·KAVYAMÂLÂ. 63.
THE
SAHITYAKAUMUDI
OF
VIDYABHÛSHANA.
WITH THE KRISHNÂNANDINI COMMENTARY.
EDITED BY
MAHÂMAHOPADHYAYA PANDIT S'IVADATTA
Head Pandit and Superintendent, Sanskrit Department,
Oriental College, Lahore,
AND
KÂSINÂTH PÂNDURANG PARAB.
PRINTED AND PUBLISHED
BY
TUKÂRÂM JAVAJÎ,
PROPRIETOR OF JAVAJI DADAJI'S "NIRNAYA-SAGARA" PRESS.
BOMAY.
1897.
Price 14 Rupee.

·(Registered according to uct XXV. of 1867.) (All rights reserved by the publisher.)

·काव्यमाला. ६३. श्रीविद्याभूषणविरचिता साहित्यकौमुदी। कृष्णानन्दिन्याख्यव्याख्यासंवलिता। जयपुरमहाराजाश्रितमहामहोपाध्यायपण्डितदुर्गाप्रसाददारक- केदारनाथकृपाङ्गीकृतशोधनकर्मणा महामहोपाध्याय- पण्डितशिवदत्तशर्मणा, मुम्बापुरवासिपरबोपाह- पाण्डुरङ्गात्मजकाशीनाथशर्मणा च संशोधिता। मुम्बय्या निर्णयसागराख्ययन्त्रालये तदधिपतिना मुद्राक्षरैरङ्कयित्वा प्राकाश्यं नीता। १८९७ (अस्य ग्रन्थस्य पुनर्मुद्रणादिविषये सर्वथा निर्णयसागरमुद्रायत्रालयाधिपते- रेवाधिकारः ।) मूल्यं सार्थो रूप्यकः।

·साहित्यकौमुदीकर्ता विद्याभूषणः। अस्य श्रीविद्याभूषणपण्डितस्य निवासकालादिविषये नास्माभिः स्वमत्या किंचिदपि लिख्यते. किंतु राजपूतानान्तर्गतकरोलीनगराधीशयादवकुलभूषणश्रीभ्रमरपा- लमहाराजसमाश्रितभरद्वाजगोत्रोत्पन्नगोविन्दप्रसादमुखोपाध्यायतनयश्रीयुतगिरि- वरप्रसादशास्त्रिभिः पूर्व विष्णुप्रियानामकवङ्गभाषामासिकपत्रिकायां रास- विहारीदाससांख्यतीर्थलिखितं विद्याभूषणजीवनवृत्तं सप्रमाणीकृत्यास्माकं पार्चे प्रेषितमिति तेषां धन्यवादानसंख्यानुद्धोषयामः. एतन्महाशयप्रेषितविद्याभूषणजीवन- चरित्रस्यातीव विस्तृतत्वात्ततोऽपि सारोऽस्माभिः संगृहीतः. अयं विद्याभूषणनाम्ना प्रसिद्धो बलदेवनामा वैङ्ग देशीयद्विजकुलभूषणं वैष्ण- वसंप्रदायान्तर्गतश्रीचैतन्यमहाप्रभुभक्तस्तदीयमतपोषक: श्रीदामोदरदासशिष्य उद्धव- दासगुरुर्बहून्ग्रन्थानरचयामास. तेषां प्रायो मङ्गलादिश्लोकाः प्रदश्यन्ते- १. 'शाके षट्सप्तति(१४७६)मिते पूर्णेयं टिप्पणी शुभा। संक्षिप्ता युगशून्याग्रपञ्चैक- (१५०४)गणिते तथा ॥' इति समाप्तिश्लोकज्ञातकालायाः श्रीसनातनगोखामि निर्मित- दशमस्कन्धबृहत्तोषणीसारभूतजीवगोखामिनिर्मितलघुतोषण्याः प्रारम्भे-'भट्टाचार्य सार्वभौम विद्यावाचस्पतीन्गुरून् । वन्दे विद्याभूषणं च गौडदेशविभूषणम् ॥' इति वन्दितो विद्याभूषणस्त्वितोऽत्यन्तं प्राचीनो भिन्न एव, गोविन्दभाष्यपीठकप्रारम्भेऽनेन विद्याभूषणपदभूषितबलदेवविदुषा-'गोविन्दाभिधमन्दिराश्रितपदं हस्तस्थरत्नादिव- त्तत्वं तत्त्वविदुत्तमौ क्षितितले यौ दर्शयांचक्रतुः । मायावाहमहान्धकारपटलीसत्पुष्प- वन्तौ सदा तौ श्रीरूपसनातनौ विरचिताश्चयौँ सुवयौं स्तुमः ॥' इति श्लोके सनातन- गोखामिनः स्तुतिविषयतया व्याख्यातत्वात्. २. 'अथ सोऽयं श्रीगोविन्दैकान्ती बल- देवापराख्यो विद्याभूषणो ब्रह्मसूत्रेषु गोविन्दभाष्याभिधानं विवरणं निर्माय तत्पो- पाय सिद्धान्तरत्नाख्यं तत्पीठकं निर्मातुकामः साक्षाद्भगवतोर्चायमानस्य श्रीश्यामसु- न्दरस्य भक्ति मङ्गलमाचरति' इति पीठकप्रारम्भे दृश्यमानत्वात्. ३. सर्वेषां वङ्गानामै- तिह्यात्. ४. स्वकीयग्रन्थेषु प्रायश्चैतन्यदेवस्यैव स्मरणात्. ५. प्रकृतग्रन्थसमाप्तश्लोक- व्याख्याने स्फुटमुपलभ्यते. ६. 'श्रीमान्नारायणो ब्रह्मा नारदो व्यास एव च । श्रीलमध्वः पद्मनाभो नृहरिमाधवस्तथा ॥ अक्षोभ्यो जयतीर्थश्च ज्ञानसिन्धुर्महानिधिः । विद्यानि- धिश्च राजेन्द्रो जयधर्ममुनिस्तथा ॥ पुरुषोत्तमश्च ब्रह्मण्यो व्यासतीर्थमुनिस्तथा । श्रीमां- लक्ष्मीपतिः श्रीमान्माधवेन्द्रपुरीश्वरः ॥ ततः श्रीकृष्णचैतन्यः प्रेमकल्पद्रुमो भुवि । श्रीमद्गौ- रदाससंज्ञः पण्डितः ख्यातभूतलः ॥ हृदयानन्दवैतन्यः श्रीश्यामानन्दविग्रहः । रसिकान- न्दगोखामी नयनानन्ददेवकः ॥ राधादामोदरो देवो श्रीविद्याभूषणात्मकः । एषां पादसरो- जानि ध्यायत्युद्धवदासकः ॥' इत्युद्धवदासकृतोपासनापद्धतिनामकग्रन्थादवसीयते.

·२ nama १. कान्तिमाला (प्रमेयरनावलीटीका)- प्रारम्भे- 'गौडोदयमुपयातस्तमः समस्तं निहन्ति यो युगपत् । ज्योतिश्चयोऽतिशीतः पीतस्तमुपास्महे कृताञ्जलयः ॥' समाप्तौ- 'वेदान्तवागीशकृतप्रकाशा प्रमेयरत्नावलिकान्तिमाला । गोविन्दपादाम्बुजभक्तिभाजां भूयात्सतां लोचनरोचनीयम् ॥' २. काव्यकौस्तुभमङ्गलाचरणम्-- 'कलाभिर्निभृतः श्रीमान्राधया समलंकृतः । दीव्यत्कुवलयः सोऽयं विधुर्विजयतेतराम् ॥' ३. कृष्णानन्दिनी (साहित्यकौमुदीटीका)-मुद्रितैव. ४. गीताभूषणम् (गीताभाष्यम्)- 'श्रीमद्गीताभूषणं नाम भाध्यं यत्नाद्विद्याभूषणेनोपचीर्णम् । श्रीगोविन्दप्रेममाधुर्यलुब्धाः कारुण्याद्रीः साधवः शोधयध्वम् ॥' ५. गोपालतापनीभाष्यम्- प्रारम्भ 'शक्त्यानन्ताचिन्त्यशक्तयेकपक्षे सर्वाध्यक्षे भक्तरक्षातिदक्षे । श्रीगोविन्दे विश्वसर्गादिकन्दे पूर्णानन्दे नित्यमास्तां रतिर्नः ॥ सनातनं रूपमिहोपदर्शयन्नानन्दसिन्धुं परितः प्रवर्धयन् । अन्तस्तमस्तोमहरः स राजतां चैतन्यरूपो विधुरद्भुतोदयः ।। गोपालतापनी नौमि या कृष्णं स्वयमीश्वरम् । करस्थरत्नसंकाशं संदर्शयति सद्धियः ।।' समाप्ती- 'विद्याभूषणभणितं श्रीमद्गोपालतापनीभाष्यम् । तोषयतु बल्लवीनां मित्रं गोपालकं परं ब्रह्म ॥' ६. गोविन्दभाष्यम् (ब्रह्मसूत्राणाम्)- प्रारम्भे-- 'सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्म शिवादिस्तुतं भजद्रूपम् । गोविन्दं तमचिन्त्यं हेतुमदोषं नमस्यामः ।।' anuamalin १. 'वेदान्तवागीश' इति नामापि तेन लब्धं स्यात्. २. 'सनातनगोस्वामिन रूपगोखामिनं सनातनरूपं वा. ३. चैतन्यावताररूपोऽज्ञानाभावरूपो वा.

·३ ७. गोविन्दभाध्यटीका (सूक्ष्माभिधाना)- प्रारम्भे- 'नित्यं निवसतु हृदये चैतन्यात्मा मुरारिनः । निरवद्यो निर्वृतिमान्गजपतिरनुकम्पया यस्य ॥ भाष्यं यस्य निदेशाद्रचितं विद्याभूषणेनेदम् । गोविन्दः स परात्मा मयापि(?) सूक्ष्मं करोत्वस्मिन् । आम्नायमूर्धरसिकाः कृष्णपदाम्भोरुहासक्ताः । सन्तः करुणावन्तो मयि प्रसाद वितन्वतामनिशम् ॥' समाप्तौ- 'श्रुत्यादिवाच्यमणिदीधितिदीप्यमानां सयुक्तिकाञ्चनरुचिच्छटया मनोज्ञाम् । वाणीश्वरोक्तिमनुचिन्त्य बुधाः सुधाभां गोविन्दभाध्यमसकृत्परिपाठयध्वम् ।।' ८. गोविन्दभाष्यपीठकम् (सिद्धान्तरत्नाभिधम्)- प्रारम्भे-- 'विद्यारूपं भूषणं मे प्रदाय ख्याति निन्ये तेन यो मामुदारः । श्रीगोविन्दः स्वप्ननिर्दिष्टभाष्यो राधाबन्धुर्वन्धुरागः स जीयात् ॥ गजपतिरनुकम्पासंपदा यस्य सद्यः समजनि निरवद्यः सान्द्रमानन्दमिच्छन् । निवसतु मम तस्मिन्कृष्णचैतन्यरूपे मतिरतिमधुरिम्णा दीप्यमाने मुरारौ ॥ अथ सोऽयं श्रीगोविन्दैकान्ती बलदेवापराख्यो विद्याभूषणो ब्रह्मसूत्रेषु गोविन्दभाष्याभि. धानं विवरण निर्माय- समाप्तौर 'यद्ब्रह्मसूत्रेषु विभाति भाष्यं कृष्णात्मकं व्यक्तमवप्रमेयम् । तस्योपदेशाय सुवर्णपीठसिद्धान्तरत्न न भवेत्किमेतत् ।। सिद्धान्तरत्नकिरणात्किल भाष्यचन्द्रा- दद्वैतशावरहरादमलप्रकाशात् । दृष्टं न किंचिदिति तत्त्वमुदअधीभिः श्रीमन्मुरारिचरणाम्बुजभक्तिभाग्भिः ।। विजयन्ते श्रीराधादामोदरपादपङ्कजातयः । याभिः सकृदुदिताभिर्विनिर्मितो मे महान्मोदः ॥' mewana ·Ravise MINARNA pawan ९. गोविन्दभाध्यपीठकटीका- प्रारम्भे- 'आलस्यादप्रवृत्तिः स्यात्पुंसां यदन्थविस्तरे। सिद्धान्तरत्ने संक्षेपाटिप्पणी क्रियतेऽत्र तत् ॥ अथ सोयऽमित्यादि ॥ समाप्तौ- 'राधादामोदरः कान्यकुब्जविप्रावतंसः स्वस्य मन्त्रोपदेष्टा महत्तमो विद्वदग्रणीस्तस्य पादपङ्कजातयः । पक्षे-राधाकृष्णस्य ॥' १०. छन्दःकौस्तुभभाष्यम्- प्रारम्भे- 'अर्चितनयनानन्दो राधादामोदरो गुरुजीयात् । विवृणोमि यस्य कृपया छन्दःकौस्तुभमहं मितवाक् ॥ श्रीराधादामोदरशिष्यो विद्याभूषणो नाम्ना । छन्दःकौस्तुभशास्त्रे भाष्यमिदं संप्रति व्यदधात् ॥' ११. दशोपनिषद्भाष्यम्. १२. नामार्थसुधा (सहस्रनामभाष्यरूपा) 'विद्याभूषणभणितं नामार्थसुधाभिधं भाष्यम् । सद्भिर्नाम पुमथैः कृपया परिशोधयध्वम् ॥' १३. प्रमेयरत्नावली- प्रारम्भे- 'जयति श्रीगोविन्दो गोपीनाथः स मदनगोपालः। वक्ष्यामि यस्य कृपया प्रमेयरत्नावली सूक्ष्माम् ।। भत्त्याभासेनापि तोषं दधाने धर्माध्यक्ष विश्वनिस्तारनानि । नित्यानन्दाद्वैतचैतन्यरूपे तत्त्वे तस्मिन्नित्यमास्तां रतिर्नः ॥ श्रीमन्मध्वमते हरिः परतमः सत्यं जगत्तत्वतो भेदो जीवगणा हरेरनुचरा नीचोच्चभावं गताः । मुक्तिनैजसुखानुभूतिरमला भक्तिश्च तत्साधनं प्रत्यक्षादित्रयं प्रमाणमखिलानायकवेद्यो हरिः ॥' १४. भागवतटीका (वैष्णवी)-वृन्दावने समुपलभ्यते. १५. लघुभागवतामृतटीका (सारङ्गरङ्गदा). १६. साहित्यकौमुदी-मुद्रितैव. १. अयं छन्दःकौस्तुभः स्वकीयगुरुवेदान्तस्यमन्तकनिर्मातृश्रीराधादामोदरनिर्मित एव. mataman ६ १. रूपगोस ·- १७. सिद्धान्तदर्पण:- प्रारम्भे- 'निलं निवसतु हृदये चैतन्यात्मा मुरारिनः । निरवद्यो निर्वृतिमान्गजपतिरनुकम्पया यस्य ॥ पिता पराशरो यस्य शुकदेवस्य यः पिता। तं व्यासं बदरीवासं कृष्णद्वैपायनं भजे ॥' समाप्तौ- 'सद्युक्तिभूषणबाते विद्याभूषणनिर्मिते । सिद्धान्तदर्पणे वाञ्छा सतामस्तु मुदर्पणे ॥' १८. सिद्धान्तदर्पणटीका- प्रारम्भे- 'श्यामोऽपि यः श्रुतिसरोरुहबोधरक्तः शान्तोऽपि यः स्यति तमस्ततिमन्तरस्थाम् । प्रत्यक्पदं दिशति यः परमं स्वगोभि. याप्तं तमद्भुतरविं शरणं प्रपद्ये ॥' समाप्तौ- 'टिप्पणी नन्दमिश्रेण(?) नन्दसूनुनिषेविणा । सिद्धान्तदर्पणेऽकारि हारिण्यस्तु सतामियम् ॥' १९. स्तवमालाभाष्यम्- 'श्रीरूपदेवः करुणैकसिन्धुः स्तवालिमेतां यदि नाकरिष्यत् । भक्ता यथावद्रजराजसूनो वागमिष्यन्गुणरूपलीलाः ॥ विद्याभूषणभणिते स्तवमालाभूषणे भाष्ये । परितुष्यतु वनमाली वररुचिशाली बतैतस्मिन् ॥' एवमनेकानवद्यग्रन्थनिर्मातायं बलदेवविद्याभूषणो जयपुर निवासयितृजयसिंहमहारा- जसभायामागत्य गालवाश्रम(गलता)स्थितरामानुजीयाचार्यैः शास्त्रार्थ विधाय शालिवाहन १४०७ शकप्रादुर्भूतचैतन्यमहाप्रभुसंप्रदायेऽपि वैष्णवसंप्रदायान्तर्गतत्वं साधयामासेति वङ्गगौडगोखामिनां किंवदन्ती. एवं च निस्ताष्टादशशतिकाप्रारम्भ एव जयसिंहमहाराजस्थितेनिर्णयात्खिस्ताष्टादशशतिकैव विद्याभूषणकाल: प्रतीयते. अस्याश्चानायासेनैव काव्यप्रकाशस्थकारिकाशयबोधिकायाः सटीकसाहित्यकौमुद्याः पुस्तकद्वयमस्माभिर्मुद्रणकाले समासादितम्, तत्रैकं तु क-संज्ञकमस्माभिः संपूर्ण द्रव्येण १. न ज्ञायते 'नन्द' इत्यपि विद्याभूषणस्यैव नाम भिन्नो वायमिति.

·क्रीतम्, द्वितीयं तु ख-संज्ञकं चरमपरिच्छेदहीनं जयपुरराजगुरुश्रीलक्ष्मीदत्तभट्टतनय- श्रीश्रीदत्तशर्मभिः स्वकीयपुस्तकालयतो दत्तम्. एवं पुस्तकद्वयाधारेणैव कृतशोधनेऽप्यस्मिन्पुस्तकेऽस्मदोषादक्षरयोजकदोषाद्वा यत्र क्वचिदशुद्धिः स्थिता जाता वा तत्र सहृदयहृदयाः सौहार्दतः समाधास्यन्ति. यतः- गच्छतः स्खलनं क्वापि भवत्येव प्रमादतः । हसन्ति दुर्जनास्तत्र समादधति सजनाः ।। इति विज्ञापयतः काव्यमालासंपादको पण्डितशिवदत्त-काशिनाथौ ।

·ANAMESHRAWANTOHEARESTION पृष्ठे। ७ आकल्पस्य न कस्यै साहित्यकौमुद्युदाहरणानुक्रमणी । पृष्ठ। पृष्ठे। अकार्यमित्रमीशान ७० अहो बत महत्यस्य १८४ ऊर्जत्स्फूर्जद्गर्जन ६ अकृतासन्नतिः कापि ६९ अहो विधातस्तव ३४ एहि जलहर २५ अखिलरसामृत २२ अहो शैत्यस्य महिमा १६८ एतावत्कुचयुग्मे २२ अतसीकुसुमश्याम ७३ / एष को भूतिभि ७२ अत्रासीनन्दसझेति १६२ आगता यमुना १५९ एष क्षत्ता ब्रज ३४ अद्राक्ष माधवं तस्य ९४ आदित्सयांशुका ९२ एष मूतों यथा धर्मः १८८ अद्रीणां विद्रुतिः १९४ आनम्रामसित वो १९३ कचानां नाथ कौटि १६६ अधरे मृगशावाक्षि ८९ आम्नायप्रथिता ६३ कटाक्षरिव नीलाब्ज १३६ अध्वानं ब्रज धूत ४५ आर्या मात्सर्यमु ८८ कदम्बमाला कलिता ६ अनायासकृशं मध्य १५५ आलीजनैमण्डन ४३ कदा तमहमी ७५ अनुकीर्तयति १९८ आलोकि सा बाल १३६ कनकाद्रिनिकेत अनुपिकोक्ति गिर ५२ आशयो दलितो ६८ कमलमुखि विचित्र ७९ अन्यैव सौन्दर्य १५० आश्लिष्यन्ति सम १५० कमलामोदरोलम्बो १४२ अपराधलवं कं मे ८२ आहारे विरतिः ५२ कम्प्रा स्वेदिनि १०६ अपास्याः साधुभिः ९४ इध वुन्दावणमजे २५ करकिसलयलीला २६ अपूतः पूर्तता ७० इन्दीवरोदरसहो ३२ करजरदक्षतनिचयै अमेध्यप्रतिजातस्य १६७/इन्दुरेष सुधाबिन्दु १८७ करटोऽयं दीर्घजीवी १८७ अमेहनादपाना ७२ इन्द्रनीलतनुर्नन्द १८६ कर्णकल्पितरसाल ६ अयं बाधति मां ६६ इन्द्रनीलमधुरप्रभं १२२ कर्णार्जुनकृतो अयं भक्तचरो वाक्य ७७ इयं कृष्णादकत्रज १६१ कर्णावतंसः सखि अयि मयि मानिनि ७९ इह मुरहरान्यत् ७९ कर्णिकारकृतकर्णिका ६३ अरुणं च नील १६५ उज्जीवयन्ति दृक्पा १८१ कलवाक्य सदा १२७ अरुणेच तरुणि १६५ उत्कीर्णैरिव चित्रित १५ कलाभिनिभृतः १२५ अशेषसंतापंहरो ४९ उदयति शशी कलावता निशा १८९ अश्वं मे देहि राजे ८८ उदेति सविता ८५ कस्य वा न भवेत् १९ असुरदमन नन्दकः ५९ उद्दण्डभुजदण्डोऽसौ १०० का कृष्णस्य प्रणय १६९ अस्ताचलं चुम्वति १४६ उद्दामयुक्ति कुदालें ९५ कामं सर्वाभीष्टकन्दं १४५ अहमिह विचिनोमि ३३ उद्वृत्तमत्तदैत्येन्द्र ११४ कायि कुरु मे अहमेव गुरुः सुदारु १७८ उन्मीलन्ति नखैलनी १५७ कालियस्य फण ९५ अहो अहोभिन १२२ उन्मीलयन्कुवलयं १४२ किं गेयं भगवन्नाम १७० ४८ ७० ·२ काव्यमाला। है ६० गुणं कर्णाकृष्टं १९१ गुणगणरसलीले ७२ पृष्ठ । प्रष्ठे। पृष्ठे। कि चातकीरपि १४८ क्षमाक्षमाधरानना ७१ चित्रे न चन्द्रिका किमत्र विश्राम्यसि क्षीरोदधिजठरभवः १८१ चिन्तामणिश्चरण १६४ किमयं विधुरा ८० गच्छ गच्छसि चेत् १९४ चेतो मदीयं चिकुरे १६६ कुपिता क्वचिदाभा ९८ गच्छाम्यच्युत ५९ जउणासीअर २५ कुमुदतीव शीतांशोः १३५ गते निजपदं ८५ जगति त्वत्समो १६० कुमारस्ते महाराज ९१ गन्धर्वि कुर्वाणम ४२ जनः कृष्णपद १५१ कुररि विलपसि ३५ गन्धाकृष्टगुरून्मदा १२६ जय जय सच्चिदा १२३ कुरु तरुणि रुषं १२८ गाढालिङ्गनदानाय ४७ जयति जननिवासो कुलीनाः किल कु ३६ जयति पराशरसूनुः कूजन्ति कोकिलाः ९१५ जयति श्रीपति कृतप्रवृत्तिरन्याथैः गुणानामेव १५७ जहार हरिणाक्षीम ११८ कृत्यानल: प्रतिहतः १७४ गोप्य: किमाचरदयं ५३ जहाँ श्रीकृष्णपा कृष्णः पायादपाया गोप्यस्तपः किम १८२ १६ जातं कुले धनवतां कृष्णः सभार्यो १३५ गोवर्धन गिरिमुपेत्य १३९ जातः सखि मनो १७४ कृष्ण त्वं मम ९. गोविन्दचरणद्वन्द्व १६२ जम्मानुबन्ध १३७ कृष्ण त्वं राजपुत्रो ७३ गोविन्दचरणद्वन्द्वं १९८ तं नागभोगपरि ३६ कृष्णस्तव कटिं वीक्ष्य ६८ घनरुधिरमये त्व ९६ तत्कैशोरं तच्च ५० कृष्णस्य चञ्चल १५६ घोरो वारिमुचां ८४ तदा मदीये पतिता २४ कृष्णस्य जगदीशस्य ५७ घ्राणोद्धूर्णकपूति ३७ तन्वङ्गया स्तन ८८चकास्ति सौधोऽय ५१ तन्वि वन्मुखचन्द्रेण १४३ कृष्णस्य वक्र कि १४० चकास्ति स्वर्ण ७६ तन्वि त्वन्मध्यमा १८९ कृष्णस्य सौन्दर्य १७५ चतुर्णा पुरुषार्थानां १९७ तन्वीविरहखिन्नाय १०० कृष्णे प्रवतु प्रीति १८८ चन्दनानिलचकांशु १०१ तव करकमलस्थां १९७ कुष्णे रतिहि परमं ८९ चन्द्र मुश्च विशाला ८३ तमालनीलोऽपि १७४ कृष्णोऽयं मुनियों २१ चन्द्रश्चन्द्रिकया ८० तव गोविन्द भक्तस्य ७६ कृष्णो वरीयान्पुरु १७३ चन्द्रिका चन्द्र १४८ तव जयति जगत्यां १७७ कोऽत्र भूमिवलये १४६ चन्द्रो व्योन्नि २२ तव तनुशरीर कोपे यथातिललितं ५८ चमूरुवसति प्राप्ता १२४ तव तन्वि कटाक्षो ६९ ११५ चर्कति मम कार्ता ७१ तवाद्य शुभरोहिणी १४९ क्रीडालोष्ठीघटनैः ९९ चामीकराभं वसनं १८७ तवाधरौष्ठे क्षतम क वज्रसारसर्वाङ्गी १७३ चित्रं चित्रमनाकाशे ९९ तवानन्दकरः काहं दैन्यभराका १४५ चित्रं बतैतदेकेन ३७ तवानुकम्पा तु क्षपासु शशभृत्का ४७ चित्रभानुर्विभात्येषः २२ । तवाब्जे दृक्पदा ६८ कृष्णस्य प्रेयसी ·उदाहरणानुक्रमणी। ३ पृष्ठे । २१ नाक्षिणी क्षिप कुर १८७ नाथे पथिकता ७ ८० १८६ नासौ नन्दसुतो १२९ नास्ति चित्ते हरि १८२ द्विषां विकर्तनो ५८ निखिलगुणगभीरे ८८ १३३ धरण्यां शेरते १५३ धातुमत्तां गिरेः १८६ धृते पाणिद्वन्द्वे पृष्ठे। पृष्ठे। तस्यास्त्रपामय १०३ देवो जानाति मे तां वीक्ष्य मृगशावा. १०१ देवोऽयं पुष्पकोद ६८ ताः किं निशाः ३४ देशः सोऽयमराति ११६ नाशयन्निबिड ताम्राधरौष्ठदलमुन्न १४३ दोभ्यो संयमितः ३२ नासिकामौक्तिकं १८० तारावली वेणु १२२ द्वन्द्वं द्वन्द्वं वादय १९३ तारुण्ये नवभूपतौ १२० तिर्यक्क्षिप्तचलं ६४ धनिनोऽपि निरुन्मा १५६ नास्ति यत्सदृशं १३४ तोयेषु तस्याः ११२ धनुाघोषमीश ९३ निकुञ्ज हन्ति माधवः ६६ त्यजन्कुवलया १४७ धन्यं वृन्दारण्यं १६३ त्वं कासि शान्ता १०५ धन्याः स्म मूढमतयो ३४ निन्दतानेन साधूनां ८२ त्वं च पञ्चेषुसदृशो धन्यो जनपदो १४८ निरर्थकं जन्म गतं १६१ त्वत्पादाभ्यां राम निरस्य करलीलया १८३ त्वत्सामन्तहृतान ५८ धवलोऽपि मम खान्तं १८० निर्मल लन्मुखं राधे १५४ त्वदङ्गमार्दवे दृष्टे ७६ निर्वेदमापन च न १५७ त्वदत्रिमूलं भजतां १६० धारासाररसा राधा १२७ पतत्याविरतं वादि १९६ त्वदास्यानिर्गतं ३२ पतिरतिकुपितो त्वद्वाणविषयो ना १२९ ध्याता मूर्तिः क्षण पदद्युतिविनिर्धत ६४ त्वयि दृष्टे जग १५१ ध्यायतस्तव राज त्वां शीलरूपचरि पद्मिन्यहं कुमुदिनी ५५ ध्वनिः पिकानां १५६ १५८ पद्मो राजति कासारे ६६ दंष्ट्राकोटिकठोर ३७ नखसितरुचिगङ्गा १४० ७२ ददाति निजभक्तभ्यो ९० न चन्द्रवत्कला: दलिते उत्पले एते ७८ नदीनां च वधूनां च ३३ परिपुट्टे परिपुढे पर्वतभेदि पवित्रं दानस्निग्धकरः ९६ १५४ न मे शमयिता पाणौ पानीयमानीय १८२ दारियगजपञ्चास्थो १४२ नयनयुगविधाने १८० दावस्तवायं तुहिना १५८ नयनानन्ददायी १८४ पाण्डवानां सभामध्ये १९२ दिमण्डलमिवाभाति १८६ नयनासितपङ्कज ४७ पातालमिव ते नाभि १८७ दिवि वा भुवि वा ४१ न लवोऽपि लवेन च १२३ पादप्रणतकृष्णाया ८३ दीव्यन्ती शंभुमुकुटे १८८ न वंशीकरमासाद्य ८७ पादाघातादशोकस्ते दुःखं हरति भक्तानां ७५ नवजलधरधामा १६७ पादौ प्रक्षाल्य ९६ दृशश्चकोर्य एवैताः १६६ नवनीतनिभा राधा १५५ पान्तु वो नरसिंहस्य ९५ दृष्टिं निधाय सुरभि १५२ नवरत्नमयी माला १९२ पापिष्ठेन मया यत् देव त्वमसि कुविन्दः ७१ न वा हरति सा चित्तं ६८ पार्षदाः पार्षदा देवेन्द्रजित्सु पृथु ५९ न विना प्रेमसंपत्या १६१ पूर्णचन्द्रमुखी रम्या १९१ ४७ १५४ परमन्नमया दिभ्य ८८ ·काव्यमाला। पृष्ठे। पृष्ठे। पृष्ठे। पूर्णाः पुलिन्द्य उरु ५८ भगं तव बृह ६८ मा कुरु मानिनि पूर्णो यदि स्यादनिशं १५० भगवति रतिरस्तु १०१ माधवस्य पुरो १९२ पूतिपङ्कमयेऽत्यर्थं १९२ भगवद्विमुखैौकैः ८४ माधव्याः श्रीर्माधवेनै १८३ पृष्ठे मणीन्द्रमहसि १७७ भवनप्राङ्गणसंगत १७१ माधुर्यमधुभिः पूर्ण १४१ प्रचक्रमे विक्रम ७० भविष्यत्यद्य वा १४९ मानं मा कुरु गौराणि ९१ प्रचण्डौ मम दोर्दण्डौ ९५ भाग्यैर्भूम्या १५२, मानं मा कुरु वामोरु १०२ प्रणमत्युन्नतिहेतो १९५ भाति यद्यपि ८६ मानं मुञ्च हि प्रणम्य पादौ वृष १७२ भानुः सदा युक्त ९. मानोऽस्त्यद्यापि ८३ प्रत्याहृत्यमुनिः १०४ भारती सुमधुरा १३१ मित्रे क्वापि गते प्रमत्ता मधुना रामा २१ भासि त्वं कल्पवल्ली १८८ मित्रो मित्रं च प्रमत्तो मधुना पिकः २१ भूतादिरेष भूतानां ९७ मुकुन्दचरणध्यायी १५१ प्रयान्त्यमरतां शूराः ६७ भूमौ भारतमुत्तमं १७२ मुकुन्दनन्दीश्वर प्रागेव हरिणाक्षी १५० भृत्यस्य मम गोविन्द ९० मुक्तावली निशि प्राणाः प्रयान्तु मे १५८ भोगेप्सवः सकल १९५ | मुक्ताहारं दधदु प्राणापहारं हरि १९४ मञ्जुलमणिमञ्जीरे १९० मुखपुटनिहित प्रियः प्रणयको विदः १६५ मतिरघूर्णत सार्ध १६. मुखमम्बुजमुत्पाव १४१ प्रियः सोऽयं कृष्णः ४ मत्कायस्तव भोगाय ८८ मुखेन्दुस्तव गो १४१ ग्रियां सदाभामभि १४६ मदनसंगरसङ्ग १२२ मुञ्चति त्वयि दृशोः प्रियाविरहिते १२० मधुरिता मधुना ७ मूर्छयति च जीवयति १५९ प्रीतिन सा प्रैति १७६ मधुरया गिरा ३४ मेघः किमेष स १३९ प्रेमा प्रमाणरहितो १६४ मनस्तव मनखिन्या २० म्लानासि किं प्रेय ४३ प्रेमोच्चयः पयःपूरो ८१ मनस्तुदन्ती क्षण १२४ म्लेच्छानामपि प्रोज्ज्वलज्ज्वलन ८० मनुते न सुख १०२ यत्पादपांशुर्व प्रौढच्छेदानुरूपो ११६ मनो जहार प्रति १२१ यत्र पतसबलानां बभौ ब्रजेशोरसि १७५ मन्थायस्तार्णवाम्भः ११५ यत्सङ्गात्तामसी ६७ बिभर्षि नीलं वसनं ६७ मन्दस्मितं प्रकृति ४२ यदि दहत्यनलो १५१ बित्राणः परित १३३ मन्द्रः कलापिनामेते १९० यद्वञ्चनाहितमति बीज मुक्तितरोर ४१ मम क्षमस्वालि ४६ यमुनातीरवानीर २४ बृहत्सहायः कार्यान्त १५७ मम त्वयाममत्वया १२३ यमुनाशम्बरं जम्बू ६७ ब्राह्मणः पण्डितः ७४ मम वदनमेव नय १७८ यशः प्राप्तुं रिपून ८५ ब्रुवे खामहमत्रास्ति २७ मल्लानामशनिः १०५ यस्खदानन्दनः भक्तवात्समशील ७६ मल्लिकामालभारिण्यः १७९ यस्य बुद्धिरिवाधी १३५ भक्तिप्रहविलोकन १९६ महच्चित्तै तमपरं १२४ यस्यातिपेलवेः ७४ ·उदाहरणानुक्रमणी। ५ पृष्ठे । पृष्ठे। १३६ शास्त्रज्ञभास्कर ९४ शितशूलधरो पृष्ठे । यस्यास्तनोरन्तर १७५ लजां दधार कृष्ण १०१ वीक्ष्यावलग्नं सरसी १३८ यां विनामी वृथा ८१ लाक्षारसाङ्कमलि १७६ वीणावाणी सुन्द या जयश्रीमनोजस्य ८१ लिम्पतीव तमोऽङ्गानि १३७ वृन्दावनं दिव्यलता १७६ यान्ति नीलनिचो ९० लोकान्तरान्तः १७९ | वृन्दावनमतिपुण्यं यास्याम्यस्य न ३६ लोलालिमाला १०७ व्यक्तं चक्रेण यश्चके १६३ युवतीचयपरिपूर्ण ४८ लेखैरा विधुः ७१ व्याधूतचूताडर ११९ यो बिभर्ति खवीर्येण १४४ वदनं वरातिसम १३२ व्रजविपिनाद्वकशत्रौ १२९ रङ्गे बाहुविरुमा ४७ वदनं विधुर्यथो १३२ | शङ्के नीताः सपदि १४७ रमणी कमनीयाङ्गी १४७ वन्दे कुड्मलिता १०० शशिमुखि सखि ७९ रागः सप्तसुहन्त १५९ वपुरिव मधुरं १८४ राधया माधवो १६९ वयो जीर्ण हा धिकू ४० शिखण्डिताण्डव १०८ राधयालिङ्गितः १८७ वशवर्ती हरिया सां राधा कुङ्कुमपीता १९९ वसुदेवगृहे साक्षा ९२ शिरीषमृद्वी गिरीषु १७७ राधाग्रतश्च पुरतो १७९ वाञ्छितं निजभक्ते ७५ शुभक्षयं पितृवनं ७२ राधामोहनमन्दिरा ३३ वास: प्रवालचरणै ७३ शृङ्गारे मानसं १०१ राधायाः करकमले १७१ विकचं वारिजं १७६ शैवाललक्षणविल १८५ राधा शान्ति रिवो १०६ विचार्य धर्म कुल १०४ श्यामः कटाक्षनि १३८ राधिका बाधते २१ विजयिनमजितं १०४ श्यामोऽभिरामो राधिका माथ १५४ विजेयस्तत्र कृष्णेन ७६ श्रवसोः कुवलय १४१ राधे तडिद्गौरि १७९ विधुबद्धमहामोहा १८८ श्रीकृष्णपदार्ज ५३ राधे खं कुपिता ११७ विनिर्मितेऽस्या वदने १७७ श्रीमन्ब्रजवने य राधैव सौभाग्य १८६ विपदः सन्तु नः श १९९ श्रीराधिकानन्यसमा १३७ राममन्मथशरेण ८६ विभूषितपरिवारा: ९७ श्रीराधिकामाधवयो रामलक्ष्मणयोः २१ विरचिताभयं वृष्णि १८४ श्रीरामनामरत्नानि १६२ रावणस्यापि रामा १३० विलसन्ति नितम्बि १६६ श्रीवासजन्मभूदा ६९ रासे कापि दधौ ८६ विलासविस्त्रस्त १३८ संततं संतनोस ११४ रासे सारङ्गसंधा १२७ विलोक्य वितते ८७ संसारमार्गो ह्यधमः १६५ रिपुरिव सखी १०८ विलोलसंफुल्ल १२६ स एष वैहासिकता १०६ रूपं मनोज्ञमेतस्याः ९१ विवाहवेषेण तदा ८३ स कृष्णो मथुरां रूपं रूपय राधायाः १५३ विवेकविधुरः प्रेया १७८ सकौस्तुभो भाति रोषेण शश्वन्न हि १२२ विष्णुस्यन्दनपानां ७२ सखि विरहे वन १५५ लक्ष्मीदगिन्दिन्दिर १४० विसर्गव्यग्रचित्तो १७३ स चोदयति लजते चिन्तयत्यन्त १५२ वीक्षसे यत्कटाक्षेण ८१ स तितीप्रति पाथोधि १४५ ७ ·काव्यमाला। पृष्ठे। सदा चरति खे १८२ हन्त रत्नैरिवा पृष्ठे पृष्ठे। सत्संगमेनैव भवे १६ सुधाधारेव मधुरा १३५ खभक्तहृदया १३४ ८९ सुनन्दः कृष्णमामन्य ८५ खरैराकृतिभिस्तां सदा स्नाखा निशी ८९ सुनेत्रे नेत्रे यरिक्ष ९९ खिद्यन्मुखं चलद्वेणी ४२ ९१ सुन्दरि बिन्दुच्युतके १९० स देशः सखि खिन्ना गद्गदभाषि ३८ सदोदिखरतेजः १५४ सुप्ते प्रेक्ष्य पृथ ११२ हन्त कन्दलयन् १८८ सद्यः शिरांसि चापा १९५ सुरतरुरेष नतानां हन्त हन्त गतः सद्योमुण्डितमत्त ११२ सुश्यामा चन्दन १९० सेयं स बभौ चण्ड हरिणीनयनावृत नगरी मथुरा १६४ १३४ हरिभक्तिरसा समं न चन्द्रेण ९२ सोऽयं रम्भानटन १४४ हरिरानन्दयद्राधा १८७ सरसीकुरुते मनांसि १५९ ४५ सोऽयं हरिर्मुनि हरौ श्रुतिशिरः सस्मिता मृगशावा ८२ सौभाग्यमेतदेवास्य हस्तमुक्षिप्य यातो ६४ सहाधरतलेनास्या १६१ ७३ हस्तेनाद्य प्रिय १६८ सांख्ययोगादिक स्तोत्रैबपाश्रुतैः ९१ हारोऽयं हरिणाक्षीणां१९७ स्थाणुः कृष्णागुणा साकं सखीभिरागत्य १९२ हिला गल्लोक्तिमीशा स्थान भिकामस्तप सा दक्षिणे मरुति १२० ४७ हृतभुवनतमाः १८२ साधयन्यनुलवं स्मरजयलिपियुक्ता १३९ हृदये न्यधायि सा राधिकास्मर १९० स्मरसमरसमाप्तौ ६० हृदि बिसलता सुचिरमैनुचरीभिः ४३ स्मराधनाशि भासुरं १२८ हे भद्र भाद्रपदमास ६० सुधाकर सुखं देहि ९२ स्मेरा भङ्गीत्रयपरि २७। हैयंगवीनपिण्डो सोऽयं वसन्त १९७ हिमकिरणकिरण १०१ स्पन्दते यदि पदा ९

·साहित्यकौमुदीक॰पन्यस्तानामुदाहरणा-
तिरिक्तानामनुक्रमणिका।
तत्रोपक्रमोपसंहारयोः स्वकीयश्लोकाः ।
पृष्ठे।
पृछे।
पृष्ठे।
आनन्दयति श्यामां १९९ कृपया यस्य
कारुण्याद्गजपति १ मम्मटायुक्ति
१८९ सूत्राणां भरत
१८९

·प्राचीनवाक्यानि ।
पृष्ठे।
०
.
पृष्ठे।
पृष्ठे।
अनुवादमनुक्त्वैव ७४ पापे व्योनि च मालिन्यं८४ वियोगतापतो
अभिधेयाविनाभूत
१४ बहु वार्यते यतः खलु ३५ विरतावभिधादीनां
१६
ये यथा मां प्रपद्यन्ते ४१ शक्तिरस्ति विभावा ३०
अविरुद्धान्विरुद्धांश्च ३८
रणितं नूपुरायेषु ८४ संयोगो विप्रयोगश्च
एकावयवसंस्थेन
लक्षणा सा न कर्तव्या ६९ सरत्यादिर्विभावा
३०
ओजः प्रसादो माधुर्य १०९ वामता दुर्लभलं च
३५/ सामर्थ्य मौचिती
ते स्तम्भस्वेदरोमाञ्चाः २९ विभावानुभाव २९ स्मरस्य धनुरादि
पादाघातेन पद्मिन्याः ८४ विभाव्यते हि रत्या २९ स्मितं गीतं कटाक्षश्च २९
८४

·साहित्यकौमुदीविषयानुक्रमणिका मूलका रिकाश्च । अस्याः साहित्यकौमुद्या मुद्रणावसरेऽस्मदोषादक्षरयोजकदोषाद्वा मूलकारिकाणां स्थू- लीभवनेऽङ्कयोजने च विपर्यासो जात इति मूलकारिकाणां स्फुटीभवनाय छात्राणां पाठसौकर्याय च सविषयप्रदर्शनं पृथङ्मुद्रणमारब्धमितीयमेवानुक्रमणिकापि बोध्या सहृदयैः । विषयः । मूलकारिका। प्रथमः परिच्छेदः । मङ्गलाचरणम्- नियतिकृतनियमरहितां ह्लादैकमयीमनन्यपरतत्राम् । नवरसरुचिरा निर्मितिमादधती भारती कवेर्जयति ॥ १ ॥ काव्यप्रयोजनानि- काव्यं यशसेऽर्थकृते व्यवहारविदे शिवतरक्षतये । सद्यः परनिर्वृतये कान्तासंमिततयोपदेशयुजे ॥२॥ काव्योद्भवहेतु:- शक्तिनिपुणता लोकशास्त्रकाव्याद्यवेक्षणात् । काव्यज्ञशिक्षयाभ्यास इति हेतुस्तदुद्भवे ॥ ३ ॥ काव्यखरूपम् तददोषौ शब्दार्थों सगुणावनलंकृती पुनः कापि । उत्तमकाव्यम्- इदमुत्तममतिशयिनि व्यङ्गये वाच्या निर्बुधैः कथितः ॥ ४ ॥ मध्यमकाव्यम्- अतादृशि गुणीभूतव्यङ्गयं व्यङ्ग्ये तु मध्यमम् । अवरकाव्यम्- शब्दचित्रं वाच्यचित्रमव्यङ्ग्यं खवरं स्मृतम् ॥ ५ ॥ Aware ४ द ६ ·काव्यमाला। पृष्ठे। ८ or विषयः। मूलकारिका। द्वितीय: परिच्छेदः । शब्दभेदाः-- स्याद्वाचको लाक्षणिकः शब्दोऽत्र व्यञ्जकस्त्रिधा । अर्थभेदाः- वाच्यादयस्तदर्थाः स्युस्तात्पर्यार्थोऽपि केचित् ॥ १ अर्थस्यापि व्यञ्जकता- सर्वेषां प्रायशोऽर्थानां व्यञ्जकलमपीष्यते । वाचकशब्दखरूपम्- साक्षात्संकेतितं योऽर्थमभिधत्ते स वाचकः ॥ २॥ संकेतितभेदाः- संकेतितश्चतुर्भेदो जात्यादिर्जातिरेव वा । संकेतितस्यैव मुख्यत्वम्, शक्तिवृत्तिखरूपं च- १० स मुख्योऽर्थस्तत्र मुख्यो व्यापारोऽस्याभिधोच्यते ॥ ३ ॥ लाक्षणिकनिरूपणाय लक्षणावृत्तिः- मुख्यार्थबाधे तद्योगे रूढितोऽथ प्रयोजनात् । अन्योऽर्थो लक्ष्यते यत्सा लक्षणारोपिता क्रिया ॥ ४॥ प्रयोजनवत्या लक्षणाया भेदाः- १२ खसिद्धये पराक्षेपः परार्थे खसमर्पणम् । उपादानं लक्षणं चेत्युक्ता शुद्धैव सा द्विधा ॥ ५ ॥ सारोपलक्षणा- सारोपान्या तु यत्रोक्तौ विषयी विषयस्तथा। साध्यवसानिका लक्षणा- विषय्यन्त कृतेऽन्यस्मिन्सा स्यात्साध्यवसानिका ॥ ६ ॥ सारोपासाध्यवसानिकयोर्गौणशुद्धत्वम्- भेदाविमौ च सादृश्यात्संबन्धान्तरतस्तथा । गौणौ शुद्धौ च विज्ञेयौ mouse mammi ४ ·विषयानुक्रमणिका मूलकारिकाश्च । विषयः। पृष्ठे। ANSWER AmirmanA १५ १५ १६ and मूलकारिका। सकलभेदसंकलनम्- लक्षणा तेन पड़िधा॥७॥ लक्षणायां व्यङ्गचसंबन्धासंबन्धौ- व्यङ्गयेन रहिता रूढौ सहिता च प्रयोजने । लक्षणायां व्यङ्गचप्रकारौ- तच गूढमगूढं वा सव्यङ्गयलक्षणाभेदाः- तदेषा कथिता त्रिधा ॥८॥ लक्षणाश्रयशब्द:- १६ तद्भूलाक्षणिकः व्यञ्जनाया व्यायव्यापारत्वम्- तत्र व्यापारो व्यञ्जनात्मकः । लक्षणामूला व्यञ्जना- १७ यस्य प्रतीतिमाधातुं लक्षणा समुपास्यते ॥९॥ कले शब्दैकगम्येऽत्र व्यञ्जनानापरा क्रिया। शक्तेर्व्यापारत्वखण्डनम्- १७ नाभिधा समयाभावात् लक्षणाया व्यापारत्वखण्डनम्- हेखभावान्न लक्षणा ॥१०॥ लक्षणाया अव्यापारत्वे हेतुः- लक्ष्यं न मुख्यं नाप्यत्र बाधो योगः फलेन नो । न प्रयोजनमेतस्मिन्न च शब्द: स्खलद्गतिः ॥ ११ ॥ प्रयोजनस्य लक्ष्यत्वेऽनवस्था- एवमप्यनवस्था साद्या मूलक्षति(य)कारिणी। प्रयोजनसहितस्य लक्ष्यत्वनिराकरणम्- १८ प्रयोजनेन सहितं लक्षणीयं न युज्यते ॥ १२ ॥ १७ १७ me- १८ ·काव्यमाला। १८ Jwapanimoon विषयः । मूलकारिका । पृष्ठे। सप्रयोजनस्यालक्ष्यत्वे हेतु:- १८ ज्ञानस्य विषयो ह्यन्यः फलमन्यदुदाहृतम् । विशिष्टे लक्षणाव्युदासः- विशिष्टे लक्षणा नैवं विशेषाणां व्यापारान्तरगम्यत्वम्- १८ विशेषाः स्युस्तु लक्षिते ॥ १३ ॥ अभिधामूला व्यञ्जना- २० अनेकार्थस्य शब्दस्य वाचकले नियत्रिते । संयोगाद्यैरवाच्यार्थधीकृब्यापृतिरञ्जनम् ॥ १४ ॥ व्यञ्जनाश्रयशब्द:- २३ तक्तो व्यञ्जकः शब्दः व्यञ्जकोऽर्थः- २३ यत्सोऽर्थान्तरयुक्तथा । अर्थोऽपि व्यञ्जकस्तत्र सहकारितया मतः ॥ १५ ॥ तृतीयः परिच्छेदः । अर्थव्यञ्जकता- २३ अर्थाः प्रोक्ताः पुरा तेषामर्थव्यञ्जकतोच्यते । आर्थी व्यञ्जना-- वक्तृबोद्धव्यकाकूनां वाक्यवाच्यान्यसंनिधेः ॥ १॥ प्रस्तावदेशकालादेर्वैशिष्ट्यात्प्रतिमाजुषाम् । योऽर्थस्यान्यार्थधीहेतुापारो व्यक्तिरेव सा ॥२॥ शब्दसहकृतस्यैवार्थस्य व्यञ्जकता- २६ शब्दप्रमाणवेद्योऽर्थों व्यनत्त्यर्थान्तरं यतः । अर्थस्य व्यञ्जकले तच्छब्दस्य सहकारिता । ३ ॥

·विषयानुक्रमणिका मूलकारिकाश्च ।
६
पृष्ठे ।
amma
A-
विषयः ।
मूलकारिका ।
चतुर्थः परिच्छेदः ।
लक्षणामूलध्वनिभेदाः-
२६
अविवक्षितवाच्यो यस्तत्र वाच्यं भवेवनौ ।
अर्थान्तरे संक्रमितमत्यन्तं वा तिरस्कृतम् ॥ १ ॥
अभिधामूलध्वनिविभागः
२७
विवक्षितं चान्यपरं वाच्यं यत्रापरस्तु सः।
विवक्षितान्यपरध्वनिभेदाः-
२८
कोऽप्यलक्ष्यक्रमव्यङ्गयो लक्ष्यव्यङ्गन्यक्रमः परः॥२॥
रसादीनामलंकार्यालंकारत्वभेदेन द्वैविध्यम्-
२८
रसभावतदाभासभावशान्त्यादिरक्रमः ।
भिन्नो रसाधलंकारादलंकार्यतया स्थितः ॥३॥
रसखरूपम्-
२८
कारणान्यथ कार्याणि सहकारीणि यानि च ।
रत्यादेः स्थायिनो लोके तानि चेन्नाव्यंकाव्ययोः ॥ ४ ॥
विभावा अनुभावास्तत्कथ्यन्ते व्यभिचारिणः।
व्यक्तः स तैर्विभावाद्यैः स्थायीभावो रसः स्मृतः ॥ ५॥
रसविशेषाः-
३१
शृङ्गारहास्यकरुणरौद्रवीरभयानकाः।
बीभत्साद्भुतसंज्ञौ चेत्यष्टौ नाव्ये रसाः स्मृताः॥६॥
स्थायिभावाः-
रतिहासश्च शोकश्च क्रोधोत्साहौ भयं तथा ।
जुगुप्सा विस्मयश्चेति स्थायिभावाः प्रकीर्तिताः॥७॥
व्यभिचारिणः-
३८-४०
निर्वेदग्लानिशङ्काख्यास्तथासूयामदश्रमाः।
आलस्यं चैव दैन्यं च चिन्ता मोहः स्मृतिधृतिः ॥ ८॥

·६
काव्यमाला।
विषयः ।
मूलकारिका ।
पृष्ठे।
व्रीडा चपलता हर्ष आवेगो जडता तथा ।
गर्वो विषाद औत्सुक्यं निद्रापस्मार एव च ॥९॥
स्वामी विवोधोऽमर्षश्चाप्यवहित्थमथोग्रता ।
मतिर्व्याधिस्तथोन्मादस्तथा मरणमेव च ॥ १० ॥
त्रासश्चैव वितर्कश्च विज्ञेया व्यभिचारिणः ।
त्रयस्त्रिंशदमी भावाः समाख्यातास्तु नामतः ॥ ११ ॥
शान्तस्यापि रसत्वम्
निर्वेदस्थायिभावाख्यः शान्तोऽपि नवमो रसः।
भावखरूपम्-
४१
रतिर्देवादिविषया व्यभिचारी तथाञ्जितः ॥ १२ ॥
४०
भावः प्रोक्तः
MARRIAN
रसाभासभावाभासखरूपम्-
तदाभासा अनौचित्यप्रवर्तिताः।
भावशान्त्यादि-
४३
भावस्य शान्तिरुदयः संधिः शवलता तथा ॥ १३ ॥
भावशान्त्यादीनामङ्गित्वमपि-
मुख्य रसेऽपि तेऽङ्गित्वं प्राप्नुवन्ति कदाचन ।
लक्ष्यव्यङ्गयक्रमविभागः-
अनुखानामसंलक्ष्यक्रमव्यङ्गयस्थितिस्तु यः ॥ १४ ॥
शब्दार्थोभयशत्तयुत्थस्त्रिधा स कथितो ध्वनिः ।
शब्दशक्त्युद्भवस्वरूपम्-
अलंकारोऽथ वस्त्वेव शब्दाद्यत्रावभासते ॥ १५ ॥
प्रधानसेन स ज्ञेयः शब्दशतयुद्भवो द्विधा ।
अर्थशक्त्युद्भवखरूपभेदाः-
अर्थशतयुद्भवोऽप्यर्थो व्यञ्जका संभवी स्वतः ॥ १६ ॥

·विषयानुक्रमणिका मूलकारिकाश्च । ७ विषयः । मूलकारिका। पृष्ठे प्रौढोक्तिमात्रात्सिद्धो वा कवेस्तेनोम्भितस्य वा । वस्तु वालंकृतिति षड्भेदोऽसौ व्यनक्ति यत् ॥ १७ ॥ वस्त्वलंकारमथवा तेनासौ द्वादशात्मकः । शब्दार्थोभयोद्भवस्वरूपम्- शब्दार्थोभयभूरेका ध्वनिभेदसंकलनम्- भेदा अष्टादशास्य तत् ॥ १८॥ अष्टादशाधिक्यनिरासे हेतुः- रसादीनामनन्तत्वाद्भेद एको हि गण्यते । शब्दार्थोभयोद्भवाश्रयः- ४ ९ ४९ ५० वाक्ये ड्युत्था AAIHAR ayuumawla own शब्दोद्भवार्थोद्भवाश्रयः- पदेऽप्यन्ये अर्थशक्तिमूलाश्रयः- प्रबन्धेऽप्यर्थशक्तिभूः ॥ १९ ॥ प्रकृतिप्रत्ययादिपदैकदेशरचनरसाद्याश्रयः- पदैकदेशरचनावर्णेष्वपि पदादयः। सकलसंकलनम्- ५५ भेदास्तदेकपञ्चाशत्तेषां चान्योन्ययोजनम् ॥ २० ॥ संकरेण त्रिरूपेण संसृष्ट्या चैकरूपया। [वैदेखाब्धिवियचन्द्राः शरेषुयुगखेन्दवः ॥ २१ ॥] पञ्चमः परिच्छेदः । गुणीभूतव्यङ्गचभेदाः- अगूढमपरस्याङ्गं वाच्यसिद्ध्यङ्गमस्फुटम् । संदिग्धतुल्यप्राधान्ये काकाक्षिप्तमसुन्दरम् ॥ १ ॥ १. व्याख्यानगतस्यास्यापि पद्यगन्धिगद्यस्य मूलकारिकात्वं केचिन्मन्यन्ते. maa ·काव्यमाला। - विषयः । मूलकारिका । व्यङ्गयमेवं गुणीभूतव्यङ्ग्यस्याष्टौ भिदाः स्मृताः। येषां भेदा यथायोगं वेदितव्याश्च पूर्ववत् ॥ २ ॥ ध्वनिगुणीभूतव्यङ्गचमिश्रणम् - सालंकारै नेस्तैश्च योगः संसृष्टिसंकरैः। अन्योन्ययोगादेवं स्याद्भेदसंख्यातिभूयसी ॥३॥ षष्ठः परिच्छेदः। Hindi शब्दार्थचित्रयोः काव्यशब्दार्थयोर्गुणप्रधानभावः ६२ शब्दार्थचित्रं यत्पूर्व काव्यद्वयमुदाहृतम् । गुणप्रधानतस्तत्र स्थितिः शब्दार्थचित्रयोः ॥ १॥ सप्तमः परिच्छेदः। दोषसामान्यलक्षणाश्रयाः- मुख्यार्थहतिदोषो रसश्च मुख्यस्तदाश्रयाद्वाच्यः। उभयोपयोगिनः स्युः शब्दाद्यास्तेन तेष्वपि सः॥१॥ पददोषाः- दुष्टं पदं श्रुतिकटु च्युतसंस्कृत्यप्रयुक्तमसमर्थम् । निहतार्थमनुचितार्थ निरर्थकमवाचकं त्रिधाश्लीलम् ॥ २॥ संदिग्धमप्रतीतं ग्राम्यं नेयार्थमथ भवेक्लिष्टम् । अविमृष्टविधेयांशं विरुद्धमतिकृत्समासगतमेव ॥ ३ ॥ एषु केषांचिद्वाक्यगतत्वम् , पदांशप्रकृतिप्रत्ययादिगतत्वं च अपास्य च्युतसंस्कारमसमर्थ निरर्थकम् । वाक्येऽपि दोषाः सन्त्येते पदस्यांशेऽपि केचन ॥४॥ वाक्यमात्रगतदोषनामानि- प्रतिकूलवर्णमुपहतलुप्तविसर्ग विसंधि हतवृत्तम् । न्यूनाधिककथितपदं पतत्कर्ष समाप्तपुनरात्तम् ॥ ५ ॥ अर्धान्तरैकवाचकमभवन्मतयोगमनभिहितवाच्यम् । अपदस्थपदसमासं संकीर्ण गर्भितं प्रसिद्धिहतम् ॥ ६ ॥ limmaa malini ७७ ·विषयः । ८७ विषयानुक्रमणिका मूलकारिकाश्च । मूलकारिका। भग्नप्रक्रममक्रमममतपरार्थं च वाक्यमेव तथा । अर्थदोषाः- अर्थोऽपुष्टः कष्टो व्याहतपुनरुक्तदुष्क्रमग्राम्याः ॥ ७ ॥ संदिग्धो निर्हेतुः प्रसिद्धिविद्याविरुद्धश्च । अनवीकृतः सनियमानियमविशेषाविशेषपरिवृत्ताः॥८॥ साकाङ्कोऽपदयुक्तः सहचरभिन्नः प्रकाशितविरुद्धः। विध्यनुवादायुक्तस्त्यक्तपुनःस्वीकृतोऽश्लीलः ॥ ९ ॥ पुनरुक्तदोषापवादः ९३ कर्णावतंसादिपदे कर्णादिध्वनिनिर्मितिः । संनिधानादिबोधार्थम् शिष्टप्रयुक्तेष्वेवायमपवादः, न सर्वत्र- ९३ स्थितेष्वेतत्समर्थनम् ॥ १०॥ निर्हेतुत्वादिदोषापवादः ९४ ख्यातेऽर्थे निर्हेतोरदुष्टतानुकरणे तु सर्वेषाम् । वाद्यौचित्यवशादोषोऽपि गुणः कचित्कचिन्नोभौ॥ ११ ॥ रसदोषाः- १००-१०१ व्यभिचारिरसस्थायिभावानां शब्दवाच्यता। कष्टकल्पनया व्यक्तिरनुभावविभावयोः ॥ १२ ॥ प्रतिकूलविभावादिग्रहो दीप्तिः पुनः पुनः। अकाण्डे प्रथनच्छेदावङ्गस्याप्यतिविस्तृतिः ॥ १३ ॥ अङ्गिनोऽननुसंधानं प्रकृतीनां विपर्ययः । अनङ्गस्याभिधानं च रसे दोषाः स्युरीदृशाः ॥ १४ ॥ रसदोषापवादः- १०३ न दोषः स्वपदेनोक्तावपि संचारिणः कचित् । विरुद्धबाधनस्य गुणावहत्वमपि- संचार्यादेविरुद्धस्य बाध्यस्योक्तिर्गुणावहा ॥ १५ ॥ RAANWORTAN Mann amasan २ ·१० काव्यमाला। पृष्ठे। mpune Manomen maina विषयः। मूलकारिका। एकत्राश्रये विरुद्धानां भिन्नाश्रयतैव कार्या- आश्रयैक्ये विरुद्धो यः स कार्यों भिन्नसंश्रयः । नैरन्तर्ये विरुद्धानां रसान्तरितत्वं कार्यम्- रसान्तरेणान्तरितो नैरन्तर्ये तु यो रसः ॥ १६ ॥ सर्यमाणविरुद्धस्य साम्येन विवक्षायां दोषाभावः- १०५ स्मर्यमाणो विरुद्धोऽपि साम्येनाथ विवक्षितः । विरुद्धयोरप्यङ्गाशीभावे दोषाभावः- १०६ अङ्गिन्यङ्गसमाप्तौ यौ तौ न दुष्टं परस्परम् ॥ १७ ॥ अष्टमः परिच्छेदः। गुणखरूपम्- १०७ ये रसस्याङ्गिनो धर्माः शौर्यादय इवात्मनः । उत्कर्षहेतवस्ते स्युरचलस्थितयो गुणाः ॥ १ ॥ अलंकारस्वरूपम्- १०७ उपकुर्वन्ति तं सन्तं येऽङ्गद्वारेण जातुचित् । हारादिवदलंकारास्तेऽनुप्रासोपमादयः ॥ २॥ गुणनामानि- माधुर्यौज मसादाख्यास्त्रयस्ते न पुनर्दश । माधुर्यस्य लक्षणं कार्य च- आहादकलं माधुर्य शृङ्गारे द्रुतिकारणम् ॥ ३ ॥ कार्याधिक्यम् - १०९ करुणे विप्रलम्भे तच्छान्ते चातिशयान्वितम् । ओजसो लक्षणं काय च- १०९ दीप्त्यात्मविस्तृतेर्हेतुरोजो वीररसस्थिति ॥ ४ ॥ कार्याधिक्यम्- १०९ बीभत्सरौद्ररसयोस्तस्याधिक्यं क्रमेण तु । ye ·विषयानुक्रमणिका मूलकारिकाश्च । NAARI । विषयः। मूलकारिका । पृष्ठे। प्रसादलक्षणम्- १०९ शुष्कन्धनाग्निवत्स्वच्छजलवत्सहसैव यः॥ ५॥ व्यामोत्यन्यत्मसादोऽसौ सर्वत्र विहितस्थितिः। रसधर्माणामप्येषां शब्दार्थवृत्तित्वमौपचारिकम् - १०९ गुणवृत्त्या पुनस्तेषां वृत्तिः शब्दार्थयोर्मता ॥ ६॥ दशसंख्यानिरासे हेतु:- केचिदन्तर्भवन्त्येषु दोषत्यागात्परे श्रिताः। अन्ये भजन्ति दोषलं कुत्रचिन्न ततो दश ॥ ७ ॥ तेन नार्थगुणा वाच्याः प्रोक्ताः शब्दगुणास्तु ये। माधुर्यादिव्यञ्जकवर्णादयः- वर्णाः समासो रचनास्तेषां व्यञ्जकतामिताः ॥८॥ माधुर्यव्यञ्जकरचनाक्रमः- मूर्ति वर्गान्त्यगाः स्पर्शा अटवर्गा रणौ लघू । अवृत्तिमध्यत्तिर्वा माधुर्ये घटना तथा ॥९॥ ओजोव्यञ्जकरचनाक्रमः- योग आद्यतृतीयाभ्यामन्ययो रेण तुल्ययोः । डादिः शषौ वृत्तिदैर्ध्य गुम्फ उद्धत ओजसि ॥ १०॥ प्रसादव्यञ्जकरचनाक्रमः- श्रुतिमात्रेण शब्दात्तु येनार्थप्रत्ययो भवेत् । साधारणः समग्राणां स प्रसादो गुणे मतः ॥ ११ ॥ कचिद्रचनाविपर्ययोऽपि- वक्तृवाच्यप्रवन्धानामौचित्येन कचित्कचित् । रचनावृत्तिवर्णानामन्यथात्वमपीष्यते ॥ १२ ॥ नवमः परिच्छेदः । शब्दालंकारेषु वक्रोक्तिः ११७ यदुक्तमन्यथा वाक्यमन्यथान्येन योज्यते । श्लेषेण काका वा ज्ञेया सा वक्रोक्तिस्तथा द्विधा ॥१॥ m ·काव्यमाला। १२ विषयः। - MAHARAN मूलकारिका । पृष्ठे। अनुप्रास:- वर्णसाम्यमनुप्रासः अनुमासभेदौ- छकत्तिगतो द्विधा। छेकानुप्रासखरूपम्- सोऽनेकस्य सकृत्पूर्वः वृत्त्यनुप्रासखरूपम्- एकस्याच्यसकृत्परः ॥२॥ वृत्तिस्त्रिधा माधुर्यव्यञ्जकैर्वणैरुपनागरिकोच्यते । ओजःप्रकाशकैस्तैश्च परुषा कोमला परैः ॥ ३ ॥ केषांचिन्मतेन रीतयः-- केषांचिदेता वैदर्भाप्रमुखा रीतयो मताः । लाटानुप्रास:- १२० शाब्दस्तु लाटानुमासो भेदे तात्पर्यमात्रतः ॥ ४ ॥ लाटानुप्रासाश्रयभेदाः-- १२० पदानां स पदस्यापि वृत्तावन्यत्र तत्र वा। नान्नः स वृत्त्यवृत्त्योश्च तदेवं पञ्चधा मतः॥५॥ यमकालंकारस्य स्वरूपम्-भेदसंख्या च- अर्थे सत्यर्थभिन्नानां वर्णानां सा पुनः श्रुतिः। यमकं पादतद्भागत्ति तद्यात्यनेकताम् ॥ ६ ॥ श्लेषालंकारस्य स्वरूपम्, भेदसंख्या च-- वाच्यभेदेन भिन्ना यागपद्भापणस्पृशः। श्लिष्यन्ति शब्दाः श्लेषोऽसावक्षरादिभिरष्टया ॥७॥ नवमोऽपि श्लेषभेदः- १२५ भेदाभावात्मकृत्यादेर्भेदोऽपि नवमो मतः ।

·१३ पृष्ठ। Namaalip विषयानुक्रमणिका मूलकारिकाश्च । विषयः । मूलकारिका। चित्रालंकारः १२१ तच्चित्रं यत्र वर्णानां खड्गाद्याकृतिहेतुता ॥ ८ ॥ पुनरुक्तवदाभासालंकारः- १२८-१२९ पुनरुक्तवदाभासो विभिन्नाकारशब्दगा । एकार्थतेव शब्दस्य तथा शब्दार्थयोरयम् ॥ ९ ॥ दशमः परिच्छेदः । उपमालंकारखरूपम्- १३० साधर्म्यमुपमा भेदे उपमाभेदौ- १३० पूर्णा लुप्ता च सा पूर्णोपमाभेदाश्रयाः- १३० अग्रिमा। श्रौत्यार्थी च भवेद्वाक्ये समासे तद्धिते तथा ॥ १ ॥ लुप्तोपमासु धर्मलोपे १३२ तबद्धर्मस्य लोपे स्यान्न श्रौती तद्धिते पुनः । उपमानलोपे- उपमानानुपादाने वाक्यगाथ समासगा ॥२॥ वाचकलोपे उपमा- वादेलोंपे समासे सा कर्माधारक्यचि क्यङि। कर्मकोंर्णमुलि धर्मवाचकोभयलोपे उपमा- एतविलोपे किप्समासगा ॥३॥ धर्मोपमानयोर्लोपे उपमा- १३४ धर्मोपमानयोलोपे वृत्तौ वाक्ये च दृश्यते । उपमेयवाचकयोलोपे उपमा- क्यचि वाद्युपमेयासे NOR A masomama Homeptem ·काव्यमाला। RE somaina REAM विषयः । मूलकारिका। पृष्ठे । धर्मोपमानवाचकानां लोपे उपमा- त्रिलोपे च समासगा ॥४॥ उपमाभेदसंकलनम्- एकोनविंशतिर्खप्ताः पूर्णाभिः पञ्चविंशतिः। अनन्वयालंकारः- उपमानोपमेयले एकस्यैवैकवाक्यगे । अनन्वयः उपमेयोपमालंकारः- विपर्यास उपमेयोपमा तयोः॥५॥ उत्प्रेक्षालंकारः- संभावनमथोत्प्रेक्षा प्रकृतस्य समेन यत् । ससंदेहालंकारः- स संदेहस्तु भेदोक्तौ तदनुक्तौ च संशयः॥६॥ रूपकालंकारः- तद्रूपकमभेदो य उपमानोपमेययोः । आरोप्यमाणानां श्रौतत्वे रूपकम् - समस्तवस्तु विषयं श्रौता आरोपिता यदा ॥७॥ आरोप्यमाणानां श्रौतत्वे आर्थत्वे च रूपकम्- श्रौता आर्थाश्च ते यस्मिन्नेकदेशविवति तत् । साङ्गरूपकम्- १४१ साङ्गमेतत् निरङ्गरूपकम्- १४१ निरङ्गं तु शुद्धम् masalaritam Homemaiane १. अस्यार्धस्य मूलकारिकात्वं न मन्यन्ते केचित्. एवमेतदुत्तरं 'वाच्ये गम्ये च सा साम्ये एकदेशविवर्तिनी' इत्यर्धस्य कारिकात्वं न मन्यन्ते.

·TASHREE विषयानुक्रमणिका मूलकारिकाश्च । annaamaare namine विषयः। भूलकारिका। पृष्ठे। मालारूपकम्- माला तु पूर्ववत् ॥ ८॥ परम्परितरूपकम्- नियतारोपणोपायः स्यादारोपः परस्य यत् । तत्परम्परितं श्लिष्टे वाचके भेदभाजि वा ॥९॥ अपहुँत्यलंकारः- प्रकृतं यन्निषिध्यान्यत्साध्यते सा त्वपढुतिः । श्लेषालंकारः श्लेषः स वाक्य एकस्मिन्यत्रानेकार्थता भवेत् ॥ १० ॥ समासोत्यलंकारः १४४ परोक्तिर्भेदकैः श्लिष्टैः समासोक्तिः निदर्शनालंकारः- १४४-१४५ निदर्शना। अभवन्वस्तुसंबन्ध उपमापरिकल्पकः ॥ ११ ॥ द्वितीयनिदर्शनालंकारः-- स्वस्वहेखन्वयस्योक्तिः क्रिययैव च सा परा। अप्रस्तुतप्रशंसालंकारः- अप्रस्तुतप्रशंसा या सा सैव प्रस्तुताश्रया ॥ १२ ॥ अप्रस्तुतप्रशंसाभेदाः- कार्ये निमित्ते सामान्ये विशिष्टे प्रस्तुते सति । तदन्यस्य वचस्तुल्ये तुल्यस्येति च पञ्चधा ॥ १३ ॥ अतिशयोक्त्यलंकारस्य स्वरूपं भेदाश्च- १४९ निगीर्याध्यवसानं तु प्रकृतस्य समेन यत् । प्रस्तुतस्य यदन्यवं यद्यर्थोक्तौ च कल्पनम् ॥ १४ ॥ कार्यकारणयोश्चैव पौर्वापर्यविपर्ययः । विज्ञेयातिशयोक्तिः सा CHAIRMAN ·काव्यमाला। Pos m Homelan विषयः । मूलकारिका। पृष्ठे । प्रतिवस्तूपमालंकारः- प्रतिवस्तूपमा तु सा ॥ १५ ॥ सामान्यस्य द्विरेकस्य यत्र वाक्यद्वये स्थितिः । दृष्टान्तालंकारः- दृष्टान्तः पुनरेतेषां सर्वेषां प्रतिविम्बनम् ॥ १६ ॥ दीपकालंकारः- सकदृत्तिस्तु धर्मस्य प्रकृताप्रकृतात्मनाम् । सैव क्रियासु बहीषु कारकस्येति दीपकम् ॥ १७ ॥ मालादीपकालंकारः- मालादीपकमायं चेद्यथोत्तरगुणावहम् । तुल्ययोगितालंकारः- १५२ नियतानां सकृद्धर्मः सा पुनस्तुल्ययोगिता ॥ १८ ॥ व्यतिरेकालंकारः- १५३ उपमानाद्यदन्यस्य व्यतिरेकः स एव सः । व्यतिरेकभेदाः- हेत्वोरुक्तावनुक्तीनां त्रये साम्ये निवेदिते ॥ १९ ॥ शब्दार्थाभ्यामथाक्षिप्ते श्लेषे तद्वत्रिरष्टधा। आक्षेपालंकारः- निषेधो वक्तुमिष्टस्य यो विशेषाभिधित्सया ॥ २० ॥ वक्ष्यमाणोक्तविषयः स आक्षेपो द्विधा मतः । विभावनालंकारः- १५५ क्रियायाः प्रतिषेधेऽपि फलव्यक्तिर्विभावना ॥ २१ ॥ विशेषोक्तिरलंकारः विशेषोक्तिरखण्डेषु कारणेषु फलावचः। यथासंख्यालंकारः- यथासंख्यं क्रमेणैव ऋमिकाणां समन्वयः ॥ २२ ॥ १ ·विषयानुक्रमणिका मूलकारिकाश्च । १७ HAMRENTINE Pammam womam विषयः । मूलकारिका। पृष्ठे । अर्थान्तरन्यासालंकारः- सामान्यं वा विशेषो वा तदन्येन समर्थ्यते । यत्र सोऽर्थान्तरन्यासः साधर्म्यणेतरेण वा ॥ २३ ॥ विरोधालंकारः- विरोधः सोऽविरोधेऽपि विरुद्धखेन यद्वचः । विरोधभेदाः जातिश्चतुर्भिर्जात्याविरुद्धा स्याद्गुणैत्रिभिः ॥ २४ ॥ क्रिया द्वाभ्यामथ द्रव्यं द्रव्येणैवेति ते दश । खभावोत्त्यलंकारः- स्वभावोक्तिस्तु डिम्भादेः खक्रियारूपवर्णनम् ॥ २५ ॥ व्याजस्तुत्यलंकारः- व्याजस्तुतिर्मुखे निन्दा स्तुतिर्वा रूढिरन्यथा । सहोक्त्यलंकारः सा सहोक्तिः सहार्थस्य बलादेकं द्विवाचकम् ॥ २६ ॥ विनोत्त्यलंकारः- विनोक्तिः सा विनान्येन यत्रान्यः सन्न नेतरः । परिवृत्त्यलंकारः- परिवृत्तिविनिमयो योऽर्थानां स्यात्समासमैः ॥ २७॥ भाविकालंकारः- प्रत्यक्षा इव यद्भावाः क्रियन्ते भूतभाविनः । तद्भाविक काव्यलिङ्गालंकारः- १६२ काव्यलिङ्ग हेतोर्वाक्यपदार्थता ॥२८॥ पर्यायोक्तालंकारः- पर्यायोक्तं विना वाच्यवाचकत्वेन यद्वचः । mumnew 20 ON A maa ३ ·काव्यमाला। New विषयः। मूलकारिका। उदात्तालंकारः- १ उदात्तं वस्तुनः संपत् २ महतां चोपलक्षणम् ॥ २९ ॥ समुच्चयालंकारः- १६४ १ तत्सिद्धिहेतावेकस्मिन्यत्रान्यत्तत्करं भवेत् । समुच्चयोऽसौ २ स बन्यो युगपद्या गुणक्रिया ॥ ३० ॥ पर्यायालंकारः- १ एकं क्रमेणानेकस्मिन्पर्यायः २ अन्यस्ततोऽन्यथा। अनुमानालंकारः- अनुमानं तदुक्तं यत्साध्यसाधनयोर्वचः ॥ ३१ ॥ परिकरालंकारः- विशेषणैर्यत्साकूतैरुक्तिः परिकरस्तु सः । व्याजोत्तयलंकारः- व्याजोक्तिश्छमनोद्भिन्नरूपवस्तुनिगृहनम् ॥ ३२॥ परिसंख्यालंकारः- किंचित्पृष्टमपृष्टं च कथितं यत्प्रकल्प्यते । तादृगन्यव्यपोहाय परिसंख्या तु सा मता ॥ ३३ ॥ कारणमालालंकारः- यथोत्तरं चेत्पूर्वस्य पूर्वस्यार्थस्य हेतुता। तदा कारणामाला स्यात् अन्योन्यालंकारः- क्रियया तु परस्परम् ॥ ३४ ॥ वस्तुनोर्जननेऽन्योन्यम् anamala १६९ ·विषयानुक्रमणिका मूलकारिकाश्च । १९ पृछे। १ Aase विषयः। मूलकारिका । उत्तरालंकारः- उत्तरश्रुतिमात्रतः। प्रश्नस्योनयनं यत्र क्रियते तत्र वा सति ॥ ३५ ॥ असकृद्यदसंभाव्यमुत्तरं स्यात्तदुत्तरम् । सूक्ष्मालंकारः- कुतोऽपि लक्षितः सूक्ष्मोऽप्यर्थोऽन्यस्मै प्रकाश्यते ॥ ३६॥ धर्मेण केनचिद्यत्र तत्सूक्ष्म परिचक्ष्यते । सारालंकारः- उत्तरोत्तरमुत्कर्षों भवेत्सारः परावधिः ॥ ३७ ॥ असंगत्यलंकारः- भिन्नदेशतयात्यन्तं कार्यकारणभूतयोः । युगपद्धर्मयोर्यत्र ख्यातिः सा स्यादसंगतिः ॥ ३८ ॥ समाध्यलंकारः- १७२ समाधिः सुकरं कार्य कारणान्तरयोगतः । समालंकार:- १७३ समं योग्यतया योगो यदि संभावितः कचित् ॥ ३९ ॥ विषमालंकारः- कचिद्यदतिवैधान श्लेषो घटनामियात् । कर्तुः क्रियाफलावाप्ति३वानर्थश्च यद्भवेत् ॥ ४० ॥ गुणक्रियाभ्यां कार्यस्य कारणस्य गुणक्रिये । क्रमेण च विरुद्धे यत् स एव विषमो मतः ॥ ४१ ॥ अधिकालंकारः- महतोर्यन्महीयांसावाश्रिताश्रययोः क्रमात् । आश्रयायिणौ स्यातां तनुलेऽप्यधिकं तु तत् ॥ ४२ ॥ Aimes

·काव्यमाला।
man
Anema
विषयः ।
मूलकारिका ।
पृष्ठे।
प्रत्यनीकालंकारः-
प्रतिपक्षमशक्तेन प्रतिकर्तुं तिरस्क्रिया।
या तदीयस्य तत्स्तुत्यै प्रत्यनीकं तदुच्यते ॥ ४३ ॥
मीलितालंकारः-
१७५
समेन लक्ष्मणा वस्तु वस्तुना यनिगृह्यते ।
निजेनागन्तुकेनापि तन्मीलितमिति स्मृतम् ॥ ४४ ॥
एकावल्यलंकारः
स्थाप्यतेऽपोह्यते वापि यथापूर्वं परं परम् ।
विशेषणतया यत्र वस्तु सैकावली द्विधा ॥ ४५ ॥
स्सरणालंकारः-
यथानुभवमर्थस्य दृष्टे तत्सदृशे स्मृतिः ।
स्मरणम्
भ्रान्तिमदलंकारः--
१७७
भ्रान्तिमानन्यसंवित्तत्तुल्यदर्शने ॥ ४६ ॥
प्रतीपालंकारः-
आक्षेप उपमानस्य प्रतीपमुपमेयता ।
तस्यैव यदि वा कल्प्या तिरस्कारनिबन्धनम् ॥ ४७॥
सामान्यालंकारः-
प्रस्तुतस्य यदन्येन गुणसाम्यविवक्षया ।
ऐकात्म्यं बध्यते योगात्तत्सामान्यमिति स्मृतम् ॥ ४८ ॥
विशेषालंकारः-
विना प्रसिद्धमाधारमाधेयस्य व्यवस्थितिः ।
एकात्मा युगपद्दत्तिरेकस्यानेकगोचरा ॥ ४९ ॥
अन्यत्मकुर्वतः कार्यमशक्यस्यान्यवस्तुनः ।
तथैव करणं चेति विशेषस्त्रिविधः स्मृतः ॥ ५० ॥

·पृष्ठे। ८१ विषयानुक्रमणिका मूलकारिकाश्च । २१ विषयः । मूलकारिका। तद्गुणालंकारः- १८० स्वमुत्सृज्य गुणं योगादत्युज्ज्वलगुणस्य यत् । वस्तु तद्गुणतामेति भण्यते स तु तद्गुणः ॥ ५१ ॥ अतद्गुणालंकारः- १८० तद्रूपाननुहारश्चेदस्य तत्स्यादतद्गुणः । व्याघातालंकारः १८१ यद्यथा साधितं केनाप्यपरेण तदन्यथा ॥५२॥ तथैव यद्विधीयेत स व्याघात इति स्मृतः। संसृष्टयलंकारः- सैषा संसृष्टिरेतेषां भेदेन यदिह स्थितिः ॥ ५३॥ संकरालंकारः- १८२ १ अविश्रान्तिजुषामात्मन्यङ्गाङ्गित्वं तु संकरः। अनिश्चयसंकरालंकारः- २ एकस्य च ग्रहे न्यायदोषाभावादनिश्चयः ॥ ५४ ॥ व्यवस्थितसंकरालंकारः- ३ स्फुटमेकत्र विषये शब्दार्थालंकृतिद्वयम् । व्यवस्थितं च संकरसंख्योपसंहारः- तेनासौ त्रिरूपः परिकीर्तितः ॥ ५५॥ अलंकारदोषोपसंहारः- एषां दोषा यथायोग संभवन्तोऽपि केचन । उक्तेष्वन्तःपतन्तीति न पृथक्प्रतिपादिताः ॥ ५६ ॥ एकादशः परिच्छेदः । भाषासमकालंकारः १९० शब्दैरेकविधैरेव भाषासु विविधास्वपि । वाक्यं यत्र भवेत्सोऽयं भाषासमक उच्यते ।। १ ।।

·२२ काव्यमाला। पृष्ठे। Mange manarian New विषयः। मूलकारिका। बिन्दुच्युतकाद्यलंकारः- १९० अन्योऽर्थो विस्फुटं यत्र बिन्द्रादिप्रच्युतावपि । प्रतीयते विदः प्राहुस्तद्विन्दुच्युतकादिकम् ॥ २॥ च्युतदत्ताक्षरालंकारः- १९१ च्योतयिखाक्षरं किंचिहत्त्वा चान्यत्प्रकाश्यते । अन्योऽर्थों यत्र तत्पाहुयुतदत्ताक्षरं बुधाः॥३॥ क्रियागुप्ताद्यलंकारः- १९१ । न लक्ष्यते स्फुटं यत्र पदसंधानकौशलात् । क्रियादि सदपि प्राज्ञैः क्रियागुप्तादि तत्स्मृतम् ॥ ४ ॥ उल्लेखालंकारः- एकस्य बहुधोल्लेखादुल्लेख कवयो विदुः । निश्चयालंकारः- १९३ प्रकृते स्थापितेऽन्यस्मिन्प्रतिषिद्धे च निश्चयः ॥५॥ हेत्वलंकारः- हेतोः कार्यात्मताख्यानं हेतुरित्यभिधीयते । अनुकूलालंकारः अनुकूलं प्रातिकूल्यादानुकूल्यं भवेद्यदि ॥ ६ ॥ विध्याभासालंकारः- विध्याभासो निषेधे चेद्विधिय॑क्तं समीक्ष्यते । विचित्रालंकारः- विचित्रं त्विष्टलाभाय तद्विरुद्धं विचेष्टितम् ॥ ७ ॥ विकल्पालंकारः- विरोधे तुल्यबलयोर्विकल्पश्चारुताजुपि । अर्थापत्त्यलंकारः दण्डापूपिकयान्यागमोऽर्थापत्तिरिष्यते ॥ ८ ॥ wasi - mi ९ ·विषयानुक्रमणिका मूलकारिकाश्च । पृष्ठे। NANGames विषयः । मूलकारिका। पूर्वरूपालंकारः- १९७ पुनः खगणसमाप्तिः पूर्वरूपमुदीयते । परिकरालंकारः-- साभिप्रायं विशेष्यं चेद्भवेत्परिकराङ्कुरः ॥ ९॥ प्रहर्षणालंकारः- वाञ्छितादधिकस्याप्तौ प्रहर्षणमुदीरितम् । उपायसाधकाद्यत्नादुपेयाप्तिश्च तत्स्मृतम् ॥ १० ॥ मिथ्याध्यवसायालंकारः- १९८ मिथ्याध्यवसितिमिथ्यासिध्यै मिथ्यार्थनिर्मितिः । परिणामालंकारः- १९९ परिणामः क्रियार्थश्चेदारोप्यो विषयात्मना ॥ ११ ॥ अनुज्ञालंकारः दोषस्य प्रार्थनानुज्ञा तत्रैव गुणवीक्षणात् । अनुगुणालंकारः- १९९ प्राक्मसिद्धगुणोत्कर्षोऽनुगुणः परसंनिधेः ॥ १२ ॥ Hariasite mom १. कारिका इमा गोखामिदेवीदत्तात्मजरामरङ्गशास्त्रिणोल्लिख्य मुद्रणाथै समर्पिताः.

·.

