मासलधु ॥ ५०८७ ॥ गतं साधर्मिकस्तैन्यम् । अथाऽन्यधार्मिकस्तैन्यमाह- परधम्मिया वि दुविहा, लिंगपविट्ठा तहा निहत्था य । तेसिं तिण्णं तिविहं, आहारे उवधि सञ्चित्ते ।। ५०८८ ॥ १ पन्नमपरं प्राय क्रांनो २ इदं “साहति" ति भण का० ॥ ३ तदीयमायाविपरिण- - 80 तत्वाद् भाचा का०॥

·10 , 15 भाण्यगाथाः ५०८४-९४] चतुर्थ उद्देशः। परधार्मिका अन्यधार्मिका इत्येकोऽर्थः । ते च द्विविधाः लिङ्गप्रविष्टा गृहस्थाश्च । 'लिङ्गप्रविष्टाः' शाक्यादयः, 'गृहस्थाः' प्रतीताः । 'तेषाम् उमयेषामपि सैन्यां त्रिविधम्- आहारविषयमुपधिविषयं सचित्तविषयं चेति ॥ ५०८८ ॥ तत्राऽऽहारविषयं तावदाह- भिक्खूण संखडीए, विकरणरूवेण झुंजती लुद्धो । आमोगण उद्धंसण, पवयणहीला दुरप्प ती ॥ ५०८९ ।। मिक्षवः-बौद्धास्तेषां सङ्खच्या कश्चिद लुब्धो "विकरणरूवेण" लिङ्गविवेकेन मुझे, तदीयं लिङ्गं कृत्वेति भावः । एवं भुञ्जानं यदि कोऽपि 'आभोगयति' उपलक्षयति तदा चतुर्लघवः । एवमुपलक्ष्य यद्यसौ 'उद्धर्षणं' निर्मर्सनं करोति ततश्चतुर्गुरुकाः । प्रवचनहींला वा ते कुर्युः, यथा-दुरात्मानोऽमी भोजननिमित्वमेव प्रबजिता इति ॥ ५०८९ ॥ अपि च- गिहवासे वि वरागा, धुवं खु एते अदिट्ठकल्लाणा । गलतो णवरि ण वलितो, एएसि सत्थुणा चेव ॥ ५०९० ॥ गृहवासेऽप्येते वराकाः 'ध्रुवं निश्चितमेव अदृष्टकल्याणाः, एतेषां च, 'शास्त्रा' तीर्थकृता दुश्चरतरामाहारशुद्यादिचर्यामुपदिशता गलक एव नवरं न वलितः, शेषं तु सर्वमपि कृत- मिति भावः ॥ ५०९० ।। गतमाहारविषयं स्तैन्यम् । अथोपधिविषयमाह- उपस्सऍ उवहि ठवेतुं, गतम्मि भिच्छुम्मि गिण्हती लहुगा । गेण्हण कड्डण ववहार पच्छकडुड्डाह णिचिसए ॥ ५०९१ ॥ 'उपाश्रये' मठे 'उपधिम्' उपकरणं स्थापयित्वा कश्चिद् भिक्षुकः-बौद्धो मिक्षां गतः, तस्मिन् गते यदि तदीयमुपषिं गृह्णाति तदा चतुर्लघवः । स मिक्षुकः समायातः खकीयमुप- करणं स्तेनितं मत्वा तस्य संयतस्य ग्रहणं करोति चतुर्गुरवः । राजकुलाभिमुखमाकर्षति षड्गुरवः । व्यवहारं कारयितुमारव्ये च्छेदः । पश्चात्कृते मूलम् । उड्डहनेऽनवस्थाप्यम् । निर्विषयाज्ञा-20 पने पाराश्चिकम् ॥ ५०९१ ॥ अथ सचितविषयं स्तन्यमाह- सञ्चित्ते खुड्डादी, चउरो गुरुगा य दोस आणादी । गेण्हण कढण ववहार पच्छकड्डड्डाह निविसए ॥ ५०९२ ।। सच्चित्तस्तैन्ये चिन्त्यमाने भिक्षुकादेः सम्बन्धिनं क्षुल्लकम् आदिशब्दाद् अक्षुल्लकं वा यद्य- पहरति तदा चत्वारो गुरुकाः आज्ञादयश्च दोषाः । ग्रहणा-ऽऽकर्षण-व्यवहार-पश्चात्कृतोड्डाह- 25 निर्विषयाज्ञापनादयश्च दोषाः प्राग्वद् मन्तव्याः ॥ ५०९२ ।। अथैतेष्वेव प्रायश्चित्तमाह- गेण्हणें गुरुगा छम्मास कढणे छेओं होइ ववहारे । पच्छाकडम्मि मूलं, उड्डहण विरंगणे नवमं ॥ ५०९३ ॥ उद्दावण निविसए, एगमणेगे पदोस पारंची। अणवटुप्पो दोसु य, दोसु उ पारंचितो होइ ।। ५०९४ ॥ गाथाद्वैयं गतार्थम् (गा० ९०१-५ अथवा २५००-१) ॥ ५०९३ ॥ ५०९४ ॥ खुई व खुडियं वा, ऐति अवर्त अपुच्छियं तेणे । १ "विकरणं लिंगनिवेंगो" इति चूर्णी विशेषचूर्णौ च ॥ २ वयं व्याख्याताश्रम का ॥ 30 ·. 10 16 १३५८ सनियुक्ति लघुभाष्य-वृत्तिके बृहत्कल्पसूत्रे [ अनव०प्रकृते सूत्रम् ३ वत्तम्मि पत्थि पुच्छो, खेतं थाम च णाऊणं ॥ ५०९५ ॥ क्षुल्लको वा क्षुल्लिका वा योऽद्यापि अव्यक्तः स यस्य शाक्यादेः सम्बन्धी तमपृष्ट्वा यदि त क्षुलकं झुलिका वा नयति ततः 'स्तेनः' अन्यधार्मिकस्तैन्यकारी स मन्तव्यः, चतुर्गुरुतं च तस्य प्रायश्चित्तम् । यस्तु व्यक्तस्तत्र नास्ति पृच्छा, तामन्तरेणापि स प्रजाजनीयः । किं सर्व- थैव ? उत न ! इत्याशझ्याऽऽह-क्षेत्र स्थाम च ज्ञात्वा । किमुक्तं भवति ! यदि विव- क्षित क्षेत्र शाक्यादिभावितं राजवल्लमतादिकं वा तेषां तत्र बलं तदा पृच्छामन्तरेण व्यक्तोऽपि प्रवाजयितुं न कल्पते, अन्यथा तु कल्पत इति ॥ ५०९५ ॥ एवं तावल्लिङ्गमाविष्टानां सैन्यमुक्तम् । अथ गृहस्थानां तदेवाह- एमेव होति तेणं, तिविहं गारस्थियाण जं वुत्तं । गहणादिगा य दोसा, सविसेसतरा भवे तेसु ॥ ५०९६ ।। एवमेवागारस्थानामपि 'त्रिविधम् आहारादिमेदात् त्रिप्रकार तैन्यं भवति यदनन्तरमेव परतीथिकानामुक्तम् । 'तेषु च गृहस्थेषु आहारादिकं स्तेनयता ग्रहणादयो दोषाः सविशेषतरा भवेयुः । ते हि राजकुले करादिकं प्रयच्छन्ति, ततस्तबलेन समधिकतरान् ग्रहणा-ऽऽकर्षणा- दीन कारयेयुः ।। ५०९६ ।। कथं पुनरमीषामाहारादिकं स्तेनयति ! इति उच्यते- आहारे पिट्टाती, तंतू खुड्डादि जं भणित पुन्वं । पिटुडिय कन्वट्ठी, संछुभण पडिग्गहे कुसला ।। ५०९७ ।। आहारे-पिष्टादिकं बहिर्विरल्लितं दृष्ट्वा क्षुल्लिकाः स्तेनयति । उपघौ---"तंतु" ति सूत्राष्टि- काम् उपलक्षणत्वाद् वस्त्रादिकं वाऽपहरति । सचित्ते-भुल्लक:-बालकस्तम् आदिशब्दाद अक्षुल्लक वा स्तेनयति । एवं यदेव पूर्व परतीथिकानां भणितं तदेवात्रापि मन्तव्यम् । कथं 20 पुनः पिष्टं स्तेनयति ! इत्याह-"पिटुंडि" इत्यादि, काश्चित् क्षुल्लिका भिक्षामटन्त्यः किश्चिद् गृहं प्रविष्टाः, तत्र च बहिः पिष्टं विसारितमास्ते, तच दृष्ट्वा तासां मध्यादेका कल्पस्थिका पिष्टपिण्डिकां गृहीत्वा पतबहे प्रक्षिप्तवती, सा चाविरतिकया दृष्टा ततो भणितम् ---एनां पिष्टपिण्डिकामत्रैव स्थापयत; ततस्तया क्षुल्लिकया कुशलत्वेनान्यस्याः सङ्घाटिकाया अन्तरे प्रक्षिप्ता । एवं सूत्राष्टिकामपि दक्षत्वेनापहरेत् ॥ ५०९७ ॥ अथ सचित्तविषयं विधिमाह- नीएहिँ उ अविदिन्नं, अप्पत्तवयं पुमं न दिक्खिति । अपरिग्गहो उ कप्पति, विजढो जो सेसदोसेहिं ॥ ५०९८ ॥ 'निजकैः' माता-पितृप्रभृतिभिः खजनैः 'अवितीर्णम्' अदत्तम् 'अप्राप्तवयसम्' अव्यक्त पुमांसं न दीक्षयन्ति । यदि पुनरपरिगृहीतोऽव्यक्तः सः 'शेषदोषैः' बाल-जड-व्याधितादिमि. विप्रमुक्तः प्रव्राजयितुं कल्पते ॥ ५०९८ ॥ स्त्रीविषयं विधिमाह- अपरिग्गहा उ नारी, ण भवति तो सा ण कप्पति अदिग्णा। सा वि य हु काय कप्पति, जह पउमा खुडमाता वा ॥ ५०९९ ॥ १ हारे-कस्याप्यगारिणो गृहाणे पिष्टा' का ॥ २'क्तं पुरुष 'न दीक्षयन्ति' न प्रवाजयन्ति । यदि कां ॥ ३॥ एतमितान्तर्गतमवतरण भा० एव वर्तते ॥ " - - 25 30 ·10 16 भाष्यगाथा: ५०९५-५१०३] चतुर्थ उद्देशः। १३५९ 'नारी स्त्री सा प्रायेणापरिग्रहा न भवति, पितृ-पतिप्रमृतीनामन्यतरेण परिगृहीता भवतीति भावः । उक्तं च- पिता रक्षति कौमारे, भर्ता रक्षति यौवने । पुत्राध, स्थाविरे भावे, न स्त्री स्वातन्त्र्यमहति ॥ ततो नासावदत्ता सती कल्पते प्रवाजयितुम् । साऽपि च काचिददत्ताऽपि कल्पते, यथा पद्मावतीदेवी करकण्डुमाता प्रवाजिता, यथा वा क्षुल्लककुमारमाता योगसङ्ग्रहाभिहिता (आव० हारि० टीका नियुक्तिगा० १२८८-९० पत्र ७०१) यशोभद्रा नानी प्रत्राजिता ॥ ५०९९ ॥ अथ द्वितीयपदमाह- वियपदं आहारे, अद्धाणे समादिगो उवहीं । उवउजिऊण पुचि, होहिंति जुगप्पहाण त्ति ॥ ५१०० ॥ द्वितीयपदमाहारादिषु त्रिष्वपि अभिधीयते--तत्राऽऽहारेऽध्वानं प्रवेष्टुकामास्ततो वा उत्तीर्णा उपलक्षणत्वाद् अशिवादौ वा वर्तमाना असंस्तरणे अदत्तमपि भक्त-पानं गृहीयुः । आगाढे कारणे उपधिमपि हंसादेः सम्बन्धिना प्रयोगेणोत्सादयेत् । सचित्तविषयेऽपि-'भवि- प्यन्त्यमी युगप्रधानाः' इत्यादिकं पुष्टालम्बनं 'पूर्व प्रथममेव 'उपयुज्य' परिमाव्य गृहस्थक्षुल्ल. कान् अन्यतीर्थिकक्षुल्लकान् वा हरेत् ॥ ५१०० ॥ इदमेव भावयति- असिवं ओम विहं वा, पविसिउकामा ततो व उत्तिण्णा । थलि लिंगि अन्नतिस्थिग, जातितु अदिण्ण गिर्हति ॥ ५१०१ ॥ अशिवगृहीते विषये खयं वा साघवोऽशिवगृहीता भक्त-पानलामाभावान्न संस्तरेयुः, अवमं- दुर्भिक्षं तत्र वा भक्त-पानं न लभेरन्, 'विहम्' अध्वानं वा प्रवेष्टुकामास्ततो वा उत्तीर्णा न संस्खरेयुः, ततः खलिङ्गिनां या स्थलिका-देवद्रोणी तस्यां याचन्ते, यदि ते न प्रयच्छन्ति तदा 20 बलादपि गृहन्ति । अथ बलवन्तस्ते दारुणप्रकृतयो वा ततोऽन्यतीथिकानामपि स्थलीषु याच्यते, यदि न प्रयच्छन्ति ततः खयमेव प्रकटं प्रच्छन्नं वा गृहीयुः । एवं गृहस्थेष्वपि याचितमलभमानाः खयमपि गृहन्ति । असंस्तरणे उपधिरप्येवमेव स्तैन्यप्रयोगेण ग्रहीतव्यः ॥ ५१०१॥ नाऊण य वोच्छेदं, पुव्वगते कालियागुतोगे य । गिहि अण्णतित्थियं वा, हरिज एतेहिं हेतूहिं ।। ५१०२॥ पूर्वगते कालिकानुयोगे वा व्यवच्छेदं ज्ञात्वा यो गृहस्थक्षुल्लकोऽन्यतीर्थिकक्षुल्लको वा ग्रहण-धारणामेघावी स याचितो यदा न लभ्यते तदा खयमपि गृहीयात् । 'ऐतैः' एवमादिभिः 'हेतुमिः' कारणैर्गृहस्थमन्यतीर्थिकं वा हरेत् ॥ ५१०२॥ गतमन्यधार्मिकस्सैन्यम् । अथ "हत्थादालं दलेमाणे" इत्यादि पाठत्रयं विवरीषुराह- 30 हस्थाताले हत्थालंबे, अत्थादाणे य होति बोधव्वे । एतेसि णाणत्तं, वोच्छामि अहाणुपुब्बीए ॥ ५१०३ ।। 4 एतविहान्तर्गतः पाठः कां• एव पर्सते ॥ . 25 ·10. , 15 सनियुक्ति-लघुमाष्य-वृत्तिके वृहत्कल्पसूत्रे अनव प्रकृते सूत्रम् ई 'हस्तातालों हस्तालम्बोऽर्थादानं चेति. निधा पाठोऽत्र बोद्धन्यः । एतेषां त्रयाणामपि नानालं वक्ष्यामि यथाऽऽनुपूर्ताऽहम् ।। ५१०३ ।। तत्र हस्तातालं तावद् विवृणोति- उग्गिणम्मि य गुरुगो, दंडो पडियम्मि होइ भयणा उ । एवं खु लोइयाणं, लोउचरियाण बोच्छामि ॥ ५१०४ ।। इह हस्तेन उपलक्षणत्वात् खड्गादिभिश्च यद् आताडनं स हस्तातालः । स च द्विधा- लौक्रिको लोकोतरिकश्च । तत्र लौकिके हस्ताताले पुरुषवधाय खदादावुद्गीर्णे 'गुरुका रूप- काणामशीतिसहस्रलक्षणो दण्डो भवति । पतिते तु प्रहारे यदि कथमपि न मृतस्तदा 'भजना' देशे देशेऽपरापरदण्डलक्षणा भवति । अथ मृतस्तदा तदेवाशीतिसहस्रं दण्डः । एवं 'खु!' अवधारणे, लौकिकानां दण्डो भवति । लोकोतरिकाणां तु दण्डमतः परं वक्ष्यामि ॥५१०॥ हत्षेण, व पादेण व, अणवटुप्पो उ होति उरिगण्णे । पडियाम्म होति भयणा, उद्दवणे होति चरिमपदं ।। ५१०५ ॥ हस्तेन वा पादेन वा, उपलक्षणत्वाद् यष्टि-मुध्यादिना वा यः साधुः खपक्षस्य परपक्षस्य चा. प्रहारमुदिरति सोऽनवस्थाप्यो भवति । पतिते तु प्रहारे भजना, यदि न मृतस्ततोऽनवस्थाप्य एच, अथापद्राणः-मृतः तदा 'चरमपदं पाराश्चिकं भवति ॥ ५१०५ ॥ अत्रेदं द्वितीयपदम्- आयरिय विणयगाहण, कारणजाते व वोधिकादीसु । करणं वा पडिमाए, तत्थ तु भेदो पसमणं च ।। ५१०६ ।। आचार्यः क्षुल्लकस्य विनयग्राहणं कुर्वन् हस्तातालमपि दद्यात् । 'कारणजाते वा' गुरु- गच्छामृतीनामात्यन्तिके विनाशे प्राप्ते बोधिकरतेनादिप्वपि हस्तातालं प्रयुञ्जीत । पश्चार्द्धन हस्तालम्बमाह-"करणं वा" इत्यादि, अशिव-पुररोधादौ तत्पशमनार्थ 'प्रतिमा' पुत्तलक 20 करोति, तत अमिचारुकमन्त्रं परिजपन् 'तत्रैव' प्रतिमायां मेदं करोति, ततस्तस्योपद्रवस्य प्रश- मनं भवति ॥ ५१०६ ॥ एषा नियुक्तिगाथा अत एनां विवृणोति- विणयस्स उगाहणया, कण्णामोड-खडगा-चवेडाहिं । . सावेक्ख हत्थतालं, दलाति मम्माणि फेडितो ।। ५१०७॥ इह विनयशब्दः शिक्षायामपि वर्तते, यत उक्तम् -"विनयः शिक्षा प्रणत्यो" (हेम० अने० त्रिखर० श्लो० ११०५) इति । ततोऽयमर्थः, 'विनयस्य' ग्रहणशिक्षाया आसेवना- शिक्षाया वा पाहणायां क्रियमाणायां कर्णामोटकेन खड्डुकाभिः चपेटाभिर्वा 'सापेक्षः' जीवि- तापेक्षां कुर्वन् अत एव 'मर्माणि स्फेटयन्' येषु प्रदेशेष्वाहतः सन् मियते तानि परिहरन् आचार्यः क्षुल्लकस्यै हस्तातालं ददाति ॥ ५१०७ ॥ मन परः प्राह-ननु परस्य परिता क्रियमाणेऽसातवेदनीयकर्मवन्धो भवति तत् कथमसावनुज्ञायते ! उच्यते- कामं परपरिवाचो, असायहेतू जिणेहिँ पण्णत्तो.। आत-परहितकरो पुण, इच्छिाइ दुस्सले स खलु ।। ५१०८ ॥ १'कर्णामोटकेन' प्रतीतेन 'खटुकया' टोलकेन 'चपेटया' प्रसिद्धया 'सापेक्षः' का० ॥ २°य सम्यक शिक्षामप्रतिपद्यमानस्य हस्ता का ॥ n - .

·भाष्यगाथा: ५९०३-११] चतुर्थ उद्देशः . 10 " - 'कामम् अनुमतमिदमस्माकम्-परपरितापो जिनैरसातहेतुः प्रज्ञतः, परं 'संपरपरि- तापः 'दुःशले वाक्छिक्षया दुहे दुर्विनीते शिष्ये 'खल्ल निश्चितमिष्यत एव । कुतः ? इत्याह--"आय-परहियकरो" ति हेतौ प्रथमा भावप्रधानश्च निर्देशः, ततोऽयमथैः-आत्मनः परस्य च हितकरत्वात् । तत्राऽऽत्मनः शिष्यं शिक्षा ग्राहयतः कर्मनिर्जरालामः, परस्य तु सम्यग्गृहीतशिक्षस्य यथावत् चरण-करणानुपालनादयो भूयांसो गुणाः । पुनःशब्दो विशेषणे, स चैतद् विशिनष्टि—यो दुष्टाध्यवसायतया परपरितापः क्रियते स एवासातहेतुः प्रज्ञप्तः, यस्तु शुद्धाध्यवसायेनाऽऽत्म-परहितकरः क्रियते स नैवासातहेतुरिति ॥ ५१०८ ॥ अमुमेवार्थ दृष्टान्तेन द्रढयति- सिप्पंणेउणियट्ठा, पाते वि सहति लोइया गुरुणो। ण य मधुरणिच्छया ते, ण होति एसेविहं उवमा ॥ ५१०९ ॥ सिप्पं" ति मकारोऽलाक्षणिकः, - शिल्पानि-रथकारकर्मप्रभृतीनि नैपुण्यानि च- लिपि-गणितादिकलाकौशलानि तदर्थ लौकिकाः शिक्षकाः 'गुरोः' आचार्यस्य धातानपि सहन्ते, न च ते घातास्तदानी दारुणा अपि 'मधुरनिश्चयाः सुन्दरपरिणामा न भवन्ति, किन्तु शिल्पांदिपरिज्ञाने वृत्तिलाम-जनपूजनीयतादिना परिणामस्तेषों सुन्दरो भवतीति भावः । एषै- वोपमा 'इह' प्रस्तुतार्थे मन्तव्या, यथा तेषां ते घाता हितास्तथा प्रस्तुतस्यापि दुर्विनीतस्य 16 शिष्यस्येति भावः । अत्रायं वृहद्भायोक्तः सोपनयोऽपरो दृष्टान्तः-- अहवा वि रोगियस्सा, ओसह चाहिँ पिज्जए पुर्वि । पच्छा तालेत्तुमवी, देहहियहाएँ दिज्जइ से ।। इय भवरोगत्तस्स वि, अणुकूलेणं तु सारणा पुर्छि । पच्छा पडिकूलेण वि, परलोगहियट्ट कायव्वा ॥ "ओसह" ति विभक्तिलोपादौषधमिति मन्तव्यम् ।। 1॥ ५१०९॥ अत एव साधुरेवंविधो भवेत्- संविग्गो मद्दविओ, अमुई अणुयत्तओ विसेसन्नू । उजुत्तमपरितंतो, इच्छियमत्थं लहइ साहू ॥५११० ॥ 'संविमः' मोक्षाभिलाषी, 'मार्दविकः' स्तब्धताविकलः, 'अमोचि' गुरूणाममोचनशीलः, 25 'अनुवर्तकः तेषामेव च्छन्दोऽनुवर्ती, 'विशेषज्ञः' वस्त्ववस्तुविभागवेदी, उद्युक्तः स्वाध्यायादौ, अपरितान्तो वैयावृत्यादौ, एवंविधः साधुरीप्सितमर्थमिह परत्र च लभते ॥ ५११० ।- अथ "कारणजाते व बोहिगाईसु" (गा० ५१०६) ति पदं व्याचष्टे- चोहिकतेणभयादिसु, गणस्स गणिणो व अचए पत्ते । इच्छंति हत्थतालं, कालातिचरं व सञ्ज वा ॥ ५१११ ॥ १"तवेदनीयकर्मवन्धनिवन्धनं प्रश कां० ॥ २॥ एतदन्तर्गतः पाठः कार एव वर्तते ॥ ३°णामवश्यन्तयाऽमोचकः 'अनु का० ॥ ४ यादौ सोत्साहः, 'अपरितान्तः चैया- वृत्यादौ अनिघेदवान, पका० ॥ 20 , - 80 - ·" १३६२ सनियुक्ति-लघुमाष्य-वृत्तिके बृहत्कल्पसूत्रे [अनव प्रकृते सूत्रम् ३ "बोधिकरतेनमये आदिशब्दात् श्वापदादिभयेषु वा यदि 'गणस्थ' गच्छस्य गणिनो वार आचार्यस्य 'अत्ययः आत्यन्तिको विनाशः प्राप्तस्तदा 'कालातिचरं वा' कालातिक्रमेण 'सद्यो वा' तत्कालमेव हस्खतालमिच्छन्ति, गीतार्था इति गम्यते ॥ ५१११ ॥ अथ हस्वालम्ब व्याख्यानयति- असिवे पुरोवरोधे, एमादीवइससेसु अभिभूता । संजायपचया खलु, अण्णेसु य एवमादीसु ॥ ५११२ ॥ मरणभएणमिभृते, ते णातुं देवतं धुवासंते । पडिम काउं मझे, विधति मंते परिजर्वतो ॥.५११३ ॥ अशिवेन लोको भूयान् प्रियते, परवलेन वा पुरं समन्तादुपरुद्धम् , तन्त्र बहिःकटकयोधैः 10 आभ्यन्तराणां कटकमदः क्रियते, अन्नक्षयाद्वा क्षुधा म्रियते, आदिशब्दाद् गलगण्डादिभिर्वा रोगैर्दिने दिने प्रमूतो जनो मरणमश्नुते, एवमादिमिः 'वैशसैः' दुःखैरमिभूतास्ते पौरजनाः 'सञ्जातप्रत्ययाः योऽत्र पुरे आचार्यों बहुश्रुतो गुणवांस्तपखी स शक्तो वैशसमिदं निरोगुम् , नान्यः कश्चिद्' इति समिति-सम्यग् जातः प्रत्ययो येषां ते तथा, न केवलमत्रैव किन्तु अन्येष्वप्येवमादिपु सञ्जातप्रत्ययास्ते सम्भूय तमाचार्य 'बायत्र' इति शरणमुपगताः प्राञ्जलि- 15 पुटाः पादपतितास्तिष्ठन्ति ।। ५११२ ॥ ततः स आचार्यस्तान् पौरजनान् मरणमयेनामिभूतान् देवतामिवाऽऽत्मानं पर्युपासीनान् ज्ञात्वा तदनुकम्पापरीतचित्तः प्रतिमां कृत्वा तत अभिचारुकमत्रान् परिजपन् तां प्रतिमा मध्य- भागे विध्यति, ततो नष्टा सा कुलदेवता, प्रशमितः सर्वोऽप्युपद्रवः । एवंविधहस्तालम्बदायी यदाऽभ्युतिष्ठते तदा तत्कालमेव नोपस्थाप्यते किन्तु कियन्तमपि कालं गच्छ एव वसन् 20 व्यामर्दन कार्यते ॥ ५११३ ॥ अथाऽर्थादानमाह- अणुकंपणा णिमित्ते, जायण पडिसेहणा सउणिमेव । दायण पुच्छा य वहा, सारण उम्भावण विणासे ॥ ५११४ ।। कस्याप्याचार्यस्य भागिनेयो व्रतं परित्यज्य मुत्कलापयति, तत आचार्यस्य 'अनुकम्पा' 'कथमयं द्वन्यमन्तरेण गृहवासमध्यासिष्यते । इत्येवलक्षणा वभूव । स च 'निमित्ते अतीव 28 कुशलः' इति कृत्वा तेनैवावर्जितयोईयोर्वणिजोरन्तिके तं भागिनेयं रूपकयाचनाय प्रेषितवान् । सच तत्रैकेन वणिजा 'किं मम शकुनिका रूपकान् हदते । एवमुक्त्वा प्रतिषिद्धः, द्विती- येन तु रूपकनवलकानां दर्शना कृता । द्वितीये च वर्षे द्वाभ्यामपि वणिग्भ्यां पृच्छा कृता । तत आचार्येण 'सारणा' ऋयाणकग्रहणविषया शिक्षा दत्ता । ततो येन रूपका न दचास्तस्य सर्वखविनाशः समजनि, येन तु दत्तास्तस्य 'उद्भावनं' महर्दिकतासम्पादनं कृतवान् । एष 30नियुक्तिगाथाक्षरार्थः । भावार्थस्तु कथानकादवसेयः । तच्चेदम्- उजेणीए एगो ओसन्नायरिओ नेमिचितो । तस्स य दुनि मिचा वाणियगा, ते तं आपु- च्छिउँ आपुच्छिउं वबहरंति-किं भंडं गिण्हामो मुयामो वा ।। एवं ते इस्सरीमूया । तस्स य मायरियस्स भागिणेज्जो मोगामिलासी आगम्म तं आयरियं केवहए मुग्गति ताहे आयरियेणं ·" . - भाष्यगाथा: ५११२-१९] चतुर्थ उद्देशः। खुखएण समं तेसिं दोहं पि मिसाणं सगास पेसवितो-सवगसहस्सं देहि । तेण गंतुं आयरि- यवयणेणं मन्गितो-देहि । भणइ-किं मम सउणी रूवगा हगति ! नत्यि मम एतिया, वीसमेत्ते देमि । तेण नेच्छिय, आयरियस्स य निवेदियं । ताहे मायरिएण बितियमित्स्स सगासं पेसवितो, मग्गितो य आयरियवयणेणं । तेण चंगोडए काउं बहू णवलया दंसिया- एतो जावतिएहिं मे रूवरहिं इच्छा तावतिए गिण्हह । तेहिं आगंतुं आयरियस्स उवणीतो नउलगो; ताहे भाइणिज्जस्स दिन्नो । बितियवरिसे ते वणियगा दो वि आयरियं पुच्छंति- एसमंवरिसे केरिस भंडं गेण्हामो ! । आयरिएहिं सउणिवाइत्तो भणितो-जत्तितो ते घरसारो तेण कप्पास-घय-गुले घेत्तुं अंतोघरे संगोवेह । वितिओ अप्पसारियं भणितो-तुम सुबहुं तण-कट्ठ-वंसे धण्णं च धेनुं बाहिं नगरस्स निरग्गेयट्ठाणे संगोवाहि । तदा य अणवुट्ठी जाया, अह अम्गी उद्वितो, सवं नगरं द8 । सउणीदत्तस्स सर्व कप्पासाति दटुं, बितियस्स न दनु, ताहे 10 तेण तं तण-कट्ठ धण्णं च सुमहग्धं विलियं, अणेगाणं सयसहस्साणं आभागी जातो। तओ सउ- णियाइचो मायरियं भणति-किह मे निमितं विसंवतियं ! आयरिएणं भणियं-किं मम निमित्तं सउणीया हगई ! । तओ पायपडिएणं खामिओ । [पुणो उन्भाविओ] ॥५११४॥ अमुमेवार्थ गाथात्रयेण भाष्यकार आह- उजेणी ओसणं, दो वणिया पुच्छियं ववहरंति । 15 भोगाभिलास भचय, मुंचंति न रूपए सउणी ॥ ५११५ ॥ चंगोड णउलदायण, वितितेणं जत्तिए तहिं एको । अण्णम्मि हायणम्मि य, गिण्हामो किं ति पुच्छंति ॥ ५११६ ॥ तण-कट्ठ-नेह-धण्णे, गिण्हह कप्पास-दूस-गुलमादी । अंतो यहिं च ठवणा, अग्गी सउणी न य निमित्तं ॥५११७ ॥ तिम्रोऽपि व्याख्यातार्थाः । नवरं भच्चको भागिनेय उच्यते । “जत्तिए तहिं एको" ति 'यावन्तो युष्मभ्यं रोचन्ते तावतो नवलकान् गृहीत' एवं द्वितीयेन वणिजा भणितम् 'तत्र' तेषां मध्ये एको नवलको गृहीतः । अन्यस्मिन् 'हायने' वर्षे इत्यर्थः । 'दूष्यं' वस्त्रमुच्यते । "सउणी न य निमित्त" ति 'न च' नैव मम शकुनिका निमित्तं हदते ॥ ५११५ ॥ ॥ ५११६ ॥ ५११७ ॥ एयारिसो उ पुरिसो, अणवठ्ठप्पो उ सो सदेसम्मि । णेतूण अण्णदेस, चिट्ठउवट्ठावणा तस्स ॥ ५११८॥ 'एतादृशः' अर्थादानकारी यः पुरुषोऽभ्युत्तिष्ठते स खदेशे 'अनवस्थाप्यः' न महाव्रतेषु स्थाप्यते किन्तु तमन्यदेशं नीत्वा तस्य च तत्र तिष्ठत उपस्थापना कर्तव्या ॥ ५११८ ॥ कुतः । इति चेद् उच्यते- पुन्वन्भासा भासेज किंचि गोरव सिणेह भयतो वा । न सहइ परीसह पि य, गाणे कई व कच्छुल्लो ॥ ५११९ ॥ १। तेण 'कुविओ तिनाउं सो आयरिओ पाय कां ।। 20 25 30 ० १७२ ·- 16 १३६४ सनियुक्ति-लघुमाण्य-वृत्ति के बृहत्कल्पसूत्रे [ अनव प्रकृते सूत्रम्:३ - तं नैमित्तिक तत्रस्थितं लोकः पूर्वाभ्यासादे निमित्तं पृच्छेत् , सोऽपि ऋद्धिगौरवतः महाद्वा भयांद्वा 'किश्चिद्' लाभा-लाभादिकं तत्रस्थितो भाषेत । अपि च–स ज्ञानविषयं परीषहं तत्र न सहते, सोढुं न शक्नोतीत्यर्थः । यथा कच्छु:-पामा तद्वान् पुरुषः 'कण्डूं' खर्जितं विना स्वातुं न शक्नोति एवमेषोऽपि तत्र निमित्तकथनमन्तरेण न स्थातुं शक्त इति भावः ।। ५११९ ॥ अर्थ पूर्वोक्तमप्यर्थं विशेषज्ञापनार्थ भूयोऽप्याह- तझ्यस्स दोन्नि मोतुं, दव्वे भावे य सेस भयणा उ। पडिसिद्ध लिंगकरणं, कारणे अण्णत्थ तत्थेव ।। ५१२० ।। : इह "साघम्मियतेणियं करेमाणे" इत्यादिसूत्रक्रमप्रामाण्येन हत्थायालस्तृतीय उच्यते, स त्रिधा-हस्वातालो हस्तालम्बोऽर्थादानं चेति। तत्राऽऽये द्वे पदे मुक्त्वा यत् शेषम्-अर्थादानाख्यं 10 तृतीयं पदं तत्र द्रव्यतो भावतश्च लिङ्गप्रदाने भजना भवति । कथम् ? इत्याह-"पडिसिद्ध" इत्यादि, उत्तरत्र "कारणे" इत्यमिधास्यमानत्वाद् इह निष्कारणमिति गम्यते, ततो निष्कारणे प्रतिषिद्धमादानकारिणो 'लिङ्गकरणं' द्रन्यलिङ्गस्य भावलिङ्गस्य वा तत्र क्षेत्र प्रदानम् । 'कारणे तु' भक्तमत्याख्यानप्रतिपत्तिलक्षणेऽन्यत्र वा तत्र वाऽनुज्ञातमेव ।। ५१२० ॥ एषा पुरावना गाथा, अत एनां विवरीषुराह- हत्थातालो ततिओ, तस्स उ दो आइमे पदे मोत्तु । अस्थायाणे लिंगं, न दिति तत्थेव विसयम्मि ॥ ५१२१ ॥ हस्ताताल: सूत्रक्रमप्रामाण्येन तृतीयः, तस्य द्वे आदिमे हस्ताताल-हस्तालम्वलक्षणे पदे मुत्त्वा यद् अर्थादानाख्यं पदं तत्र वर्तमानस्य तत्रैव 'विषये देशे लिङ्गं न ददति ।। ५१२१ ॥ स च अर्थादानकारी गृहिलिङ्गी वा स्यादवसन्नलिङ्गी वा । तत्र- गिहिलिंगस्स उ दोणि वि, ओसने न दिति भावलिंगं तु । दिजंति दो वि लिंगा, उवहिए उत्तिमहस्स ॥ ५१२२ ॥ यो गृहिलिङ्गी प्रव्रज्यार्थमभ्युत्तिष्ठते तस्य 'द्वे अपि' द्रव्य-भावलिङ्गे तसिन् देशे न दीयेते । यः पुनरवसन्नस्तस्य द्रव्यलिङ्गं विद्यत एव परं भावलिङ्गं तस्य तत्रैव न ददति । यदा पुनरसावुत्तमार्थप्रतिपत्त्यर्थमुपतिष्ठते तदा तस्मिन्नपि देशे द्वयोरपि गृहस्था-ऽवसन्नयोझै अपि लिङ्गे दीयेते ॥ ५१२२ ।। अथवेदं कारणम्- ओमा-सिवमाईहि क, तप्पिस्सति तेणे तस्स तत्थेव । न ये असहाओ मुचइ, पुट्ठो य भणिज वीसरियं ।। ५१२३ ॥ अवमा-शिव-राजद्विष्टादिषु वा समुपस्थितेषु गच्छस्य 'प्रतितर्पिष्यति' उपग्रहं करिष्यति तेन कारणेन तत्रैव क्षेत्रे तस्य लिङ्गं प्रयच्छन्ति । तत्र चेयं यतना- य असहाओ" 30 इत्यादि, स तत्रारोपितमहावतः सन् 'असहाय एकाकी न मुच्यते, लोकेन च निमित्तं पृष्टो १भावः! अतोऽन्यदेशान्तरे नीत्वा स महावतेषु स्थापनीय इति प्रक्रमः ॥ ५११९ ॥ अथानन्तरोक्कमप्यर्थ का०॥ २ एतदनन्तरं ग्रन्थानम्-६५०० का० ॥ ३ण दिति तत्थे' तादी.भा. कां० तामा० ॥ 20 1 .

·15 भाष्यगाथा: ५१२०-२८ चतुर्थ उद्देशः । भणति विस्मृतं मम साम्प्रतं तद् निमित्तमिति ॥ ५१२३ ॥ . अर्थ साधर्मिकादिस्तैन्येषु प्रायश्चित्तमुपदर्शयति- साहम्मिय-ऽनधम्मियतेण्णेसु उ तत्थ होतिमा भयणा । लहुगो लहुगा गुरुगा, अणवट्ठप्पो व आएसा ॥ ५१२४ ॥ साघर्मिकस्तैन्या-ऽन्यधार्मिकस्तैन्ययोस्तत्र तावदियं भजना' प्रायश्चित्तरचना भवति-आहार स्तेनयतो लघुमासः, उपधि स्तेनयतश्चतुर्लघु, सचिवं स्तेनयतश्चतुर्गुरवः । आदेशेन वाऽनव- स्थाप्यम् ॥ ५१२४॥ अहवा अणुवज्झाओ, एएसु पएसु पावती तिविहं । तेसुं चेव पएK, गणि-आयरियाण नवमं तु ॥ ५१२५ ॥ अथवा 'अनुपाध्यायः' य उपाध्यायो न भवति किन्तु सामान्यभिक्षुः सः एतेषु पदेषु' 10 आहारोपधि-सचिचस्तैन्यरूपेषु यथाक्रम 'त्रिविधं' लघुमास-चतुर्लघु-चतुर्गुरुलक्षणं प्रायश्चित प्रामोति । एतेष्वेव च आहारादिपु पदेषु गणिनः-उपाध्यायस्याऽऽचार्यस्य च 'नवमम्' अनव- स्थाप्यं भवति ॥ ५१२५ ॥ अत्र परः प्राह-ननु सूने सामान्येनानवस्थाप्य एव भणितः न पुनर्लघुमासादिकं त्रिविधं प्रायश्चित्तम् तत् कथमिदमर्थेनाभिधीयते ! उच्यते-आर्हता- नामेकान्तवादः कापि न भवति । तथा चाह- तुल्लम्मि वि अबराहे, तुल्लमतुल्लं व दिजए दोण्हं । पारंचिके वि नवम, गणिस्स गुरुणो उ तं चेय ।। ५१२६ ॥ तुल्यः-सदृशोऽपराधः द्वाभ्यामपि-आचार्योपाध्यायाभ्यां सेवितस्तत्र द्वयोरपि तुल्यमतुल्य चा प्रायश्चित् दीयते । तत्र तुल्यदान प्रतीतमेव, अतुल्यदानं पुनरिदम्-'पाराश्चिकेऽपि' पाराञ्चिकापत्तियोग्येऽप्यपराधपदे सेविते 'गणिनः' उपाध्यायस्य 'नवमम्' अनवस्थाप्यमेव 20 दीयते न पाराञ्चिकम् , 'गुरोः' आचार्यस्य पुनः 'तदेव' पाराच्चिकं दीयते । ततो यद्यपि सूत्रे सामान्येनाऽनवस्थाप्यमुक्तं तथापि तत् पुरुषविशेषापेक्षं प्रतिपचव्यम्, यद्वाऽमीक्ष्णसेवानिप्प- नम् ॥.५१२६ ॥ तथा चाह- अहवा अभिक्खसेवी, अणुवरमं पावई गणी नवमं । पावंति मूलमेव उ, अभिक्खपडिसेविणो सेसा ॥ ५१२७ ।। अथवा साधर्मिकस्सैन्यादेः 'अभीक्ष्णसेवी' पुनः पुनः प्रतिसेवां यः करोति स ततः स्थानाद् 'अनुपरमन्' अनिवर्चमानः 'गणी' उपाध्यायो नवमं प्रामोति । 'शेपास्तु' ये उपाध्यायत्वमा- चार्यत्वं वान प्राप्तास्तेऽभीक्ष्णप्रतिसेविनोऽपि मूलमेव प्राप्नुवन्ति नानवस्थाप्यम् ॥ ५१२७ ॥ अत्थादाणो ततिओ, अणवट्ठो खेतओ समक्खाओ । गच्छे चेव वसंता, णिज्जूहिऑति सेसा उ ॥ ५१२८ ॥ १'तत्र' तयोः अनन्तरोक्तयोः साधर्मिकस्तैन्या-न्यधार्मिकस्तैन्ययोस्ताव दियं ० ॥ २°प्यम्, तथा भगवद्वचनप्रामाण्यात् ॥ ५१२७ ॥ अथ पूर्वोक्कमर्थमुपसंहरन् विशेष चाभिधातुकाम इदमाह-अत्था का० ॥ " . 20 30 ·5 10 15 सनियुक्ति-लघुमाष्य-वृत्तिके वृहत्कल्पसूत्रे [ अनव०प्रकृते सूत्रम् ३ अष्टानिमित्तप्रयोगेण अर्थ-द्रव्यमादत्ते इति अर्थादानः, ततोऽर्यादानाख्यो यस्तृतीयोऽ. नवस्थाप्यः स क्षेत्रतः समाख्यातः, तत्र क्षेत्रे नोपस्थाप्यत इत्यर्थः । 'शेपास्तु' हस्तातालकारि- प्रमृतयो गच्छ एव वसन्तो नियूद्यन्ते, आलापनादिभिः पैदैः वहिः क्रियन्ते इत्यर्थः ।।५१२८॥ अथ कीदृशगुणयुक्तस्यानवस्थाप्यं दीयते ! इत्याह- संघयण-विरिय-आगम-सुत्तत्यविहीय जो समग्गो तु । तवसी निम्गहजुत्तो, पबयणसारे अभिगयत्थो ॥ ५१२९ ।। तिलतुसतिभागमेतो, वि जस्स असुमो न विजती भावो । निज़हणाएँ अरिहो, सेसे निजहणा नस्थि ॥ ५१३०॥ एयगुणसंपउचो, अणवठ्ठप्पो य होति नायव्यो । एयगुणविप्पमुक्के, तारिसयम्मी भवे मूलं ॥ ५१३१ ।। आसायणा जहण्णे, छम्मासुक्कोस वारस उ मासा । चासं वारस वासे, पडिसेवओं कारणे भइओ ॥ ५१३२ ।। इचिरियं निक्खेवं, काउं चनं गणं गमित्ताणं । दबाइ सुहे वियडण, निरुवस्सगह उस्सग्गो ॥ ५१३३ ॥ अप्पञ्चय निभयया, आणाभंगो अर्जतणा सगणे । परगणे न होति एए, आणाथिरया भयं चेव ॥ ५१३४ ॥ गाथाषट्कं यथा पाराश्चिके व्याख्यातं (गा० ५०२९-३४ ) तथैव मन्तव्यम् । नवरं "दव्वाइ सुमे बियडण" ति द्रव्य-क्षेत्र-काल-मावेषु 'शुमेपु' प्रशस्तेपुः द्रव्यतो वटवृक्षादौ क्षीरवृक्षे, क्षेत्रत इक्षुक्षेत्रादौ, कालतः पूर्वाहे, भावतः प्रशस्तेषु चन्द्र-तारादिवलेपुः गुरूणां 20'विकटनास्' आलोचनां ददाति । तत आचार्या भणन्ति-"एयस्स साहुस्स अणवठ्ठप्पतबस्स निरुवसागनिमित्तं ठामि काउसगं ति अन्नत्थूससिएणं इत्यादि वोसिरामि" इति यावत् चतुर्विंशतिस्तवमुच्चार्याऽऽचार्या भणन्ति-एप तपः प्रतिपद्यते ततो न भवद्भिः सार्धमालापादिक विधास्यति, यूयमप्येतेन सार्धमालापादिकं परिहरध्वमिति ।। ५१२९ ॥ ५१३०॥५१३१॥ ॥ ५१३२ ।। ५१३३ ।। ५१३४ ॥ एवं तपः प्रतिपद्य यदसौ विदधाति तद् उपदर्शयति- सेहाई बंदतो, पग्गहियमहातवो जिणो चेव । बिहरह बारस वासे, अणवट्ठप्पो गणे चेव ॥ ५१३५ ॥ शैक्षादीनपि बन्दमानः 'जिन इव' जिनकल्पिक इव च प्रगृहीतमहातपाः, 'पारणके निर्लेय भक्त-पानं ग्रहीतव्यम्' इत्याधनेकामिग्रहयुक्तं चतुर्थ-पष्ठादिकं विपुलं परिहारतपः कुर्वनिति भावः । एवंविधोऽनवस्थाप्यः 'गण एवं' गच्छान्तर्गत एवोत्कर्पतो द्वादश वर्षाणि विहरति 301| ५१३५॥ इदमेव भावयति- अणवह वहमाणो, वंदह सो सेहमादिणी सन्वे । संचासो से कप्पड़, सेसा उ पया न कप्पति ॥ ५१३६ ॥ १पदैः वरुपमाणनीत्या बहिः कां ॥ - 26 ·6 भाण्यगाथा: ५१२९-३८] चतुर्थ उद्देशः। १३६७ परगणेऽनवस्थाप्यं वहमानः सः' उपाध्यायादिः शैक्षादीनपि सर्वान् साधून वन्दते । तस्य च गच्छेन सार्धमेकत्रोपाश्रये एकस्मिन् पार्थे शेपसाधुजनापरिभोग्ये प्रदेशे संवासः कर्तु कल्पते । शेषाणि तु पदानि न कल्पन्ते ॥ ५१३६ ।। कानि पुनस्तानि ! इत्याह- आलावण पडिपुच्छण, परियझुट्ठाण वंदणग मत्ते । पडिलेहण संघाडग, भत्तदाण संभुंजणा चेव ॥ ५१३७ ।। आलपनं स साधुभिः सह न करोति तेऽपि' तं नाऽऽलपन्ति । सूत्रार्थयोः शरीरोदन्तस्य वा प्रतिप्रच्छनं स तेषां न करोति तेऽपि तस्य न कुर्वन्ति । एवं परिवर्तनम् एकतो गुणनम् 'उत्थानम्' अभ्युत्थानं ते अपि न कुर्वन्ति । वन्दनकं तु सर्वेषामपि स करोति तस्य पुनः साधवो न कुर्वन्ति | "मत्ते" ति खेलमात्रादिप्रत्यर्पणं तस्य न क्रियते सोऽपि तेषां न करोति । उपकरणं परस्परं न प्रत्युपेक्षन्ते । सद्दाटकेन परस्परं न भवन्ति । भक्तदानमन्योऽन्यं 10 न कुर्वन्ति । एकत्र मण्डल्यां न सम्भुञ्जते । यच्चाऽन्यत् किञ्चित् करणीयं तत् तेन साधु न कुर्वन्ति ॥ ५१३७ ॥ "संघो न लभइ कर्ज०" इत्यादिगाथाः (५०५३-५७) पाराश्चिकवद् द्रष्टव्याः ।। ॥ अनवस्थाप्यप्रकृतं समाप्तम् ॥ । 16 - 20 प्रजाज ना दि प्रकृतम् सूत्रम्-- तओ नो कप्पंति पव्वावित्तए, तं जहा-पंडए वाईए कीवे ४॥ अस्य सम्बन्धमाह- न ठविजई वएसुं, सर्ज एएण होति अणवट्ठो । दुविहम्मि वि न उविजइ, लिंगे अयमन जोगो उ ॥ ५१३८॥ येन तदोषोपरतोऽपि 'सद्या' तत्क्षणादेवानाचरिततपोविशेषो भावलिङ्गरूपेषु महाव्रतेषु न स्थाप्यते एतेन कारणेनानवस्थाप्य इत्युच्यते, स चानन्तरसूत्रे भणितः । अयं पुनः 'अन्यः पण्ड- कादिदिविधेऽपि द्रव्य-मावलिङ्गे यो न स्थाप्यतेस प्रतिपाद्यते। एष 'योगः' सम्बन्धः ।।५१३८॥ अनेन सम्बन्धेनायातस्यास्य व्याख्या-त्रयो नो फल्पन्ते प्रव्राजयितुम् । तद्यथा-25 'पण्डक' नपुंसकः । 'वातिको नाम' यदा खनिमित्ततोऽन्यथा वा मेहनं कापायितं भवति तदा न शक्नोति वेदं धारयितुं यावन्न प्रतिसेवा कृता । 'क्कीवः' असमर्थः, स च दृष्टिक्लीबा- दिलक्षणः । एप सूत्रार्थः ॥ अथ भाण्यविस्तरः- १°पि तथैव तेन सह नालपन्ति । तथा सूत्रा का० ॥

·१३६८ सनियुक्ति लघुमाष्य-वृत्तिके वृहत्कल्पसूत्रे [प्रवान०प्रकृते सूत्रम् । वीस तु अपन्ना, निजुत्तीए उ वन्निया पुचि । इह पुण तिहिं अधिकारी, पंडे कीवे य वाईया ॥ ५१३९ ॥ 'विंशतिः' वाल-वृद्धादिमेदाद् विंशतिसङ्ख्याः अप्रव्राज्याः पूर्व' नामनिष्पन्न निषे 'नियुक्तौ' पञ्चकल्पे सप्रपञ्चं वर्णिताः । इह पुनस्त्रिभिरेवाधिकारः-पण्डकेन क्लीवेन उचातिकेन चेति, गुरुतरदोषदुष्टा अमी इति कृत्वा ॥ ५१३९ ॥ अथ प्रजाजनाविधिमेव तावदाह-- गीयत्यै पन्चावण, गीयत्थे अपुच्छिऊण चउगुरुगा। तम्हा गीयत्थस्स उ, कप्पइ पञ्चावणा पुच्छा ।। ५१४० ॥ गीतार्थनैव प्रबाजना कर्तव्या नागीतार्थेन । यद्यगीतार्थः प्रवाजयति तदा चतुर्गुरुकम् । 10गीतार्थोऽपि यदि 'अपृष्ट्वा पृच्छामन्तरेण प्रवाजयति तदा तस्यापि चतुर्गुरुकाः । तस्माद् गीतार्थस्य पृच्छाशुद्धं कृत्वा प्रबाजना कर्तु कल्पते । पृच्छाविधिश्चायम्-कोऽसि त्वम् ! को वा ते निवेदो येन प्रव्रजसि ॥ ५१४० ॥ एवं पृष्टे सति- सयमेव कोति साहति, मिचेहिं व पुच्छिओ उवाएणं । अहवा वि लक्खणेहि, इमेहिं नाउँ परिहरेजा ॥ ५१४१ ॥ 15 खयमेव 'कोऽपि' पण्डकः कथयति, यथा-सदृशे मनुष्यत्वे ममेदृशः त्रैराशिकवेदः समुदीर्ण इति । यद्वा मित्रतस्य निर्वेदकारणममिधीयेत । प्रव्राजकेन वा स एवोपायपूर्व पृष्टः कथयेत् । अथवा 'लक्षणैः' महिलाखमावादिमिः 'एमिः' वक्ष्यमाजैीत्वा त परिहरेत् ॥ ५१४१ ॥ तत्र पृच्छां तावद् भावयति- 'नजंतमणजंते, निव्वेयमसड्डे पढमयो पुच्छे । अन्नाओ पुण भन्नइ, पंडाइ न कप्पई अम्हं ॥ ५१४२ ॥ . यः प्रत्रजितुमुपस्थितः स ज्ञायमानो वा स्यादज्ञायमानो वा । ज्ञायमानो नाम-अमुकोऽ- मुकपुत्रोऽयम् , तद्विपरीतोऽज्ञायमानः । तेत्र यो ज्ञायमानः । स यदि श्राद्धः-श्रीवको न भवति ततः प्रथमतस्तं निर्वेदं पृच्छेत् । यः पुनरज्ञातः स समासेन भण्यते-न कल्पतेऽस्साक पण्डकादि पवाजयितुम् ॥ ५१४२ ॥ स च यदि पण्डकत त एवं चिन्तयति-- नाओ मि त्ति पणासइ, निव्वेयं पुच्छिया व से मित्ता। साहति एस पंडो, सयं च पंडो ति निन्वेयं ॥ ५१४३ ॥ ज्ञातोऽस्म्यहममीभिरिति मत्वा प्रणश्यति । अथवा यानि "से" तस्य मित्राणि तानि पृच्छयन्ते-एष तरुण ईश्वरी नीरोगश्च विद्यते ततः केन निवेदन प्रनजति । एवं पृष्टानि जानि ब्रुवते-एप पण्डक इति । खयं वा सः 'पण्डकोऽस्म्यहम्' इति निवेदं कथयति sol॥ ५१४३ ॥ अथ पूर्वोलिङ्गितानि पण्डकलक्षणानि निरूपयति- १ च्या प्रवाजयितुमयोग्याः । 'पूर्व-का० ॥ २ "गिजुत्ती पंचकप्पो" इति चूर्णी विशेष चूर्णौ च-॥-३. त्वा । गाथायां सप्तमी तृतीयार्थे ॥ ५१३९ ॥ को० ॥ -४ सति किम् । इत्याह-सय को० ॥ ५ एतन्मध्यंगतः पाठः भा० एव वर्तते ॥..... 20 25 ·- 16 भाष्यगाथा ५१३९-४७] चतुर्थ उद्देशः। १३६९ महिलासहावो सर-चन्नमेओ, मेण्टं महंत मउता य वाया। ससदगं मुत्तमफेणगं च, एयाणि छ प्पंडगलक्खणाणि ॥ ५१४४ ॥ पण्डको वक्ष्यमाणनीत्या महिलाखभावो भवति । खर-वर्णमेदश्च तस्य भवति । स्वरभेदो नाम-पुरुषस्य स्त्रियाश्च खराद् विलक्षणस्तस्य खरो भवति । वर्णग्रहणेन गन्ध-रस-स्पर्शा अपि गृह्यन्ते, ततो वर्णभेदो नाम-वर्णादयः तस्य स्त्री-पुरुषविलक्षणा अन्यादृशा भवन्ति । 'मेदम्' । अङ्गादानं तच्च महत्' प्रलम्बं भवति । वाक् च 'मूदुका' कोमला भवति । मूत्रं सशब्दम- फेनकं च भवति । एतानि षट् पण्डकलक्षणानि मन्तव्यानि ॥ ५१४४ ।। 'महिलाखभावः' इति पदं व्याचष्टे- गती भवे पञ्चवलोइयं च, मिदुत्तया सीयलगत्तया य । धुवं भवे दोक्खरनामधेजो, सकारपचंतरिओ ढकारो ॥ ५१४५ ॥ .. 10 गतिः स्त्रीवद् मन्दा सवित्रमा च भवति । पार्श्वतः पृष्ठतश्च प्रत्यवलोकितं कुर्वन् गच्छति । शरीरस्य च खर मृद्वी भवति । 'शीतलगात्रता च' अङ्गोपाङ्गानां शीतलः स्पों भवति । एतानि स्त्रिया इव लक्षणानि दृष्ट्वा मन्तव्यम्-'ध्रुवं' निश्चितमयं व्याक्षरनामधेयो भवेत् । तच्चाक्षरद्वयं सकारप्रत्यन्तरितो ढकार इति प्रतिपत्तन्यम्, प्राकृतशैल्या 'संढः' संस्कृते तु 'पण्डः' इति भावः ।। ५१४५ ॥ किश्च.- गइ भास वत्थ हत्थे, कडि पट्टि झुमा य केसऽलंकारे । पच्छन्न मजणाणि य, पच्छन्नयरं च णीहारो ।। ५१४६ ।। गइ" ति यथा स्त्री तथा शनैः सविकारं गच्छति । स्त्रीवद् भाषां भाषते । तथा वस्त्रं यथा स्त्री तथा परिधत्ते, शिरो वा वस्त्रेण स्थगयति । “हत्थे" ति हस्तौ कूपराधो विन्यस्य कपोलयो निवेश्य जल्पति । अभीक्ष्णं च कंटीमङ्गं करोति, पृष्ठं वा वस्त्रेण सुस्थगितं करोति । 20 भाषमाणश्च सविमं भ्रूयुगलमुक्षिपति, भू-रोमाणि वा स्त्रीसदृशानि । स्त्रीवत् केशानामोटयति । महिलानामलकारान् पिनाति । प्रच्छन्ने च प्रदेशे 'मज्जनानि' सानादीनि करोति । प्रच्छन्न- तरं च 'नीहार' उच्चार-प्रश्रवणात्मकस्तेन क्रियते ॥ ५१४६ ॥ पुरिसेसु भीरु महिलासु संकरो पमयकम्मकरणो य । तिविहम्मि वि वेदम्मि, तियभंगो होइ कायव्यो ॥ ५१४७ ।। 'पुरुषेषु' पुरुषमध्ये 'भीरु समयः शङ्कमान आस्ते । महिलासु सकर:' सम्मिलनशीलों निःशको निर्भयस्तिष्ठति । प्रमदाः-स्त्रियः तासां यत् कर्म-कण्डन-दलन-पचन-परिवेषणोदका- हरण-प्रमार्जनादिकं तत् खयमेव करोतीति प्रमदाकर्मकरणः, कृत् - "बहुलम् (सिद्ध० ५-१-२) इति वचनात् ‘कर्तरि अनट्प्रत्ययः । एवमादिकं बाह्यलक्षणं पण्डकस्य मन्तव्यम् । आभ्यन्तरं तु लक्षणं तस्य तृतीयवेदोदयः । स च नपुंसकवेदस्त्रिविधेऽपि वेदे भवति, यत 30 आह-त्रिविधेऽपि वेदे प्रत्येकं त्रिकमङ्गः कर्तव्यो भवति । कथम् ! इति चेद उच्यते-- पुरुषः पुरुषवेदं वेदयति, पुरुषः स्त्रीवेदं वेदयति, पुरुषो नपुंसकंवेदं वेदयति, एवं स्त्री-नपुंसक १ मेई महंतं मउई य तामा०॥ , ·- 5 , - १३७० सनियुक्ति-लघुमाष्य-वृत्तिके वृहत्कल्पसूत्रे [प्रवाज०प्रकृते सूत्रम् । योरपि वेदत्रयोदयो मन्तव्यः ।। ५१४७ । आह यद्येवं ततो यदुच्यते 'स्त्री-पुरुष नपुंसकवेदा यथाक्रम फुम्फका-दवामि-महानगरदाहसमानाः' तदेतद् व्याहन्यते । अत्रोच्यते-- उस्सग्गलक्खणं खलु, फुफग तह वणदवे णगरदाहे । अववादतो उ भइओ, एकेको दोसु ठाणेसु ॥ ५१४८ ॥ इह विवक्षितस्य वस्तुनः कारणनिरपेक्षं सामान्यखरूपमुत्सर्ग उच्यते, ततस्त्रयाणामपि वेदानामिदमुत्सर्गलक्षणमेव मन्तव्यम् । यथा--स्त्रीवेदः फुम्फकामिसमानः, पुरुषवेदो वनद. वाग्मिसमानः, नपुंसकवेदो महानगरदाहसमान इति । अपवादतस्तु त्रिविधोऽपि वेदः 'भक्त' विकल्पितः । कथम् ! इत्याह-एकैको वेदः खस्थानं मुक्वा इतरयोरपि वयोः स्थानयोर्व- तते । यथा-स्त्री स्त्रीवेदसमाना वा पुरुषवेदसमाना वा नपुंसकवेदसमाना वा भवेत् , एवं 10 पुरुष-नपुंसकयोरपि वक्तव्यम् ।। ५१४८ ॥ अथ प्रकारान्तरेण पण्डकलक्षणमाह- दुविहो उ पंडओ खलु, दूसी-उवधायपंडओ चैव । उवधाए वि य दुविहो, वेए य तहेव उवकरणे ॥ ५१४९ ॥ द्विविधः खल पण्डकः, तद्यथा-दूषितपण्डक उपघातपण्डकश्च । दूषितपण्डको द्विविधः- आसिक्त उपसिक्तश्च । एतच्च भेदद्वयमर्थाद व्याख्यातम् । उपधावपण्डकोऽपि द्विविधः- 15 वेदोपधाते उपकरणोपपाते च ॥ ५१४९ ॥ तत्र दूषितपण्डकं तावद् व्याख्यानयति- दूसियवेओ दूसिय, दोसु व वेएसु सन्जए दूसी। दूसेति सेसए वा, दोहि व सेविजए दूसी ॥ ५१५० ॥ दूषितो वेदो यस्य स दूषितवेदः, एष दूषित उच्यते । 'द्वयोवी' नपुंसक-पुरुषवेदयोः अथवा नपुंसक स्त्रीवेदयोर्यः 'सजति' प्रसङ्गं करोति स प्राकृतशैल्या दूसी भण्यते । यो वा 'शेषौ' 20 स्त्री-पुरुषवेदौ 'दूषयति' निन्दति स दूपी । 'द्वाभ्यां वा' आस्पक-पोसकाभ्यां यः सेन्यते सेवते वा स दूषी ॥ ५१५० ॥ अस्यैव मैदानाह- आसित्तो ऊसित्तो, दुविहो दूसी उ होइ नायवो । आसित्तो सावच्चो, अणवचो होइ ऊसिचो ॥ ५१५१ ॥ स दूषी द्विविधो ज्ञातव्यो भवति-आसिक्त उपसिक्तश्च । आसिक्तो नाम 'सापत्यः' 25यस्यापत्यमुत्पद्यते, सबीज इति भावः । यस्तु 'निरपत्यः' अपत्योत्पादनसामर्थ्य विकलः, निर्बीज इत्यर्थः, स उपसिक्त उच्यते ॥ ५१५१ ॥ व्याख्यातो दूषिपण्डकः, अथोपघातपण्डकमाह- पुचि दुचिण्णाणं, कम्माणं असुभफलविवागेणं । तो उवहम्मद वेओ, जीवाणं पावकम्माणं ।। ५१५२ ॥ 30 पूर्व 'दुश्चीर्णानी' दुराचारसमाचरणेनार्जितानां कर्मणामशुभफलः 'विपाका' उदयो यदा भवति ततो जीवानां पापकर्मणां वेद उपहन्यते ॥ ५१५२ ॥ तत्र चायं दृष्टान्त:- जह हेमो उ कुमारो, इंदमहे भूणियानिमिचेणं । १२- एतदन्तर्गतः पाठ का एव वर्तते ॥ २°ना परस्त्रीगमनादिदुरा' का ॥ - - , ·16 भाण्यगाथाः ५१४८-५४] चतुर्थ उद्देशः। १३७१ मुच्छिय गिद्धो य मओ, वेो वि य उवहओ तस्स ॥ ५१५३ ॥ यथा हेमो नाम कुमार इन्द्रमहे समागता या भूणिकाः-बालिकास्तासां निमित्तेन 'मूच्छितो गृद्धः' अत्यन्तमासक्तः सन् 'मृतः' पञ्चत्वमुपगतः, वेदोऽपि च तस्योपहतः सज्जात इत्यक्षरार्थः । भावार्थः कथानकादवसेयः । तच्चेदम्- हेमपुरे नगरे हेमकूडो राया । हेमसंभवा भारिया । तस्स पुत्तो वरतवियहेमसन्निभोछ हेमो नाम कुमारो । सो य पत्तजोवणो अन्नया इंदमहे इंदहाणं गओ, पेच्छइ य तत्थ नगरकुलवालियाणं रूववईणं पंचसए बलि-पुप्फ-धूवकडच्छयहत्थे । ताओ दट्ठ सेवगपुरिसे भणइ-किमेयाओ आगयाओ! किंवा अमिलसंति ! । तेहिं लवियं-इंदं मग्गति वर सोमग्गं च अभिल्सति । भणिया य तेण सेवगपुरिसा-अहमेएसि ईदेण वरो दत्तो, नेह एयाओ अंतेउरम्मि । तेहिं ताओ घेत्तुं सव्वाओ अंतेडरे छूढाओ । ताहे नागरजणो रायाणं 10 उवडियो-मोएह ति । तओ रत्ना भणियं-किं मज्झ पुत्चो न रोयति तुहं जामाउओ। तओ नागरा तुहिक्का ठिया । 'एयं रन्नो सम्मतं ति अविष्णप्प गया नागरा । कुमारेण ता सव्वा परिणीया । सो य तासु अतीव पसत्तो । पसत्तस्स य तस्स सन्वबीयनीगालो जाओ। तओ तस्स वेओवघाओ जाओ मओ य । अन्ने भणति-ताहिं चेव 'अप्पडिसेवगो' ति रूसियाहिं महाएहि मारिओ ॥ एष वेदोपघातपण्डक उच्यते ॥ ५१५३ ॥ अथोपकरणोपघातपण्डकमाह- उवहय उपकरणम्मि, सेजायरभूणियानिमित्तेणं । तो कविलगस्स वेओ, ततिओ जाओ दुरहियासो ॥ ५१५४ ॥ शय्यातरभ्रूणिकानिमित्तेन पूर्वम् 'उपकरणे' अङ्गादानाख्ये 'उपहते' छिन्ने सति ततः क्रमेण कपिलस्य दुरघिसहस्तृतीयो वेदो जात इत्यक्षरार्थः । भावार्थस्तु कथानकेनोच्यते-- 20 मुट्ठिया आयरिया । तेर्सि सीसो कविलो नाम खुड्डगो । सो सिज्जायरस्स भूणियाए सह खेड्डे करेति । तस्स तत्थेव अज्झोववाओ जाओ । अन्नया सा सिज्जातरभूणिया एगागिणी नातिदूरे गावीणं दोहणवाडगं गया । सा तओ दुद्ध-दहिं घेत्तूणाऽऽगच्छति । कविलो यतं चेव वाडगं मिक्खायरियं गच्छति । तेणंतरा अंसारिए अणिच्छमाणी बला भारिया उप्पा- इया । तीए कबट्टियाए अदूरे पिया छित्ते किसिं करेइ । तीए तस्स कहियं । तेण सा दिट्ठा 20 जोणिन्मेए रुहिरोक्खिता महीए लोलिंतिया य । सो य कोहाडहत्थगओ रुहो । कविलो य तेण कालेण मिक्खं अडितुं पडिनियत्तो, तेण य दिहो । मूलाओ से सागारिये सह जलधरेहि निकंतियं । सो य आयरियसमीवं न गओ, उन्निक्खंतो । तस्स य उवगरणोवधारण ततिओ वेदो उदिण्णो । सो जुनकोट्टिणीए संगहिओ । तत्थ से इत्थीवेओ वि उदिन्नो ॥ एष उपहतोपकरण उच्यते । अयं च पुं-नपुंसकवेदोदयाद् आस्य-पोसकप्रतिसेवी भवति,50 वेदोदयं च निरोडुं न शक्नोति ॥ ५१५४ ॥ तथा चात्र दृष्टान्तः- जह पढमपाउसम्मि, गोणो धाओ तु हरियगतणस्स । १ असारिए ति असागारिके, निर्जने इत्यर्थः ।। वृ० १७३ ·10 सनियुक्ति-लघुभाष्य वृचिके वृहत्कल्पसूने [प्रवान प्रकृते सूत्रम् । अणुसजति कोडिवि, चावण्णं दुन्भिगंधीयं ॥ ५१५५ ॥ एवं तु केइ पुरिसा, भोतूण वि भोयणं पतिविसिह । ताव ण होति उ तुट्ठा, जाव न पडिसेविओ भावो ॥ ५१५६ ॥ यथा प्रथमे प्रावृषि गौः बलीवो हरिततृणस्य धातो दुरमिगन्यां न्यापन्नां च 'कोहि अम्बिनी' गामनुसजति, एवं केचिद्' उत्कटवेदाः पुरुषा भोजनं 'प्रतिविशिष्टं बिग्घ-मधुर भुक्त्वा- ऽपि तावत् तुष्टा न भवन्ति यावदास्य-पोसकलक्षणो भावो न प्रतिसेवितो भवति ॥ ५१५५॥ ॥ ५१५६ ॥ एवंविधः कदाचिदनामोगेन प्रवाजितो भवेत् ततः केन हेतुना पश्चाद् ज्ञायते ! इत्याह- गहणं तु संजयस्सा, आयरियाणं व खिप्पमालोए । पहिया व णिग्गयाणं, चरित्तसंमेयणी विकहा ॥ ५१५७ ॥ स पण्डकः प्रवजितः सन् प्रतिसेवनाभिप्रायेण संयतस्य ग्रहणं कुर्यात् । स च संमतः क्षिप्रमाचार्याणामालोचयेत् । यदि नालोचयति ततश्चतुर्गुरु । अथवा प्रतिश्रयान्तर्विरहमळम- मानः 'बहिः विचारमूमौ गतानां चारित्रसम्मेदिनीं विकयां कुर्यात् ॥ ५१५७ ॥ इदमेव भावयति- छंदिय गहिये गुरूणं, जो न कहे जो व सिड्डुवेहेजा। परपक्व सपक्खे वा, जं काहिति सो तमावले ॥ ५१५८ ।। 'छन्दितो नाम' तेन पण्डकेन 'मां प्रतिसेवख, अहं वा त्वां प्रतिसेवे' इत्येवं यो निम- नितो यश्च साधुस्तेन गृहीतः, एतौ द्वावपि यदि गुरूणां न कथयतः 'शिष्टे वा' कथिते यदि गुरव उपेक्षा कुर्वन्ति तदा सर्वेषामपि चतुर्गुरु । यच्च परपक्षे खपक्षे वा प्रतिसेवना 20 कुर्वन् स पण्डक उडाहादिकं करिष्यति तत् ते 'आपद्यन्ते' प्राप्नुवन्ति ॥ ५१५८ ॥ "चरित्तसंभयणी विकह" (गा० ५१५७) ति पदं व्याचष्टे- इत्थिकहाउ कहित्ता, तासि अवनं पुणो पगासेति । समलं सावि अगंधि, खेतो य ण एयरे ताई ॥ ५१५९ ॥ स पण्डकः स्त्रीकथाः कथयति, यथा ताः परिभुज्यन्ते यद वा सुखं तत्र भवति । एवं 25 कथयित्वा पुनस्तासामवर्ण प्रकाशयति, यथा-समलं श्रावि 'अगन्धि च' दुर्गन्धं तदीयं लिङ्गम् , नासु च परिमुज्यमानासु पुरुषस्य खेदो जायते, "एतरे" ति अस्माकं पुनरासके 'तानि' दूषणानि न भवन्ति ॥ ५१५९ ॥ स च पण्डक एवंविधैः कुचेष्टितैर्लक्षयितव्यः- सागारियं निरिक्खति, तं च मलेऊण जिंघई हत्थं । पुच्छति सेविमसेवी, अतिव सुहं अहं चिय दुहा वि ॥ ५१६०॥ सागारिकमात्मनः परस्य वा सत्कमभीक्ष्णं निरीक्षते । तच्च' सागारिक हस्खेन मलयित्वा तं हस्तं जिप्रति । भुक्तभोगिनं च साधु रहसि पृच्छति-नपुंसकस्य यूयं गृहवासे सेविनो १ प्रवाजि मा० का ॥ २ हितो गुरुणं तामा• ॥ ३ सेवि मतिमुह, महं चिय दुहा वि सेवेमि तामा.॥ , 30 ·. भाष्यगाथा: ५१५५-६४] चतुर्थ उद्देशः। १३७३ वा न वा:, तस्मिन् सेन्यमाने अतीव सुखमुत्पद्यते । ततस्तस्य साधोराशयं ज्ञात्वा भणति-अहमेव नपुंसकः 'विधाऽपि' आस्यक-पोसकाभ्यां प्रतिसेवनीयः । एवं तं पण्डक ज्ञात्वा गुरूणामालोचनीयमिति प्रक्रमः ॥ ५१६०॥ सो समणसुविहितेसुं, पवियारं कत्थई अलममाणो। तो सेविउमारद्धो, गिहिणो तह अन्नतित्थी य ॥ ५१६१ ।। 'स: पण्डकः 'श्रमणसुविहितेषु' खाध्याय-ध्याननिरतेषु साधुपु मैथुनमविचारं कुत्राप्य- लममानस्ततो गृहिणस्तथाऽन्यतीर्थिनश्च प्रतिसेवितुमारब्धः ॥५१६१॥ तत्रैते दोषा भवेयु:- अयसो य अकित्तीया, तम्मूलागं तहिं पश्यणस । तेसि पि होइ संका, सम्वे एयारिसा मन्ने ॥ ५१६२ ॥ "तहि" ति 'तत्र' विवक्षिते प्रामादौ 'तन्मूल' तद्धेतुकं प्रवचनस्यायशश्वाकीर्तिश्च भवति । 10 तत्रायशो नाम-छायाधातः, अकीर्तिः-अवर्णवादमाषणम् । ये च भट्ट-चट्ट-नर्तकामृतयस्त मंतिसेवन्ते तेषामपि शक्षा भवति--सर्वेऽप्यमी श्रमणा 'ईशा एव' त्रैराशिका भविष्यन्ति । 'मन्ये' इति निपातो वितर्कार्थः ॥ ५१६२ ॥ अयशःपदमकीर्तिपदं च व्याचष्टे-- एरिससेवी सम्वे, वि एरिसा एरिसो व पासंडो। सो एसो न वि अभो, असंखडं पोडमाईहिं ।। ५१६३ ॥ ii प्रभूतजनमीलके लोक एवं भूयात्-ईदृशं नपुंसक सेवितुं शीलं येषां ते ईदृशसेविना, सर्वेऽप्येते 'ईशा त्रैराशिकाः, 'ईशो का दम्भवहुल एप पाखण्डः । एवमयशःकीर्ति- शब्दः सर्वत्रापि पचरति । साधूनु वा भिक्षा-विचारादिनिर्गतान् दृष्ट्वा युवानः केलिप्रिया अपते-परे भरे भहिन् । गोमिन् । स एष श्रीमन्दिरकारका । अन्यः प्राहनाप्येष स इति । अथवा ते वीरन--समागच्छंत समागच्छत श्रमणाः यूयमपि तादृशं तादृशं कुरुत 120 एबनुतः कबिदसहिष्णुस्तैघोंटादिभिः सहासङ्गडं कुर्यात् । घोटा:-बट्टाः, आदिशब्दाद् भारामिक-मिष्ठ-गोपालादिपरिग्रहः ॥ ५१६३ ॥ उक्तः पण्डकः, अथ लीरमाह- कीवस्स गोम नाम, कम्मुदय निरोहें जायती ततिओ। तम्मि वि सो चेव गमो, पच्छितुस्सग्ग अववादे ॥ ५१६४ ॥ होवल गौण गुणनिष्पनं नाम, क्लिन्यते इति क्लीनः । किमुक्तं भवति :--मैथुनामिनाये 25 बसाहादान विकारं भजति वीजबिन्दूंश्च परिगलति सक्कीबः । अयं च महामोहकमोंदयेन भवति । यदा च परिगलतस्तस्य निरोधं करोति तदा निरुद्धवस्ति कालान्तरेण तृतीयवेदो मायते । सर चतुर्मा-दृष्टिक्लीनः शन्दक्लीन आदिग्पक्लीबो निमन्त्रणालीनधेति । तत्र यसानुरागतो विवसायवखं विपक्षं पश्यतो मेहनं गलति स दृष्टिहीनः । यस्य तु सुरतादि- शनं अण्वसः स द्वितीयः । यस्त विपक्षणोपगूढो निमनितो चा प्रतं रक्षितुं न शक्नोति स 30 यथाक्रममादिग्षशीनो निमबणालीयश्चेति । चतुर्विघोऽप्ययमप्रतिसेवमानो निरोधेन नपुंसकतया मरिणमति । तस्मिन्नपि क्लीवे 'स एवं प्रायश्विनोत्सर्गा-ऽपवादेषु गमो भवति यः पण्डक- १ मिः सार्धमस' का ·- 15 १३७४ सनियुक्ति-लघुभाज्य-वृत्तिके वृहत्कल्पसूत्रे [प्रवाजप्रकृते सूत्रम् । स्योक्तः।। ५१६४ ॥ गतः क्लीवः, अथ वातिक व्याचष्टे- उदएण वादियस्सा, सविकार जाण तस्स संपत्ती । तचनि-असंवुडीए, दिटुंतो होइ अलभंते ।। ५१६५ ॥ यदा सनिमित्तेनानिमित्तेन वा महोदयेन सागारिक 'सविकारं' कापायितं भवति तदान शक्नोति वेदं धारयितुं यावन्न 'तस्य' प्रतिसेवमानस्य सम्प्राप्तिर्मवति, एष वातिक उच्यते । अत्र च तच्चनिकेनासंवृताया अगाः प्रतिसेवकेन दृष्टान्तो भवति-- एगो तच्चनिओ जलयरनावारूढो । तत्थ तस्स पुरओ अहाभावेण अगारी असंबुडा निविट्ठा । तस्स य तच्चनियस्स तं दुटुं सागारियं श्रद्धं । तेण वेयउकडयाए असहमाणेण जणपुरओ पडिगाहिया अगारी । तं च पुरिसा हंतुमारद्धा तहावि तेग न मुक्का । जाहे से 10वीयनिसम्गो जाओ ताहे मुक्का ।। अयमपि 'अलभमानः' अपामुवन् निरुद्धवेदो नपुंसकतया परिणमति ॥ ५१६५ ॥ उको बातिकः । “एकग्रहणेन तज्जातीयानां सर्वेषामपि गहणम्" इति कृत्वा अपरानपि नपुंसकमैदान निरूपयति- पंडए वाइए कीवे, कुंभी ईसालए ति य । सउणी तक्कम्मसेवी य, पक्खियापक्खिते ति य ॥ ५१६६ ॥ सोगंधिए य आसित्ते, वद्धिए चिप्पिए ति य । मंतोसहिओवहते, इसिसत्ते देवसते य ।। ५१६७ ।। पण्डक-वातिक-क्लीवा अनन्तरमेव व्याख्याताः । कुम्मी द्विधा-जातिकुम्मी वेदकुम्मी च । यस्य सागारिकं प्रातद्वयं वा वातदोषेण शूनं महाप्रमाणं भवति स जातिकुम्मी । अयं च प्रवा- 20 जनायां भजनीयः----यदि तस्यातिमहाप्रमाणं सागारिकादिकं तदा न प्रव्राज्यते, अथेषच्छून ततः प्रव्राज्यते । वेदकुम्मी नाम-यस्योत्कटमोहतया प्रतिसेवनामलभमानस्य मेहनं वृपणद्वयं वा शूयते स एकान्तेन निषिद्धः, न प्रजाजनीय इति । 'ईर्ष्यालुर्नाम' यस्थ प्रतिसेव्यमानं दृष्ट्या ईर्ष्या-मैथुनामिलाप उत्पद्यते सोऽपि निरुद्धवेदः कालान्तरेण त्रैराशिको भवति । 'शकुनी' वेदोत्कटतया गृहचटक इवाऽमीक्ष्णं प्रतिसेवनां करोति । 'तत्कर्मसेवी नाम' यदा प्रतिसे निते 26 वीजनिसों भवति तदा श्वान इव तदेव जिया लेडि, एवं विलीनभावमासेवमानः सुखमिति मन्यते । पाक्षिकापाक्षिकस्तु स उच्यते यस्यैकस्मिन् शुक्ले कृष्णे वा पक्षेऽतीच मोहोदयो भवति, द्वितीयपक्षे तु स खल्यो भवति ॥ ५१६६ ॥ 'सौगन्धिको नाम' सागारिकस्य गन्धं शुभ मन्यते, स च सागारिक जिप्रति मलविस्वा वा हस्तं जिनति । "आसितो नाम" स्त्रीशरीरासक्तः, स मोहोत्कटतया योनी मेहनमनुपविश्य 30 नित्यमाते । एते सर्वेऽपि निरुद्धवस्तयः कालान्तरेण नपुंसकतया परिणमन्ति । य एते च पण्डकादयो दशापि प्रवाजयितुमयोग्याः । तथा : 'वर्द्धितो नाम यस्य बालस्यैव च्छेद दत्त्वा १ कारं तस्स जाव संप तामा० ॥ २॥ एतचिहान्तर्गतः पाठः का० एव वर्तते ॥ ३°दं - - , कृत्वा दे०॥

·6 - 15 माज्यगाथा: ५१६५-७१] चतुर्थ उद्देशः । १३७५ द्वौ भ्रातरावपनीतौ । 'चिप्पितस्तु' यस्य जातमात्रस्यैवाङ्गुष्ठ-प्रदेशिनी-मध्यमाभिर्मलयित्वा वृषणद्वयं गालितम् । अपरस्तु मन्त्रेणोपहतो भवति । अन्यः पुनरौषध्या उपहतः । कश्चिद् ऋषिणा शप्तो भवति-मम तपःप्रभावात् पुरुषभावस्ते मा मूयात् । एवमपरो देवेन रुष्टेन शप्तः । एते वर्द्धितादयः षडपि यद्यप्रतिसेवकास्तदा प्रवाजयितव्याः ॥ ५१६७ ॥ अर्थतेषां प्रवाजने प्रायश्चित्तमाह- दससु वि मूलाऽऽयरिए, वयमाणस्स वि हवंति चउगुरुगा। सेसाणं छह 'पी, आयरिऍ वदंति चउगुरुगा ॥ ५१६८।। पण्डकादीन् आसिक्तान्तान् दशापि नपुंसकान् यः प्रव्राजयति तस्याऽऽचार्यस्य दशखपि प्रत्येक मूलम् । तेष्वेव दश यो वदति 'प्रवाजयत्त' तेस्याऽपि चतुर्गुरुका भवन्ति । शेषाणां' वर्द्धितादीनां षण्णामपि प्रतिसेवकानां प्रव्राजने आचार्यस्य चतुर्गुरुकम् । यो वदति 'प्रवाजयत' 10 तस्यापि चतुर्गुरुकम् ॥ ५१६८ ॥ अथ शिष्यः प्रश्नयति- थी-पुरिसा जह उदयं, धरैति झाणोववास-णियमेहि । एवमपुमं पि उदयं, धरिज जति को तहिं दोसो ॥ ५१६९ ॥ यथा स्त्री-पुरुषा ध्यानोपवास-नियमैरुपयुक्ता वेदोदयं धारयन्ति, एवम् 'अपुमान्' नपुंस- कोऽपि यदि वेदोदयं धारयेत् ततः तत्र' प्रनाजिते को दोषः स्यात् ! ॥ ५१६९ ॥ अहवा ततिए दोसो, जायह इयरेसु.किं. न सो भवति । एवं खु नत्थि दिक्खा, सवेययाणं न वा तित्थं ॥ ५१७० ।। अथवा युष्माकमभिप्रायो भवेत्—'तृतीये' नपुंसके वेदोदये चारित्रभङ्गलक्षणो दोषो भवेत्, तत उच्यते-'इतरयो' स्त्री-पुरुषयोरपि वेदोदये स दोषः किं न भवति ! । अपि च- क्षीणमोहादीन् मुक्त्वा शेषाः सर्वेऽपि संसारस्था जीवाः सवेदकाः, तेषां च दोषदर्शनादेव 20 भवदुक्तनीत्या नास्ति दीक्षा, तदभावाच 'न तीर्थ' न तीर्थस्य सन्ततिर्भवति ॥ ५१७० ॥ सूरिराह- थी-पुरिसा पत्तेयं, वसंति दोसरहितेसु ठाणेसु । संवास फास दिट्ठी, इयरे वत्थंवदिटुंतो ॥ ५१७१ ॥ स्त्री प्रवाजिता स्त्रीणां मध्ये निवसति, पुरुषः प्रव्राजितः पुरुषमध्ये वसति, एवं तौ प्रत्येक दोष-25 रहितेषु स्थानेषु वसतः । इतरस्तु-पण्डको यदि स्त्रीणां मध्ये वसति तदा संवासे स्पर्शतो दृष्टितश्च दोषा भवन्ति, एवं पुरुषेष्वपि संवसतस्तस्य दोषा भवन्ति । वत्सा-ऽऽम्रदृष्टान्तश्चात्र भवति- यथा वत्सो मातरं दृष्ट्वा स्तन्यममिलषति, माताऽपिं पुत्रं दृष्ट्वा प्रसौति; आनं वा खाद्यमान- मखाद्यमानं वा दृष्ट्वा यथा मुखं क्लियति; एवं तस्य संवासादिना वेदोदयेनामिलाप उत्पद्यते ।। मुक्ता-ऽभुक्तभोगिनः साववो वा तममिलषेयुः । यत एवमतः पण्डको न दीक्षणीयः 30 १पि य, आ तामा० ॥ २ तस्यैवं वदतोऽपि का० ॥ ३°षो जायते 'इत° का० ॥ ४ स्य पुरुष स्त्रीसंवासादिसमुत्थेन वेदो कां ॥ ५ साधु-साध्वीजना वा त कां० ॥ , ' , ·- सनियुक्ति-लघुमायं-वृत्तिके बृहत्कल्पसूत्र [प्रश्नाज प्रकृते स्त्रम् । ॥५१७१ ॥ द्वितीयपदे एतैः कारणैः प्रचाजयेदेपि- असिवे ओमोयरिए, रायडुढे भए व आगाढे । गैलन उत्तिमढे, नाणे तह देसण चरित्ते ॥ ५१७२ ।। स प्रभाजितः सन् अशिवमुपशमयिष्यति, अशिवगृहीतानां वा प्रतितर्पण करिष्यति । एवमवमौदयें राजद्विष्टे चोधिकादिभये वा आगाढे ग्लानत्वे उत्तमा वा ज्ञाने दर्शने चारिने वा साहायकं करिष्यति । एतैः कारणैः पण्डकं मनाजयेत् ॥ ५१७२ ।। अथैनामेव गाथा व्याख्याति- रायडुट्ठ-भएसं, ताणढ निवस्स घेव गमणट्ठा। चिजो व सयं तस्सव, वप्पिस्सति वा गिलाणस्स ॥ ५१७३ ।। गुरुणो व अप्पणो वा, नाणादी गिण्हमाण तप्पिहिति । चरणे देसावैकमि, तप्पे ओमा-सिवेहि वा ॥ ५१७४ ।। राजद्विष्टे बोधिकादिभये च ब्राणार्थ नृपस वा अभिगमनार्थम् । किमुक्तं भवति !- राजद्विष्टे समापतिते देशान्तर गच्छतां तनिस्तारणक्षम भक्त-पानाद्युपष्टम्म करिष्यति, राजव- सभी या स पण्डकखतो रानाममनुकूलयिष्यति, बोधिकादिमये या स मलवान् गच्छल परि- त्राणं विधास्यति । ग्लानवद्वारे-स पण्डको लयमेव वैद्यो भवेत् ततो ग्लानस्य चिकित्सा करिष्यति, यद्वा सः तस्य वैद्यस्य पलानस्य वा वेतन-मेवजादिना 'प्रतितर्पिष्यति' उपकरि- ध्यति । वाशब्दा उत्तमार्थपतिपन्नस वा ममासहायस्य साहाय्य करिष्यति, खयमेव वाड- साईतमा प्रतिपारस्पते ॥ ५१७३ ।। तथा गुरोरात्मनो वा ज्ञान आदिशब्दाद दर्शनप्रभावकानि शास्त्राणि गृहतोऽसौ भक्त- 20 पानादिभिर्वस्त्रादिभिश्चोपकरिष्यति । चरणे-यत्र चारित्रं पालयितुं न शक्यते ततो देशाव- पक्रमणं कुर्वतां मार्गमामादिषु खजनादिबला भक्त-पानादिभिस्तस्करादिरक्षणतत्रोपकरिम्बति । अवमा-ऽशिवयोर्वा प्रतितर्पिष्यति । अत्र चानानुपूर्वा अपि वस्तुत्वख्यापनार्थ अवमा-शिव- द्वारयोः पर्यन्ते व्याख्यानम् ॥ ५९७१ ॥ एएहि कारणेहि, आगाडेहिं तु जो उ पचाने। पंडाईसोलसगं, कए उ कजे विगिंधणया ।।५१७५ ।। प्रतैः कारणैरागादैः समुपस्थिर्यः पण्डकादिषोडशकस्यान्यवरं नपुंसकं प्रचाजयति तेना- चायण 'कृते' समापिते कायें तस्स नपुंसकस्य 'विवेचन परिठापनं कर्तन्यम् ।। ५१७५ ॥ तत्र प्रबाजनायां तावद् विधिमाह- दुविहो जाणमजाणी, अजाणगं पत्रवैति उ इमेहि । जणपच्चयट्टयाए, नझंतमाजमाणे वि॥५१७६ ॥ १दपि । कै? इत्याह-असिवे को० ॥ २ वा वैयावृत्यं करि का० ॥ ३ व नियुकि- 'गाथा का ॥ ४ वकमे, त° तागा० ॥ ५ वा यथाक्रम वेतन-मेषजोत्पादनासुपरम्भ करि' को० ॥ ६°-आचापदि आदि को० ॥ 28 - 30 ·- - भाष्यगाथा: ५१७२-८०] चतुर्थ उद्देशः। १३७५ द्विविधो नपुंसकः--ज्ञायकोऽज्ञायकश्च । तत्र यो जानाति 'साधूनां त्रैराशिकः प्रमाज- यितुं न कल्पते' स ज्ञायकः, तद्विपरीतोऽज्ञायकः । तत्र ज्ञायकमुपस्थितं प्रज्ञापयन्ति---- भवान् दीक्षाया अयोग्यः, ततोऽव्यक्तवेषधारी श्रावकधर्म प्रतिपद्यख, अन्यथा ज्ञानादीनां विराधना ते भविष्यति । अज्ञायकमप्येवमेव प्रज्ञापयन्ति । अथैनां प्रज्ञापनों नेच्छति मन- ज्यामेवामिलषति आत्मनश्च किश्चिदशिवादिकं कारणमुपस्थितं ततस्तमज्ञायकं जनप्रत्ययार्थम् । अमीमिः' कटीपट्टकादिमिः प्रज्ञापयन्ति । स चाज्ञायकस्तत्र जनेन ज्ञायमानोऽज्ञायमानो वा सादुभयत्राप्ययं विधिः कर्तव्यः ॥ ५१७६ ॥ कडिपट्टए य छिहली, कत्तरिया भंड लोय पाढे य । धम्मकह सनि राउल, ववहार विगिचणा विहिणा ॥ ५१७७॥ . कटीपट्टकं स परिघापयितव्यः । 'छिहली' शिखा तस्य शिरसि धारणीया । अथ नेच्छति 10 ततः कर्या 'भाण्डेन वा' सुरेण मुण्डनं विधेयम्, लोचो वा विधातव्यः | "पादि" ति परतीर्थिकमतादीनि स पाठनीयः । कृते कार्ये धर्मकथा कर्तव्या येन लिङ्गं परित्यज्य गच्छति । अथैवं लिङ्गं न मुञ्चति ततः 'संज्ञिमिः' श्रावकैः प्रज्ञापनीयः । अथ राजकुलं गत्वा कथयति ततो व्यवहारोऽपि कर्तव्यः । एवं तस्य 'विगिश्चना' परिष्ठापना विधिना' वक्ष्यमाणनीत्या विधेया। एष द्वारगाथासमासार्थः ।। ५१७७ । साम्प्रतमेनामेव विवृणोति- -15 कडिपट्टओ अभिनवे, कीरइ छिहली य अम्हश्वेवाऽऽसी। कतरिया भंडं वां, अणिच् एकेकपरिहाणी ।। ५१७८ ।। फटीपट्टकोऽभिनवप्रबजितस्य तस्य क्रियते न पुनरावपूरकः, शिरसि च 'छिहली नाम शिखा प्रियते । यदि यात्-कि ममायावपूरकं सर्वमुण्डनं वा न कुरुत ।। ततो वृषमा भणन्ति-अस्माकमपि प्रथममेवमेव कृतमासीत् । तच्च मुण्डनं कर्तर्या कर्तव्यम् , अथ नेच्छति 20 ततः 'भाण्डेन' क्षुरेण, क्षुरमप्यनिच्छतो लोचः कर्तव्यः । एवमेकैकपरिहाणिमन्तन्या । शिखा तु सर्वत्रापि धारणीया ॥ ५१७८ ॥ छिहलिं तु अणिच्छंते, भिक्खुगमादीमतं पऽणिच्छंते । परउत्थियवत्तव्यं, उक्कमदाणं ससमए वि ॥ ५१७९ ॥ अथ शिखामपि नेच्छति ततः सर्वमुण्डनमपि विधीयते । पाठस्तु-द्विविधा शिक्षा-25 अहणे आसेवने च । आसेवनाशिक्षायां क्रियाकलापमसौ न ग्राह्यते । ग्रहणशिक्षायाम्- भिक्षुका:-सौगतास्तेषाम् आदिशब्दात् कपिलादीनां च परतीथिकानां मतमध्याप्यते अथ तदपि नेच्छति ततः शृङ्गारकाव्यं पाठ्यते, तदप्यनिच्छन्तं द्वादशाने यानि परतीथिकवक्त- व्यतानिबद्धानि सूत्राणि तानि पाठयन्ति, तान्यप्यनिच्छतः खसमयस्सालापका उत्क्रमेण विललिता दीयन्ते ॥ ५१७९ ॥ आसेवनाशिक्षायां विधिमाह- वीयास्गोयरे थेरसंजुओ रत्ति दूरे वरुणाणं । गाहेह ममं पि ततो, थेरा गाहेति जत्तेणं ।। ५१८० ॥ १ क-परिधानादिमिः कां• ॥ २ विर्षिच तामा०॥ ३°धाप्यः। 'छि.॥ । - 30.

·- . १३७८ सनियुक्ति-लघुमाष्य-वृत्तिके बृहत्कल्पसूत्रे [प्रब्रांज०प्रकृते सूत्रम् ? * विचारभूमि गच्छन् गोचरं वा पर्यटन स्थविरसाधुसंयुक्तो हिण्डाप्यते । रात्रौ तरुणानां दूरे क्रियते । तं च साधवो न पाठयन्ति ततो यदि घूयात्-मामपि पाठं ग्राहयत, ततः स्थविराः साधवी यतेन ग्राहयन्ति ॥ ५१८० ।। किं तत् ! इत्याह- वेरग्गकहा विसयाण णिदणा उद्य-निसियणे गुत्ता । चुक-खलिएसु बहुसो, सरोसमिव चोदए तरुणा ॥ ५१८१ ॥ यानि सूत्राणि वैराग्यकथायां विषयनिन्दायां च निवद्धानि तानि ग्राह्यते, अथवा वैराग्य- कथा विषयनिन्दा च तस्य पुरतः कथनीया । उत्तिष्ठन्तो निषीदन्तश्च साधवः 'गुप्ताः सुसंवृता भवन्ति यथाऽनादानं स न पश्यति । तस्य यदि सामाचार्या चुक-स्खलितानि भवन्तिः चुकं नाम-विस्मृत किञ्चित् कार्यम् , स्खलितं तदेव विनष्टम्; ततो ये तरुणास्ते' सरोममिव तं 10 परुषवचोभिर्बहुशो नोदयन्ति येन तरुणेषु नानुवन्धं गच्छति ॥ ५१८१ ।। अथ धर्मकथापदं व्याचष्टे- धम्मकहा पाढिजति, कयकजा वा से धम्ममक्खंति । मा हण परं पि लोग, अणुव्यता दिक्ख नो तुझं ॥ ५१८२ ।। 'धर्मकथाः वा स पाठ्यते । 'कृतकार्या वा' येन कार्येण दीक्षितस्त्रं समापितवन्तः "से" तस्य धर्ममाख्यान्ति, यथा-महाभाग ! रजोहरणादि लिङ्गं धारयन् परमवे वोघेरुपयातकर- णाय त्वं वर्तसे, ततो मा परमपि लोकं 'हन' विनाशय, मुश्च रजोहरणादि लिङ्गम् , तवाणुन- तानि धारयितुं बुध्यन्ते न दीक्षा ।। ५१८२ ॥ एवं प्रज्ञापितो यदि मुश्चति तदा लष्टम् , अथ न मुञ्चति तत:- सन्नि खरकम्मिओ वा, मेसेति कतो इधेस कंचिको । निवसिट्टे वा दिक्खितों, एतेहिं अणातें पडिसेहो ॥ ५१८३ ॥ यः खरकर्मिकः संज्ञी स पूर्व प्रज्ञाप्यते-अस्माभिः कारणे त्रैराशिकः प्रवाजितः, स इदानी लिझं नेच्छति परित्यक्तुं ततो यूयं प्रज्ञापयत । एवमुक्तोऽसावागत्य गुरून् बन्दित्वा सर्वानपि साधून निरीक्षते, ततस्तं पण्डक पूर्वकथितचिहरुपलक्ष्य भूमितलास्फालन-शिर:- कम्पन-खरदृष्टिनिरीक्षण-परुषवचनैर्भपयति-कुत एषः इह' युष्माकं मध्ये 'कञ्चित्त नपुं- 28 सकः ? इति तं च ब्रवीति-अपसर साम्प्रतमितः, अन्यथा व्यपरोपयिष्यामि भवन्तम् । एवमुक्तोऽपि यदि लिङ्गं न मुञ्चति, खरकार्मिकस्य वा श्रावकस्याभावे यदि नृपस्य कथयति- अहमेतैदीक्षितः साम्प्रतं पुनः परित्यजन्ति ततो व्यवहारेण जेतव्यः । कथम् ! इत्याह- यद्यसौ जनेनाज्ञातो दीक्षितस्ततः प्रतिषेधः क्रियते, 'नामाभिर्दीक्षितः' इति अपलप्यत इत्यर्थः ॥ ५१८३ ॥ अथासौ ब्रूयात्- अज्झाविओ मि एतेहिं चेव पडिसेधों कि वधीयं ते । १ यते । ते च साधवस्त न पा' का० ॥ २'धर्मकथा' धर्मप्रधाना आख्यायिका उत्तराध्ययनाचन्तर्गताः स पाल्य का० ॥ ३ माप्य "से" डे. ताटी०॥ ४ यदि 'खर- कर्मिका' आरक्षका 'संकी श्रावकस्ततः स पूर्व को० ॥ - 20 - 30 ·, 8 भाष्यगाथा: ५१८१-८९] चतुर्थ उद्देशः। १३७९ छलियातिकहं कडुति, कत्थ जती कत्थ छलियाई ॥ ५१८४ ॥ अहमेतैरेवाध्यापितस्ततोऽपि प्रतिषेधः कार्यः, न किमप्यस्माभिरध्यापित इत्यर्थः । अथवा वक्तव्यम्-किं त्वयाऽधीतम् ? । ततोऽसौ छलितकाव्यादिकथामाकर्षेत् तत्र वक्तव्यम् --कुत्र यतयः ! कुत्र च छलितादिकाव्यकथा !, साधवो वैराग्यमार्गस्थिताः शृङ्गारकथा न पठन्ति न वा पाठयन्ति ॥ ५१८४ ॥ वयमीदृशं सर्वज्ञभाषितं सूत्रं पठामः- पुव्वावरसंजुत्वं, वेरग्गकरं सततमविरुद्धं । पोराणमद्धमागहमासानियतं हवति सुत्तं ।। ५१८५॥ यत्र पूर्वसूत्रनिबन्धः पाश्चात्यसूत्रेण न व्याहन्यते तत् पूर्वापरसंयुक्तम् । 'वैराग्यकर' विष- यमुखवैमुख्यजनकम् । खतन्त्रेण-खसिद्धान्तेन सहाविरुद्धं खतन्त्राविरुद्धम् , 'सर्वथा सर्वकालं सर्वत्र नास्त्यात्मा' इत्यादिस्खसिद्धान्तविरोधरहितमित्यर्थः । 'पौराणं नाम' पुराणैः-तीर्थकर-10 गणधरलक्षणैः पूर्वपुरुषैः प्रणीतम् । अर्धमागधभाषानियतमिति प्रकटार्थम् । एवंविधमस्मदीयं सूत्रं भवति ॥ ५१८५ ॥ किश्च- जे सुत्तगुणा भणिया, तन्निवरीयाइँ गाहए पुदि । नित्थिनकारणाणं, सचेत्र विगिचणे जयणा ॥ ५१८६ ॥ ये सूत्रस्य गुणाः "निद्दोस सारवंतं च, हेउजुत्तमलंकियं ।" इत्यादयः पीठिकायां (गा015 २८२) मणिताः 'तद्विपरीतानि तद्गुणविकलानि सूत्राणि पूर्वमेव तं ग्राहयेत् । ततः 'निस्तीर्ण- कारणानां समाप्त विवक्षितप्रयोजनानां सैव 'विवेचने' परिष्ठापने यतना भवति ॥ ५१८६ ।। एवं व्यवहारेण परिष्ठापनविधिरुक्तः। यस्तु व्यवहारेण न शक्यते परित्यक्तुं तस्यायं विधिः- कावालिए सरक्खे, तच्चण्णिय वसभ लिंगरूवेणं । वडंबगपव्वइए, कायव्य विहीऍ वोसिरणं ॥ ५१८७ ।। गीतार्था अविकारिणो वृषमा उच्यन्ते, ते कापालिक-सरजस्क-तच्चन्निकवेषग्रहणेन तं परिष्ठापयन्ति । यः बहुम्बकः-बहुखजनः प्रवाजितस्तस्यैवंविधेन विधिना व्युत्सर्जनं कर्तव्यम् ॥ ५१८७ ।। एतदेव भावयति- निववल्लह बहुपक्खम्मि वा वि तरुणविसहामिण विति । भिन्नकहा ओभट्टा, न घडइ इह वच्च परतित्थि ।। ५१८८ ॥ यो नृपस्य वल्लभो बहुपाक्षिको वा-प्रमूतखजन-मित्रवर्गस्तयोरयं परिठापने विधिः-यदा नपुंसको रहसि तरुणभिक्षुमवभाषते मिन्नकथां वा करोति तदा ते तरुणवृषभा इदं ब्रुवते- 'इह' यतीनां मध्ये ईदृशं न घटते, यदि त्वमीशं कर्तुकामोऽसि तत उन्निष्क्रमणं कुरु पर- तीथिंकेषु वा ब्रज ।। ५१८८ ॥ ततो यदि ब्रूयात्- तुमए समग आम, ति निग्गओ मिक्खमाइलक्खेणं । नासति भिक्खुगमादिसु, छोहण ततो वि हि पलाति ॥ ५१८९ ॥ १°णा पुण, तेणं चिय णं विविचंति तामा० ॥ २'कसम्बन्धिन: लिङ्गरूपेण वेषग्रहणेन का० ॥ ३°णवसहा इमं वि तामा०॥ ४ वि विपला तामा० ॥ - 20 25 - 30 वृ० १७४ ·5 १२८० सनियुक्ति-लघुभाष्य-वृत्तिके वृहत्कल्पसूत्रे (मवाज०प्रकृते सूत्रम् ५-१ 'त्वया सममहं परतीथिंकेपु गमिष्यामि' एवमुक्तः स तरुणवृषभ आममिति भणित्वा निर्गच्छति । निर्गतश्च भिक्षुकादिवेषेण गत्वा तेषु मिक्षुकादिषु प्रक्षिप्य नश्यति । यः पुनस्तत्र नीतोऽपि तं साधु न मुञ्चति तं रात्रौ सुप्त मत्वा 'तत एव' भिक्षुकादिवानात् पलायते, भिक्षादिलक्ष्येण चा निर्गतो नश्यति ॥ ५१८९॥ सूत्रम्- एवं मुंडावित्तए सिक्खावित्तए उवट्ठावित्तए संभुंजि. तए संवासित्तए ५.६-७-८-९ ॥ यथैते पण्डकादयस्वयः प्रत्राजयितुं न कल्पन्ते एवमेत एव कथञ्चित् छलितेन प्रवानिता अपि सन्तः 'मुण्डापयितुं' शिरोलोचेन लश्चितुं न करपन्ते । एवं शिक्षापयितुं प्रयुपेक्षणा- 10 दिसामाचारी ग्राहयितुम् 'उपस्थापयितुं' महावतेषु व्यवस्थापयितुं 'सम्भोक्तुम्' एकमण्डलीसमु- ईशादिना व्यवहारयितुं संवासयितुम्' आत्मसमीपे आसयितुमिति सूत्रार्थः ।। अथ भाष्यम्- पव्याविओ सिय ति उ, सेसं पणगं अणायरणजोग्गो। अहवा समायरंते, पुरिमपदऽणिवारिता दोसा ।। ५१९० ।। स पण्डक: 'स्यात्' कदाचिदनाभोगादिना प्रबाजितो भवेत् , इतिशब्दः खरूपपरामशीर्थः । 18एवं प्रवाजितोऽपि यदि पश्चाद् ज्ञातस्तदा "सेसं पणगं" ति विभक्तिव्यत्ययात् 'शेपपश्चकस्स' मुण्डापनादिलक्षणस्यानाचरणयोग्यः, न तद् आचरणीयमिति भावः । अथ लोभाद्यमिभूततया तदपि समाचरति ततः पूर्वस्मिन्-प्रबाजनाख्ये पदे ये प्रवचनापयशापवादादयो दोषा उक्ताने अनिवारिताः, तदवस्था एव मन्तव्या इति भावः ।। ५१९० ।। मुंडाविओ सिय त्ती, सेसचउक अणायरणजोग्गो । अहवा समायरंते, पुरिमपदऽनिवारिया दोसा ।। ५१९१ ॥ अनामोगादिना मुण्डापितोऽपि स्यात् ततः 'शेषचतुष्कस्य' शिक्षापनादिलक्षणस्याचरणे अयोग्यः । अथ समाचरति ततः पूर्वपददोषा अनिवारिताः ॥ ५१९१ ।। एवं तिसो गाथा वक्तव्याः, यथा- सिक्खावियो सियची, सेसतिगस्सा अणायरणजोग्गो। अहवा समायरते, पुरिमपदऽनिवारिया दोसा ॥ ५१९२ ।। उवट्ठाविओ सिय ती, सेसद्गस्सा अणायरणजोग्गो । अहवा समायरंते, पुरिमपद निवारिया दोसा ॥ ५१९३ ॥ संभुजिओ सिय ती, संवासेउं अणायरणजोग्गो। अहवा संवासिते, पुरिमपद निवारिया दोसा ॥ ५१९४ ॥ 30 एवं पड्विधसचिचद्रव्यकल्पसूत्राणि क्रमेण भवन्ति ।। ५१९२ ।। ५१९३ ॥ ५१९४ ॥ तथा चानामी दृष्टान्ता:- १०ण पडेच भ' कां , 20 26 ·भाष्यगाथा: ५१९०-९८] चतुर्थ उद्देशः। १३८१ मूलातो कंदादी, उच्छविकारा प जह रसादीया । मिप्पिड-गोरसाण य, होति विकारा जह कमेणं ।। ५१९५ ॥ जह वा णिसेगमादी, गन्भे जातस्स णाममादीया। होति कमा लोगम्मि, तह छविह कप्पसुत्ता उ ।। ५१९६ ॥ यथा मूलात् कन्द-स्कन्ध-शाखादयो भेदाः क्रमेण भवन्ति, इक्षुविकाराश्च रस-ककबादयो । यथा क्रमेण जायन्ते, मृत्पिण्डस्य वा यथा स्थाश-कोश-कुशूलादयो गोरसस्य च दधि-नवनीतादयो विकारा यथा क्रमेण भवन्ति, यथा वा गर्ने प्रविष्टस्य जीवस निषेकः-ओजः-शुक्रपुद्गलाहर- णलक्षणस्तदादयः आदिशब्दात् कलला-ऽर्बुद-पेशीप्रभृतयः पर्याया भवन्ति, जातस्य वा तस्यैव 'नामादयः' नामकरण-चूडाकरणप्रभृतयः क्रमाद् यथा लोके भवन्ति, तथा षड्विधकल्प- सूत्राणि यथाक्रममाविप्रजाजनादिषट्कविषयाणि क्रमेण भवन्ति ॥ ५१९५॥ ५१९६ ।। ॥ प्रव्राजनादिप्रकृतं समासम् ॥ 10 16 20 वा च नानक तम् सूत्रम्- तेओ नो कप्पति वाइत्तए, तं जहा-अविणीए, विगईपडिबद्धे, अविओसवियपाहुडे १० ॥ तओ कप्पंति वाइत्तए, तं जहा–विणीए, नोविगई. पडिबद्धे, विओसवियपाहुडे ११ ॥ अस्सै सम्बन्धमाह- पंडादी पडिकुट्ठा, छब्बिह कप्पम्मिमा विदित्तेवं । अविणीयमादितितयं, पवादए एस संबंधो ॥ ५१९७ ॥ पण्डकादयस्त्रय एव षड्विधे सचित्तद्रव्यकल्पे प्रतिकुष्टाः नापरे केचित्, एवं विदित्वा 'मा अबिनीतादित्रितयं मवाचयेद्' इति कृत्वा प्रस्तुतसूत्रमारभ्यते । एष सम्बन्धः ॥ ५१९७ ॥ वर्षकारान्तरेण सम्बन्धमाह--- सिक्खावणं च मोत्तुं, अविणियमादीण सेसमा ठाना। गंता पडिसिद्धा, अयमपरो होइ कप्पो उ॥ ५१९८ ॥ ये पूर्वसूत्रे षट् अवाजनादयो द्रव्यकल्पाः प्रतिपादिताः तेषां मध्यादेका ग्रहणशिक्षापणां १जना मुण्डापना-शिक्षापनोपस्थापना सम्भोजन-संवासनलक्षणपर्यायषक का० ॥ २ चूर्णिकार-विशेषचूर्णिकारी त्वेनं सूत्रम् "अविणीयसुत्तस्स एस संबंधो" इत्येवं अविनीत- सनलेन निर्दिशन्ति ॥ ३ सस्लम स को० ॥ ४॥ एतचिहमध्यवर्त्यवतरणं कर एवं वर्तते ॥ ५°यः सचित्तद्रव्य कां ॥ 25 ·" 10 . - १३८२ सनियुक्ति लघुभाष्य-वृत्तिके वृहत्कल्पसूत्रे [वाचनाप्रकृते सूत्रम् १०-११ मुतवा शेषाणि स्थानानि अविनीतादीनां त्रयाणां नैकान्तेन प्रतिषिद्धानि । महणशिक्षापतिथे- घार्थ तु प्रस्तुतं सूत्रमारभ्यते । अयमपरः सम्बन्धस्य 'कल्पः' प्रकारो भवति ।। ५१९८ ॥ अनेनायातस्यास्य व्याख्या-त्रयो नो कल्पन्ते 'वाचयितुं सूत्रं पाठयितुमर्थ वा श्रावयि- तुम् । तद्यथा--'अविनीतः' सूत्रा-ऽर्थदातुर्वन्दनादिविनयरहितः । 'विकृतिप्रतिवद्धः घृता- दिरसविशेषगृद्धा, अनुपधानकारीति भावः । अव्यवशमितम्-अनुपशान्तं प्रामृतमिव मामृतं- नरकपालकौशालिक तीवक्रोधलक्षणं यस्थासौ अव्यवशमितप्राभृतः ॥ एतद्विपरीतास्तु त्रयोऽपि कल्पन्ते वाचयितुम् । तद्यथा-विनीतो नोविकृतिप्रतिबद्धो व्यवशमिताभृतश्चेति सूत्रार्थः ।। अथ नियुक्तिविस्तरः- विगइ अविणीऍ लहुगा, पाहुड गुरुगा य दोस आणादी। सो य इयरे य चत्ता, वितियं अद्धाणमादीसु ।। ५१९९ ॥ विकृतिप्रतिबद्धमविनीतं च वाचयतश्चतुर्लघुकाः । अव्यवशमितमामृतं वाचयतश्चतुर्गु- रुकाः । आज्ञादयश्च दोषाः । स च 'इतरे च' साधवः परित्यक्ता भवन्ति । तत्र स तावद् विनयमकुर्वन् ज्ञानाचार विराधयतीति कृत्वा परित्यक्तः, इतरे च तमविनीतं दृष्ट्वा विनयं ने कुर्वन्तीति परित्यक्ताः। द्वितीयपदमत्र भवति-अध्वादिषु वर्तमानानां योऽविनीतादिरप्युप- 16 ग्रहं करोति स वाचनीयः । एपा नियुक्तिगाथा ॥५१९९॥ एनामेब भाष्यकृद् विवृणोति-- अविणीयमादियाणं, तिण्ह वि भयणा उ अट्ठिया होति । पढमगमगे सुत्तं, पढम वितियं तु चरिमम्मि ।। ५२०० ॥ अविनीतादीनां त्रयाणामपि पदानां अप्टिका भजना भवति, अष्टमङ्गीत्यर्थः । यथा- अविनीतो विकृतिप्रतिबद्धोऽन्यवशमितप्राभूतः १ अविनीतो विकृतिप्रतिवद्धो व्यवशमित- 20माभृतः २ इत्यादि यावदष्टमो भङ्गो विनीतो विकृत्यप्रतिवद्धो व्यवशमितमामृतश्चेति । अत्र च प्रथमे भङ्गे प्रथमसूत्रं निपतति, 'चरमे' अष्टमे भने द्वितीयं सूत्रमिति ॥ ५२०० ॥ अध त्रयाणामपि वाचने यथाक्रम दोषानाह- इहरा वि ताव थम्भति, अविणीतो लंमितो किमु सुएण। मा गट्ठो णस्सिहिती, खए व खारावसेओ तु ॥ ५२०१।। 'इतरथाऽपि श्रुतप्रदानमन्तरेणापि तावदविनीतः 'स्तभ्यते' स्तब्धो भवति किं पुनः श्रुनेन लम्मितः सन् !, महिमानमिति शेषः । अतः स्वयं नष्टोऽसौ अन्यानपि मा नाशयिष्यति, क्षते वा क्षारावसेको मा भूदिति कृत्वा नासौ वाचनीयः ।। ५२०१॥ अपि च- गोजूहस्स पडागा, सयं पयातस्स बड्डयति वेगं । दोसोदए य समणं, ण होइ न निदाणतुल्लं वा ॥ ५२०२ ।। इह गोपालको गवामयतो भूत्वा यदा पताकां दर्शयति तदा ताः शीघ्रतरं गच्छन्तीति श्रुतिः ततो गोयूथस्य खयं प्रयातस्य यथा पताका वेगं वर्धयति तथा दुर्विनीतस्यापि श्रुतप्र- १ 'स्य सोऽव्य भा० का० ॥ २ 'सच' अविनीतादिर्वाच्यमानः 'इतरे का० ॥ ३ व - 25 30 तभो॥

·- 5 - 10 . 16 भाष्यगाथा: ५१९९-५२०७] चतुर्थ उद्देशः। १३८३ दानमधिकतरं दुर्विनयं वर्धयति । तथा दोषाणां-रोगाणामुदये 'च' समुच्चये 'शमनम्' औषधं न दीयते, यतश्च निदानादुस्थितो व्याधिः तत्तुल्यं-तत्सदृशमपि वस्तु रोगवृद्धिमयान्न दीयते; यद्वा दोषोदये दीयमानं शमनं न ननिदानतुल्यं भवति, किन्तु भवत्येव, ततो न दातव्यम् । एवमस्यापि दुर्विनयदोषमरे वर्तमानस्य श्रुतौषधमहितमिति कृत्वा न देयम् ॥ ५२०२।। विणयाहीया विजा, देति फलं इह परे य लोगम्मि । न फलंति विणयहीणा, सस्साणि व तोयहीणाई ॥ ५२०३ ॥ विनयेनाधीता विद्या इह परत्र च लोके फलं ददति, जनपूजनीयता-यशःप्रवादलाभादिक- मैहिक निःश्रेयसादिकं चाऽऽमुष्मिकं फलं ढोकयन्तीति हृदयम् । विनयहीनास्तु ता अघीता न फलन्ति, सस्यानीव तोयहीनानि यथा जलमन्तरेण धान्यानि न फलन्ति ॥ ५२०३ ।। अथ विकृतिप्रतिबद्धभाह- रसलोलुताइ कोई, विगति ण मुयति दढो वि देहेणं । अभंगेण व सगडं, न चलइ कोई विणा तीए ॥ ५२०४ ॥ रसलोलपतया कश्चिद् देहेन दृढोऽपि विकृतिं न मुञ्चति स वाचयितुमयोग्यः । कश्चित् पुनरभ्यतेन विना यथा शकटं न चलति तथा 'तया' विकृत्या विना निर्वोढुं न शक्नोति तस्य गुरूणामनुज्ञया विधिना गृहतो वाचना दातव्येति ॥ ५२०४ ॥ किञ्च- उस्सग्गं एगस्स वि, ओगाहिमगस्स कारणा कुणति । गिण्हति व पडिग्गहए, विगति वर मे विसर्जिता ॥ ५२०५ ॥ योगं वहमानः कश्चिदेकस्याप्यवगाहिमस्य कारणाद् र विकृत्यनुज्ञापनाविषयं - कायोत्सर्ग करोति । प्रतिग्रहे वा विकृति गृह्णाति, वरममुनाऽप्युपायेन मे विकृति विसर्जयितारः ॥ ५२०५॥ एवं मायां कुर्वतः किं भवति ! इत्याह- अतवो न होति जोगो, ण य फलए इच्छियं फलं विजा। अवि फलति विउलमगुणं, साहणहीणा जहा विजा ॥ ५२०६ ।। 'अतपाः' तपसा विहीनः 'योगः श्रुतस्योद्देशनादिव्यापारो न भवति । न च तपसा विना गृह्यमाणा 'विद्या' श्रुतज्ञानरूपा 'ईप्सितं' मनोऽभिप्रेतं फलं फलति, 'अपि' इति अभ्युच्चये, प्रत्युत विपुलम् 'अगुणम्' अनर्थ फलति । यथा साधनहीना विद्या, यस्याः प्रज्ञप्तिप्रभृतिकाया 25 विद्याया उपवासादिको यः साधनोपचारः सा तमन्तरेण गृह्यमाणेति भावः ॥ ५२०६ ॥ अथान्यवशमितमामृतं ब्याचष्टे-- अप्पे वि पारमाणि, अवराधे वयति खामियं तं च । बहुसो उदीरयंती, अविओसियपाहुडो स खलु ॥ ५२०७ ॥ 'अल्पेऽपि' परुषभाषणादावपराधे "पारमाणि" परमं क्रोधसमुद्धातं यो व्रजति, 'तच्च 50 अपराधजातं क्षामितमपि यो बहुश उदीरयति स खल्वव्यवशमितप्रामृत उच्यते ॥ ५२०७ ।। १°न्ति, एवं विद्या अपि विनयमन्तरेण निष्फला मन्तव्येति ॥ ५२०३ ॥ का० ॥ २॥ एतन्मध्यगतः पाठः का० एव वर्तते ॥ 20 ·10 १३८४ सनियुक्ति लघुभाष्य-वृत्तिके बृहत्कल्पसूत्रे [संज्ञाप्यप्रकृते सूत्रम् १२ अस्य वाचने दोषानाह- दुविधो उ परिचाओ, इह चोदण कलह देवयच्छलणा। परलोगम्मि य अफलं, खित्तम्मि व ऊसरे वीजं ॥ ५२०८ ॥ दुर्विनीतादेरपात्रस्य वाचनादाने 'द्विविधः परित्यागः' इह-परलोकमेदाद् भवति । तत्रेह- लोकपरित्यागो नाम-स यदि स्मारणादिना प्रेर्यते तदा कलहं करोति, अपानवाचनेन च प्रमत्तं प्रान्तदेवता छलयेत् । परलोके तु परित्यागः-तस्य श्रुतप्रदान 'अफलं' सुगति-बोधिलाभादिक पारत्रिक फलं न प्रापयति, ऊपर इव क्षेत्रे वीजमुप्तं यथा निष्फलं भवति ॥ ५२०८ ॥ "सो य इयरे य चचा" (गा० ५१९९) इति पदं व्याख्याति- वाइजति अपत्ता, हणुदाणि वयं पि एरिसा होमो । इय एस परिचातो, इह-परलोगेऽणवत्था य ॥ ५२०९ ॥ स तावद् ज्ञानाचारविराधकतया संसारं परिभ्रमतीति परित्यक्तः । इतरेऽपि साधवस्वान् वाच्यमानान् दृष्ट्वा चिन्तयन्ति-~-अहो! अपात्राण्यपि यदि वाच्यन्ते "हणुदाणि" ति ततः साम्प्रतं वयमपीडशा भवामः; "इय" एवं तेषामपि दुर्विनयादौ प्रवर्तमानानामिह-परलोकयोः परित्यागः कृतो भवति । अनवस्था चैवं भवति, न कोऽपि विनयादिकं करोतीत्यर्थः ।। ५२०९॥ अथ 'द्वितीयपदमध्वादिषु भवति' (गा० ५१९९) इति यदुक्तं तद् व्याचष्टे-- अद्धाण-ओमादि उवग्गहम्मि, पाए अपत्तं पि तु वट्टमाणं । बुच्छिजमाणम्मि व संथरे वी, अण्णासतीए वि तु तं पि वाए ॥ ५२१० ॥ अध्वनि वा अवमौदर्ये वा आदिशब्दाद् राजद्विष्टादिपु वा भक्त-पानादिना गच्छस्योपग्रहे वर्तमानम् 'अपात्रमपि' दुर्विनीतादिकं लब्धिसम्पन्नं वाचयेत् । अथवा किमप्यपूर्व श्रुतं तस्या- 205ऽचार्यस्य समस्ति, पात्रभूतश्च शिष्यो न प्राप्यते, तच्चान्यत्रासकाम्यमाणं व्यवच्छिद्यते, ततः संस्तरणेऽपि अपात्रं वाचयेत् । यद्वा नास्ति तस्यान्यः कोऽपि शिष्यस्ततोऽन्यस्याभावे 'मा सूत्रार्थों विसरताम्' इति कृत्वा 'तमपि' अपात्रभूतं वाचयेत् ॥ ५२१०॥ ॥ वाचनाप्रकृतं समाप्तम् ।। 15 - संज्ञा प्य प्रकृतम् 25 तओ दुस्सन्नप्पा पन्नत्ता, तं जहा-दुढे मूढे बुग्गा- हिए १२॥ अस्य सम्बन्धमान सम्मत्ते वि अजोग्गा, किमु दिक्सण-वायणासु दुट्ठादी। दुस्सन्नप्पारंभो, मा मोह परिस्समो होजा ।। ५२११ ॥ १"तत इदानी क्यका. ॥ २'माणे वि य संघ तामा० ॥ 80 ·- भाष्यगाथा: ५२०८-१५] चतुर्थ उद्देशः। १३९५ दुष्टादयस्त्रयः सम्यक्त्वग्रहणेऽप्ययोग्याः किं पुनःक्षण-वाचनयोः !, अतस्तेषां प्रज्ञापने 'भोषः निष्फलः प्रज्ञापकस्यै परिश्रमो मा भूदिति दुःसंज्ञाप्यसूत्रमारभ्यते ।। ५२११ ॥ अनेन सम्बन्धेनायातस्यास्य व्याख्या-त्रयः दुःखेन-कृच्छ्रेण संज्ञाप्यन्ते प्रतिबोध्यन्त इति दुःसंज्ञाप्याः प्रज्ञप्तीः । तद्यथा-'दुष्टः' तत्त्वं प्रज्ञापकं वा प्रति द्वेषवान , से चाप्रज्ञाप- नीयः, द्वेषेणोपदेशाप्रतिपत्तेः । एवं 'मूढः गुण-दोषानभिज्ञः । 'व्युनाहिती नाम' कुँप्रज्ञांपर्क- हृढीकृतविपरीताववोधः । एष सूत्रार्थः ॥ अथं भाष्यविस्तर:- दुस्सनप्पो तिविहो, दुबाती दुट्ठों वण्णितो पुचि । मूढस्स य निक्लेवो, अट्ठविहो होइ कायवो ॥ ५३१२ ।। दुःसंज्ञाप्यो दुष्टादिभेदात् त्रिविधः । तत्र दुष्टः 'पूर्व पाराश्चिकसूत्रे यथा वर्णितः तथा ऽत्रापि मन्तव्यः । मूढस्य पुनरष्टविधो निक्षेपो वक्ष्यमाणनीत्या कर्तव्यो भवति ।। ५२१२ ॥10 तत्र पदन्नयनिष्पन्नामष्टमी तावदाह- दुढे मूढे बुग्गाहिए य भयणा उ अट्टिया होई। पढमगभंगे सुत्तं, पंढमं विइयं तु चरिमम्मि ॥ ५२१३ ॥ दुष्टो मूढो व्युगाहित इति त्रिमिः पदैरष्टिका भजना भवति, अष्टौ भगा इत्यर्थः । अन्न च प्रथम भङ्गे प्रथमं सूत्रं निपतति, 'चरमे' अष्टमे भङ्गे 'अदुष्टोऽमूढोऽन्युनाहिता इत्येवं-18 लक्षणे 'द्वितीय वक्ष्यमाणं सूत्रमिति ॥ ५२१३ ॥ अथ मूढस्याष्टधा निक्षेपमाह- दव्य दिसि खेत्त काले, गणणा सारिखे अभिभवे वेदे । बुग्गाहणमन्नाणे, कसाये मचे ये मूढपदा ।। ५२१४ ।। द्रव्यमूढो दिग्मूढः क्षेत्रमूढे। कॉलमूढो गणनामूढः साहश्यमूढोऽमिमवमूढो वेदमूढश्चेत्यष्टघा मूढः । तथीं "चुगाहण" ति व्युद्राहणामूढो व्युगोहित इति चैकोऽर्थः, से चे वक्ष्यमाणद्वीप- 40 जातवणिक्सुतादिवत् । “अन्नाणि" ति नत्रः कुत्सार्थत्वाद् 'अज्ञान' मिथ्याज्ञानम्, तक भारत-रामायणादिकुशास्त्रश्रुतिसमुत्थम् , तेन यो मूढः सोऽपि व्युह्रोहितो भण्यते । कषाय- मूढः तीनकषायवान् , स च कपायदुष्टे सर्पपनालादिदृष्टान्तसिद्धेऽन्तर्भवति । 'मत्तो नाम' यक्षावेशेन मोहोदयेन वा उन्मत्तीभूतः, स च अमिमवमूढ-वेदमूढोदाववतरतीति । एतानि मूढपदानि भवन्तीति द्वारगाथास पार्थः ॥ ५२१४ ॥ सौम्प्रतमेनामेवे विवृणोति- धूमादी वाहिरतो, अंतो धत्तूरगादिणा देव्वे । जो दव्वं व ण जाणति, घडिगावोद्दों व दिटुं पि ॥ ५२१५ ॥ इह यो बाधेनाभ्यन्तरेण वा द्रव्येण मोहमुपगतः सं द्रव्यमूढ उच्यते । तत्र घोचती धूमादिनाऽऽकुलितो यो मुह्यति, 'अन्तः' अभ्यन्तरे च धत्तूरकेणे मदनकौद्रियोदनेने ना मुक्तेन यो मुह्यति । अथवा यः पूर्वदृष्टं द्रव्यं कालान्तरे दृष्टमपि न जानीते से द्रव्यमूढः 130 घटिकावोद्रवत्- १ या प्रस्तुतसूत्रोपात्ताः सम्य' का ॥ २ एतदनन्तरं का. पुस्तकें ग्रंन्थनिम्-२००० इति वर्तते ॥ ३ ङ्गीमाह मो० ॥ ४°हो व विटुंतो तामा। 26 d ·. N - १३८६ सनियुक्ति-लधुभाष्य-वृत्तिके बृहस्कल्पसूत्रे [संज्ञाप्यप्रकृते सूत्रम् १२ एगस्स वाणियत्स पवसियस्स भज्जा पंडरंगेण सम संपलागा | पंडरंगेण भण्णति-अणि- ब्युयए हियए केरिसी रती !, विविक्तविसम्भरसो हि कामः, तो नस्सामो । 'मा य अयसो होहिति' ति अणाहमडयं छोढुं पलीविता नट्ठाणि गंगातडं गयाई । सो चणितो अन्नया आगओ घरं दा पासित्ता ताणि य अट्ठियाणि रोविउमादत्तो । भज्जासिणेहाणुरागेणं 'एयाणि । अट्ठीणि से गर्ग नेमि' ति ताणि अणामडयऽट्ठियाणि घडियाए छोडं गंगं गतो । तीए भजाए य दिहो, न य संजाणति । ताए पुच्छिमओ-को तुम । तेण अक्खाय-पवसियस धरं दळ, भज्जा य मे दड्डा, ततो मए भजाणुरागेणं 'ताणि अष्ट्रियाणि गंगं नेमिति आगतो, 'गंगाए छुढेहिं सुगति जाहिति' एवं पिता से सेयं करेमि । तीसे अणुकंपा जाया। तीए भणियं-अहं सा तव भज्जा । न पत्तियति । एयाणि अद्वियाणि कि अलिक- 10 याणि ! । बहुविहं भन्नमाणो जाहे न पत्तियति ताहे तीए जं पुर्वि कीलियं नंपियं भुत्तं एव- मादि सर्व साभिन्नाणं संवादियं ताहे पत्तिजिओ । एस दवमूढो ॥ ॥ ५२१५॥ अथ दिग्मूढ-क्षेत्रमूढ-कालमूढानाह- दिसिमूढो पुधाऽवर, मण्णति खेत्ते तु खेत्तवच्चासं । दिव-रातिविपच्चासो, काले पिंडारदिलुतो ॥ ५२१६ ।। 15 दिग्मूढो नाम-विपरीत दिशं मन्यते, यथा-पूर्वामपरामिति । क्षेत्रमूदः-क्षेत्र न जानाति, क्षेत्रस्य वा विपर्यासं करोति, विपरीतमववुध्यते इत्यर्थः, रात्री वा परसंस्तारकमात्मीयं मन्यते, एप क्षेत्रमूढः । कालमूढो दिवसं रात्रिं मन्यते । अत्र पिण्डारदृष्टान्तः- एगो पिंडारगो उ०मामिगासुतो अभवद्दले माहिसदधि-दुद्धं निसद पाउं दिवसतो सुनो। तमओ उद्विमओ निद्दाचमढितो जोण्हं मण्णमाणो दिवा चेव महिसीओ घरेलु छोरण उन्मामि- 20 गाधरं पद्वितो । 'किमयं ? ति जणकलकलो जातो तओ विलक्खीभूमओ ति । एवं दिय-राह- विवचासं कुणंतो कालमूढो भण्णइ ॥ ॥ ५२१६ ॥ गणनामूढं सादृश्यमूढं चाह- ऊणाधिय मन्नतो, उट्टारूढो व गणणतो मूढो । सारिक्ख थाणु पुरिसो, कुडुविसंगामदिवतो ॥ ५२१७ ॥ यो गणयन् ऊनमधिकं वा मन्यते स उष्ट्रारूढ इव गणनामूढो भण्यते । जहा-एगो उट्टपालो उट्टीओ एगवीसं रक्खइ । अन्नया उट्टीए आरूढो गणितो जत्य आरूढो तं न गणेइ, सेसा वीसं गणेइ । पुणो वि गणेइ वीसं । 'नस्थि मे एगो उट्टो ति अण्णे पुच्छइ । तेहिं मणितो-जस्थारूढो सि एस ते इगवीसइमो ।। सादृश्यमूढो यथा स्थाणुं पुरुषं मन्यते । अत्र च कुटुम्बिनौ-महत्तर-सेनापती तयोः 30 सङ्घामेण दृष्टान्त:-- एगो गामो चोरसेणावइणा चोरेहि समं आगंतूण रत्तीए हतो । तत्थ य गामे जो महत्वरो १°णियस्स मजा पंडरंगेण सम संपलग्गा । अन्नया सोचाणियो पउत्थो । पंडरंगेणं भण्णति-अणिन्वुयएहि केरिसी को० ॥ - ·- . - । भाग्यगाथा: ५२१६-२१] चतुर्थ उद्देशः। सो तत्य चोरसेणावइस्स सरिसो । तो संगामे उवहिए चौरसेणावई मारितो, गामिल्लरहिं 'महयरो' ति मण्णमाणेहिं दड्डो । चोरेहि य गाममहयरो 'सेणावई' ति काउं पल्लिं नीओ। सो भणति-नाहं सेणाहियो । चोरा भणंति-एस रणपिसाइओ ति पलवइ । अन्नया सो नासिउं सगामं गतो । ते भणंति-को सि तुम ! पेतो पिसाओ वा तेण पडिरूवेण आगओ। तो सामिन्नाणे कहिए पच्छा संगहिओ। उभओ वि सयणा सारिक्खमूढा ।।५२१७॥ अधाभिभवमूढमाह- अभिभूतो सम्मुज्झति, सत्थ-ऽग्गी-वादि-सावयादीहिं । अन्भुदय अणंगरती, वेदम्मि तु रायदिटुंतो ॥ ५२१८ ॥ सङ्कामादौ खनादिना शस्त्रेण, प्रदीपनके वा अमिना, वादकाले वा वादिना, अरण्ये वा श्वापद-स्तेनादिमिश्वामिभूतो यः सम्मुह्यति सोऽमिमवमूढः । वेदमूढस्तु स उच्यते यः10 'अभ्युदयेन' अतीववेदोदयेन 'अनारतिम्' अनङ्गक्रीडां करोति । राजदृष्टान्तश्चात्र भवति- जहा आणंदपुरं नगरं । जितारी राया । वीसत्था भारिया । तस्स पुत्तो अणंगो नाम बालते अच्छिरोगेण गहितो निचं रुयंतो अच्छति । अन्नया जणणीते णगिणियाए अहाभावेण जाणु-ऊरुमंतरे छोढुं उवगृहितो। दो वि तेसिं गुज्झा परोप्परं समष्फिडिता, तहेव तुण्डिको ठितो । लदोवाया स्वंतं पुणो पुणो तहेव करेति । सो वि डायति रुयंतो । पवड्डमाणो तत्थेव 15 गिद्धो। मातुए वि अणुप्पियं । पिता से मतो । सो रज्जे ठितो तहावि तं मायरं परिभुजति । सचिवादीहिं. बुच्चमाणो वि णो ठितो।। ॥५२१८॥ पूर्वोक्तं वक्ष्यमाणं चार्थ सङ्ग्रहीतुमिमां गाथामाह- राया य खंतियाए, वणि महिलाए कुला कुडविम्मिः । दीवे य पंचसेले, अंधलग सुवण्णकारे य ॥ ५२१९ ॥ 'राजा' अनन्तरोक्तः खन्तिकायामनुरको वेदमूढः । 'वणिग्' घटिकावोद्राख्यः स्वमहि- लायां रक्तः खमहेलामनुपलक्षयन् द्रव्यमूढः । 'कुटुम्बिनः' सेनापतेमहत्तरस्य च कुलानि. साह- श्यमूढे उदाहरणम् ॥ "दीवे" ति द्वीपजातः पुरुषः । "पंचसेले" त्ति पञ्चशैलवास्तव्यामिरप्सरोमियुगाहितः सुवर्णकारः । “अंधलग" ति धूर्तव्युह्नाहिता अन्धाः । “सुवन्नगारे" ति सुवर्णकारव्युहाहितः 25 पुरुषः । एते चत्वारोऽपि वक्ष्यमाणलक्षणा व्युवाहणामूढा मन्तव्याः । एष सनहगाथासमा- सार्थः ।। ५२१९ ॥ साम्प्रतमेनामेव विवृणोति- बालस्स अच्छिरोगे, सागारिय देवि संफुसे तुसिणी । उभय चियत्ताभिसेगे, ण ठाति वुत्तो वि मंतीहिं ॥ ५२२० । छोहणऽणाहमडयं, झामित्तु घरं पतिम्मि उ पउत्थे । धुत्त हरणुज्झ पति अट्टि गंग कहिते य सद्दहणा ॥ ५२२१ ॥ सणांवतिस्स सरिसो, वणितो गामिल्लतो णिओ पल्लिं । 'लत्त अ तामा० ॥ २ छोडं अणा तामा० ॥ 20 30 . J०१५५ ·10 " २३८८ सनियुक्ति-लधुमाष्य-वृत्तिके बृहत्कल्पसूत्रे [ संज्ञाप्यप्रकृते सूत्रम् १२ णाहं ति रणपिसाई, घरे विं दडो ति णेच्छंति ॥ ५२२२ ।। ईद गाथात्रयं गतार्थम् । नवरम्-"उमय चियत्तऽभिसेगे" ति 'उभयोरपि' देवी-कुमारयोः प्रीतिकरं तद् विषयसेवनम् । राज्याभिषेकेऽपि सजाते तामसौ न मुश्चति ॥ ५२२० ॥ द्वितीयगाथायाम्-'"धुत्त हरणुज्झ" चि धूर्तेन तस्या पणिग्माया अपहरणम् । तस्या अपि पतिमुज्झित्वा गङ्गातटे गमनम् ॥ ५२२१ ॥ तृतीयगाथायाम् ---"नाहं ति" इत्यादि, महत्तरेण 'नाहं सेनापतिः' इत्युक्ते चौराश्चिन्त- यन्ति-एष रणपिशाचकी तेनैवं वक्ति । गृहेऽपि गतं तं महत्तरं ते प्रामेयकाः 'दग्धः' इति कृत्वा नेच्छन्ति सङ्घहीतुम् ।। ५२२२ ॥ ' व्याख्यातो मूढः । सम्प्रति व्युदाहितं व्याचिख्यासुद्वीपजातदृष्टान्तमाह- पोतविवत्ती आवण्णसच फलएण गाहिया दीवं । सुतजम्म वढि भोगा, वुग्गाहण णाववणियाऽऽया ॥ ५२२३ ।। एगो वणितो । तस्स भज्जा अईव इट्ठा । सो वाणिज्जेण गंतुकामो तं आपुच्छति । तीए मणियं-अहं पि आगच्छामि । तेण सा नीता । सा गुषिणी । समुद्दमझे विणढं जाणवतं । सा फलगं विलग्गा अंतरदीवे पत्ता । तत्थेव पसूता दारगं | सो वणिमो समुद्दे मयो । सा 15 महिला तम्मि चेव दारए संपलगा । ताए सो वुम्गाहितो-जइ माणुस पिच्छिन्नासि तो नासेज्जासि, ते माणुसरूवेण रक्खसा । अन्नया दुब्वाययपोएण वाणिया आगया । ते दहुँ सो नासेइ । तेहिं नायं बुग्गाहिओ केणावि । कह वि अल्लीणो पुच्छिमो सनं कहेह। तेहिं बहुसो पनविओ-एयं महापावं, परिचयाहि । तहा वि नो परिचयति ॥ अथाक्षरार्थ:--'पोतः' प्रवहणं तस्य विपत्तिः । आपनसत्त्वा च सा फलकेन द्वीपं ग्राहिता । 20 सुतस्य जन्म वृद्धिश्चामवत् , भोगांश्च तेन सह भोक्तुमारब्धा । युगाहणकं च कृतम् । नौव- णिजश्च चिरादायाताः । एवंविधा व्युह्राहिताः प्रज्ञापनाया अयोग्याः ॥ ५२२३ ॥ तथा चाह- पुचि बुग्गाहिया, केई, णरा पंडियमाणिणो । णिच्छति कारणं किंची, दीवजाते जहा नरे ॥ ५२२४ ॥ 28 पूर्व ज्युद्वाहिताः केचिद् नराः पण्डितमानिनो नेच्छन्ति कारणं किञ्चित् श्रोतुमिति शेषः, द्वीपजातो यथा नरः ॥ ५२२४ ॥ अथ पञ्चशैलदृष्टान्तमाह- चंपा अणंगसेणो, पंचऽच्छर थेरणयण दुम वलए। विहपास णयण सावग, इंगिणिमरणे य उववातो ।। ५२२५ ॥ चम्पायामनगसेनः सुवर्णकारः, कुमारनन्दीति तस्य नामान्तरम् । तस्य च पञ्चशैल- 50 द्वीपवास्तव्याभ्यामप्सरोभ्यां व्युद्वाहितस्य स्थविरेण तत्र नयनम् । 'ठुमश्च' वटवृक्षोऽपान्तराले १ इदं गाथात्रयं चूर्णिद्वयेऽप्यगृहीतत्वादन्यकर्टकमिव लक्ष्यते । गतार्थ चैतत् । २°वताम् । भो मो० ॥ ३'ताः, तैः प्रज्ञापितोऽपि न परित्यक्तवान् । पवं कां.॥४वशील ३०॥ - नवरम् भा॥

·भाण्यगाथा: ५२२२-२७ ] चतुर्थ उद्देशः। १३८९ दृष्टः तत्राऽऽरोहणम् । स्थविरस्य 'वल्ये आवर्ने गला मरगम् । 'विहपास' चि विहगा। भारण्डनामानः पक्षिणस्तेषां दर्शनम् । तैः पञ्चशैलद्वीपे नयनम् । हास-प्रहासाभ्यां भूय इहानीतस्य श्रावकेण च बहुतरं प्रज्ञाप्यमानस्य तस्येशिनीमरणप्रतिपत्तिः । ततः पञ्चशैलद्वीपे उपपात इत्यक्षरार्थः । कथानकं तु (ग्रन्थानम्-२००० । सर्वग्रन्थानम् -३५८२५) सुप्रतीतं बहुविस्तरं चेति कृत्वा न लिख्यते ॥ ५२२५॥ अन्धदृष्टान्तमाह- अंधलगभत्त पत्थिव, किमिच्छ सेजण धुत्त वंचणता । अंधलमत्तो देसो, पव्वयसंघाडणा हरणा ॥ ५२२६ ॥ अन्धभक्तः कश्चित् पार्थिवः । स किमीप्सितं शय्या-ऽन्नादिदानं ददाति । धूर्तेन च तेषां वञ्चना । कथम् ! इत्याह–'अन्धलभक्तोऽमुको देशः समस्ति तत्र युष्मान् नयामः' इत्युक्त्वा पर्वते सङ्घाटना कृता, परस्पर लगयित्वा तत्रै प्रामिता इत्यर्थः । ततः 'हरणं' तदीयं द्रव्यं 10 हृत्वा गत इत्यक्षरार्थः । भावार्थः पुनरयम्- अंधपुरं नगरं । तत्थ अणंघो राया । सो य अंधमत्तो । तेण समं काउं अंघलयाणं अग्गाहारो दिनो । तत्थ खाण-पाणाइए सुपरिग्गहिया सुस्सूसिजंता अच्छंति । तेर्सि सुबई दवं अस्थि । अन्नया य एगेण धुत्तेण दिहा । तओ 'एए मुसामि' त्ति मिच्छोक्यारेणं ते अतीव उवचरति । अन्नया तेण अंघलया भणिया-अम्हे अंधलगदासा, जत्थ अम्हे चंसामो 15 सो सबो वि देसो अंधलगभत्तो, राया य तत्थ अंघलाणं अम्मापियरं, तुम्मे एत्थ दुहिया, जइ इच्छह तो तत्थ गेमो। तेहिं इच्छियं । तओ रातो नीणेता नाइदूरेण भणियाइहऽस्थि चोरा, जइ मे किंचि अंतद्धणं अस्थि तो अप्पेह । तेहिं वीसंमेण अप्पियं । तो तेण ते पुरिलं मग्गिलस्स लाइचा अन्नोनलग्गा महंतं सिलं छिन्नटंक डोंगरसमं भामिया भणिया य- पत्थरे गेहह, नो मे अल्लियइ तं पहणेज्जाह, जइ मे कोइ भणेजा-'मुसिया केण वि20 अंघा डोंगरं भामिया' जाणह ते चोरे, तओ पहणिज्जाह । एवं भणिचा पलाणो । ते य गोवालमाईहिं दिवा, भणति य—मुट्ठा वरागा डोंगरं भामिया धुत्तेणं । तओ 'एते ते चोर ति काउं पत्थरे खिवंति ढोयं च न देंति ॥ ५२२६ ॥ सुवर्णकारदृष्टान्तमाह- लोभेण मोरगाणं, मचग! छेजेज मा हु ते कना। छादेमि णं तवेणं, जति पत्तियसे ण लोगस्स ॥ ५२२७ ॥ कश्चिद् वोदः सुवर्णकारेण भणितः, यथा-'भच्चक !' भागिनेय ! “मोरगाणं" ति कुण्ड- लानां लोमेन मा 'ते' तव कर्णौ छियेताम्, अतो यदि लोकस्य न प्रत्ययसे ततः "ण"मिति एतत् कुण्डलयुगलं - ताम्रण छादयाम्यहमित्यक्षरार्थः । भावार्थस्वयम्- एगस्स वोइस्स जच्चसुवण्णघडियाणि कुंडलाणि कण्णेसु सुवण्णकारेण दिवाणि । तो तेण भण्णइ-भागिणेज ! अहं तव एते एवं करेमि जहा एगाणियस्स पंथे बच्चमाणस्स न 99 कोइ हरइ, अन्नहा ते सुवण्णलोमेण चोरेहिं कण्णा छेजेस्सति । तेण भणियं—एवं होउ १.२ञ्चशील है. ॥ ३° ते सर्वेऽप्यन्याः भ्रामि' का ॥ ४: एतदन्तर्गतः पाठः को एष वर्तते । , - .

