·शासनसम्राट्-मरिचक्रचक्रवर्ति-तपोमच्छाधिपति-कदम्बगिरिममुखतीर्थोद्धारक- पूज्यपाद-आचार्य-महाराजाधिराजश्रीमद् विजयनेमिमरीश्वरजी महाराज ।

·श्रीतिलकमञ्जरीकथासारः प्रणेता-पन्याससुशील विजयो गणिः [क्रमशः]- तत्राह्निकक्रियाकलापेन दिवसमवसाय्य सायमन्तःपुरं गत्वा मदिरावत्या समं विहितप्रेमपूर्णलापो भोजनोत्तरं तया सह सुप्याप क्षमापः । स्वल्पावशिष्टायां रात्रौ च गगनतलावतीर्य रजतगिरिशिखरमध्यासीनायाः श्वेतवस्त्रमाल्यानुलेपनालङ्कारवत्या मदिरावत्याः कुचकलशारोपितशुण्डादण्डेनाकृप्याकृष्य सन्यं पिबन्तमरावतहम्निनं स्वमे दृष्ट्वा सहर्पमुत्थाय प्रथमप्रबुद्धां मदिरा- वती स्वममुपन्यास्थत् , सापि पावनतेन शिरसा सावधानमनौपीत् । तदनु नानिबहुपु दिवसेप्ववसितेषु गर्भमाधाय नवसु मासेप्वतीतेषु शुभतमेऽहनि शुभमुहूर्ते यथायथमुच्चस्थानमधिष्टितैः शुभग्रदैरयेक्षिते शुभलमे लनशुद्धिदर्शनकौतुकादिवोर्ध्वमुख्यां होरायामतिकमनीयाकृति तनयमजनयत् । जनिते च तस्मिन् प्रमुदितविप्रजनजयजयध्वनिभिरुडुरो भूरिभेरीशसझलरीमुरजपटहपटुनिनादपूरितदिगन्तरोऽन्तःपुर- पौरनारीवृन्दनृत्यगीतगर्भवन्धुरो महानुत्सवः समजनि । समुपस्थिते च दशमेऽहनि देवद्विजसुहृद्वन्धुरर्गमभिवन्द्य स्वमदृष्टै- रावतवाचकहरिशब्दपूर्वार्धक स्वनामोत्तरार्धवाहनशब्दोत्तरार्धक मेघशब्दपर्यायहरिघटितममुदायवृत्त्या स्वनामसमानार्थकं च हरिवाहन इति तस्य शिशो म चकार । तस्य धात्रीभिरनुपलमुपलालनापालनाभ्यामुपचर्यमाणस्य समग्रायुर्वेदविनिर्मवविद्भिश्च प्रतिक्षणं प्रतिक्रियमाणस्य ससम्भ्रमाभिरन्तःपुराङ्गनाभिः सततमाहूय दृढमालिङ्गथमानस्यान्तःपुर एव पञ्चसु वर्षेषु व्यतीतेपु, समवतीर्णे च पठेऽरदे मध्ये- राजकुलमेव कल्पितकमनीयविद्यालयो नृपतिरसिलशास्त्रपारावारपारीणान् निसर्गतः सन्मार्गोपामकान् श्रमक्रमाभ्यामनुशासफा- नाचार्यान् संगृह शुभदिनमुहूर्ते निर्वर्तितगृह्यसूत्रोनसनिकर्तव्यम्नेभ्य उपनिन्ये । तेभ्यश्वासौ चतुर्दशापि विद्यास्थानानि सह सर्वाभिरपविद्याभिर्विदाञ्चकार, चित्रकर्मणि वीणावाद्यादिकलाकर्मणि च नितरां नैपुण्यमयाप । एवमतिकान्ते पोडशेऽन्दे स्वभवनमानीय निर्वतितमहप्रवेशमगलश्चास्य कृने मनोरम कुमारभयनं चकार, प्रेषयामास चाधिगताशेपशास्त्रास्त्रविद्यं परिणततारुण्यलक्ष्मीपूर्णसर्वाङ्ग निरवयं हरिवाहनं यौवराज्येऽभिपेतु कामनरसाहाय्यामवनीपतिः कुमारमन्येष्टुमवनिमण्डलमभितः प्रेष्यजनान् । एकदा च प्रभातवेलायामेव सभामण्डपमध्यासीनं नृपमेघवाहनमागत्य "दक्षिणजनपदाधिपतेर्वत्रायुधस्य प्रीतिपानं विजय- वेगनामा प्रधानपुरुषः श्रीमन्तं द्रष्टुमुत्कण्ठितो द्वारि तिष्ठति" इनि चित्रकनकवेलताभिधा नीहारी सविनयं व्यजिज्ञपत् । नृपोऽपि स्मारं स्मारमहुलीयकपणवृत्तान्तं प्रवेशयेनि सादरमादिक्षत् । तदनु सोगमागत्य कृताभिवादनं विजययेगमन्ति- कोपनीतासने सस्नेहमुपवेश्य भूमण्डलामनिहनायुधस्य वायुधस्य कुशलमप्राक्षीत् । विजयोगोऽपि तदीयकुशलेन साकं तस्कृतप्रणाममायेद्य "भवत्प्रेपितदिव्याहुलीयस्य महिला निर्जितासिलदाक्षिणात्यक्षोणीपतिना तेन परावर्तित सदध मयाऽनवद्य- मणिमयाभरणः सह समप्ररसकोशाध्यक्षाय महोदधये समाक्षिक प्रत्यर्पितम्" इत्यवोचत् । तदनु राजा सगरेहुलीयाहतोप- कारं सविनारं पृष्टो विजययेगो जगाद- "देव! परदुपरसासूपचितपीयलहपांमु घासु पच्यमानकर मपिलोदारकमनीयकान्तिमये दरम्ममये सेनापनिरसी कुमुमदोग्परसंशक स्वरिपुमपनीपतिमभियियामुः कुण्डिनपुरात् काधीनगरीमागत्य कटकं साययीविशत् । तदवान्यापि सगर्यजन शिरोम्बरः कुमुमरोमरम्नमाधयितुमसहमानो दुर्वलतया च योदुमनाहमानः कालयापनमेर कल्याणकरमरधार्य काश्यां शिल्पशानोमदिशा दुर्गस्थानमुपकल्प्य तयारमानं रक्षन् संगृहीतममममंग्रामोपरणः समरमाहाय्याप सग्निहिवनूपानुसन्धानाप anim ।

·२ तिलकमञ्जरी- प्रत्यह प्रमुखदूतान् पाहैपीन्, पर सेनापतितस्स तथाविधमुद्यम गूढचरेभ्य उपलभ्यातीर कुपित सरमसमापतन्तीभि सेना- भिरागत्य काञ्चीनगरीमरीत्सीत् । दुर्गविघटनाय प्रतितै सजिनमत्तदन्तिघटै सामन्तै सह प्राकारशिखरमध्यासीनस्य कुसुम- शेखरराज्यलोकस्य प्रत्यह समामा अभूवन् । एवं काञ्चीनगर्या भाक्रमण-रक्षणाभिनिवेशाभ्यामतीते कियति काले, रानेरतिक्रान्ते च प्रथमप्रहरे प्रस्तुतोत्सरमन्नतयोपरत सग्रामचिन्तोदृत्तमानस सेनानायक सहसैव प्रकटितमवीनोत्कट कटककलकल माकर्ण्य सनाताक्रमणशङ्कतत्काललधारमरो महाप्रलयकरप सग्राममकार्षीत् । तृतीयभागावशिष्टायां रजन्यामनरस्थया जयपराजयावनुभति प्रतिद्वन्द्विसैन्यद्वये, शत्रु- सैन्यानिर्गस्य कुमारकल्प एको नृपकुमार सेनापतिपुर पुञ्जिताना राज्ञा मध्यमु पत्य सगर्वमुच्चे मोशन् सेनापतेरन्तिकमुप- तस्थे । सेनापनिरपि प्रौढ्योपसृत्य तदीयदृष्टिपथमध्यतिष्ठत् । तयोश्विरमतिभयङ्करे प्रवृत्ते महासारे सेनापतेरतीर शोच्या दशामनुभूय ताणपरित्राणमा मार्गयमाण पार्थस्थमपि व्यग्रतया विस्मृत देवेन प्रहित बालारणमङ्गुलीयकममार्पम् , व्याहापं च त तद् ग्रहीतुम्, परमसूयन्निन नासौ ग्रहीतुमुन्मना अजनीति जनिताभिनिवेशोऽह तदीय करामपर्तिनीमेकामहुली गृहीत्या तत्र तदङ्गुलीयक न्यारीनिशम् । तदनु तदङ्गुलीयकमहिना सपदि जृम्भामुद्भाव्य निद्रोद्रेकेण युगपदाकुलीकृते शत्रुसैन्ये राजकुमारोऽपि धनुपि योजित शर सहृत्योज्झितधनुर्यष्टिनिंद्रातिरेकमनुभूय रथोत्सङ्गमाशिनियत् । स सेनापतिस्तस्य भुवनन्नयानिशायिना शौर्येण विस्मयमान- मानसम्तमभिधावत सेनिकान् शपथशतेन निवार्य राजकुमाराधिशयितरथदेशमागत सक्लाङ्गसगर दुधिरधारमुपरतप्राणसञ्चार- ममु नृपकुमारमवेक्ष्य सन्निहितसाम तजनै साफमदसीयगुणगण स्तुपस्त परिचाययितु कमपि मृगयमाणतत्पक्षगत नैकमपि चैतन्याश्रितमद्राक्षीत्, अगत्या च तच्चामरग्राहिणी तत्परिचयमप्राक्षीत् । सापि स्वदश्रुसलिलाप्लुतलोचना निश्वस्य कथ- कथमप्यचक्थत्-'महानुभाव अस्त गच्छन्ती कथमस्य कथोपन्यासपथमवतरितुमर्हति तथापि श्रूयता कथकथमपि समासेनो- पन्यस्यसानाऽनन्यजनसमाना। wom अयमसिलद्वीपमहीपसमुद्भूयमानोदग्रकेतो सिंहलद्वीपाधिपस्य चन्द्रस्तोरामज समामार्णवसेतु समरकेतुनाम । भय दुरतिक्रमविक्रमशालितया बाल्य एवानुभूतयौवराज्याभिषेकसौभाग्य सकलद्वीपविजिगीपया प्रयातोऽपि पितुरादेशेनास्य राज्ञ साहाय्यसमीया काञ्चीमागत्य पञ्चपाण्यहानि स्थित्वा प्रातरद्य शृङ्गारवेप गृहीत्वा कामदेवमन्दिरमगमत् । तासीनश्च द्वारदेशमनुप्रविशन्त पौरनारीजनमतिप्रीतिपुपा चक्षुषाऽयेक्षमाणो दिवसमबसाय्य कामदेवस्य पुरस्तात् कमलिनीदलमयीं शय्यामधिशय्य निशीथसमये सजितसमरसामग्रीक प्रतिपिध्यमानोऽपि हितैपिभि प्रवर्तितसङ्गो दुरवस्थामिमामन्वभूत्' इत्यमावेदयन्त्यामेव तस्यामझेपीदसौ क्षपा। सर्वमपि प्रतिद्वन्द्विसैन्यमजागरीत , स राजकुमारोऽपि क्षीणनिद्रस्तत्क्षणमीक्षणद्वयमुन्मीलनसौभाग्यमनैपीत् । सेनानीरपि तस्यातर्कितोपनतेन पुनरुज्जीवनेन कृतार्थ सन् मुहूर्तमवस्थाय शत्रुसैन्याश्वासनायाऽभयपटई नादयित्वा स्वसैन्यमपि तदवस्कन्दनाद् ब्यावर्त्य प्रधानजयारणमारुह्य स्वपुरस्तात्नुपकुमारमारोप्य ध शिविरमानपीत् । भधिशयितशय्य च त मणपट्टयन्धनादिना परिचर्याप्तभिषगवाप्सविविधोपचारवर्धमानबलमुनमेऽहनि सादर निमध्य साकममात्यादिमि स्वसदनमवाप्यानीय भोजयिया कुसुमानुलेपनवसनाभरणेरभिनन्द्य सम्रामगृहीतगजतुरगरथमपि प्रत्यर्य रचिताञ्जलिर्जगाद- 'कुमार! मया निर्जितमात्मानमवगम्य मनागपि नावमन्येथा, न सलु त्वामधिज्यधन्वानमहति कोऽपि समर पराङ्मुखीकर्नुम्, दूरतोऽपि दृष्टमान यदीशी दशा स्वामन्चपीभवत् तदन्यदेव वस्तु, स्वदृष्टिपथमवतारयामि' इत्यभिधाय तदहुलीयक तमदर्शयत् । कुनो रब्धमिदमिति पृष्टश्च भवतो मेघाहनस्य शावतारगमनादारभ्य ज्वलनप्रभौमानिवृत्तान्त राजलक्ष्मीस्वस्थानप्रस्थानान्तं यथारत्तमकथयत् । नृपकुमारोऽपि समेतशिराम्य स्वस्मिनवज्ञा शिथिल्यन पोचत्-- 'दण्डाधिपते। नूनममी नरपतिरमरपतिस्तूयमानगुणगौरव, यस्यैदशममाधारण मादारम्यम्, यस्य च भवाशा स्पाययेऽपि प्राणार्पणमपणा स्वत्रिभमप्यपद्धत्यान्यदीयसामोपीनपरायणा सचिवा, सम्मादल मधिक्वद्वार्तोपन्यासेन, ·कथासारः। AM असीमसाहसाकृष्टराजलक्ष्मीवितीर्णतनयरलं तमाशु दर्शयित्वा कृतार्थय मामझीनं लोचनयुगलम् । तस्य तदवलोकनकौतुकमव. गम्य सेनापतिः प्रत्यवोचत्-'कुमार! योगमुत्कण्ठसे, तर्हि प्रस्थीयतामद्यैः' इत्यनुज्ञाप्य मया सार्धमसौ देवस्य पाव प्रेपितः सम्प्रति शकावतारोद्यानसन्निधानसुन्दरे सरयूपरिसरे सनिवेश्य शिविरमपनिष्ठते"। सर्वमेतदाकर्ण्य विस्मयमनुभनन् मेघवाहनस्तदवलोकनोत्कलिकाकुल' सपदि तदाकारणाय हरदासनामानं महाप्रतीहारं प्राहैपीत् । स च सादरं तमानीयान्त. प्रात्रीविशत् । तमभिमुसमागच्छन्तं दूरादेव देव आहूयातिदूरमुरिक्षताभ्यां भुजाभ्या- माकृष्य स्वकीयममारूरपत्, गाढमालिप्य प्रणयभरेणासन्नासने चोपवेश्य नृपः समन्दस्सितमभाषन-"तवागमनेन कृतार्थोऽहमास, धन्यस्त्वमेवान जगति येनात्मनः पराजयमपि विजयमिवादियते वैरिवर्गः । मन्ये मदीयशिरच्छेदमाहमाव- लोकनसन्तुष्टया राजलक्ष्म्या दिव्याङ्गुलीयकोपहरणव्याजेन दविष्ठदेशान्तरादाकृष्य मह्यमुपहृतोऽसि, मे द्वितीयस्त्वमारम- जन्मा। हरिवाहनेन सह निर्विशेषमुपभुक्ष्य प्राज्य राज्यमिदमात्मनः । परेणाहमिहानीत इनि न मनागपि मन्येया', कस्यापि परस्याभागत् प्रत्युत समेपामेव राज्यलोकानां भवदीयत्वात् , सर्वथा स्थिरमवस्थीयतामत्र, सर्पमपि सेत्स्यनि समीहितम्" इत्युक्त्वा निकटोपविष्ट हरिवाहनं जगाद-"चन्स! गुणैस्त्वत्सम वत्समधिक या मध्येवर्ग कमप्यनवलोक्य स्वसहचरान्वेषण- प्रवणेन मयाऽद्य भाग्येनोपलब्धम्तन पिस्रब्धः सहचरः । अयमतिसान्द्रसरयेनाध्यासिततादाम्यो न कदाचन विरहयितव्यः, अपि तु निशास्वपि शश्वत् सन्निधातव्यः प्राणप्रिय समररेतु " इत्यभिधाय नृपतिरासनादुदतिष्ठन् । कुमारोऽपि तदादेश- मुररीकृत्य समरकेतुं हम्न गृहीवा अन्तःपुरसञ्चारिणा परिचारकगणेन परिवृतो मदिरापतीभवनमनैपीत् । वन च मातरमभिवाद्य समरकेतुं दर्शयित्वोपन्यम्नसमस्ततदीयगुणगणम्तदुपहृतवस्त्राभरणं तं स्वभवनमानपीत् । तत्र च सम्पादितनानभोजनादिकाय हरिवाहनाय भुक्त्यर्थमशेषमुत्तरापथ, समरक्तचे चाङ्गादिजनपदान् पट्टकचित्रितानर्पयामाम नृपेणादिष्टः सुदृष्टिनामाऽक्षपटलिकः । एवं स्वकुमारनिर्विशेषमुपदर्शितप्रमादेनापनिपनिना प्रतिक्षणं सक्रियमाण, देण्यापि विचिन्त्यमानस्नानाशनादिसौख्यः समरकेतुः स्वगुणगणेन हरिवाहनमनुकुर्यन्नहर्निशमेवान्योन्यमन्वरज्यत् । एक्दा श्रीमानसरे प्रभात एवोत्थाय कृतस्नानभोजनः समरक्तुना सह गजमारुह्य सरयूतटवर्ति मत्तगोरिल नाम बाहोद्यानमगमत् । गत्वा च तन कतिपयाप्तनृपकुमारपरिवृतः सरयूतीरपरिसरमुपसृत्य तर कामदेवमन्दिरमन्निहितप्रदेदो प्रथममेवागत्य परिजनेनोपरल्पितं सम्भूयोपस्थापिनताभिरभिनवयौवनाभिरागनाभिरधिष्टिनवातायनं जरमण्डपमगमत् । प्रविश्य तदन्त कनिपयाप्तजनसमेतस्सस्य निर्माणरामणीयकमितम्तो निरीक्ष्योपरतकौतुकः कुसुमतरपमेश्मनल्पमध्यामिष्ट। सयासीनमेव तं प्रनाहारप्रवेशितैरनेकविधवाविनोदव्यासिन. राजपुत्रैम्नत्कारोचितनपरिपत्यैर्ययस्यैपजनेश्च यथास्थान- मामीनैः प्रार्तितायां पैदग्ध्यभूयिष्ठाया काव्यगोठया विचिनालापमुपसृत्य काव्येषु निरतिशयरसिको मञ्जीरनामा यन्दितनयो विज्ञापयामाम-"कुमार ! भव्यरहितपूर्यस्य मधुमासस्य विशुद्धग्रयोदश्यामनार व्ययेन नागरिकभुजगजनेन प्रोत्या प्रमस्ति- यात्रोत्सादिक्षया कामदेवस्य मन्दिरमायातेन मया तत्प्राङ्गणानिसहकारतरोरधनान्मृणालतन्तु नियश्रितग्रीवोडेशं मध्यभाग- रचितरचिरम्ननपदनाकृतिकन शुष्कचन्दनदरवैदिकावलयेन यद्योभयपर्यन्तं ताडीपग्रम्बण्डमयरोग्य कौतुस्नादायोत्तरीयाञ्चले नियम्य च यायायामसितायां रहसि कस्सेदमिनि निरूपयता मया सरपृष्ठे नामाक्षराण्यनपेक्ष्य तक्षगमेवाररणमपसार्य तयाटि । तदनु दिव्याक्षरैमासमाना दुरूहतापयर्या व्यहोकि तग्रानुपदमेपोच्यमाना समन्नादार्या। पर तस्या मुहुः मुंहरयहितेन मनमा रिचारिताया भपि न किमपि तारपर्यवाधार्यत । तस्मान् कुमार पर सर्यमादिशनु यदिदं न कर पा किममिप्रायकं प्रेपि परम्" । इत्यमिधाय तामनिस्फुटमपाटीत्- "गुरभिरदत्तो योढुं पान्छन् माममात् स्वमचिरेण । स्थातामिपप्रपादपगहने तनान्निकस्यामि ॥" पध्यमानायामस्यामार्यायामवधाय तत्तापर्यमालोचयाम मभामग्मु कोशलेश्वरकुमारोऽपयी-"सगे ! काचिद् दिव्यान्य. यामुद्रोदकामोऽपि कथन युग नपानोऽपि तदीयगुरननमदानेन मान्यप्रादीनि मदनामिना दन्दरमानमानयोऽया सामनु- चिनेनापि विधिना प्राणप्रगयिनी चिठी'नीमुरोन स्वमाहममायाविदम् । नपाधैं तया प्रेषितस्याम्योत्तरपग्रन्यायमभिमन्धिः- भकारगतिविमिमंपियादिभिस्नुम्यमप्रतिपादिनामपि मां मानभाममदमानस्रं सामरममपहाय पटादपहरणादिना amwa wwwmaa ·तिलकमञ्जरी- -यना wwwmamiwr क्रमेणाचिरमुद्वोदकामोऽयोग्यकारी स्या, मतो मा त्वरिष्ठा, अन्यथापि से स्वनि तर समीहितम् । कथमित्याह- वयोरन्योन्यसम्मेलनमभूत् तत्र पत्रप्रचुरपादपवने मदीयदूतीकया निगुह्यमानस्त्वमुद्वाहोपरणान्तरमनपेक्ष्य चिरमग्निमन्तिके कृत्वा स्थास्यसि, तमेवाग्नि साक्षीकृत्योद्वक्ष्यसि तत्र द्विनाभि सहचरीमि सहाचिरमेवोपस्थास्यमाना मामतिमोर्येण । वैगुण्यदृष्ट्या गुरुभिरप्रतिपादितामपि मामुद्रीक्षमाणस्त्वमन्यायेन क्षिप्रमेव नरक गत्या पार्थज्वरदमिरसिरूपपत्रपूर्णपादपरने स्थाता-स्थितिशील स्या इति शापात्मकमर्थान्तर तु न कथञ्चनौचिनीमञ्चति, अपरन मनसा नायिकानामनभिमतनायकान्तिके तादगनिललितलेखप्रेपणादरायोगात्, कुनस्तर्हि श्लेपभङ्गी ताहगङ्गीकृता तयेति चेत् ! स्त्रीणामतितरलतया पनगहिकया कौतुकेन तदावरणमपसार्य तत्सतितकार्यतत्वमवधार्य सम्भावितरहस्योद्घाटनवारणाय वाग्मैदग्ध्यप्रणयिन स्वप्रणयिन प्रति तद्वैदग्ध्यप्रकटनाय च तदुपपत्ते" इयुदीरितवनि तस्मिन् समरकेतुवर्ज समेऽपि राजपुना प्रसद्य सद्यम्तदीयप्रतिभा प्राशसन् । समरक्तस्तु वरदश्रुक्णकिन्ननयनोऽतीवालानाननोऽधोमुखीभूय भूतलमलिखत् । तमस्थान एव ताहगवस्थमवलोक्य हास कलिकोविद करिगदेशाधिपतिकुमार कमलगुप्त सित्योवाच- "युवराज' कुमारस्य कायार्थतत्त्वोद्भावनशक्त प्राप्तावसरमपि कीर्तनमपहाय किमिति मत्सरीव मौनमालख्य वर्तसे, न प्रपतसे च तमनुशोचितु युवान' योऽप्राप्य तत्पाणिग्रहणसौभाग्यमनुभूयमानानुताप , कि करोतु विपाकोन्मुखपाप परमपराक स । वस्तुतस्तस्करामणीरसौ मीर एव पापीयान नापराध्यति, यो यात्रोत्सव द्रष्टुमागत त युवान दूरादेव दर्शयितुकामया पनवाहिकया सहकारमूले न्यस्तमिद पनमपहृत्य मकरध्वजेन दूरत एव पूरयि वा परस्परप्रेमाणमिनि झटिति सघठ्यमान मिथुनमकारणमेव व्यटि, तस्मादय कनापि करिनदण्डेन विनेतन्यो जालम कुमारण, सयोज्य च मिथोमिथुनमदस्तत इनो महाप्यायासेनान्वेष्य, यद् विरहवितकनीवाग्निरन्तर्दहतीवाऽस्य युवराजस्य" इत्युक्तति तस्मिन् मन्दस्पन्दमानाधर कमलगुप्तमभ्यसूयन्निवानुशोचनाद् व्यावर्त्य समरकेतुमवोचत्- "सखे । किमर्थमेवमस्वस्थैनावस्थीयते त्वया, स्मर्यते वाऽऽर्ययाऽनयोरोधितसस्कारेण कयाचन दिव्यकुमारिकया स्वकटाक्षबाणैर्वणितस्यात्मनस्तदावेदितसक्तस्थानस्यापि केनचिदनिवार्येण गरीयसा कार्येण त सम्पर्कसौभाग्याभावसमाचार ।" तदाकर्ण्य मुहूनमुपरतवाग्व्यापार स्थित्वा यत्तुमुपचक्रमे-'लोकोत्तरप्रतिभासार कुमार ' पेशल ते परकीयाशयप्रज्ञानकौशल मनासे मे विस्मयमातनोति । तथापि यदि ते श्रोतुमतिकुतूहल, श्रूयनामसौ वृत्तान्त अस्ति सिंहलद्वीपे रङ्गशालानानी नगरी । तद्वास्तव्यो मपिता चन्द्रकेतु सुवेलगिरिनिकटगसिना दुष्टसामन्ताना निग्रहाय दक्षिणापथगामि नौसैन्यमादिश्याधीतशस्त्र शास्त्रविद्य मा यौवराज्येऽभिषिच्य तनायकवेनाइल्पयत्, प्रधाननृपति- भिरमान्यै सामन्तश्च मा ससहाय सम्पाद्य शुभेऽहनि प्रेषयच्च । प्रयाणदिवसे च प्रातरेव सात्वा समर्चितेष्टदेवतो द्विजजन यसनाभरणावणेन मन्सप्य सभामण्डपमामय च नन महाह हेमासने प्रामुखमुपविश्वासादितान्त पुरविलासिनीमापादित प्रयाणकालोचितमाङ्गलिकक्रियो वज्राशनाम्ना महामानेणोपस्थापितमरवल्लभाररय गन्धगजमारुह्य राजकुलानिर्गत प्रतिपद- मुदाशीराशिभिरभिनन्धमानो द्विजजनैर्वन्धमान औरजनैर्निभाल्यमान परागनाजनैर्नगरसीमानमतिक्रम्य क्रमेण महासमुद्र मद्राक्षम् । तस्य च सर्वतस्स्यन्दमानस्वादुसलिल्बधुरे परिसरे द्विनाणि दिनानि विश्रम्या यतरेयुरपराह्नसमये श्रीमन्तमणवम पूजयत् , म येधुश्च प्रविश्यारोक्तिसमुद्रावतरणामार्ग प्रभात एव पौतिस्कृताकृतानुसन्धानाय प्रहितेन वेत्रिणा सना समा पतन्तमसुकृतविवतरिय कैवर्त परिवृत काककालाकृतिमि पञ्चविंशतिवर्षदशीय कञ्चन नाविकयुवानपश्यम् । तस्य चोज्वरवेपविभूपितमाकार त परिवार च प्रेताकारमवेक्ष्य विसित सद्य एव पार्थोपविष्टमसिलनाविकनायक यक्षपालितसज्ञक 'कोऽयम्' इति पृष्ट्वा निखिरकैवर्तगणनायकोऽय नाविक' इति तेन प्रत्युक्तोऽपि तदविश्वस्य पुनरप्राक्षम् -- कथं तर्हि वितरनिविसदशोऽयमाकारणावरोक्यते । सोऽपि पुनरगादीत्-'युवराज' नाकारेणैव, अपि तु सर्वप्रकारेण, न वैभिरेव, अपि स्यन्यैरपि पुस्पैरय विसदृश प्रज्ञौदार्यधैर्यादिगुण । चेदस्ति कुतूहलमाकर्ण्यतामस्य समासेन वर्ण्यमान पूर्ववृत्तान्त । wwwima ·कथासारः। क्षम्ति सुवर्णद्वीपदेदीप्यमानमणिपुराभिधाननगरवास्तव्यो लोकयात्रायामनिमात्रनिपुणो वैश्रवणो नाम पोतवणिक् । तस्य धार्मिकधौरेयस्यान्तिमे वयास वसुदत्ताभिधायां भार्यायां तारकनामाऽऽत्मजन्मा समजनि । स च शैशव एव श्रुतादोपशास्त्रः कलासुलब्धप्रमिककौशलः क्रमागतयौवनावस्थापन्नो यानपात्रमधिरा द्वीपान्तरं प्रस्थितः सांयात्रिौरनुगम्यमानो रङ्गशाला नगरीमागमत् । आगतस्य च तस्य नागरिकजनसम्मर्दवारणाय विस्तृतावकाशविकस्वरे जलनिधिपरिसरे सम्यगावासितस्य कैवतंकुलाधिपेन जलोतुनाम्ना कैवर्तेन सख्यं समवर्तत । क्रमेणोपारूढगढिमनि तयोः सख्ये कदाचनारूढनवयौवना परम- रमणीयदर्शना प्रियदर्शना नाम जलकेतुकन्यका पिनुरादेशेन मौक्तिकहारमुपहारमादाय तद्गृहमवाजीत् । तत्र च तत्प्रथमदर्शन एव तदुरललावण्यावलोकनप्ररूढदृढप्रीतिप्रेयमाणा सा प्रत्यहं केनापि व्याजेन तदन्तिकं गन्तुमारेभे । कदाचिदेकदा तदीय- चन्द्रशालायां सख्या साकं क्रीडन्न्यास्तस्याः कथञ्चिदन्तिकमागतोऽसौ तदवलोकनोत्तरं संभ्रमेण धावन्त्याः पतन्याश्च तस्याः सरवरमुपसृत्य दक्षिणपाणिं गृहीत्वा सान्त्वयामास, स्वगृहगमनाय प्रवर्तयामास च । तदनु तत्करग्रहणमहिना दूरमपसत- सम्भ्रमा प्रीतिप्रथितप्रागल्भ्यप्रकटितविभ्रमाऽसौ कुमारिका किश्चिद् विहस्य 'कुमार! स्वगृहीतपाणिरहं त्वामपहाय न पारयामि गृहान्तरमितो गन्तुम्, साम्प्रतं तु त्यसदनमेव त्वदीयाया मे सदनम्' इत्यभिधाय वामपादाङ्गुष्टलेसया मन्दं मन्दं कुहिम लेपितुमारेभे । सांयात्रिकयुवाप्यसौ तत्कृतेनात्मसमर्पणेन प्रीयमाणम्तां मन्दमालिन्य 'प्रणियिनि ! म पलु गृहमात्रम् , अपि तु शरीरेन्द्रियादिकमपि मामकं त्वदीयमेव' इत्युदीर्य "दुष्कुलादपि कन्यारवं ग्राह्यम्” इत्याचार्यवाक्यं प्रामाण्येनास्थाय योजनगन्धामिव पराशरतां पलीमकार्षीत् । पाणिग्रहणदिनादारभ्य सर्वाङ्गसुभगया तया सह नवयौवनोपभोगमासेवमानः पर्यहादिपिलमपि कार्यम् । कस्यचन पोतवणिनः कन्यकाइसौ, भग्नतां गते तत्पोते जलकेतुना मध्येसागरादुद्धत्य रक्षितति श्रूयमाणादसीयवृत्तान्तोऽपि सामागतैर्वणिजनैः स्वाभिजनपरापर्ननाय प्रवर्यमानोऽपि, बान्धवजनैरपालम्भपूर्णः सन्देशैरा- कृष्यमाणोऽपि न मनागपि गमनाय मतिमकार्षीत् । कदाचिदास्थानभूमिमागतस्य तस्याकाररामणीयकावलोकनाकृष्टमनसा राज्ञा चन्द्रकेतुना सादरमामान्य जामानृधिया भूयमी जीविका दचा सकलनाविकजनाधिपत्यापादनेनातीय प्रतिपत्तिरकारि । तदाधिपत्यमाचरनमौ निरिलां नौवहन विद्या- मधिगत्य कर्णधारधीरेयतामधात् । तदयमनीव योग्यो निजतरणिकर्णधारतया नियुज्येत चेदनिमुरोन तारयेत् कुमार पारावारम्, पारयेयापराण्यपि प्रयोजनानि निष्पादयितुम्" इत्थमुपवर्णयनि तस्मिनसी कैवर्ननाथः सविधमागत्य सादरं प्रणम्य पानिप्रणयेन प्रत्यपादयत्- 'युवराज! भवदीयविजययाग्रोटोषणक्षण एवार्णवाभ्यर्णमागतेन मया भनोदकमर्पिनलेन्धनादिपूर्णानि लघुगृहापर- हणानि मजितानि सन्ति, विजययायाभिधाना नोरपि कुमारम्य शत्रुविजयाय समिता, भतः प्रस्थीयतामभ्युदयाय नाम्नि चेत् प्रस्थानमाकालिककार्यविलम्यः । तदाकर्ण्य तरक्षणमेव राजगणपरिवृतः समुद्रस्य तीरं गरवा तरप्रणामोत्तरमभ्यस्लमधि- रूदपूण साररेणावलम्बितो नायम् । तत्र यद्धामने मयि समेऽपि राजपुत्राः स्वस्ययानपायाण्यधिरा मां परिवृत्स प्रानिष्टन्त । तैः मम कियाइरमलध्य सागरमन्तराऽन्नरोपस्थितीपवर्तिनः सामन्तान् प्रानिम्बिकमक्रियाभिदंमयिन्या मुयेलाचलमंजक- मचाटमुदचलम् । नस्य चानिरमणीयेषु पन्तारण्येषु चिताशिलरामायणरमणीयत्तान्तरपाय रोपितैलग्रत्ययामन्तरपदर्शितान् लक्षा- पुगेपरिमरप्रदेशान् मप्रमोदमयलोकमानः कनिचिदहान्यवा-मम्, एकदा मु मत्रारस्थितशिविर एय प्रधानपार्थिवपुत्रैः पदानि. पुरश्चानुगग्यमानः सेतोः पश्चिमे नानिदूरं गया सत्रौर्यचीयंप्रमृत्तम्यानिर्पितम्य पर्यतकनाशः किरानराजम्य राजधानीमय. स्कन्य नप सर्वम्यमाममान्य शिविराभिमुग्ने प्रम्धितम्य मम प्रथमप्रधान एवं तृतीयभागारशिष्टायां निशायामग्रिनामा महापः ' युवराज्ञः, इति पृायनित्यरितवाहितया नीच्या निम्टमागत्यारोचन्- "कुमारसेनानीर्यिशापयनि पदपमननिरवी रामणीयफन मपर्यनानाममणी रपटो नाम गिरिः । भयं जानकी- गिदानल जावल्यमानमानसम्य भगाता रामचन्द्रम्य सामभिप्रयातम्यदोन पर्यशानाहरदिः कपिनिकरणमा मुमेरोः मानुः सेनापन लम्प पुरमादुपस्थापितः, मेनापि होरकगिरिय माधारगमगिभिः पागमः पौः समं नायमेम्यममा ranww ·तिलकमञ्जरी- वायमहतीत्यालोच्य सेतो पृयक् पयोनिधौ स्थापित , पयोधिनापि पुनप्रेम्णा क्रीडागिरित्वेनाङ्गीकृत । नास्ति कश्चिदित श्चलिताना विश्रामयोग्य कश्चन प्रदेश पर्वतो घा, प्रत्युत सर्वतो वेलतापनकलिल सलिलमेव केवलम् , तस्मादिदेव परिश्रान्तपरिवारेण युवराजेन त्रिचतुराण्यहानि विश्रम्यानुगामिन सैनिकान् प्रतिपाल्य च प्रयातव्यमित्याकर्ण्य प्रभुरेव प्रमा णम्' इत्युदीर्य गते तस्मिन्नतीते च कतिपयक्षणे क्षोभिताशेपजलचरस्तारतर शिविरोस्थितो भेरीमाङ्कारो दिगन्तराणि व्यापत् , तदनु च सविस्तरेऽप्यवतारमार्गऽन्योन्यसघट्टनविघट्टनाभ्या कथथमप्यमवकाशमवाप्य पलाय्य ससम्भ्रम तीरमवतरता शिविरवर्तिजनाना बहल कोलाहल समजनि । अथ क्रमेणोत्तीर्ण राजलोके, तटनिकटमानीतेपु रिक्तयानपानेपु, पर्वतस्य पूर्वदक्षिणभागमावापाय प्रयातेपु सैनिकेषु, तमुद्देशमुपससारातीव दिव्यो माङ्गलिकगानध्वान , तमश्रुतपूर्वं श्रुत्वा तदुस्थानस्थानानुसन्धानाय पार्श्वपर्तिन नृपजनमात्मन परिजन च प्रेप्य तद्ध्वनिध्यानस्तिमितनयनतारक तारकमगादिपम्-- 'सखे । भतिमधुरिमधुरीणोऽय गानध्वनिराकर्षतिनरा मामकीन मन , तस्मान्मार्गातिकमणश्नमस्तव मन प्रयाणे न प्रतिबध्नाति चेत् प्रगुणीकृत्य नार प्रस्थीयतामस्य धनेरुद्गमस्थानम्, न खलु किमपि महोत्सवमन्तरेणेग् ध्वनि सम्भवति' इत्याचक्षाणे मयि स क्षणमधोमुखस्तूष्णीमवस्थायायोचत् -- 'युवराज' न केवल कुमारस्यैव, अपि तु ममाप्येकदा ध्वनिमिममव श्रुतवतोऽस्ति तदुद्भवस्थानगमनकौतुकमुस्कटम् , किन्तु न पार्यते पर्वतस्थास्य पर्यन्तप्रवाही जलराशिर्महान्तमन्तरेण यत्रमुत्तरीतुम्, यतोऽत्र पदे पदे निमजद्भिन्मजनिश्च भीपणैर्नलजन्तुगणरुद्वेरिता दुस्तरा आवर्ता प्रतिबध्नन्ति गतिं प्रवहणानाम् , श्लथयन्ति च प्रस्थानोत्साहमत्यधिकप्रमाणा स्ट सघट्टमाना पापाण , तस्मान्मन्दायते मे मनाइ मानसम् , तथापि यथादेश तव शनोमि प्रवर्तितुम्' इति तेनोदीरिते प्रत्यु पनकौतुक प्रत्योधम्- 'सखे। निशम्यमानगानध्वनितनावगमनमन्तरा स्वावासमुपगतोऽपि तजन्यानुतापदवदहनदन्दह्यमानमानसो न स्वस्थ स्थास्यामि दिनमेकमपि, तस्माद् यदि शकुनशास्त्र प्रमाण, तर्हि नास्ति यायायामस्यामसाकमपायशङ्का मनागपीति विश्वस्या विलम्यमुत्तिष्ठ गन्तुमनुतिष्ठ च कौतुक विहन्तुमा मन ' इत्यभिदधाने मयि क्षणमसौ दोलायमानमानस ---'कुमार' भलमियता प्रवर्तनाप्रपञ्चेन, प्रवृत्त एवाहमिहितेनाऽपि तावकेन' इत्युक्या प्रणम्याम्भोनिधिमभिमतशकुनोद्वेलितप्रयाणकौतुक प्राचेतसेन प्रतस्थे दिड मार्गेण । अथ पप सदायीकृतवर्णधारैरनुगम्यमानेन तेन जलचरेभ्यो भयावेदक प्रत्येक कर्तव्यावेदक च वास्यमुदीरयता परितोऽवहितदृष्टिमर्पयता च निरकाघलतटसघटनादक्षिवा पुर पुर प्रेरिता नीरतिदीपेऽपि समुद्रपथे प्राय क्वचिदपि न च स्पाल, त पर्वत प्रदक्षिणीकृत्य प्रमेण तूर्यस्वनोद्भवस्य तपदेशस्याभिमुखीबभूव । परममा प्रदेशोऽपि तामन्तिकागतामवेक्ष्येव तद्वायध्वनिमुपसहृतव न्, उपरते च तव नौका सत्वरमा य तारशे ग्याहसवान्- 'कुमार! मार्ग दर्शयिस्या ध्वनिरमावग्रेवोपारसीत् , मानाप्यतामत पर पुरमात् प्रवलंतामुन पश्चाझियत्यंतामिय नी । मद्विचारेण तु रसाटगिरिरेयाय पदे पदे निविधकौतुकानामास्पदतपा युज्यते प्रतिप्रदेशमवलोक्तुि, तेन सपरिप्रदय स्वम्प दर्शनीयदिक्षाप्यपनेतुम्' इस्युक्तवनि सस्मिन् सहमैव प्रतिहत निगमिप प्रतिपचनमनुक्र 'केश ण्य क्वलमन्वभावि, न सलु ऐशतोऽपि मुसमिष्टायसिख्या' इति स्वस्य चापल्यमारोच्यानुतापमयापम्,क्यमियन्तममुधिमार्गमागत्यापूणमनोरथेन परारत- मीयम् !, कथं च तदर्धपाटपार्थिव प्रति महिनमानन दर्शयितव्यम् ?, क्य चोल्लसितवचनाना स्वबान्धवजनाना कर्णा रस्तुदानि रोपरूपिनानि भर्मनानि मोढव्यानि मयेनि चिन्तयग्नेव प रतनीमनेपम् । तदनु मेगापनीननिमिरे मिहिर परमा सुल प्रभामण्डलमयेक्ष्य स्मितरिनि विनर्वयोव मुरादिमार्गेणोपलित रोचरेदयन्दमपश्यम् । सदनु च पुर प्रवनय नारमिति सारकमादिश्य सपदि पुर प्रस्थितम्नस्य गिरेरधनादक दिव्यमायतनमदम्, तदपलोपोपपरिमपधिरमपिचिन्त पन जानु ममीहितापसम्पादनप्रयगेन नीतिरनुसरणीया, यवहमपापशझ्या मीनिमनुपरषिद स्थान नापाय, बर्हि प्रामादप्रयरमिम नापिनुमराक्ष्यम्, यदयक्षगनान्यपदार्यमादिक्षा रक्षगमेयो पारसी।' मन्ये-गनमसामान्यम्मंग कोटिविधामण मा भगवान् प्रमापनिरल्यापुरिमारम्य रामराजमानी विनित्य , ·कथासारः। ७ तदीयकोशमपजहार, प्रयस्त्रिंशत्रिदशकोटिकदर्थनया समूलमेव सुमेरुमाजहार च, नान्यथेहगायतनं शक्येत निर्मातुम्, इत्थमालोचयत्येव मयि रभसप्रेरिता नास्तदायतनदक्षिणप्राकारभित्तिमागमत् । क्रमेणाक्रम्य च तत्याकारभित्तेः प्राग्भार्ग क्षपितमार्गश्रमस्तारकमचस्यम् - 'ससे ! अतः परं सन्नानकप्रभृतीनि विकसितदिव्यकुसुमान्यवचित्य निरादानीय च पानीयमन्तःप्रतिष्टितमस्यायतनस्य भगवन्तमर्चितुं यतनीयम् , येन मदीययात्रा फलशालिनी सम्पयेत' इत्यमभिहितोऽसौ विहस्य कुमार ! तत् सर्व मुकरम्, किन्तूभयतो दूरविततटङ्ककर्तितप्रकृनादिकटकसंसृष्टप्राकारप्रतिहमवतारद्वारमस्मानिर्गमिप्यता फेनचिदुपदेशमन्तरा दुर्निरूप- मिति तत्प्रतिपालनमेव तावत् प्राप्तकालम् । नूनमेवास्यायतनस्याभ्यन्तरे कोऽपि तिष्ठति, चन्दनप्रवाल बन्दनमालादिलिऔरत्र यात्रोत्सवस्याचिरनिवृत्ततायाः प्रतीतः, इति व्याहरत्येव तस्मिलकरमादादिगन्तगामी सोपानमार्गेण सविधमापततः स्त्रीगणस्य नूपुरझणकारस्तारः पुरस्तादुच्चचार । तदनु च व्यापार्यमाणलोचनः प्राकारशिरारे राशीभूताना लोकोत्तरलावण्यसम्पदा प्रत्यङ्गमनुस्यूतानां कन्यकानां मध्ये पोडशवर्षवयस्कां दिव्यामेकां कन्यकामद्राक्षम् । इत्यमपूर्वकथारसयुतचेतसा सवृत्तान्तविज्ञापनयासक्ते समरकेतो सहसैव प्रमोदोरफुलनयना प्रतीहारी प्रविश्य "कुमार! पीतमतिस्फीतमधुना युवराजोपन्यम्तकथाकर्णागृतम्, मतः परं नयनामृतमपि क्षणमास्वाद्यताम्" इत्थं हरिवाहनमभिधायो- तरीयाशलनियनित चित्रपट दक्षिणकरेणादाय सादरमर्पयामास । ma MA [अपूर्णः] ·संक्षिप्त भावार्थ ઠંડો પવન વાયો અને કુમારની મૂછ દૂર થઈ રવસ્થ બનેલા કુમારને દડનાયકે આશ્વાસન આપ્યું અભય પડહ વગડાવી ભાગતા અનુસૈન્યને તેણે રાખ્યું ને પોતાના સૈનિકોને લૂટ કરતા અટકાવ્યા, ઘાયલ થયેલા સૈનિકોની શુશ્રુષા કરવા યોગ્ય માણસને આજ્ઞા કરી ત્યાંથી દડનાયક રાજકુમાર સમરકેતુ સાથે હાથી પર બેસી છાવણીમા આવ્યા અને પોતાના જ નિવાસમા રાજકુમારને લઈ ગયા અને એ સાથે ભોજન કર્યું દડનાયકે પોતાના હાથે રાજકુમારના શરીરમાં જ્યા જ્યા ઘા પડ્યા હતા ત્યા ઔષધિનો લેપ કર્યો વધુમા સારા વૈદ્ય પાસે તેના શરીરની ચિકિત્સા કરાવરાવી જોતજોતામાં સમરકેતુ તદ્દન સાજો થઈ ગયો એક વેળા દડનાયક અને સમરકેતુ ભોજન કરી સાથે બેઠા હતા ત્યારે દડનાયકે રાજકુમારને કુસુમાન લેપન, વસ્ત્રાભરણાદિથી સન્માન કરી યુદ્ધમાં પકડેલા હાથી, ઘોડા અને રથ આપી દડનાયક હાથ જોડી કહેવા તેને લાગ્યા “કુમાર' તમે મહાપરાક્રમી છે. મોટા મોટા મહારાજાઓ પણ તમારી સહાય ઈચ્છે છે તમે મનમા લેશમાત્ર પણ એમ ન લાવતા કે દડનાયકે મને જીતી લીધો આપને રણસંગ્રામમાં જીતવા માટે કોણ સમર્થ છે? આપ તે અજેય જ છો, છતા આપની આ પરિસ્થિતિ થઈ એ પ્રભાવ મારો નહીં પણ કોઈ અનેરી દિવ્ય વસ્તુનો જ છે” એમ કહી તે દેવતાઈ મહા ચમત્કારિક વીંટી મગાવી એ જોઈને આશ્ચર્ય મુગ્ધ બનેલ સમરકેતુએ પૂછયું “આવી મહા ચમત્કારિક વીંટી તમને ક્યાથી મળી ?” ત્યારે મેઘવાહન મહારાજાને શઠાવતાર તીર્થમા જવુ, જ્યવનપ્રભ દેવનુ મળવુ, વેતાળ અને રાજ- લક્ષ્મીનું આવવું વગેરે વૃત્તાત વિસ્તારથી કહી સંભળાવ્યું રાજકુમાર પણ આવું અદ્દભુત વૃત્તાત સાભળીને ખૂબ હર્ષિત થયો, થયેલ દુ ખ વિસરી જઈસેના પતિને કહેવા લાગ્યો “દડાધિપતિ શુ કહુ, શું વર્ણન કરૂ? ખરેખર, તમને અને તમારા મહારાજને ધન્ય છે કે, જેને દેવો પણ સહાયતા કરે છે તમારા જેવા બુદ્ધિશાળી દીર્ઘદર્શ અને ગુણાનુરાગી વ્યક્તિના ગુણ ગાઈએ તેટલા ઓછા જ છે બસ, હવે તો મને એ સત્વશાળી મહારાજ મેઘવાહનના દર્શન કરાવી મારા તેમને કૃતાર્થ કરાવો.” કુમાર! આપની એજ અભિલાષા છે તે ખુશીથી આજે જ મિજયવેગ સાથે પધારો' દડનાયકે સિમિત વદને હપૂર્વક કહ્યું કુમાર શક્રાવતાર ઉઘાન નજીક સરયૂ નદીના કિનારે શિબિર નાખી રહ્યો અને વિજયવેગ મહારાજ મેઘવાહન પાસે પહોંચી ગયો અને પ્રેમપૂર્વક પ્રણામ કરી રાજવીને બધા વૃત્તાતથી વાકેફ કર્યા વૃત્તાત સાંભળીને રાજના આશ્ચર્યનો પાર રહ્યો નહીં શૈશાલી કુમાર સમરકેતુ ઉપર અને નિમકહલાલ દડનાયક પર રાજને અનહદ પ્રેમ ઉદ્ભવ્યો કુમારને મળવાની તીવ્ર ઉત્કઠા થઈ આવી તેમણે વિજયેગને કહ્યું “ક્યા છે એ કુમાર? ક્યારે મળશે ?' “દેવ કુમાર શિબિર સહિત સરયુકિનારે છે જ્યારે આપની આજ્ઞા થશે ત્યારે મળી શકશે” હરદાસ' જાઓ, રાજકુમાર સમરકેતુને અહીં બોલાવી લાવો' મહારાજાની આજ્ઞા થતા જ મુખ્ય પ્રતિહારી હરદાસ સરકિનારે ગયો અને રાજકુમારને રાજવીના સમાચાર આપ્યા કુમાર રાજપરિવાર સાથે ત્યાં આવ્યો અને તેને રાજસભામાં પ્રવેશ કરાવરાવ્ય કુમારને જાતા જ રાજાએ “આવ ! આવ'' એમ દૂરથી ઉમળકાભેર બોલાવ્યો કુમારે પણ તેમને પ્રેમપૂર્વક પ્રણામ જ્યાં નજીક આવતા રાજા સિંહાસન પરથી ઊતર્યો અને રાજકુમારને ભેટીને પિતાના ઉસગમાં (ખેળામા) બેસાડ્યો પછી કુમાર પાસેના આસન પર બેઠો મહારાજા મેઘવાહનને કહ્યું-“કુમાર ! તારા આગમનથી આજ હું કૃતાર્થ થયો છુ સાચેજ તુ ધન્યવાદને પાત્ર છે, કેમકે તારાથી હાર પામેલા શત્રુઓ પણ પોતે જાણે જીત્યા હોય તેમ હર્ષમા આવી જઈ પોતાની પ્રશસા કરે છે રાજલક્ષ્મએ તો બાવાનુણ વીટી સમપ મને જણે બીજો પુત્ર આપ્યું છે આ કુમારને અને તારો રાજ્યમાં સમાન ભાગ છે તેની સાથે સુખેથી તું રહે અને આનંદ કર “મને મારા શત્રુઓ પકડીને -= નજ ·सक्षित मावार्थ www - અહીં લાવ્યા છે, તે હું કેમ રહી શકુ એમ લેશમાત્ર પણ મનમાં લાવીશ નહીં અહીંનો સમગ્ર વર્ગ તારી સેવામાં હાજર જ છે તારી જે જે અભિલાષાઓ હશે તે તમામ પરિપૂર્ણ થશે.” પછી પાસે બેઠેલા સુપુત્ર હરિવહનને જણાવ્યુ “વત્સ ! હજી સુધી તારા સરખો કે તારાથી અધિક ગુણવાળે આપણા કુટુંબમાં કોઈ પણ નરરત થયે વાત નથી, આજે સદ્ભાગ્યે આપણને સમરકેતુ કુમાર પ્રાપ્ત થયેલ છે, માટે તેને તારો સાચો મિત્ર સમજી સારી રીતે સાચવજે’ એમ કહી મહારાજ મેઘવાહન સિંહાસનથી ઊડ્યા અને સમરકેતુ પણ “હે તાત! જેવી આપની આજ્ઞા એમ કહી સમરકેતુને હાથ પકડી હરિવહન પરિવાર સાથે મદિરાવતી મહેકે ગયા ત્યા માતુશ્રીને પ્રણામ કર્યા, અને સમરકેતુનો પરિચય કરાવી પોતાના સ્થાનકે પહોંચી ગયા આન, ભોજન કરી અને જણા ભોજનશાળાની બહાર બેઠા હતા, તેવામાં મહારાજા મેઘવાહનની આજ્ઞાથી આવેલા એવા સુદષ્ટિ નામના અક્ષપટલિકે આલેખેલ નકશે કાઢી ઉત્તરદિશાના દેશોની હદ બતાવતા કહ્યું- આટલા દેશ યુવરાજ શ્રી હરિવહનના ખાનગી ખર્ચ માટે અને તે સરહદમાં આવેલા અગ વગેરે દેશો રાજકુમાર શ્રી સમરકેતુને માટે, આપવાને મહારાજાનો આદેશ છે” એમ કહી, અને પ્રણામ કરી, સુદૃષ્ટિ ત્યાથી ચાલ્યા ગયા બ કુમાર સાથે રહેવા લાગ્યા બનેની ગાઢ મૈત્રી જામતી ગઈ એ જોઈને રાજાના આનંદનો પાર ન રહ્યો એમ આનંદમાં કેટલાય દિવસો પસાર થઈ ગયા ઉનાળાના એક દિવસે બન્ને રાજકુમારો સવારે ઊડ્યા અને આન-ભોજનાદિક કરી, સુદર પોષાકથી સજ્જ બન્યા હાથી પર આરૂઢ થઈ સરયૂનદીને તીરે આવેલા મતકોકિલ નામના ઉદ્યાનમાં ગયા ત્યા બીજા અનેક પરિવારો પણ આવેલા હતા ઉદ્યાનમા ફરતા ફરતા હરિવહન અને સમરકેતુ તેમજ બીજો પરિવાર સરને તીરે આવેલા કામદેવના મદિરની નજીક અત્યંત સુશોભિત લતામંડપમા (જળમડપમા) આવ્યો અને કુમારો બનાવેલી એક ફૂલની બેઠકપર બેઠા અને બીજો પરિવાર પણ પોતપોતાના સ્થાને બેસી ગયો આમા બીજા રાજકુમારો ઉપરાંત સાહિત્ય, પુરાણ, ઇતિહાસ, કાવ્ય, કથા, નાટક, સંગીત આદિ વિષયોના જ્ઞાતા અનેક વિદ્વાને પણ જોવાતા હતા પરસ્પર આનંદજનક વિવિધ પ્રકારને કાવ્યવિનોદ ચાવી રહ્યો હતો, એવામાં કાવ્યરસિક એવા મછરક નામના અન્ટિપુને પાસે આવીને હરિવહન કુમારને કહ્યું – કુમાર! મધુમાસમાં ચિત્રશુદિ તેરસે કામદેવના મંદિરમાં ચાલતા યાત્રોત્સવ પ્રસરે હું ગયો હતો અંદર જતા જ આગણામ આબાના ઝાડ નીચે, જેનું મોં કમવના તાતણાથી બાધે, બન્ને બાજુથી સફેદ ચંદનની વહીથી શહેવું સહેજ ઉષ્ણુતાથી અંદર સૂઈ જા ન થવું, અને ઉપર મુગ્ધાળn સ્તન મુખના છાપવાળુ એવું તાડપત્રનું એક પરબીડી મારા જેવામાં આવ્યું નીચે નમીને મેં એ લઈ લીધુ, અને ખેસના છેડે બાંધી દીધુ એ પછી ઘેર આવી એકાન્તમા તપાસ્ય ચારેતરફ ફેરવીને જોયુ, પણ ન મળે કોઈનું નામ કે નિશાન છેવટે કોળ્યું તેમાં ચારે તરફ ફરતી કુકુથી ચીતરેલી વેવવાળો અને અગર ધૂપથી સુવા સિત કરેલો એવો કસ્તુરીના અક્ષરે લખાયે એક આયાં છેદ મે જોયો છે એનો ભાવ છે ? કોણે કોના પર મળેલ છે તે હું સમજી શક્યો નહીં. એમ કહી તે આય ઇદ મધુરક મરકે લલકાય "गुरभिरदत्ता योद्ध, वाम्छन्मामामात् स्यमचिरण । તાલિ પાપ તાનિઝા ” વડિલોએ નહીં આપેલી એવી મને અવિધિએ પરણવાને તું ચાલે છે તો તું થોડા સમયમાં પત્રવાળા વૃક્ષના વનમા [અથવા નરકમાં રહેલા અસિપત્રવનમા જ્યા નજીકમાં અગ્નિ છે ત્યા તું રહેજે ત્યા બેડલા બધાનું ધ્યાન તે તરફ ખેંચાય સાભળતાની સાથે જ અર્થ મયુરી આવતા બુદ્ધિશાળી હરિવહન કુમારે સવિસ્તર એનું સ્પષ્ટીકરણ કર્યું ·તિલકમંજરી કથાનો અતિ સંક્ષિપ્ત ભા વાર્થ, લેખક -પંન્યાસ શ્રી સુશીલવિજયજી ગણી. [કમશ:- રાજા મેઘવાહને તે રાજમંદિરમાં વિધિસર દિવસ પસાર કર્યો અને સાંજે અંતઃપુરમાં જઈ રાણી મદિરાવતી સાથે પ્રેમપૂર્વક વાતો વિનોદ કરી, ભોજન લઈ નિદ્રાવશ થયો. પાછલી રાતે રાજા મેઘવાહને સ્વરમાં એક ઐરાવણ હાથીને જોયો. એ હાથી આકાશમાંથી ઊતરી રૂપાના પર્વત પર બેઠો અને શુષ્ઠના અગ્રભાગથી રાણી મદિરાવતીના સ્તનનું પાન કરવા લાગ્યો. સ્વપ્રનું દ્રશ્ય જોઈ રાજા ઝબકીને જાગી ગયો અને વહેલી ઊલી રાણી મદિરાવતી પાસે જઈ હર્ષ ભેર સ્વમમાં જોયેલી હકીકત જણાવી. રાણ તે એકાગ્રતાથી સાંભળતાં ખૂબ આનંદિત થઈ. કેટલાક દિવસો જતાં રાણીએ ગર્ભ ધારણ કર્યો અને નવ મહિના પૂર્ણ થતાં શુભદિવસે, શુભ- લ, ઉચ્ચસ્થાનમાં જ્યારે શુભ ગ્રહો હતા અને ઊર્ધ્વમુખી હોરા હતી ત્યારે અત્યંત મનોહર એવા એક દેદીપ્યમાન પુત્રરત્નને જન્મ આપ્યો. રાજાએ સારી રીતે પુત્રને જન્મોત્સવ ઉજવ્યો. સ્વાની અને પોતાના નામની સ્મૃતિ તાજી રાખવા માટે પુત્રનું નામ હરિવહન પાડવામાં આવ્યું. ઐરાવણ હાથીનું નામ હરિવહન છે, તેમાંનો હરિ શબ્દ અને પિતાના મેઘવાહન નામમાંથી “વાહન” શબ્દ જોડીને હરિવહન નામ રાખવામાં આવ્યું. પાંચ ધાવમાતાથી લાલનપાલન કરાતે પુત્ર બીજના ચંદ્રમાની જેમ પ્રતિદિન વધવા લાગે. પાંચ વર્ષ પૂર્ણ થતાં છઠ્ઠા વર્ષની શરૂઆતમાં રાજમહેલમાં તૈયાર કરાયેલા વિદ્યાલયમાં તેને ભણવા મૂક્યો. કુમાર પૂર્વ ભવના સંસ્કાર યોગે થોડા સમયમાં જ વિવિધ શાસ્ત્રને શીખ્યો અને ચિત્રકર્મ, ધનુર્વિદ્યા તથા વીણાવાદનાદિ કળામાં કુશળ થયો, લગભગ ચૌદે વિવાને પારંગત થશે. રાજ મેઘવાહનને કુમારને યુવરાજ પદે અભિષેક કરવાને મનોરથ જામ્યો. આથી કુમારને સહાય કરે તેવા અને મેંથી મળતા આવે એવા રાજકુંવરની શોધ માટે અનેક સ્થળે શાણા માનવીઓને મોકલ્યા. કુમાર સોળવર્ષનો થયો ત્યારે રાજાએ પોતાની પાસે બોલાવી લીધો, અને તેને રહેવા માટે નગરની બહાર એક કુમારભવન નામે મનોહર મહેલ કરાવી આપે. એક દિવસે સવારે રાજા પરિવાર સાથે રાજસભામાં બેઠો. એ જ સમયે ચિત્રકનકત્રલતા નામની પ્રતીહારીએ આવીને પ્રણામ કરી કહ્યું કે સ્વામિની દક્ષિણદેશમાંથી હમણાંજ આવેલા દક્ષિણદાધિપતિ વાયુધન પ્રીતિપાત્ર વિજયવેગ નામે પ્રધાન પુણ્ય આપના દર્શનકાજે આવીને બહાર દરવાજા આગળ ઊભા છે. તો શી આજ્ઞા છે? બાલાસણવટીનું સ્મરણ કરતાં રાજાએ કહ્યું “અદર આવવા દે” રાજઆજ્ઞાને માથે ચડાવી પ્રતીહારી બહાર ગઈ અને સઘળા વૃત્તાંતથી વાકેફ થયેલા વિજયવેગે રાજ- સભામાં પ્રવેશ કર્યો અને પ્રેમપૂર્વક પ્રણામ કરી યોગ્ય આસને બેઠો, ·संक्षिप्त भावार्थ ૨ રાજાએ પૂછયુ દડનાયક વિજયગ! કુશળ છો ને?” “મહારાજા દક્ષિણદાધિપતિ ખૂબ આનંદમા છે આપને પ્રણામ કહેવરાવ્યા છે ભવદર, ભીમ, ભાનુવેગ વગેરે રાજાઓએ પણ પ્રણામ કહેવરાવ્યા છે આપે દડનાયક પર મોકલાવેલી દેવતાઈવીંટી આજ સુધી પોતાની પાસે રાખી હતી અને દક્ષિણને દેશ જિતાયા પછી મને સેંપી હતી એ વીંટી આપના રલકોશાધ્યક્ષ મહેદધિને અર્પણ કરી છે એ પછી રાજાએ જરા હસને પૂછપુ - વિજયગ! શું એ વીંટી સેનાપતિને ઉપયોગમાં આવી ? એનાથી કઈ લાભ થયો ? “દેવ” એ દેવતાઈ વીંટીએ તે જે કાર્ય કર્યું છે તે કોણ કરી શકે તેમ છે?” વિજયવેગે આભાર સાથે કહ્યું “રાજન' એ દિવ્ય વીંટીને અદ્દભૂત ચમત્કાર જણવું ગયા વર્ષે શરદ્ +તુમાં આપણા શત્રુ કુસુમશેખરને શિક્ષા દડનાયકે ડિનપુરથી કાચ્ચીનગરી તરફ પ્રયાણ કર્યું વિશાળ સેનાસાથે ત્યા આવી, નગરીને ચારેતરફ ઘેરો ઘાલો કુસુમશેખર સામનો કરી શકે તેમ ન હોવાથી નગરના દરવાજા બંધ કરાવી યુદ્ધની બધી સામગ્રી એકઠી કરી કિલ્લામાં જ ભરાઈ રહ્યો ગુપ્તચરોથી આ હકીકત જાણીને તેમણે નગરના દરવાજા તોડી નાખ્યા અને સેનાધિપતિ અંદર પ્રવેશ કરવા જાય છે ત્યા જ કુસુમશેખરે અંદરથી પોતાના બચાવની કોશીશ કરવા માડી આમ કરતા કેટલોક સમય પસાર થઈ ગયો વસંત પંચમી (અનોત્સવતિથિ)ની રાતે જ્યારે દડનાયક પરિવાર સાથે પગપર બેઠા હતા, સંગીત, ગીત, નૃત્ય ચાલી રહ્યું હતું, અને સહુ એમાં તલ્લીન થયા હતા, એટલામાં એકદમ કોલાહલને શબ્દ સંભળાયો કાચરક અને કાડરાત નામના બે ઘોડેસ્વારોએ આવીને ખબર આપી કે, “દડનાયક! કાચીના ઉત્તરદિશાના દરવાજેથી શત્રુનું સૈન્ય સજજ થઈને આ તરફ ધસી રહ્યું છે. આ સાંભળીને દડનાયક સફાળા થયા અને સિન્યને તૈયાર રહેવા રણવાવ વગડાવ્યું અને સૈન્યને વિશાળ મેદાનમાં ભેટો થયો યુદ્ધ શરૂ થયું ઘર સગ્રામ ખેલા રાત્રિના બે ભાગ તે વીતી ગયા અને ત્રીજા ભાગના પ્રારંભમાં શકુના સૈન્યમાથી એક શુરવીર રાજકુમાર દડનાયક સામે વેગથી ધસી આવ્યો બંને વચ્ચે ધ% યુદ્ધ જામ્યું દડનાયક મોટી આફતમાં સપડાયા ત્યારે મે સમયસૂચક્તાથી આપે મોકલાવી દિવ્ય વીંટી તેમની આગળીમાં પહેરાવી દીધી એના પ્રભાવથી શતુનું સૈન્ય તત્કાળ નિદ્રાધીન બન્યુ નાયકસામે ઝઝુમતે ભડવીર રાજકુમાર પણ ત્યારે ત્યા રથમા સ્થિર બની ગયે આપણા સિન્યમા આનંદ ફેલાઈ ગયો અને આગળ વધવા એ પ્રયત્ન કરવા લાગ્યું દડનાયકે આગળ વધતા સૈન્યને સોગન આપી રોકી દઈ તેઓ એકદમ પિતા રાજકુમારના રથ પાસે પહોંચી ગયા તેની સ્થિતિ અત્યંત કરુણાજનક હતી “આ કોણ છે?' શાથી અહીં આવ્યો છે તે જાણવા દડનાયકે તેને ચામર ઢાળતી નારીને પૂછવું એ પણ આખમાથી ટપતા અશ્રુબિંદુ લૂછી નાખી દડનાયકને કહ્યું હે મહાભાગા મન્દભાગિની હું શું કરું! કહેવાથી તે કઈ રાજીવન થાય તેમ છે, તો તમારે જાણવાની ઇચ્છા છે તે સાભળે – સિંહલદ્વીપના અધિપતિ ચંદ્રકેતુ મહારાજાનો આ સમરકેતુ નામે યુવરાજ હમારે છે કુમારના પિતા ચદ્રકેતુએ આ નગરીના રાજા સુમશેખરને મદદ કરવા આજ્ઞા કરી તેથી આ કુમાર અહીં કાચીમાં આવ્યો, અને પાચ-છ દિવસ રહ્યો આજે પ્રભાતમાં શુમારિક પોતાક પહેરી એ કામદેવના મંદિરમાં ગયા અને ત્યાં જ બારણામ આસન જમાવી બેઠો દર્શનાર્થે આવતી નગરીની નારીઓને તે હપૂર્વક નિહાળો સાજ સુધી બેસી રહ્યો રાને પણ કમલ પત્રની પથારી જ્ઞાવી ત્યા સૂઈ ગયો. કોણ જાણે કેમ એને સૂછ્યું કે તરતજ અડધી રાતે એ પાળે આવ્યો, અને સૈન્યને એકદમ તૈયાર કયું સહુએ ખૂબ સમજાવ્યો છતા ન માન્યો, રોન્ય સાથે અર્દી આવી તે યુદ્ધ શરૂ કર્યું, અને આ હત્ય દ્રાવક કરુણાજનક પરિસ્થિતિમાં રાત્રિ પર્ણ થઈ સૂર્ય ઉદય થયો, શસૈન્યના મેનિની મૂળ વળી ગઈ રાજકુમાર પાચન થશે અને શાન સકત્તામાં સપડાયેલ પોતાની સ્થિતિ જોઈને ફરીથી તે મMિા થઈ ઢળી પછે થોડીવાર વનને છે.

·संक्षिप्त भावार्थ ઠંડો પવન વાશે અને કુમારની મૂછ દૂર થઈ રવસ્થ બનેલા કુમારને દડનાયકે આશ્વાસન આપ્યું અભય પડહ વગડાવી ભાગતા શત્રુસૈન્યને તેણે રાખ્યને પોતાના સૈનિકોને લૂંટ કરતા અટકાવ્યા, ઘાયલ થયેલા સૈનિકોની શુશ્રુષા કરવા યોગ્ય માણસોને આજ્ઞા કરી ત્યાથી દડનાયક રાજકુમાર સમરકેતુ સાથે હાથી પર બેસી છાવણીમાં આવ્યા અને પોતાના જ નિવાસમા રાજકુમારને લઈ ગયા અને એ સાથે ભોજન કર્યું દડનાયકે પોતાના હાથે રાજકુમારના શરીરમાં જ્યાં જ્યાં ઘા પડ્યા હતા ત્યા ઔષધિને લેપ કર્યો વધુમાં સારા વૈદ્યો પાસે તેના શરીરની ચિકિત્સા કરાવરાવી જોતજોતામા સમરકેતુ તદ્દન સાજો થઈ ગયો એક વેળા દડનાયક અને સમરકેતુ ભોજન કરી સાથે બેઠા હતા ત્યારે દડનાયકે રાજકુમારને કુસુમાન- લેપન, વસ્ત્રાભરણાદિથી સન્માન કરી યુદ્ધમાં પકડેલા હાથી, ઘોડા અને રથ આપી દડનાયક હાથ જોડી કહેવા તેને લાગ્યા “કુમાર! તમે મહાપરાક્રમી છે. મોટા મોટા મહારાજાઓ પણ તમારી સહાય ઈચ્છે છે તમે મનમાં લેશમાત્ર પણ એમ ન લાવતા કે દડનાયકે મને જીતી લીધો આપને રણસંગ્રામમાં જીતવા માટે કોણ સમર્થ છે? આપ તે અજેય જ છો, છતા આપની આ પરિસ્થિતિ થઈ એ પ્રભાવ મારો નહીં પણ કોઈ અનેરી દિવ્ય વસ્તુને જ છે” એમ કહી તે દેવતાઈ મહા ચમત્કારિક વીંટી મગાવી એ જોઈને આશ્ચર્ય મુગ્ધ બનેલ સમરકેતુએ પૂછયું “આવી મહા ચમત્કારિક વાટી તમને ક્યાથી મળી * ત્યારે મેઘવાહન મહારાજને શક્રાવતાર તીર્થમા જવુ, જ્યવનપ્રભ દેવનું મળવુ, વેતાળ અને રાજ- લક્ષ્મીનું આવવું” વગેરે વૃત્તાત વિસ્તારથી કહી સંભળાવ્યો રાજકુમાર પણ આવું અદ્ભુત વૃત્તાત સાભળીને ખૂબ હર્ષિત થ, થયેલ દુ ખ વિસરી જઈસેનાધિ પતિને કહેવા લાગ્યો “દડાધિપતિ શુ કહું, શું વર્ણન કરું ખરેખર, તમને અને તમારા મહારાજાને ધન્ય છે કે, જેને દેવો પણ સહાયતા કરે છે તમારા જેવા બુદ્ધિશાળી દીર્ઘદર્દી અને ગુણાનુરાગી વ્યક્તિના ગુણ ગાઈએ તેટલા ઓછા જ છે બસ, હવે તો મને એ સત્વશાલી મહારાજા મેઘવાહનને દર્શન કરાવી મારા ને ને કૃતાર્થ કરાવો.” “કુમાર' આપની એજ અભિલાષા છે તો ખુશીથી આજે જ જોવેગ સાથે પધારો' દડનાયકે સ્મિત- વદને હપૂર્વક કહ્યું કુમાર શક્રાવતાર ઉદ્યાન નજીક સરયૂ નદીના કિનારે શિબિર નાખી રહ્યો અને વિજયવેગ મહારાજા મેઘવાહન પાસે પહોંચી ગયો અને પ્રેમપૂર્વક પ્રણામ કરી રાજવીને બધા વૃત્તાતથી વાકેફ કર્યા વૃત્તાત સાંભળીને રાજાને આશ્ચર્ય પાર રહ્યો નહીં શૈશાલી કુમાર સમરકેતુ ઉપર અને નિમકહલાલ દડનાયક પર રાજાને અનહદ પ્રેમ ઉદ્ભવ્યો કુમારને મળવાની તીવ્ર ઉત્કઠા થઈ આવી તેમણે વિજયવેગને કહ્યું “ક્યા છે એ કુમાર ? ક્યારે મળશે ? “દેવ! કુમાર શિબિર સહિત સરયુકિનારે છે જ્યારે આપની આજ્ઞા થશે ત્યારે મળી શકશે” હરદાસ જાઓ, રાજકુમાર સમરકેતુને અહીં બોલાવી લાવો” મહારાજાની આજ્ઞા થતા જ મુખ્ય પ્રતિહારી હરદાસ સરયૂકિનારે ગયો અને રાજકુમારને રાજવીના સમાચાર આપ્યા કુમાર રાજપરિવાર સાથે ત્યાં આવ્યો અને તેને રાજસભામાં પ્રવેશ કરાવરાવ્યો કુમારને જાતા જ રાજાએ “આવ ! આવ!એમ દૂરથી ઉમળકાભેર બોલાવ્યો કુમારે પણ તેમને પ્રેમપૂર્વક પ્રણામ કર્યા નજીક આવતા રાજા સિંહાસન પરથી ઊતર્યો અને રાજકુમારને ભેટીને પોતાના ઉત્સગમાં (ખોળામાં બેસાડ્યો પછી કુમાર પાસેના આસન પર બેઠો મહારાજા મેઘવાહનને કહ્યું-"કુમાર ! તારા આગમનથી આજ હુ કૃતાર્થ થ છુ સાચે જ તું ધન્યવાદને પાત્ર છે, કેમકે તારાથી હાર પામેલા શત્રુઓ પણ પોતે જાણે જીત્યા હોય તેમ હમા આવી જઈ પોતાની પ્રશસા કરે છે રાજલક્ષ્મીએ તે બાવારુણ વીંટી સમર્પ મને જાણે બીજો પુત્ર અર્પે છે. આ કુમારનો અને તારો રાજ્યમાં સમાન ભાગ છે તેની સાથે સુખેથી તું રહે અને આનંદ કર “મને મારા શત્રુઓ પકડીને ·संक्षिप्त भावार्थ જા અહીં લાવ્યા છે, તે હું કેમ રહી શકું?' એમ લેશમાત્ર પણ મનમાં લાવીશ નહીં. અહીંનો સમગ્ર વર્ગ તારી સેવામાં હાજર જ છે. તારી જે જે અભિલાષાઓ હશે તે તમામ પરિપૂર્ણ થશે.” પછી પાસે બેલા સુપુત્ર હરિવહનને જણાવ્યું “વત્સ ! હજી સુધી તારા સરખો કે તારાથી અધિક ગુણવાળો આપણા કુટુંબમાં કોઈ પણ નરરત થયો જેવા નથી, આજે સદ્ભાગ્યે આપણને સમરકેતુ કુમાર પ્રાપ્ત થયેલ છે, માટે તેને તારો સાચો મિત્ર સમજ સારી રીતે સાચવજે.' એમ કહી મહારાજા મેઘવાહન સિંહાસનથી થા અને સમરકેતુ પણ “હે તાત! જેવી આપની આજ્ઞા એમ કહી સમરકેતુને હાથ પકડી હરિવહન પરિવાર સાથે મદિરાવતીના મહેલે ગયા. ત્યાં માતુશ્રીને પ્રણામ કર્યા, અને સમરકેતુનો પરિચય કરાવી પોતાના સ્થાનકે પહોંચી ગયા. સાન, ભોજન કરી બન્ને જણા ભોજનશાળાની બહાર બેઠા હતા. તેવામાં મહારાજા મેઘવાહનની આજ્ઞાથી આવેલા એવા સુદષ્ટિ નામના અપલિકે આલેખેલ નકશે કાઢી ઉત્તર દિશાના દેશોની હદ બતાવતાં કહ્યું- “આટલા દેશ યુવરાજ શ્રી હરિવહનના ખાનગી ખર્ચ માટે અને તે સરહદમાં આવેલા અંગ વગેરે દેશો રાજકુમાર શ્રી સમરકેતુને માટે, આપવાનો મહારાજાને આદેશ છે” એમ કહી, બને પ્રણામ કરી, સુદૃષ્ટિ ત્યાંથી ચાલ્યા ગયા. બન્ને કુમાર સાથે રહેવા લાગ્યા. બન્નેની ગાઢ મૈત્રી જામતી ગઈ. એ જોઈને રાજાના આનંદનો પાર ન રહ્યો. એમે આનંદમાં કેટલાય દિવસો પસાર થઈ ગયા. ઉનાળાના એક દિવસે બન્ને રાજકુમારો સવારે ઊડ્યા અને સ્નાન-ભોજનાદિક કરી, મુંદર પાકથી સજજ બન્યા. હાથી પર આરુઢ થઈ સરયુનદીને તીરે આવેલા મરકોકિલ નામના ઉદ્યાનમાં ગયા. ત્યાં બીજા અનેક પરિવાર પણ આવેલા હતા. ઉઘાનમાં ફરતા ફરતા હરિવહન અને સમરકેતુ તેમજ બીજે પરિવાર સરયૂને તીરે આવેલા કામદેવના મંદિરની નજીક અત્યંત સુશોભિત લતામંડપમાં (જળમંડપમાં) આવ્યો. બન્ને કુમારો બનાવેલી એક ફૂલની બેઠકપર બેઠા અને બીજે પરિવાર પણ પોતપોતાના સ્થાને બેસી ગયો. આમાં બીજા રાજકુમારો ઉપરાંત સાહિત્ય, પુરાણ, ઇતિહાસ, કાવ્ય, કથા, નાટક, સંગીત આદિ વિષયોના જ્ઞાતા અનેક વિદ્વાનો પણ જોવાતા હતા. પરસ્પર આનંદજનક વિવિધ પ્રકારનું કાવ્યવિનોદ ચાલી રહ્યું હતું, એવામાં કાવ્યરસિક એવા છરક નામના બન્ટિપુ પાસે આવીને હરિવહન કુમારને કહ્યું – “કુમાર! મધુમાસમાં ચિત્રશુદિ તેરસે કામદેવના મંદિરમાં ચાલતા યાત્રિોત્સવ પ્રસરે હું ગયો હતો. અંદર જતાં જ આંગણામાં આબાના ઝાડ નીચે, જેનું મને કમલના તાંતણાથી બાંધેલું, બન્ને બાજુથી સફેદ ચંદનની લીથી ચોંટાડેલું, સહેજ ઉષ્ણતાથી ચદન સૂકઈ જતાં કઠિન થયેલું અને ઉપર મુગ્ધજાળાના સ્તન સુખના છાપવાળું એવું તાડપત્રનું એક પરબીડી મારા જોવામાં આવ્યું. નીચે નમીને મેં એ લઈ લીધું, અને બેસના છેડે બાંધી દીધું. એ પછી ઘેર આવી એકાન્તમાં તપાસ્યું. ચારેતરફ ફેરવીને જોયું, પણ ન મળે કોઈનું નામ કે નિશાન છેવટે ફો, તે તેમાં ચારે તરફ ફરતી કંકુથી ચીતરેલી વેલવાળો અને અગર ધૂપથી સુવા સિત કરેલો એવો કસ્તુરીના અક્ષરે લખાયેલો એક આયી છંદ મેં જોયો. શું એને ભાવ છે? કોણે કોના પર મોલે છે?” તે હું સમજી શક્યો નહીં. એમ કહી તે આય ઇદ મધુરકંઠે મંજરકે લલકાય – "गुरभिरदतां योद्, पान्मामरमात् मचिरेण । रथावासि पयपादपगहने तमान्तिकम्यामि ॥" વડિલર નહીં આપેલી એવી મને અવિધિએ પરણવાને તું ચાલે છે તે તું થોડા રામયમાં પત્રવાળા વૃક્ષના વનમાં [અથવા નરકમાં રહેલા અસિ પવવનમાં] જ્યાં નજીકમાં અગ્નિ છે ત્યાં તું રહે, ત્યાં બડવા બધાનું ધ્યાન તે તરફ ખેંચાયું. સાભળતાની સાથે જ અર્થ પુરી આવનાં બુદ્ધિશાળી હરિવહન કુમારે સવિસ્તર એનું સ્પષ્ટીકરણ કર્યું આન, ·सक्षिप्त भावार्थ મિત્ર, આ તે અનગલેખ છે કોઈ કુમારિકાએ પોતાને પરણવાની અભિલાષાવાળા કોઈ કુમાર પર આ પત્ર લખેલ છે પોતાનું ધારેલું કામ પાર પડ્યું નહીં હોય ત્યારે જ આ પત્રથી પોતાના પ્રેમીને એણે સૂચન કર્યું છે તેને ભાવ આ રીતે છે જો કે મારા પિતા વગેરે એ તમારા તરફ ઉદારતા નથી દાખવી, છતા પણ અનુચિત કમથી મને હરણ કરીને લગ્ન કરવું એ યોગ્ય લાગતું નથી ઉતાવળા થશે નહીં, ધીરજ રાખજો થોડા જ સમયમાં આપણું અભિલાષા અવશ્ય પરિપૂર્ણ થશે તેને માર્ગ મેં શોધી કાઢ્યો છે તે આ રીતે પ્રથમ આપણે જે વનમાં મળ્યા હતા, તે જ વનમાં મારી દૂતી જે સ્થાન બતાવે ત્યા ગુપ્ત રીતે આવીને રહેજે અન્ય વિવાહચિત કોઈ પણ સામગ્રીની જરૂર નથી, માત્ર સાક્ષીભૂત અગ્નિ જ સાથે લેતા આવજે હું પણ મારી બે-ત્રણ સખીઓ સાથે ત્યા આવી, તમારી સાથે અગ્નિની સાક્ષીએ સેહપૂર્વક લગ્નગ્રંથિથી જોડાઈશ” વળી આ લોકમાથી બીજે પણ શાપરૂપ અર્થ નીકળી શકે છે કે મારા પિતા વગેરેની સમ્મતિ સિવાય ગમે તે રીતે મારી સાથે લગ્ન કરવા ચાહ હોય તો તુ મહા પાપી છે નરકમા રહેલ અસિપત્રવનમા તારો નિવાસ થશે અને ત્યા તને દુખ દેવા તારી પાસે ભભકતો જાજવલ્યમાન અગ્નિ જણાશે” આ અર્થ અહીં નિરર્થક જણાય છે, કારણકે-ગિરાગિણું નારીઓ આદર ભાવથી આવું શાજનક લખાણ કોઈના પર પણ મોકલે નહી “આ તે વિરાગિણી નહીં પણ વિદુપી વિયોગિની લાગે છે, તે પરબીડિયાના સૂક્ષ્મ નિરીક્ષણ પરથી જણાઈ આવે છે પોતાની રચનાશક્તિને પ્રેમને પરિચય કરવા ખાતર જ આવો ગૂઢાર્થ રાખ્યો હોય એવી કુપના થઈ શકે છે રાજકુમાર હરિવહનના આ વક્તવ્યથી સમરકેતુ સિવાય બધા આશ્ચર્યચક્તિ થયા અને કુમારની ખૂબ ખૂબ પ્રશસા કરવા લાગ્યા વળી, પાછા બધા કાવ્ય વિનોદમા જોડાયા, પણ સમરકેતુ તે ખિન્નવદને આસુ સારતો, નીચુ માં રાખીને ઊડા નિસાસા મૂકતો ચૂપ બેસી રહ્યો અને મેં નીચુ કરીને જમીન પર પગના અંગુઠાથી જમીન ખેતરવા લાગ્યો કુમાર સમરકેતુની આવી અસ્વસ્થતા જોઈને બધા એકદમ વિચારમાં પડી ગયા કલિંગદેશના રાજકુમાર કમલગુતે પૂછયુ યુવરાજ આમ કેમ શુ હરિવહન કુમારે કરેલું વક્તવ્ય તમને ન ગમ્યું? બધાયે કુમારની પ્રશંસા કરે છે, અને તમે કેમ એક પણ શબ્દ ઉચ્ચારતા નથી આમ એકાએક શા માટે ગમગીન બની ગયા છો? પ્રિયાના વિરહ પેલો પ્રેમી યુવાન દુખી થતો હશે, તેથી શુ તમને તેની દયા આવી અથવા પ્રેમી યુવાન તેને હજી સુધી ન મળી શક્યો તેથી તે દુખાગ્નિમાં બળતી હશે, તેની તમને શું ચિતા થઈ?' કમળગુમના આ કથનથી હરિવહન કુમાર સિવાય બધા હસી પડ્યા કુમારે કમળને કહ્યું આવું નિરર્થક હાસ્ય શા ખાતર ? એમ કહી કુમારે સમરકેતુ સામે દૃષ્ટિ કરી, અને કહ્યું “પ્રિય મિત્ર! આવા આનંદજનક પ્રસગે શોકાતુર કેમ બન્યા છે કે શું આ સુંદર કાવ્યવિનોદ તમારા કાનને રુચત નથી? મેં એ લોકનું સ્પષ્ટીકરણ કર્યું ત્યારે તમને તમારા જીવનમાં બનેલ એવો કોઈ ૬ ખજનક પ્રસંગ તે યાદ નથી આવ્યોને તમે પણ તે યુવાનની માફક કોઈ કામિનીને કટાક્ષ બાણથી વીંધાયા તે નથી ને સાંકેતિક સ્થાને નહીં મળવાથી નિફળ તે નિવડ્યા નથી ને” ઇત્યાદિ હરિવહનકુમારનું સત્ય કથન સાભળીને, શાત થઈ શોકાતુર ચહેરે સમરકેતુએ કહ્યું “હે અમાનુષી કુમાર ! તમારા બુદ્ધિકૌશલ્ય માટે શું કહું? મને તો એજ આશ્ચર્ય થાય છે કે, હજી સુધી કોઈને પણ નહીં કહેલી એવી મારા મનની વિચારણા તમે કેવી રીતે જાણી લીધી ? હવે તે તમારા આગ્રહથી મારે એજ વાતનું સ્પષ્ટીકરણ કરવાનું રહ્યું સાભળો “સિંહલદ્વીપમાં રંગશાળા નામે નગરી છે ત્યા ચકકેતુ નામે રાજા મારા પિતાશ્રી છે સુવેલગિરિની સમીપના પ્રદેશમાં વસતા દુખસામન્તોને ઝેર કરવા મહારાજાએ દક્ષિણાપથમા જનારા કાસૈન્યને હુકમ કર્યો અને મને s ·सक्षिप्त भावार्थ 13 તેનો નાયક બનાવી મારો ચીવરાજ્યાભિષેક કર્યો મારી સાથે શુભ દિવસે કેટલાક સેનાપતિ સામતિ અને અમાત્યોને મોકલવા માટે ભલામણ કરી પ્રયાણના દિવસે સવારે ઊઠી, સ્નાન કરી, ઈષ્ટદેવનું પૂજન કરી, બ્રાહ્મણવર્ગને વસ્ત્રાભૂષણદિનું દાન કરી ને સુદર વસ્ત્રાભૂષણ ધારણ કર્યો અને સભામડપમાં આવીને સોનાને સિંહાસન પર બેઠો એ સમયે અત પુરની વારાગનાઓએ પ્રયાણકાલોચિત પગલક્રિયા કરી તે પછી બહાર આવી વજાકુશ નામના માવતે શણગારીને તૈયાર રાખેલ અમરવલ્લભ નામના હાથી પર આરૂઢ થયે વિશાલ પરિવાર સાથે રાજદરબારથી હું નીકળ્યો નગરની જનતાના શુભાશીર્વાદો અને પ્રણામ ઝલતો હું નગરની બહાર સીમાડા ઓલગી આગળ વધ્યો ત્યાં એક મહાસાગરને જે કિનારે પડાવ નાખ્યો બે-ત્રણ દિવસ રોકાઈ સમુદ્ર પ્રયાણની બધી વ્યવસ્થા કરવા સાથે વિશ્રાન્તિ લધી અને ચોથે દિવસે બપોર પછી વિવિધ સામગ્રીથી મહાસાગરનું પૂજન કર્યું સવારે વહેલો ઊઠી કેટલાકને સાથે લઈ સભામડપને વિશાલ તમા ગયો ત્યાં નાવિકોના ટોળામાથી પચીસ વર્ષના એક સુંદર નવ જુવાન નાવિકને જે તેના પ્રેત જેવા પરિવારને જોઈ હું તે આશ્ચર્યમાં ગરકાવ બની ગયો પાસે બેઠેલા યક્ષપાલિત નામના નૌકાસૈન્યના મુખ્ય નાયકને પૂછવું કે-“આ કોણ છે ” “કુમાર! એ એક નાવિક છે, અને બધા ખલાસીઓને મુખ્ય નાયક છે એમ કહેવા છતા મને તો વિશ્વાસ ને જ આવ્યો કેમકે, આવી ભવ્યાકૃતિ નાવિકમાં ક્યાંથી હોય! જિજ્ઞાસાથી ફરીને પૂછવું કે- બધા કરતા આનુ રૂપ વિલક્ષણ કેમ છે? કુમાર! આ આકૃતિમાત્રથી જ અલગ છે એમ નહીં પણ પૈર્ય અને બુદ્ધિવૈભવ વગેરે ગુણોથી પણ અલગ જ છે તેનું વૃત્તાત સાભળો સુવર્ણદ્વીપમાં આવેલ મણિપુર નગરમાં વૈશ્રવણ નામે એક વહાણવટી રહે છે તેને વૃદ્ધાવસ્થામાં વસુદત્તા નામે પનીથી તારક નામે એક પુત્ર થયો તે બાલ્યાવસ્થામાં બધુ શિક્ષણ લઈ બધી કળામાં કુશળ બન્યો ત્યારે બુદ્ધિમાન, દેદીપ્યમાન અને મહાચાલાક તરીકે તેની ખ્યાતિ ફેલાઈ જ્યારે તે યુવાવસ્થાન પામે ત્યારે બીજા વહાણવટી વેપારીઓ સાથે તે પણ એક મોટું વહાણ ભરી રંગશાવા નગરીએ ગયો ત્યાં તેને જળકેતુ નામના એક મુખ્ય નાવિક સાથે એની થઈ સમુદ્રમાં મુસાફરી કરતા મળી આવેલી એક કન્યાને ઘેર લાવી, પ્રિયદર્શના નામ આપીને રાખી, પુત્રી તરીકે ઉછેરી મોટી કરી એક દિવસે જળકેતુએ પ્રિય મિત્ર તારકને ગૂંથેલો મોતીનો હાર ભેટ કરવા માટે પુત્રી પ્રિયદર્શનને મોક્લી તારકને જોતા જ તેના પર અનુરાગી બની પિતાએ મોલેસો મુક્તાહાર તેની આગળ મૂક્યો અને ચતુર તારકે સકારપૂર્વક તેને સ્વીકાર કર્યો અનુ રાગિણી પ્રિયદર્શના કોઈ પણ બહાને અવારનવાર તારકને ત્યા આવતી અને તેનું દર્શન કરી એહસાગરમા આન કરતી એક વખતે પ્રિયદર્શના તારકની ચકશાળામાં આવી પણ તારક ત્યા ન હોવાથી તેની રાહ જોતી અગાશીના વિભાગમાં સખીઓ સાથે ફીડ કરતી ઊભી રહી એવામાં એકદમ તારકને આવતે જ સંભ્રમથી નાસતા નિસરણી પાસે આવીને પડી તારકે તરત તેનો જમણે હાથ પકડ્યો તે સ્વસ્થતા અવતા છોડ્યો પછી તેને કહ્યું કે હવે તું સુખેથી તારે ઘેર જા પ્રિયદર્શનાએ હસીને જવાબ આપ્યો “કુમાર! જ્યારથી તમે મારો હાથ પકડ્યો, ત્યારથી જ તે નિર્ણય કરી લીધો છે કે હવે મારુ મારુ આજ છે ! [અર્થાત હું તમને વરી ચૂકી છુ]” આ રીતે બોલીને ડાબા પગને અમુકાથી ધીરે ધીરે જમીન ખોતરવા લાગી તેના કામેજિક મધુર અને પ્રેમાળ વચનો અને આવા આત્મસમર્પણથી તારક તે અઈ જ ગયો, એટલું જ ન પણ આલિંગન પૂર્વક બોલી ઊઠ્યો – “સુંદરી! આ ઘર તો છે પણ મારુ તન, મન અને ધન બધુ તને સમર્પણ છે' દુર થઈ ' “હીન કુળમાથી પાકન્યાર લઈ શકાય છે. એવું આચાર્ય (નીતિશાસ્ત્રી વચન મનમાં વિચારીને, પારાશર મુનિએ જે યોજનાની સાથે પાણી રહણ કર્યું હતું તેમ હાથમાં સળગના મનોમિની સામીએ તારકે પણ પ્રિયદર્શન સાથે પામિણ કે ત્યારથી પતિ-પી તરીકે તેમના દિવસો આને મા પસાર થવા લાગ્યા કોઈએ આવીને તારકને કહ્યું ?

·૧૪ सक्षिप्त भावार्थ કોઈક વહાણવટીની આ કન્યા સમુદ્રમા વહાણ ભાગી જવાથી ડૂબતી જળકેતુના હાથમાં આવેલી છે જેનું તેણે પુત્રી તરીકે પાલન કરી મોટી કરેલી છે” દેશમા પાછો લઈ જવા માટે સાથે આવેલા સાથીદારોએ-વ્યાપારીઓએ પણ પુષ્કળ કહ્યું દેશમાંથી પણ સગાવહાલાઓના ઠપકાના સંદેશાઓ આવ્યા, છતાં પણ પ્રિયદર્શનને વશ પડેલે એ શરમને માર્યો સ્થિર થઈને અહીં જ રહ્યો છે પોતાના દેશમા ગયો જ નથી એક વેળા આપના પૂજ્ય પિતાશ્રી ચંદ્રકેતુ મહારાજાની રાજસભામાં તે આવ્યો તેના આગલા વૃત્તાતથી વાકેફ થયેલા મહારાજાએ તેના રૂપ, ગુણ અને ભવ્ય આકૃતિ જોઈ પ્રેમપૂર્વક બોલાવ્યો અને નાવિકોનો મુખ્ય નાયક બનાવ્યો થોડા જ સમયમાં વહાણ ચલાવવાની કળા તેણે શીખી લીધી, અને નાવિકના કામમાં પૂરે પૂરો પ્રવીણ બન્યો સમુદ્રમાં ખૂબ ખૂબ મુસાફરી કરી તેણે અનેક હી જોયેલા છે. કોઈપણ જળમાર્ગ એનાથી અજ્ઞાત નથી કુમાર સમરકેતુ! તે જ આ પોતે છે” ચાલાક અને યોગ્ય હોવાથી આપની ની ચલાવવાનું કામ એનેજ સીપે સહેલાઈથી આપ આ સમુદ્ર તરી શકશે અને એની મદદથી મુશ્કેલીભરેલા કાર્યો પણ સહેલાઈ પાર પાડી શકાશે આમ પરસ્પર વાર્તાલાપ ચાલતો હતો, એટલામાં તો તારક મારી નજીક આવી, નમન કરી નમ્રતાથી બોલ્યો-યુવરાજ ! આપની વિજયયાત્રાની ઉદ્ઘોષણા થતાની સાથે જ સજ્જ થઈ અહીં આવેલો છુ બધા વહાણે અત્ત, પાણી લાકડા વગેરેની વિવિધ સામગ્રીથી ભરી દીધા છે અને આપને માટે “વિજયયાત્રા’ નામનું મેટુ વહાણ તૈયાર કરેલ વિલબ ન હોય તો સુખેથી આપ તેમા પધારો” એ સાંભળીને તત્કાળ હુ રાજકુટુંબ સાથે ત્યાંથી નીકળી સમુદતીરે આવ્યો વળાવા આવેલા સૌને વિસર્જન કર્યા પછી સમુદ્રને પ્રણામ કરી તારકે તૈયાર કરેલા વિજયયાત્રા વહાણમા ઉચિત સ્થાને બેઠો સાથે આવનારા રાજકુમારો પણ પોતપોતાના વહાણમા બેઠા મારા વહાણની સાથે તે બધા વહાણે વીંટાઈ વન્ય પ્રયાણને મગળશખ ફૂકા બીજા અનેક વાજિંત્રોના અવાજે ગગનમાં ગાજવા લાગ્યા વહાણે જેસર ત્યાથી રવાના થયા અને સુવેલ પર્વત નજીક આવી પહોંચ્યા ત્યાજ પડાવ કર્યો રામાયણ પ્રસિદ્ધ કેટલાક લકાનગરીના સીમાડામા આવતા સ્થળો જોવાયા પહેલે જ દિવસે પર્વતક નામના ભિલપતિને પરાસ્ત કરી અત્રિ નામના ભરપુત્ર “યુગ ' યુવરાજ ક્યા છે ? એમ પૂછતા મારી નૌકા પર આવ્યા અને કહ્યું – "કુમાર સેનાધિપતિ વિકિપૂર્વક જણાવે છે કે-આ ડાબી બાજુએ પચૌલક દીપના અલકારભૂત રનટ નામે મોટ પર્વત છે જાનકીના વિરહાનલથી જાજ્વલ્યમાન થયું છે અને જેનુ એવા રામચંદ્રજીની આજ્ઞાથી હનુમાનજીએ મેરૂમાથી નલનામના સેનાધિપતિને લાવી આપ્યો હતો એ સેનાધિપતિએ પણ પાષાણુવાળા પતોની સાથે પૂલરૂપે આને જેડ વ્યાજબી નથી એમ સમજીને સમુદ્રમાં એક બાજુએ મૂક્યો હતો તે આ રસફૂટનામે પર્વત તેમાં અનેક આશ્ચય જોવા જેવા છે વિશ્રામને યોગ્ય પણ આ સ્થાન છે' ત્રણ ચાર દિવસ અહીં સ્થિરતા કરવાથી થાક પણ ઊતરશે અને ખૂટી ગયેલી ચીજવસ્તુઓ પણ લઈ લેવાશે કુમારને આ વાત રૂચી ગઈ પડાવ નાખવા માટે ભેરી વગાડવાનો હુકમ પણ કરી દીધો ભરીને ગગનભેદી નાદ સાભળતા જ સહુ થશી ગયા પડાવના સ્થાને પહોંચતા લોકોને કોલાહલ પુષ્કળ થઈ રહ્યો તેવામાં એ પર્વતના અગ્નિ ખૂણામાથી દિવ્યસગીત સંભળાવવા માડ્યુ એ સગીતમાં એકતાન થયેલા તારકને મેં કહ્યું – તારક આ અપૂર્વ સગીત મારા મનને આકર્ષી રહ્યું છે, પણ તું થાકેલો છે એટલે હવે તને કહેવું યોગ્ય નથી છતા તું જે તૈયાર થતો હોય તે આપણે તે સ્થળે જઈએ અને જોઈએ તો ખરા કે છે કારણકે, કોઈ પણ પ્રકારના મહોત્સવ વિના આવું સંગીત હોય નહીં.” કુમારની ઈચ્છા સાભળીને તારકે કહ્યું - યુવરાજ! પહેલા પણ આ ધ્વનિ અમે સામાન્ય હતો અને ત્યાં જવાની ઉત્કટ ભાવના થઈ હતી, પરંતુ એ પર્વતની ચારેતરફ ફરતે સમુદ્રને કોટ છે મોટા મોટા ·सक्षिप्त भावार्थ -: વહાણવટીઓને પણ ત્યાં જવુ મુશ્કેલ પડે છે ત્યાં જતા વચ્ચે મોટી મોટી ભીષણ ભેખડો આવે છે, અને એ તરફ પાણીના તરંગો પણ એટલા બધા ઊંચે ઉછળે છે કે ભલભલા વિચક્ષણ સુકાનીને પણ મુશ્કેલીમાં મુકાઈ જવું પડે આથીજ મન જરા પાછુ પડે છે, છતા આપની ત્યા જવાની ઉત્કટ ઈચ્છા જ હોય તે ખુશીથી પધારો આ હકીકત સાભળીને હું તે આશ્ચર્યમાં ગરકાવ થઈ ગયો તારકે તે તરફ હોડી હકારી જોતજોતામાં તારકે સાવધાનીપૂર્વક ઘણે રસ્તે કાપી નાખ્યો થોડીવારમાં તે તે પર્વતને પ્રદક્ષિણા કરી જે તરફથી વાજિવને મધુર ધ્વનિ સંભળાતો હતો તે તરફ હોડીને વાળી, એટલામાં તે સભળાતો અવાજ એકદમ બંધ થઈ ગયો તારકે કહ્યું—“કુમાર આપણને માર્ગ બતાવનાર સભળાતે વાઘધ્વનિ બંધ પડ્યો છે. હવે આપણે શું કરવું? આમને આમ લયગિના નકા ચલાવ્યા જ કરવી કે પાછી વાળવી ? જે ત્યાં જવાનો આપે દૃઢનિર્ણય કર્યો હોય તે પર્વતની પાસે પાસે આ માર્ગ દેખાય છે ત્યાથી કદાચ તે સ્થાને પહોંચી શકાય પણ આવી ભયજનક પરિસ્થિતિમાં મૂકાવું ન હોય તો પાછા ફરવું એજ આપણને શ્રેયકર છે. વળી, બધા આપી રાહ જોઈ રહ્યા હશે અને અનેક સક-૫ વિકપમાં મશગૂલ બની શકાતુર બન્યા હશે ! જો કે આ રાકૂટ પર્વતનું વર્ણન અભુત અનેક આશ્ચર્યોથી ભરેલું છે એવા અનેક દશ્યો છે વધારે કહેવાથી જોશે ત્યારે જ તેની અપૂર્ણતા સમજાશે તારકની વાત સાંભળીને મારા દુખને પાર રહ્યો નહીં જાણે માથે વજ પળ્યું હોય અને જે દુખ થાય તેના કરતા પણ અધિક દુ ખ થયુ “શું મારા મનની ભાવના મનમાં જ સમાઈ જશે? ને ના શરીરમાં જ્યા સુધી પ્રાણ છે ત્યા સુધી તે નહીં જ સમાવા દઉ” એ રીતે મેં મનને મક્કમ કરી તારકને કહ્યું થવાનું હશે તે થશે? તુ તે તે તરફ હોડીને હકાર એટલામા તે રાત પણ જોતજોતામાં પસાર થવા આવી પૂર્વદિશામાથી સૂર્યના સહસકિરણે પૃથ્વી પર પથરાવા લાગ્યા અને સુવાદ્રિ પર ચાલતું ખેચરેન્દ્રોનું ટોળુ દષ્ટિગોચર થયું હોડી પણ એકદમ પર્વત પાસે આવી પહોંચી પર્વતના નીચાણ પ્રદેશમાં દૂરથી એક દિવ્યમદિર જોવામાં આવ્યું ત્યારે મારા આનંદને પાર ન રહ્યો મનની ઉત્કટ ભાવના મહા પરિશ્રમે પણ પૂર્ણ થશે અને આપણું યાત્રા સફળ થશે એવા આનં- જનક ઉગારો મેં તારકને સંભળાવ્યા તારકે પણ હસી કહ્યું – કુમાર! આપણે હવે આ દિવ્યમદિરમાં કઈ રીતે જઈ શકીશું જે આ ઉચુ દ્વાર દષ્ટિગોચર થાય છે તેની પાસે જ મનોહર પગથિયાની પક્તિ છે, પરંતુ તેને ફરતો કિલ્લો આડે આવતો હોવાથી જવું મુશ્કેલ છે વળી આ નાની નાની બારીઓ પણ ઘણી ઊંચી લેવાથી જવા માટે નકામી પડે છે એટલે થોડીવાર આપણે અહીં જ થોભી જઈએ કોઈ પણ બહાર આવે તે તેને પૂછીને આપણે અદર જઈશું અને પૂર્ણ ભક્તિથી દેવાર્ચન કરીશું એટલામાં તો નારીઓના નપુર (ઝાઝર) મધુર ઝકાર સભળાવે અને કિલ્લાને એક વિભાગ પર એ નારી સમહ જોવાય તેમાં સોનાવર્ષની એક સુંદર કન્યા પોતાના પરિવાર સાથે મારા જેવામા આવી” આ રીતે સમરકેતુ અપૂર્વ કથારસનું સુદર પાન સહુને કરાવી રહ્યો હતો, એટલામાં તો હસતી હસની પ્રાતિહારીએ આવી પરિવાહનને કહ્યું-- ‘કુમાર! આપે યુવરાજ મહેતુની અપૂર્વ અને મારી અદભુત વાર્તાનું કર્ણામૃત પીધુ હને પત્ર હવે આપ ક્ષણવાર નયનામૃત પણ પીઓ એમ કારી જમણા હાથે વસ્ત્રના છેલમાંથી એક દિવ્ય ચિપ કાકીની કુમારને આ સાથે અપન કર્યું ૭ [અપર્વ ] ·ताजेतरमा प्रकाशित थयेल ग्रन्थरत्नो मूल्य १५-०-० ६-०-० १ सिद्धहेमशब्दानुशासन, वृहद्वृत्ति-बृहन्यास-लघुन्यास-विविध- परिशिष्टसहित भाग १ २ तिलकमञ्जरी टिप्पण तथा परागवृत्तिसहित भाग १ ३ नयोपदेश, नयामृततरङ्गिणी अने तरणिसहित भाग १ ४ अनेकान्तव्यवस्था प्रकरण, तत्त्वयोधिनी टीकासहित भाग १ ५ सिद्धहेमशब्दानुशासन लघुवृत्ति ६ द्वात्रिंशिका किरणावलिटीकासहित भाग १ " ५-०-० " ८-०-० " १-०-० १-०-० ७ भाग २ " " ६-०-० ® ताजेतरमां बहार पडनार ग्रन्थो ८ तिलकमञ्जरी, टिप्पण तथा परागवृत्तिसहित, भाग २ ९ शास्त्रवार्तासमुच्चय स्याद्वादवाटिकाटीकासहित भाग १ १० धातुरत्नाकर भाग १ (निर्णयसागर प्रेसमां मुद्रित) १२-०-० 8 छपाता ग्रन्थरत्नो १ सिद्धहेमशब्दानुशासन, बृहन्यासादिसहित भाग २ २ तिलकमञ्जरी, टिप्पण तथा परागवृत्तिसहित भाग ३ ३ नयोपदेश नयामृततरङ्गिणी अने तरणिसहित भाग २ ४ अनेकान्तन्यरस्था, तत्त्वबोधिनीटीकासहित भाग २ ५ शास्त्रवार्तासमुच्चय, स्याद्वादवाटिकाटीकासहित भाग २ ६ काव्यानुशासन, अलंकारचूडामणि अने प्रकाशसहित भाग १ ७ द्वात्रिंशिका, किरणावलिसहित भाग ३

·L
प्यारणगनम्पति -पपिरत्न-शायरिगारद-निम्पमव्यायानमुधार्षि-गामनप्रमावा-
पूज्य आचार्यश्रीमदविजयलावण्यमरीश्वरजी महाराज ।

·तिलकमलरी.. प्रस्ताषयता देवद्विजप्रसादादिहापि सर्व शुभं भविष्यतीति प्रकने प्रयोजयता यजलोफेनातिवाामानदियसम् [स], आसोपदिष्टदष्टप्रत्ययौपधपानप्रसक्ताभिः स्निग्धमधुराभ्यवहारिणीभिरनल्पगुणोपेतम् अपेतदोपरपि पचमगिभि- यर्जितं जात्यरत्नजातमाभरणकलापार्पितं कलयन्तीभिर्वक्रतादिदोषवन्ध्यानि भद्धामवणेन चेतसा ज्ञातीनां द्विजातीनां च गृहेषु प्रशस्तफलानि प्रहिण्यतीमिलक्षणाभिज्ञतया गृहीतवामकरतलाअष्टमूलस्थूलरेखासंख्यानां ससीनां मुहुर्मुहुः श्रुतेन श्रुतिसुसेन वचसा सयमानमुसमृगाङ्काभिः प्रथमालापजिघृक्षया च देव्याः पुत्रो भविष्यति नवेति. संनिधावेव परिचारिकाभिरनुयुज्यमानानामप्रगल्भशिशूनां भीतभीतेन मनसा वचनमाकर्ग- यन्तीभिरुझितान्यकर्तव्येन वृद्धसंप्रदायागतानि विविधौपधानि प्रयुधानेन महानरेन्द्रलिसितानि माण्डानि बनता दृष्टप्रत्ययप्रतीतपरिव्राजकोपदिष्टनीत्या सपनमगलानि प्रवर्तयता शुद्धान्तजरतीजनेन शश्वक्रियमाणगर्भ- टिप्पनकम्-नरेन्द्र:-मनचादी []॥ सेपामभावम् अभीष्टदेवतायाः-खेप्टदेवतायाः, सेवाप्रभाव-सेवामाहात्म्यम्, उद्भावयता प्रकटयता, पुनः निरपत्य- पूर्वनृपतिपुत्रलाभोपायमधाना निरपत्याः-रान्तानशून्या, ये पूर्व-प्राचीनाः, कृपतयः, तापुनलाभोपायः-तरपुत्रमाप्ति- साधनमेव,प्रधानभूतः-मुख्यभूतोऽयों यासा ताः, पौराणिककथाः पुराणोकवार्ताः, प्रस्तावयता प्रवर्तयता, पुनः देव- द्विजप्रसादात् देवताब्राह्मणप्रसनतावशात्, इहापि अम्मिन्नपि राजकुले, सर्व समलम्, शुभ-कल्याणमेव, भविष्यति, इति प्रश्ते प्रसुतराजपुत्रोत्पत्तिविषये, प्रयोजयता कथयत्ता [स] पुनः पुत्रकाम्यन्ती मिः खखपुत्रमिच्छन्तीभिः, अन्त:- पुरकामिनीमिः अन्तःपुरवधूभिः, विधीयमानविविधरतविशेष विधीयमानाः-क्रियमाणाः, विविधा:-अनेकप्रकाराः, मतविशेषा:-नियमविशेषा यस्मितादृशम् कीदृशीभिस्ताभिः ? आप्तोपदिएप्रत्ययौपधपानप्रसकाभिः आतै:-विष्टा, यथार्थवक्तृभिर्न तु प्रतारकरित्यर्थः, उपदिष्टानि-पातव्यस्पेन प्रतिपादितानि, एवं दृष्टप्रत्ययानि-परीक्षितविश्वासानि, यानि औषधानि, वेषां पाने-सपाने, प्रसफामिः-आसफाभिः, पुन. सिग्धमधुराभ्यवहारिणीमिः स्निग्धं-सरसे, न सु रुक्षम्, मधुर-माधुर्थयुक्तं वसु, अभ्यवर्तु-भोक्तुं भील यासा तादशीमिः, पुनः आभरणफलापार्पितम् अलारणा विहितम् , जास्यरतजातं रचिररनसमूहम् , कलयन्तीभिः धारयन्तीभिः, कीटसं तत् ? अनल्पगुणोपेतम् अधिरगुणा. नितम्, पुनः भपेतदोपैरपि दोपशन्यैरपि, यजमणिभिः वापमणिविशेषैः, पार्जितं रहितम्, पुनः परतादिदोप फायानि पौटिल्यादिदूपणशून्यानि, प्रशस्तफलानि उत्तमोत्तमफगनि, श्रद्धामवणेन अवान्वितेन, घेतसा हृदयेन, मातीनां बन्धूनाम् , द्विजातीनां विप्राणां च, गृहेषु प्रविण्यतीभिः अहारविधया प्रेषयन्तीभिः, पुनः लक्षणाभिम- तया सन्तानादिचिहावगमननिपुणतया, गृहीतवामफरतलागुधमूलस्थूलरेसासण्यानां गृहीता-सन्तानविहरवेन परिचिता, वामकरतलाशयस्य वामहस्तास, मूले-मूलभागवितानाम, स्यूलरेसाना-विराटरेसाना संख्या यामिला नाम् , सखीनां सहवरीगाम् , ताशमीप्रतिपादितेनेसर्थः, श्रुतिमुसेन अवप्रियेग, मुधुर्मुहुः अनेकवारम्, श्रुतेन अवगगोचरीकृतेन, वचसा पुत्रोपरयादकवायन, सयमानमुसमृगाहाभिः स्मयमानः-विधिदरान्, गुगगगाइ मुराचन्दो यास तादृशीभिः, च पुनः, प्रथमालापजिघृक्षया प्राथमिकभारगाभूपमा, देव्याः राया, पुत्रो मविप्यति उत्तरम्यते, नवेति सनिधायेव तामा समश एय, परिचारिकाभिः दामीगि, मनुयुज्यमानानां उप- मानानाम्, भप्रगल्मशिनां मुग्धपालगनाम्, यचनं तदुप्तरवाक्यम् , भीतभीसेन अनाममतोतरप्रवणातीय भविन, मनसा, आफर्णयन्तीमिः भ्यतीभिः, पुनः सीरीभिः शुसान्तजातीजनैन मन्त-पुरसामनेन, शश्वत् भनवरतम्, क्रियमाणगर्भप्रहणोपचाराभिः रियम-धीयमानः, गर्भग्रहणस्य-गर्भधारणम्य, उप. चार:-पायो पारा तासीमि., कोशेन पचाउनैन ! उनितान्यकर्न-यन समित-सम्, अन्या-नगंदगी भाराविरिषम्, पर्वम्-चार्य, येन तारन, पुन सम्प्रदायागतानि परम्परामारानि, निविधीपधानि बरिष. गर्भधारगोपधानि, मयुआनेन उपयुभानेन, पुन महानरेन्देष महता मयदा यमा, गिनि, मारकण्डकानि मन्त्राहिलभूभागनि मन्त्रात, पाता ताया बामगुने निरमा पुनः मत्ययमतीतपरिमानकोपदिनीया ११वसर ·टिप्पनक परोगविवृतिसंवलिया प्रणोपचाराभिः पुत्रकाम्यन्तीभिरन्तःपुरकामिनीभिर्विधीयमानविविधव्रतविशेषम् [], पञ्जर कैरपि प्रस्तुतवादिभिर्बन्दिभिरिवोधार्यमाणमङ्गलम् अन्तःपुरसारिकाभिरपि परिमितव्याहारिणीभिराराध्यजरतीभिरिव वितीर्यमाणराजवनिताशीर्वादम् अरनि विनयनिभृतैः प्रवीणपुरुरिष निवार्चमाणक्षुद्रदासीपरस्परकलहम् [२]। सर्वतश्च प्रशान्तेन शुचिना शुद्धवेषधारिणा परिजनेनाधिष्ठितम् उत्साहमयमिव प्रयत्नमयमिव श्रद्धामयमिव विनयमयमिवाचारमयमिव राजकुलमव्रजत् [ज्ञ]1 तत्र च समाहृतसमस्तोपकरणेनं परिजनेन यथाविधिविहितमजनोपचारः सकललोकाचारकुशलाभिः ससंभ्रममितस्ततो विचरन्तीभिरिवनिताभिः कृतावतारणकमङ्गलः क्षणमात्रं विलम्ब्य ताम्बूलक'रातिसर्जन- विसर्जितपुरोधःप्रमुखमुरयद्विजाति: 'उत्तिष्ठत ! व्रजामो देवतायतनेपु' इत्यभिधानः संनिधानभाज प्रणयि- जनमासनादुत्तस्थौ [अ] । अनूस्थितासन्नराजलोकपरिवृतश्च तत्कालमेकहेलयोच्छलितेन संमूर्च्छता दिगन्तरेषु मुहुर्मुसन्यस्तकरतलपतिस्फलनविस्फारितनिनादान बन्दिनां जयशब्दकलकलेन कथितनिर्गमो द्विजाबसर- नम - इट:-अनुभूतः, प्रत्ययः-विश्वासो येषा तादृशाः, प्रतीताः-प्रख्याताः, ये परिमाजकास्तैः, उपदिष्टा-उपदर्शिता, या नीतिः- पद्धतिः, तया, स्नपनमङ्गलानि अभिषेककृतमालानि, प्रवर्तयता प्रादुर्भावयता [६]। पुनः कीदृशं राजकुलम् ? बन्दिभिरिव, प्रस्तुतवादिभिः प्रकृतपुनोत्पत्तिसवादिभिः, पक्षे प्रकर्षण स्तुतं स्तुतिः, तद्वादिभिः-तत्पाठिभिः, परशुरैरपि, उचार्यमाणमङ्गलम् उद्धोष्यमाणमाङ्गलिकवाक्यम् । पुनः आराध्यज्ञरतीभिरिव पूज्यवृद्धाभिरिव, परिमितन्याहा. रिणीभिः परिमितभाषणशीलाभिः, अन्तःपुरसारिकाभिरपि अन्तःपुरस्थपक्षिविशेषैरपि, वितीर्यमाणराजवनि- ताशीर्वाद वितीर्यमाण:-दीयमानः, क्रियमाण इति यावत् , राजवनिताना-राजीनाम् , आशीर्वाद:-शुभाशंसनं यस्मिंस्ताद- शम् । पुनः प्रवीणपुरुषैरिव सभ्यजनैरिव, विनयनिभृतैः विनयनिश्चलः, अर्भकैरपि बालौरपि, निवार्यमाणक्षुद्र- दासीपरस्परफलह निवार्यमाण:-निरुध्यमानः, क्षुद्रदासीना-नीपदासीनाम् , परस्परफलहा:-अन्योऽन्यविवादो यस्मिस्ता- दृशम् [२] पुनः सर्वतः सर्वप्रकारेण, प्रशान्तेन शान्तिशालिना, शुचिना पवित्रण, शुद्धवेषधारिणा निर्मल. वेषाहतेन, परिजनेन परिवारेण, अधिष्ठितम् भाभितम् । पुनः उत्साहमयमिघ उत्साहपूर्णमिव, श्रद्धामयमिव श्रद्धासमृद्धमिव, आचारमयमिव चारुचरितपूर्णमिवेति सर्वनोत्प्रेक्षा [२] ॥ तन सस्मिन्, राजकुल इत्यर्थः, समाहतसमस्तोपफरणेन रामाहृत--सगृहीतम्, 'समस्त-सर्वम् , उपकरण- स्नानोपकरणं येन तादृशेन, परिजनेन परिवारेग, यथाविधिविहितमजनोपचारः यथाविधि-विधिपूर्वकम्, विहितः-कृतः, मजनोपचार:-मपनरूपसेवा यस्य तादृशः, पुनः सकललोकाचारकुशलाभिः निखिललौकिकव्यवहारनिपु- णाभिः, ससम्भ्रमं सत्वरम्, इतस्ततःतनता,विचरन्तीभिः विहरन्तीभिः, पारवनिताभिः वैश्याभि,कतावतार णकमहल कृतम्, अवतारणकमजक-वनाधलादिना अर्चनरूपं मंगलं खागतमङ्गलगानं वा यस्य तादृशः; क्षणमात्र मुहूर्त मार,विलय स्थित्वा,ताम्बूलकर्पूरातिसर्जनविसर्जितपुरोधाप्रमुखमुख्यद्विजातिः ताम्बूलानि-नागवलीपत्राणि, करा:-सुगन्धिद्रव्यविशेषाः, तेषाम् , अविसर्जनेन-दानेन, विसजिताः-सकाः, प्रस्थापिता इति यावत्, पुरोधाप्रमुखाः-पुरो- हितप्रभृतयः, मुख्यद्विजातयः-विशिष्टमाह्मणा येन तादृशः; सन्निधानभाजं निकटस्थित, प्रणयिजनं खस्नेहास्पदव्यक्तिम् , उत्तिष्ठत खस्थानादुत्यानं कुरुत । देवतायतनेषु देवतामन्दिरेषु, बजामः वयं गच्छामः, इति एवम्, अभिदधानः सुवन, आसनात् उपवेशनस्थानात, उत्तस्थौ उस्थितवान् [ग] ! च पुनः, अनूत्थितासभराजलोकपरिसूतः भत्थितः-पवादुत्थितः, आसनैः-पार्थवर्तिभिः, राजलोक-राजकीयजनैः, परितः-परिवेष्टितः सन् , तत्काल उत्क्षणम्, एफडेलया एकवार युगपदित्यर्थः, उच्छलितेन सवेग प्रभावितेन, पुनः दिगन्तरेषु दिमध्येषु, सम्मूर्खतां सड़ी- भवताम्, मुहर्मुखन्यस्तकरतलप्रतिस्फलनविस्फारितनिनादानां मुहु.-अनेस्वारम् , मुखेषु, न्यस्वानि-विक्षिप्तानि, यानि करतलानि, येषां प्रतिफलनेन भभिघातेन, विस्फारितः-वर्धितः, निनादा-ध्वनियवादशनाम, यन्दिना खतिपाठका. .

