·No text on this page.

·हैमलिङ्गानुशासनम् ॥ अवचूरिसहितम् पुंलिङ्गं कटणथपभ- मयरषसस्न्वन्तमिमनलौ किश्तिव् ॥ ननडी घघौ दः कि- भीवे खोऽकर्तरि च कः स्यात् ॥१॥ ॐ नमः सर्वज्ञाय । लिङ्गानुशासनमन्तरेण शब्दानुशासन नाविकलमिति सामान्यविशेषलक्ष- णाभ्या लिङ्गमनुशिष्यते ॥ नामेति वक्ष्यमाणमिह सबध्यते । कटणथपभमयरपसान्त स्वन्त च नाम पुलिङ्ग स्यात् । कादयोऽकारान्ता गृह्यन्ते पृथक् सन्तनिर्देशात् । द्विस्वरसन्तानां नपुसकत्वस्य वक्ष्य-

·२
-
हैमलिङ्गानुशासनम् (पुलिङ्ग)
माणत्वेन एकस्विरादिसन्ता गृह्यन्ने । कान्त,
आनक पटही दुन्दुभिश्च । इत्यादि । टान्त,
कक्षापुट सारसग्रहगन्य इत्यादि । णान्तः, गुण
शुम्ये प्रधानादौ । इत्यादि ॥ धान्त., निशीथ
अर्धरानः। शपथ समय । इत्यादि । पान्त, क्षुपो
लतासमुदाय । इत्यादि । भान्त, दर्भो पहि।
इत्यादि ॥ मान्त, गोधूमो नागरने स्यादित्यादि ।
भागधेयो दायाद । राजदेये तु पुस्त्रियों-
वैश्यते । शुभेतु तन्नामत्वादेव कीवत्वम्।तन्दुलीय
शाकविशेष ! इत्यादि । रान्त, निर्दर कन्दरा ।
इत्यादि । पान्त, गवाक्ष । 'गनाक्षी शनवारुण्या
गवाक्षो जालके पौ'। इत्यादि । सान्त , कूर्पास
कञ्चुके । हसो विहङ्गभेदे । इत्यादि । सन्त,
माश्चन्द्रमासयो पुसि । अनेहा काल इत्यादि ।
नन्तः, प्राधा पापाणो गिरिधोइत्यादि । उकारान्त,
तर्क सूत्रवेष्टनमग्न्याधारभाण्ड चामन्तुः, अपराध ।
इत्यादि । अन्तान्त नाम पुलिङ्गम् । पर्यन्तोऽप्रसा
यान्त,

·(पुलिङ्ग) अवचूरिसहितम् । नम्। विष्टान्तः मरणम् । प्रत्यन्तस्य बाहुलकत्वान्न- पुसकत्वमेव ।। इमन्प्रत्ययान्तम् अप्रत्ययान्त च नाम पुलिङ्गम् ॥इमन् ,प्रथिमा।म्रदिमाद्रिाढिमा। इत्यादि । नन्तत्वेनैव सिद्धे इमन्ग्रहणम् 'आत्वात् त्वादि.' इति नपुंसकवाधनार्थम् । यस्त्वौणादिक- स्तस्याश्रयलिङ्गता। भरिमा पृथ्वी, वरिमा तपस्वी। इत्यादि ॥ अल्,प्रभव । 'प्रभवस्तु पराक्रमे । मोक्षे- ऽपवर्गः। इत्यादि। तथा क्यन्त रितवन्त च नाम पुलिङ्गम् ॥ किः, अय वृतिः वृतुड् धातुस्तदर्थश्च॥ शितव् , अय पचति डुपचीष् धातुस्तदर्थश्च॥ स्तिव साहचर्यात् 'इकिरितवस्वरूपार्थे' इति विहितस्यैव केम्रहणम् ॥ तथा नप्रत्ययान्त नड्प्रत्ययान्त च नाम पुंलिङ्गम् ॥ 'स्वप्न स्वापे प्रसुप्तस्य विज्ञान दर्शनेऽपि च ॥प्रश्न' पृच्छा। नड् , विश्नो गमनम्। तथा घप्रत्ययान्त घञ्प्रत्ययान्त च नाम पुलिङ्गम् घ, कर. । 'करो वर्षांपले रश्मी पाणौ प्रत्याय- शुण्डयोः' ॥ परिसरो मृत्यौ देवोपान्तप्रदेशयोः ।।

·हैमलिशानुशासनम्- उरदर क्वचं । प्रन्दमोचरपट । छदस्य तु नपुसम्ना वक्ष्यते । इत्यादि ॥ धजन्तम्, पाद। पायो युमाहितुर्याशरश्मिप्रन्यन्तपर्वतादिपु ॥ आलाव' सानम्॥ भाव. ! 'भाव. सचावभाषाभिप्रायचे. ष्टात्मजन्ममु ॥ नियालीलापटापु विभूतिबन्ध- जन्तुपु' । अनुबन्धः प्रहत्यादेरनुपयोगी ॥ दास- शफादातोर्य. कि प्रत्ययानिहितस्तदन्त नाम पुलिङ्गम् ॥ आदि प्राथम्यम्।व्याधिः रोग.उपा. धिर्धर्मचिन्ता । कैनकुटुम्यन्यावृतो विदोपण च । उपधिः कपटम् । उपनिधि न्यास.। प्रतिनिधि प्रतिनिम्बम् ।सधि पुमान् सुरङ्गादौ परिधि परिने । अपधित्त्वपघानादौ प्रणिधि प्रार्थनमवधान चरम। समाधि, प्रतिसमाधान नियमो मौन चित्तकाय च। विधि, काल, क्रपो ब्रह्मा विधिवाक्य रिधान देव प्रकारथ । वालधिः पुच्छम् । शब्दधि. कर्ण। जलधि. समुद्र.। अन्तर्व्यिवधा । प्रधेस्तु नेमौ स्त्रीपुसत्व रोगविशेपे स्त्रीत्व, शिरोघेरतु स्त्रीत्वम्, ।

·। (पुंलिङ्ग) अवचूरिसहितम् । इपुधेस्तु स्त्रीपुसत्व वक्ष्यते । इत्यादि ॥ भावे खः, भावेऽर्थय. खो विहितस्तदन्त नाम पुलिङ्गम् । आशितस्य भवनम् आशितभवोवर्तते, तृप्तिरित्यर्थ.॥ भाव इति किम् । आशितो भवत्यनया आशितभवा पश्चपूली ॥ अकर्तरि च कः स्यात् । भावे कर्तृव- जिते च कारके य.क.प्रत्ययस्तदन्त नाम पुलिङ्गम्॥ आखूनामुत्थानमाखूत्थ. ॥ विहन्यतेऽनेनास्मिन्वा विम अन्तरायः । इत्यादि । अकर्तरि चेति किम्। जानातीति ज्ञा परिषद् ॥१॥ हस्तस्तनोष्ठनखदन्तकपोलगुल्फ- केशान्धुगुच्छदिनसर्तुपतगृहाणाम्॥ निर्यासनाकरसकण्ठकुठारकोष्ठ- हैमारिवर्षविषयोलरथाशनीनाम् ॥२॥ हस्तादीना नाम जलध्यादीना तु सभिदा सप्रभे- दानामपि पुलिङ्ग भवति । हस्तनाम, पञ्चशाखः। करः । शय. । अय शय्यायामपि यान्तत्वात्पुसि।

·४ हैमलिङ्गानुशासनम्- (पुलिङ्ग) उरश्छद, कवच ! प्रच्छदश्चोत्तरपट । छदस्य तु नपुसकता वक्ष्यते । इत्यादि ॥ पञन्तम्, पादः पादो बुनाहितुर्याशरश्मिप्रत्यन्तपर्वतादिषु ॥आप्लाव स्नानम्॥ भाव । 'भाव सत्तास्वभावाभिप्रायचे. ष्टात्मजन्मसु ॥ क्रियालीलापदार्थेषु विभूतिवन्ध. जन्तुषु' ॥ अनुबन्ध. प्रकृत्यादेरनुपयोगी ॥ दास- ज्ञकाद्धातोर्य. कि प्रत्ययोविहितस्तदन्त नाम पुलिङ्गम् ॥ आदिः प्राथम्यम्। व्याधि रोग ।उपा. धिर्धर्मचिन्ता । कैतवकुटुम्बव्यावृतो विशेषण च । उपघि कपटम् । उपनिधि न्यास । प्रतिनिधि प्रतिबिम्बम् ।सधि पुमान सुरङ्गादौ। परिधि.परित्रेप। अवधिस्त्ववधानादौ प्रणिधि प्रार्थनमवधान चरश्च। समाधि, प्रतिसमाधान नियमो मौन चित्तैकार्थ्य च। विधिः काल, करपो ब्रह्मा विधिवाक्य विधान देवं प्रकारश्च । वालधि, पुच्छम् । शब्दधि कर्ण । जलधि समुद्र । अन्तर्व्यिवधा । प्रधेस्तु नेमौ स्त्रीपुसत्व रोगविशेपे स्त्रीत्व, शिरोधेस्तु स्त्रीत्वम्, ·अवचूरिसहितम्। इपुधेस्तु स्त्रीपुसत्वं वक्ष्यते । इत्यादि । भावे खः, भावेऽर्थेयः खो विहितस्तदन्त नाम पुलिङ्गम् । आशितस्य भवनम् आशितभवो वर्तते, तृप्तिरित्यर्थः।। भाव इति किम् । आशितो भवत्यनयाआशितभवा पश्चपूली ॥ अकर्तरि च कः स्यात् । भावे कर्तृव- जिते च कारके यः कः प्रत्ययस्तदन्त नाम पुलिङ्गम्॥ आखूनामुत्थानमाखूत्यः ॥ विहन्यतेऽनेनास्मिन्वा विन्न अन्तरायः । इत्यादि । अकर्तरि चेति किम्। जानातीति ज्ञा परिषद् ॥१॥ हस्तस्तनौष्ठनखदन्तकपोलगुल्फ- केशान्धुगुच्छदिनसर्तुपतगृहाणाम्॥ निर्यासनाकरसकण्ठकुठारकोष्ठ- हैमारिवर्षविषयोलरथाशनीनाम् ॥२॥ हस्तादीनां नाम जलध्यादीना तु सभिदा सप्रभे- दानामपि पुलिङ्गं भवति । हस्तनाम, पञ्चशाख । करः । शयः । अय शय्यायामपि यान्तत्वात्पुसि - ·हैमलिङ्गानुशासनम्- (पुलिङ्ग) उरश्छदः कवच प्रच्छदवोत्तरपट } छदस्य तु नपुसकता वक्ष्यते । इत्यादि । घान्तम्, पादः। पादो बुतांहितुर्याशरश्मिप्रत्यन्तपर्वतादिपु । आप्लाव लानम्॥ भाव । 'भाव सत्तास्वभावाभिप्रायचे. ष्टात्मजन्मसु ॥ क्रियालीलापदार्थेपु विभूतिबन्ध- जन्तुपु॥ अनुबन्ध. प्रकृत्यादेरनुपयोगी॥ दास- ज्ञकाातोर्य कि. प्रत्ययोविहितस्तदन्त नाम पुलिङ्गम् ॥ आदिः प्राथम्यम्।व्याधि रोग. उपा- धिर्धर्मचिन्ता । कैतवकुटुम्बन्यावृतो विशेषण च । उपधि. कपटम् । उपनिधि न्यास । प्रतिनिधि प्रतिनिम्बम्। सधि पुमान् सुरङ्गादौ। परिधि.परित्रेप। अवधिस्त्ववधानादौ प्रणिघि प्रार्थनमवधान चरथ। समाधि, प्रतिसमाधान नियमो मौन चित्तैकार्थ्य च। विधिः काल, कल्पो ब्रह्मा विधिवाक्य विधान दैव प्रकारश्च ) वालधि, पुच्छम् । शब्दधि कर्ण । जलधि समुद्र । अन्तर्डिय॑वधा । प्रधेस्तु नेमौ स्त्रीपुसत्व रोगविशेपे स्त्रीत्व, शिरोधेस्तु स्त्रीत्वम्, ·५ (पुंलिङ्ग) अवचूरिसहितम् । इपुधेस्तु स्त्रीपुंसत्व वक्ष्यते । इत्यादि ॥ भावे खः, भावेऽर्थेयः खो विहितस्तदन्तं नाम पुलिङ्गम् । आशितस्य भवनम् आशितभवोवर्तते, तृप्तिरित्यर्थः॥ भाव इति किम् । आशितो भवत्यनयाआशितभवा पञ्चपूली ॥ अकर्तरि च कः स्यात् । भावे कर्तृव- जिते चकारके यः कः प्रत्ययस्तदन्त नाम पुलिङ्गम्। आखूनामुत्थानमाखूत्थ. ॥ विहन्यतेऽनेनास्मिन्वा विन अन्तरायः । इत्यादि । अकर्तरि चेति किम्। जानातीति ज्ञा परिपद् ॥१॥ हस्तस्तनौष्ठनखदन्तकपोलगुल्फ- केशान्धुगुच्छदिनसर्तुपतगृहाणाम्॥ निर्यासनाकरसकएठकुठारकोष्ठ- हैमारिवर्षविषवोलरथाशनीनाम् ॥२॥ हस्तादीना नाम जलध्यादीनां तु सभिदां सप्रभे- दानामपि पुलिङ्ग भवति । हस्तनाम,- पञ्चशाखः । कर. । शय. अय शय्यायामपि यान्तत्वात्पुसि ।

·३ हैमलिङ्गानुशासनम्- (पुलिङ्ग) हस्तस्य तु पुनपुसकत्वम् ।। स्तननाम, स्तन । पयोधरः । कुच । वक्षोजः । इत्यादि । ओष्ठनाम, ओष्ठ । अधर । दन्तच्छदः । इत्यादि॥ नखनाम, करज । कररुहः । मदनाङ्कुश । इत्यादि । नस पुल्लीब ॥ नखरस्तु त्रिलिङ्ग ॥ दन्तनाम, दन्त । दशन । अय रुद्रटेन क्लीवेऽपि निवड. दशनानि च कुन्दकलिकाः स्यु, इति । तञ्चिन्त्यम् । द्विज । रद । रदनः । इत्यादि ॥ कपोलनाम, कपोल । गण्ड | गल्ल । इत्यादि ॥ गुल्फनाम, गुल्फ । गुटु । प्रपद । आप्रपदः । खुरक । निस्तोद । पादशीर्ष । इत्यादि । हस्तिगुल्फस्तु प्रौह ।घुटिक- घुण्टिघुण्टगुरफास्तु स्त्रीपुसलिड्डा वक्ष्यन्ते ॥ केश- नाम, केश । शिरोज । शिरोरुहः । चिकुर । चिहुर। कच । अय बाहुलकाहणेऽपि पुसि । गुरो पुत्रे तु देहिनामत्वात्सिद्धम् । इभ्या तु योनि- मत्त्वात्स्त्रीत्वम् । अस्त्र । वेल्लितान । इत्यादि। वृजिनश्च । यद्दौड । 'वृजिन कल्मपे क्लीब केशे ·(पुंलिङ्ग) अवचूरिसहितम् । ना कुटिले त्रिपु' । कुन्तलश्च । 'कुन्तला स्युर्ज- नपदो हलो वालश्च कुन्तलः'। हले वाहुलकात्पुसि । वाल' पुनपुसको वक्ष्यते । तद्विशेपोऽपि केश। कुरल• अलकः ॥ अन्धुः कूपस्तन्नाम, अन्धु । हूहिः । प्रहि । इत्यादि । कूपस्तु स्त्रीपुंसलिङ्गः ॥ गुच्छनाम, गुच्छ । गुत्स.। गुलुञ्छः । स्तबकस्तु पुक्लीवः ॥ दिननाम, घस्र' सूर्याङ्क । दण्डयामः । दिनदिवसवासराणा पुनपुसकत्वम् । दिवाह्रोस्तु नपुसकत्वम् ॥ स इति समासस्याख्या पूर्वाचार्या- णाम् । तन्नाम, बहुव्रीहिः ।अव्ययीभाव । द्वन्द.। इत्यादि ॥ ऋतुनाम, हेमन्तः । वसन्तशिशिरनि- दाघा पुन्नपुसका । शरत्प्रावृड्वर्षाश्च स्त्रीलिङ्गा । ऋतुस्तु उदन्तत्वात्पुसि । पतबह आचेलकाधार- स्तन्नाम, प्रतिग्रह । प्रतिग्राहः । इत्यादि । निर्या- सनाम, वृक्षादीनारस गुग्गुल श्रीपृष्ट । श्रीवेष्टः। सर्जरस । उप । उलूखल नपुंसकम् । निर्यासस्तु पुनपुसकः। कुम्भकुन्दोलूपले तु बाहुलकानपुसके।

·८ हैमलिझानुशासनम्- नाकनाम, स्वर्ग । स्त्र अव्ययम् । नासत्रिदिनी पुनपुसको । दिव निविष्टप ली। घोदिवौ मी। रसा शृङ्गारादयस्तनाम, शृङ्गारहास्पकरुणरावी- रभयानकशान्तवीभत्साहता इति । वत्सलस्तु पुना- दिनेहात्मा रतिभेद एव । शृङ्गार. पुतीय गौडस्तु 'शृङ्गारवीरौ बीभत्स रौद्र हाम्यं भयानकम् ॥ करुणा चाद्भुत शान्त वात्सल्य च रसा दश' १ इति।कण्ठनाम, गलनाल | कुठारनाम,परशुन पशु स्वपिति । इत्यादि।कुठार पुम्भी। कोष्ठनाम, कुशूल । इत्यादि।हैमनाम, हैमो भेषजभेद । किरात तिक्त किरातकसंज्ञ ॥ अरिनाम, द्विपन् । प्रत्यर्थी। रिपु । इत्यादि॥ वर्पनाम, वत्स । सवत्सर । सव- दित्ययमव्ययमपीति कश्चित् । वर्पहायनान्दास्तु पुक्लीवा शरत्समे तु स्त्रीलिङ्गे ॥ विपनाम, गर । ब्रह्मसुत.वेड । वत्सनाभ । इत्यादि । विपकाल- फूटगरलहालाहलकाकोला पुनपुसका । मधुरस्य याहुलकाव क्लीयत्वम् ॥ बोल औपधविशेषस्तन्नाम, ·९ (पुलिङ्ग) अवचूरिसहितम् । गन्धरस । प्राण । इत्यादि ॥ रथनाम, पताकी । स्यन्दनः । पुनपुसकोऽयमिति गौडशेषः रथः पुस्त्री। अशनिनाम, पविः। इत्यादि।अशनिः पुस्त्री। वन कुलिशौ पुतीयौ। भिदुर बाहुलकात क्लीबम् ॥२॥ श्वेतलवात्ममुरजासिकफाभ्रपङ्क- मन्थत्विषांजलधिशेवधिदेहभाजाम्॥ मानद्रुमाद्रिविषयाशुगशोणमास- धान्याध्वराग्निमरुतांसभिदांतुनाम॥३॥ श्वेतनाम, श्वेत । कपर्दः ।। प्लवनाम, कोलः। भेल । उडुपस्तु पुंक्लीब । आत्मनाम, जीवः। पुद्- गल क्षेत्रज्ञ । प्रधाने त्वाश्रयलिङ्गता । पुरुषः । इत्यादि । मुरजो मर्दलस्तन्नाम, मृदङ्गः । मुरजभे. दोऽपि । मुरजः॥ असिनाम, निस्त्रिंशः । खड्गः । ऋष्टेस्तु पुंस्त्रीत्वम् ॥ कफ.।श्लेप्मा। खेटस्तुपुक्लीय.! अन मेघः । अभ्रस्तु पुक्लीवः ॥ पड्को निपङ्करः। पङ्कजम्बालौ पुल्लीबौ । मन्थ मन्थानः ॥ विट् .