·- 5 . सनियुक्ति-लघुभाष्य-वृत्तिके वृहत्कल्पसूत्रे [संज्ञाप्यप्रकृते सूत्रम् १९ ति। कलारण ते कुंडले घेत्तुं अन्ने सुवन्नरी रियामया काउं दिण्णा, मणिो अ-जणो भणिहिइ-कलाएण मुट्ठी बराओ, न य ते पत्तिजियवं । 'एवं पडिवजिचा निगमो । लोगो जो जो पासइ सो सो भणइ-सुंदरा रीरिया । सो भणइ-सोवनिया एए, तुम्मे विसेसं न याणह ।। ५२२७ । किञ्च- जो इत्थं भूतत्थो, तमहं जाणे कलायमामो य । बुग्गाहितो न जाणति, हितएहिं हितं पि भण्णंतो ।। ५२२८ ।। योऽत्र कोऽपि 'भूतार्थः परमार्थः तमहं जाने कलादमामकच जानाति । एवमसौ तेन सुवर्णकारेण व्युाहिती हितैः पुरुषैः हितमपि भण्यमानो न जानाति । ईदृशा व्युहाहणामूदा मन्तव्याः । अज्ञानमूढादयस्तु सुगमत्लाद् भाप्यकृता न व्याख्याताः, अत एवासामिरगा- 10थायामेव व्याख्याता इति ।। ५२२८ ।। अथैयां मध्ये के मूढाः ! के वा व्युह्राहिताः ! इति दर्शयताह- रायकुमारो वणितो, एते मृदा कुला य ते दो वि । बुग्गाहिया य दीवे, सेलंधल-भचए चेत्र ।। ५२२९ ।। यो राजकुमारो मातृप्रतिसेवकः, यश्च वणिग् घटिकावोद्राख्यः, ये च 'ते' सेनापति-मह- रसके व अपि कुले, एते मूह मन्तव्याः । यस्तु द्वीपजातः, यश्च पञ्चशैलसुवर्णकारः, ये चान्धाः, यध 'भचक' सुवर्णकारभागिनेयः, उपलक्षणवाद्ये च भारतादिकुशाबाति- माविता अज्ञानमूढाः, एते व्युद्वाहिता मन्तव्याः ॥ ५२२९ ।। अयैषां मध्ये के प्रवाजयितुं योग्याः । के या न ? इत्याह- मोत्तूण वेदमूद, अप्पडिसिद्धा उ सेसका मूडा । बुग्गाहिता य दुहा, पडिसिद्धा कारणं मोत्तुं ॥ ५२३० ।। वेदमूदं मुस्वा ये 'शेषाः' द्रव्य-क्षेत्रमूढादयस्तेऽप्रतिषिद्धाः, प्रवाजयितुं कल्पन्त इत्यर्थः । मे तु व्युाहिताः 'दुष्टाध' कपायदुष्टादयस्ते कारणं मुच्चा प्रतिषिद्धाः, कारणे तु कस्यन्त इति भावः ॥ ५२३० ॥ किमर्थमेते प्रतिषिद्धाः । इत्याह- जं तेहिं अमिग्गहियं, आमरणंताए तं न मुंचति । सम्मत्तं पिण लग्गति, तेर्सि कत्तो चरित्चगुणा ॥ ५२३१ ।। यत् "तैः' युद्राहितादिभिः किमपि शाक्यादिदर्शनम् अन्यद्वा भारतादिकं मिथ्याभुतम् अभिगृहीतम्' मामिमुख्येनोपादेयतया खीकृतं तद् आमरणान्तं न मुश्चन्ति । अत एवैतेष सभ्यश्वमपि न रगति, कुतश्चारित्रगुणाः । इति ।। ५२३१ ।। कर्म पुनरमीपां सम्यक्वमपि न लगति ! इत्याह- सोय-सुय-घोररणमुह-दारभरण-पेयनियमइएसु । सग्गेसु देवपूयण-चिरजीवण-दाणदिडेसु ॥ ५२३२ ।। १३-काल-माणना-साइश्यमूदा' का० ॥ २ लम्भति तामा ॥ ३'भामरणान्ततया मरणलक्षणमन्तं यावद् न मुकां ॥ " - 20 , 25 ·4 माधवाः ५२२८-३५] चतुर्थ उद्देशः ।.. इच्छेवमाइलोइयकुस्सुइचुग्गाहणाकुहियकमा । फुडमवि दाइजंतं, गिडंति न कारण केई ॥ ५२३३ ।। इह भारतादौ शौच-सुत-घोररणमुख-दारभरण-प्रेतकृत्यमयेषु देवपूजन-चिरजीवन-दान- दृष्टेषु च खर्गेषु ये भाविता भवन्ति, यथा--शौचविधानात् पुत्रोत्पादनाद् घोरसमरशिरः- प्रवेशाद् धर्मपत्नीपोषणात् पिण्डप्रदानादिप्रत्यकर्मविधानाव- वैश्वानरादिदेवपूजनात् चन्द्रसहसा-5 दिलपचिरकालजीवनाद् धेनु धरित्र्यादिदानात् खर्गा अवाप्यन्ते ॥ ५२३२ ।। इत्येवमादिलौकिककुभुतिव्युद्धाहणाकुथितकर्णाः सन्तस्तस्याः कुश्रुतेरघटनायां स्फुटमपि वीमानं 'कारणम्' उपमत्तिं 'केचिद्' गुरुकर्माणो न प्रतिपद्यन्ते अतस्ते दुःसंज्ञाप्या मन्तव्याः 10 16 - तओ सुसण्णप्पा पन्नचा; तं जहा-अदुढे अमूढे अवुग्गाहिए १३॥ प्रेयः 'सुसंज्ञाप्याः सुखप्रज्ञापनीयाः प्रज्ञप्ताः । तद्यथा-अदुष्टोऽमूढोऽव्युद्राहितश्चेति ॥ आह-पूर्वसूत्रेणैवार्थापत्त्या इदमवसीयते यदेतद्विपरीता अदुष्टादयः सुसंज्ञाप्याः ततः किमर्थमिदमारब्धम् ! उच्यते- कामं विपक्खसिद्धी, अस्थावत्तीइ होतऽवुत्ता वि । तह वि विवक्खो चुच्चति, कालियसुयधम्मता एसा ॥ ५२३४ ॥ 'कामम्' अनुमतमिदम्-~-विपक्षस्य-प्रतिपक्षार्थस्य सिद्धिरनुक्ताऽप्यर्थापच्या भवति तथापि विपक्षः साक्षादुच्यते । कुतः । इत्याह-कालिकश्रुतस्य 'धर्मता' स्वभावः शैली एषा- यदर्थापचिलब्धोऽप्यर्थः साक्षादभिधीयते ॥ ५२३४ ॥ तथा च तल्लक्षणान्येव दर्शयति- 20 ववहार णऽत्थवत्ती, अणप्पिएण य चउत्थभासाए । मूढणय अगमितेण य, कालेण य कालियं नेयं ॥ ५२३५ ॥ "ववहारे"ति नैगम-सह-व्यवहाराख्यास्त्रयो व्यवहारनय उच्यते, ऋजुसूत्राधास्तु चत्वारो निश्चयनयः । तत्र 'व्यवहारेण व्यवहारनयमतेन कालिकश्रुते प्रायः सूत्रार्थनिबन्धो भवति, "अहिगारो तीहि ओसन्नं" ति' (आव० नियु० गा० ७६०) वचनात् । "नऽत्यवती"ति 25 अर्थापत्तिः कालिकनुते न व्यवदियते किन्तु तया लब्धोऽप्यर्थः प्रपश्चितज्ञविनेयजनानुग्रहाय साक्षादेवामिधीयते, यथा उत्तराध्ययनेषु प्रथमाध्ययने "आणानिद्देसकरे" (गा०२) इत्यादिना विनीतखरूपममिधायापचिलब्धमप्यविनीतस्वरूपम् - "आणाअनिदेसकरे" (गा० ३) इत्यादिना भूयः साक्षादमिहितमिति । "मणप्पिएण य" ति 'अनर्पितं-विषय- विभागस्यानर्पणं तेन कालिकभुतं रचितम् , विशेषामिधानरहितमित्यर्थः, यथा-"जे मिक्खू 30 हत्थकम्मं करेइ से वज्जद मासियं परिहारहाणं अणुग्धाइयं" (निशीथ उ०१ सू०१), १ति मूलावश्यकवच का॥

·१३९२ सनियुक्ति-लघुभाष्य-वृत्तिके बृहत्कल्पसूत्रे [ग्लानप्रकृते सूत्रम् १४-१५ अत्र च यस्मिन्नवसरे यथा हस्तकर्म सेवमानस्य मासगुरुकं भवति स विशेषः सूत्रे साक्षानोक्ता परमर्थादवगन्तव्यः, एवमन्यत्रापि द्रष्टव्यम् । “चउत्थमासाए" ति इह सत्या-मृषा-मिश्रा-इस- त्यामृषाभेदात् चतस्रो भाषाः। तत्र परेण सह विप्रतिपत्तौ सत्यां वस्तुनः साधकत्वेन बाधकत्वेन वा प्रमाणान्तरैरबाधिता या भाषा भाप्यते सा सत्या, सैव प्रमाणैर्वाधिता मृषा, सैव बाध्य- 6माना-ऽबाध्यमानरूपा मिश्रा । या तु वस्तुसाधकत्वाद्यविवक्षया व्यवहारपतिता खरूपमात्रामि- घित्सया प्रोच्यते सा पूर्वोक्तभाषात्रयविलक्षणा असत्यामृषा नाम चतुर्थभाषा मण्यते, सा चाम- घण्या-ऽऽज्ञापनीप्रभृतिखरूपा, तया कालिकश्रुतं निबद्धम् ; यथा-"गोयमा !" इत्यामन्त्रणी, "सबे जीवा न हतबा" इत्याज्ञापनी इत्यादि । दृष्टिवादस्तु नैगमादिनयमतप्रतिबद्धनिपुणयुक्ति- मिर्वस्तुतत्त्वव्यवस्थापकतया सत्यभाषानिबद्ध इति भावः । तथा मूढाः-विभागेनाव्यवस्थापिता 10 नया यस्मिन् तद् मूढनयम् , भावप्रधानश्चायं निर्देशः, ततो मूढनयत्वेन कालिक विज्ञेयम् । तथा गमाः-भनगणितादयः सदृशपाठा वा तैर्युक्तं गमिकम् , तद्विपरीतमगमिकम् , तेनागमि- कत्वेन कालिकश्रुतं ज्ञेयम्, “गमियं दिहिवाओ, अगमियं कालिय" (नन्दी पत्र २०२-१) इति वचनात् । कालेन हेतुभूतेन निर्वृत्तं कालिकम् , काले-प्रथम-चरमपौरुषीलक्षणे पठ्यत इति व्युत्पतेः । एतैर्लक्षणैः कालिकश्रुतं ज्ञेयम् ।। ५२३५ ॥ ॥संज्ञाप्यप्रकृतं समाप्तम् ॥ . 15 ग्ला न प्रकृतम् 20 निग्गथिं च णं गिलायमाणि पिता वा भाया वा पुत्तो वा पलिस्सएज्जा, तं च निग्गंथी साइजेजा, मेहुणपडिसेवणपत्ता आवजइ चाउम्मासियं परि- हारट्ठाणं अणुग्घाइयं १४ ॥ निग्गंथं च णं गिलायमाणं माया वा भगिणी वा धूता चा पलिस्सएज्जा, तं च निग्गंथे साइजेजा, मेहुणपडिसेवणपत्ते आवज्जइ चाउम्मासियं परिहार- टाणं अणुग्धाइयं १५ ॥ अथास्य सूत्रद्वयस्य का सम्बन्धः ? इत्याह- उवहयभावं दव्यं, सच्चित्तं इति णिवारियं सुत्ते । भावाऽसुभसंवरणं, गिलाणसुत्ते वि जोगोऽयं ।। ५२३६ ॥ १ति नन्धध्ययनवच का॥ 25 , ·- - . - " भाष्यगाथा: ५२३६-४०] चतुर्थ उद्देशः। १३१३ दुष्टतादिमिदोषैः उपहतः दूषितः भावः-परिणामो यस तदुपहतभावम् , एवंविधं सचित्र द्रव्यं प्रव्राजनादौ "इय" एवमनन्तरसूत्रे निवारितम् । इहापि ग्लानसूत्रेऽशुभमावस्य परिष्व- जनानुमोदनलक्षणस्य 'संवरणं' निवारणं विधीयते । अयं 'योगः सम्बन्धः ॥ ५२३६ ॥ अनेनायातस्यास्य व्याख्या -'निर्गन्थीं' प्रागुतशब्दार्थाम्, चशब्दो वाक्यान्तरोपन्यासे, if" इति वाक्यालकारे, "गिलायमाणि" ति पलायन्ती' "लै हर्षक्षये" शरीरक्षयेण हर्षक्ष-5 यमनुभवन्तीं पिता वा आता वा पुत्रो वा निर्मन्थः सन् 'परिष्वजेत्' प्रपतन्ती धारयन् निवे- शयन् उत्थापयन् वा शरीरे स्पृशेत्, 'तं च' पुरुषस्पर्श सा निम्रन्थी मैथुनप्रतिसेवनप्रासा 'खादयेत्' अनुमोदयेत् तत आपद्यते चातुर्मासिकं परिहारस्थानमनुद्धातिकम् ॥ एवं निर्मन्थसूत्रमपि व्याख्येयम् । नवरम्-माता वा भगिनी वा दुहिता वा परिष्वजेत् , एष सूत्रार्थः ॥ अथ नियुक्तिविस्तरः-तत्र परः प्राह-ननु 'पुरुषोत्तमो धर्मः' इति कृत्वा 10 प्रथमं निम्रन्थस्य सूत्रमभिधातव्यं ततो निर्गन्थ्याः, अतः किमर्थं व्यत्यासः ! इत्याह- कामं पुरिसादीया, धम्मा सुचे विवजतो तह वि। दुबल-चलस्सभावा, जेणित्थी तो कता पढमं ॥ ५२३७ ।। 'कामम्' अनुमतमिदम्-यत् 'पुरुषादयः' पुरुषमुख्या धर्मा मवन्ति, तथापि सूत्रे विपर्ययः कृतः । कुतः ! इत्याह-दुर्वला-धृतिबलविकला चलखमावा च स्त्री येन कारणेन 18 भवति ततः प्रथममसौ कृता इत्यदोषः ।। ५२३७ ॥ वइणि त्ति णवरि णेम्मं, अण्णा वि ण कप्पती सुविहियाणं । अवि पसुजाती आलिंगिउं पि किमु ता पलिस्सइउं ।। ५२३८ ॥ इह सूत्रे यद् 'तिनी' निम्रन्थी भणिता तद् नवरं 'नेम' चिह्नम् उपलक्षणं द्रष्टव्यम् , तेनान्याऽपि स्त्री सुविहितानां न कल्पते परिष्वक्तुम् । इदमेव व्याचष्टे-'पशुजातिरपि' 20 छागिकाप्रभृतिपशुजातीयस्त्रीरपि आलिङ्गितुं न कल्पते, किमु तावत् परिष्वक्तुम् । ॥ ५२३८ ॥ यत् तु सूत्रे परिष्वजनमभिहितं तत् कारणिकम् अत एवाह- निग्गंथो निग्गथि, इथि निहत्थं च संजयं चेव । पलिसयमाणे गुरुगा, दो लहुगा आणमादीणि ॥ ५२३९ ॥ निम्रन्यो निम्रन्थी परिष्वजति चतुर्गुरुकाः तपसा कालेन च गुरवः । 'स्त्रियम्' अविरतिकां 20 परिवति त एव तपसा गुरवः । गृहस्थं परिष्वजति चतुर्लघुकाः कालेन गुरवः । संयतं परिष्वजति त एव 'द्वाभ्यामपि लघवः' तपसा कालेन च । सर्वत्र चाज्ञादीनि दूषणानि भवन्ति ॥ ५२३९ ॥ इदमेव न्याचष्टे- निग्गंथी थी गुरुगा, गिहि पासंडि-समणे य चउलहुगा । दोहि गुरू तवगुरुगा, कालगुरू दोहि वी लहुगा ॥ ५२४० ॥ निम्रन्थस्य निर्मन्थी परिष्वजतः चतुर्गुरवो द्वाभ्यामपि गुरुकाः । स्त्रियं परिष्वजतत एवं तपोगुरवः । गृहस्थं परिष्वजतः चतुर्लघवः कालगुरवः । पापण्डिपुरुष 'श्रमणं वा साधू १°कम्, चतुर्गुरुकमित्यर्थः ॥ एवं कां ॥ २ दोहि वि गुरु तव तामा० ॥ 30 ।

·10 सनियुक्ति-लधुभाष्य-वृत्तिके वृहत्कल्पसूत्रे म्लानप्रकृते सूत्रम् १४-१५ प्रतिध्वजतचतुर्लघव एव 'द्वाभ्यामपि तपः कालाभ्यां लघवः ।। ५२४० ।। मिच्छत्ते उड्डाहो, विराहणा फासे भावसंबंधो। आतंको दोण्ह भवे, गिहिकरणे.पच्छकम्मं च ।। ५२४१ ।। निर्धन्य निर्मन्थी परिष्वजन्तं दृष्ट्य यथाभद्रकादयो मिथ्यावं गच्छेयुः, एते यथा वादिन- स्तथा कारिणो न भवन्ति ! उड्डाहो वा भवेत् , एते संयतीमिरपि सममब्रह्मचारिणः । एवं शाशयां चतुर्गुरु; नि:शङ्किते मूलम् । एवं प्रवचनस्य विराधना भवेत् । तेन वा स्पर्शेण मोरपि मोहोदये सजाते भावसम्बन्धोऽपि स्यात् , ततश्च प्रतिगमनादयो दोषाः । आतको वा द्वयोरन्यतरस्य भवेत् स परिण्वजने सङ्क्रामेत् । गृहस्थस्य च परिप्वजनकरणे पश्चारकर्मदोषो भवेत५२४१॥ इदमेव पश्चाद्ध व्याचष्टे- कोढ-खए कच्छु जरे, अवरोप्पर संकमंते चउभंगो। इत्थीणाति-सुहीण य, अचिय गिण्हणादीया ॥५२४२ ॥ कुष्ठ-क्षत-कच्छू-ज्वरप्रभृतिके रोगे परस्परं सङ्कामति चतुर्मझी भवति-संयतस्य सम्बन्धी कुष्ठादिः संयत्याः सङ्कामति १ संयत्याः सम्बन्धी वा संयतस्य सङ्कामति २ द्वयोरप्यन्योन्य संझामतिः ३., द्वयोरपि न सङ्कामति १ । अन्नाद्यमङ्गत्रये रोगसक्रमणकृताः परितापनादयो 16 दोषान तथा, "इत्थी" इत्यादि, तस्याः स्त्रियः सम्बन्धिनो ये ज्ञातयो ये च सुहृदस्तेषामग्री- तिक मवति-4 किमयं श्रमणोऽसत्सम्बन्धिनीमित्थमालिङ्गति । इति । ततश्च ग्रहणा- ssकर्षणादयो.दोषाः ॥ ५२४२ ।। गिहिएसु पच्छकम्म, मंगोते चैव रोगमादीया। संजय-असंखडादी, भुत्ताऽभुत्ते य गमणादी ।। ५२४३ ॥ o मुहिषु परिष्वज्यमानेषु पश्चात्कर्म भवति, 'संयतेन स्पृष्टोऽहम्' इति कृत्वा गृहसा मान कुर्यादिति भावः । अविरतिकायाः परिष्वङ्गे मावसम्बन्धोऽपि जायेत, ततश्च मग ब्रमचर्य- विराधना भवेत्, रोगसङ्क्रमणादयश्च त एव दोषाः । संयतं तु परिष्वजतस्तेन सहासङ्खडादयो दोषाः । भुक्तभोगिनश्चा स्मृतिकरणेनाभुक्तमोगिनः कौतुकेन प्रतिगमनादयो दोषाः । एवं तावनिष्कारणेऽग्लानायाश्चोक्तम् ॥ ५२४३ ॥ एमेव गिलाणाए, सुत्तऽफलं कारणे तु जयणाएं। कारणे एग गिलाणा, गिहिकुल पंथे व पत्ता वा ।। ५२४४ ।। एवमेवा ग्लानाया अपि संयत्याः परिष्वजने क्रियमाणे दोषजालं मन्तव्यम् । परः पाह- नन्वेवं सूत्रमफलं पामोति, तत्र हि परिष्वजनमनुज्ञातं खादनं पुनः प्रतिषिद्धम् । सूरिराह- कारणे यतनया क्रियमाणे परिष्वजने सूत्रमवतरति । कथं पुनस्तस्य सम्भवः ! इत्याह-कारणे 80काचिदार्यिका "एम ति एकाकिनी संवृत्ता, सा च पश्चाद् ग्लानीमूता, "गिहिंकुल" ति मूहस्यकुलानिया सा स्थिता, अथवा “गिहिकुल" ति सा तस्बैंककुलसमुद्भूता भगिन्यादि- १°ता अनागाढा-गाढपरि का० ॥२ एतन्मध्यगत पाठ. का० एवं वर्तते ॥३कुल. निभ' का । "मिहिकल ति सामिहत्यकुलं णिस्साए ठिया" इति चूर्णी विशेषचूर्णौ च ॥ - 96 .

·, 10 16 भाष्यगाथा: ५२४१-४९] चतुर्थ उद्देशः। १३९५ सम्बन्धेन निजका गृहस्थतां परित्यज्य तदन्तिके प्रवजिता, सा चानीयमाना पथि वा वर्तमाना विवक्षितमाम वा प्राप्ता ग्लाना जाता ॥ ५२४४ ॥ तत्रेयं यतना- माता भगिणी धूता, तघेव सण्णातिगा य सड्डी य । गारथि कुलिंगी वा, असोय सोए य जयणाए ॥ ५२४५ ॥ तस्याः संयत्या या माता भगिनी दुहिता वा तया तस्या उत्थापनादिकं कार्यते । एतासा-5 मभावे या तस्याः 'संज्ञातका भागिनेयी-पौत्रीप्रभृतिका तया कार्यते । तस्या अभावे श्राद्धि- कया । तदभावे गृहस्थया यथाभद्रिकया कुलिङ्गिन्या वा कार्यते । ताखपि प्रथममशौचवादि- नीमिः, ततः शौचवादिनी भिरपि यतनया कारयितव्यम् ॥ ५२४५ ॥ एयासिं असतीए, अगार सण्णाय णालबद्धो य । समणो वनालबद्धो, तस्सऽसति गिही अवयतुल्लो ।। ५२४६ ॥ एतासां स्त्रीणामभावे योऽगारः 'संज्ञातकः' तस्याः खजनः, स च मातुल-पुत्रादिरपि स्याद् अतस्तत्प्रतिषेधार्थमाह-'नालबद्धः' वल्लीबद्धः, पितृ-भ्रातृ-पुत्रप्रभृतिक इत्यर्थः, स उत्थापनादिकं तस्याः कार्यते । तदभावे श्रमणोऽपि यस्तस्या नालबद्धो असमानवयाः । तस्यासति अनालबद्धोऽपि यो गृही वयसा अतुल्यः स कार्यते ॥ ५२४६ ॥ दोनि वि अनालबद्धा उ, जुजंती एत्थ कारणे । किढी कण्णा विमज्झा वा, एमेव पुरिसेसु वि ॥ ५२४७ ॥ नालबद्धामावे 'द्वावपि' स्त्री-पुरुषावनालबद्धावपि 'कारणे' आगाढे उत्थापनादिकं कारयितुं युज्यन्ते । तत्रापि प्रथम "किढि" ति स्थविरा स्त्री कार्यते । तदभावे कन्यका । तदप्राप्तौ मध्यमा । एवं पुरुषेष्वपि वक्तव्यम् ॥ ५२४७ ॥ अमुमेवार्थ पुरातनगाथया व्याख्यानयति- असईय माउवग्गे, पिता व भाता व से करेजाहि । दोण्ह वि तेर्सि करणं, जति पंथे तेण जतणाए । ५२४८ ॥ मातृवर्गों नाम-स्त्रीजनः तस्याभावे यः तस्याः संयत्याः सम्बन्धी पिता वा भ्राता वा स उत्थापनादिकं करोति । "दोण्ह वि" इत्यादि, द्वयोरपि तयोः करणम् , किमुक्तं भवति :- पथि वर्तमानायाः प्राप्साया वा अथवा निजकाया वा अनिजकाया वा अनन्तरोक्तविधिना तस्या उत्थापनादिकं कर्तव्यम् । यदा च पथि ग्लाना संवृत्वा तदा खयमेव 'यतनया 25 गोपालंकचुकतिरोधानरूपया तस्याः परिकर्म करोति ।। ५२४८ ॥ अथवा "दोण्ह वि" ति विभक्तिव्यत्ययाद् द्वाभ्यामपि द्रष्टव्यम् । तत्रायमर्थः- थी पुरिस णालणाले, सपक्ख परपक्व सोयऽसोये य । आगादम्मि उ कजे, करेति सव्वेहि जतणाए ॥ ५२४९ ॥ आगाढे कायें स्त्रिया वा पुरुषेण वा नालबद्धेन वा अनालबद्धेन वा खपक्षेण वा परपक्षण 50 १ "एतदेवार्थ इमीए पुरातनाए गाहाए वक्खाणेह-'असईय माउनग्गे', गाहा ॥” इति विशेष- चूर्णौ ॥ २ तस्मिन् 'असति' अविद्यमाने यः का० ॥ ३ कार्ये आत्यन्तिके ग्लान्ये का ॥ 20 ·सनियुक्ति-लघुभाष्य-वृत्तिके बृहत्कल्पसूत्रे [ग्लानप्रकृते सूत्रम् १४-१५ वा शौचवादिना वाऽशौचवादिना वा सर्वैरपि यतनया कारयति ॥ ५२४९ ।। पंथम्मि अपंथम्मिच, अण्णस्सऽसती सती वऽकुणमाणो। अंतरियकचुकादी, स चिय जतणा तु पुन्बुत्ता ॥ ५२५०॥ पैथि अपथि वा वर्तमानाया अन्यस्याभावे यद्वा विद्यतेऽन्यः परं स भणितोऽपि न करोति ततः खयमेवै कुर्वन् गोपालकञ्चकादिमिरन्तरितः करोति । अत्र च सैव पूर्वोक्ता यतना मन्तव्या या तृतीयोद्देशके प्रथमसूत्रे ग्लानसंयत्याः प्रतिचरणे प्रतिपादिता (गा. ३७६८ तः) ॥ ५२५० ॥ एवं तावदेकाकिनः साधोविधिरुक्तः । अथ गच्छे तमेवाह-- गच्छम्मि पिता पुत्ता, भाता वा अजगो व णतू वा। एतेसि असतीए, तिविहा वि करेंति जयणाए ॥५२५१ ॥ 10 गच्छे बसतां यदि तस्याः पिता पुत्रो भ्राता वा 'आर्यको वा' पितामहादिः 'नता वा' पौत्रोऽस्ति ततः संयतीनामपरस्य वा स्वीजनस्याभावे तैः कर्तव्यम् । एतेषां पितृप्रभृतीनाम- भावे 'त्रिविधा अपि' स्थविर-मध्यम-तरुणाः साधवः 'यतनया' गोपालकझुकतिरोहिताः कुर्वन्ति ॥ ५२५१ ॥ इदं गच्छे प्राप्ताया अमिहितम् , अथ पथि वर्तमानाया उच्यते-- दोणि वि वयंति पंथ, एकतरा दोणि चा न वचंती। तत्थ वि स एव जतणा, जा बुत्ता णायगादीया ॥ ५२५२ ॥ 'कै अपि' निजका-ऽनिजके संयत्यौ पन्थानं बजतः, एकतरा वा ब्रजति, द्वे अपि न व्रजतः, एवमेते त्या प्रकाराः । अत्र तृतीयः प्रकारः शून्यः, स्थानस्थितानां वा अशक्नुवतां गच्छमप्राप्तानां वा भवति । त्रिष्वपि चामीषु । येतना सैव मन्तव्या - या पूर्व ज्ञातकादि- क्रमेण गच्छे प्राप्तायाः प्रोक्ता ।। ५२५२ ।। एवं पि कीरमाणे, सातिजणे चउगुरू ततो पुच्छा । तम्भि अवत्थाय भवे, तहिगं च भवे उदाहरणं ॥ ५२५३ ॥ 'एवमपि यतनया क्रियमाणे परिकर्मणि यदि सा निर्गन्थी पुरुषस्पर्श खादयति तदा चतुर्गुरवो द्वाभ्यामपि तपः-कालाभ्यां गुरवः । "ततो पुच्छ" ति ततः शिष्यः पृच्छति- यस्यां ग्लानावस्थायामुत्थातुमपि न शक्यते तस्यामपि मैथुनाभिलाषो भवतीति कथं श्रद्धेयम् ।। 16 20 १. या तस्याः प्रतिकर्म करोति, कारयतीत्यर्थः ॥ ५२४९ ।। अत्रैव विशेषविधिमति- दिशबाह-पंथम्मि का॥ २'पथि' मागें 'अपथि वा ग्रामे वर्तमानायाः संयत्या 'अन्यस्य' प्रतिचरकस्य 'असति' अभावे, अभावो नाम नास्त्यसौ यद्वा का० ॥ ३ ॥ तस्याः प्रतिचरणं कुर्ष का०॥ ४ पथि वर्तमानायाः संयत्यालया प्रकारा-तत्र'दे अपि निजकाऽनिजके संयत्यौ साधुना समं पन्थानं ब्रजत इति प्रथमः, एकतरावा बजतीति द्वितीयः, द्वे अपि न बजत इति तृतीयः, एवमेते या प्रकाराः। अत्र तृतीयः प्रकारः शून्यः, पथि वर्तमानायास्तस्य असम्भवात् स्थान का ॥ ५॥ एतदन्तर्गतः पाठः का. एव वर्तते ॥ ६च इमं उदा' तामा० ॥ 'ततः' पूर्वोक्तार्थमतिपादनानन्तरं शिष्यः कां ॥

·भाष्यगाथा: ५२५०-५९] चतुर्थ उद्देशः। १३९७ सूरिराह-तत्र' इति ताहगवस्थायामपि मोहोदये इदमुदाहरणं भवेत् ॥ ५२५३ ।। कुलवंसम्मि पहीणे, सस-भसएहिं च होइ आहरणं । सुकुमालियपध्वजा, सपञ्चवाता य फासेणं ।। ५२५४ ।। शशक-भसकाभ्यामाहरणं भवति । कथम् ! इत्याह----कुलवंशे सर्वस्मिन् अशिवेन प्रक्षीणे सति सुकुमारिकायाः प्रव्रज्या ताभ्यां दत्ता । सा चातीव सुकुमारा रूपवती च ।। ततस्तेन स्पर्शदोषेण उपलक्षणतया रूपदोषेण च सप्रत्यपाया जाता ॥ ५२५४ ॥.. एनामेव नियुक्तिगाथा व्याख्याति- जियसत्तुनरवरिंदस्स अंगया सस-भसा य सुकमाली। धम्मे जिणपण्णत्ते, कुमारगा चेव पबहता ॥ ५२५५ ॥ तरुणाइन्ने निचं, उवस्सए सेसिगाण रक्खट्ठा । 10 गणिणि गुरु-भाउकहणं, पिहुषसए हिंडए एको ।। ५२५६ ॥ इक्खागा दसभाग, सव्वे वि य वहिणी उ छब्भाग। अम्हं पुण आयरिया, अर्द्ध अद्धेण विभयंति ॥ ५२५७ ।। हत-महित-विपरद्धे, वण्हिकुमारेहि तुरुमिणीनगरे। किं काहिति हिंडतो, पच्छा ससतो व भसतो वा ॥ ५२५८ ॥ 15 भायऽणुकंप परिणा, समोहयं एगों भंडगं वितितो । आसत्य वणिय गहणं, भाउग सारिक्ख दिक्खा य ॥ ५२५९ ॥ ईहेव अड्डभरहे वणवासीए नगरीए वासुदेवजेट्ठभाउणो जराकुमारस्स पउप्पए जियसचू राया । तस्स दुवे पुचा ससओ भसओ य, धूया य सुकुमालिया नामेणं । अन्नया ते माउणो दो वि पव्वइया, गीयत्था जाया, सन्नायगदसणत्यं आगया। नवरं सन्वो वि 20 कुलवंसो पहीणो सुकुमालियं एवं मोत्तुं । सा तेहिं पन्वाविया, तुरमिणि नगरिं गया, मह- यरियाए दिना । सा अतीव स्ववई जओ जओ मिक्खा-वियारादिसु बच्चा तओ तओ तरुण- जुवाणा पिट्टतो वच्चंति । वसहीए पविट्ठाए वि तरुणा उवस्सयं पविसिवा चिट्ठति । संजईओ न तरति पडिलेहणाइ किंचि काउं ताहे ताए मँहयरियाए गुरुणं कहियं-सुकुमालियाए तणएणं मम अन्नातो वि विणस्सिहिंति । ताहे गुरुणा ससग-भसगा भणिता-सारक्खह एतं 25 भगिणिं । ते तं घेत्तुं वीसु उवस्सए ठिया। तेसिं एगो भिक्ख हिंडइ, एगो तं पयत्तेण रक्खइ । दो वि भायरो साहस्समल्ला जे तरुणा अहिवडंति ते हत-महिते काउं धाति । ते य १°स-भिस' का० । एवमग्रेऽपि सर्वत्र मूले टीकायां च 'भसक' स्थाने 'मिसक' इति पागन्तरं हयम् । चूर्णी विशेषचूर्णौ च 'भिसग' इति दृश्यते ॥ २°था भाष्यकारोच्या का० ॥३"हणं, विसुव तामा० ॥ °णो स्थ छ तामा० ॥ ५ हया ए' तामा० विना ॥ ६ तत्र तावत् प्रथमं कथानकमुच्यते-इहेव का० ॥ ७ "मयहरियाए सस-भसता भण्णंति-सुकुमालियाए ...तणएणं मम अण्णामो वि विणस्सिहिंति तो फेडेत्ता तुन्मे अण्णत्थ सारवेध । तेहिं वीसुं उपस्सयं गहाय वीमुं ठविता" इति घूर्णी विशेपचूर्णौ च ॥ ।

·, 10 सनियुक्ति-लघुभाष्य-वृत्तिके बृहत्कल्पसूत्रे [ग्लानप्रकृते सूत्रम् १४-१५ विराहिया मिक्खं न देति । तओ सो एगो मिक्खं हिंडतो तिण्हं पज्जतं न लहइ । बिहओ पच्छा देसकाले फिडिए हिंडतो न संथरइ ताहे सा भणइ-तुम्मे दुक्खिया मा होह, अहं मत्तं पञ्चक्खामि । पञ्चक्खाए मारणंतियसमुग्घाएणं समोहया। तेहिं नायं-कालगय ति। ताहे एगेणं उवगरणं गहिय, विइएणं सा गहिया । गच्छंताणं ताए ईसि चि पुरिसफासो वेइओ 5 साइजियं च । तओ ते तं परिठविता गया गुरुसगासं । इयरी रत्तीए सीयलवारणं समासस्था सचेयणा जाया । गोसे एगेणं सस्थवाहपुणं दिट्ठा । ताए सो भणिमो-जइ ते मए कर्ज तो सारवेहिं । सा तेण सारविया महिला से जाया । ते भायरो अन्नया मिक्खं हिंडते दुई पाएमु पडिया परुन्ना । सा तेहिं सारिक्खेण पञ्चभिन्नाया पुणो पन्वाविया । एवं जइ ताव तीए समुग्यायगयाए साइज्जियं, किमंग पुण इयरी गिलाणी न साइजिज्जा ॥ अथाक्षरार्थ:-जितशत्रुनरवरेन्द्रस्य 'अनाजौ' पुत्रौ शशक-भसको सुकुमारिका च दुहिता । ततो जिनप्रणीते धर्मे कुमारकावेव तौ प्रबजितौ । क्रमेण च ताभ्यां भगिन्यपि प्रनाजिता ।। ततस्तस्या रूपदोषेण तरुणैराकीर्णे नित्यमुपाश्रये शेषसाध्वीनां रक्षणार्थ गणिन्या गुरवे निवेदितम् । गुरुभिश्च भ्रात्रोः कथितम् । ततः पृथगुपाश्रये तां गृहीत्वा स्थितौ । तयोर्मध्या- देको मिक्षार्थ हिण्डते, एकखां रक्षति ।। 18 किमर्थं पुनस्तस्या रक्षणमेवं तौ कृतवन्तौ : इत्याह---"इक्खागा" इत्यादि । 'इक्ष्वाकवः' इक्ष्वाकुवंशनृपतयः प्रजाः सम्यक् पालयन्तोऽपालयन्तश्च यथाक्रम तदीयपुण्य-पापयोर्दशभागं लभन्ते । सर्वेऽपि च 'वृष्णयः हरिवंशनृपतय एवमेव षड्भागं लभन्ते । अस्माकं पुनः प्रवचने आचार्याः साधु-साध्वीजनं संयमा-Sऽत्म-प्रवचनविषयप्रत्यपायेभ्यः सम्यक् पालयन्तो अपालयन्तो वा यथाक्रमं पुण्यं पापं चार्द्धमद्धेन विभजन्ति, अत एव तौ तारक्षितवन्ताविति भावः॥ ततश्च-"वहिकुमारेहि" चि वृष्णया यादवास्तेषां कुमारौ वृष्णिकुमारी, शशक- भसकावित्यर्थः, ताभ्यां तुरुमिणीनगर्या उपसर्गकारी तरुणजनो भूयान् हत-मथित-विप्रारब्धः कृतः । तत्र हतश्चपेटादिना, मथितः-मानम्लानि प्रापितः, विप्रारब्धः-विविध-खर-परुष- वचनैः प्रकर्षेण निवारितः । तत एवं प्रभूतलोके विराधिते सति किं करिष्यति पश्चाद् मिक्षा 'हिण्डमानः शशको भसको वा भक्त-पानलाभाभावात् , न किमपीति भावः ॥ ततः सुकुमारिकाया भात्रोरनुकम्पया 'परिज्ञा' भक्तपत्याख्यानम् । ततो मरणसमुद्धातेन 'समवहां' कालगतेयमिति ज्ञात्वा एकः 'भाण्डम् उपकरणं द्वितीयस्तां गृहीतवान् । ततः शीतलवातेन आश्वस्तायाः तस्या वणिजा ग्रहणम् , कालान्तरेण च आतृभ्यां साक्ष्येण प्रत्यमि- ज्ञाय दीक्षा-प्रदत्तेति ।। ५२५५ ॥ ५२५६ ॥ ५२५७ ॥ ५२५८ ॥ ५२५९ ॥ व्याख्यातं निर्मन्थीसूत्रं । अथ निर्ग्रन्थसूत्र व्याचष्टे- एसेव गमो नियमा, निग्गंथीणं पि होति नायव्यो। तासिं कुल पव्वजा, भत्तपरिण्णा य भातुम्मि ॥ ५२६० ॥ एष एवं गमो निम्रन्थस्य परिष्वजनं कुर्वतीनां निर्ग्रन्थीनां ज्ञातव्यो भवति । नवरम्- १°व निम्रन्थीसूत्रोक्तो गमो नियमाद् निर्मन्थ कां० ॥ 20 . 26 80 ·5 भाव्यगाथा: ५२६०-१२] चतुर्थ उद्देशः। 'तासां' निर्ग्रन्थीनां सम्बन्धी "कुल" चि एककुलोद्भवो भ्राता रूपवान् प्रबजितस्तस्यापि क्रमेण भक्तपरिज्ञा सजाता ।। ५२६० ॥ इदमेव व्याचष्टे- विउलकुले पच्चइते, कप्पङग किढियकालकरणं च । जोवण तरुणी पेल्लण, भगिणी सारक्खणा वीमुं॥ ५२६१॥ सो चेव य पडियरणे, गमतो जुवतिजण वारण परिणा। कालगतो ति समोहतों, उज्झण गणिया पुरिसवेसी ॥ ५२६२ ॥ कापि विपुलकुले समुद्भूतं भगिनीद्वयं प्रबजितम् । ततः कुलवंशस्तथैव सर्वोऽपि प्रक्षीणः । नवरमेक: कल्पस्थको जीवति । ततः संज्ञातकदर्शनायागतेन तेनायिकाद्वयेन किढिका-स्थविरा मातेत्यर्थः तत्समृतिकुटुम्बस्य कालकरणं श्रुतम् । स च करपस्थकः पत्राज्य गुरूणां दत्तः । यौवनं च प्राप्तोऽसावतीव रूपवान् समजनि, ततस्तरुणीमिः प्रेर्यते । ततो गुरूणामाज्ञया ते 10 भगिन्यौ विष्वगुपाश्रये नीला संरक्षितवत्यौ ।। ५२६१ ॥ कथम् ! इत्याह-स एव 'प्रतिचरणे' रक्षणे गमो भवति यः सुकुमारिकाया उक्तः । एवं युवतिजनवारणे क्रियमाणे तस्य भगिनीदुःखं तथाविधं दृष्ट्वा भक्तपरिज्ञा । ततः 'समवहतः' कालेंगत इति विज्ञाय 'उज्झन' परिष्ठापनम् । तस्य च स्त्रीस्पर्शेन समाश्वासितस्य पुनश्चैतन्ये सञ्जाते' पुरुषद्वेषिण्या गणिकया ग्रहणम् । ततस्तस्याः पतिः सञ्जातः । कियत्यपि काले गते 15 समागताभ्यां भगिनीभ्यां प्रत्यभिज्ञाय भूयः प्रत्राजित इति ॥ ५२६२ ॥ ॥ ग्लानप्रकृतं समाप्तम् ॥ 20 काल क्षेत्रा ति का न्त प्रकृतम् सूत्रम्- नो कप्पइ निग्गंथाण वा निग्गंथीण वा असणं वा पाणं वा खाइमं वा साइमं वा पढमाए पोरिसीए पडिग्गाहित्ता पच्छिमं पोरिसिं उवाइणावित्तए । से य आहच्च उवाइणाविए सिया तं नो अप्पणा अँजिजा, नो अन्नेसिं अणुप्पएजा, एगंते बहुफासुएं थंडिले पडिलेहित्ता पमज्जिता परिट्वेयव्वे सिया। तं अप्पणा मुंजमाणे अन्नेसि वा दलमाणे आवजह चाउम्मासियं परिहारट्ठाणं उग्घाइयं १६ ॥ १रक्षणं तस्य कृतव का० ॥ २° रूपवान् इति कृत्वा पुरु' की ॥ ३ ए परसे पढि का । एतदनुसारेणैव को टीका, दृश्यता पत्रं १४०० टिप्पणी ३ ॥ 25 ·4 5 सनियुक्ति-लघुभाष्य-वृत्तिके वृहत्कल्पसूत्रे [काल०प्रकृते सूत्रम्१६-१७ नो कप्पइ निग्गंथाण वा २ असणं वा ४ परं अद्ध- जोयणमेराए उवायणावित्तए । से य आहच उवाइ- णाविए सिया तं नो अप्पणा अँजिजी जाव आव- जइ चाउम्मासियं परिहारहाणं उग्घाइयं १७ ॥ अस्य सूत्रदयस्य सम्बन्धमाह- भावस्स उ अतियारो, मा होज इती तु पत्थुते सुत्ते । कालस्स य खेत्तस्स य, दुवे उ सुत्ता अणतियारे ॥ ५२६३ ॥ 'भावस्य ब्रह्मवतपरिणामस्य 'अतिचारः' अतिक्रमो मा भूदिति अनन्तरैप्रस्तुते सूत्रे मंति- पादिते । अथ कालस्य च क्षेत्रस्य चातिचार:-अतिक्रमो मा भूदिति द्वे सूत्रे प्रारभ्येते ॥५२६शा 10 अनेन सम्बन्धेनायातस्यास्य व्याख्या-नो कल्पते निर्ग्रन्थानां चा निर्घन्धीनां वा अशनं वा पानं वा खादिम वा खादिम चा प्रथमायां पौरुण्यां प्रतिगृह्य पश्चिमा पौरुषी "उवाइणा- वितए' हि 'उपानाययितुं सम्प्रापयितुमिति । तच्च "आहञ्च" कदाचिद् उपानायितं स्यात् ततः 'तद्' अशनादिकं नाऽऽत्मना भुजीत न वा अन्येषां साधूनामनुपदद्यात् । किं पुनस्तर्हि विधेयम् ? इत्याह-एकान्ते बहुप्राथुके सण्डिले प्रत्युपेक्ष्य चक्षुषा प्रमृज्य रजोहरणेन परि- 15 छापयितव्यं स्यात् । तद् आत्मना भुजानोऽन्येषां वा ददान आपद्यते चातुर्मासिक परिहार- स्थानमुद्धातिकम् ॥ एवं क्षेत्रातिक्रान्तसूत्रमपि वक्तव्यम् । नवरम्-अर्द्धयोजनलक्षणाया मर्यादाया अति- क्रामयितुमशनादिकं न कल्पते । स्यात् तदुपानायितं भवेत् ततो यः खयं तद् मुद्देऽन्येषां वा ददाति तस्य चतुर्लघुकमिति सूत्रद्वयार्थः ॥ अथ नियुक्तिविस्तर:- वितियाउ पढम पुब्धि, उवातिणे चउगुरुं च आणादी। दोसा संचय संसत्त दीह साणे य गोणे य ॥ ५२६४ ॥ अगणि गिलाणुचारे, अन्भुट्ठाणे य पाहुण णिरोधे । सज्झाय विणय काइय, पयलंत पलोट्टणे पाणा ।। ५२६५ ।। आस्तां तावत् पश्चिमा चतुर्थी पौरुषी किन्तु द्वितीयायाः पौरुण्याः प्रथमाऽपि पूर्वा मण्यते 26 प्रथमायाश्च द्वितीया पाश्चात्या, एवं तृतीयाया द्वितीया पूर्वा द्वितीयायास्तृतीया पाश्चात्या, चतुर्थ्यास्तृतीया पूर्वा तृतीयस्याश्चतुर्थी पश्चिमा । ततः प्रथमायाः पौरुष्या द्वितीयायामशना- दिकमतिकामयतश्चतुर्गुरुकम् , आज्ञादयश्च दोपाः । तथा सञ्चयो भवति । चिरं चावति- ठमानं तदशनादिकं प्राणिमिः संसक्तं भवति । दीर्घनातयो वा वा वा समागच्छेत् ततः स १ जा, नो अन्नेसिं अणुप्पएजा, एगंते बहुफासुए पएसे पडिलेहित्ता पमजित्ता परिटुवेयव्वे सिया । तं अप्पणा भुंजमाणे अन्नेसि वा दलेमाणे आवज को० ॥ २'रमेव द्वे सूत्रे 'प्रस्तुते' प्रति को० ॥ ३ शुके प्रदेशे प्रत्यु' का० ॥ ४°म्, चतुर्लघुकमित्यर्थः । एवं कां०॥ -- 20 ·16 भाण्यगाथा: ५२६३-६९]: चतुर्थ उद्देशः। द्रवभाजनन्यग्रहस्त उत्थातुमशक्नुवन् ताभ्यां खायेत । 'गौः बलीवर्दस्तेन वा हन्येत । अत्रा- ऽऽत्मविराधनानिष्पन्नं चतुर्गुरु । तद्भयेन च इतस्ततः स्पन्दमानो भाजनं भिन्द्यात् तत्र चतुर्लघु । तेन च विना या परिहाणिस्तन्निष्पन्नम् । अथैतेषां भयान्निक्षिपति ततश्चतुर्लघु ।। ५२६४ ॥ "अगणि" ति असावुत्थिते भाजनमारव्यापृतत्वेनानिर्गच्छन् दह्येत, तत्प्रतिबन्धेन वा उपधेर्दाहो भवेत् तत्रोपधिनिष्पन्नं प्रायश्चित्तम् । ग्लानस्य वैयावृत्यमुद्वर्तनादिकं भारव्यापतो न, करोति, अक्रियमाणे परितापनादिकं स प्राप्नुयात् तन्निष्पन्नं चतुर्लघुकादि पाराश्चिकान्तम्, अथ निक्षिप्य करोति ततो मासलघु । तेन परिगृहीतेनोच्चार व्युत्स्रष्टुं न शक्नोति ततो धार- यतो ग्लानत्वारोपणा, अथ गृहीतेन व्युत्सृजति तत उड्डाहः । गुरूणां प्राघुणकस्य चाऽभ्युत्थानं न करोति चतुर्लधु, अथ करोति ततो भाजनमेदादयो दोषाः । भृतमाजनधारणे गात्रनिरोधे- नासमाधिर्भवेत् । तथा खाध्यायं न प्रस्थापयति । आचार्यादीनां पादप्रक्षालनादिकं विनयं न 10 करोति । कायिकी न व्युत्सृजति, गृहीतेन वा व्युत्सृजति । प्रचलायमानस्य वा भाजनं प्रलुठेत् , तस्य च प्रलोठने पानकादिना प्लाव्यमानाः पाणिनो विपद्यन्ते ॥ ५२६५ ॥ अथामूनेव सञ्चयादिदोषान् व्याचष्टे- निस्संचया. उ समणा, संचयि तु गिहीव होति धारेता। संसते अणुवभोगो, दुक्खं च विगिचिउं होति ।। ५२६६ ।। निस्सञ्चयाः श्रमणा उच्यन्ते, ततो यदि तेऽपि गृहीत्वा धारयन्ति तदा गृहिण इव सच- यिनो भवन्ति । चिरं चावतिष्ठमानं तद् भक्त-पानं संसज्येत । संसक्तं च साधूनामुपभोक्तुं न कल्पते, 'विवेक्तुं च' परिष्ठापयितुं तद् दुःखं भवति, यतस्तत्र परिष्ठाप्यमाने यैः प्राणिमिः संसक्तं ते विनाशमनुवते ।। ५२६६ ।। एमेव सेसएसु वि, एगतर विराहणा उभयतो वि। असमाधि विणयहाणी, तप्पचयनिजराए य ॥ ५२६७ ॥ एवमेव 'शेषेष्वपि दीर्घादिषु द्वारेषु भावना कर्तव्या, सा च प्रागेव कृता । तथा 'एकत- रस्य साधो जनस्य वा विराधना दीर्घजातीयादिषु भवति । उभयम्-आत्मा संयमश्चेति द्वयं तस्य विराधना उभयविराधना । “असमाहि" चि अमिना दह्यमानस्यासमाधिमरणं भारेणा- क्रान्तस्य वा असमाधिः--दुःखेनावस्थानं भवेत् । गुरुप्रभृतीनां च विनयहानि कुर्वतस्तत्मत्यय-25 निर्जराया अपि हानिर्भवति ।। ५२६७ ॥ पच्छित्तपरूवणता, एतेसि ठवेंतए य जे दोसा। गहितकरणे य दोसा, दोसा य परिहवेंतस्स ॥ ५२६८ ।। तम्हा उ जहिं गहितं, तहिं भुंजणें वजिया भवे दोसा। एवं सोधि ण विज्जति, गहणे वि य पावती वितियं ॥ ५२६९॥ : 30 एतेषां' सञ्चयादीनां सर्वेषामपि प्रायश्चित्तरूपणा कर्तव्या, सा च प्रागेव लेशतः कृता । १°द्यन्ते । एतेषु सर्वेष्वपि यथायोगं तन्निप्पन्न प्रायश्चित्तम् ॥ को०॥ २ वा “उभ- यतो वि" ति उभयस्य वा विराधना दीर्घजातीयादिषु भवति । अथवा उभयम् का ।।. 20 .

·15 १४०२ सनियुक्ति-लघुभाष्य-वृत्तिके वृहत्कल्पसूत्रे [काल०प्रकृते सूत्रम्१६-१७ 'स्थापयतः निक्षिपतश्च ये दोषाः, ये च गृहीतेन कार्याणि कुर्वतो भाजनभेदप्रभृतयो दोषार, ये च परिष्ठापयतो दोषास्तेऽपि वक्तव्या इति ॥ ५२६८॥ यत एतावन्तो दोषाः तस्माद् यस्यामेव पौरुष्यां गृहीतं तस्यामेव भोक्तव्यम् । एवं कुर्वता 'दोपा' पूर्वोक्ता वर्जिता भवन्ति । परः प्राह नन्वेवं शोधिर्न विद्यते यतः "गहणे दिए त्ति यावद् मिक्षा गृह्णाति तावदेव द्वितीयां पौरुषी प्रामोति ।। ५२६९ ॥ सूरिराह- एवं ता जिणकप्पे, गच्छम्मि चउत्थियाएँ जे दोसा । इतरासि किण्ण होती, दवे सेसम्मि जतणाए ॥ ५२७० ॥ एवं ताबजिनकल्पिकानामुक्तं यदुत 'यस्यामेव गृहीतं तस्यामेव भोक्तव्यम् गच्छवासिनस्तु प्रथमायां गृहीत्वा यदि चतुर्थीमतिकामयन्ति तदा ये सञ्चयादयो दोषा उक्तास्तान् प्रामुवन्ति । 10 भूयोऽपि परः प्रेरयति-'इतरयोः द्वितीय-तृतीययोः पौरुष्योरशनादि द्रव्यं धारयतां किमेते दोषा न भवन्ति ? । गुरुराह-भवन्ति, परं द्रव्ये भुक्तशेषे कारणे यतनया धार्यमाणे दोषा न भवन्ति ।। ५२७०॥ कथं पुनस्तदुद्वरितं भवति ! इत्याह- पडिलाभणा बहुविहा, पढमाएँ कदाचि णासिमविणासी । तत्थ विणासि भुंजेऽजिणें परिण्णे य इतरं पि ॥ ५२७१ ।। अभिगतश्राद्धेन दानश्राद्धेन वा फचित् प्रकरणे प्रथमपौरुप्या बहुविधा प्रतिलाभना कृता, बहुमिभक्ष्य-भोज्यद्रव्यरित्यर्थः । तच्च द्रव्यं द्विवा-विनाशि अविनाशि च । क्षीरादिकं विनाशि, अवगाहिमादिकमविनाशि । तत्र यद् विनाशि द्रव्यं तद् नमस्कार-पौरुषीप्रत्याख्या- नवन्तो भुञ्जते । शेषसाधूनां यद्यजीर्ण यदि वा तैः परिज्ञातं-तस्या विकृतेः प्रत्याख्यानं कृतम् अभक्ताओं वा प्रत्याख्यातः आत्मार्थिका वा ते ततः 'इतरदपि' अविनाशि द्रव्यमपि 20 भुजते ॥ ५२७१ ॥ अमुमेवा) व्याचष्टे-- जइ पोरिसित्तया तं, गर्मति तो सेसगाण ण विसझे अगौताऽजिण्यो वा, धरति तं मत्तगादीसु ।। ५२७२ ।। यदि पौरुपीप्रत्याख्यानवन्तस्तद् द्रव्यं सर्वमपि गमयन्ति' निर्वाहयितुं शक्नुवन्ति ततः 'शेषाणां' पूर्वार्द्धपत्याख्यानिन 'न विसर्जयेयुः न दद्युः । अथ ते सर्वमपि न गमयन्ति ततः 25 पूर्वार्द्धपत्याख्यानिनामपि दीयते । अथ तेषामप्यजीणं ततो मात्रकादिपु 'तद्' भशनादिकं धारयन्ति ॥ ५२७२ ॥ अथवाऽमुना कारणेन धारयेत् - तं काउ कोइ न तरइ, गिलाणमादीण दाउमधुण्हे । नाउं व पहुं वियरह, जहासमाहिं चरिमवजं ॥ ५२७३ ॥ 'तद्' अशनादिकं कृत्वा' मुक्त्वा कश्चिद् ग्लानादीनां प्रायोग्यमानीय दातुम् 'अत्युणे' 50 अतीवतिपे चटिते न शक्नोति, एतेन कारणेन धारयेत् । यद्वा 'बहु' प्रमूत्र भैक्षं लब्धं ततः 'मा परिठापयितव्यं भवेद्' इति ज्ञात्वा गुरवोऽशनादेर्धरणं वितरन्ति, अनुनानन्तीत्यर्थः । १ कदापि णा तामा० ॥ २°ति ते म मो० डे०॥ ३°न्तः, उपलक्षणमिदम्, तेन नमस्कारसहितप्रत्याख्यानवन्तो वा तद् द्रव्यं को० ॥ ४°ति कृत्वा का। .

·, 6 भाष्यगाथा: ५२७०-७८] चतुर्थ उद्देशः। १४०३ - गाथायामेकवचनं प्राकृतत्वात् । अथवा - "जहासमाहिं" ति प्रथमपौरुण्यां लब्धं परमया- प्यजीर्ण ततो यावजीर्यते तावद्धारयेदपि । एवं यथा यथा समाधिर्मवति तथा तथा भुञ्जीत परं चरमावर्जम् , चतुर्थी पौरुषी नातिकामयेदिति भावः ॥ ५२७३ ॥ तन्त्र च धार्यमाणे इयं यतना- संसजिमेसु छुब्भइ, गुलाइ लेवा. इयरे लोणाई । जं च गमिस्संति पुणो, एसेव य मुत्तसेसे वि ॥ ५२७४ ॥ 'संसजिमेषु' संसक्तियोग्येषु 'लेपकृतेषु' गोरसादिद्रव्येषु गुडादिकं प्रक्षिप्यते येन न संसज्यन्ते । इतरन्नाम-अलेपकृतं तद् यदि संसक्तियोग्यं तदा तत्र लवणादिकं प्रक्षिपेद् न गुडम् । यच्च प्रथमपौरुष्यां द्वितीयपौरुष्यां वा भुक्त्वा पुनः गमयिष्यन्ति, कियतीमपि वेला प्रतीक्ष्य भूयो भोक्ष्यन्त इत्यर्थः, तत्रापि भुक्तशेषे धार्यमाणे 'एष एव' गुडादिप्रक्षेपणरूपो 10 विधिर्भवति ॥ ५२७४ ॥ चोएइ धरिजंते, जइ दोसा गिण्हमाणि किन्न भवे । उस्सग्ग वीसमंते, उन्मामादी उदिक्खते ॥ ५२७५ ॥ 'नोदयति' प्रेरयति परः-ययेवं भक्त पाने धार्यमाणे दोषाखतो भक्तादौ गृह्यमाणे किमेते श्वान गवादयो दोषा न भवन्ति ! भवन्त्येव । तथा कायोत्सर्ग कुर्वतोऽपि त एव बाहुपरि-15 तापनादयश्च दोषाः, एवं विश्राम्यतोऽपि त एव दोषाः, उड्रामकमिक्षाचर्या ये गतास्तदादीनपि "उदिक्खते" चि प्रतीक्षमाणस्य त एव दोषाः ।। ५२७५ ॥ पर एवं प्राह- एवं अवातदंसी, थूले वि कहं ण पासह अवाये । हंदि हु णिरंतरोऽयं, भरितो लोगो अवायाणं ।। ५२७६ ॥ यद्येवं यूयमपि 'अपायदर्शिनः' सूक्ष्मानप्यपायान् प्रेक्षध्वे ततः स्थूलानपि मिक्षाचर्यादि-20 विषयानपायान् कथं न पश्यथ !, 'हन्दीति' उपदर्शने, 'हु' निश्चितम् , पश्यन्तु भगवन्तो यद् एवं निरन्तरोऽप्ययं लोकोऽपायानां भृतः ॥ ५२७६ ॥ कथम् । इति चेद् उच्यते- भिक्खादि-वियारगते, दोसा पडिणीय-साणमादीया । उप्पजंते जम्हा, ण हु लम्मा हिंडिउं तम्हा ॥५२७७ ॥ मिक्षा-विचारादौ गतानां साधूनां प्रत्यनीक-वान-गवादयो बहवो दोषा यस्मादुत्पद्यन्ते 25 तस्माद् 'नहि' नैव साधुना हिण्डितुं लभ्यम् ।। ५२७७ ।। अहवा आहारादी, ण चेव णिययं हवंति घेत्तव्वा । णेवाऽऽहारेयव्वं, तो दोसा वजिया होति ॥ ५२७८ ॥ अथवाऽऽहारादयः 'नियतं' सर्वदा न ग्रहीतव्या भवन्ति किन्तु चतुर्थ-षष्ठादिकं कृत्वा सर्वथैवाशक्तेनाहारो ग्रामः । यद्वा नैव कदाचिदप्याहारयितव्यम् । एवं 'दोषाः' अपायाः 80 सर्वेऽपि वर्जिता भवन्ति ॥ ५२७८ ॥ एवं परेणोक्त सूरिराह- ११ एतन्मध्यगतः पाठः का० एव वर्तते ॥ २°म्, तदपि युष्माकं न बुध्यत इत्यर्थः ॥ कां०॥ ३'ठा-एमादिकं का० ॥ . - ·. १४०४ सनियुक्ति-लघुभाष्य-वृत्तिके बृहत्कल्पसूत्रे [काल०प्रकृते सूत्रम् १६-१७ भण्णति सज्झमसझं, कझं सझं तु साहए मतिमं । अविसज्झं सातो, किलिस्सति ण तं च साधेति ।। ५२७९ ॥ भण्यतेऽत्र प्रतिवचनम् -कार्य द्विविधम्-साध्यमसाध्यं च । तत्र मतिमान् साध्यमेव कार्य साधयति नासाध्यम् । तुशब्द एवकारार्थः । यस्तु युष्मादृशोऽविसाध्यं साधयति स केवलं क्लिश्यति न च तत् कार्य साधयति, यथा मृत्पिण्डेन पटादिसाधनाय प्रवर्तमानः पुरुष इति, असाध्यं चान भिक्षाचर्यादावपर्यटनम् ॥ ५२७९ ॥ कुतः । इति चेद् उच्यते- “जति एयविप्पहूणा, तब-णियमगुणा भवे निरवसेसा । आहारमादियाणं, को नाम कह पि कुम्वेजा ॥ ५२८० ।। येदि एतैः-आहारादिभिर्विविधं प्रकर्षेण हीनाः-रहितास्तपो-नियमगुणा निरवशेषा भवेयुः 10तत आहारादीनां को नाम कथामपि कुर्यात् ! अत आहारग्रहणार्थ भिक्षायामटनीयमिति प्रक्रमः । एतेन "अहवा आहारादी" (गा०५२७८) इत्याद्यपि प्रत्युक्तं द्रष्टव्यम् ॥ ५२८० ॥ इदमेव सविशेषमाह-- मोक्खपसाहणहेतू, णाणाती तप्पसाहणो देहो । देहहा आहारो, तेण तु कालो अणुग्णातो ॥ ५२८१ ॥ इह मोक्षप्रसाधनहेतवः 'ज्ञानादीनि' ज्ञान-दर्शन-चारित्राणि, तेषां च प्रसाधनो देहो भवति, अतो देहार्थमाहार इष्यते । स च काले गृह्यमाणो धार्यमाणो वा चारित्रस्यानुपधातको भवति, तेन कारणेन कालोऽनुज्ञातः ॥ ५२८१ ॥ कथम् ? इत्याह- काले उ अणुण्णाए, जति वि हु लग्गेज तेहिं दोसेहिं । सुद्धो बुवादिणंतो, लग्गति उ विवाएँ परेणं ॥ ५२८२ ॥ आयमहरनयलक्षणो द्वितीयादिपौरुपीत्रयात्मको वा कालो भक्त-पानादेर्धारणेऽनुज्ञातः । एवं- विधेऽनुज्ञाते काले यद्यपि 'तैः' पूर्वोत्तैोषैः 'लग्येत' स्पृश्येत तथापि शुद्धः । अनुज्ञात- कालात् परेण 'उपानाययन्' अतिक्रामयन् 'विपर्यये' अविद्यमानेष्वपि दोषेषु 'लगति' सप्रायश्चित्तो मन्तव्यः ।। ५२८२ ॥ पढमाएँ गिहितूणं, पच्छिमपोरिसि उवादिणति जो उ। 36 ते चैव तत्थ दोसा, वितियाए जे भणिय पुन्दि ।। ५२८३ ॥ प्रथमायां पौरुण्यां गृहीत्वा पश्चिमां पौरुषी योऽतिकामयति तत्र त एव दोषा ये पूर्व प्रथमायां गृहीत्वा द्वितीयायामतिकामयतो जिनकल्पिकस्य भणिताः ।। ५२८३ ॥ अमूनि चातिक्रामणकारणानि- सज्झाय-लेव-सिव्वण-भायणपरिकम्म-सट्टरादीहिं। 30 सहस अणाभोगेण व, उवादियं होज जा चरिमं ॥ ५२८४ ॥ १"काले उ" ति तुशब्दो विशेषणे, स चैतद्- विशिनष्टि-आद्य का० ॥ २"श्चित्तो भवतीत्यर्थः ॥ ५२८२॥ इमेवान्यपदं भावयति-पढ़माए को० ॥३°त्वा यः साधुरुपाना ययति तत्र का०॥ 20 ·. 5 माण्यगाथा: ५२७९-८८] चतुर्थ उद्देशः। १४०५ खाध्यायेऽतीवोपयोगाद् विस्मृतम् । एवं लेपपरिकर्मणं कुर्वतः, वस्त्रं वा सीन्यतः, भाजनं चा परिकर्मयतः, देशकथादिकं वा सट्टरम्-आलजालं कुर्वतः, आदिशब्दः सट्टरस्यानेकमेद- सूचकः । एतेषु यद् अत्यन्तव्यग्रत्वं स सहसाकारः, 'अनाभोगः' अत्यन्तविस्मृतिः । एवं सहसाकारणानामोगेन वा 'चरमां' चतुर्थी यावदतिकामितं भवेत् ।। ५२८४ ॥ आहचुवाइणाविय, विगिंधण परिणऽसंथरंतम्मि । अन्नस्स गेण्हणं मुंजणं च असतीऍ तस्सेव ।। ५२८५॥ एतैः कारणैः "आहञ्च" कदाचिदतिकामितं भवेत् ततः 'विवेच्या परित्यज्य परिज्ञा' दिवसचरमप्रत्याख्यानं कर्तव्यम् । अथ न संस्तरन्ति ततः काले पूर्यमाणे 'अन्यस्य अशनादेहणं भोजनं च कर्तव्यम् । अथ कालो न पूर्यते न वा तदानीं पर्याप्तं लभ्यते ततः यतनया यथा अगीतार्थाः 'तदेवेदमशनादिकम्' इति न जानन्ति तथा तस्यैव परिभोगः कर्तव्यः ॥५२८५|| 10 बिइयपएण गिलाणस्स कारणा अधवुवातिणे ओमे । अद्धाण पविसमाणो, मज्झे अहवा वि उर्तिण्णो ॥ ५२८६ ॥ . द्वितीयपदे ग्लानस्य कारणात् प्रायोग्य भक्तादिकमतिरिक्तमपि कालं धारयेत् , ग्लानकृत्ये वा तावद् व्यापृताः यावत् चरमपौरुषी जाता, अथवा अवमे पर्यटत एव चतुर्थी सजाती, अध्वनि वा प्रविशन् सार्थवशगोऽतिकामयेत् , एवमध्वनो मध्ये वर्तमानस्ततो वा उत्तीणोंS-15 संस्तरन् अतिक्रामयेद् मुञ्जीत वा न कश्चिद् दोषः ।। ५२८६ ॥ व्याख्यातं कालातिक्रान्तसूत्रम् । अथ क्षेत्रातिकान्तसूत्रं व्याख्यानयति- परमद्धजोयणाओ, उजाण परेण चउगुरू होति । आणादिणो य दोसा, विराहणा संजमा-ऽऽयाए ।। ५२८७ ।। अर्घयोजनं-द्विगन्यूतं ततः परमशनादिकमतिकामयतश्चतुर्गुरु । आतां तावद् अर्धयोजनम् 20 अमोद्यानादपि परेणातिकामयतब्धतुर्गुरुकाः । आज्ञादयश्च दोषाः, संयमा-ऽऽत्मनोश्व विराधना ॥ ५२८७ ॥ तामेवाह- भारेण वेदगाए, ण पेहती खाणुमादि अभिषातो । इरिया पगलिय तेणग, भायणभेदो य छक्काया ॥ ५२८८ ॥ भारेणाक्रान्तो वेदनाभिभूतः स्थाणु-कण्टकादीनि न प्रेक्षते, अधादिमिर्वाऽभिहन्यते, अथवा 96 "अभिघाउ" ति वटशाखादिना शिरसि घव्यते, ईयाँ वा न शोधयति, दूरनयनेन च भक्त- पाने परिगलिते पृथिव्यादिविराधना, तेनैर्वा समुद्देशो हियेत । क्षुधा-पिपासातस्य वा क्षीण- बलस्य भाजनमेदो भवेत् तत्र षट्कायविराधना । आत्मनः परस्य च तेन विना परिहाणिः ॥ ५२८८॥ परः प्राह-- १ तत एवमन्यस्य 'असति' अभावे यत' कां० ॥ २ एतदनन्तरम् अथात्रैव द्वितीयपद- . माह इत्यवतरणं का० ॥ ३ "विदयपएण" ति सप्तम्यर्थे तृतीया । द्वितीय का० ॥ ४'ता, अतस्तत्रापि उपानाययेत्, चरमपौरुषीमित्यर्थाद् गम्यते । अध्वनि का ॥ ५ एतदनन्तरं प्रन्थानम्-२५०० को० ॥ - , .

·- सनियुक्ति लघुभाष्य-वृत्तिके वृहत्तरपसूने [काल०प्रकृते सूत्रम् १६-१७ उजाण आरएणं, तहियं किं ते ण जायते दोसा। परिहरिया ते होजा, जति वि तहिं खेत्तमावजे ॥ ५२८९ ॥ उद्यानादारतो ग्रामादेरानीयमाने भक्त-पाने किं ते दोषा न जायन्ते यदेवमुद्यानात् परत इत्यभिधीयते । सूरिराह--'ते' दोपास्तीर्थकरवचनप्रामाण्येन परिहृता भवन्ति यद्यप्यनु- । ज्ञातक्षेत्रे तान् दोपानापद्यते ।। ५२८९ ॥ पुनरपि परः प्रेरयति----- एवं सुत्तं अफलं, सुत्तनिवातो इमो तु जिणकप्पे । गच्छम्मि अद्धजोयण, केसिंची कारणे तं पि ।। ५२९० ।। ननु यशुद्यानात् परतो नातिक्रामयितव्यम् ततो यत् "परमद्धजोयणमेराओ" ति सूत्र भणितं तद् अफलं प्राप्नोति । आचार्यः प्राह-यद् 'अग्रोद्यानात् परतो नातिक्रामयितव्यम्' 10इत्युच्यते स एष सूत्रार्थनिपातः 'जिनकल्पे' जिनकल्पिकविषयो मन्तव्यः, यत् पुनः "अर्द्ध- योजनात् परतः" इत्यादि सूत्रं तद् गच्छयासिविषयम् । केषाञ्चिदाचार्याणामयमभिप्रायः, यथा-गच्छवासिमिरपि उत्सर्गत उद्यानात् परतो नातिकामणीयम् , कारणे तु तदप्ययोजन नेतव्यम् । एवमापवादिकं सूत्रम् । यद्वा "केसिंची कारणे तं पि" ति अन्यथा व्याख्यायते- 'केषाश्चिद् आचार्य-बाल-वृद्धादीनां कारणे 'तेदपि अर्धयोजनं गम्यते ॥ ५२९० ॥ 15 इदमेव भावयति- सक्खेत जदा ण लभति, तत्तो दूरे वि कारणे जतति । गिहिणो वि चिंतणमणागतम्मि गच्छे किमंग पुण ।। ५२९१ ॥ 'खक्षेत्रे' स्वग्रामे यदा न लमते तदा दूरेऽप्याचार्यादीनां कारणे भक्त-पानग्रहणार्थ यतते, अर्धयोजनमपि गच्छतीति भावः । अपि च--यद्यपि खग्रामे प्राचुर्येण लभ्यते तथाऽप्युत्स- 20र्गतस्तत्र न हिण्डनीयम् । कुतः ? इत्याह-यदि तावद् गृहिणोऽपि क्रयविक्रयसम्प्रयुक्ता अनागतं प्राघूर्णकाद्यर्थ घृत-गुङ-लवण-तण्डुलादीनां चिन्तां कुर्वन्ति किमङ्ग पुनर्गच्छे सबाल-बुद्धे येषांक्रयविक्रयः सञ्चयश्च नास्ति तैः प्राघूर्णकाद्यर्थमनागतं न चिन्तनीयम् ! ।।५२९१।। ततः- संघाडेगो उवणाकुलेसु सेसेसु बाल-बुवादी । तरुणा बाहिरगामे, पुच्छा दिलुतऽगारीए । ५२९२ ।। स्वग्रामे यानि दानश्राद्धादीनि स्थापनाकुलानि तेषु गुरूणां सङ्घाटक एकः प्रविशति । यानि खग्रामे शेषाणि कुलानि तेषु बाल-वृद्धा-ऽसहिष्णुप्रभृतयो हिण्डन्ते । ये तु तरुणास्ते बहिर्नामे पर्यटन्ति । शिष्यः पृच्छति-किमादरेण क्षेत्रं प्रत्युपेक्ष्य रक्षथ है । गुरुराह- अगार्या दृष्टान्तोऽत्र क्रियते ।। ५२९२ ।। परिमियभत्तपदाणे, जेहादवहरति थोरथोत्रं तु । पाहुण वियाल आगत, विसण्ण आसासणा दाणं ॥ ५२९३ ॥ एगो किविणवणिओ अगारीए अविस्ससंतो तंदुल-घत-लवण-कडुभंडादियं दिवसपरिव्वयं १°न्ते, गाथायामेकवचनं प्राकृतत्वात् , यदेव का० ॥ २'तद्' अर्घयोजनमपि भक- पानानयनार्थ गम्य का० ॥ - 25 30 ·भाण्यगाथा: ५२८९-९६] चतुर्थ उद्देशः। १४०७ परिमितं देति, आवणातो घरेण किंचि तंदुलादि धारेति । अंगारीए चिंता-जदि एयस्स अब्भरहितो मित्तो वा अन्नो वा पदोसादिअवेलाए आगमिस्सति तो किं दाह ! । तओ अप्पणो बुद्धिपुव्वगेण वणियस्स अजाणतो गेह-तंदुलादियाण थोवयोवं फेडेति । कालेण बहु- मुस्सन्नं । अन्नया तस्स मिचो पदोसकाले आगतो । आवणं आरक्खियभया गंतुं न सक्कति । पणियस्स चिंता जाता, विसन्नो 'कहमेतस्स भत्तं दाहामि ! ति । अगारी वणियस्स मणो-5 गतं भावं जाणित्ता भणति-मा विसादं करेहि, सन्वं से करेमि । तीए अभंगादिणा पहावेउं विसिट्ठमाहारं मुंजाविओ । तुट्ठो मित्तो पभाए पुणो जेमेउं गतो । वणिओ वि तुट्ठो भारियं भणइ-अहं ते परिमियं देमि, कतो एतं ! ति । तीए सव्वं कहियं । तुट्टेण वणिएण 'एसा घरचिंतिय' ति सव्वो घरसारो समप्पिओ ।। अथाक्षरार्थः-परिमितभक्तपदाने सति स्नेहादेमध्यादगारी स्तोकस्तोकमपहरति । प्राघूर्ण-10 कस्य च विकाले आगमनम् , ततो गृहपतिर्विषण्णः । तया तस्याश्वासना कृता । ततः प्रापूर्ण- कस्य भक्त-पानदानमकारि ।। ५२९३ ।। एवं पीईवडी, विवरीयऽण्योण होइ दिटुंतो । लोगुत्तरे विसेसा, असंचया जेण समणा तु ॥ ५२९४ ॥ एवं क्रियमाणे तयोः सुहृदोः परस्परं प्रीतिवृद्धिरुपजायते । विपरीतश्चान्येन प्रकारेण 10 दृष्टान्तो भवति-तत्र परिमितभक्तमध्यादगारी स्तोकस्तोकं नापहरति ततः सुहृदादेः प्राधुण- कस्स स्नेहच्छेदो भवति । एवं यदि गृहस्था अप्यनागतं चिन्तयन्ति ततः कुक्षिशम्बलैः साधुभिः सुतरामनागतं चिन्तनीयम् । अपि च-लोकोत्तरे येन असश्चयाः श्रमणास्तेन कारणेन विशे- पतः क्षेत्रं रक्षणीयम् ॥ ५२९४ ॥ जणलावो परगामे, हिंडित्ताऽऽणेति वसहि इह गामे । देसह पालादीणं, कारणजाते य सुलभ तु ॥ ५२९५ ॥ जनस्यात्मीयात्मीयगृहेषु प्राममध्ये वा मिलितस्यालाप:-प्रवादो भवति-अमी साधवः परनामे हिण्डित्वा मिक्षामिहानयन्ति ततः केवलं वसतिरेवेह ग्रामे अमीषाम् । एवं श्रुत्वा गृहपतयः खखमहेला आदिशन्ति-ये बालादयोऽत्र हिण्डन्ते तेषामादरेण सविशेष प्रयच्छत । एवं- विधायां चिन्तायां प्राघूर्णकादिकारणजाते यदि देशकालेऽदेशकाले वा हिण्डन्ते तदाऽपि सुलम 25 भवति ॥ ५२९५ ॥ पाहुणविसेसदाणे, णिजर कित्ती य इहर विवरीयं । पुचि चमढणसिग्गा, न देति संतं पि कन्जेसु ।। ५२९६ ।। पाघूर्णकस्स 'विशेषेण आदरेण भक्त-पाने दीयमाने परलोके निर्जरा इहलोके च कीर्ति- भवति, चशब्दात् प्रीतिवृद्धिः परस्परोपकारिता च भवति । 'इतरथा' प्राधुणकस्याक्रियमाणे एत-30 देव विपरीतं भवति, निर्जरादिकं न भवतीत्यर्थः । कथं पुनखद् दानं न भवति ? इत्याह- चमढनया-दिने दिने प्रविशद्भिः साधुभिः सिग्गानि-परिश्रान्तानि स्थापनाकुलानि 'सदपि' गृहे विद्यमानमपि घृतादिकं द्रव्यं प्राधूर्णकादिकार्येषु उत्पन्नेषु न प्रयच्छन्ति । एवं गुण-दोषान् 20 . - ·- . , १४०८ सनियुक्ति-लधुभाष्य-वृत्तिके वृहत्कल्पसूत्रे [ कालप्रकृते सूत्रम् १६-१७ विज्ञाय क्षेत्र प्रयतेनं रक्षणीयमिति प्रक्रमः || ५२९६ ।। अयं चापरतत्र गुणो भवति- चोरीइ य दिळतो, गच्छे चायामों तहिं च पतिरिकं । केइ पुण तत्थ मुंजण, आणेमाणे भणिय दोसा ॥ ५२९७ ।। । बहिर्यामे मिक्षाटने क्रियमाणे प्रभूतं दुग्ध-दध्यादिकं प्रायोग्य प्राप्यते, तथा चात्र चर्या दृष्टान्तो भवति । अपि च गच्छे एपैव सामाचारी गणधरभणिता-यद् बहिर्गामे तरुण- मिक्षायामटनीयम् । व्यायामश्च मोहचिकित्सानिमित्तं तैः कृतो भवति । 'तत्र' बहिर्यामे चश- ब्दाद् इह च ग्रामे "पहरिवं" एकान्तं भवति, मुक्कलमित्यर्थः । यद्वा "पइरिक" ति पंचुर भक्त-पानं तत्रावाप्यते । केचित् पुनराचार्यदेशीया ब्रुवते-'तत्रैव' वहिमे भोजनं कर्तव्यम् , यतो ये पूर्वमानयतो भार-वेदनादयो दोपा मणितास्ते एवं परिहृता भवन्ति । एतत् परमत- 10 मुत्तरत्र निराकरिष्यते ॥ ५२९७ ॥ अथ बदरीदृष्टान्तमाह- गामुऽमासे बदरी, नीसंदकडप्फला य खुजा य । पक्काऽऽमाऽलस चेडा, खायंतियरे गता दूरं ।। ५२९८ ।। सिग्यतरं ते आता, तेसिऽण्णेसिं च दिति सयमेव । खायंति एव इहई, आय-परसुहावहा तरुणा ।। ५२९९ ।। 15' , कस्यापि प्रामस्य 'अभ्यासे' प्रत्यासत्तौ बदरी । सा ग्रामनिस्यन्दपानीयेन संवर्धिता ततः कटुकफला संवृत्ता । अन्यच्च सा खभावत एव कुना ततः सुखारोहा । तस्यां च कानिचित् फलानि पक्कानि कानिचिदामानि, अथवा "पकाऽऽम" ति मन्दपकानि । तत्र ये अलसाः 'चेटका बालकास्ते तां बदरी सुखारोहामारुह्य कटुकान्यपि वदराणि भक्षयन्ति, तान्यपि खल्स- तया न पर्याप्तानि भवन्ति । 'इतरे नाम' अनलसाः-उत्साहवन्तो बालकास्ते दूरमटवीं गताः, 20 तत्र च महावदरीवनेषु परिपक्कानि बदराणि यथेच्छं खादन्ति ॥ ५२९८ ॥ ततो यावत् तेऽलसास्तस्यां कटुकबदयों क्लिश्यमाना आसते तावत् 'ते' दूरगामिनो बालका आत्मनः पर्याप्तं कृत्वा बदरपोट्टलकमाराकान्ताः शीघ्रतरमागताः तेषाम् अलसानाम् 'अन्येषां च गृहे स्थितानां खजनानां बदराणि पर्याच्या ददति, खयमेव च भक्षयन्ति । एवम् 'इहापि' गच्छवासे तरुणा मिक्षवो वीर्यसम्पन्ना उत्साहवन्तो वाघमामे हिण्डमाना आत्मनः परेषां च-बाल-बृद्धादीनां सुखावहा भवन्ति ॥५२९९॥ कथम् ! इति चेद् उच्यते- खीर-दहीमादीण य, लंभो सिग्धतर पढम पइरिके। . उग्गमदोसा विजढा, भवंति अणुकंपिया चितरे ।। ५३००॥ यथा तेऽलसाश्चेटकास्तथा बाल-वृद्धादयोऽपि कुनबदरीकल्पे तमिन् मूलपामे प्रत्यहमुद्वे- ज्यमानतया चिरमपि हिण्डमानाः कोद्रव-कूरादिकमेव लभन्ते, तदपि न पर्याप्तम् । ये तु 50 तरुणा बहिर्मामे गच्छन्ति तेऽनलसचेटककल्पाः, ततः क्षीर-दध्यादीनां प्रायोग्यद्रव्याणां लामस्तेषां बहिर्यामे भवति, शीघ्रतरं च ते खग्रामे आगच्छन्ति । "पढम" ति प्रथमालिका च स्वयं कुर्वन्ति, बालादिभ्यः प्रथमतरं वा समागच्छन्ति । "पहरिक" ति प्रचुरं भक-पानमु- १. स्तहुणो ताटी० मो० हे.॥ - ·10 16 भाण्यगाथा: ५२९७-५३०५] चतुर्थ उद्देशः। १४०९ पादयन्ति । उद्गमदोषाश्च 'विजढाः परित्यक्ता भवन्ति । 'इतरे च' बालादयोऽनुकम्पिता भवन्ति ॥ ५३०० ॥ अमुमेवार्थ सविशेषमाह- एवं उग्गमदोसा, विजढा पइरिकया अणोमाणं । मोहतिगिच्छा य कता, विरियायारो य अणुचिण्णो ।। ५३०१॥ 'एवं बहिनीमे गच्छद्भिस्तैः 'उद्गमदोषाः' आधाकर्मादयः परित्यक्ता भवन्ति । "पइरिकय" । ति प्रचुरस्य भक्त-पानस्य लामो भवति । 'अनपमान' खपक्षापमानं न भवति । 'मोहचिकित्सा च' परिश्रमा-ऽऽतप-वैयावृत्यादिभिर्मोहस्य निग्रहः कृतो भवति । वीर्याचारश्च अनुचीर्णः' अनुष्ठितो भवति ।। ५३०१॥ अथ परः प्राह- : उजाणतो परेणं, उवातिणंतम्मि पुव्व जे भणिता। भारादीया दोसा, ते चेव इहं तु सविसेसा ।। ५३०२ ॥ ननु शोमनमिदम्यद् अर्धयोजनं गम्यते, किन्तु तेषां भरितभाराणामाचार्यसकाशमाग- च्छतां ये पूर्वमुद्यानात् परेण 'उपानाययति' अतिक्रामयति भारादयो दोषा भणितास्त एवेह सविशेषा भवन्ति ॥ ५३०२ ॥ ततः किं कर्तव्यम् ! इत्याह- तम्हा तु ण गंतव्वं, तहिँ भोत्तव्यं ण वा वि भोत्तव्वं । इहरा मे ते दोसा, इति उदिते चोदर्ग भणति ।। ५३०३ ॥ तस्मादाचार्यसमीपे भक्त पानेन गृहीतेन न गन्तव्यं किन्तु 'तत्रैव' बहिमे भोकव्यम् , एवं मारादयो दोषाः परिहता भवन्ति । "न वा वि मोचन्वं" ति वाशब्दः पक्षान्तरघोतका, अथ भवन्तो मणिष्यन्ति--नैव बहिर्मामे भोक्तव्यम् , तत एवमितस्था "मे" भवतां 'त एच' भारादयो दोषाः । एवं 'उदिते' भणिते सति सूरिनोंदकं भणति-यदि तत्र समुद्दिशन्ति ततो मासलघु, भवतोऽप्येवं भणतो मासलघु, तैश्च तत्र प्रायोग्यं समुद्दिशद्भिराचार्यादयः 20 परित्यक्ता मन्तव्याः, तेषां प्रायोग्यमन्तरेण परितापनादिसम्भवात् ।। ५३०३ ॥ - आह किमिवाचार्यमन्तरेण न सिध्यति यदेवं तदर्थं प्रायोग्यमानीयते ! इत्याह- जइ एयविप्पहूणा, तव-नियमगुणा भवे णिरवसेसा । आहारमाइयाणं, को नाम कहं पि कुवेजा ।। ५३०४ ।। यदि एतेन-आचार्येण विहीणाः-एनमन्तरेणेत्यर्थः तपो-नियमगुणा निरवशेषा भवेयुः 25 तत आचार्यप्रायोग्याणामाहारादीनामन्वेषणे को नाम कथामपि कुर्वीत !, न कश्चित् । इदमत्र हृदयम्-सर्वोऽपि तपो-नियमादिकः प्रयासोऽस्माकं संसारनिस्तरणार्थम् , ते च तपःअमृतयो गुणा गुरूपदेशमन्तरेण न सम्यगवगम्यन्ते, न वा निरवशेषा अपि यथावदनुष्ठातुं शक्यन्ते, अतः संसारनिस्तरणार्थमाचार्याणां प्रायोग्यानयनादिना कर्तव्यमेव वैयावृत्यमिति ॥ ५३०४ ॥ 30 जति ताव लोइय गुरुस्स लहुओं सागारिओ पुढविमादी । आणयणे परिहरिया, पढमा आपुच्छ जतणाए । ५३०५॥ । १न्ति । मूलनामे च प्रचुरसबाटकपरिभ्रमणाभावाद् उन्न का० ॥ " अपि च- ·10 15 १४१० सनियुक्ति-लधुभाष्य-वृत्तिके बृहत्कल्पसूत्रे [काल प्रकृते सूत्रम् १६-१७ यदि तावल्लौकिका अपि यो गुरुः-पिता ज्येष्ठवन्धुर्वा कुटुम्बं धारयति तस्मिन्नमुक्तेन भुञ्जते, यच्चोत्कृष्टं शाल्योदनादिकं तत् तस्य प्रयच्छन्ति ततः किं पुनर्यस्य प्रभावेन संसारो निस्तीर्यते तस्य प्रायोग्यमदत्त्वा एवमेव मुज्यते । यस्तु मुझे तस्य मासलघु । वसतेरभावाच्च तत्र मुजा- नान् सागारिको यदि पश्यति तदा चतुर्लघु, आज्ञादयश्च दोषाः । अस्थण्डिले च समुदिशता पृथिव्यादिविराधना | आनयने तु सर्वेऽप्येते दोषाः परिहता भवन्ति, अतो गुरुसमीपमानेत- व्यम् । द्वितीयपदे प्रथमालिकां कुर्वन्तो गुरुमापृच्छय गच्छन्ति । यतनया च यथा संसृष्टं न भवति तथा प्रथमालिका कर्तव्या ।। ५३०५ ॥ चोदगवयणं अप्पाऽणुकंपिओ ते य मे परिचत्ता। आयरिए अणुकंपा, परलोए इह पसंसणया ।। ५३०६ ॥ 'नोदकवचनं नाम' परः प्रेरयति यावत् ते ततो ग्रामात् प्रत्यागच्छन्ति तावत् तृष्णा- क्षुधाक्लान्ता अतीव परिताप्यन्ते, एवं प्रस्थापयद्भिर्भवद्भिरात्मा अनुकम्पितः ते च' साधवः परित्यक्ता भवन्ति । गुरुराह---ननु मुग्ध ! त एवानुकम्पिताः, कथम् ! इत्याह-"आयरिए, इत्यादि, यद् आचार्यवैयावृत्ये नियुक्ता एषा पारलौकिकी तेषामनुकम्पा; इहलोकेऽपि तेऽनु- कम्पिताः, यतो बहुभ्यः साधु-साध्वीजनेभ्यः प्रशंसामासादयन्ति ॥ ५३०६ ॥ परः प्राह- एवं पि परिचत्ता, काले खमए य असहुपुरिसे य । कालो गिम्हो उ भवे, खमओ वा पढम-वितिएहि ॥ ५३०७॥ यतस्ते बुभुक्षित-तृषिता भाराक्रान्ताः शीत-वाता-ऽऽतपैरमिहताः पन्थान वहन्ति, यूयं तु शीतलच्छायायां तिष्ठथ, तत एवमपि ते परित्यक्ताः । सूरिराह-तेषामपि कालं क्षपकमस- हिष्णुपुरुषं च प्रतीत्य प्रथमालिकाकरणमनुज्ञातम् । तत्र कालः-प्रीष्मलक्षणस्तस्मिन् प्रथमालिका 20 कृत्वा पानकं पिवन्ति, क्षपको वा प्रथम-द्वितीयपरीषहाभ्यामतीव वाधितः प्रथमालिकां करोति, एवमसहिष्णुरपि बुभुक्षातः प्रथमालिकां कुर्यात् ।। ५३०७ ।। अत्र परः प्राह- जइ एवं संसद्ध, अप्पत्ते दोसियाइणं गहणं । लंवण मिक्खा दुविहा, जहण्णमुक्कोस तिय पणए ॥ ५३०८ ॥ यद्येवमसौ बहिरेव प्रथमालिकां करोति ततो भक्तं संसृष्टं भवति, संसृष्टे च गुर्वादीनां 28दीयमानेऽभक्तिः कृता भवति । गुरुराह-अप्राप्ते देश-काले दोषान्नादेब्रहणं कृत्वा येषु वा कुलेषु प्रभाते वेला तेषु पर्यठ्य प्रथमालिकां कुर्वन्ति, भाजनस्य च कल्पं कुर्वन्ति । प्रथमालि- काप्रमाणं च द्विधा-लम्बनतो भिक्षातश्च । तत्र जघन्येन त्रयः 'लम्बनाः' कवलास्तिसश्च उत्कर्पतः पञ्च लम्बनाः पञ्च वा मिक्षाः । शेषं सर्वमपि मध्यमं प्रमाणम् ॥ ५३०८॥ अथ तैः कुत्र किंग्रहीतव्यम् ! इति निरूपयति-- 30 एगस्थ होइ भत्रं, वितियम्मि पडिग्गहे दवं होति । गुरुमादीपाउग्गं, मत्तऍ वितिए य संसतं ॥ ५३०९ ॥ साधुद्वयस्य द्वौ प्रतिग्रही द्वौ च मात्रको भवतः । तत्रैकस्मिन् प्रतिग्रहे भकं ग्रहीतव्यम् , १गिंभो उ तामा० ॥ २ "सिणादिणं तामा० ॥ मिक्षा, ·15 भाष्यगाथा: ५३०६-१४] चतुर्थ उद्देशः। द्वितीये च 'द्रवं' पानकं भवति । तथैकसिन् मात्रके आचार्यादीनां प्रायोग्यं गृह्यते, द्वितीये तु संसक्तं भक्तं वा पानकं वा प्रत्युपेक्षते । यदि शुद्धं ततः प्रतिग्रहे प्रक्षिप्यते ॥ ५३०९ ।। जति रिको तो दवमत्तगम्मि पढमालियाएँ गहणं तु । संसत्त गहण दवदुल्लमे य तत्थेव ज पंतं ।। ५३१० ॥ यदि रिक्तोऽसौ द्रवमात्रकः ततस्तत्र प्रथमालिकाया ग्रहणं कर्तव्यम् , एवं संसृष्टं न भवति । अथवा तस्मिन् द्रवमात्रके संसक्तं द्रवं गृहीतम् , द्रवं वा तत्र क्षेत्रे दुर्लभं ततः 'तत्रैव' भक्तप्रतिग्रहे यत् प्रान्तं तद् एकेन हस्तेनाकृष्य अन्यमिन् हस्ते कृत्वा समुद्दिशति, एवं संसृष्टं न भवति ।। ५३१०॥ बिइयपदं तत्थेवा, सेसं अहवा वि होइ सव्वं पि । तम्हा गंतव्वं आणणं, व जति वि पुट्ठो तह वि सुद्धो ॥ ५३११ ॥ ॥ द्वितीयपदमत्रोच्यते-~अतीव बुभुक्षितास्तत्रैवात्मनः संविभागं भुजते, शेषं सर्वमप्यान- यन्ति, अथवा तत्रैव सर्वमात्म-परसंविभागं भुञ्जते । यत एष एवंविधो विधिस्तस्माद् विधिना गन्तव्यं विधिना आनेतव्यं विधिना तत्रैव भोक्तव्यम् । एवं सर्वत्र विधिं कुर्वन् यद्यपि दोषैः स्पृष्टो भवति तथापि शुद्धः ॥ ५३११ ॥ कथं पुनः सर्वमसर्व वा भिक्षाचर्यागतेन भोक्तव्यम् ! इत्याह- अंतरपल्लीगहितं, पढमागहियं व झुंजए सव्वं । संखडि धुवलंमे वा, जं गहियं दोसिणं वा वि ॥ ५३१२ ।। यद् अन्तरपल्लिकायों गृहीतं प्रथमपौरुपीगृहीतं वा तत् सर्वमपि भुते । यत्र वा जानन्ति सङ्घध्यां ध्रुवो लाभो भविता तत्र यत् पूर्व गृहीतं तत् सर्वमपि भोक्तव्यम् । यद् वा दोषानं गृहीतं तदशेषमपि भोक्तव्यम् ॥ ५३१२ ॥ दरहिंडिएव भाणं, भरियं भुत्तुं पुणो वि हिंडिजा। कालो वाऽतिकमई, भुजेजा अंतरा सचं ॥ ५३१३ ॥ अथवा 'दरहिण्डिते' अर्धपर्यटित एव भाजनं भृतं ततोऽल्पसागारिके तत् पर्याप्तं भुक्त्वा पुनरपि मिक्षां हिण्डेत । अथवा यावद् आचार्यान्तिके आगच्छन्ति तावत् कालोऽतिक्रामति, चतुर्थपौरुषी लगति सूर्यो वाऽस्तमेतीत्यर्थः, ततः सर्वमपि 'अन्तरा' तत्रैव भुञ्जीत ॥५३१३|| 25 परमद्धजोयणातो, उज्जाण परेण जे भणिय दोसा । आहनुवातिणाविऍ, ते चेवुस्सग्ग-अचवाता ॥ ५३१४ ॥ अथार्धयोजनात् परेण अतिक्रामयति तदा ये उद्यानात् परतोऽतिक्रामणे दोषाः पूर्वं भणि. तास्त एव द्रष्टव्याः । अथ “आहच" कदाचिदनामोगादिनाऽतिक्रामितं ततस्तावेवोत्सर्गा- ऽपवादौ, उत्सर्गतस्तद् न भोक्तव्यम् अपवादतः पुनरसंस्तरणे भोक्तव्यमिति भावः ।। ५३१४ ।। 30 ॥ काल-क्षेत्रातिकान्तप्रकृतं समाप्तम् ॥ 20 १ यां-मूलग्रामादर्घतृतीयगन्यूतिभाविन्यां गृही का० ॥

·सनियुक्ति-लघुभाष्य-वृत्तिके वृहत्कल्पसूत्रे [ अनेष०प्रकृते सूत्रम् १८ अ ने प णी य प क तम् 10 - निग्गंथेण य गाहावइकुलं पिंडवायपडियाए अणु- प्पविटेणं अन्नतरे अचित्ते अणेसणिज्जे पाण-भोयणे पडिग्गाहिए सिया, अस्थि या इत्थ केइ सेहतराए अणुवहावियए कप्पइ से तस्स दाउं अणुप्पदाउं वा; नत्थि या इत्थ केइ सेहतराए अणुवट्ठावियए तं नो अप्पणा भुंजेज्जा, नो अन्नेसिं दावए, एगंते बहुफासुए पएसे पडिलेहिता पमज्जित्ता परिढवे- यत्वे सिया १८॥ अस्य सम्बन्धमाह- आहार एव पगतो, तस्स उ गहणम्मि पण्णिया सोही। आहच पुण असुद्धे, अचित्त गहिए इमं सुतं ॥ ५३१५ ।। आहार एवानन्तरसूत्रे प्रकृतः । 'तस्य च आहारस्य ग्रहणे शोधिर्वर्णिता, यथा शुद्ध आहारो 15 ग्रहीतव्यः तथा भणितमिति भावः । "आहच्च" कदाचित् पुनरशुद्धो अचित्त आहारो गृहीतो भवेत् तत्र को विधिः । इत्यस्यां जिज्ञासायामिदं सूत्रमारभ्यते ॥ ५३१५ ।। अहवण सचित्तदन्वं, पडिसिद्ध दवमादिपडिसेहे । इह पुण अचित्तदव्वं, चारेति अणेसियं जोगी ।। ५३१६ ॥ अथवा पूर्वतरसूत्रेषु "तओ नो कप्पंति पवावित्तए" (सू० ४) इत्यादिषु सचित्तद्रव्यं 20'द्रव्यादिप्रतिषेधेन' द्रव्यं–पण्डकादिकं तदाश्रित्य प्रतिषेधो द्रव्यप्रतिषेधस्तेन, आदिशब्दाद् "दुढे मूढे" इत्यादिषु च भावप्रतिषेधेन प्रतिषिद्धम् । 'इह पुनः' प्रकृतसूत्रेऽचित्तद्रव्यमनेषणीयं वारयति । एष 'योग सम्बन्धः ॥ ५३१६ ।। अनेनायातस्यास्य व्याख्या-निर्मन्थेन च गृहपतिकुलं पिण्डपातप्रतिज्ञयाऽनुप्रविष्टेन "अन्नतरे" ति उद्गमोत्पादनेषणादोषाणामन्यतरेण दोषेण दुष्टम् 'अनेषणीयम्' अशुद्धम् 'अचित्त' निर्जीव पान-भोजनमनामोगेन प्रतिगृहीतं स्यात् , तच्चोत्कृष्टं न यतस्ततः परित्यक्तुं शक्यते, अस्ति चौत्र कश्चित् 'शैक्षतरकः' लघुतरः 'अनुपस्थापितकः' अनारोपितमहाव्रतः १°थाऽनन्तरसूत्रे भणि कां० ॥ २"शुद्धः-अनेपणीयः परम् अचित्तः-प्राशुकः एवं विध आहा कां०॥ ३"अहवण" त्ति अखण्डमव्ययमथवार्थे । अथवा कां ॥ ४ सूने 'अचित्तद्रव्यम्' माहाररूपम् 'अनेषितम्' अनेपणी का॥५च'यत्र' विवक्षितनि- ग्रन्थसत्कगच्छमध्ये कश्चि का ॥ , . ३ ·K- १ 10 3 15 भाष्यगाथा: ५३१५-२१] चतुर्थ उद्देशः। १४१३ कल्पते "से" 'तस्य' निम्रन्थस्य 'तसै शैक्षाय दातुमनुप्रदातुं वा । तत्र दातुं प्रथमतः, 'अनुप्र- दातुं तेनान्यसिन्नेषणीये देते सति पश्चात् प्रदातुम् । अथ नास्त्यत्र कोऽपि शैक्षतरकोऽनुप- स्थापितकस्ततस्तद् नैव आत्मना भुञ्जीत न वाऽन्येषां दद्यात् किन्तु एकान्ते वहुपाशुके प्रदेशे प्रत्युपेक्ष्य प्रमृज्य च परिष्ठापयितव्यं स्यादिति सूत्रार्थः ॥ अथ नियुक्तिविस्तरः- अनतरऽणेसणिजं, आउट्टिय गिण्हणे तु जं जत्थ । अणभोग गहित जतणा, अजतण दोसा इमे होति ॥ ५३१७ ॥ 'अन्यतर' उद्गमादीनामेकतरदोषदुष्टमनेषणीयमाकुटिकया यो गृह्णाति । आकुट्टिका नाम- खयमेव मोक्ष्ये शैक्षस्य वा दास्यामि । एवमुपेत्य ग्रहणे येन दोषेणाशुद्धं तमापद्यते, यंञ्च यत्र दोषे प्रायश्चित्तं तत् तस्य भवति । अथानाभोगेनानेषणीयं गृहीतं ततो यतनया शैक्षस्य दातव्यम् । यदि अयतनया ददाति तत इमे दोषा भवन्ति ॥ ५३१७ ॥ मा सबमेयं मम देहमन्नं, उक्कोसएणं व अलाहि मज्झं । किंवा ममं दिजति सबमेयं, इच्चेव वुत्तो तु भणाति कोई ॥ ५३१८ ॥ तेन अनेषणीयमिति कृत्वा शैक्षस्य दत्तम् , स च शैक्षो ब्रूयात्-मा सर्वमेतद् 'मन्न' भक्तं मम दत्त, अथोत्कृष्टमिति कृत्वा मे दीयते तत्रोत्कृष्टेन भक्तेन ममालम् , किं वा सर्वमे- तद् मम दीयते ! इति । एवं शैक्षेणोक्तः कश्चिद् भणति ॥ ५३१८ ॥ एतं तुभं अम्हं, न कप्पति चउगुरुं च आणादी। संका व आमिओग्गे, एगेण व इच्छियं होना ।। ५३१९ ।। 'एतत् तव कल्पते, अस्माकं तु न कल्पते' एवं भणतश्चतुर्गुरुकम् आज्ञादयश्च दोषाः । शङ्का च तस्य शैक्षस्य आमियोगः-कार्मणं तद्विषया भवति । 'एकेन वा' केनचित् शैक्षेण तद् दीयमानमीप्सितं भवेत् तस्य च ग्लानत्वे यथाभावेन जाते सति द्वितीयशैक्ष उड्डाहं 20 कुर्यात् ॥ ५३१९ ॥ इदमेव भावयति- कम्मोदय गेलने, दट्टण गतो करेज उड्डाहं । एगस्स वा वि दियो, गिलाण वमिऊण उड्डाहो ॥ ५३२० ॥ कर्मोदयाद् यथाभावेनैव ग्लानत्वे जाते सति स चिन्तयेत्-एतैः ‘मा व्रतादयं प्रति- भज्यताम् इति कृत्वा ममाभियोग्य दत्तम् । एवं 'दृष्ट्वा ज्ञात्वा स भूयो गृहवासं गतः सन् 95 उड्डाहं कुर्यात्-एतैः कार्मणं मम दत्तमिति । एकस्य वा दत्ते सति यदा ग्लानत्वं जातं तदा द्वितीयः शैक्षो व्रतं वमित्वा प्रभूतजनसमक्षमुड्डाहं कुर्यात् ।। ५३२० ॥ किं पुनश्चिन्तयित्वा स तं वमति ! इत्याह- मा पडिगच्छति दिणं, से कम्मण तेण एस आगल्लो । जाव ण दिजति अम्ह वि, ह णु दाणि पलामि ता तुरियं ।। ५३२१ ।। १ पां साधूनां "दावए" ति आर्षत्वाद् दद्या' का० ॥ २ इतोऽने का० प्रती के पुनस्ते? इत्यत आह इत्सवतरण विद्यते ॥ ३ इतोऽने का प्रती किम् ? इत्यत आह इत्यवतरणं वर्तते ॥ ४ दा "गिलाण" ति भावप्रधानत्वाद् निर्देशस्य ग्ला' का० ॥ - .. 30 ·5 10 ५ १४१४ सनियुक्ति-लघुभाष्य-वृत्तिके वृहत्कल्पसूत्रे [अनेप०प्रकृते सूत्रम् १८ मा प्रतिगमिष्यतीति वुद्ध्या कार्मणमस्य दत्तं तेनायं “आगल्लो" ग्लानः सञ्जातः, अतो यावदस्माकमपि कार्मणं न दीयते तावत् लरितमिदानीमहमपि पलाये ॥ ५३२१ ।। अथवा कश्चिदिदं ब्रूयात्- भत्तेण मे ण कर्ज, कल्लं भिक्खं गतो व भोक्खामि । अण्णं व देह मज्झं, इय अजते उक्षिणिगदोसा ॥ ५३२२ ।। भक्तेन 'मे' मम न कार्यम्, कल्ये वा भिक्षां गतो वा मोक्ष्ये, अन्यद्वा भक्तं मह्यं प्रय. छत । "इय" एवमयतनया दीयमाने 'उज्झिनिका' पारिठापनिका भवेत् । तस्यां च दोषाः कीटिका-मक्षिकादिविराधनारूपा मन्तव्याः ॥ ५३२२ ॥ अथवा एकस्य ग्लानत्वे जातेऽपरश्चिन्तयेत्--- ह णु ताव असंदेह, एस मओ हं तु ताव जीवामि । वग्धा हु चरति इमे, मिगचम्मगसंवुता पावा ।। ५३२३ ।। "ह णु" ति 'हः' इति खेदे 'नुः' इति वितकें । एष तावद् असन्देहं मृतः, अहं तु तावदिदानी लीवामि, इमे च पापाः श्रमणका मृगचर्मसंवृता व्याघ्राश्चरन्ति, पहिः साधुवेश- च्छन्ना हिंसका अमी इति भावः । अतो यावद् एते मां जीवितान्न व्यपरोपयन्ति तावत् 16प्रतिगच्छामीति ।। ५३२३ ।। किञ्च- अभिओगपरज्झस्स हु, को धम्मो किं व तेण णियमेणं । अहियक्करगाहीण च, अभिजोएताण को धम्मो ।। ५३२४ ॥ अमियोगेन-कार्मणेन "परज्झस्स" ति परवशीकृतस्य मम को नाम धर्मों भविष्यति !, किं वा तेन नियमेन मम कार्यम् !, तथा अधिकारप्राहिणामिवामीपामप्येवममियोजयतो को 26 धर्म: ? न कश्चिदित्यर्थः । एवं विचिन्त्य गृहवासं भूयोऽपि कुर्यात् ।। ५३२४ ।। यो ग्लानीभूयोत्पवजितः स प्रव्रजन्तमित्यं विपरिणमयेत्- किच्छाहि जीवितो है, जति मैरिउं इच्छसी तहिं वच्च । एस तु भणामि भाउग, विसकुंभा ते महुपिहाणा ।। ५३२५ ॥ 'कृच्छाद' अतिदुःखेनाहं तावद् जीवितः, अतो यदि त्वमपि मर्तुमिच्छसि तदा 'तत्र' 25 तेषां साधूनामन्तिके व्रज, येन भवतोऽप्येवं सम्पद्यत इति भावः । अपि च-हे प्रातः! एषोऽहमेकान्तहितो भूत्वा भवन्तं भणामि-ते साधवो विषकुम्भा मधुपिधानाः सन्ति, मुखेन जीवदयाधुपदेशक मधुरं वचो जल्पन्ति, चेतसा तु विषवत् परव्यपरोपणकारिदारुणपरिणामा इति हृदयम् । एवं विपरिणामितोऽसौ प्रव्रज्यामपतिपद्यमानः पट्कायविराधनादिकं यत् करोति तन्निष्पन्नं अयतनादायिनः प्रायश्चित्तम् ॥ ५३२५।। किञ्च- वातादीणं खोभे, जहण्णकालुस्थिए विसाऽऽसंका। अवि जुञ्जति अन्नविसे, णेव य संकाविसे किरिया ॥ ५३२६ ॥ १"वर्तमानासने वर्तमाना" इति वचनात् 'मा पडिगच्छर' त्तिमा प्रति का० ॥ २°दानी "हः" इति खेदे,"नुः" इति वितर्क, कि पलाये? कां० ॥ ३ मरणं तभा विना ॥ 30 ·" - 15 भाष्यगाथा: ५३२२-३०] चतुर्थ उद्देशः। १४१५ तस्याशुद्धाहारदानानन्तरं वातादीनां क्षोभे 'जघन्यकालात्' तत्क्षणादेवोस्थिते विषाशका भवति--मन्ये विषममीभिर्मम दत्तं येनैवं मे सहसैव धातुक्षोमः समजनि । एवं चिन्तयतस्त- स्थाचिरादेव मरणं भवेत् । कुतः ! इत्याह- "अवि" इत्यादि, 'अपिः' सम्भावनायाम् , सम्भाव्यते अयमर्थ:-यद् अन्यस्य सर्वस्यापि विषस्य मन्त्रादिक्रिया युज्यते, शङ्काविषस्य तु 'क्रिया' चिकित्सा नैव भवति, मानसिकत्वेन तस्य प्रतिकर्तुमशक्यत्वात् । यत एते दोषा: अतो नायतनया दातव्यम् ।। ५३२६ ॥ अत्र परमतमुपन्यस्य दूषयति- केइ पुण साहियव्वं, अस्समणो हति पडिगमो होज । दायब्वं जतणाए, गाए अणुलोमणाऽऽउट्टी ॥ ५३२७ ॥ केचित् पुनराचार्या ब्रुवते- स्फुटमेव तस्य कथयितव्यम्-भवत एवेदं कल्पते; एतच्च न युज्यते । यत एवमुक्ते कदाचिदसौ यात्-यत् श्रमणानां न कल्पते तद् मम यदि कल्पते 10 तत एवमहम् 'अश्रमणः' न श्रमणो भवामि, अश्रमणस्य च निरर्थक मे शिरस्तुण्डमुण्डनम् ; इति विचिन्त्य प्रतिगमनं कुर्यात् । यत एवमतो यतनया दातव्यम् । यतनया च दीयमानं यदि ज्ञातं भवति तदा वक्ष्यमाणवचनैः 'अनुलोमना' प्रज्ञापना तथा कर्तव्या यथा तस्य आवृत्तिः समाधानं भवति ।। ५३२७ ।। प्रज्ञापनाविधिश्वायम्--- अभिनवधम्मो सि अभावितो सि बालो व तं सि अणुकंपो। तव चेवट्ठा गहितं, भुजिजा तो परं छंदा ।। ५३२८ ॥ कप्पो चिय सेहाणं, पुच्छसु अण्णे वि एस हु जिणाणा । सामाइयकप्पठिती, एसा सुत्तं चिमं बेति ॥ ५३२९ ॥ 'अभिनवधर्मा' अधुनैव गृहीतप्रव्रज्योऽसि त्वम् , अत एव 'अभावितोऽसि' नाद्यापि भैक्षभोजनेन भावितः, बालश्च त्वमसि अत एव 'अनुकम्प्यः' अनुकम्पनीयः, तत इदमुत्कृष्ट- 20 द्रव्यमशुद्धमपि तवैवार्थाय गृहीतम् , अतः परं 'छन्दात्' स्वच्छन्देन भुञ्जीथाः ॥ ५३२८ ।। अपि च-कल्प एवैष शैक्षाणां यदनेषणीयमपि भोक्तुं कल्पते, यदि भवतो न प्रत्ययस्ततः पृच्छ 'अन्यानपि' गीतार्थसाधून । तेऽपि तेन पृष्टाः सन्तो ब्रुवते-एषा 'हु' निश्चितं 'जिनाज्ञा' तीर्थकृतामुपदेशः, सामायिककल्पस्य चैषैव स्थितिः । सूत्रं च ते साधवः इदं' प्रस्तुतं "अस्थि या इत्य केइ सेहतराए" इत्यादिरूपं ब्रुवते । भवेत् कारणं येनाकुट्टिकयाऽपि दद्यात् ॥५३२९॥ 25 कथम् ! इत्याह- परतित्थियपूयातो, पासिय विविहातों संखडीतो य । विप्परिणमेज सेधो, कक्खडचरियापरिस्संतो ।। ५३३० ।। कापि क्षेत्रे परतीथिकानां पूजाः-सादरनिग्ध-मधुरभोजनादिरूपास्तदुपासकैर्विघीयमाना दृश्या विविधाश्च सङ्खडीरवलोक्य शैक्षः कर्कशचर्यापरिश्रान्तः सन् विपरिणमेत ॥५३३०॥ ततः-30 नाऊण तस्स भावं, कप्पति जतणाएँ ताहे दाउं जे । १०ते-"साहियवं" ति स्फु' कां ॥ २°न्तः समस्तदोपविशुद्धभैक्षग्रहणनिर्विणः . " - ·" 5 । -- 15 सनियुक्ति-लघुभाष्य-वृत्तिके वृहत्कल्पसूत्रे [अनेप०प्रकृते सूत्रम् १८ संथरमाणे देतो, लग्गइ सट्टाणपच्छित्ते ॥ ५३३१ ।। ज्ञात्वा 'तस्य' शैक्षस्य 'भाव' स्निग्ध-मधुरमोजनविषयमभिप्रायमेपणीयालामे यतनया तस्या- नेषणीयमपि दातुं कल्पते । अथ संस्तरतोऽपि ददाति ततः स्वस्थानमायश्चित्ते लगति, येन दोषणाशुद्धं तन्निष्पन्नं प्रायश्चित्तमापद्यत इति भावः ॥ ५३३१ ।। सेहस्स व संबंधी, तारिसमिच्छंते वारणा पत्थि । कक्खडें व महिड्डीए, वितियं अद्धाणमादीसु ।। ५३३२ ॥ शैक्षस्य वा सम्बन्धिनः केऽपि सेहातिरेकत उत्कृष्टं भक्तमानीय दद्युः, तस्य च तादृशं भोक्तुमिच्छतः 'वारणा' प्रतिषेधो नास्ति । "कक्खडे व ति कर्कशम्--अवमौदर्य तत्रा- संस्तरणेऽशुद्ध शैक्षस्य दातव्यम् , शुद्धमात्मना भोक्तव्यम् । “महिड्डीए" चि महर्द्धिकः-राजादि- 10 प्रबजितः स यावद् नाद्यापि भावितः तावत् प्रायोग्यमनेपणीयं दीयते । "बिइयं अद्धाणमा- दीसु" ति अध्वादिषु कारणेपु द्वितीयपदं भवति, स्वयमप्यनेषणीयं भुञ्जानाः शुद्धा इति भावः । एषा पुरातनी गाथा ॥ ५३३२ ।। साम्प्रतमेनामेव विवृणोति-- नीया व केई तु विरूवरूवं, आणेज भत्तं अणुवट्ठियस्सा। स चावि पुच्छेज जता तु थेरे, तदा ण वारेति णं मा गुरूगा ॥ ५३३३ ।। निर्जकाः केचिद् 'विरूपरूपं' मोदका-ऽशोकवर्ति-शाल्योदनप्रभृतिकमुस्कृष्टं भक्तमनुप- स्थितस्य शैक्षस्यायानयेयुः । स च तैर्निमनितो यदा स्वविरान्' आचार्यान् पृच्छेत्- गृहाम्यहमिदम् ? न वा ! इति; तदा गुरवो ""मिति 'त' शैक्षं न वारयन्ति । कुतः ? इत्याह-“मा गुरूग" ति मा वारयतां चत्वारो गुरुकाः प्रायश्चित्तं भवेत् ।। ५३३३ ॥ किमर्थ पुनर्न वार्यते ! इत्याह- लोलुग सिणेहतो वा, अण्णहभावो व तस्स वा तेसि । गिण्हह तुन्भे वि पहुं, पुरिमड्डी णिव्यिगतिगा मो ॥ ५३३४ ।। लोलुपतया संज्ञातकलेहतो वा स तद् भक्तं मोक्तुमभिलपेत् ततो यदि वार्यते तदा 'तस्य' शैक्षस्य 'तेषां वा' संज्ञातकानाम् 'अन्यथाभावः' विपरिणमनं भवेत् । संज्ञातकाश्च यदि साधूनामन्त्रयन्ते-बहेतद् भक्तम् अतो यूयमपि गृहीत; ततो वक्तव्यम्----"मो" इति वयं 2B पूर्वार्द्धपत्याख्यानिनो निर्विकृतिका वा ।। ५३३४ ॥ अथ ते संज्ञातका ब्रवीरन्-- मंदक्खेण ण इच्छति, तुम्मे से देह वेह णं तुम्मे । किं वा वारेमु वयं, गिण्हतु छंदेण तो विति ॥ ५३३५ ।। एप युष्माभिरनुज्ञातः 'मन्दाक्षेण' लज्जया न ग्रहीतुमिच्छति ततो यूयं तस्य प्रयच्छत, भणत या यूयम्--गृहाणेति । तत्र ब्रुवते-किं वा वयं वारयामः ? गृहातु खयमेव छन्देन 30 यदि रोचते ॥ ५३३५ ॥ अथ "कक्खडे व महिड्डीए" ति पदद्वयं व्याल्याति- वीसुं वोमे घेत्तुं, दिति व से संथरे व उन्झंति । भावंता विड्डिमतो, दलंति जा भावितोऽणेसिं ।। ५३३६ ॥ १"निजका शैक्षसत्कसशातकाः केचिद् कां० ॥ २ मंतक्खेण तामा० ॥ - 20 ·। चतुर्थ उद्देशः। भाष्यगाथा: ५३३१-३९] १४१७ ''अवमे' दुर्भिसे यावन्तिकादिकमनेषणीयं 'विष्वक्' पृथग् गृहीत्वा शैक्षस्वार्थायाऽऽनीतं तस्यैव प्रयच्छन्ति, संसरन्तो वा उज्झन्ति । यो वा ऋद्धिमत्मवजितस्तं भावयन्तः' मैक्ष-भोज- नभावना ग्राहयन्तो यावद् भावितो न भवति तावद् येन वा तेन वा दोषेणानेषणीय प्रायोग्य लब्ध्वा ददति । यद्येवं ऋद्धिमत्प्रवजितं नानुवर्तयन्ति ततश्चतुर्गुरुकम् ॥ ५३३६ ॥ कुतः ! इति चेदृ उच्यते- तित्थविवड्डी य पभावणा य ओमावणा कुलिंगीणं । एमादी तत्थ गुणा, अकुव्वतो मारिया चतुरो ।। ५३३७ ॥ ऋद्धिमति प्रबजिते तीर्थविवृद्धिर्भवति, 'यदीडशा अप्येतेषां सकाशे प्रव्रजन्ति ततो वयं दमकमायाः किमेवं गृहवासमधिवसामः' इति बुद्ध्या भूयांसः प्रवजन्तीति भावः । प्रभावना च प्रवचनस्य भवति कुलिङ्गिनां चापम्राजना भवति, तेषां मध्ये ईदृशामृद्धिमतामभावात् । 10 एवमादयः तत्र' राजादिप्रबजिते यतो गुणा भवन्ति अतस्तस्यानुवर्तनामकुर्वतश्चत्वारो भारिका मासाः प्रायश्चित्तम् ॥ ५३३७ ॥ अथ द्वितीयपदमाह- अद्धाणाऽसिव ओमे, रायडुढे असंथरता उ । सयमवि य झुंजमाणा, विसुद्धभावा अपच्छित्ता ॥ ५३३८॥ अध्वा-ऽशिवा-ऽवम-राजद्विष्टेषु असंस्तरन्तः खयमप्यनेषणीयं विशुद्धभावा भुञ्जाना नपा-16 यश्चिचा मन्तव्याः ।। ५३३८ ॥ ॥ अनेषणीयप्रकृतं समाप्तम् ॥ कल्प थि ता क ल्प खित प्रकृतम् सूत्रम्- जे कडे कप्पट्ठियाणं कप्पइ से अकप्पट्टियाणं, नो से कप्पइ कप्पट्टियाणं । जे कडे अकप्पट्टियाणं णो से कप्पइ कप्पट्टियाणं कप्पइ से अकप्पट्टियाणं । कप्पे ठिया कप्पट्ठिया, अकप्पे ठिया अकप्पट्ठिया १९ ॥ 20 अस्य सम्बन्धमाह- सुत्तेणेव उ जोगो, मिस्सियभावस्स पनवणहे। अक्खेव पिण्णओ चा, जम्हा तु ठिओ अकप्पम्मि ॥ ५३३९ ।। सूत्रेणैव 'योगः' सम्बन्धः क्रियते-'मिश्रितभावस्य' 'किमर्थमिदमशुद्धं मम दीयते ? इत्येवं कलुषितपरिणामस्य शैक्षस्य प्रज्ञापनाहेतोरिदं सूत्रमारम्यते । यद्वा 'कथं शैक्षस्यानेषणीयं कल्पते !" इत्येवं केनापि 'आक्षेपे' पूर्वपक्षे कृते 'निर्णय' निर्वचनमनेन क्रियते । कथम् ! इत्याह-यस्माद् असौ शैक्षः 'अकरपे' सामायिकसंयमलक्षणे स्थितः ततः कल्पते तस्याने-30 पणीयमिति ।। ५३३९ ॥