·काव्यमाला। - श्रीविद्याभूषणविरचिता साहित्यकौमुदी। कृष्णानन्दिन्याख्यव्याख्यासंवलिता । AATLI A प्रथमः परिच्छेदः । कारुण्याद्जपतिराशु यस्य भेजे निधूताखिलवृजिनः परं प्रमोदम्। चैतन्याकृतिमजितं जितं खमक्तै- स्तं वन्दे मधुरिमसागरं मुरारिम् ॥ प्रणम्य कृष्णं सर्वेशं श्रीवत्साद्युक्तिसंश्रयात् । व्याख्यायतेऽतिसंक्षेपात्सेयं साहित्यकौमुदी । सद्भिः पद्यैः कारिका भारतीयः शुद्धिं निन्ये तुच्छपद्यैरनच्छाः । साहित्याम्भोजन्मसच्चञ्चरीकः सोऽयं विद्याभूषणोऽस्मान्पुनीताम् ॥ काव्यरसास्वादनाय वह्निपुराणादिदृष्टां साहित्यप्रक्रियां भरत: संक्षिप्ताभिः कारिकाभि- निबबन्ध । कारिकास्ता व्याचिख्यासुईत्तिकृन्मङ्गलमाचरति-कारुण्यादिति । यस्य कारुण्याद्गजपतिनिधूताखिलवृजिनः सन्नाशु परं प्रमोदं भेजे तमित्यनुषङ्गः । अत्र मुरारि- चैतन्यश्चेति द्वावौँ प्रतिपाद्यते । तत्राद्यो ग्रन्थकर्तुः परमेष्ठगुरुः श्रीमद्रसिकानन्दाप- राख्यः । तत्पक्षे गजपतिर्गोपालदासनामा करिराजः । वृजिनं पशुस्वभावः । प्रमोदं सत्से- वाजनितमानन्दम् । चैतन्यायाकृतिर्यस्य तम् । चैतन्यदेवसेवनसमर्पितशरीरमित्यर्थः । अ- जितं बौद्धम्लेच्छादिभिः । जितं वशीकृतम् । स्वीयैर्भक्तैः । मधुरिमा निजो भागवतो वा । अथ द्वितीये पक्षे चैतन्याख्याकृतिर्यस्य तम् । महाप्रभुमित्यर्थः । मुरारि तत्प्रकाश- रूपं भक्तिप्रदानेन संसृतिरूपकुत्सानिवर्तकमिति च। गजपतिः प्रतापरुद्र उत्कलाधिपतिः। वृजिनं राजसत्त्वम् । प्रमोदं प्रेमाणम् । अजितं विषयैः । अत्र प्रथमोऽर्थों वाच्यः । प्रकर- णवैशिष्ट्याद्वितीयस्तु व्यङ्ग्य एव । गुरुविषया रतिश्च । अभिधामूलध्वनिरयम् । भगवत्प- ·काव्यमाला। सूत्राणां भरतमुनीशवर्णितामां वृत्तीनां मितवपुषां कृतौ ममास्याम् । लक्ष्याणां हरिगुणशालिनां च सत्त्वा- स्कुर्वन्तु प्रगुणधियो बतावधानम् ॥ निष्प्रत्यूहप्रारिप्सितपरिसमाप्तिकामो मुनिः समुचितां गीर्देवी प्रा- प्रणमति- नियतिकृतनियमरहितां ह्लादैकमयीमनन्यपरतन्त्राम् । नवरसरुचिरा निर्मितिमादधती भारती कवेर्जयति ॥१॥ अत्र विधिकृतविलक्षणविश्वविधानाजयतीति नतिमाक्षिप्य तां प्रति प्रणतोऽस्मीति व्यज्यते । । क्षेऽपि पद्यमिदं योजयितुं शक्यम् ॥ स्वप्रवृत्तेः साफल्यमाह-सूत्राणामिति । क्वचि- द्भरतसूत्राणि सन्ति । न च संक्षिप्ता वृत्तयो नापि भगवद्विषयाण्युदाहरणानि । क्वचिद्भर- तसूत्राण्येव न सन्ति । क्वचित्तु तानि त्रीण्यपि न । अस्यां मम कृतौ साहित्यकौमुद्यां तु त्रीण्यपि तानि सन्तीति सुधियां प्रवृत्तिर्भवेदेवेत्यर्थः । अत्रत्यानि पद्यानि श्रीशुकस्य श्रीरू- पकर्णपूरकृष्णकविप्रभृतेश्च वचांसि प्रायः संगृहीतानि । समाहर्तुस्तु क्वचिदेव कतिचिदेवेति बोध्यम् ॥ मुनिकृतां मङ्गलकारिकामवतारयति-निष्प्रत्यूहेति । निर्विन्ना या प्रारब्ध- मिष्टस्यास्य शास्त्रस्य पूर्तिस्तत्कामो मुनिर्भरतः । गीर्देव्याः समुचितत्वं वाङ्मयप्रन्याधिष्ठा- तृत्वात् । नियतीति । भारती सरस्वती जयति सर्वोत्कर्षेण वर्तते।सर्वोत्कर्षाश्रयत्वात्तदितर- सर्वनतिराक्षेपालभ्यते । सर्वान्तःपातात्स्वस्यापि सा व्यज्यते । किं कुर्वती जयति । कवे. निर्मितिमादधती । कीदृशीम् । नियतिरदृष्टं तत्कृतेन नियमेन वर्जिताम् । शब्दार्थों हि काव्यम् । तत्रार्थों नित्यानित्यसाधारणस्तत्रादृष्टाधीनता कथमिति भावः । ह्रादैकमयीमा- नन्दमात्रस्वरूपाम् । अनन्यपरतन्त्राम् । भारत्या अन्यस्य परस्यासाधारणस्य तन्त्रामधी- नाम् । पश्चान्नञ्समासः । ननु नित्यानित्यरूपायां काव्यस्वरूपनिर्मितावपरतन्त्रामिति युक्तं वक्त मिति चेन्न, परशब्दात् । असाधारणान्याप्रकाश्यामनन्यपरतन्त्रामित्यर्थस्य विवक्षितत्वात्। नवरसा चासौ रुचिरा चेति विशेषणयोः कर्मधारयः। विधिनिर्मितिः खलु जीवादृष्टानुसारिणी त्रिगुणमयत्वात् सुखदुःखमोहस्वभावा प्रकृतिमहदहंकारादिकारणकलापाधीना, षड्रसा, च हृया, दृष्टा, तद्विलक्षणा तु कविनिर्मितिरिति व्यतिरेकालंकारो व्यङ्गयः, भारतीविषयको भावश्च । न च मङ्गलमप्रमाणमफलं चेति वाच्यम् । शिष्टाचारानुमितश्रुतिप्रामाण्यावन्यस- माप्तेः फलत्वात् । ननु क्वचित् सत्यपि मङ्गले समाप्तेरसति च समाप्तेर्वीक्षणाब्यभि- चारः । मैवम् । अनुरूपमङ्गलाकरणात , बहिस्तत्करणाच । प्रेक्षावन्तः सुधियः । शास्त्रं ।

·१ परिच्छेदः] साहित्यकौमुदी। ३ - प्रेक्षावत्प्रवृत्तये शास्त्राभिधेयफलं तावदाह- काव्यं यशसेऽर्थकृते व्यवहारविदे शिवेतरक्षतये । सद्यः परनिर्वृतये कान्तासंमिततयोपदेशयुजे ॥ २ ॥ कीर्तिर्धनप्राप्तिर्देवमनुष्यादिव्यवहारावगतिर्देवतावन्दनकृतः क्लेशनाशः सपद्येव रसानुभवसमुद्भूतः परमानन्दः सरसतया धर्मादिरूपहितोपदेशश्च काव्यादेव भवतीति सर्वथा तत्र प्रयतनीयम् । वेदः खलु शब्दप्राधान्यात्प्रभुसंमितः । पुराणादिश्वार्थप्राधान्यात्सुहृत्संमितः शास्ति । काव्यं तु शब्दार्थयोर्गुणतया रसाङ्गभूतव्यापारप्रावण्यात्तद्विलक्षणमतः कान्तासंमितं तदिति । तस्य हेतुमाह- शक्तिनिपुणता लोकशास्त्रकाव्याद्यवेक्षणात् । काव्यज्ञशिक्षयाभ्यास इति हेतुस्तदुद्भवे ॥ ३ ॥ शत्त्यादित्रयं काव्यकारणमित्यर्थः । तत्र शक्तिः प्राक्तनसंस्कार- विशेषः काव्योत्पादस्वादैकहेतुः। यां विना काव्यं नोदयति, उदितं वोपहा- काव्यनिरूपकं कारिकाप्रचयः । तदभिधेयं च काव्यम् । काव्यफलमेव तन्निरूपकस्यास्य फलमित्यर्थः । काव्यं यशस इति । काव्यमतिचमत्कारि कविवचनसंदर्भः । कृत्- वित्-युज्-शब्दा भावे विबन्ताः । . तादर्थं चतुर्थः । कान्तासंमितेति। संमितं तुल्यम् । शब्दः खलु प्रभुसुहृत्कान्तासंमितत्वात्रिधा । तत्राद्यो वेदः शासनाप्रधानो विधिलक्षणः । स हि त्वमेवं कुर्विति प्रभुरिवाज्ञापयति । ततश्च तनियुक्तो निष्फले संध्यावन्दनादौ प्रवर्तते । द्वितीयस्त्वर्थतात्पर्यवान् सिद्धार्थरूपः पुराणेतिहासादिः । स हि सुहृदिवैवं कृत इदमिष्टं भवत्येवं कृते विदमनिष्टमित्येतावन्मात्रं बोधयति, न त्वाज्ञाप- यति । तृतीयः पुनस्ताभ्यां विलक्षणो रसप्रधानः काव्यरूपः । तत्र हि रसाङ्गभूतेन व्यापारेण विभावनादि संयोजनात्मना । व्यञ्जनव्यापारेण वा निष्पाद्यस्य रसादेनिंपाद- कतया शब्दार्थयोरुभयोरपि गौण्याद्रसस्यैव प्राधान्यम् । स च कान्तेवोपदिशति । अयं भावः-सुकुमारमतयोऽतिसुखिनो हि राजकुमारादयः शासनाप्रधानवेदादौ प्रवर्तयि- तुमशक्याः । काव्यं तु तान्कान्तेव सरसतापादनेनाभिमुखीकृत्य हितोपदेशं ग्राहयति । गुडजिह्निकया शिशूनिवौषधय इति । ततश्चैवमिष्टसाधकत्वात्काव्यस्य हेतुरुपादेयः ॥ शक्तिरिति । देवताप्रसादादिजातः कवित्वबीजसंस्कारविशेषः शक्तिः । सैव प्र- तिभा । लोकशब्देन लोकवृत्तं योगादुपचाराद्वा । धर्मिमात्रपरामर्शस्य व्युत्पत्यनाधायक- । । । - ·काव्यमाला । साय । लोकः स्थावरजंगमात्मकलोकवृत्तम् । शास्त्रं छन्दोव्याकरणादि । काव्यं महाकविकृतम् । आदिशब्दादितिहासादि च । तेषां परामर्शाद्वयु- त्पत्तिः । काव्यज्ञाः काव्यनिर्माणविचारणचतुरास्तदुपदेशेन निर्माण योजने च पुनः पुनः प्रवृत्तिरिति त्रिकं समुदितमेव हेतुरित्येके । डिम्भेनापि काव्यो- त्पादनाच्छक्तिरेव केवलेल्यपरे । तस्य स्वरूपमाह- तददोषौ शब्दार्थों सगुणावनलंकृती पुनः कापि । दोषशून्यं सगुणं सालंकारं शब्दार्थयुगलं तत्काव्यम् । अदोषाविति । यावदोषराहित्यं स्फुटदोषराहित्यं रसापकर्षकदोषराहित्यं वा नअर्थः । अनलंकृती क्वापीति स्फुटालंकारविरहेऽपि न काव्यत्वहानिः ॥ यथा- 'प्रियः सोऽयं कृष्णः सहचरि कुरुक्षेत्रमिलित- स्तथाहं सा राधा तदिदमुभयोः संगमसुखम् । लात् । निर्माणं रचनम् । रसानुगुणतया प्रबन्धादौ घटनं विचारणम् । तदेव योजनम् । इतिशब्दो मिलितोपस्थापनाय । अन्यथा तद्वैयर्थात् । तथा च काव्यस्योद्भव उत्कृष्टो- त्पत्तिः । डिम्भेनापीति । अत एवैकहेतुरित्येकशब्दः । अन्यद्वयं तु प्रकर्षायैवेति भावः । शक्तिः खलु अनन्यथासिद्धनियतपूर्ववर्तिकारणम् । परयोस्तु न तथात्वमिति भावः । न च डिम्भेऽपि पूर्वजन्मार्जितयोनिपुणताभ्यासयोः प्राचीनयोस्तयोः सत्वान्न व्यभिचारः । अत एव 'जन्म जन्म यदभ्यस्तम्' इत्याद्युक्तिरिति वाच्यम् । परस्पराश्रया- पत्तेः । तथा हि-सिद्धे कारणले तयोः कल्पनम् , तस्मिंश्च सति कारणत्वमिति । तस्मा- न्मतद्वयमिदं परीक्षणीयं सुधीभिः । 'अदोषं गुणवत्काव्यमलंकारैरलंकृतम् । रसान्वितं कविः कुर्वन्कीति प्रीतिं च विन्दति ॥ इति वह्निपुराणमनुसृत्याह-तददोषाविति । सगुणमिति। गुणस्य रसनिष्ठत्वेऽपि तब्यञ्जकपरं गुणपदम् । यावदिति । अत्र का- व्यपदै विरलविषयमिष्टम् । स्फुटदोषेति । यदुक्तम्-'कीटानुविद्धरत्नादिसाधारण्येन काव्यता । दुष्टेष्वपि मता यत्र रसाधनुगमः स्फुटः ॥' इति, नन्वेतत्कुरङ्गनयनेत्यादौ पर्याप्तम् । निर्दोषसगुणालंकारशब्दार्थरूपत्वादिति चेन्न । तादृशवचनसंदर्भरूपतायास्तत्र विवक्षितत्वात् । अनलंकृती क्वापीति । नञोऽत्राल्पार्थत्वादल्पत्वस्य चास्फुटखे विश्रामात् स्फुटालंकारविरहेऽपीति व्याख्यातम् ॥ प्रिय इति । कुरुक्षेत्रे कृष्णेन संगता ।

·१ परिच्छेदः] साहित्यकौमुदी। ५ तथाप्यन्त खेलन्मधुरमुरलीपञ्चमजुषे मनो मे कालिन्दीपुलिनविपिनाय स्पृहयति ॥' अत्र न कश्चिदलंकारः स्फुटः, रसस्तु प्राधान्यादलंकार्य इति वक्ष्यते । न चात्र विभावना विशेषोक्तिर्वा स्फुटा, निषेधमुखेनानुपादानात् । तद्भेदानाह- इदमुत्तममतिशयिनि व्यङ्गये वाच्यावनिर्बुधैः कथितः ॥४॥ इदं काव्यं वाच्याब्यङ्गयेऽतिचमत्कारिणि सत्युत्तमम् । तदेतदुत्तमं काव्यं ध्वन्यतेऽस्मिन्निति व्युत्पत्त्या बुधैर्ध्वनिरित्यभिधीयते । यथा- 'मुक्तावली निशि मया दयिताकदम्ब- वाटीकुटीरकुहरे सखि विस्मृतास्ति । तामाहरेति वृषभानुजया नियुक्ता तां प्रोज्झ्य किं शशिकले गृहमागतासि ॥' अत्र कृष्णाङ्गसङ्गानुभवायैव तया त्वं प्रतार्य प्रेषिता, न पुनर्मोक्ति- कहाराहरणाय । यन्नखाङ्कशशिकलाश्चितवक्षोजशंभुः समागतासीति व्य- यस्य वाच्यादतिचारुत्वादुत्तममिदं काव्यम् । अतादृशि गुणीभूतव्यङ्गयं व्यङ्गये तु मध्यमम् । राधा विशाखामाह-तथा चार्थे पूर्वार्धान्ते यद्यप्येवमिति वाच्यं परत्र तथापीत्युक्तेः । वक्ष्यत इति । रसाभावतदाभासेत्यादौ । न चात्रेति । अत्रं प्रियादीनामनुपभुक्तत्वस्य प्रसिद्धकारणस्याभावेऽपि तत्कार्यस्य स्पृहारूपस्योत्पत्तिर्विभावना । तेषामत्यन्तोपादेयत्व- स्याप्रसिद्धकारणस्य विभावनात् । अस्फुटत्वं चानुपभुक्तत्वाभावत्वेनानुक्तेः । एवमुपभु- क्तत्वरूपकारणसत्वेऽप्यस्पृहारूपस्य कार्यस्याभावोक्तविशेषोक्तिरप्यस्पृहाभावत्वेनानुक्तेर- स्फुटैव । तदेतदुक्तम्-निषेधमुखेनानुपादानादिति । निषेधवाचकैर्नजादिशब्दै- रप्रतिपादनादित्यर्थः । एवं सति तयोः सदेहरूपः संकरोऽपि निरस्तो वेदितव्यः । तद्भे- दानिति । बुधैर्ध्वनिपण्डितैः । मुक्तावलीति । ललितादीनां सपरिहासोक्तिः । यन्नखाङ्केति। त्वमद्यान्वर्थसंज्ञासीति भावः । अताहगीतिवाच्याटचाकति।

·Rur काव्यमाला । ४ का प 당 त वाच्यादचारुणि व्यङ्गये तदिदं मध्यमं काव्यं गुणीभूतव्यङ्गयमित्यभि- धीयते । यथा- 'कर्णकल्पितरसालमञ्जरीपिञ्जरीकृतकपोलमण्डलः । निष्पतन्नयनवारिधारया राधया मधुरिपुर्निरीक्ष्यते ॥' अत्र रसालवाटीकृतसंकेता तत्राहं न गतेति व्यङ्ग्यं गुणीभूतं तदपे- क्षया वाच्यस्यैव चारुत्वात् । शब्दचित्रं वाच्यचित्रमव्यङ्गयं त्ववरं स्मृतम् ॥५॥ स्फुटव्यङ्गयरहितं तदिदमवरं काव्यं चित्रमित्यभिधीयते । तच्च शब्द- चित्रमर्थचित्रमिति द्विविधम् । क्रमेणोदाहरणम्- 'उर्जत्स्फूर्जद् नैर्वारिवाहाः प्रोद्यद्विद्युद्दामविद्योतिताशाः । अद्रावद्रौ विद्रुता द्राघयन्ते दन्तिभ्रान्त्या सिंहसंघप्रकोपान् ॥ 'कदम्बमाला कलिता के सहर्ष न कुर्वती । कृष्णमूर्तिरिवाभाति कालिन्दीकाननस्थली ॥' अनयोरनुप्रासनिबन्धः शब्दसाम्योपमा च क्रमात्स्वादाय कल्पते, न तु किंचियङ्गयं प्रसरति ततः कनिष्ठमेतत् । इति भरतसूत्रवृत्तौ साहित्यकौमुद्यां काव्यप्रयोजनहतुस्वरूपविशेषनिर्णयो नाम प्रथमः परिच्छेदः । तस्मादचारुत्वं तस्य समत्वे न्यूनत्वे वा ज्ञेयम् । कर्णेति । नान्दीमुखी वृन्दाह-पिज. रीकृतं पीतीकृतम् ॥ शब्दचित्रमिति । चित्रं गुणालंकारयोगि । इदं वृत्तावध्याहृतं बोध्यम् । उर्जदित्यादिद्वयं मधुमङ्गलवाक्यम् । द्राघयन्ते दीर्घान्कुर्वन्ति । कंसस्य हर्ष न कुर्वती मूर्तिः । कं जनं सहर्ष न कुर्वती, अपि तु सर्वे सहर्ष कुर्वती स्थली । पूर्वत्र भ्रा- न्तिमतः सत्त्वेऽपि न तस्योत्कटत्वम्, किं त्वनुप्रासस्यैव । ततः शब्दचित्रत्वव्यपदेशः । परत्रानुप्रासे सत्युपमायास्ततोऽर्थचित्रत्वव्यपदेशः । भून्ना व्यपदेशा भवन्तीति हि न्यायः ॥ इति कृष्णानन्दिन्या साहित्यकौमुदीटीकायां प्रथमः परिच्छेदः । ।

·२ परिच्छेदः] साहित्यकौमुदी। ७ द्वितीयः परिच्छेदः । शब्दार्थों काव्यमित्युक्तं तयोः क्रमेण स्वरूपमाह- स्याद्वाचको लाक्षणिकः शब्दोऽत्र व्यञ्जकस्त्रिधा। अत्र काव्ये शब्दस्त्रिधा । उपाधित्रैविध्यादेव । स्वरूपमेषां वक्ष्यते--- वाच्यादयस्तदर्थाः स्युः तेषां वाचकादीनामाः क्रमाद्वाच्यलक्ष्यव्यङ्गयाः स्युः । तात्पर्यार्थोऽपि केषुचित् ॥ १॥ षष्ठ्यर्थे सप्तमी । केषांचिन्मते वाक्यार्थस्तात्पर्याख्यवृत्तिगम्यः । एकै- कपदार्थबोधनेनाभिधाया विरतत्वाद्वाक्यार्थस्वरूपस्य पदार्थानामन्वय[स्य] बोधनाय तात्पर्यनाम्नी वृत्तिः । तदर्थस्तात्पर्यार्थः । तद्बोधकं तु वाक्यमित्य- भिहितान्वयवादिनः। अर्थस्यापि व्यञ्जकतामाह- सर्वेषां प्रायशोऽर्थानां व्यञ्जकलमपीष्यते । प्रायशो वनादिवैशिष्ये सतीत्यर्थः । तत्र वाच्यस्य यथा- 'मधुरिता मधुना विधुनाप्यसौ सखि पतङ्गसुतापुलिनाटवी । सवयसा वयसा च विभूषिता तनुरियं किमिह क्षममुच्यताम् ॥' अत्र तथाभूता पुलिनाटवी तरुणतमालेनेव, मत्तनुश्च महेन्द्रमणिनेव, स्वरूपलक्षणादिना विवेचनीयेषु काव्यलक्षणपदार्थेषु प्राधान्याच्छब्दार्थयोः स्वरूपं पूर्व निरूपयिष्यञ्शब्दं तावद्विभजति–स्यादिति । शास्त्रे व्यञ्जकस्यादर्शनादत्रेति । एकै- केति । वृत्ति विनार्थबोधनेऽतिप्रसङ्गादन्वये तात्पर्याख्या वृत्तिः । अन्वयस्तात्पर्यार्थः । अभिहितानामभिधयोपस्थापितानां पदार्थानां तात्पर्यवृत्त्यान्वय इति वादिनो भट्टाः । परे तु-नैतां स्वीकुर्वन्ति पदार्थशक्तत्वेन ज्ञातं पदमेव स्वार्थस्मृतिद्वाराकाढायोग्यतासंनि- धिसाचिव्यात समभिव्याहृतपदार्थेन सह स्वार्थान्वयं बोधयति, तथैव कार्यकारणभावक- ल्पनाकिमनया तात्पर्यवृत्त्येत्याहुः । शब्दवदर्थोऽपि व्यञ्जकः । स च सर्वोऽपीत्याह-स. वेषामिति । मयाद्य तव बुद्धिः परीक्षणीयेति कृष्णाङ्गसङ्गाभिलाषिणी राधा विशाखा- माह-मधुरितेति । मधुना वसन्तेन । सवयसा सख्या । वयसा यौवनेन । अत्र वा- च्यार्थेनैव वक्तवैशिष्टयम । वाक्यार्थोत्तरं प्रतीयमाने कणसङ्गाभिला न शब्दस्य व्यापारी ·८ काव्यमाला। ४ सा क ܩܘ येन राजिष्यते, तं कृष्णं त्वरितमाहर यदि चातुर्य बिभर्षीति वाच्योऽर्थो व्यञ्जयति । लक्ष्यस्य यथा- 'साधयन्त्यनुलवं प्रियं हरि मत्कृते श्रममवाप यत्सखी । तच्चकार चरितं हितैषिणी बन्धुराङ्गि करणीयमुच्चकैः ॥ अत्र स्वसुखतात्पर्यान्मत्कान्तं रमयन्ती त्वं शत्रुत्वं कृतवतीति लक्ष्योऽर्थः कान्ते सापराधत्वप्रकाशनं व्यञ्जयति । व्यङ्गयस्य यथा- 'नाक्षिणी क्षिप कुरङ्गि सर्वतः साक्षिणी भव सखीभिरन्विता । माधवः किल दुनोति मामसौ साधवः शृणुत भोः शिखण्डिनः ॥' अत्र निर्जनोऽयं देश इति व्यङ्गयोऽर्थः । स्वच्छन्दमिह मया सह विहरेति व्यञ्जयति । वाचकादीनां क्रमात्स्वरूपमाह साक्षात्संकेतितं योऽर्थमभिधत्ते स वाचकः ॥२॥ यस्य शब्दस्य यत्राव्यवधानेन संकेतो गृह्यते स तस्यार्थस्य वाचकः संकेतश्चास्माच्छब्दादयमर्थों बोध्य इतीश्वरेच्छा । तद्रहस्तु वृद्धव्यवहारा- दितः । तथा हि । प्रयोजकवृद्धेन 'गामानय' इत्युक्ते प्रयोज्यवृद्ध सास्ना- दिमन्तमर्थस्थानात्स्थानान्तरं नयति सति पार्श्वस्थः शिशुः 'अनेनामाच्छब्दा- देवंविधोऽर्थो ज्ञातः' इति प्रथमं प्रतिपद्यते । ततश्च 'गां नयाश्वमानय' विरामात् । किंत्वर्थस्यैवेति बोध्यम् । साधयन्तीति । स्वसखी भद्राह । बोध्यसख्या वै. शिष्टयम् । ज्ञातापकारिणी प्रतीदृशवचसो बाधान्मुख्यार्थः श्रोत्रा प्रत्येतुं न शक्य इति स्वनिमित्तप्रियसाधनाहितैषणादिरूपं शत्रुत्वाचरणं कृतमिति विपरीतं लक्ष्यते । लक्षणा- मूलो ध्वनिरयम् ॥ नाक्षिणीति । कृष्णान्तिके स्वयं दूत्यं कुर्वती राधाह-अत्र कुर- यादीनां तत्तत्संभवान्न लक्षणाप्रसङ्गः । साक्षादिति । अभिधत्ते प्रतिपादयति । तेन न विशेषणान्तरवैयर्थ्यम् । संक्रेतितं गृहीतसंकेतम् । इदं साक्षादर्थप्रतिपादिकायां चेष्टायां, माधुर्या दिव्यञ्जकस्पर्शादिवर्णेषु चातिव्याप्तेर्वारणाय । न च साक्षादित्यधिकम् । 'यन्नामा यत्र चैत्यादिर्विषयोऽपि स तादृशः' इति व्यवहितसंकेतवति 'चैत्यादिपदेऽतिव्याप्तर्वारणी- यत्वात् । तत्र शक्यसंकेतव्यवहितसंकेतसत्त्वात् । यथा 'वटो ग्राम:' 'पुरुषोत्तमो ·से २ परिच्छेदः]] साहित्यकौमुदी। o/ इति तेनोक्ते तस्मिंस्तथा तथा प्रवृत्ते तस्य तस्य शब्दस्य तत्र तत्रास्ति कश्चन संबन्धः' इति निश्चिनोति । आदिशब्दाच्याकरणकोशाप्तवाक्यादेः। स चार्थः क इत्याह- संकेतितश्चतुर्भेदो जात्यादिर्जातिरेव वा । जातिगुणक्रियासंज्ञारूपश्चतुर्विधोऽर्थः संकेतितः । तत्र जातिगुणश्च सि- द्धरूपो वस्तुधर्मः । पदार्थव्यवहारयोग्यतानिर्वाहिका गोपिण्डादिषु गोत्वा- दिका जातिः । विशेषाधानहेतुर्गुणः । शुक्लादयो हि गवादीन्सजातीयेभ्यो नीलगवादिभ्यो व्यावर्तयन्ति । क्रिया पूर्वापरीभूतावयवा पाकादिः साध्य- रूपो वस्तुधर्मः । संज्ञा तु डित्थादिद्रव्येषु वा यदृच्छया संनिवेशितं डित्थादिशब्दवरूपमेव । एकव्यक्तिवाचकः सेत्यन्ये । एप्वेव व्यक्त्युपाधिषु 'गौः शुक्लः पाचको डित्थः' इत्यादेश्चतुर्विधस्य श- । - देशः' इति वृक्षादिसंकेतेन ग्रामादिसंकेतस्य व्यवधानात् न साक्षात्संकेतः । न च तत्रापि शक्तिः । लक्षणयैवोपपत्तेः । ननु 'साक्षात्संकेतवान्वाचकः' इत्येव युक्तम् , तेनाभिधत्त इति व्यर्थम् । मैवम् । संयोगाद्यैरभिधायां नियन्त्रितायां वाच्यार्थव्यञ्जकदशायामतिव्याप्तेवा- यत्वात् । न च तथापि तत्रातिव्याप्तिः । यस्य शब्दस्य यत्राव्यवहितसंकेतग्रहो यदा यदर्थग्रहे उपयुज्यते स तदा तदर्थवाचक इति लक्षणार्थत्वात् । अव्यवधानेन न तु वि- रम्य व्यापारान्तरेण । संकेतश्चेति । न चाधुनिकसंकेतेष्वव्याप्तिः । तत्रापि वेर्दकृ- तत्वेन तदिच्छात्वानपायात् । तथा हीति । तेन प्रयोजकवृद्धन । तस्मिन्प्रयोज्यवृद्धे । तथा तथा गोनयनेऽश्वस्यानयने चेत्यर्थः । संबन्धः संकेतात्मा । ननु संकेतग्रहस्य शब्द एव सहकारितायां कि मानमिति चेत्, अगृहीतसंकेतस्य पुंसः शब्दादर्थाप्रत्ययं गृहाण । आदिशब्दादिति । यदुक्तम्-'शक्तित्रहो व्याकरणोपमानकोशाप्तवा- क्यान्यवहारतश्च । वाक्यस्य शेषाद्विवृतेर्वदन्ति सांनिध्यतः सिद्धपदस्य वृद्धाः ॥' इति ॥ स चार्थ इति । विशेषः सजातीयेभ्यो व्यावर्तनम् । 'शिष असर्वोपयोगे इति धात्वनुसारात् । आधानं प्रत्ययः । सजातीयव्यावृत्तिधौहेतुरित्यर्थः । क्रियेत्यादि। यदुक्तम्-'यावत्सिद्धमसिद्धं वा साध्यत्वेन विवक्ष्यते । आश्रितक्रमरूपत्वात्सा क्रियेत्य- भिधीयते ॥' इति । यदृच्छया स्वेच्छया । संनिवेशितं प्रयुक्तम् । शब्दस्वरूपं स्फोटरूप- मित्यर्थः । एकेति । एकस्या व्यक्तेर्वाचकं पदं संज्ञेत्यर्थः । संज्ञाशब्दः खलु स्वरूपमेवा- भिधत्ते । एवं हि मन्यन्ते-'ग्राह्यत्वं ग्राहकत्वं च द्वे शक्ती तेजसो यथा । तथैव सर्व- शब्दानामते पृथगवस्थिते ॥ इति ॥ एस्विति । जात्यादिषु चतुवित्यर्थः । न चेति । १. 'दशम्यां पुत्रस्य जातस्य विदध्यात्' इति गृह्योक्तेः.

·काव्यमाला। ४ स क ब्दस्य क्रमासंकेतः । न चोपाधिष्वर्थक्रियाकारितानुपपत्तिः । तैर्व्यत्त्या- क्षेपात् । न चैवं व्यक्तिष्वेव संकेतोऽस्त्विति वाच्यम् । आनन्त्यव्यभिचार- दोषापत्तेः । गुणादीनामप्येकव्यक्तित्वान्न किंचिदवद्यम् । तेषां भेदावमा- सस्त्वाश्रयभेदादेव, न तु स्वतः । मणिदर्पणादिभेदान्मुखभेदवत् । अथवा सर्वत्र जातिरेव संकेतगोचरः।चन्द्रचन्दनशङ्खादिषु 'अयं शुक्लोऽयं शुक्लः' इत्यादि प्रतीत्यविशेषाच्छुक्लत्वादि, गुडतण्डुलतैलपाकादिषु 'अयं पा- कोऽयं पाकः' इति पाकादित्वम्, बालवृद्धशुकाद्युक्तेषुडित्थादिषु 'डित्थोऽय- म्' इति । डित्थादित्वमिति सर्वत्र तदवगाहात् । चतुर्विधानां गवादिशब्दानां जात्यादिचतुष्कं क्रमात्प्रवृत्तिनिमित्तम् , जातिरेव वा सर्वेषां तेषामिति ह्यर्थः । वाचकस्योपाधिमाह- स मुख्योऽर्थस्तत्र मुख्यो व्यापारोऽस्याभिधोच्यते ॥ ३ ॥ अर्थः प्रयोजनं जलाहरणादि । क्रिया निर्वाहः । तैरिति । जात्याद्यैरुपाधिभिः । न चैव- मिति । सर्वासु व्यक्तिषु संकेतग्रहो व्यवहाराङ्गम्, उत यस्यां कस्यांचिदिति । नाद्यः, आनन्त्यात् । सर्वासां तासामनुपस्थितेः । सामान्यलक्षणानङ्गीकारात् । नापरः, व्यभि- चारात् । असंकेतितगोपिण्डस्येव घटादेरपि गोपदात् प्रतीतिः स्यात् , अगृहीतसंकेततायाः साम्यात् । ननु-गवादिगतानां शुक्लादिगुणानां गुडादिगतानां पाकादिक्रियाणां बाला- दिगतानां डित्थादिसंज्ञानां च प्रत्यक्षतो भेदसिद्धौ व्यक्तिसंकेतपक्षोक्तदोषस्तुल्यः इति चेत्तत्राह-गुणादीनामिति । आदिना क्रियासंज्ञे । तेषामिति । प्रत्यभि- ज्ञया धर्मिभेदग्रहस्य बाधादाश्रयभेदहेतुका तद्भेदधीरित्यर्थः ॥ जातिरेवेति पक्षं व्या- चष्टे-अथवेति । चन्द्रचन्दनादौ शुक्लादिर्गुणः परमार्थतो भिन्न एवाबाधितता- रतम्यप्रतीतेः । गुडपाके रूपपरावृत्तिः तण्डुलपाके चैकध्वंसादपरोत्पत्तिरिति नै- करूप्यम् । बालवृद्धति । स्वरबैजात्येन भेददर्शनादनुगतप्रत्ययानुरोधेन तत्रापि डि- त्यत्वादिजातिः । सर्वत्रेति । सर्वेषु पदार्थेषु जातिमेव निमित्तं कृत्वा शब्दानां प्रवृत्तेरि- त्यर्थः । वादिद्वयमतं निष्कृष्याह-चतुर्विधानामिति । पूर्व वैयाकरणानाम् , परं तु मीमांसकानामिति बोध्यम् । नैयायिकास्तु-व्यक्तौ न संकेतः । आनन्त्याझ्यभिचाराच्च । नापि जातौ व्यक्त्यप्रतीतिप्रसङ्गात् । तस्माजात्यादिविशिष्टे सः । न चात्र तौ दोषौ । सा- मान्यलक्षणया सर्वव्यत्त्युपस्थितौ सर्वत्र संकेतग्रहसौकर्यात्-इत्याहुः । क्षणभङ्गवादि- नस्तु-तदितरव्यावृत्तिमेव शब्दार्थमाहुः । गोत्वमगोभिन्नत्वमित्येवं रूपम् ॥ वाचक- स्येति । उपाधिः क्रियावृत्तिव्यापारश्चेति पर्यायशब्दाः । मुखे आदौ साधुर्मुख्यः । यो- ।

·SaamanamUIN MOHABIOM २ परिच्छेदः] साहित्यकौमुदी। स साक्षात्संकेतितो जात्यादिमुख्योऽर्थस्तत्रास्य शब्दस्य मुख्यो व्यापारो वृत्तिरभिधोच्यते । इदमत्र बोध्यम्--वाचकः शब्दस्त्रिधा-यौगिको रूढो योगरूढश्चेति । यत्रावयवार्थ एव बुध्यते स यौगिकः । यथा- पाचकादितेयादिः । यत्रावयवशक्तिनैरपेक्ष्येण समुदायशक्तिमात्रेण बोधः स रूढः । यथा-गोमण्डपादिः । इह गमनमण्डपानकर्तृत्वरूपं योगार्थ विनैव व्यक्तिविशेषगृहविशेषयोरवगमः । यत्र त्ववयवश- क्तिविषये समुदायशक्तिरप्यस्ति स योगरूढः । यथा-पङ्कजवक्षो- जादिः । पङ्कनशब्दो ह्यवयवशत्या पङ्कजनिकर्तृरूपमर्थ बोधयति, समुदायशक्त्या तु पद्मत्वेन रूपेण पद्ममिति योगार्थसत्त्वेऽपि व्यक्ति- विशेषबोधनाद्योगरूढ एवासाविति । लाक्षणिकनिरूपणाय तदुपाधिमाह- मुख्यार्थबाधे तद्योगे रूढितोऽथ प्रयोजनात् । अन्योऽर्थो लक्ष्यते यत्सा लक्षणारोपिता क्रिया ॥ ४ ॥ 'कलिङ्गः साहसिकः' इत्यादौ देशविशेषादिरूपार्थानां साहसाद्य- संभवात् 'गङ्गायां घोषः प्रतिवसति' इत्यादौ प्रवाहादिरूपार्थानां घोषा- धारत्वाद्यसंभवाच्च मुख्यार्थबाधायामाधाराधेयभावादौ सामीप्यादौ च सं- बन्धे रूढेः प्रयोजनाच हेतोर्मुख्येनामुख्योऽन्योऽर्थों यया लक्ष्यते सा लक्षणा नामक्रियावृत्तिरर्थनिष्ठाप्यर्पिता शब्दे । तत्र रूढिः प्रसिद्धिस्तामनुसृत्य गार्थ विनैवेति । 'रूढियोगमपहरति' इति न्यायात् । पङ्कजं शैवालादि वक्षोजं रोम- व्रणादि च लक्षणया बोध्यम् ॥ लाक्षणिकेति । मुख्यार्थेति । मुख्यार्थबाधः, शक्य- संबन्धः, रूढिफलान्यतरच्चेति लक्षणायां हेतुत्रयम् । तत्रादौ मुख्यार्थस्य वाच्यार्थस्य बाधे समन्वयवेलायां स्खलद्गतित्वे सतीत्यर्थः । तेन वाच्यार्थेन सह लक्ष्यस्य योगे संबन्धे सति । रूढितः प्रयोजनादिति । विभागपरमेव, न तु स्वरूपनिर्वाहकम् । ल्यब्लोपे वा प- श्चमी । रूढिः प्रसिद्धिः' इत्यादि ग्रन्थात् । कलिङ्ग इति । साहसस्य चेतनधर्मत्वाद्दे- शविशेषेऽसंभवः । घोषस्य स्थित्यसंभवादेव न तदाधारो गङ्गा । ननु प्रवाहं प्रत्याय्य गङ्गाशब्दो निवृत्तव्यापारः तत्प्रत्यायितः प्रवाहस्तटं लक्षयतीत्यर्थधर्मो लक्षणा, न तु श. ब्दधर्मः । ततः 'शब्दो लाक्षणिकः' इति कथम् । तत्राह-अर्थनिष्ठापीति । वाच्यधर्मः शब्दे आरोप्यते, तत्प्रतिपादितस्यैवार्थस्य लक्षकत्वादित्यर्थः । [अन्ये तु व्याच- १. अयं पाठः क-पुस्तके पश्चाद्वर्धितः. - ·c स । क ह १२ काव्यमाला। तत्संयुक्तपुरुषादिरन्योऽर्थः पूर्वत्र लक्ष्यते। परत्र तु गङ्गागतशैत्यपावनत्वादे- स्तटादौ प्रतिपादनं प्रयोजनं तदुद्दिश्य तटादिरन्योऽर्थः । सा चेयं जह- स्वार्था । 'कुन्ताः प्रविशन्ति' इत्यादावजहत्स्वार्था कुन्तधारिसहितप्रवेशात् 'छत्रिणो गच्छन्ति' इति छत्रिपदस्यैकसार्थवाहित्वे लक्षणा । तत्त्वेन रूपेण छत्रितदन्ययोर्बोधात् । 'काकेभ्यो दधि रक्ष्यताम्' इत्यत्र काकपदस्य दध्युपघातकेषु लक्षणा। तेन तन्मात्रस्य बोधनात् । 'सोऽयं देवदत्तः' इत्यादौ जहदजहत्वार्था । अत्र तत्कालैतत्कालयोस्त्यागाजहत्स्वार्था । पिण्डमात्रस्या- त्यागादजहत्स्वार्था च । एवं 'रथो गच्छति' इत्यादौ च । इयमेव भाग- लक्षणोच्यते । अथ प्रयोजनवती विभजते- स्वसिद्धये पराक्षेपः परार्थ स्वसमर्पणम् । उपादानं लक्षणं चेत्युक्ता शुद्धैव सा द्विधा ॥५॥ 'कुन्ताः प्रविशन्ति' इत्यादौ कुन्तादिभिः स्वप्रवेशसिद्धये स्वसंव- न्धिनः पुरुषा उपस्थाप्यन्ते । एवं 'वेणुर्गायति' इत्यत्र वेणुना स्वगीति- सिद्धये स्ववादकस्य हरेराक्षेपः । मुख्यार्थस्याप्यत्रोपादानादियमुपादान- लक्षणा, कुन्तादीनामतिगहनत्वादि फलम् । चेर ज्ञया चष्टे क्षते-'सा शब्दस्यार्पिता वृत्तिः स्वाभाविकेतरेश्वरानुद्भाविता वेति ।] सा चे- यमिति । जहत्स्वार्थों यामिति द्वितीयान्तान्यपदार्थो बहुव्रीहिः । 'कर्मणि कुशलः' 'मञ्चा: क्रोशन्ति' इत्यादि चोदाहरणं मृग्यम् । अत्र दर्भग्रहण- त्थत्वा स्य मुख्यार्थस्य दक्षान्वयतात्पर्ये बाधात्तेन विवेचकत्वसंबन्धात् प्रसिद्धेश्च दक्षो लक्ष्यते । त्यर्थः मश्चशब्देन तद्वर्तिनो लक्ष्यन्ते तेषां क्रोशनासंभवात् । तत्त्वेनैकसार्थवाहित्वेनेत्यर्थः । मीमांर तेन काकपदेन । उच्यते वेदान्तिभिः ॥ अथेति । 'गौरनुवन्ध्यः', 'पीनो देवदत्तो दिवा न भुले' इत्युपादानलक्षणां केचिदुदाहरन्ति । एवं चैतद्याचक्षते-श्रुत्या प्रतिपा- दितमनुबन्धनं गोपदार्थस्य जातेर्मम कथं स्यादिति जात्यावच्छेदकतया कथंचित्स्वा. न्वयसिद्धये व्यक्तिलक्ष्यते। 'अभोजी पीनः' इतिवत् पीनत्वान्वयप्रयोजकस्य भोजि- स्येति त्वस्याप्रतीत्या योग्यतामलभमानं वाक्यमन्वयं न बोधयति । तेन तसिद्धये रात्रिभोजनं लक्ष्यते । तथा च 'दिवा न भुते' इति मुख्यार्थमुपादायैव तलक्षणेत्युभयत्रोपादान अ सा दिर . अत्र * PF & # SEEEEEEEEE नापि ।

·२ परिच्छेदः] साहित्यकौमुदी। यत्र त्वविनाभावोऽर्थापत्तिर्वा तत्र नेयं लक्षणा रूढिफलयोरभावात् । यथा-'गौरनुबन्ध्यः' इति श्रुतिनोदितमनुबन्धनं मे कथं स्यादिति जात्या व्यक्तिराक्षिप्यते । 'विशेष्यं नाभिध्रा गच्छेत्क्षीणशक्तिविशेषणे' इत्युक्तेः, न तु शब्देनोच्यते । एवं क्रियतामित्यत्र कर्ता, कुर्वित्यत्र कर्म, प्रविश पिण्डीमित्यादौ गृहं, भुवेत्यादि च । अविनाभावो ह्याक्षेपः । 'पीनो देवदत्तो दिवा न भुते' इत्यत्र रात्रिभोजनमपत्त्यैव लभ्यते, न तु लक्ष्यते । असिध्यदर्थदृष्टया साधकान्यार्थकल्पनं ह्यापत्तिः । 'गङ्गायां घोषः' 'मञ्चाः क्रोशन्ति' इत्यादौ तटादीनां घोषाधारत्वादि- सिद्धये गङ्गादिशब्दाः स्वार्थ तत्रार्पयन्तीति परोपलक्षणादेषा लक्षण- लक्षणा । द्विधा चेयं शुद्धैव, उपचारेणामिश्रत्वात् । सादृश्येन संबन्धेन प्रवृत्तिर्भेदेन प्रतीतयोरैक्यारोपो वोपचारः । सारोपान्या तु यत्रोक्तौ विषयी विषयस्तथा । यत्रारोप्यमाण आरोपविषयश्च स्फुटः सा लक्षणा सारोपा नाम । यथा 'गौर्वाहीकः' इत्यादौ । इह गौरारोप्यमाणः । वाहीक आरोपविषयः । तौ द्वौ व्यक्तौ निर्दिष्टौ । अत्र गोशब्दः साधारणगुणाश्रयणेन पराथै लक्ष- यति । तदुक्तम्- - लक्षणेति । तान्दूषयितुमाह-यत्र त्विति । आक्षिप्यतेऽनुमीयते । जातिय॑त्त्याश्रिता जातित्वादित्यनुमानसंभवान्न लक्षणेत्यर्थः । विशेष्यं व्यक्तिमभिधा न गच्छेत् । हेतुमाह- विशेषणे जातौ क्षीणशक्तिरिति । 'नागृहीतविशेषणा बुद्धिर्विशेष्ये चोपजायते' इति वि- शेषणं प्रत्याय्य विरामात् । शब्दबुद्धिकर्मणां विरम्य व्यापाराभावाच्च ॥ एवमिति । कृतिः साश्रया गुणत्वात् । कृतिः सविषया, कृतित्वादित्याक्षेपेणैव कर्टकर्मणोलाभः । प्रविशेत्यत्र गृहमिति । पिण्डीमित्यत्र भुक्ष्वेत्याक्षिप्यते । पीन इति। दिवाभुञानस्य पीनत्वं रात्रिभोजनं विनानुपपन्नमित्यनुपपत्त्या रात्रिभोजनं कल्प्यत इति भटटमते 'रात्रौ भुले' इति शब्दः कल्प्यत इति श्रुतार्थापत्तिवादः । गुरुमते तु तदर्थमात्रमिति दृष्टार्था- पत्तिवादः । यत्र दृष्टोऽर्थोऽनुपपद्यमानोऽर्थान्तरं कल्पयति सा दृष्टार्थापत्तिः, सा चात्रासिध्य- दर्थेति लक्षिता। लक्षणलक्षणामुदाहरति-गङ्गायामिति । स्वार्थमिति । तत्र तटा- दौ । स्वार्थमात्मानं त्यजन्तीति यावत् । भावप्रधाननिर्देशात् स्वार्थत्वं तत्र कुर्वतीति वा, गङ्गात्वेन तटबोधनादिति भावः ॥ अत्रेति । साधारणः सजातीयः । परार्थ बाहीक- मेव, न तु बाहीकत्वम् । तस्य बाहीकपदादेव प्राप्तेः गोशब्दोऽत्र मुख्यया वृत्त्या बाहीक- शब्देनान्वयमप्राप्नुवञ्जाड्यादिसमानधर्मसंबन्धाद्वाहीकार्थे लक्षयतीत्यर्थः । तदुक्तमिति । ।

·काव्यमाला। ४ म 0 1 Py Tv 'अभिधेयाविनाभूतप्रतीतिर्लक्षणोच्यते । लक्ष्यमाणगुणैर्योगाद्वृत्तेरिष्टा तु गौणता ।। इति । एवम् 'अमृतं हरिकीर्तनम्' इत्यादौ च । विषय्यन्तःकृतेऽन्यस्मिन्सा स्यात्साध्यवसानिका ॥ ६ ॥ विषयिणारोप्यमाणेनान्यस्मिन्नारोपविषयेऽन्तःकृते निगीणे सैव साध्यव- सानोच्यते । यथा 'गौरेवायम्' इत्यादौ । गवेह बाहीकोऽन्तर्निगीर्णः । एवम् 'अमृतमेवेदम्' इत्यादौ च । अस्मिन्भेदवये सत्यपि भेदे तादूप्य- प्रतीतिः सर्वथाभेदावगमश्च फलम् । भेदाविमौ च सादृश्यात्संबन्धान्तरतस्तथा । गौणौ शुद्धौ च विज्ञेयो इमावारोपाध्यवसानरूपौ भेदौ सादृश्यात्संबन्धाद्गौणौ । संबन्धान्तरतस्तु शुद्धौ । तत्र गौणौ दर्शितौ । शुद्धौ यथा-'आयुर्घतम्' 'आयुरेवेदम्' इत्यादौ । अत्र सादृश्यादन्यत्कार्यकारणभावादिसंबन्धान्तरं तत्पूर्व के आरोपाध्यवसाने । एवम् 'हरिभक्तिमहत्सङ्गः' 'हरिभक्तिरेवायम्' इत्यादौ च अस्मिन्भेदद्वयेऽन्यवैलक्ष्ण्येनाव्यभिचारेण च कार्यकारित्वादिफलम् । क्वचित्तादात्संबन्धादुपचारः । यथा-'इन्द्रार्था स्थूणा इन्द्रः' 'कृष्णसेवार्थों व्यापारः कृष्णसेवा' । अत्रेष्टार्थप्रदत्वम् । क्वचित्ववामिभावात् । यथा--'राजसेवको राजा' 'हरिसेवको हरिः। अत्रानुल्लचचाज्ञत्वादि । । । अभिधेयेन साक्षात्संकेतितेनार्थेनाविनाभूता संबद्धा प्रतीतिर्यस्याः सा वृत्तिः । लक्ष्य- माणस्य बाहीकादेः । गुणैर्जाड्याद्यैः । वृत्तेर्लक्षणायाः । अत्र लक्षणायामविनाभावशब्देन संबन्धमात्रमुच्यते, न तु व्याप्तिः । तथात्वे 'मश्चाः कोशन्ति' इत्यत्र लक्षणा न स्यात् । मध्यपुरुषयोमिथोव्याप्त्यभावात् । साहचर्यनियमो हि व्याप्तिः ॥ विषय्यन्तरिति । सैव सारोपैव । अस्मिन्निति । ताद्रूप्यं गोगतजाड्यादि । सर्वथेति । बाहीक- खाद्यसाधारणधर्मानुपस्थितेरित्यर्थः । दर्शिताविति। 'गौर्बाहीकः' 'गौरेवायम्' इत्यत्र गोबाहीकयोः सादृश्यं धृतं कारणम्, तत्कार्यमायुः ॥ संबन्धान्तरं प्रपञ्चयति-क्वचि- ·२ परिच्छेदः] साहित्यकौमुदी। क्वचिदवयवावयविभावात् । यथा---'हस्ताग्रे हस्तः' 'जगद्विष्णुः' । अत्र हस्तव्यापारकारि सामर्थ्यादि । क्वचित्तात्कात् । यथा--'ब्राह्मणोऽपि तक्षासौ' 'ईश्वरोऽपि क्षत्रि- योऽसौ'। अत्र तत्कर्मनैपुण्यम् । संकलयति- लक्षणा तेन पइविधा ॥७॥ तेनोपादानादिप्रकारेण षोढा फलवती । इहोपादानलक्षणादिषु भेदे- प्वाद्याभ्यामर्थान्तरसंक्रमितवाच्यात्यन्ततिरस्कृतवाच्यौ, मध्याभ्यां रूपक- प्रथमातिशयोक्ती, शेषाभ्यां हेत्वलंकारश्च निरूपयिष्यते । व्यङ्गयेन रहिता रूढौ सहिता तु प्रयोजने । रूढिलक्षणायां न किंचियङ्गयम् । फलवत्यां त्वस्ति तत् । तच्च गूढमगूढं वा तच्च व्यङ्गयम् । तत्र गूढं यथा- 'उत्कीर्णैरिव चित्रितैरिव नवोद्भिन्नैरिवोद्यद्वयः- कुन्दे विभ्रमितैरिव सरकलाशाणे निशातैरिव । मनोन्मन्नतयालसैरिव भृशं लावण्यवापीजले केयं केलिकलानिधिः सुबल मे चेतो हरत्यङ्गकैः ॥' अत्रोत्कीर्णादिपदानि तत्सदृशेषु लाक्षणिकानि । तेषां व्यङ्ग्यं निगूढं प्रतीयते। तथा हि-उत्कीर्णैरिति निर्माणसौष्ठवम् । चित्रितैरिति पादादि- गतरागादिप्रद्योतः । नवोद्भिन्नैरिति सौकुमार्यम् । उद्यदिति सुवलितत्वम् । स्मरेति हृद्भेदकत्वम् । मग्नेति लावण्याधिक्यमिति गूढमेव । दिति। यथा-हस्तान इति । कर्मधारयेऽग्रहस्त इत्यत्रावयवेऽप्रमात्रे हस्तोपचारः। जगद्विष्णुरित्यत्र विष्णुवजगतोऽपि सत्यत्वं फलम् ॥ एवमुपादानादिकृतं प्रकारषट्क- मापाद्य व्यञ्जनकृतं प्रकारत्रयमाह-व्यङ्गयेनेति । तच्चेति । सहृदयमात्रवेद्यं गूढम् । काव्यभावनापरिपक्वधियः सहृदयाः । सहृदयासहृदयवेद्यमगूढम् । उत्कीर्णैरिति । आराद्राधां वीक्ष्य कृष्णः सुबलमाह । अत्र मुख्यार्थबाधादुत्कीर्णादिसादृश्यं लक्ष्यम् । गोप्य ·काव्यमाला। अगूढं यथा- 'गोप्यस्तपः किमचरन्यदमुष्य रूपं लावण्यसारमसमोर्ध्वमनन्यसिद्धम् । दृग्भिः पिबन्त्यनुसवाभिनवं दुराप- मेकान्तधाम यशसः श्रिय ऐश्वरस्य ॥ अत्र दृग्भिः पानस्यासंभवात्सादरावलोको लक्ष्यते। गाढासक्तिर्व्यङ्गया। सा च वाच्यवत्प्रतीतेरगूढा । तदेषा कथिता त्रिधा ॥ ८॥ अव्यङ्गया गूढव्यङ्गयागूढव्यङ्गया चेति लक्षणा नाम वृत्तिस्त्रिधा । एवमुपाधिमुक्त्वा तदाश्रयमाह- तद्भूलाक्षणिकः शब्द इति संबध्यते । तद्भूर्लक्षणाश्रयः शब्दो लाक्षणिकः कथ्यते । अथ व्यञ्जकं निरूपयितुं तदुपाधिमुद्दिशति- तत्र व्यापारो व्यञ्जनात्मकः । तत्र लाक्षणिके शब्दे व्यङ्गयबोधके सतीत्यर्थः । सा च लक्षितान्यैः- 'विरतावभिधादीनां ययार्थों बोध्यते परः । सा वृत्तिर्व्यञ्जना नाम शब्दादीनां निगद्यते ॥' इति । द्वेधा चैषा-शाब्दी आर्थी चेति । शाब्दी द्वेधा-अभिधा- लक्षणामूलत्वात् । इति । मथुराख्युक्तिः । असमोय समाभ्यधिकरहितम् । अनन्यसिद्धं स्वतःसिद्धम् ॥ तदेषेति । तत्तस्मात् । एवं लक्षणां निरूप्य लाक्षणिकमाह-तद्भूरिति । स्याद्वाचक इत्यतः शब्द इत्यनुवर्तनीयमित्याह-शब्द इति । शब्दादीनामित्यादिपदादर्थादेर्प्र- हः । प्राथम्यादुपजीव्यत्वाच्च यद्यप्यभिधामूलैवादौ वक्तुं युक्ता, तथापि लक्षणामूलोच्यते । प्रसङ्गात्सुप्रसिद्धेश्चेत्यर्थः । यस्य पावनादिफलस्य प्रतीत्यै लक्षणेष्टा तत्फलं लाक्षणिकश- ·। १७ २ परिच्छेदः] साहित्यकौमुदी तत्र प्रसङ्गाल्लक्षणामूला निरूप्यते- यस्य प्रतीतिमाधातुं लक्षणा समुपास्यते ॥९॥ फले शब्दैकगम्येऽत्र व्यञ्जनान्नापरा क्रिया । फलं प्रतिपादयितुं यत्र लाक्षणिकशब्दः प्रयुज्यते तत्र नान्यतस्त- प्रतिपत्तिः, अपि तु तस्मादेव शब्दात् । तत्र वृत्तिर्व्यञ्जनैव । तथा हि- नाभिधा समयाभावात् 'गङ्गायां वोषः' इत्यादौ शैत्यादयो धर्मास्तटादौ प्रतीयन्ते, तत्र गङ्गा- दिशब्दानां नाभिधा संकेताभावात् । हेत्वभावान लक्षणा ॥ १० ॥ मुख्यार्थबाधः, शक्यसंबन्धः, रूढिफलान्यतरचेति लक्षणाया हेतुस्तद- भावान्न सा। तमुपपादयति- लक्ष्यं न मुख्यं नाप्यत्र बाधा योगः फलेन नो। न प्रयोजनमेतस्मिन च शब्दः स्खलद्गतिः ॥ ११ ॥ गङ्गाशब्दस्य प्रवाहो मुख्योऽर्थस्तत्र बाधः, तस्य तीरेण संबन्धः । लक्षिते च तीरे शैत्यादि फलमिति गङ्गाशब्देन तीरं लक्ष्यते । एवं चेत्ती- रमपि मुख्यं स्यात् , तत्र च बाधा भवेत् । तीरस्य च शैत्यादिना संबन्धः स्यात् । फले च तस्मिल्लक्षिते फलमन्यद्भवेत् । तदा फलमपि तेन लक्ष्येत । न चैतत्किमप्यस्तीति । न च गङ्गाशब्दस्तीरमिव शैत्यादि बोध- यितुं मन्थरः । लक्षणया तीरप्रत्ययानन्तरमेव झटित्येव व्यञ्जनया तत्प्रत्य- यात् । तस्माद्विवक्षितान्वयानुपपत्त्यभावाच्च फले न लक्षणा । ब्दादेव गम्यम्, न तु प्रमाणान्तरात् । व्याप्तिस्मृत्यादेरनपेक्षणात् । नाभिधेति । साहि संकेतग्रहसहायैवोपयुज्यते, न स्वरूपसतीत्यर्थः । तमिति । हेत्वभावमित्यर्थः । न च शब्दः स्खलद्गतिरिति व्याचष्टे-न च गङ्गाशब्दस्तीरमिवेति । स्खलन्ती मुख्यार्थ- बाधाद्यनुसंधानेन विलम्बमाना गतिर्बोधकता यस्य । न चैवं प्रयोजने। अत्र हेतुर्लक्ष- णयेत्यादि । तस्मादिति । पावनत्वाद्यन्वयो विवक्षितस्तदनुपपत्तिर्नास्ति, व्यञ्जनयैव ३ ·एवमप्यनवस्था स्याद्या मूलक्षतिकारिणी। एवमपीति । फलं चेल्लक्ष्यं तर्हि तदपि फलान्तरेण तदपि तदन्तरेणे- त्येवं मूलभूतफललक्षणा क्षतिरित्यर्थः । ननु शैत्यादिधर्मविशिष्टमेव तीरं लक्षणीयम् , ततः किं व्यञ्जनयेति चेत्तत्राह- प्रयोजनेन सहितं लक्षणीयं न युज्यते ॥१२॥ कस्मादित्याह- ज्ञानस्य विषयो ह्यन्यः फलमन्यदुदाहृतम् । प्रत्यक्षादेहि ज्ञानस्य शुक्लादिविषयः, फलं तु ज्ञातता, हानोपादान- धीर्वा । विषयो ज्ञानस्य हेतुः, फलं तु तस्य कार्यमिति युगपदप्रतीतेन सह लक्ष्यतेत्यनुशयः । यत्तूक्तम्-तीरं शैत्यादि च लक्षणयैव बोधयेत् इति, तन्न । शब्दबुद्धिकर्मणां विरम्य व्यापाराभावात् । विशिष्ट लक्षणा नैवं एवमुक्तयुक्त्या। विशेषाः स्युस्तु लक्षिते ॥ १३ ॥ लक्षिते तीरादौ विशेषाः शैत्यादयस्ते च व्यञ्जनयैव गम्याः स्युः । तथाहि-गङ्गाशब्दः पूर्वमभिधया प्रवाहं प्रत्याययति । इतरथा मुख्यार्थबाधो न स्यात् । तद्विरतौ लक्षणया तीरम् , तद्विरतौ व्यञ्जनया पावनत्वादीति । वाक्यार्थबोधनाय तात्पर्याख्या वृत्तिः, साप्यत्र नादृता । वाक्यं विनाप्येकस्य पदस्य पदांशस्य च व्यञ्जकत्वेन ध्वनिकाव्यत्वाङ्गी. तसिद्धेः । अतो न फले लक्षणेत्यर्थः । एवमिति । तदन्तरेण । फलान्तरेणेत्यर्थः । यु- गपदिति । हेतुफलयोस्तीरप्रती तिशैत्यप्रतीत्योः कालभेदादेकव्यापारविषयत्वमसुन्दर- मिति व्यञ्जनासिद्धिरित्याशयः । यत्त्विति । लक्षणयैव तीरं बोधयित्वा शैत्यादि बोध- यतु, ततः किं व्यञ्जनयेत्यर्थः। परिहरति-तन्नेति । तत्र हेतुः-शब्दबुद्धीति । वाचकस्य लाक्षणिकस्य वा शब्दस्याभिधया लक्षणया वा सकृच्छाब्दबोधमुत्पाद्य पुनरभि- धया लक्षणया वार्थान्तरबोधने सामर्थ्याभावादित्यर्थः । तथाहीति । शैत्यादीनां व्य- जनागम्यत्वं दर्शयतीत्यर्थः । वाक्याथैति । अन्वयबोधनेनोपक्षीणा तात्पर्यवृत्तिर्व्य- ·कृतेः । तस्माब्यञ्जना नाम चतुर्थी वृत्तिर्ध्वननद्योतनादिपर्यायावश्यमन्वेष्ट- व्यैवेति । ये त्वाहुः-इषुवेगवदभिधाव्यापारो दीर्घदीर्घतरस्तेन सर्वोऽप्यर्थों वाच्यः इति, तन्मते गङ्गायां घोषान्वयानुपपत्तैमुख्यार्थबाधादभिधैव नास्ति । कुतस्तस्या दीर्घदीर्घतरत्वम्, येन तटोऽपि बोध्यः। किमिति तैलक्ष- णोपास्या, तेनैव तदर्थसिद्धेः । किमिति च 'ब्राह्मण पुत्रस्ते जातः कन्या ते गर्भिणी' इत्यादौ हर्षशोकादीनामपि न वाच्यत्वम् । किं च वाच्यार्थव्यङ्गयार्थयोः 'त्वदत्रिमूलं भजतां मुकुन्द' इत्यादौ निन्दास्तुतिरूपेण स्वरूपस्य, 'गतोऽस्तमर्कः' इत्यादौ वाच्य एकरूपो व्य- यस्तु तत्तत्प्रतिपत्रादिभेदाबहुविध इति संख्यायाः, वाच्यः शब्दोच्चा- रणमात्रेण वेद्यः स तु तथापि तथाविधप्रतिभानर्मल्यादिना चेति निमि- त्तस्य, शब्दाश्रयत्वेन शब्दतदेकदेशतदर्थवर्णसंघट्टनाश्रयत्वेन चाश्रयस्य, प्रतीतिमात्रचमत्कारयोः करणात्कार्यस्य, 'कस्य वा न भवेत्कोपः क्षतं वीक्ष्य प्रियाधरे । आघ्रातभृङ्गवत्पझे पझे दुःखं सहाधुना ॥' इति सखी तत्कान्तगतत्वेन विषयस्य, पदतदर्थमात्रनिपुणैः सुहृदपैरेव च वेद्यतया प्रतिपत्तुः, केवलरूपतया चमत्कारितया च प्रतीतेः । पूर्वप- श्चाद्भावेन कालस्य च भेदः । तथा वाचकव्यञ्जकयोरप्यर्थापेक्षानपेक्षाभ्यां लक्ष्या दस्तु पूर्वमुक्तः। नयबोधनाय नालमिति च बोध्यम् । ये त्वाहुरिति । यथा बलिष्टप्रेरित इषुरेकेनैव वेगाख्यव्यापारेण शत्रोः कवचभेदमुरश्छेदं प्राणापहारं च करोति, तथा शब्द एकेनैव शक्तिव्यापारेण पदार्थस्मृतिं वाक्यार्थबुद्धिं व्यङ्ग्यप्रतीतिं च विधत्त इति व्यङ्गयस्य वाच्यत्वमित्यर्थः । तेनैवेति । अभिधादैर्येणैव लक्ष्यार्थसिद्धेरित्यर्थः । अत्र वाच्यव्यङ्ग्य- योर्वाचकव्यञ्जकयोश्च वैलक्षण्यं दर्शयति-किं चेत्यादिना । स्वरूपस्येत्यादीनां नवानां षष्ठयन्तानां भेद इत्यनेन संबन्धः । कस्य वेति । पत्या तय॑मानां पद्मा प्रति तत्सखीवाक्यम् । दुःखं पतिगञ्जनरूपम् । सखी नायिका वाच्यार्थस्य विषयः । इयं भृङ्गेण दष्टा न तु परेण पुंसेति व्यङ्ग्यस्य विषयस्तु तत्कान्तो गृहपतिरित्यर्थः । गृहीतसं- केतं सन्तमर्थ वाचको बोधयतीति तस्यार्थापेक्षा । असदेव पावनत्वादिकं तीरे बोधय- - ·न चानुमानं व्यङ्गयस्य बोधकम् । तत्परम्परायामनेकानुमानकल्पने गौरवात्। तथा हि- 'मनस्तव मनस्विन्या मलिनं न वपुस्तथा । यत्पादनखराः कृष्णं श्लिष्यन्ति प्रतिविम्बितम् ॥' अत्र पादनखरा इति मानादावृतसर्वाङ्गत्वं मुद्रितनेत्रत्वं च । अन्यथा पादोपान्तगतकृष्णवीक्षासहिष्णुत्वोपपत्तेः । पश्चात्सखीवचसा सत्वरं पाद- संवृतिश्च । ततो मानशैथिल्यम् । कृष्णस्य च प्रणयजविनयमहिम्ना पादा- न्तिकमुपेत्यापि तत्स्पक्षिमत्वम् । सख्याश्च तत्पक्षपातित्वं खसखीमान- हानिसाग्रहत्वं चेत्यादीनि वस्तून्यनेकानुमानैः साध्यानीति गौरवम् । व्यञ्जनावादिनस्त्वेकयैव व्यञ्जनयेति लाघवात्सैव श्रेयसीति । अथाभिधामूला व्यञ्जना दर्श्यते- अनेकार्थस्य शब्दस्य वाचकत्वे नियत्रिते। संयोगाधैरवाच्यार्थधीकृब्यापृतिरञ्जनम् ॥ १४ ॥ आद्यशब्दाद्वियोगादयः। तदुक्तम्- 'संयोगो विप्रयोगश्च साहचर्य विरोधिता। अर्थः प्रकरणं लिङ्गं शब्दस्यान्यस्य संनिधिः ।। ध ल त मु पा वा ता तीति व्यञ्जकस्य नार्थापेक्षा । पूर्व 'ज्ञानस्य विषयो ह्यन्यः' इत्यत्र । न चानुमान- मिति । यत्रैकस्मिन्नेव वाक्ये उत्तरङ्गवद्बहवोऽर्था व्यज्यन्ते, तत्र तावतामनुमानानां क- ल्पने ग्रन्थगौरवापत्ति(गौरवं चेत्यर्थः । मनस्तवेति । मानवती श्रीराधां प्रति कृष्णपक्ष- पातिनी सख्याह । अत्र पादनखरा इत्युक्तेस्तदितराङ्गानां वाससावृत्तिय॑ज्यते मुद्रितने- त्रत्वं चेति । अन्यथा प्रणामाय चरणोपान्तगते कृष्णे तद्वीक्षां सा न सहेत तस्मादुत्था- यान्यत्र व्रजेदिति बोध्यम् । प्रतिबिम्बितं श्लिष्यन्तीत्यनेन विनयवशात्यादप्रान्तं गतस्यापि कृष्णस्य मानभङ्गाद्विना पादस्पर्शाक्षमत्वं ध्वन्यते । अभिधामूलेति । अनेकार्थ. स्यानेकाभिधानशक्तेः । वाचकत्वमभिधा । नियन्त्रिते नियमिते एकतरमात्रस्मरणानु- कूलतां नीते सति । तदुक्तमिति । संयोगः प्रसिद्धयोगः । विप्रयोग: प्रसिद्धसंब- न्धविरहः, विभागरूपो गुणो वा । साहचर्य सहचरता । विरोधिता बाध्यबाधकल, सहानवस्थानं च । अर्थः फलमनन्यसाध्यम् । प्रकरणं वक्तृश्रोतबुद्धिस्थत्वम् । लिङ्ग ग या वा घर ·सामर्थ्यमौचिती देशः कालो व्यक्तिः स्वरादयः । शब्दार्थस्यानवच्छेदे विशेषस्मृतिहेतवः ॥' इति । संनिधिरैकार्थ्यम् । औचिती योग्यता । व्यक्तिः पुनपुंसकादिः । अनवच्छेदे संशये। क्रमेणोदाहरणानि- 'सकौस्तुभो भाति विधुः शेते विधुरकौस्तुभः ।' अत्र कौस्तुभसंयो- गवियोगाभ्यां विष्णौ विधुशब्दस्याभिधा नियम्यते । 'रामलक्ष्मणयोः कीर्तिः' इति साहचर्येण रामशब्दस्य दाशरथौ । 'कर्णार्जुनकृतो रणः' इति विरोधितयार्जुनशब्दस्य गाण्डीविनि । 'स्थाणुः कृष्णागुणामोदी ' इति गुणामोदरूपार्थस्य वृक्षखण्डेऽसंभवा- तेन स्थाणुशब्दस्य शिवे । 'देवो जानाति मे मनः' इति प्रकरणाद्देवशब्दस्य युष्मदर्थे । 'राधिका बाधते नाथ कुपितों मकरध्वजः । इति कोपलिङ्गेन मकरध्व- जशब्दस्य कामे । 'कृष्णोऽयं मुनिवर्योऽस्ति' इति मुनिवर्यशब्दसांनिध्यात्कृष्णशब्दस्य श्रीव्यासे। 'प्रमत्तो मधुना पिकः' इति मदविधानसामर्थ्यान्मधुशब्दस्य वसन्ते । 'प्रमत्ता मधुना रामा' इति तद्विधानयोग्यत्वान्माध्वीके च । संयोगान्यसंबन्धेन परपक्षव्यावृत्तोधर्मः । शब्दस्याव्यभिचरितस्य । संनिधिः सामानाधिक- रण्यम् । इदमेवैकार्थमिति वृत्तिकृता व्याख्यातम् । समानमेकमधिकरणमर्थ इति तौल्यात्। सामर्थ्य तत्करणनियमः । देशकालौ तद्विशेषौ । स्वर उदात्तादिः । विष्णाविति । कौस्तुभसंयोगस्य विष्णावेव प्रसिद्धरनेकार्थस्यापि विधुशब्दस्य तस्मिन्नेवाभिधा नियम्यते । अन्यविधुपदार्थे तत्संयोगाभावात् । वियोगस्तादृशसंबन्धाभावः । तेनापि तत्रैव सा नियम्यते । अभावस्य प्रतियोगिपूर्वकत्वात् । गाण्डीविनीति बाध्यबाधंकतायाम् । सहान- वस्थाने तु 'छायातपौ' इति बोध्यम् । छायाशब्दोऽत्रातपाभावे । कुपितो मकरध्वज इति । मकराकारध्वजसमुद्राभ्यां व्यावृत्तेन समवायसंबन्धवता कोपेन मकरध्वजशब्द- स्याभिधा कामे नियम्यते । पिकमदं वसन्तः करोति, रामामदं तु मध्विति तथोदाहृतम् ।

·२२ काव्यमाला 'चन्द्रो व्योम्नि चकास्त्यसौ' इति देशविशेषाच्चन्द्रशब्दस्य शशिनि । 'चित्रभानुविभात्येषः' इति चित्रभानुशब्दस्य दिने रवौ, निशि त्वग्नौ । 'मित्रो मित्रं च दीप्यते' इति पुनपुंसकरूपया व्यत्या मित्रशब्दस्य सूर्ये सुहृदि च । स्वरस्तु वेद एवार्थविशेषप्रतीतिकृत् , न तु काव्ये । आदिपदादभिन- यादि । यथा- 'एतावत्कुचयुग्मेयमेतावन्नेत्रपङ्कजा । पङ्कजाक्ष भवत्वद्य तव वक्षस्यलंकृतिः ॥' एवं संयोगाचैरनेकार्थशब्दस्य वाचकत्वे नियमितेऽपि वाच्यभिन्नार्थधी- हेतुर्व्यापारः । साभिधामूला व्यञ्जनैव । उदाहरणम्- 'अखिलरसामृतमूर्तिः प्रसृमररुचिरुद्धतारकापालिः कलितश्यामाललितो राधाप्रेयान्विधुर्जयति ॥' अत्र प्रकरणात्कृष्णो वाच्यश्चन्द्रस्तु व्यङ्गयस्तयोरुपमानोपमेयभावश्च । शशिनीति । न तु कर्पूरादौ । दिने रवावित्यादि । दिनरात्र्योर्वतिसूर्ययोर्दीत्य- योगात् । अभिनयः साक्षादिवाकारादिप्रदर्शिका हस्तादिचेष्टा । तेनापि परिमाण- विशेषावच्छिन्नेऽर्थे शब्दानामभिधानं नियम्यते । आदिशब्दादपदेशः । अतिदुर्लभायां क- स्यांचिद्गोपकिशोर्यो संसक्तचेतसा श्रीगोविन्देन तदवाप्तये मुहुरभ्यर्थिता काचित्प्रगल्भा दूती साधितार्था पुरोऽभिनयेन तां दर्शयन्ती कृष्णमाह-एतावदिति । अत्र कुचादीनां पङ्कजकोरकाद्याकारता हस्तचेष्ट्या बोध्यते । एवं संयोगादीनुदाहृत्य प्रकृतां कारिकां व्याचष्टे-एवमिति । वाच्यभिन्नो योऽर्थस्तद्बुद्धिजनको यो व्यापारो वृत्तिः । अखि- लेति । विधुः कृष्णो जयति । अखिलाः शृङ्गारादयः सर्वे रसा यत्र तादृशममृतं पर- मानन्द एव मूर्तिस्तनुर्यस्य । प्रसृमराभिः प्रसरणशीलाभी रुचिभिः कान्तिभी रुद्धा व- शीकृता तारका पालिश्च नायिका येन सः । कलिता स्वसात्कृता श्यामा ललिता च नायिका येन सः । राधायां वृषभानुपुत्र्यां प्रेयानतिशयेन प्रीतिकर्ता । 'इगुपधज्ञाप्रीकिरः कः' इति कर्तरि कस्मरणात् । पक्षे विधुश्चन्द्रः । अखिलोऽखण्डो रस आस्वादो यत्र तादृशं यदमृतं सुधा तन्मयी मूर्तिमण्डलं यस्य सः । प्रसृमराभी रुचिभिः रुद्धा वृता ता- रकाणां पाली श्रेणी येन सः। कलितं स्वीकृतं श्यामाया रात्रेललितं विलासो येन सः। राधायां विशाखानाम्न्यां तारकायामधिकप्रीतिकर्ता । अत्र श्रीकृष्णस्यैव वक्तबुद्धिस्थ- । । ।

·waraHAMIRMIRMALWARRITATARIVARINSTAASTE 4 ३ परिच्छेदः] साहित्यकौमुदी। RADARAN एवं व्यञ्जनां निरूप्य तदाश्रयमाह- तयुक्तो व्यञ्जकः शब्दः तया व्यञ्जनया युक्तः शब्दो व्यञ्जक उच्यते । यत्सोऽर्थान्तरयुक्तथा । अर्थोऽपि व्यञ्जकस्तत्र सहकारितया मतः ॥ १५ ॥ यस्मादर्थान्तराश्रयः सन् शब्दो व्यञ्जकस्तस्मादर्थोऽपि सहकारितया तत्र तथा । शब्दस्य तत्र प्रबला शक्तिरिति व्यञ्जनायास्तन्मूलतया भणितिः ॥ इति भरतसूत्रवृत्तौ साहित्यकौमुद्यां शब्दनिर्णयो नाम द्वितीयः परिच्छेदः । तृतीयः परिच्छेदः । एवं शाब्दी व्यञ्जनां निरूप्यार्थी तां वक्तुमुपक्रमते- अर्थाः प्रोक्ताः पुरा तेषामर्थव्यञ्जकतोच्यते । तेषां वाचकादीनां वाच्यादयोऽर्थाः पूर्वमुक्तास्तद्व्यञ्जकता च । इदानीं सा कीदृशीत्युच्यते । वक्तृबोद्धव्यकाकूनां वाक्यवाच्यान्यसंनिधेः॥१॥ प्रस्तावदेशकालादेवैशिष्टयात्प्रतिभाजुषाम् । योऽर्थस्यान्यार्थधीहेतुापारो व्यक्तिरेव सा ॥ २॥ त्वात् स एव वाच्यः, चन्द्रस्तु व्यङ्गयस्तयोरुपमानोपमेयभावश्च । अत्र केचित्-श्लेष- स्यायं विषयः परिवृत्त्यसहविध्वादिशब्दोपादानात् ,न तु व्यञ्जनस्येत्याहुः । मैवम् । रहस्या- बोधविजृम्भितत्वात् । इदमत्र रहस्यम्-नानार्थेषु यत्रानेकत्र तात्पर्यग्राहकं प्रकरणादि युगपदवतरति नावतरति वा स श्लेषः । यत्र क्रमेण तत्रावृत्तिः । यत्र त्वेकौवावतरति तत्र व्यञ्जनमिति सुष्देवोदाहृतम् । एवमिति । तदाश्रयं व्यञ्जकं शब्दम् । ननूक्तस्थले- ऽर्थस्याव्यञ्जकत्वे कथं शब्दार्थरूपस्य काव्यस्य ध्वनित्वं भवेदित्यत आह-यत्त इति । तथा व्यञ्जको मत इत्यर्थः । तन्मूलतया शब्दमूलतया भणितिर्व्यपदेशः ॥ इति कृष्णान- न्दिन्यां साहित्यकौमुदीटीकायां द्वितीयः परिच्छेदः ॥ एवमिति । तां व्यञ्जनाम् । अर्था इति । पुरेति । 'वाच्यादयस्तदर्थाः स्युः' इत्यत्र । अर्थव्यञ्जकता च 'सर्वेषां प्रायशः' इत्यत्र । अथ सा कीगित्युच्यते-वक्त बोद्धव्येति । बोद्धव्यः प्रतिपादनीयो जनः । अन्तर्भावितणिजर्थोऽयम् । अतो वाच्येन नाभेदः । शोकभीत्यादिभिः कण्ठध्वनिभेदः काकु: । 'काकुः स्त्रियां विकारो यः शोक- ।

·काव्यमाला। वनादिवैलक्षण्यात्प्रतिभाजुषां योऽर्थान्तरजनकोऽर्थत्रयस्य व्यापारः सार्थी व्यञ्जना । बोद्धव्यः प्रतिपाद्यः । काकुव॑नेर्विकारः । अन्यो वक्तृवोध्या- भ्याम् । प्रस्तावः प्रकरणम् । देशो विजनादिः । कालो वसन्तादिः । प्रतिभा वासनाविशेषः । क्रमेणोदाहरणानि- 'मुक्तावली निशि मया' इत्यादि । अत्र हारानयनाय न गतास्यपि तु कृष्णाङ्गसङ्गायैवेति वक्तुर्बोध्यस्य च वैशिष्टयाध्यज्यते । 'हन्त कं दलयन्मन्दं माकन्दं मलयानिलः । आयातः सखि कालेऽस्मिन्नपि नैष्यति माधवः ॥' अत्रेदानीमेष्यत्येवेति सख्युक्तिः काकुवैशिष्टयात् । 'तदा मदीये पतितां कपोले दृष्टिं त्वमन्यत्र न नेतुमीशः । सैवाधुनाहं भगवन्कपोलौ तावेव दृष्टिर्न तु कृष्ण सेयम् ॥' अत्र कपोलप्रतिबिम्बितां वयस्यां पश्यतस्ते दृष्टिादृक् । चलितायां तु तस्यां न तादृक् । अहो प्रच्छन्नकामुकस्त्वमिति वाक्यवैशिष्टयात् । 'यमुनातीरवानीरनिकुञ्जस्तन्वि रञ्जनः । मालतीनर्तनं कुर्वन्सरत्यत्र समीरणः ॥' भीत्यादिभिर्वनेः' इत्यनुशासनात् । वाक्यवाच्याभ्यां सहितस्यान्यसंनिधेरिति बोध्यम् । तेन न द्वन्द्वे एकवद्भावे क्लीवत्वप्रसङ्गः । क्रमेणोदेति । वक्तुरिति । कृष्णानुरा- गित्वमेवोभयोवैशिष्टयम् । हन्तति । मथुरास्थे कृष्णे विरहिणी काचित्स्वसखी पृच्छति। माकन्दमाम्रम् । प्रौढाया भैष्म्या भयात्तदन्तिकस्थां तदतिशयितरूपराशि भामा साक्षा- द्विहाय प्रौढामुखवीक्षणमिषेण तत्कपोलगततत्प्रतिबिम्बमनदृष्टिं हरिं तदपमृतौ सा प्रौ. ढाह—तदेति । पतितां स्खलितपदां माधुर्यपिच्छलत्वात् । सैवाधुनाहं न तु परिवृत्त- रूपगुणा । पूर्व दृष्टिः स्निग्धा निनिमेषा चासीत् । इदानीं विषण्णोद्विग्नाभूदित्यर्थः । अहो इतीयत्कालं गोपनेन गतमित्याश्चर्यम् । अत्र तदाधुनेति । विच्छिन्नं वाच्यं गृह्यते तेनैवे- ङ्गिताभिज्ञानम् । अन्यथातिप्रसङ्गात् । सर्वत्र वाक्यवैशिष्टयसत्त्वात् । ततश्च सखीसांनि- ध्यातिरिक्तसकलसत्वे तादृशदृष्टिविरहस्तदाधुनापदात्मकवाक्यगम्यः सखीसांनिध्याभावस्य स्वप्रयोजकं गमयतीति वाक्यवैशिष्टयोदाहृतिः । ललितमाधवानुसारीदं पद्य बोध्यम् । यमुनेति । राधा विशाखा आह । अत्र मालतीनर्तकसमीररूपविशेषणप्रकाशिताद्वा- ·३ परिच्छेदः] साहित्यकौमुदी। अत्र 'इह सुरतार्थ प्रविश' इति वाच्यवैशिष्टयात् । 'इध वुन्दावणमज्जे णिसङ्कणीसुत्तमोरमअणिअरो। अलिमेत्तभुत्तकुसुमो रमणिज्जो जामुणो कुञ्जो ॥ अत्र मयूरादीनां निःसुप्तत्वादिना विजनोऽयं देशः सुरताह इत्यन्यसं- निधिवैशिष्टयात् । 'मुक्तावली निशि मया-' इत्यादि । अत्र कृष्णाङ्गस- ङ्गाथै तया त्वं प्रेषितासीति प्रकरणवैशिष्ट्यात् । 'मम समीचीना कापि सखी छद्मना त्वदन्तिकं प्रेषणीया, त्वया तु सा तोषणीया' इति प्राक् प्रस्तावः । 'जउणासीअरसिसिरा कमलवणी पवणधुअकिसलअग्गा । जह वल्लीघरपल्ली धण्णा पेक्खन्ति तं देसम् ।।' अत्र कृष्णेन सह तत्र मां संगमयेति सखी प्रति निजेच्छाव्यक्तिर्दे- शवैशिष्टयात् । 'एण्हि जलहरसमये रअणिज्जा रअणवलहीओ। णिवडन्तवारिधारा गहीरतरमुहरगब्भकुहराओ॥' अत्र कृष्णमानेष्यामीति संकेतमिङ्गितेन पृच्छती दूती प्रति नाधुना कुञ्जो रम्यः, किंतु भवनमेवेति कालवैशिष्टयात् । आदिना चेष्टाप्रसिद्ध्योः । उदाहरणम्-'एतावत्कुचयुग्मेयम्' इत्यादि । अत्र कुचादीनां कमलको- रकाद्याकारता हस्तादिचेष्टावैशिष्टयात् । च्यस्य कुञ्जस्य वैशिष्टयादेव रतार्थमिह प्रविशेति वक्तुराशयो व्यज्यत इत्यर्थः । इध बु. न्देति । प्राग्वत् । इह वृन्दावनमध्ये निःशङ्कनिःसुप्तमयूरमयनिकरः । अलिमात्रभुक्त- कुसुमो रमणीयो यामुनः कुञ्जः ॥' [इति च्छाया।] अत्रेति। संनिहितोऽन्योन्यसंनिधिः स चात्र वाच्यार्थे प्रत्युदासीनो व्यङ्गयार्थजीवातुः । सकेतार्थी कृष्णस्तत्सखो वा बोध्यः । जनान्तरसंनिधौ तु नैवमिति तद्वैशिष्टयम् । मुक्तावलीति । शशिकलायाः कृष्णस्पृ- हणीयाङ्गत्वमेव प्रस्ताववैशिष्टयम् । तदाह-ममेति । जउणेति । 'यमुनासीकरशि- शिरा कमलवनी पवनधूतकिसलयाना । यत्र वल्लीगृहपल्ली धन्याः पश्यन्ति तं देशम् ॥' [इति च्छाया।] अत्र मन्दसुगन्धशीतलपवनसेवितलतामयत्वरूपदेशवैशिष्टयाद्वक्तृवैशि- ट्याच्च तादृशनिजाभिलाषप्राकट्यं व्यङ्ग्यम् । एण्हिमिति । 'इदानीं जलधरसमये रम- मणीया रत्नवलभ्यः । निपतद्वारिधारा गभीरतरमुखरगर्भकुहराः ॥' [इति च्छाया।]

·काव्यमाला। 'करकिसलयलीलाम्बुजनिमीलनोन्मीलनातिकुतुकिन्या । दक्षिणमक्षि मुरारेः पिधीयते मुच्यते च सिन्धुजया ॥ अत्र हरेर्दक्षिणं नेत्रं सूर्यात्मकमिति प्रसिद्धिवैशिष्टयात् । शब्दप्रमाणवेद्योऽर्थों व्यनत्त्यर्थान्तरं यतः। अर्थस्य व्यञ्जकत्वे तच्छब्दस्य सहकारिता ॥३॥ यस्माच्छब्दबोध्य एवार्थोऽर्थान्तरं व्यञ्जयत्यतः शब्दस्यापि तत्रोपका- रिता, किं त्वर्थस्य तत्र प्राधान्यादार्थी व्यञ्जनेति भणितिः ॥ इति भरतसूत्रवृत्तौ साहित्यकौमुद्यामर्थनिर्णयो नाम तृतीयः परिच्छेदः । चतुर्थः परिच्छेदः । अथ दोषगुणालंकारान्परत्र वक्ष्यन्पूर्व तदाश्रयभूतान्काव्यभेदान्प्रप- ञ्चयति- अविवक्षितवाच्यो यस्तत्र वाच्यं भवेद्यनौ । अर्थान्तरे संक्रमितमसन्तं वा तिरस्कृतम् ॥ १॥ उत्तमकाव्यरूपो ध्वनिविभेदः-लक्षणामूलोऽभिधामूलश्चेति । तयोराचं विभजति-अविवक्षितेति।लक्षणामूलत्वादविवक्षितं बाधितं वाच्यं यत्र तस्मि- न्नविवक्षितवाच्याख्ये ध्वनौ वाच्यं द्वेधा । उपादानलक्षणायां सत्यामनुपयो- गादर्थान्तरे परिणतम् । लक्षणलक्षणायां त्वत्यन्तानुपपत्तेरत्यन्ततिरस्कृतं च । अत्रासारवर्षित्वरूपकालवैशिष्टयात् सवक्तृवैशिष्टयात् तत्तयज्यते । करेति । लक्ष्मी- सख्यो मिथो वदन्ति । सिन्धुजया लक्ष्म्या । यद्यप्येकस्मिन्नुदाहरणे भेदान्तराण्यपि सन्ति तथापि निःसंदेहत्वप्रतिपत्तये पृथक्पृथगुदाहृतमिति बोध्यम् । नन्वर्थमात्रस्य व्य- जकत्वे शब्दार्थरूपस्य काव्यस्य व्यञ्जकत्वमसिद्धमित्यत आह-शब्दप्रमाणेति ॥ इति कृष्णानन्दिन्यां साहित्यकौमुदीटीकायां तृतीयः परिच्छेदः ॥ धर्मिणि काव्ये सामस्त्येन निरूपिते तद्धर्माणां दोषगुणालंकाराणां हेयोपादेयता ज्ञातुं शक्या । यथा-श्रुतिकटुत्वं दोषः शृङ्गारादिरसध्वनौ हेयः । रौद्रादिरसध्वनौ चित्रभेदे चाहेय एव । माधुर्यादिर्गुणः शृङ्गारादिरसध्वनावुपादेयः । रौद्रादिरसध्वनावनुपादेय एव । यमकादिरलंकारोऽपि रसादिध्वनावनुपादेयश्चित्रभेदे तूपादेय एवेत्येतदर्थे काव्यभेदान्परि- च्छेदत्रयेण निरूपयति-अथेत्यादिना । अविवक्षितेति । वाच्यो जात्यादिधर्माणां धर्मी । उत्तमेति । 'इदमुत्तममतिशयिनि' इत्यत्र दर्शित इत्यर्थः । तयोराद्यमिति । । - ।

·२७ ४ परिच्छेदः] साहित्यकौमुदी। क्रमेणोदाहरणे- 'ब्रुवे त्वामहमत्रास्ति संहतिर्विदुषामतः । कीर्तयन्हरिमात्मीयां धियं धृत्वा स्थितिं कुरु ॥' अत्र वचनादेर्मुख्यार्थस्यानुपयोगादुपदेशादिरूपेऽर्थान्तरे परिणतिः । आदरग्राह्यत्वादि फलम् । 'स्मेरां भङ्गीत्रयपरिचितां साचिविस्तीर्णदृष्टि वंशीन्यस्ताधरकिसलयामुज्ज्वलां चन्द्रकेण । गोविन्दाख्यां हरितनुमितः केशितीर्थोपकण्ठे मा प्रेक्षिष्ठास्तव यदि सखे बन्धुसङ्गेऽस्ति रङ्गः ॥ अत्र बन्धुसङ्गे रङ्गश्चेन्मा प्रेक्षिष्ठा इति वाच्योऽर्थः, तं विहाय तामेव प्रेक्षस्वेति वैपरीत्यभाक् । प्रेक्षणात्यावश्यकत्वं फलम् । द्वितीयं विभजति- विवक्षितं चान्यपरं वाच्यं यत्रापरस्तु सः। अभिधामूलत्वाद्वाच्यं यत्र विवक्षितमबाधितमन्यपरं व्यङ्गयोपसर्जनी- । सूचीकटाहन्यायप्राप्तैरिति भावः । ब्रुवे त्वामिति । शिष्यं गुरुराह । अत्रेति । ब्रुव इत्यनुपयुक्तार्थम् अनुपादानेऽपि वचनक्रियाप्रतीतेः । अत उपदेशत्वं लक्ष्यं तत्र वाच्यार्थः सं- क्रमितः । आदरग्राह्यत्वं फलम् । एवं त्वामह मितिपदे अप्यनुपयुक्तार्थे । संबोध्यतयैव युष्मदर्थस्य वचनकर्मत्वावगमात् । ब्रुवे इत्युत्तमपुरुषेणैवास्मदर्थस्य तत्कर्तृत्वावगमात् । अतस्ताभ्यां लक्ष्ययोरुपदेश्याप्तत्वयोस्तद्वाच्यौ संक्रमितौ । अवश्यवाच्यहिताहितत्वमनु- लक्ष्यवचस्त्वं च फलम् । संहतिरिति मिथः सापेक्षत्वं लक्ष्यम् । तद्वाच्यस्तत्र संक्र- मितः आशु विपक्षदूषकत्वं सर्वप्रायैकपक्षत्वं च फलम् । कीर्तयन्हरिमिति स्थापन नित्यगुणविग्रहत्वं च लक्ष्यं तद्वाच्यौ तत्र संक्रमितौ सर्वोत्तमत्वं सर्वोपास्यत्वं च फलम् । आत्मीयाया एव धियः सर्वैर्धारणादनुपयुक्तार्थेन तत्पदेन पराप्रतार्यत्वे लक्ष्ये त- द्वाच्यं संक्रमितम् । फलं त्वदुष्टपक्षोद्भावन मिति संक्षेपः । वृन्दावने गोविन्दं वीक्ष्य म- थुरां व्रजता केनचित्पथि मिलितः कश्चिदुपदिश्यते-स्मेरामिति । स्मरशब्दस्य तनु- विशेषणत्वात् सर्वावयवावच्छेदेन स्मितं बोध्यते । परमकमनीयत्वं व्यङ्ग्यम् । अत्र तादृशविशेषणवैशिष्टयेन कीय॑मानायास्तनोक्षिणनिषेधका मा प्रेक्षिष्टा इत्यादयः शब्दाः स्वार्थान्वयमलभमानाः स्वार्थविपरीतार्थ लक्षयन्ति । स च वृत्तौ तथैव योजितः । तं ।

·काव्यमाला । SAnanthame भूतं च स विवक्षितान्यपरवाच्यो नाम ध्वनिः । इह वाच्योऽर्थः खं रूपं प्रत्याययन्नेव व्यङ्गयस्य प्रकाशकः, दीप इव घटस्य । स च द्विभेद इत्याह- कोऽप्यलक्ष्यक्रमव्यङ्गयो लक्ष्यव्यङ्गन्यक्रमः परः ॥२॥ अलक्ष्येति । न खलु विभावादयो रसः, किं तु रसस्तैरभिव्यज्यत इ- त्यस्ति यद्यपि क्रमस्तथापि स न लक्ष्यते, लाघवात् । युगपत्पद्मपत्रशत- वेधवत् । रसभावतदाभासभावशान्त्यादिरक्रमः। भिन्नो रसाधलंकारादलंकार्यतया स्थितः ॥३॥ आदिशब्दादुदयसंधिशबलत्वानि । स चालंकार्यतया स्थितो रसादि- रलंकाररूपात्तस्माद्भिन्नोऽसंलक्ष्यक्रमः । अयमर्थः-अलंकार्योऽलंकारश्चेति रसादिदे॒धा । यत्र चित्तविश्रान्तिधामत्वादशी तत्रालंकार्यः । स च रस- निरूपणे दर्शयिष्यते । यत्र वाक्यार्थो मुख्यो रसादिरङ्गत्वादमुख्यस्तत्र त्वलंकारो रसवदादिः । स च गुणीभूतव्यङ्गयनिरूपणे दर्शयिष्यत इति । तत्र रसखरूपमाह- कारणान्यथ कार्याणि सहकारीणि यानि च । रत्यादेः स्थायिनो लोके तानि चेन्नाट्यकाव्ययोः ॥४॥ विभावा अनुभावास्तत्कथ्यन्ते व्यभिचारिणः । व्यक्तः स तैविभावाद्यैः स्थायी भावः स्मृतो रसः ॥५॥ लोके रत्यादेः स्थायिनो यानि ललनोद्यानप्रभृतीनि कारणादीनि तानि यदि काव्यादौ निबध्यन्ते तदा तत्तच्छब्दवाच्यतां हित्वा विभावनादिव्या- पारवत्त्वादलौकिकविभावादिशब्दवाच्यानि भवन्ति । स च स्थायी साधा- रङ्गम् । तां तनुम् । द्वितीयमभिधामूलध्वनिम् । स चेति । कोऽपीति । एक इ- त्यर्थः । लाघवात् शैठ्यात् । रसभावेति । रसश्च भावश्च तयो रसभावयोरामासौ च भावशान्तिश्च ता आदयो यस्य स व्यङ्गयोऽक्रमः । अलक्ष्यक्रम इत्यर्थः । मध्यमपद- लोपी समासः । रसादिरङ्गत्वादिति । 'प्रधानेऽन्यत्र वाक्यार्थे यत्राङ्गं तु रसादयः । काव्ये तस्मिन्नलंकारो रसादिरिति मे मतिः ॥ इति हि स्वीकृतम् । तत्र रसस्वरूप. मिति । व्यक्त इति । व्यक्तिश्चर्वणेति पर्यायः । सा च विशेषणम् । तथा च व्यक्ति- ·RAN ४ परिच्छेदः] साहित्यकौमुदी। २९ रण्येन प्रतीतैस्तैरभिव्यञ्जितः सभ्यानां वासनात्मना संस्थितस्तेनैव सर्वहृ- संवादी चर्वणैकप्राणो विभावादिपरामर्शावधिजीवितो बहिरन्तश्च परिस्फु- रन्सर्वाङ्गमिवालिङ्गन्नानन्दसिन्धुमिवावगाहयन् विगलितवेद्यान्तरोऽलौकि- कचमत्कारकारी शृङ्गारादिको रसः स्मर्यते । एवमन्यत्राप्युक्तं मुनिना- 'विभावानुभावव्यभिचारिसंयोगाद्रसनिष्पत्तिः' इति । अस्यार्थः-विभावयत्युत्पादयति रत्यादिमिति विभावो निमित्तकार- णम् । स चालम्बनोद्दीपनभेदावेधा । यदुक्तमाग्नेये- 'विभाव्यते हि रत्यादिर्यत्र येन विभाव्यते । विभावो नाम स द्वेधालम्बनोद्दीपनात्मकः ॥' इति । आद्योऽपि द्वेधा—विषयाश्रयभेदात् । यमुद्दिश्य रत्यादिः प्रवर्तते सोऽस्य विषयः । आश्रयस्तु तदाधारः । यत्तु तमुद्दीपयति तद्वनाभ्रविद्युत्प्रभृत्यु- द्दीपनम् । अनु पश्चाद्भावो यस्य सोऽनुभावः कार्यम् । स च द्वेधा-स्तम्भादिः मितकटाक्षादिश्चेति । तदुक्तम्- 'ते स्तम्भस्वेदरोमाञ्चाः स्वरभङ्गोऽथ वेपथुः । वैवर्ण्यमथुप्रलय इत्यष्टौ सात्विकाः स्मृताः ॥ स्मितं गीतं कटाक्षश्च भुजक्षेपश्च हुंकृतिः । तनुमोटनजृम्भादिश्चानुभावः प्रकीर्त्यते ॥' इति । विशेषेणाभिमुख्येन स्थायिनं प्रति चरतीति व्यभिचारी । संचारयति विशिष्टः स्थायी रस इत्यर्थः । एवमस्याः कार्यत्वोक्तिः संगच्छते । तेनैव साधारण्येनैव । स्मर्यते वतिपुराणादौ परमर्षिचरणैः तदनुसारिभिरपरैश्च निबन्धकृद्भिः । एवमिति। अन्यत्र ग्रन्थान्तरे । मुनिना भरतेनैव । विभावयतीति । उत्पादयति वासना- त्मना संस्थितान् रत्यादीनास्वादाङ्कुरयोग्यतां नयतीत्यर्थः । भाव उत्पत्तिः । स च द्वेधेति । स्तम्भादयः स्वतः प्रवर्तन्त इति सात्त्विकाः । स्मितादयो बुद्धिपूर्वका उत्पद्यन्त इत्यनुभावाः कथ्यन्ते कैश्चित् । स्वतो धीपूर्वकत्वं चेति धर्मभेदार्मिभेदः । श्रीमता मुनीन्द्रेण तु भावोधकत्वरूपधर्मैक्यादुभयेऽप्यनुभावाः संमता इति बोध्यम् । विशेषे- ·३० काव्यमाला। भावस्य गतिमिति संचारी चैष रत्यादेः सहायभूतो निर्वेदादिः । एषां सं- योगात्स्थायिनि संबन्धाद्रसस्य निष्पत्तिरभिव्यक्तिप्तिः पुष्टिश्च क्रमादिति । स च रसो नानुकार्यादौ-लौकिकत्वात्पारिमित्याद्भयादिसद्भावाच्च । न चानुकादौ-जीविकार्थमनुकृत्यादौ प्रवृत्तेः । किं तु सभ्येष्वेव सवा- सनेषु-तत्तन्निबन्धनचातुरीभिस्तत्रालौकिकत्वप्राप्तेः । कि च-अलौकिकी हि रसस्थितिः । यत्र विभावादयोऽपरिज्ञातवि- शेषाः साधारण्येन स्फुरन्ति । यदुक्तं मुनिना- 'शक्तिरस्ति विभावादेः कापि साधारणीकृतौ । प्रमाता तदभेदेन खं यया प्रतिपद्यते ॥' र इति । साधारण्यं च स्वपरसंबन्धनियमानिर्णयः । यस्मान्नृणामप्यविलङ्घf. नादौ प्रवृत्तिः सभ्यानां त्रपातकाद्यनुदयश्च । यदुक्तम्- 'स रत्यादिविभावाद्यैरेकीभावमयोऽपि सन् । ज्ञप्ततत्तद्विशेषश्च तत्तदुद्भेदतो भवेत् ॥' इति । र त । पा णेति । संबन्धादिति । विभावनोत्पाद्योत्पादकभावरूपात् । अनुभावेन गम्यगमक- भावरूपात् । व्यभिचारिणा पोध्यपोषकभावरूपाच्चेत्यर्थः । 'रसस्य निष्पत्तिरुत्पत्तिरभि- व्यक्तिः पुष्टिश्चे' इति भट्टलोल्लटः । 'स्थायिनो विभावादिभिः सह व्यङ्ग्यव्यजकभावात् संबन्धात् । विभावादीनां मिथः संपर्करूपाद्वा रसस्य निष्पत्तिरभिव्यक्तिः' इत्यभिनव- य गुप्तः । स चेति । अनुकार्योऽभिनेयः । आदिनाभिधेयश्च नलादिः । लौकिकत्वात् प्राकृतत्वात् । पारिमित्यात परिच्छेदात् । भयं च शत्रुकृतं कालकृतं च । अनुकर्ताभिनेता । आदिशब्दादभिधाता च । अनुकृतिरभिनयः । आदिशब्दादभि- धानं च । तत्तदिति काव्यनिबद्धचातुरीमहिम्ना विभावादावलौकिकत्वादिस्फुरणादि. त्यर्थः । किंचेति । अपरिज्ञातो विशेषो दमयन्ती त्वादिर्येषाम् । स्फुरन्ति कामिनी- त्वादिसामान्येनेत्यर्थः । स्वपरेति । स्थाय्यनुभावादीनां संबन्धिविशेषानवच्छेदः । तेन लो ममैव, न ममैवेति, परस्य न, परस्य चेत्यसाधारण्यं विहाय सर्वसाधारण्येन स्थायिभा- वाद्याः प्रतीयन्ते । यस्मादिति । साधारण्यादित्यर्थः । न चैवमिति । तथापि मि साधारण्ये सत्यपि । तत्तदुद्भेदतस्तेषां विभावादीनामुद्भासात् । यथा च मूल सिद्धा- च ।