·AN तिलकमञ्जरी। मण्डपानिर्जगम [आ] 1, सत्वरनिपादिढौकितकरेणुफारूढश्च पश्चादधिरूढेन वाम्बूलकरङ्कयाहिना, विधूय- मानचामरः पुर:प्रधावितो/कृतकनकवेत्रप्रतीहारनिर्दिश्यमानमार्गेण गृहीतविविधहेतिना पदातिनिवहेन विराजमानः पृष्ठतः प्रचलितेन च संभ्रमोत्तालगविना गन्धोदकक्षीराज्यदधिभृतशातकुम्भकुम्भानुद्वहता जलाई- कर्पटायगुण्ठितविचित्रकुसुमदामगर्भान् घेत्रकरण्डकान् कलयता मलयजकाश्मीरकृष्णागुरूकपूरपूर्णानि रन- भाजनानि विभ्रता कन्धदेशारोपितांश्च विचित्ररूपान् महाईवखभारकान धारयता गृहीतशस्त्राप्तपुरुपाधिष्ठि- तेन प्रेष्यलोकेनानुगम्यमानो राजकुलाभिरगच्छत् [३] । गत्वा च शक्रावतारे प्रथममेव विहितपूजासत्कारो नगरदेवतायतनेषु सर्वेष्वानुपूर्व्या विचार [ई] | चिरदर्शनादभिनवीभूतकौतुकस्य चास्य यदृच्छया पुर- प्रासादसुरसदनकूपोद्यानयापीसहस्र संकुलामकाल एक प्रकटितोत्सवैः पौरलोकः प्रतिभवनगुत्तम्भितानेकराग- नाम्, , . A जयशब्दकलकलेन जयकारकोलाहलेन, कथितनिर्गमः सूचितनिष्कमणः, द्विजावसरमण्डपात् ब्राह्मणसभा- मण्डपात्, निर्जगाम निष्कान्तः [भा]। च पुनः, सत्वरनिपादिढौकितकरेणुकारूढः सत्वर-शीघ्रम् , निपादिना-हस्तिपकेन, दौकिताम्-आनीताम् , करेणका-हस्तिनीम् , आड:-अध्यासितः, "फ्रेणुर्गजयोषायां स्त्रियां पुंसि मताजे" इति मेदिनी, पश्चात् पृष्ठभागे, अघि मंढेन भास्देन, ताम्बूलकरकवाहिना ताम्बूलानां यः कर:-पानविशेषः, तदाहिना तद्धारिणा मृत्येन, विधूयमान चामरः विधूयमानः-उदयमानः, चामरो यस्य तादृशः । पुन पदातिनिवहेन पादचारिसैन्येन, विराजमानः शोभः मानः, फीदृशेन ? पुररप्रधावितो/तकनकवेत्रप्रतीहारनिर्दिश्यमानमार्गेण पुरः-अपे, प्रधाषिताः-सत्वर प्रेषिताः, ये उध्वीकृतवनकवेना-उतरनक्दण्डाः, प्रतीहारा:-द्वारपाला, ते 'निर्दिश्यमानः-सत्यमानः, .मा! यस्स साहन, पुना गृहीतविविधदेतिना धृतबहुविषयाणेन, पुन. पृष्ठतः पवाद्भागे, प्रचलितेन प्रस्थितेन, नेप्यलोकेन मृत्यजनेन, अनुगम्यमानः अनुप्रियमाण., राजकुलात् राजभवनार, निरगच्छत् निर्गतः, कीदृशेन प्रेप्यलोकेन ? सम्भ्रमोत्तालगतिना सम्भ्रमेग-वेगेन, उत्ताला-उरता, गति:-गमनं यस्य तादशेन; पुन गन्धोदक-क्षीरा. ऽऽज्य-दधिभृतशातकुम्भकुम्भान् गन्धोदक-मुगन्धिजलम् , क्षीर-दुग्धम् , आज्य-गृतम् , दधि चु, ३. भूतान- पूर्णान, शातकुम्भकुम्भान-मुवर्णकलशान्, उनहता उद्विधता "तपनीय बातम्मम्" इत्यमरः, पुन. जला- कर्पटावगुण्ठितकुसुमदामगर्मान जलाईकर्षटेन-जलहिकपटसण्डेन, भवगुण्ठिता.-भाच्यादिताः, समदामानः-पुण. माल्यानि गर्ने येषां तान् , क्षेत्रकरण्डफान वेत्राचिनपात्रविशेषान्, फलयता धारयता, पुन मलयज-कादमीरकृष्णा- गुरुकर्पूरपूर्णानि मलयजै -चन्दने, कारमीर:-पुमैः, कृष्णागरभिः-कालागुरुभिः, कध, पूर्णानि, रसमाजनानि रममयपानानि, विभ्रता धारयता, पुनः स्कन्धदेशारोपिवान् सन्धोपरिस्थापितान, विचित्ररूपान् नानापान, महाईयनमारफान् बहुमूल्यस्वरसग्रहान, धारयता बहता; पुनः गृहीतशखासपुरुपाधिष्ठितेन गृहीत-पृतम् , वन-पहादिक स्वादशैः, आप्तपुर -विश्वस्त्पुरुषः, अधिष्ठितेन-माश्रितेन [५] च पुनः, शक्रायवारे समाहिती, प्रथममेष सर्वतः प्रागेप, गत्या उपस्थाय, विहितपूजासत्कारः विदित. रत, पूजया तालदेवताया भनेन, सत्यार भारो येन सारशसन् , सर्येषु समस्तेषु, नगरदेयतायतनेषु नगरान्ततिदेवतामन्दिरेपु, भानुपया कमेण, विचचार भ्रमण कृतवान [१] चिरदर्शनात चिरकालोतरदर्शनशौभाग्यानुभवादेतो, अभिनयीभूतकौतुकस्य अभिनवीभूत-नयतामापनम् , तुर्क-रिक्षारयो पस ताहरास, भस्य राश., सीबतिग्मांशुफरोपनिपातोपवापिता दीन:-तीक्ष्णः, मसन्यतार रति पावर, यः, तिग्मांश-पूर्य , तस्स राणा-फिरनाम् , उपनिातेन-परित समुद्रमेन, उपतापिता-पन्तापमनुमानिनः, खदुल खसन्तापम्, माचिण्यासरिय मापयाई-कपतिनारिय, माया दिनमभ्यमागः, मत्याससाद सनिहितो बभूव । श्रीराम रायहच्या मखम्, भयोज्यो तमानी, पुरी नगरी, पश्यतः राष्टिगोमरता मरता, कोसी पुरप्रासादसरसदनसोपानवापीसदमसाला पुरसादाना-नगराततिराममन्दिरागार, मत्सद ·, टिप्पनक-परागवितिसंपलिता वस्त्रध्वजप्रभाविस्तारितापूर्वसंध्यामयोध्यां पुरीं पश्यतः, कचिददर्शनादुन्मनीभूतमानस मान्यमृपिजनं गत्वा तदानयेषु दर्शनेनानन्दयतः, कचिदुत्थाय सादरममतः पृतनमस्काराञ्जलियन्धानगरपृद्धानं सगौरवमालपतः, फचित् सितकुसुमदामदर्शनपुरःसरमावेदितनिजप्रयोजनविजाविजनमवघानदानेनानुगृहतः, कचिदर्शनपा- वतीर्णेषु शीर्णदेवतायतनेषु कौरम्भाय संपदि संपादितपूजासत्कारान् सूत्रधारान् व्यापारयतः, कचिदासन्न- सेवानिवेदितदानविच्छेदासु दानशालासु दीनानाथपथिकसार्थस्य सविशेषमन्नपानशयनोपधादिदानमधिकृतः प्रवर्तयतः, कचित् खसानितेषु सरस्सु तटरोपिवानां पटाश्वत्थादिविटपिनां पालनार्थमुद्यानपालानुद्यमयतः मार्गपटिवं च सूकवादिनं दरिद्रयाचकसाथैमर्थसंभारेग भूरिणा कृतार्थीकुर्वता, तीयतिग्मांशुकरोपनिपातोप- तापितः स्वदुःखमाविख्यासुरिख प्रत्याससाद मध्याह्नसमयः [3] | सयन्नमुद्धृतहरित्कशेन प्रातरेव धव- टिप्पनकम्-उद्धृतहरितकुशेन कुशा दर्माः; अन्यत्र दशा-वल्गा [क]। . नानां देवमन्दिराणाम्, कूपानाम्, उद्यानानां-क्रीडाकाननानाम्, वापीनां जलाशयविशेषागां च, सहस्रष-दशशतसंख्यया संकुलां-व्याप्ताम् । पुनः अकाल एव अनवसर एवेति सन्भ्यायामन्वेति, प्रकटितोत्सवैः आविष्कृतोत्सवैः पौरलोकैः वासिजनैः, प्रतिभवनं प्रतिग्रहम् , उत्तम्भितानेकरागवस्त्रध्वजप्रमाविस्तारितापूर्वसन्ध्याम् उत्तम्मितानाम्-उपरि लम्बिताम् , भनेकरागवनध्वजाना-विविधवर्णविशिष्टवस्त्ररचितपताकानाम् , प्रमाभिः दीप्तिभिः, विस्तारिता-प्रकटिता, भपूर्व- संन्ध्या-विलक्षणसन्ध्या, यस्सा तादृशीम् । पुनः कीदृशस्य ! कचित् कस्मिंश्चित् स्थले, अंदर्शनात् दर्शनामावादेतो, उन्मनीभूतमानसम् उत्सुकीभूतहृदयम्, मान्यम् आदरणीयम् , ऋषिजनं मुनिजनम् । तदाश्रयेषु तदाश्रमेषु, गत्वा उपस्थाय, दर्शनेन सकर्मकावलोकनेन, आनन्दयतः प्रमोदयतः । पुनः कचित् कुत्रचित् स्थले, उत्थाय आसनादुत्थानं कृत्वा, अग्रतः भो, सादरम् भादरपूर्वकम्, कृतनमस्काराबलिवन्धान कृतः सम्पादितः, नमस्का- राय, भालिकन्धः-करद्वयसम्मुटनं यैसाहशान, नगरवृद्धान नगरसम्बन्धिनो वृद्धजनान, सगौरवं सादर यथा सात तथा, आलपतः प्रीला विमपि त्रुवतः, पुनः कचित् कस्मिंश्चित स्थाने, सितकुसुमंदामदर्शनपुरस्सरं शुभ्रपुष्प- माल्यावलोक्नापूर्वकम् , आवेदितनिजप्रयोजनद्विजातिजनम् आवेदितं-विज्ञापितम् , निजप्रयोजन-खकार्य येन तादर्श द्विजातिजन-ब्राह्मणजनम्, अवधानदानेन तत्प्रयोजनश्रवणावहितहृदयदानेन, अनुग्रहतः अनुकम्मयतः । पुनः कचित् कस्मिंश्चित् स्थले, शीर्णदेवतायतनेषु ममदेवमन्दिरेषु, दर्शनपथावतीर्णेषु दृष्टिपथमागतेषु सत्सु, कौरम्माष जीर्णोद्धारात्मकार्यारम्भाय, सपदि तत्क्षणे, सम्पादितपूजासत्कारान् सम्पादितः कृतः, पूजया-प्रौला, सत्कारो येषा तारशान, संबंधापन गृहनिर्माणशिल्पिविशेषान् , व्यापारयतः प्रवर्तयतः । पुनः कचित् कुचित स्थाने, आसन सेवकनिधेदितदानाविच्छेदासु मासजसेवकेन-निकटवर्तिसेवकेन, निवेदितः-सूचितः, दानविच्छेदः-अनादिदाननितिर्यासु ताशीषु, दानशालासु दानालयेषु, दीनानाथपथिकसार्थस्य दीनाना-दरिदाणाम्, अनाथानाम्-निराश्रयाणां च, पधिकानों-मार्गगामिनाम्, सार्थस्य-समूहस्य, सविशेषम् असाधारणम्, अन्नपानशयनौपधादिदानं अमानि-तण्डल- चूर्णादीनि, पानानि-जलदुम्पादिपेयवस्तूनि, शयनानि-सट्दा कटादिशम्याः, औषधानि-रोगनाशकदव्यागि, मादयो येषां तेषां वस्तूना, दानम्-अर्पणम्, तत्र अधिकृतः नियुक्तजनद्वारा, प्रवर्तयतः निर्विच्छेदं कारयसः । पुनः कचित् कसिंचित स्थाने, वखानितेषु खानयित्वा सनिर्मापितेषु, सरस्सु जलाशयविशेपेषु, तटरोपितानां वोपरि प्रादुर्भावितानाम् , वटाश्वत्यादिविटपिनां न्यग्रोधपिप्पलादिवृक्षाणाम् , पालनार्थ रक्षणार्थम्, उद्यानपालान् उद्यानरक्षकान, उद्यम- यता प्रेरयत । च पुनः, मार्गघटितं मार्गे मिलितम्, सूक्तवादिनं प्रियवादिनम् , दरिद्रयाचकसाथै निर्धनयाचा समूहम् भूरिणा अधिकेन, अर्थसम्भारेण विमवोपेन, कृतार्थी कुर्वतः सन्तोषयतः [उ] | सपनं यापूर्वक यथा स्यात् तथा, उदृतहरिस्कुशेन वदताः अन्धकारमण्डलानिष्काशिताः, प्रकाशिता इति यावत्, 'हरितः-दिश एक, अशा:- दर्भा, येन तादृशेन, पो हरित्या अश्वगा, पुनः मातरेव प्रातःसमय एष, घवलितोदयांचलनुमशिखरं ·विलफमारी। .. . . लितोदयाचलद्रुमशिखरमयचित्य तारखाकुसुमक्सिरगुरुसित्तेन मन्दमन्दमरगेन प्रेर्यमागस्यन्दनों नाकमन्दान मिनीसानिमिय संप्रधार्य मनसि विहायसो मध्यमध्यानोहाम्बुरुहिणीनाथ: [] 1 क्षितिपालशिथिरितवरमहाः खेदनि श्वासानिय समुत्सष्टमुष्यान्नमस्वतः स्वैरखैरमारेभिरे पकुभः[क)। तस्मूलदृश्यमानश्यामपरिमण्डरच्छायापल्या पलयदातपदादविच्छेदाय देहनिहितार्द्रपझिनीदला इवालक्ष्यन्त नगरोपान्तयनभुवः [+] ! पर्याकुरितपर्यन्तगृहनियासिगणिकाजनाः सपेदना इव सुरगृहाङ्गणेषु रेसुरश्रान्त- ठेवलंफबईनवावनिर्भग्रध्मातक्षयो पिशदलं घूपलाशखाल]। प्रभिन्नरक्षरम्मदासारसिवराजपथा: प्रतस्थिरै जलावग्रहाय सलयममतः' महतपटुमृदङ्गपटहाः पट्टहस्तिनः [ल] । कपाटदारुपाशकनिर्दयोरफालन- चाचालानि गृहोन्मुरनापगिकसंघृतपण्यासु विपणिवीथी' प्रलापणद्वारगघटन्त यालायसतालकानि [ए]| 1 टिप्पनकम्-लय -वाल्लयविशेष [.]। धवलितम्-उद्भासितम्, उदयाचलस-उदयगिरे, ये हमा-पक्षास्तेषां शिखरं येन तादृशम् , तारकाकुसुमं तारकारूप- पुष्पम् , अपचित्य उपसहत्य, उल्लसितेन प्रसभेन,, कलाकुसुमरूपगङ्गास्नानोरकरणधारिणेत्यर्थ , अरुणेन सूर्यसारथिना- मन्द मन्दं शनै शनै , प्रेर्यमाणस्यन्दन. वाद्यमानस्य, मम्बुरुहिणीनाथः कमलिनीपति सूर्य इत्यर्थ , नाक- मन्दाकिनीमानं खर्गनायो मानम्, मनसि हृदि, सम्मधार्य इव निश्चित्येवेत्युत्प्रेक्षा, विहायस आकाशस, मध्य मध्यभागम्, अध्यारोह आरूढवान् , मध्याहवेला समुपस्थितेति भाव [ तस्या वेलायां क्षितिपालशिथिलितकरमहाः क्षितिपालेन-राज्ञा मेघवाहनेन, तद्रूपनायकेनेत्यर्थ , शिथिलित - शैथिल्यमापादित , करमह -राजमाखभागप्रहणं, पक्षे हस्खाहणं यासा तास्य, ककुभः दिश किन्तु लिलसाम्येन समासोक्त्या नायिकाथ, खेदनिःभ्यासानिव श्रमजनितनासामारुतानिवेत्युत्प्रेक्षा, उष्णान् प्रीष्मान , नभखतः पपनान्, खैरं स्वैर मन्द मदम्, समुत्रष्टुम् सम्यत् मोक्तुम् , आरेभिरे आरब्धवस्य , मध्याहवेलायां घदतामुष्णपवनाना परमहशैथिल्यहेनुस्खेदनि श्वासरूपत्वेनोत्प्रेक्षा योध्या [क]। तथा तरुमूलदृश्यमानश्यामपरिमण्डलछाया घलया. तरूणा-पृक्षाणाम् , मूले अध स्थले, दृश्यमाना , श्यामा -कृष्णवर्णा , परिमण्डलच्छाया -वृक्षानुगुण्येन वर्तलाकारा मध्याहकालिक्यश्छाया एव, वलयानि मणियन्पालकरणानि यासा तादृश्य , नगरोपान्तवनभुवः नगरनिकटवर्तिवनभूमय , लिअसाम्येन तद्रूपा कामिन्य इत्यर्थ , बलवदातपदाहविच्छेदाय बलवता-तीनेग, आतपेन यो दाह -ताप, तद्विच्छे दाय तरप्रशमनाय, देवनिहितार्द्रपभिनीदला इव देहेषु शरीरेषु, निहितानि-निवेशितानि, आईपद्मिनीदलानि-सरस. कमलिनीपत्राणि यासां तादृश्य इव, अलक्ष्यन्त प्रतीय ते स्म [] । तथा सुरगुहाङ्गणेषु देवमन्दिरमयमागेषु, धूपवेलाशङ्काः धूपवेलायो-धूपदानसमये, नायमाना. शहा, विशुद्धलं निर्विच्छेद यथा स्यात् तथा, सवेदना घ मध्याहकसन्तापपीडिता इवेत्युत्प्रेक्षा, रेसुः ध्वनि चकु , कीदृशा अश्रान्तदेवलकवदनवातनिर्भराध्मातकुक्षयः अधाता-अविरता ये, देवलकाना-देवसेवोपजीविनाम् , वदनवाता -मुखपवना , तै निर्भरम्-अत्यन्त यथा स्यात् तथा, माता -अभिहता, कुक्षयो मध्यभागा येषा तादृशा , पुन पर्याकुलितपर्यन्तगृहनिवासिगणिकाजना पर्याकलिता खध्वनिमिरुदेजिता, पर्यन्तगृहनिवासिन -निकटगृहवास्तव्या , गणिकाजनां वेश्याजना यस्तादृशा [ल]। तथा तसा वेलाया पट्टहस्तिन. प्रधानगजा, गजेन्द्रा इति यावत्, जलावगाहाय जलमजनाय, प्रतस्थिरे प्रस्थिता , कीदृशा प्रभिन्नशङ्कक्षरन्मदासारसिकराजपथा प्रभिन यौवनेन विदारितो य , शङ्ख -ललोगस्थि, तस्मात् क्षरता-सवता, मदासारेण-दानजलधारया, सिक -आद्रीकृत , राजपथ - राजमार्गों यैस्तादृशा , पुन अप्रतः भो, सलय नृत्यगीतवाद्यानामेकतानता लय , तेन सहितं यथा स्यात् तथा, महतपटुमृदङ्गपटहा. प्रहता -प्रणादिता, पृटव -स्फूटनादिन , मृदङ्गा मुरजाख्यवाद्यविशेषा, पाहा -ढकाख्यवाद्यविशेषाश्च येषो तादृशा तथा गृहोन्मुखापणिकसवृतपण्यासु यहोन्मुखे मानभोजनार्थ गृहगमनोद्यतै, भापणि वणिजनै, संतानि-त. पिहितानि, पण्यानि-विकेतव्यवस्तूनि यासु तास, 'विपणिवीधीषु आपणपतियु, प्रत्यापणद्वार प्रतिदद्वारम्, - . . . , ·टिप्पनक-परागविकृतिसंवलिता क्रमेण च,कठोरता प्रपन्ने दिवसवारण्ये किदिनुपरउपौरकोलाइलायां नगर्या विनिर्गतमामलोकस्तोकसंगमेषु शृङ्गाटकेपु, सुप्रहप्टबठरच्छात्रसत्वरोधार्यमाणमन्यादिमथितदेवतास्तुतिश्लोकासु वन्दिताचार्यचरणशिष्यगग- संत्रियमाणनिजनिजपुस्तकासु क्षणमात्रप्रवृत्तयच्छालापरमणीयासूतिष्ठन्तीपु ,विद्यामठव्याख्यानमण्डलीषु, अनुचरगृहीततैलामलककड़तेपु प्रस्थितेषु सानाय सरयूतटानि तिलदर्भपत्रिकापूर्णपत्रपुटपवित्रपाणिषु श्रोत्रि. येपु, .न्यश्चचक्षुशकुनिपीयमाननिम्नविश्रान्तसारणिशलानु । पिरतारपट्टनमसमुच्चसत्सलिलमज्जत्सोपानासु गृहकर्मविरताभिर्गेहिनीभिरवगाहमानासु भवनवापीपु, वृपितकलविवचक्रपालाकुलितपर्यन्तेषु पूर्यमाणेषु द्विजकुमारिकामिः फुटजलेन निष्कुटलतामण्डपावलम्विषु प्रपिकापरेषु, कराप्तिोन्मृष्टतारतानभाजनासु पिनकम्-गङ्गाटक-चतुष्पपः । निष्कुट:-गृहवाटिका । गलन्तिका-कुण्दिका [2] । कालायसतालकानि पालायस-लौहविशेषः, तनिर्मितानि तालकानि-द्वारपिधानयात्राणि, "अघटन्त " संघटन्ते स्म, सलमानीत्यर्थः, कीदृशानि ? कपाटदारुपाशकनिर्दयास्फालनवावालानि पाटदारूणां-कपाटफलकानाम्, यत् 'पाशक-परस्परसंघटकयन्त्रविशेषो, जीरपदन्यवहृतः, तस्य 'यभिर्दयम्-अतिमानम्, आस्फालनम् आकर्षणम्, तेन वाचालानि-शब्दायमानानि [ए] । क्रमेण शनैः शनैः, दिघसतारण्ये दिनप्रागल्भ्ये, कठोरता दिनकरकिरण- सम्पातवीमताम् , प्रपन्ने प्राप्ते सति, भूमिपतिः राजा मेघवाहनः, शनैः शनैः सनिवासं निजमन्दिरम् , आगन्तुम् आगमनाय, प्रवर्तते प्रातः । कस्या कस्मिंश्च कथम्भूतायां कथम्भूते च सति ? नगर्याम् भयोध्यायाम् , किञ्चिदुपरत. पौरकोलाहलायाम् किश्चिदुपरत-ईपन्निवृत्तः, पौराणा-पुरवासिनाम, कोलाहलो यस्यां तथाभूतार्या सत्याम, तथा शृङ्गाटकेषु चतुष्पथेषु, विनिर्गतमामलोकस्तोकसंगमेषु विनिर्गतः-निवृत्तः, अमिलोकानी-प्रामीणजनानाम् , स्तोका: पित, सामः-सम्मलेनं येषु तादृशेषु सत्सु, तथा विद्यामठव्याख्यानमण्डलीषु विद्यामठेषु-विद्यालयेषु, या व्याख्यान- मण्डल्या व्याख्यानाय-अध्यापनाय, घटिता मण्डल्यः सच्छानाध्यापकमण्डल्य इत्यर्थः, तासु, सुप्रदृष्टवठच्छाव सत्वरोधार्यमाणग्रन्थादिप्रथितदेवतास्तुतिश्लोकासु सुप्रहृष्ट-अनध्यायावसरप्रासितोऽतिप्रमुदितै , बठरे:-मूखैः; अध्यापनरुचिरहितैरिति यावत्, छानैः, सत्वर-ससम्ममं यथा स्यात् तथा, उच्चार्यमाणाः-पस्यमाना', गीयमाना इति यावत्, प्रन्यादिषु-प्रन्थारम्भेषु, प्रन्थिता:-निवेशिताः, श्लोका यामु तादृशीपु, पुन' वन्दिताचार्यचरणशिष्यगणसंनियंमाण- निजनिजपुस्तकासु वन्दिती-अभिवादितौ आचार्यस्य-विद्याचार्यस्य, चरणौ-पादी येन तादृशेन, शिष्यगणेन-विद्यार्थिसमूहेन, सनियमाणं-विधीयमानम्, भावरणवध्यमानमिति यावत्, निजं निज-खं खं, पुस्तकं यासु तादृशीषु, पुन क्षणमात्रप्रवृत्त- यहच्छालापरमणीयाल क्षणमानं प्रवृत्तेन-मुहूर्तमानप्रष्टतेन, यदृच्छालापेन-ययेच्छालापेन, रमणीयासु-रुचिरासु, उत्तिष्ठन्तीषु गृहगमनार्थमुरसुवासु सतीषु ! तथा श्रोत्रियेषु वेदाध्येतृजनेषु, अनुचरगृहीततेलामलककड़तेषु भनुपरैः मृत्यैः, रहीतानि-घृतानि, तैल-तिलानां तदुपलक्षिततिलसर्पपादीनां स्नेहः, आमलक-शिरसि लेपनाय आमलकीदवश्व, कहत-तमामक केशमार्जनोपकरणं च येषा तादृशेषु, पुन. तिलदर्भपत्रिकापूर्णपत्रपुटपवित्रपाणिषु तिल:-दिल्यान विशेषः, दर्भपत्रिभिः कुशपथ, पूर्णन, पनपुटेन-पत्रमयपुटेन, पवित्रः, पाणि:-हतो येषा तादृशेषु च, मानाय मजनाय, सरयूतटानि सरस्थाख्यनदीतीराणि, प्रस्थितेषु प्रयातेषु सत्सु । तथा भवनवापीषु गृहनिकटवर्तिवापीषु, गृहकर्मविर- तामिहकार्यनिवृतामिः, गहिनीभिः स्त्रीमिः, अवगाधमानासु प्रविश्यमानासु सतीष, कीदृशीषु तामु ? न्यशष शकुनिपीयमाननिम्नविधान्तसारणिजलासु न्यधन्सा-तिर्यगघोच्छन्सी, चमू-मोष्टी येषा ताइरी, शकुनिभिः- पक्षिमिः, पीयमानानि, निन्नाया.-गभीरायाः, विधान्तायाः-प्रवाहरहितायाः, सारण्या कृतिमानधाः, जलानि या भादशीषु, "वधुलोटियमे निमाम्" इत्यमरः पुनः विरतारघट्टक्रमसमुच्छसत्सलिलमजत्सोपानासु विरतेभ्यः- नियतबस्नेभ्यः, भरपडेभ्यः अलोदरणयन्त्रेभ्यः, क्रमेण-मन्दगल्या, समुत्यता-नि सरता, सलिलेन, मबन्ति-क्रियमाण- मामानि सोपानानि-निवेशिका पायौ तादशीऽ । पुनः निष्कुटलतामण्डपावलम्भिषु निष्फुटेषु-गृहनिकटोद्यानेऽ, ये लतामा उतागृहार, तदनलम्बिधु-तदूर्वावस्थायिषु, प्रपिकाकर्परेषु प्रपा नाम पानीयशाला, "प्रपा पानीयशालिका - .

·-- विलकमारी।" दिवसक्ष्मीष्विव सभास्थन्मण्डलासु हिण्डन्तीषु वेयवायतनमण्डलेषु विमलाम्यरधरासु वृद्धासु, भर्तृसन्ध्योग पासनोत्सुकासु गृहन्तीप्वभ्युक्षणमनुक्षणावलोकितगलन्तिकामूलसंगलनलकणासु द्विजातिगृहिणीपु, गृहामि- मुखतरुशाखासीनवायसकुलाक्लोकितवलिपु हूयमानेषु पैश्वदेवानलेपु, अध्ययनमुखरेवितस्ततो भ्रमत्सु गृह- पतिभवनवनसण्डभ्रमरेषु भिक्षाचरेपु, प्रपातपशालावलम्बितपक्षरे पाकपिञ्जराणि शकलयति तरुफलानि संवृतालापे शुकसारिकाफलापे, निवृत्तरसवतीधूमेषु समुपलिप्यमानाजिरभूमिपु प्रक्षाल्यमानासनेषु भार्य- मानकांस्यरजताविभाजनेषु भोजनशालासंचार्यमाणविविधाहारपाकेषु प्रबोलीशिपराधिरूढपुरोहितपरीक्ष्य- माणाध्ययनमुखरोन्मुखद्विजेषु सर्वतः संवृतेषु सत्रिणां भवनेषु, भूमिपतिरवलोकितामिमतनगरीप्रदेशः समासा- r इत्यमरः, तरसम्बन्धिषु, पर्परेषु-जलाधारक्पालेषु, द्विजकुमारिकाभिः विप्रयालिकाभिः, फुटजलेन खोपनीतपटोद्धृत- जलेन, पूर्यमाणेपु क्रियमाणपूरणेषु सामु, कीदृशेषु ? तपितकलविचमवालाकुलितपर्यन्तेषु तृषितानां-पिपा- सितानाम्, कलविद्वाना-घटकानाम्, चकवालेन-मण्डलेन, आकुलितः म्यासः, पर्यन्त -प्रान्तप्रदेशो येषा तादृशेषु । तथा वृद्धासु पद्धस्त्रीजनेषु, सभास्वन्मण्डलाजु सूर्यमण्डलसहितासु, दिवसलक्ष्मीपु दिनशोभासु इव, फरार्पितोन्सृष्ट- तारतानभाजनामु करेपु-खसहस्तेषु अर्पितानि-क्षिप्तानि, उन्मष्टानि-प्रक्षालितानि, तारताम्रभाजनानि-उत्कृष्टताम्रपामाणि याभिस्तादृशीषु, पक्षे कराणों-सूर्यकिरणानाम् , अर्पितेन-सूर्यकर्तृकेन अर्पणेन, उन्मुष्टानि-विशोधितान्धकाराणि, प्रकाशितानीति यावत्, तारतामभाजनानि याभिखादशीषु, पुनः विमलाम्बरधरासु विमलं-खच्छम्, अम्बर-वस्त्र पझे माश च धरन्ति यास्वादशीपुः पुनः देवतायतनमण्डलेपु देवमन्दिरवन्देषु, हिण्डन्ती गच्छन्तीपु सतीपु, तथा भर्तृ. सन्ध्योपासनोत्सुकासु भर्नु.-पत्युः, यत् सन्ध्योपासन-सन्ध्यावन्दनम् , 'तत्रोत्सवासुअनुक्षणावलोकित. गलन्तिकामूलसंगलजलकणातु अनुक्षण-प्रतिक्षणम् , 'भवलोकिता-दृष्टा, या गलन्तिका-समूलतः खल्पजलधारा- सावकः पात्रविशेषः, तन्मूलात तन्मूलस्थच्छिद्रद्वारा, सगळन्त -बसवन्तः, जलकमा यासा बादशी, द्विजातिगृहिणी' ग्रामणीषु, भभ्युक्षणम् अभिषेकं, गृद्धतीपु प्राप्नुवतीपु । तथा गृहामिमुखतरशाखासीनघायसकुलाव लोकितवलिपु गृहानिमुखाः-खखावासगमनोन्मुखाः, ये तरशाखासु, आसीनाः उपविशन्तः, वायसा:-काकाः, तेया कुलेन-समहेन, अवलोकितः-दृष्टः, बलिः-खभक्ष्यभागो येषु तादृशेषु, वैश्वदेवानलेषु विश्वदेवो त्यफयज्ञामिपु, हयमानेषु प्रक्षिप्तहविषोद्दीप्यमानेषु सासु, मध्याहालविहितवैश्वदेवयो काकवितरणस्पतिवर्त्तव्यतालात् । तथा अध्ययनमुखरेषु अध्ययनघाचाठेघु, गृहपतिभवनवनखण्डनमरेषु गृहपतीना-गृहस्थानाम्, यानि भवनानि-गृहा., 'तपाये घनखण्डाः वनविशेषाः, उपवनानीति यावत् , तत्सम्बन्धिभ्रमररूपेषु,' भिक्षाचरेपु भिक्षुकेधु, इतस्ततः अन तत्र, अमत्सु विचरत्सु सत्से । तथा प्रवातपाशालावलम्बितपारे प्रवाता:-प्रकृष्टा वाताः पवना यस्यां तादृश्याम् , पहशालायां-प्रधानप्रासादे, चित्रशालायामिति यावत्, अवलम्बितानि-उपरि स्थापित्तानि, पाराणि पक्षिनियप्रणयन्त्र- विशेषा यस्य ताशे, संवृतालापे मध्याहवेलायां निरुद्धाभाषणे य, शुफसारिकाकलापे तदात्यपक्षिगणे, पाफपिजराणि पाकेन-पाकवन, पिमराणि-किवद्ररूपीतवर्णानि, तरुफलानि, शकलयति भक्षयति सति, सत्रिणां याशिकाना भोजनादिदानक्षेत्राध्यक्षाणा वा, भवनेषु गृहेषु, सर्पतः सर्वप्रकारेण, संवृतेषु पिहितद्वारेषु सत्सु, सत्रं , यो सदादानारछादनारण्यकैसवे” इति मेदिनी, कीदृशेषु? निधृत्तरसपतीधूमेषु निता -पाक्समात्या विधान्ता, रसवती- धूमा पाकालयसम्बन्धिधूमा येषु तादृशेषु, "रसवत्सां तु पाकस्थानमहान" इत्यमरः, पुन. समुपलिप्यमानाजिरभूमिपु सम्यक् उपलिप्यमाना द्विजभोजनार्थ गोमयोदकविशोध्यमाना, अजिरभूमिः-प्रागणभूमियेषा तादृशेषु, पुनः प्रक्षात्य.. मानासनेषु प्रक्षाल्यमानानि-जलैन माय॑मानानि, आसनानि-काष्ठफलकाधुपवेशनस्थानानि येषु तादृशेषु, पुनः माय- मानकांस्यरजतादिभाजनेषु मार्यमानानि-प्रज्ञाप्यमानानि, कास्यरजतादिद्रव्यनिर्मितानि, भाजनानि-भोजनपानाणि पेषु तादृशेषु, पुनः भोजनशालासंचार्यमाणविविधाहारपाकेषु भोजनशालाया-भोजनगृहे, सचार्यमाणा:-भानीय मानाः, विविधाः बहुविधाः, आहारपाकाः भोजनीयवस्तूनि वैषु तादृशेषु, पुनः मतोलीशिखराधिरूदपुरोहितपरी- क्यमाणाध्ययनमुखरोन्मुख द्विजेषु प्रतोल्याः-'पोळ' इतिप्रसिदस्य द्वारगेहस्य, शिखरे-उपरिमागे, अधिरुदै, भारदः, ·१६८ टिप्पनफ-परागविवृतिसंवलिवा दितावसरः श्रवणमूलमागत्य मध्याहकृत्याय प्रवर्तितो मागधश्लोकैरधिकृतैश्च राजलोकै प्रववृते शनैः शनैः स्वनिवासमागन्तुम् [ए] । अवहिताधोरणचालितवारणश्चोवीकृत्य विधृतेन तत्कालमाकान्तचूडामणि दिवसमणिमदृष्टपूर्वमादराद् द्रष्टुमागतेन पौर्णमासीहिमगभस्तिनेव नियारितललाटंतपातपः सितातपत्रेण हय- खुरोतरथ्यारेणधूसरितनेपध्यरातपम्लानमौलिदामभिः सर्वतोऽनुगन्यमानो नृपतिभिरुपर्युपरि, संदानितानेक- बन्दनमालमूर्ध्वविधृतवेत्रयष्टिमिः प्रथममेव सत्वरप्रविष्टैरितस्ततः प्रहितदृष्टिभिरपालैर्निरीक्षिताशेषकक्षान्त- रमन्तरिझोलेखिभिरनेकशतसंख्यैः सितप्रासादैः सर्वतः समाकुलं राजकुलमाससाद [ओ] || ।' द्वारदेशे च तस्य विधृतवाहनस्तिमितमावासगमनाय तिर्यगुन्नमितमुससंज्ञया प्रस्थाप्योभयतः पार्थिव समूहमन्तः प्रविश्य द्वितीये द्वारे वारणादयततार [औ]। निवारितपरिवारलोकश्च द्वारपालैः परिमिताप्त- F पुरोहितः-राजपुरस्कृतजनैः, परीक्ष्यमाणाः-क्रियमाणपरीक्षणाः अध्ययनमुखराः अध्ययनवाचालाः, उन्मुसा अध्ययन तत्पराय, द्विजाः-ब्राह्मणा येषु तादृशेषु, भूमिपतिः कीदृशः? अवलोकिताभिमतनगरीप्रदेशः अवलोकिताः निरीक्षिता, अमिमताः-मभीष्टाः, नगर्याः-अयोध्यायाः, प्रदेशाः-स्थानानि येन तादृशः । पुनः समासादितावसरै प्राप्तप्रवर्तना- वसरैः, मागधश्लोकः मागधानां-बन्दिनाम् , श्लोकः, अधिकृतैः प्रकृतकार्यनियुक्तः, राजलोकैः राजकीयजनैश्च, श्रवणमूलं कर्णविवर पक्षे कर्णसमीपम्, आगत्य उपस्थाय, मध्याह्नत्याय मध्याहोचितमानादिकार्याय, प्रवर्तितः प्रेरितः ऐ] अवहिताधोरणचालितवारणः अवहितेन-सावधानेन, आधोरणेन हस्तिपकेन, चालितः-चलितुं प्रेरितः, वारणः-हस्वी यस्य तादृशः स राजा, राजकुलं राजमन्दिरम् , आससाद प्राप्तवान्, गतवानिति यावत्, "आधोरणा हस्तिपकाः” इत्यमरः । कीदृशः ? अवीकृत्य राज्ञ उपरि लम्वयित्वा, विधृतेन हस्तगृहीतेन, सितातपत्रेण वेतच्छत्रेण, निवारितललाटन्तपाऽऽतपः निवारितः-निवर्तितः, ललाटन्तपस्य-सूर्यस्य, भातप-तापो यस्य तादृशः, केनेव ? आक्रान्तचूडामणिम् आक्रान्त:- व्याप्तः,चूडामगिः-मुकुटो येन तादृशम् , चूडामणेरभिमुखमुद्रासमानमित्यर्थः, अहष्टपूर्वम् भिन्नकालोदयेन पूर्वमदृष्टम् , दिघसमणि सूर्यम्, भादरात् नेहा , तत्कालं तत्क्षणम्, द्रष्टुम् निरीक्षितुम् भागतेन भवतीर्णेन, पौर्णमासीहिमगभस्तिनेव पूर्णिमाचन्द्रेणेवेत्युत्प्रेक्षा।पुनः नृपतिभिः खाधिकृतभूपतिभिः, सर्वतः समन्ततः, अनुगम्यमानः अनुत्रियमाणः, कीदृशैः ? हयखुरोद्धृतरथ्यारेणुधूसरितनेपथ्यैः हयानाम्--अश्वानाम्, खरैः-शर्फः, उद्धता: उत्सिप्ताः, ये रथ्यारेणवः-रथमार्गधूलयः, तैः धूसरितं-किचिस्पीतवेतताम्रापादितम् ,- मलिनीकृतमिति यावत्, नेपथ्य-वेपो येषा तादृशैः, पुनः आतपम्लानमौलिदामभिः आतपेन-सूर्यतापेन, म्लानिमापनानि, मौलिदामानि-शिरो- माल्यानि येषां तादृशैः । कीदृशं राजकुलम् ? उपर्युपरि ऊर्बोप्रभागे, सन्दानितानेकवन्दनमालं सन्दानिताः-निबद्धाः, अनेकाः बहवः, वन्देनमाला:-तोरणनजो यन तादृशम् पुनः द्वारपालैः द्वाररक्षकः, निरीक्षिताशेषकक्षान्तरं निरीक्षितानि-अवलोकितानि, अशेषाणि-सममाणि, कक्षान्तराणि-प्रासादप्रकोष्ठाभ्यन्तराणि यस्य तादृशम् , "कक्षा स्पर्धा पदे काश्या रथगेह-प्रकोष्ठयोः" इति धरणिकोशः कीदृशैस्तैः । ऊर्ध्वविधृतवेत्रयष्टिमिः उपर्युत्थापितवेनदण्डैः; पुनः प्रथममेव राज्ञः प्रवेशात प्रागेव, सत्वरविष्टैः कृतशीघ्रप्रवेश ; पुनः' इतस्ततः अन्न तन, प्रहितदृष्टिभिः व्यापारित. लोचनः पुनः कीदृशम् ! अन्तरिक्षोल्लेखिभिः गगनमण्डलोद्धर्षिभिः, अनेकशतसंप्यैः बहुशतसंख्याकैः, सितप्रासादैः शेतमन्दिरः सर्वतः समन्ततः, समाकुलं व्याप्तं वेष्टितमिति यावत् [ओ] । च पुनः, तस्य राजकुलस्य, द्वारदेशे द्वारस्थाने, विकृतवाहनस्तिमितं विधृत-निरुद्धम्, स्थिरीकृतमिति यावत, पाहनं यस्य तादृशम् , अत एव स्तिमित्त-स्थिरीभूतम् , पार्थिवसमूहं नुपमण्डलम् , तिर्यगुनमितमुखसंशया तिर्यक् कुटिलं यथा स्यात् तथा, उनमितेन-उत्थापितेन, मुखेन, या संज्ञा-सकेतः, तेन आवासगमनाय, उर्भयतः उभय- भागतः, प्रस्थाप्य प्रस्थानार्थमनुमन्य, अन्तः मध्ये, प्रविश्य प्रवेश - कृत्वा, द्वितीये, अपरस्मिन् , द्वारे, धारणात् गमाव, अपततार अधस्तादागतः [ो]। च पुनः, द्वारपालैः द्वाररक्षकमुसैः, नियारितपरियारलोका निवर्तितान गाभिजनः, परिमिताप्तराजपुत्रपरिवृतः परिमितेः अल्पसंख्यकः, भाप्त विश्वस्तः, राजपुरैः, परिश्तः-परिवेष्टितः सन् , ·तिलकमक्षरी। १६९ राजपुत्रपरिवृतश्चरणाभ्यामेव गत्वा मध्यमां मण्डपिकां तन्मध्यभागे तत्क्षणोपलिप्ताया निरन्तरक्षिप्तसरसपुष्प- प्रकासुरभेरास्थानवेदिकायाः पृष्ठभागे प्रतिष्टापितमुभयतः संयोजितमृगाङ्कमणिदारुनिर्मितोदारमत्तवारणक- मनुपृष्ठमाहितोचकाञ्चनपीठमीपजरठकुमुदगर्भदलावदातमच्छधवलधौतपट्टांशुऊपटाच्छादितं दन्तपट्टमध्यास्त [अ] । व्यपास्तसकलविहारकालकल्पितयेपः प्रक्षालितचरणपल्लन्च परिचारकगगेन सत्वरोपस्तधृतकरक- फिङ्करकरावर्जितेन शिशिरवारिणा प्रक्षाल्य बलसंक्षोभधूलिधूसरश्रमखेदलवलेखं मुखेन्दुमप्रतः स्थापित मणि- पतद्हके प्रक्षिप्य कतिपयानुदकगण्डूपानुपरपृश्य परिमृज्य चाभ्यग्रहस्तशाटकमाहिसत्वरोपढौकितेन वस्रपल्ल- वेन सहस्तपल्लवं वदनमादरगृहीतजलार्द्रतालवृन्तेनान्यतमपरिचारकेण मन्दमन्दमुपवीज्यमानो मुहूर्तमिव स्थित्वा द्वारदेशस्थकटंकककरवाकृष्टधावमानसंभ्रान्तवारिकम् , उत्सारितकान्तपुष्पपलितलिनायमानकुट्टिमोत्सङ्गम् , , टिप्पनकम्-उपस्पृश्य भाचम्य । अभ्यना-समीपवर्ती । भारालिका-सूपकारः [म.] । मध्यमां मध्यवर्तिनीम् , मण्डपिकां लघुमण्डपम् , चरणाभ्यामेव पादाभ्यामेव, गत्वा, तन्मध्यभागे तन्मध्यस्थाने, तत्क्षणोपलिताया तरक्षणकृतगोमयोदकोपलेपनायाः, पुनः निरन्तरक्षिप्तसरसपुष्पप्रकरसुरमे निरन्तर-निविद यथा स्यात् तथा, क्षिप्ताना-विकीर्गानाम् , सरसाना-निग्धानाम् , पुष्पाणाम् , प्रकरण-समूहेन, सुरभेः-सुगन्धाढ्यायाः, स्थानवेदिकायाः सभासम्बन्धिवेद्या', पृष्ठभागे पश्चाद्भागे, प्रतिष्ठापितं सुस्थापितम्, दन्तपर्ट हस्तिदन्तमयं फलकम् , अध्यास्त उपविष्टवान् , “पट्टः पेषणपाषाणे व्रणादीनां च बन्धने । चतुष्पथे च राजादिशासनान्तरपीठयोः" इति मेदिनी, कीदृशम् ! उभयतः संयोजितमृगाङ्कमणिदारुनिमितोदारमत्तवारणकम् उभयतः-पार्श्वद्वये, सयोजिती- सनिवेशितो, मृगावमणिपु-चन्द्रकान्तमणिषु मध्ये, यद्दार-सारभूतं वस्तु, तेन उत्तमचन्द्रकान्तमणिनेत्यर्थः, निर्मिती, उदारी-महान्ती, मत्तवारणी-मत्तगजी, यस्मितादृशम् , पुनः अनुपृष्ठं पृष्ठभागे, आहितोच्चकाञ्चनपीठम् आहित- स्थापितम् , उच्चम् उत्तुभम् , काञ्चनपीठ-सुवर्णमयमासनं यस्मिंस्वादृशम्, पुनः ईपजरठकुमुदगर्भदलायदातम् ईषत्- किञ्चित् , जरठानि परिणतानि, यानि कुमुदगर्भदलानि-कुमुदान्तर्वर्तिपत्राणि, तद्वत् अवदातम्-उज्वलम् , पुनः अच्छधवल. धौतधवलपट्टांशुकपटाच्छादितम् अच्छेन-निर्मलेन, धवलेन-शुभ्रेण, धौतेन-प्रक्षालितेन, पट्टेन-कौशेयरूपेण उत्तमेन, अंशुकपटेन-सूक्ष्मवस्त्रेण, आच्छादितम् , "अंशुकं लक्ष्णवख्ने स्यात्" इति मेदिनी [अं] । व्यपास्तसकल- विहारफालकल्पितवेषः व्यपास्त:-त्यक्तः, सकल:-समस्तः, विहारकालकल्पितः-नगरीभ्रमणावसररचितः, वेष.-कृत्रिमरूपं, येन तादृशः, च पुनः, परिचारकगणेन सेवकसमूहेन, प्रक्षालितचरणपल्लवः धौतपल्लवकोमलपादः, स राजा, पलसंक्षोभधूलिधूसरश्रमखेदलघलेखं बलमक्षोभधूलिमिः-सेनासचारोद्धतरेणुभि , धूसरा-धूसरवर्णा, श्रमखेदलवलेखा- भ्रमजन्यस्वेदबिदुरेखा, यस्मितादृशम् , मुखेन्दं खकीयमुख चन्द्रम्, सत्वरोपसृतधृतकरककिङ्करकरावर्जितेन सत्वरोपसृतस्य शीघ्रमुपागतस्य, धृता-गृहीता, करका-तुषारतोयं येन तादृशस्य, किङ्करस्य-मृत्यस्य, करेण-हस्तेन, आवर्जितेन- समर्पितेन, शिशिरवारिणा-शीतलजलेन, प्रक्षाल्य विशोथ्य, अग्रतः अमे, स्थापिते धृते, मणिपतहके भणिमये, पतहके-पतन्तं गण्डूपं गृढ़तीत्यर्थकतत्सज्ञके गण्डूषपाने, कतिपयान परिमितान्, गण्डूपान् चुल्कान् , प्रक्षिप्य विहंग्य, सहस्तपल्लवं हस्तपल्लवेन सहितम् , वदनम्, उपस्पृश्य जलेन स्पृष्ट्वा, च पुनः, अभ्यग्रहस्तशाटकग्राहि- सत्यरोपढौकितेन अभ्यप्रः नृपाप्राभिमुखो हस्तो यस्य तादृशेन, शाटकप्राहिणा-मार्जनवस्त्र धारिणा मृत्खन, सत्वर-शीघ्रम् , उपढाकितेन-उपनीतेन दत्तेन, घनपल्लवेन पल्लवसदृशश्लणवस्त्रेण, परिमृज्य परि-सर्वतोभावेन, मार्जन कृत्वा, आदरगृहीतजलार्द्रतालवृन्तेन भादरेण-प्रीत्या, गृहीत-धृतम् , जलाई जलापुतम् , तालवृन्तं-तालव्यजनं येन तादृशेन, अन्यतमपरिचारकेण बहूनां मध्ये केनचिदेकेन सेवकेन, मन्दमन्दं शनैः शनैः, उपवीज्यमानः क्रियमाणोपवीजनः, मुहूर्तमिव क्षणमिव, स्थित्वा आहारमण्डपं भोजनाऽऽगारम् , अयासीत् गतवान् । कीदृशम् १ द्वारदेशस्थकटक- फटुरवाकृष्टधावमानसम्भ्रान्तवारिकं द्वारदेशस्थस्य-द्वारदेशनियुक्तस्य, कटकस्य-सैन्यस्य, फटुरवेण-कठोरशन्देन, आकृष्टाः-प्रेरिताः, धापमानाः-शीघ्रं गच्छन्तः, सम्भ्रान्ताः-वराऽऽकलाः, वारिकाः जलवाहका यस्सिंवादृशम् । पुनः उत्सा- २२ तिलक.

·१७० टिप्पनक-परागविवृतिसंवलिता प 1 अगणोपान्तपुञ्जीभूतभूरिभुञ्जानकलोकम् , औत्सुक्यतरलारालिकश्रेणिसंचार्यमाणानेककाञ्चनस्थालीसहस्रम् , आदरव्याप्टताक्षपौरोगवनिरीक्ष्यमाणक्षुद्रपरिजनप्रवेशनिर्गमावस्थानम्, अनिलताडितोदण्डकाण्डपटकप्रस्तुता. काण्डताण्डवमाहारमण्डपमयासीत् [अ] || तत्र च विविधवितीर्णविततरत्नस्थालशतशवलितक्षितितले नृपासनासन्ननिषण्णभिपजि संनिधापितशुक- सारिकाचकोरक्रौञ्चकोकिलप्रमुखपत्रिणि वन इतः प्रेवदरुणसुकुमारपाणिपल्लवाभिः कल्पलताभिरिव संचा- रिणीमिश्चित्ररत्नाभरणदिव्यांशुकधराभिरिरमणीभिरुपनीयमानमनोभिलपिताने कभक्ष्यपेयप्रकरो यथास्थान- मुपविष्टेन प्रधानपार्थिवगणेनान्येन च प्रणयिना राजलोकेन परिवृतः कुर्वनन्तरान्तरा सह सुहृद्भिर्नर्म भोजनकर्म रितम्लान्तपुष्पावलितलिनायमानकुहिमोत्सङ्गम् उत्सारितेन-पूजनाऽऽगारानिष्कासितेन, लान्तेन-म्लानिमापनेन, पुष्पावलिना-पुष्पप्रचुरपूजोपचारेण, तलिनायमानः-शध्यायमानः, उहिमोत्सङ्गः-मणिबद्धभूमिध्यभागो यस्मिस्वादृशम् । पुनः अङ्गणोपान्तपुखीभूतभूरिभुजानकलोकम् अङ्गणोपान्ते प्राङ्गणमान्ते, पुञ्जीभूताः-सहीभूताः,, भूरयः-बहवः, भुलानालो:-भोक्तजनाः, यस्मितादृशम् । पुनः औत्सुक्यतरलारालिकथेणिसञ्चार्यमाणानेकफाचनस्थाली. सहस्रम् औत्सुक्येन-सम्भ्रमेण, तरलया-चचलया, आरालिकश्रेण्या-सूपकारसमूहेन, सञ्चार्यमाणं-तत्र तत्रानीयमानम् , भनेकासा-बहुविधानाम् , कायनस्थालीना-सुवर्णमयपानविशेषाणाम् , सहसं यस्मिंस्तादृशम् , "सुपकारास्तु घाटवा भारालिकाः" इत्यमरः । पुनः आदरव्यापृताक्षपौरोगवनिरीक्ष्यमाणक्षुद्रपरिजनप्रवेशनिर्गमावस्थानम् आदरेण-प्रीत्या, व्यापते-दर्शनासक्के, अक्षिणी-नेने, यस्य तादृशेन, पारोगवेन-पाकशालाध्यक्षेण, निरीक्ष्यमाण:-मवलोक्यमानः, क्षुद्रपरि- अनाना- साधारणपरिधाराणाम् , प्रवेशः-भोजनशालायामागमनम् , निर्गमः-ततो निष्फमणम् , अवस्थान-तत्रावस्थितिर्यसि स्तादृशम् । पुनः अनिलताडितोहण्डकाण्डपटकप्रस्तुताकाण्डताण्डवम् भनिले पवने, ताडिता-उद्धृताः, ये उद्दण्दाः-च्छिताः, काण्डपटका.-काण्डाकारेग लम्यितानि वनाणि, तैः प्रस्तुत-प्रारब्धम् , अशण्डताण्डवम्-अनवसानृवं, यस्मिस्वादशम् [] च पुनः, तत्र तस्मिन् , माहारमण्डप इत्यर्थः, राजा मेघवाहनः, भोजनफर्म भोजनरूपा क्रियाम् , निरवर्तयत् सम्पादितवान् । कीदृशे ? विविधवितीर्णविततरतस्थालशतशयलितक्षितितले विविधानि-अनेकविधानि, विती नि-दसानि, स्थापितानीति यावत् , यानि विततानि-विस्तृतानि, रमप्यालानि-नमयभोजनपानविरोशः, तेषां शवेन, शायलित-चित्रितम्, क्षितितलं-भूतलं, यस्मिस्वादशे। पुनः नृपासनासमनिषण्णभिपजि नृपासनस्स-राजासनस्य, बासमे-निकटस्थाने, निपगः-उपविष्टः, मिषक्-भोज्याभोज्यविवेचनार्थ वंद्यो यस्मितादृशे। पुन. समिधापितक- सारिफा-चकोर-क्रौञ्च-फोकिलप्रमुखपतचिणि सनिधापिता: "दृष्ट्वामं सविषं चकोरविहगो धते विराग त्योः, ईस.पूप्रति सारिका च वमति प्रोत्सास शुकः । विष्टो मुमति मझटः परमृतः प्रामोति मायुं क्षणात्, क्रायो मापति हर्षांप नालः प्रीति च पते द्विक ॥" इत्यादिना पक्षिभिः सविधानपरीक्षगात् विपभोग्यवस्नपरीक्षगाय समीपमुपवेशिताः, मुशादिप्रमुसा: गुरादयः, पत्रिगः-पक्षिणो यस्लिस्वादशे । राशीरशः पाररमणीमिः वेश्याभिः, उपनीयमानम- मनाऽमिलपिताने कभक्ष्यपेयप्रफरस उपनीयमानः-सुमीपमानीयमानः, मनोऽभिलपिताना-मनोऽभिवाभिसतानाम् , भनेर भक्ष्य पेयाना-मोजन्यातव्यपरतूनाम् , प्रार.-समूहो यस तारयः, कोशीभिः इतस्ततःभत्र तत्र, मेहदरण- सुकुमारपाणिपलवामिा प्रेसन्ति-प्रपलन्ति, सरुगानि-रानि, गुफुमारानि-अतिकोमलानि, पानिपानि-दस्तपसवानि, पास तारीमः, भव एष सशारिणीभिः अनमामिः, फालतामिरिय कास्यदिव्यतामिरियेत्पुरप्रेक्षा, पुनः चित्ररशाभरणादिव्यांशुरुधराभिः चित्रानि-अनेकवर्गानि, यनि, रमाभरणानि-रनमयालहरणानि, दिव्यांशुचनि- मनोहरसमा मतदारविनिः । पुनः यथास्थानं यथोचितस्थानम्, उपविऐन कोवेशनेन, प्रधानपार्थिवगणेन मुसमुस्मारगरदन,च पुनः, मन्येन सरिमेन, प्रणपिना मेहिना, राजलोकेन राजकीयानेन, परिमृता परि.

·तिलकमञ्जरी। निरवर्तयत् । उपस्पृश्य च समाघातधूपधूमयतिरद्वय दूर कर्पूरमृगनाभिसंभेदसंभृतामोदेन घाणेन्द्रियानन्दिना चन्दनद्रवेणामहस्तो गृहीत्वा च ताम्बूलमप्रतिकूलभापिभिरशेषकलाशास्त्रकृतपरिचयैः परचित्तविद्भिः सुहृद्धि- नुगम्यमानो गन्धसलिलच्छटासेकशिशिरीकृतसकलभित्तिक्षणामनुक्षणापतत्पयनपुञ्जगुञ्जन्मणिगवाक्षगुञ्जामप- राहरम्यामावासहर्म्यशिखरप्रान्तवर्तिनी दन्तवलभिकामगच्छत् [क] || तन्त्र च सितखच्छमृदुदुफूलोत्तरच्छदमुनरमप्रतिपादुकप्रतिष्ठमुभयपाविन्यस्तचित्रसूत्रित नेत्रगण्डो- पधानमध्यासितविशालमणिशिलायेदिकाई बिदुमदारुपयङ्कमधिशयानस्तत्कालसेवागतगतिशास्त्रपरिज्ञानदूरा- रूढगान्धर्विकोपाध्यायैः सह वेणुवीणादिवाद्यविनोदेन दिनशेषमनयत् [ख] । अस्तशिखरपर्यस्तमण्डले च तरणावुत्तीर्य कृतसकलसान्ध्यकृत्यो विधाय देवतासपर्यामागृहीतविकटशृङ्गारयेपो घटितपरिवेपैः सर्वतः परि- -- . ५ वेष्टितः, पुनः अन्तरा अन्तरा मध्ये मध्ये, सुहद्भिः खभित्रैः, सह, नर्म हास्य, पुर्वन् । च पुनः, उपस्पृश्य हस्खमुर्ख प्रक्षाल्य, समाप्रातधूपधूमवर्तिः समाघाता-सम्यक् प्राणेन्द्रियगृहीतगन्धा, धूपधूमवतिः-धूपसम्बन्धिधूमरेखा, 'येन तादृश.,फर्पूरमृगनाभिसम्मेदसम्भूतामोदेन कर्पूरस्य-तदाख्यप्रसिद्धद्रव्यविशेषस्य, मृगनामे:-कस्तूरिकायाश्च, सम्मेदेन- सम्मिश्रणेन, सम्मृतः-संवर्धितः, आमोदः-सौगन्ध्यं, यस्मितादृशेन प्राणेन्द्रियाऽऽनन्दिना प्राणेन्द्रियोल्लासकेन, चन्दनद्रवेण चन्दनपड्केन दूरं चिरम् , उद्वर्त्य अविलिप्य, अग्रहस्तः पुरस्कृनहस्तः, ताम्बूलं नागवालीदलम् , गृहीत्वा, अप्रतिकूलभापिभिः प्रियंवदैः, अशेषकलाशास्त्रकृतपरिचयैः अशेषेषु-समस्तेषु, कलाशास्त्रेषु- शिल्पविद्यासु, कृतः परिचयः-अभिज्ञानं यस्तादृशः परचित्तविद्भिः अन्यदीयमनोवृत्त्यभिज्ञ, सुहृद्धिः मित्रजनैः, अनुगम्यमानः अनुत्रियमाणः; दन्तवलभिका हस्तिदन्तरचितशिरोगृहम् , अगच्छत्-गतवान् । फोदशीम् गन्धसलिल. च्छटासेकशिशिरीकृतसकलभित्तिक्षणां गन्धसलिलाना-सुगन्धिजलानाम् , छटया-धारया, यः सेकः-सेचनम् , भाप्लावन मिति यावत्, तेन शिशिरीकृतः- शीतलीकृतः, सकलभित्तीनाम् अशेषकुख्यानाम, क्षणः-मध्यभागो यस्या ताशीम् , पुनः अनुक्षणापतत्पवनपुअगुञ्जन्मणिगधाक्षगुआम् अनुक्षण-प्रतिक्षणम् , आपतताम्-आगच्छताम् , पवनाना-वायूनाम् , पुञ्जन-समूहेन, गुञ्जन्ती-अव्यक्त शब्दं कुर्वती, मणिगवाक्षगुजा-मणिमयवातायन सम्बितलताविशेषो यस्यां ताशीम्, पुनः अपराहरम्यां मध्याहरमणीयाम् , पुनः भावासहर्म्यशिखरप्रान्तपर्तिनीम् भावासस्य-खनिवासाधिकरणभूतस्य, हर्म्यस्य-प्रासादस्य, शिखरप्रान्ते-शिरोभागान्ते, वर्तिनीम्-वर्तमानाम् [क]। च पुनः, तत्र तस्यो दन्तवलभिकायामित्यर्थः, विद्रुमदारुपर्यवं विद्रुमः-प्रवालाख्यरत्नप्रसवी क्षविशेषः, तदीयं यद्दारु-काष्ठम् , तद्रचितपर्यहम्-ऊर्वशव्याविशेषम्, अधिशयानः तदुपरि खपन्, वेणुवीणादिवाद्यविनोदेन वेणुः-वंशी, वीणा-विपश्ची, तत्प्रभृतिवाद्यस्य, विनोदेन-कौतुकेन, दिनशेपं दिनावशिष्टभागम् , अनयत् व्यतीतवान् । कीदृशं पर्यहम् ? सितखच्छमृदुदुकूलोत्तरच्छदं धित-शुभ्रवर्णम् , खच्छं-निर्मलम् , मृदु-लक्ष्णं च, यद दुकूल-दनम्, तदेवोत्तरच्छदः-ऊर्खास्तरणं यस्सिस्वादशम्, पुनः उग्ररतप्रतिपादुकप्रतिष्ठम् उदग्रम्-उन्नतम् , रमप्रतिपादुक- रत्नमयप्रत्येकपादुका, प्रतिष्ठा-आधारो यस्य तादृशम् , पुनः उभयपार्श्वविन्यस्तचित्रसूत्रितनेत्रगण्डोपधानम् उभयपाविन्यस्वे-दक्षिणवामपार्श्वनिहिते, चित्रसूत्रिते-बहुविधचित्रयदे, नेत्रगण्डयोः नयनगण्डस्थलयोः, उपधाने स्थापना धारी, यसिस्तादृशम् , पुनः अध्यासितविशालमणिशिलावेदिकाऽङ्कम् अध्यासिता-निवेशिता, विशालमणिशिलायाः- विस्तृतमणिरूपप्रस्तरस्य वेदिका-चतुरसभूमिमुस्मितादृशः, अg -मध्यभागो यस्य तादृशम् , के. सह ? तत्कालसेवागतः तत्काले-तस्मिन्नवसरे, सेवार्यमुपस्थितैः, गीतशास्त्रपरिक्षानदूरारूढगर्वैः गीतशास्त्रपरिज्ञानेन-गानमन्यविज्ञानेन, दरारुद. गर्वः-चिरस्थिराभिमानैः, गान्धर्विकोपाध्यायः गान्धर्वविद्याध्यापकः, सह [ख]। • च पुन , तरणौ सूर्य, अस्तशिखरपर्यस्तमण्डले अस्तशिखरे-अस्ताचलोप्रभागे, पर्यस्त-व्याप्तम् , मण्डलं- बिम्ब, यस तादृशे, अस्ताचलाधिरूले सतीत्यर्थः, उत्तीर्य शिरोगृहादवतीर्थ, छूतसकलसान्ध्यकृत्यः सम्पादिताशेष- सायन्तनकर्मा, देवतासपर्या देवतापूजाम् , विधाय सम्पाय, भागृहीवविकटगृङ्गारवेपः भागृहीत.-समन्ताद .

·१७२ टिप्पनक-परागविवृतिसंघलिता वृतो धृतासिपट्टप्रभापटलपोपितप्रदोषतिमिरैः शरीररक्षाविधायधिकृतवारपुरुपैरदेशोपविष्टसोपायनानेक- प्रधाननगरलोकमनेकभङ्गरचितरङ्गावलीतरङ्गितमसृणमणिकुट्टिमोत्सङ्गमविरलप्रकीर्णपुष्पप्रकरमसिललोकप्रार्थ- नीयसंगमाभिर्मत्र्यलोकलक्ष्मीमिरिव राजलक्ष्मी द्रष्टुमेकहेलयोपरतामिरनयरत्नाभरणभूषिताइयष्टिभिरियो- पाभिरापूर्यमाणपर्यन्तं कचित् सुसासीनसचिवपुत्रविचार्यमाणनव्यकविनिवद्धकाव्यगुणदोपविभाग क्वचिदाबद्ध- मण्डलीकवैपश्चिकप्रपश्चयमानललितपञ्चममामरागं कचिद्वान्छिताधिकारसेवकवारपरिचर्यमाणविकटवेत्रासनो. पविष्टप्रधानसचिवं कचिल्लिख्यमाननि:संख्यराजाज्ञालेखमुद्रासिन्दूरपूरारुणीकृतदिवं कचिञ्चतुरपरिहासरञ्जित- टिप्पनकम्-वैपश्चिक: वैणिकः [ग]। - - , . . धृतः, विकटः-स्फुटः, शृङ्गारवेषः-शृङ्गारोद्दीपकवरूप, येन ता शः स राजा, आस्थानमण्डपं सभागृहम् , अगच्छत् गतवानिति दुरेणान्वेति । कीदृशः? वीरपुरुषैः उद्भटजनैः, सर्वतः समन्ततः, परिवृतः परिवेष्टितः, कीदृशैः ! घटितपरिवेपैः यद्धमण्डलीकैः, पुनः धृतासिपट्टमभापटलपोषितप्रदोपतिमिरैः घृतस्य-करगृहीतस्य, असिपट्टस्य- खड्गफ्लक्स्य, प्रभापटलेन-कान्तिफ्लापेन, पोषितं-संवर्धितम् , प्रदोपतिमिर-सायन्तनान्धकारो येस्तादृशैः; पुनः शरीर- रक्षाविधौ शरीररक्षणमर्ये, अधिकृतैः नियुक्तः । कीदृशमास्थानमण्डपम् ? द्वारदेशोपविष्टसोपायनानेकप्रधान नगरलोकं द्वारदेशे-अन्तःप्रवेशनिर्गमप्रदेशे, उपविष्टा:-आसिताः, सोपायनाः-उपहारसहिताः, प्रधानाः-मुख्याः, नगर- लोकाः-नागरिकजना यस्य तादृशम् ; पुनः अनेकमगरचितरङ्गावलीतरगितमसृणमणिकुट्टिमोत्सङ्गम् अनेकम :- बहुप्रकारैः, रचिताः-निर्मिताः, ये रमा:-नृत्यमण्डपाः, नील-पीतादिवर्णा वा, नेपामावल्या, तरङ्गितः-तरश्वत्त्वेन लक्षितः, मरणमणिकुटिमस्य-चिकणमणिबद्धभूमेः, उत्सङ्गः-मध्यभागो यस्मिंस्तादृशम् ; पुनः अविरलप्रकीर्णपुष्पप्रकरम् अविरलं-निरन्तरम् , प्रकीर्ण:-प्रक्षिसः, पुष्पप्रकर:-पुष्पसमूहो यस्मितादृशम् पुनः पारयोपामिः , वाराहनाभिः, घेश्यामिरिति यावत्, आपूर्यमाणपर्यन्तम् आपूर्यमाण:-व्याप्यमान , पर्यन्त.-प्रान्तभूमिर्यस्य तादृशम् , कीदृशीभिः ! अखिललोकमार्थनीयसङ्गमाभिः अखिललोक -सर्वजनैः, प्रार्थनीयः-स्पृहणीयः, सङ्गमः-सम्पकों यास तादृशीभिः; पुनः राजलक्ष्मी राजशोभा, द्रष्टुं साक्षात्नुम्, एकहेलया युगपत, उपगताभिः आगताभिः, मर्त्यलोफलक्ष्मीभि- रिव मर्त्यभुवनसम्बन्धिनीभिलक्ष्मादेवीभिरिवेत्युप्रेक्षाः पुनः अनर्यरत्नाभरणभूषिताहयष्टिभिः अनः अमूल्यैः, रत्नाभरण -समयालङ्करणैः,भूषिता-उदासिता, भायष्टिः-शरीरयष्टिर्यासा तादृशीभिः पुनः कचित् सुखासीनसचिष. पुनयिचायमाणनच्यफविनियद्धकाव्यगुणदोपविभागं चित्-पुत्रचित्स्थाने, सुखेन-आनन्देन, आसीन:-उप- विशतिः, सचिवपुनः मन्त्रिपुनः, विचार्यमाण:-आलोच्यमानः, नव्यकविनियद्धस्य-नवीनकविप्रणीतस्य, काव्यस्य, गुणदोष- विभाग.-गुण-दोषयोविभागः पार्थक्यं, यस्मिस्वादृशम् । पुनः फचिदायद्धमण्डलीकवैपशिफमपश्यमानललित. पञ्चमप्रामरागं चित्-कस्मिधित् स्थाने, भारदमण्डलीकैः-रचितमण्डलिक, वाय-विपक्षी-वीणा, सद्वादनं शिल्प येषां तेः, धीगावादिभिरित्यर्थः, प्रपश्यमानाः-स्फुटीक्रियमाणाः, पथम:-"वायु समुत्थितो नामेझरोहत्कण्ठमर्धम् । विचरन् मध्यमस्थान प्राप्त्या पयम उच्यते ।" इलभियुगोस., खरसन्दोहरूपो मामध, रागो लपध यस्मितादाम् । पुनः फचिद्वान्छिताधिकारसेयफवारपरिचर्यमाणयिकटवेगासनोपयिष्टप्रधानसचियं धचिन्-पलिक्षित स्थाने, चाम्छित -अभिलपिनः, अधिकार -उपाधिकारी यस्ताहाना सेवकाना-परिचारकागाम्, धारेण-समूहेन, परिवर्यमाण.. सेव्यमानः, विस्टे-विस्तृठे, वेत्रासने-वेवरचितामने, उपविष्ट प्रधानसचिना-प्रधानमन्त्री, पस्मिन्नादृशम् , "स्तोमोष-निकर- मात-बार संपात-सत्रयाः" इसमर ; पुना, कचिलिण्यमाननिःसंएयराजाशालेखमुद्रासिन्दूरपपरुणीतदिवं चिन्-यत्रचिर स्थाने, लिण्यमानाना, निःसंख्याना-संस्पारहितानाम् , राजाशानो-बीयादेशानाम् , ये देशा:-तदोष. वाक्षरानि, वेपो यानि मुदासिन्दूराणि-मसीशोषणर्यमारजनार्थ व तार विधर्यमागारणरेणवः, तेषां पूरेग-पुणेन, भरपीहता पौराका गम्पिसारसम्, "सिन्दूर रकचूर्णक" इति मेदिनी; पुन फचितुरपरिहासरसितराजगणिका. फटाक्षयीक्षणहतार्थीरतपूर्वसंएएपिटसामन्तं पिन-कस्लिधित स्थल, परेग-वेदाम्यपून, परिहासैन, ·तिलकमलरी। राजगणिकाम्टाक्षवीक्षणकृनार्थीकृतपूर्वसंसृष्टविटसामन्तं फचिदानरुष्टदुष्टप्रतीहारहठनिर्धार्यमाणरोपदष्टौष्ठा- वण्ठबाट सर्वतश्च प्रकटिताहकारैः परंपहुङ्कारविन्नासिबजनेरुद्धतांस्तर्जयद्भिर्मान्यलोकं कृतालिपुटैरावर्जयद्भि- रूप्रंस्थितानुपयेशयद्भिरनुपयुक्तान्निष्काशयझिरधिकृतान् स्वकर्मसु च्यापारयद्भिर्याचदूगन् मूकवते धारयनि- महाप्रतीहारैः कृतावेक्षणं द्वारदेशादपक्रान्तसकलपदातिपरिवारस्तंशुमणिमुकुटभास्वरशिरोभिराखण्डलच्छिन्न- पिच्छैगिरिमिरिय शिखरदीप्यमानयनामिभिरितस्ततो निपण्णैरेकैकानुचरकृतसाहायकैर्महादण्डनायकैरध्या- सितमध्यमतिभूयस्तया च राजलोकस्य कृच्छ्लभ्यनिर्गमप्रवेशावस्थानमास्थानमण्डपमगच्छत् [ग] तत्र च नृपतिदेवताराधनव्यतिकरण चिरकाललब्धावसरमतिदूरदर्शितादरैः प्रधानदीपारिक प्रयेश्य " टिप्पनकम्-प्रणंधिलोकं दूतजनम् । कृतालोफेन एकत्र विहितालोकशब्देन, अन्यत्र कृतप्रकाशेन । गतिरभसदोलायमानफजलस्निग्धनीलशिखाकलापेने एकत्र गमनौत्सुक्येन चलन् फजलनिग्धः चूडासमूहो यस्य स तथोक्तस्तेन, अन्यत्र का लनिग्य इन्द्रमाणतेजोज्वालाकलापो यस्य स तथोक्तस्तेन [घ] । । .. - +-- . रजिताः-प्रसादिताः, या राजगणिका:-राजयेश्याः, तासां कटाक्षेण-अपाङ्गमङ्गया, यद् वीक्षणं-दर्शनम् , तेन कृतार्थीकृताः- प्रमोदिताः, पूर्वसंपृष्टाः-पूर्वसम्मिलिताः, विटसामन्ताः-लम्पटक्षुद्रनृपा यस्मिंस्तादृशम् ; पुनः क्वचिददानरुपदुष्टप्रतीहार- हठनिर्धार्यमाणरोपदष्टौष्ठावण्ठनातं ; क्वचित् कस्मिंश्चित् स्थाने, अदानेन-दानाभावेन, रुष्टः-द्धि पुनः दुष्ट- प्रतीहारेण-दुष्टद्वारपालेन, हठेन-चलात् , निर्धार्यमाणः समुदायात् , पृथक् क्रियमाणः, रोपेण-अमर्षेण, दष्टौ ओष्ठौ यस्ताह- शानाम् , अवण्ठाना- दुर्बलानाम् , बातः-समूहो यस्मिंस्तादृशम् ; पुनः सर्वतः सर्वांशतः, महाप्रतीहारैः प्रधानद्वारपालैः, शतावेक्षणं कृतनिरीक्षणम् । कीदृशैन्दै ? प्रकटिताहद्वारेः आविष्कृताभिमानैः, पुन: परुपहुङ्कारविधासितजनैः परुषेण-तीनेण, हुद्वारेण, विनासिताः-विमीपिता जना यस्तादृशैः; पुनः उद्धतान् अविनीतजनात् , तर्जयद्भिः विमीषयद्भिः पुनः मान्यलोकं माननीयजनम् , कृताञ्जलिपुटैः रचिताञ्जलिपुटैः, आवर्जयद्भिः, नमस्कुर्वद्भिः पुनः ऊर्ध्वस्थितान् उत्थितान् , उपवेशयद्भिः उपवेशनं कारयद्भिः पुनः अनुपयुक्तान अनावश्याजनान् , निष्काशयद्भिः यहिरपसार- यद्भिः, पुन. अधिकृतान् तत्तत्कायेंषु नियुक्तजनान्; स्वकर्मसु खखकार्येषु, व्यापारयद्भिः प्रेरयदिः पुनः घावदूकान वाचालजनान्, मूकवते मौनव्रते, धारयद्भिः स्थापयद्भिः; पुनः कीदृशमास्थानमन्डपम् ? महादण्ड नायकैः प्रधानदण्डनीय यक्ष, अध्यासितमध्यम् अधिष्ठितमध्यभागम् , कीदृशे द्वारदेशादपफ्रान्तसकलपदाति- परिवार द्वारदेशात्-प्रवेशनिर्गमस्थानविशेषात् , , अपक्रान्ताः-निष्फ्रान्ताः, सकला -सर्वे, पदातयः-पादचारिणः, परिवाराः सैनिका येषां तादृशैः;पुनःउदंशुमणिमुफुटभाखरशिरोभिः उदंशुभिः-उद्गताः, अंशव.-किरणा येया तादृशैः, मणिमुकुटैः-मणिमयमस्तकाभरणैः, भास्वराणि-दीप्यमानानि, शिरासि-मस्तकानि येथा तादृशः, अतः आखण्डलच्छिन्न- पिच्छः आखण्डलेन-इन्द्रेण, छिन्नाः खण्डिताः, पिच्छा:-पक्षा येषां तादृशः, पुनः शिखरदीप्यमानवजाग्निमि शिखरे-उपरिभागे, दीप्यमान -ज्वलन, बन्नामिः-वनम्नर्गतामिषा तादृशैः, गिरिमिरिय पर्वतरिवेत्युत्प्रेक्षा : कीदृशैः १ रतस्ततः अन तत्र, निषण्णैः उपविष्टै ; पुन. एकैफानुचररुत्साहाय्यकैः एकैकेन, अनुचरेण-मृत्येन, कृतं, साहाय्य-सहायता, यथा तादृश ; पुन. कीदृशमास्थानमण्डपम् ? राजलोकस्य राजकीयजनस्य, अतिभूयस्तया अत्यन्ताधिक्यन, फन्टलम्यनिर्गमप्रवेशावस्यानं कृच्छूलभ्यानि-स्थलसकीर्गतया क्लेशमाध्यानि, 'निर्गमप्रवशावस्थानानि. प्रवेश.-तत्रागमनम् , निर्गम:-ततो निष्फमणम् , भवस्थान-तत्रावस्थितिश्च यत्र तादृशम् [ग घ पुनः, तत्र सभामण्डपे, नृपतिदेयताराधनष्यतिफरेण नृपतेः-रशः, देवताराधनव्यतिकरेग-देवतारापन. मासावशेन, चिरल धायसरं चिरेग-रीगन, प्राप्तावसरम्, अतिदूरदर्शितादरैः अतिदूरादेव, दर्शित.-प्रकटित., आदर:-सम्मानो यैस्वारश.,प्रधानदौवारिका प्रधानद्वारपालः, प्रवेश्य प्रयेश्य प्रवर्श कारयित्या कारयिया प्रत्येक ·१७४ टिप्पनफ-परागविश्वृतिसंपलिता प्रवेश्य प्रत्येकशः कारितप्रणाममुपनीतविविधोपायनकलापं द्वीपान्तरायातमवनीपतीनां प्रधानप्रणधिलोकमव- लोकनासनदानसंभाषणादिना यथोचितं प्रयुक्तेनोपचारेण पूजयित्वा स्थित्या च क्षणं विसर्जितास्थानलोकः स्तोकशुचिसमाचारपरिचारकरितः सर्वतः कृतालोकेन पुरतः प्रसर्पता गतिरमसदोलायमानकजलस्निग्ध- नीलशिखाकलापेन दीपिकानिवहेन वेत्रधारीसमूहेन च समकालमावेद्यमानवां शुद्धान्तमगच्छत् [घ]॥ । तत्र चाविरलविप्रकीर्णपुष्पबलिशवलितातिमसगमणिकुट्टिमे विकटपत्रमङ्गचित्रिवचामीकरस्तम्भविरचना- चारुण्युपरिविस्तारिततारनेत्रपटयिताने पिवानकमान्तलम्बमानलोलमुताम्रजि अवलबकम्पयष्टिप्रदीपप्रकटित- प्रशस्तमित्तिचित्रे सुकल्पिताचरणतल्पतलोपशोभिनि शय्याशिरोभागनिहितधौतकलधौतनिद्राकलशो विशाल- येश्मनि कृतावस्थानाम् , निवर्वितनिरन्तराहारमहणेन निगृहीतवृत्तिना सफलराज्यसुखोपभोगेष्वतिदुष्करेण प्रतच. है - - एकैकशः, कारितप्रणामं विधापिताभिवादनम्, उपनीतविविधोपायनकलापम् उपनीतः-आनीतः, विविधानाम्- अनेकविधानाम्, उपायनाना-प्रामृतानाम् , कलापः समूहो येन तादृशम् , दीपान्तरायातम् अन्यद्वीपेभ्य आगतम् . अवनीपतीनाम् राहाम्, प्रधानप्रणधिलोकं प्रधानदूतजनम्, यथोचितं यथायोग्यम् , प्रयुक्तेन अनुधिवेन, अवलोकनासनदानसम्भापणादिना दर्शनोपवेशनाऽऽलापप्रभृतिना, उपचारेण पूजोपकरणेन, पूजयित्वा, च पुनः, क्षणं मुहूर्तम् स्थित्या, विलम्ब्य, विसर्जितास्थानलोकः त्यासभोपविष्टजनः सन् , शुद्धान्तम् अन्त पुरम, अगच्छत् गतवान् ; कीदृशः ! स्तोकशुचिसमाचारपरिचारकपरिवृतः शुचिः-पूतः, समाचारः-चरितं, यस्य तादृशेन, स्तोकेन- परिमितेन, परिचारकेण-सैवकेन, परिवृतः-परिवेष्टितः, पुनः दीपिकानिवहेन दीपिकासमूहेन, वेत्रधारीसमूहेन द्वारपालिकासमूहेन च, समकालं युगपत् , आवद्यमानवत्मां आवेद्यमानं-दर्यमानम् , वर्म-मार्गो यस्य तादृशः, कीदृशेन तेन! सर्पतः सर्वदिक्षु, कृतालोकेन कृतः, भालोकः- प्रकाशः, पक्षे अवलोकन, जयशब्दो वा येन तादृशेन, पुनः पुरः भने, प्रसर्पता प्रसरता, पक्षे प्रकर्षेण गच्छता, पुनः गतिरभसदोलायमानफजलनिग्धनीलशिखा कलापेन गतिरभसेन-स्फुरणवेगेन, दोलायमानः-दोलावदितस्ततः सघलनशील:, कजलनिग्ध:-कबलवत् लक्ष्णः, नीलः- इन्द्रनीलमणिकृतः, शिखाकलापः-ज्वालासमूहो यस्य तादृशेन, पक्षे गतिरमसेन-गमनवेगेन, दोलायमानः, फजलवत् स्निग्धः-लक्षणः, नीलः-श्यामवर्णय शिखाकलापः-शिरःस्थितफेशपाशो यस्य तादृशेन [घ]॥ तत्र तस्मिन् , अन्तःपुर इत्यर्थः, मदिरावतीं तमन्त्री निजभार्याम् , अपश्यत् दृष्टवान् कीदृशी! विशालवेश्मनि विशालभवने, कृतावस्थानां कृतस्थितिम् , कोशे? अविरल विप्रकीर्णपुप्पयलिशवलितातिममृणमणिफुट्टिमे अपि. रलविप्रकीर्णन-निरन्तर प्रक्षिप्तेन, पुष्पयलिना-पुष्पप्रचुरपूजोपचारेण, शबलित:-चित्रितः, अतिमहणमणिकृष्टिम -अतिचिकण; मणिसचितभूमियस्मिस्वादशे पुनः विकटपत्रभङ्गचित्रितचामीकरस्तम्भरचनाचारुणि विक्टः-प्रकटैः, पत्रमः- परपनाभिः, चित्रिताः-चित्रान्विताः, ये चामीकरस्तम्भाः-सुवर्णमयस्तम्भाः, तेषां रचनाभि.-निर्माणैः, चारणि-मनोहरे- पुनः उपरिविस्तारिततारनेत्रपटयिताने उपरि अर्धमागे, निस्तारितः, तारनेत्रः-तारै-विशाल, नेत्राकतिर्यसिस्तादृशः, पटवितानः-पत्ररूप उल्लोचो यस्मिंस्वादशे पुनः वितानकमान्तलम्यमानलोलमुक्कानजि वितानकप्रान्ते-उलोचपायें, सम्यमाना-अवनमन्ती, लोला-चचला, मुकासक्-मौक्तिकमाला यमिखाइशे; पुनः ज्वलदकम्प्रयष्टिप्रदीपप्रकटितप्रश- स्तमित्तिचित्र स्वलन्तः-दीप्यमानाः, भकम्पा:-निश्चलाः, ये यष्टिप्रदीपा:-यष्टपुपरि निहिताः प्रदीपाः, तेः प्रकटितानि, प्रास्तानि, भित्तिचित्राणि-पुष्यस्थितचित्राणि, यलिस्तारशे पुनः सुकल्पितास्तरणतल्पोपशोभिनि मछु कल्पितं- रचितम्, भास्तीर्णमिति यापन, भास्तरणम्-आवरणं, यस्मिन् ताशेन, सस्पेन-शय्यया, उपशोमिनि-मनोहारिगि; पुनः शय्याशिरोमागनिहितधौतफलधौतनिद्राकलशे शय्यायाः शिरोभागे मस्तकमागे, निहिरा:-सभिवेशितः, धोत:- ससा, कलधौतस्य-सुवर्णस, निदाकलश:-सुखेन निवामनकः कुम्भो यस्य ताशे, पुनः कीदृशीम् ! प्रकामकर्शित. शरीरांप्रयामम्-अलन्तम् , कर्शित-शतामापादितम्, शरीरे यस्साबादशीम् केन मितचरणेन नियमापरणेन.की.शेना नियर्वितनिरन्तराहारमहणेन निवर्तित-निवारितम्, निरन्ता-सादिकम् , माहारमण-मोमनग्रहण गरिसंवादशेन ·तिलकमञ्जरी। रणेन भरदर्शनेन च प्रकामकर्शितशरीराम्, उज्झितालङ्कारामप्यकृत्रिमेण कान्तिसुकुमारतादिगुणपरिगृहीतेनाङ्ग- माधुर्येण सुकविवाचमिव सहृदयानां हृदयमावर्जयन्तीम् , ज्योत्स्नावदातनिर्मलाम्बरधारिणी राकारजनिमिव, वारंवारमधिगताधिकविकाशसंपदा मुखेन परिपूर्णमिन्दुमण्डलं तुलयन्तीम् , उपनीवविविधवस्त्राभरणमुत्सवागतं बधुवनितावर्ग सहस्रगुणमूल्यैरंशुकै रनालङ्कारैश्च संभावयन्तीम् , शक्रावतारगमने सबहुमानेन वेमानि- कदर्शने सविस्मयेन दिव्यहाराजुलीयकालकारलाभे सपरितोपेण वैतालरूपव्यावर्णेन समासेन कण्ठच्छेदसमये समासादितमूछेन राजलक्ष्मीनर्मभाषितनवणे सहासोलासेन भाविखेचरचक्रसाम्राज्यसुतवरप्रात्ययसरे समारूढपरमानन्दनिःष्यन्देन मनसा पावर्तिपरिजननिवेद्यमानं पत्युरतिक्रान्तयामिनीवृत्तान्तमाकर्णयन्तीम् , पुनः सकलराज्यसुखोपभोगेपु सकलानि-समस्तानि, यानि राज्यसुखानि, तेषामुपभोगेषु-अनुभवेषु, निगृहीत. वृत्तिना निरुद्धमनोवृत्तिना; पुनः अतिदुप्फरेण अतिदुःखसाध्येन च पुनः, भर्तुः पत्युर्मेघवाहनस्य, अदर्शनेन दर्शनामावदुःखेन पुनः कीदृशीम् ! उज्झितालबारामपि त्यकाभरणामपि, पक्षे त्यक्तानुप्रासोपमाचलङ्कारामपि, सुफविवाचमिय सत्कविवाणीमिव, अकृत्रिमेण खाभाविकेन, कान्तिसुकुमारतादिगुणपरिगृहीतेन कान्ति:- देहद्युतिः, सुकुमारता-अतिकोमलता च आदियेषां तादृशः गुणैः, परिग्रहीतेन-मन्वितेन, अङ्गमाधुर्येण शरीरसौन्दर्येण, पक्षे कान्तिः औज्वल्यम् , हालिकादिपदविन्यासवैपरीत्येन विजातीयशोभाशालित्वमिति यावत् , सुकुमारता-अक्षराणामपारुष्यम्, वरप्रभृतयो ये गुणाः-मात्मनः शौर्यादय इव रखस्योत्कर्षका धर्माः, तैः परिगृहीतेन, अगमाधुर्येण भास्य-काव्यशरीरभूतस्य शब्दस्य, यन्माधुर्य-श्रुतिसुखाधायकत्वं तेन, सहृदयानां हृदयवताम् , चेतनानामित्यर्थः, पक्षे कान्यार्थपरिशीलनपरिणत- मतीनाम् , हृदयम् अन्तःकरणम् , आवर्जयन्तीम् आकर्षन्तीम्, पुनः राकारजनिमिव पूर्णिमाराग्निमिव, ज्योत्स्नावदातनिर्मलाम्बरधारिणी ज्योत्सावद-चन्द्रिकावत् , अवदातः-धवलः, निर्मला-खच्छश्च, योऽम्बर:-पत्रम्, तद्धारिणीम् , पक्षे ज्योत्नया-चन्द्रिकया, अवदातं निर्मलं च यदम्बरम्-आकाशम् , तद्धारिणीम् , पुनः अधिगताधिक- विकाससम्पदा अधिगता-प्रामा, अधिका-विपुला, विकाससम्पत्-प्रकाशसम्पत्तियन तादृशेन, मुखेन, धारं वारं पुनः पुनः, परिपूर्ण-सम्पूर्णम्, इन्दुमण्डलं चन्द्रमण्डलम्, तुलयन्तीम् उपमिन्वतीम् , पुनः उपनीतविविधयस्त्राभरणम् उपनीतानि-उपहृतानि, विविधानि वस्त्राणि, आमरणानि-आभूषणानि च येन तादृशम् , उत्सवागतम् उत्सवप्रस नागतम् , पन्धुवनितावर्ग खबन्धुरूपनारीगणम् , सहनगुणमूल्यैः तदुपनीतवस्त्राभरणमूल्यापेक्षया सहसगुणानि-सहसगुणा- धिकानि, मूल्यानि-निष्कयद्रव्याणि, येषां तादृशः, अंशुफैः श्लशवनैः, कौशेयववेरिति यावत् ; च पुनः, रत्नालङ्कारः रममयाभूषणैः, सम्माधयन्ती सत्कुर्वतीम् । पुनः पार्श्ववर्तिपरिजननिवेद्यमानं पार्श्वचर्तिपरिजनेन-निकटवर्तिपरि- वारेण, बोध्यमानम् , पत्युः मेघवाहनस्य, अतिक्रान्तयामिनीवृत्तान्तं व्यतीतरात्रिसमाचारम्, मनसा हृदयेन, माफर्णयन्तीं शृण्वतीम्, कीदृशेन मनसा ? शकावतारगमने शावताराख्यतीर्थप्रयाणश्रवणक्षणे, सयामानेन पहुमानसहितेन; पुन वैमानिकदर्शने विमानवासिदेवदर्शनश्रवणक्षणे, सविस्मयेन आश्चर्यान्वितेन; पुनः दिव्यहाराज- लीयकालङ्कारलामे परमोत्तमहाराजुलीयकरूपाभरणप्राप्तिश्रवणक्षणे, सपरितोपेण सन्तुष्टेन; पुनः वेतालरूप घ्यावर्णने तालसम्बन्धिभयङ्कराकृतिवर्णनभ्रवणक्षणे, सत्रासेन भीतेन; पुनः फण्ठच्छेदसमये कण्ठकर्तनश्रवणक्षणे, समासादितमूच्र्छन मच्छितेन; पुनः राजलक्ष्मीनर्मभापितथवणे राजलक्ष्म्याः-राजवैभवाधिष्ठातृदेव्याः, नर्मणा- हासेन, यद् भाषितम्-उक्कम्, तस्य श्रवणे-प्रवणक्षणे, सहसोल्लासेन सहसा-धीप्रम्, उमासः-भानन्दो यस्य तादृशेन, सहासोल्लासेनेति पाठे हासेन सहितः सहासः, हासपूर्वक उल्लासो यस्य तादृशेन पुनः भाविसेचरचफसाम्राज्यसुत- घमास्यवसरे खेचरचक्रस-विद्यापरसमूहस्स, मत् सामाग्य-सम्राट्यम्, तद् मावि-भविष्यद् यस्य ताहशो या मुत:- पुनः, सदर्थवरलामश्रवणक्षणे, समारूढपरमानन्दनिास्यन्देन समार:-समासादितः, परमानन्दस-अत्यानन्दामृतस्य, निःस्पन्दः-प्रसवगम् प्रादुर्भाव इति यावत्, येन तादृशेन । पुनः कीदृशीम् । अन्तःपुरविलासिनीमिः मन्तःपुरवधूमिः, परिघृतां चैप्टिताम्, कोदशीभिः १ अनतिदूरपर्तिनीमिः निकटवर्तिनीभिः पुनः संनिधापितसितकुसुमदामदुर्या- क्षतदधिलयामिः संनिधापिता.-मालार्थमुपस्थापिताः, सितयुसुमदानः-वेतपुष्पमाल्यस्य, पूर्यापाः तदात्यतृणविशेषस्य, ·M १७६ टिप्पनक-परागविवृतिसंवलिता अनतिदूरवर्तिनीमिः संनिधापितसितमुगदामदूर्वाक्षतदधिलगामिरमलकाचनस्थालविनिहितोच्छिराज्यल- पिष्टमयमङ्गलप्रदीपाभिः प्रत्याविरचितचतुष्कचारुणि मणिपितर्दिवापृष्ठपीठे प्रतिष्ठापितविततहेमपट्टामि- मुहुर्मुहुरदेशप्रहितलोचनामिः प्रतिपालयन्तीभिः क्षोणीपालागमनमतिरुचिरयेपाभिरन्तःपुरविलासिनीभिः परिवृतां मदिरावतीमद्राक्षीत् [ड] ॥ दृष्ट्वा च दूरविकसितस्मितादृष्टिस्तां ससंभ्रमकृताभ्युत्थानां करे गृहीत्वा तत्र मणियेदिकापृष्ठवर्तिनि समी. पोपविष्टयुगपदुत्थाय विहितप्रणामैः प्रधानान्तरिक सादरमुपदर्शिते स्पर्शवति हेमविष्टरे न्यवेशयत् [च]! उपविष्टश्च दक्षिणं पार्श्वमाश्रित्य तस्याः क्रमेणैताभिः सकललौकिकाचारकुशलाभिरिवनिताभिः प्रयुक्तमवता- रणकमगलमन्वभवत् [छ]॥ अथ पुरोहितपुरःसरेषु विहितसायंतनवस्त्ययनकर्मस्वपक्रान्तेषु, प्रमोदसलिलप्लुतेक्षणासु दत्त्वाऽक्षतानु- दीरिताशीष्ठ निर्गतासु बान्धववृद्धासु, मस्थितेषु यथास्वमधिकारसदनानि सोविदल्लेषु, प्रारब्धपरिहासपेशल- - अक्षतस्य-आद्रनण्डलस्य, दभश्च, लवा -अशा याभिस्तादृशीभि , पुन अमल काञ्चनस्थालविनिहितोच्छिखज्वल. पिष्टमयमङ्गलप्रदीपामि अमलेघु-निर्मलेषु, कायनस्थालेषु-युवर्णमयपानेषु, विशेषेण निहिता -स्थापिता , उच्छिखा-उद्- ऊर्व, शिखा-ज्वाला, येषां तादृशा, पिष्टमया -स्निग्धचूर्णमया , मङ्गलप्रदीपा याभिस्वादशीभि , पुन मत्यग्रविरचित चतुष्कचारुणि प्रत्यप-नूननं यथा स्यात् तथा, विरचितेन-निर्मितेन, चतुष्केण-चतु स्खम्भेन मण्डपेन, चारुणि-मनोहरे, मणिवितर्दिकापृष्टपीठे मणिमयवेदिकापृष्ठभागापासने, प्रतिष्ठापिनविततहेमपट्टाभि. प्रतिष्ठापितानि-सस्थापितानि, विततानि-विस्तृतानि, हेमपानि-सुवर्णमयोच्चपीठानि यामितादृशीभि , पुन द्वारदेशप्रहितलोचनाभिः द्वारदेश अहिते-प्रेरिते, लोचने यागिस्तादृशीमि , पुन क्षोणीपालागमन क्षोणीपालस्य-राज्ञ , आगमन प्रतिपालयन्तीमिः प्रतीक्षमाणाभि , पुन अतिरचिरवेपामिः अतिमनोहरवेषशालिनीभि [3] ॥ दृष्ट्वा च तां तथाविधामवलाक्य तु, दूरविकसितस्मितादृष्टि दूरादेव विकसिना-उत्फुया, स्मितेन-मन्दहासेन, भार्दा-रमा, यद्वा स्मिता-मन्दहासान्विता, सरसा-अश्रुभिरार्दा, दृष्टियस्य तादृश , ससम्भ्रमकृताभ्युत्थानां सवेग मभ्युत्थिताम् , तां मदिरावतीम् करे इसे, गृही वा, तभ तस्मिन् , हेमाविष्टरे सुवर्णपट्टे, न्यवेशयत् उपवेशितवान्, स राजेति शेष । कीदशे' मणिवेदिकापृष्ठवर्तिनि मणिवेदिकोपरि विद्यमाने, पुन युगपदुत्थाय सहैवोत्थाय, विहितप्रणामैः कृताभिवादने , समीपोपविष्टै. समीपस्थिते , प्रधानान्तर्वशिकः भन्त अभ्यन्तर , वश -गृहम्, तत्र नियुक्त , मुख्यभूतैरन्त पुराधिकृतजनैरिति यावत् , सादरं सबहुमानम् , उपदर्शिते दृष्टिगोचरीकारिते, पुन स्पर्श- पति प्रशस्तस्पर्शने, “अन्त पुरे वधिकृत स्यादन्तर्वशिको जन" इत्यमर [च] । तस्याः मदिरावत्या , दक्षिणपार्श्व दक्षिणभागम् , आश्रित्य अधिष्ठाय, उपविष्टः स्वयमपि कृतोपवेशन स राजा, सफललौकिकाचारकुशलामिः अशेषलौकिकव्यवहारनिपुणामि , एताभिः अनुपदमुक्ताभि , वारयनिताभिः वेश्याम , प्रयुक्त कृतपूर्वम् , यद् अब- तारणकमाल वस्त्रायलादिना पूजनरूपमङ्गल सागतमालगान था, तत् अन्यमयत् अनुभूतवान् [छ । अथ अनन्तरम्, पुरोहितपुरस्सरेपु पुराहितप्रमुखेपु, षट्पर्मसु अध्ययनाऽण्यापन यजन याजन दान प्रतिप्रह रूपाणि पद कर्माण येष। वे षदकर्माणो विप्रखपु, विहितसायन्तनवस्त्ययनकर्मसु विहितम् अनुष्ठितम् , सायन्तन- सायंकाल कम् , खस्त्ययन-कल्याणफ्लकवर्मविशेष , स्वस्तिपदघटितम प्रपाठ इति यावत् , यस्तादृशेषु, अन एव अपमान्तेषु निष्पान्तेषु सरमु, तथा प्रमोदसलिलमुतेक्षणासु प्रमोदसलिल -आनन्दजले , ठते घ्याप्ने, ईक्षणे नेने यास ताशीपु, पायपद्धासु पन्धुभूतारखीजनेषु, अक्षतान् शुभाशीर्व्यशकातण्डुलान्, दत्या उरिक्ष य, उदीरिताशीषु उमाशीदास, भरा एप निगतासु निकान्तासु सदीपु, तथा सोविदल्लेपु अन्त पुररसम्जनपु, यथासं यथायोग्यम् , अधिकारसदनानि गाय सखाधिकृतगृहान् , प्रस्थितेषु कृतप्रस्थानषु । तपा मारम्घपरिदासपेशलकथासु . - ·१७७ तिलकमञ्जरी। कथासु स्थित्वा मुहूर्तमपसृतासु सव्याज प्रियासहचरीषु, प्रकटिताङ्गरागशुत्तिषु प्रमृष्टमणिदर्पणासु समुत्सर्पित- विलासदीपवर्तिपु, सनिधापितकुसुमपदवासताम्बूलरमालकारपटलकासु निर्यातासु शुद्धान्तशय्यापालिकासु,' विविक्ततामुपगते द्वारकपाटसघटनधनविसर्पदगरुघनसारधूपोद्गारसौरभे वासभवने, भूमिपालस्तिर्यगावलित- कण्ठकाण्डेन बदनपुण्डरीक्ण प्रत्यवयव विलोक्य स्पृष्ट्वा च फरतलेन मन्दमन्दमानन्दनिय पुलकालिकाकोर- कितानि मदिरावतीगानाणि किञ्चिदाकुश्चितेक्षण सरूप इव सिनाक्षरोद्गारं शनैाजहार--'देवि दृढ- मायासितासि, मयैव गादकृतनिश्चयेन त्वदर्थसिद्धयर्थमध्यवसिते देवतासमाराधनविधौ किमिति निष्कारण- मियन्ति वासराणि प्रकृतिकर्कशजनोचितैर्ऋतकर्मभिः कर्थितोऽयं संततसुखोचितस्त्वयात्मा, किमर्थमेपा मदरशय्याशयनलालिता ललितागि शायिता निरावरणासु स्थण्डिलस्थलीपु स्खलारविन्दकेसरसरससुकुमारा काययष्टिः, फिमिति निर्दये | निसर्गपेलव मध्यभागमनुदिवसमुपवासः कर्शयन्त्या कृतं प्रकृतिकर्कशस्यास्य W . " कण्ठकाण्ड- प्रारब्धा-वक्तुमुपका ता, परिहासपेशला-हास्यमनोहरा, कथा-वाक्यप्रच-धो याभिखादृशीषु, प्रियासहचरीषु प्रियासखीपु, मुहूर्त क्षणम् , स्थित्वा विलम्ब्य, सन्याज केनचिच्छद्मना अपसंतासु निर्गतासु । तथा शुद्धान्तशय्यापालिकासु अन्त पुरशय्यारक्षिकासु, तद्विन्यासिकाखिति यावत् , निर्यातासु निर्गतामु सतीषु, कीदृशीपु समुत्सर्पितविलासदीप चर्तिकासु समुत्सर्पिता-समुत्तेजिता विलासदीपस्य-सुरतप्रदीपस्य, वर्ति -दशा, याभिस्वादशीषु पुन 'प्रकटिताङ्गराग शुक्ति प्रकटिता -मञ्जूषादेरुद्धृता , अङ्गरागस्य-अङ्गविलेपनद्रव्यास्य, आधारभूता शुक्लयो याभिस्वादृशीषु पुन प्रसृष्टमणि दर्पणासु प्रकर्पण मृष्टा -विशोधिता , मणिदर्पणा -मणिमयदर्पणा यामितादृशीषु पुन सन्निधापितकुसुमपटवास ताम्बूलरनालङ्कारपटलकासु सनिधापितम्-उपस्थापितम्, कुसुमाना-पुष्पाणाम्, पटवासाना-वसनवासकाना कुडे- मादिचूर्णानाम् , ताम्बूलाना-नागवलीदलानाम् , रमालङ्काराणा-रन्नमयाभरणानाम् , पटल-समूहो याभिस्तादृशीषु । तथा द्वारकपाटसघटनधनविसर्पदगरुधनसारधूपोद्गारसौरसे द्वारकपाटयो -द्वारवर्तिश्पाटयो , सघटनेन-सयोजनेन, धन-सान्द्र यथा स्यात् तथा, विसर्पत-अ त प्रसरत्, अगुरु-मुगधिद्रव्यविशेष, घनसार --कपूर, तयोधूपस्योद्गारेण- प्रसारण, सौरभम्-आमोदो यस्मिंस्तादृशे घासभवने वासगृहे, विविक्तता निर्जनताम्, उपगते प्राप्ते सति, भूमिपाल.. राजा मेघवाहन , तिर्यगावलितकण्ठकाण्डेन तिर्यक्-कुटिल यथा सात् तथा, आवलित -आनमित कण्ठरूप काण्ड -नालो यस्य तादृशेन, बदनपुण्डरीकेण मुखकमलेन, आनन्दनिर्यत्पुलककलिकाकोरकितानि आनन्देन निर्यतीभि-नि सरतीभ , पुलकालिकाभि रोमाञ्चकोरकै , कोरकिनानि व्याप्तानि, मदिरावतीगामाणि मदिरावतीशरीराणि, प्रत्यवयव प्रत्यङ्गम् विलोक्य दृष्ट्वा, च पुन , फरतलेन हस्ततळेन, मन्द मन्द किञ्चित् किंचित् , स्पृष्ट्वा स्पर्श कृवा, किञ्चिदाकुञ्चितेक्षण किश्चित्सवोचितनयन , सुरप इच सदय इप, खिन्नाक्षरोद्गार खिन्न खेदान्वित , अक्षरोद्गार -अक्षरोचारण यस्मिंस्तादृश यथा सान् तथा, शनै मन्दम् , व्याजहार उफवान्, किमित्याह- देवि ! राशि!, स्व दृढम् अत्यन्तम् , आयासिता लेशिता, असि वतसे, त्वदर्थसिद्धयर्थं त्वत्पुनरूपार्थसिद्ध्यर्थम् , गाढकृतनिश्चयेन कृतदृढनिश्चयेन मयैव, अध्यवसिते सकल्पिते, देवतासमाराधनविधौ देवतार्चनकार्य, निष्कारण पृथैव, इयन्ति एतावति, वासराणि दिनानि, प्रकृतिकर्कशजनोचित प्रकृत्या-खभावेन, कर्कशा -कठोरकलेवरा', ये जना , तदुचितै तद्योग्य , व्रतकर्मभि नियमाचरण , सततसुखोचित अनवरतसुखानुभवयोग्य , किमिति किमर्थ त्वया भवत्या, कर्थित ग्लेशित । हे ललिताङ्गि! मुदिरशरीरे !, स्थलारविन्दकेसरसरससु फुमारा स्थलारविन्दस्य स्थलकमलस्य, ये केसरा -किजल्का , तद्वत् सरसा-स्निग्धा, सुकुमारा-अतिकोमला, मदकशय्या शयनलालिता मदीयोत्सनरूपशव्याया शयनेन सपनेन, लालिता-प्रसादिता, एषा काययष्धि सशरीरयष्टि निरावरणासु भावरणरहितासु स्थण्डिलस्थलीषु चत्वरभूमिपु, किमर्थ शायिता खापिता, । हे निर्दये दयारहित ।, निसर्गपेलव खभावत कोमलम् , मध्यभाग शरीरमध्यावयवम्, अनुदिन प्रतिदिनम् , उपवासै अनशन , कर्शयन्त्या कृशतामा - - अयमात्मा, - २३ तिलक ·* १७८ टिप्पनक-परागविवृतिसंवलिता, कुचयुगलस्य साहायकम् , अहो ते बालिशत्वम् , अहोऽनालोचकत्यम्, अहो यदृच्छाकारिता' इत्यभिधाय सत्यराकृष्टसनिकृष्टविलासोपकरणपटलका सविलेपनां सालङ्कारां सतिलकां सावतंसां सशेसरां स्वकरेण तां चकार [ज ॥ दृष्ट्वा च विरतनिमेपया दृष्टया सुचिरमतिधारणा तेन वेपोहणेन तेश्च तत्कालमाविर्भूतैः मियप्रेमाति- शयजन्मभिः स्मरविकारैर्द्विगुणतररम्यदर्शनां सुदृढमाश्लिष्य शयनीयमनयत, तत्रैव च तथा सह सुष्वाप झ]। स्वल्पावशेपाया च क्षपायामधोमुजविषाणकोटिनोवंचरणेन लाञ्छनमृगेण विधृतमूलाग्रभागव्यत्यये व्रजत्यस्त- मस्ताचलचकोरकामिनीमन्दमन्दाचान्तविच्छायविरसचन्द्रिक चन्द्रमसि, प्रतिवेलमुन्नतनतशिखेषु तरक्षणमुदय- मानमरुणमिव वातायनान्तरेणावलोकयत्सु निजप्रभापहारभीतेषु वासभयनप्रदीपेपु, प्रभातपरुषमारुताहतासु 'तनुतमिलच्छेदपहनकृतनिवेशमवश्यायजलबिन्दुलालमिर नवनियमजस्रगुज्झतीप्याशालतासु, पर्याय- - - पादयन्त्या, त्वयेति शेष , प्रकृतिकर्कशस्य खभावत कठोरस्य, अस्य कुचयुगलस्य खनद्वयस्य, साहाय्यक सहायत्वम्, स्थौल्यार्थ उपकार इति यावत् , किमिति किमर्थ कृतं विहितम् , शरीरमध्यभागस्य कार्ये कुचस्थौल्यस्यावश्यम्भावात् । ते तय, यालिशत्वं मूर्ख वम् , अहो सेदजनकम्, अनालोचकत्वम् अविचार्यकार्यकारिस्वम् , अहो खेदजनकम् , यदृच्छा. कारिता खेच्छया कार्यकारित्वमपि, अहो खेदजनकम् । इति इत्यम्, अभिधाय उक्त्वा, सत्वराक्रप्टसनिकृष्ट- विलासोपफरणपटलक. सत्वर-शीघ्रम् , माकृष्टम्-आकृष्य गृहीतम् , सनिकृष्टाना-निक्टस्थितानाम् , विलासोपकरणाना- विलासोपयोगिना विरेपनद्रच्यादीनाम्, पटलं-समूहो येन तादृश स राजा, स्वकरेण खहस्तेन, तां राज्ञीम्, सविलेपनां विलेपनद्रव्येण विलिप्ताम्, पुन सालङ्काराम् भनकारैरलताम् , पुन सतिलकां रचिततिलकाम्, पुन सावतंसाम् अवतंसेन-कर्णपूरेण सहिताम्, सशेखरा मस्तकाभरणयुताम् , चकार कृतवान्, “पुरयुत्तसाऽवतसौ द्वौ कर्णपूरे च शेखरे" इत्यमर' [ज] । अतिचारुणा अतिमनोहरेण, तेन अनुपदमुपवर्णितेन, वेषग्रहणेन वेषधारणेन, च पुन , तत्कालं तरक्षणम् , आविर्भूतः उद्भूत , प्रियप्रेमातिशयदर्शनजन्मभिः प्रियम्य-भर्तु , य प्रेमातिशय - नेहातिशय , तस्माजन्म येषा तादृश , ते प्रसिद्ध , सरविकारैः कामविकार , द्विगुणतररम्यदर्शनां द्विगुणतरम्-अतिद्विगुणम् , रम्य-मनोहरम् , दर्शन यस्यास्वादशीम् , मदिरावतीमति शेष , विरतनिमेपया निमेपशून्यया, दृष्ट्या-नेनेण, सुचिरम् अतिदीर्घकालम् , दृष्ट्वा निरीक्ष्य, सुदृढम् अत्यन्तम् , थालिप्य आलिग्य, शयनीयं शरयाम्, अनयत नीतवान् । च पुन , तनेव तस्यामेव शय्यायाम् , तया मदिराक्या सह, सुप्याप मुप्तवान् [श] | च पुन , स्वल्पावशेषायां खल्प -अत्यल्प , अवशेषो यस्यालादृश्याम् , रिघिदवरिष्यायामिति यावत् , क्षपायां रात्रौ, स्वप्ने स्वप्नावस्थायाम् , राजा सुरेन्द्रवाहनम् इन्द्रवाहनभूतम् , पारणं हसिनम् , ऐक्तिमित्यर्थ , अपश्यत् दृष्टवानिति दूरेणान्वेति । कस्मिन्नवसरे । चन्द्रमसि चन्द्र, अस्त, प्रजति गच्छति सी, कीदशे तस्मिन् ! अधोमुसरिपाणकोटिना अधोमुखी निपाणकोटि -शहाप्रभागो यस्य शादर्शन, पुन ऊर्धचरणेन की-जयस्थिती, चरणी-पादौ, यस्य तादृशेन, लान्छनमृगेण चिहभूतमगेग, विधृत- मूलाग्रभागव्यत्यये विधुत -ग्रहीत , मूलाप्रभागयो-मूठभागोध्यभागयो, म्यत्यय -वैपरीलं यस्मिस्वादशे, पुन यस्ता- चलचकोरकामिनीमन्दमन्दाचान्तविच्छायविरसचन्द्रिक अस्ताचले-पधिमपरते,याधरकामिन्य -वहारनिय , सामि , मन्दं मन्दं शने ने आपाता -समन्तादुपभुधा, पिच्छाया-विगतप्रकाश, पिसा-दर्शने वैरस्यावहा, चन्द्रिका- ज्योरमा यम्य तादृशे। तया प्रतियेलं ताला तम्मिन् पयनारपालनसमये, उन्नतनतशिसेपु ऊर्भाधोभावेन पवनान्दोलित- ग्यारेणु, निजमभापहारमीतेपु शिप्रभाया - सरान्त', योऽपहारः-सूर्यगाभिगव, तीतेपु, पासमवनमदीपेषु पासगृहस्थितप्रदीपु, तत्क्षण सय , उदयमानम् उपन्तम्, अरुणं सूर्यसारथिम्, पातायनान्तरेणग पाशमध्येन, अवलोक्यरिखप पयरग वायु प्रेक्षा नेप्रस्थानीयामि पानोनशिराामि सभापहारिण सूर्यस्योदयमवलोक्तिशत आया , प्राइस । तपाप्रभातपरपमायताहतासुप्रभात-पात करे, य परुष -कठार ,मारन -पयन , वेन भारतामु-ना. पाताग, आशालता पिरतास, तनुतमिरच्दपलवस्तनिवेशंसत मेनस्य-शान्धमारस्य, ऐश -रामा एप, . . - . - .

·तिलकमारी। १७९ विघटमानाष्टदिग्भागदलं विकटायमानकुक्षिकोटरमरविन्दमिव मधुपङ्कदिग्धेष्वलिकुलेषु गगनमपहाय तत इतः प्रयात्सु संध्यारागरञ्जितेषु रजनीतमस्सु, राजा राजतगिरिशिखरमधिरूढायाः श्वेतवसनस्त्रग्विलेपनालङ्कार- कमनीयमूर्तेर्मदिरावत्याः शैलराजदुहितुरिव हेरम्बमम्बरादवतीर्य पुरःस्थितमपारपरिमलान्धैः सर्वतो निपतद्भि- रश्रान्तझङ्कारसुखरिताशामुखैरहमहमिकया विलुप्यमानकपोलमदवारिनिर्झरमलिकुलैः कुचकुम्भविन्यस्तविकट- पुष्करण करणाकृष्याकृष्य स्तन्यमापियन्तं स्वप्ने सुरेन्द्रवाहनं धारणमपश्यत् [अ] । उपशान्तनिद्रश्च मङ्गल- सूर्यनिर्घोपेण सप्रहर्षमुत्थाय प्रथमतरमुस्थितायाः 'देवि ! सपन्नास्ते गुरुजनाशिषः, प्रसन्ना समासन्नैव देवी राजलक्ष्मी:, भविष्यत्यशेषभूभृचक्रचूडारत्नमचिरेणैव सूनुः' इत्युदीर्य प्रकटितादरो मदिरावस्याः स्वप्नमाचचक्षे, सापि धद्धावधाना सविस्मयत्रीडमवनतेन शिरसा तमश्रौपीत् [८] । पल्वा-वर्णसाभ्यानूतनदलानि, तन कृतो निवेश:-समावेशो येन तादृशम्, अवश्यायजलविन्दुमालमिव हिमजल. विन्दुपुञ्जमिवेत्युत्प्रेक्षास्पदम्, नक्षत्रनिवहं तारासमूहम्, अजस्त्रं सततम् , उज्झतीपु मुञ्चन्तीपु सतीम् । तथा मधु. पवदिग्धेपुमधुपवेन-मकरन्दद्रवेण, दिग्धेषु-उपलिप्तेषु, अलिकुलेपु भ्रमरमण्डलेषु, अरविन्दमिव कमलमिय, गगनम् आकाशमण्डलम् , अपहाय त्यक्त्वा, सन्ध्यारागरञ्जितेपु सन्ध्यासालिकरक्तवर्णव्यातेपु, रजनीतमस्सु निशान्धकारेषु, तत इतः अन तन, प्रयात्सु प्रयाणमाचरत्सु, कीदृशमरविन्दम् पर्यायविघटमानाष्टदिग्भागदलं पर्यायेण-क्रमेण, विघटमानानि-विश्लिष्यमाणानि, पक्षे पृथगवमासमानानि, अष्टदिग्भागदलानि-अष्टदिग्भागावलम्बिपनाणि, पक्षे अष्टदिग्भाग- रूपपत्राणि यस्मिंस्तादृशम् , पुनः विकटायमानकुक्षिकोटरं विकायमानः-प्रकटायमानः, कुक्षिकोटर:-मध्यभागलपगुहा,' यस्मिंस्तादृशम् । कीदृशम् वारणमपश्यत् ? अम्बरात्-आकाशात, अवतीर्य अधस्तादागत्य, पुरः अत्रे, स्थितम् उपविष्टम् । पुनः कीदृशम् ? राजतगिरिशिखरमधिरूढाया: राजत -रजतसबन्धी, यो गिरिः-कैलासपर्वतः, तस्य शिखरम् , अधिरूढायाः-आरूढाया., पुनः श्वेतवसननग्यिलेपनालङ्कारकमनीयमूर्ते श्वेतवसनैन-शुभ्रवस्त्रेण, सजा-माल्येन, विलेपनेन-अझरागेण, अलङ्कारैः-हाराद्याभूपणैश्च, कमनीया-मनोहरा, मूर्ति गरीरं, यस्यास्तादृश्याः, स्तन्य दुग्धम् , पिबन्तं पानकर्मतामापादयन्तम्, कसाः कमिव किं कृत्वा ? शैलराजदुहितुः पार्वला , हेरम्बं गणेशमिव, फुचकुम्भविन्यस्तविकटपुष्फरेण कुम्भाविव यो कुची-स्तनौ, तर विन्यस्त-स्थापितम् , चिकट प्रक्टम् , पुष्परम्- अप्रभागो यस्य तादृशेन करेण-शुण्डादण्डेन, आकृप्याकृप्य पुनः पुनराकृष्य । पुनः कीदृशम् ? अहमहमिकया अहमह.. म्भावेन, अलिकुलैः भ्रमरसमूहैः, विलुप्यमानकपोलमदवारिनिर्झरं विलुप्यमानः-पानद्वारा निरुध्यमानः, पोल. मदवारिणः-गण्डस्थलनिष्पन्दिमदजलस्य, निसर:-प्रवाहो यस्य तादृशम् , कीदृऔर लिकुल ? अपारपरिमलान्धेः अपारण- बहुतरेण, परिमलेन-मदजलसौरभण, अन्ध-व्यामुग्धैः, पुन सर्वतः सर्वदिग्भ्यः, निपतद्भिः मदजलप्रवाहे निमजद्भिः, पुनः अधान्तझङ्कारमुखरिताशामुखैः अधान्त -अविरतैः, शङ्कारः-ध्वनिविशेषैः, मुखरितानि-प्रतिध्वानितानि, आशा. मुखानि-दिङ्मुखानि यस्तादृशैः [अ] च पुन , महलतूर्यनिर्घोपेण मङ्गलतूर्याणा-मालिकवाद्यविशेषाणाम् । यो निर्घोष:-ध्वनिः, तेन उपशान्तनिद्र-भाननिद्र , सहप॑ हर्षपूर्वकम् , उत्थाय जागरित्वा, प्रथमतरं पूर्वतरम् , उत्थितायाः प्रबुद्धायाः, मदिरावत्याः, देवि! ते तव, गुरुजनाशिपः श्रेष्ठ जनशुभैषणा., संपन्नाः गिद्धा, समासव सन्निहितव, राजलक्ष्मी देवी राजवैभवाधिष्टानी लक्ष्मानानी देवी, प्रसन्ना प्राप्तप्रसादा, यतः अशेपभूभृश्चक्रचूडारनम् अशेषाणा... भूमृता-राज्ञाम् , यच्चक-समूहः, तस्य चूडारन-मुकुटरूपः, सूनुः पुत्रः, अचिरेणैव अविलम्वेनैव, भविष्यति उत्पत्स्यते, इत्युदीर्य इत्युक्तवा, प्रकटितादरा प्रदर्शितादरः, स्वमं तद्विषयकखामज्ञानम् , आचचक्षे उक्तवान् । सापि मदिराव त्यपि, बद्धावधाना कृतावधाना सती, अवनतेन नम्रतां गतेन, शिरसा मस्तकेन, सविस्मयग्रीड साचलनम् , खमम्, अनौपीत् श्रुतवती [-]] ·१८० टिप्पनक-परागविवृतिसंवलिता आनन्दभरविजृम्भमाणोद्दामपुलकोपचितसर्वावयवा च प्रतिपन्नेव सद्यो गर्भेण द्विगुणमुपजातशोभा तत्क्षण- मजायत [8] । स्थित्वा च किश्चित्कालमुस्थिते च राज्ञि निर्गत्यं रतिगृहाद्यथाक्रियमाणमुचितव्यापारम- न्वतिष्ठत् [3] 1 अनतिबहुषु च व्यतीतेष्वहस्त्वनन्तरे ऋतौ माता शरदिवसकरमूर्तिरिव भास्वरं तेजो वभार गर्भमुद्रेण[८] | निवृत्तरजासङ्गापि पाण्डुतामगच्छत्, चलितुमसहापि खेलालसपदन्यासमकरोत् , दधत्यापि तनुतामुपचिता बभूव गात्रयष्टया, कृष्णतारोचितामपि क्षीरधवलामधत्त दृष्टिम् [ण] । तथा च प्रकृतिमन्दापि तस्या गविरमन्दायत, पीनापि जघनमण्डली पीनतामभजत, सततमात्मनाधःकृतस्य मध्यस्य गौरवं पश्यन्ती थत्वमासेदुपो दयितनिर्दयारोपसुखरसस्य च स्मरन्तौ शुचेव श्याममुखतां जग्मतुः स्तनी, प्रवृद्धयोश्च काम- टिप्पनकम्-निवृत्तरजासंगापि एकत्र रजः-धूलिः, अन्यत्र रजः-पापम् । खेला-लीला । तनुता-कृशत, स्वरूपेण, गर्भवशाद् उपचिता स्थूला { कृष्णतारोचितामपि या कृष्णत्वेन शोमिता सा कथं दुग्धश्वेता? अन्यत्र कालतारयोपेटा [ण [ण]1, . च पुनः,आनन्दभरविजृम्भमाणोदामपुलकोपचितसवयवा आनन्दभरेण-हर्षातिशयेन, विज़म्भमाणाः- आयम्यमानाः, उद्दामभिः-उच्छ्रितः, पुलकैः-रोमाञ्चः, उपचिताः-वर्धिताः, सर्व अवयवाः-महानि, यसास्तादृशी सती, गर्भण-शुशोणितपिण्डविशेषेण, सद्यः तत्क्षणम्, प्रतिपन्नेव युक्तव, तत्क्षणं खप्नश्रवणक्षणे, द्विगुणं खाभाविक्शोभा- पेक्षया द्विगुणाधिकं यथा स्यात् तथा, उपजातशोभा उत्पन्नशोमा, अजायत समपात []। च पुनः, किञ्चित्कालम् ईषत्कालम् , स्थित्वा स्थिति विधाय, राशि मेघवाहने, उत्थिते कृतोत्याने सति, रतिगृहात् विलासगृहात, निर्गत्य बहिर्गत्वा, यथाक्रियमाणं यथाक्रमं प्राप्तम् , उचितन्यापारम् उचितकार्यम् , अन्वतिष्ठत् कृतवती [ड]। अनतियहुपु कतिपयेषु, अहस्सु दिनेषु, व्यतीतेपु अतिक्रान्तेषु, अनन्तरे अव्यवहिते, ऋती मासिकरजःस्यन्दनावस्थावसाने, पक्षे शरहती, माता कृतनाना, शरदिवसकरमूर्तिः शरदि-शरस्तुसम्पन्धिनी, दिवसारस्य-सूर्यस्य, मत्ति:-बिम्बम् भास्वरं दीप्तम् . वेज इव, उदरेण उदरद्वारा, गर्भ, धमार दधौ []। निवृत्त- रजासंगापि धूलिसम्पर्करहितापि, पाण्डुतां फेतकीपूलितल्यपाण्डवर्णताम्, मगच्छत् प्राप्तवतीति विरोधः, तदुदारे तु नियतः-निम्तः, रजःसंगः-पापसंगः, यद्वा रजःस:-श्रीधर्मशोणितोदयो यस्यास्वादशी, पाण्डुताम् गर्भप्रयुकपाण्डवर्णताम् । पुनः चलितुं गन्तुम् , असहापि अक्षमापि, खेलालसपदन्यासं खम्-आकाशम्, इला-पृथिवी, तयोलसेन-विलासेना पदन्यासं पादविक्षेपम्, चलनमिति यावत् , अकरोत् कृतवदीवि विरोधः, चलितुमक्षमत्वे चलनासम्मवार , तदुसारे तु खेलायो-कीदायाम् , मलसं-गर्भमारेणालस्यान्विसमित्यर्थः । पुनः तनुनां शताम्, दधत्या धारयन्यापि, बघत्यपीति पाठे धारयन्त्यपीत्यर्थः, गात्रयट्या पारीरयट्या, उपचिता स्थूला, बभूवेति विरोधः, शरीरयष्टेः कृशत्वे स्थूलत्यासम्भवात् , तारस भागान्तरावच्छेदेन कृशत्वेऽपि गर्भवशान्मध्यभागावच्छेदेन स्थूलत्वोपपत्या योध्यः । पुनः कृष्णतारोचितामपि कृष्णतया-कृष्णवर्णेन, रोचितामपि-रचिरामपि, क्षीरधवला दुग्धतुल्यवेतवर्णाम् , दृष्टिं नेत्रगोलकम् , अघत्त पृतवतीति विरोधः, कृष्णवर्णत्वे दुग्धधवलत्यासम्भवात् , सदुद्वारे तु कृष्णान्या-कृष्णवर्गाभ्याम् , ताराभ्या-कनीनिमभ्याम् , उचिता. मपि-परिचितामपि, शीरधवलो-कनीनिको परितो दुग्धश्वेतवमिति व्याख्येयम् [ग] । तथा च उसकारेण च, तस्याः मदिरावत्याः, प्रकृतिमन्दापि शानिपुस्पलाइंस-गज-यात्रीगो मन्दगामिनया समावतो मन्दापि, गतिः गमनम् , अमन्दा- • यत मन्देवावरत, गर्भभारादतिमन्दत्वमवापदित्यर्थः । पुनः पीनापि परस्त्रीत्वेन प्रहला रयूलापि, तस्या जयनमण्डली मण्डलामाराटेपुरोभागः, पीनतां गर्भवगरतिरथूलताम् , ममजत प्राप्तवती, पुनः मात्मना सेन, मघाएतस्य खुल- स्वादिना निवस्य, मध्यस मध्यभागम्य, उदरभागसेति पावर, गौरयं गुस्ताम, सततं निरन्तरम् , पश्यन्ती मय- मोमानी, घ पुनः, सपत्यमासेदुपः तानी शिथिलवमापास्य, दपिवनिर्दयालेपमुखरसस्स दरिदेन-प्रियेण, योनिगः-भावन्तिकः, रेपः-आलिशनम्, वजन्यस्य सुसरणस-आनन्दरपस्य, म्मरन्ती, मानो, शुषेप छोपेने, याम- ·तिलकमञ्जरी। १८१ मनयोः स्वेन रूपेण भारमुद्वोढुमक्षमेव क्षामतां मुमोच मध्यलक्ष्मी:, अनपत्यतादर्शनदुःखतप्तां निर्वापयितुमिव बन्धुतामायताः प्रसस्रुः पदन्यासेषु निःश्वासाः [त] । प्रतिदिवसमुपचीयमानगर्भा च सा सकललोकाश्चर्य- कारिणोऽभिलापविभ्रमानभृत, तथा हि-वासभवनागणभ्रमिपु खिन्ना शरत्प्रसन्ने मानससरःपयसि ससखी- जना सातुमियेष, मध्यन्दिननिदाघजनिताऽऽयलका पल्लवितकल्पपादपलताकुलेषु फुलगिरिनितम्बारामेपु रन्तुमभिललाप, विबुधवृन्दपरिवृता शाश्वतेपु सागपन्तरद्वीपसिद्धायतनेषु सान्ध्यमारब्धमप्सरोमिः प्रेक्षानृत्य- मीक्षितुमाकाक्षुत्, अप्रतः प्रपञ्चितविचित्राख्यानकेन श्रव्यवचसा कथकनारीजनेन विविधं विनोद्यमानापि दिव्यकथासु कर्ण ददौ, विधृतविकोशपुष्करे न तथा निजकरे यथा सुभटनिकरे दृष्टिमनयत, अपास्तरण- परिकरं प्रकामगुणवन्तमपि भृत्यलोकं पर्यङ्कमिव सावज्ञमेक्षत, सर्वदिग्व्यापिना पत्युरपि प्रतापेन समतप्यत, टिप्पनकम्-धन्धुतां बन्धुसमूहम् [त] मायलका-खेवः। विधृतविकोशपुष्करे एकत्र विस्ताविगतप्रतिवारासि- फलके, अन्यत्र विश्वविकसितप । अपास्तरणपरिकरं निरस्तसंग्रामपरिच्छदम् , अन्यत्र अपगतास्तरणपरिकरम् [2]॥ मुखतां श्याम-कृष्णम, मुखम्-अग्रभागो यस्य तत्ताम् , जग्मतुः प्रापतुः, अन्तर्वदीनामुदरगौरवस्य आलिङ्गनानन्दशैथि- ल्यस्य स्तनाप्रभागश्यामत्वस्य चौत्सर्गिकत्वात् । च पुनः, कामम् अत्यन्तम्, प्रवृद्धयोः स्थौल्यमापनयोः, अनयोः खनयोः, भार, खेन आत्मीयेन, रूपेण कृशाकारेण, उद्घोदुम् उदहनाय, अक्षमा इघ असमर्था इवेत्युत्प्रेक्षा, मध्य- लक्ष्मीः मध्यावयवशोमा, क्षामतां कृशताम् , मुमोच तत्याज, खाभाविककृशतामपहाय स्तनभारोबहनोपयोगिनी गुरुतां जमाहेत्यर्थः । अनपत्यतादर्शनदुःखतप्ताम् अनपत्यतायाः-अपत्यराहित्यस्य, दर्शनेन यद् दुःख-परितापः, तेन तताम्, बन्धुतां स्वबन्धुजनताम् , निर्वापयितुं शमयितुमिव, आयताः दीर्घाः, निश्वासाः नासावायवः, पदन्यासेपु पाद- विक्षेपेषु चलनवेलायामित्यर्थः, प्रसः प्रसरन्ति स्म; अन्तर्वनीनां चलनश्रमेण निःश्वासोद्रमस्य प्रकृतिसिद्धत्वात् [त] । च पुनः, प्रतिदिवसं प्रतिदिनम् , उपचीयमानगर्भा वर्धमानगर्भा सती, सकललोकाश्चर्यकारिणः सर्वलोकाचर्य- जनकान्, अभिलापविभ्रमान मनोरथविलासान् , अकृत कृतवती, अभृनेति पाठे धृतवतीत्यर्थः । तान् विनमान दर्श- यति-तथाहीति । घासभवनाङ्गणभ्रमिषु वासभवनस्य-निवासमन्दिरस्य, यानि अङ्गणानि-चत्वराणि, तेषु या भ्रमयः- भ्रमणानि, तासु खिन्ना अनुभूतखेदा सती, ससखीजना सखीजनसहिता, शरदागमात् शरदतोरागमनात् , मसने निर्मले, मानससरस्पयसि मानसाख्यसरोवरजले, स्नातुं निमजितुम्, इयेप अभिलषितवती । मध्यन्दिननिदाघ- जनिताऽऽयल्लका मध्यन्दिने-मध्याहे, यो निदाया-धर्मः, तेन जनितः-उत्पादितः, आयलकः-खेदो यस्यास्वादृशी सती, पल्लवितकल्पपादपलताकुलेषु पल्लविताभिः-नूतनदलव्याप्ताभिः, कम्पपादपलताभिः-कल्पपक्षकताभिः, आकुळेपु- व्यालेषु, यद्वा पल्लवितं कल्पपादपलतानां कुलं-समूहो येषु तादृशेषु, कुलगिरिनितम्यारामेपु कुलगिरीणां-कुलपर्वतानाम् , नितम्बारामेषु-मध्यभागस्थोद्यानेषु, रन्तुं क्रीडितुम्, अभिललाप अभिलषितवती, मदिरावतीति शेषः । विबुधवृन्दपरि- वृता विबुधन्देन-पण्डितमण्डलेन, देवमण्डलेन वा, परिस्ता-परिवेष्टिता सत्ती, शाश्वतेपु सदातनेषु, सागरान्तरद्धीप- सिद्धायतनेषु सागरान्तराः समुद्रान्तर्गताः, ये द्वीपा:-स्थलप्रदेशाः, तत्रत्येषु सिद्धायतनेषु-सिद्धमन्दिरेषु, अप्सरोभिः खश्याभिः, आरब्धं प्रवर्तितं, सान्ध्यं सायंकालिक, प्रेक्षानृत्यं नृत्यविशेषम् , ईक्षितुं द्रष्टम् , अकाइत् आकाहितवती । अग्रतः अने, प्रपश्चितविचित्राख्यानकेन प्रपञ्चित-विस्तारितम्, विचित्र-विविधम्, आख्यानकम्-अमृतमन्यनादिकया- नकं येन तादृशेन, श्रव्यवचसा श्रव्यं-प्रवणप्रियं, वचो यस्य तादृशेन, कथकनारीजनेन कथानककुशलो यो नारीजन:- बोजना, वेन, विविधं नानाप्रकारकं यथा स्यात् तथा, विनोद्यमानापि प्रसाद्यमानापि, दिव्यफथासु दैविकोपाख्यानकेषु, मनोहरकथासु वा, कर्ण, ददौ प्रवर्तयामास, विधृतविकोशपुष्करे विधृत-निहितम्, विकोश-विकसितम्, पुष्कर-कमल, यसिस्वाशे, निजकरे खहस्ते, तथा दृष्टिं न, अनयत् प्रेरितवती, यथा विधृतं, विकोश-प्रत्याकाररहितम्, पुष्कर-कृपाण, फलक येन तादृशे, सुभटनिकरे सुयोधसमूहे । प्रकामगुणवन्तमपि अत्यन्तगुणशालिनमपि, पक्षे मनोहररज्जबदमपि- ·१८२ टिप्पनक-परागविवृतिसंवलिता प्रहीकृताशेपभूभुजा गुरुजनस्यापि गौरवेग ग्लानिमगमत् , अप्रणयिनापि प्रार्थिता सर्वस्वमदित, कृतापकारेऽपि करुणापरा प्राणिनिवहे बभूव [थ]॥ पूर्णेषु च क्रमेण किञ्चित्सातिरेकेषु नवसु मासेषु सारतिथिवारकरणाश्रितेऽतिश्रेयस्यहनि पुण्ये मुहूर्त यथास्वमुच्चस्थानस्थितैः कौतुकादिव शुभग्रहरवलोकिते विशुद्धे लग्ने लमचारुतादर्शनजातपरितोपायामिवोर्ध्व- मुख्यां होरायाममत एव जातेन सहितमखिलप्रज्ञाप्रमोदेनाद्वितीयरूपमजनयत् तनयम् [द] 1 उत्पन्नमात्र एव च कार्यान्तरनियत्रितोऽप्यननुपालितपरस्परः सरमसपदन्यासरणितनूपुरैः पुत्रजन्म स्वयमाख्यातुमुत्सुकैरिख पुरः पुरोभवद्भिः पादपल्लवैः प्रकदितसंभ्रमः पूर्णपानमहणाय भूमिपालामिगुखमचलत् सकञ्चुकिकिरातकुन्जकहभूक- अपास्तरणपरिकरम् अपातः-त्यक्तः, रणपरिकरः-रणोचितदृढगात्रवन्धो येन तादृशम् , पक्षे अपगतम् आवरणम्- आच्छादनं यस्य तादृशम् , मृत्यलोकं सेवकजनम्, पर्यहमिव पल्यवृमिव, सायज्ञम् अनादरपूर्वकं यथा स्यात् तथा, ऐक्षत दृष्टवती । सर्पदिग्व्यापिना सर्वदिग्व्यापनशीलेन, पत्युरपि भर्तुरपि, प्रतापेन क्षात्रतेजसा, पक्षे प्रकृष्टतापेन, समतप्यत सम्यक् वप्ता अभवत् । पुनः प्रह्वीकृताशेषभूभुजा प्रह्वीकृताः-अवनमिताः, अशेषाः-समस्ताः, भूभुजः- राजानो येन तादृशेन, गुरुजनस्यापि भ देरपि, गौरवेण महत्त्वेन, पक्षे भारेण, ग्लानि खेदम् , अगच्छत् प्राप्तक्ती। पुनः अप्रणयिनापि नेहानास्पदेनापि जनेन, प्रार्थिता याचिता सती, सर्वस्वं समस्तसम्पत्तिम्, अदित दत्तवती, पुनः कृतापकारेऽपि कृतप्रतिकूलेऽपि, प्राणिनिवहे प्राणिसमूहे, करुणापरा दयाशीला, बभूव जाता, गर्भिणीनां कायेन मनसा चातीवकोमलत्वात् [थ] क्रिमेण यथाक्रमम् , किञ्चित्सातिरेकेपु किञ्चिदधिकेषु. नवसु नवसंख्यकेषु, मासेषु, पूर्णेषु पूर्तिमापनेषु सत्सु, सारतिथिवारकरणाश्रिते सारैः-श्रेष्ठः, शुभभूतैरिति यावत् , तिथिवारकरणे.-तिथिः- सूर्याचन्द्रमसोदिशान्तरांशः, वारं-दिनम् , करणं-तिथ्यर्धम् , तैराधिवे-युक्ते, अतिश्रेयसि परमशुमावहे, महानि दिने, पुण्ये शुभे, मुहूर्ते पञ्चदशधा विभकस्य दिनस्य पञ्चदशे भागे, किधिन्यूनाधिकघटिकाद्वयात्मक्काले, यथास्वं यथायोग्यम् , उच्चस्थानस्थितैः उच्चस्थानाश्रितः, गृहाणामुञ्चत्वं चैवम्-"अर्मादुचान्यज्ञ१ पर-मृग३-कन्या४-कर्क५-मीन६-ऽवणिजों. शः । दिग् १० दहना ३ ऽटाविंशति २८ तिथी १५ पु ५ नक्षत्र२७ विंशतिभिः २०॥" अयं भावः-मेषादिराशिस्थाः सूर्यादय उच्चास्तत्रापि दशारीनंशान यावत परमोचाः । शुभग्रहः गुरुयुधप्रमृतिप्रहैः, कौतुकादिव अपूर्वदिदक्षारसादिव, अवलोकिते आभिमुख्येन निरीक्षिते, विशुद्ध शुभे, लग्ने रायुदये सतीति शेषः। लग्नचास्तादर्शनजात- परितोपायामिघ लमस्य-राशीनामुदयस्पस्य, चारतायाः-शुमावहतायाः, दर्शनेन, जातः-प्रादुर्भूतः, परितोष:-सन्तोषो यस्यास्तारश्याम्, होरायां घटिकार्धकालरूपायाम् , ऊर्ध्वमुख्याम् मालोन्मुख्या सल्याम् , अग्रत एव प्रथमत एव, जातेन उत्पनेन, अखिलप्रजाप्रमोदेन सक्लप्रजाहण, सहितं सह, अद्वितीयरूपम् अपूर्वरूपम्, तनयं पुत्रम्, अजनयत् उद्पादयत् [द] । उत्पन्नमान एव पुत्रोत्पत्यनन्तरमेव, कार्यान्तरनियन्त्रितोऽपि अन्यकार्यासतोऽपि, शुद्धान्तवारनीजनः अन्त पुरगणिकाजनः, पूर्णपात्रग्रहणाय पूर्णपात्रं नाम पुत्रजन्मादिमहोत्सवै वनमाल्यादि- पूर्ण मुद्दजनैः पारितोषिक्तया बलादादीयमानं पात्रम् , तदुक्तम्-"उत्सवेषु सुहृद्भिर्यद् बलादाकृष्य गृह्यते । वनमाल्यादि तत्पूर्णपानं पूर्णानकं च त" इति, भूमिपालाभिमुखं राज्ञोऽन्तिकम्, अचलत् भगच्छन् । कीदृशः सन् ? अननु- पालितपरस्परः अप्रतीक्षितपरस्परः; पुनः सरमसपदन्यासरणितनपुरैः सरमस -सत्वरो यः, पदन्यासः-पाद- विक्षेपः, तेन रमितानि-ध्वनितानि, नपुराणि-पादादानि येषु तादृशः, पुनः स्वयं साक्षादेव, न वन्यद्वारा, पुषजन्म राजकीयोसत्तिवार्ताम्, पुरः पूर्वम्, आरयातुं कथयितुम् , उत्सुकै उत्सण्ठितरिव, पुरोभयद्भिः अप्रे सघरदिः, पादपल्यैः पल्लयोपमपादैः, प्रकटितसम्भ्रमः प्रदर्शितसर्वगः; पुनः कीदृशः! सफझुकि-किरात-कुज-यधिर- मूक-यामनः किन:-अन्त पुरद्वारसालाः, किराताः आरम्याम्टेच्छजातीयाः, कुब्जा:-"हृदयं यदि या पृष्टमुन्नतं फमतः साक शुदो घायुर्वदा सूक्षी तदा तं कुम्जमादिशेत् ॥” इत्युपलक्षमा जनाः, पधियः-श्रवणशक्शिन्या , मूकाः चाराकि- शन्याः, यामनाः-हसरोवराः तः सहितः पुनः अनेफशतसंख्या बहुशतसंख्यकः [५]।

·तिलकमञ्जरी। १८३ वामनोऽनेकशतसंख्यः शुद्धान्तवारस्त्रीजनः [ध]। प्रमुदितपौरजनजयजयारावपीवरः प्रतिभवनमाहतानाम- संख्यकाहलाशलझल्लरीमुरजपटहानामनुसृतः पटीयसा झाकृतेन वादिनाणामाह्वयन्निर नर्तनाय व्योन्नि वैमा- निकवधूयन्दमाकारयन्निव महोत्सवालोकनाय दिक्षु लोकपालपरिषदमादिशनिव रगावलीयोग्यरत्नानयनाय पृथ्वीतलोपान्तेषु पाथोनिधीन् बभ्राम मथनभ्रान्तमन्दरविघूर्णितमहाणवध्यानघघरो जगति नान्दीघोपः [न]। प्रसर्पनितस्ततः प्रस्तुतपरीहास इव तत्कालमधिगतविकाशासु प्रमुदिताविव दिक्षु चिक्षेप पिष्टातरज पिञ्जरं सरोकिझल्कजालमुद्यानानिलः [प] | कृताध्ययनभङ्गविद्वजनविसर्जिानि प्रष्ठीकतैकैकवठरच्छात्रहस्ता- र्पितविशालपूर्णकलशानि युगपदुचारिताशी:परम्परावचनवाचालानि चेलुरन्तःपुराभिमुसमखिलानि विद्यासत्र- शालान्तेवासिमण्डलानि [फ] | प्रचलितारुणपाणिमणिपल्लनमान्दोलितालिनीललीलालकमगमाभगुरमुरोज- , . नान्दीघोप,-'देवद्विज नृपादीनामाशीर्वादपरायणा । नन्दन्ति देवता यस्मान् तस्मानान्दी प्रकीर्तिता ॥" इत्युक्तमङ्गलध्वनि , जगति भुवने, वभ्राम भ्राम्यति स्म, कीदृश : प्रमुदितपौरजनजयजयारावपीवरः प्रमुदिताना प्रहृष्टानाम् , पौरजनानां-तत्पुरवासिजनानाम् , जयजयाराचेः जयजयकार, पीवरः स्थूल , प्रदृद्ध इति यावत् , पुन प्रतिभवन प्रतिगृहम् , आहतानां ताडितानाम्, असंख्यकाहला शडझल्लरी-मुरज-पटहानाम् , असख्या - अनियतसख्याका , बहव इति यावत् , ये काहला -महाढका , शङ्खा - समुद्रोत्पन्नमुखवाद्यविशेषा , झलय कास्यवायविशेषा, मुरजा -मृदहा , परहा -दुन्दुभय , तेषाम्, वादिनाणां वाद्यविशेषाणाम्, पटीयसा मनोहरेण, झात्कृतेन ध्वनिविशे- षेण, अनुसृत. अन्वित , किं कुर्वन्निव ? व्योग्नि आगाशे, स्थितमिति शेष , वैमानिकवधूवृन्दं विमानवासिदेवाना- गणम्, नर्तनाय नृत्यार्थम् , आह्वयनिव आकारयनिचे युत्प्रेक्षा, पुन दिक्षु दशदिशासु स्थितामिति शेष , लोकपाल परिपदं दिक्पालदेवसभाम्, महोत्सवालोकनाय राजपुत्रजन्ममहोत्सवदर्शनाय, आकारयन्निव आह्वयनिवेति चोत्प्रेक्षा, पुनः रडावलीयोग्यरत्नानयनाय रज्यत्यस्मिनिति रङ्ग -नृत्यमण्डप , तस्स आवली-पशि, तद्योग्यानि- तन्निवेशनयोग्यानि, यानि रत्नानि, तेपामानयनाय-उपहरणाय, पृथ्वीतलोपान्तेपु पृथ्वीतलप्रदेशेषु, आदिशनिव आज्ञापयन्निवेति चोप्रेक्षा, कीदृश ? मथनभ्रान्तमन्दरविधूर्णितमहार्णवध्यानघर्घरः मथने-मुरासुरकृतसमुद्रविलोडने, भ्रान्त -प्राप्तभ्रमण , यो मन्दर -मेह, तेन विधूर्णित -विक्षोभित , यो महार्गव -महासमुद्र , तस्य यो ध्वान -ध्वनि , तद्वद् घर्घर -खरविशेषान्वित [न]। इतस्तत. अत्र तत्र प्रदेशे, प्रसर्पन प्रवहन, उद्यानानिला आरामवात पिष्टातरज.पिअर पिष्टातरजोवत्-पटवासचूर्णवत् पिअरं-किश्चिद्रतपीतवर्णम् , सरोजकिक्षल्कजाल सरोजाना-मला- नाम् , किंजल्कजाल-केसरसमूहम्, दिक्षु सकलदिशासु चिक्षेप विक्षिपति स । कोहशीषु दिक्षु तत्कालं तत्क्षणम् , अधिगतविकासासु प्राप्तविकासामु विकसितास्वित्यर्ध , अत एव प्रमुदितास्त्रिय प्राप्तप्रमोदाविवेत्युत्प्रेक्षा। कीदृश इव प्रस्तुतपरिहास इव प्रस्तुत -प्रारब्ध , परिहास -परि सर्वतोभावेन हासो येन तादृश इवे युत्प्रेक्षा, यथा नायको होलिकोत्सव परिहासेन नायिकोपरि रचचूर्णानि विक्षिपति तथेत्यथ [प]। अखिलानि सकगनि, विद्यासनशालान्तेवासिमण्डलनि विद्यासनशालाया - विद्यादानशालाया , ये अन्तेवासिन -छामा , तेषा मण्डलानि-समूहा , अन्तःपुराभिमुख राजनी निवासभवनाभिमुखम् , चेलुः जग्मु, कीदृशानि' कृताध्ययनमङ्गविद्वजनविसर्जितानि कृतोऽध्ययनस्य भनो विच्छेदो यैस्तादृश , विद्वर्जन -अध्यापकनन , विसर्जितानि-परित्यक्तानि दत्तावकाशानीत्यर्थ , पुन प्रष्टीकृतकका बठरच्छानहस्तार्पितविशालपूर्णकलशानि प्रष्ठीकृतस्य-एकैकेन मण्डलेन खाने गर्मितस्य, एक्स्य वठरच्छानस्य- मूर्सच्छात्रस्य, हसे, अर्पित -निहित , विशाल -बृहदासर, पूर्णकलश -जलपूरितपलवारतमुखकुम्भो येस्वादशानि, पुन युगपदुचारिताशी परम्परावचनवाचालानि युगपदुचारित एकागच्छेदेनोके , आशी परम्परावचन - मै. पणासमूहाकवाक्य , वाचालानि-शब्दायमाना [फ] । सान्त पुरम् अन्त पुरेण-तास्थ्येनोपचारादन्त पुरस्त्रीजनेन सहितम्, नगरनारीवृन्द प्रकृतनगरवासव्यनासमूह , अनिलाहतकल्पलताउनमिय अनिलेन-वायुना, बातम्- आरफालितम् , कल्पलतावन-कल्परक्षसमूह इव, ननर्त मृल चार । कीदृशम् । प्रचरितारणपाणिमणिपल्लवं प्रचलितानि-प्रकम्पितानि, अरुणानि-रवर्गानि, पाभिमणिरूपाणि-मनोहरहस्वरूपाणि, पनवानि-नवपनागि यस्य तादृशम् , ? , . . , ·१८४ टिप्पनक-परामविवृतिसंवलिता स्तबकभारेण रणरणितताररत्नाभरणमालमनिलाहतकल्पलतावनमिव ननर्त सान्तःपुरं नगरनारीवृन्दम् [4] ॥ अवनीश्वरोऽपि परमोत्पन्ननितिर्जलकटाहक्रोडनिक्षितनाडिकानिहितचक्षुपा गणकनिवहेन निश्चित्य देव्याः प्रसक्लममागतेन मुहुर्मुहुरनेकप्रकारैः कृतोपवर्णनमाकर्ण्य जन्ममहवलं घालकस्य कृतमजनादिकृत्यः शुभे मुहूर्ते निवर्तितानुचरलोकः परिगतप्रान्तमुत्सातखङ्गैः समन्ततो वीरपुरुपैः प्रशस्ततस्पल्लवास्तृतमुखेन द्वारशाखा- सङ्गिना पङ्गलकलशयुगलेनावमासितमुदारगन्धोद्गारगुग्गुलभूपधूमान्धकार दूरीकृतदुष्टचक्रवक्राक्षीसंचारमचिर- धौतचरणाभिः प्रविश्य साशीर्वादमन्तःप्रकीर्णकुसुमाक्षतरणाभिर्बन्धुवृद्धामिराबद्धमङ्गलगीतकोलाहलमदत्त- बाह्यपरिजनप्रवेशेन प्रशस्तालापिना सफललौकिकाचारकुशलेन 'कुस्त हरिचन्दनोपलेपहारि मन्दिराङ्गणम् , रचयत स्थानसानेषु रत्नचूर्णस्वस्तिकान्, दत्त द्वारि नूतनं चूतपल्लवदाम, विकिरतान्तरुत्फुल्लपङ्कजोपहारम् , - समासोत्तरपदभूतमण्यादिशब्दाना पूर्वपदार्थगतसौन्दर्यबोधकत्वात् , पुन आन्दोलितालिनीललीलालकमहम् आन्दो लिता -उत्क्षिप्ता, अलिनीला -श्रमरसदृशश्यामवर्णा , लीलालकभना-कोडार्थकल्पितकुटिलकेशा यस्य तादृशम्, पुन उरोजस्तबकभारेण उरसि , वक्षसि, जायत इत्युरोज -स्तन , तद्रूपस्य स्तबकस्य-पुष्पगुच्छस्य, भारेण, आभङ्गुरं समन्तान्नम्रम्, पुन रणरणितताररताभरणमालं रणरणितानि-ध्वनिविशेषान्वितानि, ताररत्नानाम्-उत्तमरत्नानाम् , आभरणानि-कटकनूपुरावलकरणानि माला च यस्य तादृशम् [व]॥ अवनीश्वरोऽपि राजापि, परमोत्पन्न निर्वृतिः परमम्-अत्यन्त यथा स्यात् तथा, उत्पना निर्घति -हों यस्य तादृश , पुन जलकटाहकोडनिक्षिप्तनाडिकानिहितचक्षुपा जलकटाहस्य-जलपूर्णमहाभाजनविशेषस्य, कोडे-मध्ये, निक्षिप्ता- स्थापिता, या नाडिका-कालप्रमापक्यविशेष , तन निहितानि-निवेशितानि, चक्षुपि येन तादृशेन, देव्याः मदिरावस्या , प्रसपलनं प्रसवकालिकलमम्, निश्चित्य निणीय, आगतेन तनोपस्थितेन, गणकनिवहेन दैवज्ञसमूहेन, मुहुर्मुहुः पुन पुन , अनेकप्रकार. विविधप्रकार, तोपवर्णनम् उपवर्णितम्, वालकस्य जातकस्य, जन्मग्रहयल जन्म. फालियोचस्थानस्थितप्रहरूप पलम् ,आकर्य-श्रुत्वा, कृतमजनादिकृत्यः कृतस्नानादितात्यालिककार्य सन् , निवर्तितानु- चरलोकः परित्यक्तमृत्यजन , शुभे उत्तमे, मुहूर्त समये, प्रियायाः मदिराक्त्या , प्रसूतिगृहं प्रसवालयम्, अवि. क्षत् प्रविष्टयान् । कीदृशम् , उत्खातखनै उद्धृतखझै , वीरपुरुष , समन्ततः सर्वत , परिगतप्रान्तं व्याप्तप्रान्तप्रदेशम्। पुन प्रशस्ततरुपल्लवास्तृतमुखेन प्रशस्ते -उत्तमै , तरूपालवै -वृक्षनयदलै , प्रशस्ताना वा तरूणां पल्लवै , आस्तृतम्- भारतम् , मुखम् ऊयभागो यस्य तादशेन, पुन द्वारशासासगिता द्वारशाखा-द्वारस्य अर्षमाग , तत्सहिना तय स्थितेन, मङ्गलफलशयुगलेन गङ्गलोद्देश्यकपरद्वयेन, भवभासितम् उद्दीपितम् । पुन उदारगन्धोद्गारगुग्गुलु धूपधूमान्धकारदूरीमतदुष्टचभयकाक्षीसञ्चारम् उदार -महान् , गन्धोद्गार -गन्धाविर्भावो यस तादृशो यो गुग्गुळ धूपस्य-गुग्गुलधूपसम्बधी, धूर्मे , तद्रूपान्धकारेण, दूरीकृत -निरुद्ध , दुष्टाना-पालघातनदोपवतीनाम्, चक्रवकाक्षीणो चक्रवाकारनेत्राणां स्त्रीणाम् , समारो यस्मिस्वादशम् । पुन अचिरधौतचरणाभि. ताक्षणप्रक्षालितपादामि , साशी- दिम् आशीर्वादन सहित यथा स्यात् तथा, अन्त प्रसूतिगृहाभ्यन्तरम्, प्रविश्य प्रवेश कृत्वा, प्रकीर्णकुसुमाक्षत- फणामि. प्रकीर्णानि-प्रक्षिप्तानि, कुसुमानि-पुष्पाणि, अक्षतषणा -तण्डलक्णाथ याभिस्वादशीभि , यन्धुवृद्धाभि सयन्धु भूतमीभि , आयद्धमङ्गलगीतकोलाहलम् भामर -आयोजित , कृत इति यावद, मालगीताना-मनलगानानाम् , कोलाहल -सान्दविशेषो यसिसादशम् । पुन शुद्धान्तजरतीजनेन भत पुरसम्पन्धिाश्रीजनेन, प्रियमाणविविध शिशुरक्षाविधानं क्रियमाग-विधीयमानम्, विविधम्-अनेकप्रकारसम्, शिगुरक्षाविधानं शिवरक्षाप्रयोजक कार्य यस्मिसायम् । कीदशेन वेन। अदत्तयाापरिजनप्रयेशेन अदत्त --अवरम, पारिजनस्य-पापसजनस्य, प्रवेश अन्तरागम येन तादशेन, पुन प्रशस्तालापिना प्रियागशीलन, पुन सफललीकियाचारपुशलेन रामप्रलोरिक न्यवदारामिहेन, पुन जल्पता प्रतिपादयता, रिमियाह-मन्दिराङ्गणं रामभवनप्राशगम, हरिचन्दनोपलेपहारि हरिपन्दनस-चन्दनविशेषस, यदा-"पृष्ट च तुलसीराम करागुरुयोगत । अषया फयरेयोग्य हरिचन्दनमुच्यते ॥" सुषस मिभिमन्यविशेषस, उपटेपेन-विसपान, हारि-मनोहरम् , पुरत सम्पादयत, पुन स्थानेषु स्थानेषु ततस्था- .