·, 10 , १४१८ सनियुक्ति-लघुभाष्य-वृत्तिके बृहत्कल्पसूत्रे [ कल्प०प्रकृते सूत्रम् १९ अनेनं सम्बन्धेनायातस्यास्य व्याख्या-'यद' अशनादिकं कृतं' विहितं कल्पस्थितानामर्थाय कश्पते तदृ अकल्पस्थितानाम् , नो तत् कल्पते कल्पस्थितानाम् । इहाचेलक्यादौ दशविधे कल्पे ये खिताते कल्पस्थिता उच्यन्ते, पञ्चयामधर्मप्रतिपन्ना इति भावः । ये पुनरेतसिन् कल्पे सम्पूर्णे न स्थितास्ते अकल्पस्थिताः, चतुर्यामधर्मप्रतिपचार इत्यर्थः । ततः पञ्चयामिकानुद्दिश्य bकृतं चातुर्यामिकानां कल्पत इत्युक्तं भवति । तथा यद् 'अकश्यस्थितानां' चातुर्यामिकानामर्थाय कृतं नो तत् कल्पते 'कल्पस्थिताना' पञ्चयामिकानां किन्तु कल्पते तद् 'अकल्पस्थितानां चतुर्यामिकानाम् । अत्रैव व्युत्पत्तिमाह-'कल्प' आचेलक्यादौ दशविथे स्थिताः कल्पस्थिताः । 'अकल्पे' अस्थितकल्परूपे स्थिता अकल्पस्थिताः । एष सूत्रार्थः ।। अथ नियुक्तिविस्तरः- कप्पठिइपरूवणता, पंचेव महन्वया चउजामा । कप्पट्टियाण यणगं, अक्रप्प चउजाम सेहे य ॥ ५३४० ॥ कल्पस्थितेः प्रथमतः प्ररूपणा कर्तव्या । तद्यथा-पूर्व-पश्चिमसाघूनां करुपस्थितिः पञ्च- महाव्रतरूपा, मध्यमसाधूनां महाविदेहसाधूनां च कल्पस्थितिश्चतुर्यामलक्षणा । ततो ये कल्य- स्थितास्तेषां "पणगं" ति पञ्चैव महाब्रतानि भवन्ति । अकल्पस्थितानां तु 'चत्वारो यामा' चत्वारि महाव्रतानि भवन्ति, 'नापरिगृहीता स्त्री मुज्यते' इति कृत्वा चतुर्थत्रतं परिग्रहव्रत 16 एव तेषामन्तर्भवतीति भावः । यश्च पूर्व-पश्चिमतीर्थकरसाधूनामपि सम्बन्धी शैक्षः सोऽपि सामायिकसंयत इति कृत्वा चतुर्यामिकोऽकल्पस्थितश्च मन्तव्यः, यदा पुनरुपस्थापितो भविष्यति तदा कल्पस्थित इति ।। ५३४० ॥ प्ररूपिता कल्सस्थितिः । इह "जे कडे कप्पट्टियाणं" इत्यादिनाऽऽघाकर्म सूचितम् अतस्तस्योत्पत्तिमाह- साली घय गुल गोरस, पवेसु वल्लीफलेसु जातेसु । पुण्णट्ठ करण सड्ढा, आहाकम्मे णिमंतणता ।। ५३४१ ॥ कस्यापि दानरुचेरभिगमश्राद्धस्य वा नवः शालिर्भूयान् गृहे समायातस्ततः स चिन्तयति- 'पूर्वं यतीनामदत्त्वा ममात्मना परिभोक्तुं न युक्तः' इति परिमान्याऽऽधाकर्म कुर्यात् । एवं धृते गुडे गोरसे नवेषु वा तुम्व्यादिवल्लीफलेषु जातेषु पुण्यार्थ दानरुचिः श्राद्धः "करणं' ति आधाकर्म कृत्वा साधूनां निमन्त्रणं कुर्यात् ॥ ४३४१ ॥ तस्य चाधाकर्मणोऽमून्यकार्थिकपदानि- आहा अहे य कम्मे, आताहम्मे य अत्तकम्मे यं । तं पुण आहाकम्म, णायच्वं कप्पते कस्स ।। ५३४२ ॥ आधाकर्म अधःकर्म आत्मघ्नम् आत्मकर्म चेति चत्वारि नामानि । तत्र साधूनामाधया- प्रणिधानेन यत् कर्म-पट्कायविनाशेनाशनादिनिष्पादनं तद् आधाकर्म । तथा विशुद्धसंयम- 30 स्थानेभ्यः प्रतिपात्य आत्मानं अविशुद्धसंयमस्थानेषु यद् अधोऽधः करोति तद् अधःकर्म । आत्मानं-ज्ञान-दर्शन-चारित्ररूपं हन्ति-विनाशयतीति आत्मघ्नम् । यत् पाचकादेः सम्बन्धि १°ताः किन्तु केपुचित् शय्यातरपिण्डादिपु स्थानेषु स्थिताः केपुचित् तु माचेलक्या. दिषु अस्थितास्ते अकल्प का० ॥ 20 25 ।

·. भाष्यगाथाः ५३४०-४६] चतुर्थ उद्देशः। १४१९ कर्म-पाकादिलक्षणं ज्ञानावरणीयादिलक्षणं वा तद् आत्मनः सम्बन्धि क्रियते अनेनेति आत्म- कर्म । तत् पुनराधाकर्म कस्य पुरुषस्य कल्पते ! न वा ? यद्वा कस्य तीर्थे कथं कल्पते । न कल्पते वा ! इत्यमीमिरीतन्यम् ॥ ५३४२ ॥ तान्येव दर्शयति- संघस्स पुरिम-पच्छिम-मज्झिमसमणाण चेव समणीणं । चउण्हं उवस्सयाणं, कायव्वा मग्गणा होति ।। ५३४३ ॥ आधाकर्मकारी सामान्येन विशेषेण वा सङ्घस्योद्देशं कुर्यात् । तत्र सामान्येन-अविशेषितं सङ्घमुद्दिशति, विशेषेण तु पूर्व वा मध्यम वा पश्चिमं वा सङ्घ चेतसि प्रणिधत्ते । श्रमणा- नामप्योपतो विभागतश्च निर्देशं करोति । तत्रौषतः-अविशेषितश्रमणानाम् , विभागतः पञ्च- यामिकश्रमणानां चतुर्यामिकश्रमणानां वा । एवं श्रमणीनामपि वक्तव्यम् । तथा चतुर्णामुपा- श्रयाणामप्येवमेव सामान्येन विशेषेण च मार्गणा कर्तव्या भवति । तत्र चत्वार उपाश्रया इमे-10 पञ्चयामिकानां श्रमणानामुपाश्रयमुद्दिशतीति एकः, पञ्चयामिकानामेव श्रमणीनां द्वितीयः, एवं चतुर्यामिक श्रमण-श्रमणीनामप्येवमेव द्वावुपाश्रयो मन्तव्यौ ॥ ५३४३ ॥ इदमेव भावयति- संघ समुद्दिसित्ता, पढमो वितिओ य समण-समणीओ। ततिओ उवस्सए खल, चउत्थओ एगपुरिसस्स ॥ ५३४४ ॥ आषाकर्मकारी प्रथमो दानश्राद्धादिः सर्छ सामान्येन विशेषेण वा समुद्दिश्याधाकर्म15 करोति । द्वितीयः श्रमण-श्रमणीः प्रणिधाय करोति । तृतीय उपाश्रयानुद्दिश्य करोति । चतुर्थ एकपुरुषस्योद्देशं कृत्वा करोति ॥ ५३४४ ॥ अत्र यथाक्रम कल्प्या-ऽकरप्यविधिमाह-- जति सव्वं उदिसिउं, संघ कारेति दोण्ह वि णं कप्पे । अहवा सव्वे समणा, समणी वा तत्थ वि तहेव ॥ ५३४५॥ 'यदीति' अभ्युपगमे । यदि नाम ऋषभस्वामिनोऽजिवखामिनश्च तीर्थमेकंत्र मिलितं 20 भवति पार्श्वखामि-वर्द्धमानखामिनोर्वा तीर्थ मिलितं यदा प्राप्यते तदा तत्कालमङ्गीकृत्यायं विधिरभिधीयते-सर्वमपि सङ्घ सामान्येनोद्दिश्य यदा आधाकर्म करोति तदा 'द्वयोरपि' पश्चयामिक-चतुर्यामिकसङ्घयोन कल्पते । अथ सर्वान् श्रमणान् सामान्येनोदिशति ततः 'तत्रापि' श्रमणानामपि सामान्येनोद्देशे 'तथैव' सर्वेषामपि पञ्चयामिकानां चतुर्यामिकानां च श्रमणानां न कल्पते । एवं श्रमणीनामपि सामान्येनोद्देशे सर्वासामंकल्प्यम् ।। ५३४५ ॥ अथ विभागोद्देशे विधिमाह- जइ पुण पुरिमं संघ, उदिसती मज्झिमस्स तो कप्पे । मज्झिमउद्दिद्वे पुण, दोहं पि अकप्पितं होति ॥ ५३४६ ॥ यदि पुनः पूर्वमृषभखामिसत्कं सङ्घ समुदिशति ततः 'मध्यमस्य' अजितखामिसङ्घस्य कल्पते । अथ मध्यमं सङ्घमुद्दिशति तदा 'द्वयोरपि' पूर्व-मध्यमसङ्घयोरकल्प्यं भवति । 30 एवं पश्चिमतीर्थकरसत्कं समद्दिश्य कृतं मध्यमस्य कल्पते, मध्यमस्य कृतं द्वयोरपि न कल्पते ॥ ५३४६॥ एमेव समणवग्गे, समणीचग्गे च पुच्चमुदिहै । 25 पृ० १७९ ·. 15 १४२० सनियुक्ति-लघुभाष्य-वृत्तिके वृहत्कल्पसूत्रे [कल्प प्रकृते सूत्रम् १९ मज्झिमगाणं कप्पे, तेसि कडं दोण्ह वि ण कप्पे ॥ ५३४७ ॥ एवमेव श्रमणवर्गे श्रमणीवर्गे च पूर्वेषाम्-ऋषभखामिसम्बन्धिनां श्रमणानां श्रमणीनां वा यद् उद्दिष्टम्-उद्दिश्य कृतं तद् मध्यमानां श्रमण-श्रमणीनां कल्पते । 'तेषां मध्यमानाम- र्थाय कृतं 'उभयेषामपि' पूर्व-मध्यमानां साधु-साध्वीनां न कल्पते । एवं पश्चिम-मध्यमानामपि वक्तव्यम् ।। ५३४७ ॥ अथकपुरुषोद्देशे विधिमाह- पुरिमाणं एकस्स वि, कयं तु सच्चेसि पुरिम-चरिमाणं । ण वि कप्पे ठवणामेत्तगं तु गहणं तहिं नत्थि ॥ ५३४८॥ 'पूर्वेपाम् अपभस्वामिसत्कानामेकस्यापि पुरुषस्यार्थाय कृतं सर्वेषामपि पूर्व-पश्चिमानाम- कल्प्यम्, पश्चिमानामप्येकस्यार्थाय कृतं सर्वेषां पूर्व-पश्चिमानामकल्प्यम् । एतच्च स्थापना- 10 मात्र' प्ररूपणामात्रं संज्ञाविज्ञानार्थ क्रियते, बहुकालान्तरितत्वेन पूर्व-पश्चिमसाधूनामेकत्रासम्भ- वात् तत्र परस्परं ग्रहणं 'नास्ति' न घटते । मध्यमानां तु यदि सामान्येनैकं साघुमुद्दिश्य कृतं तत एकेन गृहीते शेषाणां कल्पते । अथ कमप्येकं विशेष्य कृतं ततः तस्यैवाकल्प्यम् , शेषाणां सर्वेषामपि कल्प्यम्, पूर्व-पश्चिमानां तु सर्वेषामपि तन्न कल्पते ॥ ५३४८॥ अथोपाश्रयोद्देशे विधिमाह- एवमुवस्सय पुरिमे, उद्दिढ ण तं तु पच्छिमा भुजे । मज्झिम-तब्धजाणं, कप्पे उद्दिट्ठसम पुन्वा ।। ५३४९ ।। एवं यदि सामान्येनोपाश्रयाणामुद्देशं करोति तदा सर्वेषामकल्प्यम् । अथ पूर्वेषाम् आद्य- तीर्थकरसाधूनामुपाश्रयानुद्दिशति ततस्तदर्थमुद्दिष्टं पश्चिमा उपलक्षणत्वात् पूर्व वा साघवः सर्वेऽपि न मुञ्जते, मध्यमानां पुनः कल्पनीयम् । अथ मध्यमसाधूनामुपाश्रयान् सर्वानुद्दिश्य 20 करोति ततो मध्यमानां पूर्व-पश्चिमानां च सर्वेषामकल्प्यम् । अथ कियत एव मध्यमोपाश्रयानु- दिशति ततः 'तद्व नां' तेषु-उपाश्रयेषु ये श्रमणास्त्रान् वर्जयित्वा शेषाणां मध्यमश्रमण- श्रमणीनां कल्पते । "उद्दिद्दसम पुच" ति पूर्व साधवः-पभस्वामिसत्का भण्यन्ते, ते 'उद्दिष्टसमाः' यं साधुमुद्दिश्य कृतं तत्तुल्याः, एकमुद्दिश्य कृतं सर्वेषामकल्पनीयमिति भावः १५३४९॥ एवं तावत् पूर्वेषां मध्यमानां च भणितम् । अथ मध्यमानां पश्चिमानां चाभिधीयते- सम्वे समणा समणी, मज्झिमगा चेव पच्छिमा चेव । मज्झिमग समण-समणी, पच्छिमगा समण-समणीतो ॥ ५३५० ॥ सर्वे श्रमणाः श्रमण्यो वा यदोद्दिश्यन्ते तदा सर्वेषामकल्प्यम् । "मज्झिमगा चेव" ति अथ मध्यमाः श्रमणाः श्रमण्यो वा उद्दिष्टास्ततो मध्यमानां पश्चिमानां च सर्वेषामकल्प्यम् । "पच्छिमा चेव" ति पश्चिमानां श्रमण श्रमणीनामुद्दिष्टे तेषां सर्वेषामकल्प्यम् , मध्यमानां 30 कल्प्यम् । मध्यमश्रमणानामुद्दिष्टं मध्यमसाध्वीनां कल्पते, मध्यमश्रमणीनामुद्दिष्टं मध्यमसाधूनां कल्पते । पश्चिमश्रमणानामुद्दिष्टे पश्चिमसाधु-साध्वीनां न कल्पते, मध्यमानामुभयेषामपि कल्पते । एवं पश्चिमश्रमणीनामप्युद्दिष्टे वक्तव्यम् ।। ५३५० ।। १ मनमणीनांक कां०॥. - - ·. " भाष्यगाथा: ५३४७-५३] चतुर्थ उद्देशः। १४२१ उवस्सग गणिय-विभाइय, उजुग-जड्डा य वंक-जड्डा य । मज्झिमग उञ्ज-पण्णा, पेच्छा सण्णायगाऽऽगमणं ॥ ५३५१ ॥ अथोपाश्रयेषु साधून गणित-विभाजितान् करोति । गणिता नाम-इयतां पञ्चादिसङ्ख्याकानां दातव्यम् , विभाजिता नाम-'अमुकस्यामुकस्य' इति नामोत्कीर्तनेन निर्धारिताः । अत्र चतु- भडी-गणिता अपि विभाजिता अपि १ गणिता न विभाजिताः २ विभाजिता न गणिताः ३न गणिता न विभाजिताः । अन प्रथममने मध्यमानां गणित-विभाजितानामेवा- कल्प्यम्, शेषाणां कल्पते । द्वितीयमझे यावद् गणितप्रमाणैर्न गृहीतं तावत् सर्वेषाम- कल्प्यम् , गणितप्रमाणैर्गृहीते मध्यमानी शेषाणां कल्प्यम् । तृतीयभङ्गे यावन्तः सहशनामा- नस्तेषां सर्वेषामकरप्यम् , शेषाणां कल्प्यम् । चतुर्थभने सर्वेषामकल्प्यम् । पूर्व-पश्चिमानां तु सर्वेष्वपि भङ्गेषु न कल्पते । परः प्राह-ननु सर्वेषां सर्वज्ञानां सदृश एव हितोपदेशस्ततः 10 कथं पञ्चयामिकानां चतुर्यामिकानां च विसदृशः कल्प्या-ऽकल्प्यविधिः ? अत्रोच्यते-कालानु- भावेन विनेयानामपरापरं तथातथाखभावपरिणाम विमलकेवलचक्षुषा विलोक्य तीर्थकृद्धि- रित्थं कल्प्या-ऽकल्प्यविधिवैचित्र्यमकारि । तथा चाह-"उजुग-जड्डा य" इति, पूर्वसाधवः ऋजु-जडाः पश्चिमसाघवो वक्र-जडा मध्यमा ऋजु-प्राज्ञाः । एतेषां च त्रिविधानामपि साधूनां नटप्रेक्षादृष्टान्तेन प्ररूपणा कर्तव्या । त्रिविधानामेव च साधूनां सज्ञातककुलमागतानां गृहिण 15 उदमादिदोषान् कुर्युः तत्रापि त्रिधा निदर्शनं कर्तव्यम् ॥ ५३५१ ॥ तत्र नटप्रेक्षणकदृष्टान्तं तावदाह- नडपेच्छं दट्टणं, अवस्स आलोयणा ण सा कप्पे । कउयादी सो पेच्छति, ण ते वि पुरिमाण तो सव्वे ॥ ५३५२ ।। कश्चित् प्रथमतीर्थकरसाधुर्भिक्षा पर्यटन नटस्य प्रेक्षा' प्रेक्षणकं दृष्ट्वा कियन्तमपि कालमव-90 लोक्य समागतः, स च ऋजुत्वेनावश्यमाचार्याणामालोचयति, यथा--नटो नृत्यन् मया विलो- कितः । आचार्यैरुक्तम्-'सा' नटावलोकना साधूनां कर्तुं न कल्पते । ततः 'यथाऽऽदिशन्ति भगवन्तस्तथैव' इत्यभिधाय भूयोऽपि भिक्षामटन् कैयोकादिकमसौ प्रेक्षते । कयोको नाम- वेषपरावर्तकारी नटविशेषः । आदिशब्दाद् नर्तकीप्रभृतिपरिग्रहः । ततस्तथैवालोचिते गुरवो भणन्ति-ननु पूर्व वारितस्त्वमासीः । स पाह-नट एव द्रष्टुं वारितो न कयोका, एष च मया कयोको दृष्टः । एवं यावन्मात्रं परिस्फुटेन वचसा वार्यन्ते तावन्मात्रमेवैते वर्जयन्ति, न पुनः सामोक्तमपरस्य तादृशस्य प्रतिषेधं प्रतिपद्यन्ते । यदा तु भण्यते "न ते वि" ति 'तेऽपि' कयोकादयो न कल्पन्ते द्रष्टुं तदा सर्वानपि परिहरन्ति, अतः पूर्वेषां साधूना सर्वेऽपि नटादयो न कल्पन्ते द्रष्टुमिति प्रथममेवोपदेष्टव्यम् ॥ ५३५२ ।। एमेव उग्गमादी, एकोक निवारि एतरे गिण्हे । सचे वि ण कप्पंति, ति पारितो जजियं वजे ।। ५३५३ ॥ १नां गणित-विभाजितानामेवाकल्प्यम् । तृतीय को० ॥ २ का प्रती 'कयोक'स्थाने सर्वत्रापि 'कायाक' इति पाठो वर्तते ॥ 30 ·" 5 16 १४२२ सनियुक्ति-लघुभाष्य-वृत्तिके बृहत्कल्पसूत्रे [कल्प प्रकृते सूत्रम् १९ 'एवमेव नटप्रेक्षणोक्तेनैव प्रकारेण पूर्वतीर्थकरसाधुर्यदि एकैकमुद्गमादिदोष निवार्यते ततो यमेवाधाकर्मादिकं दोष निवारितस्तमेव वर्जयति 'इतरांस्तु पूतिकर्म-क्रीतकृतादीन् गृहाति, न वर्जयतीत्यर्थः । यदा तु 'सर्वेऽपि' उद्गमदोषा न कल्पन्ते इति वारितो भवति तदा सर्वानपि यावज्जीवं वर्जयति ॥ ५३५३ ॥ अथ संज्ञातकागमनपदं व्याचष्टे-- सण्णायगा वि उजुत्तणेण कस्स कत तुज्झमेयं ति । मम उद्दिढ ण कप्पड़, कीतं अण्णस्स चा पगरे ॥ ५३५४ ॥ प्रथमतीर्थकरतीर्थे यदा साधुः संज्ञातककुलं गच्छति तदा ते संज्ञातकाः किञ्चिदाधाक- आँदिकं कृत्वा साधुना 'कस्यार्थाय युष्माभिरिदं कृतम् ?' इति पृष्टाः सन्त ऋजुत्वेन कथयन्ति- युष्मदर्थमेतद् इति । ततः साधुणति-ममोद्दिष्टभक्तं न कल्पते । एवमुक्तः स गृही क्रीत- 10 कृतं अन्यद्वा दोपजातं कृत्वा दद्यात् , 'उद्दिष्टमेवामुना प्रतिपिद्धं न क्रीतादिकम्' इति बुधा। अथवाऽन्यस्य साधोरायाधाकर्म प्रकुर्यात् , 'ममोद्दिष्टं न कल्पते इति भणता तेनात्मन एवाधाकर्म प्रतिषिद्धम् नान्येपाम्' इति बुद्ध्या ।। ५३५४ ॥ सव्वजईण निसिद्धा, मा अणुमण्ण चि उग्गमा णे सिं । इति कधिते पुरिमाणं, सव्वे सव्वेसि ण करेंति ॥ ५३५५ ।। यदा तु तेषां गृहिणामग्रेऽभिधीयते-सर्वेऽप्युद्गमदोपाः सर्वेषां यतीनां निषिद्धा' न कल्पन्ते, मा मूद् “णे" अस्माकं "सिं" ति तेषां दोषाणां अनुमतिदोप इति कृत्वा । तत एवं कथिते सति ते गृहिणः सर्वेषामपि साधूनां सर्वानप्युद्गमदोपान् न कुर्वन्ति । एवं पूर्वेषां तीर्थे ये दानश्राद्धादय उद्गमदोपकारिणस्तेऽपि ऋजु-जडा इति भावः ।। ५३५५ ।। अथ ऋजु-जडपदन्याख्यानमाह- उजुत्तणं से आलोयणाएँ जडत्तणं से जं भुजो । तजातिए ण याणति, गिही वि अन्नस्स अन्नं वा ।। ५३५६ ॥ ऋजुत्वं "से" 'तस्य' प्रथमतीर्थकरसाधोरेवं मन्तव्यम्-यद् एकान्तेऽप्यकृत्यं कृत्वा गुरूणामवश्यमालोचयति । यत् पुनर्भूयस्तज्जातीयान् दोषान् न जानाति न च वर्जयति तेन तस्य जडत्वं द्रष्टव्यम् । गृहिणोऽपि यद् एकस्य निवारितं तद् अन्यस्य निमित्तं कुर्वन्ति 'अन्य 25वा' क्रीतकृतादिकं दोषं कुर्वन्ति एतत् तेषां जडत्वम् । यत् तु पृष्टाः सन्तः परिस्फुटं सद्भाव कथयन्ति एतत् तेषां ऋजुत्वम् ॥ ५३५६ ।। अथ मध्यमानामूजु-प्रज्ञतां भावयति- उजुत्तणं से आलोयणाएँ पण्णा उ सेसक्जणया । सण्णायगा वि दोसे, ण करतऽण्णे ण यऽण्णेसि ॥ ५३५७ ।। 'रहस्यपि यत् प्रतिसेवितं तद् अवश्यमालोचयितव्यम्' इत्यालोचनया मध्यमतीर्थबरसाधू- 30 नामृजुत्वं मन्तव्यम् , यत् पुनः शेषाणां-तज्जातीयानामांना स्वयमभ्यूह्य ते वर्जनां कुर्वन्ति ततः प्रज्ञा तेषां प्रतिपचव्या । ते हि 'नटावलोकनं कर्तुं न कल्पते' इत्युक्ताः प्राज्ञतया खचेतसि परिभावयन्ति-यथा एतद् नटावलोकनं 'राग-द्वेषनिबन्धनम्' इति कृत्वा परिहियते तथा कयोक-नर्तक्यादिदर्शनमपि रागद्वेषनिबन्धनतया परिहर्तव्यमेव इति विचिन्त्य तथैव कुर्वन्ति । 20 .

·5 . 16 भाष्यगाथा: ५३५४-६०] चतुर्थ उद्देशः। १४२३ संज्ञातका अपि तेषाम् इदमुद्दिष्टभक्तं मम न कल्पते' इत्युक्ताश्चिन्तयन्ति-यथैतस्यायं दोपो- कल्पनीयस्तथाऽन्येऽपि तज्जातीयाः सर्वेऽप्यकल्पनीयाः, यथा चैतस्य ते अकल्पनीयास्तथा सर्वेषामपि साधूनां न कल्पन्ते । एवं विचिन्त्य 'अन्यान्' उद्गमदोषान् न कुर्वन्ति, अन्येषां च साधूनां हेतोर्न कुर्वन्ति ॥ ५३५७ ॥ अथ वक्र-जडव्याख्यानमाह- वंका उ ण साहंती, पुट्ठा उ भणंति उण्ह-कंटादी । पाहुणग सद्ध ऊसव, गिहिणो वि य वाउलंतेवं ॥ ५३५८॥ पश्चिमतीर्थकरसाधवो वक्रत्वेन किमप्यकृत्यं प्रतिसेव्यापि न कथयन्ति' नालोचयन्ति, जडतया च जानन्तोऽजानन्तो वा भूयस्तथैवापराधपदे प्रवर्तन्ते । नटावलोकनं कुर्वाणाश्च दृष्टास्ततो गुरुभिः पृष्टाः-किमियती वेलां स्थिताः । ततो भणन्ति–उण्णेनामितापिता वृक्षादिच्छायायां विश्राम गृहीतवन्तः, कण्टको वा लम आसीत् स तत्र स्थितैरपनीतः, आदि-10 शब्दाद् अन्यदप्येवंविधमुत्तरं कुर्वन्तीति । गृहिणोऽपि आधाकर्मादौ कृते पृष्टा भणन्ति- प्राघुणका आगतास्तदर्थमिदमुपस्कृतम्, अस्माकं वा ईदृशे शाल्योदनादौ भक्तेऽद्य श्रद्धा समजनि, उत्सवो वा अधामुकोऽस्माकम् । एवं गृहिणोऽपि वक्र-जडतया साधून 'व्याकुलयन्ति' व्यामोहयन्ति, सद्भाव नाख्यान्तीत्यर्थः । एतेन कारणेन चातुर्यामिक-पञ्चयामिकानामाधाकर्म- अहणे विशेषः कृत इति प्रक्रमः ॥ ५३५८ ॥ अथ द्वितीयपदमाह- आयरिए अभिसेगे, मिक्खुम्मि गिलाणए य भयणा उ । तिक्खुत्तडवि पवैसे, चउपरियट्टे तओ गहणं ।। ५३५९ ।। आचार्या-अभिषेक-मिक्षणामेकतरः सर्वे वा ग्लाना भवेयुः तत्र सर्वेषामपि योग्यमुद्मादि- दोषशुद्धं ग्रहीतव्यम् । अलभ्यमाने पञ्चकपरिहाण्या यतित्वा चतुर्गुरुकं यदा प्राप्तं भवति तदाऽऽघाकर्मणः 'भजना' सेवना भवति । अथवा भजना नाम-आचार्यस्याभिषेकस्य गीतार्थ-20 मिक्षोश्च येन दोषणाशुद्धमानीतं तत् परिस्फुटमेव कथ्यते । यः पुनरगीतार्थोऽपरिणामको वा तस्य न निवेद्यते । अशिवादिभिर्वा कारणैरटवीम्-अध्वानं प्रवेष्टुममिलषन्ति तत्र प्रथममेव शुद्धोऽध्वकल्पः 'निकृत्वः' त्रीन वारान् गवेष्यते, यदा न लभ्यते तदा चतुर्थे परिवर्ते पञ्चक- परिहाण्या आधाकर्मिकस्स ग्रहणं करोति ।। ५३५९ ॥ अध्वनिर्गतानां चायं विधिः- चउरो चउत्थभत्ते, आयंबिल एगठाण पुरिम8। णिवीयग दायवं, सयं च पुन्चोग्गहं कुजा॥ ५३६० ।। आचार्यः खयमेव चतुःकल्याणकं प्रायश्चित्तं गृह्णाति, तत्र चत्वारि चतुर्थभक्तानि चत्वार्या- चाम्लानि चत्वारि 'एकस्थानानि' एकाशनकानीत्यर्थः चत्वारि पूर्वार्द्धानि चत्वारि निर्वृतिकानि (निर्विकृतिकानि) च भवन्ति । ततः शेषा अप्यपरिणामकप्रत्ययनिमित्तं चतु:कल्याणक प्रतिपद्यन्ते । योऽपरिणामकस्तस्य पञ्चकल्याणक दातव्यम्, तत्र चतुर्थभक्तौदीनि प्रत्येक 30 पञ्च पञ्च भवन्ति । खयं चाचार्यः पूर्वमेव प्रायश्चित्तस्यावग्रहणं कुर्याद् येन शेषाः सुखेनैव १ षष्ठी-सप्तम्योरथ प्रत्यमेदादु आचाको० ॥२°ण्या चतुर्गुरुकं प्रातः सन् आधा कां०॥ ३°का-ऽऽचाम्लादीनि पूर्वोक्कानि पंच स्थानानि भवन्ति को० ॥ ४°न शैक्षा सुका० ॥ 25 , ·१४२४ सनियुक्ति-लधुभाष्य-वृत्तिके बृहत्कल्पसूत्रे [गणान्त०प्रकृते सूत्रम् २० प्रतिपद्यन्ते ॥ ५३६० ॥ आह-यत् पूर्व प्रतिषिद्धं तत् किमेवं भूयोऽनुज्ञायते ? अनुज्ञात चेत् ततः किमर्थ प्रायश्चित्तं दीयते । हत्याह-- काल-सरीरावेक्ख, जगस्सभावं जिणा वियाणिचा। वह वह दिसंति धम्म, झिजति कम्मं जहा अखिलं ॥५३६१ ॥ 'काल-शरीरापेक्षं कालस्य शरीरस्य च यादृशः परिणामो बलं वा तदनुरूपं जगतः- मनुष्यलोकस्य स्वभावं विज्ञाय 'जिनाः' तीर्थकरास्तथा तथा विधि-प्रतिषेधरूपेण प्रकारेण धर्ममुपदिशन्ति यथा अखिलमपि कर्म क्षीयते । यच्चानुज्ञातेऽपि प्रायश्चित्तदानं तद् अनवस्था- प्रसनवारणार्थम् ॥ ५३६१ ॥ ॥ कल्पस्थिता-कल्पस्थितप्रकृतं समाप्तम् ॥ 5 10 15 गणान्त रो प स म्प स्त्र क त म् सूत्रम्- भिक्खू य गणाओ अवकम्म इच्छेज्जा अन्नं गणं उवसंपजिताणं विहरित्तए, नो से कप्पइ अणापु- च्छित्ता आयरियं वा उवज्झायं वा पवत्तिं वा थेरं वा गणिं वा गणहरं वा गणावच्छेइयं वा अन्नं गणं उवसंपजित्ताणं विहरित्तए; कप्पइ से आपुच्छित्ता आयरियं वा जाव गणावच्छेइयं वा अन्नं गणं उव- संपज्जित्ताणं विहरित्तए । ते य से वियरेजा एवं से कप्पइ अन्नं गणं उवसंपजित्ताणं विहरत्तए; ते य से नो वितरेजा एवं से नो कप्पइ अपणं गणं उव- संपजित्ताणं विहरित्तए २०॥ एवमप्रेतनमपि सूत्राष्टकमुच्चारणीयम् ॥ अथास्स सूत्रनवकर का सम्बन्धः ? इत्याह- कप्पातो व अकप्पं, होज अकप्पा व संकमो कप्पे । गणि गच्छे व तदुभए, चुतम्मि अह सुत्तसंबंधो ॥ ५३६२ ।। 26 पूर्वसूत्रे कल्पस्थिता अकल्पस्थिताश्वोक्ताः । तेषां च 'कल्पात्' स्थितकल्पाद् 'अकल्प' अस्थितकल्पे सङ्क्रमणं भवेत् , 'अकल्पाद्वा' अस्थितकल्पात् 'कल्पे' स्थितकल्पे सङ्कमणं १ "एवं त्रीणि सूत्राणि उच्चारयितव्यानि ॥ संबंधो-कप्पातो. गाहा।" इति चूर्णौ । “एवं तिनि मुत्ताणि उचारेयवाणि ॥ संवन्धः---कप्पातो व० गाहा ।" इति विशेषचूणीं ॥ २ 'स्य सम्बन्धं वायति- कप्पातो का०॥ ३ 'त्, यथा ऋपभखामितीर्थादजितनाथतीर्थ सट्टामतः, अकल्पा को० ॥ 20 ·भाष्यगाथा: ५३६१-६४] चतुर्थं उद्देशः। १४२५ भवेत् , अथवा 'गणी' आचार्य उपाध्यायो वा तस्य गच्छे सूत्रा-ऽर्थ-तदुभयस्मिन् 'च्युते विस्मृते सति गच्छान्तरे सङ्क्रमणं भवेत् , अतस्तद्विघिरनेनाभिधीयते । एष सूत्रसम्बन्धः ॥ ५३६२ ।। अनेन सम्बन्धेनायातस्यास्य व्याख्या-'भिक्षुः' सामान्यसाधुः चशब्दाद् निर्ग्रन्थी च गणाद् 'अवक्रम्य' निर्गत्य 'इच्छेत्' अमिलषेद् अन्यं गणमुपसम्पद्य विहर्तुम् । नो "से" तस्य मिक्षोः कल्पतेऽनापृच्छयाssचार्य वा उपाध्यायं वा प्रवर्तकं वा स्थविरं वा गणिनं वा गणधरं । वा गणावच्छेदकं वा अन्य गणमुपसम्पद्य विहर्तुम् । कल्पते "से" तस्य भिक्षोराचार्य वा यावत्करणाद् उपाध्यायं वा प्रवर्तिनं वा स्थविरं वा गणिनं वा गणधरं वा गणावच्छेदकं वाऽऽपृच्छयान्यं गणमुपसम्पद्य विहर्तुम् । 'ते च' आचार्यादय आपृष्टाः सन्तस्तस्थान्यगणगमनं 'वितरेयुः अनुजानीयुः तत एवं तस्य कल्पते अन्यं गणमुपसम्पद्य विहर्तुम् । ते च तस्य न वितरेयुः ततो नो कल्पते तस्यान्य गणमुपसम्पद्य विहर्तुमिति सूत्रार्थः ।। अथ नियुक्तिविस्तर:--10 तिहाणे अवकमणं, णाणट्ठा दसणे चरित्तहा । आपुच्छिऊण गर्मणं, भीतो त नियत्तते कोती १॥ ५३६३ ।। चितंतो २ वहगादी ३, संखडि ४ पिसुगादि ५ अपडिसेहे य ६। परिसिल्ले सत्तमए ७, गुरुपेसविए य ८ सुद्धे य ॥ ५३६४ ॥ स्थानं कारणमित्येकोऽर्थः, ततस्त्रिमिः स्थानः-कारणैर्गच्छाद् अपक्रमणं भवति-ज्ञानार्थं 15 दर्शनार्थ चारित्रार्थ च । अथ निष्कारणमन्य गणमुपसम्पद्यते ततश्चतुर्गुरुकं आज्ञादयश्च दोषाः । कारणेऽपि यदि गुरुमनापृच्छय गच्छति ततश्चतुर्गुरुकम् , तस्माद् आपृच्छय गन्त- तावद् अभिधीयते-यावद् आचार्यसकाशे श्रुतमस्ति तावद् अशेषमपि केनापि शिष्येणाधीतम्, अस्ति च तस्यापरस्यापि श्रुतस्य ग्रहणे शक्तिस्ततोऽधिकचतग्रहणार्थ- माचार्यमापृच्छति । आचार्येणापि स विसर्जयितव्यः । तस्यैवमापृच्छय गच्छत इमेऽतिचारा 30 भवन्ति ते परिहर्तव्याः। तत्र कश्चित् तेषामाचार्याणां कर्कशचर्या श्रुत्वा मीतः सन् निवर्तते १॥ तथा 'किं ब्रजामि ? मा वा' इति चिन्तयन् ब्रजति २ । बजिकायां वा प्रतिबन्धं करोति, आदिशब्दाद् दानश्राद्धादिषु दीर्घा गोचरचर्यां करोति, अप्राप्तं वा देशकालं प्रतीक्षते ३ । "संखडि" चि सङ्खड़यां प्रतिबध्यते ४ । "पिसुगाइ" चि पिशुक मत्कुणादिभयाद् निवर्तते अन्यत्र वा गच्छे गच्छति ५ । "अप्पडिसेह" ति कश्चिदाचार्यस्तं परममेधाविनमन्यत्र 25 गच्छन्तं श्रुत्वा परिस्फुटवचसा तं न प्रतिषेधयति किन्तु शिष्यान् व्यापारयति-तसिन्नागते व्यञ्जन-घोषशुद्ध पठनीयम् येनात्रैवैष तिष्ठति; एवमप्रतिषेधयन्नपि प्रतिषेधको लभ्यते, तेनैवं विपरिणामितः सन् तदीये गच्छे प्रविशति ६ । "परिसिल्ले" ति पर्षद्वान् स उच्यते यः संविज्ञाया असंविज्ञायाश्च पर्षदः सङ्घहं करोति, तस्य पार्थे तिष्ठतः सप्तमं पदम् । “गुरुपेस- १८, यथा पार्श्वनाथतीर्थाद् वर्धमानस्वामितीर्थ सङ्कामतः, अथवा का०॥ २'त्, उपलक्षणमिदम् , तेन मिक्षोरपूर्वसूत्रार्थग्रहणहेतुकमपि गणान्तरसमणं भवेत् । अत' का० ॥ ३ "स्थ सूत्रनवकस्य मध्यात प्रथमसूत्रस्य तावद् व्याख्या का ॥ ४ मणं, चिंतेइ य निग्गतो कोयी ॥ ५३६३ ॥ भीमो १ चिंतेतो २ वा तामा० ॥ व्यम् । तत्र ज्ञानार्थ " ·- - १४२६ सनियुक्ति-लघुभाष्य-वृत्तिके वृहत्कल्पसूने [गणान्त प्रकृते सूत्रस् २० विए य" ति तत्र सम्प्राप्तो ब्रवीति-अहमाचार्यैः श्रुताध्ययननिमित्तं युष्मदन्तिके प्रेषितः ८५ एतेषु भीतादिप्वष्टस्यपि पदेषु वक्ष्यमाणनीत्या प्रायश्चित्तम् । यस्तु भीतादिदोषविप्रमुक्तः समागतो ब्रवीति-'अहमाचार्यविसर्जितो युष्मदन्तिके समायातः' इति सः 'शुद्धः न प्राय- श्चित्तभाक् ॥ ५३६३॥ ५३६४ ॥ भीतादिपदेषु प्रायश्चित्तमाह-- पणगं च भिण्णमासो, मासो लहुगो य संखडी गुरुगा। पिसुमादी मासलहू, चउरो लहुगा अपडिसेहे ॥ ५३६५ ॥ परिसिल्ले चउलहुगा, गुरुपेसवियम्मि मासिय लहुगं । सेहेण समं गुरुगा, परिसिल्ले पविसमाणस्स ।। ५३६६ ।। पंडिसेहगस्स लहुगा, परिसेल्ले छ च चरिमओ सुद्धो । 10 तेसि पि होति गुरुगा, जं चाऽऽभवं ण तं लभती ॥ ५३६७ ॥ भीतस्य निवर्तमानस्य पञ्चकम् । चिन्तयतो भिन्नमासः । ब्राजिकादिषु प्रतिवध्यमानस्य मासलघु । सङ्घख्यां चतुर्गुरुकाः । पिशुकादिभयान्निवर्तमानस्य मासलघु । अप्रतिषेधकस्य पायें तिष्ठतश्चत्वारो लघुकाः ॥ ५३६५ ॥ पर्पद्वत आचार्यस्य सकाशे तिष्ठतश्चतुर्लघुकाः । 'गुरुभिः प्रेपितोऽहम्' इति भणने लघुमा- 15 सिकम् । शैक्षेण समं पर्पद्वतो गच्छे प्रविशतश्चतुर्गुरुकाः । गृहीतोपकरणस्य तत्र प्रविशत उपधिनिष्पन्नम् ।। ५३६६ ॥ 'प्रतिषेधकस्य प्रतिषेधकत्वं कुर्वतश्चतुर्लधु । पर्षदं मीलयतः पट् लघुकाः । 'चरमः' भीतादिदोषरहितः स शुद्धः । 'तेषामपि प्रतिषेधकादीनामाचार्याणां तं वगच्छे प्रवेशयतां चत्वारो गुरुकाः । यच्च सचिवमचितं वा वाचनाचार्यस्याभाव्यं तत् ते किश्चिदपि न लमन्ते, 30 यः पूर्वमभिधारितस्तस्यैवाचार्यस्य तदाभाव्यमिति भावः ।। ५३६७ ।। अथ मीतादिपदानां क्रमेण व्याख्यानमाह- संसाहगस्स सोर्ड, पडिपंथिगमादिगरस वा भीओ। आयरणा तत्थ खरा, सर्य व जाउं पडिणियत्तो।। ५३६८॥ संसाधको नाम-बोलापकः पृष्ठतः कुतश्चिदागतो वा साधुस्तन्मुखेन श्रुत्वा, प्रतिपन्थिक:- 25 सम्मुखीनः साध्वादिस्तदादेवी मुखात् श्रुत्वा, स्वयं वा 'ज्ञात्वा' स्मृत्वा । किम् ! इत्याह- 'आचरणा' चर्या 'तत्र' तस्याचार्यस्य गच्छे 'खरा' कर्कशा । एवं श्रुत्वा ज्ञात्वा वा मीतः सन् यः प्रतिनिवृत्तस्तस्य पञ्चकं भवतीति शेषः ॥ ५३६८ ॥ अथ चिन्तयन्निति पदं व्याचष्टे- पुव्वं चिंतेयचं, णिग्गतों चिंतेति किं णु हु करेमि । वचामि नियत्तामिक, तहिं व अण्णत्थ वा गच्छे ॥ ५३६९ ॥ 30 'पूर्वमेव' यावन्न निर्गम्यते तावचिन्तयितव्यम् । यस्तु निर्गतश्चिन्तयति-किं करोमि ! बजामि निवते वा !, यद्वा तत्र वाऽन्यत्र वा गच्छे गच्छामि ! इति स मासलधु प्रायश्चि १यं गुरुयं तामा० ॥ २ अप्पडिसेधे लहुगा तामा० ॥ ३ एतदनन्तरम् ग्रस्थानम्-३००० इति का ॥ ४ 'श्वकं प्रायश्चित्तमिति प्रक्रमः ॥ ५३६८ ॥ व्याख्यातं भीतपदम् । अथ को० ॥ - ·. 10 . भाश्यगाथाः ५३६५-७३] चतुर्थ उद्देशः । प्राप्नोति इति प्रक्रमः ॥ ५३६९ ॥ ब्रजिका-सब्सडीद्वारद्वयमाह- उव्वत्तणमप्पत्ते, लहुओ खद्धस्स झुंजणे लहुगा । णीसह सुवणे लहुओ, संखडि गुरुगा यजं चऽणं ॥ ५३७० ॥ वनिकां श्रुत्वा मार्गादुद्वर्तनं करोति अप्राप्तां वा वेलां प्रतीक्षते लघुमासः । अथ खद्धं- प्रभूतं तत्र मुझे ततश्चतुर्लघु । प्रचुरं भुक्त्वा अजीर्णभयेन 'निसृष्टं' प्रकामं खपिति लधुमासः ।। सङ्खड्यामप्राप्तकालं प्रतीक्षमाणस्य प्रभूतं गृह्यतो वा चतुर्गुरुकाः । “जं चऽनं" ति यच हस्तेन हस्तसाचट्टनं पादेन पादस्याक्रमणं शीर्षेण शीर्षस्याकुट्टनमित्यादिकमन्यदपि सङ्खयां भवति तन्निष्पन्नं प्रायश्चित्तम् ॥ ५३७० ॥ अथ प्रतिषेधकद्वारमाह- अमुगत्थ अमुगों वचति, मेहावी तस्स कड्डणट्टाए । पंथ ग्गामे व पहे, वसधीय व कोइ वावारे ।। ५३७१॥", अभिलावसुद्ध पुच्छा, रोलेणं मा हु में विणासेजा। इति कढते लहुगा, जति सेहट्ठा ततो गुरुगा ॥ ५३७२ ।। कश्चिदाचार्यो विशुद्धसूत्रार्थः स्फुटविकटव्यञ्जनाभिलापी, तेन च श्रुतम्-अमुकाचार्या- न्तिकेऽमुको मेधावी साधुरमुकश्रुताध्ययनार्थ ब्रजति । ततोऽसौ ‘मा मामतिक्रम्यान्यत्र गमद्' इति कृत्वा तस्याकर्षणार्थम् 'अथ' अनन्तरं शिष्यान् प्रतीच्छकांश्च व्यापारयति । क ! 15 इत्याह-"पंथ ग्गामे व पहे" ति यत्र पथि ग्रामे स भिक्षां करिष्यति, मध्येन वा समेष्यति, येन वा पथा समागमिष्यति, यस्यां वा वसतौ स्थास्यति तेषु स्थानेषु गत्वा यूयमभिशापशुद्ध परिवर्तयन्तस्तिष्ठत । यदा स आगतो भवति तदा यदि असौ पृच्छेत् केन कारणेन यूयमिहा- गताः!, ततो भवद्भिर्वक्तव्यम्-अस्माकं वाचनाचार्या अमिलापशुद्धं पाठयन्ति, यदि अमिलाप कथञ्चिदन्यथा क्रियते ततो महदप्रीतिकं ते कुर्वन्ति, भगन्ति च-अत्रोपाश्रये बहूनां रोले- 20 नामिलापं "मे" यूयं मा विनाशयतेति, ततस्तदादेशेन वयमत्र विजने परिवर्तयामः । एव- माकर्षणं कुर्वतश्चतुर्लघुकाः । अथ तेन आगच्छता शैक्षः कोऽपि लब्धः तदर्थम्-'एष शैक्षो मे भूयाद्' इति कृत्वा आकर्षति ततश्चतुर्गुरुकाः ॥ ५३७१ ॥ ५३७२ ।। 4 ऐवं बहिरावयं किं करोति ! अत आह-- अक्खर-वंजणसुद्धं, मं पुच्छह तम्मि आगए संते। घोसेहि य परिसुद्धं, पुच्छह णिउणे य सुत्तत्थे ॥ ५३७३ ।। स आचार्यः शिष्यान् प्रतीच्छकान् वा भणति-यदा युष्माकमभिलापशुद्धगुणनया रञ्जितः स उपाश्रयमागच्छति तदा तस्मिन्नागते अक्षर-व्यञ्जनशुद्धं सूत्रं मां पृच्छत । अक्षराणि प्रती. तानि, व्यञ्जनशब्देन अर्थाभिव्यञ्जकत्वाद् अत्र पदमुच्यते । तैरक्षरैय॑जनैश्च शुद्धं तथा 'घोषैश्च उदाचादिभिः परिशुद्ध सूत्रं पठनीयम् , निपुणांश्च सूत्रार्थान् मां तदानीं पृच्छत । 30 एक्सनया भल्या तमन्यत्र गच्छे गच्छन्तं प्रतिषेधयति ॥ ५३७३ ॥ १ज्यति, वाशब्दाद् यस्य प्रामस्य मध्येन कां ॥ २२ एतचिवान्तर्गतमवतरण कार " - 25 एव वर्तते ॥ वृ० १८० ·. , 15 १४२८ सनियुक्ति-लघुभाष्य-वृत्तिके वृहत्कल्पसूत्रे [गणान्त प्रकृते सूत्रम् २० गतं प्रतिषेधकद्वारम् । अथ परिसिल्लद्वारमाह- पाउयमपाउया घट्ट मट्ठ लोय खुर विविधवेसहरा। परिसिल्लस्स तु परिसा, थलिए व ण किंचि वारेति ॥ ५३७४ ।। यः परिसिल्ल आचार्यः स संविनाया असंविमायाश्च पर्षदः सङ्ग्रहं करोति, ततस्तस्य 5 साधवः केचित् प्रावृताः, केचिदप्रावृताः, केचिद् 'घृष्टाः' फेनादिना घृष्टनवाः, केचिद् 'मृष्टाः' तैलेन मृष्टकेशा मृष्टशरीरा बा, अपरे लोचलचितकेशाः, अन्ये क्षुरमुण्डिताः, एवमादिविवि- घवेषधरा त पर्षत् । स्थली-देवद्रोणी तस्यामिवासी न किञ्चिदपि वारयति ॥ ५३७४ ॥ तत्थ पवेसे लहुगा, सच्चित्ते चउगुरुं च आणादी । उवहीनिष्फणं पि य, अचि चित्ते य गिण्हते ॥ ५३७५ ॥ 10 'तत्र पर्षद्वतो गच्छे प्रवेशं कुर्वतस्तस्य चतुर्लघु । अथ सचिचेन शैक्षण साई प्रविशति ततश्चतुर्गुरव आज्ञादयश्च दोषाः । अथाचित्चेन वस्त्रादिना सह प्रविशति तत उपधिनिष्पन्नम् । मिश्रे संयोगप्रायश्चित्तम् । तथा सचित्ता-ऽचित्तं ददतो गृहतश्चैवमेव प्रायश्चित्तम् ॥ ५३७५ ॥ अथ पिशुकादिद्वारं गुरुप्रेषितद्वारं चाह- हिंकुण-पिसुगादि तहिं, सोतुं गाउं व सण्णिवचंते । अमुगसुतत्थनिमित्तं, तुज्झम्मि गुरूहि पेसविओ ॥ ५३७६ ॥ ढिकुण-पिशुक-दंश-मशकादीन् गरीरोपद्रवकारिणस्तत्र श्रुत्वा ज्ञात्वा वा सन्निवर्तमानस्य मासलधु । (ग्रन्थानम्-३००० । सर्वग्रन्थानम्-३६८२५) तथा 'अमुकश्रुतार्थनिमित गुरुभिर्युष्मदन्तिके प्रेषितोऽहम्' इति भणतो मासलघु ॥ ५३७६ ॥ आह-एवं भणतः को नाम दोपः ? सूरिराह- आणाएँ जिणिदाणं, ण हु बलियतरा उ आयरियआणा। जिणआणाएँ परिभवो, एवं गन्चो अविणतो य ॥ ५३७७ ॥ जिनेन्द्रैरेव भगवद्भिरुक्तम् , यथा-निर्दोषो विधिना सूत्रार्थनिमित्तं यः समागतस्तस्य सूत्रार्थों दातव्यौ । न च जिनेन्द्राणामाज्ञायाः सकाशादाचार्याणामाज्ञा वलीयस्तरा । अपि च-'एवम् आचार्यानुवृत्त्या श्रुते दीयमाने जिनाज्ञायाः परिभवो भवति, तथा प्रेपयत उप- 23 सम्पद्यमानस्य प्रतीच्छतश्च त्रयाणामपि गर्यो भवति, तीर्थकृतां श्रुतस्य चाविनयः कृतो भवति, ततः 'गुरुमिः प्रेषितोऽहम्' इति न वक्तव्यम् । यस्तु मीतादिदोषविप्रमुक्तोऽभिधारिताचार्य- सान्तिके आयातः स शुद्धः ।। ५३७७ ॥ यस्तु प्रतिषेधकादीनां पार्थे तिष्ठति तत्र विधिमाह- अन्नं अभिधारेतुं, अप्पडिसेह परिसिल्लमन्नं वा । पविस कुलादिगुरू, सचित्तादी व से हाउं ॥ ५३७८ ।। ते दोश्वुवालभित्ता, अभिधारेजते देति तं थेरा । १स्य शिष्यपर्पत्, किंबहुना ? स्थ का० ॥२ वासौ वस्तुभूतमवस्तुभूतं न कि का० ॥ ३ अचित्ते देति य गिण्हन्ति तामा० ॥ ४°म् । अथ मिश्रेण सह प्रविशति ततो मिश्रे संयोगप्रायश्चित्तम् । तथा अचित्तं सचित्तं च ददतो गृहतस्तस्याचार्यस्य एवमेव का ।। 20 83 ·" 10 . भाज्यगाथाः ५३७४-८३] चतुर्थ उद्देशः। १४२९ घट्टण विचालणं ति य, पुच्छा विष्फालणेगट्ठा ।। ५३७९ ॥ यः पुनरन्यमाचार्यममिधार्य अप्रतिषेधकं वा पर्षद्वन्तं वाऽन्यं वा प्रविशति, तस्य पाळे उपसम्पद्यत इत्यर्थः, तं यदि 'कुलादिगुरवः' कुलस्थविरा गणस्थविराः सहस्थविरा वा जानी- युस्ततो यत् तेनाचित्तं सचित्तं वा तस्याचार्यस्योपनीतं तत् तस्य सकाशाद् हृत्वा तौ 'द्वावपि' आचार्य-प्रतीच्छकौ स्थविरा उपालभन्ते-कस्मात् त्वया अयमात्मपाधैं स्थापितः ! कस्माद् वा त्वमन्यमभिधार्य अत्र स्थितः । एवम् 'उपालभ्य' तं प्रतीच्छकं घट्टयित्वा 'तत्' सचित्तादिकं सर्वमभिधारितस्याचार्यस्य 'ददति' प्रयच्छन्ति, तदन्तिके प्रेषयन्तीत्यर्थः । अथ घट्टयित्वेति कोऽर्थः । इत्याह-घट्टनेति वा विचारणेति वा पृच्छेति वा विस्फालनेति बा एकार्थानि पदानि ।। ५३७८ ॥ ५३७९ ॥ ततः- घट्टेउं सच्चित्तं, एसा आरोवणा उ अविहीते । बितियपदमसंविग्गे, जयणाएँ कयम्मि तो सुद्धो ॥ ५३८० ॥ तं प्रतीच्छक 'घट्टयित्वा' 'कममिधार्य भवान् प्रस्थित आसीत् ?' इति पृष्ठा सचित्तादिकं तस्याभिधारितस्य पार्श्वे स्थविराः प्रेषयन्तीति गम्यते । “एसा आरोवणा उ अविहीए" ति या पूर्व प्रतिषेधकत्वं पर्षन्मीलनं वा कुर्वत आरोपणा मणिता सा अविधिनिष्पन्ना मन्तव्या । विधिना तु कारणे कुर्वाणस्य न प्रायश्चित्तम् , तथा चाह-"विइयपय" इत्यादि, यमसाव-15 मिधारयति स आचार्योऽसंविमस्ततो द्वितीयपदे यतनया प्रतिषेधकत्वं कुर्यात् । का पुनर्यतना! इति चेद् उच्यते-प्रथमं साधुभिस्तं भाणयति-~मा तत्र बज । पश्चादात्मनाऽपि भणेत्, पूर्वोक्तेन वा शिष्यादिव्यापारणप्रयोगेण वारयेत् । एवं यतनया प्रतिषेधकत्वे कृतेऽपि 'शुद्धः' निर्दोषः ।। ५३८० ।। अमुमेवार्थमाह- अभिधारतो पासत्थमादिणो तं च जति सुतं अस्थि । जे अ पडिसेहदोसा, ते कुव्वतो वि णिदोसो ॥ ५३८१ ॥ यान् अमिधारयन्नसौ ब्रजति ते आचार्याः पार्श्वस्थादिदोषदुष्टाः, यञ्च श्रुतमसावभिलपति तद् यदि तस्य प्रतिषेधकस्यास्ति, ततो ये प्रतिषेधकत्वं कुर्वतः 'दोषा' शिष्यव्यापारणादयस्तान् कुर्वन्नपि निर्दोषस्तदा मन्तव्यः ।। ५३८१ ॥ जं पुण सचित्ताती, तं तेसिं देति ण वि सयं गेण्हे । वितियऽचित्त ण पेसे, जावइयं वा असंथरणे ॥ ५३८२ ।। यत् पुनः सचित्तादिकं प्रतीच्छकेनागच्छता लब्धं तत् 'तेयाम्' अभिधारिताचार्याणां ददाति न पुनः खयं गृहाति । द्वितीयपदे यद् वस्त्रादिकमचित्तं तद् अशिवादिभिः कारणैः खयमल- भमानो न प्रेषयेदपि । अथवा यावदुपयुज्यते तावद् गृहीत्वा शेषं तेषां समीपे प्रेषयेत् । असं. स्तरणे वा सर्वमपि गृहीयात् । सचित्तमप्यमुना कारणेन न प्रेषयेत् ॥ ५३८२ ॥ नाऊण य बोच्छेयं, पुव्वगए कालियाणुओगे य । सयमेव दिसावंध, करेल तेसि न पेसेन्जा ॥ ५३८३ ॥ १ सर्वमपि यः पूर्वममिधारितस्तस्याचा मा० का० ॥ 20 25 । 80 ·" सनियुक्ति-लघुभाप्य-वृत्तिके वृहत्कल्पसूत्रे [गणान्तप्रकृते सूत्रम् २० यस्तेन शैक्ष अनीतः स परममेधावी, तस्य च गच्छे नास्ति कोऽप्याचार्यपदयोग्यः, यच्च तस्य पूर्वगतं कालिकश्रुतं वा समस्ति तस्यापरो ग्रहीता न प्राप्यते, ततस्तयोर्व्यवच्छेदं ज्ञावा खयमेव तस्यास्मीयं दिग्बन्धं कुर्यात् , न तेषां प्रागमिधारितानां पार्थे प्रेषयेत् ॥ ५३८३ ।। अथ पर्पद्वतो अपवादमाह- असहातो परिसिल्लवणं पि कुञ्जा उ मंदधम्मेसू । पप्प व काल-ऽद्धाणे, सचित्तादी वि गेण्हेजा ।। ५३८४ ।। 'असहायः एकाकी स आचार्यस्ततः संनिग्नमसंविन वा सहायं गृह्णीयात् । शिप्या वा मन्दधर्माणो गुरूणां व्यापार न वहन्ति ततो यं वा तं वा सहायं गृहानः पर्पद्वत्त्वमपि कुर्यात् । श्राद्धा वा मन्दधर्माणो न वस्त्र-पात्रादि प्रयच्छन्ति ततो लब्धिसम्पन्नं शिष्यं यं वा तं वा परि- 10 गृहीयात् । दुर्मिक्षादिकं वा कालमध्वानं वा प्राप्य ये उपग्रहकारिणः शिष्यास्तान् सङ्ग्रहीयात् । एवं पर्षद्वत्त्वं कुर्वन् प्रतीच्छकस्य सचिचादिकं तत्र प्रेषयेत् , पूर्वोक्तकारणे वा सजाते खयमपि गृहीयात् ।। ५३८४ ॥ अथ योऽसौ प्रतीच्छको गच्छति तस्यापवादमाह- कालगयं सोऊणं, असियादी तत्थ अंतरा वा वि। परिसेल्लय पडिसेह, सुद्धो अण्णं व विसमाणो ।। ५३८५ ॥ यमाचार्यमभिधार्य व्रजति तं कालगतं श्रुत्वा, यद्वा यत्र गन्तुकामस्तत्र अन्तरा वा अशि- वादीनि श्रुत्वा पर्षद्वतः प्रतिषेधकस्य वा अन्यस्य वा पार्श्वे प्रविशन् शुद्धः ।। ५३८५ ॥ एतद् अविशेषितमुकम् । अथात्रैवाऽऽभाव्या-ऽनामाव्यविशेष विमणिपुराह- वचंतो वि य दुविहो, वत्तमवत्तस्स मग्गणा होति । बत्तम्मि खेत्तरजं, अव्यत्ते अणप्पिओ जाय ।। ५३८६ ।। यः प्रतीच्छको ब्रजति सोऽपि च द्विविधः-व्यक्तोऽव्यक्तश्च । तयोः सहायः किं दातव्यो ? न वा ? इति मार्गणा कर्तव्या । तत्र व्यक्तस्य यः सचिचादिलाभः क्षेत्रवर्ज' परक्षेत्रं मुक्त्वा मवति स सर्वोऽप्यभिधारिताचार्यस्याभवति । यः पुनरव्यक्तः स सहायर्यावद्वद्यापि तस्याचार्य- स्वार्पितो न भवति तावत् परक्षेत्रं मुक्त्वा यत् ते सहाया लभन्ते तत् पूर्वाचार्यस्यैवाभवति इति सवहगाथासमासार्थः ।। ५३८६ ॥ अथैनामेव विवृणोति- सुतअन्वत्तों अगीतो, वएण जो सोलसह आरेणं । तन्निवरीओ वत्तो, बत्तमवत्ते य चउभंगो ।। ५३८७ ।। अव्यक्तो द्विधा-श्रुतेन ववसा च । तत्र श्रुतेनाव्यक्तोऽगीतार्थः, वयसाऽन्यतस्तु पोङ- शानां वर्षाणामगि वर्तमानः, तद्विपरीतो व्यक्त उच्यते । अत्र च व्यक्ता-ऽव्यक्ताभ्यां चतुर्भझी भवति-श्रुतेनाप्यव्यक्तो वयसाऽप्यन्यक्तः १ श्रुतेनाव्यक्तो वयसा व्यक्तः २ श्रुतेन 30 व्यक्तो वयसाऽव्यक्तः ३ श्रुतेन व्यक्तो वयसाऽपि व्यक्तः ४ ॥ ५३८७ ॥ अस्य च सहायाः किं दीयन्ते ? उत न दीयन्ते । इत्याह- वत्तस्स वि दायन्या, पहुप्पमाणा सहाय किमु इयरे । १ इति नियुक्किगा' कां०॥ - , 20 - -25 ·" भाज्यगाथा: ५३८४-९१] चतुर्थ उद्देशः। खेत्तविवजं अचंतिएसु जं. लन्भति पुरिल्ले ॥ ५३८८ ॥ आचार्येण पूर्यमाणेषु साधुषु व्यक्तस्यापि सहाया दातव्याः किं पुनः 'इतरस्य अव्यक्तस्य ?, तस्य सुतरां दातव्या इति भावः । ते च सहाया द्विधा-आत्यन्तिका अनात्यन्तिकाश्च । आत्यन्तिका नाम-ये तेन सार्द्ध तत्रैवासितुकामाः, ये तु तं तत्र मुक्त्वा प्रतिनिवर्तिष्यन्ते ते अनात्यन्तिकाः । तत्रात्यन्तिकेषु सहायेषु यद् व्यक्तः क्षेत्रविवर्ज' परक्षेत्रं मुत्तवा सचित्तादिकं । लमते तत् "पुरिले" ति यस्याऽऽचार्यस्यामिमुखं ब्रजति स पुरोवर्ती भण्यते, अमिधारित इत्यर्थः, तस्य सर्वमपि सचित्तादिकमाभवति । परक्षेत्रे तु लब्धं क्षेत्रिकस्याभाव्यम् ॥५३८८॥ जइ णेउं एतुमणा, जं ते मग्गिल्लें वत्ति पुरिमस्स। नियमऽन्वच सहाया, णेतु णियत्तंति जं सो ये ॥ ५३८९ ।। अथ ते सहायास्तं तत्र नीत्वा आगन्तुकामाः, अनात्यन्तिका इत्यर्थः, ततो यत् ते सहाया 10 लभन्ते तत् सर्वमपि "मग्गिल्ले" ति यस्य सकाशात् प्रस्थिताः तस्यात्मीयस्याचार्यस्याभवति । "वत्ति पुरिमस्स" ति यत् पुनः स व्यक्तः खयमुत्पादयति तत् 'पुरिमस्य अभिधारितस्याभ- वति । यः पुनरव्यक्तस्तस्य नियमेनैव सहाया दीयन्ते, ते च संहाया यदि आत्यन्तिकातदा यद् असौ ते च लभन्ते तद् अभिधारितस्याभाव्यम् । अथ तं तत्र नीत्वा निवर्तन्ते ततो यद् असौ ते च परक्षेत्रं मुक्त्वा लभन्ते तत् सर्व पूर्वाचार्यस्याभवति यावद् अंद्योऽप्यसौ नार्पितो 16 भवति ॥ ५३८९॥ वितियं अपहुचते, न देज वा तस्स सो सहाए तु । बहगादिअपडिबझंतगस्स उवही विसुद्धो उ ॥ ५३९० ॥ द्वितीयपदमन भवति-~~अपूर्यमाणेषु साधुपु सहायान् साधून तस्याचार्यों न दद्यादपि । स चात्मना श्रुतेन वयसा च व्यक्तः, तस्य च ब्रजिकादावप्रतिबध्यमानस्योपषिविशुद्धो भवति, 20 नोपहन्यते । अथ ब्रजिकादिषु प्रतिवध्यते तत उपघेरुपघातो भवेति ।। ५३९० ।। एगे तू वचंते, उग्गहवशं तु लभति सचित्तं । वच्चंत गिलाणे अंतरा तु तर्हि मम्गणा होइ ।। ५३९१ ।। यो व्यक्त एकाकी ब्रजति स यदि अन्यस्याचार्यस्य योऽवग्रहस्तद्वर्जितेऽनवग्रहक्षेत्रे यत् किञ्चिद् लभते तत् सचिचमभिधार्यमाणस्याभवति । “वच्चंत" इत्यादि, योऽसौ ज्ञानार्थं व्रजति स द्वौ त्रीन् 25 वाऽऽचार्यान् कदाचिद् अभिधारयेत् तेषां मध्ये यो मे अमिरोचिष्यते तस्यान्तिके उपसम्पदं अहीण्यामि' इति कृत्वा । स चान्तरा ग्लानो जातः, तैश्याचार्यैः श्रुतम् , यथा--अस्मानभि- धार्य साधुरागच्छन् पथि ग्लानो जात इति; तत्रेयमाभान्या-ऽनामाव्यमार्गणा भवति ।।५३९१॥ १ स । जे अञ्चंत सहाया, तो नियतंति तामा० ॥ २ वा का० । का० प्रती टीकाऽप्येत- साठानुसारेणैव, दृश्यतां टिप्पणी ३ ॥ ३ °न्ते, स्वगुरुसमीपे गन्तुकामा इत्यर्थः, ततो यद् असौ वाशब्दात् ते च का० ॥ ४ भवति । ततः परं यस्याप्तिस्तस्याभाव्यम् । परक्षेत्रे तु लब्धं सर्वत्र क्षेत्रिकस्येति ॥ ५३८९ ॥ अथवाऽत्रैव द्वितीयपदमाह-वितियं कां ॥ ५ 'वति ॥ ५३९० ॥ तस्य च सहायरहितस्य व्रजत आभाव्या-उनामाव्यविधिमाह-एगे कां ॥ - ·, ३ 10 , . - सनियुलि-लघुभाष्य-वृत्तिके वृहत्कल्पसूत्रे [गणान्त०प्रकृते सूत्रम् २० आयरिय दोणि आगत, एके एक्के वरुणागए गुरुगा। ण य लभती सञ्चित्तं, कालगते विप्परिणए वा ॥ ५३९२ ॥ यदि तौ द्वावपि आचार्यावागतौ ततो यत् तेन लब्धं तद् उभयोरपि साधारणम् । अथैक- स्तयोरागतः 'एकच द्वितीयो नागतः ततोऽनागतस्य चतुर्गुरु, यच्च सचित्तमचितं वा तदसौ न लमते, यस्तं गवेषयितुमागतस्तस्य सर्वमाभवति । एवं ज्यादिसायाकेष्वाचार्येष्वमिधारितेषु भावनीयम् । अथासौ ग्लानः कालगतस्तैदाऽपि यो गवेषयितुमागच्छति तस्यैवाभवति, नेतरे- पाम् । अथासौ विपरिणतस्ततो यस्य विपरिणतः स न लभते । यत् पुनः सचिचादिकमभिधा- र्यमाणे लब्धं पश्चाद् विपरिणतस्ततो यदविपरिणते भावे लब्धं तद् लभते, विपरिणते भावे लब्धं न लभते ॥ ५३९२ ।। पंथ सहाय समत्थो, धम्मं सोऊण पचयामि त्ति । खेत्ते य चाहि परिणय, वाताहडें मग्गणा इणमो ॥ ५३९३ ।। योऽसौ ज्ञानार्थ प्रस्थितस्तस्य पथि गच्छतः कश्चिद् मिथ्यादृष्टिः 'वाताहृतः' वातेना- ऽऽहत इव वाताहृतः, आकसिक इत्यर्थः, - समर्थः सहायो मिलितः, स च तस्य पार्थे धर्म श्रुत्वा 'प्रव्रजामि' इति परिणाममुपगतवान् । स च परिणामः साधुपरिगृहीते क्षेत्रे जातो 15 भवेत् , 'क्षेत्राद् वा बहिः' इन्द्रस्थानादौ वा अपरिगृहीते वा क्षेत्रे, ततस्तत्र वाताहते प्रत्रजितुं परिणते इयं मार्गणा भवति ॥ ५३९३ ॥ खेत्तम्मि खेत्तियस्सा, खेतबहिं परिणए पुरिल्लस्स । अंतर परिणय विप्परिणए य णेगा उ मग्गणता ।। ५३९४ ॥ साधुपरिगृहीते क्षेत्रे प्रवज्यापरिणतः क्षेत्रिकस्याभवति । क्षेत्राद् बहिः परिणतस्तु "पुरि- 20 लस्स" ति तस्यैव साधोरामवति । अथान्तराऽन्तरा स प्रवज्यायां परिणतो विपरिणतश्च भवति ततः क्षेत्रेऽक्षेत्रे च धर्मकथिकस्य राग-द्वेपौ प्रतीत्यानेका मार्गणा । तद्यथा-यदि धर्मकथी ऋजुतया कथयति तदा क्षेत्रे परिणतः क्षेत्रिकस्यामवति, अक्षेत्रे परिणतो धर्मकथिकस्य । अथ विपरिणते भावे रागेण न कथयति, यदा क्षेत्रानिर्गतो भविष्यति तदा कथयिष्यामि येन मे आभवति । एवं क्षेत्रनिर्गतस्य कथिते यदि परिणतः तदा क्षेत्रिकस्यामवतीत्येवं विभाषा कर्तव्या ।। ५३९४ ॥ वीसजियम्मि एवं, अविसजिएँ चउलहुं च आणादी । तेसि पि हुंति लहुगा, अविधि विही सा इमा होइ ॥ ५३९५ ॥ एवमेप विधिर्गुरुणा विसर्जिते शिष्ये मन्तव्यः । अथाविसर्जितो गच्छति तदा शिष्यस्य प्रतीच्छकस्य च चतुर्लघु । अथ विसर्जितो द्वितीयं वारमनापृच्छय गच्छति तदा मासलघु 30 आज्ञादयश्च दोषाः । येषामपि समीपेऽसौ गच्छति तेपामप्यविधिनिर्गतं तं प्रतीच्छतां भवन्ति १ तस्य ग्लानीभूतस्य प्रतिचरणाय यदि का॥ २°स्तवापि ॥ ३ मात्रैव विशेषान्तरमाह इत्यवतरणं कां ॥ ४°णते, तहियं पुण मग्गणा तामा० ॥ ५॥ एतद्- न्तर्गतः पाठः का० एव वर्तते ।।

·, -- 10 भाष्यगाथा: ५३९२-९९] चतुर्थ उद्देशः। १४३३ चत्वारो लघवः, सचिचादिकं चाभाव्यं न लभन्ते । एषोऽविधिरुक्ता, विधिः पुनरयं वक्ष्य- माणो भवति || ५३९५ ॥ स पुनराचार्य एभिः कारणैर्न विसर्जयति- परिवार-पूयहेउं, अविसर्जते ममतदोसा वा। अणुलोमेण गमेजा, दुक्खं खु विमुंचिउं गुरुणो ॥ ५३९६ ॥ आत्मनः परिवारनिमित्तं न विसर्जयति, बहुभिर्वा परिवारितः पूजनीयो भविष्यामि, 'मम : शिष्योऽन्यस्य पाच गच्छति' इति ममत्वदोषाद्वा न विसर्जयति, एवमविसर्जयन्तं गुरुम् 'अनु- लोमा अनुकूलैचोभिः 'गमयेत्' प्रज्ञापयेत् । कुतः ! इत्याह-'दुःखं' दुष्करं 'खु:' अव- धारणे गुरून विमोक्तुम् , परमोपकारकारित्वाद् न ते यतस्ततो विमोक्तुं शक्या इति भावः । ततः प्रथमत एव विधिना गुरूनापृच्छ्य गन्तव्यम् ॥ ५६९६ ॥ कः पुनर्विधिः । इति चेद् उच्यते- नाणम्मि तिणि पक्खा, आयरि-उज्झाय-सेसगाणं च । एकेक पंच दिवसे, अहवा पक्खेण एकेक ॥ ५३९७ ॥ ज्ञानार्थ गच्छता व आचार्योपाध्याय-शेषसाधूनां - त्रीन् पक्षान् आपृच्छा कर्तव्या । तत्र प्रथममाचार्य पञ्च दिवसानापृच्छति, यदि न विसर्जयति तत उपाध्यायं पञ्च दिवसानापच्छेत् , यदि सोऽपि न विसर्जयति तदा शेपाः साधवः पञ्च दिवसान् प्रष्टव्याः, एष एकः पक्षो गतः, 15 ततो द्वितीयं पक्षमेवमेवाचार्योपाध्याय-शेषसाधून प्रत्येकमेकैकं पञ्चभिर्दिवसैः पृच्छति; तृती- यमपि पक्षमेवमेव पृच्छति, एवं त्रयः पक्षा भवन्ति । अथवा पेक्षेणैकैकं पृच्छेत् । किमुक्तं भवति !- निरन्तरमेवाचार्य एकं पक्षमाप्रच्छनीयः, तत उपाध्यायोऽप्येकं पक्षम् , गच्छसाधवोऽप्येकं पक्षम् , एवं वा त्रयः पक्षाः । एवमपि यदि न विसर्जयन्ति ततोऽविसर्जित एवं गच्छति ॥ ५३९७॥ 20 एयविहिभागतं तू, पडिच्छ अपडिच्छणे भवे लहुगा । अहवा इमेहिँ आगते, एगादि पडिच्छती गुरुगा ॥ ५३९८ ॥ एतेन विधिना आगतं प्रतीच्छकं प्रतीच्छेत् । अप्रतीच्छतश्चतुर्लघुका भवेयुः । अथामी- भिरेकादिमिः कारणैरागतं प्रतीच्छति ततश्चतुर्गुरुकाः ।। ५३९८ ॥ तान्येव एकादीनि कारणान्याह- एगे अपरिणते या, अप्पाहारे य थेरए । गिलाणे बहुरोगे य, मंदधम्मे य पाहुडे ॥ ५३९९ ॥ एकाकिनमाचार्य मुक्त्वा स समागतः । अथवा तस्याचार्यस्य पार्श्वे ये तिष्ठन्ति ते 'अपरि. णता' आहार-वस्त्र-पात्र-शय्या-स्थण्डिलानामकरिपकाः तैः सहितमाचार्य मुक्त्वा आगतः । अथवा स आचार्यः 'अल्पाधारः' तमेव पृष्टा सूत्रा-ऽर्थवाचनां ददाति । स्थविरो वा स आचार्यः, 30 यद्वा तदीये गच्छे कोऽपि साधुः स्थविरस्तस्य स एव वैयावृत्यकर्ता । ग्लानो वा बहुरोगी वा स आचार्यः । 'मलानः' अधुनोत्पन्नरोगः, 'बहुरोगी नामै चिरकालं बहुभिर्वा रोगैरभिभूतः । १-२॥ एतचिहान्तर्गतः पाठः कार एव वर्तते ॥ ३°म' प्रभूतकालरोगेण बहुमिका ।। 20 .

·- 15 १४३१ सनियुक्ति-लघुभाष्य-वृत्तिके वृहत्कल्पसूत्रे [ गणान्त०प्रकृते सूत्रम् २० अथवा शिष्यास्तस्य मन्दधर्माणस्तस्यैव गुणेन सामाचारीमनुपालयन्ति । एवं विधमाचार्य परित्य- ज्यागतः । “पाहुडे" ति गुरुणा समं 'भाभृतं' कलई कृत्वा समागतः; अथवा 'मामृतका- रिण:' आसङ्खडिकास्तस्य शिष्यास्तस्यैव गुणेन नासङ्खडयन्ति || ५३९९ ।। एयारिसं विओसज्ज, विप्पवासो ण कप्पती । सीस-पडिच्छा-ऽऽयरिए, पायच्छित्तं विहिजती ।। ५४०० ।। एतादृशमाचार्य व्युत्सृज्य 'विप्रवासः' गमनं कर्तुं न कल्पते । यदि गच्छति ततः शिष्यस्य प्रतीच्छकस्याचार्यस्य च त्रयाणामपि प्रायश्चित्तं विधीयते । तत्रैकं ग्लानं वा मुक्त्वा शिप्यस्य प्रतीच्छकस्य वा समागतस्य चतुर्गुरुकाः, यश्वाचार्यः प्रतीच्छति तस्यापि चतुर्गुरु । प्राभृते शिष्य-प्रतीच्छकयोश्चतुर्गुरुकमेव, आचार्यस्य पञ्चरात्रिन्दिवच्छेदः । शेषेषु' अपरिणतादिषु 10 पदेषु शिष्यस्य चतुर्गुरु, प्रतीच्छकस्य चतुर्लघु, आचार्यस्यापि शिष्यं प्रतीच्छत एतेषु चतुर्गुरु, प्रतीच्छकं प्रतीच्छत्तश्चतुर्लघु ॥ ५४०० ।। अथ 'ज्ञानार्थ त्रीन् पक्षानाप्रच्छनीयम्' (गा० ५३९७) इत्यत्रापवादमाह- वियपदमसंविग्गे, संविग्गे चेव कारणागाढे । नाऊण तस्सभावं, कप्यति गमणं अगापुच्छा ॥ ५४०१ ॥ द्वितीयपदमत्र भवति-आचार्यादिण्वसं विनीभूतेषु न पृच्छेदपि । संविमेष्वपि वा किश्चि- दागाढं-चारित्रविनाशनकारणं स्त्रीप्रभृतिकमात्मनः समुत्पन्नं ततोऽनापृच्छयाऽपि गच्छति । तेषां वा-गुरूणां खभावं ज्ञास्वा-नैते पृष्टाः सन्तः कथमपि विसर्जयन्ति' इति मत्वा अना- पृच्छ्यापि गमनं कल्पते ॥ ५४०१॥ अथाविसनितेन न गन्तव्यमित्यपवदति- अज्झयणं वोच्छिाति, तस्स य गहणम्मि अस्थि सामत्थं । 20 ण वि वियरंति चिरेण वि, एतेणऽविसज्जितो गच्छे ।। ५४०२॥ किमप्यध्ययनं व्यवच्छिद्यते, तस्य च तद्रहणे सामर्थ्यमस्ति, न च गुरवश्चिरेणापि 'वित- रन्ति' गन्तुमनुजानते, एतेन कारणेनाविसर्जितोऽपि गच्छेत् ॥ ५४०२ ॥ 'अविधिना आगत आचार्येण न प्रतीच्छनीयः' इत्यस्यापवादमाह- नाऊण य चोच्छेद, पुव्वगते कालियाणुओगे य । अविहि-अणापुच्छाऽऽगत, सुत्तत्थविजाणओ वाए ॥५४०३॥ पूर्वगते कालिकश्रुते वा व्यवच्छेदं ज्ञात्वा अविधिना-जिकादिप्रतिबन्धेनागतमना- पृच्छयागतं वा सूत्रार्थज्ञायको वाचयेत्, न कश्चिद्दोषः ॥ ५४०३ ॥ यस्तेन प्रतीच्छकेन शैक्षस्तस्याभिधारितस्यानाभाव्य आनीतः स न ग्रहीतव्यः' इत्यपवदति- पाऊण य वोच्छेद, पुन्चगते कालियाणुओगे य । 30 सुत्तत्थजाणगस्सा, कारणजाते दिसाबंधो ॥५४०४॥ पूर्वगते कालिकश्नुते वा व्यवच्छेदं ज्ञात्वा सूत्रार्थज्ञायकेने कारणजाते अनाभाव्यस्यापि आत्मीयो दिग्बन्धः कर्तव्यः । माह-किमर्थमनिबद्धो न वाच्यते ! उच्यते--अनिबद्धः १ न सूरिणा 'कार्णजाते' पुटालम्बनेऽनाभाव्यस्यापि शिष्यस्य आत्मी का ॥ 25 ·भाष्यगाथा: ५४००-८] चतुर्थ उद्देशः। १४३५ खयमेव कदाचिद् गच्छेत् पूर्वाचार्येण वा नीयेत, कालदोषेण वा ममत्वीभावमालम्ब्य वाच- यिष्यन्ति इति दिग्बन्धोऽनुज्ञातः ॥ ५१०४ ॥ इदमेव सविशेपमाह- ससहायअवत्तेणं, खेते वि उवडियं तु सच्चित्तं । दलिय जाउं बंधति, उभयममत्तट्टया तं वा ॥ ५४०५ ॥ अव्यक्तेन ससहायेन यः शैक्षो लब्धो यश्च परक्षेत्रेऽपि उपस्थितः सचित्तः स पूर्वीचार्यस्य क्षेत्रिकाणां वा यद्यपि आभाव्यस्तथापि तं 'दलिकं' परममेधाविनमाचार्यपदयोग्यं ज्ञात्वा यद्या- मीये गच्छे नास्त्याचार्यपदयोग्यस्ततस्तस्यात्मीयां दिशं वनाति, वशिष्यत्वेन स्थापयतीत्यर्थः । कुतः । इत्याह--उभयस्य-साधु-साध्वीवर्गस्य तत्र शैक्षे ममत्वम्-'असाकमयम् इत्येवं ममी- कारो भूयात् इति कृत्वा, यद्वा खगच्छीयसाधूनां तस्य च शैक्षस्य 'परस्परं सल्झिलका वयस् इत्येवं ममत्वं भविष्यति' इति बुद्ध्या तमात्मीयशिष्यत्वेन वनाति । "तं " ति यो वा 10 प्रतीच्छक आयातस्तमपि ग्रहण-धारणासमर्थ विज्ञाय खशिष्य स्थापयति ।। ५४०५॥ एवं शैक्षः प्रतीच्छको वा कारणे शिष्यतया निबद्धः सन् यदा निर्मातो भवति तदा- आयरिए कालगते, परियट्टइ तं गणं च सो चेव । चोएति य अपडते, इमा उ तहिँ मग्गणा होइ ॥ ५४०६ ।। आचार्य कालगते सति गच्छस्य निबद्धाचार्यस्य च व्यवहारो भण्यते-स खयमेव तं 15 गणं परिवर्तयति । स च गच्छो यदि श्रुतं न पठति ततस्तमपठन्तं नोदयति । यदि नोदिता अपि ते गच्छसाधवो न पठन्ति तत इयमाभवद्यवहारमार्गणा भवति ॥ ५४०६ ॥ साहारणं तु पढमे, वितिए खिचम्मि ततिय सुह-दुक्खे । अणहिजंते सीसे, सेसे एकारस विभामा ॥ ५४०७॥ कालगतस्याचार्यस्य प्रथमे वर्षे सचित्तादिकं साधारणम् , यदसौ प्रतीच्छकाचार्य उत्पादयति 20 तत् तस्यैवाभवति यद् इतरे गच्छसाधव उत्पादयन्ति तत् तेषामेवाभवतीति भावः । द्वितीये वर्षे यत् क्षेत्रोपसम्पन्नो लमते तत् तेऽपठन्तो लभन्ते । तृतीये वर्षे यत् सुख-दुःखोपसम्पन्नो लभते तत् ते लभन्ते । चतुर्थे वर्षे कालगताचार्यशिष्या अनधीयाना न किञ्चिल्लभन्ते । शेषा नाम-येऽधीयते तेषामधीयानानां वक्ष्यमाणा एकादश विभागा भवन्ति ।।.५४०७ ॥ शिष्यः पृच्छति-क्षेत्रोपसम्पन्नः सुख-दुःखोपसम्पन्नो वा किं लभते । सूरिराह- खेत्तोवसंपयाए, बावीसं संथुया य मित्ता य । सुह-दुक्ख मित्तवा, चउत्थए नालबंद्धाई ।। ५४०८ ॥ क्षेत्रोपसम्पदा उपसम्पनः 'द्वाविंशतिम् अनन्तर-परम्परावल्लीवद्धान् माता-पित्रादीन् जनान् लमते, 'संस्तुतानि च पूर्व-पश्चात्संस्तवसम्बद्धानि प्रपौत्र-श्वशुरादीनि 'मित्राणि च' सहजात- कादीनि लभते, दृष्टाभाषितानि तु न लमते । सुख-दुःखोपसम्पन्नस्तु एतान्येव मित्रवर्जानि 30 लमते । चतुर्थस्तु-पञ्चविधोपसम्पत्क्रममामाण्यात् श्रुतोषसम्पन्नः स केवलान्येव द्वाविंशतिना- लबद्धानि लभते, अयं च प्रसङ्गेनोक्तः । क्षेत्रोपसम्पन्न-सुखदुःखोपसम्पन्नयोर्यद् आभाव्यमुक्तं १भते? इत्यपि.तावद् वयं न जानीमहे सूरि की ॥ 25 पृ.१८१ ·- 16 - १४३६ सनियुक्ति-लघुभाष्य-वृत्तिके वृहत्कल्पसूत्रे [गणान्त प्रकृते सूत्रम् २० तत् ते शिष्या अनधीयाना द्वितीये तृतीये च वर्षे यथाक्रम लभन्ते, चतुर्थे वर्षे सर्वमध्या चार्यस्याभवति न तेषाम् ॥ ५४०८॥ ये तु शिष्या अधीयते तेषां विधिरुच्यते--तस्य कालगताचार्यस्य चतुर्विधो गणी भवेत्-शिष्याः शिष्यिकाः प्रतीच्छकाः प्रतीच्छिकाश्चेति । एतेषां पूर्वादिष्ट-पश्चानुद्दिष्टयोः संवत्सरसन्थया एकादश गमा भवन्ति । पूर्वोद्दिष्टं नाम यत् तेनाचार्येण जीवता तेषां श्रुतमु. द्दिष्टम् , यत् पुनस्तेन प्रतीच्छकाचार्येणोद्दिष्टं तत् पश्चादुर्दिष्टम् । तत्र विधिमाह- पुखुद्दिट्टे तस्सा, पच्छद्दिष्टे पवाययंतस्स । संवच्छरम्मि पढमे, पडिच्छए जंतु सचित्तं ॥ ५४०९ ।। यद आचार्येण जीवता प्रतीच्छकस्य पूर्वमुद्दिष्टं तदेव पठन् प्रथमे वर्षे यत् सचिचमचित्रं 10 वा स लभते तत् तस्य' कालगताचार्यस्याभवति, एप एको विभागः । अथ पश्चादुद्दिष्टं ततः प्रथमसंवत्सरे यत् सचिचादिकं लभते तत् सर्व प्रवाचयतः' प्रतीच्छकाचार्यस्यामवति, एप द्वितीयो विभागः ॥ ५४०९ ।। पुन्वं पच्छुद्दिष्टे, पडिच्छए जंतु होइ सच्चित्तं । संवच्छरम्मि वितिए, तं सव्वं पवाययंतस्स ।। ५४१० ।। प्रतीच्छकः पूर्वोद्दिष्टं पश्चादुद्दिष्टं वा पठतु यत् तस्य सचित्तादिकं तद् द्वितीये वर्षे सर्व- मपि प्रवाचयतो भवति, एष तृतीयो विभागः ॥ ५४१० ॥ अथ शिष्यस्यामिधीयते- पुव्वं पच्छुद्दिहे, सीसम्मि य जंतु होइ सचित्तं । संचच्छरम्मि पढमे, तं सच्वं गुरुस्स आभवइ ।। ५४११ ॥ शिप्यस्य कालगताचार्येण वा उद्दिष्टं भवेत् प्रतीच्छकाचार्येण वा तदाऽसौ पठन् यत् 20 सचिचादिकं लभते तत् सर्व प्रथमे संवत्सरे 'गुरोः' कालगताचार्यस्याभवति, एष चतुर्थों विभागः ||५४११॥ पुच्चुदिटुं तस्सा, पच्छुद्दिढ पवाययंतस्स | संवच्छरम्मि वितिए, सीसम्मि उजं तु सचित्तं ॥ ५४१२ ।। शिष्यस्य पूर्वोदिष्टमधीयानस्य द्वितीये वर्षे सचिचादिकं कालगताचार्यस्साभवति, पञ्चमों 20 विमागः । पश्चादुद्दिष्टं पठतः शिष्यस्य सचित्तादिकं प्रवाचयत आभाव्यं भवति, पष्ठो विभागः ॥ ५४१२ ॥ पुच्वं पच्छुद्दिष्टे, सीसम्मि य जंतु होइ सच्चित्तं । संवच्छरम्मि ततिए, तं सव्वं पवाययंतस्स ।। ५४१३ ॥ पूर्वोद्दिष्टं पश्चादुद्दिष्टं वा पठति शिष्ये सचित्तादिकं तृतीये वर्षे सर्वमपि प्रवाचयत आभ. 80 वति, सप्तमो विभागः ॥ ५४१३ ।। पुबुद्दि तस्सा, पच्छुट्टि पवाययंतस्स । संवच्छरम्मि पढमे, सिस्सिणिए जंतु सचित्तं ।। ५४१४ ॥ शिष्यिकायां पूर्वोद्दिष्टं पठन्त्यां सचित्तादिकं तस्य कालगताचार्यस्य प्रथमे वर्षे आमान्यम् , - ·6 - 10 भाष्यगाथा: ५४०९-१८] चतुर्थ उद्देशः ।.. १४३७ अष्टमी विभागः । पश्चादुद्दिष्टमधीयानायां प्रवाचयत आभाव्यम् , नवमो विभागः ।। ५११४ ॥ पुच्वं पच्छुद्दिष्टे, सिस्सिणिए जंतु होइ सचित्तं । संवच्छरम्मि वीए, तं सव्वं पवाययंतस्स ॥ ५४१५॥ पूर्वादिष्टं पश्चादुद्दिष्टं वा पठन्त्यां शियिकायां सचित्तादिलाभो द्वितीये वर्षे प्रवाचयत आभवति, दशमो विभागः ॥ ५४१५ ॥ पुवं पच्छुद्दिवे, पडिच्छिगा जंतु होति सञ्चित्तं । . संवच्छरम्भि पढमे, तं सव्वं पवाययंतस्स ।। ५४१६ ॥ पूर्वोद्दिष्टं पश्चादुद्दिष्टं वा पठन्त्यां प्रतीच्छिकार्या प्रथम एव संवत्सरे सर्वमपि प्रवाचयत आभवति, एष एकादशो विभागः ॥५४१६॥ एष एक आदेश उक्तः । अथ द्वितीयमाह- संवच्छराइँ तिनि उ, सीसम्मि पडिच्छंए उ तदिवसं । एवं कुले गणे या, संवच्छर संघ छम्मासा ॥ ५४१७ ॥ प्रतीच्छकाचार्यस्तेषां कुलसत्को गणसत्कः सङ्घसको वा भवेत् । तत्र यदि कुलसस्क: तदा त्रीन् संवत्सरान् शिष्याणां वाच्यमानानां सचित्तादिकं न गृहाति, ये पुनः प्रतीच्छका- तेषां वाच्यमानानां यमिन्नेव दिने आचार्यः कालगतस्तदिवसमेव गृहाति । एवमेककुलसत्के विषिरुक्तः । अथ चासौ गणसत्कस्ततः संवत्सरं शिष्याणां सचित्वादिकं नापहरति । यस्तु 15 कुलसको गणसत्को वा न भवति स नियमात् सङ्घसत्कः, स च षण्मासान् शिष्याणां सचि- चादिकं न गृह्णाति । तेन च प्रतीच्छकाचार्येण तत्र गच्छे वर्षत्रयमवश्यं स्थातव्यम्, परतः पुनरिच्छा ।। ५४१७॥ तत्थेव य निम्माए, अणिग्गए णिग्गए इमा मेरा । सकुले तिनि तियाई, गणे दुगं बच्छरं संघे ॥ ५४१८॥ तत्रैव प्रतीच्छकाचार्यसमीपे तस्मिन् अनिर्गते यदि कोऽपि गच्छे निर्मातस्तदा सुन्दरम् । अथ न निर्मातः स च वर्षत्रयात् परतो निर्गतः ते वा गच्छीयाः 'एप साम्प्रतमस्माकं सचित्ता- दिकं हरति' इति कृत्वा ततो निर्गतास्तदा इयं 'मर्यादा' सामाचारी-"सकुले' इत्यादि, 'खकुले' खकीयकुलस्य समवायं कृत्वा कुलस्य कुलस्थविरस्य वा उपतिष्ठन्ते, ततः कुलं तेषां वाचनाचार्य ददाति वारकेण वा वाचयति । कियन्तं कालम् ! इत्याह-"तिनि तियाई" ति 25 त्रयस्त्रिका नब भवन्ति, ततो नव वर्षाणि वाचयतीत्युक्तं भवति; यदि एतावता निर्मातास्तदा सुन्दरम् , अथैकोऽपि न निर्मातस्ततः 'कुलं सचित्तादिकं गृह्णाति' इति कृत्वा गणमुपतिष्ठन्ते, गणोऽपि द्वे वर्षे पाठयति, न च सचित्तादिकं हरति; यद्येवमप्यनिर्मातास्ततः सङ्घमुपतिष्ठन्ते, सङ्घोऽपि वाचनाचार्य ददाति, स च संवत्सरं पाठयति; एवं द्वादश वर्षाणि भवन्ति । यद्ये- वमेकोऽपि निर्मातस्तदा सुन्दरम् , अथ.न निर्मातस्ततः पुनरपि कुलादिषु कुलादिस्थविरेषु वा 30 तेनैव क्रमेणोपतिष्ठन्ते, वावन्तमेव कालं कुलादीनि यथाक्रमं पाठयन्ति, न च सचित्रादिकं हरन्ति, एवमेतान्यपि द्वादश वर्षाणि भवन्ति । पूर्वद्वादशमिश्च मीलितानि जाता वर्षाणां चतु- १ एवमनेन विधिना 'तत्रैव' का ॥ २'स्ततो वर्षनवकादूई 'फुलं का० ॥ 20 1- ·- , १४३८ सनियुक्ति-लघुभाष्य-वृत्तिके बृहत्कल्पसूत्रे [गणान्त प्रकृते सूत्रम् २० विंशतिः । यदि एतावता कालेनैकोऽपि निर्मातस्तदा बिहरन्तु, अथ न निर्मातस्ततो भूयोऽपि कुल-गण-सद्धेषु तथैवोपतिष्ठन्ते, तेऽपि तथैवं पाठयन्ति । एतान्यपि द्वादश वर्षाणि चतुर्विंगत्या मील्यन्ते जाता पत्रिंशत् । यद्ये पत्रिंशता वरेकोऽपि निर्मातस्तनो बिहरन्तु ॥ ५४१८॥ अथैकोऽपि न निर्मातः, कथम् ? इति चेद् उच्यते- ओमादिकारणेहि व, दुम्मेहत्तेण वा न निम्माओ। काऊण कुलसमायं, कुल थेरे वा उवट्ठति ॥ ५४१९ ॥ अवमा-ऽशिवादिभिः कारणैरनवरतमपरापरयामेपु पर्यटतां दुर्मेधस्तया वा नैकोऽपि निर्मा- तस्ततः कुलसमवायं कृत्वा [कुलं ] कुलस्थविरान् वा सर्वेऽप्युपतिष्ठन्ते ततस्तैरुपसम्पई ग्राह- यितव्याः ।। ५४१९ ॥ कुत्र पुनः ? इति चेद् उच्यते-- 10 पञ्चजएगपक्खिय, उपसंपय पंचहा सए ठाणे । छत्तीसातिकते, उपसंपय पत्तुवादाए ॥५४२० ॥ यः प्रनज्यया एकपाक्षिकस्तस्य पार्थे उपसम्पदं तान् कुलस्थविरा ग्राहयेयुः । सा च उप- सम्पत् पञ्चधा वक्ष्यमाणनीत्या भवति । तस्यां चोपसम्पदि पत्रिंशद्वर्षातिक्रमे प्राप्तायां "सए ठाणि" ति विभक्तिव्यत्ययात् 'खकम्' आत्मीयं स्थानम् 'उपादाय' गृहीत्वा तैरुपसम्पत्तव्यम् 10॥ ५४२० ॥ इदमेव भावयति- गुरुसज्झिलओ सज्झतिओ व गुरुगुरु गुरुस्स वा णत्तू । अहवा कुलिचतो ऊ, पन्यजाएगपक्खीओ ।। ५४२१ ।। 'गुरुसज्झिलक' गुरूणां सहाध्यायी पितृव्यस्थानीयः, 'सज्झन्तिकः' आत्मनः सब्रह्मचारी भ्रातृस्थानीयः, 'गुरुगुरुः पितामहस्थानीयो गुरुः, गुरोः सम्बन्धी 'नसा' प्रशिष्य आत्मनो 20 मातृव्यस्थानीयः, पते प्रव्रज्यया एकपाक्षिका उच्यन्ते । अथवा 'कुलसत्कः' समानकुलोद्भवः सोऽपि प्रवज्ययैकपाक्षिकः । एतेषां समीपे यथाक्रममुपसम्पत्तन्यम् ॥ ५४२१॥ पन्चजाएँ सुएण य, चउभंगुवसंपया कमेणं तु । पुवाहियवीसरिए, पढमासइ ततियभंगे उ॥ ५४२२ ॥ इहैकपाक्षिकः प्रवज्यया श्रुतेन च भवति । तत्र प्रवज्यैकपाक्षिकोऽनन्तरमुक्तः, श्रुतैकपा- क्षिका-येन सहकवाचनिक सूत्रम् । अत्र चतुर्भगी-प्रव्रज्ययैकपाक्षिकः श्रुतेन च १ प्रत्र- ज्यया न श्रुतेन २ श्रुतेन न प्रव्रज्यया ३ न प्रवज्यया न श्रुतेन ४ । एतेषु चामुना क्रमेणो- पसम्पत् प्रतिपत्तन्या । "पढमा" इत्यादि, प्रथमतः प्रथमभने उपसम्पत्तन्यम् , तदमावे तृतीये म) । कुतः १ इत्याहयतः पूर्वाचीतं श्रुतं विस्मृतं सत् तेषु सुखेनैवोज्ज्वालयितुं शक्यते, श्रुतैकपाक्षिकत्वात् ॥ ५४२२ ।। अथ पञ्चविधामुपसम्पदमाह- सुय सुह-दुक्खे खेत्ते, मग्गे विणओवसंपयाए य । चावीस संथुय वयंस दिमटे य सब्वे य ।। ५४२३ ।। श्रुतोपसम्पत् १ सुख-दुःखोपसम्पत् २ क्षेत्रोपसम्पद् ३ मार्गोपसम्पद् ४ विनयोपसम्पत् ५, १व द्वादश वर्षाणि पाठ कां ॥ २ अत्रैव विशेपमाह इसवतरण कां ॥ " . - 30 , ·भाष्यगाथाः ५९१९-२५]] , U 10 चतुर्थ उद्देशः । एवमेषा पञ्चविधा उपसम्पत् । एतास पञ्चखप्याभवन्यवहारमाइ-"बावीस" इत्यादि, श्रुतोपसम्पदि द्वाविंशतिर्नालबद्धानि लभ्यन्ते । तद्यथा-माता पिता २ आता ३ भगिनी पुत्रो ५ दुहिता ६, मातुर्माता ७ मातुः पिता ८ मातुर्माता ९ मातुर्मगिनी १०, एवं पितुर्माता ११ पिता १२ प्राता १३ भगिनी १४, धातुः पुत्रो १५ दुहिता १६, भगिन्याः पुत्रः १७ पुत्रिका १८, पुत्रस्य पुत्रः १९ पुत्रिका २०, दुहितुः पुत्रः २१ पुत्रिका २२ चेति 15 एतानि द्वाविंशतिरपि श्रुतोपसम्पदं प्रतिपन्नस्याभवन्ति । सुख-दुःखोपसम्पन्नस्तु एनों द्वाविंशति- मन्यांश्च पूर्वसंस्तुत-पश्चात्संस्तुतान् प्रपौत्र-श्वशुरादीन् लभते । क्षेत्रोपसम्पन्नस्तु एतान् सर्वानपि वयस्यांश्च लभते । मार्गोपसम्पन्न एतान् सर्वानपि लभते, अपरे च ये केचिद् दृष्टाभाषितास्ता. नपि प्राप्नोति । विनयोपसम्पदं प्रतिपन्नस्तु 'सर्वानपि' ज्ञाता-ऽज्ञात-दृष्टा-ऽदृष्टान् लभते, नव- रम्--विनयाईस्य विनयं प्रयुझे ॥ ५१२३ ॥ "सए ठाणे" (५१२०) ति यदुक्तं तस्यायमर्थः-पञ्चविधाऽप्युपसम्पत् खसिन् स्थाने प्रतिपचन्या । किमुक्तं भवति :-श्रुतोपसम्पदं प्रतिपित्सोर्यस्य पावें श्रुतमस्ति तत् तस्य स्वस्थानम्, सुख-दुःखार्थिनः खस्थानं यत्र वैयावृत्यकराः सन्ति, क्षेत्रोपसम्पदर्थिनो यदीये क्षेत्रे भक्त पानादिकमस्ति, मागोपसम्पदर्थिनो यत्र मार्गज्ञः समस्ति, विनयोपसम्पदर्थिनो यत्र विनयकरणं युज्यते, एतानि खस्थानानि । अथवा खस्थानं नाम-प्रव्रज्यया श्रुतेन च य एक-15 पाक्षिकस्तत्र प्रथममुपसम्पत्तव्यम्, पश्चात् कुलेन श्नुतेन चैकपाक्षिकस्य पा), ततः श्रुतेन गणेन चैकपाक्षिकस्य समीपे, ततः श्रुतेनैकपाक्षिकस्य सन्निधौ, ततः प्रवज्ययैकपाक्षिकस्य सकाशे, ततः प्रवज्यया श्रुतेन वा नैकपाक्षिकस्यापि पार्थे उपसम्पत् प्रतिपतच्या ११ आह-साधर्मिकवात्सल्याराधनार्थ सर्वेणापि सर्वस श्रुताध्यापनादि कर्तव्यं ततः किमर्थ प्रथम प्रवज्या-कुलादिमिरासन्नतरेषूपसम्पद्यते ! इत्याह- सच्चस्स वि कायचं, निच्छपओ कि कुलं व अकुलं वा। कालसभावममत्ते, गारव-लजाहिँ काहिति ॥ ५४२४ ॥ निश्चयतः सर्वेण सर्वस्याप्यविशेषेण श्रुतवाचनादिकमात्मनो विपुलतरां निर्जरामभिलपता कर्तव्यम्, कि कुलमकुलं वा इत्यादिविचारणया । पर दुष्पमालक्षणो यः कालस्तस्य यः खमावः-अनुभावस्तेन 'आत्मीयोऽयम्' इत्यादिकं यद् ममत्वम् , यच गुर्वादिविषयं गौरव-25 बहुमानवुद्धिः, या च तदीया लजा, एतैः प्रेरिताः सुखेनैव करिप्यन्तीति कृत्वा प्रथमं प्रव्रज्या- दिमिरासन्नतरेपूषसम्पद्यत इति ॥५४२४ा गतं ज्ञानार्थ गमनम् । अथ दर्शनार्थ गमनमाह- कालिय पुच्चगए वा, णिम्माओ जति य अत्थि से सत्ती । दसणदीवगहेडं, गच्छइ अहवा इमेहिं तु ॥ ५४२५ ॥ कालिकश्रुते पूर्वगते वा यद् वा यस्मिन् काले श्रुतं प्रचरति तस्मिन् सूत्रेणार्थेन च यदा 30 निर्मातो भवति, यदि च तस्य ग्रहण-धारणशक्तिस्तथाविधा समस्ति ततो दर्शनदीपकानि- सम्यग्दर्शनोज्ज्वालनकारीणि यानि सम्मत्यादीनि शास्त्राणि तेषां हेतोरन्यं गणं गच्छति ॥ ५४२५ ॥ अथवा एमिः कारणैर्गच्छेत्- - ·10 , - १४४० सनियुक्ति-लघुभाष्य-वृत्तिके बृहत्कल्पसूत्रे [गणान्त प्रकृते सूत्रम् २० भिक्खूगा जहिं देसे, वोडिय-थलि-णिण्हएहिँ संसरगी। तेसिं पण्णवणं असहमाणे वीसजिए गमणं ॥ ५४२६ ॥ यत्र देशे 'भिक्षुकाः' बौद्धा बोटिका वा निड्वा वा वहवस्तपां तत्र स्थली तत्र'ये आचार्याः स्थितास्तैः सार्द्धमाचार्याणां संसर्गिः प्रीतिरित्यर्थः; ते च भिक्षुकादयः खसिद्धान्तं प्रज्ञापयन्ति, इस चाचार्यो दाक्षिण्येन तर्कग्रन्थाप्रवीणतया वा तूष्णीकस्तिष्ठति, तां च तदीयां प्रज्ञापनामसह- मानः कश्चिद् विनेयश्चिन्तयति-अन्यं गणं गत्वा दर्शनप्रभावकानि शास्त्राणि पठामि येना- मून् निरुत्तरान् करोमि । एवं विचिन्त्य स तथैव गुरूनापृच्छय तैर्विसर्जितो गच्छति ॥ ५४२६ ॥ इदमेव भावयति- लोए वि अ परिवादो, भिक्खुगमादी य गाढ चमदिति । विप्परिणमंति सेहा, ओभामिजंति सहा य ॥ ५४२७ ॥ भिक्षुकादीनां खसिद्धान्तं शिर उद्धाट्य प्ररूपयतामपि यदा सूरयो.न किमपि ब्रुवते ततो लोकेऽपि च परिवादो जातः-एते ओदनमुण्डा न किमपि जानते, अमी तु सौगताः सर्वम- बुध्यन्ते । एवं ते भिक्षुकादयः परिवादं श्रुत्वा गाढतरं जैनशासनं चमढयन्ति, शैक्षाश्च विपरिणमन्ति, श्राद्धाश्च रक्तपटोपासकैरपम्राज्यन्ते-एते श्वेतभिक्षवो बठरशिरोमणयश्चाटुका- रिणः, यद्यस्ति सामर्थ्य ततोऽस्माकमुत्तरं प्रयच्छन्तु । अथवा तैः मिसुकादिभिः स्वलिकाया- माचार्यस्यापि वण्टको निवद्धो वर्तते, भाग इत्यर्थः ।। ५४२७ ॥ ततः- रसगिद्धो व थलीए, परतिस्थियतजणं असहमाणो। गमणं बहुस्सुतत्तं, आगमणं वादिपरिसा उ॥ ५४२८ ॥ स आचार्यस्तस्यां स्थलिकायां रसगृद्धः स्निग्ध-मधुराहारलम्पटः सामध्ये सत्यपि न किञ्चि- 20 दुत्तरं प्रयच्छति । एवमादिकां परतीर्थिकतर्जनामसहमानः शिष्य आचार्य विधिना पृष्ट्या 'निर्गतः' अन्यगणगमनं कृतवान् , तत्र च तर्कशास्त्राणि श्रुत्वा बहुश्रुतस्वं तस्य सञ्जज्ञे, ततो भूयः खगच्छे आगमनम् , आगतेन च पूर्वमाचार्या द्रष्टव्याः, ततोऽन्यस्यां वसतौ स्थित्वा या तत्र वादमार्गकुशला पर्षत् तो परिचितां कृत्वा राज्ञो महाजनस्य च पुरतः परतीथिकान निष्पिष्टप्रश्नव्याकरणान् करोति ॥ ५४२८ ॥' वायपरायणकुविया, जति पडिसेहंति साहु लहूं च । अह चिरणुगओ अम्हं, मा से पचत्तं परिहवेह ॥ ५४२९ ॥ वादे पराजयेन कुपिताः सन्तो यदि ते भिक्षुकादय आचार्यस्य तं वण्टं प्रतिषेधयन्ति ततः 'साधु' सुन्दरं 'लष्टं च अभीष्टं जातमिति । अथ तत्र कोऽपि ब्रूयात्-एतस्य को दोषः ? चिरमनुगत एषोऽस्माकम् , मा पूर्वप्रवृत्तं दातव्यमस्य परिहापयत ॥ ५४२९ ।। ततः को विधिः ? इत्याह- काऊण य प्पणाम, छेदसुतस्सा दलाह पडिपुच्छं । अण्णस्य वसहि जग्गण, तेसिं च णिवेदणं काउं॥ ५४३०॥ १ ततश्च किं सजायते ? इत्याह इत्यवतरणं कां० ॥ 25 30 ·" 5 भाध्यगाथा: ५४२६-३५] चतुर्थ उद्देशः। १४४१ गुरोः पदकमलख प्रणामं कृत्वा वक्तव्यम्-छेदश्रुतस्य प्रतिपृच्छां मम प्रयच्छत । अत्र चागीतार्थाः शृण्वन्ति ततोऽन्यस्यां वसतौ गच्छावः । एवमुक्तोऽपि यदि तस्या वसतेनं निर्ग- च्छति तत्राख्यानिकादिकथापनेन चिरं रात्रौ गुरवो जागरणं कारापणीयाः, 'तेषां च' अगी- तार्थानाम् 'वयमाचार्यमेवं नेष्यामः, भवद्भिबोलो न कर्तव्यः' इति निवेदनं कृत्वा गन्तव्यम् ॥ ५४३०॥ इदमेव व्याचष्टे- सदं च हेतुसत्थं, अहिजओ छेदसुत्त गढ मे। एत्थ य मा असुतत्था, सुणिज तो अण्णहिं वसिमो ॥ ५४३१ ।। 'शब्दशास्त्रम्' ऐन्द्रादिकं हेतुशास्त्रं' सम्मत्यादिकम् एवमादिकं शास्त्रमधीयानस्य 'छेदसूत्र' निशीथादिकं सूत्रतोऽर्थतस्तदुभयतो वा मम नष्टं तस्य प्रतिपृच्छां मे प्रयच्छत । 'अत्र च वसतौ 'अश्रुतार्थाः' शैक्षा अपरिणामका वा मा शृणुयुः, ततोऽन्यस्यां वसतौ वसामः ।। एवमन्यव्यपदेशेन निष्काशयति ।। ५४३१ ।। अथ तस्या वसतेः क्षेत्राद्वा निर्गन्तुं नेच्छति ततोऽयं विधिः- खिताऽऽरक्खिणिवेयण, इयरे पुव्वं तु गाहिया समणा । जग्गविओ सो अचिरं, जह णिजंतो ण चेतेती ॥ ५४३२ ।। 'आरक्षिक दाण्डपाशिकस्तस्य निवेदनं क्रियते-"खित्त" ति अस्माकं क्षिप्तचित्तः साधुः ।। समस्ति तं वयमर्धरात्रे वैद्यसकाशं नेष्यामः, स यदि नीयमानः 'हियेऽहं हियेऽहम्' इत्यारटेत् ततो युप्मामिन किमपि भणनीयम् । इतरे अगीतार्थाः श्रमणाः पूर्वमेव प्राहिताः कर्तव्या- वयमाचार्यमेवं नेष्यामः, मा बोलं कुरुध्वम् । स चाचार्यश्चिरमाख्यायिकाः कथापयित्वा जागरितः सन् यदा निर्भरं सुप्तो भवति तदा नीयते यथा नीयमानो न किश्चित् चेतयति ॥ ५४३२ ।। निण्हयसंसग्गीए, बहुसो भण्णंतुवेह सो कुणइ । तुह किं ति वच्च परिणम, गता-ऽऽगते णीणिओ विहिणा ॥५४३३॥ अथ निहवानां संसाऽऽचार्यों न निर्गच्छति, बहुशो भण्यमानोऽप्युपेक्षां कुरुते, अथवा ब्रूयात्---यद्यहं निवसंसर्ग करोमि ततो भवतः किं दुःखयति ? ब्रज त्वं यत्र गन्तव्यम् । एवं परिणामं गुरूणां ज्ञात्वा शिष्येण 'गता-ऽऽगतेन' अन्य गणं गत्वा शास्त्राण्यधीत्य भूय आगतेन निहवान् पराजित्याचार्यः 'विधिना' अनन्तरोक्तेन निष्काशितः कर्तव्यः ॥५४३३।। 25 एसा विही विसजिएँ, अविसजिए. लहुग दोस आणादी। तेसि पि हुंति लहुगा, अविहि विही सा इमा होइ ॥ ५४३४ ॥ एष विधिर्गुरुणा विसर्जिते शिष्ये मन्तव्यः । अविसर्जितस्य तु गच्छतश्चतुर्लघु दोषाश्चा- ज्ञादयः । तेषामपि प्रतीच्छतां चतुर्लघुकाः । एषोऽविधिरुक्तोऽतो विधिना गन्तव्यम् ।।५४३४॥ स चायं विधिर्भवति- दसणनिते पक्खो, आयरिं-उज्झाय-सेसगाणं च । एकेक पंच दिवसे, अहवा पक्खेण सम्वे वि ॥ ५४३५ ॥ १ शास्त्रं च ऐन्द्रादिकं व्याकरणं हेतुशास्त्र' सम्मत्यादिकं प्रमाणशास्त्रमधी' का० ॥ - 20 . 30 ·b 10 - 15 १४४२ सनियुक्ति-लघुभाष्य-वृत्तिके बृहत्कल्पसूत्रे [गणान्त प्रकृते सूत्रम् २० दर्शनप्रभावकाणां शास्त्राणामर्थाय निर्गच्छत एकं पक्षमाचार्योपाध्याय-शेषसाधूनां आप- च्छनकालो भवति । तद्यथा-आचार्यः पञ्च दिवसानापृच्छयते, यदि न विसर्जयति तत उपा- ध्यायोऽपि पञ्च दिवसान , शेषसाधवोऽपि पञ्च दिवसान् । अथवा पक्षेण सर्वेऽपि पृच्छयन्ते । किमुक्तं भवति !-दिने दिने सर्वेऽपि पृच्छयन्ते यावत् पक्षः पूर्ण इति ॥ ५४३५ ॥ एतविहिआगतं तू, पडिच्छ अपडिच्छणे भवे लहुगा। अहवा इमेहि आगत, एगागि(दि) पडिच्छणे गुरुगा ।। ५४३६ ॥ एगे अपरिणए या, अप्पाहारे य थेरए । गिलाणे बहुरोगी य, मंदधम्मे य पाहुडे ।। ५४३७ ।। एतारिसं विओमज, विष्पचासो न कप्पई। सीस-पडिच्छा-ऽऽयरिए, पायच्छित्तं विहिजई ॥ ५४३८ ॥ वियपदमसंविग्गे, संविग्गे चेव कारणागाढे । नाऊण तस्सभावं, होइ उ गमणं अणापुच्छा ॥ ५४३९ ॥ गाथाचतुष्टयमपि गतार्थम् (गा० ५३९८-५४०१.) ॥ ५१३६ ॥ ५४३७ ।। ॥ ५४३८ ॥ ५४३९ ॥ गतं दर्शनार्थ गमनम् । अथ चारित्रार्थमाह- चरितह देसें दुविहा, एसणदोसा य इस्थिदोसा य । गच्छम्मि य सीयंते, आयसमुत्थेहि दोसेहिं ।। ५४४०॥ चारित्रार्थ गमनं द्विधा-देशदोरास्मसमुत्थदोपैश्च । देशदोषा द्विविधाः-एषणादोषा: स्त्री.दोषाश्च । आत्मसमुत्था अपि द्विधा-गुरुदोषा गच्छदोषाश्च । तत्र गच्छो यदि 'आत्मस- मुत्यैः चक्रवालसामाचारीवितथकरणलक्षणैर्दोपैः सीदेत् तत्र पक्षमापृच्छन्नास्ते, तत ऊर्ध्व गच्छति ॥ ५४४०॥ इदमेव व्याचष्टे- जहियं एसणदोसा, पुरकम्माई ण तत्थ गंतव्वं । उदगपउरो व देसो, जहिं व चरिगाइसंकिण्णो ॥ ५४४१॥ यत्र देशे पुरःकर्मादय एपणादोषा भवेयुः तत्र न गन्तव्यम् । यो वा उदकप्रचुरो देशः सिन्धुविषयवद् यो वा चरिकादिभिः-परित्राजिका-कापालिकी-तच्चनिकादिमिर्वहुमोहामिरा- कीर्णो विषयस्तत्रापि न गन्तव्यम् ॥५४४१॥ अथाशिवादिभिः कारणैस्तत्र गता भवेयुस्ततः- असिवाईहिं गता पुण, तकजसमाणिया तओ णिति । आयरियमणिते पुण, आपुच्छिउ अप्पणा णिति ।। ५४४२ ।। अशिव दुर्भिक्ष-परचक्रादिमिः कारणैस्तत्र गता अपि "तकजसमाणिय" चि प्राकृते पूर्वापर निपातस्यातन्त्रत्वात् समापिततत्कार्याः, संयमक्षेत्रे यदाऽशिवादीनि स्फिटितानि भवन्तीति भावः, १ मपि शानद्वारे व्याख्यातार्थमिति नेह भूयो व्याख्यायते ॥५४३६-३७-३८-३९-४० ।। गतं कां ॥ २'श्च । गुरुदोपा:-गुरोश्चारित्रे शिथिलीभवनादिलक्षणाः, गच्छदोपाः- गच्छस्य सामाचार्या प्रमत्तीभवनादिरूपाः । तत्र गच्छो कां० ॥ ३°च्छति । गुरोस्तु- सीदतो विधिरोऽमिधास्यते ॥ ५४४० ॥ इद का ॥ m , ·5 10 15 भाष्यगाथा: ५४३६-४९] चतुर्थ उद्देशः। तदा 'ततः' असंयमक्षेत्राद् 'निर्यन्ति' निर्गच्छन्ति । यद्याचार्याः केनापि प्रतिबन्धेन सीदन्तो न निर्गच्छेयुः ततो ये एको द्वौ बहवोऽसीदन्तस्ते गुरुमापृच्छय आत्मना निर्गच्छन्ति ॥५४४२॥ तत्र चायं विधिः- दो मासें एसणाए, इत्थि वजेज अट्ठ दिवसाई । गच्छम्मि होइ पक्खो, आयसमुत्थेगदिवसं तु ॥ ५४४३॥ एषणायामशुध्यमानायां यतनयाऽनेषणीयमपि गृहुन् द्वौ मासौ गुरुमापृच्छन् प्रतीक्षते । अथ स्त्री-शय्यातरीप्रभृतिका उपसर्गयति आत्मनश्च दृढं चित्रं ततोऽष्टौ दिवसान गुरूनापृच्छय ततस्तत् क्षेत्रं वर्जयेत् । यत्र च गच्छः सीदति तत्र पक्षमापृच्छय गन्तव्यम् । अथ स्त्रियां खयमध्युपपन्नस्तत ईदृशे आत्मसमुत्थे आगाढदोषे एकदिवसमापृच्छय गच्छति ।। ५४१३॥' सेजायरिमाइ सएज्झए व आउत्थ दोस उभए वा । आपुच्छइ सनिहियं, सण्णाइगतं व तत्तो उ॥५४४४ ॥ अथात्मना शय्यातर्यादौ स्त्रियां 'सज्झिकायां वा' प्रातिवेश्मिक्यामतीवाध्युपपन्नः, 'उमयं वा' परस्परमध्युपपन्नं ततो यद्याचार्यः सन्निहितस्तदा तमापृच्छय गच्छति । अथासन्निहितः संज्ञाभूम्यादौ गत आचार्यस्तदा तत एवानापृच्छया गच्छति, अपरं वा सन्निहितसाधु भणति- मम वचनेन गुरूणामाप्रच्छनं निवेदनीयम् ॥ ५४४४ ॥ एयविहिमागयं तू, पडिच्छ अपडिच्छणे भवे लहुगा । अहवा इमेहिं आगय, एगागि(दि) पडिच्छणे गुरुगा ॥ ५४४५॥ एगे अपरिणए या, अप्पाहारे य थेरए । गिलाणे वहुरोगी य, मंदधम्मे य पाहुडे ॥ ५४४६ ॥ एयारिसं विओसज, विप्पवासो ण कप्पई । सीस-पडिच्छा-ऽऽयरिए, पायच्छित्तं विहिजई ॥ ५४४७॥ गाथात्रयमपि गतार्थम् (गा० ५३९८-५४००) ॥ ५४४५ ॥ ५४४६॥ ५४४७ ॥ मवेत् कारणं येन न पृच्छेत् - विइयपदमसंविग्गे, संविग्गे चेव कारणागाढे । नाऊण तस्स भावं, अप्पणों भावं अणापुच्छा ॥ ५४४८॥ द्वितीयपदमत्रोच्यते-आचार्यादिरसंविमो भवेत् , अथवा संविमः परम् अहिदष्टादिक- मागाढकारणमवलम्ब्य न पृच्छेत् , 'तस्य वा' गुरोः 'भाव' 'सुचिरेणापि न विसर्जयति' इति लक्षणं ज्ञात्वा, आत्मीयं च 'भावम् 'अहमिह तिष्ठन्नवश्यं विनश्यामि' इति ज्ञात्वाऽनापृच्छया- ऽपि ब्रजेत् ।। ५४४८॥ अथ गुरोः चारित्रे सीदतो विधिमाह- सेजायरकप्पड्डी, चरित्तठवणाएँ अभिगया खरिया । सारूविओ गिहत्थो, सो वि उवाएण हायब्बो ॥ ५४४९॥ १ इदमेवान्त्यपदं भावयति इत्यवतरणं को० ॥२ क्यामात्मसमुत्थदोषवान जाता, खयमेव तस्यामध्युपपन्न इत्यर्थः, 'उभयं' का० ॥ ऋ० १८२ 30 26 . 30 ·16 सनियुक्ति-लघुभाष्य-वृत्तिके बृहत्कल्पसूत्रे [गणान्त प्रकृते सूत्रम् २१-२२ शय्यातरस्य कैरुपस्थिकायां आचार्येण चारित्रस्य स्थापना कृता, तां प्रतिसेवेत इति भावः, तस्यां चारित्रस्थापनायां जातायाम् , यक्षरिका वा काचिद् 'अमिगता' जीवाद्यधिगमोपेता श्राविकेत्यर्थः तस्यामाचार्योऽध्युपपन्नः, स च चारित्रवर्जितो वेषधारी भवेत्, सालपिको वा गृहस्थो वा उपलक्षणत्वात् सिद्धपुत्रको वा । तत्र मुण्डितशिराः शुक्लवासःपरिधायी कच्छामब- नानोऽमार्यको भिक्षा हिण्डमानः सारूपिक उच्यते । यस्तु मुण्डः सशिखाको वा सभार्यकः स सिद्धपुत्रकः । एवमेषामन्यतर उपायेन हर्तव्यः । कथम् ? इति चेद् उच्यते-पूर्व तावद् गुरवो भण्यन्ते-वयं युष्मद्विरहिता अनाथा अतः प्रसीद गच्छामोऽपरं क्षेत्रम् । एवमुक्त यदि नेच्छन्ति ततो यस्यां स प्रतिबद्धः सा प्रज्ञाप्यते-एष बहूनां साधूनामाधारः, एतेन विना गच्छस्य ज्ञानादीनां परिहाणिः, अतो मा नरकादिकं संसारमात्मनो वर्धय । यदि सा 10स्थिता ततः सुन्दरम् । अथ न तिष्ठति ततो विद्या-मन्त्रादिमिरावर्त्यते । तदभावे केवयिका अपि तस्या दीयन्ते, गुरुश्च पूर्वक्रमेण रात्रौ हर्तव्यः । एवं तावद् मिक्षुमङ्गीकृत्य विधिरुक्तः ॥५४४९॥ सूत्रसू- गणावच्छेइए य गणादवक्कम इच्छेज्जा अण्णं गणं उवसंपज्जित्ताणं विहरित्तए, कप्पति गणावच्छेइयस्स गणावच्छेइयत्तं णिक्खिवित्ता अण्णं गणं उवसंप- जित्ताणं विहरित्तए । णो से कप्पइ अणापुच्छित्ता आयरियं वा जाव अन्नं गणं उपसंपज्जित्ताणं विह- रिचए; कप्पइ से आउच्छित्ता आयरियं वा जाव विहरित्तए । ते य से वितरंति एवं से कप्पइ जाव विहरित्तए; ते य से णो वितरंति एवं से णो कप्पइ जाव विहरित्तए २१॥ आयरिय-उवज्झाए य गणाओ अवकम्म इच्छेज्जा अन्नं गणं उवसंपज्जित्ताणं विहरित्तए, कप्पइ आय- रिय-उवज्झायस्स आयरिय-उवज्झायत्तं णिक्खिवित्ता अपणं गणं उवसंपज्जित्ताणं विहरित्तए । णो से कप्पड़ अणापुच्छित्ता आयरियं वा जाव अन्नं गणं उवसं. पजिवाणं विहरित्तए; कम्पति से आपुच्छित्ता जाव १'कल्पस्थिकायां दुहितरि आचा' कां ॥ २"वमानेन चारित्रं तटे स्थापितमिति भावः, को० ॥ ३ एतदनन्तरं ग्रन्थानम्-३५०० इति का ।। 20 ३ , ·भाष्यगामा: ५४५०-५२] चतुर्थ उद्देशः। १४१५ विहरित्तए । ते य से वितरति एवं से कप्पति अन्नं गणं उवसंपजिताणं विहरित्तए; ते य से जो वियरंति एवं से णो कप्पति अन्नं गणं उवसंप- जित्ताणं विहरित्तए २२॥ अस्य सूत्रद्वयस्य व्याख्या प्राग्वत् । नवरम्—ाणावच्छेदिकत्वमाचार्योपाध्यायत्वं च निक्षिप्य गन्तव्यमिति विशेषः ॥ अथ भाष्यम्- एमेव गणावच्छे, गणि-आयरिए वि होइ एमेव । नवरं पुण नाणसं, ते नियमा हुति वत्ता उ ॥ ५४५० ॥ 'एवमेव' भिक्षुवद् गणावच्छेदिकस्य ज्ञान-दर्शन-चारित्रार्थमन्यं गणं गच्छतो विधिर्द्रष्टव्यः । गणिनः-उपाध्यायस्याचार्यस्य चैवमेव विधिः । नवरं पुनरिदं नानास्त्रम्-नियमात् 'ते' 10 गणावच्छेदिकादयो व्यक्ता एव भवन्ति नाव्यक्ताः ॥ ५४५० ॥ एसेव गमो नियमा, निग्गंथीणं पि होइ नायव्यो । नाणट्ट जो उ नेई, सच्चित्त ण अप्पिणे जाव ॥ ५४५१ ॥ 'एष एवं' भिक्षुसूत्रोक्तो गमो निम्रन्थीनामप्यपरं गणमुपसम्पद्यमानानां ज्ञातव्यः । नव- रम्-नियमेनैव ताः ससहायाः । यः पुनः ज्ञानार्थ ता आर्यिका नयति स यावदद्यापि न 18 वाचनाचार्यस्यार्पयति तावत् सचिवादिकं तस्यैवाभवति । अर्पितासु पुनर्वाचनाचार्यस्याभाव्यम् ॥ ५४५१ । कः पुनस्ता नयति ? इत्याह- पंचण्हं एगयरे, उग्गहवजं तु लभति सच्चिचं । आपुच्छ अट्ठ पक्खे, इत्थीसत्येण संविग्गो ॥ ५४५२ ।। 'पश्चानाम् आचार्योपाध्याय-प्रवर्तक स्थविर-गणावच्छेदकानामेकतरः संयतीनयति । तत्र 20 सचिचादिकं परक्षेत्रावग्रहवर्ज स एव लमते । निर्ग्रन्थी च ज्ञानार्थं वजन्ती अष्टौ पक्षानाप- च्छति-तत्राचार्यमेकं पक्षमापृच्छति, यदि न विसर्जयति तत उपाध्यायं वृषमं गच्छं चैव- मेव पृच्छति संयतीवर्गेऽपि प्रवर्तिनी-गणावच्छेदिका-अभिषेका-शेषसाध्वीर्यथाक्रममेकैकं पक्ष- मापृच्छति । ताश्च स्त्रीसार्थेन समं संविमेन परिणतवयसा साधुना नेतव्याः ॥ ५४५२ ॥ सूत्रम्- भिक्खू य गणाओ अवक्कम्म इच्छेज्जा अन्नं गणं संभोगपडियाए उवसंपजित्ताणं विहरित्तए, नो से कप्पइ अणापुच्छित्ता आयरियं वा जाव अन्नं गणं संभोगवडियाए उवसंपजित्ताणं विहरित्तए; कप्पइ १°क्ताः, ततो योऽव्यक्तस्य विधिरुतः सोऽत्र न भवतीति भावः ॥ का० ॥ - 26 ·- १४४६ सनियुक्ति लघुमाष्य-वृत्तिके वृहत्कल्पसूत्रे [गणान्तप्रकृते सूत्रम् २३ से आपुच्छित्ता आयरियं वा जाव विहरित्तए । ते य से वियरंति एवं से कप्पड़ जाब विहरित्तए; ते य से नो वियरेजा एवं से नो कप्पड़ जाब विहरि- तए । जत्थुत्तरियं धम्मविणयं लभेजा एवं से कप्पइ अन्नं गणं संभोगपडियाए उपसंपन्जित्ताणं विहरि- त्तए; जत्थुत्तरियं धम्मविणयं नो लभेजा एवं से नो कप्पइ अन्नं गणं जाब विहरित्तए २३ ॥ अस्य व्याख्या प्राग्वत् । नवरम्-सम्मोगः-एकमण्डल्यां समुद्देशनादिरूपः तत्प्रत्ययं- तन्निमित्तम् । "जयुचरिय" इत्यादि, 'यत्र' गच्छे उत्तरं-प्रधानतरं 'धर्मविनयं मारणा- 10 वारणादिरूपां धार्मिकी शिक्षा लमेत एवं "से" तस्य कल्पते अन्यं गणमुपसम्पद्य विहर्तुम् । यत्रोत्तरं धर्मविनयं नो लमेत एवं "से" तस्य नो कल्पते उपसम्पद्य विहर्तुमिति सूत्रार्थः ।। अथ मायन- संभोगो वि हु तिहि कारणेहि नाणह दसण चरित्ते। संक्रमणे चउभंगो, पहमो गच्छम्मि सीयते ॥ ५४५३ ।। 18 सम्मोगोऽपि त्रिमिः कारणरिप्यते । तद्यथा--ज्ञानाथ दर्शनार्थ चारित्रार्थ च । तत्र ज्ञानाथ दर्शनार्थ वा यस्योपसम्पदं प्रतिपन्नस्तस्मिन् सूत्रार्थदानादौ सीदति गणान्तरसङ्क्रमणे स एव विवियः पूर्वसूत्रे मणितः । चारित्रार्थ तु यस्योपसम्पन्नस्तत्र चरण-करणक्रियायां सीदति चतुर्भङ्गी भवति-गच्छः सीदति नाचार्यः १ माचार्यः सीदति न गच्छः २ गच्छोऽप्याचा- योऽपि सीदति ३ न गच्छो नाप्याचार्य ४ इति । अत्र प्रथमो भङ्गो गच्छे सीदति मन्तव्यः । 20 तत्र च गुरुणा खयं वा गच्छस्य नोदना कर्तव्या ।। ५४५३ ॥ कथं पुनः स गच्छः सीदेत् ? इत्याह- पडिलेह दियतुअट्टण, निक्खिव आदाण विणय सदाए। आलोग-ठत्रण-भत्तट्ठ-भास-पडल-सञ्जातराईसु ॥ ५४५४ ॥ ते गच्छसाघवः प्रत्युपेक्षणां काले न कुर्वन्ति, न्यूना-ऽतिरिक्ता दिदोपैविपर्यासेन वा प्रत्यु- 25 पेक्षन्ते, गुल्लानादीनां वा न प्रत्युपेक्षन्ते । निष्कारणे दिवा त्ववर्तयन्ति । दण्डकादिक निक्षिपन्त आढतो वा न प्रयुपेक्षन्ते, न वा प्रमानयन्ति, दुप्पत्युपेक्षितं दुप्पमार्जितं वा कुर्वन्ति । यथाई विनयं न प्रयुञ्जते । स्वाध्याये-सूत्रपौरुषीमर्थपौरुषी वा न कुर्वन्ति, अकालेऽवाध्याये वा कुर्वन्ति ! पानिकादिपु आलोचनां न प्रयच्छन्ति, अथवा "आलोय" ति "ठाणदिसिपगासणया" (ओपनि० गा०५६३) इत्यादिकं सप्तविधमालोकं न प्रयुजते, १ इति । चतुर्थो भन्नः शुद्ध एव । आयेषु विपु भनेषु विधिरुच्यते तत्र प्रथमो को० ॥ - ·- - . 10 भाष्यगाथा: ५४५३-५९] चतुर्थ उद्देशः । १४४७ सङ्खडी वा आलोकन्ते । स्थोपनाकुलानि न स्थापयन्ति । 'भत्तार्थ' मण्डल्या समुद्देशनं न कुर्वन्ति । गृहस्थभाषाभि षन्ते, सावधं वा भाषन्ते । पटलकेषु आनीतं मुलते । शय्या- तरपिण्डं मुञ्जते । आदिग्रहणेन उद्मावशुद्धं गृहन्ति ॥ ५४५४ ॥ एतेषु गच्छस्य सीदतो विधिमाह- चोयावेह य गुरुणा, विसीयमाणं गणं सयं वा वि। आयरियं सीयंतं, सयं गणेणं च चोयावे ॥ ५४५५ ॥ प्रथमभने सामाचार्यों विपीदन्तं गच्छं गुरुणा नोदयति, अथवा खयमेव नोदयति । द्विती- यमने आचार्य सीदन्तं खयं वा गणेन वा नोदयति ॥ ५४५५॥ दुन्नि वि विसीयमाणे, सयं व जे वा तहिं न सीयंति । ठाणं ठाणाऽऽसज उ, अणुलोमाईहिं चोएति ॥ ५४५६ तृतीयभङ्गे गच्छा-ऽऽचारों द्वावपि सीदन्तौ खयमेव नोदयति, ये वा तत्र न सीदन्ति तैनोंदयति, किं बहुना ! स्थानं स्थानम् 'आसाद्य' प्राप्यानुलोमादिभिर्वचोमिनॊदयति । किमुक्त भवति !-आचार्योपाध्यायादिकं भिक्षु-शुल्लकादिकं वा पुरुषवस्तु ज्ञात्वा यस्य याहशी नोदना योग्या यो वा खरसाध्यो मृदुसाध्यः क्रूरोऽक्रूरो वा यथा नोदनां गृह्णाति तं तथा नोदयेत् ॥५४५६॥' भणमाणे भणाविते, अयाणमाणम्मि पक्खों उक्कोसो। 15 लजाएँ पंच तिनि व, तुह किं ति व परिणय विवेगो ॥ ५४५७।। गच्छमाचार्यमुभयं वा सीदन्तं वयं भणन् अन्यैश्च भाणयन्नास्ते । यत्र न जानाति एते भण्यमाना अपि नोद्यमं करिष्यन्ति तत्रोत्कर्षतः पक्षमेकं तिष्ठति । गुरुं पुनः सीदन्तं लज्जया गौरवेण वा जानन्नपि पञ्च त्रीन् वा दिवसानमणन्नपि शुद्धः । अथ नोद्यमानो गच्छो गुरुरु- भयं वा भणेत्तव किं दुःखयति ? यदि वयं सीदामस्तार्ह वयमेव दुर्गतिं गमिष्यामः । 20 एवं विधे भावे तेषां परिणते तेषां 'विवेकः' परित्यागो विधेयः । ततश्चान्यं गणं सङ्कामति । तत्र चतुर्मङ्गी-संविनः संविमं गणं सट्टामति १ संविमोऽसंविमम् २ असंविमः संविमम् ३ असंविनोऽसंविनम् ४ ॥ ५४५७ ॥ तत्र प्रथमो भङ्गसावदुच्यते- संविग्गविहाराओ, संविग्गा दुन्नि एज अन्नयरे । आलोइयम्मि सुद्धो, तिविहोवहिमग्गणा नवरि ।। ५४५८ ॥ संविमविहाराद् गच्छात् संविमौ द्वौ 'अन्यतरौ' गीतार्था-ऽगीतार्थी संविमे गच्छे समा- गच्छेताम् , स च गीतार्थोऽगीतार्थों वा यतो दिवसात् संविमेल्यः स्फिटितः तहिनादारभ्य सर्वमप्यालोचयति, आलोचिते च शुद्धः । नवरम्-~-विविधोपधेः-यथाकृतादिरूपस्य मार्गणा कर्तव्या ।। ५४५८ ॥ इदमेव व्याचष्टे- गीयमगीतो गीते, अप्पडिवद्ध न होइ उवघातो । अविगीयस्स वि एवं, जेण सुता ओहनिक्षुत्ती ॥ ५४५९ ।। स संविमो गीतार्थों वा स्यादगीतार्थों वा । यदि गीतार्थों जिकादिषु अपतिबद्ध आयातः १ अथ त्रिष्वपि भङ्गेषु साधारणं विधिमाह इत्यवतरण का॥ 25 - 30 ·10 १४४८ सनियुक्ति-लघुभाष्य-वृत्तिके वृहत्कल्पसूने [गणान्त प्रकृते सूत्रम् २३ तत उपधैरुपधातो न भवति, न प्रायश्चित्तम् । 'अविगीतस्य' अगीतार्थस्यापि येन जघन्यत औधनियुक्तिः श्रुता तस्यापि 'एवमेव' अप्रतिवध्यमानस्य नोपधिरुपहन्यते ॥ ५४५९ ॥' गीयाण विमिस्साण च, दुण्ह वयंताण वइयमाईसु । पडिबझंताणं पि हु, उवहि ण हम्मे ण वाऽऽरुवणा ।। ५४६०॥ 'द्वयोः' गीतार्थयोगीतार्थविमिश्रयोी बेजतोजिकादिपु प्रतिवध्यमानयोरप्युपधिोंपहन्यते, न वा 'आरोपणा' प्रायश्चित्तं भवति । एवमेकोऽनेके वा विधिना समागता यत्प्रभृति गणाद् निर्गतास्तत आरभ्यालोचनां ददति ॥ ५४६० ॥ अथ त्रिविधोपधिमार्गणामाह- आगंतुमहागडयं, वत्यवहाकडस्स असईए । मेलिंति मज्झिमहि, मा गारवकारणमगीए ॥ ५४६१ ॥ तस्य गीतार्थस्यागीतार्थस्य वा त्रिविध उपधिर्भवेत् । तद्यथा-यथाकृतोऽल्पपरिकर्मा सपरि- कर्मा च । वास्तव्यानामप्येवमेव त्रिविध उपधिर्मवति । तत्र यथाकृतो यथाकृतेन सह मील्यते, अल्पपरिकर्मा अल्पपरिकर्मणा, सपरिकर्मा सपरिकर्मणा । अथ वास्तव्यानां यथाकृतो नास्ति तत आगन्तुकस्य यथाकृतं वास्तव्यमध्यमैः-अल्पपरिकर्मभिः सह मीलयन्ति । किं कारणम् । इति चेद् अत आह-मा सोऽमीलितः सन्नगीतार्थस्य 'मदीय उपधिरुत्तमसम्भोगिकोऽतोऽह- 18मेव सुन्दरः' इत्येवं गौरवकारणं भवेदिति ॥ ५४६१ ॥ गीयत्थे ण मेलिजइ, जो पुण गीओ वि गारवं कुणइ । तस्सुवही मेलिजह, अहिकरण अपचओ इहरा ।। ५४६२ ।। गीतार्थों यदि अगौरवी ततस्तदीयो यथाकृतः प्रतिग्रहो वास्तव्ययथाकृताभावेऽल्पपरिकर्मभिः सह न मील्यते किन्तु उत्तमसम्भोगिकः क्रियते । यस्तु गीतार्थोऽपि गौरवं करोति तस्य यथा- 20 कृतो वास्तव्याल्पपरिकर्ममिः सह मील्यते । किं कारणम् । इति चेद् अत आह-"इहर" ति यदि यथाकृतपरिभोगेन परिभुज्यते तदा केनाप्यजानता अल्पपरिकर्मणा समं मेलितं दृष्ट्या स गीतार्थः 'अधिकरणम्' असङ्खडं कुर्यात् , किमर्थ मदीय उत्कृष्टोपघिरशुद्धेन सह मीलितः । इति । अप्रत्ययो वा शैक्षाणां भवेत् , अयमेतेषां सकाशादुद्यततरविहारी येनोपधिमुत्कृष्टपरि- भोगेन परिमुके, एते तु हीनतरा इति ॥ ५४६२ ॥ एवं खलु संविग्गे, संविग्गे संकम करेमाणे । संविग्गमसंविग्गे, असंविग्गे यावि संविग्गे ।। ५५६३ ।। एवं खल संविमस्य संविमेषु सङ्कम कुर्वाणस्य विधिरुक्तः । अथ संविमस्यासंविमेपु सङ्का- मतोऽसविमस्य वा संविमेपु सङ्कामतो विधिरुच्यते ॥ ५४६३ ॥ तत्र संविग्रस्यासंविग्नसहमणे तावदिमे दोपाः- सीहगुहं चग्धगुह, उदहि व पलित्तगं व जो पविसे । असिवं ओमोयरियं, धुवं सें अप्पा परिच्चत्तो ॥ ५४६४ ॥ १ एवमेकाकिनो विधिरुक्तः । अथ द्वयोर्जनयोर्विधिमाह इत्यवतरण का० ॥ २'बजतो' संविनं गणं समागच्छतोर्वजि का०॥ . 20 80 - ·10 भाष्यगाथा: ५४६०-६९] चतुर्थ उद्देशः। १४४९ सिंहगुहां व्याघ्रगुहां 'उदधि वा समुद्रं प्रदीसं वा नगरादिकं यः प्रविशति, अशिवमव- मौदर्य वा यत्र देशे तत्र यः प्रविशति तेन ध्रुवमात्मा परित्यक्तः ॥ ५४६४ ॥ चरण-करणप्पहीणे, पासत्थे जो उ पविसए समणो। जतमाणए पजहिउं, सो ठाणे परिचयइ तिण्णि ॥ ५४६५ ॥ एवं सिंहगुहादिस्थानीयेषु चरण-करणप्रहीणेषु पार्थस्थेषु यः श्रमणः 'यतमानान्' संविग्नान् । 'प्रहाय' परित्यज्य प्रविशति स मन्दधर्मा 'त्रीणि स्थानानि ज्ञान-दर्शन-चारित्ररूपाणि परित्य- जति । अपि च--सिंहगुहादिप्रवेशे एकमविकं मरणं प्रामोति, पार्श्वस्थेषु पुनः प्रविशन्नने- कानि मरणानि प्रामोति ॥ ५४६५॥ एमेव अहाळंदे, कुसील-ओसन्न-नीय-संसत्ते । जं तिनि परिचयई, नाणं तह दसण चरित्रं ॥ ५४६६ 'एवमेव' पार्श्वस्थवद् यथाच्छन्देपु कुशीला-ऽवसन्न-नित्यवासि-संसक्तेषु च प्रविशतो मन्त- न्यम् । यच्च त्रीणि स्थानानि परित्यजतीत्युक्तं तद् ज्ञानं दर्शनं चारित्रं चेति द्रष्टव्यम् ॥ ५४६६ ॥ गतो द्वितीयमतः । अथ तृतीयभनमाह- पंचण्हं एगयरे, संविग्गे संकम करेमाणे । आलोइए विवेगो, दोसु असंविग्गें सच्छंदो ॥५४६७ ॥ 16 पार्श्वस्था-ऽवसन्न-कुशील-संसक्त-यथाच्छन्दानामेकतरः संविशेषु सङ्कम कुर्वन् प्रथममालोचनां ददाति, तत आलोचितेऽविशुद्धोपधेर्विवेकं करोति । स च यदि चारित्रार्थमुपसम्पद्यते ततः प्रतीच्छनीयः । यस्तु 'द्वयोः' ज्ञान-दर्शनयोरायासविन उपसम्पद्यते तस्य खच्छन्दः' खाभिप्रायः, नासौ प्रतीच्छनीय इति भावः । अथवा "दोसु असंविग्गे" ति 'असंविनोऽ- संविनेषु सङ्कामति' इति रूपे द्विधाऽप्यसविने चतुर्थभने 'खच्छन्दः खेच्छा, अवस्तुभूतत्वाद् 20 न कोऽपि तत्र विधिरिति भावः ॥ ५४६७ ॥ पंचेगतरे गीए, आरुभियवते जयंतए तम्मि । जं उहि उप्पाए, संभोइत सेसमुझंति ।। ५४६८ ॥ तेषां पञ्चाना-पार्श्वस्थादीनामेकतर आगच्छन् यदि गीतार्थस्ततः खयमेव महावतान्युच्चार्या- रोपितवतो यतमानः-बजिकादावप्रतिवध्यमानो मार्गे यमुपधिमुत्पादयति स साम्भोगिकः, 20 "सेसमुझंति" ति यः प्राक्तनः पार्श्वस्योपधिरशुद्धस्तं परिष्ठापयन्ति । यः पुनरगीतार्थस्तस्य ब्रतानि गुरवः प्रयच्छन्ति, उपधिश्च तस्य चिरन्तनोऽभिनवोत्पादितो वा सोऽपि परित्यज्यते ॥ ५४६८॥ तेषु चायमालोचनाविधि:- पासत्थाई मुंडिएँ, आलोयण होइ दिक्खपभिई तु । संविग्गपुराणे पुण, जप्पभिई चेव ओसण्णो ।। ५४६९ ।। १ एवं पार्श्वस्थेषु सदामतो भणितम् । अथ यथाच्छन्दादिपु सङ्कामत इदमेवातिदि- शन्नाह इत्यवतरण को० ॥ २"शतो दोपजालं च विशेषतरं मन्त° का॥ ३ तृतीयमन एव विधिशेपमाह इत्यवतरण का ॥ . - 30 ·10 १४५० सनियुक्ति-लघुभाष्य-वृतिके वृहत्कल्पसूत्रे [गणान्तप्रकृते सूत्रम् २४-२६ यः पार्श्वस्यादिभिरेव मुण्डितः-प्रवाजितस्तस्य दीक्षादिनादारभ्य आलोचना भवति । यस्तु पूर्व संविमः पश्चात् पार्श्वस्थो जातः तस्य संविमपुराणस्य यत्प्रभृति अवसन्नो जातस्तहिनादारभ्या- ssलोचना भवति ॥ ५४६९ ॥ सूत्रम्- गणावच्छेइए य गणादवकम्म इच्छेज्जा अन्नं गणं संभोगपडियाए उवसंपजित्ताणं विहरित्तए, णो से क- प्पति गणावच्छेइयत्तं अणिक्खिवित्ता संभोगपडियाए जाव विहरित्तए; कप्पति से गणावच्छेइअत्तं णिक्खि. वित्ता जाव विहरित्तए । णो से कप्पइ अणापुच्छित्ता आयरियं वा जाव विहरित्तए; कप्पति से आपु- च्छित्ता आयरियं वा जाव विहरित्तए । ते य से वितरंति एवं से कप्पइ अन्नं गणं संभोगपडियाए जाव विहरित्तए; ते य से नो वितरंति एवं से णो कप्पड़ जाव विहरित्तए । जत्थुत्तरियं धम्मविणयं लभेजा एवं से कप्पति अन्नं गणं सं० जाव विहरि- त्तए; जत्थुत्तरियं धम्मविणयं नो लभेजा एवं से णो कप्पति जाव विहरित्तए २४ ॥ आयरिय-उवज्झाए य गणादवकम्म इच्छेज्जा अन्नं गणं संभोगपडियाए जाव विहरित्तए, णो से कप्पति आयरिय-उवज्झायत्तं अणिक्खिवित्ता अण्णं गणं सं० जाव विहरित्तए; कप्पति से आयरिय-उवज्झा- यत्तं णिक्खिवित्ता जाव विहरित्तए । णो से कप्पड़ अणापुच्छित्ता आयरियं वा जाव विहरित्तए; कप्पति से आपुच्छित्ता आयरियं वा जाव विहरित्तए । ते य से वितरंति एवं से कप्पति जाव विहरित्तए; १'तः स पुराणसंविझा, गाधायो व्यत्यासेन पूर्वापरनिपातः प्राकृतत्वात्, तस्य 16 20 । 25 यत्नकां॥