·४ परिच्छेदः] साहित्यकौमुदी। ननु रत्यादीनां चित्तावस्थाविशेषत्वाद्विभावादिसंभिन्नानां तेषां कथमा- नन्दात्मकरसरूपतेति चेत्, उच्यते । आत्मैवानन्दांशे विभावादिभिर्म- नावरणस्तव्यञ्जितरत्याचवच्छिन्नस्तत्संनिभश्च रसस्तस्मान्न काप्यनुपपत्ति- रिति लोके । यत्र तु भगवदतिरेव विभावादिसंभिन्ना रसस्तत्र रते दि- नीसंविद्वृत्तिभूतत्वात्तदालम्बनादीनां च ज्ञानसुखात्मकत्वात् । हासादीना- मपि रत्यनुगृहीतत्वात्तथाभूतरसरूपता सुसिद्धैव लौकिकत्वादिहेतुविरहा- दिहानुकार्यादिष्वपि रसः । अपि च विभावादेः किंचिन्मात्रस्य यत्र स्थि- तिस्तत्रान्यसमाक्षेपात्पूर्तिः । लक्ष्याण्यूह्यानि । अथ तद्विशेषानाह- शृङ्गारहास्यकरुणरौद्रवीरभयानकाः। बीभत्साद्भुतसंज्ञौ चेत्यष्टौ नाव्ये रसाः स्मृताः ॥ ६॥ तत्र संभोगो विप्रलम्भश्चेति शृङ्गारस्य द्वौ भेदौ । तत्रानुरक्तयोनो- रन्योन्यालिङ्गनादिहेतुभूता रतिर्विभावादिसंयोगात्संभोगः । स च मिथो वीक्षाश्लेषाधरचुम्बाद्यनन्तभेदत्वादपरिच्छेद्य इत्येक एव गण्यते । - upda न्तेन सहाविरोधः । नन्विति । संभिनानां मिलितानाम् । अयमाशयः-'चित्तस्या- हंकार्यत्वाद्विकारभूतो रत्यादिः स्थायी नानन्दात्मा, तद्विभावभूतो ललनावनाभ्रप्रभृतिरपि पञ्चभूतात्मैव । तथा च--सर्व जडमेवेति नानन्दरूपतारसस्य इति । अत्र समाधिः- उच्यते इति । ज्ञानानन्दरूपो ह्यात्माविद्यया संवृतस्तस्यानन्दांशे या संवृतिः सा स्वभावनाप्रचलैविभावैविभज्यते तद्यञ्जितया स्वरत्या संवलित आनन्दः प्रसरतीति रस- स्यानन्दरूपतेति भावः । यत्र त्विति । भगवद्रतिरूपा भक्तिरानन्दात्मा । 'आनन्द- घना विज्ञानघटना सच्चिदानन्दैकरसे भक्तियोगे तिष्ठति' इति श्रुतेः । तद्विभावभूतानां च स्वप्रकाशचिदानन्दरूपत्वम् । 'तमेकं गोविन्दं सच्चिदानन्दविग्रहम् । श्रीः पराकृतिः प्रोक्ता चेतना विष्णुसंश्रया । सत्त्वं तत्वं परत्वं च तत्वत्रयमहं किल ॥ त्रितत्वरूपिणी सापि राधिका मम वल्लभा। पञ्चयोजनमेवास्ति वनं मे देहरूपकम् ॥' इत्यादिश्रुतिस्मृतिभ्यः। ऊह्यानीति। 'त्वन्मुखं यदि मुग्धाक्षि मुद्रिता शशिनः कथा। त्वन्नेत्रे यदि रम्भोरु शोच्यमम्भोरुहं बहु॥' अत्र नायिकारूपो विभावो वर्णितः । अनुभावसंचारिणोस्त्वाक्षेमात्सामग्रीकात्य॑म् ।

·३२ काव्यमाला। यथा- 'धृते पाणिद्वन्द्वे झटिति झणितं रत्नवलयै- हृते नीविग्रन्थौ मुखरितममन्दं रसनया । प्रियायाः खानन्दप्रतिहतधियः किं त्वपघनो घनोत्तृष्णं कृष्णं प्रतिसमतनोत्तर्जनमिव ॥' अत्र मिथो रतिः स्थायी । कृष्णः प्रिया च मिथस्तदालम्बनः । उद्दी- पनं मिथोलावण्यादि विजनस्थानादि च । अनुभावो हस्तग्रहादिः । व्य- भिचारी श्रमजाड्यादिः। यथा वा- 'दो| संयमितः पयोधरभरेणापीडितः पाणिजै- राविद्धो दशनैः क्षताधरपुटः श्रोणीतटेनाहतः । हस्तेनानमितः कचेऽधरसुधापानेन संमोहितः कान्तः कामपि तृप्तिमापतदहो कामस्य वामा गतिः ॥' यूनोरयुक्तयोयुक्तयोर्वा रतिरभीष्टालिङ्गनाद्यलाभात्प्रकृष्टा विभावा- दियोगाद्विप्रलम्भः । स च पूर्वरागमानप्रवासप्रेमवैचित्र्यभेदाच्चतुर्विधः । संगमात्पूर्व दर्शनादिजा रतिः पूर्वरागः । त यथा- 'इन्दीवरोदरसहोदरमेदुरश्री सो द्रवत्कनकवृन्दनिभं दधानः । आमुक्तमौक्तिकमनोहरहारवक्षाः कोऽयं युवा जगदनङ्गमयं करोति ॥' पा Mausam त्य । नायकनारब्धं संभोगमुदाहरति-धृत इति । प्रिययो रजनीवृत्तमिदं सखी प्रति स- ख्याह-झणितं मुखरितमिति च भावे निष्ठा । अपघनोऽङ्गम् । अथ नायकयारब्धं तमाह- दोामिति । ललिताद्याः सख्यः प्रेष्ठयोश्चेष्टां जालिकारन्ध्राद्विदित्वा मिथः कथ- यन्ति । कान्तः श्रीहरिः । विभावनाविशेषोक्तिर्वालंकारः । अर्थान्तरन्यासश्चैत्यनुग्रा- ह्यानुप्राहकभावः । यूनोरिति । प्रकृष्टा प्रकर्ष प्राप्ता । रतिद्वैधा-कान्तविषया का- ताविषया च । तत्राद्यां दर्शयति–इन्दीवरेति । विशाखां श्रीराधाह । आमुक्तानि प्रथितानि मौक्तिकानि तैमनोहरो हारो यत्र तथाभूतं वक्षो यस्य सः । अनङ्गमयं लो । । मि ·४ परिच्छेदः]] साहित्यकौमुदी। यथा वा- 'कनकाद्रिनिकेतकेतकी कलिता कल्पकलेवरद्युतिः। हृदि सा मुदिरालिमेदुरे चपला मां किमलं करिष्यति ॥' एकत्र सतोरनुक्तयोरपि यूनोरभीष्टालिङ्गनादिविरोधी भावो विभावा- दियोगान्मानः। स चेाप्रणयहेतुको द्वेधा । तत्र प्रेयसा विपक्षादेवैशिष्ट्ये पूर्वः । यथा- BANG Immedaman 'राधामोहनमन्दिरादुपगतश्चन्द्रावलीमूचिवा- राधे, क्षेममिहेति तस्य वचनं श्रुत्वाह चन्द्रावली । कंस, क्षेममये विमुग्धहृदये कंसः क्व दृष्टस्त्वया राधा वेति विलजितो नतमुखः स्मेरो हरिः पातु वः ॥' परस्तु प्रेमस्वाभाव्यात् । यदुक्तम्- 'नदीनां च वधूनां च भुजङ्गानां च सर्वदा । प्रेम्णामपि गतिर्वका कारणं तत्र नेष्यते ॥' इति । यथा- 'अहमिह विचिनोमि त्वद्विरैव प्रसून कथय कथमकाण्डे चण्डि वाचंयमासि । विदितमुपधिनालं राधिके, शाधि केन प्रियस खि, कुसुमेन श्रोत्रमुत्तंसयानि ॥' सङ्गविच्युतिः प्रवासः। अनङ्गाविष्टम् । जगत् तद्वतितरुणीः । अथ द्वितीयं दर्शयति-कनकेति । कृष्णोक्तिः । केतक्याः कनकाद्रिप्रभवत्वेन सुष्टुगौरिमलाभः । तां विना मम रूपयौवनसंपत्तिरपार्थवेति भावः । एकत्रेति । एकस्मिन्स्थान इत्यर्थः । वैशिष्टये उत्कर्षे । श्रीकृष्णचन्द्रावल्यो- रुक्तिप्रत्युक्ती बिल्वमङ्गलोऽनुवदति-राधेति । राधाया यन्मोहनमन्दिरं तस्मादि- त्यर्थः । अत एव सर्वत्र राधामयतावभासः । राधे इति चन्द्रावली प्रति संबोधनम् । कंसेति तु कृष्णं प्रति । मच्छत्रुनाम्ना यथाहं त्वया संबोधिता, तथा त्वच्छत्रुनान्ना त्वं मया संबोध्यसे इति भावः । अहमिति । श्रीकृष्णोक्तिः । उपधिना कपटेन । शाधि अनुशिक्षय । सङ्गविच्युतिरिति । तथेति । निमित्तनैमित्तिकयोस्क्योपचारादि- , - - ·काव्यमाला। meelamma । REMEDALIOR तज्जत्वाद्विप्रलम्भोऽपि तथोच्यते । स च किंचिहूरसुदूरगमनात् द्वेधा । तत्राद्यो यथा- 'धन्याः स मूढमतयोऽपि हरिण्य एता या नन्दनन्दनमुपात्तविचित्रवेषम् । आकर्ण्य वेणुरणितं सहकृष्णसाराः पूजां दधुर्विरचितां प्रणयावलोकैः ।।' यथावा- 'मधुरया गिरा वल्गुवाक्यया बुधमनोज्ञया पुष्करेक्षण । विधिकरीरिमा वीर मुह्यतीरधरशीधुनाप्याययख नः ॥' द्वितीयस्तु भावी भवन्भूतश्चेति त्रिधा । क्रमेणोदाहरणानि- 'एष क्षत्ता ब्रजनरपतेराज्ञया गोकुलेऽस्मि- न्बाले प्रातनगरगतये घोषणामातनोति । दुष्टं भूयः स्फुरति च बलादीक्षणं दक्षिणं मे तेन वान्तं स्फुटति चटुलं हन्त भाव्यं न जाने ॥' 'अहो विधातस्तव न क्वचिद्दयासंयोज्य मैत्र्या प्रणयेन देहिनः । तांश्चाकृतार्थान्वियुनङ्ग्यपार्थकं विचेष्टितं तेऽर्भकचेष्टितं यथा ॥' 'ताः किं निशाः स्मरति यासु तदा प्रियाभि- वृन्दावने कुमुदकुन्दशशाङ्करम्ये । रेमे क्वणचरणनूपुररासगोष्ठया- मस्माभिरीडितमनोज्ञकथः कदाचित् ॥' त्यर्थः । धन्या इति । गोप्यो मिथ आहुः । या हरिण्यो वेणुरणितमाकर्ण्य नन्दनन्दनं प्रति पूजां दधुः । मधुरयेति । कृष्णेऽन्तर्हिते गोप्यस्तं समवेता गायन्ति । हे वीर, आप्याययस्व तृप्ताः कुरु । एष क्षत्तेति । मुरारेमथुराप्रस्थानं संभावयन्ती काचिद्वय- स्थामाह । भाव्यं भविष्यवृत्तम् । मथुरां गच्छति कृष्णे गोप्यो विधातारमाक्रोशन्ति- अहो इति । मैत्र्या हिताचरणेन । प्रणयेन प्रेम्णा । अकृतार्थानप्राप्तभोगान् । वि- युनहि वियुक्तान्करोषि । तस्मान्न तावत्तव दया । मूर्खश्च त्वमित्याहुरपार्थकमिति । ताः किमिति । माथुरमुद्धवं प्रति गोपीनां प्रश्नः । कुमुदैः कुन्दैः शशाङ्केन च रम्ये वृन्दावने, कणन्ति चरणनूपुराणि यत्र तथाभूतायां रा गोष्टयाम् । अस्माभिः प्रियाभिरी- । । ।

·४ परिच्छेदः] साहित्यकौमुदी। प्रियसांनिध्येऽपि रागवाभाव्याद्विश्लेषधियातिः प्रेमवैचित्यम् । यथा- 'कुररि विलपसि त्वं वीतनिद्रा न शेषे खपिति जगति राज्यामीश्वरो गुप्तबोधः । वयमिव सखि कच्चिद्गाढनिर्भिन्नचेता नलिननयनहासोदारलीलेक्षितेन ।' विप्रलम्भोऽयमानन्दात्मैव ह्लादिनीसंवित् वृत्तिभूतरतिमयत्वात्। तथापि दुःखादिशब्देनोल्लेखस्तस्य लवणार्द्रकभक्षणादिव दुःसहत्वात्, न तु प्र- तिकूलवेद्यत्वादिति। एष शृङ्गारो वारणादियोगे प्रकृष्यति यदुक्तं मुनिना- 'बहु वार्यते यतः खलु यत्र प्रच्छन्नकामुकत्वं च । या च मिथो दुर्लभता सा परमा मन्मथस्य रतिः॥' इति । रुद्रेण च- 'वामता दुर्लभत्वं च स्त्रीणां या च निवारणा । तदेव पञ्चबाणस्य मन्ये परममायुधम् ॥' इति । डिता स्तुता मनोज्ञा कमनीया कथा यस्य सः । तदा यासु निशासु रेमे ताः कदाचि- कृष्णः किं नु स्मरति न वेति । प्रियेति । विश्लेषधिया विच्छेदभ्रान्त्या । प्रेमवै- चित्यवत्यः पट्टमहिष्यः कुररी वीक्ष्य वदन्ति—कुररीति । हे कुररि, ईश्वरो द्वारकानाथो भगवान्स्वपिति, त्वं तु तनिद्रामपनयन्ती विलपसि न शेषे न स्वपिषि । तदनुचितमि- त्यर्थः । अथ वा तवापि न दोष इत्याशयेनाहुः । नलिननयनस्य तस्य हासेन सहितं यदुदारलीलेक्षितं तेन कदाचिगाढं निर्विद्धचेतास्त्वमसि । विप्रलम्भः शृङ्गारपुष्टिकृदेव, न तु शृङ्गाररसत्वं तस्येति केचिदाहुः। तानिराकुर्वन्नाह-विप्रलम्भोऽयमिति । दुः- खादिशब्देनेति । गोप्यः कृष्णे वनं याते इत्यादौ निन्युर्दुःखेन वासरानित्यादि । आ- दिपदादुष्णक्षीरतप्तेक्षुस्वादनं ग्राह्यम् । एष इति । वारणमत्र परोढालम्बनकत्वादि- त्येके, स्वोढालम्बनकत्वेऽपि शर्मिष्ठारताविव तत्संभवेदित्यन्ये । एवमेव संमतियुगलं व्याचक्षते-यदुक्तामिति । ग्रन्थान्तरे इति ज्ञेयम् । मुनिना भरतेन । बहिति । यतो रतेर्हेतोः । यत्र रतौ सत्यां या च रतिमिथोदुर्लभतामयी। रुद्रेण तदाख्येनाचा- ·काव्यमाला। NER MMAMANAND अथ हास्य 'यास्याम्यस्य न भीषणस्य सविधं जीर्णस्य शीर्णाकृते- मतिर्नेष्यति मां पिधाय कपटादाधारिकायामसौ । इत्युक्त्वा चकिताक्षमद्भुतशिशावुद्वीक्षमाणे हरौ हास्यं तस्य निरुन्धतोऽप्यतितरां व्यक्तं तदासीन्मुनेः ।। करुणः 'तं नागभोगपरिवीतमदृष्टचेष्ट- मालोक्य तत्प्रियसखाः पशुपा भृशार्ताः । कृष्णेऽर्पितात्मसुहृदर्थकलत्रकामा दुःखाभिशोकभयमूढधियो निपेतुः ॥' रौद्रः- 'हरौ श्रुतिशिरःशिखामणिमरीचिनीराजित- स्फुरच्चरणपङ्कजेऽप्यवमति व्यनत्यत्र यः । अयं क्षिपति पाण्डवः शमनदण्डघोरं हठा- त्रिरस्य मुकुटोपरि स्फुटसुदीर्य सव्यं पदम् ॥' वीर:- 'गुणं कर्णाकृष्टं करकिसलयं तूणशिखरे धनुश्चक्रीभूतं निपतदिषुवृन्दं तत इतः। रिपून्भूमौ सुप्ताकलयति समं देवनिकरे जरासंधस्याजौ जयति भुजवीर्य मुरभिदः ॥' य पा रज - च लो येण । यास्यामीति । गर्ग वीक्ष्य कृष्णो यशोदामाह । सर्वज्ञोऽप्यज्ञवच्चेष्टत इति हास्य- व्यक्तिः । तमिति । परीक्षितं प्रति शुकोक्तिः । नागः कालियः । स प्रियो येषां ते तत्प्रियाः । ते च ते सखायश्चेति । तस्य प्रियसखा इति वा । पशुपास्तेभ्यः परे गोपाः। हराविति । भगवन्निन्दकं चैवमुद्दिश्य सहदेवोक्तिः । व्यनक्ति व्यञ्जनयापि प्रका- शयति । अयं सहदेवः । शमनो यमः । त्रिरित्रयम् । सव्यं वामम् । गुणमिति । शुकः परीक्षितं प्रति मगधेन्द्रयुद्धं वर्णयति । समं युगपत् । आजौ सङ्ग्रामे । तुल्ययो- मि ·४ परिच्छेदः साहित्यकौमुदी। ३७ युद्धदानदयाधर्मपूर्वकत्वाद्वीरश्चतुर्विधः । सर्वत्रोत्साहः स्थायी । ल- क्ष्याण्यूह्यानि । भयानक:- 'दंष्ट्राकोटिकठोरकूटकटुना ब्रह्माण्डमाण्डस्थितं सर्वं चर्वयसीव हन्त वदनेनोद्गीर्णपूर्णत्विषा । जिह्वाग्रेण समग्रमुग्रमहसा लेलिह्यसे रोदसी त्रस्तं मामिह पाहि पाहि भगवन्पार्थोऽप्यपार्थोऽभवम् ।।' बीभत्स:- 'प्राणोद्भूर्णकपूतिगन्धविकटे कीटाकुले देहली- त्रस्तव्याधितयूथगूथघटनानिधूतनेत्रायुषि । कारानामनि हन्त मागधयमेनामी वयं नारके क्षिप्तास्ते स्मृतिमाकलय्य नरकध्वंसिन्निह प्राणिमः ॥' अद्भुत:- 'चित्रं बतैतदेकेन वपुषा युगपत्पृथक् । गृहेषु यष्टसाहस्रं स्त्रिय एक उदावहत् ॥' गितालंकारः । उह्यानीति । रसामृतसिन्धुप्रभृताविति बोध्यम् । दंष्ट्रेति । श्रीकृष्णं प्रति विश्वरूपवीक्षणत्रस्तस्यार्जुनस्याक्तिः । दंष्ट्राणां कोटयः कोटिसंख्या दंष्ट्रास्तासां कठोराणि यानि कूटानि अग्राणि तैः कटुना तीव्रण । रोदसी द्यावाभूमी । ब्राणेति । जरासंधनिबद्धानां राज्ञां कृष्णं प्रति निवेदनपत्रम् । देहल्यां खस्ताः पतिता ये व्याधिता रोगिणस्तेषां यूथस्य गूथघटनाभिः शकृत्संयोगैर्नितं नेत्रायुयंत्र तथाभूते कारानामनि नारके निःक्षिप्ता वयं भवतः स्मृतिमाकलय्य प्राणिमः जीवामः । हे नरकध्वंसिन् । चित्रमिति । नारदविस्मयोक्तिः। एकेन वपुषा, न तु कायव्यूहप्रकाशेन । युगपत् , न तु समयभेदेन । पृथक्, न तु वपुर्येण । अत्र केचिदाचक्षते-~-'ननु वियोगादिषु स्थायिता रसता प्रतीयते च । करुणबीभत्सभयानकेषु तु नानन्दात्मकत्वाभावात्तत्ता समस्ति । आलम्बनप्राप्त्याशासंभवात् । अहृद्यस्फुर्त्या हृद्यालम्बनस्यास्फुरणात् । भयेनावरणात् । मैवम् । अनिष्टाशङ्कात्मकदुःखमयेऽपि करुणे स्वतः परमानन्दरूपया रत्या गर्गादिसर्वज्ञवा- क्यविश्वस्तिजनिताशया च लोकोत्तरचमत्कारिविभावस्फूर्तिप्राप्तेः परमानन्दरूपता स्यात् । बीभत्से तादृश्या रत्या हृद्यस्फर्तिमुपमर्थ तादृशविभावस्फूर्तिकारिण्या सर्वज्ञोक्त्या च । भयानकेऽपि तादृशरत्या प्राप्त्याशया च तादृशविभावादिस्फूर्तिप्राप्तेः सा स्यात्' ·काव्यमाला। samwaunee एषां स्थायिभावानाह- रतिहासश्च शोकश्च क्रोधोत्साहौ भयं तथा । जुगुप्सा विस्मयश्चेति स्थायिभावाः प्रकीर्तिताः॥७॥ क्रमादिति बोध्यम् । सामान्यलक्षणं तूक्तम्- 'अविरुद्धान्विरुद्धांश्च भावान्यो वशतां नयन् । सुराजेव विराजेत स स्थायीभाव उच्यते ॥' इति । अनुभावेषु सात्विका यथा- 'खिन्ना गद्गदभाषिणी पुलकितास्तच्चास्फुरद्वेपथुः साश्रुम्लानरुचिर्यदद्य जलदालोकेऽभवद्भामिनी । तन्मन्ये स्फुटमिन्द्रनीलमहसः कस्यापि लीलानिधे- वृन्दारण्यविलासिनो द्युतिभरैरेषा पराभूयत ॥' अथ व्यभिचारिणः- निर्वेदग्लानिशङ्काख्यास्तथासूयामदश्रमाः। इति । एषामिति । शृङ्गारादीनामष्टानाम् । तत्र चित्तानुकूलेऽर्थे चित्तप्रवणता रतिः। सा च मनोनुकूलस्य कान्तत्वे शृङ्गारस्थायीति बोध्यम् । विकृताकृतिवाग्वेशादिभिश्चि- त्तविकाशो हासः । इष्टवियोगादिना चित्तक्ले शातिशयः शोकः । प्रातिकूल्यादिना चित्तज्वलनं क्रोधः। श्लाघ्यफले युद्धादौ स्थेयसी सत्वरा च चित्तासक्तिरुत्साहः। घोरवी- क्षापराधादिना चित्तातिचापल्यं भयम् । अहृद्यानुभवाच्चित्तमुद्रणं जुगुप्सा । अलौ- किकवीक्षादिना चित्तविस्मृतिविस्मयः। क्रमादिति । शृङ्गारादिरसक्रमणेत्यर्थः । उक्तमिति । श्रीरूपचरणैरिति शेषः । अविरुद्धान् हासादीन् । विरुद्धान् शो- कादीन् । स भावः स्थायीत्यन्वयः । स्विन्नेति । पराभूयतेति प्रलयोऽनुसंधेयः । तेना- ष्टसंख्यापूर्तिः । अथ व्यभिचारिण इति । मुनिनैघामुद्देशः कृतः । लक्षणं तु त- दनुयायिभिरन्यैः कृतमस्ति । तद्यथा-तत्त्वज्ञानापदीर्खादेनिर्वेदः स्वावमाननम् । दै- न्यचिन्ताश्रुनिश्वासवैवोच्छसितादिकृत् ॥ रत्यायासमनस्तापक्षुत्पिपासादिसंभवा । ग्लानिनिष्प्राणताकम्पकार्यानुत्साहनादिकृत् ॥ परक्रौर्यात्मदोषाद्यैः शङ्कानर्थस्य चि- न्तनम् । वैवर्ण्यकम्पवैमुख्यपालिोकास्य शोधकृत् ॥ परोत्कर्षाक्षमासूया गर्वदौजन्य- मन्युजा । क्रोधावमानभूभेददोषोद्धोषेङ्गितादिकृत् ॥ संमोहानन्दसँभेदः स्खलदङ्गवचो गतिः । मधुपानादिजो ज्ञेयो मदो विविधभावकृत् ॥ खेदः श्रमोऽध्वरत्यादेः श्वासनिद्रा- प मि ·९ ४ परिच्छेदः] साहित्यकौमुदी। आलस्यं चैव दैन्यं च चिन्ता मोहः स्मृतितिः ॥८॥ व्रीडा चपलता हर्ष आवेगो जडता तथा । गर्यो विषाद औत्सुक्यं निद्रापस्मार एव च ॥९॥ मुप्तं विवोधो मर्षश्चाप्यवहित्थमथोग्रता । मतिाधिस्तथोन्मादस्तथा मरणमेव च ॥१०॥ . - भ्रमादिकृत् । आलस्यं सति सामर्थं श्रमतृप्त्यादिसंभवा ॥ क्रिया विमुखता तत्र - म्भा तन्द्रादयो मताः । दौर्गत्यादेरनौजस्यं दैन्यं मलिनतादिकृत् ॥ ध्यानं चिन्ता हि- तानाप्तेरनिष्टाप्तेश्च कीर्त्यते । अत्र वैवर्ण्यभूलेखश्वासाधोमुखतादयः ॥ मोहो हुन्मूढता हर्षविषादभयजात्र हि । शून्येन्द्रियत्वभूपातभ्रमणादर्शनादयः ॥ बोधः पूर्वानुभूतस्य स्मृतिः सदृशवीक्षया । भवेदत्र शिरःकम्पभ्रूसमुल्लसनादिकम् ॥ धृतिः स्यात्पूर्णता- ज्ञानदुःखभावोत्तमाप्तिभिः । अप्राप्तातीतनष्टार्थानभिसंशोचनादिकृत् ॥ पूर्णता चित्ता- चाञ्चल्यमित्यर्थः । दुराचारादिना धाय॑ ब्रीडाधोमुखतादिकृत् । मात्सर्यद्वेषरागादे- श्चापलं त्वनवस्थितिः ॥ तत्र भर्त्सनपारुष्यस्वच्छन्दाचरणादयः । मनःप्रसादो ला- भादेहर्षोऽश्रुपुलकादिकृत् ॥ आवेगः प्रियवीक्षादेश्चित्तसंभ्रम उच्यते । तत्र विस्मरणं स्तम्भः स्वेदः कम्पः स्खलद्गतिः ।। जाड्यमप्रतिपत्तिः स्यादिष्टानिष्टेक्षणादिभिः । अत्रा- निमिषता तूष्णींभावविस्मरणादयः ॥ गर्वोऽभिजनलावण्यधनैश्वर्यादिभिर्मदः । अवज्ञास- विलासाङ्गदर्शनाविनयादिकृत् ॥ प्रारब्धकार्यासिद्ध्यादेविषादः सत्त्वसंक्षयः। निश्वासो- च्छासहृत्तापसहायान्वेषणादिकृत् ॥ कालाक्षमत्वमौत्सुक्यमिष्टेक्षाप्तिस्पृहादिभिः । तत्रोच्चासत्वराश्वासहृत्तापस्वेदविभ्रमाः ॥ चेतःसंमीलनं निद्रा क्लमश्रममदादिभिः । तत्र जृम्भाङ्गभङ्गाक्षिमीलनोच्छासनादयः ॥ दुःखोत्थधातुवैषम्याद्युद्भूतश्चित्तविप्लवः । अपस्मारोऽत्र भूपातफेनस्रुत्यादयो मताः ॥ सुप्तं निद्रामुपेतस्य विषयानुभवस्तु यः । इन्द्रियोपरतिश्वासनेत्रसंमीलनादिकृत् ॥ विबोधो मोहनिद्रा दिविध्वंसाच्चेतनागमः । जृम्भाङ्गभङ्गनयनमीलनाङ्गावलोककृत् ॥ अधिक्षेपापमानादेरमर्षोऽभिनिवेशिता । तत्र स्वेदशिरःकम्पनेत्ररागाङ्गविक्रियाः ॥ भयगौरवलनाद्यैर्विक्रियागोपनं तु यत् । हित्थं तदत्रान्यभाषणालोकनादयः ॥ द्विष्टेऽपराधदौर्मुख्यचौर्यैश्चण्डत्वमुग्रता ॥ अत्र स्वेदशिरःकम्पतर्जनोत्ताडनादयः । शास्त्रादेः सम्यगालोकादर्थनिर्धारणं मतिः ॥ अत्र कर्तव्यकरणं संशयच्छेदनादयः । दोषोद्रेकवियोगाद्यैर्व्याधयो ये ज्वरादयः ॥ इह तत्प्रभवो भावो व्याधिरित्यभिधीयते । अत्र स्तम्भः श्लथाङ्गत्वं श्वासोत्तापाक्लमादयः ॥ उत्कण्ठा- हर्षशोकादेरुन्मादश्चित्तसंभ्रमः । अस्थानहासरुदितगीतप्रलपनादिकृत् ॥ जीवस्यो- द्मनारम्भो मरणं कीर्त्यते बुधैः । संमोहकरणग्लानिगात्रविक्षेपणादिकृत् ॥ निर्घातवि- ·काव्यमाला। त्रासश्चैव वितर्कश्च विज्ञया व्यभिचारिणः । त्रयस्त्रिंशदमी भावाः समाख्यातास्तु नामतः॥ ११ ॥ एष्वात्मन्ययोग्यतामननं निर्वेदः । चित्तसंभ्रम आवेगः। कालयापना- क्षमत्वमौत्सुक्यम् । दुःखोत्थधातुवैषम्यादुत्थाचित्तविलुप्तिरपस्मारः। सुप्तं स्वप्नः । आकारगुप्तिरवहित्थम् । चण्डत्वमुग्रता । अर्थनिर्धारो मतिः । हृ- द्रान्तिरुन्मादः । स्पष्टमन्यत् । लक्ष्याण्यूह्यानि । इह निर्वेदस्याभद्रप्राय- स्यापि प्रागुपादानात्तस्य शान्तस्थायित्वं विहितम् । तमेवाह- निर्वेदस्थायिभावोऽस्ति शान्तोऽपि नवमो रसः । यथा- 'वयो जीर्ण हा धिक् तदपि न हि जीर्णो मदभरः श्लथं चर्माङ्गेभ्यस्तदपि न हि रागः श्लथ इव । रदाः शीर्णाः शीर्णस्तदपि न हि मोहः कथमयं जनः कंसारातेश्चरणकमलाय स्पृहयतु ॥' अत्र निर्वेदः स्थायी, संसारदुःखमालम्बनम्, पुण्यतीर्थाद्युद्दीपनम्, भोगानासक्तिरनुभावः, मत्यादिः संचारी। ननु दास्यसख्यवात्सल्याख्यास्त्रयो रसाः परे सन्त्यनुभूयन्ते च त- स्तितः कथमत्र नवैवेति चेत्, सत्यम् । तथापि नात्र ते निरूप्यन्ते । परे तु भावाः' इति स्वतन्त्रेच्छेन मुनिना परिभाषणात् । 'नवैव रसाः, प त्य युदुल्काद्यैस्त्रासोऽत्रोत्कम्पितादयः । तो विचारः संदेहाशिरोऽङ्गलिनर्तकः ॥ अस्पष्टार्थानि कतिचित्पदानि व्याचष्टे-एष्विति । इहेति । पश्चानिर्देश्यत्वेऽपि प्राङ्- निर्देशः प्राधान्यबोधाय । तेन शान्तस्थायी स इति भरतः । श्रीव्यासस्तु शमस्तत्स्थायी- त्याह । स च निस्तरङ्गसुखमयीशविषया चित्तवृत्तिरेवम् । 'शमो मन्निष्ठताबुद्धेः' इत्युक्तेः। तमेवेति । निर्वेदस्थायिनमेव । वय इति । निर्विण्णस्य निजं प्रति शोचनम् । रदाः दन्ताः । तत्स्पृहायामहमयोग्य इत्यर्थः । शमस्थायिकस्त्वेष रसामृते द्रष्टव्यः नन्विति । मुनिना भरतेन । श्रीव्यासेन तु द्वादशापि ते दर्शिताः 'भल्लानामशनिः - । । मि ·४ परिच्छेदः] साहित्यकौमुदी। NONmahAGAND अथ भावमाह रतिर्देवादिविषया व्यभिचारी तथाञ्जितः ॥ १२ ॥ भावः प्रोक्तः । अञ्जितः प्रधानीभूतः। तत्र देवविषया यथा- 'दिवि वा भुवि वा ममास्तु वासो नरके वा नरकान्तक प्रकामम् । अवधीरितशारदारविन्दौ चरणौ ते मरणेऽपि चिन्तयामि ॥' यथा वा- 'बीजं मुक्तितरोरनर्थपटलीनिस्तारकं तारकं धाम प्रेमरसस्य वाञ्छितधुरासंपारकं पारकम् । एतद्यत्र निवासिनामुदयते चिच्छक्तिवृत्तिद्वयं मश्नातु व्यसनानि माथुरपुरी सा वः श्रियं च क्रियात् ॥' ननु भगवतः परदेवतात्वात्तद्रतिः सर्वत्र भावः स्यात् । मैवम् । तस्मा- देव तस्य भावकचित्तानुसारित्वात् । यदाह स्वयमेव- 'ये यथा मां प्रपद्यन्ते तांस्तथैव भजाम्यहम् ।' इति । अत एव रसात्मकत्वं तस्य श्रूयते 'रसो वै सः' इति । आदिशब्दान्मुनिगुरुनृपपुत्रादिविषया । यथा- 'जयति पराशरसूनुः सत्यवतीहृदयनन्दनो व्यासः । यस्यास्यकमलगलितं वाड्मयममृतं जगत्पिबति ॥' ma इत्यादौ । रतिरिति । तथा चार्थे अञ्जितो व्यक्ति नीतः प्रधानीभूत इति भावः । दिवीति । सर्वत्र भगवतः पादस्मृति कश्चिम्किकरः प्रार्थयते । अवधीरितं तिर- स्कृतम् । बीजमिति । कश्चिन्माथुरतत्त्वज्ञो विप्रः स्वयजमानानाशिषाभिनन्दति । तारकं श्रीराममन्त्रः । पारकमष्टादशाएँ गोपालमन्त्रः । व्यसनानि लिङ्गपर्यन्तानि श्रियं प्रेमसंपत्तिम् । नन्विति । सर्वत्र कान्तालम्बनतायामपीत्यर्थः । तस्मात्परदेवता- त्वादेव यदाहेति । येषामहं प्रिय आत्मा सुतश्च सखा गुरुः सुहृदो दैवमिष्टम्' इति कपिलश्च । अत एवेति । श्रूयते तैत्तिरीयोपनिषदि । वै प्रसिद्धौ । स भगवानेव रस- स्तत्स्वरूपः शक्तिविशिष्टात्तस्माद्वति तदाश्रया दीनामनतिरेकात् । 'रसं ह्येवायं लब्ध्वानन्दी भवति' इति श्रुतिशेषः । लब्ध्वानुभूय । अयं भावकः । जयतीति पद्यं हरिवंशादौ ६ । ।

·काव्यमाला। Anemiasmom श्रीव्यासो हि मुनिर्गुरुश्च वैशम्पायनस्य । एवमन्यदूह्यम् । व्यभिचारी यथा- 'खिद्यन्मुखं चलद्वेणीस्तनमण्डलकुण्डलम् । सरामि चरितं तस्या मन्मथस्यापि मोहनम् ॥ अत्र स्मृतेरुद्रेकः। तदाभासा अनौचित्यप्रवर्तिता। तयो रसभावयोः । अनौचित्यं च स्थायिविभावानुभावादिवैरूप्यमेव । तत्रानेकपुरुषनिष्ठा अनुभयनिष्ठा मुनिगुरुपत्नीगता चेद्रतिस्तदा स्थायि- वैरूप्यम् । उदाहरणम्- 'गन्धर्व कुर्वाणमवेक्ष्य लीलामग्रे धरण्यां सखि कामपालम् । आकर्णयन्ती च मुकुन्दवेणुं भिन्नाद्य साध्वि स्मरतो द्विधासि ॥' अत्र बले कृष्णे चैकस्या रतिर्वर्णिता । 'मन्दस्मितं प्रकृतिसिद्धमपि व्युदस्तं संगोपितश्च सहजोऽपि दृशोस्तरङ्गः । धूमायिते द्विजवधूमदनार्तिवह्ना- वहाय कापि गतिरङ्कुरितामयासीत् ॥' अत्र द्विजस्त्रीणामेव रतिर्न तु कृष्णस्य । वैदग्ध्यौज्ज्वल्यतौल्याभावो विभाववैरूप्यम् । तच लतापशुविषमवयः कुलादिषु बोध्यम् । . प र [p "S FE दृष्टम् । तन्त्रेणोभयोदाहृतिरियमित्याह-मुनिर्गुरुश्चेति । स्विद्यदिति । कृष्णः सुव- लमाह । उद्रेकः प्राधान्यम् । यद्यप्यत्र 'न भावहीनोऽस्ति रसो न भावो रसवर्जितः। परस्परकृता सिद्धिरनयो रसभावयोः।' इत्युक्तदिशा परमविश्रान्तिस्थानेन रसेन सहैव व्यभिचारी वर्तते, तथापि करग्रहप्रवृत्तराजभृत्य इव प्राधान्यमसौ भजत इति बोध्यम् । तदाभासा रसाभासा भावाभासाश्च । बलदेवं कृष्णं च वीक्ष्य विवलां कांचिद्न्धी प्रति काचित्किन्नरी परिहसति-गन्धर्वीति । कामपालं बलदेवम् । मन्दस्मितमिति । श्रीकृष्णो मधुमङ्गलं चित्रं प्रदर्शयन्नाह । व्युदस्तं व्यक्तम् । अहायेत्यव्ययं झटित्यर्थे । विभावस्यालम्बनरूपस्य वैरूप्यं क्वचिदन्तःकरणस्य, कचिच्छरीरस्य बोध्यम् । स्थायिनि ·४ परिच्छेदः] साहित्यकौमुदी। समयातिक्रमग्राम्यधाष्टोद्यनुभाववैरूप्यम् । भावाभासस्तु शत्रुकृता शत्रुस्तुतिर्वाराङ्गनादिलज्जाभुक्ता स्त्री रतिश्चेति । लक्ष्याण्यूह्यानि । भावस्य शान्तिरुदयः संधिः शबलतापि च । क्रमेणोदाहरणानि- 'म्लानासि किं प्रेयसि, मामकीनं हृत्पृच्छ पृच्छामि तदित्पुरोऽस्याः । स्पृशन्निदं स्वस्थमिति स कृष्णो ब्रवीति सा नम्रमुखी बभूव ॥' अत्र विषादशान्तिः । 'आलीजनैर्मण्डनकेलिकाले विभूष्यमाणा वृषभानुपुत्री। उरोगते नीलमणीन्द्रहारे खिन्ना सकम्पा पुलकाकुलासीत् ॥' अत्र हर्षोदयः। 'सुचिरमनुचरीभिः पाठितां कृष्णगाथा सदसि शुकवधूभिः शृण्वती गीयमानाम् । प्रणयसदयमेकं तासु विन्यस्यतीयं चकितचकितमन्यन्नेत्रमास्ये गुरूणाम् ॥' अत्रौत्सुक्यवासयोः संधिः । 'पतिरतिकुपितो मनःप्रमत्तं खलनिकरः किल दूषणाभिधायी। मुररिपुरपि वेशपेशलोऽसौ भण विमले कमुपायमाश्रयिष्ये ॥' अत्र भयचपलताशङ्कौत्सुक्यानां मिथः संमर्दरूपं शावल्यम् । मुख्य रसेऽपि तेऽङ्गित्वं प्रामुवन्ति कदाचन ॥ १३ ॥ त्विदमुपचरितम् । खण्डितादीनां प्रिये रोषभाषणाद्याः समयाः, तदन्यथाभावोऽतिक्रमः । बालककटिकण्डूतिशब्दोपन्यासो ग्राम्यत्वम् । संभोगादेः स्फुटमभ्यर्थनं धाष्टर्यम् । भावाभासस्त्विति । परोढाप्यभुक्ता चेत्तद्रतिः शृङ्गारस्थायीत्यङ्गीकृतम् । म्लाना- सीति । कृष्णतत्कान्तयोः प्रश्नप्रत्युक्तिरूपं वाक्यम् । मामकीनं हृत्पृच्छेति कान्तायाः प्रत्युक्तिः । पृच्छामि तदिति प्रश्नः । इदं हृत् । आलीजनैरिति । पौर्णमासी वृ- न्दाह । उरोगते सति । सुचिरमिति । वीरा वृन्दा प्रत्याह । तासु शुकवधूषु । एक नेत्रं विन्यस्यति । इयं श्यामला । पतिरिति । विमलां प्रति तत्सख्याह । मुख्य रसे. ऽपीति। ऐदंपर्यावधारणाभाव आपातस्तं प्राप्येत्यर्थः । पार्यन्तिकं प्राधान्यं तु परमविश्रा- ·काव्यमाला। ते भावशान्त्यादयः । अङ्गित्वं प्राधान्यम् । तच्च तेष्वापातादेव कर- ग्रहप्रवृत्तराजभृत्यवत् । तदेवमलंकार्यस्य रसादेरसंलक्ष्यक्रमस्य व्यङ्गयस्य निरूपणेनालक्ष्यक्रमव्यङ्गयो ध्वनिर्दर्शितः । अथ लक्ष्यव्यङ्गयक्रमो ध्वनिर्विभज्य दयते- अनुस्खानाभसंलक्ष्यक्रमव्यङ्ग्यस्थितिस्तु यः । शब्दार्थोभयशत्त्युत्थस्त्रिधा स कथितो ध्वनिः ॥ १४ ॥ प्रतिध्वनितुल्यस्य संलक्ष्यपौर्वापर्यस्य व्यङ्गयस्य स्थितिर्यत्र स ध्वनि- स्त्रिधा शब्दशक्त्युत्थोऽर्थशक्त्युत्थो द्विशक्त्युत्थश्चेति । इह व्यङ्गयस्य श- ब्दादिशक्त्युत्थत्वेन त्रैविध्याव्यञ्जकस्यापि लक्ष्यव्यङ्गयक्रमाख्यस्य ध्वने- स्तेन त्रैविध्यं बोध्यम् । तेष्वाद्यमाह- अलंकारोऽथ वस्त्वेव शब्दाद्यत्रावभासते । प्रधानत्वेन स ज्ञेयः शब्दशक्त्युद्भवो द्विधा॥ १५ ॥ २ न्तिस्थाने मुख्य रसे एव, यथा राजीति बोध्यम् । करः पाणी राजांशो वा । तदेव- मिति। विवक्षितान्यपरवाच्याख्यस्य ध्वनेद्वौं भेदौ पूर्व प्रतिज्ञातौ कोऽप्यलक्ष्यक्रमव्यङ्गवः' इत्यादिना, तयोरादिमो भेदो लक्ष्यक्रमव्यङ्गयो ध्वनिरतावता ग्रन्थेन निरूपित इत्यर्थः । अत्रैतद्बोध्यम् । स्थायिनः सात्विका व्यभिचारिणश्च भावशब्देनोच्यन्ते, रसभावादयो रसशब्देनेति । तदुक्तम्-'भावयन्ति रसान्यस्मात्स्थायिसंचारिसात्विकाः। नानाभिनयसं. बद्धान्भावास्तस्मादमी मताः ॥ रसभावतदाभासा भावशान्त्यादयश्च ये । सर्वे ते रस्यमान- त्वाद्रसशब्देन कीर्तिताः॥' इति । किंच हासादयः। क्वचिद्व्यभिचारिणश्च स्युः । यदुक्तम्- 'शृङ्गारवीरयोहासो वीरे क्रोधस्तथा मतः। शान्ते जुगुप्सा कथिता व्यभिचारितया पुनः ॥' इत्यादि । अथान्तिमभेदं लक्ष्यव्यङ्ग्यक्रम निरूपयति-अथेति । अनुस्वानाभेति । घण्टादौ हन्यमाने मुख्यशब्दानन्तरं यथाक्षोदीयानपरोऽनुध्वनिनामाशब्दोऽभ्युदयति, तद्व- द्यत्र संलक्ष्यक्रमो व्यङ्ग्यस्तिष्ठति स ध्वनिः काव्यभेदः प्रतिध्वनीति फलितार्थकथनम् । विग्रहः पुनः प्रथमान्तेनेति बोध्यं तथैव स्मरणात् । शब्दश्चार्थश्चोभयं चेति द्वन्द्वः । तेषां शक्तिभ्य उत्तिष्ठत्युद्भवतीति सः, तेन च शब्दशक्तिमूलानुध्वनिरूपव्यङ्ग्योऽर्थशक्तिमूला- नुध्वनिरूपव्यङ्ग्य उभयशक्तिमूलानुध्वनिरूपव्यङ्ग्यश्चेति लक्ष्यव्यङ्ग्यक्रमो ध्वनिस्त्रिधेत्यर्थः । शब्दशक्तिमूलत्वं खल्वेतदेव । यत्र तेनैव शब्देन तदर्थप्रतीतिर्नतु पर्यायान्तरप्रयोगेणापि एतद्वैपरीत्यं त्वर्थशक्तिमूलत्वं न पुनरभिधया तत्प्रतीतिरिति । एतेन यत्राभिधाया ht PTFCD ·empeampeam- ४ परिच्छेदः] साहित्यकौमुदी। वस्त्ववेत्यनलंकारं वस्तुमात्रम् । क्रमेणोदाहरणानि- 'सोऽयं वसन्तसमयः समियाय यस्मि- न्पूर्ण तमीश्वरमुपोढनवानुरागम् । गूढग्रहा रुचिरया सह राधयासौ रङ्गाय संगमयिता निशि पौर्णमासी ।' अत्र प्राकरणिकश्रीकृष्णवर्णनेऽप्राकरणिकचन्द्रवर्णनमसंबद्धं मा भू- दिति तयोश्चन्द्रकृष्णयोरुपमानोपमेयभावः कल्प्यते । तेनात्रोपमालंकारो व्यङ्ग्यः । अलंकार्यस्याप्यलंकारता ब्राह्मणश्रमणन्यायात् । एवमन्ये च । 'अध्वानं ब्रज धूर्त मावृणु पुरः पश्याम्बरान्ते दृशं निक्षिप्योरुपयोधरोन्नतिमिमां नष्टेन्दुलेखाश्रियम् । नव्या कञ्जुलिकोज्ज्वला तनुरियं रागेण वल्गुश्रिया यावन्न स्तिमिता सती कुटिल मे वैवर्ण्यमापद्यते ॥' । न नियमनं तत्रैव भेदो द्रष्टव्यः । तन्नियमने तु नाभिधामूलत्वं किंतु व्यञ्जनामूलत्वमे. वाखिलरसामृतेत्यादिवद्भवेदिति यत्केनचिदुक्तम्, तन्नादेयम् । अखिलेत्यादेरप्येतद्भेदत्वेने- टत्वात् । इतरथा तस्य सर्वभेदबहिर्भावापत्तेः । तेनेति । शब्दादिशक्त्युत्थत्वेनेत्यर्थः ॥ सोऽयमिति।सूत्रधारो नाटकवर्णनीयमर्थ मारिषं प्रति सूचयन्नाह । समियाय समागतः। पूर्णमीश्वरं स्वयं भगवन्तं कृष्णं तं प्रसिद्धम् । पक्षे-तमीश्वरं चन्द्रम् । अनुराग आ- सक्तिः, रक्तिमा च । ग्रह आग्रहः, गुरुशुक्रादिश्च । राधा वार्षभानवी, ताराविशेषश्च । र- ङ्गाय नाट्यस्थलाय सुखाय च । पौर्णमासी सांदीपनिप्रसूस्तिथिविशेषश्च । नन्वलंकारस्य व्यङ्गयत्वेऽलंकार्यता स्यात्तत्कथमुपमालंकार इति तत्राह-अलंकार्यस्यापीति । ब्राह्मणश्चेत् श्रमणः संन्यासी भवति, तदापि तस्य ब्राह्मण्यं न हीयते यथा तद्वदित्यर्थः । अध्वानमिति । प्रखरा काचित् प्रेयसी कृष्णमाह । अध्वानं पन्थानम् । मा आवृणु किंतु बज इतोऽपसर । पक्षे-अध्वानं निःस्वनं यथा स्यात्तथा मां आवृणु रुन्धि । हे ब्रज- धूर्तेति । तत्प्रयोजनं वेत्स्येवेति भावः । अम्बरं नमः, वस्त्रं च । पयोधरो मेघः, कुचश्च । नष्टेति स्पष्टम् । पक्षे-नष्टानेकदिनसंभोगाभावाद्विनष्टा इन्दुलेखा श्रीरिन्दुसदृशरेखा श्रीन- खाङ्कशोभा यस्यां ताम् । नव्या नवीना । रागेण रक्तिना उज्ज्वला तनुः सूक्ष्मा कञ्चलि- का स्तिमिता सती वैवये वैरूप्यम् । पक्षे-नव्या स्तवनीया कञ्चलिकयोज्ज्वला तनुर्मूर्तिः । रागेण प्रेम्णा स्तिमिता स्तब्धा सती वैवर्ण्य सान्त्विकविशेषं ततश्च तदभि.

·४ काव्यमाला। Sumanasa- अत्र शब्दादेव स्वाभियोगरूपं वस्तु । अथ द्वितीयमाह- अर्थशक्त्युद्भवेऽप्यर्थो व्यञ्जकः संभवी खतः । प्रौढोक्तिमात्रात्सिद्धो वा कवेस्तेनोम्भितस्य वा ॥ १६ ॥ वस्तु वालंकृतिर्वेति षड्भेदोऽसौ व्यनक्ति यत् । वस्त्वलंकारमथवा तेनायं द्वादशात्मकः ॥ १७ ॥ अर्थोऽपि अर्थशक्त्युद्भवे ध्वनौ व्यञ्जकः । स च स्वतः संभवी लोकेऽपि दृष्टः । तस्मिन्नदृष्टोऽपि कवेः प्रतिभामात्रेण सिद्धः । तेन कविना पूरितस्य वक्तु यकादेर्वेति त्रिविधोऽसौ प्रत्येकं वस्तुत्वालंकृतित्वाभ्यां द्वैवि- ध्यात् षड्भेदः सन्नेकैको वस्त्वलंकारौ व्यनक्तीति तस्य द्वादशविधो व्यङ्गयः तेन हेतुनायमर्थशक्त्युद्भवो ध्वनिरपि द्वादशविधः ॥ क्रमेणोदाहरणानि- 'हस्तमुत्क्षिप्य यातोऽसि बलात्कृष्ण किमद्भुतम् । हृदयाद्यदि निर्यासि पौरुषं गणयामि ते ॥' अत्र वस्तुना भक्तानुरक्तो भगवानिति वस्तु 'मम क्षमस्वालि निजस्य दोषं कृपाप्रपोषं कुरु देवि भद्रे । वकालकाः कान्तमुखावरूढाः शोभां तवामी कलयन्तु कांचित् ॥' Purwana । । । योगाभिज्ञः कृष्णस्तत्पयोधरौ स्पष्टेन्दुलेखाश्रियौ चकारेति बोध्यम् । स्वाभिप्रायनिवेदनं स्वाभियोगः । अथेति । स्वतः संभवी न केवलं कविभणितिमात्र निष्पन्नः किंतु व्य- वहारगोचरश्च । प्रौढोक्तिः प्रतिभा । उम्भितस्य पूरितस्य । 'उभि पूरणे' इति धात्वनुसा- रात् । अर्थोऽपीति । तस्मिँल्लोके सिद्धो निबद्धः पूरितस्य निबद्धस्येति यावत् । असा. वर्थः षड्भेदः षट्प्रकारः । एकैक इति । वीप्सायां द्वित्वम् । 'एकैकमक्षरं पुंसां महापातकनाशनम्' इतिवत् । एकः एकः सनित्यर्थः । तेन व्यङ्ग्यद्वादशविधत्वेन हेतुना अयं व्यञ्जकोऽपि ध्वनिदशविधः इति । दुग्धौदनं दत्त्वा हस्तमाच्छिद्य पलायमानं कृष्णं प्रति बिल्वमङ्गलनामा भक्तो ब्रवीति-हस्तमिति । हे कृष्ण, पौरुषं बलम् । मम क्षमस्वेति । मानिनी भद्रां प्रति हरिराह । वक्राः कुटिलाः । अत्र वस्तुनेति । विपरीतरतमाचरन्त्यास्तवालकवल्लरी कमनीयवदनविकीर्णा विकचारबिम्बसंसत्ता भ्रम- S al व क ·Shanti ४ परिच्छेदः] साहित्यकौमुदी। अत्र वस्तुनोपमा । 'ध्याता मूर्तिः क्षणमप्यच्युतस्य श्रेणी नान्नां गदिता हेलयापि । संसारेऽस्मिन्दुरितं हन्ति पुंसां वातोर्मी पोतमिवाम्भोधिमध्ये ॥' अत्रोपमया निदिध्यासनादिरूपा भगवद्भक्तिः समूलोन्मूलनलक्षणं क- ल्मषनाशं सद्यः करोतीति वस्तु । 'रङ्गे बाहुविरुग्नादन्तीन्द्रान्मदलेखा । लग्नाभून्मुरशत्रौ कस्तूरीरसचर्चा ॥' अत्र रूपकेणोत्प्रेक्षा । एषु चतुर्पु स्वतः संभवी व्यञ्जकः । 'स्पन्दते यदि पदादि तदासां स्यन्दते मधुरिमामृतधारा । संगतः पवनजागततीनामङ्गतो मधुकणा इव भूमौ ।' अत्र यासां पदादिस्पन्दनमात्रादेवं माधुर्यरसवृष्टिरहो लोकोत्तरत्वं ता- सामिति वस्तुना रासलास्यविधौ वा कीदृशी तद्दृष्टिरिति वस्तु । 'क्षपासु शशभृत्कान्त्या प्रकाशितमिदं जगत् । धवलीकुरुते कीर्तिरनिशं तव माधव ।' अत्र वस्तुना चन्द्रकिरणापेक्षया कीर्तेरधिककालप्रकाशित्वान्यतिरेकः । 'गाढालिङ्गनदानाय हरौ समुपसर्पति । निर्याति हृदयान्मानस्तन्व्याः पीडनभीरिव ॥' अत्रोत्प्रेक्षया प्रत्यालिङ्गनादि तस्मै तया दत्तमिति वस्तु । 'नयनासितपङ्कजत्प्रजा प्रणया हरिमर्चयन्ति याः। अधरासवदानसोत्सवाः प्रणतस्ता ब्रजबल्लवीर्भजे ॥' रपतिरिव राजिष्यतीत्युपमा व्यज्यते । ध्यातेति । गङ्गादासस्य कवेभक्तिप्रभावोपदे- शिकोक्तिः । वातोर्मी नाम छन्दश्च । रङ्ग इति । तस्यैव कवेर्वाक्यम् । मदलेखैव कस्तूरीरसचर्चेति रूपकं तेन च कस्तूरीरसचर्चेव सेत्युत्प्रेक्षा व्यञ्जिता । एवं स्वतःसं- भविनोऽर्थस्य चत्वारो भेदाः । ब्रजभामिनीर्ध्यानेनानुभूय कर्णपूरः कविवर्णयति-स्प- न्दत इति । पूर्वार्धमुदाहृतिः । लोके मधुरिम्णां स्यन्दासंभवात् कविप्रौढोक्तिसिद्धस्त- त्स्यन्दः । क्षपास्विति । कश्चित्कविः कृष्णं स्तवीति । अत्रामूर्तयापि कीां जगतः शुक्तीभावस्तत्सिद्ध एव । गाढेति। शिथिलमानया श्रीराधया सह हरेविनोदं ध्यानेना- नुभूय भूषणाभिधानः कविः कवयति । पीडनाद्भीर्यस्य सः । निर्याति निर्गम्य पला- यते । अनाचेतने माने पीडनभीस्तत्सिद्धैव । नयनेति । ब्रजभामिनीरहस्योपासकः । ।

·काव्यमाला। अत्र रूपकेण बल्लवीनामर्चकान्तरेभ्यो वैलक्षण्याव्यतिरेकः । एषु चतुर्यु कविप्रौढोक्तिसिद्धो व्यञ्जकः। 'परिपुट्टे परिपुट्ट झीणे झीणं समम्मि समम् । माहव तीए अङ्गं तुज्झ सिणेहेण घडिअं व ॥' अत्र सायुषा न जीवति, किं तु त्वत्स्नेहेनैवेति वस्तुना वस्तु । 'हृदये न्यधायि मानः प्रियसहचरि सावधानयापि । दृष्टे सति मुरशत्रौ स निर्गतः क्वेति नाज्ञापि ।' अत्र वस्तुना विनापि प्रार्थनां प्रसन्नेति विभावना । 'करजरदक्षतनिचयैर्मदीक्षणाभ्यां हरे वितीर्णोऽसि । रक्ताम्बरप्रसादः कोपेन पुनर्युतेनैते ॥ अत्र किमिति नेत्रे कुपिते तवेत्युत्तरालंकारेण कथं नखादिक्षतानि सं- वृणोषि यावत्तेषां प्रसादपात्रमहं जातेति वस्तु । 'युवतीचयपरिपूर्णे तव हृदि मुरहरतयामान्त्या । प्रतिदिनमनन्यमनसा तनोस्तनुत्वं तनोरपि क्रियते ॥' अत्र काव्यलिङ्गेन तनोस्तनूकरणेऽपि तव हृदि सा न वर्तत इति विशेषोक्तिः। कश्चित्कविस्ताः प्रणमन्वर्णयति । अत्र नयनशब्देन कटाक्षा लक्ष्यन्ते । तद्रूपा नीलाम्बु. जमाला लोकेन दृष्टेति तत्सिद्धं रूपकम् । एवं कविप्रौढोक्तिसिद्धस्यार्थस्य चत्वारो भेदा दर्शिताः । परिपुट्टे इति । दूती कृष्णमाह-'परिपुष्टे परिपुष्टं क्षीणे क्षीणं समे समम् । माधव तस्या अङ्गं तव स्नेहेन घटित(मे)मिव ॥' अनाङ्गस्य स्नेहघटितत्वं कविनिबद्धतीरूपवत्तृप्रतिभयैव सिद्धं न तु परलोकेऽपि दृष्टम् । अत्र व्यतिरेकोऽपि व्य- ज्यते स्नेहात्मकत्वेनाङ्गस्य वैलक्षण्यावगमात् । हृदये इति। राधा स्वसखीमाह । अत्रा- चेतनामूर्तस्य मानस्य कान्तदर्शनेन हृदयान्निर्गतः । कविनिबद्धनायिकारूपवक्तृप्रतिभ- यैव सिद्धः कान्तदर्शनसौभाग्यबलं मानेन सोढुमशक्यमित्युत्प्रेक्षाप्यत्र व्यङ्गथेति बोध्यम् । करजेति। खण्डिता श्रीराधा हरिं प्रत्याह । अत्र करजादिक्षतैः कर्तृभी रक्तवस्त्रप्रसाद- प्रदानं न संभवतीति तत्सिद्धमुत्तरं कविनिबद्धखण्डितारूपवक्तृप्रतिभयैव निबद्धम् । युव- तीति । कृष्णं प्रति दूतीवचनम् । अमान्त्या स्थानमलभमानया। तनुत्वं क्षीणताम् । तनोः क्षीणाया अपि । अत्र कान्तहृत्प्रवेशाय तनोस्तानवकृतिौकेन दृष्टेति त- सिद्धं काव्यलिङ्ग कविनिबद्धतीरूपवक्तृप्रतिभयैव निबद्धम् । एवं कविनिबध्यवक्तृप्रौढो- । ALA ह क شنا ·४ परिच्छेदः] साहित्यकौमुदी। एषु चर्तुषु कविकल्पितवक्तृप्रौढोक्तिसिद्धो व्यञ्जकः, कविनिबद्धस्य वक्तुः कवितोऽप्यनुरागाद्याधिक्यात्तदुक्तिरधिकं चमत्करोतीति पृथक् प्रतिपादिता । एवं द्वादशभेदाः। अथ तृतीयमाह- शब्दार्थोभयभूरेकः MHILARSWAmmam यथा-- 'अशेषसंतापहरो जनुभृतां सदाबलाकामदमेदुरद्युतिः । त्विषां चयैर्माधवजीवनप्रदो भावान्भुवं श्यामयते घनो नमः ॥' अत्र बलाकादिशब्दाः स्वपरिवृत्तिं न सहन्ते, संतापादिशब्दास्त्व- र्थपरिवृत्तिम् । अतः शब्दार्थशक्त्या माधवधनयो रूपमात्रव्यङ्गया। भेदा अष्टादशास्य तत् । अस्य ध्वनेः । तथा हि अविवक्षितवाच्यस्य द्वौ भेदौ । विवक्षितान्य- परवाच्यस्य तु षोडश । तत्रासंलक्ष्यक्रमव्यङ्गयो रसादिध्वनिरेकः, संल- श्यक्रमव्यङ्गयस्तु पञ्चदशविध इति । ननु रसादीनां बहुभेदत्वात्कथमष्टादशेति, तत्राह- रसादीनामनन्तत्वाद्भेद एको हि गण्यते ॥ १८॥ असंलक्ष्यक्रमत्वं जातिमादाय रसादिरेक एव गण्यते । अन्यथा तद्गण- नमशक्यम्, प्रत्येकं भेदबाहुल्यात् । ANSAR क्तिसिद्धस्यार्थस्य चत्वारो भेदाः । ननु कवेस्तनिबद्धस्य वक्तुश्च प्रौढोक्तिरेकरूपैवेत्या भेदाः सन्तु तत्राह-कविनिबद्धस्येति । अथ तृतीयमिति । अत्रोभयशक्ति रिति बोध्यम् । अशेषेति । बन्दिनः कृष्णं स्तुवन्ति। संताप आध्यात्मिकादिदिनकर तश्च । अबलाकामदा मेदुरा च स्निग्धा द्युतिर्यस्य । पक्षे बलाकानां बकपतीनां में यतस्तथाभूता मेदुरा युतिर्यस्य सः । जीवनं वृत्तिर्जलं च । स्वपरिवृत्ति निजप वृत्तिम् । धनसदृशो माधव इति व्यङ्ग्यम् । भेदा इति । भेदाः प्रकाराः। तथा हीर द्वौभेदाविति। अर्थान्तरसंक्रमितवाच्यात्यन्ततिरस्कृतवाच्यावित्यर्थः । पञ्चदशति इति । शब्दशक्तिभूद्विविधः । अर्थशक्तिभू‘दशविधः । उभयशक्तिभूरेकविध इा नन्विति । ध्वनेरष्टादशभेदाः कथमित्यर्थः । परिहरति-तत्राति । अनेकेषामे विरुद्धं वक्तु मित्यतो व्याचष्टे-असंलक्ष्यक्रमत्वं जातिमादायेति । उपाय - ।

·५० काव्यमाला। वाक्ये द्वयुत्थः Musias शब्दार्थशक्त्युत्थो वाक्य एव न पदे । पदेऽप्यन्ये द्वयुत्थं विनान्येऽर्थान्तरसंक्रमितवाच्याद्याः सप्तदशध्वनयः पदे वाक्ये च स्युः । व्यञ्जकत्वे पदस्य प्राधान्यात्तन्मूलको ध्वनिव्यपदेशः । यद्युक्तम्- 'एकावयवसंस्थेन भूषणेनेव कामिनी । पदद्योत्येन सुकवेर्ध्वनिना भाति भारती ॥' इति । तत्र पदगतानां दिङ्मात्रेणोदाहरणम्- 'पार्षदाः पार्षदा यस्य लक्ष्मीलक्ष्मीः कृपा कृपा । अवतारोऽवतारश्च स देवः कैर्न सेव्यते ॥' अत्र द्वितीयपार्षदादिपदानि नित्यसाहित्यनिरपायत्वनिर्हेतुकत्वजन्म- राहित्यरूपेष्वर्थान्तरेषु संक्रान्तानि । 'तवानुकम्पा तु तवैव शोभते ममापि दौर्जन्यमहो ममापि हि । रतिन दीर्घा मम दीर्घमेव ते प्रेम प्रियाहं तव कृष्ण किं ब्रुवे ॥ अत्रानुकम्पादिपदानि विरुद्धलक्षणयाननुकम्पाद्यर्थानीति पदगतोऽविव- क्षितवाच्यो द्वधा । 'तत्कैशोरं तच्च वक्रारविन्दं तत्कारुण्यं ते च लीलाकटाक्षाः । तत्सौन्दर्य सा च सान्द्रसिता श्रीः सत्यं सत्यं दुर्लभं दैवतेऽपि ॥' नास्तीत्याह-अन्यथेति । द्वयुत्थ उभयशत्तयुत्थः । वाक्य एव संभवतीति ॥ ननु ध्वनि म काव्यविशेषस्तत्वं च पदस्य न संभवतीत्यत्राह-व्यञ्जकत्व इति । ध्वनि- कारवाक्यं प्रामाणयति-यदुक्तमिति । भूषणेन नासिकाभूषणादिना सुकवेर्भारती ॥ तत्र पद्गतानामिति । वाक्यगतानामुदाहृतिस्तु 'ब्रुवे त्वाम्' इत्यादिना पूर्व कृतेत्यर्थः । शिवादीन्विहाय कृष्णं बहवः सेवन्ते कोऽत्र हेतुरिति संदिहानं कंचित्प्रति कश्चित्तत्वविदुप- दिशति-पार्षदा इति । यस्य पार्षदा नित्यतत्संयोगिनः । लक्ष्मीरपायरहिता, कृपा निर्हेतुका, अवतारो जन्मवर्जितः, स कैन सेव्यते। अपि तु सर्वैरपि सुज्ञैरिति । अत एव देवः सर्वाराध्योऽसौ । अत्र जन्माख्यप्रथमविकारवर्जनात्तदनन्तरजाः पश्चान्यप्यस्तित्वा- दयो वर्जिता बोध्याः । इयमजहत्स्वार्था लक्षणा । तवेति । कृष्णं मानिन्याह । विरु- द्धलक्षणयाजहत्स्वा र्थया द्वेधा दर्शित इत्यर्थः। तत्कैशोरमिति । कलहान्तरिता कान्तं Eur १ व - ·४ परिच्छेदः] साहित्यकौमुदी। अत्र तदादिपदानि कैशोरादीनामनुभवैकगोचरतां व्यञ्जयन्ति । ताह- शानां च तेषामगोचरत्वाद्विप्रलम्भः प्रकृष्यतीति रसध्वनिश्च तथा । भावादीनां तद्गतत्वे न काचिच्चमत्कृतिरिति नोदाहियते । एवमन्येऽपि ल- क्ष्यव्यङ्गयक्रमा ध्वनयोऽनुसंधेयाः । तदेवं पञ्चत्रिंशद्भेदाः । प्रबन्धेऽप्यर्थशक्तिभूः। प्रबन्धो वाक्यसमूहस्तत्रार्थशक्त्युत्थो द्वादशविधः । अपिना पदवा- क्ययोः । उदाहरणम्- 'किमत्र विश्राम्यसि कृष्णभोगिनिवासभूमौ वटपादपान्ते । प्रयाति तिग्मद्युतिरस्तशैलं भ्रातर्निशाप्यद्य घनान्धकारा ॥ चकास्ति सौधोऽयमुदीक्ष्यमाणो नन्दस्य गोष्ठाधिपतेः पुरस्तात् । अभ्यागतान्पाद्यमुखोपचारैर्यसिन्सभार्योऽर्चयते स मोदात् ॥' अत्र बल्लवीकृष्णयोनिशाभिसारिणोर्नानाविधविनोदभूरियं न्यग्रोधम- ण्डलीति वस्तुना वस्तु व्यज्यते । एवमन्येऽप्येकादश भेदा मृग्याः । तदेवं सप्तचत्वारिंशद्भेदाः। यदैकदेशरचना वर्णेष्वपि रसादयः ॥ १९ ॥ प्रकृतिप्रत्ययोपसर्गवचनविभक्तिविशेषविशेषणसर्वनामनिपाताव्ययीभाव- कर्मभूताधारकालसंबन्धादयः पदांशास्तेष्वसंलक्ष्यक्रमा रसादयो व्यज्यन्ते । कामयते । दैवतेऽपीति । देवेष्वपि नास्त्येवेत्यर्थः । अत्रेति। अनुभवैकगोचरताम् । न तु गीर्गोचरतामपीत्यर्थः । तेषां कैशोरादीनाम् । अगोचरत्वादलाभादित्यर्थः । प्रकृ- ध्यति प्रकर्ष लभते। तथा पदगतो दर्शित इत्यर्थः । तद्तत्वे पदप्रकाश्यत्वे । न काचिच्चमत्कृतिरिति । विशिष्टा वैचित्री नानुभूयते तेन तेषां पदप्रकाश्यानां नोदा- हृतयः क्रियन्त इत्यर्थः । एवमन्येऽपीति । 'अलंकारोऽथ वस्त्वेव शब्दाद्यत्रावभासते' इत्यादिना येऽन्ये पञ्चदशभेदा लक्षितास्तेऽपि पदगता अनुसंधेया इत्यर्थः । तदेवमिति । द्वयुत्थस्य पदगतत्वाभावादेको भेदो न्यून इति भावः । सायाह्ने क्रीडाकल्पवटमले वि. श्राम्यन्तं कंचिदतिथिं प्रति काचिद्वनदेवताह-किमत्रेति । कृष्णभोगी कृष्णसर्पः । तिग्मद्युतिः सूर्यः । सौधो राजसदनम् । अत्र कृष्णभोगिनिवासभूम्यादिभिः पदैरतिथ्य- पसारणपरत्वं तस्या व्यज्यते बल्लवीकृष्णयोरित्यादि वस्तु व्यङ्ग्यम् । पदैकेति । एक- देशोंऽशः प्रकृत्यादयो द्वादश । आदिपदात् पुरुषव्यत्ययादिग्रहः । महामानिनी श्रीराधां ·५२ काव्यमाला । Panslam उदाहरणम्- 'मा कुरु मानिनि मानं सुहृदां वचनं प्रवेशय श्रवणे। गोकुलमहेन्द्रतनयो भवतु स नाथः प्रसादमासाद्य ॥' अत्र मा कुर्विति कृतेरैच्छिकत्वेन त्वन्मानस्तदधीन एव, तेन निर्हेतुको- ऽयमिति कृप्रकृतेर्व्यङ्गयम् । त्वमेव हठं विहाय चेत् सुहृद्वचनं स्वीक- रोषि तदैव तत् सफलमिति णिच्प्रत्ययस्य, सादरतया हृदयान्तस्तद्विधारय तेनैव तव हितमिति प्रोपसर्गस्य, सर्वोक्त्यनादरे तव नाभीष्टसिद्धिरिति सुहृदामिति बहुवचनस्य च । 'आहारे विरतिः समस्तविषयग्रामे निवृत्तिः परा नासाग्रे नयनं तदेतदपरं यच्चैकतानं मनः । मौनं चेदमिदं च शून्यमखिलं यद्विश्वमाभाति ते तयाः सखि योगिनी किमसि भोः किं वा वियोगिन्यसि ॥' अत्र तवाहारविषयकरागाभाव एव न तु योगिनीवदनिष्टसाधनताज्ञा- नाद्योगप्रतिकूलाहारान्निवृत्तिरिति तस्याः प्राणधारणार्थमाहारोऽस्त्येव तव तु सोऽपि नेति च विषयसप्तम्याः, योगसाधने यदृच्छोपागते च विषये तस्याः प्रवृत्तिस्तव सर्वथैव विषयान्निवृत्तिरिति समस्तेति विशेषणस्य, ध्यानसमय एव तस्या नासाग्रनेत्रत्वं चित्तैकाग्र्यं च तव तु सर्वदैव तदुभयं तथेगिता- दिनाप्यर्थबोधरहितं मौनं चेति तदेतद्यदिदमिति क्रमात् सर्वनाम्नः, त्वं वियोगिन्येव न तु योगिनीत्युत्तरपक्षदायंसूचकस्य वेति निपातस्य च । 'अनुपिकोक्ति गिरस्तव चेदनु स्मरशरं तु कटाक्षपरम्पराः । परिपठन्ति तदाखिलसुभ्रुवामधिवसस्यमलागि शिखामणीन् ।' ललिताद्याः सख्यः प्रबोधयन्ति-मा कुर्विति । कृतियत्नस्तस्यैच्छिकत्वमिच्छाकृतत्वम्। अयं मानः । तत्सुहृद्वचनम् । सर्वोक्तीति । सर्वासां सुहृदामस्माकं वचश्चेदनाहतं करोषि तर्हि तवाप्यभीष्टं न सिध्यति । अभीष्टं च तव कृष्णवशीकरणमेव सर्वाधिकसत्कारी वा । आहार इति । मानिनीं राधां प्रति विशाखा पृच्छति । तस्या योगिन्याः । एवमुत्तरत्रापि ज्ञेयम् । तदुभयं नासाग्रनेत्रत्वं चित्तैकाग्यं चेति द्वयमित्यर्थः । वेति निपातस्य चेति । चकारेण कृञ्प्रकृतेर्व्यङ्गयमिति पूर्वस्थं व्यङ्ग्यपदमनुकृष्यते। अनुपि- व ·memason ४ परिच्छेदः] साहित्यकौमुदी। ६३ अत्र पिकोक्तीनां सरशराणां च गौण्यम् गिरां कटाक्षाणां च ततः प्राधान्यं तेनायत्नादेव जगदशीकारादित्यव्ययीभावस्य, समस्तसुन्दरीवृन्द- गर्वसर्वस्वहारी तव सौन्दर्यराशिरिति व्याप्तिसूचकस्य कर्मभूताधारस्य च । अत्र स्वरूपमहिम्नैव व्यङ्गयावगतिः विग्रहादौ वाचकत्वतौल्येऽपि तदभावात् । 'जयति जननिवासो देवकीजन्मवादो यदुवरपरिषत्वैौर्भिरस्यन्नधर्मम् । स्थिरचरवृजिनघ्नः सुस्मितश्रीमुखेन बजपुरवनितानां वर्धयन्कामदेवम् ॥' अत्र तत्तत्परिकरवैशिष्टयेन तास्ता लीला नित्याश्चकासतीत्यस्यन् वर्ध- यन् जयतीति वर्तमानकालस्य, यथा वा- 'श्रीकृष्णपदानं यः सेवितुमिच्छेत् । तस्यान्तरविद्यां जानीहि विनष्टाम् ॥' अत्र पादसेवनेच्छायाः प्रागेव विद्याविनाशोऽभवदिति विनष्टामिति भूतकालस्य च । काले विहितस्य कालत्वमुपचारात् । 'गोप्यः किमाचरदयं कुशलं स वेणु- र्दामोदराधरसुधामपि गोपिकानाम् । कोक्तीति। कृष्णो राधां श्लाघते । पिकोक्तीनां समीपेऽनुपिकोक्तिस्मरशराणां समीपेऽनु- स्मरशरमिति सामीप्येऽव्ययीभावः । तत इति । ताभ्यस्तेभ्यश्चेत्यर्थः । अव्ययीभाव- स्येति । व्यङ्ग्यामिति पूर्वेणैव संबन्धः । अयं भावः--पूर्वपदार्थप्रधानो ह्यव्ययीभावस्तेन सामीप्यस्यैवेह प्राधान्यम्, न पुनः पिकोत्त्यादीनामित्याशयः । व्याप्तिसूचकस्येति । प्रामे वसतीति ग्रामैकदेशः प्रतीयते, प्राममधिवसतीति कृत्नो ग्रामः, एवमधि- वससि शिखामणीनित्यत्र बोध्यम् । तदभावाट्यङ्ग्यावगमाभावात् । श्रीकृष्णस्यान्तिम- लीलां वक्ष्यञ्शुकः पारीक्षितबुद्धिस्थैर्यायादौ निजसिद्धान्तं निवेदयति-जयतीति । एतावता ग्रन्थसंदर्भण योऽयं निगदितमहिमलीलः स खलु श्रीकृष्णो भगवान् तादृश- तयैवाधुनापि विभातीति तावदास्थेयम् । न तु मौशलचरितश्रुत्या विपरीतं भाव्यम् । यदसौ बहिदृष्टिजनागोचरस्तथैव निजधान्नि क्रीडतीति समुदायार्थः । वादः प्रसिद्धिस्त- त्वबुभुत्सुकथेति यावत् । स्वैरिति । स्वभुजतुल्यैरर्जुनादिभिरिति व्याख्येयम् । काले इति । यद्यपि कालस्य पदांशत्वं न संभवति तथापि कालविहिते लडादौ कालत्व- मुपचर्य तथोच्यते इति भावः । गोप्यः किमिति । गोप्यः परस्परमाहुः । अयं वेणुः ·६४ काव्यमाला। भुङ्क्ते स्वयं यदवशिष्टरसं ह्रदिन्यो हृष्यत्वचोश्रु मुमुचुस्तरवो यथार्याः ॥ अत्र कृष्णाधरसुधा गोपीभिरेव पातुं युज्यते, न तु धूर्तेन वेणुनेति गोपिकानामिति स्वस्वामिभावसंबन्धस्य । 'श्रीराधिकामाधवयोविचित्रैः क्रीडानुषङ्गैः श्रमबिन्दुभाजोः । तयोस्तदालीततिरङ्गकानि संवीजयन्ती व्यजनैविरेजे॥' अत्र श्रीराधिकाशब्दस्य पूर्वनिपातस्तस्याश्चातुर्यातिशयं क्रीडासु द्योत- यति। अङ्ककानीत्यनुकम्पार्थकः। करूपतद्धितस्तु दौर्बल्यं व्यञ्जयन्संभोगप्रक- र्षम् । एवमन्येषामपि बोध्यम्। एषु पदांशेषु क्वचिद्वाच्येन रसादयो व्यज्यन्ते, क्वचित्तु व्यङ्गयेनेति विभावनीयम् । रचनावर्णयोर्व्यञ्जकतागुणग्रन्थे वक्ष्यते । अपिशब्दात्प्रबन्धेषु नाटकादिषु । यथा विदग्धमाधवादौ शृङ्गारः, भारते शान्तः, रामायणे करुण इति । एवं रसादिध्वनयः षड्विधाः । रसादि- व्यङ्गयस्य वाक्यपदाभ्यां पदांशवर्णरचनाप्रबन्धैश्च प्रकाश्यत्वात् । । किं कुशलमाचरत् । यतो गोपिकानां स्वमपि घनरूपामपि दामोदराधरसुधां भुते । स्त्री- जातिश्चेदत्यनुरागेण परासां पत्युरधरसुधां भुलांनाम। अयं खलु वेणुः पुरुषजातीयस्तत्रापि तां कथं भुते इति वेणुशब्दाभिप्रायेण तत्रोपहासः । तत्र च स्वयमात्मनैव । कस्याश्चिदपि गोपिकायास्तच्छेषप्राप्त्यभावस्तत्राप्याश्चर्यमिति भावः । अहो आस्तां तदपि यदवशिष्ट- रसं हदिन्यो भुञ्जते, अस्यावशिष्टो भुक्तमुक्तो यो रसस्तं परमपवित्रा ह्रदिन्यो नद्योऽपि यमुनाद्या भुञ्जते समास्वाद्य फुल्ला भवन्ति । विकसितकमलवनमिषेणेति शेषः । अहो तदपि आस्तां तस्य वेणोस्तादृशमहिमदर्शनात् । तद्गोत्रप्रायास्तरवोऽपि अङ्कुरोद्गमादिमिषेण हृष्य- त्वचो रोमाञ्चयुक्ता मधुधारामिषेणानन्दाच मुञ्चन्तीत्यर्थः । तदेवं तस्यान्यायमपि न गण- यन्तीति भावः । तत्र च यथार्याः केचिदात्मगोत्रजमहिमदर्शनात्तत्तद्भावान्दधति । तथेति तेषामनार्यत्वं ध्वनितम् । अत्रेति । पातुं युज्यते तत्स्वभूतत्वादिति भावः । इह षष्ठी- पदांश: संबन्धस्य तूपचारात्तत्वम् । श्रीराधिकेति । निकेतस्थां सखी प्रति तयो- माध्याहिकी लीला काचित्सहचरी निवेदयति । तदा तस्मिन्स नये । आलीततिललि- ताद्या । अत्रेति । यद्यपि 'अल्पाच्तरम्' 'अभ्यहितं च' इति स्वाभ्यां माधवशब्दस्य पूर्वनिपातः प्राप्नोति, तथापि श्रीराधिकाशब्दस्य स तस्याः क्रीडा कृष्णापेक्षयातिचातुरी व्यञ्जयति । तेन तस्या अभ्यर्हणावेदनादिति भावः । संभोगप्रवर्ष घोतयतीति संबन्धः । S ·१५ PUNARS ४ परिच्छेदः]] साहित्यकौमुदी। भेदास्तदेकपञ्चाशत् पूर्वगणिताः पञ्चत्रिंशत् , अर्थशत्त्युत्थाः प्रबन्धगता द्वादश, रसादि- ध्वनयस्तु पदांशादिगताश्चत्वार इत्येकपञ्चाशदुत्तमकाव्यभेदाः । एते शुद्धाः। अथ संकीर्णानाह- तेषां चान्योन्ययोजनम् । संकरेण त्रिरूपेण संसृष्टया चैकरूपया ॥२०॥ तेषामेकपञ्चाशतः प्रत्येकमेकपञ्चाशता गुणनं चेदेकोत्तरषट्सत्यधिक- द्विसहस्त्री (२६ ०१) संख्याका भेदाः स्युः । संशयास्पदत्वमनुग्राह्यानुग्राहक- त्वमेकव्यञ्जकानुप्रवेशश्चेति त्रिविधः संकरः । मिथो निरपेक्षरूपैकविधा संसृष्टिश्च । तेन, तया च गुणनं चेत् वेदखाचिवियञ्चन्द्राः (१०४०४) शुद्धभेदैः सह शरेषुयुगखेन्दवः (१०४५५)॥ तत्र त्रिरूपः संकरो यथा- 'पद्मिन्यहं कुमुदिनी किल सैव सत्यं सत्यं भवांश्च मधुसूदन एव मत्तः । वामेन तामसुखयन्निशि दक्षिणेन प्रातः प्रबोधयति मामपि लोचनेन ।' अत्र पद्मिन्यादिशब्दार्थयोः शब्दार्थशत्युत्थानुध्वनेः संकरत्रयम्।तथाहि मयि तवानुरागे महान् यन्मां दक्षिणेनोदारेण लोचनेन दर्शनेन प्रातः प्रबो- एवमिति । अन्येषां पदांशानां पुरुषव्यत्ययादीनां व्यञ्जकत्वं बोध्यम् । भेदास्त. दिति । पदांशादिगताः पदांशवर्णरचनाप्रबन्धगता इत्यर्थः । वाक्यपदगतौ द्वौ भेदौ तु पञ्चत्रिंशद्भेदान्तःपतितो ज्ञेयौ । वेदखाचीति । अङ्कानां वामतो गतिप्रसिद्ध्या चतु- रधिकचतुःशत्युत्तरदशसहस्राणि स्युरित्यर्थः । एवं परत्र । मानभङ्गाय प्रातविनयकारिणं कृष्णं प्रति काचित्खण्डिताह-पद्मिन्यहमिति । अत्रेति । शब्दशक्तयुद्भवार्थश- तयुद्भवयोवन्योरित्यर्थः। तत्र संदेहसंकरपक्षं तावद्वयुत्पादयति-मयि तवेत्यादिना । यत्रैकतरनिश्चयो न भवति स संदेहसंकरः । अस्मिन्पक्षे दक्षिणशब्द उत्कृष्टार्थः । वाम- ·काव्यमाला। धयसि । तस्यां न तथा । यद्वामेनानुदारेण दर्शनेन निशि तामसुखयः। अत्र हेत्वलंकारो व्यङ्गयः । यदुहं पद्मिनी सा तु कुमुदिनी । पद्मिन्यपेक्षया कुमुदिनी निकृष्टेति । अथ वाहं नाम्नैव पद्मिनी, न तु वस्तुतः कथमन्यथा मयि ते विरागः । सा तु नाम्नैव कुमुदिनी न तु वस्तुतः इति सत्यम्, कथ- मन्यथा तस्यां तेऽनुराग इति संशयः । अथ पद्मिन्यहं कुमुदिनी सैवेति रूपकेण तद्धेतूपन्यासद्वारा प्रातर्मा प्रबोधयसि निशि तामसुखय इति हेत्वलंकारो व्यङ्ग्यः । भवान्मधुसूदन एवेति भृङ्गस्य तवोभयत्र रागसाम्यान्न दोषः । किंतु ममैव सः यदहं पद्मिनी प्रातरेव सह भृङ्गण पद्मिन्याः संदर्शनमिति मधुसूदनपदद्योत्येन वस्तुना पुनरपि रूपकं ध्वनितमित्यनयोमिथोऽनुग्राह्यानुग्राहकता । एवं मधुसूदन एव भवान्मत्तः स्वतस्तृप्तस्तव कुत्रापि नापेक्षेति स्वभा- वोत्या तव दक्षिणं नेत्रं सूर्यात्मकं येन पद्मिनी मां प्रबोधयसि । वाम तु चन्द्रात्मकं येन कुमुदिनी तामसुखय इत्येकस्मिन्नेव व्यञ्जके मधुसूदनशब्दे व्यञ्जनानुप्रवेशश्चेति त्रिरूपः संकरः । अथ दक्षिणेन सरलेन लोचनेन मां प्रबोधयसि तेन ते मयि नानुरागः । वामेन कुटिलेन तामसुखयस्तेन तस्यामेव स इति वस्तुना स्वभावतो मधुसूदनो भृङ्गोऽजस्तत्रापि मत्त इति स्वभावोक्ति- शब्दो निकृष्टार्थः । लोचनशब्दो दर्शनार्थक इति · बोध्यम् । कथमिति । अन्यथा मय्येव त्वमासक्तोऽभविष्य इत्यर्थः । सत्यमिति । इतरथा तस्यामासक्तो नाभविष्य इत्यर्थः । अथानुग्राह्यानुग्राहकभावं संकरमाह-अथ पद्मिन्यहमिति । हेतूपन्या- सेति । मम पद्मिनीत्वे प्रातः प्रबोधनं हेतुः । तस्याः कुमुदिनीत्वे निशि सुखाश्रयत्वमिति हेत्वलंकारः काव्यलिङ्गव्यङ्ग्यः । ममैव स इति । स दोष इत्यर्थः । वस्तुनेति । दो- षाभावरूपेणेत्यर्थः । अनुग्राह्यानुग्राहकता अङ्गाङ्गिभावः । अथैकव्यञ्जकानुप्रवेशरूपं संकरमाह-एवमिति । मत्त इति । मदी तृप्तियोगे । मधुसूदनो विष्णुः तस्यैव दक्षिणं नेत्रं सूर्यरूपं वामं तु चन्द्ररूपं नान्यस्येति । मधुसूदनशब्देनैकेनैव व्यज्यते । एकस्मिन्निति । एकस्मिन्नेव व्यञ्जके पदे पादे वा व्यङ्गयद्वयव्यञ्जनानुप्रवेश इत्यर्थः । अथ संसृष्टिमाह-अथ दक्षिणेनेति । अस्मिन्पक्षे दक्षिणवामशब्दौ सरलकुटिला- र्थको सरलेन नेत्रेण नायिकावीक्षणमौदासीन्यव्यञ्जकं कुटिलेन तु रागव्यञ्जकमिति रस- । व S ·५ परिच्छेदः] साहित्यकौमुदी। soomameesea mamudwara स्तादृशस्य तव विवेकाभावादविदग्धस्त्वमिति स्वभावाख्यानाक्षेपयोः संस- ष्टिश्च । एवं पवाक्यव्यङ्ग्यैर्गर्वधैर्यदैन्यग्लानिनिर्वेदावहित्यादिभिर्भावैश्च सा॥ इति भरतसूत्रवृत्तौ साहित्यकौमुद्यां ध्वनिभेदनिर्णयो नाम चतुर्थः परिच्छेदः ॥ पञ्चमः परिच्छेदः। अथ गुणीभूतव्यङ्गयभेदानाह- अगूढमपरस्याङ्गं वाच्यसिद्ध्यङ्गमस्फुटम् । संदिग्धतुल्यप्राधान्ये काकाक्षिप्तमसुन्दरम् ॥१॥ व्यङ्गयमेवं गुणीभूतव्यङ्गयस्याष्टौ भिदाः स्मृताः । तत्रागूढं यथा- 'कृष्णस्य जगदीशस्य वन्द्यस्य विबुधोत्तमः । शृण्वन्निन्दितमेतस्य जीवन्नैव भवाम्यहम् ॥ अत्र जीवन्नित्यर्थान्तरसंक्रमितवाच्यस्य व्यङ्गयमगूढम् । 'गोप्यस्तपः किमचरन्-'इत्यादि । अत्र पिबन्तीत्यत्यन्ततिरस्कृतवाच्यस्य । एवम- न्येषां च बोध्यम् ॥ अपरस्य रसादेरङ्गं रसादि अयमेव रसवत्प्रभृतिरलंकारः । तत्र र- सादे रसाङ्गत्वे रसवत् भावाङ्गत्वे प्रेयः । आभासाङ्गत्व ओजखि । प्रशमाङ्गत्वे तु समाहितम् । क्रमेणोदाहरणानि- शास्त्रप्रसिद्धेः । स्वभावत इति । अज्ञो ज्ञानशून्यः । अत्र स्वभावोक्तिय॑ञ्जनया गभ्या विवेकवैदग्ध्याभावस्त्वाक्षेपेणेत्येकव्यञ्जकानुप्रवेशाद्भेदः ॥ इति कृष्णानन्दिन्यां साहित्यकौमुदीटीकायां चतुर्थः परिच्छेदः॥ अथेति । व्यङ्गयभेदैरेव व्यञ्जकस्य काव्यस्य भेदाः स्युरित्यभिप्रयन्सूत्रयति-अगू- ढमिति । अगूढं सर्वैर्वेद्यं तच वाच्यायमानत्वान्न तथा चमत्कारि यथा कामिनीस्तन- वढूढं सत् । अपरस्य रसादेः स्वनैरपेक्ष्येण लब्धसिद्धेरङ्गमुपकारकम् । वाच्यस्य सि- द्विरेव यदधीना तद्वाच्यसिद्ध्यङ्गम् । अस्फुटं सहृदयैरपि दुःसंवेद्यम् । संदिग्धप्राधान्य तुल्यप्राधान्यं चेति द्वयम् । यो काकुं विना वाच्यार्थ एवात्मानं न लभते तया प्रकाश्यं काकाक्षिप्तम् । चमत्कारे वाच्यमुखप्रेक्षकमसुन्दरम् ॥ जीवन्निति । सहदेवोक्तिः । अनेति । सफलत्वमर्थान्तरं मरणमेव वरमिति व्यङ्ग्यं तच्च सर्वैर्वेद्यम् । गोप्य इति । अत्र पानं वाच्यार्थं त्यक्ता सादरावलोकनं लक्ष्यते । एवमिति । अन्येषां लक्ष्यव्यङ्ग्य- मध्वनिभेदानां व्यङ्ग्यं चेदगूढं स्यात्तर्हि त एतद्भेदान्तःपातिनो बोध्याः ॥ अपर- स्यति । रसवदिति रसयोगात् । प्रेय इत्यतिप्रियत्वात् । ओजस्वीति । .