·तिलकमारी। १८५ . - कारयत सर्वतः शान्तिसलिलक्षेपमकृतकालक्षेपम्, आहरत भगवतीं पष्ठीदेवीम् , आलिखन जातमातृपटलम्, आरमध्वमार्यवृद्धासपर्याम , 'निधत्त पर्यन्तेषु शयनस्य सद्योभिमत्रितां रक्षाभूतिरेखाम्' इत्यादि जल्पता वल्पनिफटोपविष्टन शुद्धान्वज्ञरतीजनेन क्रियमाणविविधशिशुरक्षाविधानमपिरतघलत्तालयन्तनिर्वाप्यमाण- सनागरक्षोदपानोदकशरायमधिकोदश्चितात्मभिरचञ्चलावस्थानरुत्थाय विस्मितैरिव त्रिभुवनातिशायिशोममर्भ- करूपमवलोकयद्भिर्मद्गलप्रदीपैः प्रकाशिताभ्यन्तरमदूरस्थितात्मव्यापारसत्वरसूतिकं प्रियायाः प्रसूतिगृहम- विशत् [भ] ॥ प्रविश्य च सतर्पमुद्भूतप्रहपस्मितो विस्मयस्तिमितपक्ष्मणा लोचनयुगेन स्फुटविमाव्यमानसकलचक्रवर्ति- लक्षणां शस्यां प्रतिक्षणमवलोक्य सूनोस्निमुवनविलक्षणामवयवनियममन्दनिर्मातानन्दाचविन्दुरप्रतिपादनीयां . णाम्, मेषु, रतचूर्णस्वस्तिकान् रमानां चन्द्रकान्तादीनाम् , यानि पूर्णानि-कणाः, तैः स्वस्तिकान्-माहलिकाकार विशेषान्, रचयत कल्पयत; पुनः द्वारि द्वारोपरि, नूतनं नवीनम्, चूतपल्लवदाम आम्रपल्लवमयतोरणमालाम् , दत्त 'स्थापयत, बधीवेत्यर्थः; पुनः अन्तः अभ्यन्तरे, उत्फुल्लपङ्कजोपहारम् उत्फुल्लानि उद्विकसितानि, यांनि पङ्कजानि-कमलानि, तद्रूपम् , उपहार-माङ्गलिकप्रामृतम्, विकिरत विक्षिपत; पुनः अकृतकालक्षेपं न कृतः कालक्षेपः-कालातिक्रमः, विलम्ब इति यावत् . यस्मिंस्तारशं यथा स्यात् तथा, सर्वतः सर्वत्र, शान्तिसलिलक्षेपं शान्तिजनकजलसेकम् , कारयत मृत्यद्वारा सम्पादयस; पुनः भगवतीम् ऐश्वर्यशालिनीम्, पष्ठीदेवी पोडशमातृकासु षष्ठी बालपालनशीलाम् , “मातृकासु पूज्यतमा सा च षष्ठी प्रकीर्तिता । शिशूना प्रतिविश्वेषु प्रतिपालनकारिणी । तपखिनी विष्णुभक्ता कार्तिकेयस्य कामिनीम्" इत्याधुक्ता देवीम् , आहरत आवाहयत; पुनः जातमातृपटलं जातं नाम गोघृतप्राशनादिना संस्कार विशेषः, तदधिष्ठातृभूतं मातृ- पटलं-गौरीपद्मादिदेवीपोडशक्म्, आलिखत चित्रयत; पुनः आर्यवृद्धासपर्याम् आर्याणां-श्रेष्ठानाम् , वृद्धाना-वृद्धस्त्री. सपयां पूजाम् , मारमध्वं प्रारभध्वम् । पुनः शयनस्य जातशय्यायाः, पर्यन्तेषु अन्तर्भूमिषु, सद्यः तरक्षणम् , अभिमन्त्रितां मन्त्रेण संस्कृताम् , रक्षाभूतिरेखां रक्षार्थमस्मरेखाम्, निधत्त स्थापयत, रचयतेत्यर्थः, इत्यादि इत्याद्यादेशवाक्यम् । पुनः कीदृशेन शुद्धान्तजरतीजनेन ! तानिफटोपविष्टेन जासकशय्यासमीपोपविष्टेन । पुनः कीदृशं प्रसूतिकागृहम् । अविरतचलत्तालवृन्तनिर्याप्यमाणसनागरक्षोदपानोदकशरापम् अविरतं-निरन्तरम् , चलग्निः उन्नच्छद्भिः, तालवन्तः-तालव्यजनः, निर्वाप्यमाणाः-शीतलतामापाद्यमानाः, सनागरक्षोदाः शुण्ठीचूर्ण सहिताः, पानोदफ- शरापा:-पेयजलाधारमृत्पात्रविशंषा यस्मिंस्तारशम् । पुनः मङ्गलप्रदीपैः मालार्थप्रकल्पितप्रदीप , प्रकाशिताभ्यन्तरं प्रकाशितम्-उदासितम् , अभ्यन्तर-मध्यं यस्य तादृशम् । कीदृशैः । अधिकोदञ्चितात्मभिः अधिकम् अत्यन्तं यथा स्यात् तथा, उदधिन -उद्वेलितः, आरमा-स्वरूपं येषा तादृशः, पुनः अचञ्चलावस्थानः निश्चेष्टं संतिष्टमानैः, अत एवं उत्थाय उध्य, विस्मितैरिव समाताश्चर्येरिवेत्युत्प्रेक्षा, त्रिभुवनातिशायिशोभं त्रिभुवनातिशायिनी-भुवनत्रयोत्कृष्टा, शोभा यस्य तादृशम् , अर्भकरूपं जातकखरूपम् , अवलोकयद्भिः पादः । पुनः कीरशम् ? अदूरस्थितात्मव्यापार सस्यरसूतिकम् भदूरे-समापे स्थिता, भात्मव्यापारे-प्रसवसम्बन्धिखकार्ये, सरवरा- ससम्ममा, सूतिका-फुतप्रसवा यस्मितादृशम् [भ]। च पुनः, सतर्षे सामिलापम्, प्रविश्य अन्तःप्रवेश कृत्या, उद्भूतप्रहपंसितः उद्भुतम्-उत्पाम्, प्रहर्षेण- भतिहण, स्मित-मन्दहासो यस्य तारशः, यदा उद्सेन प्रहर्षेण स्मित.-मन्द हसितः सन् , विस्मयस्तिमितपक्ष्मणा विस्मयेन-आश्चर्यग, स्तिमिते-निस्सन्दे, पक्ष्मणी-नेत्रोपरितनरोमलेखे यस्य तादृशेन, लोचनयुगेन नयनयेनं, विभाग्यमानसकलचक्रवर्तिलक्षणाम् स्फुट यथा स्यात् नथा, विभाव्यमानानि-प्रतीयमानानि, सकलानि-समस्तानि, चक्रवर्तिना-परखण्डाधिपानाम् , लक्षणानि-जातकीयहस्तादिगतचक्रादिचिहानि यस्यां ताहशीम, शस्यां प्रशसभीयाम्, सुनोः सुतस्य, त्रिभुवन विलक्षणां भुवननयादुत्कृष्टाम्, अवयवथियम् अङ्गशोभाम् , प्रतिक्षणं क्षणे क्षणे, अव. लोक्य निरीक्ष्य, अमन्दनिर्गतानन्दाश्रुपिन्दुःभमन्दं यथा स्वाद तया, निर्गता.-नयनाभ्यानिःस्ता.,आनन्दामिन्दवः- २४ विलक.

·- टिप्पनक-परागविवृतिसंवलिता सुखमयी कामपि दर्शा पाप [म ] । निर्गत्य च विमोचिताशेषबन्धनः सदृशमाधिपत्यस्य भूरेरुदारतायाः प्रमोदस्य च निजस्य विस्मायितजगत्रयं मासमात्रमनुदिव समुत्सवमकारयत् [1] || अतिकान्त च पटोजागरे समागते च दशमेऽह्नि कारयित्वा सर्वनगरदेवनायतनेषु पूनाम् , मानयित्वा मित्रज्ञातिवर्गम् , अभ्यर्च्य गुरुजनम् , दत्त्वा समारोपित भरणाः सवत्साः सहस्रशो गाः सुवर्ण च प्रचुरमा. रम्भनिःस्पृहेभ्यो विप्रेभ्यः स्वप्न शतमन्युगाहनो वारणपतिर्देष्ट इति संप्रधार्य तस्यैव स्वप्नस्य सदृशमात्मीय- नाम्नश्चकदेशेन समुदाययाच्येन चार्थेन समर्थितानुहारं हरिवाहन इति शिशो म चक्रे र]॥ क्रमेण च प्रसवदिवसादारभ्य तत्कालोपजातप्रसवाभिरभिनवयौवनोपचितपरिमण्डलस्तनीमिरव्यङ्गनीरो- गायष्टिमिरिष्टविनयोग.दि.मर्दुःखैरनुपतताभिराप्ततया निपुणमवामिर्धात्रीभिरनवरतमुपचर्यमाणस्य शुद्ध पक्षचन्द्रमस इव प्रतिदिवसोपचीयमानदेहावयवक मोरखिलवेदोक्तविधिविदा वेधसेयापरेण स्वयं पुरोधसा - . भानन्दजनिताश्रुगणा यस्य, तादृशः सन् , अप्रतिपादनीयाम् अवर्णनीयाम् , कामपि विचित्राम्, सुखमयीम् आनन्दमयीम् , दशाम अवस्थाम् , प्राप अनुबभूव [म] 1 च पुन , निर्गत्य प्रसूतिगृहा सकम्य, विमोचिताशेषयन्धनः विमोचिनानि-कारागाराध्यक्षद्वारा विश्लेषितानि, अशेषाणि-सर्वागि, बन्धनानि-तस्करादीनां निगडनियन्त्रगानि येन तादृशः सन् , निजस्य स्वस्य, आधिपत्यस्य जग. खामित्वस्य, भूतेः ऐश्वर्यस्य, उदारतायाः दानशीलतायाः, प्रमोदस्य सुतरोपमन्यानन्दस्य च, सदृशम् अनुरूपम् , पुन, विस्तापितजगन्नयं विस्मापिनम-आचर्यमापादितम्, जगनन-लोस्त्रयं येन तादृशम् , मासमा मासप्रमितम् , मासव्यापकमित्यर्थः, उत्सवं सुतजन्मोत्सवम् , अनुदिवसं प्रतिदिनम् , अकारयत् कारितवान् [य] 1 च पुनः, पष्ठी. जागरे पछ्या-देव्याः पूजनाथ षष्टया रानी, जागरे-जागरणे अतिक्रान्ते व्यतीते, निष्पन्ने सतीत यावत् , दशमे महानि दिने, समागते सगुपस्थिते च सति, सर्यनगरदेवतायतने व सर्वाणि -समस्तानि, यानि नगरस देवताऽऽयतनानि-दय- मन्दिानि, तेषु, पूजा देवताऽऽराधनं कारयि वा, पुन मित्रशातिवर्ग मित्राणा-सुदाम् , शातीना-बन्धूना च, वा- समूहम् , मानयित्वा सत्कृत्य, पुनः गुरुजनं "धर्मज्ञो धर्म च सदा धर्मपरायणः । सस्वेभ्यो धर्माबादेशको गुरु- रुच्यते ॥” इत्येवं परिभाषितं मुनिजनम् , अभ्यर्च्य पूजयि वा, पुनः आरम्भनि:स्पृहेभ्यः लं कि ध्व्य पारविरफेभ्यः, विप्रेभ्यः प्राह्मणेभ्यः, समारोपिताभरणाः समारोपित नि-समर्पितानि, आभरणानि-अलहुरणानि यस्तादशीः, सवत्साः यत्ससहिता , सहनशः महसूसख्यका , गाः धेनू, प्रचुरं बहु, सुवर्ण च दत्वा, खमे खप्नावस्थायाम् , शतमन्युयाहनः इन्द्रवाहनभूतः, घारणपतिः गजाधिराज., ऐरावत इत्यर्थः, दृष्टः अवलोकित हात सम्प्रचार्य शुभफटेन निणीय, तस्वैप स्वमस्य वनावस्तुनामः, सरशम्, भात्मनानः मेघवादनातखनानः, एकदेशेन वाहने ये देशायदेन, सशम् पुनः समुदायवाच्पेन हका नेतासमुदायांगन, मर्थन गरन्दम्म पाइन हत्याकारकेश, समर्थितानुहारं समर्थितः-इन्दवाचक हरिशरदपर्यायविषया मेपाइनन्दस्यापस्थित्या तदाइन येनोपपादितः, अनुहार:- पिवमानस्य यन तादृशम्, वासाहनभावस्य कि घमास्यनि वतावन हरिपोस्थितमेघवानवाहनत्वेन मेघवाहनसाश्यस्य मुतरामुपस्तरिति भावः । रिवाइन हात शिशोः मातकस्य नाम, चके कृतवान्, अब सर्वर याक्ये राजेति शेषो योभ्य. (२]। प्रमेण क्रमश., अन्तःपुरे रामलीभवन, तस्य रिसोईरिवाहनस्य, पय वर्षाणि, अतियक्रमुः व्यतीताने । कीन्य। प्रसदियसात् गर्भवम चरिनार, भारभ्य प्राप्त, धात्रीमिः उरातृभिः, अनयरत निरन्तरम् , उपचर्य- माणस नियमागस्य । कोसीमि ! तत्काटोपनातमसवाभिमानाभि । पुनः अभिनवयौवनोपचितपारें- मण्डलस्तनीभिः अभिनय पायनन-गनतारच्या स्था, उचिसो-पार, परमम्मी-लो, सनी यासा ताशी म. पुनः सम्पनीरोगाहपरिभिः भन्या भावना, नीसंगा-रोगराहा च, भापटि:-रीरमा पटियाला ताम पुनः यिमयोगादिभिः नवरदादिभिः, दुःरी, भनुपततामि. अननिभूत मिः, पुन: मासतया व सा. तमा, निपुणं रख यथा स्यात् तथा, भयधृताभिः नURaitम । पुन. पाय गुलपक्षचन्द्रमसत्य पक्षस्थ. पन्न प्रतिदिपसोपीयमानमहावययकान्तः प्रवास प्रसादनम्, ita, पावर, उपची माना- ·तिलकमञ्जरी। निवर्तितान्नप्राशनादिसकलसंस्कारस्य समाहृतसमग्रमगलोपकरणाभिरन्तःपुरवृद्धाभित्रिसंध्यामारभ्यमाणावता- रणकक्रियस्य सर्वायुर्वेदपारगर्भिपग्भिर्मनसिद्धिलब्धप्रसिद्धिभिश्च महानरेन्द्ररतन्द्रितैर्मुहुर्मुहुः प्रतिजागर्यमाणस्य प्रकटितसंभ्रमाभिरन:पुरिकाभिर हूयाहूय गाढमाशिष्यमाणस्य स्थानस्थानारोपितमहाप्रभावानेकमणिभिः प्रधानभूपणैः प्रसाधितललिनसशस्य धृतायुपान्तशिकवातप्तततानुगम्पमानमार्गस्य स्वभावरम्येषु मणिकुट्टिमेपु क्रीडाशैलकटकेषु नन्दनवनप्रासादकेषु कृत्रिमापगापुलिनेषु च कपोलदोलायमानकमनीयकास्पः क्षिति- पालदारकै सह क्रीडासुखमनेकप्रकारमनुभवतो निरङ्कुशप्रचारस्य पञ्च वर्षाणि तस्यान्तःपुरेऽतिचक्रमुः [ल] ॥ अवतीर्णे च पष्ठ किञ्चिदुपजातदेहसौमनस्य व्यक्तर्गवचनप्रवृत्तेनियारोपणाय राजा राजकुलाभ्यन्तर एवं कारितानवद्यविद्यागृहः सम्यगासेपितगुरुकुलानामवगतालिलशास्त्रमर्मनिर्मलोक्तियुक्तीनामुत्तमाम्नायलन्ध- -- - वर्धमाना, अवयवशान्ति -अङ्गशोभा यस्य तादृशस्य । पुन अखिलवेदोक्तविधिविदा वैदिकाशेषविधानाभिज्ञेन अपरेण द्वितीयेन, वेधसा ब्रह्मणेवेत्यु प्रेमा, पुरोधसा पुर हितेन, स्वयम् आत्मना, निवर्तितान्नप्राशनादिसंस्कारस्य निवतिता -निष्पादिना , अन्नप्राशनादय सस्कारा यस्य तादृशस्य । पुन समाहतसकलमहलोपकरणाभि. समा हृतानि-संगृहीतानि सकलानि सर्वामि, मङ्गलोपकरणानि-महलसाधनवस्तुनि या भम्तादृशी भ अत पुरवृद्धाभि अन्त - पुरस्थद्धन्त्रीम , त्रिसन्ध्यं प्रातम याहसायरूपा तिस्पु मन्ध्यासु आरभ्यमाणारतारणफक्रि पस्य आरभ्यमाणा- अनुष्टीयमाना अवतारणकाकया-लवणावतारणा मक्माङ्गलिकक्रियाविशेषो यस्य तादृशस्य पुन सर्यायुर्वेदपारगै सर्व समग्र , य आयुर्वेद वेदोपागभूतं चिकित्साशास्त्रम् त पारगे -तदन्तर्ग., मन्त्र सिद्धिलब्धप्रसिद्धिभिश्च मन्त्रसिद्ध्या लब्धा प्राप्ता, प्रसाद्ध -लाके ख्यात तादृगश्च, अतन्दितै अनरस , महानरेन्द्र महामन्त्रवादभि , विशिष्टनुपश्च, मुहुर्मुहु पुन पुन , प्रतिजागर्यमाणस्य प्रतिक्रियमाणस्य । पुन प्रकरितसम्नमाभि. प्रकटित -प्रदार्शत , सम्भ्रम वात्मल्यातिशयजन्यमा सुम्य याभिस्त दृशीम अन्त-पुरिकाभि अ त पुरस्त्रीमिं आएगहूय पुन पुनराहूय, गाढम् अत्यन्तम्, माश्लिष्यमाणस्य आलिङ्गय नानस्य, पुन स्थानस्थानारोपितमहामभाने कमणिभिः स्थ ने स्थाने-तत्तदशे आर पिता निवेशिता, महाप्रभा - उत्कृष्टप्रभाशालिन , अनेक मणयो यपु तादृशे , प्रधानभूपणै. उत्तमा लङ्करणै , प्रसाधितललितसर्वहस्य प्रसाधिनान-अलवृत्तानि ललितानि-मनोहरणानि सर्वाणि समस्तानि अगानि- इम्तपादारीनि यस्य तादृशस्य । पुन धृत युधान्तवेशिकंवातसततानुगम्यमानमार्गस्य धृता -तदक्षार्थ गृहीता , आयुधा-याणा यस्तादृशा ये अन्तर्वशिका अत पुररक्षका तेषा नातन-ममहेन, सतत सर्वदा, अनुगम्यमान -अनुप्रियमाण , मार्गो यस्य तादृशस्य । पुन खभावरम्येषु स्वभावतो मनोहरेषु, मणिकुट्टिमेषु मणि- बद्धभूमिधु, क्रीडाशैलकटकेषु कोडाये ये शेला -पर्वता , नत्कटकेषु तनितम्ब पारे, नन्दनवनप्रासादकेषु न नवन नाम-मेरुपर्वतोपारतनमिन्द्रदनम् , तसदृश यद् वनम् , तरत्या प्रासादा -राजगृहा एव प्रासादकास्तषु, यद्वा नन्दयति- आनन्दयतीति नन्दन यद् वन तत्यप्रामादषु प्रसादकेधित पाठाल्पे तु नन्दनवनवायसादजनका य क्रीडाशलककारते. ध्विति विशेषणावधया व्याख्येयम् । च पुन क प्रमापगापुलिनेपु कानमा –क्रियया निता , क्रीडामु खाता इत्यर्थ , या आपगा -नद्य , त पुलिनषु तदीयसम्तावशेषु कपोलदोलायमानकमनीयकाकप: पालघु-मण्डस्थलेषु, दोलाय माना -इतस्ततश्चल त कमनीया मनोहरा ,काक्पक्षा-मस्तकामयपावलम्बमाना 'बालाना तु शिखा प्रोक्त काकपक्ष " इत्यु. कवालको शपाशा येषा ता0 क्षितिपालदारकै राजशिशुमि सह अनेकप्रकारं बहुविधम् , प्रीडासुसं श्रीडाजन्य मानन्दम् , अनुभवत अनुभागाचरीकुर्वाणस्य । पुन निरङ्कुशमचारस्य निर्वाधगमनस्य, खेच्छाचारिण इत्यर्थ ल]] च पुन , पठे षष्ठष अवतीर्णे प्रार-धे ति, किञ्चिदुपजातदेहसौष्ठवस्य किचिदुपजातम्-ईदुत्पन्नम् , देहसाठव- शरीरसौन्दर्य यस्य तादृशस्य, पुन व्यक्तवर्ण रचनप्रवृत्ते काना-स्फुगना , वर्णानाम् , बचन प्रातपादन, प्रात्तर्यस्य तादृशस्य तस्य व लकस्य, विनयारोपणाय विनयविक्षणाय, राजा मेघाहन , राजफुलाभ्यन्तर पव राजधानीमभ्य एव, कारितानवद्यविद्यागृह. कारत-निर्मापितम् , अनवद्य-मनोहरम, विद्यारई-विद्य ध्ययनगृह यन तादृश सन्, अहरह. प्रतिदिनम्, विद्यागुरूणां वियाग्थापकानामू, समद सञ्चयम् , अकरोत् कृतवान् । कीदृशानाम् । सम्प चुम्ज वामनाद। + ·१८८ टिप्पनक-परागविकृतिसंवलिता जन्मनामसन्मार्गगतिनिसर्गविद्विषां विद्यागुरूणामहरहः संग्रहमकरोत् [1] । उपनिन्ये च तेभ्यः शोभने दिनः मुहूर्ते निवर्तितसमस्तेतिकर्तव्यः स्नातमनुपहतसूक्ष्नक्षीमकल्पितोत्तरासंगमनुलिप्ताङ्गमामोदिना मलयजरसेन प्रत्युरसामुक्तमुक्ताकलापमुपरचितरोचनातिलकरुचिरललादमुत्तमाङ्गघटितमालवीमुकुलगण्डमालमवदात्वेष- तया सविशेषदर्शितादरमभ्युस्थितायाः पुनः सरस्वत्याः सितांशुधवलया शरीरच्छाययेव च्छुरितमात्मज- मवनिपतिः [श.] पूजाविशेषवर्वितप्रीतयश्च ते लिपिविशेषदर्शनपुरःसरमशेषाण्यपि व्याकरणादीनि शास्त्राणि तस्मै क्रमेणोपादिक्षन् [प॥ कुमारोऽपि सततामियुक्ततया गुरूणां नियन्त्रणपरतया पितुरविद्यमानतया दुर्विनीतसंनिधेः स्वाधीनतया सर्वागमोपनिबन्धानां कुशाग्रीयतया च निजबुद्धेरल्पेनैव कालेन तेपामभ्यन्तरोऽभवत् [स] । अमुक्तामि- योगश्च दशभिरन्दैश्चतुर्दशापि विद्यास्थानानि-सह सर्वाभिमविद्याभिर्विदाञ्चकार । कलाशास्त्रं च निरवशेषं गासेवितगुरुकुलानां सम्यक्-पूर्णशिक्षापर्यन्तम्, आसेवितं-श्रद्धया सेवितम्, गुरुकुलं यस्तादृशानाम् ; पुनः अव. गताखिलशास्त्रमर्मनिर्मलोक्तियुक्तीनाम् अवगता:-ज्ञाताः, अखिलशास्त्रमर्मणा-समस्त शास्त्रतात्पर्याणम्, या निर्मलो- कया-निर्दुष्टनिर्वचनानि, तारूय -तदुपपत्तयो यस्तादृशानाम् । पुनः उत्तमानायलब्धजन्मनाम् उत्तमानाये-सत्कुले, लन्धं जन्म यस्तादृशानाम; पुनः असन्मार्गगतिनिसर्गविद्विषाम् अमन्मार्गे-उत्पथे, या गतिः गमनम् , तद्विद्विषा- तवैरिगाम् [य] । च पुनः, निर्वर्तितसमस्तेतिकर्तव्यः निर्वतिता-सम्पादिता, समस्ता इतिकर्तव्यता-उपनयनान- क्रियाकलापो येन तादृशः, अवनिपतिः राजा, शोभने ज्योतिषशास्त्रोक्तशुभलक्षणान्विते दिनमुहूर्त्त दिने मुहूर्ते च मात्मज पुनम् , तेभ्यः विद्यागुरुभ्यः, उपनिन्ये विधिना समर्पयामास, गुरुकुले वासयामास, कीदृशम् ? सातं कृतस्नानम् । पुनः अनुपहतसूक्ष्मक्षौमकल्पितोत्तरासङ्गम् अनुपहतेन-विशुद्धन, सूक्ष्मेण सूक्ष्मतन्तुमयेन, क्षोमण-कौशेयवत्रेण, कल्पितः- रचितः, उत्तरासमः-उत्तरीयाच्छादनं येन तादृशम; पुनः आमोदिना सुगन्धाढ्येन, मलयजरसेन चन्दनपठेन, अनु- लिप्ताहम् अनुलिप्तशरीरम् पुनः प्रत्युरसं वक्षःस्थले, आभुकमुकाकलापम् भामुक्तः-धृतः, मकाकलापः-मुकाहारी येन तादृशम् । पुनः उपरचितरोचनातिलकरचिरललाटम् उपरचितेन-विन्यस्तेन, रोचनातिलकेन, गोरोचनामय. तिलकेन, रुचिरः- मनोहरः, ललाटः-भालस्थलं यस्य तादृशम् पुनः उत्तमाङ्गघटितमालतीमुकुलगण्डमालम् उत्तमा मस्तके, घटिता-स्थिता, मालत्याः-तदाख्यलतायाः, यानि मुकुलानि-किश्चितिकसितकलिकाः, तन्मयी गण्डमाला- गण्डस्थललम्पिनी माला यस्य तादृशम; पुनः अवदातवेपतया शुप्रवेषेण, सविशेषदर्शितादरं सविशेष-साविशयं यथा स्यात् तथा, दर्शितः-अभिव्यक्त , आदरः-सम्मानो यस्य तादृशम् । अत एव पुरर अमे, अभ्युत्थितायाः कृताभ्यु- स्थानायाः, सरखत्याः विद्याधिपतृदेव्याः, सितांधवलया चन्द्रवच्छु-या, शरीरच्छायया शरीरकाम्या रि- तमिव व्याप्तमिवेत्युस्प्रेक्षा [श]। पूजाविशेषयर्धितीतयः पूजायदोषेम-सम्मानातिरापेन, पर्षिता-प्रचुरिता, प्रीतिः- प्रसादो ये तादृशाः, ते विद्यागुरवः, लिपिविशेपदर्शनपुरस्सरं लिपिविशेषाणा-लेख्याक्षररूपाणां प्रादीनामष्टादश- भेदानाम् दर्शनपूर्वक परिचयपूर्वकम्, अशेपाण्यपि सर्वाण्यपि, व्याफरणादीनि शन्दशास्त्रामृतीनि शाखानि, क्रमेण यथाफमम्, तस्मै राजपुत्राय, उपादिक्षन् उपदिष्टवन्तः [५] कुमारोऽपि गजपुत्रोऽपि, गुरुणां विद्यागुरूणाम् , सततं सर्वदा, अभियुक्ततया शिक्षणपरतया, तथा पितु. मेघवाहनस्य, नियन्त्रणपरतया निप्रहपरतया, तथा दुर्पिनीतसनिधेः दुर्जनसपास्य, अविद्यमानतया असरयेन, तया सर्यागमोपनियन्धानां सर्वेको गालीय. प्रन्यानाम, स्वाधीनतया खायत्ततया, तथा निजयुद्धः स्युः फुशाप्रीयतया कुशामदतिसूभनतया, अल्पनेव फियतव, कालेन, तेषां विवागुरुणम्, अभ्यन्तरः मन्तगतः, तदन्तरवगाहनपुरा इत्यर्पः, अभवत् पभूव [स]। च पुनः, अमुक्ताभियोगः अत्यलाय साया, दशभिः, अम्दैः वः, चतुर्दशापि "पावेदाधत्वारो मीमांसाधीक्ष तपा। धर्मा पुराग च विधा एताचतुर्दछ ।" इत्यादिना चतुर्दशायेन सेल्यातानि, विद्या स्थानानि, 'सर्याभिः नाभिा, उपयियाभिः काव्यनाटकादिभिः सह, विदाञ्चकार अधिनगे। च पुनः, निरयशेपं रामप्रस, कलाशासम्, विवेद ·. तिलकमञ्जरी। १८९ विवेद, विशेषतश्चित्रकर्मणि वीणावाद्ये च प्रवीणता प्राप [ह] 1 मुजवलं चाय विस्मापितसुरासुरं कसरि- किशोरस्येव सहज शारीरमभवत्, आरब्धकार्यस्य त्रिभुवनेऽप्यशश्यमविजेयमसाध्यं च किमपि न प्रायेणा- भूत क्षि] । एवं च परिगताशेपशाबमासादितसकलास्त्रविद्यापारमुपलब्धसर्वबुधजनसाधुवादमारूढनवतारुण्य- लक्ष्मीलब्धपरिपूर्णसावयपशोभमनुमोदित विद्यागुरुजनेन हरिवाहनमतिप्रान्ते पोडशे वर्षे हपनिर्भरो राजा विसर्जितैराकारणाय सादरसुदाराकारयेपैः प्रधानपुरुपैरनुगम्यमानमतिभूयसा विभयेन स्वभवनमानिनाय [ज्ञ]। निवर्तिता खिलगृहप्रवेशमहलबास नगरयाधायामलघुनप्रालङ्कृतप्राकारलविताभ्रमदभ्रनोरणस्तम्भमुभयतो निखातशातकुम्भपूर्णकुम्भोद्भासितद्वारदेशमनेकगजतुरङ्गशालाभिरामं कुमारभवनमकारयत [अ]। कर्तुकामश्व यौवराज्याभिषेकं तस्य साहायकार्थमाज्ञाभरसहं प्रज्ञया पराक्रमेणाकारेण विनयेन वचनविन्यासेनोद्यमेना- . विदितवान् । व पुनः, विशेषतः विशेषेण, चित्रकर्मणि चित्रणकलायाम्, च पुनः, पीणापाये वीणारूपपायवादन- कलायाम्, प्रवीणतां कुशलताम्, प्राप प्राप्तवान् [हाच पुन., अस्य राजपुत्रस्य भुजबलं बाहुवलम् , विस्मापित. सुरासुरं विस्म पिताः- विस्मयमापादिताः, सुराः-देवा, असुराः-राक्षसाश्च येन तादृशम् , अभवत्, किमिव ? केसरि- किशोरस्य सिंहशिशो सहज खाभाविकम् , शारीरं शरीरसम्बन्धि, बलमिव । आरब्धकार्यस्य प्रारम्धव्यापारस्य तस्य कुमारस्य, त्रिभुवनेऽपि लोकत्रयेऽपि, किमपि अशक्य शक्त्यमाध्यम् , अविजेयं विजेतुमशक्यम्', असाध्यं सापयितु. मशक्यं च, प्रायेण बाहुल्पेन, न, अभूत् आसीत् [क्ष] । एवम् अनेन प्रकारेण षोडशे वर्षे अतिकान्ते भ्यतीवे सति, हर्षनिर्भरः भानन्दपूर्णः, राजा मेघवाहनः, अतिभूयसा अत्यधिकेन, विभवेन विताभ्योत्सवेन, हरिवाहनं तशामक खकुमारम्, स्वभवनं स्वगृहम्, मानिनाय मानीतवान् । कीदृशम् ? परिणताशेषशास्त्रं परिणतानि-परि. पक्कानि, दृढमभ्यस्वीकृतानीति यावत् , अशेषाणि-समस्तानि, शास्त्राणि-पन्या यस्य तादृशम् ; पुनः आसादितसकलान. विद्यापारम् आसादित -प्राप्त , सकलायाः-समप्रायाः, अनविद्यायाः-बाणविद्यायाः, पारः अन्तो येन तादृशम् । पुनः उपलब्धसर्पधजनसाधुवादम् उपलब्धः-प्राप्तः, सर्वेषां युधजनाना-विद्वजन नाम् , साधुवाद:-अयं कुमारः साधुः, विद्यावतामुत्तमः' इत्याकारकः प्रशसावादो येन तादृशम : पुन आरूढनवतारुण्यलक्ष्मीलब्धपरिपूर्णसावयव. शोभम् आरूढया-आपमया, नवतारुण्यलक्ष्म्या-नवधावनसपदा, लब्धा-प्रामा, सर्वेषामवयवानाम्-अहानाम्, शामा- सौन्दर्य येन तादृशम् पुनः विद्यागुरुजनेन, अनुमोदितं गृहं गन्तुमनुमतम् । पुनः आकारणाय तस्याहानाय, सादरम् आदरपूर्वकम् , विसर्जितैः प्रेषिते , उदाराकारयेपैः समृद्धाकारवेषशालिभिः, प्रधानपुरुषैः मत्रिजनैः, अनुगम्य मानम् मनुत्रियमाणम् []] अस्य हरिवाहनस्य, निपतिताखिल गृहप्रवेशमङ्गलः निवतित-सम्पादितम् , अखिल-समप्रम्, गृहप्रवेशाय- कुमारस्य गृहहान्नरागमनाय, माल-माइलि हमनुष्ठ-नं येन ताश , राजेति शेषः, नगरबाबायां नगरहि नायाँ भूमी, कुमारमयनं कुमारप्रासादम्, मकारयत् निरमापयत् । की शम् ! अलघुवपालनप्राकारलवितानमदभ्रतो. रणस्तम्भम् अलघुना-महना, वपालन-पारेखोतमृत्तिकास्तूरभूषितेन, प्राकारेण, लाङ्घनानि-अध कृतानि, मानमन्ति- समन्तादितस्वलचलन्ति, अभ्राणि-मेघा एव तोरण स्तम्भाः-द्वारस्तम्भा यस्य तादृशम्, मेघादम्युनतमित्यर्थः; यद्वा अलधुव-, प्रालहतेन प्रकारेण लद्धितानि अनागि मेषा येन तादृशम् , पुनः अदभ्रतारणस्तम्भम् अनल्पद्वारस्तम्भम् । पुनः उभयतः, पार्थव्ये, निखातशातकुम्भपूर्णकुम्भोद्भासितद्वारदेशं निखाता.-निखननेन निवेशिताः, ये शातकुम्भस्य-सुवर्णस्य। पूर्णकुम्भा -पूर्णकलसाः, तेकदासितः-उद्दीपिता द्वारदेशो यस्य तादृशम् । पुनः अनेकगजतुरङ्गशालाभिरामम् भने- केषा-बहूनाम् , गजाना-इस्तिनाम्, तुरहानाम्-अश्वाना च, शालाभिः-गृहैः, अभिराम मनोहरम् [अच पुनः, तस्य कुमारस्य, यौवराज्याभिषेक युवराजत्वाभिषेकविधिम्, फर्गुफामः चिकीर्षु, सादायकार्थे तरसाहाय्यार्थम् , आदर- प्रेषितः आदरेण प्रस्थापित , प्रणिधिपुरुषैः अनुवरजनैः, उर्वीपतिकुमारं कमपि राजकुमारम्, अनिशं सततम) अन्वियेप अन्विष्यति स्म । कीदृशम् ! आशाभरसहम् तदाशापालनभारक्षमम्, प्रक्षया विवेकेन, पपक्रमेण सामन, साकारेण भाकृत्या, विनयेन मभुभफिनमतया, पवनविन्यासेन याक्यरचनाचातुर्येण, उद्यमेन उद्योगेन। . - ·१९० टिप्पनक-परागविवृतिसंवलिता परेच त्यागशौर्यगम्भीर्यादिभिः, प्रमुगुगैधृतानुकारमुर्वीपतिकुमारमादरप्रेषितैः प्रणिधिपुरुषैरनिशमुा. मन्वियेप [आ] एकदा च तं प्रातरेवास्थानमण्डपोपविष्टमध्यासितविकटहेमविष्टरमुत्खातखङ्गैः कृतनिरन्तरावस्थितिभिरूप्र. स्थितैराबद्धपतिभिः शरीररक्षाधिकारनियुक्तर्वीरपुरुषैरुभयतः परिक्षिप्तमनतिनिकटनिरन्तरासीननिमुनवल्लभ- राजलोकमभ्यर्गदर्तिनीभिरनवरतचामरोल्क्षेप वलितकलाचिकाकाञ्चनपलयाभिर्व रविलयाभिरुपवीज्यमानापु. पमुप.क ल मेवागनेन सहप्रविष्ठ कतिपयप्रगयिराजसूनुना प्रणम्य सविनयमवनीतलोपविष्टेन पिचरणविन्यस्त- निश्चलष्टिना हरियाहनेनोपास्यमानमागृतीतचित्रकन कवेत्रलता प्रतीहारी प्रविश्य क्षितितलन्यस्तजानुहस्त- युगला सविनयं व्यजिज्ञरत् - 'देव ! संप्रत्येव दक्षिणापयादागतो दक्षिणदण्डाधिपतेर्वनायुवस्य प्रसादभूमि- विजयवेगनामा प्रधानपुरुषः सकलपुरुषार्थसिद्धिसंपादक देवस्य पादपद्मयुगलं मुल्कण्ठितो द्वारि तिष्ठती साकर्ण्य देवः प्रमाणम्' [] 1 अवनिपालस्तु संस्मृत्य वचनेन तस्याः पूर्ववृत्तमङ्गुलीयकप्रेषगवृत्तान्तमधि- . . अपरै. अगश्व त्यागशौर्यगाम्भीर्यादिभिः औदार्य शौर्यगाम्भीर्यप्रमुखैः, प्रभुगुणैः राजगुणैः, धृतानुकारं गृहीत. तत्सादृश्यम् [अ] एकदा एकस्मिन् समये, तं राजानम् , प्रातरेव प्रातःकाल एव, प्रतिहारी, प्रविश्य सभामण्डपान्त प्रवेश कृवा, सविनय विनयपूर्वकम, व्यजिशपत् विज्ञ पितवती; की.शी ? भागृहीतचित्रकनकलता आग्रहीता, चित्रा- विलक्षणा, कनकस्स-सुवर्णस्य, वैत्रलता-वेश्यष्टिर्यया तादृशी: पुन: क्षितितलन्यस्तजानुहस्तयुगला क्षितितले-भूतले, न्यस्तं निहितम् , जानुयुगलम-कर-जशामध्ययुगलम् हस्तयुगलं च यया तादृशी, कीदृशं तम् ! आस्थानमण्डपोपविष्टं संभामण्डपोपविष्टम् । पुन अध्यासितविकटहेमविष्टरम् अभ्यासित -अधिष्टितः, विकटः -प्रकटः, हेमविष्टर -सुवर्णमय- मासनं येन तादृशम् । पुन. धीरपुरुषः सुभटजन , उभयतः पार्श्वद्रये, उपक्षिप्तं व्यापम् । कीदृशः । उत्खानख है। सयतखङ्ग, पुन कृतनिरन्तरावस्थितिभिः अनवरतमवस्थित; पुन. ऊपस्थितैः उस्थित ; पुन आवद्धप निमिः पहिबद्धपुन शरीर क्षाधिकारनियुकैः तदी यशरीररक्षगरूपायनियुक्कै । पुन भतिनिकटनिरन्तरा. सीननिभृतरलभराजलोकम्, अतिनि म्टे-अतिममीपे, निरन्तरम्-अविरतम् , आसीना-उपविशन्तः, निमृता:- निश्रलाः, याहभरामलोका:-प्रियन्टरजना यस्य त गम् ; पुनः वारविलासिनीमिः वाराहनाभि , उपपीज्यमानवपुपम् उपवीज्यमान व्य जनपरिशील्यमानम् , वपुः-शरीरं यस्य तादृशम् । कीदृशीभि ?अभ्यर्णपर्तिनीमि. समीपवर्तिनीमि : पुनः अनयरनचामरोत्क्षेपचलितकलाचिकाकाञ्चनवलगाभिः अनवरतं निर तरम्, चामरोक्षेपेण चामरस्य चमरजा- तीयमाविशेरपुच्छरचित यमनस्य, उ.क्षेपेग-उद्धेलनेन, चलिना.-दोलिता , कलाचिकाकाशनवलया.-कलाधिकाया-प्रशोहे, स्थिता. सुवर्णमया घलया यासा ताशीभिः । पुन. कीदृशम ? उपकालसेवागतेन प्रात.कालिसेरामुपस्थिवेन, कतिपयपणयिमिः कतिपयनहिभिः मह, प्रविश्य साम डपे प्रवेश कन्चा, प्रगन्य ख तर राजानमभिव घ, सविनयं विनयपूर्वकम् , अमनीतलोपविष्टेन: पृथ्वीतलो विष्टेन, पुन पिचरगविन्यस्तनिश्चलटिना पितु -मेघवाहनस्य, परगयो., विन्यस्ते-निहिते, निचले, टी ने येन तादशेन, राजसू नुना गजसुतेन, हरिवाहनेन, उगस्यमान सेव्यमानम् । कि म्यजिहादित्याह - देव ! रामन् । सम्प्रत्येर इदानीमेव, दाक्षणापथात् दक्षिणदेशात, आगत , दक्षिण खण्ड धिपतेः दक्षिणदेशाधिपते., पजायुधस्य सभातः सेनारतः, प्रसादभूमिः प्रेमापदम्, विजययेगनामा सशक, प्रधानपुरषः,सकलपुरुषार्थसिद्धिलम्पादक मकलाना-ममस्वानाम् पुरुषाय ना-धर्मार्थकाममोक्षाणाम् , निदे.-नियोः, सम्पादक मनाम, देपस्य भगत, पादपद्मयुगलं चरणपानद्वयम् , द्रष्टुम् अवरोकि तुम, उत्कण्ठित: उत्कष्ठा- पान, पारिबारदेशे, तिष्ठति वर्तते, इत्याकर्ण्य इति थुन्ना देयः भवान्, प्रमाणं खातम्ये स्वयम्प्रमाणभून [] भयनिपालस्तु मे पानगा तस्याहारगतिघायवनेन वाक्येन, पूर्ववृत्तं पूनियनम्, महुलीयकोष प्रवृत्तान्तम् माले मागप्रेगसमाचारम्, संस्मृत्य सम्यक् स्वता, अधिगतमीतिः प्राप्तनोद, प्रवेशप तस .

·तिलकमञ्जरी। १९१ गतप्रीतिः 'प्रवेशय' इति ता सादरमवदत् [ई] । अथ पार्थिववचनानन्तरमेव सा 'यदाज्ञापयति देव' इत्युक्त्वा सत्वरमास्थानमण्डपानिर्जगाम [3] । क्षणमात्रनिर्गतायां च तस्यां द्वारदेशप्रहितलोचनो महीपतिः प्रविश्न्तमीपत्क्षामवपुषमुपरचितराजदर्शनोचितवेषमचिरस्नातमपि मार्गवातातपप्लुष्टगात्रत्यक्तया मलिनमियो- पलक्ष्यमाणमतिचिरदर्शनादपरिचितमिव परकीयमियान्यथाभूतमिय राजकुलमाकलंयन्तमवनिपालदर्शनोत्सुक- तया च संभाषणगोचरागतानिष्टानपि सकदृष्टानिय राजपुंगानल्पयिस्तरमालपनमुत्तरीयपटगोपायितोपायनेन , पश्चाद्जता पुरुषेणानुगम्यमानं विजय वेगमपश्यत् [3] ॥ ''दृष्ट्वा च कृतस्मितो दूरादेव संभ्रमवता संभापणेनैनमनुजग्राह । सरभसोपसूनं च तं कृतप्रणाममासक्त- कुटिमरजोधूसरललाटजानुकरपुटमुपविष्टमन्तिकोपनीते सपिनयम, सने प्रीतिप्रसन्नतारकेण चक्षुषा क्षणमात्र- मवलोक्य जगाद-'विजयवेग! कुशलमखिलवीरचक्रप्रकाण्डस्य महादण्डाधिपतेः पृथिव्यामप्रतिहतायुधस्य सराजलोकस्य बज्रायुधस्य [ ऋ] । स च किश्चिदुझितासनो विनयविरचिताञ्जलिः प्रणम्याप्रवीत- . . . प्रवेश कारय, इति, तां द्वारपालिराम, सादरम् आदरपूर्वकम् , अवादीत् उक्तवान् [ई] 1 अथ अन तरम् , पार्थि ववचनानन्तरमेव पापवस्य-राज्ञ , वचनान-तरमेव-प्रवेशानुमतिप्रतिपादनानन्तरमेव, सा द्वारपालिका, देवः भवान् , यत् , आशापयति आदिशति तत् करोमीति शेषः, इति उत्तया कथयि वा, सत्वरं शीघ्रम् , आस्थानमण्डपात् । सभामण्डपात् , निर्जगाम निर्गता [3] । तस्यां द्वारपालि कायाम् , क्षणमात्रनिर्गतायां क्षणमात्रनिष्कान्तायां सत्याम् , द्वारदेशप्रहितलोचनः द्वारदेशप्ररिनदृष्टिः, महीपतिः मेघवाहनः, विजयवेगं तन्नामानं प्रध नपुरुषम् , अपश्यत् दृष्टवान् । कीदृशम् ? प्रविशन्तम् अ-त.प्रवेशमायरन्नम, ईपक्षामधपुष किभित्कृशकलेवरम् ; पुन: उपरचितराजद- शनोचितवेषम् उपरचितः-विरचितः, राजदर्शनोचित -राजदर्शनयोग्यो वषो येन तादृशम् ; पुनः अचिरस्नातमपि सद्य नातमपि,मार्गवातातपप्लुटगाप्रवक्तया मार्गस्य यो वातः-पवन ,आतप -सूर्यकिरणश्च, ताभ्यो दृष्टा-दग्धा, सन्तति यावत् , गावक-शरीरत्वक यस्य तद्भावस्वत्ता तया, मलिनमिव उपलक्ष्यमाणं प्रतीयमानम; पुनः अतिचिरदर्शनात् अतिर्घिकालोतरमवलोकनात् , अपरिचितमिव अजातपरिचर्यामद, परकीयमिव अन्यदीयमिव, अन्यथाभूतमिव प्रकारान्तरप्राप्तमिव, राजालम् , आम्लयन्तम् अगच्छन्तम पुनः अवनिपालदर्शनोत्सुकतया अवानपालस्य- राज्ञः, यद्दशेनं तत्रो सुकत्वेन हेतुना, सम्भापणगोचरागतान् प्रतिपाद्यरूपेणागतान् , इष्टान् प्रियान्, अपि, असकृदु- पानपीति यावत् , सरुद्दष्यानिय एवारमेवावलाकिनानिा, राजपुङ्गवान् तृपठान, अल्पविस्तरम् मनात विस्वरम्, परिमितमिति यावत् , आलंपन्तम् आभ पमाणम्: पुन उत्तरीयपटगोपायितोपायनेन उत्तरीयपटेन-उत्तरीयकत्रेण, गोपायितम्-आच्छादितम् , उपायन-प्रामृत येन तादृशेन, पथाद् ग्रमता पुरुषेण, अनुगम्यमानम् अनुत्रियमाणम् [3]i दृष्ट्वा च तमवलोक्य च कृतस्मितः कृतमन्दहास दूरादेव पूरत एव, सम्भ्रमयता प्रीतिप्रयुकत्वराशालिना, सम्भाषणेन आलापेन, एनं विजयवेगम् , अनुजग्राह अनुगृहीतवान् , स राजेति शेषः । सरमसोपस्तं सवेग- मन्तिरमागतम् , तं विजयवेगम्, प्रीतिप्रसन्नतारकेण प्रीत्या प्रेम्णा, प्रमना- विकसिता, तारका-कनीनिका यस्य सादशेन, चक्षुषा नेमण, क्षणमा किधि कालम् . भवलाक्य, जगाद उफन् । कीदृशं तम् । कृतप्रणामं कृताभिवादनम् । पुन आसक्तकुट्टिमरजोधूसरललाट सानू करपुटम् आसफेन सलमेन कुटिमरजसा मपियरममिलिकया, धूम-- ईपाण्डुवर्णा , ललाट भालस्थलम् , जान-उकाम भागो, करपुट:-दस्तपुटश्च यस्य तारमा पुनः अन्तिकोपनीते समीपमानीते, भासने, सविनयं विनयपूर्व छम् , उपविष्टं नोवेशनम् । किं जगाइल्याह-विजयवेग! सिलवीर. चक्रप्रकाण्डस्य समस्तवीरमण्डलप्रशस्तस्य, पुनः महादण्डाधिपतेः महनश्चनुर रोनाधिनायास्य, पुनः पृथिव्यां जगति, अप्रांतेहतायुधस्य अण्ठितमागस्य, सराजलोफस्य राजजनहितस्य, यमायुधस्य, फुशलं भद्रम् , अस्ति किम् इति शेषः [] च पुनः स विजयवेग , किञ्चिदुहितासनः शिरसासनः सन् , बिनयरचिताअलि विनय ·१९२ टिप्पनक-परामयितिसंवलिदा "अद्य कुशलम्, यस्मिन्निंतरजन इव विसर्जिताईफारमन्धिरित्यं सयमादिशति सकलत्रिभुवनामिनन्दित- प्रभावो देवः, त्वदनुभावप्रसाधिताखिलदुर्वृत्तरिपुराजन्यकेन सैन्याधिपतिना विज्ञापितोऽस्मद्वचनेन पश्चाङ्ग- चुम्बितमणिकुट्टिमः प्रणामः, ससंभ्रममयनताश्चार्ययन्ति देवस्य घरणनखचिन्तामणिपरंपरां पुरःप्रकीर्णचूडा. । मणिकिरणचक्रवालयालपल्लंयमूनि मूर्दाभिपिकपार्थिषकुलोद्भपा भवदत्त-भीममानुगप्रभृतयः सपरिजना राजानः' []। इत्युंदीय भूयोऽन्यभायात- 'देव ! मालारुणाभिधानं दिव्यमद्गुलीयकरत्नं पुरा यत् प्रेपित देघन दण्डाधिपस्य तवृत्तं तेन कालमेतायन्तमात्मसंनिधारधुना च फरदीकृतसकलदाक्षिणात्यशोणि- पतिना तेन मत्याचे प्रतिमिद, मयाप्यद्य निरवद्यमणिभिभूपणनणे: समेतमखितरनकोशाध्यक्षस्य महोदधेः ससाक्षिकं समर्पितमित्यवधारयतु दिव्यदृष्टया देवः' इति पदन्तं च तमुपजातकौतुको नृपः सस्मितम- यादीत-'विजयवेग ! कक्षित् कृतस्तेन कश्चिदुपकारः संगरेषु सेनापतेस्त्वदीयस्य' [ल]। स जगाद - सम्पुटितकरः, प्रणम्य प्रणाम कवा, अब्रवीत् । किमित्याहअद्य मलिन् दिने, कुशलम् , अस्तीति शेषः । यस्मिन् दिने, इतरजन इव सामान्य जन इथ, विसर्जिताहवारप्रन्थिः विमोचितमहत्त्वाभिमानरूपप्रन्थिः, सकलत्रिभुवनामि.. नन्दितप्रभावः समालोकत्रयप्रशंसितप्रभावः, देवः भवान्, स्वयम् आत्मनैव, आदिशति उछप्रकारेणाज्ञापयति । त्वदनुभावप्रसाधिताखिलदुर्वृत्तरिपुराजन्यकेन त्वदनुभावन-स्पत्प्रभावेण, प्रसाधितानि-वशमानीतानि, अखिलानि- सर्वाणि, दुर्वृत्तानि-उद्धतानि, रिपुराजन्यकानि-शत्रुभूतक्षत्रियसमूहा येन सादृशेन, सन्याधिपतिना सेनानायकेन, 'वा- युधेनेति यावत् , पञ्चामचुम्बितमणिकुट्टिमः पञ्चाङ्ग्रेन-हस्तद्वय जानद्वयमस्तकात्मकेन, चुम्बितः स्पृष्टः, मणिकुटिमः,' मगिखचितभमिर्गस्मितादृशः, प्रणामः नमस्कारः, अस्मद्वचनेन मद्वाक्येन, विज्ञापितः निवेदितः। मूर्धामिषिक्त- पार्थिधकुलोद्भवाः प्रशस्तक्षत्रियवंशोत्सना, भवदत्त भीम भानुवेगप्रभृतयः तदादयः, सपरिजनाः सपरिवाराः, राजानः, ससम्भ्रमं सवेगम्, अवनता: विनीता सन्तः, देवस्य भवतः, चरणनखचिन्तामणिपरम्परा चरण. सम्बन्धिखरूपचिन्तामणिगणम्, अर्चन्ति भाराधयन्ति । कै? पुर.प्रकीर्णचूडामणिकिरणवक्रवालयालपल्लयैः पुर-अग्रे, प्रकीर्गा:-प्रक्षिताः, चूडामणीनां-मुन्टानाम् , यद किरणचकवाल-किरणमण्डलम् , तद्रूपा बाल मालवा:- नवपल्या येषां तादृशः, मूर्धभिः मस्तक [] । इति श्यम् , उदीर्य उक्त्वा, भूयोऽपि पुनरपि, अभापत उकवान् , विजयवेग इति शेषः । किमिलाह-- देव. राजन् !, देवेन श्रीमता भरतेति यावत्, यत् , बालारुणाभिधानं घालारुणनामकम् , दिव्यं सुन्दरम् , महुलीय- करनम् भलिभूषणभूतरनम्, पुरा पूर्वम्, दण्डाधिपस्य चतुरजसेनानायकस्य, वनायुधस्वेत्यर्थः, प्रेषितम् उपहृतम् , • तत् सेन दण्डाधिपेन, पतावन्तं कालम्, एतावरकालमभिव्याप्य, मात्मसन्निधौ खपायें, धृतं स्थापितम्। च पुनः, करदीकृतसफलदाक्षिणात्यक्षोणिपतिना कर ददाति करदाः, वाशीकृना अधिकृता इति यावत , दाक्षिणात्याः-- दक्षिणजनपदसम्बन्धिनः, क्षोणिपतयः-नृपतयो न तादृशेन, तेन वज्रायुधेन, अधुना इदानीम् , मत्पार्थे मद्वारा, रह अत्र, भवत्पाइँ इति यावत्, महितं प्रेषितम् । मयापि अध अस्मिन् दिने, निरवद्यमणिमिः प्रशस्तमणिमयः, भूषणगणैः भन्यालरणगणे:, समेतं सहितम् , अखिलरतकोपाध्यक्षस्य समस्तरनकोशाधिपतेः, महोदधेः तमामकन्यो, ससाक्षिक-साक्षिवरणपूर्वकम्, समर्पितं दत्तम् , हात एतद्दृतम्, दिव्यदृश्या तदारा, देवः भवान् , अवधारयतु निश्चिनोत. इति हत्थम्, चदन्तं कथयन्तम् , तं विजयवैगम्, नृपः मेघवाहनः, उपजातकौतुकः उत्पन्न जिज्ञासौत्सुक्या सन् , ससितं-समन्ददासम् ,अयादीत् सबवीत् । किमियाह--विजयवेम! तेन दिव्या मुलीयकन, संगरेपुयुद्धेषु, स्वदी यस्य स्वरसम्यान्वनः, सेनापतेः, कश्चित् कोऽपि, उपकारः साहाय्यम्, क्तः, कधित् किमुलास बिजयवेगः .

·तिलकमञ्जरी। 'देव ! स फ्तो यं न कश्चिदन्यः करोति, आकर्णयतु देवः, इतः समनन्तरातीतवर्षे निवृत्तावविरलजलासार- वर्षासु वासु प्रवृत्ते संवर्तितसिन्धुपूरपयसि परिणमत्कलमफपिलायमानकैदारिके यद्धस्तम्बतृणसंबाधमाम- सीनि जनितविजिगीपुपार्थिवजनोत्साहे शरत्समवे सेनापतिरर्थशास्त्रपरामर्शपूतमतिभिरमांत्यैः सह कृतकार्य- वस्तुनिर्णयः प्रशस्तेऽहनि समस्तबलपरिवृतश्चरणालमृदितभुजयलायलिमारिभूपालशिरःशेखरं कुसुमशेखर- नामानमवनिपालमुन्मूलयितुफामः कुण्डिनपुरा काश्चिमण्डलाभिमुखमचलत् [ल]। क्रमेण पापद्ध- दृढफशाभिराटोपकम्पमानविततकेतुषनरानिभिरभ्यर्थनापदेशस्तम्भितोदयमगस्त्यमुनिमभियोमुच्चलिताभि- पिन्ध्यशिखरावलीभिरिय करिघटामिरन्धकारितराज्ञाकृष्टानां दुष्टसामन्तानामनीकैरापूर्यमाणकटकविनिवेशः. . - टिप्पनकम्-वर्ष-वृष्टिः । बैदारिक केदारसमूहः [ल.] । कक्षा-करिमध्यवस्त्रा, कक्षा-सतृणप्रदेशः । मपदेशः-प्याजम् । अतियोक्तुं-[अभियातु-] गृहीतुम् [ए] । , जगाद उवाच । देव! राजन्!, स तादृशः, उपकार इति शेषः, कृतः विहितः, यं यादृशमुपकारम्, कश्चित् कोऽपि, . अन्यः तद्व्यतिरिक्तः, न करोति, देवः भवान्,, आकर्णयतु भृणोतु । इतः वर्तमानवर्षात्, समनन्तरातीतवर्षे अव्यवहितभूतपूर्ववर्षे, परुदित्यर्थः । अविरलजलासारवासु अविरलम्-अविच्छिन्नम् , जलस्य आसारवर्ष-धारासम्पाति वर्षणं यासु तादृशीषु, यासु वर्षौं, निवृत्तासु व्यतीतासु, पुनः शरत्समये शरहती, प्रवृचे प्रारब्धे सति, कीदृशे तस्मिन् ! संवर्तितसिन्धुपूरपयसि सातत-सकोचितम्, सिन्धुपूरस्य-नदीप्रवाहसम्बन्धि, पयो-जल येन तादृशे; पुनः परिणमत्कलमकपिलायमानकैदारिके परिणमद्भिः-परिपाकावस्थामापाद्यमानै , कलमैः-धान्यविशेषः, कपिलायमान- पिङ्गलायमानम् , कैदारिक-केदारसमूहो यस्मिंस्तादृशे पुनः यद्धस्तम्बटणसंबाधग्रामसीन्नि बद्धः-उद्गृहीतः, स्वम्बः- काण्डो यस्तादृशः, तृणैः, सबाधा:-सकीर्णाः, प्रामसीमानो यसिस्वादश; पुनः जनितविजिगीपुपार्थिवजनोत्साहे जनित.-उद्भावितः, विजिगीपूणा-विजयेच्छूनाम्, पार्थिवजनाना-नृपजनानाम् , उत्साहो येन तादृशे। सनापतिः वज्रायुध., अर्थशास्त्रपरामर्शपूतमतिभिः अर्थशास्त्रस्य-अर्थनीतिशास्त्रस्य, परामर्शन-परिशीलनेन, पूता-पारमार्जिता, मातः- बुद्धिर्येषा तादृशैः, अमात्यैः सचिवैः, सह, कृतकार्यघस्तुनिर्णयः कृतः, कार्यवस्तूना-वर्तव्यवस्तूनाम् , निर्णयः-निश्चयो येन तादृशः सन्, प्रशस्ते शुभे, अहनि दिवसे, समस्तवलपरिवृतः समप्रसैन्यपरिवेष्टितः सन्, चरणतलमृदित- भुजवलापलिप्तारिभूपालशिरःशेसरं चरणतलेन-पादाधवलेन, मृदिता-मर्दिता, भुजबलावलिप्ताना-बाहुबलगविता- नाम् , अरिभूपालाना-शत्रुभूताना राज्ञाम्, शिरशेखराः-शिरोमुकुटा येन तादृशम्, कुसुमशेखरनामानं तत्सज्ञकम्, भवनिपालं राजानम् ,उन्मूलयितुकामः उच्छेत्तुमिच्छु., कुण्डिनपुरात् कुण्डिनपुराख्यनगरात् , काश्चिमण्डलाभि- मुखं कधिदेशाभिमुखम् , अचलत् अगच्छत् । [ल.] 1 च पुनः, क्रमेण क्रमश., विन्ध्यशिखरावलीभिरिव विन्ध्यगिरिशिखरपतिभिरिव, आबद्धदृढकक्षाभिः आ-समन्तात् , बद्धाः, दृढाः-प्रवलाः, कक्षा -बन्धनरजवो याभि- स्वादशीभिः, पक्षे आबद्धाः-सनिवेशिताः, स्थिता इत्यर्थः, दृढा.-सान्द्राः, कक्षाः-लताः शुष्कतृणपुजाः शुष्क्वनानि वा यासु तारशीभिः, पुनः आटोपकम्पमानक्तितकेतुवनराजिभिः आटोपेन अतिशयेन, कम्पमाना. व्याधूयमानाः, वितता.- विस्तृताः, केतव.-पताका एव, वनराजिः-धनपतिः, पक्षे विततकेतुः-विस्तृतद्युतिर्वनराजिर्यासु तादृशीभिः, पुनः अभ्यर्थ- नापदेशस्तम्भितोदयम् अभ्यर्थनापदेशेन-प्रार्थनान्याजेन, स्तम्भितः-मिरुद्धः, उदयः पृद्धिर्थेन तादृशम् , अगस्त्यमुनिम्, अभियोद्भुम् अभि-सर्वतोभावेन, योद्धम्, अभियोक्तमिति पाठे अभियातुमित्यर्थः, उच्चलिताभिः उत्थितामिः, करिघटाभिः हस्तियूथैः; अन्धकारितैः कृतान्धकारः, आशया-नियोगेन, आकृष्टानाम् माहूतानाम् , दुष्टसामन्तानाम् दुष्टविषयान्तरवर्तिनृपतीनाम् , अनीकैः सैन्यैः, भापूर्यमाणकटकनिवेशः आर्यमाणः-व्याप्यमानः, कटपनिवेश:- सैन्यावासो येन तादृशः, काश्चिदेशम् , अविशत् प्रविष्टवान् । सुरगिरिस्पर्धयोगमन्तं विन्ध्यगिरिमवलोक्य तेनादित्यगतिप्रति- रोधेन जगतामन्धकारमयत्वमयेन तत्पाधं गत्वा यावदहं न प्रयागच्छामि तावत् त्वया न वर्धनीयमिति घरमभ्यर्थं गतो, . . + १५विलक० ·टिप्पनक-परागविवृतिसंवलिता काश्चिदेशमविशत [ए] | कुसुमशेखरोऽपि किश्चित् सवर्पतया तमुपसर्पितुमनीहमानो हीनवलतया । योपयितुमपारयन् कालातिवाहनमत्र प्राप्तकालमिति चेतसा निश्चिल संवर्गितसममोपकरणकलापः शास्त्र- मार्गानुसारेण दुर्गसंस्कारमनयरवगन्यतिष्यत् । अन्वहं च दह्यमानासन्नमामकक्षामुपद्दतपहिर्जलाशयामन्त:- प्रवेशितप्रभूतधान्यामुपसंगृहीतप्रचुरयवसेन्धनामुदक्तजीर्णयापीकूपपङ्की निष्कासितनिःशेपासारलोकां विपमित- प्राकारमूलसमभूतलागयतारमार्गदुर्गमीठतरसातवलयां निवारिताविज्ञातजननिर्गमप्रवेशामप्रमत्ताप्तपुरुषगुल्मक- प्रतिपत्रसकलप्रतोलिरक्षा पाणिक्षेपणीयपापाणकूटस्थपुटितप्राकारासन्नस्थलामनियतावस्थानसप्तिसैन्यसतता- शुन्यपर्यन्तां प्राकारशिखरोत्सगसूत्रितविचित्रयनिचयां काचिनगरीमकरोत् । अपरित्यक्तसमराभिलापश्च साहायकधिया सविधवर्तिनामवनिपालानामनुसंधानाय प्रधानदूतानहरहः प्राहिणोत् [ऐ]। पृतनाधिपोऽपि प्रकृत्यमर्पणः प्रणिधिपुरुपेभ्य उपलभ्य तस्य तथाविधं समारम्भमधिकोपजातसंरम्भा . प्रत्यागत इति तत्प्रतारणाकुपितो विभ्यगिरिस्तेन योढुं जगामेत्युत्प्रेक्षा [ए]। कुसुमशेखरोऽपि तमामा नपतिरपि, किश्चित् सर्पतया सगर्वतया, ते सेनापतिम् , उपसर्पितुं शरणमागन्तुम्, मनोहमानः मकामयमानः, च पुनः, हीनयलतया दुर्वलसैन्यतया, योधयितुं युद्ध प्रवर्तयितुम् , अपारयन् अशनयन् , भत्र अस्मिन् युद्धकार्य, कालाति. घाहनं कालातिक्रमणम्, प्राप्तकालं प्राप्तावसरम्, उचितमित्यर्थः, इवि निश्चित्य निधयं कृत्वा, संवर्गितसममोप- करणकलापः सवर्गितः-सगृहीतः, सममाणा-समस्तानाम्, उपकरणाना-दुर्गसस्कारसाधनानाम्, कलापः-समूहो येन तादृशः सन् , शास्त्रमार्गानुसारेण शिल्पशास्त्रोकरीत्या, अनवरत-निरन्तरम् , दुर्गसंस्कारं तदाक्रमणवारणाय प्राकार- परिखादिपरिमार्जनम्, अन्वातेष्ठत् अकरोत् । च पुनः, काधिनगरीम्, अकरोत् कृतवान् , कीदृशीम् ! अन्वहं प्रतिदिनम्, दह्यमानासन्नग्रामकक्षा दयमानाः-भस्मोक्रियमाणाः, आसना:-समीपवर्तिनो प्रामाः, कक्षाः-शुष्कवनानि च आसन्नग्रामसम्बन्धिनः कक्षा वा यस्यास्तादृशीम् । पुनः उपहतबहिर्जलाशयाम् उपहता:-विनाशिताः, बहिर्जलाशया:- बहिर्गतास्तडागादयो यस्यास्वादशी; पुनः अन्तःप्रवेशितप्रभूतधान्याम् सन्तः-मध्ये, प्रवेशितानि-निवेशितानि, प्रभूतानि-यहूनि, धान्यानि-गोधूमादीने यस्यास्वादशीम् ; पुनः उपसगृहीतप्रचुरयवसेन्धनाम् उपसगृहीतानि-एकनी- कृतानि, प्रचुराणि बहूनि, यवसानि-तृणानि, इन्धनानि-काष्ठानि च यस्या तादृशाम् पुनः उदजीर्णवापीकूपपताम् उदकः-उद्धृतः,जीर्णाना वापीकूपाना पड़ो यस्या तादृशीम् पुनः निष्कासितनिःशेपासारलोकां निष्कासिताः-बहिष्कृताः, निःशेषाः-समस्खाः, असारा:-बलरहितालोका यस्यास्वादशीम् , पुनः विषमितप्राकारमूलसमभूतलां विषमितम्-उन्नमि- तानमितम्,प्राकारमूलभूतं समभूतल-समस्थल यस्या तादृशीम् पुनः अवतारमार्गदुर्गमीकृतखातवलयां-अवतारमार्गे- राजधानीप्रवेशमार्गे, दुर्गमीकृत-दुर्गमतापादितम् , खातवलय-परिखामण्डलं यसा तादृशीम्। पुनः निवारिताविज्ञात- जनप्रवेशनिर्गमा-निवारिती-निरुद्धी, अविज्ञातजनानाम्-अपरिमितजनानाम् , प्रवेश-निर्गमा गमनागमने यस्यां तादशीम् । पुनः अप्रमत्चाप्तपुरुषगुल्मफप्रतिपन्नसकलप्रतोलिरक्षाम् अप्रमत्तानाम् अदहितानाम् , भाप्तपुरुषाणां-विवस्तनना- नाम् , गुल्मकेन-चतुरङ्ग सेन्येन, प्रविपना-कर्तव्यत्वेनाङ्गीकृता, सकलाना-समस्तानाम् , प्रतोलीना-रध्यानाम् , रक्षा यस्यां ताह- शीम्, पुनः पाणिक्षेपणीयपापाणकूटस्थपुटितप्राकारासम्नस्थलां पाणिक्षेपणीयानां हस्तक्षेपणीयानाम् , पाषाणाना- प्रस्वराणाम् , कूटेन-समूहेन, स्थपुटित-विषमोनामतम् , प्राकारासनस्थलं-प्राकारसमीपस्थलं यस्या तादृशीम् । पुनः मनियता. वस्थानसप्तिसैन्यसतताशून्यपर्यन्ताम् अनियतावस्थान:-अनिश्चितस्थितिक, सप्तिसैन्यैः अवारूढसैनिकः, सततम्, अशून्यः व्याप्तः, पर्यन्तः-प्रान्तभूर्यस्या तादृशीम् पुनः प्राकारशिखरोत्सङ्गसूत्रितविचित्रयन्त्रनिचयां प्राकार- शिखराणा-प्राकारीपरिमागानाम्, उत्सा-मध्ये, सत्रितः-सरिवेशितः, विचित्र यत्राणा-विलक्षणयन्त्राणाम् , निचयः-समूहो यस्यां तादृशीम् । च पुनः, अपरित्यकसमराभिलापः भपरित्यकयुद्धामिलापः सन् , साहायकधिया साहाय्यदृश्या, सविधवर्तिनां समीपवर्तिनाम् , अवनिपालानां राज्ञाम्, अनुसन्धानाय अन्वेषणाय, प्रधानदूतान् मुख्यातान्, अहरहः प्रतिदिनम्, प्राहिणोत् प्रेषितवान् [ऐ] प्रकृत्यमर्पणः प्रकृत्या स्वभावेन, अमर्पण:-असहिष्णुः क्रुद्ध इति ·तिलकमञ्जरी। १९५ सरमसप्रधाविताभिरनीकिनीभिरागत्य विहितोपरोधः पर्यन्तेषु कान्चयाः स्कन्धावारममुश्चत् । कृतासारसंरोधश्च प्रापेण्यजलधरव्यूह इस पौरलोकानां महन्तमातङ्कमकरोत् । सामन्ताश्च सन्नीकृतसमदसामजघटा विघटनाय दुर्गम तेन कृतविसर्गाः क्रमेण निर्जग्मुः [ओ] । आविष्कृताटोपदुष्प्रसहैश्च तैः सह प्राकार- शिखरयर्विनः कुसुमशेखरराजलोकस्यान्योऽन्यकतनिर्मर्सनानि समत्सरसुभदसिंहनादयधिरीफ़ताभ्यर्णयासि- जनकर्णरन्ध्राणि नीरन्ध्रपापाणपक्षणमानस्थलीयताम्बरवलानि निर्देयप्रहससूर्यरवपर्यासितकावरकरशस्त्राणि यनविक्षिप्लामिनप्ततेलच्छटायिघदमानविकट पदातिगुम्फानि धद्धस्करतिरोहितपुरुषखन्यमानप्राकारमूलयन्धात्ति क्रोधदष्टौष्ठवण्ठभूयमाणदुर्गस्थरैरिनिनुराकोशनि शिरस्थितफरकफारकपाध्यमानप्राफारखण्डीप्रवेशानि तृणपूल- टिप्पनकम-कृतासारसंरोधश्च मासार: :-वेगवदृष्टिमित्रपलं च [ओ] । यद्धस्फुर:-चर्मकटी [ मो]। भ यावत्, पृतनाधिपोऽपि सेनापतिरपि, तस्य कुसुमशेखरस्य, तथाविधं तादृशम् , समारम्भ उद्यमम्, प्रणिधिपुरु- पेभ्यः चरजनेभ्यः, उपलभ्य विदित्वा, अधिकोपजातसंरम्भः अधिकम्-असन्तम् , उपजात:-उत्पनः, संरम्भ:- उत्साहजनितवेगो यस्य तादृशः सन् , सरमसप्रधाविसाभिः सवग धाविताभिः, अनीकिनीभिः सेनाभिः, मागल्य, विहितोपरोधः विहितः कृतः, उपरोधः-राजधान्या अवरोधो येन तादृशः, काञ्चयाः काचिनगर्याः, पर्यन्तेषु प्रान्त- भूमिघु, स्कन्धावारं सैन्यावासम्, अमुञ्चत् भस्थापयत् । च पुनः, प्रावृपेण्यजलधरव्यूह इव प्राशुषेण्याना- पकालिकानाम् , जलपराणां-मेपानाम् , न्यूहः-समूह इव, कृतासारसंरोधः कृत आसारस्य-धारासम्पातस्य, पके मित्रसैन्यस्य, संरोधः-अवरोधो येन तारशः सन् , पौरलोकानां-पुरवासिजनानाम्, महान्तं प्रचुरम्, भातई त्रासम्, अकरोत् । च पुनः, दुर्गस्य प्राकारस्य, विघटनाय भजनाय, तेन सेनापतिना, कृतविसर्गाः कृतो विसर्गो-विसर्जन त्याग इति यावत्, येषां तादृशाः, पुनः सजीकृतसमदसामजघटाः सजीकृता-सन्नाहिता, समदानां-मत्तानाम् , सामजाना-जानाम्, घटा-समूहो यस्तादृशाः; सामन्ताः खविषयान्तर्वतिनो नृपाः, क्रमेण पर्यायेण, निर्जग्मुः निर्गताः, [यो]। च पुनः, आविष्कृताटोपदुष्पसहैः आविष्कृतेन-प्रकटितेन, आटोपेन-आडम्बरेण, दुष्प्रसहै:-दुर्धर्षः, तैः सामन्तैः सह, प्राकारशिखरवर्तिनः प्राकारोपरिवर्तिनः, कुसुमशेखरराजलोकस्य कुसुमशेखरराजजनस्य, प्रतिदिन दिने दिने, मायोधनानि संग्रामाः, अभवन् बभूवुः । कीदृशानि ? अन्योऽन्यकृतनिर्भर्सनानि अन्योऽन्य-परस्परम, कृत निर्भर्सन-प्रहारो येषु तादृशानिः पुनः समत्सरसुभटसिंहनादधिरीकृताभ्यर्णयासिजनकर्णरन्ध्राणि- समत्सराणां-स्पर्धावताम्, सुभटाना-सुयोधानाम्, सिंहनादेन-सिंहस्सेव गर्जनेन, बधिरीकृतानि-बधिरत्वमापादितानि, पूरितानीति यावत् , अभ्यर्णवासिनां-निकटवासिनाम्, जनानां लोकानाम् , कर्णरन्ध्राणि-कर्णविवराणि येषु तादृशानिः पुनः नीरन्ध्रपापाणक्षेपक्षणमात्रस्थलीकृताम्बरतलानि नीरन्ध्रपाषाणोपेण अनवरतप्रस्वरप्रक्षेपण, क्षणमात्रं क्षणमात्रेण धा, स्थलीकृतं-स्थलत्वमापादितम्, अम्बरतलम्-आकाशतलं येषु तादृशानि; पुनः निर्दयमहततूर्यरवपर्यासितकातर- फरशस्त्राणि निर्दय-दयारहितम् , तीव्रमित्यर्थः, यथा स्यात् तथा, प्रहताना-ताडितानाम्, तूर्याणां वादविशेषाणाम्, रवेण चनिना, पर्यासितानि करात् प्रत्यावितानि, कातराणां-भीरूणाम् , करशस्त्राणि-हस्तस्थितशखाणि येषु तादशानिः पुनः यन्त्रविक्षिप्ताग्नितततेलच्छटाविघटमानयिकटपदातिगुम्फानि यन्त्रेण विक्षिप्ता:-विकीर्णा या अमितास्स तैलस्य छटा:-धारास्तामिः, विघदमानः-विश्विष्यमाणः, विकटाना-प्रबलानाम्, पदातीनां-पदगामिनां सैनिकानाम् , गुम्फ:-समूहो येपु तादृशानिः पुनः पद्धस्फरतिरोहितपुरुषखन्यमानमाफारमूलयन्धानि बधाः शिरसि निहिताः, स्फराः- शिरोरक्षकफलका यखादशैः, तिरोहितः-प्रच्छत्तैः, पुरुषैः-लोकः, खन्यमानः-उद्भिद्यमानः, प्राकारस्य मूलबन्धो येषु तादृशानि; पुनः क्रोधदष्टौष्ठवण्ठभूयमाणदुर्गस्थयैरिनिष्ठुरानोशानि क्रोभेन दष्टी-कृतदशनी, बोष्टी येषां तादृशः, वण्ठः- हखजनेः, धूयमाणः, दुर्गस्थाना-प्राकारोपरिस्थानाम्, वैरिणाम्, निष्ठुर:-कठोरः, आक्रोशः-स्पर्धाव्यमकः शब्दो येषु ताद- शानिः पुनः शिरस्थितफरकफारकमार्थ्यमानमाकारखण्डीमवेशानि सिसिस्थिताः फरकाः-मिरोरक्षकफलका ·टिप्पनक-परागवितिसंवलिता फोल्कानलप्रदीप्तकरिशारिनिःसरद्विहस्तहस्त्यारोहाणि वेगलमामिततनाराचविलीयमाननृपतिकाञ्चनमुकुटानि कुठारताडितप्रतोलीकपाटनिःखनानुसारनिपतत्भवलपाषाणवर्षाणि कृतकलकलमामीणावलोक्यमानप्रहार- विकलविद्रवहिपघटानि भयानकानि च कुतूहलकराणि च क्रोधजनकानि च हासावहानि च विनोदभूतानि च निर्वेददायीनि च प्रतिदिनमायोधनान्यभवन् [औ] ॥ एवं च काञ्चीग्रहणरक्षणविधावधिलढगाढाभिनिवेशयोरभिनवोढदम्पतिकरपल्लवयोश्च तयोः किया. नप्यतिपपात कालः । एकदा तु प्राप्त वसन्तसमये समागतायामनहोत्सवतिथावतीते निशीथिन्याः प्रथमयामे राजद्वारमागतासु द्वितीययामगजघटासु, रसिते प्रमोदावसरतूर्ये, श्रुतावसरतूर्यरवसंभ्रान्तेषु दत्तपर्याणानारुह्यो- पवाह्यवाजिनो राजद्वारमतिरंहसा प्रधावितेषु परिवर्द्धकेषु यथायामं निरूपितयामिकेषु निजनिजकर्म- टिप्पनकम्-उपवाह्यवाजिनः राजवाहनाश्वाः । परिवर्धकाः-अश्वसंवारकाः । येषां तादृशैः, फारकैः-प्राकारमूलखानकैः, प्राय॑मानः-इष्यमाणः, प्राकारखण्डीप्रवेशः अवान्तरप्राकारप्रवेशो येषु तादृशानि; पुनः तृणपूलकोल्कानलप्रदीप्तकरिशारिनिःसरद्विहस्तहस्त्यारोहाणि तृणपूलकानां-तृणमयपूलकसम्बन्धिभिः, उल्कानलै:-ज्वालामिभिः, प्रदीक्षा:-सन्तप्ता याः, करिशारयः-गजपर्याणकानि, ताभ्यो निःसरन्तो विदस्ताः-व्याकुलाः, हस्त्या. रोहा:-हस्त्यारूढा जना येषु तादृशानिः पुनः वेगलग्नाग्नितप्तनाराचविलीयमाननृपतिकाञ्चनमुकुटानि वेगेन लनैः-संसक्तैः, अमितः, नाराचैः-वाणैः, विलीयमानानि-द्रवन्ति, नृपतीनां काञ्चनमुकुटानि-सुवर्णमयशिरोऽलङ्कारा येषु ताह- शानि; पुनः कुठारताडितप्रतोलीकपाटनिखनानुसारनिपतत्प्रयलपापाणवर्षाणि कुठारैः-तदाख्यशनविशेषैः, ताडितानां प्रतोलीकपाटानां-रच्याद्वारपिधानानाम् , ये निस्वनाः-शब्दाः, तदनुसारेण निपतत् , पाषाणानां-प्रस्तराणाम्, वर्ष- वृष्टिर्येषु तादृशानिः पुनः कृतकलफलग्रामीणावलोक्यमानप्रहारविकलविद्रवद्विपघटानि कृतः कलकल:- कोलाहलो यस्तादृशः, प्रामीणैः-प्रामवासिजनैः, अवलोक्यमाना, प्रहारेण-आपातेन, विकलाना-खिनानाम् , विद्रवता-पलाय. मानानाम् , द्विपानां-हस्तिनाम्, घटा-मण्डलं येषु तादृशानिः पुनः भयानकानि भयङ्कराणि; पुनः कुतूहलकराणि दिक्षाजनकानि; पुनः क्रोधजनकानि अमर्योत्पादकानिः पुनः हासावहानि हासजनकानिः पुनः विनोदभूतानि विनोदमयानि च पुनः, निददायीनि ग्लानिजनकानि [ औ] । एवं च अनेन प्रकारेण च, अभिनवोढदम्पति- करपल्लवयोरिव अभिनवोढयोः-नवपरिणीतयोः, दम्पयोः-जायापत्योः, करपल्लवयोः पालवोपमकोमलकरयोः, काञ्ची- प्रणरक्षणविधौ काश्याः-तनामकनगर्याः, पक्षे स्त्रीकटिभूषणविशेषस्य, ग्रहणस्य-शत्रुसैन्यकर्तृकाक्रमणस्य, पक्षे पतिकर्तृ- काकर्षणस्य, रक्षणस्य-खसैन्यकर्तृकतद्वारणस्य, पक्षे आयाकर्तृक्तनिरोधस्य, विधौ-व्यापारे, अधिरूढगाढाभिनिवेशयोः अधिसढः-प्राप्तः, गाढः अत्यन्तः, अभिनिवेशः-आग्रहो याभ्यो तादृशयोः, तयोः खसैन्यशत्रुसैन्ययोः कियानपि कतिपयोऽपि, कालः, अतिपपात व्यतीतः । एकदा एकस्मिन् काले, वसन्तसमये चैत्रवैशाखात्मके वसन्तऋती, प्राते समागते; पुनः अनङ्गोत्सवविधौ कामदेवोत्सनविधी, समागतायाम् उपस्थितायाम् । पुनः निशीथिन्याः रात्रे, प्रथमयामे प्रथमप्रहरे, अतीते व्यतीते सति पुनः द्वितीययामगजघटातु द्वितीययामस्य-द्वितीयप्रहरस्य सम्बन्धि. नीपु, तत्प्रहरावच्छेदेन रक्षणकर्मणि नियुक्तासु इत्यर्थः, गजघटासु-हस्तिसैन्येषु, राजद्वारं राजभवनद्वारम् आगतासु उपस्थितासु सतीपु; पुनः प्रमोदावसरतूर्ये प्रमोदावसरसम्बन्धिवाद्यविशेषे, रसिते शब्दिते सति; पुनः श्रुता घसरतूर्यरवसम्भ्रान्तेषु श्रुतेन-श्रवणगोचरीकृतेन, अवसरतूर्यरवेण-खावसरसूचकवाद्यविशेषध्वनिना, सम्भ्रान्तेषु प्राप्त सम्भ्रमेषु, श्रुतायतरतूर्यरवसम्भ्रान्तेष्विति पाठकल्पे श्रुतेन अवतरता-उद्भवता तूर्यरवेण सम्भ्रान्तेष्विति व्याख्येयम् , परिवर्धकेषु भववाहकेषु, दत्तपर्याणान् स्थापितपल्ययनान्, उपवाह्यवाजिनः ‘खवाहनभूतावश्वान्, मारा अध्याय, अतिरंहसा अतिवेगेन, राजद्वार प्रधायितेपु धावितुमारब्धवत्सुः पुनः यथायाम ययाप्रहरम्, निरूपितयामिकेषु निश्चितप्राहरिककार्येषु, चिरनिरोधखिन्नतनुपु चिरकालिकैकभावस्थानखिनशरीरेषु, .

·तिलकमञ्जरी। १९७ शालाभ्यो निर्गतेपु चिरनिरोधखिन्नतनुपु नियोगिपु, पुरःसरहिवदीपिकेषु ब्रजसु निजशिविराणि तारतरकरेणु- घण्टाकणितसूचितेपु सामन्तेपु, आपणिकसंवृतसायंतनपण्यसंततिषु विकटायमानेषु विपणिवीथीचतुष्पथेषु, शिविरपर्यन्तबद्धगुल्मकेपु स्थित्वा स्थित्वा युगपदारटस घातन्त्रपदातिवृन्देषु, विश्रान्तजनरवनिरङ्कुशतसरे- वितस्ततः श्रूयमाणेष्वापानकमृदङ्गध्वनिपु, शयनमन्दिरागणनिहितशय्यानिषण्णे संनिहितकतिपयप्रणयिनि प्रारब्धमदनजागरस्य जायाजनस्य गीतकान्याकर्णयति परितः परित्यक्तविग्रहकथानियग्रहमनसि सेनाधिपे, सहसव संत्रासितकटकलोकनासतरलमन्दुरातुरङ्गश्रेणिश्रुतः सत्वरापसृतपृष्ठप्रसुप्ताधोरणानामपहायापहाय पांशु- तल्पान्युत्तिष्ठतामिभपतीनां चरणशृङ्खलारणितजरटेन जर्जरीकृतः कण्ठगर्जितेन, गजगर्जितारवश्रवणकुपितानां 'पञ्जरकेसरिणां सरमसकरास्फालितशलाकाप्रतिनाद हितेन पहलीकृतः पूत्कृतेन, प्रतिसैन्यमाहतानां प्रस्त- टिप्पनकम्-गुल्मकं-स्थानकम् । निरवग्रहम्-उपकृतलम् । मन्दुरा-अश्वशाला । फाइल:-अम्यक्तः। नियोगिषु मृत्येषु, निजनिजकर्मशालाभ्यः खखकार्यगृहेभ्यः, निर्गतेपु निष्कान्तेषुः पुनः तारतरकरेणु- घण्टाफणितसूचितेपु तारतरेण-तीव्रतरेग, करेणूना-हस्तिनामे, घण्टाक्कणिवेन-घण्टानादेन, सूचितेषु-संकेतितेषु, सामन्तेषु खविषयान्तर्वतिनृपेषु, पुरस्सरवित्रदीपिकेपु पुरः-अमे, सरन्तः गच्छन्तः, द्वित्राः-द्वौ वा प्रयो वा, दीपिका:-दीपवाहका येषां तादृशेषु, निजशिविराणि स्वसैन्यावासान, यजत्तु गच्छत्सुः पुनः 'आपणिकसंवृतसायन्तनपण्यसन्ततिपु आपणिकः-विक्रेतृभिः, संवृताः-उपसंहृताः, सायन्तनपण्याना-सायंकाले विक्रयणार्थ प्रस्तुतवस्तूनाम् , सन्ततय. पङ्घयो येषु तादृशेषु, विपणिवीथीचतुष्पथेषु विपणिविथीनाम्-आपण- मार्गाणाम्, चतुष्पथेषु चतुर्दिगभिमुखमार्गेषु, विकटायमानेषु प्रकटायमानेषुः पुनः शिविरपर्यन्तवद्धगुल्मकेषु शिविरपर्यन्ते-सैन्यावासप्रान्ते, बद्धगुल्मकेपु-बद्धपतिकेषु, बाह्यतन्नपदातिवृन्देषु बाह्यतन्त्रपदातीनां बाह्यराष्ट्रियपद. गामिनाम्, पृन्देषु-समूहेषु, स्थित्वा स्थित्वा मुहुर्मुहुः खगमनमवरुष्य; युगपत् सहेव, आरटत्सु शन्दाय- मानेषुः पुनः विश्रान्तजनरवनिरङ्कुशमसरेपु विश्रान्तः-निवृत्तो यो जनरवः-लोकशब्दस्तेन निरहुशप्रसरेपु-अप्रति- बद्धप्रचारेषु, मापानशालामृदङ्गध्वनिपु आपानशालायाः-मद्यपानसभायाः, मृदभध्वनिपु-वाद्यमानमृदानादेषु, इत- स्ततः अभितः, श्रूयमाणेषुः पुनः शयनमन्दिराङ्गणनिहितशय्यानिषण्णे शयनमन्दिराणे-शयनभवनप्राङ्गणे, निहितायां स्थापितायाम् , शय्यायो निषण्णे-उपविटे, सन्निहितकतिपयप्रणयिनि समीपस्थकतिपयन्नेहास्पदजने, प्रारब्धः मदनजागरस्य प्रारब्धा मदनजागरा-कामदेवोद्देश्यकजागरणं येन तादृशस्य, जायाजनस्य स्रीजनस्स, गीतकानि गानानि, माकर्णयति शृण्वति सति, पुनः परितः सर्वतः, परित्यक्तविग्रहकथानिरवग्रहमनसि परियका-निवारिता या, विग्रहकया-युद्धवार्ता, तया निरवग्रह-प्रतिबन्धरहितमुच्चलमिति यावत् , मनो यस्य ताशे, सेनाधिपे सेनापती सति, महान् गम्भीरः, कलकलारवा कोलाहलध्वनिः, उदभूत् प्रादुरभूत् । कीदृशः ? सहसा शीघ्रम् , संभासित- फटकलोका भीषितसैन्यजनः; पुनः घासतरलमन्दुरातुरङ्गश्रेणिश्रुतः त्रासेन-भयेन, तरला-चचला या, मन्दु- रायाः अधशालायाः, तुर श्रेणि:-अश्वपतिः, तया श्रुतः-श्रवणगोचरीकृतः; पुनः सत्वरापस्तपृष्ठप्रसुप्ताधोरणानां सत्वर-शीघ्रम् , अपस्ताः-दूरीभूताः, पृष्ठप्रमुप्ताः-पृष्ठभागमधिशयिताः, आधोरणाः-हस्तिपका येषां तादृशानाम्, पुनः प्रांशुतल्पानि उन्नतशय्याः, अपहाय अपहाय त्यक्त्वा त्यक्त्वा, उत्तिष्ठताम् उत्यानं कुर्वताम् , इभपतीनों महा- गजानाम्, चरणशृङ्खलारणितजरठेन चरणशृङ्खलायाः-चरणबन्धनविशेषस्य, रणितेन-शब्देन, जरठेन-देन, कण्ठगार्जितेन कण्ठकृतगर्जनेन, जर्जरीकृतः मिश्रितः; पुनः गजगार्जितारवश्रवणकुपितानां गजाना-हस्तिनाम्, यद् गर्जितं-गर्जनम्, तद्रूपस्य आरवस्य-शब्दस्य, श्रवणेन, पितानाम्-ईपितानाम्, पजरकेसरिणां पारदसिंहानाम्, सरभसकरास्फालितशलाकाप्रतिनादहितेन सरमस-सवेगं यथा स्यात् तथा, कराभ्याम्-अभिमपादाभ्याम् , भास्काळिताः आहता याः, शलाकाः-पारस्थलोहयष्टयः, ताम्रा प्रतिनादेन-प्रविध्वनिना, हितेन-वर्धितेन, फूछतेन सत्कारेण, पहलीकृतः-पर्धितः; पुनः प्रतिसैन्यं प्रतिसेनासम्भवेन, आहतानां नादितानाम्, समाहपटहानां युद्धार्थ- कवचपरिधानद्योतकवाद्यविशेषाणाम्, प्रसृततास्तरकाइलाकणितकाहलेन प्रसृतेन-प्रपद्धेन, तारतरेण अतितीमेण, .

·- १९८ टिप्पनक-परागविवृतिसंवलिता तारतरकाहलाकणितकाहलेन सन्नाहपटानामुन्नादितः कोलाहलेन, ससंभ्रमोस्थितानां तत इतः प्रधावताम् 'आहरत रथवरूथानि, कल्पयत मातगान, आरोहत तुरङ्गान्, अङ्गीकुरुत तनुत्राणि गृहीत शस्त्राणि इत्यनवरतमाघोषतामधिकारिपुरुषाणां अवणास्पेग पोषितस्तारतुमुलेन व्याहतेन, निर्भरमरितसकल- त्रिभुवनोदरो महानुभूत् कलकलारयः []। तं च प्रलयकालजम्भितमहाभैरवाहासभैरवं रवमाकर्ण्य समुपजातरिपुबलावस्सन्दपातशको नायकस्तत्काललब्धावसरेण भृत्येनेव रणरसेन बद्धविकटरोमाञ्चकवन प्रेर्यमाणो विजृम्भितातिभीपणभ्रुकुटिसंकटायमानललाटभित्तिरमपदृष्टदशनच्छदो दक्षिणकरेणाच्छिद्य परिचारकहस्तादुत्पाततडिसतानुकारिणं झपाणमिचरपाणिना प्रेशयन् यिचिन्नरत्नखण्डपचितमन्तककितव- कौतुकाष्टापदं प्रकोष्टनिविष्टमष्टापदफलकमतिवलेन तिर्यविसर्पता खड्गप्रभापटलेन मलिनितमापद्धविकद- कालायसकटकमिवोर:कपाटमुन् रभसदूरपातिभिरभिमुखमकटिवासियष्ठिमात्मच्छायामभिहन्तुमिव टिप्पुनकम् - उमादितः-उच्चैः कृतः । यख्य-स्थगोपनम् । कल्पयत सजयत । वारतुमुलेन-उच्चबहलेन [अं]भैरवः-शङ्करः । अवस्कन्दः-धाटका। मष्टापदं-चतुरङ्गफलकम् । अष्टापदफलकं सुवर्णपरकः । कालायस. कट:-लोहकवचम् । . काहलाना-महाढकानाम् , क्षणितेन-शब्देन, काहलेन-वर्धितेन मन्यतेन वा, कोलाहलेन शब्देन, उपादितः संवर्धितः, पुनः ससम्नमोत्थितानां सवेगमुत्थितानाम्, तत इतः तनान प्रधावताम्-प्रक्षेण धावताम् , अधिकारिपुरुषाणां सैन्याध्यक्षजनानाम्, श्रवणपरुपेण कर्णकठोरेण, तारतुमुलेन सतिगम्भीरेण, व्याहतेन शब्देन, पोपितः पुष्टिमा. पादितः, कीदृशानां तेषाम् ? रथवरूथानि रथाना वरूथानि-वर्माणि, रथगुप्तिस्थानानि, परप्रहाररक्षार्थमावतस्थानानि वा, आहरत आनयत अन्वेपयत वा, मातङ्गान् हस्तिनः, कल्पयत सज्जयत, तुरङ्गान् भवान् , आरोहत पृष्ठापच्छेदेना- धितिष्ठत, तनुत्राणि कवचान्, अङ्गीकुरुत धारयत, शस्त्राणि शस्त्रसमूह, गृहीत उत्थापयत, इति एवम्, मन- घरत निरन्तरम् , आघोपताम् आक्रोशताम् । पुनः निर्भरभरितस फलत्रिभुवनोदरः निर्भरम्-अत्यन्तम् , भरितं- पूरितम्, सकलं-समग्रम्, त्रिभुवनस्य-भुवननयस्य, उदरं-मध्य येन तादृशम् [*] । प्रलयकालजृम्भितमहाभैर- वाट्टहासभैरवं प्रलयकाले-जगद्विध्वंससमये, जम्मितः-प्रकटितः, महाभैरवस्थ-महाकालस्य, योऽहास:-महाहासः, तद्वद् भैरवं-भयङ्करम् , तम् अनुपदोक्तम् , रवं शब्दम्, आकर्ण्य श्रुत्वा, समुपजातरिपुवलाघस्कन्दपातशङ्कः समुप- जाता-समुत्पन्ना, रिपुबलस्य-शत्रुसेनायाः, अपस्कन्दपातस्य-श्राक्रमणार्थमागमनस्य, शङ्का यस्य तादशः सन् , नायक- सेनापतिः, राजकुलात् राजधानीतः, अतिजवेन अतिवेगेन, निरगच्छत् निष्कान्तः । कीदृशः। तत्काललब्धाव. सरेण तत्क्षणप्राप्तावसरेण, मृत्येनेव अनुचरेणेव, यद्धविकटरोमाञ्चकवचेन बद्धः-धृतः, विकट:-दृढः, रोमाञ्चकवयः- रोमाञ्वरूपं धर्म येन तादृशेन, रणरसेन संग्रामोत्साहेन, प्रेर्यमाणः प्रवर्त्यमानः; पुनः विजृम्भितातिभीषणभृकुटि- संकटायमानललाटमित्तिः विजृम्भितया-प्रकटितया, अविभीषणया-अतिभयानिकया, भृकुट्या-नेनोपरितनरोमराजि- काटिल्येन, सक्दायमाना-संकुचिताकारा, ललाटभित्तिः-ललाटस्थलं यस्य तादृशः पुनः अमर्पदएदशनच्छदः अमर्षेण- क्रोधेन, दृष्टी-कृतदशनी, दशनच्छदौ-ओष्टी यस्य तादृशः, दक्षिणफरेण दक्षिणहस्तेन, परिचारकहस्तात् मृत्यहस्ताद, उत्पाततडिल्लतानुकारिणं प्रलयकालिकविद्युल्लतासदृशम्, कपाणं खङ्गम्, आच्छिद्य बलादु गृहीत्वा, इतरपाणिना वामहस्वेन, अष्टापदफलकं सुवर्णमयं फलक-'ढाल' इति प्रसिद्धमनप्रतिघातनिवारणसाधनम् , प्रेयन् प्रचालयन्, कीर- शम्! विचित्ररनखण्डखचित विचित्रः-विलक्षणैः, रमखण्डै: रनावयवैः, खचितं-व्याप्तम् , पुनः अन्तककितव. कौतुकाप्टापदम् अन्तकितवस्य-यमरूपातकारस्य, कौतुकाष्टापदं-कुतूहलजनकचतुरङ्गशारिफलकभूतम्, तत्सदृशमित्यर्थः, पुनः प्रकोष्ठनिविष्टं प्रकोष्ठे-कूपराधोभागे, निविष्टं-स्थितम् ; पुनः अतिवहलेन अतिविपुलेन, तिर्यविसर्पता तिरप्रस- रता, खड्गप्रभापटलेन कृपाणकान्तिकलापेन, मलिनितं मालिन्यमापादितम्, अत एव आवद्धविकटकालायसकङ्कट- मिव आवद्धः-गृहीतः, विकट:-विपमः, वालायसकटः-लोहविशेषनिर्मितकवनो येन ताशमिव, उरस्कपाटं वक्षःस्थलरूम- मर्गलम् , उद्वाहन धारयन् , पुनः रभसदूरपातिभिः रभसेन-पेगेन, दूरपतनशीलः, पुनः अभिमुखप्रकटितासियष्टिम् ·तितकमञ्जरी पुरःप्रवर्तितः पादेराकम्पितक्षितिराक्षेपदूरोच्छलितहारविप्रकीर्णेन नीहारनिकरस्पर्द्धिना फिरणविसरेण संवर्द्धयन्निवारातिसैन्यसंदर्शनाय चन्द्रातपमनुमार्गप्रघावितेन संभ्रमस्खलितगतिना वीरलोकेन गमनवेगानिला- कृप्टेनेयानुसूतगतिरतिजवेन राजकुलानिरगच्छत् [अ] | द्वारवेशावस्थितश्चामतो दत्तदृष्टिरतिवेगादापतन्ताय- तिशयच्छेकपाटहिकताडितपटहनादपटुतरेण दूरादेव खुरपुटध्वनिना प्रकटीकृतावुर:कपाटघटितातनुतनुत्राणौ तत्क्षणविपाटितकापायपटान्तिपीडितोत्तमाङ्गो गृहीतनिशितप्रासमुष्टिना चाभेन किश्चिदुक्षिप्तवल्गो दक्षिणेन च करतलेन त्रासतरलिताक्षतुरगतिर्यगवलोकितोत्क्षेपां कशामुदहन्तावश्वदर्शनसरभसप्रधावितैः शिविरवेसरैरिव धूसरैः खुररजोभिः पश्चादनुगम्यमानावनवरतदोलायमानजङ्घाकाण्डतया तुरगपृष्ठवर्तिनावपि धावन्ता- विवोपलक्ष्यमाणावासन्नवर्तिना शिबिरलोकेन किं किमेतदिति संभ्रान्तेन पृच्छयमानौ मनोरथाविव मनसो जीवाविव जवस्य वारकाविव बायोरुत्सेकाविवौत्सुक्यस्य विगतपर्याणतुरङ्गमाधिरूढी काचरक-काण्डरात. टिप्पनकम्-सम्ममश्न-आकुलता []। प्रासः-सेछः [क]। भभिमुखम्-अमे, प्रकटिता-आविर्भूता, असियष्टिः-कृपाणदण्डो यस्यां तादृशीम्, आत्मच्छायां खच्छायाम् , अभिहन्तु मिष अपहर्तुमिव, पुराप्रवर्तितः अप्रे प्रेरितैः, पादैः चरणैः, आकम्पितक्षितिः ईषत्कम्पितभूतलःपुनः अराति- सैन्यसन्दर्शनाय शत्रुसैन्यसमवलोकनाय, चन्द्रातपं चन्द्रिकाम् , आक्षेपदूरोच्छलितहारविप्रकीर्णेन आक्षेपेण- सन्चालनेन, दूरोच्छलितात्-दूरमुत्पतितात, हारात-रत्नमाल्यात्, विप्रकीर्णेन-प्रसृतन, पुनः नीहारनिकरस्पर्धिना हिमो- घानुकारिणा, किरणविसरेण किरणपुञ्जन, संवर्धयन्निव सम्यग वर्धयन्निवेत्युत्प्रेक्षा पुनः अनुमार्गप्रधावितेन प्रतिमार्ग कृतातिधावनेन, अत एव गमनवेगानिलाकृष्टेनेव धावनवेगोस्थितवायुकृताकर्षणेनेव, सम्भ्रमस्खलितगतिना वेगस्ख- लितगमनेन, वीरलोकेन सुभटजनेन, अनुसूतगतिः मनुसृतगमनः [भ] च पुनः, द्वारदेशावस्थितः द्वारदेशे सतावस्थितिकः सन् , अप्रतः अप्रे, दत्चष्टिः व्यापारितनयनः, प्रशाततमो अतिपरिचिती, काचरक-काण्डरातनामानी, अश्ववारी मधारोहिणी, अद्राक्षीत् दृष्टवान् , स सेनापतिरिति शेषः। कीदृशौ तौ ? अतिवेगात् अतिजवात् , आपतन्ती आगच्छन्ती; पुनः अतिशयच्छेकपारहिकताडितपटहनादपटुतरेण अतिशयेन, छेकः-निपुणो यः, पाटहिकः-पटहा- ख्यवाद्यविशेषवादनशिल्पी, वेन, ताडितस्प-नादितस्य, पटहस्य, नादन-ध्वनिना, पटुतरेण-स्फुटतरेण, मिश्रितेनेत्यर्थः, खुर- पुटध्वनिना खुरपुटशब्देन, दूरादेव दूरत एव, प्रकटीकृती प्राकव्यमापादिती; पुनः उम्फपाटघटितातनुतनुत्राणी पक्षःस्थलघृतविशालकवचौ; पुनः तरक्षणविपाटितकापायपटार्धान्तपीडितोत्तमाहौ तत्क्षण-तत्काळे, विपाटितस्य- विदारितस्य, काषायपटस्य-कपायरक्तवनस्य, यद् अर्धम्-अर्धभागः, तस्यान्तेन-अचलेन, पीडित-घटितम् , उत्तमा-शिरो गयोतादृशी; पुनः गृहीतनिशितमासमुटिना गृहीता-धृता, निशितस्य-तीक्ष्णस्य, प्रासस्य-कुन्तस्य, मुष्टिः-मुष्टिधार्यभागो येन तादृशेन, वामन-दक्षिणेतरेण, करतन , किञ्चिदुक्षिप्तवल्गो किश्चिद्-ईपद्, उत्क्षिप्ता-उन्नमिता, वल्गा- भवमुखस्थरजर्याभ्या तादृशी; च पुनः, दक्षिणेन वामेतरण, करतलेन हस्ततलेन, पासतरलिताक्षतुंरगतिर्य- गवलोकितोत्क्षेपां त्रासेन-भयेन, तरलिवे-चचलिते, भक्षिणी-नेने यस्य तादृशेन, तुरगेग-अथेन, विर्यक-सकटाक्ष- पातम् , अवलोकितो दृष्टः, उपक्षेपः-उद्यमनं यस्यास्तादृशीम, फशाम् अवताइनीम्, उद्वहन्ती धानौ; पुनः अश्व- दर्शनसरमसमधावितः अश्वदर्शनेन, सरभसं-सवेगम्, प्रधावितैः-प्रकर्षण धावितैः, शिविरवेसरैरिय सैन्यखेवरैरिव, धूसरे तद्वर्गः, खुररजोभिः अश्वशफोद्तधूलिभिः, पश्चात् पृष्ठदेशे, अनुगम्यमानी अनुत्रियमाणो; च पुनः, अनवरतदोलायमानजद्वाफाण्डतया अनवरत-सततम्, दोलायमानौ-इतस्ततः सवलन्ती, जलाका मौजदारूप स्तम्भौ ययोस्तादृशतया, तुरगपृष्ठवर्तिनायपि अधपृष्ठाधिष्टितावपि, धावन्ताविव धावनं कुर्वन्ताविव, उपलक्ष्य- माणौ प्रतीयमानौपुनः आसमयतिना निकटवर्तिना, सम्भ्रान्तेन सम्भ्रमान्वितेन, शिविरलोकेन सैनिकजनेन, एतत् पुरो दृश्यम्, किं किं भवतीति पृच्छयमानी जिज्ञासा ज्ञाप्यमानी; पुनः मनसः हृदयस, मनोरथाविय अभिः लाषभूताविवा पुनः जयस्य वेगस्य, जीवाविच प्रागभूताचिका पुनः घायोः पपनस्य, पारकाविव नियामकाविवः पुनः .

·टिप्पनक-परागविकृतिसंवलिता नामानी प्रज्ञाततमावश्ववारावद्राक्षीत, अप्राक्षीच सत्वरम्-'अरे !, फिमेप फटकक्षोभः' इति [क] अथ तौ समीपमेय त्यक्तुरगावुरगाविव सर्वाङ्गसष्टभूतलौ प्रणम्य युगपदूचतुः---'दण्डनाथ! संप्रत्येव संनद्धसकल- करितुरङ्गयोधमाबद्धवीरपट्टपादातभीपणमरुनेत्रपताकापटपल्लवितरथनिरन्तरमुत्तरप्रतोलिमार्गेण निर्गत कायाः कृतसमस्तसमरसामग्रीकमहितानामनीकममर्पपरवशं च पौरुपायलेपेन तृणलघूनस्मान् मन्यमानमतिजवेन प्राप्तमभ्यर्णेऽस्य कटकस्य वर्तत इति श्रुत्वा प्रभुः प्रमाणम्' इत्युक्त्वा पिरेमतुः [ख] ॥ सेनापतिस्तु तं तयोराकण्य कर्णामृतकल्पं जल्पमुपजातहों रणरसोत्कर्षपुष्यत्पुलकजालकः सजल- जीमूतस्तनितगम्भीरेण स्वरेण तत्क्षणादिष्टकिङ्करससंभ्रमास्फालितमायद्धस्फुटप्रतिशब्दमिव दर्शयन् ध्वनन्तमाजि- दुन्दुभिमभ्यर्णचरमनुचरगणं रथानयनार्थमादिक्षत्। नचिराञ्च तेनान्तिकमुपनीतमुभयतः प्रचलदतिचारुपत्र- मुदरविनिहितमहाहिमीपणानेकास्त्रं पत्ररथराजमिय रथाङ्गपाणिरध्यास्य रथं यथासंनिहितेनात्मसैन्येनानु- -- टिप्पनकम्-वीरपदा-धीरिका [ख]। ससम्भ्रमं-सादरम् । प्रचलदतिचारुपत्रम् एकन पत्रम्-अन्ना, भन्यत्र पत्राणि-पिच्छानि । . . , औत्सुक्यस्य उत्सुकतायाः, विलम्बासहिष्णुताया इत्यर्थः, उत्सेकाविच उभतिखरूपावित; पुनः विगतपर्याणतुरई' विगत-नएम् , पर्याणम्-उपरितनसुखासनं यस्मिन् तादृशमश्वम्, अधिरूढी आरूढौ। च पुनः, सत्वरं शीघ्रम् , अप्राक्षीत् पृष्टवान् , अरे । इति खन्यूनसम्बोधनम् , किमिलाह-एपः अयम् , कटकक्षोभः कटकस्स-सेनायाः, क्षोभः-सम्भ्रमः, किम् ? किंहेतुकः [क] । अथ प्रश्नानन्तरम् , त्यकतुरगौ त्यताश्वी, तौ काचरक-काण्डरातनामानौ मववारी, समीपमेत्य निकटमागत्य, उरगाविव सचिव, सहस्पृष्टभूतलौ सर्वाज्ञालिङ्गितभूतलो सन्तौ, प्रणम्य प्रणाम कृत्वा, युगपत् एककालम् , ऊचतुः उत्तवन्तौ । किमित्याह-दण्डनाय ! हे चतुरसेनापते!, सम्प्रत्येव इदानीमेव, अहितानां शत्रूणाम्, अनीकं सैन्यम् , अस कटकस्य सैन्यस्य, अभ्यणे निकटे, अतिजवेन अतिवेगेन, प्राप्तम् उपस्थितम्, वर्तते, इति श्रुत्वा श्रवणगोचरीकृत्य, भवन्तः यूयम्, प्रमाणं किंकर्तव्यनिर्णायकाः, इत्युक्त्वा विरेमतुः विराम प्राप्ती । कीदृशं तत् ! सनद्धसकलकरितुरङ्गयोधं सन्नद्धा-सब्जिताः, सकला:-समप्राः, करिणः-हस्तिना, तुरमाः-अश्वाः, योधाः-मुभटाथ यस्मिंस्तादृशम् ; पुनः आबद्धवीरपट्टपादातभीपणम् आबद्धः-धृतः, वीरपट्टः- वीरचिहभूतपो ध्वजो येन तादृशेन, पादावन-पदातीना पद्गामिसैनिकाना समूहेन, भीषणं-भयानकम् ; पुनः अरुणनेत्र- पताकापटपल्लवितरथनिरन्तरम् अरुणाना-रकानाम् , नेयपताकाना-नैनाकारविशिष्टवननिर्मितध्वनानाम् , परैः-वस्तः, पल्लविताः-व्याप्ता ये रयास्वैः, निरन्तर-संकीर्णम् ; पुनः काश्याः तदाख्यप्रकृतनगर्याः, उत्तरप्रतोलिमार्गेण उत्तर.. रथ्यात्मकमार्गेण, निर्गतं निष्क्रान्तम् । पुनः एतसमस्तसमरसामग्रीकं कृता-सम्पादिता, समस्ता समरसामग्री- युद्धसामग्री यसिस्तादृशम् ; पुनः अमर्पपरवशम् ईर्ष्याधीनम् पुनः पौरुपावलेपेन पराक्रमगर्नेण, असान्, तणलघून तृणवत्तुच्छान्, मन्यमानम् [ख]॥ सेनापतिस्तु सेनानायकस्तु, तयोः अश्ववारयोः, कर्णामृतकल्पं श्रवणामृतप्रायम् , जल्पं वचनम्, आकर्य श्रुत्वा, उपजातहः उत्पन्नानन्दः, रणरसोत्कर्पपुष्यत्पुलकजालका रणरसस्य-रणानुरागस्य, उत्कर्षेण-औकव्येन, पुष्यत्-पुष्टिमापाद्यमानम्, पुलकजालं-रोमाञ्चपुञ्जो यस्य तादृशः, सजलजीमूतस्तनितगम्भीरेण सजलस्स-जलपूर्णस्य, जीमूतस्स-मेघस्य, यत् स्वनित गणितं तद्वद्, गम्भीरेण, स्वरेण, तत्क्षणादिकिङ्करससम्भ्रमास्फालितं तत्क्षण- मादिष्टैः-भाज्ञः, किङ्करैः-मृत्यैः, ससम्भ्रम-सवेगम्, भास्फालितं-ताडितम् , ध्वनन्तं नदन्तम्, आजि- दुन्दुभि उग्रामदुन्दुभिम्, आवद्धस्फुटप्रतिशब्दमिय धृतस्पधप्रतिध्वनिमिव, दर्शयन् प्रत्याययन् , अभ्यर्णचरं निकटवर्तिनम् , अनुचरगणं मूलबन्दम्, रथानयनाथै रयोपस्थापनार्थम् , आदिक्षत् आदिष्टवान् । च पुन', नचिरात् शीघ्रम्, तेन भनुचरगणेन, अन्तिकं निकाम्, उपनीतम् उपस्थापितम् । पुनः उभयतः उभय. पार्थे, प्रबलदतिचायपत्रं प्रचलन्ती मविचारुणी-अविमनोहरे, पो-वाहने, पक्षे पक्षी यस्य तादृशम्। पुनः -- तत्कालम्, ·तिलकमारी। गम्यमानो युगपदाहतानां कुपितयमहुङ्कारानुकारिभाङ्कारभैरवमतिगम्भीरमारसन्तीनां समरढकानां ध्वनितेन पातयन्निव सबन्धनान्यरातिहृदयानि, तारतरव्याहारिणां चन्दियन्दानां हृदयहारिणा जयशब्दाडम्बरेण मुखरिताम्बरः शिविराभिरगच्छत् । कृतव्यूहविरचनश्च समरसंक्षोभक्षमायामुपान्तभूमावस्थात् [ग] ॥ अथाकर्णितसमरभेरोनिनादजृम्भितानन्दाः सरसरोचनारचितललाटतिलकविन्दवो दूर्वामवालदन्तुरैः शिरोभिरभ्यर्णचारिचारणोचार्यमाणवीर्यसंपदस्त्वरितपदसंचाराभिरागत्यागत्य करिघटाभिः समन्ततः ससामन्त- चक्राः परिवारयांचक्रुरेनं सेनापतयः, प्रत्येकं पातितस्निग्धदृष्टिनां च तेन सप्रसादमादिष्टाः प्रणम्य निजनिजस्थानेषु तस्थुः [घ] । अथ निशीथानुभावभास्वरेण विपममुन्मीलता निमीलता च दीपिकानियहेन पिशुनितमम गुञ्ज- -- टिप्पनकम्-उदरविनिहितमहाहिमीपणास्त्रम् एकत्र महाहय एव भीपणानेकास्त्राणि अन्यत्र महाहिवर। पत्ररथराजं गरुडम् [ग] । . उदरविनिहितमहाहिमीपणानेकास्त्रम् उदरे-मध्यभागे, विनिहितानि-स्थापितानि, महाहिभीषणानि-महासविद् भयानकानि, अस्त्राणि यस्मिन्, पक्षे महाहय एव-महासा एव, भीषणानि अस्त्राणि येन तादृशम् , रथाङ्गपाणिः रथाङ्ग- चकम् , पाणी-हस्ते यस्य स विष्णुः, पत्ररथराजमिव पत्राणि-पक्षा एव, रथाः-रथा इव गमनसाधनानि येषां ते पत्ररथा:- पक्षिणः, तेषां राजा-गाडः, तमिव, रथम्, अध्यास्य अधिरुह्य, यथासन्निहितेन यावान् सन्निहित आसीत् नायता, आत्मसैन्येन खसनिकेन, अनुगम्यमानः धनुत्रियमाणः, युगपदाहतानां युगपत् ताडितानाम् , कुपितयमहुवा- रानुकारिभाङ्कारभैरवं कुपितस्य-कुद्धस्य, यमस यो हुझारस्तदनुकारिणा, भावारेण-ध्वनिविशेषेण, भैरव-भीषणम्, तथा अतिगम्भीरम् अतिस्फुटं च यथा स्यात् तथा, आरसन्तीनाम् आनदन्तीनाम् , समरदकानां संग्रामवाद्य- विशेषाणाम्, ध्वनितेन ध्वनिना, सबन्धनानि भयादिनियन्त्रितानि, अरातिहृदयानि शत्रुहृदयानि, पातयनिव भ्रंशयन्निवः पुनः तारतरव्याहारिणाम् अत्युच्चैश्चारिणाम्, वन्दिवृन्दानां स्तुतिपाठकसमूहानाम्, हदयहारिणा हृदयप्रियेण, जयशब्दाडम्बरेण जयकाराडम्बरेण, मुखरिताम्बरः ध्वनितगगनमण्डलः, शिविराट सैन्यावासात, निरगच्छत् निष्कान्तः । च पुनः, कृतव्यूहविरचनः कृता-विहिता, व्यूहस्य सैन्यसन्निवेशविशेषस्य, विरचना येन तादृशः सन् , समरसंक्षोभक्षमायां संग्रामसञ्चारसमायाम् , उपान्तभूमौ पर्यन्तभूमौ, अस्थात् स्थितवान् [ग] ॥ अथ तत्र स्थित्यनन्तरम् , आकर्णितसमरभेरीनिनादजृम्भितानन्दाः आवर्णिवेन-श्रुतेन, समरभेरीनिनादून-संग्रामः ढकावनिना, जृम्भितः प्रकटितः, आनन्दो येषां तादृशाः; पुनः सरसरोचनारचितललाटविन्दवः सरसमा-आर्द्रया, रोचनया-गोरोचनया, रचिताः-कल्पिताः, ललाटतिलकविन्दवः-ललाटे तिलकरेखा यस्तादृशाः पुनः दूर्वाप्रवालदन्तुरैः 'पूर्वाख्यतृणविशेषनूतनदलव्याप्तैः, शिरोभिः मस्तकः, उपलक्षिताः पुनः अभ्यर्णचारिचारणोचार्यमाणवीर्यसम्पदः अभ्यर्णवारिभिः--निकटगामिभिः, चारणैः-बन्दिभिः, उच्चार्यमाणाः-स्तूयमानाः, वीर्यसम्पदः-पराक्रमसम्पत्तयो येया तादृशाः, ससामन्तचकाः खविषयान्तर्वर्तिनृपसमुदायसहिताः, सेनापतयः, त्वरितपदसञ्चाराभिः त्वरितः-शीनः, पदसञ्चारः-चरणसमारो यासां तादृशीभिः, करिघटाभिः इसियूथैः, आगत्यागत्य उपस्थायोपस्थाय, समन्ततः सर्वतः, एनं चतुरसेनानायकम् , परियारयाञ्चनुः परिवेष्टन्ते स्म। च पुनः, प्रत्येक एकैकस्मिन् , पातितस्निग्ध. दृष्टिना पातिता-प्रक्षिा, निग्धा-प्रेहार्दा, दृष्टियन तादृशेन, तेग सेनानायकेन, समसाद प्रसन्नतापूर्वकम् , भादिष्टाः आज्ञप्ताः सन्तः, प्रणम्य नमस्कृत्य, निजनिजस्थानेषु खखस्थानेषु, तस्थुः स्थिताः [ घ] ॥ अथ AREAL प्रतिपन्थियलं शत्रुसैन्यम्, चक्षुपः पथि दृष्टिमार्गम् , अढौकत प्राप्तम् । कीदृशम् ! निशीयानुनौमासिरण निशीथानुभावेन-मध्यरात्रप्रभावेग, माखरेण-प्रकाशमानेन; पुनः विपर्म विषमप्रकार यथा स्यात् त्यो जन्मीलता दीप्यमानेन, निमीलता संकुचता च, दीपिकानिवहेन प्रीपसमूहेन, पिशुनितं सूचितम् । पुनः अमडगुजकाहलम्. २६ तिलक.