·भाष्यगाथाः ५४७०] चतुर्थ उद्देशः। १४५१ ते य से णो वितरंति एवं से णो कप्पति जाव विहरित्तए । जत्थुत्तरियं धम्मविणयं लभेजा एवं से कप्पइ जाव विहरित्तए; जत्थुचरियं धम्मविणयं नो लभेजा एवं से णो कप्पति जाव विहरित्तए २५॥ अस्य सूत्रद्वयस्य व्याख्या पूर्ववत् ।। अथ भाष्यम्- एमेव गणावच्छे, गणि-आयरिए वि होइ एमेव । णवरं पुण णाणत्तं, एते नियमेण गीया उ ॥ ५४७० ।। एवमेव गणावच्छेदिकस्य तथा गणिनः-उपाध्यायस्याचार्यस्य च सूत्रं मन्तव्यम् । नवरं पुनरत्र नानात्वम्-एते नियमतो गीतार्था भवन्ति नागीतः ॥ ५४७०॥ 5 10 15 सूत्रम्- भिक्खू य इच्छिज्जा अन्नं आयरिय-उवज्झायं उद्दि- सावित्तए, नो से कप्पइ अणापुच्छित्ता आयरियं वा जाव गणावच्छेइयं वा अन्नं आयरिय-उवज्झायं उद्दिसावित्तए; कप्पइ से आपुच्छित्ता आयरियं वा जाव गणावच्छेइयं वा अन्नं आयरिय-उवज्झायं उदिसावित्तए । ते य से वियरिज्जा एवं से कप्पइ अन्नं आयरिय-उवज्झायं उदिसावित्तए; ते य से नो वियरेज्जा एवं से नो कप्पइ अन्नं आयरिय-उव- ज्झायं उदिसावित्तए । नो से कप्पइ तेसिं कारणं अदीवित्ता अन्नं आयरिय-उवज्झायं उदिसावित्तए; कप्पति से तेसिं कारणं दीवित्ता अन्नं आयरिय- उबज्झायं उद्दिसावित्तए २६ ॥ अस्य व्याख्या प्राग्वत् । नवरम् --अन्यम् 'आचार्योपाध्यायमुद्देशयितुम्' आचार्यश्वोपा. ध्यायश्चाचार्योपाध्यायम्, समाहारद्वन्द्वः, यद्वा आचार्ययुक्त उपाध्याय आचार्योपाध्यायः, शाकपार्थिववद् मध्यपदलोपी समासः, आचार्योपाध्यायावित्यर्थः, तावन्याबुद्देशयितुमात्मन 25 इच्छेत् । ततो नो कल्पते अनापृच्छयाचार्य वा यावद् गणावच्छेदिकं वा इत्यादि प्राग्वद् द्रष्टव्यम् । तथा न कल्पते 'तेषाम्' आचार्यादीनां कारणम् 'अदीपयित्वा' अनिवेद्य अन्यमा- । 20 पु. १८३ ·5 15 १४५१ सनियुक्ति-लधुभाष्य-वृत्तिके बृहत्कल्पसूत्रे [गणान्त प्रकृते सूत्रम् २५-२६ चार्योपाध्यायम् ,'उद्देशयितुम्' आत्मनो गुरुतया व्यवस्थापयितुम् । कारणं दीपयित्वा तु कल्पते । एष सूत्रार्थः ।। अथ भाष्यम्- सुत्तम्मि कड्डियम्मी, आयरि-उज्झाय उद्दिसाविति । तिहट्ट उद्दिसिजा, णाणे तह दंसण चरिते ॥ ५४७१ ॥ 'सूत्रे' सूत्रार्थे 'आकृष्टे' उक्ते सति नियुक्तिविस्तर उच्यते-आचार्योपाध्यायममिनव- मुद्देशयन् त्रयाणामर्थायोदिशेत् । तद्यथा-ज्ञानाथ दर्शनार्थ चारित्रार्थ चेति ॥ ५४७१॥ नाणे महकप्पसुतं, सिस्सचा केइ उवगए देयं । तस्सष्ट उद्दिसिजा, सा खलु सेच्छा ण जिणआणा ॥५४७२ ।। ज्ञाने तावदभिधीयते-केपाश्चिदाचार्याणां कुले गणे वा महाकल्पभुतमस्ति, तैश्च गण- 10 संस्थितिः कृता-योऽस्माकं शिष्यतयोपगच्छति तस्यैव महाकल्पश्रुतं देयं नान्यस्य । तत्र चोत्सर्गतो नोपसम्पत्तव्यम् , यदि अन्यत्र नास्ति तदा 'तस्य' महाकल्पश्चतस्यार्थाय तमप्याचा- यमुद्दिशेत् , उद्दिश्य चापीते तस्मिन् पूर्वाचार्याणामेवान्तिके गच्छेत् , न तत्र तिछेत् । कुतः ? इत्याह-सा खलु तेषामाचार्याणां खेच्छा, 'न जिनाज्ञा' न हि जिनैरिदं भणितम्-शिष्य- तयोपगतस्य श्रुतं दातव्यमिति ।। ५४७२ ।। अथ दर्शनार्थमाह- विजा-मंत-निमित्ते, हेऊसत्थट्ट देसणहाए । चरित्तहा पुन्वगमो, अहव इमे हुंति आएसा ॥ ५४७३ ।। विद्या-मन्त्र-निमिचार्थ हेतुशास्त्राणां च' गोविन्दनियुक्तिप्रभृतीनामोंय यद् अन्य आचार्य उद्दिश्यते तद् दर्शनार्थ मन्तव्यं । चारित्रार्थ पुनरुद्देशने 'पूर्वः' प्रागुक्त एव गमो भवति । अथवा तत्रैते 'आदेशा प्रकारा भवन्ति ।। ५४७३ ॥ आयरिय-उवज्झाए, ओसण्णोहाविते व कालगते । ओसण्ण छबिहे खलु, वत्तमवत्तस्स मग्गणया ।। ५४७४ ।। आचार्य उपाध्यायो वा अवसन्नः सञ्जातः 'अवधावितो वा' गृहस्थीभूतः कालगतो वा । यदि अवसन्नततः पडूविधो भवेत्-पार्धस्सोऽवमनः कुशीलः संसक्तो नित्यवासी यथाच्छन्दश्चेति । यश्च तस्य शिष्य आचार्यपदयोग्यः स व्यक्तोऽव्यक्तो वा भवेत् तत्रेयं मार्गणा ॥ ५४७४ ॥ वत्ते खलु गीयत्थे, अन्वत्तें वएण अहव अगीयत्थे । पत्तिच्छ सार पेसण, अहवाऽऽसण्णे सयं गमणं ।। ५४७५ ।। अत्र चत्वारो भङ्गाः-तत्र वयसा व्यक्तः षोडशवार्षिकः श्रुतेन च व्यक्तो गीतार्थः, एष प्रथमो भगः । वयसा व्यक्तः श्रुतेनाव्यक्तः, एषोऽर्थतो द्वितीयः। वयसाऽव्यक्तः श्रुतेन व्यक्ता, अयमर्थतस्तृतीयः। "अन्वते वएण अहव अगीयत्थि" ति चतुर्थो भङ्गो गृहीतः, स चायम्- 30 वयसाऽप्यन्यतः श्रुतेन चान्यक्त इति । अत्र प्रथमे भने द्विधाऽपि व्यक्तस्य 'इच्छा' अन्यमाचार्यमुद्दिशति वा न वा । यावन्नोदिशति तावत् तमवसन्नीभूतमाचार्य दूरखं सारयितुं १- एतचिहान्तर्गतः पाठः भा० एव वर्तते ॥ २ तत्र शानार्थ ताववाह इत्यवतरण का० ।। ३वयसा श्रुतेन घाग्यको [व्यक्तो ना भवतीति अत्र चत्वा को० ॥ 3) 26 ·. 10 भाष्यगाथाः ५४७१-८०] चतुर्थ उद्देशः। १४५३ साधुसचाटकं प्रेषयति । अथासन्ने स आचार्यस्ततः स्वयमेव गत्वा नोदयति ।। ५४७५ ॥ नोदनायां चैव कालपरिमाणम्- एगाह पणग पक्खे, चउमासे परिस जत्थ वा मिलइ । चोएइ चोयवेइ व, णेच्छंतें सयं तु वट्टावे ॥ ५४७६ ।। 'एकाहं नाम' दिने दिने गत्वा नोदयति, एकान्तरितं वा । तथा 'पश्चाई पञ्चानां दिव-6 सानामन्ते, एवं पक्षे चतुर्मासे वर्षान्ते वा 'यत्र वा' समवसरणादौ मिलति तत्र खयमेव नोदयति, अपरैर्वा खगच्छीय-परगच्छीयनोंदना कारयति । यदि सर्वथाऽपि नेच्छति ततः खयमेव तं गणं वर्तापयति ।। ५४७६ ।। उद्दिसह व अन्नदिसं, पयावणहान संगहट्टाए। जइ णाम गारवेण वि, मुएज णिच्छे सयं ठाई ।। ५४७७॥ अथवा स उभयव्यक्तः 'अन्यां दिशम्' अपरमाचार्यमुद्दिशति तच्च तस्यावसन्नाचार्यस्य 'प्रतापनार्थम्' उत्तेजनार्थ न पुनर्गणस्य सङ्ग्रहोपग्रहनिमित्तम् । स च तत्र गत्वा भणति- अहमन्यमाचार्यमुदिशामि यदि यूयमितः स्थानाद् नोपरमध्ने । ततः स चिन्तयेत्-अहो । अभी मयि जीवत्यपि अपरमाचार्य प्रतिपद्यन्ते, मुञ्चामि पार्श्वस्थताम् । यदि नामैवं गौरवेणापि पार्श्वस्थत्वं मुश्चेत् ततः सुन्दरम् , अथ सर्वथा नेच्छत्युपरन्तुं ततः खयमेव गच्छाधिपत्ये तिष्ठति ।। ॥ ५४७७ ॥ गतः प्रथमो भगः । अथ द्वितीयमाह- सुअवचो वतवत्तो, भणइ गणं ते ण सारितुं सत्तो। सारेहि सगणमेये, अण्णं व वयामों आयरियं ॥ ५४७८ ॥ यः श्रुतेन व्यक्तो वयसा पुनरव्यक्तः स खयं गच्छं वर्तापयितुमसमर्थः तमाचार्य भगति- अहमप्राप्तवयस्त्वेन त्वदीयं गणं सारयितुं न शक्तः, अतः सारय खगणमेनम् , अहं पुनरन्यस्य 20 शिष्यो भविष्यामि, अथवा अहमेते वाऽन्यमाचार्य व्रजामः, उदिशाम इत्यर्थः ॥ ५४७८॥ आयरिय-उवज्झाय, निच्छते अप्पणा य असमत्थे । तिगसंवच्छरमद्धं, कुल गण संघे दिसावंधो ।। ५४७९ ॥ एवंमणित आचार्य उपाध्यायो वा यदि नेच्छति संयमे स्थातुम् , स चात्मना गणं वर्ता- पयितुमसमर्थः, ततः कुलसत्कमाचार्यमुपाध्यायं वा उद्दिशति । तत्र त्रीणि वर्षाणि तिष्ठति, 25 चाचार्य सारयति । ततः 'त्रयाणां वर्षाणां परतः सचित्तादिकं कुलाचार्यों हरति' इति कृत्वा गणाचार्यमुद्दिशति । तत्र संवत्सरं स्थित्वा सङ्घाचार्यस्य दिग्बन्ध प्रतिपद्य 'वर्षा' षण्मासान् तत्र तिष्ठति ॥ ५४७९ ॥ कुलाद् गणं गणाच सच सामन्नाचार्यमिदं भणति- सचित्तादि हरती, कुलं पि नेच्छामों जं कुलं तुभं । बच्चामो अन्नगणं, संघ व तुमं जइ न ठासि ॥ ५४८०॥ यत् त्वदीयं कुलं तदीया आचार्या असाकं वर्षत्रयादूद्ध सचिचादिकं हरन्ति अतः कुलमपि नेच्छामः, यदि त्वमिदानीमपि न तिष्ठसि ततो वयं गणं सङ्घ वा व्रजामः ॥ ५१८०॥ एवं पि अठायंते, ताहे तू अद्धपंचमे वरिसे। 30 ·" 10 ११५४ सनियुक्ति लधुभाष्य-वृत्तिके वृहत्कल्पसूत्रे [गणान्तप्रकृते सूत्रम् २६ सयमेव धरेह गणं, अणुलोमेणं च सारेइ ।। ५४८१॥ एवमर्द्धपञ्चमैर्वः पूर्वाचार्यों नोदनाभिः प्रतापितोऽपि यदि न तिष्ठति तत एतावता कालेन स श्रुतन्यक्तो वयसाऽपि व्यक्तो जात इति कृत्वा खयमेव गणं धारयति । यत्र च पूर्वाचार्य पश्यति तत्र अनुलोमवचनैस्तथैव सारयति ॥ ५४८१ ।। है अहव जई अस्थि थेरा, सत्ता परियट्टिण तं गच्छं। दुहओवचसरिसगो, तस्स उ गमओ मुणेयन्यो ।। ५४८२ ॥ अथवा यदि तस्य श्रुतव्यक्तस्य स्थविरास्त्रं गच्छं परिवर्तयितुं शक्ताः सन्ति सतः कुल- गण-सद्धेषु नोपतिष्ठते किन्तु स स्वयं सूत्रार्थी शिष्याणां ददाति, स्थविरास्तु गच्छं परिवर्त- यन्ति । एवं च द्विधान्यक्तसदृशस्तस्य गमो ज्ञातव्यो भवति ॥ ५४८२ ।। गतो द्वितीयमङ्गः । अथ तृतीयमङ्गमाह- वचवओ उ अगीओ, जइ थेरा तत्थ केइ गीयत्था । तेसंतिगे पढंतो, चोएह स असइ अण्णस्थ ।। ५४८३ ॥ यो वयसा व्यक्तः परमगीतार्थः, तस्य च गच्छे यदि केऽपि स्थविरा गीतार्थाः सन्ति तत: तेषां स्थविराणामन्तिके पठन् गच्छमपि परिवर्तयति, अवसन्नाचार्य चान्तराऽन्तरा नोद- 16 यति । तेषां गीतार्थस्थविराणामभावे गणं गृहीत्वाऽन्यत्रोपसम्पद्यते ।। ५४८३ ।। गतस्तृतीयो भङ्गः । अथ चतुर्थभङ्गमाह- जो पुण उभयअवचो, चट्टावग असइ सो उ उद्दिसई सम्वे वि उदिसता, मोत्तूणं उद्दिसति इमे ॥ ५४८४ ॥ यः पुनः उभयथा-श्रुतेन वयसा चाव्यक्तस्तस्य यदि स्थविराः पाठयितारो विद्यन्ते अपरे 20 च गच्छवर्तापकास्ततोऽसावपि नान्यमुद्दिशति । स्थविराणामभावे स नियमादन्यमाचार्यमुदि- शति । 'सर्वेऽपि भङ्गचतुष्टयवर्तिनोऽप्यन्यमाचार्यमुद्दिशन्तोऽमून मुत्या उद्दिशन्ति ।।५१८४॥ तद्यथा- संविग्गमगीयत्यं, असं विग्गं खलु तहेव गीयत्थं । असंविग्गमगीयत्थं, उदिसमाणस्स चउगुरुगा ॥ ५४८५ ।। संविनमगीतार्थ असविमं गीतार्थ असंविममगीतार्थ चेति त्रीनप्याचार्यस्नेनोदिगतश्चतुर्गु- रुकाः । एते च यथाक्रमं कालेन तपसा तदुभयेन च गुरुकाः कर्तव्याः ॥ ५४८५ ॥ अत्रैव प्रायश्चित्तवृद्धिमाह- सत्तरत्तं तवो होइ, तओ छओ पहावई । छेदेण छिण्णपरियाए, तओ मूलं तओ दुगं ॥ ५४८६ ॥ 80 एतानयोग्यानुदिश्यानावर्तमानस्य प्रथम सप्तरात्रं दिने दिने चतुर्गुरु, द्वितीय सप्तरात्रं पड्- लघु, तृतीयं षड्गुरु, चतुर्थ चतुर्गुरुकच्छेदः, पञ्चमं पड्लधुकः, षष्ठं पङ्गुरुकः, संत एकदिवसे १ तत एवं द्विचत्वारिंशता दिवसर्गतैस्त्रयश्चत्वारिंशदिवसे मूलम् , चतुश्चत्वारिंशेऽन. वस्थाप्यम्, पञ्चचत्वारिंशे दिवसे पाराञ्चिकम् । अथवा पहलघुकतपो पा० ॥ . " , ·- - 10 भाष्यगाथाः ५४८१-९०]. चतुर्थ उद्देशः। १४५५ मूलम् , द्वितीयेऽनवस्थाप्यम्, तृतीये पाराश्चिकम् । अथवा षड्गुरुकतपोऽनन्तरं प्रथमत एव सप्तरात्रं षड्गुरुकच्छेदः, ततः मूला-ऽनवस्थाप्य-पाराश्चिकानि प्राग्वत् । यद्वा तपोऽनन्तरं पञ्च- कादिच्छेदः सप्त-सप्त दिनानि भवति, शेषं पूर्ववत् । एवं प्रायश्चित्तं विज्ञाय संविमो गीतार्थ उद्देष्टव्यः ॥ ५४८६ ॥ तत्रापि विशेषमाह- छठाणविरहियं वा, संविग्गं वा वि वयह गीयत्थं । ' चउरो य अणुग्घाया, तत्थ वि आणाइणो दोसा ॥५४८७ ॥ षद्भिः स्थानैर्वक्ष्यमाणैर्विरहितमपि संविमं गीतार्थ यदि 'सदोष काथिकादिदोषसहित 'बदति' आचार्यत्वेन उद्दिशति तदा चत्वारोऽनुद्धाताः । तत्राप्याज्ञादयो दोषाः ॥ ५४८७ ॥ इदमेव व्याचष्टे- छट्ठाणा जा नियगो, तविरहिय काहियाइता चउरो । ते वि य उद्दिसमाणे, छट्ठाणगयाण जे दोसा ॥ ५४८८ ॥ 'पदस्थानानि नाम' पार्श्वस्थोऽवसन्नः कुशीलः संसक्तो यथाच्छन्दो नित्यवासी चेति, एतैः पनिर्विरहिता ये 'काथिकादयः' काथिक-प्रानिक-मामाक-सम्प्रसारकाख्या चत्वारस्तानप्युदिश- तस्त एव दोषा ये पदस्थानेषु-पार्श्वस्थादिषु गताना-प्रविष्टानां भवन्ति ॥ ५४८८ ॥ एष सर्वोऽप्यवसन्ने आचार्य विधिरुक्तः । अथावधावित-कालगतयोविधिमाह 16 ओहाविय कालगते, जाधिच्छा ताहि उद्दिसावेइ । अन्चत्ते तिविहे वी, णियमा पुण संगहहाए ॥ ५४८९ ।। अवधाविते कालगते वा गुरौ 'त्रिविधेऽपि' प्रथममङ्गवर्ने भङ्गत्रयेऽपि योऽव्यक्तः स यदा इच्छा भवति तदाऽन्यमाचार्यमुद्देशयति । अथवा 'त्रिविधेऽपि' कुलसत्के गणसत्के सङ्घसत्के च आचार्योपाध्याये आत्मन उद्देशं कारयति । स चाव्यक्तवाद् नियमात् सङ्घहोपग्रहार्थमेवो- 20 दिशति ॥ ५४८९ ॥ आचार्य गृहीभूतमवसन्नं वा यदा पश्यति तदेत्यं मणति- ओहाविय ओसन्ने, भणइ अणाहा वयं विणा तुज्झे । कम सीसमसागरिए, दुप्पडियरगं जतो तिहं ॥ ५४९० ॥ अवधावितस्यावसन्नस्य वा गुरोः 'क्रमयोः' पादयोः शीर्षमसागारिके प्रदेशे कृत्वा भणति-भगवन् ! अनाथा वयं युष्मान् विना, अतः प्रसीद, भूयः संयमे स्थित्वा सना-25 थीकुरु डिम्भकल्पानमान् । शिष्यः पृच्छति-तस्य गृहीभूतस्य अचारित्रिणो वा चरणयोः कथं शिरो विधीयते ? गुरुराह-'दुष्प्रतिकरं' दुःखेन प्रतिकर्तुं शक्यं यतस्त्रयाणाम् , तद्यथा-माता-पित्रोः स्वामिनो धर्माचार्यस्य च । यदुक्तम्--"तिण्हं दुप्पडियारं समणा- उसो !---अम्मा-पियस्स भट्टिस्स धम्मायरियस्स य" (स्थानाझे स्था० ३ उ०१) इत्यादि । तत एवमवसन्नेऽवधाविते वा गुरौ विनयो विधीयते ॥ ५४९० ॥ किच- जो जेण जम्मि ठाणम्मि ठाविओ देसणे व चरणे वा। १ ततः सप्तरात्रचतुष्टयानन्तरं मूला' का० ॥ २ पञ्चक-दशक-पञ्चदशकादिच्छेदाः सप्त सप्त दिनानि भवन्ति,शे का० ॥ ३ षष्ठी-सप्तम्योरथै प्रत्यभेदाद् भव का० ॥ - - 30 ·- 5 सनियुक्ति-लधुभाष्य-वृत्तिके बृहत्कल्प सूत्रे (गणान्त प्रकृते सूत्रम् २७-२८ सो तं तओ चुतं तम्मि चेव काउं भवे निरिणो ॥ ५४९१ ॥ यः 'येन' आचार्यादिना यस्मिन् स्वाने स्थापितः, तद्यथा-दर्शने वा चरणे बा, 'स' शिष्यः 'त' गुरुं 'ततः दर्शनात् चरणाद्वा च्युतं 'तत्रैव' दर्शने चरणे वा 'कृत्वा' सापयित्वा 'निर्ऋणः' ऋणमुक्तो भवति, कृतप्रत्युपकार इत्यर्थः ।। ५४९१ ।। अथ "कप्पइ तेसि कारणं दीविता" इत्यादिसूत्रावयवं व्याचष्टे- तीसु वि दीवियकजा, विसजिता जइ य तत्थ तं गस्थि । 'त्रिष्वपि ज्ञान-दर्शन-चारित्रेषु जन्तो भिक्षुप्रभृतयः 'दीपितकार्याः' पूर्वोतविधिना निवे- दितस्वप्रयोजना गुरुणा विसर्जिता गच्छन्ति । यदि च 'तत्र' गच्छे 'तद्' अवसन्नतादिकं कारणं नास्ति तत उपसम्पद्यते, नान्यथेति ॥ 10 सूत्रम्- गणावच्छेइए य इच्छिज्जा अन्नं आयरिय-उवज्झायं उदिसावित्तए, नो से कप्पड़ गणावच्छेइयत्तं अनि- क्खिवित्ता अन्नं आयरिय-उवन्झायं उदिसावित्तए; कप्पइ से गणावच्छेइयत्तं निक्खिवित्ता अन्नं आय. रिय-उवज्झायं उदिसावित्तए । नो से कप्पइ अणा- पुच्छित्ता आयरियं वा जाव गणावच्छेइयं वा अन्नं आयरिय-उवज्झायं उद्दिसावित्तए; कप्पड़ से आपु- च्छित्ता जाव उद्दिसावित्तए । नो से कप्पति तेसिं कारणं अदीवित्ता अन्नं आयरिय-उवज्झायं उद्दिसा- वित्तए; कप्पड़ से तेसिं कारणं दीवित्ता अन्नं जाव उद्दिसावित्तए २७॥ आयरिय-उवज्झाए इच्छिज्जा अन्नं आयरिय-उव- ज्झायं उदिसावित्तए, नो से कप्पइ आयरिय-उव- ज्झायत्तं अनिक्खिवित्ता अन्नं आयरिय-उवज्झायं उद्दिसावित्तए; कप्पड़ से आयरिय-उवज्झायत्तं निक्खिवित्ता अन्नं आयरिय-उवज्झायं उदिसावि- त्तए । णो से कप्पति अणापुच्छित्ता आयरियं वा जाव गणावच्छेइयं वा अन्नं आयरिय-उवज्झायं 15 । 20 26 ·भाष्यगाथाः ५९९१-९४] चतुर्थ उद्देशः। १४५७ उदिसावित्तए;, कप्पति से आपुच्छित्ता आयरियं वा जाव गणावच्छेइयं वा अन्नं आयरिय-उवज्झायं उदिसावित्तए । ते य से वितरंति एवं से कप्पति जाव उद्दिसावित्तए; ते य से णो वियरंति एवं से नो कप्पड़ जाव उद्दिसावित्तए । णो से कप्पइ तेसि कारणं अदीवित्ता अन्नं आयरिय-उवज्झायं उद्दिसा- वित्तए; कप्पइ से तेसिं कारणं दीवित्ता जाव उदिसावित्तए २८॥ सूत्रद्वयस्य व्याख्या प्राग्वत् ॥ अथ माण्यम्- णिक्खिविय वयंति दुवे, मिक्खू किं दाणि णिक्खिवतू ॥ ५४९२ ।। 10 "निक्खिविय वयंति दुवे" इत्यादि पश्चार्द्धम् । 'दो' गणावच्छेदिक आचार्योपाध्यायश्च यथाक्रमं गणावच्छेदिकत्वमाचार्योपाध्यायत्वं च निक्षिप्य व्रजतः । यस्तु भिक्षुः स किमिदानी निक्षिपतु ! गणामावाद् न किमपि तस्य निक्षेपणीयमस्ति, अत एव सूत्रे तस्य निक्षेपणं नोक्तमिति भावः ॥ ५४९२ ॥ अथ गणावच्छेदिका-ऽऽचार्ययोर्गणनिक्षेपणे विधिमाह- दुण्हटाए दुण्ह वि, निक्खिवणं होइ उज्जमतेसु 1 सीतेसु असगणो, बच्चइ मा ते विणासिजा ॥ ५४९३ ।। 'द्वयोः ज्ञान-दर्शनयोराय गच्छतोः 'द्वयोरपि' गणावच्छेदिका-ऽऽचार्ययोः स्वगणस निक्षेपणं ये 'उद्यच्छन्तः' संविमा आचार्यास्तेषु भवति । अथ सीदन्तस्ते ततः 'संगणः' बंगणं गृहीत्वा ब्रजति न पुनस्तेषामन्तिके निक्षिपति । कुतः । इत्याह-मा 'ते' शिष्यास्तत्र मुक्ता विनश्येयुः ।। ५४९३ ॥ इदमेव भावयति-- वत्तम्मि जो गमो खलु, गणवच्छे सो गमो उ आयरिए। निक्खिवणे तम्मि चचा, जमुदिसे तम्मि ते पच्छा ॥ ५४९४ ॥ यो गम उभयव्यक्ते मिक्षायुक्तः स एव गणावच्छेदिके आायें च मन्तव्यः । नवरम्-- गणनिक्षेपं कृत्वा तो आत्मद्वितीयौ आत्मतृतीयौ वा जतः । तत्र खगच्छ एव यः संविनो गीतार्थ भाचार्यादिस्खत्रात्मीयसाधून निक्षिपति । अथासंविग्नस्य पार्थे निक्षिपति ततः ते 25 साधवः परित्यक्ता मन्तव्याः, तस्माद् न निक्षेपणीयाः किन्तु येन तेन प्रकारेणात्मना सह नेतव्याः । ततो यमाचार्य स गणावच्छेदिक आचार्यों वा उद्दिशति तस्मिन् 'तान्' आत्मीय- साधून पश्चाद् निक्षिपति, यथा अहं युष्माकं शिष्यस्तथा इमेऽपि युष्मदीयाः शिष्या इति १श्चार्योपाभ्याययोर्ग को॥ २°चार्योपाध्याययोः ख कां ॥ ३खकीयगण- सहित एष बज का ॥ ४'चार्योपाध्याये चमका०॥ ५'चार्योपाध्यायो वा काम 15 20 ·10 16 १४५८ सनियुक्ति-लघुमाष्य-वृत्तिके वृहत्कल्पसूत्रे [ विष्वग्भ प्रकृते सूत्रम् २९ भावः ॥ ५४९४ ॥ इदमेवाह- जह अप्पगं तहा ते, तेण पहुप्पते ते ण घेत्तन्वा । अपहुप्पंते गिण्हइ, संघाडं मुत्तु सब्बे वा ॥ ५४९५ ॥ यथा आत्मानं तथा तानपि साधून निवेदयति । 'तेनापि' आचार्येण पूर्यमाणेषु साधुषु 'ते' प्रतीच्छकाचार्यसाधवो न ग्रहीतव्याः, तस्यैव तान् प्रत्यर्पयति । अथ वास्तव्याचार्यस्य साधवो न पूर्यन्ते तत एक सङ्घाटकं तस्य प्रयच्छति, तं मुक्त्वा शेषानात्मना गृहाति । अथ वास्त- व्याचार्यः सर्वथैवासहायस्ततः सर्वानपि गृहाति ॥ ५४९५ ॥ सहु असहुस्स वि तेण वि, वेयावच्चाइ सच कायचं । ते तेसि अणाएसा, वावारेउं न कप्पंति ॥ ५४९६ ॥ 'तेनापि प्रतीच्छकाचार्यादिना तस्याचार्यस्य सहिष्णोरसहिष्णोर्वा वैयावृत्यादिकं सर्वमपि कर्तव्यम् । तेऽपि साधवः 'तेषां' आचार्याणामादेशमन्तरेण व्यापारयितुं न कल्पन्ते ।। ५४९६ ॥ ॥ गणान्तरोपसम्पत्प्रकृतं समाप्तम् ॥ वि व ग्भ व न प्रकृतम् सूत्रम्- भिक्खू य रातो वा बियाले वा आहच्च वीसुं भिजा, तं च सरीरगं केइ वेयावच्चकरे भिक्खू इच्छिज्जा एगते बहुफासुए पएसे परिढवित्तए, अत्थि योइं थ केइ सागारियसंतिए उवगरणजाए अचित्ते परिहर- णारिहे, कप्पइ से सागारिकडं गहाय तं सरीरगं एगंते बहुफासुए पएसे परिद्ववित्ता तत्थेव उवनि- क्खिवियव्वे सिया २९॥ अस्य सम्बन्धमाह- तिहिं कारणेहिँ अन्नं, आयरियं उद्दिसिज तहिं दुणि । मुत्तुं तइए पगयं, वीसुंभणमुत्तजोगोऽयं ।। ५४९७ ॥ 'त्रिभिः कारणैः' अवसन्नतादिभिरन्यमाचार्यमुद्दिशेदियुक्तम् (गा० ५४७१) । तत्राये 'वै अवसन्ना-ऽवधावितलक्षणे मुक्त्वा 'तृतीयेन' कालगतरूपेण कारणेन प्रकृतम्, तद्विषयो विधिरनेनामिघीयत इति भावः । एप विष्वग्भवनसूत्रस्य 'योगः' सम्बन्धः ।। ५४९७॥" अहवा संजमजीचिय, भवग्गहणजीवियाउ विगए वा। १ अहगं तह एते, तामा० ॥ २ अन "आई" इसव्ययं वाक्यालद्वारे ॥ ३ विस्संभण तामा० ॥ ४प्रकारान्तरेण सम्बन्धमाह इत्यवतरणं कां० ॥ 20 25 ·माध्यगाथाः ५४९५-५५०२] चतुर्थ उद्देशः। 'अण्णुद्देसो वुत्तो, इमं तु सुत्तं भवच्चाए ॥ ५४९८ ॥ अथवा संयमजीविताद् भवग्रहणजीविताद्वा विगतेऽन्यस्याचार्यस्य उद्देशः पूर्वसूत्रे उक्तः । इदं तु सूत्रं भवजीवितपरित्यागविषयमारभ्यते ।। ५४९८ ॥ अनेन सम्बन्धेनायातस्यास्य व्याख्या-मिक्षुः चशब्दाद् आचार्योपाध्यायौ वा रात्री वा विकाले वा “आहच्च" कदाचिद् विष्वग् भवेत्' जीव-शरीरयोः पृथग्भावमाप्नुयात् , प्रियता इत्यर्थः । तच्च शरीरकं 'कश्चिद्' वैयावृत्यकरो भिक्षुरिच्छेत् 'एकान्ते' विविक्ते 'बहुप्राशुके' कोटिकादिसत्त्वरहिते प्रदेशे परिष्ठापयितुम् । अस्ति चात्र किञ्चित् सागारिकसतं 'अचित्त' निर्जीव परिहरणाई' परिमोगयोग्यमुपकरणजातम् , वहनकाष्ठमित्यर्थः । कल्पते "से" तस्य मिझोस्तत् काष्ठं 'सागारिककृत' 'सागारिकस्यैव सस्कमिदं नामाकम्' इत्येवं गृहीत्वा तत् शरीरमेकान्ते बहुप्राशुके प्रदेशे परिष्ठापयितुम् । तच्च परिष्ठांप्य यतो गृहीतं तत् काष्ठं तत्रै-10 वोपनिक्षेप्तव्यं स्यादिति सूत्रार्थः ॥ सम्प्रति नियुक्तिविस्तर:- पुचि दब्बोलोयण, नियमा गच्छे उवक्कमनिमित्तं । भत्तपरिण गिलाणे, पुन्चुग्गहों थंडिलस्सेव ॥ ५४९९ ॥ यत्र साधवो मासकल्प वर्षावासं वा कर्तुकामास्तत्र पूर्वमेव तिष्ठन्तः द्रव्यस्य-वहनकाष्ठा- देवलोकन नियमाद् गच्छवासिनः कुर्वन्ति । किमर्थम् ! इत्याह-उपक्रमः-मरणं तत्।। कस्यापि संयतस्य भवेदित्येवमर्थम् । तच्च मरणं कदाचिद् भक्तपरिज्ञावतो भवेत् , कदाचित् तु ग्लानस्य, उपलक्षणमिदम् , तेनाशुकारेण वा मरणं भवेत् , ततः पूर्वमेव महास्थण्डिलस्य वहनकाष्ठादेश्च 'अवग्रहः' प्रत्युपेक्षणं विधेयम् ॥ ५४९९ ॥ अथ द्वारगाथात्रयमाह- पडिलेहणा दिसा गंतए य काले दिया व राओ य । जग्गण-बंधण-छेयण, एयं तु विहि तहिं कुला ॥ ५५१०॥ कुसपडिमाइ णियत्तण, मत्तग सीसे तणाइँ उवगरणे । काउस्सग्ग पदाहिण, अन्भुट्टाणे य बाहरणे ।। ५५०१॥ काउस्सग्गे सज्झाइए य खमणस्स मग्गणा होइ। . चोसिरणे ओलोयण, सुभा-ऽसुभगइ-निमित्तहा ॥ ५५०२ ॥ बहनकाष्ठस्य स्थण्डिलस्य च प्रथमत एव प्रत्युपेक्षणं विधेयम् । "दिस" ति दिग्भागोरु निरूपणीयः । “णतए य" ति औपग्रहिकानन्तकं मृताच्छादनार्थ गच्छे सदैव धारणीयम् ; जातिप्रधानश्चार्य निर्देशः, ततो जघन्यतोऽपि त्रीणि वस्त्राणि धारणीयानि । “काले दिया व राओ अति दिवा रात्रौ वा कालगते विषादो न विधेयः । रात्रौ च स्थाप्यमाने मृतके जागरणं बन्धनं छेदनं.च कर्तव्यम् । एवं विधि तत्र कुर्यात् ।। तथा नक्षत्रं विलोक्य कुशप्रतिमाया एकस्या द्वयोर्वा करणमकरणं वा.। "नियत्तणि" ति 30 येन प्रथमतो गताः न तेनैव प्रथा निवर्तनीयम् । मात्रके पानकं गृहीत्वा पुरत एकेन साधुना १ विष्कम्भमाधु का० । “आहच' कयाई 'ची' पृथग् 'मेज्जा' भवेयुः पृथक् शरीराबीको मियत इत्यर्थः" इति चूर्णी विशेषचूर्णौ च ॥ २ किम् मो० ३०..॥ . • १८ - 20 .

·- 10. - 15 १४६० सनियुक्ति-लघुभाष्य-वृत्तिके वृहत्कल्पसूत्रे [विष्वग्म०प्रकृते सूत्रम् २९ गन्तव्यम् । यस्यां दिशि प्रामस्वतः शीर्ष कर्तव्यम् । तृणानि समानि प्रस्तरणीयानि । 'उप- करणं' रनोहरणादिकं तस्य पार्थे धारणीयम् । अविधिपरिष्ठापनायाः कायोत्सर्गः स्थण्डिले स्थितैन कर्तव्यः । निवर्तमानैः प्रादक्षिण्यं न विधेयम् । शवस्य चाभ्युत्थाने वसत्यादिकं परि- त्यजनीयम् । यस्य च संयतस्य 'न्याहरणं' नामग्रहणं स करोति तस्य लोचः कर्तव्यः ।। । गुरुसकाशमागतैः कायोत्सर्गो विधेयः । खाध्यायकस्य क्षपणस्य च मार्गणा कर्तव्या । उच्चारादिमात्रकाणां व्युत्सर्जनं कर्तव्यम् । अपरेऽति तस्यावलोकनं शुभा-ऽशुभगतिज्ञानार्थ निमित्तग्रहणार्थ च विधेयमिति द्वारगाथात्रयसमासार्थः ।। ५५०० ॥ ५५०१ ॥ ५५०२ ॥ अथैतदेव विवरीषुराह- जं दवं घणमसिणं, बावारजहं च चिट्ठए बलियं । वेणुमय दारुगं वा, तं वणवा पलोयंति ॥५५०३ ।। यद द्रव्यं वेणुमयं दारुकं वा धनमसृणं 'व्यापारमुक्तम्' अवहमानक 'बलीयः' दृढतरं सागारिकस्य गृहे तिष्ठति तत् कालगतस्य वहनार्थ प्रथममेव प्रलोकयन्ति, महास्थण्डिलं च प्रत्युपेक्षणीयम् ॥ ५५०३ ॥ अथ न प्रत्युपेक्षन्ते तत इमे दोषाः- अत्थंडिलम्मि काया, पवयणघाओ य होइ आसणे । छड्डावण गहणाई, परुग्गहे तेण पेहिजा ॥ ५५०४॥ अस्थण्डिले परिष्ठापयन् षट् कायान् विराधयति । प्रवचनधातश्च प्रामादेरासन्ने परिठाप- यतो भवति । परावग्रहे च परिष्ठापयतः छर्दापनं भवेत् । छर्दापनं नाम-ते बलादपि साधु- पार्थादन्यत्र तं शवं परित्याजयेयुः । ग्रहणा-ऽऽकर्षणादयो दोषा भवेयुः । ततो महास्थण्डिल- मवश्यं प्रागेव प्रत्युपेक्षेत ॥ ५५०१ ॥ गतं प्रत्युपेक्षणाद्वारम् । अथ दिग्द्वारमाह- दिस अवरदक्षिणा दक्खिणा य अवरा य दक्षिणापुन्ना। अवरुत्तरा य पुवा, उत्तर पुव्युत्तरा चेव ॥ ५५०५ ॥ प्रथमम् 'अपरदक्षिणा' निर्ऋती दिग् निरीक्षणीया, तदभावे दक्षिणा, तस्या अभावेऽपरा, तदप्राप्तौ 'दक्षिणपूर्वा' आमेयी, तदलामे 'अपरोतरा' वायवी, तस्या अभावे पूर्वा, तदमावे उत्तरा, तदभावे उत्तरपूर्वा ॥ ५५०५॥ सम्प्रति प्रथमायां दिशि सत्यां शेषदिक्षु परिष्ठापने दोषानाह- समाही य भत्त-पाणे, उपकरणे तुमंतुमा य कलहो य । भेदो गेलनं वा, चरिमा पुण कड्डए अण्णं ॥ ५५०६ ॥ प्रथमायां दिशि शवस्य परिष्ठापने प्रचुरान-पान-वस्त्रलाभतः समाधिर्भवति । तस्यां सत्यां यदि दक्षिणस्यां परिष्ठापयन्ति तदा भक्त-पानं न लमन्ते, अपरस्यामुपकरणं न प्राप्नुवन्ति, 30 दक्षिणपूर्वस्यां तुमन्तुमा परस्परं साधूनां भवति, अपरोत्तरस्यां कलहः संयत-गृहस्था-ऽन्यती- र्थिकैः समं भवति, पूर्वस्यां गणमेदश्चारित्रभेदो वा भवेत् , उत्तरस्यां ग्लानत्वम्, 'चरमा' पूर्वोत्तरा सा कृतमृतकपरिष्ठापना अन्यं साधुमाकर्षति, मारयतीत्यर्थः ॥ ५५०६ ॥ आसन्न मज्झ दूरे, वाघावहा तु थंडिले तिनि । 20 ·- 16 भाष्यगाथाः ५५०३-११] चतुर्थ उद्देशः। १४६१ खेतुदय-हरिय-पाणा, णिविट्ठमादी च वाघाए ।। ५५०७ ।। प्रथमायामपि दिशि त्रीणि स्थण्डिलानि प्रत्युपेक्षणीयानि-प्रामादेरासन्ने मध्ये दूरे च । किमर्थ पुनस्त्रीणि प्रत्युपेक्ष्यन्ते ! इत्याह-व्याघातार्थम् , व्याघातः कदाचिद् भवेदित्यर्थः । स चायम्-क्षेत्र तत्र प्रदेशे कृष्टम् , उदकेन वा भावितम् , हरितकायो वा जातः, स- प्राणिभिर्वा संसक्तं समजनि, ग्रामो वा निविष्टः, आदिग्रहणेन सार्थो वा आवासितः । एव-3 मादिको व्याघातो यदि आसन्नस्थण्डिले भवति तदा मध्ये परिष्ठापयन्ति, तत्रापि व्याघाते दूरे परिष्ठापयन्ति । अथ प्रथमायां दिशि विद्यमानायां द्वितीयायां तृतीयायां वा प्रत्युपेक्षन्ते ततश्चतुर्गुरुकाः ।। ५५०७ ॥ एते च दोषा:- एसणपेल्लण जोगाण व हाणी भिण्ण मासकप्पो वा। भत्तोवधीअभावे, इति दोसा तेण पढमम्मि ।। ५५०८॥ 10 भक्त-पानालाभाद् उपधेरलाभाच्च एषणाप्रेरणं कुर्युः । अथैषणां न प्रेरयेयुः ततः 'योगानाम्' भावश्यकव्यापाराणां हानिः । अपरं वा क्षेत्रं गच्छता मासकल्पो भिन्नो भवेत् । एवमादयो दोषा भक्तोपध्योरभावे भवन्ति ततः प्रथमे दिग्भागे महास्थण्डिलं प्रत्युपेक्षणीयम् ॥ ५५०८॥ एमेव सेसियासु वि, तुमंतुमा कलह भेद मरणं वा । नं पावंति सुविहिया, गणाहिवो पाविहिति तं तु ।। ५५०९ ।। यथा द्वितीयायां तृतीयायां च दोषा उक्ता एवमेव 'शेषाखपि चतुर्थ्यादिषु यत् तुमन्तु- माकरणं कलहं गणमेदं मरणं वा सुविहिताः प्राप्नुवन्ति तद् गणाधिपः सर्वमपि प्राप्स्यति । अथ प्रथमायां व्याघातस्ततो द्वितीयायामपि प्रत्युपेक्षणीयम् । तस्यां च स एव भक्त-पानलाभ- लक्षणो गुणो भवति यः प्रथमायामुक्तः । अथ द्वितीयस्यां विद्यमानायां तृतीयायां प्रत्युपेक्षन्ते ततः स एव प्रागुको दोषः, एवमष्टमी दिशं यावद् नेतव्यम् । अथ द्वितीयस्यां व्याघातस्तत-20 स्तृतीयस्यां प्रत्युपेक्षणीयम् , तस्यां च स एव गुणो भवति । एवमुत्तरोत्तरदिश्वपि भावनीयम् ॥ ५५०९॥ गतं दिग्द्वारम् । अथ णन्तकद्वारमाह- वित्थारा-ऽऽयामेणं, जं वत्थं लब्मती समतिरेग। चोक्स सुतिगं च सेतं, उवकमट्ठा धरेतव्वं ।। ५५१० ॥ विस्तारेणायामेन च यद् वस्त्रप्रमाणमर्द्धतृतीयहस्तादिकं तृतीयोद्देशके भणितं ततो यह वत्रं समतिरेक लभ्यते । कथम्भूतम् ! "चोक्खं" धवलितं 'शुचिकं नाम' सुगन्धि 'श्वेत' पाण्डुरम् । एवंविधं जीवितोपक्रमार्थ गच्छे धारयितव्यम् ॥ ५५१० ॥ गणनाप्रमाणेन तु तानि त्रीणि भवन्ति, तद्यथा- अस्थुरणहा एगं, विइयं छोडमुवरि घणं बंधे। उक्कोसयरं उवरिं, बंधादीछादणहाए ।। ५५११ ॥ एक तस्य मृतकस्साध आस्तरणार्थ द्वितीयं पुनः प्रक्षिप्योपरि घनं बनीयात् । किमुक भवति !-द्वितीयेन तद् मृतकं प्रावृत्योपरि दवरकेण धनं बध्यते । तृतीयम् 'उत्कृष्टतरम्' १ वनस्य प्रमाणं यथाक्रममर्धवतीयहस्तचतुष्टयलक्षणं तृतीयोहे कां ॥ - 30 ·5 10 - ११६२ सनियुक्ति-लघुभाष्य-वृत्तिके वृहत्कल्पसूत्रे [विष्वग्भ प्रकृते सूत्रम् २९ अतीवोज्ज्वलं बन्धादिच्छादनार्थं तदुपरि स्थापनीयम् । एवं जघन्यतस्त्रीणि वस्त्राणि ग्रहीत- न्यानि | उत्कर्षतस्तु गच्छं ज्ञात्वा बहून्यपि गृह्यन्ते ।। ५५११ ।। एतेसिं अग्गहणे, चउगुरु दिवसम्मि वणिया दोसा । रति च पडिच्छंते, गुरुगा उट्ठाणमादीया || ५५१२ ॥ 'एतेषाम् एवंविधानां त्रयाणां वस्त्राणामग्रहणे चतुर्गुरु प्रायश्चित्तम् । मलिनवस्त्रमावृते च तस्मिन् दिवसतो नीयमाने 'दोषाः' अवर्णवादादयो वर्णिताः । अथैतदोषभयाद् 'रात्री परिष्ठापयिष्यामि' इति वुद्ध्या मृतकं प्रतीक्षापयति ततश्चतुर्गुरुका उत्थानादयश्च दोषाः ॥५५१२ ।। कथं पुनरवर्णवादादयो दोपाः ! इत्याह- उज्झाइए अवण्णो, दुविह णियत्ती य महलबसणाणं । तम्हा तु अहत कसिणं, धरेंति पक्खस्स पडिलेहा ।। ५५१३ ॥ "उज्झाइए" मलिनकुचेले तस्मिन् नीयमानेऽवों भवति- अहो ! अमी वराका मृता अपि शोमां न लभन्ते । मलिनवस्त्राणां च दर्शने द्विविधा निवृत्तिर्भवति, सम्यक्त्वं प्रव्रज्या च ग्रहीतुकामाः प्रतिनिवर्तन्ते । शुचि-श्वेतवस्त्रदर्शने तु लोकः प्रशंसति-अहो । शोमनो धर्म इति । यत एवं तस्माद् 'अहतम्' अपरिमुक्तं 'कृत्लं' प्रमाणतः प्रतिपूर्ण वस्त्रत्रिकं घार- 15 णीयम् । पक्षस्य चान्ते तस्य प्रत्युपेक्षणा कर्तव्या, दिवसे दिवसे प्रत्युपेक्ष्यमाणं हि मलिनी- भवेत् ।। ५५१३ ॥ गतं णन्तकद्वारम् । अथ "दिवा रात्रौ वा कालगतः" इति द्वारमाह- आसुक्कार गिलाणे, पचक्खाए व आणुपुच्चीए । दिवसस्स व रत्तीइ व, एगतरे होञ्जऽवक्कमणं ।। ५५१४ ॥ आशु-शीघ्रं सजीवस्य निर्जीवीकरणमाशुकारः, तत्कारणत्वाद् अहि-विष-विशूचिकादयोऽ. 20 प्याशुकारा उच्यन्ते, तैः 'अपक्रमणं' मरणं कस्यापि भवेत् । 'पलानत्वेन वा' मान्येन कोऽपि प्रियेत । 'आनुपूर्व्या वा' शरीरपरिकर्मणाक्रमेण भक्ते प्रत्याख्याते सति कश्चित् कालधर्म गच्छेत् । एवं दिवस-रजन्योरेकतरस्मिन् काले जीवितादपक्रमणं भवेत् ॥ ५५१४ ॥ एव य कालगयम्मि, मुणिणा सुत्त-ऽस्थगहितसारेणं । न विसातो गंतच्चो, कातच विधीय चोसिरणं ॥ ५५१५ ॥ 'एवम् एतेन प्रकारेण कालगते सति साधौ सूत्रा-ऽर्थगृहीतसारेण मुनिना न विषादो गन्तव्यः, किन्तु कर्तव्यं तस्य कालगतस्य विधिना व्युत्सर्जनम् ॥ ५५१५॥ कथम् ? इत्याह- आयरिओ गीतो वा, जो व कडाई तहिं भवे साहू। कायन्वो अखिलविही, न तु सोग भया व सीतेजा ।। ५५१६ ॥ यस्तत्राचार्योऽपरो वा गीतार्थों यो वा अगीतार्थोऽपि 'कृतादि ईशे कार्ये कृतकरणः 80 आदिशब्दाद् धैर्यादिगुणोपेतः साधुर्भवति तेनाखिलोऽपि विधिः कर्तव्या, न पुनः शोकाद् भयाद्वा तत्र 'सीदेव यथोक्तविधिविधाने प्रमादं कुर्यात् ॥ ५५१६ ॥ १°हणे, गुरुगा दिव' तामा० ॥ २"हणे उपलक्षणत्वाद् अधारणे च चतु' को० ॥ ३ण संलेखनापुरस्सरं भक्त कां ॥ - , ·भाष्यगाथा: ५५१२-२१] चतुर्थ उद्देशः। १४६३ किमालम्ब्य शोक-भये न कर्त्तव्ये ! इत्याह- सम्वे वि मरणधम्मा, संसारी तेण कासि मा सोगं। जंचऽप्पणो वि होहिति, किं तत्थ मयं परगयम्मि ।। ५५१७ ॥ सर्वेऽपि संसारिणो जीवा मरणधर्माण इत्यालम्ब्य शोक मा कार्षीः । यच्च मरणमात्मनोऽपि कालकमेण भविष्यति तत्र 'परगते' परस्य सञ्जाते किं नाम भयं विधीयते । न किञ्चिदित्यर्थः। ॥ ५५१७ ॥ गतं "दिवा रात्रौ वा" इति द्वारम् । अथ जागरण-बन्धन-च्छेदनद्वारमाह- जं वेलं कालगतो, निकारण कारणे भ निरोधो। जग्गण बंधण छेदण, एतं तु विहिं नहिं कुला ।। ५५१८ ।। दिवा रजन्यां वा यस्यां वेलायां कालगतस्तस्यामेव वेलायां निष्काशनीयः । एवं निष्कारणे उक्तम् । कारणे तु निरोधोऽपि भवेत् । निरोधो नाम-कियन्तमपि कालं प्रतीक्षाप्यते । तत्र 10 च जागरणं बन्धनं छेदनं 'एतम्' एवमादिकं विधि वक्ष्यमाणनीत्या कुर्यात् ॥ ५५१८ ॥ कैः पुनः कारणैः स प्रतीक्षाप्यते । इत्याह- हिम-तेण-सावयमया, पिहिता दारा महाणिणादो वा । उवणा नियगा व तहिं, आयरिय महातवस्सी वा ।। ५५१९ ।। रात्रौ दुरधिसहं हिमं पतति, स्तेनभयात् श्वापदमयाद्वा न निर्गन्तुं शक्यते । नगरद्वाराणि 15 वा तदानी पिहितानि । 'महानिनादो वा' महाजनज्ञातः स तत्र प्रामे नगरे वा । स्थापना वार तत्र आमादौ ईदृशी व्यवस्था, यथा-रात्रौ मृतकं न निष्काशनीयस् । 'निजका वा' संज्ञात- कास्तत्र सन्ति ते भणन्ति-असाकमनापृच्छया न निष्काशनीयः । आचार्यों वा स तत्र नगरेऽतीव लोकविल्यातः । 'महातपसी वा' प्रभूतकालपालितानशनो मासादिक्षपको वा । एतैः कारणै रजन्यां प्रतीक्षाप्यते ॥ ५५१९ ॥ दिवा पुनरेभिः कारणैः प्रतीक्षापयेत् । गंतक असती राया, वतीति संतेपुरो पुरवती तु । णीति व जणणिवहेणं, दार निरुद्धाणि णिसि तेणं ।। ५५२० ॥ 'णन्तकाना' शुचि-वेतवस्त्राणाममावे दिवा न निष्काश्यते । राजा वा सान्तःपुरः पुरप- तिवा नगरम् 'अतियाति' प्रविशति 'जननिवहेन वा' महता भट-भोजिकादिवृन्देन नगराद् निर्गच्छति ततो द्वाराणि निरुद्धानि, तेन निशि निष्काश्यते । एवं दिवाऽपि प्रतीक्षापणं 25 भवेत् ॥ ५५२०॥ अत्र चायं विधिः- वातेण अणकते, अमिणवमुक्कस्स हत्थ-पादे उ। कुन्वंतहापणिहिते, मुह-णयणाणं च संपुडणं ॥ ५५२१ ।। वातेन यावद् अद्यापि शरीरकम् आक्रान्तं-स्तब्धं न भवति तावद् अमिनवजीवितमुक्तस्य हस्त्र-पादान 'यथामणिहितान्' प्रगुणतया लम्बमानान् कुर्वन्ति, मुख-नयनानां च 'सम्पुटनं',50 सम्मीलनं कुर्वन्ति ।। ५५२१ ॥ जागरणादिविधिमाह- १वा,"जं वेले" ति विभक्तिव्यत्ययाद् यस्यां का० ॥२ महाणणातो वा तामा० । "महाणि- जादो व ति महायणणादो वा सो" इति चूर्णी विशेषचूर्णौ च ॥ 20 . - ·5 15 १४६४ सनियुक्ति-लघुभाष्य-वृत्तिके बृहत्कल्पसूत्रे [विष्वग्मप्रकृते सूत्रम् २९ जितणिहुवायकुसला, ओरस्सवली य सचजुत्ता य । कतकरण अप्पमादी, अमीरुगा जागरंति तहिं ।। ५५२२ ।। जितनिद्रा उपायकुशलाः 'औरसवलिनः' महापराक्रमाः 'सत्त्वयुक्ताः' धैर्यसम्पन्नाः कृत- करणा अप्रमादिनोऽमीरुकाश्च ये साधवस्ते तत्र तदानीं जाग्रति ।। ५५२२ ॥ जागरणहाएँ तहि, अन्नेसि वा वि तत्थ धम्मकहा । सुतं धम्मकहं वा, मधुरगिरो उच्चसद्देणं ॥ ५५२३ ॥ जागरणार्थ तत्र तैरन्योन्य 'अन्येषां वा' श्राद्धादीनां धर्मकथा कर्तव्यो । खयं वा सूत्र 'धर्मकथा वा धर्मप्रतिबद्धामाख्यायिका मधुरगिर उच्चशब्देन गुणयन्ति ।। ५५२३ ।। अथ बन्धन-च्छेदनपदे व्याख्याति- 10 कर-पायंगुहे दोरेण पंघिउं पुत्तीए मुहं छाए । अक्खयदेहे खणणं, अंगुलिविच्चे ण वाहिरतो ॥ ५५२४ ॥ 'कर-पादाङ्गुष्ठान्' कराङ्गुष्ठद्वयं पादाङ्गुष्ठद्वयं च दवरकेण बद्धवा मुखपोतिकया मुखं छाद- येत्, एतद् बन्धनमुच्यते । तथा अक्षतदेहे तस्मिन् "अंगुलीविच्चे" अङ्गुलीमध्ये चीरके 'खननम् ईषत्कालनं क्रियते न बाह्यतः, एतत् छेदनं मन्तव्यम् ।। ५५२४ ॥ अण्णाइट्टसरीरे, पंता वा देवतऽस्थ उडेजा । परिणामि डव्बहत्थेण वुज्झ मा गुज्झगा! मुझ ॥ ५५२५ ॥ एवमपि क्रियमाणे यदि 'अन्याविष्टशरीर: सामान्येन व्यन्तराधिष्ठितदेहः 'प्रान्ता वा' प्रत्यनीका काचिद् देवता 'मत्र' अवसरे तत्कलेवरमनुप्रविश्योत्तिष्ठेत् ततः 'परिणामिनी' कायिकी "डबहत्येणं" ति वामहस्तेन गृहीत्वा तत् कडेवरं सेचनीयम् । इदं च वक्तव्यम्- 20 बुध्यख वुध्यख गुह्यक ! 'मा मुह्य' मा प्रमादीः, संस्तारकाद् मा उत्तिष्ठेति भावः ।।५५२५॥ वित्तासेज रसेज च, भीम वा अट्टहास मुंचेजा। अमिएण सुविहिएणं, कायव्य विहीय वोसिरणं ॥ ५५२६ ।। अन्याधिष्ठितं तत् कडेवरं 'वित्रासयेत्' विकरालरूपं दर्शयित्वा भापयेद् 'रसेद्वा' आराटि मुश्चेद् 'भीमं वा रोमहर्पजनकं अट्टहासं मुश्चेत् तथापि तत्रामीतेन सुविहितेन 'विधिना' B पूर्वोक्तेन वक्ष्यमाणेन च व्युत्सर्जनं कर्तव्यम् ।। ५५२६ ।। गतं जागरणादिद्वारम् । अथ कुशप्रतिमाद्वारमाह- दोणि य दिवड्डखेत्ते, दम्भमया पुर्तगऽत्थ कायचा । समखेत्तम्मि य एको, अवह अमिए ण कायन्यो ।। ५५२७ ।। कालगते सति संयते नक्षत्रं विलोक्यते । यदि न विलोकयति ततश्चतुर्गुरु । ततो नक्षने 30 विलोकिते यदि सार्द्धक्षेत्रं तदानी नक्षत्रम् , सार्द्धक्षेत्रं नाम-पञ्चचत्वारिंशन्मुहूर्तभोग्यं सार्द्ध- दिनमोग्यमिति यावत् , तदा दर्भमयो द्वौ पुत्रको कर्तव्यौ । यदि न करोति तदाऽपरं साधु- १.ला इति द्वयमपि प्रकटार्थम्, 'श्री' का॥ २ एतदनन्तरं का ग्रन्थानम्-४००० इति वर्तते ॥ ३रकप्रदेश 'ख' का० ॥ ४°त्तलऽत्थ तामा० ॥

·भाष्यगाथा: ५५२२-३१] चतुर्थ उद्देशः। १४६५ द्वयमाकर्षति । तानि च सार्द्धक्षेत्राणि नक्षत्राणि षड् भवन्ति, तद्यथा--उत्तराफाल्गुन्य उत्तरा- पाढा उत्तरामद्रपदाः पुनर्वसू रोहिणी विशाखा चेति । अथ समक्षेत्रं-त्रिंशन्मुहूर्तभोग्यं यदा नक्षत्रं तत एकः पुत्तलकः कर्तव्यः एष ते द्वितीयः' इति च वक्तव्यम् । अकरणेऽपरमेक- माकर्षति । समक्षेत्राणि चामूनि पञ्चदश-अश्विनी कृत्तिका मृगशिरः पुण्यो मघाः पूर्वा- फाल्गुन्यो हस्तश्चित्रा अनुराधा मूलं पूर्वाषाढाः श्रवणो धनिष्ठाः पूर्वभद्रपदा रेवती चेति ।। अथापा क्षेत्रं पञ्चदशमुहूर्तभोभ्यं तद् नक्षत्रम् अभीचिर्वा तत एकोऽपि पुत्तलको न कर्तव्यः । अपार्द्धक्षेत्राणि चामूनि षट्-शतभिषग् भरणी आर्द्रा अश्लेषा स्वातिज्येष्ठा चेति ॥ ५५२७ ॥ अथ निवर्तनद्वारमाह- थंडिलबाधाएणं, अहवा वि अतिच्छिए अणाभोगा। भमिऊण उवागच्छे, तेणेव पहेण न नियत्ते ॥ ५५२८ ।। 10 तत्र नीयमाने स्थण्डिलस्योदक-हरितादिभिर्व्याघातो भवेत् , अनाभोगेन वा स्थण्डिलमति- क्रान्तं भवेत् , ततः 'भ्रमित्वा' प्रदक्षिणामकुर्वाणा उपागच्छेयुः, तेनैव पथा न निवर्तेरन् ॥ ५५२८ ॥ जइ तेणेव मग्गेण नियचंति तो असमायारी, कयाइ उद्वेज्जा, सो य जो चेव उठ्इ तओ चेव पहावइ, तस्थ जओ गामो सतो धाविज्जा (आव० पारि० नियु० गा० १७ हारि० टीका पत्र ६३५-२) तत एवं कर्त्तव्यम्- 15 चापायम्मि ठवेडं, पुव्वं व अपेहियम्मि थंडिल्ले । तह णेति जहा सें कमा, ण होति गामस्स पडिहुत्ता ॥ ५५२९ ।। स्वैण्डिलस्य व्याघाते पूर्व वा स्थण्डिलं न प्रत्युपेक्षितं ततस्तद् मृतकमेकान्ते स्थापयित्वा स्थण्डिलं च प्रत्युपेक्ष्य तथा प्रमयित्वा नयति यथा तस्य 'क्रमौ' पादौ ग्राम प्रति अमिमुखौं न भवतः ॥ ५५२९ ॥ अथ मात्रकद्वारमाह- 20 सुत्त-ऽस्थतदुभयविऊ, पुरतो घेत्तूण पाणग कुसे य । गच्छति जइ सागरियं, परिहवेऊण आयमणं ॥ ५५३०॥ सूत्रा-ऽर्थ-तदुभयवेदी मात्रकेऽसंसृष्टपानकं 'कुशांश्च दर्भान 'समच्छेदान्' परस्परमसम्ब- द्वान् हस्तचतुरङ्गुलप्रमाणान् गृहीला पृष्ठतोऽनपेक्षमाणः 'पुरतः' अग्रतः स्थण्डिलाभिमुखो गच्छति । दर्माणाममावे चूर्णानि केशराणि वा गृह्यन्ते । यदि सागारिकं ततः शबं परिष्ठाप्य 25 'आचमनं हस्त-पादशौचादिकं कर्तव्यम् । आचमनग्रहणेनेदं ज्ञापयति-यथा यथा प्रवचनो- डाहो न भवति तथा तथा अपरमपि विधेयम् ॥ ५५३० ॥ अथ शीर्षद्वारमाह- जचो दिसाएँ गामो, तत्तो सीसं तु होइ कायव्यं । उडेतरक्सणट्टा, अमंगलं लोगगरिहा य ॥ ५५३१ ॥ यस्यां दिशि ग्रामस्ततः शीर्ष शवस्य प्रतिश्रयाद् नीयमानस्य परिष्ठाप्यमानस्य च कर्त-30 व्यम् । किमर्थम् ! इत्याह-उचिष्ठतो रक्षणार्थम् , यदि नाम कथञ्चिदुत्तिष्ठते तथापि प्रति- १ पूर्वप्रत्युपेक्षितस्य स्थण्डिलस्य व्याघातेऽथवा पूर्व स्थण्डिलं न प्रत्युपेक्षितं विस्मृ- तमित्यर्थः ततस्तद् मृत' का ॥२ऽनवलोकमानः 'पु' का ॥

·प 5 - 10 -- सनियुकि लघुभाष्य-वृत्तिके वृहत्कल्पसूत्रे | विष्वग्मप्रकृते सूत्रम् २९ श्रयामिनु नागच्छतीति भावः । अपि च यस्यां दिशि ग्रामस्तदमिमुखं पादयोः क्रियमा णयोरनहलं भवति, लोकच गहां कुर्यात्-अहो ! अमी श्रमणका एतदपि न जानन्ति यद् आमामिमुतं श्रवन क्रियते ।। ५५३१ ॥ अंथ तृणादिद्वारमाह- कुसमृट्टिएण एक्केणं, अन्चोच्छिण्णाएँ तत्थ धाराए । संथार संथरिला, सन्चत्य समो य कायचो ।। ५५३२ ।। यदा सण्डिलं प्रमानितं भवति तदा कुशमुष्टिनैकेनाव्यवच्छिन्नया धारया संस्तारक संतरेत्, सच सर्वत्र समः शतंत्र्यः ।। ५५३२ ॥ विषमे एते दोषाः- विसमा बति होल तणा, उचार मन्झे तहेब हेडा य । मरणं गैलन्नं वा, तिण्हं पि उ णिदिसे तस्थ ॥ ५५३३ ।। 'विषमाणि तृणानि यदि तन्लिन् संम्तारके उपरि वा मध्ये वाऽधस्ताद्वा भवेयुः तदा याणामपि नरणं ग्लानत्वं वा निर्दिशेत् ।। ५५३३ ॥ केषां त्रयाणाम् ? इत्याह- उबरि आयरियाणं, मझे वसभाण हेहि मिक्खूणं । तिम्हं पि रक्षणहा, सव्वत्य समा य कायया ॥ ५५३४ ॥ उपरि विषमेषु तृणेषु आचार्याणां मध्ये दृषमाणामवस्ताद् मिर्गां मरणं ग्लानत्वं वा मवेत् , अतन्त्रयाणामपि रक्षणार्थ सर्वत्र समानि तृणानि कर्तव्यानि ॥ ५५३४ ॥ नत्य च नात्य तिणाई, चुण्णेहिं तत्य केसहि वा। कायव्वोऽत्य ककारो, हेटु तकारं च बंधेजा ।। ५५३५ ॥ यत्र-तृणानि न सन्ति तत्र चूर्णैर्वा नागरकेशरैर्वाऽव्यवच्छिन्नया धारया ककारः कर्तव्यः उत्सावन्तात् तक्रारं च बनीयात् , क्त इत्यर्थः । चूर्णानां केशराणां चामा प्रलेपकादिमिरपि 20क्रियते ॥ ५५३५ ॥ अथोपकरणद्वारमाह- चिंधडा उबगरणं, दोसा तु भवे अचिंधकरणम्मि। मिच्छच सो व राया, कुणति गामाण वहकरणं ।। ५५३६ ।। परिणाप्यनाने बिहाथ रथानातमुपकरणं पार्श्वे स्थापनीयम् । तद्यथा-रनोहरणं मुखपो- तिका चौलपट्टकः । यदि एतद् न स्वापयन्ति ततश्चतुर्गुरु । आज्ञादयश्च दोषाः चिहस्याकरणे 25 मवन्ति । स वा कालगतो मिथ्यास्त्रं गच्छेत् । राजा वा जनपरम्परया तं ज्ञात्वा 'कश्चिद् मनुष्योऽमीमिरपनावितः इति बुध्या कुपितः प्रत्यासन्नवर्तिनां द्विव्यादीनां प्रामाणां वैषं कुर्यात् ।। ५५३६ ॥ अथैतदेव मावयति- उवगरणमहाजाते, अकरणे उलेणिमिक्सुदिवतो। लिंग अपेच्छमाणो, काले बहरं तु पाडेचि ।। ५५३७ ॥ 30. यथावातनुपकरणं यदि तस्य पार्श्वे न कुर्वन्ति ततोऽसौ देवलोकगतः प्रयुक्तावधिः 'अहम- नेन गृहलिलेन परलिङ्गेन वा देवो नातः' इति मिथ्यात्वं गच्छेत् । उज्जयिनीभिक्षुदृष्टान्त- पात्र भवति स चावश्यकटीकातो मन्तव्यः (भाव हारि० टीका पत्र ८१३-१) । यस १ भोमिरेतद्रामवास्तव्यैरप ० ॥ २ करणं कुर्यात्, विनाशमित्यर्थः कां ॥

·- 5 10 भाष्यगाथा: ५५३२-४२] चतुर्थ उद्देशः। १४६७ वा प्रामस्य पाओं परिष्ठापितः तत्र तत्पाबें लिङ्गमपश्यन् लोको राजानं विज्ञपयेत् । स च किनाप्यपदावितोऽयम्' इति मत्वा कालेन प्रतिवैरै पातयति, वैरं निर्यातयतीति भावः ॥ ५५३७ ॥ कायोत्सर्गद्वारमाह- उहाणाई दोसा, हवंति तत्थेव काउसग्गम्मि । आगम्भुवस्सयं गुरुसमीव अविहीय उस्सग्गो ॥ ५५३८ ॥ 'तत्रैव' परिष्ठापनभूमिकायां कायोत्सर्गे क्रियमाणे उत्थानादयो दोषा भवन्ति, अत उपा- श्रयमागम्य गुरुसमीपेऽविधिपरिष्ठापनिकायाः कायोत्सर्गः कर्तव्यः ।। ५५३८ ॥ प्रादक्षिण्यद्वारमाह- जो जहियं सो तचो, णियत्तइ पयाहिणं न कायव्वं ।। उहाणादी दोसा, विराहणा पाल-वुड्डाणं ॥ ५५३९ ॥ शबं परिष्ठाप्य यो यन्त्र भवति स ततो निवर्तते, प्रादक्षिण्यं न कर्तव्यम् । यदि कुर्वन्ति तत उत्थानादयो दोषा बाल-वृद्धानां च विराधना भवति ॥ ५५३९ ॥ अथाभ्युत्थानद्वारमाह- जह पुण अणीणिओ वा, णीणिजंतो विविचिओ वा वि। उद्देन समाइट्ठो, तत्थ इमा मग्गणा होति ॥ ५५४०॥ यदि पुनः स कालगतोऽनिष्काशितो वा निष्काश्यमानो वा 'विविक्तो वा' परिष्ठापितो। व्यन्तरसमाविष्ट उतिष्ठेत् ततस्तत्रेयं मार्गणा भवति ।। ५५४०॥ वसहि निवेसण साही, गाममज्झे य गामदारे य । अंतर उजाणंतर, णिसीहिया उद्विते वोच्छं ॥५५४१ ।। बसतौ वा स उत्तिष्ठेत् , 'निवेशने वो पाटके 'साहिकायां वा गृहपक्तिरूपायां प्राममध्ये वा प्रामद्वारे वा ग्रामोद्यानयोरन्तरा वा उद्याने वा उद्यान-नषेधिक्योरन्तरा वा निषेधिक्यां बार 20 शवपरिष्ठापनभूम्याम्, एतेषु उत्थिते यो विधिस्तं वक्ष्यामि ॥ ५५४१ ॥ प्रतिज्ञातमेव करोति- उचस्सय निवेसण साही, गामद्धे दारे गामो मोत्तव्यो। मंडल कंड देसे, मिसीहियाए य रजं तु ॥ ५५४२ ॥ तत् कडेवर नीयमानं यदि वसतावुत्तिष्ठति तत उपाश्रयो मोक्तव्यः । अथ निवेशने उत्ति-25 ठति ततो निवेशनं मोक्तव्यम् । साहिकायामुत्थिते साहिका मोक्तव्या । ग्राममध्ये उत्थिते प्रामार्द्ध मोक्तव्यम् । आमद्वारे उत्थिते ग्रामो मोक्तव्यः । प्रामस्य चोद्यानस्य चान्तरा यदि उत्तिष्ठति तदा विषयमण्डलं मोक्तव्यम् । उद्याने उत्थिते 'कण्ड' देशखण्डं मण्डलाद् बृहत्तरं परित्यक्तव्यम् । उद्यानस्य नैषेधिक्याश्चान्तराले उत्तिष्ठति देशः परिहर्तव्यः । नैषेधिक्यामुत्थिते राज्यं परिहरणीयम् ॥ ५५४२ ॥ एवं तावन्नीयमानस्योत्थाने विधिरुतः। परिष्ठापिते च तस्मिन् 30 गीतार्थी एकस्मिन् पार्श्वे मुहूर्त प्रतीक्षन्ते, कदाचित् परिष्ठापितोऽप्युत्तिष्ठेत् तत्र चायं विधिः- वचते जो उ कमो, कलेवरपवेसणम्मि वोचत्यो। १काले कियत्यपि गतेऽवसरं लन्भ्वा वैरं पा का०॥ २ वा उपाश्रययद्धपाट का। -- ·10 :- १४६८ सनियुक्ति-लघुभाष्य-वृत्तिके वृहत्कल्पसूत्रे [ विष्वग्म०प्रकृते सूत्रम् २९ णचरं पुण णाण, गामदारम्मि योद्धव्वं ।। ५५४३ ॥ 'बजता निर्गच्छतां कडेवरस्योत्थाने यः क्रमो भणितः स एव विपर्यस्तः कडेवरस्य परि- ष्ठापितस्य भूयः प्रवेशने विज्ञेयः । नवरं पुनरत्र नानात्वं ग्रामद्वारे बोद्धव्यम्, तत्र वैपरीत्यं न भवति किन्तु तुल्यतैवेति भावः । तथा चात्र वृद्धसम्प्रदाय:- निसीहियाए परिदृविमओ जइ उद्वेत्ता तत्येव पडिज्जा ताहे उवस्सओ मोचवो । निसीहियाए उज्जाणस्स य अंतरा पडइ निवेसणं मोचवं । उज्जाणे पडइ साही मोचचा । उन्नाणस्स य गामस्स य अंतरा पडइ गामद्धं मोत्तई । गामदारे पडइ गामो मोत्तछो । गाममज्झे पडइ मंडलं मोत्वं । साहीए पडइ देसखंडं मोचवं । निवेसणे पडइ देसो मोचबो । वसहीए पडइ रज मोत्तवं ॥ अत्र निर्गमने प्रवेशने च ग्रामद्वारोत्थाने ग्रामत्याग एवोक्त इति ग्रामद्वारे तुल्यतैव न वैपरीत्यम् ॥ ५५४३ ॥ अथ परिठापितो यादिवारान् वसतिं प्रविशति ततोऽयं विधिः- विइयं वसहिमतिते, तगं च अण्णं च मुचते रजं । तिप्पभितिं तिन्नेव उ, मुयंति रजाइँ पविसंते ।। ५५४४ ॥ नियूंढो यदि द्वितीयं वारं वसतिं प्रविशति तदा तच्चान्यच्च राज्यं मुच्यते, राज्यद्वय- 16 मित्यर्थः । अथ 'त्रिप्रभृतीन् त्रीन् चतुरो बहुशो वा वारान् वसतिं प्रविशति तदा त्रीण्येव राज्यानि मुञ्चति ॥ ५५४४ ॥ असिवाई पहिया कारणेहि, तत्येव वसंति जस्स जो उ तवो । अभिगहिया-ऽणभिगहितो, सा तस्स उ जोगपरिबुट्ठी ।। ५५४५ ।। यदि बहिरशिवादिमिः कारणैर्न निर्गच्छन्ति ततस्तत्रैव वसतां यस्य यत् तपोऽमिगृहीत- 20 मनभिगृहीतं वा तेन तस्य वृद्धिः कर्तव्या, सा च योगपरिवृद्धिरभिधीयते । किमुक्तं भवति ?-ये नमस्कारप्रत्याख्यायिनस्ते पौरुपी कुर्वन्ति, पौरुपीप्रत्याख्यायिनः पूर्वाद्धं कृत्वा शक्तौ सत्यामाचाम्नं पारयन्ति, शक्तरमावे निर्विकृतिकमेकासनकं यावद् यासनकमपि । यदाह चूर्णिकृत- सइ सामत्थे आयंबिलं पारिति, असइ निव्वीयं एक्कासणय, असमत्था सबीइयं पि ति । एवं पूर्वार्द्धपत्याख्यानिनश्चतुर्थम् , चतुर्थप्रत्याख्यातारः षष्ठम्, पष्ठभत्याख्यायिनोऽष्टमम् , एवं विस्तरेण विमापा कर्तव्या ।। ५५४५ ॥ एवं योगपरिवृद्धिं कुर्वतामपि यदि कदाचिदुत्याय आगच्छेत् तदाऽयं विधिः-- अण्णाइट्ठसरीरे, पंता चा देवतश्त्य उद्विजा। काईय उव्वहत्थेण, भणेज मा गुज्झया! मुज्झा ॥५५४६ ॥ so गतार्थी (गा० ५५२५) ॥ ५५४६ ॥ अथ व्याहरणद्वारमाह- गिण्हइ णाम एगस्स दोण्ह अहह्या वि होज सव्वेसि । १ञ्चति नाधिकानीति ॥ ५५४४ ॥ अथाशिवादिकारणं भणित्वा पहिर्न निर्गच्छन्ति ततोऽयं विधि:-असि' का ॥ २ व्याख्याता का० ॥ , 26 . - ·10 भाष्यगाथा: ५५४३-५० चतुर्थ उद्देशः। १९६९ खिप्पं तु लोयकरणं, परिण गणमेद चारसम ।। ५५४७ ॥ एकस्य द्वयोः सर्वेषां वा साधूनामसौ नाम गृहाति भवेत्' कदाचिदप्येवं तदा तेषां लोचः कर्तव्यः । “परिण" ति प्रत्याख्यानं-तपः, तञ्च 'द्वादशम्' उपवासपञ्चकरूपं ते कारापणीयाः । अथ द्वादशं कर्तुं कश्चिदसहिष्णुर्न शक्नोति ततो दशममष्टमं षष्ठं चतुर्थ वा काराप्यते । गणमेदश्च क्रियते, गच्छान्निर्गत्य ते पृथग् भवन्तीति भावः ॥ ५५४७ ।। अथ कायोत्सर्गद्वारमाह- चेहघरुवस्सए वा, हायंतीतो श्रुतीओं तो विति । सारवणं वसहीए, करेति सव्वं वसहिपालो ।। ५५४८॥ अविधिपरिडवणाए, काउस्सग्गो य गुरुसमीवम्मि । मंगल-संतिनिमित्तं, थओ तओ अजितसंतीणं ॥ ५५४९ ॥ चैत्यगृहे उपाश्रये वा परिहीयमानाः स्तुतीस्ततः 'ब्रुवते' भणन्ति । यावञ्च तेऽद्यापि नागच्छन्ति तावद वसतिपालो वसतेः 'सारवणं' प्रमार्जनं तदादिकं सर्वमपि कृत्यं करोति । अविधिपरिष्ठापनानिमित्तं च गुरुसमीपे कायोत्सर्गः कर्तव्यः । ततो मङ्गलार्थ शान्तिनिमित्तं चाऽजितशान्तिस्तवो भणनीयः । अत्र चूर्णि:-ते साहुणो चेइयघरे वा उवस्सए वा ठिया होज्जा । जइ चेइयघरे तो 15 परिहायंतीहिं थुईहिं चेहयाई वंदिता आयरियसगासे इरियावहियं पडिकमि अविहिपरि- द्वावणियाए काउस्सग करिति । ताहे मंगल-सतिनिमित्तं अजियसंतिथओ । तओ अन्ने वि दो थए हार्यते कद्रुति । उवस्सए वि एवं चेव चेइयवंदणवनं ॥ विशेषचूर्णिः पुनरित्थम्-तो आगम्म चेइयधरं गच्छंति । चेइयाणि वंदिता संति- निमित्तं अजितसंतिथओ परियट्टिलइ तिन्नि वा थुईओ परिहायंतीओ कड्डिजति । तो 20 आगंतुं आयरियसगासे अविहिपरिहावणियाए काउस्सग्गो कीरह ॥ ५५४८॥ ५५१९ ॥ (ग्रन्थानम्-४०००। सर्वग्रं० ३७८२५) अथ क्षपण-खाध्यायमार्गणाद्वारमाह-- खमणे य असल्झाए, रातिणिय महाणिणाय णितए वा। सेसेसु णस्थि खमण, योव असल्झाइयं होई ॥ ५५५० ।। यदि 'रालिका आचार्यादिः अपरो वा 'महानिनादः' लोकविश्नुतः कालगतो भवति, 'निजका वा संज्ञातकास्तत्र तदीयाः सन्ति ते महतीमधृति कुर्वन्ति, तत एतेषु क्षपणमस्खाध्यायिकं च कर्तव्यम् । 'शेषेषु' साधुषु कालगतेषु क्षपणमखाध्यायिकं च न भवति ।। ५५५० ॥ व्युत्सर्जनद्वारमाह-- उच्चार-पासवण-खेलमत्तगा य अत्थरण कुस-पलालादी। १ अन्थानम्-४००० ॥ छ । कल्पवृत्तितृतीयखंड समाप्तम् ॥ छ । ग्रन्थानं एवं समय १२५४० ॥ छ॥ छ॥ छ । शुभं भवतु कल्याणमस्तु ॥ लेखकपाठकयोः । लिपितं ॥ छ॥ ॥ श्री॥छ। श्री।। ॥ ५॥छ॥ श्री|| मो०॥ 26 90 4.

·5 ११७० सनियुक्ति-लघुभाष्य-वृत्तिके वृहत्कल्पसूत्रे [विष्वग्म०प्रकृते सूत्रम् २९ संथारया बहुविधा, उज्झति अणण्णगेलन्ने ॥ ५५५१ ॥ यानि तस्योचार-प्रश्रवण-खेलमात्रकाणि ये चास्तरणार्थ कुश-पलालादिमया बहुविधाः संस्तारकास्तान् सर्वानपि उज्झन्ति "अणन्नगेलन्न" ति यद्यन्यस्य ग्लानत्वं नास्ति, अथापरोऽपि ग्लानः कश्चिदस्ति ततस्तदर्थ तानि मात्रकादीनि थ्रियन्त इति भावः ।। ५५५१ ॥ अहिगरणं मा होहिति, करेइ संथारगं विकरणं तु । सखुवहि विगिचंती, जो छेवइतस्स छित्तो वि ॥ ५५५२॥ "छेवइओ" अशिवगृहीतः स यदि मृतः तदा येन संस्तारकेण स नीतः तं विकरणं कुर्वन्ति, खण्डशः कृत्वा परिष्ठापयन्तीत्यर्थः । कुतः । इत्याह-अधिकरणं गृहस्थेन गृहीते प्रान्तदेवतया वा पुनरप्यानीते भवेत् तद् मा भूदिति कृत्वा विकरणीक्रियते । यश्च तदीय 10 उपधिरपरो वा तेन खवपुषा छुप्तस्तं सर्वमपि परिठापयन्ति ॥ ५५५२ ।। असिवम्मि णत्थि खमणं, जोगविचड्डी य व उस्सग्गो। उवयोगद्धं तुलितुं, णेच अहाजायकरणं तु ॥ ५५५३ ।। अशिवे मृतस्य क्षपणं न कर्तव्यम् , योगवृद्धिस्तु क्रियते । न चाविधिपरिठापनायाः कायोत्सर्गः क्रियते । उपयोगाद्धां चान्तर्मुहर्तमानां तोलयित्वा यथाजातं तस्य नैव कर्तन्यम् । 10किमुक्तं भवति !-अशिवमृतस्य समीपे यथाजातं न स्थाप्यते, अतो देवलोकं गतो यावदुपयुक्तो भवति तावत् तदीयं वपुः प्रतिश्रय एव प्रतीक्षाप्यते येन प्रतिश्रयस्थितं खं वपुईष्या 'संयतोऽहमभूवम्' इति जानीते ॥ ५५५३ ॥ अथावलोकनद्वारमाह- अवरज्जुगस्स य ततो, सुत्त-ऽस्थविसारएहि थेरेहिं । अवलोयण कायव्वा, सुभा-सुभगती-निमित्तट्टा ॥ ५५५४ ॥ ततोऽस्य कालगतस्य 'अपरेयुः' द्वितीये दिवसे सूत्रा-ऽर्थविशारदैः स्थविरैः शुभा-ऽशुभ- गति-निमित्वज्ञानार्थमवलोकनं कर्तव्यम् ॥ ५५५४ ॥ कथम् ? इत्याह- जं दिसि विगैड्डितो खलु, देहेणं अक्खुएण संचिक्खे । तं दिसि सिर्व वदंती, सुत्त-ऽत्थविसारया धीरा ।। ५५५५॥ यस्यां दिशि स शिवादिभिराकर्षितोऽक्षतेन देहेन सन्तिष्ठेत् तस्यां दिशि सूत्रा-ऽर्थविशारदा 25 धीराः 'शिवं सुभिक्षं सुखविहारं च वदन्ति ॥ ५५५५ ॥ जति दिवसे संचिक्खति, तति वरिसे धातगं च खेमं च । विवरीए विवरीतं, अकड्डिए सवहिं उदितं ।। ५५५६ ।। 'यति यावतो दिवसान् यस्यां दिशि अक्षतदेहस्तिष्ठति 'तति' तावन्ति वर्षाणि तस्यां दिशि भ्रातं च क्षेमं च भवति । भातं नाम-सुभिक्षम् , क्षेमं तु-परचक्रायुपप्लवाभावः । - 30 अथ क्षतदेहः सञ्जातः ततः 'विपरीते' क्षतदेहे विपरीतं मन्तव्यम् , यस्यां दिशि क्षतदेहो १ तत्र गतिः शुभा-ऽशुभखरूपा पश्चादभिधास्यते, निमिचं शुभाशुभं तावदाह इत्य. वतरणं कां ॥२"गट्टियं खलु, सरीरगं अक्खतं तु सं तामा० ॥ ३ शिवं वदन्ति । शिवं नाम-सुभिक्षं सुखविहारं चेति ॥ ५५५५॥ का०॥४एतदन्तर्गतः पाठः कां एव वर्तते । 20 ·, - 16 भाष्यगाथा: ५५५१-६०] चतुर्थ उद्देशः। १४७१ नीतस्तस्यां दुर्मिक्षादिकं भवतीति भावः । अथ नान्यत्राकृष्टः किन्तु तत्रैवाक्षतस्तिष्ठति ततः सर्वत्र 'उदितं' सुमिदं सुखविहारं च द्रष्टव्यम् ॥ ५५५६॥ एतद् निमिचं कस्य गृह्यते इत्याह- खमगस्साऽऽयरियस्सा, दीहपरिणस्स वा निमिचं तू। सेसे तघण्णधा वा, ववहारवसा इमा य गती ॥ ५५५७ ।। क्षपकस्य आचार्यस्य वा 'दीर्घपरिज्ञावतो वा' प्रभूतकालपालितानशनस्सेदं निमित्त प्रही-5 तव्यम् । शेषे' एतव्यतिरिक्त तथा वाऽन्यथा वा भवेत् , न कोऽपि नियमाः । व्यवहार- वशाच्चेयं गतिः प्रतिपत्तच्या ।। ५५५७ ॥ थलकरणे वेमाणितो, जोतिसिओ वाणमंतर समम्मि । गडाएँ भवणवासी, एस गती से समासेणं ॥५५५८॥ यदि तस्य शरीरकं स्थले कृतं-शिवादिमिरारोपितं तदा वैमानिक सञ्जात इति मन्तव्यम् । 10 समभूभागे नीतस्य ज्योतिष्केषु व्यन्तरेषु वा उपपातो ज्ञेयः । गर्तायां नीते भवनवासिषु गत इति अवमन्तव्यम् । एषा गतिः समासेन तस्यामिहिता ॥ ५५५८ ।। व्याख्यातास्तिस्रोऽपि द्वारगाथाः । अथात्रैव प्रायश्चित्तमाह- एकेकम्मि उ ठाणे, हुति विवञ्चासकारणे गुरुगा। आणाइणो य दोसा, विराहणा संजमा-ऽऽयाए ॥ ५५५९ ॥ एषा प्रत्युपेक्षणादीनामेकैकस्मिन् स्थाने विपर्यासं कुर्वतां चत्वारो गुरुकाः, आज्ञादयश्च 'दोषाः, संयमा-ऽऽत्मविराधना च द्रष्टव्या ॥ ५५५९ ।। एतेण सुत्त न गतं, सुत्तनिवातो तु दन्न सागारे। उढवणम्मि वि लहुगा, छडणे लहुगा अतियणे य ।। ५५६० ॥ यद् एतद् द्वारकदम्बकमनन्तरं व्याख्यातम् एतेन सूत्र नं गतं किन्तु सामाचारीज्ञापनार्थ 20 सर्वमेतदुक्तम् । किं पुनस्तत्र सूने प्रकृतम् ! इत्याह-सूत्रनिपातः पुनः सागारिकसत्के बहनकाष्ठलक्षणे द्रव्ये भवेति । रात्रौ कालगते यदि वहनकाष्ठानुज्ञापनाय सागारिकमुत्थापयन्ति तदा चतुर्लघु अरहट्टयोजनादयश्च दोषाः तस्मानोत्थापनीयः किन्तु यदि एकोऽपि कश्चिद् वैयावृत्यकरः समर्थस्तद् चोढुं ततः काष्ठं न गृह्यते । अथासमर्थततो यावन्तः शक्नुवन्ति सावन्तः तेन काठेन वहन्ति । अथ वहनकाष्ठं तत्रैव परिष्ठाप्यागच्छन्ति तदापि चतुर्लघु, अप-25 रेण च गृहीतेऽधिकरणम् , सागारिको चा तद् अपश्यन् एतैः शववहनार्थ नीला तत्रैव परि- त्यतम्' इति मत्वा प्रद्विष्टः व्यवच्छेद-कटकमर्दादिकं कुर्यात् , तस्मादानेतन्यम् । यदि पुनरानीय तेन गृहीतेनैव अतिगमनं प्रवेशं कुर्वन्ति तदाऽपि चतुर्लघु ।। ५५६० ॥ एते च दोषा:- मिच्छत्तऽदिन्नदाणं, समलावष्णो दुगुंछितं चैव । १ गतिः शुभा- शुभखरूपा प्रति का० ॥ २ वगन्त मो० ले० ॥ ३°पा महास्थण्डिल- प्रत्युपेक्षणा-दिग्भागप्रह-णन्तकधारणादीनां द्वाविंशतेः स्थानानामेकै काा ४ वति । कथम् । इत्याह-"उट्ठवणमि वि" इत्यादि, रात्रौ का० ॥ 30 ·- " १४७२ सनियुक्ति-लघुभाष्य-वृत्तिके वृहत्कल्पसूत्रे. विष्वग्म०प्रकृते सूत्रम् २९ दिय रातों आसितावण, वोच्छेओ होति वसहीए ॥ ५५६१ ।। सागारिकस्तत् काष्ठं प्रवेश्यमानं दृष्ट्वा मिथ्यात्वं गच्छेत् , एते भणन्ति-अस्माकमदत्त- स्यादानं न कल्पतेः यथैतदलीकं तथा अन्यदप्यलीकमेव । अथवा श्रूयात्-समला अमी, अस्थिसरजस्कानामप्युपरिवर्तिनः; एवमवर्णो भूयात् । 'जुगुप्सितं वा' जुगुप्सां स कुर्यात्- मृतकमूदवा मम गृहमानयन्ति । ततो दिवा रात्री वा साधूनां "आसियावणं" निष्काशनं कुर्यात् , वसतेश्च व्यवच्छेदं 'नातः परं ददामि' इत्येकस्यानेकेषां वा कुर्यात् ॥ ५५६१ ॥ यत एते दोया अतोऽयं विधिः- अइगमणं एगेणं, अण्णाएँ पतिद्वति तत्येव । णाए अणुलोमण तस्स क्यण वितियं उठाण असिवे वा ।। ५५६२ ।। 10 एकेन साधुना प्रथमम् 'अतिगमन' प्रवेशनं कार्यम् , यदि सागारिको नाद्याप्युत्तिष्ठते तत एवमज्ञाते काठमानीय यतो गृहीतं तत्रैव प्रतिष्ठापयन्ति । अथ सागारिक उत्थितस्ततस्तस्याग्रे निवेद्यते-यूयं प्रसुप्ता इति कृत्वा नामाभिरुत्थापिताः, रात्री साधुः कालगतः युष्मदीय- काठेन निष्काशितः, साम्प्रतं तदानीयता उत परिष्ठाप्यताम् ! । एवमुक्ते यद् असौ भणति तत् प्रमाणम् । अथ तैः पूर्वमज्ञायमानः स्थापितं सागारिकेण च पश्चात् कथमपि ज्ञातं ततः 15 कुपितस्यानुलोमनं विधेयम् । अथ प्रज्ञाप्यमानस्यापि तस्य वक्ष्यमाणं वचनं भवति तदा गुरुभिः स साधुनिष्काशनीय इति शेपः । द्वितीयपंदे उस्थितोऽसौ ग्रामः अशिवगृहीतो वाऽसौ- तत- स्तत्रैव परिठापयेत् , न सागारिकस्य प्रत्यर्पयेत् ।। ५५६२ ।। अथ सागारिकवचनं दर्शयति- जइ नीयमणापुच्छा, आणिजति किं पुणो घरं मज्झ । दुगुणो एसऽवराधो, ण एस पाणालओ भगवं! ॥ ५५६३ ॥ 20 यदि असाकमनापृच्छया नीतं ततः किमर्थमिदानी पुनरपि मदीयगृहमानीयते ? एप द्विगु- णोऽपराधः, न चैप भगवन् ! मदीय आवासः पाणानां मातझानामालयो यदेवं मृतकोपकरण- मत्रानीतम् ।। ५५६३ ॥ एवमुक्ते गुरुभिर्वक्तव्यम्- किमियं सिम्मि गुरू, पुरतो तस्सेवं णिच्छुभति तं तू । अविजाणताण कयं, अम्ह वि अण्णे वि णं वेति ॥ ५५६४ ॥ किमिदं वृत्तान्तजातमभूत् । । ततः शेपसाधुभिः शय्यातरेण वा गुरूणां शिष्टम् ---अमुकेन साधुना अनाप्टच्छया काष्ठं नीतम् । ततो गुरवः 'तस्यैव' शय्यातरस्य पुरतः 'त' साधु 'किम- नापृच्छया नयसि ?' इति निर्भर्त्य कैतवेन निष्काशयन्ति । अन्येऽपि साधवः 'ण"मिति तं शय्यातरं ब्रुवते-असाकमप्यविजानतामेवममुना कृतम्, अन्यथा जानन्तो वयमपि कर्तुं न दद्म इति ।। ५५६४ ॥ वारेति अणिच्छुभणं, इहरा अण्णाएँ ठाति वसहीए । मम णीतो णिच्छुभई, कइतव कलहेण वा वितिओ ॥ ५५६५ ॥ यदि सागारिकः 'वारयति' 'मा निष्काशयत, नैवं भूयः करिष्यति' इति ततः 'अनिष्का- १ पदमन भवति, कथम् ? इति अत आह-"उढाण" ति उत्थि' , 26 *80 ·भाण्यगाथा: ५५६१-६६] चतुर्थ उद्देशः। १४७३ शन' न निष्काश्यते । 'इतरथा' अवारयति सागारिकेऽन्यस्यां वसतौ तिष्ठति । द्वितीयश्च साधुः 'कैतवेन' मातृस्थानेन भणति-मम निजको यदि निष्काश्यते ततोऽहमपि गच्छामि। सागारिकेण वा समं कोऽपि कलयति ततः सोऽपि निष्काश्यते, स च तस्य द्वितीयो भवति ॥५५६५॥ ॥ विष्वग्भवनप्रकृतं समाप्तम् ॥ अधिकरण प्रकृतम् सूत्रम्- 10 भिक्खू य अहिकरणं कहु तं अहिंगरणं अविओस. वित्ता नो से कप्पड़ गाहावइकुलं भत्ताए वा पाणाए वा निक्खमित्तए वा पविसित्तए वा, बहिया वियार- भूमि वा विहारभूमि वा णिक्खमित्तए वा पविसि- तए वा, गामाणुगामं वा दूइजित्तए, गणातो वा गणं संकमित्तए, वासावासं वा वत्थए । जत्थेव अप्पणो आयरिय उवज्झायं पासेज्जा बहुस्सुयं बब्भा- गमं तस्संतिए आलोइज्जा पडिकमिजा निदिज्जा गरहिज्जा विउद्देजा विसोहेजा अकरणयाए अभु- द्विज्जा आहारिहं तवोकम्मं पायच्छित् पडिवज्जेजा। से य सुएण पट्टविए आईअव्वे सिया, से य सुएण नो पटुविए नो आदिइतव्वे सिया, से य सुएणं पट्टवेजमाणे नो . आइया से निजूहियव्वे 15 सिया ३०॥ ••80 - अस्य सम्बन्धमाह- केण कयं कीस कर्य, णिच्छुभऊ एस किं इहाणेती। एमादि गिहीतुदितो, करेज कलहं असहमाणो ।। ५५६६ ।। केनेदं वहनकाष्ठानयनं कृतम् ! कमाद्वा कृतम् ? निष्काश्यतामेषः, किमर्थमिहानयति ! एवमादिमिर्वचोमिहिणा तुदितः व्यथितः कश्चिदसहमानः कलहं कुर्यात् । अत इदमधि-26 करणसूत्रमारभ्यते ॥ ५५६६ ॥ १ के उपकरणं खकीयं गृहीत्वाऽन्य कां॥

·१९७१ सनियुक्ति-रुधुभाष्य-वृत्तिके वृहत्कल्पसूत्रे [अधिकरणमकृते सूत्रम् ३० । अनेन सम्बन्धेनायातस्यास्य व्याख्या-'भिक्षुः प्रागुक्तः, चशब्दाद् उपाध्यायादिपरिग्रहः, अधिकरण कलहं कृत्वा नो कल्पते तस्य तदधिकरणमव्यवशमय्य गृहपतिकुलं भक्ताय वा पानाय वा निष्क्रमितुं वा प्रवेष्टुं वा, व बहिर्विचारभूमौ वा विहारभूमौ वा निष्क्रमितुं वा प्रवेष्टुं वा, - प्रामानुग्रामं वा 'द्रोतुं' विहर्तुम् , गणाद्वा गणं सङ्क्रमितुम् , वर्षावार्स वा 5वस्तुम् । किन्तु यत्रैवात्मन भाचार्योपाध्यायं पश्येत् । कथम्भूतम् ! 'बहुश्रुतं' छेदग्रन्थादिकुशलं 'बहागमम्' अर्थतः प्रभूतागमम् । तत्र तस्यान्तिके 'आलोचयेत्' खापराधं वचसा प्रकटयेत्, 'प्रतिक्रामेत्' मिथ्यादुष्कृतं तद्विषये दद्यात् , 'निन्द्याद्' आत्मसाक्षिकं जुगुप्सेत, 'गहेंत' गुरु- साक्षिक निन्द्यात् । इह च निन्दनं गर्हणं वा तात्त्विकं तदा भवति यदा तत्करणतः प्रति- निवर्तते तत आह--'व्यावर्तेत' तस्मादपराधपदाद् निवर्तेत । व्यावृत्तावपि कृतात् पापात् 10तदा मुच्यते यदाऽऽत्मनो विशोधिर्मवति तत आह-आत्मानं 'विशोधयेत्' पापमलस्फेटनतो निर्मलीकुर्यात् । विशुद्धिः पुनरपुनःकरणतायामुपपद्यते ततस्तामेवाह--अकरणता-अकरणीयता तया अभ्युत्तिष्ठेत् । पुनरकरणतया अभ्युत्थानेऽपि विशोधिः प्रायश्चित्तपतिपत्त्या भवति तत आह–'यथाई' यथायोग्यं तपःकर्म प्रायश्चित्तं प्रतिपद्येत । 'तच्च प्रायश्चित्तमाचार्येण 'श्रुतेन' श्रुतानुसारेण यदि 'प्रस्थापित' प्रदत्तं तदा 'आदातव्यं ग्राह्यं स्याद्' भवेत् , अथ 15 श्रुतेन न प्रस्थापितं तदा नादातव्यं स्यात्, 'सच' आलोचको यदि श्रुतेन प्रस्थाप्यमानमपि तत् प्रायश्चित्तं 'नाददाति' न प्रतिपद्यते ततः सः 'नियूहितन्यः' 'अन्यत्र शोषिं कुरुष्व इति निषेधनीयः स्यादिति सूत्रार्थः ॥ अथ भाष्यविस्तरः-- अचियचकुलपवेसे, अतिभूमि अणेसणिजपडिसेहे । अवहारऽमंगलुत्तर, सभावअचियत्त मिच्छत्ते ॥ ५५६७ ॥ कथमधिकरणमुत्पन्नम् । इत्यस्यां जिज्ञासायामभिधीयते-कस्मिंश्चित् कुले साधवः प्रवि- शन्तोऽप्रीतिकराः तत्राजानतामनाभोगाद्वा प्रवेशे स गृहपतिराक्रोशेद्वा हन्याद्वा, साधुरप्यसह- मानः प्रत्याक्रोशेत् ततोऽधिकरणमुत्पद्यते । एवमतिभूमि प्रविष्टे, अनेषणीयमिक्षाया वा प्रति- षेधे, शैक्षस्य वा संज्ञातकस्यापहारे, यात्रामस्थितस्य वा गृहिणः साधु दृष्ट्वाऽमझलमिति प्रतिपतौ, समयविचारेण वा प्रत्युत्तरं दातुमसमर्थे गृहस्थे, समावेन वा काऽपि साधौ ‘अचियत्ते' अनिष्टे 25 दृष्टे, अभिग्रहमिथ्यादृष्टेर्वा सामान्यतः साधौ अवलोकिते अधिकरणमुत्पद्येत ॥ ५५६७ ॥ पडिसेधे पडिसेधो, भिक्ख वियारे विहार गामे वा । दोसा मा होज बहू, तम्हा आलोयणा सोधी ॥ ५५६८ ॥ भगवद्भिः प्रतिषिद्धम्न वर्तते साधूनामधिकरणं कर्तुम् । एवंविधे प्रतिषेधे भूयः प्रति- षेधः क्रियते-कदाचित् तद् अधिकरणं गृहिणा समं कृतं भवेत् , कृत्वा च तस्मिन् अनुप- 30 शमिते मिक्षायां न हिण्डनीयम् , विचारमूमौ विहारमूमौ वा न गन्तव्यम्, प्रामानुग्रामं वा न विहर्तव्यम् । कुतः ! इत्याह-मा 'बहवः' बन्धन-कटकमर्दादयो दोषा भवेयुः । तस्मात् त १- एतचिहान्तर्गतः पाठः मा० एव वर्तते ॥ २ एवमेभिः प्रकारैः गृहिणा सममधिकरणे उत्पन्ने सति विधिमाह इत्यवतरण का०॥ - 20 २ ·- . भाष्यगाथा: ५५६७-७३] चतुर्थ उद्देशः। १४७५ गृहस्थमुपशमय गुरूणामन्तिके आलोचना दातव्या । ततः शोधि प्रतीच्छनीया ॥१५६८॥ इदमेव भावयति- अहिगरण गिहत्येहि, ओसार विकड्डणी य आगमण : आलोयण. पत्थवणं, अपेसणे होति चउलहुगा ।। ५५६९ ।। गृहस्थैः सममधिकरणे उत्पन्ने द्वितीयेन साधुना तस्य साघोरपसारणं कर्तव्यम् । अथ नाप-5 सरति ततः "विकडणा य" चि बाहौ गृहीत्वाऽऽकर्षणीयः, इदं च वक्तव्यम्-न वर्तते मम लया साधिकरणेन समं मिक्षामटितुम् अतः प्रतिश्रयोपरि निवर्तावहे । एवमुक्त्वा प्रतिश्रयमा- गभ्य गुरूणामालोचनीयम् । ततो गुरुभिरुपशमनार्थं वृषभास्तस्य गृहस्थस्य मूले प्रेषणीयाः। यदि व प्रेषयन्ति तदा चतुर्लघु ॥ ५५६९ ॥ आणादिणो य दोसा, वंधण णिच्छुभण कडगमद्दो य । 10 घुग्गाहण सत्येण च, अगणुवगरणं विसं वारे ॥ ५५७० ।। आज्ञादयश्च दोषाः । स च गृहस्थो येन साधुना सहाधिकरणं जातं तस्य अनेकेषां वा साधूनां बन्धनं निष्काशनं वा कुर्यात् । 'कटकमदों नाम' सर्वानपि साधून कोऽपि व्यपरोपयेत् । व्युहाहणं चा लोकस्य कुर्यात्-नास्त्यमीषां दत्ते परलोकफलम् , यद्वा अमी संज्ञा न्युत्सृज्ये विकिरन्ति न च निलेपयन्ति । खनादिना वा शस्त्रेण साधूनाहन्यात्, अमिकायेन वा प्रतिभयं 16 दहेत्, उपकरणं चा अपहरेत् , विष-गरादिकं वा दद्यात् , भिक्षां वा चारयेत् ।। ५५७० ॥., तच्च चारणमेतेषु स्थानेषु कारयेत्- रजे देसे गामे, णिवेसण गिहें णिवारणं कुणति । . 'जा तेण विणा हाणी, कुल गण संघे य पत्थारो ॥ ५५७१ ।। राज्ये सकलेऽपि निवारणं कारयेत् एतेषां भक्तमुपधि वसत्ति वा मा दद्यात् । एवं देशे 20 प्रामे निवेशने गृहे वा निवारणं कसेति । ततो या 'तेन भक्तादिना विना परिहाणिः तां वृष- भान् अप्रेषयन् गुरुः प्रामोति । अथवा यः प्रभवति स कुलस्य गणस्य सङ्घस्य वा 'प्रस्तार विस्तरेण विनाशं कुर्यात् ।। ५५७१ ॥ एयस्स पत्थि दोसो, अपरिक्खियदिक्खगरस अह दोसो। ' पभु कुना पत्त्थारं, अपभू वा कारवे पभुणा ॥ ५५७२ ॥ गृहस्थश्चिन्तयति'एतस्य साधोर्नास्ति दोषः किन्तु य एनमपरीक्ष्य दीक्षितवान् तस्यायं दोषः, अतस्तमेव घातयामि' इति विचिन्त्य प्रभुः स्वयमेव प्रस्तारं कुर्यात् । अप्रभुरपि द्वन्यं राजकुले दत्त्वा प्रभुणा कारापयेत् ।। ५५७२ ॥ यत एते दोषाः- तम्हा खलु पट्ठवणं, पुन्वं वसभा समं च वसमेहि। अणुलोमण पेच्छामो, ऐति अणिच्छं पि तं वसभा ॥ ५५७३ ॥ ३० तस्माद् वृषमाणां तत्र प्रस्थापन कर्तव्यम् । “पुरुवं ति येच साधुनोऽधिकरणं कृतं तं वावद् न मेषयन्ति यावद् वृषभाः पूर्व प्रज्ञापयन्ति । किं कारणम् । उच्यते स . गृहस्थत दृष्ट्य कदाचिदान्याद । अथ जायते 'नाइनिष्यति' वतो वृषभैः समं तमपि प्रेषयन्ति । तत्र 95 " . वृ० १८६ ·म 10 १९७६ सनियुक्ति-लधुभाष्य-वृत्तिके वृहत्कल्पसूत्रे [अधिकरणप्रकृते सूत्रम् ३० गताश्चानुकूलबचोमिः 'अनुलोमन' प्रगुणीकरणं तस्य कुर्वन्ति । अथासौ गृहस्थो ब्रूयात्- आनयत तावत् तं कलहकारिणं येनैकवारं पश्यामः पश्चात् क्षमिष्ये न वा । ततो वृषभारतद- भिप्राय ज्ञावा तं साधु गृहिणः समीपमानयन्ति । अथासौ साघुर्नेच्छति ततो बलादपि वृष- भास्तं तत्र नयन्ति ॥ ५५७३ ॥ ते च वृषभा ईदृशगुणयुक्ताः प्रस्थाप्यन्ते- तस्संबंधि सुही वा, पगता ओयस्सिणो गहियवक्का । तस्सेव सुहीसहिया, गति वसभा तगं पुच्वं ॥ ५५७४ ॥ तस्प-गृहिणः संयतस्य वा सम्बन्धिनः सुहृदो चा ते भवेयुः, 'प्रगता' लोकप्रसिद्धाः 'ओजखिनः बलीयांसः 'गृहीतवाक्याः' आदेयवचसः, ईदृशा वृषभाः 'तस्यैव' गृहिणः सुहृद्भिः सहिताः 'तकं गृहसं पूर्व 'गमयन्ति' प्रज्ञापयन्ति ।। ५५७४ ।। कथम् ! इत्याह- सो निच्छुभति साहू, आयरिए तं च जुञ्जसि गमेतुं । नाऊण वत्थुभावं, तस्स जती णिति गिहिसहिया ॥ ५५७५ ॥ येन साधुना त्वया सह कलहितं स साधुराचार्यैः साम्प्रतं निष्काश्यते, असदीयं च वचो गुरवो न सुष्टु शृण्वन्ति, अत आचार्यान् गमयितुं वं 'युज्यसे' युक्तो भवसि । एवमुक्ते यद्याचार्य गमयति क्षामयति च ततो लटम् । अथ ब्रूते-पश्यामस्तावत् तं कलहकारिणम् । ततो ज्ञात्वा वस्तुनः-गृहस्थस्य भावं-'किमयं हन्तुकामस्खमानाययति ! उत क्षामयितुकामः ! एवमभिप्रायं ज्ञात्वा तस्य ये सुहृदस्तैहिमिः सहिता यतयस्तं साधु तत्र नयन्ति ॥ ५५७५ ॥ अथासौ गृही तीव्रकपायतया नोपशाम्यति ततस्तस्य साधोर्गच्छस्य च रक्षणार्थमयं विधिः- वीसु उवस्सए वा, ठवेंति पेसति फट्टपतिणो वा। देति सहाते सव्वे, व गैति गिहिते अणुवसंते ॥ ५५७६ ।। 20 'विष्वग्' अन्यमिन्नुपाश्रये तं साधु स्थापयन्ति, अन्यग्रामे वा यः स्पर्द्धकपतिस्तस्यान्तिके प्रेषयन्ति । निर्गच्छतश्च तस्य सहायान् ददति । अथ मासकल्पः पूर्णततः सर्वेऽपि 'निर्यन्ति' निर्गच्छन्ति ।। ५५७६ ॥ एष गृहस्सेऽनुपशान्ते विधिः । अथ गृहस्थ उपशाम्यति न साधु- स्तदा तस्सेदं प्रायश्चित्तम्- अविओसियम्मि लहुगा, मिक्व वियारे य वसहि गामे य । गणसंकमणे भण्णति, इह पि वत्येव वच्चाहि ॥ ५५७७ ।। अधिकरणेऽन्यवशमिते यदि मिक्षां हिण्डते, विचारभूमि विहारमूर्मि वा गच्छति, वसतेर्निर्गत्यापरसाधुवसतिं गच्छति, प्रामानुपाम विहरति; एतेषु सर्वेषु चतुर्लधु । अथापरं गणं सट्टामति ततस्तैरन्यगणसाधुभिर्मण्यते-इहापि गृहिणः क्रोधनाः सन्ति ततस्तत्रैव . वज ॥ ५५७७ ॥ इदमेव सुव्यक्तमाह- 30 इह वि गिही अविसहणा, ण य वोच्छिण्णा इहं तुह कसाया । अन्नास पाऽऽयासं, जणइस्ससि वच तत्थेव ॥ ५५७८ ॥ ' 'इहापि' मामे गृहिणः 'अविषहणाः क्रोधनाः सन्ति, न चेह समागतस्प तव कषाया व्यवच्छिन्नाः, अत: 'अन्येषामपि श्रमदादीनामायासं जनयिष्यसि तस्मात् तत्रैव व्रज ॥५५७८॥ , 26 - ·- - भाष्यगाथा: ५५७४-ट] चतुर्थ उद्देशः। १४७७ सिट्ठम्मि न संगिण्हति, संकंतम्मि 3 अपेसणे लघुगा। गुरुगा अजयणकहणे, एगतरसतोसतो जं च ॥ ५५७९ ।। अनुपशान्ते साधौ गणान्तरं सक्रान्ते मूलाचार्येण साधुसङ्घाटकसत्र प्रेषणीयः । तेन च सङ्घाटकेन 'शिष्टे' कथिते सति द्वितीयाचार्यों न सङ्ग्रहीयात् । अथ मूलाचार्यः सङ्घाटकं न प्रेषयति तदा चतुर्लघु । सङ्घाटको यद्ययतनया कथयति ततश्चतुर्गुरु | अयतनाकथनं नाम- बहुजनमध्ये गत्वा भणति-एष निर्धर्मा गृहिभिः सममधिकरणं कृत्वा समायातः, सकले. नापि गच्छेन भणितो नोपशान्तः । एवमयतनया कथिते स साधुरेकतरस्य-गृहिणः साधु- सबाटकस्य मूलाचार्यस्य वा प्रद्वेषतो यत् करिष्यति तनिष्पन्न प्रायश्चित्तम् ॥ ५५७९ ॥ तस्मादयं विधि:- उवसामिवो गिहत्थो, तुम पि खामेहि एहि वच्चाहि। 10 दोसा हु अणुवसते, ण य सुज्झति तुझ सामइगं ॥ ५५८०॥ पूर्व गुरूणामेकान्ते कथयित्वा ततः स्वयमेकान्ते स मण्यते-उपशामितः स गृहस्सः, एहि बजामः, त्वमपि तं गृहस्थं क्षामय, अनुपशान्तस्येह परत्र च बहवो दोषाः, सममाव: सामायिकं तवैवं सकषायस्य भवतः 'न शुष्यति' न शुद्धं भवति । एवमेकान्ते भणितो यदि नोपशाम्यति ततो गणमध्येऽप्येवमेव भणनीयः ॥ ५५८० ॥ ततोऽपि कश्चिन्नोपशाम्येत्।। प्रत्युत सचेतसि चिन्तयेत् 'तस्य गृहिणो निमित्तेनेहाप्यवकाशं न लमे' तत:- तमतिमिरपडलभूतो, पावं चिंतेइ दीहसंसारी। पावं ववसिउकामे, पच्छित्ते मग्गणा होति ।। ५५८१ ।। कृष्णचतुर्दशीरजन्यां भाखरद्रव्याभावस्तम उच्यते, तस्यामेव च रात्रौ यदा रजो-घूम- धूमिका भवति तदा तमस्तिमिर भण्यते, यदा पुनस्तस्यामेव रजन्यां रजःप्रभृतयो मेघदुर्दिनं च 20 भवति तदा तमस्तिमिरपटलमभिधीयते । यथा तत्रैवान्धकारे पुरुषः किश्चिदपि न पश्यति एवं यस्तीन-तीव्रतर-तीव्रतमेन कषायोदयेनान्धीभूतः स तमस्तिमिरपटलभूतो भण्यते, भूतशब्दस्खे. होपमार्थवाचकत्वात् । एवम्भूतश्चेह-परलोकहितमपश्यनू दीर्घसंसारी तस्य गृहस्थस्योपरि 'पापम्' ऐश्वर्या जीविताद्वा अंशयिष्यामि' इति रूपं चिन्तयति । एवं च पापं कर्तुं व्यवसिते तमि- नियं प्रायश्चित्ते मार्गणा भवति ॥ ५५८१ ॥ बञ्चामि बच्चमाणे, चउरो लहुगा य होति गुरुगा य । उग्गिणम्मि य छैदो, पहरणे मूलं च जं जत्थ ॥ ५५८२ ॥ 'ब्रजामि, सं गृहस्थं व्यपरोपयामि' इति सकल्पे चतुर्लघवः । पदमैदादारस्य पथि बजत- श्चतुर्गुरवः । यष्टि-लोष्टादिकं प्रहरणं मार्गयति षड्लघवः । प्रहरणे लब्धे गृहीते च षड्गुरवः । उदगीणे प्रहारे छेदः । प्रहारे पतिते यदि न म्रियते ततश्छेद एव । अथ मृतस्ततो मूलम् 190 यञ्च यत्र परितापनादिकं सम्भवति तत् तत्र वक्तव्यम् ।। ५५८२ ॥ एते चापरे दोषा:- १°ति तस्स साम तामा० विना ॥ २"तः सन् कृत्यमकलं पान किमपि पश्यति स तम का.॥३'पापं 'व्यवसितुकामे कर्तुमनसि तलि का।

·, - १४७८ सनियुक्ति-लघुभाष्य-वृत्तिके वृहत्कल्पसूत्रे [अधिकरणप्रकृते सूत्रम् ३० तं चैव णिहवेती, बंधण णिछुम्भण कडगंमद्दो य । 'आयरिए गच्छम्मि य, कुल गण संघे य पत्थारो ॥ ५५८३॥ स गृहस्सः '' संयतं वघार्थमागतं दृष्ट्वा कदाचित् तत्रैव 'निष्ठापयति' व्यापादयति, पाणैर्वा बन्धापयति, ग्राम-नगरादेवा निर्दाटयति, कटकमर्दैन वा मृद्राति, अथवा कटकमदः' एकस्य स्टः सर्वमपि गच्छं व्यापादयति, यथा पालकः स्कन्दकाचार्यगच्छम् । अथवा बन्धन-निष्काशनादिकमाचार्यस्यापरगच्छस्य वा करोति । तथा कुलसमवायं कृत्वा कुलस्य बन्धनादिकं कुर्यात्, एवं गणस्य वा सङ्घस्य वा । एप प्रस्तारः ।। ५५८३ ॥ एवमेकाकिनो बजत आरोपणा दोपाश्च भाणिताः । अथ सहायसहितस्यारोपणामाह- संजतगणे गिहिगणे, गामे नगरे व देस रजे य । 19 अहिर्बति रार्यकुलम्मि य, जा जहिं आरोषणा भणिया || ५५८४ ।। बहवः संवताः संयतगणः तं सहायं गृहाति । एवं गृहिगणं वा सहायं गृहाति । स च गृहिगणो आमं वा नगरं वा देशो वा राज्यं वा भवेत् , ग्रामादिवास्तव्यजनसमुदाय इत्यर्थः । एतेषां वा संयतादीनां येऽधिपतयस्तान् वा सहायत्वेन गृहाति, आयद्वा राजकुलं गृहीला गच्छति, यथा कालकाचार्येण शकराजवृन्दम् । अत्र चैकाकिनो या 'यत्र' सकल्पादावारोपणा ३ मणिता सैवेहापि द्रष्टच्या ।। ५५८४ ॥ एतदेव व्याचष्टे- --संजयगणो तदधियो, गिही तु गाम पुर देस रजे वा । एतेसिं चियं अहिवा, एगतरजुतो उभयतो वा ।। ५५८५ ॥ 'संयतगणः प्रतीतः तेषां संयतानामधिपः तदधिषः, आचार्य इत्यर्थः । ये तु गृहिणस्ते प्राम-पुर-देश-राज्यवास्तव्याः एतेपामधिपतयो वा भवेयुः । तत्र प्रामाधिपतिः-भोगिकादिका, 20 पुराधिपतिः श्रेष्ठी कोट्टपालो वा, देशाधिपतिः-देशारक्षिको देशव्यापृतको वा, राज्याधिपतिः- महामन्त्री राजा वा । एतेपामेकतरेणोभयेन वा युक्तो व्रजति ॥ ५५८५ ॥ तत्रेयं प्रायश्चित्तमार्गणा- तहिं वर्चते गुरुगा, दोसु तु छल्लहुग गहणे छग्गुरुगा। उग्गिणि पहरण छेदो, मूलं जं जत्य वा पंधे ॥ ५५८६ ॥ 25 'संयतगणेन तदधिपेन वा उभयेन वा सहाहं ब्रजामि' इति सकल्पे चतुर्लधु । पदभेदमादौ कृत्वा तत्र व्रजतश्चतुर्गुरु । पहरणस्य मार्गणे दर्शने च द्वयोरपि पड्लघु । प्रहरणस्य ग्रहणे पड्गुरु । उंगीणे प्रहरणे छेदः प्रहारे दत्ते मूलम् । 'यद्वा' परितापनादिकं पृथिव्यादिविनाशनं -'यत्र' पथि प्रामे वा करोति तन्निप्पन्नमपि मन्तव्यम् । तथा गृहस्थवर्गेऽपि 'मागेण वा 'प्रामाधिपतिनां यावद् राज्येन वा राज्याधिपतिना वा उभयेन वा सह मजामि' इति सहस्से 18 चतुर्गुरु । पथि गच्छत्तः प्रहरणं च गृहत्तः पडलघु । गृहीते पशुरु । शेष प्राग्वत् । एवं भिक्षोः प्रायश्चित्तमुक्तम् ॥ ५५८६ ॥ १. १. एतदन्तर्गतः पाठः भा० का०. एव पर्तते ॥ २'घु, एतयार्थाद् व्याख्यातम् । पद का० ॥