·काव्यमाला। 'कोपे यथातिललितं न तथा प्रसादे वत्रं विधिस्तव तनोतु सदैव कोपम् । इत्याकलय्य दयितस्य वचो विभङ्गी राधा जहास विहसत्सु सखीजनेषु ।' अत्र हास्यस्य विप्रलम्मशृङ्गारोऽङ्गम् । 'धन्यं वृन्दारण्यं यस्मिन्विलसति सदैव रमणीभिः । प्रतिकुलं प्रतिपुलिनं प्रतिगिरिकन्दरमसौ कृष्णः ॥' अत्र वनवर्णनभावस्य संभोगशृङ्गार इति रसवत् । 'पूर्णाः पुलिन्द्य उरुगाय पदाजराग- श्रीकुङ्कुमेन दयितास्तनमण्डितेन । तदर्शनस्मररुजस्तृणरूषितेन लिम्पन्त्य आननकुचेषु जहुस्तदाधिम् ॥ अत्र शृङ्गारस्य पुलिन्दीभावः । 'वृन्दावनमतिपुण्यं यस्मिन्कुसुमसितैः फलोरोजैः । पल्लवकुलाधरैरपि सुखयति कृष्णं लतापालिः ॥' अत्र वनवर्णनभावस्य लताभाव इति प्रेयः । 'त्वत्सामन्तहृतान्दारान्पुनः प्राप्य त्वदाज्ञया । मुदितैर्मथुरानाथ वन्द्यसे शात्रवैरपि ॥' अत्र शत्रुकृतशत्रुस्तुतिरूपो भावाभासो भगवद्विषयस्य भावस्येत्यूर्जस्ति । ओजो बलम् । तदत्रानौचित्यप्रवृत्तावस्तीति समाहितं परीहारः । कोपे यथेति । कृ- ष्णकृतं राधामानभङ्ग कांचित्प्रति काचिदाह ॥ धन्यमिति । शारीशुकयोक्तिः ॥ पूर्णा इति । वने कृष्णवेणुगीतं श्रुत्वा तद्वर्णयित्वा च गोप्यो वदन्ति । पुलिन्द्यः शबराङ्गनाः पूर्णां कृतार्था कथमित्याहुः पूर्व दयितायाः स्तनयोर्मण्डितेनानुलिप्तेन पुनः सुरतसमये उरुगायस्य कृष्णस्य पदाब्जरागेण चरणारुणिन्ना श्रीः कान्तिर्यस्य तेन कुङ्कुमेन पुनश्च तस्य वनविहारे तृणेषु रूषितेन लमेन । तस्य तादृशकुङ्कुमस्य दर्शनेन स्मरकृता रुक् तापो यासां ताः । आननेषु कुचेषु च तेन कुङ्कुमेन लिपन्त्यस्तदाधि स्मरव्यथा जहुः । अतस्ताः पूर्णा मादृश्यस्त्वपूर्णाः । या एवमप्याधिशान्ति न प्राप्नु वन्तीति भावः ॥ वृन्दावनमिति । तयोरुक्तिः । पालिः श्रेणी एकदेशविवर्तिरूप- कम् ॥ त्वत्सामन्तेति । बन्दिनः कृष्णं स्तुवन्ति । शात्रवैरिसमूहैः ॥ अत्रेति ।

·६९ ५ परिच्छेदः] साहित्यकौमुदी। 'देवेन्द्रजित्सु पृथुकात्पृथुकोपमाद्भी- रस्मासु सत्सु न तवेति गिरा सुराणाम् । कंसस्य यो हृदि मदः स तु तेषु सर्वे- प्वाप्तेषु तत्पृथुकतां क गतो न जाने ॥ अत्र मदप्रशमो वीरस्येति समाहितम् । 'गच्छाम्यच्युत दर्शनेन भवतः किं तृप्तिरुत्पद्यते कित्वेवं विजनस्थयोर्हतजनः संभावत्यन्यथा । इत्यामन्त्रणभङ्गिसूचितवृथावस्थानखेदालसा- माश्लिष्यन्पुलकोत्कराञ्चिततनुर्गोपी हरिः पातु वः ॥' अत्राच्युतेत्यादिपदव्यङ्गयमामन्त्रणेत्यादिवाच्यसिद्धावङ्गं तदुपपाद- कत्वात् । 'असुरदमन नन्दकः खपाणौ कुतुकवशाद्भवता निधीयते चेत् । सुरपुरवनिताः स्ववेश्ममोदाद्विदधति सद्रचनोज्ज्वलं समन्तात् ॥' अत्र खड्गोद्यमनात् कृष्णेन रिपवो वीरा हनिष्यन्ते, ते च स्वर्गमस्स- । भावस्य बन्दिनिष्ठस्य । देवेन्द्रेति । तयोरुक्तिः । पृथुकादालात् । पृथुकोपमाचिपिट. तुल्यात् । अस्मद्भक्ष्यादित्यर्थः । 'पृथुको चिपिटा कौ' इति नानार्थवर्गात् । अस्मात्कृ. ष्णात् भीस्तव न युज्यते । अस्मासु कीदृशेषु । देवेन्द्रजित्सु इन्द्रपराजयिषु। यो मदो हृदि जातः स क गतः पलायित इति न जाने नाहं वेभि । कदा तेषु असुरेषु सर्वेषु तत्पृथु- कतां कृष्णचिपिटतामाप्तेषु । कृष्णेन निहितेष्विति यावत् ॥ अपराङ्गं द्विधा अपरस्य रसादेरङ्गमलक्ष्यक्रमो रसादिः । वाच्यस्य प्रधानस्याङ्ग लक्ष्यक्रमा वस्त्वलंकाराः । तत्रायो वृत्तौ दर्शितः। द्वितीयस्तु मृग्यः । एवमपराङ्गमुदाहृत्याथ वाच्यसिद्ध्यङ्गमुदाहरति- गच्छामीति । हे अच्युत तन्नामक पक्षे ममेदृशसौन्दर्य दृष्ट्वाप्यच्युतधैर्योऽसीति तेन व्यर्थे वात्रावस्थितिरिति भावः । दर्शनेन किं तृप्तिः। अपि तु संभोगेनैवेत्यर्थः । कित्वेव- मिति । द्वयोरपकीर्तिर्जातैव । तथैवात्मानं वश्चयाव इत्यर्थों व्यङ्ग्यः । स च इत्यामन्त्र• णभङ्गिसूचितवृथावस्थानखेदालसामित्येतद्वाच्यस्य सिद्धिकृत् तद्व्यक्ति विनैतद्विशेषणपदा- र्थस्य शरीरालाभादिति भावः । आमन्त्रणभनिभ्यां सूचितौ यौ वृथावस्थानखेदौ ताभ्या- मलसामिति वा भङ्गिवचनरचना दर्शनेन भवतः किमित्यादिरूपा उत्पद्यत इत्यनेन वृथा- वस्थानं किंत्वेवमित्यादिना तु खेदः ॥ असुरदमनेति । कृष्णं बन्दिनः स्तुवन्ति ।

·काव्यमाला। त्पतित्वेनायास्यन्तीत्यानन्दावेशात्स्वर्गाङ्गनाः स्वनिकेतं मण्डयन्तीति व्य- नयमस्फुटं कष्टगम्यत्वात् । 'हे भद्र भाद्रपदमासचतुर्थकेन्दो तुभ्यं नमोऽस्तु न कदापि मयासि दृष्टः । श्यामेन तेन कतमेन नवेन यूना साकं तथापि मम किं प्रथितः प्रवादः॥ अत्र त्वद्दर्शनात्प्रवाद इत्यनैकान्तिकम्, किंतु तादृशादृष्टादेवेति, किं वा नायं प्रवादः सत्यैवेयं जनश्रुतिर्यद्विनापि त्वदर्शनाजनैरुद्वोप्यते इति संदिग्धप्राधान्यम् । 'सरसमरसमाप्तौ वक्रतां भूरहार्षी- दजनिषत मृगाक्ष्या वीतलक्ष्याः कटाक्षाः। धनुरिव विषमेषोाविमुक्तं तदासी- द्विविशुरिव निषङ्गे मुक्तशेषाः पृषत्काः ॥' अत्रोत्प्रेक्षयोपमा ध्वनिता। तयोः स्वप्राधान्येन स्थितत्वात्तुल्यप्राधान्यम् । 'कुलीनाः किल कुर्वन्तु दुर्यशो मम कर्मठाः । रामं दूर्वादलश्यामं कामं नैव भजाम्यहम् ॥' अत्र न भजामीति निषेधो वाच्यस्तेन सहैव भजामीति व्यङ्ग्यः प्रति. भाति । नञ्योत्यात्र काकुः। नन्दकस्तन्नामा खड्गः । निधीयते क्रियत इत्यर्थः ॥ कष्टगम्यत्वादिति । सहृदयैरपी. ति शेषः ॥ हे भद्रेति । काचिद्विदितानुरागा नष्टचन्द्रमुद्दिश्याह-अत्रेति । इत्य- नैकान्तिकमिति । ऐकान्तिकं व्याप्तिस्तदभावोऽनैकान्तिकम् । तथा च तव दर्शना- देव प्रवादो. भवतीति नास्ति नियमः मय्येव व्यभिचारात् । किंतु प्रवादजनकमदृष्टमेव तन हेतुरित्यर्थः । किं वा त्वदर्शनादेव प्रवाद इति नियमः सत्य एव । तथापि त्वदर्शनं विना जनैश्चौद्धोष्यते तदा नायं प्रवादः । किंतु सत्यैवेयं किंवदन्ती यतो मिथ्याप्रवाद- स्त्वदर्शनं विना न भवतीति नियमः । संदिग्धं प्राधान्यं यत्र तत् उभयोरर्थयोः प्राधान्ये साधकबाधकमानाभावात संदेहः ॥ स्मरसमरेति । प्रिययो रजनीवृत्तं विभान्ते सख्यो. ऽनुमोदन्ते । पृषत्काः बाणाः । अत्रोत्प्रेक्षोपमयोच्यिव्यङ्ग्ययोरुभयोरपि प्राधान्यं च. मत्कारसाम्यात् । भामेनाक्षिप्तः कश्चिद्रामभक्तः श्यालकस्तमाह-कुलीना इति । कुर्वन्तु प्रथयन्तु । कर्मठा याज्ञिका वयमित्यभिमानिनः । दूर्वादलेति । तत्र निजा- ·५ परिच्छेदः] साहित्यकौमुदी। 'कर्णकल्पितरसालमञ्जरी' इत्यत्र व्यङ्ग्यमसुन्दरं द्रष्टव्यम् । एषां भेदा यथायोगं वेदितव्याश्च पूर्ववत् ॥ २ ॥ एषां समनन्तरोक्तानां भेदा यथासंभवं ध्वनिभेदवदर्थान्तरसंक्रमितवा- च्यत्वादिना बोध्याः । यथायोगमिति यत्र वस्तुमात्रेणालंकारो व्यज्यते, न तत्र गुणीभूतव्यङ्गयत्वम् । किंतु ध्वनित्वमेवेति भावः । अथ ध्वनिगुणीभूतव्यङ्गयमिश्रणमाह सालंकारै नेस्तैश्च योगः संसृष्टिसंकरैः। अलंकारात्मकैरलंकारसहितैश्च तैर्गुणीभूतव्यङ्ग्यैः सह ध्वनेर्योगः । स च संसृष्ट्या संकरेण च त्रिरूपेण बोध्यः । अन्योन्ययोगादेवं स्याद्भेदसंख्यातिभूयसी ॥ ३ ॥ एवमनेन प्रकारेणावान्तरभेदप्रभेदगणने भूयसी भेदसंख्या । तथा हि-एकस्यैव शृङ्गारस्यैकोऽपि संभोगरूपो भेदो मिथोवीक्षाश्लेषादि- भेदात्प्रत्येकं च विभावादिवैचिच्यात्संख्यातुमशक्यः, का गणना पुनः सर्वेषामिति । संक्षेपात्त्वस्य ध्वनेस्त्रयो भेदाः, व्यङ्गयस्य त्रिरूपत्वात् । तथा हि- किंचिद्वयङ्गयं वाच्यतासहम्, किंचित्त्वन्यथा । तत्राविचित्र विचित्रं चेति सक्तिर्योतिता । एतदंशे ध्वनित्वमेवेति बोध्यम् । अग्रिमनिर्णयात् । तथापि गुणीभूत- व्यङ्ग्यत्वमेवोच्यते, तस्यांशस्य प्राधान्यात् ॥ एषामिति । न केवलमेत एव गुणी- भूतव्यङ्ग्यस्य भेदाः । किंत्वर्थान्तरसंक्रमितवाच्यत्वादिभिर्यथाध्वनेर्भेदास्तथासंभविनो हित्वास्यापि तैरुपाधिभिः शुद्धभेदाः संकरसंसृष्टिभ्यां योजने तेषामिवैषां च संकीर्णभेदा अपि बोध्याः । असंभविनस्तु वस्तुमात्रेणालंकारव्यक्तिनिबन्धनाः । तथा च तैभैदैन्यूनोऽत्र प्रकारः । अयं भावः-अलंकारः कदाचिदङ्गभूतवाच्यालंकाररहितेन वस्तुमात्रेण व्य- ज्यते, कदाचिद्वाच्यालंकारसहितेन वस्तुना । तत्राद्ये वस्तुमात्रापेक्षयालंकारस्य चारु- ताधिक्यमिति तत्र सर्वत्र ध्वनित्वमेव, परत्रापि यत्र वाच्यालंकारापेक्ष्यया व्यङ्ग्यालंका- रस्य न चारुता तत्र गुणीभूतव्यङ्ग्यत्वमेवेति । यथा 'हरिभक्ति-' इत्यादौ प्रतिवस्तूपमाव्य- गयायामगढायामुपमायाम, यथा चः तव जयतीत्यादौ प्रतीपव्यङ्गये व्यतिरेके ॥ अथोभय- विधसंसृष्टिं दर्शयितुमाह-अथेति । अलंकारसहितरित्यत्र वाच्यालंकारसहितैरिति बोध्यम् । योगो मिश्रणम् । भेदसंख्या प्रकारगणना । भूयसी बहुतरा । मिथोवीक्षा परस्परदर्शनम् , तथाश्लेषश्चालिङ्गनम् । आदिपदाच्चुम्बनसंप्रयोगादि ॥ विधान्तरेण तु संख्यातुं शक्यत इत्याह-संक्षेपात्त्विति । त्रिरूपत्वात्रैविध्यात् । तत्राविचित्रमिति ।

·काव्यमाला। द्विविधमा क्रमाद्वस्त्वलंकृतिरूपम् । द्वितीयं तु रसादि । तच्च स्वप्नेऽपि वाच्यतां न सहते । विभावायुक्तिद्वारैव प्रतिपत्तेः ॥ इति भरतसूत्रवृत्तौ साहित्यकौमुद्यां गुणीभूतव्यङ्ग्यभेदनिर्णयो नाम पञ्चमः परिच्छेदः ॥ षष्ठः परिच्छेदः। अथ शब्दार्थचित्रयोरेकत्रैव गुणप्रधानभावेन स्थितिरिति, शब्दार्था- लंकारौ द्वावपि स्वाभीष्टाविति च बोधयितुमारम्भः ॥ शब्दार्थचित्रं यत्पूर्वं काव्यद्वयमुदाहृतम् । गुणप्राधान्यतस्तत्र स्थितिः शब्दार्थचित्रयोः॥१॥ अविचित्रं वस्तुमात्र विचित्रं त्वलंकाररूपम् । आयं वाच्यतासहम् । रसादीति । भावतदाभासभावशान्त्यादिकमादिपदात् ॥ इति कृष्णानन्दिन्यां साहित्यकौमुदीटीकायां पञ्चमः परिच्छेदः ॥ अथेति । यद्यपि शब्दचित्रार्थचित्ररूपं भेदद्वयमवरस्य पूर्व निरूपितमस्ति तथाप्यु- भयोर्गुणप्रधानभावेन स्थितिरेकत्र नोक्तेति तदर्थमेतदिति भावः । शब्दार्थालंका- राविति । एवं हि मन्यन्ते–'रूपकादिरलंकारस्तस्यान्यैर्बहुधोदितः। न कान्तमपि निर्भूषं विभाति वनिताननम् ॥ रूपकादिमलंकारं बाह्यमाचक्षते परे । सुपां तिरं च व्युत्पत्तिं वाचां वाञ्छन्त्यलंकृतिम् ॥ तदेतदाहुः सौ शब्द्यं नार्थव्युत्पत्तिरीदृशी । शब्दा- भिधेयालंकारभेदादिष्टं द्वयं तु नः ॥ इति । अस्यार्थ:-विभाति विभावतां प्राप्नोति । कुण्डलादिवैशिष्टयेनैव विभाव्यत्वात् । विभावादित्वेन प्राप्तानामर्थानामेव रसत्वमिति तेषां परिष्कृतिरुचिता । अर्थ प्रत्याप्य प्रक्षीणानां शब्दानामलंकरणस्यानादरणीयत्वादि- त्येके । काव्यं च कविकर्म शब्दरूपमेवेति । तदाश्रितानां सुबन्तानां तिङन्तानां च वि- शिष्टोत्पत्तिरनुप्रासादिना निर्मितिरलंकारः रूपकादिस्त्वलंकारो बाह्यः । तत्रालंकारप्रयोगो भाक्त इति वाञ्छन्ति । ईदृशी यथा शब्दव्युत्पत्तिः सौशब्द्यं शब्दनिर्माणसौष्ठवम् । अयमर्थः-शब्दैर्व्यज्यमानानां स्वादानां विभावादिभिरर्थैरुपचायनम् । ते च माधुर्यादि- व्यञ्जकवर्णघटितानुप्रासादिमत्तयैव रचिता व्यञ्जने प्रभवन्ति । तेन शब्दालंकाराणामा- वश्यकत्वम् । पाश्चात्यानामर्थालंकाराणामकिंचित्करत्वं तान् विनापि शब्दालंकारैर- भिव्यक्तेः । तदेतदाह-बाह्यमिति । आस्वादोत्पत्तिदशायां तदनुपलम्भात्तस्य बाह्य- त्वमिति वन्ये । शब्दाभिधेयेति । अभिधेयः प्रतिपाद्यः । तेन वाच्यलक्ष्यव्यङ्ग्या गृहीताः स्युः । इष्टं द्वयं तु न इति । शब्दवदर्थस्यापि कविसंरम्भज्ञाप्यत्वम् , अर्थवच्छ- ब्दस्यापि रसप्रतीत्युपयोगित्वमित्यत उभयाश्रितोऽप्युभयरूपोऽलंकारः। सहृदयहृदयैकवेद्य- वादित्यस्माकं भरतानुयायिनां मतमिति संक्षेपः ॥ शब्दार्थेति । पूर्व प्रथमपरिच्छेदे । - - ·। mAHA ६ परिच्छेदः]] साहित्यकौमुदी। यत्र शब्दस्य चित्रत्वं प्रधानं तत्रार्थस्य गौणं तत्, यत्र त्वर्थस्य प्र. धानं तत्र शब्दस्य गौणमित्यर्थः । क्रमेणोदाहरणम्- 'कर्णिकारकृतकर्णिकाद्युतिर्वर्णिकापदनियुक्तगैरिका । मेचका मनसि मे चकास्तु ते मेचकाभरणभारिणी तनुः ॥' 'आम्नायप्रथितान्वया स्मृतिमती बाढं षडङ्गोज्ज्वला न्यायेनानुगता पुराणसुहृदा मीमांसया मण्डिता। त्वां लब्ध्वावसरा चिराद्गुरुकुले प्रेक्ष्यखसंगार्थिनं विद्या नाम वधूश्चतुर्दशगुणा गोविन्द शुश्रूषते ॥' पूर्वत्र शब्दकृतं चारुत्वं प्राधान्यादनुभूयते, परत्र त्वर्थकृतं तत् । इह रसादिरूपस्य व्यङ्गयस्य स्फुटमप्रत्ययादव्यङ्गयमेतत्काव्यद्वयमुक्तम् । वस्तुतस्तु विभावादिरूपतया सर्वत्र रसपर्यवसायितास्ति । तत्र काव्यद्वये । स्थितिर्बोध्येत्यर्थः ॥ कर्णिकेति । श्रीरूपः कविर्भगवन्तं तत्स्फूर्ति प्रार्थयते । ते तनुर्मे मनसि चकास्तु । कीदृशी । मेचका श्यामला । 'मेचको बहिचन्द्रे स्यान्मेचकः श्यामलेऽपि च' इति विश्वः । मेचकश्चन्द्रकस्तद्विशिष्टस्याभरणस्य भारिणी मौलिधृतचन्द्रकभूषणेत्यर्थः । अथ वा--हे मेचकाभरण, भारिणी । सौन्दर्यादिभारवती कणिकारपुष्पकृताभ्यां कर्णिकाभ्यां कर्णभूषणाभ्यां युतिःप्तिर्यस्याः सा । वर्णिकानां पदेषु स्थानेषु नियुक्तानि गैरिकाणि यस्याः सा । अत्र यमकं प्रधानं स्वभावोक्तिस्तु गौणी ॥ आम्नायेति । सिद्धचारणादयः कृष्णं स्तुवन्ति । विद्यापक्षे आम्नायैश्चतुर्भिर्वेदैः प्रथितो विस्तारितोऽन्वयो व्युत्पत्तिर्यस्याः सा स्मृतिर्मन्वादिः । 'शिक्षा कल्पो व्याकरणं ज्यौतिषं छन्द एव च । निरुक्तं च निरुक्तानि षडङ्गानि मनीषिभिः ॥' इति षट् वेदा- जानि । न्यायस्तर्कशास्त्रं तेनानुगता सेविता । पुराणं श्रीभागवतादि । मीमांसया द्वाद- शलक्षणी कर्ममीमांसा, चतुर्लक्षणी ज्ञानमीमांसा, चेति तया द्विरूपया भागवताद्यविरु- व्याख्यानया मण्डितालंकृता । तदेतदनुसारेण चतुर्दशगुणा । 'अङ्गानि वेदाश्चत्वारो मीमांसा न्यायविस्तरः । धर्मशास्त्रं पुराणं च विद्या ह्येताश्चतुर्दश ॥ इति । प्रमाणप्राप्ता ॥ वधूपक्षे-आम्नायः सत्कुलता, अन्वयो वंशः, स्मृतिर्मेधा, षडङ्गानि शिरोमध्यभागी हस्तौ पादौ चेति, न्यायो नीतिः, पुराणा वृद्धाः सुहृदः सहाया यस्यास्तया मीमांसया विचारेण मण्डिता । गुरुरत्र पित्रादिस्तत्कुले वर्तमानमित्यर्थः । चतुर्दश तावद्विद्यात्मका गुणा यस्याः सा । अत्र विद्या नाम वधूरित्यर्थालंकारो रूपकम्, तस्य प्रथमप्रतीत- त्वात् प्राधान्यम्, श्लेषस्य तु तदुपपादकत्वाद्गौण्यमित्यर्थः ॥ नन्वेकत्र काव्ये शब्दार्थ- चित्रत्वं व्यङ्गन्यप्राधान्यं च यदि स्यात्तर्हि तदप्युत्तममेवेति वदितुं न युज्यते, किंतृत्तमो- । । । ।

·काव्यमाला। E 00 किं च शब्दार्थयोर्व्यङ्गयस्य च प्राधान्येन चारुतायां परमोत्तममिदं काव्यमिति खारस्यम् । यथा- 'पदद्युतिविनिर्धतस्मरपरार्धरूपोद्धति- ईगञ्चलकलानटीपटिमभिर्मनोमोहिनी । स्फुरन्नवघनाकृतिः परमदिव्यलीलानिधिः क्रियात्तव जगत्रयीयुवतिभाग्यसिद्धिर्मुदम् ॥' अत्र त्रिधापि चारुता प्राधान्येनानुभूयते । यथा वा- BMSUNNER 'तिक्षिप्तबलगञ्चलरुचिलीस्योल्लसङ्कलता कुन्दाभस्मितचन्द्रिकोज्ज्वलमुखी गण्डोच्छलत्कुण्डला । त्तममैवेति । तदत्र न्यूनं लक्षणाभावादिति चेत्तत्राह-कि चेति । स्वारस्यमाशयः प्रतिषेधकामावादौचित्याच्च ॥ पदद्युतीति । पूर्वरागवती प्रणमन्ती राधां पौर्णमास्या- शिषाभिनन्दति । अत्रानुप्रासो व्यतिरेकरूपकोपमाश्च प्रधानतया भासन्ते । व्यङ्ग्यश्वाति- शयी । तथा हि-पदद्युतीति । सुरम्याङ्गत्वादिराङ्गिको नायकगुणः स्मरपरार्धसा- ध्यस्य पदद्युतिमात्रसाध्यत्वं च व्यङ्ग्यम् । हगिति । दृगञ्चलरङ्गशूच्यमानशृङ्गारोपयो- गिकलारूपनटीनां पटिमानः कथ्यमानशृङ्गारोपकरणसमस्तवस्तुजाताभिनयप्रावीण्यानि तैर्निजप्रेयसी मनः सभ्यानां मोहिनीति । 'विदग्धश्चतुरः सुधीः' इत्यादिर्मानसो गुणः । दृगश्चलेनैवं वक्ति किं पुनर्मुखेनेति वाचिकश्च व्यङ्ग्यः । नवधनाकृतिरिति । महार- सवर्षित्वमूर्तशृङ्गाररसत्वादिपरमदिव्यति तत्संगतेरनिन्द्यत्वं सर्वश्लाध्यत्वं च । जगन्न: यीति । सर्वोत्तमत्वात्पुरुषार्थरूपत्वं च व्यङ्ग्यम् ॥ हरेः पुरः सुविलासां श्रीराधां तुङ्ग- विद्या वर्णयति-तिर्यगिति । स्पष्टम् । अत्रानुप्रासौ रूपकमेकव्यञ्जकानुप्रविष्टयोरनु- प्रासरूपकयोः संकरश्च प्राधान्येन प्रतीयते । व्यङ्गयश्चातिचारुः । तथा हि-श्रीकुण्ड- रोधसि रत्नमण्डपान्तर्विराजमाने ब्रजयुवराजे ललिताद्यासु(स्व)बलादेव श्रीराधां तद्वाम. भागमुपानीय संवादाय पुरः संनिविष्ठा स्वसंकोचाय स्वसौन्दर्यदर्शनाय च ललितादिसं- मुखीनेन तेन भो विकचारविन्दनेत्राः किमद्य मद्भाग्यं श्लाघ्यं यद्विजनेत्र गौरीमन्त्रस्मृ. तिपरस्य मे दुर्लभदर्शनानां वः साक्षात्कृतिरित्युक्ते-तिर्यगिति । तिर्यक् क्षिप्तेन च लता गश्चलेनैव रुचिर्दीप्तिर्यस्याः सा । तेन च गौरीमन्त्रस्मृतिपरो न भवान् , अपि तु तत्संभोगस्मृतिपर इति व्यङ्ग्यम् । अथाद्य काचित् सुवर्णमाला त्वत्कण्ठमलंकार- ध्यतीति दैवाज्ञया कयाचिन्मां प्रत्युक्तं तत् सत्यमेव जातमिति तेनोक्त-लास्येति ।

·७ परिच्छेदः] साहित्यकौमुदी। ६५ कन्दर्पागमसिद्धमन्त्रगहनामधैं दुहाना गिरं हारिण्यद्य हरेहार हृदयं राधा विलासोर्मिभिः ॥' एवमन्यच्च बोध्यम् ॥ इति भरतसूत्रवृत्तौ साहित्यकौमुद्यां चित्रभेदनिर्णयो नाम षष्ठः परिच्छेदः ॥ IMARRIA सप्तमः परिच्छेदः । अथ दोषाणां सामान्यलक्षणमाह- मुख्यार्थहतिर्दोषो रसश्च मुख्यस्तदाश्रयाद्वाच्यः । उभयोपयोगिनः स्युः शब्दाद्यास्तेन तेष्वपि सः॥१॥ हतिरपकर्षः । स्थगनमिति यावत् । रसस्तदास्वादः । रसाश्रयत्वाद्वा- त्रपया तेन सुवर्णमालामनोरथेनैव सखीषु निर्गच्छन्तीषु प्रागेव गन्तव्यमिति व्यङ्ग्यम् । ननु युवराजस्य तव सुवर्णमाला न दुर्लभा किंतु पुरुभाग्येन त्वया सुरतरुरद्योपलब्ध इति सखीभिः पुनरुक्ते हहो सख्यः युक्तं ब्रूथ कात्स्न्येन मदभीष्टपूरकत्वात् । किंचाहं सुर- तरोरक्षरत्रयादेव कृतार्थः किमुत समग्रेण तेनेति तेनोक्ते-कुन्दाभेति। तेन धूर्ता- ग्रगण्यमेतं मत्सख्योऽपि धूर्ततां शिक्षयन्तीत्यहो धूर्तगोष्ठीपटिमेति व्यज्यते । ततश्च विच्युतधैर्ये तस्मिस्तिरश्वीनतया तन्मुखं वीक्षमाणे-ाण्डोच्छलदिति । मुखस्य स्ववामपार्चे परावर्तनात् । अथ तदुच्छलनजातचाकचिक्यद्योतितदक्षिणकर्णा- लकादिकां प्रियां वीक्ष्यानन्दमन्ने तस्मिन्दक्षिणहस्तधृतेन पटाञ्चलेन मुखमावृत्य रत्युत्थ- मदहर्षव्रीडौत्सुक्यजाड्यादिभावव्यञ्जिना स्वरेण स्वयमेव प्रत्युत्तरितमित्याह-कन्द- ति । कन्दगिमे ये सिद्धमन्त्रा वशीकरणोच्चाटनादिधर्माणस्तैर्गहनां व्याप्तां गिरमधे दुहानापूर्णमेव संपूरयन्तीत्यर्थः । प्रत्युत्तरं च वनपद्मिनस्ते वनपद्मिनीष्वेव तदक्षरत्रयं सेत्स्यति न तु कल्पवल्लया मयति । अभीष्टप्रदापि कल्पवल्ली सुरताय न संपद्यते किंतु तद्दत्ता पद्मिन्य एव ताश्चैता मत्सख्य एव तुभ्यं मया तस्मै दत्ता इति तदर्थः । एवम- न्यच्चेति । मध्यमस्यापि चित्रत्वयोगादुत्तमत्वमित्यर्थः ॥ इति कृष्णानन्दिन्या साहित्यकौमुदीटीकायां षष्ठः परिच्छेदः ॥ एवं काव्यभेदानिरूप्य तद्धर्मेषु दोषादिषु निरूप्येषु सूत्रक्रमप्राप्तेः पूर्व दोषानिरूपयति- अथेति । विशेषाकाङ्क्षयाः सामान्यधीपूर्वकत्वात् सामान्येति । मुख्याति । हत्यपकर्षदोषशब्दाः करणे भावे वा व्युत्पन्नाः । तेन दुष्टलक्षणं दोषलक्षणमिति ज्ञेयम् । हतिरपकर्षो न तु प्रतिबन्धः दुष्टेष्वपि रसानुभवात् । आश्रय आश्रयणं वाच्यो मुख्य इत्यन्वयः । एवं च वाच्ये विभावादौ मुख्यशब्दप्रयोगो भाक्त इत्यर्थः । उभयो रसवा- ·६ काव्यमाला। च्योऽपि मुख्यः । उभयो रसवाच्ययोः । आद्यपदावर्णरचने । स दोषः पदतदंशवाक्यार्थरसेषु संभवात्पञ्चविधो बोध्यः । विशेषलक्षणमाह- दुष्टं पदं श्रुतिकटु च्युतसंस्कृत्यायुक्तमसमर्थम् । निहतार्थमनुचितार्थ निरर्थकमवाचकं त्रिधाश्लीलम् ॥ २ ॥ संदिग्धमप्रतीतं ग्राम्यं नेयार्थमथ भवेक्लिष्टम् । अविमृष्टविधेयांशं विरुद्धमतिकृत्समासगतमेव ॥ ३ ॥ षोडशविधं पदं दुष्टमिति संबन्धः । तत्र क्लिष्टादित्रिकं समासगतमेव भवेत् अन्यथा क्लिष्टत्वाद्यसंभवात् । अन्यत्वसमस्तं च । क्रमेणोदाहरणम्- परुषाक्षरं पदं श्रुतिकटु । यथा- 'कार्तायें कुरु मे सुभ्रूः।' अत्र कार्यमिति । व्याकरणसूत्रहीनं च्युतसंस्कृति । 'अयं बाधति मां स्मरः।' अत्र बाधतीति। तथा पठितमपि कविभिरनाहतमप्रयुक्तम् । 'पद्मो राजति कासारे।' अत्र पद्मशब्दः पुंलिङ्गो नाद्रियते । 'निकुञ्ज हन्ति माधवः । अत्र हन्तीति गतौ पठितमपि तत्र न समर्थम् । च्ययोरुपयोगिनः शब्दाद्याः स्युः। विभावादीन्प्रत्याप्य रसप्रत्ययनात् । तेष्वर्थशब्दादिषु स दोषः । न केवलं रसे इत्यपेरर्थः । विशेषेति । पदं दुष्टमिति संबन्धः । कार्ता- यमिति । व्यञ्जकवर्णाभावाद्रसोदोधरूपं कार्य नोदयति । तेनात्र कारणाभावकृत- कार्याभावत्वं दूषकताबीजम् । व्याकरणसूत्रव्युत्पत्तिविरहश्च्युतसंस्कृतिः । शाब्दबो- धस्थगनमत्र तद्बीजम् । पद्म इति । कविसमयोल्लङ्घनफलानुसंधौ मुख्यार्थप्रतीतिमान्थर्य तद्वीजम् । उपसंदानं विनानुशिष्टार्थाबोधकमसमर्थम् । हन्ति गच्छति । गतौ पठि- तोऽपि हन्तिस्तत्प्रत्यायने स्वरूपायोग्यः प्रहतोद्धतपद्धतिजङ्घादिधूपसंदानेन गतेः प्रत्यायक- ·१७ ७ परिच्छेदः] साहित्यकौमुदी। उभयार्थमप्यप्रसिद्धेऽर्थे प्रयुक्तं निहतार्थम् । 'यमुनाशम्बरं जम्बूश्यामलं तव पादयोः । लाक्षाशोणितयोर्लग्नं देवि नीलारुणायते ॥ अत्र शम्बरशब्दो दैत्यविशेषे, शोणितशब्दस्तु रुधिरे प्रसिद्धत्वा- दम्बुनि शोणितवर्णे च निहतार्थः । 'बिभाष नीलं वसनं यदेतद्धलं च पाणी न कथं करोषि । जानातु लोकस्तव कृष्णवेषाद्वर्षीयसि भ्रातरि भक्तिमत्त्वम् ॥' अत्र हलपदं कृषिकारित्वव्यञ्जनादनुचितार्थम् । यथा वा- 'प्रयान्त्यमरतां शूराः पशुभूता रणाध्वरे ।' अत्र पशुपदं मृतार्थकमपि कातर्यव्यञ्जनात्तथा । 'मानं मुञ्च हि वामाशि प्रसादं कुरु देवि च ।' अत्र हिचशब्दौ वृत्तपूर्तिमात्रकारित्वानिरर्थको । 'यत्सङ्गात्तामसी रात्रिर्वासरः सा प्रियैव चेत् । विधत्ते नाद्य मां स्पशैस्तदलं जीवतेन मे ॥' अत्र वासरपदं प्रकाशमयेऽर्थेऽवाचकम् , पोषणरूपेऽर्थे विधत्तेपदं च। अश्लीलमश्रीमत् । तच्च ब्रीडाजुगुप्सामङ्गलबोधित्वात्रिधा । तया [न] तत्पाठवैयर्थ्यम् । गतिबोधं प्रति स्वरूपायोग्यत्वं तद्वीजम् । उभयार्थ- मिति । प्रसिद्धार्थप्रतीतिव्यवधानेनाप्रसिद्धार्थस्य शत्तयाबोधकं निहतार्थम् । प्रसिद्धिश्च भूरिप्रयोगाहितपटुतरसंस्कारगोचरत्वम् । तेन तस्य झटित्युपस्थित्या तदितरतिरो. धानम् । यमुनेति । श्रीराधां हरिराह । शम्बरं जलम् । शोणितत्वमरुणितत्वम् । देवि हे राधे । अत्र प्रकृतार्थप्रतीतिमान्थर्य स्पष्टमेव तद्बीजम् । उपश्लोक्यमानतिरस्कारव्यञ्ज । कार्थत्वमनुचितार्थत्वम् । बिभर्षीति । खण्डिता कृष्णमाह । हलं लाङ्गलम् । लोको जगत् । तद्वर्तिजननिचय इत्यर्थः । वर्षीयसि ज्येष्ठे भ्रातरि । भक्तिमत्वं भक्तिम् । अत्र तत्तिरस्कारोपस्थितिस्तद्वीजम् । पशुपदात् प्रकृष्टकार्याक्षमत्वं प्रतीतं तदेव कात- र्यम् । मानमिति । न च चादेरधिकपदत्वम् । छन्दःपूरणेऽपि पाठे निष्फलत्वविर- हात् । तत्व एवाधिकपदत्वात् । संकेतविरहादबोधकमवाचकम् । प्रकाशमयेऽर्थे यथा वासरपदं, पोषणे विधत्तेपदं च । उपसर्गेण कृतौ शक्तिनियमात् । विवक्षितार्थाप्रत्याय- कत्वं तद्बीजम् । नन्वेतदसमर्थोदाहरणं स्यात् । सत्यम् । अवाचकादयोह्यसमर्थभेदा इति वक्ष्यति । अश्लीलमिति । सभ्यवशीकरणसंपत्तिः श्रीस्तां लाति गृह्णाति श्रीलं ·काव्यमाला। क्रमेणोदाहरणम्- 'भगं तव बृहद्भावि मुकुन्द भजनेन विट् । सूनोस्ते नैव नष्टस्य पुनदृष्टिं गमिष्यसि ।' अत्र भगशब्दः संपत्त्यर्थकोऽप्यधमाङ्गप्रतीत्या ब्रीडाबोधी । भगिनी शिव- लिङ्गमात्मयोनिरित्यादौ भगादिशब्दो न तथा । एवमेव शब्दमर्यादाप्राप्तेः । विट्शब्दो वैश्यार्थकोऽपि पुरीषप्रत्ययाजुगुप्साबोधी । एवं मुखवायुशब्दश्च । अदर्शनार्थकोऽपि नष्टशब्दो मरणप्रत्ययादमङ्गलबोधी । एवं 'नाथे पथिकतां याते शोकः कोऽपि नतभ्रुवः' इत्यत्र शोकशब्दश्च । 'नवा हरति सा चित्तं मुकुन्द तव सुन्दरी ।' अत्र नवेत्येकं पदं द्विपदं वेति संदेहः । एकशास्त्रप्रसिद्धमप्रतीतम् । 'आशयो दलितो यस्य योगेन स हरिं व्रजेत् ।' अत्राशयशब्दो वासनार्थकतया योगशास्त्रमात्रप्रसिद्धः । ग्राम्यमविदग्धप्रयुक्तम् । 'कृष्णस्तव कटिं वीक्ष्य चित्रे चित्रार्पितोऽभवत् ।' अत्र कटिशब्दः । रूढिप्रयोजनान्यतरशून्यं लाक्षणिकं नेयार्थम् । 'तवाजे दृक्पदाघातं दत्ते तन्मलिनं ततः ।' अत्र पदाघातेन निर्जितत्वं लक्ष्यम् । न चात्र लक्षणा संभवति । रश्नुतेर्ल श्रुतिः । भगमिति । वैश्यं कंचित्प्रति कश्चित्साधुराह । हे विट् वैश्य नष्टस्य तीर्थाय गतस्य । एवमिति । 'शिशिरीकुरु मन्नेत्रे त्वमालि मुखवायुभिः' इत्यत्र गुदवायोः प्रतीतिः । नाथ इति । अत्र शोकस्य करुणस्थायित्वादमङ्गलबोधः । इहानुभवसिद्धरसापकर्षोपस्थितिस्तदुपस्थित्यात्र श्रोतुवैमुख्यं वा तद्वीजम् । अर्थद्वयोप- स्थापकं संदिग्धम् । नवेति । नवा नवीनान हरति । द्वावप्यथौं प्रतीयते। अर्थानिश्चयस्त- बीजम् । प्रति प्रतिशास्त्र इतं ज्ञातं प्रतीतं तद्भिन्नमप्रतीतम् । यत्किंचिच्छास्त्रपरिभाषित- मित्यर्थः। तदेतदाह-एकशास्त्रेति। भावानाविलम्बात्प्रतीतिमान्थर्य तद्वीजम्। कृष्ण- स्तवेति । हे चित्रे । अत्र वक्तुरवैदग्ध्यानुसंधानादसापकर्षस्तबीजम् । निर्जितत्वं ·७ परिच्छेदः] साहित्यकौमुदी। ९ 'लक्षणा सा न कर्तव्या कष्टेनार्थागमो यतः । न यत्र शक्यसंबन्धो न रूढिर्न प्रयोजनम् ॥' इत्युक्तेः । व्यवहितार्थप्रतीतिकं क्लिष्टम् । 'श्रीवासजन्मभूदाभाञ्जघान दनुजान्विभुः ।' अत्र श्रीवासः पद्मं तज्जन्मभूर्जलं तद्दो मेघस्तदाभानिति क्लिष्टम् । अविमृष्टः प्राधान्येनानिर्दिष्टो विधेयोऽशो यत्र तत् । तत्र विधे- यांशस्य प्राधान्येनानिर्देशः समासेन गुणीभावाद्विधेयोत्तरमुद्देश्योक्तेश्च । यथा- Rameer 'तव तन्वि कटाक्षोऽयं षष्ठबाणो मनोभुवः । प्रविश्य हृदये कृष्णं वृथादपै चकार यत् ॥' अत्र षष्ठत्वं बाणस्य विधेयम् , दर्पस्य वृथात्वं च, तदुभयं तथा न प्रती- यते । समासेन गुणीभावारिकत्वनुवाद्यवत्प्रतिभासते । । यथा वा- 'अकृतासन्नतिः वापि कथं त्वयि हरेः कृपा ।' अत्र निषेधो विधेयतया न प्रतीयते । तस्य समासेन गौण्यात् । लक्ष्यमिति । अत्र कवेरव्युत्पत्त्यनुसंधानेन वैरस्यापादकत्वं तद्बीजम् । यतो विवक्षित- वाक्यार्थधीविलम्बेन तत् क्लिष्टम् । निहतार्थादौ तु पदार्थोपस्थितिरेव विलम्बेनेति भेदः । श्रीति । बोधमान्थर्य तद्वीजम् । प्राधान्येनानिर्दिष्ट इति । प्राधान्यं च विधेयत्वप्र- तीतियोग्यत्वम् । यदुक्तम्-'यच्छब्दयोग: प्राथम्यं सिद्धत्वं चाप्यनूद्यता। तच्छब्दयोग औत्तर्य साध्यत्वं च विधेयता ॥' इति । तथोद्देश्यविधेययोः पृथक्पदाभ्यामुपस्थितिनतु समासप्रविष्टत्वम् । तयोः पृथक्पदाभ्यामुपस्थितौ प्राप्तमुद्दिश्याप्राप्त विधीयते । पर्वतो वहिमानितिवत् । इतरथा वह्निमत्पर्वत इत्यभिधानापत्तिः । तव तन्वीति । सत्यां प्रति तत्सखीवाक्यम् । अत्रायं कटाक्ष इत्यपि विधेयत्वं बोध्यम् । बहुदायिनं भक्तवैमुख्या- दलब्धप्रसादं शोचन्तं कंचित्प्रति कंचिदाह-अकृतेति । अत्र पर्युदासनजासमासः । यदुक्तम्-'प्रधानत्वं विधेर्यत्र प्रतिषेधे प्रधानता । पर्युदासः स विज्ञयो यत्रोत्तरपदेन नञ्॥' इति । सन्नतिः कृता नासीदिति निषेधो विधेयः। स च तथा न प्रतीयते । समा- सात् । यत्र प्रसज्यवाची नञ् तत्र समासाभावात् प्रधानीभूतो निषेधः स्यादित्युदाह- ·काव्यमाला । 'उदयति शशी श्रीराधाया न तन्मुखमण्डलं स्खलति तिमिरं सारङ्गाक्ष्या न नीलनिचोलकः हसति हरितां चक्रं तस्या न नाम सखीगणो भ्रमति भवने ज्योत्स्वास्या न चाङ्गरुचिच्छटा ।' अत्र निषेधो विधेयतया प्रतीयते समासाभावात् । तेन च षष्ठो बाण इति, भर्तुर्दपै व्यर्थमिति, न कृता सन्नतिरिति च वाच्यम् । यत्र विशेषविधानं तत्र निषेधस्य गुणीभावेऽपि न दोषः । यथा- 'अपूतः पूततां याति यस्मिन्मनसि संस्थिते । वपुस्तत्पातु कंसारे रमार्जितसुचिकणम् ॥' अत्रापूतत्वादिकमनूद्य पूतत्वादिकं विधीयते । द्वितीयं त्वग्रे वक्ष्यते । 'अकार्यमित्रमीशानं स्मरन्कृष्णं भजामृतम् ।' अत्र कार्य विनैव मित्रमिति विवक्षितम् । अकार्येषु कुकर्मसु मित्रमिति विरुद्धां धियं जनयति । एवं 'भवानीपतिः प्रियतमः' इत्यादिकमपि पत्याद्य- न्तरधीजननाद्दुष्टमेव । अथ समासगतं श्रुतिकटु यथा- 'प्रचक्रमे विक्रमविक्रयं ध्रुवा सुवक्रयासौ रतिचक्रमक्रमात् । सुनिष्ठुरष्ठयूनकटाक्षसौष्ठवा गोष्ठाधिराजस्य सुते विसंष्ठुले ॥ एवमन्यच्च परीक्ष्यम् । रति-उदयतीति । कृष्णस्वगतोक्तिः। शशी उदयति श्रीराधायास्तन्मुखमण्डलं नोदयतीति योज्यम् । एवमग्रेऽपि । यदुक्तम्-'अप्राधान्यं विधेर्यत्र प्रतिषेधे प्रधानता । प्रसज्य प्रतिषेधोऽसौ क्रियया सह यत्र नञ् ॥' इति । अत्र विवक्षितविधेयानुपस्थितिस्त. द्वीजम् । अथ विरुद्धमतिकृदुदाहरति-अकायेति । कार्यस्याभावोऽकार्य तेन मित्र- मकृत्रिममित्रमव्ययीभावे लक्षणानुसंधाने विलम्बात्तत्पुरुषेण झटिति कुकार्यप्रतीति. रित्याह-अकार्येष्विति । अत्रोपश्लोकनविरोधिनः कुकर्ममित्रत्वस्य प्रतीतिरित्यर्थः समासावयवस्य नजो निन्दार्थकत्वात् । यदुक्तम्-'तत्सादृश्यं तदन्यत्वं तदल्पत्वं विरो- विता । अप्राशस्त्यमभावश्च नर्थाः षट् प्रकीर्तिताः ॥' इति । प्रकृतार्थप्रतिबन्धकीभू- ताप्रकृतार्थधीजनकं विरुद्धमतिकृत् । स्फुटमत्र तद्बीजम् । विरुद्धत्वं च प्रकृतन्यक्कार- प्रत्यायकत्वम् । एवं षोडशपददोषा दर्शिताः । प्रचक्रमे इति । विपरीतरति सख्यो - ·| ७ परिच्छेदः] साहित्यकौमुदी। ७१ अपास्य च्युतसंस्कारमसमर्थ निरर्थकम् । वाक्येऽपि दोषाः सन्त्येते पदस्यांशेऽपि केचन ॥४॥ क्रमेणोदाहरणानि- 'कति मम कार्ताक्षं वक्रभूर्भावदाय॑तः ।' अत्र वाक्यं श्रुतिकटु। 'लैखैरो विधुः शातं रातु श्यतु च पातकम् ।' अत्र लेखैर्देवैः, विधुः कृष्णः, शातं सुखम्, रातु ददातु, श्यतु कृशं करोतु। एतेलेखादिशब्दाः सुरादिवाचिनोऽपि श्लेषादेरन्यत्राप्रयोगादप्रयुक्ताः। 'क्षमाक्षमाधरानन्तमकरध्वजलजिनः । प्लवन्ते शैब्यसुग्रीवमेघपुष्पबलाहकाः ॥' अत्र क्षमा क्षान्तिः, क्षमाधरः क्षमी, अनन्तः शेषः, मकरध्वजः स्मरः, शैब्यः शिबिपुत्रः, सुग्रीवः कपिराजः, मेघपुष्पं जलम्, बलाहको मेघः । एतैः प्रसिद्धैः पृथ्वीगिरिवियदर्णवाश्चत्वारो भगवदश्वाश्चाप्रसिद्धा निहन्यन्ते । * 'देव त्वमसि कुविन्दः पटयसि च गुणान्प्रतिक्षणं चित्रान् । कीर्तिस्तव प्रियासौ प्रतिवेश्म कथं दिगम्बरा भ्रमति ॥' । मिथो वर्णयन्ति । असौ राधा विक्रमस्य विक्रयोऽव्ययो यत्र तादृशं रतिचक्र प्रचक्रमे आरेभे। क गोष्ठाधिराजस्य सुते। अक्रमात् । खक्रमविरुद्धं पुरुषक्रममुपेत्येत्यर्थः । कीडशी सुनिष्ठुरं यथा स्यात्तथा ट्यूतं निक्षिप्तं कटाक्षसौष्ठवं यया सा । कीदृशे । विसंष्टुले खरीति हित्वा स्त्रीरीत्या स्थिते । वाक्ये पददोषानतिदिशति-अपास्येति । साकाङ्क्षनानापद- वृत्तिर्दोषो वाक्यदोषः । च्युतसंस्कृतासमर्थनिरर्थकानां खभावादेवान्वयबोधे खरूपा. योग्यानामन्वयाबोधने पदान्तरविरहप्रयुक्तत्वविरहेण साकाङ्क्षत्वाभावान वाक्यदोषतेति तेषां वर्जनम् । चर्कर्तीति । मधुमङ्गलः कृष्णमुपहसति भावदाळतो दृढप्रणयात् । लेखैरिति । कश्चित्कस्मैचिदाशिषं दत्ते । क्षमेति । गच्छन्तः श्रीकृष्णस्य स्यन्दनं वीक्ष्य कश्चित्कविवर्णयति । चत्वार इति। पृथ्व्यादयो भगवदश्वाश्चेति संबन्धनीयम्। देवेति । युधिष्ठिरं कश्चित्कविः स्तौति । कुं पृथिवीं विन्दतीति कुविन्दो राजा जाति- विशेषस्तन्तुवायश्च । पटयसि पटून् पटांश्च करोषि । गुणान् विद्यादानदयादीन् सूत्राणि च । १. पुस्तकान्तरे 'तन्वी चर्कति कार्तायै भावदाादिदं तव' इति पाठ उपलभ्यते.

·पीकान्ता भूपतयः, कौण्डिनी रुक्मिणी, करपीडनं विवाहः । काव्यमाला। अत्र कुविन्दादिशब्दा भूपादादिवाचिनोऽपि तन्तुवायाद्यर्थप्रतीतेरनु- चितार्थाः। 'विष्णुस्यन्दनपर्णानां पृषदश्वेन धाविताः । निपेतुः काश्यपीकान्ता कौण्डिन्याः करपीडने ॥' अत्र विष्णुस्यन्दनादिशब्दा विष्णुरथादिशब्दवद्गरुडाद्यान्न बोधयन्ती- त्यवाचकास्ते । पर्णाः पक्षाः, पृषदश्वः पवनः, धाविताः कम्पिताः, काश्य- 'अमेहनादपानाच्च खिद्यतेऽसौ तपोधनः । अत्रामेहनादिशब्दाः स्नेहनाद्यभाववाचिनोऽपि व्यवायादिप्रत्ययाद्रीडा- बोधिनः । 'कृतप्रवृत्तिरन्याथैः कविर्वान्तं समश्नुते ।' अत्र प्रवृत्तिवान्तशब्दौ विडत्सर्गादिप्रतीतेर्जुगुप्साबोधिनौ । न चैवं 'माधुर्यमुमति मूर्तिरियं मुरारेः' इत्यादौ दोषः । गौणवृत्तितायां तद्- नङ्गीकारात् । 'शुभक्षयं पितृवनं जीवितेशाय सा ययौ ।' अत्र मङ्गलालयं पितुरुद्यानं कान्तं द्रष्टुमागतेति विवक्षितम् । मङ्गल- नाशश्मशानयमप्रतीतेरमङ्गलबोधिता । 'एष को भूतिभिर्भाति दोषाकरनिभो नृपः ।' अत्र किं भूतिदोषाकरशब्दौ संपचन्द्रवाचकौ, किंवा भस्मापराधखनि- बोधकाविति प्रकरणाभावात्संदेहः । 'परमन्नमयादिभ्यश्चतुर्थोऽयमधीयते । तमानन्दमयं कृष्णं भजन्नमृतमामुयात् ॥ दिगम्बरा दिग्व्यापिनी विवस्त्रा च । अथ कथमित्यनेन तन्तुवायत्वारोपात्तिरस्कारव्य- क्तिः । विष्णुस्यन्दनेति । रुक्मिणीहरणे गरुडपराक्रमं शुको वर्णयति । तदनङ्गी- कारात् दोषास्वीकारात् । शुभक्षयमिति । जीवितेशायेति चतुर्थी । 'क्रियार्थोपप- दस्य कर्मणि स्थानिनः' इति पाणिनिस्मृतेः। तथैव विवृतं वृत्तिकृता-कान्तं द्रष्टुमिति एषक इति । प्रकरणाभावात् स्तुतिनिन्दा वेति संशयः । परमिति। एतेऽन्नमयादयः पञ्च शब्दास्तैत्तरीयशाखायामानन्दवल्या देहादिषु रूढिशब्दाः परिभाषिताः । विज्ञान- ।

·७ परिच्छेदः] साहित्यकौमुदी। ७३ अत्रान्नमयप्राणमयमनोमयविज्ञानमयशब्दाः शरीरादिजीवान्तानां च- तुर्णी वाचकाः । आनन्दमयशब्दस्तु परस्य ब्रह्मणः । एते च वेदान्तशास्त्र- मात्रप्रयोगादप्रतीताः । 'हित्वा गल्लोक्तिमीशाय भल्लं खानादिकं कुरु ।' अत्र गल्लादिशब्दा ग्राम्याः । 'वासः प्रवालचरणैरुन्निद्रा सखि वर्तते । घनप्रसवजातानामटवीति विभावय ॥' अत्राम्बरमणेः सूर्यस्य किरणैः प्रफुल्लं जलजानां विपिनं शोभत इति SHA नेयार्थ वाक्यम् । 'आकल्पस्य न कस्यैतां विलोक्य मुरवैरिणः । रज्यत्यपूर्वघटनां मानसं किल माधुरीम् ॥' अत्राकल्पस्य माधुरीं विलोक्य कस्य मानसं न रज्यतीति संबन्धः क्लिष्टः। 'कृष्ण त्वं राजपुत्रोऽसि सांप्रतं तव रक्षणम् । न पुनः कुलरामाणां वस्त्रभूषादिमोषणम् ॥ अत्र राज्ञः कुलस्य चेति संबन्धो विधेय उत्कर्षधीहेतुत्वात् । समासेन तु तस्यावश्यं न्यग्भावः । 'सौभाग्यमेतदेवास्य यत्कृता प्रणतिः सताम् ।' अत्र सौभाग्यं विधेयम् । तच्च पूर्वनिर्देशेनानुवाद्यमिव जातमिति विधे- यांशाविमर्शः । यदुक्तम्- मयशब्दस्य जीवचैतन्यवाचकत्वं सूत्रभाज्यादौ निरूपितमस्ति ॥ हित्वेति । काचिदु- जरी प्रगल्भा दूती श्रीराधामाह-गल्लोक्तिमपार्थबहुकथाम्। ईशाय प्राणनाथाय। कृष्णा- थमित्यर्थः । भलं समीचीनं खानादिकं भक्षपेयादि ॥ वास इति । अत्र वास: प्रवाला- दिपदैरम्बररत्नादिपदानि लक्ष्यन्ते । तेषु लक्षणा न संभवति रूढिफलयोरभावात् ॥ आकल्पस्यति । अत्रासत्तिज्ञानविलम्बादन्वयज्ञानविलम्बस्तबीजम् । विधेयाविमर्शमु- दाहरति-कृष्ण त्वमिति । गोपकुमारीणां कृष्णं प्रतीयमुक्तिः । न्यग्भावो गुणी- भावः । सौभाग्यमिति । एतत् सप्रणतिरूपं तत्र सौभाग्यत्वं विधीयते । तत्रानूद्य- विधेययोः पौर्वापर्येणोपादाने तथा प्रतिपत्तिः। यदुक्तम्-यच्छब्दयोगः प्राथम्यमित्यादि। अत्र तदभावादविमृष्टविधेयांशता अथ सत्यपि पौर्वापर्योपादाने कचिद्विधेयत्वानुपस्थि- - .

·७४ काव्यमाला। 'अनुवादमनुक्त्वैव न विधेयमुदीरयेत् ।' इति । अनुवाद्यविधेयौ हि सिद्धसाध्यभूतौ पूर्वपश्चाद्भावेन निर्दिश्यते । यथा- 'ब्राह्मणः पण्डितः स्नाति सौजन्यादिगुणार्णवः । अत्र ब्राह्मणत्वं प्रसिद्धम्, पाण्डित्याद्यप्रसिद्धम् । यथावा- 'तवानन्दकरो योऽसौ कृष्णः सखि समागतः ।' अत्र 'सखि, स दृश्यताम्' इति वाच्यम् । यत्तदोनित्यसंबन्ध इति न्या- यात् । प्रक्रान्तयच्छब्दनैराकाङ्याय तच्छब्दस्यावश्योपादेयत्वाच्च । नन्वदःशब्देनैव नैराकाङ्क्षयम् । इदमेतददःशब्दानां तच्छब्दसमाना- र्थकत्वात् । मैवम् । यच्छब्दसंनिहितानां तेषामनुवाद्यत्वप्रतीतिकृत्वात् । व्यवहितैस्तु तैनॆराकाङ्क्षयं स्यादेव। यथा- 'तवानन्दकरः कृष्णो योऽधुनासौ समागतः ॥' तच्छब्दसंनिधाविदमादयः प्रसिद्धि परामृषन्ति । यच्छब्दसंनिधौ त- च्छब्दश्च। क्रमेणोदाहरणे- 'यस्त्वदानन्दनः कृष्णः सोऽयं सखि समागतः ।' 'यत्तत्कृष्णस्य माहात्म्यं वक्तुं तत्केन पार्यते ॥ त्यापि तद्दोषत्वं स्यादित्युदाहरति-यथा वेति । दन्तवकं निहत्य श्रीकृष्णे ब्रजमा- गते मूर्छितां राधां सख्यो बोधयन्त्यो वदन्ति । प्रक्रान्तो यच्छब्दो योऽसाविति । नैरा- काश्यं नैरपेक्ष्यम् ॥ आशङ्कते-नन्विति । परिहरति-मैवमिति । यच्छब्दसमीपो- पात्तानामिदमादीनां प्रसिद्धिमात्रपरामर्शितयानुवाद्यत्वप्रत्यायकत्वादित्यर्थः । अत्रेदमा- दीनां सार्वत्रिकं तच्छब्दसमानार्थकत्वं नास्ति किंतु यच्छब्दनिर्दिष्टवाक्यार्थपरामर्श एवेति बोध्यम् ॥ क्वचिदिदमादीनां तच्छब्दस्य च प्रसिद्धिपरामर्शकत्वं दृष्टमित्याह-तच्छब्द. संनिधाविति। अत्रेदमादयस्तच्छब्दश्च समानलिङ्गविभक्तिकतयकवाक्योपात्ता बोध्या। तेन 'चकास्ति वर्णगौराङ्गी' इत्यादौ लिङ्गादिभेदात् प्रसिद्धेर्न बोधः । किंतु विधेयत्व- स्यैवेति ज्ञेयम् ॥ यस्त्वदानन्दन इति । अयं प्रसिद्धः ॥ यत्तदिति । तत् प्रसि- द्धम् । पार्यते शक्यते ॥ ननु यत्तदोरेकतरस्योपादानेऽपि निराकाङ्क्षा प्रतिपत्तिः क्वापि वीक्ष्यते तथा प्रकृतेऽपि स्यादिति चेत्तत्र तयोमिथो नैरपेक्ष्यं प्रति नियतस्थान एव न ORANDROID ।

·७ परिच्छेदः] साहित्यकौमुदी। यत्र तु यत्तदोरेकतरस्यार्थत्वं संभवेत्तत्रैकतरोपादानेऽपि नैराकाङ्क्षयं स्यात् । तथाहि उत्तरवाक्यस्थो यच्छब्दः सामर्थ्यात् पूर्ववाक्ये तच्छन्दं नाकाङ्क्षति। यथा- 'जयति श्रीपतिर्यस्य किङ्करा द्रुहिणादयः ।' पूर्ववाक्यस्थस्तु परत्र तमाकासत्यसामर्थ्यात् । यथा- 'वाच्छितं निजभक्तेभ्यो यो दत्ते सेव्यतां हरिः ।' अत्र स सेव्यतामित्युक्तौ नैराकाट्यम् । प्रक्रान्तप्रसिद्धानुभूतार्थविषयस्तच्छब्दो यच्छब्दं नाकाङ्क्षति । क्रमेणोदाहरणानि- 'स कृष्णो मथुरां गत्वा हत्वा कंसमसत्तमम् । यदूनां निजनाथानां परमर्धिमवर्धयत् ॥' 'दुःखं हरति भक्तानां करोति परमां मुदम् । हेतुं नापेक्षते कंचित्स विष्णुः प्रणतिप्रियः ॥' 'कदा तमहमीक्षिष्ये सदानन्दमयं गुरुम् ॥' द्वयोरुपादाने नैराकाङ्क्षयं प्रसिद्धम् । कचिदनुपादानेऽप्यार्थत्वम् । यथा- 'न मे शमयिता कोऽपि भारस्येत्युर्वि मा शुच ।' 'नन्दस्य भवने कोऽपि बालोऽस्त्यद्भुतपौरुषः ।' सर्वत्रेति बोधयन्प्रकृते विधेयत्वानुपपत्तिं द्रढयति-यत्र वित्यादिना । गुरुमित्य- न्तेन सामर्थ्यात् । नैराकाट्यकृतियोग्यत्वात् ॥ जयतीति । अत्र स इति नापेक्ष्यते । क्रमेणेति । स इति । शुकोक्तिः । स पूर्वप्रतीतिविषय: ॥ दुःखमिति । शिष्य गुरुरुपदिशति । अत्र संसारच्छेदपूर्वकपरमानन्दरूपाय फलाय प्रणतिमात्रं नाहतीति निर्हेतुका तत्र प्रवृत्तिरिति । स श्रीभागवतादिशास्त्रप्रसिद्धः ॥ कदेति । शिष्यः स्वगत- माह । तं मदनभूतज्ञानवैराग्यकारुण्यादिगुणगणं गुरुम् ॥ द्वयोरिति । प्रसिद्धं यदु- वाच न तन्मिथ्येत्यादौ । किंच एकत्र विधेयत्वबोधिनो नान्यत्र प्रसिद्धिपरामर्शिवम् । यथा-'न केवलं यो महतो विभाषते शृणोति तस्मादपि यः स पापभाक् । अत्र स इत्यस्य पूर्वयत्पदार्थविधेयत्वबोधिन उत्तरत्रापि तथेति न प्रसिद्धिपरामर्शित्वम् । अतएव तच्छब्दान्तराग्रहेऽपि नैराकाङ्ग्य मिति ॥ क्वचिदिति । द्वयोरित्यर्थात् ॥ न म इति । -- ·७६ काव्यमाला। अत्र योऽस्ति स भारस्य शमयितेति गम्यते । पूर्ववाक्यस्थयच्छब्दवीप्सायाः परवाक्यस्थतच्छब्दवीप्सापेक्षैवेति न नियमः । परस्थैकतच्छब्देन वीप्साप्रतिपाद्यस्य समर्थनात् । यथा- 'पापिष्ठेन मया यद्यत्पापमाचरितं शुभे । तद्विनाशय देवि त्वं गङ्गे भुवनपावनि ।' अत्र यद्यदिति येनकेनचिद्रूपेण स्थितं सर्वात्मकं वस्तु विवक्षितं तथा- भूतमेव तदित्यनेन परामृष्टं परस्थितिसामर्थ्यात् । यच्छब्दसंनिधाविदमादीनां लिङ्गविभक्तिभेदेऽपि नैराकाङ्क्षयमेव । 'चकास्ति स्वर्णगौरागी येदं भुवनभूषणम् । चन्द्रश्वकास्ति यस्तेने तापिताः पथिकाङ्गनाः ॥' 'तव गोविन्द भक्तस्य मातरिश्वा ललाग यत् । पावनो मयि तेनाहं कृतार्थः करुणाम्बुधे ॥' अत्र वाक्यं श्वा तव मातरि ललाग' इति विरुद्धधीकृत् । अथ पदांशेऽपि यथासंभवं क्रमणोदाहरणानि- 'भक्तत्वात्समशीलत्वात्साधुत्वाच्च प्रियोऽसि मे। खसिद्धचै मोक्षलव्ध्यै च तवाहं संस्थितो वृणु ।' अत्र त्वा त्वादिति चैध्य इति च पदांशाः श्रुतिकटवः । 'धातुमत्तां गिरेवीक्ष्य चक्षुषामुत्सवं कुरु ।' अत्र मत्तेति क्षीबार्थेन निहतार्थः । चक्षुषामिति बहुत्वं निरर्थकम् । 'विजयस्तत्र कृष्णेन मागधो मागधोऽभवत् ।' विरिश्चोक्तिः । हे उवि ॥ न नियम इति । यत्पदार्थस्तत्पदेन परामृश्य इत्येव नियमः न तु यावन्तो यच्छब्दास्तावन्तस्तच्छब्दा इति भावः । तेन ‘यां यां प्रिय: प्रैक्षत कात- राक्षी सा सा ह्रियानम्रमुखी बभूव' इति वीप्सापि सिद्धा । तथाभूतमिति । एकदा सकलपापे नाशान्वयसंभवान वीप्सा ॥ तवेति । मातरिश्वा पवनः । अत्रेति । श्वा कुकुरः ॥ अथ पदांशेऽपीति । खसिद्धयै धनावाप्तये । संस्थितः प्रसन्नतया पुरोवर्ती । वृणु अर्थय । धातुमत्तां गैरिकादियुक्तताम् । विजेयो विजित इत्यर्थः । ।

·७ परिच्छेदः] साहित्यकौमुदी। ७७ अत्र विजेय इति कृत्यप्रत्ययः क्तप्रत्ययार्थेऽवाचकः । 'यस्यातिपेलवैर्वाक्यैर्मनोऽस्माकं विपूयते । कृष्णार्थी स कथं दुष्टैरभिप्रेतो भविष्यति ॥ अत्र पेलपूयप्रेतशब्दाः क्रमाद्रीडादिबोधकाः । 'अयं भक्तचरो वाक्यबाणैरपि सुदुर्जयः । तदेनमुदयं वाञ्छन्भज राजन्प्रतिक्षणम् ॥ अत्र किंपूर्व भक्तः, उत भक्तेषु च रतीति संदेहः । वाक्यशब्देन गीःशब्दो लक्ष्यते । तेन नेयार्थः पदांशः। गीर्वाणश- ब्देन पूर्वमुत्तरं च पदं परिवृत्ति न सहते । पयोध्यादावुत्तरपदमेव, वड- वाम्यादौ तु पूर्वपदमेवेति बोध्यम् । अप्रयुक्तनेयार्थयोरसमर्थान्तःपातेऽपि विभागप्रदर्शनं स्पष्टार्थम् । शब्दानां सर्वथा प्रयोगेऽसमर्थत्वम् । विरलप्रयोगे निहतार्थत्वमनेकार्थविषयम् । अप्रतीतत्वं त्वेकार्थस्यापि शब्दस्य सार्वत्रिकप्रयोगविरहः । अथ वाक्यमात्रगतान्दोषानाह- प्रतिकूलवर्णमुपहतलुप्तविसर्ग विसन्धि हतवृत्तम् । न्यूनाधिककथितपदं तत्याकर्ष समाप्तपुनरात्तम् ॥ ५॥ अर्धान्तरैकवाचकमभवन्मतयोगमनभिहितवाच्यम् । अपदस्थपदसमासं संकीर्ण गर्भितं प्रसिद्धिहतम् ॥ ६॥ मागधो जरासन्धः । स च कृष्णेन तत्र समरे विजितः पराभूतः सन् मागधो वंश- शंसकः अभवत् । प्राणत्राणाय स्तवमकरोदित्यर्थः । कृत्यप्रत्यय इति । तव्यानीयर- केलिमरक्यप्यत् एते कृत्यसंज्ञकाः पाणिनीयानाम् ॥ भक्तिमार्गोपदेशिनः कस्यचित्सा- धोर्जनसङ्गं निशम्य कश्चिदाह-यस्येति । पेलवैः कोमलैः । विपूयते विशुद्धं भव- ति । दुष्टैरभिप्रेतो दुष्टाभिप्रायाक्रान्तः । कथं भविष्यति । न चैवं संभवेदिति भावः । अत्र पेलशब्दः पुंव्यञ्जनस्य, पूराशब्दो व्रणक्लेदस्य, प्रेतशब्दो मृतकस्य, बोधकः । अत्र किमिति । चरडिति चरतीति वा प्रकरणाभावेन संशयः । गी शब्दो लक्ष्यत इति। तदैव गीर्वाणस्य देवस्य प्रतीतिरित्यर्थः । उत्तरं च पदमिति । शरपदेनापि देवस्य प्रतीत्यभावात् । पयोध्यादाविति । पयोधरादिशब्देनापि पयोधेरप्रत्ययात् । वडवे- ति । अश्वान्यादिना वडवानेरप्रत्ययादित्यर्थः ॥ अप्रयुक्तेति । विवक्षितार्थप्रतीति- शून्यत्वमसमर्थत्वम् । तच तयोरपीति भावः ॥ अथेति ।मात्रपदात्पदतदंशयोावृत्तिः। । - ·काव्यमाला। भग्नप्रक्रममक्रमममतपरार्थ च वाक्यमेव तथा । एकविंशतिविधं वाक्यं दुष्टमिति संबन्धः । तत्र वर्णानां रसानुगुण्यवैपरीत्यं प्रतिकूलत्वम् यथा- 'प्रचक्रमे विक्रमविक्रयं भ्रुवा' इत्यादि । अत्र शृङ्गारे प्रतिकूला वर्णाः । एवं वीरादौ माधुर्यादिव्यञ्जकास्तथा । उपहत उत्वं प्राप्तो लुप्तो वा विसर्गो यत्र तदिति द्वयम् । यथा- 'श्यामोऽभिरामो रमणो दधानोऽवनति हरिः । उत्क उन्मद उत्तप्तस्तदेतं सुखयालि हे ॥ सन्धेर्वैरूप्यं त्रिधा–विश्लेषोऽश्लीलत्वं कष्टत्वं चेति । क्रमेणोदाहरणानि- 'दलिते उत्पले एते अक्षिणी अमलाङ्गिते बलादाकर्षतस्तन्वि मम ईक्षणषट्पदौ ।' अत्र प्रगृह्यादिहेतुकः सन्धिविश्लेषोऽसकृदेव, छन्दोभङ्गभयान्निजे- च्छाकृतस्तु सकृदेवेति तथोभयं दर्शितम् । 'स चोदयति तिग्मांशुर्निद्रां सुभ्वधुना त्यज ।' अत्र चोदयतीति सन्धेरश्लीलत्वम् । सुभ्वेति तु कष्टत्वम् । तथा दुष्टमित्यर्थः ॥ तत्रेति । तद्वैपरीत्यमाखादोद्बोधप्रतिबन्धित्वम् ॥ ननु श्रुतिकटुत्वेन सहास्य सांकर्यम् । मैवं तत्र परुषवर्णमात्रं दुष्टम् । इह तु सुकुमारा अपि वर्णा रौद्रादौ दुष्टा इति भेदात् । उपधेयसांकर्येऽप्युपाध्यसांकर्यादिति भावः । प्रतिकूलवर्णादिषु पञ्चसु पतत् प्रकर्षे च बन्धशैथिल्यकारित्वं तद्बीजम्, गाढत्वे वन्धस्य चमत्कारात् ॥ उपहत इति । उपहतविसर्ग लुप्तविसर्ग च वाक्यमित्यर्थः ॥ श्याम इति । मानिनी श्रीराधां विशाखाह । अवनति प्रणतिम् । आलि हे हे सखि ॥ दलिते इति । राधां प्रति निजाशक्तिं कृष्णो वक्ति । अत्र प्रगृह्यादीति । 'ईदूदेद्विवचनं प्रगृह्यम्' इत्यधिका- रात् । 'प्लुतप्रगृह्या अचि नित्यम्' इति सन्धिनिषेधः । आदिपदादन्येषां सन्धिनिषेध- कानां संग्रहः । सकृदेवेति । तथैव कविसमयात् ॥ स चेति । प्रातनिजकुञ्जादा- गत्य मन्दिरे सुप्तां राधां विशाखा जागरयति ।हे सुभ्। च्युतसंस्कृतित्वं चात्र बोध्यम् । ।

·७ परिच्छेदः] साहित्यकौमुदी। ७९ वृत्तस्य हतत्वमप्राप्तगौरवान्तलघुत्वं रसप्रतिकूलत्वं लक्षणानुसरणोऽप्य- श्रव्यत्वं च। क्रमेणोदाहरणानि- 'शशिमुखि सखि राधिकेऽधिकासि गुणविभवेन समस्तसुन्दरीभ्यः । त्वयि निहितमना मनागपि श्रीव्रजपतिसूनुरुपैति नान्यपार्श्वम् ॥' अत्र प्रथमपदान्तेऽसीति लघुवर्णविन्यासो वृत्तस्य हतत्वं बन्धशैथिल्या- व्यनक्ति । 'पादान्ते लघुर्गुरुर्वा' इति वाक्ये न लघोरपि यद्गुरुत्वं तत्सर्वत्र द्वितीयचतुर्थपादविषयं प्रथमतृतीयपादविषयं तु वसन्ततिलकादावेवेति बो- ध्यम् । तेन सीत्यत्र त्वमिति युक्तम् । एवमार्यासु चोक्तगणविरोधा- त्प्रेक्ष्यम् । 'अयि मयि मानिनि मा कुरु मानं वितर मृगाक्षि निजाधरपानम् । जीवतु दयितजनो हरिरेष प्रतिगतविरहजदुःखविशेषः ॥' अत्र पज्जटिकावृत्तं विप्रलम्भप्रतिकूलं हास्यव्यञ्जित्वात् । 'इह मुरहरान्यत्कि भाव्यं भवत्पदसेवनात् ।' इह षष्ठे वर्णे परपदसन्धानकृतायतिरश्रव्या ॥७॥ 'कमलमुखि विचित्रस्यावधिः कोऽपि दृष्ट- स्तरणिदुहितृतीरोपान्तमद्य प्रयान्त्या । नवजलधरधामश्यामलोऽयं किशोरः कलयति जलकलिं मत्तमातङ्गकेलिः ॥ .. - स चोदयतीत्यनेकपदावलम्बनाद्वाक्यदोषता । एवं परत्र च ॥ वृत्तस्येति । वृत्तं छन्दः। लक्षणं छन्दःसूत्रम् ॥ शशीति। विशाखोक्तिः । अतस्त्वयीति । अन्यपार्श्वमिति । सर्वनाम्नो वृत्तिमात्रे पुंवद्भावः ॥ अयीति । कृष्णोक्तिः । प्रतिगतो- नष्टः ॥ अश्रव्या श्रोतुमनर्वा ॥ न्यूनाधिककथितपदमुदाहरति-कमलमुखीति। विशाखां प्रति श्रीरा- धिकोक्तिरियम् । स्पष्टार्थ पद्यम् । पदशब्दस्य प्रत्येकमन्वयान्यूनपदं अधिकपदं कथित- पदं चेति त्रयम् । न्यूनपदमित्यत्र पदशब्दो वाचकपरः । द्योतकन्यूनत्वे त्वनभिहित- वाच्यतेति तस्माद्भेदः । अत्र मयेति पदं न्यूनम् । साकाङ्क्षत्वं तद्बीजम् । नवजलधर- धामेत्यनेनैव श्यामलतायाः प्राप्तेस्तत्पदमधिकमित्यर्थः । आकाङ्क्षाविरहः स्फुटमेव ।

·० काव्यमाला। अत्र पूर्वार्धे मयेति पदं न्यूनम् । तृतीये पादे श्यामल इत्यधिकम् । चतुर्थे केलिरिति कथितं च । 'प्रोजवलज्वलनज्वालाविकटोरुसटाछटः । श्वासाक्षिप्तकुलक्ष्माभृत्पातु वो नरकेशरी ॥' अत्रानुप्रासप्रकर्षः क्रमेण पतितः । 'नाशयन्निबिडध्वान्तं भासयन्पृथिवीतलम् उदेति सखि राकेशस्तापयन्पथिकाङ्गनाः ॥ अत्र वाक्यसमाप्तावपि चतुर्थपादः पुनरुपात्तः । अर्धान्तरे एकं वाचकं यत्र तत् । यथा- 'चन्द्रश्चन्द्रिकया भाति भासयन्कुन्दशुभ्रयो । विश्वं मा कुरु वामाङ्गि मानं पादानते हरौ ॥ अत्र विश्वमित्येकं पूर्वार्धस्य वाचकं पदमुत्तरार्धादौ कृतम् । यथा वा- 'किमयं विधुरा भाति किंचैतद्वदनं नु किम् । मदिरद्वितयं किंवा चित्रे ते नयनद्वयम् ॥' अत्र परार्धस्यैकं किमिति वाचकं पदं पूर्वार्धान्ते । मतयोग इष्टसंबन्धः स यत्राभवन् । तद्यथा- awalasawar तद्वीजम् । केलिरिति कथितं चेति । एकं पदं द्विः प्रयुक्तमुद्देश्य प्रतिनिर्देश्ययो- रभेदप्रत्यभिज्ञानाय प्रकृते तु तन्न विवक्षितम् । सत्यपि अर्थभेदतात्पर्ये पदैकत्वदो- पादर्थंक्यप्रतिभासस्तद्वीजम् ॥ प्रोज्ज्वलदिति । राजानं प्रत्याशीर्वादः । सटा सिंह- शिरोरुहः छटासमूहः । अत्र क्रमेणेति स्फुटमनुप्रासापकर्ष इत्यर्थः । पूर्वापेक्षया बन्धशे- थिल्यं तद्वीजम् ॥ समाप्तमन्वयबोधजननानिराकाङ्कमपि विशेध्यं पुनर्विशेषणान्तराका- या वृत्तं यत्र तत् समाप्तपुनरात्तम् । तदुदाहरति-नाशयन्निति । अत्राका- शान्तरकल्पनेन शाब्दबोधविलम्बनं तद्वीजम् ॥ अर्धति । एकमद्वितीयमनन्वितं वा ॥ चन्द्रश्चन्द्रिकयेत्यादि । अत्रार्धान्तरपतितस्य पदस्योपस्थितिविलम्बादन्वयधी- विलम्बस्तद्वीजम् । मतयोग इति । अभवदिष्टसंबन्धः । विवक्षितान्वयासंभव इति यावत् । तेन विधेयाविमर्श नातिव्याप्तिः । तत्र रचनान्यथात्वे विवक्षितसंबन्धोपपत्तेः ।

·७ परिच्छेदः] साहित्यकौमुदी। 'या जयश्रीमनोजस्य यया विश्वं विभूषितम् । यां पद्माक्षीं विना प्राणा वृथा मम कुतोऽद्य सा ॥' अत्र यच्छन्दनिर्दिष्टानां वाक्यानां मिथो नैरपेक्ष्यात्तदन्तःपातिना पद्मा- क्षीशब्देनान्येषां संबन्धः कविभिरभीष्टोऽपि न घटते । 'यां विनामी वृथा प्राणाः पद्माक्षी सा कुतोऽद्य मे ।' इति तच्छन्दवाक्यान्तःपातित्वे तु सर्वैरपि यच्छब्दनिर्दिष्टैर्वात्यैः संबन्धो घटते। यथा वा- 'प्रेमोच्चयः पयःपूरो हर्षाद्याः किल वीचयः । भक्तहृत्सरसीहंसश्चकास्ति मधुसूदनः ॥' अत्र सरसीशब्दस्य समासेन न्यग्भावात्तदर्थः सर्वैन संबन्ध्यते । विधे- याविमर्शेऽविमृष्टोंऽशो दुष्टः, इह तु प्रधानीभूतस्य सरसीपदार्थस्य प्राधान्येनाप्रत्ययात् । सर्वस्यापि पयःपूरादिपदार्थस्य तदङ्गतयाप्रतीतिरिति सर्ववाक्यार्थविरोधावभासः । यथा वा- 'वीक्षसे यत्कटाक्षेण तन्वि धन्वी तदा स्मरः ।' अत्र यदित्यस्य तदेत्यनेन संबन्धो न घटते । वीक्षसे चेदिति तु युक्तम् । वैभक्तिकोऽन्वयबोधस्तत्र भवेदेव, इह तु सोऽपि नेति विशेषाच्च । तदसंभवश्च क्वचिनिरा. काश्तया क्वचित्त्वयोग्यतयेति बोध्यम् ॥ या जयश्रीरिति । राधाविरहिणो द्वार्वती- स्थस्य हरेरुक्तिः । अत्र या यया यामित्येषु विशेष्यस्य पद्माक्षीमित्येतस्य प्रतीतिर्न स्यात् । भिन्नविभक्तिकयोः पदयोरभेदान्वये स्वरूपायोग्यत्वात् । यां विनामीति संबन्धो घटत इति विधेयत्वपरामर्शितच्छब्दविशेष्यत्वे सतीत्यर्थः । विभक्तिविपरिणामेनात्रान्वयः संभवे- दित्यसंतोषादाह-यथा वेति। अत्र वाक्यत्रय एव सरसीशब्दस्य संबन्धः कवेरभिमतः स तावत् समभिव्याहारविशेषरूपाकाङ्क्षाभावान्न घटत इत्याह-अत्रेति । न्यग्भावात् विशेषणत्वेनान्विततया विश्लेषाभावात् । तदर्थः सरसीपदार्थः । सर्वैः पयःपूरादिभिः । 'सरसः' इति युक्तः पाठः । विधेयाविमर्शादस्य भेदमाह-विधेयेति । वीक्षसे य- दिति । मानिनी प्रति कृष्णोक्तिः । अत्र यदिति न कालार्थकम् । तेन यत्तदापदयोर- भेदान्वयो न संभवति । योग्यताविरहात् । दिवाविरहमनुभूय काचित्सायं मिलितं ।

·A २ काव्यमाला। यथावा- 'मुञ्चति त्वयि दृशोः पदवीं मे येन येन शृणु यद्यदवाप्तम् । जीवनेन कटुता मरणेन प्रार्थ्यता प्रियतया परिवादः ॥' अत्र शृण्विति क्रियायाः कर्मापेक्षत्वे जीवनादेर्द्वितीयान्तत्वं मतम् । वाक्यार्थस्य कर्मत्वे तु प्रथमान्तत्वम् । तदुभयाभावादभवन्मतयोगः । यत्तु- 'निन्दतानेन साधूनां वृन्दानि वचसा तव । बद्धस्पर्धापि मद्वाणी वाणीश्वर विलज्जते ॥' इत्यत्र वाणीश्वराचार्यनिन्दायां प्रयुक्तायाः साधुनिन्दाया वचसा सहा- संबन्धादभवन्मतयोगतेत्युक्तम् । तन्न । वचोनिन्दामुखेन तन्निन्दाया वैद- ग्ध्याधिक्यव्यञ्जित्वात् अवश्यवक्तव्यं यत्र नोक्तं तदनभिहितवाच्यम् । यथा- 'अपराधलवं कं मे वीक्षसे यत्प्रकुप्यसि ।' अत्रापराधलवमपीत्यपिरवश्यं वाच्यः । यथा वा- 'सोऽयं हरिर्मुनिमनोरथदूरवर्ती ।' अत्र मनोरथानामपीति वाच्यम् । अपेर्वाचकत्वाभावाद्वाचकान्यूनप- दाढ़ेदः । । कृष्णमाह-मुञ्चतीति । अत्र श्रवणक्रियायाः कर्मान्तराग्रहात् । पदार्थखरूपाणां वाक्यार्थस्य वा कर्मत्वम् । तत्र क्रमाद्वाधकमाह-द्वितीयान्तत्वमिति । जीवनं कटुतामित्यादिरूपम् । तेषां यत्पदार्थत्वेन श्रवणीयत्वात् । प्रथमान्तत्वमिति। जीवनं कटुतेत्यादि शुद्धप्रातिपदिकार्थे प्रथमाविभक्तेरनुशासनात् । निन्दतेति । शाक्तं वा- निन्दायास्त(स्त्वोत्कर्तृता(का)याः वचसः करणलमेव नतु कर्तृत्वमतो वाक्यं दुष्टमिति यदुक्तम् । तन्न । स्थाली पचतीतिवत्करणे कर्तृत्वारोपात् । आरोपितेन तेन चेत्पापं संभाव्यते तर्हि मुखेन सुतरां तदिति वैदग्ध्यनिर्भरः । शाब्दबोधविघटिकत्वं तद्वीजम् । अवश्येति । अवश्यवक्तव्यं पदमत्र द्योतकं बोध्यम् , न्यूनं पदं तु वाचकमिति भेदः । लवमिति । अन्यथापराधलवं न वीक्षसे, अपि तु महान्तमपराधमिति प्रती येतेति भावः । मनोरथानामपीत्यप्यर्थः । समुच्चयो न केवलबहिरिन्द्रियादीनामित्येवंरूपः । स चापेरग्र- ।

·७ परिच्छेदः] साहित्यकौमुदी। यथावा- 'पादप्रणतकृष्णाया देवि कोपस्तथापि ते।' अत्र पादप्रणतकृष्णासीति वाच्यम् । स्थानं पदम् । । अस्थानस्थपदं यथा- 'विवाहवेषेण तदा मुरारेर्बभूव या श्रीः कवयन्तु के ताम् । सापल्यभावादिव साभ्यसूया सरस्वती कापि न तां व्यनक्ति । अत्र तां नेति स्थानस्थितिः । पदमात्रस्यास्थाननिवेशादेव वाक्यमि- ष्टार्थप्रत्यायनमन्थरमिति वाक्यदोषता । अस्थानस्थसमासं यथा- 'मानोऽस्त्यद्यापि नारीषु तन्मां धिगिति चन्द्रमाः । फुल्लकैरवकोशोद्यमृङ्गासिं कर्षति क्रुधा ।' अत्र चन्द्रस्य क्रुद्धस्योक्तौ समासो न कृतः । कवेरक्रुद्धस्योक्तौ तु कृतः । यत्र वाक्यान्तरपदानि वाक्यान्तरे प्रविशन्ति तत्संकीर्णन् । यथा- 'चन्द्रं मुञ्च विशालाक्षि मानं पश्यन्नभोङ्गणे । अत्र नभोङ्गणे चन्द्रं पश्य, मानं मुञ्चेति युक्तम् । क्लिष्टत्वमेकवाक्यवि- घयमित्यस्माद्भिद्यते । । हादनुपपन्न इत्यर्थः । पादप्रणतेति । अत्र तथापीत्यस्य भिन्नवाक्यार्थसापेक्षत्वादित्यर्थः । पूर्वत्रापेरध्याहारेण परत्र तथापीत्यस्यानन्वितत्वेन च शाब्दबोधविलम्बनं तद्वीजम् । सूत्रस्थस्य प्रथमपदशब्दस्य स्थानवाचकत्वमाह-स्थानमिति । पदं स्थानमिति संबन्धः । अस्थानस्थपदमयोग्यस्थानस्थपदमित्यर्थः । विवाहेति । अत्र नञः क्रिया- योगविलम्बादभावानुभवविलम्बस्तद्वीजम् । मानोऽस्तीति । कुचपर्वतदुर्गतामालक्ष्य नारीषु मानस्तिष्ठति । अद्यापि मय्युदितेऽपीत्यर्थः । तन्मां धिगिति चन्द्रस्योक्तिः। अन्य- स्कवेः । ओजो गुणो यत्र व्यङ्ग्यस्तत्रैव दीर्घसमासो युक्तः । स च क्रुद्वस्योक्तौ नाक्रु- द्धस्य संभवेत् । इह तद्वैपरीत्याद्वाक्यं दुष्टम् । साहित्याव्युत्पत्तिज्ञानं तद्बीजम् । यत्रे- त्यादि। संकीर्णगर्भितयोरनासत्तिरेवत द्वीजम् । गर्भिते व्यवधायकस्य स्वार्थानुभावकत्वम् । संकीर्णे न तथेति भेदः । चन्द्रमिति । मानिनी विशालाक्षी प्रति सखीवाक्यम् ।