·२०२ टिप्पनक्-परागविवृतिसवलिता काहलमाकर्ण्यमानतारपरुपयपारयमितस्ततः श्रूयमाणगम्भीरगजगजितमावेगतर्जितावरंवारमश्वनाररावेद्य- मानागमनमप्रसन्धताडितोद्भुरसमरढय मढीकत चक्षुपः पथि प्रतिपन्थिवलम्, अविरलनिरस्तशरनिकरशीकरा- सारडामरं च तदुर्वाररभसमुद्दामकलकलव्याप्तसकलदिड्मुसमभिमुखपधारितेन जलदागमक्षुभितममरापगापूर- जलमिव लपणजलधिना प्रत्यगृह्यतास्मद्वलेन [४]। परस्परयधनिपद्धक्झयोश्च तयोस्तत्क्षणमाकुलितसक्लजीव. लोको युगपदेकीभूतोदारसारिराशिरस जलविसरसर्पिधनपदातिघोरो मुदितयोगिनीग्यमाणलोक्पालम्पालचपक टिप्पनकम् अग्रस्कन्ध -अग्रसेना [3]। कक्षा-निश्चय । आकुलितसकलजीवलोकः एकत्र ससम्न- मसर्पजीवा जना यत्र स तयोक्त' , अन्यत्र ससम्भ्रमसर्वभुवन । युगपदेकीभूतोदारवारिराशि एकत्र एकहेलया मिलित उद्गशब्द शनुसधातो यत्र स तथोक्त , अन्यन युगपम्मिलितोद्भटसमुद्र । अनजलविसरवर्विधनपदाति- घोरः एका रुधिरोदकार्पकनिविडपत्तिभैरव , भन्या रक्तवनर वर्षकमेवावस्थानातिरौद् । मुदितयोगिनीमृग्य- माणलोकपालकपालचषकः एक्त हष्टशक्निीगयेष्यमाणनृपतिशिरोऽस्थिमद्यपान , भन्यन हृष्टचामुण्डान्वेष्यमाण. दिक्पालकपालचपक । - , . अमजु-कठोर यथा स्यात् तथा, गुञ्जन्त --ध्वनन्त , काहला -महाडका यस्मिंस्तादृशम् , पुन आकर्ण्यमानतारपरुप- हयपारवम् आकर्ण्यमाना -भूयमाणा , तारा -तीबा , परुपा कणकठोरा , हयानाम्-अश्वानाम् , हेपारवा -हेषाख्य- शब्दा यस्मिंस्तादृशम्, पुन इतस्तत. भन तन, श्रूयमाणगम्भीरगजगार्जित भूममाणम् , गम्भीरे-तुमुलम् , गज- गर्जित-हस्तिगर्जन यस्मिंस्वादृशम्, पुन आवेगतर्जिताश्चै. आवेग -अतिवेगै, तर्निता -ताडिता , अश्वा यस्तादृशै , अश्ववार. अश्वारोहिसैनिकै , वार वारम् अनेकधा, आवेद्यमानागमनम् आवेयमान-ज्ञाप्यमानम्, बागमन यस्य तादृशम् , पुन अनस्कन्धताडितोद्भुरसमरढकम् अपस्कन्धे सेनासनिवेशाप्रभागे, ताडिता -नादिता , उद्धुरा -दृढा समरढक्का -सग्रामवायविशेपा यसिंस्तादृशम् । च पुन , अविरलनिरस्तशरनिकरशीकरासारडामरम् अविरल-निर- न्तरम् ,निरस्त -विकीर्णो य , शरनिकर -याणसमूह , तद्रूपनलक्णधारापातेन, डामर-व्याप्तम्, पुन दुर्वाररभसं दुर्निवार- वैगम् , पुन उद्दामकलकलव्याप्तदिमुखम् उद्दान्ना-उत्क्टेन, कलकलेन-कोलाहलेन, व्याप्तानि-पूरितानि, सकलानि- सर्वाणि, दिमुसानि, सक्लाना दिशा वा मुसानि-अग्रभागा येन तादृशम्, तत् शत्रुसैन्यम् , अभिमुखप्रधावितेन शीघ्रम- भिमुखमागतेन, असलेन अस्मत्सैन्येन, प्रत्यगृथत आक्रान्तम् , केन कीदृश किमिव लवणजलधिना लवणसमुद्रेण, जलदागमक्षुभितं जलदागमेन-वपर्तुना, शुभित सञ्चालितम् , अमरापगापूरजलमिव अमरापगाया -देवनया , गङ्गाया इति यावत्, पूरजलमिष-प्रवाहजलमिव [3] | च पुन , परस्परवधनिवद्धकक्षयो. परस्परस्य, वधाय- घाताय, निबद्धा-नितरा बद्धा, वक्षा-कटिघटितपगर्धभागो निश्चयो वा याभ्या तादृशयो , तयो. खसैन्य शत्रुसैन्ययो , महाप्रलयसन्निभः महाप्रलयतुल्य , समरसघट्ट. सग्रामसघष , अजायत जात । कीदृश ' तत्क्षण तत्कालम् , आकुलितसकलजीवलोक आलिता -क्षोभिता , सक्ला -समस्ता , जीवा -प्राणिनो यैखादृशा लोग-जना यन तादृश , पक्षे आउलिता -क्षोभिता , सक्रा -समस्ता, जीवलोका -भवनानि येन तादृश , पुन युगपदेकीभूतोदार- वारिराशि. युगपद्-एककालावच्छेदेन, एकीभूत -समिलित , उदारव -उद्गतशब्द , अरिराशि -शत्रुसमुदायो यन तादृश , पक्षे युगपद्-एककालावच्छेदेन, एकीभूता -समिलिना , उदारा -महान्त , वारिराशय -समुद्रा यत्र तादृश , पुन अरजल- विसरवर्षिधनपदातिघोरः असजलविसरवर्षिण -रुधिररूपजलौघा पंणो ये, घना -निविडा , पदातय -पत्तय , अतिधोर -अतिभयहर , पक्षे अस विसरवर्षिण -रुधिरमयनरोधवापणो ये, धना -मेघा , तेषां यानि पदानि-अवस्था- नानि, ते , अतिघोर -अतिभयङ्कर , पुन मुदितयोगिनीमृग्यमाणलोकपालकपालचपक. मुदितया-रुधिरपान हृष्टया, योगिन्या-शाकिन्या, पो मुदितया लोक्सहारहृष्टया, योगिन्या-चामुण्डया, मृग्यमाणा -अन्विष्यमाणा , लोकपालाना-नृपाणाम् , पक्षे इन्द्रादिदिक्पालानाम् , कपालचषका -मस्तकोपरितनार्धपारास्थिरूपरुधिरपानपानविशेषा, . - ·तिलकमञ्जरी। २०३ प्रचलितरसाकुलभूभृचनालकृततुमुल प्रसृतरभसोत्तालगनदानगारिरातत्रिदशनारिकान्विष्यमाणरमणसार्थों निपीतनरवशाविखाविस्तारिशिवाफेत्कारडामरः [च] । सतारकावर्प इन वेतालदृष्टिभिः, सोल्कापात इय निशितप्रासवृष्टिभिः, सनिर्घातपात इय गदानहारैः, ससर्तकाम्बुदुर्दिन इव करिशीकरासारैः, सोत्पात- रविमण्डल इव कीलालितकरालचक्रमुक्तिभिः, सबैद्युतस्फूर्त इय अबापतामलितशक्तिभिः, ससण्डपरशुताण्डर झ प्रचण्डानिलधूतध्वजसहस, लकालामिधूम इव प्रकुपितसुभटटीवमिसरजायल 'महाप्रलयसनिमः . . . टिप्पनकम्-प्रचलितरसाकुलभूभृञ्चरवालकृततुमुल एका प्रचलितवसुन्धराकुलगिरियऋविहिताकुल शब्द , भन्यत्र प्रचलितवीररसाकुलनृपचऋकृताउलारव । प्रसृतरभसोत्तालगजदानवारि एकर प्रमृत-प्रवृत्तम् , रभसोत्तालगजानाम्-उसुकोद्भटकरिणाम् , दानवारि-मदजल या स तथोक्त , अन्यन प्रसून उत्तालगजवद् दानवारि - शवंरो पर स तथोक्त । आतंत्रिदशदारिकान्विष्यमाणरमणसार्थ. एकन भाताभिस्तिसभिदंशभिश्च, दारिकाभि -अङ्गनाभि , मन्विष्यमाणो मर्तृसघातो पत्र स तथा, भन्यत्र मादेवपुत्रिकागवेष्यमाणभसघातः । निपीते त्यादि-शिवाफेहकारडामर -एका चामुण्डाफे कारेण डामर -रौद्र , भन्यन कोष्ट्री० [च]। पीलालित -सरुधिरः । स्फुर्ज -स्फुरणम् । खण्डपरशु -शहर । कालाग्नि-पातालस्द्र [छ] । पक्षे तद्रूपमद्यपानपात्र विशेषा यस्सिंतादृश पुन प्रचलितरसाकुलभूभृचवालयततुमुलः प्रचलितेन-उच्छलिवेन, रसेन-वीररसेन, आफुलानाम्-आधुतानाम् , भूमृत्ता-राज्ञाम्, चायालेन-मण्डलेश, मृत तुमुल-सा युद्ध यस्मिन् , पक्षे प्रचलिताया -प्रकम्भिताया , रसाया -पृथिव्या , दुभूभृता-महेद्रादिकुलपर्वतानाम् , चक्रवालेन-समूहेन, कृतम् , परस्परोपरि पतनरूप सान्द्र युद्ध यस्मितादृश पुन प्रसृतरभसोत्तालगजदानवारि प्रस्त-विस्तृतम् , रमसोत्तालाना-वेगोद्धतानाम् , गजाना, दानवारि-मदजल यस्मितादृश , पक्षे प्रसृत -सहतुं व्यापूत , रभसोत्ताल - औत्सुक्योनतो हर्षमेदुरो वा, गजदानवस्य-गजासुरस्य, अरि -शत्रु शिव सहारभैरव इति यावत् , यसिस्तादृश , पुन भातनिदशदारिकाविष्यमाणरमणसार्थ आर्ताभि-विरहव्यग्रामि , निदशदारिकाभि-देवाहनाभि अन्विष्यमाण , रमणसाथ -प्रियसमूहो यस्मिंस्तादृश , युद्धे मृताना देवत्व प्राप्त प्रसिझ्या वैधव्यविधुरितानां तद्वनितानां वरान्वेषणोपपत्ते, पक्षे त्रिदशाभि -निरायत्तदशसरयकामि , निंश सरयकाभिरिति यावत् , उपलक्षणत्वाद् बहुसंख्यका भिरित्यर्थ , दारिकाभि -अनाभि , अविष्यमाण , रमणसार्थ -भर्तृगणो यस्मिंस्तादृश , पुन निपीतनरवशा- विखरविसारिशिवाफेकारडामर. निपीता-नितरा पानकर्मतामापादिता या, नराणा-मनुष्याणाम् , वशा-धातुविशेष , तया विखरेण-विकृतखरेण, विसारिणीनां-प्रमारिणीनाम्, शिवाना-गगाडीनाम् , पक्षे विसारिण्या शिवाया -चण्डिसया फेरकारेण-ध्यनिविशेषेण, अमर -व्याप्त , रौद्र इति यायर [च ], पुन वेतालरष्टिभि येत्ता मना-मनविशेषाणाम् , पक्षे दिवानुचरविशेषाणाम् , दृष्टिभि -दृष्टिपात , सनारकावर्प इव तारकाणा ताराणाम्, यद् वर्ष-वृष्टि , तरसहित इत्युत्प्रेक्षा पुन निशितप्रासयुटिभि निशिताना-तीक्ष्णानाम्, प्रासाना-कुन्ताख्यानागाम् , या पृश्यस्तामि, सोल्कापात इच उल्कापातसहित इति चोत्प्रेक्षा, पुन गदामहारैः गदाप्रक्षेपे , सनिघांतपात वनपातसहित इव, पुन फरिशीकरासार. गजमदनकणधारासम्पाते , ससंवर्गकाम्बुदुर्दिन श्च सर्तकस्य- तदाख्यमेघविशेषस, अम्बुभि -जलै , यदुर्दिन-मेघाच्छादिनम् , तसहित इव पुन कीलालितपरालचभमुतिभिः कोलालित-मधिराद्रीभूतम् , कराल-भयानक च, यया-तदाख्यमत्रम्, व मुत्तिमि -तद्विमोचन , सोत्पादरविमण्डल इय उत्पातरविमण्डलेन नगरसहारसूचार्यमण्डटेन, सहित इच पुन जयापतज्यरितशतिमि नवा-येगेन, आपत तीभि -निपत तीमि , ज्वलिनामि -ताभि , शक्तिभि -तदाख्यानविशष , सद्युतस्फूज इय युवेन-विद्यु. सम्यधिना, स्फूजैन-रफुरणेन, सहित इय पुन प्रचण्डानिल धूतध्वजसहनै प्रचण्टेन-उण्टेन, अनिलेन वायुना, धूता -कम्पिता , ये ध्यजातपा राहो , सराण्डपरशुताण्डव इव रा परमो -शिवम्य, पेन-नृसो, राहित इच, पुन प्रापितसुभटभ्रस्टीतमिने. अपिता ताम्-अधिदानाम्, गुभगना-गुयोधासम् , भ्राटीभि -नेोपरितन रोमाजिशैटिल्य , या तमिमाणि-अन्धकारात , सकाराग्निधूम श्व काराने -प्रलय कालिगमे , धूमन सहित येति . , ·२०४ टिप्पनक-परागविवृतिसंवलिता समरसंघट्टः छ]। सप्तश्च गानसंघट्टरणितघण्टानामरिद्विपावलोकनरोधधायितानामिभपतीना हितेन, प्रतिबलाश्वदर्शनक्षुभिताना च वाजिना हेपितेन, हर्पोत्तालसूतताडिततुरगवद्धहसां च स्पन्दनानां चीत्कृतेन, सकोपधानुष्कनिर्दयाच्छोटितज्यानां च चापयष्टीना टट्टतेन, सरखुरप्रदलितदण्डानां च पर्यस्थता रथकेत- नाना कडत्कारेण, निष्ठुरधनुर्यन्त्रनिष्टयूताना च निर्गच्छता नाराचाना सूत्कारेण, वेगोह्यमानविवशताल- कोलाहलघनेन च रुधिरापगना घूलारण, प्रतिरसितसभृतेन समरभेरीणा भाद्वारेण, निर्भराध्मातसम्ल- दिक्चकवाल साक्रन्दमिय साट्टहासमिव सास्फोटनरवमिन ब्रह्माण्डमभवत् [ज] । अनन्तरं च सेनाभरा- गान्तमेदिनीमूच्छन्धिकाराकृतिः कयलयितुमिव सशैलद्वीपकाननं निमुवनमुल्ललास लासकस्तरुणजलधरपटल- शङ्कया विमुक्तकलकेकाविरापाना वनकलापिनामानह्मलोकमेणाङ्कमण्डलाकाण्डसैहिकेयो रजःसंघातः । टिप्पनकम्-वृहित-गजर्जितम् । सूत -सारथि । पर्यस्थतां पतताम् । प्रतिरसित-प्रतिशब्दः [ज]। लासक. नर्तक । एणार-चन्द्र । व सर्वतोप्रेक्षा [छ । सर्वतः परित , गानसंघहरणितघण्टानां गानसपटेन-गानाणां-शरीराणा परस्परसघर्षण, रणिता-ध्वनिता, घण्टा येषा तादृशानाम् , पुन अरिद्विपावलोकनकोधधायितानाम् भरिद्विपानां-शत्रुगजानाम्, अवलोकनेन-दर्शनेन, य क्रोधस्तेन धाविताना-शीघ्र गतानाम् , इभपतीना महागनानाम् , वृहितेन गर्जितेन च पुन , प्रतिवलाश्यदर्शनक्षुभिताना प्रतिबलावदर्शनेन-प्रतिद्वद्विसैन्याश्वदर्शनेन, शुभिताना-सञ्चलितानाम्, वाजिनाम्- अश्वानाम् , हेषितेन-हेपाख्यशब्देन, च पुन , होचालसूतताडिततुरङ्गवद्धरहसा हर्षेण उत्ताला -उद्वेलिता, ये सूता -सारथय , तैर्बद्ध-माहितम् , रंह -वेगो येषां तादृशानाम्, स्यन्दनाना रयानाम् , चीत्कृतेन चीत्कारशब्देन,च पुन , सकोपधानुष्कनिर्दयाच्छोटितज्याना सकोपा-क्रुद्धा , ये धानुष्का-धनुर्धारिण, ते , निर्दयम्-अत्यन्त यथा स्यात् तथा, आच्छोटिता-आकृष्टा, ज्या-मौर्वी, रज्जुरिति यावत्, यासा तादृशीनाम् , चापयष्टीनां धनुर्यष्टीनाम्, टङ्कतेन टवारेण, च पुन , पर्यस्यताम्-अध पतताम्, पुन खरखुरप्रदलितदण्डाना खराणा-गर्दभानाम् , खुरै -शफै, दलिताना-विदारितानाम् , रथकेतनाना स्थध्वजानाम्, कडत्कारेण ध्वनिविशेषेण, च पुन , निष्ठुरधनुर्यन्त्र- निष्ठयूताना निष्ठुरेण-दृढेन, धनुर्यन्त्रेण, निष्ठयूताना-प्रक्षिप्तानाम् , अत एव निर्गच्छता ततो निष्कामताम् , नाराचानां बाणानाम् , सूत्कारेण ध्वनिविशेषेण, च पुन , वेगोह्यमानवियशवेतालकोलाहलधनेन वेगेन उद्यमानाना- पहनर्मतामापद्यमानानाम् , विवशाना-रुधिरपानपरक्शानाम् , वेतालाना-भूतविशेषाणाम् , य कोलाहलस्वेन, धनेन-निविडेन, रुधिरापगाना रुधिरनदीनाम्, घृत्कारेण ध्वनिविशेषेण, पुन समरभेरीणा समामढकानाम् , प्रतिरसितसम्भृतेन प्रतिध्वनिपूर्णेन, भावारेण ध्वनिविशेषेण, निर्भराध्मातसकलदिक्चक्रयाल निर्भरम्-अत्यन्त यथा स्यात् तथा, आध्मात-शब्दितम् , सरलाना-सर्वासो दिशाम् , चकवाल-मण्डल यस्मिस्तादृशम् , ब्रह्माण्डं चतुर्दशभुवनाद्यात्मक जगत्, साक्रन्दमिव सविलापमिय, साट्टहासमिव महाहाससहितमिव, सास्फोटनरवमिव, आस्फोटनरवण-पर्वतावदारण- ध्वनिना सहितमिव, अभवत् जातम् [ज]। च पुन , अनन्तर ब्रह्माण्डस्योकस्थित्यनन्तरम्, सेनाभराकान्त- मेदिनीमून्धिकाराकृतिः सेनाभरेण-सैन्यभारेण, आकान्ताया , आकुलिताया , मेदिन्या -पृथिव्या , यो मूर्छाध- कार-मू रूपान्धकार , सा आकृति -आकारो यस्य तादृश , रज सङ्घात. धूलिसमूह , सशैलद्वीपकानन शैला - पर्वता, दीपा -जलमध्यस्थलप्रदेशा, काननानि-बनानि, ते सहितम् , निभुवनम् भुवनत्रयम् , कवलयितुमिव भक्ष- यितुमिव, उल्ललास उरछलति म । कीदृश तरुणजलधरपटलशइया तरुणा-अभिनवा ये, जलधरा -मेपा, तेषा या पटल-समूह , तस्य शङ्कया-सशयेन, विमुक्तवलकेकाविलापाना विमुक्त -मुखानिर्गमित , कल -मधुर , केकाविलाप -ककाख्यशब्दविशेषेण विलपन यस्तादृशानाम् , वनकलापिना वनमयूराणाम् , लासक. नर्तक , पुन आब्रह्मलोकं ब्रह्मलोकमभिव्याप्य, एणाङ्कमण्डले चद्रबिम्बे, अकाण्डसेहिकेय. अकालराहुखरूप । प्रतिक्षण . , , ·तिलकमञ्जरी। , प्रतिक्षणमुद्धरैर्गुणध्वनिभिरज्ञायत धनुष्मतामिपुव्यापारः, शस्त्रशिसिफणद्योतेन पदमदीयत प्रचलिनैः प्रत्य- रिपदातिभिः, अविदितात्मीयपरथिनागेन ध्यलम्व्यत मुहूर्वमुद्भूर्णहे तिनापि सुभटलोफेन, प्रभूतपिशिताभ्यय- हारजनिततीब्रोदन्येन पर्दमप्रायमपीयत क्षतजापगाम्बु कौणपगणेन [झ] । एवं च भीपणावद्धतुमुले फुतूहलोत्तालकालदूताकुलितदशदिशि ऋज्यादकुलविलुप्यमानवीरलोके नृत्यत्परेतपरिपदि कृतान्तमहोत्सर इव निर्भरं प्रवृत्ते समरसंरम्भे क्षीयमाणेषु क्षितिपतिषु निपतत्सु पादातेषु सीदत्तु सादिपु प्रजासु विधुरतामाधोरणेषु प्रहार विकलकायेष्वितस्ततः परिस्सलसु शून्यासनेषु सप्तिषु स्फुरत्कृपाणचक्रनिशुलकार्मुकप्रायपहरणदुरालोकायामनेकशयमुण्डमालामालितवपुपि चण्डिकायामिव रूपपरि- वर्तेन कृतसंनिधावुपलक्ष्यमाणायां क्षितायमर्पमय इव क्रौर्यमय इव वैरमय इव व्याजमय इव हिंसामय इव विभाव्यमाने जगति निभागशेपस्थिती नियामायाममर्पगतमरणशङ्कानिरङ्कुशमवृत्तिभिरिलोकैरहंप्रथमिकया टिप्पनकम्-उदन्या-तृपा । कौमपा:-क्षसा [[] | कन्यादा -राक्षसा. न परेता -पिशाचा: [] . क्षणे क्षणे, उडुरैः उच्चै , गुणध्वनिभिः आकृष्टमौवींशब्दै , धनुष्मतां धनुर्धारिणाम् , इपुव्यापारः वाणविक्षेपात्मको व्यापार , अज्ञायत ज्ञायते स्म । प्रचलितैः प्रस्थितै , प्रत्यरिपदातिभिः उपस्थितशत्रुपदगामिसैनिकै , शस्त्रशिखि कणद्योतेन शस्त्रशिखिन -खड्गादिरूपामे , कणाना-स्फुलिङ्गानाम् , द्योतेन-प्रकाशेन, पद चरणम् , अदीयत आरोप्यते साउद्गुणहेतिनापि उद्यतयाणेनापि,सुभटलोकेन सुयोधजनेन, अविदितात्मीयपरविभागेन अविदित -अप्रतीत , आत्मीयाना-खजनानाम् , परेषाम्-अनात्मीयजनानाम् , शत्रुजनानामिति यावत् , विभाग -पार्थक्य येन तादृशेन सता, मुहूर्त क्षणम्, व्यलम्मत बाणविक्षेपे विलम्ब कृत । प्रभूतपिशिताभ्यवहारजनिवतीबोदन्येन प्रभूतस्य प्रचुरस्य, पिशि- तस्स-मासस्य, अभ्यवहारेण-भक्षणेन, जनिता-उत्पन्ना, तीवा-दु सहा, उदन्या-पिपासा यस्य तादृशेन, कौणपगणेन राक्षस. गणेन, कर्दमप्रायं परमयम् , क्षतजापगाम्बु रुधिरनदीजलम् , अपीयत पीयते स्म [] ॥ एवम् भनेन प्रकारेण, भीपणावद्धतुमुले भीषण-भयानकम् , आवद्ध-समन्तात् प्रवर्तितम् , तुमुलं-सान्द्रयुद्ध यस्मिंस्तादृशे, पुन फुतूहलो. त्तालकालदूताकुलितदशदिशि कुतूहलेन-औरसुक्येन, उत्ताले -उद्धतै , बालदूतै -यमदूत , आकुालेता-आकान्ता दश दिशो यसिखाइशे, पुन ऋव्यादकुलविलुप्यमानवीरलोके ऋन्यादाना-राक्षसानाम्, फुलेन-समूहेन, विलुप्य- माना -मासार्थमुत्कृत्यमाना , वीरलोका -युद्धमृतवीरपुरुषा यस्मिंस्तादृशे, पुन नृत्यत्परेतपरिपदि नृत्यन्ती-हर्षेणोच्छलन्ती, परेताना-व्यन्तरविशेषाणाम्, परिपत्-सभा समूह इति यावत् , यस्मिंस्तादृशे, पुन मतान्तमहोत्सव इव यमराजमहोत्सव इव, निर्भरम् अत्यन्तम्, प्रवृत्ते प्रारब्धे, समरसंरम्भे सप्रामसघर्ष, क्षितिपतिपुपेयु, क्षीयमाणेपु प्रियमाणेषु, पुन पदातिषु पदामिसैनिकसमूहेपु, निपतत्सु अध स्खलस, पुन सादिपु अवारोहिसैनिकेषु, सीदत्सु व्यथमानेषु, पुन आधोरणेषु इस्तिपकेषु, विधुरतांशम् , बजत्नु अनुभवत्सु, पुन महारविफलकायेषु प्रहारेण-खगाघातेन,विकल भम , काय -शरीरं येषा तादृशेषु, शून्यासनेपु पर्याणादिरहितेषु, सप्तिपु अधेपु, इतस्ततः अन तन, परिस्सलत्सु परि- पतत्सु, पुन स्फुरत्टपाणचकत्रिशूलकार्मुकमायपहरणदुरालोकाया स्फुरन्ति-उक्लन्ति, यानि कृपाणचकनिशूल पार्मुकाणि, कृपाण -खम , चकचक्राकारोऽन्नविशेष , निशुल-यस शूलाकाराणि त्रीणि शिखाप्राणि भवन्ति तादृगनविशेष, कार्मुकं नाम-धन , तत्प्राय -तत्प्रचुरै , प्रहरणे -अन्न , दुराकोकाया-दुखेन दृश्यायाम, च पुन , अनेकशवमुण्डमाला- मालितयपुपि अनेकेपा शवाना-मृतकानाम् , या मुण्डमाला-मस्तपस्थितमाला, पक्षे मस्तकपद्धि, तया मालित-शोभितम्, वयु -शरीर यस्साखादृश्याम् , क्षितौ पृथिव्याम् , रूपपरिवर्तन खरूपपरिवर्तनेन, कृतसन्निधौ कृतसमीपावस्थानायाम्, चण्डिकायामिव तदाख्यदेव्यामिव, उपलक्ष्यमरणायाप्रतीयमानायां सत्याम्, पुन जगति, अमर्षमय इच मोघमय इच, पुन क्रौर्यमय इव क्रूरतामय इव, पुन चैरमय इय शारवमय इव, पुन व्याजमय इय पारस्परिकच्छलमय इव, पुनः हिंसामय इव हिंसाप्रचुरइव, विभाव्यमाने प्रतीयमाने सति, पुन नियामाया रात्रौ,त्रिभागशेपस्थितौनिभागरूपा- . - ·२०६ टिप्पनक-परागविवृतिसंवलिता प्रार्थ्यमानयशसि पर्यायेण जयपराजयावासादयति सैन्यद्वये सहसैव शत्रुसैन्यादसारभसो मृगयुमार्गणप्रहार. ताडित इव मृगारातिराकर्णितदुनरेन्द्रमनपद इय महाहिराबावविपक्षवारणमदगन्ध इव वनकरेणुरनिललोल- पताकापटसहस्रमरिफुलप्रलयाय मुक्तशिखमिवोत्खातशस्त्रपुरुपकृतपरिक्षेपं रथमारूडः प्रौढकालायसकवचगूढ- कार्यः पुनरुक्तनर्मितसारथिभिरभङ्गुरभुजबलाभिमानैरनतिमूरिभिरवनिपतिपुत्रैग्नुगम्यमान पको नृपकुमारः कुमारसदृशाकृतिरतिरंहसा निरगमत् [i] 1 निर्दयास्फालितधनुश्चातिदूरोल्लसितेन श्यामलितदशदिशा कुटिल- विपमेण भ्रुकुटिवलिलेखात्रयेण धूमोद्गमेनेवानुमीयमानहृदयप्रदीप्तमन्युरभिमन्युरिव चक्रव्यूहस्य सेनापतिपुरो- भानपुजितस्य राजसमूहस्य संचरदनकरयसहस्रदुष्प्रवेशमविशनमध्यम् ,अनुवर्तितक्षत्रधर्मंश्च महायलैनसतिभि- रेकैकशोऽभिमुखीभवद्भिः क्षणमात्रमन्थरितस्थगतिः 'चत्रायुध ! वत्रायुध !' इति सगर्व व्याहरन् वाहिनी. भर्तुरन्तिकमधिगच्छत् [८] ॥ . - तृतीयभागरूपा, शेषस्थिति -शेषावस्थानं यस्यास्तादृदयां सस्याम् ; पुनः सैन्यद्वये स्वसैन्य-शत्रुसैन्ययो , अमर्पगतमरण- शहानिरङ्कुशप्रवृत्तिभिः अमर्षण-इविशेन, गता निरत्ता, या मरणशका-मृत्युभयम् , तेन निरङ्कुशप्रवृत्तिभिः-निर्बाध- प्रवृत्तिकः, वीरलोको वीरपुरुषैः, महंप्रथमिकया 'अहं प्रथमः, अहं प्रथमो योधानाम्' इति पारस्परिकस्पर्धावशेन, प्रार्य मानयशसि प्रार्यमानम्-अभिलप्यमाणं यशो येन तादृशे, अत एव पर्यायेण क्रमेण, जय-पराजयौ, आसादयति प्राप्नुमति सति, सहसैव अकस्मादेव, शत्रुसैन्यात् शत्रुसैन्यसकाशात्, कुमारसदृशाकृतिः कार्तिकेयतुल्याकारः, एकः, नृपतिकुमारः राजकुमारः, अतिरंहसा अतिवेगेन, निरगमत् निर्गतः । कीदृशः? असहारमसः असह्यः- सोढुमशक्यः, रमसः-वेगो यस्य तादृशः, क इच ? मृगयुमार्गणप्रहारताडितः मृगयोः व्याधस्य, मार्गणप्रहारेण-गाण- प्रक्षेपेण, ताडितः, मृगारातिः सिंह इय; पुनः आकर्णितदुर्नरेन्द्रमन्त्रपदः आरणितानि-श्रुतानि, दुर्नरेन्द्राणां- दुष्टमन्त्रपाठकानाम्, मन्नपदानि-मत्राक्षराणि येन तादृशः, महाहिः महासर्प इय; पुनः आघातविपक्षयारणमदगन्धः आघ्रातः-आघ्राणवर्मतामापादितः, विपक्षवारणानां-शत्रुगजानाम् , मदगन्धः-दानवारिगन्धो येन तादृशः, घनकरेणुः वनगज इव; पुनः कीदृशः ? रथमारूढः कृतस्यारोहणः, कीदृशं रयम् ? अनिललोलपताकापटसहस्रम् अनिलेन- वायुना, लोलम्-उद्भूयमानम्, पताकापटाना-ध्वजवन्त्राणाम्, सहयं यस्मिंस्तादृशम् , पुनः मरिकुलमलयाय शत्रुकुलममू- लोग्छेदाय, मुक्तशिखमिव मुक्का-निर्गमिता, शिया-ज्वाला येन तादृशम् , अग्निमिवेत्युत्प्रेक्षा, पुनः उत्सातशत्रपुरुष- शतपरिक्षेपम् उत्सातशत्रैः-उद्घाटितशस्त्रैः, पुरुषः, कृतः परिक्षेपः-परिवेष्टनं यस्य तादृशम् , पुनः प्रौढकालायस. फयचगूढ कायैः प्रीडेन-मुढेन, कालायसक्वचेग-लोहविशेषनिर्मितवर्मणा, गूड:-रक्षितः, कायः-शरीरं येषां तादृशैः, पुनरक्ततर्जितसारथिभिः पुनरुचेन-पुनः पुनर्वचनेन, तर्जिताः-मत्सिताः सारययो यैस्वादशः,पुनः अभद्गुरभुजयला. भिमानः अगरः अविनश्वरः, प्रपल इत्यर्थः,भुजपलाभिमानः-भुजबलगर्यो येषां तादृशः, अनतिभूरिभिः अनत्यधिकैः, परिमितेरिति यावर, अवनिपतिपुत्रैः राजकुमारः, अनुगम्यमानः अनुत्रियमाणः [][च पुनः, निर्दयास्फा. लितधनुः निर्दयम्-अत्यन्तं यथा स्यात् तथा, आस्फालितम्-आकृष्टं धनुर्येन तादृशः, राजकुमार इति शेषः, सेनापति. पुरोभागपुखितस्य सेनापतेः-सेनानायकस, पुरोभागे-भप्रमागे, पुञितस्य-संहृतस्य, राजसमूहस्य-मृपगणस्य, सञ्चर- दनेकमहारथसहनदुष्प्रवेश सघरता-प्रचरताम्, अनेकेषां महारथानां सहस्रंग, दुष्प्रवेश-दुःरोन प्रष्टुं योग्यम् , चमायूहस्य सन्यासियेशविशेषस्य, मध्य मध्यभागम् , अभिमन्युः तदारयोऽर्जुनसनुरिव, मविशत् प्रविष्टवान् : फीदृशः धूमोद्गमेनेच घूमोत्यानेनेव, अतिदूरोलासितेन मुद्रादेवाविर्भूतेन, श्यामलितदशदिशा श्यामलिताः- मनिताः, दश दियो येन साहोन, कुटिलविपमेण युटिटन-पकेण, विपमेण-उहतानवेन, भृकुटियलिलेखामयेण भ्रटि-नेनोपरितनटिलरोमावलिः, तदुपरिस्थिता या पटिलेसाः पतिरूपा रेसाः, तासां त्रयेग, अनुमीयमानहदय- प्रदीप्तमन्युः अनुीयमान:-अनुमिलारमानुभवगोचरतागापायमानः, एदपे, प्रीश:-प्रज्वन्दितः, मन्युः-घोपो यस्य ताराः अनुपर्तितक्षम अनुगीता:-अनुयना., संप्रामशीर्यादिरूपः क्षमधर्माः क्षनियधर्मा यम्बादशा, महाबलेः प्रमलः, पकराः प्रलेसम्, अभिमुसीमवलिः सम्मुगमागच्छद्धिः, नरपतिभिः नृपतिभिः, क्षणमासमन्यरितरयगतिः ·तिलकमञ्जरी। २०७ सेनाधिपोऽपि गम्भीरमधुरेण तेन व्याप्तध्वनिना प्रथमजलधरस्तनितेनेव विन्ध्यः सद्य एपोनिन- सरसरोमाञ्चकन्दलः कोपविस्फारितपुटेन कवलयन्निर तारकोदरप्रतिविम्वित सप्रगल्भचलितपक्ष्मणा लोचन- द्वयेन सतुरङ्गरथमातङ्गपार्थिवं प्रतिपक्षम् 'इत इतः पश्य माम्' इति व्याहरनेर वाहितरथः समेत्य तस्येक्षण. पथे समस्थित [6] । यारंवारमन्योऽन्यकृततर्जनयोश्च तयोराकर्णान्ताऋष्टमुक्तारतुल्यकालमास्यादितगलामिपा विसारिणो, लजितदशदिशो दूराध्वगा, राजकार्योपयोगिनस्तीक्ष्णाः, परितोपितसुराङ्गनाः सुपर्वाणो, महालवा घाजिनश्चापलतोपिताः क्षितिपालदारका, विपमाश्वमण्डलभेदिनः प्राप्तमोक्षा, दत्तदीर्घनिद्रा महासंनिपाताः, टिप्पनकम्-आस्वादितगलामिपा., विसारिण. मस्या , कोदशा ? आस्वादित-भक्षितम्, गामिप- वडिसीमास यैस्ते तथोक्ता , अन्यत्र प्रसरणशीलासया भास्यादितनीयामासा । लवितदिश, दूराधगा. दूरसथिका , कीदृशा ? रवितदिश -अतिक्रान्ताशा भवन्ति, दूरमार्गगतारो ललितदिशश्च । राजकार्योपयोगिनतीक्ष्णा. एकर तीक्ष्णा -घातका , ते नृपार्थसाधका , भन्यन निशाता । परितोपितसुरागना , सुपर्वाण. एकत्र देवा, अन्यत्र शोभनग्रन्थिद्वयमध्या, उभयेऽपि हर्पितदेवयोपा | महाजवा वाजिन. एकत्र वाजिनोऽश्विा , भयन सपिच्छा , उभयेऽपि महावेगा । चापलतोपिता., क्षितिपालदारकाः एकत्र राजपुना , कोदशा ? चापलतोयिता -चपलत्य हर्पिता, मन्यन्न भूपविदारका, धनुर्लतास्थिता । विषमाश्चमण्डलभेदिन., प्राप्तमोक्षा. एकर प्रातनिर्वाणा , - . क्षणमान-मुहूर्तमानम् , मन्यरिता-शिथिलिता, रथस्य गति -गमन यस्य तादृश , वज्रायुध! पत्रायुध! इति भो वज्रायुध । भो वायुध । इति, सगर्व गर्वपूर्वकम् , व्याहरन् ब्रुवन् , वाहिनीभर्नु, अनुपदोकनामकस्य सेनापते , अन्तिकं समीपम्, अध्यागच्छत् आगतवान् [2] ॥ सेनाधिपोऽपि सेनापतिरपि, प्रथमजलधरस्तनितेन प्रथममेघगजितेन, विन्ध्य इय तदाख्य पर्वत इव, गम्भीरमधुरेण गम्भीरेण-तीण, मधुरेण च, व्याहृतध्वनिना कथितशब्देन, सद्य एव तरक्षणमेव, उद्भिसरसरोमाञ्चकन्दल. उद्भिन्नानि-उन्मीलितानि, सरसानि-रसान्वितानि, रोमाञ्चकन्दलानि-रोमाञ्चरूपनवाराणि यस तादृश सन् , कोपविस्फारितपुटेन कोपेन-क्रोधेन, विस्फारिती पुटौ- पुटाकारक्नीनिकावरणत्वचौ यस्य तादृशेन, पुन समगल्मचलितपक्ष्मणा सप्रगल्भ-निर्भयं यथा स्यात् तथा, चलिते पक्ष्मणी-नेत्रावरणरोमलेखे यस्य तादृशेन, लोचनद्वयेन नेनद्वयन, तारकोदरप्रतिविम्वितं तारकयो -नेनमध्यवर्ति कनीनिकयो , उदरे-मध्ये, प्रतिविम्बितम् , सतुरङ्गरथमातङ्गपार्थिव तुर -अश्वै , स्थै स्पन्दनै, मात -हस्तिमि, पार्थिव -नृपैश्च, सहितम् , प्रतिपक्ष शत्रुम् , फवलयनिय असन्निव, इत इत. अन अन, मा वायुधम्, पश्य इति व्याहरनेव क्थयनेव चाहितरथ प्रस्थापितरथ , समेत्य समीपमागत्य, तस्य राजकुमारस्य, ईक्षणपथे दृष्टिपथे, समस्थित सतिष्ठते स [2] ॥ च पुन , वार चार मुहुर्मुहु , अन्योऽन्यकृततर्जनयो. अन्योऽन्य-परस्परम् , कृत तर्जन-प्रहारो याभ्या तादृशयो , तयो. सेनापति राजकुमारयो , शराः बाणा, प्रसस्तु प्रसूता । कीदृशा ? विसारिण. प्रसरणशीला मत्स्यरूपाच, केन साधयेंग' याकान्तारुष्टमुक्का. भाकर्णात-कर्णान्तपर्यन्तम्, आकृष्टा -पूर्व कृता क्पणा , पश्चा मुक्का -लक्ष्येषु निपातिता , पक्षे बडिशसूच्या कर्णान्त यावदाकृष्टा -जादुद्धृता , पचान्मुक्का -चडिशानिमा. सिता, पुन आस्वादितगलामिपा. आखादित भक्षितम्, गलामिष प्रीवास्थमासम्, पझे प्रीवामास च यस्तादृशा, यडिशसूचीमधितमामिप भक्षता मत्स्यानां तेन सह तद्विद्धसग्रीवास्थमासभक्षणस्याप्यवर्तनीयताया लोकप्रसिदत्वात् पुन लहितदशदिशः लहिता - त्वरितगत्या कृतलहना , दश दिशो यैस्वादृशा , अत एव दूराध्वगाः दूरमार्गगामिन , दूरगामिपथिकरूपाच, पुन राजकार्योपयोगिन. राज्ञा यानि कार्याणि तदुपयोगिन -तत्साधना, तीक्ष्णा, निशिता, तीग्रा आरमत्यागिनो वा, पुन परितोपितसुराङ्गना परितोपिता -सन्तोपिता , सुराङ्गना --देव्यो यैसाशा , सुपर्वाण मुटु पर्व प्रन्थिद्वयमध्यमागो येषा तादृशा , पक्षे देवस्वरूपाच, युद्धे समारताना योधाना देतल्यापादनेन से पतिरहिताना देवीना सन्तोषणोपपत्ते , पुन महाजया अतिवेगशालिन , वाजिन. वाज पक्षोऽस्ति येया तादृशा , पुन चापलतोपिता. चाप -धनुरेव लतति चापलता, तस्याम् उपिता-तनिवासा , पझे चपरस्य भाव-चापम्, रोन तोपिता हर्पिता , क्षितिपालदारका. क्षितिपालान उमामसमवेतनपान दारयन्ति विदारयन्ति, मिन्दयन्तीति यायद ३ . पक्षे अश्वखराव, ·२०८ टिप्पनक-परागविकृतिसंवलिता स्वेच्छाविहारिणः रोचरा, ऋजुखभावा लब्धशुद्धयः, कचिद् बातिका इस सूतमारणोद्यताः, कचिद् राजाध्यक्षा झाकृष्टसुभटप्रामकड्पदाः, कचिद् बलयकारा इव कल्पितकरिविपाणाः, कचित् कितवा इव लिखिताष्टापद- सारफलमाः, कचित् पतङ्गा इव पक्षपचनान्दोलितदीपिकासण्डार्चिपोऽभिलपितगजदाना मार्गणतामुन्मिपित- . . - कीशास्ते ' विषमाधमण्डलभेदिन -आदित्यमण्डलभेदिन , अन्यत्र विपमनुरगसधावदारकास्तथा लब्धमुक्तय । दत्त- दीर्घनिद्रा महासन्निपाताः एकन्न महासनिपाता -ज्वरविशेपा , दत्ततन्द्राका , अन्यत्र दत्तमरणा , तथा महत्सु सनि- पात -निपतन येषा ते वयोला । स्वेच्छाविहारिण , खेचरा. विद्याधरा , कीदृशाम्ने ? स्वेच्छाविहारिण-आत्मेच्छा- विहरणशीला , अन्यत्र भाकाशगामिन , स्वेच्छाविहारिणश्च । मजुखभावा लब्धशुद्धय. मजुस्वभावा कीदृशा ? रब्धशुद्धयः-रधनैर्मल्या , एतेष्वन्तर्भूत इवाओं द्रष्टव्य । सूतमारणोद्यताः सारथिमारणकृतोद्यमा , अन्यत्र पारत, मारणोद्यता । आरुटसुभटग्रामकङ्कटा. विदारितसुभटसमूहकवचा , अन्यन्त्र भाकृष्टा-अपनीता , सुमटमामेम्य कहा -कटका यैस्ते तथोक्ता , भाकृष्टा -आकर्पिता , सुभटयामेभ्य कङ्कटा -पिया यैस्ते तथोक्ता इति वा । कल्पित. करिचिपाणा. सण्डितमजदन्ता , अन्यत्र वि... । लिखिताप्टापदसारफलकाः एकत्र लिखितद्युतविशेषारि- गृहका , अन्यत्र विदारितसुवर्णमयप्रधानपरका । पतङ्गा. शरभा , पक्षा-पिच्छानि । अभिलपितगजदाना मार्ग- णतां दान-वितरण सण्डन च, मार्गगता चोद्वहन्त । उन्मिपितनीलत्विपो वाणतां लिट्-दीतिरतिशोभा च, तन्मण्डल- इति क्षितिपालदारका , पक्षे क्षितिपालवालकखरूपा , पुन विपमाश्चमण्डलमे दिनः विषमा विलक्षणा ये अवा- शत्रुसैन्यघोटका , तद्भेदनशीला , पक्षे विषमा -विषमसंख्यया , सप्तेति यावत्, अधा यस्य स विषमाश्व -सूर्य , मेदिन , पुन प्राप्तमोक्षा प्राप्त -लब्ध , मोक्ष --धनु सकाशात् मोचन यस्तादृशा, पक्षे मुखिशाठिजीवखरूपाश्च- अशेषकर्मक्षयानन्तर मध्यस्थसूर्यमण्डलमुल्लात्य जीवानां मुक्तिगमनप्रसिद्ध , पुन दत्तदीर्घनिद्रा. दत्ता-प्रापिता, दीर्घनिद्रा मरणम् , पक्षे विवेश्यावस्था यस्तादशा, महासन्निपाताः महान्-भयङ्कर, सजिपात -सम्यक् निपातो येषा तादृशा, पक्षे महान्त सन्निपाता -कफादिधातुनयवैषम्यरूपनिदोपजनितज्वरविशेषा , पुन स्वेच्छाविहारिण. अप्रतिहतगामिन. पक्षे खेच्छया विहरणशीला , सेवरा आकाशगामिन , पले विद्याधरा , पुन मजुखभावाः वकतारहितखमावा , पझे निष्कपटस्वभावा ,लब्धशुद्धय. परिमार्जनत प्राप्तनमल्या , पक्षे अन्तर्माठिन्यशून्या गदकाना , पुन कचित् कनिश्चित स्थले, वातिका इव वातव्याधियस्ता इव, सूतमारणोद्यता. सारविमारणोद्यता , पक्षे सूतस्य-पारदस्थ, मारणे उत्सुका , पुन पचित् कस्मिंश्चिास्थाने, राजाध्यक्षा इव राश , अध्यक्षा -करमहणायधिकारिजना इव, आरटसुभटग्रामकटा. माटा-विदारिता, सुभप्रामस्य-मुभरसमूहस्य, कटा -क्वचा में , पक्षे आकृष्टा -आवृता , मुभ-मामेभ्य पङ्कटा - कवचा यै, यद्वा आकृष्टा-करादिप्रहाय आनीता, सुभटपामेम्य कटा-पीपला स्तादशा , अथया आकुटा अपनीता , मुभटमामेभ्य रहा -यटका येस्ते तया, पुन चित् पुत्रचित स्थडे, बलयकारा इव वय हस्तिदन्त. मय करुण कुर्वन्ति रचयतीवि वलपकारा , त इच, कल्पितररिविषाणा. कल्पिता -सण्डिता , पक्षे यलयाद्याकारमापादिता परिणा-हस्तिनाम्, विपाणा-दता ये स्वादशा, पुन फचित् बुनापि स्थले, कितवा इव द्यूतकारा इस, लिसिवाटा- पदसारफलया. निखिता -विदारिता, मष्टापदसारफरया अपदस्य-गुवर्णस्य, सारा -दृढा पारया संपामयाधाविशेषा यस्तादशा, पहे निसिता -विनिता , मापदसारपरमा -यूतसाधनशारीपट्टा यहाशा, प्रचित् प्रचित् स्थाने, पतगा इव शलभा इव, पक्षपवनान्दोलितदीपिकासण्डाचिंप. पक्षपयन -पिरोस्त 'पाने, पक्षे पक्षोस्तपरने , आदोलितानि-उद्वेलितात, सीपियसाहाचीपि-दीपिका सदभूता ज्वाला येखादशा , पुन अमिर क्तिगजदाना अभिलषितम्-दरम्, गौ-हलिनाम् , दान-राण्डन भेदनमिति यावा, पोवेषा दान-समम्प्रदा- नरपितरण साशा, मत एष मार्गणता पाताम् , पक्षे याचकताम्, उद्वहन्तः आना इसप्रिमकियापदेनान्वेत, पुन उन्मिपितनीलविपः सन्निपिता -उदारिता , नीला-गीयर्गा, विषकान्तयो येको तारया, मत एय याणसां - . - परवा अमापात. .

·तिलकमञ्जरी। २०१ नीलस्विषो वाणतां द्विधाकृतोद्दण्डपुण्डरीकाः फादम्बाभिधामारवमुखरिताशामुखाः शिलीमुखाभिख्यां मुख्या- मुद्वहन्तः, सायकाः प्रसस्रुः [3] । अतिसंहततया च तेषामन्तरितचक्षुरिन्द्रियाः पुरोवर्तिनामपि वीरागां रणमतीन्द्रियं नाद्राक्षुरमरपतयः, समीपेऽपि त्रिदशतां सुभटजनमुपागतं न स्वयानमारोपयितुमपारयन्नप्सरसा, समासन्नस्यापि न कबन्धस्य स्कन्धरुधिरधारया कपालान्यपूरयन् परेतयुवतयः, निरुद्धचन्द्रालोकवद्धान्धकारेषु च रुधिरनिम्नगातीरेषु प्ररूढतालतरुवनशङ्कया निर्विशङ्कमध्यासितो_वेतालमण्डलमध्याभिरमराङ्गनाभिररम्यन्त समरासादिताः पत्तयः [४] । मुहूर्ताच प्रीतहृदयः स नरपतिकुमारः सेनाधिपतिमवदत्- 'वसायुध तवानेन सकललोकविस्मयकारिणा भुजबलेन धनुरियावजितं मम निसर्गस्तब्धमपि हृदयम् , आशैशवाद- पारपौरुपमदोन्मादपरवशस्य मे शतशः संगरेषु संवृत्तः प्रवेशः, जातश्च सहस्रसंख्यैर्धन्विभिः सह समागमः, t , धाणतां चोद्वहन्तः। द्विधाकृतोद्दण्डपुण्डरीकाः कादम्याभिधां द्विधाकृतानि-छिन्नानि, उद्गतदण्डानि पुण्डरीकाणि- उत्राणि यैस्ते तथोक्ताः, अन्यन छिनोदण्डपमाः, कादम्बाः-हंसाश्च । आरवमुखरिताशामुखाः शिलीमुखामियां दाब्दशब्दितदिमुखाः, शिलीमुखाभिख्यां, शिलीमुखाः-भ्रमराः [ड] । शरताम् ,पक्षे नीलझिण्टीनामकबाणवृक्षताम् , उद्वहन्तः, तदृक्षाणामपि तादृक्कान्तिकत्वेन साधर्म्यात् : पुनः, द्विधाकृतोदण्ड- पुण्डरीकाः द्विधाकृतानि-खण्डितानि, उद्दण्डानि-ऊर्ध्वदण्डावलम्बितानि, पुण्डरीकाणि-रिपुभूतनृपछत्राणि, पक्षे उद्दण्डानि- ऊर्श्वनालावलम्बितानि, पुण्डरीकाणि-कमलानि यस्तादृशाः, अत एव कादम्याभिधां कादम्बेति कलहंससाधारणसंज्ञाम् , उद्वहन्तः, कलहंसानां शराणां च कादम्बसंज्ञकत्वात् ; पुनः आरवमुखरिताशामुखाः आरवैः-खशब्दैः, मुसरितानि- प्रतिनादितानि, आशामुखानि-दिङ्मुखानि यस्तादृशाः, अत एव मुख्यां प्रधानभूताम् , शिलीमुखामियां भ्रमरसाधा. रणशिलीमुखेति संज्ञाम् , उद्वहन्तः, शराणां भ्रमराणां च शिलीमुखेतिसशकवात् [ड] च पुनः, तेषां वाणानाम् , अति- संहततया अन्योऽन्यमतिमिलिततया, अन्तरितचक्षुरिन्द्रियाः अन्तरित-व्यवहितम्, चक्षुरिन्द्रियं यासो तादृश्यः, अमरपतयः पतिबद्धदेवगणाः, पुरोवर्चिनामपि अग्रे स्थितानामपि, धीराणां सुयोधानाम्, अतीन्द्रियम् इन्द्रिया- गोचरम् , रणं संग्रामम्, चक्षुपा नेत्रेण, न अद्राक्षुः द्रष्टुमशक्नुवन् । पुनः समीपेऽपि पार्थेऽपि, पार्धस्थितमपीत्यर्थः, त्रिदशता संग्राममरणजन्यदेवत्वम् , उपागतं प्राप्तम् , सुभटजनं सुयोधजनम् , खयानं खवायरथम्, आरोपयितुम् आरोहयितुम् , अप्सरसः सर्वेश्याः, न अपारयन् अशक्नुवन् , निरन्तरवाणप्रहारजनितान्धकारमयत्वेन पावर्तिनोऽपि मृतसुभटा न दृष्टिगोचरीभवितुमशकन्निति भावः । एवं समासनस्यापि पार्श्वस्थस्यापि, कबन्धस्य "मनुष्याणां सहस्रेषु हतेषु हतमूर्धसु । तदावेशात् कबन्धः स्यादेकोऽमूर्धा क्रियान्वितः ॥” इत्यन्यत्रोक्तशिरोरहितसक्रियशरीरस्य, स्कन्धरुधिर- धारया स्कन्धरुधिरस्य-स्कन्धस्यन्दितशोणितस्य, धारया-प्रवाहेण, परेतयुवतयः पिशाचयुवतयः, कपालानि खकर्परान्, म अपूरयन् न पूरयितुमपारयन्। च पुनः, निरुद्धचन्द्रालोकयद्धान्धकारेषु निरुद्धः-अनवरतयाणवर्षगावरुद्धः, चन्द्रा- लोकः-चन्द्रप्रसशो येषु तादृशेषु, मत एव बद्धः-स्थापितः, अन्धकारो येषु, यद्वा निरुद्धेन चन्द्रालोकेन बद्धोऽन्धकारो येषु तादृशेषु, रुधिरनिम्नगातीरेषुशोगितनीतटेषु, प्ररूढतालतरुपनशङ्कया प्रपद्धतालाख्यपक्षविशेषयनसन्देहेन, निर्वि- शवं निश्शवं यथा स्यात् तथा, अध्यासितोयवेतालमण्डलमध्याभिः अध्यासितम्-अधिष्ठितम् , कवेतालानाम्- वर्तिव्यन्तरविशेषाणाम् , मण्डलमध्य-मण्डलमध्यभागो याभिखादशीभिः, अमराङ्गनाभिः देवागनाभिः, समय- . सादिताः समरात्-रणात् , आसादिताः-प्राप्ताः, पत्तयः पदातयः, भरम्यन्त रम्यन्ते स [a] ! च पुनः, मुहूर्तात् क्षणात्, प्रीतहृदयः प्रसन्नमनाः, स नरपतिकुमार राजकुमारः, सेनाधिपति सेनानायकं वायुधम् , अवदत् उसवान्, यज्रायुध ! हे तत्संज्ञक्सेनापते ! सकललोकविस्मयकारिणा सकललोकाना-सर्वजनानाम् , विस्मयकारिणा- पाश्चर्यजनकेन, अनेन तव भुजयलेन बाहुविक्रमेण, निसर्गस्तम्धमपि निसर्गेण-खभावेन, सन्धमपि-नियेष्टमपि, मम हदयं, धनुरिघ चापदण्ड इव, आवर्जित नमितम् , सचेष्टतामापादितमित्यर्थः । मा शैशवाव भावाल्यात, अपार पौरुषमदोन्मादपरयशस्य अपारम्-अत्यन्तम् , सत् पौरपं पराक्रमः, तजन्येन मदेन-अभिमानेन, य सन्माद- २७ विलक.

·टिप्पनक-परागवियुतिसंवलिता न तु जनितमेवंविधं केनाप्यपरेण कौतुकम् , अतिवाहितश्च पुरः करकलितकार्मुकेण काल एतावान, तदेतहि कृत्वा मनः सविशेषसावधानं प्रहर सर्वात्मना, विधेहि च स्वशक्त्या महात्मन् ! आत्मनो रक्षाम् , एप मुच्यसे भुजवलाभिमानभङ्गादवलम्बितासमक्षमस्य समक्षमस्य सामन्तलोकस्य मर्यलोकावाससौख्येनेति व्याहरनेव वेगाकृष्टचापयष्टिरुत्पातजलधर इव जलधारासारमन्धकारिताष्टदिगन्तरालसूत्रिताकालप्रदोपम्, अन- घरतमुत्पतदिनभसि भीपणेानिनादैररिशिरोभिश्च व्यावषिसर्गम् , स्तूयमानमिव सुभटशखपातरणितेन, प्रणम्यमानमिव भूमिनिक्षिप्तमूर्धभिः कवन्धैः, अज़मानमिव निपतदातपत्रकुमुमैः स्यन्दनैः, क्षिप्यमाण- लाजमिव उच्छलत्कुम्भमुक्ताफलाभिः करिघटाभिः, अभिपिच्यमानमिव मुक्तासृदृष्टिभिः प्रहारबणैः, दीयमानचक्राभिघातमिव विलोलमणिकुण्डलैः मापालमुण्डैः, प्रवलपरिवारसरिंगतमिव शरच्छेदः, मूक . " , . चित्तविभ्रमः, तत्परवशस-तदधीनस्य, मे मम, शतशः शतशतसंख्यकेषु, संगरेपु संग्रामेयु, प्रवेशः, संवृत्तः निष्पनः । च पुनः, सहस्रसंख्यैः सहस्रात्मकसंख्याविशिष्टः, धन्विभिः धनुर्धारिभिः, सह समागमः, जातः अभूत् । तु किन्तु, अपरेण त्वदन्येन, केनापि, एवंविधम् ईदृशम् , कौतुकं न जनितं नोत्पादितम् । च पुनः, करकलितकार्मुकेण करे- हस्ते, कलितं-धृतम्, कार्मुकं-धनुन ताशेन, मयेति शेषः, पुरः पूर्वम्, एतावान्, कालः समयः, अतिवाहितः व्यतीतः, तत् तस्मादेतोः, एतर्हि अधुना, मनः हृदयम् , सविशेपसावधानं सविशेष-सातिशयम् , सावधानम्- अवधानपूर्वक यथा स्यात् तथा, सर्यात्मना सर्वतोभावेन, प्रहर मदुपरि प्रहारं कुरु । च पुनः, महात्मन् ! भो महानु- भाव!, खशक्त्या स्वपराक्रमेण, मात्मनः स्वस्थ, रक्षा प्रतीकारम्, विधेहि कुरु । पपः पुरोवती त्वमिति यावत् , भुजवलाभिमानस्य बाहुबलगर्वस्य, भङ्गात् नाशात् , अवलम्वितासमक्षमस्य अवलम्यिता-आश्रिता, भसमा- असाधारणा, क्षमा-सहनशकिर्येन तादृशस्यापि, समक्षमस्य साधारणसहनशक्तिकस्येति विरोधः, तदुद्धारे तु तादृशस अस्य, सामन्तलोकस्य, स्वाधिकृतनुपजनस्य, समक्षम्, मर्त्यलोकाघाससौख्येन मीभुवननिवाससुखेन, मुच्यसे रहितो भवधि, एतरक्षणमेव नियसे इति भावः । इति व्याहरन्नेव इत्यं ब्रुवनेव, वेगाकृष्टचापयष्टिः वेगेन-शीघ्रम् , भाकृष्टा चापयष्टिः-धनुर्दण्डो येन तादृशः सन्, पक्षे चापः-इन्द्रधनुः, उत्पातजलधरः प्रलयगलिकमेघः, जलधारासारमिव वेगविशिष्टदृष्टिमिव, यद्वा जलधाराऽऽसारम्, उत्पातालधर इव, असंख्यं सख्याशून्यम् , मार्गणनातं वाणगणम् , असृजत् अमुचत् । कीदृशम् ? अन्धकारिताप्टदिगन्तरालसूनिताकालप्रदोपं-अन्धकारितेन-अन्धकारव्यापितेन, अष्टाना दिशाम्, अन्तरालेन-मध्येन, सूनित.-कलितः, मकाले-मसमये, प्रदोपः-निशारम्भो येन तादृशम् पुनः नभसि भाराशे, उत्पतद्भिः उच्छलद्भिः, भीषणैः भयङ्करैः, ज्यानिनादैः मौवाशब्दैः, च पुनः, अरिशिरोभिः शत्रुमस्तकैः, व्याहृतविसर्ग व्याहतः-सूचितः, विसर्गः-विमोचनं यस्य तादृशम् । पुनः सुभटशस्त्रपातरणितेन सुभटानां सुवीरा- णाम् , यानि शस्त्राणि-खनादीनि, तत्पावन-तत्प्रहारेण, यद्रणित-शब्दः, तेन, स्तूयमानमिव क्रियमाणस्तुतिकमिवेत्युत्प्रेक्षा; पुनः भूमिनिक्षिप्तमूर्धभिः भूमी निक्षिप्ताः-प्रक्षिताः, मूर्धानो-मस्तकानि येषां तादृशः, कयाधैः शिरोरहितशरीरः, प्रणम्यमानमिव क्रियमाणप्रणाममिवेत्युप्रेक्षा; पुनः निपतदातपत्रपकुसुमैः निपतन्ति-स्खलन्ति, आतपत्राणां-उत्राणाम् , पुसुमानि-पुष्पाणि येभ्यस्तादृशैः, पक्षे निपतन् य आतपस्वतो रक्षणणि धुसुमानि, स्यन्दनः रथैः, अभ्यय॑मानमिय पूज्यमानमिव; पुनः उच्छलत्कुम्भमुकाफलाभिः उच्छलन्ति-उद्वेलन्ति, कुम्भमुताफलानि-मस्वकस्थितमुक्कामणयः, पक्षे कुम्भवद् वर्नुलानि मुक्ताफलानि यासा तादृशीभिः, करियटाभिः हस्तिसमूहः, क्षिप्यमाणलाजमिच क्षिप्यमागा:- प्रक्षिप्पमागाः, लाजा:-आईतण्डुला मृष्टपान्यानि वा यसिम्तादृशमिय; पुनः मुकाराग्वृष्टिभिः मुका:-पातिताः, अजा- रुधिराणाम् , पृष्टयः-वर्या येस्वादशः, प्रहारयणः प्रहारजन्यक्षतः, अभिषिच्यमानमिव क्रियमाणाभिषेकमित्रः पुनः बिलोलमणिकुण्डल: विलोलानि-चमलानि, मणिकुण्डलानि मनिमयलकरणविशेषा येषु तादः, श्मापाल- मुण्डः नृपमस्वकैः, दीयमानचमाभियातमिय दीयमानः-क्रियमाणः, चकेण-तदाख्यानविशेषग, मभिपातः-आपातो यस वाइमियः पुनः शरच्छेदैः भन्यान्ययागसण्डः, प्रपलपरिवारपरिगतमिय प्रपले:-मलयाः, परिवार:- .

·M तिलकमञ्जरी। २११ मांसभेदे, मन्दं मेदसि, मुसरमस्थिपु, मन्थरं सायुमन्थियसंख्यमसजन्मार्गनातम् [ग] । अतिवेग- व्यामृतोऽस्य तत्र क्षणे प्रोत इव तूणीमुसेपु, लिसित इय मौाम् , उत्कीर्ण इव पुढेपु, अवतंसित इव श्रवणान्ते तुल्यकालमलक्ष्यत वामेतरः पाणिः [त] । अविरलशरासारत्रासिता हंसीव मेघागमे पल्बलमनवलोकिता- श्रयविसंस्थुला सैन्यपतियक्षःस्थलममुञ्चद् राजलक्ष्मीः; उद्वान्तहृदया च क्षणं वाहुशिरसि, क्षणं धनुपि, क्षणं कृपाणधाराम्भसि, झणनातपत्रे, झगं पालिप्पजेपु, क्षणं चामरेप्यकुरुत स्थितिम् । [१] । अहं तु तां तस्य विपदमप्रतिविधेयामुपनतामवलोक्य किंकर्तव्यतामूढः स्तम्भित इव मुहूर्तमतिष्टम् , प्रयत्नवशाय प्रत्यानीतधैर्य इतस्ततश्च धावता हृदयेन तस्य प्राणपरिरक्षणोपायान् मृगयमाणः सततमासन्नवर्त्यपि व्याकुलतया मुहूर्तमपसतं स्मृते गिति तत्पुरा परमेश्वरेण प्रहितमङ्गुलीयकं बालारुगमरमरम्, उच्छ्वसितहृदयश्च तदभिनन्ध बहुप्रकार- मादरकृतप्रणामः पाणिना दक्षिणेनोदक्षिपम्, आक्षेपस्खलद्वाणिश्च वल्क्षणमरातियाणोन्मथितकेतुच्छत्रकार्मुकं टिप्पनकम्-पालिध्वजाः....." [थ] । परिजनैः, परिगत-व्याप्तमिवेति सर्वत्रोत्प्रेक्षा; पुनः मांसभेदे मांसभेदनावसरे, मूकं निःशब्दम्; पुनः मेदसि वसायां मांसजन्यधातुविशेषे इति यावत् , तद्भेदने इत्यर्थः, मन्दम् अतीक्ष्णम् । पुनः अस्थिपु अस्थिभेदने, मुखरं वाचालम् ; पुनः स्नायुप्रन्थिपु शारीरिकायुवाहकनादीविशेषग्रन्थिभेदने, मन्थरं जडम्, शिथिलप्रवृत्तिकमिति यावत् [] । तत्र तस्मिन् , क्षणे मुहूर्ते, अस्य नृपकुमारस्य, अतिवेगव्यापूतः वेगातिशयेन कृतव्यापारः, वामेतरः दक्षिणः, पाणिः हस्तः, तुल्यकालं समकालमेव, अलक्ष्यत लक्षितः । कीदृशः? तूणीमुखेषु इपुधिमुसेपु, प्रोत इवं गुम्फित इव; पुनः मौयाँ ज्यायाम् , लिखित इय चित्रित इव; पुनः पुढेपु वागमूलेषु, उत्कीर्ण इव उत्क्षिप्त इव; पुनः श्रवणान्ते कर्णान्तमागे, अयतंसित इव अलङ्करणतामापादित इवेति सर्वत्रोत्प्रेक्षा [त ] | मेघागमे वर्षागमे, अन: चलोकिताश्रयविसंस्थुला अनवलोकितः-अदृष्टः, आश्रयः-स्थानं यया तादृशी, अत एव विसंस्थुला-शिथिला, हंसी पल्वलं क्षुद्रजलाशयमिव, अविरलशरासारत्रासिता अविरलेन-निरन्तरेण, शराणा-वाणानाम् , आसारेण-धारापातेन, त्रासिता सती, राजलक्ष्मीः राजोपास्यलक्ष्मीनामकदेवी, सैन्यपतिवक्षास्थलं सैन्यपते. सेनानायकस्य, वज्रायुधस्स, वक्षःस्थलं-वक्षःप्रदेशम् , अमुञ्चत् त्यकवती । च पुनः, उद्धान्तहृदया उद्वान्तम्-उज्झितम् , हृदयं-सेनापतिवक्षो यया तारशी सती, अत्र उद्भान्तहृदयेति पाठे उदान्त-निजाश्रयविश्लेषवशेन, सम्भ्रान्तं-हृदयं यस्यास्तादृशी सतीत्यर्थः, राजलक्ष्मीरिति शेषः । क्षणं किञ्चित् कालम्, चाहुशिरसि याहू भागे, पुनः क्षणं धनुपि धनुर्दण्डोपरि, पुनः क्षणं कृपाणधाराम्भसि खजधारात्मकजले, पुनः क्षणम् आतप छनोपरि, पुनः क्षणं, किञ्चित् कालम् , पालिध्वजेपु कोणस्थितध्वजेषु, पुनः क्षणं चामरेपु राजव्यजनेषु, स्थिति निवासम् , अकुरुत कृतवती [थ] । अहं तु विजयवेगस्तु, तस्य सेनापतेः, अप्रतिविधेयाम् अप्रतिकार्याम् , उपनताम् उपस्थिताम् , ता विपदं विपत्तिम्, अवलोक्य दृष्ट्वा, किंकर्तव्यतामूढः क्तव्यविवेकरहितः, स्तम्भित इव कृतस्तम्भन इव, मुहूर्त 'क्षणम्, अतिष्ठं स्थितवान् । च पुनः, प्रयत्नवशात् आयासक्शात् , प्रत्यानीतधैर्यः प्रत्यानीतं-पुनरावाहितं धैर्य येन तादृश. सन् , इतस्ततः अत्र तत्र, धायता भ्रमता, हृदयेन मनसा, तस्य सेनापते., प्राणपरिरक्षणोपायान् प्राणपरिरक्षणस्य-जीवनरक्षायाः, उपायान् प्रतीकारान्, मृगयमाणः अन्विष्यन्, सततं सदैव, आसन्नवर्त्यपि पार्धवर्त्यपि, व्याकुलतया व्यप्रतया, ,मुहूर्त क्षणम् , स्मृतेः स्मृतिपथात्, अपस्तं भ्रष्टम् , पुरा पूर्वम् , परमेश्वरेण परमेश्वरतुल्यप्रभावेण भवता, प्रहितं प्रेषितं, तत्, वालारुणं तन्नामकम्, अङ्गुलीयकम् अहलिभूपणम्, झटिति शीघ्रम्, अस्सरं स्मृतवान् । च पुनः, उच्छुसितहृदयः उलितहृदय. सन् , तत् अलीयकम् , बहुप्रकार बहवः प्रारा यसिस्तादृशं यथा स्यात् तथा, अभिनन्ध स्तुत्वा, मादरकृतप्रणामः भादरेण न तूपेक्षया कृत. प्रणामो नमस्कारो येन तादृशः, दक्षिणेन वर्मितरेग, पाणिना हस्तेन, उदक्षिपम् उत्क्षिप्तवान् । च पुनः, आक्षेपस्खलद्वाणिः भाक्षेपेण-रिपुकृतापमानेन, स्खलन्ती- स्खलनमाश्रयन्ती, पाणी-धचनं यस्य तादृशः, तत्क्षणं तत्कालम्, अरातिवाणोन्मथितकेतुच्छत्रकामुकम् ·अकाण्ड टिप्पन परागपिकृतिसंपलिता सेनान्यमुचस्तरेण स्वरेणायोचम्-'दण्डाधिए ! कृतं वावदपरायुधपरिग्रहेण, गृहाण वालारुणाभिधानमिदम- मोघं प्रहरणम् , अनेन परिगृहीतभुजदण्डशक्तिर्विधेहि निरवग्रहप्रसरस्य विद्विपः प्रतापखण्डनम् , एव निर्व्याजपौरुपतया मा स्म विस्मरः स्वामिकार्यम्' [द] । असौ तु सासूय इय तन्मदीयवचनमवार्य कृतावधीरणो रणरसोच्छुसितगात्रयष्टिराविष्ट इव रे रे दुरात्मन् ! दुर्गृहीतधनुर्विद्यामदाध्मात ! द्रविडाधम ! बधान क्षणमात्रमनतोऽवस्थानम् , अस्थान एव कि प्यास, पश्य ममापि संप्रति शस्त्रविद्याकौशलम्' इत्यु- दीर्य निर्यत्पुलकमसिलताग्रहणाय दक्षिणं प्रसारितवान् बाहुम् । अरिवधावेशविस्मृतात्मनश्च तस्योलसित- कोपसाटोपकम्पिवाङ्गुलौ कराग्रभागे गृहीत्वामुलीमेको तहमङ्गुलीयकमतिष्ठिपम् । अधिष्ठितश्च स तदीय- च्छायया तरक्षणमेव दिमागदन्तमुशल इव वनप्रतिमया, महाहिमोग इव मणिप्रभया, समुद्रोमिरिव वाडवा- त्रिपा, कामप्यमिरामतामधृष्यतां च पर्यपुष्यत् [५] ॥ - - 1 टिप्पनकम्बधान कुरु । अतिष्ठिपं स्थापितवान् [ध] । . अरातीना-शत्रूणाम्, बाणैः यागाघाता, उन्मथितानि-उच्छिन्नानि, केतुच्छनकार्मुकाण-केतुः-ध्वज, छत्रम्-आतपत्रम्, कार्मुकं-धनुथ यस्य तादृशम् , सेनान्यं सेनाधिपतिम् , उच्चैस्तरेण अतिदीर्घेण, स्वरेण-कण्ठध्वनिना, अवोचम् उक्तवान्, अहमिति सर्वन शेषः । किमित्याह-दण्डाधिप ! चतुरसेनापते !, तावदिति वाक्यालङ्कारे, अपरायुधपरिग्रहेण अपरस्य-अम्यस्य, आयुधस्य-शत्रस्य, परिग्रहेण-ग्रहणेन, कृतम् मलम् , तत्परिग्रहो पृथेत्यर्थः । किन्तु वालारुणाभिधानं पालाणनामकम् , इदं ससिष्टम् , अमोघम् अव्यर्थम्, प्रहरणम् अस्त्रम् , गृहाण धारय । अनेन भलीयकाहरणेन, परिगृहीतभुजदण्डशक्तिः सगृहीतभुजरूपदण्डसामर्थ्य सन्, निरवग्रहमसरस्य निष्प्रतिबन्धानप्रहारस्य, विद्विपः शत्रोः, प्रतापखण्डनं पराक्रमक्षयम्, विधेहि कुरु । अकाण्ड एव अनवसर एव, नियाजपौरुपतया निष्कपट- पराक्रमेण, वास्तविक्पराक्रमेणेति यावत्, सामिकार्य खामिकृतनियोगम् , मा ला विसरः न विसर्यताम् [व] । असा तु सेनापतिस्तु, सासूय इघ आविष्कृतदोप इक, तत् अनुपदोचाम्, मदीयवचनं मदुकतव्यावेदकवाक्यम् , अनवधार्य इष्टवाघनत्वेनानिश्चिय, उपेक्ष्येत्यर्थः, कृतायधीरणः कृततिरस्कारः, रणरसोच्वसितगात्रयष्टिः रण. रसेन-रणानुरागेण, उच्चसिता उलिता, गात्रयष्टिः-शरीररूपा यष्टिर्यस्य तादृश., माविष्ट इय प्रकुपित इव, भूताविष्ठ इव पा, रे रे दुरात्मन् ! रे रे दुष्टात्मन् ! दुद्दीतधनुर्विद्यामदामात ! दुर्ग्रहीतायाः-अयथास्थिततया गृहीतायाः, धनु- विद्यायाः, मर्दन-गर्वेग, माध्मात! व्यास ! द्रविडाधम ! दविहदेशीयाधम!, क्षणमा महर्तमात्रम्, अप्रतः अप्रे, यस्थान स्थितिम् , धान कुरु । मस्थान एव अनवसर एव, किं कस्मादेतो., इप्यति गर्द करोपि!, सम्मति तत्कालम्, पश्य अनुभव, ममापि मदीयमपि, पाखविद्याकौशलं शस्त्रविद्यावेदग्भ्यम्, इत्युदीर्य इत्युच्या, निर्य- स्पुलकं निर्यन्तः-निर्गच्यन्तः, पुलका-रोमाया यस्सिस्ताद यथा साद तथा, असिलतामहणाय राहलताप्रहणाय, दक्षिणं वामेतरम्, पाइं प्रसारितवान् व्यापारितवान् । च पुनः, परिवधावेशविस्मृतात्मनः भरिपधावेरोन- गुमारणामहेण, विस्मृत आत्मा-खसं येन तादृशस्य, तस्य सेनापतेः, एकाम् अहुली करशासाम्, गृहीत्या प्रत्या, जलसितकोपसाटोपकम्पिताहुली चलपिन-उपवेन, कोपेन-क्रोधेन, साटो-सावस्वार यथा स्यात् तथा, कम्पिता:- भजलयो यस्मिस्वादशे, फरामभाग हवाप्रमागे, तत् पालारुगनामरम्, माहुलीयकम् , महम्, अतिष्ठिपं स्थापितवान्, पारतवानिसः । स छेनापतिः, तदीयछापया महुलीयकान्ला, मधिष्ठितः व्याप्तः पन्, तत्क्षणमेव तत्कालमेव, कामपि भनिरंचनीयाम् , अभिरामता रमणीयताम् , मप्यताम् अपराजेयतां च, पर्यपुष्यत् परिपुष्टवान् । कया क पजामतिमा समसारस्वेन बमनुल्याइला था, यजमातमयेवि पाठे तु यमनुस्य पन्त्येत्यर्थः, दिनागवन्तमुशल एवं दिग्नागाना-दिग्गजीनाम्, अनलाकारदन्त इव, पुनः मणिमया मगिन्सा, महादिमोगाष मासगार, .

·तिलकमञ्जरी। अंथ तस्य संनिहितदीपिकासण्डकरदण्डताडिताः कोपेनेय प्रजज्वलुः प्राज्यतेजसो मणयः, प्रचिक्षि- पुश्च दिङ्मुखेषु क्षेपीयः फटाक्षानिय दीर्घारणानशून [न] । तैश्च प्रभापीतचन्द्रातपैः समन्ततः परामृष्टमभि- नपार्ककिरणस्पृष्टमिव कुमुदकाननं सद्य इव निद्रया प्रत्यपद्यत प्रतिपक्षसैन्यम् , उद्दामदानपङ्कलमानीव नोद्धर्तु- मङ्गशानि शेरनेकपकपोलफूटेभ्यो निपादिनः, सुराशनादर्शनोपारूवमदेव सद्योऽमुफलायत दृष्टिः सुभटानाम्, कृतकचग्रहकालदूताकृष्यमाणानीव शनैः शनैरवनेमुः परिशिथिलकन्धरासंधीनि शिरांसि योधानाम् , विघ. टितमुष्टिबन्धविगलितासयश्च कृपाणिकामणस्पृहयेय निपेतु धनपार्श्वेषु प्रहारदानाय दूरोलिप्ता दक्षिणपाणयः पादातस्य, अर्धावकृष्टसस्तकामुकनिरस्ताचार्धपथे एवाधोमुखीवभूवुरप्राप्तशरव्यानपयेव सायका धनुष्मताम् ; दृष्टसुरवधूविभ्रमाविर्भूतमदनार्तानामिव प्रावर्तन्त जम्मिका मुखेपु रथारोहाणाम्, स्वादृष्टाचिरविमुक्तोद्वाप्प- निजजायाजनितदुःसानामिव प्रससुगयतानि श्वसितान्यश्ववाराणाम् , श्रवणप्रविष्टारातिसिंहनादमुहूर्तविस्फा- पुनः चाडवार्चिपा वडवानलज्वालया, समुद्रोमिरिष समुद्रसरम इस [ध] ॥ अथ महुलीयकधारणानन्तरम्, तस्य बाहुलीयकस्य, प्राज्यतेजसः प्रचुरतेजसः, मणयः, प्रजज्यलुः प्रज्वलन्ति स्मः कीदृशाः केनेव ? सनिहितदीपिका. खण्डकरदण्डताडिताः सनिहिताना-पार्वस्थितानाम् , दीपिकाना-प्रीपानाम् , यः सण्ड:-समूहः, तदीयकरदण्डै:- इस्तदण्डाभेदेनाध्यवसीयमानकिरणदण्डैः, ताडिता:-आहताः, अत एव कोपेनेव ताडनजन्यकोधेनैवेति प्रज्वलनहेतत्प्रेक्षा । च पुनः, दिवसेषु दिनायिकामुखेपु, नायफविधया कटाक्षानिव, क्षेपीया अतिशीघ्रम्, दीर्घारणान दीर्घान्-आयतान्, भरुणांच, अंशन किरणान्, प्रविक्षिपुः प्रक्षिप्तवन्तः [न] ! च पुनः, प्रमापीतचन्द्रातपैः प्रभया-कान्या, पीतः, चन्द्रातपः-चन्द्रिका ये स्वादृशः; तैः मणिकिरणैः, समन्ततः सर्वतः, परामर स्पृष्टम्, प्रतिपक्षसैन्यं शत्रुसैन्यम् , अभिनवार्ककिरणस्पृष्टम् अभिनवस्य-उदयशालिकस्य, अर्कस्य-सूर्यस्य, किरणः स्पृष्टम् , कुमुदकाननं समुदयनामव, संघ एवं तरक्षणमेव, निद्रया प्रत्यपधत प्राप्यत, अभिभूतमिति यावत् । निपादिनः हस्विपकाः, उहामदानपकलमा नीय उरामा-उद्गाढो यो दानपङ्क:-मदकर्दमः, तत्र लगानीव-ममानीव, मद्धमानि हस्तिनियाममात्र विशेषान्, अनेकर कपोलकुटेभ्यः अनेकपानां-हस्तिनाम् , कपोलकुटेभ्यः-गडमण्डलेभ्यः, उद्धर्नु निष्कासयितुम् , ग शेफुः शान्ति स्म । गुमटानां सुयोधानाम्, दृष्टिः, मुराहनादर्शनोपारूढमदेव मुराङ्गनाना-देवानानाम्, दर्शनेन-अवलोकनेन, उपास्टः-उद्तः, मदः-व्यामोहो यस्यास्वादशीव, सद्या तत्क्षणम्, अमुफुलायत समईचत् । परिशिथिलकग्धरा- सन्धीनि परिशिथिल:-अतिशिथिलः, कन्धरासन्धिः-प्रीवासन्धिपी तादृशानि, योधानां मुमटानाम्, शिरांसि मस्वक्रानि, एतकचमहकालदूतारुष्यमाणानीय कृतः कचप्रहः-फेशाकर्षण यैसाइशः, पालता यमराजदूः, आफ्ष्यमाणानीव-कृतावर्षगानीव, शनैः शनैः मन्द मन्दम्, अबनेमुः भवनमन्ति स । च पुनः, विघटितमुष्टि बन्धविगलितासयः विपरित:-विलिटो यो मुटिपन्धः-मालिसनिवेशा, तेन विगलिताः-स्खलिताः, ममयः-पाणी येभ्यस्वारशाः, प्रहारदानाय प्रहारकरणाय, दूरोक्षिप्ता दूरमुपातिताः, पादातस्य पादमानिसैनिकसमूहस्य, दक्षिण- पाणयः दक्षिणहस्ताः, रूपाणिकाप्रहणस्पृहयेय वर्तरियामहराकामनयेत, जघनपार्थेषु फटिपुरोमागनिस्टेषु, निपेतुः निपनियाः । च पुनः, अर्धावराटनस्तकार्मुकनिरस्ताः प्राग भर्धम् अवऋष्टानि आरटानि, पथात् सवानि-सरितानि मानि कार्मुशामि-पपि तेभ्यो निरस्सा:-स्सलिताः, धनुष्मतां धनुरिणाम् , सायकाः बाणाः, मप्रासारख्या। मप्राप्त. सत्याः, अर्धपय एय भर्धमार्ग एव, अधोमुसीरभूवुः अधोमुखीभूताः। पुनः सुरवधूविभ्रमावि तमदनाला नामिप स्टैः-भवलोकिते , मुरवधूना-देववधूनाम् , विनमः-पिलामः, भाविभूतेन-प्रररितन मदनेन-कामेन, मानिनिए- पीडितानामिय, रथारोहाणां रथास्ट सनिश्शनाम्, मुरोपु जम्मिकार-मुराविकायाः, मायर्तन्त प्रवन्दि सा पुनः सायाचिरपिमुनोदापनिजजायाजनितदुःखानामिय समस्यामिः-समावस्याऽवलोचिनामिा, अधिरविमुधो. हापाभिः-ताक्षविगलितोदाधुमिः, निजायामिः सवधूभिः, जनितम्-भनुमानित दुःसं पेपो वारणमामिर, मश्वयारा. जाम् अधादिसनिकानाम्, मापतानि पनि, मासिवानि नि:शामाः, प्रसः प्रसान्ति मा पुनः विधा. पतिसिंहनापमहतंपिकारितापि अपनयो-योः, पाव, भरादीना-यूनाम् , सिंहनाद -सहनामा ·३१४ टिप्पनक-परागविकृतिसंवलिता रिताप्यघटतामपलोहितायमानजडपुटा दृष्टिः सामन्तानाम् , अव्याहतवामकरतलालीनरश्मिपाशाम्बोध्वीकृत- प्राजनावष्टम्भेन विसंस्थुलावयवास्तस्थुः सारथयः [प]। एवं च तेनातर्कितोपनतेनाप्रतिविधेयेन देवेनेव लुप्तपुरुषकारेण, उरागमेनेव मन्दीझनासिलेन्द्रियशक्तिना, महापुरुषेणेव गोपायितसमस्तात्मगुणेनाऽनायु:- परिक्षयेण मृत्युनाऽसर्पदंशेन विपगेनाऽनभिधातजेन मूर्छन्धकारेणाऽदोपक्षोभजन्मना संनिपातेनाऽनु- न्मीलिवतारकेण तमसा, महानिद्रावेगेन युगपदभिभूयमाने चैरिसैन्ये स वीरवर्गाप्रेसरो राजकुमारो रोपदृष्टा- घरोधमुज्झितरथपृष्ठमुगुणकृपाणमभिमुसमतिरंहसा समापतन्तं सेनापतिमवलोक्य तद्वधाय धनुपि निवेशित- मसितलोलदीधितिजटालफलधारमरातिरुधिरपानतृष्णया प्रसारितजिह्वासहस्रमिय सद्य एव समहृत संहृता- नेकप्रतिपक्षप्राणं घाणम् , उत्सृष्टचापयष्टिश्च तत्क्षण क्षात्रसमरनीतिप्रियतया पृथकृत्य परिवारतः कृपाणमात्मानं च वेगावतरनिद्रावेगविगलितपरिस्पन्दः स्यन्दनोत्सङ्गमगमत् [फ]। मुहूर्त-किश्चित्कालम् , विस्फारितापि-विस्तारितापि, अमर्पलोहितायमानजडपुटा अमर्पण-क्रोधेन, लोहितायमानी- रक्तीभवन्ती, जडपुटौ-व्यामूढचर्मपुटौ यस्यास्तादृशी, सामन्तानाम् अधिकृतनृपाणाम् , दृष्टिः, अघटत समकुवत् । च पुनः, अव्यापृतवामकरतलालीनरश्मिपाशाः अव्यापृताः-व्यापाररहिताः, वामकरतले-वामहस्वतले, आलीना:- संसकाः, रहिमपाशा:-अश्वादिनियन्त्रकरजुपाशा येषां तादृशाः, विसंस्थुलावयवाः विहुलावययाः, सारथयः-अश्वशासकाः, ऊवीकृतप्राजनावष्टम्भेन ध्वीकृतस-उन्नमितस्य, प्राजनस्य-अश्वादिप्रेरकदण्डस्य, अवष्टम्भेन-अवलम्वेन, तस्थुः तिष्ठन्ति स [प]! च पुनः, एवम् अनेन प्रकारेण, अतर्कितोपनतेन अकस्मादापतितेन, अप्रतिविधेयेन प्रतीकार- रहितेन, अत एव देवेनेव दुर्भाग्येणेव, लुप्तपुरुपकारेण लुप्त--विनष्टः, पुरुषकारः-पराक्रमो येन तादृशेन; पुनः जरागमे. नेच वार्धक्यागमेनेव, मन्दीकृताखिलेन्द्रियशक्तिना मन्दीकृता-शिथिलिता, अखिलेन्द्रियशक्तयः-सर्वेन्द्रियसामर्थ्यानि येन तादृशेनः पुनः महापुरुपेणेव महात्मनेव, गोपायितसमस्तात्मगुणेन गोपायिता:-विरोहिताः, पक्षे संयमेन रक्षिताः, समस्ताः, आत्मगुणाः-वीर्यादयो येन तादृशेन; पुनः अनायु परिक्षयेण आयु.परिक्षयरहिवेन, मृत्युंना मृत्युरूपेण पुनः असर्पदंशेन सर्पदशनरहितेन, विपवेगेन विषज्वालारूपेण; पुनः अनभिधातजेन प्रहाराजन्येन, आकस्मिकेनेत्यर्थः, मूर्छान्धकारेण मूरूिपान्धकारेण; पुनः अदोपक्षोभजन्मना दोषाणां-वैषम्यापनवातपित्तादीनाम् , यः क्षोभः- प्रकोपस्तजनितेन, सन्निपातेन महाज्वरेण; पुनः अनुन्मीलिततारकेण अनुन्मीलिताः-अप्रकाशिताः, तारकाः-नक्षत्राणि यस्मितादृशेन, तमसा अन्धकाररूपेणेति रूपकमाला, गम्योत्प्रेक्षा माला वा; महानिद्रावेगेन महत्या निद्राया वेगेन- भौत्कय्येन; वैरिसैन्ये शत्रुसैन्ये, युगपद् एकदैव, अभिभूयमाने बाध्यमाने सति, वीरवर्गानेसरः वीरसमाजामणीः, स राजकुमारः, रोपदष्टाधरोष्ठं रोपेण-क्रोधेनं, दष्टः-णितः, अधरोष्ठः-निनोप्टो येन तादृशम् , पुनः उज्झितरथपृष्ठम् उशित-त्यक्तम् , रथस, पृष्ट-पृष्ठभागो येन तादृशम् पुनः उद्गूर्णकृपाणम् उद्गूर्णः-उद्यतः, कृपाणः-खजो येन ताह- शम्; पुनः अतिरहसाअन्यन्तवेगेन, अभिमुखंसंमुखम्, समापतन्तम् आगच्छन्तम्, सेनापति निरुतसेनानायकम् , अवलोक्य दृष्ट्वा, तद्वधाय सेनापविमारणाय, धनुपि, निवेशितम् आरोपितम्, असितलोलदीधितिजटाल- फलधारम् असिताभिः-कृष्णाभिः, लोलाभिः-तरलाभिः, दीधितिभिः-किरणैः, जटाला-व्याप्ता, फलधारा-अप्रधारा यस तादृशम् अत एव अरातिरधिरपानवृष्णया अरातीना-शत्रूणाम् , यानि रुधिराणि-शोणितानि, तत्यानाभिलाषेण, प्रसारितजिज्ञासहनमिय व्यासहस्रसख्या जिहामिवेत्युत्प्रेक्षा; संहतानेकप्रतिपक्षमाणम् संदताः-विनाशिताः, अनेफेषां प्रतिपक्षाणां-शत्रूणाम् , प्राणा:-असवो येन तादृशम् । याणं शरम् , सद्य एव तत्क्षणमेव, समहत संहृतवान् , महारानिवारितवानित्ययः । च पुनः, उत्स्टचापयष्टिः समधनुर्दण्डः सन्, क्षात्रसमरनीतिप्रियतया क्षात्री- क्षत्रियसम्पन्धिनी या समरनीति:-पराजये शनसागरूपा संग्रामनीतिः, तत्प्रियतया, तत्क्षणं तत्कालम् , परिवारता सङ्ग- कोशाव, पक्षे परिजनात् , कृपाणं खाम्, आस्मानं च खं च, पृथक्कृत्य, अवतरनिद्रावेगविगलितपरिस्पन्द। भवतरन्साः-भापतन्साः, निद्रायाः, वेगेन-उत्कर्षण, विगलितः-विनष्टः, परिस्पन्दः-दारीरिकचेष्टा यस सादृशः, स्यन्दनो ·तिलकमञ्जरी। २१५ अनान्तरे लब्धरोपनिर्यातनायसराणि 'हत हत, उपसर्पतोपसर्पत, गृहीत गृहीत' इत्यनवरतकृतकोलाहलानि पद्धगद्विरदपृष्ठशारिदोलायमानसकलसायासप्रासपूलानि चलितरथचकचीत्कारचकितशाकिनीचकवालाओव- लोकितान्युहूर्णरूपाणपादातपादपातकम्पितधराण्यधावन्त सर्वतोऽस्मत्सैन्यकानि [1] ॥ सेनाधिपस्तु तस्य महात्मनस्त्रिभुवनाभिभाविना भुजवीर्येण निर्व्याजमावर्जितमनास्तानि तथाविध- प्रकटितसरंम्भाणि सर्वतः प्रधावितान्यवलोक्य संभ्रमोक्षिप्तयाहुयुगलो गद्गदिकागृह्यमाणगलनिर्गलदपर्याप्ता- क्षरं रे रे स देवस्योत्तरकोशलेश्वरस्य पादपङ्कजेभ्यः शपते, योऽस्मै कुप्यति' इति स्वशत्या व्याहरन् पुनः पुनरादिष्टसूतसत्वरप्रवर्तितरथ्येन रथेन तं प्रदेशमागच्छत् [म]। अद्राक्षीच तं समासन्नदीपिकालोकप्रका- शितमासक्तसान्द्रसमररेणुधूसराभिरामवपुपम् , औषधीनाथमिप पार्वणमस्तपर्वतप्रस्थे पृथुनि रथपृष्ठे पर्यस्तम्,. टिप्पनकम्-रभ्याः-अश्वाः [भ] । तापिच्छे-काकतुण्डिका [म] । त्सङ्गं रथमध्यम् , अगमत् गतवान् [फ] ॥ अनान्तरे अस्मिन्नवसरे, अस्मत्सैन्यकानि अस्मत्सैन्यसमूहाः, सर्वतः सर्वदिक्षु, अधावन्त धावन्ते स; कीदृशानि ? लन्धरोपनिर्यातनावसराणि लब्धः-प्राप्त., रोपेण-क्रोधेन, निर्यात- नाया:-शत्रुपीडनायाः, अवसरो यस्तादृशानिः पुनः हत हत मारयत मारयत, उपसर्पत उपसर्पत उपगच्छत उपगच्छत, शत्रूनिति शेषः, गृहीत गृहीत, अन्नाणीति शेषः, इति इत्यम्, अनवरतकृतकोलाहलानि अनवरत-निरन्तरम्, कृतः कोलाहलो यैस्तादृशानि; पुनः बद्धवेगद्विरदपृष्ठशारिदोलायमानसकलसायासप्रासपूलानि बद्धवेगा:-श्रित- त्वराः, ये द्विरदाः-इस्तिन., वेषा पृष्टशारिषु-पृष्ठाधिष्ठितपर्याणेषु, दोलायमानानि-सचलन्ति, सकलाना समस्तानाम् , सायानां याणानाम्, आसाना-विक्षेप्यास्त्रविशेषाणाम् , प्रासाना-कुन्तानाम् , पूलानि-भारा येषु तादृशानि, पुनः चलितरथचक- चीत्कारचकितशाकिनीचरुघालार्थाचलोकितानि चलितानि यानि रथचक्राणि-रथसमूहाः, तेषा चीत्कारेग-प्वनिविशे- पेण, चकितं-विस्मितम् , शाकिनीना-देवीविशेषाणाम् , यचक्रवाल-समूहस्तेन, अर्धम् , अवलोकितानि-दृष्टानि, पुनः उद्गुण- कृपाणपादातपादपातकम्पितधराणि उद्पूर्णाः-उत्थापिताः, कृपाणा:-खड्डा येन तादृशस्थ, पादातस्य-पदगामिसैनिक समूहस्य, पादपावन-चरणापावेन, कम्पिता-भान्दोलिता, धरा-पृथ्वी यैस्तादृशानि [व] ॥ सेनाधिपस्तु सेनानायकस्तु, पुनः पुनः वारं वारम् , मादिष्टसूतसत्वरप्रवर्तितरथ्येन आदिष्टः आज्ञतो यः, सूतः-सारथिः, तेन सत्वर-शीघ्रम्, प्रवर्तिती-प्रेरिती, रथयो-अश्वी यस तादृशेन रथेन, तं प्रदेशं यन कुमार बासीदित्यर्थः, आगच्छत् आगतवान् । कीदृशः ? महात्मनः महिमशालिनः, तस्य नृपकुमारस्य, त्रिभुवनाभिमाविना जगप्रयविज यिना, भुजवीर्येण बाहुविक्रमेण, निर्व्याज निष्कपट यथार्थमिति यावत् , यावर्जितमनाः हृतहृदय; पुनः तथाविधप्रक- टितसंरम्भाणि तथाविधम्-उत्तप्रकार यथा स्यात् तथा, प्रकटितः आविष्कृतः, सरम्भः-वेग उत्साहो वा यैस्वादशानि, सर्वत., प्रधावितानि अतिसत्वरं गतानि, तानि सैनिकानि, अवलोक्य दृष्ट्वा, सम्भ्रमोक्षिप्तवाहुयुगलः वेगोत्यापित भुजयुगलः, कि कुर्वन् ? गद्गदिकागृह्यमाणगलनिर्गलदपर्याप्ताक्षर गद्गदिकया-शोकादिजन्याव्यकोच्चारणक्रियया, रा. माणात , गलात्-पण्ठात् , निर्गलन्ति-निस्सरन्ति, अपर्याप्तानि-अपरिपूर्णानि, अक्षराणि यस्मिंस्तादृशं यथा स्यात् तथा, रेरे इति सम्भ्रमद्योतक्म, उत्तरकोशलेश्वरस्य सोशलराष्ट्रोत्तरविभागेवरस्य, देवस्य राक्षः, पादपङ्कजेभ्यः चरणकमलेभ्यः, स शपते, यः, अस्मै नृपकुमाराय, कुप्यति कोपं करोति, इति स्वशक्त्या खसामर्थेन, व्याहरन् ध्रुवन् [भ] च पुनः, तं नृपकुमारम्, अद्राक्षीत् दृष्टवान् । कीदृशम् ? समासन्नदीपिकालोकप्रकाशितं समास .-सन्निकटैः दीपिकालोकैः-दीपवाहकजनैः, यद्वा समासनाया. पार्थवत्तिन्याः, दीपिकायाः, आलोके :-प्रभाभिः, प्रकाशितम् । पुनः मासक- सान्द्रसमररेणुधूसराभिरामयपुपम् भासत. सलौः, सान्द्रः-निविटे., समररेणुनि -सग्रामोसूतधूलिभि., यो धूसर:-विचित्पाण्डुवर्णः, तेन अभिरामम् मनोहरम्, वपुः-शरीरं यस्य तादृशम् पुनः अस्तपर्वतप्रस्थे मनपर्वतस्य अस्ताचलस्य, प्रस्थे-शिखरे, पार्वणे पूर्णिमासम्बन्धिनम्, औषधीनाथमिव चन्द्रमिव, पृथुनि विशाले, रथपृष्ठे ·टिप्पनक परागविवृतिसंयलिता आसादिवविजयरिपुदर्शनपरिजिद्दीपयेव निमिपितेक्षणारविन्दम् , आजिविपन्नसुभटजीवितसंजिघृक्षायातयम- दर्शनागतया यमुनयेवाबद्धविकटतरगया भुकुट्याऽन्धकारितललादभित्तिम्, उपरि रिपुशिलीमुखासारेगाधस्ताव रणरभसरोमाञ्चजालकेन जर्जरितमुल्हसितमिव' मून्धिकारमुन्निद्रतापिच्छनीलमस्थूलं फालायसकवचमुर:- स्थलेनोद्वहन्तम् , उत्सृष्टचापयष्टिना वामेन दक्षिणेन च स्फुरितदीर्घनखकिरणेन तत्क्षणभ्रष्टकरवालान्वेपिणेव पाणिना विराजमानम् , उपान्तकेतुस्तम्भविन्यस्तदेहभारेश्च निद्रादूरभुन्नकण्ठनालरात्मयोपैः परिवृर्त प्रसुप्तसर:- कुमुदधनमध्यवर्तिनमिव प्रतिमादिनकरम्, अन्याजशौर्यायर्जितहृदयश्चाग्ल्यागत्य वीरवृन्दैर्घन्धमानयाणत्रणो- द्वान्तरधिरविन्दुनिकर कुमारम् [म], उपजातविस्मयश्च निश्चलंनिग्धतारकेण चक्षुषा सुचिरमवलोक्य तदव- लोकनप्रीतमनसा समीपवर्तिना सामन्तलोकेन सह बहुप्रकारमारब्धतद्वीर्यगुणस्तुतिस्तस्मिन्नेव प्रदेश मुहूर्त- मानमतिष्ठत् । तदृत्तान्तश्रवणसकुतूहलश्च निपुणतरमपि व्यापारितया दृष्टया यदा प्रतिपक्षपक्षे कमपि पुरुष , , + रथपश्चाद्भागे, पर्यस्तं लीनम् । पुनः आसादितविजयरिपुदर्शनपरिजिहीर्पयेव आसादितः-प्रातः, विजयो येन तादशस्य, रिपो:-खशनोः, यद् दर्शनम् , तपरिजिहीर्पयेव-तपरिहारेच्छयेव, निमिपितेक्षणारविन्द निमीलितनयनार- विन्दम् पुनः भृकुट्या नेत्रोपरितनकुटिलरोमराज्या, अन्धकारितललाटभित्तिम् अन्धकारिता-अन्धकारव्यापिता, ललाटभित्तिः-ललाटस्थलं यस्य तादृशम्, कीदृश्या ? भाजिविपन्नसुभटजीवितसंजिवृक्षायातयमदर्शनागतया आजी-संग्रामे, विपन्नाः-मृताः, ये मुमटाः-सुयोधाः, तेषां यानि जीषितानि-प्राणाः, तत्संजिक्षया-तत्सहरणेच्छया, माया- 'तस्य-आगतस्य, यमस्य-तदाख्यभ्रातुः, दर्शनाय-अवलोकनाय, भागतया-उपस्थितया, यमुनयेव तदाख्यनोव, आवद्ध विफटतरगया आवद्धाः-रचिताः, विकटा:-विशाला, तरजा यया तादृश्या, पुनः कालायसकवचं लौहविशेषमयं कवचम्, उरस्थलेन वक्षःस्थलेन, उद्वहन्तं धारयन्तम् , कीदृशं क्यचम् ? उपरि ऊर्यभागे, रिपुशिलीमुखासारेण रिपुशिलीमुखाना-खशक्षिप्तवाणानाम्, आसारेण-धारापातेन, च पुनः, अधस्तात् अधोभागे, रणरभसरोमाञ्च- जालकेन रणरभसेन-सप्रामवेगेन, उद्तो यो रोमाया-पुलकः, तजालकेन-तत्पुझेन, जर्जरितं विह्वलीकृतम्, अत एवं उल्लसितम् उद्भूतम्, मूर्छान्धकारमिव मू रूपान्धकारमिवेत्युरप्रेक्षा, पुनः उनिद्रतापिच्छनीलम् उन्निद्रः- उत्फुल्लो यस्तापिच्छ:-तमालः, तद्वनीलवर्णम्, पुनः अस्थूलं लघुम्; पुनः कीदृशं युमारम् ? उत्पएचापयष्टिना उत्सष्टा-त्यका, चापयष्टिः-धनुर्दण्डो येन तादृशेन, वामेन दक्षिणेतरेण, पाणिना हस्तेन, च पुनः, स्फुरितदीर्घनख- किरणेन स्फुरिता:-ग्वालिता,दीर्घाः, नसकिरणाः-नखकान्तयो यस्लिवादशेन, तत्क्षणभ्रएकरवालान्वेपिणेय तत्क्षणं- तत्कालम् , भ्रष्टः-खसकाशात् पतितो यः, करवाल.-साः, तदन्वेषिणेव-तदन्वेषणव्याश्वेनेव, दक्षिणेन, पाणिना हस्तेन, विराजमान शोभमानम् ; च पुनः, उपान्तकेतुस्तम्भविन्यस्तदेहभारैः उपान्तेषु-निकटस्थेषु, केतुस्तम्भेषु-ध्वज दहेषु, विन्यस्तः-पुतः, देहमारो येस्वाइशः, पुनः निद्रादूरभुराकण्ठनालः निद्रया दूभुमानि-पर्यन्तटिलानि, मण्ठनालानि-कण्ठस्पकमलदण्टा येषां तारी., आत्मयोधैः खकीयसुभटेः, परिवृतं परिचेष्टितम्, अत एव प्रसुप्तसरः- कुमुदनमध्यवर्तिनं प्रमुप्त-समुचितम् , यत् सरः मुददन-तागस्थकुमुदवनम्, तन्मध्यवर्तिनम् , प्रतिमादिनकरमिष सूर्यप्रतिविम्यमिवः च पुनः, अव्याजशीर्यावर्जितहदयः भव्याजेन-वास्तविकेन, शौर्यग, मावर्जितम्-अवनमितं हस्यं येषा सादृशः, धीरयन्दैः परामूदः, आगत्य भागत्य उपस्थायोपस्थाय, वन्यमानयाणप्रणोद्वान्तरधिरबिन्दुनिकर मन्धमान -रतूयमानः, पाणप्रगोद्वान्ताना वाणनगनिर्गतानाम् , रुधिररिन्दूना-शोणितचिन्दूनाम् , निकर--समूहो यस ताशम् मित्र पुनः, उपजातयिस्मयः टत्पभायर्थः, निशलस्निग्धतारफेण निघला-निःसन्दाः, निग्धाः-आदर्शच, सारका- मनोनिका यस्य यस्मिन् पा तादृशेन, चक्षुपा नेग, सुचिरम् अतिीर्घकालम् , अवलोक्य दृष्ट्वा, तदवलोकनप्रीत. मनसा सदर्शवप्रसादयेन, समीपवर्तिना पार्श्ववर्तिना, सामन्तलोकेन अधिकृतनृपजनेन, यह, यहुप्रकारम् भनेरमारे यथा स्यार तथा, आरब्धतदीर्यगुणस्तुतिः भारधा-प्रारम्धा, सदीयगुणाना-तत्परामगुणानाम् , एति:-प्रया रेन वारयः, तस्सिय प्रदेश राजकुमारावस्थितिप्रदेशे, मुर्समा सपमानम् , अतिष्ठत् स्थितगर, सेनापतिरिति शेष । च पुना, तहचान्तथयणसकुदला मारतान्तभरणे, सहल:-शोरण्ठा, निपुणतरमपि .

·तिलकमञ्जरी। : २१७ चैतन्यालिङ्गितं नाद्राक्षीत, तदाऽस्य चामरग्राहिणीमनाक्षीत---'पालिके । कथय कोऽयम् , कस्य वाऽपत्यम् , किमभिधानः, किंनिमित्तमनपेक्षितात्मविनिपातः पतग इस मावके सहसास्मत्सैन्ये प्रविष्टः, किमर्थम- समर्थसहायेनानेन साहसपायमिदमतिदुष्करं कर्माध्यवसितम्, कया प्रत्याशया शकेनापि शत्रुवधकर्मणि न कृतो दिवस एवाभियोगः, किं फलमभिलक्ष्य निर्व्याजपौरुपेणाप्यङ्गीकृतः क्षुद्रक्षत्रियलोकसूत्रितः साप्तिक- युद्धमार्गः' [य] 1 सैयमादृष्टा सेनाधिपेन किमपि ध्यात्या परामृष्टनयनवाष्पसलिला विलोक्याभिमुखमन्त- १ःसागपिशुनमत्यायतं निःश्वस्य च शनैरवादीत्-'महाभाग' किं कथयामि मन्दभाग्या, कीदृशोऽयमिदानी कथ्यते, गता सल्यस्तमस्य कथा, कथ्यमानापि कीदृशी भवत्येतदयस्थस्यास्य पूर्वावस्था, तथापि श्रूयताम्- एप खल्वशेषद्वीपावनीपालमौलिमालामलनदुर्ललितपादयुगलस्य युगायतभुजप्राकाररक्षितनिजक्षितेरवधीरित- विपधरेन्द्रोप्रवदननिःश्वासविपगेनागणितकालकूटचालटोपेनानपेक्षितरामविशिखशिखिशिखाडम्वरेणाविज्ञात- 2 अवधानातिशयपूर्वकमपि यथा स्थात् तया, व्यापारितया प्रेरितया, दृष्ट्या चक्षुषा, यदा यस्मिन् काले प्रतिपक्षपक्षे शत्रुपक्षे, कमपि एकमपि, पुरुष, चैतन्यानिहित चैतन्यवन्तम् , न, अदाक्षीत् दृष्टवान्, तदा अस्य राजकुमारस्य, चामरग्राहिणीं चामरवाहिनी दासीम् , अप्राक्षीत् पृष्टवान्, किमित्याह-वालिके! भो थालेप, क्यय बहि, कोऽयम् अय रानकुमार क , वा अथवा, कस्य अपत्य पुन , किमभिधान किन्नामा , किनिमित्त करमादेतो , पावके अप्नी, पतस इव, अनपेक्षितात्मविनिपात. अनपेक्षित -उपेक्षित , आत्मविनिपात खविनाशो येन तादृश , सहसैच अविविच्यैव, असत्सैन्ये अस्म सेनामध्ये, प्रविष्ट• आपतित , किमर्थम् किमुद्दिश्य, असमर्थसहायेन असमर्थ -शक्ति- अन्य , सहायो यस्य तादृशेन, अनेन राजकुमारेण, साहसप्रायम् अविवेकप्रयुषम्, अतिदुष्करम् अत्यन्तरठिनम् , इद, फर्म कार्यम्, मध्यवसित यतुं विचारितम् ?, क्या प्रत्याशया सम्भावनया, शवधर्मणि रिपू मूनात्मकायें, शवेन समर्थेनापि, दिवस एव दिनमभ्य एव, अभियोग. सर्प , न कृत ', कि फलं के परिणामम् , अभिलक्ष्य उद्दिश्य, निर्व्याजपोरूपेणापि वास्तविपराक्रमशालिनापि, अनेनेति शेष, शुद्रशानियलोकसूनित क्षुदै राजनीति ज्ञानशन्यै , क्षत्रियले -क्षत्रियजने , सनित -रचित , सीप्तिकयुद्धमार्ग. मुप्तिकालिकस-रानिलिस्य, युद्धस्य, मार्ग- रीति , अहीरत सीकृत ' [य]। एवम् अनेन प्रकारेण, उक्तप्रकारेणत्यर्य, सेनाधिपेन सेनापतिना, आपृष्टा समन्ताजिज्ञासा शापिता, सा चामरहिणी घाटिमा, किमपि फिधित्, ध्याना विचित्य, परामएनयनवाप्प. सलिला परागृयाति-प्राधितानि, नयनया , याप्पसलिलानि-अवजलानि यया तादृशी सती, अभिमुसं सम्मुसम्, विलोक्य परीक्ष्य, च पुन , अन्तर्दु खावेगपिगुनम् हार्दिववेदनातिशयसूचकम् , अत्यायतम् अनी यथा स्यात् तथा, निःश्वस्य सी श्वास वृत्वा, शनै. मदम्, अयादीत् उक्तवती । किमिलाह-महाभाग ! हे महोदय !, मन्दभाग्या तुच्छभाग्या, अहमिति शेष , किं कथयामि रिमुत्तरयामि, अतिदु सापुरतया न किमपि यम गीत्यर्थ । इदानीम् अस्मिन् विपदवमरे, अयं मार , कीदृश. स्यम्भूतावस्थ , कथ्यते यय॑ते, सलु निययन, अस्य रामकुमारम्य, फथा पाती, अस्त विनाम्, गता प्राप्स्यति । एतदयस्थस्य एपा मरणरूपी भवस्था यस्य तादशस्य, अस्य कृपामारस्य, पथ्यमानापि वर्षमानापि, पूर्वावस्था पुरातनत्तम् , कीट्शी कथम्भूना, दु सायद यर्थ , भयति सम्पयते । तथापि तादृश्यपि, श्रूयता अवगगोचरीमियताम् । एप. अयम्, पलु निधयेन, सिंहलदीपम:' सिंहलाख्यो यो दीप -जरमध्यवनिप्रदा , तहत -तदधिपत , महानरेन्द्रस्य महानुपये , अतिरा मृदातरवर्ष, चन्द्रवतो तसामान्य, आत्मज औरसन , समरपेतु तसंज्ञर , मसात शेष, नामेति पारपालपारे । फीसस ! गशेपदीपायनीपाल्मीलिमालामलनदुर्ललितपादयुगलस्य भशेषा -माया य, दाना-जर मध्यवतिय परेशानाम् , अवनीपास-ग, समालिमाताना-तमत्व थमालानाम्, तगुटपट्टीना था,, मरा- सम्मान, दुर्लटित-सपादु सेन, परत-दरम्, पादयुगर-परस्य यस तारगम्य, पुन गुगायतमुज प्रागाररक्षितीजक्षिते. युगा गम TRE धारोप्यरायपिष, रदद् आयनी-दीपी यो, भुजा-गह, तापेश २८ दिलक .

·२१८ टिप्पनक-परागवितिसवलिता चाडवदहनदाहवेदनावेगेन जलनिधिनाऽप्यसोढनौतन्त्रपरिदृढप्रयाणसमर्दस्य समदसैन्यकरिविषाणकोणविघटित- निकूटकटकभित्तेरवस्कन्दपातमीतेनेव सर्वदा शरीपु विहितप्रचारेण नक्तञ्चरचक्रवर्तिना लकेश्वरेणापि सतत- मभिशङ्कितोत्साहस्य सिंहलद्वीपभर्तुमहानरेन्द्रस्य चन्द्रकेतोरात्मजः सातिशायिना भुजवीर्यविलसितेनास्त्र- शिक्षाकौशलेन च विस्मायितसकलपार्थिवः पार्थत् पृथिव्यामेकधन्वी समरकेतुर्नाम [२] । सोऽयं महा- बलतया घाल एवाधिगतयौवराज्याभिषेकः सकलसागरान्तरालद्वीपविजिगीपया गतोऽपि दूरमतिसत्वरः पितु राज्ञया राज्ञोऽस्य कुसुमशेसरस्य साहायकं कर्तुमासन्नवर्तिभिः कतिपयैरेव नृपतिभिरनुप्रयातः काश्चीमनुप्राप्तः । स्थितश्चान पश्चपाण्यपि दिनानि दूनचेतोवृत्तिः, अद्य तु प्रातरेव हेतुना केनापि विधृतोदारशृङ्गारवेषः परि. । 4 . , . प्राकारेण-दुर्गुण, खबाहुबलेने यर्थ , रक्षिता-पालिता, निजक्षिति -खभूमिर्येन तादृशस्य, पुन जलनिधिनापि समुद्रेणापि, असोढनौतन्त्रपरिवृढप्रयाणसम्मदस्य असोढ -अकृतसहन , नौतन्त्रस्य-नौकासाध्यस्य, परिघढस्य-प्रधानभूतस्य, प्रयाणस्य-प्रस्थानस्य, सम्म -आक्रमण यस्य तादृशस्य, समुद्रयानोपकरणस्पद्विशिष्टस्येत्यर्थ , कीदृशेन जलधिना' अवधारित विषधरेन्द्रोग्रवदननिःश्वासविषवेगेन भवधीरित -तिरस्कृत , विषधरेन्द्रस्य-महासर्पस्य, स्वाध स्थितशेषनागस्येत्सर्थ, उनो बदननि श्वासविषवेग -मुनि मृतपवनविषवेगो येन तादृशेनापि, पुन अगणितकालकूटज्यालाटोपेन अगणित - तुच्छवधियोपेक्षित , कालकूटस्य-'देवासुररणे देवैईतस्य पृथुमालिन । दैत्यस्य रुधिराजातस्तरश्वत्थसन्निभ । निर्यास कालकूटोऽस्य मुनिभि परिकीर्तित ।" इत्यन्यत्रोक्तनिर्यासरूपविषविशेषस्य, ज्वालाटोप -ज्वालाविशयो येन तादृशेनापि, पुन अनपेक्षितरामविशिखशिखिशिखाडम्बरेण अनपेक्षित -उपेक्षित , रामस्य-दाशरथे , विशिखशिखिन -बागरूपाने , शिखाडम्बर -ज्वालाविस्तारो येन तादृशेनापि, पुन अविज्ञातवाडवदहनदाहवेदनावेगेन अविज्ञात-अननुभूत अवज्ञातेति पाठे-अवज्ञात -तिरस्कृत , वाडवदहनस्य-वाडवामे , दाहवेदनाया -तापजन्यदु खस्य, आवेग -औत्कटय येन तादृशेनापि । पुन कीदृशस्य चन्द्रकेतो । समदसैन्यकरिविषाणकोणविघटितत्रिकूटकटकभित्ते. समदाना-सगर्वा णाम् , सैन्यकरिणा-सेनासमवेतहस्तिनाम्, विषाणकोगे -दन्तामभाग , विघटिता-विश्लेषिता, निकूटस्य-लकासन्निहितमुवेग- ख्यगिरे , पटकमिति -नितम्बरूपमित्तियन तादृशस्य, अत एव लद्धेश्वरेणापि रावणेनापि, सततम् अनवरतम् , अभि. शद्वितोत्साहस्य अभिशदित -आशङ्कित , उत्साह -संग्रामोत्साहो यस्य तादृशस्य, कीदृशेन तेन ? अवस्कन्दपात भीतेनेव अवस्कन्द -सैन्यसनिवेशस्थानम् , तस्य तदुपलक्षितसैन्यस्य य पात -तत्र्तृकमाक्रमणम् , तद्भौतेनेव, सर्वदा समिर दिने, शर्वरीपु रानिमध्य एव, विहितप्रचारेण कृतविहारेण, अत एव नरुञ्चरचकचिना रात्रिधराधिपेन, राक्षससम्राजेत्यर्थ ,खाभाविकेऽपि तदीयरानिधरत्वे हेतुविधया तद्भयोत्प्रेक्षाऽन बोध्या। कीदृश समरकेतु ' सर्वातिशायिना सर्वोत्कृष्टेन, भुजवीर्यविलसितेन माहुविक्रमविलासेन, च पुन , अत्रशिक्षामौशलेन अनविद्यानैपुण्येन, विस्मा- यितसफलपार्थिव. विस्मायिता -आश्चर्यमनुभाविता , सक्ला -समस्खा , पार्थिवा -राजानो येन तादृश , पुन पार्थवत् पार्थ -अर्जुन , तद्वत्, पृथिव्यां जगति, एफधन्वी अद्वितीयधनुर्धर [२] । स. अनुपदयनितविक्रम , अय पुरो दृश्यमान युमार , महायलतया अतिपरारमशालितया वाल एव वाल्यावस्थ एव, अधिगतयोधराज्यामिपेकः अधिगत -प्राप्त , योवराज्याय यौवनावस्थोचितराजकार्यकरणाधिकारार्थ, अभिषेक - विधिना मानं येन तादश सन् , सकलसागरान्तरालदीपविजिगीपंया साना-समसा ये सागरान्तरारद्वीपा-रामुदमध्यस्थस्थलप्रदेशा , तजि. गीषया-तबदेच्या, दूर दूरस्थानम् , गतोऽपि प्राप्तवानपि, पितु जाकस्य, भाशया भादेशेन, अस्य प्रत्याभूतस्य, पुसुमशेयरस्य तसंशकस्य, राज नास्य, साहायकं साहाय्यम्, फर्तुम् आचरितम्, आसनवर्तिभिः पाई पतिम , फतिपयैः परिमिते , नृपतिभि. राजमि , अनुप्रयातः अनुगत , काची तदाख्यनगरीम्, अनुप्राप्त. भागत । च पुन , दूनचेतोवृत्ति. सततमनोति , अभ कारीनगर्याम्, पञ्चपाण्यपि पय या पह वेति पयपाल, तावन्त्यपि, दिनारी, स्थितः स्थितिमापीर । अद्य तु अस्मिा दिने त, मातरेव प्रभातकाल एप, फेनापि फाचित्र हेतुना निर्णतेन, यिधृतोदारशक्षारयेषः पित -परिग्रहीत , उसार - साप , पारवेष -शाररसानुगुणपषो यन . . .