·. - ३ , - भाष्यगाथाः ५५८३-९१] चतुर्थ उद्देशः 1 १९७९ एसेव गमो णियमा, गणि आयरिए य होति णायच्यो। नवरं पुण नाणतं, अणवढप्पो यं पारंची ।। ५५८७.॥ एष एव गमो नियमाद् 'गणिनः' उपाध्यायस्य आचार्यस्य चशब्दाद् गणावच्छेदिकस्य वा मन्तव्यः । नवरं पुनरत्र नानात्वम्-अधस्तादेकैकपदहासेन यत्र भिक्षोर्मूलं तत्रोपाध्यास्थानव- आचार्यस्य पाराश्चिकम् ॥ ५५८७ ॥ सपोहं च प्रायश्चित्चमित्थं विशेषयितव्यम्- भिक्खुस्स दोहि लहुंगा, गणवच्छे गुरुग एगमेगेणं । उज्झाए आयरिए, दोहि वि गुरुगं च णाणत्तं ॥ ५५८८ ॥ मिझोरेतानि प्रायश्चित्वानि 'द्वाभ्यामपि' तपः कालाभ्यां लघुकानि, गणावच्छेदिकस्यैक- तरेण तपसा कालेन वा गुरुकाणि, उपाध्यायस्थाचार्यस्य च 'द्वाभ्यामपि तपः कालाभ्यां गुरु- काणि । एतद् 'नानात्वं' विशेषः ॥ ५५८८ ॥ 10 काऊण अकाऊण व, उवसंत उवडियस्स पच्छित । सुत्तेण उ पट्टवणा, असुत्ते रागो व दोसो वा ॥ ५५८९ ।। गृहस्थस्य महारादिकमपकारं कृत्वाऽकृत्वा वा यदि उपशान्त:-निवृत्तः प्रायश्चित्तप्रतिपत्त्यर्थ चालोचनाविधानपूर्वकमपुनःकरणेनोपस्थितस्तदा प्रायश्चित्तं दातव्यम् । कथम् ? इत्याह- सूत्रेण प्रायश्चित्तं प्रस्थापनीयम् । असूत्रोपदेशेन तु प्रस्थापयतो रागो वा द्वेषो वा भवति, 15 प्रभूतमापन्नस्य खल्पदाने रागः स्तोकमापनस्य प्रभूतदाने द्वेषः ॥ ५५८९ ॥ एवं राग-द्वेषाभ्यां प्रायश्चित्तदाने दोषमाह--। थोवं जति आवण्णे, अतिरेगे देवि तस्स त होति । सुत्तेण उं. पट्टवणा, सुत्तमणिच्छतें निचुहणा ।। ५५९० ॥ स्तोकं प्रायश्चित्तमापन्नस्य यदि अतिरिक्तं ददाति ततो यावताऽधिकं तावत् 'तस्य प्राय-20 श्चित्तदातुः प्रायश्चितम् आज्ञादयश्च दोषाः, अथोनं ददाति ततो यावता न पूर्यते तावद् . आत्मना प्रामोति, अतः सूत्रेणे प्रस्थापना कर्तव्या । यस्तु सूत्रोक्तं प्रायश्चित्त नेच्छति से वक्तव्यः-- अन्यत्र शोधिं कुरुष्व । एषा नियूहणा भण्यते ।। ५५९० ॥ . अस्या एव पूर्वार्द्ध व्याचष्टे- जेणाधियं उणं वा, ददाति तावतिअमप्पणी पावे 1 अहवा-सुत्तादेसा, पावति चतुरो अणुग्यातां ॥ ५५९१ ॥. 'येन' यावता अधिक ऊन वा ददाति तावद् आत्मना पामोति । अथवा सूत्रादेशादना- ऽतिरिक्त ददानब्धतुरोऽनुद्धाताम् मासान् प्रामोति । तच्चेदं निशीथदशमोद्देशकान्तर्गतं सूत्रम्- जे उग्धांइए अणुग्घाइयं देइ ने अणुग्याइए उग्धाइयं देह से आवजइ चाउम्मासिय परि- हारहाणं अणुग्धाइयं (सू०१७-१८)। ॥ ५५९१ ॥ अथ द्वितीयपदमाह--30 वितियं उप्पाएउं, सासणपते असज्झे. पंच वि पयाई। ..१ नेयचो तामा...ग, तुशब्दोऽवधारणे, सूत्रेणैव प्रायश्चित्तस्य प्रस्थापना कर्चव्या, नासूत्रेण । यस्तु को० ॥ 25 ·१९८० सनियुक्ति लघुभाष्य-वृत्तिके बृहत्कल्पसूत्रे [परिहारिकमकृते सूत्रम् ३१ आगा कारणम्मि, रायसंसारिए जतणा ॥ ५५९२ ॥ द्वितीयपदं नाम-अधिकरणमुत्सादयेदपि । सः 'शासनमान्तः प्रवचनप्रत्यनीक: 'मसा- ध्यश्च न यथा तथा शासितुं शक्यते ततस्तेन सममधिकरणमुत्पाद्य शिक्षणं कर्तव्यम् । तत्र व खयमसमर्थः संयत-ग्राम-नगर-देश-राज्यलक्षणानि पञ्चापि पदानि सहायतया गृहीयात् । आगादे कारणे राजसंसारिका-राजान्तरस्थापना तामपि यतनया कुर्यात् । तथाहि-यदि राजाऽतीव प्रवचनमान्तः अनुशिष्यादिमिरनुकूलोपायैर्नोपशाम्यति ततस्तं राजानं स्फेटयित्वा तद्वंशजमन्यवंशज वा भद्रकं राजानं स्थापयेत् ।। ५५९२ ।। यध तं स्फेटयति स ईदृशगुणयुक्तो भवति- विजा-ओरस्सबली, तेयसलद्धी सहायलद्धी वा। 10 उप्पादेउं सासति, अतिपंतं कालकजो वा ।। ५५९३ ॥ यो विद्यावलेन युक्तो यथा आर्यखपुटर, औरसेन वा बलेन युक्तो यथा वाहुवली, तेजो- लब्ध्या चा सलब्धिको यथा ब्रह्मदत्तः सम्भूतभवे, सहायलब्धियुक्तो वा यथा हरिकेशबलः। ईशोऽधिकरणमुत्पाद्य 'अतिप्रान्तम्' अतीवप्रवचनप्रत्यनीक शास्ति, 'कालिकाचार्य इव' यथा कालकाचार्यों गर्दमिल्लराजानं शासितवान् । कथानकं सुप्रतीतत्वान्न लिख्यते ।। ५५९३ ।। ॥ अधिकरणप्रकृतं समाप्तम् ।। परिहा रिकप्रकृतम् - - io 20 - परिहारकप्पट्टियस्स णं भिक्खुस्स कप्पा आयरिय- उवज्झाएणं तदिवसं एगगिहंसि पिंडवायं दवावि- त्तए, तेण परं णो से कप्पइ असणं वा पाणं वा खाइमं वा साइमं वा दाउं वा अणुप्पदाउं वा । कप्पइ से अन्नयरं वेयावडियं करित्तए, तं जहा- उठावणं वा निसिआवणं वा तुयद्दावणं वा उच्चार- पासवण-खेल-सिंघाणविगिचणं वा विसोहणं वा करित्तए । अह पुण एवं जाणिज्जा-छिन्नावाएसु पंथेसु आउरे झिंझिए पिवासिए, तवस्सी दुब्बले किलंते मुच्छिज्ज वा पवडिज्ज वा एवं से कप्पइ असणं वा ४ दाउं वा अणुप्पदाउं वा ३१ ॥ १कार्यों मा०॥ 25 ·माध्यगाथाः ५५९२-९६] चतुर्थ उद्देशः। . मरस सम्बन्धमाह- पच्छित्तमेव पगतं, सहुस्स परिहार एव न उ सुद्धो। तं वहतो का मेरा, परिहारियसुत्तसंबंधो ॥ ५५९४ ॥ प्रायश्चित्तमेवानन्तरसूत्रे प्रकृतम्, तच 'सहिष्णोः' समर्थस्य प्रथमसंहननादिगुणयुक्तस्य परिहारतपोरूपमेव दातव्यम् , न पुनः शुद्धतपोरूपम् , अतः 'तत्' परिहारतपो वहतः 'का मर्यादा' का सामाचारी ! इति । अस्यां जिज्ञासायामिदं परिहारिकसूत्रमारम्यते । एष सम्बन्धः ।। ५५९४॥ वीसुंभणसुत्चे वा, गीतो बलवं च तं परिदुप्पा । चोयण कलहम्मि कते, तस्स उ नियमेण परिहारो॥ ५५९५ ॥ अथवा 'विश्वग्भवनसत्रे भरणसूत्रे गीतार्थः 'बलवांश्च' प्रथमसंहननयुक्तः 'तदू' मृतक 10 परिष्ठाप्य काष्ठमानयन् गृहस्थेन नोदितो यदि कलहं करोति तदा तस्य नियमेन परिहारो दातव्यः, तस्य च विघिरनेनाभिधीयते ॥ ५५९५ ॥ अनेन सम्बन्धेनायातस्यास्स व्याख्या-परिहारकल्पस्थितस्य मिक्षोः कल्पते आचार्योपा- ध्यायेन 'तदिवसम्' इन्द्रमहाद्युत्सवदिने एकस्मिन् गृहे 'पिण्डपात' विपुलमवगाहिमादिभक्त- लाभं दापयितुम् । ततः परं "से" तस्य नो कल्पते अशनं वा पानं वा खादिम वा खादिम 16 वा दातुमनुप्रदातुं वा । तत्र दातुं एकशः, अनुप्रदातुं पुनः पुनः । किन्तु करपते "से" तस्य परिहारिकस्यान्यतरद् वैयावृत्यं कर्तुम् । तद्यथा-उत्थापनं चा निषादनं वा त्वविर्तापनं वा उच्चार-प्रश्रवण-खेल-सिवानादीनां च विवेचनं वा-परिष्ठापनं 'विशोधनं वा उच्चारादिखरण्टि- तोपकरणादेः प्रक्षालनं कर्तुम् । अथ पुनरेवं जानीयात्-'छिन्नापातेषु व्यवच्छिन्नगमा-Ssग- मेषु पथिषु 'आतुरः ग्लानः 'झिन्झितः' बुभुक्षाः 'पिपासितः तृषितो न शक्नोति विवक्षितं 20 ग्राम प्रातुम्, अथवा प्रामादावपि तिष्ठतां सः 'तपखी' षष्ठा-ऽष्टमादिपरिहारतपःकर्म कुर्वन दुर्बलो भवेत् , ततो मिक्षाचर्यया क्लान्तः सन् मूछेद्वा प्रपतेद्वा, एवं "से" तस्य कल्पते अशनादिकं दातुमनुप्रदातुं वा । एष सूत्रार्थः ॥ अथ नियुक्तिविस्तर:- कंटगमादीसु जहा, आदिकडिल्ले वहा जयंतस्स । अवसं छलणाऽऽलोयण, ठवणा जुत्ते य चोसग्गो ॥ ५५९६ ॥ ननु स भगवान् 'प्रमादो न कर्तव्यः' इत्युपदेशेन संयमाध्वनि गच्छन् कथं परिहारकत्वं प्राप्तः इति उच्यते यथा कण्टकाकीणे मागें उपयुक्तस्यापि कण्टको लगति, आदिशब्दाद् विषमे वा यथोपयुक्तोऽप्यागच्छन् प्रपतति, कृतप्रयलो वा यथा नदीवेगेन ह्रियते, सुशिक्षि- तोऽपि यथा खझेन लान्छयते; एवं कण्टकादिस्थानीयमादिकडिल्लम्-आद्यगहनं यद् उद्गमो- त्पादनैषणारूप ज्ञानादिरूपं वा तत्र यतमानस्याप्यवश्यं कस्यापि च्छलना भवति, छलितेन 30 चावश्यमालोचना दातव्या । ततो यः संहनना-ऽऽगमादिमिर्गुणैर्युक्तः सहितस्तस्य 'स्थापना' परिहारतपः प्रायश्चित्तदानं कर्तव्यम् । तत्र चाय विधिः-प्रशस्तेषु द्रव्य-क्षेत्र-काल-मावेषु १खी' चतुर्थ-षष्ठा-ऽष्टम-दशम-द्वादशलक्षणं परि° का ॥ - 26 ·१९९३ सनियुक्ति-लघुभाष्य-वृत्तिके वृहत्कल्पसूत्रे [परिहारिकपकृते सूत्रम् ३१ तस्य साधोनिर्विघ्नतपःकर्मसमाप्तये शेषसाधूनां च भयजननार्थ सकलेनापि गच्छेन 'व्युत्सर्गः कायोत्सर्गः कर्तव्यः । तत्राचार्यों मणति एतस्स साधुस्स निरुवसम्गनिमित्तं ठामि काउ- स्सा जाव चोसिरामि", ततश्चतुर्विशतिस्तवमनुप्रेक्ष्य "नमों अरिहंताण" इति भणित्वा चतुर्विशतिस्तवं मुखेनोच्चार्य भणति ।। ५५९६ ॥ एस तवं पडिवजति, ण किंचि आलचति मा ण आलवहां । अचवचितगस्सा, वाघातो मे ण कायञ्चो ॥ ५५९७ ॥ 'एप' आत्मविशुद्धिकारकः परिहारतपः प्रतिपद्यते अतो न किश्चिद् युष्मानालपति, अत्र "सत्सामीप्ये सद्वद्वा" (सि० हे. ५-४-२.) इति सूत्रेण भविष्यदर्थे वर्तमाना, ततो नालप्स्यतीत्यर्थः, यूयमपि roj" एनं माऽऽलपत । एष युष्मान् सूत्रा-ऽयों शरीरोदन्तं वा न ioपृच्छति, यूयमप्येने मा पृच्छत । एवमन्येष्वपि परिवर्तनादिपदेषु भावनीयम् । इत्थमात्मार्थ- चिन्तकस्यास्य ध्यानस्य परिहारतपसश्च व्याघातः "मे" भवद्भिर्न कर्तव्यः ।। ५५९७ ॥ अथ यानि पदानि तेन साधुभिश्च परस्पर परिहर्तव्यानि तानि दर्शयति- : आलावण पडियुच्छण, परियड्डहाण बंदणग मचे। पडिलेहण संघाडग, भत्तदाण संभुंजणा चेव ।। ५५९८॥ आलपन सम्भाषणमनेन युष्माकं न कर्तव्यं युष्माभिरप्यस्य न विधेयम् । एवं सूत्रा-ऽर्थयोः 15 शरीरवार्ताया वा प्रतिप्रच्छनम् , पूर्वाधीतस्य श्रुतस्य परिवर्तनम् , कालग्रहणनिमितं "उहाणं" ति उत्थापनम् , रात्रौ सुशोस्थितर्बन्दनककरणम् , खेल-कायिका-संज्ञामात्रकाणां समर्पणम्, उप- करणस्य प्रत्युपेक्षणं भिक्षा-विचारादौ गच्छता सवाटकेन भवनम् , भक्तस्य वा पानकस्म था दानम् , एकमण्डल्यो वा सम्-एकीभूय भोजन न कर्तव्यम् ॥ ५५९८॥ अथ कुर्वन्ति तत इदं प्रायश्चित्तम्--- संघाडगाओ जाव उ, लहुओ मासो दसह उ पयाणं । लहुगा य भदाणे, संभुंजण होतऽणुग्धाता ॥ ५५९९ ॥ एतेषामालपनादीनां दशानां पदानां मध्यादालपनादारभ्य यावत् सङ्घाटकपदं तावद् अष्टानां पदानां करणे गच्छसाधूनां प्रत्येकं मासलघु । अथ भक्तेदानं कुर्वन्ति ततश्चतुर्लघु । एकमण्डल्या 25 सम्भुञ्जते ततस्तेषामेव चत्वारोऽनुद्धाता मासाः ॥ ५५२९ ॥ परिहारकस्य इदं प्रायश्चित्तम्--- अहण्हं तु पदाणं, गुरुओ परिहारियस्स मासो उ। भचपदाणे संभुंजणे य चउरो अणुग्धाया ।। ५६०० ॥ पारिहारिकस्याप्टानां पदानां सङ्घाटकान्तानां करणे मासगुरु । भक्तपदानं सम्भोजनं वा कुर्वतश्चत्वारो मासा अनुदाताः ॥ ५६०० ॥ इमे च दोषाः- १तिसूत्रम है ॥ २ तिसूत्रं मुडे. ॥ ३ जन-सम्भोजनं भवद्भिरनेन साथै न फर्सव्यानि, एपोऽपि भवद्भिः सार्धन करिष्यतीति ॥ ५५९८ ॥ अथ कां ॥ ४°त-पागे को तामा० विना । एतत्याठानुसारेणैव मा० टीका 1 दृश्यतां टिप्पणी ५॥ ५-पानं कु मा । क-पानदान कु कां॥ 20 - ·- चतुर्थ उद्देशः भाष्यगाथा: ५५९७-५६०६) ११८ कुन्वंताणेयाणि उ, आंणादि विराहणा दुवैण्डं पि। देवय पमत्त छलणा, अधिगरणादी य उदितम्मि ॥ ५६०१।। - ? 'एतानि आलपनादीनि कुर्वतामाज्ञादयो दोषाः, विराधना च "दूयोरपि पारिहारिक गच्छसाधुवर्गयोर्भवति । प्रमत्स्स च देवतया छलनम् । अन्येन वा साधुना भणित:- 'किमित्यालपनादीनि करोषि एवं 'उदिते' भणिते सति अधिकरणादयो दोषा भवन्ति ॥ ५६०१ ॥ अथ "कप्पइ० एगमिहंसि" इत्यादि स्त्र व्याख्यानयति-. विउलं व भत्-पाणं, दहणं साहुचजणं चैव । नाऊण तस्स भावं, संघाई देति आयरिया ।। ५६०२॥ - - सङ्खब्यामुत्सवे वा विमुलं भक्त पानं साधुमिरानीतं दृक्ष तद्विषय ईषदमिलाषा भवेद, 'साधुवर्जनां च' 'साधुभिः खदुश्चरितैः परित्यक्तोऽहम्' इत्येवं मनसि चिन्तयेत् । एवं ज्ञावा 10 तदीयं भावमाचार्याः सङ्घाटकं ददति ॥ ५६०२ ॥ अथेदमेवे भावपदं व्याचष्टे- भावो देहावत्या, तप्पडिबद्धो व ईसि भावो से! अप्पातित हयतण्हो, वहति सुहं सेसपछित्तं ।। ५६०३ ।। भावो नाम 'देहावस्था देहस्य दुर्बलता तत्मतिबद्धों वा' विपुलभक्त पानविषय ईषद् 'भावः' अभिलाषः तस्य सञ्जातः, ततश्च यथामिलषिताहारेणाप्यायितो हततृष्णम सन सुखेनैव ।। शेष प्रायश्चित्तं वहतीति मत्वा सङ्घाटको दीयते ॥ ५६०३ ॥ . अमुमेवार्थमन्याचार्यपरिपाच्या किन्चिद् विशेषयुक्तमाह- देहस्स तु दोबल्लं, भावो ईसि व तप्पडीयो। अगिलाएँ सोहिकरोण वा वि पावं यहीणं-से ॥ ५६०४॥ देहस्य दौर्बल्यम् ईषद्धा मनोज्ञाहारविषयप्रतिबन्धः, एष भाव उच्यते । यद्वा अग्लान्या १० शोधिकरणेन पापं तस्य प्रक्षीणप्रायम् एवंविधं भावमाचार्या जानीयुः ।। ५६०१ ।। कथं पुनरेतद् जानन्ति ! इति उच्यते- आगंतु एयरो वा, भावं अतिसेसिओ से जाणिजा। हेऊहि व से भावं, जाणिचा अणतिसेसी वि ॥ ५६०५॥ . आगन्तुकः 'इतरो वा'. वास्तव्यः 'अतिशयी' नवपूर्वघरादिरवधिज्ञानादियुक्तो का सच एवंविध भावं-"से" तसे जानीयात् । अथवा अनतिशयज्ञान्यपि बाबैराकारादिभिर्हेतुमिस्तस्य भावं जानीयात् ॥ ५६०५ ॥ ततः- सक्कमहादी दिवसो, पणीयमचा प संखडी विपुली-1- धुवलमिग एगघरं, तं सागकुलं असागं वा ।। ५६०६ ॥ शक्रमहादेर्दिवसो यदा सजातस्तदा त कापि.श्राद्धगृहे नयन्ति, प्रणीतमका वा काचिद् ७० विपुला सङ्गुडिस्तत्र वा विसर्जयन्ति । तच 'ध्रुवलम्भिकम्' अवश्यसम्भावनीयलाममेकमेव गृह विद्यते । इदं च श्रावकगृहमश्रावकगृहं वा भवेत् उभयत्रापि गुरवः खयं प्रथमतो गच्छन्ति, १ एतदनन्तरे प्रन्यानम्-४५०० को० ॥ २°व नियुकिगाथागतं मा - पृ० १८७ ·18 - सनियुक्ति-लघुभाष्य-वृत्तिके वृहत्कल्पसूत्रे [परिहारिकप्रकृते सूत्रम् ३१ तं च परिहारिक ब्रुवतें-आर्य ! समागन्तव्यममुकगृहे पात्रकमुद्राय वयेति । ततस्तत्र प्राप्तस्य विपुलमवगाहिमादिकं भक्त दापयन्ति । अथासौ तत्र गन्तुं न शक्नोति ततो भाजनानि गृहीत्वा खयमानीय गुरवो ददति ॥ ५६०६ ॥ • एतावता "कप्पइ आयरि-उवज्झाएणं तद्दिवसं एगगिहंसि पिंडवायं दवाविचए" इति । सूत्र व्याख्यातं मन्तव्यम् । अथ "तेण परं नो से कप्पइ" इत्यादि सूत्र व्याख्याति- भत्तं वा पाणं वा, ण दिति परिहारियस्स ण करेंति । कारणें उढवणादी, चोयग गोणीय दिलुतो ॥५६०७।। भक्तं वा पानकं वा ततः परं परिहारिकस्य निष्कारणे न प्रयच्छन्ति, न वा किमप्याल- पनादिकं कुर्वन्ति । 'कारणे तु' यदा उत्थानादिकं कर्तुं क्षीणदेहतया न शक्नोति तत उत्यापfo नादिकं कारयन्ति । अत्र नोदकः प्राह-किं प्रायश्चित्रं राजदण्ड इवावशेन वोढव्यं येनेह- शीमवस्था प्राप्तस्यापि भक्त-पानमानीय न दीयते । सूरिराह-गोदृष्टान्तोऽत्र क्रियते यथा नवप्रावृषि या गौरुत्थातुं न शक्नोति तो गोप उत्थापयति अटवीं च चारिचरणार्थ नयति, या तु गन्तुं न शक्नोति तस्या गृहे आनीय प्रयच्छति । एवं पारिहारिकोऽपि यत् कर्तुं शक्नोति तत् कार्यते, यत् पुनरुत्थानादिकं कर्तुं न शक्नोति तद् अनुपारिहारिकः करोति ।। ५६०७ ।। कथं पुनरसौ करोति ! इत्याह- उडेल निसीएजा, मिक्खं हिंडेश भंडगं पेहे। कुवियपियपंधवस्स व, करेइ इयरो वि तुसिणीओ ॥५६०८॥ स परिहारिकस्तपसा शान्तो ब्रवीति-उचिठेयं निपीदेयं भिक्षां हिण्डेयं भाण्डकं प्रत्युपेक्षे- यम् । एवमुक्तेऽनुपारिहारिक उत्थापनादिकं सर्वमपि करोति । कथम् ! इत्याह--यथा प्रियbo वान्धवस्य कुपितः कश्चिद् बन्धुर्यत् करणीयं तत् तूष्णीकः करोति, एवम् 'इतरोऽपि अनुपा- रिहारिकः सर्वमपि तूष्णीकभावेन करोति ॥ ५६०८॥ अथ भिक्षाहिण्डनादौ विधिमाह- णीणेति पवेसेति च, भिक्खगए उग्गह तउग्गहियं । रक्खति य रीयमाणं, उक्खिवह करे य पेहाए ॥ ५६०९ ॥ मिक्षा गतस्य पारिहारिकस्य 'अवमह प्रतिग्रहं तेन-पारिहारिकेण गृहीतमनुपारिहारिक: कपात्रबन्धाद निष्काशयति तत्र वा प्रवेशयति, 'रीयमाणं च पर्यटन्तं श्वान-भावाद्युपद्रवात् प्रपतनादेवी रक्षति, भाण्डप्रत्युपेक्षणायामशकस्य 'करौ' हस्तावनुपरिहारिक उक्षिपति येन खयमेव प्रत्युपेक्षते ॥ ५६०९॥ आह-यदि नामाशक्तस्तहि कस्मादसौ मिक्षाहिण्डनादिकं विधाप्यते ? इत्याह- एवं तु असढभाचो, विरियायारो य होति अणुचिण्णो। १भक्ष्यं दा मो० ले० ॥ २ "चोदगो भणति-कीस उढविज्जति ! बहुयरी से गिजरा होहिति एत्याऽऽयरियो गोणिदिटुंतं फरेति-जधा गोणी पविट्ठा जति ण उट्ठविमति मरति छुपाए, तथा सो वि अणुविजतो मरेजा । संजमजीवितं च फम्मक्सयहाए चिर इच्छिजति, लवसत्तमव्याख्या कार्या ॥” इति पूर्णी विशेषचूर्णौ च ॥ " ·१९८९ - , भाष्यगाभाः ५६०७-१४]. अतुर्थ उद्देशः । .. भयजगणं सेसाण य, वो यं सप्पुरिसचरियं च ॥ ५६१० ॥ .. 'ए' यथाशक्ति कुर्वतस्तस्याशठमावो भवति, वीर्याचारश्चानुचीणों भवति, शेषाणामपि साधूनां मयजननं कृतं. भवति, तपः सम्यगनुपालितं भवति, सत्पुरुषचरितं च कृतं भवति ॥ ५६१०॥ अथ "छिन्नावाएसु पंथेसु" इत्यादि सूत्र व्याचष्टे- छिण्णावात किलंते, ठवणा खेत्तस्स पालणा दोहं । असहुस्स भत्तदाणं, कारणे पंथे व पचे वा ।। ५६११ ॥ छिन्नापातेऽध्वनि गच्छन् परिहारिको यदि बुभुक्षया तृषा च क्लान्तो ग्राम प्राप्तुं न शक्नोति ततोऽनुपारिहारिको भक्त-पानं गृहीखा तस्यान्तरमामे ददाति । अथवा स भगवान् अनिमूहि- तवल-वीयों बहिर्गामे मिक्षा पर्यटति, तत्र हिण्डित्वा तपाक्लान्तो यदा न शक्नोत्यागन्तुं तत आगन्तुमसमर्थे तसिन् क्षेत्रस्य स्थापना कर्तव्या, मूलपाम एव स हिण्डते न बहिर्भिक्षाचर्या 19 गच्छतीत्यर्थः। "पालणा दोण्हं" ति 'द्वयोरपि' पारिहारिका-ऽनुपारिहारिकयोः पालना कर्तव्या। कथम् ! इत्याह ---"असहुस्स भत्तदाणं कारणे" ति यदि स पारिहारिकः खमामेऽपि हिण्डितुं न शक्नोति ततोऽनुपारिहारिको हिण्डित्वा तस्य प्रयच्छति अनुपारिहारिकस्तु मण्डलीतः समु- दिशति; अथानुपारिहारिकोऽपि ग्लानत्वेनासहिष्णुर्भिक्षां गन्तुं न शक्नोति तत एवं विधे कारणे द्वयोरपि गच्छसत्काः साधवः प्रयच्छन्ति एवं द्वावपि पालितो-अनुकम्पिती भवतः । एवं 15 खानस्थितानां यतना भणिता । सम्प्रति पूणे मासे वर्षावासे वा मामानुग्राम विहरतां "पंथे व पत्ते व" ति पथि वा प्रामे प्राप्तानां वा यतनाऽभिधीयते ॥ ५६११ ॥ उवयंति डहरगाम, पत्ता परिहारिए अपार्वते । वस्सहा तं गाम, ठविंति अन्नेसु हिडंति ॥ ५६१२ ॥ पथि व्रजन्तो डहर-लघुतरं ग्रामं प्रातपरिहारिकश्चाद्यापि न प्रामोति ततस्तस्याथै 20 तं ग्राम स्थापयन्ति । खयं तु गच्छसाधवोऽन्येषु मामेषु मिक्षा हिण्डन्ते ।। ५६१२ ॥ वेलइवाते दूरम्मि य गामे तस्स ठाविउमद्धं । अई अडंति सो वि य, अद्धमडे तेहिं अडिते वा ॥ ५६१३ ॥ अथ यावत् ते गच्छन्ति तावदन्यनामेषु वेलाया अतिपातो भवति दूरे वा से ग्रामस्ततः 'तस्यैव' मूलग्रामस्थाई - परिहारिकस्यार्थाय स्थापयित्वा द्वितीयम खयमटन्ति । एवं तावत् 20 पथि वर्तमाने पारिहारिके भणितम् । यत्र तु साधवः पारिहारिकश्च समकमेव प्राधास्तत्राप्य मामे साघवो हिण्डन्तेऽढ़े पारिहारिकः । अथ साधूनामर्दै पर्यटतां न पूर्यते ततस्तैः सर्वस्मिन् पामे पर्यटिते पारिहारिका पश्चात् पर्यटति ।। ५६१३ ॥ अथ पारिवारिको यथा कारणे गच्छसाधूनां वैयावृत्यं करोति तथाऽभिधीयते- बिइयपय कारणम्मि, गच्छे वाऽऽगाहें सो तु जयणाए। 30 अणुपरिहारिओं कप्पट्टितो व आगाढ संविग्गो।। ५६१४॥ द्वितीयपदे 'कारणे कुलादिकार्ये पारिहारिकोऽपि साधूनां वैयावृत्यं करोति, यथा पाराचिंक: १हाणं गाताभा ॥ २२॥ एतचिहान्तर्वती पाक भा पुस्खक एवं वर्तते, नान्येष्वादशेष्विति ।। ।

·- 10 सनियुक्ति-लघुभाष्य-वृत्तिके हत्कल्पसूत्रे परिहारिकप्रकृते सूत्रम् ११ "अच्छठ महाशुमागो, जहासह गुणसयागरो संघो । (गा० ५०१५) इत्यादि भणित्वा वैयाइत्यं कृतवान् । तथा गच्छे वा आगाढं कारणं समजनि ततः सोऽपि 'यतनया" वक्ष्य- माणया मक्का-पानाहरणादिकं वैयावृत्यं करोति । "अणुपरिहारिय' इस्यादि पश्चार्दम्-अब गच्छसाधवः प्रज्ञप्तिमहाभुतादीनामन्यतरमागाढयोगं प्रतिपन्ना,उपाध्यायश्च ग्लानः कालगतो वा ततोऽनुपारिहारिक कल्पस्थितो का.वाचनां गच्छस्स ददाति । अथ तावप्यशक्तौ ततः पारिहारिकोऽपि वाचनां ददाति । स च तां ददानोऽपि संविम एव मन्तव्यः । इह मा भूत् कस्यापि मतिः-पूर्वसूत्रेण प्रतिपिद्धं सूत्रार्थदानादिकमनेनानुज्ञातम्, एवं पूर्वापरविरुद्ध- माचरन् असविनोऽसाविति तन्मतिव्यपोहाथै संविमग्रहणम् ॥ ५६१४ ॥ अथ गच्छस्सागाटकारणं व्याचष्टे- मयण च्छेच विसोमे, देति गणे सो तिरो व अतिरो वा। तन्माणेसु सासु व, तस्स वि जोगं जणो देति ।। ५६१५ ॥ मदनकोद्रवकूरेण भुक्तन गच्छः सर्वोऽपि ग्लानः जातः, छेवकम्-अशिवं तेन वा गृहीता, प्रत्यनीकेन वा विषं दत्तम्, अवमौदये वा न संस्खरति तत एवमागाढे कारणे 'स' पारिहा- रिको भक्त पानमौषधानि वा 'ताजनेषु' गच्छसत्केषु पात्रकेपु तेपामभावे खमाजने वा 16गृहीला तिरोहितमतिरोहितं वा 'गणे' गच्छस्य प्रयच्छति । तिरोहितं नाम-स आनीयानु- पारिहारिकस्य ददाति सोऽपि गच्छस्यार्पयति, अथानुपारिहारिकोऽपि ग्लानखदा कल्पखितस ददाति सोऽपि तथैव गच्छस्यार्पयति । कल्पस्थितस्यापि म्लानत्वेऽतिरोहित-खयमेव गच्छस्य ददाति । यच तेषां योग्य जनो ददाति तत् तेपामर्थाय गृहाति, यत् तु तस्य योग्यं तद् आत्मनो गृहाति ।। ५६१५॥ एवं ता पंथम्मि, जत्य वि य ठिया तहिं पि एमेव । वाहिं अडती डहरे, इयरे अद्भुद्ध अडिते वा ।। ५६१६ ॥ एवं तावत् पथि गच्छताममिहितम् । यत्रापि च प्रामादौ स्थितास्तत्राप्येवमेव मन्तव्यम् । मार्गे च यत्र गच्छो न प्राप्तस्तत्र डहरे ग्रामे पारिहारिकः प्राप्तो बहिर्गामे पर्यटति । "इतरे"ति अथ वेलातिक्रमो दूरे वा स प्रामः ततस्तत्रैव मूलगामेऽद्धे पारिहारिकः पर्यटति अझै गच्छ- 20 साधवः, तेन वा अटिते गच्छः पर्यटति ॥ ५६१६ ॥ किंबहुना ? पक्षद्वयस्याप्ययं परमार्थ उच्यते- कप्पट्टियं परिहारी, अणुपरिहारी व भत्त-पाणेणं । पंथे खेचे व दुवे, सो विय गच्छस्स एमेव ॥ ५६१७ ॥ पथि वा क्षेत्रे वाद्वयोरपि वर्तमानो ग्लानत्वादौ कारणे कल्पस्थितोऽनुपारिहारिको वा 50 पारिहारिकस्य मक-पानेनोपग्रहं करोति । सोऽपि च पारिहारिको गच्छस्यैवमेवोपग्रह करोति ॥ ५६१७॥ ॥ परिहारिकप्रकृतं समाप्तम् ॥ . ~ ·माण्ययाः ५१५-२० चतुर्थ उद्देश। म हा नदी में कृतम् - 10 नो कप्पइ निग्गंथाण वा निग्गंथीण वा इमाओ पंच महण्णवाओ महानदीओ उद्दिट्ठाओ गणियाओ, वंजियाओ अंतो मासस्स दुक्खुत्तो वा तिक्खुत्तो वा उत्तरित्तए वा संतरित्तए वा । तं जहा-गंगा जउणा सरऊ कोसिया मही ३२॥ अस्य सम्बन्धमाह- अद्धाणमेव पगतं, तत्थ थले पुन्ववणिया मेरा। जति होज तत्थ तोयं, वत्थ उ सुत्वं इमं होति ॥ ५६१८॥ अनन्तरसूत्रे "छिन्नावाएस पंथेसु" इति वचनाद् अध्वा' मार्ग एव तावत् प्रकृतः । तत्र च स्थले गच्छतां 'पूर्ववर्णिता' प्रथमोद्देशके अध्वस्त्रे भणिता मर्यादा अवधारणीया । यत्र तु मागें तोयं भवति तद्विषयविधिप्रतिपादकमिदं सूत्रं भवति ॥ ५६१८॥ अनेन सम्बन्धेनायातस्यास्य व्याख्या-'नो कल्पन्ते' न युज्यन्ते, सूत्रे एकवचन निर्देशः प्राकृतत्वात् , निम्रन्थानां वा निर्ग्रन्थीनां वा 'इमाः' प्रत्यक्षासन्नाः पञ्च 'महार्णवाः' बहुदकतया 15 महार्णवकल्पा महासमुद्रगामिन्यो वा 'महानद्यः' गुरुनिम्नगाः 'उद्दिष्टा' सामान्येनामिहिवा यथा महानद्य इति, गणिता यथा पञ्चेति, 'व्यञ्जिता व्यक्तीकृता यथा गङ्गेत्यादि, 'अन्तर', मध्ये मासस्य द्विकृत्वो वा त्रिहत्वो वा उत्तरीतुं वा बाहु-जवादिना सन्तरीतुं वा नावादिना । तद्यथा-गका १ यमुना २ सरयूः ३ कोशिका ४ मही ५। एष सूत्रार्थः ।। • अथ भाष्यकारः कानिचिद् विषमपदानि विवृणोति- इमाउ ति सुत्तउचा, उद्दिढ नदीउ गणिय पंचेव । गंगादि वंजिवाओ, बहुओदग महण्णवातो तू ॥ ५६१९ ।।. इमा इति प्रत्यक्षवाचिना सर्वनाम्ना सूत्रोक्ता उच्यन्ते । उद्दिष्टा नद्य इति । गणिताः पञ्चेति । व्यञ्जिता गङ्गादिभिः पदैर्व्यक्तीकृताः । यास्तु महदकाता महार्णवा उच्यन्ते ॥ ५६१९ ॥ कृता विषमपदव्याख्या भाष्यकृता । अथ नियुक्तिविस्तर।- पंचहं गहणेणं, सेसा वि उ सूइया महासलिला । तस्य पुरा-विहरिसु य, ण य वातों कयाइ सुक्खंति ॥ ५६२०१॥. : 'पञ्चाना' गङ्गादीनां ग्रहणेन शेषा अपि योः 'महासलिला: बहूदका अविच्छेदवाहिन्यवाः : सुचिता मन्तव्याः । साद् बुद्धिः-किमर्थ गङ्गादीनां ग्रहणम् ! इत्याह-"तत्य" इत्यादि, १तः, गाथायों नपुंसकत्वनिर्देश प्राकृतत्वात्। तत्र को० ॥ २ याः सिन्धुप्रभृतयः 'महा' कार॥ 20 25 न ·5 - 10 16 १४८८ सनियुक्ति-लघुभाष्य-वृत्तिके वृहत्कल्पसूत्रे महानदीप्रकृते सूत्रम् ३२ येषु विषयेषु गङ्गादयः पञ्च महानद्यो वहन्ति तेषु पुरा साधवो विहृतवन्तो न च ताः कदा- चनापि शुष्यन्ति अतस्तासां ग्रहणम् ।। ५६२० ॥ पंच परूवेतूणं णावासंतारिमे उजं जत्थ । उत्तरणम्मि वि लहुगा, तत्थ वि आणाइणो दोसा ॥ ५६२१ ॥ पश्चापि महानदीः प्ररूप्य या यादृशी यत्र विषये तां तथा वर्णयित्वा प्रस्तुतमभिधातव्यम् । तच्चेदम्-नौसन्तारिमं यत्रोदकं तत्र यत् षटकायविराधनामात्मविराधनां वा प्रामोति तन्निष्पन्न प्रायश्चित्तम् । यत्रापि जहादिनोत्तरणं भवति तत्रापि चतुर्लघुकाः, अपिशब्दात् सन्तरणेऽपि चतुर्लघु । 'तत्रापि' उत्तरणे आज्ञादयो दोपाः, किं पुनः सन्तरणे ? इत्यपिशब्दार्थः ॥ ५६२१ ॥ तत्र सन्तरणे तावद्दोपानाह- अणुकंपा पडिणीया, व होज बहवो उ पञ्चवाया ऊ । एतेसि णाणतं, वोच्छामि अहाणुपुबीए ॥ ५६२२ ॥ अनुकम्पादोषाः प्रत्यनीकदोपा बहवो वा प्रत्यपाया नावमारूढानां भवन्ति । एतेषां च 'नानात्वं' विभागं यथाऽऽनुपूर्व्या वक्ष्यामि ।। ५६२२ ॥ तदेवाह- छुभणं जले थलातो, अण्णे वोयारिता छुभति साहू । ठवणं व पत्थिताए, दुर्दु णावं व आणेती ।। ५६२३ ॥ साधु तरणार्थिनं ज्ञात्वा नौवाणिजो नाविको वा अनुकम्पया नावं स्थलाद् जले प्रक्षिपेत् , ये वा पूर्व नावमारोपितास्तानुदके तटे वा अवतार्य साधून प्रक्षिपे नावमारोपयेदित्यर्थः, सम्प्र- स्थितां वा नावं 'साधव उत्तरिप्यन्ति' इति कृत्वा स्थापयेत् , साधून् वा दृष्ट्वा परकूलाद् नावमा- नयेत् ॥ ५६२३ ॥ अत्र चामी दोषाः- नावित-साधुपदोसो, णियत्तणऽच्छंतगा य हरियादी । जं तेण-सावएहि व, पवहण अण्णाएँ किणणं वा ॥ ५६२४ ॥ ये बेडिकाया अवतारितास्ते नाविकस्य वा साधूनां चा उपरि प्रद्वेषं गच्छेयुः, यद्वा ते निवर्तमानाः तटे वा तिष्ठन्तो हरितादीनां विराधनामन्यद्वाऽधिकरणं यत् कुर्वन्ति, यद्वा स्तेन- श्वापदेभ्य उपद्रवं प्रामुवन्ति, अवहन्ती वा नावं यत् प्रवाहयिष्यन्ति, अन्यस्या वा नावः क्रयणं 25 करिष्यन्ति तनिष्पन्नं प्रायश्चित्तम् ॥ ५६२९ ॥ परकूला नावानयने दृष्टान्तमाह- मञ्जणगतो मुरुडो, णावं दद्रूण-अप्पणा ति । कहिगा जति अक्खेवा, तति लहुगा मग्गणा पच्छा ॥ ५६२५ ॥ 'मज्जनगतः' सानं कुर्वन् मुरुण्डो राजा साधून दृष्ट्वा नावमात्मना नयति, ततो नावारूढः साधुः कथिकाः कथयितुं लमः, यावन्तब्ध तत्रावल्लकक्षेपास्तावन्ति चतुर्लघूनि, पश्चाच साधूना 30 मार्गणा तेनान्तःपुरे धर्मकथनार्थ कृता इत्यक्षरार्थः । भावार्थस्त्वयम्- पाडलिपुत्ते मुरुडो राया गंगाए नावारूढो उदगे व्हायंतो अभिरमइ । साहुणो परकूले पासित्ता सयमेव नावं नेउ साहुणो विलागाविता भणइ--कहं कहेह नाव न उत्तरामो । अक्खे- १जावं नई उत्त डे.॥ - 20. -- ·भीष्यगाथाः १५२५-३०] चतुर्थ उद्देशः। वणाइकहालद्धिजुतो साहू कहेउमारद्धौ । तेण कहिंतेण अक्खित्तों नावियं सन्नेह-सणिय कडेहि जेण एस साहू चिरं कहेइ । साहूण कारणे सणियं गच्छंताणं जत्तियां आवल्लखेवा तत्तिया चउलहुँ । उत्तिपणेण रन्ना अंतेउरे कहिये, जहा-सुंदराओ कहाओ तरङ्गवत्याधाः कथयन्ति साधवः । अंतेउरियाणं कोउग जायं । रायाण विण्णवेंति-जह ते साहुणो इह- माणिजिज्ज तो अम्हे वि सुणेज्जामो । रन्ना गवेसित्ता पवेसिया साहुणो अंतेउरे ॥५६२५॥ तत्र च प्रविष्टानामेते दोषा:- सुत्त-उत्थे पलिमंथो, णेगा दोसा य णिवघरपवेसे । सहकरण कोउएण व, भुत्ता-ऽभुत्ताण गर्मणादी ॥५६२६ ॥ सूत्रा-ऽर्थयोः परिमन्थः, स्मृतिकरणेन कौतुकेन च मुक्ता-ऽमुक्तानां प्रतिगमनादयोऽनेके दोपा नृपगृहप्रवेशे भवन्ति ।। ५६२६ ॥ 10 एते अनुकम्पायां दोषा उक्ताः । अथ प्रत्यनीकतायां दोषानाह- बुब्मण सिंचण बोलण, कंबल-सबला य घाडितिनिमित्त । अणुसट्ठा कालगवा, णागकुमारेसु उबवण्णा ।। ५६२७ ।। वाहनं सेचनं बोलनं वा प्रत्यनीकेन साधूनां क्रियते तत्र सामान्येन दृष्टान्तोऽयम्-मथुरायां भण्डीरयक्षयात्रायां कम्बल-शवली वृषमौ घाटिकेन-मित्रेण जिनदासस्थानापृच्छया वाहिती, तन्निमित् सञ्जातवैराग्यौ श्रावकेणानुशिष्टौ भक्तं प्रत्याख्याय कालगतौ नागकुमारेपपन्नौ ।। ५६२७ ॥ ततस्ताभ्यां किं कृतम् ! इत्याह- वीरवरस्स भगवतो, नावारूढस्स कासि उपसर्ग । मिच्छद्दिहि परद्धो, कंवल-सबलेहिं तारिओ भगवं ॥ ५६२८ ॥ वीरवरस्य भगवतों नावारूढस्य सुर्दादो नागकुमार उपसर्गमकार्षीत् । तेन मिथ्याष्टिना 20 प्रारब्धो जले बोलयितुं कम्बल-शवलाम्यां मोचितो भगवान् । कथानकमावश्यकादवधार- णीयम् (आव० निर्यु० गा० १६९-७१ हारि० टीका पत्र १९९-१)। एवं नावारूढस्स साघोबोलनादिकं सम्भवतीति ॥ ५६२८ ॥ अथ वाहनादिपदानि व्याचष्टे- सीसगता विण दुक्खें, करेह मज्झं ति एवमवि वोत्तुं । 'जा छुमंतु समुद्दे, मुंचति णावं विलग्गेसु ॥ ५६२९ ।। 'सिद्धार्थका इव शिरसि गता अपि मम दुःखं न कुरुथ' एवमप्युक्त्वा कश्चित् प्रत्यनीको यदा साधवो नावं विलमास्तदां नावं नदीमुखेषु मुञ्चति येन समुद्रे प्रक्षिप्यन्ते, तत्र पतिताः क्लिश्यन्तां प्रियन्तां चेति कृत्वा ॥ ५६२९ ॥ गतं वाहनम् । अथ सेचनं बोलनं चाह- सिंचति ते उवार्हि वा, ते चेव जले छुभेज उवधि वा। मरणोवधिनिष्फन, अणेसिग तणादि तरपण्णं ।। ५६३० ॥ 56 - नाविकोऽन्यो वा प्रत्यनीकखान् साधूनुपधि वा सिञ्चति, तानेव साध्नुपधि वा जलें प्रक्षि- पेत्, बोलयेदित्यर्थः । तत्र चात्मविराधनायां मरणनिष्पन्नम्, उपधिनाशे उपधिनिष्पन्नम् । १हुगा । उति डे. . 26 - ·- १४९० सनियुक्ति-लधुभाष्य-वृत्तिके वृहत्कल्पसूत्रे [महानदीपकृते सूत्रम् ३२ यच्चानेषणीयमुपधि ग्रहीष्यन्ति तृणानि वा सेविष्यन्ते तनिष्पनं सर्वमपि प्रामोति । तरपण्य- वा स भार्गयेत् , अदीयमाने चिर निरूध्यात्, दीयमानेऽधिकरणम् || ५६३०॥ गताः मत्यनीकदोषाः । अथ 'बहवः प्रत्यपाया' इति व्याचष्टे- संघट्टणाऽऽयसिंचण, उवगरणे पडण संजमे दोसा। सावत तेणे तिण्हेगतर, विराहणा संजमा-ऽऽयाए । ५६३१ ॥ त्रसादीनां सट्टना, जलेन वा सेचनमुपकरणस्यात्मनो वा, पतनं वा, एते संयमे दोषाः । श्वापदकृता स्तेनकृता या आत्मविराधना । "तिण्हेगयर" ति अनुकम्पा-प्रत्यनीकता-तदुभया- दिरूपाणां त्रयाणामेकतरस्मिन् संयमविराधनाऽऽत्मविराधना च भवति । एष सङ्ग्रहगाथास- मासार्थः ॥ ५६३१ ॥ अथैनामेव विवृणोति- 10 तस-उदग-वणे घट्टण, सिंचण लोगे अ णावि सिंचणता । बुन्भण उवधाऽऽतुभये, मगरादि समुदतेणा य ।। ५६३२ ॥ जलोद्भवानां त्रसानाम् उदकस्य वा सेवालादिरूपस्य वनस्पतेर्वा सङ्घनं भवेत् । लोकेन नाविकेन वा साधोरुपकरणस वा सेचन क्रियेत । अतिसम्बाधे वा उपधेरात्मनस्तदुभयस्य बा स्वाधेऽस्ताघे वा नले "वुमण" वोलनं भवति । मकरादयः श्वापदाः समुद्रखनाश्च तत्र भवेयुः ।। ५६३२ ॥ इदमेव ब्याचष्टे- ओहार-मगरादीया, घोरा तत्थ उ सावया । सरीरोवहिमादीया, णावावेणा य कत्थई ।। ५६३३ ॥ ओहार-मकरादयः तत्र' नयां घोराः श्वापदा भवन्ति । मोहार:-मत्स्यविशेषः, स किल नावमधस्तले नकस्य नयति । शरीरहरा उपधिहरा वा आदिशब्दादुभयहरा वा नौस्तेनाः कुत्रापि 20 भवेयुः, एतैरात्मन उपधेर्वा विनाशे तनिष्पन्नं प्रायश्चित्तम् ।। ५६३३ ॥ अथ "तिण्हेगयर" ति पदं व्याख्याति- सावय तेणे उभयं, अणुकंपादी विराहणा तिण्णि । संजम आउमयं वा, उत्तर-णावृत्तरते वा ॥ ५६३४ ॥ श्वापदाः १ स्तेनाः २ श्वापदा अपि तेना अपि ३ एतत् त्रयम् । अथवा अनुकम्पया १ 26 प्रत्यनीकतया २ अनुफम्पा-प्रत्यनीकार्थतया वा ३ । अथवा तितो विराधनाः, तद्यथा- संयमविराधना १ आत्मविराधना २ उमयविराधना वा ३ । यदि वा उदकमवतरतः १ नावारूढस्य २ नाव उत्तरतश्चेति ३। एतेषां त्रयाणामेकतरस्मिन् बहवः प्रत्यपाया भवन्ति ॥ ५६३४ ।। उक्त सन्तरणम् । अयोत्तरणमाह- उत्तरणम्मि परुविते, उत्तरमाणस्स पउलहू होति । 30 आणाइणो य दोसा, विराहणा संजमा-उताए ॥ ५६३५ ॥ 'उत्तरणं नाम-यद नावं विना वक्ष्यमाणैः सङ्घद्यादिमिः प्रकारैरुत्तीर्यते, तसिनुचरणे प्रल- पिते सति इदममिघीयते-यदि जवादिनाऽप्युचरति सदा चतुर्लधु, आज्ञादयश्च दोषाः, संयमा-ऽऽत्मविराधना च भवति ।। ५६३५ ॥ तस्य चोतरणौते मेदा:- - ·. - 15 माण्यगाथा: ५६३१-३८] चतुर्थ उद्देशः। जंघद्धा संघट्टो, संघटुवरिं तु लेवों जा णामी । तेण पर लेवोवरि, तुंवोडव गाववजेसु ॥ ५६३६ ।। यस्मिन् जले उत्तरतां पादतलादारभ्य जवाया अर्द्ध ब्रुडति स सङ्घः । तस्यैव सचदृस्यो- परि यावद् नाभिरेतावद् यत्र प्रविशति स लेपः । 'ततः परं नाभेरारभ्योपरि सर्वमपि लेपो- परि मण्यते । तच्च द्विधा-स्ताघमस्तापं च । यत्र नासिका न बुडति तत् तापम् , यत्र तु नासिका ब्रुडति तद् अस्ताधम् । तच्च तुम्बोडुपादिमिन वर्जितैयद् उत्तीर्यते तद् उत्तरणं मन्त- व्यम् । तत्रोत्तरणे एते संयमा-ऽऽत्मविराधनांदोषाः ॥ ५६३६ ॥ संघट्टणा य सिंचण, उवगरणे पडण संजमे दोसा। चिक्खल्ल खाणु कंटग, सावत भय कुमणे आया ॥ ५६३७ ।। लोकेन साधोः सङ्घट्टनं भवेत् , साधुर्वा जलं सङ्घट्टयेत् , सङ्घटनग्रहणात् परितापनमपदावणं 10 च सूचितम् , एतेषु कायनिष्पन्नं प्रायश्चित्तम् । प्रत्यनीकः साधुमुपधि वा सिञ्चति, खयं वा साधुरात्मानं सिञ्चेत् , साधोरुपकरणस्य जले पतनम् , एते संयमे दोषाः । तथा चिक्खल्ले यद् निमज्जति, जलमध्ये वा चक्षुरविषयतया स्थाणुना कण्टकेन वा यद् विध्यते, मकरादिश्वापद- भयं वा भवति, नदीवाहेन वा वाहनम् , एषा सर्वाऽप्यात्मविराधना ।। ५६३७ ॥ सूत्रम्- अह पुण एवं जाणिज्जा-एरवइ कुणालाए जत्थ चकिया एग पायं जले किच्चा एगं पायं थले किच्चा एवण्हं कप्पइ अंतो मासस्स दुक्खुत्तो वा तिक्खुत्तो वा उत्तरित्तए वा संतरित्तए वा; एवं नो चकिया एवण्हं नो कप्पइ अंतो मासस्स दुक्खुत्तो वा तिक्खुत्तो वा उत्तरित्तए वा संतरित्तए वा ३३ ॥ अथ पुनरेवं जानीयात्-ऐरावती नाम नदी कुणालाया नगर्याः समीपे जबाईप्रमाणे- नोद्वेधेन वहति तस्यामन्यस्यां वा यौवं “चक्किया" शक्नुयात् उत्तरीतुमिति शेषः । कथम् ! इत्याह-एक पादं जले कृत्वा एक पादं 'स्थले' आकाशे कृत्वा, "एवण्ह"मिति वाक्याल- कारे, यत्रोचरीतुं शक्नुयात् तत्र कल्पते अन्तर्मासस्य द्विकृत्वो वा त्रिकृत्वो वा 'उत्तरीतुं' लयितुं 25 'सन्तरीतुं वा' भूयः प्रत्यागन्तुम् । यत्र पुनरेवमुत्तरीतुं न शक्नुयात् तत्र नो कल्पते अन्तर्मा- सस्य द्विकृत्वो वा विकृत्वो वा उत्तरीतुं वा सन्तरीतुं वा इति सूत्रार्थः ।। अथ भाष्यकृद् विषमपदानि व्याचष्टे- एरवइ जम्हि चक्किय, जल-थलकरणे इमं तु णाणत्तं । . एगो जलम्मि एगो, थलम्मि इहई थलाऽज्गासं ॥ ५६३८ ॥ १ गाथाया संघट्टणाऽऽयसिंचण इत्याकारणलेपेऽयमर्थः ॥ 20 1 30 वृ० १८८ ·, , 10 - १४९२ सनियुक्ति-लघुभाष्य-वृत्तिके वृहत्कल्पसूत्र [महानदीप्रकृते सूत्रम् ३३ ऐरावती नाम नदी, यस्यां जल-स्थलयोः पादकरणेनोत्तरीतुं शक्यम् । इदमेव चात्र नाना- त्वम्-यत् पूर्वसूत्रोक्तासु महानदीपु मासान्तद्वौं त्रीन् वा वारान् उत्तरीतुं न कल्पते, अस्यां तु कल्पते । यच्चान 'एको जले एकश्च पादः स्थले' इत्युक्तं तद् इह स्थलमाकाशमुच्यते ॥५६३८॥ एरवइ कुणालाए, विस्थिण्णा अद्धजोअणं वहति । कप्पति तत्थ अपुण्णे, गंतुं जा वेरिसी अण्णा ॥ ५६३९ ऐरावती नदी कुणालानगर्या अदूरेऽर्द्धयोजनं विस्तीर्णा वहति, सा चोद्वेधेन जहाईप्रमाणा, तत्र ऋतुबद्धे काले मासकल्पे अपूर्णे त्रिकृत्वो मिक्षाग्रहण-लेपानयनादी कार्ये यतनया गन्तुं कल्पते । या वा ईशी अन्याऽपि नदी तस्यामपि त्रिकृत्वो गन्तुं कल्पते ॥ ५६३९ ॥ कृता विषमपदव्याख्या भाष्यकृता । सम्प्रति नियुक्तिविस्तर:- 'संकम थले य णोथल, पासाणजले य वालुगजले य । सुद्धदग पंकमीसे, परित्तऽणते तसा चेव ॥ ५६४०॥ नदीमुत्तरतस्त्रयः पन्थानः, तद्यथा-सङ्गमः १ स्वलं २ नोस्थलं ३ च । तत्र यद् एकागि- कादिना सङ्कमेण गम्यते से सङ्घमः । स्थलं नाम-नद्याः कूपरेण वरणेन वा यद् नदीजलं परिहत्य गम्यते । नोस्थलं चतुर्विधम्-~~-पापाणजलं वालकाजलं शुद्धोदकं पङ्कमिश्रजलम् । एतेषु चतुर्यपि गच्छतां यथासम्भवं परीता-ऽनन्तकायास्त्रसाश्च विराधनां प्रामुवन्ति ॥५६४०॥ तथा- उदए चिक्खल्ल परित्त-ऽणंतकाइग तसे त भीसे त । अकंतमणकंते, संजोए होति अप्पबहुं ॥५६४१॥ उदके चिक्खल्लादिकः पृथिवीकायः वनस्पतयश्च परीत्तकायिका अनन्तकायिका वा त्रसाश्च द्वीन्द्रियादयो भवेयुः । एते च सर्वेऽपि यथासम्भवं मिश्रा सचित्ता वा आक्रान्ता अना- 20 क्रान्ता वा स्थिरा अस्थिरा वा सप्रत्यपाया निप्प्रत्यपाया वा भवेयुः । एतेषु च बहवः संयोगा उपयुज्य वक्तव्याः । तेषु यत्राल्पबहुत्वं भवति, अल्पतराः संयमा-ऽऽत्मविराधनादोपा वहवश्व गुणा मवन्तीत्यर्थः, तत्र कारणे समुत्पन्ने गन्तव्यम् ।। ५६४१ ।। यत्र च सङ्कमो भवति तत्रामी भङ्गविकल्पा भवेयुः-- एगंगिय चल थिर पारिसाडि सालंब पजिए सभए । पडिपक्खेसु त गमणं, तजातियरे व संडेवा ।। ५६४२ ॥ सलम एकाझिको वा स्यादनेकागिको वा । एकाशिका-य एकेन फलकादिना कृतः, अनेकानिकः-अनेकफलकादिनिर्मितः । अत्रैकानिकेन गन्तव्यं नानेकाहिकेन, एवं स्थिरेण न च चलेन, अपरिशाटिना न परिशाटिना, सालम्बेन गन्तव्यं न 'वर्जितेन' निरालम्बेने- त्यर्थः । सालम्बोऽपि द्विधा---एकतः सालम्बो द्विधा सालम्बश्च । पूर्व द्विधा सालम्बेन, तत 80 एकतः सालम्वेनापि । तथा निर्भयेन गन्तव्यं न समयेन । अत एवाह-"पडिपक्खेसु य गमण" ति अनेकानिक-चल-परिशाटि-निरालम्ब-समयाख्यानां पश्चानां पदानां ये एकाङ्गि- १ "संकम यले य. पुरातनं गाथाद्वयम्" इति विशेपचूर्णी ॥ २ स पन्था अप्युपचारात् सा का० ॥ ३°श्रा उपलक्षणत्वात् सचि' का ॥ - 25 . , ·- 15 भाष्यगाथा: ५६३९-१६] चतुर्थ उद्देशः। १९९३ कादयः प्रतिपक्षास्तेषु गमनं कर्तव्यम् । अत्र पञ्चमिः पत्रिंशद् मला:-एकालिका स्थिरोऽपरिशाटी सालम्बो निर्भय इत्यादि । एषु प्रथमो भङ्गः शुद्धः शेषा अशुद्धाः, तेष्वपि यहुगुणतरेषु गमनं यतना च कर्तव्या । सण्डेवका अपि सङ्क्रममेद एव, अत आह-तज्जा- तकाः 'इतरे वा अतज्जातकाः सण्डेवका भवेयुः । तत्रैव जातास्तज्जाताः शिलादयः, अन्यतः स्थानादानीय स्थापिता अतज्जाताः इट्टालकादयः । तेष्वपि चला-ऽचला-ऽऽक्रान्ता-ऽना-5 क्रान्तादयो भेदाः कर्तव्याः ॥ ५६४२ ।। उक्तः सङ्कमः । अथ स्थलमाह---- नदिकोप्पर वरणेण व, थलमुदयं णोथलं तु तं चउहा । उवलजल वालुगजलं, सुद्धमही पंकसुदगं च ॥ ५६४३ ॥ नद्या आकुण्टितकूर्पराकारं वलनं नदीकूपरमुच्यते । जलोपरि कपाटानि मुक्त्वा पालिबन्धः क्रियते स वरण उच्यते । एताभ्यां यदुदकं परिहृत्य गम्यते तत् स्खलं द्रष्टव्यम् । अथ नोस्थलं 10 तत् चतुर्विधम् –'उपलजलम्' अधः पाषाणा उपरि जलं १ 'चालुकाजलम्' अधो वालुका उपरि पानीयं २ 'शुद्धोदकं' अधः शुद्धा मही उपरि जलं ३ 'पड़ोदकं अधः कर्दम उपरि जलम् ॥ ५६४३ ॥ पकोदकस्य चामूनि विधानानि- लत्तगपहे य खुलए, तहद्धजंघाएँ जाणुउपरि च । लेवे य लेवउवरिं, अकंतादी उ संजोगा ॥५६४४ ॥ यावन्मानमलक्तकेन पादो रज्यते तावन्मात्रो यत्र पथि कर्दमः स लत्तकपथः । खुलक- मात्रः-पादधुण्टकप्रमाणः । अर्द्धजङ्घामात्रः-जवाई यावद् भवति । 'जानूपरि' जानुमान यावद् मवति । 'लेपः नामिप्रमाणः । तत ऊई सर्वोऽपि लेपोपरि । एते सर्वेऽपि कर्दम- प्रकाराः । चतुर्विघे नोस्थले कर्दमे चाक्रान्ता-उनाकान्त-समय-निर्भयादयः संयोगा यथासम्भवं वक्तव्याः । अमुना दोषेण युक्तः पन्थाः परिहर्तव्यः ॥ ५६१४ ॥ जो वि य होतऽकतो, हरियादि-तसेहिँ चेव परिहीणो। तेण वि तु न गंतव्वं, जत्थ अवाया इमे होति ।। ५६४५ ॥ योऽपि च पन्थाः 'आक्रान्तः' दरमलितो हरितादिभिस्सैश्च परिहीणो भवति तेनापि न गन्तव्यम् । यत्र अमी अपाया भवन्ति ।। ५६१५॥ गिरिनदि पुण्णा वाला-हि-कंटगा दूरपारमावचा । चिक्खल्ल काल्लुगाणि य, गारा सेवाल उवला य ॥ ५६४६ ॥ यत्र पथि गिरिनदी 'पूर्णा' तीव्रवेगा वहति, मकरादयो ब्याला अहयो वा यत्र जलमध्ये भवन्ति, कण्टका वा पूरेणानीताः, दूरपारम् आवर्तबहुलं वा जलं भवेत् , चिक्खलो वा नदीषु तादृशो यत्र पादो निमज्जति, 'कल्लुकाः' गाथायां नपुंसकत्वं प्राकृतत्वात् पाषाणेषु द्वीन्द्रिय- जातिविशेषा भवन्ति ते पादौ छेदयन्ति, गाराः' पाषाणभृनिकाः, 'सेवाल: प्रसिद्धः, 30 १"घले णाम परिरएणं गम्मछ, जहा कोप्परावीणं । णोथलं पाणिय, तं चढविह" इति विशेषचूरें । २ खलुए मो० ले । खुल्लुए भा० । एवमप्रेऽपि सर्वत्र-1 -३-खलुक मो० ले । खुलुक भा० । एवमऽपि सर्वत्र ॥ ४ तानेवाह इसवतरणं का०॥ 20 25 - ·- b 16 सनियुक्ति-लघुभाष्य-वृत्तिके बृहत्कल्पसूत्रे [ महानदीप्रकृते सूत्रम् ३३ 'उपला' छिन्नपापाणाः । एमिरपायैर्वर्जितेन पूर्व स्थलेन गन्तव्यम् , तदभावे सङ्कमेण, तद्- भावे नोखलेनापि ॥ ५६४६ ॥ तत्र चतुर्विधे नोस्थले पूर्वममुना गन्तव्यम्- उपलजलेण तु पुव्वं, अकंत-निरचएण गंतव्वं । तस्सऽसति अणकंते, मिरचएणं तु गंतव्वं ॥ ५६४७॥ उपलजले कर्दमो न भवति, स्थिरसंहननं च तद् भवति, अतः पूर्वं तेन 'आक्रान्त-निरत्ययेन' क्षुण्ण-निप्प्रत्यपायेन गन्तव्यम् । तस्याभावे अनाकान्त-निरत्ययेनापि गन्तव्यम् ।। ५६४७ ॥ एमेव सेस एसु वि, सिगतजलादीहिँ होति संजोगा। पंक महुसित्थ लत्तग, खुलद्धजंघा य जंघा य ॥ ५६४८ ॥ उपला वालुका अल्पसंहनना, तत उपलजलाभावे वालुकाजलेन गन्तव्यम् । वालुकायाः 10 शुद्धपृथिवी खल्पतरसंहनना, ततो वालकाजलानन्तरं शुद्धोदकेन गम्यते । तेप्वपि सिकता- जलादिपु शेपपदेपु 'एवमेव प्राग्वद आक्रान्ता-ऽनाक्रान्तादयः संयोगा भवन्ति । पङ्कजलं बहु- प्रत्यपायम् , अतः सर्वेषामुपलजलादीनाममावे तेन गम्यते । स च यः 'मधुसिक्थाकृतिः क्रमत- लयोरेव केवलं लगति यो वा अलक्तकमात्ररतेन पूर्व गम्यते, पश्चात् खुलकमात्रेण, पश्चादर्द्ध- जहामात्रेण, ततो जवामात्रेण जानुप्रमाणेनेत्यर्थः ॥ ५६४८ ॥ यस्तु जानुप्रमाणादुपरि पङ्कस्तेन न गन्तव्यम् , यत आह- अड्डोस्तमित्तातो, जो खलु उपरि तु कद्दमो होति । कंटादिजहो वि य सो, अस्थाहजलं व सावायं ॥ ५६४९ ॥ 'अझैरुकमात्राद्' जानुप्रमाणादुपरि यः कर्दमो भवति स कण्टकाद्यपायवर्जितोऽप्यस्ताघ- जलमिव गन्तुमशक्यत्वात् सापायो मन्तव्यः ॥ ५६४९ ॥ एप विधिः सर्वोऽपि सच्चित्चपृथिव्यामुक्तः । अथाचित्तपृथिव्यां तमेवाह- जत्थ अचित्ता पुढवी, तहियं आउ-तरुजीवसंजोगा। जोणिपरित्त-थिरेहि य, अकंत-णिरचएहिं च ॥ ५६५०॥ यत्र पृथिवी अचित्ता तत्राप्कायजीवानां तरुजीवानां च संयोगाः कर्तव्याः । तद्यथा- पृथिवी सर्वत्राप्यचित्ता किमप्कायेन गच्छतु ! किंवा वनस्पतिना ? उच्यते--अप्काये नियमाद् 26वनस्पतिरस्ति तस्मात् तेन मा गात् , वनस्पतिना गच्छतु, तत्रापि परीचयोनिकेन स्थिरसंहननेन आक्रान्तेन निरत्ययेन च-निष्प्रत्यपायेन । अत्र पोडश भनाः, तद्यथा--प्रत्येकयोनिका स्थिर आक्रान्तो निःप्रत्यपायः, एप प्रथमो भगः, समत्यपायेन द्वितीयः, अनाकान्तेऽप्येवमेव द्वौ विकल्पो, एवं खिरे चत्वारो विकरूपाः लब्धाः, अस्थिरेऽप्येवं चत्वारः, एते प्रत्येकयोनि- केनाप्टौ भड़ा लब्धाः, अनन्तयोनिकेऽप्येवमेवाष्टो लभ्यन्ते, एवं सर्वसश्यया वनस्पतिकाये 80 परीचादिभिः पदैः पोडश भङ्गा भवन्ति ॥ ५६५० ॥ अथाप्कायस्य त्रसानां च संयोगानाह- एमेव य संजोगा, उदगस्स चउचिहेहिँ तु तसेहिं । अर्कत-थिरसरीरे-णिरच्चएहिं तु गंतव्यं ॥ ५६५१ ॥ १पर भा० ॥ २ गन्तव्यम् , तेव' मा ॥ . 20 ·भाष्यगाथाः ५६४७-५४] चतुर्थ उद्देशः। १४९५ चतुर्विधास्त्रसा:-दीन्द्रियालीन्द्रियाश्चतुरिन्द्रियाः पञ्चेन्द्रियाश्चेति । एतैश्चतुर्विधैरपि सै- राकान्तादिमिः पदैरेवमेव उदकेन सह संयोगाः कार्याः, तद्यथा-आक्रान्ताः स्थिरा निःप्रत्य- पायाः १ आक्रान्ताः स्थिराः - समत्यपायाः २ एवं त्रिमिः पदैरष्टौ भगा भवन्ति, एते च द्वीन्द्रियादिषु चतुर्वपि प्रत्येकमष्टावष्टौ लभ्यन्ते, जाता भड़कानां द्वात्रिंशत् । अथ सान्तर- निरन्तरविकल्पविवक्षा क्रियते ततश्चतुःषष्टिः संयोगा उचिष्ठन्ते । अत्र चाक्रान्त-स्थिरशरीर-5 निरत्ययैः सान्तरैनसर्गन्तव्यं नाप्कायेन ॥ ५६५१ ।। तेऊ-चाउविहूणा, एवं सेसा वि सम्बसंजोगा। उदगस्स उ कायव्वा, जेणहिगारो इहं उदए ॥ ५६५२ ।। तेजो-वायुकाययोर्गमनं न सम्भवति' इति कृत्वा तेजो-वायुविहीना एवं शेषा अपि संयोगा: सर्वेऽपि कर्तव्याः । तत्राप्कायस्य वनस्पतिना सैश्च सह भङ्गका उक्ताः, अथ वनस्पति-त्रसानां 10 द्विकसंयोगेन भङ्गा उच्यन्ते-किं वनस्पतौ गम्यताम् ! उत बसेषु ! उच्यते-बसेषु सान्त- रेषु गन्तव्यम् , न पुनर्वनस्पती, तत्र हि नियमेन नसा भवेयुः । आह च निशीथचूर्णिकृत्- पुवं तसेसु थिराइसु गंतचं, जतो वणे वि नियमा तसा अस्थि । पृथिव्यप्काय-वनस्पतित्रयसम्भवे कतमेन गम्यताम् ! उच्यते-पूर्व पृथिवीकायेन, ततो वनस्पतिना, ततोऽप्कायेनापि । पृथिव्युदक-वनस्पति-बसलक्षणचतुष्कसंयोगसम्भवे कतमेन 15 गन्तव्यम् ? उच्यते-पूर्वमचित्तपृथिव्यां प्रविरलबसेषु, ततः सचित्तपृथिव्याम्, ततो वनस्प- तिना, ततोऽप्कायेनापि गम्यम् । एवमिह बहुभगविस्तरे वीजमात्रमिदमुक्तम् । इह च उदकपदममुश्चता ये भङ्गाः प्राप्यन्ते ते कर्तव्याः, येनेह सूत्रे उदकस्याधिकारः। शेषास्तु विनेय- व्युत्पादनार्थमभिहिताः ॥५६५२ ॥ "अंतो मासस्स दुक्खुत्तो वा" इत्यादि सूत्रं व्याख्याति- एरवइ जत्थ चक्किय, तारिसए न उपहम्मती खेत्तं । पडिसिद्धं उत्तरणं, पुण्णासति खेत्तऽणुण्णायं ।। ५६५३ ॥ या ऐरावती नदी कुणालाजनपदे योजना विस्तीर्णा जड्वार्द्धमानमुदकं वहति तस्याः केचित् प्रदेशाः शुष्का न तत्रोदकमस्ति, तामुत्तीर्य यदि मिक्षाचयाँ गम्यते तदा ऋतुबद्ध त्रय उदकसङ्घद्याः, ते च गता-ऽऽगतेन षड् भवन्ति; वर्षासु सप्त दकसवहाः, ते च गता-ऽऽगतेन चतुर्दश भवन्ति । एवमीहशे सङ्घट्टप्रमाणे क्षेत्रं नोपहन्यते, इत एकेनाप्यधिक सट्टे 25 उपहन्यते । अन्यत्रापि यत्राधिकतराः सङ्घद्यास्तत्रोचरणं प्रतिषिद्धम् । पूर्णे मासकरपे वर्षावासे वा यद्यनुत्तीर्णानामपरं मासकल्पप्रायोग्य क्षेत्रमस्ति ततो नोत्तरणीयम् । अथानुत्तीर्णानामन्यत् क्षेत्रं नास्ति ततोऽसति क्षेत्रे उत्तरणमनुज्ञातम् ॥ ५६५३ ॥ इदमेव व्याचष्टे- सत्त उ वासासु भवे, दगघट्टा तिन्नि होति उडुबद्धे । तु ण हर्णति खेतं, मिक्खायरियं व न हणंति ॥ ५६५४ ॥ सप्तोदकसङ्घद्या वर्षासु त्रयः सङ्घद्या ऋतुबद्धे भवन्ति एतावन्तः क्षेत्र नोपनन्ति, न. वा भिक्षाचर्यामुपनन्ति ॥ ५६५४ ॥ जह कारणम्मि पुण्णे, अंतो तह कारणम्मि असिवादी!, 20 " 90 ·5 - १४९६ सनियुक्ति-लघुभाष्य-वृत्तिके बृहत्कल्पसूत्रे (महानदीप्रकृते सूत्रम् ३३ उवहिस्स गहण लिंपण, णावोयग तं पि जवणाए ॥ ५६५५ ।। यथा कारणे पूर्णे मासकल्पे वर्षावासे वाऽपरक्षेत्राभावे दृष्टमुत्तरणं तथा मासस्यान्तरप्यशि- वादिभिः कारणैरुपधेर्या ग्रहणार्थ लेपस्यानयनार्थ वा उत्तरणीयम् । कारणे यत्र नाबाऽप्युदक तीर्यते तत्रापि यतनया सन्तरणीयम् ॥ ५६५५ ॥ तत्र चायं विधिः- नाव थल लेवहेडा, लेवो वा उवरि एव लेवस्स । दोण्णी दिवङ्वमेकं, अर्दू णावाएँ परिहाती ।। ५६५६ ॥ अन्न पूर्वार्द्ध-पश्चार्द्धपदानां यथासङ्ख्येन योजना-नावुचरणस्थानाद् यदि वे योजने वक्र स्थलेन गम्यते तेन गन्तव्यं न च नौरारोढन्या, "लेवहिट्ठ" ति लेपस्याधस्ताद् दकसट्टेन यदि सार्द्धयोजनपरिरयेण गम्यते ततस्तत्र गम्यतां न च नावमधिरोहेत्, एवं योजनपर्याहारेण लेयेन 10 गच्छतु मा च नावमधिरुहत् , अर्द्धयोजनपर्यवहारेण लेपोपरिणा गच्छेत् न च नावमधिरो- हेत् ; एवं नावुत्तरणस्थानात् स्थलादिषु योजनद्वयादिकं परिहीयते । एवमेव लेपोपरिस्थानात् साईयोजनपरिहारेण स्खलेन, एकयोजनपरिरयेण सङ्घटेन, अर्द्धयोजनपरिहारेण वा लेपेन गम्यता न च लेपोपरिणा । लेपोत्तरणस्थानादेकयोजनपर्यवहारेण स्थलेन, अर्द्धयोजनपरिहारेण वा सङ्घट्टेन गन्तव्यं न लेपेन । सङ्घटोतरणस्थानादड़योजनपर्यवहारेण स्खलेन गम्यतां न च सङ्घ- 16 ट्रेन । एतेषां परिहारपरिमाणानामभावे नावा लेपोपरिणा लेपेन सङ्घट्टेन चा गम्यते न कश्चि- दोषः ।। ५६५६ ॥ अत्र "नाव थला' ति पदं व्याचष्टे- दो जोयणाइँ गंतु, जहियं गम्मति थलेण तेण पए। मा य दुरूहे नावं, सत्थावाया बहू बुत्ता ॥ ५६५७ ॥ द्वे योजने गत्वा यत्र स्थलेन गम्यते तेन पथा बजेद् मा च नावमारोहत् । यतस्तत्र वह- 20 वोऽपायाः पूर्वमेवोक्ताः । कारणे तु तत्रापि गम्यते ॥ ५६५७ ॥ तत्र सट्टे गच्छतां तावद् यतनामाह- थलसंकमणे जयणा, पलोयणा पुच्छिऊण उत्तरणं । परिपुच्छिऊण गमणं, जति पंथो तेण जतणाए ॥ ५६५८ ॥ स्थलसङ्कमणे यतना कार्या, एकं पादं जले एकं च पादं स्थले कुर्यादित्यर्थः । प्रलोकना 26 नाम-लोकमुत्तरन्तं प्रलोकयति, यस्मिन् पार्थे जङ्घार्द्धमात्रमुदकं तत्र गच्छति । अथोत्तरतो न पश्यति ततः प्रातिपथिकमन्यं वा पृच्छति, ततो यत्र नीचतरमुदकं तत्रोचरणं विधेयम् । "परिपुच्छिऊण" इत्यादि, यदि तस्योदकस्य परिहारेण पन्या विद्यते तदा तं परित्यज्य यतनया तेन गन्तव्यम् ॥ ५६५८ ॥ अथ स्थलपथेऽमी दोषा भवेयु:- समुदाणं पंथो वा, वसही वा थलपण जति नत्थि । सावत-तेणभयं वा, संघट्टेणं ततो गच्छे ॥ ५६५९ ॥ 'समुदान' भिक्षा तन्न नास्ति, स्थलपथ एव वा नास्ति, वसतिर्वा स्खलपथे यदि न समस्ति, श्वापदभयं स्तेनभयं वा तत्र विद्यते ततः स्थलपथं मुक्त्वा सङ्घटेन प्रथमतो गच्छेत् , तदभावे लेपेन ॥ ५६५९ ॥ तत्रेयं यतना- 80 - ·. 10 15 १४९७ भाष्यगाथा: ५६५५-६४] चतुर्थ उद्देशः। णिभये गारथीणं, तु मग्गतो चोलपट्टमुस्सारे। सभए अत्थग्धे वा, उचिण्योसुं घणं पट्ट ।। ५६६० ॥ यदि स साधुहिसार्थसहायस्तत उदकसमीपं गत्वो कायं मुखचस्त्रिकयाऽधःकार्य रजोहर- णेन प्रमाज्योंपकरणमेकतः कृत्वा यदि निर्मयं-चौरमयं नास्ति ततो गृहस्थानां 'मार्गतः' सर्व- पश्चादुदकमवतरति । यथा यथा चोण्डमुण्डतरं जलमवगाहते तथा तथोपर्युपरि चोलपट्टकमु-5 सारयेद् येन न तीम्यते । अथ तत्र सभयम् अस्ताचं वा जलं ततो यदा कियन्तोऽपि गृहस्था अग्रतोऽवतीर्णास्तदा मध्ये साधुनाऽवतरणीयम् चोलपट्टकं च 'घन' दृढं बनीयात् ॥५६६०॥ एतेन विधिनोतीर्णस्य यदि चोलपट्टकोऽन्यद्वा किश्चिदुपकरणजातं तीमितं तदाऽयं विधिः- दगतीरे ता चिठे, णिप्पगलो जाय चोलपट्टो तु । सभए पलंघमाणं, गच्छति काएण अफुसंतो ॥ ५६६१ ॥ 'दकतीरे स्निग्धपृथिव्यामप्कायरक्षणार्थ तावत् तिष्ठेत् यावत् चोलपट्टकोऽन्यद्वोपकरणं निष्प- गलं भवति । अथ तत्र तिष्ठतः सभयं ततः प्रगलन्तमेव तं चोलपट्टकं कायेनास्पृशन् बाहायां प्रलम्बमानं नयन् गच्छति ॥ ५६६१ ॥ यत्र सार्थविरहित एकाकी समुत्तरति तत्रायं विधिः- असइ गिहि णालियाए, आणखेडं पुणो वि पडियरणं । एगाभोगं च करे, उवकरणं लेव उवरिं वा ॥ ५६६२ ॥ गृहिणामभावे सर्वोपकरणमवतरणतीरे मुक्वा नालिका-आत्मप्रमाणात चतुरङ्गुलातिरिक्तां यष्टिं गृहीत्वा तया "आणक्खे' अस्तायतामनुमीय परतीरात् पुनरपि जले प्रतिचरणं करोति, प्रत्यागच्छतीत्यर्थः; आगत्य च तदुपकरणमेकामोगं करोति, एकत्र नियन्त्रयतीत्यर्थः, तत- खद् गृहीत्वा तेन परीक्षितजलपथैनोत्तरति । एष लेपे लेपोपरौ वा विधिरुक्तः ॥ ५६६२ ॥ अथ नावं यैः कारणैरारोहेत तानि दर्शयति- विइयपय तेण सावय, मिक्खे वा कारणे व आगाढे । कजुचहि मगर छुम्मण, नावोदगतं पि जतणाए ॥ ५६६३ ॥ द्वितीयपदमत्रोच्यते--स्थल-सङ्घटादिपथेषु शरीरोपधिस्तेनाः सिंहादयो वा श्वापदा भवेयुः, भैक्षं वा न लभ्यते, आगाढं वा कारणम्-अहिदष्ट-विष-विसूचिकादिकं भवेत् तत्र त्वरितमौ- पधान्यानेतव्यानि, कुलादिकार्य वा अक्षेपेण करणीयमुपस्थितम् , उपपेरुत्पादनार्थं वा गन्तव्यम्, 25 लेपे लेपोपरौ वा मकरभयं ततो नावमारोहेत् । तत्र च प्रथममेवोपकरणमेकामोगं कुर्यात् । कुतः ! इत्याह-"छुब्मण" ति कदाचित् प्रत्यनीकेन उदके प्रक्षिप्येत, तत एकामोगकृतेषु भाजनेषु विलमस्तरतीति । "नावोदग तं पि जयणाए" ति यदि बलाभियोगेन नाचुदकस्यो- त्सेचापन कार्यते तदा तदपि यतनया कर्तव्यम् ॥ ५६६३ ॥ कथं पुनरेकामोगमुपकरणं करोति ! इत्याह- पुरतो दुरुहणमेगतों, पडिलेहा पुन्य पच्छ समगं वा । सीसे मग्गों मझे, वितिय उवकरण जयणाए ॥ ५६६४ ॥ गृहिणां पुरत उपकरणं न प्रत्युपेक्षते, न वा.एकामोगं करोति । "दुरहण" ति नावमारो- 20 , . 30 ·- १९९८ सनियुक्ति-लघुभाष्य-वृत्तिके वृहत्कल्पसूने [उपाश्रेयप्रकृते सूत्रम् ३४-३७ ढुकामेन एकान्तमपक्रम्योपकरणं प्रत्युपेक्षणीयम् । “पडिलेह" ति ततोऽधःकार्य रजोहरणेन उपरिकार्य मुखानन्तकेन प्रमृज्य भाजनान्येकत्र वध्नाति, तेपामुपरिष्टादुपछि सुनियन्त्रितं करोति । "पुत्व पच्छ समगं व" ति किं गृहिभ्यः पूर्वमारोढव्यम् ! उत पश्चात् ! उताहो समकम् ? अनोत्तरम्-यदि भद्रका नाविकादयो यदि च स्थिरा नौर्न दोलायते ततः पूर्वमारोढव्यम् । 5 अथ प्रान्ताः ततः पूर्व नारुह्यते, मा 'अमङ्गलम्' इति कृत्वा प्रद्वेषं गमन् , तेषां प्रान्तानां भावं ज्ञात्वा समकं पश्चाद्वा आरोहणीयम् । “सीसे" ति नावः शिरसि न स्थातव्यम् , देवतास्थान तदिति कृत्वा; मार्गतोऽपि न स्वातव्यम् , निर्यामकस्तत्र तिष्ठतीति कृत्या मध्येऽपि यत्र कूपकस्थानं तत्र न स्थातव्यम् , तद् मुक्त्वा यद् अपरं मध्ये स्थानं तत्र स्पेयम् । अथ मध्ये नास्ति स्थानं ततः शिरसि पृष्ठतो वा यत्र ते स्थापयन्ति तत्र निरावाधे स्वीयते । साकारं भक्तं 10 प्रत्याख्याय नमस्कारपरस्तिष्ठति । उत्तरन्नपि न पूर्वमुत्तरति न वा पश्चात् किन्तु मध्ये उत्तरति । सारोपधिश्च पूर्वमेवाल्पसागारिकः क्रियते, यद् अन्तप्रान्तं चीवरं तत् प्रावृणोति । यदि च तरपण्यं नाविको मार्गयति तदा धर्मकथाऽनुशिष्टिश्च क्रियते । अथ न मुञ्चति ततो द्वितीयपदे यद् अन्तप्रान्तमुपकरणं तद् यतनया दातव्यम् । अथ तद् नेच्छति निरुणद्धि वा ततोऽनु- कम्पया यदि अन्यो ददाति तदा न वारणीयः ।। ५६६४ ॥ । महानदीप्रकृतं समाप्तम् ॥ 16 उपाश्रय प्रकृतम् सूत्रम्- 20 से तणेसु वा तणपुंजेसु वा पलालेसु वा पलाल- पुंजेसु वा अप्पंडेसु अप्पपाणेसु अप्पवीएसु अप्पह- रिएसु अप्पुस्सेसु अप्पुत्तिंग-पणग-दगमटिय-मकड- गसंताणएसु अहेसवणमायाए नो कप्पइ निग्ग- थाण वा निग्गंथीण वा तहप्पगारे उवस्सए हेमंत- गिम्हासु वत्थए ३४॥ से तणेसु वा जाव संताणएसु उप्पिसवणमायाए कप्पइ निग्गंथाण वा निग्गंथीण वा तहप्पगारे उव- स्सए हेमंत-गिम्हासु वत्थए ३५ ॥ से तणेसु वा जाव संताणएसु अहेरचणीमुक्कम- उडेसु नो कप्पइ निग्गंथाण वा निग्गंथीण वा तह- प्पगारे उवस्सए वासावासं वत्थए ३६ ॥ 25 .

·- , १९९९ भाष्यगाथाः ५६६५-६६].. चतुर्थ उद्देशः । से तणेसु.वा जाव संताणएसु उप्पिरयणीमुक्कम- उडेसु कप्पइ निग्गंधाण य निग्गंथीण य तहप्पगारे उवस्सए वासावासं वत्थए ३७ ।। अस्य सूत्रचतुष्टयस सम्बन्धमाई- अद्धाणातो निलयं, उविति तहियं तु दो इमे सुत्ता। - तत्थ वि उड्डम्मि पढम, उडम्मि दूइजणा जेणं ॥ ५६६५ ॥ पूर्वसूत्रे 'अध्या' जलपथलक्षणः प्रकृतस्तत उत्तीर्णाः 'निलयम्' उपाश्रयमुपागच्छन्ति । तद्विषये च ऋतुबद्ध-वर्षावासयोः प्रत्येकमिमे द्वे सूत्रे आरम्येते । तत्रापि प्रथम सूत्रद्वयमृतु- बद्धविषयं द्वितीय वर्षावासविषयम् । कुतः ! इत्याह-ऋतुबद्धे येन कारणेन "दूहुजणा" विहारो भवति न वर्षावासे, पूर्वसूत्रे च विहारोऽधिकृतः, अतः सम्बन्धानुलोम्येन पूर्वस्तुबद्ध-10 सूत्रद्वयं ततो वर्षावाससूत्रद्वयमिति ।। ५६६५ ॥ अहवा अद्धाणविही, वुत्तो वसहीविहि इमं भणई। सा वी पुर्व वुत्ता, इह उ पमाणं दुविह काले ॥.५६६६ ।। अथवाऽध्वनि विधिः पूर्वसूत्रे उक्तः, इमं तु प्रस्तुतसूत्रे वसतिविधि भणति । साऽपि च.. वसतिः 'पूर्व प्रथमोद्देशकादिष्वनेकशः प्रोक्ता, इह तु 'द्विविधेऽपि' ऋतुबद्ध-वर्षावासलक्षणे 15 काले तस्याः प्रमाणमुच्यते ॥ ५६६६ ॥ अनेन सम्बन्धेनायातस्यास्य व्याख्या-अथ तृणेषु वा तृणपुलेषु वा पलालेषु वा पलाल- पुढेषु वा अल्पाण्डेषु अल्पप्राणेषु अल्पवीजेषु अपहरितेषु अल्पावश्यायेषु अल्पोतिन-पनक- दकमृत्तिका-मर्कटसन्तानकेषु । इह अण्डकानि पिपीलिकादीनाम् , प्राणा:-दीन्द्रियादयः,. वीजम्-अनङ्कुरितम् , तदेवाङ्कुरितोद्भिनं हरितम् , अवश्यायः-लेहः, उत्रिका कोटिकानगरम् , 20 पनकः-पञ्चवर्णः साङ्कुरोऽनङ्करो वाऽनन्तवनस्पतिविशेषः, दकमृत्तिका-सचिनो मिश्रो वा कर्दमः, मर्कटक: कोलिकस्तस्य सन्तानकंजालकम् । अल्पशब्दश्चेत् सर्वत्राभाववचना, ततोऽण्डरहितेषु पाणरहितेषु इत्यादि मन्तव्यम् । "अहेसवणमायाए" ति. अधःश्रवणमात्रया' श्रवणयोरधस्ताद् यत्र छादनतृणादीनि भवन्ति तथाप्रकारे उपाश्रये नो कल्पते निम्रन्थानां वा निर्बन्धीनां वा हेमन्त-ग्रीष्मेषु वस्तुम् , अष्टावृतुबद्धमासानित्यर्थः ।। एवं प्रतिधसूत्रमभिधाय प्रपञ्चितज्ञविनेयानुग्रहार्थं विधिसूत्रमाह-- अथ तृणेषु वा याबदल्प० सन्तानकेषु उपरिश्रवणमात्रया युक्तेषु तथाविधोपाश्रये कल्पते हेमन्त-भीष्मेषु वस्तुम् । एवमूतुबद्धसूत्रद्वयं व्याख्यातम् । अथ वर्षावाससूनद्वयं व्याख्यायते- अथ तृणेषु वा तृणपुलेषु वा यावदल्प० सन्तानकेषु "अधेरयणीमुकमउडेसु" ति अनः लिमुकुलितं पाहुद्वयमुच्छ्रितं मुकुट उच्यते स च हस्तद्यममाणः । यदाइ बदद्भाध्यकत-~-30 मउडो पुण दो रयणी, पमाणतो होइ हू मुणेयव्यो । रनिभ्या--हस्ताभ्यां मुक्ताभ्यां-उच्छ्तिाभ्यां यो निर्मितो मुकुटः स रविमुक्तमुकटः । एता- 25 J० १८९ ·-- . १५०० सनियुक्ति-लघुमाष्य-वृत्तिके बृहत्कल्पसूत्रे [उपाश्रय० प्रकृते सूत्रम् ३४-३७ वस्त्रमाणमधस्तादुपरि च यत्रान्तरालं न प्राप्यते तेवघोरलिमुक्तमुकुटेपु तृणादिषु न कल्पते वर्षावासे वस्तुम् ॥ अथ तृणेषु वा यावदल्प० सन्तानकें उपरिरलिमुक्तमुकुटेषु यथोक्तप्रमाणेषु मुकुटोपरि- वर्तिषु संस्तारके निविष्टस्य साघोरपतृतीयहस्ताद्यपान्तरालयुक्तेष्वित्यर्थः । ईदृश्यां वसतौ कल्पते वर्षावासे वस्तुमिति सूत्रचतुष्टयार्थः ।। अथ भाष्यकारः प्रथमसूत्रं विवरीपुराह- तणगहणाऽऽरण्णतणा, सामगमादी उ सूइया सव्वे । सालीमाति पलाला, पुंजा पुण मंडवेसु कता ।। ५६६७ ।। तृणग्रहणाद् आरण्यकानि श्यामाकादीनि सर्वाण्यपि तृणानि सूचितानि । पलालग्रहणेन शाल्यादीनि पलालानि गृहीतानि । पुञ्जाः पुनस्तृणानां पलालानां वा उपरिमण्डपेषु कृता 10 भवन्ति । येषु हि देशेषु स्वल्पानि तृणानि तेषु पुखरूपतया तानि मण्डपेषु सद्गृह्यन्ते, अधस्ता- द्भूमौ स्थापितानि मा.विनश्येयुरिति कृत्वा ॥ ५६६७ ।। पुंजा उ जहिं देसे, अप्पप्पाणा य होंति एमादी। अप्प तिग पंच सत्त य, एतेण ण वचती सुत्तं ॥ ५६६८ ॥ एवं यत्र देशे भण्डपेषु पुजाः कृता भवन्ति तत्र विवक्षितायां वसती ते पुझा अल्पप्राणा 16 अल्पवीजा एवमादिविशेषणयुक्ता भवेयुः, अन्न कस्याप्येवं बुद्धिः स्यात्-अल्पाः प्राणास्त्रयः पश्च सप्त वा मन्तव्याः, अत आह-ज 'एतेन परोकेनाभिप्रायेण सूत्रं ब्रजति, किं तर्हि ! अल्प- शब्दोऽत्राभाववाचको द्रष्टव्यः, प्राणादयस्तेषु न सन्तीति भावः ॥५६६८ ॥ अत्र परः प्राह-- वत्तवा उ अपाणा, बंधणुलोमेणिमं कयं सुत्तं । पाणादिमादिएK, ठते सहाणपच्छित् ॥ ५६६९ ॥ 20 यदि अभावार्थोऽल्पशब्दस्तत एवं सूत्रालापका वक्तव्याः-"अपाणेसु अचीएसु अहरिएसु" • इत्यादि । गुरुराह---बन्धानुलोम्येनेत्थं सूत्रं कृतम् "अप्पपाणेसु" इत्यादि, एवंविधो हि पाठः सुललितः सुखेनैवोच्चरितुं शक्यते । यदि पुनर्बी त्रयः पञ्च वा द्वीन्द्रियादयः प्राणिन आदिशब्दादण्डादीनि वा यत्र भवन्ति तत्र तिष्ठन्ति ततस्तेषां विराधनायां खस्थानप्रायश्चित्तं द्रष्टव्यम् ॥ ५६६९ ॥ कयं पुनरपशब्दोऽभावे वर्तते । तत आह- थोवम्मि अभावम्मि य, विणिओगो होति अप्पसद्दस्स । थोवे उ अप्पमाणो, अप्पासी अप्पनिहो य-॥ ५६७० ।। निस्सत्तस्स उ लोए, अभिहाणं होइ अप्पसत्तो ति । लोउत्तरे विसेसो, अप्पाहारो तुअटिजा ॥ ५६७१ ॥ स्तोकेऽभावे च अल्पशब्दस्य 'विनियोगः व्यापारो भवति । तत्र स्तोकार्थवाचको यथा- 90 अल्पमानो अल्पाशी अल्पनिद्रोऽयम् ॥ ५६७० ॥ अभाववाचको यथा- ..यः किल निःसत्त्वः पुरुषस्तस्य लोकेऽल्पसत्त्वोऽयमित्यभिधानं भवति ।- लोकोत्तरेऽप्ययं विशेषः समस्ति, यथा-अल्पाहारो भवेद् अल्पं च त्वरवर्तयेत् । अभावेऽपि दृश्यते, यथा- "अप्पायंके नीरोग इत्यर्थः ।। ५६७१ ॥ अथ वीजादियुक्तेपु तिष्ठतां प्रायश्चितमाह-- - 255 ·5 - भाष्यगाथा: ५६६७-७६] चतुर्थ उद्देशः। १५०१ "विय-भट्टियास लहुगा, हरिएं लहुगा व होति गुरुगा वा। पाणुतिंग-दएसुं, लहुगा पणए गुरू चउरो ।। ५६७२ ॥ धीन-मृत्तिकायुक्तेषु णादिषु तिष्ठतां चतुर्लघुकाः । हरितेषु प्रत्येकेषु चतुर्लधु, अनन्तेषु चतुर्गुरु । प्राणेषु-द्वीन्द्रियादिषु उत्तिनोदकयोश्चतुर्लधु । पनके चतुर्गुरवः ।। ५६७२ ॥ उक्तः सूत्रार्थः । अथ नियुक्तिविस्तर:- सवणपमाणा वसही, अघिठते चउलहुं च आणादी। मिच्छत्त अवाउड पडिलेह वाय साणे य वाले य ॥५६७३ ॥ श्रवणप्रमाणा वसतिः कर्णयोरधस्तात् तृणादियुक्ता या भवति तस्यामधाश्रवणमात्रायां तिष्ठत्तश्चतुर्लधु, आज्ञादयश्च दोषा मिथ्यात्वं च भवति । कथम् । इति चेद् इत्याह-येषां साधूनां सागारिकमपावृतं वैक्रियं वा तान् प्रविशतो दृष्ट्वा लोको ब्रूयात्---अहो । हीपच्छाद- 10 नमपि तीर्थकरेण नानुज्ञातम् , लज्जामयश्च पुरुष-स्त्रियोरलकारः, तद् नूनमसर्वज्ञ एवासी एवं मिथ्यात्वगमनं भवेत् । "पडिलेह" ति उपर्यपत्युपेक्षिते शीर्षमास्फिटति, तत्र प्राणविराधना- निष्पन्नम् । अवनतानां च प्रविशतां निर्गच्छतां च कटी पृष्ठं वा वातेन गृह्यते । अवनतस्य च प्रविशतः सागारिक लम्बमानं पृष्ठतः श्वानो मार्जारो वा त्रोटयेत् । "वाले य" ति उपरि शीर्षे आस्फिटिते सर्पो वृश्चिको वा दशेत् । यत एते दोषा अतोऽधःश्रवणमात्रायां वसतौ न 15 स्थातव्यम् । द्वितीयपदे तिष्ठेयुरपि ॥ ५६७३ ।। सवणपमाणा वसही, खेचे ठायत बाहि वोसग्गो। पाणादिमादिएसं, वित्थिण्णाऽऽगाढ जतणाए । ५६७४ ।। परेषु क्षेत्रेष्वशिवादीनि भवेयुः ततः क्षेत्राभावेऽध:श्रवणमात्रायामप्यल्पप्राणादियुक्तायां तिष्ठतामियं यतना-वसतेहिरावश्यकं कुर्वन्ति । अन्योऽपि यः 'व्युत्सर्गः' कायोत्सर्गः स 20 बहिः क्रियते । द्वितीयपदे सपाणेषु आदिशब्दादू बीजादिष्वपि वसतौ विद्यमानेषु तिष्ठेयुः तत्र यतनया विस्तीर्णायां तिष्ठन्ति । सा येष्ववकाशेषु संसक्ता तान् क्षारेण लक्षयन्ति, कुरमु- खेन वा हरितादिकं स्थगयन्ति, दकमृत्तिका-बीजादीन्येकान्ते वृषभाः स्थापयन्ति । एवमागाढे कारणे स्थितानां यतना विज्ञेया ॥ ५६७४ ।। वेउव-ऽवाउडाणं, वुत्ता जयणा णिसिन्ज कप्पो वा । उवओगणित इंते, हु छिंदणा णामणा वा वि ॥ ५६७५ ॥ ये विकुर्विता-ऽपावृतसागारिकास्तेषां प्रथमोद्देशकोक्ता यतनाऽवधारणीया । प्रविशन्तो निर्ग- च्छन्तश्च पृष्ठतो निषद्यां कल्पं वा कुर्वन्ति । श्वानादीनामुपयोगं ददाना नित्यं निर्गच्छन्ति प्रवि- शन्ति च । यान्युपरि तृणान्यवलम्बन्ते तेषां प्रमार्य च्छेदनं नामनं वा कुर्वन्ति ।। ५६७५॥ व्याख्यातं ऋतुबद्धसूत्रद्वयम् । अथ वर्षावाससूत्रद्वयं विवृणोति- अंजलिमउलिकयाओ, दोणि वि बाहा समूसिया मउडो। हेढा उवरिं च भवे, मुकं तु तओ पमाणाओ।। ५६७६ ।। १अत्रान्तरे ग्रन्थानम्-५००० का० ॥ २ तृणेषु कां० विना ॥ ३ उको मान्यता सूत्रा का ॥४न्ति येन गृहस्थाः सागारिकं न पश्येयुरिति । श्वाना' काय, 25 30 " " ·- -- सनियुक्ति-लघुभाष्य-वृत्तिके बृहत्कल्पसूत्रे [उश्रिय प्रकृते सूत्रम् ३४-३७- अञ्जलिमुकुलीकृतौ द्वावपि वाहू समुच्छ्रितो मुकुट उच्यते । मुक्तमुकुटं पुनः 'ततः प्रमा- णात् तावत्प्रमाणमङ्गीकृत्य संस्तारकनिविष्टस्याध उपरि च यत्रान्तरालं प्राप्यते ईदृश्यामुपरि- रनिमुक्तमुकुटीयां वसतौ वर्षाकाले स्थातव्यम् ॥ ५६७६ ।। कुतः । इति चेद् उच्यते- हत्थो लंबई हत्थं, भूमीओ सप्पों हत्यमुद्देति । सप्पस्स य हत्थस्स य, जह हत्थो अंतरा होइ ॥ ५६७७॥ फलकादौ संस्तारके सुप्तस्य 'हस्तः' हस्तमेकं अधो लम्बते, भूमितश्च सो हस्तमुत्तिष्ठति, ततः सर्पस्य च हस्तख च यथा हस्तो अन्तरा भवति तथा कर्तव्यम् ।। ५६७७ ॥ तथा- माला लंवति हत्य, सप्पो संथारए निविट्ठस्स । संप्पस्स ये सीसस्स य, जह इत्यो अंतरा होई ॥ ५६७८ ॥ 10 - संस्तारके निविष्टस्य मालात् सर्पो हस्तं लम्बते, ततः सर्पस्य च शीर्षस्य च यथा हस्तों अन्तरी भवति तथा विधेयम् , ईदृक्प्रमाण उपाश्रयो ग्रहीतव्य इत्यर्थः ।। ५६७८ ॥ काउस्सरगं तु ठिए, मालो जइ हबई दोसु रयणीसु । कप्पइ वासावासो, इय तणपुंजेसु सन्चेसु ॥ ५६७९ ॥ कायोत्सर्ग स्थितस्य मालो.यदि द्वयो रल्योपरि भवति तदा कल्पते तस्यां वसतौ वर्षावास: कर्तुम् । "इय" एवं सर्वेष्वपि तृणपुल्लेपु विधिद्रष्टव्यः ॥ ५६७९ ॥ उप्पि तु-मुक्कमउडे, अहि ठते चउलहुं च आणाई। -मिच्छत्ते वालाई, बीयं आगाह संविग्गो ॥ ५६८० ॥ अत उपरिमुक्तमुकुटे प्रतिश्रये स्वातन्यम् 1 - अथाधोमुक्तमुकुटे तिष्ठति त्ततश्चतुर्लधु आज्ञादयो मिथ्यात्वं व्यालादयश्च दोषाः पूर्वसूत्रोक्ता भवन्ति । द्वितीयपदमप्यागाढे कारणे 20 तथैव मन्तव्यम् । तत्र च तिष्ठन् संविम एव भवति ॥ ५६८० ॥ अत्रेयं यतना- दीहाइमाईसु उ विलबंध, कुन्वंति उल्लोय कडं च पोति। कप्पाउसईए खलु सेसगाणं, मुत्तुं जहण्णेण गुरुस्स कुजा॥५६८१॥ दीर्घजातीयादिषु वसतौ विद्यमानेषु तेषां विद्यया बन्धं कुर्वन्ति । विद्याया अभावे उपरि- -टादुल्लोचं कुर्वन्ति । उल्लोचाभावे कैंटस् । कटाभावे "पोति" ति चिलिमिलिका सर्वसाधूना- 2 मुपरि कुर्वन्ति । अथ तावन्तः कल्पा न विद्यन्ते ततः शेषाणां मुक्त्वा जघन्येन गुरोरुपरिष्टा- दुल्चं कुर्यात् ।। ५६८१ ॥ ॥ उपाश्रयविधिप्रकृतं समाप्तम् ॥ ॥ इति कल्पटीकायां चतुर्थोद्देशकः समाप्तः ॥ श्रीचूर्णिकारवदनाजवचोमरन्दनिष्यन्दपारणकपीवरपेशलश्रीः । उद्देशके मम मतिभ्रमरी तुरीये, टीकामिषेण मुखरत्वमिदं वितेने ॥ . 30 • १सर्प ऊभवन हस्तमेकमुत्ति का० ॥ २°पु अधोमुक्तमुकुटायां वसतौ का ॥ ३ 'कर्ट शादिमयमुपरिष्टाद् ति । कटा' का० ॥ ४ मतिर्मधुपी तुरीये मा० ॥

·STD ॥ श्रीमद्विजयानन्दसूरिवरेभ्यो नमः ॥ पूज्यश्रीभद्रबाहुणामिविनिर्मितखोपज्ञनिर्युच्युपेतं बृहत् कल्पसूत्रम् । श्रीसङ्घदासगणिक्षमाश्रमणसूत्रितेन लघुभाष्येण भूषितम् । तपाश्रीक्षेमकीाचार्यविहितया वृत्या समलङ्कृतम् । पञ्चम उद्देशकः । ब्रमा पाय प्रकृतम् व्याल्यातश्चतुर्थोद्देशकः । सम्प्रति पञ्चम आरभ्यते । तस्य चेदमादिसूनचतुष्टयम् । देवे य इत्थिरूवं विउव्वित्ता निग्गंथं पडिगाहिज्जा, तं च निग्गथे साइज्जेज्जा, मेहुणपडिसेवणप्पत्ते आव- जाइ चाउम्भासियं परिहारद्वाणं अणुग्धाइयं १॥ देवी य इत्थिरूवं विउव्वित्ता निग्गथं पडिगाहिज्जा,. तं च निग्गंथे साइज्जेज्जा, मेहुणपडिसेवणप्पत्ते आव-- जइ चाउम्मासियं परिहारट्ठाणं अणुग्धाइयंः२ ॥ देवी य पुरिसरूवं विउव्वित्ता निम्नथिं पडिगाहेजा, तं च निगंथी साइजेजा, मेहुणपडिसेवणपत्ता अणुग्घाइयं ३॥ देवे य पुरिसरूवं विउवित्ता निगथि पडिगाहिज्जा, तं च निग्गंथी साइजिजा, मेहुणपडिसेवणपत्ता आवज्जइ चाउम्मासियं अणुग्याइयं ४ ॥ भयास्य सूत्रचतुष्टयस्य का सम्बन्धः । इत्याह- पाएण हौति विजणा, गुल्झगसंसेविया य तणपुंजा । होज मिह संपयोगो, तेसु य अह पंचमे जोयो ।३.५६८२.।। आवजइ चाउम्मासियं 10 15 ·5 10 - - 15 १५०४ सनियुक्ति-लघुभाष्य-वृत्तिके वृहत्कल्पसूत्रे [ब्रह्मापायप्रकृते सूत्रम् १-४ प्रायेण तृणपुल्लाः 'विजना' जनसम्पातरहिताः गुह्यकैश्च व्यन्तरैः सेविता: अधिष्ठिता भवन्ति, ततस्तेषु तिष्ठतां तैः सह मिथः सम्प्रयोगोऽपि भवेत् , अत इदं सूत्रमारभ्यते । 'अथ' एष पञ्चमोद्देशके आधसूत्रचतुष्टयस्य सम्बन्धः ॥ ५६८२ ॥ अवि य तिरिओक्सग्गा, तत्थुदिया आयवेयणिजा य । इमिगा उ होंति दिव्या, ते पडिलोमा इमे इयरे ॥ ५६८३ ।। 'मपि च' इति सम्बन्धस्य प्रकारान्तराभ्युच्चये । 'तत्र' इति अनन्तरसूत्रे 'तिर्यगुपसर्गाः' व्यालादिकृताः 'आत्मसंवेदनीयाश्च' वातेन कटीग्रहणादयः 'उदिताः' भणितोः, एतेषु प्रस्तु. तसूत्रेषु दिव्या उपसर्गा उच्यन्ते । उपसर्गाश्च द्विधा---'प्रतिलोमा प्रतिकूलाः 'इतरे च' अनुकूलाः । तत्र प्रतिकूलाः पूर्वसूत्रोक्ताः, इहानुकूला भण्यन्ते ॥ ५६८३ ।। अहवा आयावाओ, चउत्थचरिमम्मि पवयणे चेव । इमओ भाषाओ, तस्स उ भंगम्मि कि सेसं ॥ ५६८४ ।। अथवा चतुर्थोद्देशकचरमसूत्रे आत्मापायः प्रवचनापायश्चोक्तः, अयं पुनः प्रस्तुतसूत्रे ब्रह्म- व्रतापाय उच्यते । तस्य हि मने किं नाम शेषमभन्नम् ! अतस्तद्भगो मा भूदिति प्रकृतसूत्रा- रम्भः ॥ ५६८४ ॥ अथवा चतुर्थेन प्रकारेण सम्बन्धः, तमेवाह- सरिसाहिकारियं वा, इमं चउत्थस्स पढमसुत्तेणं । अन्नहिगारम्मि वि पत्थुतम्मि अन्नं पि इच्छंति ॥ ५६८५ ॥ अथवा इदं सूत्रं चतुर्थोद्देशकस्य 'प्रथमसूत्रेण "तमओ अणुग्धाइया पण्णता" इत्यादिरूपेण समं सदृशाधिकारिकम् , तत्राप्यनुदातिकाधिकार उक्त इहापि स एवाभिधीयत इति भावः । आह-चतुर्थप्रथमसूत्रानन्तरमपराणि भूयांसि सूत्राणि गतानि तेषु चापरापरेऽधिकारास्ततः 20 कथमयं सम्बन्धो घटते ? इत्याह-अन्यस्मिन्नधिकारे प्रस्तुतेऽपि अन्यमधिकारमिच्छन्ति सरयः ॥ ५६८५ ॥ तथा चात्र दृष्टान्तः- जह जाइरूवधातुं, खणमाणों लभिज उत्तम वयरं । तं गिण्हइ न य दोसं, वयंति तहियं इमं पेवं ॥ ५६८६ ।। यथा जातरूपं-सुवर्ण तस्य धातुं खनमानो यदि उत्तम वजं लमेत ततस्तं गृहाति न 28 च तस्य वजं गृहतः कमपि दोपं वदन्ति । एवम् 'इदमपि' प्रस्तुतमपराधिकारे प्रस्तुतेऽपराधि- कारग्रहणं न विरुध्यते ॥ ५६८६ ।। १ द्वितीयप्रकारेण सम्बन्धमाह इत्यवतरणं का० ॥ २ता, इमे तु एतेषु पुनः प्रस्तु को० ॥ ३ सूत्रे प्रोक्तान, इह पुनरनु का० ॥ ४ तृतीयेनापि प्रकारेण सम्बन्धः समस्तानि (१) दर्शयति इत्यवतरणं का० ॥ ५ सूत्रे नीचतरायां वसती अवनतानां प्रविशत आत्मा कां० ॥ ६°षु चतुर्पु व को० ॥ ७ सूत्रचतुष्टयार' कां० ॥ ८ समम् 'इदं सूत्रचतुष्टयं सदशाधिकारिकं मन्तव्यम्, तत्रा को० ॥ ९°क्षाति, इदं काका व्याख्येयम्, ततः किन पृक्षति ? अपि तु गृहात्येव, न च तस्य कां० ॥

·-- .. - भाष्यगाथाः ५६८३-९०] पञ्चम उद्देशः। १५०५ : अत्र परः प्राह-ननु चानेन सुवर्ण-चजदृष्टान्तेनेदमापन्नम्-अधस्तनसूत्रेभ्यः पञ्चमस्या- दिसूत्रं प्रधानतरम् । सूरिराह-नैवम् , प्राधान्यस्योभयोरप्यापेक्षिकतया तुस्यत्वात् । तथाहि- कणएण विणा वइरं, न भायए नेव संगहमुवेइ । न य तेण विणा कणगं, तेण र अन्नोन पाहन्नं ॥ ५६८७ ॥ कनकेन विना वजं 'न भाति' न शोभते न च 'सङ्घही सम्बन्धमुपैति, आश्रयामावात् ।। न च 'तेन वज्रेण विना कनकं शोभते, तेन कारणेन 'ए' इति निपातः पादपूरणे उभयोर- प्यन्योन्यं प्राधान्यम् । एवमधस्तनसूत्राणां कनकतुल्यानां पञ्चमोद्देशकादिसूत्रस्य च वज्रतुल्यस्य पापप्रतिषेधकत्वात् तुल्यमेव प्राधान्यम् ॥ ५६८७ ।। अनेन सम्बन्धचतुष्टयेनापतितस्यास्य व्याख्या-देवश्च स्त्रीरूपं विकुर्व्य निर्गन्ध प्रतिगृही- यात्, तच्च निम्रन्थो मैथुनपतिसेवनप्राप्तो यदि 'खादयेद' अनुमोदयेत् तत आपद्यते 10 चातुर्मासिकं परिहारस्थानमनुद्धातिकम् ।। एवं द्वितीयसूत्रं देवी स्त्रीरूपं विकुळ निम्रन्थं प्रतिगृह्णीयादित्याद्यपि मन्तव्यम् ।। तृतीयसूत्रम्--देवी पुरुषस्य रूपं विकुळ निर्मन्थी प्रतिगृह्णीयात्, तच्च निर्मन्थी खादयेद्, मैथुनप्रतिसेवनप्राप्ता आपद्यते चातुर्मासिकमनुदातिकं स्थानम् ।। एवं देवः पुरुषरूपं विकुळ निर्गन्थी प्रतिगृहीयादित्याद्यपि चतुर्थसूत्रं वक्तव्यम् । एष15 सूत्रचतुष्टयार्थः ॥ अथाधसूत्रद्वयं तावद् विवरीषुराह- देवे य इत्थिरूवं, काउं गिण्हे तहेब देवी य । दोसु वि य परिणयाणं, चाउम्मासा भवे गुरुगा ॥ ५६८८ ॥ देवो देवी वा स्त्रीरूपं कृत्वा निम्रन्थं गृहीयात् । ततः किम् ! इत्याह-'द्वयोरपि देव- देवीस्त्रियोः प्रतिसेवने .परिणतानां चत्वारो मासा गुरुकाः प्रायश्चित्तं भवेत् ।। ५६८८ ॥ 20 अर्थतयोः सूत्रयोर्विषयसम्भवमाह- गच्छगय निग्गए वा, होज वगं तत्थ निग्गमो दुविहो । उवएस अणुवएसे, सच्छंदेणं इमं तत्थ ॥ ५६८९ ।। गच्छगतस्य गच्छनिर्गतस्य वा तद् अनन्तरोक्तं वृत्तान्तजातं भवेत् । तत्र गच्छादू निर्गमो द्विविधः--उपदेशेन अनुपदेशेन च । अनुपदेशः खच्छन्द इति चैकोऽर्थः । तत्र खच्छन्देन 15 इदं गच्छाद् निर्गमनमभिधीयते ॥ ५६८९ ।। सुचं अत्यो यं बहु, गहियाई नवरि मे झरेयव्यं । गच्छम्मि य वाघायं, नाऊण इमेहिँ ठाणेहि ॥ ५६९० ॥ - १°भ्यः सुवर्णकल्पेभ्यः पञ्चमस्यादिसूनचतुष्टयं वज्रकल्पं प्रधाः कां ॥ २ भाइती ण. इय संग तामा० ॥ ३°चतुष्टयस्य च का० ॥ ४स्य सूत्रचतुष्टयस्य व्याख्या-देव: चशब्दो वाक्योपन्यासे स्त्रीरूपं कां ॥ ५°म् । इह निर्घन्धीसूत्रद्वये यत् परिहारस्थान- मिति पदमनुदातिकविशेषणतया नोकं तद् निर्ग्रन्थीनां परिहारतपो न भवति किन्तु "शुद्धतप एवेति झापनार्थम् । एष का।

·" १५०६ सनियुक्ति-लघुभाष्य-वृत्तिके वृहत्कल्पसूत्रे [ब्रह्मापायप्रकृते सूत्रम् १४ .. कश्चिद् गृहीतसूत्रार्थश्चिन्तयति-सूत्रमर्थश्च मया 'बहू' प्रभूतौ गृहीती, नवरमिदानीं मया पूर्वगृहीतं "झरेयच्वंग ति 'सर्तव्य' परिजितं कर्तव्यम्, गच्छे च सरणस्यामीभिः 'स्थानः कारणैाघातं ज्ञात्वा निर्गमने मतिं करोति ॥५६९०॥ कानि पुनस्तानि स्थानानि ! इत्याह- धम्मकह महिड्डीए, आवास निसीहिया य आलोए । पडिपुच्छ वादि पाहुण, महाण गिलाणे दुलममिक्खं ॥ ५६९१ ॥ स-धर्मकघालब्धिसम्पन्नस्ततो भूयान् जनः श्रोतुमागच्छतीति धर्मकथया व्याघातः । 'महर्द्धिक: राजादिर्घर्मश्रवणाय समायाति तस्य विशेषतः कथनीयम् , तदावर्जने भूयसामा- चर्जनात् । तथा महति गच्छे वहवो निर्गच्छन्त आवश्यिकी कुर्वन्ति प्रविशन्तो नैपेधिकी कुर्वन्ति ते सम्यग् निरीक्षणीयाः । चशब्दाद् असवडव्यवशमनादौ वा भूयसी वेला लगे । “मालोए" 10ति मिक्षामटित्वा समागतानामन्यसाधूनामालोचयतां यदि परावर्त्यते तत आलोचनाव्याघातः । तथा गच्छे वसतो बहवः प्रतिपृच्छानिमत्तमागच्छन्ति तेषां प्रत्युत्तरदाने व्यापातः। तं च बहुश्रुतं तत्र सितं श्रुत्वा वादिनः समागच्छन्ति ततस्तेऽपि निग्रहीतव्याः, अन्यथा प्रवचनो- पघातः । तथा "महाणि" ति 'महाजने महति गणे बहवः प्राघूर्णकाः समागच्छन्ति तेपा विश्रामणया पर्युपासनया च व्याघातः । तथा बहवों महति गणे ग्लानास्तदर्थमोपधादिकमाने- 1 तव्यम् । दुर्लभ वा तत्र क्षेत्रे मैक्षं तदर्थ चिरमटनीयम् । एवंविधो व्याघातो गच्छे भवतीति सहगाथासमासार्थः ।। ५६९१ ॥ साम्प्रतं विस्तरार्थमभिषित्सुर्धर्मकथाद्वारं सुगममित्यनाहत्य महर्दिकद्वारं व्याख्याति--तत्र यो राजा राजामात्योऽपरो वा महर्दिको धर्मश्रवणायागच्छति तस्यावश्यं विशेषेण च धर्मः कथनीयः । परः प्राह---किं कारणं महर्द्धिकस्य विशेषतो धर्म- कया क्रियते ? ननु भगवद्भिरित्थमुक्तम् - "नहा पुन्नस्स कत्थई तहा तुच्छस्स कत्थई" 20(आचा० ० १ ०२८०६) अत्रोच्यते- कामं जहेब कत्थति, पुन्ने तह चेव कत्थई तुच्छे । बाउलणाय न गिण्हइ, तम्मि य रुढे बहू दोसा ॥ ५६९२ ॥ 'कामम्' अनुमतमिदं यथैव 'पूर्णस्य' महर्द्धिकस्य धर्मः कथ्यते तथैव 'तुच्छस्य' अल्पर्द्धि- कस्यापि कथ्यते, परं स महद्धिको व्याकुलनातो यथातथा धर्म कथ्यमानं सम्यग् 'न गृहाति' शन प्रतिपद्यते रोपं च गच्छति, 'लसिंच' राजेश्वर-तलबरादिके रुटे 'बहवः' निर्विपयाज्ञापना- दयो दोपाः, अतोऽवश्यं विशेषेण वा तस्य धर्मः कथनीयः, एवं सुत्रार्थस्मरणव्याघातः । अथवा गुरवो महर्द्धिकाय धर्म कथयन्ति तदानीमपि तूणीकैर्भवितव्यम् , मा भूत् कोलाहलं- तस्तस्स सम्यधर्माप्रतिपतिरिति कृत्वा ॥ ५६९२ ॥ आवश्यिकी-नषेधिकीपदे चशब्दसूचितं चार्थ व्याचष्टे- आवासिगा-ऽऽसज-दुपहियादी, विसीयते चेव सीरिओ वि। विओसणे वा वि असंखडाणं, आलोयणं वा वि चिरेण देती ॥ ५६९३ ॥ नावश्यकीकरणे उपलक्षणत्वाद् नैपेधिक्रीकरणे आसजकरणे दुःप्रत्युपेक्षित-दुःप्रमार्जनादि- फरणे च 'सबीर्योऽपि' समर्थोऽपि यः प्रमादबहुलतयां विषीदति स सम्यग् निरीक्ष्य शिक्ष- + 30 - ·- 10 -. भाज्यगाथा: ५६९१-९९] पश्चम उद्देशः। १५०७ णीयः । असझाडानि च साधूनामुत्पधेरन् तेषां व्युपशमने भूयसी वेला लगति । प्रतिक्रमणे वा प्रभूतसाधुसमूहः क्रमेणालोचयन् चिरेणालोचनां ददाति ॥ ५६९३ ॥ मेरं ठवंति थेरा, सीदंते आवि साहति पवत्ती। थिरकरण सडहेडं, तवोकिलंते य पुन्छति ॥ ५६९४ ।। स्थविराः' आचार्या यावद् 'मर्यादां' सामाचारी स्थापयन्ति तावत् चिरीभवति । यो वा कोऽपि सामाचार्या सीदति तस्य प्रवृत्तिर्यावद् आचार्याणां निवेद्यते तावत् खाध्यायपरिमन्थः । अमिनवश्राद्धस्स वा स्थिरीकरणार्थ धर्मः कथनीयः । ये च तपखिनो विकृष्टतपसा कान्तास्ते 'मुखतपः समस्ति भवताम् । इति भूयोभूयः प्रष्टव्याः ॥ ५६९४ ।। आवासिगा निसीहिगमकरते असारणे तमावजे । परलोइंगं च न कर्य, सहायगत्तं उवेहाए ॥ ५६९५ ॥ अत्रावश्यिकी-नैषेधिक्यादिसामाचारीमकुर्वतामाचार्यः सारणां न करोति ततो यत् तद- करणे प्रायश्चित्तं तद उपेक्षमाण आचार्य आपद्यते । उपेक्षायां च पारलौकिक सहायत्वं तेषा- माचार्येण कृतं न भवति । तदकरणाच नासौ तत्त्वतस्तेषां गुरुः । तथा चोक्तम्- अशासितारं च गुरुं, मन्दसेहं च बान्धवम् । अदातारं च भार, जनस्थाने निवेशयेत् ।। ॥ ५६९५॥ 16 "आलोए" ति पदं व्याख्याति---- 'सम्मोहो मा दोण्ह वि, वियडिजंतम्मि तेण न पदति । पडिपुच्छे पलिमंथो, असंखडं नेव वच्छलं ॥ ५६९६ ।। ये मिक्षाचर्या गतास्ते आगत्य यावद् आलोचयन्ति तावत् पूर्वागतानां परिवर्तनव्याघातः । अथालोचयतामपि परिवर्तयन्ति तत आचार्या आलोच्यमानं नावधारयन्ति । आलोचकोऽपि 20 सम्यग् हस्तं मात्रकं व्यापार वा तेन व्याक्षेपेण न सरति । एवं 'द्वयेषामपि सम्मोहो मा भूत' इति कृत्वा 'विकव्यमाने आलोच्यमाने यन्न पठन्ति एष व्याघातः । "पडिपुच्छ" ति द्वार अथ प्रत्युत्तरं न ददाति ततस्ते रुण्येयु:-सब्यस्त्वम् , कस्तवान्तिके प्रश्नयिष्यति' इत्यादि च जल्पन्ति ततोऽसङ्खडं भवति । न च प्रतिवचनमप्रयच्छता साधर्मिकवात्सत्यं कृतं भवति । ।। ५६९६ ॥ अथ वादि-प्राघुणक-महाजन-लान-दुर्लममैक्षद्वाराणि व्याचष्टे- चिंतेइ वादसत्ये, वादि पडियरति देति पडिवायं । महइ गणे पाहुणगा, वीसामण पञ्जवासणया ॥ ५६९७ ।। आलोयणा सुणिजति, जाव य दिजह गिलाण-चालाणं । हिंडंति चिरं अने, पाओगुमयस्स वा अट्टा ॥ ५६९८ ॥ पाउग्मोसह-उव्वत्तणादि अतरंति जं च वेजस्स । किमहिजउ खलुमिक्खे, केसवितो भिक्ख-हिंडीहि ॥ ५६९९ ॥ १खुलमि भा० तामा०॥ पृ.१९. - 30 ·, 10 १५०६ सनियुक्ति-लघुभाष्य-वृत्तिके वृहत्कल्पसूत्रे [ब्रक्षापायप्रकृते सूत्रम् १-५ वादिनमागच्छन्तं श्रुत्वा वांदशास्त्राणि चिन्तयति । तं च वादिनं यावत् प्रतिचरति प्रति- वादं च यावत् तस्य प्रयच्छति तावद व्याघातः । तथा महति गणे प्राघुणका आगच्छेयुः तेषां विश्रामणा पर्युपासना च कर्तव्या ॥ ५६९७ ॥ आलोचना च यावत् तेषां श्रूयते, यावच्च ग्लान-बालानां दीयते, तथा प्राघुणकादीनां प्रायोग्यस्य उभयस्य-भक्तस्य पानकस्य चार्थाय चिरमेके पर्यटन्ति, 'अन्ये च निवृत्ता अपि तानागच्छतो यावत् प्रतीक्षन्ते ॥ ५६९८ ॥ 'अतरतः' ग्लानस्य प्रायोग्यौपधादिकं यावद् आनयन्ति, उद्वर्तनादिकं वा तस्य कुर्वन्ति, वैद्यस्य वा 'यद' मन्जनादिकं परिकर्म कुर्वन्ति तावद् व्याघातः । खेलक्षेत्रे वा खल्पया मिक्षया बाधया च हिण्या चिरं क्लेशितः सन् किमधीताम् । न किञ्चिदित्यर्थः ॥ ५६९९ ॥ ते गंतुमणा वाहि , आपुच्छंती तहिं तु आयरियं । भणिया भणंति मंते, ण ताव पञ्जत्तगा तुम्मे ॥ ५७००॥ एतैः कारणैः तत्र' गच्छे व्याघातं मत्वा 'ते' गृहीतसूत्रार्थाः साधवो बहिर्गन्तुमनस आचार्यमापृच्छन्ति । तत आचार्येण वारिता दिव्य-मानुप्यन्तैरश्चोपसर्गसहने विहारे च न तावद् अद्यापि यूयं पर्याप्ताः । एवं भणितास्ते भणन्ति-भदन्त ! युष्मचरणप्रसादेनेशा 16 मविप्यामः ।। ५७०० ॥ उप्पण्णे उपसग्गे, दिव्वे माणुस्सए तिरिक्खे य । हंदि । असारं नाउं, माणुस्सं जीवलोगं च ॥ ५७०१ ॥ दिल्य-मानुप्यन्तैरश्चान् उपसर्गान् उत्पन्नान् सम्यगधिसहिष्याम इत्युपस्कारः । कुतः ? इत्याह-'हन्दि' इति हेतूपदर्शने, वयं मानुष्यं जीवलोकं चासारमेव जानीमस्ततस्तद् ज्ञात्वा 20 कयमुपसर्गान् न सहिप्यामः: ।। ५७०१ ॥ ते निग्गया गुरुकुला, अन्नं गाम कमेण संपचा। काऊण विद्दरिसणं, इत्थीरूवेणुवस्सग्गो ॥ ५७०२ ॥ एवमुक्त्वा 'ते' साधवः खच्छन्देन गुरुकुलाद् निर्गताः क्रमेणान्यं ग्राम सम्प्राप्ताः, तत्र चैकस्यां देवकुलिकायां स्थिताः। तेषां मध्ये यो मुल्यः स प्रतिश्रयपालः स्थितः, शेषा भिक्षार्थ 25 प्रविष्टाः । ततः कयाचिद् देवतया विदर्शन विशेषेण दर्शनीय रूपं कृत्वा खीरूपेणोपसर्गः कृतः ॥ ५७०२ ॥ इदमेव सुव्यक्तमाह- पंता व णं छलिजा, नाणादिगुणा व होतु सिं गच्छे । न नियचिहित छलिया, भद्देयर भोग वीमंसा ।। ५७०३ ॥ सम्यग्दृष्टिरेका देवता चिन्तयति-~-एते तावद् अनुपदेशेन प्रस्थिताः अतो माऽमून प्रान्ता 30 देवता छलयेद्, ज्ञानादयो वा गुणाः "सिंग अमीषां गच्छे वसतां भवन्तु इति कृत्वा केना- प्युपसर्गेणाच्छलिताः सन्तो न निवर्तिप्यन्ते इतिवुद्ध्या भद्रिका समागच्छति । इतरा तु प्रान्ता भोगार्थिनी विमर्श वा परीक्षा कर्तुकामा छलयेत् ।। ५७०३ ॥ १खुलक्षे मा० ॥

·- .10 १५०९ पञ्चम उद्देशः। भाष्यगाथा: ५७००-९] कथं पुनः स्त्रीरूपेणोपसर्गयेत् ! इत्याह- मिक्ख गय सस्थ चेडी, गुज्झक्विणि अम्ह साविया कहणं । विहवारूवविउवण, किइकम्माऽऽलोयणा इणमो ॥ ५७०४ ॥ सा देवता मिक्षां गतेषु साधुषु साथै विकुळ तां देवकुलिका परिक्षिप्यावासिता । ततश्चेर्टि- कारूप विकुळ प्रतिश्रयमागत्य साधू वन्दित्वा भणति-गोज्झक्खिणी' खामिनी मदीया छ श्राविका, सा न जानाति अत्र साधून स्थितान्, ततोऽहं खामिन्याः कथयामि येन सा युष्मान् चन्दितुमायाति । ततः सा निर्गत्य विधवारूपं विकुळ चेटिकाचक्रवालपरिवृता प्रतिश्रयमागत्य 'कृतिकर्म वन्दनं कृत्वा पर्युपास्ते । ततः साधुना भणिता-कुतः श्राविका समायाता! । ततः सा इमामालोचनां ददाति ॥ ५७०१ ।। पाडलिपुत्ते जम्म, साएतगसेट्टिपुत्तभजत्तं । पइमरण चेइवंदणछोम्मेण गुरू विसजणया ।। ५७०५ ॥ पव्वजाऍ असत्ता, उल्लेणि मोगकंखिया जामि । तत्थ किर बहू साधू, अवि होज परीसहजिय स्था॥ ५७०६ ॥ पाटलिपुत्रे नगरे मम जन्म समजनि, साकेतवास्तव्यस्य श्रेष्ठिपुत्रस्य च भार्यात्वम्, पतिमरणे च सञ्जाते चैत्यवन्दनच्छद्मना 'शुरुभ्यः श्वशुरादिम्य आत्मनो विसर्जनं कृत्वा सम्प्रति 15 प्रमज्यायामशक्ता सती उज्जयिन्यां मोगानां कासिका गच्छामि । 'तत्र' उज्जयिन्या किल इति श्रूयते-बहवः साधवः परीषहपराजिताः सन्ति, 'थ' इति निपातः पादपूरणे, अमुनाऽभिप्रायेण निर्गताऽहम् , साम्प्रतं तु युष्मासु दृष्टेषु मदीयं मनो नापतो गन्तुं ददाति॥ ५७०५॥ ५७०६ ॥ ततः- दूरे मज्झ परिजणो, जोवणकंडं चातिच्छए एवं ।। पेच्छह विभवं में इम, न दाणि सर्व सलाहामि ।। ५७०७ ॥ पडिरूववयस्थाया, किणा वि मझं मणिच्छियाँ तुम्मे । मुंजाम ताव भोए, दीहो कालो वव-गुणाणं ॥ ५७०८ ।। दूरे तावद् मदीयः परिजनः, 'यौवनकाण्डं च' तारुण्यावसर आवयोरेवमतिकामद् वर्तते, पश्यत मदीयम् 'एनम् एतावत्परिस्पन्दरूपं विभवम् , रूपं पुनरात्मीयं नेदानीमहं श्लाघे 35 प्रत्यक्षोपलभ्यमानत्वान्न तद् वर्णयितुमुचितमित्यर्थः, यूयं च मम प्रतिरूपवयस्थायाः केनापि कारणेनात्यन्तं मनस ईप्सितास्ततो भुनीवहि तावद् भोगान् , तपो-गुणानां तु पालने दीर्षः पश्चादपि कालो वर्तते ॥ ५७०७ ॥ ५७०८ ॥ भणिओ आलिद्धो या, जंघा संफासणाय ऊलयं । अवयासिओ विसनो, छटो पुण निप्पकंपो उ॥ ५७०९ ॥ एवं तया मणितमाने एव प्रथमः 'विषण्णः पराभमः, प्रतिसेवितुं परिणत इत्यर्थः । १'पु प्रभूतं बलीवादिसार्थ का ॥ २ शृण्वन्तु पूज्याः! मदीयं वृत्तान्तम्-पाट' ० ॥ ३ या उन्मे तामा० ॥ ४ भणितमात्र एवं निमन्त्रितमात्र एव, प्रथ का ॥ ... ' - ८ 20 30 ·10 १५१० सनियुक्ति लघुमाष्य-वृत्तिके वृहत्कल्पसूत्रे [ब्रापायप्रकृते सूत्रम् १-१ द्वितीयो मणितोऽपि यदा नेच्छति तदा सुकुमारहस्सैरालिप्टस्ततो विषण्णः । तृतीय मालिटो. ऽप्यनिच्छन् नाभ्यां संस्पृष्टो विषण्णः । एवं चतुर्थ ऊरुभ्यां संस्पृष्टो विषण्णः । पञ्चमः 'अवतासितः बलामोटिकया मालिङ्गितो विपण्णः । पष्ठः पुनः सर्वप्रकारैः क्षोभ्यमानोऽपि निष्पकम्पः ॥ ५७०९ ॥ अथ एषु प्रायश्चित्तमाह- पढमस्स होइ मूलं, वितिए छेओ य छग्गुरुगमेव । छल्लहुगा चउगुरुगा, पंचमए छट्ट सुद्धो उ ॥ ५७१०।। अत्र प्रथमस्य मूलम् , द्वितीयस्य च्छेदः, तृतीयस्य पङ्गुरू, चतुर्थस्य पढ्लधु, पञ्चमस्स चतुर्गुरु, अत्र च सूत्रनिपातः । पठस्तु शुद्धः ।। ५७१० ॥ सच्चेहि पगारेहि, छंदणमाईहिं छट्टओ सुद्धो। तस्स वि न होइ गमणं, असमत्सुए अदिन्ने य ।। ५७११ ।। सर्वैरपि प्रकारैः छन्दनादिमिनिष्प्रकम्पत्वात् षष्ठो यद्यपि शुद्धस्तथापि तस्याप्यसमाप्तश्रुतस्य गुरुमिः 'अदत्ते' अननुज्ञाते गणाद् निर्गमनं 'न भवति' न कल्पते ॥ ५७११ ॥ यैःप्रयमादिमिः पञ्चमान्तैर्नाघिसोढं ते भद्रिकया देवतया मणिता:---अहो! भवद्भिः प्रतिज्ञा निर्वाहिता, गर्वित्रा निर्गतानां दृष्टा भवदीयाऽवस्था ?, मयैतद् युप्माकमनुशासनाय कृतम् .15'मा प्रान्ता देवता छलयिष्यति' इति कृत्वा, ततो नाद्यापि किमपि विनष्टम् , गच्छत भूयोऽपि गच्छम् । एवमुच्चा सा प्रतिगतेति ।। एए अण्णे य वह, दोसा अविदिण्णनिग्गमे भणिया। मुच्चद गणममुयंतो, तेहिं लभते गुणा चेमे ।। ५७१२ ।। एते अन्ये च बहवो दोषाः अवितीर्णव-अननुनातस्य गणाद् निर्गमे मणिताः । यस्तु 20गणं न मुञ्चति से तैदोपर्मुच्यते, गुणांश्चामून लमते ॥ ५७१२ ॥ नाणस्स होड़ भागी, थिरयरओ दसणे चरित्ते य । धन्ना गुरुकुलवासं, आवकहाए न मुंचंति ॥ ५७१३ ॥ 'मानस्य अपूर्वश्रुतस्य आमागी भवति, दर्शने च सम्मत्यादिशास्त्रावगाहनादिना चरणे च सारणादिना सिरतरो भवति, अत एव 'धन्याः धर्मधनं लब्धारः शिप्या गुरुकुलबास 25 यावत्कयया यावज्जीवं न मुञ्चन्ति ॥ ५७१३ ।। किञ्च- भीवावासो रई धम्मे, अणाययणवज्जणा । निग्गहो य कसायाणं, एयं धीराण सासणं ।। ५७१४ ।। गच्छे 'मीतावासो भवति' आचार्यादिमयमीतैः सदैवाऽऽसितव्यम् , न किमप्यकृत्यं प्रति- सेवितुं लभ्यत इति भावः । 'धर्म च वैयावृत्य-खाध्यायादिरूपे रतिर्मवति, 'अनायतनस्य च 30 स्त्रीसंसर्गप्रभृतिकस्य वर्ननं भवति, कपायाणां चोदीर्णानां आचार्यादीनामनुशिष्या 'निग्रहः' १'ना-निमन्त्रणा तदादिमिः, आदिशब्दाद् आश्लेषणादिमिनिष्प का० ॥ २स गणम- मुञ्चन् तदोपर्मुच्यते, गुणांश्च 'इमान्' वक्ष्यमाणलक्षणान् लभते ॥ ५७१२ ॥ तानेवाह- नाण का•॥३°हन-प्रवचनप्रभावनादर्शनादिना चर' कां ॥ - ·भाष्यगाथा: ५७१०-१८] पञ्चम उद्देशः। विध्यापनं भवति । 'धीराणां तीर्थकृतामेतदेव 'शासनम्' आज्ञा, यथा--गुरुकुलवासो न मोतन्यः ।। ५७१४ ॥ अपि च- जहमं साहुसंसग्गि, न विमोक्खसि मोक्खसि । उजतो व तवे निचं, न होहिसि न होहिसि ॥ ५७१५ ॥ यदि एना साधुसंसगि 'न विमोक्ष्यसि न परित्यक्ष्यसि ततः 'मोक्ष्यसि मुक्तो भविष्यसि ।। यदि च 'तपसि' अनशनादौ सुखलम्पटतया नोद्यतो भविष्यसि ततोऽन्यावाधसुखी न भविष्यसि ।। ५७१५॥ सच्छंदवत्तिया जेहिं, सग्गुणेहिं जढा जढा । अप्पणो ते परेसि च, निचं सुविहिया हिया ॥ ५७१६ ॥ यैः साधुमिः खच्छन्दवर्तिता 'जढा' परित्यक्ता । कथम्भूता ! सद्भिः-शोभनै नादिमिर्गुणैः 10 'नढा' रहिता, मात्मनः 'परेषां च षण्णां जीवनिकायानां नित्यं ते सुविहिता हिता इति प्रकटार्थम् ।। ५७१६ ॥ जेसिं चाऽयं गणे वासो, सजणाणुमओ मओ। दुहाऽचाराहियं तेहि, निम्विकप्पसुहं सुहं ।। ५७१७ ।। 'येषां च साधूनाम् अयम्' इत्यात्मनाऽनुभूयमानो गणे वासः 'मतः' अभिरुचितः is कथम्भूतः ! सज्जनाः-तीर्थकरादयस्तेषामनुमतः सज्जनानुमतः । 'तैः' साधुमिः 'निर्विकल्प- सुखं निरुपमसौख्यं 'मुखम्' इति सुखेनैव द्विधाऽप्याराषितम् , तद्यथा-~-श्रमणसुखं निर्वाण- सुखं च । अत्र श्रमणसुखं निरुपममित्थं मन्तव्यम्- नैवाति राजरानस्य तत् सुखं नैव देवराजस्य । यत् सुखमिहैव साघोर्लोकव्यापाररहितस्य ।। (प्रशम० आ० १२८) व निर्वाणसुखं तु निरुपम प्रतीतमेवेति ॥ ५७१७ ॥ नवधम्मस्स हि पाएण, धम्मे न रमती मती। वहए सो वि संजुचो, गोरिवाविधुरं धुरं ॥ ५७१८॥ नवधर्मणो हि प्रायेण 'धर्म' श्रुत-चारित्ररूपे न रमते मतिः, परं गच्छे वसतस्तस्यापि धर्म रतिभवति । तथा चाह-'सोऽपि' नवधर्मा साधुमिः संयुक्तः संयमधुरामविधुरां बहेति 195 गौरिव द्वितीयेन गया संयुक्तः 'अविधुरां' अविषमा 'धुरं शकटभार वहति, एकस्तु वोढुं न शक्नोति ॥ ५७१८ ॥ एगागिस्स हि चिचाई, विचित्ताई खणे खणे । १ गुरुकुलवासस्यैव गुणकदम्बकं दर्शयति इत्यवतरण का० ॥ २ जा उज्जतो तवे हे ॥ ३१ एतदन्तर्गतः पाठः कां० एव वर्तते ॥ ४ 'नवधर्मणः' अभिनवप्रवजितस्य साघोः 'हि' स्फुटं प्रायेण कां ॥ ५ हति । क इव ? 'गौरिव वृषभ इव, यथाऽसौ द्विती' का ॥ ६ शक्कोति, एवं साधुरपि एकाकी न संयमधुराधौरेयतामनुभवितुमर्हतीति ॥५७१८॥ एतदपि कुतः? इत्याह-एगागिस्स का।। " - ·16 १५१२ सनियुक्ति-लघुभाष्य-वृत्तिके वृहत्कल्पसूत्रे ब्रह्मापायप्रकृते सूत्रम् १-४ उप्पजंति वियते य, वसेवं सजणे जणे ।। ५७१९ ।। एकाकिनो हि 'चितानि' मनांसि 'विचित्राणि' शुभा-ऽशुभाध्यवसायपरिणतानि क्षणे क्षणे उत्पद्यन्ते व्ययन्ते च, यत एवमतः 'सज्जने' सुसाधुजनसमूहरूपे जने वसेदिति । एते गुणा गच्छे वसतामुक्ताः ॥ ५७१९ ॥ 5 एवं गच्छनिर्गतस्य प्रस्तुतसूत्रसम्भव उक्तः । सम्प्रति गच्छान्तर्गतस्य तमाह- अहवा अणिग्गयस्सा, भिक्ख वियारे य वसहि गामे य । जहिं ठाणे साइजति, चउगुरु वितियम्मि एरिसगो ॥ ५७२० ॥ 'अथया' इति न केवलं गच्छाद् निर्गतस्य प्रायश्चित्तं किन्तु गच्छादनिर्गतस्यापि मिक्षाचयाँ विचारभूमि वा गतस्य वसतौ वा तिष्ठतो ग्रामवहिर्वा यत्र स्थाने देवः स्त्रीरूपेण निर्ग्रन्थं गृहाति 10 तत्र यद्यसौ खादयति तदा तस्यापि चतुर्गुरु । एतावता प्रथमसूत्रं व्याख्यातम् । द्वितीयसूत्रेऽपि यत्र देवी स्त्रीरूपं विकुळ निम्रन्थं गृहीयादित्युक्तं तत्राऽपीडश एव गमः ॥ ५७२० ॥ अथ निर्मन्थीसूत्रद्वयं व्याख्याति- एसेव गमो नियमा, निग्गंधीणं पि होइ नायव्यो। नवरं पुण णाणतं, पुवं इत्थी ततो पुरिसो ॥ ५७२१ ॥ एष एव गमो निर्मन्थीनामपि ज्ञातव्यः । नवरमत्र नानात्वम्-पूर्व "देवी य पुरिसरूवं विउवित्ता निगथि पडिगाहेजा" इति स्त्रीसूत्रम्, ततः "देवे य पुरिसरूव". इत्यादिकं द्वितीय पुरुषसूत्रम् । अनयोरपि सम्भवो धर्मकथादिमिर्व्याघातैर्गणाद् निर्गमने तथैव मन्तव्यो यावत् ता अप्याथिका देवकुलिकायां स्थिताः ।। ५७२१ ।। ततः- विगुरुन्निऊण रूवं, आगमणं डंबरेण महयाए । 20 जिण-अन्न-साहुभत्ती, अजपरिच्छा वि य तहेव ॥ ५७२२ ॥ सम्यग्दृष्टिदेवतायाः पुरुषरूपं विकुर्व्य आगमनम् । ततो महता आडम्बरेण देवकुलिकायाः पार्थे सार्थमावास्य मायया श्राद्धवेपं विधाय वन्दनकं विस्तरेण कृत्वा भणति-युष्मामिः काचित् पुराणिका संयती वा विषयपराजिता दृष्टा ! युष्माकं वा यद्यर्थस्ततो भोगान् भुञ्जी. महि, भुजानाश्च जिनचेत्यानामाथिकाणां साधूनां च भक्तिं करिष्यामस्ततो निस्तरिष्यामः । 28 एवमार्यापरीक्षाऽपि तथैव मन्तव्या यथा निम्रन्थानामुक्ती ॥ ५७२२ ॥ अथ किमर्थं निर्गन्थेषु प्रथमं देवसूत्रं निर्मन्धीषु च प्रथमं देवीसूत्रम् ? इत्याह- वीसत्थया सरिसए, सारुप्पं तेण होइ पढमं तु । पुरिसुत्तरिओ धम्मो, निग्गंथो तेण पढमं तु ॥ ५७२३ ।। 'सदृशे' स्वपक्षजाती 'विश्वस्तता' विश्वासो भवति तेन प्रथममुभयोरपि पक्षयोः सारूप्य- 80 सूत्रममिहितम् । 'पुरुषोत्तरो धर्मः' इति कृत्वा च प्रथमं निर्गन्थानां सूत्रद्वयमुक्तम् , ततो १"क्तः। अथ गच्छा का० ॥ २ मपि सूचद्वये ज्ञातव्यो भवति । नवरं पुनरत्र ना' कां०॥ ३ सम्बन्धो धर्म का० ॥ ४ महएण तामा० ॥ ५ का । क्षुभितानां च तासां प्रायश्चित्तमपि तथैव द्रष्टव्यम् ॥ ५७२२ ॥ का ॥ -- .