·काव्यमाला। यत्र वाक्यमध्ये वाक्यान्तरं प्रविशति तद्गभितम् । यथा- 'भगवद्विमुखैलॊकैस्तदीयजननिन्दकैः । भणामि भवतस्तत्वं नोचिता वसतिः कचित् ॥' अत्र भवतस्तत्वं भणामीति वाक्यं वाक्यमध्ये प्रविष्टम् । प्रसिद्धिहतं त्यक्तप्रसिद्धिकम् । 'रणितं नूपुरायेषु कूजितादि पतत्रिषु । सुरते मणितादि स्यान्मेघादौ गर्जितादिकम् ॥ पापे व्योनि च मालिन्यं शौक्लचं हासे यशस्यपि । रक्तत्वं क्रोधरागादौ नद्यादौ पङ्कजादिकम् ॥ पादाघातेन पद्मिन्याः स्यादशोकस्तु पुष्पितः । ज्योत्स्ना पेया चकोरेण हंसाद्यास्तु जलाशये ॥ स्मरस्य धनुरादि स्यात्कौसुमं तस्य बाणतः । युवतीनां कटाक्षाच भिन्नं यूनां मनो भवेत् ॥ वियोगतापतोऽङ्गेषु हारः स्फुटति हृत्तथा(?)।' इत्याद्याः कविसमयप्रसिद्धयः । उदाहरणम्- 'घोरो वारिमुचा रवः समभवत्तिग्मांशुरस्तं गतः ।' अत्र मेघानां गर्जितमेव कविषु प्रसिद्धम् । रवस्तु मण्डूकादीनामिति प्रसिद्धित्यागः । भग्नः प्रक्रमः प्रस्तावो यत्र तत् । भगवदिति । शिष्यं प्रति गुरोरुक्तिः । प्रसिद्धिहतमिति । प्रसिद्धादन्यत्र प्रयोगः प्रसिद्धिहतः। तत्र कुत्र किं प्रसिद्धं तदाह-रणितमिति। पतत्रिषु पक्षिषु । घोर इति । श्रीदामविप्रेण सह श्रीकृष्णस्य गुरुकुलचरितमयी संकथा । तदानीम् । इन्धनानयनकाले इति शेषः । भन्न इति । भन्नो विच्छिन्नः प्रक्रमः प्रस्तावो यस्य तत् । प्रस्तावश्चाका- वितप्रकारकोऽर्थः । यद्येन प्रकारेण प्रानिर्दिष्टं तेन प्रकारेण तस्यानुक्तिरेव भङ्गः । प्रथ- ·७ परिच्छेदः] साहित्यकौमुदी। ८६ यथा- 'गते निजपदं कृष्णे याता भक्ताश्च तद्धियः ।' अत्र गत इति प्रक्रान्ते याता इति प्रकृतेः प्रक्रमो भग्नः । तेन याता इत्यत्र गता इति पाव्यम् । न चैवं कथितपदतादोषः, तस्योद्देश्यप्रतिनि- देश्यभिन्नविषयत्वात् । उद्देश्यः प्राक् प्रत्यायितः, प्रतिनिर्देश्यः पुनः प्र- त्याप्यः । तद्वति तु विषये तस्यैव पदस्य सर्वनाम्नो वा प्रयोगं विनादोषः । तथाहि- 'उदेति सविता ताम्रस्ताम्र एवास्तमेति च । संपत्तौ च विपत्तौ च महतामेकरूपता ॥' अत्र यदि रक्त इति पदान्तरेण स एवार्थः प्रतिपाद्येत, तदार्थान्तर- तयैव प्रतिभासमानः प्रतीति स्थगयेत् । यथावा- 'यशः प्राप्तुं रिपूजेतुं वर्गस्य च दिदृक्षया । आराधयति यो विष्णुं शास्त्रार्थ स न बुध्यते ॥ अत्र तुमुन् प्रत्ययस्य। 'सुनन्दः कृष्णमामन्त्र्य रुक्मिणी प्राप्य सत्वरम् । अस्यै तद्वृत्तमाख्याय तन्नतः स्वगृहं ययौ ॥ अत्रेदमा प्रक्रान्तस्य तेनैव तत्समाभ्यामेतददोभ्यां वा परामर्शो युक्तः, न तु तदेति सर्वनामः । मोत्थापिताकासाविषयीकृतेन प्रकारेण पश्चादनुक्ति: प्रक्रमभङ्ग इति निष्कर्षः । गते इति । अत्र याता इति गमनस्योपादानेऽपि नानुगतित्वेन प्रतीति: स्वाभाव्यात् । तेन न तद्धीत्वसंभवः । गता इति कृते त्वनुगतेः स्फुटा प्रतीतिः । तद्वतीति । उद्देशप्र- तिनिर्देशवतीत्यर्थः । दोषस्तदप्रतीतिरूपः । तस्यैव पदस्येत्युदाहरति-उदेतीति । वक्ष्यमाणं च प्रत्याहृत्य मुनिरित्यादि । सर्वनाम्नो वेत्यस्योदाहृतिस्तु 'नत्वा योगेश्वरं तेन दत्ताज्ञः स्वगृहं ययौ' इति । स एवार्थस्ताम्रत्वलक्षणः । तदेति । अन्यार्थतया प्रतीतः सन् धियमन्यथयेदित्यर्थः । यश इति । तुमुन् सनोरिच्छयातुल्यार्थत्वेऽपि तुमुना फलत्वप्रतीतिर्न तु सनेत्यैकरूप्यहानिः । 'प्रयातुं च सुरालयम्' इति द्वितीये चरणे सति निर्दोषता । सुनन्द इति । शुकोक्तिः । अस्यै रुक्मिण्यै । तद्वृत्तं कृष्णवार्ताम् । । ।

·काव्यमाला। 'भाति यद्यपि गोविन्द तवालंकृतिसंचयः । तथापि भूषणज्येष्ठः प्रेष्ठः कौस्तुभ एव मे ॥' अत्र पर्यायस्य । 'पादौ प्रक्षाल्य विधिना देवर्षेर्यदुनन्दनः । निवेश्य निजपर्यङ्के ननाम च स मानदः ॥' अत्र क्रियाक्रमस्य नतिरादौ हि वाच्या । 'रासे कापि दधौ वीणां मृदङ्गान्किल काश्चन । तालं काचित्कयाचित्तु गीतं तेने च्युतार्चितम् ॥' अत्र वचनक्रमस्य कारकक्रमस्य च । अविद्यमानः क्रमो यत्र तदक्रमम् । यथा- 'त्वं च पञ्चेषुसदृशो रम्या भानोश्च सा सुता । श्रुत्वेति विपुलां लेभे मुदं नन्दसुतो हरिः ॥' अत्र सा चेति चकारस्य, इति श्रुत्वेतीतिशब्दस्य स्थितौ क्रमः । अस्था- नस्थं पदं हि झटित्यन्वयं बोधयति नत्वक्रममिति ततो भेदः । अमतः प्रकृतविरुद्धः परोऽर्थो यत्र तत् । यथा-- 'राममन्मथशरेण ताडिता दुःसहेन हृदये निशाचरी । गन्धवद्रुधिरचन्दनोक्षिता जीवितेशवसतिं जगाम सा ॥' अत्र शृङ्गारव्यञ्जको द्वितीयोऽर्थः प्रकृतबीभत्सविरोधादनिष्टः । एवमन्यच परीक्ष्यम् । तन्नतस्तया नमस्कृतः । तदा तच्छब्देन । भातीति । कृष्णं प्रति मधुमङ्गलोक्तिः । क्वचिन्निडुतस्यापि तव प्रकाशादिति भावः । तथाप्यलंकृतिज्येष्ठ इति वाच्यम् । पादा- विति शुकोक्तिः । रासे इति च स्पष्टम् । अविद्यमान इति । यदुत्तरं यद्रहो योग्य- स्तदन्यत्र तद्रह इत्यर्थः । सा चेति कृते तस्याः समुच्चेयता प्रतीतिः । इति श्रु- त्वेति पाठ्यम् । इति शब्दस्याव्यवहितपरामर्शित्वात् । अमत इति । 'ज्ञेयौ शृङ्गार- बीभत्सौ तथा वीरभयानको । रौद्राद्भुतौ तथा हास्यकरुणौ वैरिणौ मिथः ॥' इत्युक्तेः । प्रकृतरसविरुद्धरसव्यञ्जक इत्यर्थः । रामेति । रघुवंशस्थं वाक्यम् । रामो मन्मथो मनो- . ।

·लगानाANANEमान ७ परिच्छेदः] साहित्यकौमुदी। ८७ Rama अथार्थदोषानाह- अर्थोऽपुष्टः कष्टो व्याहतपुनरुक्तदुष्क्रमग्राम्याः। संदिग्धो निर्हेतुः प्रसिद्धिविद्याविरुद्धश्च ॥ ८॥ अनवीकृतः सनियमानियमविशेषाविशेषपरिहत्ताः। साकाङ्खोऽपदमुक्तः सहचरभिन्नः प्रकाशितविरुद्धः॥९॥ विध्यनुवादायुक्तस्त्यक्तपुनःस्वीकृतोऽश्लीलः। त्रयोविंशतिविधोऽर्थो दुष्ट इति संबन्धः । क्रमेणोदाहरणानि- 'विलोक्य वितते व्योनि चन्द्रं त्यज रुषं प्रिये ।' अत्र विततत्वस्यानुपादानेऽपि वक्तव्यार्थबोधो नेत्यपुष्टोऽर्थः। 'न वंशीकरमासाद्य यमानुजनिभङ्गतः । कस्या विशदतां याति मनो मानपरिप्लुतम् ॥ अत्र यमानुजनिर्यमुना, पक्षे नियमः, 'यमनियमासन' इति गणनक्रमा- दिति कष्टोऽर्थः। कस्यचिदुत्कर्षमपक वा प्रोच्य पश्चात्तदन्यथोक्तिया॑हतत्वम् । यथा- 'चित्रे न चन्द्रिका रम्या यथा त्वन्नेत्रचन्द्रिका ।' मथनहेतु: कामश्च । निशाचरी ताडकानाम्नी राक्षसी अभिसारिका च । रुधिरमेव चन्दनं रक्तचन्दनं च । 'गन्धवत्वं पापनाशात्पूतनाकण्ठधूमवत्' । जीविवेशो यमो नायकश्च । अत्र शृङ्गारव्यञ्जकैर्बीभत्सापकर्षतबीजम् । अथेति । वाक्यदोषोक्त्यनन्तरम् । वा- क्यार्थधीपश्चाद्भावित्वादर्थदोषस्य । विरुद्धपदं प्रसिद्धया विद्ययाचान्वितम्। 'द्वन्द्वान्ते श्रूय- माणः प्रत्येकं संबध्यते' इति न्यायात् । तथा सनियमादीनां चतुर्णा परिवृत्तपदेनान्वयः । विध्यनुवादयोरयुक्तपदेन च। तत्रापुष्टत्वं प्रकृतानुपकारित्वं बोधोऽपोषकता पुष्टयभाव- रूप इत्यर्थः । न वंशीति । सदसि मानिनी प्रति दूतीवाक्यम् । वंशीकरं हरिमासाद्य वीक्ष्य यमानुजनेनियमस्य भङ्गानाशात् मानेन परिप्लुतं व्याप्तं कस्यास्तरुण्या मनो विशदतां मानशून्यतां न याति । अपि तु सर्वस्या इत्यर्थः । पक्षे यमानुजनिर्यमुना तस्या भङ्गतस्तरङ्गात् शीकरमम्बुकणं प्राप्य मानपरिप्लुतं सगर्व कस्य जनस्य मनोऽविशदता- मविशुद्धतां याति । अपि तु न कस्यापि । झटत्यप्रतीतिस्तद्वीजम् । कस्यचिदिति । निन्दित्वा पुरस्कृत्य पुनस्तदन्यथाकरणं व्याहतत्वं विशिष्टाहतिरित्यर्थः । चित्रे इति । and । । ।

·काव्यमाला। अत्र यस्य हरेश्चन्द्रिका नानन्दहेतुः, स एव चित्रायाश्चन्द्रिकात्वमारो- पयतीति व्याहतोऽर्थः । 'कृष्णस्य प्रेयसी राधा सौन्दर्यादतिवल्लभा । अत्र वल्लभापदार्थः पुनरुक्तः। 'अश्वं मे देहि राजेन्द्रं गजेन्द्रं वा युधिष्ठिर ।' अत्र गजेन्द्रस्य पूर्व याचनमुचितमिति दुष्क्रमोऽर्थः । 'मत्कायस्तव भोगाय कल्पितो भगवन्मया ।' अत्र ग्राम्योऽर्थः। 'आर्या मात्सर्यमुत्सर्य कार्यमेतद्विचार्यताम् । नितम्बाः सुभ्रुवां सेव्याः किं वा क्षितिभृतामिह ॥' अत्र शान्तशृङ्गारिणोः को वक्तेति प्रकरणाभावेनानिश्चयात्संदेहः । 'धरण्यां शेरते नित्यमेते क्षत्रियसूनवः ।' अत्र नित्यं भूशयने हेतु!क्तः। 'शितशूलधरो विष्णुश्चचार समरान्तरे ।' अत्र विष्णोश्चक्रधारणप्रसिद्धिः। शूलविधृतिस्तयाविरुद्धा। यथा वा- 'पादाघातादशोकस्ते सखि जाताङ्कुरोऽभवत् ।' अत्र पद्मिनीपादाघातादशोकः पुष्पं बिभर्ति नत्वङ्कुरमिति कविप्रसि- द्धिस्तयाङ्कुरविधृतिस्तथा । चित्रां प्रति हरेरुक्तिः । अनुचितेऽर्थे कुविन्दादिपदैः स्वार्थोपस्थितिदशायामेवोपश्लोक्य- मानस्य तिरस्कारबोधः, व्याहते तु यस्य हरेरित्यादिवाक्यार्थानुसंधानानन्तरमिति भेदः। पुरस्कृत्येत्यस्योदाहरणं तु यथा-'जितानि त्वन्मुखाब्जेन जलमब्जानि संययुः । अत्र मुखेऽब्जत्वारोपणेनोत्कर्षोक्तिः । पश्चान्मुखेन जितत्वादपकर्षोक्तिः । पुनरुक्तः शब्देन ज्ञातः पुनः शब्देनोच्यते । अर्थपुनरुक्तस्यापुष्टार्थत्वात् । अतिवल्लभा प्रेष्ठा । दुष्क- मोऽनुचितो लोकशास्त्रविरुद्धः क्रमो यत्र । अश्वमिति । गजेन्द्रस्य बहुमूल्यत्वेन तद- लाभेऽश्वयाचनौचित्यात् । व्यावहतादित्रये खोक्तार्थपर्यायैक्यव्यवहारव्युत्पत्त्यननु- संधानं तद्वीजम् । ग्राम्योऽविद घोक्तिसिद्धः । भोगः सुखसाक्षात्कारः । भक्षणं तु प्रतीयते इत्यर्थ एव दुष्टः। सहृदय द्वैरस्यं तद्बीजम् । आर्या इति । अनिर्णयस्तद्वीजम् । अनुपात्तहेतुकत्वं निर्हेतुकत्वम् ।रण्यामिति । अत्र तात्पर्यानिर्णयस्तद्वीजम् ।

·७ परिच्छेदः] साहित्यकौमुदी। ८९ mundom विद्या शास्त्रम् । तद्विरुद्धो तथा 'सदा स्नात्वा निशीथिन्यामयं जपति पण्डितः । अत्र ग्रहोपरागं विनाधरात्रस्नानं धर्मशास्त्रेण विरुद्धम् । 'अधरे मृगशावाक्षी बिभ्रती करजक्षतम् । कण्ठे ताम्बूलरागं च शुशुभे प्रियसंनिधौ ।' एतत्कामशास्त्रेण । एवं शास्त्रान्तरैर्बोध्यम् । भङ्गयन्तरेण नवत्वं न प्रापितोऽनवीकृतः। यथा- 'जातं कुले धनवतां महतां ततः किं शास्त्रेषु बुद्धिरखिलेषु कृता ततः किम् । पुन्या(ण्या)न्युरूणि विहितानि जनैस्ततः किं विस्तारितं च भुवनेषु यशस्ततः किम् ॥ अत्र ततः किं ततः किमित्यर्थोऽनवीकृतः । 'कृष्णे रतिहि परमं पदमातनोति ।' इति चतुर्थे पादे तु सति नवीकृतः स्यात् । न चात्र कथितपदत्वं दोषः पर्यायान्तरप्रयोगेऽपि भयेकरूपतायामसांकर्यात् । यथा वा- 'सदा चरति खे भानुः सदा वहति मारुतः । सदा धत्ते भुवं शेषः सदा धीरोऽविकत्थनः ॥' शितशूलेति । अत्र प्रसिद्धयनुबोधानुसंधिस्तद्वीजम् । तथा विरुद्धा । शास्त्रान्तरै- वैद्यकवेदान्ताभिः । अत्र शास्त्राज्ञानप्रतिसंधानं तद्बीजम् ॥ एकभङ्गीनिर्दिष्टानेकार्थत्व- मनवीकृतत्वम् । तदुदाहरति--जातमिति । अत्र भगवत्प्रेम विना सर्व विफलमिति भावः । ततः किं ततः किमित्येकयैव भङ्गया बहवोऽर्था निर्दिष्टाः । न चात्रेति । कथितप- दत्वं तस्यैव पदस्य प्रयोगे । यथा केलिपदस्य । अनवीकृतत्वे तु पर्यायान्तरस्य तस्मा- त्तेनेत्येवंरूपस्य प्रयोगेऽप्येकरूपैव भङ्गी वर्तत एवेत्यसांकर्यम् । नवीकृतत्वं दर्शयितुमाह- कृष्णे रतिरिति । अत्र पिष्टपेषणेनाशक्तिसूचनेन वा सहृदयहृदुद्वेगस्तद्बीजम् । प्रपञ्चयति-यथा वेति । अविकत्थनः स्वश्लाघाशून्यः । अत्रैकशब्देन बहुशः प्रति- पादनीयोऽर्थः पुरातनवद्भासमानो रसादेरपकर्षकः ॥ नवीकृतत्वे दर्शिते प्रतीतिरनवीकृत- १२ ·९० काव्यमाला। अत्र सदेत्यनवीकृतः । 'भानुः सदा युक्ततुरङ्ग एव रात्रिंदिवं गन्धवहः प्रयाति । बिभर्ति शेषः सततं धरित्री षष्ठांशवृत्तेरपि धर्म एषः ॥' अत्र तु नवीकृतः । सनियमपरिवृत्तः सनियमेऽनियमः। यथा- 'कृष्ण त्वं मम पूज्योऽसि दासोऽहं तव केशव ।' अत्र त्वमेवेति तवैवेति च नियमो वाच्यः । मन्वनभिहितवाच्येऽपे- रभावः, इह त्वेवकारस्येत्यैकरूप्यमिति चेन्न, पूर्वत्र शब्दोच्चारणानन्तरं दो- पावभासः, इह त्वर्थबोधानन्तरमिति भेदसत्त्वात् । अनियमपरिवृत्तोऽनियमे सनियमः। यथा- 'भृत्यस्य मम गोविन्द चेतस्येव सदा स्फुर' अत्र चेतस्येवेति नियमो न वाच्यः । विशेषपरिवृत्तो विशेषेऽविशेषः । यथा- 'यान्ति नीलनिचोलिन्यो रजनीष्वभिसारिकाः । अत्र तमिस्राखिति रजनीविशेषो वाच्यः । अविशेषपरिवृत्तोऽविशेषे सविशेषः । यथा- 'ददाति निजभक्तेभ्यो रत्नानि मधुसूदनः । त्वस्य स्यादतस्तदुदाहरति-भानुरिति । षष्ठांशवृत्ते राज्ञः । वृत्ति विका । पञ्चांशाः प्रजानां षष्ठोंऽशो राज्ञ इति हि प्रसिद्धम् । एष सदा युक्ततुरङ्गत्वादिरूपः । अत्र भङ्गयन्तरेण प्रतिपादनात् । नूतनवद्भासमानता । सनियमेति । चेतस्येवेति। न चात्राधिकपदलं मन्तव्यम् । यत्र सोऽर्थस्तत्पदं विनापि प्राप्यते तदधिकपदम् । यथा यावदुच्यते-'नव- जलधरधामश्यामल' इति तावदेव नवजलधरधामेति । यत्र तेन न प्राप्यते किंत्वन्येन अविवक्षितश्च सिध्यति तत्रानियमपरिवृत्तः' इति । अत्र नियमो न चेतःश- ब्दार्थः । सनियमपरिवृत्तादिषु चतुर्पु विवक्षितार्था निर्वाहस्तबीजम् ।

·७ परिच्छेदः] साहित्यकौमुदी। ९१ amanapan अत्र सर्व ददातीत्यविशेषो वाच्यः । 'मानं मा कुरु गौराङ्गि कृष्णं जीवय मूर्छितम् ।' अत्राधरसुधयेत्याकासति । अपदमुक्तोऽस्थानसमाप्यः । यथा- 'रूपं मनोज्ञमेतस्याः प्रौढं प्रेम च किं त्वियम् । मानैर्दुनोति नः सर्वे सर्वत्र क पुनर्गुणाः ॥' अत्र दुनोति न इत्येताक्तैव समाप्यम् । रूपादिगुणसत्वेऽपि मानभूना- नौचित्यकारित्वं हि वाक्यार्थः । स च तावतैव प्राप्तः समर्थनं नाकासती- त्यस्थानसमाप्यत्वादपदमुक्तोऽर्थः । 'स्तोत्रैस्त्रपाश्रुतैधैर्य यशोभिरतिनम्रता । तापस्तु मन्तुभिः सोऽयं सतामौत्पत्तिकः क्रमः ॥' अत्र स्तोत्रादिभिरुत्कृष्टैः सहचरैर्मन्तुतापयोनिकृष्टयो(रूप्यात्सहचर- भेदः। 'कुमारस्ते महाराज श्रियं समधिगच्छति । अत्र त्वं नियस्वेति विरुद्ध प्रकाश्यते । यथावा- 'स देशः सखि कुत्रास्ति यत्र प्रियवियोगतः । चन्द्रांशुनिचयः सुभ्र नैव दावानलायते ।। पात्ताकासाविषयार्थत्वं साकाइत्वम् । तदाह-मानमिति । अत्रालिङ्गना- दिनेत्येतदाकाङ्क्षति । न चैतन्न्यूनपदलं न्यूनपदमवश्यग्राह्यं साकाझं ग्राह्यमिति भेदात् । स्फुटमेव तद्बीजम् । अपदमुक्त इति । रूपमिति । विशाखोक्तिः । एतस्याः राधायाः । मनोज्ञं कमनीयम् । अत्र कवेः काव्यज्ञशिक्षाभावानुसंधिस्तद्वीजम् । अत्रापदयुक्त इति केचित्पठन्ति । तत्त्वं च प्रकृतार्थविरुद्धार्थकपदशालित्वं बोध्यम् । न चात्राधिकपदत्वं वाच्यम् । तदर्थस्यान्वयित्वात् ॥ समभिव्याहृतविजातीयार्थत्वं सह- चरभिन्नत्वम् । स्तोत्रैरिति । औत्पत्तिक: स्वाभाविकः क्रमः परिपाटी । 'क्रमः शक्तौ परीपाट्याम्' इति विश्वः । रीतिरिति यावत् । स्तोत्रत्रपादिसाहित्येन मन्तुताप- योरप्यहेयत्वं तद्वीजम् । प्रतिपादितविवक्षितार्थविरोधिव्यञ्जकार्थत्वं प्रकाशितविरुद्धत्वम्। कुमारस्त इति । तव कुमारश्चकास्तीति विवक्षितोऽर्थः । स देश इति । अत्र यो । ।

·९२ काव्यमाला। अत्र यस्मिन्वल्लभान्तरं लभ्यत इति विरुद्धं प्रदर्श्यते । 'वसुदेवगृहे साक्षादवतीर्य महेश्वरः । आनन्दितस्वपक्षोऽसौ परपक्षान्हनिष्यति ॥' अत्र परपक्षान्हत्वा खपक्षानानन्दयिष्यतीति विधेयं तदन्यथा स्थिते- विध्ययुक्तता। 'सुधाकर सुखं देहि वियोगिजनतापनः । अत्र विरहे व्याहारे द्वितीयपादार्थो नानुवाद्यः। 'समं न चन्द्रेण तवाननं तच्चन्द्राननोऽसि त्वमिति स्तुतिर्न । चन्द्रस्त्रपां नैति यदुजिहीते कुकृतग्लानिभरोऽपि कृष्ण ॥' अत्र स्तुतिर्नेत्युपसंहृतोऽपि ततः परोऽर्थः पुनः स्वीकृतः । समाप्त- पुनरात्ते विशेष्यमात्रस्यावृत्तिरिह तु वाक्यार्थसमुदायस्येति तस्माद्भेदः । 'आदित्सयांशुकानामुन्नतभुजवीरुधां कुमारीणाम् । पश्यति हरौ विरेजे गतवसनानामधोदृष्टिः ॥' अत्राधराङ्गदृष्टिप्रतीतेस्त्रपाव्यञ्जकार्थोऽश्लीलः । नता दृष्टिरिति तु युक्तम् । उक्तोदाहृतिषु येऽन्ये दोषाः सन्ति, तत्र तत्राप्रकृतत्वान्न ते प्रकाशिताः । एवमन्यत्रापि बोध्यम् । देशः प्रियविरहाञ्चितो न स्यात् , स तु चन्द्रांशुभिस्तथा दुःखदो न स्यादिति विवक्षितः । सहृदयहृद्वैरस्यं तद्बीजम् । आनन्दित इति । परपक्षघातं विना स्वपक्षानन्दनं न संभवेदिति तदानन्दन एव विधेयत्वविश्रान्तियुक्ता नतु परपक्षघाते। विधेयत्वविश्रान्त्य- नौचित्यं विध्ययुक्तिः । साहित्याव्युत्पत्तिधीस्तद्वीजम् । एवमग्रे च । न च विधेयाविमर्श: खपक्षानन्दिनः परपक्षघातसंभावात् । सुधाकरेति । यतः सुखं प्रायें तस्य तापकत्वे- नानुवादो न युक्तो विरोधात् ॥ समं नेति । मधुमङ्गलोक्तिः। हे कृष्ण, तवाननं चन्द्रेण समं न भवति । तत्तस्माचन्द्राननस्त्वमसीति स्तुतिर्न स्यात् । स च चन्द्रः कुह्वा नष्टेन्दु- कलयामावस्यया कृतो ग्लानिभरो यस्य तादृशोऽपि सन् यदुजिहीते उदयते, अतस्त्रपां नैति निस्त्रपोऽसावित्यर्थः । त्यक्त उपसंहृतैकदेशः। पुनः स्वीकृतः प्रकाशितैकदेश: या- वतो निवेद्यानर्थाननिवेद्यैव मध्ये उपसंहारोक्तेः। आदित्सयेति । शुकोक्तिः। उदाह- तिष्विति । एतच्च प्रक्रम इत्यादौ ग्रन्थकृतैव दर्शितम् । एवमिति । अन्यत्र गुणा- लंकारयोः ॥ एवं दोषानिरूप्य तेषां क्वचिददोषत्वं क्वचिद्गुणत्वं क्वचिदनुभयत्वं चाह- Hindi ·९३ ७ परिच्छेदः] साहित्यकौमुदी। कर्णावतंसादिपदे कर्णादिध्वनिनिर्मितिः। संनिधानादिबोधार्थम् अवतंसादयः कर्णादिभूषाः कथ्यन्ते, तथापि तत्र कर्णादिशब्दविन्यास- स्तेषां तदारूढत्वादिबोधाय । यथा- 'कर्णावतंसः सखि कंसशत्रोः पुष्पस्रजा मौक्तिकहारतश्च । सुकर्बुरां कान्तिमतीव विन्दन्ममान्तरं कर्बुरितं चकार ।' अत्र कर्णशब्दः कर्णस्थितेर्बोधाय, पुष्पशब्दस्तदुत्कर्षाय, मौक्तिकशब्दस्तु रत्नान्तरासंपर्कस्य । स्थितेष्वेतत्समर्थनम् ॥ १०॥ कर्णावतंसादिशब्दाश्चेन्महाकविकाव्येषु तिष्ठन्ति तर्हि युक्तिप्रदर्शनं तत्रै- तत् । न च तद्वत् पादनूपुरजधनकाञ्चीकरकङ्कणादयः प्रयोज्याः । 'धनुर्व्याघोषमीशस्य श्रुत्वा त्रस्ताः सुरारयः ।' अत्र धनुःशब्दस्तदारूढत्वबोधनाय । अन्यत्र तु- 'स्वरैराकृतिभिस्तांस्तु प्रकोष्ठाहतैरपि । राजन्यबन्धून्विज्ञाय दृष्टपूर्वानचिन्तयत् ॥' अत्र केवलो ज्याशब्दः । 'उवाच मधुरां वाचम्' इत्यादौ तु धात्वर्थेनैव विशेष्यस्य प्रतीतेविशेषणदानाय तत्प्रयोगः । नच मधुरमिति क्रियाविशे- कर्णेति । ध्वनिः शब्दः निर्मितिरुपादानम् । संनिधानादीत्यादिपदाद्रत्नान्तरा- संपर्कादिग्रहणम् । कर्णावतंस इति । विशाखां राधाह-सुकर्बुरां विचित्रां कर्बु- रितं चित्रितम् । अत्र कर्णशब्देनावतंसस्य कर्णस्थित्यवस्थोच्यते निरुपपदोऽपि त्रक्- शब्दः पुष्पमालामाह -हारशब्दो मुक्तासंदर्भम् । 'हारो मुक्तावलौ' इति विश्वः । अत्र संनिधानादिप्रतीतिरूपफलसत्वान्न पुनरुक्तता । नन्वेवं पादनूपुरादिप्रयोगापत्तिरित्यत आह-स्थितेष्विति । स्थितत्वमनादिप्रयोगविषयत्वम् । यत्र तथा प्रतीतिनोंदेश्या तत्र न तथेत्याह-अन्यत्र विति। स्वरैरिति । शुकोक्तिः। तान्कृष्णार्जुनवृकोदरान् विज्ञाय जरासंधः । केवल इति । धनुरारूढत्वे तात्पर्याभावादित्यर्थः । उवाचेति । - । ।

·काव्यमाला। Nusum पणत्वेनेष्टसिद्धिः । बहुषु विशेषणेषु सत्सु तस्या चमत्कारात् । एवं पदाभ्यां यातीत्यादौ सति विशेषणे न दोषः । ख्यातेऽर्थे निर्हेतोरदुष्टतानुकरणे तु सर्वेषाम् । वाद्यौचित्यवशादोषोऽपि गुणः कचित्कचिन्नोभौ ॥११॥ ख्यातत्वादेव झटित्यर्थावगतौ हेतुर्यत्र नापक्ष्यते तत्र निर्हेतुरर्थो न दुष्टः । यथा- 'वशवर्ती हरिर्यासां ताः स्तुवे गोपसुभ्रवः ।' अत्र हरेर्वशीकृतौ निर्हेतुका भक्तिरेव हेतुः । सा च तासां प्रसिद्धे!क्ता। श्रुतिकट्रादीनां सर्वेषां परोक्तानामनुकृतौ न दोषः । यथा- 'अद्राक्षं माधवं तस्य विहारः कृन्तते मनः । इति ब्रुवन्तो मूर्छन्ति देवेन्द्रप्रस्थवासिनः ॥ वक्तबोद्धव्यव्यङ्ग्यवाच्यप्रकरणादिमहिन्ना दोषोऽपि क्वचिद्गुणः कचिन्न दोषो न गुणः । तत्र वैयाकरणादौ वक्तरि बोद्धव्ये वा रौद्रादिरसे च व्यङ्गये कष्टत्वं गुणः । नीरसे चित्रे च न गुणो न दोषः । क्रमेणोदाहरणानि- 'अपास्याः साधुभिः सार्धमजर्घाः किं फलं त्वकम् । जाहि प्रणतिं तेषां दुर्वृत्तं मधु जहि ॥' वचधात्वर्थेनैव विशेष्यस्य वाच्याः प्रतीतेरित्यर्थः । बहुष्विति । मधुरमल्पाक्षरमतिग- भीरमित्येवं विशेषणबाहुल्ये तस्य क्रियाविशेषणत्वस्य चारुत्वाभावादित्यर्थः । एवं पदाभ्यां यातीति । पादत्राणपरित्राणशून्याभ्यामिति विशेषणे सतीत्यर्थः । अत्र याति क्रियायाः पादत्राणासंभवात् पादपदग्रह आवश्यक इति भावः । अथ प्रतिप्रसवं दर्शयति-ख्याते इति । अद्राक्षमिति । इन्द्रप्रस्थात् द्वारकां प्रयान्तं भगवन्तं प्रति पश्चादागत्य पथि मिलितः कश्चिदाह-हे देव । अत्राद्राक्षमिति श्रुतिकटुकत्वस्य कृ- न्तत इति च्युतसंस्कृतित्वस्य, चापवादः, परोक्तेरनुकारात् । एवमन्येषां च बोध्यः । अपास्या इति । साधुनिन्दकं कंचित्पण्डितं प्रति कश्चिद्वैयाकरणः शिष्टोऽनुशास्ति । अपास्याः पुनः पुनः स्पर्धामकरोः तस्याः स्पर्द्धायाः किंफलमजर्घाः भृशमभ्यकाङ्कः । वकमिति निन्दायामकच्प्रत्ययः । अनिष्टं कृतवानसि । अथ तेषां साधूनां प्रणति AARONDHALANDU । - ·७ परिच्छेदः] साहित्यकौमुदी अत्र वैयाकरणो वक्ता । एवमस्य बोद्धव्यत्वेऽपि बोध्यम् । 'प्रचण्डौ मम दोर्दण्डौ भण्डितं खण्डितक्रमम् । दण्डाय ढुण्ढतस्त्वां वै दर्पमासर्पतर्पयन् ॥' अत्र रौद्रो रसः । 'कालियस्य फणरत्नकुट्टिमं कुट्टयन्पदसरोजघट्टनैः । मङ्गलानि वितनोतु ताण्डवे पण्डितः सविशिखण्डशेखरः ॥ अत्र वीरः। 'प्राणोद्भूर्णक-' इत्यादि। अत्र बीभत्सः। 'पान्तु वो नरसिंहस्य नखलाङ्गलकोटयः । हिरण्यकशिपोर्वक्षः क्षेत्रासकर्दमारुणाः ॥ अत्रोद्धते वाच्ये ओजस्विनः शब्दाः । 'पदद्युतिविनिर्धूत-' इत्यादि। अत्र शृङ्गारे तेषामनौचित्येऽपि प्रस्तुतस्मरपरार्धपराभवनिवेदितस्य वी- रस्यानुगुण्यात्ते निबध्यन्ते । 'उद्दामयुक्तिकुद्दालैरक्षिणोत्क्षणतोऽपि यः । विवर्त गर्तमीशानस्तं जीवं गुरुमाश्रये ॥' । । जाहहि पुनः पुनरिच्छेत्यर्थः । 'हर्य गतिकान्त्योः' इति धात्वनुसारात् । इदं दुर्वृत्तमुच्छृङ्ख- लता मङ्गु शीघ्रं जयहि भृशं जहि । त्यजेत्यर्थः । एवमिति । अस्य वैयाकरणस्य ।। प्रचण्डाविति । जलमध्ये निगूढं दुर्योधनं प्रति क्रुद्धस्य भीमस्योक्तिः । भण्डितं प्र- काशितभण्डचेष्टं वीरमन्यस्यापि पलायनात् । ढुण्डतः मृगयेते। 'दुण्ढान्वेषण इत्येको ढकारान्तः प्रकीर्तितः' इति वोपदेवः । कालियस्येति । सिद्धचारणादीनामाशीर्वादः । कुट्टयन् मर्दयन् । घट्टनं गाढासङ्गः । घ्राणेति । व्याख्यातं प्राकू । अत्र प्रचण्डेत्यादित्रये उद्भटा वर्णाः प्रकृतरौद्राद्यानुगुण्यानिर्दुष्टाः ॥ पान्त्विति । इह राजविषयकरतेर्गु- णानाश्रयत्वेन प्रकृतानुपयोग्योजोव्यञ्जकत्वेऽप्योजस्विषु नृसिंहनखरेषु वाच्येषु तद्गतौजो- व्यञ्जित्वादोजखिनो वर्णा दीर्घसमासश्च गुण एवेत्यर्थः । अत्र शृङ्गारे इति । ते शब्दाः । उद्दामेति । गुणस्मृतिपूर्विकां गुरोः प्रपत्तिं शिष्यः करोति । विवर्तो नामा- तात्विकोऽन्यथाभावः । शुक्तौ रजतमिव निर्विशेषचिन्माने ब्रह्मणि तदितरत्सर्वमारो- ·काव्यमाला। अत्र तु गुरुविषयस्य भावस्य नोत्कर्षका न चापकर्षकाः । चित्रे च यथो- दाहरिष्यते । श्लेषादावप्रयुक्तनिहतार्थयोर्न दोषः । यथा- 'पर्वतभेदि पवित्रं जैत्रं नरकस्य बहुमतङ्गहनम् । हरिमिव हरिमिव हरिमिव सुरसरिदम्भः पतन्नमत ।' अत्र सिंहपक्षे मतङ्गशब्दो मातङ्गार्थेऽप्रयुक्तः । इन्द्रपक्षे पवित्रशब्दो निहतार्थः । शान्ते वक्तर्यश्लीलस्य । यथा- 'घनरुधिरमये त्वचापि नद्धे पिशितविमिश्रितविस्रगन्धभाजि । कथमिह रमतां बुधः शरीरे भगवति हन्त रतेलवेऽप्युदीर्णे ।' अत्र घृणया विरागोदयाद्गुणत्वम् । व्याजस्तुतिपर्यवसायित्वे संदिग्धत्वं गुणः । - पितं रजतवन्मिथ्येति शंकराचार्याणां राद्धान्तः । स एव गौं जीवेश्वरादिसमस्तपदार्था- वरकत्वात्तं यो युक्तिकुद्दालैः क्षणादक्षिणोदपाकरोत्तं श्रीजीवं तन्नामानं गुरुमाश्रये इत्यर्थः। अत्रास्य काव्यस्य शृङ्गारादिरसशून्यत्वादोजोव्यञ्जकाः शब्दा नोत्कर्षकाः, प्रकृतस्य गुरु- विषयकभावस्य नापकर्षकास्तस्य गुणानाश्रयत्वादित्यर्थः ॥ पर्वतेति। हे जनाः, पृथिव्यां पतत्सुरसरिदम्भः गङ्गाजलं नमत यूयम् । कीदृशम् । पर्वतभेदि हिमाचलभेदकम् । पवित्रं पावनम् । नरकस्य निरयस्य जैत्रं नाशकम् । बहुभिर्मतमर्चितम् । गहनं वेगोद्रेकाहुरव- गाहम् । हरिमिव विष्णुमिव पर्वतभेदी गोवर्घनोद्धारी चासौ पवित्रश्च वज्राद्रक्षकः । नर. कस्य भौमस्य जैत्रं पराजयकरम् । बहूनि मतानि यस्मिंस्तम् । गहनं दुर्बोधतत्वम् । हरिमिवेन्द्रमिव पर्वतभेदी पवि वजं त्रायते पालयति धारयतीति यावत् । स चासौ स चेति तम् । जैत्रं जयशीलम् । नरकस्य मनुष्यवृन्दस्य बहुमतं भृशं पूजितम् । गहनं दुर्जयम् । हरिमिव सिंहमिव पर्वतभेदो गिरिगह्वरमाश्रयत्वेनास्यास्तीति । पवित्रो देवरू- पत्वात् । नरकस्य मनुष्यवृन्दस्य जैत्रम् । बहून्मतङ्गान् हन्ति तम् । सिंहस्य नमस्यत्वं भगवद्विभूतित्वात् । शान्त इति । न दोष इत्यनुषञ्जनीयम् । घनेति । कस्यचिद्वि- रक्तस्योक्तिः । पिशितं मांसम् । तस्माद्वितस्य यो गन्धस्तं भजतीति तादृशे । 'विसं । - । ।

·७ परिच्छेदः] साहित्यकौमुदी। यथा- 'विभूषितपरीवाराः पृथुकार्तस्वराकुलाः । पराजिताश्च राजेन्द्र गृहास्तव ममापि च ॥' अत्र संशयस्फूर्तावपि महिना प्रकृतार्थनिश्चयायाजस्तुतिः पर्यवसितेति गुणत्वम् । वक्तृबोध्ययोजत्वे स्वयं वा परामर्शेऽप्रतीतत्वं च । क्रमेणोदाहरणम्- 'ध्यायतस्तव राजर्षे ज्योतिः परमकं तदा । तमसातिबलेनापि भवेन्नैव पराभवः ।। अत्र द्वयोनिकाण्डकुशलत्वादप्रतीतत्वं न दोषः । 'भूतादिरेष भूतानां जनको मां न मुञ्चति । तेनाहं कपिलं साक्षादीश्वरं गुरुमाश्रये ॥ ग्राम्यत्वं हास्यकारिषु । । स्यादामगन्धि यत्' इत्यमरः । इह वैराग्यहेतुघृणोत्पादनेन गुणत्वम् । विभूषितेति । कश्चिद्दरिद्रः कवियुधिष्ठिरं प्रत्याह-विभूषिता अलंकृताः विशेषेण भुवि धरण्यामुषिताश्च परिवारा येषु ते । पृथुभिः कार्तखरैः स्वर्णैः पृथुकानां शिशूनामार्तखरैश्चाकुला व्याप्ताः । परैः शत्रुभिरजिताः दुर्गत्या परिभूताश्च। अत्रेति । न हि कवेः स्ववर्णनमभीष्टमप्रयो- जकत्वात् । नृपवर्णनं तु दारित्र्यहारीति तस्य महिमा प्रकृतार्थो नृपवर्णनम् । तर्हि निर्दो- षतेत्यत आह-व्याजेति । संपत्तिभून्ना नृपोत्कर्षप्रतीतेर्गुणत्वमिति भावः ॥ शुकः परीक्षितमुपदिशति-ध्यायत इति । ज्योतिर्ब्रह्म । अथ यदतः परो दिवो ज्योतिर्दी- प्यते' इत्यादेः श्रवणात् । तमसा प्रकृत्या । 'न सदासीन्नासदासीत्तम एवासीत्केवलम्' इत्यादिश्रवणात् । अत्रोभयोरपि शुकपरीक्षितोर्वेदान्तशास्त्राभिज्ञत्वादप्रतीतावपि ज्यो- तिस्तमःशब्दौ न दुष्टौ ॥ भूतादिरिति । रहूगणस्य राज्ञस्तत्त्वजिज्ञासया कपिलमुप- सर्पतः पथि परामर्शः । भूतादिस्तामसाहंकारः स मां न मुञ्चति न त्यजति । भूतानां खादीनां जनक: तस्मादेव मे पुन: पुनर्देहसंबन्ध इत्यर्थः । तेन हेतुना भूतादिनिवर्तकं कपिलं गुरुं करोमीति । अत्र भूतादिशब्दस्तामसाहंकारवाचकतया सांख्यशास्त्रे प्रसिद्ध- स्तस्य चादुष्टत्वं खप्रतीतेरुद्देश्यत्वात् ॥ ग्राम्यत्वं गुण इति संबन्धः । ग्राम्योक्त्या १३ ·काव्यमाला । यथा- 'हैयङ्गवीनपिण्डो वा दृश्यते शशिमण्डलः । दुग्धधारा इवैतस्मात्प्रपतन्ति गभस्तयः ॥' इयं विदूषकस्योक्तिः । हर्षशोकाद्याधिक्ये न्यूनपदत्वं च । यथा- 'सस्मिता मृगशावाक्षी गाढमालिङ्गिता मया । मा मा मेति यदब्रूत तन्मे कृन्तति मानसम् ॥' अत्र पीडयेति पदं न्यूनम् । तस्य चानन्दमन्नताप्रत्याययत्वाद्गुणत्वमेव । कचिन्न दोषो न गुणः । यथा- 'कुपिता क्वचिदाभाति दीर्घ मयि न कुप्यति । गता वा खनिकेताय मदेकहृदया क सा॥ अत्राद्यतृतीयपादान्ते नैतद्यत इति पदानि न्यूनानि तथाप्येतद्वाक्य- व्यङ्गयस्य वितर्कस्योत्कर्षाकरणान्न गुणः । एतज्जाताया धियो द्वितीयचतुर्थ- पादजातया तया स्फुटं बाधान्न दोषश्च । विषादविस्मयादौ लाटानुप्रासेऽर्थान्तरसंक्रमितवाच्ये विहितानुवादे च कथितपदत्वं गुणः । हास्यपरीपोषादिति भावः ॥ हैयङ्गवीनेति । मधुमङ्गलोक्तिः । एतस्य भक्षणाय मदीयं मनश्चलतीति मातुर्मन्दिराय गन्तव्यमिति भावः ॥ सस्मितेति । प्रियनमसखं कृष्णोक्तिः । अत्र पीडयेति पदमनुपात्तमपि वकच्या हर्षमोहातिशयं प्रतिपादयेत् गुणतां प्रानोति । अध्याहारेण वाक्यार्थप्रतीतिविलम्बेऽपि प्रकृतरसपोषकत्वादिति भावः । कुपितेति । पूर्वमभिसृतः कृष्णो निजकुञ्ज प्रियामवीक्ष्यान्विष्य च वितर्कयति ॥ अत्रेति । तथापि तेषां न्यूनतायां सत्यामपि एतजाताया आद्यतृतीयपादजाताया घियः प्रतीतेः । तया धिया । वाधानिरासात् ॥ विषादेति । हन्तेति । विशाखां १. 'सा क्वचित्कुपिता भाति' इति नैतयुक्तम् , यतः -सा मयि दीर्घ न कुप्यति सा स्वगृहाय गता वा, इत्येतदपि न युक्तम् , यतः सा मदेकहृदया क गन्तुं शक्नोति' इति कृष्णावितर्कः ·७ परिच्छेदः साहित्यकौमुदी। ९९ क्रमेणोदाहरणम्- 'हन्त हन्त गतः कान्तो वसन्ते सखि नागतः । अत्र विषादः। 'चित्रं चित्रमनाकाशे पश्य सुन्दरि चन्द्रमाः ।' अत्र विस्मयः । एवमन्यच्च बोध्यम् । 'सुनेत्रे नेत्रे यत्क्षिपसि मयि तत्तेऽतिकरुणा ।' अत्र लाटानुप्रासः । 'पार्षदाः पार्षदा यस्य' इत्यादावर्थान्तरसंक्रमित- वाच्यः । 'उदेति सविता ताम्रः' इत्यादौ विहितानुवादः ॥ कचिदधिकपदत्वं च । यथा- 'यद्वञ्चनाहितमतिर्बहुचाटुगर्भ कार्योन्मुखः खलजनः कृतकं ब्रवीति । तत्साधवो न न विदन्ति विदन्ति किंतु कर्तुं वृथा प्रणयमस्य न पारयन्ति ॥ अत्र न न विदन्तीत्ययोगस्य पुनर्विदन्तीत्यन्ययोगस्य व्यवच्छेदः । पतत्प्रकर्षत्वं क्रमेण क्रोधादिक्षये भिन्नवाक्यतया रसभेदे च । क्रमेणोदाहरणम्- 'क्रीडालोष्ठीघट्टनैः कण्टकान्वः पिष्ट्वा दुष्टान्सुष्ठुसङ्ग्रामपट्टे । उग्रादीनां बान्धवानां मनोज्ञां भूमीमेतामेष संपादयामि ॥' अत्रान्ते प्रकर्षपातो बन्धुस्मरणादुचितः । प्रति विरहिणी राधाह ॥ हन्तेति पदस्य द्विरुक्तिर्विषादाधिक्यं व्यनक्तीति गुणः । एव- मग्रेऽपि । आदिशब्दाद्भये क्रोधे च यथा-'पलायख पलायस्व पुरस्तादेष दन्तिराट् । छिन्धि छिन्धि शिरस्तस्य दुर्वृत्तस्य न संशयः ॥' क्वचिदिति । चेन गुण इति संब- ध्यते । अत्रेति । न विदन्तीति नेति नद्धयेनापि वेदनातिशये सिद्धे पुनर्विदन्तीति पदं त एव जानन्तीति वेदनविशेषलाभायेति विच्छित्तिविशेषः । क्रीडेति । हस्तिप- केनाधिक्षिप्तः कृष्णस्तमाह । सुष्टु पिष्देति संबन्धः । एतां भूमीं मथुरा मण्डलरूपां एष कृष्णः संपादयामि विदधे । अत्र बन्धुस्मरणेन क्रोधोपशमान्मृदुलवर्णविन्यासो ।

·काव्यमाला। 'उद्दण्डभुजदण्डोऽसौ प्रज्वालज्वलनप्रभः । मलं चिच्छेद यं वीक्ष्य भामिन्यो मुमुहुस्तराम् ॥' अत्र वाक्याभ्यां क्रमाद्वीरशृङ्गारौ वर्णितावतस्तथा ॥ यत्र विशेषणदानाय न पुनर्ग्रहणं किंतु वाक्यान्तरायैव, तत्र समाप्त- पुनरातत्वं न गुणो न दोषः । यथात्रैव समाप्यापि यं वीक्ष्येति पुनर्गृहीतम् । क्रोधाद्यस्थानेऽपि यत्र क्रोधाद्यनुकृतिस्तत्रास्थानसमासत्वं गुणः । यथा- 'तन्वी विरहखिन्नाय कुप्यन्मे पञ्चसायकः । उपाक्षिज्वलनज्वालप्लुष्टो भूयादहर्निशम् ॥ अवश्यविधेयत्वेन प्रकृतवाक्यार्थपरिपोषकत्वे गर्भितत्वं च । यथा- 'वन्दे कुङ्मलिताञ्जलिर्मुहुरहं वीरं मयूरध्वजं येनाधै कपटद्विजाय वपुषः कंसद्विषे दित्सता कष्टं गद्गदिकाकुलोऽसि कथनारम्भादहो धीमता सोल्लासं क्रकचेन दारितमभूत्पत्नीसुताभ्यां शिरः ॥' अत्र कष्टमित्यादिकं दयोद्रेकमद्वितीयं बोधयितुमन्तराले विन्यस्तम् । एवमन्यदपि सुधीभिः प्रेक्षणीयम् ॥ अथ रसदोषानाह- व्यभिचारिरसस्थायिभावानां शब्दवाच्यता। कष्टकल्पनया व्यक्तिरनुभावविभावयोः॥१२॥ गुणः ॥ उद्दण्डेति । सिद्धचारणादीनामुक्तिः । अत्र पूर्वस्मिन्वाक्ये वीरो रसः पर- मिस्तु शृङ्गार इति वाक्यभेदात् प्रकर्षपातो गुणः । तथा गुण इत्यर्थः ॥ यत्रेति । विशेषणस्य विशेष्यसाकाङ्कत्वेन विशेष्यपदावृत्तिनैयत्यात्तद्विलम्बेन विलम्बः वा- क्यान्तरारम्भे वङ्गाङ्गिभावेनाकासावैगुण्यविरहादिति भावः ॥ तन्वीति । विरही कृष्णः स्मरं शरवर्षिणं संभावयन्नाह ॥ उग्रस्य रुद्रस्याक्षि तृतीयं नेत्रं तद्रूपस्य ज्वल- नस्य ज्वालोऽचिस्तेन प्लुटो भूयात् ॥ वन्द इति । मयूरध्वजस्य राज्ञः श्रीकृष्णभ- क्तस्य दयातिशयं वर्णयति ॥ वपुषोऽध कंसद्विषे दित्सता येन प्रयोजकेन मयूरध्वजेन पत्नीसुताभ्यां प्रयोज्याभ्यां कचेन करणेन शिरो दारितमभूदित्यन्वयः । अत्रेति । चमत्कृतिपोषागुणवमिति भावः ॥ अथ साक्षाद्रसविरोधिनो दोषानाह-व्यभिचा- ।

·७ परिच्छेदः] साहित्यकौमुदी। १०१ woman प्रतिकूलविभावादिग्रहो दीप्तिः पुनः पुनः। अकाण्डे प्रथनच्छेदांवङ्गस्याप्यतिविस्तृतिः ॥ १३ ॥ अङ्गिनोऽननुसंधानं प्रकृतीनां विपर्ययः । अनङ्गस्याभिधानं च रसे दोषाः स्युरीदृशाः ॥ १४ ॥ तत्र व्यभिचारिणः खशब्दवाच्यता यथा- 'लज्जां दधार कृष्णस्य चुम्बने वृषभानुजा ।' अत्र लज्जाशब्दः । रसस्य यथा- 'तां वीक्ष्य मृगशावाक्षी हरेः कोऽप्यभवद्रसः ।' अत्र रसशब्दः। 'शृङ्गारे मानसं मनं विलोक्य विधुमण्डलम् ।' अत्र शृङ्गारशब्दश्च । आस्वादादिपरत्वे तु रसादिशब्दा न दोषाय । तेन सरसो रसिकः शृङ्गारित इत्यादि ॥ स्थायिनो यथा- 'चन्दनानिलचन्द्रांशु'स्कोकिलकलस्वनैः । माधव्यां रजनौ राधाकृष्णयो रतिरैधत ॥' अत्र रतिशब्दः । स्थायित्वाप्रतीतौ तु न दोषाय । यथा- 'भगवति रतिरस्तु मे मुमूर्षोः' इत्यादि । 'सा दक्षिणे मरुति वाति समुद्यतीन्दौ कृष्णं विलोक्य रचनामवगुण्ठनस्य । रीति । अनुभावैर्व्यभिचारिणां व्यक्तौ भावध्वनिता स्यात् । अत एवोक्तं व्यजितश्चर्व- णीय इति । स्थायिनोऽप्यभिव्यक्ता एव रसतां प्राप्नुवन्ति, न तु स्वशब्देनाभिहिताः । अत उक्तं व्यक्तः स तैरित्यादीति बोध्यम् । लज्जामिति । 'नतास्याजनि' इति पाठ्यम् । कोऽप्यभवद्रस इत्यत्र 'आसीन्मुदां चयः' इति पाठ्यम् । शृङ्गारे इत्यत्र 'प्रमोदे' इति पाठ्यम् । शृङ्गारितो विभूषित इत्यर्थः । रतिरैधतेत्यत्र 'प्रीतिरैधत' इति पा- ट्यम् । रतिः प्रेमलक्षणा भक्ति: । मे भीष्मस्य । सेति । वृन्दा वीरामाह-सा श्री- १. 'नवद्या' ख. ।

·१०२ काव्यमाला। द्राधीयसीं विदधती भुजवल्लिमूल- व्यक्तां पयोधरतटी पुनराववार ॥' अत्र शृङ्गाररसे नायकनिष्ठः कश्चिदनुभावो नोपात्त इति तद्व्यक्तिः क- प्टकल्पनया। 'मनुते न सुखं किंचित्तनुते मोहमुल्बणम् । धुनुते धृतिमेतस्य किं भावि न विभाव्यते ।' अत्रासुखमननादीनां करुणादावपि संभवात् । कामिनीरूपो विभावः कष्टेन गम्यते । 'मानं मा कुरु वामोरु ज्ञात्वा यौवनमस्थिरम् ।' अत्र यौवनास्थैर्यविज्ञापनं शृङ्गारप्रतिकूलस्य शान्तस्य विभावः, तत् प्रकाशितो निर्वेदश्च व्यभिचारी ॥ पुनः पुनर्दीप्तिर्यथा कुमारसंभवे रतिविलापेषु । अकाण्डे प्रथनं यथा वेणीसंहारे द्वितीयेऽङ्केऽनेकसंक्षये प्रवृत्ते भानुमत्या सह दुर्योधनस्य शृङ्गारवर्णनम् । अकाण्डे छेदो यथा वीरचरिते राघवभार्गवयोर्धाराधिरूढे वीररसे भगवन्कङ्कणमोचनाय यामीति राघवस्योक्तौ। अङ्गस्याप्यतिविस्तृतिर्यथा किराते सुराङ्गनाविलासादिः । अङ्गिनोऽननुसंधानं यथा रत्नावल्यां चतुर्थेऽके बाभ्रव्यस्यागतौ साग- रिकाया विस्मृतिः। राधा दक्षिणे मरुति मलयानिले वाति चलति सति । इन्दौ च समुद्यति सति आव- वार आवृतवती । अत्र दक्षिणानिलचन्द्राबुद्दीपनम् , नायिका त्वालम्बनम् , अवगुण्ठन- दीघीकरणादिस्तदनुभावः, एवं नायकस्य स न प्रतीयते, तेन कष्टेन तत्प्रतीतिरिति । विभावे तामुदाहरति-मनुत इति । मधुमङ्गलोक्तिः । मोहं मूर्छाम् । धुनुते छिनत्ति । अ(एत)स्य कृष्णस्य नेतुः । अत्र विप्रलम्भो व्यङ्ग्यः । मानमिति । दूतीवाक्यम् । अत्रेति । विभाव उद्दीपनरूपः ॥ पुनः पुनरिति । पुनः पुनर्दीप्तिर्विच्छिद्य विच्छिद्य प्रहणम् । तेन पूर्वापरानुसंधौ समग्रप्रतिभास इत्यर्थः । अकाण्डेऽनवसरे । प्रथनं वि- स्तारः । छेदो विच्छेदः । धाराधिरूढे धारावाहिनि । कङ्कणमोचनं विवाहदशमदिवसी- योत्सवविशेषः । तदानीं तद्गमनमकीर्तिपर्यवसायीति भावः । अङ्गस्याप्रधानस्य ॥ वि. -- ·SHMAANINDE ७ परिच्छेदः] साहित्यकौमुदी। १०३ वीररौद्रशृङ्गारशान्तप्रधाना धीरोदात्तधीरोद्धतधीरललितधीरशान्ताश्च- त्वारो नेतारः । ते च सर्वेऽनुकूलदक्षिणशठधृष्टा दिव्यादिव्योभयात्मानश्चो- त्तमा मध्यमाः कनिष्ठाश्च । तेषु यो यथाभूतस्तस्यायथावर्णनं प्रकृतिविपर्ययो दोषः । एवं देशकालादीनामप्ययथावर्णनं बोध्यम् । तथा सति हि काव्य- स्यासत्यताप्रतिभासेन विनेयोन्मुखीकरणासंभवः । यत्तूत्तमदेवतानां जगत्पितृत्वात्तत्तत्संभोगवर्णनं दोषावहमित्युक्तम्, तत्किल शिवादीनामेव । श्रीकेशवयोस्तु प्रागुक्तहेतोविधिवीक्षणाच्च यथाविधि कार्य- मेव तत् । अनङ्गस्य रसानुपकारस्य वर्णनं यथा कर्पूरमञ्जयाँ नायिकया स्वेन च कृतं वसन्तवर्णनमनादृत्य बन्दिवर्णितस्य तस्य राज्ञा प्रशंसनम् । एवं का- न्तापादप्रहारेण कान्तस्य कोपवर्णनं च दोषः । अथैते क्वचिददोषाश्च भवन्तीत्याह- न दोषः स्वपदेनोक्तावपि संचारिणः कचित् । यत्र खव्यापारेण संचारी बोधयितुमशक्यस्तत्र खशब्देनासौ वाच्यः । यथा- 'तस्यास्त्रपाभयविषादविवेकधैर्य- दैन्याभिलाषभरकोरकितः कटाक्षः । स्मृतिरिति । सागरिकायाः पितृगृहादागतः कञ्चुकी बाभ्रव्यनामा तस्यागमनकाले वि. जयवर्मवृत्तान्तश्रवणेन तस्या विस्मृतिः । तेन नायिकाप्रतिपाद्यस्य शृङ्गाररसस्य वि- च्छेद इति भावः ॥ वीरोति । नेतारो नायकाः । दिव्याः श्रीकृष्णादयः । अ- दिव्याः श्रीयुधिष्ठिरादयः । उभयात्मनो देवत्वेऽप्यात्मनि मनुष्याभिमानिनः श्री- रामचन्द्रादयः । उत्तमा इति । गुणानामुत्कर्षापकर्षतदुभयाभावैरुत्तमत्वकनिष्ठम- ध्यमत्वानि । एवमिति । दिवि मानुषवाग्वेषादिदेशानुचितम् । वसन्ते मेघादिका- लानुचितम् । जरायां संभोगादिवयोनुचितमिति बोध्यम् । विनेयः शिष्यः ॥ य- त्विति । प्रागुक्तो हेतुर्हि भावकवित्तानुसारित्वम् । विधि क्षणं च । 'विक्रीडितं व्रज- वधूभिरिदं च विष्णोः श्रद्धान्वितोऽनुशृणुयादथ वर्णयेद्यः । भक्तिं परां भगवति प्रतिल- भ्यकामं हृद्रोगमाश्वपहिनोल्यचिरेण धीरः ॥' इत्यादौ । यथाविधीति । दासादेा- वृत्तिः । अनङ्गस्येति । स्फुटम् । ईदृशाः स्युरियस्याशयमाह-एवं कान्तेति ॥ अथ प्रतिप्रसवमाह-अथैत इति । एते खशब्दवाच्याः संचारिणः । तस्यात्र- ।

·काव्यमाला । उन्मादमोहमददाहविसर्पशूल- तृष्णान्वितो ज्वर इवात्मनि मे प्रविष्टः ॥ अत्र त्रपादीनां व्यञ्जकशब्दोपादाने सहोन्मादादिभिरारोप्यारोपकभावो न स्यात् । संचार्यादेविरुद्धस्य बाध्यस्योक्तिणावहा ॥ १५ ॥ बाध्यतयोक्तिर्न परमदोषः किंतु गुणश्च प्रकृतरसपोषित्वात् । यथा- 'विचार्य धर्म कुलपालिकानां कृष्णान्निवृत्तिं प्रति याति यावत् । निपीय वंशीध्वनिमम्बुजाक्षी विभाति तावच्चलदन्तरासौ ॥ अत्र मतिबाधकतयौत्सुक्यवर्णनं शृङ्गारपुष्टिकृत् । 'प्रत्याहृत्य मुनिः क्षणं विषयतो यस्मिन्मनो धित्सते बालासौ विषयेषु धित्सति ततः प्रत्याहरन्ती मनः । यस्य स्फूर्तिलवाय हन्त हृदये योगी समुत्कण्ठते मुग्धेयं किल तस्य पश्य हृदयान्निष्क्रान्तिमाकाहति ॥ अत्र शान्तस्य बाध्यतयोक्तिः प्रकृतशृङ्गारपुष्टिकृत् । आश्रयैक्ये विरुद्धो यः स कार्यों भिन्नसंश्रयः । वीरभयानकयोरेकाश्रयत्वेन विरोधाद्भयानकः प्रतिपक्षगतत्वेन वर्णनीयः। यथा- 'विजयिनमजितं विलोक्य रङ्गस्थलभुवि संभृतसांयुगीनलीलम् । पशुपसवयसां वपूंषि भेजुः पुलककुलं द्विषतां तु कालिमानम् ॥ अत्र कृष्णपक्षीयेषु वीरस्तद्वैरिषु भयानकः । । पेति । कृष्णः सुबलमाह । तस्या राधायाः । आत्मनि मनसि । अत्रेति । जपादौ उन्मादादिरारोप्यः । शब्दाचारोपकास्त्रपादय एवेति बोध्यम् ॥ संचार्यादेरित्यादि- पदाद्रसो गृहीतः ॥ विचायति । निजेश्वरीवृत्तं तत्सखी प्रति तकिकरी प्राह । धर्म पतिभक्तिम् । अत्र रागातिशयद्योतनात् शृङ्गारपुष्टिः ॥ प्रत्याहृत्येति । पौर्णमासी- वाक्यम् । असौ राधा योगबलेन योजितस्य मुनिमनसो भगवत्यवृत्तिः । धर्मभयेन वियोजितस्यापि बालिकामनसस्तस्मिन्प्रवृत्तिरिति शान्तस्य शृङ्गारस्य प्रकर्षश्च स्फुट इति ·दन्यत्रालौकिक ७ परिच्छेदः] साहित्यकौमुदी। १०५ विषयैक्ये विरोधस्तु लौकिकादन्यत्र नास्तीति मुनिना न सूत्रितम् । . यथा- 'मल्लानामशनिर्गुणां नरवरः स्त्रीणां स्मरो मूर्तिमा- गोपानां स्वजनोऽसतां क्षितिभुजां शास्ता खपित्रोः शिशुः । मृत्यु जपतेविराडविदुषां तत्वं परं योगिनां वृष्णीनां परदेवतेति विदितो रङ्गं गतः साग्रजः ॥' अत्र सर्वेऽपि रसा भगवदेकविषया वर्ण्यन्ते ॥ रसान्तरेणान्तरितो नैरन्तर्येण यो रसः॥ १६ ॥ शान्तशृङ्गारयो रन्तर्येण विरोधादद्भुतोऽन्तर्निविश्यः(ष्टः)। यथा- 'त्वं कासि शान्ता किमिहान्तरिक्षे द्रष्टुं परं ब्रह्म कुतस्तताक्षी। अस्यातिरूपात्किमिवाकुंलात्मारम्भे समारम्भि भिदा स्मरेण ॥ अत्र-'अस्यातिरूपात्' इति तयोरन्तरद्भुतो वर्णितः । स्मर्यमाणो विरुद्धोऽपि साम्येनाथ विवक्षितः । तदा न दोष इत्यर्थः । बोध्यम् । विजयिनमिति । सांयुगीनो रणे धीरः । तद्वैरिघु कंसमित्रेषु ॥ विष- यैक्ये इति । आश्रयालम्बनो रसाश्रयः, विषयालम्बनस्तु रसविषयः । लौकिका- श्रीकृष्णरूपे विषये इत्यर्थः । तं दर्शयति-मल्लानामिति । मल्ला- दीनां द्रष्टुणामशन्यादिरूपेण विदितः सन्साग्रजो रङ्गं गतः । अत्र रौद्रादयो नव रसा नवभिरशन्यादिभिर्विशेषणैर्बोध्याः । परदेवतेत्यन्तिमेन देवताविषयरतिरूपो भाव इति भरतसिद्धान्तः । अत्रायं श्लोकः 'रौद्राद्भुतशृङ्गारो हास्यो वीरोऽथ करुणश्च । सभयानक- गीभत्सः शान्तो नवमोऽन्तिमो भावः ॥' इति ॥ श्रीव्यासस्तु द्वादशापि रसानिहा- वर्णयत् । गोपानां स्वजन इति सख्यहास्ययोः, खपित्रोः शिशुरिति, वत्सलकरुणयोः, वृष्णीनां परदेवतेति दास्यस्य च संमतत्वात् । यथा च व्याख्यातम्-'रौद्रोऽद्भुतः शुचिरथो धृतसख्यहास्यो वीरोऽथ वत्सलयुतः करुणो भयाङ्कः । बीभत्ससंज्ञ उदितोऽथ तथैव शान्तः सप्रेमभक्तिरिति ते ब्यधिका दश स्युः ॥' इति । अत्रानेन क्रमेण निर्देश- स्तदानीमुच्चावचजनानां तत्र दृष्टिपातस्तथैवाभूदिति विवक्षया विराट् विकल: अपर्याप्तो राजत इति तथा विराडशभूतो नृबालकविग्रहो वेति व्याख्येयम् ॥ रसान्तरेणेति । नैरन्तर्येणाव्यवधिना । त्वं कासीति । रम्भातपत्रिन्योरुक्तिप्रत्युक्ती। अस्य परस्य ब्रह्मणः कृष्णस्य । अतिरूपादतिशयितरूपात् । अनेति । तयोः शान्तशृङ्गारयोः । । ।

·१ ६ काव्यमाला। क्रमेणोदाहरणम्- 'स एष वैहासिकताविनोदैर्बजस्य हासोद्गमसंविधाता । फणीश्वरेणाद्य विकृष्यमाणः करोति हा नः परिदेवनानि ।' अत्र मर्यमाणानां हास्याङ्गभूतानां विनोदानां शोकोद्दीपकतया करुणा- नुकूल्यान्न विरोधः । 'राधा शान्तिरिवोन्निद्रं निनिमेषेक्षणं च माम् । कुर्वती ध्यानलग्नं च वासयत्यद्रिकन्दरे ॥ अत्र प्रकृतरतेरनुभावसाम्येन शान्तो विवक्षितः । अङ्गिन्यङ्गत्वमाप्तौ यौ तौ न दुष्टौ परस्परम् ॥ १७॥ निसर्गविरुद्धयोरपि भृत्ययो राजसेवायामिव तथाभूतयोरप्यङ्गयोरङ्गि- पुष्टौ संगतिर्न दोषाय । यथा-- 'कम्प्रा स्वेदिनि चूर्णकुन्तलतटे स्फारेक्षणोत्तुङ्गिते सव्ये दोष्णि विकासिगण्डफलका लीलास्य भङ्गीशते । बिभ्राणस्य हरोगिरीन्द्रमुदयद्वाष्पाचिरोयस्थितौ पातु प्रस्रवसिच्यमानसिचया विश्वं व्रजाधीश्वरी ॥ अत्र हास्यकरुणौ वात्सल्यरतिमेव पुष्णीतः । अत्र रसस्य रसेन सह विरोध इति यदुक्तम्, तत्तु तत्सामग्रीभूतस्य स्थाय्यादेरेव न तु रसस्य । तस्य विगलितवेद्यान्तरखरूपत्वात् ॥ इति भरतसूत्रवृत्ती साहित्यकौमुद्यां दोषनिरूपणो नाम सप्तमः परिच्छेदः । अन्तर्मध्ये । स एष इति । क्षुद्रदेवतानामुक्तिः । तेषामेव तादृशव्याहारसंभवात् । वैहासिकता नर्मप्रहेलिकादिः तद्रूपैविनोदैः क्रीडनैः विकृष्यमाण: संवेष्टयेतस्ततश्चा- ल्यमानः । हेति खेदे। परिदेवनानि विलापान्करोत्युत्पादयति ।। राधा शान्तिरिति सुबलं हरिराह । स्पष्टम् । अत्रेति । प्रकृता रतिः कृष्णाश्रया राधाविषया, तदनुभाव उन्निद्रतादिः तत् साम्येनेत्यर्थः ॥ अङ्गिनीति । निसर्गः स्वभावः । कम्प्रेति । कंचि- द्वात्सल्यरतिमन्तं प्रति कस्यचिदाशीर्वादः । सव्ये दोष्णि गिरीन्द्रं विभ्राणस्य हरेश्वर्णकु- न्तलतटे खेदिनि सति कम्प्रा व्रजाधीश्वरी । एवमग्रेऽपि योज्यम् । विकासीति हास्यः, उदद्वाष्पेति करुणः, प्रस्रवेति वात्सल्यम् ॥ इति कृष्णानन्दिन्यां साहित्यकौमु- दीटीकायां सप्तमः परिच्छेदः ॥ । ।

·८ परिच्छेदः] साहित्यकौमुदी। १०७ मन तातो पानी अष्टमः परिच्छेदः । एवं दोषान्निरूप्य गुणालंकारभेदं तावदाह- ये रसस्याङ्गिनो धर्माः शौर्यादय इवात्मनः । उत्कर्षहेतवस्ते स्युरचलस्थितयो गुणाः॥ १॥ अङ्गिनो रसस्योत्कर्षका धर्मा गुणाः आत्मन इव शौर्यादयः । ते च रसविशेषे नियतविशेषाः स्युः । आत्मन इवेति । यथा शौर्यादयो नाकृतेः, तथा माधुर्यादयो न शब्दार्थयुग्मस्य । न ह्ययमाकारः शूरः स्थूलत्वादिति सहेतुः अस्थूलेऽपि सिंहे शौर्यवीक्षणात् । ततश्च सव्यभिचारत्वान्नाकृतिगतं तत् वर्णास्त्वाकृतिवद्गुणव्यञ्जका वक्ष्यन्ते । उपकुर्वन्ति तं सन्तं येऽङ्गद्वारेण जातुचित् । हारादिवदलंकारास्तेऽनुमासोपमादयः॥२॥ शब्दार्थरूपाङ्गातिशयद्वारेण ये मुख्यं रसं संभविनमुपकुर्वन्ति देहो- त्कर्षद्वारेण देहिनोऽप्युपकारका हारादय इव तेऽनुप्रासोपमादयोऽलंकाराः । यथा- 'लोलालिमाला मिलिता ललिता मालती लता । जलदाकलिते काले कराले विलयाय मे ॥ अत्र कोमलानुप्रासः शब्दमलंकुर्वन् दौर्बल्यव्यञ्जनया विप्रलम्भं रसं पुष्णाति । अवसरप्राप्तयोर्गुणालंकारयोनिरूपणाय तयोविवेकं तावद्दर्शयति-एवमित्या- दिना । ये रसस्येति । रसस्य तदाखादस्य । ते चेति । यथा शृङ्गारादौ माधुर्यं नियतम् । यथा च वीरादावोजः केचिद्गुणान्काव्यधर्मानिच्छन्ति तान्निराह- आत्मन इवेत्यादिना । यत्तु वीरसूप्रसूतयोर्बालयूनोराकारगतमेव शूरत्वं तत् किल वयःपरिणामजमेव बोध्यम् । इतरथातिप्रसङ्गात् । एतदाह-न हीति । तत् शौर्यम् । वक्ष्यत इति । 'गुणवृत्त्या पुनस्तेषाम्' इत्यनेन ॥ अलंकारेषु गुणधर्मराहित्यदृष्टये तत्खरूपमाह-उपकुर्वन्तीति । तं रसम् । जातुचित् कदाचित् । तेनालं- कारा विनापि रसमवस्थिताः। न चावश्यमुपकुर्वन्ति न वा रसे, साक्षात् । किं खङ्गद्वारैवेति गुणेभ्यो वैलक्षण्यम् । अतिशय उत्कर्षणम् । उपकारकत्वं दर्शयति-यथेति । विर- हिणी राधाह-लोलालीति । कराले भीषणे॥रिपुरिवेति । सैवाह । शिखी वह्निः ।

·१०८ काव्यमाला॥ 'रिपुरिव सखीसंवासोऽयं शिखीव हिमानिलो विषमिव सुधारश्मियस्मिन्दुनोति मनोगते । हृदयमदये तस्मिन्नेवं पुनर्वलते बला- कुवलयदृशां वामः कामो निकामनिरङ्कुशः ॥' अत्रोपमालंकारः । सखीसंवासादिषु रिपुमुखधर्मप्रत्यायतेनार्थमलंकु- वस्तं पुष्णाति । क्वचित्तु सन्तमपि नोपकुर्वन्ति । यथा- 'शिखण्डिताण्डवक्रूरे काले जाता प्रियं विना । प्रचण्डस्मरकोदण्डमुक्तकाण्डालिखण्डिता ॥' अत्र टवर्गानुप्रासो विरोधाद्रसं नोपकरोति । किं तु शब्दमेव । 'मित्रे क्वापि गते कोकः सप्रियां वीक्ष्य सारसीम् । आस्ये निर्यातजीवाय मृणालार्गलमादधे ॥ अत्र मृणालं जीवरोधाय न प्रभवतीति प्रकृताननुकूलोपमा । यत्र रसाभावस्तत्र तूक्तिवैचित्र्यमात्रपर्यवसितास्ते । एवं समवायेन शौ- र्यादीनां संयोगेन तु हारादीनामात्मनि सत्त्वाद्यथा भेदस्तथा गुणानामलं- काराणां च स बोध्यः । अथ. गुणभेदमाह- माधुर्योजःप्रसादाख्यास्त्रयस्ते न पुनर्दश । यस्मिन् कृष्णे ॥ जातुचिदिति विवृणोति-क्वचित्विति । सन्तं रसम् ॥ शिखण्डी- ति। मथुरास्थस्य हरेर्वाक्यम् । प्रियं मां विना । सा राधेति शेषः । अत्रेति । रसं विप्रल- म्भम् ॥ मित्र इति । विरहिणं चक्रवाकं वर्णयति। मित्रे सूर्ये एव मित्रे सुहृदि । निर्याते- ति । आदिकर्मणि क्तः । निर्यातुमाराम्भणाय जीवाय तं रोद्यमित्यर्थः । मृणालमर्गल- मिवेति लुप्तोपमा । किंच विप्रलम्भे प्राणापगमस्यापि वर्णनीयत्वात् तत्प्रतिबन्धोक्तिर- पकर्षायैवेति । न रसानुगुण्यभाक् । उक्तिवैचित्र्यं तु करोत्येवेति दिकू ॥ यत्रेति । वैचित्र्यं शब्दानां सुश्रवत्वम् बन्धकौशलादि । अर्थानां त्वीषन्मनोहारित्वम् ॥ अथेति । तयोविवेकादनन्तरम् । न पुनर्दशेति । तदुक्तमन्यैः-'श्लेषः प्रसादः समता मा- धुर्य सुकुमारता । अर्थव्यक्तिरुदारत्वमोजःकान्तिसमाधयः ॥ इति वैदर्भमार्गस्य प्राणा maunee ·८ परिच्छेदः]] साहित्यकौमुदी। क्रमेणैषां लक्षणमाहmms आह्लादकत्वं माधुर्यं शृङ्गारे द्रुतिकारणम् ॥ ३ ॥ करुणे विप्रलम्भे तच्छान्ते चातिशयान्वितम् । आह्लादो रञ्जनं शृङ्गारेऽर्थात् संभोगे द्रुतिर्विगलनम् । ओजःप्रसाद- योस्तु श्रव्यत्वमेव । अतिशयोऽतिद्रवहेतुत्वात् ।। दीप्त्यात्मविस्तृतेर्हेतुरोजो वीररसस्थिति ॥ ४ ॥ बीभत्सरौद्ररसयोस्तस्याधिक्यं क्रमेण च । चित्तविस्ताररूपदीप्तिजनकमोजवीरादिषु तस्य क्रमेणैवाधिक्यम् । शुष्कन्धनाग्निवत्स्वच्छजलवत्सहसैव यः॥५॥ व्याप्नोत्यन्यत्प्रसादोऽसौ सर्वत्र विहितस्थितिः । अग्निर्यथा शुष्कन्धनं व्याप्नोति । यथा च निर्मलाम्बु सिताम्, तद्व- यश्चित्तं स प्रसादः । सर्वत्र रसेषु रचनासु च यः स्थितः ॥ ननु रसधर्माश्चेद्गुणास्तर्हि रसगुणावित्युक्तिः कथं तत्राह- गुणवृत्त्या पुनस्तेषां वृत्तिः शब्दार्थयोर्मता ॥ ६ ॥ गुणानां शब्दार्थवृत्तित्वमुपचारादेव, शौर्यादीनामिव देहवृत्तित्वम् ॥ ननु ओजः प्रसादो माधुर्यमर्थव्यक्तिरुदारता । श्लेषः समाधिः समता स्यात्कान्तिः सुकुमारता ॥ दश गुणाः स्मृताः ॥' इति । ते चैते न संमता इत्यर्थः । द्रुतीति । सामाजिकानां चित्ते नवरसीजन्यास्तिस्रोऽवस्थाः द्रुतिर्विस्तारो विकाशश्चेति। तत्र शृङ्गारकरुणशान्तेभ्यो द्रुतिः। वीरबीभत्सरौद्रेभ्यो विस्तारः । हास्याद्भुतभयानकेभ्यश्च विकाश इति। हास्ये व- दनविकाशः । अद्भुते नयनविकाशः । भयानके द्रुतापसारणमिति विष्वेव वदननयन- गमनेषु प्रसारो विकाश इति अतिशयोऽत्र यथोत्तरं ज्ञेयः । श्रव्यत्वमिति । तेन 'श्रव्यं नातिसमस्तार्थशब्दं मधुरमिष्यते' इति भामहोक्तं त्यक्तम् ॥ दीप्तीति । दीप्तिरूपा ज्वलद्रूपा यात्मनश्चित्तस्य विस्तृतिस्तस्या हेतुरित्यर्थः । शुष्कन्धनेति । प्रसादः स्वच्छता। यदा वीररौद्रादौ चित्तं व्याप्नोति तदा शुष्कन्धनाग्निवदिति, यदा शृङ्गार- करुणादौ तदा स्वच्छजलवदिति । रसेषु मङ्गु प्रतीयमानत्वं रचनासु मङ्गु प्रत्यायकत्वम् । यदुक्तम्-'समर्पकत्वं काव्यस्य यत्तु सर्वरसान्प्रति । स प्रसादो गुणो ज्ञेयः सर्वसाधार- णक्रियः ॥' इति ॥ गुणवृत्त्येति । काव्यस्य तद्वत्त्वं तद्यञ्जकतयोपचर्यते ॥ केचि- -- - ।

·११० काव्यमाला। milim इत्यन्यत्र दशगुणा निरूप्यन्ते इह तु त्रयस्तेन पुनर्दशेति । कथमिति चेदत्राह- केचिदन्तर्भवन्त्येषु दोपत्यागात्परे श्रिताः। अन्ये भजन्ति दोपत्वं कुत्रचिन्न ततो दश ॥ तथाहि-संधिसौष्ठवात्पदानामैकपद्येनेव भासनं श्लेषः । आरोहावरो- हक्रमात्मा समाधिः । विकटबन्धत्ववपुरुदारता। ओजोमिश्रितशैथिल्य- रूपः । प्रसादश्वौजस्यन्तर्भवति । यत्र झटित्यर्थप्रतीतिहेतुत्वं सार्थ- व्यक्तिः प्रसादे । पृथक्पदत्वरूपं माधुर्यं तु साक्षादेव गृहीतं तत्सू- त्रेऽवृत्तिपदोपादानात् । अपारुष्यरूपं सौकुमार्यमौज्ज्वल्यरूपा कान्तिश्च कष्टत्वग्रामत्वयोर्दुष्टतया परित्यागात् खीकृते । यत्र मिथो विसह- । दिति । अन्तर्भवन्ति तत्तल्लक्षणकोडीकृतत्वात् । अत्र केचित्रिष्वेवान्तर्भूताः, केचिद्दो- षाभावत्वेनाङ्गीकृताः । केचित्तु दोषरूपा इति त्रिधैषां दशानां व्यवस्था । तेष्वन्तीवं दर्शयति-तथा हीति । श्लेषो यथा-'उन्मजजलकुञ्जरेन्द्रबहलास्फालानुबन्धोद्धतः सर्वाः पर्वतकन्दरोदरभुवः कुर्वन्प्रतिध्वानिनीः।उच्चैरुच्चरति ध्वनिः श्रुतिपथोन्माथी यथायं तथा मन्ये प्रेखदसंख्यशङ्खधवला वेलेयमुज्जृम्भते ॥अत्र गाढबन्धतया व्यक्तमोजः वर्ण्य: पुनस्तरङ्गोऽर्णवः श्लिष्टमस्पष्टशैथिल्यामिति दण्डी च ॥ आरोहो गाढता । अवरोहः शि- थिलता। क्रमः क्रमेण तन्निबन्धः । आरोहपूर्वकोऽवरोहस्तत्पूर्वक आरोहो वा यथा-'चञ्च- झुंजभ्रमितचण्डगदाभिघातसंचूर्णितोरुयुगलस्य सुयोधनस्य । स्त्यानावनधनशोणितशो- णशोचिरुत्तंसयिष्यति कचांस्तव देवि भीमः ॥' अत्र संचूर्णितान्ते आरोहः सुयोधना- न्तेऽवरोहः । पुनस्तवान्ते पूर्वः, भीमान्ते त्वपरः । अत्रापि गाढबन्धत्वं व्यक्तमेव। विकटत्वं विच्छेदात्पदानां नृत्यत् प्रायत्वम् । यथा-'सुचरणविनिविष्टै पुरैर्नर्तकीनां झटिति झणि- तमासीत्तत्र चित्रं कलं च' इति ॥ ओजोमिश्रितेति । क्रमनियमाभावात्समाधितो भेदः यथा-'यो यः शस्त्रं विभर्ति स्वभुजगुरुमदः पाण्डवीनां चमूनां यो यः पाञ्चा- लगोत्रे शिशुरधिकवया गर्भशय्यां गतो वा । यो यस्तत्कर्मसाक्षी चरति मयि रणे यश्च यश्च प्रतीपः क्रोधान्धस्तस्य तस्य स्वयमिह जगतामन्तकस्यान्तकोऽहम् ॥' अश्वत्थामो- क्तिरियम् । अत्र यो य इति शैथिल्यम् । शस्त्रं बिभर्तीत्योजः । एवमग्रेऽपि । एषां चतुर्णामोजस्त्वं गाढबन्धत्वेन चित्तविस्तृतिरूपदीप्तिजनकत्वात् । ओजसि त- ध्यक्षकशब्दार्थविशेषे ॥ यत्रेति । प्रसादेऽन्तर्भवति । तत्सूत्रे माधुर्यलक्षणे । अथ दोषाभावरूपेण संगृह्णाति-अपारुष्येति । अपारुष्यं परुषवर्णाभावः। हालिकादिसाधा- रणपदरचनवैपरीत्येनालौकिकशोभाशालित्वमौज्ज्वल्यम् । अथ दोषरूपेण संगृह्णाति- - Swami ·८ परिच्छेदः] साहित्यकौमुदी। शयोः सहोक्तौ वैषम्यमिष्टम्, तत्र मार्गाभेदात्मा समता दोष एव, तदन्यथा गुणः । यथा- 'स बभौ चण्डदोर्दण्डखण्डितासुरमण्डलः । मुकुन्दः सुन्दरीवृन्दैरमन्दैरभिनन्दितः ॥' अत्र वीरे वाच्ये पुरुषा वर्णाः, शृङ्गारिणि तु मसृणाः । एवं न दश शब्दगुणाः। अथ साभिप्रायत्वमोजः । अर्थवैमल्यं प्रसादः । उक्तिवैचित्र्यं माधु- यम् । अपारुष्यं सौकुमार्यम् । अग्राम्यत्वादारता चेति पञ्च क्रमादपुष्टा- र्थाधिकपदानवीकृता मङ्गलाश्लीलग्राम्याणां दुष्टतयानिरासात् स्वीकृताः । वस्तुस्वभावस्फुटत्वमर्थव्यक्तिर्दीप्तरसत्वं कान्तिश्च वक्ष्यमाणखभावोक्त्या र- सध्वनिगुणीभूतव्यङ्ग्याभ्यां च क्रमादाश्रिता । - योति । सहोक्तौ युगपद्ववर्णने यया रीत्योपक्रमस्तयैव समापनं मार्गाभेदः स च दोष एव । अन्यथा वीरशृङ्गारिणोः सहोत्तौ वीरवर्णानां शृङ्गारिणि प्रयोगे वत्तृवाच्य- प्रबन्धौचित्येन रचनाद्यौचित्यमुक्तं भज्येतेति भावः । प्रत्युतमार्गभेदे गुणत्वमेवेत्याह- स वभाविति । चाणूरादीन् हत्वा सखिभिः सह नृत्यन्तं हरिं शुको वर्णयति ॥ अर्थगुणान् प्रत्याख्याति-अथेत्यादिना । साभिप्रायादीनामपुष्टार्थत्वाचभावरूपत्वात्ते खीकृता इत्यर्थः । साभिप्रायत्वमर्थस्य प्रकृतोपरकाराभिप्रायेण प्रयुक्तत्वम् । यथा--'चक्रिणं हरिमाश्रये, इति । अत्र चक्रिणमिति । वैमल्यं मलप्रायस्य निर- र्थकपदार्थस्यानिवेशः । यथा-'काञ्चीपदगतो हस्तः क्षिप्तः कान्तस्य कान्तया' इति ॥ विपर्ययस्तु निरस्तो हस्तो मे मणिखचितकाञ्चीपदगतः' इति । अत्र मणिखचितेति व्यर्थम् काञ्चीपदशब्देन नितम्बस्य प्रतीते: । एकस्यैवार्थस्य भङ्गयन्तरेणोक्तिवैचित्र्यम् । यथा-भानुः सदा युक्त-' इति । विपर्ययस्तु 'सदा चरति' इति अपारुष्यममङ्गलस्यापि वैचित्र्यात् सुकुमारप्रायतयापादनम् । यथा-'कीर्तिशेषो भीष्मः' इति । विपर्ययस्तु 'मृतो भीष्मः' इति । अग्राम्यं वाचि वैदग्धी । यथा--'ममालि कुपितः कामः सदय- स्त्वयि भाग्यतः' इति । विपर्ययस्तु 'कन्ये कामयमानं मां न त्वं कामयसे कथम्' इति । वस्त्विति । वस्तुनो जिम्भादेः स्वभावो साधारणं रूपं तस्य स्फुटत्वं वर्णनेन व्यक्तिः । यथा-मुखपुटेत्यादि । दीप्तत्वं झटिति प्रत्येयत्वम् । वन्यादिभ्यां रसशब्दस्य प्रत्ये- ·११२ काव्यमाला क्रमकौटिल्यानुल्बणत्वोपपत्तियोगरूपा घटना श्लेषः । स च वैचित्र्य- मात्रत्वान्न गुणः । यथा- ANNARIANRN 'सुप्ते प्रेक्ष्य पृथक्पुरः प्रियतमे तत्रार्पयन्पुष्पजं लीलाया नयनाञ्चले किल रजश्चक्रे प्रबोधो यमम् । कृष्णः शीतलतालवृन्तरचनोपायेन पश्याग्रत- स्तारायाः प्रणयादिव प्रणयते निद्राभिवृद्धिक्रमम् ॥' अत्र प्रेक्ष्यादिरूपा(प)क्रियापरम्परा क्रमः, विदग्धचेष्टितं कौटिल्यम्, अनुल्बणत्वमप्रसिद्धवर्णनाविरहः, उपपत्तिरुपपादकयुक्तिः, एषां योगः सं- मेलनम् । अस्य श्लेषस्य न गुणत्वं असाधारणरसोपकारविरहात् । गुण- निर्वाहव्यग्रेण स्वादानुपलम्भाच्च । समता च प्रक्रान्तप्रकृतिप्रत्ययाविपर्यासेनार्थस्य विसंवादिताविरहः । स च प्रक्रमभङ्गाख्यदोषाभावरूपत्वान्न गुणः । समाधिश्चायोन्यन्यच्छायायोनिरूपद्विविधार्थदृष्टि वपुः । तत्राद्यो यथा- 'सद्यो मुण्डितमत्तहूणचिबुकप्रस्पर्द्धिनारङ्गकम् ।' इति । अन्त्यो यथा- 'तोयेषु तस्याः प्रतिबिम्बितासु व्रजाजनानां नयनावलीषु । खबन्धुपतिभ्रमतोऽतिमुग्धा गोष्ठी शफर्यो रचयांबभूवुः ॥' कमन्वयः गुणाश्रयस्य न गुणत्वमिति भावः॥ क्रमकौटिल्येति। वैचित्र्यमानत्वात् कविवैदग्ध्यमात्रप्रतिपत्तेरित्यर्थः ॥ सुस्ते प्रेक्ष्येति । वृन्दा कांचिद्वनदेवतां प्रत्याह- कौटिल्यमिति। तच्चोभयसमर्थनरूपं बोध्यम् । अप्रसिद्धति । लोकेऽप्येतादृशचेष्टायां दृष्टत्वात् उपपादकयुक्तिः । प्रकृतानुकूलहेतुविन्यास इत्यर्थः । सा चैकस्या नेत्रयो रजःप्रक्षेपस्तत् । संगमादर्शनाय, परस्यास्तालवृन्तवातेन निद्राभिवृद्धिरित्येतद्रूपा । व्यग्रेण कविना । तस्मादस्य दोषत्वमेव । समतेति । 'उदेति सविता ताम्रः' इत्यादी 'प्रत्याहृत्य मुनिः' इत्यादौ च ॥ समाधिश्चेति । तदेकप्रतिभातोऽर्थो अयोनिः । अन्यस्य कव्यन्तरस्य छायावर्णनं योनिर्हेतुर्यस्य सोऽन्यच्छायायोनिः ॥ सद्य इति । हूणो म्लेच्छविशेषः । नारङ्गकं पक्वमिति ज्ञेयम् । हूणचिवुकनारङ्गयोः सादृश्यमनिबद्धपूर्वम् ॥ तोयेष्विति । तस्याः कालिन्द्याः । भ्रान्तिमानलंकारः । ।