·तिलकमञ्जरी। २१९ मितैरेव सह सुहद्भिर्नरेन्द्रभवनोद्यानभूषणं गतः स्मरायतनम् , आसीनश्च तस्य द्वारदेशे विशन्तमनवरतमन्त- रूपरतनिमेषेण चक्षुषा निरीक्षमाणो नगरनारीजनं स्थितो दिनमशेपम् [ल], अवसितायां च यात्रायाम- घिकतरमारूढगढारति: कारयित्वा मकरकेतोः पुरः सरोजिनीपत्रशयनम् , "इहैव मया। शयनीयम्' इत्युदीर्य विसर्जितासन्नपरिजनः केनापि विधिनातिवाह्य प्रदोषमागत्य चार्धरानसमये शिविरमकस्मादेव सजीकृत- सकलनिजवलः, 'कुमार! नायं कमो नयस्य' इति विनिवार्यमाणोऽपि मत्रिभिः, 'युवराज! विरम्यतामितो दुरध्यवसायात्' इति निरुध्यमानोऽपि वन्धुभिः, 'कल्याणिन् । अङ्गीक्रियतां यानालसम्' इति निय॑मानोऽपि मौहर्तिकः, 'देव ! प्रतिपाल्यतामनुपाति सैन्यम्' इति विज्ञाप्यमानोऽपि प्रधानलोकेन, 'विद्वन् ! निवेद्यतां कुसुमशेखरस' इति वारं वारमभिधीयमानोऽपि विबुधवप्रेण, निर्गतः काश्याः । आऋष्यमाणश्च व्यसनैपिणा पुरो विधिना प्रणिधिनेवानाप्तेन प्राप्तो भुवमिमामवस्था च' [व]। इत्येवमावेदयन्त्यामेव तस्यामुपजात- दुःपावेगेव प्रगलिततारका तनिमानमभजत रजनिः, अमरीभूतसुभदनिर्दयाशिष्ठसुरवधूहारमुक्तमौक्तिक- . तादृश सन्, परिमितैरेव परिगणितैरेव, सुहृद्धिः मित्र सह, नरेन्द्रभयनोद्यानभूपणं राजप्रासादनिकटस्थितारामा- लकरणभूतम्, सरायतनं कामदेवमन्दिरम्, गत. प्राप्त । च पुन , तस्य कामदेवमन्दिरस्य, द्वारदेशे अन्त प्रवेशप्रदेशे, आसीनः उपविशन्, उपरतनिमेपेण निवृत्तस्पन्दनेन, चक्षुषा, अनवरतं निरन्तरम् , अन्तःविशन्तम् अन्त प्रवेशं कुर्व तम्, नगरनारीजनं नागरिकनीजनम्, निरीक्षमाण. अवलोकमान , अशेष समत, दिनम्, स्थिता स्थितिमकार्षीत् [ल]। यात्रायां कामदेवमन्दिरयात्रोत्सवे, अवसितायां समाप्तायाम् , अधिकतरम् अत्यधिकं यया स्यात् तथा, आरूढगाढारतिः भारूढा -उत्पा, गाढा सान्द्रा, भरति -खेदो यस्य तादृश , मकरकेतोः कामदेवस्य, पुरः अत्रे, सरोजिनीपप्रशयनं कमलिनीपरमयी शय्याम् , कारयित्वा निर्माप्य, मद्य अस्मिन् दिने, मया, इदैव अस्सामेव शय्यायाम् , शयनीयं शयनं कर्तव्यम्, इत्युदीर्य इत्युक्त्वा, विसर्जितासनपरिजन. दूरीनपार्श्ववर्तिपरिवार सन् , फेनापि अनिर्वाच्येन दु समयेनेत्यर्थ , विधिना प्रशरेण, प्रदोष तदानिप्रथमभागम् , अतिवाघ व्यतीत्य, अर्धरातसमये रानिमयभागे, शिविर सैन्यसभिवेशस्थानम् , आगल्य, अफसादेव भकृतपूर्वविचारमेव, सजीरत- सफलनिजवलः सज्जीकृत-सजितम् , सकल-समस्तम्, निजय सन्यं येन तादृश , कुमार! भो नृपकुमार ,नयस्य नीते , अयं रामा युसारम्भरूप , फ्रमः विधि , न, इति एवम् , मन्त्रिभिः सचिवै , यिनिवार्यमाणोऽपि गमनामिव र्खमानोऽपि, पुन युवराज , इत भस्मान, दुराप्यवसायात् मममीचीनोद्योगात्, विरम्यतां त्वया नियताम् इति एवम्, यन्धुभिः प्राप्रादिभि , निरुभ्यमानोऽपि निवार्यमाणोऽपि, पुन पल्याणिन् ! कल्याणशालिन् ।, यात्राल युद्धार्थ प्रस्थाने शुभजनको राशीनामुदय , अङ्गीक्रियतां पर्यालोच्यताम् , तत्सर्यालोचन विना न गम्यतामियर्थ , पति मोहति के मुहर्षी , नियय॑मानोऽपि भवरुध्यमानोऽपि, पुन देव ! राजन् ', अनुपाति म्पानुगामि, सैन्य सेना, प्रतिपाल्यतां प्रतीक्ष्यताम्, इति एवम् , प्रधानलोकेन प्रधानजनेन, विशप्यमानोऽपि निवेयमानोऽति, ता विद्वन् ! विवेशालिन्', फुसुमशेषरस्य तसंसदस्य राम , नियेद्यतां विज्ञाप्यताम् , सचमुक्तपूर्वमिति दोष, इति एवम्, वियुधवर्गण विशवर्गण, अभिधीयमानोऽपि उच्यगानोऽपि, काश तमान्या नगर्या , निर्गतः निष्पत। अनान अश्वम्पेन, प्रणिधिनेय चरजनेनेर, व्यसनैषिणा दु साभिलपिगा, विधिना देवेन, पुरः अभे, मारप्यमाणः घनादुपनीयमान , इमा, भुयं भूमिम् , मयस्था दुर्दों प प्रा [य] इति त्यम् , तम्या मागिर याम आयेदयन्त्यामेव कपयन्त्यामेव गत्याम् , उपजातदु सायेगेर उपमयेनातिदेव, प्रगलिततारपा नष्टनारका, रजनिः प्रकृतरानि , सनिमान कार्यम् दोरावस्थानि पर्थ समजत प्रमानी । पुनः गगनतलम् आशारा कर्नु, अमरीभूतसमटनिर्दयाश्लिष्टमुरवधूहारमुक्तमौक्तिकयिसरमिय भमरीभूने -युझे गा अमरतामापी, गुमटे - मुयोध, निर्दय-गाद यथा स्यात् तया, आष्टिानाम्-आनिशितनाम्, मुरबधूना-देशागनानाम् , हारेभ्य -मुन्यमान्येभ्य , . एवम्, च पुन, ·२२० टिप्पनक-परागविवृतिसंवलिया विसरमिव तुहिनजलविन्दुनिकरं ववर्ष गगनतलम , अरुणालोकतरलितानि वेतालवृन्दानीव तिरोवभूवुस्तिमि- राणि, रणभूमिशोणितावलोकनत्रस्त इव पाश्चात्यशैलशिसरे स्खलद्विकलपादः पपात तारापतिः, आसक्त- वालारणप्रभाप्रभावपिहितवीर्यः सिंहलेन्द्रसूनुरिव निमिमील नक्षनराशिः, उत्सृष्टतरुकुलायकोटराणि प्रशान्त- प्रहारभयानीव विरतयोधशरवृष्टिसावकाशे विहायसि व्यचरननाकुलानि पञ्चरथकुलानि, अपवर्गचलित- वीरवर्गभिन्नसूर्यमण्डलरुधिरप्रवाह इव पूर्वदिग्भागमरुणीचकार सन्ध्यारागः, भयानकाजिभूमिदर्शनो. पजातनासा इव सुदूरमपसनुराशाः, दिखस्रस्ततनुतमिस्रविश्रान्तविरलतारका शोकलम्बितालकलग्नवाष्प- जललया द्रविडराजलक्ष्मीव तत्क्षणं रराज रजनिः, व्याजविजितसिंहलेन्द्रसुतपराभवरोपित इव पुरस्तादुल्ललास टिप्पनकम्-मासक्तवालारुणप्रभाप्रभावपिहितवीर्य. एकत्र बालारुण -बालादित्यसारथि , अन्यन बालारुणम्-मगुलीयकम् [श] । . मुक्त-च्युतम् , मौक्तिकविसरमिव-मुक्तामणिसमूहमिव, तुहिनजलविन्दुनिकर हिमजलबिन्दुसन्दोहम्, घवर्ष वर्पयति स्म, पुन वेतालवृन्दानीघ व्यन्तरविशेषसमूहा इव, अरुणालोकतरलितानि अरुणस्य-सूर्यसारथे , आलोकेन-दर्शनेन, तरलितानि-चञ्चलतामापन्नानि, तिमिराणि अन्धकारा , तिरोबभूव तिरोभवन्ति स्म । पुन रणभूमिशोणिताव. लोकनत्रस्त इव रणभूमौ-समामक्षेने, यानि शोणितानि वेषामवलोक्नेन-दर्शनेन, नस्त इव-भीत इव, स्खलविकल- पाद. स्खलन्त -स्खलनमासादयन्त , विकला -विरला , पादा किरणा यस्य तादृश तारापति. चन्द्र , पाश्चात्यशैल- शिखरे पश्चिमपर्वतशृङ्गे, पपात पतित , अस्त गत इत्यर्थ । पुन सिंहलेन्द्रसूनुरिव सिंहलेन्द्रस्य-सिंहलद्वीपनृपतेश्चन्द्रकेतो , सूनु -कुमार , समरकेतुरिव, आसक्तवालारुणप्रभाप्रभावपिहितवीर्यः आसका-सम्पृक्ता, या बालारुणस्य-उदय- कालिकसूर्यस्य, पक्षे तत्सज्ञकाहुलीयक्स्य, प्रभा-द्युति तस्या प्रभावेनतेजसा पिहितं, वीर्य-सामर्थ्य यस्य तादृश , नक्षत्र- राशि. तारागण , निमिमिल सङ्कुचित , तिरोबभूव इत्यर्थ । पुन उत्सृष्टतरुकुलायकोटराणि उत्सयनि-प्रभात- वेलायामुज्झितानि, तरुकुलायकोटराणि-वृक्षसम्बन्धीनि नीडात्मकगहराणि येतादृशानि, पत्ररथकुलानि पक्षिर-दानि, प्रशान्तमहारभयानीय प्रशान्त-निवृत्तम् , प्रहारेभ्य -अनाघातेभ्यो भयं येषा तादृशानीव, अत एव अनाकुलानि प्रशान्तचित्तानि सन्ति, विरतयोधशरवृष्टिसावकाशे विरताभि -निवृत्ताभि , योधाना-भटानाम् , शरदृष्टिभि - शरवर्षाभि , सावकाशे-अवकाशसहिते, विहायसि आकाशे, व्यचरन् विचरति स्म । पुन अपवर्गचलितवीरवर्ग: मिनसूर्यमण्डलसधिरप्रवाह इच अपवर्गचलितेन-युद्धे मृत्वा मोक्षार्थ प्रस्थितेन, वीरवर्गेण-भटगणेन. भिम-कृतभेद- नम् , यत् सूर्यमण्डल-सूर्यनिम्ब तस्य, रुधिरप्रवाह इव-शोणितप्रवाह इव, सम्यारागः प्रात सन्ध्याकालिकाकाशसम्बन्धि रतद्युति , पूर्वदिग्भाग पूर्वदिगशम्, अरुणीचकार रजयामास, पुन भयानकाजिभूमिदर्शनोपजातनासा इव भयानिकाया -भयजनिभाया , आजिभूमे -समामभूमे , दर्शनेन, उपजात -उत्पन्न , त्रास -भय यासा तादृश्य इच, आशा. दिश , सुदूरम् अतिदूरम् , अपसघु: अपस्ता , रात्री निरन्तराधिकारव्याप्ततया दिश समीपस्था प्रतिभान्ति, दिवा वन्धकारसम्पन्धाभावाद् दूरवर्तिन्य इति वस्तुस्थिति । पुन दिनुपरस्ततनुतमिन्नविश्रान्तविरलतारका दिन्- मुखेभ्य -दिगप्रभागेभ्य , सस्तानि-पतितानि, अपस्तानीति यावत् , तनूनि कृशानि, यानि तमिन्नाणि-अन्धकारा, वेपु विधाता -नावस्थाना , विरला -पतिपया , सान्तरा इत्यर्थ , तारका -नक्षत्राणि यस्या तादशी, रजनिः राति , तत्क्षणं तत्कालम्, शोकलम्पितालफलमवाप्पजललवा शोकेन-रिपुकृतपराजयसेदेन, लम्बितेपु-सस्तेपु, अपु-केशेषु, लमा-स्थिता , बाप्पजललवा -अश्रुजलपणा यस्यास्तादृशी, द्रविडराजलक्ष्मीरिय द्रविडस्य-तदाख्यया विख्यात दाक्षिणात्य देशाविरोषम्य, यो राजा तहक्ष्मीरिय, रराज प्रतिभाति स्म । पुन घ्याजनिजितसिंहलेन्द्रसुतपराभवरोपित इव ब्याजेन-लेन, विजितम्य-पराजितस्य, मिहले द्रसुतस्य-सिंहलद्वीपरपकुमारस्य, पराभरेन-दुखेन, रापन इव-योधित इव, लोहितायमानयपुः रक्षीभूतशरीर , उष्णदीपितिः सूर्य , पुरस्तात् भने, उललास उलपति स, उदित ·तिलकमञ्जरी। २२१ - लोहितायमानापुरुष्णदीधितिः [श] । एवं च प्रवृत्ते प्रत्यूषसि विपक्षविजयामिलाप इव विलीने तमसि, प्रसरति दिगन्तरेषु देवस्य प्रताप इव पातङ्गे महसि सहसैव प्रत्यवोधि सफलमपि तद्विरोधिसैन्यम् । आसावपि कुमारः प्रनष्टनिद्राविकारो 'वज्रायुध! मा विपादं व्रज, विश्रब्धमेहि, न तावत् प्रहरामि यावञ्च त्वया न प्रहृतम्' इत्यविशदाक्षरं पूर्ववासनावशेन व्याहरन् सुचिरनिद्राविमर्दजडपुटोदरमुदमीलयदीक्षण- युगलम् । अवलोक्य च पुरः परिचेष्टितरथमरातिलोकमात्मानं च तवस्थमुपजातगुरुविपादो लज्जया पुनर्मोदान्धकारमविक्षत् [प]। सेनापतिरपि तेन तस्यातर्कितेनासंभावनायेनादृष्टपूर्येण प्रत्युजीवनेन जनितविस्मयः प्रहर्षमन्दतार- केगानन्दजलविन्दुसेकादिव विकसता नयनारविन्दद्वयेनोद्भासमानस्तकालमासादितमहालाभमिव प्राप्तसकल- कल्याणमिव समृद्धाखिलकाममिव फलिताशेषगुरुजनाशिपमिव कृतार्थमात्मानं मन्यमानो मुहूर्त स्थित्वा तस्मिन् क्षणे भयतरलेक्षणस्य विपक्षकक्षीकृतस्यामिदर्शनविषण्णबुद्धेरन्धीभूतसकलदिशः कान्दिशीकस्य शलोक टिप्पनकम्- कान्दिशीक -भयद्रुत [स] । इत्यर्थ [श]। एवं च अनेन प्रकारेण च, प्रत्यूपसि प्रभाते, प्रवृत्ते प्रारब्धे, विपक्षविजयामिलाप इव रिपु. . पराजयमनोरथ इव, तमसि अन्धकारे, विलीने नष्टे सति । पुन देवस्य भवत , प्रताप इव प्रभाव इव, पातहे पतङ्क -सूर्य , तत्सम्बन्धिनि, महसि तेजसि, दिगन्तरेषु दिङ्मभ्येषु, प्रसरति विस्तारमासादयति सति, सहसैव शीघ्रमेव, तद्विरोधिसैन्यं तद्विपक्षीन्यम्, प्रत्ययोधि अजागरीत । असौ प्रकृत , कुमारोऽपि. चपात्मजोऽपि, प्रनष्टनिद्राविकार. क्षीणनिद्रादोष सन्, जागरित सन्निति यावत् , बज्रायुध! तत्सज्ञकसेनापते , विपाद खेदम् , मा ब्रज न प्रामुहि । विन्धं सविश्वास यथा स्यात् तथा, एहि आगच्छ । तावत् तावत्कालपर्यन्तम्, न प्रहरामि चाणप्रहारं करोमि, त्वया, यावत् याव कालपर्यन्तम्, न प्रहृतं प्रहार कृत , इति इत्यम् , अविशदाक्षरम् अपि. शदानि-अव्यकानि, अक्षराणि यस्मिंस्तादृश यथा स्यात् तथा, पूर्ववासनावशेन मूर्छाप्राकालिक्सरकाखशेन, व्याहरन् कथयन् , सुचिरनिद्राविमर्दजडपुटोदर सुचिरन्द्रिाया -चिरकालिकनिद्राया ,विमर्दैन व्याप्त्या, जड-निष्प-दम् , पुटयो - नेत्रपुटयो , उद्र-मध्य यस्य सादृशम् , ईक्षणयुगलं नेत्रद्वयम् , उदमीलयत उन्मीलितवान् । च पुन , पुर. अग्रे, परिवेष्टितरथं परिवेष्टित -आक्रान्तो रथो येन, पक्षे यस्य तादृशम् , अगतिलोक शत्रुजनम् , आत्मान च ख च, तदवस्थ शत्रुमध्यपतितम् , अवलोक्य दृष्ट्वा, उपजातगुरुविपादः उत्पन्नमहाविषाद , लजया लजावशेन, पुन मोहान्धकार मूरूिपान्धकारम् , अविक्षत् प्रविष्टवान् , प्राप्तवानित्यर्थं [प]] सेनापतिरपि बजायुधोऽपि, मुहूर्त क्षणम् , स्थित्वा स्थिरो भूत्वा, तस्मिन् दुर्घटनामये, क्षणे, समन्तात् सर्वत , अभयप्रदानपटह शत्रुसैनिकभयाभावद्योतक्वाविशेषम्, शनुलोकस्य शत्रुजनस्य, आश्वसनार्थम् आधा- सनफलकम् , अदापयत् दापितवान् , वादितवानित्यर्थ । कीदृश ' तस्य नृपकुमारस्य, तेन अनुपदमुपवर्णितेन, अतर्कि- तेन आकस्मिकेन, असम्भावनीयेन सम्भावयितुमप्यशश्येन, अदृष्टपूर्वेण पूर्व क्वचिद्दष्टेन, प्रत्युजीयनेन पुनरु जीवनेन, जनितविस्मय उत्पन्नाश्चर्य , पुन प्रहर्पमन्दतारकेण प्रहर्षेण अतिहर्षेण, मन्दे तारके-कनीनिके यस्मिंस्खादृशेन, तथा आनन्दजलविन्दुसेकादिव आनन्दजलबिन्दुभि सेचनादिव, विकसना विकासमासादयता, नयनारविन्दद्वयेन नयनरूपकमलद्वयेन, उद्भासमान प्रकाशसान , पुन तत्काल तत्क्षणम्, भासादितमहालाममिव प्रासमहालाभभिव, पुन प्राप्तसकलकल्याणमिय आसादिताशेषशुभमिय, पुन समृदाखिलकाममिय सम्पन्न समस्वामिलापमिव पुन फलिताशेषगुरुजनाशिपमिव फलिता -सफलता गता, अशेषा -समस्ता , गुरुजनानां श्रेष्ठलोकानाम्, आशियः शुभकामना यस्मिस्वादशमिव, आत्मान ख, रतार्थ सिद्धार्थ मन्यमान । कीदृशस्य शत्रुलोरस्य' भयतरलेक्षणस्य भयचञ्चलमनस्य, पुन विपक्षकक्षीरुतस्यामिदर्शनविषण्णवुद्धेः विपक्षेन-हरियाहनसैन्यजनेन कशीकृतस्य-बदस्य, खामिनो दर्शना विषण्णा-विषादप्रस्ता घुद्धिर्यस्य तादृशस्य, पुन अन्धीभूतसकलदिशः अन्धीभूता -अन्धकारख्याता . . - ·२२२ टिप्पनक-परागविवृति सवलिता स्याश्वासनार्य समन्तादभयप्रदानपटहमदापयत् [स] । तदीयसारग्रहणोद्यतं चात्मसैनिकलोकं न्यवारयत्। आसन्नसरिति निर्तितस्तान क्रियश्च दत्त्या संगरसमाप्तप्राणेभ्यो वान्धवेभ्यः प्रणयिभ्यश्च शोकदीर्घश्वासतर- लिततिलोदकं निनापाञ्जलिम्, आदिश्य चायुधप्रहारक्षतमर्मणामरातियोधानामौषधकर्मण्यातजनम् , अधिरुह्य च ससंभ्रमाधोरणोपनीतं प्रधानजयवारणम् , आरोप्य पुरः प्रत्यप्रयशःसुधाधवलवपुपमभ्युदयमङ्गलकलशमिव सिंहलाधिपसुतम्, आरब्धयुद्धकथालापवाचालेन प्रणयिना राजपुत्रलोकेनानुगम्यमानः शनैः शनैः शिनिर- मागमत् [ह] । क्रमेण चासाद्य निजभवनमुपपादितसमस्ततत्कालोचिवकरणीयो निर्वर्तितप्रत्यवसानादिकर्मणः समरकेतोरभ्यन्तर एव स्थितिमकल्पयत् । अधिशयिततल्पस्य च परिचारक इव स्वयं व्रणपट्टवन्धनादिक्रिया- मन्वतिष्ठत् । आप्तचिकित्सितप्रारब्धोपचारं च तमनतिचिरेणैव प्रगुणीभूतवपुप प्रशस्तेऽहनि सातमुपनिमय सादरममात्यैर्वन्धुभिः सुहृद्भिरपरैश्व प्रधानपुरुषैः सहितमात्मगृहमानयत् [२] । कृतभोजनोपचारं च तं , - सकला दिशो यस्य तादृशस्य, पुन कान्दिशीकस्य का दिशं गच्छामीत्याहेति कान्दिशीकस्तस्य, भयपलायितस्पेत्यर्थ [स] । च पुन , तदीयसारग्रहणोधतं तदीयानो-तत्सम्बन्धिनाम् , साराणा प्रधानवस्तूनाम्, प्रहणाय, उद्यतम् उत्सुकम् , आत्मसैनिकलोकं खसैनिकजनम् , न्यवारयत् तद्ग्रहणान्निवारितवान् । च पुन , आसनसरिति निकटनद्याम् , 'निवर्तितस्नानक्रियः सम्पादितस्नानात्मकक्रिय , संगरसमाप्तप्राणेभ्य सगरे-समामे, समाप्ता -नष्टा , प्राणा येषां तादृशेभ्य , बान्धवेभ्यः बन्धुजनेभ्य , च पुन , प्रणयिभ्यः प्रियजनेभ्य , शोकदीर्घश्यासतरलिततिलोदकं शोकेन-विश्लेषदु खेन, दीर्घा य श्वास -मुखनासावायु, तेन तरलित-चचलितम् , तिलोदक-तिलमिश्रितजल यत्र तादृशम्, निवापाञ्जलिं मृतोद्देशेन निर्मिताञ्जलिम्, दत्त्वा । च पुन , आयुधप्रहारक्षतमर्मणाम् भायुधप्रहारेण-बाणाघातेन, क्षतानि-प्रणितानि, मर्माणि-मर्मस्थलानि येषा तादृशानाम् , अरातियोघानां शत्रुभटानाम् , औपधकर्मणि चिकित्साकार्य, आप्तजनं विश्वस्तजन शिष्टजनं वा, आदिश्य नियुज्य । च पुन , ससम्भ्रमाधोरणोपनीतं ससम्भ्रमेग-सत्वरेण, आधोरणेन हस्तिपकेन, उपनीतम्-उपस्थापितम् , प्रधानजयवारणं प्रधानभूतं जयोपकरणहस्तिन जयोत्तरमारोहणीयगज घा, आरुध । च पुन , अभ्युदयमङ्गलकलशमिव अभ्युदयाय-उन्नतये, यो मालाला -मालार्यघट , तमिव-त यथा पुर. स्थापयति तयेत्यर्थ , प्रत्यमयशासुधाधवलरपुपं प्रत्यमम्-अभिनव यद् यश , तद्रूपाभि -सुधाभि अमृते , धवल-खच्छम् , पपु -शरीर यस्य तादृशम् , सिंहलाधिपत सिंहलद्वीप पकुमारम् , पुरः अग्रे, आरोग्य स्थापयित्वा, उपवेश्येत्यर्थ । आरब्धयुद्धकथालापयाचालेन आरब्धा-प्रारब्धा, या युद्धक्या-युद्धवार्ता, तदालापवाचालेन-तदा- भाषणमुसरेण, प्रणयिना नेहास्पदेन, राजपुत्रलोरेन राजमारजनेन, अनुगम्यमानः अनुत्रियमाण , शनैः शनैः मन्द मन्दम् , शिविर सैन्यसभिवेशस्थानम् , आगमत् आगतवान् । [६] । च पुन , फ्रमेण ऋमिकगत्या, निजभवनं खप्रासादम् , यासाच प्राप्य, उपपादितसमस्ततत्कालोचितरणीयः उपपादिनानि-सम्पादितानि, समस्खानि- सुर्याणि, तत्कालोषितानि-तत्कालयोग्यानि, परणीयानि-कर्तव्यानि येन तादृश सन् , नियर्तितप्रत्ययसानादिषमणः कृतभोजनारिमार्यस्स, समरकेतो. तत्सतकस्य नृपउमारस्य, अभ्यन्तर एव पार्थ एप, स्थितिम् अवस्थानम् , अकल्पयत् भकरोत् । च पुन , अधिशयिततल्पस्य अधिशयित-श्यनार्थमधिष्टितम् , तल्प-प्या येन ताराम, तस्य समारस्य, स्वयं सयमेव, परिचारक इच सेवक इव, मणपट्टयधनादिमियां प्रमानाम्-अन्नाधारशरीरक्षतानाम् , पहचन्ध. नादिक्रिया-वन वशेषपेटनापियार्यम्, अन्यतिष्ठत् अनुष्टितवान् । च पुन , आप्तचिकित्सितप्रारम्योपचारम् आमेन-विधतेन रिटेन था, माचिकित्सित-चिकिरानम् , वेन प्रारब्ध , उपचार -परिचर्या यस्स ताहराम् , मत एवं अनतिचिरेणेघ अतिशीघ्रमेव, प्रगुणीभूतयपुपं प्रपन्नीभूतशरीरम् , प्रशस्ते शुभावहे, गहनि दिो, मात कृतनानम् , ते सुपरमारम्, उपनिमय सस मानमाहूय, यामात्यै मन्त्रिभि , पन्धुभिः प्राणादिभि , मुहदिःनि, अपरः भन्यैथ, प्रधानपुरुषः प्रधानभने , सहितम्, सादरम् भादरपूर्वरम् , यात्मगृहं महम्, थानयत् मानीतवान् [२] | च पुन , स्तभोजनोपचार त , भोगनरूप उपचार - सेया यस सारशम्, तं सपामारम् , वितीर्ण. - ·विलकमलरी। २२३ वितीर्णकुसुमयिलेपनवसनालङ्कारमुपजीवविविधवखवाहनं प्रत्यर्पिताहयगृहीतनिःशेषकरितुरहस्यन्दनं च विधाय विनोद्य च मुहूर्तमरतिच्छेदकारिभिः कथालापैरभिमुखो भूत्वा कृताञ्जलिरवादीत्-~-'कुमार' सकलजगदेकवी- रस्य करदीकृताशेषसागरान्तरद्वीपभूपतेर्विपक्षव्यसनसङ्कटगतैमहद्भिरपि भूमिपालरपेक्षणीयसाहाय्यकस्य चतुरु- दधिविख्यातपार्थिवप्रथमसूनोः कथञ्चिद् विधिवशाद् गृहायातस्य परेण परिकल्पिताल्पवृत्तिरस्मद्विधो जनः किं ते प्रिय करोतु, केन वा कृतेनोपचारेण प्रीतिमधिगच्छतु । तथापि यद्यनुग्रहबुद्धिरस्मासु तदेतदङ्गीकुरु सततमादेशकारिणा समीपदेशस्थितेन मया प्रतिपन्नसकलपृथ्वीव्यापारमरनिराकुलो मदीयमाधिपत्यपदम् , अथ तुच्छमिति मन्दाभिलापस्तदा स परिजन इतो गत्या तदेव पिना प्रतिपादितमतिप्राज्यवैभधमध्यास्व निजमेव यौवराज्यम् , मा च मन्येथा यथाहमेतेन निर्जित्य विहितानुग्रहः कथमिदं करोमि, कोऽहं वव पराजये, धृताधिभ्यधन्वानमन्योऽपि किमस्ति जगति यस्त्वा समरकर्मणा फरोति विमुखम् । यत्तु मुख्यै- , + 4 फुसुमविलेपनवसनालकार वितीर्णानि-समर्पितानि, पुसुमानि-पुष्पाणि, विलेपनानि-चन्दनादिव्याणि, वसनानि- वस्त्राणि, अलङ्कारा -आभूषणानि च यस्मै तादृशम्, पुंग उपनीतविविधयसवाहनम् उपनीतानि-उपस्थापितानि- दत्तानीत्यर्थ , विविधानि-अनेकप्रकाराणि, वनानि वाहनानि च यस्मै तादृशम् , पुन प्रत्यर्पिताहवगृहीतनि-शेपकार- तुरहस्यन्दने प्रत्यर्पिता -प्रत्यावर्तिता , आहवे-रणे, गृहीता आयगीता , परिण -हस्तिन , सुरगा -अधा , स्यन्दना स्था यस्सै तादृशम् , विधाय कृत्वा, च पुन , मुहूर्त क्षणम् , अरतिच्छेद्करिभिः पराजयग्लानिविनाशिमि , कथा लापै. वार्ताला, विनोद्य विनोदमनुभाव्य, अभिमुखः सम्मुखो भूत्वा, कृताञ्जलिः रचिताअलि , अवादीत् उक्तवान् , सर्वन सेनापतिरिति शेष । किमित्याह-कुमार! समरकेतो , परेण अन्येन, परिकल्पिताल्पवृत्तिः परिकल्पिता-सम्पादिता, अल्पा-परिमिता, वृत्ति-जीविका यस्य तादृश , अस्मद्विध. अस्मादृशो जन , ते तव, कि प्रियम् अभीष्टम् , करोतु सम्पादयतु, न किमपि कर्तुमर्हतीत्यर्थ । कीदृशस्य ते सकलजगदेकवीरस्य सकले- समस्ते, जगति एकवीरस्य-अद्वितीयवीरस्य, पुन करदीरताशेपसागरान्तरद्वीपभूपते. करदीकता -करदायकत्व- मापादिता , अधिकृता इति यावत् , अशेषा -समग्रा , सागरान्तरद्वीपाना-समुद्रमध्यवर्तिद्वीपानाम् , भूपतय -नृपतयो येन तादृशस्य, पुन विपक्षव्यसनसङ्कटगतैः विपक्षव्यसनै -शत्रुकृतदु खै , यत् सङ्कट-दु खस्थिति , तद्तै -त प्राप्त ,महद्भि- रपि श्रेष्ठरपि समृद्धरपीत्यर्थे , भूमिपालैः नृप, अपेक्षणीयसाहाय्यकस्य अपेक्षणीयम् आश्रयणीयम् , साहाय्यम्- उपकारो यस्य तादृशस्य, पुन चतुरुदधिविख्यातपार्थिवप्रथमसूनो. चतुर्णाम् उद्धीना-समुदाणा समाहार चतु- रुदधि, तत्र-तत्परिच्छिन्नभूमण्डल इत्यर्थ , विख्यात -प्रसिद्धो य पार्थिव -चन्द्रकेतु , तस्य प्रथमसूनो -ज्येष्ठपुत्रस्य, पुन' विधिवशाद् दैवयोगात्, कथञ्चित् पेनापि प्रकारेण महत्ता कप्टेमेसर्थ , गृहायातस्य महातिथितामापनस्य । वा अथवा, फतेन विहिवेन, केन उपचारेण सेवया, प्रीति प्रसादम्, अधिगच्छतु प्राप्नोतु । तथापि भवप्रियकरणा सम्भवेऽपि, अस्मासु अस्मद्विपये, यदि अनुग्रहयुद्धि. दयादृष्टि , बस्तीति शेष , तत् तर्हि, सततं सर्वदा, मादेशकारिणा भाज्ञागरिणा, समीपदेशस्थितेन पार्वस्थितेन, मया वज्रायुधेन, प्रतिपन्नसकलपृथ्वीव्यापार- भरनिराकुल प्रतिपन्न -वीकृतो य, सकलाया समपाया , पृथ्या , व्यापारभर -शासनकार्यमातम्, तेन निराकुल खस्थ सन् , एतत् इदम् , मदीयं मत्सम्बन्धि, आधिपत्यपद चतुरसेनाध्यक्षपदम्, अङ्गीकुरु स्वीकुरु । अथ यदि, तुच्छं तत् पद न्यूनमिति हेतो , मन्दाभिलाप. मन्द -शिथिल , अभिलाप -तत्कामना यस्य तादृश , त्वमसीति शेष , तदा तर्हि, सपरिजन. सपरिवार , इतः अस्मात स्थानात, गरवा, पित्रा चन्द्रकेतुना, प्रतिपादित दत्तम् , अतिप्राज्यवैभवम् अतिप्राज्यम्-अत्यधिकम् , वैभव-धनसम्पत्तिर्यस्मितादृशम् , निज खकीयम् , यौवराज्यमेव युवराजस्वपदमेव, अध्यारस्य अधितिष्ठ। च पुन , मा मन्यथा न मन्यख, यथा यत्, एतेन अनेन, निर्जित्य- पराजित्य, विहितानुग्रहः कृतानुग्रह , अह कथं वेन प्रकारेण, इद यौवराज्यकार्यम् , करोमि सम्पादयामि । रणवीरस्य, पराजये पराजयमायें, अहं क. भकिञ्चित्करत्वान कोऽपीत्यर्थ । जगति सेके, अन्योऽपि मदन्योऽपि, - ·. २२४ टिप्पनक-परागविवृतिसंवलिता नृपतिभिः समं समकालमेव नीत्या वश्यतामिहानीतोऽसि, स तु प्रभावोऽन्यस्य कस्यचित् , अथवा किमनेन दूरस्थोऽपि दृष्टमात्रेण येन प्रनष्टसकलचेष्टस्तदा समिति संजातोऽसि तदेव ते प्रकटमुपदर्शयामि' इत्युदीर्य तत्कालमादिष्टनिकटराजलोकढौकितमनेकमहाप्रभावमाणिक्यलचितमुद्रमगुलीयकरत्नमप्रतो दर्शयन् 'कुतः प्राप्तमेतत्' इति पृष्टश्च देवस्य शकावतारगमनात् प्रभृति पूर्ववृत्तं ज्वलनप्रभदेववृत्तान्तमखिलमपि राज- लक्ष्मीस्वस्थानगमनपर्यवसानं यथाश्रुतमकथयत् [ज्ञ]। सोऽपि तन्छ्रुत्वा किंचिदुपशान्तचिन्तासंचरः शत्रुभुजबलोत्फर्पसंभावनाकृतामवज्ञाबुद्धिमात्मनि शथामकरोत् । अब्रवीच-'दण्डाधिप! वाढमावर्जितोऽहममुना दूरविनिवारिताहङ्कारप्रवेशपेशलेन त्वदीय- सौजन्येन । सदृशनिन्दाप्रशंतो मुनिरपि क ईदृशमात्मगुणापलापयद्धकशनरातिपक्षोत्कर्पवर्णनामुखरमखिलराज- लोकसमक्षमुल्लपति, यादृक् त्वया सकलदिगन्तविश्रुतपराक्रमेण दक्षिणापथचक्रवर्तिना गदितम् । न केवल- मव्याहतप्रसरया बाणसंहत्या महत्तयापि ते तिरस्कृतं भुवनमेतत् । कथमिय न प्रशस्यते स राजा देवराज- . . अस्ति किम् ? नास्ति कोऽपीत्यर्थः, यः समरकर्मणा संग्रामक्रियया, धृताधिज्यधन्वानं धृताकृष्टधन्वानम् , स्वा विमुखं परावृत्तम्', करोति कुर्यात् । यत् तु यत् पुनः, मुख्यैः प्रधानः, नृपतिभिः राजभिः, समं सह, समकालमेव एककालमेव, इह अत्र, वश्यतां पराधीनताम् , आनीतोऽसि प्रापितोऽसि, स तु अन्यस्य मदतिरिकस्य, कस्यचित् वस्तुनः, प्रभावः महिमा । अथवा अनेन केवलतत्प्रभावप्रतिपादनेन, किम् अलम् , दूरस्थोऽपि दूरे विद्यमानोऽपि, त्वमिति शेषः, हष्टमात्रेण केवलमवलोक्नेन, येन वस्तुना, तदा तस्मिन् काले, समिति युद्धे, प्रनष्टसकलचेष्टः विलीनासिल चेष्टाशक्तिकः, मूच्छित इत्यर्थः, सेातोऽसि सत्तोऽसि, तदेव वस्तु, ते तुभ्यम्, प्रकटं स्फुटम् , उपदर्शयामि दृष्टिगोचरतामापादयामि । इत्युदीर्य इत्युक्त्वा, तत्कालं तत्क्षणम्,आदिष्टनिकटराजलोकढौकितम् आदिष्टेन-आज्ञप्तेन, निकटराजलोकेन-पार्थवर्तिनृपजनेन, दौक्तिम्-आनीतम् , अनेकमहाप्रभावमाणिक्यखचित- मुद्रम् अनेकानि यानि महाप्रभावाणि-परमप्रभावशालीनि, माणिक्यानि-रभविशेषाः, तैः खचिता-व्याप्ता, मुद्रा-आकृति. विशेषो यस्य तादृशम्, अङ्गुलीयकरतम् अहल्यलकरणरत्नम् , अग्रतः अप्रै, अदर्शयत् दर्शितवान् । च पुनः, एतत् पुरोवर्ति अगुलीयकरत्नम् , कुतः कस्मात् , प्राप्त लन्धमिति पृष्टः जिज्ञासा ज्ञापितः, देवस्य भवतः, शक्रावतार- गमनात् प्रभृति तदाख्यतीर्थगमनादारभ्य, राजलक्ष्मी स्वस्थानगमनपर्यवसानं राजलक्ष्म्या यत् स्वस्थानगमन तत्पर्यन्तम् , पूर्ववृत्तं पूर्वनिष्पन्नम् , अखिलमपि अशेषमपि, ज्वलनप्रभदेववृत्तान्तं ज्वलनप्रभसंज्ञकदेवसमाचारम् , • 'यथाश्रुतं श्रुतमनतिकम्य, अकथयत् कथितवान् [श]। सोऽपि नृपकुमारोऽपि, तद् उक्तत्तम् , श्रुत्वा, किञ्चिः दुपशान्तचिन्तासंज्वर किश्चिदुपशान्त.-सिधिनियतः, चिन्तारूपः संज्वरः सन्ताणे यस्य तादृशः, शत्रुभुजपलोत्कर्ष- सम्भावनारुतां शो-वैरिणाम, भुजबलस्य-याहुविक्रमस्य, य उत्पं--प्रकर्षः, त सम्भावनाजनिताम् , आत्मनि स्वविषये, अपशावुद्धिम् तिरस्कारदृष्टिम् , श्लयां शिथिलाम्, अकरोत् कृतवान् । च पुनः, अनयीत् उक्तवान् , 'किमित्याह-दण्डाधिप! चतुरसेनाध्यक्ष ! अहम्, दूरनिधारिताहद्वारप्रवेशपेशलेन दूरनिवारितेन, अहङ्कार- प्रवेशेन-अगिमानोदयेन, यत् पेशल-मनोहर तादृशेन, अमुना, त्वदीयसौजन्येन त्वत्सुजनतया , पाढम् अत्य- पावर्जितः आनमितः । सशनिन्दामशंसः सदृश्यो-तुल्ये, निन्दा-प्रशंसे यस्य तादृशः, मुनिरपि क., ईदृशम् एवंविधम् , भारमगुणापलापयकक्षम् आरमगुणाना-सगुगानाम् , अपलापे-अपक्षवे, बद्धा-यक्षा अन्तरीयपवादलो यसिस्तारम्, पुनः भरातिपक्षोत्कर्षवर्णनामुसरम् भरातिपक्षस्य-शत्रुपक्षस्य, य उत्कर्ष -प्रषः, तवर्णनया, मुरार-वाचालं. यथा स्पार तपेति सर्व रियाविशेषगम् , अखिलराजलोकसमक्षं सरलपजनसमक्षम्, उलपति मालपति, न कोऽपीत्यर्थः, याइफ यया, सकलदिगन्तविशुनपराक्रमेण अखिलदिगन्तप्रसिद्धपराक्रम गाउिना, पुनः दक्षिणापथचक्रवर्तिना दक्षिणदेशसमाजा, त्वया, गदितम् उतम् । एतद् इदम् , भुवनं जगत् , केवलम् , अव्या- इतप्रसरया अप्रतिदतप्रचारया, से तर, थाणसंहत्या याण मगदेन, न तिस्तम् अभिमतम्, किन्तु तादृया महत्त.

·विलकमञ्जरी २२५ प्रभृतिभिः, यस्य वेश्मनि व्यवहरन्ति सद्यःकृतापकारे शत्रावपि वितीर्णप्राणसर्वस्वाः स्वमुजविक्रमोत्कीर्तना- यसरेऽपि परकीयसामर्थ्यसमर्थनपरास्वद्विधा राज्यचिन्तकाः प्रधानसचिवाः । सर्वमुचितमनुचितं च करणीयं मयो त्वदीयवचनम् , केवलमिदानी न वक्तव्योऽहमन्यत् किमपि, यदि च पक्षपातबुद्धिर्मयि ततः किमनया, कुरु कृतार्थ मे चक्षुः, तमेव दर्शय प्रीतिविस्तारितेक्षणवदनेन पनिणा त्रिदशसंसदि स्तुतगुणमसमसाहसा- वर्जितराजलक्ष्मीदर्शितप्रत्यक्षनिजरूपविभ्रममपेतरजसं राजर्पिम् , उज्जावतोऽहमतितरां वदतियुगलावलोकने [अ]। इति घदन्तं च तं प्रीतहृदयो दण्डाधिपः प्रत्यवादीत्---'कुमार! यद्येवमद्यैव कुरु प्रस्थानम्' इत्युदीर्य निरवद्येऽहि शिक्षयित्वा बहुप्रकारमनुचरीकृतप्रचुरपदातिचक्रेण कृत्वा मया सततकृतसेवं देवपादान्तिकमजीगमत् । सोऽहमादाय तमुदप्ररभसं प्रस्थितः पथि वहन्नहरहः प्रयाणैरलघुभिर्विलचितानेकनगरपामजनपदः क्रमेणास्या- - यापि महिनापि । स राजा देघराजप्रभृतिभिः इन्द्रादिभिः, कथमिव कस्मादिव, न प्रशस्यते स्तूयते, प्रशस्यत एवेत्यर्थः । यस्य राज्ञः, वेश्मनि गृहे, त्यद्विधाः भवादृशाः, राज्यचिन्तकाः राज्यचिन्तनपराः, प्रधानसचिवाः मुख्यमन्त्रिणः, व्यपहरन्ति योग क्षेमौ निर्वहन्ति । कीदृशाः? सद्यातापकारें तत्क्षणविहिताप्रिये, शत्रावपि रिपायपि, वितीर्णप्राणसखाः वितीर्ण-समर्पितम् , प्राणरूपं सर्वस्वं-सर्वधनम् , सर्वधनेभ्योऽप्यतिप्रियाः प्राणा इत्यर्थः, यद्वा प्राणाः सर्वखं च यस्तादृशाः; पुनः स्वभुजविक्रमोत्कीर्तनाचसरेऽपि निजबाहुवलवर्णनवेलायामपि, परकीयसामर्थ्य समर्थन पराः परस्य-शत्रोरिदं परकीयं तस्य, सामर्थ्यस्य-शक्तः, समर्थने-ठाधने, परा:-प्रवीणाः । उचितं योग्यम्, अनुचितम् अयोग्यं च राव त्वदीयवचनं त्वत्सम्बन्धिकर्तव्यावेदकवाक्यम् , मया, करणीयं कर्तव्यं पालनीयमिति यावत् , केवलं किन्तु, अहम् , इदानी सम्प्रति, अन्यत् धनुपदवक्ष्यमाणकार्यव्यतिरिक्तम् , किमपि कार्य, न वक्तव्यः कर्तव्यत्यमेव न ज्ञापनीयः । यदि, मयि मद्विषये, पक्षपातबुद्धिः उपकारदृष्टिः, वर्तत इति शेषः, तर्हि अनया निरुतवार्तया, अन्यया इति पाठे तु वार्तया इति शेषः, तथा च अन्यया वक्ष्यमाणकार्यान्यकार्यविपयिकया पाया, किम् अलमिति शेषः । मे मम, चक्षुः, कृतार्थ सफलम् , फुरु सम्पादय, तम् वर्णितगुणम् , राजर्पिमेव मेघवाहनमेव, दर्शय दृष्टिगोचरतामापादय । कीदृशम् ! प्रीतिविस्तारितेक्षणवदनेन प्रीत्या-प्रेम्णा, विस्तारिते-विकासिते, ईक्षणे-नयने, वदनं-मुखं च येन तादृशेन, यत्रिणा इन्द्रेण, विदशसंसदि देवसभायाम् , स्तुतगुणं प्रशंसितगुणाम्। पुनः असमसाहसावर्जितराजलक्ष्मीदर्शित- प्रत्यक्षनिजरूपविभ्रमम् असमेन-नास्ति सम-सदृशं यस तादृशेन, असाधारणेनेत्यर्थः, साइसेन-अशक्यकार्यकारित्वेन, आवर्जितया-प्रसादित्या, राजलक्ष्म्या-राजोपास्यलक्ष्मीदेव्या, दर्शितः--दृष्टिगोचरतामापादितः, प्रत्यक्षनिजरूपस्य-प्रत्यक्षसमूः, विभ्रमः-विलासो यस्मै तादृशम् पुनः अपेतरजसं विगलितक्लुपम् । महं तदङ्गियुगलालोकने तसादद्वयदर्शने, अतितराम्, अत्यन्तम् , उपजातहर्पः उत्पन्नामिलापः, अस्मीति शेषः [य] । इति इत्यम् , बदन्तं कथयन्तम् , तं नुपकुमारम् , भीतहृदयः प्रसन्नहृदयः, दण्डाधिपः चतुरङ्गसेनाध्यक्षः, वज्रायुध इति यावत् , प्रत्यवादीत् प्रत्युत्त- पान् । किमित्याइ-कुमार! समरकेतो 1, यदि एवम् इत्यमभिलष्यति, तर्हि अयेव प्रस्थानं तत्पाप्रयाणं कुरु, इत्युदीर्य इत्युक्त्वा, निरवद्ये प्रशस्ते, अहनि दिवसे, बहुप्रकारं बहवः प्रकाराः प्रमेदा यसिस्तादृशं यया स्यात् तथा, शिक्षयित्वा तयोग्यकार्यक्रममुपदिश्य, अनुचरीकृतप्रचुरपदातिचक्रेण अनुचरीकृतम्-अनुगामिता नीतं सेवकतामापादितं वा, प्रचु. राणां-बहूनाम् , पदातीना-पादगामिनाम् , चक्र-समूहो येन तादृशेन, मया, सततकृतसेवं सततम्-अनवरतम् , कृता सेवा यस्य तादृशम् , सत्वा सेवयित्वेत्यर्थः, समरकेतुमिति शेषः, देवपादान्तिकं देवस्य-भवतः, पादयोः पार्थम् , अजीगमत् महारा प्रेषितवान् , सेनापतिरिति शेषः । सः गृहीततदानयनभारः, अहं विजयवेगः, उदभ्ररमसं प्रकृष्टवेगम्, तं समर- पेतुम् , आदाय गृहीत्वा, प्रस्थितः कृतप्रयाणः, पथि मार्ग, बहन् तं गमयन् , महरहः प्रतिदिनम्, अलघुमिः दोघः, प्रयाणैः माताभिः, क्रमेण प्रयाणक्रमेण, विलडितानेकनगरमामजनपदः विलहितानि अविक्रान्तानि, भने- कानि-महनि, नगराणि-"पुण्यक्रियादिनिपुणैश्चातुर्यण्यैर्जनयुतम् । अनेकजातिसम्बद्धं नैकशिल्पिसमाकुलम् ।। सर्वदेवता नगर तदभिधीयते ।" इसन्यनोशलक्षणानि, प्रामाः-"विप्राय विप्रमृत्याय यन चैप यसन्ति हि । स तु माम इति प्रोतः ६ २९ तिलक.

·. २२६ टिप्पनक-परागविवृतिसंवलिता सनन्तरातीतायां विभावयमिह नगर्यां प्रविष्टः । दृष्टं चाद्य पुण्योदयेन चिरकालाभिकाहितदर्शनं चरण- कमलद्वयं देवस्य, एतां च दिव्याङ्गलीयकप्रभावावेदनप्रसङ्गागलामवनिपतिराकर्ण्य विजयवेगतो वजायुध- समरकेतुसमरवार्तामास्थानवर्तिना नरपतिसमूहेन सहितः परं विस्मयमगच्छत् । अव्याजशौर्यावर्जितश्च न तथा लब्धविजये सुहृदि वज्रायुधे यथा विपक्षे समरकेतौ वरन्ध पक्षपातम् । तथाहि-अस्य चिन्तयन्न- चिन्तितात्मपरसैन्यगुरुलाघवां मनखिताम् , विभावयन्नेकरथेन कृतमहारथसमूहमध्यप्रवेशं साहसिकताम्, विचारयन् विधृतपौरुपप्रकर्पमरातिपरिभापणेष्वरोपपरुपमालापविभ्रमम् , अवधारयन्ननादरनिरस्त्रीकृतनिखिल- परचक्रनायकं सायकव्यापारमतिचिरमतिष्ठत् । अनुरागतरलितश्च तत्रैव गत्वा तं द्रष्टुमिव परिष्वङ्गुमिव संभापयितुमिवाभ्यर्चितुमिव स्वपदेऽभिपेक्तुमिय घेतसामिलपितवान्, दर्शनोत्सुकच पुनरयोचत्- 'विजयवेग! कास्ते स सिंहलेश्वरसूनुः कदा च सोऽस्मान् द्रक्ष्यति ।' स जगाद-'देव! स शक्रावतारो. धानसंनिधिरमणीये सरय्याः परिसरे निवेशितशिविरस्तिष्ठति । दर्शनं तु यदैव देवः प्रसीदति वदैव करोति ।' शुद्राणां वास एवं था।" इत्यन्यनोचलक्षणाः, जनपदाः-देशाश्च येन तादृशः, अस्यां हदि वर्तमानायाम् , अनन्तरा- तीतायाम् अव्यवहितपूर्वव्यतीतायाम्, विभावर्या रात्रौ, इह अस्यां, मगर्याम् अयोध्यायाम् , प्रविष्टः कृतप्रवेशो- ऽभूवम् । च पुनः, पुण्योदयेन सुकृतविपाकेन, चिरकालाभिकासितदर्शनं चिरकालं-दीर्घकालम् , अभि- मासितम्-अमिलपितम् , दर्शनं यस्य तादृशम् , देवस्य भवतः, चरणकमलद्वयं पादपद्मयुगलम् , अद्य अस्मिन् दिने, दृष्टं दृष्टिगोचरीकृतम् । अवनिपतिः मेघवाहननृपतिः, दिव्याङ्गुलीयकप्रभावावेदनप्रसङ्गागतां दिव्यं-मनोहरम्, यद् अमुलीयक-लक्ष्मीदेवीदत्तमलिभूषणम् , तत्प्रभावावबोधनप्रसझेनोत्थिताम्, एताम् इमाम, वज्रायुध-समरकेतु- समरवाती तटुभयसंप्रामाख्यायिकाम् , विजयवेगतः तदाख्यवनायुधप्रधानपुरुषात्, आकर्ण्य श्रुत्वा, भास्थानयर्तिना सभावर्तिना, नरपतिसमूहेन राजगणेन, सहितः, परम् अत्यन्तम् , विस्मयम् आचर्यम्, अगच्छत् प्राप्तवान् । च पुनः, अव्याजशौर्यावर्जितः अव्याजेन-कपटरहितेन, वास्तविकेनेत्यर्थः, शौर्येण-वीर्यग, भावर्जितः-माहादितः सन् , लब्धविजये प्राप्तविजये, सुहृदि मित्रे, बज्रायुधे तदाख्यसेनापतो, तथा तादृशम्, पक्षपातं प्रीतिम् , न पबन्ध कृतवान् , यथा यादृशम् , विपक्षे शत्रावपि, समरकेतौ तदाख्यनृपकुमारे । शौर्यमुपदर्शयति-तथाहीति । अस्य समर- केतोः, अचिन्तितात्मपरसैन्यगुरुलाघवाम् अचिन्तिते-अनालोचिते, भात्मपरसैन्ययोः-स्वसैन्य-शत्रुसैन्ययोः, गुरुलापवे-घलापळे यया तादृशीम्, मनस्वितां खामिमानिताम् , चिन्तयन् विचारयन् ; पुनः एफरथेन एकेनैव स्पेन, कृतमहारथसमूहमध्यप्रवेशां कृतः, महारपाना-विशालरथानाम् , समूहस्य मध्ये प्रवेशो यया तादृशीम् , साहसिक- ताम् अतिदुष्करफर्मकारिताम्, विभावयन् निरूपयन् ; पुनः अरातिपरिभाषणेपु रिपुजनकर्मकाहानविषयेषु, विधृत- पीरूपप्रकर्ष विधुतः व्यङ्ग्यविधया पाश्रितः, आविष्कृत इत्यर्थः, पीपप्रकर्षः-पराममोरकों येन तादृशम्, पुनः अरोप- परुष रोपजन्यपारुष्यरहितम् , मालापविभ्रमम् आभाषणविलासम्, विचारयन् आलोचयन् । पुनः अनादरनिरस्त्री- कृतनिसिलपरचमनायफम् अनादरेण-तिरस्कारेण, निरस्नीकृताः-अन्नशून्यतामापादिताः, परचक्रस्स-शत्रुराष्ट्रस्य, नायका येन तादृशम्, सायफन्यापार पाणविशेषम्, अपधारयन् निधिन्वन्; अतिचिरम् अतिरीर्घकालम्, अतिष्ठत् स्थितवान् । च पुनः, अनुरागतरलितः अनुरागेण-ग्रीला, तरलितः चञ्चलतापनः, तत्रैव यत्र समरकेतुरासीत् तसि. मेव स्थाने, गया, तं समरकेतुम्, द्रष्टुमिव निरीक्षितुमिव, पुनः परिप्वगुमिव भालिझिमिय, पुनः सम्भापयितुमिय भालापविनुमिय, पुनः अभ्यर्चितुमिव अभिपूजयितुम्मिय, स्वपदे स्वाधिष्टितराज्यासने, अभिपेक्तमिव अभिषेक कर्तुमिव, घेतसा हृदयेन, अमिलपितवान् अभिलपति स्म । च पुनः, दर्शनात्सुफः दर्शनार्थमुत्कण्ठितः सन् , पुनः भूयोऽपि, अयोचत् उत्सवान्, विजययेग! भो विजयवेग!, सः स्वयेहानीतः, सिंहलेश्वरसूनुः सिंहलद्वीपरपामारः, क फन स्थाने, मास्ते विष्टति, कदा पस्मिन् काले, सः गृपकुमारः, अस्मान् , द्रक्ष्यति दृष्टिगोचरीकरिष्यति । सः विनयचेगः, जगाद प्रसुख्वान् । लिमित्याह-देय! रामन् 1, शफायतारोधानसनिधिरमणीये शावतारस-तदास्यतीविशेषस, पद्यानम्-आरामः, सत्यजिधिना-सरसामीप्येन, रमणीये-मनोहरे, सरय्याः परयूनपाः, परिसरे मान्छे, प्रदेश .

·तिलकमञ्जरी। २२७ तच्छृत्वा नरपतिरासन्नवर्तिनमत्युदारवेप साकारवषमभ्यर्हितमशेपस्यापि परिप्रहस्य महत्सु कार्येषु व्यापार- गीर्य हरदासनामानं महाप्रतीहारमाकारणाय तत्क्षणमेव तस्य प्राहिणोत् । स गत्वा सपरिवारस्तदावासे कृतसमुचितोपचारो बहुप्रकारोपवर्णितनरेन्द्रानुरागनिय॒तं कृताञ्जलिपुटस्तं राजकुलमानिनाय, प्रावेशयच्च दर्शित- प्रश्रयातिरेकोऽभ्यन्तरम् [आ]। प्रविष्टं च तं धृतविदग्धोज्यलयेपकतिपयाप्तपदातिपरिवृतम्, आलोक- नोपजातसंक्षोभसरभसापसृतेन द्वारवर्तिना राजलोकेन दीयमानमार्गम्, अप्रयायिना विनयपेशलालापेन दौवारिकजनेनागम्यमानम्, आत्मप्रतिबिम्बकैरिव समानरुपैः समानवयोभिः समानवसनालङ्कारधारिभि- व्यभिचारिभिः प्रधानराजपुत्रैः परिवृत्तम् , उपान्तप्ररूढकस्पपादपविटपमिव नवपारिजातपोतम्, दिगन्तर- व्यापिना कुवलयदलश्यामलेन वदेहप्रभासंतानेन तिरोहितसर्वाकारम् , अग्युराशिजलमध्यवर्तिनं मैनाकमिय विभाव्यमानम्, अनवरतमुन्मिपता निसर्गस्निग्धेन कर्णपूरमौक्तिकस्तबकेन कृत्तिकापुञ्जनेय कुमारशब्द- इत्यर्थः, निवेशितशिविरः रचितसैन्यावासः, तिष्ठति वर्तते। देवः भवान् , यदेव यस्मिन्नैव काले, प्रसीदति वर्तमान- समीपे भविष्यति, प्रसन्नो भवेत् , तदेव तस्मिन्नेव काले, दर्शनं करोति कुर्यात् । तत् तदुधम् , श्रुत्वा श्रयणगोचरीकृत्य, नरपतिः मेघवाहनः, तत्क्षणमेव तत्कालमेय, तस्य नृपकुमारस्य, आकारणाय-माझानाय, हरदासनामानं सत्संशम्म्, महामतीहारं प्रधानद्वारपालम् , प्राहिणोत् प्रेषितवान् । कीदृशम् । आसन्नयतिनं पार्थवर्तिनम् , पुनः अत्युदारयेपम् भरयुज्वलपम् । पुनः साकारवपुपम् आकारण-मनोहरावयवसंस्थानेन सहितम् , यपुः-शरीरं यस्य तादृशम् , शरीरे साकारत्वस्य नियतत्वेनानोपादानसामर्यादाकारपदस्य मुन्दरासरपरत्वं योध्यम् । पुनः अशेषस्यापि समप्रस्थापि, परिग्रहस्य परिजनस्य, अभ्यहितं माननीयम्; पुनः महत्सु असाधारणेपु, कार्येषु, व्यापारणीयं नियोग्यम् । स हरदासः, सपरियारः परिजनसहितः, तदापासे पानारावासे, गत्वा उपस्थाय, शतसमुचितोपचारः कृतः-अनुष्ठितः, प्रमुषितः योग्यः, उपचारः-सेवा येन तादृशः सन्, यहुप्रकारोपयर्णितनरेन्द्रानुरागनिर्वृतं यहुभिः प्रमः उपवर्णितेन-व्याख्यान, नरेन्द्रस्य-मेघवाननृपतेः, अनुरागेण-प्रेम्गा, निर्वृत-प्ररामम् , ते नृपङमारम्, मृताअलिपुटः रचिताअलिपुटः, राजकुलं मेघवाहनराजधानीम्, तत्पार्धमित्यर्थः, मानिनाय आनीतवान् । च पुनः, दर्शितप्रश्रया. तिरेफः प्रकटितप्रेमातिरेकः, अभ्यन्तरं राजगृहाभ्यन्तरम् , प्रावेशयत् प्रवेशितवान् [या] । प्रविष्ट कृताभ्यन्तरप्रये. यम्, तं प्रकृतम्, समरफेतुं तमाम नृपकुमारम् , क्षितिपतिः मेघवाहनो नृपः, अद्राक्षीत् दृष्टवान् । कीदृशम् धृत- विवग्योज्यलयेपफतिपयाप्तपदातिपरिवृतं पृतः-परिहितः, विदग्धः-मनोहरः, राज्यल:-निर्मलप, वेषो यस्तोः, पतिपयैः परिगणितः, आप्तः विश्वस्तः, पदातिभि:-पदगामिभिः, परिपृत परियेष्टितम् पुनः थालोकनोपजात. संक्षोमसरमासापस्तेन भालोकनेन-समरकेतोरवलोकनेन, उपजातः-उसमः, यः संशोगः-सम्भ्रमन सरभशापयतेन सरमसं-रात्वरम् , अपस्तेन-पृथग्भूवेन, द्वारयतिना द्वारदेशस्थेन, राजलोफेन नृपजनेन, दीयमानमार्ग दीपमान:- रितीरियमाणो मार्गो यस्य तादृशम् पुनः अप्रयायिना अप्रगामिना, विनयपेशलालापेन पिनयेन-नमतया, पेशल:- रमणीयः, आलाप:-आभाषणं यस्य ताशेन, दीयारिफजनेन द्वारपालजनेन, भागम्यमानं मेपपाइनपार्थमानीयमानम् , भनुगम्यमानमिवि पाठे अनुप्रियमागम् ; पुनः यात्मप्रतियिम्यफैरिय सप्रतिविम्यभूरिय, समानरूपैः नुवागरे, समानवयोनिः स्थापस्याः, समानयसनालदारधारिभिः स्यानालद्वारा लिभिा, भय्यभिचारिमिः नियत. सहपारिगिः, प्रधानराजपुत्रः मुख्यसपमाः, परिपृतं परिवेष्टितम् पुनः उपातिप्रादफल्पपादपपिटपम् उपान्ते-निस्टे, प्रग-उसलाः, कम्पपादपस्स-कापासप, विटपा:-पाय यस्य वारयम्, नयपारिजातपोतमिय न- मवीनम् , पारिवानस्प-दास्पदेवनरोः, पोत-शिशुनिर, मालपारिजातनिवेअर्यः, अत्र राजपुत्रानो कपाशगवारन गमर- केनोपालपारिजात नौ प्रेमा बोप्या पुनः सदेदममासन्तानन सशरीरकातिलान, तिरोहितसयांकारं विरोहित गरपाम्, कान ! दिगन्तरस्यापिना रिसप्पयापिना, पुनः फुयलपदलश्यामलेन मुस्पयर वन, पुनः अम्युपशिजलमध्ययतिनम् भम्यूना-सानाम, राशि:-मु, दमटे मप्रवनिम्, मैनाकामिय वदार पनिर, बिमाध्यमानं प्रीपमानम् पुनः अनयरतं निरन्तरम्, उन्मिएता पाटा, निसर्गजिग्न Ree ·टिप्पनिक परागविपतिसंघलिता विप्रलब्धेन कृतमुखालोकम् , हराट्टहासद्युतिहासिना दूरमुल्लसितेन हारप्रभावलयेन वक्षःस्थलनिवासिन्याः श्रियः क्षीरोदमिव दर्शयन्तम् , अतिवहलकेयूरपारागांशुरञ्जिवैश्चिरप्ररूढैरपि सरसैरिवारिंशस्त्रप्रहारैः स्थपुटितोर:- स्थलम् , तरुणतामरसताम्रतलस्य सविलासं प्रेसतः पाणियुगलस्य विसर्पन्तीभिर्धवलनखदीधितिभिरम्बुधारा- भिरिव सावष्टम्भचरणपातभरपीडितामुक्षन्तं क्षिति क्षितिपतिः समरकेतुमद्राक्षीत् [इ]। दृष्ट्वा च संमुख- चलितबदनो वारंवारमादरप्रणिहितप्रसादादृष्टिासन्नसर्पिणा महाप्रतीहारेप कारितप्रणाममादरप्रणतिलग्न- कुट्टिमोपहारकुसुमकिअल्कशारीकृतशिरोरुहमोहीति दूरादेवाह्वयत् । उपसृत्य चरणान्तिके भूयः कृतप्रणामं च प्रेम्णातिदूरं प्रसारिताभ्यां भुजाभ्यामाकृष्याङ्कमारोपयत् । आश्लिष्टमुक्तं च तं विनयादनादृतसंसंभ्रमाधिकृत- दौकितविकटवेत्रासनमासन्नोपविष्टमुन्नमितपक्ष्मणा निश्चल निबद्धलक्ष्येण चक्षुपा निरीक्ष्य साचीकृतशिरोधरः . नेहारपदेन खभावतो महणेन वा, कर्णपूरमौक्तिकस्तबकेन कर्णाभरणभूतमौक्तिकगुच्छेन, कृतमुखालोक कृतः, मुखस्य, आलोक:-प्रकाशो यस्य तादृशम् , केनेव ? कुमारशब्दविप्रलब्धेन कुमारशब्देन-"पाण्मातुरः शतिधरः कुमारः कोचदारणः" इत्यादिकोशेषु कार्तिकेयपर्यायतया पठितेन समरकेतुबोधकेन शब्देन, विप्रलब्धेन-स्वपुनप्रत्यायनेन प्रतारितेन, कृत्तिकापुखेनेव पुत्रवात्सल्यादागतेन कार्तिकेयमातृभूतकृत्तिकाख्यतारागगेनेव, पुनः हंराट्टहालद्युतिहासिना हरस्व- शिवस, योऽहासः-महाहास., तदीयातिहासिना-तदीयकान्तितिरस्कारिणा, पुनः दूरमुल्लसितेन दूर यावदुद्भासितेन, हार प्रभावलयेन हारयुतिमण्डलेन, वक्षास्थलनिवासिन्याः उपास्यतया हृदयदेशवर्तिन्याः, थिय. लक्ष्म्याः, क्षीरोदमिय क्षीरसागरमिव, दर्शयन्तं दर्शनेन प्रत्याययन्तम् ; पुनः अतिवहलकेयूरपद्मरागांशुरजितैः अतिबहलैः अतिप्रचुरैः, केयूर- पद्मरागाशुभिः-केयूरस्य-बाहुभूषणस्य, यः पद्मराग. तदाख्यरक्कमणिविशेषः, तस्य अशुभिः-किरणैः रक्षितैः, रकतामापादितः, अतःचिरप्रसढेरपि चिरकालोपजातैरपि, शुष्करपीत्यर्थः, सरसैरिय आरिव, अरिशस्त्रप्रहारैः शत्रुशन्नपातः, स्थपु. टितोरस्यलं स्थपुटित-निम्नोलतीकृतम्, उरलं-वक्षःस्थलं यस्य तादृशम्, पुनः तरुणतामरसतानतलस्य तरुण- परिणतम् , यत् तामरसं-रक्तपद्मम् , तद्वत् ताम्र-रक, तलं-चपेटं यस्य तादृशस्य, सविलासं विलासपूर्वक यथा स्यात् तया, प्रेट्सतः प्रचलतः, पाणियुगलस्य हस्तद्वयस्य, विसर्पन्तीभिः प्रसरन्तीभिः, धवलनसदीधितिभिः खच्छनख- किरणः, अम्बुधाराभिरिव जलधाराभिरिव, सावष्टम्भचरणपातभरपीडितां साषष्टम्भस्य-साक्रमणस्य, चरण- पातस्स-पादारोपणस्य, भरेण-भारेण, पीडिता-व्यथिताम्, क्षितिं पृथवीम् , उक्षन्तं सिचन्तम् , सेचनेन तत्पीडामपनयन्त- मित्यर्पः []। च पुनः, दृष्ट्वा तं दृष्टिगोचरीकृत्य, सम्मुपचलितयदनः तदभिमुखीभूतमुखः, वारंवारम् असकृत, आदरणिहितप्रसादादृष्टिः भादरेण-प्रीत्या, प्रणिहिता-समारोपिता, प्रसादा -प्रसादेन-प्रसन्नतया, आर्दा-सरसा, दृष्टियन ताश, आसन्नसर्पिणा पार्श्वगामिना, महाप्रतीहारेण प्रधानद्वारपालेन, कारितप्रणाम कारितनमस्कारम्, पुनः आदरप्रणतिलमकुहिमोपहारकुसुमकिजल्कशारीकृतशिरोरुहम् मादरेण या प्रणति , तया लो:-सम्पृचः, फुहिमस्य-मगियप्रदेशस्य, उपहारभूताना-प्रामृतभूतानाम् , कुमुमाना-पुष्पानाम् , किल्कैः-केसरः, शारीकृता.-चिनिताः, शिरोरुहाः-पेशा यस्य तादृशम् , समरकेतुमिति शेषः, पहि पदि भागच्छ आगच्छेति, दूरादेव दूरत एव, मादयत् भारतवान् । च पुनः, चरणान्तिके चरणसमीपे, उपसृत्य मागत्य, भूयः पुनः, स्तप्रणाम कृतनमस्कारम् , तमिति शेषः, प्रेम्णा मेहेन, मतिदूरम् अत्यन्तदूरपर्यन्तम्, प्रसारिताभ्यां विस्तारिताभ्याम् , भुजाभ्या-याहुभ्याम्, आकृप्य गृहीत्या, मई कोदम्, आरोपितवान् तत्र स्थापितवान् च पुन, आलिएमुक्तं पूर्वमाटिष्टम्-मालिखितम्, पद्यान्मुकं त्यसम् , विनयात् नम्रभावात् , अनाहतससम्भ्रमाधिकृतढौकितविकटवेत्रासनम् अनाहत-तिरस्तं त्यसमिति यावर, ससम्भ्रम-सत्वरम् , अधिकृतेन-नियुषजनेन, ढाकितम्-आनीतम् , विकट-पिशालम् , येनापन-वेवरचितमूर्यासन येन तात्यम् । आसनोपविष्टं पापिविष्टम् , तं समरकेतुम् , उन्नमितपक्ष्मणा उसमितम्-उदृतम्, पश्म-नयनो- परितनरोमराजियस तादृशेन, उन्मीलितेनेत्यर्थः, निश्चलनियद्धलक्ष्येण निपलं-निर्निमेपं यया स्यात् तया,.नियर्ट- निगरस्मिना नियन्त्रितम् , लय-रस्से येन तादृशेन, चक्षुपा नेग, निरीक्ष्य अवलोक्य, साचीरतशिरोघर:

·173.तिलकमलरी सुचिरमीपत्स्मितः समभापत-'वत्स! स्वागतं ते, साधुकृतं यत्रागतोऽसि, अनेन तब निसर्गसुन्दरेण दृष्टमात्रेण देहाकारेण पुरुपकारेणेव श्रुतेन श्रोत्रमानन्दितं मे किमपि नेत्रयुग्मम् , धन्यस्त्वमेको जगति यस्मादुपजातमात्मनः पराजय विजयमिव सभासु शंसति प्रीतिविकसिताक्षो विपक्षलोकः, तोकमुपजनयता भवन्तमसोकसंचितसुकृतसंभारेण धारितो धुरि समस्तानां पुत्रिणामात्मा महात्मना सिंहलेश्वरेण, तेजस्वि- संगमेपु स्फुरदधिकोजसा सहजमार्दवगुणोपेतेन स्थिरप्रकृतिना त्वयैकेन भूषितं पुरुपरत्नेन परुपतरहुभिरपि पायागरनैः परिष्कृताय प्रायो न मे गृहं स्पृहयत्यद्य सिंहलद्वीपाय, सर्वथा कृतार्थोऽहम् , अद्य फलितो मे दक्षिणापथविजयः, अद्य सापनीयतां गतमिदं राज्यम् , अद्याधिगतपरिपूर्णशोभेयमुपजावा सभा, शिरश्छेद- साहसदर्शनादधिकपरितुष्टया दिव्याङ्गुलीयकार्पणव्यपदेशेन देशान्तरादानीय दचोऽसि मे द्वितीयस्त्वमात्मजो राजलक्ष्म्या । सामान्यममुना फुमारेण सह तवेदं राज्यमास्त्र यदृच्छया भावितभूरिनिर्वृतिः [ई]। मनसि मा स्म मंस्था:-यथाहमानीतः परैरिति, न कश्चिदप्यत्र परः, सर्वोऽप्येप तव पर्वतस्येव मैनाकस्य - . . साचीकृता-तिर्यकृता, शिरोधरा ग्रीवा यस तादृशः, सुचिरम् अतिदीर्घकालम् , ईपत्सितः ईपद्धसितः, समभाषित मालपितवान् । किमित्याह-वत्स! भोः पुमार!, ते तव, खागत-शोभनमागमनम् , अन मत्सविधे, यदागतोऽसि यदागमनं कृतम् , तत् साधु समीचीनं कृतम् । निसर्गसुन्दरेण खभावमनोहरेण, अनेन पुरोवर्तिना, तव देहाकारेण शरीराइसभिवेशेन, एमात्रेण दृष्टिगोचरीभूतमानेण, मे मम, नेप्रयुग्मं नयनद्वयम् , किमपि अनिर्वचनीयप्रकारम् , मानन्दितम् आनन्दमनुभावितम्, केन किमिव ? श्रुतेन श्रवणगोचरीक्वेन, पुरुषकारेण पराक्रमेण, थोत्रमिय अवणेन्द्रियमिव । जगति लोके, एका अद्वितीयः, वं, धन्यः लाप्यः, वर्तसे इति शेषः, यस्मात् स्वतः, उपजातम् उत्पनम्, मात्मनः खस्य, पराजय विजयमिव, प्रीतिविकसिताक्षः प्रेमप्रफुल्लितनेत्रः, विपक्षलोका रिपुजनः, समासु जनताम, शंसति कथयति, आपत इत्यर्थः । भवन्तं त्वद्रूपम्, तोकम् अपत्यम्, उपजनयता उत्पादयता, मत एवं मस्तोफसश्चितसुकृतसम्भारेण अखोकः-मनल्पः, सञ्चितः-संगृहीतः, सुकृतसम्भार:-पुण्यराशियेन तादृशेन, महात्मना पूज्यात्मना, सिंहलेश्वरेण सिंहलद्वीपनृपेण चन्दफेनुना, समस्तानां सकलानाम्, पुत्रिणां-पुअवसाम्, धुरि भने, आत्मा खः, धारितः स्थापितः, पुत्रवतर्ता प्रथमो जात इत्यर्थः । तेजस्विसगमेपु पराक्रमिगणेषु, स्फुरदधि- फौजसा प्रकाशमानप्रचुरपराक्रमेण, सहजमार्दवगुणोपेतेन स्वाभाविकमृदुत्वगुणशालिना, स्थिरप्रतिना प्रत्या स्थिरेण, त्वया खपेण, एकेन अद्वितीयेन, पुरुपरतेन पुरुषाणां मध्ये रमरूपेण, भूपितम् भलकृतम्, मे मम, गृहम् , परुपतरलैः परुषाणि-कठोराणि च तानि, तरलानि च से, यहुभिरपि प्रचुरैरपि, पापाणरतैः प्रस्वररमैः, परिष्कृताय विभूपिताप, सिंहलद्वीपाय सिंहलाख्यद्वीपविशेषाय, अद्य मस्मिन् दिने, न स्पृश्यति स्पृहां करोति, प्रत्युस, तिरस्करो. वीत्यर्थः । महं सर्वथा सर्वप्रकारेण, कृतार्थः सिद्धार्थ , भस्मीति शेषः । अय अस्मिन् दिने, इदं भवद्विभूषितम् , राज्य सापनीयतां प्रशंसनीयताम्, गतं प्राप्तम् , अद्य अस्मिन् दिने, मे मम, दक्षिणापथविजयः दक्षिणापथस्स- ऋक्षपदयन्तिनगरीमतिक्रम्य दक्षिगदिग्पतिदेशविशेषस्य विजयः, सफल:-भवादशस्या राफलता गतः । यच अस्मिन् दिने, यं प्रत्याभूता, समा राजपरिपत्, अधिगतपरिपूर्णशोमा प्राप्तनिरतिशयसन्दर्या, उपजाता सम्पना। शिरपटेद. साहसदर्शनात् सशिरकतनाकावरताऽवलोकनाद, अधिकपरितुष्टया भतिसन्तुष्टमा, राजलक्ष्म्या रामोपास्य- एमीदेव्या, दिव्यालीयफार्पणव्यपदेशेन मनोहराजीयथितरणदाय, देशान्तरात् मन्यस्मत, सिंहलदीपा- दित्यर्थः, आनीय भाष्य, द्वितीयः हरिपाहनादन्यः, मे मम, आत्मजः पुत्रः, सं दूयोऽसि समर्पिनोऽसि । यमुना हरियाहनेन कुमारेग यह सब इदं राज्य,सामान्यं तस्यम्, यदृच्छया यपेयम्, मायितमूरिनितिः अनुभूताधिक गुराः गन् , भारस उपविध []मनसि सरि, मा समस्याः न मन्यताम् , यया यर, पई, परेः युगिः, अन्ना, मानीतः अलावाटप्योपस्थापित इति। अत्र अस्मिन् स्थाने, कचिदपि कोऽपि, परः युः, भन्यो या, न नाति, मपि स्वास्नीय एवेत्यर्थः । मैनाकस्य ताप्पस, पपंतस्पेव पर्वतरशेषसेव, तय गमरतो, TET, - ·टिप्पनर्क परागविवृतिसंवलिता पर्यन्तवर्ती सपक्षो भूभृतां वर्गः । स्वर्गोवामपनलेवाचारुरेकैच दुरे तिलकतालचम्पकैलालवद्गपुन्नागबहुला दक्षिणार्णवोपकण्ठवनराजिः, अपरस्तु सर्वः सनीडः क्रीडोपकरणग्रामः, सर्वथा कुरु स्थिरमवस्थानाय चेतः, यचिन्तयसि तत्कृत्स्नमपि तवाचिरेण संपत्स्यते समीहितमिह' [3] । इत्युक्त्वान्यतो विवर्तितमुसः पादपीठा- न्तिकोपविष्टमनवरतसंचारितस्नेहार्द्रलोचनं समरकेतुबदने हरियानमवादीत्- 'वत्स! एष समरकेतुर्गुणः समधिकं समं चात्मबन्धुवर्गे प्रधानपुरुपमपश्यता मया तवैव सहचरः परिकल्पितः, अस्य कल्पायुपो दर्पणस्येव सद्वृत्तस्य कलङ्करहितात्मनो मत्पुरस्कृतस्य सर्वकालमभिमुखेन भवितव्यम् , सुविदितदण्डनीतेः सौविदल्लस्येव निजपरिग्रहः सततमायत्ततां नेयः, भोगसुखसाधनैकहेतोः सुकृतकर्मण इव दानादिक्रियाभिः कर्तव्यमजस्र- मुपबृंहणम्, सुशिष्टपरिवारस्य तरवारेरिख निशास्वपि स्वसंनिधौ विधेयमवस्थानम् [क] | अन्वहं चायमा- " टिप्पनकम् - सपक्षा-सपिच्छः, सवर्गव, भूभृतां गिरीणां राज्ञां च [उ । सद्वृत्तस्य शोभनवर्तुलेख, अन्यत्र शोमनशीलस । कलकरहितात्मनः मलत्यक्तस्वरूपस्य, दोषत्यक्तजीवस्य च । सुविदितदण्डनीतेः एकत्र सुष्टुज्ञातवेत्रनयनस्य, अन्यत्र सुविज्ञाता दण्डनीतिनाम-राजविद्या येन वस । भोगसुखसाधनैकहेतोः विषयसुख. सिद्ध्यद्वितीयकारणस्य, उभयन तुल्यम्, दानादिक्रियाभिः साहारादिदानशीलादिवरणैः, मन्यन्त्र ग्रामादिदानसन्मानादि- क्रियाभिः। सुग्लिष्टपरिवारस्य सुसम्बन्धकोशस्य, अन्यत्र सुसंयुक्तपरिच्छदस []। सर्वोऽपि समस्तोऽपि, भूभृतां राज्ञाम् , पक्षे पर्वतानाम्, वर्गः समूहः, पर्यन्तवर्ती समीपवर्ती, सपक्षः सुहृत्, पक्षे पक्षण-पतत्रेण, सहितः । एका अद्वितीया, दक्षिणार्णवोपकण्ठवनराजिरेव दक्षिणसागरसनिकृष्टक्रीडावनपक्तिरेव, दूरे घर्तत इति शेषः, कीदृशी ? स्वर्गाद्यानवनलेखाचाला स्वर्गस्य-देवपुर्याः, यत् उद्यानम्-बीहासननम् , तद्रूपाणां-वनानाम् , या लेखा-पशिः, तद्वत् चार-रमणीया, पुनः तिलकतालचम्पकैलालवहपुनागबहुला तिलकादिपुभागान्तक्ष. विशेषैः, बहुला-प्रचुरा पूर्णेयर्थः । अपरस्तु, सर्वः समस्त , क्रीडोपकरणग्रामः क्रीडासामग्री, सनीडा संनिकृष्ट एवास्तीति शेषः अयस्थानाय अत्र निवासाय, चेतः समनः, स्थिरं दृढसरल्पं, कुरु, यद् यद् यत्, समीहितम् अभिलषितं वस्तु, चिन्तयसि चिन्ताविषयीकरोपि, तत् तत् तत्, कृत्स्नमपि समस्वमपि, तब समीहितम्, इह भन्न स्थाने, अचिरेण शीघ्रमेव, सम्पत्स्यते सेत्स्यति [3] इत्युत्तवा इति कथयित्वा, मन्यतः अन्यदिशि, विवर्तितमुसः परावर्तितमुसः, हरिवाहनं तदापनिजकुमारम्, अवादीत् उक्तवान् , कीदृशम् ! पादपीठान्तिकोपविष्ट पादपीठस्य-पादस्थापनाधारस्य, अन्तिके-समीपे, उपविष्टम्-आसितम्, पुनः समरकेतुवदने समरकेतुमसे, अनवरतसञ्चारितमेहाद्रलोचनम् अनवरतं-निरन्तरम्, सधारिते-प्रेरिते, नेहा:-नेहसरसे, लोचने-नयने येन तादृशम् , वत्स! भोः कुमार!, आत्मबन्धुवर्ग समन्युपर्ण मधे, गुऔः, समधिकम् उत्तमम्, समतुल्यं च, प्रधानपुर प्रधानजनम्, अपश्यता मनुफ्लभमानेन, मया, एप पुरोवती, समरकेतुः तत्सशकः कुमारः, तवैव सहचरः ससा, परिकल्पितः कृतः, दर्पणस्य इच आदर्शस्य इय, सहत्तस्य सरितस्य, पक्षे समीचीनवर्तुलाकारस्य, फलरहितात्मनः निकलवात्मनः, पक्षे निर्मलखरूपस्य, मत्पुरस्टतस्य मया सम्मानितस्य, पझे मया पुर:-अग्रे, कृतस्य-धनस्य, फल्पायुपः फलपर्यन्तायुषः, चिरंजीविन इसर्थः, कल्पायुपा इति पाठे तु चिरंजीविना खयेयर्थः, अस्य समरसतोः, सर्पफालं सर्वदा, अभिमुसेन अभिमुसपर्तिना, भवितव्यं भवितुं योग्यम् , त्वयेति शेषः । सोविदल्लस्येच अन्तःपुररक्षास्येव, सुविदितदण्डनीतः सम्यगयगतदण्डविप. सकराजनीतेः, सम्यग्ज्ञातवेगरिनयनस्य, सुविहितेति पाठे तु गुप्रयुफदण्डनीटा, मस्येति शेषः, यत्तताम् अधीनताम्, निजपरिमहः सपरिवारः, नेयः प्रापयितव्यः । मुरतकर्मण इव पुष्पर्मग इव, भोगसाधनेकहेतोः मुरासाधन- प्रधानकारणस्य, अस्पति शेषः, दानक्रियादिभिः प्रामादिदानराम्मानादिक्रियाभिः, पक्षे आहारादिदानशीलपरिपालनादि- क्रियाभिः, अजनं सन्ततम् , उपदणं परिवर्धनम् , परिपोपगमित्यर्थः, कर्तव्यं कर्तुमुचितम् । तरवारेरिय यासेर, सुलिएपरिवारस्य गुराइवपरिजनस्य, पो गस्टिट:-गुभगः मुढो था, परिवारः-कोशो यस्य तादशस्य, अस्येति शेष, स्पसमिधी समापे, निशासपिरामिप्यपि, मयस्थानम् अपस्थिति, विधेय सम्पादनीयम् [ज मिन्या प्रतिदिनम् : .

·तिलकमञ्जरी। २३१ पत्स्यपरिहारेण, संपत्स्वादरातिशयेन, समानगुणेषु गौरवोत्कग, विवादेषु पक्षमहणेन, भूतनाथलाभेषु संविभ- जनेन, नमस्खमर्मोद्धाटनेन, मणेष्वदूरीकरणेन, दारसंनिधाचविकारदर्शनेन, प्रणयकलिकोपेपु स्वयमनुनयेन, उत्सवेष्वप्रपूजासंपादनेन, प्रारब्धवस्तुनिर्वहणेषु स्तुतिप्रपञ्चनेन, प्रतिपन्नकार्येप्वविसंवादनेन, सर्वत्र चातिवि- श्वासदर्शनेन परं सख्यमानेयः, एप ते भ्राता च भृत्यश्च सचिवश्च सहचरश्च' [क]। इत्युक्त्वा विसर्जिता- स्थानराजको नृपतिरासनादुत्तस्थौ । कुमारोऽपि 'यदाज्ञापयति तातः' इत्यभिदधानः करे गृहीत्वा समरकेतुं निषिद्धपरिजनः शुद्धान्तसंचारोचितेन परिचारकगणेनानुगम्यमानो मदिरावतीभवनमगच्छत् । तत्र च कृत- णामो मातुर्दर्शयित्या समरकेतुं कृतसकलतद्वृत्तान्तसंकथः स्थित्या चिरमवाप्तवस्त्रभूपगेन तेनानुगम्यमानः खावासमागच्छत् । तत्र चारब्धनिजनिजकर्मणा सूदवारप्रमदाप्रायेण मदिरावतीपरिजनेन यथायोग्यमुपपा- दिवाः समाहूतसकळप्रधानलोफेन समरकेतुन्यन्येन च प्रणयिना राजसाहेन सहितः सानभोजनादिकाः क्रिया निरवर्तयत् । अपराहसमये च तस्याहारमण्डपाजिरनिपण्णस्य निकटोपविष्टविशिष्टेष्टराजलोकस्य राज्ञा समादिष्टः परं सान्द्रम् , सख्यं मित्रताम् , आनेयः प्रापणीयः, कदा केन प्रकारेण ? आपत्सु आफ्कालेऽपि, अपरिहारेण अपरि- त्यागेन; सम्पत्सु सम्पत्काले, अभ्युदयवेलायामिति यावत् , आदरातिशयेन अत्यन्तादरेण; समानगुणेपु तुल्यगुणक- व्यक्त्यपेक्षयापि, यद्वा व्यक्त्यन्तरतुल्यगुणेष्वपि, गौरवोत्कर्षण असाधारणत्वोत्कीर्तनेन; विवादेषु अन्यैः सह विरोघेषु, पक्षग्रहणेन एतत्पक्षपातेन; नूतनार्थलाभेपु नवीनवित्तलामेषु, संविभजनेन तादृशवित्तस्य सम्यग्वण्टनेन; नर्मसु श्रीडासु, अमोट्टिनेन मर्मप्रदेशानुदंर्पणेन; मन्त्रणेपु रहस्यविचारणावसरेषु, अदूरीकरणेन अनपसारणेन; दार- सन्निधौ सभार्यासन्निधावपि, अविकारदर्शनेन अलजाप्रकटनेन; प्रणयकलिकोपेषु प्रणयेन-मेहेन, यः कलि:- कलहः, तज्जन्यक्रोधेपु, स्वयं खेनैव, अनुवर्तनेन अनुसरणेन; उत्सवेषु शुभकार्येषु, अग्रपूजासम्पादनेन सर्वप्रथम- सत्कारेण प्रारब्धवस्तुनिर्वहणेषु प्रारब्धकार्यसम्पादनेषु, स्तुतिप्रपञ्चनेन गुणोत्कीर्तनविस्तारेण प्रतिपन्नकार्येषु निश्चितकार्येषु, अविसंवादनेन विरोधाप्रकटनेन; च पुनः, सर्वत्र सर्वेषु कार्येषु, अतिविश्वासदर्शनेन अत्यन्त. विश्वासप्रकटनेन । एपः अयम् , समरकेतु कुमार इत्यर्थः, ते तव, भ्राता सोदरः, च पुनः, भृत्या सेवकः, च पुनः, सचिवः मन्त्री, च पुनः, सहचरः सखा [क]। इत्युक्त्वा इति कथयित्वा, विसर्जितास्थानराजकः विसर्जित- खस्वस्थानगमनार्थमाजप्तम्, आस्थानस्य-अधिष्ठितसभायाः, राजक-नृपगणो येन तादृशः, नृपतिः मेघवाहनः, आसनात् सिंहासनात्, उत्तस्यौ उस्थितवान् । कुमारोऽपि हरिवाहनोऽपि, तातः पिता, यत् आशापपति मादिशति, तदहम. घश्यं करिष्यामीति शेषा, इत्यभिदधानः इति युवाणः, प्रतिजानान इत्यर्थः, समरकेतुं तत्संज्ञकं कुमारम् , करे हस्ते, गृहीत्वा, निपिद्धपरिजनःनिवर्तिततदनुयायिवर्गः, शुद्धान्तसञ्चारोचितेन अन्तःपुरसधारयोग्येन, परिचारकगणेन मृत्यवर्गण, अनुगम्यमानः अनुस्सियमाणः, मदिरावतीभवनं मदिरावत्याः-खमातुः, भवन-प्रासादम्, अगच्छत् गतवान् । तत्र च मदिरावतीभवने च, मातुः मदिरावस्याः, कृतप्रणामः कृतचरणपातः सन् , समरकेतुं तदाख्यमानीत. पुमारम्, दर्शयित्या दृष्टिगोचरीकृत्य, कृतसफलतवृत्तान्तसंकथः कृता, सकलस्य-समस्तस्य, तद्वत्तान्तस्य-तीय- समाचारस्य, संस्था-संलापो येन तादृशः, चिरं दीर्घकालम् , स्थित्वा तमापस्थिति कृत्या, अवाप्तवस्त्रभूपणेन मदिरा- पतीलम्धवालद्वारेण, तेन समरकेतुना, अनुगम्यमानः अनुत्रियमाणः, स्वावासं सभवनम् , अगच्छत् गतवान् , तत्र च तस्मिभावासे च, मारधनिजफर्मणा पारब्धखकार्येण, सूदवारप्रमदामायेण सदस्स-ओदनपारकस्य, पारः- अवसरः, यासा तादराप्रमदापायेग-तारानीप्रचुरेण, मदिरावतीपरिजनेन मदिरावतीपरिचारिकाजनेन, यथायोग्य यथोचितम्, उपपादिताः निष्पादिताः, मानमोजनादिकाः मानभोजनप्रमृतीः, क्रियाः कर्माणि, समास्तसकल- प्रधानलोफेन समाइता:-सभ्यगाहूताः, सकला:-समस्ताः, प्रधानलोकः-विवजना यस्य तादशेन, समरकेनुना तदाख्य- प्रतकुमारण, अन्येन तदन्येन, प्रणयिना मेहिना, राजसमूहेन च सहितः सन्, निरवर्तयत् समपादया। अपराह्नसमये मप्पाइसमये, आहारमण्डपाजिरनिषण्णस्य मोरनमपनगोविष्टस, पुनः निकटो.

·, २३२ टिप्पनक परागविवृतिसंवलिता सुदृष्टिनामाऽक्षपदलिकः प्रविश्य पट्टकारोपितनिरवशेपर्मभ्यर्णवर्तिभिरनेकैः कश्मीरादिमण्डलप्रतिवद्धः प्रधान नगरमामैरुपेतं कुमारभुक्ताखिलमुत्तरापथमर्पयायभूव, समरकेतोश्च सर्वदायसहितानगजीवनेऽङ्गादिजनपदान प्रायच्छत् [ऋ] । एवं च दर्शितप्रसादेन नृपतिना प्रतिदिचसमापाद्यमाननवनवसत्कारयोः, नियुक्तनिज- परिवारया सादरं मदिरावत्या चिन्त्यमानस्नानासनविलेपनादिशरीरस्थितिसाधनयोः, अनुजीविनो राजपुत्र- जनस्य पात्रतानुसारेण संविभक्तस्वभुक्तिनगरमामनिबहनिनिश्चिन्तयोः, दुष्टदायादसमवष्टब्धराज्यैरागत्यागल्य दिड्युखेभ्यो निजपदाथिभिः पार्थिवकुमारैरनवरतगृह्यमाणसेवयोः, नरेन्द्रसेवया प्रतिदिनमयन्ध्यीकतोमय- संध्ययोः, दूरीकृतदुष्टसागन्तसख्योपचारव्यवहारयोः, गुणानुरागिभिरागन्तुकफलार्थिभिश्च दीपान्वरनराधिपै. बाँसोभिराच्छादन रमालङ्कारपिलेपनैः फलैरायुधैर्यानरन्यैश्च निजनिजदेशसंभपरपूर्ववस्तुभिः सक्तमुपचर्य- .. T -- पविष्टविशिष्टराजलोकस्य निकटे-पार्थे, उपविष्टाः, विशिष्टाः-प्रशस्ताः, इष्टाः-अमिमता आत्मीया इति यावत्, राजलोकाः-नृपजना यस्य तादृशस्य, तस्य हरिवाहनस्य, हरिवाहनायेत्यर्थः, कुमारभुको कुमारस्य-हरिवाहनस्य, भुकौ- भोगोहेशेन, तदीययोगक्षेमार्थमित्यर्थः, राशा मेघवाहनेन, समादिष्टः सम्यगाज्ञप्तः, सुदृष्टिनामा शोभना दृष्टिःव्याव- हारिकदृष्टिर्यस्येत्यन्वर्थसंज्ञका, अक्षपटलिका वित्तदानाऽऽदानादिव्यवहारजाताधिकृतः प्राविवारपदप्रतिपादः प्रधानपुरुषः, प्रविश्य मण्डपे प्रवेश कृत्वा, उत्तरापथम् उदीच्यजनपदम्, अर्पयांयभूव ददौ, कीदृशम् ! पट्टकारोपितनिरव- शेपविशेष पट्टके-जनपदादिचित्रपट्टे, आरोपितः-चित्रितः, निरवशेषः-समस्तः, विशेषः वैशिष्टयं यस्य तादृशम्, पुनः अभ्यर्णवर्तिमिः निकटवर्तिभिः, काश्मीरादिमण्डलप्रतिवद्धः काश्मीरादिमण्डलान्तःस्थितैः, प्रधाननगरमामः मुख्यनगरमामः, उपेतं सहितम्, पुनः अखिलम् अशेषम् । समरकेतोश्च तमामकुमारस्य, पुनः अनजीवने भास्य- देहस्य, जीवने-पोपणोद्देशेन, अस्य-अगभूतामात्यादिपरिवारस्य जीवनोद्देशेन च, सर्वदायसहितान् अशेषमागसहितान्, अगादिजनपदान् अङ्गादिदेशान्, प्रायच्छत् प्रदत्तवान []। पवं च भनेन प्रकारेण च, दर्शितप्रसादेन प्रकटितप्रसन्नताकेन, नृपतिना मेघवाहनेन, प्रतिदिवसं दिने दिने, आपाद्यमाननधनवसत्कारयोः आपाद्यमानः- प्राप्यमाणः, नवनवः- नवीन प्रकारकः, सत्कार:-पारितोपिरं, ययोस्ताशयो', पुनः नियुक्तनिजपरिवारया नियुक-तत्परि- चर्यायामधिकृतः, निजपरिवार:-खारिचारकलोको यया तादृश्या, मदिरापत्या राश्या, चिन्त्यमानम्नानासनविलेप. नादिशरीरस्थितिसाधनयोः चिन्त्यमानानि-अवधानविषयीक्रियमाणानि, मान-जलेन शरीरमार्जनम्, आसनम्- उपवेशनम् , विलेपन-चन्दनादिद्रवोपलेपनम् , वदादीनि, शरीरस्थितिसाधनानि-शरीरसारथ्योपकरणानि कर्माणि ययोस्वादृशयो। पुनः अनुजीविनोः तदधीनगीवनयोः, राजपुत्रजनस्य कुमारजनस्य, पात्रतानुसारेण योग्यतानुसारेण, संविभक्त. समुचिनगरपामनिश्चिन्तयोः सविभक्कैः-पम्यग्विभज्य समर्पितः, खभुक्तये-खभोगाय, स्वनिर्वाहारिति यावत्, नगर- प्रामः, निश्चिन्तयोः जीवनचिन्तारहितयोः, पुनः दुष्टदायादसमवष्टम्घराज्यैः दुष्टैः-परधनलम्भैः, दायादेः-धनमागाही. तृभिः, समवष्टन्ध-समाकान्तम्, राज्य येषां तादृशः, निजपदाथिभिः खसराज्यप्रत्यावर्तनप्रार्षिभिः, पार्थियकुमारी नृपात्मजः, दिङ्मुखेभ्यः दिगन्तेभ्यः, आगत्य आगत्य उपस्थाय उपस्थाय, अनवरतगृह्यमाणसेवयोः सतत- क्रियमाणसेवयोः पुनः नरेन्द्रसेक्या नरेन्द्रस्य-मेघवाहनस्य, सेवा-शुश्रूपया, प्रतिदिनं दिने दिने, भयभ्यीरुतोभय- सम्ययोः अयायीरते-राफली, उभयसन्ध्ये-सायं प्रातच याभ्यां तादृश्योः; पुनः दूरीमतदुएसामन्त सस्यो. पचारव्यवहारयोः दूरीकृत-यनितम् , दुष्टाना-दुर्जनानाम् , सामन्तानाम्-अधिकृतदनृपाणाम् , सख्यं-मैत्री, उपचारः- सेवा, व्यवहारः-दानाऽऽदानादिः, याभ्यो वाइशयोः पुनः द्वीपान्तरनराधिपः अन्यद्वीपनृपः, सततं निरन्तरम्, उप. चर्यमाणयोः सेन्यमानयोः, फीरो! गुणानुरागिमिः गुणमेदिभिः, सागन्तुकैः-आगन्नृभिः, भागतैरिरायः, पुनः फलार्थिभिः मिचिकिपिभिमतफलमर्षिभिः, आगन्तुफफलार्थिभिरित पाठे भाविष्लाभिलापिभिः, पर्यस्तुभिः! भाच्छादनः शरीरापरणभूतः,, यासोमिया, पुना विलेपनैः केशदियुगन्धिवः, फलैः सादुफलोपहार, पुनः अन्यः सद्व्यतिरिः, निजनिनदेशसम्भवः खनदेशोपनः, अपूर्वयस्तुभिः विलक्षागातुमि पुनः गुणगणः , ·। तिलकमलरी। २३३ माणयोः, उपचीयमानया तारुण्यलक्ष्क्ष्या प्रतिक्षणमुल्लासित रूपबललावण्यादिभिः शारीरैरन्तःकरणजेश्व सत्यशौर्याववोधवैदग्ध्यपुरस्सरैगुणगणैरगणितक्रममाक्रम्यमाणयो रतिसुखपराङ्मुखेन धूर्जटिललाटलोचनामिनेय हृदयेनानङ्गीकृतकन्दर्पयोः, दुष्टजनपदृष्टिदोपरिक्षार्थमिच पौरलोकेन स्वान्तेषु सततधार्यमाणयोः, शरदिन्दु- • मण्डलालोकेऽध्यप्रगुणितगुणेन सुरमिसमयेऽध्यघटिताभिनवमार्गगेन जलदागमेऽप्यनाकृष्टचापयष्टिना दृष्ट- दुर्वारभुजपराक्रमेणोत्पन्नसंत्रासेनेव दूरस्थेन मकरलक्ष्मणाऽलक्ष्यीकृतदेहयोः [ल]। कदाचिनिजनिजास्त्र. कौशलदर्शनेन कदाचित् पदयाक्यविचारेण कदाचित् प्रमाणप्रमेयस्वरूपनिरूपणेन कदाचिदभिमतागमनन्यार्थ- समर्थनेन कदाचिदसद्दर्शनोक्तयुक्तिनिराकरणेन कदाचिन्नीविशास्त्रनिबन्धपाठेन कदाचित् कलाविषयविचार- टिप्पनकम् - आक्रम्यमाणयोरतिसुखपराधमुखेन धूर्जटिललाटलोचनाग्निनेच हृदयेनानगीहत- कन्दर्पयोः एकत्र काममा सौख्यबाधकेन, अन्यत्र भतिसौख्यपरायुरोन, एकन्न भनङ्गीकृतकन्दर्पता-विनाशितकामता, .. अन्यत्र भस्वीकृतकामयोः । गुणः-ज्या ।सुरभि:-चैत्रः [ल]। गुणसमूहैः, अगणितक्रमम् अनपेक्षितकर्म यथा स्यात् तथा, युगपदेवेत्यर्थः, भासम्यमाणयोः भाशयमाणयोः, ॐ! उपचीयमानया वर्धमानया, वारुण्यलक्ष्म्या योवननिया, प्रतिक्षणं प्रतिपलम् , उल्लसितैः उद्भासितैः, रूपवल. लावण्यादिभिः खरूप-शक्ति-सौन्दर्यादिभिः, शारीरैः शरीराश्रितैः, पुनः सत्य-शौर्याऽववोधवैदग्ध्यपुरस्सरैः सत्य-निष्कपटता, शौर्य-शूरत्वम्, भवबोधः-विवेकः, वैदग्ध्यं नैपुण्यम् , तत्प्रमुखैः, सत्यशौर्यलादिपाठे सत्त्वं-धर्मज्ञान- श्वर्यादिहेतुर्गुणविशेषः, अन्तःकरणः अन्तःकरणाश्रितः पुनः धूर्जटिललाटलोचनाग्मिनेय धूर्जटेः-शिवस्य, ललाट- लोचनेन-भालस्थनेवभूतेन, अमिना इव, रतिसुखपराड्मुखेन कामिनीसम्भोगविरक्तेन, अतिसुरापरामुखेन था, पझे रतिः-कामदेवभार्या, तमुखपराङ्मुखेन तत्सुखपाधकेन, हृदयेन चेतसा, मनीशतकन्दर्पयोः अनौकतः-अखीकृतः, तिरस्कृत इति यावत्, यो अनीकृत:- अमरहितीकृतः, भस्मीकृत इति यावत्, कन्दपः-बामदेवो याभ्यां ताशयोः, पुनः दुष्टजनपद दृष्टिदोपसंरक्षार्थमिव दुष्टानां जनपदानां-जनपदवासिनः यो दृष्टिदोषस्ततः संरक्षार्थ-सम्यग्रक्षणार्थमिव, पौरलोकेन पुरवासिजनेन, सान्तेपु स्वखवदयेऽ, सततधार्यमाणयोः प्रच्छन्नतया निरन्तरनिवास्यमानयोः पुनः शरदिन्दुमण्डलालोकेऽपि शरतचन्द्रमण्डलप्रकाशेऽपि, अप्रगुणितगुणेन अप्रगुणितः-अनुन्नमितः, गुणः-भीवी येन तादशेन, पुनः सुरभिसमयेऽपि वसन्तकालेऽपि, अघटिताभिनवमार्गणेन अपटिता-धनुष्यनारोपिता, अभिनवा:- अभिनयोत्पुण्यकुमुमस्पाः, मार्गणाः-याणा येन तादृशेन, पुनः जलदागमेऽपि पर्पाकालेऽपि, अनाकृष्टचापयहिना अनाकृष्टा-अनानता, चापयष्टि:-धनुर्दण्डो येन तादृशेन, अत एव दृष्टदुरभुजपराक्रमेण दृष्टः-अनुभूतः, दुर्वार:- दुर्धर्षः, भुपराक्रमः-तयोाहुबलं येन, तादृशेन, अत एव उत्पन्नसंत्रासेनेव उत्पनः-संजातः, संत्रास:-राम्यह प्रासः- भयं यस तादृशेनेव, दूरस्थेन दूरवर्तिना, मकरलक्ष्मणा कामदेवेन, अलक्ष्यीतदेहयोः अलक्ष्मीकत: सलश्यता. मनापारितः, देहः-शरीर ययोस्वादृशयोः [ल] पुनः भावुकैः भव्यैः, मनोहररिति यावत्, सुद्धिः समिः, च पुनः, विद्वद्भिः विवजनः, रममाणयोः फ्रीडतोः, केन केन फर्मगा! कदाचित् यसिंथिा काले, निज निजान कौशलदर्शनेन खस्तानविधानेपुण्यप्रदर्शनेन, पुनः कदाचित् कस्मिंश्चित समये, पदयास्यविचारेण पद-वाक्यविवेच नेन, पुनः कदाचित् कम्मिथित् समये, प्रमाण-प्रमेयस्वरूपनिरूपणेन प्रत्यक्षादिप्रमाणानां तत्त्रमेयागां च स्वरूपनिर्व चनेन, पुनः कदाचित् कुत्रचित् काले, अभिमतागमप्रन्यार्थसमर्थनेन अभिमता.-स्याभिप्रेताः ये, आगमप्रन्या:- धर्मशास्त्राणि वेपो येऽर्थात्वेषां समर्थनेन-सामनेन, पुनः कदाचित् पमिश्चित काले न, मसदर्शनोकयुकिनिरापरणेन मसदनोयनाम्-अयगीचीनदर्शनप्रतिपादितानाम् , युक्तीनाम्-उपतीनाम् , निराकरणेन-राग्डनेन, पुनः कदाचित् कस्या- पिद् वेलायाम्, नीतिशास्त्र निवन्धपाटेन नीतिशास्त्रसम्पन्धिना नियन्धाना-तिविदिपयोपपादच्यास्यपाना पाटेन, पुनः कदाचित् कपिदवसरे, कलाविषययिवारके लेकलदेन करवाया-शिवपाको यो विचार:-युतिपतियुति - २०विलक.

·२३४ टिप्पनक-परागविवृतिसंवलिता केलिकलहेन कदाचिद्रसाभिनयभावप्रपञ्चोपवर्णनेन कदाचिद् वेणुवीणामृदङ्गादिवाद्यविनोदेन कदाचिचिरन्तन- कवीन्द्रकाव्यमुद्राभ्यसनेन भावुकैः सुहृद्भिविद्वद्भिश्च सह रममाणयोः, एकत्र कल्पिताशनस्नानासनशयनयोः, सदृशवेपालङ्कारधारिणोः, शाक्यशिष्ययोरिवानुपजातविप्रयोगदुःखयोः, सुखमया इव धृतिमया इव अमृत- मया इव प्रीतिमया इवातिचक्रमुः कतिपये दिवसाः [0] । यथोत्तरं प्रकटितप्रसादेन नृपतिना दृश्य- मानोऽपि सुतनिर्षिशेपमीपदपि समरकेतुर्नीत्सेकमगमत् । अपहाय भुजबीर्यनन्वकृत हरिवाहनस्य सर्वानपि गुणान् , आत्मगुणगणेन प्रगुणितश्च परमया भक्त्या प्रीया च निःसामान्यया राजानमिव तमहर्निशमसेवत । हरिवाहनोऽपि तद्गुणानुरक्षितमनाः स्वप्नदृष्टेऽपि समरकेतौ विपक्षजनपद इव जिगीषुः परां मुदमवापत् []। एकदा च स ग्रीप्मसमये प्रातरेवोत्थाय निर्वर्तितस्नानभोजनादिविधिदधिजलविलुलितवासुकि- मुक्तनिर्मोकनिर्मलं परिधाय यासोयुगलमुन्निद्रमल्लिकामुकुलरचितशेखरो मदान्धमधुकरध्वानवाचालैरचल इव . " -- टिप्पनकम्-अनुपजातविप्रयोगदुःखयोः एकत्र अनुत्पन्नब्राह्मणसम्बन्धकष्टयोः, अन्यत्र मनातविरहदुःखयोला। विवेचनम् , तस्य केलिकलहेन-विनोदार्थ कृतेन वाफलहेन, कदाचित् कस्मिंश्चित् समये, रसाभिनयभावप्रपञ्चोपवर्ण- नेन रसाना-वीरादिरसानाम् , अभिनयस्स-चेटाविशेषस्य, तद्वारा तदभिव्यक्तिप्रयोजका इत्यर्थः, ये भावाः-आलम्बनोद्दीपन- सम्घारिभावाः, तेपा प्रपञ्चस्य-विस्तरस्य, उपवर्णनेन-उरकीर्तनेन, पुनः कदाचित् कस्मिंश्चित् काले, वेणुवीणामृदङ्गादि. पाद्यविनोदेन वेणु --वंशीवाद्यम्, वीणा-खनामल्यातवाद्यविशेषः, मृदः-मुरजनामा वाद्यविशेषः, तदादिवायै: वेण्यादि- वाद्यवादनेन, यो विनोदः-आनन्दस्तेन पुनः कदाचित् यस्मिंश्चिदवसरे, चिरन्तनकवीन्द्रकाव्यमुद्राभ्यसनेन चिन्तनाना-प्राचीनानाम् , कवीन्द्राणां-महास्वीनाम् , या काव्यमुद्रा-काव्यरचना, काव्यच्छटेत्यर्थः, तस्या अभ्यसनेन-परि- शीलनेन । एकत्र एक्स्थाने, कल्पिताशनम्नानासनशयनयोः कल्पित-रचितम् , अशन-भोजनम् , मान-जलेन शोधनम् , आसनम्-उपवेशनम्, शयन-शय्या च, ययोतादृशयोः; पुनः सदृशवेपालङ्कारधारिणोः गुल्यवेपभूषण- यतोः; पुनः शाक्यशिष्ययोरिव शाक्यमुनिशिष्ययोरिव, अनुपजातविप्रयोगदुःखयोः शापतिकसाहचर्यवशादनुत्पा- विश्टेपवेदनयोः, पक्षे अनुत्पन्नब्राह्मणसम्बन्धपष्टयोः, तयोरिति शेषः, सुखमया इव भानन्दमया इव, धृतिमया इव सन्तोषमया इव, अमृतमया इव अमृतपूर्णा इव, प्रीतिमया इव प्रीतिप्रचुरा इद, कतिपयेऽपि यहवोऽपि, दिवसाः दिनानि, अतिचक्रमुः अतिक्रान्ता, व्यतीता इत्यर्थः [ल]। यथोत्तरम् उत्तरोत्तरकमेण, प्रकटितप्रसादेन प्रकाशितप्रसन्नताकेन, नृपतिना मेघवाहनेन, सुतनिर्विशेष ख. धुमारतुल्यं यथा स्यात् तया, दृदयमानोऽपि उपलाल्यमानोऽपि, समरकेतुः तमामा राजकुमार., ईपदपि किधिदपि, उत्सेकं तत्प्रयुगाभिमानम्, औद्धत्यमित्यर्थः न मगमत् प्राप्तवान् । भुजवीर्य थाहुविक्रमाभिमानम् , मपहाय सत्या, हरि- वाहनस्य तत्ससक्स कुमारस्य, सर्वानपि समस्तानपि, गुगान्, अन्वरूत अनुहृतवान् । चे पुनः, आत्मगुणगणेन खगुणसमहेन, प्रगुणितः परिपूर्णः सन् , परमया, अत्यन्तया, भच्या श्रद्धया, निःसामान्यया असाधारणया, प्रीत्या महेन, राजानमिव मेघवाहनमिव, तं हरिवाहनम् , अहर्निशम् राम्रिदिवम् , यसेवत सेवते स्म । हरियाहनोऽपि तदाख्यामारोऽपि, तहणानुरक्षितमनाः तद्गुणप्रीणितहृदयः सन् , जिगीपुः वैरिविनयेच्छुः, विपक्षजनपद इव रिपु. राज्य इय, समरफेनो, स्वमटेऽपि सप्नावस्थायामवलोकितेऽपि, पराम् उत्कृष्टाम्, मुदं हम्, अथापत् प्राप्तवान् [१]। एकदाच एम्मिन् दिने च, स हरियाहनः, ग्रीष्मसमये प्रीष्मकाले, प्रातरेव प्रातःकाल एव, उत्थाय जागरित्या, निर्तितम्मानभोजनादिविधिः सम्पादितमानभोजनादिकार्यः, उदधिजलविलुलितवासुकिमुननिर्मोकनिर्मलम् उदधिजरे-समुजल, मिलित--सचलितो यो, घामुक्ति-सर्पराजः, वेन मुफः-त्यको यो, निमोक-जीर्णन्या, तब निर्मल- शुभम् , यासोयुगलम्-उत्तरीगापरी भवनाद्वयम्, परिधाय धारयिवा, सरयूतटासहि सरयूतटवर्ति, मनकोकिल मता.-रसालरमासादोन्मताः, कोकिला यग्गिशिलन्वर्यसंशसम्, पायोधानम् अयोप्यातो यहिति ध्यान- कोनम, मगच्छत् गतान, नामेति पायालगारे। काश! इसिद्मलिफामुकुलरचितशेखरः सनि:-रिमति, ·--- तिलकमञ्जरी। . मैनाकनामा निसरीघरसशिसरायलम्पिमिधूलीकदम्यपालम्परमिनयरुदासमागः, शिरीपतरायुगकल्पितकर्ण- पूरः, कर्पूरपरिमलमुचा चन्दनद्रवेण विहितसर्वागीणाङ्गरागः, तत्कालोपनीतरत्नोपलशफलशीतलममलमुक्ताफल- प्रायमल्पमुद्वहन् भूपणकलापम् , अच्छकान्तिरत्नदर्पणप्रतिविम्वितः प्रीतिनिश्चलचक्षुपो जनस्य सर्वतः सहस्र- संख्येविलोचनैः शयलितगात्रयटिः, ऐरावताधिस्टः सहस्राक्ष इव साक्षादुपलक्ष्यमाणः, निक्षिप्तनिजयेपानुरूप निःशेपनेपथ्यस्य तत्क्षणगृहीतनिशितसृणेनिपादितां प्रतिपद्य सिन्धुरस्कन्धमध्यासितस्य समरकेतोरधिस्कन्ध- मर्पितोभययाहुपाशः, पश्चिमासनाध्यासिना ताम्बूलदायफेन प्रतिवेलमुद्भूयमानकनकदण्डडामरेकचामरः, तुलित- गत्वरसमालतरूखण्डेन मायूरातपत्रमण्डलेन जयन्त इव संक्रन्दनानुवरीयतेन वालजलधरव्यूहेनान्धकारिता प्रिमभूमिरप्रेसरेण सरयूवटासगि मत्तकोकिलं नाम बाहोद्यानमगच्छत् [ऐ]। -- . .. मल्लिकामुकुल: मल्लिकाख्यासुमकलियाभिः, रचितः-निर्मितः, सरः-शिरोमाल्यं येन तादृशः पुनः मदान्धमधुकरध्यान- पाचाला मदान्धाना-मदारलानाम् मधुरागा-भ्रमराणाम् , ध्यान:-शुअनेः, पाचा:-गुरोरा, अंसशिखरावलम्मिभिः स्कन्धोपरिमागावलम्पिभिः, अभिनवैः नवीनेः, धूलीकदम्रपालम्पैः धूतीक्दम्यानां--परामप्रचुरफदम्गभिधाक्षाणाम् , प्रालम्बः-धष्ठाद् जुतया लम्बमानमाल्यैः, उभासमानः उद्दीप्यमानः, कैः क इस ? अंसशिखरावलम्यिभिः सन्ध. रामावलम्यिभिः, निरीधैः पारिप्रवाहसमदः, मैनाकनामा मनारमार, अचलः पर्वत इय, पुनः शिरीपतय फुसुमकल्पितकर्णपूरः शिरीपतरो -शिरीपाख्याविशेषस्य, या युगुम-पुष्पम् , तेन कल्पित -रचितः, कर्णपूर:- कर्णाभरणं येन तादृशः पुनः कर्पूरपरिमलमुचा कपूरसोरभाविष्का, चन्दनद्रयेण चन्दनकर्दमेन, विहितसर्यानी- णारागः पिहितः कल्पितः, सर्वागीण-सर्वाजव्यापा, भाराग.-अजविलेपनं येन तारा पुनः तत्कालोपनीतरतो. पलशफलशीतलं सत्ताल-तत्क्षणम्, उपनीततानि-प्रापितानि, योजितानीति यावत् , यानि, सोपल शम्लानि-रमरूप- पापागभागः, शीतलम्, समलमुक्ताफलमार्य सप्रमुकामणिप्रचुरम्, अरूपं परिमितम्, भूपणकलापम् आग. रणसमूहम्, उदइन् धारयन्; अत एव अच्छकान्तिरतदर्पणप्रतिविम्वितः अच्छकान्तिरमदगेषु-निर्मलकान्ति फलितराशालरूपदपंगेषु, प्रतिविम्यिते:-प्रतिबिम्वरूपेग दृश्यमगे, सहससंस्था दशाशनसंख्याः, प्रीनिनिश्चलचक्षुपः प्रीत्या-मेहेन, निधर्म-निरपन्दम् , पर्यस्य तारास्य, जनस्य मार्गपतिदर्शकलोगस्य, लोचनः नः, सर्यतः समन्तार, शयलितगात्रयष्टिः शरिता-चित्रिता, व्यानेत्ययः, गात्रयष्टिः-शरीररूपा यष्टिर्यस्य साहसअत एव ऐरापताधिय: ऐरावताश्यमहागादः, साक्षात् सहस्राक्ष व साक्षादिन्द्र इय, उपलक्ष्यमाणः प्रतीयमानः; पुनः समरफेतो. सदास्यतामारस,अधिस्कन्धस्योपरि, अर्पितोभययाहुपाशः मर्पितः-स्थापिता, उगयाहुपाश-दमयपाहुरूपः, पारा -माधनविशेषो येन ताश', फोहराय पमरकेतोः ! निक्षिप्तनिजयेपानुरूपनिःशेपपच्या निक्षितम् निम- पेगनुरू-मारयोचितम्, निशे-रामसम्, नेपथ्य-निमारीरशोमा येन साप, पुनः तरक्षणगृहीतनिशित. एणे तरक्षण-समलम्, गृहीता-गता, निशिता-तीगा, सनि.-भागो येन तारसम्प, पुनः निपादितां हमिपस्ताम्, प्रतिपय प्राप्य, सिन्धुरस्कन्धं हनियम, अभ्यासितस्य भारदम्प, पुनः पधिमासनाम्यासिना परिम- पारगागास्थितम्, यह मायनम्-उपरेशनापारः, तदभ्याग्निा-तारेचिना, साम्यूलदायफन सभूदानाधिपुर- पेग, प्रतियेलं एवम्, उदयमानफनदण्डामरेपचामरः नसूयमानः-उभिप्यमागः, कनाटेन-गुरमय- परेन, मर:-गुरा, एकरामरः-प्रधानन्यशनविशेशे मस द्वारा पुनः तुलितगत्यरतमालतरयण्टेन मिन.- पनि, गाय-बामदानाम, मान-समानापामासा, ग-पिशेष:, पनी सागर, येन तन, भप्रेसरेप मामा, मायूरातपत्रमण्डलेन मरम- मयूम्, मापनमनगर, या मयूगको पगडो मायाम, सर पर भार-पत्रम्, रामपान गराईन, मन्धकारिताग्रिमभूमिः भन्यमारता- मापा, अभिमा-मामी, भूमिसमान हर संभन्दनानुयरीस्टोन संमदन-मोम, अनुपए करेन-मनुपरवानाविन, जलघरम्यूटेन मेम्मान जयन्त रव दशा इस [] ·टिप्पनक-परागविद्युतिसंवलिता प्रविश्य च तत्र परिमितान्तराजपुत्रपरिवृत इतस्ततस्तत्कालबद्धमुग्धकुडालानि नवपरिमलाकृष्टवाचाल- पट्पदालानिधूलीकदम्बगहनानि, कादम्बकुलनिषेवितोदण्डकमलिनीपत्रसण्डाश्च तटपाटलाकुसुमवासिताम्भसः क्रीडादीधिकाः, निदाघतप्ताध्वगरचितपल्लवतल्पांश्च सलिलपरिपूरितालवालयलयितमध्यान् माधवीमण्डपान् , वातायनासीनवनिताकरप्रचेयतहकलांश्च सुथापकधबलान् प्रासादकानवलोकयन्नविरलफलितजलजम्बूनिफुरुम्ब- मुद्तस्तोक्कुसुमतायककेतकीस्तन्वमुच्चोचरचीत्कारमुखराणां प्रेसवामनवरतमुद्घाटकानां घूर्गमाननभसि नमस्स- दाघट्टनजर्जरैर्जलतुपारजालकैर्जडीतनिदाघार्कशार्क करवितानमापानकमृद्गरयजनितशृङ्गार गरीजनैर्वनशिख- ण्डिभिश्च युगपदारब्धताण्डवैर्मण्डितलतामण्डपमदूरवहदगाधनीरं सरय्यास्तीरपरिसरमुपासरत् [ओ]। टिप्पनकम्-उद्घाटकानां जलयन्त्राणाम् [ओ] । . च पुनः, प्रविश्य तदन्तःप्रवेश कृत्या, तत्र तरिमन्नुद्याने, परिमिताप्तराजपुत्रपरिवृतः परिमितः परिगणितैः, कतिपयैरित्यर्थः, आप्तै:- विश्वस्तैः, राजपुत्रैः-नृपकुमारैः, परितः-परिवेष्टितः, इतस्ततः अन तन, तत्कालबद्धमुग्ध कुडालानि तत्कालं-सद्यः, पद्धा:-गृहीताः, गुग्धाः-मनोहराः, कुडाला:-कलिका यैस्सादृशानि, पुनः नवपरिमलाकृष्ट वाचालपट्पदकुलानि नवपरिमले:-अभिनवसौरमैः, आकृष्टं-कृतार्पणम्, वाचालं-मुखरम्, षट्पदकुलं-भ्रमणनिकरो यस्वादशानि, धूलीकदम्बगहनानि धूलीकदम्बाना-वसन्तविभासिकदम्यतरुविशेषाणाम् , गहनानि-वनानि; च पुनः, काद- बकुलनिपेवितोहण्डकमलिनीपत्रखण्डाः कादम्बकुलेन-हंससमूहेन, निषेविताः-कृतसेवाः, उद्दण्डानाम्-उन्मतकापडा. नाम् , कमलिनीनां-कमलसमूहानाम्, पासण्डाः-दलदेशा यासु तादृशीः, पुनः तटपाटलाकुसुमवासिताम्भसः तटे- तीरे, यापाटला-कृष्णन्ताख्यलताविशेपः, तस्याः मुमैः-पुप्पैः, वासितानि-मुगन्धकलितानि, भम्भासि-जलानि यास तादृशीः; फीडादीर्घिकाः क्रीडावापिकाः; च पुनः, निदाघतताध्यगरचितपल्लयतल्पान् निदापतप्तः-प्रीमतप्तैः, अवगैः- पयिकैः, रचिताः-निर्मिताः, पल्लवतल्पाः-पहपशम्या येषु तादृशार, सलिलपरिपूरितालचालवलयितमध्यान् सलिल- परिपूरितः जलपरिपूरितः, भालयाल:-क्षमूले सेका मृदादिरचितर्जलाधारः, वलयित-वेष्टितम्, मयं येषो तादृशान्, माधधीमण्डपान् माधवीनामकलतागृहान् ; च पुनः, घातायनासीनवनिताकरप्रयतरुफलान् वातायनेपु- गवाक्षेपु. भासीनाभिः-उपविशन्तीभिः, पनिताभि:-वधूमिः, कराभ्यां-हस्वाभ्याम्, प्रचेयानि-प्रचेतु-प्रोटयितु मित्यर्थः, पायानि, सकालानि-गृक्षफलानि येषु तादृशान, अल्युमतानिसर्थः, पुनः सुधापडघवलान मुधाप:-पूर्णद्वैः, धवलान्- शुभ्रान्, प्रासादकान् राजगृहान् ; अवलोकयन् पश्यन् , सरय्या सरयूनयाः, तीरपरिसरं तीरप्रान्तम् , उपासरत् उपजगाम, फीरशम् ! अविरलफलितजलजम्बूनिफुरम्यम् अपिरल-निरन्तरम् , सान्द्रमित्यर्थः, पलिताना-संजात- फलानाम् , जलजम्यूनो-जलसम्पग फलनशीलानां जम्बूवृक्षाणाम् , निकुरम्ब-गन्दं यसिस्तादशम् पुनः उद्गतस्तोक. कुसुमस्तयककेतकीस्तम्यम् उद्गतः-उन्मीलितः, स्लोक:-अल्पा, कुसुमस्वयक:-पुष्पगुच्छो ये तादृशाः, केतकीखम्बा:- केतकीर्सशकलतागाण्डा यभिखादृशम् । पुनः उचोचरचीत्कारमुसराणाम् उर्थ-तारं यथा स्यात् तथा, उथरदिः- उद्गतिः, चीत्यारे:-प्वनिविपः, मुमराणा-न्दायमानानाम्, पुनः अनवरतं निरन्तरम् , प्रेहतां चलताम् , व्याप्रिय. मागानामिनि यापन, उमाटकानां यूपाबनोदरणयन्त्राणाम् , नभसि गगनै, घूर्णमानः प्राम्यग्नि, नमसदापनजनरः नगम्यत. पपनम्स, आपनेन-आपारनेन, जर्जर:-राडीभूवः, जलतुपारजालकैः उफयतोमूनमलविकारारमकहिमपातः, नीरतनिदायकवाकरपितानं जीत.-शिशिरीष्तः, दन्यमापारित इति यात्, निदापे-ग्रीष्माले कर्कश:- कठोरः, अस्स-एर्यस, करवितान:-किरणपिचारः, शिरणरूपो गगनमणपोतोचो या यस्मिरम्, पुनः आपातक मृदस्यजनितभार आपानो-गुरागनगोमाम् , यो मारवः-गृहात्यायविशेषापनि, तेन जनितः-भाविपितः, समार:-वरापररापिरोयो येषु साहः, युगपत् एमाले, आरग्धताण्डवैः आरधनूलः, नगरीजनः प्रावनगरी- धामन्यलोः, पशिसडिभिः पनमध, मण्डितलतामण्डपम् भलतलसाग्रहम् । पुनः अदूरयाददगाधनीर ·तिलकमञ्जरी। तत्र च संनिधाने मकरध्वजायतनस्य नितान्तसुभगे भूविभागे प्रथममेघागत्य परिजनेन सूत्रितम् , अनविमानोच्छ्रितस्य प्रशस्तविस्तारभाजः कूजितानुमीयमाननीलपल्लवप्रभान्धकारावगुण्ठितकलकण्ठकुलस्य लम्बमानबहलफललुम्बिस्तम्बभारदूरावर्जितोदारविटपस्य जलतुपारवर्पिणा सरलि(सि)तसमहससारसारवेण नभखता स्वैरमान्दोलितसान्द्रशाखामण्डलस्य तरुणसहकारखण्डस्य मध्ये महता बालकदलीयनेन कवचितम्, [औ], अचिरपिकचानामजिरशिरीपशासिनामलिविघट्टितर्गलद्भिर्यालशुकशकुनिगलनालनीलेः प्रसूनस्तरकै- राकाशजाहीशैवलैरिव शैत्यलोलेरनुसृतपुरोभागम् , प्रतिमित्तिलम्बितविचित्रविससूत्रचामरम्, प्रतिद्वारमा- बद्धहरिचन्दनप्रवालवन्दनमालम् , प्रतिस्तम्भमारोपितहिमशिलाशालभलिकम् , प्रतिगवाक्षमुपनिहितकालागुरु- टिप्पनकम्-सारवेण सरस्वाः सस्केन [भौ] । . भरे-समीपे, वहत्-स्पन्दमानम्, अगाधम् अतिगम्भीर नीरं यस्य तादृशम् , [ो]। च पुनः, तत्र तस्मिन् , तीर- परिसर इत्यर्थः, जलमण्डपम्-जलगृहम् , अगच्छत् गतवान् । कीदृशम् ? मकरध्वजायतनस्य कामदेवमन्दिरस्य, सन्निधाने समीपे, नितान्तसुभगे अत्यन्तमनोहरे, भूविभागे भूमिप्रदेशे, प्रथममेव पूर्वमेव, आगत्य आगमनं कृत्या, परिजनन स्वपरिवारेण, सूत्रितं रचितम् , पुनः तरुणसहकारखण्डस्य परिणताति सुरभिरसालवनस्य, मध्ये, महता विस्तृतेन, पालकदलीयनेन नवरदल्याख्यप्रसिद्धफलप्रसविक्षसमूहेन, फवचितं परितो येष्टितम् , कीदृशस्य तस्य मध्ये ! अनतिमानोच्छ्रितस्य अनत्यन्तोन्नतस्य; पुनः प्रशस्तविस्तारभाजः अतिविस्तारशालिनः; पुनः कूजितानुमीयमान- नीलपलचप्रमान्धकारावगुण्ठितकलकण्ठकुलस कूजितेन-शब्दविशेषेण, अनुमीयमानम्-अनुमित्यात्मकज्ञान- विषयीक्रियमाणम् , नीलपल्लवाना-कृष्णवर्णनवदलानाम् , याः प्रभाः कान्तयः, तद्रूपैः, अन्धकारैः, अवगुण्ठितम्-आच्छादितम् , कलकण्ठाना-कोकिलानाम् , कुलं-समूहो यस्मितादृशय; पुनः लम्बमानबहलफललुम्बिस्तम्बभारदूरावर्जितोदार- विटपस्य लम्बमाना:-अधो नमन्त्यः, बहलफला:-बहुफलाः, या लुम्ययः-प्रतिशाखावलम्बमानफलसमूहात्मका गुच्छाः, तासां स्तम्पस्य-समूहस्य, भारेग-गुरुतया, दूर-दूरपर्यन्तम्, भावर्जिताः-आनमिता , उदारा:-विस्तृताः, विटपा:-शाखा यस्य सादशस्य; पुनः नभखता वायुना, खैर खेच्छानुसारम् , आन्दोलितसान्द्रशाखामण्डलस्य आन्दोलित-प्रकम्पितम् , सान्द्र-निविडम्, शाखामण्डलं-शाखासमूहो यस्य सादृशस्य, कीदृशेन वायुना ? जलतुपारवर्पिणा जलहिमकणोत्क्षेपिणा, पुनः सरसितसमदहंससारसारण सरसिताः-सरसतामापादिताः, यद्वा' सरसिनेन-शब्देन सहिताः, शब्दायमाना इयर्थः, ये समदाः मदान्विताः, ईससारा:-हंसश्रेष्ठाः, तैः सारवेग-मुखरेण, यद्वा सरसिताः-सशब्दाः, समदाः-हर्षान्विताच, इंससाराः-श्रेष्ठहंसा येन तेन सरमितसमददंससारेण, पुनः सारवेण-सरयूनीसम्बन्धिना, सरयूनदीजलसूरपशिनेत्यर्थः [औ] । पुनः प्रसूनस्तवकैः पुष्पगुच्छः, अनुसूतपुरोभागम् अनुसृतः-आश्रितः, व्याप्त इति यावत्, पुरोभागः-अप्रभागो यस्य सादृशम् , केषां तैः ! अचिरविकचानाम् अभिनवविकसितानाम्, अजिरशिरीपशाखिनां प्रागणवर्तिशिरीपाख्यरक्ष- विशेषाणाम् ; कीदृशैस्तैः? अलिविघट्टितैः भ्रमरवि लेपितैः, पुनः गलद्भिः पतद्भिः पुनः बालशुकशकुनिगलनाल- नीलै' यालाना-शैशवावस्थानाम्, शुकशकुनीना-शुकाख्यपक्षिविशेषाणाम्, यद् गलनालं-पण्ठकाण्डः, तद्वद् नीलः-कृष्ण- घणैः; कीदृशैः कैरिव ! शैत्यलोले शैत्येन हेतुना, लोलैः-तरलैः, आकाशजाहवीशैवलैरिव आकाशजाहव्याः-आकाश- गहायाः, शैवलेः-जलीयतृणविशेषैरिव; पुनः प्रतिभित्तिलम्वितविचित्रविससूत्रचामरं प्रतिमित्ति-प्रतिकुड्यम् , लम्बिताः-अधोनताः, विचिनाः-विविधवर्णाः, विरासूत्राणा--मृणालतन्तूनाम् , चामरा -व्यजनविशेषा यसिंवादृशम् । पुनः प्रतिद्वारमायद्धहरिचन्दनप्रचालचन्दनमाले प्रतिद्वार-द्वारे द्वारे, भावद्धा-लम्बिता, हरिचन्दनप्रवालाना-हरिचन्दना. यदिव्याक्षपासवानां चन्दनविशेषपालवाना वा, बन्दनमाला-तोरणमाला यमितादृशम् । पुनः प्रतिस्तम्भं प्रतिस्थूगम् , आरोपितहिमशिलाशालभलिफम् आरोपिता-स्थापिता, हिमशिलायाः-शीत्तलप्रस्तरस्य, शालभधिका-पुत्तलिका यस्मि- खादशम् । पुनः प्रतिगवाक्षं प्रतिवातायनम्, उपनिहितकालागुरुधूपघटिकम् उपनिहिता-आरोपिता, कालागुरूणां- ·२३८ टिप्पनक-परागविवृतिसंवलिता धूपघटिकम् , सतारागणमिवाङ्गरागमणिभाजनैः, सान्धकारमिव परिमलाकृष्टमधुकरपटलैः, सज्योत्स्नमिय चीनांशुकवितानः, अतिशिशिरतया च जलकलशैरपि निविडकर्षटावगुण्ठितकर्णैरुत्पन्नशिरोवेदनैरिवाधिष्ठितम् , उद्यानहंसैरपि चञ्चसंपुटधृतमृणालसूत्रपिण्डैः प्रावरणपटवानार्थिभिरिवतस्ततो धावद्भिरध्यासितम् , आक्रीड- गिरिभिरपि वारंवारमुञ्चरत्तारमयूरकेकैराकारितनिदाघतप्तापरशिलोचयैरिवामुक्तसांनिध्यम्, अघिपैरपि परस्पर- संबलितशाखैरभिलपितनिरन्तरशरीराश्येपैरिय परीतम् , अरतिविनोदस्थानमिव सागरविप्रयोगे सरय्याः, दुर्गनिवेशमिय ग्रीष्मनिर्दयावस्कन्देषु शिशिरस्य, दाइज्वरचिकित्सागृहमिय दिवसकरमण्डलप्रवेशेषु चन्द्र- मसः, शिशिरोपचारमन्दिरमिव वाग्निसंतापातिवाहनेषु हिमगिरेः, उपरि वर्पतां च प्रावृषेण्ययनजलधरा- णामुदुरनिनादनर्तितमयूरमण्डलेन निपत्ता समन्तादान्तसंतानेन निरन्तरन्यस्तचन्द्रमणिशिलाप्रणालविगलि. मुगन्धिद्रव्यविशेषाणां यो धूपः, सस्य घटिका-घटी यस्मितादृशम् । पुनः अङ्गरागमणिमाजनैः महरागाणाम्-अङ्गविलेपन द्रव्याणाम् ; मणिभाजनैः-मणिमयपात्रः, सतारागणमिव तारागणसहितमिव । पुनः परिमलाहटमधुकरपटले परि- मलेन-सौरभेण, आकृष्टानि-कृताकर्षणानि, यानि मधुकरपटलानि-भ्रमररन्दानि, तैः, सान्धकारमिव अन्धकारसहितमिव । पुनः चीनांशुफवितानः चीनांशुक-चीनदेशरचितवस्त्रम्, तत्सम्बन्धिभिः, वितानैः-उल्लोचः, सज्योत्स्नमिव ज्योत्नया, चन्द्रिकया सहितमिव; पुनः अतिशिशिरतया अतिशीतलतया हेतुना, उत्पन्न शिरोवेदनैरिय उत्पन्न शिरोव्यथैरिव, निविडकपटावगुण्ठितकर्णः निविडेन-सान्द्रेण, कपटेन-पटखण्डेन, अवगुण्ठित:-आवृतः, कर्णो येषां तादृशैः, जल- फलशेरपि जलपूर्णघटेरपि, किमुत तत्रत्समनुष्यरित्यर्थः, अधिष्ठितम् माश्रितम् । पुनः प्रावरणपटवानार्थिभिरिव प्रावरणपट:-शीतावरणवस्त्रम्, तस्य धान-निर्माणम् , तदर्थिभिरिव-तदभिलाषिभिरिवेत्युप्रेक्षा, चञ्चसम्पुटधृतमृणाल- सूत्रपिण्डैः, चक्षुसम्पुटेन-सम्पुटितचक्षुभ्याम् , धृतः-गृहीतः, मृणालसूत्रपिण्डः-विसतन्तुपिण्डो यैस्वादृशः, पुनः इतस्ततः मन तत्र, धायद्भिः सघरद्भिः, उद्यानहंसैरपि क्रीडाकान नहंसैरपि, किमुतान्यजनैरित्यर्थः, अध्यासितम् अधिष्ठितम् । पुनः वारंवारम् अनेम्यारम् ; उधरत्तारमयूरकेकैः उच्चरन्ती, तारा-उद्या, मयूराणां केवा-कूजितविशेषो येषु येभ्यो या तादृशैः, अत एव आकारितनिदायततापरशिलोञ्चयैरिव आकारिताः-शैल्यानुशीलनाय आहूताः, निदाघे-प्रोप्ने, अपरे-भन्ये, शिलोचयाः-पर्वता येतादृशैरिवेत्युप्रेक्षा, आक्रीडगिरिभिरपि क्रीडापर्वतैरपि, अमुक्कसानिध्यम् अमु- कम्-अल्यकम् , सानिध्य यस्य तादृशम् । पुनः परस्परसंवलितशाखैः परस्पर संवलिता-सम्पृका, वासा येषां तादृशः, अतः अभिलपितनिरन्तरशरीराग्लेपैरिव अमिलपितः, निरन्तरम्-अनवरतम्, शरीराश्लेषः-शरीरासहो येस्वारशेरिवे. स्युरप्रेक्षा, अभिपैः पादपैः, परीतं व्याप्तम् । पुनः सरय्याः सरयूनद्याः, सागरविप्रयोगे समुद्ररूपपतिविरहे, मरति- बिनोदस्थानमिय अरतिः-सेदः, सन्ताप इत्यर्थः, तस्य विनोदः-अपनोदनम्, शमनमित्यर्थः, तस्य स्थानमिवेत्युप्रेदशा । पुनः शिशिरस्य तत्वंशकस्य महतोः,प्रीप्मनिर्दयावस्फन्देषुप्रीष्मेण-प्रीम ना, ये निर्दयाः-दृढतराः, अवस्कन्दाः-भाक्रमणानि, वेषु सरसु, दुर्गनिधेशमिव वारणार्थप्राकारनिवेशमिवे युरप्रेक्षा । पुनः चन्द्रमसः चन्द्रस्य, दिवसकरमण्डलमवेशेषु सूर्यविम्यप्रवेशेषु सरगु, दाहज्यरचिकित्सागृहमिय तद्विम्यकृतदाहजन्यवरस्य या चिकित्सा-प्रवीकारः, सद्गृहमिवेति घोप्रेक्षा । पुनः हिमगिरेः हिमालयपर्वतस्य, वनाग्निसन्तापातियाहनेषु यनामिना-इन्द्र प्रक्षिप्तवमानलेन यः सन्तापः, सदतिवाहनेषु तदुपरामनेषु, सदमित्यर्थः, शिशिरोपचारमन्दिरमिय शीतोपचारगृहमिवेन्युरप्रेक्षा । पुनः स्फाटिकेन सटिकमणिमयेन, प्राकारयलयेनेय प्रामरमण्डटेनेव, पाथसां अलानाम् , प्रबाहेण निहरेण, प्रान्तेपु पर्यन्तप्रदेशेष, कृतपरिक्षेपं ता, परिक्षेपः-परिवेटनं यस्य तारशम् , किसम्बन्धिना तेन ! उपरि सर्वम्, घर्षतां वर्षणं कुर्वताम्, मायपेण्ययनजलधराणां प्रापेम्या-वर्षासम्बन्धिनो ये यत्राः, सदूपाणां जलधराणां-मेघानाम्, तत्सम्बन्धिनेसपा, कीरशेन प्रवाहेग । उदुरनिनादनर्तितमयूरमण्डलेन उद्धरेण-उभेन, निनादेन-चनिना, नर्तित-गुल कारितम्, मयूर मण्डल-मयूरसग्रहो येन ताररोन, पुनः समन्तात् सर्वतः, निपतता स्पन्दमानेन, पुनः प्रधान्तसन्तानेन भविधिम- पारण, पुनः निरन्तरन्यस्तचन्द्रमणिशिलाप्रणालपिगलितेन निरन्तरमू-अविलम्, म्यसा-स्थापिता, या पन्न.