·- हैमलिङ्गानुशासनम् (पुलिङ्ग) कान्ति । अशु । अय रवावपि। अभीपुः । मूर्ध- न्योपान्त्योऽयम् । मयूस. अयभाशोचाल्योरपि बाहुलकात्पुसि॥ रुचित्विट्युतिदीघतय स्त्रीलिङ्गा । रोचि शोचिपी तु द्विखरसन्तत्वात् की गोमरी- चिप्रश्नयस्तु पुत्रीलिङ्गा । रश्मि । अय रज्जौ स्त्रियाम् । जलधिः । अर्णन समुद्र महाकन्छ । पश्चिमाशापतौ तु देहिनामत्वात्पुसि । तत्प्रभेदनाम, क्षीरोदः । लवणोदः । इत्यादि ॥शेवधि । निधि । तत्प्रभेद' । 'महापद्मश्च पद्मश्च शहोमकरकच्छपौ।। मुकुन्दकुन्दनीलाश्च खच निधयो नव' ११ पद्मस्य विभचिन्दा । नपुसकत्वम्॥देही। जन्तु । जन्मी। जन्मशब्दोऽकारान्तोऽप्यस्ति । जन्तु पुनपुसक । तत्प्रभेद । ब्राह्मण । क्षत्रिय । वैश्य । शूद्र । इत्यादि ॥ देव । सुरः । इत्यादि ॥ तत्प्रभेद । इन्द्र । चन्द्र.। इत्यादि।माननाम,तूल. कुडव प्रस्थ पुनपुसक आढकस्तु विलिङ्ग ॥ द्रुमनाम, अहिप । वनस्पति ।। विषयनाम, विपय इन्द्रिय- ·(पुलिङ्गः) अवचूरिसहितम् । ग्राह्यो गन्धशब्दस्पर्शादि.। देशश्चातुबररावकषाय कोलाहलनीलाना पुंक्लीबत्वम् । रूपस्य तु नपुंसक त्वम् ॥ आशुगनाम, पतविः । शरबाणकाण्डाः पुनपुसका. । इपुस्त्रिलिङ्गः ॥ धान्यनाम, ब्रीहिः । स्तम्बकारः । धान्यसत्यशस्याना सयुक्तयान्तत्वेन नपुसकत्वम् । भाषाणू पुनपुसको। आढकीप्रियङ्ग स्त्री। मसूर. स्त्रीपुस । शण नपुसकम् ॥ अध्वर- नाम, अध्वर.। मखः। यज्ञ । वितानवाजपेयराज- सूयाना यज्ञविशेषाणा पुनपुसकत्वम् । बर्हि सत्रयोस्तु नपुसकत्वम्॥अग्मिनाम, भास्करः। आशुशुक्षणिः । अयमण्यन्तोऽपि बाहुलकात्पुसि ॥ मरुन्नाम, वात । समानस्तु पुनपुसक ॥ ३ ॥ वोऽच्छदेऽहिर्वप्रेत्रीह्यग्न्योर्हायनब- हिषो॥ मस्तु सक्तौ स्फटिकेऽच्छो नीलामन्त्री मणीनयो॥४॥ छदः पर्ण पिच्छ च । ततोऽन्यस्मिन्बर्हः पुसि । बह: परिवार । तयोस्तु पुनपुसक ॥वप्रे केदारेऽहि ·हेमलिङ्गानुशासनम्- (पुलिङ्गः) पुंसि । स तु पुम्दी हायनाहिंपी नीहारमा च पुसिविपरदम्योम भेदे पुनपुसको पहिपोऽमिनाम- वादेवसिद्ध द्विस्वरसन्तहीनत्वनाधनार्थम् ॥ सक्ती घानाविकारे मस्तु अन्यन तुस्त्वन्तत्वात हीनत्वमा स्फाटिकेऽच्छ अयमव्ययमाभिमुग्येऽप्यस्ति ॥मणी रत्ने इने सूर्य क्रमेण नीलमिनी पुसि । नीलान्त- स्वान्मही नीलोऽपि।मित्रस्य देहिनामत्वादेव सिद्धे नियमार्थ,तेन सुदि सयुक्तरान्तत्वेन कीवत्वम् ॥en कोणेऽस्रश्चपके कोशस्तलस्तालच- पेटयोः ॥ अनातोये घनो भूम्नि दारप्राणासुवल्वजाः॥५॥ कोणेऽस्र पुसि । कोण अत्र । अन्यत्रेदमस्र रुधिरम्। संयुक्तरान्तत्वान्नपुसकत्वम् । केशे तुतन्ना मत्वादेव पुस्त्वम् ॥ चपके कोशः पुसि । कोशश्च. पक । प्रत्याकारे शम्बाया च त्रिपु ।भाण्डागारादी तु पुनपुसकः॥ तालो वृक्षनिशेपो वितस्तिश्व तयो- ·(पुंलिङ्ग) अवचूरिसहितम् । श्वपेटे च तलः पुंसि। तलान्तत्वात्प्रतलोऽपि चपेटे॥ आतोचमुपलक्षण नृत्यस्य । आतोद्यान्मध्यमनृत्ता- चान्यत्र धन पुसि ॥ दारा• कलत्रम् । प्राणा असवो जीवित च । असव प्राणाः । वल्वजा उपलाल्यस्तृणभेदः । एते पुलिङ्गा, भूम्नि थहुत्व एव । कचिदेपामेकत्वमपि । असुसाहचर्याचद्वाचिन एव प्राणस्य बहुत्वम्। पुस्त्वतुणान्तत्वादेव सिद्धम्॥५॥ कान्तश्चन्द्रार्कनामायःपरोयानार्थतोयुगः। यश्वस्यादसमाहारे इन्होऽश्ववडवाविति६ चन्द्रार्कनामम्योऽय शब्दाच्च पर कान्तो थानार्थ- वाचिन परो युगश्च पुंलिङ्ग । चन्द्रकान्त । सूर्य- कान्त ।अयस्कान्तः।लोहाकर्षणः। (यूपयुग्मयोरपि) यानयुग । शकटयुग ॥ यश्चासमाहारे इतरेतरयोगे इन्द्रोऽश्ववडवाविति स पुसि । अश्वश्व वडवाचेमा. धश्ववडबौ । द्विवचनमतन्त्रम् । तेनेमेऽश्ववडवाः। अश्ववडवान् पश्य । 'अश्ववड़वपूर्वापराधरोचरा. - ·हैमलिङ्गानुशासनम्- (पुलिङ्ग) पुंसि | सपै तु पुस्त्री। हायनबर्हिपौ बीहावनौ च पुसि।वपरश्म्योश्च भेदे पुनपुसको बहिपोऽमिनाम- त्वादेवसिद्धे द्विस्वरसन्ततीवत्वबाधनार्थम् ॥ सक्ती धानाविकारे मस्तु ।अन्यत्र तुस्त्वन्तत्वात् क्लीवत्वम्। स्फटिकेऽच्छ ।अयमव्ययमाभिमुख्येऽप्यस्ति ।मणी रत्ने इने सूर्य क्रमेण नीलमित्रौ पुसि । नीलान्त- त्वान्मही नीलोऽपि।मित्रस्य देहिनामत्वादेर सिद्धे नियमार्थ, तेन सुहृदि सयुक्तरान्तत्वेन क्लीबत्वम्॥२॥ कोणेऽस्रश्चषके कोशस्तलस्तालच- पेटयो ॥ अनातोये घनो भूम्नि दारप्राणासुवल्वजाः ॥५॥ कोणेऽस्र. पुसि । कोण अस्र । अन्यत्रेदमस्र रुधिरम्। सयुक्तरान्तत्वान्नपुसकत्वम् । केशे तु तन्ना. मत्वादेव पुस्त्वम् ॥ चपके कोश पुसि । कोशश्च- पक. । प्रत्याकारे शम्बाया च त्रिपु भाण्डागारादौ तु पुनपुसक ॥ तालो वृक्षविशेषो वितस्तिश्च तयो- ·अवचूरिसहितम् । पेटे च तलः पुसि। तलान्तत्वात्प्रतलोऽपि चपेटे॥ आतोधमुपलक्षण नृत्यस्य । आतोद्यान्मध्यमनृत्ता- ध्यान्यन घन. पुसि ॥ दारा. कलत्रम् । प्राणा असवो जीवितं च । असव. प्राणा । बल्लजा उपलाख्यस्तृणमेदः। एतेपुलिझा भूनिक्षहुन्व एवं। कचिदेषामेकत्वमपि । असुसाहचर्यात्तद्राचिन एवं प्राणस्य बहुत्वम्। पुस्त्वतुणान्तत्वादेवसिद्धम्॥५॥ कान्तश्चन्द्रार्कनामायःपरोयानार्थतोयुगः।। यश्वस्यादसमाहारेहन्होऽभ्याविति ६ चन्द्रार्कनामभ्योऽय शल्दाश्च पर कान्तोचानार्थ- घाचिन परो युग पुन्द्रिय पदान्तः । सूर्य- कान्त ।अयस्कान्तःोलाहालागरम्मयोरपि) थानयुग। टास्टयुग ॥यमालोतरयोग इन्द्रोऽभरडवाविति स पुमि [ हवा (पुलिङ्गः) पश्चवडयो । द्विवचनमतन्त्रम् । अचाडवान् पश्य । ६ ·हैमलिङ्गानुशासनम्- (पुलिङ्ग) इति निर्देशाद्रखत्वम् | असमाहार इति किम् । अश्वरडनम् । द्वन्द इति किम् । अश्वो बडवाड स्थाश्ववडवमुन्मुग्ध कुलम् । अश्ववडवा स्त्री । द्वन्द्वस्यापरवल्लिङ्गत्वप्राप्तौ वचनम् ॥ ६ ॥ वाकोत्तरा नक्तकरल्लकाहा, न्युट्टोत्तरासगतरङ्गरगा॥ परागपूगौ सृगमस्तुलुङ्ग- कुडङ्गकालिङ्गतमङ्गमङ्गा ॥७॥ अत पर स्वरान्तकमेण शब्दा उदाहियन्ते । तत्र खरान्तेपु ककारोपान्त्यादिक्रमेणाकारान्ता उदा हियन्ते॥वाकोत्तरपदा नक्तकादयश्च शब्दा पुलिङ्गा अनूच्यत इति अनुवाक ऋग्यजु समूहात्मक वचनम् । घमन्तवादेव सिद्ध नियमार्थवचन 'भाव एव पुस्त्वमिति' तेन वङ्क काष्ठमित्यादौ भावाद- न्यत्र घअन्तस्याश्रयलिङ्गता । अथना, अनुगतो वाकोऽनेन तदनुवाक इति अन्यपदार्थत्वेऽपि पुस्त्वा- ·(पुलिङ्ग) अवचूरिसहितम् । थम् ।नक्तको गलनम् ॥रलकः पक्ष्मकम्बलः॥अङ्कः समीपम् । नक्तकरछकयोवस्त्रनामत्वेनाङ्कस्यान्तिक- नामत्वेन क्लीबत्वे प्राप्तेवचनम् ॥न्युङ्खाः पडोङ्काराः। सम्यग्मनोज्ञे स्वाश्रयलिङ्ग.॥उत्तरासङ्ग वैकक्ष्यम् । तद्वाची अर्थप्राधान्यात्कम्बलोऽपि ॥ तरङ्गः ऊर्मि। रडो नर्तनभूमिः॥परागो धूल्यादि.॥ पूग क्रमुकः सङ्घोऽपि । अय क्लीयोऽपीति कश्चित् ॥ सृगो भिन्दिपालाख्य शस्त्रविशेषाऽर्थप्रधान्यादिन्दपालो ऽपि ॥ मस्तुलुङ्गो मस्तिष्क । कुडङ्गोवृक्षगहनम् ॥ कालिङ्ग कालिङ्गिनी तत्फल च । चिर्भट्या वल्लि- नामत्वादेव स्त्रीत्वम् । वल्लिनामत्वेन स्त्रीत्वे फलनाम वन क्लीवत्वे प्राप्ते वचनम् । तमङ्ग इन्द्रकोश ॥मङ्गो धर्मो नौ शिरश्च ॥७॥ वेगसमुद्गावपाङ्गवर्गो घार्ग मञ्चसपुच्छपिच्छगच्छा.॥ वाजौजकिलिञ्जपुञ्जमुजा ·१४ हैमलिङ्गानुशासनम्- (पुलिङ्ग) इति निर्देशाद्रवत्वम् । असमाहार इति किम् । अश्ववडवम् । द्वन्द्व इति किम् । अश्वो वडवाड स्थाश्ववडवमुन्मुग्ध कुलम् । अश्ववडवा स्त्री) द्वन्द्वस्यापरवलिङ्गत्वप्राप्तौ वचनम् ॥ ६ ॥ वाकोत्तरा नक्तकरल्लकाङ्का, न्युसोत्तरासगतरङ्गरगा ॥ परागपूगौ सुगमस्तुलुङ्ग- कुडङ्गकालिङ्गतमङ्गमङ्गा.॥७॥ अत परं स्वरान्तकमेण शब्दा उदाह्रियन्ते । तत्र स्वरान्तेषु ककारोपान्त्यादिक्रमेणाकारान्ता उदा ह्रियन्ते॥वाकोत्तरपदा नक्तकादयश्च शब्दा पुलिङ्गा अनूच्यत इति अनुवाक ऋग्यजु समूहात्मक वचनम् । घान्तत्वादेव सिद्धे नियमार्थ वचन 'भाव एव पुस्त्वमिति' तेन बङ्क काष्ठमित्यादौ भावाद- न्यत्र घअन्तस्याश्रयलिङ्गता । अथवा, अनुगतो बाकोऽनेन तदनुवाक इति अन्यपदार्थत्वेऽपि पुस्त्वा- ·(पुलिङ्ग) अवचूरिसहितम् । थम् ।नक्तको गलनम् ॥रलकः पक्ष्मकम्बल ॥अङ्कः समीपम् । नक्तकरल्लकयोर्वस्त्रनामत्वेनाङ्कस्यान्तिक- नामत्वेन क्लीवत्वे प्राप्ते वचनम् ॥न्युह्वा पडोङ्काराः। सम्यग्मनोज्ञे त्वाश्रयलिङ्गः ॥उत्तरासग बैकक्ष्यम् । तद्वाची अर्थप्राधान्यात्कम्बलोऽपि । तरङ्ग. ऊर्मिः। रङ्गो नर्तनभूमिः ॥परागो धूल्यादिः ॥ पूग क्रमुक सद्योऽपि । अय क्लीबोऽपीति कश्चित् ॥ सगो भिन्दिपालाख्य शस्त्रविशेषाऽर्थप्रधान्यागिन्दपालो ऽपि ॥ मस्तुलुङ्गो मस्तिष्क । कुडङ्गो वृक्षगहनम् ॥ कालिङ्ग कालिङ्गिनी तत्फलं च । चिर्भट्या वल्लि- नामत्वादेव स्त्रीत्वम् । वल्लिनामत्वेन स्त्रीत्वे फलनाम त्वन क्लीयत्वे प्राप्ते वचनम् । तमङ्ग इन्द्रकोश ॥मङ्गो धर्मो नौ शिरश्च ।।७॥ वेगसमुदगावपाङ्गवर्गो घार्घा मञ्चसपुच्छपिच्छगच्छा.॥ वाजौजकिलिञ्जपुञ्जमुजा ·हैमलिझानुशासनम्- (पुलिङ्ग) अवटः पट्टहठप्रकोष्ठकोष्ठाः॥८॥ वेगोरय किम्पाकफल प्रवाहो मूत्रादिप्रवृत्तिश्च॥ समुद्ग सपुटः । अपाङ्गो नेत्रान्तस्तिलकञ्च॥ वर्ग सघात ॥ ओघ समूहादि ॥ अर्को मूल्य पूजा- विशेपश्च ॥ वेगनर्गरौघार्धाणामौणादिकगान्ताना समुद्स्य च डान्तस्य ग्रहणम् । घनन्तत्वेतु सिद्ध- मेव ।। मञ्चो राजासनम् । पुच्छ पश्चाहाग. । लाङ्गले तु पुनपुसक ॥ पिच्छ लाङ्गलम् । गच्छो ऽभिमतसख्यावसानम् ॥ वाज पिच्छम् ॥ ओजो विपमसख्या। किलिञ्ज कट । मुज शरेपीका । अवटो रन्ध्रम् ॥ पट्टः पेषणपापाण पीठ च । ललाटभूपाया बाहुलकत्वात् स्त्रीत्वे पट्टी ॥ हठः बलात्कार वारिपर्णी च ॥ प्रकोष्ठ कूर्परादध' ।। कोष्ठ. कुक्षिण्योरन्तरालम्, आत्मीयश्च ॥८॥ अगुष्ठगण्डौ लगुडप्रगण्ड- करण्डकूष्माण्डगुडाःशिखण्ड.॥

·(पुलिङ्गः) अवचूरिसहितम् । वरण्डरुण्डी च पिचण्डनाडी- व्रणौ गुणभूणमलक्तकुन्तौ॥६॥ अङ्गुष्ठोऽङ्गुलिविशेष ॥ अथ डान्ता दश ॥ गण्ड पिटका लगुडो लोहमय शस्त्रम् ॥ प्रगण्ड. कूर्परांसयोर्मध्यम् ।। करण्डो भाण्डविशेषः ॥ कूष्माण्ड. कर्कारु भ्रूणश्च ॥ गुडो गोलकः ॥ शिखण्डश्चूडा ॥ वरण्डोऽन्तरावेदौ ॥ रुण्ड कबन्ध । रुण्डान्तत्वाद्वारुण्डः सेकपात्रम् ।। पिचण्ड उदरम् ॥ णान्तास्त्रयः ॥ नाडीव्रणो रोगविशेप. । वणस्य पुनपुसकत्वेन तत्पुरुपेण परवल्लिङ्गताप्राप्तौ वचनम् ॥गुणः पटः। भ्रूणो गर्भिणी स्त्री शिशुश्च । गुणस्याशुकनामत्वेन नपुसकत्वे भ्रूणस्य तु योनि- मन्नामत्वेन स्त्रीत्वे प्राप्ते पाठ. । अथ तान्ता सप्त ॥ अलक्तो यावकः ॥ कुन्त प्रासः । अर्थ- प्राधान्यात् शलपराचदीर्घायुधा अपि ॥ ९॥ पोत. पिष्टातः पृषतश्चोत्पातवाता- 4 २ ·हैमलिङ्गानुशासनम्- (पुलिङ्गः) वर्थकपर्दो ॥ वुदुदगदमगदो मकरन्दो जनपदगन्धस्कन्धमगाधः॥ १०॥ पोत प्रवहण शिशुश्च॥ पिष्टात' पटवासक ॥ पूपता बिन्दव । प्रायेण बहुवचनान्तोऽयम् । मृगवा- चिनस्तु देहिनामत्वादेव पुस्त्वम्। उत्पात. उपसर्ग। बात समूह. ॥ अथ थान्त । 'अर्थ प्रकारे विषये चित्तकारणवस्तुपु' । अभिधेयेऽपि शब्दानाम् । धननामत्वेन क्लीबत्वे प्राप्तेऽस्य पाठ• ॥ अथ दान्ता षट् । कपर्दो हरजटावन्ध । वराटवाचि- नस्तु तन्नामत्वादेव सिद्ध पुस्त्वम् ॥ बुहृद जला- दिसस्थानविशेष ॥ गदो व्याधि विष्णोरनुजश्च । अगद औषधम् । मकरन्द पुष्परस । अर्थ- प्राधान्यान्मरन्द इति॥ जनपदो जनसमूहो विषय. करदश्च कुटुम्बी ॥ अगदजनपदयोभैषजनामप- दान्तत्वाभ्या नपुसकत्वे प्राप्तेपाठ ॥ अथ घान्ता.॥ 'गन्धो गन्धक आमोदे लेशे सबन्धगर्वयो' ॥

·(पुंलिङ्ग) अवचूरिसहितम् । स्कन्धः 'प्रकाण्डेऽशे नृपे स्कन्धः काये व्यूहस- मूहयोः' ॥ अगाधः विरलम् । बिलनामत्वादेव ल्लीबत्वे प्राप्तेऽस्य पाठः ॥ विर छन्दः ॥ १० ॥ अर्धसुदर्शनदेवनमहा- भिजनजनाः परिघातनफेनौ ॥ पूपापूपी सूपकलापो रेफः शोफ स्तम्वनितम्बौ ॥११॥ अर्ध खण्डम् । ग्रामार्ध । अर्ध पटी । अर्ध नगरम् । समाशे तु क्लीबत्वस्य वक्ष्यमाणतया विषमाशवृत्तिरिहार्धशब्दः ॥ अथ नान्ता सप्त । सुदर्शन विष्णुचक्र शक्रपुर च । मेरुजम्व्वा स्त्रीपुसलिङ्ग ॥ देवन अक्ष। क्रीडाविहारविजि- गोपासु नान्तत्वान्नपुसकत्वमेव ॥ अह इति 'सख्यात'-इति 'सर्वांश'--इति च कृतसमासान्तो ऽहनशब्दः । सख्याताह । सर्वमहः सर्वाह्नः । पूर्वमह्न पूर्वाह्नः। एव सायाह । प्रारम्भो मध्य ·हैमलिङ्गानुशासनम्- (पुलिङ्गः) चाह माह मध्याह्न' ।। अपराहत्तु पुक्लीय परव- लिङ्गतापादोऽहस्य पाठ ॥ अभिजन कुले ख्याताव- भिजनो जन्मभूम्या कुलध्वजी। जनः लोक ॥ परिघातनः अयोगो लगुड ॥ फेन डिण्डीर । अर्थप्राधान्यादधिकफ इत्यपि ॥ अथ पान्ताभ- वार. ॥ पूपोऽपूपश्च गुणमेद। सूप. मुद्रादि- विकार । सूपकारे देहिनामत्वादेव सिद्धम् । अर्ध- प्राधान्यत्सूद इत्यपि । पूपादीना नपुसकत्वे प्राप्ते- ऽन्य पाठ ॥ 'कलाप सहती घर्हे काच्या भूपण- तूणयो' ॥ पिच्छनामत्वान्नपुसकत्वेऽस्य पाठ ॥ अथ फान्तौ । रेफोऽवद्यम् । वर्णविशेपे तु विषय- नामत्वेनैन पुस्त्वम् ॥ शोफः श्वयधु ॥ अथ बान्ता ४॥ स्तम्ब आलान नीह्यादीनां प्रकाण्ड- विशेषच । तत्र चार्थप्राधान्याद् गुच्छोऽपि ॥ नितम्ब 'स्त्रिया' पश्चात्कटौ सानो नितम्ब कटि- रोधसो ॥ ११ ॥ शम्वाम्बो पाञ्चजन्यतिप्यो - ·अवचूरिसहितम् । पुण्यः सिचयनिकाय्यरात्रत्राः॥' मन्त्रामित्रौ कटप्रपुण्ड्राराः कल्लौलोल्ली च खल्लतल्लौ ॥ १२॥ शम्बः मुसलाग्रस्थो लोहमण्डलकः। अशनौ तु तन्नामत्वादेव पुरत्वम् ॥ अम्ब. सरकादीनाम्॥ अथ यान्ताः॥ पाञ्चजन्यो विष्णो. शङ्ख पोट- गलश्च ॥ तिष्य' पुष्यश्च कलियुगम् । नक्षत्रे बहुल नक्षत्रेत्यनेन मासविशेपे तु मासनामत्वा- देव पुस्त्वम् ॥ सिचयो वस्त्रम् । अशुकनामत्वेन क्लीबत्वे प्राप्तेऽस्य पाठः ॥ निकाय्यो निवास ॥ अथ रान्ता. ॥ रात्र इति कृतसमासान्त. 'संख्या- तैक'-इति 'ऋक्साम' इति च रात्रिशब्दः। पुण्या रात्रि. पुण्यरात्रः । वरात्रः। दीर्घरानः । चिररात्रः । पूर्वरात्रः । अपररात्रः । अर्धरात्र । अहोरात्राविमौ । एकात्समाहारे च पुक्लीव । पर- वडिङ्गतापवादोऽस्य पाठः॥ वृत्रोऽन्धकार रिपुश्व।।

·y M हैमलिङ्गानुशासनम्- (पुलिङ्ग) मन्त्र ऋगादिलक्षण ।। अमित्रो चरी । अरिनाम त्वादेर सिद्धे सयुक्तरान्तत्वात् लीनत्वाधनार्थ वचनम् ॥ कटप समूहः । 'पुण्द्रो दैत्यविशेपेक्षु- भेदयोरतिमुक्तके' ॥ आर आरकूट ॥ द्रवनाम- त्वात् क्लीनत्वे प्राप्तेऽस्य पाठ । अत लान्ता २६॥ कहोलस्तरङ्ग । अथप्राधान्यादुल्लोलोऽपि । उल्ल सूरणः ॥ ग्वल्ल कृती हस्तपादावमर्दनाग्न्याजि च॥ तल्लस्तडाग॥ १२ ॥ कण्डोलपोटगलपुद्गलकालवाला- वेला गलो जगलहिङ्गुलगोलफाला ॥ स्थाद्देवलो बहुलतण्डुलपत्रपालवातूल- तालजड्डुला भृमलो निचोलः ॥१३॥ कण्डोल. पिटकाख्य भाजनम् ॥ पोटगल काश नडश्च । पुद्गल परमाणु देहश्च । कालो मृत्यु । वालोऽधकरिवालधि । तुटौ तु बाहुल- कात् स्त्रियाम् ॥ आवेलश्चर्वितताम्बूलम् ॥ गल ·२ (पुंलिङ्ग) अवचूरिमाहितम् । सर्जरसः ॥ अर्थप्राधान्यात् कलकल इत्यपि । कण्ठे तु तन्नामत्वादेव पुस्त्वम् ॥ द्रवनामत्यात् । क्लीवत्वे प्राप्तेऽस्य पाठः॥ जगलः पिष्टमद्यम् ॥ हिङ्गुल दारदम् ।। गोलः सर्वतावृत्तः बालक्रीडन- काष्टे स्त्रीपत्राञ्जनादौ क्लीव.। यस्तु गोल एव गोलके इति स्वार्थिकप्रत्ययान्तो मृते भर्तरि जार- जस्य वाचक स आश्रयलिङ्ग ॥ फालः कुशी। देवल देवायतनम् ॥ बहुल कृष्णपक्षः॥ तण्डुल' धान्यसार. विडङ्ग च ॥ पत्रपाल. दीर्घाछुरी ॥ वातूल वातसमूह । वातासहे । चोन्मचे चाश्रय- लिंग ॥ ताल• गीतकालक्रियामानकरतलादौ । जडुलो देहे कृपणं लक्ष्म ॥ भृमलो रोगविशेषः ॥ निचोल निचुलकम्। उपसर्गस्यातन्त्रत्वात चोल: स्त्रीणा कृर्पासकचोलः ॥ १३ ॥ कामलकुद्दालावयवस्वाः सवरौरव- यावा. शिवदावौ ॥ माधवपणवादीन-

·No text on this page.