·८ परिच्छेदः] साहित्यकौमुदी। ११३ पूर्वत्र खमात्ररचितत्वादयोनिरर्थः । परत्र तु नयनशफर्योः सादृश्यमति- प्रसिद्धम् । इह तु विच्छित्तिविशेषेणोपनिबद्धमित्यन्यच्छायायोनिः । एष च काव्यशरीरमात्रनिर्वर्तको न गुणः ॥ तेन नार्थगुणा वाच्या तेन मदुक्तप्रकारेणोजःप्रभृतयोऽर्थगुणाः परोक्ताः पृथङ् न वक्तव्याः । प्रोक्ताः शब्दगुणाश्च ये। तेऽपि पृथङ् न वाच्या इत्यर्थः ।। अथ माधुर्यादीनां त्रयाणां व्यञ्जका वर्णादयो दर्श्यन्ते- वर्णाः समासो रचनास्तेषां व्यञ्जकतामिताः॥८॥ । नन्वन्यवर्णनोपनिबन्धनमप्रयोजकमत आह-विच्छित्तिविशेषेणेति । कव्यन्तरैः सहस्रशो निबद्धमपि वैचित्र्यविशेषेण निबद्धं तत् विलक्षणानन्दं जनयतीत्यर्थः । एष चेति । चकारोऽनुक्तसमुच्चयार्थः । तथा हि-पदार्थस्य वाक्येनोक्तिर्वाक्यार्थस्य पदे- नोक्तिश्च प्रौढिः । क्रमेणोदाहरणम्-चन्द्र इत्यत्रात्रिनेत्रोत्थं ज्योतिरिति । अत्र च- न्द्रपदार्थस्य वाक्येनोक्तिः । ‘कान्तार्थिनी तु या याति संकेतं साभिसारिका' इत्यत्र का- तार्थिनीत्यादिवाक्यार्थस्याभिसारिकापदेनोक्तिः । एकस्य वाक्यार्थस्यानेकैर्वाक्यैरुक्ति- यासः । अनेकवाक्यार्थस्यैकेन वाक्येनोक्तिः समासः। क्रमेणोदाहरणम्-'अयं नाना- कारो भवति सुखदुःखव्यतिकरः सुखं वा दुःखं वा भवति न भवत्येव च ततः। पुनस्तस्मा- दूर्वं भवति सुखदुःखं किमपि तत्पुनस्तस्मादूर्व भवति न च दुःखं न च सुखम् ॥' अत्र येन संसारिणा यादृशं कर्म कृतं तदनुसृत्यैव वैविध्यभाक् सुखदुःखभोगो भवति, यदि कथंचिद्विद्वत्सङ्गात् ब्रह्मवित्तिः स्यात्तदैवास्य शान्तिरित्येव विवक्षितम् । विविधैर्वा- क्यैरुपनिबद्धमिति केचित् । अदृष्टवैचित्र्यात् सुखदुःखवैचित्र्यमेकवाक्यार्थोऽनेकैर्वाक्यैः प्रपञ्चित इत्यन्ये । 'श्लोकार्टून प्रवक्ष्यामि यदुक्तं ग्रन्थकोटिभिः । न च सत्यात्परं पुण्यं न पापमनृतात्परम् ॥' अत्र सर्वतीर्थस्नायी बहुदायी पण्डितश्च यद्यत्पुण्यं लभते तत् सर्व सत्यवादी । सुरापायी गोद्विजहन्ता गुरुदारहर्ता च यद्यत्पापमुपलभते तत्सर्वमनृत- भाषीत्यादिभिर्वाक्यैरभिधेयस्यार्थजातस्यैकेन परार्द्धरूपेण वाक्येन प्रतिपादनम् । एतच्च- तुर्विधमोजः परैरुक्तं वैचित्र्यमात्रमेव न वर्थगुणः, तद्विनापि काव्यव्यवहारप्रवृत्तेः । अत एव वृत्तिद्भिरप्यनुङ्कितमेतत् । तेनेति । वाच्या वक्तुं योग्या नेत्यर्थः ॥ ननु काव्यस्य गुणवत्वं गुणव्यञ्जकत्वेनोक्तम् । तत्र के व्यञ्जकाः कथं वा व्यञ्जकत्वमित्याह- । ।

·११४ काव्यमाला। ARENERated के कस्येत्याह- मूनि वर्गान्त्यगाः स्पर्शा अटवर्गा रणौ लघू । अवृत्तिमध्यवृत्तिर्वा माधुर्ये घटना तथा ॥९॥ शिरसि निजवर्गान्तिमयुक्ताष्टठडढवर्जिताः कादयो मान्ताः । रेफण- कारौ द्वस्वान्ताविति वर्णाः । असमासो मध्यसमासो वेति समासः । तथा माधुर्यवती पदान्तरयोगे रचना माधुर्यस्य व्यञ्जिका । उदाहरणम्- 'सन्ततं सन्तनोत्यस्या नितान्तन्तान्तचेतसः । दुरन्ता कान्तचिन्तेयं हन्त सन्तापसन्ततिम् ॥' योग आद्यतृतीयाभ्यामन्त्ययो रेण तुल्ययोः । टादिः शसौ वृत्तिदैर्ध्य गुम्फ उद्धत ओजसि ॥ १० ॥ वर्गप्रथमतृतीयाभ्यामन्त्ययोस्तद्वितीयचतुर्थयोः क्रमेण योगः । यथा- कक्वटी अच्छा उत्थानं ककुप्फणं रुग्घासः उज्झितः तद्धविः अब्भारः । रेफेण योगः । स चाध उपर्युभयत्र वा यस्य कस्यापि । यथा--वक्रः अर्कः दुर्ग्रहः । तुल्ययोर्योगस्तेन तस्यैव । यथा-वाकार्यः, सच्चित्, संघट्टः, मत्त इत्यादि । टादिर्गणष्टठडढरूपः शसौ चेति वर्णाः दीर्घसमासो विकटसंघटना चौजसि । उदाहरणम्- 'उद्वृत्तमत्तदैत्येन्द्रहत्यावित्तनखोद्भटः । दंष्ट्राक रकटात्कारक्रूरवनोऽवताद्विभुः ॥' वर्णा इति । इता: प्राप्ताः। मूर्तीति । स्पर्शाः कादयो मावसानाः । असमास इत्यत्रेषदर्थे नञ् । तथा चाल्पः समासः । तेन वर्णाः समासो रचनेत्यविरोधः । पदा- न्तरयोगे इति । यथा अलंकुरु संगतामित्यादौ पदयोः संधौ मधुरवर्णोत्पत्तिः । म- थुरास्थं कृष्णं प्रति श्रीराधा विरहावस्थामयीं पत्रिकां ललिताद्याः प्रेषयन्ति-सन्तत- मिति । हन्तेति खेदे ॥ योग इति । वर्गति प्रकृतत्वात् । अन्त्ययोरिति । प्रथ- मतृतीयान्ययोः। क्रमेणेति । प्रथमेन द्वितीयस्य तृतीयेन चतुर्थस्येत्यर्थः । उद्धृत्तेति ।

·८ परिच्छेदः] साहित्यकौमुदी। श्रुतिमात्रेण शब्दानां यत्रार्थप्रत्ययो भवेत् । साधारणं समग्राणां स प्रसादो गुणो मतः ॥१०॥ समग्राणां रसानां समासानां संघटनानां च प्रसादस्य सर्वत्रोपयोगान्न वर्णगतो नियमः। उदाहरणम्- 'कोपे यथातिललितं न तथा प्रसादे वकं विधे सततमातनु मानमस्याः । इत्याकलय्य दयितस्य वचोविभङ्गी राधा विवर्तितविनम्रमुखी बभूव ॥ गुणायत्तानामपि रचनादीनां क्वचिद्विपर्ययः स्यादित्याह- वत्तृवाच्यप्रबन्धानामौचित्येन कचित्कचित् । रचनावृत्तिवर्णानामन्यथात्वमपीष्यते ॥ ११ ॥ क्वचिद्वाच्यप्रबन्धानपेक्षया वनौचित्यादेव, कचिद्वक्तृप्रबन्धानपेक्षया वा- च्यौचित्यादेव, कचित्तु वक्तृवाच्यानपेक्षया प्रबन्धौचित्यादेव, रचनाद्या भ- वन्तीत्यर्थः । क्रमेणोदाहरणम्- 'मन्थायस्तार्णवाम्भःप्लुतकुहरचलन्मन्दरध्वानधीरः कोणाघातेषु गर्जत्प्रलयघनघटान्योन्यसंघट्टचण्डः । कृष्णाक्रोधाग्रदूतः कुरुकुलनिधनोत्पाटनिर्घातवातः केनास्मत्सिंहनादप्रतिरसितसखो दुन्दुभिस्ताडितोऽयम् ॥ नृसिंहं वर्णयति । उद्वृत्तो निर्मर्यादो मत्तश्च यो दैत्येन्द्रो हिरण्यकशिपुस्तस्य हत्या वधेन वित्ताः ख्याता ये नखास्तैरुद्भट: दुर्निरीक्ष्यः । दंष्ट्राणां कटकटात्कारः शब्दविशेष- रूपस्तेन क्रूरं निर्दयं मुखं यस्य सः ॥ श्रुतीति । श्रुतमात्रा वर्णादयोऽर्थप्रतीतिहेतवः सन्तः प्रसादस्य व्यञ्जका इत्यर्थः ॥ कोपे यथेति । स्फुटम् ॥ प्रतिप्रसवमाह- गुणेति । गुणायत्तानां तयञ्जनायैव निर्मातव्यानाम् । क्वचित् क्वचिदिति । तेन तेषां गुणव्यञ्जकत्व नियमो वक्राद्यौचित्यबाधकापोद्य एवोत्स! न तु व्यभिचारेणेति भावः । वक्ता कविस्तन्निबद्धश्च तयोश्च रसाविष्टत्वादिधीरोदात्तत्वादिभेदा द्विविधमौचित्यम् । वाच्यो वर्ण्यः प्रबन्धो नाटकादिः ॥ मन्थायस्तेति । रणस्थाने दुन्दुभिध्वनि श्रुत्वा ·काव्यमाला। अत्र वक्तुभॊमस्यौद्धत्यात्तथा रचनादयः । 'प्रौढच्छेदानुरूपोच्छलनरयमिलत्सैहिकेयोपघात- त्रासाकृष्टार्वतिर्यग्वलितरविरथेनारुणेनेक्ष्यमाणम् । कुर्वत्काकुत्स्थवीर्यस्तुतिमिव मरुतां कन्धरारन्ध्रभाजां भाङ्कारैर्भीममेतन्निपतति वियतः कौम्भकर्णोत्तमाङ्गम् ॥ अत्र वाच्यस्य कुम्भकर्णशिरसो भीषणत्वेनोजखित्वादुद्धता रचना। 'देशः सोऽयमरातिशोणितजलैर्यस्मिन्हदाः पूरिताः क्षत्रादेव तथाविधः परिभवस्तातस्य केशग्रहः । तान्येवाहितशस्त्रघस्मरगुरूण्यस्त्राणि भाखन्ति मे यद्रामेण कृतं तदेव कुरुते द्रोणात्मजः क्रोधनः ॥ अत्र प्रबन्धौचित्यादेव वर्णसमासौ ॥ इति भरतसूत्रवृत्ती साहित्यकौमुद्यां गुणालंकारभेदनिर्णयो नामाष्टमः परिच्छेदः । । - भीमस्यायं प्रश्नः । अयं शब्दायमानो दुन्दुभिः केन ताडित इत्यन्वयः । कीदृशः । मन्थो मन्थनं तेनायस्तमान्दोलितं यदर्णवस्याम्भस्तेन प्लुतं व्याप्तं कुहरं गुहा यस्य तस्य चल- तो मन्दरस्य ध्वान इव धीरः । कोणो वादनदण्डस्तेनाभिघातेषु ताडनेषु सत्सु गर्जन्त्याः प्रलयकालिका घनघटाया अन्योन्यसंघट्ट इव चण्ड: दारुणः । कृष्णाया द्रौपद्याः क्रोध- स्याग्रे वर्तमानो दूतस्तत्प्रयुक्तत्वात् । उत्पातोऽमङ्गलहेतु निर्घातवातः वातजन्यो निर्घातः। मेघानां वातानां च मिथश्चण्डध्वनिर्निर्घातः । तथास्मत्सिहनादस्य प्रतिरसितं प्रतिध्वनि- स्तस्य सदृशः । अत्र वाच्यः प्रश्नात्मकत्वान क्रोधव्यञ्जकः । अभिनेयाथै नाटकं प्रबन्धः। तत्र दीर्घसमासेनार्थप्रतिपत्तिविलम्बादर्थोऽभिनयेन झटिति प्रत्यापयितुमशक्यः । तत- श्वोद्धता रचनाद्यास्तत्प्रतिकूलाः । तथापि भीमस्य वक्तु(रोद्धतस्य रौद्ररसप्रधानत्वात्ता उपयुज्यन्ते एव । तेन तदालम्बनकरसाभिव्यक्तिरिति भावः । अभिनय: खल्वङ्गादिक्रि- यया नायकाद्यारम्भानुकरणम् ॥ प्रौदेति । वीरचरिते वैतालिकोक्तिरियम् । एतद्भीमं कौम्भकर्णमुत्तमाङ्गं शिरः वियतः खानिपततीत्यनुषङ्गः । कीकू । कन्धरारन्ध्रभाजां तत्प्रविष्टानां मरुतां भाकारैस्तादृशशब्दैः काकुत्स्थवीर्यस्य श्रीदाशरथिपराक्रमस्य स्तुति- मिव कुर्वत् । तथाप्रौढस्य महावेगप्रयुक्तस्य छेदस्यानुरूपेण उच्छलनस्य रयेण वेगेन मिलन् यः सैंहिकेयस्य राहोरुपघातत्रासस्तेनाकृष्टैरर्वभिरश्वैस्तिर्यग्वलितो वक्रतया स्था- पितो रविरथो येन तथाभूतेनारुणेनेक्ष्यमाणम् ॥ अत्रेति । रचना उद्धवोचितेत्यर्थः । देश इति । अश्वत्थानो वाक्यम् । अहिताः शत्रवः । रामेण जामदग्न्येन ॥ अत्रेति । विकटवर्णत्वं दीर्घसमासत्वं चोचितमपि न कृतम् । अभिनयप्रत्यनीकत्वादिति भावः । ।

·९ परिच्छेदः] साहित्यकौमुदी। ११७ नवमः परिच्छेदः। पूर्वत्र लक्षितानलंकारान्दर्शयन् शब्दस्य प्रथमं धीविषयत्वात्तद्गतांस्ता- बदाह- यदुक्तमन्यथा वाक्यमन्यथान्येन योज्यते । श्लेषेण काका विज्ञेया सा वक्रोक्तिस्तथा द्विधा ॥ १ ॥ तथेति । श्लेषवक्रोक्तिः काकुवक्रोक्तिश्च । क्रमेणोदाहरणम्- 'राधे त्वं कुपिता, त्वमेव कुपिता स्रष्टासि भूमेर्यतो माता त्वं जगतां, त्वमेव जगतां माता न विज्ञोऽपरः । देवि त्वं परिहासकेलिकलहे नन्ता त्वमेवेत्यसौ स्मेरो वल्लभसुन्दरीमवनमशौरिः श्रियं वः क्रियात् ॥' अत्र कुपितेति सभङ्गेण श्लेषेण मातेत्यभङ्गेन । 'अतसीकुसुमश्यामं शतसीमन्तिनीवृतम् । सतृष्णं कृष्णमालोक्य हृदयं न विद्यते ॥ अत्रैकया निषेधार्थे प्रयुक्तो नपरया च काका दूयत एवेति विध्यर्थे घटितः। एवमाख्यायिकायां शृङ्गारेऽपि न मसृणा वर्णादयः। कथायां रौद्रेऽपि नात्युद्धताः । एवम- न्यच्च बोध्यम् ॥ इति कृष्णानन्दिन्यां साहित्यकौमुदीटीकायामष्टमः परिच्छेदः ॥ अथालंकारान्दर्शयति-पूर्वत्रेत्यादिना । तद्गतान् शब्दनिष्टान् । तावदादौ ॥ यदुक्तमिति । वक्रान्याभिप्रायेणोक्तं वाक्यं श्रोत्रान्याभिप्रायेण चेद्योज्यते तदा वक्रो- क्तिरिति ताभ्यां निर्वाह्येयम् । तथा ताभ्यामुपाधिभ्याम् । वक्रोक्तौ परोक्तेरन्यथाकरणं व्याजोक्तौ तु खोक्तेरिति भेदः । राधे त्वमिति । कृष्णराधयोरुक्तिप्रत्युक्ती । कुपिता जातकोपासीत्यर्थकं कृष्णवाक्यम् । कोः पृथिव्याः पिता त्वमेवेति योजयित्वा श्रीराधा तत्र भूमेर्यतः स्रष्टासीति हेतुमाह । खीकृत्योक्तं भूमेश्चेदहं पिता तर्हि त्वं जगतां तद्व- तिप्राणिनां माता जननी मत्प्रियात्वादित्यर्थकं कृष्णवाक्यम् । जगतां माता संख्याता त्वमेवेति योजयित्वा सा तत्र हेतुमाह-त्वदपरो विज्ञो नेति । परिहासे त्वमन- न्तापरिच्छिन्नाजेयेति । यावदित्यर्थमप्राप्तोत्तरेण तेनोक्तम् । अनन्तानिर्जितोऽप्यनम्रस्त्व- मेवेति योजयित्वा साह-त्वमेवेति । अर्थादनन्ता । ततश्चाप्राप्तोत्तरः शौरिविहस्य नतिं चकार जयिनी श्रीराधा च प्रसादमिति भावः । अतसीति । पद्मां चन्द्राव- ।

·काव्यमाला। MARATHI वर्णसाम्यमनुमासः खरवैसादृश्येऽपि व्यञ्जनसादृश्यं वर्णसाम्यं यदि खरसादृश्यमपि स्यात् तार्ह प्रकर्षायैव तत् । यस्योच्चारणेन पूर्वानुभवसंस्कारोबोधस्तेन साम्यमिह विवक्षितम् । ततश्च वर्गेषु प्रथमद्वितीययोस्तृतीयचतुर्थयोश्च साम्यम् । न- णयोः शसयोश्च रसायनुगुणः प्रकृष्टो न्यासोऽनुप्रासः ।। तं विभजति- छेकवृत्तिगतो द्विधा । छको विदग्धः। रसविषयव्यापारवती वर्णरचना वृत्तिः । तत्प्रयोज्यत्वात्तदानुगत्याच छेकानुप्रासो वृत्त्यनुप्रासश्चेति द्विविधः सः । तयोः खरूपमाह- सोऽनेकस्य सकृत्पूर्वः अनेकस्यार्थाब्यञ्जनस्य सकृत्साम्यं छेकानुप्रासः । उदाहरणम्- 'जहार हरिणाक्षीयं कुन्देन्दुमधुरस्मितैः । कुण्डलोज्ज्वलगण्डश्रीविदयं हृदयं मम ॥ अत्रासंयुक्तयोः संयुक्तयोश्चानेकस्य सकृत्साम्यम् । एकस्याप्यसकृत्परः ॥२॥ एकस्यानेकस्य च व्यञ्जनस्य द्विबहुकृत्वो वा साम्यं वृत्त्यनुप्रासः । Name । ल्याह । अत्रेति । एकया चन्द्रावल्या । परया पद्मया ॥वणेति । स्वरेति। यमकायावृत्तिः । तत्र खरसादृश्याङ्गीकारात् । यदीति । अत एव व्यञ्जनसाम्यं हित्वा वर्णसाम्यमुक्तम् । यस्योच्चारणेत्यादि । तेन शंकरः शङ्खनादः मन्दो गन्धवहः रेणुर्धेनु- ततेः कंसवंशनिसूदन इत्यादावनुप्रासः सिद्धः । रङ्कसंघः प्रयात्ययमित्यादौ तु न । र- सादीति । अनुशब्दोऽनुगमार्थः । प्रशब्दः प्रकर्षार्थः । आशब्दो न्यासार्थः । अनुगमनं रसादेः प्रकर्षश्च सहृदयहृदयावर्जकत्वेनेति ॥ तमिति । रसविषयव्यापारो रसव्यञ्जनं तद्वती तेन छेकेन प्रयोज्यत्वात्तस्यावृत्तरानुग्यात् ॥ तयोरिति । सकृदेकवारम् ॥ जहारेति । कृष्णः सुवलमाह । हरिणाक्षी श्रीराधा विदयं निर्दयं यथा स्यात्तथा । अत्रेति । असंयुक्तयोर्हकाररेफयोरनेकस्य साम्यम् । संयुक्तयोश्च नदयोर्णडयोश्चाने- ।

·९ परिच्छेदः] साहित्यकौमुदी। ९ mum- उदाहरणम्- 'मुक्ताहारं दधदुडुचक्राकारं सारं गोपीमनसि मनीजारोपी। कोपी कंसे खलनिकुरम्बोत्तंसे वंशे रङ्गी दिशतु रतिं नः शार्की ।। अत्रैकस्यानेकस्य च व्यञ्जनस्य द्विःसाम्यम् । 'मुकुन्दनन्दीश्वरमन्दिरस्य तवेन्दिराभिः प्रतिबिम्बितस्य । यदा पदाजं प्रमदादुपास्ते तदा सदानन्दतया चकास्ति ।। अत्रानेकस्य च व्यञ्जनस्य बहुकृत्वः साम्यम् । एकस्य सकृत्साम्येऽपि केचिद्वृत्तिमिच्छन्ति । यथा- 'व्याधूतचूताङ्कु- र-' इति । सा च वृत्ति:- माधुर्यव्यञ्जकैर्वर्णैरुपनागरिकेष्यते । ओजःप्रकाशकैस्तैस्तु परुषा कोमला परैः॥३॥ परैरुभयोः शेषैर्वर्णैः । तेन त्रिधा वृत्त्यनुप्रासः । क्रमेणोदाहरणम् –'सन्ततं सन्तनोति' इत्यादि, 'उद्वृत्तमत्तदैत्येन्द्र-' इत्यादि, 'लोलालिमाला-' इत्यादि च । केषांचिदेता वैदर्भाप्रमुखा रीतयो मताः। एतास्तिस्रो वृत्तयः क्रमाद्वैदर्भीगौडीपाञ्चाल्याख्या रीतयः कैश्चिदाख्या- यन्ते । रीतिर्नामाङ्गसंस्थानविशेषवद्गुणहेतुको वर्णविन्यासविशेषः । सा च गुणग्रन्थग्रस्तत्वादिह न लक्षिता । कस्येति द्वेधोदाहृतिः ॥ एकस्यापीति । असकृदनेकवारम् । मुक्तेति । श्रीरू- पोक्तिः । अत्रेति । एकस्य रस्य पस्य च । अनेकस्य नसयोः संयुक्तयोः असंयुक्ता- नेकस्य तूह्यम् ॥ मुकुन्देति । कुरुक्षेत्रे कृष्णं राधाह । इदं च कदाचिद्रजस्थान् सर्वान् द्वारवत्यामयं निनीषेदिति शङ्कया प्रागेवोक्तम् । इन्दिराभिस्तत्समाभिर्मत्सखीभिर्गोपी- भिर्वेति । अत्रेति । अनेकस्य नकारदकाररूपस्य संयुक्तस्य, एकस्य दस्य ॥ एक- स्येति । केचित् श्रीजयदेवादयः । वृत्तिं वृत्त्यनुप्रासमित्यर्थः । यथेति । अत्रैकस्य तकारस्य सकृत्साम्यम् । वृत्ति विभजते-साचेति । तैर्वणः । माधुयौंज:प्रकाशकयो- वर्णयोः । तेन विधेति । उपनागरिकानुप्रासः परुषानुप्रासः कोमलानुप्रासश्चेति त्रि- विध इत्यर्थः । प्रथमं केचिन्मधुरानुप्रासमाख्यान्ति । केषांचिदिति । वामनायुपजी- व्यानां मुनीनां मते । गुणहेतुक इति । बहुव्रीहिस्तत्पुरुषो वा स्वार्थे काः ॥ एवं - - ·१२० काव्यमाला। शाब्दस्तु लाटानुपासो भेदे तात्पर्यमात्रतः । शब्दः पदं प्रातिपदिकं च तद्गतः, न तु वर्णनिष्ठः । तुभिन्नक्रमे । श- ब्दार्थयोरभेदेऽपि तात्पर्यमात्रतो भेदे सतीति यमका दः । लाटजनप्रिय- त्वाच्च लाटानुप्रासः लाटोऽविदग्धः । पदानां स पदस्यापि स लाटानुप्रासः। क्रमेणोदाहरणम्- 'नास्ति चित्ते हरिय॑स्य तस्य तीर्थाटनं मुधा। अस्ति चित्ते हरिर्यस्य तस्य तीर्थाटनं मुधा ।' अत्र हरिविमुखस्य तीर्थाटनादपि न किंचित्फलम् । तत्संमुखस्य तु विनापि तस्मात्तत्फलमस्तीति तात्पर्य भिद्यते । 'प्रियाविरहिते चित्ते सत्यमिन्दुर्दवानलः । दवानलः क वा तापमीदृशं तनुतेतराम् ।। अत्र प्रथमं दवानलपदं विधेयपरम्, द्वितीयं त्वनुवादपरमिति । एतं प- दानुप्रासमन्येऽपि मन्यन्ते। वृत्तावन्यत्र तत्र वा ॥४॥ नान्नः स वृत्त्यवृत्त्योश्च एकस्मिन्समासे भिन्ने वा समासे समासासमासयोर्वा नाम्नः प्रातिपदि- कस्य सारूप्यं स लाटानुप्रासः । उदाहरणम्- 'हिमकिरणकिरणमधुरा राकाराकामृतांशुमुख यदि माम् । प्रकटितनिजगुण गुणखनिमदहत्तत्ते नमः प्रेम्णे ।' वर्णानुप्रासं निरूप्य शब्दानुप्रासं निरूपयति-शाब्दस्त्विति । पदं प्रातिपदिकं चेति । शब्द्यते प्रकाश्यतेऽनेनेति व्युत्पत्तेः । शब्दार्थयोरभेदेऽपीति । तेन यमके नातिव्याप्तिः । तत्र भिन्नार्थकत्वाङ्गीकारात् । अविदग्धो लाटः । नास्तीति । कश्चित्त- त्वविदाह । तस्मात्तीर्थाटनाद्विनापि तत्फलं तीर्थाटनफलम् । प्रियति । उद्धवं हरिराह । दवानलो वनाग्निः ॥ पदगतं निरूप्य प्रातिपदिकगतं निरूपयति-वृत्ताविति । वृत्तिः समासरूपा । काचिन्मानिनी कृष्णमाह-हिमकिरणेति । हे राकामृतांशुमुख ।

·९ परिच्छेदः] साहित्यकौमुदी। १२१ । अत्रैकस्मिन्समासे किरणयोः साम्यम्, भिन्ने समासे गुणयोः, समासास- मासयोस्तु एकयोरिति योज्यम् । तेनायं पञ्चधा मतः ॥५॥ अयं लाटप्रियः । संकलनया त्वनुप्रासस्त्रिधा छेकवृत्तिलाटपूर्वकत्वात् ॥ अर्थे सत्यर्थभिन्नानां वर्णानां सा पुनः श्रुतिः । यमकं पादतद्भागवृत्ति तद्यात्यनेकताम् ॥ ६॥ भिन्नार्थस्य स्वरव्यञ्जनरूपस्य वर्णसंघस्य सा पूर्वानुपूर्वीका पुनः श्रुति- र्यमकं तेन नदीदीन इत्यादौ न प्रसङ्गः । ननु 'समरसमरसोऽयम्' इत्यादा- वेकस्य वर्णसंघस्यार्थवत्त्वम् , अपरस्य तु निरर्थकत्वम् । 'न दीनदीप्तिः' इत्या- दावुभयोश्च । ततः कथमर्थभिन्नानामिति युक्तं भाषितुमित्यत उक्तम्-अर्थे सतीति । तच्च यमकं पादतद्भागावृत्तिरूपतया पादाद्यावृत्तेश्च बहुविधतया प्रभूततमभेदम् ॥ तस्य दिङ्मात्रमुदाहियते- 'मनो जहार प्रति मा कृतकोपा नितम्बिनी। मनोजहारप्रतिमा ममासौ वामवीक्षितैः ॥' पूर्णचन्द्रानन, हे प्रकटितनिजगुण, राका पूर्णचन्द्रा निशा यदि गुणखनिमपि मामदहत् तर्हि ते प्रेम्णे नमः । कीदृशी राका । हिमकिरणस्य चन्द्रस्य किरणैर्मधुरा रुचिरापि । अत्र प्रकटितनिजगुणेत्यत्र गुणशब्दो विपरीतलक्षणयादोषं प्रतिपादयति दोषश्च स्नेहशून्य- त्ववञ्चकत्वादिः । गुणखनिमपि मामित्यत्र सौन्दर्यप्रेमादिगुण विशिष्टायां मयि तवेदशी वञ्चना मद्विपरीतायां वा कीदृशी सेति भावः ॥ यमकं लक्षयति-अर्थे सतीति । कीदृशानाम् । सन्ति संभवत्यर्थेऽर्थभिन्नानां पृथगर्थानाम् । अयमर्थ:-यद्यर्थः संभवेत्तर्हि द्वावपि वर्णसंधौ भिन्नार्थको स्याताम् , यदि न संभवेत्तर्हि तौ द्वावपि निरर्थको, यदि चै- कस्यैव संभवेत्तदा सार्थकनिरर्थको ताविति सा पुनः श्रुतिरिति श्रुतिसाम्यं प्रयोजकम् । तेन वर्णभेदेऽपि श्रुत्यैकत्वे यमकम् । यथा-'भुजलता जडतामयतेतराम्' इत्यत्र लका- रडकारयोः । यदुक्तम्-'रलयोर्डलयोश्चैव शसयोर्बवयोस्तथा । वदन्त्येषां च सावर्ण्य- मलंकारविदो जनाः ॥' इति। तेन पूर्वानुपूर्वीकत्वेन । एकस्य प्रथमस्य । अपरस्य द्वितीयस्य । प्रभूतेति । प्रचुरप्रकारमित्यर्थः । तस्येति । तस्य यमकस्य । मन इति । कृष्णः सुबलमाह । असौ नितम्बिनी मम मनः वामवीक्षितैर्जहार । कीदृशी । मा मां १६ ·१२२ काव्यमाला। - 'अहो अहोभिर्न कलेविदूयते सुधासुधारामधुरं पदे पदे । दिने दिने चन्दनचन्द्रशीतलं यशो यशोदातनयस्य गीयते ॥ 'मदनसंगरसङ्गरसाकुला भव विहारिणि हारिणि माधवे। कुसुमराजिविराजिविभूषणा मधुपरागपरागपराचिता ॥' 'रोषेण शश्वन्न हि नागरी गरीयसा कठोरत्वमुपेत्य भात्यभा। विहाय मानं हरिमानयानया धिया हि सर्व भवतीहितं हितम् ॥' 'तारावली वेणुभुजङ्गमेन तारावलीलागरलेन दष्टा । विषाणिकानादपयो निपीय विषाणिकामं द्विगुणीचकार ।' 'इन्द्रनीलमधुरप्रभं जनं हासयन्तमनसः प्रभञ्जनम् । बिभ्रतं पुरटपिङ्गलं पटं धेहि चित्त नवनीतलम्पटम् ॥' प्रति कृतकोपा सरोषा मनोजहारस्य कन्दर्पमुक्ताहारस्य प्रतिमा तुल्या। तद्वत्स्पृहणीये- त्यर्थः । अत्र प्रथमपादस्य तृतीयपादेन यमनम् । एवमस्य द्वितीयेन चतुर्थेन च यमने भेदद्वयम् । द्वितीयस्य तृतीयेन चतुर्थेन चेति द्वौ। तृतीयस्य चतुर्थेनेत्येक: । प्रथमस्त्रि- वपीत्येक इति । प्रथमस्य चतुर्थेन द्वितीयस्य तृतीयेनेति । प्रथमस्य द्वितीयेनेति तृती- यस्य चतुर्थेनेति च द्वाविति पादजा नवभेदाः । उदाहृतयो मृग्याः ॥ अथ पादभाग- जा भेदा दयन्ते । तत्रादिमध्यान्तगतास्त्रयो भेदाः क्रमेण दर्यन्ते-अहो इति । अहो प्राणिनः कलेरहोभिर्दिवसैन विदूयते । यशोदातनयस्य यशः कीर्तिगीयते । पदे पदे प्रतिशब्दम् । दिने दिने अहोरात्रम् । सदेत्यर्थः ॥ मदनेति । राधां विशाखाह । हे विहारिणि राधे, माधवे वसन्ते मदनसंगरस्य कामयुद्धस्य सङ्गे प्राप्तौ यो रस: खादस्ते- नाकुला व्याप्ता भव । कीदृशी सती । कुसुमराजिभिः पुष्पश्रेणीभिविराजीणि भूषणानि यस्याः सा । मधुपानां रागो यत्र तथाभूतैः सुगन्धिभिः परागैः पराचिता व्याप्ता च सती। अयं वसन्तस्तव मानं दास्यत्येवेति विज्ञाय विमाना त्वमादितो हरिमनुयाहीति भावः । रोषेणेति । मानवतीं प्रति दूत्साह । गरीयसा रोषेण शश्वत्कठोरत्वमुपेत्य नागरी न हि भाति यस्मादमा कान्तिशून्या ततो मानं विहाय निजान्तिके हरिमानय । अनया धिया तव सर्व समीहितं चेष्टितं हितं सुखप्रदं भवतीति त्रयो भेदा दर्शिताः । अथ प्र- थमपादादिभागस्य द्वितीयपादादिभागेन तृतीयपादादिभागस्य चतुर्थपादादिभागेन च यमनं दर्शयति-तारावलीति । कृष्णं प्रति दूत्युक्ति रियम् । तारावली काचित् तार उच्चध्वनिस्तद्रूपाया यावलीला मानावज्ञाकारिणी लीला तद्गरलं यस्य तेन। विषाणिका शङ्गिका । पयः क्षीरम् । निपीयेति 'पीङ् पाने' इत्यस्य ल्यपि रूपम् ॥ प्रथमपादान्तस्य द्वितीयपादान्ते तृतीयपादान्तस्य चतुर्थपादान्ते च यमनं दर्शयति-इन्द्रनीलेति । ख- चित्तं प्रति श्रीरूपोक्तिः । हे चित्त, नवनीतलम्पटं नन्दसूनुं धेहि खस्मिन् धारय । की- । । । - ·९ परिच्छेदः] साहित्यकौमुदी। १२३ MO 'मम त्वयाममत्वया नवे हितं न वेहितम् । स्मराधिक म राधिक चर क्षमां च रक्ष माम् ॥ 'न लवोऽपि लवेन च व्यथायाः परिवृद्धौ विदुनोति यस्य सर्वः । न खलो नखलोमतो मतो न्यस्तमबद्धाः किल केन संत्यजेयुः ॥' एवमादिवैचित्र्यसहस्रभागिदं क्लिष्टकाव्यमिति कृत्सं न विवृतम् । गद्येषु तु निरन्तरैवावृत्तिः । यथा-'जय जय सच्चिदानन्दघनघनघ- टामेदुरदुरवगाहलील-' इत्यादि ॥ वाच्यभेदेन भिन्ना यागपद्भाषणस्पृशः। श्लिष्यन्ति शब्दाः श्लेषोऽसावक्षरादिभिरष्टधा ॥ ७ ॥ अर्थभेदेन शब्दभेद इति न्यायात् । तेन भिन्ना अपि शब्दा यदि युगपदुच्चारणेन श्लिष्यन्ति त्यजन्ति स्वरूपभेदं तदा श्लेषः । स च वर्णप्रकृ- तिप्रत्ययलिङ्गवचनविभक्तिपदभाषाभिरष्टविधः ॥ दृशम् । जनं हासयन्तम् । नवनीतचौर्यचातुर्येणेति शेषः । अनसः शकटस्य दैत्याविष्टस्य प्रभञ्जनं प्रवर्षेण भञ्जकम् ॥प्रतिपादयमकमाह-मम त्वयेति । कोपावेशात् सादरवचनां श्रीराधां हरिराह । हे राधे, त्वया मम न हितं न वा इंहितं वाञ्छितं भवति । कथंभू- तया। अममत्वया मयि ममत्वरहितया । त्वं चेन्मां खीयं वदसि तदैव मे सुखम् । यदि तु खं मदीयं वदसि तदा मम दुःखं महदेवेति भावः । तर्हि मामुपेक्षखेति चेत्तत्राह । हे नवे । नित्यनूतनत्वान्मच्चेतो लोभयसीत्यर्थः । अथ चेतः पीडयसि चेत्याह । स्मरेण स्मृल्या कामेन वाधिर्मनःपीडा यतः हे तथाभूते, स्मेति पादपूर्ती । तस्मात् क्षमा चर प्राप्नुहि मां च रक्ष पालयस्ख। सङ्गामृतदानेनेत्यर्थः । भक्तिद्वेषी खलः प्रहेय इति कवि- कर्णपूरोऽनुशास्ति-न लव इति।लवेन छेदेन । सर्वो लोकः न खलो मतः खलोऽन्यो न मतः । नखलोमनुल्य इत्यर्थः । अबद्धाः स्वतन्त्राः ॥ एवमिति । इदं यमकं क्लिष्टं काव्यं येन तत् । प्राचीनग्रन्थान्ते यमकभेदा मृग्या इत्यनुशयः॥गद्येष्विति । निरन्तरा अव्यवधानैवेति । तेन पद्येषु सव्यवधानाय्या वृत्तिरित्यर्थः । जय जयेति यमलार्जुनयोः स्तुतिः ॥ वाच्यभेदेनेति । 'सकृदुच्चरितः शब्दः सकृदथै गमयति' इति नियमेन काव्ये खरभेदानादराद्यावन्तोऽर्थास्तावन्त एव शब्दा एकप्रयत्नोच्चार्याः । ततश्च युगपन्नानाश- ब्दोच्चारणेऽपि तेषां भेदो नोपलभ्यते । अत्राभिधाया अनियमान्न व्यञ्जनावकाशः । त- स्मानानार्थेषु श्लिष्टेषु यत्र प्रकरणादिकं युगपदवतरति नावतरति वा तत्र श्लेषः । यत्र क्रमेण तत्रावृत्तिः। यत्रैकत्र तत्र व्यञ्जनेति प्रागुक्तं रहस्यं न विस्मर्तव्यम् । अक्षरं वर्णः। प्रत्ययग्रहणेनैव विभक्तेः प्राप्तौ पृथगुल्लेखश्चारुताधिक्यात् । विभक्ति: सुप्तिङ् । भाषा । - - ·१२४ काव्यमाला। उदाहरणम्- 'मनस्तुदन्ती क्षणदावतेष्टा विधौ विरुद्ध तमसि प्रवृद्धे । तस्मिन्प्रवृद्धे हरितः प्रसादं धन्या लभन्ते तमसि प्रणष्टे ॥' अत्र विधावित्युकारेकारयोः सारूप्याद्वर्णभेदः । क्षणदा ईक्षणदाश्चेति दाब्दापोः सारूप्यात् प्रकृतिभेदः । तुदन्तीति शतृङीबन्तत्वात् झ्यन्त- त्वाच्च प्रत्ययभेदः । इष्टेति स्त्रीलिङ्गैकवचनान्तत्वात् । इष्टा इति पुंलिङ्गबहु- वचनान्तत्वाच्च लिङ्गभेदो वचनभेदश्च । हरित इति प्रथमान्तत्वात् पञ्च- म्यन्तत्वाच्च विभक्तिभेदश्चेति षोढा ॥ 'चमूरुवसति प्राप्ता रम्याराममनोरमा । तेन सीता च लङ्का च सदृशी ददृशे तदा ॥' अत्र प्रकृतिप्रत्ययरूपयोः पदयोः सारूप्यात्पदश्लेषः । 'महच्चित्तं तमपरं गोरवेण महारिहम् । 'सामदेहं मोहहरं सन्तं भज उमावरम् ॥' अत्र संस्कृतप्राकृतयोः सारूप्याद्भाषाश्लेषः । एवमष्टधा ॥ संस्कृतप्राकृतरूपा । तत्र सभङ्गेष्टावमी भेदाः । अभङ्गे तु भेद एको वक्ष्यते 'भेदाभावात् प्रकृत्यादेः' इत्यादिना ॥ निष्कामकर्मनिष्ठः कश्चिद्विष्णुभक्तः सकामकर्मनिष्ठगोष्ठयां स्वसमानवासनमन्यं प्रति श्लेषेण निजमतं वर्णयति-मनस्तुदन्तीति । तत्र प्रथमो- ऽर्थः। विधौ चन्द्रे विरुद्ध सति तमसि च ध्वान्ते प्रबुद्धे सति दूध्यापि क्षणदा उत्सवदायि- तयान्वर्थसंज्ञापि रात्रिर्मनस्तुदन्ती स्यात् । अथ तस्मिन् विधौ प्रवृद्धे तमसि च प्रणष्टे सति धन्या हरितो दिशः कर्व्यः प्रसादं निर्मलतां लभन्ते इति । अथ द्वितीयश्च- विधौ विष्ण्वर्पितकर्म विधाने कुसङ्गेन विरुद्ध तमस्यज्ञाने च प्रवृद्धे सति इष्टा अपि पदार्थाः सुहृत्प्रमुखा ईक्षणदा नेत्रखण्डकाः सन्तो मनस्तुदन्ति व्यथयन्ति । अथ तस्मिन् विधौ प्रवृद्धे सत्सङ्गेन प्रवर्तमाने तमसि च प्रणष्टे सति हरितो विष्णोः सकाशात् धन्या जना: प्रसादं चित्तशुद्धिमनुग्रहं च लभन्त इति ॥ चमूर्विति । कवेरुक्तिः । तेन हनूमता चमूरूणां मृगाणां वसति प्राप्ता । रम्या सुन्दरी रामस्य मनोरमा च सीता चमूना- मुरुवसतिं प्राप्ता । रम्यैरारामैमनोरमा च लङ्का ॥. महच्चित्तमिति । शिवपक्षे संस्कृतम् । उमावरं भजे । कीदृशम् । महतां प्रचेतःप्रभृतीनां चित्तं यस्मिन् । न परा उत्कृष्टा यस्मादीश्वरत्वात्तमपरम् । गोरवेण नन्दिवृषभगर्जनेनैव महतोऽरीन् शत्रून् हन्ति संहरतीति तथा तम् । आमदेन सहिता इहा यस्य तं सामदेहम्। सानन्दचेष्टितमि- ·९ परिच्छेदः] साहित्यकौमुदी। mommena । । भेदाभावात्मकृत्यादेर्भेदोऽपि नवमो मतः । इहापिभिन्नक्रमे। यथा- 'कलाभिनिभृतः श्रीमान्राधया समलंकृतः । दीव्यत्कुवलयः सोऽयं विधुर्विजयतेतराम् ॥' अत्र प्रकरणादिनियमाभावात् द्वावप्यौँ वाच्यौ । एष शब्दश्लेषः सभङ्गाभङ्गतया द्विविधः । पूर्वोक्तलक्ष्याबोध्यः ॥ ननु सभङ्गः शब्दश्लेषः जतुकाष्ठन्यायेन शब्दयोस्तत्र श्लेषणात् । अभङ्गस्त्वर्थश्लेष एव । तत्र शब्दभेदाभावादेकवृन्तगतफलद्वयन्यायेना- र्थयोरेव श्लेषणात् मैवम् । अर्थभेदे शब्दभेदस्वीकारात् । शब्दस्यैव वैचि- व्यबोधोपायतायां प्राधान्यात् । अर्थमुखप्रेक्षितयार्थालंकारत्वे त्वनुप्रासा- त्यर्थः । मोहहरं मोहन्नः । शोभावितर्कशून्यान् नग्नान् भस्मलिप्ताङ्गान् रावति स्वीयान् वदतीति तम् । तपस्विप्रियमित्यर्थः । अतः सन्तं समीचीनम् ॥ अथ विष्णुपक्षे प्राकृतम्- मावरं भवान् भजतु । कीदृशम् । मह मह्यं चित्रम् । अप्राकृतात्यद्भुतरूपत्वाच्चित्रवद्विस्म- यजनकमित्यर्थः । तमसः प्रकृतेः परं गौरवेण गुरुत्वेन सर्वराध्यतया हेतुना महारिहं महे राजसूययज्ञेऽद्यमहणयोग्यम् । सामदेहं श्यामविग्रहम् । मोहमज्ञानं हरति निवर्तयतीति तम् ॥ भेदाभावादिति । यत्र पूर्वोक्तभेदकाभावेऽप्यर्थद्वये तात्पर्य दृश्यते स नवमोऽपि प्रकार: श्लेषस्यैवेति भावः । विधुः श्रीकृष्णश्चन्द्रश्च । तत्राद्यपक्षे कलाभिश्चतुःषष्टिसंख्याभिवॆदग्धीभिः । श्रीमान् संपत्तिमान् राधया वृषभानुजया वि- भूषितः । कुवलयं भूमण्डलम् । द्वितीयपक्षे-कलाभिः षोडशभागैः श्रीमान् शोभा- वान् । राधया तन्नाम्न्या तारया । कुवलयं नीलोत्पलम् । अत्रेति । यत्र प्रकरणादि- भिरभिधायानियमनं तत्रैकोऽर्थो वाच्यो द्वितीयोऽर्थो व्यङ्गयः । इह तैस्तस्य नियमनाभा- वात् द्वावप्यौँ वाच्यौ भवतः। एकोऽभिधया बोध्यः परस्तु तत्तुल्यया निरूढलक्षणयेति' भावः । सभङ्गाभङ्गतयेति । सभङ्गोऽष्टविधः । अभङ्गस्तु नवम इत्यवधेयम् ॥ आक्षि- पति-नन्विति । तत्र शब्दश्लेषे । परिहरति-मैवमिति । शब्दस्यैवेति । वैचित्र्य ह्यलंकारः । कलाभिनिभृत इत्यत्र शब्दा एव तादृशास्तद्वोधयन्तीति स एषः अभङ्गशब्दश्लेषो मन्तव्यः । शब्दश्लेषणरूपं च वैचित्र्यमत्राप्यस्येव सहृदयहृदयैकवेद्यम् । अर्थभेदे शब्दभेद इति न्यायस्य प्रामाण्यानङ्गीकारे वाह-अर्थमुखेति । अर्था- १. 'दुर्गतिजनितमूढत्वनिवर्तकं संपत्तिदमित्यर्थः' इति पाठः ख-पुस्तके. २. 'मोह सेपद्वितकै धनतृष्णां हन्तीति मोहहा विरक्तस्तं रात्यनुगृहातीति तम्' ख. - ·काव्यमाला। देरपि तत्प्रसङ्गः । तस्यापि रसादिपरत्वे तत्प्रेक्षित्वात् । तस्मादयमत्र भेदः । यत्र शब्दपरिवृत्तौ श्लेषत्वं भज्यते स शब्दश्लेषः । यथा पूर्वोक्तः । एवं नवविधः। यत्र तु न भज्यते स पुनरर्थ श्लेषः । यथा- 'विलोलसंफुल्लकदम्बमालः समुल्लसन्मञ्जुलवहिवर्हः । अशेषसंतापहरो जनानां कृष्णश्च मेघश्च समुज्जिहीते ॥ अत्र कदम्बादिशब्दपरिवृत्तावपि न श्लेषत्वहानिः ॥ तचित्रं यत्र वर्णानां खड्गाद्याकृतिहेतुता ॥ ८ ॥ यत्र संनिवेशविशेषेण स्थिता वर्णाः खड्गचक्राद्याकारान् प्रकाशयन्ति तचित्रं नाम । तत्र खड्गबन्धो यथा-- 'वीणावाणी सुन्दरीवृन्दमुख्या ख्याता सद्भिर्लक्षणैः कुञ्जदेवी । वीक्षांचक्रे माधवं भावसारा रासोल्लासात्कापि तं फुल्लनीवी ॥' चक्रबन्धः- maan 'गन्धाकृष्टगुरून्मदालिनि वने हारप्रभातिप्लुतं संपुष्णन्तमुपस्कृताध्वनि यमीवीचिश्रियो रञ्जकम् । सद्यस्तुङ्गितविभ्रमं सुनिभृते शीतानिलैः सौख्यदे देवं नागभुजं सदा रसमयं तं नौमि कंचिन्मुदे ॥' नुसंधानसापेक्षतयार्थालंकारत्वस्वीकारे वित्यर्थः । तत्प्रसङ्गोऽर्थालंकारत्वप्राप्तिः । तस्याप्यनुप्रासादेरित्यर्थः । रसादिपरत्वे रसाद्युत्कर्षाभिप्रायप्रयोज्यत्वे । तत्प्रेक्षित्वा- दर्थमुखप्रेक्षित्वात् । खमते शब्दार्थश्लेषयोर्विवेकमाह-तस्मादयमत्रेत्यादिना ॥ तच्चित्रमिति । ननु वर्णानां कथं खड्गाद्याकारता तत्राह-संनिवेशेति । लिखि- तवर्णानां तथात्वात्तेन सहाभेदोपचारेण खड्गादिभेदानां वर्णाश्रयत्वम् । अतश्चित्रं शब्दालं. कारः । वीणावाणीति । कापि गोपी माधवं वीक्षांचक्रे । कीदृशी । वीणाध्वनिरिव वाणी यस्याः सा । लक्षणैः पद्मिनीत्वगमकैः ख्याता । भावेन प्रेम्णा सारा श्रेष्ठा । रासोल्लासाद्धेतोः फुल्लनीवी । शिथिलाम्बरेत्यर्थः । अत्र बन्धनिर्माणं प्राचीनानुसारेण वि- धेयमिह गौरवभयान्न लिखितम् ॥ गन्धाकृष्टेति । तं कंचिद्देवं नौमि स्तौमि । क्व । वने । यमीवीचिश्रियः कालिन्दीतरङ्गशोभाया रअकम् । खनखाधरपीताम्बरहारकु- । ।

·९ परिच्छेदः] साहित्यकौमुदी। १२७ स्तव्यकविनामगर्भमिदं चित्रम् ॥ पद्मबन्धः 'कलवाक्य सदालोक कलोदार मिलावक । कवलाद्याद्भुतानूक कनुताभीरबालक ।' सर्पबन्धः 'रासे सारङ्गसंघाचितनवनलिनप्रायवक्षस्थदामा बर्हालंकारहारस्फुरदमलमहारागचित्रे जयाय । गोपालो दासवीथीललितहितरवस्फारहासः स्थिरात्मा नव्योऽजस्रं क्षणोपाश्रितविततबलो वीक्ष्य रङ्गं बभासे ॥ सर्वतोभद्रः- 'धारासाररसा राधा रासलास्यस्य लासरा । सालाकाररकालासा रस्यरम्यम्य रस्यर ।' - -- ण्डलमुकुटकान्येति भावः । नागौ साविव भुजौ यस्य तम् । अन्यत्स्फुटार्थम् । स्तव्ये- ति। 'कृष्णस्तुतिरसौ रूपविरचिता' इत्यन्तर्मण्डलाभ्यां निःसरति ॥ भगवतः साक्षात्कृति श्रीरूपः प्रार्थयति-कलवाक्यति । हे आभीरबालक नन्दगोपात्मज, मिल । प्रत्यक्षो भवेत्यर्थः । केन ब्रह्मणा नुत स्तुत । कवलायैः कवलवेत्रविषाणैरद्भुत अनुगतोऽनुवर्ती उ: शिवो यस्य । हे तथाभूत हे अवक रक्षक । कलाभिवॆदग्धीभिरुदारसुखप्रद । कला- वतारैः श्रेष्ठेति वा । 'उदारो दातृमहतोः' इत्यमरः । सत्सु सद्भिर्वा लोको यस्य हे तथाभूत । हे कलवाक्य मधुरोक्तिक ॥रास इति । गोपाल: श्रीगोविन्दः । रासे रङ्गं वीक्ष्य ज- यायोत्कर्षाय बभासे दीप्तिं चक्रे । सारङ्गसंधैरलिवृन्दैराचितं व्याप्तं नवनलिनप्रायं वक्षस्थं दाम माल्यं यस्य सः । रासे कीदृशे । बर्हाणामलंकाराणां हाराणां च स्फुरन्नम- लो यो महारागो नीलपीतादिरङ्गस्तेन चित्रे । दासवीथीनां ब्रह्माद्यधिकृतभक्तश्रणीनां न- भोवर्तिनां ललिते हिते च रवे जयजयेत्यादिशब्दे स्फारो हासो यस्य सः । स्थिरः खोत्कर्षश्रुत्याप्यविकृत आत्मा चित्तं यस्य । क्षणे उत्सवे प्रतिक्षणं वा उपाश्रितं विततं तदुचितं बलं पराक्रमो येन सः । अजस्रं नित्यं नव्यो नूतनः ॥ धारेति। राधा च- कास्तीति शेषः । कीदृशी । धाराणामासारः संपात इव रस आखादो यस्यां सा । अत्र धनुादिशब्दवदयं धारासारशब्दः रसत्य तस्य विशुद्धत्वबोधाय प्रयुक्तः । रास- लास्यस्य रासाभिधनृत्यस्य लासरा कान्तिप्रदा । तया विना एव रासविलासो न सिध्य- ·१२८ काव्यमाला। हारबन्धः- 'कुरु तरुणि रुषं नोपतापप्रपन्ने भज निजविजनं तारहारस्फुरन्ती । स्तनकनकनगौ शातपातप्रतप्तां तनुमनुतनुतां भावशाबल्यवत्ताम् ॥ गोमूत्रिकाबन्धः- 'स्मराधनाशि भासुरं जराभरातिसादनम् । मुरारिनाम भावरं परावरात्मसाधनम् ॥' एष एव बद्धकपाटो मुक्तकपाटोऽश्वगतिश्च । एवमन्येऽपि भेदाः समुन्नेया नीरसत्वात् , ग्रन्थगौरवभयाच नात्र कात्स्न्येन दर्शिताः ॥ पुनरुक्तवदाभासो विभिन्नाकारशब्दगा। एकार्थतेव भिन्नरूपसार्थकानर्थकशब्दनिष्ठः एकार्थत्वेनेवमुखेनावभासः पुनरुक्त- वदो भासः शब्दस्य तीति भावः । सालाकाररकालासा साराकारं राति ददातीति साराकाररो यः कालो यौवनसमयस्तस्मिन्नास सम्यक् दीप्तिर्यस्याः सा । नेदृक् यौवनच्छविः कस्याश्चिदपीति भावः । हे रस्यरम्यस्य रसेभ्यो हिता रस्या रमिणो रमणपराश्च ये तरुणीजनास्तैरम्य गम्य हे, रस्यर रस्यानाखाद्यान् विलासान् राति तेभ्यो ददातीति हे तथाभूत कृष्ण ॥ कुर्विति । मृदुमानां प्रियां वीक्ष्य हरिराह । हे तरुणि, उपतापप्रपन्ने विरहसंज्वरग्रस्ते मयि रुषं न कुरु क्षमां विधेहि । प्रसन्ना भवेत्यर्थः । प्रसादं प्रार्थयते-निजं यद्विजनं क्रीडामन्दिरं तद्भज प्राप्नुहि । कीदृशी सती । तारः शुद्धमुक्तामयो हारस्तेन स्फुरन्ती दीप्यमाना सती । ततश्च किं तदाह-तव स्तनकनकनगौ मे तनुमनुलक्षीकृत्य भावशा- बल्यवत्तां रोमाञ्चखेदकम्पसंपदं तनुताम् । कीदृशीं तनुम् । शातपातः सुखनिपातस्तेन प्रतप्ताम् । निबिडाश्लेषजातस्मरवह्निप्रदीप्तामित्यर्थः । तथा च मानं हित्वा कुञ्जगह्वरं प्रविश्य संगदानेन मां प्रीणयेति। स्मरेति । निजचित्तं प्रति भूषणकवेरुक्तिः । मुरारि- नामत्वं स्मरेति संबन्धः । कीदृशम् । अघनाशि पापनाशकं भासुरं तेजखि जराभरस्या- तिशयेन सादनं निवर्तकं यथा पुनरुत्पादो न स्यात् । भावरं भगवत्प्रेमप्रदं परावरयोरी- श्वरजीवयोरात्मनोः साधनं साक्षात्कारि। यथायथं क्रमोऽत्र योज्यः । एवमन्येऽपीति। छत्रबन्धमुरजबन्धशृङ्खलाबन्धादयोऽपि बोध्या इति भावः ॥ पुनरुक्तेति । 'पार्षदाः ·१ ० परिच्छेदः] साहित्यकौमुदी। स च सभङ्गाभङ्गरूपकेवलशब्दनिष्ठः । क्रमेणोदाहरणम्- 'त्वद्वाणविषयो नाभूदबलास्त्री रिपुः क्वचित् । पारीन्द्रोऽभ्येति कुम्भीन्द्रं मशकं न स कृन्तति ॥' 'द्विषां विकर्तनो भास्वान्बुधः सौम्यः स राजते ।' तथा शब्दार्थयोरयम् ॥ ९॥ उदाहरणम्- 'तव तनुशरीरसदृशीं काञ्चनकनकस्य वीरुधं नेक्षे । राधे सुमुखि भवत्या मुखवदनं कोऽपि शुभ्रांशुः॥' अत्रैकस्य शब्दस्य परिवृत्तौ नायमलंकारस्तेन शब्दाश्रयः । परस्य परिवृत्तौ तु स न हीयते तेनार्थाश्रयश्चेत्युभयालंकारता तथाप्यस्य श- ब्दालंकारान्तःपातश्चिरंतनानुसारात् । 'व्रजविपिनाहकशत्रौ सह सखिभिर्गृहमुपागते सुमुखि । विधुरिव सकलकलोऽयं विलसति नन्दीश्वरः पश्य ॥' पार्षदा यस्य' इत्याद्यर्थान्तरसंक्रमितवाच्येऽतिव्याप्तिवारणाय । विभिन्नेति । विभिन्न आकारः । विजातीयानुपूर्वीक इत्यर्थः । तत्र तु नानुपूर्वी भिद्यते। सार्थकानर्थकेतिवक्ष्यमा- णलक्ष्यसमन्वयसूचनं मुखेनापातत इत्यर्थः । पुनरुक्तवदिति षष्ठयन्ताद्वतिः । आभासो बोधः । तं विभजति-शब्दस्येत्यादिना । केवलेत्यर्थव्यावृत्तिः । त्वदिति । ब- न्दिनः कृष्णं स्तुवन्ति । बलास्त्रे यस्य स्तः स बलास्त्री, तद्भिन्नोऽबलास्त्री, बलास्त्रशून्यो रिपुः क्वचिदपि त्वद्वाणविषयो मा भूत्तादृशं न प्रहरसीति भावः । तत्र दृष्टान्तः-पा- रीन्द्र इति । पारीन्द्रः सिंहः कुम्भीन्द्रं गजेशम् । अत्र पदभङ्गेन सिद्धस्याबलादिशब्द- स्यापाततः पौनरुक्त्यभावः ॥ अभङ्गशब्दनिष्ठमुदाहरति-द्विषामिति । विकर्तन- श्छेत्ता भावान् दीप्तः बुधो विद्वान् सौम्यः सुन्दरः स श्रीहरिः । अत्रैते शब्दा अभङ्गा एव विकर्तनभाखच्छब्दयोर्बुधसौम्यशब्दयोश्च सपर्यायत्वावभासादलंकारत्वसिद्धिः ॥ तथेति । अयं पुनरुक्तवदाभासः । तवेति । कृष्णोक्तिः। तनु सुकुमारं यच्छरीरं तत्सदृशीं कनकस्य कांचिल्ली नेक्षे न पश्यामि । हे राधे हे सुमुखि, भवत्या मुखवनि- कलङ्कोऽपि चन्द्रो न भवति । 'तेन तुल्यम्' इति वतिः । अत्रेति स्फुटम् । उभया- लंकारतेति । अत एवोभयालंकारमध्येऽस्य पाठ इति बोध्यम् । शब्दमात्रसाम्यजातामुपमा केचिच्छब्दालंकारमाहुस्तानिरस्यति-व्रजेति । खसखी प्रति विद्युन्मञ्जरी वक्ति ।

·१३० काव्यमाला। Emwww इत्येवमादावुपमादिरेव मुख्योऽलंकारः, श्लेषप्रतिभा तु तदुत्पत्तिहेतुः, साम्यं तु शब्दमात्रेणैव ॥ इति श्रीभरतसूत्रवृत्तौ साहित्यकौमुद्यां शब्दालंकारनिरूपणो नाम नवमः परिच्छेदः । दशमः परिच्छेदः। अथार्थालंकारानाह- साधर्म्यमुपमा भेदे वास्तवे भेदे सत्युपमानोपमेययोः केनचित्समानेन धर्मेण संबन्ध उपमा। भेदग्रहणादनन्वये नातिव्याप्तिः । पूर्णा लुप्ता च उपमानोपमेयसाधारणधर्मोपमावाचकैः पूर्णा । तत्रोपमानं पद्मादि, उपमेयं मुखादि । साधर्म्य गुणक्रियारूपं मनोज्ञत्वविकाशादि । उपमावा- चकस्त्विवादिः । एष्वेकस्य द्वयोस्त्रयाणां वाभावे लुप्ता । अग्रिमा। श्रौत्यार्थी च भवेद्वाक्ये समासे तद्धिते तथा ॥१॥ कलकलशब्दयुक्तो नन्दीश्वरः । सकलाः कला यत्र तादृशो विधुरिति सकलकलत्वयोरे- कशब्दवाच्यत्वेन धर्मेण साजात्यमित्यर्थः। साम्यं त्विति । 'वदनं कमलमिवैतद्विकसति रुचिरं हरेः सुमुखि' इत्यादौ क्रियासाम्ये गुणसाम्ये यथोपमा तथा शब्दमात्रसाम्ये. ऽपीत्युपमैवालंकारः, श्लेषस्तु तदुत्पादक इति भावः । 'अविन्दुसुन्दरी नित्यं गललावण्य- बिन्दुके' इत्यत्र विरोधो मुख्यः, श्लेषस्तु तदुत्पादकः । अप्सु प्रतिबिम्बितो य इन्दुस्त- द्वत्सुन्दरीति विरोधपरिहारश्च ॥ इति कृष्णानन्दिन्यां साहित्यकौमुदीटीकायां नवमः परिच्छेदः । उपमादिरलंकारो लीलां यस्य निषेवते। हृदये स्फुरतु श्रीमान्ममासौ श्यामसुन्दरः ।। अथेति मङ्गलार्थ पुनः कृतं, विषयस्य दुष्पारत्वात् साधर्म्यमिति । समानो धर्मो ययोस्तौ सधर्माणौ । अर्थादुपमानोपमेयौ तयोर्भावः साधर्म्यम् । समानधर्मनिरूपितः संबन्धः स एवोपमा । समासोत्तरभाववाचितद्धितस्य संबन्धावेदकत्वात् । इत्थमेव विवृतं वृत्तौ 'समानेन धर्मेण संबन्धः' इति । अत्र जात्याख्यायामेकवचनम्, अनेकधर्म- संबन्धस्यैवोपमात्वात् । भेदग्रहणादिति । तत्रैकस्यैवोपमानोपमेयभावनिरूपणात् । । ।

·१० परिच्छेदः] साहित्यकौमुदी। अग्रिमा पूर्णा श्रात्यार्थी चेति द्वेधापि वाक्यादौ संभवात् षोढा । अयमर्थः-यथेववादिशब्दः तत्र तस्येव' इति सूत्रविहितो वतिश्च य- त्परोऽस्ति तस्यैवोपमा नत्वावगतिरिति स च स चोपमानविशेषणं भवति । तथापि श्रुतमात्रः सन्नुभयगं धर्म षष्ठीवसंबन्धं बोधयतीति तत्सत्त्वे श्रौत्यु- पमा । तुल्यादिशब्दः 'तेन तुल्यं क्रिया चेद्वतिः' इति सूत्रविहितो वतिश्च यत्रास्ति सा त्वार्थी, साधर्म्यस्यार्थत्वात् । तेन तुल्यमिति तुल्यशब्द उपमेयपरः । तस्य तुल्यमित्युपमानपरः । उभयं तुल्यमित्युभयपरश्चेत्येवं तुल्यादिशब्दानामेकनिष्ठविश्रान्त्यभावादर्थपर्यालोचनया तौल्यप्रतीतेरार्थी- त्वमित्यर्थः । आदिना समसमानसदृशसंमितचौरवन्धुप्रभृतयः । वाक्यं प्रसिद्धं समासश्च । तद्धितस्तु वतिकल्पब्देशीयबहुच्प्रभृतिः । ततश्च वाक्यगा समासगा तद्धितगा च श्रौती तथार्थी चेति षोढा पूर्णोपमा। उदाहरणम्- 'भारती सुमधुरा सुधा यथा मोदकृद्विधुरिवास्यमण्डलः । सौभगं तव हरे पटीरवन्नागरी त्वयि न कानुरज्यते । तो विभजति–पूर्णेति । पूर्णा विभजति-अग्रिमेति । स च स चेति । यथादिर्वतिश्चेत्यर्थः । श्रुतमात्रः श्रवणगोचर एव सन् । षष्ठीवसंबन्धमिति । यथा 'राज्ञः पुरुषः' इत्यत्र राजशब्दसंबद्धापि षष्ठी राजपुरुषोभयनिष्टं संबन्ध बोधयति तथोपमानविशेषणभूतोऽपि यथादिशब्द उपमानोपमेयनिष्टं धर्म बोधयतीति । यथा- 'मुखं पद्मं यथा रम्यं तनुर्वल्लीव सुभ्रवः । कान्तिर्गाङ्गेयवत्तस्याः कृष्ण यां परिपृच्छसि ॥' अत्र पद्मादिशब्दात्परो यथादिशब्दः । तेनेति । चन्द्रेण तुल्यं मुखमाह्लादकमित्यत्रो- पमेयपरः । मुखस्य तुल्यं पद्मं सुरभीत्यत्रोपमानपरः मुखं पद्मं च तुल्यं सुरभीत्यत्रो- भयपरस्तुल्यशब्दः । एषु चन्द्रेणेत्यादौ विभक्तिभेदाच्चन्द्रेण सहाह्लादकत्वस्य नान्वयः, किंतु कथं तुल्यमित्याकाङ्क्षायामार्थ एवेति । तथोभयं तुल्यं सुरभीत्यत्र विभक्तिसाम्येऽपि श्रुतिमात्रानोपमानोपमेयभावावगतिः । किंतु प्रकृताप्रकृतत्वपर्यालोचनयैवेति श्रौत्या भेदः । विश्रान्तिरकायनान्वयबोधजनकत्वेऽन्य निराकाङ्क्षता । पर्यालोचना प्रकृता- प्रकृतानुसंधानम् ॥ वाक्यमिति । प्रसिद्धम् । 'सुप्तिङन्तचयो वाक्यं क्रिया वा कारकान्विता' इत्यादौ । समासश्च प्रसिद्धः पदैक्यं समासोऽन्वय इत्यादौ । तथार्थी चेति । यथा श्रोती त्रिविधा तथेत्यर्थः । वाक्यगार्थीत्यादि । भारतीति । कृष्ण - ·१३२ काव्यमाला। अत्र क्रमेण श्रौतीत्रयम् । विधुरिवेत्यत्र 'इवेन समासो विभक्त्यलो- पश्च' 'इति समासः पटीरवदिति षष्ठयन्तादिवाथै वतिः ॥ 'वदनं वरद्युतिसमं सुधांशुना गुरुकुम्भयुग्मसदृशं कुचद्वयम् । तव सीधुवत्सुखकरं वचः प्रिये तरुणीमणिस्त्वमिह भासि राधिके ।' अत्र क्रमेणार्थीत्रयम् । सीधुवदित्यत्र 'तेन तुल्यम्' इति वतिः । तद्वद्धर्मस्य लोपे स्यान्न श्रौती तद्धिते पुनः । साधारणधर्मस्य लोपे पूर्ववदेव षोढा स्यात् । किंत्वत्र तद्धितगा श्रौती न संभवतीति पञ्चधा लुप्ता । वाक्यगा समासगा च श्रौती लुप्ता। आर्थी लुप्ता तु तद्धितगा चेति ॥ उदाहरणम्- 'वदनं विधुर्यथोक्तिः सुधेव तुल्या तनूः प्रसूनेन । अधरस्तु विम्बबन्धुर्मनः कथं कुलिशकल्पं ते ॥' अत्र धर्मलोपे पञ्चधा लुप्ता क्रमाबोध्या। उपमानानुपादाने वाक्यगाथ समासगा ॥ २ ॥ प्रति सखीनां वाक्यम् । भारती वाक् । पटीरं चन्दनम् । अत्र भारत्यास्यमण्डलतैव (सौभग शब्दा उपमेयवाचकाः । सुधाविधुपटीरशब्दा उपमानवाचकाः । माधुर्यमोदक- रत्वसौरभाणि तु धर्माः यथेववतयस्तद्वाचकाः । इवेनेति । इवशब्देन सह नित्यसमास: स्यात् । 'सुपो धातुप्रातिपदिकयोः' इत्येनन प्राप्तो विभक्तिलोपो न स्यादित्यर्थः । वदनमिति । राधां हरिराह-हे प्रिये राधिके, इह जगति त्वं तरुणीमणी सीत्यनुषङ्गः । स्फुटमन्यत् । अत्र वदनकुचवचःशब्दा उपमेयवाचकाः सुधांशुकुम्भसीधुशब्दा उपमा- नवाचकाः । युतिगौरवसुखकरत्वानि धर्माः । समसदृशवतयस्तु तद्वाचकाः । तेन तुल्यमिति । तेनेति तृतीयान्तात्तुल्यमित्यस्मिन्नर्थे वतिः स्याद्यत्तुल्यं सा क्रिया चेद्भ- वतीति सूत्रार्थः । एते पूर्णायाः षड्भेदाः प्रदर्शिताः ॥ अथ लुप्तां दर्शयन् तत्रास्याः श्रौत्यार्थीरूपान्पञ्च भेदानादौ दर्शयति-तद्वदिति । लोपेऽनुपादाने । तद्धितगा चे. ति । चकारः पूर्वानुकर्षणाय तेन वाक्यगा समासगा चार्थी लुप्तेति ॥ वदनमिति । मृदुमानां प्रियां हरिराह-वदनं विधुर्यथेति वाक्यगा उक्ति: सुधेवेति समासगा च श्रौती लुप्ता । तनुः प्रसूनेन तुल्येति वाक्यगा। अधरो बिम्बबन्धुरिति समासगा । मनःकुलिशकल्पमिति तद्धितगा चार्थी लुप्तेति पञ्चधा सर्वत्र धर्मों लुप्तः । यथैवतुल्य- बन्धुकल्पप्शब्दा धर्मबोधकास्तु सन्ति । कुलिशादीपंन्यूनं कुलिशकल्पम् । 'ईषदपरि- समाप्तौ कल्पब्देश्य देशीयरः' इति पाणिनिस्मरणात् । उपमानेति । वतिकल्पवादेरुप- ।

·१० परिच्छेदः] साहित्यकौमुदी। यथा- - 'त्वत्पादाभ्यां समं वापि नास्ति चित्तहरं विभो। देव त्वत्सदृशं हारि कथमास्तां जगत्रये ॥' वादेलोपे समासे सा कर्माधारक्यचि क्यङि। कर्मकोंर्णमुलि वादेरुपमावाचकस्य लोपे षट् । समासेन कर्मणोऽधिकरणाच्च जातेन क्यचा कर्तरि क्या कर्मकोंरुपपदयोर्णमुला च संभवात् ॥ क्रमेणोदाहरणानि- 'बिभ्राणः परितश्छवि नवघनश्यामां सखीयन्नता- न्प्रासादीयति यो वनेषु वनितावृन्देषु कामायते । दृष्ट्वा पङ्कजदर्शमास्यमलिसंचारं चरन्त्युत्तुषो यस्य ब्रह्मशिवादयः स भगवान्कृष्णः पुनीतां जगत्।' अत्र घनश्यामामिति 'उपमानानि सामान्यवचनैः' इति समासः । नतान्सखीनिवाचरतीति कर्मणः क्यच् । प्रसादेष्विवाचरतीत्याधाराच्च । काम इवाचरतीति कर्तरि क्यङ् । पङ्कजमिव दृष्ट्वेति कर्मणि णमुल् । अलिन इव संचरन्तीति कर्तरि चेत्युपमावाचिनि लोपे षोढा । क्यजादौ धर्मलोपे लुप्तेति केचित् ॥ एतद्विलोपे किप्समासगा ॥३॥ एतयोयोधर्मवाद्योोपे किब्गा समासगा चेति द्वेधा । मानपरत्वनियमात्तदनुपादानात्तदसंभवः । त्वदिति । अत्रासंभवविवक्षयैव तदग्रहः ।। वादेरिति । सा लुप्तोपमा ॥ बिभ्राण इति । धनमिव श्यामामिति समासेनैव साम्यावगमादिवादेरप्रयोगः । साधर्म्यवाचिभिः सहोपमानवाचकाः समस्यन्ते स च कर्मधारय इति सूत्रार्थः । “श्यामभुजङ्गमभीषणखड्गः श्यामतमालतनुर्मुरवैरी' इति समासान्तरेऽपि बोध्यम् । श्यामभुजङ्गमतुल्यो भीषण: खड्गो यस्येति शाकपार्थिवादिः । कर्मणः क्यजिति । 'उपमानादाचारे' इति स्मृतेः। आधाराचेति । अधिकरणाच' इति स्मृतेः । क्यङिति । 'कर्तु: क्यङ् सलोपश्च' इति स्मृतेः । कर्मणि णमुलिति । 'उपमाने कर्मणि च' इति स्मृतेः । चकारः कर्तरि चेति समुच्चयाय । क्यजादाविति । ।

·काव्यमाला। - क्रमेणोदाहरणम्- 'स्वभक्तहृदयाकाशे चन्द्रसि त्वमहर्निशम् । अतः पुरुषशार्दूल त्वामहं शरणं गतः ।।' अत्र चन्द्र इवाचरसीति क्विप् । पुरुषः शार्दूल इवेति 'उपमितं व्याघ्रादिभिः सामान्याप्रयोगे' इति समासः । धर्मोपमानयोलोंपे वृत्तौ वाक्ये च दृश्यते । वृत्तिः समासः । क्यचि वायुपमेयासे वादेरुपमेयस्य च निरासे क्यचि च दृश्यते । क्रमेणोदाहरणम्- 'नास्ति यत्सदृशं कापि नापि तुल्यं यदाख्यया । भ्रमरीयति स श्रीमान्वभक्तहृदयाम्बुजे ॥ अत्र यत्सदृशं नास्तीति समासगा । यदाख्यया तुल्यं नेति वाक्यगा । भ्रमरीयतीति क्यज्गा च । आत्मानं भ्रमरमिवाचरतीत्युपमेयस्यात्मनस्तथे- वशब्दस्य च वाचकस्य लोपः । त्रिलोपे च समासगा ॥४॥ त्रयाणां वादिधर्मोपमेयानाम् । यथा- 'हरिणीनयनावृत प्रभो करिणीवल्लभकेलिविभ्रम । तुलसीप्रिय दानवाङ्गनाकुलसीमन्तहर प्रसीद मे ।' अत्र हरिणीनां नयनानीव मनोज्ञानि नयनानि यासामिति विग्रहः । 'सप्तम्युपमानपूर्वपदस्य बहुव्रीहिरुत्तरपदलोपश्च' इति समासलोपौ । केचित् साहित्यदर्पणकृत्प्रभृतयः ॥ एतद्विलोप इति । स्वभक्तेति । चन्द्र इवा. चरतीति 'सर्वप्रातिपदिकेभ्यः क्विन् वा वक्तव्यः' इति क्विब् । उपमितमिति । व्या. घ्रादिभिः सहोपमेयं समस्यते साधर्म्यस्याप्रयोगश्चेदिति सूत्रार्थः । वृत्तिस्तत्पुरुषरूपात्र बोध्या। द्वयोः सूत्रयोर्विषयमेकेनैव पद्येन दर्शयति-नास्ति यदिति । ईदृशोऽपि भक्तैः सुलभ इति भावः ॥ त्रिलोपे चेति । हरिणीति श्रीरूपोक्तिः । पञ्चापि ·१० परिच्छेदः] साहित्यकौमुदी। उपमाः संकलयति- एकोनविंशतिर्खप्ताः पूर्णाभिः पञ्चविंशतिः । पूर्णाभिः षड्भिः सह । अथालुप्तधर्माखासु कश्चिद्विशेषः । यथा- mom 'कृष्णः सभार्यो गरुडोपरिस्थितः सूर्योपरिश्लिष्टतडिद्धनो यथा । आधावतो भौममुखान्रिपून्मृधे जघान बाणैररिणा च स क्षणात् ॥' इयं बिम्बानुबिम्बोपमा, कृष्णादिदृष्टान्तवद्धनादेः प्रतिपादनात् । असं- भाव्योपमानसमुद्भावनादभूतोपमा चोच्यते ॥ एकस्य बहूपमानत्वे मालोपमा । तत्राभिन्ने साधर्म्य । यथा- 'कुमुदतीव शीतांशोः केतकीव मनोभुवः । नलिनीव रखेरासीन्मनोज्ञा राधिका हरेः ॥ भिन्ने यथा- mammom 'सुधाधारेव मधुरा कौमुदीव सुशीतला । कीर्तिर्दीव्यति कृष्णस्य गङ्गेव जनपावनी ॥' यथोत्तरमुपमेयस्योपमानत्वे रसनोपमा। तत्राभिन्ने साधर्म्य यथा- 'यस्य बुद्धिरिवाधीतिरधीतिरिव धीरता । धीरतेव क्रिया गुर्वी विष्णुभक्ति स विन्दति ॥' पदानि संबोधनार्थानि । मे मह्यम् । हरिणीनयनेत्यत्र इवमनोज्ञनयनशब्दा लुप्ताः । ननु मृगशब्दो लक्षणया मृगनयनवृत्तिस्ततश्च मृगनयने एव नयने यासामिति रूपकमेव नोपमेत्यत आह-सप्तमीति । अस्यार्थः । सप्तम्यन्तमुपमानं च पूर्वपदं यस्य इवादि- साधर्म्यबोधकपदस्य तस्य पदान्तरेणोपमेयबोधकेन बहुव्रीहिः । उत्तरेषामिवादिसा- धोपमेयबोधकानां लोपश्चेति ॥ अथेति । आसूपमासु । कृष्ण इति । अरिणा चक्रेण च । एकस्येति । धमक्येन धर्मभेदेन च द्विधा मालोपमा दर्श्यते-कुमु- द्वतीति । राधिका हरेमनोज्ञासीत् । शीतांश्वादेरिव कुमुदत्यादिरिति माला मनोज्ञत्वं सर्वत्र साधर्म्यम् ॥ सुधाधारेति । अत्र सुधाधारादिनिरूपितं मधुरत्वादिसाधर्म्य भिन्नमिति भेदः ॥ यस्य बुद्धिरिति । अत्राधीत्यादिर्बुद्धयादिरिव गुर्वीति पूर्वपूर्वस्यो- ·काव्यमाला। भिन्ने यथा- 'वपुरिव मधुरं रूपं रूपमिवानन्ददायि गुणवृन्दम् । गुणवृन्दमिव विशुद्धं यशः कृशाङ्गीसभासु तव राधे ।' वाचे गम्ये च सा साम्ये एकदेशविवर्तिनी ॥५॥ यथा- 'कटाक्षैरिव नीलाब्जैर्मुखेनेव सुधांशुना । काशैर्हासैरिवायाता शरत्कृष्णस्य दृक्पथम् ॥' अत्र नीलाब्जादीनां कटाक्षादिसादृश्यं वाच्यम् । शरदस्तरुणीसादृश्यं तु गम्यमेव । एवंविधबहुवैचित्र्यसंभवादुक्तभेदान्त वाच्च नैताः सूत्र- कृता लक्षिताः ॥ उपमानोपमेयत्वे एकस्यैवैकवाक्यगे। अनन्वयः अत्रोपमानान्तरासंभवो विवक्षितः । उदाहरणम्- 'आलोकि सा बालकुरङ्गनेत्रा राधेव राधा भुवनेऽद्वितीया । अद्यापि मे सन्ति मनोनिखातास्ते तत्कटाक्षा इव तत्कटाक्षाः ॥' विपर्यास उपमेयोपमा तयोः॥६॥ तयोरुपमानोपमेययोश्चेत्परिवृत्तिरर्थाद्वाक्यद्वये स्यात्तदोपमेयोपमा । त्तरोत्तरमुपमानत्वाद्रसनोपमा ॥ गुवांति सर्वत्रैकं साधर्म्यम् ॥ वपुरिवेति । अत्र रूपादिकं च वपुरादिवन्मनोज्ञत्वादिविशिष्टमित्यन्वयः । मधुरत्वादिसाधम्र्य भिन्नमेव । न चात्र कथितपदत्वं दोषः, विहितानुवादात् ॥ कटाक्षरिति । श्रीराधां वृन्दाह- अत्र शरदेवत्वत्प्रतिनिधिर्भूत्वा कृष्णमानन्दयति न काचिदन्या नितम्बिनीति त्वरित- मभिसृत्य तं सुखयेति भावः । न चेयं समासोक्तिः श्लिष्टविशेषणाभावात् । उपमा- नेति । उपमानत्वमुपमेयत्वं चेत्यर्थः । एकस्यैवेत्युपमाया व्यावृत्तिः । एकवाक्यगे इत्युपमेयोपमायाश्च, तस्या वाक्यद्वयविषयत्वात् । एवकारेण वक्रं मुखमिवैतस्या इत्यत्र न प्रसङ्गः । आलोकीति । कृष्णः सुबलमाह । भुवने द्वितीयेति व्यक्त्यैक्यलाभः । न अन्वयो यत्रार्थादुपमानान्तरस्य सोऽनन्वयः संबन्धः । तत्रैव तदुपमानान्वेतीत्यनन्वयः- इति केचित् । निरुपमत्वमत्र व्यङ्ग्यम् ॥ विपर्यास इति । तृतीयसदृशव्यवच्छेद- ·१० परिच्छेदः] साहित्यकौमुदी। उदाहरणम्- 'श्रीराधिकानन्यसमा लसत्यसौ माधुर्यसंपत्तिरिवाद्यविद्विषः । माधुर्यसंपत्तिरपीयमुच्चकैः श्रीराधिकेवानुपमा विराजते । इहोपमेयेन पुनरुपमाविधानादन्यदुपमानं व्यवच्छिद्यते । संभावनमथोत्प्रेक्षा प्रकृतस्य समेन यत् । समेनोपमानेन तदात्मनेति यावत् । संभावनं संदेहः । उत्कटकोटिकः संदेह इत्यर्थः । सा च खरूपहेतुफलगता त्रिधा । तासूक्तविषयानुक्तवि- षया चेति खरूपोत्प्रेक्षा द्वेधा । हेतुफलोत्प्रेक्षे तु सिद्धविषयासिद्धविषया चेति द्वे प्रत्येकं द्विविधे । तदेवमुत्प्रेक्षा षोढा । क्रमेणोदाहरणम्--- 'जम्भानुबन्धविकसद्वदनोदराणां चन्द्रः करेण कृपयेव कुमुद्वतीनाम् । निर्वाष्पगाढविरहानलमुज्ज्वलन्त- मङ्गारपुञ्जमिव कर्षति भृङ्गसंघम् ॥' 'लिम्पतीव तमोऽङ्गानि वर्षतीवाञ्जनं नमः । असत्पुरुषसेवेव दृष्टिनिष्फलतां गता ॥' फलेयम् ॥ श्रीति । काचित्सखी वर्णयति । संभावनमथेति । वाच्यसादृश्या स- गोत्रत्वसूचनायाथशब्दः । अन्यधर्मसंबन्धनिमित्तेनान्यस्यान्यतादात्म्यसंभावनमुत्प्रेक्षा । सा तावत्रिधा तत्र कस्यचिद्वस्तुखरूपस्य वस्तुखरूपान्तरतादात्म्यसंभावनं स्वरूपो- प्रेक्षा । अहेतोहेतुत्वेन संभावनं हेतूत्प्रेक्षा । अफलस्य फलत्वेन संभावनं फलो. त्प्रेक्षा। अत्राहुः-तादर्थ्यचतुर्थ्यन्तेन तुमन्तेन वापदेन यत्रोत्प्रेक्षा सा फलोत्प्रेक्षा । हेतुविभक्त्यन्तेन पदेन यत्रोत्प्रेक्षा सा हेतूत्प्रेक्षा । ताभ्यामन्या तु स्वरूपोत्प्रेक्षेति । संदेहालंकारवारणार्थमुत्कटकोटिक इति रूपकम्रान्तिमदतिशयोक्तीनां निश्चयरूपत्वात संदेहपदेन वारणम् ॥ जृम्भेति । चन्द्रांशुविकसितां कुमुदवनी कृष्णो वर्णयति । अत्र चन्द्रकरविकसितकुमुदनिःसरद्धृङ्गसंघखरूपस्य तत्करनिर्वापितविरहानलाङ्गारपुञ्ज- खरूपत्वेन संभावना खरूपोत्प्रेक्षा । भृङ्गसंघस्य विषयस्योपादानादुक्तविषया श्यामत्व. संबन्ध उत्प्रेक्षानिमित्तम् ॥ लिम्पतीति पूर्वार्धमुदाहरणम् । अत्र तमसो लेपन स्य व्या- पनं विषय: स च नोपात्तः । अञ्जनवर्षणं तमःसंपात: अनयोरुत्प्रेक्षानिमित्तं तमसो १८ ·काव्यमाला । Gue भिन्ने यथा- 'वपुरिव मधुरं रूपं रूपमिवानन्ददायि गुणवृन्दम् । गुणवृन्दमिव विशुद्धं यशः कृशाङ्गीसभासु तव राधे ॥' वाचे गम्ये च सा साम्ये एकदेशविवर्तिनी ॥५॥ यथा- 'कटाक्षैरिव नीलाब्जैर्मुखेनेव सुधांशुना । काशैहाँसैरिवायाता शरत्कृष्णस्य दृक्पथम् ।।' अत्र नीलाब्जादीनां कटाक्षादिसादृश्यं वाच्यम् । शरदस्तरुणीसादृश्यं र तु गम्यमेव । एवंविधबहुवैचित्र्यसंभवादुक्तभेदान्तर्भावाच्च नैताः सूत्र- कृता लक्षिताः॥ उपमानोपमेयत्वे एकस्यैवैकवाक्यगे। अनन्वयः अत्रोपमानान्तरासंभवो विवक्षितः । उदाहरणम्- 'आलोकि सा बालकुरङ्गनेत्रा राधेव राधा भुवनेऽद्वितीया । अद्यापि मे सन्ति मनोनिखातास्ते तत्कटाक्षा इव तत्कटाक्षाः ॥' विपर्यास उपमेयोपमा तयोः॥६॥ तयोरुपमानोपमेययोश्चेत्परिवृत्तिराद्वाक्यद्वये स्यात्तदोपमेयोपमा । R त्तरोत्तरमुपमानत्वाद्रसनोपमा ॥ गुवांति सर्वत्रैकं साधर्म्यम् ॥ वपुरिवेति । अत्र रूपादिकं च वपुरादिवन्मनोज्ञत्वादिविशिष्टमित्यन्वयः । मधुरत्वादिसाधये भिन्नमेव । न चात्र कथितपदत्वं दोषः, विहितानुवादात् ॥ कटाक्षरिति । श्रीराधां वृन्दाह- अत्र शरदेवत्वत्प्रतिनिधिर्भूत्वा कृष्णमानन्दयति न काचिदन्या नितम्बिनीति त्वरित- मभिमृत्य तं सुखयेति भावः न चेयं समासोक्तिः श्लिष्टविशेषणाभावात् । उपमा- नेति । उपमानत्वमुपमेयत्वं चेयर्थः । एकस्यैवेत्युपमाया व्यावृत्तिः । एकवाक्यगे इत्युपमेयोपमायाश्च, तस्या वाक्यद्वयविषयत्वात् । एवकारेण वक्र मुखमिवैतस्या इत्यत्र न प्रसङ्गः । आलोकीति । कृष्णः सुवलमाह । भुवने द्वितीयेति व्यक्तथैक्यलाभः । न अन्वयो यत्रार्थादुपमानान्तरस्य सोऽनन्वयः संबन्धः । तत्रैव तदुपमानान्वेतीत्यनन्वयः- इति केचित् । निरुपमत्वमत्र व्यङ्ग्यम् ॥ विपर्यास इति । तृतीयसदृशव्यवच्छेद- ·उदाहरणम् 'श्रीराधिकानन्यसमा लसत्यसौ माधुर्यसंपत्तिरिवाद्यविद्विषः । माधुर्यसंपत्तिरपीयमुच्चकैः श्रीराधिकवानुपमा विराजते ॥ इहोपमेयेन पुनरुपमाविधानादन्यदुपमानं व्यवच्छिद्यते । संभावनमथोत्प्रेक्षा प्रकृतस्य समेन यत् । समेनोपमानेन तदात्मनेति यावत् । संभावनं संदेहः । उत्कटकोटिकः संदेह इत्यर्थः । सा च खरूपहेतुफलगता त्रिधा । तासूक्तविषयानुक्तवि- षया चेति स्वरूपोत्प्रेक्षा द्वेधा । हेतुफलोत्प्रेक्षे तु सिद्धविषयासिद्धविषया चेति द्वे प्रत्येकं द्विविधे । तदेवमुत्प्रेक्षा षोढ़ा । क्रमेणोदाहरणम्- 'जम्भानुबन्धविकसद्वदनोदराणां चन्द्रः करेण कृपयेव कुमुदतीनाम् । निर्बाष्पगाढविरहानलमुज्ज्वलन्त- मङ्गारपुञ्जमिव कर्षति भृङ्गसंघम् ॥' 'लिम्पतीव तमोऽङ्गानि वर्षतीवाञ्जनं नमः । असत्पुरुषसेवेव दृष्टिनिष्फलतां गता ॥ or प फलेयम् ॥ श्रीति । काचित्सखी वर्णयति । संभावनमथेति । वाच्यसादृश्या स- गोत्रत्वसूचनायाथशब्दः । अन्यधर्मसंबन्धनिमित्तेनान्यस्यान्यतादात्म्यसंभावनमुत्प्रेक्षा । सा तावत्रिधा तत्र कस्यचिद्वस्तुखरूपस्य वस्तुखरूपान्तरतादात्म्यसंभावनं स्वरूपो- त्प्रेक्षा । अहेतोर्हेतुत्वेन संभावनं हेतूत्प्रेक्षा । अफलस्य फलत्वेन संभावनं फलो. स्प्रेक्षा। अत्राहुः-तादर्थ्यचतुर्थ्यन्तेन तुमन्तेन वापदेन यत्रोत्प्रेक्षा सा फलोत्प्रेक्षा। हेतुविभक्त्यन्तेन पदेन यत्रोत्प्रेक्षा सा हेतूत्प्रेक्षा । ताभ्यामन्या तु स्वरूपोत्प्रेक्षेति । संदेहालंकारवारणार्थमुत्कटकोटिक इति रूपकभ्रान्तिमदतिशयोक्तीनां निश्चयरूपत्वात् संदेहपदेन वारणम् ॥ जम्भेति । चन्द्रांशुविकसितां कुमुदवनी कृष्णो वर्णयति । अत्र चन्द्रकरविकसितकुमुदनिःसरद्धृङ्गसंघस्वरूपस्य तत्करनिर्वापितविरहानलाङ्गारपुञ्ज- स्वरूपत्वेन संभावना स्वरूपोत्प्रेक्षा । भृङ्गसंघस्य विषयस्योपादानादुक्त विषया श्यामत्व- संवन्ध उत्प्रेक्षानिमित्तम् ॥ लिम्पतीति पूर्वार्धमुदाहरणम् । अत्र तमसो लेपनस्य व्या- पनं विषय: स च नोपात्तः । अञ्जनवर्षणं तमःसंपातः अनयोरुत्प्रेक्षानिमित्तं तमसो १८ ·काव्यमाला। एते स्वरूपोत्प्रेक्षे । 'श्यामः कटाक्षनिक्षेपागोपीनां नूनमच्युतः । गोप्यः पीतांशुकध्यानात्पीतिमानं ध्रुवं दधुः ॥ 'विलासविस्रस्तमवेक्ष्य राधिका श्रीकेशपाशं निजपुच्छपिञ्छयोः । न्यक्कारमाशङ्कय हियेव भेजिरे गिरिं चमर्यो विपिनं शिखण्डिनः ॥ एते हेतूत्प्रेक्षे । 'वीक्ष्यावलग्नं सरसीरुहाक्ष्या विभज्यमानं स्तनयोर्भरेण । तयोविधृत्यै विधिरद्भुताभिर्बबन्ध तत्कि त्रिवलीलताभिः ॥ 'रावणस्यापि रामास्तो भित्वा हृदयमाशुगः । विवेश भुवमाख्यातुमुरगेभ्य इव प्रियम् ॥' एते फलोत्प्रेक्षे । एषा च-मन्ये शङ्के ध्रुवमिव प्रायो नूनमित्यादेः प्रयोगे वाच्योच्यते । तस्याप्रयोगे तु प्रतीयमानेति । तयोः पूर्वा दर्शिता । परा यथा- Reprman 'तन्वङ्गया स्तनयुग्मेन मुखं न प्रकटीकृतम् । हाराय गुणिने स्थानं न दत्तमिति लज्जया ॥' बहलत्वं धारारूपेणाधःसंयोगश्च क्रमात् । श्याम इति । अत्राच्युतस्य श्यामलिमा खतःसिद्धस्तत्र गोपीकटाक्षपातो न हेतुरित्यहेतोर्हेतुत्वेन संभावनं हेतू प्रेक्षा । कटा. क्षपातस्य विषयस्य सत्त्वात् सिद्धविषया ॥ विलासेति । सखी काचिदाह-अत्र चमर्यादीनां गिर्यादिभजनं स्वतःसिद्धं न तत्र तदवेक्षणजातन्यकारशङ्काकृता हीहेतु. रित्यहेतोस्तस्या हेतुत्वेन संभावनं हेतूत्प्रेक्षा । वस्तुतस्तस्या असत्वादसिद्ध विषया ॥ वीश्यति । काचित्सखी वर्णयति । अवलनं मध्यः । तयोः स्तनयोः । विधृत्यै धारणाय । तदवलग्नम् । अवलग्नं स्वयमेव स्तनौ धरति न तु लताबन्धनतयाध्यव. सितायास्त्रिवलीविशिष्टिताया बलादित्यवलग्नकर्तृकस्तनविधृतेरेतत्फलस्यापि तत्फलत्वेन संभावनं सिद्धविषया फलोत्प्रेक्षा । स्तनविधृतेविषयस्य सत्वात् । रावणस्येति । रामेणास्तः क्षिप्त आशुगो बाणः । अत्रोरगान प्रति प्रियाख्यानमसदेव भूप्रवेशस्य फल- त्वेन संभावितमित्यसिद्धविषया फलोत्प्रेक्षा ॥ तन्वङ्ग या इति । गुणिने विद्यातपस्या- दिगुणविशिष्टाय ईदृशाय दानाभावो हि लजासंवादकः । स्तनयोरतिनिबिडतुणतया ·। १० परिच्छेदः] साहित्यकौमुदी। रूपकादेरलंकारान्तरस्य योगात्त्वियमतिचारुतां भजति । यथा 'गोवर्धनं गिरिमुपेत्य कटाक्षबाणा- कर्णस्फुरन्मणिशिलोपरि संक्ष्णुवाना । का भ्रूधनुर्बुवनसूचितलुञ्चनेयं व्यग्रीकरोत्यहह मामपि संभ्रमेण ॥ एवमन्यच्च प्रेक्ष्यम् । स संदेहस्तु भेदोक्तौ तदनुक्तौ तु संशयः ॥ ७ ॥ प्रकृतस्य समेन यदित्यनुवर्तते । तुभिन्नोपक्रमे । तथा चोपमानेनोप- मेयस्य यः संशयः स तु संदेहनामालंकार इत्यर्थः । भेदो वैधम्य तदु- ताविति निश्चयगर्भो निश्चयान्तश्च संदेहः । तदनुक्तौ तु शुद्धः सः । क्रमेणोदाहरणम्- 'मेघः किमेष स कथं धरणौ किमस्मि- श्चन्द्रोऽयमस्य विगतः क नु वा कलङ्कः । माला किमत्र तडितः स्थिरता क चास्याः कृष्णः किमेष सुमुखः सखि पीतवासाः ॥' अत्राद्यन्तयोः संशयः । मध्ये मेघाद्यभावनिश्चयः । कृष्णनिश्चये द्वि- तीयस्योत्थानासंभवात् । 'स्मरजयलिपियुक्ता हाटकी पट्टिकेयं किमु विधृतमनोभूशस्त्रिकं स्वर्णपीठम् । मदनभुजगपाशाधारतूणं तु हैमं न हि लसति विराजद्वेणिराधासुपृष्ठम् ।' हारस्यानवकाशप्राप्तिस्तत्रेयमुत्प्रेक्षा ॥ गोवर्धनमिति । श्रीकृष्णवाक्यम् । संक्ष्णुवाना तीक्ष्णान्कुर्वाणा । अत्र कर्णप्रान्ते नेत्रान्तगतागतमेव तद्वतिमणि शिलोपरि कटाक्षबा- णतेजनत दात्म्येन संभाव्यते । इति खरूपोत्प्रेक्षाव्यञ्जकाभावादियं प्रतीयमानोच्यते । एवाि । अपह्नुतिश्लेषादियोगादुदाहार्यमित्यर्थः ॥ स संदेह इति । यदित्यत्र य इति । परिणमनीयम् ॥ मेघः किमिति । श्रीराधा विशाखामाह । मेघश्चेत् ध- रणौ कथा त्यर्थः ॥ स्मरेति । कस्याश्चित्सख्या वाक्यम् । स्पष्टम् ॥ कृष्णस्येति ।