·तिलफमञ्जरी। २३९ 'तेन स्थवीयसा पाथसां प्रयाहेण प्राकारवलयेनेव स्फाटिकेन प्रान्तेषु कृतपरिक्षेपम् [अं], अग्लानमल्लिका- माल्यरचितशेखराभिः श्रवणावलम्पिशेयलयहरीहरितायमाननवयन्यूफपाण्डुगण्डस्थलामिः कण्ठकन्दलामुक्त हिमगुलिकाहारभासितोलवस्तनफलश भिरसिद्धोत्पलनालपलपाधिधिवप्रकोष्ठकाण्डाभिः पद्दे पदे रणितमधु- करालकिङ्किणीचक्रयालेन बकुलमासमेखलागुगेन परिक्षिसपनजघनभागाभिर्घनसारसंपर्ककर्कशमोदेन स्पर्शेन्द्रियहारिणा हरिचन्दनरसद्रवेण संपादिताप्रपदीनचर्चाभिर्जलाविससूत्रसंन्यानयाहिनीभिरुद्यानदेयता- भिरिव संभूयोपस्थिताभिरभिनवयौवनाभिरिरमणीभिरध्यासितविक्तवावायनम्, अतिविचित्रानेकचित्रशालं जलमण्डपमगच्छत् [] ।। प्रविश्य घ तत्र कतिपयाप्तसहचरसहायो विभावयन्नितस्ततस्तस्य रचनाविचित्रतामतिचिरं वभ्राम, विरतकौतुकच फागद्भिरमतः श्वासपरिमलायकृष्टेरलिभिरभ्यर्थित इवानल्पमेकं कुसुमतल्पमध्यास्त । निषण्णं मणिशिला चन्द्रकान्तमनिरूपः प्रस्तरः, तत्सम्बन्धि यत् प्रणाल-जलनिर्गमनमार्गः, ततो विगलिवेन-स्यन्दितेन, अतः स्थयीयसा भविस्थूलेन [अं] 1 पुनः पाररमणीमिः वेश्याभिः, अध्यासितवातायनम् अध्यासितम्-उपविष्टम् , अधिष्ठितमित्यर्थः, पातायन-गवाक्षो यस्य तादृशम्, कीदृशीभिः । अम्लानमल्लिकामाल्यरचितशेखराभिः अम्लानानाम्- अचिरावचितानाम् ; मल्लिकाना-तदास्यकुमुमानाम् , यन्माल्यं वेन रचितं शेखर-शिरोमण्डनं याभिस्वादशीभिः; पुनः श्रवणा- चलम्बिशैवलवल्लरीहरितायमाननववन्धूकपाण्डुगण्डस्थलामिः भवणावलम्पिनी-वर्णावलम्यिनी, या शैवल- बाहरी-शेलापायकतणजलालतिका, तया, हरितायमान-हरितवायमानम् , नवबन्धूकपाण्डु-नव-नवीनं यद् बन्धूक-तदाख्य- रकफुगुमम्, तद्वत्, पाण्डु-रकवर्णम् , गण्डस्थलं-कपोलस्थलं यासा तादृशीभिः, पुनः कण्ठकन्दलामुक्तहिमगुलिकाहार- भासितोमतस्तनकलशाभिः कण्ठकन्दलेन-यण्डनालेन, अमुक्तः-शत्यानुभवाय भत्यक्तः, घृत इत्यर्थः, यः, हिमगुलिका. हार:-हिमराण्डमाला, वेन भासिता-उद्दीपिता-उन्नती, स्तनकलशो फलशायमानस्तनी यासा तादृशीभिः पुनः मसितोत्पल- नालयलयाधिष्ठितप्रकोप्टकाण्डामिः भसितोपलनालयलयेन नीलकमलदण्डमण्डलेन, अधिष्ठितः-व्याप्तः, प्रकोष्ठकाण्ड:- मंपियन्धाधोभागपो दण्डो यासों तादृशीभिः; पुनः पदे पदे प्रतिपदम्, प्रतिपादन्यासमित्यर्थः, रणितमधुकरजाल किङ्किणीचकवालेन रणितं-शब्दायितम्, मधुकरजालरूप-भ्रमरमण्डलात्मकम् , फिङ्किणीचकवाल-क्षुद्रघण्टिकामण्डलं यस्मिस्वादशेन, यफुलमालामेखलागुणेन पकुलमालायाः-बकुलाख्यकुसुमविशेषमालारुपायाः, मेसलायाः स्त्रीकटिभूषण, गुगेन-सूत्रेण, परिक्षिप्तधनजनभागामिः परिक्षित:-परिवेष्टितः, घन:-दृढः, अपनभाग:-कटिपुरोभागमण्डलं यासां ताशीभिः पुनः हरिचन्दनरसदवेण हरिचन्दनाख्यचन्दनविशेपरसपङ्केन, सम्पादिताप्रपदीनचर्चाभिः सम्पादिता- कृता, पाप्रपदीना-पादानपर्यन्ता, चर्चा-शरीरविलेपनं यामितादृशीभिः कीदृशेन तेन धनसारसम्पर्ककर्कशामोदेन घनसास्य-करस्य, सम्पर्केण-मिश्रणेन, कर्कशः-उत्कटः, आमोदः-सुगन्धो यस्य तादृर्शन, पुनः स्पर्शेन्द्रियहारिणा त्वगिन्द्रियकर्षिणा, अतिशीतलेनेत्यर्थः; पुनः जलाई बिससूत्रसंव्यानवाहिनीमिः जलाई जलाष्ठतम्, यद् बिससूत्राणां मृणालतन्तूनाम् , संव्यानम्-उत्तरीयवन्नम्, तद्वाहिनीमिः-तारिणीभिः; कामिरिद ? सम्भूय संघीभूय, उपस्थिताभिः उपागतामिः, उद्यानदेयतामिरिय क्रीडावनदेवताभिरिवेत्युत्प्रेक्षा; पुनः अभिनवयौवनाभिः नवीनयुक्तीभिः। पुनः कीदृशम् ? अतिविचित्रानेकचित्रशालम् गतिविचित्राः अत्यन्तविलक्षणाः, अनेकाः बहवः, चिनशालाः-आलेख्यगृहा यस्मिस्वादृशम् [अ]। च पुनः, तत्र तस्मिन् जलमण्डप इत्यर्थः, प्रविश्य प्रवेशं कृत्वा, कतिपयाप्तसहचरसहायः कतिपयैः-परि- गणितः, आतैः-विश्वस्तः, सहचरैः-सहगामिभिः, सहाय:-सहितः, इतस्ततः अन तन, तस्य जलमण्डपस्य, रचना- विचित्रता रचनावलक्षण्यम्, विभावयन् पर्यालोचयन्', अतिचिरम् अतिदीर्घकालम्, बभ्राम भ्राम्यति स । च पुनः, विरतकौतुकः नित्ततवैचित्र्यावलोकनकुतूहल: सन् , अग्रतः अमे, कणद्भिः गुअद्भिः, श्वासपरिमलाकृष्टः वासस्य- नासामारतस्य, परिमलैः-सौरभैः, आकृष्टैः कृतार्पणः, अलिभिः भ्रमरैर, अनल्पम् अत्यन्तम्, अभ्यर्थित इचप्रार्थित .

·२४० दिप्पनक-परागविवृतिसंवलिता च तत्र तमुपसेवितुमतीव सेवाशलाः कलाविदो विदितसकलशास्त्रतत्त्वाः कवयो घाग्मिनः काव्यगुण- दोपज्ञा विज्ञातविविधपुराणेतिहासकथाः कथाख्यायिकानाटकादिप्रवन्धबद्धरतयो रतितन्त्रपरम्परापरामर्शरसिक- मनसः प्रियदर्शना विदग्धोज्ज्वलवेषवपुषः परिहासशीलाः स्वभावपेशलोक्तयः प्रत्येकमावेदिताः प्रतिहारेण राजपुत्राः प्राविशन् । अपरेऽपि तत्कालसेवोचिताः सवयसः प्रधानराजलोकाः संनिदधुः [क]। यथास्थानमुपविष्टैश्च तैः सह प्रस्तुतविचित्रकथालापस्य चित्रपदभङ्गसूचितानेकसुन्दरोदारार्था प्रवृत्ता कथञ्चित् तस्य चित्रालङ्कारभूयिष्ठा काव्यगोष्टी । तत्र च पश्यमानासु विद्वत्सभालब्धख्यातिपु प्रहेलिका- जातिपु, चिन्यमानेषु मन्दमतिजनितनिर्वेदेषु प्रश्नोत्तरप्रभेदेषु, भाव्यमानासु प्रसन्नगम्भीरभावार्थासु पट्प्रज्ञक- । - इव, एकम् अद्वितीयम् , कुसुमतल्पं पुष्पशय्याम् , अध्यास्त तदुपरि उपाविशत् । तत्र तस्मिन्, कुमुमतल्प इत्यर्थः, निषण्णम् उपविष्टम् , त हरिवाहनम् , सेवितुं परिचरितुम् , राजपुत्राः राजकुमाराः, प्राविशन् प्रविष्टाः, कीदृशाः । अतीव अतिशयेन, सेवाकुशलाः परिचरणनिपुणाः; पुनः कलाविदा शिल्पामिज्ञाः; पुनः विदितसकलशास्त्रतत्त्वाः परिशीलिताशेषशास्त्रसारा, पुनः कवयः कवित्वशक्तिशालिनः; पुनः वाग्मिनः सम्यग्यक्तारः पुनः काव्यगुणदोषशाः काव्यसम्बन्धिनो ये गुणाः-माधुर्यादयः; ये च दोषाः श्रुतिकटुत्वादयः, तेषां विज्ञाः; विज्ञातविविधपुराणेतिहासकथाः विज्ञाताः-सम्यगवगताः, अभ्यस्ता इत्यर्थः, विविधानि अनेकप्रकाराणि यानि पुराणानि-सर्गप्रतिसर्गादिपघलक्षणोपेतप्रबन्धाः, इतिहासाः-महाभारतादिपूर्ववृत्तार्थकप्रन्याः, तेषां कथा:-कथानकानि यस्तादृशाः; पुनः कथाख्यायिकानाटकादिप्रबन्ध- बद्धरतयः कथा नाम-कादम्वर्यादयः कल्पितप्रवन्धाः, आख्यायिका-उपलब्धार्थकः प्रबन्धः, नाटक-दृश्यकाव्यम्, तदादयः- तत्प्रभृतयो ये प्रबन्धाः-ग्रन्थाः, तेषु बद्धरतयः-बद्धानुरागाः; पुनः रतितन्त्रपरम्परापरामर्शरसिकमनसः रवितन्त्रस- रतिशास्त्रस्य, कामशास्त्रस्येत्यर्थः, या परम्परा-समूहः, तत्परामर्श-तत्समालोचने, रसिकम्-अनुरक्त मनी येषां तादृशाः पुनः प्रियदर्शनाः प्रियम्-आनन्दजनकम् , दर्शनम्-अवलोकनं येषां तादृशाः पुनः विदग्धोज्वलवेपयपुपः विदग्धः- नैपुण्यपूर्णः, उज्वलः-उद्भासुरश्च, वेपः-कृत्रिमाजमण्डनं यस तादृशं, वपुः-शरीरं येषां तादृशाः; पुनः परिहासशीला: परिहासखभावाः; पुनः खभावपेशलोतयः खभावेन पेशलाः-प्रियाः, उक्तयः-वचनानि येषां तांदशाः; पुनः प्रतीहारेण द्वारपालेन,प्रत्येकं प्रतिव्यक्ति, आवेदिताः हरिवाहनं प्रति सूचितागमनवार्ताः । अपरेऽपि अन्येऽपि, तत्कालसेवोचिताः सत्तालसेवायोग्याः, सवयसः समानवयस्काः, प्रधानराजलोका मुख्यराजकीयजनाः, सनिदधुः सलिहिताः [क]। च पुनः, यथास्थानं खखस्थानमनतिक्रम्य, उपविष्टैः कृतोपवेशनैः, तैः राजपुत्रैः, सह, प्रस्तुतविचित्रकथा. लापस्य प्रस्तुतः-प्रारब्धः, विचित्रकथानाम्-अपूर्वस्थानाम् , भालाप:-आभाषणं येन तादृशस्य, तस्य हरियाहनस्य,चित्रपद- महसूचितानेफसुन्दरोदारा चित्राणाम् अचिवालधार विशिष्टानाम्, पदानाम्, भनेन-विच्छित्सा, यमकृत्सेत्यर्थः, सूचिताः-अभिव्यकाः, अनेके, मुन्दरा: मनोहराः, उदारा:-विस्तृताः, अर्था यया तादृशी, चित्रालझारभूयिष्ठा चित्रा- लहारप्रचुरा, फाव्यगोष्ठी काव्यपाठपरिपत्, कथञ्चित् केनापि प्रयरेणं, प्रकृता । पुनः तत्र गोष्टपाम्, विद्वत्समालब्ध. ख्यातिषु विद्वत्समायो-विद्रोष्टयाम्, लब्धा-प्रामा, ख्यातिः-प्रसिद्धिर्याभिस्वादशीपु,प्रहेलिकाजातिपु पहेलपति-सूचयति पास्तपिकार्धगोपनपूर्वकमवास्तविकमसम्भाव्यमर्थ मा राप्रहेलिका, यथा-"पानीयं पातुमिच्छामि त्वतः कमललोचने । यदि दास्यसि नेच्छामि न दास्यति पियाम्यहम् ॥ इति, तजातिषु-तजातीयेषु दुर्वयामध्येपु, पट्यमानासु पठनकमा क्रियमाणामु । पुनः प्रश्नोत्तरभेदेषु प्रश्नोत्तर विशेपेषु, चिन्त्यमानेपु पालोक्यमानेषु, शीशेपु! मन्दमतिजनितनिवेदेषु मन्दमतीनाम्- पोदारामघुझीनाम् , गनितः-उत्पादितः, निवेदः-ग्लानिर्यवाहोपु । पुनः प्रसनगम्भीरभावार्थासु प्रसपः-प्रवणमात्रेण मोरिषयः, गम्भीर:-गाम्भीर्यगुणयुकर, भायार्थ:-अभिप्रायविषयायों यासा बादशीपु, पट्मासकगाथासु पदम-'धर्मः, अर्थः, कामः, मोक्षा, लोरः, तत्वाधः एष पहिपयेषु, प्रज्ञा येषां वे पदप्राकाः, तदुचम्-"धर्माध-काम-मोक्षेषु लोकतरवाएं: योरपि । पदम प्रशा तु पासो पदमशः परिकीर्तितः॥१॥ इति, तरीपणायामु-तरीयापा, भाग्यमानामु भालोय.

·तिलकमञ्जरी। २४१ गाथासु, विमृश्यमानेषु वाधानुपदसंपादितोत्सेकेषु बिन्दुमात्राभरच्युतकश्लोकेषु, हसमानेषु दीर्घकालानुभूत- निष्फलचिन्तामौनेषु प्राज्ञमन्ये, प्रकाश्यमाने साधुवादविधिना बुधाना चोधरभसे, विजृम्भमाणे निर्भर सभ्यानां कौतुकरसे काव्येष्यतीव रसिकः सर्वदा निकटवर्ती कुमारस्य नर्मपान सकलराजपुत्राणां मञ्जीरनामा वन्दिपुत्रः किञ्चिदुपसृत्य हसिाहनमवोचत् [ख]-'कुमार' प्रक्रमागतमेन किञ्चिद् विज्ञाप्यसे । कुरु क्षण- मात्रमवधानदानेनानुग्रहम् , अस्यैव समनन्तरातिक्रान्तस्य मधुमासस्य शुद्धत्रयोदश्यामहमहमिकोपदर्शितनिज- विभवविच्छेदेन नगरीनिवासिना भुजङ्गलोकेन भक्त्या प्रवर्तितं यात्रोत्सवमवेक्षितमिदमेव सर्वतोविरचित- विचित्रवस्त्रध्वज वितानमात्तकनकशृङ्गवेश्यागनाभुजङ्गजनपरस्परारब्धजलसेकयुद्धं भगरतो मकरध्वजस्यायतन- मागतोऽस्मि, विस्मयस्मेरचक्षुपा च प्रविशता मया प्राङ्गणसहकारपादपस्य मूले मृणालसूनवलयितपीनाविभागं. मध्यभागविन्यस्तमुग्धस्तनमुखमुद्रेण स्यानतुहिनपाण्डुरत्विपा शोपाधिगतकाठिन्येन चन्दनपङ्कवेदिकाबन्धन . मानासु, पुन बाधानुपदसम्पादितोत्सेकेपु अनुपद-प्रविपदम्, समादित , बाधस्य अर्थबोधव्यांपातस्य, उत्सेक -भाधिक्य यैस्तादृशेषु, बिन्दुमात्राक्षरच्युतकरलोकेपु विन्दुच्युत , मानाच्युत , अक्षरच्युत इति बिदुमानाक्षरच्युतास्ते एव बिन्दुमानाक्षरच्युतका , तादृशेषु श्लोकेषु विमृश्यमानेषु विविध्यमानेषु । पुन दीर्यकालानुभूतनिष्फलचिन्तामोनेपु दीर्घकालं-चिरकालम्, अनुभूत-प्रतीतम् , निष्फलचिन्तया-निष्फलभावनया, मौन-मूकत्व येषा तादृशेषु, प्राज्ञम्मन्येषु आत्मानं प्राज्ञ-पण्डित मन्यन्ते न तु पण्डिता ये ते प्राज्ञम्मन्या , तेषु, हस्थमानेषु उपहासास्पदतामापायमानेषु । पुन वुधानां पण्डितानाम्, वोधरमसे बोधवेगे, अर्थयोधाविलम्बे इति यावत् , साधुवाद विधिना प्रशसाविधानेन, प्रकाश्य माने प्रकटीक्रियमाणे । पुन सभ्यानां सभाया-गोष्ठया साधु सभ्य , तेषा कौतुकरसे काव्यालापकुतूहलात्मकरसे, निर्भरम् अत्यन्तम् , विजृम्भमाणे प्रकाशमाने, मजीरनामा मञीरसज्ञक , घन्दिपुत्रः स्तुतिपाठकपुन , किञ्चित् ईषत्, उपसृत्य समीपमागत्य, हरिवाहनं तदाख्य मेघवाइननृपकुमारम् , अवोचत् उक्तवान् , कीदृश काव्येपु काव्यविषये, अतीव रसिका असन्तानुरागी, पुन सर्वदा सर्वकालम् , कुमारस्य हरिवाहनस्य, निकटवर्ती पार्ववर्ती सकलराज पुत्राणां समस्तनृपकुमाराणाम्, नर्मपात्रं परिहासास्पदम् [ख] । किमवोचदित्याह-कुमार! भो नृपात्मज!, प्रक्रमागत. मेव प्रासङ्गिकमेव, किश्चित् किमपि वृत्तम् , विज्ञाप्यसे निवेद्यसे, अवधानदानेन मनोवृत्तिदानेन, क्षणमा मुहूर्तमानम् , अनुग्रहं कृपा पुरु, विषयान्तरानिपखं वक्ष्यमाणवृत्तश्रवणे मन समाधेहीत्यर्थ , समनन्तरातिकान्तस्य अव्यवहितव्यती- तस्य,मधुमासस्य चैनमासस्य, शुद्धत्रयोदश्या शस्त्रयोदशतिथी, अहमहमिकोपदर्शितनिजविभवविच्छर्दैन मह महमिया-पारस्परिकस्पर्धया, उपदर्शित , निजविमवविच्छर्द -खवित्तव्ययो येन तादृशेन, नगरीनिवासिना अयोध्यावास्त. व्येन, मुजङ्गलोकेन विटजनेन, भन्या कामदेवप्रीत्या, प्रवर्तितं प्रारब्धम् , यात्रोत्सय कामदेवमदिरयात्रोत्सवम् , अपेक्षितु द्रष्टुम्, सर्वतः परित , विरचितविचिनवनध्पजवितानं विरचित -निर्मित , विचित्रचनाणो ध्वजः- पताका, वितान -उल्लेवश्च, यद्वा ध्वजरूपो वितान , ध्वजानो वितान -विखारो वा यस्मिखादशम् , पुन आत्तकनकशृङ्ग- वेश्याहनाभुजङ्गजनपरस्परारब्धजलसेकयुद्धम् भात-प्राप्तम्, गृहीतमियर्थ , कनक्श-सुवर्णमयनलिका यामि- स्वादशीभि, येत्यानामि –वेश्यारूपामि श्रीभि, भुजानने विटजनेश्व, परस्परम् , मारब्ध--प्रवर्तितम् , जलसेकयुद्ध- जलसेचनसमामो यस्मिंस्तादृशम्, भगवत. पूज्यस्स, मकरध्वजस्य कामदेवस्य, इदमेव प्रयक्षभूतमेव, आयतनं मन्दि- रम्, आगतोऽस्मि उपस्थितोऽस्मि । च पुन , प्रविशता प्रवेश कुर्वता, विसयसेरचक्षुपा विस्मयेन-आग, मेरे-विकखरम्, चक्षुर्यस्य तादृशेन, मया, प्रागणसहकारपादपस्य मन्दिरप्राणवर्तिचूतयक्षस्य, मूले अपस्तात्, वाडीपत्रसण्डं तालपनखण्डम् , अवलोकितं दृष्टम् , फीदृशम् ' मृणालसूनवलयितमीवाविभाग मृणालस्प्रेग- विगतन्तुना, वलयितः-वेष्टित , प्रीवाविभाग -कण्ठस्थल यस्य तादृशम् , पुन मध्यभागयिन्यस्तमुग्धस्तनमुसमुद्रेण मप्यभागे-मध्यस्थले, विन्यस्ता-रचिता, मुग्धस्य-सुन्दरस्य, स्तनमुखस्य, मुद्रा प्रतिसातम्मिस्वादशेन, पुन त्यान तुहिनपाण्डुरत्विपा स्त्यान-धनीभूतम्, यत् तुहिन-हिमम् , तद्वत् पाण्डरा-पीतवर्णमिश्रितमुरवणा, खिद-कान्तिय तादशेन, पुन शोपाधिगतकाठिन्येन शोषेण-गुमतया, अधिगत काठिन्य-पनीमावो येन तादृशेन, चन्दनपहवेदिका- . ३१ विलक.

·२४२ टिप्पनक-परागविवृतिसंवलिता संदानितोभयान्तमभिमत वियोगविधुराभीरकामिनीकपोलपाण्डु ताडीपत्रखण्डमवलोकितम् [ग] । आदाय च सकौतुकेनोत्तरीयवस्खैकदेशे नियन्त्रितम् , अवसितायां च यात्रायां निजनिवासमागतेन विजने निविश्य कौतुकावेशात् कस्येदमिति सर्वतो निरूपितम् , अपश्यता च पृष्ट नामाक्षराणि तत्क्षणमेवापनीय मुद्रामुद्वेष्टितम् , दृष्टा च तत्र ललितपदसंनिवेशा सान्द्रमृगमदमपीपङ्कलिखितैः प्रत्यप्रकुङ्कुमपत्रभङ्गशोभिभिः कृष्णागुरुधूपवास- संभृतसौरभातिरेकैरभिनवमौक्तिकक्षोदविशदवणेन पुण्यपरिमलमुचा कर्पूरचूर्णेन समन्तादवकीर्णैर्निरन्तरैरपि परस्परासंस्पर्शिभिरयाप्तपरिणतिप्रकरैरपि सुकुमारपियरक्षरैरुपेता दुरवयोधतात्पर्यवस्तुरेकैवार्या, परिभाविता च पारंवारमादरव्यापारितहृदयेन, न तु तदीयं हृदयमवगतम् ; [५] । तदादिशतु कुमारः सर्वमेवानुक्रमेण किं तत् पत्रकै केन प्रेषितं कस्य वा प्रेपितं किमत्र कार्य विवक्षितम् ।' इत्युदीर्य विशदवर्णोच्चारया गिरा - टिप्पनकम्-निरन्तरैरपि परस्परसंस्पर्शिभिः यानि अन्तररहितानि तानि कयं परस्परासंस्पर्शीनि, अन्यत्र निरन्तराणि-संततानि, परस्परासलमानि च । अवाप्तपरिणतिप्रकरपि सुकुमारसर्वावयवैः ये प्राप्तपरिणाम- प्रकर्षास्ते कथं सौकुमार्ययुक्तसकलभुजाधवयवाः, अन्यत्र प्रकृष्टपरिणामानि सुलिप्टसर्वशिरःप्रभृत्यवयवानि च [५] । बन्धेन चन्दनपवमयी या वेदिका-वेदिकाप्रतिकृतिः, तद्वन्धेन-तनिवेशेन,सन्दानितोभयान्तं सन्दानिती-बद्धी, उभयान्ती- 'पूर्वापरान्तभागौ यस्य तादृशम् , पुनः अभिमतवियोगविधुरामीरकामिनीकपोलपाण्डु अभिमतवियोगेन-इष्टवियोगेन, विधुरा-व्ययिता, या भाभीरकामिनी गोपवधूः, तस्याः कपोलवत्-गण्डस्थलवत् , पाण्डु-पीनशुरुवर्णम् [ग] |च पुनः, आदाय गृहीत्वा, सकौतुकेन कुतूहलसहितेन, मयेति शेषः, उत्तरीयवस्नैकदेशे उत्तरीयवसाचले, नियन्त्रितं बद्धम् । च पुनः, यानायां यात्रोत्सवे, अवसितायां समाप्तायाम् , निजनिवासं स्वगृहम् , आगवेन, मयेति शेषः, विजने रहति, कौतुकावेशात् तूहलोदयात् , कस्य किंसम्बन्धि, इदं प्रत्यक्षभूतं पत्रम्, इति सर्वतः समन्तात् , निरूपितं विलोकितम् । च पुनः, पृष्ठे पृष्ठभागे, नामाक्षराणि नामघटकान्यक्षराणि, अपश्यता अनवलोकमानेन, मयेति शेषः, तत्क्षणमेय तत्कालमेव, मुद्राम् उभयान्तबन्धनम् , अपनीय दूरीकृत्य, उद्वेष्टितम् उद्घाटितम् , तत् पत्रमिति शेषः । च पुनः, तत्र तस्मिन् पत्रे, एकैच भद्वितीयैव, आर्या तदाख्यवृत्तबद्धः श्लोकः, दृष्टा दृष्टिगोचरीकृता । कीदृशी ? ललितपद- सन्निवेशा ललितः-मुन्दरः, पदसनिवेशः-पदविन्यासो यस्यां तादृशी; पुनः सान्द्रमृगमदमपीपद्धलिखितैः सान्दः- निबिडो यः, मृगमदस्य-वस्तूरिकायाः, मपीपङ्कः-पत्राधनाकर्दमः, तेन लिखितैः, पुनः प्रत्यग्रकुडमपत्रभङ्गशोभिभिः प्रत्ययस्य-अभिनवस्य, कुखमपत्रस्य केसरपनस्य यः, भगः-खण्डः, तद्वत् शोभनशीलः, पुनः कृष्णागुरुधूपवाससम्भृत. सौरभातिरेकैः कृष्णागुरुधूपस्य-कालागुरुधूपस्य, वासेन-सौरमेग, सम्मृतः-समोधतः, सौरभातिरेक-सुगन्धातिशयो येषां तादृशः, पुनः कपूरचूर्णन कर्पूरपरागेग, समन्तात् सर्वतः, अवकीर्णः व्याप्तैः, कीदृशेन ? अमिनवमौक्तिकक्षोद. विशदवणेन अभिनवो यो मौक्तिकक्षोदः-मुक्तामणिचूर्णम् , तस्येव विशदः-शुत्रः, वर्ग:-कान्तिर्यस्य साहशेन, पुनः पुण्य- परिमलमुचा पुण्या-मनोहरो यः, परिमल:-गन्धः, तन्मुचा-तदभिभ्याकेन, पुनः निरन्तरैरपि अकाशरहितरपि, परस्परासंस्पर्शिमिः परस्परमसंसृष्टैरिति विरोधः, तत्परिहारे तु निरन्तरे:-सान्दरिलषः, पुनः अवाप्तपरिणतिप्रकर्ष- रपि प्राप्तपरिपारपरपि, मुफुमाराययवैः कोमलावयवैरिति विरोधः, पादः परिपायोत्तर काठिन्योदयात् , तत्परिहारे तु मसीदाय प्राप्तदायोत्कर्षः, प्रातफलप्रसवोत्करिति पार्थः, अक्षरः लिपिभिः, उपेता अन्विता, पुनः दुरवयोध- तात्पर्यपस्तुः दुर्वेयभावार्या। च पुनः, मादरव्यापारितहृदयेन भादरेण व्यापारित-प्रेरितं हृदयं यस्य येन या ताइरोन, मते शेषः, परिमारिता विचारिता, तदीयं तस्या आर्यायाः, हृदयं गूढार्थवस्तु, न अवगतं ज्ञानम् [घ] । तत् तसादेतोः, कुमारः श्रीमान् , अनुक्रमेण मप्रमझमानुसारम् आदिशतु योधयतु,तत्पत्रक नाडीयम् ,कि किमर्थकम् ।, फेन प्रेषितं परम्मतामादितम् !, या मधवा, फस्य पार्थ इति शेषः, प्रेषितम् !, अन मम्मिन् परे, कार्यकर्त- ध्यम् , विवक्षितं पम्मभिप्रेतम् !, इत्युदीर्य इत्युक्त्वा, यिादवोंयारया विशदः-विसः, वर्गानामुगार:-उपा. 4 ·तिलकमञ्जरी। २४३ समागल्भ्यमार्यामिमां पपाठ--- गुरुभिरदत्तां योढुं वान्छन् मामक्रमात् त्वमचिरेण । स्थातासि पत्रपादपगहने तत्रान्तिकस्थामिः ॥ अस्यां च पठ्यमानायामवहिताः सर्वे सभासदो बभूवुः । परिभावयतामेव च तेपां पाठसमकालमेव प्रज्ञावलेन युवा कोशलाधिपतिसूनुरवदत्- 'सखे ! यत् तदासादितं त्वया तथाविधं ताडीपत्रकम् , असावनङ्गलेखस्तावत् । स च कयाचिदीश्वरकन्यया समारूढपीढयौवनया गुणानुरागप्रगुणितेन स्वचेतसा विदग्धाप्तसहचरीजनेन वा भूयो भूयः प्रवर्तितया कुमारीजनसहोत्थामपत्रपामपहाय कस्यचित् पूर्वमेवानु- रागपिशुनैरिङ्गिनाकारैरभिनन्दितोपांशुप्रयुक्तप्रार्थनस्य सुतनु ! सतवानुवृत्तिपरोऽपि गुरुभिस्त्यदीय दमनु- गृहीतो भवत्याः प्रदाने, तदिदानीमनिच्छतोऽपि मे दुरात्मनानेन मदनवह्निना दह्यमानमिदमनुचिते- 'नापि विधिना जीवितस्वामिनी कर्तुमिच्छति त्वामतर्कितोपायान्तरं हतहृदयम्, अतो नाहमत्रापराधी' टिप्पनकम्-उपांशु-रहः []। रणं यन तादृश्या, गिरा वाण्या, समागल्भ्यं प्रागल्भ्येन-प्रौढतया, सहितं यथा स्यात् तथा, इमाम् उपस्थिताम् , भार्या पपाठ पठितवान्, गुरुभिरदत्ता घोढुं पाञ्छन् मामक्रमात् त्वमचिरेण । स्यातासि पत्रपादपगहने तत्रान्तिकस्थाग्निः ॥१॥ गुरुभिः मत्पित्रादिभिः, अदत्तां विद्वेपवशेन स्वयमप्रतिपादिताम् , माम् , अक्रमात्- प्रसिद्धोद्वाहप्रकार विनव, बलादपहारेणेत्यर्थः, योढुं परिणेतुम् , वान्छन् इच्छन् , त्वम्, तत्र तासन् , यवारयोः सम्मे- लनमभूदित्यर्थः, पत्रपादपगहने पनपूर्णवृक्षवने, अन्तिमस्थाग्निः पार्थस्थितामिरूपवैवाहिकोपकरणः, अचिरेण अवि- लम्बेन, स्थातासि स्थास्यसि, गृहे गुरुजनानुमनिरहितोद्वाहस्थानौचित्यादसम्भवाचेत्यर्थः, यद्वा बलादपहरणपूर्व गोदाहजन्य- प्रत्यवायेन, अन्तिकस्थाग्निः पार्थज्वलदमिः, असिपत्रपादपगहने अरायः-समाः, सावन्मारणसामर्थ्य कलिनानीत्यर्थः, पाणि येषां तादृशाना पादपानां-गारवृक्षाणाम् गहने-वने, स्थाता स्थितिकर्ता, भविष्यतीति शेषः, नरकं प्राप्स्सतीलधः । च पुनः, अस्याम् मार्यायाम् , पठ्यमानायाम् उचार्यमामायाम् , सर्वे सकला, सभासदः सभापविटा , अवदिताः तदर्थविचारे सावधानाः बभूवुः जाताः । परिभावयतामेव तदर्थमालोचयतामेन, तेषां सभामा मध्ये, कोशलाधि. पतिसूनुः पोशलाधिपतेः चोशलदेशाधिपतेः, मेघवाहनस्य, सूनुः-कुमारः, हरिवाहनः, प्रशायलेन सद्धियलेन, पाठ समकालमेच पाठसमय एव, बुद्धा तत्तापर्यमवधार्य, अवदत् उत्तवान् । विमित्याह-ससे! भो मित्र, स्यया मओरेण, तथाविधं तादृशम् , तत् अनुपदप्रस्तुतम् , या ताडीपनारम्, आसादिनं प्राप्तम् , असौ सः, अनहालेखः यामदेव विषयालेसः, तापदिति वाक्यालद्वारे । स च प्रकृतदेयश्च, कयाचित् भविदितनाम्या, ईश्वरकन्यया पनान्य युमार्या, कस्यचित् कस्यापि, महानागरिकस्य अत्यन्तनागरिकम्य, नगरवास्तव्यतया कान्तोपभोग शलस्य, यूनः तरुण. पुरुषस्य, पार्थ इति शेषः, प्रेपितः प्रेषणकीकृतः, कीदृश्या तया ! समारूढप्रौद्धयौवनया गमारूढं-सम्यगशप्तम् , प्रौद-प्रगल्भम्, यौवनं-तारण्यं यया तारमया, पुनः गुणानुरागपगुणितेन अभिमतनायकगुणप्रीतिरक्षेन, स्वचेतमा सकीयहृदयेन, विदग्धातसहचरीजनेन चा निपुणविश्वस्तसपीजनेन या, भूयो भूयः पुनः पुनः, प्रवर्तितया प्रेरितया, फोरमस्य यूनः ! तयेश्वरकन्यया कुमारीजनसहोत्यामपापां कुमारीजनानों सहोत्या-राहना, या अपप्रपा अन्यहेतुक. सना, ताम्, अपहाय त्यक्त्वा, अनुरागपिशुनैः अनुरागमूचकैः, इहिताकारः येष्टतागरः, आघारचेश्या, पूर्वमेव, अभिनन्दितोपांशुप्रयुक्तप्रार्थनस्य अभिनन्दिता-अनुमोदिता, महीनेत्यर्थः, उराशप्रयुगा-रहनि ना, प्रार्थना यस्य ताशय, पुनः 'सुत्तनु । हे मुन्धराति !, सततानुवृत्तिपरोऽपि निरन्तरानुसरणपरायणोऽपि, अई भवत्याः श्रीमा, प्रदानेन, त्वदीयैः भयशेयः, गुरुमिः पित्रादिभिः, न थनुगृहीतः अनुकम्पितः, तत् तस्मादेतोः, इदानी सम्प्रति, गनिरिटतोऽपि स्वामनभिलपतोऽपि. मे मम, दुरारमना दुरात्मना, अनेन प्रलक्षमतेन, मदनयतिना कामातिना, दामाने सन्तप्यमानम् , मतभितोपायान्तरम् भनिम्-अनालोचितम्, उपायान्तरम्-उचित प्रकारान्तर येनमा शम्, इदं गतिम्, इतहदयं पितरम्, धनुचितेनापि अयोग्येनापि, अवधेनापीपः, विधिना प्रकारण, वो जीवितसामिनी माणसामिनीम् , समाप्रियनियर्थ , कर्तुं विधानुम् , परिणाम यः, इच्छति मिलती .

·२४४ टिप्पनक-परागविवृतिसंवलिता इति दूतीमुखेन च रयापितनिजसाहसाध्यवसायस्य महानागरकस्य यूनः प्रेषितः [3] । प्रयोजनं पुनरदं विवक्षितम्-अकारणद्विष्टैर्मदीयगुरुभिः सामप्रयोगोपक्रमेण कश्चिदपि न प्रतिपादितामपमानासहिष्णुतया प्रसिद्धमपहाय क्रममपहारादिना प्रकारेण मामुद्वोढुमिच्छन्ननुचितकारी त्वम् , अतो मा त्वरख, सेत्स्यति तवैप कामः, यतः कतिपयैरेव दिवसैर्यत्र पुरादर्शनमावयोरभवत् , तत्र पनमायपादपगहने निगृहितो मदीयदूतिकया नमनपेक्षितापरविवाहमङ्गलोपकरणः केवलेनैवामिना सनाथीरतपावः स्थास्यसि । स्थितश्च तत्र द्विवाभिराप्तसहचरीभिः सहानुपदमेव मे समुपस्थितायाः पाणिग्रहणमग्निसाक्षिकं कर्तासीति । य: पुन- रिहापरः 'केनापि वैगुण्येन गुरुभिरप्रदत्तामभिलपन मामन्यायतः क्षिप्रमेव प्राप्य नारकत्वमन्तिकज्वलदमिरसि- पनाणा पादपाना गहने स्थाता त्वं पापकारिन् ।' इति शापरूपोऽर्थः प्रकाशते, स सर्वथा निरवकाश एव । नहि विरक्ताः त्रियः कदाचिदक्षिगतानामीक्षणहारिणस्तादृशानुदारविरचनॉल्लेसानभिलिख्य तथाऽत्यादरेण टिप्पनकम्-अक्षिगतानां शत्रूणाम् [च] । . . . सङ्कल्पत इत्यर्थ , अतः अस्माद्धेतो , अत्र अस्मिन्, अवैधाचरण इत्यर्थ , अहम्, अपराधी दोपी, न भवेयमित्यर्थः, इति इत्यम् , दूतीमुखेन म्वदृतीद्वारा, त्यापितनिजसाहसाध्यवसायस्य ख्यापित -सन्देशवाचा निवेदितः, निज- साहसस्य-खानुचितकार्यस्य, मध्यवसाय -उद्योगो येन तादशस्य [ड]। पुन अत्र अस्मिन् लेखे, इद प्रयोजनं फलम् , विवक्षितं वक्तुमभिप्रेतम् , अकारणद्विष्टैः विनैव कारणम् अप्रीति प्रापित मदीयगुरुमिः मत्सिनादिभि , साम- प्रयोगोपक्रमेण सामप्रयोगरूप --सान्त्वनारूपो य उपक्रम -प्रकार , तेन कथञ्चिदपि कथमपि, न प्रतिपादितां दत्ताम् , माम् , अपमानासहिष्णुतया अप्रतिपादननन्यानादरासहनशीलतया, प्रसिद्ध वैधतया शिष्टाचारसिद्धम् , क्रम परिणय- प्रकारम्, अपहाय सत्या, अपहारादिना बलाद् ग्रहणप्रमृतिना, प्रकारेण, उद्घोढुं परिणेतुमिच्छन् , त्यं भवान्, अनु- चितकारी अयोग्याचारी, वर्तसे इति शेष , अत. अलाद्धेतो , मा त्वरस्व न त्वरा कुरु, तव एष काम. मत्परिणय- मनोरथ , सेत्स्यति सिद्धिमेष्यति, यत. यस्मात्, कतिपयैरेय परिगणितैरेव, दिवसे. दिनै , यत्र यस्मिन्, भावयो , दर्शनं परसरमवोक्नम् , भभूत् जातम्, तत्र तस्मिन्, पत्रप्रायपादपगहने पनपूर्णक्षवने, मदीयदूतिकया महत्या, निमूहितः पिहित , त्वम्, अनपेक्षितापरविवाहमङ्गलोपकरण. अनपेक्षितम्, अपरं-अश्यतिरिक्तम् , विवाहरूपस्य महल स्य-शुभकर्मण , उपकरण-साधनं येन तादृश , केवलाग्निना अमिमानतदुपकरणेन, सनाधीस्तपार्थः सनाथीकृत-सनायतामापादितम्, पाच-सविध यस्य तादृश , स्थास्यसि वर्तिघ्यसे, च पुन , तत्र तस्मिन् स्थाने, स्थित. कृतावस्थितिक , द्विवाभि. द्वाभ्या तिसभिर्वा, आप्तसहचरीमिः विस्रब्धसखीभि , सह, अनुपदमेव अति शीघ्रमेव, समुपस्थितायाः समागताया , समागमिष्यन्या इत्यर्थ , मे मम, अग्निसाक्षिकम् अमिरेव साक्षी साक्षादृष्टा, प्रमाग- भूत इत्यर्थ , यस्य तादृशम् , पाणिग्रहणं विवाहम्, फर्तासि करिष्यति, इति । इह अस्यामार्यायाम् , केनापि केनचित् , बैगुण्येन दाषेण, गुरुभिः पिनादिभि , अप्रदत्ता प्रदानकर्मतामनापादिताम् , मान, अमिलपन् बलादोद्ध वाञ्छन्, त्वम् , अन्यायतः मनुचिताचरणात, क्षिप्रमेय शीघ्रमेव, नारफ्त्वं नरफदु सभोकृत्वम्, प्राप्य, अन्तिफज्वलदग्निः अन्तिके-निकट, ज्वलन्-दीप्यमान , अप्तिर्यस तादृशः, ताहगमिसन्तप्यमान सन्नित्यर्थ, असिपत्राणां अमय -कृपाणा काराणि कृपाणवद्धातकानि च पागि येयो तादृशानाम्, पादपानां वृक्षाणाम् , गहने बने, स्थाता भविष्यीति शेष. पापकारिन् ! भो पापिन् !, इति ३८० , य , पुन , अपर , शाररूप , अर्थः मर्यान्तरमित्यय , प्रकाशते श्लेषमहिना प्रतिभासत, स अर्थ , सर्वथा सर्वप्रकारेण, निरवकार एव असात एव । यत विरका अपरफा, त्रिय, ईक्षण. हारिण. नयनहारिण, उदारविरचनान् विशिष्टविन्यासान्, तादृशान अनुपदोपर्शितसरूपान्, रेखा, अभि- लिप्य सम्यग्लिसित्ता, अक्षिगताना शत्रुभूनजनानाम्, पार्थ इति शप, तथाऽत्यादरेण तारगसन्तादरेग, कदा. .

·तिलकमञ्जरी। . प्रेषयन्ति [व] । कौतुकेरिता परकहारी स्वयमेव मुद्रामुद्वेष्टय विदितकार्यतत्त्वा प्रकृतिपारिप्लवतया खीखभावस्य कदाचिन्मत्रभेदमाचरेदिति तां पञ्चयितुं तस्य च विलासिनश्छेकोक्तिगुणहार्यहृदयस्य वचनभङ्गी- वैदग्ध्यमात्मीयमाविष्कर्तुमप्रयत्नावसेयविवक्षितार्थो नायमभिलिखितः।' इत्युक्तवति तस्मिन् सर्वेऽपि ते पार्श्ववर्तिनो यथावस्थितविदितलेखार्थाः समं मञ्जीरेण राजपुनाः प्रजहूपुः । अनेकधाकृतप्रतिभागुणस्तुतयश्च राजसूनोः पुनः प्रस्तुतमाव्यवस्तुविचारनिष्ठाः समरकेतुवर्जमतिष्ठन् । समरकेतुरपि विषादविच्छायवदनः शुष्काशनिनेव शिरसि ताडितस्ताक्षणमेवाधोमुसोऽभवत् , उत्सृष्टसृष्टदीर्घनिःश्वासश्च निश्चलनयनयुगलो विगलि- ताभुशीकरछिन्नपक्ष्मा करागुष्ठनखलेखया भूतलमलिखत् [छ । अवलोक्य च तथावस्थितं तमस्थान एवं प्रतिपन्नशोकावस्थमुपजातविस्मयाः सभासदः किमेतदिति वितर्कतरलतारकाणि परस्पर मुखान्यवालोकयन् । अथ तेषां पुरोवर्ती समरकेतुना समानप्रतिपत्तित्यन्तम- भिमतो राजपुत्रस्य सकलशास्त्रभाषाविचक्षणः क्षीणभूयिष्ठशैशवे चयसि वर्तमानो माननीयः कुमारपरिग्रहस्य प्रकृतिप्रगल्भवाक् किमपि कोविदः परिहासकेलिपु कमलगुप्तनामा कलिङ्गदेशाधीशसूनुः शनैर्विहस्यावोचत्- चित् कदापि, नहि, प्रेपयन्ति उपस्थापयन्ति [च ] | कौतुकेरिता कुतूहलप्रेरिता, परहारिका परवाहिका दूती, खयमेव, मुद्रां पोभयान्तबन्धनम् , उद्वेष्टय उद्धाट्य, विदितकार्यतत्त्वा विज्ञातकार्यसारा सती, खीखभावस्य, प्रकृति पारिवतया प्रकृत्या चचलतया, कदाचित् कदापि, मन्त्रमेद रहस्योद्घाटम्, आचरेत् कुर्यात्, इति अलादेतो, तां पनवाहिकाम् , वञ्चयितुं प्रतारयितुम, च पुन , छेकोक्तिगुणहार्यहृदयस्य छेक -विदग्ध , तस्य या उक्ति वैदाभ्यपूर्णोकिरियर्थं , तथा गुणैर्हार्यहृदयस्य-आफ्षणीयहृदयस्य, यद्वा छोक्ति-सोक्तिरूपालद्वार , तद्गुणेन-तदात्मक गुणेन हार्यहृदयस्य, तस्य मनोगतस्य, विलासिन विलासनिपुणस्य, त प्रतीत्यर्थ , आत्मीयं-खकीयम् , पचनमही पैदग्ध्यं पचनस्य भङ्गी-कौटिल्य विच्छित्तिर्वा, तद्वैदग्ध्य-तोपुण्यम् , कोफिकोशलमित्यर्थ , आविष्फतु प्रारयितुम् , अप्रयतापसेयविवक्षितार्थ. अनयम-विनवोहापोहप्रयासम्, अवसेय -अवधारणीय , विवक्षित -वभिप्रेत, अर्थों यस तादृश , अयं रेख , न अभिलिखित. उरिसित , कि तु सकीर्थिक एव लिखित इत्यर्थ । तस्मिन् हरिवाहने, इति इत्यम्, उक्तवति मीरकृतप्रश्नोत्तर कथितवति सति, सर्वेऽपि समस्ता भपि, पायवर्तिन. तनिकटवर्तिन , ते प्रकृता , राजपुत्रा भूपकुमारा , यथावस्थितविदितलेसार्थाः यथावस्थिता -वास्तविका , लेखा-लेखाशया, विदिता येस्वादशा सन्त , मजीरेण तदाख्यबन्दिपुत्रेण, सम सह, प्रजहपुः प्रहृष्टा । च पुन , राजसूनो. मुपकुमा. रस्य हरिवाहनस, अनेकधारतमतिभागुणस्तुतय. मनेकधा-अनेकप्रकारे , ना, प्रतिभागुणस्य-काव्याविषयकोहा पोहात्मकगुणस्य, स्तुति -प्रशसा यस्तादृशा सन्त , पुन• पुनरपि, समरकेतुपर्जे समरकेतुरहितं यथा स्यात् सया, से विनेसर्थ , प्रस्तुतकाव्यवस्तुविचारनिष्ठा. प्रस्तुत -प्रकृतो य , काव्यरूपवस्तुनो विचार - विवेचनम् , तनिष्ठा -तालमा अतिष्ठन् स्थिता । समरकेतुरपि तमामा नृपामारोऽपि, विपादपिच्छायवदन विवादेन-खेदेन, विश्छाय-मलिनम् , पदन-मुख यस्य वाश सन् , शिरसि मखके, गुप्काशनिना पृष्टिरहितवभपातेन, सादित इय माहत इय, तरक्षणमेय तत्कालमेव, अधोमुस. अवनतमुख , अभवत् जात , च पुन , उत्स्टदीनि ध्यासा उत्पृष्ट या , दीर्घ - नि शारा -नासियमारतो येन तार, पुन निघलनयनयुगल. निथल निनिमेषम् , नयन युगल यम्य तारा पुन विगलिताथुशीपरलिनपक्षमा विगलित -स्सदितै , अथुशीकरे -नयनजलकणे , लिमम्-आदम्, पश्म-नेत्ररोम. लेसा यस्य तादृश , फराछनखरेसया करस्य यदछ तदीयया नसरेराया-नसपरक्या, भूतलं पृथ्वीतलम् , मलि- खत् लिखितवान् [छ) । तथा वेन प्रकारेण, अवस्थितं कृतावस्थितिकम्, पुन , अस्थान एवं मनसर एव, प्रतिपयशोकायस्थ प्रतिपक्षा-प्राHI, शोकावस्था-दु सावस्था येन तार सम् , त रामरकेतुम्, भयलोक्य रहा, उप. जातयिलया. उत्पशायर्या , समासदः समामध्यवर्तिनो लो , यतत् १६ दु राम्, किं कारणकम्, इति स्यम्, वितर्य तरलतारकाणि वित-विशितग, सरला-मुश्ता, तारका-कनिका येषु तारधनि, मुमानि मुसमग्लानि, परस्परम् अन्योऽन्यम्, मयालोक्यन् अपलोकितवन्त । भय भन तरम् , कमरगुप्तनामा मलगुममशक, फलित- - . . महान, . .

·२४६ टिप्पनक-परागविवृतिसंवलिता 'युवराज ! किमर्थमनवगतार्थ इव अप्रगल्भ इव मत्सरीवाऽरसिक इव मूकतामवलम्ब्य स्थितः, किं न वर्णयसि शतमुखो भूत्वा सर्वतोमुखीमखिलवुधजनाश्चर्यकारिणी कुमारस्य काव्यतत्त्वाचबोधशक्तिम् , अस्मद्विधानां हि स्वभावकश्मलस्थूलबुद्धीनां सर्वात्मनापि प्रयुक्ता बाह्येव वर्णना न प्रविश्य सम्यग्वस्तुतत्त्वमुल्लिखति, अतोऽद्यापि त्वयि प्रजल्पति परितोपः प्रत्ययश्चात्मविषयः कुमारस्य भविष्यति [ज] । किं चाश्रुसलिलक्लिन्ननिश्चलचक्षु- रधोमुखो वारिवद्ध इव वनकरी लब्धमिथ्याभिशाप इव साधुरकस्मात् प्रनष्टसकलगृहस्वापतेय इस गृहपतिराय- तोष्णान मुहुर्मुहुः सजसि निःश्वासान् , अजातप्रेयसीपाणिग्रहो महदुःखमनुभविष्यति महात्मेति कश्चिन्न तं कुमारोपवर्णितवृत्तान्तयुवानमनुशोचसि । किमेकमिहं शोच्यते, सर्व एवायमेवंप्रकारः संसारः न जानासि, यदुत दुःखहेतुरनुरागः, विषोपमा विषयोपभोगवाञ्छा, वाञ्छितार्थप्रतिपन्थीन्यधर्मविलसितानि, सर्वतः . . देशाधीशसूनुः कलिङ्गदेशाधिपतिपुत्रः, शनैः मन्दम्, विहस्य, किमपि किञ्चित् , अवोचत् उक्तवान् । कीदृशः ? तेषां सभासदाम् , पुरोवर्ती भप्रवर्ती, पुनः समरकेतुना तत्संज्ञककुमारेण, समानप्रतिपत्तिः तुल्यगौरवः; पुन: राजपुत्रस्य हरिवाहनस्य, अत्यन्तम् समधिकम् , अभिमतः इष्टजनः; पुनः सकलशास्त्रभाषाविचक्षणः अखिल- शास्त्रभाषाभिज्ञः; पुनः क्षीणभूयिष्ठशैशवे क्षीण-व्यतीतम्, भूयिष्ठ-बहुतरम् , यत् शैशवं-बाल्यम्, तद्रूपे, वयसि अवस्थायाम् , शिवशेषावस्थायामित्यर्थः, वर्तमानः; पुनः कुमारपरिग्रहस्य हरिवाहनपरिजनस्य, माननीयः आदरणीयः; पुनः प्रकृतिप्रगल्भवाक् प्रकृत्या-खभावेन, प्रगल्भा-प्रौढिपूर्णा, वाक्-वाणी यस्य तादृशः; पुनः परिहासकेलिपु परि- हासक्रीडासु, कोविदः निपुणः । किमवोचदियाह-युवराज ! भोः समरकेतो , किमर्थ केन हेतुना, मूकतां मौनम् . अवलम्व्य गृहीत्वा, स्थितः असीति शेषः । क इव ?,अनवगतार्थ इव अविज्ञाततदभिप्राय इव; पुनः अप्रगल्भ इव कातर इव; पुनः मत्सरी इय अन्यशुभद्वेषी इव; अरसिक इव नीरस इव । शतमुखः शतं मुखानि यस्य तादृशः, भूत्वा, सर्वतोमुखी चतुरसाम्, अखिलवुधजनाश्चर्यकारिणीम् अशेषकविजनविम्मापिनीम् , कुमारस्य हरिवाहनस, काव्यतत्वावयोधशक्ति काव्यरहस्यार्थोत्प्रेक्षणसामर्थ्यम् , कि कस्माद्धेतोः, न वर्णयसि कीर्तयसि । हि यतः, सर्वात्मना सर्वाशेन, प्रयुक्कापि कृतापि, वर्णना कविता, वाद्येव बहिरेवावस्थितेव, स्वभावकदमलस्थूलघुद्धीनां खभावेन, पदमला-मलिना, स्थूला-सक्ष्मविषयानवगाहिनी, धुद्धियेषां तादृशानाम् , अस्मद्विधानाम् असत्सदशानाम् , प्रविश्य अन्त.प्रवेशं कृत्वा, सम्यक् समीचीनं यथा स्यात् तथा, वस्तुतत्त्वं वस्तुनः-काव्यार्थस्य, तत्त्वं-सारांशम् , न उल्लिखति प्रकटयति । अतः अस्माद्धेतोः, अद्यापि अधुनापि, त्वयि समरकेती, प्रजाति प्रथयति सति, अनुमोदयति सतीत्यर्थः, फुमारस्य हरिवाहनस्य, परितोपः सन्तोषः, आत्मविपयः खोत्प्रेक्षितकाव्याविषयः, प्रत्ययः विश्वासच, भविष्यति उत्पत्स्यते [ज.] च पुनः, अश्रुसलिलक्लिनिचलचक्षुः अधुरालिलेन-नयननिःरातजलेन, लिमम्-आधुनम्, निश्चलं-निःस्पन्दम् , चक्षुर्यस्य तादृशः; पुनः अधोमुसः अवनतमुराः, त्यमिति शेषः, वारियद्धः जल निगृहीतः, यनकरीय पनगज इच, पुनः दधमिथ्याभिशापः प्राप्तमिथ्यापयादः, साधुः सचरित्रपुरुष छ, अफरमात् मतर्कितम्, प्रनए सफलगृहस्सापतेयः प्रनष्ट-प्रध्यतम् , अपहतमिलः, सकलं-ममस्तम्, गृहम्बापतेयं-गृहस्थितं धनं यम्य तारयः, गृह- पतिरिय गृहस्वामीव, भायतोप्णान् आयतान्-दीर्घान् , उष्णान-उष्णस्पर्शश, निःभ्यासान् नासागयून् , मुहर्मुद्रुः पार घारम्, कि किमर्थम् , एजसि मुवि । अजातप्रेयसीमाणिग्रहः भगात:-सम्पमः, प्रेयस्याः-अलाप्रियतमाया, पानिमहा-परिणयो यस्य तादृशः, माहात्मा महनीयामा, महदुःखम् अत्यन्त गम्, अनुभविष्यति अनुभविश्यी- फरिष्यति, इति अम्मादेतोः, तं प्रकृतम्, पुमारोपपर्णितवृत्तान्तयुयानं कुमारेण-दरिवाहनेन, उपर्मितः प्रति. पादितः, मतान्त:-समाचारो यस्य तादृशं युवान-तरुणपुरम, न अनुशोचसि अनु-पद्यात्, शौचरि, फधित् किम् ! इह लोके, एकम् एरमात्रम्, किं पुतः, योग्यते, भपि तु सर्व पथ समरस एव, एयंप्रकारः एताशः, संभार:. शोचनीय इति शेषः । यदुत यसादेतोः, अनुरागः प्रतिः, दुःपहेतुः दुःमजनाः, पुनः विषयोपमोगयान्या विषयोपभोगेरछा, विपोपमा विपरासी, पुनः अधर्मविलासितानि पापरियाः, पारितार्थप्रतिपन्धीनि भनि- ·तिलकमञ्जरी1 । 1 सुलभविघ्नोद्गमाः काम्यक्रियारम्भाः । सोऽपि किं करोतु वराको यस्य दुष्करे तादशि संबन्धघटने झटिति दर्शितफला विफलतां नीता देवेन नीतिः । किं क्रियते, निसर्गत एर निरङ्कुशः पापकारीव व्यालो बलीयान् विधिद्धोऽपि बुद्धिमद्भिरतिनिविडेन प्रज्ञालोहनिगडेन निरवग्रहो विचरति, यामचारिण्यत्र मार्गमृग इवा- जग नाधिगच्छन्ति वाञ्छितानि व्यापारितसकलसामा अपि फलार्थिनः [झ]। तदलमनया स्वचित्त- संतापैकफलया फल्गुचिन्तया, मनागपि महात्मना न शोचनीयोऽसौ, शोन्यः पुनरसौं पापकर्मा कर्मचण्डालः प्रकृतिदुष्टात्मा विशिष्टाभासः सकलचौरमामणीरग्राह्यनामा मञ्जीरो, येन मार्जारेणेव भूपिकामिथुनमुपसृत्य निभृतमा विनिहितमनुपलक्षिता प्रेक्षकजनेन दर्शयिष्यामि दूरस्थैव यात्रां द्रष्टुमायातस्य यूनस्तस्येत्यभिप्रायेण लेखहारिण्या सहकारमूले स्थापितमपहत्य लेखपरकं तादास्य दूरारूढसदृशप्रेम्णः प्रतिकूलगुरुननरतपति- टिप्पनकम्-निरङ्कुश शुणिरहित , भन्यत्र उच्छृहर । वामचारिणि मार्गमृग इव एकन्न वामचारिणि- सव्यचारिणि, मन्यन्न विपरीतकारिणि [स] । . . . लपितार्थप्रविषयकानि, पुन काम्यक्रियारम्भाः काम्यकारम्भा , सर्पतः सर्वथा, सुलभविनोदमा. सुलम- सुगम , विनोद्गम -कर्मफलसिद्धिव्याघातकदुरदृष्टशेदयो येषु तादृशा । सोऽपि धराफ शोच्यजन , किं करोतु प्रतिस्रोतु, यस्य वराकस्य, दुष्करे प्रयाससाध्ये, ताशि उकप्रकारे, संबन्धघटने सम्वन्धप्रय धे, झटिति शीघ्रम्, दर्शित- फला प्राटितफला, नीतिः उपायानुष्ठानम् , देवेन विधिना, विफलतां निष्फलताम्, नीता प्रापिता । कि क्रियते प्रतिक्रियते, किमपि नेत्यर्थ । निसर्गत एव स्वभावादेव, निरकुशः निगृहीतुमशाय , पक्षे भयरहित , पापकारी पापाचारी, अनिष्टकारीत्यर्थ , व्याल इच दुष्टगज इय, बलीयान बलवत्तर , विधिः दैवम् , प्रमालोहनिगडेन प्रज्ञा- रूपो य लोहनिर्मित , निगड -शृङ्खल , पक्षे पादयन्धनम् , तेन पुद्धिमद्धि, विवेकिभि, पद्धोऽपि नियन्त्रितोऽपि, निरवग्रहः निष्प्रतिबन्ध , विचरति भ्रमति, अब अस्मिन् , विधावित्यर्थ , मार्गमृग इच मार्गस्थहरिण इथ, वाम चारिणि प्रतिक्लवर्तिनि, पक्षे वामभागगामिनि सति, फलाभिन कियाफलाभिलाषिण, पक्षे प्रयाएफलाभिलापिण, च्यापारितसकलसामा अपि प्रयुक्ताशेषशक्तिका अपि, वान्छितानि अभिलपितवस्तूनि, न अधिगच्छन्ति प्रान- यन्ति [२] । तत् तस्मात्, अनया वर्तमानया, स्वचित्तसन्तापैकफलया खचित्तस्य-निशान्त करणस्य, सन्ताप- परिताप एव फल यस्यास्ताझ्या, फल्गुचिन्तया तुच्छचिन्तया, अलं न किमपि साध्यम् । महात्मना महनीयारमना, विवेकित्सर्थ , असी तत्पाणिप्रहणप्राण पुमान्, न शोचनीयः शोचितुमनई । पुन किन्तु, असौ स ममीर , शोचनीयः शोचितुमुचित , कीदृश 'पापकर्मा पाई-पाएप्रयोगम्, कर्म-कार्य यस्य तारा , अत एव कर्मचण्डाला पर्भगा-खदुष्पर्मणा, चण्डाल -क्रूर , पुन प्रकृतिदुष्टात्मा प्रकृत्या-खभावेन, दुष्ट -दोपाचित , परकीयशुभद्वेषीत्यर्थ , भारमा यस्य तादृश , मत एव विशियामासः विशिष्टयदाभासमान , न तु विशिष्ट इत्यर्थ , सफलचौरप्रामणी समस्या तस्कराधिपति , तस्करभेट इत्यर्थ , पुन अनाद्यनामा अनुशारणीयमेशक । येन मीरेण, निभृतम् एतम्, प्रस्टन- मिलर्य , यथा स्यात् तथा, उपसृत्य उपगस, मार्जारेण विगदेन, मूपिकामिथुनमिव भूपिकाद्वन्दभिव, लेखपत्र सपत्रम्, अपहत्य अपहरणमीहस्य, प्रयोजनमन्तरेण खार्थ पिनर, मिथुनस्य निश्चितदम्पतिद्वन्द्वस्य, विघटन विश्लेषणम्, एत विहितम् , फीदशं तत् पनाम् अत्र अस्मिन् स्थाने, विनिहित स्थापितम् , तत्वमिति शेष, दूरस्थैव पूरमयस्थितेष, प्रेक्षकजनेन दर्शकजनेन, अनुपलक्षिता अनक्लोरिता सती, यात्रा कामदेवमन्दिरयात्रोत्सयम्, द्रष्टम् भयलोषितुम् , आयातस्य भागतस्प, तस्य प्रकृतस्य, यूनः तरणपुषस्य, दर्शयिष्यामि दृष्टिपथमुपग्धापयिष्याम, इत्य- भिप्रायेण इस्मशयन, लेखदारिण्या पश्याहित्य, सहकारमूले आमासागर, स्थापितं म्। कोहराम मधु- गस ताशस्य रिपारस्प, पुन दूरारुढसामेणा दरम्-भत्यन्तम्, मल-विं गया , पररा-तम्य, प्रीतिर्यस्य ताराप, पुन प्रतियूलगुरजनरतप्रतियन्धस्य प्रतिकूल , गुरभि -पुमारियापिपारिभि , त प्रध. प्रेमा- ·टिप्पनक-परागविवृतिसंवलिता पन्धस्य स्वरसतः कृतानुग्रहेण भगवता मकरकेतनेन संयोज्यमानस्य मिथुनस्य प्रयोजनमन्तरेण विघटन कृतम्, घटितश्च, जीवितावधिनिधुवनसुखानां सख्यस्य रूपसौभाग्यादिगुणकलापस्य विषयोपभोगानां च सर्वंकषो विनाशः [ग] । को वास्य मोहोपहतधिषणस्य दोपः। कुमारस्यैवायं प्रमादो यदीडशेऽप्यपराधे। नैनमन्यायकारिणं करचरणकल्पनेन वा स्वदेशनिर्वासनेन वा रासभसमारोपणेन वान्येन वा धर्मशास्त्रप्रणीत- नीतिना निग्रहणेन विनयं ग्राहयति, यदि वा किमनेन क्लिष्टफलयानया नरेन्द्रसेवयैव शासितेन भूयः कर्थितेन कृपणेनेति कृपामनुरूद्धयमानो न निरं व्यवहरति, ततोऽयमपि तिष्ठतु, जन्मान्तरे नरकातिथीभूतः खत एव जाल्मः कल्मषस्य सदृशं दशापाकमनुभविष्यति । तत्तावदन्वेष्य मिथुनं मिथः संयोजनीयं भवति । यद्विप्रयोगसंभावनया स्वशरीरभूतस्य सुहृदो हृदयदाह ईदृशो युवराजस्य' इत्युक्तवति तस्मिन् सकलोऽपि परि- हासालापरञ्जितः कुमारवर्जमहसदुच्चैः प्रणयी राजलोकः [८] । कुमारोऽपि मन्दस्पन्दिताधरपुटः स्फुरण- लोले कपोलदर्पणोदरे दरलब्धावकाशमपसार्य सद्यःस्मितप्रकाशं साभ्यसूय इव 'कमलगुप्त! किमयमस्थाने " अवरोधो यस्य तादृशस्य; पुनः खरसतः खेच्छया, कृतानुग्रहेण कृतः, अनुग्रहः-दया येन तादृशेन, भगवता ऐश्वर्य- शालिना, मकरकेतनेन मकरध्वजेन, कामदेवेनेत्यर्थः, संयोज्यमानस्य संघट्यमानस्य । च पुनः, जीवितावधिनिघु. घनसुखानां जीवनपर्यन्तरतिसुखानाम्, सख्यस्य परस्परसौहार्दस्य, रूपसौभाग्यादिगुणकलापस्य रूपलावण्यादि- गुणगणस, च पुनः, विपयोपभोगानां गन्धरसादिविषयकप्रत्यक्षजन्यसुखानुभवानाम्, सर्वेकपः समूलोच्छेदकरः, विनाशः, घटितः कृतः [भ] 1 घा अथवा, मोहोपहतधिषणस्य मोहेन-अविवेकेन, उपहता-पिता, विषणा-बुद्धि- यस्थ, तादशस्य, अस्य मनीरस्य, को दोपः अपराध , न कोऽपीत्यर्थः । किन्तु कुमारस्यैव हरिवाहनस्यैव, अयं प्रमादः अनवधानम् , यत् यस्मात्, ईदृशेऽपि एवंविधेऽपि, अपराधे दोषे अन्यायकारिणं न्यायविरुद्धाचारिणम्, एनं मीरम्, निग्रहेण नियन्त्रणेन दण्डेनेत्यर्थः, विनयं नम्रताम् , न ग्राहयति प्रापयति, कीदृशेन निग्रहेण ? करचरण- कल्पनेन हस्तपादविध्वंसनेन, वा अथवा, स्वदेश निर्वासनेन खदेशाद् यहिष्करणेन, घा अथवा, रासभसमारोपणेन गर्दभधारोहणेन, या अथवा, अन्येन तदिन्नेन, धर्मशास्त्रप्रणीतनीतिना धर्मशास्त्रेण प्रणीता-प्रकल्पिता, नीति:- न्याच्या पद्धतिर्यस्य तादृशेन । पा अथवा, क्लिष्टफलया लिष्ट-फ्लेशसाध्यम्, फलं यस्यास्वादश्या, अनया वर्तमानया, नरेन्द्रसेवयैव नृपसेवयव, शासितेन विनय माहितेन, कृपणेन क्षुदेण, अनेन मोरेण, भूयः पुनः, कार्यतेन भत्सितेन, किन किमपि, फलमित्यर्थः, इति ईदृशीम् , कृपामनुरुभ्यमानः तस्मिन् दयामिच्छन्, यदि निष्ठरं कोरे यया स्यात् तथा, न व्यवहरति नाचरिष्यति, भवानिति शेषः, ततः तहि, अयमपि मीरोऽपि, तिष्ठतु यथावदस्तु। किन्तु जन्मान्तरे अन्यजन्मनि, जाल्मः अन्यायकारी मऔर इत्यर्थः, नरकातिथीभूतः नरकलोकातिथिः सम्पत्स्यमानः, खत एव कल्मपस्य खतपापस्य, सदृशम् अनुरूपम्, दशापाकं परिणामफलम् , दुःखमित्यर्थः, अनुभविष्यति उपभोक्ष्यते। तावत् प्रथमम् , तत् मिथुनं विघटितत्वेन शक्ति द्वन्द्वम्, अन्वेष्य अन्वेषणं कृत्वा, मियः परस्परम् , संयोजनीयं सवटनीयम् , भपति विद्यठे, यद्विप्रयोगसम्भावनया पद्विघटनशया, युचराजस्य हरिवाहनस्य, खशरीरभूतस्य खशरीरवदाचरितस्य, अत्यन्तान्तरजस्येत्यर्थः, सुष्टदः मिनस्य समरकेतोः, ईदृशः एतादृशः, हृदयदाहः हरपसंतापः, वर्तते इति शेषः । तस्मिन् कमलगुप्ते, इति इत्यम् , उक्तवति कथितवति सति, परिहासालापरखितः परिहासालापन-तत्कृतोपहासक्थया, रजित -प्रमोदितः, सफलोऽपि सवाऽपि, प्रणयी स्नेही, राजलोकः नृपजना, कुमारवर्ज हरिपाइनरहितं यया स्यात् तथा, उच्चैः उच्चखरेम, अहसत् हसितवान् [८]। कुमारोऽपि हरिवाहनोऽपि, मन्दस्पन्दिताधरपुटः विधिचलितोष्टपुटः सन्, स्फुरणलोले स्पन्दनतरले, कपोलदर्पणोदरे कपोलो वर्षगाविप समुज्वलत्वादिति कपोलदर्पणो तमोरदरे-मध्ये, दरलब्धावकाशं किचिदवातसमावेशम् , सितप्रकाशं मन्दहासालोरम्, सपः ताक्षणम् , अपसार्य निवार्य, साभ्यसूप इच अभ्यसूपया-दोपाविष्कारेण सहित इव, कमलगुप्त ! भोः ·- तिलकमञ्जरी। २४९ विप्लवप्रपञ्चः' इत्युदीर्य तिर्यग्वलितवदनः सिंहलेन्द्रसुतमवादीत्-'सखे ! किनिमित्तं प्रहर्षस्थानेऽप्येवम- वस्थेन भवता स्थीयते, किमर्थमिदमतर्कितागतेन तमसा समास्कन्दितं वदनमिन्दुमिव चन्द्रिका नायति नमाल-पेष्वपि कुन्दनिर्मला ते स्मितातिः, किंमित्यधिकमधुरा अपि परपुरन्धिदूतीगिर इव श्रवसि न विशन्ति शृङ्गारप्रधानाचिरन्तनकवीनामुक्तयः, केन हेतुना नूतनैरपि सुहृज्जनसूक्तैरजातपुलकोद्गतिरुभयपाणिपर्यवशरणा धार्यते कपोलद्वयी । कचिन्न मयि जल्पति जातमुपतापदायिनः स्ववृत्तान्तस्य कस्यचिदाकस्मिकं स्मरणम् , यथाऽयमार्थसूचितो युवा तथा न त्वमपि कुमुमायुधजयपताकया, कयाप्यवनिपालकन्यया कापि नयन. मार्गणैर्विद्धः। प्रयुक्तप्रार्थनश्च निपुणमनयेव चतुरया वचनभङ्गया न क्वचित सङ्केतस्थानकथनेन कृतार्थीकनोऽसि, कृतप्रयत्नश्च तदवाप्तये विधिवशादतर्कितोपनतेन केनचिद् गरीयसा कार्येण तत्समागमसुखानां न दूरीकृतोऽसि [3]।' इत्याहतेन नृपतिसूनुना प्रयुक्तहृदयंगमप्रश्नः शनैरुन्नम्य सत्वरगृहीतोत्तरीयपल्लवप्रमुष्टष्टिवदनमना- दरपिलोकितपार्श्ववर्तिराजलोकः संशोक इन समरकेतुर्षिरतवाक्प्रवृत्तिः स्थित्वा मुहूर्तमुपचक्रमे यक्तुम्- . . कमलगुप्त !, अस्थाने भनवसरे, अयं विप्लवप्रपञ्चः क्षोमविस्तारः, किं किमर्थः, इत्युदीर्य इत्युक्त्वा, तिर्यग्वलितवदनः तिर्यक्-वृटिलं यया स्यात् तथा, वलित-स्पन्दितं मुखं यस्य तादृशः सन्, सिंहलेन्द्रसुतं सिंहलद्वीपनृपकुमारम् , समर- फेनुमित्यर्थः, अवादीत् उक्तवान् किमित्याह-सखे! भो मित्र ! प्रहर्षस्थानेऽपि प्रमोदावसरेऽपि, किंनिमित्तं किमर्थम् , भवता त्वया, एवम् अनेन प्रकारेण, अखस्थेन शोकाकुलेन, स्थीयते, किमर्थ कस्य हेतो., कुन्दनिर्मला कुन्दपुष्प पद्धवला, ते तव, सितद्युतिः मन्दहासच्छवि., नालापेऽपि परिहासालापेऽपि, अतर्किवागतेन अकस्मादुपस्थितेन, तमसा शोकेन, पक्षे राहुणा, समास्कन्दितं समाक्रान्तम्, चदनं मुखम्, इन्दुं चन्द्रम्, चन्द्रिका इव ज्योत्स्ना इव, न आईयति भाद्रीकरोति, रूक्षतामपनयतीति यावत् , उदासयतीत्यर्थः । अधिकमधुरा अपि अत्यन्तश्रोनपेया अपि, शृङ्गारप्रधानाः प्राधान्येन शृङ्गाररसाभिव्यञ्जिकाः, चिरन्तनकवीनां प्राचीनकविसम्बन्धिन्यः, उक्तयः वाच , पर- पुरन्धिदूतीगिर इव पराजनादूतीवचनानीव, श्रवसि कर्णे, किमिति किमर्थम् , न विशन्ति प्रविशन्ति, केन हेतुना कारणेन, नूतनैरपि नवीनैरपि, सुहृजनसूक्तैः मित्रजनमुभाषितैः, भजातपुलकोद्गतिः अजातरोमाञ्चोदया, पुनः उभय- पाणिपर्यकशरणा उभयपाणी-उभयकरावेव, पर्यही-तदाख्यशयनाधारविशेषौ, शरणे-आधारो यस्याखाहशी, कपोल- द्वयी गण्डयुगलम् , धार्यते धारणकर्मतां प्राप्यते। मयि जल्पति भाषमाणे सति, उपतापदायिनः सन्तापकारिणः, कस्यचित् कस्यापि, खवृत्तान्तस्य, आकस्मिकम् अतरितोपनतकम् , स्मरणं न जातम् उत्पन्नम् , कचित् किम् ? यथा येन प्रकारेण, आर्यार्थ सूचितः प्रकृतार्याशयेन कृतसूचना, अयं बुद्धिसनिकृष्ट , युवा तरुण. पुमान् , कयापि कन्यया नेप्रमाणविद्धो वर्तते, तथा तेन प्रकारेण, त्वमपि फुसुमायुधजयपताफया कामदेवजयपताकारूपया, कयापि क्याचित् , अवनिपालकन्यया नृपान्यया, कापि कुनापि स्थाने, नयनमार्गणः नेत्रवाणे , विद्धः अणित , याहत इत्यर्थः, न वर्तसे इति शेषः; च पुनः, अनयेय प्रकृतकन्ययेव, चतुरया चातुरीपूर्णया, यचनभाया वचनकौटिल्यैन, वचनविच्छित्या घा, निपुणं स्फुट यया स्यात् तथा, प्रयुक्तमार्थनः प्रयुफा-कृता, प्रार्थना यस्य तादृश. सन् कचित् प्रापि, संकेतस्थानकथनेन सकेतस्य-प्रतिसातोमयसम्मेलनसमयप्रतीक्षाया यत् स्थानं तस्स, सूचनेन न कृतार्थीरुतोऽसि सफली. कृतोऽसि । च पुनः, ताप्तये तत्प्राप्तये, कृतप्रयनः विहितप्रयास सन्, विधिवशात् दुर्दैवयोगात्, अतातोपनतेन अकरमादुपस्थितेन, गरीयसा गुरुतरेण, केनचित् फेनापि, कार्येण, न तत्समागमनुसानां तत्सम्मेलनानन्दानाम् , दूरीरातोऽसि दूरमवस्थापितोऽसि, ततो बधितोऽसीत्यर्थ [8] । इति इत्यम्, आदृतेन सादरेण, नृपतिसूनुना पात्मजेन हरियाहुनेन, मयुकहृदयङ्गमप्रश्नः प्रयुक्त-त , दयाम- हादि कार्यवेषयकः, प्रश्नो यस्य तारा, पुनः शनैः मन्दम् , उत्तम्य अयपीभ्य, सत्यरगृहीतोचरीयपल्लयामृष्टदृष्टिपदनं सत्वर-शीघ्रम् , गृहीतेन, उत्तरीय । . ३२ तिलका ·२५० टिप्पनक-परागविवृतिसंवलिवा . , " अमानुपी कुमार! तव प्रज्ञा प्रजापतेरिव तनुस्तनोति सर्वतोमुखतया परं मे मनसि विस्मयम् , अखिलजन- मानसनिवासादिव त्वया समासादितमिदं पराशयज्ञानकौशलम् ,, किमहमत्रापरं कथयामि, निजयैव प्रज्ञया निवेदितस्ते सकलोऽपि सामान्येन मदुःखवृत्तान्तः, यदि परं परिकर एव मयास्य कथनीयः, तमपि वज्रसारकठोरहृदयस्त्वया समाज्ञापित इति विज्ञापयामि, किन्तु महती कथेपा न शक्यते संक्षिप्य कथयितुम् , विस्तरतस्तु कथ्यमाना पराणि कार्यान्तराण्यन्तरयिष्यति तथापि यदि कौतुकमावेदयामि, श्रूयतामेतत् : प्रायेण श्रुतिविषयमायातमेव श्रुतिमतां वरस्य [ड]- यथा-सिंहलेष्वस्ति समस्तवसुमतीभूपणमभ्रङ्कपप्राकारयलया विमानाकारपौरालयसहस्रशालिनी रङ्गशाला नाम नगरी । तत्रस्थः पिता मे चन्द्रकेतुः कदाचिद् देशकालाधवष्टम्भसंभृतावलेपानां प्रपन्नमपि पूर्व- टिप्पनकम्-विक्षेपः-दण्डो धाटको [6]। एक, पल्लवेन-पल्लवमृदुलोत्तरीयवस्त्रेण, प्रमृष्टं-प्रोच्छितम् , दृष्टिवदन-मुखनयमं यस्मिंस्तादृशं यथा स्यात् तथा, अनादरविलो- कितपार्श्ववर्तिराजलोका अनादरेण-दुःखक्शादादरराहिलेन, विलोकितः, पार्श्ववर्ती-सविधवा, राजलोकः-नृपजनो येन तादृशः, समरकेतुः, सशोक इव शोकान्वित इव, विरतवाक्प्रवृत्तिः निवृत्तवचनप्रयोगः सन् , मूकः सनित्यर्थः, मुहूर्त क्षणम् , स्थित्वा, घक्तुं कथयितुम् , उपचक्रमे प्रारेमे, किमित्याह-कुमार ! भो हरिवाहन ! प्रजापतेः ब्रह्मणः, तनुरिव शरीरमिव, सर्वतोमुखतया सर्वतः-सर्वत्र, अतीताऽनागतवर्तमानसन्निकृष्ट-विप्रकृष्ट स्थूल-सूक्ष्म-सर्व विषयेषु, मुख-प्रवृत्तिर्यस्यास्तादृशतया, पक्षे सर्वतः-सर्वभागेषु, मुखं यस्यास्तादृशतया चतुर्मुखतयेत्यर्थः, अमानुषी-मानवगणेऽदृश्य- माना, दिव्येत्यर्थः, तव, प्रज्ञा प्रतिभा, मे मम, मनसि चेतसि, परम् अत्यन्तम् , विस्मयम् , आश्चर्यम्, तनोति विस्तारयति । अखिलजनमानसनिवासादिव सर्वजनहृदयागारनिवासादिवेति हेतूत्प्रेक्षा, इदं प्रत्यक्षवदनुभूयमानम् , पराशयज्ञानकौशल पराभिप्रायनिर्णयनैपुण्यम् , स्वया, समासादितं प्राप्तम् । अत्र अस्मिन् विषये, अपरम् अन्यत् , कि कथयामि ब्रवीमि, सकलोऽपि सर्वोऽपि, मदुःखवृत्तान्तः मदीयदु सवार्ता, निजया खकीयया, प्रज्ञयैव प्रति- भयैव, ते तव, सामान्येन अविशेषेण, निवेदितः विज्ञापितः, परं केवलम् , मया, अस्य दुःखत्तान्तस्य, परिकर एव विस्तार विशेषाश एवेत्यर्थः, यदि कथनीयः कथनाहः, अवशिष्यत इति भावः, तदा वज्रसारकठोरहृदयः वनस्य य. सार.-दृढांशः, तद्वत् कठोरं-निष्ठुरे हृदयं यस्य तादृशः, अहमिति शेप', त्वया हरिवाहनेन, समाज्ञापितः कथयितुमा- दिष्टः, इति हेतोः, तमपि तद्विस्तारमपि, विज्ञापयामि निवेदयामि, कथयामीत्यर्थः, किन्तु परन्तु, महती विपुला, एपा इयम् , कथा वार्ता, संक्षेपेण समासेन, कथयितुं निवेदयितुम् , न शक्यते, विस्तरतस्तु व्यासेन तु, कथ्यमाना निवे. द्यमाना, पराणि अप्रिमाणि, अनन्तराणीत्यर्थः, कार्यान्तराणि अन्यान्यकार्यागि, अन्तरयिष्यति व्यवधास्पति, तथापि एवं सत्यपि, यदि कौतुकं श्रवणकुतुहलम् , तदा आवेदयामि प्रतिपादयामि, एतद् इदं वृत्तान्तम्, श्रूयतां निशम्यताम् , कीटक् ! प्रायेण बाहुल्येन, संक्षेपेण इत्यर्थः । श्रुतिमतां शास्त्रज्ञानवताम् , वरस्य श्रेष्ठस्य, मवत इति शेषः, श्रुतिविपयं श्रवणगोचरताम् , आयतमेव प्राप्तमेव [ड]। यथा विवक्षितरत्तान्तखरूपोपदर्शनार्थोऽयंशब्दः, सिंहलेषु तदाख्यद्वीपमध्ये, रङ्गशालानगरी तदाख्यपुरी, नामेति वाक्यालङ्कारे, अस्ति विद्यते, कीदृशी? समस्तवसुमतीभूपणम् असिलपृथ्वीभूषणभूता, पुनः अभ्रकपनाकार- वलया अभ्रषं गगनचुम्बि, भत्युमतमित्यर्थः, प्राकारवलय-प्राकारमण्डलं यम्यास्वादशी, पुनः विमानाकारपोरालय. सहनशालिनी विमानाकारे व्योमयानतुल्याकारं यत् , पौरालयानां-पुरमध्यवर्तिगृहाणाम् , सहनं तेन शालते-शोमते, या तादृशी, तत्रस्यः तत्र वास्तव्यः, मे मम, पिता, चन्द्रकेतुः तदाख्यनृपतिः, कदाचित् कम्मिधित् काले, दुष्टसामन्तानां दुष्टाना-दोषान्वितानाम् , सामन्ताना-साधिकारवर्तिनृपाणाम्, प्रतिक्षेपाय अपनयनाय, दण्डनाय आक्रमणाय या, दक्षिणापथयायि दक्षिगदेशमामि, नौसैन्यं नौद्वारा गमनकर्तृसैन्यम् , आदिक्षत आशापितवान्। कीरशानाम् ! देशकालाद्ययएम्मसम्भृतावलेपानां सिद्धेर्दण्डस्य चार विधया यो देशकालादिविवेक उकः, तदयष्टम्मेन-तदारायणेन, ·तिलकमञ्जरी। २५१ दायमप्रयच्छतां विक्षेपविसर्जनेषु कालक्षेपकारिणामाबानेपु यह्वनागमनकारणब्याहारिणामुत्सवेष्वहृष्टानामापत्सु सविलासचेष्टानामुक्या प्रीतिमुपदर्शयत्ता युक्त्या प्रतिलोमं व्यवहरतां सुरेलशैलोपकण्ठयासिना दुष्टसामन्तानां प्रतिक्षेपाय दक्षिणापथयायि नौसैन्यमादिक्षत । प्रस्थितस्य च तस्य रिपुविनाशाय यथाशक्तिकृतशास्त्रपरिचयमधीत- नीतिविद्यमभ्यस्तनिरवद्यधनुर्वेदमसिगदाचक्रकुन्तप्रासादिपु प्रहरणविशेपेषु कृतश्रममचिरारूढयौवनमभिषिच्य यौवराज्ये मामेव नायकमकल्पयत् । अर्पितानल्पपदातिसैन्यं च पुण्येऽहनि प्रधानरवनिपतिभिरमात्यैः साम- न्तश्च कृत्वा ससहायं प्राहिणोत् [] । अथाहं प्रातरेव स्नातो निर्वर्तिताभिमतदेवताविशेपपूज: संपूज्य वनाद्यतिसर्जनेन द्विजातिलोकं प्रतिकलाव- लोकितशङ्खच्छायोतिर्गणितविद्भिः साधिवे लग्ने सितदुकूलवासाः सितकुसुमदाममथितशेखरः शरश्चन्द्रातपेनेव कौमुदीमहोत्सवभ्रमणलमेन स्पर्शाहादिना चन्दनागरागेण सर्वाङ्गीणेन शोभमानः स्थूलस्वच्छमुक्ताफलप्रथितां सम्भृतः कृतः, अवलेपः-गर्यो यस्तादृशानाम् ; पुनः प्रपन्नमपि खयमशीकृतमपि, पूर्वदायं पूर्वदेयकरम् , अप्रयच्छताम् अप्रददताम : पुनः विक्षेपविसर्जनेषु दण्डद्रय्यदानेषु, कालक्षेपफारिणां कालातिक्रमगरिणाम् । पुनः आदानेपु खसविधाहुतिषु सतीपु, यवनागमनफारणव्याहारिणां बहूनि यानि अनागमन कारणानि-आगमनाभावहेतवः, तद्व्या- हारिणां-तत्प्रतिपादिनाम् ; उत्सवेषु मालावसरेपु, अदृष्टानाम् अमुदितानाम् ; पुनः आपत्सु आपत्त्यवसरेषु, सवि- लासचेष्टानां विलासेन-मुसप्रसादादिविभ्रमेण, सहिता चेष्टा-शारीरिकक्रिया येषां तादृशानाम् । पुनः उत्तया पचनेन, प्रीति प्रेमाणम्, उपदर्शयतां प्रस्टयताम् । पुनः युक्त्या उपायेन, प्रतिलोमं प्रतिकूलं यया स्यात् तथा, व्यवहरताम् आचरताम् पुनः सुवेलशैलोपकण्ठयासिनां सुवेलशैलस्य-मुवेलपर्वतस्य, उपरण्ठे-निक्टे, चाम्लन्यानाम् । च पुनः, रिपुविनाशाय शत्रुविनाशाय, प्रस्थितस्य प्रयातस्य, तस्य सैन्यस्य, नायक पतिम् , मामेव, अकल्पयत् कृतवान् , किं पृश्वायौवराज्ये युवराजपदे, अभिपिच्य अभिषेकं कृत्वा, कीदृश माम् ! यथाशक्तिकृतशास्त्रपरिचयं खशत्य- नुसारविहित शास्त्रानुशीलनम्। पुनः अधीतनीतिविद्यम् पठितनीतिशास्त्रम्; पुनः अभ्यस्तनिरवद्यधनुर्वेदम् अभ्यस्तः-धुपितः, निरययः-प्रशस्यः, धनुर्वेदः-धनुर्विद्या येन तादृशम् । पुनः असि-गदा-चक्र-कुन्त प्रासादिषु तत्तदनविशेषप्रमृतिपु, प्रहरणविशेपेषु अनविशेषेषु, कृतथमं कृतशिक्षणायासम्; पुनः अचिरारुढयौयनम् अभि- नवोद्भुतताएण्यम् । च पुनः, अर्पितानल्पपदातिसैन्यम् अर्पित-दत्तम्, अनपं-प्रचुरम्, पदागिन्य-पदगामि सैन्य यस्मै तादृशम् , मामिति शेषः, प्रधान मुख्यः, अपनिपतिमिः नृपतिभिः, अमात्यैः सचित्र, सामन्तैः अधीनरपेक्ष, स सहायं सहायसहितम् , कृत्वा, पुण्ये प्रशस्खे, महानि दिने, माहिणोत् प्रेपितवान् [८]। अथ अनन्तरम् , प्रातरेव प्रत काल एप, मातः पृतनानः, सभामण्डपं सभागृहम् , अगच्छम् गतवान् ; फीदशः । निर्वतितामिमतदेयताविशेषपूनः निर्मिता सम्पादिता, अभिमतदेवताविशेषस्य-इटदेवनिशेषस्य, पूजा येन, या अभिमतदेवताया विशेषपूजा येन तादृशः; कि कृया! यस्त्रायतिसर्जनेन यन्न दिदानेन, द्विजातिलो द्विजनम् , सम्पूज्य सम्यक पूजविस्ता; दा! प्रतिम्लापलोकितशाच्छायः कला नाम-राशेः पष्टितमोऽसः, पला फला प्रति-प्रतिक्लम् , अवलोकिता-दशा, शो:-आरोपितद्वादशालदण्डम्य, साया यन्ताइसे, मचायायलोग्ननिर्मातेष्ट पालीरित्यः,ज्योतिर्गणितयिद्भिः ज्योतिर्नाम-नाम्, तत्प्रधान शामिति यावन् , तरसम्बन्धि यद् गनित-गायना, तनिनिः-तदभिः, देवविदिरियर्थः, साधिते निरुपिते, लग्ने रापुदयः पुनः कीदयासितदफ्लयासाः नित- मुधम्, दुस-पदम् , यासः-या यम्य तारा; पुनः सितफुसुमदाममन्धितशेसरः पितानि पेनानि, यानि पुसुमानि- पुरानि, सेवा दाना-मालया, मथितः-पतितः, शेरार:-शिरोभूषण येन तारयः पुनः कौमुदीमहोत्सयभ्रमणलीन मोमुदाः चन्द्रिकायाः, यो महो गए.-महानुस्मत , तत्र पर प्रम-गहरणम्, टेन सभेन शरीरयन, शरणदातन दय परिणेनेचे रेशा, स्पर्शाहादिना समुगापटेन, सहीगेन परियारोन, चन्दनारागेण - ·२५२ टिप्पनक-परागविवृतिसंवलिता 4 तत्क्षणप्रमुदिताया वक्षःस्थलभाजो राजलक्ष्या लोचनद्वयादानन्दाश्रुपद्धतिमिव द्विधाप्रवृत्वां नाभिचक्र- चुम्विनीमेकावलीं दधानो वद्धचन्दनप्रवालवन्दनमालातरट्शिवतोरणमुद्दामगन्धोदकच्छटाविच्छर्द विरजी. कृताजिरमागृहीतोज्वलवेपसविशेषचारसंचरद्वारवनिताजनमवहितप्रतीहारनिर्धार्यमाणानिबद्धभापियाह्यपरिजनं सभामण्डपमगच्छम् [ग]। तत्र च पवित्रमणिवेदिकापृष्ठनिहिते महति हेमासने प्रामुखोपविष्टस्तत्कालमभिमुखीभूताभिः साक्षादिव जयश्रीभिरूरुसंदंशदष्टनिवसनाप्रपल्लवस्पष्टीकृतनितम्बपरिणाहाभिरीपदवनमितपूर्वकायतया मिलद्वलित्रयव्यस्री- भूतनाभिमण्डलामोगाभिः कनकवलयावलीवाचालभुजलतोरक्षेपलक्ष्यमाणपीनोद्धरपयोधराभिरुज्झितस्तनोत्सङ्ग- निःसङ्गलम्बमानप्रलम्यमौक्तिकपालम्याभिः पुरोनिहितदधिकुसुमदूर्वाङ्कुरसनाथाक्षतपूर्णकनकपात्राभिरन्तःपुर- चन्दनसम्बन्धिशरीरलेपनद्रवेग, शोभमानः दीप्यमानः; पुनः स्थूलखच्छमुक्काफलमथितां स्थूलानि, स्वच्छानि- शुभ्राणि च, यानि मुक्ताफलानि मौक्तिकानि, तैः, अपिता-गुम्फिताम् , द्विधाप्रवृत्तां द्विधाऽवस्थिताम् , भागद्वयेनावस्थिता- मित्यर्थः, पुनः नाभिचक्रचुम्बिनीम् नाभिमण्डलव्यापिनीम् , एकावलीम् एकपश्यामिकाम् , मालो दधानः धारयन् , कामिय? तत्क्षणप्रमुदितायाः तत्कालप्रहृष्टायाः, पुनः वक्षःस्थलमाजः वक्षःस्थलस्थितायाः, राजलक्षम्या: राजसम्बन्धिन्या लक्ष्म्याः, लोचनद्वयात् नेत्रद्वयात् , निर्गतामिति शेषः, द्विधाप्रवृत्ताम्, आनन्दाश्रुपद्धतिमिव आनन्द- जन्यनेत्र जलप्रवाहमिवेन्युत्प्रेक्षा; कीदृशं सभामण्डपम् ! पद्धचन्दनप्रवालवन्दनमालातरहिततोरणम् पदाभिः, चन्दनप्रवालानो-चन्दनपल्लवानाम् , बन्दनमालाभिः-तोरणमालाभिः, तरक्षित-व्याप्तम् , तोरणं-वहिर यस्य तादृशम् पुनः उद्दामगन्धोदकच्छटाविच्छर्दविरजीकृताजिरम् उदानाम्-अप्रतिहतानाम् , गन्धोदकच्छटानां-गन्धान्वितजलधारा- णाम् , विच्छर्दैन-विक्षेपेण, विरजीकृतः-निधूलीकृतः, अजिर:-प्राङ्गणं यस्य तादृशम्, पुनः आगृहीतोज्वलवेपसविशेष. चारसञ्चरद्वारवनिताजनम् भा-समन्तात् , गृहीवेन, उज्वलवेषेण, सविशेषचारकः-अत्यन्तमनोहराः, सपरन्त:- प्रचरन्तः, वारयनिताजनाः-वेश्याजना यस्मिंस्तादृशम्, पुनः अवहितप्रतीहारनिर्धार्यमाणानियद्धमापियाहपरिजनम् अवहितप्रतीहारैः-सावधानद्वारपालः, निर्धार्यमाणाः-पृथक्क्रियमाणाः, निरुध्यमाना इति यावत् , अनिबद्धभापिण:-असम्बद्ध भाषिणः, याह्यपरिजनाः-बाह्यपरिवारा यस्मिंस्वादृशम् [M]। च पुनः, तत्र सभामण्डपे, पवित्रमणिवेदिकापृष्ठनिहिते निर्मलमणिमयवेदिकोपरिधृते, महति विशाले, हेमा- सने सुवर्णमयासने, प्राइमुखोपविष्टः पूर्वाभिमुखकृतोपवेशनः सन्, राजकुलात् राजधानीतः, निरगच्छम् निर्गत. वानित्यप्रेणान्वेति; कीदृशः अन्तःपुरविलासिनीभिः अन्तःपुरवधूभिः, सम्पादितसकलयात्रामङ्गलः सम्पादितानि- निष्पादितानि, धवलानि-समस्तानि, यात्रामालानि-यात्राकालिकमालोपचारा यस्य तारा कीदृशीभिः ! तत्कालं तत्क्षणम्, अभिमुसीभूताभिः सम्मुखीभूताभिः, साक्षाद, जयश्रीभिरिव रिपुविजयलक्ष्मीभिरिवेत्युत्प्रेक्षा, पुनः ऊरसन्दंशदष्ट- नियसनाप्रपल्लयस्पष्टीकृतनितम्बपरिणाहामिः उररूपः-जानपरितनमागरूपो यः, सन्देशः-वस्तनियत्रगोपारण- विशेषः, तेन दप्टेन-नियत्रिवेन, आकुर्वधवेनेसर्थः, निवसनस-एमवन्नस्य, अप्रपालन-पात्रकोमलाममागेन, स्पष्टीकृतः- स्फुटीकृतः, नितम्यस्य-कटिपधादागस्य, परिणाहः-विखारो यास तादशीभिः, पुनः ईपदयनमितपूर्षफायतया किविदधोनमितशरीरपूर्वार्धतया हेतुना, मिलद्वलित्रययनीभूतनामिमण्डलामोगाभिः मिलता सङ्कटमानेन, वलि. प्रयेग-नाभि मण्डलाधस्तनरेखायेग, व्ययीभूतः-ग्रीगि असानि-कोगा यस्य तादृशीभूतः, नाभिमण्डलस्य, भाभोगः-विस्तारो यासा ताशीभिः, पुनः कनकवलयापलीवाचालभुजलतोत्क्षेपलक्ष्यमाणपीनोगुरपयोधराभिः बनवलयाना- गुवर्णमयमोठाभरणानाम्, भायल्या-परपा, पायालायाः-मुरारायाः, भुमलतायाः बाहुलतायाः, योग-उदेलनेग, सायमाणी-दृश्यमानी, उद्धरी-उरतो, पीनी-स्थूलो च, पयोधरी-सनी यासां सारसीमिः, पुनः उज्झितस्तनोत्सर निसालम्पमानमलम्यमीकिफमालम्याभिः उज्नितः-सफा, सनोसा:-स्वनमध्यभागो येन तासम्, मत एष निः-तमम्परहित यया सात् तथा, लम्पमानम्-अघोनमा, प्रलम्ब-दर्पम् , मौरिकाना-गुफामणीनाम् , पालम्द- ऋजुलम्पिमास्यं पायो वाइसीमिः, पुनः पुरोनिद्वितदधिपुसुमारसनाथाशतपूर्णकनफपात्राभिः पुर: अमे, ·२५२ टिप्पनक-परागविवृतिसवलिता तत्क्षणप्रमुदिताया वक्षःस्थलभाजो राजलक्ष्या लोचनद्वयादानन्दाउपद्धतिमिव द्विधाप्रवृत्ता नाभिचक्र- चुम्बिनीमेकावलीं दधानो पद्धचन्दनप्रवालपन्दनमालातरगिवतोरणमुद्दामगन्धोटफच्छटाविच्छर्दविरजी- कृताजिरमागृहीतोज्वलवेपसविशेषचारसंचरद्वारवनिताजनमवहितप्रतीहारनिर्घार्यमाणानिवद्धभाषिवाह्यपरिजन सभामण्डपमगच्छम् [] 1 तत्र च पवित्रमणिवेदिकापृष्ठनिहिते महति हेमासने प्राङ्मुखोपविष्टस्तकालमभिमुखीभूताभिः साक्षादिव जयश्रीभिरूसंदंशदष्टनिवसनाप्रपल्लयस्पष्टीकृतनितम्बपरिणाहाभिरीपदवनमितपूर्वकायतया मिलद्वलिनयन्यत्री- भूतनाभिमण्डलाभोगाभिः कनकवलयापलीवाचालभुजलतोल्क्षेपलक्ष्यमाणपीनो रपयोधयभिरुझिवस्तनोत्सन- निःसङ्गलम्बमानप्रलम्बमौक्तिकपालम्याभिः पुरोनिहितधिकुसुमदूर्वानुरसनाधाक्षवपूर्णकनकपालाभिरन्तःपुर- . राजलक्ष्म्या: . चन्दनसम्बन्धिशरीरपनद्रवेग, शोभमान. दीप्यमान , धुन स्थूलखन्छमुक्ताफलप्रथितां स्थूलानि, खच्छानि- शुभ्राणि च, यानि मुक्ताफलानि मौक्तिकानि, तै, प्रथितां-गुम्फिताम्, द्विधाप्रवृत्ता द्विधाऽवस्थिताम् , भागद्वयेनावस्थिता मित्यथ ,पुन नाभिचकचुम्बिनीम् नाभिमण्डलव्यापिनीम, एकावलीम् एकपक्षयात्मिकाम् , माला धान धारयन्, कामिय? तत्क्षणप्रमुदिताया. तत्कालप्रहृष्टाया , पुन वक्ष स्थलभाज. वक्ष स्थलस्थिताया , राजसम्बन्धिन्या लक्ष्म्या ,लोचनद्वयात् नेनयात् , निर्गतामिति शेष ,द्विधाप्रवृत्ताम् ,आनन्दाश्रुपद्धतिमिव आनन्द- जन्यनेनजलप्रवाहमिवे युत्प्रेक्षा, कीदृश सभामण्डपम् । बद्धचन्दनप्रवालवन्दनमालातरङ्गिततोरणम् बद्धामि, चन्दनप्रवालाना-चन्दनपहवानाम्, वन्दनमालाभि -तोरणमालाभि , तरङ्गित-व्याप्तम् , तोरण-बहिद्वारं यस्य तादृशम्, पुन उद्दामगन्धोदकच्छटाविच्छर्दविरजीकृताजिरम् उदानाम्-अप्रतिहतानाम् , गन्धोदकच्छटाना-गन्धान्वितजलधारा णाम् , विच्छर्दैन-विक्षेपैण, विरजीकृत -निधूलीकृत , अजिर -प्राङ्गण यस्य तादृशम् , पुन आगृहीतोजवलवेपसविशेष चारुसञ्चरद्धारवनिताजनम् आ-समन्तात्, गृहीतेन, उज्जलवेषेग, सविशेषचारव -अत्यन्तमनोहरा, सञ्चरन्त प्रचरन्त , वारवनिताजना -वस्थाजना यसिंगराम्, पुन' अवहितप्रतीहारनिर्धार्यमाणानिबद्धभापिवाहपरिजनम् अवहितप्रतीहार -सावधानद्वारपाले , निर्धार्यमाणा -पृथविक्रयमाणा , निरुध्यमाना शत यावत्, अनिबद्धभाषिण:-असम्बद्ध भाषिण , बाह्यपरिनना -बाह्यपरिवारा यस्मिंस्तादृशम् [ण]! च पुन , तब सभामण्डपे, पवित्रमणिवेदिकापृष्ठनिहिते निर्मलमणिमयवेदिकोपरिधृते, महति विशाले, हेमा सने सुवर्णमयासने, प्राङ्मुखोपविष्ट, पूर्वाभिमुखकृतोपवेशन सन्, राजकुलात् राजधानीत , निरगच्छम् निर्गत वानिवप्रेणान्वेति, कीदृश' अन्त.पुरविलासिनीमि. अन्त पुरवधूभि , सम्पादितसकलयात्रामङ्गल. सम्पादितानि- निष्पादितानि, सकलानि-समस्तानि, यानामङ्गलानि-यानाकालिकमलोपचारा यस ताहा , कीदृशीमि तत्काल तत्क्षणम् , अभिमुखीभूताभिः सम्मुखीभूताभि , साक्षात् , जयश्रीभिरिव रिपुविजयलक्ष्मीभिरिवेत्युत्प्रेक्षा, पुन ऊसन्दशदष्ट निवसनाप्रपलवस्पष्टीकृत नितम्मपरिणाहाभि. ऊररूर जानूपारतनभागरूपो य, सन्दरा पस्चनियन्त्रणोपकरण विशेष , वेन दष्टेन-नियन्त्रिवेन, आकुरद्धवेनेलर्थ , निवसनस्य-सूक्ष्मवस्त्रस्य, अग्रपल्लवेन-पल्लवकोमलाग्रभागेन, स्पष्टीकृत - स्फुटीकृत , नितम्बस्य-कांटेपश्चाद्भागस्य, परिणाह -वस्तारो यासा तादृशीभि , पुन ईपवनमितपूर्वकायतया किचधोनमितशरीरपूर्वार्धतया हेतुना, मिलद्वलित्रयन्यस्त्रीभूतनाभिमण्डलाभोगाभिः मिलता सङ्घटमानेन, दलि नयेण-नाभिमण्डलाधस्तनरेखानयेण, यमीभूत जाणि अन्नागि-कोणा यस्य तादृशीभूत , नाभिमण्डलस, भाभोग -विस्तारो यासा तादधीनि , पुन कनकवलयावलीवाचालभुजलतोत्क्षेपलक्ष्यमाणपीनोद्धरपयोधराभि कनकवलयाना- सुवर्णमयकोष्ठाभरणानाम्, आवल्या-पखया, वाचालाया -मुखराया , भुजलताया-बाहुलताया , उत्क्षेपेण उद्वेलने, लक्ष्यमाणो दृश्यमानौ, उद्धरौ-उन्नती, पीनी-स्थूलो च, पयोधरौ-स्तनौ यासा तादृशीभि, पुन उज्झितस्तनोत्सङ्क नि सङ्गलम्रमानप्रलम्बमौकिकमालम्याभि. ज्झित -वक्त , स्तनोत्सर-स्तनमध्यभागो येन तादृशम्, भव एव नि सङ्ग-तत्सम्पर्करहित यथा स्यात् तथा, लम्बमानम् अघोनमत्, प्रलम्ब दीर्घम् , मौक्तिकाना-मुत्तामणीनाम्, पालम्ब- ऋनुलम्पिमाल्य यासो वादीभि , पुन पुरोनिहितदधिकुसुमदुर्याङ्करसनाथाक्षतपूर्णकनकपात्राभिः पुर -भग्रे, . - ·तिलकमारी। २५३ विलासिनीभिः संपादितसकलयानामङ्गलः [त], प्रत्यग्रसप्तच्छदप्रयालदत्तसान्द्रमुसमुद्रमभिवन्द्य पुरःस्थापित राजतपूर्णकुम्भमप्रतिस्थाध्ययनध्वनिमुखरेण पुरःसरपुरोधसा द्विजातिवृन्दनानुगम्यमानश्चरणाभ्यामेव गत्वा प्रथमकक्षान्तरद्वारभूमिमप्रतः ससभ्रमच्यापारिताकुशेन बज्राङ्कुशनाम्ना महामात्रेण प्राड्युसीकृत्य विधृत सितपिष्टपढ़पाण्डुरितगात्रमक्षुद्रमणिचित्रनक्षत्रमालापरिक्षित सिन्दूरपाटलयिकटकुम्भभागमारोपितानेकनिशिव- शलप्रभाशारशातकुम्भशारीपरिकरितपृष्ठपीठमश्रान्तमदयारिधारादुर्दिनान्धकारितकरटफूट निकूटपर्वतमिव परित्यक्तस्थावरावस्थममरवल्लभाभिधानं गन्धगजमधिरूढो [], दृढावनद्धनारतूणीरवन्धुरोभयस्कन्धशिखरः कनकपत्रभङ्गचित्रमध्यभागभाजा शरासनेन सनाथपामहस्तः सलीलमुद्भूयमानवालव्यजनकलापः सदर्पसर्प- टिप्पनकम्-अप्रतिस्थ -प्रस्थानमन्त्र । शार-कर [थ] । . १ निहित्-स्थापितम् , दना, कुसुमै -पुष्पै , दूर्वाकुरै -दूर्वाख्यतृणविशेषाकुरै , सनाथ-सहितम् , अक्षतपूर्णम्-आईतण्डुलपूणम्। कनकपार-सुवर्णपान यामितादृशीमि [त]। पुन प्रत्यग्रसप्तच्छदग्रवालदत्तसान्द्रमुखमुद्रम् प्रल -अभिनवे , सप्तच्छदस्य-सप्तसप्तपत्रविशिष्टवन्तकयक्षविशेषस, प्रवाल -पवे, दत्ता-सम्पादिता, सान्दा-निविडा, मुखमुद्रा-मुखावरण यस्य तादृशम्, पुर. अग्रे,स्थापित धृतम्, राजतपूर्णकुम्भ रजतनिर्मितपूर्णकलशम्, अभिवन्ध नमस्कृत्य, अप्रतिरया ध्ययनध्वनिमुसरेण अप्रतिरथस्य-प्रस्थानमन्त्रस्य, य , अध्ययनध्वनि -पठननाद, वेन, मुखरेग-वाचालेन, पुन पुर- स्सरपुरोधसा पुर सर -अग्रेसर , पुरोधा पुरोहितो यस्य तादृशेन, द्विजातिवृन्देन द्विजगणेन, अनुगम्यमान. अनु- स्त्रियमाण , पुरस्सरपुरोध इति पाठे तु पुरस्सर -पुरोधा यस्मिंस्तादृशम् यथा स्यात् तथेति क्रियाविशेषणविधया व्याख्येयम् , पुन प्रथमकक्षान्तरितद्वारभूमिम् प्रथमकक्षाया-प्रथमप्रतोलिकाया, अन्तरद्वारभूमि-बाह्यद्वारप्रदेशम् , चरणाभ्यामेव पन्यामेव, गत्वा, अग्रत अने, ससम्नमव्यापारिताकुशेन ससम्भ्रम-सत्वर यथा स्यात् तथा, व्यापारित -प्रयुक्त, प्रेरित इति यावत् , अडशो येन तादृशेन, वज्राङ्कुशनाम्ना अन्वयतदाख्येन, महामानेण हस्तिपन, प्राङ्मुखीकृत्य पूवमभिमुखीकृत्य, विधृत स्थापितम्, पुन सितपिष्टपङ्कपाण्डुरितगानम् सित-शुभ्रम् , यत् पिष्ट-चूणम्, पिष्टात- मित्यर्थ , तस्य पकेन-कर्दमेन, पाण्डरित-किश्चित्पीतरतीकृतम्, गान-शरीरे यस्य तादृशम् , युन अतुद्रमणिचिननक्षन- मालापरिक्षिप्तम् अक्षुद्रा-महार्घा ,ये मणय , तद्रूपाणां चिनागाम्-अनेकवणानाम् , नक्षत्राणा-ताराणाम् , मालया-समूहेन, सप्तविंशतिमौक्तिकनिमितहारेण वा, परिक्षिप्त-व्याप्तम् ,युन सिन्दूरपाटलविकटकुम्भमागम् सिन्दूरेण-रक्कचूर्णेन, पाटल:- विकट -विशाल , कुम्भभाग-घटाकारमस्तकभागो यस्य तादृशम् , पुन अनेकनिशितशस्त्रप्रभाशारशातकुम्भ शारीपरिकरितपृष्ठपीठम् अनेकेषा-बहूनाम् , निशिताना-वीणानाम्, शवाणा प्रभाभि - युतिभि , शारा - चित्रवर्णा , या शासकुम्भशार्य -सुवर्णमयपर्याणानि, तामि परिकरित परिवेष्टित, पृष्ठपीठ-पृष्ठामासन यस तादृशम् , पुन अश्रान्तमदधारिधारादुर्दिनान्धकारितकरटकूटम् अवान्तानि -अविच्छिन्नामि ,मदवारिधारामि -मदनलधारामि, यदुर्दिन मेघाच्छन्नदिनम् , वेन अन्धारित -अन्धकारात ,कररकूर गण्डस्थल शिखर यस्य तादृशम् , अत एव परित्यक स्थावरावस्थम् परित्यक्ता स्थावरावस्था-स्थावरत्वरूणवस्था येन तादृश्यम्, गृहीतजङ्गमावस्थमित्यर्थ, विकूटपर्वतमिय त्रिकूटाख्यपयतविशेषमिवेत्युप्रेक्षा, अमरवल्लभाभिधानम् अमराणा-देवानाम् , वड्भ -प्रिय , इत्लन्वर्थतदाख्यम्, गन्धगजम् यस्य ग-धेनान्ये हस्तिन एलाय ते तादृश मदर धान्यहस्तिनम् , अधिरूढः भारूद्ध [य], पुन दृढा- वनद्धतारतूणीरयन्धुरोभयस्कन्धशिसर दृढ यथा स्यात् तथा, अवनद्धेन-आवद्धेन, ताराणा-विशुद्धमौक्तिकानाम्, तूणीरेण-इपुधिना, बाणाधारपानेणेति यावत्, बन्धुरम्-उन्नतानतम्, उभयस्कन्धशिखर-स्कन्यद्वयोपरिभागो यस तादृश , पुन कनकपनमङ्गचित्रमध्यभागभाजा कनकपनभने सुवर्णपनरचनाभि , चिन-चित्रवर्णो यो मध्यभागतद्वता, शरासनेन धनुषा, सनाथवामहस्त. सनाथ -सहित, वामहस्तो यस्य तारा, पुन सलील सफाड यथा स्यात् तथा, उद्भूयमानयालन्यजनकलाप. उदयमान -उत्क्षिप्यमाण , बालव्यजनस्स चामरस्य, कलाप -समूहो यस्मिंस्तादश , ·२५४ टिप्पना-परागविवृतिसंवलिता पदातिनिर्दयपादपातप्रवर्तिताकाण्डमेदिनीकम्पः महोत्तालवैतालिकवाततारतरोद्भुष्यमाणजयजयध्वनिर्धन- द्विजयमङ्गलाभिधानतूर्यनि|पवधिरिताखिलब्रह्मस्तम्बः पुरस्तात् सलीलचलितकरिघटारूढ किङ्करपुरुषपातित- विरलघनघातानामुत्पातनिर्घातघोरघोपोद्गारमतितारमारसन्तीनां ढकाना ध्वनितेन मुसरयन्निसिलान्यपि दिशा मुखानि [द], शिखरविस्फुरत्पद्मरागस्थूलकलशस्य दोलायमानावचूल्मुक्ताफलदानचित्ररत्नखण्डखचितचामी- करदण्डस्य पुरःसर्पतः श्वेतातपत्रखण्डस्य पर्यन्तयायिनामनिलभरितरप्रवर्त्मव्यक्तरूपाणामिभवराहशरभशार्दूल- मकरमत्स्याद्याकारधारिणामनेकपार्थिवसमरसंगृहीताना चिलकानामपहुतारोचिपा चक्रवालेन जटिलीकृत- दिगन्तरालो राजकुलानिरगच्छम् [ध] । अनुपद च प्रणामपरितुष्टाभिर्विजयाशिपाभिनन्धमानो द्विजाति- परिपद्भिर्विनयविरचिताञ्जलिपुटाभिः प्रणम्यमान, पौरजनतामिरुत्सृष्टलाजष्टिभिरुनुष्यमाणमनोरथसिद्धिनगर- . . पुन सदर्पसर्पत्पदातिनिर्दयपादपातप्रवर्तिताकाण्डमेदिनीकम्पः सदर्प-सगर्व यथा स्यात् तथा, सर्पता-गच्छताम् , पदातीना-पादगामिसंन्यानाम् , निर्दय निपुरे यथा स्यात् तथा, पादपातेन-पादविक्षेपण, पादाघातेनेत्यर्थ , प्रवर्तित प्रारब्ध , अकाण्डे-अनवसरे, मेदिनीकम्प –भूकम्पो येन तादृश , पुन महोत्तालवैतालिकवाततारतरोद्धृष्यमाण- जयजयध्वनि प्रहषण-प्रमोदेन, उत्ताल -उद्धत , यो वैतालिकाना-बन्दिपुराणाम् , बात -समूह , तेन तारतरम्-उच्चतर यथा स्यात् तथा, उद्बुध्यमाण असकृदुच्चार्यमाण , जयजयध्वनि -जयजयकारो यस्य तादृश , पुन ध्वनद्विजयमङ्गलाभि- धानतूर्यनिर्घोषवधिरिताखिलब्रह्मस्तम्ब ध्वनत -शब्दायमानस्य, विजयमङ्गलाभिधानस्य-विजयमलाख्यस्थ, तूर्यस्य- वाविशेषस्य, निर्घोषै -नादै , बधिरित -बधिरीकृत , अखिलब्रह्मस्तम्ब -समस्तब्रह्माण्डो येन तादृश , पुन ढकानां यश - पटहानाम् , ध्वनितेन ध्वनिना,अखिलान्यपि सर्वाण्यपि, दिशाम् , मुखानि अग्रभागान, मुखरयन वनयन्, कीदृशीनाम् । पुरस्तात् अमे, सलीलचलितकरिघटारूढकिङ्करपुरुपपातितविरलधनधातानाम् सलील-सखेलम्, चलिता- प्रयाताम् , करिघटा-इस्तियूथम् , आरूढे -कृतारोहणे, किङ्करपुरुषै -मृत्यभूतपुरुपै , पातित - सहर्षविश्लेषित , विरघन - कदाचिद् विरल , कदाचिद् घन घात -अभिघातो यासा तादृशीनाम्, पुन उत्पातनिर्घातघोरघोपोद्दारम् उत्पातरूप - शुभाशुभसूचकभूतविकारभूत , य निर्घात -ध्वनि , तद्वद् घोर -भयङ्कर , घोषोद्गार -नादोदेको यलिस्तादृश यथा स्यात् तथा, अतितारम् अत्युच्चै , आरसन्तीनाम् आ समन्ताद् ध्वनन्तीनाम्, [द]। पुन शिखरविस्फुरत्पद्मरागस्थूल- कलशस्य शिखरे-ऊर्धमागे, विस्फुरन्-प्रकाशमान , पद्मरागस्य-तदाख्यरक्तमणे , त मणिमय इत्यर्थ , स्थूल -कलशो यस्य तादृशस्य, पुन दोलायमानावचूलमुक्ताफलदाम्न दोलायमानम् , अवचूलाना-धर्तुलानाम्, मुक्ताफलाना-भुक्तामणी नाम् , दाम-पकिर्यस्मिंस्वादृशस्य, पुन चित्ररत्नखण्डखचितचामीकरदण्डस्य चित्र -नानावणे , रत्नखण्डै , खचित - व्याप्त , चामीकरदण्ड -सुवर्णमयदण्डो यस्य तादशस्य, पुन पुर अग्रे, प्रसर्पत. उद्वेलत , श्वेतातपतत्रस्य वेतच्छनस्य, पर्यन्तपातिनाम् प्रान्तवर्तिनाम् , अनिलभरितरन्ध्रवर्मव्यक्तरूपाणाम् अनिलभरितेन-वायुपूणन, र ध्रवर्मना-छिद्र मार्गेण, व्यक्त-प्रकटितम् , रूप-खरूप येपा तादृशानाम् , इभ घराह शरभ शार्दूल मकर मत्स्याद्याकारधारिणाम् इभ -हस्ती, वराह -शूकर , शरभ -मृगविशेष , शार्दूल -व्याघ्र मकर -जलजन्तुविशेष , तदादीनां तत्प्रभृतीनाम् , य आकार -प्रतिकृति , तद्धारिणाम्, अनेकपार्थिवसमरसगृहीतानाम् अनेकपार्थिवै -नानानृपै सह, समरे-सग्रामे, सगृहीतानाम्-सञ्चितानाम्, अपहृतार्करोचिषाम् अपद्भुतम् अपलपितम् , अर्कस्य-सूर्यस्य, रोचि -प्रकाशो यस्तादृशानाम्, चिलकाना ध्वजानाम्, चकवालेन मण्डलेन, जटिलीकृतदिगन्तराल. व्याप्तदिमध्य [ध]। च पुन , अनुपदं प्रतिपदम् , प्रणामपरितुष्टाभिः अभिवादन सन्तुष्टाभि , द्विजातिपरिषद्भि. द्विजमण्डलीभि , विजयाशिपा विजयशुभेषणया, अभिनन्धमान. अभिवर्ण्यमान , पुन विनयविरचिताञ्जलिपुटाभि. विनयेन- नम्रभावेन, विरचित -निर्मित , अझलिपुटो याभिस्वादशीभि , पौरजनताभिः पुरवासिजनसमूहै , प्रणम्यमान• अभि. वाद्यमान , पुन उत्सृष्टलाजवृष्टिमि. उत्सृष्टा -विमुक्का , लाजष्टय --भृष्टधान्यपृष्टयो याभिस्वादशीमि , नगरवृद्धाभिः नगरवास्तव्यद्धस्त्रीभ , उदुष्यमाणमनोरथसिद्धि. उद्बुध्यमाणा-असदुचार्यमाणा, मनोरथसिद्धि -अमिलापतार्थ , ·तिलकमलरी। २५५ वृद्धाभिः प्रीतिनिर्भरदृष्टिपातकुवलयितदिग्वलयाभिरवलोक्यमानो नागरिकाभिर्नगरान्निरगमम् [न] । क्रमेण च शरत्समयपरिचयपश्चितशोभाम्, आभोगिनीन्, उदारकलमकेदारपरिमलामोदितयनानिलाम् , उन्मदकुरकादम्बसारसारावमुखरितसरस्तीरनीयम् ,कीरचन्नुसंपुदच्युतार्धजग्धप्रियङ्गमञ्जरीपिञ्जरजरगुमतलाम् [प], अक्षुद्रपादपालानितैरनवरतवेलकर्णपल्लवतरलितेन प्रतिवेलमुडीयमानेन निलीयमानेन च झङ्कारकारिणा मधुकरमण्डलेन पीयमानोदामदाननिझरेप्रमत्तरक्षकपदातिवार्यमाणासंस्तुतजनप्रत्यासत्तिभिः पर्यन्तरचित- तृणकुटीरकेण प्रतिक्षणमाधोरणगणेन क्रियमाणविविधोपचारैरनवलोकितपरस्परैः प्रसिद्धाभिधानैर्जगति प्रधान- चारणैरधिष्ठिनोदेशाम् [फ], आगृहीतद्वी पान्तरगामिभूरिभाण्डेरामरणपर्याणकारियूपोपस्करसमारचनसंतत- . सिद्धिर्यस्य तादृशः पुनः प्रीतिनिर्भरदृष्टिपातकुचलपितदिग्वलयाभिः प्रीतिनिर्भरदृष्टिपात:-प्रेमपूर्णकटाक्षपातैः, कुक्लयित-संजातानि कुवलयानि कमलानि यस्सिंतादृशम् , दिग्वलयं-दिमण्डलं याभिस्वादशीभिः, नागरिकाभिः नगर- तरुणीभिः, अवलोक्यमानः दृश्यमानः; नगरात् रङ्गशालाख्यनगरात्, निरगमम् निर्गतवानहम् [न]] च पुनः, क्रमेण ऋमिकगल्या, नगरसीमाम् उक्तनगरपरावधिम्, अलङ्यम् अविकान्तवानहम् ; कीदृशीम् । शरत्समयपरिचयपश्चितशोभाम् शरत्समयेन-आश्विन कार्तिकमासात्मकशरत्कालेन, यः परिचयः-सङ्गमः, तेन , प्रचिता-विस्तारिता, शोभा यस्यास्तादृशीम् ; पुनः आभोगिनी विस्तारवतीम् । पुनः उदारकलमकेदारपरिमला. मोदितवनानिलाम् उदाराः-महान्तः, समृद्धा इति यावत् , कलमाः-शालयो येषु तादृशानाम् , केदाराणां ये परिमला:- सौरभागि तैः आमोदिताः-सुरमिताः, बनानिलर:-बनपवना यस्यां तादृशीम्, पुनः उन्मदकुररकादग्यसार- सारायमुखरितसरस्तीरनीराम् , उन्मदानाम्-उन्मत्तानां करर-कादम्ब-सारसानाम्, करराः-उत्कोशपक्षिणः, कादम्या:- कलहंसाः, सारसाः-खनामख्याताः पक्षिणः, तेषाम् , आरावैः-शब्दैः, मुखरितानि-प्रतिध्वनितानि, सरस्वीरनीरामि- कासारतटस्थितजलानि यस्यां तादृशीम्, पुनः कीरचक्षुसम्पुटच्युतार्धजग्धप्रियङ्गुमचरीपिजरजरद्रमतलाम् कीराणां-शुकानाम्, चचुसम्पुटात-सम्पुटिनचधुसकाशात, च्युत्ताभिः-रखलिताभिः, अर्धनग्धाभिः-अर्धभुक्षाभिः, प्रिया मनरीभिः-प्रियकुलतामपरीभिः, पिञ्जराणि-पीतानि, जरता जीनाम् , हमाणा-वृक्षाणाम् , बलानि-अधःस्थलानि यस्यां तादृशीम् [प] पुनः प्रधानचारणैः प्रधानहस्तिभिः, अधिष्ठितोदेशाम् अधिष्ठितः-आकान्तः, उद्देशः उच्चप्रदेशो यस्यां तादृशीम् । कीदृशैः । अक्षुद्रपादपालानितैः विशालवृक्षरूपलम्भवः, पुनः मधुकरमण्डलेन अमरपुशेन, पीयमानोद्दामदाननिरैः पीयमानः-पानकाक्रियमाणः, उहामा-उद्धतः, अप्रतिहत इलर्धः; दाननिझरः-मदजलप्रवाहो पा तादः, कीदृशेन ? अनवरतवेल्लत्कर्णपल्लबतरलितेन अनवरत-निस्तरम्, वेभ्याम्-उचलद्वयाम्, कर्णपल्लवाभ्या-कर्णरूपगलवाभ्याम्, तरलिवेन-चाळेठेन, उक्षिोनेति यावत, अत एव प्रतिवेलम् सर्वकालम्, उड़ीयमानेन उपार भ्रमता, च पुनः, निलीयमानेन मदजलनिहरे विरोभवता; पुनः झवारकारिणा कोलाहलकारिणा, पुनः अप्रमत्तरक्षकपदातिवापमाणासंस्तुतजनमत्यासत्तिभिः अप्रमत्त:-अवहितः, रक्षकैश्च, पदातिभिः- पादगामिजनैः, वार्यमाणा-अवरुध्यमाना, असंस्तुताना-अपरिचितानाम् , जनाना प्रत्यासत्तिः सान्निध्यं येषां ताशेः, पर्यन्तरचितहणफुटीरकेण पर्यन्वे-निकटे, रचितः-निर्मितः, तृणकुटीरः-तृणमयहखजुटी येन तादृशेन, आधो. रणगणेन हस्तिपकसमूहेन, प्रतिक्षणं प्रविपलम् , क्रियमाणविविधोपचारैः क्रियमाणः-विधीयमानाः, विविधाः अनेक प्रकाराः, उपचाराः-सेवा पे ताहौः, पुनः अनवलोकितपरस्परैः कलहभिया परस्परदृष्टिपथमगमितेः, पुनः जगति भुवने, प्रसिद्धाभिधानः विश्रुतनामधेयः [क] पुनः कीदृशीम् ? भाग्यनैगमानाम् धनाब्यवणिजम्, साय: समूदः, स्थानस्थानेषु प्रतिस्थानम् कृतावस्थानाम् कृतम्, अवस्थानम्-भवस्थितिर्यस्या तादृशीम, यो आगृहीनदीपान्तरगामिभूरिभाण्डेः आ-समन्ताद, गृहीतानि, दीपान्तरगानीनि-अन्यद्वीपगन्ध पनि, भनिभाण्डानि- बहुभाडानि येस्वादशः, पुनः आभरणपर्याणकादिवृपोपस्फरसमारचनसन्ततन्यातभृतकैः आभरणम्-अलार- ·टिप्पनक-परागविवृतिसंवलिया . व्याप्तभृतकैरभिनवस्यूतताम्रपटकुटीरकोणावस्थापितस्थूलद्रविणकण्ठालेः प्रागणोपरचितगोणीगगाहालकसूचिवैः प्रस्थाननिर्गतानामात्यनेगमानामनेकतुरगाश्वतरसंकुलः सार्धेः स्थानस्थानेषु झवापस्थानाम् [4], अच्छशीतल- खादुसलिलाभिः सुधाधवलवरण्डिकावलयाकुण्डलितालाभिरिभित्तिगर्भप्रविष्टिवानेकदेवतांप्रतिमामिस्तृष्णा- तुरायतरदनन्तपथिकपातभयादिव पुरसप्रसारितोभयामहस्तेन भेटुम्बिनीकदम्बकेन फवफलकलेनावलम्बित- सोपानमालामूलदेशाभिरतिमुश्लिष्टलोदेष्टकचिताभिर्मार्गपापीभिः स्थपुटितमहापद्रुमोपान्तस्थलाम [भ] अन्वरा- ऽन्तरा च प्रावृपेण्यसलिलपूरक्षालनापनीतसकलपद्धमलाभिरासनप्रामवासिना पणिग्जनेन वत इतः प्रकटिती- दनाज्यदधिभाण्डसण्डमोरफपायपण्यप्रसारकाभिसटस्थपविकवाळिकाविलोक्यमानमुक्तोझिवानलपकालना- 4. गम् , पर्याणक-पृष्ठास्तरणम् , सदादिः-तत्प्रमृतिः, या, यूपाणां-पलीवर्दानाम्, उपरार:-वैपः, तत्समारचने-तद्विन्याचे, सन्ततम्-अनवरतम् , व्यापूताः-सलमाः, मृतका:-किरा येषां तादः, पुनः अभिनवस्यूतताम्रपटकुटीरकोणाय स्थापितस्थूलद्रविणकण्ठालैः अभिनवस्यूता -अचिरप्रोताः, ये ताम्रपटा:-रजवागि, तत्युटीरस-तनिर्मितहखय्याः कोणे, अवस्थापिता-भूताः, स्थूलाः-वृहदाकारा., द्रविणण्ठाला:-धनभाण्डविशेषा यस्याः, पुनः प्राङ्गणोपरचितगोणी- गणाहालकसूचितैः प्राङ्गने, उपरचितैः सनिवेशितैः, गोणीनाम्-आचपनानाम्, गणै -समहरूपः, अट्टालक:-प्रासादो. परितनगृहे, सूचितः-उपलक्षितः, पुनः अनेफतुरगाभ्यतरसकुलैः अनेक:-यहुभिः, तुरंग.-अयः, अश्वत:- खचरैश्च सकुल:-व्याप्तैः [व]; पुनः मार्गवापीभिः मार्गदीपिकाभिः, स्थपुटितमहावटद्रुमोपान्तस्थलाम् स्थपुटि. तम्-उन्नतानतीकृतम्, महावदद्रुमाणा-विशालवटरक्षाणाम्, उपान्तस्थलं-निकटस्थानं यस्यास्वादशीम, कीदृशीभि. ! अच्छशीतलसातुसलिलामिः अच्छं-निर्मलम् , शीतलं, खादु-मधुरै च, सलिलं-जलं यासा तादधीभि., पुनः सुधाधवलवरण्डिकावलयाकुण्डलितकूलाभिः सुधाधवलाना-चूर्णोपलेपशुभ्राणाम् , वरण्डिकानाम्-लघुप्राकारभूत- भित्तिविशेषाणाम् , पलयेन-मण्डलेन, आकुण्डलितानि-आवेष्टितानि, कूलानि-तटा यासा तादृशीभिः पुनः द्वारभित्तिगर्भ: प्रतिष्ठितानेकदेवताप्रतिमाभिः द्वारभित्तिगर्भ-दारस्थकुल्यमध्ये, प्रतिष्ठिता-स्थापिता, अनेकासा, देवतानाम् प्रतिमा-प्रति- कृतिर्यासा तारशीभिः, पुनः मेफकुटुम्बिनीकदम्बेन मेकाना-मण्डूकानाम् , या. कुटुम्बिन्धः-स्त्रियः, तास कदम्पकेन- समूहेन, अवलंम्वितसोपानमालामूलदेशाभिः अवलम्बितः-आश्रितः, सोपानमालानाम्-अधिरोहणीपतीनाम्, मूलदेश:-मूलस्थानं यास तादृशीभिः, कसादिव ! तृष्णातुरायतरदनन्तपधिकपातभयादिव तृष्णातुराणां-पिपासा. पीडितानाम् , अवतरताम्-अवरोहताम् , अधस्तादागच्छतामित्यर्थः, अनन्तानां-बहूनाम् , पथिकाना-मार्गगामिनाम् , यः पातः-निपतनम् , तद्भयादिवेति हेतूत्प्रेक्षा, कीदृशेन ? पुरःप्रसारितोभयाग्रहस्तेन पुरः-अमे, प्रसारिती-तत्पातनिवा- रणाय विस्तारिती, उभयाग्रहता उभयहस्वाप्रभाग येन तादृशेन, पुनः कृतकलफलेन तदातवशाद् विहितकोलाहलेन, पुनः अतिसुश्लिष्टलोहेप्टकचिताभिः अतिमुश्लिष्टम् अतिशयेन परस्परसम्पृक्कम् , 'लोहेष्टकाना-लोहमयेष्टकानाम् , चितं- समूहो यामु तादृशीभिः [भ] च पुनः, अन्तरा अन्तरा मध्ये मध्ये, बननोतोवहाभिः वननदीभिः, सीमन्तिताम् सजातकेशवेशाम्, प्रावृपेण्यसलिलपूरक्षालनापनीतपकमलाभिः प्रारपेण्येन, सलिलपूरेण-जलप्रवाहेग, यत् क्षालन-मार्जनम् , तेन, अपनीता:-दूरीकृताः, परूपाः-कर्दमरूपाः, मला यासा तादृशीभिः; पुनः आसन्नग्रामवासिना निकटप्रामवास्त्रव्येन, पणिग्जनेन वणिग्लोकेन, तत इतः अत्र तत्र, प्रकटितौदनाज्यदधिभाण्डखण्डमोदक- प्रायपण्यप्रसारकाभिः प्रकटित--प्रकाशित , ओदनः भक्तम् , आज्यं-घृतम् , दधि-दुग्धघनीभावावस्थाविशेषः, नेपा भाण्डसण्डाना-माजनप्रभेदानाम्, यद्वा भाण्डाना-भाजनानाम् , खण्डं च-इक्षुविकारः, तस्य, यद्वा खण्डमोदकपायाणा- खण्डनिर्मितमिष्टाचप्रचुराणाम् , पण्याना-विक्रेतव्यवस्तूना च, प्रसारो यासु तादृशीभि ; पुनः तटस्थपथिकवालिका- विलोक्यमानभुत्कोज्झितान्नलवकवलनाकुलशकुनकुलाभिः तटस्थाभिः-तीरस्थिताभिः, पथिकबालिकाभिः- पथिककन्याभिः, अवलोक्यमान-दृश्यमानम्, भुक्तोज्झिताना भोजनावशिष्टानाम्, अन्नलवानाम्-अन्नशानाम्, कवलने- ·तिलकमञ्जरी। फुलशकुलकुलाभिर्दूरनिर्गतजलाद्रमार्गपिशुनितपशुपरम्परोत्ताराभिरनवरतलोकविनामक्षामितोपान्तवेतसवनाभि- नस्रोतोवहाभिः सीमन्तिताम् [म], ईपदुपजातशोपकरीपसुखसंचारविशिक्षः सपर्णतरुलतानिवेशजटालवेश्म- पटलेर जिरमण्डपच्छायानिविष्टगोरसपरिपुष्टमहाकायपुष्टकौलयक: सकलकलोच्छलत्याज्यपरिमलव्यञ्जित- तप्ताज्यतऋविन्दुदेपेरुत्कर्गतर्णकाकर्शितमध्यमानमथितमन्थनीमन्धरनिष|पैः सतोपयोपाधिपसमाहूयमानपर्यट- स्पायसाथिपधिकपेटकै क्रमागतकै कवठरद्विजातिवचननिर्विचारप्रवर्तितशयनासनस्नानदानादिसर्वक्रियः प्रात- ख प्रचारनिर्गताभिस्तकालमधिगवाधिकक्लोपचयहितेन स्वाभाविकभन्यतागुणेन द्विगुणाकष्टलोकदृष्टिमिः पीनपरिमण्डलापीनभारविकटमन्थरगमनाभिरनणुमणिपण्टिकाघोपरमणीयमितस्ततो विचरन्तीभिः सततानु- भक्षणे,आकुलं-व्ययम् , शलकुलं-मत्स्यविशेषगणो यामां तादशीभिः,पुनः दूरनिर्गतजलार्द्रमार्गपिगुनितपशुपरम्परो. त्ताराभिः दूरनिर्गतेन-दूरनिष्क्रान्तेन, जलार्द्रमार्गेण-जलासुनवस्मना, पिशुनितः-सूचितः, पशुपरम्पराणां-पशुसमूहानाम्, उत्तारः-उपरिनिर्गमनं याभ्यस्तादृशीभिः, पुनः अनवरतलोकविश्रामक्षमितोपान्तवेतसवनाभिः अनवरतं-निरन्तरम्, लोकाना-जनानाम, विश्रामे-खेदापनयने, क्षमितानि-क्षमतामापादितानि, क्षामितेति पाठे तेषां विश्रामेण क्षामितानि- क्षीणतां गमितानीत्यर्थः, उपान्तानि-निकटानि, चेतसवनानि-वलयनानि याभिस्तादृशीभिः [म] पुनः गोकुलैः गोठैः, गा स्थानरित्यर्थः, अधिष्ठितरुक्षोपकण्टाम् अधिष्ठितः-व्याप्तः, कक्षस्य-वनस्य, उपमण्ठः-समीपप्रदेशो यस्यां तादृश्वीम् , यद्वा अधिष्ठितस्स कक्षस-वनस्य, उपकण्ठाम्-समीपाम् , कीदृशैः? ईपदुपजातशोपकरीपमुखसञ्चारविशिखैः ईपत्-किञ्चित् , उपजात:-उत्पन्नः, शोपः-शुरुकता येषां तादृशैः, करीषैः-गोमयः, सुरसञ्चारा-सुकरगमना, विशिसा रथ्या, येषां तासः, पुनः सपर्णतरुलतानिवेशजटालवेश्मपटलैः सपर्णाना-पनपूर्णानाम् , तरलताना-तरूणां-वृक्षाणाम् , तदाधितलतानां च, निवेशेन-सगावशेन, अटाल-समृदम्, वेश्मपटल-गृहसमूहो येषां तादृशैः, पुनः भजिरमण्डपन्छाया- निविएगोरसपरिपुष्टमहाकायपुष्टकौलेयकैः अजिरमण्डपस्य-प्राङ्गणवर्तिगृहविशेषस, छापायां निविष्टः अवस्थितः, तथा गोरसेन पयोदधिपृतादिना, परिपुष्टः-अतिपुष्टः, महाकायः-विशालशरीरं यस्य तादृशः, तथा पुष्टः प्रयुल, एवंविधः कौलेयकः-कुलागतः कुकुरो येषां तादृशः, पुनः सकलकलोच्छलत्याज्यपरिमलव्यमिततप्ताज्यतऋविन्दुक्षेपैः सकलकलम् कलकलेन-शब्दविशेषेण सहितं यथा स्यात् तथा, उच्छलन्तः-उद्च्छन्तः, प्राज्यपरिमळेन-प्रचुरसौरभेग, व्यजिताः- सूचिताः, तातसुगन्धज्ञापिता इत्यर्थः, एवंविधाश्च ये, तप्तस्य, आज्यस्स-पृतस्य, तकविन्दवः, तप्यमाननवनीतारस्थागत- घृतस्थत्तकस्य बिन्दव इत्यर्थः, तेषां क्षेपाः-विक्षेपः-दूरीभवनं येषु तादृशः, पुनः उत्कर्णतर्णकाकतिमध्यमानमधित- मन्थनीमन्थरनिर्घापैः उत्-ऊों, कर्णी येषां तादृशैस्तण : वत्सः, आवर्णितः-श्रुतः, मथ्यमानस्य आलोचमानस मथितस्य-तकस्य, या मन्थनी-मयनदण्डः, तथा मन्थर:-मन्दा, निघोंपो येषां तादृशः, पुनः सतोपंधोपाधिपसमाहूय- मानपर्यटत्यायसार्थिपथिकपेटकैः सतोपं-परितोषेण सहितं यथा स्यात् तथा, घोपाधिपेन-आभीरप्रामाधिपेन, समाहू. यमान-सम्यगाह्वयमानम्, पर्यटता-परिभ्रमताम्, पायसाथिना-शीरामामिलापियाम् , पथिकाना-मार्गगामिनाम् ,पेटकं समूहो येषु तादृशैः, पुनः क्रमागतैकैकयठरद्विजातिवचननिर्विचारप्रवर्तितशयनासनानदानादिसक्रियः कमेण आगतस्य एकैकस्य वठरव-मूर्खस्य, द्विजावे:-द्विजस्य, वचनेन-वाक्येन, निर्विचार-खविवार विनैव, प्रवर्तिता-गोपः प्रारब्धा, शयनम्, आसनम् , मानम्, दानम् , तदादिः तत्प्रमृतिः, सर्वा-सकला, क्रिया येषु तादृशः, पुनः गोभिः धेनुभिः, अशून्य पर्यन्तैः व्याप्तनिकरैः, कीदृशीभिः प्रातरेव प्रातःकाल एव, प्रचारनिर्गताभिः प्रचाराय-विचरणाय, यद्वा तृणभक्षणाय, गृहानिष्कान्ताभिः, पुनः तत्कालं प्रचारकालमेव, अधिगताधिकवलोपचयहितेन अधिगतः-प्राप्तः, योऽविम्वलोप- चयः-अधिकपलवृद्धिः, तेन हितेन-वर्धितेन, स्वाभाविकभन्यतागुणेन साभाविकसौन्दर्यगुणेन, द्विगुणारुष्टलोक- दृष्टिभिः द्विगुणं यया स्यात् तथा, आकृष्टाः-स्ताकर्षणाः, लोकाना-जनानाम्, दृष्टयो यानिखारशीभिः, पुनः पानपरि- मण्डलापीनभारविकटमन्थरगमनाभिः पीनानि स्थूलानि, परिमण्डलानि-वर्तुलागाराणि न, यानि आपीनानि- 'ऊधाति, स्वना इयर्थः, वेषां भारेण-गुरुतया, विक:-प्रकटम् , मन्थर-मन्दम् , गमनं यासा तादृशीभिः, पुनः मनणुमणि- घण्टिकाघोपरमणीयम् अनशुमणिपष्टिकानाम्-स्थूलमणिभयग्रीवास्यकिवणीनाम्, घोपेन भनिना, रमणीय-मनोहर यया स्यात् तथा, इतस्ततः अा तन, विचरन्तीभिः बिहरन्तीभिः, पुनः सततानुचरचाटुकारस्पैरसौरमेयाभिः ३३ तिलक .