·(पुलिङ्गः) अवचूरिसहितम् । कुशोडीशपुरोडाशवपकुल्मासनि- प्कुहा ॥ अहनिर्वृहकलहाः पक्षराशि- वराश्यपिः ॥ १५॥ कुशः योक्रम् दीपश्च ॥ उड्डीशो ग्रन्थविशेषः। हरे तु देहिनामत्वात्पुरत्वम् ॥ 'पुरोडाशो हविर्भदे चमस्या पिष्टकस्य च ॥ रसे सोमलतायाश्च हुत- शेपे च पुस्यपि ॥ अथ पान्तः ॥ वृप गवादि। व्रतिनामासन वृपी। अथ सान्त. ॥ कुल्मासः अर्धखिन्नो मापादि। अन्ननामत्वात् क्लीवले प्राप्तेऽस्य पाठ । मूर्धन्योपान्त्योऽप्ययम् ॥ अथ हान्ताः॥निप्कुहः कोटरमायेतु टान्तमाहुस्तन्मते टान्तलात्पुस्त्वम्॥ अह इति दिगो -इति अह्र' इति च कृतसमासान्तोऽहनशब्दः। द्वयोरहो. समाहारो यह. । त्यहः । पञ्चाह । सप्ताह । द्विगुरन्नेति स्त्रीनपुसकत्वे परमाह उत्तराह इत्यादौ परवल्लिङ्ग- ताप्राप्तौ वचनम् । सुदिनैकाभ्या क्लीबलम्, पुण्या-

·२४ हैमलिङ्गानुशासनम् (पुंलिङ्ग)
वहावध्रुवकोटीशांशा. स्पशवंशौ॥१४॥
कामलो मरौ रोगेऽवतसे ना कामलस्त्रिपु
कामुके'कुदाल खनित्रविशेष.॥अथ वान्ता १२॥
अवयव अङ्गम् ॥ व आत्मा स्वभाव ज्ञातिश्च ।
अर्थे तु पुक्लीव । आत्मीये तु गुणवृत्तित्वादाश्रय-
लिङ्ग ॥ मुव सुग्भेद' ॥ रौरवो नरकभेदः ॥
याव अलक्तक । शिवो वेदादि ॥ दावोऽरण्यम् ।
वह्निविशेषे तु पुस्त्व सिद्धमेव । अर्थप्राधादव-
इत्यपि 'कानने बनवहौ च स्याद्दामो दववन्नरि।
माधवो मधुमिश्र आसव । स्वार्थिक के माधवकः।
माघे मासभेदे मघौ विष्णौ च सिद्धमेव पुरत्वम्।
स्त्रिया पाति कश्चित् । पणव. पटह ॥ आदी-
नवो दौर परिक्लिष्ट दुरन्तश्थाहाव भावसूचक ॥
ध्रुव आतौशिवे शत्रौ इत्यादि ॥ अथ शान्ता ७ ॥
कोटीशो लोप्टभेदन । अर्थप्राधान्यात्कोटिशोऽपि॥
अश भाग ॥ स्पश सपराय प्रणिधिश्च ।।
'शो वर्गे कुले वेणौ पृष्ठस्यावयवेऽपि च'॥१४॥

·(पुलिङ्गः) अवचूरिसहितम् । कुशोडीशपुरोडाशटषकुल्मासनि- कुहाः ॥ अहनिर्वृहकलहाः पक्षराशि- वराश्यृषिः ॥ १५॥ कुशः योक्रम् द्वीपश्च ॥ उड्डीशो ग्रन्थविशेषः। हरे तु देहिनामत्वात्पुरत्वम् ॥ 'पुरोडाशो हविर्भदे चमस्या पिष्टकस्य च ॥ रसे सोमलतायाश्च हुत- शेपे च पुस्यपि ॥ अथ पान्तः॥ वृष गवादि। व्रतिनामासन वृषी। अथ सान्त ॥ कुल्मासः अर्धखिन्नो माषादिः । अन्ननामत्वात् क्लीवले प्राप्तेऽस्य पाठः । मूर्धन्योपान्त्योऽप्ययम् ॥ अथ हान्ताः॥ निष्कुह. कोटरम्।ये तु टान्तमाहुस्तन्मते टान्तवात्पुस्त्वम्।। अह इति हिगो'-इति 'अहः' इति च कृतसमासान्तोऽहनशब्दः। द्वयोरह्रो समाहारो यह । त्यहा। पश्चाहः । सप्ताह । द्विगुरन्नेति स्त्रीनपुसकत्वे परमाह उचराह इत्यादौ परवल्लिङ्ग- ताप्राप्तौ वचनम् । सुदिनैकाम्या क्लीवलम, ·हैमलिङ्गानुशासनम् (पुलिङ्ग) हस्य तु पुनपुसकलम् ॥ नि'ह' शेखरे नागदन्ते निर्यासेऽपि ॥ कलह ग्वङ्गकोशे भण्डने च अथ क्षान्त । पक्ष पिच्छम् । युद्धपिच्छनामला- क्लीवले प्राप्ते वचनम् । प्रतिज्ञार्यादौ च पक्षस्य पान्तलादेव पुंस्त्वम् । अथेकारान्ता राशिमपादिः पुनश्च ॥ वराशिः स्थूलशाट. ॥ वस्त्रनामलाव क्लीनत्वे प्राप्तेऽस्य पाठ ॥ ऋपिर्वेदविशिष्टादौ ॥१५॥ दुन्दुभिर्वमतिरप्णिपाण्यविज्ञाति- रालिकलयोऽजलिघृणिः ॥ अग्निवह्निकृमयोऽह्रिदीदिविग्रन्थि- कुतिहतयोऽर्दनिर्ध्वनि ॥ १६ ॥ दुन्दुभिरीविशेपे । दैत्ये तु सिद्धमेव । अक्षे स्त्रीत्वम् ॥ वमतिर्वान्ति ॥ वृष्णि कुलविशेषः मेपश्च ॥ पाणि हस्त ॥ अवि भूपककम्बल ॥ ज्ञाति स्त्रजन ॥ रालि कलह ॥ कलिः अन्त्य युगम् । अञ्जलि. पाणिपुटः ॥ घृणिरभीशु. ॥

·(पुलिङ्ग) अवचूरिसहितम्। अमि. कृशानुः ॥ वह्निः स एव ॥ कृमिः कीटः । अर्थप्राधान्यात् क्रिमिरपि ॥ अहि. पादः ॥ अर्थ- प्राधान्यादधिरपि ॥ दीदिविः ओदनम् । अथ. प्राधान्यात् कुरुश्व ॥ ग्रन्थिः रज्ज्वादिवेष्टनबन्धः॥ कुक्षिर्जठरम् ॥ दृतिश्चर्मचर्मप्रसेवकश्च ॥ अर्दनि: अमि ॥ध्वनिः प्रतीयमानोऽर्थः। वृष्णिघृष्ण्योर्ण्यन्त- त्वात् अग्निवह्नयोश्च न्यन्तत्वात् अर्दनेरन्यन्तत्वात् कृमेय॑न्तत्वात् पाणिकुक्ष्यहीणा प्राण्यङ्गवाची- दन्तत्वात् स्त्रीत्वे दीदिवेरन्ननामत्वादालेश्च युन्ना- मत्वात्क्लीनत्वे प्राप्ते वचनम् ॥ १६ ॥ गिरिशिभुजायुको हाहाहहूश्च नग्न- हूर्गर्मुत् ॥ पादश्मानावात्मा पाप्मस्थे- मौष्मयक्ष्माणः ॥ १७॥ इति पुंलिङ्गं समाप्तम् ॥ गिरि कन्दुकः ॥ शिश्रु.श्रोत्रम्॥जायुरौषधम्। कर्पू: करापाग्निः ॥ हाहाहूहूरित्यखण्ड नाम देव- ·२८ हैमलिङ्गानुशासनम्- (पुंलिङ्ग) गायनवाचि । केचित् खण्डयन्ति । अव्ययत्वाद- लिडाविति केचित् । गन्धर्वी च हाहा हूहूरिति तु लक्ष्यम् । एकदेशविकृतस्यानन्यत्वादर्थप्राधा- न्यादा निर्देशस्य तदपि सगृहीतम् । देहिनामत्वा देव पुस्त्वसिद्धौ विमतिज्ञापनार्थम् हरित्यस्य कृत इति स्त्रीत्वबाधनार्थम् ॥ नमहुर्मापटलिन्या- दिवीजम् । अर्थप्राधान्यान्नमहुरित्यपि ॥ नमानु इयतीति व्युत्पत्तिप्राधान्ये स्वाश्रयलिङ्गता ॥ अथ व्यजनान्ता ८॥ गर्मुत् सुवर्णम् सरघा च । द्रवनामत्वान्नपुसकत्वे प्राप्तेऽस्य पाठः॥पाद् चरण। अदन्तोऽप्ययम्॥अश्मा पापाण ॥ उपलक्षणत्वा- द्वेमलोऽपि ॥ आत्मा शरीर स्वभावश्च ॥ पाप्मा पाप रोगश्च ॥ स्थेमा स्थैर्यम् ॥ इमन्नन्तत्वादेव सिद्धे द्विस्वर मन्नकर्तरि इति क्लीयत्वबाधनार्थ- मस्य पठ ॥ ऊप्मा सन्ताप समृद्धिश्च ॥ यक्ष्मा क्षयरोग । तदन्तत्वाद्राजयक्ष्मापि । अश्मादीना- ·(स्त्रीलिङ्ग) अवचूरिसहितम् । मन्नन्तत्वेन क्लीबत्वे प्राप्ते वचनम् । एव शेषेष्वपि लिङ्गेपु स्वरव्यञ्जनान्तक्रमो ज्ञेयः ॥ १७ ॥ इति पुलिङ्गस्यावरि । 1 अथ स्त्रीलिङ्गः। स्त्रीलिङ्ग योनिमहनीसेनावल्लितडि- निशाम् ॥ वीचितन्द्राऽवटुग्रीवाजिह्वा- शस्त्रीदयादिशाम् ॥१॥ नामेति स्मर्यते। योनिमदादीनां नाम स्त्रीलिङ्ग भवति । पुरुपी । स्त्री । रामा। वामा। हस्तिनी । वशा । वृपी । अश्वा । मकरी मत्सी । मयूरी । इत्यादि । वम्रीनाम उपदेहिका इत्यादि । सेना- नाम | चमू । पृतना। वाहिनी। इत्यादि । वल्लिनाम। लता । प्रतानिनी । वल्लरी । इत्यादि । वल्ली । अजमोदायां तु अस्य बाहुलकात् स्त्रीत्वम् ॥ तडि- नाम । शम्बा । चपला । चरा इत्यादि । निशा-

·हैमलिङ्गानुशासनम्- (स्त्रीलिङ्ग)
वचा शतपत्रिका | गोलोमी । जीवा पड्मन्या ।
उपगन्धा इत्यादि। लाला सृणीका || शिम्बा बीज-
कोशी ॥ कृष्णा कृष्णजीरक राजिका च। पिप्पल्या
वल्लिनामत्वात् सिमेव ॥ उप्णिका यवागू ॥
श्री लक्ष्मी.। कमला। पद्मा। पनवासा ।
हरिप्रिया । क्षीरोदतनया । मा । रमा। इन्दिरा ।
इत्यादि ॥ सदा गन्धद्रव्यविशेषः। तन्नाम । मरु-
न्माला । पिशुना । सका । देवीलता । इत्यादि ॥
पण्यानाम | पण्या । कटती । सुवर्णलता । ज्यो.
तिप्का । इत्यादि। अतसीनाम । कृष्णप्रिया ।
चण्डिका। मसणा। क्षुमा । उमा । इत्यादि ।
घाय्यानाम | सामिधेनी ऋक्। इत्यादि ॥ सरधा-
नाम । क्षुद्रा । मधुमक्षिका । इत्यादि ॥ रोचनेति
गोरोचना वशरोचना च गृह्यते । तत्राद्यानाम ।
'चन्दनीया तु रोचना । भूतनी भूतनाशिनी' ॥
वशरोचनातुवाशी तु काक्षीरी तुका शुभा।इत्यादि
भूनामाभू । भूमि । पृथ्वी। मही। इत्यादि ॥३॥

·(स्त्रीलिङ्ग) अवचूरिसहितम् । ३३ हरिद्रामांसिदूर्वाऽऽलूवलाकाकृष्ण- लागिराम्॥ इत्तु प्राण्यङ्गवाचि स्यादी- दूदेकस्वरं कृतः ॥४॥ हरिद्रा । पीतिका ॥ मासिगन्धद्रव्यविशेषः । दूर्वा हरिताली ।। आलूः कर्करी, गलन्तिका च ॥ बलाका पुध्वजेऽपि स्त्रीत्वमेव । बलाका विस- कण्टिका ॥ कृष्णला गुजा ॥ गीर्वाक् ॥ प्राण्यङ्ग- वाचि इकारान्त नाम स्त्रीलिङ्गम् ॥ गोधिर्ललाटम्। कटि । पालि । इत्यादि । इदिति किम् । कर्ण.। प्राण्यङ्गवाचीति किम् । नाभिः क्षत्रियः। प्राण्यङ्ग- बाचिनस्तु स्त्रीपुसत्वम् । चक्रपिण्डिकाया तु स्त्री- त्वम् ॥ ईकारान्तमूकारान्त चैकखरं स्त्रीलिङ्गम् ॥ ही। प्रीः । श्री. । भ्रू । स्तू। दूः । जू ॥ एक- स्वरमिति किम् । स्वयंभूर्ब्रह्मा । नी. लूरित्यादौ तु गुणवृत्तित्वादाश्रयलिङ्गता ॥ कृत्सम्बन्धिनौ यावी- दूतौ तदन्त नाम स्त्रीलिङ्गम् । अनेकखरार्थ- ३ ·? 8 - - हैमलिङ्गानुशासनम्- (स्त्रीलिङ्ग) मारम्भः । लक्ष्मीः। ययी। पपी । इत्यादि। यवागू । कुकूः । कच्छूः । अजू । तनू । इत्यादि ॥ ४ ॥ पात्रादिवर्जितादन्तोत्तरपदः समा- हारे ॥ हिगुरन्नाबन्तान्तो वाऽन्यस्तु. सर्वो नपुंसकः ॥५॥ पानादिवर्जितमकारान्तमुत्तरपद यस्य स दिग समाहारे स्त्री ॥ पञ्चानां पूलाना समाहारः पञ्च पूली। पात्रादिवर्जित इति किम् । द्विपात्रम् । द्विमासम् । त्रिभुवनम् । चतुर्युगम् । द्वित्रिचतुर्म्य पर. पथः । त्रिपुरम् 1 इत्यादि । अदन्तेति किम्। पश्चसमिति । त्रिगुप्ति । पश्चकुमारि । दशकुमारि । अन्त्ययो स्त्रीपुसत्वमपीत्येके । उत्तरपदेति किम् । पञ्च गाव. समाहता' पञ्चगवम् । एवं दशगवम् । सप्तभूमम् अत्र द्विगुरदन्तो नोत्तरपदम्। समाहार प्रति किम नामप्रिय ॥ अन्नन्तमाबन्त च + ·(स्त्रीलिङ्ग) अवचूरिसहितम् । यदुत्तरपदं तदन्तो द्विगुर्वा स्त्री। पञ्चराजी । पञ्च- राजम् । पञ्चमाली । पञ्चमालम् । त्रिसन्ध्यं तु क्लीबम् । अन्नन्त चाबन्त चोत्तरपद न द्विगु- रिति द्विरन्तग्रहणम् ॥ उक्तस्त्रीत्वादन्यो हिगुः समाहारे वर्तमानो नपुसकम् । तेन पानाद्युत्तर- पदस्थानदन्तोत्तरपदस्य विकल्पितस्त्रीत्वस्य च पक्षे क्लीबत्वम् ॥ ५॥ लिन्मिन्यनिण्यणिस्त्र्युक्ताः क्वचित्तिगल्पह्रस्वे कप् ॥ विंशत्याद्या शतावन्डे सा चैक्ये इन्हमेययोः ॥६॥ लिस्प्रत्ययान्तं मि-नि-अनि-अणिप्रत्ययान्त स्त्रियामुक्ता. स्त्र्युक्ता. क्ति क्यप् श य: अ. अड् अनः क्विप अः अनिः इञ् णकश्च इत्येत- दन्त च नाम स्त्रीलिङ्ग स्यात् । लित् । गवा समूहो गोत्रा। एव रथकट्याण्याजनतादयोऽपि | .

·पश्च गाव समाहृता' पञ्चगवम्। एवं दशगवम् । सप्तभूमम् अत्र द्विगुरदन्तो नोत्तरपदम् । समाहार इति किम् ॥ पञ्चाम्नप्रिय ॥ अन्नन्तमाबन्त च हैमलिङ्गानुशासनम्- (स्त्रीलिङ्ग) मारम्भः । लक्ष्मी.। ययी । पपी । इत्यादि । यवागू । कुकूः । कच्छु. । अजूः । तनू । इत्यादि ॥ ४॥ पात्रादिवर्जितादन्तोत्तरपदः समा- हारे ॥ द्विगुरन्नावन्तान्तो वाऽन्यस्तु सर्वो नपुंसक. ॥५॥ पानादिवर्जितमकारान्तमुत्तरपद यस्य स द्विगु समाहारे स्त्री || पञ्चाना पूलानां समाहारः पञ्च- पूली । पानादिवर्जित इति किम् । द्विपात्रम् । द्विमासम् । त्रिमुवनम् ।चतुर्युगम् । द्वित्रिचतुर्थ्य पर. पथ. । त्रिपुरम् । इत्यादि । अदन्तेति किम्। पञ्चसमिति । त्रिगुप्ति । पञ्चकुमारि । दशकुमारि । अन्त्ययो स्त्रीपुसत्वमपीत्येके । उत्तरपदेति किम् ।