·काव्यमाला । अत्रादौ संशयोऽन्ते तु निश्चयः । 'कृष्णस्य वत्रं किं पझैः किं चन्द्रेण विनिर्मितम् । उल्लासयति नेत्रालिं तद्वन्मे सुखसागरम् ॥' अत्र संशय एव पर्यवसानात् शुद्धः सः । उत्प्रेक्षायामुत्कटा संभाव्यभूतैका कोटिरिह तु समकक्षतया कोटिद्व- यप्रतीतिरिति भेदः। तद्रूपकमभेदो य उपमानोपमेययोः। व्यक्तभेदयोरप्यतिसाम्यादभेदो रूपकम् । समस्तवस्तु विषयं श्रौता आरोपिता यदि ॥८॥ बहुत्वमविवक्षितम् । आरोपविषया इवारोप्यमाणाश्चेच्छब्दोपात्ताः स्यु- स्तदा समस्तवस्तु विषयं नाम रूपकम् । यथा- 'लक्ष्मीहगिन्दिन्दिरपीतमङ्गुलिच्छदोल्लसत्सुन्दरतामधुप्लुतम् । पादारविन्दं नखरांशुकेसरं स्मराम्यहं कं सरहस्य सर्वदा ॥' यथा वा- 'नखसितरुचिगङ्गा कृष्णपादप्रयागे तदुपरिशितिरोचिर्भानुजासंगतासीत् । अरुणकिरणधारा धातृकन्याप्यधस्ता- ल्लसति निखिलसर्वाभीष्टदेयं त्रिवेणी ॥' काचित्तन्मुखं वर्णयति । नेत्रालिं नयनभृङ्गम् । मुखसागरमानन्दसिन्धुम् ॥ उत्प्रे- क्षायामिति । संभाव्यभूता संदेह्या एकैच कोटिरुत्कटा । इहेति । संदेहालंकारे कोटिद्वयमप्युत्कटतया संदेह्यमिति द्वयोर्महदन्तरमिति भावः । उत्कटा निश्चितप्राया संभाव्यभूता निश्चितस्वरूपा कोटिः प्रकारः ॥ तद्रूपकमिति । अभेदो भेदतिरोधिः ॥ समस्तेति । समस्तान्यारोपविषयारोप्यमाणानि वस्तूनि वर्णनीयानि विषयोऽस्येति व्युत्पत्तिः ॥ बहुत्वमिति । तेनैकस्मिन्नारोप्यमाणेऽपीदं भवति ॥ लक्ष्मीति चरण- माधुर्याशक्तचेतसः कस्यचिद्भक्तस्योक्तिः । अङ्गुलय एव छदाः पत्राणि तैरुलसत् । अत्र भृङ्गपीतत्वं रूपकग्रहे साधकमिति नोपमा शङ्कया ॥ नखसितेति । शारीशुकयो- रुक्तिः । अत्रापि सर्वाभीष्टदातृत्वं रूपकग्राहीति बोध्यम् । पूर्व वा पद्यमिदं लेख्यम् । ।

·१० परिच्छेदः] साहित्यकौमुदी। MUSLIM श्रौता आर्थाश्च ते यस्मिन्नेकदेशविवति तत् । आरोप्यमाणाः केचिच्छब्दाः केचित्त्वार्थाश्चेत्तदैकदेशविवर्ति रूपकम् । उदाहरणम्- 'माधुर्यमधुभिः पूर्ण दशनद्युतिकेशरम् । गोपीनेत्रालिनिष्पीतं पश्यालि वदनं हरेः ॥' अत्र माधुर्यादौ मधुत्वाद्यारोपः शाब्दः, वदने पद्मत्वारोपस्त्वार्थः । साङ्गमेतत् एतत् रूपकद्वयं साङ्गम् । निरङ्गं तु शुद्धम् यथा- 'मुखेन्दुस्तव गोविन्द प्रकाशयति मे मनः ।' इदं रूपकमसमासवद्वैयधिकरण्येऽपि वीक्ष्यते । यथा- 'मुखमम्बुजमुत्पाद्य मृगाक्षि चतुराननः । ध्रुवा तु मधुपश्रेणी विदधे चतुरस्तव ॥' माला तु पूर्ववत् ॥९॥ पूर्वेषामिव पूर्ववत् । एकस्मिन्बहूनां रूपणे मालारूपकम् । उपलक्षण- मिदमुपमादेः । उदाहरणम्- 'श्रवसोः कुवलयमक्ष्णोरञ्जनमुरसो महेन्द्रमणिदाम । वृन्दावनरमणीनां मण्डनमखिलं हरिर्जयति ॥ रूपकोपमयोरुभयोरपि संदेहसंकरतावगतौ लक्ष्मीदृगिति योज्यम् ॥ श्रौता इति । एकदेशे विशेषेण वर्तत इत्येकदेशविवतीति ज्ञेयम् । मुखेन्दुरिति । इन्दोरेव मनो- धिष्ठातृत्वात्तत् प्रकाशकत्वमिति रूपकग्रहणे युक्तिः । असमासे सिद्धवत्कृत्वा वैयधि- करण्येऽप्याह । मुखमम्बुजमित्यसमासे । भ्रुवा मधुपश्रेणीमिति तु वैयधिकरण्ये लक्ष्यम् ॥ मालेति । पूर्वेषां मुनीनामिव पूर्ववत् । पायितखादिलामृतेन श्रीकृष्णचै- तन्यभगवता भणेत्युक्तः पञ्चहायनो कर्णपूरः कविरिदं पद्यमुच्चारयामास । श्रवसो- ·काव्यमाला। नियतारोपणोपायः स्यादारोपः परस्य यः । तत्परम्परितं श्लिष्टे वाचके भेदभाजि वा ॥ १० ॥ परस्य यस्य कस्यश्चिदारोपश्चेन्नियतस्य प्रकृतस्यान्यतादात्म्यारोपणे हेतुः स्यात्तदा परम्परितं नाम रूपकम् । तत्र परस्य वाचकं श्लिष्टं भिन्नं वेति द्विविधमपि केवलं मालारूपं चेति चतुर्विधं तत् । क्रमेणोदाहरणम्- 'उन्मीलयन्कुवलयं निमीलयन्दानवाम्बुजश्रेणीम् । व्रजनरपतिसुत भवतो यशःसुधांशुः समुल्लसति ॥ अत्र कुवलये भूमण्डले श्लिष्टशब्दवाच्ये कुवलयत्वस्यारोपः प्रकृतस्य यशसः सुधांशुत्वारोपणे हेतु: दानवेषु भिन्नशब्दवाच्येष्वम्बुजत्वारोपश्च तथा। मालारूपं यथा- 'कमलामोदरोलम्बो महत्पङ्कक्षयांशुमान् । योगिमानसहंसोऽयं भवताद्भवतापभित् ॥' अत्र कमलाया मोद एव कमलानामामोद एवमाधारोपो भगवतो रो- लम्बत्वाद्यारोपे हेतुः श्लिष्टमत्र वाचकम् । 'दारिद्यगजपञ्चास्यो दुर्नयाम्बुधिमन्दरः। दानवारण्यदावाग्निर्दुःखं दामोदरो धतु ॥ अत्र दारियादेभिन्नशब्दवाच्यस्य गजत्वाद्यारोपो दामोदरस्य पञ्चास्य- त्वाद्यारोपे हेतुः इह हेतुफलयोर्वैपरीत्यं केचिद्व्याचक्षते । तदेवमष्टौ रूप- कभेदाः । । रिति । अत्रैकस्मिन्हरौ कुवलयादीनां बहूनां रूपणान्मालारूपकम् ॥ नियतेति । परम्परा जातास्य परम्परितम् । इतच्प्रत्ययः ॥ उन्मीलयन्निति । बन्दिस्तुतिः । उन्मीलयन्प्रकाशयन् । निमीलयन संकोचयन् ॥ कमलेति । महतां पाई सतां कि- ल्बिषमेव पy कर्दमः । तस्य क्षये नाशेंऽशुमान् रविः । योगिनां मानसं चित्तमेव मा. नसं तदाख्यं सरस्तत्र हंस: अयं श्रीकृष्णः भवतादस्तु । दारिद्यमेव गजः दुर्नयो दुनीतिरेवाम्बुधिः । दानवा एवारण्यानि द्यतु खण्डयतु । इहेति । वैपरीत्यमिति ।

·१०परिच्छेदः] साहित्यकौमुदी। १ प्रकृतं यन्निषिध्यान्यत्स्थाप्यते सा त्वपहृतिः । उपमेयमसत्यं कृत्वोपमाने सत्यतया स्थापितेऽपह्नुतिः । यथा- 'ताम्राधरौष्ठदलमुन्नतचारुनास- मत्यायतेक्षणमिदं बत नास्यमास्यम् । बन्धकयुग्मतिलपुष्पसरोजयुग्मैः संपूजितः खयमसौ विधिनैव चन्द्रः ॥' यथा वा- 'तन्वि त्वन्मुखचन्द्रण निर्जितो हन्त लज्जितः । विषाण्यऋमिषाद्भुङ्क्ते प्राणहानेच्छया विधुः ॥' एवमादि भङ्गयन्तरैरनेकधा । श्लेषः स वाक्य एकस्मिन्यत्रानेकार्थता भवेत् ॥ ११ ॥ एकार्थानामपि शब्दानां यद्यनेकार्थवाचित्वं तदा श्लेषः । । भगवतो रोलम्बत्वाद्यारोपो लक्ष्म्यामोदे पङ्कजगन्धत्वमारोपयतीति परे व्याख्यान्ती- त्यर्थः । रसनारूपकं मन्यन्ते यथा-'किसलयकरैलतानां करकमलैः कामिनां मनो जयति । नलिनीनां कमलमुखैर्मुखेन्दुभिर्योषितां मदनः ॥' मदनः कामिना मनो जयति । कैः । लतानां किसलयकरैः योषितां करकमलैः नलिनीनां कमलमुखैः योषितां मुखेन्दुभिश्च । लतानां नलिनीनां स्त्रीत्वमार्थम् । इदं च न विचित्रत्वशालीति वृत्तावपि नोदृङ्कितम् ॥ अपहुँत्यलंकारं लक्षयति-प्रकृतमिति । श्रीकृष्णपुरस्थायाः श्रीराधाया वदनं सख्यो वर्णयन्ति–तानेति । उन्नता चारूर्नासा यस्य तादृशमस्या आस्यमास्यं न भवति तर्हि किमिदं तत्राह-बन्धूकयुग्मेत्यादि । अत्र क्रमालंकारश्च बोध्यः । अधरादीनामपवाय बन्धूकपुष्पादीनां क्रमेणोपादानात् । उपमालंकारस्तु व्यङ्ग्यः । तेषां तैः सादृश्यप्रत्ययात् ॥ तन्वीति । श्रीराधां प्रति कृष्णस्योक्तिः । नायं मृगरूप: कलङ्कः किंतु विषभक्षणहेतुक: कालिमेत्यर्थः ॥ श्लेषः स इति । यत्र शक्यभेदेन शब्दभेदस्तत्रैव शब्दश्लेषः । यथा दर्शिते नानार्थे श्लिष्टे च । यत्र त्वेकोऽर्थः शक्यः प- रोऽर्थो निरूढलक्षणया प्रतिपाद्यस्तत्रार्थश्लेषः । वाच्याभेदेन शब्दभेदाभावात् । शब्दश्ले- षवत् खरूपभेदापहवरूपस्य श्लेषणस्यात्रासंभवात् । किंत्वर्थयोः श्लेषणादेकप्रतीत्या- श्रयणादेव श्लेषत्वम् । तदेतदाह-एकस्मिन्निति । एकस्मिन्वाक्ये वाच्यैकत्वेना- भिन्नखरूपे अनेकार्थताशक्त्या निरूढलक्षणया चानेकवैशिष्टयबोधकता एकार्थानामेकमर्थ ·काव्यमाला। pane उदाहरणम्- 'यो विभर्ति स्ववीर्येण लीलया निखिलं जगत् । नित्योदयः श्रिया युक्तः स भाति परमेश्वरः ॥' अत्राभिधानियमनाभावाद्भगवान् राजविशेषश्च वाच्यः । परोक्तिर्भेदकैः श्लिष्टैः समासोक्तिः अश्लिष्टमपि विशेष्यं यदि श्लिष्टैविशेषणैरप्रकृतमर्थान्तरं बोधयति तदा समासोक्तिः। उदाहरणम्- 'सोऽयं रम्भानटनचटुलैः सेव्यमानो मरुद्भिः कम्राशोकोत्तमसुमनसां निर्भरामोदधारी । पीयूषेण स्फुरितवसतिस्त्वामुदञ्चद्गुरुश्री- लोकातीतः किल मदयिता बल्लवेशस्य लोकः ॥' अत्र श्लिष्टविशेषणमहिना स्वर्गस्य च प्रतिपादनम् । निदर्शना। शक्त्या. बोधयतामित्यर्थः॥य इति । बिभर्ति धत्ते रक्षति च । वीर्येण चिच्छत्तथा पराक्रमेण च । लीलयानायासेन राज्यं संचारेण च । उदयः प्रकाश उत्कर्षलाभश्च । श्रिया लक्ष्म्या हस्त्यश्वादिसंपदा च । परमेश्वरो विष्णुः पुरोहितधृतराज्याभिषेकालीन- तन्नामको राजविशेषश्च । न चात्र द्वितीयेऽप्यर्थे शक्तिः शब्दबुद्धिकर्मणां विरम्य व्यापा- राभावात् न च व्यञ्जना अभिधाया अनियमात् । राजविशेषश्च वाच्य इति निरूढल- क्षणायाः शक्तितौल्यात्तेन सहैव प्रतीते रिति भावः ॥ परोक्तिरिति । परस्याप्रकृत- स्वार्थस्योतिः प्रतिपादनम् । श्लिष्टैः प्रकृताप्रकृतसाधारणैः भेदकैर्विशेषणैः बोधयतीति व्यञ्जयतीत्यर्थः । सोयऽमिति । उद्धवं प्रति कृष्णस्योक्तिः। बल्लवेशस्य गोपराजस्य श्रीनन्दस्य लोको नन्दीश्वररूपः । रम्भाः कदल्य: मरुद्भिः पवनैः कत्राणामशोकोत्त- मानां सुमनसः कुसुमानि तेषामामोदं सौरभं धरतीति तथा । पीयूषणाभिनवेन क्षीरेण । 'पीयूषोऽभिनवं पयः' इत्यमरः । उदञ्चती गुर्वी श्रीः संपत्तिर्यस्य सः । लोकातीतो लो- कान्परमसमृद्धानपि जनानतिक्रान्तः खसौन्दर्यसंपत्त्यादिवाहुल्येनेति शेषः । खर्गपक्षे रम्भा तदाख्या स्वर्वेश्या । मरुद्भिर्देवैः । कम्राः अशोकाश्च ये उत्तमसुमनसो देवश्रेष्ठा इन्द्राद्यास्तेषां आमोदो हर्षः पीयूषेण सुधया । गुरुबृहस्पतिः । श्रीः शोभा । लोका- तीतः पातालादिभुवनेभ्यो वरीयान् ॥ निदर्शनेति । निदर्शनं दृष्टान्तकरणमित्यर्थः ।

·१० परिच्छेदः] साहित्यकौमुदी। umi अभवन्वस्तुसंबन्ध उपमापरिकल्पकः ॥ १२ ॥ असिध्यन् वस्तुसंबन्धश्चेदुपमा परिकल्प्य भजत्यन्वयं तदा निदर्शना। उदाहरणम्- 'क्वाहं दैन्यभराक्रान्तः कायं श्रीपतिरच्युतः । तृषार्तमुपसंयातो निपातः सौरसैन्धवः ॥' अत्र तृष्णाकुलस्य गङ्गासंगम इव दीनस्य मे श्रीकान्तसाक्षात्कार इत्युपमा कल्प्यते। यथा वा- 'कामं सर्वाभीष्टकन्दं मुकुन्दं या निर्बन्धात्प्राहिणोदिन्धनाय । आचार्यानी सा करोति म पण्यं पिण्याकार्थ हन्त चिन्तामणीन्द्रम् ॥ अत्र चिन्तामणिना पिण्याकं क्रीणतीव कृष्णेनेन्धनमाहरन्त्याचार्यानी- त्युपमायां पर्यवसितिः। मालारूपा यथा- - 'स तितीर्षति पाथोधि पाणिनेन्दं जिघृक्षति । पिधित्सति रवि यस्ते कृष्णेयत्तां चिकीर्षति ।' स्वस्वहेत्वन्वयस्योक्तिः क्रिययैव च सापरा । एकैव क्रिया चेत्स्वरूपस्य स्वहेतोश्च संबन्धं वक्ति तदा परा निदर्शना। । - उपमापरीति । इतरथा पञ्च ताला नि षडपूपा इति बह्वयर्थता स्यात् । कल्प्यते । पर्य- वस्यतीत्यर्थः । काहमिति । कृष्णं प्रति सुदामविप्रोक्तिः । सुरसिन्धोर्गङ्गाया अयं सौरसैन्धवः । निपात: प्रवाह इत्यर्थः । उपमां प्रकल्प्य वाक्यार्थी संबध्नाति-अत्र तृष्णेत्यादिना । काष्टार्थं प्रेषितकृष्णां सान्दीपनिपत्नीमुद्दिश्य गार्या वाक्यम्- काममिति । आचार्यानीत्यत्र पात्वनिषेधः । 'आचार्यादणत्वम्' इति स्मृतेः । अत्र कृ- ष्णकरणकं यदिन्धनाहरणं तदेव चिन्तामणिकरणकं पिण्याकक्रयणमिति न संगच्छते तेनोपमा कल्प्यते तत्सदृशं तदिति । स तितीर्षतीति । कृष्णकवेरुक्तिः । अत्रै- कस्याः कृष्णेयत्ताचिकीर्षायाः पाथोधितितीर्षादीनि बहून्युपमानानीति मालारूपता । स्वस्वेति । क्रिययेति । तेनेयं संभवद्वस्तुमूलेति सूच्यते । अपरा न त्वन्योऽलं. कारः । वाक्यार्थयोरुपपायोपपादकभावेन सामान्येन धर्मेण क्रोडीकृतत्वातू । उपपाद- कत्वं तूपमया संवन्धान्तरेण वेति भिन्नमेतत् । परतापकः शीघ्रमनिष्टं प्राप्नुयादिति ।

·काव्यमाला। का सामना उदाहरणम् * कोऽत्र भूमिवलये जनान्मुधा तापयन्सुचिरमेति संपदः । वेदयन्निति दिनेन भानुमानाससाद चरमाचलं ततः ।।' अत्र रवेर्दिनेनास्ताद्रिप्राप्तिः क्रिया सा स्वरूपस्य मुधा परतापनरूपस्व- हेतोश्च संबन्धं ज्ञापयति । अप्रस्तुतप्रशंसा या सा सैव प्रस्तुताश्रया ॥ १३ ॥ अप्रासङ्गिकार्थोक्तिर्यदि प्रासङ्गिकार्थमाक्षिपति तदाप्रस्तुतप्रशंसा । तद्भेदानाह- कार्ये निमित्ते सामान्ये विशेष प्रस्तुते सति । तदन्यस्य वचस्तुल्ये तुल्यस्येति च पञ्चधा ॥ १४ ॥ कार्यादिके प्रस्तुते सति तदन्यस्य कारणादेरुक्तिस्तुल्ये च तुल्यस्येति पञ्चविधासौ। क्रमेणोदाहरणम् - 'प्रियां सदाभामभिधाय वाचं निपाय मसुधामुदारः । विहाय मां सुन्दरि नन्दसूनुः स चञ्चलः कुत्र गतो न जाने ।' अत्र किमिति दुःखिता त्वमुपलक्ष्यसे इति कार्य प्रस्तुते तत्कारणं प्रि- यविच्छेदोऽभिहितः । 'अस्ताचलं चुम्बति भानुबिम्बे गृहे गृहे गोकुलसुन्दरीणाम् । दिव्यानुलेपाभरणाम्बराणि कृष्णाहियन्ते परितः सखीभिः ॥' कश्चिदुपदिशति-कोऽत्रेति । भूमिवलये भूमण्डले । भानुमान् सूर्यः । अत्र रवे. रिति । स च संबन्धोऽन्योऽपि परतापकः शीघ्रमस्तं प्रयातीति दृष्टान्तपर्यवसायीति निदर्शनोच्यते । हेतुं केचित्फलमाहुः । यथा--'उदयनेव सविता पद्मेष्वर्पयति श्रि- यम् । विभावयन्समृद्धीनां फलं सुहृदनुग्रहम् ॥' अत्र सवितुरुदयरूपा क्रिया खस्य पद्मश्रीसमर्पणरूपस्य खकार्यस्य च संबन्धं विख्यापयति ॥ अप्रस्तुतेति । अप्रकृत तवर्णना चेत्प्रकृतोत्कर्षपर्यवसाना स्यात्तदेत्यर्थः । आक्षिपति व्यञ्जयति । कार्य इति । निमित्ते कारणे । कारणादेरिति । यथासंभवं प्रतियोगिनो ग्राह्याः ॥ प्रियामिति । दुःखं पृच्छन्तीं वयस्यां प्रति काचिदाह । निपाय पीत्वा । उदारो महान्, अधरासवप्रदो वा । अत्र प्रियविच्छेदरूपकारणाक्षिप्तस्य दुःखावाप्तिरूपकार्य- स्यानुरामोत्कर्षकत्वादस्या अलंकारता । एवं सर्वत्रोह्यम् ॥ अस्ताचलमिति । दूती ·१० परिच्छेदः] साहित्यकौमुदी। १४७ अत्रः कृष्णान्तिकागमने कारणे प्रस्तुते तत्कार्यमनुलेपाहरणाद्युक्तम् ॥ 'शके नीताः सपदि दशमस्कन्धपद्यावलीनां वर्णान्कर्णाध्वनि पथिकतामानुपूर्व्याद्भवन्तः । हंहो डिम्भाः परमशुभदान्हन्त धर्मार्थकामा- न्यद्गहन्तः सुखमयममी मोक्षमप्याक्षिपन्ति ।' अत्र चतुर्वर्गतिरस्कारितया स्कन्धसामान्ये प्रस्तुते दशमस्य तद्विशेष- स्योक्तिः। 'रमणी कमनीयाङ्गी रागिणी च विशेषतः । प्रणयेनानुनेयेति तथ्यं नाथ वदामि ते ॥ अत्र मानिनी मत्सखीं त्वमनुनयेति विशेष प्रस्तुते सामान्यस्य । तुल्ये प्रस्तुते तुल्यस्योक्तौ तिस्रो विधाः श्लेषः समासोक्तिः सादृश्य- मात्रं चेति । क्रमेणोदाहरणम्- 'त्यजन्कुवलयाधिका धनरसश्रियोल्लासिनी पुरः सुरतरङ्गिणीं मधुरमत्तहंसखनाम् । मलीमसपयोधरामपि मदान्ध पद्मिन्निमां भजन्किमिव पङ्किलामहह कर्मनाशामसि ॥' अत्र नायिकादेः प्रस्तावे तत्तुल्यो नद्यादिरुक्तः । कुवलयादिशब्दानां व्यर्थकत्वात् श्लेषच्छाया । हरिमाह । चुम्बति गच्छति सतीत्यर्थः । शङ्के इति । भगवद्गुणव्याख्यातन् बा- लान् प्रति श्रीभागवतशास्त्रमहिमज्ञो वृद्धो ब्रवीति । नीता इति कर्तरि क्तः । हहो डिम्भाः शिशवः सुखमयं मोक्षमपीति सुखैश्वर्यप्रधानमेव तम् । न तु प्रेमसेवाप्रधान- मपीत्यर्थः । स्कन्धसामान्ये स्कन्धमात्रे ॥ रमणीति । सामान्यमप्रस्तुतम् । निजस- खीरूपो विशेषस्तु प्रस्तुतः ॥ तुल्य इति श्लेषसमासोक्ती तदा भासरूपे परत्र छाया- पदोक्तेः ॥ त्यजनिति । स्खविपक्षां पश्यन्तं हरिं प्रति खमभियुञ्जाना काचित्प्रग- ल्भाह । कुवलयं नीलकमलं भूमण्डलं च । धनरसोऽम्बु शृङ्गारश्च । सुरतरङ्गिणी गङ्गा रतिरङ्गिणी च । पयो वारि पयोधरौ कुचौ च । पद्मिन् हस्तिन् लीलाकमलधारिश्च । पङ्कः कर्दमः पापं च । कर्मनाशा मागधी पापनदी विनष्टविदग्धक्रिया च । ग्लेषच्छा.

·काव्यमाला। 'किं चातकीरपि रसस्पृहयैकताना वर्षन्तमम्बुदमपि ववशे नयन्ती । वात्ये विधाय दृगगोचरमेव तासां छन्नेन राजसि रजोभिरनेन कामम् ॥' अत्र रासे हरिणा त्यक्तानां गोपीनां तेनोपभुक्तायाश्च मुख्यायाः प्र- स्तावे तत्तुल्यानां चातकीनां वात्यायाश्चोक्तिः । चातकीप्रभृतीनां प्रतिना- यिकादित्वं विशेषणसामर्थ्यादवसेयमिति समासोक्तिच्छाया । 'चन्द्रिका चन्द्रलेखायाश्चकोरे पातुमुद्यते । पिधानं विदधे सद्यः शरदम्भोधरावली ॥' अत्र गान्धर्विकाकृष्णयोर्जरत्याश्च प्रस्तावे तत्तुल्ययोश्चन्द्रिकाचकोरयोः शरदब्दश्रेण्याश्चोक्तिरिति सादृश्यमात्रम् ॥ वाच्ये ज्ञाप्यस्यारोपादनारोपाच्च कचिदेषा दृश्यते । क्रमेणोदाहरणम्- X 'धन्यो जनपदो यत्र गङ्गाद्याः सरितोऽमलाः । पापे मयि मरौ नैकः कूपोऽपि सुलभोदकः ॥ अत्राचेतनस्य मरोः प्रस्तुतनिर्विण्णपुरुषत्वारोपेणैव वचनोपपत्तिः । । येति । अप्रकृतात् प्रकृताक्षेपात् प्रकृतावप्रकृतौ वार्थों श्लेषस्य विषयः ॥ किं चात- कीति । कृष्णेन सह विहरन्ती राधामुद्दिश्य तद्वियुक्तानां विपक्षाणामुक्तिः । हि वात्ये चातकीरम्बुदं च ववशे नयन्ती त्वं तासां चातकीनां दृगगोचरं तमम्बुदं विधाय रजो- भिश्छन्नेनानेनाम्बुदेन किं राजसीत्यनुषङ्गः । अत्र रसः खात्यम्बु शृङ्गारादिश्च । वर्षणं जलविक्षेप: स्मितादिप्रकाशश्च । खवशत्वं पवनकृताकृष्टिः स्वाधीनत्वं च । रजांसि रेणवः । रजोगुणकार्यभूता गर्वादयश्च । अत्रेति । अप्रकृतात् प्रकृताक्षेपात् समासो- क्तिच्छायेति बोध्यम् । न तु समासोक्तिः । प्रकृते अप्रकृतव्यवहारसमारोपाभावात् । यदुक्तम्-'समासोक्तिः समैर्यत्र कार्यलिङ्गविशेषणैः । व्यवहारः समारोपः प्रकृते- ऽन्यस्य वस्तुनः ॥' इति । लिङ्गं स्त्रीपुंनपुंसकादि ॥ चन्द्रिकामिति । गान्धर्विकाकृष्णयोः संनिधौ सति जटिलामागतां वीक्ष्य पौर्णमास्यामाह । अत्राप्रस्तुतप्रस्तुतयोः कारण- कार्यभावाद्यप्रतीतेः श्लेषाभावाच सप्तमप्रकारोऽयम् ॥ वाच्य इति । वाच्येऽप्रस्तुते । ज्ञाप्यस्य प्रस्तुतस्य ॥ धन्य इति । कस्यचिन्निविण्णस्योक्तिः। सरितो नद्यः ॥

·१० परिच्छेदः] साहित्यकौमुदी। 'भविष्यत्यद्य वाचो वा वसन्तसमयागमः । कथं म्लायसि वासन्ति प्रयास्यसि महोत्सवम् ॥ अत्र ज्ञाप्याया नायिकाया विनैवारोपं लतावृत्तान्तेनैव वाच्यार्थोपपत्तिः। निगीर्याध्यवसानं तु प्रकृतस्य परेण यत् । प्रस्तुतस्य यदन्यत्वं यद्यर्थोक्तौ च कल्पनम् ॥१५॥ कार्यकारणयोर्यश्च पौर्वापर्यविपर्ययः । विज्ञेयातिशयोक्तिः सा अन्तर्निगीर्णस्योपमेयस्य यदुपमानेन निरूपणं सातिशयोक्तिः प्रथमा । यच्च तदेव वस्त्विदमन्यदेवेति निरूप्यते सा द्वितीया । यदिचेच्छब्दाभ्यां यद्यर्थस्योक्तौ यासंभवार्थस्य कल्पना सा तृतीया । हेतोः शीघ्रकारिता वक्तुं कार्यस्य या प्रागुक्तिरेककालता वा सा चतुर्थी । क्रमेणोदाहरणम्- 'तवाद्य शुभरोहिणीवृषभराशिभाजः परा- मवेत्य गणनादहं सुखसमृद्धिमत्रागता । तदेहि मुदिराकृते. परमचित्रकोदण्डभा- गखण्डविधुमण्डला भवति विद्युदुद्दयोतताम् ॥' अत्र विद्युद्विधुमण्डलचित्रकोदण्डतया श्रीराधिका तन्मुखभ्रुवोऽध्यव- सीयन्ते । भविष्यतीति । प्रोषितप्रियामुद्दिश्य काचिदाह । हे वासन्ति माधवि ॥ निगी. यति । निगरणमुपमेयधर्माविषयीकरणम् । अध्यवसानमुपमानतादात्म्यारोपणम् । तञ्च भेदप्रतीयसहकृताहार्यनिश्चयरूपम् । तेन रूपकस्य संदेहोत्प्रेक्षयोश्च व्यावृत्तिः । आद्यस्य भेदाभेदरूपत्वादितरयोस्तु संशयत्वात् । आहार्यत्वेन भ्रान्तिमदलंकाराद्या- वृत्तिः । प्रस्तुतस्य प्रकृतस्याप्रकृतस्य चेति बोध्यम् । सामान्चलक्षणं त्वतिशयप्रतिप- त्तयेऽन्यस्यान्यतादात्म्यप्रतिपादनं ज्ञेयम् ॥ अन्तरित्यादि । यदिशब्देन चेच्छब्देन वा यद्यर्थस्योक्तिः संभवतीति तथा व्याख्यातम् । कल्पनमप्यसंभवदवस्थस्यार्थस्य तत्र भवेदिति तथा ॥ तवेति । कापि दैवज्ञा दूती कृष्णं वदति । गणनात्तव परां सुखस- मृद्धिमहमद्यावेत्यात्र वक्तुमागता । तत्तस्मादेयागच्छ । हे मुदिराकृते नवघनश्याम, भवति त्वयि विद्युत् सौदामिनी उद्दयोतताम् । कीदशस्य । शुभरोहिणीवृषभराशिभाजः।

·SHAHMARA काव्यमाला। 'अन्यैव सौन्दर्यसमृद्धिरस्या भङ्गी तथान्या वपुषो दृशोश्च । खान्तस्य चोल्लासभरस्तथान्यो राधैव सान्या प्रियसंगमेन ॥' 'पूर्णो यदि स्यादनिशं सुधांशुः स चेत्कलङ्केन भवेद्विहीनः । चकोरपेयोऽपि न चेदयं स्यात्त्वदास्यदास्याय तदैव राधे ॥' - 'प्रागेव हरिणाक्षीणां विवेश हृदयं स्मरः । दृग्गोचरीभवन्पश्चाद्भवान्भुवनमोहनः ।। 'आश्लिष्यन्ति समं देव ज्यां परांश्च तवेषवः ॥' प्रतिवस्तूपमा तु सा ॥ १६ ॥ सामान्यस्य द्विरेकस्य यत्र वाक्यद्वये स्थितिः । एकस्य साधर्म्यस्योपमानवाक्ये उपमेयवाक्ये च शब्दभेदेन चेद्वृत्तिस्तदा प्रतिवस्तूपमा । उदाहरणम्- - 'हरिभक्तिरसाभिज्ञो न मोक्षमभिकावति । प्रसूनमपरं भृङ्गो नेच्छन्त्यम्बुजलम्पटः ॥' अनोभयत्रापि वाक्ये स्पृहारूप एको धर्मः शब्दभेदेनोपात्तः । त्वद्राशेरयेदं फलं भवतीत्यर्थः । अत्र कोदण्डविधुविद्युद्रूपतया भ्रूयुग्मवदनगौराङ्गयो निरूप्यन्ते ॥ अन्यैवेति । काचित् सखी श्रीराधां वर्णयति । एवकारेण धर्मिभेदा- भावसूचनात् पूर्वतो भेदः । अस्याः सौन्दर्यसमृद्धिरन्यैवेत्युक्ते सौन्दर्यसमृद्धयन्तरादति- शयः ॥ पूर्ण इति । श्रीकृष्णस्योक्तिः । अत्र सुधांशोरास्यदास्ययोग्यता संभावितैव न तु खरूपसती तेनास्यस्यातिशयः । यत्र कार्यकारणयोः पूर्वपश्चाद्भावित्वं वर्ण्यते सा चतुर्थी । तामुदाहरति-प्रागेवेति । कृष्णं प्रति दूतीवाक्यम् । भवान् पश्चात् हृदयं विवेशेति संबन्धः । अत्र कृष्णदर्शनं हेतुः स्मरप्रवेशस्तु कार्यम् । तयोरिह पूर्वपश्चा- द्भावेनोपनिबन्धो नास्तीति लक्षणसंगतिः । हेतोः शीघ्रकारित्वमलंकारत्वबीजम् ॥ योगपद्यरूपां तामुदाहरति-आश्लिष्यन्तीति । कृष्णं बन्दिनः स्तुवन्ति । ज्यां शिब्जिनीम् । परान् रिपून् । अत्र ज्याश्लेषो हेतुः पराश्लेषः कार्यम् । तयोः सहोपनिब- न्धनालक्षणसंगतिः ॥ प्रतिवस्तूपमेति । वस्तुनो वाक्यार्थस्योपमानत्वात् । शब्द- भेदेनेति । अन्यथा कथितपदत्वापत्तिः ॥ हरीति । भक्तिरहस्यज्ञस्योक्तिः । मोक्ष खसुखैश्वर्यप्रधानम् ॥ अत्रेति । काङ्क्षति इच्छतीति शब्दभेदेनैक एव स्पृहारूपो ध.

·१० परिच्छेदः] साहित्यकौमुदी। मालारूपा च यथा- 'यदि दहत्यनलोऽत्र किमद्भुतं यदि च गौरवमद्रिषु किं ततः । लवणमम्बु सदैव महोदधेः प्रकृतिरेव सतामविषादिता ॥ अत्र सर्वत्र स्वाभाविकत्वमेको धर्मः। दृष्टान्तः पुनरेतेषां सर्वेषां प्रतिबिम्बनम् ॥ १७ ॥ सर्वेषां धर्माणां प्रतिबिम्बवद्भासनं दृष्टान्तः । स च साधम्र्येण वैधhण चेति द्वेधा । क्रमेणोदाहरणम्- जनः कृष्णपदध्यायी विषयान्नाभिवाञ्छति । माकन्दमुकुलाखादी निम्बकान्नात्ति कोकिलः ।।' 'त्वयि दृष्टे जगन्नाथ नष्टा मम भवव्यथा । दृष्टा नीरजवृन्दस्य ग्लानिरस्तं गते रवौ ।' प्रतिवस्तूपमायामेकस्यैव धर्मस्य द्विधा कृतिः । दृष्टान्ते धर्मयोः सा- म्यम् । अर्थान्तरन्यासे तु सामान्यविशेषरूपयोर्वाक्यार्थयोः सामर्थ्यसमर्थ- कभाव इत्येषामसांकय भाव्यम् ॥ मोऽत्र गृह्यते ॥ यदीति । साधुशीलं कश्चिद्वर्णयति । खाभाविकत्वादेव नाद्भुतत्वम् । एवं किं तत इत्यादावपि बोध्यम् । अविषादिता विषादविरहः सतां प्रकृतिः ख- भावः ॥ अत्रेति । खाभाविकत्वरूपमेकं धर्म शब्दभेदेन सर्वत्र गृहीतमिति भावः ॥ दृष्टान्त इति । पुनरित्युक्तेः पूर्वतो भेदः। सर्वेषां प्रकृतकोटिगतानां प्रतिबिम्बन बिम्बप्रतिबिम्बभावः । स च विशेषणयोर्विशेष्ययोश्च सादृश्यनिर्देशे सति भवति न त्वेकस्य । तथैवोदाहृतौ दृश्यम् । दृष्टोऽन्तो निश्चयो यत्र स दृष्टान्तः । दृष्टान्तवाक्येन दार्टीन्तिकवाक्यार्थनिश्चयस्य यत्र प्रामाण्यग्रहो भवतीत्यर्थः ॥ हरिभक्तौ सत्यां विष- याभिलाषादयत्नतो निवृत्तिर्भवतीति भूषणकविराह-जन इति । माकन्द आम्रः ॥ त्वयीति । जगन्नाथं दृष्ट्वा भूषणस्तमाह । भवव्यथा संसारदुःखम् । ग्लानिः संकोचः । भवव्यथाग्लान्योः संतोषविरोधित्वात्साम्यम् । तयोः सत्त्वासत्त्वाभ्यां वैधर्म्यम् ॥ १. 'मुकुन्दचरणध्यायी' ख. १. 'मुकुन्देति' ख.

·काव्यमाला। सकृदृत्तिस्तु धर्मस्य प्रकृताप्रकृतात्मनाम् । सैव क्रियासु बढीषु कारकस्येति दीपकम् ।। १८ ॥ उपमानोपमेयानां धर्मः क्रियादियदि सकृदुपादीयते यदि वा बह्वीषु क्रियाखेकं कारकं तदा दीपकम् । क्रमेणोदाहरणम्- 'नदीनां च वधूनां च' इत्यादि । अत्र प्रेम्णां प्रकृतत्वादुपमेयत्वम् । नद्यादीनामप्रकृतत्वादुपमानत्वम् । वक्रगतिरूपो धर्मस्तु सकृदुपात्तः । 'लज्जते चिन्तयत्यन्तर्मुहुर्नन्दति ताम्यति । मुह्यति प्रथमं प्राप्य राधा माधवदर्शनम् ॥ मालादीपकमायं चेद्यथोत्तरगुणावहम् । पूर्वपूर्व चेदुत्तरोत्तरं कुर्यात्तदा मालादीपकम् । उदाहरणम्- भाग्यैर्भूम्या भवान्प्राप्तो भवता महिता मतिः । मत्या मुमुक्षुशरणं चरणं मुरवैरिणः ।। नियतानां सकृद्धर्मः सा पुनस्तुल्ययोगिता ॥ १९ ॥ प्रकृतानामेवाप्रकृतानामेव वा धर्मश्चेत् प्रकाश्यते तदा तुल्ययोगिता। उदाहरणम्- 'दृष्टिं निधाय सुरभीनिकुरम्बवीथ्यां कृष्णेतिवर्णयुगलाभ्यसने रसज्ञाम् । सकृद्धृत्तिरिति । वृत्तिरुपादानम् । सैव सकृद्भुत्तिरेव । प्रकृताप्रकृतयोः सजातीयध. मसंबन्धस्योपमायां पर्यवसानादुक्तमुपमानोपमेयानामिति । प्रकृतस्याप्रकृतैर्ययेको धर्म- स्तदा दीपकम् । एकदेशस्थित्यापि समस्तवाक्यदीपनात् ॥ नदीनामिति । गतं प्राक् ॥ लज्जत इति । सख्योः संवादः । अत्रैकस्य राधेति कर्तृकारकस्य बहीषु क्रियासु स- कृद्ग्रहणात् दीपकमलंकारः । एवं कारकान्तरेणाप्युदाहरणीयम् ॥ मालादीपक- मिति । उपकुर्यात् प्रकृतोत्कर्षायोन्मुखीकुर्यात् ॥ भाग्यैरिति । अम्बरीषं प्रति कश्चित्कविराह । अत्र भूम्यादिभिः पूर्वपूर्वैरुत्तरोत्तरेषु प्राप्तिक्रियाकर्मकरणरूपोपका रालक्षणसंगतिः ॥ परमपुमर्थरूपभगवत्पादलाभानृपतेरुत्कर्षः । यथा मालायां पूर्वप्र. थितकुसुमानामुत्तरोत्तरधारकबादुपकारकता तथात्रापीति मालारूपलम् । एकस्याः प्रा- प्तिक्रियायाः संबन्धाद्दीपकता । उत्तरोत्तरस्य पूर्वपूर्वोत्कर्षकत्वे त्वेकावलीति ततोऽस्य भेदः ॥ नियतानामिति । प्राधान्येन अप्राधान्येन वानाम् ॥ दृष्टिमिति । दूती । - ·१० परिच्छेदः] साहित्यकौमुदी। widwaamanna शुश्रूषणे मुरलिनिखनितस्य कौँ चित्तं मुखे तव नयत्यहरद्य राधा ॥ अत्र प्राकर्णिकानामेव दृष्यादीनां निधानरूपैकक्रियासंबन्धः । यथा वा- 'त्वदङ्गमार्दवे दृष्टे कस्य चित्ते न भासते । मालती शशभृल्लेखाकदलीनां कठोरता ॥ अत्र मालत्यादीनामप्राकरणिकानामेव कठोरतारूपैकगुणसंबन्धः । उपमानावदन्यस्य व्यतिरेकः स एव सः। अन्यस्योपमेयस्य व्यतिरेक आधिक्यम् , स व्यतिरेकाख्योऽलंकारः । त- द्वेदानाह- हेत्वोरुक्तावनुक्तीनां त्रये साम्ये निवेदिते ॥ २० ॥ शब्दार्थाभ्यामथाक्षिप्ते श्लेषे तद्वत्रिरष्टता। उपमेयोत्कर्षापमाननिकर्षावाधिक्यस्य हेतू । तयोर्युगपदुक्तावेकः। पर्या- येण युगपद्वानुक्तौ पुनस्त्रयः । एवं चत्वारो भेदाः । एषु शब्देनार्थेन च साम्ये बोधिते, तथा क्षिप्ते च सति ते द्वादश स्युः । अथ श्लेषेऽपि तेषां संभवाच्चतुर्विंशतिविधो व्यतिरेकः । साम्यमुपमा ॥ क्रमेणोदाहरणम्- 'रूपं रूपय राधायाः शृणु माधव सादरम् । अकलकं मुखं तस्या न कलङ्की विधुर्यथा ।' अत्र यथा शाब्दप्रयोगाच्छाब्दं साम्यम् । कृष्णमाह ॥ त्वदङ्गेति । राधां हरिराह । शशभृल्लेखा द्वितीया चन्द्रकला तस्याः सु- कोमलत्वात् । एवमन्यदूह्यम् ॥ उपमानादिति । उपमेयन्यूनतायामपि व्यतिरेको मृग्यः । 'हनूमदाधैर्यशसा मया पुनर्द्विषां हसै तपथः सितीकृतः' इति नलमहीपतौ स्वनिन्दयापकर्षे प्रतीतेऽपि व्यतिरेकदृष्टेः ॥ एष्विति । इवादेः प्रयोगे साम्यबोधः शाब्दः तुल्यादेरार्थः । जयादेस्त्वाक्षिप्त इति लक्ष्येषु द्रष्टव्यम् । आक्षेप इह व्यञ्जना । त्वन्मुखं चन्द्रं जयति, स्पर्धते, विवदतीत्यादौ साम्यस्य व्यङ्गयत्वात् प्रायः समेष्वेव जयादिव्यवहारदर्शनात् ॥ रूपमिति । प्रथमः पादः कृष्णस्योक्तिः । त्रिपादी तु दूत्याः । रूपय निरूपय । वर्णयेति यावत् ॥राधामानकार्कश्यात्पराङ्मुखं कृष्णं दूत्याह- २० । daun ·काव्यमाला। १ 'राधिका नाथ निःसीमगुणसौन्दर्यशालिनी । निर्गुणान्यव्रजस्त्रीवन्नेयमेनां प्रसादय ॥ अत्र तुल्यार्थे वतिरित्यार्थ साम्यम् । 'निर्मलं त्वन्मुखं राधे जयतीन्दुं सलाञ्छनम् ।' अत्र यथेवतुल्यादिशब्दाभावादाक्षिप्तं साम्यम् । एषु त्रिषु भेदेष्वकल- कृत्वकलङ्कित्वयोर्गुणादिशालित्वनिर्गुणत्वयोनिर्मलत्वसलाञ्छनत्वयोर्हेत्वोर्युग- पदुक्तिः। अनयोः क्रमेण युगपद्वानुक्तावन्येऽपि त्रयस्त्रिकाः प्रकाराः संभव- न्तीति द्वादश भेदाः । अथ श्लेषेऽपि दर्श्यते- 'न चन्द्रवत्कलाः क्षीणाः कलातन्त्रगुरोस्तव । अतस्त्वाममिलष्यन्ती राधा बाधाशतं गता ॥' अत्रेवार्थे वतिः । कलाशब्दः लिष्टः । तत्रगुरुत्वक्षीणत्वयोर्हेत्वोरुक्तिः । 'दानस्निग्धकरः शश्वन्मुरारिः परवारणः । नान्यवारणवद्भामे पद्मिनीगणभञ्जनः ॥' अत्र तुल्यार्थे बतिः । दानकरादिशब्दाः श्लिष्टाः । शश्वद्दानस्निग्धकर- त्वपद्मिनीगणभञ्जनत्वयोर्हेत्वोरुक्तिः । 'सदोदित्वरतेजःश्री रजनीविहतप्रभम् । भास्वन्तं जितवानेष भास्त्रान्वृन्दावनेश्वरः ।। अत्रेवादिशब्दाभावादाक्षिप्तं साम्यम् । भाखच्छब्दः श्लिष्टः। आद्यपादयो- हेत्वोरुक्तिः अनुक्तिषु भेदास्तु प्राग्वबोध्याः । तदेवं चतुर्विंशतिर्व्यतिरेकाः । राधिकेति । हे कृष्णा, निर्गुणया समानोवंगुणरहितयान्यया व्रजस्त्रिया तुल्या न मवतीति किंतु समानोर्वगुणविशिष्टेयं माननीयैव भवतीत्यर्थः । अत्र 'तुल्याथै वतिः' इति सूत्रार्थः पूर्वं व्याख्यातो द्रष्टव्यः । एग्विति । क्रमेणैव हेत्वोर्योजनं कार्यम् ॥ न चन्द्रवदिति । कृष्णं दूत्याह । षष्ठ्यन्ताद्वतिः । कला चित्रादिकौशलं चन्द्रषोडश- भागश्च ॥ दानेति । सत्यभामा प्रति काचित्सख्याह । दानं मदाम्बु वितरणं च । करः शुण्डा हस्तश्च । परवारण: गजराजः शत्रुनिवारकश्च । पद्मिनी कमलिनी नायिका- विशेषश्च ॥ सदेति । रक्तक: पत्रकमाह । तेज: प्रतापः पराक्रमश्च । भा: किरणस्त- नुकान्तिश्च ॥ तदेवमिति । उपमेयादुपमानस्याधिक्ये पुनश्चतुर्विंशतिस्ते स्युरिति ·१० परिच्छेदः] साहित्यकौमुदी। निषेधो वनुमिष्टस्य यो विशेषाभिधित्सया ॥२१॥ वक्ष्यमाणोक्तविषयः स आक्षेपो द्विधा मतः । क्रमेणोदाहरणम्- 'सखि विरहे वनमाली विलोक्य दत्तं त्वया हारम् । हन्त नितान्तमिदानीं निर्दयहृदि किं भणिष्यामः ।।' अत्र वक्ष्यमाणस्य हरिविरहदुःखस्य प्रतिषेधस्त्वां विना स न भविष्य- तीति तस्य विशेषः । 'नवनीतनिभा राधा बाधा स्मरशराग्निजा। निर्दयस्त्वमिहोक्तेन किं वा न ब्रूमहे वयम् ॥' अत्रोक्तस्यालीविरहदुःखस्य प्रतिषेधस्तस्याशक्यकथत्वं तु विशेषः । क्रियायाः प्रतिषेधेऽपि फलव्यक्तिर्विभावना ॥ २२ ॥ हेतुभूतक्रियाविरहेऽपि कार्योत्पचिर्विभावना । अत्र विनापि हेतुं कार्यो- दयोपनिबन्धो हेत्वन्तरसापेक्षो भवितुं युक्तः । तच्च क्वचिदुक्तं क्वचिदनुक्त- मिति द्वेधा। 'अनायासकृशं मध्यमशङ्कातरले दृशौ । अभूषणमनोहारि वपुर्वयसि सुभ्रवः ।। अत्र वयो निमित्तमुक्तम् । अत्रैव 'वपुर्दीव्यति सुभ्रवः' इति पाठे त्व- नुक्तं तत् । विशेषोक्तिरखण्डेषु कारणेषु फलावचः। कारणकलापे सत्यपि कार्यानुक्तिविशेषोक्तिः । सापि पूर्ववद्वेषा । परैरुक्तमिह न स्वीकृतम् ॥ निषेध इति । वक्तुमिष्टस्याप्यर्थस्य विशेषविवक्षया यः प्रतिषेधः स आक्षेपः ॥ सखीति । श्रीराधां विशाखाह । इदानीमिति । विरह- संज्वरग्रस्तो लुठतीति वक्ष्यमाणम् ॥ नवनीतेति । कृष्णं दूत्याह ॥ क्रियाया इति । अत्र फलोक्तेः क्रिया हेतुभूतैव लभ्यते । तच्च हेत्वन्तरं जनकं बोध्यम् ॥ अनायासेति । जातयौवनां कांचिद्वीक्ष्य हरिः सुबलमाह । वयसि तारुण्ये सति ॥ विशेषोक्तिरिति । सति मिलितेऽपीत्यर्थः । पूर्ववदिति । हेतुसमवधानेऽपि कार्या- नुदयोपनिबन्धः प्रतिबन्धकभूतं हेत्वन्तरमपेक्षते । तच्चोक्तमनुक्तं वेति द्वेधा सेत्यर्थः॥ । ।

·काव्यमाला। क्रमेणोदाहरणम्- 'त्वां शीलरूपचरितैः परमप्रकृष्ट- सत्त्वेन सात्विकतया प्रबलैश्च शास्त्रैः । प्रख्यातदैवपरमार्थविदां मतैश्च नैवासुरप्रकृतयः प्रभवन्ति बोद्धम् ॥' अत्रासुरी प्रकृतिर्हेत्वन्तरम् । 'धनिनोऽपि निरुन्मादा युवानोऽपि न चञ्चलाः । प्रभवोऽप्यनहंकाराः कियन्तः सन्ति भूतले ॥ अत्र हेतुर्नोपात्तः । यथा वा- 'कृष्णस्य चञ्चलकटाक्षशरेण भिन्नं शूलाकरोषि हृदयं त्वमनङ्ग किं नः । भस्सीकृतस्य भवतो वृषभध्वजेन किं भस्मसान्न हि कृतो बत बाहुदर्पः ॥ अत्र बाहुभस्मीभावस्तदर्पभस्मीभावे हेतु: । जाते च तस्मिन्स नाभू- दिति सत्यपि हेतौ कार्यानुक्तिः । अचिन्त्यहेतुकेयमिति भिदान्तरं केचि- दाहुः । किं त्वनुक्तहेतुकैवेयम् । त्वामिति । भगवन्तं प्रति श्रीयामुनाचार्याणामुक्तिः । त्वां महद्भयोऽपि महत्तरत्वेन पूर्वोक्तमित्यर्थः । शीलं मर्कटादिभिर्मन्दतमैरपि निष्कपटप्रणयः । रूपमप्राकृतदिव्यम- जलविग्रहः । चरितं विश्वसृष्टयादिसेतुनिर्माणगोवर्धनोद्धरणादि चातिमानुषदैवतं कर्म । परमप्रकृष्टेन विशुद्धेन सत्त्वेन सात्त्विकतया प्रबलैः शास्त्रैः श्रीविष्णुपुराणादिभिः प्रख्या- ताश्च ते दैवपरमार्थविदश्चाराध्यभूतसत्यवस्तुबोद्धारः बाल्मीकव्यासादिमहर्षयस्तेषां म- तैश्च विद्यमानैरपि बोद्धं न प्रभवन्ति । सर्वेश्वरत्वेन ज्ञातुं न शक्नुवन्तीत्यर्थः । आसुरी तामसी प्रकृतिर्येषां ते । तान् प्रति शोचनात्र व्यज्यते । अत्र शीलादिषु बोधकारणेषु सत्खपि तत्कार्यस्य बोधस्यानुदयाद्विशेषोक्तिः ॥ धनिनोऽपीति । युधिष्ठिरमुद्दिश्य नारदस्योक्तिः। प्रभवः समर्थाः । अत्रेति हेतुर्भगवद्भक्तिः ॥ कृष्णस्येति । स्म- रेण पीडिता गोप्यस्तं शपन्ते । वृषभध्वजेन शंभुना ॥ अत्रेति । तद्दों बाहुदर्पः । तस्मिन् बाहुभस्मीभावे । स बाहुदर्पभस्मीभावः ॥ केचिदिति । मम्मटादय इत्यर्थः । कित्विति । तस्यापि भिदान्तरस्यानुक्तहेतुकेऽन्तर्भावसंभवादिति भावः । कृतवजदर्श- । - ·१० परिच्छेदः] साहित्यकौमुदी। SARMIDumaare यथासंख्यं क्रमेणैव क्रमिकाणां समन्वयः ॥ २३ ॥ यथा- 'उन्मीलन्ति नखै नीहि वहति क्षौमाञ्चलेनावृणु क्रीडाकाननमाविशन्ति वलयक्वाणैर्मुहुस्त्रासय । इत्थं वञ्जुलदक्षिणानिलकुहूकण्ठेषु सांकेतिक- व्याहाराः सुभग त्वदीयविरहे राधासखीनां मिथः ॥' सामान्यं वा विशेषो वा तदन्येन समर्थ्यते । यत्र सोऽर्थान्तरन्यासः साधम्र्येणेतरेण वा ॥ २४ ॥ साधर्म्यवैधाभ्यां सामान्यं विशेषेण चेत् समर्थ्यते विशेषो वा सा- मान्येन तदार्थान्तरन्यासश्चतुर्विधः । तत्र साधर्म्यात्सामान्यं विशेषेण यथा- 'बृहत्सहायः कार्यान्तं क्षोदीयानपि गच्छति । संभूयाम्भोधिमभ्येति महानद्या नगापगा ॥ अत्र परार्धार्थेन विशेषेण सामान्यात्मा पूर्वार्धार्थः सोपपत्तिकः क्रियते । वैधाद्यथा- 'गुणानामेव दौरात्म्याद्धरि धुर्यो नियुज्यते । असंजातकिणस्कन्धः सुखं स्वपिति गौर्गडिः ॥' अत्र परार्धेन पूर्वार्धः समर्थ्यते । साधाद्विशेषः सामान्येन यथा- 'निर्वेदमाप न च न भ्रमणे मुरारि- चिन्तयन्यसनमुक्षबिलप्रवेशे । न उद्धवः कृष्णं प्रति राधिकाविरहोद्रेकं वर्णयति-उन्मीलन्तीति । वझुला उन्मील- न्त्यङ्कुरानुद्गमयन्तीति कयाचिदुक्तेऽन्याह-नखलुंनीहीति । दक्षिणानिलो वहतीत्यु- तेऽन्याह-क्षौमाञ्चलेनावृण्विति । कुहूकण्ठाः क्रीडाकाननमाविशन्तीत्युक्तेऽन्याह- वलयकाणैस्त्रासयेति । एकत्र बहूनां क्रमेणोपन्यासश्चमत्कारीत्यस्यालंकारता ॥ सा- मान्यं वेति । समर्थनमुपपत्तिविन्यासः ॥ बृहदिति । माघे उद्धवस्योक्तिः । क्षोदी- यान् क्षुद्रतरः। संभूय मिलित्वा । नगापगा पर्वतजा क्षुद्रनदी॥ गुणानामिति । किणः शुष्कत्रणग्रन्थिः ॥ निवेदेति । नारदं प्रत्युद्धवोक्तिः। ऋक्षस्य जाम्बवतः। मणिं स्यम- Imamaon ·काव्यमाला। आहृत्य हन्त मणिमेव पुरं प्रपेदे स्यादुद्यमः कृतधियां हि फलोदयान्तः ॥ अत्र विशेषरूपस्त्रिपाद्यर्थश्चतुर्थपादेन सामान्येन समर्थ्यते । वैधाद्यथा- 'प्राणाः प्रयान्तु मे सद्यस्त्यक्ताया नन्दसूनुना । सत्यं ता एव जीवन्तु यासां फलवती कृतिः ॥' अत्र पूर्वार्धः परार्धेन समर्थ्यते । विरोधः सोऽविरोधेऽपि विरुद्धत्वेन यद्वचः । वस्तुतो विरोधाभावेऽपि विरुद्धतोरिवोभयोरुक्तिर्विरोधः । तं विभजते- जातिश्चतुर्भिर्जात्यायविरुद्धा स्याद्गुणस्त्रिभिः ॥ २५ ॥ क्रिया द्वाभ्यामथ द्रव्यं द्रव्येणैवेति ते दश । क्रमेणोदाहरणानि- 'दावस्तवायं तुहिनाद्भिवायुः सरोरुहं संचरदुष्मसंपत् । खान्तं निकृन्तन्ति पिकानि कामं वराम्बरं हालहलं किमेतत् ।। अत्र वायुसरोरुहपिकाम्बरशब्दा जातिवाचिनः । दावोधमकृन्तनहालह- लशब्दाः क्रमाजातिगुणक्रियाद्रव्यवाचिनः । एषु प्रतियुग्मं मिथो विरोध - इव भासते। 'ध्वनिः पिकानां मधुरोऽप्यभूत्कटुः शीतोऽपि दाहं तनुते स्म मारुतः । सुकोमलोऽप्यच्युत पुष्पकन्दुको भवद्वियोगे पविरेव सुभ्रवः ॥' न्तकम् । प्राणा इति । विरहिणीव्याहारः कृतिः प्रयत्नः । नन्दसूनुसमागमानुकूल- रूपः । अत्र विपर्ययेण साधर्म्यपर्यवसानादन्यासामपि मादृशीनां प्राणस्थिति१ःशकैवेति सत्यमेतत् । अनुपपद्यमानतया संभाव्यमानस्यार्थस्योपपादनायार्थान्तरस्योपपादकतयो- पन्यासोऽर्थान्तरन्यासः ॥ विरोध इति । वस्तुत इति । अन्यथा विरोध एव स्यान्न विरोधाभासः ॥ दावस्तवेति । गुप्तनवानुरागां प्रति सखी पृच्छति । अत्र तुहिन- वायुत्वादिभिश्चतसृभिर्जातिभिः सह दावत्वोष्मकृन्तनहालहलानां जातिगुणक्रियाद्रव्याणां विरोधस्तदाभास एव संयोगे ये पदार्थाः सुखदास्ते वियोगे प्रिया दर्शनेन दु:खदा इति समाधानात् ॥ ध्वनिरिति । कृष्णं विशाखाह । हे अच्युत । पविर्वज्रम् । समाधानं ·१० परिच्छेदः] साहित्यकौसुदी। अत्र मधुरशीतलसुकोमलशब्दा गुणवाचिनः । कटुदाहपविशब्दास्तु क्रमाद्गुणक्रियाद्रव्यवाचिनः । 'मूर्छयति च जीवयति च मुरहर वंशी तवाङ्गनाराजिः । साङ्गीभावमनङ्गं नयति च तत्सिद्धिमन्त्रोऽसौ ॥ अत्र मूर्छनजीवने साझीभावश्च क्रिया । अनङ्गो द्रव्यम् । 'सरसीकुरुते मनांसि नो मुरहर्तुः पुरतो मृगाक्षि यः । अधुना विपिनाय संगते सति तस्मिन्कुलिशः स तु स्मरः ।। अत्र स्मरकुलिशौ द्रव्ये । 'आगता यमुनाकुझं हारिण्यपि विहारिणी । नित्यं वलययुक्तापि राधा न वलयान्विता ॥ एवमाद्युक्तिवैचित्र्येण श्लेषतोऽपि विरोधो मन्यते । स्वभावोक्तिस्तु डिम्भादेः स्वक्रियारूपवर्णनम् ॥ २६ ॥ स्वयोस्तदेकाश्रययोश्चेष्टारूपयोः रूपं वर्णः संस्थानं च । यथा- 'मुखपुटनिहितकराङ्गुलिरुच्चलचरणः स देवकीसूनुः । क्षणरुदितस्मितकुशलो व्रजकुलमुदमतितरामतनोत् ।।' यथा वा- 'रागः सप्तसु हन्त षट्स्वपि शिशोरङ्गेष्वलं तुङ्गता विस्तारस्त्रिषु खर्वता त्रिषु तथा गम्भीरता च त्रिषु । प्राग्वत् । मूर्छयतीति । वृन्दाह । चित्तस्यानन्दे लयविधानान्मूर्छयति । आनन्दस्य भोग्यस्य दानाजीवयति च । साङ्गीभावः सम्यक्प्रकाशन मिति समाधानं च ॥ सर- सीति । विशाखां राधाह । कुलिशो वज्रम् । पूर्ववदेव समाधानम् । आगतेति । काचिद्वनदेवतापरामाह । हारादिसद्भावेऽपि हारादिविरह इति विरोधाभासः । हारिणी हारवती । विहारिणी विहारणशीला । वलयानि कलाविकाभूषणानि, नवेन लयेना- न्विता च । गीतवाद्यपादादिनास्यानां मिथः साम्यं लय उच्यते तजेत्यर्थः ॥ स्वभा- वोक्तिरिति । यैर्धआश्चमत्कारस्त एवात्रालंकारः । तेन 'गोरपत्यं बलीवर्दो घासमत्ति मुखेन यः' इत्यत्र न प्रसङ्गः ॥ मुखपुटेति । पौर्णमासी गार्याह । देवकी श्रीयशोदा। 'द्वे नानी नन्दभार्या यशोदादेवकीति च' इति वचनात् । ब्रजकुलमुदं ब्रजजनानन्दम् ।। रूपवर्णनामुदाहरति-राग इति । श्रीब्रजराजः स्वमित्रं वदति । सप्तसु नेत्रान्तपा- ।

·काव्यमाला। दैयै पञ्चसु किं च पञ्चसु सखे संप्रेक्ष्यते सूक्ष्मता द्वात्रिंशद्वरलक्षणः कथमसौ गोपेषु संभाव्यते ॥ व्याजस्तुतिर्मुखे निन्दा स्तुतिर्वा रूढिरन्यथा । आदौ निन्दास्तुतिर्वा बुध्यते तयोश्चेदन्यथारूढिः पर्यवसानं स्यात्तदा व्याजरूपा व्याजेन वा स्तुतिळजस्तुतिः । वाच्याभ्यां निन्दास्तुतिभ्यां स्तु- तिनिन्दे चेत् क्रमान्यज्येते तदेत्यर्थः । क्रमेणोदाहरणम्- 'त्वदङ्खिमूलं भजतां मुकुन्द लाभोऽस्तु दूरे वपुषो निजस्य । चिरंतनस्यापि भवेद्विनाशः स्वभाव एवैष तव प्रसिद्धः ॥' अत्र निन्दया स्तुतिः । 'जगति त्वत्समो नान्यः स्पृहाशून्यः समीक्ष्यते । कृष्णकीर्तनरत्नानि कण्ठे यत्कुरुषे न हि ॥' अत्र स्तुत्या निन्दा । सा सहोक्तिः सहार्थस्य बलादेकं द्विवाचकम् ॥ २७ ॥ एकान्वयबोधकमपि सहार्थबलादुभयोरवगमकं चेत् सहोक्तिः । उदाहरणम् 'मतिरघूर्णत सार्धमलिव्रजैधृतिरभून्मधुभिः सह विच्युता । दकरतलताल्वधरौष्ठजिह्वानखेषु । षट्सु वक्षःस्कन्धनखनासाकटिमुखेषु । त्रिषु कटिल- लाटवक्षःसु । पुनस्त्रिषु ग्रीवाजङ्कामेहनेषु । पुनश्च त्रिषु नाभिस्वरसत्वेषु । पञ्चसु ना- साभुजनेत्रहनुजानुषु । पुनः पञ्चसु खक्केशाङ्गुलिदन्ताङ्गुलिपर्वसु । यदुक्तं सामुद्रिकेन- 'पञ्चसूक्ष्मः पञ्चदीर्घः सप्तरक्तः षडुनतः । त्रिहखपृथुगम्भीरो द्वात्रिंशल्लक्षणो महान् ॥' इति । द्वात्रिंशत् वराणि गोपान्तरवर्तिभ्योऽपि तत्तल्लक्षणेभ्यः श्रेष्ठानि लक्षणानि यस्य सः । गोपेषु कथमिति भगवदवतारेवप्येतादृशवाश्रवणादिति भावः । अत्र राग इति वर्णवर्णना तुगतेत्यादिस्तु संस्थानवर्णना चावगमनीया । अत्र प्राकरणिकतुल्ययोगिता च बोध्या । प्रकृतानामेव रागादीनां प्रेक्षारूपैकक्रियाभिः संबन्धात् ॥ त्वदङ्ग्रीति । कृष्णं कश्चित्कविराह । अत्र मुकुन्दसेवकालिङ्गदेहपर्यन्तं मायामलं निर्धूय नित्यं विशुद्धं तत्पदं विकशन्तीति स्तुतिय॑ज्यते । जगतीति। हरिविमुखं कश्चिद्भक उपहसति । अत्र त्वमतिपामरः कृष्णवैमुख्यानरकाणि यास्यसीति निन्दा व्यज्यते ॥ सेति । म- तिरिति । ललितमाधवीयगर्भाङ्कस्थमिदं पद्यमनुकर्तृरूपस्य माधवस्य खगतवाक्यम् । । wwmanna ·१० परिच्छेदः] साहित्यकौमुदी। many व्यकसदुत्कलिका कलिकालिभिः सममिह प्रियया वियुतस्य मे ॥' अत्र मत्यादिगतस्य घूर्णनादेः सहार्थबलादलिव्रजादिष्वन्वयः । 'सहाधरतलेनास्या यौवने रागवान्प्रियः' इत्यादौ श्लेषाद्विच्छित्तिविशेषः । विनोक्तिः सा विनान्येन यत्रान्यः सन्न नेतरः। यत्रान्येन विनान्यः सन्नसन् (वा) न स्यादशोभनः शोभनो वा स्यात् सा विनोक्तिरित्यर्थः । क्रमेणोदाहरणम्- 'न विना प्रेमसंपत्त्या विभाति भगवज्जनः । न च सा प्रेमसंपत्तिविना निःस्पृहतामिह ॥ 'सांख्ययोगादिक वैविनेयमतिशोभना । ऐकान्तिकी हरेभक्तिस्तद्वशीकरणौषधिः ॥' 'निरर्थकं जन्म गतं नलिन्या यया न दृष्टं तुहिनांशुबिम्बम् । उत्पत्तिरिन्दोरपि निष्फलैव दृष्टा विनिद्रा नलिनी न येन ।' इत्यत्र विनाशब्दाभावेऽपि तदर्थविवक्षया विनोक्तिः । एवं सहोक्ताव- पीति केचित् । परिवृत्तिर्विनिमयो योऽर्थानां स्यात्समासमैः ॥२८॥ अर्थविनिमयः परिवृत्तिः । स च समैरसमैश्च ॥ यथा- 'इयं कृष्णादकस्रजमुरुमुपादाय रुचिरां वदान्यास्मै राधा रुचिरमणिमालामिह ददौ । उत्कलिका उत्कण्ठा । रागो रक्तिमानुरागश्च ॥ विनोक्तिरिति ।न विनेत्यादिद्वयं भक्तिरहस्यज्ञस्योक्तिः ॥ निरर्थकमिति । चन्द्रदर्शनं विना नलिनीजन्म न शोभत इत्याद्यर्थात् । एवं सहोक्ताविति । 'प्रियाविरहिणश्चेतो मुद्रितं कमलैर्मम' इति । वस्तुतस्तु व्यङ्गये इमे इत्यन्ये । परिवृत्तिरिति । दानादानरूपेत्यर्थः । स चेति । विनिमय इत्यर्थः ॥ इयमिति । काचित्सखी कृष्णापेक्षयापि राधायास्तदपेक्षयापि स- खीनां च व्यञ्जयन्याह । अङ्कजं अङ्कसंवन्धि कुसुममालां कृष्णादुपादाय गृहीत्वास्मै ·काव्यमाला। - निपीयास्याः कृष्णस्त्वधरमधुदन्तक्षतमदा- गृहीत्वाभ्यामाल्यो दरतदवलोकं तनुमदुः ॥ अत्र समेन न्यूनेन च विनिमयः । प्रत्यक्षा इव यद्भावाः क्रियन्ते भूतभाविनः । तद्भाविक भूताश्च भाविनश्च पदार्थाश्चेत् साक्षादिव वर्ण्यन्ते तदा भाविकम् । उदाहरणम्- 'अत्रासीन्नन्दसझेति कलयन्तु धरामिमाम् । अथैनामनुपश्यन्तु भावि गोविन्दकीर्तनम् ॥ अत्र पूर्वार्धे भूतस्य, परार्धे तु भाविनो दर्शनम् । काव्यलिङ्ग हेतोर्वाक्यपदार्थता ॥ २९ ॥ हेतुश्चेद्वाक्यार्थः पदार्थों वा तदा काव्यलिङ्गम् । क्रमेणोदाहरणम्- 'श्रीरामनामरत्नानि यः कण्ठे कुरुते पुमान् । कृतान्तात्साध्वसं नासौ दुरन्तादपि पश्यति ॥' अत्र पूर्वार्धरूपं वाक्यमुत्तरार्धे हेतुः । 'गोविन्दचरणद्वन्द्वसौन्दर्यखादतुन्दिलाः । कदाचिदपि नेच्छन्ति स्वर्गग्रामटिकां बुधाः ॥' अत्र परार्धे पूर्वार्धमेकं पदं हेतुः । कृष्णाय रुचिरा मणिमालां ददौ । पक्षे अङ्कस्रजमालिङ्गनमणिमालां दन्तक्षतम् । 'म- णिमाला स्मृता हारे स्त्रीणां दन्तक्षतान्तरे' इति विश्वप्रकाशः । अत्र समेन समस्य वि. निमयः । कृष्णस्त्वस्याः श्रीराधाया अधरमधु निपीय दन्तक्षतमदात् । आल्यः सख्य: पुनराभ्यां श्रीराधाकृष्णाभ्यां दरतदवलोकं ईषद्विनिमयदर्शनं गृहीत्वा तनुं देहं दत्त- वस्थः । अत्र न्यूनेनाधिकस्य विनिमयः॥ प्रत्यक्षा इति । स्फुटं प्रतीयमाना इत्यर्थः । न चेयं भ्रान्तिः । भूतभाविना भूतभावितयोक्तेः किंतु कविना भूतभाविनावपि प्र- त्यक्षाविव विवक्ष्येते । अत एव विवक्षारूपो भावः कवेरभिप्रायोऽनास्तीति भाविकमिति संज्ञा ॥ अत्रासीदिति । माथुरः पुरोहितो यजमानान् श्रीनन्दीश्वरस्थानानि दर्शय- नाह । कीर्तनं श्रीभागवतपारायणम् । काव्यलिङ्गमिति । श्रीरामेति । यमदण्डा- द्विभ्यतं शिष्यमाह । गोविन्देति । निष्कामाया भक्तेः परमपुमर्थतामुपदिशति । प्रा- ·१० परिच्छेदः] साहित्यकौमुदी। यथावा- 'निखिलगुणगभीरे माधरोद्धारधीरे सकलसुखदशीले क्षालिताशेषपीले । सुभगनवकिशोरे विश्वचित्ताक्षिचौरे मुरभिदि युवतीनां हृन्निममं सतीनाम् ॥ अत्र चतुर्थपादे पादत्रयपदानि हेतवः ॥ पर्यायोक्तं विना वाच्यवाचकत्वेन वस्तु यत् । वाच्यवाचकभावं विनापि चेद्वस्त्वभिधीयते तदा पर्यायेण भङ्गचा कथ- नात्पर्यायोक्तं व्यङ्गयस्यैवोक्तिवैचित्र्यविशेषादभिधेयवत् स्फुटा प्रतीतिस्त- दित्यर्थः । उदाहरणम्- 'जहौ श्रीकृष्णमालोक्य स्थिति स्वाभाविकीमपि । दर्पः कन्दर्पहृदये मानो मानवतीहृदि ।' अत्र कन्दर्पो निर्दपः । मानिन्यो निर्माना इति व्यङ्गयमपि भङ्गया शब्देनाभिधीयते । यथावा- 'व्यक्तं चक्रेण यश्चक्रे राहुस्त्रीणां रतोत्सवम् । चुम्बनैकाश्रयं नित्यं तमनन्तगुणं नुमः ॥' मटिका लघुग्रामः । निखिलेति । शारीशुकयोक्तिः ॥ पर्यायोक्तमिति । विनेति कन्दो निर्दर्प इत्यादावर्थे श्लोकस्थस्य कस्यापि शब्दस्याभिधादर्शनादित्यर्थः । तथापि वस्त्वभिधीयत इति व्यङ्ग्यस्यापि वस्तुनः काकाक्षिप्तवद्वाच्यार्थेन सहैव भासनादित्यर्थः । उक्तवैचित्र्यविशेषादित्यगूढव्यङ्गचाया लक्षणाया नावकाशः । ननु दर्पमानयोरचेतनयोः स्थितित्यागे कर्तृत्वानुपपत्तेस्तदाश्रयभूतयोः कन्दर्पमानिन्योलक्षणास्तु । मैवम् । भङ्गीवि- शेषविनिवेशितवाक्यस्वरूपमहिनैव विनैव तां तदर्थधीसिद्धेः । जहाविति । रासो- त्सवसंवन्धिनी श्रीकृष्णस्य सुषमा पौर्णमासी प्रति वृन्दा वर्णयति । जहौ त्यक्तवान् । स्थिति स्थैर्यम्, विद्यमानतां वा ॥ अति । भझ्या उक्तिवैचित्र्यविशेषेण । अभि- धीयतेऽभिधेयवत् प्रकाश्यते । व्यक्तमिति । भगवन्तं कश्चित्कविरचिन्त्यशक्तितया १. 'यद्वचः' इति पाठः. - ।

·काव्यमाला । BAD अत्र राहुः शिरोमात्रो व्यधायीति व्यङ्ग्यमपि भङ्गयाभिधेयवत् प्रकाश्यते। उदात्तं वस्तुनः संपत् संपत् समृद्धिः । उदाहरणम्- 'चिन्तामणिश्चरणभूषणमङ्गनानां शृङ्गारपुष्पतरवस्तरवः सुराणाम् । वृन्दावने व्रजधनं ननु कामधेनु- वृन्दानि चेति सुखसिन्धुरहो विभूतिः ।। महतां चोपलक्षणम् ।। ३०॥ यत्र प्रधानमप्यङ्गतां गच्छति तदप्युदात्तम् । यथा- 'सेयं मथुरा नगरी सुरगुरुभिर्याचितो भगवान् । यत्रावतीर्य शतशः सुरद्विषो हेलया न्यवधीत् ॥' अत्र वीरो नगर्यङ्गम् । तत्सिद्धिहेतावेकस्मिन्यत्रान्यत्तत्करं भवेत् । समुच्चयोऽसौ तस्य प्रकृतकार्यस्यैकस्मिन्साधके स्थिते यद्यन्यत्साधकं निर्दिश्यते तदा समुच्चयः । स च सद्योगेऽसद्योगे सदसद्योगे चेति त्रिधा ॥ क्रमेणोदाहरणम्- 'प्रेमा प्रमाणरहितोऽनुपमा गुणश्रीः सौन्दर्यसंपदसमा रुचिरं च शीलम् । - स्तौति । राहुस्त्रीणां रतोत्सवं चुम्बनैकाश्रयं यश्चक्रेण चक्के तं नुम इत्यनुषङ्गः । अ- त्रेति । व्यधायीति भगवतेत्यर्थः ॥ उदात्तमिति । वस्तुनो वर्णनीयस्य । चिन्ता- मणिरिति । बिल्वमङ्गलः श्रीवृन्दाटवीं वर्णयति । सुराणां तरवः कल्पद्रुमाः । सेय- मिति । अत्र मथुराया अङ्गित्वं भगवतस्त्वङ्गत्वं परिचायकत्वमिति यावत् ॥ तत्सि- द्वीति । इह सदसच्छब्दो शोभनाशोभनार्थको । तौ च तथा पर्यवसनादेव न सूत्रि- - । ।

·१० परिच्छेदः] साहित्यकौमुदी। १ तारुण्यमद्भुततमं सखि राधिकायाः कृष्णः कथं न भविता वशगो गुणज्ञः ॥' अत्र प्रेमैव तादृशः कृष्णं वशीकरोति तथापि तदुपरि गुणश्रीप्रभृ- तिरुपात्तः । 'संसारमार्गो ह्यधमः स्वभावात्कर्माणि तस्मिन्कटुकण्टकानि । गतागताभ्यामपि खेद एव तथापि नास्मिन्कुजनो विरज्येत् ॥' 'प्रियः प्रणयकोविदः प्रणयिनी सदैवोत्सुका खलः क्षतपराक्रमो गुरुजनः खलोक्तासहः । गृहं गृहपतिच्युतं मनसिजस्य पञ्चासवः कलावतिबहिश्वरा इव लसन्त्यमी पञ्च नः ॥' अत्र प्रियादयः सन्तः, खलस्त्वसन् ॥ स त्वन्यो युगपद्या गुणक्रियाः ॥ ३१ ॥ गुणौ च क्रिये च गुणक्रिये च यदि युगपन्निर्दिश्येते तदा त्वन्यस्त्रि- विधः समुच्चयः । क्रमेणोदाहरणम्- 'अरुणे च तरुणि नयने तव मलिनं च प्रियस्य मुखम् । मुखमानतं च सखि ते ज्वलितश्चास्यान्तरे ज्वलनः ॥' अत्र पूर्वार्धे गुणयोर्योगपद्यं परार्धे तु क्रिययोः । 'अरुणं च नीलनलिनप्रभमपि नयनं प्रिये मयि ते । आसन्नश्च मयायं हृदि कम्पश्चम्पक द्योते ।'

·काव्यमाला। अत्र गुणक्रिययोः । एक क्रमेणानेकस्मिन्पर्यायोऽन्यस्ततोऽन्यथा । एकं वस्तु चेत् क्रमेणानेकस्मिन् भवति क्रियते वा तदैकः पर्यायः । यदि त्वनेकमेकस्मिंस्तदान्य इत्यर्थः । क्रमेणोदाहरणम्- 'चेतो मदीयं चिकुरे निपत्य मुखाम्बुजामोदविलासि मुक्ते । तस्याः समारूढकुचाद्रिसानुश्रमेण नाभीसरसि न्यमासीत् ॥ 'कचानां नाथ कौटिल्यं हृदयेऽपि कृतं त्वया । काठिन्यं कुचयोरन चित्तेऽपि न्यस्तमेतया ॥' 'विलसन्ति नितम्बिन्यो यत्र चित्राम्बराञ्चिताः । विचरन्ति शिवास्तत्र त्वद्वैरिभवने विभो ।' 'श्रीमन्त्रजवने यस्सिन्संमदो विधृतः पुरा । निधीयन्तेऽधुना तस्मिन्विरहानलविग्रुषः ॥' एषु पूर्वस्मिन् युग्मे एकस्यानेकत्रभवनं करणं च । परस्मिस्त्वनेकस्यै- कत्रेति बोध्यम् । अनुमानं तदुक्तं यत्साध्यसाधनयोर्वचः ॥३२॥ विच्छित्त्या चेत्साधनात्साध्यस्य ज्ञानं तदानुमानम् । यथा- 'दशश्चकोर्य एवैताः कृशाङ्गि ब्रजसुभ्रुवाम् । कृष्णास्येन्दुस्मितज्योत्स्नां पिबन्ति यदहनिशम् ॥ एवं नमनज्वलनयोः क्रिययोश्च सः । अरुणं चेति । ललितां हरिराह । एकमिति । अनेकस्मिन्नेकभिन्ने द्विकत्रिकादौ भवति स्वतो निष्पद्यते। क्रियते का निष्पाद्यते । चेत इति । पृच्छन्ती दूती प्रति ध्यातसंभुक्तराधस्य हरेवाक्यम् । न्यमासीनिमग्नमभूत् ॥ गृही- तवाम्यौ प्रेष्टौ प्रति विशाखाह-कचानामिति । नाथ हे श्रीकृष्णा । एतया श्रीराधयापि । विलसन्तीति । हतशाल्वं कृष्णं प्रति श्रीनारदस्योक्तिः । शिवाः शृगाल्यः । कृष्णेन सुबलादिमङ्गलं पृष्ठ उद्धवस्तमाह-श्रीमन्निति । उभयत्र वाक्ये त्वयेति गम्यम् । त- निवृत्तिरधुना सांप्रतमिति भावः॥ अनुमानमिति । विच्छित्या शोभाविशेषेण । इत- रथा वहिमान् धूमादित्यत्र प्रसङ्गः ॥ दृश इति । निगूढरागा सखी प्रत्याह । इह । ।

·१० परिच्छेदः] साहित्यकौमुदी। १६७ यथा वा- 'यत्र पतत्यबलानां दृष्टिनियताः पतन्ति तत्र शराः । तच्चापरोपितशरो धावत्यासां पुरः स्मरो मन्ये ।' ज्ञापको हेतुरनुमानस्य विषयः, निष्पादकस्तु काव्यलिङ्गस्य, उत्प्रेक्षा- यामनिश्चिता प्रतीतिः, इह तु निश्चितेति भेदः । विशेषणैर्यत्साकूतैरुक्तिः परिकरस्तु सः । साभिप्रायानेकविशेषणद्वारा विशेष्यस्य पुष्टिः परिकरः । उदाहरणम्- 'अमेध्यप्रतिजातस्य विट्पात्रस्य विनाशिनः । वपुषः परिपोषाय मूढाः पापानि कुर्वते ॥' अत्र हेयत्वेनासंरक्षणीयत्वाभिप्रायाणि विशेषणानि । यथा वा- 'नवजलधरधामा कोटिकामावतारः प्रणयरसयशोरः श्रीयशोदाकिशोरः । अरुणदरुणदीर्घापाङ्गभङ्गया कुरङ्गी- रिव निखिलकृशाङ्गी रङ्गिणि त्वं क यासि ॥ अत्र सर्वथागन्तव्यत्वाभिप्रायाणि तानि । एकस्यैव बहुविशेषणवि- न्यासश्चमत्कारीत्यस्यालंकारता ॥ व्याजोक्तिश्छमनोद्भिन्नवस्तुरूपनिगृहनम् ॥ ३३ ॥ upama रूपकवशाद्विच्छित्तिः ॥ यत्रेति । शरा इत्यतः पूर्व यदित्यध्याहार्यम् । यत्रतत्रेति- पदाभ्यां दृष्टिपातस्मरशरयोाप्तिः प्रतीयते । यत्तत्पदाभ्यां तु शरपाताग्रवर्तिस्मर- योश्च । तदयं प्रयोग:-'एताः पुरोगामिस्मराः शरपातनियतदृष्टिपातवत्वात्' इति । अत्र वस्तुतो व्याप्त्यभावेऽपि कविप्रौढोक्तिवशादेव तथाविधानमित्यलंकारता ॥ विशेषणे- रिति। विशेष्यस्येत्याक्षिप्यते पुष्टिरित्यर्थात् ॥ अमेध्येति। परद्रोहपरान् शोचति ॥ नवेति । कुसुमेभ्यो वनं यान्तीं कांचित् प्रति काचिदाह । अरुणत् रुरोध । पूर्वार्ध- मुदाहरणम् । एकस्यैवेति । अन्यथा ह्यपुष्टार्थत्वविरहो दोषाभावः स्यादित्यभिप्रायः॥ व्याजोक्तिरिति । गोप्यं वस्तु केनापि हेतुना प्रतीतं तस्य च केनापि छद्मना नि- ·काव्यमाला। १ निगूढमपि वस्तुरूपं कथंचियक्तं केनापि व्याजेन चेत्संत्रियते तदा व्याजोक्तिः। यथा- 'अहो शैत्यस्य महिमा हिमानिल तवेदृशः । शक्यते न च निहोतुं कृतो येनाधरव्रणः ॥" अत्र कान्तसंगमहेतुकोऽधरत्रणः शैत्यहेतुकत्वच्छझना गोप्यते । न चेयमपह्नुतिः । प्रकृताप्रकृतसादृश्यासंभवात् । अत्र श्लेषेणापि निगूहनं मन्यन्ते । यथा- Mangamusipin 'हस्तेनाद्य प्रियसखि लसत्पुष्कराभेन दूरा- कृष्णेनाहं मदकलदृशा कम्पिताङ्गी विकृष्टा । नीचैर्जल्पभ्रमति पुरतो भ्रान्तचित्ते गुरुस्ते हूं कालिन्दीपुलिनविपिने दीप्रदन्तीश्वरेण ॥' इह गाढोत्कण्ठया व्यक्तं वस्तुश्लेषेण संवृतम् ॥ किंचित्पृष्ठमपृष्ठं वा कथितं यत्प्रकल्पते । तादृगन्यव्यपोहाय परिसंख्या तु सा स्मृता ॥ ३४ ॥ प्रश्नपूर्वकमप्रश्नपूर्वकं वा किंचिद्वस्तु कथितं सद्यदि तत्समानान्यव्या- वृत्तये कल्पते, तदा परिसंख्या । तत्रोभयत्रापि व्यावर्त्य व्यङ्गयं वाच्यं चेति चतुर्धासौ। गृहनं व्याजोक्तिरित्यर्थः । अहो इति । विपक्षाभिर्विदितं सुरताकं गोपितुं श्यामलाह । हे हिमानिल। अत्र कृष्णसंगजस्याधरक्षतस्य हिमवायुस्पर्शकृतत्वप्रतिपादनालक्षणसंगतिः । न चेति । उपमानोपमेययोः सादृश्य हिमं न संभवतीति नापडुतिः । अत्र किंचिद- निषिध्यैव हेत्वन्तरजस्य वस्तुनो हेलन्तरजलव्यवस्थापनमपि भेदकं वीक्ष्य ॥ हस्ते- नेति । काचिदल्लवी खसखीमाह । इह तृतीयपादः सखीवाक्यम् । कृष्णेन नन्दसूनुना, कृष्णवर्णेन च । प्रथमे पक्षे लसतः पुष्करस्य कमलस्येवाभा यस्य तेन । कमलतुल्येने. त्यर्थः । द्वितीये तु लसन्ती पुष्कराभानकान्तिर्यस्य तेन । हस्तेन । शुण्डादण्डेनेत्यर्थः । 'पुष्करं करिशुण्डाग्रे वाद्यभाण्डमुखे जले । व्योनि खड्गफले पो तीर्थोषधिविशेषयोः ॥' इति नानार्थवर्गात् ॥ किंचित्पृष्टमिति । परितः संख्यानं यया सा परिसंख्या । स्वस- ।

·१० परिच्छेदः] साहित्यकौमुदी। उदाहरणम्- 'का कृष्णस्य प्रणयजनिभूः श्रीमती राधिकैका कास्य प्रेयस्यनुपमगुणा राधिकैका न चान्या । जैहयं केशे दृशि तरलता निष्ठुरत्वं कुचेऽस्या वाञ्छापूत्यै प्रभवति हरे राधिकैका न चान्या ।' अत्र पूर्वार्धे सप्रश्ने परार्धे चाप्रश्ने तत्तुल्यान्यस्या व्यावृत्तिः । पूर्वस्मि- न्पादे व्यङ्गया परस्मिस्तु वाच्या । यथोत्तरं चेत्पूर्वस्य पूर्वस्यार्थस्य हेतुता । तदा कारणमाला स्यात् उत्तरमुत्तरं प्रति यथोत्तरम् । उदाहरणम्- 'सत्संगमेनैव भवेद्विरागो विरागतः स्यान्मनसो विशुद्धिः । मनोविशुद्ध्यैव हरेः प्रकाशो हरेः प्रकाशेन कृतार्थता स्यात् ॥' इह कथितपदत्वं न दोषः, विहितानुवादात् । क्रियया तु परस्परम् ॥ ३५ ॥ वस्तुनोर्जननेऽन्योन्यम् वस्तुनी यदि क्रियया मिथो हेतू तदान्योन्यालंकारः । उदाहरणम्- 'राधया माधवो भाति माधवेनैव राधिका । रजन्या राजते चन्द्रश्चन्द्रेणेह रजन्यपि ॥ मानान्याधिक्यबो(बा)धिकेत्यर्थः ॥ का कृष्णस्येति । काचित् सखी श्रीराधां सर्वो- स्कृष्टतया वर्णयति । जैह्वयं कुटिलता। केश इत्यादौ 'जात्याख्यायामेकस्मिन्बहुवचनम- न्यतरस्याम्' इति पाणिनिस्मरणादेकत्वम् । अत्र श्रीराधातुल्यानां चन्द्रावल्यादीनां तद- न्यासां व्यावृत्तिः । तेन ताभ्यः सर्वाभ्यः श्रीराधायाः श्रेष्ठयं सिद्धम् ॥ यथोत्तर- मिति । वीप्सायामव्ययीभावः । पुरुषार्थप्राप्तौ साधनक्रमं गुरुरुपदिशति-सत्सं- गमेनैवेति । कृतार्थता पुरुषार्थप्राप्तिरित्यर्थः । सा चाविद्याध्वंसपूर्वकनिरतिशयान- न्दसाक्षात्कारलक्षणैव हरिप्रकाशहेतुका बोध्येति प्रकृतोऽर्थः । वस्तुतस्तु तत्प्रकाशरूपैव सा वक्तुं युक्ता धान्येन धनमितिवत् तृतीयोपपत्तेः ॥ क्रिययेति । एकजातीयक्रिया- मुखेनेत्यर्थः । राधयेति । सख्यो वर्णयन्ति । ननु पूर्वमेव सतोः कथं जन्यजनकता, ·काव्यमाला। १ अत्रोभयोर्दीप्तिसंपादनद्वारा मिथो हेतुता ॥ उत्तरश्रुतिमात्रतः। प्रश्नस्योन्नयनं यत्र क्रियते तत्र वा सति ॥ ३६॥ असकृद्यदसंभाव्यमुत्तरं स्यात्तदुत्तरम् । प्रतिवचनश्रवणादेव चेत्प्रश्नः कल्प्यते, तदेकमुत्तरम् । प्रश्नानन्तरं चेदसकृद्विचित्रमुत्तरं स्यात्तदा तु द्वितीयमित्यर्थः । क्रमेणोदाहरणम्- 'यत्पादपांशुर्बहुजन्मकृच्छूतो धृतात्मभियोगिभिरप्यलभ्यः । स एव यद्दग्विषयः स्वयं स्थितः किं वर्ण्यते दिष्टमहो ब्रजौकसाम् ॥' अत्र व्रजौकसः किं तपस्तेपुरिति प्रश्नो गम्यते । न चैतदनुमानम् । साध्यसाधनयोनिर्देश एव तस्याङ्गीकारात् । नापि काव्यलिङ्गम् । उत्तरस्य प्रश्नं प्रत्यजनकत्वात् । 'किं गेयं भगवन्नाम किं पेयं तत्कथामृतम् । किं हेयं गुरुवैमुख्यं किं ध्येयं तत्पदाम्बुजम् ॥' न चेयं सप्रश्नपरिसंख्या अन्यव्यावृत्तौ तात्पर्याभावात् ॥ । । । तत्राह-अत्रोभयोरिति । तथा च पूर्व सतोरेव मिथ उपकारोपरागेणैव तथोक्ति- रिति प्रतिवस्तूपमा चात्र दृश्या ॥ उत्तरेति । असकृत्प्रश्ने सतीति च योज्यम् ॥ यत्पादेति । श्रीशुकोक्तिः । स एव श्रीकृष्णः । अत्र ब्रजौकसः सखायः प्रकृताः । विवक्षितास्तु सर्वे भक्ताः । दिष्टं भाग्यम् ॥ कि गेयमिति । सतीर्थ्ययोः प्रश्नप्रतिवच- नरूपं वाक्यम् । चत्वारोऽपि पादाः प्रश्नोत्तरात्मानो बोध्याः । अन्यव्यावृत्ताविति। भगवन्नामादीनां ज्ञेयत्वाद्यतिशय एव तात्पर्यविश्रान्तेरिति भावः । इदं द्वितीयमुत्तरं बहुधा पद्यान्तः पद्याहिश्चोत्तरं दृष्टम् । तच्च व्यस्तसमस्ततया व्यस्ततया समस्ततया चेत्येवमादिसमाकलनात् । दिङ्मात्रं यथा-रवेः कवेः किं समरस्य सारं कृषेर्भयं किं किमुशन्ति भृङ्गाः । सदा भयं चाप्यभयं च केषां भागीरथीतीरसमाश्रितानाम् ॥' 'को दुराव्यस्य मोहाय का प्रिया मुरविद्विषः। पदं प्रश्नवितर्के किं को दन्तच्छदभूषणम् ॥ १. रवेः सारं भाः, कवेः सारं गीः, समरस्य सारं रथी, कृषेर्भयम् इतिः, भृङ्गा रस वाञ्छन्ति, सदा भयमाश्रितानां सेवकानाम् , भागीरथ्याः श्रीगङ्गायास्तीरनिवासिनां सदा भयाभावः.