·- भाष्यगाथा: ५७१९-२६] पञ्चम उद्देशः। १५१३ निर्बन्धीनाम् ॥ ५७२३ ॥ एतेषु विशेषतों विराधनामाह- खिताह मारणं वा, धम्माओ भंसणं करे पंता। भदाए पडिबंधो, पडिगमणादी व नितीए ।। ५७२४ ॥ या प्रान्तदेवता सा तं साधु प्रतिसेवनापरिणतं क्षिप्तचित्चादिकं कुर्यात् , मारणं धर्माद अंशनं वा कुर्वीत । या भद्रा तस्यामसौ प्रतिबन्धं कुर्यात् , निर्गच्छन्त्यां वा तस्यां प्रतिगमनादीनि स: विदधीत ॥ ५७२ ॥ अत्रेदं द्वितीयपदम् - वितिय अच्छित्तिकरो, बहुवक्खेवे गणम्मि पुच्छित्ता । सुत्त-ऽत्थझरणहेतु, गीतेहिं समं स निग्गच्छे ॥ ५७२५ ॥ योऽन्यवच्छित्तिकरो भविष्यति स सूत्रार्थों गृहीत्वा बहुव्याक्षेपे 'गणे' गच्छे गुरूनापच्छ्य तेषामुपदेशेन गीतार्थैः साधुभिः समं सूत्रा-ऽर्थसरणहेतोर्गणाद् निर्गच्छेत् । एतद् द्वितीयपद-10 मत्र मन्तव्यम् ॥ ५७२५ ॥ ॥ ब्रह्मापायप्रकृतं समाप्तम् ॥ 15 अधिकरण प्रकृतम् सूत्रम्- भिक्खूय अहिंगरणं कट्टु तं अहिंगरणं अविओस- वित्ता इच्छिज्जा अन्नं गणं उपसंपज्जिताणं विहरितए, कप्पड़ तस्स पंचराइंदियं छेयं कटु, परिनिव्वविय परिनिव्वविय दोच्चं पि तमेव गणं पडिनिजाएअब्वे सिया, जहा वा तस्स गणस्स पत्तियं सिया ५॥ अस्य सम्बन्धमाह- एगागी मा गच्छसु, चोइजते असंखडं होजा । ऊणाहिगमारुवणे, अहिगरणं कुछ संबंधो ॥ ५७२६ ॥ एकाकी मा गच्छ इत्येवं नोद्यमानो यदा न प्रतिपद्यते तदाऽसङ्खडं भवेत् । अथवा स निम्रन्थो भूयो गच्छं प्रविशन् ऊनायामधिकायां वाऽऽरोपणायां दीयमानायामधिकरणं कुर्यात् । एष सम्बन्धः ।। ५७२६॥ अनेनायातस्यास्य व्याख्या -मिक्षुः चशब्दाद् आचार्य उपाध्यायो वाऽधिकरणं कृत्वा तद- धिकरणमन्यवशमय्य इच्छेद् अन्यं गणमुपसम्पद्य विहर्तुम् , ततः कल्पते 'तस्य' अन्यगण- सान्तस्यै पञ्चरानिन्दिवं छेदं कर्तुम् , ततः 'परिनिर्वाप्य परिनिर्वाप्य' कोमलवचःसलिलसेकेन १ मा पुच्छसु तामा० ॥ २ "स्य खगणसत्केष्वेषापरेषु स्पर्धकेषु प्रविष्टस्य पञ्च का० ॥ 30 25 " ·10 15 सनियुक्ति-लघुभाष्य-वृत्तिके वृहत्कल्पसूत्रे [ अधिकरणमकृते स्वम् ५ कपायामिसन्तप्तं सर्वतः शीतलीकृत्य द्वितीयमपि वारं तमेव गणं सः 'प्रतिनिर्यातव्य: नेतन्यः स्यात् । यथा वा तस्य गणस्य प्रीतिकं स्यात् तथा कर्त्तव्यम् । एष सूत्रार्थः ।। मथ भाष्यविस्तर:- सचित्तचित्त भीसे, वओगत परिहारिए य देसकहा । सम्ममणाउद्देते, अधिकरण ततो समुप्पले ॥ ५७२७ ॥ आमन्चमदेमाणे, गिण्हते तमेव मग्गमाणे वा । सच्चित्तेयरमीसे, वितहापडिवत्तितो कलहो ॥५७२८ ।। विचामेलण सुत्ते, देसीभासा पवंचणे चेव । अग्णम्मि य वत्तवे, हीणाहिय अक्सरे चेव ॥ ५७२९ ।। परिहारियमठविते, ठवित अणट्ठाइ णिविसंते वा । कुच्छितकुले व पविसति, चोदितऽणाउट्टणे कलहो ।। ५७३० ।। देसकहापरिकहणे, एके एके व देसरागम्मि । मा कर देसकहं वा, को सि तुम मम चि अधिकरणं ।। ५७३१ ।। अह-तिरिय-उखकरणे, वंधण णिन्चत्तणा य णिक्खिवणं । उवसम-सएण उहूं, उदएण भवे अहेकरणं ॥ ५७३२ ।। जो जस्स उ उवसमती, विज्झवणं तस्स तेण कायव्वं । (ग्रन्थानम्-५००० । सर्वप्रन्यानम्-३८८२५) जो उ उवेहं कुजा, आवञ्जति मासियं लहुगं ।। ५७३३ ॥ लहुओ उ उवेहाए, गुरुओ सो चेव उवहसंतस्स । उत्तुयमाणे लहुगा, सहायगत्ते सरिसदोसो ॥ ५७३४ ॥ एसो वि ताव दमयतु, हसति व तस्सोमताइ ओहसणा। उत्तरदाणं मा ओसराहि अह होइ उत्तुयणा ॥ ५७३५ ॥ वायाए हत्येहि व, पाएहि व दंत-लउडमादीहिं । जो कुणति सहायतं, समाणदोसं तगं वेति ।। ५७३६ ।। परपत्तिया ण किरिया, मोत्तु परटुं च जयसु आयडे । अवि य उवेहा चुत्ता, गुणो वि दोसायते एवं ।। ५७३७ ।। जति परो पडिसेविजा, पावियं पडिसेवणं । मज्झ मोणं करेंतस्स, के अटे परिहायई ॥ ५७३८ ॥ णागा जलवासीया!, सुणेह तस-यावरा।। सरडा जत्य भंडंति, अभावो परियतई ।। ५७३९ ॥ वणसंड सरे जल-थल-खहचर वीसमण देवता कहणं । वारेह सरडुवेक्षण, धाडण गयणास मूरणता ॥ ५७४०॥ तावो मेदो अयसो, हाणी दंसण-चरित्त-नाणाणं । 20 . 25 30 ·माण्यगाथाः ५७२७-५१] 5 10 15 पञ्चम उद्देशः। १५१५ साहुपदोसो संसारवड्डको साहिकरणस्स ॥ ५७४१॥ अतिभणित अभणिते वा, ताचो भेदो य जीव चरणे वा। रुवसरिसंण सील, जिम्हं व मणे अयसों एवं ॥ ५७४२ ।। अकुट्ट तालिए वा, पक्खापक्खि कलहम्मि गणमेदो। एगतर सूयएहि व, रायादीसिढें गहणादी ॥ ५७४३ ॥ वत्तकलहो उण पदति, अवच्छलते य ईसणे हाणी। जह कोहादिविवही, तह हाणी होइ चरणे वि ॥ ५७४४ ॥ आगाढे अहिगरणे, उवसम अवकड्डणा य गुरुवयणं । उपसमह कुणह झायं, छहणया सागपतेहिं ।। ५७४५ ॥ जं अजियं समीखल्लएहिं तव-नियम-चंभमइएहिं । तं दाई पच्छ नाहिसि, छडेतो सागपत्तेहिं ॥ ५७४६ ॥ जं अजियं चरितं, देसूणाए वि पुष्चकोडीए। तं पि कसाइयमेतो, णासेइ णरो मुहुत्तेणं ॥ ५७४७ ॥ आयरिओं एग न भयो, अह एग णिवारें मासियं लहुगं । राग-दोसविमुको, सीवघरसमो उ आयरिओ ।। ५७४८॥ वारेति एस एतं, ममं न वारेति पक्खराएणं। बाहिरभावं गाढतरगं च में पेक्खसी एकं ।। ५७४९ ।। एताः सर्वा अपि गाथा यथा प्रथमोद्देशके (गाथाः २६९३-९७, २६८२, २६९८-९९, २७०४-५,२७०१-२,२७०६-११, २७१३-१७) व्याख्यातास्तथैव द्रष्टव्याः ।। ५७२७-५७४९॥ एवमधिकरणं कृत्वा यः प्रज्ञापितोऽपि नोपशाम्यति स किं करोति । इत्याह- ख-फरुस-निदुराई, अध सो भणिउँ अभाणियव्याई । निग्गमण कलसहियए, सगणे अट्ठा परगणे वा ॥ ५७५० ।। अथासौ खर-परुष-निष्ठुराणि अभणितन्यानि वचनानि भणित्वा कलुषितहृदयः खगच्छाद् निर्गमनं करोति ततो निर्गतस्य तस्य खगणे परगणे च प्रत्येकमष्टा स्पर्द्धकानि वक्ष्यमाणानि 25 भवन्ति ।। ५७५० ॥ खर-परुष-निष्ठुरपदानि व्याख्याति- उच्चं सरोस भणिय, हिंसग-मम्मवयणं खरं तं तू । अक्कोस णिरुवचारिं, तमसम्मं णिदुरं होती ॥ ५७५१ ॥ 'उच्च' महता खरेण सरोपं यद् मणितं हिंसक मर्मघट्टनवचनं वा तत् तु खरं मन्तव्यम् । जकारादिकं यदू आक्रोशवचनं यच्च निरुपचारि' विनयोपचाररहितं तत् परुषम् । यद् ७० 'असभ्यं समाया अयोग्य 'कोलिकस्त्वम्' इत्यादिकं वचनं तद् निष्ठुर भण्यते ॥ ५७५१ ॥ ईदृशानि भणित्वा गच्छाद निर्गतस्याचार्यः प्रायश्चित्तविभागं दर्शयितुकाम इदमाह- १'शके अधिकरणसूत्रे व्याख्यातास्तथैवात्रापि द का॥ वृ० १९१ 20 न - ·, " १५१६ सनियुक्ति-लघुभाष्य-वृत्तिके वृहत्कल्पसूत्रे [ अधिकरणमकृते सूक्षम् ५ अट्टाह अद्धमासा, मासा होतऽद्य असु पयारों। वासासु असंचरणं, ण चेव इयरे वि पेसति ॥ ५७५२ ।। खगणे यान्याचार्यसत्कानि अष्टौ स्पर्धकानि तेषु पक्षे पक्षे अपरापरस्मिन् स्पर्द्धके संचरतो- ऽष्टावर्द्धमासा भवन्ति, परगणसत्केष्वप्यष्टल स्पर्द्धके पक्षे पक्षे संचरतोऽष्टावर्द्धमासाः, एवमु- मयेऽपि मीलिता अष्टौ मासा भवन्ति । अष्टसु च ऋतुबद्धमासेषु साधूना 'प्रचारः' विहारो भवतीति कृत्वा अष्टमहणं कृतम् । वर्षासु चतुरो मासान् तस्याधिकरणकारिणः साधोः संचरणं नास्ति, वर्षाकाल इति कृत्वा । 'इतरेऽपि' येषां स्पर्द्धके सक्रान्तस्तेऽपि तं प्रज्ञाप्य वर्षावास इति कृत्वा यतो गणादागतस्तत्र न प्रेषयन्ति । तत्र यानि खगणेऽष्टौ स्पर्द्धकानि तेपु सङ्का- न्तस्य तैः खाध्याय-मिक्षा-भोजन-प्रतिक्रमणवेलासु प्रत्येक सारणा कर्तव्या-आर्य । उपशम 10कुरु । यदि एवं न सारयन्ति ततो मासगुरुकम् ।। ५७५२ ।। तस्य पुनरनुपशाम्यत इदं प्रायश्चित्तम्- सगणम्मि पंचराईदियाइँ दस परगणे मणुषणेस । अण्णेसु होइ पणरस, वीसा तु गयस्स ओसण्णे ।। ५७५३ ॥ खगणपकेपु सङ्क्रान्तस्यानुपशाम्यतो दिवसे दिवसे पञ्चरात्रिन्दिवच्छेदः । परगणे 'मनो- 16 ज्ञेषु' साम्भोगिकेषु सान्तस्य दशरात्रिन्दिवः, अन्यसाम्भोगिकेषु पञ्चदशरानिन्दिवः । अवसन्नेषु गतस्य विंशतिरानिन्दिवच्छेदः ॥ ५७५३ ।। एवं भिक्षोरुक्तम् । अथोपाध्याया-ऽऽचार्ययोरुच्यते- एमेव य होइ गणी, दसदिवसादी उ भिण्णमासंतो पण्णरसादी तु गुरू, चतुसु वि ठाणेसु मासंतो ॥ ५७५४ ॥ एवमेव 'गणिन' उपाध्यायस्यापि अधिकरणं कृत्वा परगणं सान्तस्य मन्तव्यम् । नवरम्- दशराबिन्दिवमादौ कृत्वा मिन्नमासान्तस्तस्स छेदः । एवमेव 'गुरोरपि' आचार्यस्य 'चतुर्यु खगण-परगणसाम्भोगिका-ऽन्यसाम्भोगिका-ऽवसन्नेषु पञ्चदशरात्रिन्दिवादिको मासिकान्तश्छेदः ॥ ५७५४ ॥ एतत् पुरुषाणां खगणादिस्थानविभागेन प्रायश्चित्तमुक्तम् । अथैतेष्वेवं खानेपु पुरुषविभागेन प्रायश्चित्तमाह- सगणम्मि पंचराईदियाइँ भिक्खुस्स तदिवस छेदो । दस होति अहोरत्ता, गणि आयरिए य पण्णरस ॥ ५७५५ ॥ खगणे सद्वान्तस्य मिक्षोस्तदिवसादारभ्य दिने दिने पञ्चरात्रिन्दिवच्छेदः । 'गणिनः' उपा- 20 - 25 १च्छेदः। तद्यथा-स(ख)गणस्पर्धके सदान्तस्योपाध्यायस्य दशराविन्दिवा, साम्भो. गिकेषु सान्तस्य पञ्चदशराबिन्दिवः, अन्यसाम्भोगिकेषु सद्वान्तस्य विंशति- रात्रिन्दिवः, अवसभेपु सान्तस्य भिन्नमासिकच्छेदः । एवमेव 'गुरोरपि आचार्यस्य 'चतुर्यु स्वगणस्पर्धक-[परगणसाम्भोगिकाऽन्य साम्भोगिका-ऽवसन्नलक्षणेपु स्थानेषु पञ्चदशरामिन्दिवादिको मासान्तमछेदोऽवगन्तव्यः ॥ ५७५४ ॥ प्रतत् को० ॥

·" " पश्चम उद्देशः।. १५१७ भाष्यगाथा: ५७५२-५९] ध्यायख देशराबिन्दिवः । आचार्यस पञ्चदशरात्रिन्दिवः॥ ५७५५।। अण्णगणे भिक्खुस्सा, दसेव राईदिया भवे छेदो। पण्णरस अहोरचा, गणि आयरिए भवे वीसा ।। ५७५६ ।। अन्यगणे साम्भोगिकेषु सान्तस्य भिक्षोदंशरात्रिन्दिवच्छेदः, उपाध्यायस्य पञ्चदशरात्रि- न्दिवः, आचार्यस्य विशतिरात्रिन्दिवः । एवमन्यसाम्भोगिकेषु अवसन्नेषु च प्रागुक्तानुसारेण: नेयम् ॥ ५७५६ ॥ अथैवं प्रतिदिनं छिद्यमाने पर्याये पक्षेण कियन्तो मासा अमीषा छिद्यन्ते । इति जिज्ञासायां छेदसहलनामाह- अड्डाइजा मासा, पक्खे अट्ठहिँ मासा हवंति वीसं तू । पंच उ मासा पक्खे, अहिँ चत्ता उ भिक्खुस्स ॥ ५७५७ ।। खगणे सान्तस्य भिक्षोः प्रतिदिनं पञ्चकच्छेदेन च्छिद्यमानस्य पर्यायस्य पक्षण अर्द्धतृतीया 10 मासाश्छिद्यन्ते । तथाहि-पक्षे पञ्चदश दिनानि भवन्ति, तैः पञ्च गुण्यन्ते जाताः पञ्चसप्ततिः, तस्या मासानयनाय त्रिंशता भागे हृतेऽर्द्धतृतीयमासा लभ्यन्ते । खगणे चाष्टौ सर्घकानि, तेषु पझे पक्षे सञ्चरतः पञ्चकच्छेदेन विंशतिर्मासाश्छिद्यन्ते । तथाहि-पञ्चदशाष्टमिर्गुणिता जातं विशं शतम् , तदपि पञ्चभिर्गुणितं जातानि पट शतानि, तेषां त्रिंशता भागे हते विंशतिर्मासा लभ्यन्ते । एवमुत्तरत्रापि गुणकार-मागाहारप्रयोगेण खबुद्ध्या उपयुज्य मासा आनेतन्याः 115 परगणे सक्रान्तस्य भिक्षोर्दशकेन च्छेदेन च्छिद्यमानस्य पर्यायस्य पक्षेण पञ्च मासाश्चिन्ते, दशकेनैव च्छेदेनाष्टभिः पक्षश्चत्वारिंशद् मासाश्छिद्यन्ते ।। ५७५७ ॥ एवं मिझोरुक्तम् । उपाध्यायस्य पुनरिदम्- पंच उ मासा पक्खे, अडहिं मासा हवंति चत्ता । अद्धष्ट मास पक्खे, अट्ठहिँ सहि भने गणिणो ।। ५७५८ ॥ उपाध्यायस्यापि खगणे दशकेन च्छेदेन पक्षेण पञ्च मासाः, अष्टभिः पक्षश्चत्वारिंशद् मासा- श्छिद्यन्ते । तस्यैव परगणे पञ्चदशकेन च्छेदेनार्दोष्टममासाः पक्षेण च्छिद्यन्ते । परगण एवाष्टमिः पक्षः परिर्मासा गणिनश्छिद्यन्ते ॥ ५७१८ ॥ अट्ट मास पक्खे, अट्ठहिँ मासा हवंति सहि तु । दस मासा पक्खेणं, अट्टहासीती उ आयरिए ॥ ५७५९ ।। आचार्यस्य खगणे सान्तस्य पञ्चदशकेन च्छेदेन च्छिद्यमाने पर्याये पक्षणार्दीष्टमासाः, अष्टभिः पक्षैः षष्टिासामिछद्यन्ते । तस्यैव परगणे सङ्घान्तस्य विशेन च्छेदेन पक्षण दश मासाः, अष्टभिः पक्षरशीतिर्मासाश्छिद्यन्ते ॥ ५७५९ ।। , 20 . 25 , १वश अहोरात्राणि भवन्ति । किमुक्तं भवति १ दशरात्रिन्दिवप्रमाणो दिने दिने भवति च्छेदः । एवमाचार्यस्य दिने दिने पञ्च' को० ॥ २'स्य "परखें चि विभक्ति व्यत्ययात् पक्षण का- ३°न्ते । तथाभिः पक्षविंशतिमासा भवन्ति, छेदनीया इत्यर्थाद् गम्यते । इयमत्र भावना-खगणेऽष्टौ कां० ॥ ४न्ते, भावना प्रागुकनीत्या कर्तव्या ॥ ५७५७ का०॥

·5 . 10 १५१८ सनियुक्ति-लघुभाष्य-वृत्तिके बृहत्कल्पसूत्रे [ अधिकरणप्रकृते सूत्रम् ५ एवं खगणे परगणेच साम्भोगिकेषु सङ्कान्तस्य च्छेदसङ्कलनाऽमिहिता । अन्यसाम्भोगिकेषु अवसन्नेषु च सङ्क्रान्तस्य भिक्षोरुपाध्यायस्याचार्यस्य चानयैव दिशा छेदसङ्कलना कर्तव्या- एसा विही उ निग्गऍ, सगणे चत्तारि मास उक्कोसा। चत्तारि परगणम्मि, तेण परं मूल निच्छुभणं ॥ ५७६० ॥ एष विधिर्गच्छाद् निर्गतस्योक्तः । अत्र च खगणेऽष्टसु स्पर्द्धकेषु पक्षे पक्षे सञ्चरतश्चत्वारो मासा उत्कर्पतो भवन्ति, परगणेऽप्येवं चत्वारो मासाः, अवसन्नेष्वपि चत्वारो मासाः । ततः परं यदि उपशान्तस्ततो मूलम् । अथ नोपशान्तस्तदा निष्काशनं कर्तव्यम् , लिगमपहरणीय- मित्यर्थः ॥ ५७६०॥ चोएइ राग-दोसे, सगण परगणे इमं तु नाणत् । पंतावण निच्छुभणं, पर-कुलघर घाडिए ण गया ॥ ५७६१ ।। शिप्यः प्रेरयति--राग-द्वेषिणो यूयम् , यत् खगणे स्तोकं छेदप्रायश्चित्तं दत्त परगणे तु प्रभूतम्, एवं हि वगणे भवतां रागः परगणे द्वेषः । गुरुराह-इदं छेदनानात्वं कुर्वन्तो वयं न राग-द्वेषिणः । तथा चात्र दृष्टान्त:- एगस्स गिहिणो चउरो भजाओ । तातो य तेण सरिसे अवराहे पंताविता 'मम गिहा- 16 ओ नीह' ति निच्छूढा । तस्थेगा कम्हिइ परघरम्मि गया । बिइया कुलघरं । तईया भत्तुणो एगसरीरो वयंसो' ति तस्स घरं गया। चउत्थी निच्छुभंती बारसाहाए लगा हम्ममाणी विन गच्छइ, भणई य-कतो वच्चामि ? नस्थि मे अन्नो गइविसओ, जइ वि मारेसि तहावि तुम चेव गई सरणं ति तत्थेव ठिया ॥ इदमेवाह-"पंतावण" इत्यादि । केनापि गृहिणा चतसृणां भार्याणां 'प्रान्तापन' कुट्टनं 20 कृत्वा गृहाद् निष्काशनं कृतम् । तत्रैका परगृहं द्वितीया कुलगृहं तृतीया 'घाटिक' मित्रं तद्गृहं गता, चतुर्थी तु न कापि गता ॥ तओ तुडेण चउत्थी घरसामिणी कया । तइयाए घाडियघरं जंतीए सो चेव अणुवत्तितो, विगतरोसेण खरंटिता आणिता य । विइयाए कुलघरं जंतीए पिउगिहवलं गहियं, गाढतरं रुद्वेण अन्नेहिं भणिए विगतरोसेण खरंटिता दंडिया य । पढमा 'दूरे न? ति न ताए किंचि 26 पओयणं महतेण वा पच्छित्तदंडेण दंडिडं आणिजह । एवं परहाणीया ओसण्णा, कुलघर- ठाणीया अन्नसंभोइया, घाडियसमा संभोइया, अनिग्गमे सघरसमो सगच्छो । जाव दूरतरं ताव महंततरो दंडो भवइ । ॥ ५७६१ ॥ अथ गच्छादनिर्गतस्य विधिमाह- गच्छा अणिग्गयस्सा, अणुवसमंतस्सिमो विही होइ सज्झाय मिक्ख भत्त? वासए चउर एकेके ॥ ५७६२ ।। गच्छादनिर्गतस्यानुपशाम्यतोऽयं विधिर्भवति-सूर्योदयकाले यः स्वाध्यायः क्रियते तद- वसरे प्रथममसौ नोद्यते, द्वितीयं भिक्षावतरणवेलायाम् , तृतीयं भक्तार्थनाकाले, चतुर्थं प्रादो- १°का गाथायां स्त्रीलिङ्गनिर्देशः प्राकृतत्वात् । अत्र च का० ॥ २'साहोपलग्गा है० ॥ ३एवं गच्छानिर्गतस्य विधिरुतः । अथ गच्छा का ॥

·पश्चम उद्देशः । भाष्यगाथा: ५७६०-६६ पिकावश्यकवेलायाम् । एवं चतुरो वारानेकैकस्मिन् दिने नोद्यते ।। ५७६२ ।। तच्चाधिकरणं प्रभाते प्रतिक्रान्तानां खाध्यायेऽप्रस्थापिते एवमादौ कारणे उत्पधेत- दुष्पडिलेहियमादिसु, चोदिएँ सम्मं तु अपडिवञ्जते । न वि पवेति उवसम, कालों ण सुद्धो जियं वा सि ॥ ५७६३ ॥ दुष्पत्युपेक्षितं कुर्वन् आदिशब्दादु अप्रत्युपेक्षमाणोऽसामाचार्या वा प्रत्युपेक्षमाणो नोदितः । सम्यग् यदि न प्रतिपद्यते ततोऽधिकरणं भवेत् । उत्पन्ने चाधिकरणे यदि स्वाध्यायेऽप्रस्थापिते खयमेवोपशान्तस्ततो लष्टम् । अथ नोपश्चान्तस्ततो यः प्रस्थापनार्थमुपतिष्ठते स धारणीयः, यथा--तिष्ठतु तावद् यावत् सर्वेऽपि मिलिताः । तत आगतेषु सर्वेषु सूरयो ब्रुवते-आर्य । उपशाम्य, इमे साधवः खाध्यायं न प्रस्थापयन्ति । स वष्टोत्तरं प्रयच्छति-अवश्यं कालो न शुद्धः परिजितं वा एषां साधूनां सूत्रश्रुतं ततो न प्रस्थापयन्ति । एवं भणतो मासगुरु । साधवध 10 सर्वेऽपि प्रस्थापयन्ति स्वाध्यायं च कुर्वन्ति ॥ ५७६३ ॥ काले प्रतिक्रान्ते भिक्षावेलाया जातायामिदमाचार्या भणन्ति- णोतरणें अभत्तही, ण व वेला अझुंजणे ण जिणं सि । ण पडिकमंति उवसम, पिरतीयारा णु पञ्चाह ॥ ५७६४ ॥ आर्य ! साधवस्त्वदीयेनानुपशमनेन मिक्षा नावतरन्ति । स प्राह-नूनममतार्थिनो न वा 15 मिक्षावेला । एवमुक्ते सर्वेऽप्यवतरन्ति । तस्यानुपशान्तस्य द्वितीयं मासगुरु । भिक्षानिवृत्तेषु साधुषु गुरवो भणन्ति-आर्य ! साधवो न मुञ्जते । स प्राह-नूनं साधूनां न जीर्णम् । एव- मुक्ते सर्वेऽपि समुद्दिशन्ति । तस्य पुनस्तृतीयं मासगुरु । भूयोऽपि प्रतिक्रमणवेलायां भणन्ति- आर्य! साधवो न प्रतिक्रामन्ति, उपशमं कुरु । स वटोचरं प्रत्याह-'नुः' इति वित, सम्भावयाम्यहम्-निरतीचाराः श्रमणास्तेन न प्रतिक्रामन्ति । एवमुक्ते सर्वेऽपि प्रतिकामन्ति 120 तस्य पुनश्चतुर्गुरुकम् । एवं प्रभातकाले अधिकरणे उत्पन्ने विधिरुक्तः ।। ५७६१ ॥ अनम्मि वि कालम्मि, पदंत हिंडंत मंडली चासे । तिन्नि व दोन्नि व मासा, होति पडिकतें गुरुगा उ ॥ ५७६५॥ अथान्यसिन् कालेऽधिकरणमुत्पन्नम् । कदा ? इत्याह-'पठता' हीना-ऽधिकादिपठने मिक्षा हिण्डमानानां मण्डल्यां वा समुद्दिशतामावश्यके वो । तत्र यदि द्वितीयवेलायामधिकर-25 णमुत्पनं तदा चतुर्थवेलायामनुपशान्तस्य त्रयो गुरुमासाः, तृतीयवेलायामुत्पन्नेऽनुपशान्तस्य द्रौ गुरुमासौ, एवं विभाषा कर्तव्या । अथ 'प्रतिक्रान्ते' प्रतिक्रमणे कृतेऽपि नोपशान्त- स्वतब्धतुर्गुरुकाः ॥ ५७६५॥ एवं दिवसे दिवसे, चाउकालं तु सारणा तस्स । जति वारेण सारेती, गुरुगो गुरुगो तती वारे ॥ ५७६६ ।। एवमनुपशान्तस्य दिवसे दिवसे 'चतुष्कालं स्वाध्यायपस्थापनादिसमयरूपं तस्य सारणा १प्राभातिकप्रतिक्रमणानन्तरं प्रतिलेखनाकाले दुष्प्रत्यु' का० ॥ २ वा तदा त्रयो वा द्वौ वा मासा भवन्ति, गुरुमासा इत्यर्थः । तत्र यदि का० ॥ --- 30 ·10 १५२० सनियुक्ति-लघुभाष्य-वृत्तिके वृहत्कल्पसूत्रे [ अधिकरणमकृते सूत्रम् ५ कर्तव्या । 'यति' यावतो वारान् आचार्यों न सारयति 'तति' तावतो वारान् मासगुरुकाणि भवन्ति ।। ५७६६ ॥ एवं तु अगीतत्थे, गीतत्थे सारिए गुरू सुद्धो। जति तं गुरूण सारे, आवती होई दोण्डं पि ॥ ५७६७ ॥ एवं दिने दिने सारणाविधिरगीतार्थस्व कर्तव्यः । यस्तु गीतार्थः स यद्येकं दिनं साध्याय- भिक्षा-भक्तार्थना-ऽऽवश्यकलक्षणेषु चतुर्दा स्थानेषु सारितः तदा परतस्तमसारयत्नपि गुरुः शुद्धः। यदि पुनः 'तस्' अगीतार्थ गीतार्थ वा गुरुर्न सारयति ततः 'द्वयोरपि आचार्यस्थानुपशाम्यतम्ब प्रायश्चित्तस्यापत्तिः । अन्ये ब्रुवते--अगीतार्थस्यानुपशाम्यतोऽपि नास्ति प्रायश्चित्तम्, यस्तु गुरुरगीतार्थ न नोदयति तस्य प्रायश्चित्तम् ।। ५७६७ ॥ गच्छो य दोनि मासे, पक्खे पक्खे इमं परिहवेति । भत्तट्ठण सज्झायं, चंदण लावं ततों परेणं ॥ ५७६८ ॥ एवमनुपशाम्यन्तं तं गच्छो द्वौ मासौ सारयति, इदं पुनः पक्षे पझे परिहापयति । तद्यथा- अनुपशान्तस्य पक्षे गते गच्छस्तेन साई भक्तार्थनं न करोति, न गृहाति वा न चा किमपि तस्य ददातीत्यर्थः । द्वितीये पझे गते खाध्यायं तेन समं न करोति । तृतीय पक्षे गते वन्दैनं न 1 करोति न वा प्रतीच्छति । चतुर्थोऽपि पक्षो यदा गतो भवति ततः परमालापमपि तेन सार्द्ध वर्जयन्ति ॥ ५७६८॥ आयरिय चउरों मासे, संभुंजति चउरों देह सज्झायं । वंदण लावं चउरो, तेण परं मूल निच्छुहणा ॥ ५७६९ ।। आचार्यः पुनश्चतुरो मासान् सर्वैरपि प्रकारेस्तेन समं सम्मुक्त ततः परं चतुरो मासान् 20 भत्कार्थनं वर्जयति खाध्यायं तु ददाति । ततश्चतुरो मासान् खाध्यायं परिहृत्य चन्दना-ऽऽलापौ ददौति । ततः परं वर्षे पूर्णे सांवत्सरिके प्रतिक्रान्ते उपशान्तस्य मूलम् , अनुपशान्तस्य तु गणाद् निष्काशनं कर्तव्यम् ॥ ५७६९ ॥ एवं वारस मासे, दोसु तवो सेसए भवे छेदो। परिहायमाण तदिवस तवो मूलं पडिकते ॥ ५७७० ।। 25 एवं द्वादशमास्यामप्यनुपशाम्यतः 'द्वयोः आदिममासयोर्यावद् गच्छेन विसर्जितः तावत् तपः प्रायश्चित्तमेव, 'शेषेषु दशसु मासेषु पञ्चरात्रिन्दिवच्छेदः यावत् सांवत्सरिक पर्व प्राप्त भवति । पर्युपणारात्रौ प्रतिक्रान्तानामधिकरणे उत्पन्ने एप विषिरुकः । "परिहायमाण तद्दि- वस" ति पर्युषणापारणकदिनादेकैकदिवसेन परिहीयमानेन तावद् नेयं यावत् 'तदिवस' पर्युष- णादिवस एवाधिकरणमुत्पन्नं तत्र च तपो मूलं वा भवति न च्छेदः । “पडिकते" ति अथ 0 प्रतिक्रमणं कुर्वतोमुत्पन्नं ततः सांवत्सरिके कायोत्सर्गे कृते मूलमेव केवलं भवति ।। ५७७० ॥ १° गुरुको गुरुको मासो भवति ॥ ५७६६ का० ॥ २°न्दनं तस्य न प्रयच्छति न वा प्रती का० ॥ ३ °दाति । "तेण परं" ति विभकिव्यत्ययात् ततः कां ॥ ४ एतदनन्तरम् ग्रन्थानम्-५५०० का.॥ , ·भाष्यगामाई ५७६४-७५] पञ्चम उद्देशः। १५२१ - 10 एतदेव सुव्यक्तमाह- एवं एकेकविणे, हवेत्तु ठवणादिणे वि एमेन । चाइयवंदण सारे, तम्मि वि काले तिमासगुरू ॥ ५७७१ ।। भाद्रपदशुद्धपञ्चम्या अनुदित आदित्ये यद्यधिकरणमुत्पद्यते ततः पर्युषणायामप्यनुपशान्ते संवत्सरो भवति, पछ्यामुत्पन्ने एकदिवसोनः संवत्सरः, सप्तम्यां दिवसयोना, एवमेकै दिन हापयित्वा तावदू नेयं यावत् स्थापनादिन-पर्युषणादिवसः । तत्र धानुदिते खौ कलहे उत्पन्ने एवमेव नोदना कर्तव्या-प्रथमं खाध्यायप्रस्थापनं कर्तुकामैः सारणीयः, ततथैत्यवन्दनार्थ गन्तुकामाः सारयेयुः, तत्राप्यनुपशान्ते प्रतिक्रमणवेलायो सारयन्ति । एवं तस्मिन्नपि पर्युषणा- कालदिवसे त्रिषु खाध्यायप्रस्थापनादिषु स्थानेषु नोदितस्यानुपशान्तस्य त्रीणि मासगुरुकाणि भवन्ति ।। ५७७१॥ पडिकंते पुण मूलं, पडिकमंते व होज अधिकरणं । संवच्छरमुस्सग्गे, कयम्मि मूलं न सेसाई ॥ ५७७२ ।। पर्युषणादिने सर्वेषामधिकरणानां व्यवच्छित्तिः कर्तव्येति कृत्वा प्रतिक्रान्ते' समाते आवश्यक यदि नोपशान्तस्ततो मूलम् । “पडिकमंते व" ति अथ मतिक्रमणे पारधे यावत् सांवत्सरिको महाकायोत्सर्गस्ताक्दै अधिकरणे कृते मूलमेव केवलम् , न शेषाणि मायश्चित्तानि ॥ ५७७२ || 16 संवच्छरं च रुटुं, आयरिओ रक्खए पयत्तेण । जति गाम उवसमेजा, पञ्चयरातीसरिसरोसो।। ५७७३ ।। एवमाचार्यस्त रुष्टं संवत्सरं प्रयलेन रक्षति । किमर्थम् । इत्याह-'यदि नाम' कथश्चिदुः पशाम्येत । अथ संवत्सरेणापि नोपशाम्यति ततः पर्वतराजीसहशरोपः स मन्तव्यः ॥५७७३॥ वस्य च वर्षाई को विधिः ! इत्याह--- अण्णे दो आयरिया, एककं वरिसमेचमेअस्स । तेण परं गिहि एसो, वितियपदं रायपब्वइए ॥ ५७७४ ॥ तं वर्षाई मूलाचार्यसमीपाद् निर्गतमन्यौ द्वावाचार्यों कमेणैकैक वर्षमेतेनैव विधिना मयतेन संरक्षतः, तन्मध्याद् येनोपशमितस्तस्यैवासौ शिष्यः । ततः परं वर्षत्रयादूर्द्धमेप गृही क्रियते, सातदीयं लिमपहरतीत्यर्थः । द्वितीयपदे राजैमनजितस्य लिङ्गं प्रस्तारदीपभयान झियते 125 एवं भिलोरुकम् ॥ ५७७१ ॥ एमेव गणा-ऽऽयरिए, गच्छम्मि तवो उ तिनि पक्खाई। दो पक्खा आयरिए, पुच्छा य कुमारदिह्रतो ।। ५७७५ ॥ एवमेव गणिन आचार्यस्य च मन्तव्यम् । नवरम्---उपाध्यायस्यानुपशाम्यतो गच्छे बसत- स्त्रीन् पक्षान् तपः प्रायश्चिचम् , परतश्छेदः, आचार्यस्यानुपशाम्यतो द्वौ पक्षौ सपः, परतश्छेदः 130 १ ऐदंयुगीनचतुर्थीदिनभाविपर्युषणापर्धापेक्षया पारणकदिने भाद्रपद का० ॥ २ द् अवान्तरेऽधिकरणं भवेत् उत्पधेत ततो यदि तत्क्षणादेव नोपशान्तस्तदा सांवत्सरिके कायोत्समें कृते मूल कां० ॥ ३जपुनमम भा० ॥ 20 ·, - - १५२२ सनियुक्ति-लघुभाण्य-वृत्तिके वृहत्कल्पसूत्रे [ अधिकरणप्रकृते सूत्रम् ५ शिष्यः पृच्छति-किं सदृशापराधे विषम प्रायश्चित्तं प्रयच्छथ राग-द्वेषिणो यूयम् । आचार्यः प्राह-कुमारदृष्टान्तोऽत्र भवति, स चोत्तरत्राभिधास्यते ॥ ५७७५ ॥ ये ते उपाध्यायस्य त्रयः पक्षास्ते दिवसीकृताः पञ्चचत्वारिंशदिवसा भवन्ति, ततः- पणयाल दिणा गणिणो, चउहा काऊण साहिएकारा। भत्तहण सज्झाए, चंदण लावे य हावेति ॥ ५७७६ ।। गणिनः सम्बन्धिनः पञ्चचत्वारिंशद् दिवसाश्चतुर्धा क्रियन्ते, चतुर्भागे च साधिकाः-सपादा एकादश दिवसा भवन्ति । तत्र गच्छ उपाध्यायेन सममेकादश दिनानि भक्तार्थनं करोति, एवं खाध्याय-वन्दना-SSलापानपि प्रत्येकमेकादश दिनानि यथाक्रमं करोति, परतस्तु परिहाप- यति । पञ्चचत्वारिंशदिवसानन्तरं चोपाध्यायस्य दशकच्छेदः । आचार्यस्तथैवोपाध्यायमपि 10 चतुर्भिश्चतुर्भिर्मासैर्भतार्थनादीनि परिहापयन् संवत्सरं सारयति ।। ५७७६ ।। आचार्यस्य द्वौ पक्षौ दिवसीकृतौ त्रिंशद् दिवसा भवन्ति, ततः- तीस दिणे आयरिए, अह दिणे य हावणा तत्थ । गच्छेण चउपदेहि तु, णिच्छुढे लग्गती छेदो।। ५७७७ ।। त्रिंशदिवसाश्चतुर्भागेन विभक्ता अर्द्धाष्टमा दिवसा भवन्ति । तत्र गच्छ आचार्येण सहा- 15 ष्टमानि दिनानि भक्तार्थनं करोति, एवं खाध्याय-वन्दना-ऽऽलापानपि यथाक्रमम ष्टमै- दिवसः प्रत्येकं हापयति । ततः परं गच्छेन चतुर्भिरपि-भक्तार्थनादिभिः पदैनिष्काशित आचार्यः पञ्चदशके च्छेदे लगति ॥ ५७७७॥ ततः- संकतो अण्णगणं, सगणेणं य वजितो चतुपदेहि । आयरिओ पुण नवरि, बंदण-लावेहि णं सारे ॥ ५७७८ ॥ o खगणेन भक्तार्थनादिमिश्चतुर्भिः पदैर्यदा वर्जितस्तदा अन्यगणं सद्वान्तः । स पुनरन्यगण- स्थाचार्यः 'नवर केवलं वन्दना-ऽऽलापाभ्यां द्वाभ्यां पदाभ्यां सम्भुञ्जानः सारयति यावद् वर्षम् ॥ ५७७८ ॥ सज्झायमाइएहिं, दिणे दिणे सारणा परगणे वि। नवरं पुण णाणत्तं, तवो गुरुस्सेतरे छेदो ॥ ५७७९ ।। 5. परगणेऽपि सान्तस्याचार्यस्य खाध्यायादिभिः पदैदिने दिने सारणा क्रियते । नवरं परगणे सङ्क्रान्तस्येदं 'नानात्वं' विशेषः-अन्यगणसत्कस्य गुरोरसारयतस्तपः प्रायश्चित्तम्, 'इतरस्य पुनः' अधिकरणकारिण आचार्यस्यानुपशाम्यत छेदः ॥ ५७७९ ॥ अत्र परः प्राहरागद्वेषिणो यूयम् , आचार्य शीघ्र छेदं प्रापयथ, उपाध्यायं बहुतरेण कालेन, भिक्षु ततोऽपि चिरतरेण, एवं हि मिथूपाध्याययोर्भवतां रागः आचार्य द्वेषः । अन्न 30 सूरिः प्रागुद्दिष्टं कुमारदृष्टान्तमाह- सरिसावरा| दंडो, जुवरंण्णो भोगहरण-धादी। मज्झिम बंध-वहादी, अपत्ति कन्नादि खिसा वा ॥ ५७८० ॥ एगस्स रत्नो तिन्नि पुत्ता-जेडो मज्झिमो कणिटो य । तेहि य तिहि वि सामच्छियं- - ·10 पञ्चम उद्देशः। १५१३ भाष्यगाथा: ५७७६-८३] पितरं मारिचा रज तिहा विमजामो । तं च रना नायं । तत्थ जेट्टो 'जुवराया तुम पमाण- भूओ कीस एवं करेसि । ति तस्स मोगहरण-बंधण-ताडणादिया सबे दंडप्पगारा कया। मज्झिमो 'एय प्पहाणो' ति काउं तस्स भोगहरणं न कयं बंध-वह-खिसाईया कया। कणी- यसो 'एएहिं वियारिउ चि काउं तस्स कण्णविवोडदंडो खिसादंडो य कओन मोगहरणाईओ॥ अक्षरगमनिका-सदृशेऽप्यपराधे युवराजस्य भोगहरण-बन्धनादिको महान् दण्डः कृतः, 5 मध्यमस्य बन्ध-वधादिको न भोगहरणम् , अव्यक्त:-कनिष्ठस्तस्य कर्णामोटिकादिकः खिसा च कृता । अयमोंपनयः-यथा लोके तथा लोकोत्तरेऽप्युत्कृष्ट-मध्यम-जघन्येषु पुरुषवस्तुषु वृहत्तमो लघुर्लघुतरम्य यथाक्रम दण्डः क्रियते ॥ ५७८०॥ प्रमाणभूते च पुरुषेऽक्रियासु वर्तमाने एते दोषा:- अप्पचय वीसत्थतणं च लोगगरहा दुरहिगम्मो । आणाए य परिभवो, येव भयं तो तिहा दंडो॥ ५७८१॥ लोकः सकषायमाचार्य दृष्ट्वा ब्रूयात् एत एवाचार्या भणन्ति-अकषायं चारित्रं भवति, स्वयं पुनरित्यं रुष्यन्ति । एवं सर्वेषुपदेशेष्वप्रत्ययो भवति । शेषसाधूनामपि कषायकरणे विश्वस्तता भवति । लोको वा गहां कुर्यात्-प्रधान एवामीषां कलहं करोतीति । रोषणश्च गुरुः शिष्याणां प्रतीच्छकानां च दुरधिगमो भवति । रोषणस्य चाज्ञां शिष्याः परिभवन्ति, न.15 च भयं तेषां भवति । अतो वस्तविशेषकारणात् त्रिधा दण्डः कृतः ॥ ५७८१ ॥ गच्छम्मि उ पट्टविए, जम्मि पर्दै स निग्गतो ततो वितियं.। मिक्खु-गणा-ऽऽयरियाणं, मूलं अणवट्ठ पारंची ॥ ५७८२ ॥ गच्छे यस्मिन् पदे प्रस्थापिते निर्गतस्ततो द्वितीयं पदं परगणे सङ्कान्तः प्रामोति । तद्यथा-- तपसि प्रस्थापिते यदि निर्गतखतश्छेदं प्रामोति, छेदे प्रस्थापिते निर्गतस्ततो मूलम् । एवं 20 मिक्षोरुक्तम् । गणावच्छेदिकस्यानवस्थाप्ये आचार्यस्य पाराश्चिके पर्यवस्यति । अथवा येन भक्तार्थनादिना पदेन गच्छाद् निर्गतखतो द्वितीयपदमन्यगणे गतस्य प्रारम्यते । यथा- गच्छाद् भक्तार्थनपदेन निर्गतस्ततोऽन्यं गणं गतस्य स गणवेन समं न मुझे खाध्यायं पुनः करोति, एवं खाध्यायपदेन निर्गतस्य चन्दनकं करोति, वन्दनपदेन निर्गतस्यालापं करोति, आलापपदेन निर्गतस्य परगच्छश्चतुभिरपि पदैः परिहारं करोति । "मिक्खुमाणा-ऽऽयरियाण25 इत्यादिना तु त्रयाणामपि अन्त्यमायश्चित्वानि गृहीतानि ॥ ५७८२ ॥ द्वितीयपदाह- कारण अणले. दिक्खा, समतें अणुसहि तेण कलहो वा। , कारण सदें ठिताणं, कलहो अण्णोण्ण तेणं वा ॥ ५७८३ ।। कारणे 'अनलस्य अयोग्यस्य दीक्षा दत्ता । समाक्षे च तसिन् कारणे तस्यानुशिष्टिः क्रियते । तथाऽप्यनिर्गच्छता तेन समं कलहोऽपि कर्तव्यः । कारणे वा शब्दप्रतिबद्धायां वसतौ स्थिता-30 स्ततोऽन्योन्यं तेन वा मैथुनशब्दकारिणा समं कलहः क्रियते येन शब्दो न श्रूयेत ॥५७८३॥ ॥ अधिकरणकृतं समाप्तम् ।। - - ११ एतचिहान्तर्गतः पाठ का एवं वर्तते । वृ० १९२ ·5 10 १५२४ सनियुकि-लधुभाष्य-वृत्तिके वृहत्कल्पसूत्रे [संस्तृत प्रकृते सूत्रम् ६.९ सं स्तुत निर्वि चि कि त्स प्रकृतम् सूत्रम्--- भिक्खू य उग्गयवित्तीए अणथमियसंकप्पे संथ- डिए निवितिगिंछे असणं वा ४ पडिग्गाहित्ता आहार आहारेमाणे अह पच्छा जाणिज्जा-अणुग्गए सूरिए अस्थमिए वा, से जं च मुहे जं च पाणिसि जं च पडिग्गहए तं विगिंचमाणे वा विसोहेमाणे वा नो अइक्कमइ, तं अप्पणा भुजमाणे अण्णेसि वा दलमाणे राईभोयणपडिसेवणप्पत्ते आवजइ चाउम्मासियं परिहारहाणं अणुग्धाइयं १-६ ॥ भिक्खू य उग्गयवित्तीए अणथमियसंकप्पे संथडिए वितिगिछासमावन्ने असणं वा ४ पडिग्गाहित्ता आहारं आहारेमाणे जाव अन्नेसि वा दलमाणे राई- भोयणपडिसेवणप्पत्ते आवज्जइ चाउम्मासियं परि- हारट्ठाणं अणुग्धाइयं २-७॥ भिक्खू य उग्गयवित्तीए अणथमियसंकप्पे असंथ- डिए निवितिगिच्छे असणं वा ४ पडिगाहिता आहारं आहारेमाणे जाव अन्नेसि वा दलमाणे राईभोयण- पडिसेवणप्पत्ते आवजइ चाउम्मासियं परिहारहाणं अणुग्घाइयं ३-८॥ भिक्खू य उग्गय वित्तीए अणस्थमियसंकप्पे असंथ- डिए वितिर्गिच्छासमावन्ने असणं वा ४ पडिगाहित्ता आहारमाहारेमाणे जाव अन्नेसि वा दलमाणे राई- १संघडिए, तासू० मा० का मो० ले० ॥ २ संघडिए तासू० भा० का० ॥ ३ मिक्खू य उग्गय० नवरम्-असंथडिए निन्वितिगि० ३-८ ॥ भिक्खू य उग्गय० नवरम्-असं- थडिए वितिगिंछासमाव०४-९॥ चतुर्थसूत्रमिदम् । अस्य सूत्रचतु मो० ले हे. ॥ ४ संघडिए भा० का० ॥ 15 20 ·- 5 माष्यगाथा: ५७८४] पञ्चम उद्देशः। १५२५ भोयणपडिसेवणप्पत्ते आवजइ चाउम्मासियं परि- हारटाणं अणुग्घाइयं ४-९॥ अस्य सूत्रचतुष्टयस्य सम्बन्धमाह- अण्णगणं वचतो, परिणिध्ववितो व तं गणं एंतो। विह संथरेतरे चा, गेण्हे सामाएँ जोगोऽयं ॥ ५७८४ ।। अधिकरणं कृत्वाऽनुपशान्तोऽन्यगणं व्रजन परिनिर्वापितो वा भूयस्तमेव गणं आगच्छन् 'विहे' अध्वनि संस्तरणे इतरमिन् वा असंस्तरणे 'श्यामा' रजन्यामाहारं गृहीयान् । एष 'योगः सम्बन्धः ॥ ५७८४ ॥ अनेनायातस्यास्य व्याख्या-'मिक्षुः पूर्ववर्णितः, चशब्दाद् आचार्य उपाध्यायश्च परि- गृह्यते, उद्ते आदित्ये वृत्तिः-जीवनोपायो यस्य स उद्तवृत्तिकः, पाठान्तरं वा-"उग्णय-10 मुत्तीए" ति, मूर्तिः-शरीरम् , उद्गते रवौ प्रतिश्रयावग्रहाद् बहिः प्रचारवती मूर्तिरस्य इति उद्गतमूर्तिकः, मध्यपदलोपी समासः । अनस्तमिते सूर्ये सङ्कल्पा-मोजनामिलापो यस्य सोऽन- स्तमितसङ्कल्पः । संस्तृतो नाम-समर्थस्तदिवसं पर्याप्तमोजी वा । "निवितिगिछे" ति विचिकित्सा-चित्रविष्ठतिः सन्देह इत्येकोऽर्थः, सा निर्गता यसात् स निर्विचिकित्सः, उदितोऽनस्तमितो वा रविरित्येवं निश्चयवानित्यर्थः । एवंविधविशेषणयुक्तोऽथैनं वा पानं वा 15 खादिम वा खादिमं वा प्रतिगृह्य आहारम् 'आहरन्' मुलानोऽथ पश्चादेवं जानीयात्- अनुद्गतः सूर्योऽस्तमितो वा; एवं विज्ञाय "से" तस्य यच्च मुखे प्रक्षिप्तं यच्च पाणावुत्पाटितं यच्च प्रतिग्रहे स्थितं तद् 'विविश्चन् वा परिष्ठापयन् 'विशोधयन् वा निरवयवं कुर्वन् 'नो' नैव भगवतामाज्ञामतिकामति । 'त' अशनादिकं आत्मना भुञ्जानोऽन्येषां वा ददानो रात्रिभोजनप्रतिसेवनप्राप्त आपद्यते चातुर्मासिकं परिहारस्थानमनुदातिकम् ॥ एवमपरमपि सूत्रत्रयं मन्तव्यम् । नवरं द्वितीयसूत्रे-संस्तृतो विचिकित्सासमापनश्च यो " 20 १ "अण्णगणं वर्षतो." इत्येतत् ५५८४ गाथात आरभ्य "एवं वितिगिंछो वी." इति ५८१५ गाया. पर्यन्ता गायाः चूर्णी विशेषचूर्णौ चापि क्रममेदेन व्याख्याता विलोक्यन्ते । तथाहि तद्गतः क्रमः- अण्णगणं० ५७८४ उग्गयवित्ती० ५७४८ संथडिमो० ५८०७ णिस्संकमणु०५८०८ एमेव य उदिउ० ५८०९ समिचिचि० ५८१० भन्भहिम० ५८११ सबस्स छडण० ५८१३ णातिकमती० ५८१४ संथडमसंथडे. ५७८५ सूरे अशुग्गय० ५७८९ अणुदितमण ५७९० अणुवितमण ५७९१ तझ्याए दो० ५७९२ उग- यमण० ५७९३ ततियलताए० ५७९४ अत्यंगय० ५७९५ तविया गवे० ५७९६ अणत्यंगय. ५७९७ मणएसणाए० ५७९८ पढमाए बिति० ५७९९ पंचम छ स्सत्त० ५८०० अणुदितमण ५७८६ अत्यंगय- संकप्पे० ५७८७ दोण्ह वि कयरो० ५८०१ सुतं पडुच० ५८१२ गेण्हण गहिए. ५८०२ संलेह पण. ५८०३ एमेव गणा० ५८०४ पंचूण तिमाग० ५८०५ एमेवऽमिक्स० ५८०६ एवं वितिगिंछो वी०५८१५॥ २त् । अत आद्यसूत्रद्वयं संस्तरणे द्वितीय पुनरसंस्तरणे रजनीभोजननिषेधकमाए. भ्यते । अयं 'योगा' सम्बन्धः॥ ५७८४॥ अनेन सम्वन्धेनायातस्यास्य सूत्रचतुष्टयस व्याख्या का०॥३शनं वा ४ प्रति हे. मो.ले.

·15 सनियुक्ति-लधुभाष्य-वृत्तिके वृहत्कल्पसूत्रे [संस्तृत प्रकृते सूत्रम् ६-९ मुझे । विचिकित्सासमापन्नो नाम--'किमुदितोऽनुदितो वो रविः ? अथवा---'अखमितोऽनस्तु- मितो वा ?' इति सन्देहदोलायमानमानसः । एवं मुञ्जानस्यान्येषां वा ददानस्य चतुर्गुरुकम् ॥ तृतीयसूत्रे-असंथडिए" ति 'असंस्तृतः। अध्वप्रतिपन्नः क्षपको ग्लानो वा भण्यते, सः 'निर्विचिकित्सः' 'नियमादनुद्गतोऽस्तमितो वा रवि' इत्येवं निःसन्देहं जानानो यदि मुझे तदापि चतुर्गुरुकम् । शेषं प्रथमसूत्रवत् ।। चतुर्थसूत्रे-असंस्तृतो विचिकित्सासमापन्नश्च यो मुझे स आपद्यते चातुर्मासिक परिहार- स्थानमनुद्धातिकम् । एप सूत्रचतुष्टयार्थः ॥ अथ नियुक्तिविस्तर:- संथडमसंथडे था, निचितिगिच्छे तहेव वितिगिच्छे। काले दुवे भावे, पच्छित्ते मग्गणा होइ ।। ५७८५ ।। 10 प्रथमं सूत्रं संस्तृते निर्विचिकित्से, द्वितीयं संस्तृते विचिकित्सासमापन्ने, तृतीयमसंस्तृते निर्विचिकित्से, चतुर्थमसंस्तृते विचिकित्सासमापन्ने मन्तव्यम् । तत्र प्रथमसूत्रे तावत् त्रिधा प्रायश्चित्तमार्गणा भवति-कालतो द्रव्यतो भावतश्च ॥ ५७८५ ॥ तत्र कालतस्तावदाह- अणुग्गय मणसंकप्पे, गवेसणे गहण मुंजणे गुरुगा। अह संकियम्मि मुंजति, दोहि वि लहु उग्गते सुद्धो ॥ ५७८६ ॥ अनुद्गतः-नाद्याप्युद्गतो रविरित्येवं निःशक्तितेन मनःसङ्कल्पेन यो भक्त-पानस्य गवेषणं ग्रहणं भोजनं च करोति तस्य चतुर्गुरवः 'द्वाभ्यामपि' तपः-कालाभ्यां गुरुकाः । अथ शक्तेिन मनःसङ्कल्पेन मुझे ततस्त एव चतुर्गुरुका द्वाभ्यामपि लघवः । उद्गतः सूर्य इति निःसन्दिग्धे मनःसङ्कल्पे भुञ्जानः शुद्धः ॥ ५७८६.॥ अत्थंगयसंकप्पे, गवेसणे गहणे भुंजणे गुरुगा। अह संकियम्मि भुंजइ, दोहि वि लहुऽणस्थमिएँ सुद्धो ॥ ५७८७ ।। 'अस्तगतो रविः' इत्येवंविधन सङ्कल्पेन गवेषणे ग्रहणे भोजने च चतुर्गुरुकाः तपसा कालेन च गुरवः । अथ 'अस्तङ्गतोऽनस्तगतो वा' इति शविते मुझे ततश्चतुर्गुरुकाः 'द्वाभ्या- मंपि' तपः-कालाभ्यां लघवः । यः पुनरनस्तमितो रविरित्येवं निःसन्दिग्धेन चेतसा मुझे स शुद्धः ॥ ५७८७ ॥ अथ "उग्गयवित्ती" इत्यादिपदन्याख्यानमाह- उग्गयवित्ती मुत्ती, मणसंकप्पे य होति आएसा । एमेव अणत्यमिए, धाए पुण संखडी पुरतो ।। ५७८८ ॥ उद्ते खौ वृत्तिः-वर्तनं यस्य स उद्तवृत्तिः । पाठान्तरेण 'उद्तमूर्तिः' इति वा, उद्गते सूर्ये मूर्तिः-शरीरं वृत्तिनिमित्र बहिः सप्रचारं यस्य स उद्तमूर्तिः । स मैनःसङ्कल्पे चामी आदेशा भवन्ति-अनुदितमप्यादित्यं यो मनःसङ्कल्पेन उदितं मन्यते स भुलानोऽपि न १ "असंखडिए" भा० कां ॥ २ संघडमसंघडे भा०॥ ३"श्चित्ते मार्गणा ति, तपथा-काले द्रव्येभावे च,कालतो द्रव्यतो भावतश्चेत्यर्थः॥ ५७८५ कां०॥ ४ 'शङ्किते :किमुद्गतोऽनुगतो वा रविः' इति-शङ्कासमापने मनःसङ्कल्पे भु का० ॥ ५ एत- विहान्तर्गतः पाठः भा० कां० एव वर्तते ॥ : 20 250 ·10 भाष्यगाथाः ५७८५-९१] पञ्चम उद्देशः। १५२७ दोषभाग् भवति, यः पुनरुदितेऽपि रवौ 'नीद्याप्युदितः' इति चेतसा मन्यमानो' मुझे स सदोषः । एवमेवानस्तमितेऽपि मन्तव्यम् । किमुक्तं भवति!-अस्तमितेऽपि खौ 'नाद्याप्य- स्तनतः' इतिबुद्ध्या मुलानोऽपि न प्रायश्चित्ती, अनस्तमितेऽपि च 'अस्तगतः' इत्यभिप्रायेण भुजानः सदोषः । अथवा---"मणसंकप्पे अहोति आदेस" ति अनुदितमनःसङ्कल्पा-ऽस्त- मितमनःसङ्कल्पयोः कतरो गुरुतरो लघुतरो वेति चिन्तायां द्वावादेशौ भवतः, तौ चोचरत्रामि-5 ध्यास्येते (गा० ५८०१)। अनुदितेऽस्तमिते वा कथं ग्रहणं सम्भवति ? इत्याह - "धाते पुण संखडी पुरतो" ति घातं सुभिक्षमिति चैकोऽर्थः, तत्र सङ्घडी सम्भवति। सा च द्विधा-पुरःसङ्खडी पश्चात्सङ्खडी च । तत्र पूर्वाले या क्रियते सा पुरःसङ्खडी, अपराहे तु क्रियमाणा पश्चात्सङ्खडी । इह पुनरनुदिते रखौ पुरःसङ्खडी, पुनःशब्दग्रहणाद् अस्तमिते पश्चात्सङ्खडीति ॥ ५७८८ ॥ सूरे अणुग्गम्मि, अणुदित उदिओ व होति संकप्पो । एवं अत्यमियम्मि वि, एगतरे होति निस्संको ।। ५७८९ ।। सूर्येऽनुगतेऽनुदितसङ्कल्प उदितसङ्कल्पो वा भवेत् , उपलक्षणं चैतत्, उदितेऽप्यनुदित उदित इति वा सङ्कल्पो भवेत् । एवमेवाऽस्तमितेऽपि 'एकतर अनस्तमितोऽस्तमितो वा निःशको मनःसङ्कल्पो भवति, उपलक्षणत्वाद् अनस्तमितेऽप्यस्तमितसङ्कल्पोऽनस्तमितसङ्कल्पो वा भवेत् । इहानुदितोदितविषयाऽनस्तमिता-स्तमितविषया च प्रत्येकं षोडशमङ्गी भवति । 15 तद्यथा-अनुदितमनःसङ्कल्पो अनुदितगवेषी अनुदितमाही अनुदितमोजी, एवं चतुर्भिः पदैः सप्रतिपक्षहरचनालक्षणेन घोडश मना रचयितव्याः। रचितेषु च भङ्गेषु यत्र द्वयोर्मध्यपदयोः परस्पर विरोधो दृश्यते मध्यपदेषु वा द्वयोरेकस्मिन् वा उदितो दृष्टो अन्त्यपदेषु पुनरनुदितस्ते भना विरुध्यमानत्वेन वर्जनीयाः शेपा प्रायाः। तथा अनस्तमितसङ्कल्पोऽनस्तमितगवेपी अन- स्तमिताही अनस्तमितमोनी, एवमपि षोडश भङ्गाः कर्तव्याः। अत्रापि यत्र मध्यमपदेषु 20 परस्पर विरोधो दृश्यते यत्र वा मध्यमपदेषु द्वयोरेकसिन् वा अस्तमितो दृष्टोऽन्त्यपदे चान- स्तमितस्ते भङ्गा अघटमानकत्वेन वर्जनीयाः शेषा ग्राह्याः ।। ५७८९ ।। अनुदितोदिता-ऽस्तमि- ता-ऽनस्त्रमितेषु चतुर्वपि स्थानेषु यावन्तो भङ्गा घटमानकास्तत्मदर्शनार्थमाह- अशुदियमणसंकप्पे, गहण गवेसी य भुंजणे चेव । उग्गयऽणत्थमिए या, अत्थंपचे वि चचारि ॥ ५७९० ।। अनुदितमनासकरपे गवेषण-अहण-भोजनात्यस्त्रिभिः पदैर्येऽष्टौ मजास्तेषु चत्वारः प्रथम- द्वितीय-चतुर्था-ऽष्टमभङ्गा धटन्ते, शेषाश्चत्वारोऽघटमानकाः । उद्गुतमनःसङ्कल्पेऽप्येत एव चत्वारो घटन्ते न शेषाः । अनस्तमितसङ्कल्पे अस्तंपाप्तसङ्कल्पेऽपि चैत एव चत्वारो प्रायाः, शेषास्तु तृतीय-पञ्चम-षष्ठ-सप्तमा असम्भवित्वाद् वर्जनीयाः ॥ ५७९० ॥ अर्थतेषामेव घटमानकमङ्गानां विभागतः प्ररूपणामाह- 30 अणुदितमणसंकप्पे, गवेस गह-भोयणम्मि पढमलता। वितियाएँ तिसु असुद्धो, उग्गयमोई उ अंतिमओ ।। ५७९१ ।। अनुदितमनःसङ्कल्पोऽनुदितगवेषी अनुदितग्राही अनुदितमोजी १, एषा प्रथमा लता, प्रथमो 26 ·है .. - , 15 १५२८ सनियुक्ति-रघुभाष्य-वृत्तिके वृहत्कल्पसूत्रे [ संस्तृत प्रकृते सूत्रम् ६-९ भङ्ग इत्यर्थः । द्वितीयस्यां तु लतायां साधुत्रिषु पदेषु अविशुद्धा, तद्यथा--अनुदितसङ्कल्पों- ऽनुदितगवेषी अनुदितग्राही उद्गतभोजी, इयं हि लता सङ्करप-गवेषण-ग्रहणपदैखिभिरशुद्धा उद्तमोजित्वरूपेणान्त्यपदेन तु शुद्धा ॥ ५७९१ ॥ तइयाएँ दो असुद्धा, गहणे भोती य दोणि उ विसुद्धा । संकप्पम्मि असुद्धा, तिसु सुद्धा अंतिमलया उ॥ ५७९२ ।। तृतीयस्यां लतायां दे सकल्प-गवेषणपदे अशुद्धे ग्रहण-भोजनपदे तु हे विशुद्धे । तद्यथा-अनुदितसङ्कल्पोऽनुदितगवेषी उदितग्राही उदितमोजी चेति । 'अन्त्यलता नाम अनुदितसङ्कल्पस्य चरमा लता चतुर्थीत्यर्थः, सा सङ्कल्पपदेऽविशुद्धा शेपैः त्रिमिः पदैः शुद्धा । तद्यथा-अनुदितसङ्कल्प उदितगवेषी उदितग्राही उदितभोजी॥५७९२ ।। एवमनुदितमन:- 10 सङ्कल्पस्य चतस्रो लता उक्ताः । अथोदितमनःसङ्कल्पस्य चतस्रो लता आह- उग्गयमणसंकप्पे, अणुदितं गवेसी य गहण भोगी य । एमेव य वितियलवा, सुद्धा आदिम्मि अंते य ॥ ५७९३ ॥ ततियलताएँ गवेसी, होइ असुद्धो उ सेसगा सुद्धा । सन्त्रविसुद्धा उ भवे, चउत्थलतिया उदियचित्ते ।। ५७९४ ।। आदित्य उद्दतोऽनुगतो वा भवतु स नियमादुद्गतं मन्यत इत्युद्गतमनःसङ्कल्प उच्यते । तस्य प्रथमलता-उद्गतमनःसङ्कल्पोऽनुदितगवेपी अनुदितग्राही अनुदितमोजी १ । एवमेव च द्वितीय- लताऽपि द्रष्टव्या, नवरमादिपदे अन्त्यपदे च सा शुद्धा मध्यमे पदद्वयेऽशुद्धा २ ॥५७९३ ॥ तृतीयलतायामे गवेषणापदमशुद्धम् 'शेषाणि सङ्कल्प-ग्रहण-भोजनपदानि त्रीण्यपि शुद्धानि ३। चतुर्थी तु लता सर्वेषु पदेषु शुद्धा ४ । एताश्चतस्रोऽप्युदितचित्तविषया लता भावस्य 20 विशुद्धतया शुद्धाः प्रतिपत्तन्याः । एवमस्तमिता-ऽनस्तमितसङ्कल्पयोरप्यष्टौ लता भवन्ति ॥ ५७९४ ॥ तासामेव विभागमुपदर्शयति- अत्थंगयसंकप्पे, पढम घरतेसि गहण भोगी य । दोसतेसु असुद्धा, वितिया मज्झे भवे सुद्धा ।। ५७९५ ॥ ततिया गवेसणाए, होति विसुद्धा उ तीसु अविसुद्धा । चत्तारि वि होति पदा, चउत्थलतियाएँ अत्थमिते ॥ ५७९६ ॥ इहास्तमितमनस्तमितं वा रविं यो नियमादस्तमितं मन्यते सोऽस्तमतसङ्करपः, तस्य प्रथमा लता-अस्तमितसङ्कल्पोऽनस्तमितगवेपी अनस्तमितमाही अनस्तमितभोजी १ अत एवाह- प्रथमायां लतायां "धरेंतेसि" ति ध्रियमाणे सूर्ये भक्त-पानस्य एषणं ग्रहणं भोजनं च 'अस्तक्तो रविः' इतिबुद्ध्या करोति । द्वितीया तु लता 'द्वयोः' आद्यन्तपदयोरशुद्धा 'मध्ये गवेषणा- 50 ग्रहणपदयोः शुद्धा २॥ ५७९५ ॥ १°द्धः, परं यत उद्तभोगी अन्त्यपदयुक्तस्ततो निर्दोपः। तद्यथा का० ॥ २°त एसी य तामा०॥ ३ या उद्तमनःसङ्कल्पगोचरा लता का० ॥ ४ चत्तारि पय असुद्धा, चउत्थ तामा॥ 25 ·16 भाष्यगाथाः ५७९२-५८०१] पश्चम उद्देशः। १५२९ तृतीया गवेषणायां विशुद्धा त्रिषु शेषेषु सकल्पादिष्वविशुद्धा ३ । चतुर्थलतायां चात- मितविषयत्वात् चत्वार्यपि पदान्यविशुद्धानि । अस्तमितमनःसङ्कल्पः' इति कृत्वा चतस्रोऽप्येता अविशुद्धाः ४॥ ५७९६ ॥ अथ विशुद्धलता आह- अणत्थंगयसंकप्पे, पढमा एसी थ गहण भोगी य । मण एसि गहण सुद्धा, वितिया अंतम्मि अविसुद्धा ॥ ५७९७ ।। मण एसणाए सुद्धा, सतिया गह-भोर्यणेसु अविसुद्धा संकप्पें नवरि सुद्धा, तिसु वि असुद्धा उ अंतिमिया ॥ ५७९८ ॥ अस्तमितमनस्तमितं वा सूर्य यो नियमादनस्तमितं मन्यते तस्य प्रथमा लता, अनतमि- तसङ्कल्पोऽनस्तमितगवेषी अनस्तमितग्राही अनस्तमितमोजी । अत एवाह-"पढमा एसी य गहणे भोगी यति प्रथमायामनस्तमितैषी अनस्तमित्तग्रहण-भोजी चेति । द्वितीया तु लता 10 मनासकरुपैषण-ग्रहणपदेषु त्रिषु विशुद्धा अन्त्यपदे अविशुद्धा ।। ५७९७ ॥ तृतीयलता मनःसङ्कल्पे एषणे च शुद्धा ग्रहणे भोजने चाविशुद्धा । 'अन्त्या नाम' चतुर्थी लता सा नवर सङ्कल्पपदे विशुद्धा शेषेषु 'त्रिषु' गवेषण-ग्रहण-भोजनपदेषु अशुद्धा ॥५७९८॥ अनाष्टाखप्यविशुद्धलतासु प्रायश्चित्तमाह- पढमाए बितियाए, ततिय चउत्थी' नवम दसमाए । एकारस पारसीए, लताएँ चउरो अणुग्धाता ॥ ५७९९ ॥ प्रथमायां द्वितीयस्यां तृतीयस्यां चतुर्थी नवम्यां दशम्यामेकादश्यां द्वादश्यां चेत्यष्टास लतासे भावस्पाविशुद्धतया चत्वारोऽनुदाता मासाः ॥ ५७९९ ॥ पंचम छ स्सत्तमिया, अडमिया तेर चोइसमिया य । पभरस सोलसा वि य, लतातों एया विसुद्धाओ॥ ५८००॥ पञ्चमी षष्ठी सप्तमी अष्टमी त्रयोदशी चतुर्दशी पश्चदशी षोडशी चेत्यष्टौ लता विशुद्धाः प्रतिपत्तव्याः, सर्वनापि भावस्य विशुद्धत्वात् ॥ ५८०० ॥ अन शिष्यः पृच्छति- दोण्ह वि कवरो गुरुओ, अगुग्गतऽयमियभुजमाणाणं । आदेस दोणि काउं, अणुग्गए लहु गुरू इयरे ॥ ५८०१ ॥ अनुद्गता-स्खमितभुञ्जानयोर्द्वयोर्मध्ये कतरो गुरुतर:-महादोषः । । सूरिराह-आदेशद्वयं 25 कर्तव्यम् । एके आचार्या ध्रुवते अनुद्गतभोजिनोऽस्तमितभोजी गुरुतरः । कुतः । इति चेद् उच्यते-स संक्लिष्टपरिणामः, दिवसतो मुक्त्वा भूयो रजन्याः प्रमुख एव भुके, तदानीं चाविशुध्यमानः कालः, अनुदितमोजी पुनः सकलां रजनीमधिसख लान्तो भुते, विशुध्यमानश्च तदानीं कालः, अतोऽसौ लघुतरः । अपरे भणन्ति-मस्तमितमोजिनोऽनुदितमोजी गुरुतरः, १यणम्मि अवि तामा० ॥ २°सु यथाक्रममाधासु चतसृषु अनुदितसङ्कल्पविषयासु अन्त्यासुचतरषु अस्तमितसङ्कल्पगोचरासु भावस्याविशुद्धतया चत्वारोऽनुखातामासाः प्रायश्चित्तं भवेयुः ॥ ५७९९ ॥ पंचम का० ॥ ३ "व्याः, आद्यासु चतस्पु उद्गतसङ्कल्प- गोचरतया अन्त्यास पुनरनस्तमितसङ्कल्पविषयतया सर्वत्रा की। 20 - .

·- , 16 १५३० सनियुक्ति-लधुभाष्य-वृत्तिके.बृहत्कल्पसूत्रे [ संस्तृत प्रकृते सूत्रम् ६-९ यस्मादसौ सर्वा रात्रिमघिसद्ध स्तोकं कालं न प्रतीक्षते ततः संक्लिष्टपरिणामः, इतरस्तु चिन्त- अति-भूयान् मया कालः सोढव्य अतो भुते, एवमसौ लघुतरः । एवमादेशद्वयं , कृत्वा स्थितपक्ष उच्यते-अनुद्गते सूर्य प्रतिसमयं विशुध्यमानः कालो भवतीति कृत्वाऽनुदितमोजी लघुतरः, 'इतरः पुनः अस्तमितभोजी स तदानी प्रतिसमयमविशुध्यमानः कालो भवतीति कृत्वा B गुरुतरः ॥ ५८०१॥ उक्तं कालनिष्पन्नं प्रायश्चित्तम् । अथ द्वन्य-भावनिष्पन्नमभिषित्सुराह- गेण्हण गहिए आलोयण, नमोकारे भुंजणे य संलेहे । ! ..., सुद्धो विगिंचमाणो, अविगिचण सोहि दच भावे य ॥ ५८०२॥ अनुदितो वाऽस्तमितो वा रविरेतेषु स्थानेषु ज्ञातो भवेत्-"गेण्हण" ति कृते उपयोगे पदभेदे कृते ज्ञातम् , यथा--नाचाप्युद्गतोऽस्तमितो वा; तदा तत एव निवर्तमानः शुद्धः । 10 अथ ग्रहणं-गवेषणं कुर्वता ज्ञातं तदापि निवर्तमानः शुद्धः। अथ गृहीते ज्ञातं ततो यद् गृहीतं तत् परिठापयन् शुद्धः । अथालोचयता ज्ञातं तदापि विविञ्चन् शुद्धः । अथ भोक्तु- कामेन नमस्कारं भणता ज्ञातं ततोऽपि विविश्चन् शुद्धः । भुलानेन ज्ञातं शेष परित्यजन् शुद्धः । अथ सर्वसिन् मुक्ते संलेखनाकल्पं कुर्वता ज्ञातं तथापि विविश्चन् 'शुद्धः न प्राय: श्चिची । अथ न विविनक्ति ततो द्रव्यतो भावतश्च 'शोधिः प्रायश्चित्तं भवति ॥ ५८०२ ॥ तत्र द्रव्यनिष्पन्नं तावदाह- संलेह पण तिभाए, अवड्ड दोभाए पंच मोत्तु भिक्खुस्त । मास चउ छ च लहु-शुरु, अमिक्खगहणे-तिम् मूलं ॥ ५८०३ ॥ 'संलेख कवलत्रयप्रमाणः तमवशेषमनुद्गतेऽस्तमिते वा ज्ञातेऽपि मुझे मासलघु । पञ्च कवलानवशिष्यमाणान् मुझे मासगुरु । 'त्रिभागः दशकवलास्तान शेषान् मुझे चतुर्लघु । 20 'अपार्थः पञ्चदश कवलास्तानवशेषान् भुजानस्य चतुर्गुरु । "दोभाग" ति द्वौ त्रिभागौ विंशतिः कवलास्तान् भुजानस्य षड्लघु । "पंच मोत्" ति त्रिंशतो मध्यात् पञ्च मुक्त्वा ये शेषाः पञ्चविंशतिः कवलास्तान् यदि मुझे तदा पङ्गुरु । एवं यथा यथा द्रव्यवृद्धिस्तथा तथा प्रायश्चित्तमपि वर्धते । अभीक्ष्णमहणं पुनः पुनरासेवां प्रतीत्य द्वितीयं वारमेवंभुञ्जानस्य मासगुरुकादारब्धं छेदे तिष्ठति । तृतीयं वारं चतुर्लघुकादारभ्य मूलं यावद् नेतन्यम् । एवं 2550 त्रिपु बारेषु मूलं यावत् प्रायश्चित्तंभिक्षोरुक्तम् ।। ५८०३ ॥ एमेव गणा-ऽऽयरिए, अणवढप्पो य होति पारंची। तम्मि वि सो चेव गमो, भावे पंडिलोम वोच्छामि ॥ ५८०४ ॥ एवमेव गणिनः-उपाध्यायस्याचार्यस्य च चारणिकागमः स एव कर्तव्यः । नवरम्- उपाध्यायस्य प्रथमवार मासगुरुकादारब्धं छेदे, द्वितीयवार चतुर्लधुकादारब्धं मूले, तृतीयवार 80 चतुर्गुरुकादारब्धं अनवस्थाप्ये तिष्ठति । एवमाचार्यस्यापि प्रथमवार चतुर्लघुकादारब्धं मूले, द्वितीयवारं चतुर्गुरुकादारब्धमनवस्थाप्ये, तृतीयवारं घड्लघुकादारब्धं पाराश्चिके पर्यवस्यति । गतं द्रव्यनिष्पन्नम् । अथ भावे प्रतिलोम प्रायश्चित्तं वक्ष्यामि-पूर्व द्रव्यवृद्धौ प्रायश्चित्त- १० एतदन्तर्गतः पाठः भा० नास्ति । - - - ·- - 15 भाष्यगाथा: ५८०२-८] पञ्चम उद्देशः। १५३१ वृद्धिरुक्ता, सम्पति यथा यथा द्रव्यपरिहाणिस्तथा तथा परिणामसंक्लेशवृद्धिमझीकृत्य प्रायश्चि- तवृद्धिमभिधास्ये ॥ ५८०१ ॥ तामेवाह- पंचूण तिभागद्धे, तिमाग सेसे य पंच मोत्तु संलेहं । तम्मि वि सो चेव गमो, णायं पुण पंचहि गतेहिं ॥ ५८०५ ।। 'तत्रापि' भावप्रायश्चित्ते यो द्रव्यनिष्पन्ने चारणागम उक्तः स एव द्रष्टव्यः । नवरम्- '"पंचूण" ति पञ्चभिः कवलैरूनायां त्रिंशति शेषाः पञ्चविंशतिः काला भवन्ति, ततैः पञ्चसु कवलेषु गतेषु यदि ज्ञातम् 'अनुदितोऽस्तमितो वा रविः' एवं ज्ञात्वा शेषान् पञ्चविंशतिकवलान् भुञ्जानस्य मासलघु । "तिमाग" ति त्रिंशत् त्रिभागेन हीना विंशतिकवलास्तान मुजानस्य मासगुरु । "अद्धि" ति 'अर्द्ध' पञ्चदश कवलास्तान भुञ्जानस्य चतुर्लघु । 'त्रिभागः' दश लम्बनास्तान भुञानस्य चतुर्गुरु । त्रिंशतः पञ्च लम्बनान् मुक्त्वा शेषाः पञ्चविंशतिरज्ञाते 10 मुक्ताः, ज्ञाते तु पञ्च शेषान् भुजानस्य षड्लघुकाः । संलेखनाशेषं भुञ्जानस्य षड्गुरवः । इह प्रभूत-प्रभूततरकवलेषु अधिका-ऽधिकतरायामपि तृप्तौ सञ्जातायां शेषं स्तोकं स्तोकतरमपि ज्ञाते सति मुझे तत्र परिणामः संक्लिष्टः संक्लिष्टतर इति कृत्वा बहु-बहुतरं प्रायश्चित्तम् ॥५८०५॥ एमेवभिक्खगहणे, भावे ततियम्मि मिक्खुणो मूलं । एमेव गणा-ऽऽयरिए, सपया सपदं हसति इकं ॥ ५८०६॥ एवमेवामीक्षणग्रहणेऽपि भावनिष्पन्नं प्रायश्चित्तं भिक्षोष्टव्यम् । नवरम्-द्वितीयवारं मास- गुरुकादारब्धं छेदे तिष्ठति, तृतीयवारं चतुर्लधुकादारब्धं मूलं यावद् नेयम् । एवमेव गणिन आचार्यस्य च द्रष्टव्यम् । नवरम् --खपदात् खपदमेकमुभयोरपि इसति । तत्रोपाध्यायस्य प्रथमवारं मासगुरुकादारब्धं तृतीयवारायामनवस्थाप्ये, आचार्यस्य प्रथमवारं चतुर्लघुकादारब्धं तृतीयवारायां पाराश्चिके तिष्ठति ॥ ५८०६ ॥ इह पूर्वमुद्गतवृत्तिपदमनस्तमितसङ्कल्पपदं च 20 व्याख्यातं न शेषाणि संस्तृतादीनि अतस्तानि व्याचष्टे- संथडिओं संथरेती, संतयभोजी व होइ नायव्यो । पन्न अलमंतो, असंथडी छिन्नमत्तो य ।। ५८०७ ।। संस्तृतो नाम पर्याप्तं भक्त-पानं लभमानः संस्तरैति, अथवा यः 'सन्ततमोजी' दिने दिने पर्याप्तमपर्याप्तं वा मुक्त स संस्तृतो ज्ञातव्यः । यस्तु पर्याप्तं भक्त-पानं न लभते चतुर्थादिना 25 छिन्नभक्तो वा सोऽसंस्तृतः ॥ ५८०७ ॥ निर्विचिकित्सपदं व्याख्याति- निस्संकमणुदितोऽतिच्छितो व सूरो चि गेण्हती जो उ। उदित धरते वि हु सो, लग्गति अविसुद्धपरिणामो ॥ ५८०८ ॥ १पणहीण ति तामा०॥ २ वनिष्पन्ने प्राय का०॥ ३°तः "पंचहिं गपाहि" ति विमक्तिव्यत्ययात् पञ्चसु को० ॥ ४ रब्धं छेदे, द्वितीयवारं चतुर्लघुकादारब्धं [मूले, तृतीयचारं चतुर्गुरुकादारब्धं] अनवस्थाप्ये; आचार्यस्य प्रथमवारं चतुर्लघुकादारब्धं मूले, द्वितीयवारं चतुर्गुरुकादारब्धमनवस्थाप्ये, तृतीयवारं पहलघुकादारब्धं पारा का ॥ ५ भोगी य हो' तामा० ॥ ६ रन निर्वहन आस्ते, अर्थ का•॥ . " , ·१५३२ सनियुक्ति-लघुभाष्य-वृत्तिके वृहत्कल्पसूत्रे [संस्तृत प्रकृते सूत्रम् ६-९ 5 - निर्विचिकित्सो नाम निःशकमनुदितोऽतिकान्तो वा सूर्य इति मन्यते । एवं यो निःशति- तेन चेतसा गृह्णाति स यद्यपि उदिते 'ध्रियमाणे वा' अनस्तमिते रवौ गृहाति तथाप्यविशुद्ध- परिणामतया प्रायश्चित्ते लगति ॥ ५८०८॥ एमेव य उदिउ ति च, धरइ ति व सोदमुवगतं जस्स । स विवाए विसुद्धो, विसुद्धपरिणामसंजुत्तो ॥ ५८०९ ॥ एवमेव यस्य 'सोढं' निःसन्दिग्धं चित्ते उपगतम्-यदुतादित्य उदितः "ध्रियते वा' नाद्याप्यस्तमेति स यद्यपि 'विपर्यये विपर्यासज्ञाने वर्तते तथापि विशुद्धपरिणाम इति कृत्वा 'विशुद्धः न प्रायश्चित्ती ॥ ५८०९॥ अथ यदुक्तं सूत्रे-"अह पुण एवं जाणेज्जा-अणुगए सूरिए अस्थमिए व" ति तत्रोद्गतमनस्तमितं वा रविं चेतसि कृत्वा गृहीतं पश्चात् पुनर्जातं यथा- 10 अनुद्दतोऽस्तमितो वा कथं पुनस्तद् ज्ञातम् ? इत्याह- समि-चिंचिणिमादीणं, पत्ता पुप्फा य णलिणिमादीणं । उदय-ऽत्थमणं रविणो, कहिंति विगसंत-मउलिंता ॥ ५८१०॥ शमी-चिञ्चिणिकादीनां तरूणां पत्राणि नलिनीप्रभृतीनां च पुष्पाणि विकसन्ति सन्ति रवेरुदयं कथयन्ति । एतान्येव मुकुलयन्ति सन्ति रवेरस्तमयनं कथयन्ति ॥ ५८१० ।। 16 कथं पुनरादित्य उदितोऽस्तमितो वा न दृश्यते ! इत्याह- अब्भ-हिम-वास-महिया-महागिरी-राहु-रेणु-रयछण्णो । मूढदिसस्स व बुद्धी, चंदे गेहे व तेमिरिए ॥ ५८११ ॥ अभ्रसंस्तृते गगने, हिमनिकरे वा पतति, वर्षेण वा महिकया वा पतन्त्या छादिते, महा- गिरिणा वा अन्तरिते, राहुणा वा सर्वग्रहणेनोदया-ऽस्तमनयोर्गृहीते रेवी, रेणु:-कटकगमनायु- 20 खाता घूलिः रजः-औत्पादिक ताभ्यां वा छन्न उदितोऽस्तमितो वा रविन ज्ञायते । दिग्मूढो वा कश्चिद् अपरां दिशं पूर्वी मन्यते, स नीचमादित्यं विलोक्य 'उद्तमान आदित्यः' इति- बुद्ध्या भक्त-पानं गृहीत्वा वसतिं प्रविष्टो यावद् मुक्तस्तावदन्धकारं जातम्, ततो जानाति- अस्तमितेऽहं मुक्त इति । अथवा 'गेहे! गृहाभ्यन्तरे कारणजाते दिवा सुप्तः, प्रदोषे चन्द्रे उदिते विबुद्धो विवरेण ज्योत्सां प्रविष्टां दृष्ट्वा चिन्तयति-एप आदित्यातपः प्रविष्टः; स च तैमिरिको 25 मन्दं मन्दं पश्यति ततो गृहिणा निमन्त्रितो मुक्तः । एवमादिभिः कारणैरनुदितमुदितं मन्येत उदितं वाऽनुदितम् , अस्तमितमप्यनस्तमितं अनस्तमितमध्यस्तमितम् ॥ ५८११ ॥ ततः- सुचं पड्डच्च गहिते, णातुं इहरा उ सो ण गेण्हतो। जो पुणे गिण्हति णातुं, तस्सेगट्ठाणगं बड्डे ॥ ५८१२ ॥ यद्युद्गतोऽनस्तमितो वा इतिवुझ्या सूत्रं प्रतीत्य "उग्गयवित्तीए अणत्यमियर्सकम्पे" इति 30 सूत्रपामाण्येन गृहीतं पश्चाच्च ज्ञातम् 'अनुगतोऽस्तमितो वा रविः ततो यद् मुखे यच्च पाणौ यच्च प्रतिग्रहे तत् सर्वमपि व्युत्सृजेत् । 'इतरथा' यद्यसौ पूर्वमेवानुदितमस्तमितं वा अज्ञास्यत् ततो नाग्रहीष्यत् । यः पुनरनुद्गतमस्तमितं वा ज्ञात्वा गृहाति गृहीत्वा वा मुझेऽन्येषां वा ददाति १ रखी उदया-ऽस्तमने न ज्ञायते । तथा रेणुः का० ॥ २°ण भुंजइ णा तामा० ॥ - ·10 भाण्यगाथा: ५८०९-१६] पञ्चम उद्देशः। १५३३ तस्यैकं स्थानकं बर्द्धयेत् , तं प्रतीत्य "तं भुंजमाणे अन्नेसि वा दलमाणे आवजा चाउम्मासियं परिहारहाणं अणुग्याइयं" इत्युत्तरं सूत्रखण्डं वर्धयेदिति भावः ॥ ५८१२ ।। अथ विवेचन-विशोधनपदे व्याचष्टे-- सबस्स छड्डण विगिचणा उ मुह-हत्य-पादहस्स। फुसण धुवणा विसोहण, सकिं व बहुसो व णाणत्तं ।। ५८१३ ॥ . 5 अनुदितमस्तमितं वा ज्ञात्वा यद् मुखे प्रक्षिप्तं तस्य ज्ञाते सति खेलमल्लके यत् प्रक्षेपणम् , यञ्च हस्ते-पाणौ तस्य प्रतिग्रहे, यत् पात्रे--प्रतिग्रहे तस्य स्थण्डिले, एवं सर्वस्यापि यत् परिष्ठापनं सा विवेचना । यत् तु "फुसणं" हस्तेनामर्शनं 'धावनं' कल्पकरणं सा विशोधना। अथवा 'सकृत्' एकशः परिठापन-स्पर्शन-धावनानां करणं विवेचना, एतेषामेव बहुशः करणं विशोधनम् । एतद् विवेचन-विशोधनयो नात्वमुक्तम् ।। ५८१३ ॥ अथ "नो अइकमह" ति पदं व्याख्याति-- नातिकमती आणं, धम्म मेरं व रातिभत्तं वा । अत्तद्वेगागी वा, सय झुंजे सेस देजा वी ॥ ५८१४ ॥ एवं विविश्चन् विशोधयन् वा तीर्थकृतामाज्ञां नातिकामति । अथवा श्रुतधर्म चारित्र- मर्यादा रात्रिमतत्रतं वा नातिकामति । "तं मुंजमाणे अन्नेसि वा दलमाणे" ति पदद्वयं 15 व्याख्यायते---"अचढे" इत्यादि, 'आत्मार्थिक' आत्मलाभाभिग्रही कारणे वा य एकाकी स खयं मुझे नान्येषां ददाति । 'शेषः पुनः अनात्मलामी अनेकाकी वा स अन्येषामपि दद्यात् खयमपि भुजीत ॥ ५८१४ ॥ गतं प्रथमं संस्तुतनिर्विचिकित्ससूत्रम् । अथ द्वितीय संस्कृतविचिकित्समत्रं व्याख्याति- एवं वितिगिच्छो वी, दोहि लहू गवरि ते तु तव-काले । तस्स पुण हवंति लता, अट्ट असुद्धा.ण इतरातो ॥ ५८१५ ॥ विचिकित्सते-'किं उदितो रविः । उत अनुदितः' इत्यादि संशयं करोतीति विचिकित्सः, सोऽप्येवमेव वक्तव्यः । नवरम्-~~-यानि तस्य तपोऽहोणि प्रायश्चित्वानि तानि तपसा कालेन च लघुकानि । 'तस्य च विचिकित्सस्य पुनरशुद्धा एव केवला अष्टौ लता भवन्ति न 'इतराः' शुद्धाः, सङ्कल्पस्य शङ्कितत्वेन प्रतिपक्षाभावात् ॥ ५८१५॥ कथं पुनरसौ शङ्कां करोति । इत्याह- अणुदिय उदिओ किं नु हु, संकप्पो उभयहा अदिढे उ। धरति ण व ति व सूरो, सो पुण नियमा चउण्हेक्को ॥ ५८१६ ।। 'उभयथा' उदयकालेऽस्तमनकाले वा अन-हिमादिभिः कारणैरदृष्टे आदित्ये सङ्कल्पो भवति, किमनुदित उदितो वा रविः ? अस्तमनकालेऽपि-सूर्यो प्रियते न वा ? इति शङ्का भवति । 30 स पुनः सूर्यो नियमानुदित उदितोऽस्तमितोऽनस्तमित्तो वा ! इति चतुर्णा विकल्पानामे- १°न आत्म का० ॥ २-३ संस्कृत भा०॥ ४ "त्सा, "अ" (सिद्धहे०५-१-४९) इत्यनेन अच्मत्ययः सोऽप्ये का० ॥ ५ °नामेकैकलिन प्रकारे वर्ततेन शेषेषु। महाका ॥ 20 25 - ·- ७ १५३४ सनियुक्ति-लघुभाष्य-वृत्तिके बृहत्कल्पसूत्रे [ संस्तृत प्रकृते सूत्रम् ६-९ कतरस्मिन् वर्तते । भङ्गाः पुनरत्रेत्थमुच्चारणीयाः-उदयं प्रतीत्य विचिकित्से मनःसङ्कल्पे सति विचिकित्सितगवेषी विचिकित्सितग्राही विचिकित्सितभोजी, एवमष्टौ भङ्गाः, अस्तमनमपि प्रतीत्यैवमेवाष्टौ भनाः । द्वयोरप्यष्टभन्योः प्रथम-द्वितीय-चतुर्था-ऽष्टमा भङ्गा घटमानकत्वाद् प्राधाः, शेषाश्चत्वारोऽग्राह्याः ॥ ५८१६ ॥ गतं द्वितीय संस्तृतविचिकित्ससूत्रम् । अथ तृतीयमसंस्तुतनिर्विचिकित्ससूत्र व्याचिख्यासुराह- तव-गेलन-द्धाणे, तिविहो तु असंथडी विहे तिविहो । तवऽसंथड मीसस्सा, मासादारोवणा इणमो ॥ ५८१७ ।। असंस्तृतो नाम षष्ठा-ऽष्टमादिना तपसा क्लान्तो १ ग्लानस्वेन वाऽसमर्थो २ दी ध्वनि वा गच्छन् पर्याप्तं न लभते ३, एष त्रिविघोऽसंस्तृतः । "विहे तिविहो" ति 'विहे' अध्वनि 10योऽसंस्तृतः स त्रिविधः, तद्यथा-अध्वप्रवेशेऽध्वमध्येऽध्वोत्तारे च। तत्र तपोऽसस्र्तृतस्य निर्विचिकित्सस्य मासादिका इयमारोपणा भवति । "मीसस्स" ति मिश्रो नाम-विचिकित्सा- समापन्नस्तस्यापि मासादिरारोपणा कर्तव्या । सा चोत्तरत्रामिधास्यते । इहापि पूर्वक्रमेण षोडश लताः कर्तव्याः, कालनिष्पन्नं च प्रायश्चित्तं प्राग्वत् ॥ ५८१७ ॥ द्रव्य-भावप्रायश्चित्तयोस्त्वयं विशेषः-तपोऽसंस्तृतो विकृष्टतपःक्लान्तः पारणकेऽनुगतेऽस्तमिते वा उदिता-ऽनस्तमितबुझ्या 15भक्क-पानीये मुजानो यदाऽनुगतमस्तमितं वा जानाति ततः परं भुञ्जानस्येदं प्रायश्चित्तम्- एक-दुग-तिणि मासा, चउमासा पंचमास छम्मासा । सव्वे वि होति लहुगा, एगुत्तरवाडिया जेणं ॥ ५८१८.॥ संलेखनाशेषं यदि ज्ञाते मुझे तत एकमासिकम् । पञ्च कवलान् समुद्दिशति द्विमासिकम् । दश लम्बनान् समुद्दिशति त्रैमासिकम् । पञ्चदश कवलान् भुञ्जानस्य चतुर्मासिकम् | विंशति 20मुलानस्य पञ्चमासिकम् । अथ पञ्च कवला विशुद्धभावेन समुद्दिष्टाः शेषान् पञ्चविंशतिकव- लान् ज्ञाते भुते ततः पाण्मासिकम् । एतानि सर्वाण्यपि लघुकानि प्रायश्चित्तानि भवन्ति । कुतः । इत्याह-येन कारणेनैकोचरवृद्ध्या द्विव्यादिरूपया अमूनि वर्द्धितानि ॥ ५८१८ ।। इदमेव व्यनक्ति- दुविहा य होइ बुड्ढी, सटाणे चेव होइ परठाणे । सट्टाणम्मि उ गुरुगा, परठाणे लहुग गुरुगा वा ॥ ५८१९ ॥ द्विविधा च भवति वृद्धिः । तद्यथा-खस्थानवृद्धिः परस्थानवृद्धिश्च । खस्थानवृद्धिनियमाद् गुरुका भवति, तथाहि-यदा मासलधुकाद् मासमेव खस्थान सङ्कामति तदा नियमाद् मास- गुरुकमेव, एवं द्विमासलघुकाद् द्विमासगुरुकम्, यावत् षण्मासलघुकात् षण्मासगुरुकम् । 4 पैरस्थानवृद्धिस्तु विसदृशसङ्ख्याका वृद्धिः, यथा--मासाद् द्वौ मासौ, द्वाभ्यां मासाभ्यां त्रयो 80मासाः, एवं यावत् पञ्चमासात् षण्मासाः । एषा -- परस्थानवृद्धिलघुका वा गुरुका वा भवेत् । १-२ संस्कृत भा० ॥ ३ असंखडी हे० । असंघडी भा०॥ ४ संखड डे । संघड भा० ॥ ५ असंस्कृतो भा० ॥६°संस्कृत भा० ॥ ७'संस्कृतो भा० ॥ ८1 एतचिहान्त. गैतः पाठः भा० को. वर्तते -- 26 ॥

·10 भाष्यगाथा: ५८१७-२२] पञ्चम उद्देशः। तत्र लघुकस्थानादारब्धा लघुका गुरुकस्थानादारब्धा गुरुका भवति । अत्र च मासलघुका- दारब्धा अतः सर्वाण्यापि लघूनि द्रष्टव्यानि ॥ ५८१९ ॥ मिक्खुस्स ततियगहणे, सट्टाणं होइ दवनिष्फन । भावम्मि उ पडिलोम, गणि-आयरिए वि एमेव ।। ५८२० ॥ भिक्षोर्द्वितीयवार द्वैमासिकादारब्धं छेदे तिष्ठति, तृतीयवार ग्रहणे त्रैमासिकादारब्धं 'खस्थान' मूलं यावद् नेयम् । एवं द्रव्यनिष्पन्न प्रायश्चित्तमुक्तम् । भावनिष्पन्नं पुनरेतदेव प्रतिलोमं मन्तव्यम् । गणिन आचार्यस्यापि द्रव्य-भावयोरुभयोरप्येवमेव प्रायश्चित्तम् । नवरम्-- उपाध्यायस्य द्वैमासिकादारब्धं त्रिमिवारैनवस्थाप्ये, आचार्यस्य त्रैमासिकादारब्धं त्रिमिरिः पाराश्चिके पर्यवस्यति ।। ५८२० ॥ गतस्तपोऽसंस्तृतः । अथ ग्लानासंस्तृतमाह- एमेव य गेलन्ने, पट्टवणा णवरि तत्थ भिण्णणं । चउहि गहणेहिं सपदं, कास अगीतत्थ सुत्तं तु ॥ ५८२१ ॥ ग्लानासंस्तुतस्थाप्येवमेव प्रायश्चित्तम् । नवरस्-तंत्र "मिनेणं" ति भिन्नमासात् प्रस्थापना कर्तव्या । प्रथमं वारं पञ्चमासलधुके, द्वितीयं षण्मासलघुके, तृतीयं छेदे, चतुर्थ वारं मूले तिष्ठति । अत एवाह-'चतुर्भिग्रहणैः' अमीक्ष्णसेवारूपैः 'स्वपदं मूलं भिक्षुः प्रामोति । उपाध्यायस्य लघुमासादारब्धं चतुर्भिर्वारैरनवस्थाप्ये, आचार्यस्य द्विमासलघुकादारब्धं चतुर्भिीरैः 15 पाराञ्चिके पर्यवस्यति । शिष्यः पृच्छति-कस्यैतत् प्रायश्चित्तम् ! सूरिराह-यद् उक्तं यच्च वक्ष्यमाणम् एतत् सर्वमगीतार्थस्य सूत्रं भवति, प्रस्तुतसूत्रोक्तं प्रायश्चित्तमित्यर्थः । स हि कार्यमकार्य वा यतनामयतनां वा न जानाति अतस्तस्य प्रायश्चित्तम् ॥ ५८२१ ॥ गतो ग्लानासंस्तृतः । अथाध्वासंस्तृतमाह- अद्धाणासंथडिए, पवेस मज्झे तहेव उत्तिणे । मज्झम्मि दसगबुड्ढी, पवेस उत्तिण्णि पणएणं ॥ ५८२२ ॥ 'अध्वनि' मार्गे योडसंस्तृतः स त्रिविधः । तद्यथा-अध्वनः प्रवेशे मध्ये उत्तारे च । तत्र प्रथमं मध्ये भाव्यते---भिक्षोः संलेखनादिषु षट्सु स्थानेषु दशरात्रिन्दिवमादौ कृत्वा प्रायश्चित्त- वृद्धिः कर्तव्या, उपाध्यायस्य पञ्चदशरात्रिन्दिवादिकम् , आचार्यस्य विंशतिरानिन्दिवादिक प्रायश्चित्तम् । भावे एतदेव प्रतिलोमं वक्तव्यम् । अथ प्रवेशे उत्तरणे च मण्यते--"पवेस 25 उत्तिण्ण पणएणं" ति प्रवेशे तथा उत्तरणमुत्तीर्ण तत्र च पश्चकेन स्थापना क्रियते, संलेख- नादिषु षट्स पदेषु पञ्चरात्रिन्दिवान्यादौ कृत्वा मासलघुकं यावद् नेतव्यमिति भावः । तथा उभयोरपि अष्टमिवीरैर्मुलं पामोति, उपाध्यायस्य दशरात्रिन्दिवादिकमष्टमवारायामनवस्थाप्यम् , १'संस्कृत भा० ॥ २'तत्र ग्लानासंस्कृते "मिन्नणं" ति विभक्तिव्यत्ययाद् भिन्न- मासात् प्रस्थापना कर्त्तव्या। ततश्च प्रथमं वारं भिन्नमासादारब्धं पञ्चमासगुरुके, द्वितीय • वारं लघुमासादारब्धं पण्मासलधुके, तृतीयं वारं द्वैमासिकादारब्धं छेदे, चतुर्थे वार त्रैमासिकादारब्धं मूले तिष्ठति । अत का० ॥ ३ जानीते अत° भा० ० ॥ ४ "संस्कृत' भा॥ ५ संस्कृतः भा०॥ . - 20 . , ·" 15 १५३६ सनियुक्ति-लघुभाष्य-वृत्तिके वृहत्कल्पसूत्रे [संस्तृत प्रकृते सूत्रम् ६-९ आचार्यस्य पञ्चदशरात्रिन्दिवादिकं पाराञ्चिकान्तम् । भावे एतदेव प्रतिलोमं प्रायश्चित्तम् । शिप्यः पृच्छति-अध्वासंस्तृतो मध्ये क्षिप्रमेव खपदं प्रापितः प्रवेशे उत्तरणे च चिरेण तदेतत् कथम् । अत्रोच्यते--अध्वनः प्रवेशे भयमुत्पद्यते 'कथमध्वानं निस्तरिष्यामि उत्तरणे- ऽपि बुभुक्षा-तृषादिभिरत्यन्तं क्लान्तः, अत एतौ चिरेण खपदं प्रापितौ, अध्वमध्ये पुनर्जितमयो 5 नातिलान्तश्च अतः शीघ्र खपदं प्रापितः । अत्रैकैकस्मिन् पदे आज्ञादयो रात्रिभोजनदोषाश्च । अगीतार्थस्य चैतन्मन्तव्यम् , न गीतार्थस्य ॥ ५८२२ ।। कुतः ? इति चेद् उच्यते- उग्गयमणुग्गते वा, गीतत्थो कारणे णऽतिकमति । दूताऽऽहिंड विहारी, ते वि य होती सपडिवक्खा ॥ ५८२३ ॥ गीतार्थः अध्वप्रवेशादौ कारणे उत्पन्ने उद्गतेऽनुगते वा सूर्ये यतनयाऽरक्तोऽद्विष्टो भुञ्जानो 10 भगवतामाज्ञां धर्म वा नातिकामति । ते चाध्वप्रतिपन्नास्त्रिविधाः-द्रवन्त आहिण्डका विहारि- णश्च। तत्र द्रवन्तः प्रामानुग्रामं गच्छन्तः, आहिण्डकाः-सततपरिभ्रमणशीलाः, विहारिणः- मासं मासेन विहरन्तः । तेऽपि प्रत्येकं सप्रतिपक्षाः ॥ ५८२३ ॥ तद्यथा- दूइजंता दुविधा, णिकारणिगा तहेव कारणिगा। असिवादी कारणिता, चक्के थूभाईता इतरे ॥ ५८२४ ॥ उवदेस अणुवदेसा, दुविहा आहिंडगा मुणेयन्वा । विहरंता वि य दुविधा, गच्छगता निग्गता चेव ॥ ५८२५ ॥ द्रवन्तो द्विविधाः-निष्कारणिकाः कारणिकाश्च । तत्राशिवा-ऽवमौदर्य-राजद्विष्टादिभिः कारणैः, उपधेर्लेपस्य वा निमित्तं, गच्छस्य वा बहुगुणतरमिति कृत्वा, आचार्यादीनां वा आगाढे कारणे ये द्रवन्ति ते कारणिकाः । ये पुनरुत्तरापथे धर्मचक्रं मथुरायां देवनिर्मितस्तूप 20 आदिशब्दात् कोशलायां जीवन्तस्वामिप्रतिमा तीर्थकृतां वा जन्मादिभूमय एवमादिदर्शनार्थ द्रवन्तो निष्कारणिकाः ॥ ५८२४ ॥ आहिण्डका अपि द्विधा-उपदेशाहिण्डका अनुपदेशाहिण्डकाश्च । तत्र ये सूत्रा-ऽर्थों गृहीत्वा भविष्यदाचार्या गुरुणामुपदेशेन विषया-ऽऽचार-भाषोपलम्भनिमित्तमाहिण्डन्ते ते उपदेशाहिण्डकाः, ये तु कौतुकेन देशदर्शनं कुर्वन्ति तेऽनुपदेशाहिण्डकाः। विहरन्तोऽपि 9 द्विविधाः-गच्छगता गच्छनिर्गताश्च । तत्र 'गच्छगताः' गच्छवासिनः ऋतुबद्धे मासं मासेन विहरन्ति । गच्छनिर्गता द्विविधाः-विधिनिर्गता अविधिनिर्गताश्च । विधिनिर्गताश्चतुर्धा- जिनकल्पिकाः प्रतिमाप्रतिपन्ना यथालन्दिकाः शुद्धपारिहारिकाश्चेति । अविधिनिर्गताः सारणा- दिभिस्त्याजिता एकाकीभूताः ॥ ५८२५॥ एतेषां मेदानामिमेऽनुदिता-ऽस्तमितयोः प्रायश्चित्ते लगन्ति- निकारणिगाऽणुवदेसिगा य लग्गंतऽणुदिय अत्थमिते । गच्छा विणिग्गता वि हु, लग्गे जति ते करेजेवं ।। ५८२६ ।। १. संस्कृतो भा० ॥ २ वा, उपलक्षणत्वाद् अस्तमितेऽनस्तमिते वा सूर्ये कां० ॥ ३ गा समासेणं । विह तामा० ॥ ४ °वन्ति ते इतरे मन्तव्याः । इतरे नाम-निष्का का० ॥ 30 ·भाष्यमाथाः ५८२३-२८] पञ्चम उद्देशः। १५३७ निष्कारणिका द्रवन्तो अनुपदेशाहिण्डका अविधिनिर्गताश्चानुदितेऽस्तमिते वा यदि गृहन्ति मुलते वा ततः पूर्वोक्तप्रायश्चित्ते लगन्ति । ये तु कारणिका द्रवन्त उपदेशाहिण्डका गच्छगताश्च ते कारणे यतनया गृहाना मुञ्जानाश्च शुद्धाः । ये तु गच्छनिर्गता जिनकल्पि- कादयस्तेऽपि यद्येवमनुदितेऽस्तमिते वा ग्रहणं कुर्युस्खतो लगन्ति परं ते नियमात् तदानी न गृहन्ति, त्रिकालविषयज्ञानसम्पन्नत्वात् ॥ ५८२६ ॥ अहवा तेसि ततियं, अप्पत्तो अणुदितो भवे सूरो। पत्तो तु पच्छिमं पोरिसिं च अत्थंगतो होति ॥ ५८२७ ॥ अथवाशब्दः प्रकारान्तरवाची । 'तेषां जिनकल्पिकादीनां तृतीयां पौरुषीमप्राप्तः सूर्योऽनु- दितो भण्यते, पश्चिमां च पौरुषी प्राप्तोऽस्तङ्गत उच्यते । अत एव भक्तं पन्थाश्च तेषां तृतीय- पौरुण्यामेव भवति नान्यथा ॥ ५८२७ ॥ गतमसंस्तृतनिर्विचिकित्ससूत्रम् । अथासंस्तृतविचिकित्ससूत्रं व्याचष्टे- वितिगिच्छ अन्भसंथड, सत्थो उपहावितो भवे तुरियं । अणुकंपयाएँ कोई, भवेण निमंतणं कुजा ॥ ५८२८ ॥ अनसंस्तृत-हिमानीसम्पातादिमिरदृश्यमाने सूर्ये विचिकित्सा भवति । ते च साधवः सार्थेन अध्वानं प्रतिपन्नाः, अन्तरा चाऽभिमुखोऽपरः सार्थ आगतः, द्वावप्येकस्थाने आवासितौ, 15 अभिमुखागन्तुकसार्थिकश्च कोऽप्यनुकम्पया साधूनां भक्तेन निमन्त्रणं कुर्यात् , यसिंश्च सार्थे साधवः स चलितः अतः सूर्योदयवेलायामुदितोऽनुदित इति शङ्कया गृहीयुः । इहापि त्रिवि- धेऽस्तुते तथैवाष्टौ लताः । नवरम्-असंस्तृते निर्विचिकित्से तपःप्रायश्चित्तान्युभयगुरुकाणि, असंस्तृते विचिकित्से पुनरुभयलघूनि, शेषं सर्वमपि प्राग्वत् ।। ५८२८ ॥ ॥ संस्तृत-निर्विचिकित्सप्रकृतं समाप्तम् ॥ 10 - . " 30 उद्वार प्रकृतम् 25 इह खलु निग्गंथस्स वा निग्गंथीए वा रातो वा वियाले वा सपाणे सभोयणे उग्गाले आगच्छेज्जा, तं विगिंचमाणे वा विसोहेमाणे वा नो अइक्कमइ । तं उग्गिलित्ता पच्चोगिलमाणे राईभोयणपडिसेव- णप्पत्ते आवज्जइ चाउम्मासियं परिहारहाणं अणु- ग्घाइयं १०॥ १-२°संस्कृत भा० ॥ ३ व्याख्याति का ॥ ४ संखड डे. संघड भा० ५ संस्कृत भा० ॥६-७ संस्कृते भा० ॥ ८ असंविचि का विना ।।