·(स्त्रीलिङ्गः) अवचूरिसहितम् । यदुत्तरपदं तदन्तो द्विगुर्वा स्त्री। पञ्चराजी ! पश्च- राजम् । पश्चमाली। पञ्चमालम् । त्रिसन्ध्यं तु क्लीबम् । अन्नन्त चावन्त चोचरपदं न द्विगु- रिति द्विरन्तग्रहणम् ॥ उक्तस्त्रीत्वादन्यो हिगुः समाहारे वर्तमानो नपुंसकम् । तेन पात्राद्युत्तर- पदस्यानदन्तोत्तरपदस्य विकल्पितस्त्रीत्वस्य च पक्षे क्लीयत्वम् ॥ ५॥ लिन्मिन्यनिएयणिस्युक्ताः क्वचित्तिगल्पह्रस्वे कप्॥ विंशत्याद्या शताइन्। सा चेक्ये इन्द्वमेययोः ॥६॥ लित्प्रत्ययान्त मि-नि-अनि-अणिप्रत्ययान्तं स्त्रियामुक्ताः स्युक्ताः क्ति क्यप् श. य: अः अड् अनः क्विप् अः अनिः इञ् णकश्च इसेत. दन्त च नाम स्त्रीलिङ्ग स्यात् । लित् । गवा समूहो गोत्रा । एव रथकट्याटण्याजनतादयोऽपि। -- ·. हैमलिङ्गानुशासनम्- (स्त्रीलिङ्ग) शुहस्य भाव शुलता। देव एव देवता। इत्यादि। मि, नेमि कूपस्यान्ते व्यस्र काष्ठ चक्रधारा च। वरिमरिन्द्रः । दल्मि शस्त्रम् । नि., वेनि केश- रचना।।अनि., वर्तनि मार्ग अटनिर्धनुष्पान्त॥ णि, वाणि मूल्यम्। वेणि केशरचना प्रवाहच ॥ अणि, सरणि. पन्थाः । तरणि सझमो यवागूय ! समुद्रादौ तु स्त्रीपुसत्वम् । क्ति, भूत्यादयः । क्यप् आस्या आसनम् । अव्या, बज्या, ईर्या च गमने। श, क्रिया । य, जागर्या । अ, शसा । इच्छा॥ शुश्रूपा श्रवणेच्छा॥ अड्, भिदा । छिदा। पूजा । अन, वन्दना स्तुति । चेतना सवित्ति । याचे रपि बाहुलकादने याचना। एपा भावे कीवत्वम्। स्विप् , सपत् । समित् एधो रणश्च ।। रुक् स्विट् युच्च कान्ति ॥ञ, व्यात्युक्षी व्यतिहारेण सेच- नम् ॥ अनि, 'अजननिस्ते वृपल भूयात् ॥ इन का व कारिमकार्षी सा कारिमकार्पम् ॥ णक, भवत शायिका शयितु पर्याय इत्यर्य ·स्त्रीलिङ्गः) अवचूरिसहितम् । ३७ क्वचिल्लक्ष्यानुसारेण तिगन्तं नाम स्त्रीलिङ्गम् । तनुतात्तन्तिरित्यादि ॥ अरपे ह्रस्वे चार्थे यः कप तदन्त नाम स्त्रीलिङ्गम् । अल्पः क्रयः ऋयिका । हस्व पुट पुटिका । क्वचिदिति किम् | पुटकः॥ विंशत्याद्या सख्या सख्येये संख्याने वर्तमाना च स्त्रीलिङ्गम् । इय विंशति, घटा घटाना वा । “एवं त्रिंशदादयोऽपि ॥ पष्टिस्त्रीलिङ्ग । शताद्याना पुन- पुसकत्वम् । नन्तसख्या त्वलिङ्गा। द्वन्द्वे विंश- त्याद्या सख्या शतादाक् स्त्रीलिङ्गम् एकविंशति- र्यावन्नवनवतिः । द्वन्द्वैकले इति क्लीबलबाधनार्थ वचनम् ॥ सा विंशत्याद्या सक्षया द्वन्द्वे इतरे- तरसमासे मेये सहयेये च वर्तमाना एकल एवं प्रयोक्तच्या । इतरेतरार्थ वचनम् । एकविंशति- घंटा घटानां वा। एकशतम् । द्विलक्षम् । डिसह- सम् । इन्हमययोरिति किम् । हे विशती घटा- नाम् तिस्रो वा विंशत्यः । विंशत्यादे सङ्ख्यास्था- नस्येव द्वित्वबहुलविवक्षाया द्विवचनबहुवचने ।

·- हेमलिङ्गानुशागनम्- (स्नीलिङ्ग) शुभस्य भार. शुगता। येच एर देता। इत्यादि ।। मि, नेमिः परयान्ते व्यय पाठ चक्रधारा घा गरिमरिन्द्र।। दग्मिः शलम् । निः, वेनि केश- रचना॥अनि., वर्तनि. मार्ग अटनिधनुप्पान्तः।। णि, पाणि' मूल्यम्। वैणि केदाग्चना प्रवाहा ॥ अणि, मणि. पन्थाः । तरणि सक्रमो यवागूम। समुद्राी तु मीपुसत्यम् । तिः, भूत्यादयः । क्यप् आस्या आसनम् । अट्या, अन्या, ईर्या च गमने। श, किया। य, जागर्या । अ., शमा। इछा। शुश्रूषा श्रवणेच्छा॥ अद्, भिदा | लिंदा। पूजा । अनः, बन्दना स्तुतिः । चेतना समितिः। याचे गपि पालकादने याचना। एपो भाने लीयत्रम्। विप्, सपत् । समित् एधो रणश्च ॥ रक् विद् गुच्च कान्तिः ॥ अव्यात्युक्षी व्यतिहारण मेच नम् ॥ अनि, अजनम्ति चपल भूयाच ॥ एज् का ल कारिमका सनी काग्मिार्षम् ॥ णक , भवतः शायिका शायितु पर्याय इताय ।।

·स्त्रीलिङ्ग) अवचूरिसहितम् । ३७ क्वचिल्लक्ष्यानुसारेण तिगन्तं नाम स्त्रीलिङ्गम् । तनुतात्तन्तिरित्यादि । अल्पे हवे चार्थे यः कप तदन्त नाम स्त्रीलिङ्गम् । अल्पः क्रय ऋयिका । हस्व पुटपुटिका । क्वचिदिति किम् । पुटकः ।। विंशत्याद्या सख्या संख्येये सख्याने वर्तमाना च स्त्रीलिङ्गम् । इयं विंशति. घटा घटाना वा । एव त्रिंशदादयोऽपि ॥ पष्टिस्त्रीलिङ्ग । शताद्याना पुन- पुसकत्वम् । नन्तसख्या खलिड्डा । द्वन्द्वे विंश- त्याद्या सख्या शतादाक् स्त्रीलिङ्गम् एकविशति- यावन्नवनवतिः । इन्डैकले इति क्लीवत्वबाधनार्थ वचनम् ॥ सा विंशत्याद्या सङ्ख्या इन्हे इतरे- तरसमासे मेये सङ्खयेये च वर्तमाना एकत्व एवं प्रयोक्तव्या। इतरेतरार्थ वचनम् । एकविंशति- घटा घटाना वा। एकशतम् । द्विलक्षम् । द्विसह- सम् । इन्द्वमेययोरिति किम् । हे विंशती घटा- नाम् तिस्रो वा विंशत्यः । विंशत्यादे सङ्घधास्था- नस्यैव हिलबहुलविवक्षाया द्विवचनबहुवचने ।

·३८ हैमलिङ्गानुशासनम्- (स्त्रीलिङ्ग) साचेति प्रसिद्धसङ्ख्यापरामर्शादिह न स्यात् । एकश्चैत्राय विंशतिमैत्रायेति एकविंशती आभ्या दीयतामिति द्विवचनमेव ॥ ६॥ सुग्गीतिलताभिदि ध्रुवा विडनरि वारि घटीभवन्धयो । शल्यध्वनिवा- द्यभित्सु तु क्ष्वेडा दुन्दुभिरक्षबिन्दुपु॥७॥ मुग्भेदे यज्ञभाण्डभेदे गीतिलताभिदो. शालि- पर्णीमूर्वयोश्च ध्रुवा शब्द स्त्रीलिङ्ग । नरादन्यत्र विट् । वारीति शब्दरूप घट्यामिभवन्धनमुवा वा। शल्यभिदि वेणुशलाकाया, ध्वनिभिदि भटाना सिंहनादे, चाद्यमिदि च दन्तोष्ठवादे वेडा स्त्री। अक्षबिन्दुपु पासकविन्दुपु दुन्दुभि स्त्री ॥७॥ गृह्या शाखापुरेऽश्मन्तेऽन्तका कीला रताहतौ ॥ रज्जी रश्मिर्यवादिर्दोषादौ गजा सुरागृहे ॥८॥ शाखापुर समीपस्थपुर तन गृह्या, अश्मन्ते ·(स्त्रीलिङ्ग) अवचूरिसहितम् । चुल्यामन्तिका, रताहतौ सुरताहणने कीला स्त्री॥ रजौ वाच्यायां रश्मिः स्त्री । इह यवादयो यव- यवनेति सूत्रोक्ता. शब्दा दोषादयश्चार्था गृह्यन्ते । दुष्टो यवो यवानी। यवनाना लिपिर्यवनानी । उरु अरण्यमरण्यानी । महद्धिमं हिमानी । दोषा- दाविति किम् । यव । यवना । धान्यविपयनाम- त्वात्पुस्त्वमेव । अरण्यहिमयोस्तु प्रतिपदपाठान्नपुस- कलम् ॥ सुरागृहे वाच्ये गञ्जा स्त्री। खनौ स्त्री- पुसलिङ्गः ॥८॥ अहंपूर्विकादिवर्षामघा अप्रकृत्तिका वहौ । वा तु जलौकाप्सरसः सिकता- सुमनः समाः॥६॥ अहपूर्विकादयो मयूरव्यसकादिपु कृतनिपाता. स्त्रीलिङ्गाः । 'अह पूर्वोऽह पूर्व इत्यहपूर्विका स्त्रियाम् । आहोपुरुपिका दर्पाद्या स्यात्सम्भावना- त्मनि ॥ अहमहमिका तु सा स्यात्परस्परमहकृतिः ॥

·३८ हैमलिङ्गानुशासनम्- (स्त्रीलिङ्ग) साचेति प्रसिद्धसङ्ख्यापरामर्शादिह न स्यात् । एकश्चैत्राय विंशतिमैत्रायति एकविंशती आभ्या दीयतामिति द्विवचनमेव ॥ ६॥ सुग्गीतिलताभिदि ध्रुवा विडनरि वारि घटीभवन्धयो ॥ शल्यध्वनिवा- द्यमित्सुतुक्ष्वेडा दुन्दुभिरक्षविन्दुपुराणा मुग्भेदे यज्ञभाण्डभेदे गीतिलताभिदो शालि- पर्णीमूर्वयोश्च ध्रुवा शब्द स्त्रीलिङ्ग । नरादन्यत्र विट् । वारीति शब्दरूप घट्यामिभवन्धनमुवा वा। शल्यभिदि वेणुशलाकाया, ध्वनिभिदि भटाना सिंहनादे, वाद्यभिदि च दन्तोष्ठवादे वेडा स्त्री॥ अक्षाविन्दुपु पासकविन्दुपु दुन्दुभि स्त्री ॥ ७ गृह्या शाखापुरेऽश्मन्तेऽन्तका कीला रताहतौ ॥ रज्जौ रश्मिर्यवादिषादी गञ्जा सुराग्रहे ॥८॥ शाखापुर समीपस्थपुर तत्र गृह्या, अश्मन्ते ·(स्त्रीलिङ्ग) अवचूरिसहितम् । चुल्यामन्तिका, रताहतौ सुरताहणने कीला स्त्री। रज्जौ वाच्याया रश्मिः स्त्री । इह यवादयो यव- यवनेति सूत्रोक्ता. शब्दा दोपादयश्चार्था गृह्यन्ते। दुष्टो यवो यवानी। यवनाना लिपिर्यवनानी । उरु अरण्यमरण्यानी । महद्धिमं हिमानी। दोपा- दाविति किम् । यवः । यवना. । धान्यविपयनाम- त्वात्पुस्त्वमेव । अरण्याहिमयोस्तु प्रतिपदपाठान्नपुस- कत्वम् ।। सुरागृहे वाच्ये गजा स्त्री। खनौ स्त्री- पुंसलिङ्गः ॥ ८॥ अहंपूर्विकादिवर्षामघा अकृत्तिका बहो ॥ वा तु जलौकाप्सरसः सिकता- सुमनः समाः॥६॥ अहंपूर्विकादयो मयूरव्यंसकादिपु कृतनिपाता. स्त्रीलिङ्गाः । 'अह पूर्वोऽह पूर्व इत्यहपूर्विका स्त्रियाम् | आहोपुरुषिका दर्पाद्या स्यात्सम्भावना- त्मनि ॥ अहमहमिकातुसा स्यात्परस्परमहकृति.'।

·हैमलिङ्गानुशासनम्- (स्त्रीलिङ्ग) वर्षामघाऽप्रकृत्तिकास्वीबहुवचनान्ताय । जलौक- आदयोऽपि ली. विकल्पेन बहुपचनान्ता । कृत्तिकाऽर्थप्राधान्याहहुलापि ॥ समान्तलात्सुपमा- ऽपि कालभेदे परमशोमाया च ॥९॥ गायत्र्यादय इष्टका वृहतिका संव- तिका सर्जिका,-दूपीके अपि पादुका मिरुकया पर्यस्तिका मानिका ॥ नीका करचुलिकाऽऽलुका कलिकया राका पताकान्धिका, शुका पूपलिका त्रिका चविकयोल्का पश्चिका पिण्डिका ॥१०॥ पडक्षरी गायत्रीमादीकृत्य पड्विंशत्यक्षरीमु- स्कृष्टिं यारत् । छन्दोजातिनामानि स्त्री. शर्करी मेखलानयोरपि । अक्षरनियमात्मक छन्द । गुरु- लघुनियमात्मक वृत्तम् । इति बहुल वृत्तेत्यादिना 'न सिध्यति ॥ इष्टका मृद्विकार । वृहतिका उत्तरासङ्ग । कप्रत्ययाभावे वृहती रिङ्गिणी । सब-

·(स्त्रीलिङ्गः) अवचूरिसहितम् ।
तिका पद्मादीना नवोद्भिन्न दलम् ॥ सर्जिका
क्षारविशेष । अर्थप्राधान्यात्सझिकापि। सुवचिका।
मुन्नी इत्यादि ।। दूपीका नेत्रमलम् । अर्थप्राधा-
न्यात् दूपिका इत्यादि ॥ पादुका उपानत् । अर्थ-
प्राधान्यादुपानदादयोऽपि तत्पर्याया सर्वे। झिरुका
कोष्ठिकाख्यो मृद्धिकार । पर्यस्तिका परिकरः ।
अर्थप्राधान्यादवसस्थिकापि ॥ मानिका द्रोणचतु-
ष्टयम् ॥ नीका साराणि ॥ कन्चुलिका कन्चुक ।
अल्लका धान्यकम् ॥ कलिका कुड्मलम् । काल.
कान्तलादुत्कालकापि हेलोत्कण्ठयो ॥ राका
कच्छू ॥ पताका सौभाग्य ध्वजश्च । अर्थप्राधा-
न्यात्पटाकावजयन्तीजयन्त्योऽपि । अन्धिका केत-
वम् ॥ शूका हृल्लेखा ॥ पूपलिकाऽपूप । काभावे
पूपली । अर्थप्राधान्यात्सोली । त्रिका कूपस्यान्ते
ज्यस्र काष्ठम् ॥चविका श्लेप्मनश्वव्याख्यो भपज।
अर्थप्राधान्यात् सुगन्धापि ॥ उल्का ज्वाला ।।
पश्चिका न्यासः ॥ पिण्डिका चकनाभि. ॥ १० ॥

·४४ हैमालङ्गानुशासनम्- (स्त्रीलिङ्ग) चूडा । भङ्गा तृणधान्यम् ॥ सुरङ्गा गूढमार्ग.॥ अर्थप्राधान्यात् सन्धिलापि ॥ १३ ॥ जङ्घा चच्चा कच्छा पिच्छा पिञ्जा गुजा खजा प्रजा॥ भञ्झा घण्टा जटा घोण्टापोटा भिस्सटया छटा॥१४॥ जड्याऽङ्गविशेपः॥ चम्चा तृणमय पुरुष । कच्छा कच्छोटिका अर्थप्राधान्यात् कच्छाटिकापि। पिच्छा काश्चिकम् ॥ पिञ्जा तूलम् ।। गुजा पटह॥ खजा मन्थ दर्विश्व । अर्थप्राधान्यात् खजाका- पि ॥ प्रजा लोक ॥ झझा सशीकरो मेघवात ॥ घण्टा वाद्यविशेषः । अर्थप्राधान्यात् किङ्गिणीक्षंद्र- घण्टिके अपि ॥ जटा कचविकार ॥ घोण्टा बदरी- फलम् ॥ पोटा शण्ढ ।' अर्थप्राधान्यात् तृतीया- प्रकृतिरपि ॥ भिस्सटा दग्धिका ॥ छटा समूह- विशेष ॥१४॥ विष्ठा मञ्जिष्ठया काष्टा पाठा शुण्डा ·४५ (स्त्रीलिङ्ग) अवचूरिसहितम् गुडा जडा ॥ वेडा वितण्डया दाढा राढा रीढाऽवलीढया ॥१५॥ विष्ठा पुरीपम् ।। मजिष्ठा रागद्रव्यविशेपोऽर्थ प्राधान्यात अरुणापि ॥ काष्ठा मर्यादा ॥ पाठा औषधविशेष. ॥शुण्डा करिहस्त ॥ गुडा स्नुही। गुडिकापि च ॥ जडा शूकशिम्बी ॥ बेडा नौः॥ वितण्डा वादभेद. ॥ दाढा दंष्ट्रा ॥ राढा शोभा ।। रौढा अवहेला ॥ अवलीढापि ॥ १५ ॥ घृणोर्णा वर्वणा स्थूणा दक्षिणा लिखिता लता ॥ तृणता त्रिरता त्रेता गीता सीता सिता चिता ॥ १६ ॥ घृणा निन्दा ॥ ऊर्णा मेषरोम ॥ वर्वणा मक्षि. का ॥ स्थूणा गृहादीनामुत्तम्भनकाष्ठम् ॥ दक्षिणा यज्ञदानम् ।। लिखिता लिपि. ॥ तृणता चापम् । त्रिवृता औषधि. । अर्थप्राधान्यादरुणादयोऽपि तत्पर्याया. त्रेता युगविशेष. ॥ गीता शास्त्रवि.

·१८ हैमलिङ्गानुशासनम्- (स्त्रीलिङ्गः) चित्या चिता । पद्या मार्ग. पर्या क्रम । सहयोगे सपर्या पूजा। योग्याभ्यास । छाया शोभातम प्रतिबिम्बेपु पालनोत्कोचयो. पट्य- योपित्कान्त्यादिपु च । माया दम्भ । अर्थ- प्राधान्यात् शाम्बरी। पेया शृत दुग्धादि । कक्ष्या काञ्ची हादेमध्यभागश्च । दूप्या रज्जु । नस्या वृषादीना नासारज्जु । शम्या युगकीलक. । सन्ध्या चिन्तामर्यादादिषु । रथ्या रथाना समूह प्रतोली पन्थाश्च । कुल्या सारणि । ज्या मूर्वी । मङ्गल्या मल्लिकागन्यगुरुश्च ॥ १९ ॥ उपकार्या जलार्द्ररा प्रतिसीरा पर- म्परा ॥ कण्डराऽसृग्धरा होरा वागुरा शर्करा शिरा ॥२०॥ उपकार्या नृपमन्दिरम् । अर्थप्राधान्यादुपका रिकापि । जलार्दा आर्द्रवस्त्रम् । इरा जलमन्न गीध । प्रतिसीरा जवनिका । परम्परा परिपाटिः ·(स्त्रीलिङ्ग) अवचूरिसहितम् । ४३ सन्तानकश्च । कण्डरा महालायुः । असृग्धराजि- नम् । होरा लभम् । वागुरा मृगयन्धिनी । शर्करा उपला । शिरा धमनी ॥ २० ॥ गुन्द्रा मुद्रा खुद्रा भद्रा भला छत्रा यात्रा मात्रा ॥ दंष्ट्रा फेला वेला मेला गोला शाला माला॥२१॥ गुन्द्रा मुस्ताविशेष । अर्थप्राधान्यान्महिलापि। मुद्रा प्राण्यङ्गुलिसन्निवेश' । क्षुद्रा वेश्या नटी कण्टकारिका च । भद्रा विष्टि. । भस्त्रा लोहध- मनी । छत्रा मधुरिका । कुस्तुम्बरशिलन्ध्रयोश्च । यात्रा प्रयाणी देवोत्सयो वृत्तिश्च । मात्रा परिच्छदः मानमल्प च । दंष्ट्रा दाढा । अर्थप्राधान्याद्राक्ष- स्वपि । फेला भोजनोज्झितम् । अर्थप्राधान्यात्पि- ण्डोलि. फेोलिश्च । वेला काले बुधग्रहस्त्रिया सीम्नि वाचि च । अकारप्रश्लेपादवेला पूगचूर्णः । मेला मसिः । गोला बालक्रीडनकाष्ठम् । दोला प्रेक्षा। ४ ·I हैमलिङ्गानुशासनम्- (स्त्रीलिङ्ग) शाला गृहम् । अर्थप्राधान्यात् किमीत्यपि । माला पति । स्वार्थिके के मालिका पुष्पमाल्यम् ।। सरिङ्गेद. पक्षी ग्रैचेयक च ।। २१ ।। मेखला सिध्मला लीला रसाला सर्वला बला ॥ कुहाला शङ्खला हेला शिला सुवर्चला कला ॥२२॥ मेखला काञ्चीशैलनितम्बखगवन्धेषु। सिध्मला मत्स्यचूर्णम् । लीला केलि । रसाला मार्जिता जिह्वा च । सर्वला बाणभेदः । बला औपधिकि- शेप । अर्थप्राधान्याद्विनयापि । बलान्तवादति- बलामहाबले अपि । कुहाला काहला । अर्थप्रा- धान्याञ्चण्डकोलाहला पिन्छला पत्रकाहला च । शकुला क्रीडनशङ्कु । हेलावहेला । शिला दृषत् स्तम्भाधारभूत दारु च । गण्डूपद्या तुड्यां शिली। सुवर्चला शाकविशेष । कला शिपादि ॥२२॥ उपला शारिवा मूर्वा लट्वा खट्वा ·(स्त्रीलिङ्ग) अवचूरिसहितम् । शिवा दशा॥ केशा कुशेशा मञ्जूषा शेषा मूषेषया नसा ॥ २३॥ उपलाऽश्मरूपा मृत् शर्करा च । अत्र चोप- लक्षणलात् माधवी मधुनः शर्करा॥ अथ वान्ताः पञ्च ॥ शारिवा औपधविशेष, शालिविशेषः । मूर्वा ज्याहेतुस्तृणविशेप । अर्थप्राधान्यान्मोरटा- सवे अपि । कट पि च ॥ लट्वा कुसुम्म भ्रमरश्च ॥ खट्वा शयनम् ॥ शिवा क्रोष्ट्री ॥ दशावस्था वर्तिश्च ॥ कशाऽश्वताडन चर्मदण्डः। अर्थप्राधान्यात्सप्तलापि ॥ कुशा बला डया कुशी आयसी चेत् ॥ ईशा हलदण्ड. ॥ मञ्जूषा पेटा। अर्थप्राधान्यात् पेटीपेटे अपि ॥ शेषा देवनिर्मा- त्यम् ॥ मूषा वर्णविलयनभाण्डम् ॥ ईषा हला- यवयवः ॥ स्नसा स्नायुः॥ २३ ॥ वस्नसा विस्रसाभिस्सा नासा बाहा गुहा स्वाहा ॥