·१० परिच्छेदः] साहित्यकौमुदी। कुतोऽपि लक्षितः सूक्ष्मोऽप्यर्थोऽन्यस्मै प्रकाश्यते ॥ ३७॥ धर्मेण केनचिद्यत्र तत्सूक्ष्म परिचक्ष्यते । कुतोऽप्याकारादिङ्गिताद्वा सूक्ष्मः सूक्ष्मधीगम्यः । क्रमणोदाहरणम्- 'राधायाः करकमले शिखण्डदलपक्ष्मलग्नमालोक्य । प्रातः सखी विदग्धा लिलेख तत्रैव कार्मुकं सशरम् ॥ अत्र करलग्नाच्चन्द्रकात्सख्याः पुरुषायितं ज्ञात्वा तत्र पुरुषधार्ययोध- नुर्वाणयोलिखनेन तां प्रति तत्प्रकाशितम् । 'भवनप्राङ्गणसंगतमनगरसमङ्गलं कृष्णम् । सकृदवलोक्य सलीलं राधा पिदधेऽवगुण्ठनेन मुखम् ॥ अत्र कृष्णेन पृष्टं संकेतसमयमिङ्गितादेव विज्ञाय चन्द्रास्तमनशंसिना मुखपिधानेन तं प्रति प्रकाशयामास ॥ उत्तरोत्तरमुत्कर्षों भवेत्सारः परावधिः ॥ ३८ ॥ उत्तरोत्तरं निरूप्यमाणस्योत्कर्षस्य चेत्पर्यन्ते विश्रान्तिस्तदा सारः । रामानुरागः । 'अपि सेविता द्विजिकैः कथय कदापि केन यान्ति विकारम् । वि- च्छिद्यमानतनवोऽप्यधिक खगुणैर्विराजन्ते ॥' चन्दनतरवः । प्रहेलिकाप्यत्रैवान्तः स्यात् । यथा---'व्याहर मथुरानाथे मम संदेशप्रहेलिकां पान्थ । विकला कृता कुहू- भिलभते चन्द्रावली व लयम् ॥' अत्र हराविति प्रत्युक्तिः । हरिः सूर्यः कृष्णश्च । तल्ल- क्षणं चाहुः-'व्यक्तीकृत्य कमप्यर्थ स्वरूपार्थस्य दर्शनात् । यत्र बाह्यान्तरावौँ क- थ्येते सा प्रहेलिका ॥' इति । कुतोऽपीति । धर्मेण स्मारकेणेति शेषः । आकारात्सं- स्थानविशेषात् । इङ्गितान्मुखपिधानादिरूपचेष्टाविशेषात् । राधाया इति । नान्दी- मुखीं वृन्दाह । कार्मुकं धनुः ॥ अत्रेति । करलमचन्द्रकावतसपक्ष्मदर्शनेन पुरुषायितं विदित्वा तत्करतले धनुःशरविलिखनरूपेण चातुर्येण तव पुरुषायितं मया विदितमिति तां प्रति प्रकटीकृतं पुरुषा एव धनुर्भूतो यद्भवन्तीति ॥ भवनेति । सैव तामाह । अ- त्रेति । चन्द्रेऽस्तंगते सति नौ संगमो भावीति ज्ञापितमित्यर्थः ॥ उत्तरोत्तरमिति । यत्रोत्तरोत्तरमुत्कर्षः प्रतीयते स सार इत्यर्थः । स च परावधिर्वयेष्वेवोदीच्योऽवधि- १. दुराव्यस्य मोहाय-रा द्रव्यम्, मुरद्विषः प्रिया-मा लक्ष्मीः प्रश्नवितर्के पद--नु, दन्तच्छदभूषणम्-रागः.

·१७२ काव्यमाला। १ Andamama उदाहरणम्- 'भूमौ भारतमुत्तमं मधुपुरी तत्रापि तत्राप्यलं वृन्दारण्यमिहापि हन्त पुलिनं तत्रापि रासस्थली । गोपीकान्तपदद्वयी परिचयप्राचुर्यपर्याचिता • यस्यां सन्ति महामुनेरपि मनोराज्यार्चिता रेणवः ॥' भिन्नदेशतयात्यन्तं कार्यकारणभूतयोः। युगपद्धर्मयोर्यत्र ख्यातिः सा स्यादसंगतिः ॥ ३९ ॥ कार्यकारणयोरेकदेशत्वं हि ख्यातम् । यथामिधूमयोः, यत्र तथाभूत- योरपि धर्मयोभिन्नदेशतया युगपदवभासः सा असंगतिः । उदाहरणम्- 'तवाधरौष्ठे क्षतमञ्जनं च मम व्यथाथै मलिनं च चेतः । पीतस्तया ते वदनासवस्त्वं मत्तः कुतोऽनर्थपरम्परेयम् ॥ भिन्नाधारत्वादियमेकाधाराद्विरोधाद्भिद्यते ॥ समाधिः सुकरं कार्य कारणान्तरयोगतः । आरब्धं कार्य यदि साधनान्तरयोगादक्लिष्टं समाधीयते तदा समाधिः। उदाहरणम्- 'प्रणम्य पादौ वृषभानुजायाः प्रसादनं कुर्वति पङ्कजाक्षे । तथाम्बुदः प्रांशुजगर्जवक्षस्तटीं यथासौ सहसास्य भेजे ॥' समुच्चये खले कपोतनिपातवत्कारणानां प्राप्तिः, इह त्वेकस्मिन् कारणे पुष्कलेऽप्यन्यस्य काकतालीयवदापतनमिति भेदः । Swannewse विश्रामस्थानं यस्य तादृश इत्यर्थः ॥ भूमाविति । नववृन्दावनीयगोवर्धनकन्दरलिखि- तानि चित्राणि राधाकृष्णौ दर्शयन्ती नववृन्दा तत्र रासस्थलीचित्रितां दर्शयते । ह- न्तेति हर्षे । भिन्नदेशेति । कार्यकारणयोरत्यन्तभिन्नदेशतया ख्यातिरसंगतिः । खाभाविकमिथः संगतित्यागादिति भावः । तवेति । कृष्णं राधाह । तया चन्द्रावल्या ॥ समाधिरिति । केनचित्किचित्कार्यमारब्धं तच्चेत्कारणान्तरयोगादलेशेन सिद्धं स्यात्तदे- त्यर्थः । प्रणम्येति । विद्युन्मञ्जरी खसखी प्रति श्रीराधिकाया मानभङ्गविधि वर्णयति । अम्बुजाक्षे गोविन्दे । प्रांशूचं यथा स्यात्तथा । असौ वृषभानुजा। अस्य पङ्कजाक्षस्य ॥

·१० परिच्छेदः] साहित्यकौमुदी। समं योग्यतया योगो यदि संभावितः कचित् ॥ ४० ॥ आभिरूप्येण चेद्वस्तुनोः संबन्धः संभाव्यते तदा समम् । सद्योगेऽस- द्योगे चेति द्वैधं तत् । क्रमणोदाहरणम्- 'कृष्णो वरीयान्पुरुषेषु सद्गुणैः श्रीराधिका स्त्रीषु गुणैर्वरीयसी । सङ्गं विधातुस्त्वनयोः परस्परं धातुनरीनति गुणज्ञतायशः ॥' 'विसर्गव्यग्रचित्तोऽपि विधिर्युक्तविधानकः । पिचुमर्दफले काकः सहकारे कृतः पिकः ॥' कचिद्यदतिवैधान श्लेषो घटनामियात् । कर्तुः क्रियाफलावाप्ति:वानर्थश्च यद्भवेत् ॥ ४१ ॥ गुणक्रियाभ्यां कार्यस्य कारणस्य गुणक्रिये । क्रमेण च विरुद्ध यत्स एष विषमो मतः ॥ ४२ ॥ द्वयोरतिवैलक्षण्याद्यदघटित इव योगः स्यात् । यच्च क्रियायाः प्रणा- शादभीष्टं तत्फलं न स्यात् । प्रत्युतानर्थश्वानभीष्टः प्राप्नुयात् । यच्च का- र्यकारणगतयोर्गुणयोः क्रिययोर्वा मिथो विरोधः स चतुर्विधो विषमः । क्रमेणोदाहरणम्- 'क वज्रसारसर्वाङ्गौ मल्लौ शैलेन्द्रसंनिभौ । क चातिसुकुमाराङ्गौ किशोरौ नाप्तयौवनौ ।' सममिति । आभिरूप्येणौचित्येन सतः सता योगः असतस्त्वसताभिरूपः साम्यादेव । कृष्ण इति । काचित् सखी प्रियौ वर्णयति । धातुर्विधातुः राधया सह कृष्णस्य संयोगो विधिना साधुकृत इति व्यञ्जयन्ती पौर्णमासी तं श्लाघते-विसर्गति । वि- सर्गः कार्यसृष्टिः । पिचुमर्दो निम्बः । सहकारः सुगन्धिरात्रः ॥ क्वचिदिति । श्लेषो योगः घटनामौचितीम् । गुणक्रियाभ्यामिति । कार्यस्य कारणानुकरणे औत्स- र्गिके सत्यपि तयोर्गुणौ क्रिये वा मिथश्चेद्विरुद्धौ तदा द्विधा विषम इत्यर्थः । विषमत्वं च समविपरीतरूपत्वाद्बोध्यम् । क्व वजेति । मल्लाभ्यां युध्यमानौ रामकृष्णौ वीक्ष्य मथु- रास्था वदन्ति । अत्रेदं च लक्ष्यम् । 'विपुलेन सागरशयस्य कुक्षिणा भुवनानि यस्य पपिरे युगक्षये । मदविभ्रमा सकलया पपे पुनः सपुरस्त्रियैकतमयैकया दृशा ॥' अत्र अगदाधारस्य सर्वेश्वरस्य स्त्रीनेत्रकोणकृततत्पानस्य चातिवैलक्षण्यायोगो दुर्घट इवेति । ॥

·१७४ काव्यमाला। 'कृत्यानलः प्रतिहतः सरथाङ्गपाणे- रस्त्रौजसा नृपविभुग्नमुखो निवृत्तः । वाराणसी प्रति समेत्य सुदक्षिणान्तं सविग्जनं समदहस्त्वकृतोऽभिचारः ॥' 'तमालनीलोऽपि तवैष नन्दकः संगम्य भूमन्परसेनयोजिताम् । रणाजिरान्तः शरदिन्दुसुन्दरी यशस्तति संतनुतेऽद्भुतं महत् ॥' अत्र नीलशुक्लयोर्गुणयोर्विरोधः । 'जातः सखि मनोजस्ते नेत्रेणानन्ददायिना । तापं तनोति कृष्णस्य तन्वि चित्रमिदं महत् ॥ अत्रानन्दतापयोः क्रिययोः । महतोर्यन्महीयांसावाश्रिताश्रययोः क्रमात् । आश्रयाश्रयिणौ स्यातां तनुत्वेऽप्यधिकं तु तत् ॥ ४३ ॥ महतोरप्याधेयाधारयोर्विषये तदपेक्षया स्वल्पावप्याधाराधेयौ प्रकृतभू- मविवक्षया क्रमेण चेन्महीयांसौ स्यातां तदा द्विविधमधिकम् । आधारा- धेययोरेकस्याधिक्येऽधिकमिति हि निष्कर्षः । लक्षणसंगतिः ॥ पितृवैरप्रतियातनाथै सुदक्षिणेन राज्ञा प्रेषिता कृत्या भगवञ्चक्रज्वा- लपीडिता परावृत्य काशीं ददाहेति श्रीशुको वर्णयति-कृत्यानलेति । नृप हे परीक्षित् । अभिचारो मारणाग्निः । यसै माहेश्वरी कृत्या सुदक्षिणेन कृता स कृष्णापकारो नाभूत प्रत्युत सुदक्षिण एव खस्थानपरीवारस्तया दग्ध इति लक्षणयोजना ॥ 'दृष्ट्वा राधा निपुणविधिना सुष्टु केनापि सृष्टां धाता ह्रीणः सदृशमनया यौवनं निर्मिमित्सुः । सारं चिन्वन्नसृजदिह तत्वस्य सृष्टेः समास्या नैकाप्यासीदपि तु समभूत्पूर्वसृष्टिर्निरर्था॥' इति चात्र लक्ष्यान्तरम् ॥ तमालेति । बन्दिनः कृष्णं स्तुवन्ति । जात इति । राधां विशाखाह । यत्र व्यधिकरणयोरक्याधिकरण्यप्रतिसंधानकृतो विरोधस्तत्र विरो- धाभासः । यत्र समानाधिकरणयोयधिकरण्यप्रतिसंधानकृतस्तनासंगतिः । यत्र तु तदन्यतरप्रतिसंधानं विनैव कृतस्य कार्यकारणवृत्तिविजातीयगुणक्रियासंबन्धमात्रस्य चमत्कृतिकारकता तत्र विषम इति बोध्यम् ॥ महतोरिति । आश्रितमाधे- यम् । आश्रय आधारः । महत्याधेये खल्पोऽप्याधारश्चेन्महान् महति वाधारे ·१० परिच्छेदः] साहित्यकौमुदी। क्रमेणोदाहरणम्- बभौ व्रजेशोरसि या मुरारेर्नीलोत्पलालीदलमालिकेव । तनौ ममुस्तत्र कथं गुणास्ते सहस्रवक्त्रेण हि येऽप्यगण्याः ।। अत्राधेयभूतानां गुणानां महत्वेऽप्याधारभूतायास्तनोस्ततोऽपि महत्वं विवक्ष्यते। 'यस्यास्तनोरन्तरलोकि मात्रा विश्वं करेऽद्रिः कमलत्वमाप । श्रीराधिकास्याम्बुजदर्शनोत्था मुदो ममुस्ता न हरेर्वतास्याम् ॥' अत्राधारभूतायास्तनोर्महत्वेऽप्याधेयभूतानां मुदां ततोऽपि महत्त्वम् ।। प्रतिपक्षमशक्तेन प्रतिकर्तुं तिरस्क्रिया। या तदीयस्य तत्स्तुत्यै प्रत्यनीकं तदुच्यते ॥ ४४ ॥ तिरस्कारकमपि विपक्षं साक्षात्तिरस्कर्तुमशक्तेन केनचिद्या विपक्षो- त्कर्षार्था विपक्षीयस्य तिरस्क्रिया तत्प्रत्यनीकम् । यथा- 'कृष्णस्य सौन्दर्यभरैर्विनिर्जितः कामोऽस्य किंचित्प्रतिकर्तुमक्षमः । राधामिह प्रीतिमती विनिर्णयंस्तां बाधतेऽसौ तदगोचरेऽबलाम् ॥' समेन लक्ष्मणा वस्तु वस्तुना यनिगृह्यते । निजेनागन्तुकेनापि तन्मीलितमिति स्मृतम् ॥ ४५ ॥ सहजेनागन्तुकेन वा चिह्वेन यदि केनचिकिचिद्गोप्यते तर्हि मीलितं द्वेधा। खल्पोऽप्याधेयश्चेन्महान् तदाधिकम् । वर्णनीयप्रकर्षः फलम् । बसाविति । शारीशुकयोरुक्तिः । सहस्रवक्रेण शेषेणापि । अत्रेति । महत्त्वमिहाचिन्त्यशक्तिहेतुकं बोध्यम् । गुणापेक्षया तनोरल्पत्वेऽपि महत्वं चारुत्वहेतुः । यस्यास्तनोरिति । तयोरेवोक्तिः । अत्र मुदां ततोऽपि महत्वमिति श्रीराधायाह्लादिनीनाममहाशक्तिसा- रत्वादिति भावः । तन्वपेक्षया मुदामल्पत्वेऽपि महत्वं चारुताहेतुः ॥ प्रतिपक्ष- मिति । तत्स्तुतिरत्रात्संपद्यत इत्यवधेयम् तदिच्छाया बाधात् । कृष्णस्यति । तयोरेवोक्तिः । स्पष्टम् । समेनेति । साधारणेन धर्मेणेत्यर्थः। गोप्यतेऽभिभूयते एके- नापरस्याभिभवो मीलितमित्यर्थः। अभिभवश्च प्रबलसजातीयग्रहकृताग्रहः, जोक्तौ नातिव्याप्तिः। तत्र गृहीतस्यैव छद्मना गोपनात् । उपमानोपमेयभावाविव । तेन व्या- ·१७६ काव्यमाला। उदाहरणम्- 'लाक्षारसाङ्कमलिके गिरिधातुचित्रे वक्षस्युरोजमदलक्षणमम्बुदामे । राधालयादुपगतस्य हरेः प्रभाते कैश्चिन्न नीतिनिपुणैरपि पर्यचायि ॥ अत्र श्यामत्वं निजं गैरिकं त्वागन्तुकम् ॥ स्थाप्यतेऽपोह्यते वापि यथा पूर्व परं परम् । विशेषणतया यत्र वस्तु सैकावली द्विधा ॥ ४६॥ पूर्व पूर्व प्रति यद्युत्तरस्य वस्तुनो विशेषणतया स्थापनं खण्डनं वा सा द्विधैकावली ॥ क्रमेणोदाहरणम्- 'वृन्दावनं दिव्यलतापरीतं लताश्च पुष्पस्फुरिताग्रभाजः । पुष्पाण्यपि स्फीतमधुव्रतानि मधुव्रताश्च श्रुतिहारिगीताः ॥ 'प्रीतिर्न सा प्रैति न या परं जनुन तज्जनुर्यन्न महाकुलोद्भवम् । महाकुलं तच्च न यन्न वैष्णवं न वैष्णवः सोऽपि न यो ब्रजप्रियः ।। यथानुभवमर्थस्य दृष्टे तत्सदृशे स्मृतिः। स्मरणम् सदृशवस्तुदर्शनेन पूर्वानुभूतस्य तथैव प्रतिसंधानं स्मरणम् । उदाहरणम्- 'विकचं वारिज वीक्ष्य मधुपावलिभूषणम् । एणीशः स्खलद्वेणि वदनं स्मृतवान्हरिः॥' क्षणान्न चापह्नुतिः । लाक्षारसाङ्केति। तयोरुक्तिः। मदः कस्तूरी ॥ स्थाप्यत इति । परं परं वस्तु यत्र पूर्वपूर्ववस्तुविशेषणतया स्थाप्यते निषिध्यते वा सैकावली अन्थना- न्यायसाम्यात् । वृन्दावनमिति। श्रीबलदेवस्योक्तिः। अत्र वृन्दावनस्य लतास्तासामग्र- विशेषणमुखेन पुष्पाणि तेषां मधुव्रतास्तेषां च गीतमिति ग्रन्थना । प्रीतिरिति । कश्चिद्विशुद्धभक्तो वर्णयति। या परं जनुर्द्वितीयं जन्म नैति सा प्रीतिर्न भवतीत्यादिभि- रेषां प्रीत्यादीनां श्रेष्ठयं निषिध्यते । अत्र प्रीतेः परजनुर्गामित्वम् , जनुषो महाकुलो- भावत्वम्, महाकुलस्य वैष्णवत्वम्, वैष्णवस्य च ब्रजप्रियत्वं विशेषणम् । तत्तच्चासति तत्त- द्भावे निषिध्यते ॥ यथानुभवमिति । अव्ययेऽव्ययीभावः ॥ विकचमिति ।

·१० परिच्छेदः] साहित्यकौमुदी। १७७ विसदृशवस्तुदर्शनेऽपि केचिदेतदिच्छन्ति । यथा- 'शिरीषमृद्वी गिरिषु प्रपेदे यदा यदा दुःखशतानि सीता । तदा तदास्याः सदनेषु सौख्यलक्षाणि दध्यौ गलदश्रु रामः ॥' भ्रान्तिमानन्यसंवित्तत्क्षुल्यदर्शने ॥ ४७ ॥ तेन प्रकृतेन तुल्यमप्रकृतं तस्य दर्शने सति तदन्यत्प्रकृतमिदमिति धीर्धान्तिमान् अतस्तस्मिस्तद्बुद्धिरित्यर्थः । उदाहरणम्- 'पृष्ठे मणीन्द्रमहसि प्रतिबिम्बमेव केशस्य केशपरिशेष इति भ्रमेण । उल्लासयन्त्यसकृदङ्गुलिपल्लवेन सा व्यग्रधीरजनि केशवकेशबन्धे ॥ रूपकप्रथमातिशयोक्त्योराहार्यभ्रमत्वात्ताभ्यामस्य भेदः ॥ आक्षेप उपमानस्य प्रतीपमुपमेयता । तस्यैव यदि वा कल्प्यातिरस्कारनिबन्धनम् ॥ ४८॥ यद्युपमेयस्तुतये कैमर्थ्येनोपमानमाक्षिप्यते यदि वोपमानस्यैवोपमेयता तत्तिरस्कारायोपकल्प्यते तदा द्विविधं प्रतीपम् । क्रमेणोदाहरणम् - 'तव जयति जगत्यां राधिके भ्रूविभङ्गे किमिति कुसुमचापश्चापमन्यं बिभर्ति । विलसति मुखबिम्बे वेधसा वा किमर्थ व्यरचि विधुविधाने निष्फलोऽयं प्रयासः ॥' यथा वा-- 'विनिर्मितेऽस्या वदने विधात्रा दृष्ट्वाम्बुजेन्दू बहुदोषपूर्णौ । उज्ज्वल: सुबलमाह । एणीदृश: श्रीराधायाः ॥ भ्रान्तिमानिति व्याचाटे। तेनेति । श्रीकृष्णकेशसंस्कारकाले श्रीराधायाश्चेष्टां रूपमञ्जरी विशाखां प्रत्याह-पृष्ठ इति । मणीन्द्र इन्द्रनील: । सा श्रीराधा ॥ आक्षेप इति । कैमय किंफलकता। उपमानाप- कर्षः प्रतीपम्। उपमानं प्रति प्रतिकूलवतीत्यर्थः। तवेति। श्रीकृष्णोक्तिः। विनिर्मितेति।

·काव्यमाला। अशुद्धतां सूचयता तयोस्तौ कृतौ द्विरेफाङ्कमसीविलिप्तौ ॥ अनयोरुपमानस्याक्षेपः, किंतु परत्र कैमर्थ्य गम्यते । 'विवेकविधुरः प्रेयान्यत्तेनाप्युपमीयते । कृशोदर तवानेन मुखेन मृगलाञ्छनः ॥' यथावा- 'मम वदनमेव नयनानन्दकमिति मा कृथाः सुतनु गर्वम् । अपरोऽपि कश्चिदेवं राकायां शरदि शुभ्रांशुः ॥' अनयोः पूर्वत्रोपमितिरनिष्पन्ना, परत्र तु निष्पन्नाप्युपमीयमानस्य च- न्द्रस्य तिरस्कारायैव । यथा वा- 'अहमेव गुरुः सुदारुणानामिति हालाहल मा स्म तात दृप्यः । ननु सन्ति भवादृशानि भूयो भुवनेऽस्मिन्वचनानि दुर्जनानाम् ॥ अत्र हालाहलस्योपमानत्वमसाधादसंभाव्यमानमपि कल्पितं तस्यैव तिरस्कृतये। प्रस्तुतस्य यदन्येन गुणसाम्यविवक्षया। ऐकात्म्यं वध्यते योगात्तत्सामान्यमिति स्मृतम् ॥ ४९ ॥ प्रस्तुतस्य प्राधान्येन वर्णनीयस्यान्येनाप्रस्तुतपदार्थेन योगात् संपर्काद्य- दैकात्म्यमपृथक्प्रतीयमानत्वं समानगुणत्वप्रतिपादनाय निबध्यते त- सामान्यम्। । श्रीराधां कापि सखी स्तौति । तयोरम्बुजेन्द्रोः । अङ्कः कलङ्कः । मसी कजलम् । द्वितीयप्र- तीपे त्रिधा रीति:-क्वचिदुपमितेरनिष्पत्तिः क्वचिन्निष्पत्तिः क्वचित्सर्वथैवानिष्पत्तिरिति । तत्र प्रथमां रीतिमाह-विवेकेति । विशाखोक्तिः। तेन प्रेयसा । अत्र मृगलाञ्छनस्य खल्पगुणत्वादुपमित्यनिष्पत्तिः ॥ द्वितीयामाह --ममेति । राधां ललिताह। हे सुतनु राधे, राकायामिति पूर्ण: शारदचन्द्र ईदृशोऽस्ति । अत्रोपमेयीकरणमेव शुभ्रांशोरनादरः । तृतीयामाह--अहमिति । दुर्जनं निन्दितुं हालाहलमुपलक्ष्य कश्चिदाह-हे हालाहल हे तात । दृप्यः सगर्वः । अत्रेति । उपमेयगतोत्कटानेकधर्मवत्किलोपमानं भवति, त- दभावात् सर्वथैवोपमितिरनिष्पन्ना। तेन दुःखजनकत्वरूपं यत्किचिद्धर्मसत्वेऽपि न क्षतिः । व्यतिरेकालंकारोऽत्र व्यङ्गयः ॥ प्रस्तुतस्येति । योगादित्यस्य व्याख्यानं संपर्कादिति ·१० परिच्छेदः] साहित्यकौमुदी। १७९ 'मल्लिकामालभारिण्यः सर्वाङ्गीणाचन्दनाः । क्षौमवत्यो न लक्ष्यन्ते ज्योत्स्नायामभिसारिकाः ॥' अत्र प्रस्तुततदन्ययोः साम्येन निबद्धं शौक्लचमेकात्मता हेतुः, अतो न तयोः पृथगुपलक्षणम् । यथा वा- muslimmaa 'राधे तडिद्गौरि तवैष गण्डयोः कर्णावलम्बी नवकेतकीछदः । न सौरभेणापि गतो विभिन्नतां मधुव्रतेनैष विविच्य बोधितः ॥' अत्र हेत्वन्तरजापि भेदधीः प्राक्तनमभेदं नोदस्यति, तस्य प्रतीतत्वात् ।। विना प्रसिद्धमाधारमाधेयस्य व्यवस्थितिः । एकात्मा युगपद्धृत्तिरेकस्यानेकगोचरा ॥ ५० ॥ अन्यत्प्रकुर्वतः कार्यमशक्यस्यापि वस्तुनः । तथैव करणं चेति विशेषस्त्रिविधः स्मृतः ॥ ५१ ।। प्रसिद्धाधारपरिहारेणापि याधेयस्य विशिष्टा स्थितिः स प्रथमो विशेषः । या चैकस्यापि वस्तुनो युगपदैकरूप्येणानेकत्र वृत्तिः स द्वितीयः । या तु किंचित्कार्यमारभमाणस्य कर्तुस्तेनैव व्यापारेणाशक्यकार्यान्तरनिर्मितिः स तृतीयः । क्रमेणोदाहरणम्- 'लोकान्तरान्तः सुहृदां गतानां गिरश्च रूपाणि च केलयश्च । तथैव सन्तीह सुहृजनानां मनस्यहो सौहृद ते प्रभावः ॥' 'राधाग्रतश्च पुरतोऽपि च पार्श्वतश्च श्रौत्रे च चक्षुषि च वाचि च मानसे च । सामान्यं समानगुणनिबन्धनात् । खगुणत्यागाभावात्तद्गुणतोऽस्य भेदः । मल्लिकेति । दण्डीकविराह । 'इष्ट केषीकामालानां चिततूलभारिषु' इति पाणिनिस्मृतेर्ह खत्वम् । राधे * इति । हरेरुक्ति: । हे तडिगौरि, एष केतकीछदः । विविच्य विविक्तम्। भिन्नं कृत्वेत्यर्थः । अत्रेति । हेत्वन्तरं मधुव्रतरूपं तस्याभेदस्य प्रतीतेश्च बाधायोगादित्यनुशय: ॥ विना प्रसिद्धमिति । एक आत्मा खभावोऽर्थाद्वत्तिमतो यस्यां सा तथाभूतानेकस्मिन्वर्त- मानेत्यर्थः । लोकान्तरेति । युधिष्ठिरादिषु भगवत्पदं प्राप्तेषु पश्चात् स्थितानामिय- मुक्तिः । विभावनात्र व्यङ्गया। राधेति । कृष्णः खगतमाह । पृथक् पृथक् चकाराः , - ·१८० काव्यमाला। केनाध्वनैप मदनो हृदि मे प्रविश्य मां हन्ति हन्त किमियं न निराचकार ।।" पर्याये क्रमादेकस्यानेकत्र वृत्तिरिह तु युगपदिति भेदः । 'नयनयुगविधाने राधिकाया विधात्रा जगति मधुरसाराः संचिताः सद्गुणा ये। भुवि पतिततदंशैस्तेन सृष्टान्यसारै- भ्रमरमृगचकोराम्भोजमीन्युत्पलानि ।' खमुत्सृज्य गुणं योगादत्युज्वलगुणस्य यत् । वस्तु तद्गुणतामेति भण्यते स तु तद्गुणः ।। ५२ ॥ उदाहरणम्- 'नासिकामौक्तिकं यस्याः पद्मरागोऽधरत्विपा। व्रजनाथ पुरः सेयं तरुणीमणिरीक्ष्यताम् ॥' अत्र मौक्तिकापेक्षयाधरस्य प्रगुणवर्णता । तद्रूपाननुहारश्चेदस्य तत्स्यादतगुणः । यद्यनेन वस्तुना न्यूनगुणत्वेन तदीयवर्णो न गृह्यते, अथवानेन प्रकृतेन चेदप्रकृतस्य रूपं नानुक्रियते तीतद्गुणः । क्रमेणोदाहरणम् - 'धवलोऽपि मम खान्तं रक्तं वितनुषे हरे । रक्तेऽपि विधृतः खान्ते न रक्तोऽस्यद्भुतं महत् ॥ अत्र रक्तेनापि स्वान्तेन युक्तो रक्ततां नोपयात इत्यतद्गुणः । सर्वत्र समां वृत्ति सूचयन्ति । विप्रलम्भप्रकर्षरूपं वस्त्वत्र व्यङ्ग्यम् । नयनेति । काचित्सखी वर्णयति । तेन विधात्रा । व्यतिरेकोऽत्र व्यङ्ग्यः ॥ स्वमुत्सृज्येति । बलीयसा परगुणेन चेत् खगुणतिरस्कारस्तदवाप्तिश्च तर्हि तद्गुणः । तस्याप्रकृतस्य गुणोऽत्रास्तीति व्युत्पत्तेः । नासिकेति। हरिसंनिधौ राधामानीय दूती वदति । हे ब्रजनाथ । मीलिते धर्मिणो न ग्रहणम् । सामान्ये स्वगुणस्य न त्यागः, इह तु गुणमा- त्रस्याभिभवो धर्मिणः प्रतिपत्तिश्चेति ताभ्यां भेदः ॥ तद्रूपमिति । वस्तु न्यूनगुप्य- मतस्तद्गुणं न गृह्णाति ॥ धवल इति । ललिता हरिमाह । धवलः शुद्धः वृषभश्च । रागो रक्तिमानुरागश्च । उच्चावचसंगतावपि साधु: खधर्म न त्यजतीति कौस्तुभमुहि- ·१० परिच्छेदः] साहित्यकौमुदी। 'क्षीरोदधिजठरभवः सहजन्मा कालकूटस्य । तदपि च न सितो न शितिः कौस्तुभ एकः स्वभावतो रक्तः ॥ यद्यथा साधितं केनाप्यपरेण तदन्यथा ॥ ५३ ॥ तथैव यद्विधेयेत स व्याघात इति स्मृतः । केनापि का यद्वस्तु येनोपायेन साधितं तच्चेदपरेण तजिगीषुणा ते- नैव वान्यथा क्रियते तर्हि व्याघातः । उदाहरणम् 'उज्जीवयन्ति दृक्पातैईक्पातनिहितं स्मरम् । व्रजेषु नार्यो गौर्योऽपि विभवप्रीतयो ध्रुवम् ॥ अत्र हरदृक्पातनिहतस्य स्मरस्य गोपस्त्रीदृक्पातैरुज्जीवनमिति साधि- तवस्तुव्याहननाध्याघातः । तदेवमनुप्रासादिव्याघातान्ता अलंकारा दर्शिताः । अथ संसृष्टिसंकरौ दर्शयति- सेष्टा संसृष्टिरेतेषां भेदेनैकत्र या स्थितिः ॥ ५४ ॥ एषां प्रागुक्तानां मिथोनरपेक्ष्येणैकत्र शब्दभागेऽर्थविषये उभयत्र वा स्थितिः संसृष्टिः नामालंकारः । Pawa श्याह-क्षीरोति। पूर्वत्र तदिदमोरधिकगुणन्यूनगुणवाचित्वम्, परत्र तु प्रकृताप्रकृत- वाचित्वमिति भेदः ॥ यद्यथेति । यथा येनोपायेन तथा तेनोपायेन । गोपीनां महि- मानं कश्चिद्वर्णयति-उज्जीवयन्तीति । ब्रजेषु स्थिता नार्यों गौर्य: शिवा अपि विभवप्रीतयः विगतशिवस्नेहाः कुत इत्याह-उज्जीवयन्तीत्यादि । अत्र वाक्यगतकाव्यलि- ङ्गविरोधाभासयोरङ्गाङ्गिभावेन सांकयै च । पक्षे गौर्यो गौराङ्गयः । विभवे भगवद्गुणसं- पत्तौ प्रीतिर्यासां ता इति विरोधभङ्गश्च । शिवापेक्षयाप्याधिक्यवर्णनाध्यतिरेकोऽपि. गम्यः । अत्रेति । एकजातीयव्यापाराद्विजातीयकार्योक्तेरयं व्याघात इत्यन्ये । 'प्रयाहि न मया सीते मृदुत्वं तिष्ठ सद्मनि । इत्युक्ता साह याम्येषा मृद्वी नाथ त्वया सह ॥' इत्यत्रापि व्याघात एव ॥ अनुप्रासोपमादीनां पृथक्चारुत्वे सत्यपि मिथ: सांकर्येण चाप्यतिचारुत्वमनुभूतम्, अतः संसृष्टिसंकरयोः पृथगलंकारत्वं दर्शयितुमाह-तदेवमि- त्यादि । सेप्टेति । एकत्र पद्येऽलंकृतीनां संसृज्यमानत्वात्संसृष्टिरित्यर्थः । सुरत- ·काव्यमाला । Me तत्र शब्दालंकारयोर्यथा- 'सुरतरुरेष नतानां सुरतरुचिोपरमणीनाम् । त्रिभुवनजनकमनीयो जयतादाभीरराजयुवराजः ॥' अत्र यमकानुप्रासयोः । अर्थालंकारयोर्यथा- 'तारुण्ये नवभूपतौ श्लथनये राधावपुःपत्तने वक्षोजद्वयदस्युना सजघनेनाक्रम्य मध्यं बलात् । पौष्कल्यं निखिलं हृतं त्रिवलिभिः फूत्कारभीत्या गुणै- वद्धा स्थापितमित्यवेत्य भयतो गुल्फौ निलीय स्थितौ ॥' अत्र रूपकोत्प्रेक्षयोः । उभयालंकाराणां यथा- 'कृष्णः पायादपायान्नः पूर्णेन्दुसदृशाननः । भक्तहृत्सरसीहंसः कंसवंशनिसूदनः ।।' अत्र यमकोपमारूपकानुप्रासाः संसृष्टाः । अविश्रान्तिपुषामात्मन्यङ्गाङ्गित्वं तु संकरः । त एव चेदात्मन्यप्राप्तस्वातन्त्र्या मिथोनुग्राह्यानुग्राहकतां धारयन्ति, तर्हि संकरनामा ॥ यथा- 'पाणौ पानीयमानीय पिपासुरपि जानकी । शोणिते शोणितभ्रान्त्या भूयोभूयो विमुञ्चति ॥ अत्र तद्गुणोऽङ्गी भ्रान्तिमानङ्गमित्यनुग्राह्यानुग्राहकभावः ॥ यथा वा- 'हृतभुवनतमाः क्रमाद्विरागः कलय कलानिधिवैष्णवो विशुद्धः । रुरिति । शारी पठति । स्पष्टम् ॥ तारुण्य इति । काचित्सखी श्रीराधाङ्गं वर्णयति गुल्फो पादग्रन्थी ॥ कृष्ण इति । अत्र चतुर्यु पादेष्वेते यमकादयश्चत्वारोऽलंकाराः क्रमाद्बोध्याः ॥ अविश्रान्तीति । अलंकृतीनां संकीर्यमाणखरूपत्वादयं संकरः । पाणाविति । वनवासीयं श्रीसीतावृत्तमेतत् । न चात्र शोणितपदं निहितार्थम्, शो- णितभ्रान्तिहेतुत्वावेदनेन शोणिमावबोधात् ॥ हृतेति । भामां हरिराह । तमो NAGAUR ।

·१० परिच्छेदः] साहित्यकौमुदी। रुचिममृतमयीं क्षिपन्विदूरे प्रविशति विष्णुपदप्रपत्तिवीथीम् ॥ अत्र रूपकमङ्गी श्लेषोऽङ्गमित्यनयोः संकरः । यथा वा- 'माधव्याः श्रीर्माधवेनैव रम्या माधव्यैवोत्फुल्लया माधवश्रीः । इत्यन्योन्यश्रीसमुल्लासहेतू एतौ धातुर्युञ्जतोऽभिज्ञतासीत् ॥' अत्राप्रस्तुतप्रशंसाया अङ्गाभ्यामन्योन्यसमाभ्यां संकरः । यथा वा- 'निरस्य करलीलया तिमिरनीलचेलाञ्चली रथाङ्गमिथुनस्तनावपि निपीड्य जातस्मितः । हियेव निमिषत्कुशेशयदृशं सरागां प्रियः प्रियामिव सुधाकरो हरिहरिद्वधूं चुम्बति ॥' अत्र रूपकोत्प्रेक्षाश्लेषोपमासमुच्चया मिथोङ्गाङ्गिभावेन प्रतीयन्ते । तत्र तिमिरेति रूपकम् । ह्रियेवेत्युत्प्रेक्षा । करलीलयेति श्लेषः । प्रियः प्रियामि- वेत्युपमा । निरस्य निपीड्येति समुच्चयः । यथा वा- - स्मराधनाशीत्यादि । अत्रानुप्रासादयः शब्दालंकाराः संकीर्यन्ते ।। एकस्य च ग्रहे न्यायदोषाभावादनिश्चयः ॥ ५५ ॥ यत्र द्वौ बहवो वालंकारा सहैव प्रतीयन्ते, तत्र चेदेकस्य साधिकाबा- धिका वा युक्तिर्न स्यात्तर्हि निश्चयाभावरूपो द्वितीयः संकरः। । ध्वान्तमविद्या च । विरागः शुक्लिमा विषयवैतृष्ण्यं च। रुचिः किरणोऽभिलाषश्च। अमृतं सुधा मोक्षश्च । अत्र श्लेषेण रूपकमुपपादितमिति तस्याङ्गित्वम् ॥ माधव्याः श्री- रिति । काचित्सखी वर्णयति । माधवी वासन्ती, माधवो वसन्तः । एतावप्रस्तुतौ, राधाकृष्णौ तु प्रस्तुतौ । निरस्येति । राधास्कन्धनिवेशितवामबाहुः कृष्णश्चन्द्रं दर्श- यन्नाह-हरिहरित् प्राची दिक् सैव वधूर्वनिता । करः किरणः पाणिश्च । रथाङ्गो चक्रवाकौ । कुशेशयं पद्मम् । स्मराधनाशीति । नवमे व्याख्यातम् । अत्रानुप्रास- गोमूनिकाश्वगतिमुक्तकपाटवद्ध कपाटानां सांकर्यम् ॥ एकस्य चेति । एकस्यालंकारस्य न्यायः साधकप्रमाणम्, दोषो बाधकप्रमाणमित्यर्थः । चकारः संकर इत्यनुकर्षणार्थः ।

·१८४ काव्यमाला। यथा- main 'नयनानन्ददायीन्दोबिम्बमेतत्प्रसीदति । अधुनापि निरुद्धाशमविशीर्णमिदं तमः ॥" अत्र किं सरोद्दीपकः कालश्चकास्तीति भङ्गयन्तरेणोक्तेः पर्यायोक्तम्, किं वा तन्मुखस्येन्दुतयाध्यवसायादतिशयोक्तिः । अथवैतदिति सुखं नि- दिश्य तस्मिन्निन्दुत्वारोपणाद्रूपकम् । किं वा प्रदोषसमये विशेषणमाहा- त्म्यान्मुखस्यावगतौ समासोक्तिः । उत मुखप्रसादप्रस्तावादप्रस्तुतप्रशंसेति बहूनां संशयादयमपरः संकरः ॥ यत्र तु न्यायदोषयोरेकतरस्योपलम्भस्तत्र न सः । यथा- 'विरचिताभयं वृष्णिधुर्य ते चरणमीयुषां संसृतेर्भयात् । करसरोरुहं कान्त कामदं शिरसि धेहि नः श्रीकरग्रहम् ॥' अत्र श्रीकरग्रहणं करस्यैव संभवेदित्युपमायाः साधकम् । 'अहो बत महत्यस्य धृष्टता भीरुतापि च । सति तन्मुखचन्द्रेऽन्यश्चन्द्रोऽयं यदुदीयिवान् ।। अत्रान्यत्वं चन्द्रेऽनुकूलं न तु मुखे । तत्र तु प्रतिकूलमेवेति रूपकस्य साधकं तत् बाधकं तूपमायाः । 'शास्त्रज्ञभास्करं संज्ञा त्वामालिङ्गति सर्वदा।' अत्रालिङ्गनमुपमाया बाधकम् , सत्याः पतितुल्ये तदसंभवात् । तेन रूपकस्यैव साधकं तत् । नयनेति । कस्यचित्कवेर्वाक्यम् । आशा दिशस्तृष्णाश्च । तमस्तिमिरम् , वाम्यप्रत्या- यितमानस्थितिशङ्काजनितमोहश्च । इन्दुप्रसादे सत्यपि तमोनाशाभावाद्विशेषोक्तिश्च । यत्र द्वयोः सह प्रतीतिः, तत्तु 'नखसितरुचिगङ्गाकृष्णपादप्रयागे' इत्यादिकं प्रागुक्तं द्रष्ट- व्यम् । अत्र रूपकोपमयोरुभयोरपि प्रतीतो साधक बाधकं च निश्चितुं न शक्नुमः ॥ यत्रेति । स संकरः । विरचितेति । गोप्यः कृष्णं गायन्ति । हे वृष्णिधुर्येति । 'प्रागयं वसुदेवस्य कच्चिजातस्तवात्मजः' इति गर्गोक्त्या प्राचीनसंवन्धमारोप्येति बो- ध्यम् । हे कान्त करः सरोरुहमिवेत्युपमितसमास: ॥ अहो इति । दूर्ती हरिराह । अस्य चन्द्रस्य ॥ शास्त्रक्षेति । संज्ञा रविपत्नी । पक्षे संज्ञा सम्यक् ज्ञानम् । सम्यग् -- ·१० परिच्छेदः] साहित्यकौमुदी। 'मुखेन्दुस्तव गोविन्द स्फुरत्कनककुण्डलः ।' अत्र कुण्डलवत्वमिन्दौ प्रतिकूलमसंभवादिति रूपकस्य बाधकम् । साधकं तूपमायाः । एवमन्यच्च सुज्ञैः परीक्ष्यम् ॥ स्फुटमेकत्र विषये शब्दार्थालंकृतिद्वयम् । व्यवस्थितं च एकस्मिन्नेव पदे यधुभावपि शब्दार्थालंकारौ स्फुटं तिष्ठतस्तदा तृ- तीयः संकरः। उदाहरणम्- 'शैवाललक्षणविलक्षणलक्ष्मलक्ष्मी- रुद्दण्डरश्मिविशमण्डलमण्ड्यमानः । मनश्चिरं हरि हरित्सरसीरसेभ्यः प्रत्युन्ममज्ज शनकैरमृतांशुहंसः ॥ अत्रैकपदविषयौ रूपकानुप्रासौ न तु संसृष्टिवत्पृथक्पदविषयौ । एव- मन्यच्च बोध्यम् । तेनासौ त्रिरूपः परिकीर्तितः ॥ ५६ ॥ अनुग्राह्यानुग्राहकतया संदेहेनैकपदबोध्यतया चासौ संकरस्त्रिधः ॥ अथालंकारदोषान्दर्शयति- एषां दोषा यथायोगं संभवन्तोऽपि केचन । उक्तेष्वन्तः पतन्तीति न पृथक्प्रतिपादिताः ॥ ५७ ॥ तथा हि-वैफल्यप्रसिध्यभाववृत्त्ययोग्यता अनुप्रासे दोषाः, ते क्रमा- दपुष्टार्थत्वप्रसिद्धिविरोधप्रतिकूलवर्णत्वरूपास्तत्वाभाव्यात् ॥ । ज्ञानमेव रविपत्नीति केचित् ॥ स्फुटमिति । विषये पदे पादे वेति व्याख्येयम् । तथैवाभियुक्तैः स्वीकृतत्वात् । शैवालेति । कृष्णश्चन्द्रोदयं वर्णयति । शैवाल- लक्षणं शैवलरूपं यद्विलक्षणं विशिष्टं लक्ष्म कलङ्कस्तेन लक्ष्मी: शोभा यस्य । अतिकमनीयवस्तुनि दृष्टिदोषहरणाय मसी न्यस्यन्तीति लोके प्रसिद्धम् । अनेनारोपविषयारोप्यमाणयोर्विपरीतोपन्यासेनापि रूपकं दर्शितम् । प्रत्युन्ममज उत्थितः । खग्रन्थस्य न्यूनत्वं परिहर्तुमाह-अथेति । एषामनुप्रासादीनाम् ॥

·१८६ . काव्यमाला। यथा- 'इन्द्रनीलतनुर्नन्दसूनुरानन्दकन्दलः । कंस त्वद्वंशविध्वंसी मया स्वमे विलोकितः ।। अत्रायमनुप्रासो वाच्यं न पुष्णातीति निष्फलः । 'द्वन्द्वं द्वन्द्वं वादयदुन्दुभीनां नन्दद्वन्दं व्योनि वृन्दारकाणाम् । हर्षोत्कर्षादिन्दुकुन्दद्युतीनां सान्द्रानन्दं नन्दसूनुं ववन्दे ।।' अत्र सर्वेषां देवानां शौक्लयमप्रसिद्धम् । 'शिखण्डिताण्डवक्र्रे' इत्यादौ तु वृत्तिविरोधः । इह हि शृङ्गारे वृत्ति- रूपनागरिका युज्यते ॥ यमकस्य पादत्रयगतत्वमप्रयुक्तता। यथा- 'राधैव सौभाग्यविधौ समाना न कापि तस्या रमणी समाना । मयूखजालेन हि हीरकाणां भवन्ति मुक्तारुचयः समा ना ॥' उपमायामसादृश्यासंभवावुपमानस्य जातिप्रमाणगतं न्यूनत्वाधिक्यं चा- नुचितार्थता। क्रमेणोदाहरणम्- 'दिङमण्डलमिवाभाति प्रसूनं पश्य सुन्दरि ।' अत्र दिङ्मण्डलप्रसूनयोः सादृश्यं नास्त्येव । 'त्वदास्यान्निर्गतं वाक्यं चन्द्रादिव मधु क्षरत् ।' इन्द्रनीलेति । कंसं प्रति तस्य हितकारी कश्चिदाह । हे कंस । अत्रेति । वाच्यं कंसविपत्प्राप्तिरूपमर्थम् । द्वन्द्वमिति । सायं गृहमागल शिशवः क- थयन्ति । वृन्दारकाणां वृन्दं कर्तृभूतं नन्दसूनुं ववन्द इत्यन्वयः । कीदृशम् । नन्दत् समृद्धियुक्तं दुन्दुभीनां द्वन्द्र द्वन्द्वं वादयत् । 'सीधुस्यन्दामन्दमन्दा- रवः' इति तृतीये पादे तु सति निर्दोषत्वम् । युवतीसभायां श्रीराधिकाया: श्रेष्ठयं श्रीललिता वर्णयति-राधैवेति । समाना मानसहिता संमानपुरःसरमस्याः कृष्णकर्तृकं सौभाग्यविधानमित्यर्थः । सौभाग्यजनके कृष्णानुर अनरूये विधौ राधैव सगर्वा नान्या तदबोधादेवेति वा । अत एवान्या कापि रमणी तस्यां समाना तुल्या न भवति । तच्च दृष्टान्तः-हीरकाणां मयूखजालेन सह मुक्तानां कान्तयः समातुल्या ना भवन्ति । नाशब्दो निषेधे ॥ उपमायामिति । आसादृश्यादिकमनुचितार्थतां ना- ·१० परिच्छेदः] साहित्यकौमुदी। १८७ ॥ अत्र चन्द्रान्मधुक्षरणमसंभवि । 'देवोऽयं पुष्पकोदण्डश्चण्डाल इव दारुणः ।' अत्र जात्या न्यूनता । 'इन्दुरेष सुधाबिन्दुरिव सर्वरसायनः ।' अत्र प्रमाणेन । 'करटोऽयं दीर्घजीवी मार्कण्डेयो मुनिर्यथा ।' अत्र जात्याधिक्यम् । 'पातालमिव ते नाभिर्वेणीयं यमुनोपमा ।' अत्र प्रमाणेन । एषु चण्डालादिभिरुपमानैरुपमेयस्य कदर्थनादनुचिता- र्थता ॥ साधर्म्यगता न्यूनता न्यूनपदता । अधिकता त्वधिकपदतैव । क्रमेणोदाहरणम्- 'राधयालिङ्गितः कृष्णस्तारहारद्युतिं दधत् । विद्युतालंकृतो नीलबलाहक इवाबभौ ।' अत्र बलाहकस्य सबलाकत्वानुक्तेन्यूनपदता । 'चामीकराभं वसनं वसानः शिखण्डचूडो हरिराबभासे । विभूष्यमाणः क्षणरोचिरिन्द्रधनुर्बलाकाभिरिवाम्बुवाहः ॥' अत्र तस्य सबलाकत्वातिरेकादधिकपदता ॥ उपमानोपमेययोलिङ्गवचनभेदः कालपुरुषविध्यादिभेदश्च भग्नमक्रमता। क्रमेणोदाहरणम्- 'सुधेव मधुरं वारि' अत्र लिङ्गभेदः । 'कीर्तिज्योत्स्ना इवोज्ज्वला' अत्र वचनभेदः । 'हरिरानन्दयद्राधां पद्मिनीमिव दीप्तिमान् ।' - तिक्रामतीति तदात्मकं तदित्यर्थः । उपमानं जाल्या प्रमाणेन च न्यून चेद्भवति तदा दोषः । जात्या प्रमाणेन वा चेदधिकं भवति तदापि दोष इत्यर्थः । अत्र प्रमाणे- नेति । न्यूनतेत्यनुषज्यते । करटः काकः । 'काके तु करटारिष्टबलिपुष्टसकृत्प्रजाः इत्यमरः ॥ साधर्म्यगतेति । तदात्मकत्वादित्याशयः । राधयोति । सख्यो वर्णयन्ति । नीलबलाहको घनाघनः । चामीकरेति । क्षणरोचिर्विद्युत् तस्योपमानस्य ॥ हरि- ·काव्यमाला। अत्र कालभेदः । आनन्दयतीति तु युक्तम् । भासि त्वं कल्पवल्लीव राधेऽभीष्टफलप्रदा।' अत्र पुरुषभेदः । कल्पवल्ली हि भाति । 'कृष्णे प्रवहतु प्रीतिस्तव गङ्गेव सर्वदा।' अत्र विधिभेदः । गङ्गा तु वहति ॥ एषु धर्मोभयनिष्ठतायाः प्रका- न्तायाः स्फुटमनिर्वाहात्तथा । यत्र लिङ्गादिभेदेऽपि सारूप्याद्रूपं न भिद्यते तत्र नैष दोषः । यथा- 'हन्त रत्नैरिवानध्ये रामनामाक्षरोत्करैः । भूषितोऽहं भूरिभागः किमन्यैर्भूषणैस्ततः ॥ 'दीव्यन्ती शंभुमुकुटे गङ्गेव त्वत्पदाम्बुजे । महितेहितलाभाय तनुतामीश मे शुभम् ॥' 'विधुबद्धमहामोदा बुद्धिस्ते सागरा इव । अतुलं बत गाम्भीर्य स्थैर्य च दधते भृशम् ॥ एषूक्तिवैचित्र्यादुभयानुयायी धर्मः प्रतीतः । उत्प्रेक्षायां यथा शब्दप्रयोगेऽवाचकता तस्य साधर्म्यमात्रवाचित्वात् । यथा- 'एष मूतॊ यथा धर्मः क्षितिपो रक्षति क्षितिम् ॥ अर्थान्तरन्यासेऽतात्विकोत्पेक्षितार्थसमर्थनमनुचितार्थता । । । रिति । दीप्तिमान् रविः । एष्विति । तथा भन्न प्रक्रमतेत्यर्थः ॥ यति । आदि- पदादूचनादेर्ग्रहणम् । हन्तति । रत्नरुत्कररित्यनयोर्भिसि तुल्यरूपता ॥ दीव्यन्ती- ति । हे ईश, त्वत्पदाम्बुजे शुभं तनुताम् । कीदृशे । शंभुमुकुटे दीव्यन्ती । हितलाभाय महिते च । गङ्गेव । गङ्गा च शुभं तनुताम् । कीदृशी । शंभुमुकुटे दीव्यन्ती । ईहि- तलाभाय महिता च । अत्र द्विवचनैकवचनयो रूपं न भिद्यते तेन वचनश्लेषोऽयम् ॥ विध्विति । विधुः कृष्णचन्द्रश्च । दधते धारयन्ति च । 'दध धारणे, 'डुधाञ् धार- णपोषणयोः' इति धातुद्वयसारूप्यात् । अयं प्रकृतिश्लेषः । वचन श्लेषश्चात्र बोध्यः ॥

·११ परिच्छेदः] साहित्यकौमुदी १८९ यथा Imawali 'तन्वि त्वन्मध्यमालोक्य वीडयैव विनिद्भुतः । केशरी हन्त कस्तिष्ठेन्न्यूनोऽधिकगुणैः सह ।' समासोक्तौ तुल्यविशेषणवशात्प्रतीतस्यापि परार्थस्याप्रस्तुतप्रशंसायां व्यञ्जनयाधिगतस्य प्रस्तुतस्य च शब्देन पुनरभिधानं पुनरुक्तता। यथा- 'कलावता निशां नीत्वा जागरेण कुमुद्रती । मीलन्नेत्रोत्पला निद्रां प्रातः प्राप वधूरिव ॥' अत्र वधूरिवेत्यपुष्टार्थम् । एवमन्यच्चोहनीयम् । व्याख्यातमिदं संपूर्ण काव्यलक्षणम् । मम्मटायुक्तिमाश्रित्य मितां साहित्यकौमुदीम् । वृत्तिं भरतसूत्राणां श्रीविद्याभूषणो व्यधात् ॥ इति श्रीभरतसूत्रवृत्तौ साहित्यकौमुद्यामर्थालंकारनिरूपणो नाम दशमः परिच्छेदः ॥ एकादशः परिच्छेदः । कृपया यस्य भक्तानां न किंचित्परिशिष्यते । मनसि स्फुरतु श्रीमान्ममासौ श्यामसुन्दरः ॥ इह भरतोक्तेभ्यः केचन परिशिष्टाः प्रदर्श्यन्ते- तन्वीति । राधां हरिराह । केशरी सिंहः । अत्र मध्यदर्शनजलजया सिंहस्य बने निहुतिरवास्तवीति तत्रोपपत्तिचिन्ता न युज्यते ॥ कलावतेति । विभातं सख्यो वर्ण- यन्ति । कलावता चन्द्रेण सह ॥ एतावता ग्रन्थेन भरतसूत्राणि व्याख्यातानि, वक्ष्यमा- णपरिशिष्टानि त्वभियुक्तेभ्यः संगृहीतानीत्युपसंहारव्याजेनाह-मम्मटेति । एतेन खकपोलकल्पनापि निरस्ता॥ इति श्रीकृष्णानन्दिन्यां साहित्यकौमुदीटीकायां दशमः परिच्छेदः ॥ अथ भरतोक्तपरिशेषान्वक्तुं वार्चितपादस्य श्रीभगवतः स्फूर्ति मङ्गलमाशास्ते-- कृपयेति । यस्येत्युभयत्रान्वेति देहलीदीपकन्यायात् ॥ केचनेति । एभ्योऽन्येऽपि सन्ति । ते च प्रायः स्त्रोक्तेष्वन्तः स्युरिति नोदृङ्कितम् , संगमनीयं तु कुशाग्रधिषणैः ।

·९० काव्यमाला। HAMMA तत्र शब्दालंकाराः शब्दैरेकविधैरेव भाषासु विविधास्वपि । वाक्यं यत्र भवेत्सोऽयं भापासमक उच्यते ॥ १॥ उदाहरणम्- 'मञ्जुलमणिमञ्जीरे कलगम्भीरे विहारसरसीतीरे । विरसासि केलिकीरे किमालि धीरे च गन्धसारसमीरे ॥ अत्र संस्कृतप्राकृतसौरसेनीप्राच्यवन्तीनागरापभ्रंशैरेकविधः श्लेषः ॥ अन्योऽर्थो विस्फुटं यत्र विन्द्वादिप्रच्युतावपि । प्रतीयते विदः प्राहुस्तद्विन्दुच्युतकादिकम् ॥ २॥ यथा- NAAMIRedIn 'सुन्दरि बिन्दुच्युतके तव नैपुण्यं बभूव पुण्येन । शशिमुखि वशीकृताभूद्वंशी मम यत्त्वया त्वरया ।' यथा वा- 'सुश्यामा चन्दनवती कान्ता तिलकभूषिता । कस्यैषानङ्गभूः प्रीतिं भुजङ्गस्य करोति न ।' अत्रानङ्गभूरित्यत्र बिन्दौ विच्युते नगभूरिति, भुजंगस्येत्यत्र बिन्दुच्युतौ भुजगस्येति भवति ॥ 'मन्द्रैः कलापिनामेते पक्षिणां धरणीरुहाः । विरुतैः स्वागतानीव वारिवाहाय तन्वते ॥' मञ्जुलेति । मानवी प्रति सखीवाक्यम् । कलेन मधुरसूक्ष्मध्वनिना गम्भीरे मनोहरे केलिकीरे खेलाशुके । धीरे मन्दे गन्धसारसमीरे चन्दनानिले ॥ अन्योऽर्थ इति । स्पष्टम् । सुन्दरीति । राधां हरिराह । त्वदधीना मम वंशीति स्फुटमपरोऽर्थः । सुश्यामेति । सबिन्दुपक्षे कान्तेति पदं विशेष्यम् । कीदृशी । अनङ्गभूः कामनिवा- सस्थानभूता । भुजङ्गस्य कामिनः । विन्दुविच्युतौ तु नगभूः पर्वतभूमिरिति विशेष्यम् । तत्पक्षे चन्दनतिलको तरुभेदौ । कस्य भुजगस्य सर्पस्य । इदं बिन्दुन्च्युतकं नाम का- व्यम् ॥ मन्द्ररिति । एकपदत्वे मन्द्रं धीरमेकं लपन्तीति मन्द्रकलापिनस्तेषां पक्षि- १. वंशीशब्दे बिन्दुच्युतौ 'वशी' इति जायते.

·११ परिच्छेदः] साहित्यकौमुदी। अत्र मन्द्रैरिति विसर्गविच्युतौ मन्द्रकलापिनामिति भवति ॥ एवम- न्यच्च वर्णच्युतकादिकमूहनीयम् ॥ च्योतयित्वाक्षरं किंचिद्दत्वा चान्यत्प्रकाश्यते । अन्योऽर्थो यत्र तत्याहुश्युतदत्ताक्षरं बुधाः ॥३॥ उदाहरणम्- 'पूर्णचन्द्रमुखी रम्या यामिनी निर्मलाम्बरा । करोति कस्य न वान्तमेकान्तमदनोत्तरम् ॥' अत्र येच्युते के दत्ते कामिनीति भवति । उभयोस्तुल्यानि विशेषणानि॥ यथा वा- 'कूजन्ति कोकिलाः साले यौवने फुल्लमम्बुजम् । किं करोतु कुरङ्गाक्षी वदनेन निपीडिता ॥' अत्र रसाल इति वक्तव्ये साल इति रश्च्युतः । वन इत्यत्र यौवन इति यौर्दत्तः । वदनेति मे च्युते वश्च । न लक्ष्यते स्फुटं यत्र पदसंधानकौशलान् । क्रियादि सदपि प्राज्ञैः क्रियागुप्तादि तत्स्मृतम् ॥ ४॥ णामिति विसर्गच्युतकम् । एवमन्यञ्चेति । 'महानपि सुधीरोऽपि बहुरत्नयुतोऽपि सन् । विरसः क्रूरपरिखो नदीनः केन सेव्यते ॥' अत्र नदीनपदे नकारच्युतौ दीन इति भ- वति । नदीनः समुद्रः, दीन: कृपणः इत्यक्षरच्युतकम् ॥ 'भिक्षवो रुचिराः सर्वे सुरसाः सकलप्रियाः । क्षमायामभिसंपन्ना दृश्यन्ते गौडनीवृति ॥' अत्र भिक्षव इत्य- स्मिन्पदे भव्यञ्जनच्युताविक्षव इति भवति । क्षमायां पृथिव्याम् । उभयोस्तुल्यानि विशेषणानि । इति व्यञ्जनच्युतकम् ॥ 'हरः क्षयी तापकरः सुरेशः शान्तो हरिगो- त्ररिपुर्विवस्वान् । चन्द्रो द्विजिह्वाश्रय इत्युपेत्य लक्ष्म्या वृतः पातु विधिर्जगन्ति ॥' अत्र हरो द्विजिह्वाश्रितः, चन्द्रः क्षयी, विवखान् तापकरः, सुरेशो गोत्ररिपुः, विधिः शान्तः, इत्युपेत्य ज्ञात्वा लक्ष्म्या वृतो हरिर्जगन्ति पात्विति स्थानच्युतकम् । इद- मन्ये नाङ्गीकुर्वन्ति । अस्थानस्थपदत्वदोषरूपत्वात् ॥ च्योतयित्वेति । स्फुटम् । पूर्णेति । उभयोर्यामिनीकामिन्योः वसन्तागमे प्रोषितभर्तृको विह्वलां वीक्ष्य दूत्योः संवादः । कूजन्तीति । स्फुटमेव वृत्तौ ध्या(च्या.)वदानम् । अत्रान्यो विवक्षितोऽर्थः । च्युताक्षरं दत्ताक्षरं च्युतदत्ताक्षरं चेति व्याख्येयम् ॥ न लक्ष्यत इति । स्फुटम् ॥

·१९२ काव्यमाला। यथा- 'पाण्डवानां सभामध्ये दुर्योधन उपागतः । तस्मै गां च सुवर्ण च सर्वाण्याभरणानि च ॥ अत्रादुरिति क्रिया ॥ यथा वा- 'नवरत्नमयी माला कण्ठे रामस्य सीतया। अत्र क्रियापदं गुप्तं प्रत्यक्षेऽपि क्रियापदे ॥ अत्र प्रत्यक्षेपीति च। 'माधवस्य पुरोऽप्यासां साध्वीनां गोपसुभ्रुवाम् । राजते वदने तन्वी नापि स्वप्रियचेतसाम् ।' अत्र मेति कर्ता। 'साकं सखीभिरागत्य काननेऽस्मिन्दिने दिने । उत्काप्युत्काय मे राति राधा वामतया बत॥' अत्राकमिति कर्म। 'पूतिपङ्कमयेऽत्यर्थ कासारे दुःखिता अमी । दुर्वारा मानसं हंसा गमिष्यन्ति धनागमे ।। अत्र दुर्वारेति करणम् । एवमन्या च संप्रदानादिगुप्तिः सुधीभिरूह- नीया॥ । । पाण्डवानामिति । अत्राधनो य उपागतस्तस्मै गवादिकमदुरिति संबन्धः ॥ नव- रत्नेति । प्रत्यक्षेपि प्रक्षिप्ता । निहितेत्यर्थः । क्रियापदे विवाहकाले । अत्र न गर्भितत्वं दोषः । गोपनस्य सम्यक्प्राप्तेः । माधवस्येति । शारी शुकमाह । आसां गोपसुभ्रवां वदने धवस्य पत्युः पुरस्तन्वी स्वल्पापि मा शोभा न राजते । कीदृशीनाम् । खप्रिये नन्दसूनौ चेतो यासां तास्तथाभूतानाम् । प्रियस्य पुरस्तु महती शोभेत्यर्थः । मत्स्खा- मिनीं श्रीराधां वर्णयेति आर्याप्रोक्तः शुकः क्वाचित्कं श्रीकृष्णवाक्यमनुवदन्नाह । सा- कमिति । सखीभिः सहास्मिन्कानने आगत्य उत्कापि सा राधा मे मह्यं कृष्णायाकं दुःखं राति । अत्र हेतुर्वामतयेति । अनौचित्यकारिणीयं न वयेति भावः ॥ पूतीति। दुर्वारा दुष्टजलेन दुर्वारा दुःखेन वारयितुं शक्या इति प्रतीतिः ॥ अथेति । परि- ।

·११ परिच्छेदः] साहित्यकौमुदी। १९३ अथार्थालंकाराः- एकस्य बहुधोल्लेखादुल्लेखं कवयो विदुः । यथा- 'मल्लानामशनिः' इत्यादि । यथावा- 'आनम्रामसितभ्रुवोरुपचितामक्षीणपक्ष्माकुरे- वालोलाममुरागिणोर्नयनयोराद्री मृदौ जल्पिते । आताम्रामधरामृते मदकलामम्लानवंशीस्वने- 'ध्वाशास्ते मम लोचनं व्रजविधोर्मूर्ति जगन्मोहिनीम् ॥' प्रकृते स्थापितेऽन्यस्मिन्प्रतिषिद्धे च निश्चयः ॥ ५॥ अन्यस्मिन्प्रकृतादारोष्यमाण इत्यर्थः । यथा- 'नासौ नन्दसुतो देवि तापिञ्छोऽयं निभाल्यताम् ।' यथावा- 'हृदि बिसलताहारो नायं भुजङ्गमनायकः कुवलयदलश्रेणी कण्ठे न सा गरलद्युतिः । शिष्टा इत्यर्थः । एकस्येति । एकस्य वस्तुनो बहुधा विविधरूपेणोल्लेखादवधारणाद्धेतोः ग्रहीतृभेदाद्विषयभेदाच द्विधासौ क्रमेणोदाहियते-मल्लानामिति । व्याख्यातं प्राक् । इह नानाविधधर्मयोग्येकं वस्तु तत्तद्धर्मयोगरूपनिमित्तभेदाद्बहुभिर्ग्रहीतृभिर्बहुधावधारि- तम् । भयविस्मयरुच्यादिकं यथायथं प्रयोगहेतुः । न चैतन्मालारूपकं भ्रान्तिमान वा, भगवतोऽशनित्वादिधर्माणां वास्तवत्वाग्रहीतृबहुत्वाच्च ॥ आनम्रामिति । लीलाशुकस्य कवेरुक्तिः । स्फुटमलंकारान्तरविच्छित्तिमूलश्चायमीक्ष्यते । 'गुरुर्वचस्यर्जुनोऽयं कीती भीष्मः शरासने' इत्यत्र श्लेषयोगः । 'वज्रपञ्जरमिति शरणार्थिनः, कल्पतरुरिति धना- र्थिनः, काम इति तरुण्यस्तत्र कृष्णं विदुः, इत्यत्र रूपकयोगः ॥ प्रकृत इति । स्था. पिते तत्वेनावहिते अन्यस्मिन्नारोप्यमाणे प्रतिषिद्धे भिन्नत्वेनोक्ते च सति निश्चयो नामालंकारः । आरोप्यमाणं च सादृश्यातिशयेनारोपविषयतां नीयमानमुपमानमि- त्यर्थः । अत्रारोप्यमाणप्रतिषेधपूर्वकं प्रकृतस्थापनं क्वचित्प्रकृतस्थापनपूर्वक आरोग्य- माणप्रतिषेधः क्रमेणोदाहरणयोर्द्रष्टव्यम्(ः) । हृदीति । शरवर्षितया संभाव्यमानं स्मरं ·१९४ काव्यमाला। मलयजरजो नेदं भस्म प्रियारहिते मयि प्रहर न हरभ्रान्त्यानङ्ग क्रुधा किमु धावसि ॥' अत्र भुजङ्गाद्युपमानं निषिध्य बिसलताहाराद्युपमेयं स्थाप्यते । न चायं निश्चयान्तसंदेहः, संशयनिश्चययोर्व्यधिकरणत्वात् ।। हेतोः कार्यात्मताख्यानं हेतुरित्यभिधीयते । उदाहरणम्- 'अद्रीणां विद्रुतिः साक्षादाकृष्टिब्रजमुचुवाम् । स्थैर्य स्रोतस्त्रतीनां तु जीयाद्वंशीध्वनिविभोः ॥' अत्राद्रिविद्रवादौ हेतुरपि वंशीनादस्तदादिरूपत्वेनाभिहितः । केचिद- भिधाहेतुमेतमाचक्षते । अनुकूलं मातिकूल्यादानुकूल्यं भवेद्यदि ॥ ६ ॥ उदाहरणम्- 'प्राणापहारं हरिरप्रियं द्विषां मखापहारं च बलाच्छचीपतेः । स्थानापहारं फणिनश्चकार यत्तेनैव तेपामभवत्लुमङ्गलम् ।।' विध्याभासो निषेधे चेद्विधिर्म समीक्ष्यते । यथा- 'गच्छ गच्छसि चेत्कान्त पन्थानः सन्तु ते शिवाः । ममापि जन्म तत्रैव भूयाद्यत्र गतो भवान् ।' mammi प्रति श्रीराधाविरही हरिराह । हे अनङ्ग, क्रुधा कि धावसि । हरभ्रान्या मयि न प्रहर । नाहं हर इत्यर्थः । तत्र हेतुः प्रियारहित इति । स तु सदैव प्रियासहितो भवतीत्यर्थः । ननु भुजङ्गादिमांस्त्वं हर इति चेत्तत्राह । नायं भुजङ्गमनायकः, किं तहिं । विसलताहारः । मृणालमालेत्यर्थः । एवमग्रे ॥ हेतोरिति । कार्याभिन्नत्वेन हेतोरुक्तिहेतुर्नामालंकारः ।। अद्रीणामिति । गाढमानां श्रीराधां विशाखाह । विद्रुतिचीभावः । स्थैर्य स्तब्धी- भावः। त्वं मद्वाचं नाङ्गीकुरुषे वंशीनाद एव त्वचित्तं द्रुतं विधाय त्वामाकृष्य तदन्तिके स्तब्धां विधास्यति स च यथेच्छमाचरिष्यति तदिदं कौतु कमहं द्रक्ष्यामीति भावः ॥ प्राणेति । शारीशुकयोरुक्तिः । अत्र प्राणनाशादिरूपात् प्रातिकूल्यादसुरादीनां मोक्षा- दिसिद्धिरानुकूल्य मिति लक्षणसंगतिः ॥ विध्याभास इति । निषेधे तिरोहित इति गम्यम् ॥ गच्छेति । प्रस्थानोद्यतं प्रियं कान्ताह । शिवा: सुखरूपाः । तत्रच देशे ॥

·११ परिच्छेदः] साहित्यकौमुदी। १९५ अत्र त्वयि गते सत्यहं न भविष्यामि तत्त्वं सर्वथा मा याहीति प्रति- पेधे गच्छेति विधिय॑क्तं दर्शितः । यथावा- netvnetunia 'गुणगणरसलीलैश्वर्यरत्नैर्लसन्तो बहव इह जगत्यां सन्ति धन्या यदीत्थम् । वदत वदत लोका आकरः किंत्वमीषां व्रजपतिसुत एको निश्चितः श्रीमुनीन्द्रैः ॥' विचित्रं विटलाभाय तद्विरुद्धं विचेष्टितम् ॥ ७ ॥ यथा- 'भोगेप्सवः सकलकामदमर्थलुब्धाः सर्वार्थदं सुखतृषश्च सुखस्वरूपम् । लोकाधिपत्यलसिता जगदीश्वरं तं कृष्णं द्विषन्ति दनुजाः कुधियो बतैते ॥' यथा वा--- 'प्रणमत्युन्नतिहेतोर्जीवनहेतोर्विमुञ्चति प्राणान् । दुःखीयति सुखहेतोः को मूढः सेवकादन्यः ।।' विरोधे तुल्यबलयोर्विकल्पश्चारुताजुपि । यथा- 'सद्यः शिरांसि चापान्वा नमयन्ति महीभुजः ।' अत्र शिरश्चापनमनाभ्यां संधिविग्रहावुपलक्षितौ, तयोः सह विधातुम- । गुणगणेति । तयोरुक्ति: । हे लोका इत्थं यदि वदत तर्हि वदत किंत्वमीषामित्या- दिनान्ये तादृशा इत्यर्थः । विचित्र विति । विरुद्धमिष्टविरुद्धम् । भोगेप्सव इति । तयोरुक्तिः । अत्र भोगादिकालियो भोगप्रदादिरूपं कृष्णं द्विषन्तीति लक्षणसं- गतिः ॥ प्रणमतीति। प्रगतिरपकर्षः, उन्नतिरुत्कर्षः, जीवनं प्राणरक्षा, दुःखीयति दुःखमिच्छति । विरोध इति । विकल्पो नामालंकारः । सद्य इति । बलवयुयुत्सो- रुक्तिः । अत्र संधिविग्रहप्रामाणप्राप्तयोः शिरश्चापनमनयोर्युगपदुपस्थितयोः सह क- तुमशक्यत्वाद्विरोधः । वैरोच्छेदाय राजाबनुष्ठेयत्वात्तुल्यचलता च । अथोपलक्षणं वि- ।

·काव्यमाला। शक्यत्वाद्विरोधस्तुल्यबलत्वं चोभयोः कार्यत्वात् । उभयोरपि नमनयोः स्पर्धायाः संभाव्यमानत्वात्तदित्यन्ये । चारुता चौपम्यगर्भत्वेन ॥ यथावा- 'भक्तिप्रहविलोकनप्रणयिनी नीलोत्पलस्पर्धिनी ध्यानालम्बनतां समाधिनिरतैनीते हितप्राप्तये । लावण्यैकमहानिधी रसिकतां राधादृशोस्तन्वती युष्माकं कुरुतां भवार्तिशमनं नेत्रे तनुर्वा हरेः ॥' अत्र श्लेषानुकूल्येन चारुता। यथा वा- 'पतत्यविरतं वारि नृत्यन्ति च शिखण्डिनः । अद्य कान्तः कृतान्तो वा दुःखस्यान्तं करिष्यति ॥ अत्र विप्रलम्भानुकूल्येन सा। दण्डापूपिकयान्यार्थागमोऽर्थापत्तिरिष्यते ॥ ८ ॥ मूषिकेन दण्डो भक्षितश्चेदिहस्थः पूपोऽपि तेन भक्षित इति न्यायो दण्डापूपिका । तयान्यार्थागमोऽर्थान्तरप्रत्ययोऽर्थापत्तिरित्यर्थः । नापि लक्षणं संगच्छत इति मतान्तरमाह-उभयोरपीति । शिरश्चापनमनयोरुभ- योरपि वक्तः स्पर्धाजन्यसंभावनाविषयत्वादेव तुल्यबलत्वमित्यर्थः । औपन्यगर्भ- त्वेनेति । शिरोनमनस्योत्कटत्वाच्चापनमनस्योपमानत्वेन पर्यवसान मिति भावः । तु- ल्यबलयोरन्यतरस्यैव प्रकृते योऽन्वयः स(ह) एवात्र विरोधो बोध्यः ॥ युष्माक- मिति । इह तनुनेत्रयोर्भवार्तिशमनसाधनक्षमत्वेन तुल्यबलत्वम् । तयोरन्यतरस्य भवार्तिशमनरूपे प्रकृतकार्ये हेतुत्वेनान्वयो न तु समुच्चयवदुभयोरिति विरोधः ॥ पततीति । प्रियागमनं चेन्मरणं नाशङ्कनीयम्, मरणे तु न प्रियसमागमसंगम इति तयोराशंसायां विकल्पः । एकस्य दुःखनाशेऽन्वयाद्विरोधः । तुल्यबलता च द्वयोर्दु:ख- हानिक्षमत्वात् । यत्र चारुत्वं न स्यात्तत्र नायमलंकारः । यथा-'दीयतामूर्जितं वित्तं देवाय ब्राह्मणाय वा' इति । अत्रोभयोरुत्तमपात्रत्वात्तुल्यबलत्वम् । प्रकृते दाने एकत- रस्य संबन्धो न तूभयोरिति विरोधश्च ॥ दण्डेति । दण्डापूपिका दण्डपूपन्यायः । तमाह-मूषिकेणेति । इहस्थ इति । दण्डभक्षणस्य दुःकरस्यापि मूषिकेण सिद्धी तत्सहचरितस्य पूपभक्षणस्य सुकरत्वाद्यथा संभाव्यता तथान्यत्रापि सहचरित कसि- ·११ परिच्छेदः] साहित्यकौमुदी। १९७ New यथा--- 'म्लेच्छानामपि चेतांसि हरन्ति भगवद्गुणाः । शुचीनां वेदवेदान्तवेतृणां का कथा पुनः ॥' यथावा- 'हारोऽयं हरिणाक्षीणां लुठति स्तनमण्डले । मुक्तानामप्यवस्थेयं के वयं स्मरकिंकराः ॥' अत्र श्लेषमूलत्वाद्विच्छित्तिविशेषः ॥ पुनः स्वगणसंपाप्तिः पूर्वरूपमुदीर्यते । यथा- 'तव करकमलस्थां स्फाटिकीमक्षमालां नखकिरणविभिन्नां दाडिमीबीजबुद्ध्या । अनुकलमनुकर्षन्येन कीरो निबद्धः स भवतु मम भूत्यै वाणि ते मन्दहासः ॥' साभिप्रायं विशेष्यं चद्भवेत्परिकराङ्कुरः ॥ ९ ॥ उदाहरणम्- 'चतुर्णा पुरुषार्थानां दाता देवश्चतुर्भुजः ।' वाञ्छितादधिकस्याप्तौ प्रहर्षणमुदीरितम् । यथा- 'स्थानाभिकामस्तपसि स्थितोऽहं त्वां दृष्टवान्साधुमुनीन्द्रगुह्यम् । काचं विचिन्वन्निव दिव्यरत्नं खामिन्कृतार्थोऽस्मि वरं न याचे ॥ धावपरसिद्धिरौचित्यात संभाव्यते इत्यर्थः ॥ म्लेच्छानामिति । क्रियाहीनानां दु- ष्टानां यवनानाम् ॥ हारोऽयमिति । मुक्तानां हारघटकरत्नविशेषाणां निवृत्तसंसारदुः- खानां च । मुक्तानां तावद्योषिदा लिङ्गन दुर्घटं तस्य सिद्धावस्माकं स्मरजितानां सुतरां तत्स्यादिति भावः ॥ पुनरिति । अत्युज्ज्वलपरगुणयोगेन त्याजितस्य खगुणस्य बलवत्तरसजातीयपरगुणयोगात् पुनः प्राप्तिः पूर्वरूपमलंकारः । तव करेति । वाणी प्रति कमलाकरस्य कवेरुक्तिः । येन मन्दहासेन निबद्धः स्तब्धीभूतः भूत्यै संपत्तये । चतुर्णामिति । अत्र चतुर्भुज इति विशेष्यं पुरुषार्थचतुष्टयदानसामर्थ्याभिप्रायग- भम् । स्थानेति । भगवन्तं प्रति श्रीध्रुवस्योक्तिः । स्थानाभिकामो राज्याभिलाषी Hamani ।

·काव्यमाला। १ उपायसाधकाधनादुषेयाप्तिश्च तत्स्मृतम् ॥ १० ॥ तत्प्रहर्पणमित्यनुषज्यते । उदाहरणम्- 'अनुकीर्तयति ध्रुवां स्मृति प्रतिसंधाय हरिप्रकाशिकाम् । करुणावरुणालयो विभुर्वहुलाश्वे हरिरेव संवभौ ।' अत्र हरिप्रापिका हि ध्रुवा स्मृतिस्तस्याः साधकात्कीर्तनादेव हरेः प्रा- तिरिति संगतिः । मिथ्याध्यवसितिमिथ्यानिध्य मिथ्यार्थनिर्मितिः। उदाहरणम्- 'गोविन्दचरणद्वन्द्वं मायावादविशारदः । लभते सच्चिदानन्दं खपुष्पस्तवकं वहन् ।' परिणामः क्रियार्थश्वेदारोप्यो विषयात्मना ॥ ११ ॥ किंचित्कार्योपयोगितया निबद्धस्यारोप्यमाणस्य खतस्तदुपयोगित्वासं- भवाद्यदि विषयरूपतापत्तेरपेक्षा स्वात्तहि परिणामः । उदाहरणम्- 'सा राधिकारमरपतत्रिवशावशाली फुल्लेन नेत्रकमलेन ददर्श कृष्णम् । अत्र कमलस्य दर्शनोपयोगित्वं निबध्यते, न तु नेत्रस्य मयूरव्यंसका- वरं राज्यादि ॥ उपायेति । फलोपायसाधका देव यत्नात्फलोपानमनपेश्य चेत्साक्षा- फलप्राप्तिर्भवेत्तर्हि प्रहर्षणं नाम । अन्विति । श्रीसूतोक्तिः । शुवा स्मृतिहि भगवत्या- पिका श्रूयते । आहारशुद्धौ सत्त्वशुद्धिः । सत्त्वशुद्धौ ध्रुवा स्मृतिः, स्मृतिला विप्रमोक्ष इति बहुलाश्वे नृपे संवभी साक्षाद्वभूव ॥ मिथ्याध्यवसितिरिति । यदि चेच्छ- ब्दाभ्यां यद्यर्थस्यानुक्तेर्नातिशयोक्ति रियम् । चिन्मात्राद्धतिभिरपि भगवानल मापत्यस्तस्य सर्वात्मत्वादिति चेत्तत्राह-गोविन्दति ॥ परिणाम इति । भारोप्यो विषयी कमलादिः स चेद्विषयात्मना नेत्रादिरूपेण दर्शनादिक्रियानिवर्तक: स्यात् हा परिणाम इत्यर्थः । सा राधिकेति । ललितां विशाखाह । अत्र समग्रेण नेत्रेण न तु तत्कोगेन दर्शन स्मरशरविवशायास्त्रपापगमात् । कमलस्य दर्शनोपयोगित्वं सात्मना न संभव- ·११ परिच्छेदः] साहित्यकौमुदी। Wanteamm दिसमासेन परपदार्थप्राधान्यात् । न च नेत्रं कमलमिवेत्युपमितिसमासः । फुल्लेनेति सामान्यधर्मयोगात् ॥ दोपस्य प्रार्थनानुज्ञा तत्रैव गुणवीक्षणात् । उदाहरणम्- 'विपदः सन्तु नः शश्वत्तत्र तत्र जगद्गुरो । भवतो दर्शनं यत्स्यादपुनर्भवदर्शनम् ॥ मावासिद्धगुणोत्कर्षोऽनुगुणः परसंनिधेः ॥ १२ ॥ यथा- 'राधा कुङ्कुमपीताङ्गी हरिपीतपटाञ्चिता । धत्ते द्विगुणितां प्रातः पीततां पश्यतालयः ॥ आनन्दयति श्यामां रसिकान्नयनानि च स्वधामनि यः । विस्मापकदामोदरलीलोऽवतु नः स गोविन्दः ।। इति साहित्यकौमुद्यां परिशिष्टालंकारनिरूपणो नामैकादशः परिच्छेदः ॥ -- तीति तम्य प्रकृतनेत्रात्मना परिणत्यपेक्षणात् परिणामालंकारः । न च नेत्रमिति । 'उपमितं व्याघ्रादिभिः सामान्याप्रयोगे' इति सामान्यधर्माप्रयोग एव तस्योपमितिस- मासस्य महर्षिणानुशिष्टत्वादित्यर्थः ॥ दोषस्येति । तत्रैव दोषप्रार्थने ॥विपद इति । श्रीकृष्ण कुन्याह । न पुनर्भवस्य संसारस्य दर्शनं येन तत् । त्वदर्शनमेव मोक्षदर्शन- मिति । समाप्तौ मङ्गलमाचरति-आन्दयतीति । श्यामां श्रीराधां रसिकान्ब्रजवा- सिजनान् नयनानि तद्वासिप्राणिमात्राणां नेत्राणि स गोविन्दो वृन्दावनाधीश्वरो भगवान् श्यामसुन्दरः अवतु पालयतु । पक्षे 'आचार्यचैत्ववपुषा स्वगति व्यनक्ति' इत्यादिप्रामा- ण्यात् । स गोविन्दोऽस्माकं गुर्वादिरूप इति श्लेषेण दर्शयति । श्रीदामोदरस्य निजगुरो- रपि विश्व विमापकसौन्दर्यत्वात् तथोक्तम् । भगवत्पक्षे तु बहूनां दाम्नां योजनेऽपि द्य- झुलन्यूनतायाः स्थितत्वाच । साहित्यकौमुदीव्याख्या श्रीकृष्णानन्दिनीमिमाम् । कलयन्तु कृपावन्तः सन्तः कौतूहलाकुलाः ॥ इति साहित्यकौमुदीटीकायां कृष्णानन्दिन्यामेकादशः परिच्छेदः ॥ समानोऽयं मन्थः॥ BHARATI_SHALA