·१५३८ सनियुक्ति-लघुभाष्य-वृत्तिके बृहत्कल्पसूत्रे [उद्गारप्रकृते सूत्रम् १० " 15 अस्य सम्बन्धमाह- निसिभोयणं तु पगतं, असंथरंतो वहुं च भोत्तृणं । उग्गालमुग्गिलिजा, कालपमाणा व दच्वं तु ॥ ५८२९ ।। निशिभोजनं पूर्वसूत्रे प्रकृतम्, इहापि तदेवाभिधीयते । यद्वाऽसंस्तरन् 'बहु' प्रभूतं भुक्त्या घरजन्यामुगारमागतमुद्गिलेत् तनिषेधार्थमिदं सूत्रम् । अथवा कालप्रमाणमनन्तरसूत्रे उक्तम् , इह तु कालप्रमाणादनन्तरं द्रव्यप्रमाणमुच्यते ॥ ५८२९ ।। अनेन सम्बन्धेनायातस्यास्य व्याख्या-'इह' अस्मिन् मौनीन्द्रे प्रवचने ग्रामादी वा वर्तमा- नस्य 'खल्लु' वाक्यालङ्कारे निम्रन्थस्य वा निर्ग्रन्थ्या वा रात्री वा विकाले वा सह पानेन सपानः सह भोजनेन सभोजन उद्दार आगच्छेत् । किमुक्तं भवति ?-सिक्थविरहितमेकं 10 पानीयमुद्गारेण सहागच्छति, कूरसिक्थं वा केवलमागच्छति, कदाचिदुगयं वा । 'तम्' उदार 'विविश्चन् वा' सकृत् परित्यजन् 'विशोधयन् वा बहुशः परित्यजन् नो आज्ञामतिकामति । तमुद्गीर्य 'प्रत्यवगिलन्' भूयोऽप्यास्त्रादयन् आपद्यते चातुर्मासिक परिहारस्थानं अनुदातिकम् । एष सूत्रार्थः ।। सम्पति नियुक्तिविस्तर:- उद्दद्दरे चमित्ता, आतिअणे पणगत्रुहि जा तीसा । चत्तारि छ च लहु-गुरु, छेदो मूलं च भिक्खुस्स ।। ५८३० ॥ 'ऊर्द्धदरे' सुभिक्षे पर्याप्तमगनादिकं भुक्त्वा वमिता च यो विशिष्टभक्तलोमेन भूयः प्रत्यापिबति ततो यदि दिवसस्तत एकं लम्बनमादी कृत्वा यावत् पञ्च लम्बनास्तावद् आपिवत- श्चत्वारो लघवः । ततः पञ्चकवृद्धिसिंगतं यावत् कर्तव्या, तद्यथा-पट् प्रभृति यावद् दश लम्बना एतेषु चतुर्गुरवः, एकादशादिषु पञ्चदशान्तेषु पड्लघवः, पोडशादिषु विंशत्यन्तेषु पहु- 20 रवः, एकविंशत्यादिषु पञ्चविंशत्यन्तेषु च्छेदः, पड्विंशत्यादिषु त्रिंशदन्तेपु लम्बनेषु प्रत्यवगिल्य- मानेपु मूलम् । एवं भिक्षोरुक्तम् ॥ ५८३० ॥ गणि आयरिए सपदं, एगग्गहणे वि गुरुग आणादी । मिच्छत्तऽमच्चवहुए, विराहणा तस्स वऽण्णस्स ।। ५८३१ ॥ गणी-उपाध्यायस्तस्य चतुर्गुरुकादारब्धं खपदमनवस्याप्यं यावद् नेयम् । आचार्यस्य पड्- - लघुकादारब्धं खपदं पाराच्चिकं यावद् द्रष्टव्यम् । एवं दिवसत उक्तम् । रात्रौ तु यद्येकमपि सिक्थं 'गृहाति' प्रत्यादचे ततश्चतुर्गुरु, आज्ञादयश्च दोषाः । मिथ्यात्वं चासावन्येषां जनयति- यथा वादिनस्तथा कारिणो न भवन्त्यमी इति । राजा वा तं ज्ञात्वा भिक्षादीनां प्रतिषेधं कुर्यात् , 'मा वा कोऽप्यमीषां मध्ये प्रमाजीत्' इति वारयेत् , असारं च प्रवचनं मन्येत, अस्थिसर- जस्का अप्यमीभिर्वान्तमापिवद्भिर्जिता इति' । 'तस्य वा' वान्ताशिनः 'अन्यस्य वा तं पश्यतो 30 विराधना भवति । अत्रामात्यवटुकदृष्टान्तः- एगो रंकवडतो संखडीए मजियाकूर अइप्पमाणं जिमितो । निग्गयस्स य रायमग्गमो- गाढस्स हिययमुच्छलं । अमञ्चपासायस्स हिट्ठा वमिउमारद्धो, अमचेण य वायायणहिएण दिहो। १ एतदनन्तरं प्रन्यायम्-६००० का ॥ - - , ·- 10 13 . भाष्यगाथाः ५८२९-३६] पञ्चम उद्देशः। १५३९ सो य वमित्ता तमाहारमविण8 पासिता लोमेण मुंजिउमारद्धो । तं ददण अमञ्चस्स गाणि उद्धसियाई, उ8 च जातं । अमचो दिणे दिणे जेमणवेलाए समुदिसंतो संमरेचा उड्डे करेइ । एवं तस्स वणुली वाही जातो, तओ मओ । सो वि घिजाईओ एवमेव विणट्ठो । जम्हा एते दोसा तम्हा पमाणपत्तं भोचब्बं । ॥ ५८३१॥ एवं ताव दिवसतो, रातो सित्थे वि चउगुरू होति । उद्दद्दरगहणा पुण, अववाते कप्पए ओमे ॥ ५८३२ ॥ एवं तावत् कवलपञ्चकमादौ कृत्वा पञ्चकवृध्या चतुर्लघुकादिकं प्रायश्चित्तं दिवसत उक्तम् । रात्रावेकसिक्थस्यापि ग्रहणे चतुर्गुरवो भवन्ति । यञ्च नियुक्तिगाथायामूर्द्धदरग्रहणं कृतं तदेवं ज्ञापयति-अपवादपदे अवमे प्रत्यवगिलनमपि कल्पते ।। ५८३२ ।। अत्र शिष्यः प्राह- रातो व दिवसतो वा, उग्गाले कत्थ संभवो होला। गिरिजण्णसंखडीए, अट्ठाहिय तोसलीए वा ॥ ५८३३ ।। रात्रौ वा दिवसतो वा कुत्रोद्गारस्य सम्मवो भवेत् ! । सूरिराह-गिरियज्ञादिषु सङ्खडीषु तोसलिविषये वा अष्टाहिकादिमहिमासु प्रमाणातिरिक्त मुक्तानामुद्वारः सम्भवति ॥५८३३॥ तत्र प्रायश्चित्तमभिषित्सुः प्रस्तावनार्थ तावदिदमाह- अद्धाणे वत्थव्वा, पचमपत्ता य जोअण दुगे य । पत्ता य संखडि जे, जतणमजतणाएँ ते दुविहा ।। ५८३४ ॥ ते सङ्खडीभोजिनः साधवो द्विविधाः—अध्वप्रतिपन्ना वास्तव्याश्च । तत्र ये वास्तव्यास्ते द्विविधाः-सहड्याः प्रेक्षिणोऽक्षिणश्च । अध्वप्रतिपन्ना अपि द्विधा-तत्रैव गन्तुकामा अन्यत्र वा गन्तुकामाः । येऽन्यत्र गन्तुकामास्ते द्विधा प्राप्तभूमिका अप्राप्तभूमिकाश्च । प्राप्तभूमिका नाम-ये सङ्खडीग्रामस्य पार्श्वतो गन्तुकामाः सङ्खडीमभिधार्य अर्धयोजनादागच्छन्ति । अप्राप्त-20 भूमिका नामये योजनाद् योजनद्विकाद् उपलक्षणत्वाद् यावद् द्वादशयोजनेभ्यः सङ्खडी. निमितमागताः । ये तत्रैव गन्तुकामाः सङ्गडीग्रामे प्राप्तास्ते 'द्विविधाः' द्विप्रकाराः-यतना- प्राप्ता अयतनाप्राप्ताश्च । ये पदभेदमकुर्वन्तः सूत्रार्थपौरुप्यौ विदधाना आगतास्ते यतनाप्राप्ताः । ये तु सङ्खडी श्रुत्वा सूत्रार्थों हापयन्त उत्सुकीभूता आगतास्ते अयतनामाप्ताः ॥ ५८३४ ।। वत्थव्व जतणपत्ता, एगगमा दो वि होति णेयव्या । अजयण वत्थव्या विय, संखडिपेही उ एकगमा ॥ ५८३५ ।। तत्र ये वास्तव्याः सवब्यालोकिनो ये च तत्रैव गन्तुकामा यतनाप्रामाः एते द्वयेऽपि प्रायश्चित्तचारणिकायामेकगमा भवन्ति ज्ञातव्याः । ये तु तत्रैव गन्तुकामा अयतनाप्राप्ताः ये च वास्तव्याः सङ्खडीप्रलोकिनः एते द्वयेऽपि चारणिकायामेकगमा भवन्ति ।। ५८३५ ॥ "पत्ता य सङ्घडि जे" (गा०५८३४) इति पदं व्याख्याति- तत्थेव गंतुकामा, बोलेउमणा व दे उवरिएणं । पदभेद अजयणाए, पडिच्छ उव्वत्त सुतभंगे ॥ ५८३६ ।। यत्र प्रामे सङ्घडिस्तत्रैव ये गन्तुकामाः ये चा तस्य प्रामस्योपरि बोलयितुमनसते यदि 25 - 30 ·10 १५४० सनियुक्ति-लधुभाष्य-वृत्तिके वृहत्कल्पसूत्रे [उदारप्रकृते सूत्रम् १० खमावगतेः पदमेदं कुर्वन्ति, एकट्यादीनि वा दिनानि प्रतीक्षन्ते, अवेलायामुद्वर्तन्ते वा, सूत्रार्थपौरुपीभङ्गेन वा प्राप्ता भवन्ति तदाऽयतनाप्राप्ताः । इतरथा यतनाप्राप्ताः ॥ ५८३६ ॥ प्राप्तभूमिकान् अप्राप्तभूमिकांश्च व्याख्याति- संखडिमभिधारेता, दुगाउया पत्तभूमिगा होति । जोयणमाई अप्पत्तभूमिया वारस उ जाय ॥ ५८३७ ॥ सङ्कडिग्रामपार्श्वतो ये गन्तुकामास्ते यदि सङ्खडीमभिर्धार्य गव्यूतदयादागच्छन्ति तदा प्राप्त- भूमिका भवन्ति । ये पुनर्योजनाद् योजनद्वयाद् यावद् द्वादशयोजनेभ्य आगच्छन्ति ते सर्वेऽप्रासभूमिकाः ॥ ५८३७॥" खेत्तों खेत्तपहिया, अप्पत्ता बाहि जोयण दुगे य । चत्तारि अट्ट पारसजग्ग सुब विगिचणाऽऽदियणा ।। ५८३८ ॥ सङ्घद्धीं श्रुत्वा क्षेत्रान्तः क्षेत्रबहिर्वा आगच्छेयुः । ये क्षेत्रान्तः सार्धक्रोगद्वयादागच्छन्ति ते प्राप्तभूमिकाः । ये पुनः क्षेत्रबहिः योजनाद् योजनद्वयात् चतुर्योजनादष्टयोजनाद् यावद् द्वादशयोजनादागच्छन्ति तेऽप्राप्तभूमिकाः । एते सर्वेऽपि सङ्खड्यामतिमात्रं मुक्त्वा पदोपे "जग्ग" ति अकारप्रश्लेपाद् न जाग्रति, "मुव" ति वैरात्रिककालवेलायामपि 'खपन्ति' 11 नोतिष्ठन्ते, "विगिचण" ति उद्गारमुद्गीर्य परित्यजन्ति, "आइयण" ति तमेव 'आपिबन्ति' प्रत्यवगिलन्ति ॥ ५८३८ ॥ एतेषु चतुर्यु पदेषु इयमारोपणा- वत्यन्त्र जयणपत्ता, सुद्धा पणगं च मिण्णमासो य । तव-कालेहि विसिट्ठा, अजतणमादी वि उ विसिहा ॥ ५८३९ ॥ सहव्यप्रलोकिनो वास्तव्या यतनया प्राप्ताश्चागन्तुकाः सङ्खयां यावद् द्रवं मुक्त्वा प्रादो- 20 पिकी पौरुषीं न कुर्वन्ति 'मा न जरिप्यति' इति कृत्वा तत आचार्यानापृच्छय खपन्तः शुद्धाः । त एव यदि वैरात्रिकं स्वाध्यायं न कुर्वन्ति तदा पञ्चरात्रिन्दिवानि तपोलघूनि कालगुरूणि । अथोद्वार आगतस्तं च यदि विविञ्चन्ति ततो भिन्नमासस्तपोगुरुः काललघुः । अथ तमुद्गार- मापिबन्ति ततो मासलघु तपसा कालेन च गुरुकम् । येऽयतनाप्राप्ता ये च वास्तव्याः सहडि- प्रलोकिनः एते द्वयेऽपि सहच्या मुक्या प्रादोपिक खाध्यायं न कुर्वन्ति मासलघु द्वाभ्यामपि लघुकम् । वैरात्रिकं खाध्यायं न कुर्वन्ति मासलधु कालगुरुकम् । उद्दारमागतं परित्यजन्ति मासलघु तपोगुरुकम् । उद्दारं प्रत्यवगिलन्ति मासगुरु तपसा कालेन च गुरुकम् ॥५८३९॥ अत एवाह- तिसु लहुओ गुरु एगो, तीसु य गुरुओ उ चउलहू अंते । १°धार्य द्विगव्यूतादाग भा० का ॥ २ सर्वेऽपि अमा' भा० ॥ ३ इदमेव सविशेषमाह इत्यवतरण का० ॥ ४एतचिहान्तर्गतः पाठः का• एव वर्तते ॥ ५°म् । एवं तपः-कालाभ्यां विशिष्टानि पञ्चकादीनि प्रायश्चित्तानि यथाक्रम मन्तव्यानि । “अजयणमाई विउ" ति येऽयत' को० ॥ ६°म् । अत एवाह-"विसि?" ति 'एते मासलघु-मासगुरुलक्षणे प्रायश्चित्ते तपा-कालाभ्यां विशिष्टे कर्तव्ये ॥ ५८३९॥ अनन्तरोक्तमेव प्रायश्चित्तं समर्थ- यभिनवं च प्रतिपादयनाह-तिसु का० ॥ - ·, 15 -- भाष्यगाथा: ५८३७-१३] पञ्चम उद्देशः। १५४१ तिसु चउलहुगा चउगुरु, तिसु चउगुरु छल्लाह अंते ॥ ५८४०॥ तिसु छल्लहुगा छग्गुरु, तिसु छग्गुरुगा य अंतिमे छेदो। छेदादी पारंची, बारसगादीसु त चउकं ॥ ५८४१॥ 'त्रिषु स्थानेषु' प्रादोषिकखाध्याय-वैरात्रिकाकरणोद्वार विवेचनरूपेषु लघुको मासः, 'एक- स्मिन्' चतुर्थे प्रत्यवगिलनाख्ये स्थाने मासगुरु । येऽन्यत्र गन्तुकामाः प्राप्तभूमिकाः सङ्घडि-5 हेतोरड़योजनादागतास्तेषां प्रादोषिकखाध्यायाकरणादिषु त्रिषु स्थानेषु मासगुरु, अन्त्यस्थाने चतुर्लधु । येऽप्राप्तभूमिकाः सङ्घडिनिमित्त योजनादागतास्तेषां प्रादोषिकादिषु त्रिषु पदेषु चतुर्लधु, अन्त्यपदे चतुर्गुरु । ये तु योजनद्वयादायातास्तेषामादिपदेषु त्रिषु चतुर्गुरु, अन्त्यपदे षड्लघु ॥ ५८४०॥ ये योजनचतुष्टयादागतास्तेषां त्रिवाद्यपदेषु षड्लधु, अन्त्यपदे षड्गुरु । ये योजनाष्टकादा-10 गतास्तेषां त्रिषु षड्गुरु, अन्त्यपदे च्छेदः । ये द्वादशयोजनादागतास्ते प्रादोषिक खाध्यायं न कुर्वन्ति च्छेदः, आदिशब्दाद् वैरात्रिकमकुर्वता मूलम् , उद्गारं विविश्चतामुनवस्थाप्यम् , प्रत्या- पिबतां पाराञ्चिकम् | "बारसगादीसु य चउक्त" ति प्रतीपक्रमेण थानि द्वादशयोजन- प्रभृतीनि स्थानानि तेषु सर्वेष्वपि प्रत्येकं प्रत्येक प्रादोषिकादिचतुष्कं मन्तव्यम् । चतुलपि पदेषु तपोहोणि प्रायश्चिचानि प्राग्वत् तपः कालविशेषितानि कर्तव्यानि ॥ ५८४१ ॥ अस्यैवार्थस्य सुखावबोधार्थमिमा प्रस्ताररचनामाह- खेतों खेत्तपहिया, अप्पत्वा बाहि जोयण दुगे य । चत्तारि अट्ट वारसऽजग्ग सुध विगिचणाऽऽदियणा ।। ५८४२ ॥ इहोर्वाध क्रमेणाष्टौ गृहाणि स्थापनीयानि, तिर्यक् पुनश्चत्वारि, एवं द्वात्रिंशद् गृहकाणि कर्तव्यानि । प्रथमगृहाष्टकपङ्ख्यामयोऽध एतेऽष्टौ पुरुषविभागा लेखितव्या:-ये तत्रैव गन्तु-20 कामा यतनाप्राप्ता ये च वास्तन्या यतनाकारिण एष एकः पुरुषविभागः१। ये तु तत्रैव गन्तुकामा एवायतनया प्राप्ता वास्तव्याश्चायतनाकारिण एष द्वितीयः २ । ये तु अन्यत्र गन्तु- कामाचे क्षेत्रान्तः क्षेत्रबहिर्वा आगता भवेयुः । ये क्षेत्रान्तस्ते प्राप्तभूमिका उच्यन्ते एप तृतीयः ३ । ये तु क्षेत्रबहिस्तेऽप्राप्तभूमिका उच्यन्ते, ते च योजनादागताः स एष चतुर्थः पुरुषविभागः १ । योजनद्वयादागताः पञ्चमः ५ । चतुर्योजनादागताः षष्ठः ६ । अष्टयोजना-25 दायाताः सप्तमः ७ । द्वादशयोजनादागता अष्टमः ८ । उपरितनतिर्यगायातचतुष्कपकया उपरिक्रमेणामी चत्वारो विभागा लेखितव्याः-प्रदोषेऽजागरणं १ बैरात्रिकखाध्यायवेलाया खपनम् २ उदारविवेचनम् ३ उद्गारप्रत्यवगिलनम् ४ ॥ ५८४२ ॥ आदिमचतुष्कपतयां द्वितीयगृहादमूनि मायश्चितानि क्रमेण स्थापयितव्यानि-, पणगं च मिण्णमासो, मासो लहुओ उ पढमतो सुद्धो। मासो तव-कालगुरू, दोहि वि लहुओ अ गुरुओ य ॥ ५८४३ ।। १ येऽयतनाप्राप्तास्तत्रैव गन्तुकामा ये च सलाडिप्रेक्षिणो वास्तव्यास्तेषां त्रिषु स्थानेषु का० ॥२ व्यानि । कानि पुनस्तानि इत्यत आह-पणगं कां० ।- 90 ·, - . १५४२ सनियुक्ति-लघुभाष्य-वृत्तिके वृहत्कल्पसूत्रे । उदारप्रकृते सूत्रम् १० लहुओ गुरुओ मासो, चउरो लहुगा य होति गुरुगा य । छम्मासा लहु-गुरुगा, छेदो मूलं तह दुगं च ॥ ५८४४ ॥ द्वितीयगृहे पञ्चकम् , तृतीयगृहे भिन्नमासः, चतुर्थे मासलघु । 'प्रथमगृहे शुद्धः, चतुर्थे तु पदे मासः तपसा कालेन च गुरुकः । यत्र चादिपदेऽपि प्रायश्चित्तं भवति तत्र द्वाभ्यामपि लघुकम् , मध्यपदयो योरपि यथासहयं तपसा कालेन च गुरुकम् ॥ ५८१३ ॥ द्वितीयादिचतुर्पु गृहपतयः सर्वा अमुना प्रायश्चित्तेन पूरयितव्याः- द्वितीयस्यां पनी त्रिषु गृहेषु लघुमासः, चतुर्थे गुरुमासः। तृतीयस्यां त्रिपु गुरुमासः, चतुर्थे चतुर्लधु । चतुर्थी त्रिपु चतुर्लघु, चतुर्थे चतुर्गुरु । पञ्चम्यां त्रिपु चतुर्गुरु, चतुर्थे पड्लघु । षष्ठ्यां त्रिषु षड्लघु, चतुर्थे षड्गुरु । सप्तम्यां त्रिषु षड्गुरु, चतुर्थे छेदः । अष्टम्यां पड़ौ चतुर्यु 10 गृहेषु च्छेद-मूला-ऽनवस्थाप्य-पाराञ्चिकानि ॥ ५८४४ ॥ तथा चाह- जह भणिय चउत्थस्स य, तह इयरस्स पढमे मुणेयध्वं । पत्ताण होइ भतणा, जे जतणा जंतु वत्थव्वे ॥ ५८४५ ॥ यथा पूर्वस्यां पसौ चतुर्थे स्थाने मणितम् , गाथायां सप्तम्यर्थे पष्ठी, तथा 'इतरस्याः अग्रे- तन्याः पढ़ेः प्रथमेषु त्रिपु स्थानेषु प्रायश्चित्वं ज्ञातव्यम् , अन्त्यपदे पुनस्ततोऽतनम् । यथा- 15 यतनाप्राप्ता येऽध्वप्रपन्ना ये च वास्तव्या यतनाकारिणः तेषां चतुर्थे स्थाने मासलघुरूपं 'यत्तु' यत् पुनः प्रायश्चित्तमुक्तं तदेव तेषामेवायतनावतामाथेषु त्रिपु स्थानेषु भवति, अन्त्यपदे तु मासगुरुकमिति । एवं प्राप्तभूमिकादिप्वपि 'भजना' प्रायश्चिचरचना विज्ञेया। नवरम्- अन्त्यपङ्खयां छेद-मूला-ऽनवस्थाप्य-पाराञ्चिकानि भवन्ति ॥ ५८४५ ॥ एएण सुत्त न गतं, सुत्तनिवाते इमे तु आदेसा। लोही अ ओम पुण्णा, केइ पमाणं इमं वेति ॥ ५८४६ ॥ एतत् सर्वमपि प्रसङ्गतो विनेयानुग्रहार्थमुक्तम् , नैतेन सूत्रं गतम् । यत्र च सूत्रस्य निपातो भवति तत्रामी आदेशा भवन्ति-"लोही अ ओम पुण्ण" ति गुरुर्भणति-गुणकारिताद् अवमं भोक्तव्यं यथोद्वारो नागच्छति । तथा चात्र लोही-कवल्ली तदृष्टान्तः- यथा कवयां यद्यवमं खपामाणादूनमाद्रह्मते ततोऽन्तरन्तः उद्वर्तते, उपरिमुखं न निर्ग- 25च्छति; अथ 'पूर्णा' आकण्ठं भृता तत उद्वर्तिता सर्वमपि परित्यजति, अमिमपि विध्यापयति । एवमेव यद्यवममाहियते ततो वातः शरीरान्तः सुखेनैव प्रविचरति, अविचरिते च तसिगारो नायाति; अथातिमात्रं समुद्दिश्यते ततोऽन्तर्वायुपूरप्रेरित उद्वार आगच्छति ।। तस्मादवममेव भोक्तव्यम् । केचित् पुनराचार्यदेश्याः 'इदं वक्ष्यमाणं प्रमाण ब्रुवते तत्रा- नन्तरोक्तं कवल्लीदृष्टान्तं भावयति ॥ ५८४६ ॥ अतिभुत्ते उग्गालो, तेणोमं मुंज जण्ण उग्गिलसि । १"तुष्कगृह' भा० का० ॥ २°म् । गाथायाम् "इयरस्स" त्ति पुंस्त्वनिर्देशः प्राकृत- त्वात् । अन्त्य को० ॥ ३°न्ति । इह पतीनां स्थापना खयमेवानन्तरप्रदर्शितनीत्या कर्तव्या ॥ ५८४५॥ पएण का० ॥ ४°च्छति, जठराग्निविध्यापनं च समुपजायते । तस्मा का ॥ , 20 30 ·16 गाण्यगाथा: ५८४४-५१] पञ्चम उद्देशः। १५४३ छडिजति अतिपुण्णा, तत्ता लोही ण पुण ओमा ॥ ५८४७ ॥ गतार्था ॥ ५८४७ ॥ नैगमपक्षाश्रिताः पुनराचार्यदेशीया इत्थं वदन्ति- तत्तत्थमिते गंधे, गलग पडिगते तहा अणामोए । एते ण होति दोणि वि, मुहणिग्गत णातुमोगिलणा ॥ ५८४८॥ एको नैगमपक्षाश्रितो मणति-तप्ते कविल्ले बिन्दुः पतितो यथा तत्क्षणादेव नश्यति तथा यद् भुक्तमात्रं जीर्यति ईदृशमवममाहरणीयम् । एवमपर:-अस्तमिते रवौ यद् नीयते । तृतीयः-गन्धेन रहितः सहितो वा यथोद्गार ऐति । चतुर्थःगलकं यावदुद्गार आगम्य 'अनाभोगेन' अजानत एव 'प्रतिगच्छति' भूयः प्रविशति ईदृशं समुद्दिश्यताम् । गुरुराह- एते द्वयेऽपि प्रकारा न भवन्ति । द्वये नाम-ये प्रथम-द्वितीया दिवाऽप्युद्गार प्रतिषेधयन्ति ये च तृतीय-चतुर्था रानागारमनुमन्यते एते द्वयेऽपि न घटन्ते, किन्तु येनाऽऽवश्यकयोगानां 10 न हानिस्तावदाहारयितव्यम् । मुखनिर्गतं वोदारं ज्ञात्वा यः प्रत्यवगिलति तत्र सूत्रनिपातः ॥ ५८१८॥ ऐनां सङ्ग्रहगाथां विवरीपुराह- भणति जति ऊणमेवं, तत्तकवल्ले य बिंदुणासणवा । वितिओ न संथरेवं, तं भुंजसु सूर जं जिजे ॥ ५८४९ ॥ निग्गंधो उग्गालो, ततिए गंधो उ एति ण उ सित्थं । अविजाणंत चउत्थे, पविसति गलगं तु जो पप्प ॥ ५८५० ॥ एको नैगमनयाश्रितो भणति-यानं मोक्तव्यं ततस्तप्ते कवल्ले प्रक्षिप्तस्योदकबिन्दोस्तत्काल- मेव यथा नशनं भवति तथा यद् भुक्तमात्रमेव जीर्यति ईदृशं भोक्तव्यम् । द्वितीयः प्राह- 'एवम् ईशे मुक्ते न संस्तरति तस्मात् तदीदृशं भुक्ष्व यत् सूर्येऽस्तमयति जीर्यते ।।५८१९॥ गन्धे द्वावादेशौ । एको भणति-सूर्यास्तमने जीणे आहारे रात्रावसंतरणं भवति तस्मादी-20 दृशं मुजां येनास्तमितेऽपि 'निर्गन्धः अन्नगन्धरहित उद्गार एति । द्वितीयः प्राह यदि गन्ध उद्गारस्य 'एति' आगच्छति तत आगच्छतु यथा सिक्थं नागच्छति तथा मुक्ताम् । एतौ द्वावप्येक एव तृतीय आदेशः । चतुर्थो भणति-ससिक्थ उद्गारो गलकं प्राप्याविजानत एवं यावद् भूयः प्रविशति तावद् मुताम् । एते चत्वारोऽप्यनादेशाः ॥५८५०॥ तथा चाह- पढम-वितिए दिया वी, उग्गालो णस्थि किं पुण निसाए । गंधे य पडिगते या, ते पुण दो वी अणाएसा ॥ ५८५१ ॥ प्रथम-द्वितीययोरादेशयोर्दिवाऽप्युद्गारो नास्ति किं पुनर्निशायाम् ! इत्यतस्तावनादेशौ । यस्तृतीयो गन्धादेशो यश्च चतुर्थ उदारस्य गलके प्रतिगमनादेशः एतौ द्वावपि सूत्रार्थीभिप्राय- बहिर्भूतत्वादनादेशौ ॥ ५८५१ ॥ कः पुनरादेशः ? इत्याह- १°या आहारे इत्थं प्रमाणं चदन्ति । कथम् ? इत्यत आह-तत्तऽत्थे को० ॥ २ जीर्यते तावन्मानं भुज्यताम् । तृतीयो वक्ति-गन्धेन का० ॥ ३ एति तथा भोक्तव्यम् । चतुर्थी ब्रूते-गल कां० ॥ ४ या आचार्या दिवा कां० ॥ ५°न्तु यावता मुक्तेनाऽऽव का० ॥ ६ अथैनां नियुक्तिगाथां का ॥ 25 ·5 10 15 १५४४ सनियुक्ति-लधुभाष्य-वृत्तिके वृहत्कल्पसूत्रे [ उदारमते सूत्रम् १० पडुपनऽणागते वा, संजमजोगाण जेण परिहाणी। ण वि जायति तं जाणसु, साहुस्स पमाणमाहारे ॥ ५८५२ ॥ 'प्रत्युत्पन्ने' वर्तमानेऽनागते वा काले 'येन' यावता मुक्तेन 'संयमयोगानां प्रत्युपेक्षणादीनां परिहाणिर्न जायते तदाहारस्य प्रमाणं साधोर्जानीहि ॥ ५८५२ ॥ एवं पमाणजुत्तं, अतिरेग वा वि झुंजमाणस्स । वायादीखोभेण व, एजाहि कहंचि उग्गालो ।। ५८५३ ।। एवंविधं प्रमाणयुक्तं कारणे वाऽतिरिक्तमपि आहारं मुञ्जानस्य वातादिक्षोभेण वा कथञ्चि- दुद्गार आगच्छेत् ।। ५८५३ ।। ततः किम् ? इत्यत आह- जो पुणे सभोयणं तं, दवं व पाऊण णिग्गतं गिलति । तहियं सुत्तनिवाओ, तत्थाऽऽएसा इमे होति ॥ ५८५४ ॥ पुनःशब्दो विशेषणे, स चैतद् विशिनष्टियः 'तम्' उदारमागतं परित्यजति तस्य न प्रायश्चित्तम् । यस्तु 'तम्' उदारं सभोजनमच्छं वा द्रवमागतं ज्ञात्वा मुखाद् निर्गतं गिलति तत्र 'सूत्रनिपातः प्रस्तुतसूत्रस्यावतारः । तत्र चेमे आदेशाः भवन्ति ।। ५८५४ ॥ अच्छे ससित्थ चन्बिय, मुहणिग्गतकवल भरियहत्थे य । अंजलि पडिते दिवे, मासादारोवणा चरिमं ।। ५८५५ ।। अच्छं बमागतं यदि परेणादृटमापिबति ततो मासलधु, अथ दृष्टं ततो मासगुरु । ससि- क्थमागतं परेणादृष्टमाददानस्य मासगुरु, दृष्टे चतुर्लघु । अथ तं ससिक्थमदृष्टं चर्वयति ततश्चतुर्लधु, दृष्टे चतुर्गुरु । मुखाद् निर्गतं कवलमेकहस्तेन प्रतीण्यादृष्टमापिबति चतुरु, दृष्टे पड्लघु । अथैकं हस्तपुटं भरितमदृष्टमापिवति ततः पडलघु, दृष्टे षड्गुरु । अथाञ्जलिं भरि- 20 तमदृष्टमापिवति षड्गुरु, दृष्टे च्छेदः । अन्नलिं भूत्वा यद् अन्यद् भूमौ पतितं तदपि अदृष्ट- मापिबति च्छेदः, दृष्टे मूलम् । एवं मिक्षोरुक्तम् । उपाध्यायस्य मासगुरुकादारब्धमनवस्थाप्ये तिष्ठति । आचार्यस्य चतुर्लघुकादारब्धं चरमे तिष्ठति । एवं मासादिका चरमं यावदारोपणा मन्तब्या ।। ५८५५ ॥ प्रकारान्तरेण प्रायश्चित्तमाह- दिय रातो लहु-गुरुगा, वितियं स्यण सहितेण दिलुतो । अद्धाणसीसए वा, सत्थो व पहावितो तुरियं ।। ५८५६ ।। अथवा ससिक्थमसिक्थं वा दृष्टमदृष्टं वा दिवा प्रत्यवगिलतचतुर्लघु, रात्रौ चतुर्गुरु । द्वितीयपदमत्र भवति-कारणे वान्तमप्यापिवेद् न च प्रायश्चित्तमाप्नुयात् । तत्र च रत्नस- हितवणिजा दृष्टान्तः कर्तव्यः । कथं पुनरिद सम्भवति ? इत्याह-अध्वशीर्षके मनोज्ञं भक्तं मुक्कं तच्च वान्तम् अन्यच्च न लभ्यते, साओं वा त्वरितं प्रधाविता, ततखदेव सुगन्धि- 30द्रव्येण वासयित्वा मुझे ॥ ५८५६ ।। अथ रत्नसहितवाणिग्दृष्टान्तमाह- जल-थलपहेसु रयणाणुवञ्जणं तेण अडविपचंते ।। १ इत्याह भा० ॥ २°ण तं अच्छं वा, दवं तामा० ॥ ३'आदेश' प्रायश्चित्तप्रकारा: भवन्ति ॥ ५८५४ ॥ के पुनस्ते? इत्याह-अच्छे का० ॥

·15 पश्चम उद्देशः। भाष्यगाथाः ५८५२-६०] १५४५ निक्खणण फुट्टपत्थर, मा मे रयणे हर पलावो ॥ ५८५७ ॥ घेत्तूण णिसि पलायण, अडवी मडदेहभावितं तिसितो। पिविउ स्यणाण भागी, जातो सयर्ण समागम्म ॥ ५८५८॥ जहा एगो वणिओ कहिंचि जलपहेण कहिंचि थलपहेण महता किलेसेण सतसहस्समोल्लाई पंच रयणाई उजिणित्ता परदेसे पच्छा सदेसं पत्थितो। तत्थ य अंतरा पच्चंतविसए एगा अडवी सबर-पुलिंद-चोराकिन्ना । सो चिंतेति-कहमविग्ण नित्थरिजामि ! ति। ते रयणे एक्कम्मि विजणे पदेसे निक्खणति, अन्ने फुट्टपत्थरे घेतुं उम्मत्तगवेसं करेति, चोराकुलं च अडविं पवजह, तकरे एजमाणे पासित्ता भणेति-अहं सागरदत्तो नाम रयणवाणिओ, मा मे ढुक्कह, मा में रयणे हरीहह । सो पलवंतो चोरेहिं गहितो पुच्छितो -कतरे ते रयणा ।। सो फुट्टपत्थरे दंसेति। चोरेहिं नातं-केणावि एयस्स रयणा हरिता तेण उम्मत्तगो जातो । मुक्को य । एवं तेण 10 तण-पत-पुप्फ-फल-कंद-मूलाहारेण सा अहवी पंथो य आगम-गर्म करेंतेण जाहे भाविता ताहे ते रयणे निसाए घेत्तुं अडविं पवन्नो । जाहे अडवीए बहुमज्झदेसमागं गतो ताहे तण्हाए पार- व्भमाणो एगम्मि सिलातलकुंडे गवयादिमडयदेहभावितं विवन्न-गंध-रसं उदगं दटुं चिंतेति- जति एयं नातियामि तो मे रयणोवजणं सवं निरत्ययं कामभोगाण य अणामागी भवामि । ताहे तं पिविता अडविं निच्छिण्णो, सयण-धण-काममोगाण य सबेसि आभागी जाओ। अक्षरगमनिका-कस्यापि वणिजो जल-स्थलपथयो रत्नानामुपार्जनं कृत्वा 'प्रत्यन्तविषयेऽ- टन्यां बहवः स्तेनाः सन्ति' इति कृत्वा रत्नानां कचित् प्रदेशे निखननं स्फुटितपस्वराणां च ग्रहणम् । 'मा मदीयानि रत्नानि हरत' इति प्रलापेन च भावयित्वा निशि रात्रौ रत्नानि गृहीत्वा पलायनम् । अटव्यां तृषितो मृतदेहभावितं जलं पीत्वा खजनवर्ग समागम्य रसानामा- भागी जातः ।। ५८५७ ॥ ५८५८ ॥ एष दृष्टान्तः, अयमर्थोपनयः- वणियत्थाणी साहू, रतणत्थाणी वता तु पंचेव । उदयसरिसं च वंतं, तमादितुं रक्खते ताणि ॥ ५८५९ ।। वणिवस्थानीयाः साधवः, रत्नस्थानीयानि पञ्च महावतानि, तुशब्दस्यानुक्तसमुच्चयार्थत्वात् तस्करस्थानीया उपसर्गाः अटवीस्थानीया द्रव्यापदादय इत्यपि द्रष्टव्यम् , मृतोदकसहशं वान्तम् , तत् कारणे आपियन् 'तानि' महावतान्यात्मानं च रक्षति ।। ५८५९ ॥ कथं पुनरापिवेद् ! इत्याह- दियरातों अण्ण गिण्हति, असति तुरंते व सत्थें तं चेव । णिसि लिंगेणऽणं वा, तं चैव सुगंधदव्यं चा ॥ ५८६० ॥ अध्वशीर्षके मनोज्ञं भुक्तं परं वान्तं ततो दिवा रात्री वाऽन्यद् गृहोति । अलभ्यमाने वा 'निशि' रात्रावन्यलिङ्गेनान्यद् गृहाति । तस्याप्यभावे सार्थे वा त्वरमाणे 'तदेव' वान्तं गृहीत्वा 30 चातुर्जातकादिना सुगन्धिद्रव्येण वासयित्वा मुझे, न कश्चिद् दोषः ॥ ५८६० ।। ॥ उद्गारप्रकृतं समाप्तम् ॥ 20 25 १झाति । तस्याप्यसति तदेवोपादत्ते। अथवा खलिनेनालभ्यमाने "लिंगेण" ति परलिनेन 'निशि' राधा का० ॥

·१५४६ सनियुक्ति-लघुभाष्य-वृत्तिके वृहत्कल्पसूत्रे [ आहार प्रकृते सूत्रम् ११ ओ हा र विधि प्रकृतम् 10 निग्गंथस्स य गाहावइकुलं पिंडवायपडियाए अणु- प्पविट्ठस्स अंतोपडिग्गहंसि पाणाणि वा बीयाणि वा रए वा परियावज्जेज्जा, तं च संचाएइ विगिंचि- तए वा विसोहित्तए वा तं पुवामेव लाइया विसो. हिया विसोहिया ततो संजतामेव भुंजेज वा पिवेज वा । तं च नो संचाएइ विगिचित्तए वा विसोहि- त्तए वा तं नो अप्पणा मुंजेजा नो अन्नेसिं दावए, एगते वहुफासुए पएसे पडिलेहिता पमज्जित्ता परि- छवियव्वे सिया ११ ॥ अस्य सम्बन्धमाह- चंतादियणं रत्ति, णिवारितं दिवसतो वि अत्थेणं । वंतमणेसियगहणं, सिया उ पडिवक्खओ सुत्रं ।। ५८६१ ॥ 15 रात्रौ वान्तापानं पूर्वसूत्रे निवारितम् , दिवसतोऽपि अर्थेन निवारितम् । अनेषणीयग्रहणमपि साधुभिर्वान्तमेव, अतस्तदिह प्रतिषिध्यते । "सिया उ पडिवक्खओ सुतं" ति 'स्याद्' भननया प्रतिपक्षतो वा एतत् सूत्रं भवति अप्रतिपक्षतो वा । तत्र प्रतिपक्षतो यथा--पूर्वसूत्रे रात्रौ वान्तापानं निवारितम्, इदं तु दिवाऽनेपणीयं वान्तं निवार्यते । अप्रतिपक्षतो यथा--पूर्वसूत्रे वान्तं न वर्तते प्रत्यापातुमित्युक्तम् , इहाप्यनेषणीयं वान्तं न वर्तते ग्रहीतुमित्युच्यते ॥५८६१॥ अनेन सम्बन्धेनायातस्यास्य व्याख्या-निर्गन्धस्य गृहपतिकुलं पिण्डपातपतिज्ञया अनुप्र- विष्टस्यान्तःप्रतिग्रहे प्राणा वा बीजानि वा रजो वा परि-समन्तादापतेयुः । तच्च प्राणादिकं यदि शक्नोति विवेक्तुं वा विशोधयितुं वा ततः 'तत् प्राणादिजातादिकं 'लात्वा' हस्तेन गृहीत्वा 'विशोध्य विशोध्य सर्वथैवापनीय ततः 'संयत एव' प्रयलपर एवं भुञ्जीत वा पिवेद्वा । तच न शक्नोति विवेक्तुं वा विशोधयितुं वा तद् नात्मना भुञ्जीत न वाऽन्येषां दद्यात्, किन्तु 96 एकान्ते बहुप्राशुके प्रदेशे प्रत्युपेक्ष्य प्रमृज्य परिष्ठापयितव्यं स्यादिति सूत्रार्थः ॥ अथ भाष्यकृद् विषमपदानि विवृणोति- पाणग्गहणेण तसा, गहिया वीएहि सच वणकाओ। रतगहणा होति मही, तेऊ पण सोचिरहाई ॥ ५८६२ ।। १'अर्थेन' नियुक्तिविस्तरादिना तदेव निवा' का ॥ २°धुमिः प्रव्रज्यामाददानैर्वान्त' का० ॥ ३. 'प्रत्युपेक्ष्य चक्षुपा निरीक्ष्य 'प्रमृज्य रजोहरणादिना प्रतिलेख्य परि का० ॥ , 20 - - ·, - 10 15 भाष्यगामाः ५८६१-६६] . . पञ्चम उद्देशः । १५४७ इह प्राणग्रहणेन साः गृहीता। वीजग्रहणेन तु. सर्वोऽपि वनस्पतिकायः सूचितः । रजोगहणेन च 'मही पृथिवीकायो गृहीतः, तेजःकायो वा, परं स चिरस्थायी न भवतीति कृत्वा विवेचनादिकं तत्र न घटते ॥ ५८६२ ॥ ते पुण आणिते, पडेज पुचि व संसिया दव्वे । आगंतु तुभवां वा, आगंतूहिँ तिमं सुतं ।। ५८६३ ॥ 'ते पुनः' त्रसादय आनीयमाने वा भक्त पतेयुः, पूर्व वा तत्र 'द्रव्ये' मक्त-पाने 'संश्रिताः स्थिताः। ते च द्विविधाः-आगन्तुकास्तदंवा वा । तत्रागन्तुकत्रसादिविषयम् इदं प्रस्तुतसूत्रं मन्तव्यम् ॥ ५८६.३ ॥ अथ के तदुद्भवाः ! के वा आगन्तुका भवेयुः । इत्याह- रसता पणतो व सिया, होज अगागंतुगां ण पुण सेसा । एमेव य आगंतू, पंणगविवजा भवे दुविहा ॥ ५८६४ ॥ ये रसजाः' तक्र-दधि-तीमनादिरसोत्पन्नाः कृम्यादयत्रेसा यश्च पनकः स्याद् एते 'अनाग- न्तुकाः तदुवा अवन्ति, न पुनः 'शेषाः पृथिवीकायादयः । एवमेव च ये पनकविवर्जाः द्विविधाः' असाः स्थावराश्च जीवाः ते सर्वेऽप्यागन्तुकाः सम्भवन्ति ॥ ५८६४ ॥ सुचम्मि कड्डियम्मि, जयणा गहणं तु पडितों दट्टन्यो। लहुओ अपेक्खणम्मि, आणादि विराहणा दुविहा ॥ ५८६५ ॥. एवं सूत्रमुच्चार्य पदच्छेदं कृत्वा य एवं सुत्रार्थो भणितः एतत् सूत्रमाकर्षितमिति भण्यते । एवं सूत्रे आकर्षिते सति नियुक्तिविस्तर उच्यते-तेन साधुना यतनया भक्त-पानस्य ग्रहणं कर्तव्यम् । का पुनर्यतना ? इत्याह--पूर्वमेव गृहस्थहस्तगतः पिण्डो निरीक्षणीयः, यदि शुद्ध- स्ततो गुह्यते । एवं यतनया गृहीतोऽपि प्रतिग्रहे पतितो द्रष्टव्यः । यदि न प्रेक्षते ततो लघुको 20 मासः, आज्ञादयश्च दोषाः । विराधना च द्विविधा--तत्र संयमे त्रसादय उष्णे वा द्रवे वा पतिता विराध्यन्ते, आत्मविराधना तु मक्षिकादिसम्मिश्रे भुक्ते वल्गुलीव्याधिर्मरणं वा भवेत् । तसात् प्रथममेव प्रतिग्रहपतितः पिण्डो द्रष्टव्यः ॥ ५८६५॥ अहिगारों असंसत्ते, संकप्पादी तु देस संसत्ते। संसजिम तुं तहियं, ओदण-सत्तू-दधि-दवाई ॥ ५८६६ ॥ अत एव यस्मिन् देशे त्रसप्राणादिभिः संसक्तं भक्त पानं न भवति तत्रासंसक्तेऽधिकारः, तस्मिन्नेव देशे विहरणीयमिति भावः । यस्तु संसक्ते देशे सङ्कल्पादीनि पदानि करोति तस्य १ 'सा' द्वीन्द्रियादयो गृही का० ॥ २'म्, तेपामेव प्रकृतसूत्रोक्तस्य विवेचना देर्घटमानकत्वात् ॥ ५८६३ ॥ का०॥ ३°वन्ति, न पुनः पनकः, तस्य तदुद्भवस्यैव सम्भवात् ॥ ५८६४ ॥ तदेवं कृता विषमपदव्याख्या:भाष्यकता, सम्प्रति नियुक्तिविस्तर- स्थावसरः, तथा चाह-सुत्तम्मि का० ॥ ४ प विषमपदव्याख्यारूपः सूत्रा' का ॥ ५'द्रष्टव्यः' परीक्षणीयः, किमयं त्रसादिसंसक्तः ? उत्त न ? इति । यद्येवं परीक्षणम्- अवलोकनं न करोति ततो लघुको कां० ॥ . 25 - , वृ० १९५ ·- 10 15 १५४८ सनियुक्ति-लघुभाष्य-वृत्तिके बृहत्कल्पसूत्रे [आहार प्रकृते सूत्रम् ११ प्रायश्चित्तम् , तच्चोचरत्र वक्ष्यते । तत्र च 'संसजिम' संसक्तियोग्यमोदन-सक्तु-दधि-द्रवादिक द्रव्यं मन्तव्यम् ।। ५८६६ ॥ अथ संसक्तदेशे सङ्कल्पादिपु प्रायश्चित्तमाह- संकप्पे पयभिंदण, पंथे पत्ते तहेच आवण्यो । चत्तारि छञ्च लहु गुरु, सटाणं चेव आवण्यो ।। ५८६७ ॥ 5 यसिन् विषये भक्तादिकं प्राणिभिः संसज्यते तत्र 'सङ्कल्प गमनामिप्रायं करोति चतुर्लघु, पदमेदं करोति चतुर्गुरु, संसक्तविषयस्य पन्थानं गच्छतः पड्लघु, तं देशं प्राप्तस्य षड्गुरु । तथैव द्वीन्द्रियादेः सङ्घटनादिकमापन्नस्य स्वस्थानप्रायश्चित्तम् । तद्यथा-द्वीन्द्रियं सट्टयति चतुर्लधु, परितापयति चतुर्गुरु, अपदावयति षड्लघु, त्रीन्द्रियाणां सट्टनादिषु पदेषु चतुर्गुरुकादारव्य षड्गुरुके तिष्ठति, चतुरिन्द्रियाणां सङ्घटनादिषु षड्लघुकादिकं छेदान्तमिति ॥ ५८६७ ॥ असिवादिएहिं तु तहिं पविट्ठा, संसजिमाइं परिवजयंति । भूइट्ठसंसञ्जिमदव्वलंभे, गेण्हंतुवाएण इमेण जुत्ता ॥ ५८६८ ॥ अथाशिवादिभिः कारणैः 'तत्र' संसक्तदेशे प्रविष्टास्ततः 'संसजिमानि सक्थु-दधिप्रभृतीनि द्रव्याणि परिवर्जयन्ति । अथ 'भूयिष्ठानि प्रभूततराणि संसजिमद्रव्याणि लभ्यन्ते ततोऽमुनो- पायेन 'युक्ताः प्रयक्षपरा गृहन्ति ।। ५८६८ ॥ गमणागमणे गहणे, पत्चे पडिए य होति पडिलेहा । अगहिय दिट्ट विवजण, अह गिण्हइ जं तमावजे ।। ५८६९ ॥ मिक्षार्थ दायको मध्ये गमनं कुर्वन् कीटिका मण्डूकीप्रभृतिजन्तुसंसक्तायां भूमौ मा विराधनां कुर्यादिति सम्यग् निरीक्षणीयः । एवमांगमने मिक्षाया हस्तेन ग्रहणे च विलोकनीयः । प्राप्ते च दायके तदीयहस्तगतः पिण्डः प्रत्युपेक्षणीयः । पात्रे च पतितः प्रत्युपेक्षितव्यः । ततो यद्य- 20 गृहीते सादिकं प्राणजातं पश्यति ततस्तसिन् दृष्टे विवर्जयति, न गृहातीत्यर्थः । अथ गृह्णाति ततो येन द्वीन्द्रियादिना संसक्तं गृहाति तन्निष्पन्न प्रायश्चित्तमापद्यते ॥५८६९ ।। अथ पुनरेवं न प्रत्युपेक्षते तत इमे दोषाः- पाणाइ संजमम्मि, आता मयमच्छि कंटग विसंवा । मूइंग-मच्छि-विच्छुग-गोवालियमाइया उभए । ५८७०।। सर्यमे त्रसप्राण-पनकादयो विराध्यन्ते । आत्मविराधनायां मृतमक्षिकासम्मिश्रे मुक्त वल्गुली- व्याधिः, ततश्च क्रमेण मरणं भवेत् , कण्टको वा विष वा समागच्छेत् । उभयविराधनायां 'मुइना' पिपीलिका मक्षिका-वृश्चिक-गोपालिकादयो वा भवन्ति । गोपालिका-अहिलोडिकाल्यो जीव- विशेषः । एते हि जीवा मक्तेन सह भुक्ताः संयमोपघातमात्मनश्च मेधाधुपघातं कुर्वन्ति ॥५८७०॥ १ अथात्रैव द्वितीयपदमाह इत्यवतरण कां०॥ २'संसजिमानि' संसकियोग्यानि सक्थु' का० ॥ ३°न्ते नेतराणि ततो को० ॥ ४ कथम् ? इति अत आह इत्यवतरणं कां ॥ ५ भकार्थे है. ॥ ६°म् 'आगमने आगमनं कुर्वन् 'ग्रहणे च' मिक्षा हस्ते गृहानोदायको विलो को० ॥ ७ "तितस्य पिण्डस्य प्रत्युपेक्षणा कर्तव्या भवति । ततो य का० ॥ ८'संयमें संयमविराधनायां चिन्त्यमानायाममत्युपेक्षिते भक्त-पाने गृहीते 'माणा' प्रस' का० ॥ 25 ·. 10 - 15 भाष्यगाथा: ५८६७-७५] पञ्चम उद्देशः। १५४९ पवयणघाति व सिया, तं वियर्ड पिसियमदुजातं वा । आदाण किलेसज्यसे, दिटुंतो सेटिकन्वटे ॥ ५८७१ ॥ प्रवचनोपघाति वा स्यात् तद् विकटम् , पिशितं वा तत् 'स्याद्' भवेत् , अर्थजातं वा' सुवर्ण- सङ्कलिका-मुद्रिकादिकं कश्चिदनुकम्पया प्रत्यनीकतया वा दद्यात् , ततः पतितं पिण्डं प्रत्युपेक्षेत। तचापत्युपेक्ष्य गृहीतं मन्दधर्मणः कस्याप्युत्मवजितुकामस्य 'आदानम् आजीविकाकारणं भवति, 5 तद् आदायोमबजतीत्यर्थः । अर्थजाते च गृहीते साधूनां रक्षणादिको महान् परिक्लेशोऽयशो वा भवेत् । तथा चात्र "सिट्ठिकबढे" ति राज्यपदोपविष्टकल्पस्थकोपलक्षितस्य काष्ठश्रेष्ठिनो दृष्टान्तः, स च आवश्यकटीकातो मन्तव्यः (पत्र) ॥ ५८७१ ॥ तम्हा खल दहलो, सुक्खग्गहणं अगिण्हणे लहुगा। आणादिणो य दोसा, विराहणा जा भणिय पुन्धि ।। ५८७२ ।। यत एते दोषास्तसात् 'खल' नियमात् पात्रकपतितः पिण्डो द्रष्टव्यः । संसक्ते च देशे शुष्कस्य कूरस्य पृथग्मात्रके ग्रहण कार्यम् । अथ पृथग् न गृह्णाति ततश्चतुर्लधु आज्ञादयश्च दोषाः, विराधना च द्विधा संयमा-ऽऽत्मविषया या पूर्वम्' अनन्तरमेव भणिता ॥५८७२ ।। इदमेव भावयति- संसजिमम्मि देसे, मत्तग सुक्ख पडिलेहणा उवार । एवं ताव अणुण्हे, उण्हे कुसणं च उवरिं तु ॥ ५८७३ ॥ संसनिमे देशे यः शुष्कः पौगलिकोऽनुष्णो लभ्यते स मात्रके गृहीत्वा प्रत्युपेक्ष्य यद्यसं- सक्तस्तदा प्रतिग्रहोपरि प्रक्षिप्यते । एवं तावदनुष्णे विधिरुतः । यः पुनरुष्णः कूरः कुसणं वा तद् नियमादसंसक्तमिति कृत्वा प्रतिग्रहस्यैवोपरि गृह्यते ॥ ५८७३ ॥ गुरुमादीण व जोग्गं, एगम्मितरम्मि पहिलं उरि । दोसु वि संसचेसुं, दुल्लह पुवेतरं पच्छा ॥ ५८७४ ।। गुरु-ग्लानादीनां वा योग्यमेकस्मिन् मात्रके गृह्यते, 'इतरसिन् द्वितीये मात्रके संसक्तं प्रत्युपेक्ष्य पतिग्रहोपरि प्रक्षिप्यते । एवं तावद् यत्रैकं भक्तं पानकं वा संसक्तं तत्र विधिरुक्तः । यत्र तु द्वे अपि-भक्त-पानके संसक्ते भवतः तंत्र यद् भक्तं पानकं वा दुर्लभं तत् पूर्व गृहन्ति 'इतरत्' सुलभ पश्चाद् गृहन्ति ।। ५८७४ ।। एसा विही तु दिडे, आउट्टियगेण्हणे तुजं जत्थ । अणभोगगह विगिचण, सिप्पमविविचति य जं जत्थ ॥ ५८७५ ।। एष विधिः दृष्टे गृधमाणे मणितः । अथाकुट्टिकया संसक्तं गृह्णाति ततो यद् यत्र द्वीन्द्रिय- परितापनादिकं करोति तत् तत्र प्राप्नोति । अथानाभोगेन संसक्तं गृहीतं ततः क्षिप्रमेव १सक सम्भवति तत्र का ॥२ तत्र द्वयोरपि संसक्तयोः सम्भवतोर्मध्ये यद् कां ॥ ३. इष्टे' प्रत्युपेक्षिते पिण्डे गृह्य का० ॥ ४ याऽमृत्युपेक्षितं संसक्तमेव भक्त-पानं गृ' का०॥ ५"ति, प्रायश्चित्तमित्यर्थः । अथा कां ॥ 20 26 ·- 5 15 . १५५० सनियुक्ति-लघुभाष्य-वृत्तिके वृहत्कल्पसूत्रे [ आहारप्रकृते सूत्रम् ११ विवेचनम् । अथ क्षिप्रं न विविनक्ति ततो यावत् परिष्ठापयति तावद् यत्र यद् विनाशमश्नुते तन्निष्पन्नं प्रायश्चित्तम् ॥ ५८७५ ॥ कः पुनः क्षिप्रकालः ? इत्याह- सत्त पदा गम्मते, जावति कालेण तं भवे खिप्पं । कीरति च तालाओ, अड्डेयमविलंवितं सत्ता ॥ ५८७६ ॥ यावता कालेन सप्त पदानि गम्यन्ते तत् क्षिप्रं मन्तव्यम् । यावता वा कालेनाद्रुतमविल- म्बितं सप्त तालाः क्रियन्ते तावान् कालविशेषः क्षिप्रम् ॥ ५८७६ ॥ तम्हा विविचितव्यं, आसन्ने वसहि दूर जयणाए । सागारिय उण्ह ठिए, पमजणा सत्तुग दवे य ॥ ५८७७ ।। तस्मात् तद् जन्तुसंसक्तमनन्तरोक्तक्षिप्रकालमध्य एव विवेचनीयम् । यदि च वसतिरासन्ना '10 ततस्तत्र गत्वा परित्यक्तव्यम् । अथ दूरे-वसतिः ततः शून्यगृहादिपु यतनया परिठापयति । अथ सागारिके पश्यति उष्णे वा भूभागे ‘स्थितो वा' ऊ स्थितः परिठापयति ततो वक्ष्यमाणं प्रायश्चित्तम् । यत्र च परिठाप्यते तत्र प्रमार्जना कर्तव्या । एवमोदनस्य विधिरुक्तः । सनां द्रवस्य चैवमेवाल्पसागारिके प्रमृज्य छायायां परिष्ठापन विधेयम् ॥५८७७॥ इदमेव व्याचष्टे- जावइ काले वसहि, उवेति जति ताव ते ण विदंति । तं पि अणुण्हमदवं तो, गंतूणमुवस्सए एडे ॥ ५८७८ ॥ यावता कालेन वसतिमुपैति तावता कालेन यदि 'ते' प्राणिनः 'न विद्रान्ति' न विनश्यन्ति तदा तद् वसति नीयते । तदप्यनुष्णमद्रवं च यदि भवति ततः प्रतिश्रयं नेतव्यम् । किमुक्त भवति : यदि उष्णः कूरो द्रवं वा संसक्तं ततः प्रतिश्रयं न नीयते, मा यावत् प्रतिश्रयं नीयते तावत् प्राणजातीया उणे द्रवे वा मरिण्यन्तीति कृत्वा । अथानुप्णमट्टैवं च तत उपा- 20श्रये गत्वा 'एडयेत्' परिष्ठापयेत् । यत् पुनरुणं द्रवं वा तत् तत्रैव शून्यगृहादौ परिठापनीयम् । अथ दूरे वसतिस्ततोऽनुष्णमपि शून्यगृहादिपु परिठापयितव्यम् ॥ ५८७८ ॥ सुण्णघरादीणऽसती, दूरे कोण वतिअंतरीभूतो। उकुडु पमज छाया, पति-कोणादीसु विक्खिरणं ॥ ५८७९ ।। अथ शून्यगृहादीनि न सन्ति ततो दूरे एकान्तं गत्वा यत्र कोणस्थितो वृत्याऽन्तरितीभूतो 25 वा सागारिको न पश्यति तत्रोत्कुंटको भूत्वा प्रमृज्य छायायां वृतेः कोणके प्रक्षिपति, आदिग्रहणेन वृतेमध्येऽपि "विकिरति, परिष्ठापयतीत्यर्थः । एवमोदनस्य सक्तूनां द्रवस्य वा परिष्ठापनं कर्तव्यम् ॥ ५८७९ ॥ सागारिय उण्ह ठिए, अपमञ्जते य मासियं लहुगं । वोच्छेदुड्डाहादी, सागारिय सेसए काया ॥ ५८८० ॥ 80 अथ सागारिके उणे वा प्रदेशे भूत्वा 'स्थितो वा' ऊभूतोऽप्रमाय वा परिष्ठापयति १'चनीयम् । अथ भा० का० ॥ २'यत्र' भक्ते पानके वा 'यत्' प्राणजातं विना को० ॥ ३ इमामेव नियुक्तिगाथा व्या का० ॥ ४'द्रवं प्रतिश्रयश्च प्रत्यासनस्तत उपर कां०॥ ५ निकरणं करोति, परि का० ।। t ·, ' - . " भाष्यगाथाः ५८७६-८३] पश्चम उद्देशः। ततश्चतुलपि लघुमासिकम् । सागारिके च पश्यति यदि भक्तं परिष्ठाप्यते सदा स भक्त. पानदानन्यवच्छेदमुड्डाहादिकं वा कुर्यात् । 'शेषे तु' उष्णादित्रये परिष्ठापयतः पृथिव्यादिकाया विराध्यन्ते ॥ ५८८० ॥ इइ ओअण सन्तुविही, सत्तू तद्दिणकतादि जा तिणि । वीसुं वीसुं गहणं, चतुरादिदिणाइ एंगत्थ ।। ५८८१ ॥ 'इति' एवमोदनस्य संसक्तस्य विधिरुक्तः । अथ सक्तूनां संसक्तानां विधिरुच्यते यत्र सक्तवः संसक्ता लभ्यन्ते तत्र नैव गृह्यन्ते । अथ न संस्तरन्ति ततस्तद्दिवसकृतान् सक्तून् गृहन्ति । आदिशब्दात् तैरप्यसंस्तरन्तो. द्वितीय-तृतीयदिनकृतानपि सक्तून् गृहन्ति, ते पुनः पृथक् पृथग् गृह्यन्ते । चतुर्दिवसकृतादयस्तु सर्वेऽप्येकत्र गृह्यन्ते तेषामयं प्रत्युपेक्षणाविधिः-रजस्त्राणमधः प्रस्तीर्य तस्योपरि पात्रकवन्धं कृत्वा तत्र सक्तवः प्रकीर्यन्ते, तत ऊई मुखं पात्रकबन्धं कृत्वा 10 एकस्मिन् पाबें नीत्वा यास्तत्र ऊरणिका लमास्ता उद्धृत्य कपरे प्रक्षिप्यन्ते, एवं प्रत्युपेक्ष्य भूयोऽपि तथैव प्रत्युपेक्षन्ते ॥ ५८८१॥ ततः- नव पेहातों अदिडे, दिवे अण्णाओं.होति नव चेव । । एवं.नवगा तिण्णी, तेणं पर संथरे उज्झे ।। ५८८२ ॥ , नववाराः प्रत्युपेक्षणां कृत्वा यदि प्राणजातीया न दृष्टास्ततो भोकन्यास्ते सतवः, अथ 15 दृष्टास्ततो भूयोऽप्यन्या नववारा प्रत्युपेक्षणा भवति, तथापि यदि दृष्टास्ततः पुनरपि नववाराः प्रत्युपेक्षन्ते । ततो यद्येवं .त्रिभिनवकैः शुद्धास्ततो. भुञ्जताम् । अथ न शुद्धास्तदा ततः परं 'उज्झेत्' परिष्ठापयेत् । अथासंस्तरणं ततस्त्रावत् प्रत्युपेक्षन्ते यावत् शुद्धीभवन्ति ॥५८८२॥ प्राणजातीयानां च परिष्ठापने विधिरयम् - । आगरमादी असती, कप्परमादीसु सत्तुए उरणी : पिंडमलेवाडाण य, कातूण दवं तु तत्थेव ।। ५८८३ ।। या ऊरणिकाः प्रत्युपेक्षमाणेन दृष्टास्ता आकरादिषु परिष्ठापनीयाः । इह घरट्टादिसमीपे प्रभूता यत्र तुषा भवन्ति स आकर उच्यते । तस्याभावे कर्परादिषु-खोकान् सक्तून् प्रक्षिष्य तत्रोरणिकाः स्थापयित्वा बहिरनाबाघे प्रदेशे स्थाप्यन्ते । यदि च द्रवभाजनं नास्ति ततो ये सक्तवः शुद्धां अलेपकृताश्च ते 'पिण्डं कृत्वा भाजनस्यैकपाधै चम्पयित्वा तत्रैव च द्रव 'कृत्वा' 25 गृहीत्वा भुञ्जते ॥ ५८८३ ॥ यन्त्र च काजिक संसज्यते तत्राय विधिः- आयामु संसटुसिणोदगं वा, गिडंति वा णिर्चुत चाउलोदं । १°ष्ठापयति तदा मा का० ॥ २'त्-महो! अमी श्रमणका मत्ताः यदेवं दुर्लभमा- हारं गृहीत्वा छर्दयन्तीति । शेषे तुका ॥ ३ द्वितीय दिवसकृतान् यावत् त्रयो दिवसा येषां सजाता तृतीयदिवसकृता इत्यर्थः तानपि गृहन्ति, तेषां पुनः 'विष्वर विष्वर' पृथक् पृथए ग्रहणं कर्तव्यम् । चतुर्दिवसका ॥ ४°न्ते । एवं त्रीणि नवकानि प्रत्यु- प्रेक्षणानां भवन्ति । ततो यद्येवं का० ॥ ५ ते, आदिशन्दादन्यस्याप्येवंविधस्य परिग्रहः । तस्या का० ॥ ६°वुड चाउलोदगं। गिह तामा० ॥ , 20 ·- १५५२ सनियुक्ति-लघुभाण्य-वृत्तिके बृहत्कल्पसूत्रे [आहार प्रकृते सूत्रम् ११ गिहत्थभाणेसु व पेहिऊणं, मत्ते व सोहेत्तुवरि छुभंति ॥ ५८८४ ॥ आयाम संसृष्टपानकमुष्णोदकं वा 'निर्वृतं वा प्राशुकीभूतं 'चाउलोदकं' तण्डुलधावनं गृह्णन्ति । एतेषामभावे तदेव कालिकं गृहस्थमाजनेषु प्रत्युपेक्ष्य मात्रके वा शोधयित्वा यद्यसं- सक्तं तदा प्रतिग्रहोपरि प्रक्षिपन्ति ॥ ५८८४ ॥ द्वितीयपदमाह- विड्यपद' अपेक्वणं तू, गेलण्ण-ऽद्धाण-ओममादीसु । तं चेव सुक्खगहणे, दुल्लम दव दोसु वी जयणा ॥ ५८८५ ॥ द्वितीयपदे ग्लाना-ऽध्या-ऽवमादिपु कारणेषु 'अप्रेक्षणं' पिण्डस्याप्रत्युपेक्षणमपि कुर्यात् । 'तदेव च' ग्लानत्वादिकं द्वितीयपदं 'शुष्कस्य' ओदनस्य ग्रहणे मन्तव्यम् । दुर्लभं वा द्रवं पश्चान्न लभ्यते ततः पूर्व तद् गृहीतमिति कृत्वा नास्ति तद् भाजनं यत्र पृथक् शुष्कं गृह्यते । 10 "दोसु वी जयण" ति 'द्वयोरपि' अप्रत्युपेक्षणा-शुष्कग्रहणयोरेपा यतना कर्तव्या । एएँ सङ्ग्रहगाथासमासार्थः ॥ ५८८५॥ साम्प्रतमेनामेव विवृणोति- अच्चाउर सम्मूढो, वेलाऽतिकमति सीयलं होइ । असढो गिण्हण गहिते, सुज्झेन अपेक्खमाणो वि ॥ ५८८६ ।। कश्चिदतीव 'आतुरत्वेन ग्लानत्वेन 'सम्मूढः' सम्मोह-समुद्धातमुपगतस्ततो यावत् प्रत्युपेक्षते 15 तावद् वेलाऽतिक्रामति शीतलं वा तावता कालेन भवति, तत एवम् 'अशठ' विशुद्धभावो गृहानो वा गृहीते वा पिण्डे प्रत्युपेक्षणामकुर्वाणोऽपि 'शुध्येत' प्रायश्चित्तभाग् न भवेत् ॥५८८६॥" ओमाणपेल्लितो वेलातिकमो चलिउमिच्छति भयं वा । एवंविहे अपेहा, ओमे सतिकाल ओमाणे ॥ ५८८७ ॥ अध्वनि वा गच्छतां सार्थः 'अवमानप्रेरित' प्रभूतभिक्षाचराकीर्णः, यावच्च प्रत्युपेक्षते तावद् 20 वेलातिक्रमो भवति, स च सार्थश्चलितुमिच्छति, पृष्ठतो गच्छतां च भयम्, तत एवंविधे कारणेऽप्रेक्षा, प्रत्युपेक्षामन्तरेणापि पिण्डं गृहीयादित्यर्थः । अवमे च प्रत्युपेक्षमाणानां 'सत्कालः' मिक्षाया देशकालः स्फिटति सूर्यो वाऽस्तमेति अवमानं वा-मिक्षाचराकीर्णं ततोऽप्रत्युपेक्षित- मपि गृहीयात् ।। ५८८७ ।। परम्-- तो कुजा उवओगं, पाणे दहण तं परिहरेजा । कुजा ण चा वि पेहं, सुज्झइ अतिसंभमा सो तु ॥ ५८८८ ॥ यदि अनन्तरोक्तकारणैः प्रत्युपेक्षणं न भवति तत उपयोगं कुर्यात् । कृते चोपयोगे यदि प्राणिनः पश्यति ततस्तान् दृष्ट्वा तद्' भक्त-पानं परिहरेत् । अथवा अत्यातुरः 'प्रेक्षाम् उपयोगमपि च कुर्याद् वा न वा । अनुपयुञ्जानोऽपि चातिसम्त्रमादसौ साधुः शुध्यति । यचाधस्तादुक्तं १'आयामम्' अवनावणं संखुटपानकं-गोरसभाजनधावनम् उष्णोदकं वा-उदृत्त- त्रिदण्डं ' निका० ॥ २ अथात्रैव द्विती' कां० ॥ ३ शुष्कम्-ओदनं गृह्यते, अतस्तन्मध्य एव तद् गृहीयात् । "दोसु कां ॥ ४प नियुक्तिगाथा का ॥ ५भावितं ग्लानत्वे द्वितीयपम् । अथाऽध्वा-ऽवमयोस्तदेव भावयति इत्यवतरणं का० ॥ ६'प्रेक्षा' प्रत्युपेक्ष- णाम् उप कां०॥ , 25 ·- 10 भाष्यगाथा: ५८८४-९२] पश्चम उद्देशः। १५५३ "संसक शुष्कौदनः पृथग् गृह्यते" (गा० ५८७२) तनाप्येतेष्वेव ग्लाना-ऽध्वा-ऽवमेषु कारणेषु द्वितीयपदं मन्तव्यम् ॥ ५८८८ ॥ तथा चाह- वीसुं घेप्पइ अतरंतगस्स बितिए दवं तु सोहेति । तेण उ असुक्खगहणं, तं. पि य उण्हेयरे पेहे ॥ ५८८९ ।। 'अतरन्तगस ग्लानस्य योग्यं विष्वग्' एकस्मिन् मात्रके गृह्यते, द्वितीये व मात्रके द्रवं, शोधयति, ततो यत्र शुष्कौदनः पृथग् गृह्यते तत् तृतीयं मात्रकं नास्तीति कृत्वा शुष्कमाई वा एकत्रैव प्रतिग्रहे गृहीयात् । ग्लानस्यापि यद् ओदन-द्वितीयानादिकमेकस्मिन् मात्रके गृह्णाति तदपि उष्णं ग्रहीतव्यम् । 'इतरत् तु' शीतलं प्रत्युपेक्षेत, यदि असंसक्तं ततो गृहीयादन्यथा तु नेति भावः ॥ ५८८९ ॥ अद्धाणे ओमे वा, तहेव वेलातिवातियं णातुं । दुल्लभदवे व मा सिं, धोवण-पियणा ण होहिंति ।। ५८९० ॥ अध्वनि वाऽवमौदर्ये वा वेलाया अतिपातम्-अतिक्रमं ज्ञात्वा तथैव शुक विष्वग् न गृहीयात् । दुर्लभं वा तत्र ग्रामे द्रवं-पानकं ततो मा "सिं" एषां साधूनां भाजनधावन-पाने न भविष्यत इति कृत्वा पूर्व मानके द्रवं गृहीतं ततो नास्ति भाजनं यत्र शुष्कं पृथग् गृह्यते अत एकत्रैव गृहीयात् ।। ५८९० ॥ उक्तमोदनविषयं द्वितीयपदम् । अथ पानकविषयमाह-- 15 आउट्टिय संसत्ते, देसे गेलण्णद्धाण कक्खडें अखिप्यं । इयराणि य अद्धाणे, कारण गहिते य जतणाए ।॥ ५८९१ ॥ यथा कारणे 'आकुष्टिकया' जानन्तोऽपि संसक्ते देशे गच्छन्ति तथा तत्र गताः सन्तः संसक्तमपि पानकं गृह्णन्ति । गृहीत्वा च ग्लानत्वेऽध्वनि 'कर्कशे वा' अवमे क्षिप्रं न परित्यजे- युरपि । तथाहि-लानत्वे यावत् संसक्तं परिष्ठापयन्ति तावद् ग्लानस्य वेलातिक्रमो भवति, 20 अध्वनि सार्थात् परिप्रश्यन्ति, अवमौदर्ये मिक्षाकालः स्फिटति, ततो न क्षिप्रं परित्यजेयुः । 'इतराणि.च' सागारिकस्य पश्यतः परिष्ठापनम् इत्यादीनि यानि पूर्वप्रतिषिद्धानि तान्यप्यध्वनि वर्तमानः कुर्यात् । एष कारणे यतनया गृहीतस्य संसक्तस्य विवेचने विधिरवगन्तव्य इति सहगाथासमासार्थः ॥ ५८९१ ।। अथैनामेव विवृणोति- आउट्टि गमण संसच गिण्हणं न य विविचए खिप्पं । ओम गिलाणे वेला, विहम्मि सत्थो वइक्कमइ ॥ ५८९२ ॥ यथाऽऽकुट्टिकया संसक्तदेशे गमनं तथा तत्र गतः संसक्तमपि गृहीयात् न च क्षि 'विविश्चयात्' परिष्ठापयेत् । कुतः । इत्याह-अवमे भिक्षाकालः स्फिटति, ग्लान्ये वा ग्लानस्य वेलाऽतिक्रमेत् , 'विहे' अध्वनि सार्थो व्यतिक्रामति, ततः क्षिप्रं न परित्यजेत् ॥ ५८९२ ।। १°स्तीति, तेन कारणेन अशुष्कस्य-आर्द्रस्य तुशब्दात् शुष्कसार्धम् ओदनस्य एकवेव प्रतिग्रहे ग्रहण कर्त्तव्यम् । ग्लान का० ॥ २ 'शुष्कम्' ओदनं वि’ को० ॥ ३ अवमौदर्या- परपर्याये "अखिप्प" ति क्षिप्रं का० ॥ ४ ता उष्णे वा भूभागे ऊईस्थितस्य वा यद परिष्ठापनं तल्लक्षणानि त्रीणि स्थानानि यानि का० ॥ ५ इति नियुक्तिगाथा का ॥ 135 ·१८९४ . - १५५४ सनियुक्ति-लघुभाष्य-वृत्तिके वृहत्कल्पसूत्रे [आहार प्रकृते सूत्रम् ११ असिवादी संसत्ते, संकप्पादी पदा तु जहं सुज्झे । संसह सत्तु चाउल, संसत्तऽसती तहा गहणं ॥ ५८९३ ॥ अशिवादिभिः कारणैर्यथा संसक्ते देशे सङ्कल्पादीनि पदानि कुर्वाणोऽपि शुध्यति तथा तत्र गतो यदि असंसक्तं पानकं न लमते ततः संसृष्टपानकं तन्दुलोदकं वा संसक्तं सक्तून् वा संसक्तान तथैव गृहीयात् ॥ ५८९३ ।। तेषां पुनः गृहीतानामयं विधिः- ओवग्गहियं चीरं, गालणहेउं घणं तु गेहंति । तह वि य असुज्झमाणे, असती अद्धाणजयणी उ ।। ५८९४ ।। औपग्रहिक 'घन' निश्छिद्रं चीवर तेषां संसक्तपानकानां गालनाहेतोर्गृहन्ति । 'तथापि' तेनापि गाल्यमानं यदि न शुध्यति न वा तण्डुलधावनादिकमपि लभ्यते, ततो या प्रथमोद्देश- 10 केऽवनि गच्छतां "तुवरे फले य रुक्खे०" (गा० २९२२) इत्यादिना पानकयतना अणिता सा कर्तव्या ॥ ५८९४ || अथ दधिविषयं विधिमाह- संसत्त गोरसस्सा, ण गालणं णेव होइ परिभोगो। ', कोडिदुग-लिंगमादी, तहिं जयणा णो य संसत्तं ।। ५८९५ ॥ यदि कापि संसक्तो गोरसो लभ्यते ततस्तस्य न गालनं न वा परिभोगः कर्तव्यः, किन्तु कोडिदुर्ग-लिंगमाइ" ति कोटिद्वयेन-विशोधिकोट्या अविशोधिकोट्या च भक्त-पानग्रहणे यतितन्यं यावदाधाकर्मापि गृह्यते, अन्यलिङ्गमपि कृत्वा भक्त-पानमुत्पाद्यते, न पुनः संसक्तो गोरसो ग्रहीतव्यः ॥ ५८९५ ।। अब इयराणि य" (गा० ५८९१) इत्यादिपश्चार्द्ध व्याचष्टे- सागारिय सव्वत्तो, णत्थि य छाया विहम्मि दूरे वा । वेला सत्थो व चले, ण णिसीय-पमजणे कुजा ।। ५८९६ ॥ अध्वनि गच्छता सर्वतोऽपि सागारिकम् , छाया च तत्र नास्ति, अस्ति वा परं दूरे, तत्र च गच्छतां वेलाऽतिकामति, सार्थों वा चलति, तत्र उष्णेऽपि मूभागे परिष्ठापयेत् । यत्र चोपविशतः सागरिक शङ्कादयो वा दोपाः अशुचिकं वा स्थानं तत्र निपदन-प्रमार्जने अपि न कुर्यात् ॥ ५८९६ ॥ ॥ आहारविधिप्रकृतं समाप्तम् ॥ , 20 " 26 १ तत एवमसंसक्तस्य पानकस्यासति संसकमपि संसृष्टपानकं तन्दुलोदकं वा संस- कान् वा सक्तून् तथैव गृहीयात् । इह पानकाधिकारे सजनहणं संसक्तत्वसाम्यात् प्रसङ्गायातमिति कृत्वा न दुटम् ॥ ५८९३॥ तेषां पुनः संसक्तपानकानां गृही. का० ॥ २ °भ्यते, तत एवमशुध्यति 'असति वा' अविद्यमाने पानकजाते प्राप्यमाणे इत्यर्थः प्रथमो को० ॥ ३ भागे सागारिकस्य पश्यतोऽपि परि का० ॥ - ·5 10 भाष्यगाथा: ५८९३-९९] पञ्चम उद्देशः। १५५५ पान क विघि प्रकृतम् सूत्रम्- निग्गंथस्स य गाहावइकुलं पिंडवायपडियाए अणु- प्पविटस्स अंतोपडिग्गहगंसि दगे वा दगरए वा दगफुसिए वा परियावज्जेज्जा, से य उसिणे भोयण- जाते भोत्तव्वे सिया; से य सीए भोयणजाते तं नो अप्पणा मुंजेज्जा, नो अन्नेसिं दावए, एगंते बहुफासुए पदेसे परिडवेयव्वे सिया १२ ॥ अस्य सम्बन्धमाह- आहारविही बुत्तो, अयमण्णो पाणगस्स आरंभो। कायचउकाऽऽहारे, कायचउकं च पाणम्मि ॥ ५८९७ ॥ आहारविधिः पूर्वसूत्रे उक्तः, अयं पुनरन्यः पानकस्य विधिप्रतिपादनाय सूत्रारम्भः क्रियते । तथा आहारेऽनन्तरसूने प्राणग्रहणेन बसा वीजग्रहणेन वनस्पतिकायाः रजोग्रहणेन पृथिव्यग्नि- कायौ गृहीताविति कायचतुष्कमुक्तम् । इहापि पानके कायचतुष्कमुच्यते-तत्र शीतोदक- मप्कायः, उष्णोदकममिकायः, नालिकेरपानकादिकं वनस्पतिकायः, दुग्धं त्रसकायः । एवं 15 चत्वारोऽपि काया अत्रापि सम्भवन्तीति ॥ ५८९७ ॥ अनेन सम्बन्धेनायातस्यास्य व्याख्या- निर्मन्थस्य गृहपतिकुलं पिण्डपातप्रतिज्ञया प्रविष्टस्यान्तःप्रतिग्रहे भक्त-पानमध्ये 'दकं वा' प्रभूताप्कायरूपं 'दकरजो वा' उदकबिन्दुः 'दकस्पर्शितं वा' उदकशीकराः पर्यापतेयुः । तचोष्णं भोजनजातं ततो भोक्तव्यं स्यात् । अथ शीतं तद् भोजनजातं ततस्तन्नात्मना भुञ्जीत, नान्येषां दद्यात् , एकान्ते बहुप्राशुके प्रदेशे परिष्ठापयितव्यं स्यादिति सूत्रार्थः ॥ अथ भाण्यम्-20 परिमाणे नाणत्तं, दगविंदुं दगरयं वियाणाहि । सीभरमो दगफुसितं, सेसं तु दगं दव खरं वा ।। ५८९८ ॥ दकरजःप्रभृतीनां परिमाणकृतं नानात्वम् । तथाहि यस्तावद् दकबिन्दुस्तं दकरजो विजानीहि । ये तु 'सीभराः' पानीयेऽन्यत्र प्रक्षिप्यमाणे उदकसीकरा आगत्य प्रपतन्ति ते दकस्पर्शितम् । 'शेषं तु' यत् प्रभूतमुदकं तद् दकमिति भण्यते । तच्च द्रवं वा खरं वा भवति 25 इति विषमपदव्याख्यानं भाष्यकृता कृतम् ।। ५८९८ । सम्प्रति नियुक्तिविस्तर एमेव वितियसुत्ते, पलोगणा गिण्हणे य गहिते य । अणभोगा अणुकंपा तत्ता वा देगं देजा ॥ ५८९९ ।। अधस्तनाहारसत्रादिदं द्वितीयसूत्रमुच्यते । तत्र द्वितीयसूत्रेऽप्येवमेव विधिर्द्रष्टव्यैः । ग्रहणे १पा, पडिणीता वा दगं का० ॥ २ दवं दे तामा० ॥ ३ व्यः । कथम् ? इति अत आह-उदकस्य ग्रहणे का। - वृ० १९६ ·- 15 सनियुक्ति-लघुभाष्य-वृत्तिके वृहत्कल्पसूत्रे [पानक०प्रकृते सूत्रम्.१२ गृहीते च पानके 'प्रलोकना प्रत्युपेक्षणा पिण्डस्येव मन्तव्या । तच्च उदकं त्रिमिः कारणैर्द- द्यात् । तद्यथा-"अणभोगा" इत्यादि । अनाभोगेन काचिदगारी एकत्रैव काञ्जिक पानीयं चास्तीति कृत्वा 'कालिकं दास्यामि' इति बुध्या विस्मृतिवशाजलं दद्यात् । अनुकम्पया वा ग्रीष्मसमये तृपाक्रान्तं साधुं दृष्ट्वा 'शीतलं जलं पिवेद्' इति वुझ्या काचिदुदकं दद्यात् । उप्रान्ततया प्रत्यनीकतया वा काचिद् भिक्षुकाधुपासिका 'एतेषामुदकं न कल्पते अतो व्रतभङ्गं करोमि' इति वुझ्या साधूनामुदकं दद्यात् ।। ५८९९ ॥ अथात्रैव विधिमाह-- सुद्धम्मि य गहियम्मी, पच्छा पाते विगिंचए विहिणा। मीसे परूविते उण्ह-सीतसंजोग चउमंगो ।। ५९०० ॥ यदि तदुदकं 'शुद्ध' रिक्त प्रतिग्रहे गृहीतं 'पश्चाच्च' ग्रहणानन्तरं ज्ञातम् यथा-उदक- 10मिदम् । ततः 'विधिना' वक्ष्यमाणेन 'विविश्श्यात्' परिठापयेत् । "मीसे" ति मिश्रं नाम-पत्र प्रतिग्रहे पूर्वमन्यद् द्रवं गृहीतं पश्चाच पानीयं पतितम् एतद् मिश्रमुच्यते, तत्र 'मिथे उष्ण- शीतसंयोगे चतुर्भजयाः प्ररूपणा कर्तव्या ॥ ५९००॥ तत्र रिक्त प्रतिग्रहे यद् गृहीतं तस्यायं परिष्ठापनाविधिः- तत्थेव भायणम्मी, अलब्भमाणे व आगरसमीचे । सपडिग्गहं विगिचा, अपरिस्सव उल्लभाणे वा ॥ ५९०१ ॥ यतो भाजनादविरतिकया दत्तं तत्रैव तदुदकं प्रक्षिपति । अथ सा तत्र प्रक्षेप्तुं न ददाति तत एवमलभ्यमाने सा पृच्छयते-कुतस्त्वयेदमानीतम् । । ततो यस्मात् कूप-सरप्रभृतेरा- करादानीतं तस्य समीपे गत्वा परिष्ठापनिकानियुक्तिभणितेन (गा० ४ आव० हारि० टीका पत्र ६१९-२०) विधिना परिठापयेत् । अथवा सपतिग्रहमपि क्षीरद्रुमस्य च्छायायामकान्ते 20 स्थापयति । अथ प्रतिग्रहोऽन्यो न विद्यते ततो यद् अपरिश्रावि घटादिकमाई जलमावितं भाजनं तत्र प्रक्षिपति ॥ ५९०१ ॥ अथ पूर्वमन्यद्रव्ये गृहीते पतितं तत इयं चतुर्भङ्गी- दवं तु उण्हसीतं, सीउण्हं चेव दो वि उण्हाई । दुण्णि वि सीताइँ चाउलोद तह चंदण घते य ।। ५९०२॥ इह द्रव्यं चतुर्धा, तद्यथा-किञ्चिदुष्णं शीतपरिणामम् १ अपरं शीतमुष्णपरिणामम् २ 25 अन्यदुष्णमुष्णपरिणामम् ३ अपरं शीतं शीतपरिणाम ४ । अधासन्नतात् प्रथमं चतुर्थभङ्गं व्याख्याति-"चाउलोद" इत्यादि । तण्डुलोदक-चन्दन-घृतादीनि द्रव्याणि 'शीतानि' शीत- परिणामानि ।। ५९०२ ॥ तृतीयभगमाह- आयाम अंबकजिय, जति उसिणाणुसिण तो विवागे वी । उसिणोदग-पेजाती, उसिणा वि तणुं गता सीता ॥ ५९०३ ।। १न्ते 'विविनक्ति' परिष्ठापयति कां० ॥ २°था-"उण्हसीयं" ति "सूचनात् सूत्रम्" इति कृत्वा किच्चि का० ॥ ३म् । इह तृतीयभङ्गे खभावपरिणामलक्षणे द्वे अपि वस्तुनी उष्णे, चतुर्थभझे तु द्वे अपि शीते । अथा' का० ॥ ४ शीतस्वभावानि शीतपरिणामानि भवन्तीति चतुर्थो भङ्गः ॥५९०२॥ अथ प्रथम-तृतीयभावाह का० ॥५°णा उसिण ताभा.॥

·- - भाण्यगाथाः ५९००-७] पश्चम उद्देशः। १५५७ मायामा-अम्लकालिकादीनि द्रव्याणि ययुष्णानि ततो 'विपाके' परिणामेऽपि तान्युष्णान्येव भवन्तीति कृत्वा तृतीयो मङ्गः । यानि पुनरुष्णोदक-पेयादीनि द्रव्याणि तान्युष्णान्यपि 'तनु' शरीरं गतानि शीतानि भवन्तीत्यनेन प्रथमो भङ्गो व्याख्यातः ।। ५९०३ ॥ अथ द्वितीयभङ्ग व्याचष्टे- सुत्ताइ अंबकंजिय-धणोदसी-तेल्ल-लोण-गुलमादी। सीता वि होति उसिणा, दुहतो वुण्हा व ते होति ॥ ५९०४ ॥ सुत्र-मदिराखोलः देशविशेषप्रसिद्धो वा कश्चिद् द्रव्यविशेषः, तदादीनि यानि द्रव्याणि, यच्च अम्लं काञ्जिकम् , अम्ला च धनविकृतिः, अम्लं च वेदश्चित्-तक्रम् , यच्च तैलं लवणं गुडो बा, एवमादीनि द्रव्याणि शीतान्यपि परिणामत उष्णानि भवन्तीति द्वितीयभङ्गेड- वतरन्ति । अथ तान्युष्णानि ततः 'उष्णानि' उष्णपरिणामानीति तृतीये मङ्गे प्रतिपत्तव्यानीति 10 ॥ ५९०४ ॥ आह कतिविधः पुनः परिणामः इति उच्यते- परिणामो खल दुविहो, कायगतो बाहिरो य दन्वाणं । सीओसिणत्तणं पि य, आगंतु तदुभवं तेर्सि ॥ ५९०५ ॥ न्याणां परिणामः द्विविधः-कायगतो बाह्यश्च । तत्र कायेन-शरीरेणाहारितानां द्रव्याणां यः शीतादिकः परिणामः स कायगतः, यः पुनरनाहारितानां स बाह्यः । स च बाह्यः परिणामः 15 शीतो वा स्यादुष्णो वा । तदपि च शीतोष्णत्वं द्रव्याणां द्विधा-आगन्तुकं तदुद्भवं च ॥ ५९०५॥ उभयमपि व्याचष्टे- साभाविया व परिणामिया व सीवादतो तु दवाणं । असरिससमागमेण उ, णियमा परिणामतो तेसि ॥ ५९०६ ॥ खाभाविका वा परिणामिका वा शीतादयः पर्याया द्रव्याणां भवन्ति । तत्र सामाविका 30 यथा-हिम खभावशीतलम् , तापोदक स्वभावादेवोष्णम् । परिणामिकास्तु पर्याया द्रव्यान्त- रादिबाह्यकारणजनिताः, तथा चाह-"असरिस" इत्यादि, असहशेन वस्तुना सह यः समा- गमः मीलकरतेन नियमात् 'तेषां द्रव्याणां परिणामः' पर्यायान्तरगमनं भवति, यथा- उदकादेः शीतलस्याप्यमितापेन आदित्यरश्मितापेन वा उष्णतागमनम् ॥ ५९०६॥ 1 एतदेव सुन्यक्तमाह- । 25 सीया वि होति उसिणा, उसिणा वि य सीयगं घृणरुवेति । दन्वंतरसंजोगं, कालसभावं च आसज ।। ५९०७ ।। द्रव्यान्तरेण-अमि-जलादिना सयोग-सम्बन्धं कालस्य च-ग्रीष्म-हेमन्तादेः खभावमासाद्य शीतान्यपि द्रव्याण्युष्णानि भवन्ति उष्णान्यपि च शीततां पुनरुपयान्ति ।। ५९०७ ॥ एष आगन्तुका परिणामो मन्तव्यः । अयं पुनखदुद्भवः- तावोदगं तु उसिणं, सीया मीसा य सेसगा आवो । १"हतो उपहा तामा० ॥ २ “उदसी तक" इति चूर्णी विशेपचूर्णौ च ॥ ३ °क राजगृह- नगरभावि खमा का० ॥ ४ पुण भयंति तामा० ॥ 30 .

·१५५८ सनियुक्ति-लघुभाष्य-वृत्तिके वृहत्कल्पसूत्रे [पानक०प्रकृते सूत्रम् १२ - 10 . एमेव सेसगाई, स्वीदव्या सव्वाई ।। ५९०८ ॥ तापोदकं खभावादेवोष्णम् , 'शेषा आपः' अप्कायद्रव्याणि शीतानि 'मिश्राणि वा शीतो- प्णोमयखभावानि मन्तव्यानि । एवमेव 'शेपाणि अप्कायविरहितानि यानि सर्वाण्यपि रूपि- द्रव्याणि तानि कानिचिदुष्णानि यथा अग्निः, कानिचित् शीतानि यथा हिमम्, कानिचित् तु शीतोष्णानि यथा पृथिवी ॥ ५९०८॥ एएण सुत्त न गतं, जो कायगताण होइ परिणामो। सीतोदमिस्सियम्मि उ, दबम्मि उ मग्गणा होति ॥ ५९०९ ॥ य एप 'कायगतानाम्' आहारितानां द्रव्याणां परिणाम उक्तो नैतेन सूत्रं गतम्, किन्तु 'शीतोदकमिश्रितेन' सचित्तोदकमिश्रेण द्रव्येणेहाधिकारः। तत्र चेय मार्गणा भवति ॥५९०९॥ दुहतो थोवं एकेकएण अंतम्मि दोहि वी बहुगं । भावुगमभावुगं पि य, फासादिविसेसितं जाणे ॥ ५९१० ॥ इह पूर्वगृहीते द्रव्ये यदा शीतोदकं पतति तदा इयं चतुर्भङ्गी-"दुहतो थोवं" ति स्तोके स्तोकं पतितमिति प्रथमो भगः । “एक्कक्कएण" ति स्तोके बहुकं पतितमिति द्वितीयः, बहुनि स्तोकं पतितमिति तृतीयः । “अंतम्मि दोहि वी बहुगं" ति वहुनि बहु पतितमिति चतुर्थः । 15 यद् द्रव्यं पतति यन्त्र वा पतति तद् भावुकमभावुकं वा स्पर्शादिविशेपितं जानीयात् । किमुक्तं भवति?- स्पर्श-रस-गन्धैरुत्कटतया यद् अपराणि द्रव्याणि खस्पर्शादिभिर्भावयति-परिणामयति तद् भावुकम् , तद्विपरीतमभावुकम् । ये च स्तोक-बहुपदाभ्यां चत्वारो भन्नाः कृतास्तेषु प्रत्ये- कममी चत्वारो भगा भवन्ति-उणे उष्णं पतितम् १ उपणे शीतं पतितम् २ शीते उष्णं पतितम् ३ शीते (ग्रन्थानम्-६००० । सर्वग्रन्थानम्-३९८२५) शीतं पतितम् ४ ॥५९१०॥ 20 एतेषु विधिमाह- चरमे विगिंचियवं, दोसु तु मझिल्ल पडिएँ भयणा उ । खिप्पं विविचियव्वं, मायविमुक्केण समणेणं ॥ ५९११ ॥ चरमं नाम-यत् शीते शीतं पतितम् तत् पुनः स्तोके वा स्तोकं पतितं बहुके वा बहुकं पतितं भवेद् उभयमपि क्षिप्रं 'विवेक्तव्यं परिष्ठापयितव्यम् । 'द्वयोस्तु मध्यमयोः भङ्गयोः' ॐ 'उष्णे शीतं पतितम् , शीते उप्णं पतितम्' इतिलक्षणयोर्वक्ष्यमाणा भजना भवति । यः पुनरुष्णे उणं पतितमिति प्रथमो भङ्गः तत्र तत्क्षणादेव सचित्तभावो नापगच्छतीति कृत्वा क्षिप्रमेव मायाविमुक्तेन श्रमणेन तद् विवेचनीयम् । मायाविमुक्तग्रहणेनेदं ज्ञापयति-शीनं परिष्ठाप- यितुकामोऽपि यावत् स्थण्डिलं गच्छति तावत् तद् अचित्तीभूतं ततः परिमुढे न परिठापयति । अथ मातृस्थानेन मन्दं मन्दं गच्छति चिन्तयति च-तिष्ठतु तावत् पश्चात् परिणतं परिभोक्ष्ये; 30 एवं मायां कुर्वतः स्पण्डिलादर्वाद परिणतमपि न कल्पते ॥ ५९११ ॥ अथ मध्यमभङ्गद्वये भजनामाह- १°न्तु विनेयव्युत्पादनार्थमिदं सर्व व्याख्यातम् । अत्र तु 'शीतो' का ॥ २ तामेव दर्शयति इत्यवतरणं कां० ॥ ३ जनां व्याख्यानयन्नाह का० ॥ - ·- भाष्यगाथा: ५९०८-१६] पञ्चम उद्देशः। १५५९ थोवं बहुम्मि पडियं, उसिणे सीतोदगंण उज्झती । हंदि हु जाब विगिचति, भावेजति ताव तं तेणं ॥ ५९१२ ।। बहुके पूर्वगृहीते स्तोकं पतितमित्यत्र यदि उष्णे चहुनि शीतोदकं स्त्रोकं पतितं तदा नोज्झन्ति । कुतः! इत्याह-'हन्दि' इत्युपप्रदर्शने, यावद् विविनक्ति तावत् तत् स्तोकं शीतो- दकं तेन' बहुकेनोष्णेन 'भाव्यते' परिणतं क्रियते, ततः परिमोक्तव्यं तदिति भावः ॥५९१२॥ । जं पुण दुहतो उसिणं, सममतिरेगं व तक्खणा चेव । मझिल्लभगएसुं, चिरं पि चिढे बहुं छुडं ॥ ५९१३ ॥ यत् पुनर्द्विधाऽप्युष्णम्-उष्णे उष्णं पतितमित्यर्थः तत् परिणामतः परस्परं 'समं तुल्यं भवेद् 'अतिरिक्तं वा' द्वयोरेकतरमधिकतरं तत्रापि तत्क्षणादेव सचित्तभावो नापगच्छतीति' वाक्यशेषः । यौ तु मध्यमौ द्वौ भनौ 'उष्णे शीतं पतितम् , शीते वा उष्णं पतितम्' 10 इतिलक्षणौ तयोः स्तोके बहु प्रक्षिप्तं चिरमपि सचितं तिष्ठेत् , ततस्तदपि क्षिप्रं चिरेण वा विवेचनीयम् ॥ ५९१३ ॥ अथोदकस्यैव परिणमनलक्षणमाह- वण्ण-रस-गंध-फासा, जह दवे जम्मि उक्कडा होति । तह तह चिरं न चिट्ठइ, असुमेसु सुमेसु कालेणं ।। ५९१४ ।। यस्मिन् द्रव्ये यथा यथा वर्ण-गन्ध-रस-स्पर्शा उत्कटा उत्कटतरा भवन्ति तथा तथा तेन 15 द्रव्येण सह मिश्रितमुदकं चिरं न तिष्ठति, क्षिप्रं क्षिप्रतरं परिणमतीति भावः । किमविशेषेण ? न इत्याह-येऽशुमा वर्णादय उत्कटास्तेष्वेव क्षिप्रं परिणमति, ये तु शुमा वर्णादयस्तेषत्कटेषु कालेन परिणमति, चिरादित्यर्थः ॥ ५९१४ ॥ अत्रेदं निदर्शनम्- जो चंदणे कडुरसो, संसहजले य दूसणा जा तु । सा खलु दगस्स सत्थं, फासो उ उवग्गहं कुणति ॥ ५९१५ ॥ इह तण्डुलोदकं चन्दनेन कापि मिश्रितं तत्रै च चन्दनस्य यः कटुको रसः स तण्डुलोदकस्य शस्त्रं परं यस्तदीयः स्पर्शः शीतलः स जलस्योपग्रहं करोतीति कृत्वा चिरेण तत् परिणमति । एवं संसृष्टजलस्यापि या 'दूषणा' अम्लरसता सा उदकस्य शस्त्रं स्पर्शस्तु शीतलत्वादुपग्रहकारी अतश्चिरेण परिणमति ॥ ५९१५ ॥ घयकिट्ट-विस्सगंधा, दगसत्थं मधुर-सीतलं ण घतं । कालंतरमुप्पण्णा, अंविलया चाउलोदस्स ॥५९१६ ।। धृतस्य सबन्धी यः किट्टो यश्च विस्रो गन्धः तावुदकस्य शस्त्रम्, यत् तु रसेन मधुरं स्पर्शेन च शीतलं घृतं तद् उपग्रहं करोतीति शस्त्रं न भवति, अतश्चिरात् परिणमति । १ति अत: परिष्ठापनीयं तदिति वाक्य का । "दुहतो णाम घुम्वहितं पि उसिणं जंपि पडितं तं पि उसिणं, तं परिणामतो तुलं अतिरेग वा एगतरे तसिव क्षणे न सचित्तभावो व्यपगच्छति इति वाक्यशेषः, ताधे सिग्धं चेव बिगिंचिजति ।" इति चूर्णी विशेपचूर्णौ च ॥ २ द्रव्ये "जह" त्ति उत्तरत्र "तह तह" ति वीप्साया निर्देशादिहापि वीप्सा द्रष्टव्या, ततोऽयमर्थः-यथा यथा को० ॥ ३ 'न'चन्दने' पष्ठीसप्तम्योरथे प्रत्यमेदात् चन्द का० ।। - 20 25 ·१५६० सनियुक्ति मधुभाष्य-वृत्तिके वृहत्कल्पसूत्र [ब्रह्मरलाप्रकृते सूत्रन् १३-२ तथा कुक्कुसैः--अतिगुलिकैस्खण्डलोदकस्याम्लता या कालान्तरेणोत्पन्ना साऽप्युदकस्य शुलं भवति ।। ५९१६॥ अचुकते जति चाउलोदए छुभते जलं अण्णं । दोण्णि वि चिरपरिणामा, भवंति एमेव सेसा वि ॥ ५९१७ ॥ G_ 'अव्युत्क्रान्ते अपरिणते तण्डुलोदके यद 'अन्य' अपर सचिन जलं प्रक्षिप्यते ततो वे अप्युदके चिरपरिणामे भवतः । 'शेषाण्यपि' यानि संशष्टपानक-फलपानकादीनि तेवपि सचित्तोदकं यदि प्रक्षिप्यते ततः 'एवमेव तान्यपि चिरात् परिणमन्तीति ।। ५९१७ ॥ अथ द्वितीयपदमाह- थंडिल्लस्स अलंभे, अद्धाणोम असिवे गिलाणे वा । सुद्धा अविचिंता, आउट्टिय गिण्हमाणा वा ।। ५९१८ ॥ स्खण्डिलस्यालामेऽपरिणतपानकमपरिष्ठापयन्तोऽपि शुद्धाः । अवा-ऽवमा-शिवमलाननेषु वा कारणेषु पानकस्य दुर्लभतायाम् 'मविविञ्चन्तः अपरिष्ठापयन्तः 'नाइट्टितया वा' जान- न्तोऽपि गृहन्तः शुद्धाः ॥ ५९१८॥ ॥पानकविधिप्रकृतं समाप्तम् ।। 10 15 20 वह रक्षा प्रकृतम् सूत्रम्-- निग्गंथीए रातो वा वियाले वा उच्चारं वा पासवणं वा विगिंचमाणीए वा विसोहेमाणीए वा अन्नवरे पसुजातीए वा पक्खिजातीए वा अन्नयरं इंदियजायं परामुसेजा, तं च निग्गंथी साइजेजा, हत्थ- कम्मपडिसेवणप्पत्ता आवजइ मासियं अणुग्धा- इयं १३ ॥ निग्गंथीए रातो वा बियाले वा उच्चारं वा पासवणं वा विगिंचमाणीए वा विसोहेमाणीए वा अन्नयरे पसुजातीए वा पक्खिजातीए वा अन्नयरंसि सोयंसि ओगाहिज्जा, तं च निगंथी साइज्जेज्जा, मेहुणप- १ "कुकुसा-अभिगलिता सिंचएण तंदुलोदयस्त अंपिलतं चिरेणं कालेणे टप्प" इति चूणों । "कुकुसो अभिकलिओ तस्स केरएणं तंदुलोयवस्व अविल्तं चिरेण कालेज उप्पन” इवि विशेपचूनौ । २ थीए य रा' का । एतदनुसारेणेव का टीका, दृश्यतां पत्रं १५६१ टिप्पणी २ ॥ 25 ·- 5 . भाष्यगाथा: ५९१७-२२] पञ्चम उद्देशः। १५६१ डिसेवणप्पत्ता आवजइ चाउम्मासियं अणुग्धा- इयं १४ ॥ अस्य सूत्रद्वयस्य सम्बन्धमाह- पढमिल्लुग-ततियाणं, चरितो अत्थो वताण रक्खड़ा । मेहुणरक्खडा पुण, इंदिय सोए य दो सुत्ता ।। ५९१९ ।। 'प्रथम-तृतीययोर्वतयोः' प्राणातिपाता-उदत्तादानविरतिलक्षणयो रक्षणार्थ तीर्थकरानुज्ञात. शीतोदकपरिभोगे तयोर्भको मा भूदिति कृत्वा पूर्वसूत्रस्यार्थः 'चरितः गतः, भणित इत्यर्थः । सम्पति तु मैथुनव्रतरक्षणार्थमिन्द्रियविषय-श्रोतोविपये द्वे सूत्रे आरभ्येते ।। ५९१९ ॥ अनेन सम्बन्धेनायातस्यास्यै व्याख्या-निर्ग्रन्थ्याः रात्रौ वा विकाले वा उच्चारं वा प्रश्श्रवणं वा विविञ्चन्त्या वा विशोधयन्त्या वा अन्यतरः 'पशुजातीयो वा' वानरादिकः 'पक्षिजातीयो 10 वा' मयूरादिकोऽन्यतरदिन्द्रियजातं 'परामृशेत्' स्पृशेत् , सा च निर्यन्थी तं च स्पर्श 'खाद- येत्' 'सुन्दरोऽस्य स्पर्शः' इत्यनुमन्येत, हस्तकर्मप्रतिसेवनप्राप्ता आपद्यते मासिकमनुद्धातिकं स्थानम् । इह निर्यन्थीनां परिहारतपो न भवतीति कृत्वा "परिहारहाण" ति पदं न पठनीयम् ॥ एवं द्वितीयसूत्रमपि व्याख्येयम् । नवरम्-अन्यतरस्मिन् 'श्रोतसि' योन्यादौ वानरादिर- वगाहेत, सा च मैथुनपतिसेवनप्राप्ता यदि खादयेत् ततश्चतुर्गुरुकमिति सूत्रायः ॥ अथ भाष्यविस्तरः-- वानर छगला हरिणा, सुणगादीया य पसुगणा होति । वरहिण चासा हंसा, कुकुडंग-सुगादिणो पक्खी ॥ ५९२० ।। वानराः छगला हरिणाः शुनकादयश्च पशुगणा मन्तव्याः । वर्हिणश्वापा हंसाः कुकुट- शुकादयश्च पक्षिण उच्यन्ते ।। ५९२०॥ जहियं तु अणाययणा, पासवणुच्चार तहिँ पडिकुटुं । लहुगो य होइ मासो, आणादि सती कुलघरे वा ।। ५९२१ ॥ यत्रैते पशुजातीयाः पक्षिजातीयाश्च प्राणिनः सम्भवन्ति तद् अनायतनमुच्यते, तत्र निर्ग्रन्थी- नामवस्थानं प्रश्रवणोच्चारपरिष्ठापनं च पतिक्रुष्टम् । यदि कुर्वन्ति तदा लघुमासः, आज्ञादयश्च दोषाः । "सई कुलघरे व" ति मुक्तमोगिन्याश्च स्मृतिकरणं कुलगृहे वा भूयस्तासां बान्ध-25 वादिमिर्नयनं क्रियते ॥ ५९२१ ॥ इदमेव व्याचष्टे---- भुत्ता-ऽभुत्तविभासा, तस्सेवी काति कुलघरे आसि । बंधव तप्पक्खी वा, दणे लयंति लजाए ॥ ५९२२ ॥ १ शाततदीयजीवादत्त-शीतो कां ॥२स्य सूत्रद्वयस्य व्याख्या-निम्रन्थ्याः चशब्दो वाक्योपन्यासे रात्री कां ॥ ३ तत आपद्यते चातुर्मासिकमनुदातिकम्, चतुर्गुरुक- मित्यर्थः ॥ अथ का० ॥ ४ 'इ-सुयमादि तामा० ॥ ५ण णयंति तामा० को० ॥ 15 - 20 ·, 5 १५६२ सनियुक्ति लघुभाष्य-वृत्तिके बृहत्कल्पसूत्रे [ब्रह्मरक्षाप्रकृते सूत्रम् १३-१४ मुक्ता-ऽमुकविमापा, मुक्तभोगिन्याः स्मृतिकरणममुक्तभोगिन्याश्च कौतुकमुत्पद्यतेत्यर्थः । तथा "तस्सेवि" ति गृहवासे तैः-पशुजातीयादिभिः प्रतिसेविता काचित् कुलगृहे आसीत् सा तान् दृष्ट्वा स्मृतपूर्वरता प्रतिगमनादीनि कुर्यात् । यद्वा तासां वान्धवास्तत्पाक्षिका वा सुह- दस्तादृशेऽनायतने स्थितां तामार्यिकां दृष्ट्वा लज्जया भूयः स्वगृहमानवन्ति ।। ५९२२ ।। किञ्च- आलिंगणादिगा वा, अणिहुय-मादीसु वा निसेविजा । परिसगाण पवेसो, ण होति अंतेपुरेसं पि ॥ ५९२३ ॥ ते पशुजातीयादयस्तां संयतीमालिङ्गेयुः, सा वा संयती तानालिट्नेत्, एवमालिङ्गनादयो दोषा भवेयुः । अपि च एते वानरादयः स्वभावादेवानिभृताः-कन्दर्पवहुला मायिनश्च भवन्ति ततखैरनिभृत-मायिभिः सा कदाचिदात्मानं निपेवयेत् । ईदृशानां च पशु-पक्षिजातीयानां 10 प्रवेशो राज्ञोऽन्तःपुरेप्वपि न भवति' न दीयते । कारणे पुनरन्यस्या वसतेरमावे तत्रापि तिष्ठेयुः ॥ ५९२३ ॥ कारणे गमणे वि दहि, विविचमाणीऍ आगता लिहेजा । गुरुगो य होति मासो, आणाति सती तु स चेव ।। ५९२४ ।। कारणे तत्रापि स्थितानामुच्चारमूमौ प्रश्नवणभूमौ वा गत्वा 'विविञ्चन्त्याः' परिष्ठापयन्त्या 15 वानरादिः समागच्छेत् , आगतश्च तामालिनेत्, सा च यदि 'लिह्यात्' तं स्पर्श खादयेत् ततो गुरुमासः आज्ञादयश्च दोपाः, स्मृतिश्च सा चैत्र पूर्वोक्ता भवति ॥ ५१२४ ।। अथ न खादयति ततः सा शुद्धा, यतना चेयं तत्र कर्तव्या- चंदेण दंडहत्था, निग्गंतुं आयरंति पडिचरणं । पविसंते चारिति य, दिवा वि ण उ काइयं एका ॥ ५९२५ ॥ 'वृन्देन द्वि-व्यादिनतिनीसमुदायेन दण्डकहस्ता निर्गच्छन्ति, निर्गत्य च कायिकादिक- माचरन्ति, वानरादीनां च प्रतिचरणं कुर्वन्ति । ये तत्रामिद्रवन्ति तान् दण्डकेन ताडयन्ति, प्रतिश्रये च प्रविशतो निवारयन्ति । दिवाऽपि च कायिकामूमिम् 'एका' एकाकिनी न गच्छति ॥ ५९२५ ॥ व्याख्यातमिन्द्रियसूत्रम् । सम्प्रति श्रोतासूत्र व्याचष्टे--- एवं तु इंदिएहि, सोते लहुगा य परिणए गुरुगा। वितियपद कारणम्मि, इंदिय सोए य आगाढे ॥ ५९२६ ।। • एवं तावद् इन्द्रियसूत्रे प्रायश्चित्तं विधिश्चोक्तः । यत्र तु पशुजातीयादयः श्रोतोऽवगाहनं कुर्वन्ति तत्र तिष्ठन्तीनां चतुर्लघु । तेषु श्रोतोऽवगाहनं कुर्वाणेपु यदि सा सुन्दरमिदमिति परिणता तत्तब्धतुर्गुरु । द्वितीयपदे आगाढे कारणे इन्द्रिये श्रोतसि च परामर्श स्वादयेदपि । इदमुत्तरत्र भावयिष्यते ॥ ५९२६ ॥ कारणे एकाकिन्यास्तिष्ठन्त्यास्तावदियं यतना--- गिहिणिस्सा एगागी, ताहिँ समं णिति रत्तिमुभयस्सा। १°पा कर्त्तव्या, ईदृशेऽनायतने स्थिताया भुक्तभोगिन्याः स्मृतिकरणम् अभुक्तभोगि- न्याश्च कौतुकमुत्पद्यतेत्यादि विस्तरेण वक्तव्यमित्यर्थः । तथा यां ॥ २ तादृशे उपाश्रये स्थिता सती 'वृन्दें कां॥ 20 25 30 ·-- । 15 भाष्यगाथा: ५९२३-२९] पञ्चम उद्देशः। १५६३ दंडगसारक्खणया, चारिति दिवा य पेल्लंते ॥ ५९२७ ॥ गृहस्थनिश्रया कारणे काचिदेकाकिनी वसन्ती 'ताभिः' अविरतिकाभिः समं रात्रौ 'उभयस्य प्रश्रवणोधारस्य व्युत्सर्जनार्थ निर्गच्छति, नियन्ती च वानरादीनमिद्रवतो दण्डकेन संरक्षति, दिवा च प्रतिश्रयं प्रेस्यतः प्रविशतो निवारयति ॥ ५९२७ ॥ अथागाढकारणं व्याचष्टे- अट्ठाण सद्द आलिंगणादिपाकम्मतिच्छिता संती। अच्चित्त बिंब अणिहुत, कुलघर सड्ढादिगे चेव ॥ ५९२८ ॥ कस्याश्चिदार्यिकायाः सनिमित्तोऽनिमित्तो वा मोहोद्धवः सञ्जातस्ततो निर्विकृतिकादिकायां मोहचिकित्सायां कृतायामपि यदा न तिष्ठति तदाऽस्थाने शब्दप्रतिबद्धायां वसतौ सा स्थाप- नीया । ततो यत्राविरतिकानामालिङ्गनादिकं क्रियमाणं दृश्यते तत्र स्थाप्यते । तथाऽप्यनुपरते मोहे पादकर्म करोति । तदप्यतिक्रान्ता सती यद् 'अचित्तं विम्ब' ढुण्डशिवादिकं तेन प्रति-10 सेवयति । तथाऽप्यतिष्ठति योऽनिभृतस्तेनास्थानादिकं सर्वमपि कृत्वा ततः कुलगृहे भगिन्या भ्रातृजायाया वा आलिङ्गनादिकं क्रियमाणं प्रेझते। तदभावे श्राद्विकायाः, तदप्राप्तौ यथाभद्रिकाया अपि प्रेक्षते । प्रथममिन्द्रिये, पश्चात् श्रोतस्यपि यतनयेति ॥ ५९२८ ॥ सूत्रम्-- नो कप्पइ निग्गंथीए एगाणियाए गाहावइर्कुलं पिंडवायपडियाए निक्खमित्तए वा पविलित्तए वा, बहिया वियारभूमि वा विहारभूमि वा निक्खमित्तए वा पविसित्तए वा, एवं गामाणुगाम वा दूइजित्तए वा वासावासं वा वत्थए १५ ॥ एवं यावदेकपार्श्वशायिसूत्रं तावत् सर्वाण्यपि सूत्राण्युञ्चारयितव्यानि ॥ अथामीषां सूत्राणां90 सम्बन्धमाह- बंभवयरक्खणट्टा, एगधिगारा तु होंतिमे सुत्ता। जा एगपाससायी, विसेसतो संजतीवग्गे ॥ ५९२९ ।। ब्रह्मत्रतरक्षणार्थमनन्तरं सूत्रद्वयमुक्तम् , अमून्यपि सूत्राणि यावदेकपार्श्वशायिसूत्रं तावत् सर्वाण्यपि 'एकाधिकाराणि' तस्यैव ब्रावतस्य रक्षणार्थमभिधीयन्ते । “विसेसओ संजई-25 वो" ति एतेषु सूत्रेषु किश्चिद् निम्रन्थानामपि सम्भवति, यथा-एकाकिसत्रम् । परं विशेषतः संयतीवर्गमधिकृत्यामूनि सर्वाण्यपि द्रष्टव्यानि ॥ ५९२९ ॥ १गेहे य को० ॥ २ "जाधे ण ठाति ताहे ढोंडसिवेण" इति चूणौँ । "जाहे ठाइ ताहे फुफसिवेण" इति विशेषचूर्णौ ॥ ३ °याः आदिशब्दात् तद् का० ॥ ४ °कुलं भत्ताए वा पाणाए वा निक्व. कां । एतत्पाठानुसारेणेव का. टीका, दृश्यता पत्रं १५६४ टिप्पणी ॥५णार्थाधिकार- वन्ति भवन्ति । किञ्च-"विसे का॥. ६ एकपार्श्वशायिसूत्र का ॥ - नू. १९७ ·१५६४ सनियुक्ति-लघुभाष्य-वृत्तिके वृहत्कल्पसूत्रे [ब्रह्मरक्षाप्रकृते सूत्रम् १५-१६ अनेन सम्बन्धेनायातानाममीपां प्रथमसूत्रस्य तावद् व्याख्या-नो कल्पने निर्ग्रन्ध्या एका- किन्या गृहपतिकुलं पिण्डपातप्रतिच्या निष्क्रमितुं वा प्रत्रष्टुं वा, बहिर्विचारभूमौ वा विहार- मूमौ वा निष्क्रमितुं वा प्रत्रे वा, प्रामानुग्रामं वा 'द्रोतुं' विहर्तुं वर्षावासं वा वस्तुमिति सूत्रायः ।। सम्प्रति नियुक्तिविस्तर:- एगागी वचंती, अप्पा त महब्बता परिचत्ता। लहु गुरु लहुगा गुरुगा, भिक्ख वियारे वसहि गामे ।। ५९३०॥ एकाकिनी निम्रन्थी यदि मिझादौ ब्रजति तत आत्मा महाव्रतानि च तया परित्यक्तानि भवन्ति, सेनाद्युपद्रवसम्मवात् । अतो मिक्षायामेकाकिन्या गच्छन्त्या लधुमासः, बहिर्विचारभूमौ गच्छन्त्यां गुरुमासः, ऋतुबद्धे वर्षावासे वा वसनि एकाकिनी गृहाति चतुर्लघु, ग्रामानुप्राममे- 10 काकिनी द्रवति चतुर्गुरु ॥ ५९३० ॥ इदमविशेषितं प्रायश्चित्तमुक्तम् । अथ विशेषितमाह- मासादी जा गुरुगा, थेरी-खुड्डी-विमज्म-तरुणीणं । तब-कालविसिट्ठा वा, चउसु पि चउण्ह मासाई ।। ५९३१ ।। स्वैविराया एकाकिन्या भिन्नादौ ब्रजन्त्या मासलधु, सुल्लिकाया मासगुरु, विमध्यमायाश्च- तुर्लधु, तरुण्याश्चतुर्गुरु । अथवा स्थविरा यदि एकाकिनी मिक्षायां याति ततो मासलघु तपसा 13कालेन च लघुकम् , बहिर्विचारमूमौ विहारभूमौ वा याति मासलघु कालेन गुरुकम्, वसति गृहाति मासलघु तपसा गुरुकम् , प्रामानुग्राम द्रवति मासलघु तपसा कालेन च गुरुकम् । शुलिकाया एवमेव चतुर्दा स्थानेषु चत्वारि मासगुरूणि तपः-कालविशेषितानि कर्तव्यानि । विमध्यमायाश्चतुर्प स्थानेषु चत्वारि चतुर्लघूनि तपः-कालविशेषितानि । तरुण्याः स्थानचतुष्ट- येऽपि तथैव तप. कालविशेषितानि चत्वारि चतुर्गुरूणि ॥ ५९३१ ।। अथ दोषानाह- अच्छंती वेगागी, कि ण्हु हु दोसे ण इत्थिगा पावे । आमोसग-तरुणेहि, किं पुण पंथम्मि संका य ।। ५९३२ ।। किमेकाकिनी स्त्री प्रतिथये तिष्ठन्ती दोषान् न प्रामोति येनैवं भिक्षाटनादिकमेवैकाकिन्याः प्रतिषिध्यते ? इति शिष्येण पृष्टे सरिराह-~-तत्रापि तिष्ठन्ती प्रामोत्येव दोषान् परम् आमो- पकाः-तनास्तरुणाः-युवानम्तैः कृता एकाकिन्याः पथि गच्छन्त्या भूयांसो दोपाः, शङ्का च 25 तत्र भवति-अवश्यमेपा दुःशीला येनैकाकिनी गच्छति ।। ५९३२ ॥ किच- एगाणियाएँ दोसा, साणे तरुणे तहेब पडिणीए । मिक्सविसोहि महन्वत, तम्हा सवितिजियागमणं ॥ ५९३३ ॥ १"कुलं भक्ताय वा पानाय वा निष्क' का० ॥ २ भूमौ उपलक्षणत्वाद् विहारभूमौ च गच्छ का० ॥ ३ स्थविरा-अल्लिका-विमध्यमा-तरुणीनां यथाक्रमं मासलघुकमादौ कृत्वा चतुगुरुकं यावत् प्रायश्चित्तम् । तद्यथा-स्थविराया कां० ॥ ४ अथवा 'चतसृणा- मपि स्थविराप्रमृतीनां 'चनुपि' मिसागमनादिपु यथाक्रमं तपःकालविशिष्टानि मासलघुप्रभृतीनि प्रायश्चित्तम् । तद्यथा-स्थविरा यदि का० ॥ ५ किंतु हु का । एतन्पाठा- नुसारेणैच का टीका, दृश्यतां टिप्पणी ॥ ६'तुः' इति वितर्क, 'हु' इति निश्चये। किले का ॥ 20 ·. - - 15 भाष्यगाथा: ५९३०-३७] पञ्चम उद्देशः। एकाकिन्या भिक्षामटन्या एते दोषा भवन्ति-श्वानः समागत्य दशेत् , तरुणो वा कश्चि. दुपसर्गयेत्, प्रत्यनीको वा हन्यात्, गृहन्नयादानीतायां भिक्षायामनुपयुज्य गृह्यमाणायामेषणा- विशुद्धिर्न भवति, कोण्टल-विण्टलप्रयोगादिना च महाव्रतानि विराध्यन्ते । यत एते दोषाः अतः सद्वितीयया निर्घन्ध्या भिक्षादौ गमनं कर्तव्यम् ॥ ५९३३ ॥ द्वितीयपदमाह- असिवादि मीससत्थे, इत्थी पुरिसे य पूतिते लिंगे। एसा उ पंथ जयणा, भाविय चसही य भिक्खा य ॥ ५९३४ ॥ अशिवादिमिः कारणैः कदाचिदेकाकिन्यपि भवेत् तत्रेयं यतना-प्रामान्तरं गच्छन्ती स्त्रीसार्थेन सह व्रजति, तदभावे पुरुषमिश्रेण स्वीसार्थेन, तदप्राप्तौ सम्बन्धिपुरुषसार्थेन नजति, अथवा यत् तत्र परिवाजकादिलिङ्गं पूजितं तद् विधाय गच्छति । एषा पथि गच्छतां यतना भणिता । ग्रामे च प्राप्ता यानि साधुभावितानि कुलानि तेषु वसतिं गृह्णाति, मिक्षामपि तेष्वेव 10- कुलेषु पर्यटति ॥ ५९३४ ॥ सूत्रम्- नो कप्पइ निग्गंथीए अचेलियाए हतए १६ ॥ नो कल्पते निम्रन्थ्याः 'अचेलिकायाः' वस्त्ररहिताया भवितुम् । एष सूत्रार्थः ॥ अथ भाष्यम्- बुत्तो अचेलधम्मो, इति का अचेलगत्तणं वचसे । जिणकप्पो वजाणं, निवारिओ होइ एवं तु ॥ ५९३५ ॥ अचेलको धर्मो भगवता प्रोक्त इति परिभाष्य काचिदार्यिका अचेलकावं 'व्यवस्येत्' कर्तुम- मिलपेत् , अतस्तनिषेधार्थमिदं सूत्रं कृतम् । अचेलकत्वप्रतिषेधेन आर्याणां जिनकल्पोऽपि 'एवम्' अनेनैव सूत्रेण निवारितो मन्तव्यः ॥ ५९३५ ॥ कुतः ! इत्याह- अजियाम्मि साहसम्मी, इत्थी ण चए अचेलिया होउं । साहसमन्नं पि करे, तेणेव अइप्पसंगेण ॥ ५९३६ ॥ कुलडा वि ताव णेच्छति, अचेलयं किमु सई कुले जाया। धिक्कारथुकियाणं, तित्थुच्छेओ दुलम वित्ती ॥ ५९३७ ।। 'साध्वसे' भये तरुणादिकृतोपसर्गसमुत्थेऽजिते सति अचेलिका भवितुं 'स्त्री' निर्गन्थी न 25 शनुयाद । अथ भवति ततः 'तेनैव अतिप्रसझेन अचेलतालक्षणेन 'अन्यदपि चतुर्थ सेवादिक साहसं कुर्यात् ।। ५९३६ ॥ तथा- कुलटाऽपि तावद् नेच्छत्यचेलवाम् किं पुनः कुले जाता 'सती' साध्वी । अचेलतामति- पनानां चार्यिकाणां धिक्कारथुक्तिानां लोकापवादजुगुप्सितानां तीयोंच्छेदो दुर्लभा च वृद्धिर्म- वति, न कोऽपि प्रव्रजति न वा भक्त पानादिकं ददातीत्यर्थः ॥ ५९३७ ॥ गुरुगा अचेलिगाणं, समलं च दुर्गछियं गरहियं च । १न्ती सा कारणत: एकाकिनी प्रथमतः स्त्रीसाथै का० ॥ २ रघुक्ति का । रमुक्ति भा० ताटी० तामा० ॥ ३ रधुक्ति का प्रमुकि भा० ताटी० ॥ 20 - 30 ·१५६६ सनियुक्ति-लघुभाष्य-वृत्तिके वृहकल्पसूत्रे [ब्रह्मरक्षाप्रकृते सूत्रम् १७-१८ होइ परपत्थगिजा, विइयं अद्धाणमाईसु ।। ५९३८ ॥ अत एव यद्यार्यिका अचेलिका भवन्ति ततस्तासां चतुर्गुरुकाः आज्ञादयश्च दोषाः । तथा चेलरहितां संयती 'समलां' मलदिग्धदेहां दृष्ट्वा लोकः 'जुगुप्सितं' जुगुप्सां कुर्यात्-आ! कष्टम्, इहलोके एवेश्यवस्था परलोके तु पापतरा भविष्यति, 'गर्हितं च गहाँ प्रवचनस्य उकुर्यात्-असारं सर्वमेतद् दर्शनमिति । अचेलिका च परस्य प्रार्थनीया भवति । अत्र द्विती- यपदमध्वादिषु विविक्तानां मन्तव्यम् ॥ ५९३८ ॥ अपि च- पुणरावत्ति निवारण, उदिण्णमोहो व दहु पेल्लेजा। पडिबंधो गमणाई, डिंडियदोसा य निगिणाए ।। ५९३९ ।। अचेलामायाँ दृष्ट्वा प्रव्रज्याभिमुखानामपि कुलस्त्रीणां पुनरावृत्तिर्भवति, प्रव्रज्यां न गृहीयुरि- 10त्यर्थः । अन्यो वा कश्चिद् निवारणं कुर्यात्-किमेतासां कापालिनीनां समीपे प्रव्रजितेन ! इति । यद्वा कश्चिदुदीर्णमोहस्तामप्रावृतां दृष्ट्वा कर्मगुरुकतया प्रेरयेत् । साऽपि तत्रैव प्रतिबन्ध कुर्यात् प्रतिगमैनादीनि वा विदध्यात् । 'डिण्डिमदोषाश्च' गर्भोत्पत्तिप्रभृतयो भवेयुः । यत एते नमाया दोषा अतोऽचेलया न भवितव्यम् । द्वितीयपदे संयत्योऽध्वनि तेनैर्विविक्का- स्ततो न किमपि वस्त्रं भवेत् , आदिशब्दात् क्षिप्तचिचा यक्षाविष्टा वा वस्त्राणि परित्यजेत् , 16एवमचेलाऽपि भवतीति ॥ ५९३९ ॥ सूत्रम्- नो कप्पइ निग्गंथीए अपाइयाए हुंतए १७ ॥ नो कल्पते निर्मन्थ्याः 'अपात्रायाः पानरहिताया भवितुमिति सूत्रार्थः ॥ अथ भाष्यम्- गोणे साणे व वते, ओभावण खिसणा कुलघरे य । णीसह खइयलज्जा, सुहाए होति दिटुंतो ।। ५९४०॥ पात्रकमन्तरेण यत्र तत्र समुद्देशनीयम् ततो लोको ब्रूयात्-यथा गौर्यत्रैव चारि पामोति तत्रैवालज्जश्चरति, यथा वा श्वानो यत्रैव खल्पमप्याहार लमते तत्रैव निस्त्रपो भुङ्के, एवमेता अपि गो-श्वानसहश्यो यत्रैव प्रामुवन्ति तत्रैव लोकस्य पुरतः समुहिशन्ति, अहो ! अमूभिर्गोवतं श्वानवतं वा प्रतिपन्नम् ; एवमपनाजना भवति । "खिसणा कुलघरे य" ति तास्तथामुजाना 25 दृष्ट्वा तदीयकुलगृहे गत्वा लोकः खिंसां कुर्यात् , यथा---युष्मदीया दुहितरः सुषा वा याः पूर्व चन्द्र-सूर्यकिरणैरप्यस्पृष्टगात्रास्ताः साम्प्रतं सर्वलोकपुरतो गा इव चरन्त्यो हिण्डन्ते । एवमुक्के ते भूयस्ताः खगृहमानयन्ति । "नीसटुं" अत्यर्थ च 'खादितं भक्षणं लोकस्य पुरतः कुर्वाणासु लोको ब्रूयात्-~-अहो । बहुभक्षका अमूः, स्त्रीणां च लज्जा विभूषणं सा चैतासां नास्तीति । अत्र च लज्जायां सुपादृष्टान्तो भवति । स च द्विधा-प्रशस्तोऽप्रशस्तश्च ॥ ५९४० ।। 20 - - 80 प्रशस्तं तावदाह- उचासणम्मि सुहा, ण णिसीयइ ण वि य भासए उचं । पोच पगासे मुंजइ, गृहइ वि य णाम अप्पाणं ॥ ५९४१ ।। १ मनं-भूयो गृहवासाश्रयणं तद् आदिशब्दात् पार्श्वस्थादिगमनं वा विद को ।

·5 भाष्यगाथाः ५९३८-४४] पञ्चम उद्देशः। १५६७ यथा 'नुषा' वधूरुचे आसने न निषीदति, नापि 'उच्च महत्ता शब्देन भाषते, न च प्रकाशे भूमागे मुझे, आत्मीयं च नाम 'गृहति' न प्रकटयति, एवं संयतीभिरपि भवितव्यम् ॥५९४१॥ अप्रशस्तस्नुषादृष्टान्तः पुनरयम्- अहवा महापदाणिं, सुण्हा ससुरो य इक्कमेकस्स । दलमाणाणि विणासं, लजाणासेण पावंती ।। ५९४२ ॥ 'अथवा' प्रकारान्तरेण स्नुषादृष्टान्तः क्रियते---'महापदानि' विकृष्टतराणि पदानि सुषा श्वसुरश्चैकैकस्य परस्परं प्रयच्छन्तौ यथा लज्जानाशेन विनाशं प्रामुतः तथा संयत्यपि निर्लज्जा विनश्यति इत्यक्षरार्थः । भावार्थस्त्वयम्- एगस्स पिज्जाइयस्स मज्जाए मयाए पुत्तेण से अद्वियाणि 'माय' ति काउं गंग नीयाणि । इयरेहिं सुण्हा-ससुरेहिं हास खिड्डाइयं करेंतेहिं निलज्जतणो निस्सेणि आरुहिता अभिप्याय-10 पुन्वगं विगिहतराइं पयाई देतेहिं एकमेक्कस्स सागारियं पड्डप्पाइयं । दो वि विणवाई । एवं निल्लज्जाए विणासो हुज्जा ।। ५९४२ ।। द्वितीयपदमाह- पायासइ तेणहिए, झामिय बूढे व सावयभए वा। बोहिमए खिचाइ व, अपाइया हुज बिइयपदे ॥ ५९४३ ॥ पात्रस्याभावे, स्तेनकेन वा हृतेऽग्निना वा ध्यामिते दकपूरेण वा व्यूढे पात्रे, श्वापदमये 15 बोषिकमये वा शीघ्रं पात्राणि परित्यज्य नष्टा सती, क्षिप्तचित्रा वा आदिशब्दादू यक्षाविष्टा वा 'अपात्रिका' पानरहिता द्वितीयपदे भवेत् ॥ ५९४३ ॥ सूत्रम्- नो कप्पइ निग्गंथीए वोसटकाइयाए हुंतए १८ ॥ नो कल्पते निम्रन्थ्याः 'व्युत्सृष्टकायिकायाः' परित्यक्तदेहाया भवितुमिति सूत्रार्थः-।। . 20 अत्र भाष्यम्- वोसहकाय पेल्लण-तरुणाई गहण दोस ते चेव । दवावइ अगणिम्मि य, सावयभय वोहिए वितियं ॥ ५९४४ ॥ व्युत्सृष्टकायिका नाम-'दिव्याधुपसर्गा मया सोढच्या' इत्यभिग्रहं गृहीत्वा शरीरं व्युत्सृज्य समयप्रसिद्धनामिभवकायोत्सर्गेण स्थिता, तथास्थितायाश्चोदीर्णमोहप्रेरण-तरुणप्रणादयस्तं - एव 25 दोषा मन्तव्याः । द्वितीयपंदे तु द्रव्यापदि अमिसम्प्रमे श्वापदमये बोधिकमये वा गाढतरे उपसिते व्युत्सृष्टकायाऽपि भवेत् ।। ५९४४ ॥ , नो कप्पइ निग्गंथीए बहिया गामस्स वा जाव सन्निवेसस्स वा उखु बाहाओ पगिज्झिय पगिज्झिय १°यपद्मत्र भवति, किं पुनस्तत् ? इत्याह-द्रव्यापदि समुत्पन्नायाम् अग्नि का० ॥ '30 ·सनियुक्ति-लघुभाष्य-वृतिक बृहत्कल्पसूत्रे [ब्रझरक्षाप्रकृते सूत्रम् १५- सूराभिमुहीए एगपाइयाए ठिच्चा आयावणाए आयावित्तए। कप्पइ से उवस्तयस्स अंतोवगडाए संघाडिपडिब- द्वाए पलंबियबाहियाए समतलपाइयाए ठिच्चा आयावणाए आयावित्तए १९ ॥ नो कल्पते निर्ग्रन्थ्या बहिामस्य वा यावत् सन्निवेशस्य वा 'अर्द्धम्' ऊर्धाभिमुखौ बाहू 'प्रगृह्य प्रगृह्य' प्रकर्षण गृहीत्वा कृत्वेत्यर्थः सूर्याभिमुख्याः 'एकपादिकायाः' एक पादमूर्द्धमा- कुश्चयापरमेकं पादं भुवि कृतवत्या एवंविधायाः स्थित्वा आतापनयाऽऽतापयितुम् । किन्तु-- 'कल्पते "से" तस्या उपाश्रयस्यान्तर्वगडायां प्रलम्बितबाहायाः समतलपादिकायाः स्थित्वा 10 आतापनया आतापयितुमिति सूत्रार्थः ।। अथ भाण्यम्- आयावणा य तिविहा, उकोसा मज्झिमा जहण्णा य । उकोसा उणिवण्णा, णिसण्ण मन्झा ठिय जहण्णा ।। ५९४५ ।। आतापना त्रिविधा-उत्कृष्टा मध्यमा जघन्या च । तत्रोत्कृष्टा निपन्ना, निपन्नः-शयितो "यां करोतीत्यर्थः । मध्यमा निषण्णस्य । जघन्या "ठिय" ति ऊर्द्धस्थितस्य ।। ५९४५ ॥ - 15 पुनरेकैका त्रिविधा- तिविहा होइ निवण्णा, ओमस्थिय पास तइयमुत्ताणा | उकोसुकोसा उकोसमज्झिमा उक्कोसगजहण्णा ।। ५९४६ ॥ था निपन्नस्योत्कृष्टातापना सा त्रिविधा भवति-उत्कृष्टोत्कृष्टा उत्कृष्टमध्यमा उत्कृष्टजघन्या च । तत्र यद् अवाश्मुखं निपत्य आतापना क्रियते सा उत्कृष्टोत्कृष्टा । या तु पार्श्वतः शयानैः 20 क्रियते सा उत्कृष्टमध्यमा । या पुनरुत्वानशयनेन विधीयते सा 'तृतीया' उत्कृष्टजधन्या॥५९४६॥ मझुक्कोसा दुहओ, वि मन्झिमा मज्झिमाजहण्णा य । अहमुक्कोसाऽहममज्झिमा य अहमाहमा चरिमा ॥ ५९४७॥ १ वा, यावत्करणात् खेटस्य वा कर्यटस्य वा मडम्वस्य वा इत्यादिपरिग्रहः, 'कम्' को० ॥ २ उपाश्रयस्य 'अन्तर्वगडायां वगडा नाम-पाटकस्तस्याभ्यन्तरे 'सङ्घाटीप्रति वद्धायाः सनाटीग्रहणेनावग्रहानन्तकादीनामपि साध्वीयोग्यानां समुचितोपकरणानां परि- तैः प्रतिवद्धा-सुमावृता या सा सङ्घाटीमतिवद्धा तस्याः, तथा प्रलम्विते लम्बमाने चाहे-वाहू यस्याः सा प्रलम्वितवाहा तस्याः, तथा समतलौ च तौ पादौ च समतलपादौ अस्या स्त इति समतलपादिका तस्याः समतलपादिकायाः, एवंविधाया आर्यिकायाः "ठिच्च" ति स्थित्वा' ऊईस्थानेनावस्थायाऽऽतापनया आतापयितुमिति सूत्रार्थः का० ॥ ३°त्यर्थः । "निसन्न मज्झ" ति मध्यमा निषण्णः, उपविष्टः सन् यां करोतीत्यर्थः । "ठिय जहन्न" ति स्थितस्य-ऊ स्थितस्य या आतापना सा जघन्या ॥ ५९४५ ॥ पुन' को० ॥ ४ ओमंथिय का० ॥ प्रह, .