·हैमलिङ्गानुशासनम्- (स्त्रीलिङ्ग) कक्षाऽऽमिक्षा रिक्षा राक्षा भनयावल्यायतिखोटि. ॥ २४ ॥ वस्त्रसा त्रायु । विस्रसा जरा ॥ भिस्सा ओदन ॥ नासा स्तम्भादीनामुपरि दारु | थाहा बाहुः ॥ गुहा गिरिविवरम् । स्वाहाग्निभार्या H कक्षा उदाहणिका स्पर्धा पद कटाटिका च ॥ आमिक्षा शृतक्षीरक्षिप्तदधि रिक्षा यूकाण्डम् । लले लिक्षा ॥ राक्षा जतु । लले लाक्षा । अर्थ- प्राधान्यात् वरवर्णिनी रजनी पलङ्कपा च ।। अय चेदन्ताः ॥ भनिर्विच्छिाचि ॥ आवलि. पति ॥ आयतिरुत्तरकाल प्रभाव. दैये च ॥ नोटिर्मत्स्य- भेदे बन्धा च ॥ २४॥ पेशिर्वासिर्वसतिविपणी नाभिना- ल्यालिपालि,-भल्लिः पल्लिर्धकुटिशक- टी चर्चरि. शाटिभाटी ॥ खाटिर्वति- व्रततिवमिशुण्ठीतिरीतिर्वितर्दि,-र्दर्वि- ·(स्त्रीलिङ्ग) अवचूरिसहितम् । नीविच्छविलिविशढिश्रेढिजात्याजिरा- जि ॥२५॥ पेशिर्मासपिण्डी खड्गपिघानं च ॥ वासिस्तक्षो- पकरणम् । अर्थप्राधान्यात्तक्षण्यपि ॥ वसतिर्वेश्म ।। विपणि पण्यमापण. पण्यवीथी च ॥ अस्या च पुस्यपीति कश्चित् ।। नाभिश्चक्रादिनाभि ॥ नालिः कालमान कन्दल च ॥ लत्वाभावे नाडिनालम् । शिरा च ॥ शिराया चार्थप्राधान्याललनापि ।। आलिरनर्थः सेतुश्च ॥ पालि कर्णलताग्रम् अस्रि- रुत्सङ्गप्रान्तश्च ॥ पाल्यन्तत्वादकपाल्यपि ॥ मल्लि- णिभेद ॥ पछि कुटी हखग्रामश्च ॥ भ्रकुटिर्भू- भड्न । उपलक्षणत्वात् भ्रूकुटिः भृकुटी अपि ॥ शकटि शकटम् ॥ चर्चरि हर्षक्रीडा ॥ शाटि: प्रावरणविशेषः ॥ भाटि सुरतमूल्यम् ॥ खाटि: किण । वर्दीिपस्तदशा च ॥ व्रततिर्विस्तारः ।। वमिवन्ति ॥ शुण्ठि गरम् । इतिरुपद्रव ॥ अर्थप्राधान्यात् शृगाल्यपि ॥ 'अतिवृष्टिरनावृष्टि- ·५४ हैमलिङ्गानुशासनम्- (स्त्रीलिङ्ग) मूषका शलभा शुका ॥ अत्यासन्नाश्च राजान पडेता ईतय स्मृता' ॥ रीतिरारकूटम् । अर्थ- प्राधान्यादरी अपि । वितर्दिर्वेदिका ॥ दर्वि- रहस्त ॥ नीविर्मूलधनम् ॥ छवि कान्तिः शोभा | लिबिलिपि ॥ अर्थप्राधान्याल्लिपिरपि ॥ शढिरौपधविशेष ॥ श्रेढिर्गणितव्यवहारविशेष.॥ जातिर्मालती ॥ आजि. सग्राम । पुस्यपीति कश्चित् । राजि पाट । के राजिका केदार ॥२५॥ रुचि सूचिसाची खनि खानिखारी खलि कीलितूली क्लमिळपिधूली ॥ कृषिः स्थालिहिण्डी त्रुटिदिनान्दी किकिः कुक्कुटिः काकलिः शुक्ति- पक्ती ॥ २६ ॥ रुचि कान्ति ॥ सूचि सेवनी ॥ साचि तिर्यग् । खनिराकर ॥ खानि स एव ॥ खारि- निरिशेषः ॥ खलि पिण्याकादि ॥ कीलि.

·(स्त्रीलिङ्ग), अवचूरिसहितम् । कीलिका ॥ तूलि. चित्रकूर्चिका ॥ क्लमिः क्लम ।। वापि कूप ॥ धूलि पाशु.॥ कृषि कर्पणम् ॥ उपलक्षण चेद किप्रत्ययान्तानाम् । तेन छिदि- भिदिविष्यादयोऽपि सिद्धाः ॥ स्थालिरुखा ॥ हिण्डिः रात्री रक्षाचार ॥ त्रुटिः सशयेऽस्पेऽपि ॥ वेदियज्ञोपकरणी भू ॥ नान्दि पूर्वरङ्गाङ्गम् ॥ ककि पक्षविशेष ॥ कुक्कुटि कुहनी ॥ काकलि- वनिविशेष | शुक्ति कपालशकले । पतिर्दश- सङ्ख्या ॥ २६ ॥ किखिस्ताडिकम्बी द्युति.शारिराति- स्तटि कोटिविष्टी वटिष्टिवीथी ॥ दरिर्वल्लरिर्मञ्जरि पुञ्जिभेरी शरारिस्तु- रि पिण्डिमाढी मुषण्ढि ॥२७॥ किखि• कालस्य गोत्रविशेप. ॥ ताडिराभरण- विशेष ॥ कम्बिर्दर्वि ॥ धुति कान्ति ॥ शारिर- क्षोपकरणम् ॥ आतिः शरारि ॥ तटि. नद्यादौ ·हैमलिङ्गानुशासनम्-(नपुसकलिङ्ग) अथ नपुंसकलिङ्ग । नलस्तुतत्तसंयुक्तररुयान्तं नपुंस- कम् ॥ वेधनादीन् विना सन्तं द्विस्वरं मन्नकर्तरि ॥१॥ नान्त लान्तं रत्वन्त तान्तं चान्त सयुक्ता ये ररुयास्तदन्त च नपुसकलिङ्ग म्यात् । नान्तमजिन धर्मेत्यादि । लान्त, चक्रवाल समूह । दले शक- लम् ॥ रत्वन्तम्। वस्तुतत्त्वं पदार्थश्च समस्तु दधि- निस्यन्दः ॥ तान्त शीतमनुप्णम्, अद्भुतमाचर्य- मित्यादि । चान्त मित्त शक्लम्, निमित्त हेतु. रित्यादि । तस्य सयुक्तम् पृथगुपन्यासात्पूर्वेऽस- युक्ता गृह्यन्ते ॥ सयुक्तरान्तम् अग्र पुर अधिक च॥ गोत्र नाम कुल क्षेत्र च ॥ शुक्र सप्तमो धातु । इत्यादि।सयुक्तरुशब्दान्तम् श्मश्रु कूर्चम् इत्यादि ॥ सयुक्तयान्त शरव्यं लक्ष्य वेध्य च। सान्नाय्य हव्यमित्यादि ॥ वेधरप्रभृतीन वर्जयित्वा ·(नपुसकलिङ्ग) अवचूरिसाहतम् । सकारान्तं हिस्वर च नपुसकम् ॥ इद रक्षः निशाचर ॥ उप. प्रभात सन्ध्याया तु पुंस्त्री ।। तपः कृच्छाचरणम् ॥ माघे पुनपुंसकम् ॥ रजो रेणुः । पुसीति गौड. ॥ जोपान्त्योऽयम् ॥ यादो जलचर ॥ रोचि शोचिश्व दीप्ती ॥ वेधः आदी- निति किम् । वेधा बुधो विष्णुर्विधिश्च ॥ सहा हेमन्त ॥ नभा मेघादिः ॥ ओका आश्रयः ॥ ओकस्य तु कान्तत्वात्पुरत्वम् । पूर्वापवादो योग। तेनाम्भ' स्रोतो याद इत्यादीना नद्यादिनामत्वेऽपि क्लीबत्वमेव ॥ गुणवृत्तेस्त्वाश्रयलिङ्गता परत्वात् ॥ द्विखरमिति अनुवर्तते, अकर्तरि विहितो यो मन्त- दन्त नाम नपुंसकम् ॥ धाम तेजा। वर्म प्रमाण शरीर च ॥ तर्म यूपायम् । वन मार्गः॥ अकर्तः रीति किम् ॥ ददातीति दामा ॥ करोतीति कर्मा ॥१॥ धनरत्ननभोऽन्नहषीकतमोघुसृणाङ्ग- पशुल्कशुभाम्बुरुहाम् ॥ अघगूथज- ·हैमलिङ्गानुशासनम्-(नपुंसकलिङ्ग) लांशुकदारुमनोविलपिच्छधनुर्दलता- लुहृदाम् ॥२॥ धनादीना नाम नपुमकम् ॥ धननाम, द्रविण वस्तु इत्यादि ॥ रन माणिकमित्यादि ॥ नमो विय- दित्यादि ॥ अन्न सिक्थ भक्तम् ॥ हपीकम् इन्द्रि- यम् अक्षम् ॥ तमोऽवतमसम् इत्यादि । दिगम्ब- रस्य तु बाहुलकात् पुस्त्वम् । घुसूणम् कुहुमः । पुसीति वाचस्पति. ॥ कश्मीरजम् इत्यादि । अङ्गणम् प्राङ्गणम् अजिरम् । इत्यादि । शुल्कम् आरनालम् तुपोदकमित्यादि ॥ शुभम् श्वश्रेयसम् कल्याणमित्यादि ॥ शम्भावपि निश्रेयसशब्दो बाहुलकात् नपुसक. ॥ अम्बुरुहम् अन्जम् कुशे- शयम् इत्यादि ॥ अम्बुरहवाचिनां ननिलाम्बुज. पद्मकमलनालीकाना पुनपुंसकत्वम् ॥ अपम् पापम् | गूथम् अशुचि ॥जलम् सलिलम् कीला- लम् क्षीरम् । दघिसारवाणयोस्तु पुनपुसकत्वम् ।

·(नपुंसकलिङ्गः) अवचूरिसहितम् । गौडस्तु धनरसस्यापि ॥ वरुणस्य तदाचिनो बाहु लकात् पुस्त्वम्॥अंशुकम् वस्त्रम् ॥दारु काष्ठम् ॥ काष्ठान्तवात्पूतिकाष्ठमपि ।। सरलो देवदारुश्च द्रुमौ ॥ एधस्तु धनन्तत्वेन पुसि ॥ समिधस्तु स्त्र्युक्तत्वात्' स्त्रीत्वम् ॥ मनो मानसमित्यादि । बिलम् रन्ध्रम् इत्यादि ॥ पिच्छम् पतबम् पन्नम् । तनूरुहगरु- हास्तु पुनपुसका ॥ धनु कार्मुकम् । पिनाक- कोदण्डगाण्डीवगाण्डिवाना पुनपुसकत्वम् ॥दलम् किसलयम्॥ तालु काकुदम् ॥ हृत् हृदयम्। वक्ष. पुनपुसकम् ॥ २॥ हलदुःखसुखागुरुहिङ्गरुचत्व- चभेषजतुत्थकुसुम्भदृशाम् ॥ मरिचास्थिशिलाभवसृक्कयकृन्न- लदान्तिकवल्कलसिध्मयुधाम्॥३॥ हलम् लाङ्गलम् ॥ दु.खम् कष्टम् ।। सुख शर्म ॥ सुखादीना गुणवृत्रत्वाश्रयालगता ॥मुखः

·६
हैमलिङ्गानुशासनम्-(नपुसकलिङ्गः)
सुखा ॥ अगुरु लोहम् ॥ हिमु सहस्रवेधि ॥
रुचम् हीबेरम् ॥ त्वचम् गन्धद्रव्यविशेषः ॥
भेषजम् शमनम् ॥तुत्थम् चक्षुप्यो द्रव्यविशेष ॥
औषधस्तु पुनपुसक ॥ कुसुम्भम् वहिशिपम्
महारजतम् ॥ कुसुम्भस्तु पुनपुसक ॥ अक्षि,
ईक्षणम् । दृग् दृष्टि स्त्रीलिङ्गे ॥ मरिचम् वेल्ह-
जम् ॥ अस्थि कीकसम् ॥ शिलाभव शिलाया.
सार. निस्यन्द शैलेयसज्ञम् । सृष्ठ ओष्टपर्यन्तः।।
यकृत् दक्षिणपाधैं कृष्णमांसाश ॥ नलद तृण-
विशेष । अन्तिकम् समीपम् अभ्यर्णम् अभ्या-
शम् ॥ दन्त्योपान्त्ये तु बाहुलकात्पुरत्वम् ॥ सिध्म
किलासम् ॥ युत् युद्धम् । युधस्तु स्त्रीत्वम् ।
सयतो नपुसकत्वम् ॥ ३॥
सौवीरस्थानकहारक्लोमधौतेयकास-
जाम् ॥ लवणव्यञ्जनफलप्रसूनद्रवता
सभित् ॥४॥

·(नपुंसकलिङ्गः) अवचूरिसाहतम् । ६७ सौवीरादीना लवणादीना तु सभेदमपि क्ली. बम् ॥ वाच्यस्य सभेदत्वान्नामापि सभेदम् । सोचौरम् सौवीराञ्जनम् ॥ स्थानक योधानामाली- ढादिसस्थानविशेषः ॥ द्वारमुपायेऽपि वाहुलकात् क्लीवम् ।। क्लोममुदयों जलाधारो हृदयस्य दक्षिणे यकृत् क्लोम च वामे प्लीहा पुप्पसाश्चेति वैद्याः ॥ धौतेयक प्रन्थिपर्णम् ॥ तहाची जीवदस्तु बाहुल- कात्पुसि ॥ असृग् रुधिरम् ॥ लवणम् तद्भेदा, अक्षीवमाणिवन्धविडादयः॥ व्यञ्चनभेदा दधि- दुग्धाज्यतकादय ॥ गोरसस्य सान्तत्वात्पुरत्वम् ।। फलभेदा नालिकेरादय ॥ प्रसूनभेदाश्चम्पकादयः॥ अग्निसंपर्के ये द्रवन्ति विलीयन्ते ते द्रवन्त. स्तेपा भेदा लोहादयः । स्वर्णवाचिनतु चाम्पे- यस्य आरकूटवाचिनो मदनस्य तु बाहुलकात पुरत्वम्॥ इह पृथग्ग्रहणात् जलसम्पर्काचे वान्त न तेपा परिग्रह ॥ तेन न मृदोऽपि परिग्रहः ॥४॥ पुरं सद्माङ्गयोश्छाशीर्षयोः पुण्ड- ·हैमलिङ्गानुशासनम्-(नपुंसकलिङ्ग) रीकके ॥ मधु द्रवे ध्रुवं शश्वतकयोः खपुरं घटे॥५॥ सद्मनि अङ्गे च पुर क्लीवम् ॥ नगरे तु त्रि- लिङ्ग ॥ पुण्डरीक क च क्रमेण छत्रे शीर्षे च ।। द्रवति वस्तुनि मधु क्लीयम् ॥ मधु मकरन्द ॥ शश्वन्नित्ये तर्के उहे च ध्रुवम्॥ अन्यत्र तु यथा- प्राप्तम् ॥ खपुर घटे वाच्ये क्लीवम् ॥ ५ ॥ अयूपे देवेऽकार्यादी युगं दिष्टं तथा कटु ॥ असं इन्हें स्थले धन्वारिष्टमद्- मपक्षिणो ॥६॥ अयूपादिप्वर्थेषु यथासङ्घय युगदिष्टकटुशब्दाः क्लीबा ॥ युग युग्मम् कृतादि च॥ यूपे तु पुनपुस- कम् ॥ गोगोयुगम् इत्यादौ तु गोयुगप्रत्ययान्ता- देव सिद्धम् ॥ दिष्टम् देवम्।। काले तु पुसि॥ कटु अकार्यम् दूपर्ण च॥ समासादन्यत्र द्वन्द्वक्लीबम् ।। द्वन्द्व युग्मम्॥अर्थप्राधान्याइन्द्रमपि॥धन्वन् शब्द

·(नपुसकलिङ्ग) अवचूरिसाहितम् ।
स्थले क्लीय ॥ मरौ तु पुनपुसकः॥ट्टम च पक्षिणं
च वर्जयित्वाऽरिष्टम् सीबम् ॥ अरिष्टम् सूतिका-
गृहम् मरणम् अशुभम् च ॥६॥
धर्म दानादिके तुल्यभागेऽर्धे ब्राह्मणं
श्रुतौ ॥ न्याय्ये सारं पद्ममिभबिन्दी
काममनुमती ॥७॥
दानादिके पुण्यस्योपाये धर्म. क्लीव ॥ तानि
धर्माणि प्रथमान्यासन्॥पुण्ये तु मान्तत्वात्पुरत्वम्।।
खभावे तु पुनपुसकः ॥ समेंऽशे वाच्येऽर्धशब्द ॥
अर्घ पिप्पल्या अर्धपिप्पली ॥ अतुल्ये भागे तु
पुस्त्वम् ॥ केचिदाश्रयलिङ्गतामाहु ॥ श्रुतौ वेद-
विपये ब्राह्मण नपुसकम्॥ न्यायादनपेत न्याय्यम्
तस्मिन् वाच्ये सारशब्द ॥ बलादौ तु पुस्त्वम् ।।
इभबिन्दी वाच्ये पद्म नपुसकम् ॥ अन्यत्र तु
यथाप्राप्तम् । अनुज्ञाया काम क्लीबम्॥ अयमन्य-
यमप्यस्ति ॥ ७॥

·हैमलिङ्गानुशासनम्-(नपुसकलिङ्गः) खलं भुवि तथा लक्षवेध्येऽह मुदि- नैकत. ॥ भूमोऽसङ्घयात एकार्थे पर्थः सङ्घयाव्ययोत्तरः॥८॥ भुवि वाच्याया क्लीन खलम् ॥ पिण्याके दुर्जने च पुनपुसक ॥ स्थाने तु त्रिलिङ्गः ॥ वेध्ये वाच्ये लक्षम् । व्याजे तु पुनपुसक ॥ ससथाया तु पुस्त्री ॥ शोभनवाचिसुदिनशब्दादेकशब्दाच परो अह इति कृतसमासान्तोऽहन शब्द' क्लीव ॥ भूम इति कृतसमासान्तो भूमिशब्द संख्याया अन्येभ्य पर एकार्थे कर्मधारये वर्तमान क्लीय ॥ पाण्डुर्भूमि पाण्डुभूमम् ॥ एवमुदग्भूमम् । कृष्ण भूमम् ॥ असख्यात इति किम् । द्वयोर्भूम्यो' समाहारो द्विभूमम् 'अन्यस्तु सर्वो नपुसक ' इति. नपुसकत्वम् ॥ ननु चेत्संख्यापूर्वस्यापि क्लीयत्वम् तर्हि निपेघोऽनर्थकः ॥ नैवम् ॥ द्वयोर्भूम्यो क्रीत इति कृतसमासान्तादिकणि तस्य लुपि क्लीवत्वम् ·७१ (नपुसकालङ्गः) अवचूारसाहतम् । आश्रयलिङ्गता चेप्यते । एतच्च विशिष्ट व्यावृत्तेः फलम् । सख्यावाचिनोऽव्ययाच परः कृतसमा- सान्तोऽय पथिन् शब्द. पथशब्दो वा क्लीये । इयो पन्था द्विपथम् ॥ द्यवययो वायम् ॥ ८॥ द्वन्द्वैकत्वाव्ययीभावी क्रियाव्ययवि- शेषणे ॥ कृत्याः क्ताना. खल् जिन् भावे आ त्वात् त्वादि समूहजः ॥६॥ द्वन्द्वैकत्व सुखदुःखम् । अव्ययीभावः दण्डॉ- दाण्ड । तूष्णीगङ्ग देश ॥ पञ्चनदम् । पारेगङ्ग- मित्यादि । क्रियाया अव्ययस्य च यहिशेषणे समानाधिकरण तहाचि नपुसकम्॥साधु पचति । प्राग्नमणीयम् दिग् देश कालो वा ॥ एवमुदम् प्रत्यगित्यादि ॥ भावे ये विहिताः कृत्या क्ताना. खल् जिन् तदन्त नाम क्लीबम् ॥ चैत्रेण कार्य पाक्य कर्तव्य करणीय देय ब्रह्मभूय ब्रह्मत्वर्मि- त्यादि ॥ ताना इति प्रलपात् ·७२ हैमलिङ्गानुशासनम्-(नपुंसकलिङ्ग) गृह्यन्ते । क्ते चैत्रेण कृतम् ॥ आनेति कानानशो ग्रहणम् ॥ पेचानम् पच्यमान चेत्रेण ॥ अनट् निर्वाणम् । अन ईपत्स्थान मैत्रेण ॥खल् दुराढ्य- भव मैत्रेण । जिन् समन्ताद्रावः साराविणम् ॥ 'भावे त्वतल्' इति त्वप्रत्ययादारभ्य ब्रह्मणस्त्व- मिति त्वमभिव्याप्य ये प्रत्यया त्व-य-एयण्- अञ्-अण्-अकञ्-ईय-त्वरूपास्तदन्त नाम क्ली- बम् ॥ त्व, तदात्वम् तत्काल । यः, सख्यम् मैत्री । वणिज्य तु तीलीबम् । एयण, कापेयम् कपे क्रीडादिकम् ॥ अञ् दैपम् दीपिनो जातिः कर्म च ॥ अण् चापलम् ॥ अकञ् आचार्यकम् आचार्यता ॥ ईय होत्रीयम् ॥ त्व, ब्रह्मत्वम् ॥ समूहे जाता ये प्रत्यया अण्-अकञ्-ण्य-इकण- य-ईय- -ड्वण्-अञ्-एयञ्-रूपास्तदन्त नाम क्लीवम् ॥ अण भैक्षम् ॥ अकञ् औपगवकम् ॥ ण्य, कैदार्यम् ॥ इकण कावचिकम् ॥ य, ब्राह्म- ण्यम् ॥ ईय, अश्वीयम् ॥ ड्वण, पार्श्वम् ॥ अञ्, ·(नपुसकलिङ्गः)अवचूरिसहितम् । ७३ शौवम् ।। एयर, पौरुषेयम् । इत्यादि ॥ ९ ॥ गायत्र्यायण स्वार्थेऽव्यक्तमथानञ्- कर्मधारयः॥ तत्पुरुषो वहूनां चेच्छाया शालां विना सभा ॥१०॥ गायत्र्यादीनि च्छन्दोनामानि खार्थे योऽण तदन्तानि क्लीबानि ॥ गायत्र्येव गायत्रम् ॥ एव- मानुष्टुभादीन्यपि ॥ अव्यक्तम् अव्यक्तलिङ्गवाचि क्लोबम् ॥ किं तस्या गर्ने जातम् ॥ यत्तत्रोत्पद्यते तदानय ॥ इद च शिष्टप्रयुक्तेष्वेव द्रष्टव्यम् ॥ अधिकारोऽयम् गृहत स्थूणा इति यावत् । यदित ऊर्वमनुक्रमिप्यामस्तत्र नममास कर्मधारय च वर्जयित्वा योऽन्यस्तत्पुरुष स नपुसकं भवतीति अधिकृत बेदितव्यम् ॥ छायान्तस्तत्पुरुष क्लीब ।। सा यदि येषा बहूना समुदिताना सम्भवति ॥ शलभाना छाया शलभच्छायम् ॥ शरच्छायम् । बहूनामिति किम् ॥कुड्यस्य च्छाया कुख्यच्छाया॥