·२५८ टिप्पनक-परागविवृतिसंपलिता घरचाटुकारखैरसौरभेयाभिरचिरजातप्रसपाभिरद्यश्वीनाभिश्च गोभिरशून्यपर्यन्तैस्तुहिनपातशीनहैयंगीनवर्ण- तनुलतालावण्याभि. क्षीरधवलचलत्कटाक्षच्छटाप्रतिक्षण शालिवदिमुसाभिनवनीतपिण्डपाण्डुवल्गकठिनपरि- मण्डलस्तनकल्शयुगलाभिरिसश्रीभिरिव शरीरिणीमि. सविध्रौरगलनैः स्नेहनिर्भराणि दधीनि बल्लपहृदया- नोन निर्दयमामभतीभिर्गोपललनाभिः सर्वतः समाकुल्लैगोकुलैरधिष्ठितकझोपकण्ठा नगरसीमामलङ्ग्यम् [य] । अथामेसराश्वपारदर्शनक्षुभितैः 'कटकमागच्छति' इति जनरवादुपलभ्योपलभ्य सर्वतः प्रधावितैः परित्यक्त- निजनिजव्यापरिरखकरफूटकेवाधिदेतहागवाली पुझिदेव फुलबरण्डकेषु कृतावस्थानः पादपस्कन्येषु घद्धासनेरूश्वोपविष्टैश्च लम्बितोनयभुजैश्च जघनपाविन्यस्तहस्तयुगलेश्च शीणपट्टिकागाढधिवासिधेनुकैश्च धौवशाटककृतशिरोवेष्टनेश्व वेणुयष्टिपु कृतावष्टम्मैश्च स्कन्धाधिरोपितयितडिम्भश्च सर्वत्र सकुतूहलैरपि सविशेष टिप्पनकम्-विशिसा-रथ्या । भापीनम्-ऊध । अयश्वीना अद्य श्वो वा प्रसूता । नेहनिर्भराणि धृतभरिवानि प्रेमपूरितानि च दधीनि वल्लभहृदयानि च । निर्दयमामनतीमि निष्करुणम् , मातीनि -मदयनीभि पीडयन्तीभिश्च [य] । . . . - सततम्-अनवरतम् , अनुचरस्य-भृत्यम्य, य , चाटुकार -प्रियवाक्यप्रयोग , तर खैरा-खनत्रा, सौरभेया -पभा यासा तादृशीभि , पुन अचिरजातप्रसवाभि अभिनवप्रसूताभि , च पुन , अद्यश्वीनाभि. अब यो वा प्रसविष्यमाणाभि , अत्यासन्नप्रसवाभिरित्यर्ध । पुन कीहरी ? गोपालललनाभि. गोपवधूमि , सर्वत सर्वभागेषु, समाकुले. व्याप्त , कीदृशीभि ? तुहिनपातशीनहैयद्वीनवर्णतनुलतालावण्याभि. तुहिनपातेन-हिमपातेन, शीन-घनीभूतम् , यद् हैयावीन-नवनीतम् , तस्येव वण रूप यस्य तादृशम्, तनुलताया -शरीरल नाया , लावण्य-कारितर्यासा तादृशी , पुन क्षीरधवलचलत्कटाक्षच्छटाप्रतिक्षणक्षालितदिङ्मुखाभि क्षीरवत्-दुग्धवत्, धवलाना शुभ्राणाम्, चलता च, कटाक्षाणाम्-अपाङ्गानाम्, छटाभि -धाराभि , प्रतिक्षण प्रतिपलम् , क्षारितानि-धौतानि, दिङ्मुखानि-दिगग्रभागा याभि स्तादृशीभि , पुन नवनीतपिण्डपाण्डुवलगत्कठिनपरिमण्डलस्तनकलशयुगलाभि. नवनीतपिण्डवत् , पाण्ड- किञ्चित्पीतवेतवर्णम् , वल्गत्-चलत् , कठिन कठोरम्, परिमण्डल-वर्तुल च, स्तनकलशयुगल कलशाकारस्तनद्वय यासा तादृशीभि , पुन शरीरिणीभि शरीरवतीभि , गोरसश्रीभिरिव गवाम् , रस -पयोदध्यादि, तदीयशोभाभिरिवेत्युप्रेक्षा, पुन सविभ्रम विलाससहितै, अङ्गवलनै अङ्गसचम्ने , स्नेहनिर्भराणि नेहेन दध्यादिगुणविशेषेण, पक्षे प्रीत्या, निर्भराणि पूर्णानि, दधीनि, च पुन , वल्लभहृदयानि पतिहृदयानि, वल्लवहृदयानि इति पाठे तु गोपहृदयानीत्यर्थ , निर्दयम् अन्य तम्, आमथ्नतीभि. आठोडय वीभि [य]। अर्थ अनन्तरम् , भगवन्तम् ऐश्वर्यशालिनम् , अम्मोनिधि समुद्रम् , अपश्यम् दृष्टवानहम् इत्यप्रेणा वेति । कीदृश ? ग्रामेयके. ग्रामवासिभि , अवलोक्यमानवलसन्तनि. दृश्यमानसैनिक्सङ्घ , कीरशै १ अनेसराश्ववार दर्शनधुमित अग्रेसराणाम्-अग्रगामिनाम् , अश्ववाराणाम्-अववाहानाम् , दर्शनेन, क्षुभितै –सञ्चलितै , कटक सैन्यम् , आग छतीति, जनरवात् लोकोक्तशब्दात् , उपलभ्योपलभ्य ज्ञात्वा ज्ञात्वा, सर्वत. सर्वदिग्भ्य , प्रधावितैः कृतसत्वर गमने , पुन परित्यक्तनिजनिजन्यापार. सत्यखखकार्य , पुन अवकरकूटेपु अवकीर्यते मार्जन्या विक्षिप्यते इत्यवकर , धूल्गादिराशि , त कूटेषु तदुपरिभागेषु, अधिरूढै. आरूढ , पुन तडागपालिपु तडागकोणेपु, तडागसेतुपु वा, पुजिते. सङ्घीभूतै , पुन देवकुलपरण्डकेपु देवकुलस्य देवमन्दिरस्य, वरण्डकेषु प्राकारस्थानीयमित्तिषु, कृताव स्थाने अवस्थित , पुन पादपस्कन्धेपु वृक्षस्क धेषु वद्धासनै कल्पितासनै , च पुन , ऊवं उत्थितै , च पुन , उपविष्टै कृतोपवेशन , च पुन , लम्वितोभयभुजै नमितोभयवाहुभि च पुन , जघनपार्थ विन्यस्तहस्तयुगलै कटिपुरोभागनिवेशितहस्तद्वय , च पुन , शीर्णपट्टिकागादग्रथितासिधेनुकै शीर्णपट्टिकाया-शीर्णावस्थपटखम्डे, गाड- दृढ यथा स्यात् तथा, प्रथिता-बद्धा, असिधेनु -छुरिका यस्तादृशे , च पुन, धौतशाटककृतशिरोवेटनै धोतेन- क्षालितेन, शाटकेन-चनेण, कृत शिरोवेष्टन मस्तकावरण यैस्वादशै , च पुन , वेणुयष्टिपु वशदण्डेषु, कतावष्टम्भैः कृता . - .

·तिलकमञ्जरी। २५९ , करियु कपिपु कमेलकेषु च प्रहितदृष्टिभिः प्रमाणरूपचलोपचयशालिना प्रत्येकानडुहां मूल्यमानमुदट्टयद्भिः [1] 'कथय, क एप राजपुत्रः, केयं राज्ञी, किमभिधानोऽयं द्विरदः' इत्यनवरतप्रयुक्तया प्रश्नपरम्परया कथितसमदृष्टकटकमामलाकुटिकैः करेणुका विरुद्ध क्षुद्गष्पिकागगमन्यन्तःपुरमिति घृतोष्णवारणं चारणमपि महाराजपुन इति कनकनिष्काश्तकन्वर वणिजमपि राजप्रसादचिन्तक इति चिन्तयद्भिः पृष्टेरपि प्रतिवचनम- प्रयच्छद्भिराहूतैरप्यन्यतो गच्छद्भिः पश्यतोऽध्यभिमुसमगुलीमिर्दर्शयन्द्रिः शृण्यतामपि चेष्टिवमशद्धितरणास्यनेन सूचयद्भिर्विपमावतारसमद्देषु दुर्दान्तकरभवानिवृपभोलपनेषु व्यालदन्तिवेगोपसर्पणेषु चस्पलता पततः पराय- मानानवलोक्यावलोक्य समकालकृतकलकलैः सतालशब्दमुचैतरा हसद्भिः [ल], कैश्चिन्मार्गनिहितनिश्चल- दृष्टिभिः पश्चादेष्यता दिगन्तविख्यातयशसामुभृिता कुमाराणां राजपत्नीनां प्रधानगणिकाना पट्टहस्तिनां च दर्शनाशया क्षुत्पिपासापरिगतरूपशोपं शुष्यद्भिः, कैश्चित् पृष्ठसनिस्वैरिपामरीपीवरस्तनस्पर्शलुब्धैः पीडितैरपि वलम्बने , च पुन, स्कन्धाधिरोपितदयितडिस्भेः स्कन्धे, आरोपित -धृत , दयित -प्रिय , डिम्भ -शिशुयस्तादृश , पुन सर्वत्र सर्व विषयेषु, सकुतूहलेरपि कौतुकान्वितैरपि, करिपु हस्तिपु, कपिपु मर्कटेपु, च पुन , फ्रमेलकेपु उद्रेषु, सविशेष विशेषेण, प्रहिवदृष्टिमि. प्रेरितलोचन , पुन प्रमाणरूपवलोपचयशालिनाम् प्रमाण-दर्यम्, रूप-सुन्दराकृति , बलोपचय बलवृद्धि , ते , शोभावताम् , अनड्डहां पभाणाम्, प्रत्येकम् एकैकस्य, मूल्यमानम् मूल्यप्रमाणम् , उदयद्भिः कथयदि [२] कथय हि, एप. अयम्, राजपुनः नृपकुमार , कः किनामा १, इयं पुरोवर्तिनी, राक्षी राजपनी, का फिनानी , अयं पुरोवर्ती, द्विरदः हस्ती, किमभिधानः किनामा १, इति इत्थम् , अनवरतप्रयुक्तया निरन्तरकृतया, प्रश्नपरम्परया प्रश्नसमूहेन, कदर्यिंतसकदृष्टफटकमामलाकुटिकैः कर्थिता -क्लेशिता, सकृत्-एकवारम् , दृष्ट-दृष्टिगोचरीकृतम् , कटक-सेना यस्तादृशा , ग्रामलाकुटिका ग्रामवासिदण्डिजना यैस्वादशै, करेणुकाधिरूढं हस्तिनीमारूढम् , क्षुद्रगणिकागणमपि साधारणवेश्यावृन्दमपि, अन्तःपुरम् अन्त • पुराङ्गनागणम् , इति चिन्तयद्भिः मन्यमानै , पुन धृतोप्पणवारण गृहीतच्छनम्, चारणमपि भूलमपि, महाराज. पुष इति महाराजकुमार इति, चिन्तयद्धि , पुन कनकनिकावृतकन्धर कनक्स-सुवर्णस्य, निकेण-अष्टोत्तरशदेन, आता-च्याप्ता, कन्वरा-प्रीवा यस्य तादृशन, घणिजमपि आपणिकमपि, राजप्रसादचिन्तका राजप्रीतिप्रार्थी, इति चिन्तयदि, पुन पृष्टेरपि कृतप्रश्नरपि, प्रतिवचनम् उत्तरम् , अप्रयच्छद्भिः अप्रददि , पुन आहूतैरपि कृता- द्वानरपि, अन्यतः अन्यन, गच्छद्भि , पुन अभिमुख सम्मुखम् , पश्यतोऽपि अवलोकमानानपि, रोकान् , अङ्गुलीभि , दर्शयद्भिः सोतयद्भि , पुन चेष्टितं शरीरचेष्टाविशेष शृण्वतामपि श्रुतिगोचरीभूतथ्वनिना जानतामपि, अशद्वितः तच्छ्रवणशङ्कयापि रहिते , उच्चखनेन उच्चशब्देन, सूचयदि, बोधयद्धि , पुन विषमावतारसंमदपु निनोन्नतस्थला वतरणार्थजनसम्मेलनेपु, स्खलतः विचलत , पुन दुन्तिकरभ वाजि बृपभोलापनेपु दुर्दान्त -उद्धतो य करम - हस्तिशिशु , बाजी-अध, वृषभ -वृष , तेषाम् , उत्सवनेषु-उरकूदने , पतत , च पुन , व्यालदन्तिवेगोपसर्पणेषु व्यालदन्तिनां-दुष्टहस्तिनाम्, "ज्यालो दुष्टगजे सर्प शठे वापद सिंहयो" इति हैम , वेगेन त्वरया, यद् उपसर्पण-समीपा- गमन वेषु, पलायमानान् भयादिना स्थानत्यागेनान्यस्थान गच्छतो जनान् , अवलोक्य अवलोक्य दृष्ट्वा दृष्ट्वा, सम- कालतकलकलेः समकाल-एककालम् , कृत कलकल-कोलाहको यैस्वादशै , पुन सतालशब्दं प्रस्तहस्वध्वनिपूर्व- कम्, उच्चस्तराम् अत्युचे , हसद्भि. हास कुद्भि [ल], कैश्चित् कैरपि जन , मार्गनिश्चलनिहितष्टिमिः मार्गे-पथि, निश्चल-नि स्पन्द यथा स्यात् तथा, निहिवे-निवेशिते, दृष्टी लोचने यस्तादरी , पुन पश्चात् पृष्ठदेशत , एप्यताम् आगमिष्यताम् , दिगन्तविण्यातयशसाम् आदिगन्तप्रसिद्धयशस्कानाम् , उर्वीभृतां नृपाणाम् , कुमाराणा राजपुत्राणाम् , राजपतीना राजीनाम्, प्रधानगणिकाना मुख्यवेश्यानाम् , च पुन , पट्टहस्तिना प्रमागतानाम् , दर्शनाशया दर्शनाभिलाषेण, क्षुत् पिपासापरिगते. बुभुक्षा पिपासाव्याप्त , अत एव ऊर्भशोप गुप्यद्भिः ऊर्च कण्ठनाल्वादिप्रदेशवच्छेदेन शोषणमनुभवद्धि , पुन कैश्चित् कैरपि, पृष्ठसगिरिपामरीपीवरत्तनस्पर्शलन्यैः .

·२६० टिप्पनक-परागविवृतिसंवलिता समन्ततः प्रेक्षफजनेन स्थानमत्वजनिः, कैश्चिन्मनोरथशनासादितग्रामपतिसुनासंनिधानेर्लब्धमहानिधानवि सलधानतः साधनिकलोफेन निसिलमपि नीयमानं वुसं बुसाय मत्वाऽवधीरयद्भिः [व], कैश्विद् गृह्यमाण. यवसरक्षणव्यगैरर्थलोभादभिलपितलवानां लश्नया लाकुटिकानां क्लेशमनुभवद्भिः [], कैश्विदाकुष्टहस्तिपक चोदितद्विरदपुरस्कतः प्रपलाय्य दूरीमनात्महननेरात्मनोऽविडम्बनाय ब्राह्मण्यमा विकुदिः, कैश्चिदनिबद्ध- लोकलुण्ट्यूमानशाकशाकटैरपटितप्रयोजनामवनिपाज्ञां सायज्ञमुपहसद्रिः [प], कैश्चिदानन्दगद्गदिकागृहीत- • कण्ठैनिगृहीतलुण्टाकवातवार्तया लुण्टितेनुवाददुःखदुर्वलं कृषीवललोकमपशोकं कुर्वद्भिः, कैश्चिजवप्राप्तपरि- पालकव्यूहरक्षितसुजातनहेयरनेकधा नरेन्द्रमभिनन्दयद्भिः [स] , कैश्चिदलब्धावकाशठकरहठनिराकृतैराश्रयाय प्रतिगृहं गृहीतमाण्डैराहिण्डयद्भिः, कैश्चित् कलहनिष्कासितशालीनकुलपुत्रकवर्गः सगर्वमप्रतो प्रामपोटानां टिप्पनकम्-लश्चया नीवीभव(ज)नेन [N] | शाकशाकट-शारक्षेत्रम् [प] । बिहेयम् -] नीहिक्षेत्रम् [स] । पृष्ठसगिनीनां-पृष्ठसंसर्गिणीना, लैरिणीनां-खेच्छाचारिणीनाम् , पामरीगां-नीचाइनानाम् , पीवरस्वनयो:-रथूलखनयोः, स्पर्श लुब्धैः-सजातलोभैः, अत एव प्रेक्षकजनेन दर्शकजनेन, समन्ततः सर्वमागेपु, पीडितैरपि मर्दितैरपि, स्थान खाधिष्ठितप्रदेशम् , अत्यजद्भिः अमुञ्चद्भिः पुनः केचित् कैरपि जनः, मनोरथशतासादितनामपतिसुतासग्नि- धानः मनोरथशतेन-अभिलापशतेन, आमादितं-प्राप्त, ग्रामपतिमुतायाः सन्निधान-सानिध्यं यस्तादृशः, अत एव लब्ध- महानिधानैरिव लन्ध-प्राप्तं महानिधानं महानिधियतादृशैरिव, खलधानतः धान्यविमर्दनस्थानतः, "सलधानं पुनः खलम्" इति हैमः, साधनिकलोकेन सैनिकलोकेन, नीयमानं हियमाणं, निखिलमपि सर्वमपि, बुसं यवादिधान्यम् , घुसाय मत्या तृणमिति मत्वा, अवधीरयद्भिः अनाद्रियमाणैः [1]; पुनः कैश्चित् कैरपि, गृह्यमाणयवसरक्षण- गौः गृह्यमाणस्य-वलादादीयमानस्य, यवसस्थ-घासस्य, रक्षणे-रक्षाकार्ये, व्यग-व्याकुलैः, अर्थलोभात् धनलिप्सावशात् , अमिलपितलञ्चानाम् अगिलपिता-अभिप्रेता, लवा-लायते प्रच्छन्नं गृह्यत इति लगा, वैस्वादशानाम्, लाकुटिकानां “वेत्रधारिणा रक्षकाणाम् , लश्चया लञ्चासमर्पणेन, क्लेशं दुःखम् , अनुभवद्भिः प्राप्नुवद्भिः [श], पुनः कैश्चित् कैरपि, आकृष्टहस्तिपकचोदितद्विरदपुरस्कृतैः आकुष्टाः-कृतशब्दा ये हस्तिपका-दस्तिवाहकाः, तैः चोदित.-प्रेरितैः, द्विरदः-हस्तिभिः, पुरस्कृतैः-अग्रतः कृतः, प्रपलाय्य अतिशयेन पलायनं कृत्वा, दूरीकृतारमहननैः दूरीकृतम् आत्मन:- स्वस्य, हनन-हला यैस्वादृशैः, आत्मनः खस्य, अविडम्बनाय अविरस्काराय खरक्षणायेत्यर्थः, ब्राह्मण्यं ब्राह्मणत्वम्, 'आविष्कुर्वद्भिः प्रकटयद्भिः पुनः कैश्चित् करपि, अनिवद्धलोकलुण्ट्यमानशाकशाकटैः अनिबद्धैः-निरङ्कुशैः, लोक-राजपुरुषादिजनैः, लुण्ड्यमानानि-बलादाच्छिद्यमानानि, शाकशाम्टानि मार्गवर्तिशारक्षेत्राणि येपा तादृशैः, अघटित. 'प्रयोजनाम् असम्पादितफलाम् , अवनिपाज्ञां सन्येन कस्यापि कष्टं न कार्यमिलादिराजाज्ञाम् , सावकं सतिरस्कारम् , उपहसद्भिः पि], पुनः कॅश्चित् कैरपि, आनन्दगद्गदिकागृहीतकण्ठैः आनन्देन या गद्गदिका-अव्यक्तशब्दता, तया गृहीतः-आश्रितः कण्ठो येषां तादृशः, पुनः लुण्टितेपुवाददुःखदुर्वलं लुण्टितेन-बलादाच्छिन्नेन, इक्षुवाटेन-इचक्षेनेण यद् दु.ख तेन दुर्वलम्', कृपीवललोकं कर्षकजनम् , निगृहीतलुण्टाकसातवार्तया निगृहीतस्य-दण्डितस्य, लुण्टाकानां- बलादपहारकाणा, वातस्य-समूहस्य, वातया-वृत्तान्तेन, अपशोकं शोकरहितम् , कुर्वद्भिः सम्पादयद्भिः; पुनः कैश्चित् कैरपि, जवप्राप्तपरिपालकव्यूहरक्षितसुजातवैहेयैः जवेन-शीघ्रतया, प्राप्तेन-लब्धेन, परिपालकव्यूहेन-परिरक्षक- समूहेन, रक्षितानि, मुजातानि-मनोहराणि, बहेयाणि-त्रीहिक्षेत्राणि येपा तादृशः, अनेकधा अनेकप्रगः, नरेन्द्र राजानम् , अभिनन्दयद्भिः स्तुवद्भि. [स] । पुनः कैश्चित् कैरपि, अलब्धावकाशठकुरहठनिराकृतैः अलब्ध.-अदृष्टः, अवकाश.-स्थान येन, तादृशेन ठकुरेण-ऐश्वर्यशलिना गृहपतिना, हठेन-बलात्कारेण, निराकृतैः- निष्कासितैः, अत एव गृहीतभाण्डः उद्धृतभाण्डे, प्रतिगृहं गृहं गृहम्, आधुयाय अवस्थानाय, आहिण्डयद्भिः भ्राम्यद्भिः, पुनः कैश्चित् कैरपि, कलह निष्कासितशालीनकुलपुत्रकवर्गः कलहेन निष्कासितः-बहिष्कृतः, .

·तिलकमञ्जरी। २६१ प्रौढिमात्मनः प्रकटयद्भिः हि, अन्यैस्तु दूरोदस्तकण्ठैः पृष्ठलाहटवालकवृन्दकलकलसूचितान् प्राममध्ये विचरतः स्वच्छन्दचारिणो महामानतन्त्रेण परिहतान् वारणपतीनवलोक्य जातसंक्षोभैझटिति कोष्ठाद्वारेषु संग्रहकान् पातयद्भिः पश्चाद्वाटकेषु गोमयपिण्डकूदानि गोपयद्भिर्भमवृतिपु निष्कुटेपु पुसकारुकारनेहकादिवलीफनगन्या- दायादाय वेश्मनि प्रवेशयद्भिगृहधन च कास्यपानिकासूनकम्मलप्राय बलाधिकृतधामन्यवलाजनस्व न्यासी- कुहिरनेकवृतान्तामयकैरवलोक्यमानपलसंहतिः [१] प्रतिमार्गमुत्तम्भिवाभिगातोरणान् स्थानस्थानो. पसर्पत्कुसुमफलइस्तवास्तव्ययित्ताह्यलोशनीझनाल तरक्षण घेणुयष्टिपु कुमली मृन्य योजितैर्माजिष्ठश्च माहारजनेश्च कर्पटैः जटालीमतशीगृहपटलानतिक्रम्य कतिचिद् वेरावनग्रामगनप्रतो दत्तदृष्टिः [] पिधानमिव पातालस्य, मणिकुट्टिममिव निभुवनचतुःशालस्य, जन्मपत्वलमिवाकाशकुमलयस्य, प्रभापटलमिय टिप्पनकम्-कोष्ठक -वरण्डक , सग्रहका -पलिहका , निष्कुट-गृहवाटिका [२] । माहारननानि-गौसुम्मानि [ज्ञ] । - प्रोदि प्रगल्भताम्, . शालीन-अधृष्टो लजायुक्त , कुलपुत्रकाणा-कुलप्रसूतानुकम्पितपुत्राणाम् , वर्ग -समूहो यस्तादशै , ग्रामपोटाना ग्रामस्थाना पुलक्षणाना वीणा, अग्नतः अग्रे, सगर्ष साभिमानम् , अात्मनः स्वस्स, प्रकटयदि प्रदर्शयदि [ह], पुन अन्यैस्तु अन्यव्यक्तिभिस्तु, दूरोदस्तकण्ठे. दूम्, उदस्त -उस्थित , कण्ठ - कण्ठव्यापारो यैस्तार , अतिशुष्काण्ठरिन्यथ , पृष्ठलग्नहष्टवालकवृन्दकलकलसूचितान् पृष्ठलमस्य-पृष्ठसम्मद्धस्य, हृष्टवालकवृन्दस्य-प्रसन्नशिशुसमूहस्य, कलकलेन-कोलाहलेन, सूचितान्-वोधितान, प्राममध्ये विचरतः भ्रमत , खच्छन्दबारिण. खेच्छाचारेण , महामात्रतन्त्रेण हस्विपकप्रधान, परिवृतान् परिवेष्टितान, धारणपतीन् गजेन्द्रान्, अवलोक्य दृष्ट्वा, जातसंक्षोभै. उत्सनसम्नमै , कोष्ठकद्वारेपु वरण्डकद्वारेषु, संग्रहकान् परिधकार, पातयदि , पुन पश्चाद्वाटकेपु स्तीनां पश्चाद्भागेषु, गोमयपिण्डकूटानि गोमयपिण्डसमूहान्, गोपयदि रक्षद्भिः पुन भग्नवृतिपु भन्मा -भङ्ग प्राप्ता , तय -प्राकारा येषा तादृशेपु, निष्कुटेपु गृहवाटिगम, नपुस कार कारवेल्ल- कादिवल्लीफलानि नपुस नाम-फरविशेषलता, फर्कार -कूष्माण्डलता, कारचालक 'कारेला' प्रसिदफावशेषलता, तदाना- तत्प्रभृतीना, वीना-लताना फलानि, आदाय आदाय राहीला गृहीत्वा, वेश्मनि गृहे, प्रवेशयदि प्रवश्य गापयद्धि, च पुन , कास्यपात्रिकासूत्रम्पलप्राय कास्यपानिका-कास्यस्य-चातुविशेषस्य भाजनम् , सूत्र-तन्तु , कम्बर - ऊतन्तुमय पर , तप्राय-तत्प्रचुरम्, गृहधन गृहवित्तम् , अवलाजनस्य नीननस्य, बलाधिकृतधामनि बलेन- स्वसामयन वलात्मरेणेत्यर्थ , अधिकृते रक्षिताधिकारे, धामनि-गृहे, न्यासीकुर्वद्भि. निाक्षपाद , पुन अनेकत्तान्ते. विविधवार्ताक , बहुविधप्रवृत्तिकैरिति यावत् [क्ष] 1 पुन कीशोऽह समरकेतु । कतिचित् कावपयान् , वेलावनग्राम- कान्वेठाया -जलधित्तीरस्य यद् वन त मध्यवर्तिनो लघुग्रामान्, अतिक्रम्य उल्लङ्घष, अग्रत. तदने, नचद्दष्टि जिप्तलोचन , कीदृशान् प्रतिमार्ग मार्गे मार्गे, उत्तम्भिताभिनवतोरणान् उत्तम्भितानि, उद्घद्धानि, अभिनवानि-नवीननि, तोरणान- द्वारा स्वम्भोपरि नियद्धानि बहिाराणि येषु तादृशान्, पुन स्थानस्थानोपसर्पत्कुसुमफलहस्तवास्तव्यविचादर लोकान् स्थाने स्थाने उपसर्पन्त -उपगच्छन्त , कुसुमफलहस्ता -पुष्पफलस्पोपहारहस्ता, वातव्या -तद्मामयासिन', वित्तान्या -धनाड्या , लोका -नना येषु तादृशान् , पुन तत्क्षण तत्काल्मेव, ऊनीतासु उनमितायु, वेणुयेष्टिपु वशदण्डेपु कुमलीकृत्य आकुथ्य, योजिते. उक्षिप्त , मासिष्ठ. मनिष्ठाख्यरागविशपरक , च पुन , माहारजन. माहारजनेन-कुसुम्माख्यरागविशेषेण रक्त ,कर्पटे. पटखण्डै ,जटालीरतशीर्णगृहपटलान् जटालीकृत-व्यात, शीर्णाना- भमाना, गृहाणां पटर-समूहो येषु तादृशान् [२] 1 कीदृशमम्भोनिधिम् पातालस्य भयोलोकस, पिधानमिन आव. रणमिव,पुन भिभुयनचतु शालस्य त्रिभुवनरूपस्य चनु शालय-चतरा शमना समाहारस्य, जन्योऽन्याभिमुरागृह- दुष्टयस्य, मणिकुहिममिय मणिखचित मध्यवर्ति सस्कृतभूमितलमव,पुन आकाशकुवलयस्य नाकाशरूपम्य कमलस्य, - ·२६२ टिप्पनक-परागविवृतिसंपलिता .. दिग्मण्डलेन्द्रनीलवलयस्य, छायाचमिव ब्रह्मस्तम्बतरुणानस्य, प्रच्छदपटमिव महीतलमहाशयनस, अदृष्ट- पर्यन्ततया दृष्टान्तमिव संसारस्य, मूर्ततापरिणाममिव कालस्य, रूपान्तरग्रहणमिय शब्दराशेः, उदाहरणमिव निःश्रेयससुसानाम् , अनुकारमिव महाकविप्रज्ञाऽऽलोकस्य [अ], सर्पश्चान्धकारितदिगन्तराभिरन्धकाराति- कन्धराकान्तिकालीभिः पातालतिमिरेभ्य इव जृम्भिताभिरितस्ततः सर्पदहिकुलप्रभाभिरिय संतर्पिताभिरसुर- लोकादिव लब्धनिर्गमाभिरवगाहावतीर्णदिमागमदक्षालनादिव क्षुभिताभिरन्तःप्रसुप्ताच्युतशरीरात्येव दत्तसंस्कारा- भिरनिलबिलुलितैरौर्वज्वलनधूमैरिवानुरञ्जिताभिरन्तःकरणबासिवैवस्यतानुजादेहलावण्येनेव लिप्ताभिस्लटतमाल- काननच्छायानिर्गमैरिव निरर्गलीकृतप्रसराभिरुल्लसन्तीभिरम्भसः प्रभावर्तिभिरत्यन्तधीराणामपि मनसि साध- समादधानम् [आ], मुद्रितमुखरहंसनूपुरस्वनाभिः सरितगतिवशोत्कम्पमानपृथुपयोधरतटाभिर्मुक्तवाचाल. औश्चमालामेखलानि पुलिनजघनस्थलानि विभ्रतीभिरितस्ततो चलितविलोलतारशफरलोचनाभिर्बहलशैवल- प्रयालपस्तूरिकास्तककलङ्कितानि पङ्कम लिनेन नवनीरवाससा सुदूरमावृण्यतीभिर्मुसानि विजृम्भिताभिना- टिप्पनकम्-वैवस्वतानुजा-यमानुजा [आ] । सुघटितकाष्ठस्य गगनारघट्टस्य काष्टा -दिश , काष्ठानि- दारूणि च [ई]। . जन्मपल्वलसिव जन्मस्थानभूतजलाशयमिव, पुन दिड्मण्डलेन्द्रनीलवलयस्य दिमण्डलरूपस्य इन्द्रनीलमणि- निर्मितकङ्कणस्य, प्रभापटल मिव द्युतिसमूहमित्र, पुन ब्रह्मस्तम्मतरुगहनस्य ब्रह्माण्डरूपस्य वृक्षसमूहस्य, छायाचक- मिव छायामण्डलमिव, पुन महीतलमहाशयनस्य भूमण्डलरूपमहाशय्याया , प्रच्छदपटमिव आस्वरणवत्रमिक, पुन अदृष्टपर्यन्ततया अदृष्टान्तिमावधिकतया, संसारस्य जगत , पान्तमिव उपमानमिव, आदर्शभूतमिवेति यावत्, पुन कालस्य कालाख्यामूर्तद्रव्यस्य, मूर्ततापरिणाममिव मूर्ततया क्रियादिवदव्यभावेन विकारभूतमिच, पुन शब्द- राशेः शब्दसमूहस्य, रूपान्तरग्रहणमिव रूपान्तरापत्तिमिव, पुन निःश्रेयससुखानां मोक्षसुखानाम्, उदाहरण- मिव निरवसानताया दृष्टान्तमिव, पुन महाकविप्रज्ञाऽऽलोकस्य महाकविप्रतिभाप्रकाशस्य, अनुकारमिव अनुकर- णमिव [अ], पुन अम्भसः जलस्य, प्रभावर्तिभि. प्रभारूमाङ्गलेपै , अत्यन्तधीराणामपि परमधैर्यशालिनामपि, मनसि हृदये, साध्वसं भयम् , आदधान जनयन्तम् , कीदृशीभि । सर्वतः सर्वभागेषु, अन्धकारितदिगन्तराभिः अन्धीकृतदिरमध्यामि , पुन अन्धकारातिकन्धराकान्तिकालीभिः अन्धकस्य-तदाख्यराक्षसस्य, अराति -शत्रु शिव , तस्य या कन्धरा-प्रीवा, तस्या या कान्ति -कृष्णवर्ण , तद्वत् कालीभि -कृष्णवर्णाभि , पातालतिमिरेभ्य इच पातालस्थान्धकारेभ्य इव, जृम्भिताभिः जृम्भया प्रकाशिताभि , पुन इतस्ततः अन तन, सर्पदहिकुलप्रभाभिः सर्पताम्-उद्वेलताम्, अहिकुलाना-सर्पगणाना, प्रभाभि -कान्तिभि , सम्तर्पिताभिरिव परिपोषिताभिरिव, पुन असुर- लोकात् दैत्यलोकात्, लन्धनिर्गमाभिरिव प्राप्तनिस्सरणाभिरिव, पुन अवगाहावतीर्ण दिङ्नागमदक्षालनात् भवगाहाय-सलिलान्त प्रवेशाय, अवतीर्णे -आगते , दिङ्नागे -दिग्गजै, मदाना-दानवारीणा, क्षालनात्-मार्जनात्, क्षुभिताभिरिघ कपिताभिरिव, पुन अन्तःप्रसुप्ताच्युतशरीरघुत्या अन्त -मध्ये, प्रसुप्तस्य-शयितस्य, अच्युतस्य- विष्णो , शरीरघुत्या-शरीरकान्त्या, दत्तसंस्काराभिरिव कृतसस्काराभिरिव, पुन अनिल विलुलितैः पवनोद्भूतै , ओर्च- ज्वलनधूमैः औषज्वलन -वाडवामि , तस्य धूमै , मनुरसिताभिरिव मलिनिताभिरिव, पुन अन्तःकरणवासि वैवखतानुजादेहलापण्येन अन्त करणवासिन्या -हृदयवास्वन्याया , वैवखतानुजाया -यमानुजायर यमुनाया इत्यर्थ , देहलावण्येन-शरीरकान्या, लिप्ताभिरिव मिश्रिताभिरिव, पुन तटतमालकाननच्छायानिर्गमै. तटेपु यानि तमाल- फाननानि-तमालाण्यतरुवनानि, पा छायाना निर्गमै -नि सरण , निरर्गलीरुतमसराभि. निरर्गलीकृत अप्रतिहतीकृत - प्रसर -प्रसरण यासा तादृशीभिरिव, उल्लसन्तीभिः उद्दीप्यमानाभि [आ] । पुन कीदृशम् । विजृम्भितामि नवमेघदुर्दिनेषु विजृम्भितेन-उड़तेन, अभिनवेन-सद्य सम्भूतसलिलेन, मेपेन, दुर्दिनेषु-अन्धकाराबतेषु, दिनेषु वासरेषु, . , ·तिलकमलरी। २६३ मेघदुर्दिनेषु दिनपूरथेनागल्यागत्य निम्नगाभिसारिकाभिर्नामुपगूढम् [३], मुहुरयतरन्त्या वोयमादायादाय पुनरूर्ध्वमतिदूरमुत्पतन्त्या सान्द्रशीकरलोदनिरचितानेकसुरचापया जगदुपवनं सेकुममरपतिना प्रकल्पितस्य सर्वतः सुघटिताष्ठस्य गगनारपट्टस्य घटीमालये। जलदसतत्या सततमुच्यमानम् [ई], विपमवाहन- विसंस्थुलस निजरबस्याप्टमं तुरगममसमनवाजनिववैरूप्यस्य चात्मवपुप: पोडशी कलामन्त्रुमिव मथनदृष्ट. दिव्याश्वशशिसण्डसंभवाभ्यामहिमगभस्तिभ्यामनपरततमजनोन्मजनम् [3], अगस्यजठरानलमिव पानावसरलमं युगान्वविद्युद्वलयमिर संवर्तकाभ्रगर्भगलितमनपरवमानीयमानं वृद्धिदकैस्टरेकदेशेन दहन- - भाव, उत्पथेन विरुद्धमार्गण, आपल्स आगत्य, निम्नगाभिसारिकाभिः निम-नीच गच्छन्तीति निम्नगा नय , तद्रूपाभि , अभि- सारिकाभि.-परपुरुपगामिनीभि कामिनीभि , गाई असन्त यया स्यात् तथा, उपगूदम् आलिङ्गितम् , कोनीभिः? मुद्रितमुसरहंसनूपुरखनाभिः मुखरा -वाचाला ये इंसा -पक्षिविशेषा, तद्रूपाणा नपुराणां पादाभरणविशेषाणां, खना -वनय , मुदिता -निरुदा याभिलारशीभि , वर्षामु नीजलाना दूपिततया हसाना मानससरोवरप्रस्थानश्रवणादिति पुनः त्वरितगतिवशोत्कम्पमानपृथुपयोधरतटाभिः त्वरितगतिवशेन-ससम्भ्रमगमनक्शेन, उत्कम्पमान उत्-अर्ध्व कम्पमान , उद्गच्छन्निवर्ध , पृथुपयोधर - स्थूलस्तनरूप , तटो यासा तादृशीभि , पुन मुक्तमञ्चमालामेख- लानि मुका-लता,त्रीयाना-तजातीयपक्षिविशेषाणां, माला-पशिल्पा, मेखला-काची यस्तादृशानि, पुलिनजघनस्थलानि सिकतामयम्बलरूपाणि कटिपुरोभागस्थलानि, विभ्रतीभिः धारयन्तीभि , इतस्ततः अन तन, पलितविलोलतार- सफरलोचनाभिः पलितानि-व्यागरितानि, विलोलताराणि-तरलकनीनिशानि, अफररूपाणि-मत्स्सविशेषरूपानि, लोचनानि- नेत्राणि याभिस्वादशीमि, पलिनविलोलतामरसेवि पाठे तु तामरसहागि कमलरूपात लोचनानि याभिरिखेव व्याख्ये- यम्, पुन यहलशैवल प्रवाल कस्तूरिकास्तरफालकितानि वहाना-विपुलानाम् , शवलाना-जलनृगविशेषाणाम् , प्रवालाना-विट्ठमाणाम् , तद्रूपणामियर्थ , कस्तूरिकागा-मृगमदाना, स्वपन-गुच्छेन, करद्धितानि-विद्धितानि, मुसानि अप्र. भागरूपाणि वदनानि, पदमलिनेन दमकलुषिदेन, नवनीरवाससा नवीनजलरूपेगवासपा-पत्रेण, सुदूरम् अविदूर. पर्यन्तम् , आवृण्वतीभिः आच्छादयन्दीभि []। पुन. जलदसंतत्या मेघाडया, सततम् अनवरतम् , उदच्य. मानम् उद्रियनागजलम् , कीदृश मुहुःअनवारम, अयतरन्त्या आपतन्या, पुन तोयं जम्, आदाय आदाय गृहीत्वा गृहीवा, पुन अतिदूरम् अल तदरम्, ऊर्भम् उपरि, उत्पतन्त्या उद्गच्छन्ता, पुन. सान्द्रशीकरक्षोद- चिरचितानेम्सुरचापया सान्द्रामा शी करणा-जलम्णानां, छो-चूर्ण , विरचिता -निर्मिता, अनेक मुरगापा इन्द धनूपि यया तादृश्या, कये। जगदुपयनं जगद्मारामम्, सेक्तुं सेकेन सवर्दयितुम् , अमरपतिना इन्देश, प्रकटितस्य आविष्कृतस्य, सर्पतः सर्वभागेषु, मुघटित राष्टस्य. सुपटितानि-समियाग्रतानि नामानि यलिंबाशय, अन्यत्र मुप. टिता काटा -दिशे या तस्य, गगनारपट्टस्य आगाजलनेष्यसनयन्द्रस, घटीमालयेव घटीपरपेव [] । पुन. मधनदृष्टदिव्याय शशिसण्डसम्भवाभ्यां मयनेन-आरोडनेन, दृष्ट परीक्षित , दिव्यावस-खायावस, उध धपस इत्यर्थ , शिवस-पन्द्रराण्डस्य र, सम्भव -उत्पतियान्यां तारा याम्, अदिमहिमगमस्तिभ्याम् अहिम -उप्न , गति-किरपो यस सोऽहिमगलि , दिन-धीतो गति -किरणे यस स हिमगभावयन्दा, ताभ्याम् , अनवरतरुतमजनोन्मत्रनम् अनवरत-निरन्तरे, dि नवनम्-अन्तरपादनम्, उन्नयनम्-उत्तानं च, प्रपेशनिर्गमाविलयं , यसिसायम्, कि कलिय! विषमवाहनविसंतुलस्य मिषन -पिषमस्यै सप्तमिरिस, वाहने-भरे, संस्थुरस-भिपिलगाव रस, निजरथस्य सरपन्य, भटन तुरगमम् परम्, अन्येष्टुमिव गोपचिनु. मा सूर्य, समताजनितरूप्यस्य मत-अतिया, अनितम्-उत्साहाम्, पम्-भवाव यम वाह. पर, भारमरपुमा सरन्य, पोटी पास्यसंस्कारमीन, फलाम् नम्, कपष्ट मापदेन [उ] | पुन: उदरकदेशेन सामान, श्रीगंभिधान पाडवास्थम्, दद्दनम् मानन, वधानं भायमा, निशा पानावर लाम् नामावोसमाम, भगस्त्यजठरानलमिय नामबागाने , उदरामना, पुर सब- माग गलितं भावरूपगर्न नर्गतम्, युगान्तरियुलपमिर 3 तुमने चोरया, पुन.

·२६४ टिप्पनक-परागपिवृतिसंवलिता मौर्वाभिधानं दधानम् [अ], अमरागनागानभूपणोचितरतिमानगम्भीरेऽपि पयसि भाखरतया करतलस्थितरिव विभाव्यमानेरत्यनविशदता च सुरभीप्रसवेनेन स्लपितरेरावतकरशी करनिकरेणेव संवर्धितेधूटिहठाकृष्ट शिशुचन्द्रमुना बुनिन्दुशक्षाविधायिभिलक्ष्मीस्तनखेदलेशरिष लब्धकाठिन्यैरमृताक्तिगर्भसंभवैर्मुक्ताफलैरलंकृता- *यन्तरम् [F], अपरैरपि महाप्रमाणैः कचित् प्रलयपातविधूतपुष्करावर्तकमेघमुक्तः कचित् कुलिशकर्कश- हिरण्याक्षयोऽभिघातदलितमहावराहदष्ट्राङ्कुरोच्छलितैः कचित् कमठपतिपृष्ठकपणोत्थपावकप्रदीप्तमन्दरनितम्य. येणुस्तम्यनिष्ठपूर्वः कचिदान्पणछान्तहरिशकुलगलरमोज्झिच कचित् मोदकेशरिनसरदारितरावणकुम्भफूटभ्रष्टे कचिन्मधुकैटभरोपितलशायिशादिनिदेयापूरितपाञ्चजन्यशद्वोद्गीः फचिन्मयनाविष्टपलिहठाकष्टपासुकि- फणापीठगलिभिनजातिभिर्मोक्तिकैः स्तवकिततलम् [], सर्वतः प्रसारितायतज्वालाजिह्वस्य सततमा- टिपनकम्-हरिशकुल -विष्णुमत्स्य [] । , - उदफेः जी , अनवरतं निर तर, वृद्धिं वैपुल्यम् , आनीयमानं प्राप्यमाणम् [ऊ] । पुन: अमृतशुक्तिगर्भ- सम्भवे. अमृत-सुधा, तदुत्पन्ना या शुक्तिस्तद्गर्भात्पन्नै , मुक्ताफलैः मुक्तामणिभि , अलकताभ्यन्तरं भूषिताभ्यन्तरम् , कीहरौ । अमराङ्गनागानभूषणोचितैः अमराहनानां देवगनानाम् , गानभूषणोचित -शरीराभरणयोग्य , पुन अति- मानगम्भीरेऽपि अत्यन्तागावेऽपि, पयसि जले, भास्वरतया दीप्तिमत्तया, करतलस्थितेरिय हस्ततलम्थितैरिव विमान्यमानेः प्रतीयमाने , च पुन , अत्यन्तविशदतया अत्यन्तखच्छतया, सुरभीप्रनवेन धेनुदुग्धेन, त्रपितरिय क्षालितरिय, पुन ऐरावतकाशीकरनिकरेण ऐरावतस-इन्द्रगजस्य, करशी करनिकरण-गुण्डादण्डजल कणसमूहेन, संव. र्धितेरिब सम्यग्वर्धितैरिव, पुन धूर्जटिहठाकृष्टशिशुचन्द्रमुक्ताश्रुविन्दुशङ्काविधायिभि. धूर्जटिना-शिवेन, हठा- कृऐन-बलादाकृष्टेन, शिशुचन्द्रेण-बालचन्द्रेण, मुक्ता -सका ये अश्रुबिन्दवस्वच्छकाकारिभि , पुन लक्ष्मीस्तनखेदलेश- रिव लक्ष्मीस्तनघोंदवि दुभिरिव, लब्धकाठिन्यैः प्राप्तकाठिन्यै [B] पुन , अपरैरपि अन्यैरपि, महाप्रमाणैः अधिकप्रमाणे , भिन्नजातिभिः नानाजातीय , मोक्तिकः मुक्तामणिमि , स्तपकिततल सञ्जात स्तक्क -गुच्छो यस्मिंस्तादृश, तळम-अध स्थल यस्य तादृशम् , कीदृशै । कचित् कुत्रचित् स्थले, प्रलयवातविधूतपुष्करावर्तक- घमुक्कैः प्रलयवातेन-प्रलयकालिकपवनेन, विधूत - विक्षिप्तो यो, पुष्करावर्तक -तत्सज्ञक , मेघ -जलधरस्तेन, मुफै - पातित, पुन क्वचित् कस्मिंश्चित् स्थले, कुलिशकर्कशहिरण्याक्षवक्षोऽभिधातदलितमहावराहदंष्ट्रारो- च्छलिते. कुलिशशेन-वज्रपत् कठोरेण, हिरण्याक्षस्य-हिरण्यकशिपो , वक्षया-उरस्थलेन, योऽभिघात -आघात , तेन दलितात्-विशीर्णात् . महावराहस्य-महाशूकरस्य, दष्ट्राकरात्-दन्ताभिनवोद्गमात् , उच्चलितै -उत्पतितै , पुन. कचित् कुत्रापि, कमउपतिपृष्ठकपणोत्थपावकप्रदीप्तमन्दरनितम्रवेणुस्तम्यनिष्ठयूतैः कमठपते -कूर्मराजस्य, पृष्ठकप- गेन-पृष्टसङ्घर्षणेन, उत्थ -उद्भूतो य पावक - अग्नि , तेन प्रदीप्तात्-प्रज्वलितात्, मन्दरनितम्बवेणुस्तम्बात्-मन्याचलमध्य- भागस्थितयशसमूहात् , निघूते -निर्गलित , पुन कचित् क्वापि स्थले, वेदान्वेपणक्लान्तहरिशकुलगलरन्ध्रोज्झितैः पयोधिपतितवेदगवेषणाय क्लान्त -धातो यो हरिशकुल -विष्णोरवतारभूतो मत्स्य , तस्स गलरन्धात्-ग्रीवाविवरात्, उज्झितै , पतितै, पुन कचित् कुत्रापि, प्रौढ केसरिनखरदारितैरावणकुम्भकूटभ्रष्टै. प्रौढेन-प्रबळेन, केसरिणा- सिंहेन, नसरदारित -नसभिन, य ऐरावण -ऐरातिनामर सागरस्थ इन्द्रगज , तदीयकुम्भकूटात् मस्तकशृङ्गात् , भ्रष्टै - गलित , पुन फचित् छापि, मधुकैटभरोपितजलशायिशाङ्गिनिर्दयापूरितपाञ्चजन्यशङ्खोगीर्णः मधु कैटभाभ्या तदाख्यदैत्याभ्यो, रोपितेन-जोषितेन, जलशायिना-समुद्रशायिना, शार्षिणा-विष्णुना, निर्दयम्-अत्यन्तम्, आपूरितात्- नादिता, पाचजन्यात्-पञ्चजनारयदैत्यविशेषभवात् शह्वात् , उद्गीण -उन्मुक्त , पुन कचित् कुनचित् स्थले, मयनाविष्ट- पलिहठाकृष्टवासुकिफणापीउगलितैः मथने-समुद्रालोडने, आविष्टेन-साप्रहेण, घलिना-तदाख्यदैत्यराजेन, हठेन- बलात्, आकृष्ट कृतार्पणो यो वासकि -तदाख्यसर्पराज , तस्य फणापीठात्-फणाप्रदेशात, गलित -च्युतै []| फेलास विशदै. कैलासाख्यरनतपर्वतवद् धवल , फेनराशिभि फेनपुजे , आशामुखानि दिङ्मुखानि, धवलयन्त ·तिलकमञ्जरी। २६५- वज्यमानैरपि मुखे पयोभिरनुपजाततृप्तेरौदहनस्य दर्शनाझदिति निःसतैरटुंहासच्छेदेखि कैलासविशदः फेनराशिमिराशामुखानि धवलयन्तम् [ल], अमृतपवैकशरणजीर्णजलकरिकुलातिवाह्यमाननिरवसानकालकूट- विपदायेदनमामोदायफष्टपन्नगदृढाविष्टसुरतरुजटाच्छेदप्राइविटपमासन्ननगरायाददैत्यदारिकाविष्यमाण- कौस्तुभसजातीयरत्नोपलशकलमुदझुजलदेवतादृश्यमानलक्ष्मीचिरोपभुफपदेशं त्रिदशनीतशेषकतिपयाप्सर:- संचारसूचितं मथनस्थानमुद्वहन्तम् [ल], गृहीतवेलैः सद्धृत्यैरिव चनैः परिवृतममृतस्यन्दिभिर्गुरूपदेशैरिव शशाङ्कपादेशहितोदयं विस्तारितरङ्गैः कुशीलवैरिव नदीपूरैनय॑मानमुल्लासितयेत्रयष्टिमिः प्रतीहौररिव मरुद्भिर्दिक्षु संचार्यमाणं [ए] खदेहोद्भवेन दुष्पुत्रेणेव वाडयाग्निना शोष्यमाणमूर्सिमालाभिरप्यनासादितपरपार- माशागजैरप्यसोढगोंगारं खेचरैरप्यवीक्षितशिखाविश्राम सर्वज्ञेनाप्यविज्ञातसर्वजलचरनामग्राम तिमिङ्गिल- टिप्पनकम्-गृहीतवेलैः सद्धृत्यैरिव पनैः एकत्र येला-अदुलाछेदनम्() अन्यत्र पर्यन्तभूमिः। विस्तारितरङ्ग कुशीलवैरिव नदीपूरैः एकत्र विस्तृतकलोलैः, भन्यत्र विस्तारितननिस्थान, कुशीलचा:-नटाः । उल्लासितवत्रय- प्टिभिः एकत्र वेग्रयष्टि:-दण्डः, अन्यय जलवंशः [ए] । शुभयन्तम् , कीदृशः ? औवेदहनस्य वाडवानलस्य, दर्शनात , झटिति शीघ्रम् , निःसृतैः निर्गतः, अट्टहासच्छेदैरिव महाहासखण्डेरिवेत्युत्प्रेक्षा, कीदृशस्य तस? सर्वतः सर्वदिक्षु, प्रसारितायतज्वालाजितस्य प्रसारिता-विखारिता, आयता-दीर्घा, ज्वालारूपा जिह्वा येन तादृशस्य; पुनः मुखे सततम् अनवरतम् , आवर्यमानैरपि आहियमांगरपि, पयोभिः जलैः, अनुपजाततृप्तेः अनुत्पन्नपिपासानिवृत्तेः [ल] पुनः त्रिदशनीतशेपकतिपयाप्सरसञ्चार सूचितमथनस्थान-विदशः-देवैः, आनीताभ्यः-गृहीताभ्यः, शेषाः अवशिष्टा याः कतिपयाः-परिमिताः, अप्परस:- खश्याः, तासां सचारेण-विहारेण, सूचितं मथनस्थान-मन्थनस्थलम् , उद्वहन्तं धारयन्तम् , कीदृशं तत् ? अमृतपकक- शरणजीर्णजलकरिकुलातिवाह्यमाननिरवसानकालकूट विपदावेदनम् अमृतपकः-सुधाकर्दम एव, शरणं- स्थानं यस्य तादृशेन, जीर्णेन-जरावस्थेन, जलकरिकुलेन-जलइस्तियूथेन, अतिवाह्यमाना-व्यतीयमाना, सह्यमानेत्यर्थः, कालक्टेन-तद्रूपेण, विषेण-विषविशेषेण, यो दाह:-तापः, तबेदना-तद्दुःसं यसिंवादशम् ; पुनः आमोदावरुष्पनग- दाक्लिएसुरतयजटाच्छेदारुढविटपम् आमोदै:-अतिसौरभः, अवकष्टाः-आकृष्टा ये पन्नगाः-सर्पाः, ते दृढम्-अल. न्तम् , आमिष्टानाम्-आलिग्नितानाम् , मुरतजयानां-समुदस्थापक्षशिफानो, छदै:-सः, प्ररूनः-उद्विमः, विटप:-शो यलिखादशम्, पुनः आसननगरायातदैत्यदारिकान्धिप्यमरणकौस्तुभसजातीयरनोपलाकलम् आराम- नगरेभ्यः-निकटनगरेभ्यः, आयाताभि:-आगताभिः, देलदारिकाभिः-दत्यकन्यकाभिः, अन्विष्यमाणानि-गयेष्यमाणानि, कोलभसजावीयाना-कौस्तुभसमानजातीयाना, रनोपलाना-रलपापाणानाम् , म्लानि-सण्डानि यसिखादृशम् पुनः उदश्रु- जलदेवताहश्यमानलक्ष्मीचिरोपभुकप्रदेशम्, उदश्रुभिः-उगतं अश्रु-नैवजलं यासा तादृशीभिः, अलदेवताभिः- जलाधिष्ठातृदेवताभिः, दृश्यमानः दृष्टिगोचरीक्रियमाणः, लभ्या-लक्ष्मीदेव्या, चिरोपभुक्का-दीर्घकालोपभुतः, प्रदेशो यस्मि- स्वादशम् [ल]। पुनः चारि जलम्, उद्वहन्तं धारयन्तम् , कीदृशम् ! समृत्यैरिय सतर्मरेरिय, गृहीतवेलैः गृहीता बेला-तटम्, पक्षे कर्ममरणावसरो यखादशः, वनः परिवृतं परिवेष्टित व्यातमित्यर्थः पुनः गुरूपदेशरिप गुरुगां- धर्माचार्याणाम् , अनुशासनरिव, अमृतस्यन्दिभिः सुधासाविभिः, पो मोऽविधायिभिः, शशाकपादः चन्द्रमरीचिभिः, आहितोदयं जनित्तपिकाशम् । पुनः कुशीलचरिच नाटकीयनायकमन्दिभिरिव, विस्तारितरः पिलारिणः-विस्तारवन्तः, तरता येषां तासः, पक्षे विस्तारितः सातकीर्तिगानशब्दव्याप्तः, रमः-नाट्यशाला माशेः, नदीपूरैः नदीमयाः, नयमानं कार्यमागनतनम् : पुनः प्रतीहारैरिव द्वारपालेरिस, उदासितवेषयष्टिभिः उदारिता-पता, पो उदेलिता, वायटि:-पत्रदण्डो जलशो या मारत, मद्भिः पानः, दिक्ष दिशामु, सञ्चार्यमाणं कार्यमाणयगरम् [] पुनः दुप्पुणेय दुरगुतेनेव, सदेहोद्वेन सावरगावन, याडवाग्निना वाटपासपमुस्थागिरिग, शोप्यमाण किरमामयोपगम्, पुनः ऊर्मिमालाभिरपि तरनिनिपि, सिनमान्य भनासादितपरपारम् अनागादिनः पर:- उत्तरः, पारो यस ताशम् ; पुनः आशागजैरपि हिन्गरपि, हिमतान्यः, असोडगाद्वारम् अयो:-गहनता ३४दिला.

·२६६ टिप्पनक-परागविवृतिसंवलिवा गिलेरप्यलचितभीपणायत मैनाकगोत्रगिरिभिरष्यनवगाढकुक्षिगुहागत [ऐ] प्रभवं विषस्य पीयूपस्य च पात्रं जलस्य जातवेदसश्च पदं वृद्धः क्षयस्य च सदनमसुरारेनिवानां च धुर्य मर्यादावतामदृष्टसीम्नां च कुलमन्दिर मदिराया द्विजराजस्य च [ओ] निवात कवचयुद्धमिव मुक्ताफलवजेन्द्रनीलप्रभासुरदुरालोकं वृत्रमिवोप- कण्ठलग्नवत्रानुविद्धफेनच्छदापहृतहृदयासुखं सुराचलमिव स्वर्णदीप्रकटकान्तं स्थिरमपि विसारि चारुकल्लोलमपि , टिप्पनकम् द्विजराजः-चन्दः [ओ] । निवातकवचयुद्धमिव मुक्ताफलवजेन्द्रनीलप्रभासुरदुरालोकं निवासकवच:-दानवविशेषः, तस्य युद्धमिव प्रेरितनिष्फल कुलिशशक कृष्णतेजोऽसुराभ्यां दुःखदर्शनीयम् , अन्यत्र मौक्तिक- हीरक मरकतैः प्रभासुर-दुरालोकम् , तेषां वा प्रभा तया सुराणामपि दुःखदृशम् । [वृत्रमिवोपकण्ठलग्नवजानु- विद्धफेनच्छटापहृतहृदयासुख वृत्रमिवोपकण्ठलग्नवज्रानुविद्धफेनच्छटा" पहृतं लोकमनसाममुख-दुःखं येन स तथोक्तस्तम् । सुराचलमिव स्वर्णदीप्रकटकान्तं एकत्र सुवर्णदीप्यमानप्रस्थपर्यन्तम् , अन्यत्र गहाव्यक्तभर्तारम् । स्थिरमपि विसार यदि स्थिरं कयं प्रसरणशीलम् ? अन्यत्र मत्स्यवत् । चारुकल्लोलमपि कूर्मि यदि शोभनोर्मि कथं कुत्सितकल्लोलम् ? भन्यत्र सकच्छपम् । तायवपुरिवाखण्डितं सर्पदशनैः भहिदन्तैः, अन्यत्र सर्वत्-प्रसरत् , मशनैः-शीघ्रम् । वसुन्धराया मधुरिपोश्च वासः एकत्र वास:-वस्त्रम् , अन्यत्र निवासः [औ]। मनापादितः, गोंगार:-गर्जनातिरेको यस तादृशम् । पुनः खेचरैरपि आकाशगामिभिरपि, किमुतान्यैः अवीक्षितशिखा- विश्रामम् अवीक्षितः-अदृष्टः, शिसायाः-अप्रभागस्य, विनामो-विरामो यस्य तादृशम् । पुनः सर्वक्षेनापि सर्वज्ञानापि, अविज्ञातसर्वजलचरनामग्रामम् अविज्ञातः-अविदितः, सर्वजलचराणाम्-अशेषजलजन्तूनां, नामग्राम:-नामसमूहो यस्य तादृशम् । पुनः तिमिशिलगिलैरपि "अखि मत्स्यस्तिमि म शतयोजनविस्तृतः । तिमिगिलगिलोऽप्यस्ति तद्गिलोऽप्यस्त्रि राघव!" इत्यन्यत्रोकमहामत्स्यैरपि, अलहितभीपणावर्तम् अलहितः-न लद्धितः, भीषणः, आवर्तः-जलध्रमो यस्य तादृशम् ; पुनः मैनाकगोत्रगिरिभिरपि खोदरस्थमैनाकवंशजपर्वतैरपि, किमुतान्यैः, अनवगाढकुक्षिगुहागर्तम् अनवगाढम्-अगाधतयाऽप्रविष्टम् , कुक्षिरूपाया:-उदररूपायाः, गुहाया:-कन्दरायाः, गतः-श्वभ्रं यस्य तादृशम् [2] च पुनः, विषस्य, पुनः पीयूपस्य अमृतस्य, परस्सरविरुद्धयोरपि तयोरित्यर्थः, प्रभवम् उत्पत्तिस्थानम् । पुनः जलस्य, च पुनः, जातवेदसः अमेः, परस्परविरोधिनोरपि तयोरित्यर्थः, पानं स्थानम् , पुनः वृद्धः समृद्धः, च पुनः, तद्विरुद्धस्य क्षयस्य हासस्य, स्थानम् अधिकरणम् । पुनः असुरारेः विष्णोः, च पुनः, तद्विरोधिनां दानवानां देवानाम् , सदनं गृहम् । पुनः मर्यादावतो व्यवस्थाशालिनाम्, तद्विरद्धानाम् , अष्टसीनाम् अदृष्टा-न दृष्टा, सीमा-व्यवस्था, पक्षे अवधिर्येपी तादृशाना वस्तूना, धुर्यम् अप्रेसरम्; पुनः मदिरायाः तदाख्यमादकवस्तुनः, च पुनः, द्विजराजस्य तद्विरुवाह्मणस्य, पक्षे चन्द्रस्य, फुलमन्दिरम् उत्पत्तिगृहम् [ओ]; पुनः निवातकवचयुद्धमिव निवातः-निरपो वातः-वायुर्यस्मात् ताराः, दृढ इत्यर्पः, काचः-वर्म येषां तादृशाना तमामकामुराणा युद्धमिव, मुक्ताफलबजेन्द्रनीलमभासुरदुरालोकं मुफ-प्रहितम् , अफलं निष्फलं, वजं येन तादृशेन, इन्द्रेण, नीलभैः, अमुरैः-राक्षव, दुरालोक-दुनिरीक्ष्यम् , पक्षे मुक्ताफलं- मुक्कामणिः, व-हीरकमणिः, इन्दनील नीलमणिः, तैः प्रभासुरम्-अतिभामुरम्, अत एव दुराल-दुःखेन आलोकित शायम्; पुनः वृत्रमिव पुनामुरमिय, उपकण्ठलनवनानुविद्धफेनच्छटाऽपहृतहृदयासुखम् उपकण्ठ- समाभिः-निकटलमाभिः, पनानुविद्धाभिः-हीरकमानिसम्पृकाभिः, फेनच्छटाभिः-जलविशारराधिभिः, अपहत-निवारित, हदयामुरा-निर्धनताप्रयुमदुःसमाज पनानां हृदयदुःसं येन तादृशम् , पक्षे कण्ठसमीपलमाभिः, योग अप्रविशेषेण, अनुपिदाभिः संलमाभिः, फेनरउटाभिः-अधिकफराशिभिः, अपहत-हृदयामुसं-तत्पीडितजनहृदयदु येन तादृशम् । पुनः मुराचलमिय मेरगिरिमिय, स्वर्णदीपकटकान्तं वगंधाः सर्गनया गायाः, प्रस्टं-प्रमसमान, गन्त-पतिम् , पक्षे सर्गेन-गवर्नेन, पीः-भामुरः, कटकस-नितम्बस, अन्तः-सरूपं चरमावययो वा गस वारसम्पुनः स्थिरमपि निरतगतिकमपि, विसारि विशेषेण गमनशीलमिति विरोधः, तारे तु पिसारि पिसारा:-मरस्याः सन्ति अलिमिति म्यारत्येयम् । पुनः चालकल्लोलमपि चारण-गनोहराः, कहोवा:-मदातरमा यस तारामपि, कूर्मि गुत्सिताः-उर्मयो ·तिलकमञ्जरी। - २६७ कूर्मि ताक्ष्यवपुरिवासण्डितं सर्पदशनर्वसुंधराया मधुरिपोश्च वास इति विश्रुतमुद्वहन्तं पारि भगवन्तमम्भो- निधिमपश्यम् [औ]। तस्य चाविषमविस्तीर्णायकाशे सर्वतो वहत्वादुसलिलस्रोतमि पलाचलप्रान्तपरिसरे सन्निविष्टम् , अनतिसनिकृष्टप्रधानसचिवावासम् , उल्लासितानेकवर्णधनवितानरुत्पातगगनमिय दिगन्तैः परिगतमशेषतः सामन्तशिविरः, प्रतिद्वारमुच्मृतानेझमकरतोरणम् , अनेककशान्तरोपेतम् , इतस्ततः प्रकलिताधिकारिकर्मशाल, पुण्डलीकृतशककोदण्डशोभाविडम्बनदक्षाभिः शरीररक्षाधिकारनियुक्तानां वीरपुरुषाणामन्योऽन्यलमाभिरनेक- वर्णगुणलयनिकामिस्त्रिः परिक्षिप्तम, निपातनिश्चलस्थूणाश्रेणिसंयतया येणुदण्डिकामय्या महाप्रमाणया त्या समन्ततः परिवृतैः श्वेतश्च शितिभिश्च लोहितैश्च कल्मापैश्च महामायमण्डपिकामण्डिताजिरैरसण्ड्युनाण्डक- परिमण्डलाकारैः पटागारैः स्थपुटितावकाशं स्वावासमग्रजम् [अं]। टिप्पनकम्-उल्लासितानेकधनवितानः रुपीययन(?) [रदपर्यन्त्र ] नानापर्णमेषसंघानः, भन्योल्लासिवा- नेकवर्णनिविदचन्द्रोदयः [] यस्य तादृशामिति विरोधः, तदुदारे तु कूर्माः :-कच्छपाः सन्ति अस्मिमिति व्याख्येयम् । पुनः तायवपुरिय गशरीर मित्र, सर्पदशनः सर्पदन्तः, अपण्डितम् अविदारितम् ; अन्यनापण्डितमपरिच्छिन्नम् , अशनैः-शीनं, सर्पत-प्रसरत, पुनः यसुन्धराया पृयिन्या, मधुरिपोः विष्णोच, वासा वनं पासस्थानं च इति विश्रुतम् [औ] । च पुनः, तस्य समुदस्य, चलाचलप्रान्तपरिसरे चलावले-चञ्चले, प्रान्तपरिसरे-निष्टकम्छस्थले, सन्निविष्ट समपस्थितम् , सायासं खनिवासस्थानम् , अग्रजम् अगच्छम् । कोही विषमविस्तीर्णायकारी अधिषमः-यमभूतः, विस्तीर्णः-दीर्घय, अवकाशो-निरावरणस्थानं यलिस्तादशे, पुनः सर्वतः सर्वभागेपु, यहत्वादुसलिलस्रोतसि वहन्ति- सन्दमानानि, खाना-मधुराणों, सलिलाना-जलाना, स्रोतांति-प्रयाहा यलिस्वारशे, कीदृशमावासम् ? मनतिसहिए. प्रधानसचियावासम् अनविसनिकः-अनलन्तसनिहितः, प्रधानसचिवस्य-मुख्यमंत्रियः, आरासो-वासभवन यस तादृशम् पुनः दिगन्तः दिगप्रैः, उत्पातगगनमिय युगान्तकालिगमयमालमिर, सामन्तशिविरः सुहासेना- सभिषेशः मशेपतः सर्वतः, परिगतं परिगतम् , कीरशैदिगन्दैः सेनासनिवेधेयेलाह-उलासितानेकवर्णधनवितानः उमाधिता:-अमिताः, अनेस्वर्गा:-नानावः, पना:-निविदाय, वितानाः-उल्लौचाः चन्दावा वे तार, पो उदानिता नानापणां पना:-मेपा एप विताना, ताराना पनाना-मे पागा, वितानाः-विचारा या येपु तारः पुनः प्रतिद्वारं सर दारेषु, उच्छ्रिताने कमकरतोरणम् उस्ट्रिताः-उमनिताः, अनेक मारतोरणा:-नफमया पानानि यस्मितादाम् पुनः भनेकफक्षान्तरोपेतम् अनः बहुभिः, कशान्तरे:-मयान्तरभग्नावलीभेदः, उपेतं-युधम् पुनः इतस्ततः भय वत्र, प्रकरिनवाधिकारिफर्मशालं प्रसिता-निर्मिताः, अधियारा-सांविरुतजनाना, मंद्याला:-मालिगा यस्मि स्वारसम्: पुनः शरीररक्षाधिकारनियुकानां रामपरीररगामाप ऋतनियोगानाम् , पीरपुष्याणां परान. गाजिनानाम्, भनेकवर्णगुणलयनिकामिः अनेना:- नाना ये गुगा:-तन्तः, तन्मयीमि, उपनिकामिः मापिअभिः, निः विचारम, परिसितं परिवेटतम्, प्रीमिः ! कुण्डलीयवशयकोदण्डयोभाविदम्पन वक्षाभिा पुरीलस्य-वलयामतिल, पम्प्रेस-भानुपः, या चोमा सदिसम्पनशानुराभिः, पुनः भन्योऽन्यलाभिः परस्परसम्रक्षाभिः पुनः श्रीराम ! पटागारः सननगदः, स्यपुटितावका सरित:- निग्नोमटीकता, माल पारन , भरपती सम्मिमा, ard: गृत्या समरेन, समलता, परिगतः पार, जयनिग्रातनिधटशूपाणिसंपतया अर्थका-३५सा, साकार भागे, मिटया-भूगरपि भूया, निसा-पिरला, मय-सम्भार, गंगा-नियविनया, पुनः येणुः दसिफामग्या दिला, मदाममापपा भापमानमा, भानुमत, पुनः वा 4, वन, शितिभिः समः, च पुना, लोहितः (स, प पुनः, फरमारे Far:, पुनः महामायमण्डपिका ·२६८ टिप्पनक-परागविवृतिसंवलिता तत्र चाभिनवपितृवियोगशून्येनापि चेतसा चिन्तयन्नमायमण्डलेन सह परमण्डलकृत्यमनुपालयन् गमनसामग्रीव्यग्रमात्मपरिग्रहप्राग्रहरलोकमालोकयन्नानीतानि गत्वा सत्वरैरपालैरासन्नवेलाकूलनगरेभ्यो यात्राक्षमाणि यानपात्राणि द्वित्राणि दिनान्यतिष्ठम् [3] । अनुष्ठितसकलसत्काल मृत्यश्च पुरः प्रतिष्ठासुरन्य- तरेयुरपराहसमये समाहूतसकलनिजपरिषद्विजातिरुल्लसचारतूर्यघोपामुदारपयोपिइन्दगीयमानगाम्भीर्यमहिम- मर्यादादिजलनिधिगुणामाचमनपूतपुरोहितगृहीतकनकापात्रनिक्षिप्त इधिदूर्वाक्षतां खयमेवोक्षितैर्भक्ष्यवलिभि- विलेपनैः पुष्पदामभिरंशुकै रत्नालंकारेश्च बहुविकल्पैरुपकल्पितामनल्पया भन्या भगवतो रत्नाकरस्य पूजा प्रातिष्ठिपम् [क]। अतीवभूयिष्टायां च शर्वर्यामाहते प्रयाणपटहे, रटत्सु राजद्वारि वारम्वनिषु मङ्गलतूर्येषु, सत्वरोस्थितगृहस्थनियाकोशकर्शितनिद्रेषु निःसप्त्सु तृणकुटीरकोटरादतिकष्टमुक्तसंस्तरेषु कर्म- मण्डिताजिरैः महाकायाभिः-विस्तृतस्वरूपाभिः, मण्डपिकाभिः-गृहविशेषः, मण्डितः-अलकृतः, अजिर:-प्राणभूमियेषां तादृशैः, पुनः अखण्डयुनाण्डकपरिमण्डलाकारैः अखण्डं-सम्पूर्ण यत् युभ्रं-घरमूलभागः, अण्डक-हखं पक्ष्यादण्डं च, तयोरिव परिमण्डलः-वर्तुलः, आकार:-स्वरूपं येषां तादृशैः [अं] ! च पुनः, तत्र तस्मिन्नावारे, अभिनवपितृवियोगशून्येनापि अभिनवेन-नवीनेन, पितृवियोगेन-पितृविरहेण हेतुना, शून्येनापि-लुप्तसजेनापि, चेतसा चित्तेन, अमात्यमण्डलेन मन्त्रिमण्डलेन सह, परमण्डलकृत्यं रिपुमण्डल. कार्यम्,चिन्तयन् विचारयन् ; पुनः गमनसामग्रीव्यग्रं गमनोपकरणजातसंघटनव्याकुलम् , आत्मपरिग्रहप्रामहरलोक खपरिवारप्रधानजनम् , अनुपालयन् परिरक्षन् ; सत्वरैः त्वरा-शैघ्ये, तत्सहितः, द्वारपालैः प्रतीहारैः, गत्वा, आसन- घेलाकूलनगरेभ्यः आसन्नेभ्यः-सन्निहितेभ्यः, वेलाकूले-तटप्रान्ते, यानि नगरामि तेभ्यः, आनीतानि आगमितानि, यात्राक्षमाणि प्रयाणसहानि, यानपात्राणि जलयानानि, आलोकयन् पश्यन् ; द्वित्राणि द्वे वा त्रीणि वा दिनानि, अतिष्ठम् स्थितवान् []। च पुनः, अनुष्ठितसकलतत्कालकत्यः कृताशेषतात्कालिकक्रियः, पुरः अप्रे, प्रतिष्ठासुः प्रयानुकामः, अन्यतरेयुः अन्यतरस्मिन् दिने, अपरालसमये मध्याह्नसमये, समाहूतसकलनिजपरिषद्विजातिः समाहूताः- सम्यगाहूताः, सकलाः-सर्वे, परिषद्विजातयः-सभासदो विप्रा वैस्वादशः भनल्पया प्रचुरया, माया प्रीया, भग- वतः ऐश्वर्यशालिनः, रताकरस्य समुद्रस्य, पूजां प्रातिष्ठिपं प्रतिष्ठापितवान् कृतवान् अस्मि, कीदृशीम् ? उल्लसत्तार- तूर्यघोपाम् उल्लसन्-उच्चरन्, तारः-तीनः, तूर्यस्य-वाद्यविशेषस्य, घोषः-ध्वनिर्यस्या तादृशीम् . पुनः उदारवेषयोपिद्. घृन्दगीयमानगाम्भीर्यमहिममर्यादादिजल निधिगुणाम् उदार:-उज्वलः, वेषः-कृतिममण्डनं यासा तादृशीनाम्, योषितां-वधूना, इन्देन-गणेन, गीयमाना-गानद्वारा वर्ण्यमाना, गाम्भीर्यम्-अगाधता, महिमा-महत्त्वम् , अतिसुदूरविस्तृ- तत्वम्, मर्यादा-स्थित्यनविक्रमः, तदादयः-तत्ममृतयो, जलनिधिगुणाः-समुदसम्बन्धिगुणा यस्या तारशीम्, पुनः आच. मनपूतपुरोहितगृहीतकनकार्यपात्रनिक्षिप्तदधिदूर्वाक्षताम् पाचमनेन-जलस्य किश्चित्पानेन, पूतः-गुहृदयो यः पुरोहितः-पुरोधाः, तेन गृहीतानि-घृतानि, कनकार्घपाननिक्षिप्तानि-सुवर्णमयार्पपाननिहितानि, दधि, दुर्वा-तृणविशेषः, अक्षतम्-आईतण्डलाय यस्यां तादृशीम्, पुनः स्वयमेव खेनैव, उक्षितैः पवित्रतापादना) जलेन सितैः, स्वयमवेक्षित. रिति पाठे च-आत्मनैव साध्वसाधुनिर्णयाधमवलोकितैरित्यर्थः, भक्ष्ययलिमिः भक्षणीयैः पूजोपहारः, नैवेद्यद्रव्यैरिलयः, विलेपनैः चन्दनकेसरादिसुगन्धिद्रवः, पुप्पदामभिः पुष्पमाल्यैः, अशुफैः वनेः, च पुनः, बहुविकल्पैः बहुप्रकाः, रखालकाः रनमयाभरणः, उपकल्पिताम् उपपादिताम् [क] च पुनः, अतीतभूयिष्ठायाम् अतिकान्तबहुतर. भागाया, शर्ययों रानी, तल्पं शय्यो, विमुव्य विसज्य, अलापदातिपरिवृतः पविपयादगामिभटपरिवेष्टितः छन्, याणास्थानमण्डपं वापसभामण्डपम् , अगच्छं गतवानहम् ; पस्मिन् कीहो ? प्रयाणपटहे प्रस्थानसूचकवादविशेष, आहते ताडिचे सति पुनः राजद्वारि राजद्वारे, तारध्वनिपु तीमनादेश, मालतूर्येषु मालार्थवाचविशेषेणु, रटत्सु मनसुः पुनः कर्मफरेषु मले, तणफुटीरकोटरात् नगरचितरसस्टीरभात, निःसरत्सु निर्गच्छाम, कीरसेप ·विलकमञ्जरी। करेषु, पुरोनिविष्टन्धनदक्षदासीसंधुक्षितानलासु ज्वलन्तीपु सर्वतः कथनवाचालथालीपरम्परापरिकरितचूलासु प्राङ्गणचुलीपु [ख], समकालशिथिलितरोमन्थलीलं सहेलमुत्थाय चरति सति पुञ्जिवमग्रतः प्रयत्नसंगृहीतं यवसमन्योऽन्यतुण्डताडनरणद्विपाणे विपाणिबुन्दे, प्रयतमनुष्यनिश्चलघृतोर्ध्वण्डिकासु क्रमसमुत्पाट्यमानकील- परिपाटिविषमसंकुचद्विस्तारासु चरममुक्तवनिकाचतुष्टयच्युतावष्टम्भासु तिर्यक् पर्यस्यमानासु पटकुटीपु [ग], मुकुलितपटमण्डपे पिण्वीकृतकापडपटकप्रकटसामन्तान्तःपुरे दुष्ट्याहनारोज्यमाणभयचटुलचेटीलोकविब्बोका- कृष्टविटचेतसि सहेलचलितसेनापतिसैन्यकोलाहलजनितजनकुतूहले संहृतपण्यविपणिवीथीवृथाभ्रमगृहीतमूल्य- टिप्पनकम्-पर्यस्यमानासु पात्यमानासु [ग]। मुकुलित-संकोचितम् , काण्डपटकः-जवनिका, विवोकः- विलासः, कोकटा-दरिद्रः, निघसा-नीरणम्, [घ]। तेषु ! सत्वरोत्थितगृहस्थनिर्दयाकोशकर्शितनिद्रेषु सत्वर-शीघ्रम्, उत्थिताना-जागताना, गृहस्थानां-गृहवर्तिजनाना निर्दयाकोशेन-निष्ठुरकोलाहलेन वीवादानेन वा, कर्शिता क्षपिता, निदा येपा तादृशेषु, पुनः अतिकटमुकसंस्तरेषु अतिकप्टेन अत्यन्तलेशेन, मुकः-त्यका, संखरः-दाम्या येस्वादृशेषु; पुनः प्राङ्गणचुल्लीषु प्रागस्थिताधिश्रयणीपु, ज्वल- न्तीपु दीप्यमानासु, कीदृशीयु ! पुरोनिविष्टरन्धनदक्षदासीसन्धुक्षितानलासु पुरः-अने, निविष्टया-उपविष्टया, रन्धनदक्षया-पाककुशलया, दास्या-कर्मकर्या, सन्धुक्षितः-प्रज्वलितः, अनल:-अमिर्यासु तादृशीषु, पुनः सर्वतः सर्वभागेषु, कथनवाचालस्थालीपरम्परापरिकरितचूलासु कथनेन अतिराकेन, वाचालाभिः-शन्दायमानाभिः, स्थालीपरम्प- राभिः पाकभाण्डपशिभिः, परिकरिता-व्याप्ता, चूला-ऊर्श्वभागो यायां तादृशीषु [ख], पुनः विपाणिवृन्दै पशुसमूहे, अप्रतः अप्रे, पुजितं राशीकृतं, प्रयनसंगृहीतं प्रयाससश्चितं, यवसं पास, सहेलं सकौतुकं यथा स्यात् तया, उत्याय, चरति खादति सति, कीडशे ! समकालशिघिलितरोमन्थलीले समकालम्-एककालं, विधिलिता-शिथिली. कृता, रोमन्यस्य-चर्वितस्याकृष्य पुनश्चर्वणस्य, लीला-क्रीडा येन तादृशे, पुनः अन्योऽन्यतुण्डताडनरणद्विपाणे अन्योऽन्यतुण्डताडनेन- परस्परमुखकृताभिघावेन, रणन्ति-शब्दायमानानि, विषाणानि यस्य तादृशे पुनः पटकुटीपु वन- मयगृहेषु, तिर्यक कुटिलं यथा स्यात् तया, पर्यस्यमानासु पालमानामु, उपसहियमाणाखित्यधः, सतीपु, कोदशी ! प्रयतमनुष्यनिश्चलधृतोदण्डिकालु प्रयतेन-प्रयत्नाता, समाहितमनस्केनेसः, मनुष्येग, निबल-ददं यथा स्यात् तया, धृता-गृहीता, अवंदण्डिका-ऊययष्टिर्यासा तादृशीप, पुनः क्रमसमुत्पाध्यमानकीलपरिपाटिविषमसंकुच. विस्तारासु कमेण-पर्यायेग, समुत्पाव्यमानाभिः समुद्रियमाणाभिः, कीलपरिपाटिभिः-शानिभिः, विषमम्-असमै यया स्मात् तया, संकुचन-संकोचमासादयन् , विस्तारो-देयं याचा तादृशीपु, पुनः चरममुकतानिकाचतुष्टयच्युतावष्ट. म्भासु चरममुफेन-सर्वतः पधादि श्लेषिदेन, तन्यते-विस्तार्यते पटमण्डपो यया सा तनिका-कोगचतुष्टयावलम्बिनी रजः, तरतुष्टयेन, शुतः-स्खलितः, नित इत्यर्थः, आरम्भः-आलम्बनं यासां तादशीपु [ग] पुनः उर्वगिन्धर्वनगरे शून्याधिष्ठान-पुराकार-भीलपीतादिमेपरचनाविशेषो गन्धर्वनगरम् , उन्मां-पृषियो, न तु गगने, यद् गन्धर्वनगरं वदावी. गन्धर्वनगर तसिंस्तथा, पृथिवीगतगन्धर्व नगरसदशे इलयः, स्कन्धावारे सैन्यशनिवेशे, सेन्यनगरे वर्षः, अनुवेलं प्रतिक्षणम्, विरलता अल्पताम्, प्रजति प्रानुपति सति, श्रीदो स्कन्धावारे ? मुकुलितपटमण्डप मुकठिनाः- संचिताः, पटमपा:-वप्रनिनितानि जनविश्रामस्थानानि यलिखादशे, पुनः पिण्डीत कापडपटकप्रकटसामन्ता- न्तापुरे पिडीकृताः-सतो वेटनेन पिडाघरे प्रापिता ये काण्डपटका:-ये सधेचनेन कागयरो भवति वादशाः पटविशेषाः, जानिमा इलः, तेः प्रकट-प्रमतां गतम्, सामन्तानाम्-आशावविशुनपानाम्, अन्त पुरं-वनिताद यसिंगारे, पुनः दुश्वाहनारोप्यमाणमयचटुलरोटीलोकविन्यो कारुटपिटचेतसि दुटपाइने-भवतादी इटावा वा भारोप्यमायनाम्-भारोमामाना, भयरलाना भरसम्भा-ताना, चेटीलोकमाना-गृलारनाना, रिबोन-पिलान, आकृष्ट- बीन, विटाना-आरपुरुषागा, चेत. उदय पसिना, पुनः सहेलचलिवसेनापतिसैन्यकोलाइलजनितजन- फुतूहले सहेल-पुनीतं यथा सार तथा, चले जाना-प्रथिनाना, सेनापतिमैन्याना, घेलाम-फलकचेन, गनितम् उत्पा.

·टिप्पनक-परागविकृतिसंवलिता ऋयिकलोके निकटग्रामवासिको फटकुटुम्बसंगृह्यमाणनिघसयत्रसेन्धने प्रयत्ननिर्गीयमानपरिकरशून्यसैनिकावासे सर्वतो विचरदनिवारितचमूचरे व्रजति विरलवामनुवेलमुगिन्धर्वनगरे कन्धाबारे [घ], क्रमेण चोद्ते दिवसकृति कृताभिमवदेवतार्चन विधिपु भोजितमुजिष्यकर्मकरलोकेषु संवृतप्रकीर्णसर्वोपत्करेषु विनीतयुग्याधि- रोपितकृतसमायोगपुरन्ध्रिवर्गप्वागन्तुकपिपासाप्रतिक्रियोयुक्तभुक्तारिजनपुनरुक्तोपपादितरेच्यमानचटसोदकेषु चलितवृपयूथमार्गानुलमनिष्ठुरजरन्महिपपृष्ठकण्ठालावलम्बितकुतुपकाष्ठपात्रीशूर्पलोहकर्परेपु समन्ततो निपुण. निरूपितावासभूमिषु सदुःखमुक्तोपभुक्तसदनासनसान्द्रदुमलतागुल्मेषु सागरावतारदेशमुद्दिश्य चलितेषु सर्वतः सैनिकेषु विमुच्य तल्पमल्पपदातिपरिवृतो बाह्यास्थानमण्डपमगच्छम् [3] । टिप्पनकम्-भुजिन्यः-दासः, युग्य-वाहनम् , रेच्यमानं-रिक्तीक्रियमाणम्, कुनुपः-लघुकुतुकः [] । दितं, जनानां कुतूहलं-कौतुकं यस्मिंस्तादृशे, पुनः संहृतपण्यविपणिवीधीवृथाभ्रमद्गृहीतमूल्यऋयिकलोके संद- तानि-आकुञ्चितानि, पश्यानि-केतव्यवस्तूनि यस्यां तादृश्यां विपणिवीच्याम्-आपणपक्याम् , वृथा-निष्प्रयोजनं, भ्रमन्तः- पर्यटन्तः, गृहीतमूल्या:-धूतमूल्याः, ऋमिकलोका:-केतारो जना यस्मितादृशे, पुनः निकटग्रामवासिकीकटकुटुम्ब- संगृह्यमाणनिघसयवसेन्धने निकटग्रामवासिना, कोष्टकुटुम्बेन-अनार्यजातीयेन दरिद्रेण वा परिजनेन, संगृह्यमाणानि- सघीयमानानि, निघ:-भोजनं, त्यकभोजनीयवस्तुजातमित्यर्थः, यवसं-घासः, इन्धन-काठं यसिंवादशे, पुनः प्रयत्न. निर्णीयमानपरिकरशून्यसैनिकावासे प्रयनेन-प्रकृष्टयनेन, नियमानः निश्चयेन ज्ञायमानः, परिकरः-सैनिक शरीरोप- करणवस्तुभिः, शून्यः-रिक्तः, सैनिकावासः-सैनिकस्थानं यस्मिंस्तादृशे, पुनः सर्वतः सर्वत्र, विचरदनिवारितचमूचरे विचरन्तः-भ्रमन्तः, अनिवारिता:-अनियन्त्रिताः, चमूचराः-सेनाचरा यसिस्वादृशे; []। च पुनः, दिवसकृति दिनकरे, सूर्य इत्यर्थः, क्रमेण शनैः, उद्गते उदिते सति, सागरावतारदेश समुद्रप्रवेशस्थलम् , उद्दिश्य लक्ष्यीकृत्य, सैनिकेपु सन्येषु, सर्वतः सर्वदिक्षु, चलितेषु प्रस्थितेषु सत्सु, कीदृशेषु? कृताभिमतदेवतार्चनविधिपु सम्पादितेष्ट- देवतापूजनकार्येषु, पुनः भोजितभुजिष्यकर्मकरलोकैपु भोजिताः-भोजनं कारिताः, भुजिष्याः-दासाः, कर्मकराः- मृतकाच, वेतनोपजीविनश्वेत्यर्थः, लोकाः जना यस्तादृशेषु, पुनः संवृतप्रकीर्णसर्योपस्करेषु सत्ताः-उपसंहृताः, प्रकीर्णाः-प्रसारिताः, सर्वे उपस्कराः-व्यञ्जनादिसंस्कारद्रव्याणि वस्तादृशेषु, पुनः विनीतयुग्याधिरोपितकृतसमा योगपुरन्ध्रिवर्गेपु विनीतयुग्ये-अनुभूतवाहने, अधिरोपितः-आरोहितः, कृतसमायोग:-विहितपरस्सरसंयोगः, पुरन्ध्रीणा- पुत्रवतीनां पविवनीना, वर्ग:-सम्हो येस्वादृशेषु, पुनः मागन्तुकपिपासाप्रतिक्रियोयुकभुक्तपरिजनपुनरुकोप. पादितरेच्यमानचटसोदकेषु आगन्तुकाया:-आगमनशीलायाः, पिपासायाः प्रतिक्रियायै-निवनाय, उद्युफेभ्यः- उद्यवेभ्यः, भुकपरिजनेभ्यः-कृतभोजनेभ्यः स्वजनेभ्यः, पुनरुतोपपादिवेन अनेकशः सम्यक्प्रतिपादनेन, रेच्यमानं-रिची. क्रियमाणम्, चटसोदक-चर्मपुटजलं यैस्वादृशेष, पुनः चलितवृपयूथमार्गानुलग्ननिष्ठुरजरन्महिपपृष्ठकण्ठालाय. लम्बितकुतुप-काष्ठपात्री-शूर्प-लोहकर्परेपु चलितस्य-प्रस्थितस्य, ऋषयूषस्य-बलीवर्दगणस्य, मार्गे, अनुलमाः पश्चालमा ये, निष्ठुरा:-कठोरा दृढाहा इति यावत् , जरन्तो-ऋद्धाः, महिषाः, तेषां पृष्ठे पृष्ठोपरिभागे ये कण्ठालाः-गोणीभेदा जालभेदा वा, वन अवलम्यिता:-आलम्बिताः, कुतुपाः-हस्वप्नतेलादिपायागि, काष्ठाभ्यः-काष्ठमयभाजनानि, शूर्पा:-प्रस्फोटनानि, लोहकपरा:-लोहमयकटाहा यस्तादृशेषु, पुनः समन्ततः सर्वतः, निपुणनिरूपितावासभूमिपु निपुणं-सम्यक, निरू- पिता-गवेषिता, आवासभूमिः-आवासस्थली ये स्वादृशेषु, पुनः सदुःखमुक्कोपभुक्तसदनासन्नसान्द्रद्रुमलतागुल्मेषु सदुःसं-दुःरासहितं यथा सात् तथा, मुकाः-लकाः, उपभुक्तसदनासन्नाः-अभ्युपितगृहसलिहिताः, सान्दा:-निविगा, हमाः-शाः, लतागुस्माः-उतावेष्टितसन्धरहितरक्षाथ येस्वारशेषु [3]!

·तिलकमञ्जरी। २७१ तत्र चापनीतपर्यन्तपरिकरे संवृतोत्कृष्टविष्टरवया यथाकश्चिदासीनराजलोके दौकितेऽध्वयोग्यगज- यशायाजिनि निविश्य कृवसमुद्रावतारमागावलोकनः प्रत्यूपस्येव पौत्रिकानां कृताकृतज्ञानाय प्रेपितेन येनिगा सार्धमापदन्तम् [च], असितोत्पलदलश्यामावदातवर्णमर्णवेनेव पूजाप्रीतेन प्रहितमवगाहनार्थमभिनवं वेलावनप्रियमुपादपम्, अचिरमजनविशेषस्निग्धसुकुमारवपुपम् , अल्पमालतीपुष्परचितशेखरम्, उल्लिखिन- शशायदातातिनी तनीयसी नवे दुकूलयाससी वसानम्, अननसानताम्बूलोपयोगपोपितस्वभावपाटलाधर- पुटच्छविम् [छ ], इन्दुलाञ्छनच्छायापहारपटुना शरीरप्रभापटलेन जलनिधिजलेनेव सातिरेकलावण्य- लाभतृष्णया संनिधावनुझितावस्थानं, प्रस्थानकालकल्पितामनल्सविस्तारे वदनलावण्यपयसि निपतता कटकलोकलोचनानामवलम्बनाय नावमिव संगृहीवां चन्दनपङ्कलेखिकामधिललादतटमादर्शयन्तम् [ज], अभ्यर्णापतकर्णधारख्यापारणेषु सविलासमुत्सर्पतो लोचनयुगलस्य क्षौमपाण्डुभिः प्रभानिर्गमेरधिकशोभा- च पुनः, अपनीतपयंन्तपरिकरे अपनीतः-सक्तः, पर्यन्तः-पावती, परिकरः-परिवारो यस्मिंस्वादृशे, तर बाह्यसभामण्डपे, यद्वा 'अपनीतपर्यन्तपरिकरे' इसनुपदवश्यमाणसप्तम्यन्तपदेनान्वेति । संवृतोत्कृष्टविटरतया संवृतः- • कृतगोपनः, उत्कृष्टः-मुन्दरः, विष्टर:-आसन यस्य तादृशतया, यथाकथञ्चिदासीनराजलोके यथास्यचिदुपविधनपउने, दीकित प्राप्ते, अध्ययोग्यगजवशावाजिनि अवयोग्य मार्गयोग्यः, यो गलः, वशा-हखिनी, वानी-अधः, तत्स- माहारे, निविश्य उपविश्य, कृतसमुद्रावतारमागविलोकनः कृतं समुद्रावतारमार्गस्य-गमुदप्रोशमार्गस्य, अवलोकन- दर्शन निरूपणमित्सधः, येन तादृशः सन् , पञ्चविंशतिवर्षदेशीयं पचविंशतिवयवयस्ककपम्, नाविकयुवान नावा घर- वीति नाविक:-कर्णधारः, ताशे युवानं यौवनावस्थं जनम्, भद्राक्षीत् दृष्टवान् , कीदृशम् । प्रत्युपस्येव प्रभात एव, पौतिकानां जलयानपादानाम् , कृतारतमानाय नमकृतं च यत् कार्य तबिरूरणाय, प्रेषितेन हितेन, पेत्रिणा दण्डधारिणा, साथै साकम् , आपतन्तम् आगच्छन्तम् [च]; पुनः असितोत्पलदलश्यामावदातवर्णम् अस्ति- कृष्णवर्ण, यदुत्पल-कमल, वीयदलसेव-जीयपरस्सेव, श्यामा, अबदाता-विशुद्धच, पो-रूपं यस्य तादृशम् , अन एव पूजाप्रीतेन अर्चनाप्रसन, अर्णवेन समुदेण, अवगाहनायें प्रवेशार्थ, प्रहित-प्रेषितम्, अभिनवं नवीनं, वेलायन- प्रियपादपमिव तटवर्तिवनसम्बन्धिप्रियसंसकइयामवर्ग तक्षविशेषमिवेत्युप्रेक्षा पुनः अचिरमजनविशेषस्निग्ध- सुकुमारवपुषम् अचिरमबनेन-विधिपूर्वकालतनानेन, विशेषन्निग्धम्-अत्यन्तश्वगं, मुहमार-कोमलं य, वपुः-शरीर यस्य तादृशम् । पुनः अल्पमालतीपुप्परचितरोपगम् भरी.कविश्यः, मालतीपुप्पैः मालल्यास्यपुष्पा, रचित शेसर-शिरोमाल्यं येन तादृशम् पुनः दुफूलबाससी उत्तराधरपट्टरने, घसानम् परिदधानम् , बीशे ? उलिखित. सहापदातद्युतिनी उलिखितः-उद्धृष्टः, यः रखा, तक्षेप अवदाता-शुश्रा, युतिः- कान्तिर्ययोस्वाशे, पुनः तनीयसी अतिमहने, पुनः नवे नवीने पुनः कीदृशम् ! अनवसानताम्बूलोपयोगपोषितसभायपाटलाधरपुटच्छविम् अनवसानेन-अविरवेन, ताम्बूलोपयोगेन-ताम्बूलभक्षणेन, पोषिता-पुष्टिमागदिवा, खभावपाटला-सभापतः घेतरका, भधापुटरवे:-ओएटयोः कान्तिर्वस्व तादृशम् [छ], पुनः इन्दुलाउनच्छायापदारपटुना इन्दोलनस, या लाउन कलाः, तत्स या छावा-गान्तिः, तदपहारपटना-तपहरमनिपुगेन, सतरप्रभापरलेन परयन्तिालापेन, सनिधी मिटे, अनुसितापस्थानम् अनुसितम्-अल्ससम्, अबस्थानम्-अरस्थितिप्रमियम्, कसा केन्नेर ! सातिरेकलापण्यलामवप्णया अधिक्यान्दउिपाया, जलनिधि लेनेय समुदनरेनषेधा पुनः अपिललाट- उट भारतलान्छे, चन्दनपरलेसिका चन्दनापलेशाम्, आदर्शयन्त प्रदर्शयन्तम्, की प्रस्थानकाल- फलितां प्रमानधनपापियाम्, समिर ! अनाविस्तारे अरन्तयधने, यदनलायण्यपयसि मुरागदारलं, निपततां निम, फट स्लोफलोचनानां गनिम्न माग, मरलगनाय भानपणाप, Fini-गहटिता, नापमिय नशा[T], पुनः अभ्यापनस्कर्षधारत्यागपु भन्यो-नि, भावन:-आगच्छतः, पारस-विस, व्यापारमेषु-रिपेय, सवितासं विल, उपसर्पतः संलया, लोचनयुगलसा नेत्र ·२७२ टिप्पनक-परागविवृतिसंवलिता धानाय यानपात्राणां सितपटानिव नवानासूत्रयन्तम् , आसक्तकर्णाभरणपद्मरागरागाममुक्तोद्भेदकालकपिलि- मानमिव कोमलाविरलनीलकेशकुण्डलिकालहतां मनुराजिमुद्वहन्तम् [झ], आमलकीफलस्थूलमुक्ताफलभृता सर्वतः प्रसृतकिरणविसरेण मुक्तासरेण तीरजलगाधतावलोकनसमयलग्नेन जलधिफेनस्तबकवलयेनेव कृतकण्ठ- परिपम् [अ], आसक्तमुक्तासरस्फारमहसा हसन्तमिव वेलानदीपुलिनपरिणाहमतिपृथुलेन वक्षस्थलेन, प्रस्तसागरागस्त्यजठरस्य ख्यातिदुःखेनेव क्षीणकुक्षिम् [८], आजानुलम्बमांसलवाहुम्, अतिनिष्ठुरकरप्रकोष्ट- निहितैकैकहाटककटकम् , उभयतः प्रसर्पता सलीलदोलायमानकरतलोपनीतेन प्रकोष्ठकटकेन्द्रनीलकिरणरागेण नीलीरसेनेव भाविसंततप्रयाणसुलभमालिन्यलोपनाय लिपन्तमघनमधिजघनं श्वेतचीनांशुकम् [8], अच्छ- लावण्यलिप्तदिग्मुखेन प्रेता सललितं पदक्षेपेषु स्थूलपरिमण्डलेनोरुदण्उयुगलेन घण्डपवनप्रेरणादुभयतः प्रच- . द्वयस्य, क्षौमपाण्डुभिः पट्टवस्त्रवत्पीतसम्बलित शुक्रवणः, प्रभानिर्गमैः कान्तिनिरसरणैः, निस्सतकान्तिभिरित्यर्थः, यान- पात्राणां पोतानाम् , अधिकशोभाधानाय अत्यन्तशोभोत्पादनाय, नधान् नवीनान् , सितपटान् श्वेतवस्त्राणि, थासूत्रयन्तमिव समन्ततः सीव्यन्तमिवेत्युत्प्रेक्षा; पुनः श्मश्रुराज चिबुकरोमावलीम्, उद्वहन्तं धारयन्तम्, कोह- धीम् ! आसक्तकभरणपद्मरागरागाम् आसक्तः-सलमः, प्रतिविम्बित इत्यर्थः, कर्णाभरणपारागस्य-कर्णालङ्करण- भूतरतमणेः, रागः-रक्तवर्णो यस्यां तादृशीम्, अत एव अमुक्तोद्भेदकालकपिलिमानमिव अमुक्तः-प्रत्यकः, उद्भेदकाले-मशूद्रमकालिकः, कपिलिमा-पिशनिमा यया तादृशीमिवेत्युत्प्रेक्षा, पुनः कोमलाविरलनीरकेशकुण्डलि. कालमृतां कोमला अविरलाः-सान्द्राश्च ये केशाः, तद्रूपाभिः कुण्डलिकाभिः-कुण्डलैः, कुण्डलाकारलम्बितकुटिलकेशरित्यर्थः, अलवृत्तां शोभिताम् [झ]; पुनः मुक्कालरेण मौक्तिकहारेण, कृतकण्ठपरिवेष कृतः कण्ठस्य परिवेषः-परिवेष्टन यस्य तादृशम्, कीदृशेन ! आमलकीफलस्थूलमुक्ताफलभृता आमलकीफलवत्-धात्रीफलवत् , स्थूलानि यानि मुक्ताफलानि-मुकामणयः, तेषां धारयित्रा, पुनः सर्वतः सर्वदिक्ष, प्रसृतफिरणविसरेण प्रस्तकान्तिकलापेन, कीदृशेन केनेव! तीरजलगातावलोकनसमयलग्न तीरस्थानां जलानां गाधताया:-अनतिगम्भीरतायाः, अवलोकनसमये- दर्शनवेलायाम् , लमेन-सम्पृक्तेन, जलधिफेनस्तयकवलयेनेव समुद्रफेनगुच्छमण्डलेनैवेत्युप्रेक्षा [अ] पुनः वक्षः- स्थलेन उरःप्रदेशेन, वेलानदीपुलिनपरिणाई तटवर्तिनदीसैकतदीर्घताम्, आहसन्तमिव तिरस्कुर्वन्तमिवेत्युत्प्रेक्षा, कीदृशेन ! भासतमुक्तासरस्फारमहसा आस-संलग्नं, मुक्कासरस्स-मुक्ताहारस्य, स्फार-विस्तृतं, महः-वेजो यत्र तादशेन, पुनः अतिपृथुलेन अत्यन्तस्थूलेन; पुनः प्रस्तसागरागस्त्यजठरख्यातिदुःखेनेव प्रस्तः-पीतः, सागरः-- समुद्रो येन तादृशस्य, अगस्त्यस्य-अगस्त्यमुनेः, जठरस्य-उदरस्य, ख्याला-प्रसिद्ध्या यद् दुःखं वेनेर, क्षीणकुर्ति कृशोदरम् [2 ]; पुनः आजानुलम्यमांसलवादुम् जानु-ऊरुपूर्वपर्यन्तम्, लम्बी-आयतौ, मांसली-स्थूली, बाहू यस्य तादृशम् ; पुनः अतिनिष्ठुरकरप्रकोष्ठनिहितैकैकहाटककटकम् अतिनिारे--अलन्तकठोरे, करप्रकोष्ठे-मणिबन्धे, निहित निवेशितम्, एकै हाटकरटक-सुवर्णवलयं येन तादृशम् पुनः प्रकोष्ठकटकेन्द्रनीलकिरणरागेण प्रकोष्ठे- मणिबन्धे, यत् कटक-वलयं, तत्खचितस्य, इन्द्रनीलस्य-तदाख्यनीलमणेः, किरणरागेण-फिरणरूपविलेपनेन, किरणसम्बन्धि. नीलवर्णेनेलयः, अधिजधनं जघनप्रदेशस्थम्, अघनम् असान्द, सूक्ष्ममित्यर्थः, श्वेतचीनांशुकं वेतवर्ण चीनदेशरचित- वनम्, भाविसन्ततप्रयाणसुलभमालिन्यलोपनाय भाविना-भविष्यता, सन्ततप्रयाणेन-अनवरतत्रमणेन, मुलभ सन्मालिन्यं तस्य लोपनाय-अपनयनाय, लिम्पन्तं व्याप्नुवन्तम् , कीदृशेन तेन ! उभयतः पार्थवये, प्रसपंता प्रसरता, पुनः सलीलदोलायमानकरतलोपनीतेन सलील-लीलापूर्वकम् , दोलायमानम् इतस्ततचलन कुर्वत् यत् करतल तत्, उपनीवेन-प्रापितन, केनेर ! नीलीरसेनेव नीली नाम नीलवर्णा ओषधिः, तत्सम्बन्धिरसेनेपेत्युत्प्रेक्षा [3] पुनः अच्छलावण्यलिप्तदिङ्मुसेन वच्चान्तिव्याप्तदिगन्तेन, पुनः पदक्षेपपु पादविज्ञपेषु सरम, सललितं सविलायम्, मेहता प्रचलता, स्थूलपरिमण्डलेन स्थूलेन परिमण्डलेन-वर्नुलाकारण, ऊरुदण्डयुगलेन जानुपरिभाग- रूपदण्डदपेन, चण्डपयनोरणात् उस्तयाताभिघातान्, उभयतः पादये, प्रचलितेन्द्रनीलशिलानागरं प्रर.

·तिलकमञ्जरी। २७३ लिवेन्द्रनीलशिलानाझरमिय प्रियङ्गुकल्पद्रुमपादपदारुपोतम्, अशोकपादपप्रबालमूना संततभ्रमणमृदितवेला- विट्ठमाङ्कुररसद्रवानुरजितेनेन स्वभावपाटलेन चरणद्वयेनोद्भासमानम् [3], इन्दुकान्ततटलावण्यं ललाटेन शुक्तिसौन्दर्य श्रवणयुगलेन मौक्तिकाकार दन्तकुड्मलैपिद्रुमरागमोन कम्युसौभाग्य कण्ठेन पुलिनाभोगमुरसा तरङ्गायाम भुजाभ्यामावर्तगाम्भीयं नाभिभण्डलेन सतवयात्रोपमर्दपीडितादर्णनादियोपचारेण प्राप्तमुपदर्शयन्तम् [८], अनुमार्गलगैरनविदूरवर्तिभिः कारकोफिरलफलविङ्कण्ठ कालकायैर्मकररिवातपं सेचितुमकूपारमध्यादेक- हेलया निर्गतैर्मद्गुभिरिव प्रभूतमत्स्याभ्यवहारतृष्णया परित्यक्तपक्षिशरीरैरुरगविपरहिधूमदण्डैरिख धरामवदार्य रसातलानियोतिश्छायापुरुषैरिच कठोरशरदातपासादेकतावासैराशेशवाथ्यणजदयशिसलिलक्षारवग्धतनु- : टिप्पनकम्-महु -जलवायस । लवजलराशिसलिलक्षारदिग्धतनुभिरपि निर्लावण्यै. येलवणसमुद्र- जलक्षारदिग्धदेहास्ते कथ निर्गतलवणभावा ? अन्यत्र अपगतानचारुवा । नलस्तम्गेरिव जलाशयोपान्तेषु वृद्धि गते. एका तदागादिपर्यन्तेषु, भन्यन जडचित्तसमीपेषु । कैवर्तः धीरे [ण]। लितम्, इन्द्रनीलशिलानागरम्-इन्द्रनीलमणिखचित 'नागर' इति प्रसिद्ध प्रवहणोपकरण यस्य तादृशम्, प्रियङ्गुकल्पद्रुम- पादपदारुपोतमिव प्रियङ्गो -तत्सज्ञकस्य, कल्पहमस्य-करुपाख्यदिव्ययक्षरूपस्य च, पादपस्य-रक्षस्य, यद् दारु-काष्ठ, तमय पोत-यानपानमिवेत्युप्रेक्षा, पुन कीदृशम् ' चरणद्वयेन पादयुगलेन, उद्भासमानम् उद्दीप्यमानम्, कीदृशेन ? अशोकपादपप्रपालमृदुना अशोकाख्यपादपनूतनदलकोमलेन, पुन कीदृशेन ' समावपाटलेन खभावत श्वेतरफवर्णेन, केनेव' सन्ततभ्रमणमृदितवेलाविद्रुमाहुररसद्रयानुरक्षितेनेव सन्ततभ्रमणेन-अनवरतविहरणेन, मृदिताना- पादतलाभिहतानाम् , विद्वमाकुराणां-प्रवालाख्यरत्नहेनुरक्षाराणाम् , रसद -रसनिष्यन्दै , अनुरक्षितेनेव-कृतरअनेनेवेत्यु स्प्रेक्षा [3], पुन सततयात्रोपमर्दपीडितात् अनवरतयात्रामवालोडनेन पीडितात-सम्मर्दितान, ताजमर्दना- दित्यर्थ , अर्णवात् समुद्रात्, उपचारेण प्राभूतरूपेण, प्राप्त लब्धम् , विशेषणमिदमप्रेऽपि सर्ववान्वेति, इन्दुकान्त- तटलावण्य चन्द्रकान्तमणितीरसो दर्यम् , चद्रकान्तमणीना प्रभावाही य समीपप्रदेश , तत्सौन्दर्यमित्यर्थ , ललाटेन- मानस्थलेन, उपदर्शयन्तं प्रफ्टयन्तम्, पुन श्रवणयुगलेन कर्णपुटद्वयेन, शुकिसौन्दर्य शुलिस ठवम् , पुन दन्त- फुल्मले. दन्ताकुरे, मौक्तिकाकार मुकामणिस्वरूपम् , पुन ओटेन विद्रुमराग प्रवालरफताम्, पुन कण्ठेन कम्यु- सौभाग्यं शवसान्दर्यम्, उरसा वक्षसा, पुलिनाभोग तटस्थलविशालताम्, पुन भुजाभ्या वाहुभ्याम्, तरङ्गायाम तरङ्गदीर्घताम्, पुन नामिमण्डलेन चर्चलाकारनामिप्रदेशेन, आवर्तगाम्भीर्य जल मिगम्भीरताम्, अमजलगम्भीर तामिल , उपदर्शयन्त प्रकाशयन्तम्, विशेषणमिदमनुपदोकनिखिलद्वितीयान्तपदैरन्येति [], पुन कैपतः धीवरे, परिवृतं परिवेष्टितम् , कोहो । अनुमार्गलग्ने प्रविमार्गमिलित , पुन अनतिदूरवर्तिभिः किमिनिस्टयतिमि , 'फाफ कोकिल कल विड़ कण्ठकालकायै. काक कोकिलथ प्रसिद्धपक्षिविशेष , कल -चटक , कण्ठकाल -मयूर, पामिव काय -शरीर येषां तादृश , पुन आतप सूर्यप्रसारा, सेवितुम् अनुभवम् , एकहेलया एकचेष्टाविशेपेग, एकदेत्यर्थ , न तु पयायणत्यधं , अपारमन्यात् समुद्रमध्यात्, निर्गते. नि मृत , मकरिव नकरिये युप्रेक्षा, पुन प्रभूतमत्याभ्ययदारप्णया प्रचुरमत्स्य भुक्षया, परित्यक्तपक्षिशरीरे, पक्षिशरीर परित्यज्य प्रतकंवा गारे , मह भिरिय जलवायरिचेति चोरक्षा, पुन धरा भूतलम् , अबदार्य उदय, रसातलाद पाटारमध्यान, निवित निर्गत , उरगविपयद्विधूमण्डैरिय सर्प वषरूपस्य वहे -अमे, धूमलेखाभिरिव घोरप्रेक्षा, पुन कठोरशरदात- पपासात् वीवशरत्कालि मतपभयात्, एकत्र एकलिन स्थाने, कतायासै. कृतनिवास , छायापुरुपैरिय छायामान- रित चाक्षा, पुन आशैशवात् मास्यादारभ्य, लयजलराशिसलिलक्षारवग्यतनुभिरपि लगरा- वासनुरम, सलिलाना-जलानाम्, क्षारेरा-धाररसेन, दग्धा-गलिता, दिग्धेवि पाठ दिग्धा-व्याप्ता, तनु -रीर येषा ३५दिला. . - ·२७४ टिप्पनक-परागविवृतिसंवलिता भिरपि निविण्यैर्नलस्तम्वैरिव जलाशयोपान्तेषु वृद्धि गर्नोभिरप्यन्तेवासिनीभिस्तरणविद्यामिवोपशिक्षितुं सर्वदा पादतले लुठन्तीभिरुनावितमाहाल्पैनकादिजलचरवसाञ्जितलोचनैः कैश्चिदंसावसक्तवडिशवेणुयष्टिभिः कैश्चित् करावलम्बमानवालशफरलुम्धिभिरसंनिहितजालैरपि सर्वतः प्रसृतकालकान्तिपरिगतागतया प्रावृतजालै- रिवोपलक्ष्यमाणैः साक्षादसुनस्येव विचः कैवतस्तमालविटपमिव कण्टकद्रुमैः परिवृतं, पञ्चविंशतिवर्षदेशीयं नाविकयुवानमद्राक्षम् [ग]! तस्य च तथाविधं धृतविदग्धोजनलवेपमाकार तादृशं च प्रेतप्रायमालोक्य परिवारमुपजातविस्मयस्तरक्षण. मेव पार्श्वतो निविष्टमखिलनौसाधनाध्यक्षं यक्षपालिताभिधानममात्यमुद्दिश्य 'कोऽयम्' इत्यपृच्छम् । 'कुमार । नाविकोऽयं सकलस्यापि कैवर्ततन्त्रस्यास्य नायकः' इति निवेदिते तेनाश्रद्दधान इव पुनरवदम्-'अत्यन्त- विसदृशः कैवर्तीनामाकारेण दृश्यते । स जगाद--'युवराज! नाकारेणैव सर्वेणापि प्रकारेण विसदृशोऽयमेपाम् , न चैपामन्येषामपि प्रायेण पुरुषाणां बुद्धिधैर्यवचनदग्ध्यादिभिः पुरुषगुणैः । शृणु विना विस्तरेण वर्ण्यमान- मस्य पूर्ववृत्तान्तम् []। अस्ति सुवर्णद्वीपे मणिपुराभिधाननगरनिवासी बहुमतो राज्ञः पौरवर्गस्य च wwwwwne wammad तादृशैरपि, निविण्यैः क्षाररसरहितैरिति विरोध , तदुद्वारे तु निविण्यै -शरीरसौन्दर्यरहितैरिति व्याख्येयम्, पुन. जलाशयोपान्तेषु तडागादिपर्यन्तेषु, अन्यन डलयोरक्यात् जडचित्तसमीपेषु च, वृद्धि गतैः प्राप्त , नलस्तम्वैरिव नलाख्यनृणका डेरिवेत्युप्रेक्षा, पुन तरणविद्या तरणकलाम् , उपशिक्षितुम् उपादानु, सर्वदा सर्वकाल, पादतले चरण. तले, लुठन्तीभिः श्लिष्यन्तीभि , अन्तेवासिनीभिरिव विद्यार्थिनीभिरिव, नौभिरपि नौकाभिरपि,उद्भावितमाहात्म्यैः प्रकटितमाहात्म्यै ,पुन नादिजलचरवसाजितलोचनैः नकादरीना-मकरादीनाम् , जलचराणा-जलजन्तूना, वसाभि मेदोभि , तद्रूषाअनैरित्यर्थ , अजिते-आद्रीकृते, लोचने-नयने येषा तादृशै , पुन कैश्चित् कैरपि, असावसक्तवडिश. वेणुयनिभिः असावसका-स्कन्धलमा, बडिशवेगुयष्टि -मत्स्यवेधकानविशेषसम्बन्धिवशदण्डो येषा ताद्दशै , पुन कैश्चित् कैरपि, करावलम्बमानयालशफरलुम्मिभि. कर-हस्तम्, अवलम्बमाना-आश्रयमाणा, बालशफराणा-चालमत्स्यविशे- पाणा, लुम्बि -स्तरको येषा ते , पुन असंनिहितजालैरपि न विद्यते सनिहित -निकटस्थ , जाल -मरस्यधारणार्थ बन्धन- विशेषो ये सर्वतः सर्वदिक्ष, प्रसूतकालकान्तिपरिगताकतया कान्तिव्याप्ताङ्गतया, प्रावृत- जालेरिव परिहितजालरिव, उपलक्ष्यमाणैः प्रतीयमान , पुन असुकृतस्य दुरितस्य, साक्षात् विवर्तरिव परिणाम- भूतैरिवेयुत्प्रेक्षा, के परिवृतं कमिव कण्टकद्रुमैः कण्टकरे , परिवृतं, तमालविटपमिव तमालवृक्षमिवेन्युत्प्रेक्षा [ण]। च पुन , धृतविदग्धोज्वलवेपं धृत -गृहीत , विदग्धः-मनोहर , उज्जलथ वेषो येन तादृशम् , तथाविधम् उकप्रकारम् , तस्य नाविकयून , आकार शरीरम्, च पुन. तादृशं तथाविधम् , प्रेतप्राय प्रेतमयम् , तस्य, परिवार परिजनम्, अवलोक्य दृष्ट्वा, उपजातविलय. उत्पन्नाचर्य , तत्क्षणमेव तत्कालमेव, पार्वतो निविष्ट पाधापविष्टम् , अखिलनौसाधनाध्यक्षम् अखिलाना-सर्वेषाम् , नौसाधनस्य-नौकासैन्यस्य, अध्यक्ष-नायकम् , अमात्यं मन्त्रिणम् , उद्दिश्य कोऽयम् । इति अपृच्छत् पृष्टवान् । कुमार! नृपात्मज !, अयं पुरोवती, सकलस्यापि समवस्यापि, अस्य केवर्ततन्त्रस्य धीवरवर्गस्य, नायक , नाविकः कर्णधार , पति इत्य, तेन आमालेन, निवेदिते चोधिते सति, अथधान इव भविश्वसनिव, पुन भवदम् उकवान् अस्मि, किमित्याह-आकारेण शरीरेण, फैयर्ताना धीवरजानी- यानाम् , अत्यन्तविसदृश असन्त वरूप , दृश्यते प्रवीयते, सः अमाल, जगाद उवाच, आकारेणैय आकार- माण, न, किन्तु सवेणापि सकलेनापि, प्रभारेल, अय पुरोवर्तितन , पपां वर्ताना, विसरशः विलक्षण , न च एपाम् एषामेव केवानामवेत्यर्थ , किन्तु प्रायेण बाहुल्येन, अन्येषामपि एतद्व्यतिरिक्तानामपि पुरुषाणाम् , बुद्धि- धैर्य यचनपैदग्यादिमिः युद्धि -तात्कालिकमति , धय धोरता, वचनवेदग्ध्य-वचनचातुर्य, तमतिभि., पुष्पगुणे, विसरा इति शेष, विना विस्तरेण सक्षेपेण, वर्ण्यमानं मयोपाख्यायमानम्, भस्य पूर्ववृत्तान्तं पुरातनातम्, शृणु श्रवणगोचरीकरु [न] 1 किमिलाह-सुवर्णद्वीपे तदाख्यदीपविशेषे, मणिपुराभिधाननगरनिवासी वदास्यनगरवासन्य, .