·- - " 16 भाण्यगाथाः ५९४५-५१] “पञ्चम उद्देशः। १५६९ निषण्णस्य या मध्यमातापना सा त्रिधा-मध्यमोत्कृष्टा "दुहओ वि मज्झिम" ति मध्य- ममध्यमा मध्यमजघन्या च । अर्द्धस्थितस्य या जघन्या साऽपि विधा-अधमोत्कृष्टा अधम- मध्यमा अधमाधमा च चरिमेति । अधमशब्दो जघन्यवाचकोऽत्र द्रष्टव्यः ॥ ५९४७ ॥ एतासामिदं स्वरूपम्- पलियंक अद्ध उकुडुग, मो य तिविहा उ मज्झिमा होइ तइया उ हत्थिमुंडेगपाद समपादिगा चेव ॥ ५९४८ ॥ मध्यमोत्कृष्टा पर्यङ्कासनसंस्थिता, मध्यममध्यमा अर्द्धपर्यता, मध्यमजघन्या उत्कटिका । क्वचिदादर्श पूर्वार्द्धमित्थं दृश्यते-गोदोहुक्कड पलियंक मो उ तिविहा मज्झिमा होइ" ति, तत्र मध्यमोत्कृष्टा गोदोहिका, मध्यममध्यमा उत्कटिका, मध्यमजघन्या पर्यास- नरूपा । मोशब्दः पादपूरणे । एषा त्रिविधा मध्यमा भवति । या तु 'तृतीया स्थितस्य 10 जघन्योत्कृष्टादिभेदात् त्रिधा भणिता सा जघन्योत्कृष्टा 'हस्तिशुण्डिका' पुताभ्यामुपविष्टस्यैक- पादोत्पाटनरूपा, जघन्यमध्यमा 'एकपादिका' उत्थितस्यैकपादेनावस्थानम् , जघन्यजघन्या 'समपादिका समतलाभ्यां पादाभ्यां स्थित्वा यद् ऊर्द्धस्थितैराताप्यते ॥ ५९४८ ॥ कथं पुनः शयितस्योत्कृष्टातापना भवति । इति उच्यते-- ‘सवंगिओ पतावो, पताविया घम्मरस्सिणा भूमी । ण य कमइ तत्थ वाओ, विसामो णेवं गचाणं ॥५९४९ ॥ भूमौ निवन्नस्य सर्वाङ्गीणः 'प्रताप' प्रकर्षेण तापो लगति, धर्मरश्मिना च भूमिः प्रकर्षण- अत्यन्तं तापिता, न च तत्र' भूमौ वायुः 'क्रमते' प्रचरति, न च मात्राणाम्' अङ्गानां विश्रामो भवति, अतो निपन्नसोत्कृष्टातापना मन्तव्या ॥ ५९४९ ॥ अथामूषां मध्यादार्यिकाणां काऽऽआतापना कर्तुं कल्पते ! इत्यत आह- एयासि गवण्हं पी, अणुणाया संजईण अंतिल्ला । सेसा नाणुनाया, अह तु आतावणा तासि ॥ ५९५० ॥ एतासां नवानामप्यातापनानां मध्याद् 'अन्तिमा' समपादिकाख्या आतापना संयतीनामनु- ज्ञाता । 'शेषा: अष्टावातापनास्तासां नानुज्ञाताः ॥ ५९५० ॥ कीहशे पुनः स्थाने ता आतापयन्ति ? इति उच्यते- पालीहिँ जत्थ दीसइ, जत्थ य सहर विसंति न जुवाणा। उग्गहमादिसु सजा, आयावयते तहिं अजा ॥ ५९५१ ।। यत्र प्रतिश्रयपालिकाभिः संयतीमिरातापयन्ती दृश्यते, यत्र च 'खैरं खच्छन्दं युवानो न प्रविशन्ति-तत्र स्थानेऽवग्रहा-ऽनन्तकादिभिः सङ्घाटिकान्तैरुपकरणैः 'सज्जा' आयुक्ता- आर्थिक प्रलम्बितबाहुयुगला आतापयति ।। ५९५१ ॥ १-एतासां यथाक्रममिदं का० ॥ २ चूर्णिकृता विशेपचूर्णिकृता चैष एव पाठ भादतोऽस्ति । तथाहि-"मजिशमुकोसा मज्झिममज्झिमा मजिसमजहन्ना गोदोहिया उकुडुगा पलियंका यथासङ्ख्यम्" इति ।। ३१°न्द उमयोरपि पाठयोः पाद का ॥ ४ सइरं वयंति ण जुवाणा तामा० 11 - 30 30 ।

·- 10 १५७० सनियुक्ति-लघुभाष्य-वृत्तिके वृहत्कल्पसूत्रे [ ब्रहारक्षाप्रकृते सूत्रम् २०-३० किमर्थमवमहानन्तकादिसज्जा ? इति चेद् अत आह- मुच्छाएँ निवडिताए, वातेण समुद्घते व संवरणे । गोतरमजयणदोसा, जे वुत्ता ते उ पाविजा ।। ५९५२ ।। तस्या आतापयन्त्याः खरतरातपसम्पर्कपरितापितायाः कदाचिद् मूर्छा सञ्जायेत तया च निपतितायाः, वातेन वा 'संवरणे' प्रावरणे समुद्भूते, अवग्रहानन्तकादिभिर्विना गोचरचर्या- यामयतनया प्रविष्टाया ये दोषास्तृतीयोद्देशके उक्तास्तान प्राप्नुयात् , अतस्तैः प्रावृता आतापयेत् ॥ ५९५२ ॥ सूत्रम्- नो कप्पइ निग्गंथीए ठाणाययाए हुंतए २० ॥ नो कप्पइ निग्गंथीए पडिमट्ठाइयाए हुंतए २१ ॥ एवं नेसज्जियाए २२ उक्कुडुगासणियाए २३ वीरा- सणियाए २४ दंडासणियाए २५ लगंडसाइयाए २६ ओमंथियाए २७ उत्ताणियाए २८ अंवखुज्जियाए २९ एगपासियाए ३०॥ नोकल्पते निम्रन्थ्याः स्थानायताया भवितुम् । एवं प्रतिमास्थायिन्या नैपधिकाया उत्कटि- कासनिकाया वीरासनिकाया दण्डासनिकाया लगण्डशायिन्या अवामुखाया उचानिकाया आम्रकुनिकाया एकपार्श्वशायिन्या इति सूत्राक्षरसंस्कारः ॥ अन भाष्यकारो विषमपदानि व्याख्यानयति- उद्धट्ठाणं ठाणायतं तु पडिमाउ होति मासाई । पंचेव णिसिजाओ, तासि विभासा उ कायया ॥ ५९५३ ।। वीरासणं तु सीहासणे व जह मुकजण्णुक णिविहो । दंडे लगंड उवमा, आयत खुजाय दुहं पि ॥ ५९५४ ॥ स्थानायतं नाम ऊर्द्धस्थानरूपमायतं स्थानं तद् यस्यामस्ति सा स्थानायतिका । केचित्तु "ठाणाइयाए" इति पठन्ति, तत्रायमर्थः-सर्वेषां निषदनादीनां स्थानानां आदिभूतमूस्था- 26 नम्, अतः स्थानानामादौ गच्छतीति व्युत्पत्त्या स्थानादिगं तद् उच्यते, तद्योगाद् आर्यिकाऽपि स्थानादिगेति व्यपदिश्यते । प्रतिमाः मासिक्यादिकाः तासु तिष्ठतीति प्रतिमास्थायिनी । १ मुच्छाए विवडियाते, वातेण समुहिते व तामा० ॥ २ "सुतं-"णो कापड गिरगंथीए ठाणायतियाए होयए । एवं सब्वे सुत्ता उच्चारेयवा जाव उत्ताणसाइयाए ।" इति चू! विशेषचूर्णौ च ॥ ३ एवमेतान्येकादश सूत्राणि सम्बन्धःप्रागुक्त एव। अथामीषां व्याख्या-नोकल्पते का। ४ नानां यद् आदिभूतं स्थानम् , ऊईस्थानमित्यर्थः, "उड निसीय तुपट्टण, ठाणं तिविहं तु होइ नायन्वं ।" (ओघनि० भा० गा० १५२) इति वचनात, अतः स्थानाना का• ॥ 15 - 20 , ·" - U N 15 भाष्यगाथा: ५९५२-५६) पञ्चम उद्देशः। १५७१ नेसजियाय" ति निषद्याः पञ्चैव भवन्ति तासां विभाषा कर्तव्या । सा चेयम्-निषद्या नाम-उपवेशनविशेषाः, ताः पञ्चविधाः, तद्यथा-समपादयुता गोनिषधिका हस्तिशुण्डिका पर्याऽर्धपर्यशा चेति । तत्र यस्यां समौ पादौ पुतौ च स्पृशतः सा समपादयुता, यस्यां तु गौरिवोपवेशनं सा गोनिषधिका, यत्र पुताभ्यामुपविश्यैकं पादमुत्पाटयति सा हस्तिशुण्डिका, पर्यका प्रतीता, अर्धपर्यता यस्यामेकं जानुमुत्पाटयति । एवंविधया निषद्यया चरतीति नैप-5 शिकी । उत्कटिकासनं तु सुगमत्वाद् भाण्यकृता न व्याख्यातम् ॥ ५९५३ ।।' वीरासनं नाम यथा सिंहासने उपविष्टो भून्यस्तपाद आस्ते तथा तस्यापनयने कृतेऽपि सिंहासन इव निविष्टो मुक्तजानुक इव निरालम्बनेऽपि यद् आस्ते । दुष्करं चैतद्, : अतु. एव वीरस्य-साहसिकस्यासनं वीरासनमित्युच्यते, तद् अस्या अस्तीति वीरासनिका । तथा दण्डासनिका-लगण्डशायिकापदद्वये यथाक्रम दण्डस्य लगण्डस चायत-कुलताभ्यामुपमा 10 कर्तव्या । तद्यथा-दण्डस्येवायत-पादप्रसारणेन दीर्घ यद् आसनं तद् दण्डासनम् , तद अस्या अस्तीति दण्डासनिका । लगण्डं किल-दुःसंस्थितं काष्ठम् , तद्वत् कुलतया मस्तक- पार्णिकानां भुवि लगनेन पृष्ठस्य चालगनेनेत्यर्थः, या तथाविधाभिग्रह विशेषेण शेते सा लगण्डशायिनी । अवाङ्मुखादीनि तु पदानि सुगमत्वाद् न व्याख्यातानीति द्रष्टव्यम् । एते सर्वेऽप्यभिग्रहविशेषाः संयतीनां प्रतिषिद्धाः ।। ५९५४ ॥ एतान् प्रतिपद्यमानानां दोषानाह- जोणीखुम्भण पेल्लण, गुरुगा भुत्ताण होइ सइकरणं । गुरुगा सर्वेटगम्मी, कारणें गहणं व धरणं वा ॥ ५९५५ ।। ऊर्दूस्थानादौ स्थानविशेषे स्थिताया आर्यिकाया योनेः क्षोभो भवेत् , तरुणा वा तथा- सित्तां दृष्ट्या 'प्रेरयेयुः प्रतिसेवेरन् । अत एवैतानभिग्रहान् प्रतिपद्यमानायास्तस्याश्चतुर्गुरु । 20 मुक्तभोगिनीनां च येन कारणेन स्मृतिकरणमितरासां कौतुकं च जायते । तथा वक्ष्यमाणसूत्रे प्रतिषेधयिष्यमाणं सवेण्टकं तुम्बकं यदि निम्रन्थी गृहाति तदा चतुर्गुरु, स्मृतिकरणादयश्च त एव दोषाः । कारणे तु तस्यापि ग्रहणं धारणं चानुजातम् । एतच्चाप्रस्तुतमपि लाघवार्थ स्मृतिकरणादिदोषसाभ्यादत्र भाष्यकृताऽमिहितमिति सम्भावयामः, अन्यथा वा सुधिया परिभाव्यम् ॥ ५९५५ ॥ वीरासण गोदोही, मुत्तुं सव्वे वि ताण कप्पंति । ते पुण पडुच्च चेहूँ, सुत्ता उ अभिग्गई पप्पा ॥ ५९५६ ॥ अनन्तरोक्तासनानां मध्याद् वीरासनं गोदोहिकासनं च मुक्त्वा शेषाण्यूईस्थानादीनि सर्वाण्यापि तासां करपन्ते । आह-सूत्रे तान्यपि प्रतिषिद्धानि तत् कथमनुज्ञायन्ते । इत्याह-'तानि पुनः' शेषाणि स्थानानि चेष्टां प्रतीत्य कल्पन्ते, न पुनरभिप्रहविशेषम् : 80 सूत्राणि पुनरभिग्रहं प्राप्य' प्रतीत्य प्रवृत्तानि, तत इदमुक्तं भवति-अभिग्रह विशेषादूर्द्ध- १वीरासनादीनि तु पदानि विवृणोति इत्यवतरण का० ॥ २ °यते अतोन ग्राह्या एते. मिनहा आर्यिकयेति । तथा वक्ष्य का ।। वृ० १९८ - ·5 10 १५७२ सनियुक्ति-लघुभाष्य-वृत्तिके वृहत्कल्पसूत्रे [ब्रह्मरक्षाप्रकृते सूत्रम् २०-३० स्थानादीनि संयतीनां न कल्पन्ते, सामान्यतः पुनरावश्यकादिवेलायां यानि क्रियन्ते तानि करुपन्त एव ॥ ५९५६ ॥ परः प्राह-ननु चाभिग्रहादिरूपं तपः कर्मनिर्जरणार्थमुक्तम् ततः किमेवं संयतीनां तत् प्रतिषिध्यते ! उच्यते- तवो सो उ अणुण्णाओ, जेण सेसं न लुप्पति अकामियं पि पेल्लिज्जा, वारिओ तेणऽभिग्गहो ॥ ५९५७ ।। तपस्तदेव भगवद्भिरनुज्ञातं येन शेष ब्रह्मचर्यादिकं गुणकदम्बकं न लुप्यते । कथं पुनः शेष लुप्यते ! इत्याह-"अकामियं इत्यादि, दण्डायतादिस्थानखितामार्यिकां दृष्ट्वा कश्चि- दुदीर्णकर्मा ताम् 'अकामिकाम्' अनिच्छन्तीमपि 'प्रेरयेत्' प्रतिसेवेत । तेन कारणेन वारित एतादृशस्तासाममिग्रहः ॥ ५९५७ || किञ्च-- जे य ईसादओ पाणा, जे य संसप्पगा भुवि । चिहुस्सग्गट्टिया ता वि, सहति जह संजया ।। ५९५८ ॥ इह द्विधा कायोत्सर्गः-चेष्टायाममिभवे चै । तत्राभिभवकायोत्सर्गस्तासां प्रतिषिद्ध इति कृत्वाऽभिधीयते-ये च दंश-मशकादयः प्राणिनो ये च भुवि 'संसर्पकाः' सञ्चरणशीला उन्दुर-कीटकादयस्तैः कृतानुपद्रवान् यथा संयताः सहन्ते तथा 'ता अपि' आर्यिकाश्चेष्टाका- 16 योत्सर्गस्थिता आवश्यकादिवेलायां सम्यक् सहन्ते, तत एवं ता अपि कर्मनिर्जरां कुर्वन्ति ॥ ५९५८ ॥ आह-यदि उदीर्णकर्मणा तरुणादिना प्रेर्यमाणाऽपि सा संयती न खादयति ततः किमिति येनाभिग्रह विशेषेण बहुतरा कर्मनिर्जरा भवति स वार्यते ? उच्यते- वसिजा बंभचेरंसी, भुञ्जमाणी तु कादि तु । तहावि तं न पूयंति, थेरा अयसभीरुणो ॥ ५९५९ ॥ यद्यपि 'काचिद् आर्यिका धृति-वलयुक्ता 'भुज्यमाना' प्रतिसेव्यमानाऽपि भावतो ब्रह्मचर्य वसेत् तथापि 'स्थविराः' गौतमादयः सूरयः प्रवचनापयशःप्रवादभीरवस्ता न पूजयन्ति, न प्रशंसन्तीत्यर्थः ॥ ५९५९ ॥ किञ्च- तिन्वाभिग्गहसंजुत्ता, थाण-मोणा-ऽऽसणे रता। जहा सुझंति जयओ, एगा-ऽणेगविहारिणो ।। ५९६० ॥ लज्जं बंभं च तित्थं च, रक्खंतीओ तबोरता । गच्छे चेव विसुझंती, तहा अणसणादिहिं ।। ५९६१ ।। तीत्रैः-द्रव्यादिविषयैरभिग्रहैः संयुक्ताः, स्थान-मौना-ऽऽसनविशेषेषु रताः, 'एका-ऽनेकवि- हारिणः केचिद् एकाकिविहारिणो जिनकल्पिकादय इत्यर्थः, केचिच्चानेकविहारिणः स्थविर- कल्पिका इत्यर्थः, एवंविधा यतयो यथा शुध्यन्ति तथा निर्ग्रन्थ्योऽपि लज्जां ब्रह्मचर्य तीर्थ १च सूत्रोक्तविधिना रक्षन्त्यः 'तपोरताः' खाध्यायादितपःकर्मपरायणा गच्छ एव वसन्त्योऽनश- १ध्यते ? कि तासां कर्मनिर्जरया न कार्यम् ? उच्य' का० ॥ २ च । उभयोरपि खरूपमिदम्-सो उस्सग्गो दुविहो, चेट्टाए अभिभवे य नायव्यो । भिक्खायरियाइ पढमो, उवसग्गऽभिजुंजणे वीओ ॥ (आव० निर्यु० गा० १४५२) तत्राभि का ॥ 20 25 " . , ·- 10 - 15 भाष्यगाथाः ५९५७-६५] पञ्चम उद्देशः। १५७३ नादिभिर्यथोचितैस्तपोभिः शुध्यन्ति, न तीनैरभिग्रहैः ॥ ५९६० ॥ ५९६१ ॥ अपि च- जो वि दहिंधणो हुजा, इथिचिंधो तु केवली। वसते सो वि गच्छम्मी, किमु स्थीवेदसिंधणा ॥ ५९६२ ॥ योऽपि 'दग्धेन्धनः' भस्मसात्कृतवेदमोहनीयकर्मा 'स्त्रीचिहा' बहिःखीलक्षणलक्षितः केवली भवति सोऽपि गच्छवासे वसति किं पुनर्या संयती स्त्रीवेदेन सेन्धना !, सा सुतरां गच्छे । वसेदिति भावः ॥ ५९६२॥ यदप्युक्तम्-'यदि न खादयति ततः को नाम तस्या अभिग्रहग्रहणे दोषः। तदप्य- युक्तम्, प्रतिसेन्यमानाया आखादनस्य यादृच्छिकत्वात् । कथम् । इति चेद् उच्यते- अलायं घट्टियं ज्झाई, फुफुगा हसहसायई । कोवितो वढती वाही, इत्थीवेदे वि सो गमो ॥ ५९६३ ॥ 'अलातम्' उत्सुकं घट्टितं' चालितं सद् यथा 'ध्यायति' प्रज्वलति, यथा वा फुम्फुका घट्टिता 'हसहसायति' भृशं दीप्यते, यथा वा व्याधिरपथ्यासेवनादिना कोपितो वर्धते, स्त्रीवेदस्यापि स एवं गमो मन्तव्यः, सोऽपि घट्टितः प्रज्वलतीत्यर्थः । अतो यादृच्छिकमाखादनमिति ॥५९६३॥ आह-संयतीनां प्रतिषिद्धा अमी अभिग्रहाः परं संयतानां का वार्ता ! अत्रोच्यते- कारणमकारणम्मि य, गीयत्थम्मि य तहा अगीयम्मि। एए सच्चे चि पए, संजयपक्खे विभासिजा ।। ५९६४ ।। यानि एतानि व्युत्सृष्टकायिकत्वादीनि पदान्युक्तानि तानि 'कारणे' सिंहादिमिरभिभूतस्य देवताकम्पननिमित्तं वा गीतार्थस्यागीतार्थस्य वा कल्पन्ते । अकारणे पुनरगीतार्थस न करपन्ते, गीतार्थस्य तु निष्कारणेऽपि निर्जरानिमित्तं कल्पन्ते । अचेलत्वादिकमपि गीतार्थस्य जिनकल्पं प्रतिपद्यमानस्य कल्पते । एवं संयतपक्षे 'एतानि' अचेलतादीनि सर्वाण्यपि 20 पदानि विमापयेत् ।। ५९६४ ॥ सूत्रम्-- नो कप्पइ निग्गंथीणं आकुंचणपट्टगं धारित्तए वा परिहरित्तए वा । कप्पइ निगंथाणं आकुंचणपट्टगं धारित्तए वा परिहरित्तए वा ३१ ॥ एवं यावद् दारुदण्डकसूत्रम् ॥ अथामीयां सूत्राणां सम्बन्धमाह- चंभवयपालणट्ठा, तहेव पट्टाइया उ समणीणं । चिइयपदेण जईणं, पीढग-फलए विवजित्ता ॥ ५९६५ ॥ १"भि भगवद्वचनमामाण्यादेव 'शुध्यन्ति' कर्ममलापगमतो निर्मलीभवन्ति न तीवे को० ॥ २°कत्व-प्रामादिवहिःप्रदेशातापनाप्रदानप्रभृतीनि पदान्युक्तानि तानि 'कारणे सिंहादिभिरभिभूतस्य तदुत्थोपद्रपप्रशमननिमित्तं चाका०॥३विभापयेत् यथासम्भव प्रतिपादयेत् ॥ ५९६४ ॥ ॥ 25 ·" १५७४ सनियुक्ति-लघुमाण्य-वृत्तिके बृहत्कल्पसूत्रे [ ब्रह्मरक्षाप्रकृते सूत्रम् ३१-३३ यथा ब्रह्मत्रतपालनार्थमचेलवादीनि न कल्पन्ते तथा ब्रह्मचर्यरक्षणार्थमेव श्रमणीनां पट्टाद- योऽपि दारुदण्डकान्ता न कल्पन्ते। द्वितीयपदे तु यतीनां कल्पन्ते परं पीठ-फलकानि वर्जयित्वा, तानि साधूनामपवादमन्तरेणापि कल्पन्त एवेत्यर्थः । अत एतेषां सूत्राणामारम्भः ॥ ५९६५॥ अनेन सम्बन्धेनायातानाममीपां प्रथमसूत्रस्य व्याख्या-नो कल्पते निम्रन्थीनाम् 'आकु- 5ञ्चनपट्ट पर्यस्तिकापट्ट धारयितुं वा परिहतुं वा । कल्पते निम्रन्थानामाकुञ्चनपट्ट धारयितुं वा परिहतु वेति सूत्रार्थः । अथ भाष्यम्- गव्यो अबाउडतं, अणुवधि पलिमंथु सत्युपरिवाओ। पट्टमजालिय दोसा, गिलाणियाए उ जयणाए ।। ५९६६ ।। पर्यस्तिकापट्ट परिदधानामार्यिकां दृष्ट्वा लोको यात्-अहो ! अस्याः कियान् गर्यो यदेवं 10 महेलाऽपि भवन्ती पर्यस्तिकां करोति । अपावृता वा पर्यस्तिका कुर्वाणा भवेत् । “अणुवहि" ति य उपकारे वर्तते स उपधिरुच्यते, स च तासामुपकारं नायातीति कृत्वाऽनुपधिः । उभय- कालं प्रत्युपेक्षमाणे च तस्मिन् सूत्रार्थपरिमन्यः । शास्तुश्च-तीर्थकृतः परिवादः, यथा- नूनमसर्वज्ञोऽसौ येनैतासां पर्यस्तिकापट्टो न प्रतिषिद्धः । द्वितीयपदे या संयती स्थविरा ग्लाना वा तया 'यतनया' अल्पसागारिके पर्यस्तिकापट्टः परिधातव्यः, उपरि चान्यत् प्रावरणीयम् । 15 कारणे च गृह्यमाणो यः 'अजालिक' जालरहितः स ग्रहीतव्यः, जालसदृशे तु शुपिरदोपाः। एवं निग्रन्थानामप्यकारणे पर्यस्तिकां कुर्वाणानां चतुर्लघु गर्वादयश्च त एव दोषाः ॥ ५९६६ ।। कारणे पुनरयं विधिः- धेरे व गिलाणे वा, सुत्तं काउमुबार तु पाउरणं । साबस्सए व वेट्ठो, पुत्रकतमसारिए वाए ।। ५९६७ ॥ 20 सूत्रपौरुषीम् उपलक्षणत्वाद् अर्थपौरुषी च 'कर्तुं' शिष्याणां दातुमित्यर्थः स्थविरो ग्लानो चा वाचनाचार्यः पर्यस्तिकां कृत्वा उपरि प्रावृणुयात् । उत्तरार्द्ध पश्चाद् व्याख्यास्यते ॥ स च पर्यस्तिकापट्टः कीदृशः? इत्याह- फल्लो अचित्तो अह आविओ वा, चउरंगुलं वित्थडो असंधिमो अ। विस्सामहेडं तु सरीरगस्सा, दोसा अवटुंभगया ण एवं ॥ ५९६८ ॥ १न्ता वक्ष्यमाणाः पदार्थाः न कल्पन्ते । यतीनां तु ते पट्टादयः "विइयपदेण" त्ति विभक्तिव्यत्ययात् द्वितीयपदे प्राप्ते सति कल्पन्ते परं पीठ का० ॥ २ मीपां सूत्राणां मध्यात् प्रथमसूत्रस्य तावद् व्याख्या-नो कल्पते निर्ग्रन्थीनाम् 'कुञ्चनपट्टा' पर्यस्ति- कापट्टः, कोऽर्थः ? सूत्रे नपुंसकत्वनिर्देशः मारुतत्वात्, सः 'धारयितुं वा खसत्तायां स्थापयितुं 'परिहर्तुं वा' परिभोक्तम् , न कल्पते इति सम्बन्धः ॥ इत्थं निम्रन्थीविपर्य निषेधसूत्रमभिधाय सम्प्रति निर्ग्रन्थविपर्य विधिसूत्रमाह-"कप्पई" इत्यादि, कल्पते निर्ग्रन्थाना को० ॥ ३ निर्ग्रन्थी यदि पर्यस्तिकापट्ट गृहाति परिभुते वा तदा चतुर्गुरुकाः। तथा पर्य का० ॥ ४ °सां तुच्छखभावानामपि पर्यस्तिकापट्टो न प्रतिषिद्धः। द्वितीयपदे या संयती ग्लानिका तुशब्दस्यानुक्तसमुच्चयार्थतया स्थविरा वा तया का ॥ - ·5 10 भाण्यगाथा: ५९६६-६८] पश्चम उद्देशः। १५७५ फलाद् जातः फालः सौत्रिक इत्यर्थः, 'अचित्रः' अकर्तुरः । अथ सौत्रिको न प्राप्यते तत आविको वा । स च चतुरङ्गुलं विस्तृतः' पृथुलः 'असन्धिमश्च' अपान्तराले सन्धिरहितः, एवंविधः पर्यस्तिकापट्टः शरीरस्य विश्रामहेतोगुह्यते । ये चावष्टम्भगताः "संचरकुंयुद्देहिय" (ओघनिर्यु० गा० ३२३) इत्यादिका दोषास्तेऽपि 'एवम्' आकुञ्चनपट्टे परिधीयमाने न भवन्ति ।। ५९६८॥ सूत्रम्- नो कप्पइ निग्गंथीणं सावस्सगंसि आसणंसि आस- इत्तए वा तुयहित्तए वा। कप्पइ निग्गंथाणं सावस्सयंसि आसणंसि आस. इत्तए वा तुट्टियत्तए वा ३२॥ सावश्रयं नाम-यस्य पृष्ठतोऽवष्टम्मो भवति एवं विषे आसने निम्रन्थीनां नो कल्पते आसितुं वा त्ववर्तितुं वा । कल्पते निम्रन्थानां साधश्रये आसने आसितुं वा त्वग्वर्तितुं वा । निन्थ्यस्तु ताशे मासने यदि उपविशन्ति शेरते वा तदा त एव गर्वादयो दोषाश्चतुर्गुरुच प्रायश्चित्तम् । द्वितीयपदेऽल्पसागारिके स्थविरा ग्लाना वा उपविशेत् । निर्ग्रन्थानामपि न कल्पते । यदि . उपविशन्ति तदा चतुर्लघु । सूत्रं तु कारणिकम् ॥ तदेव कारणमाह- "सावस्सए" इत्यादि पश्चार्द्धम् । यो वृद्ध आचार्यः सः 'पूर्वकृते' गृहस्थैः खार्थ निष्पादिते सावश्रयेऽप्यासेने उपविष्टः 'असागारिके' एकान्ते 'वाचयेत्' विनेयानां वाचना दद्यात् ॥ ५९६७॥ सूत्रम्- नो कप्पइ निग्गंथीणं सविसाणंसि पीढंसि वा फलगंसि वा आसइत्तए वा तुयट्टित्तए वा। कप्पड़ निग्गंथाणं सविसाणंसि पीढंसि वा फलगंसि वा आसइत्तए वा तुयत्तिए वा ३३ ॥ सविषाणं नाम-यथा कपाटस्योभयतः शृङ्गे भवतः एवं यत्र भिसिकादौ पीठे फलके वा विषाणं-शृङ्गं भवति तत्र निर्ग्रन्थीनामासितुं वा शयितुं वा न कल्पते । निम्रन्थानां तु 25 कल्पते । निम्रन्थ्यस्तु सविषाणे पीढे फलके वा यापविशन्ति शेरते वा तदा चतुर्गुरु आज्ञादयश्च दोषाः ।। तथा- १ फाल्यः इति चूर्णी विशेषचूर्णौ च ॥ २ एतदनन्तरम् ग्रन्थानम् -७००० का० ॥ ३ मपि सावश्रये आसितुं न क कां ॥ ४ 'सने सिंहासनापरपर्याये "विट्ठो"त्ति उप का० ॥ ५ भा० विनाऽन्यत्र-वा त्वग्वर्तितुं वान का० ॥ - 15 20 ·- १५७६ सनियुक्ति-लघुभाष्य-वृत्तिकै बृहत्कल्पसूत्र [ब्रह्मरक्षाप्रकृते सूत्रम् ३४-३६ सविसाणे उड्डाहो, पाकम्मादी य तो पडिक्कुटुं । थेरीए वासासं, कप्पह छिण्णे विसाणम्मि ॥ ५९६९ ॥ सविषाणे आसने उपविशन्त्यामार्यिकायामुड्डाहो भवति, पादकर्मादयश्च दोषाः सम्भवन्ति, ततः प्रतिकुष्टं तत्रोपवेशनमिति गम्यते । द्वितीयपदे वर्षासु पीठ-फलकदुर्लभतायां सविषाणमपि । गृह्यते, तस्य च विषाणं छित्त्वा परिष्ठाप्यते । एवं छिन्ने विपाणे स्थविराया अन्यस्या वा कल्पते ॥ ५९६९॥ जं तु न लब्भह छेत्तुं, तं घेरीणं दलंति सविसाणं । छायंति य से दंडं, पाउंछण मट्टियाए वा ॥ ५९७० ॥ यत् 'तु' पुनश्छेत्तुं न लभ्यते ततः सविषाणमपि तदासनं स्थविरसाध्वीनां साधवः प्रयच्छन्ति, 10 तदीयं च दण्डं पादप्रोन्छनेन धनं छादयन्ति, तेन वेष्टयित्वा स्थूलतरं कुर्वन्तीत्यर्थः। मृत्तिकया वा परिवेष्टयन्ति । निम्रन्थानां सविषाणमपि कल्पते ॥ ५९७० ॥ कुतः ! इत्याह- समणाण उ ते दोसा, न होति तेण तु दुवे अणुण्णाया। पीढं आसणहेर्छ, फलगं पुण होइ सेजहा ॥ ५९७१ ।। श्रमणाना पुनः 'ते' पादकर्मादयो दोषा न भवन्ति ततः 'द्वे अपि' पीढ-फलके सविषाणे 18 अप्यनुज्ञाते । तत्र पीठमासनहेतोः फलकं पुनः 'शय्यार्थ शयननिमित्तं वर्षासु गृह्यते ।। ५९७१ ॥ अथ किमर्थं वर्षालु तत्रोपवेशनं शयनं वा क्रियते ! इत्याह- कुच्छण आय दयट्ठा, उज्झायगमरिस-पायरक्खट्ठा । पाणा सीतल दीहा, रक्खट्टा होइ फलगं तु ।। ५९७२ ।। आया भूमौ स्थाप्यमानाया निषद्यायाः कोथनं भवति, शीतलायां च भूमावुपविशतां 20 धान्यं न जीर्यति ततो ग्लानत्वेन आत्मविराधना, 'दयार्थ च' जीवदयानिमित्तं वर्षासु भूमौ नोपवेष्टव्यम् , "उज्झायगं" ति भूमेरार्द्रभावेन मलिनीभूतस्योपधेर्जुगुप्सनीयता स्यात् , अर्शासि वा क्षुभ्येयुः, वातो वाऽधिकतरं प्रकुप्येत् , तत एतेषां रक्षार्थ पीठकं ग्रहीतव्यम् । तथा शीतलायां भूमौ बहवः कुन्थु-पनकममृतयः प्राणिनः सम्मूछेयुः ततो भूमौ शयानानां तेषां विराधना भवति, दीर्घजातीया वा भूमेनिर्गत्य दशेयुः, उपलक्षणमिदम्, तेनोपधिकोथना- 25 नीर्णतादयोऽपि दोषा भवन्ति, एतेषां रक्षार्थ वर्षालु फलकं गृह्यते ॥ ५९७२ ।। सूत्रम्- नो कप्पइ निग्गंथीणं सवेंटगं लाउयं धारित्तए वा परिहरित्तए वा । कप्पइ निगंथाणे सवेंटगं लाउयं धारित्तए वा परिहरित्तए वा ३४ ॥ १ 'प्रतिकुएं प्रतिषिद्धं संयतीनामनेन सूत्रेण सविषाणस्यासनस्य ग्रहणमिति गन्य कां.॥

·भाष्यगाथा: ५९६९-७१] पञ्चम उद्देशः। १५७७ • अस व्याख्या सुगमा । नवरम्-'सवेण्टक' नालयुक्तं अलाबुकं तद् निर्गन्थीनां न कल्पते । निम्रन्थानां तु कल्पते ।। अत्र भाष्यम्- ते चेव सवेंटम्मि, दोसा पादम्मि जे तु सविसाणे । अइरेग अपडिलेहा, विइय गिलाणोसहढवणा ।। ५९७३ ।। त एव 'सवृन्तेऽपि' सनालेऽपि अलाबुमये पात्रे दोषा मन्तव्या ये सविषाणे आसने पादकर्मादय उक्ताः । द्वितीयपदे तु धारयेदपि । तत्राध्वनि धृतं वा तैलं वा सुखेनैवापरिग- लदुखते, ग्लानाया वा योग्यं तत्रौषधं प्रक्षिप्तमास्ते । तच्च सवृन्तकं प्रवर्तिनी खयं सारयति । निर्गन्थानामपि निष्कारणे न कल्पते । यदि धारयन्ति ततोऽतिरिक्तोपकरणदोषः, सवृन्तके च प्रत्युपेक्षणा न शुष्यति । द्वितीयपदे ग्लानस्य योग्यमौषधं तन्त्र स्थापनीयमिति कृत्वा ग्रही- तव्यम् ॥ ५९७३ ॥ 10 - नो कप्पइ निग्गंथीणं सवेंटियं पादकेसरियं धारित्तए वा परिहरित्तए वा । कप्पइ निग्गंथाणं सवेंटियं पादकेसरियं धारित्तए वा परिहरित्तए वा ३५ ॥ नो कल्पते निर्ग्रन्थीनां सवृन्तिका पादकेसरिका धारयितुं वा परिहर्तुं वा । कल्पते निर्मन्थानां 15 सबृन्तिका पादकेसरिका धारयितुं वा परिहतु वा ॥ अथ केयं सवृन्ता पादकेसरिका इत्याह- लाउयपमाणदंडे, पडिलेहणिया उ अग्गए बद्धा । सा केसरिया भन्नइ, सनालए पायपेहट्ठा ।। ५९७४ ॥ यत्रामिनवसङ्कटमुखे अलावुनि हस्तो न माति तस्यालाबुनो यद् उच्चत्वं तत्प्रमाणो दण्डः क्रियते, तस्याग्रभागे बद्धा या प्रत्युपेक्षणिका सा पादकेसरिका सवृन्ता भण्यते । सा च कारण-30 गृहीतस्य सनालस्य पात्रस्य प्रत्युपेक्षणार्थं गृह्यते । तां यदि निर्मन्थ्यो गृहन्ति तदा चतुर्गुरु, सैव च प्रतिसेवनादिका विराधना । निम्रन्थानामप्युत्सर्गतो न कल्पते । द्वितीयपदे सनाल- मलादुकं तया प्रत्युपेक्ष्य ततो मुखं क्रियते ।। ५९७४ ॥ सूत्रम्- नो कप्पइ निग्गंथीणं दारुदंडयं पायपुंछणं धारित्तए वा परिहरित्तए वा । कप्पइ निग्गंथाणं दारुदंडयं जाव परिहरित्तए वा ३६॥ १ तत्र सनाले तुम्वकेऽध्वनि घृतं वा तैलं वा सुखेनैव वृन्तं हस्तेन गृहीत्वा भूमाव- परि का० ॥ २“पादकेसरिया णाम इहरयं चीरें । असईए चीराणे दारुए वसति" इति चूणौ ॥ ३ वा। सूत्रे च द्वितीयानिर्देशःप्राकृतत्वात् प्रथमार्थे द्रष्टव्यः॥ अथ केयं को० ॥ ४ यते, एतदर्थ साऽपि ग्रहीतया ॥५९७४॥ का०॥ ५°डयं पायपुंछणं धारिचए चा परि का ॥ 25.

·. १५७८ सनियुक्ति-लघुभाष्य-वृत्तिके वृहत्कल्पसूत्रे [ मोकप्रकृते सूत्रम् ३७ अस्य व्याख्या-यत्र दारुमयस्य दण्डस्याग्रभागे ऊर्णिका दशिका वध्यन्ते तद् दारुदण्डक पादप्रोन्छनमुच्यते । तद् निम्रन्थीनां न कल्पते, निग्रन्थानां तु कल्पते ॥ अत्र भाप्यम्-. ते चेव दारुदंडे, पाउंछणगम्मि जे सनालम्मि । दुण्ह वि कारणगहणे, चप्पडए दंडए कुजा ।। ५९७५ ।। ये सनाले पात्रे दोपा उक्तास्त एव दारुदण्डकेऽपि पादप्रोब्छनके भवन्ति । 'द्वयोरपि च' सनालपात्र-दारुदण्डकयोः कारणे निम्रन्थीनामपि ग्रहणं भवति । तत्र च ग्रहणे कृते चप्पङ- कान्' चतुष्पलान् दण्डकान् कुर्यात् ॥ ५९७५ ॥ ॥ ब्रह्मरक्षाप्रकृतं समाप्तम् ॥ 5 10 - 15 मो कम कृतम् सूत्रम्-- नो कप्पइ निग्गंथाण वा निग्गंथीण वा अन्नमन्नस्स मोयं आइयत्तए वा आइमित्तए वा, नन्नत्थं गाढा- ऽगाढेसु रोगायंकेसु ३७ ॥ अस्य सम्बन्धमाह- वंभवयपालणट्टा, गतोऽहिगारो तु एगपक्खम्मि । तस्सेव पालणट्ठा, भोयाऽऽरंभो दुपक्खे वी ॥ ५९७६ ॥ ब्रह्मव्रतपालनार्थमेकस्मिन्-संयतीलक्षणे पक्षे पूर्वसूत्रेषु योऽधिकारः स गतः, समर्थित इत्यर्थः । सम्प्रति तु 'तस्यैव ब्रह्मवतस्य पालनार्थ 'द्विपक्षेऽपि' संयत-संयतीपक्षद्वयविषये मोकमूत्रारम्भः क्रियते ।। ५९७६ ॥ 20 अनेन सम्बन्धेनायातस्यास्य व्याख्या-नो कल्पते निम्रन्थानां वा निर्ग्रन्थीनां वा 'अन्यो- न्यस्य परस्परस्य मोकमापातुं वा आचमितुं वा । किं सर्वथैव ? न इत्याह-गाढा:-अहि-विप- विसूचिकादयः अगाढाश्च-ज्वरादयो रोगातकास्तेभ्योऽन्यत्र न कल्पते, ते तु कल्पत इत्यर्थः । एष सूत्रार्थः ।। सम्प्रति नियुक्तिविस्तर:- मोएण अण्णमण्णस्स आयमणे चउगुरुं च आणाई । मिच्छत्ते उड्डाहो, विराहणा भावसंबंधो ॥ ५९७७ ॥ 'अन्योन्यस्य' संयतः संयतीनां मोकेन संयती वा संयतानां मोकेन निशाकल्प इति कृत्वा रात्रौ यद्याचमति तदा चतुर्गुरु, आज्ञादयश्च दोपाः, मिथ्यात्वं च भवेद् न यथावादी १ पाने पादकर्मकरणादयो दोपा का० ॥२'त्य आगाढाउणागा को । एतत्पागनुसारेणच कां० टीका, दृश्यतां टिप्पणी ३ ॥ ३°ह-आगाढाः-अहि-विष-विसूचिकादयः अनागाढाश्च- ज्वरा का०॥ ४ पु तु मोकमापातुमाचमितुं वा परस्परस्य कल्प का० ॥ - 25 ·10 . भाष्यगाथा: ५९७५-८१] पञ्चम उद्देशः। १५७९ तथाकारीति कृत्वा । यद्वा कश्चिदमिनवधर्मा तद् निरीक्ष्य मिथ्यात्वं गच्छेत्-अहो ! अमी समला इति । उड्डाहश्च भोगिनी-घाटिकादिज्ञापने भवति । विराधना च संयमस्यात्मनो वा भवति । तत्र संयमविराधना तेन स्पर्शेनैकतरस्य मावसम्बन्धो मवेत् , ततश्च प्रतिगमनादयो दोषाः । आत्मविराधना तु "चिंतेइ दुटुमिच्छइ" (गा० २२५८) इत्यादिक्रमेण ज्वर-दाहादिका ॥ ५९७७ ॥ किश्च- दिवसं पिता ण कप्पइ, किमु णिसि मोएण अण्णमण्णस्स । इत्थंगते किमण्णं, ण करेज अकिचपडिसेवं ।। ५९७८ ॥ दिवसेऽपि तावन्न कल्पते अन्योन्यस्य मोकेनाऽऽचमितुं किं पुनः निशि' रात्रौ।। 'इत्थगते हि' परस्परं मोकाचमनेऽपि कृते किं नाम तदकृत्यमस्ति यस प्रतिसेवा न कुर्याताम् ! ।। ५९७८ ॥ वृत्तुं पिता गरहितं, किं पुण घेत्तुं में कर बिलाओ वा । घासपइट्ठो गोणो, दुरक्खओ सस्सअन्मासे ॥ ५९७९ ॥ वक्तुमपि तावदेतद् मोकाचमनं गर्हितं किं पुनः संयत्याः कराद् ‘बिलाद् वा' भगादित्यर्थः मोकं ग्रहीतुमे । अपि च धासः-चारी तस्याश्चरणार्थ गौः प्रविष्टः सन् 'सस्थाभ्यासे' धान्य- मूले चरन् दूरक्षा भवति, धान्यमदन् दुःखेन रक्ष्यत इत्यर्थः, एवमयमपि संयत्या मोकेनाचमन् 15 प्रसङ्गतः शेषामपि क्रियां कुर्वन् न वारयितुं शक्य इति भावः ॥ ५९७९ ॥ - दिवसओं सपक्खें लहुगा, अद्धाणाऽऽगाढ गच्छ जयणाए । रति च दोहिं लहुगा, विइयं आगाढ जयणाए ।। ५९८० ॥ दिवसतः 'सपक्षेऽपि' संयतः संयतानां संयती वा संयतीनां मोकेन यदि आचमति तदा चतुर्लघु । शैक्षाणां तदवलोकनादन्यथाभावो भवेत् । गृहस्थ-परतीथिकाथोड्डाहं कुर्युः ॥ कथम् ! इत्याह- अहिसरक्खा वि जिया, लोए णत्थेरिसऽनधम्मसु । सरिसेण सरिससोही, कीरइ कत्थाइ सोहेजा ॥ ५९८१ ॥ अहो ! अमीमिः श्रमणकैरेवं मोकेनाचमद्भिरस्थिसरजस्का अपि जिताः, असिल्लोकेऽन्ये बहवो धर्मा विद्यन्ते परं कुत्रापि ईदृशं शौचं न दृष्टम् । सदृशेन च सदृशस्य या शोषिः क्रियते । सा कि कुत्रचित् 'शोधयेत्' शुद्धं कुर्यात् ? अशुचिना धाव्यमानमथुचि न शुध्यतीति भावः ॥ ५९८१॥- द्वितीयपदे अध्वनि वर्तमानस्य गच्छस्यापरमिन् वा आगाढे कारणे यतनया दिवा खपक्ष- मोकेनाचमेत् । अथ रात्रौ निष्कारणे मोकेनाचमति ततश्चतुर्लघु 'द्वाभ्यामपि' तपः-कालाभ्यां १°दिकामविषयदशादशकानुभवनम् ॥ ५९७७ १ का० ॥ २ "स्थ साधु-साध्वीनां परस्परस्य मोके कां ॥ ३ वा तौ साधु-साध्वीजनौ न कु का० ॥ ४'लाई हिँ । घास तामा० ॥ ५ । । "जे” इति पादपूरणे । अपि का० ॥ ६ शुचि कथं नु नाम शुभ्य' कां०॥ ७ रणे वक्ष्यमाणलक्षणे यत° को० ॥ पृ० १९९ :. 20 , ·- , " - . 15 १५८० सनियुक्ति-लधुभाष्य-वृत्तिके, वृहत्कल्पसूत्रे [मोकप्रकृते सूत्रम् ३७ लघु । "रतिं दवे वि लहुग" चि पाठान्तरम्, तत्र रात्रौ द्रवं-पानकमाचमनार्थ यदि परिवासयति ततश्चतुर्लधु, सञ्चय-पनकसम्मूर्च्छनादयश्चानेकविधा दोपाः । आह व बृह- द्भाष्यकृत्- रति दवपरिवासे, लहुगा दोसा हवंतऽणेगविहा । इति । । द्वितीयपदे आगाढे कारणे यतनया रात्रावपि मोकेनाचमेद् द्रवं वा परिवासयेत् ॥५९८०॥ तत्राध्वनि द्वितीयपदं व्याचष्टे- निच्छुभई सत्थाओ, भत्तं वारेइ तक्करदुर्ग वा । फासु दवं च न लगभइ, सा वि य उचिट्ठविजा उ ।। ५९८२ ॥ यदि अध्वनि प्रतिपन्नं गच्छं प्रत्यनीकसार्थवाहादिः सार्थाद् निष्काशयति, भक्तं वा 10 वारयति, यद्वा तस्करद्विकम्' उपधि-शरीरस्तेनद्वयमुपद्रोतुमिच्छति तत्र कस्यापि साधोरामि- चारुका विद्या समस्ति यया परिजपितया स आवळूते, स च साधुस्तदानीं संज्ञालेपकृत्पुतः, प्राशुकं च द्रवं तत्र न लभ्यते, साऽपि चोच्छिष्टविद्या, ततो मोकेनाचम्य तो परिजपेत् ॥ ५९८२ ॥ अथागाढपदं व्याख्याति- अनुक्कडे व दुक्खे, अप्पा वा वेदणा खवे आउं । तत्थ वि सु चेव गमो, उचिट्ठगमंत-विजाऽऽसु ॥ ५९८३ ।। अत्युत्कटं वा शूलादिकं दुःखं कस्याप्युत्पन्नम् , 'अस्पा वा वेदना' सर्पदशनादिरूपा सञ्जाता या शीघमायुः क्षिपेत् , ततस्तत्रापि स एव गमो मन्तव्यः, प्राशुकद्रवाभावे मोकेनाचमेदि- त्यर्थः । तत उच्छिष्टं मन्त्र विद्यां वा परिजष्य तं साधु आशु-शीघ्रं प्रगुणं कुर्यात् ॥५९८३ ॥ अत्र यतनामाह- मत्तग मोयाऽऽयमणं, अभिगएँ आइण्ण एस निसिकप्पो। संफासुड्डाहादी, अमोयमत्ते भवे दोसा ॥ ५९८४ ॥ कायिकामात्रके मोकं गृहीत्वा तेनाचमनं कर्तव्यम् , 'अभिगतस्य' गीतार्थस्याचीर्णमेतत्, एष च निशाकल्प उच्यते, पानकाभावेन राबावेव प्रायः क्रियमाणत्वात् । अथ मोकमात्रकं विना मोकं खपक्षसागारिकाद् गृह्णन्ति ततः संस्पर्शोड्डाहादयो दोपाः । एवं रात्रौ मोकेनाचम- 26 नीयम् , न पुनस्तदर्थ द्रवं स्थापनीयम् । द्वितीयपदे स्थापयेदपि ।।५९८४॥ कथम् ! इत्याह- पिट्ट को वि य सेहो जइ सरई मा व हुज से सन्ना । जयणाएँ ठवेंति दवं, दोसा य भवे निरोहम्मि ।। ५९८५ ।। यदि कोऽपि शैक्षः पिटं सरति, अतीव व्युत्सर्जनं करोतीत्यर्थः । स चाचापि मोकाचम- नेनाभावित इति कृत्वा तदर्थ यतनया द्रवं स्थापयन्ति । सामान्यतो वा मा 'तस्य शैक्षस्य 30 रजन्यामकरसाद व्युत्सननं भवेद् इति कृत्ला दुवं स्थापयन्ति । अथ न स्वाप्यते ततः स रात्री संज्ञासम्भवे पानकाभावे निरोधं कुर्यात् , निरोधे च परिताप-मरणादयो दोषा भवेयुः ॥५९८५॥ १ या वक्ष्यमाणलक्षणया राना का० ॥ २ भावे संज्ञाया वेगस्य निरोधं का ॥ ३°प-महादुःख-भर का ॥ 20 .

·- - - भाष्यगाथाः ५९८२-८९] पञ्चम उद्देशः। एवं तावदाचमने भणितम् । अथापिवता दोषांनाह- मोयं तु अन्नमन्नस्स, आयमणे चउगुरुं च आणाई। मिच्छत्ते उड्डाहो, विराहणा देविदिटुंतो ।। ५९८६ ।। अन्योन्यस्य मोकं यदि आपिवति तदा चतुर्गुरु, आज्ञादयश्च दोषाः, मिथ्यात्वं च सागा- रिकादिस्तदवलोक्य गच्छेत् , उड्डाहो वा भवेत् , विराधना च संयमस्यात्मनो वा भवति ।। तत्र च देवीदृष्टान्तः ॥ ५९८६ ॥ तमेवाह- दीहे ओसंहभावित, मोयं देवीय पजिओ राया। आसाय पुच्छ कहणं, पडिसेवा मुच्छिओ गलितं ॥ ५९८७ ॥ अह रत्ना तूरते, सुक्खग्गहणं तु पुच्छणा विजे । जह सुक्खमस्थि जीवइ, खीरेण य पजिओ न मओ ॥ ५९८८ ॥ 10 एगो गया महाविसेणं अहिणा खइओ । विजेण मणियं-जह परं मोयं आइयइ तो न मरइ । तओ देवीतणयं ओसहेहिं वासेऊण दिन्नं । तेण थोवावसेसं आसाइयं । तओ पउणो पुच्छइ–किं ओसहं ! । तेहिं कहियं । सो राया तेण वसीको दिया। रति च पडिसेविउमारो । देवीए नायं-'मओ होहिइ' ति सुक्कं कप्पासेण सारवियं । अवसाणे नीसहो जाओ मरिउमारतो । विजेण भणियं-जह एयस्स चेव सुकं अस्थि तो जीवइ । 15 तीए भणियं-अस्थि । खीरेण समं कडेउं दिन्नं । पउणो जाओ। अथाक्षरगमनिका-'दीपेण' महिना भक्षितो राजा । देव्याः सम्बन्धि मोकमौषधभावित पायितः। तत आखादे ज्ञाते पृच्छा कृता । ततः कथनम् । ततो दिवा रात्रौ च प्रतिसेवा मूञ्छितः करोति । प्रभूतं च शुक्र गलितम् ॥ 'अथ अनन्तरं राज्ञि मरणाय त्वरमाणे देव्या शुक्रग्रहणम् । वैद्यस्य च पृच्छा-यदि ३० शुक्रमस्ति ततो नीवति । एवं कथिते क्षीरेण समं तदेव शुक्र पायितस्ततो न मृतः । एवमेव संयत्याः मोकेन पीतेन साधुरपि वशीक्रियेत, वशीकृतश्चावभाषेत, प्रतिगमनादीनि वा कुर्यात् , तस्माद् नाऽऽपातव्यम् । कारणे पुनराचमनमापानं वा कुर्यात् ॥ ५९८७ ॥ ५९८८ ॥ तथा चाह- सुत्तेणेवऽववाओ, आयमइ पियेज वा वि आगाढे ।: 25 आयमण आमय अणामए य पियणं तु रोगम्मि ॥ ५९८९ ॥ सूत्रेणैवापवादो दर्यते-"आगाढे रोगातहे आचमेत् आपिवेद्वा" इति यदुक्तं सूत्रे तत्र आचमनं निर्लेपनम् आमये रोगे, 'अनामये चे' निशाकरपे भवति : पानं तु रोग एवं १'अन्योन्यस्य' साधुः संयत्याः संयती च साधोः सत्कं मोक का ॥२ ओसहरचितं, मोयं तामा० का । चूर्णिकृता विशेपचूर्णिकता चायमेव पाठ भादृतोऽस्ति । तथाहि-"लोसहरचिर्य देवीय तणयं मोयं दिवं" इति ॥ ३"हणं, अइसेवा तामा०।-एतत्पाठानुसारेणैव मा० का टीका, दृश्यतां टिप्पणी ५॥ ४ सुझावणं तु तामा० ॥ ५ ततः अतिसेवा दिवा मा० का० ॥ ६ गाढे उपल- क्षणत्वाद् अनागाढे च रोगा' का० ॥ ७ रूपे मन्त्रपरिजपनादौ वा प्रागुततुल्यो भव का ॥ - ·- १५८२ सनियुक्ति-लघुमाष्य-वृत्तिके वृहत्कल्पसूत्रे [ मोकप्रकृते सूत्रम् ३७ सम्भवति नान्यदा ।। ५९८९ ॥ तत्रायं विधिः- दीहाइयणे गमणं, सागारिय पुच्छिए य अइगमणं । तासि सगारजुयाणं, कप्पा गमणं जहिं च भयं ।। ५९९० ।। दीर्येण कस्यापि साधोः अदने-भक्षणे कृते खपक्षमोकाभावे संयतीप्रतिश्रये गमनम् । ततस्तासां सागारिके पृष्टे सति 'अतिगमनं प्रवेशः कर्तव्यः । अथ संयत्याः सर्पदशनं जातं ततस्तासां सागारिकयुक्तानां साधुवसतौ गमनं कल्पते । यत्र च मयं तत्र दीपको ग्रहीतव्य इति वाक्यशेषः । एष सङ्ग्रहगाथासमासार्थः ॥ ५९९० ॥ साम्प्रतमेनामेव विवृणोति- निद्धं भुत्ता उववासिया व वोसिरितमत्तगा वा वि। सागारियाइसहिया, सभए दीवेण य ससदा ॥ ५९९१ ॥ 10 अहिना भक्षितः साधुः खपक्ष एवं साधूनां मोकं पाय्यते । अथ तेषां नास्ति मोकम् , कुतः । इत्याह-खिग्धमाहारं तदिवसं भुक्ता उपवासिका वा ततो नास्ति मोकम् । अथवा व्युत्सृष्टमात्रकास्ते, तत्क्षण एव मोकं व्युत्सृष्टमपरं च नास्तीति भावः, ततो निर्ग्रन्थीनां प्रतिश्रये गन्तव्यम् । यदि निर्भयं तत एवमेव गम्यते । अथ समयं ततः सागारिकादिना केनचिदः द्वितीयेन दीपकेन च सहिताः सशब्दा गच्छन्ति । ततः संयतीवसति प्रविशन्तो यदि नैषेधिकीं 15 कुर्वन्ति ततश्चतुर्गुरु ॥ ५९९१ ॥ तथा- तुसिणीए चउगुरुगा, मिच्छत्ते सारियस्स वा संका। पडिबुद्धवोहियासु च, सागारिय कलदीवणया ॥ ५९९२ ॥ तूष्णीका अपि यदि प्रविशन्ति तदा चतुर्गुरु । मिथ्यात्वं वा कश्चित् तूष्णीमावेन प्रविशतो दृष्ट्वा गच्छेत् । सागारिकस्य वा शङ्का भवति-किमन कारणं यदेवममी अवेलायामागताः ? 20इति, 'स्तेना अमी' इति वा मन्यमानो ग्रहणा-Sse ऽकर्षणादिकं कुर्याद् आहन्याद्वा । ततस्तूष्णी- कैरपि न प्रवेष्टव्यं किन्तु प्रथमं सागारिक उत्थापनीयः, ततस्तेन प्रतिबुद्धेन-उत्थितेन बोधितासु संयतीषु सागारिकस्य कार्यदीपना कर्तव्या-एकः साधुरहिना दष्टः, इह चौषधं स्थापितमस्ति तदर्थ वयमागताः ॥ ५९९२ ॥ ततः प्रवर्तिनी भणन्ति- मोयं ति देइ गणिणी, थोवं चिय ओसह लहुं णेहा । मा मग्गेल सगारो, पडिसेहे वा वि बुच्छेओ ।। ५९९३ ।। अहिदष्टस्यौषधं मोकमिति प्रयच्छत । ततः गणिनी' प्रवर्तिनी यतनया मोकं गृहीत्वा साधूनां ददाति भणति च-स्तोकमेवेदमौषधमेतावदेवासीत् , नातः परमन्यदस्तीत्यर्थः, अतः 'लधु' शीघ्रं नयत । किमर्थमित्थं कथयति ? इत्याह-मा सागारिकः 'ममापि एतदौषधं प्रयच्छंत' इत्येवं मार्गयेत् । यदा तु 'नास्त्यतः परम्' इति प्रतिषेधः कृतस्तदा व्यवच्छेदः 30कृतो भवति, न भूयो मार्गयतीत्यर्थः ।। ५९९३ ।। न वि ते कहंति अमुगो, खडओ ण वि ताव एय अमुईए । १°च्छिऊण अई तामा० ॥ २ 'दीर्घण' सण रात्रौ कस्यापि का० ॥ ३°ष नियुक्ति गाथा क्रां.. -- 25 - ..

·भाण्यगाथा: ५९९०-९७] पञ्चम उद्देशः। १५८३ 5 घेत्तुं णयणं सिर्प, ते वि य वसहि सयमुवैति ॥ ५९९४ ।। ते साधवो न कथयन्ति, यथा-अमुकः साधुरहिना खादितः । ता अप्यार्यिका न कथ- यन्ति, यथा-एतन्मोकममुकस्याः सत्कमिति । गृहीत्वा च क्षिप्रं नयनं कर्तव्यम् । पूर्वोक्तेन च विधिना ते 'खकाम् आत्मीयां वसतिम् उपयान्ति ॥ ५९९४ ॥ आह-'यदि अमुका साधुर्दष्टः, अमुकस्या वा मोकमिदम्' इति कथ्यते ततः को दोषः । इत्याह- जायति सिणेहों एवं, भिण्णरहस्सत्त्या य वीसंमो। तम्हा न कहेयन्वं, को व गुणो होइ कहिएणं ॥ ५९९५ ॥ एवं कथ्यमाने तयोः सेहो जायते, मिन्नरहस्यता च भवति, रहस्से च भिन्ने विश्वम्भो भवति । यत एते दोषास्तसाद न कथयितव्यम् । को वा गुणस्तेन कथितेन भवति ! न कोऽपीत्यर्थः ॥ ५९९५ ॥ यदा संयती दीर्घजातीयेन दष्टा भवति तदाऽयं विधिः- सागारिसहिय नियमा, दीवगहत्था वए जईनिलयं । सागारियं तु वोहे, सो वि जई स एव य विही उ॥ ५९९६ ॥ आर्यिका नियमात् 'सागारिकसहिताः' शय्यातरसहायाः सभये च दीपकहस्ता यतीनां निलयं ब्रजेयुः । स च संयतीसागारिक इतरं संयतसागारिक बोधयति । सोऽपि प्रतिबुद्धः साधून बोधयति । अत्रापि स एव विधिर्मोकदाने द्रष्टव्यः ॥ ५९९६ ॥ ॥ मोकप्रकृतं समाप्तम् ॥ - 10 15 20 परि वा सित प्रकृतम् सूत्रम्--- नो कप्पइ निम्गंथाण वा निग्गंथीण वा पारियासि- यस्स आहारस्स जाव तयप्पमाणमित्तमवि भूइप्प- माणमित्तमवि बिंदुप्पमाणमित्तमवि आहारं आहा. रित्तए, नन्नत्थे आगाढेसु रोगायंकेसु ३८॥ अस्य सूत्रस्य सम्बन्धमाह- उदिओऽयमणाहारो, इमं तु सुत्तं पडुच आहारं । अत्थे वा निसि मोयं, पिजति सेसं पिमा एवं ॥ ५९९७ ॥ 'अयं मोकलक्षणोऽनाहारः पूर्वसूत्रे 'उदितः' भणितः, इदं तु सूत्रं आहारं प्रतीत्यारभ्यते । अर्थतो वा 'निशि मोकं पीयते' इत्युक्तम् अतः शेषमपि' आहारादिकमेवं मा रात्री आहा- रयेदिति प्रस्तुतं सूत्रमारभ्यते ॥ ५९९७ ॥ १ मवि तोविंदुष्प कां० विना । एतत्पाअनुसारेणैव का० विना टीका, दृश्यतां पत्रं १५४४ टिप्पणी १॥ २थ आगाढाणागा कां । एतत्यायनुसारेणैव का टीका, दृश्यता पत्रं १५०४ टिप्पणी २॥ ३ 'अर्थ' अर्थतो वाशब्दाव सूत्रतोऽपि 'निशि का ॥ 25 - ·सनियुक्ति-लघुभाष्य-वृत्ति के बृहत्कल्पसूत्रे [परिवासितप्रकृते सूत्रम् ३८ अनेन सम्बन्धेनायातस्यास्य व्याख्यानो कल्पते निम्रन्थानां वा निम्रन्थीनां वा 'परिवा- सितस्य' रजन्यां स्थापितस्याहारस्य मध्यात् त्वक्प्रमाणमात्रमपि भूतिप्रमाणमात्रमपि बिन्दुप्रमाण- मात्रमपि यावदाहारमाहर्तुम् । इह त्वक्प्रमाणमात्रं नाम-तिलतुपत्रिभागमात्रम् तच्चाशनस्य घटते, भूतिप्रमाणमात्रं सक्तुकादीनां नेयम् , विन्दुप्रमाणमात्रं पानकस्य । इदमेवापवदेति-आगाढेभ्यो रोगा-ऽऽतङ्केभ्योऽन्यत्र न कल्पते, तेषु पुनः कल्पते इति सूत्रार्थः ।। अथ नियुक्तिविस्तरः- परिवासियआहारस्स मग्गणा आहारो को भवे अणाहारो। आहारो एगंगिओ, चउन्चिहो जं वस्तीइ तहिं ॥ ५९९८ ॥ परिवासितस्याहारस्य 'मार्गणा' विचारणा कर्तव्या । तत्र गिप्यः प्राह-वयं तावदेतदेव न जानीमा-को नामाहारः ? को वाऽनाहारः इति । सूरिराह--'एकालिका शुद्ध एव यः 10 क्षुधां शमयति स आहारो मन्तव्यः । स चाशनादिकश्चतुर्विधः, यद्वा तत्राहारेऽन्यद् लवणा- दिक 'अतियाति' प्रविशति तदप्याहारो मन्तव्यः ॥ ५९९८ ॥ अथैकालिकं चतुर्विधमाहारं व्याचप्टे- कूरो नासेह छुहं, एंगंगी तक-उदग-मजाई। खाइमें फल-मसाई, साइमें महु-फाणियाईणि ॥ ५९९९ ।। 16 अशने कूरः 'एकाशिकः' शुद्ध एव क्षुधं नाशयति । पाने तक्रोदक-मद्यादिकमेकानिकमपि तृपं नाशयति आहारकार्य च करोति । खादिमे फल-मांसादिकं खादिमे मधु-फाणितादीनि केवलान्यप्याहारकार्य कुर्वन्ति ॥ ५९९९ ॥ "नं वऽईइ तहि" ति पदं व्याख्याति- जं पुण खुहापसमणे, असमत्थेगंगि होइ लोणाई । तं पि य होताऽऽहारो, आहारजुयं व विजुतं वा ।। ६००० ॥ यत् पुनरेकाजिक क्षुधाप्रशमनेऽसमर्थ परमाहारे उपयुज्यते तदप्याहारेण संयुक्तमसंयुक्त वा आहारो भवति । तच लवणादिकम् । तत्राशने लवण-हिङ्गु-जीरकादिकमुपयुज्यते ॥६०००॥ उदएं कप्पूराई, फलि सुत्ताईणि सिंगवेर गुले । न य ताणि खर्विति खुह, उवगारित्ता उ आहारो॥६००१॥ उदके कर्पूरादिकमुपयुज्यते, आम्रादिफलेषु सुत्तादीनि द्रव्याणि, 'शृङ्गवेरे च' शुण्ठ्यां गुल 25 उपयुज्यते । न चैतानि कर्पूरादीनि क्षुधां क्षपयन्ति, परमुपकारित्वादाहार उच्यते । शेषः सर्वोऽप्यनाहारः॥ ६००१ ।। अहवा जं भुक्खत्तो, कद्दमउवमाइ पक्खियह कोट्टे। सच्चो सो आहारो, ओसहमाई पुणो भइतो ।। ६००२ ॥ अथवा बुभुक्षया आर्तः यत् कर्दमोपमया मृदादिकं कोठे प्रक्षिपति । कर्दमोपमा नाम- "अपि कर्दमपिण्डानां, कुर्यात् कुक्षिं निरन्तरम् ।" स सर्वोऽप्याहार उच्यते । औषधादिकं पुनः 'भक्तं विकसितम्, किश्चिदाहारः किश्चिच्चा- १ मपि तोयविन्दु का० विना ॥ २ दति-भागाढा-नागाढेभ्योरो' का० ॥ ३ पगागी पाणगं तु मजाई तामा०॥ - 20 30 ·- भाष्यगाथा: ५९९८-६००६] पञ्चम उद्देशः ।, १५८५ नाहार इत्यर्थः । तत्र शर्करादिकमौषधमाहारः, सर्पदष्टादेर्मृत्तिकादिकमौषधमनाहारः ॥६००२॥ जं वा अक्खचस्स उ, संकसमाणस्स देह अस्सातं । सबो सो आहारो, अकामऽणिटुं चाणाहारो ॥ ६००३ ॥ यद् वा द्रव्यं बुमुक्षार्तस्य 'सङ्कपतः' असमानस्य कवलप्रक्षेपं कुर्वत इत्यर्थः 'आखादं रसनाहादकं खादं प्रयच्छति स सर्व आहारः। यत् पुनः 'अकामम्' अभ्यवहरामीत्येवमन-5 मिलषणीयम् 'अनिष्टं च जिह्वाया अरुच्यम् ईदृशं सर्वमनाहारो भण्यते ॥ ६००३ ।। तच्चानाहारिममिदम्- अणहारों मोय छल्ली, मूलं च फलं च होतष्णाहारो। सेस तय-भूइ-तोयं बिंदुम्मि व चउगुरू आणा ॥ ६००४ ॥ 'भोक' कायिकी 'छल्ली निम्बादित्वम् 'मूलं च' पञ्चमूलादिकं 'फलं च' आमलक-हरी-10 तक-बिमीतकादिकम् , एतत् सर्वमनाहारो भवतीति चूर्णिः । निशीथचूणौँ तु-“या निम्बादीनौ 'छल्ली' त्वम् यच्च तेषामेव निम्बोलिकादिकं फलं यच तेषामेव मूलम् , एवमादिकं सर्वमप्यनाहारः" इति व्याख्यातम् । “सेर्स" ति 'शेषम्' आहारः । तस्याहारस्य परिवासितस्य यदि तिलतुषत्वरमात्रमप्याहरति, सक्तुकादीनां शुष्कचूर्णानामेकस्यामङ्गुलौ यावती भूतिमात्रा लगति तावन्मात्रमपि यदि अनाति, तोयस्य-पानस्य बिन्दुमात्रमपि यद्यापिबति तदा चतुर्गुरु, 1b आज्ञा च तीर्थकृता कोपिता भवति ॥ ६००४॥ एते चापरे दोषा:- मिच्छत्ता-संचइए, विराहणा सत्तु पाणजाईओ। सम्मुच्छणा य तकण, दवे य दोसा इमे होंति ॥ ६००५॥ भशनादि परिवास्थमानं दृष्ट्वा शैक्षोऽन्यो वा मिथ्यात्वं गच्छेत् , उड्डाई वा कुर्यात्- अहो ! अमी असञ्चयिकाः । परिवासिते तु संयमा-ऽऽत्मनिराधना भवति । सतुकादिषु 20 धार्यमाणेषु ऊरणिकादयः प्राणजातयः सम्मूर्च्छन्ति, पूपलिकादिषु लालादिसामूर्च्छना च भवति, उन्दरो वा तत्र तर्कणम्' अभिलाषं कुर्वन् पार्श्वतः परिश्रमन् मार्जारादिना भक्ष्यते, एवमादिको संयमविराधना | आत्मविराधना तु तत्राशनादौ लालाविषः सर्पो लालां मुश्चेत् , त्वग्विषो चा जिघ्रन् निश्वासेन विषीकुर्यात् , उन्दरो वा लालां मुश्चेत् । वे चाहारे एते वक्ष्यमाणा दोषा भवन्ति ।। ६००५ ॥ अथ "मिच्छत्तमसंचइय" ति पदं व्याख्याति- सेह गिहिणा व दिडे, मिच्छत्तं कहमसंचया समणा । संचयमिणं करेंती, अण्णस्थ वि नूण एमेव ।। ६००६ ।। शैक्षेण गृहिणा वा केनापि तत्राशनादौ परिवासिते दृष्टे मिथ्यात्वं भवेत्-एवंविषं सञ्चयं १ भुजंतस्सा, संकममाण तामा० ॥ २ मूल कट्ठ फलं ताभा० ॥ ३ ना कटुकवृक्षाणां 'छल्ली' का० ॥ ४ वति । अत एव प्रथमतो रजन्यामाहारः परिवासयितुमपि न कल्पते ॥ ६००४॥ यदि परिवासयति तत एते दोपमिच्छ का०॥ ५'नादिकं रजन्यां परि का॥ ६ यति । तत्र संयमविराधना भाव्यते-सच का॥ ७°हारे रात्री परिवास्थमाने एते का०॥ - - , " ·5 . 10 सनियुक्ति-लघुभाष्य-वृत्तिके बृहत्कल्पसूत्रे [ परिवासितप्रकृते सूत्रम् ३८ ये.कुर्वन्ति कथं ते श्रमणा असञ्चया भवन्ति ? । यथा "सर्वस्माद् रात्रिभोजनाद् विरमणम्।। इत्यमिग्रहं गृहीत्वा लुम्पन्ति तथा 'नून मिति वितर्कयाम्यहम् -'अन्यत्रापि' प्राणिवधादावेव- मेव समाचरन्ति ।। ६००६ ॥ अथ 'द्रवे दोपा अमी भवन्ति' इति पदं व्याचष्टे- निद्धे दवे पणीए, आवजण पाण तक्कणा झरणा । आहार दिट्ट दोसा, कप्पड़ तम्हा अणाहारो ॥ ६००७ ॥ इह वक्ष्यमाणे अभ्यङ्गनसूत्रे भणितं यद् घृतादिकं तैल-वसावर्जितं अद्रवं भवति तदेव स्निग्धमुच्यते । यत् तु सौवीरद्रवादिकं अलेपकृतं यच्च दुग्ध-तैल-वसा-द्रवघृतादिकं लेपकृतं तदुभयमपि द्रवमित्युच्यते ॥ तथा चाहै- सुत्तभणियं तु निद्धं, तं चिय अदवं सिया अतिल्ल-वसं । सोवीरग-दुद्धाई, दवं अलेवाड लेवाडं ॥ ६००८ ॥ व्याख्यातार्था ।। ६००८ ॥ प्रणीतं नाम-गूढस्नेहं घृतपूरादिकं आईखाद्यकम् , यद्वा बहिः लेहेन प्रक्षितं मण्डकादि अपरं वा स्नेहावगाढं कुसणादि प्रणीतमुच्यते । तथा चाह- गूढसिणेहं उल्लं, तु खजग मक्खियं व जं वाहि नेहागाढं कुसणं, तु एवमाई पणीयं तु ॥ ६००९ ॥ 15 गतार्था ॥ ६००९ ॥ एवं विधे निग्धे वे प्रणीते च रात्रौ स्थापिते कीटिकादयः प्राणजातीया आपद्यन्ते, पतन्तीत्यर्थः, तत्र गृहकोलिकादितर्कणपरम्परा वक्तव्या। "झरणा य" ति स्यन्दमाने भाज- नेऽवस्तात् प्राणजातीयाः सम्पतन्ति । परः प्राह-नन्वेते दोषा आहारे दृष्टास्तस्मादनाहारः परिवासयितुं कल्पते ।। ६००७ ।। सूरिराह- अणहारो वि न कप्पड़, दोसा ते चेव जे भणिय पुन्नि । तदिवसं जयणाए, विइयं आगाढ संविग्गे ॥ ६०१०॥ अनाहारोऽपि न कल्पते स्थापयितुम् । यदि स्थापयति ततश्चतुर्लधु, 'त एव चे' विराधनादयो दोषा ये 'पूर्वम्' आहारे भणिताः, तस्मादनाहारमपि न स्थापयेत् । यदी प्रयोजनं तदा तदिवस विभीतक हरीतकादिकं मार्यते । अथ न लभ्यते, दिने दिने मार्गयन्तो वा गर्हितास्ततो यत- 25 नया यथा अगीतार्थी न पश्यन्ति तथा द्वितीयपदमाश्रित्यागाढे कारणे संविमो गीतार्थः स्थापयति, घनचीरेण चर्मणा वा दर्दरयति, पार्श्वतः क्षारेणावगुण्डयति, उभयकालं प्रमार्ज- यति ।। ६०१०॥ जह कारणे अणहारो, उ कप्पई तह भवेज इयरो वी। वोच्छिण्णम्मि मडंबे, विइयं अद्धाणमाईसु ॥६०११ ॥ यथा कारणेऽनाहारः स्थापयितुं कल्पते तथा 'इतरोऽपि' आहारोऽपि कारणे कल्पते १ "छठे भंते ! वए उबहिमओ मि सन्चाओ राइभोयणामो वेरमण" इति हि पाक्षिकसूत्रवचनम् ॥ २°ह गृहद्भाव्यकृत्-सुत्त का० ॥ ३ °का-मक्षिकाद्यः का० ॥ ४ न केवलमाहार अना कां ॥ ५ च संयमाऽऽत्मविरा कां॥ ६°दा ग्लानादिप्रयो का ॥ " 20 . 30 ·" - , 15 भाष्यगाथा: ६००७-२४ पञ्चम उद्देशः। स्थापयितुम् । कथम् ? इत्याह-व्यवच्छिन्ने मडम्बे कारण स्थिताः सन्तो द्वितीयपद सेवन्ते। तथाहि-तत्र पिप्पल्यादिकं दुर्लभम् प्रत्यासन्नं ग्रामादिकं च तत्र नास्ति ततः परिवासयेदपि । यथा कारणे पिप्पल्यादिकं स्थापयन्ति तथा द्वितीयपदेऽशनाद्यपि स्थापयेत् । "अद्धाणमादीसु" ति अध्वप्रपनाः सन्तोऽध्वकल्प स्थापयेयुः, आदिशब्दात् प्रतिपन्नोत्तमार्थस्स ग्लानस्य वा योग्य पानकादिकं स्थापयेत् ॥ ६०११ ।। व्यवच्छिन्नमडम्बपदं व्याख्याति- वुच्छिण्णम्मि मडवे, सहसरुगुप्पायउवसमनिमित्तं । दिद्वत्थाई त चिय, गिडंती तिविह मेसजं ॥ ६०१२ ॥ व्यवच्छिन्ने मडम्बे वर्तमानानां सहसा शूल-विष-विसूचिकादिका रुगुत्पद्येत तस्योपशम- निमितं दृष्टार्थाः गीतार्थी आदिशब्दात् संविनादिगुणयुक्तास्तेऽनागतमेव तदेव द्रव्यं गृहन्ति येनोपशमो भवति । तच्च भैषजद्रव्यं 'त्रिविधम्' वात-पित्त-श्लेष्मभेषजमेदात् त्रिप्रकार 10 ज्ञेयम् ।। ६०१२॥ सूत्रम्- नो कप्पइ निग्गंधाण वा निग्गंथीण वा पारियासि- एणं आलेवणजाएणं आलिंपित्तए वा विलिपित्तए वा, नन्नत्थ आगादेहिं रोगायंकेहि ३९ ॥ एवं प्रक्षणसूत्रमप्युञ्चारणीयम् । असे सम्बन्धमाह- जइ भुत्तुं पडिसिद्धो, परिवासे मा हु को वि मक्खहा। बुचो वा पक्खेवे, आहारों इमं तु लेवम्मि ॥ ६.१३ ॥ यदि परिवासित आहारो भोक्तुं प्रतिषिद्धस्ततः मा कश्चिद् अक्षणार्थ परिवासयेदिति प्रस्तु- तसूत्रमारभ्यते । यद्वा पूर्वसूत्रे "पक्खेव" ति मुखप्रक्षेपणद्वारेणाहार उक्तः, इदं तु सूत्रमाले-20 पविषयं प्रोच्यते ॥ ६०१३ ॥ अभितरमालेचो, वुत्तो सुचं इमं तु वज्झम्मि । अहवा सो पक्खेयो, लोमाहारे इमं सुतं ।। ६०१४ ॥ अथवा आभ्यन्तरः 'आलेप आहारलक्षणः पूर्वसूत्रे उक्तः, इदै तु सूत्रं बाहालेपविषयमु- च्यते । अथवा 'स' पूर्वसूत्रोक्तः प्रक्षेपाहारः, इदं तु सूत्रं लोमाहारविषयमारभ्यते ॥६०१४॥ 25 एमिः सम्बन्धरायातस्यास्य व्याख्यानो कल्पते निर्घन्धानां वा निर्ग्रन्थीनां वा परिवा- सितेनालेपनजातेन 'थालेपयितुं वा ईपल्लेपयितुं 'विलेपयितुं वा विशेषेण लेपयितुम् , नान्य- १°कमर्घतृतीययोजनानन्तरे तत्र का ॥२ "ग्नता-प्रियधर्मतादिगुण कां•॥ ३ गाढा- ऽणागादेहि का० । एतत्पागनुसारेण का० टीका, श्यतो टिप्पणी ६ ॥ ४ स्य सूत्रद्वयस्य सम्व कां० ॥ ५इदं त्वंगालेप का० ॥ ६'तु व्रणादिकमिति गम्यते, 'विलेपयितुं वा विशेषण लेपयितुम् , नान्यत्रागाढा-ऽनागाढेभ्यो रोगा-ऽऽतकेभ्य इति सूत्रार्थः ॥ अथ माय- कारवालना-प्रत्यवस्थानलक्षणं व्याख्यावयं दर्शयन्नाह-मक्खें का० ॥ १० २०० , . , ·- - १५८८ सनियुक्ति-लघुभाष्य-वृत्तिके वृहत्कल्पसूत्रे परिवासितप्रकृते सूत्रम् ३९ बागाढेभ्यो रोगातकेभ्य इति सूत्रार्थः ॥ अथ भाप्यम्-- मक्खेऊणं लिप्पड़, एस कमो होति वणतिगिच्छाए । जइ ते ण तं पमाणं, मा कुण किरियं सरीरस्स ॥ ६०१५ ॥ परः प्राह----ननु व्रणचिकित्सायां पूर्व व्रणो म्रक्षित्वा ततः पिण्डीप्रदानेन आलिप्यते, एप 5क्रमः, ततः प्रथमं म्रक्षणसूत्रमुक्त्वा पश्चादालेपनसूत्रं भणितुमुचितमिति भावः । यदि चैतत् 'ते' तव न प्रमाणं ततो मा शरीरस्य क्रियां कार्पोरिति ॥ ६०१५ ॥ सूरिराह- आलेवणेण पउणइ, जो उ वणो मक्खणेण किं तत्थ । होहिइ वणो व मा मे, आलेवो दिजई समणं ॥६०१६ ।। नायमेकान्तः यद् अवश्यं व्रणे म्रक्षणमालेपनं च द्वयमपि भवति, किन्तु कुत्रचिदेकतरं 10 कुत्राऽप्युभयम्, ततो यः किल व्रण आलेपेन प्रगुणीभवति तत्र किं म्रक्षणेन कार्यम् ! न किश्चिदित्यर्थः । यद्वा मा मे व्रणो भविष्यति इति कृत्वा प्रथममेवालेपः 'शमनम्' औषधं दीयते ।। ६०१६ ॥ किञ्च- अच्चाउरे उ कजे, करिति जहलाभ कत्थ परिवाडी। अणुपुचि संतविभवे, जुजह न उ सव्वजाईसु ॥ ६०१७ ॥ 18 'मत्यातुरे' आगाढे कार्ये यथाला आलेपो म्रक्षणं वा यः प्रथम लभ्यते तेनैव चिकित्सा कुर्वन्ति । कुत्र नाम 'परिपाटिः' क्रमो विद्यते । । इदमेव व्यनक्ति-यः 'सद्विभवः' विद्य- मानविभूतिस्तत्र चिकित्सायां क्रियमाणायां 'आनुपूर्वी चिकित्साशास्त्रमणिता परिपाटिः 'युज्यते' घटते, न पुनः सर्वजातिपु, अतः किमत्र क्रमनिरीक्षणेन ? इति ।। ६०१७ ॥ सुत्तम्मि कड्डियम्मि, आलेव ठविति चउलहू होति । आणाइणो य दोसा, विराहणा इमेहिँ ठाणेहिं ।। ६०१८॥ सूत्रार्थकथनेन सूत्रे आकृष्टे सति नियुक्तिविस्तर उच्यते-यदि आलेपं रात्रौ स्थापयति तदा चतुर्लघु, आज्ञादयश्च दोपाः, विराधना चामीभिः स्थानैर्भवति ॥ ६०१८॥ निद्धे दवे पणीए, आवजण पाण तकणा झरणा । आर्यक विवच्चासे, सेसे लहुगा य गुरुगा य ॥ ६०१९ ।। 26 सिग्घे द्रवे प्रणीते आलेपे स्थापिते प्राणिनामापतनं तर्कणं 'क्षरणं च तस्य वादेः स्यन्दनं भवति । अत्र दोपभावना प्राग्वत् । 'आतङ्के च' रोगे विपर्यासेन क्रियाकरणे वक्ष्यमाणं प्राय- श्चित्तम् । "सेसि" ति आगाढा-ऽनागाढकारणमन्तरेण यदि परिवासयति ततः प्राशुकादौ स्थाप्यमाने चतुर्लघु, अप्राशुकादौ चतुर्गुरु ॥ ६०१९ ॥ इदमेव व्याचष्टे- १°न्ति आयुर्वेदविदः । कुत्र का० ॥ २ प्रदर्शितावाक्षेप-परिहारौ भाष्यकृता । सम्प्रति नियुक्तिविस्तरः इत्यवतरणं का० ॥ ३ तान्येव दर्शयति इत्यवतरणं कां ॥ ४ स्निग्धं द्रवं प्रणीतं च प्रयमप्यनन्तरसूने व्याख्यातम् । एवंविधे त्रिविधेऽपि आलेपे स्थापिते 'प्राणिनां मक्षिकाप्रभृतीनामापतनं 'तर्कणं च' गृहकोलिकादीनां तान प्रति अभिलापः 'क्षरणं च तस्य द्रवादेःभाजनात् स्यन्दनं का० ॥ 20 3 ·, - . माल्यगाया ६०१५-२४] पश्चम उद्देशः। १५८९ ति चिय संचयदोसा, तयाविसे लाल छिवण लिहणं वा। अंबीभूयं विइए, उज्झमणुज्झति जे दोसा ॥ ६०२० ॥ त एव सञ्चयादयो दोषा मन्तव्याः, स्वग्विषः सर्पः स्पृशेत् , लालाविषो वा जिहया लेहनं कुर्यात् , द्वितीये च दिनेऽम्लीमूतं तदुज्झ्यते, अनुज्झतो वा ये दोषास्तान प्रामोति ॥६०२०।। यत एते दोषास्ततः- दिवसे दिवसे गहणं, पिट्ठमपिढे य होइ जयणाए। आगाढे निक्खिवणं, अपिट्ठ पिढे य जयणाए ॥६०२१ ॥ यदा ग्लानार्थमालेपेन प्रयोजनं भवति तदा दिवसे दिवसे ग्रहणं विधेयम् । तत्र प्रथम पिष्टस्य पश्चादपिष्टस्यापि यतनया ग्रहणं कर्तव्यं भवति । आगाढे च ग्लानत्वे आलेपस्य निक्षेपर्ण परिवासनमपि कुर्यात्, तदप्यपिष्टस्य पिष्टस्य वा यतनया कर्तव्यम् ।। ६०२१ ।। 10 अथातकव्यत्यासं व्याख्याति- आगा अणागाई, अणगाढे वा वि कुणइ आगाढं। एवं तु विवच्चासं, कुणइ व वाए कफतिगिच्छं ॥ ६०२२ ॥ आगाढे ग्लानत्वेऽनागाढां क्रियां करोति चतुर्गुरु । अनागाढे वा आगाढां करोति चतुर्लधु । यद्वा वाते चिकित्सनीये कफचिकित्सां करोति, उपलक्षणमिदम् , तेन कफे चिकित्सनीये 15 वातं चिकित्सते इत्याद्यपि द्रष्टव्यम् । एष विपर्यासो मन्तव्यः ॥ ६०२२ ॥ अथ "सेसे लहुगा य गुरुगा य" (गा० ६०१९) ति पदं व्याचष्टे- अगिलाणो खलु सेसो, दवाईतिविहआवइजढो वा । पच्छित्ते मग्गणया, परिवासितस्सिमा तस्स ॥ ६०२३ ॥ 'शेषो नाम य आगाढोऽनागाढो वा ग्लानो न भवति, यो वा द्रव्य-क्षेत्र-कालापट्टेदात् त्रिवि-20 धया आपदा 'जहा' मुक्तः स शेष उच्यते । तस्य परिवासयत इयं प्रायश्चित्तमार्गणा ॥६०२३॥ फासुगमफासुगे वा, अचित्त चिचे परिचणंते वा। असिणेह सिणेहगए, अणहाराऽऽहार लहु-गुरुगा॥ ६०२४ ॥ प्राशुकं स्थापयति चतुर्लघु, अपाशुकं स्थापयति चतुर्गुरु । अचिते स्थाप्यमाने चतुर्लधु, सचित्ते चतुर्गुरु । परीते चतुर्लधु, अनन्ते चतुर्गुरु । अलेहे चतुर्लघु, 'हगते' स्नेहावगाढे 25 चतुर्गुरु । अनाहारे चतुर्लघु, आहारे चतुर्गुरु ।। ६०२४ ॥ सूत्रस्- नो कप्पइ निग्गंथाण वा निग्गंथीण वा पारियासि- एणं तिल्लेण वा घएण वा नवणीएण वा वसाए वा १°षाः पूर्वसूत्रोकाः मम्तव्याः । तथा त्वग्विषः सर्पः स्पृशेत् । "स्पृशः फास-फंस- फरिस-छिव-छिहा इत्यादि (सिद्धहे०८-४-१८२) वचनात् स्पृशः छिवादेशः। लाला कां० ॥ २ ये संयमा-ऽऽत्मविराधनासमुत्था दोषा का ॥ ३॥ एतचिहान्तर्गतः पाठः का. एव वर्तते ॥ ४ वा मुक इत्युक्तम् । तस्य चाग्लानस्य त्रिविधापन्मुक्तस्य च रात्रौ परिका ॥

·- 5 15 सनियुक्ति-लघुभाष्य-वृचिके वृहत्कल्पसूत्रे [परिवासितप्रकृते सूत्रम् ४० गायं अन्भंगित्तए वा मक्खित्तए वा; नन्नत्य आगा- ढेहि रोगायकेहि ४०॥ अस्य सम्बन्धमाह- 'ससिणेहो असिणेहो, दिजइ मक्खित्तु वा तगं देति । सन्चो वा णालिप्पइ, दुहतो वा मक्खणे सूया ।। ६०२५ ।। आलेपः सलेहोऽनेहो वा दीयते, ततो यथा मेहेन म्रक्षणं क्रियते न वा तथाऽनेनाभिधीयते। यद्वा नणं प्रक्षित्वा 'तकम्' अनन्तरसूत्रोक्तमालेपं प्रयच्छन्ति । न वा सर्वोऽपि त्रण आलेप्यते । द्विधा वा म्रक्षणे सूचा कृता, व्रणोऽपि म्रक्ष्यते आलेपोऽपि प्रक्षितुं दीयत इति भावः ॥६०२५|| अनेन सम्बन्धेनायातस्यास्य व्याख्या-नो कल्पते परिवासितेन तैलेन वा घृतेन वा 10 नवनीतेन वा वसया वा गात्रम् 'अभ्यहितुं वा बहुकेन तैलादिना 'प्रक्षितुं वा स्वल्पेन तैलादिना, नान्यत्र गाढागाढेभ्यो रोगातभ्यः, तान् मुच्वा न कल्पते । दोषाश्चात्र त एव सञ्चयादयो मन्तव्याः ॥ आह-यद्येवं परिवासितेन न कल्पते प्रक्षितुं ततस्तदिवसानीतेन कपिण्यते ! सूरिराह- तदिवसमक्खणम्मि, लहुओ मासो उ होइ बोधचो। आणाइणो विराहण, धूलि सरक्खे य तसपाणा ॥ ६०२६ ।। तदिवसानीतेनापि यदि प्रक्षयति तदा लघुमासः आज्ञादयश्च दोषाः, विराधना च संय- मस्य भवति । तथाहि-प्रक्षिते गाने धूलिलंगति, 'सरजस्को वा' सचित्तरजोरूपो वातेनोद्धृतो लगति, तेन चीवराणि मलिनीक्रियन्ते, तेषां धावने संयमविराधना, स्नेहगन्धेन वा त्रसपाणिनो लगन्ति तेषां विराधनां भवेत् ॥ ६०२६ ॥ धुवणा-ऽधुवणे दोसा, निसिभत्तं उप्पिलावणं चेव । वउसत्त समुह तलिया, उन्बट्टणमाइ पलिमंथो ।। ६०२७ ॥ सेहेन मलिनीकृतानां चीवराणां गात्राणां वा धावना-ऽधावनयोरुभयोरपि दोपाः, तथाहि- यदि न घाव्यन्ते तदा निशिभक्तम् , अथ धाव्यन्ते ततः प्राणिनामुत्प्लावना भवेत् , उपकरण- शरीरयोर्वकुशत्वं च भवति । "समुइ" ति स एव हेवाको लगति । म्रक्षिते च गाने पादयोर्मा 25 धूली लगिज्यतीति कृत्वा तलिकाः पिनयति, तत्र गर्वो निर्दिवतेत्यादयो (गा० ३८५६) दोपाः । यावच्च गात्रस्योद्वर्तनादिकं करोति तावत् सूत्रार्थपरिमन्यो भवति ॥ ६०२७ ॥ १आगाढाणागा का० ॥२वणस्यालेपः सस्नेहोऽस्नेहो वा दीयते । तत्र यथाऽस्नेहो दातव्यस्तथा पूर्वसूचे उक्तम् । सनेहे त्वालेपे दातव्ये यथा स्नेहेन म्रक्षणं क्रियते न चा तथाऽनेन सूत्रेण विधिरभिधीयते । यद्वा व्रणं म्रक्षित्वा 'तकम् अनन्तरसूत्रोक्तमालेप प्रयच्छन्ति, अतोऽपि म्रक्षणसूत्रमवश्यं वक्तव्यम् । न वा सर्वोऽपि व्रण आलेप्यते किन्तु कोऽपि केवलं म्रक्ष्यत एवेति म्रक्षणसूत्रमारभ्यते । द्विधा वा म्रक्षणे सूचा कां० ॥ ३न्यत्रागादा-ऽनागाढे कां ॥ ४ यदि भगवत्पतिपिद्धमिति कृत्वा धावनं न करोति तदा निशिकां ॥ 20 ·- - भाण्यगाथाः ६०२५-३२] पञ्चमं उद्देशः। १५९१ तदिवसमक्खणेण उ, दिट्ठा दोसा जहा उ मक्खिजा। अद्धाणेणुवाए, वाय अरुग कच्छु जयणाए ॥ ६०२८॥ तदिवसम्रक्षणेन जनिता एते दोषा दृष्टाः । द्वितीयपदे यथा प्रक्षयेत् तथाऽभिधीयते- अध्वगमनेनातीव 'उद्धातः परिश्रान्तः, वातेन वा कटी गृहीता, 'अरु' व्रणं तद्वा शरीरे जातम्, 'कच्छु: पामा तया वा कोऽपि गृहीतस्ततो यतनया म्रक्षयेदपि ॥६०२८॥ तामेवाह- सन्नाईकयकलो, धुविउं मक्खेउ अच्छए अंतो। परिपीय गोमयाई, उव्वट्टण धोवणा जयणा ॥ ६०२९ ॥ संज्ञागमनम् आदिशब्दाद् भिक्षागमनादिकं च कार्य कृतं येन स संज्ञादिकृतकार्यः, सर्वाणि बहिर्गमनकार्याणि समाप्येत्यर्थः । स यावन्मात्रं गात्रं प्रेक्षणीयं तावन्मात्रमेव धावित्वा प्रक्षाल्य ततो प्रक्षयति । प्रक्षयित्वा च प्रतिश्रयस्यान्तः तावदास्ते यावत् तेन गात्रेण तत् 10 तैलादिकं प्रक्षणं परिपीतं भवति । ततो गोमयादिना तस्योद्वर्तनं कृत्वा यतनया यथा प्राणिनां प्लावना न भवति तथा धावनं कार्यम् ॥ ६०२९ ॥ जह कारणे तदिवस, तु कप्पई तह भवेज इयरं पि । आयरियवाहि वसभेहि पुच्छिए विज संदेसो ॥ ६०३० ॥ यथा कारणे तदिवसानीतं प्रक्षणं कल्पते तथा 'इतरदपि' परिवासितं प्रक्षणं कारणे 15 कल्पते । कथम् । इति चेद् अत आह-आचार्यस्य कोऽपि व्याधिरुत्पन्नः, ततो वृषमैवैद्यः पूर्वोक्तेन विधिना प्रष्टव्यः । तेन च पृष्टेन 'सन्देशः' उपदेशो दत्तो भवेत् , यथा-शतपाका- दीनि तैलानि यदि भवन्ति ततश्चिकित्सा क्रियते ॥६०३०॥ ततः किं कर्तव्यम् ! इत्याह-- सयपाग सहस्सं वा, सयसहस्सं व हंस-मरुतेल्लं । दूराओ वि य असई, परिवासिजा जयं धीरे ।। ६०३१ ॥ शतपाकं नाम तैलं तद् उच्यते यद् औषधानां शतेन पच्यते, यद्वा एकेनाप्यौंषधेन शतवाराः पकम् । एवं सहस्रपाकं शतसहस्रपार्क च मन्तव्यम् । हंसपार्क नाम हंसैन औषध- सम्भारभृतेन यत् तैलं पच्यते । मरुतैलं-मरुदेशे पर्वतादुत्पद्यते । एवंविधानि दुर्लभ- द्रव्याणि प्रथमं तदेवसिकानि मार्गणीयानि । अथ दिने दिने न लभ्यन्ते ततः पञ्चकपरिहाण्या चतुर्गुरुमाप्तो दूरादप्यानीय 'धीरः' गीतार्थों 'यतनया' अल्पसागारिके स्थाने मदनचीरेण 28 वेष्टयित्वा परिवासयेत् ॥ ६०३१ ॥ इदमेव सुव्यक्तमाह- एयाणि मक्खणट्ठा, पियणद्वा एवं पतिदिणालंमे । पणहाणीए जहउँ, चउगुरुपत्तो अंदोसाओ ।। ६०३२.।। 'एतानि' शतपाकादीनि तैलानि म्रक्षणार्थ पानार्थं वा प्रतिदिनं यदि न लभ्यन्ते ततः पश्चकपरिहाण्या यतित्वा चतुर्गुरुकं यदा प्राप्तो भवति तदा परिवासयन्नपि 'अदोषः न प्राय- 30 श्चित्तमा । सर्वथैवालामे गुरूणां हेतोरात्मनाऽपि यतनया पचन्ति ॥ ६०३२ ।। ॥ परिवासितप्रकृतं समाप्तम् ॥ १। एषायतनामन्तव्या ॥६०२९॥ जह को० ॥२ अदोसाय तीमा अदोसो उमी०॥ 30 ·१५९२ सनियुक्ति लघुभाष्य-वृत्तिके बृहत्कल्पसूत्रे [व्यवहारप्रकृते सूत्रम् ४१ B 10 व्य व हारप्रकृतम् सूत्रम्-- परिहारकप्पट्ठिए भिक्खू बहिया थेराण वेयावडि- याए गच्छेज्जा, से य आहच्च अइकमिजा, तं च थेरा जाणिज्जा अप्पणो आगमेणं अन्नेसि वा अंतिए सुच्चा, ततो पच्छा तस्स अहालहुसए नाम ववहारे पट्टवेयव्वे सिया ४१॥ अस्स सम्बन्धमाह- निकारणपडिसेवी, अजयणकारी व कारणे साहू । अदुवा चिअत्तकिच्चे, परिहार पाउणे जोगो ॥६०३३ ॥ निष्कारणे गात्रम्रक्षणादिकं प्रतिसेवितुं शीलमस्येति निष्कारणप्रतिसेवी सः, तथा कारणे वा यो 'अयतनाकारी' पूर्वोक्तयतनां विना गात्रम्रक्षणविधायी साधुः, अथवा यः 'त्यक्त- कृत्यः' नीरुग्भूतोऽपि तदेव बृक्षणादिकमुपजीवति स परिहारतपः प्रामुयादिति 'योगः' सम्बन्धः॥ ६०३३ ।। अनेन सम्बन्धेनायातस्यास्य व्याख्या-परिहारकल्पस्थितो भिक्षुः 'बहिः' अन्यत्र नगरादौ 'स्थविराणाम् आचार्याणामादेशेन वैयावृत्यार्थ गच्छेत् । किमुक्तं भवति ?--अन्यसिन् गच्छे केयाञ्चिदाचार्याणां वादी नास्तिकादिक उपस्थितः, तेषां च नास्ति वादलब्धिसम्पन्नः, ततस्त्रे येषामाचार्याणां स परिहारिकस्तेषामन्तिके सवाटकं प्रेषयन्ति, स च सङ्घाटको घूते-वादिनं कमपि मुत्कलयत । एवमुक्ते ते आचार्याः परिहारिक परवादिनिग्रहक्षमं मत्वा तत्र प्रेषयन्ति । 20 ततस्तदादेशादसौ परिहारतपो वहमान एव तत्र गच्छेत् । इदं च महत् प्रवचनस्य वैयावृत्यं यद् अग्लान्या परवादिनिग्रहणम्, ततस्तदर्थ गतः 'सः' परिहारिक: "आहच" कदाचिद् 'अतिक्रामेत् पादधावनादिकं प्रतिसेवेत, 'तच्च' प्रतिसेवनं 'स्थविराः' मौलाचार्या आत्मनः 'आगमेन' अवध्याद्यतिशयज्ञानेनान्येषां वाऽन्तिके श्रुत्वा जानीयुः । 'ततः पश्चात्' तत्सरि- ज्ञानानन्तरं 'तस्य' परिहारिकस्य 'यथालघुखको नाम' स्तोकप्रायश्चित्तरूपो व्यवहारः प्रताप- यितव्यः स्यादिति सूत्रार्थः ।। अथ भाष्यम्-- परिहारिओ य गच्छे, आसण्णे गच्छ वाइणा कजं । आगमणं तहिं गमणं, कारण पडिसेवणा पाए ॥ ६०३४ ॥ परिहारिकः कापि गच्छे विद्यते, कचिच्चासन्नेऽन्यगच्छे वादिना कार्यमुत्पन्नम्, ततः 'तत्र' गच्छे 'आगमनम्' अन्यगच्छात् सङ्घाटक आगतः, तेन च 'वादी प्रेण्यताम्' इत्युक्त 80गुरोरादेशात् परिहारतपोवहमानस्यैव तस्य तत्र गमनम्, तत्र गतेन तेन परवादी राजसभास- 15 " " .

·10 16 भाष्यगाथा: ६०३३-४०] पञ्चम उद्देशः। १५९३ मक्षं निष्पिष्टप्रश्न-व्याकरणः कृतः, ततः प्रवचनस्य महती प्रभावना समजनि, तेन च वादस्य कारणेऽमूनि प्रतिसेवितानि भवेयुः ॥ ६०३४ ।। पाया व दंता व सिया उधोया, वा-बुद्धिहेतुं व पणीयमतं । तं वातिगं वा मइ-सत्तहेर्ड, सभाजयट्ठा सिचयं व सुकं ॥ ६०३५ ॥ पादौ वा दन्ता वा प्रवचनजुगुप्सापरिहारार्थ धौताः 'स्युः भवेयुः । 'प्रणीतमक्तं वा । घृत-दुग्धादिकं "वा-बुद्धिहेतुं व" ति वाग्वेतोर्बुद्धिहेतोश्च मुक्तं भवेत् , "घृतेन वर्धते मेधा" इत्यादिवचनात् । 'वातिकं नाम' विकटं तद्वा मतिहेतोः सत्त्वहेतोर्वा सेवितं भवेत् । मतिर्नाम- परवाडुपन्यस्तस्य साधनस्यापूर्वापूर्वदूषणोहात्मको ज्ञानविशेषः, सत्त्व-प्रभूत-प्रभूततरमाषणे प्रवर्द्धमान आन्तर उत्साहविशेषः । समाजयार्थ वा शुलं 'सिचयं' वस्त्रं प्रावृतं भवेत् , "निता वस्त्रवता समा" इति वचनात् ॥ ६०३५ ॥ थेरा पुण जाणंती, आगमओ अहव अण्णओ सुचा । परिसाए मज्झम्मि, पट्ठवणा होइ पच्छित्ते ॥६०३६ ॥ एवमादिकं तेन प्रतिसेवितं 'स्थविराः' सूरयः पुनरागमतो जानीयुः, अथवा अन्यतः भुत्वा, ततस्तस्य भूयः समागतस्य पर्षन्मध्ये प्रायश्चित्तस्य प्रस्थापना कर्तव्या भवति ॥६०३६ ।। इदमेव व्याचष्टे- नव-दस-चउदस-ओही-मणनाणी केवली य आगमिङ । सो चेवऽण्णो उ भवे, तदणुचरो वा वि उवगो वा ।। ६०३७ ।। ये स्थविरा नवपूर्विणो दशपूर्विणश्चतुर्दशपूर्विणोऽवधिज्ञानिनो मनःपर्यायज्ञानिनः केवलज्ञा- निनो वा ते 'आगम्य' अतिशयेन ज्ञाला प्रायश्चित्तं दधुः । मन्यो नाम 'स एव' परिहारिक- स्तन्मुखादालोचनाद्वारेण श्रुत्वा, यद्वा ये तस्य-परिहारिकस्यानुचराः-सहायाः प्रेषितास्तैः कथि-20 तम् । 'उवको नाम अन्यः कोऽपि तिर्यगापतितो मिलितः, तेषां गच्छसत्को न भवतीत्यर्थः, तेन वा कथितम् , यथा-एतेनामुकं पादधावनादिकं प्रतिसेवितम् ॥ ६०३७ ॥ ततः- तेसि पञ्चयहे, जे पेसविया सुयं व तं जेहिं । भयहेउ सेसगाण य, इमा उ आरोवणारयणा ॥ ६०३८॥ ये तेन साई प्रेषिता यैर्वाऽप्रेषितैरपि प्रतिसेवनं श्रुतं 'तेषाम्' उभयेषामप्यपरिणामकानां 25 प्रत्ययहेतोः 'शेषाणां च अतिपरिणामिकानां भयोत्पादनहेतोरियम् 'आरोपणारचना' व्यवहार- प्रस्थापना सूरिभिः कर्तव्या ।। ६०३८॥ गुरुओ गुरुअतराओ, अहागुरूओ य होइ ववहारो। लहुओ लहुयतराओ, अहालहू होइ ववहारो॥६०३९ ॥ लहुसो लहुसतराओ, अहालहूसो अ होइ ववहारो। एतेसि पच्छित्तं, वुच्छामि अहाणुपुचीए ॥ ६०४०॥ व्यवहारविविधः, तद्यथा-गुरुको लघुको लघुखकश्च । तत्र यो गुरुकः स त्रिविधः, १धोया, वुद्धीय हेतुं तामा०॥ २'त् । तदिति' लोकप्रसिद्ध 'वातिकं नाम' कां॥ - 30 1 ·. P सनियुक्ति-लघुभाष्य-वृत्तिके वृहत्कल्पसूत्र [व्यवहारप्रकृते सूत्रम् ४१ तद्यथा-गुरुको गुरुतरको यथागुरुकंश्च । लघुकोऽपि त्रिविधः, तद्यथा-लघुर्लघुतरो यथा- लघुश्च । लघुखकोऽपि त्रिविधः, तद्यथा-लघुत्रको लघुस्खतरको यथालघुखकश्च । एतेषां व्यवहाराणों 'यथानुपूर्व्या यथोक्तपरिपाट्या प्रायश्चित्तं वक्ष्यामि । किमुक्तं भवति ?--एतेषु व्यवहारेषु समुपस्थितेषु यथापरिपाच्या प्रायश्चित्तपरिमाणमभिधास्से ॥ ६०३९ ॥ ६०१०॥ । यथाप्रतिज्ञातमेव करोति-- गुरुगो य होइ मासो, गुरुगतरागो भवे चउम्मासो । अहगुरुगो छम्मासो, गुरुगे पक्खम्मि पडिवत्ती ॥ ६०४१ ॥ गुरुको नाम व्यवहारः 'मासः' मासपरिमाणः, गुरुके व्यवहारे समापतिते मास एकः प्रायश्चित्तं दातव्य इति भावः । एवं गुरुतरको भवति 'चतुर्मासः' चतुर्मासपरिमाणः । यथा- 10 गुरुकः षण्मासः' षण्मासपरिमाणः । एषा 'गुरुकपक्षे गुरुकव्यवहारे त्रिविधे यथाक्रम प्राय- श्चित्तप्रतिपत्तिः ॥ ६०४१॥ सम्प्रति लघुक-लघुस्खकन्यवहारविषयं प्रायश्चित्तपरिमाणमाह- तीसा य पण्णवीसा, वीसा वि य होइ लहुयपक्खम्मि । पन्नरस दस य पंच य, अहालहुसगम्मि सुद्धो वा ॥ ६०४२ ॥ लघुको व्यवहारस्त्रिंशदिवसपरिमाणः, एवं लघुतरकः पञ्चविंशतिदिनमानः, यथालघुको * विंशतिदिनमानः, एषा लघुकव्यवहारे त्रिविधे यथाक्रम प्रायश्चित्तप्रतिपत्तिः। लघुखको व्यवहारः पञ्चदशदिवसप्रायश्चित्तपरिमाणः, एवं लघुखतरको दशदिवसमानः, यथालघुस्खकः 'पञ्चदिव- सानि' पञ्चदिवसप्रायश्चित्तपरिमाणः । यद्वा यथालघुखके व्यवहारे 'शुद्धः' न प्रायश्चित्तमाक् ॥६०४२ ॥ अथ के व्यवहारं केन तपसा पूरयति ! इति प्रतिपादनार्थमाह-- गुरुगं च अट्ठमं खलु, गुरुगतरागं च होइ दसमं तु । अहगुरुग दुवालसमं, गुरुगे पक्खम्मि पडिवची ।। ६०४३ ॥ गुरुकं व्यवहारं मासपरिमाणमष्टमं कुर्वन् पूरयति । किमुक्तं भवति ?-गुरुकं व्यवहार मासपरिमाणमष्टमेन वहति । तथा गुरुकतरकं चतुर्मासप्रमाणं व्यवहारं दशमं कुर्वन् पूरयति, दशमेन वहतीत्यर्थः । यथागुरुकं षण्मासप्रमाणं 'द्वादशं कुर्वन्' द्वादशेन वहन् पूरयति । एषा 'गुरुकपक्षे गुरुन्यवहारपूरणविषये तपःप्रतिपत्तिः ॥ ६०४३ ॥ छटुं च चउत्थं वा, आयंबिल एगठाण पुरिमलै । निव्वीयं दायवं, अहालहुसगम्मि सुद्धो वा ।। ६०४४ ॥ लघुकं व्यवहारं त्रिंशदिनपरिमाणं षष्ठं कुर्वन् पूरयति, लघुतरकं पञ्चविंशतिदिवसपरिमाणं व्यवहारं चतुर्थ कुर्वन् , यथालघुकं व्यवहारं विंशतिदिवसमानमाचाम्लं कुर्वन् पूरयति । एषा लघुकत्रिविधव्यवहारपूरणे तपःप्रतिपत्तिः । तथा लघुखकव्यवहारं पञ्चदशदिवसपरिमाणमेक- 80 स्थानकं कुर्वन् पूरयति, लघुखतरकं व्यवहारं दशदिवसपरिमाणं पूर्वार्द्ध कुर्वन् , यथालधुखक- व्यवहारं पञ्चदिनप्रमाणं निर्विकृतिकं कुर्वन् पूरयति । एतेषु गुरुतरादिषु व्यवहारेण्वनेनैव क्रमेण तपो दातव्यम् । यदि वा यथालघुखके व्यवहारे प्रस्थापयितव्ये स प्रतिपन्नपरिहारतपः- १ एतदनन्तरम् ग्रन्थानम्-७५०० इति कां..॥ - 20 25 ·- - भाष्यगाथा ६०११-१७] पञ्चम उद्देशः। १५९५ प्रायश्चित्त एवमेवालोचनापदानमात्रतः शुद्धः क्रियते, कारणे यतनया प्रतिसेवनात् ॥६०४४॥ एवं प्रस्तारं रचयित्वा सूरयो मणन्ति- जं इत्थं तुह रोयइ, इमे व गिण्हाहि अंतिमे पंच । हत्थं व भमाडेउं, जं अकमते तगं वहइ ॥६०४५ ॥ यद् 'अत्र' अमीषां प्रायश्चित्तानां मध्ये तब रोचते तद् गृहाण, अमूनि वाऽन्तिमानि पञ्च-5 रात्रिन्दिवानि गृहाण । एवमुक्ते स यथालधुखकं प्रायश्चित्तं गृह्णाति । अथवा हस्तं भ्रामयित्वा यत् प्रायश्चित्तं गुरव आक्रामन्ति तकद् गृहाति ॥ ६०१५॥ सूरयश्चेदं तं प्रति भणन्ति- उम्भावियं पवयणं, थोवं ते तेण मा पुणो कासि । अंइपरिणएसु अन्न, वेइ वहतो तगं एयं ॥ ६०४६ ॥ त्वया परवादिनं निगृह्णता प्रवचनमुद्भावितं तेन तोकं ते प्रायश्चित्तं दत्तम् , मा पुनर्मूयो- 10 ऽप्येवं कार्षीः । अथातिपरिणता अपरिणताश्च चिन्तयेयु:-'एष तावद् एतावन्मात्रेण मुक्तः' इति ततो यदि तस्य 'अन्यद्' अपरं प्राचीनं तपोऽपूर्ण तदा तदेव वहमानोऽतिपरिणामिका- दीनां पुरतो गुरून भणति-एतत् प्रायश्चित्तं युष्माभिर्दत्तं वहामीति ॥ ६०१६ ॥ ॥ व्यवहारप्रकृतं समाप्तम् ॥ 16 D 20 पुला क भक्त प्रकृतम् सूत्रमू- निगंथीए य गाहावइकुलं पिंडवायपडियाए अणु- प्पविद्याए अन्नयरे पुलागभत्ते पडिग्गाहिए सिया, सा य संथरिजा, कप्पड़ से तद्दिवसं तेणेव भत्तट्टेणं पज्जोसवित्तए, नो से कप्पइ दुच्चं पि गाहावइकुलं पिंडवायपडियाए पविसित्तए; सा य नो संथरेजा, एवं से कप्पइ दुचं पि गाहावइकुलं पिंडवायपडि- याए पविसित्तए ४२॥ अस्य सम्बन्धमाह- उत्तरियपचयट्ठा, सुत्तमिणं मा हु हुल बहिभावो । जससारक्खणमुभए, सुत्तारंभो उ वाणीए ॥ ६०४७॥ १ अपरिग्णयस्स अन्नं तामा० । एतदनुसारेणेव चूर्णिः । दृश्यतां टिप्पणी २ ॥ २ अथाति- परिणताश्चिन्त मो० ले० । “जति य अपरिणामया चिंतेवा-एस एतिएणं मुक्को" इत्यादि चूर्णौ । "अतिपरिणया चिंतेजा-एस एत्तिल्लएणं मुक्को" इत्यादि विशेपचूणौ ॥ 25 ·10 १५९६ सनियुक्ति-लघुभाष्य-वृत्तिके वृहत्कल्पसूत्रे (पुलाकभक्तप्रकृते सूत्रम् १२ लोकोतरिकाणाम्-अपरिणामका-ऽतिपरिणामकानां प्रत्ययार्थं सूत्रमिदमनन्तरमुक्तम् , मा तेषां वहिर्मावो भवेदिति कृत्वा । अयं तु व्रतिनीविषयः प्रस्तुतसूत्रस्यारम्भः, 'उभये'. लोके लोकोत्तरे च यशःसंरक्षणार्थ क्रियते ॥ ६०४७ ॥ अनेन सम्बन्धेनायातस्यास्य व्याख्या--निम्रन्थ्या गृहपतिकुलं, पिण्डपातप्रतिज्ञयाऽनुपवि- इष्टया 'अन्यतरद्' धान्य-न्ध-रसपुलाकानां वल्ल-विकट-दुग्धादिरूपाणामेकतरं पुलाकमक्त प्रतिगृहीतं स्यात् , सा च तेनैव मुक्तेन 'संस्तरेत्' दुर्भिक्षाद्यमावाद् निर्वहेत्, ततः कल्पते तस्यास्तदिवसं तेनैव भक्तार्थेन 'पर्युषितुं निर्वाहयितुम् । नो "से" तस्याः कल्पते द्वितीयमपि वारं गृहपतिकुलं पिण्डपातप्रतिज्ञया प्रवेष्टुम् । अथ सा न संस्तरेत् ततः कल्पते तस्या द्वितीयमपि वारं गृहपतिकुलं पिण्डपातप्रतिज्ञया प्रवेष्टुमिति सूत्रार्थः ।। अथ नियुक्ति-भाष्यविस्तरः- तिविहं होइ पुलागं, धण्णे गंधे य रसपुलाए थे। चउगुरुगाऽऽयरियाई, समणीणुद्दद्दरग्गहणे ॥ ६०४८ ।। त्रिविधं पुलाकं भवति, तद्यथा-धान्यपुलाकं गन्धपुलाकं रसपुलाकं चेति । एतत् सूत्र- आचार्यः प्रवर्तिन्या न कथयति चतुर्गुरु, आदिशब्दात् प्रवर्तिनी निम्रन्थीनां न कथयति 15 चतुर्गुरु, निम्रन्थ्यो न प्रतिशृण्वन्ति मासलघु । श्रमणीवामपि ऊर्द्धदरे-सुभिक्षे पुलाकं गृह्यतीनां चतुर्गुरु ।। ६०४८ ॥ अथ त्रीण्यपि धान्यपुलाकादीनि व्याचष्टे- निप्फावाई धन्ना, गंधे वाइग-पलंडु-लसुणाई । खीरं तु रसपुलाओ, चिंचिणि-दक्खारसाईया ।। ६०४९ ॥ निष्पावा:-बल्लास्तदादीनि धान्यानि धान्यपुलाकम् । तथा वाइग-विकटं पलाडु-लशुने च-प्रतीते तदादीनि यान्युत्कटगन्धानि द्रव्याणि तद् गन्धपुलाकम् । यत् पुनः क्षीरं यो वा चिश्चिणिकाया:-अम्लिकाया रसो द्राक्षारसो वा आदिशब्दाद् अपरमपि यद् मुक्तमतिसारयति तत् सर्वमपि रसपुलाकम् ॥ ६०४९ ।। अयं किमर्थमेतानि पुलाकान्युच्यन्ते ? इत्याह- आहारिया असारा, करेंति वा संजमाउ णिस्सारं । निस्सारं व पवयणं, दडे तस्से विणिं विति ॥ ६०५० ।। इह पुलाकमसारमुच्यते, तत आहारितानि सन्ति वल्लादीनि यतोऽसाराणि ततः पुलाकानि भण्यन्ते । 'संयमाद्वा' संयममङ्गीकृत्य यतः क्षीरादीनि निःसारी साध्वीं कुर्वन्ति ततस्तान्यपि पुलाकानि । प्रवचनं वा निःसारं यतः 'तत्सेविनी तेपां-विकटादीनां सेवनशीलां संयतीं दृष्ट्वा जना ब्रुवते ततस्तानि पुलाकानि उच्यन्ते ॥ ६०५० ॥ एषु दोषानाह- आणाइणो य दोसा, विराहणा मजगंध मय खिंसा । निरोहेण व गेलणं, पडिगमणाईणि लजाए ॥६०५१ ।। १ "उत्तरिय" त्ति पदैकदेशे पदसमुदायोपचाराद् लोको का० ॥ २त्रम् 'इदम्' परिहारिकविपयमनन्तर का० ॥ ३ य । उहहरे निग्गंधीण गेण्हणे चउगुरु आयरिय- मादी । नाभा०॥ ४'त्याशङ्ख्याह कां० ॥ 25 30 ·15 भाष्यगाथा: ६०१८-५४] पञ्चम उद्देशः। १५९७ एषां त्रयाणामपि पुलाकानां ग्रहणे आज्ञादयो दोषाः, विराधना च संयमा-ऽऽत्मविषया भवति । तथा गन्धपुलाके पीते सति मद्यगन्धमाघ्राय मदविह्वलां वा तां दृष्ट्वा लोकः खिसां कुर्यात् । धान्यपुलाके पुनराहारिते वायुकायः प्रभूतो निर्गच्छति, ततो यदि मिक्षार्थ प्रविष्टा तस्य निरोधं करोति तदा लानत्वं भवेत् , अथ वायुकार्य करोति तत उड्डाहो भवेत् , उड्डाहिता च लज्जया प्रतिगमनादीनि कुर्यात् । एवं रसपुलाकेऽपि क्षीरादौ पीते भिक्षा प्रविष्टा यदि संज्ञामागच्छन्ती निरुणद्धि ततो ग्लानत्वम् , अथ न निरुणद्धि ततो व्युत्सृजन्ती केनापि दृष्टा लजया प्रतिगमनादीनि कुर्यात् ॥ ६०५१ ॥ किञ्च- वसहीए वि गरहिया, किमु इत्थी बहुजणम्मि सक्खीवा लाहुकं पिल्लणया, लजानासो पसंगो य ।। ६०५२ ॥ 'स्त्री निम्रन्थी सक्षीबा' मद्यमदयुक्ता वसतावपि वसन्ती गर्हिता किं पुनर्बहुजने पर्यटन्ती : 110 तथाहि-तां मदविला आपतन्ती प्रपतन्ती आलमालानि च प्रलपन्तीं दृष्ट्वा लोकः प्रवचनस्थ "लाहुर" लाघवं कुर्यात्-अहो ! मत्तवालपाखण्डमिदमित्यादि । मदेन चाचेतना सजाता सती प्रार्थनीया सा भवति । तत उद्रामकादयस्तस्याः 'प्रेरणां' प्रतिसेवनां कुर्युः । मदवशेन च यदपि तदपि प्रलपन्त्या लज्जानाशो भवेत् । ततश्च प्रतिसेवनादावपि प्रसङ्ग स्यात् ॥ ६०५२॥ घुनह गई सदिट्ठी, जहा य रत्ता सि लोयण-कबोली। अरहइ एस पुताई, णिसेवई सज्झए गेहे ॥ ६०५३ ।। तां तथामदभावितां दृष्ट्या लोको ब्रूयात्-~-यथाऽस्या गतिः सदृष्टिः' दृष्टियुक्ता धूर्णते, यथा चास्या लोचन-कपोला रक्ता दृश्यन्ते तथा नूनमहत्येषा 'पुताकी' देशीवचनत्वाद् उद्धा- मिका ईदृशीं विडम्बनामनुभवितुम् या 'सध्वजगेहानि कल्पपालगृहाणि निषेवते ॥६०५३।। त्रिविधेऽपि पुलाके यथायोगममी दोषाः- छकायाण विराहण, वाउभय-निसग्गओ अवन्नो य... उज्झावणमुझंती, सइ असइ दवम्मि उडाहो ॥ ६०५४ ॥ मंदविहला.षण्णामपि कायानां विराधनां कुर्यात् । धान्यपुलाकेन क्षीरेण वा मुक्तेन वायु- काय उमयं च-संज्ञा कायिकीरूपं समागच्छेत् , ततो भिक्षां हिण्डमाना यदि तेषां निसर्ग करोति ततः प्रवचनस्याव! भवेत् , परावग्रहे, वा व्युत्सृष्टं पुरीषादिकमवग्रहखामिनस्तस्या: 25 पार्थाद् उज्झापयन्ति खयमेव वा ते गृहस्था, उज्झन्ति । "सइ असइ दवम्मि उडाहु" ति अस्ति द्रवं परं कलुषं स्त्रोकं वा नास्ति वा मूलत एव द्रवं तेत उभयथाऽपि , प्रवचनस्योड्डाहो १ अत्र क्षीवो मत्त इति यद्यप्येकार्थी शब्दो तथाप्यत्र क्षीवशब्दो भावप्रधानतया मदपर्यायः, ततोऽयमर्थः-स्त्री' कां ॥२°ला । रत्त त्ति एस सुत्ता, णिसेवई तामा० ॥ ३ हानि' ध्वजः-कल्पपालस्तेन सहितानि गृहा कां० । “सज्झया कलालगिहा" इति चूणों विशेपचूर्णी च ॥ ४ गन्धपुलाके पीते सति मदविह्वला सा निर्बन्धी पण्णामपि कायानां विराधनां कुर्यात् । वल्लादिरूपधान्यपुलाकेन क्षीरेण वा भुक्तेन यथाक्रमं वायु का० ॥ ५तत एवं संक्षाव्युत्सर्गानन्तरं सति असति वा द्रवे उभः का. 20 ·10 । " 16 सनियुक्ति-लघुभाष्य-वृत्तिके बृहत्कल्पसूत्रे [पुलाकमक्कमकृते सूत्रम् ४२ भवेत् ॥ ६०५४॥ हिलो अह सक्खीवा, आसि हं संखवाइभजा वा । भग्गा व णाए सुविही, दुद्दिट्ट कुलम्मि गरहा य ॥ ६०५५ ॥ 'ह्य: कल्ये अन्यस्मिन् दिने, 'अथ' इति उपदर्शने, इयं 'सक्षीवा' मद्यमदयुक्ता आसीत् । 5"हं" इति वाक्यालङ्कारे । एवं गन्धपुलाकं भुक्तवतीं संयती जना उपहसन्ति । वायुकाय- शब्दं च श्रुत्वा ब्रवीरन्-~-अहो ! इयं शङ्खवादकस्य भार्या पूर्वमासीत् ; यद्वा भन्माऽनया इत्थं वायुकायेनानान्तं पूरयन्त्या "सुविही" अङ्गणमण्डपिका एवं प्रपञ्चयेयुः । “दुद्दिढ कुलम्मि गरिहा य" ति दुर्दृष्टधर्माणो अमी, कुलगृहं चैताभिरात्मीयं मलिनीकृतम् , एवं गर्दा भवति । ततश्च प्रतिगमनादयो दोषाः ॥ ६०५५ ॥ यत एवमतः- जहिँ एरिसों आहारो, तहिँ गमणे पुव्ववणिया दोसा । गहणं च अणामोए, ओमे तहकारणेण गया ॥६०५६ ॥ यत्र विषये 'ईदृशः' पुलाक आहारो लभ्यते तत्र निर्ग्रन्थीमिर्नेव गन्तव्यम् । यदि गच्छन्ति तदा त एव पूर्ववर्णिता दोषाः । अथावमा-शिवादिभिः कारणैर्गता भवेयुः, तत्र चाना- भोगेन पुलाकमक्तस्य ग्रहणं भवेत् ॥ ६०५६ ॥ ततः किम् ? इत्याह- गहियमणाभोएणं, वाइग वजं तु सेस वा भुंजे । मिच्छप्पियं तु भुत्तुं, जा गंधो ता न हिंडंती ॥ ६०५७ ।। यदि अनामोगेन पुलाकं गृहीतं भवति तदा "वाइगं' विकटं तदू वर्जयित्वा शेष 'वार विभाषया मुञ्जीरन् । किमुक्तं भवति? -यदि तदपर्याप्तमन्यच्च मक्तं लभ्यते तदा न मुञ्जते किन्तु तत् परिष्ठाप्यान्यद् भक्तं गृहन्ति; अथ पर्याप्तं तदा मुञ्जते, भुक्त्वा च तेनैव भक्तार्थेन 10 पर्युषयन्ति; विकटं तु सर्वथैव न भोक्तव्यम् । भिक्षुप्रियं नाम-पलाण्डु तत् पुनर्मुक्त्वा यावत् तदीयो गन्ध आगच्छति तावद् न हिण्डन्ते ।। ६०५७ ।। कारणगमणे वि तहिं, पुव्वं घेत्तूण पच्छ तं चेव । हिण्डण पिल्लण विइए, ओमे तह पाहुणहा वा ।। ६०५८ ॥ अंबमादिकारणैर्गतानामपि मद्य-पलाण्ड्ड-लशुनान्येकान्तेन प्रतिषिद्धानि । अथ पूर्वमनामो- 25 गादिना गृहीतं ततस्तद् गृहीत्वा पश्चात् तदेव भुक्त्वा तेनैव भक्तार्थेन तदिवसमासते न भूयो भिक्षामटन्ते । द्वितीयपदे द्वितीयमपि वारं मिक्षार्थ प्रविशेत् । 'अवर्म' दुर्भिक्षं तत्र पर्याप्तं न लभ्यते प्राधुणिका वा संयत्या समायातास्ततो भूयोऽपि मिक्षाहिण्डनं कुर्वाणानामियं यतना- "पिल्लण" त्ति धान्यपुलाके आहारिते यदि वायुकाय आगच्छेत् तत्रैकं पुनः पार्श्व प्रेर्य वायु १ किञ्च इत्सवतरण कां ॥ २°न्ति । धान्यपुलाकं च भुक्तवत्यास्तस्या वायु काः ।। ३ अथ 'अवमें दुर्मिक्षे "तहकारणेण" ति तथारूपेणान्येन वा अशिवादिना कारणेन गता कां० ॥ ४ 'शेष धान्यपुलाकादिकं 'पा' इति विभा' कां ॥ ५ इदमेव सविशेषमाह इत्यवतरणं कां ॥ ६'तत्र' तादृशेऽवमादिकारणैर्गमने सजातेऽपि मद्य-पलाण्डु-लशुना- दीनि गन्धपुंलाकान्येकान्तेन का० ॥ ५ .

·5 भाष्यगाथाः ६०५५-५९] पञ्चम उद्देशः। १५९९ कार्य निसृजन्ति । उपलक्षणमिदम् , तेन यदा संज्ञासम्मवस्तदा यदि अन्यासां संयतीनामासमा वसतिस्तदा तत्र गन्तव्यम् । तदभावे भावितायाः श्राद्धिकायाः पुरोहडादौ न्युसर्जनीयम् ॥६०५८॥ एसेव गमो नियमा, तिविह पुलागम्मि होइ समणाणं । नवरं पुण नाणनं, होइ गिलाणस्स वइयाए । ६०५९ ॥ एष एव 'गमः' प्रकारो नियमात् त्रिविधेऽपि पुलाके श्रमणानामपि भवति । नवरं पुनरत्र नानात्वम्लानस्य दुग्षादिकमानेतुं जिकायां साधवो गच्छेयुः, तत्र च गताः संस्तरन्त आत्मयोग्य रसपुलाकं न गृह्णन्ति, अथ न संस्तरन्ति ततः क्षीरादिकं मुक्त्वा न भूयो भिक्षा- मटन्ति । कारणे तु भूयोऽप्यटन्तस्तथैव यतनां कुर्वन्ति ॥ ६०५९ ।। ॥ पुलाकभक्तप्रकृतं समाप्तम् ॥ 10 ॥ इति श्रीकल्पाध्ययनटीकायां पञ्चमोद्देशकः समासः ॥ श्रीमचूर्णिवांसि तन्तव इह ज्ञेयास्तथा सनुरो- राम्नायो नलकस्तुरी बुधजनोपास्त्युद्भवा चातुरी । इत्येतैर्चिततान साधकतमैः श्रीपञ्चमोदेशके, जाच्यापोहपटीयसीमहमिमामच्छिद्रटीकापटीम् ॥ 15 १°न रसपुलाके मुक्ते सति यदा का ॥ २ अथ निर्धन्यानाममुमेव विधिमतिदि- शन्नाह इत्यवतरण का० ॥ ३ नानात्वं भवति-तेषां त्रिविधमपि पुलाकं गृहतां चतुर्लघुकार प्रायश्चित्तम् निर्गन्धीनां तु चतुर्गुरुकमुक्तमिति विशेषः । तथा द्वितीयपदे ग्लानस्य का॥ ४ इत्यतै रचिताऽत्र साधकतमः श्रीपञ्चमोद्देशके, जात्यापोहपटीयसी ख-पर- योराय टीकापटी कां॥

·No text on this page.

·श्रीआत्मानन्द-जैनग्रन्थरत्नमालायामयावधि मुद्रितानां ग्रन्थानां सूची। -0-0 ४४ योनिखवः ५-०-० ०-२-० प्रन्यनाम. मूल्यम्, अन्धनाम. ४ ५ समवसरणस्तवः सापचूरिका ४२८ सम्यक्रवकौमुदी ४२ क्षुलकमवावलि- ४२९ श्राद्धगुणविवरणम् प्रकरणम् सावचूरिकम् .-१-०४३० धर्मरत्रप्रकरणं सटीकम् ४ ३ लोकनालिद्वात्रिंशिका सटीका ०-२-०४३. कल्पसूत्र सुबोषिकाल्यया सावधरिका ०-१-० ध्याश्ययोपेतम् ४५ काळसप्ततिका- ४३२ उत्तराध्ययनसूत्रं सटीकम् प्रकरणम् सावरिकम् 0-9-६४३३ उपदेशसप्ततिका ४ ६ देहस्थितिस्तवः सावचूरिकः 0-9-0४३४ कुमारपालप्रबन्धः ४७ सिद्धदण्डिका सावचूरिका ४३५ आचारोपदेशः ४८ कायस्थितिस्तवः सरीकः ४३६ रोहिण्यशोकचन्द्रकथा ४.९ भावप्रकरण सटीकम् ४३७ गुरुगुणपत्रिंशत्पदग्नि- x.नवतस्वप्रकरणं भाग्यटीकोपेतम् ०-१२-० शिकाकुलक सटीकम् x विचारपञ्चाशिका सटीका ०-२० ४३८ ज्ञानसार सटीका x१२ वन्धपदनिशिका सटीका -२-० ३९ समयसारप्रकरणं सटीकम् ४१३ परमाणुखण्डपदनिशिका ४४. सुकृतसागरमहाकाव्यम् पुद्गलपदनिशिका निगोदपश्चिंशिका च सटीका ४४. धम्मिल्लकथा ५२ प्रतिमाशतकं लघुटीकायुवम् ४१४ श्रावकवसमा प्रकरणम् सावधूरिकम् ४४३ धन्यकथानकम् x१५ देववन्दनादिभाष्यx४४ चतुर्विंशत्तिजिनस्तुतिसंग्रहः नये साबचूरिकम् ०-५-० x४५ रोहिणेयकथानकम् ४१६ सिद्धपञ्चाशिका सटीका -- २-४४६ लघुक्षेत्रसमासप्रकरणं सटीकम् १-० १७ अमायउंछकुलकं सावचूरिकम् ०-२४० ४४७ वृहत्संग्रहणी सटीका २-८-० १८ विचारसप्ततिका सावचूरिका ४४८ श्राद्धविधिः सटीका २-७-० १९ अल्पवहुत्वविचारगर्भित महावीरx४९ षड्दर्शनसमुच्चयः सटीकः ३-०० स्त्रवनं महादण्डकस्तोत्रं ४५० पञ्चसंग्रहपूर्वाद्ध सटीकम् ३-८-० सावचूरिकम् ४५१ सुकृतसंकीर्तनम् २० पज्ञसूत्र सटीकम् ४५२ चरवार प्राचीनाः २. जम्बूखामिचरित्रम् कर्मग्रन्धाः सटीकाः २-४-० २२ रखपालनृपकथानकम् 0- ५-०४५३ सम्बोधसप्ततिका सटीका २३ सुक्करन्नावली ४५४ कुवलयमालाकथा २५ मेघदूवसमसालेखा ५५ सामाचारीप्रकरणं माराधक- २५ चेतोदूतम् विराधकचतुर्भही , सटीका ४२६ पर्युषणाटाहिकाच्यापमानम् - ६-० ५६ करुणावनायुधनाटकम् ४२७ चम्पकमाळाकथा ०-६-०४५७ कुमारपालमहाकाव्यम् ·२ १-०-० ०-४-० मन्थनाम. मूल्यम्. ५८ महावीरचरियम् ५९ कौमुदीमिन्नानन्द नाटकम् ६० प्रबुद्धरौहिणेयनाटकम् ६. धर्माभ्युदयनाटकं । सूक्तावलीच ३२ पत्र निर्ग्रन्थीप्रकरणम् सटीकम् ६३ रयणसेहरीकहा ६१ सिद्धप्राभृतं सटीकम् ६५ दानप्रदीपः ६६ बन्धहेतूदयविभगीप्रकरणं सटीकम् , जघन्योरकृष्टपदे एककालं गुणस्थान. केपु-बन्धहेतुप्रकरणं सटीकम् , चतुर्दशजीवस्थानेषु जघन्योत्कृष्टपदे युगपद्धन्धहेतुप्रकरण बन्धोदयसत्ताप्रकरणं च सटीकम् ०-१०-० ६७ धर्मपरीक्षा जिनमण्डनीया ६८ ससतिशतस्थानक- प्रकरणं सटीकम् १-०-० ६९ चेइयवंदणमहाभासं छायाटिप्प- णीयुतम् १-१२-० ७० प्रश्नपतिः ग्रन्थनाम. मूल्यम् ४७१ कल्पसूत्रं किरणावलीटीकोपेतम् ७२ योगदर्शनं सटीक योगविशिका सटीका ७३ मण्डलप्रकरणं सटीकम् ०-६-० ७४ देवेन्द्रनरकेन्द्रप्रकरणं सटीकम् ०-१२-० ७५ चन्द्रवीरशुभा-धर्मधन-सिद्धदत्तक. पिल-सुमुखनृपादिमित्रचतुष्ककथाः ०-११-० ७६ जैनमेघदूतकाव्यं सटीकम् २-०-० ७७ श्रावकधर्मविधिप्रकरणं सटीकम् ०-८-० ७८ गुरुवस्वविनिश्चयः सटीक: ७९ एंद्रस्तुतिचतुर्विंशतिका सटीका ८० वसुदेवहिण्डीप्रथमभागः ८१ वसुदेवहिण्डीद्वितीयभागः ८२ बृहस्कल्पसूत्रं सटीकं प्रथमो भागः ४-- ०-० द्वितीयो भागः ६-०-० तृतीयो भागः ५- ८५ सटीकाः चत्वारो नव्यकर्मग्रन्थाः २-०-० ८६ पञ्चम-पष्ठकर्मप्रन्यो सटीको ८७ बृहत्कल्पसूत्रं सटीकम् चतुर्थों विभागः ८८ बृहत्कल्पसूत्रं सटीकम् पञ्चमो विभागः सटीकम्, -0 श्रीआत्मानन्द-जैनग्रन्धरत्नमालायां मुद्यमाणा ग्रन्धाः। वृहत् कल्पसूत्रं सटीक पाठो विभाग: धर्माभ्युदयमहाकाव्यम् (सद्गपतिचरितम्) श्रीआत्मानन्द-जैनग्रन्धरत्नमालायां मुद्रयिष्यमाणा ग्रन्थाः। वसुदेवहिण्डी तृतीयो दिमागः मलयगिरिशब्दानुशासनम्

·No text on this page.