·हैमलिङ्गानुशासनम-(नपुसकलिङ्ग) सेनाशालेत्यादिना निवरपे प्राप्ते पचनं नित्यार्थम् ।। शाला मुत्त्याऽन्यत्रायें य सभाशब्दलान्तस्तपु- रुष छीन. ॥ स्त्रीसभ दागीसम मनुष्यमभ तत्स. मूह इत्यर्थ ॥ अनञ् कर्मधारय इत्येव ।। असभा। परमसभा ॥ परमसभाया उत्तरपदत्वविज्ञानादिह न स्यात् ॥ स्त्रीणा परमसमा स्त्रीपरमसभा ॥ एव. मुत्रत्रापि ॥ १०॥ राजवर्जितराजार्थरानसादे. पराऽपि च ॥ श्रादावुपक्रमोपने कन्योशीनर- नामनि ॥११॥ राजा ईश्वरादयस्तेभ्यो राजवर्जितेभ्यो राक्ष- सादय पिशाचादयश्च प्राणिनोऽमनुप्यास्तेभ्य परा या समा तदन्तस्तत्पुरुप क्लीव ॥ शालार्थ आरम्भ ।। इनसमम् ईश्वरसभम् नृपसभम् ॥ पिशाचसभम् । रक्ष सभम् तद्गृह तत्सद्धो वेपर्य ॥ नृपतिसभामगमदिति बाहुलकात ॥

·(नपुसकलिङ्ग) अवचूरिसहितम् । ७५ राजवजितेति किम् ॥ राजसभा । समूहार्यस्य भवत्येव पूर्वेण राजसभम् ॥ राजार्थराक्षसादेरिति किम् । नरसभा ॥ आदौ उपक्रमस्योपज्ञानस्य च प्राथम्ये विवक्षिते उपक्रमोपज्ञेत्येतदन्तस्तत्पुरुप. क्लीवः । श्रेयासस्योपक्रम. श्रेयासोपक्रम दानम्। श्रेयासेन श्रेयसे प्रथम प्रवर्तितमित्यर्थः ॥ आदि- देवस्योपज्ञा आदिदेवोपज्ञ धर्मव्यवस्था॥ आदिदे- वेन प्रथम ज्ञात्वा प्रवर्तितेत्यर्य ॥ उपझम्यते इत्युपक्रमः इत्युपक्रमः । उपज्ञायते इत्युपज्ञा ॥ कर्मणि घनडावित्यनुयोगेन सामानाधिकरण्यम् ॥ उशीनरा नाम देशस्तत्र चेत्कस्यचित्सज्ञाया वर्त. भान कन्थान्तस्तत्पुरुषः क्लीव ॥ सौशमीना कन्था सौशमिकन्थम्, आह्वरकन्थ नाम उशी- भरेषु ग्राम ॥ उशीनरेति किम् । दक्षिणकन्था नाम ग्रामसज्ञा किन्तु उशीनरेपु न ॥ ११ ॥ सेनाशालासुराच्छायानिशा वोर्णा शशात्परा ॥ भाद्गणो गृहतः स्थूणा ·७८ हैमलिङ्गानुशासनम्-(नपुंसकलिङ्ग) तोकतिन्तिडीकैडूकं छत्राकत्रिकोल्म- कानि ॥१४॥ रुचक चन्दनपेषणी शिला ॥ धान्याकम् अल्लुका ॥ अर्थप्राधान्यात् धानेयकम् धान्यकम् धानीयकम् अपि । निशलाक रह ॥ अर्थप्राधा- न्याज्जनान्तिकमपि ॥ अलीक ललाटम् अलिक च ॥ शक खण्डम् ॥ उपसूर्यक परिवेप. ॥ अल्कश्च रोग ॥ कबक भूकन्दविशेप ॥ किबुक जलोत्पन्नद्रव्यविशेष ॥ तोकमपत्यम्॥ तिन्तिडीक चुक्रम् ॥ एडकम् अन्तर्यस्तास्थि कुड्यम् ॥ छत्राक भूकन्दविशेप. ॥ त्रिकम् पृष्ठाधोभागः ॥ उल्मुकम् अलातम् ॥ १४ ॥ माटककदम्बके चुकं चिबुकं कुतुक- मनूकचित्रके ॥ कुहुकं मधुपर्कशीर्षके शालूकं कुलकं प्रकीर्णकम् ॥ १५ ॥ मार्दीक मृद्दीकासव ।।अर्थप्राधान्यात् माध्वी ·७९ (नपुंसकलिङ्ग) अवचूरिसहितम् । कमपि हारहूर च ॥ सुरानामत्वेन स्त्रीत्वे प्राप्त वचनम् ॥ कदम्बक समूह ॥ काभावे कदम्बम् ।। बुक तृणविशेपः ॥ चिबुकमघरस्याघ• ॥ कुतुक कुतूहलम् ॥ अनूकमन्वयः॥ चित्रक पुण्द्रम् ॥ कुहुकमाश्चर्यम् ॥ मधुपर्क दधिमध्वादिः देवादीना- मधः ॥ शीर्षकम् शिरस्त्राणम् ।। शालूकमुत्पलादि- कन्दः ॥ कुलक वृत्तसमूहः ॥ प्रकीर्णकं चाम- रम् ॥१५॥ हल्लीसकपुष्पके खलिङ्ग स्फिगमङ्गं प्रगचोचवीजपिञ्जम् ॥ रिष्टं फाण्टं ललाटमिष्टव्युष्टं करोटकृपीटचीनपि- ष्टम् ॥ १६॥ हल्लीसक स्त्रीणा नृत्तभेदः॥ पुष्पक नेत्रेरोगा। ख सवेदनम् ।। लिङ्ग हेतुश्चित च ॥ अर्थप्राधा- न्याच्चिदमपि ॥ स्फिग स्फिग् ॥ अङ्ग प्रतीक. समीपं च ॥ अङ्गान्तवाद्वराग चकाङ्ग च ॥

·1 हैमलिङ्गानुशासनम्- (नपुंसकलिङ्ग.) प्रगम् प्रभातम्॥ चोचमुपभुक्तफलावशेषउल्ल्या- दि । बीजम् हेतु. आधान च ॥ पिञ्जम् वलम् ॥ रिष्ट क्षेमम् ॥ फाण्टमनायासम् ॥ ललाटं भालम्।। इष्ट ऋतुकर्म । व्युष्ट प्रभातम् ।। करोट मम्तकम् कांस्यभाजन च ॥ कृपीटमुदरम् ॥ चीनपृष्टम् सिन्दूरम् ॥ १६ ॥ शृङ्गाटमोरटपिटान्यथ पृष्ठगोष्ठभा- एडाण्डतुण्डशरणग्रहणेरणानि॥पिङ्गा गतीक्ष्णलवणद्रविणं पुराणं त्राणं शणं हिरणकारणकार्मणानि ॥ १७॥ शृङ्गाट जलोद्वकन्द, चतुप्पथ च ॥ मोरट- विक्षुमूलम्॥ पिट छर्दि ।।टान्ताना तु पुरत्वे प्राप्ते ऽस्य पाठ ॥ अथ ठान्तौ ॥ पृष्ठम् प्राण्यङ्गम् ॥ गोष्ठ गोकुलम् । गोष्ठप्रत्ययान्तमपि ॥ गोगोष्ठम् । अश्वगोष्ठम् ॥ 'पशुन्य स्थाने गोष्ठ' इति गोष्ठ ॥ भाण्डं भाजन गेह च ॥ अण्ड वृषण. ॥ तुण्ड ·(नपुंसकलिङ्ग) अवचूरिसहितम् । मुण्डम् ।। अर्थप्राधान्यात् द्विजालयमपि ॥ शरण गृह त्राण च ॥ ग्रहणमादर ॥ इरिणमूपरम् ।। अर्थप्राधान्यादूरमपि ॥ पिङ्गाणं काचभाजनम् गेह च ।। तीक्ष्ण विपादिः। लवण लावण्यम् ॥ द्रविण पराक्रम. ॥ अर्थप्राधान्यात् घुम्नमपि ॥ पुराण पश्च- लक्षणम् ॥त्राण त्रायमानाख्यो विधिविशेष ॥शण धान्यविशेष. ॥ हिरणम् ‘विराटहेमरेत.सु हिरण स्याडिरण्यवत् ॥ कारण हेतुः ॥ कार्मण सवन- नमपि ॥१७॥ पर्याणाघ्राणपारायणानि श्रीपों- प्णे धोरणखूणभूतम्॥प्रादेशान्ताश्म- न्तशीतं निशान्तं वृत्तं तूस्तं वार्त्तवाहि- स्थमुक्थम् ॥१८॥ पर्याणं पल्ययनम्॥ ऋणमुत्तमर्णदेयम् ॥ प्राणं प्राणा, पारायण शास्त्रविशेष: उणं शीतविरोध. ॥ घोरणं ·हैमलिङ्गानुशासनम्-(पुनपुंसकलिङ्ग) ब्रजमुटजनिकुञ्जौ कुञ्जभूर्जाम्बुजाश्च १२ नखमुखे प्रसिद्ध ॥ अधिकाग २ सारसनं यद् हदि बध्यते युधि ॥ सयुग २ सग्राम ॥ पद्मराग २ शोणमाणिः ॥ भग २ उपस्थ ॥ युगो २ यूप ॥ टङ्ग २ सनित्रम् ॥ उद्योग २ पराक्रम ॥ शृङ्ग २ शिखरम् ॥ निदाघ २ ग्रीष्म ॥ ककच २ करपत्रम् ॥ कवच २वर्म ॥ कूर्च २ भ्रूमध्यम दीर्घश्मश्रु कैतव च ॥ ऋचो. ऽर्धमर्धर्च २॥ 'परलिङ्गो द्वन्द्वोऽशी' इत्यस्या- पवाद ॥ पुच्छ २ लाङ्गलम् ॥ उन्छ २ जीविका- विशेप ॥ कच्छो २ बहुजलो देश ॥ व्रज. २ पन्था ॥ उटज' २ तापसपर्णकुटी ॥ निकुज २ गहरम् ॥ कुज २ गहर गजकुम्भाघो दन्ति- दन्त हनुश्च ॥ भूर्ज २ च तरुविशेपत्वक् ॥ अम्बुज २ कमलम् ॥ चकारोऽनुक्तसमुच्चये । तेन चान्तेयु अध्यर्हो २ नमस्या ॥ १२ ॥ ध्वजमलयजकूटाः कालकूटारकूटी ·ध्वज २ पताकादिः॥मलयज २ श्रीखण्डम्। कूट २ मायादि । कालकूट २ विषम् ॥ जार.. दम्भ ॥ खेट: २ फलकम् कफश्य पेट. २ वास|| पिष्ट २ अपूप लाष्ट २ मृत्फलम् । नट २ नर्तकविशेष ॥ निकट २ समीपम् ॥ कि रीट २ मुकुटम् ॥ कट २ पर्वतातग्रामविशेष कुक्कुट २ ताम्रचूड ।। अह २ क्षीमम् गेहभेदन कुटो २ घट हलाङ्गविशेषश्च ॥ यफुट २ यातीको सुमम् ॥ विट २खिङ्ग गोविशेषश्च ॥ ययाशि क्यभेद ॥ कोहः२ दुर्ग || अथ ठान्तीकुई रेलस (पुनपुसकलिङ्ग)अवचूगिसहितम् । कवटकपटखेटा. कर्पटः पिष्टलोटो। नटनिकटकिरीटाः कर्वदः कुक्कुटाटी, कुटयकुटविटानि त्र्यगट कोहकुष्टो१३.. कूटो रीति ॥ कवटः २ उन्छिष्ठम् । कपट, २ । दोप गन्धद्रव्यविशेपश्च ॥१३॥ कमठो वारुएडखएडपएका ·हैमलिदानुशासनम्-(पुनपुसकलिङ्गः) निगडाक्रीडनडप्रकाण्डकाएडाः॥ कोदण्डतरएडमण्डमुण्डा दएडाण्डो दृढवारवाणवाणा ॥१४॥ कमठ, २ असुरविशेष. भाजन च ॥र्मे तु देहि. नामत्वात् पुस्त्वमेव वारुण्ड.२ दृकर्णमल गणि. स्थराजश्च॥खण्ड,२ शकलमिभुविरारच ॥गुणवृत्ते स्त्वाश्रयलिङ्गता॥सण्ड खण्डी खण्डमिति ।। पण्ड, २ वृक्षादिसमूह ॥ निगड. २पादवन्धनम्॥ आक्री ड.२ उद्यानविशेप ॥नड २ नड्वलस्तृणविशेषः।। प्रकाण्ड २ स्तम्ब शस्त तरोश्च मूलशाखान्तरम् ।। काण्ड २शर. समयच प्रकरण समूह जल वाल कुत्सितम् वृपस्कन्ध लता च॥ कोदण्ड २ चापम्॥ तरण्ड.२ उडुप ॥ मण्ड २ द्रवद्रव्याणामुपरिस्थो भाग भक्तदित्तिर्यासः एरण्ड मस्तु च ॥ मुण्टम् २ शिर ॥ दण्डः २ यष्टि मन्था सेन्य दमन च ॥ अण्ड• २ पक्ष्यादिप्रसव ॥ अथ द्वान्तः ॥ दृढ,

·(नपुंसकलिङ्ग)अवचूरिसहितम् ।
२ स्थूलं बलवाश्च ॥ वारवाणं २ चर्म ॥ बाण. २
शर• पुष्पविशेषश्च ॥ १४ ॥
कपिणः श्रवणपक्कणकङ्कणानि
द्रोणापराह्णचरणानि तृणं सुवर्णम् ॥
स्वर्णव्रणौ सपणभूषणदूषणानि
भाणस्तथा किणरणप्रवणानि चूर्ण १५
कर्षापणः२ मानविशेष पणपोडपकच॥प्रज्ञा-
धणि कापणोऽपि ॥श्रवण २ कर्णः ॥ पकण २
शबरालय ॥ कङ्कणः२ हस्तरक्षासूत्रम् ॥ द्रोण
परिमाणविशेषः ।। अपराह्न २ दिवसापरभागश ।।
चरणं २ गोत्रादि ॥ तृण २ उपलादिः ॥ सुवर्ण.
वर्ण हेमम्॥ व्रण ऊरु ॥वृषण २मुष्कः॥ भूपण
२ अलकारमाअर्थप्राधान्यात् मण्डनोऽपि ॥ दूषणः
२ उपालम्भः ॥ भाणः २ प्रबन्धभेद. ॥ किण २
स्वगग्रन्थि ॥ रणः २ सपरायः ॥ प्रवणः २
चतुष्पथम् ॥ चूर्ण २ क्षोद ॥ १५ ॥

·हैमलिङ्गानुशासनम्-(पुनपुंसकलिङ्ग)
तोरणपूर्तनिकेतनिवाता पारतमन्त-
युतप्रयुतानि॥ वेडितमक्षतदेवतरत्तै-
रावतलोहितहस्तशतानि ॥ १६ ॥
तोरण' २ बन्दनमाला बहिरि निहुश्च ।।
पूर्त २ खानादि कर्म ॥ निकेत २ आवास ।
निवात २ गृह दुर्भेद चर्म च ॥ वातरहिते प्रदे-
शे त्वाश्रयलिङ्गता ॥ पारत २ रसेन्द्र ॥ अर्थप्रा.
धान्यापारदमपि ॥ अन्त २ प्रान्त समीप स्वरूप
च ॥ उपलक्षणत्वात्प्रान्त प्रान्तमपि ॥ युतम् २
अपानम् । प्रयुतं २ दश लक्षाणि ॥ वोडित २
सिंहनादविशेप ॥ अक्षता अक्षतम् मङ्गलस्य त.
पडुला.॥ पुसि बहुल एवायम् ॥ दैवत २ देवता॥
वृत्तम् २ शील निस्तल च ॥ ऐरावत• २ सुरेन्द्रद-
न्ती ॥ लोहित २ शोणितम् ॥ गुणवृत्तिरत्वाश्रय-
लिङ्ग ॥ हस्त २ कर. ॥ शतं २ पञ्च विंशतय.
॥ १६ ॥

·(पुनपुंसकलिङ्ग)अवचूरिसहितम् । व्रतोपवीती पलितो वसन्त- ध्वान्तायुतद्यूतघृतानि पुस्तः ॥ शुद्धान्तबुस्तो रजतो मुहूर्त- द्वियूथयूथानि वरूथगूथो ॥ १७॥ व्रत २ शास्त्रितो नियम ॥ उपवीतः २ क- ण्ठसूत्रम् ॥ पलित २ पक्वकेशः । केशपाके कर्द- मे च तान्तत्वान्नपुसकत्वम् ॥ वसन्तः २ सुरभि. देवपुत्रविशेपश्च ॥ ध्वान्त २ तम ॥ अयुत २ दशसहस्राणि ॥ द्यूत २ दुरोदरम् ॥ घृतम् २ आ- ज्यम् ॥ पुस्त २ लेख्यपत्रसधात लेपादिकर्म च ॥ शुद्धान्त २ अन्त पुरम् ॥ बुस्त २ पक्वमासविशे- प. ॥ रजतो २ रूप्यं श्वेत च ॥ मुहूर्तः २ घटि- काद्वयम् ॥ द्वयो!थयो समाहारो हियूथ २ ॥ यूथ २ सजातीयपश्वादिसघात ॥ वख्य २ रथ- गुप्ति ॥ गूथ २ विष्ठा ॥ १७ ॥ प्रस्थं तीर्थ प्रोथमलिन्दः ·हैमलिङ्गानुशासनम्-(पुनपुंसकलिङ्ग) ककुदः कुकुदाष्टापदकुन्दा॥ गुददोहदकुमुदच्छदकन्दा- बुंदसौधमथोत्सेधकबन्धौ॥ १८॥ प्रस्थ २ मानम् ॥ तन्मित वस्तुमात्र च ॥ तीर्य • पुण्यस्थानं जलावतारश्च ॥ प्रोथ २ अश्वा- देोणान्तरम् ।। अलिन्दः २ गृहद्वारस्था स्थली । ककुद २ कुकुदश्च श्रेष्ठ वृपस्कन्ध राजचिन्ह चार अष्टापट २ सुवर्ण घूतफलकं च॥ अर्थप्राधान्यात शारिफलकमपि । गिरी शलभे कपी चाद्रिदेहिना- मत्वात् पुस्त्री ॥ कुन्द २ पुप्पविशेष । निधिभेद- मुरभिदोस्तु पुस्त्वमुक्तमेव ॥ चक्रभ्रमौ च बाहुल- कात्पुसि ॥ गुदम् २ अपानम् ॥ दोहद २ श्रद्धा- दो ॥ हृदयस्य तु बाहुलकानपुसकत्वम् ॥ कुमुद कैरवम् । छद. २ दल पिन्छ च ॥ कन्द २ पयो घर सस्यमूल च ॥ अर्बुदो २ दशकोटयः ।। कोटिरित्यन्ये । स्थानविशेष. आक्षिरोगविशेषश्च ॥ ।

·(पुनपुंसकलिङ्गः) अवचूरिसहितम् । २२१ पर्वतविशेपे तु पुस्त्वमेव ॥ अथ धान्ता- ॥ सौधः २ राजगृहम् ।। उत्सेध. २ उन्नतिः ॥ कबन्धः २ शिरोरहित' कायः ॥ १८॥ श्रादायुधान्धौषधगन्धमादनप्रस्फो- टना लग्नपिधानचन्दना ॥ वितान- राजादनशिश्नयोवनापीनोदपानासनके- तनाशनम् ॥ १६ ॥ श्राद्ध २ पितृकर्म ॥ यस्तु मत्वर्थीयाणन्तःस आश्रयलिङ्ग । आयुध २ प्रहरणम् । अन्धः तम ॥ औषधो २ भेषजम् ॥ गन्धमादन. २ पर्वतविशेष ॥ प्रस्फोटन. २ शूर्पम् ॥ लम २ मेपादि ॥ पिधान २ सवरणम् ॥ अपे प्यदेशाभा: वेऽपिधानमपि ।। चन्दनः २ मलयजतरुः ॥ चन्द- नान्तत्वाद्धरिचन्दनो देवदारुः चन्दनविशेषश्च ।। वितान २ विस्तार उरलोच' शून्य यशश्च ॥ राजा- दन २ पियाल: क्षौरिका च शिश्श २ मेण्ट्रः ।।

·१२४ हैमलिङ्गानुशासनम-(पुनपुंसकलिङ्ग) य ॥ चाप २ धनु । शूर्प २ धान्यादिपपन भा. डम् ॥ २१॥ स्तूपोडुपौ विटपमण्डपशष्पवाष्प- हीपानि विष्टपनिपो शफडिम्वविम्बाः।। जम्भ कुसुम्भककुभौ कलभो निभामे- संक्रामसंक्रमललामहिमानि हेमम॥२२॥ स्तूपो २ मृदादिकूट ॥ उडुप २ प्लव ॥ चन्द्रे तु पुरत्वम् ॥ विटप. २ तरो स्कन्धादूर्व शाखा ॥ मण्डपो २ जनाश्रय ॥ शप्प २ बाल- हण प्रोक्तम् ॥ वाप्प २ नेनवारि ऊष्मा च ॥ द्वीप २ मध्येजल देश ॥ विष्टप २ जगत् ॥ निप २ घटः ॥ शफः २ खुर । डिम्ब.२ उदरान्तोऽव- यव ॥ बिम्ब २ प्रतिविम्ब मण्डल च ॥ जम्भो२ जम्बीर ।। कुसुम्भ २ कमण्डलु: महारजतं च ॥ ककुभ २ वीणप्रसेध ॥ क्लभ. २ करिपोत॥ निभो २ व्याज. ॥ अर्म २ चक्षुरोग ॥ संकाम'

·(पुनपुसकलिङ्गः)अवचूरिसहितम् ।
१२५
सकमश्च २ जलतरणविशेष. ॥ ललामः २ श्रृङ्ग
पुच्छम् यमुखेऽन्यवर्णः पुण्ट्र केतुश्च ॥ हिम. २
तुषार. ॥ हेमम् २ स्वर्णः ॥ २२ ॥
उद्यमकामोद्यामाश्रमकुहिमकुसुमसं-
गमा गुल्मः॥क्षेमक्षौमौ कम्बलिवाह्यो
मैरेयतू? च ॥ २३ ॥
उद्यम. २ उत्साह ॥ काम २ अभिलाप ॥
उद्याम' २ उद्यमोपरमौ , इति निपातनावृद्धिनि-
पेधेऽपि अत एव निपातनादात्वमपि ॥ आश्रमः २
मुनिस्थानम् ब्रह्मचर्यादिश्च ॥ कुट्टिमः २ सस्कृत-
भृमिविशेषः ॥ कुसुम २ पुप्पे स्त्रीरजस्यपि च ॥
नेत्ररोगे तु बाहुलकालीबत्वमेव ॥ सङ्गम २ स-
गम । गुरम २ विटप. प्रकाण्ड च ॥ क्षेमः २
कुशलम् लब्धरक्षणं च ॥ क्षोमम् २ अट्टालकः
अभ्यन्तरे प्राकारधारणार्थ खोमाख्यश्च ।। कम्बलिं-
वाह्यं २ गन्त्री ॥ मैंरेयः २ सीधु, ।। तूर्य र
वायम् ॥ २३॥

·२२८ इमलिङ्गानुशासनम्-(पुंन सरलिङ्ग) नेत्रं वक्त्रपवित्रपत्रसमरीशीरान्ध- कारा वरः केदारप्रवरी कुलीरशिशिरा- वाडम्बरो गह्वर ॥ क्षीर कोटरचक्रचु- कतिमिराल्गारास्तुपार शरभ्राप्ट्रोपह- रराष्ट्रतकजठरार्द्राः कुम्जर. पचर.॥२६॥ नेनोनयनम् परिधानविशेषभचसोर मुखम् ॥ पवित्र २ पावनम् । गुणवृत्तेन्त्वाश्रयलि- झना । पर पर्ण २ वाट्नं च॥ समर २ रणम् ।। उशीर २ बारणीमूलम् ॥ अन्धकार. २ तमः ॥ अर्थप्राधान्यानीलपङ्कदिनकेसरानपि ॥ यर २ श्रेष्ठ देवतादेव । मनागिष्टे स्वव्ययम् ॥ अन्ये तुझीवम् ॥ केदार. २ वप्र. ॥ प्रमरो २ गोत्रवि. शेष हिम च ॥ कुरीर.२ कर्कटक. ॥ शिशिर.२ अतुविशेष.॥ आडम्बर २ करिगर्जितम् पटह उद्वतवेपादिक्ष ॥ गहर २ बिलनिकुञ्ज दम्मः॥ क्षीर, २ दुग्धम् ॥ जले तु नपुसकत्वम् ।। कोटर २ ·(पुंनपुसकलिङ्ग)अवचूरिसहितम् । १२९ छिद्रम् निप्फुहश्च || चक २ आयुधम् रथाङ्गम् सघात राष्ट्र कटक च ॥ स्वल्पहूस्वयोः कपि चक्रिका दुरुद्योग घुणावर्तश्च ॥ चुकम् २ अम्लो रसः अम्लव्यजन च॥ तिमिर २ तमः ॥ अङ्गारः२ मग्निदग्धकाठशकलम् ॥ तुपार. २ हिमम्॥ शर २ वाण दधिसारश्च ॥ भ्राष्ट्रम् २ अम्बरीपः ॥ उपहर २ उपसरः रह समीप च ॥ राष्ट्र २ ज- नपद उपद्रवश्च ।। तक्रम् २ उदश्वित् ॥ जठरम् २ उदरम् ॥ आई २ शृङ्गवरम् ॥ कुञ्जर. २ गजः ॥ पजरम् २ वीतसम् ॥ २६॥ कर्पूरनूपुरकुटीरविहारवारकान्ता- रतोमरदुरोदरवासराणि ॥ कासारकेसरकरीरशरीरजीर- मजीरशेखरयुगंधरवनवप्राः ॥२७॥ कर्पूरम् २ घनसारः ॥ नूपुरो २ गञ्जीर ॥ कुटीर २ इखा कुटी ॥ विहार २ भिक्षुस्थानम् ९ ·हैमलिङ्गानुशासनम्-(पुनपुसकलिङ्ग) यतिचर्या च ॥ वार. २ परिपाटि. अवसर समू- हर ॥ कान्तारो२ महारण्यम् ॥ तोमर २ शस्त्र. विशेष ॥ दुरोदरम २ पणः॥ वासरम् २ दिनम्।। कासार. २ परवलम् ॥ केसर २ किम्जरक सटा च ॥ करीर २ वशाधकर घटश्च ॥ शरीर.२ काय ॥ जीरम् २ अजाजीक । जीरकोऽपि च ॥ मजीर. २ नूपुरम् ॥ शेखरम् २ शिरोभूषणम् ॥ युगधरम् २ फूबरम् ॥ वज्रम् २ अशनि रत्न च॥ वप्रम् २ क्षेत्र रोधश्च ॥ २७ ॥ आलवालपलभालपलाला: पल्वल खलचषालविशालाः । शूलमूलमुकुलास्तलतैलो तूलकुमलतमालकपाला ॥२८॥ आलवालम् २ आवालम् पलम् २ मास मानविशेषश्च ॥ माल २ ललाटम् ।। पलाल २ धान्यादेः शुष्कनालम् ॥ पल्वलः २ कासारः॥

·(पुनपुसकलिङ्गः) अवचूरिसहितम् । १३१ खलः २ पिण्याकः दुर्जनश्च ॥ दुर्जने आश्रय- लिडोऽप्ययमित्येके ॥ चपाल, २ यज्ञपात्रम् ॥ विशाल २ विस्तीर्णता। गुणवृत्तेस्लाश्रयलिङ्गता। शूलम् २ आयुधम् ॥ मूलम् २ आदि प्रतिष्ठा च॥ मुकुलम् २ कुड्मल. ॥ तलम् २ अध. खभापश्च ॥ पृष्ठे तु लान्तत्वान्नपुसकः ॥ तैलम् २ तिलादिस्नेह ॥ तूलम् २ पिचुः ॥ कुड्मलो २ मुकुल• ॥ तमालो २ वृक्षविशेष ॥ कपालम् २ शिरोऽस्थि । घटादिशकले बजे भिक्षाभाजने च स्त्रीक्लीव ॥ २८ ॥ कवलप्रवालवलशम्बलोत्पलो- पलशीलशैलशकलाङ्गलाञ्चला.॥ कमलं मल मुशलशालकुएडला कनलं नलं निगलनीलमङ्गला ॥२६॥ कवलः २ भक्ष्यपिण्डः ॥ प्रवालम् २ नव- किशलय विद्रुमश्च ॥ बलः २ प्राणः ॥ अर्थप्रा.

·१३६ हैमलिङ्गानुशासनम-(पुनपुंसकलिङ्ग), विप २ गरलम् ॥ रोहिष २ रक्ततृणम् ॥ माप २ धान्यविशेष ॥ मेप २ मेण्ट्रम्।। प्रत्यूप २ प्रभा- तम् ॥ यूप २ मुद्गादिरसविशेष ॥ कोप २ कुड्मलम् ॥ करीप २ शुप्फगोमय तदनिश्च ॥ कर्ष २ पलचतुर्थाश ॥ वर्ष २ सवत्सर वृष्टिः खण्ड भरतक्षेत्रादि च ।। आमिपम् २ उत्कोच. मास भोग्यवस्तु च ॥ रस २ मधुरादि श्रृगारादि विप वीर्य रागश्च ।। बुसम् २ कडगर ॥ इक्कस २ वस्तुविशेष ॥ चिकस २ यवान्नविशेष ॥ चका- रात् पायस २ परमान्न २ च ॥ ३३ ॥ कर्पास पासो दिवसावतसवीतंस- मासा पनसोपवासी ॥ निर्यासमासी चमसांसकांसस्नेहानि वो गृहगेह- लोहाः ॥३४॥ कर्पास २ तूलकारणम् ॥ आसो २ धनु ॥ दिवस २ दिनम् ।। अवतस २ शेखर ॥ अव- ·(पुनपुंसकलिङ्ग) अवचुरिसहितम् । स्य वादेशे वतंसोऽपि ॥ अर्थप्राधान्यादुत्तसो २ ऽपि ॥ वातस. २ पञ्जरः॥ मास २ जङ्गलम् ॥ पनसो २ वृक्षविशेप ॥ उपवासः अहोरात्रनिरश- नता ॥ निर्यासो २ वृक्षादेर्निस्यन्द.॥ मास. २ पक्षद्वयम् ॥ चमसम् २ यज्ञपात्रम् ॥ मसूरादि. पिष्टे तु बहुलकास्त्रीत्वम् । चमसी ॥ अस' २ स्कन्धः । कासो २ भाण्डविशेषः ॥ स्नेह २ सौहद तैल ॥ बहः कलापः वर्ण च ॥ गृहाणि २ दारा वेश्म च ॥ गेहः २ सदनम् ॥ लोह २ अयः अगुरु च ॥ ३४ ॥ पुण्याहदेहो पटहस्तनूरुहो लक्षाररिस्थाणुकमण्डलूनि च ॥ चाटुश्चद्धर्जन्तुकशिप्वणुस्तथा जीवातुकुस्तुम्बुरु जानु सानु च ३५ पुण्याह २ पुण्यदिनम् ॥ देह. २ काय ॥ पटह २ आनक ॥ तनूरुह २ गरुलोनी ॥ 'लक्ष. २ व्याज.॥ वेध्ये क्लीय. ॥ सख्यायातु ·१३८ हैमलिङ्गानुशासनम्-(पुनपुमकलिङ्ग) स्त्रोक्लीय ॥ अररिः २ कपटाम् ॥ अथोदन्ता.॥ स्थाणु २ शङ्ख ॥ शिवे तु देहिनामत्वात्पुरत्वम्।। कमण्डलु २ करक ॥ चाटु २ प्रियवाक्यम् ॥ चद्ध २ तदेव ॥ जन्तु. २ प्राणी ॥ कशिपु २ भोजनाच्छादने । अणुः २ परमाणुः सूक्ष्मपरि- माणविशेष इत्यर्थः ॥ जीवातु: २ जीवनौषधम् ।। कुस्तुम्बुरु २ धान्यविशेष ॥ जानुः २ अष्ठी- वान् ॥ सानु २ गिरितटम् ॥ ३५ ॥ कम्वुः सक्तुर्वगुरुर्वास्तु पला- एडुर्हिड्गु. शिग्रुर्दोस्तितउ. सीध्वथ भूम ॥ वेम प्रेम ब्रह्म गरुल्लाम विहायः कर्माष्ठीवत्पमधनुर्नामम- हिम्नी ॥ ३६॥ इतिपुंनपुंसकलिङ्गाः ॥ कम्बु २ शख ॥ वलये शम्बूके गजे कचूरे च पुसि ॥ सक्तु २ यवादिविकृति ॥

·(पुनपुसकलिङ्ग) अवचूरिसहितम् ।
के चिदनं बहुवचनान्तं पठन्ति ॥ दारु २ काष्ठम् ॥
दार्वन्तत्वादेव महादादयोऽपि पुक्लीवा ॥
सर्वेऽप्येते एकार्था ॥ अगुरु २ गन्धद्रव्यविशेष ॥
वास्तु २ गृहभूमि ॥ पालण्डु २ कन्दविशेषः ॥
हिड्डु २ रामठम् ॥ शिग्य २ शोभाजनम् ॥
अथोदन्तप्रक्रम एवं छन्दोऽनुसधानात् सन्तः ।।
दोः २ बाहु ॥ तितउ २ शूर्पम् ॥ सीधुः २
मैरेयम् ॥ अथ व्यञ्जनान्ता १३ ॥ भूमा २
घहुत्वम् ॥ वेमा २ तन्तुवायशलाका ॥ प्रेमा २
लेह नर्म च॥ ब्रह्म २ तपः वेदः ज्ञानम् आत्मा
प्रजापतिः ॥ गरुत् २ स्वर्ण पिच्छ च ।। लोम २
तनूरुहम् ॥ विहाया. २ शकुनिर्नभश्च ॥ कर्म २
क्रिया व्याप्य च ॥ अष्ठीवान २ जानु । पक्ष्म २
आक्षिरोम तूल च ॥ धनु २ चापम् ॥ नाम २
सज्ञा ॥ महिमा २ महत्त्वम् ।। ३६ ॥
इति पुनपुसकलिङ्ग समाप्तम् ॥

·हैमलिङ्गानुशासनम् (स्त्रीक्लीवलिङ्ग) श्रथ स्त्रीलीवलिङ्ग ॥ स्त्रीलीवयोर्नखं शुक्ती विश्व मधुकमोषधे॥ माने लतं मधो कल्यं कोडोऽङ्के तिन्दुकं फले ॥१॥ शुक्तो गन्धद्रव्यविशेपे नसशब्द स्त्रील्ली- पलिङ्गः ॥ नखी । नखम् ॥ विश्वमधुकनाम्नी औषधवाचिनी स्त्रीहीये ॥ विश्वा विश्व शुण्ठी ॥ मधुका मधुक मधुयाष्टिः ॥ माने सख्याया लक्ष स्त्रीक्लीबम् ॥ लक्षा लक्षं सहस्रशतम् ॥ मधौ मधे बाच्ये कल्यशब्द स्त्रील्लीव ॥ कल्या कल्यम् । अङ्के उरसि वाच्ये कोडशब्द स्त्रील्लीबः ॥ क्रोडा। मोडम् ।। फलविशेपे तिन्दुक स्त्रीलीबम् तिन्दुकी। तिन्दुकम् ॥ १॥ तरलं यवाग्वां पुष्पे पाटलं पटलं चये ॥

·(स्त्रीक्लीवलिङ्ग) अवचूरिसहितम् । वसन्ततिलकं वृत्ते कपालं भिक्षुभाजने ॥२॥ यवाग्वा वाच्याया तरलम् । तरला । तरलम् ॥ हारे तन्मध्यमणौ चाभग्णनामत्वात्पुरत्वम् ॥ पुष्प- विशेपे वाच्ये पाटलम् पाटली पाटलम् ॥ चये समूहे याच्ये पटलम् । पटली पटलम् । पिटकतिलकपरि- च्छेदेषु लान्तत्वान्नपुसकत्वम्॥ वृत्तविशेपे वसन्त- तिलकम् ॥ वसन्ततिलका । वसन्ततिलकम् ॥ भिक्षुभाजने वाच्ये कपाल स्त्रीक्लीबम् ॥ कपाली। कपालम् ॥२॥ अर्धपूर्वपदी नावष्ट्यणकर्बनटौ क्व- चित्॥ चोराद्यमनोज्ञाद्यकञ् कथानक- कशेरुके ॥३॥ अर्धशब्दपूर्वपदोऽट्समासान्तो नौशब्दस्त्री- क्लीब. ॥ अर्धनावी । अर्धनावम् ।। ट्यण्प्रत्ययान्त कर्तवर्जिते कारके विहितो योऽनट्प्रत्ययस्तदन्त ·१५४ । हैमलिङ्गानुशासनम् (स्त्रीक्लीवलिङ्ग) मेघाविन् । क्ल्याण । आढय। सुकुमार छान्दस। छात्र । श्रोत्रिय । विश्वदेव । ग्रामिक । कुलपुत्र । सारपुन । वृद्ध । अवश्य ।। इति चौरादि । अथ कान्ताश्चत्वार ॥ कथानिका कथानकम् आख्या- नम् ।। कशेरुका कशेरक पृष्ठास्थि ॥ ३ ॥ वंशिकवक्रोष्ठिकान्यकुब्जपीठानिन- क्तमवाहित्थम् ॥ रशनं रसनाच्छोट न- शुम्ब तुम्ब महोदयं कांस्यम् ॥४॥ वशिका । वशिकम् अगुरुः ॥ वक्रोष्ठिका । वक्रोष्ठिक स्मितम् ॥ अथ जान्तः ॥ कन्यकुब्जा कन्यकुब्ज महोदयाख्यो देश. ॥ अथ ठान्त ॥ पाठी पीठमासनम् ।नक्ता नक्त रात्रिः॥ नक्त. मिति मन्तमव्ययमपि ॥ अवहित्था अवहित्यमा कारगोपनम् ॥ रशन रशना काञ्ची॥ रसना रसन जिहा ॥ अच्छोटना आच्छोटन मृगया ॥ शुम्बा शम्ब रज्जुः ॥ तुम्बी तुम्ब परिलविशेष. ॥ महो. ।

·H (स्त्रीक्लीवलिङ्गः) अवचूरिसहितम् । इया महोदय कन्यकुब्जाख्यो देश ॥ कास्यो । कास्यं सौराष्ट्रिका अर्थप्राधान्यात् सौराष्ट्रिका सौ. राष्ट्रिकमपि ॥ ४॥ मृगव्यचव्ये च वणिज्यवीर्यनासीर- गात्रापरमन्दिराणि ॥ तमिस्रशस्त्रे नगरं मसूरत्वक्षीरकादम्बरकाहलानि ॥५॥ भृगव्या मृगव्य पापर्खि ॥ चव्या चव्य नागवल्लिमूलम् । बचाया तु स्त्रीत्वमेव ॥ वणिय वणिज्य वणिकर्म । वीर्या वीर्यम् अतिशयशक्तिः॥ अथ रान्ता दश ॥ नासीरा नासीरमग्रयानम् ॥ गाना गात्र गजस्य पूर्वजवादिभाग ॥ अपरा अपर गजस्य पाश्चात्यजड्या ।। मन्दिरा मान्दर गृहम् ॥ समुद्रे तु पुस्त्वमेव ॥ नगरे तु क्लीवम् ।। तमिस्र तमः। तमिस्रा निबिड तम. । सामान्य- विशेषयोरभेदविवक्षया ऐकार्यम् ॥ कोपे तु क्लीवम् ॥ कृष्णपक्षनिशाया तु स्त्री ॥ शस्त्री शस्त्रमायुधविशेष. ॥ नगरी नगर पुरी ॥ मसूरी ·१४६ हैमलिङ्गानुशासनम्-(स्वीप्लीनलिङ्ग) मसूर चर्मासनम् ॥ त्वक्षीरी त्वक्षार वशली. चना ॥ कादम्बरी काठम्बर मद्यविशेष ॥सामा- न्यविशेषयोग्भेदविपक्षायामित्य निदेशायदा- 'काटबर मद्यभेदे दधिसारे सीधुनि स्त्रियाम् ॥ अथ लान्ता अष्ट ॥ काहला काहल शुपिरो वाद्यभेद ॥ ५॥ स्थालीकदल्यो स्थलजालपित्तला गोलायुगल्यो बडिशं च छर्दि च ॥ अलावु जम्बूडुरुप. सर. सदो रोदो ऽर्चिपी दाम गुणे त्वयट तयट् ॥ ६॥ इति स्त्रीक्लीवलिङ्गा ॥ स्थाली स्थाल माजनविशेप ॥ कदली कदलम् शाकादेवनालम्॥ स्थली अकृत्रिमा चेत् कृत्रिमा तु स्थला । स्थलम् 'उन्नतो भूभाग १ जाली जालम् आनाय समूह गवाक्षश्च ॥ पिचला पित्तलमारफुटम् ॥ गोला गोलं 'पत्राने - ·(स्त्रीक्लीवलिङ्ग)अवचूरिसहितम् । कुनद्या च गोदावर्या च मण्डले ॥ सखीमणिकयो- गोला गोल लक्ष्यानुसारत' ॥१॥ युगली युगल युगम् ॥ अथ शान्त ॥ बडिशा बडिश मत्स्यबन्धनम् ॥ बडिशीत्यपि क्वचित् ॥ अथे. दन्तः॥ इय छर्दि. इद छर्दि वान्ति ॥ इयमलावू इदमलाबु तुम्बीलता। इय जम्बू इद जम्बु जम्बू- वृक्षफलम् ।। अनयो क्लीवत्वे ह्रस्वता । उडु उडु नक्षत्रम् ॥ उपाः उप सन्ध्या ॥ प्रभाते पुनपुस- कम् ॥ सर सरसी तडाग ॥ सद' सदा सभा ॥ रोदसी द्यावापृथिव्यौ ॥ आर्चि २ अग्निशिखा रश्मिश्च । दाम २ बन्धनम् ॥ गुणवाचिअयट्त- यडन्त नाम स्त्रीनपुसकम् ॥ द्वयी द्वयम् । यी त्रयम् । चतुष्टयी चतुष्टयम् । गुणिनि त्वाश्रयलि- ङ्गतैव ॥ द्वये पदार्था इयी गति । इय वस्तु ॥ त्रयाणि जगन्ति ॥ चतुष्टये कपाया. ॥ चतुष्टयी शब्दाना प्रवृत्ति. इत्यादि ॥ ६ ॥ इति स्त्रीकीयलिङ्गम् ॥

·..
हैमलिङ्गानुशासनम्- (खतस्त्रीलिङ्ग)
अथ स्वतस्त्रिलिङ्गः।
स्वतस्त्रिलिङ्गःसरकोऽनुतर्षे शललः
शले । करकोऽब्दोपले कोशः शिम्बा-
खड्गपिधानयो. ॥१॥
स्वतो नतु विशेष्यवशात् ॥ अनुतर्षे मधपाने
वाच्ये सरकशब्दस्त्रिलिड्ग ॥ सरक । सरका ।
सरकम् ॥ स्वतस्त्रिलिङ्ग इत्यधिकार. ॥ शले
श्वाविद्रोमाणि वाच्ये शललशब्दस्त्रिलिङ्ग ॥
शलल । शलली । शललम् ॥ अब्दोपले मेघपा-
पाणे वाच्ये करकशब्दस्त्रिलिङ्ग ॥ शिम्बाया
चीजकोशे खड्गपिधाने प्रत्याकारे च कोशशब्द.
स्त्रिलिङ्ग ॥ प्राणेषु असुपु वाच्येषु जीव स्वत-
खिलिङ्ग ॥१॥
जीवः प्राणेपु केदारे वलज पवने
खलः ॥ बहुलं वृत्तनक्षत्रपुरायाभर-
पाभिधाः ॥२॥

·(खतस्त्रीलिङ्गः) अवचूरिसहितम् ।
जीव जीवा जीवम् प्राणा ॥ केदारे
वाच्ये वलजस्त्रिीलङ्ग ॥ पवने धान्यपवनस्थाने
खलशब्दस्त्रिलिङ्ग ॥ वृत्त मात्रादिच्छन्द. ॥
वृत्चादीनामभिधा नामानि बहुल लक्ष्यानुरोधेन
त्रिलिङ्गानि ॥ वृत्ताभिधा श्लोक: पुट
प्रणव
इत्यादि पुसि । प्रमाणी समानी कलिका गाथा
आर्या इत्यादि स्त्रियाम् ॥ पक्त्रं वितानमित्यादि
क्लीवे ॥ दण्डक पुनपुसकः ॥ वसततिलक
स्त्रिक्लीबे उक्तम् ॥ नक्षत्राभिधा तिष्य पुनर्वसू
इत्यादि पुसि । अश्विनी इल्वला' चित्रा इत्यादि
स्त्रियाम् ॥ भ नक्षत्रम् इत्यादि नपुसकम् ॥
मृगशिरः पुनपुंसक ॥ कस्यचित्पुरस्याभिधा
द्रङ्ग द्राड्ग निगम इत्यादि पुसि ॥पू अमरावती
अलकेत्यादि स्त्रियाम् ॥ अधिष्ठान पत्तन दुर्गम्
इत्यादि क्लीबम् ॥ आदिशब्दो ग्रामदेशोपलक्षणम्
तेन वरणा ग्राम गोदौ ग्राम इत्यादि पुसि ॥
शालूकिनी ग्रामः । काञ्ची माढिच देश इत्यादि

·1 हैमलिङ्गानुशासनम्- (खत्तनरिङ्ग) लियाम् ॥ कोडं ग्राम कुरक्षेन च देश इत्यादि क्ली ॥ आभरणाभिया । तुराकोटि ताड इत्यादि पुसि ॥ यालपाश्या पारितच्याशब्दी केगाभरणे ,मेखला सप्तकी इत्यादि लियाम् ।। केयूरागढे मुकुटम् अङ्गुलीयकम् इत्यादि क्लीचे ॥ आवाप्यादयः पुनपुसका ॥ हार पुनपुसक. । रशन स्त्रीक्लीयम् ॥२॥ भल्लातक आमलको हरीतकविभी- तको ॥ तारकाढकपिटकस्फुलिङ्गा विडङ्गतटौ ॥३॥ भल्लातकी आमलकी हरीतकी विभीतस्या- दयो वृक्षभेदा । तारका भम् । आढकी मानवि. शेष । पिटका भाजनविशेष फोटव । स्फुलिङ्गा अग्निकणाः । विडता औपाधिविशेषः । अभिज्ञे त्वाश्रयलिङ्गः । तटी रोधः ॥ ३ ॥ पट: पुटो वटो वाटः कपाटशकटो

·(खतस्त्रीलिङ्गः) अवचूरिसहितम् ।
कटः ॥ पेटो मठ कुण्डनीडविषाणा-
स्तूणकङ्कतौ ॥ ४ ॥
पटी वस्त्राविशेष । पुटी पत्रभाजनम् ।
भूर्जाद्यवयवे तु टान्तत्वात् पुस्त्वमेव ॥ चटी
न्यग्रोधतरु रज्जुश्च ॥ वाटी वृत्तिः । यवविकारे
वरण्डेऽङ्गे च बाहुलकात्पुनपुसकः ॥ वमीन
पुरत्वमेव ॥ इक्कटीवास्तुनास्तु स्त्रियाम् ॥ कपाटी
अररि । जपादित्वाद्वत्वे कवाटी ॥ शकटी अन.।
कटी वीरणादिकृत । पटी सघात परिच्छदश्च ॥
स्वार्थ के पेटिका ॥ मठी आश्रयविशेष ।
कुण्डी भाजनभेदः ॥ नीडा कुलायः ॥ विपाणी
विपाणा वा गवादिशृङ्गम् दन्तिदन्तश्च ॥ तूणी
तूणा वा इपुधि ॥ ककती केशमार्जनम् ॥ ४ ॥
मुस्तकुथेड्गुदजृम्भदाडिमाः
पिठरप्रतिसरपात्रकन्दराः ॥
नखरो वल्लूरो दर पुरश्छा-
कुवलमृणालमण्डलाः॥५॥

·१५२ हैमलिङ्गानुशासनम्- (स्वतस्त्रीलिङ्ग) मुस्ता कन्दविशेप । कुया वर्णकम्बल। इगुदी वृक्षविशेष ॥ जृम्भा जृम्भणम् ॥ दाडिमा उञ्चिलिइतर तत्फल तत्कणश्च ॥ पिठरी स्थाली । मुस्त मन्यानदण्डयोस्तु क्लीवम् ।। प्रतिसरा मङ्ग ल्यसूत्रम् सेनाया पश्चाहागध ॥ पानी भाजनम् योग्ये यज्ञभाण्डे नाटयानुकतरि च क्लीव ॥ कन्दरी कन्दरा च दरी। अकुशे तु पुसि ॥ नखरी नसरा वा नख ॥ वल्लूरा सोकर शुष्क वा मासम् ॥ ऊपरे नक्षत्रे वाहने च क्लीवम् ॥ दरी श्वभम् ॥ पुरी नगरी । उनी आतपनम् ॥ कुवली वृक्षविशेप तत्फल च ॥ मृणाली बिसम् ॥ मण्डली देशः समूहश्च बिम्ब चतुरस्रता च ॥५॥ नालप्रणालपटलागलशृङ्खलक- न्दला. ॥ पूलावहेली कलशकटाही पष्टिरेण्विपु॥६॥ इति स्वतस्त्रिलिङ्गा ॥ नाली नाला चा पद्मादिवृन्तम् ॥ जलनिर्गमे कर ·(परलिङ्गः) अवचूरिसहितम् । तु बाहुलकात्पुंसि लत्वाभावे, नाडः । प्रणाली जलपद्धतिः ॥ पटली गृहोपरिभागः आक्षरोगश्च ।। 'अर्गला त्रिपु कल्लोले दण्डे चान्त. कपाटयो । शृङ्खल. शृङ्खला शृङ्खलमयोमयी रज्जु. । कन्दली उपरागः समूहः नवाड्कुर द्रुमभेदश्च ॥ पूली पूला वा बद्धतृणसचय ॥ अवहेलाऽवज्ञा ॥ कलशी जलाद्याधारविशेप. ॥ दन्त्योपान्त्योय. मपि। कटाही भाण्डविशेषः॥पष्टि सख्याविशेष रेणुधूलि. ॥ इपुर्वाण ॥ ६ ॥ इति खतस्त्रिलिङ्गावचूरि ॥ अथ परलिङ्गः। परलिङ्गो द्वंद्वोऽशी डेऽर्थो वाच्यव- दपत्यमिति नियताः॥अरन्यारोपाभा- वे गुणहत्तेराश्रयावचनलिङ्गे ॥१॥ द्वन्द्व. समासो द्वन्द्वस्यैव यत्परमुत्तरपद तत्समानलिङ्गो भवति ॥ स च समाहारादन्यो ·१५२ हैमलिङ्गानुशासनम्- (स्वतस्त्रीलिङ्ग) मुस्ता कन्दविशेष । कुथा वर्णकम्बल. इगुदी वृक्षविशेष ॥ जृम्भा जृम्भणम् ॥ दाडिमा उचिलिङ्गतरु. तत्फल तत्कणश्च ॥ पिठरी स्थाली । मुस्तं मन्थानदण्डयोस्तु क्लीवम् ॥ प्रतिसरा मङ्ग- ल्यसूत्रम् सेनाया. पश्चाद्भागश्च ॥ पात्री भाजनम् योग्ये यज्ञभाण्डे नाटयानुकतीर च क्लीब ॥ कन्दरी कन्दरा च दरी। अकुशे तु पुर्सि ॥ नखरी नखरा वा नख ॥ वल्लूरा सौकरं शुष्क वा मासम् ॥ ऊपरे नक्षत्रे वाहने च क्लीबम् ॥ दरी श्वभ्रम् ॥ पुरी नगरी ॥ छन्नी आतपत्रम् ॥ कुवली वृक्षविशेषः तफल च ॥ मृणाली बिसम् ।। मण्डली देशः समूहश्च बिम्ब चतुरस्रता च ॥५॥ नालप्रणालपटलार्गलशृङ्खलक- न्दला ॥ पूलावहेलो कलशकटाही पष्टिरेण्विषु ॥६॥ इति स्वतस्त्रिलिङ्गा ॥ नाली नाला वा पद्मादिवृन्तम् ॥ जलनिर्गमे ·(परलिङ्गः) अवचूरिसहितम् । तु बाहुलकात्पुसि लस्वाभावे, नाड. । प्रणाली जलपद्धति ॥ पटली गृहोपरिभागः आक्षिरोगश्च ॥ 'अर्गला त्रिपु कल्लोले दण्डे चान्तः कपाटयोः । शृङ्खल शृङ्खला शृङ्खलमयोमयी रज्जुः ॥ कन्दली उपराग समूह नवाइकुरः द्रुमभेदश्च ॥ पूली पूला वा वडणसचय ॥ अवहेलाऽवज्ञा ॥ कलशी जलाद्याधारविशेष. ॥ दन्त्योपान्त्योय- मपि॥ कटाही भाण्डविशेपः॥पष्टि सख्याविशेष, रेणुधूलि. ॥ इपुर्वाण ॥६॥ इति स्वतस्त्रिालिङ्गावचूरि ॥ अथ परलिगः। परलिङ्गो द्वंद्वोऽशी डेऽर्थो वाच्यव- दपत्यमिति नियताः॥अस्त्र्यारोपाभा- वे गुणटत्तेराश्रयाचनलिङ्गे ॥१॥ द्वन्द्व समासो इन्डस्यैव यत्परमुत्तरपद तत्समानलिङ्गो भवति ॥ स च समाहारादन्यो ·हैमलिङ्गानुशासनम्- (पलिङ्ग) भिन्नलिङ्गवर्तिपदो वचन प्रयोजयति ।। समाहार- स्तु नपुसक उक्त ॥ समानलिङ्गवर्तिपदोऽपि सिद्धलिङ्ग एव । इमो मयूरीकुक्कुटी।इमे कुक्कुट मयूर्यो । इत्यादि ॥ अशित पुरुषसमास. परलिङ्गो भवति ।। अर्थ पिपल्या अर्धपिप्पली ॥ अय समेंऽशेऽध नवा इति समास. ॥ अर्धे जरत्याः अर्धजरतीयम् ॥'जरत्यादिभिः, इति समास ॥ द्वितीयं भिक्षाया द्वितीयभिक्षा द्वित्रि-इति समास ॥ पूर्वाह्नपूर्वरानादीनाम् ' अह्न'-इति 'रात्र' इति च पुस्त्वम् ॥ डेर्थश्चतुर्युर्थोऽर्थशब्दो यत्र प्रस्तावात् तत्पुरुषसमासे स वाच्यस्य यलिङ्ग तत्ममानलिङ्गो भवति ।। ब्राह्मणायाय ब्राह्मणार्थ. सूप ॥ एवं ब्राह्मणार्थी पेया । ब्राह्मणार्थ पय ।। हे इति किम् । धान्येनार्थ धान्यार्थः ॥ पुस्त्वाप- वादो योगः ॥ अपत्यमिति अपत्यादय शब्दा नियता नियंत अजहहर्तिनी व्यस्ते समस्ते वा लिङ्गवचने येषा ते तथा ॥ अपत्य दुहिता

·(परलिङ्ग) अवचूरिसहितम् ।
पुत्रश्च ॥ इति शब्दस्याद्यर्थत्त्वादेव तोक रक्ष
सारथि सादी निपादी अतिथि स्त्री पुमान् कुल
वा ॥ स्याहाद प्रमाणम्,
अनेकान्तात्मकं वस्तु
सविदा गोचर , दण्ड उपसर्जन, विद्या गुण , गौ.
प्रकाण्ड, कुमारी तल्लजः, अश्वो मतल्लिका ॥
स्वार्थिककप्रत्ययान्तास्तु क्वचिद्वाच्यलिङ्गा अपि
भवन्ति ॥ वीरौ रक्ष प्रकाण्डको । कुमारी तल्लजका
इत्यादि ॥ बाहुलकात्क्वचिदाश्रयलिङ्गा अपि ॥
प्रमाणी ब्राह्मणी ॥ गुणो विशेषण तस्मात्प्रवृत्ति-
निमित्ताद्विशेष्ये वृत्तिर्यस्य स गुणवृत्तिः शब्द.
तस्याश्रयाविशेष्यवशाल्लिङ्गवचने स्याताम्
परवात सकलशास्त्रापवादः ॥ अस्त्र्यारोपेति आरो-
पोऽर्थान्तरे निवेशनम् , अस्त्रियामारोपोऽस्त्र्यारोप
तस्याभावे सति ॥ गुणवृत्तिश्च गुणद्रव्यक्रियोपा-
धिभेदात्रेधा ।। गुणोपाधि. शुक्ल पटः शुक्ला
शाटी शुक्ल वस्त्रम् । मूों ना मूर्खा स्त्री मूर्ख
कुलम् इत्यादि ॥ द्रव्योपाधि, दण्डी ना दण्डिनी

·हैमलिङ्गानुशासनम्- (परलिङ्ग)
स्त्री दण्डि कुलम् इत्यादि । क्रियोपाधिः, पाचको
ना पाचिका स्त्री पाचकं कुलम् इत्यादि । सर्वादि
केवलस्तदन्तश्च गुणवत्त । एव सख्यापि । सर्व
सूप सर्वा यवागू. सर्वमन्नम् ॥ एव स सा तत् ॥
अन्य अन्या अन्यत् ॥ द्वाभ्यामन्य' द्वन्य.
द्वन्या बन्यत् । एक पट । एका पटी। एक
वस्त्रम् ॥ एव हो हे द्वे । त्रयः तिस्रः त्रीणि ॥
बहुव्रीहिरदिग्वृत्तिर्गुणवृत्ति. ॥ चित्रा गावोऽस्य
चित्रगुर्ना चित्रगु स्त्री चित्रगु कुलम् इत्यादि ॥
दिग्याची तु दिग्नामत्वात्स्त्रीलिङ्ग. ॥ दक्षिणस्या
पूर्वस्याश्च यदन्तराल दिक् सा दक्षिणपूर्वा दिग् ॥
एव दक्षिणपश्चिमा ॥ पूर्वपदप्रधानस्तत्पुरुषस्तद्धि-
तार्थहिगुश्च गुणवृत्तिः ॥ अतिक्रान्तः खट्वामति-
खट्व अतिखट्वा अतिखट्वम् ॥ एवमवनुष्ट
कोकिलया अवकोकिल. ३ । परिग्लानोऽध्ययनाय
पर्यध्ययन ३ । अल जीविकायै अलजीविक ३॥
निष्क्रान्त कौशाम्ब्या निष्कौशाम्बि ३। प्राप्तो

·(परलिङ्गः) अवचूरिसहितम् । जीविका प्राप्तजीविक ३ इत्यादयः ॥ शतात्परे पर शता. ३ ॥ एव पर सहस्रा. ३ । परोलक्षा ३। उत्तरपदप्रधानस्य तु यथाव लिङ्गम् ॥ तद्धिता- थद्विगु ॥ पञ्चसु कपालेपु सस्कृत. पञ्चकपाल । पञ्चकपाला । पञ्चकपालम् ॥ रक्ताद्यर्थेऽणाद्यन्ताश्च गुणवृत्तयः । हरिद्रया रक्त हारिद्र हारिद्री हारिद्रम् ॥ एव सर्वतद्धितेपु यथायोगमपवादवर्ज- मुदाहार्यम् ॥ आरोपाभावे इति किम् । चञ्चव चश्चा पुरुष' । अत्र समतया आरोप । एवमन्ये- प्वप्यारोपपूदाहार्यम् ॥ अस्त्रीति किम् । धवनाम्नो योगाचार्यायामध्यारोपे आश्रयलिङ्गतैव ॥ प्रष्ठस्य भार्या सएवेयमित्यभेदोपचारेण प्रष्ठी ॥ एव भवान्यादयोऽपि ॥ १॥ प्रकृतेर्लिङ्गवचने वाधन्ते स्वार्थिकाः क्वचित् ॥ प्रकृतिहरीतक्यादिर्न लिङ्- गमतिवर्तते ॥२॥ स्वार्थे प्रकृत्यर्थे भवन्ति इति स्वार्थिकाः ॥'

·+
हैमलिङ्गानुशासनम्- (परलिङ्गः)
ते च क्वचिलक्ष्यानुसारेण प्रकृतेर्लिङ्गवचन च
वाधन्ते । बाधिते च लिने बहुल लिङ्गव्यवस्था॥
सदिष्टा वाक् वाचिकम् ॥ विनय एव वैनयिकम् ॥
उपाय एव औपयिकम् ॥ योग्ये त्वाश्रयलिङ्गता।
वृत्तिरेव वार्तिकम् ॥ हस्वा शुण्डा शमी वा
शुण्डार शमीर ॥ क्वचिदनुवर्तते ॥ राज्ञो धू
राजधुरा ॥ मृदेव मृत्तिका मृत्सा मृत्स्ना ॥ क्व-
चिद्विकरप ॥ ईपदपरिसमाप्तो गुडो बहुगुडो
बहुगुडा वा द्राक्षा ॥ प्रकृतिलिङ्गप्रतिपत्तिव्युदा-
साथै वचनम् ॥ हरीतक्यादिकाप्रकृति. प्रत्ययार्थे
वर्तमानापि प्रकृत्यर्थलिङ्ग नातिकामति ॥ हीत-
क्या विकारोऽवयवो वा हरीतकी हरीतक्यौ हरीत-
क्य फलानि । एव पिप्पत्यादयोऽपि ॥ मल्लिकाया
विकारोऽवयवो वा पुष्प मालिका ॥ एव मालती
यूथिका मागधी नवमालिकादयोऽपि ॥२॥
वचनं तु खलतिकादिर्बह्वात्यति
पूर्वपदभूता ॥ स्त्रीपुंनपुंसकानां सहेव-
चने स्यात् परं लिड्गम् ॥३॥

·(परलिङ्ग) अवचूरिसहितम् । खरतिकादिका प्रकृतिर्वचनमेव नातिकामति । लिङ्ग तु अतिकामति ॥ तुरेवार्थे । खलतिको नाम पर्वतस्तस्यादूरभवानि खलतिक वनानि ॥ बहुविषया प्रकृति पञ्चालादिका पूर्वपदभृता सती स्वगतं वचनमतिकामति अस्त्र्यारोपाभावे'-इत्यस्याप- वादः पश्चालाश्च निवासः मथुरा च पञ्चालम- थुरे ॥- स्त्रीपुनपुसकानामिति । स्त्रीपुनपुसकलि- ङ्गाना सहवचने पर पुलिड्ग नपुसकलिड्ग वा भवति ॥ स्त्रीपुंसयो सहवचने पुलिड्गं भवति । सा च स च तौ ॥ स च शाटी च तौ। स्त्रीन- पुसकयोर्नपुसकम् । सा च वस्त्र च ते। पुनपुसक- यो पुसकम् । स च तञ्च ते । स्त्रीपुनपुसकाना नपुसकम् । सा च स च तच्च तानि ॥३॥ नन्ता संख्या इतिर्युष्मदस्मन्च स्यु- रलिड्गकाः ॥ पदं वाक्यमव्ययंचेत्य- संख्यं च तहहुलम् ॥४॥ निःशेषनामलिङ्गानुशासनान्यभि- समीक्ष्य संक्षेपात् ॥ श्राचार्यहेमचन्द्रः ·१ हैमलिदानुशासनम्-- (परलिङ्ग) समदृभदनुशासनानि लिद्गानामा | ॥ इति लिङ्गानुशासनं संपूर्णम् ॥ नन्ता सल्या उत्यन्त युप्मदस्मदी च अलिगा शब्दा ॥ पश्य कति यति पा स्थिय ॥ अन डीन भवति ॥ युप्मभ्यम् अस्मभ्यम् अनाप न भरति ॥ विभत्त्यन्त पद, सविशेषणमारण्यात वास्यम् , स्वराघव्यय च अलिङ्गानि असल्यानि च॥ काण्डे । कुटम पचते । काण्डीभूत कुलम् । एषु 'हीये' इति इस्वो न भवति ॥ तहहुलम् ॥ तत्पूर्पोक्त रिङ्गरक्षण याल द्रष्टव्यम् ॥ तेम पिड पिशङ्गे पिङ्गी तु शम्या पिङ्गे तु भारपम् ॥ रामठे नालिकाया तु पिडा गोरोचनामयो ' १ इत्येवमादि लिङ्ग शिष्टप्रयोगानुसारेण वेदितव्यम्। तदुक्तम्-वाविषयस्य तु महत संक्षेपत एव लिङ्गविधिरक्त ॥ यन्नोक्तमत्र सद्विस्तलोकत एव विज्ञेयम्' ॥१॥ ॥ इति लिङ्गानुशासनावचूरि समाप्ता ॥

·No text on this page.