·तिलकमञ्जरी। २७५ प्रवीणः किमपि लोकयातायां सायात्रिकवणिग् वैश्रवणो नाम । तस्य सर्वदा देवद्विजातिश्रमणगुरुशुश्रूपापरस्य निजभुजार्जित पूर्वपुरुषोपार्जित च प्राज्यमर्थमर्थिजनै. सुहृद्भिर्मान्धवैर्विद्वद्भिश्च भुक्तशेपमुपभुखानस्य पश्चिमे वयसि वसुदत्ताभिधानाया गृहिण्यामपश्चिमः सर्वापत्याना तारको नाम दारकः समुदपादि [2]। स रूपसंपदा तुलितसुरकुमारः कौमार एव यथाविधिश्रुतशास्त्र कलासु कृतश्रमः क्रमागतमशेषपुरुषार्थसपत्ति- पात्रमभिनवमधिरुह्य यौवनं यानपान च गृहीतप्रचुरसारभाण्डे रिश. कृतद्वीपान्तरयानैः सहकारिभिरनेकैः सायानिकैरनुगम्यमान इमामेव नगरी रङ्गशालामागच्छत् [द] । आयातमानस्य च तस्य विविधानिबद्ध- नगरलोकसपातपरिहाराय विपुलावकाशे जलराशिपरिसरे समावासितस्य समीपवासिना सकलकैघर्तकुलनाय- केन जलकेतुनाम्ना कर्णधारेण सार्ध कथञ्चित् सख्यमलनि । परस्परोपचारकर्मणा च प्रौढिमुपगते तत्र कदा- चिदारूढनवयौवना त्रिदशवनितेव शापदोपानिपतिता मनुष्यलोके निकामकमनीयदर्शना प्रियदर्शना नाम Wwwwww टिप्पनकम्-अशेषपुरुषार्थसंप्राप्तिपात्र यौवनं पात्रं च-एकत्र सर्वधर्मार्थकामप्राप्तिभाजनम्, अन्यत्र सर्षपुरुषवग्यसस्थापनम् [द। . . 2 राश.नृपस्य,चपुन, पौरवर्गस्य पुरवासिन्दस्य, बहुमत. परमाभिमत , पुन लोकयात्राया ढोकव्यवहारे, किमपि अवर्णनीय , प्रवीण. दक्ष , वेश्रवण. तदाख्य , सायानिकवाणिक पोतवणिक, अस्ति विद्यते, नामेति वाक्यालङ्कारे, तस्य वैश्रवणस्य पश्चिमे वयसि वार्धक्यावस्थायाम् , वसुदत्ताभिधानाया पमुदत्तानाम्या, गृहिण्या भार्यायाम् , सी. पत्याना सर्वसन्तानानाम् , अपश्चिम. उत्कृष्ट , चरमो या, तारक. तत्सक , दारक सुत , समुदपादि समुत्पन्न , नामेति वाक्याल द्वारे, कीशस तस्य : देव द्विजाति श्रमण-गुरुशुश्रूपापरस्य देवा -प्रसिद्धा , द्विजातय -द्विजा, श्रमणा -साधव , गुरु -धर्मोपदेशक , तेषां शुश्रूषा-परिचर्या, तत्परस्य-तामहृदयस्य पुन निजभुजार्जित खबाइपार्जित, च पुन , पूर्वपुरुषोपार्जित खपूर्वजनोपार्जितम्, प्राग्यं प्रचुरम्, मथं धनम्, अर्थिजना याचगने , सुहद्भिः मित्रजनै, यान्धवै. पन्धुने, विद्वद्भिश्च विद्वजनेश, भुकशेपम् उपभुक्कावशिष्टम् , उपभुजानस्य [थ] । रूपसम्पदा खरूपसम्पत्त्या, तुलितसुरकुमार. उपमितदेवकुमार , स तारक , कौमार एवं बाल्यकाल एव, यथावि. धिश्रुतशास्त्र. यथाविधि-विष्यनुसारं, श्रुत-श्रवणगोचरीकृतम्, अधीतमिति यावत्, शासम्-आगमो येन ताइश , पुन कलासु शिल्पविद्यासु, कृतश्रम. कृतव्यवसाय , क्रमागत शैश्यादिफमेण पक्षे पितृपितामहादिकमेणापनतम् , अशेषपुरु पार्थसमाप्तिपात्रम् अशेषाणा-समस्ताना, पुरुषाथाना-धर्मार्थकाममोक्षरूपाणा, पझे अशेषाणा पुरुषाणा-स्वप्वजपुस्यागा, या अर्थसप्राप्ति -धनप्राप्त , तसा पात्र-सस्थानम् , अभिनव नवीन, यौवन युवावस्था, च पुन , यानपान पोतच, मधिरहा आमा, गृहीतप्रचुरसारभाण्डे. गृहीतानि, प्रचुरात विपुलानि, सारभाण्डानि-श्रेष्ठभाननारी हदभाजनानि धनपानानि वा यस भूरिश बहुच , कतदीपान्तरया. विहिवान्यद्वीपश्याम , सहकारिभिः सहकारिभूने , अनेक बहुभि , सायानिक पोतवमिाग्भ , अनुगम्यमान. अनुसियमाण , इमामेय प्रचक्षभूतानेर रङ्गशाला तदारया नगरीम्, आगच्छत् आगतवान् [६] 1 च पुन , आयातमात्रस्य आगतमानस, विविधानिधनगरलोक सम्पातपरिहाराय विविधा -महाबधा , अनिशा -अनियन्त्रिताथ, ये नगरगेका नगरवास्तव्यसना, वेषां सम्पातस्य- समागमस्य, परिहाराय-पारवर्जनाय, विपुलावकाशे प्रचुरावा यान्वित, जलराशिपरिसरे समुदा उपदशे, समाया. सितस्य सम्पनियासितस्य, तस्य तार सत्यकुमारस, समीपवासिना निकटवास यन, सम्लीयर्तफुलनायकेन खमधीवरलभेष्टेन, जलस्तुनमा, फर्णधारेण नाविकन, साधे गाम् कश्चित् यमपि, सस्य मैत्री, समजानि सम्पगभूत् । तत्र तस्मिन, सस्य इल, परस्परोपचारकर्मणा पारसरिसत्यरात्मकदारा, मोदि र पताम्, उपगते प स कदाचित् रलिया समरे, आरु वयौवना प्राताभिनस्तादम्या, शापदोपात् कस्यापि साररूपान्-अनुभागसनरूपद, दोसार, मनुष्यलोके मरभुवन, निपतिता अपटीग, मिशायनिवेय दवाना, .

·२७६ टिप्पनक-परागविकृतिसंवलिता तस्य जलकेतोः सुता सुतारवृत्तमौक्तिकप्रकल्पितं हारमादाय पितुराज्ञया गता तद्गृहम् [५] | दृष्टश्च स तथा प्रथमदर्शन एव रूपातिशयदर्शनारूढदृढतरानुरागया, सस्पृहमुपनीतोपायना च स्थित्वा कश्चित् काल कृतप्रत्युप- चारा तेन पुनर्गता खसदनम् , अनुरागप्रेरिता च तद्दर्शनाशया तैस्तेर्व्यपदेशैरागन्तुमारब्धा प्रतिदिनम् [न] । एकदा तु तदीयसौधशिखरशालाया सख्या सह क्रीडन्याः कथञ्चित् सविधमागतोऽसौ, तदर्शनोपारूढ- साधसा च सत्र ब्रजन्ती वेपथुविशृङ्खलैः पदैः परिस्खलिता कुट्टिमतले, पतन्याश्च तस्याः सोपानपथसनिधी सत्वरमुपेत्य तेनावलम्वितः प्रवाल इव वालवनलतायाः करिकलमकेन निग्धसुकुमारसरलारुणाङ्गुलिर्दक्षिणः पाणिः, प्रयुक्तपाणिना च मधुरमभिहिता स्मितमुखेन–'सुमुखि किमिदं समेऽपि स्खलनम् , अलममुना संभ्रमेण, सवृणु क्षोभविगलितस्तनाशुरुमस्थान एव विसंस्थुलीभूतमात्मानं, गच्छ गेहम्' इति [प] । सा तु तत्करग्रहणसमकालमेवोत्थितेन सरभसाकृष्टधनुपा कुसुमसायकेन कृतसाहायकेनेव दूरमपसारितसाध्वसा , निकामकमनीयदर्शना अत्यन्तप्रियदर्शना, प्रियदर्शना तदन्वर्थसज्ञिका, तस्य जलकेतो. तदाख्यकर्णधारस्य, सुता कन्यका, सुतारवृत्तमौक्तिककल्पित मुतारै -विशुद्धै , इत्तै -वर्तुलाकारैथ, मौक्तिकै -मुक्तामणिभि कल्पित-निर्मित, हार माल्यम्, आदाय गृहीत्वा, पितु. जलकेतो , आशया आदेशेन, तद्बह तस्य-तारकाख्यकुमारस्य, गृह, गता गतवती [ध] । च पुन , प्रथमदर्शन एव प्रथमावलोकनकाले एव, रूपातिशयदर्शनारूढदृढतरानुरागया रूपाविशयस्य रूपोत्कर्षस्य, दर्शनेन आरूढ -उत्पन्न , दृढतर -अतिदृढ , अनुराग -प्रीतिर्यस्यास्तादृश्या, तया प्रियदर्शनया, स तारक , दृष्ट. दृष्टगोचरीकृत । च पुन , सस्पृह सानुरागम् , उपनीतोपायना उपाहृतोपहारा, कञ्चित् कियन्त काल स्थित्वा, तेन कुमारेण, कृतप्रत्युपचारा विहितप्रतियत्कारा सती, पुन खसदन खगृह गता, च पुन , अनुरागप्रेरिता तत्प्रीतिप्रवर्तिता सती, तदर्शनाशया तदव रोकनाकाझ्या, तैस्तै व्यपदेशै. व्यवहारै छलनिमित्ता, प्रतिदिनम् , थागन्तु तद्गहमुपस्थातुम्, आरब्धा प्रवृत्ता [न]। एकदा तु एकस्मिन् काले तु, तदीयसौधशिखरशालाया तारकीयप्रासादशिसरवर्तिभवने, सख्या खवयस्यया सह, क्रीडन्त्या. खेल त्या , प्रियदर्शनाया इति शेष , सविध समीपम्, असो तारक , कथञ्चित् केनापि प्रकारेण, आगत. उपस्थित । तदर्शनोपारूढसाध्वसा तद्दनेन-तारकावलोकनेन, आरूढम्-उत्पन्न, साध्वस-भय यस्यास्ता- दृश्वी सती, सत्वर शीघ्र, प्रजन्ती अपसरन्ती, वेपथुविशुलै. कम्पनविघटित , पदै. चरण , तद्विक्षेपरित्यर्थ , फुष्टिमतले मणिबद्धभूतले, परिस्खलिता निपतितु प्रवृत्त । पतन्त्या. स्वलन्या , तस्या. प्रियदर्शनाया , दक्षिणः वामेतर, पाणिः हस्त , तेन तारकेण अयलम्बित. गृहीत । कीदृश स्निग्धसुकुमारसरलारुणालि निग्धा: सरसा , न तु रूक्षा इत्यर्थ , सुकुमारा -कोमला , सरला - जव , अरुणा -रक्तवर्णाथ, अलयो यसिस्वादश , वृत्या सोपानपथसन्निधो सोपानमार्गसमीपे, सत्वर शीघ्रम्, उपेत्य आगल, केन क इव । फरिकलमकेन हस्तिशिगुना, बालवनल्ताया. बनस्थराल ताया, मवाल इघ पाइव इव । च पुन , प्रयुकपाणिना प्रयुक्त अवलम्बनाय प्रहित , पाणि -करो येन तादृशेन, तारकेगेवि शेप , सितमुखेन मदहासान्वितमुपेन, मधुरं यथा स्यात् वथा, अभिहिता उका, प्रियदर्शनेति शेष , किमित्याह सुमुखि ! सुन्दरवदने !, समेऽपि भविषमस्थळेऽपि, इद प्रत्यक्षभूत, स्पलन पतनम्, कि? किहेतुम् , अमुना तत्कारणभूतेन, सम्भ्रमेण भयजन्यसक्षाभण, अल व्यर्थम् , क्षोभविग- लितस्तनाशुफ धामण-सम्भ्रमेण, विगलित-स्वलित, सनातुम् स्तनावरणभूतवस्त्र यस तादृशम् , पुन अस्थान पर भनयसर एव, विसस्थूलीभूत- विक्षिभ, विशीभूतमिलय , आत्मान खम्, सवृणु उपसहर, प्रतिस्थ रु इत्यथ , गेह सग्रह, गच्छ पाहि, इति [प] सा तु प्रियदना तु, तत्करग्रहणसमकालमेय तारकारमहणसमकालभेय, उत्यितेन उद्भवेन, सरमसाधनुपा सरभस-सत्वरम् , आकृष्टम्-आतत, धनुर्येन तादृशेन, पुन रुतसाहास्परेन एवमहापसारेन, कुसुमसायनेय कामदयेनेव ससा फरमसापच्न पतं यद सादाप्पा-साहाय्य वनेर, दूर एवम् , - . 1 - ·विलकमारी। २७७. सविभ्रमोशासितैकध्रुवा गुरुगेव नवानुरागेण कारितप्रगल्भकलालापपरिचया चिरकाललब्धावसरया विदग्ध- सख्येव तत्समागमतृष्णया स्थापिता स्वयं दूतोत्रवरिया निसर्गमुग्धापि प्रौढवनितय किचिद् विहस्य वचनमिदमुदीरितवती [फ] 1 'कुमार! लया गृहीतपाणिः करमई मिसंस्थूलीभूनमात्मानं संगोमि, कथं च गेहादितो गृहान्तरं गच्छामि, सांप्रतमिदमेव मे लदीयं सदनमाश्रयः संवृत्तः' इत्युक्त्या पावनत- वदना पुरःप्रस्तधवलनसमयूखोहयोतया तदीयवकालापश्रवणजातहासयेव वामचरणामुपलेसया मन्दमन्द- मलिखत् कुट्टिमम् [व] । असावपि युवा तेन तस्याः स्मरविकारदर्शनेन, वेन तत्कालमतिशयस्पृहणीयतां गतेन रूपलावण्यादिगुणकलापेन, तेनामृतस्यन्दशीतलेन करतलस्पर्शन, तेन च प्रकदितानुरागेण, निपुणया वचनभझ्या कृतेनात्मसमर्पणेन परमरंस्त [भ]। सहासवदनश्च मन्दमाश्लिष्य तामानन्दमुकुलायमानलोचनोत्सलां परिघट्य च कपोलोदरे कयोलेन 'सुन्दरि! यदि न यातव्यं गृहान्तरमिति निश्चयस्ते, ततः किम् ? एकेन गृहेण, द्रविणसंग्रहो रत्नानि - अपसारितसाचसा निष्कासितभया, पुनः गुरुणेय शिक्षणेव, सविभ्रमोल्लासितैफभुवा सविभ्रम-विलास यया स्यात् तथा, उल्लासिता-उन्नमिता, एका भ्रूः-नेत्रोयरोमराजियेन तादृशेन, नवानुरागेण नूतनप्रणयेन, कारित. प्रगल्भफलालापपरिचया कारितः-जनितः, प्रगल्भालालापानां-प्रतिभान्वितमधुरालापानाम्, परिचयो यस्यात्वादशी सती, पुनः विदग्धसण्येव निपुणवयस्ययेव, चिरकाललब्धावसरया दीर्घकालप्राप्तावसरया, तत्समागमतृप्णया तारकसमागमनेच्छया, स्वयम् आत्मनेव, दूतीव्रतविधी दूनीनियमानुष्ठाने, स्थापिता नियुक्ता, निसर्गमुग्धाऽपि प्रकृत्याऽप्रगल्भापि, प्रौढयनितेव प्रगल्भनायिकेव, किञ्चित् इपत्, विहस्य हास कृत्वा, इदम् अनुपदमन्यमानं वचनम्, उदीरितयती उक्तवती [फ], किमिलाह-कुमार! तारक! त्वया भवता, गृहीतपाणिः रुतपाणिग्रहणा, अहम्, विसंस्थूलीभूतं विक्षिप्तम्, आत्मानं खं, कथं केन प्रकारेण, संवृणोमि उत्सहरामि, च पुनः, इतः अस्मात् , भावकादिलभः, गेहात् गृहान, गेहान्तरं गृहान्तरे, कथं केन प्रसारण, गच्छामि उपसरामि, त्वदीयं भवदीयम्, इदमेव प्रत्यक्षभूतमेव, सदनं गृहम्, साम्प्रतम् अधुना, आश्रयः मम शरणं, संवृत्तः सम्पन्नः, इत्युक्या इति कथयित्वा, अपायनतवदना लबाऽधोमुखी सती, तदीयवकालापवणजातहासयेव प्रियदर्शना- वक्रोक्तिश्रवणोत्पमहासयेव, पुराप्रसृतधवलनसमयूखोद्योतया पुर:-अप्रे, प्रसृतः प्रकीर्गः, धवलनसाना- शुभनयना, मयूयरूपः-किरणरूपः, उद्द्योतः-प्रकाशो यस्यास्तादृश्या, यामचरणापलेपया वामपादाटलेपणा, कुहिम मगिरद्धभूमिम, अलिखत् लिखितवती [] । असायपि सोऽपि, तारकोऽपीत्यर्थः, युवा तरगपुरुषः, तेन तदानीन्तनेन, तस्याः प्रियदर्शनायाः, सरविकारदर्शनेन कामविकारानुभवेन, पुनः तत्कालं तरसगम् , अतिशय स्पृहणीयताम् अत्यन्तम्मनीयवाम् , गतेन प्राप्तेन, तेन अनुमतेन, रूपलावण्यादिगुणकलापेन रूपसौन्दर्यादि- गगगणेन, पुनः अमृतस्यन्दशीतलेन सन्दमानामृतसदाशीतटेन, तेन अनुभूतेन, फरतलस्पोन इस्लवलापेग, च पुनः, प्रफटितानुरागेण प्ररटितः-अभिव्यकः, अनुराग -प्रीतियन तादशेन, निपुणया प्रागरन्यपूर्ण या, पचन- भन्लया परनरचनाविशेषग, कवेन, तेन अनुभूतन, आत्मसमर्पणेन भारमनः-खस, अधीनीकरणन, परम् असन्तम्, अरस्त अप्रीयत [भ] च पुनः, सहासपदनः हस्तिनुसः सन्, मानन्दमुकुलायमानलोचनोत्पटाम्' मानन्देन मुलायमाने- साचन्ती, लोचनोटसले नयनरमले यमायावीम, तां प्रिपत्येचनाम्, मन्दं किया, पाश्लिप्य भाटियच पुनः, कपोलोदरे गमस्थलमप्पभागो, पोलेन गम्सलेन, परिवय सश्चिप्प, सुन्दरि! मनोहारिनि । परि ते तर, गृहा. न्तरम् अन्यमहम्, न यातव्यं गन्वयम्, इति निधपः HERE, मीडितः, ततः दहि, परेन एम्मावा, यदेण गहनावादना, न मिलपि सादिलयः, किन्तु विपसंप्रहः धान्यादराशिः, रस्नानि माहिरासने, पाहनानि . .

·२७८ टिप्पनक-परागविवृतिसंवलिता पाहनानि परिजनः शरीरं हृदयमिन्द्रियाणि प्राणाः सर्वमेव त्वदीयम्, एतदारोपय स्खेनाङ्गीकारेण गौरवम् । इत्युदीर्य "दुष्कुलादपि ग्राह्यमानारत्नम्" इत्याचार्यवचनं मनसि कृत्वा स्वजातिनिरपेक्षस्तत्रैव क्षणे ज्वलन्तमन्तमदनानलं साक्षीकस्य भूयो गृहीतपाणिस्ता चकितमृगशावलोचनामत्यन्तमनुरागान्धा योजनगन्धामिव पाराशरः प्रणयिनीमकृत [म]। वस्माच पाणिग्रहणदिवसादारभ्य निर्भरानुरागस्तया सर्वाङ्गसुन्दर्या सह विव- र्धमानविविधविदग्धपरिहासमश्नान्तचित्रचाटुक्रममप्रकटितस्वस्वामिभावमल्पक्षणोपजायमानानेककोपप्रसाद- मस्थानसंपाद्यमानस्पृहणीयनिग्रहानुग्रहमनुदिवसमासेबमानो नवयौवनोपभोगमुपभोगसुखमपरकामिनीसुरत- संभोगानां गृहव्यापारयोगानां च प्रायच्छदुदकाञ्जलिम् [य] । जलकेतुना कस्यापि सांयात्रिकस्य तनया वहनभङ्गे सागरादुद्धृत्य परिपालितेयमिति तत्त्ववेदिभिरावेदिततदीयवृत्तान्तोऽपि सहागर्वणिग्भिः स्वदेश गमनाय पुनः पुनरभ्यर्थ्यमानोऽपि दर्शनोलण्ठितेन ज्ञातिवर्गण सोपालम्भवचनैः संदेशदानन्मनीक्रिय- माणोऽपि त्रपया स्थितोऽत्रैव न गतो निजस्थानम् , आस्थानभूमौ उपगतश्च द्रष्टुमाकृतिगुणाकृष्टचेतसा देवेन गजावादीनि, परिजनः परिवारः, शरीरं मदीयगात्रम् , हृदयम् अन्तःकरणम्, इन्द्रियाणि ज्ञान-कर्मसाधनानि नयन- इस्लादीनि, प्राणा:-जीवितम्, एतत् सर्व त्वदीयं भवदीयम् , खेन वकीयेन, अङ्गीकारेण स्वीकारेण, गौरवं महत्त्वम्, आरोपय आपादय, इति इत्थम् , उत्तवा, अगनारत्नं, दुष्कुलादपि-नीचकुलादपि, प्राय-गृहीतव्यम् , इति आचार्यवचनं मीतिमार्गोपदेशकवाक्यम् ,मनसि हृदये, कृत्वा प्रमाणीकृत्य, स्वजातिनिरपेक्षः पाणिग्रहणे खसाजासनपेक्षः, तत्रैव तस्मि- नेव, क्षणे, अन्तः अन्तःकरणे, ज्वलन्तं दीप्यमान, मदनानलं कामदेवाग्निम् , साक्षीकृत्य पाणिग्रहणसाक्षिमावेनाभिल्ला, भूयः पुनरपि, गृहीतपाणिः गृहीतप्रियदर्शनाहस्तः सन् , चकितमृगशायलोचनां चकितः-सम्भ्रान्तो यो मृगशावः- हरिणशिशः, तस्व, लोचने-नयने यस्यास्तादृशीम् , पुनः अनुरागान्धां प्रणयान्धाम, तां प्रियदर्शनाम् , पाराशरः पराशरा. स्मजो व्यासः, योजनगन्धामिव अन्वर्थतदाख्यकैवर्वकन्यऋभिव, प्रणयिनीं प्रियाम् , खवधूमिलर्थः, अकृत कृतवान् [म] | च पुनः, तसात् पाणिग्रहणदिवसात् विवाहदिनात्, आरभ्य, निर्भरानुरागः सान्द्रस्नेहः सन् , सर्वाङ्ग सुन्दर्या सर्वाङ्गमनोज्ञया, तया सह उपभोगसुखं सुरतसम्भोगप्रधानकम् , नवयौवनोपभोगं नवयौवनसुखम् , अनुदिनं प्रतिदिनम् , मासेवमानः सम्यगनुभवन् , अपरकामिनीसुरतसम्भोगानां तदन्यवनितारविमुखानाम्, च पुनः, गृह- व्यापारयोगानां गृहकार्यसम्बन्धानां च, उदकाअलि तिलाञ्जलिं, प्रायच्छत् प्रदत्तवान् , त्यागं कृतवानित्यः कीदृशं नवयौवनोपभोगम् ! विवर्धमानविविधविदग्धपरिहासं विवर्धमाना:-विशेषेण वर्धमानाः, विविधा:-अनेकविधाः, विदग्धाः चमत्कृतिपूर्णाः, परिहासा यस्मिस्वादृशम् , पुनः अनान्तचित्रचाटुक्रमम् अश्रान्तः-अनवरतः, चिनचाहना- विचित्रमधुरवचनानाम् , झमः-धारा यसिंवादृशम्, पुनः अप्रकटितववामिभावम् अप्रकटितः-अप्रकाशितः, खखामि. मावः-ईशितव्येशितृभावो यसिस्वादशम्, पुनः अल्पक्षणोपजायमानानेककोपप्रसादम् अल्पक्षण-कतिपयक्षणा- भ्यन्तरे, उपजायमाना:-उत्पद्यमानाः, अने-विविधाः, कोपाः-प्रणयकोधाः, प्रसादाः प्रसन्नताश्च यस्मिंस्तादृशम् , पुनः भस्थानसम्पाद्यमानस्पृहणीयनिग्रहानुग्रहम् भस्थाने-अनवसरे, सम्पायमानौ-क्रियमाणो, स्पृहणीयो-किधित्कालि- करवेन रमणीयो, निग्रहानुग्रहा-बन्धमोसौ यसिस्वादशम् [य] । कस्यापि, सांयात्रिकस्य पोतवणिजः, इयं तनया कन्या, वहनभने तदीयपोतभमतायां सत्साम् , सागरात् समुद्रात , उद्धृत्य निष्कास्य, जलकेतुना तदास्यवर्तेन, परिपालिता रक्षिता इति, वयवेदिभिः यथाज्ञातृभिः, आवेदिततदीयवृत्तान्तोऽपि विमपितप्रियदर्शनासम्बन्धि. वार्ताकोऽपि, पुनः सहागत: आत्मना साकमागतः, वणिग्भिः वाणिज्यत्तिः, स्वदेशगमनाय स्वदेशमलावर्वनाय, पुनः पुनः वारंवारम् , अभ्यर्थ्यमानोऽपि प्राय॑मानोऽपि, पुनः दर्शनोत्कण्ठितेन तदवलोकनोत्सुकेन, शातिवर्गण बन्धुण, सोपालम्भवचनैः साक्षेपवाक्यैः, सन्देशदानः विज्ञप्तिप्रेषणः, उन्मनीक्रियमाणोऽपि गन्तुमुलुकी- कियनागोऽपि, प्रपया लजया, अत्रैव मलिनेव स्थाने, स्थितः, निजस्थानं खस्थानम्, न गवः, च पुनः, भास्थान- भूमौ राजसभाभूमी, द्रष्टम् अवलोकितन, उपगतः उपस्थिता, मारुतिगुणाकृटचेतसा आतिगुणेन-आकार- 4 ·तिलकमलरी। २७९ चन्द्रकेतुना निर्वर्ण्य सुचिरं परिजनादाकर्णिततदीयपूर्वापरवृत्तान्तेन चापलं प्रति पुनः पुनः सपरिहासमा- भापितो मधुरमारोपितबहुमानश्च जामाप्रतिपत्त्या दचा जीवनम तिप्रभूवं कृतः प्रभुरखिलस्यापि नायिकतन्त्रस्य [२] 1 तत्र च कुर्वताधिपत्यमचिरेणेव शिक्षितानेन सकलापि नौप्रचार विद्या, विदित- मखिलमपि कर्णधाराणां कर्म, कृतानि बहुकृत्तः सलिलराशो गमनागमनानि, दृष्ट्या दूरविप्रकृष्टता अपि द्वीपान्तरभूमयः, प्रत्यक्षीकताः क्षुद्रा अपि जलपथाः, लक्षितानि तेषु सम्यक्सम विषमस्थानानि, किंबहुना, स्वल्पेनापि कालेन आतः स सकलस्यापि कर्णधारचक्रस्य धौरेयः, स चायमेवाधार्यतां धीरेण [ल] । अस्य हि किमपि लोकोत्तरं धैर्यम् , असाधारणः सत्यावष्टम्भः, दृष्टान्तभूतं पौरुपम् । ईपदपि न स्पृष्ट एप फैवर्तकुलसंपर्कदोपाशङ्किनेव वणिग्जातिसहभुवा भीरुत्वेन; वीर्यमपि शारीरमविचार्यमस्य; जलधि- मध्यममनीसमुद्धरणेवनेकशः कवलितोऽपि हयंतलप्रणालसलिलपूर इस हेलया निष्कामति मकरमुखतः, फरामोल्लालितशीकर इव करदभित्तिमात्य हरति मदमुदप्रकायानामपि करियादसाम्, मुखान्तरक्षिप्तदुन्दुभ- टिप्पनकम्-मारमुखतः जलचरविशेषयस्त्राद्, अन्यत्र मकरमुसप्रणालगत् । हरति मदम् एकत्र मद- मत्तताम् , भन्यत्र दर्पम् । दुन्दुभः-जलसर्पः । प्रकृष्टजालिक इव न मुह्यति विपमोदकविपत्सु पकन रोनजला. परम, अन्यत्र विपमिश्रगजलादुकापरसु, जालिक:-विपयो गारडिको धा[] | सौऽयेन, आकृष्ट चेतो-हृदयं यस्य तादृशेन, देवेन राज्ञा चन्द्रकेतुना, सुचिरं सदीगलम्, निवर्ण्य दृष्ट्वा, परिजनात् परिवारसाशात , आकणिंततदीयपूर्वापरवृत्तान्तेन श्रुततदीयसमप्रवाकिन, चापलं प्रति परिणयनविषयचायल्य- विपये, सपरिहासं परिहासपूर्वकम् , मधुरं प्रियं यथा स्यात् तथा, मामापिता उत्तः, च पुनः, जामाप्रतिपत्त्या जामाया, आरोपितबहुमानः कृतप्रचुरसम्मानः, अतिप्रभूतम् अत्यधिरम् , जीवनं जीविकाम् , दत्वा, अखिल- स्यापि समप्रस्थापि, नाविकतन्त्रस्य रणधारगणस्य, प्रभुः नायकः, कृतः []। च पुनः, तत्र कर्णधारगणे, आधि. पत्यं प्रभुत्वम् , कुर्वता स्थापयता, अनेन तारण, सकलापि समप्रापि, नौपचारविद्या नौवहनकला, शिक्षिता अधिगता, पुनः अखिलमपि समग्रमपि, कर्णधाराणां नाविकाना, कर्म मार्यम्, विदित पारेचितम् , पुनः सलिल. राशी समुदे, यगुरुत्वः बहुवारम् , गमनागमनि कृतानि, पुनः दूरविप्रकृया अपि अतिरम्थिता अपि, वीपान्तर- भूमयः अन्य सीपभूमयः, दृष्टाः टिगोचरीकृताः, पुनः क्षुद्रा अपि लघवोऽपि, जलपधा जलमार्गाः, मत्यक्षीरताः रष्टिगोचरीकृताः, पुनः तेपु जलाप, समपिपमस्थानानि समानि-अनिमोमतानि, विपमाणि-निनोगतानि च, स्थानानि- स्थलानि, सम्यक असन्तम् , लक्षितानि परिचितानि, किं यदुना रिमधिरेन । स तारः, सल्पनापि बल्पनापि, काळेन, सफलस्यापि रामप्रत्यापि, कर्पधारचक्रस्य नाविकागस्य, धीरेयः अग्रणीः, जात रामधः, स च तार , अयमेव प्रलयं दृश्यमान एप, धीरेण मारेन, अवधार्यतां निधीयताम् [ल] | हि निययेन, अस्य तारकस्य, लोकोचरं लोगोयम् धैर्य धौरतम्, पुनः असाधारण: उदः, सत्वावधम्मा बलाग्लम्मः, क्लाभिमान इलयः, यस सत्यानां-जन्तुनामाम्मगम्, पुनः शान्तभूतम् भादर्शभूतम् , पीयपं पास्मः । पुनः एपः अयम्, भीमत्वेन भपशीलस्पेन, पदपि किंवदपि, न स्पृष्टः सर्गः, कीरोन पणिरजातिसहनुगा चेयजातिगहनेन, माना। फेवतफुलसम्पदोगदिनेय भावलमम्पर्कबन्यस्लामावर । अब शारीरं शरीरसम्पभिपीय सामर्थमपि, भपिचार्यम् भनाइलनीयम् । जलधिमभ्यमानीसमुद्धरणेषु धिमध्ये-मनुदवये, ममान ना, समुलर-वतो मम्मनका. फलितोऽपि नाभाटोsपि, हम्यंतलपालसलिलपूर य प्रासादायक गाभिसरता इर, मफरमुखतः उलथापिषमुपमागतः, अन्वर रानालगुयान्यनगरान, हल्या घेतला, मनालाल, निष्फामति नि.सी । पुनः फराप्रोलालितशीकर व पग-गप्रभागेन, मा. ना-NRE, फिर र जनन दर, फररमिति गमिनिम्, आइत्यादिका, उदमकायानाम् उमत- सेना, फरियादसा हा उतचयन, जसविनालयः, मरं ममता च, दरवि नागपति, - ·P २८० टिप्पनक-परागविवृतिसंवलिता . मणिरितरनाविक इव निराकुलो वसति दिवसमपि रसातलगम्भीरेऽम्भसि, प्रकृष्टजागुलिक इव दुरुत्तरास्वपि न मुह्यति विषमोदकविपत्सु, तेस्तैरञ्जनरञ्जितेक्षणः क्षणदाखपि समस्तवस्तुजातमुपजातयोगिज्ञान इव विज्ञात- निरयशेपविशेषमावेदयति [२] | सर्वथा योग्योऽयं युज्यतेऽस्मिन्नयसरे स्वनायः कर्णधारता नेतुमात्मनश्च प्रणयी- कर्तुम्, अनेन हि प्रगल्भवचसा परेगिताकारक्षेन भक्तिमता प्रक्रमागतव्याहारिणा च सर्वदा प्रतिपन्नसख्यः सुसेन लक्षयिष्यत्यलघुविस्तारमपि भगवन्तमवारपार पारावार कुमारः, साधयिष्यति च यनमन्तरेणापराण्यपि कृच्छ्रसाध्यानि प्रयोजनानि प्रायेणे' [श] इति जल्पत्येर तस्मिन् स कैवर्तनायकः सविधमुपससर्प, क्षितितलोपसर्पिणा च शिरसा प्रदर्शितादरः कृत्वा प्रणाममतिचिरप्रणयीन स्पष्टवोच्चारया गिरा सप्रगल्भ- मुवाच-~-'युवराज ! त्वदीयविजयप्रयाणघोषणानुपदमेव सागरोपरण्ठमनुप्राप्तोऽहम् , आगय च मया कृतानि सर्वाण्यपि सुसूत्राणि यानपात्राणि, प्रगुणिताः समाहृतसमग्रोपकरणाः पोताः, पुञ्जिवं तेप्नतिप्राज्यमशनम् , आपूरितानि खादुना सलिलेन कृत्स्नान्युदकपात्राणि, समारोपितमनगाणमिन्धनम् , [4] | अपरोऽपि तीत्यर्थ । पुन मुखान्तरक्षिप्तदुन्दुभमणिः मुखान्तरे-मुखमध्ये, क्षिप्त -निहित , दुन्दुभमणि - दुन्दुभस्य-जलसर्पस्य, मणियेन तादृश , इतरनाविक इव अन्यकर्णधार इव, दिवसमपि सम्पूर्णदिन व्याप्यापि, निराकुलः खस्थ. सन् , वसति तिष्ठति, केलाह-रसातलगम्भीरे पातालावधिनिम्ने, अम्भसि जले, प्रकृष्टजालिक इच प्रकृष्ट -उत्कृष्टो यो जालिक -जाङ्गुली-विषविद्यामधीते वेद वा य स , विषवैद्यो गारडिको वेलर्थ , स इव, दुरुचरास्वपि दुष्परि- णामाखपि, मृत्युजनिराखपीत्यर्थ, विपमोदकविपत्सु विषमभूतासु-अनन्यसमासु दारुणासु वा, उदकविपत्सु-जल जन्यविपत्तियु, पक्षे विषमिश्रिता ये मोदका --मिष्टानविशेषा, तज्जन्यविपत्सु-तबन्यव्याधिषु, न मुह्यति मोहमनुभवति, किन्तु धौरहृदय एव तिष्ठतीत्यर्थ । पुन. तैस्तैः अनेकविधै , अञ्जन. नयनसस्कारकजलनन्तुवसादिद्रव्य , भजिते- क्षण. लिप्तलोचन , क्षणदास्वपि रात्रिष्वपि, उपजातयोगिज्ञान इव उत्पन्नयोगजदृष्टिरिव, समस्तवस्तुजातं निखिलवस्तुगणम् , विज्ञातनिरवशेषविशेपं स्खविज्ञातसमग्रमेद यथा स्यात् तथा, भावेदयति बोधयति [] | सर्वथा सर्वप्रकारेण, योग्यः निपुण , अयम् , अस्सिन्नवसरे समुदयानावसरे, खनाच. खकीयनौकाया , कर्णधारतां वाहकताम् , नेतुं प्रापयितुम्, च पुन , आत्मनः खस्य, प्रणयीकर्तु सख्यमापादयितु, युज्यते उचित । हि यत , प्रगल्भवचसा निर्भीकवादिना, परेगिताकारक्षेन परेपाम्, इनित -चेष्टाविशेषान्वित , य आकारतज्झेन, तत्परिचय- चतुरेण, भक्तिमता पूज्यजनप्रीतिमता, च पुन, प्रक्रमागतव्याहारिणा प्रासनिवार्थवादिना, अनेन तारकेग, सर्वदा प्रतिपन्नसख्या अधिगतमैनीक सन्, कुमारः समरकेतु , भवानिवर्थ , अलघुविस्तारमपि अत्यन्तविस्तृतमपि, भगवन्तम् ऐश्वर्यवन्तम्, अचारपारम् उभयकुलान्वितम् , पारावार समुदम्, सुखेन अनायासेन, लहयिष्यति तरि- ध्यति, च पुन , यत्नम् आयासम्, अन्तरेणापि विनापि, अपराण्यपि अन्यान्यपि, कृच्छ्रसाध्यानि आयाससाध्यानि, प्रयोजनानि फलानि, प्रायेण बाहुल्येन, साधयिप्यति सम्पादयिष्यति [श] । इति इत्य, तस्मिन् यक्षपालिवे, जल्पत्येव कथयति सत्सेव, स तारकाख्य , कैवर्तनायकः वर्णधाराध्यक्ष , सविध निक्टम् , उपससर्प उपाजगम । प्रदर्शितादर. प्रकटितादर सन्, क्षितितलोपसर्पिणा भूतलावनप्रेण, शिरसा मस्तकेन, प्रणामम् अभिवादनम् , करवा, अतिचिरप्रणयीय अतिप्राचीननेहीप, स्पष्टवर्णोच्चारया स्फुटवो चारणिकया, गिरा वाचा, सप्रगल्भं सप्रौढिकम् , उवाच उक्तवान् । किमित्याह-युवराज ! भो नृपकुमार!, अह त्वदीयविजयप्रयाणघोपणा. नुपदमेव त्वदीय-भवदीय, यद् विजयोद्देश्यक, प्रयाण-प्रस्थान, तस्य या घोषणा-सूचना, तदनुपदमेव-तदनन्तरमेव, सागरोपकण्ठ समुद्रनिकटम् , अनुप्राप्तः आगत , आगत्य च उपस्थाय च, मया सर्वाण्यपि समस्तान्यपि, यानपात्राणि प्रवहणानि, सुसूत्राणि सुष्छु सूत्रबद्धानि, कृतानि सम्पादितानि, पुन समाहृतसर्वोपकरणाः सगृहीत. समग्रोपारणा , पोताः लघुप्रवणानि, प्रगुणिता. सबिता , पुन तेपु पोतेषु, अतिप्राज्यम् अतिप्रचुरम्, भोजन भोजनीय वस्तु, पुखित राशीकृतम् , पुन कृत्नानि सकलानि, उदकपानाणि जलपानाति, स्वाटुना मधुरेण, सलिलेन जलेन, भापूरितानि पूर्णीकृतानि, पुन अप्रमाणम् अपरिच्छिन्नं, प्रचुरतरमित्यर्थ , इन्धनं काष्ठम्, समा- . . . च पुन, .

·विलकमञ्जरी। २८१ देहस्सिविसाधनमधिकृतेः कश्चिदर्पितः सोऽपि सर्पितैलकम्बलौपधप्रायः प्रायशो विन्यस्तः समतोऽपि द्वीपान्तरदुरापो द्रव्याणां कलापः, स्थापिताश्च सर्वदः समारोपितसमर्थनापिकातीर्थपु वकाठगुम्फनिपुरा नावः, प्रतिष्ठते अनवरतमारुह्यारुह्य तासु गृहीतननाविधानः शिविरवीरलोकः, निवर्वते नगरसंमुखमखिलोऽपि तत्तत्कार्यमशीफल्य प्रवर्तितः प्रस्थानमाले स्थाधनारणादिनतिनयात्रायामनुपयुक्तः सेनापरिच्छदा, कुमारस्यापि शत्रुविजयाय सजीमता विजययात्राभिधाना नौः, यदि न कश्चित् कार्यविलम्बस्ततः प्रस्थीयतामभ्युदयाय' इति [स] | अहं तु तद्वचनानन्तरमेव सत्वरमुपसत्य मौहर्तिकेन शंसितप्रस्थानक्षण- स्वरक्षणमेव राजलोकपरिवृतो गत्वा समासन्निनीरमर्णवतीरदेशं, तथैवोधसितः पुरस्थिवानुत्तमागावर्जनेन विनयाञ्जलिकर्मणा नालापेन स्मितेन निग्धावलोकितेन च यथोचितं प्रयुक्तेन कवानुवजनान् स्वाभिजन- वृद्धवान्धवान सुहृदो राजसेवकान् नगरलोकांश्च प्रत्येक व्यसर्जयम् [ह] । अथ ससंभ्रमेण नोरिति समकालमुच्चाहरतः प्रतीहारवृन्दस्य शब्दमाकर्ण्य सूर्णमानीयत वटाभ्यर्णमर्णवस्य नाविकगणेन नौः, तां " टिप्पनकम्-स्वाभिजन:-स्वकुलम् [5] 1 समूह, रोपितं निहितम् [4] । पुनः अपरोऽपि तदन्योऽपि, देहस्थितिसाधनं शरीरोपकरणभूतः, सपिस्तलकम्य- लोपधप्रायः पृततैलादिप्रचुरः, द्वीपान्तरदुरापः अन्यद्वीपदुर्लभः, यः फश्चित् कोऽपि, द्रव्याणां वलूनाम्, फलापः मधिरतः नियुसजना, अर्पितः दत्तः, सोऽपि भयावपि, प्रायशः पायेग, समस्खोऽपि, विन्यस्तः निवेधितः । च पुनः, समारोपितसमर्थनाविकाः रामारोपिताः-सम्यगारोहिनाः, समर्थाः-नोवाहनक्षमाः, नाचिका:-कर्णधारा यामु ताः, पुनः तीर्थेषु तत्तदलावतारस्थलेषु, दृढकाठगुम्फनिष्ठया प्रवलकाष्ठनिवेशनमः, नाव: नीयः, सर्पतः समन्ततः, स्थापिताः निशिताः । गृहीतनानाविधारना भापिविधानः सन्, शिविरवीरलोका नाशूरजना, तासुनौष, अनवरतं सततम् , मारह भारा प्रसका आमय, प्रतिष्ठते प्रस्थान करोति। नौतन्त्रयामायां नौमाप्ययातायाम्, अनुपयुका अनपेक्षितः, मसिलोऽपि गोऽपि, रथाश्ययारणादिः स्व-सुरग-गउपगतिः, सेनापरिच्छदः सेनापरियारः, तत्ताकार्यम् , अजीहत्य सौहल, प्रवर्तितः प्रेरितः सन, प्रस्थानकाले प्रयागला. याम्, नगरसम्मुर निवर्तते प्रलापर्वते । कुमारस्यापि भरतोऽपी उपः, शनुनिलयाय धनुषिजयनिलिए, विजय- यात्राभिधाना अन्वतदाख्या, मौः, सन्नीरता सजिता । यदि कश्चित् योऽपि, कार्यविलम्यः प्रस्थानविकम्यो न, मस्तीविशेषः, सहि मभ्युदयाय अनुप्रियाय, प्रस्थीयता प्रस्थान विधीयताम् [स]। अहं तु अई समरयनुल, तमयनानन्तरमेय वाकयनानन्तरमेय, सत्वरं शीघ्रम्, उपस्त्य दपगत, मोतिन मालिसेन, सित- प्रस्थानक्षणः सूचितप्रस्थानमुहूर्वः सन् , तरक्षणमेव तालमेर, राजलोफपरिगृतः गाजनपरिषरता, समासन- नीरम् अतिनिधितालम्, भणपतीपंश समुदतटबदेशम् गत्या, तभय तत्तीररेश एप, तथैयेथे पाठे नेप प्रमान, रानोकारितामरेगेवेसः, ऊभ्यस्थितः परमेसोपरि मनु विष्टः पन्, पुर: सितार अपे स्थिा, साभिजन पूज्यान्धपान सपंसान पोरगुरनान्, सुहद मिमानि, च पुनः, यजसेवनन् राजमन्तिमननगर लोकान् नगरवासनस्नान, प्रत्येकम् एरेम, ध्यसायं प्रायम्, पीसन । यथोचित रुपायोग्यम्, प्रयुक्तेन फोन, ग्यमानापजनेन सनयरस, भाग्नेन गिविभमनेन, पुनः विनयालिफर्ममा निक बभजन, पुनः नालापेन मेमपनापन, सितेन मन्दसान, चना, निग्घायलोकितन मे. पोनेन, एतानुमननान वागमनन् , पारायनुगमजा [] मय मनन्धरम, नीनी मानीप, उचउपन, समकालं सारा, प्याहरतः दोरया, मतीहारणपस भार्गव, समम् उहोग, भाकप्पं मुग, ससम्भ्रमण संभाउन, नायिकगन ·२८२ टिप्पनक-परागविवृतिसंवलिता चाहमुपसृत्य प्रथमकृतसागरप्रणामो भक्तिप्रवणेन चेतसा शिरसा च बद्धाञ्जलिः प्राणसिपम्, अध्यरोहं च पूर्वाधिरूढेन दूरमवनम्य दत्तहस्तावलम्बस्तारकेण [२] । सपरिग्रहे च पुरोभागवर्तिनं मचवारणकमध्य- मध्यास्य वद्धासने मयि कृतोत्तरीयसंवरणाश्चरणाभ्यामेव सत्वरमुपसृत्य स राजपुत्राः सपरिजनाः स्वानि स्वानि यानपात्राण्यधिरुरुहुः, प्रतस्थिरे च परिवार्य माम् [ज्ञ] । अथ श्रुतिपथप्रमाथी हसन्निव समन्ततः प्रसृतनीनिवहसंक्षोभितस्य पारिधेधैर्यम् , कुन्निय द्वीपान्तरवासिना सर्वसामन्तानामाह्वानम्, पायन्निव सैन्यावकाशदानाय दश दिशोऽरवानम् , दध्वान ध्वजिन्या मुखे मुखरः प्रयाणमङ्गलशङ्कः [अ]। तस्य चानुप्रहतझल्लरीपटहपणवादिवाद्यनादानुसृतेन बन्दिवृन्द- जयशब्दकोलाहलशालिना शकुनपाठकलोककलकलवलेन गृहीततारखानगायनीगीतरवतरङ्गितेन विधृत- कुसुमाक्षतद्विजातिमण्डलीमबोचारस्फारितेन तिरयता दिगन्तराणि तारगम्भीरेण रणितेन द्विगुणीकृतगमनरमसः, [आ], स्थगितनि.शेपसंधिरन्ध्रया दासपुरन्ध्रिदत्तपिष्टपञ्चाङ्गुलया धजाप्रबद्धाभिनववर्णाशुरुपताकया , चर . धारवर्गण, अर्णवस्य समुद्रस्य, तटाभ्यणे तटनिकटम् , तूर्ण सत्वरम् , नौ , आनीयत आनीता। च पुन , महम् , उपमृत्य, प्रथमरुतसागरप्रणामः पूर्व कृतसमुद्राभिवादन , पद्धाञ्जलिः रचितालि सन् , भक्तिप्रधणेन प्रीत्यु- न्मुखेन, चेतसा हृदयेन, शिरसा च मस्तकेन च, तां नावम्, प्राणसिप प्रणतवान् । च पुन , पूर्वाधिरूढेन पूर्व तनावेन, तारकेश, दूर दूरपर्यन्तम् , अवनम्य आनम्रीभूय, दत्तहस्तावलम्व. दत्त -कारित , हस्तावलम्ब -खकरावल म्बन यस्मै तादृश सन् , अध्यारोहम् अध्यारूढवानहम् [क्ष] | च पुन , पुरोभागवर्तिनं अप्रभागवर्तिनम् , मत्त वारणकमध्यम् मत्तान् वारयतीति व्युत्पत्त्या प्रमादजातपतनादिनिवारकस्थानविशेषमध्यभागमित्यर्थ , मत्तवारण च सामा- न्यतो लोके वरण्डा इति नामा ख्यातम्, अध्यास्य उपविश्य, सपरिग्रहे परिजनसहिते, मयि, बद्धासने अधिष्ठितासने सति, कृतोत्तरीयसंवरणा. विहितोत्तरीयपटोपसहारा , सपरिजनाः सपरिवारा, सर्वे राजपुत्राः राजकुमारा, णाभ्यामेव खखपादाभ्यामेव, सत्वर शीघ्रम् , उपसृत्य उपगत्य, स्वानि खानि खकीयानि खकीयानि, यानपात्राणि पोतान् , अधिरुरुहु. अधिरूढवन्त । च पुन , माम्, परिवार्य परिवेष्ट्य, प्रतस्थिरे प्रस्थिता [s]। अथ अनन्तरम्, श्रुतिपथप्रमाथी श्रवणपथाभिघाती, मुखर शब्दायमान ,प्रयाणमगलशह प्रस्थानमालिक- मङ्गलार्थशङ्ख , ध्वजिन्या. सेनाया , मुखे अग्रभागे, दध्वान ध्वनितवान्, किं कुर्वनिव' समन्तत. सर्वत , प्रसृत- नौनिवहसक्षोभितस्य प्रसृतेन नौनिवहेन नौगणेन, सक्षोभितस्य-उद्वेलितस्य, वारिधे. समुद्रस्य, धैर्य धीरताम् , हसन्निव हासेन नि दन्निव, पुन द्वीपान्तरवासिनाम् अन्यद्वीपवास्तव्यानाम् , सर्वसामन्ताना निखिलक्षुद्रनृपाणाम् , आह्वान वसमीपानयन कुर्वन्निव, पुन सैन्यावकाशदानाय सैनिकसमावेशनाय, दश दिश. दशख्यिका दिश , अवधान तत्परताम्, ग्राहयन्निव प्रापयनिय [अ] । अनुग्रहतझल्लरी पटह पणवादिवायनादानुसृतेन अनु- पश्चात् , प्रहताना-ताडितानाम् , झालरी पटह पणवादीना-तसज्ञवाना, वाद्याना-वाद्यविशेषाणा, नादेन-ध्वनिना, अनुसतेन अनुगतेन, पुन पन्दिवृन्दजयशब्दकोलाहलशालिना वन्दिवृन्दस्य-स्तुतिपाठकगणस्य, ये जयशब्दा-जयकारा , तत्कोलाहलशोभिना, पुन शकुनपाठकश्लोककलकलयहलेन शकुनपाठकाना-प्रस्थान कालिकमङ्गलपाठकानाम् , ये श्लोका तत्कलालबहलेन-तत्कोलाहलप्रचुरेण, पुन गृहीततारस्वनगायनीगीतरवतरङ्गितेन गृहीत -आधित , तारखन -उच्चध्वनिर्याभिस्तादृशीना, गायनीना-गायिकाना, गीतरवै -गानशब्दै , तरङ्गितेन-प्रचितेन, पुन विधृतकुसुमा- क्षतद्विजातिमण्डलीमन्त्रोच्चारस्फारितेन विवृत-विशेषेण धृत, कुसुम-पुष्पम्, अक्षतम्-आईतण्डुलाभ यया वास्या, द्विजातिमण्डल्या-द्विजसाहेन यो मन्त्रोचार -आशीर्वादगर्भितमन्त्रोचारण, वेन स्फारितेन-विस्तारितेन, पुन दिगन्तराणि दिङ्मध्यानि, तिरयता स्थगयता, पुन तारगम्भीरेण उच्चगम्भीरेण, तस्य शङ्खस्य, रणितेन वनिना, द्विगुणी कृतगमनरभस. द्विगुणीकृतगमनवेग [मा]। एवविधोऽह समरकेतु , पुन कीदृश १ नावा नौम्या, उह्यमान. तार्थमाण , कीदृश्या स्थगितनि-शेपसन्धिरन्ध्रया स्थगितानि-पूरितानि, नि शेषाणि-समत्वानि, सन्धिर धाणि-सन्धि- च्छिद्राणि यस्यास्ताश्या, पुन दासपुरन्ध्रिचपिटपञ्चाङ्गुलया दासस्स-मृत्यस्य, पुरन्ध्या-कुटुम्बिन्या, दत्त-निवेशितम्, .

·तिलकमारी। २८३ समाहृतसमखनिजोपकरणेन सत्यपि स्वकर्मसावधाने संनिधानपर्तिनि नाविकाते विनीतताप्रतिपादनाय कर्णधारतां प्रतिपद्य सद्यो धृतारित्रेण तारकेगाधिष्टितया पृष्ठतोऽनुकूलपवनारफालनतरङ्गितेन फेनपाण्डुना सलिलसंघातेन पुरस्ताच सितपटेन प्रवर्यमानया धजन्साप्यतिजवेन दुर्विभावत्वाद् गतेरनुझितस्थानयेवोह्य- मानया नावोह्यमानः [इ], प्रतिवेलमपसरत्सानुविस्तारान् निरन्तरोपलक्ष्यमाणसान्तरालवरुगणान सुवेलगिरि- दर्शनाय सेनया सह प्रचलितानिवावलोकयन् वेलावनाचलान [ई], अलघुविस्तारपिहिनदिक्चक्रेग चकित- नक्रचक्रोन्मुच्यमानपुरोवमना पवनासूत्रितविचित्रभङ्गाभिर्गाढसंमर्दभयादूमिमालाभिरिव वारिधरन्तरिक्ष- मुत्पतिताभिः फेनमुक्ताफलशङ्खधवलाभिर्ध्वजपताकामिरुपपादितवनावनीविलासेन संसर्पता विविधकवचशस्त्र- शिरस्त्रपूरितेन पोतसंतानेन पर्वतसेतुनेवापरेण सीमन्तयन् दक्षिणां दिशं क्षणेनैवादृश्यतीरभागमविभाव्यमान- टिप्पनकम्-ऊहामानया वितर्यमाणया []। माणया, पिष्टपधाडलं-पिष्टातकाभिधवर्णचूर्णवादित, पञ्चाङ्गुलं-पञ्चाङ्गुलि समाहारो यस्यां तादृश्या, पुनः ध्वजाप्रपद्धाभिनयवर्णा- शुकपताकया ध्वजा-पताकास्तम्भारे, बद्धा-लम्विता, अभिनववर्णाशुपताका-नवीनवर्णविशिष्टश्लक्ष्णवब्ररूपपताका यस्या तादृश्या, पुनः समाहृतसमस्तनिजोपकरणेन समाहृतानि-संगृहीतानि, समस्खानि-अशेषाणि, निजोपकरणानि- निजानि नौवहनोपकरणवस्तूनि येन तादृशेन, तथा स्वकर्मसावधाने खकार्यावहितहृदये, नाविकगणे कर्णधारगणे, सन्निधानवर्तिनि निकटवर्तिनि, मत्सपि, विनीतताप्रतिपादनाय विनीतताप्रकटनाय, कर्णधारता नाविकता, प्राप्य, सद्यः तत्क्षणम्, धृतारित्रेण धृत-गृहीतम्, अरित्रं-जलोक्षेपकं येन तादृशेन, तारकेश, अधिष्ठितया अध्यासितया, पुनः पृष्टतः पश्चात् , अनुकूलपपनाकालनतरङ्गितेन अनुकूलवावापाततरहिवेन, फेनपाण्डुना फेनप्रयुक्तपाण्डवर्णेन, सलिलसंघातेन जलसमूहेन, पुरस्ताच अग्रतश्च, सितपटेन श्वेतवस्त्रेण, तदात्मकपताम्येलर्थः, प्रवर्त्तमानया प्रेर्य- पुनः अतिजवेन अतिवेगेन, व्रजन्त्यापिगच्छन्त्यापि, गतेः गमनस्य, दुर्विभावत्वात् दुर्लक्षलात्, अनुज्झित- स्थानयेव असक्तस्थानयेव, ऊहमानया तर्यमाणया [ ] 1 पुनः कीदृशोऽहम् । प्रतिवेलं प्रतितटम् , अपसरत्सानु- विस्तारान् अपसरन्तः-अपगच्छन्तः, सानुविस्ताराः पर्वतसम्बन्धिसमप्रदेशविस्तारा येषु तादृशान्, निरन्तरोपलक्ष्य- माणसान्तरालतरुगणान् निरन्तरम्-अव्यवहितं यथा स्यात् तथा, उपलक्ष्यमाणः-दृश्यमानः, सान्तरालाना-व्यवहिताना, तरूणा गणः-समूहो येषु तादृशान् , वेलावनाचलान् तदस्थितवनव्याप्तपर्वतान्, अवलोकयन् निरीक्षमाणः, कीदशानिव ? सुवेलगिरिदर्शनाय सुवेलाख्यपर्वतदर्शनाय, सेनया सह प्रचलितानिव प्रस्थितानिव, अन तरुगणस्य सेनास्थानीयत्व पर्वतस्य च नृपस्थानीयत्वं बोध्यम् [ई] । पुनः कीदृशोऽहम् ? पोतसंतानेन जलयानगणेन, दक्षिण दिशे सीमन्तयन् केशवेशयुततामिवापादयन् , व्याप्नुवनित्यर्थः । कीदृशेन पोतसन्तानेन ? अलघुविस्तारपिहितदिक्चक्रेण अलघुविस्तारेग- अतिविखारेण, पिहित्तम्-भावृतम् , दिक्चक-दिमण्डलं येन तादृशेन, पुनः चकितनमचकोन्मुच्यमानपुरोवर्मना चकिवेन-सम्भ्रान्तेन, नऋचकेण-जलजन्तुगणेन, उन्मुच्यमान-परित्यज्यमानं, पुणेवर्म-अग्रभागो यस तादृशेन, पुनः ध्वज पताकाभिः धजदण्डलाम्बतरतामभिः, उपपादितचनाची विलासेन उपपादितः-निप्पादितः, वनावन्याः-लिङ्ग- साम्यात् वनभूमिरूपवनितायाः, विलासः-शृगारचेष्टा येन तादृशेन, कोदशीभिः ? पचनासूत्रितविचित्रभङ्गाभिः पवनेन- खोद्गमितवायुना, आ-समन्तात् , सूनिताः-रचिताः, विचित्रा:-विलक्षणाः, मा-वाभावा पिच्छित्तयो वा यासां तादृशीभिः, पुनः गादसंमर्दभपात् अलन्तपोतसर्पभयात्, अन्तरिक्षं गगनम् , उत्पतिताभिः उच्चलिताभिः, वारिधः समुदस्य, ऊर्मिमालाभिरिव तरक्षमालाभिरिवेत्यु प्रेक्षा, पुनः फेन मुक्ताफल-शङ्खधवलाभिः फेन-मुक्ताफल-शहसदृश्येताभिः, यद्वा फेन-मुक्ताफल-माहवलाभिरिति ममालाभिरित्यस्यापि विशेषणम् , पुनः संसर्पता सञ्चरता, पुनः विविधकवच- शस्त्रशिरखपूरितेन विविधैः, कवचैः-वर्मभिः, शस्त्र.-सन्नादिभिः, शिर.-शिरस्त्राणकरणविशेषः, परिवन-पूर्णन, फेनेव? भपरेण अन्येन पूर्व राम नासतरणसमयाद भिलेनेवेति भावः, पर्वतसेतुमेव पर्वतरूपसेतुनेध, क्षणेनैव निमेषमात्रेणेव, ·२८४ टिप्पनक-परागविपतिसंवलिता पर्यन्तामनगरसंनिवेशं प्रदेशमासादयम् [3] । ततः प्रभृति सैकतेषु क्षितिमर्कोपलेषु चलनोद्गति जल- मानुपेषु जनपदप्रचारमशनिभीतागतक्षितिधरेषु पक्षिव्यवहार जलचरेषु तिर्यजाति विद्रुमवनेषु काननस्फाति- मीक्षमाणः [अ], पृष्ठतो वहद्भिरप्रतीक्षितसमप्रसंगलत्पदावितन्त्रैः श्रुत्वा श्रुत्वानुचरपुरुषेभ्यः प्रयाणवार्ता- मतिजवेन निजमण्डलेभ्यः प्रधावितैरनीकपतिभिः सामन्तैश्च भयसभ्रान्तैरनारतमनुसृतगतिः [+], गत्वा “स्थानस्थानेषु लब्धोदयानहितोपचारैः परमुपचयं प्राप्तान सर्वतः समासादितप्रसरानाविष्कृतानेकविकारान- नवरतकृतरुजो जनस्य दुष्टत्रणानिव नृपान काश्चित् तत्रशत्या काश्चिन्मन्त्रशच्या काश्चिननिशितशस्त्रब्यापारेण काश्चित् क्षारैदूतवचनैः काश्चिद् रसापकपणेन काश्चित् तीक्ष्णक्षुरप्रभेदेन काचिदेकदेशदनेन काश्चित् सर्वमण्डलोपमर्दनेन दर्पज्वरमत्याजयम् [ऋ], उज्झितोष्मणश्च प्रकटितप्रसन्नमुसरागान् विगलितोमतीनविद्य- टिप्पनकम्-मण्डल-वृत्तता देशश्च [३] । . अदृश्यतीरभागम् अदृश्य --अनुपलक्ष्य , वीरभागे यस्मितादृशम्, अविभाव्यमानपर्यन्तग्रामनगरसन्निवेशम् अविभाव्यमान -अप्रतीयमान , पर्यन्तप्रामनगराणा-प्रान्तस्थप्रामनगराणा, सन्निवेशो यस्सिंतादृशम् , अतिदूरमित्यर्थ , प्रदेश समुद्रमध्यदेशम् , भासादय प्राप्तवान् अस्मि [उ] । तत. तलात्, प्रदेशादित्यर्ध , प्रभृति आरभ्य, न तु तत प्राक्, सैकतेपु सिकतामयस्थलेषु, क्षिति भूमिम् , पुन अर्कोपलेपु सूर्यकान्तशिलासु, न वन्यत्र, ज्वलनोदतिं पावकोद्गमम्, पुन जलमानुपेषु जलीयमनुष्येषु न त्वन्यमानुषेषु, जनपदप्रचार मनुजचरणव्यवहारम्, पुन अशनिभीतागत- क्षितिधरेपु अशने -वज्रात् , भीता , अत एव आगता ये क्षितिधरा -पर्वता , तेग्वेर, पक्षिव्यवहार-पक्षिण -पक्षवन्त इमे इत्यादिव्यवहारम्, जलचरेषु जलीयहस्वादिषु, तिर्यग्जाति पशुजातिम्, पुन विद्रुमवनेषु प्रवालवनेषु फाननस्फाति वनविस्तारम्, ईक्षमाणा पश्यन् [3] | पुन भयसम्भ्रान्तैः भयसक्षुब्धै , अनीकपतिभिः सेनानायकै , च पुन , सामन्तै. क्षुद्रपै , अनवरतं निरन्तरम्, अनुसृतगतिः अनुगतगतिक , कीदृशै ' पृष्ठतः पश्चाद्, घहद्भिः गच्छद्धि , अप्रतीक्षितसमग्रसगलत्पदातितन्त्रैः अप्रतीक्षित -अनपेक्षित , समग्राणा-समस्ताना, सगलता-सार्थभ्रष्टाना, पदातीनां-पादगामिसैन्यानो, तन्त्र-समूहो यस्तादृशै , पुन अनुचरपुरुपेभ्य. अनुचरजनेभ्य , प्रयाणवार्ता मदीयप्रस्थानप्रवृत्तिम् , श्रुत्वा श्रुत्वा असञ्चत् श्रवणगोचरीकृत्य, अतिजवेन अतिवेगेन, निजमण्डलेभ्य. खखराष्ट्रेभ्य , प्रधावित. कृतप्रधावनै [] गत्या तत्र तनोपसृत्य, जनस्य लोकसम्बन्धिन , दुष्पवणानिय दुष्टानि-क्षरद्रतपूयादीनि क्षतानीव, स्थानस्थानेषु तत्तत्स्थानेषु, लन्धोदयान प्राप्ताधिपत्यान् , पक्षे प्राप्तोद्गमान् , पुन अहितोपचार. लोकाहितकरणे , पक्षे अपथ्याचरण , परम् उत्कृष्टम् , उपचयम् अभ्युदय, पक्षे वृद्धि, प्राप्लान्, पुन सर्वतः सर्वन, समासादितमसरान प्राप्तप्रसारान् , पुन आविष्कृतानेकविकारान् आविष्कृता -प्रकटिता , अनेके विकारा -काम क्रोध लोभ-मोह-मदरूपा , पक्षे व्यथा यस्ता दृशान्, पुन अनवरतकृतरुज. निरन्तरविहितलोकपीडान्, पक्षे निरन्तरविहितज्वरान् , काश्चित् कतिपयान् , नृपान् प्रतिकूलनृपतीन् , तन्नराच्या प्रधानशक्या, पक्षे औषधशक्या, पुन काश्चित् कतिपयान्, मन्त्रशस्या मन्त्रणवलेन, पक्षे मत्रमाहात्म्येन, पुन काश्चित् कतिपयान् , निशितशस्त्रव्यापारेण तीक्ष्णशनप्रहारेण, पक्षे तीक्ष्णच्छुरिकयोद्भेदनेन, पुन काश्चित् कतिपयान् , क्षारै. रूस , पक्षे क्षारदवनिक्षेपै , दूतवचनै दूतोक्तिभि , पुन काश्चित् कतिपयान् , रकापकपणेन रुधिरामपणेन, पक्षे अनुरक्तजनापजनेन, पुन काश्चित् कतिपयान्, तीक्ष्णक्षुरप्रमेदेन तीक्ष्णेन, क्षुरेण-बाणेन, यद्वा क्षुरप्रेण-वाणविशेषेण, य प्रभेद -मार्मिकभेदनं, भेद - सामान्यतो भेदन तेन, पक्षे वीक्ष्णो य शुर- नापितास्त्र तेन य प्रभेद -प्रकृष्टभेदनम् , यद्वा भुरप्र -घासच्छेदनास्त्र तेन यो भेदस्तेन, पुन काश्चित् कतिचित् , एक देशदहनेन एकदेशस्य-शरीरावयवस्य, एकजनपदस्य च, पक्षे प्रणेकदेशस्य, दहनेन-दाहेन, पुन काश्चित् कतिचित, सर्यमण्डलोपमर्दनेन सवस्य-समप्रस्य, मण्डलस्य-देशस्य अमात्यादिवर्गस्य वा, पक्षे वर्तुलवणभागस्य, उपमर्दनेन- विघटनेन, पक्षे समीपतो मर्दनेन, दर्पज्यर गर्वोष्माणम् , अत्याजयम् व्यमोचयम् []। च पुन , उज्झितोष्मण .

·तिलकमञ्जरी। २८५ मानगतीनभिषेकविधिना पट्टबन्धेनान्येश्च निर्वृतिकरै राज्यदानादिभिर्मधुरोपचारैः पुनस्तामेव प्राक्तनी प्रकृतिमानयम् [ल.] आत्मीकृतासन्नसामन्तचक्रश्च क्रमेण निरन्तरक्रमुकवनानि, प्रतिनगरमुपलक्ष्यमाणा- नेकभूमिकप्रभूतप्रासादानि, स्थानस्थानदृश्यमाननानामणिसुवर्णरजताकराणि, तत इतः पुसितमहाप्रमाणशुक्ति- . फूटप्रकटितमौक्तिमाधुर्याणि, चन्दनविटवृतिपरिक्षेपरक्षितक्षेत्रवल्यानि, संपतत्समुद्रचरमहापक्षिरक्षणा- क्षणिकवनपालपालितारामवालवृक्षाणि, बन्धकीजनावन्ध्यामतरङ्गिणीतीरतमालतरुनिकुञानि, देशान्तरापतद-- नेकसायानिकप्रवेशनिरवकाशपर्यन्तानि, दुर्गतगृहेष्वपि प्राप्यनरपतिभूपणोचितानन्तरत्नानि रेणुगगनयोत्सृज्य- टिप्पनकम् - ऊष्मा-दर्प उष्णत्वं च । प्रसन्नमुखरागान एकत्र गतामभागरकरवान्, भन्यय प्रसादवद्वका. विकारान् । विगलितोन्नतीन गतोदयांश्च [गतोदयान विगलितवृद्धींश्च] । अविद्यमानगतीन एकत्र भविद्यमानपूर्य- प्रवाहान्, अन्यत्र अविद्यमानप्रचारान् । अल्पैश्च निवृतिकरै राज्यदानादिभिर्मधुरोपायैः एकय घृतादिविवरणः, भन्यत्र राज्यादिप्रदानः [ल] 1 मुक-पूगीफलम् । बन्धकी-खैरिणी [ल]। मुक्तदर्पज्वरान् , पक्षे सक्ततापान , पुनः प्रकारितप्रसन्नमुखरागार प्रसन्नतावन्मुखविकारान् पक्षे प्रकर्षण गताप्रभाग- रक्तवान्, पुनः विगलितोन्नतीन निवृत्ताभ्युदयान् , पक्षे निवृत्तद्धीन , पुनः अविद्यमानगतीन् अविद्यमानजीवनोपायान् अविद्यमानप्रचारान् वा, पक्षेऽविद्यमानपूयप्रवाहान् , तानिति शेषः, अभिषेकविधिना नपनविधिना, पक्षे प्रक्षालनविधिना, पध्वन्धेन पढे-राजसिंहासने, बन्धेन-निवेशनेन, पक्षे प्रणोपरि वनवेष्टनेन, च पुनः, अन्यैः तदतिरिक्तः, राज्यदानादिभिः राज्यार्पणप्रभृतिभिः, पक्षे आज्यदानादिभिः घृतदानादिभिः, निर्वृतिकरैः सुखजनकैः, मधुरोपचारैः प्रियचिकित्साभिः, पक्षे मनोशव्यवहारैः, तामेव, प्राक्तनी पुरातनीम् , प्रकृति राष्ट्रं पक्षे खभावं स्वस्थतामित्यर्थः, आनयं प्रापयाम् [ल]1 च पुनः, आत्मीकृतासनसामस्तचक्रः आत्मीकृतम्-आत्मतामापादितम् , स्वायत्तीकृतमित्यर्थः, आयनानां- सनिहितानां, सामन्तानां-लघुपाणां, चक्र-मण्डलं येन तादृशः सन्, द्वीपान्तराणि अन्यद्वीपान, प्रसाधयन् परिभ्रमणेन अलकुर्वन् , यद्वा वशीकुर्वनित्यर्थः, सुवेलनामानं तत्संज्ञकम् , अचलराज पर्वतराजम्, अवजम् गच्छम् , इसप्रेणान्वेति । कीदृशानि द्वीपान्तराणि ! निरन्तरक्रमुकवनानि निरन्तराणि-निविडानि, प्रमुवनानि- पूमीफलकाननानि येपु तादृशानि, पुनः प्रतिनगरं नगरे नगरे, उपलक्ष्यमाणानेकभूमिकमासादानि उपलक्ष्यमाणा:- दृश्यमानाः, अनेकभूमिकाः अनेकखण्डकाः, प्रभूताः-प्रचुराः, प्रासादाः-हागि येषु वादृशानि, पुनः स्थानस्थानहश्य. माननानामणिसुवर्णरजताकराणि स्थानस्थानेपु-तत्तत्स्थानेषु, दृश्यमानाः नानामणीना-हीरकमौकिकादिमणीनी, सुव. गर्णानां रजतानां च, आकराः-सनयो येषु तादृशानि, पुनः इतस्ततः अत्र तत्र, पुजितमहाप्रमाणशुक्तिकूटप्रकटित. मौक्तिकप्राचुर्याणि पुञ्जितानां संहताना, महाप्रमाणानाम्-अधिकप्रमाणकानां, शुतीनां, कूटन-राधिना, प्रकटितम्- आविष्कृत, मौक्तिकानां-मुकामणीना, प्राचुर्य-बाहुल्यं येषु तादृशानि, पुनः चन्दनविटपवृतिपरिक्षेपरक्षितक्षेत्रवल. यानि चन्दनविटपत्या-चन्दनशाखानिर्मितया, रया-प्राकारेण, यः परिक्षेपः-परिवेष्टनं, वेन रक्षित क्षेत्रवलयं केदारमण्डलं येषु तादृशानि, पुनः संपतत्समुद्रचरमहापक्षिरक्षणाक्षणिकवनपालरक्षितारामयालवृक्षाणि संपतद्भपः आपतयः, समुद्रचरेभ्यः-समुद्रसञ्चारिभ्यः, महापक्षिभ्यः-पक्षिराजेभ्यः, रक्षणे-पुष्पफलादिसंरक्षगे, अक्षणिका:-स्थाविनः, व्यमा घा, ये वनपाला:-उद्यानपालाः, तैः रक्षिताः-पालिताः, आरामस्य-उद्यानस्य, पारक्षा-नयक्षा येषु तादृशानि, नः बन्धकीजनापन्ध्यग्नामतरङ्गिणीतीरतमालतरुनिकुलानि पन्धकीजनैः-कुलटाजनैः, अवघ्याः-राहिताः, प्रामवर- शिणीना-प्रामनदीनाम्, तीरेषु तीरवर्तिनः, तमालतरूणा-तमालवृक्षाणां, निकुआ:-लतामण्डपा येषु तादृशानि, पुनः देशा- न्तरापतदनेकसायाधिकप्रवेशनिरवकाशपर्यन्तानि देशान्तरेभ्यः-अन्यदेशेभ्यः, मापवताम्-आगच्छताम्, भने- केपी, सायात्रिकाना-पोतवनिजा, प्रवेशेन, निरवकाशाः-अवकाशगन्याः, परिपूरिता इत्यर्थः, पर्यन्ताः-प्रान्तभूमो येषु ताशानि, पुनः दुर्गतगृहेष्वपि दरिगृहेष्वपि, प्राप्यनरपतिभूपणोचितानन्तरतानि प्राप्यानि-लभ्यानि, नरपति- भूषणोचितानि-राजाभरणयोग्यानि, महार्हाणीलर्धः, अनन्तानि-असंख्येपानि रमानि येषु वादशानि, पुनः रेणुगणनया ·२८६ टिप्पनक-परागविवृतिसंवलिता मानजात्यजातरूपाणि [0], प्रत्यहं च स्वीकृतसलिलमध्यसंचारणोचिताजनरग्नितैलादिद्रव्यसंग्रहपरैः कूपस्तम्भकानुत्तम्भयद्भिः सितपटानासूरयद्भिनीङ्गरानाहरद्भिः स्वादुजलकूपिकासु फलकसधिरल्याणि सर्वतः स्वगयद्भिः पोतिफेरशून्योलाकूलनगराणि [ए], उभवतो येणुकपरावरणस्तरक्षेप संकीर्णसरताडपर्णकोत्कीर्ण- कर्णाटादिलिपिषु पुस्तोपु विरलमवलोक्यमानसंस्कृतानुपिद्धवदेशभापानिवद्धकाव्यप्रसन्धानि [ऐ], स्तोकार्यलोमानि, सल्पधर्माधर्मवियेकानि, खल्पधर्माधर्मविवेकानि, रिलवर्णाश्रमाचारागि, परिमितपासण्डिव्यवहाराणि, रुचिरोगटस्त्रीवेपरचनानि, दुषबोधभापावचनानि [ओ), स्वभावभीषणाकारेविकतवेपाढम्बरधारिभिः संनिधानार्तितया यमादिवागतोयस्त्रिशदोरिय प्रनष्टास्पृश्यसनिधिपरिहारवासने रावणादियोत्सनपरदार. ग्रहणाभिलापर्लानिशाचरलोकादिय संक्रान्तकायकालकान्तिभिः शब्दशास्त्रकाररिव विहितहस्वदीर्घन्यजन- . धूलियुद्ध्या, उत्सृज्यमानजात्यजातरूपाणि उत्सृज्यमानानि-उरिक्षप्यमाणानि, अपसार्यमाणानीत्यर्थ , जात्यानि-प्रश- स्वानि, जातरूपाणि-सुवर्णानि येषु तादृशानि [ल], च पुन , प्रत्यह प्रतिदिनम्, स्वीकृतसलिलमभ्यसंचारणो चितासनै सीकृत-गृहीत, सलिलमध्यसञ्चारणाय-जलमध्यप्रचारणाय, उचित-योग्यम् , अान-नेत्रसस्कारककजलविशेषो बतादरी , पुन अग्नितैलादिन्यसंग्रहपरेः अमितैलादिकख-शीताभिभावस्द्रव्यस्य, सग्रहे-सबये, पर सलमै , पुन कूपस्तम्मान कूपो नाम नावादी रज्वाधार काष्ठमयो रक्ष , तद्दण्डान्, उत्तम्भयदि उन्नमयदि , पुन सितपटान वेतवस्त्राणि, आसूत्रयदि आरचयद्भि , पुन नाङ्गरान् पोतगतिरोधरान् 'नागर' इति प्रसिद्धान् नौकोपकरणविशेषान् , आहरद्भिः तत्रानयदि , पुन स्वादुजलकूपिकासु मधुरजलशालिकाष्ठादिनिर्मितकृतिमद्रकूपेषु, फलकसधि- रन्ध्राणि फलकसन्धिपु-तदीयकाटपट्टसश्लेषणस्थानेषु यानि रन्ध्राणि-छिद्राणि तानि, स्थगयद्भि. आच्छादयद्धि काठ खण्डादिनिवेशेन पूरयद्भि, पोतिकैः पोतवाहके अशून्यवेलाकूलनगराणि अशून्यानि-अरहितानि, अधिष्ठितानीति यावत् , वेलाया-कच्छे, कूळे-तीरे च, यद्वा वेलाकूले-तटप्रान्ते नगराणि येषु तादृशानि [ए], पुन पुस्तकेषु, चिरलम् अल्प यथा स्यात् तथा, अवलोक्यमानसंस्कृतानुविद्धसदेशभापानिवद्धकाव्यप्रवन्धानि अवलोक्यमाना -उप लभ्यमाना , सस्कृतानुविद्धाभि -सस्कृतभाषामिश्रिताभि , खदेशभाषाभि -खाभिजनभापामि , निबद्धा-प्रणीता , काव्य प्रबन्धा -काव्यप्रन्या येषु तादृशानि, कीदृशेषु पुस्तकेषु . उभयत. भागद्वये, वेणुकर्परावणकृतरक्षेषु वेणुकपररूपाभ्या- पाटितवशखण्डरूपाभ्याम् , आवरणाभ्याम्-आवेशनाभ्या, कृता रक्षा येषा तादृशेषु, पुन असंकीर्णखरताडपर्णकोत्कीर्ण कर्णाटादिलिपिपु असकीर्णेषु-विस्तृतेषु, खरेपु तीक्ष्णेषु कठिनेषु वा, ताडपणकेषु-तालपत्रेषु, उत्कीर्णा -उत्कीर्य लिखिता , कर्णाटादिलिपय -कर्णाटादिदेशाक्षराणि येषु तादृशेयु [ऐ], पुन स्तोकार्यलोकानि स्तोका -अल्पा , आर्यलोका - "कतन्य. माचरन् काममर्तव्यमनावरन् । तिष्ठति प्रकृताचारे य स आर्य इति स्मृत ॥” इत्यन्यत्रोका आचारवन्तो जना येषु तादृशानि पुन स्वल्पधर्माधर्मविवेकानि अत्यल्पधर्माधर्मविभागानि, पुन विरलवर्णाश्रमाचराणि खल्पब्राह्मणादिवर्ण गार्हस्थ्याद्याश्रमोचिताचाराणि, पुन परिमितपाखण्डिव्यवहाराणि परिमिता -परिगणिता , प्रचुरिता , अल्पा इति यावत् , पाखण्डिना-पापखण्डनकृता, व्यवहारा -आचारा येषु तादृशानि, पुन परिमितरुचिरोद्भटस्त्रीवेपरचनानि परिमिता-परिगणिता, रुचिरा-मनोहरा, उद्भटा-आडम्बरपूर्णा च, वीणा वेपरचना-वेषविन्यासो येषु तादृशानि, पुन दुरववोधभापावचनानि दुरवबोधा-दुर्वेद्यार्था, भाषा -वचनानि तद्रचितपदवाक्यानि च येषु तादृशानि [ओ], पुन पन्नगै. सपै , महारत्ननिधानानीव उत्तमरननिधीनिव, निपादाधिपै. चाण्डाल जातिविशेषाधिप, सरक्षितानि सम्यक्पालितानि, कीदृशै ? स्वभावभीषणाकारैः खभावतो भयानकाकार , पुन विकृतवेपाडम्बरधारिभि. विकृत - बीभत्सो यो षाडम्बर -वेपविस्तार , तद्धारणशील , पुन सन्निधानवर्तितया दक्षिणदिगवस्थितयमनिकटवर्तितया, यमादिय यमसकाशादिव, आगतकार्य. प्राप्तघातुकत्तिकै , पुन त्रिशङ्कोरिव विशङ्ख -नृपविशेष , तद्रूपहेतोरिव, प्रनप्यास्पृश्यसन्निधिपरिहारवासनै प्रनष्टा-विध्वस्वा, अस्पृश्यसन्निधिपरिहारस्य-स्पर्शायोग्यवस्तुसामीप्यपरित्यागस्य, वासना-सस्कारो येपा तादृशै , पुन रावणादिव रावणरूपहेतोरिव, उत्पनपरदारग्रहणाभिलाफ. उत्पन्न पादारग्रह गस्य-परानाऽऽकपगस्य, अभिलाष - वाञ्छा येषां ताथै , पुन लवानिशाचरलोकादिव लङ्कावास्तन्यराक्षसजनादिव, . , .

·तिलकमञ्जरी। २८७ कल्पनैरनल्पताडपत्रताडकपूरितकककर्णच्छिद्रैरन्यायप्रियतया च शखिका अप्यङ्गीकृनातिविकटकलहाः कटी- भागेनाकलयद्भिः [औ] काललोहकटकान्यपि नितान्तमुखरनिष्टुराणि प्रकोष्ठगवानि धारयद्भिर्दग्धस्थाणु- भिरियोपलब्धचैतन्यैरअनगिरिशिलास्तम्भैरियोपजातहस्तपादैः पन्नगरिय महारत्ननिधानानि निपादाधिपः संरक्षितानि, प्रसाधयन् द्वीपान्तरराणि[अं] दूरादेव दृश्यमानश्यामयनलेखमम्बरोल्लेखिना शिखरसंघातेन लहिताखिलाशामुखमुदय स्तशैलमेखलामूलमिलितपूर्वपाश्चात्यभागमसकृद्दर्शितमुग्धमौक्तिकोल्लासह्रासया प्रार- ब्बपरिहासयेव लवणजलनिधिवलवा पौचिहस्तापवर्जिवैः पयोभिरनयरतमाहन्यमानं सुवेलनामानमचल- राजमव्रजम् [] तस्य च शिखरिणः स्वभावरमणीयेपु, सर्वतः स्तवक्तितिलकचम्पकाशोफवकुलेषु, कलहायमान- .. टिप्पनकम्-शब्दशास्त्रकारैरिव विहितहखदीर्घन्यजनकल्पनैः एकत्र कृतहस्वदीर्घच्यञ्जनसंज्ञाविधानः, अन्यत्र कृतलघुदीर्घकूर्चकर्तनैः । शस्त्रिका अप्यङ्गीकृतविकटकलहा एकर कलहा-युद्धम्, [अन्यत्र ] फलकम् [ो]। निपादाधिपाः-शवरपतयः [अ]। संकान्तकायकालकान्तिभिः संक्रान्ताः समापतिताः, कार्यकालकान्तयः-देहकृष्णद्युतयो येषु तादृशैः, पुनः शब्दशास्त्र- कारिय व्याकरणकारैरिव, विहितहखदीर्घव्यञ्जनकल्पनैः विहिता-कृता, हसदीर्घाणा-लघुवृहद्रूपाणां, व्यञ्जनाना- विशिष्टाअनलेसानां मधूणा वा, कल्पना-रचना कर्तनं वा यस्तादृशैः, पक्षे हखाना-हखसकाना, दीर्घाणां-दीर्घसमाना खराणा, व्यञ्जनाना-हला च कल्पना संकेतो यैस्वादृशैः, पुनः अनल्पताडपत्रताडङ्कपरितैकैककर्णच्छिदैः अनपं- दीर्घ, यत् ताडपत्र-तालपर्ण, तद्रूपैः, ताडद्वैः-तदाख्यकर्णाभरणैः, परितम्:-एकैकस्य कर्णस्य , छिद्र-विवरं यैस्वादृशः, पुनः अन्यायप्रियतया अन्यायरसिकतया, शस्त्रिका अपि छुरिका अपि, अङ्गीकतातिविकटकलहाः अङ्गीकृताः- खीकृताः, अति विकटा:-अतिविकरालाः, पक्षे अतिविस्तृताः, कलहा:-युद्धानि, पक्षे फलका याभिस्वाः, कटीमागेन क्टी. प्रदेशेन, आकलयद्भिः धारयद्भिः, [औ], पुनः प्रकोष्ठकगतानि मणिबन्धस्थितानि, फाललोहकटकान्यपि कृष्णलोहमयानि वलयान्यपि, नितान्तमुखरनिठुराणि अलन्तवाचालकठोराणि, धारयद्भिः, पुनः उपलब्धचैतन्यैः प्राप्तचैतन्यैः, दग्धस्थाणुभिरिव दग्धनिष्फलशाखपरिवेत्युत्प्रेक्षा, पुनः उपजातहस्तपादैः उत्पन्नकरचरणैः, अञ्जन- गिरिशिलास्तम्भैरिव श्यामलाचलशिलास्पैः स्तम्भरिवेति चोत्प्रेक्षा [अं], कीदृशमचलराजम् । दूरादेघ दूरदेशादेव, दृश्यमानश्यामचनलेखं दृश्यमाना-उपलक्ष्यमाणा, श्यामवनलेखा-श्यामवनराजिम्मिस्तादृशम् , पुनः अम्बरोल्लेखिना गगनचुम्बिना, शिखरसंघातेन शिखरममूहेन, लविताखिलाशामुखं लड़ितासिलदिरमुखम्, पुनः उदयास्त- शैलमेखलामूलमिलितपूर्वपाश्चात्यभागम् उदयाऽत्तशैलयोः-उदयाचला पुस्ताचलयोः, मेखलामूलेन-नितम्बमूलेन, मिलितो-ससृष्टी, पूर्व पाश्चात्यभाग यस्य तादृशम्, पुनः असकृद्दर्शितमुग्धमौक्तिकोल्लासहासया असकृत्-पुनः पुनः, दर्शिती-प्रकटिती, मुग्धमौक्तिचना-मनोज्ञमुकामणीनाम् , उल्लासहासौ-वृद्धिहानी, यया तया, अत एव पारन्धपरि- हासयेष प्रवर्तितपरिहासयेवेन्युत्प्रेक्षा, लवणजलनिधियेलया लवगसमुद्रनीरविकाररूपया, बीचिहस्तापवर्जितः तरहरूपहस्तः गृहीतः, पयोभिः जलैः, अनवरतं निरन्तरम्, आहन्यमानं ताब्यमानम् []। च पुनः, तस्य सुवेलसज्ञकस्य, शिखरिणः पर्वतस्य, तटवने पर्यन्तवनेषु, कण्ट कितानेकसंगरव्यतिकर- खिन्नवाहिनीकः कण्ट किताः-रोमाञ्चान्विताः क्षुद्रारिसहिता वा, अनेके ये सगरा:-संग्रामाः, तेपा व्यतिरेण-सम्पर्केग, खिमा-भान्ता, वाहिनी-सेना यस्य तादृशः, कुतूहलात् कौतुकवशात्, इतस्ततः वान, विचरन् परिश्रमन् ; कीदृशेषु वेषु ? स्वभावरमणीयेपु स्वभावतः मुन्दरेषु, सर्वतः समन्ततः, स्तयकिततिलकचम्पकाशोकाकुलेषु तव किता:-गुन्डान्विताः, तिलक चम्मका-ऽशोक बकुलाः- तत्तत्समुपविशेषा येषु, यद्वा पुष्पगुच्छान्विता कठियाकलापान्विता । तत्तत्युप्परक्षा येषु तादृशेषु, पुनः कलहायमानमचपिककुलालापयाचालविकचचूतमालेपु कलहायमानाना- ·२८८ टिप्पनक-परागविवृतिसंवलिता मत्तपिककुलालापवाचालविकचचूतमालेपु, परिमलमिलितमधुकरीनिकरान्धकारितकोरकितसरससइकारेषु, रमाविलसमुद्रशेयलप्रवालमटिलितराजतालीमूलजदाजालकेपु, घटितसेतुवानरविकीर्णगिरिकूटकुटिलितान्तराल- मार्गेपु, [क] इतस्ततः सखीस्नेहदूराकृष्टमनसा त्रिजटया विनोदितदयितविरहक्षाममैथिलीकेपु, अनेकशः क्रीडानिमित्तमागतया प्रधाननक्तंचरीभिः सह पादचारेण विचरन्या लतामन्दिरेषु मन्दोदर्या सविभ्रमा- वैचितविकचमन्दारेषु, सेतुशिखरोत्सङ्गलवङ्गतरूवलासीनकिन्नरमिथुनगीयमानरामचन्द्रचरिताद्भुतेषु [ख], प्रशान्तनक्तंचरोपद्रवतया संचरद्भिरचकितैः समीपाश्रमनिवासिभिस्तापसकुमारकैः प्रकटितविभीषणसौराज्येपु,. जनकानुकारिभिर्मारीचमृगसमागतानामरण्यमृगीणामुदरसंभवैधमद्भिरेणकैः स्वदेहकाञ्चनप्रभया पिशङ्गितो- देशेषु, निद्रानिपण्णकुम्भकर्णाभिनन्दितशिशिरहरिचन्दनवीथीकेपु, जानकीवैमुख्यदुःखक्षामदशकण्ठातिवाहितो.. कण्ठेपु, तटवनेषु, कण्टकितानेकसंगरव्यतिकरखिन्नवाहिनीकः कुतूहलादितस्ततो विचरन् [ग]; टिप्पनकम्-त्रिजटा--रावणभगिनी [ख]। कण्डकिता:-रोमाञ्चिताः [ग]। कलुहं कुर्वतां, मत्तपिककुलानाम्-उन्मत्तकोकिलकुलानाम्, आलापैः-गुञ्जनैः, वाचाला:-शब्दायमानाः, विकचचूतमाला- : विकसितरसालपलियेषु तादृशेषु, पुनः परिमलमिलितमधुकंरीनिकराधकारितकोरकितसरससहकारेपु परिमल- मिलितानां-सौरभसताना, मधुकरीणां-भ्रमरीगां, निकरेण-गणेन, अन्धकारिताः-अन्धकारान्विताः, सरसा:-मकरन्दाकाः, सहकाराः-अतिदूरगामिसौरभान्विता आम्रा येषु तादृशेषु, पुनः रत्नाविलसमुद्रशैवलप्रवालजटितराजतालीमूल- जटोजालकेपु रत्नाविलस्य-रत्नक्लपितस्य, समुदस्य, शैवलैः-जलतृणः, प्रकालेः-विट्ठमैः, जटिलितानि-व्याप्तानि, राज- तालीनां-पूगढमाणां, मूलजटाजालानि-शिफासंघाता येषु तादृशेषु, पुनः घटितसेतुघानरविकीर्णगिरिकूटकुटि- लितान्तरालमार्गेपु घटितः-रचितः, सेतुः-समुद्रबन्धो यस्तादृशैः, वानरः, विकीनें:-विक्षिप्तः, विघटितैरिति यावत्, गिरि- कूटैः-पर्वतराझैः, कुटिलिताः-वक्रीकृताः, अन्तरालमार्गा: मध्यमार्गा येषु तादृशेषु [क], पुनः इतस्ततः अत्र तत्र, सखीनेहदूराकृष्टमानसा सखीनेहेन-सखीभूतसीताप्रेम्णा, आकृष्टं स्नो यस्यास्वादृश्या, त्रिजट्या तत्संज्ञकराक्षस्या, विनोदितदयितविरहक्षाममैथिलीकेपु विनोदिता.आश्वासिता, दयितविरहेण-दयितस्य-भर्तुः, रामचन्द्रस्येत्यर्थः,. विरहेण-वियोगेन, क्षामा-कृशा, मैथिली-सीता येषु तादृशेषु, पुनः प्रधाननक्तश्चरीभिः प्रधानराक्षसीभिः, सह, पाद- चारेण पद्धयां गमनेन, लतामन्दिरेपु लतामण्डपेषु, विचरन्त्या धमन्या, मन्दोदर्या तत्संज्ञकरावणभार्ययो, सवि- भ्रमावचितविकचमन्दारेपु सविभ्रम-सविलासं यथा स्यात् तथा, अवचिताः-त्रोटिताः, मन्दाराः-तदाख्यदिव्यतरुकुसु- मानि येषु तादृशेषु, पुनः सेतुशिखरोत्सङ्गलवङ्गतरुलतासीनकिन्नरमिथुनगीयमानरामचन्द्रचरिताद्भुते', सेतुशिखरोत्सो-सेतुशिखरमध्ये, या लवइतरुलताः-लवङ्गरक्षारूढलताः, तासु-तासां मध्ये, आसीनैः-उपविशद्भिः, किन्नर- मिथुनैः-किनरदम्पतिभिः, गीयमानः, रामचन्द्रचरितः, अतुतेषु-विस्मयावहेपु [ख], पुनः प्रशान्तनकचरोपद्रवतया प्रशान्तः-निवृत्तः, नकचरैः-राक्षसः, उपद्रवो येषु तत्तया, अचकितैः असम्भ्रान्तैः, संचरद्भिः विवरद्भिः, समीपाश्रम- निवासिभिः, निकटस्थिताश्रमवास्तव्यैः, तापसकुमारैः तपखिबालकैः, प्रकटितविभीषणसौराज्येषु प्रकटितम्-अभि- व्यक्तं, विभीषणस्य-रावणानुजस्य, सौराज्य-सात्त्विकमाधिपत्यं येषु तादृशेषु, पुनः एणको अनुकम्पितैः एणैः-मृगैः, खदेह- काञ्चनप्रभया खशरीरसम्बन्धिसुवर्णकान्त्या, पिशह्नितोद्देशेपु पिशङ्गितः-पीतवर्णतामापादितः, उद्देशः-ऊर्ध्वप्रदेशो येषु तादृशेषु, कीदृशैः जनकानुकारिभिः जनकस्य-जनयितुर्मारीचस्य, अनुकारिभिः अनुकरणं कुर्वद्भिः, तद्वर्णयुक्तरित्यर्थः, पुनः मारीचमृगसमागतानां मारीचात्मामृगपार्थमायातानाम् , तेन सहाभिरतानामित्याशयः, अरण्यमृगीणां वन्य- मृगीणाम् , उदरसम्मवैः उदरोत्पनैः, पुनः भ्रमद्भिः विचरद्भिः। पुनः निद्रानिपण्णकुम्भकर्णाभिनन्दितशिशिर- हरिचन्दनवीथीकेपु निद्रानिपण्णेन-निद्रया स्थिवेन, कुम्भकर्णेन-तत्संज्ञकदीर्घनिद्ररावणमात्रा, अभिनन्दिता-समर्धिता, अलवेति यावत्, शिशिरहरिचन्दनाना-शीतलचन्दनविशेषाणां, वीथी-पश्चिर्येषु तादृशेषु, पुनः जानकीवैमुख्यदुःख- + ·तिलकमञ्जरी। २८९ . 'इह निर्झरेपु दृष्टलङ्कानिर्णीतदशकण्ठमण्ठच्छेदनियतेन दशरथात्मजेन नात्वा जटायुपे निर्तित. प्रथमो निवापाञ्जलिः [५], इह प्रहपस्फिोटनमकान्तसरसगैरिफपङ्कपञ्चाङ्गलेईश्यमानमूर्तिमलतापानल- शिखेरिव भुलशिखरैः खर्वयन्तस्त्रिकूटगिरिकूटानि घदितसमग्रसेतुबन्धा बन्धुर ववारङ्गन्दपुरोगाः प्लवग- पतयः [], इयमसमक्षसक्षिप्तलङ्काप्राकारकाञ्चनशिलाशनला शिविरसन्निवेशभूः सुग्रीवस्य, एपा परस्पर- विलक्षणलक्ष्यमाणराक्षसकपिकरकापयवा रामरावणयोराजिभूमिः [च ], इह सकलदिग्मुसान्तरालव्यापि- घोपस्य विष्नपि भुवनेषु सर्पत्तः पौलस्त्ययशसो रथस्येव प्रवर्तकः प्रयत्नवद्भिः क्षपाचरैरनेकधारतरक्षोऽपि प्रसह्य मारुविना भुजवलेन भन्नोऽक्षः [छ ], इह कन्दरायामरातिदारितप्रधानवीरविद्राणविजयाध्यवसायेन सायचरचक्रवर्तिना तैस्तरसुकुमारैपक्रमेरकाल एव त्याजितो निद्रा महानिद्रायै सहोदरः [ज ], इह टिप्पनकम् - अङ्गद -वालिपुर [] | सकलदिमुखान्तरालयापिघोपस्य पोलस्त्ययशसो रथस्येव भग्नोऽक्ष एकर घोप -धोपणं प्रसरणम्, अन्यत्र चीत्कार , भक्ष -रापणसुतो धूश्व, मारति हनुमान् [छ] । महानिद्रा मरणम् [ज] क्षामदशकण्ठातिवाहितोत्कण्ठेपु जानक्या -सीताया , वैमुख्येन-प्रतिकूलतया यहु ख तेन क्षामेश-कृशेन, दशकण्ठेन- रावणेन, अतिवाहिता व्यतिकाता उत्कण्ठा-तदानुकूल्योत्सुकता येषु तादृशेष [ग] । इह अस्मिन् स्थाने, निर्झरेपु प्रवाहेषु दृपलङ्कानिर्णीतदशकण्टकण्ठच्छेदनिर्वृतेन दृष्टाया लङ्काया निणावेन, दशकण्ठवण्ठच्छेदेन-दशकण्ठस्स- रावणस्य, कण्ठच्छेदेन-वण्ठक्तनेन, नितेन-मुखितेन, दशरथात्मजेन रामेण, नात्वा स्नान कृन्वा, जटायुपे तत्सकाय गृध्रप्रवराय, प्रथम निवापाञ्जलि. श्रद्धाघल , निवर्तित. निष्पादित []इह अस्मिन् स्थाने, अगदपुरोगा: बदनामकवालिघुनादय , लवगपतय कपिश्रेष्ठ , घटितसमग्रसेतुबन्धा भटित सम्पादित , समम, सेतो - पुलिनस्य, बन्ध -प्रबन्धो यस्ताहशा, वन्धुरम् अत्युनतानत यथा स्यात् तथा, धवल्गु धारागला जग्मु , कीदृशा ? भुजशिखरै उन्नतभुजा, विकूटगिरिकूटानि त्रिकूटगिरे त्रीणि कुगनि शृङ्गाणि यस्य इत्यन्वर्थसज्ञकावतविशेषस्य, कूटानि-शिखराणि, सर्वयन्त. हलयन्त , कीदृशै ' प्रहास्फोटनसक्रान्तसरसगैरिकपङ्कपञ्चाङ्गुले प्रहर्षेण- अतिहर्षेण यत् आस्फोटनम्-आस्फालन, तेन सक्रान्त , सरसस्य-आर्द्रस्य, गैरिकम्य-रक्तधातुविशेषस्य पङ्को यस्मिन् ताश, 'पञ्चाङ्गुल-पञ्चानामगुलीनां समाहारो यपु तादृशै , अत एव दृश्यमानमूर्तिमत्मतापानलशिसरिव दृश्यमाना-प्रतीय- माना, प्रतिभासमानेसर्थ , मूर्तिमत आकृतिमत , प्रतापानलस्य-प्रतापाने , शिखा-ज्वाय येषु तादृशैरिवेयुत्प्रेक्षा [८]। असमञ्जसक्षिप्तलाप्राकारकाञ्चनशिलाशवला असमत्रसं-क्रोधावेशवशेन असगत यथा स्यात् तथा, क्षिप्ताभि , लाप्राकारभूताभि , काचनशिलाभि - सुवर्णगिभि , शवरा चित्रिता, सुग्रीवस्य तदाख्यकपिरानस्य, इय शिविर सनिवेशभू सन्यावाससन्निवेशस्थानम् । परस्परविलक्षणलक्ष्यमाणराक्षसकपिकरवावयवा परस्परविलक्षण-पर. स्परविरूप यथा स्यात् तथा, लक्ष्यमाणा -प्रदीयमाना , राक्षसाना पीना वानराणां च, करका -अस्थिमानावशिष्टशवा, तन्मस्तकानि वा, एवावयवा यस्यास्वादशी, एषा रामरावणयो , आजिभूमि. रणक्षेत्रम् [च] । सक्लदिङ्मुखान्त राल यापिघोषस्य सकलदिमुखान्तराठव्यापी-रामस्त्रदिग तमभ्यव्यापक , घोष -राशन्दन प्रसरण र यस्य तारख, पुन विष्वपि वर्ग मर्य-पातालरूपेष्वपि, भुवनेपुगेकेषु, सर्पत प्रसिध्यत , पोलस्त्ययास पौरस्य -रावण तत्कीर्ते , रथस्यव, प्रवर्तक प्रचारक , अक्ष. तदाख्यो रावणकुमार , पले स्थानधू , प्रयत्नवद्भिः प्रयत्नशालिभि, क्षपाच निशाचरं , अनेकधाकृतरक्षोऽपि अनेकवार रक्षितोऽपि, मारुतिना हनुमता, भुजवलेन बाहुविकमेग, प्रसहा बलात्कारेण, इह अस्मिन् स्थाने, भन्न नाशिव [छ ] । इह मस्या कन्दराया गुहायाम् , अरातिदारित- प्रधानवीरविद्राणविजयाध्ययसायेन अरातिभि -शत्रुभि , दारि -खाण्डत , मारितशित यावत्, प्रधानवीर -प्रधान भटै , विद्रा' -भम , विजयाध्य-माय -विजयोद्योगो यस्य तादृशेन, सायञ्चरचक्रवर्तिना राक्षससम्राजा, सहोदर. खानुज , पुम्भकण इति यावत् , असुकुमारै कोरे , तैस्तै. अनेकविधै , उपक्रम. उपदव , अकाल एन असमय एष, . ३७उक.

·२९० टिप्पनक-परागविवृतिसंवलिता क्रमाकान्तसकलाम्बरेण साडम्वरमुदचता चलनजन्मना नीलेन धूमोत्पीलेनेव नयननलिनेषु विस्तारितः प्रहस्तप्रणयिनीनामधुधारासारः [झ], इदमुपान्तनिझरासन्नप्ररूद्धविरलविशल्यौपधिलरमनदारितोरःस्थलस्य शच्या समिति सुमिनासुतस्य मूर्छानिपतनस्थानम् [], अमी नेमिनिविष्टकपिशिरःकपालकपरशुक्तिका- शकलशारिताः शरविसरवर्षिणि रामभद्रे पुनरुक्तमुपसतापसृतरावणरथस्य क्षयसमयशोपितमहानदीप्रया- हानुकारिणः चक्रमार्गाः [८], इयं स्वामिभक्तराजशक्तेश्च जगति ज्ञापनाय विभीपणेन प्रतिष्ठापिता द्रुतापतच्छिन्नकुम्भकर्णोत्तमाद्नासितस्य दाशरथैर्यधाप्रथममायतपदान्तराप्रतीपापसर्पणसरणिः [४], इछ लतावेश्मन्यपनीतरक्षोगृहनिवासनिर्यादकलङ्काया जनकदुहितुर्षेपमानखेदाईकरकिसलयेन दाशरथिना कथ- श्चिदुन्मोचितो हुताशनप्रवेशलग्नो धूमदण्ड इव धूम्रकुटिलायतशिखो वेणीवन्धः [3], . टिप्पनकम्-नील -रामप्रधान , प्रहस्त -रावणप्रधान , भासार-वेगवदृष्टि [झ] 1 मि.-चक्रधारा [-] अनजश कुम्भकर्णसामयंस, सरणि-मार्ग. [] महानिद्राये मृत्यवे, निद्रा त्याजितः मोचित , जागारित इत्यर्थ [ज]। क्रमाकान्तसकलापरेण कमेण आकान्त- • व्याप्त, सकल-समग्रम् , अम्बर-गगनमण्डल वस्त्र च येन तादृशेन, पुन साडम्वर सविस्तारम् , उदञ्चता उद्गच्छता, धूमोत्पीलेनेव धूमावरोधेनेर, ज्वलनजन्मना अग्निजातेन, नीलेन-श्यामवर्णेन रामप्रधानेन च, कजलेन वा, प्रहस्त- प्रणयिनीनां प्रहस्तस्य-रावणप्रधानस्य या प्रणयिन्य -प्रिया , तासा, नयननलिनेषु नयनारविन्देषु, अश्रुधाराऽऽसार अश्रुधारासम्मात , इह अस्मिन् स्थाने, विस्तारितः विस्तारमारादित [श] | इद सुमित्रासुतस्य लक्ष्मणस्य, मूर्छानि- पतनस्थानं मूर्च्छया यन्निपतन-निपात तभूमि , कीदृशम् । उपान्तनिर्झरासनारूढविरलविशल्यौपधिलवम् उपान्ते-समीपे, ये निर्झरा -स्रोतासि, तदासन्ने-तनिकटप्रदेशे, प्ररूढा -उत्पन्ना , विरलानाम्-अनिविडाना, विशल्यौषधीना- विशल्यासज्ञकौषधीना, लवा -लेश यस्मिंस्तादृशम् , कीदृशस्य तस्य । समिति युद्धे, शक्त्या शस्त्रविशेषेण, अवदारितोर.. स्थलस्य खण्डितवक्ष स्थलस्य []। नेमिनिष्पिष्टकपिशिर कपालकर्परशुक्तिकाशकलशारिताः नेमिभि चक्रान्तभाग , निपिष्टाना-सम्वर्णिताना, कपिशिर कपालकपराणा-वानरमस्वकाना ये कपालकर्षरा -कपालाख्यपटावयवसदृश शिरोऽस्थिमण्डलरूपक्पालास्तेषा, शुक्तिकाशकले -कपालखण्डात्मक्खण्डै शारिता -चिनिता ,रामभद्रे रामचन्द्रे शरविसर- चर्पिणि वाणगणवृष्टिकारिणि सति, पुनरुक्तम् असकृत् सूचित यथा स्यात् तथा, उपसृतापसृतरावणरथस्य उपसत - समीपगत ,अपमृत -दूरगतश्च यो रावणस्य रथस्वत्सम्बन्धिन ,क्षयसमयशोपितमहानदीप्रवाहानुकारिण. क्षयसमये- प्रलयकाले, शोषिता-शुष्कता नीता, या महानदी, वत्प्रवाहानु कारिण, अमी इमे, चक्रमार्गाः स्थाअप्रचारमार्गा [८] । स्वामिभक्तः स्वामिनि-रामचन्द्रे या भक्ति -प्रीतिस्तस्या , च पुन , अग्रजशक्तः अग्रजस्य-खज्येष्ठधातु , रावणस्सेत्यर्थ ,या शक्ति -पराक्रमस्तस्या , प्रख्यापनाय विख्यापनार्थ, विभीपणेन तदाख्यरावणानुजेन, प्रतिष्ठापिता प्रकल्पिता, इयम् , द्रुतापतच्छिन्नकुम्भकर्णोत्तमाङ्गवित्रासितस्य हुत-सत्वरम् , आपतता, छिन्नेन खण्डितेन, कुम्भकर्णस्य-तदाख्य- रावणानुजस्य, उत्तमाङ्गेन-मस्तकेन, वित्रासितस्य-विभीषितस्य, दाशरथे. रामचन्द्रस्य, यथाप्रथम यथापूर्वम् , आयत- पदान्तराप्रतीपापसणसरणिः आयतेन-दीर्पण, पदान्तरेण -पादविक्षेपान्तरेण, यत् अप्रतीपम्-अप्रतिकूलम् , स्खलन- शङ्काशन्यमित्यर्थ , अपसर्पणम्-अपसरण, तस्य सरणि -मार्ग [3]। इह अस्मिन् , लतावेश्मनि लतागृहे, अपनीतरक्षो- गृहनिवासनिर्वादकलवाया. अपनीत -अमिप्रवेशेन विरोधित , रक्षोगृहनिवासनिर्वादकलङ्क -राक्षसगृहाधिकरणक निवासापवादरूप वलको यया तादृश्या, जनकदुहितु. जानक्या , धूम्रकुटिलायितशिखः धूम्रा-कृष्णलोहितवर्णा, कुटिला-वा, आयता च शिखा-अग्रभागो यस्य तादृश , वेणीवन्ध. प्रोषितभर्तृकोचितकेशरचनाविशेषरूपाया वेण्या बन्ध , वेपमानस्सेदाईकरकिसलयेन वेपमान -कम्पमान , खेदाई -स्रवधर्मोदकाई , करकिसलय -करपल्लवो यस्य तादृशेन, दाशरथिना रामेण, उन्मोचित. विश्टेपित , क इव' हुताशनप्रवेशलग्नः अमिप्रवेशसम्मृत, धूमदण्ड .

·तिलकमञ्जरी। २९१ इतो निवर्तिवानुव्रजसुखजेन निजगोगराजधानीमयोध्यां प्रति पियासुना दशास्पदमनेन सविलास- मध्यासितमहाईमणिपातायन: कौतु कोत्ताननयनजानकोविलोरिवगविरनुकूलपवनप्रसारितैः पताकानाहुभिः परिरम्धुमिव चिरोत्सृष्टदृष्टां कुमेरपुरमम्बरपथेन प्रधावितः पुष्पकनामा विमानराजः [], इत्यादिपिशु- नितानेकरामायणमहापुरुषवृत्तान्तरन्तिकस्थिवेस्खनत्यनरपतिभिरुत्सातरोपिवैरनुपद प्रदर्शिवान् लकापुरीपरिसरो. देशान् सहर्षमीक्षमाणः कविचिदिनान्यतिष्ठम् [ग] । एकदा तु तत्रस्यशिविर एव प्रेपितागत प्रणिधिपुरुषैः प्रवर्तितः सजीकृत्य प्राज्यवस्राभरणदानावर्जित- सकलनाविका नाव आत्तकतिपयदिवसपायः प्रधानपार्थिवसूनुभिरन्यैश्च जन्यशतनियूंढपौरुपैः पदातिपुरुपै- नुगम्यमानस्तत्क्षणमेवाविशेषणोदचलम् [व] । अविलम्बितगतिश्च पश्चिमेन सेतोगत्वातिदूरमूरीकृतचौर्य- वृत्तेरतिविपमदुर्गबलगर्वितस्य पर्वतकनान्नः किरातराजस्व राजवान्यामवस्कन्दमप्रतर्कितमपातयम्, अदय- टिप्पनकम्-कुबेरपुरम् मलकाम् [6] । जन्य-सग्राम । विक्षेप -धाटक [त] 1 अवस्कन्दं घाटकम् [2] । . इव धूमरेखेवेयुत्प्रेक्षा[ड] । इतः अस्मात् स्थानात , निवतितानुव्रजत्तुरबजेन निवर्तित -परावर्तित , अनुव्रजन्- अनुगच्छन् , सुरवज -देवगणो येन तादृशेन, निजगोनराजधानी खबशराजधानीरूपाम्, अयोध्या, प्रतियियासुना प्रलावर्तितु कामेन, यद्वा अयोध्या प्रति अयोध्याभिमुख, यियासुना बिगमिषुणा, दशास्यदमनेन रावणगवहारिणा रामचद्रेण, सविलासं विलासमहितम, अध्यासितमहाहमणिवातायन अध्यासितम्-अधिष्ठितं, महामणीनाम्- अत्युत्तममणिमय, वातायन-गवाक्षो यस्य तादृश , पुष्पकनामा तनामक , विमानराजः उत्तममाकाशयानम्, अम्बर- पथेन गगनमार्गेण, प्रधाक्ति. शीघ्र यात , कीदृश' कौतुकोचाननयनजानकी विलोकितगतिः कौतुकेन-दिक्षा- रखेन, उत्तानम्-उन्नतं, नयन यस्यास्तादृश्या जानक्या विलोकिता-दृष्टा, गति -गमन यस्य तादृश , किं कर्तुमिव चिरोत्सए- दृष्टा चिरात्-दीर्घकालात, उत्सृष्ट-लक, दृष्ट-दर्शन यस्यास्वादशी, यहा चिरात् त्यक्ता विलोकिता च, कुबेरपुरी कुवेर- खामिकाम् अलकापुरीम् , अनुकूलपवनप्रसारिते. अभिमुखवाहिवायुविस्तारित , पताकापाहुभिः पताकात्मभुरे, परिरधुमिव आलेशितुमिव [2] इत्यादिपिझुनितानेकरामायणमहापुरुषवृत्तान्तैः इत्यादय -एवामृतय पिशुनिता -सूचिता , अनेके रामायणसम्बन्धिन , महापुरुषस्य-मर्यादापुरुषस्य भगवतो रामचन्द्रस्य, वृत्तान्ता वार्ता यैस्वादशै , उत्सातरोपितैः पूर्वम् उत्खात --उत्पाटित , स्वपदात् पच्याक्तैिरिलय , पश्चात् पुन रोपित -खादे प्रतिष्ठापित , अन्तिक- स्थिते. समीपास्थतै , नरपतिमि , अनुपद प्रतिस्थान, प्रदर्शिनान् , लङ्कापरिसरोद्देशान् लापर्यन्तस्थोर्ध्वदेशान् , सहर्ष सानन्दम् , इक्षमाणः पश्यन् , कतिचित् कतिपयानि, दिनानि, अतिट स्थितवानहम् [M] एकदा तु एकस्मिन् दिने तु, तपस्थशिविर पर तत्स्थानस्थमैनिकोवास एव, प्रेपितागतेः पूर्व प्रेषित पश्चादागते , प्रणिधिपुरुषः गूढचरजन , प्रवर्तित. पारितप्रवृत्तिक , अहमिति शेष , प्राज्यवस्नाभरणदानावर्जितसकलनाविका प्राज्यवस्त्राभरणाना-प्रचुर- वनालङ्करणाना, दानेन-वितरणेन, आवरिता -मानमिता , परितोपिता इति यावत् , सकला-समस्ता , नाविका -कगधारा यासां तादृशी , नाव , सजीकृत्य सनद्धा सन्ता निमृता या कृत्वा, यात्तकतिपयदिवसपाथेये. आत्त-गृहीत, काति- पयदिवसपाधेय कतिपयदिनमार्गभोज्यवस्तु यस्तादृश, प्रधानपार्थिवसूनुभिः प्रधान राजकुमार, च पुन , अन्य , जन्य- शतनियूंढपौरुपै. जन्यशने-सामशवे नियूडम्-अपरिसमाप्त, पौरुष-पराक्रमो येषा ताहिश , पदातिपुरुपे. पादगा- मिजन , अनुगम्यमान• अनुनियमाण , तत्क्षणमेव तत्कालनेव, अविक्षेपेण साभावेन, घाटीरूपेणेत्यर्थ, उचलम् उच्चलितवान्, उत्थाय चलितवानिलयं [त] च पुन , अविलम्बितगति. अविलम्बिता-सत्वरा, गत -गमन यस्से तादृश सन्, सेतो पश्चिमेन पश्चाद्भागेन, अतिदूर बहुदर, गला, अरीकृतचौर्यवृत्ते उरीक्ता-सीता, चौर्यरूपा वृति -जीविका येन तादृशस्य, अतिविषमदुर्गरलगर्वितस्य अतिविषम-परमपं, यद् दुर्ग-पर्वतादिक रेपुप्रवेशप्रति- रोपा दुर्गम स्थान, तदात्मक यद् बल-सामय॑म् , यद्वा पल-सैन्य च, ताभ्या गर्वितस्य मदान्वितस, पर्वतकनान दासह ·२९२ टिप्पना-परागविवृतिसंचलिता शत्रपातचिद्राषितासिलदस्युलोकश्च शोकलम्बाल सनालकमादाय तदीयमन्त्रःपुरपुरन्ध्रिसार्थमर्थसंमार च भूयः स्खशिविराभिमुखोऽभवम् [2] । प्रस्थितस्य च प्रथम एव प्रयाणके मम विभागशेपायां निशी- थिन्यामनिनामा भट्टपुत्रः 'क युवराजः, क युवराजः' इति पृच्छञ्जवनिरायतपातया नौकया निस्टमाज- गाम [द], जगद च-"कृतप्रणामः कुमारसेनापतिर्विज्ञापयति-योऽयमनतिदूरे दर्शितपरिमण्डलाभोग- दर्शनीयाकृतिरुनत्य पर्याप्ताम्बरो गौरीस्तन इव त्र्यम्बकोरःस्थलस्य स्वपुटयन् विस्तारमर्णवजलस्य वामतोऽत्र- लोक्यते [ध], एष चूडालंकारः पञ्चशैलकद्वीपस्य लीलावतंसकः सागरस्य कीड स्थाननगरममरमिथुनानां सिद्धिक्षेत्रं विद्याधरगणानामग्रिमो रामणीयकेन सर्वपर्वताना स्नस्टो नाम सानुमान [न], एप किल हृदयस्खलन्मैथिलीयिरहशोकशट्रोलशापुरीममि प्रस्थितस्य दाशरथेराज्ञया पर्वतानाहरद्भिः प्लवगयूयाधिपैरुत्पाट्य हाटकगिरेः सानुरानीतः [प], उपनीतश्च भुजवलावलेपादनादरप्रसारितैरकरतलस्य सेनापतेर्नलस्य तेनापि टिप्पनकम्-नोकया लघुनावा [द] । स्थपुटयन् निनोन्नत कुर्वन् [ध]। , कस्य, किरातराजस्य भिल्लाधिपते अप्रतर्कितम् आकस्मिरम्, अवस्कन्दम् आक्रमणम् अपातय कृतवानहम् । च पुन , अदयशस्त्रपातविद्राविताखिलदस्युलोकः अदयशस्त्रपात निर्दय शस्त्राघात - विद्वाविता कारितपलायना , अखिला -समस्ता , दस्युलोका -चोरशत्रुजना येन तादृश , शोकलम्माल शोकेर लम्बमानकेशम् , सवालकं बाल- सहित, तदीय रिपुसम्बन्धिनम् , अन्तःपुरपुरन्ध्रिसार्थम् अन्त पुराइनासमूहम्, च पुन , अर्थसंभार धनराशिम् , आदाय गृहीत्या, भूय' पुन , स्खशिविराभिमुखः खसैन्यावासाभिमुख , तद्गमनोद्यत इत्यर्थ , अभव जात [थ] । प्रस्थितस्य कृतप्रयाणकस्य, प्रथम एव मम प्रयाणके प्रस्थाने, निभागशेषायां अवशिष्टतृतीयभागाया, निशीथिन्यां रानी, अत्रिनामा तत्सक , भट्टपुत्र भट्टकुमार , ‘क युवराज क्व युवराज ' अस्तीति शेष , इति पृच्छन् प्रश्न कुर्वन , जवनिरायतपातया जवेन-वेगेन, निरायत -अतिदीर्घ , पात.-सम्बारो यस्यास्तादृश्या, जवनिरायतपताकया इति पाठे तु जवेन-वेगेन, नितराम, आयता दीर्घाभूता , पताका यस्यास्तादृश्या, नौकया लघुनावा, निकटं समीपम् , आजगाम आगतवान् [द] । च पुन , जगाद उत्तवान् । किमित्याह-कृतप्रणाम. विहिताभिवादन , कुमारसेनापति कुमा- रस्य-भवत सेनाध्यक्ष , विज्ञापयति सूचयति, यद्वा हे कुमार' कृतप्रणाम सेनापतिर्विज्ञपायतीत्यर्थ , किमित्याह-अनति दूरे किश्चिहरे दर्शितपरिमण्डलामोगदर्शनीयाकृति दर्शिता दृष्टिगोचरता गमिता, परिमण्डलेन-वर्तुलेन, आभोगेन- विस्तारेण, दर्शनीया, आकृति -आकारो येन तादृश , पुन उन्नत्य उन्नतो भूत्वा उद्रत्येत्यर्थ , पर्याप्ताम्बर भ्याप्तगगन- मण्डल, त्र्यम्बकोर स्थलस्य शिवक्ष स्थलस्य, गौरीस्तन इव, अर्णवजलस्य समुद्जलस, विस्तार, स्थपुटयन आच्छादयन्, निम्नोन्नत कुर्वन् वा, योऽय, वामतः वामभागे, अवलोक्यते दृश्यते, एप सोऽय रत्नकूट. अन्वयतत्सज्ञ सानुमान् पर्वत , अस्वीति शेष , नामेति वाक्यालङ्कारे, कीदृश ? पञ्चशैलकद्वीपस्य पञ्चशैला --पर्वता. सन्ति यस्मि नित्यन्वर्थतत्सज्ञम्द्वीपस्य, चूडालङ्कार. मस्तकालङ्कार , पुन सागरस्य समुद्रस्य, लीलावतंसक. क्रीडालङ्कार , पुन अमरमिथुनाना देवदम्पतीना, क्रीडास्थानं क्रीडानम्, विद्याधरगणाना विद्याधर -प्राप्तातिशयमानुषविशेष , तत्समूहानां, सिद्धिक्षेत्रम् अणिमाद्यष्टसिद्धिपीठम्, पुन रामणीयकेन सौन्दर्येण, सर्वपर्वताना निखिलपवतानाम् , अग्रिम. अग्रेसर [न] | हृदयस्खलन्मैथिलीविरहशोकशङ्को. हृदये स्खलन्-आपतन् , मैथिलीविरहजन्यशोरूप श-कीलको बाण शूर वा यस तादृशस्य, पुन लङ्कापुरीमभि लद्वाऽभिमुख, प्रस्थितस्य कृतप्रस्थानस्य, दाशरथेः रामचन्द्रस्य, आज्ञया पर्वतान् , आहरद्भिः सेतुबन्धार्थमानयद्भि, प्लवगयूथाधिपः मर्कटगाधिप , उत्पाट्य बोटयित्वा, हाटकगिरे सुवर्णपर्वतस्य, मुमेरोरित्यर्थ , एप. सोऽय, सानु. समस्थलरूप एक्देश , किल निश्चयेन, आनीत [प] 1 च पुन , भुजवलावलेपात् बाहुबलाभिमानात् , अनादरमसारितककरतलस्य अनादरेण प्रसारितम् एक . - ·तिलकमञ्जरी। २९३ रमणीयतातिशयदर्शनप्रीतमनसा सुचिरमवलोक्य नायमुद्रागतुङ्गगुतिपिशङ्गिताशामुखो वनमणिरिव कृत्रिमै- मणिभिः पापाणमन्मयैरमीभिरचलैः सहैका समवायमहतीति विमृश्य सेतोः पृथक् पायोनिधी निहितः, पयोधिनारि पुनबहुमानादात्मनः क्रीडागिरित्वेनोपकल्पितः [फ], तदन विपुलावकाशपरिसरे सुप्राप- शीतलखादुनिराम्भसि खच्छन्दलभ्यचन्दना दिपादपैधसि निरन्तरफलितनालिलकदलीपनसपिण्ड- सरप्रायतरुपण्डे तरङ्गिणीतीरसुलभदेवतार्चनोचितविशालमगिशिले युक्तमावासयितुम् [व], यतो दूर- मायाता वरूथिनी, व्यथितो निशीथिनीजनितजाड्योद्रेकेण समुद्रमरुता सर्व एव सुखोचितो जनः, श्रमविकलवाहवो न वाह्यन्ति सत्वरमरित्राणि यानपानेषु पौतिकाः, न शक्नुवन्ति निद्रावशीकवाः कर्तुम- वष्टम्भं कूरस्तम्भकेषु कर्णधाराः, समीरोऽपि संप्रति प्रतीपगतिः प्रजाति, नाभिधावन्ति शिविरगामिनं मार्गमर्गलितानीव प्रेयमाणान्यपि पुरो निर्यामकैः प्रवणानि, नास्ति कश्चिन्नेदीयानितश्चलितानामाश्रयो- टिप्पनकम्-उपनीतश्च दौकितश्च, वानरेरिति शेप [फ]। एध -काष्ठम् [व] | मरित्र-यानपानवहि- नम् । नेदीयान् प्रत्यासनतर [भ]। . . . करतल येन तादृशस्य, सेनापते , नलस्य तत्सज्ञकमकटस्य, उपनीत. उप-समीप, नीत -उपस्थापित । रमणीयताति- शयदर्शनप्रीतमनसा रमणीयतातिशयस्य-तदीयसौन्दयोत्कर्ष स्य, दर्शनेन प्रीत-प्रसन्न मनो यस्य तादृशेन, तेनापि नलेनापि, सुचिरम् अतिरीर्घकालम् अवलोक्य दृष्ट्वा नायमुद्रागतुङ्गद्युतिपिशह्निताशामुख. उद्रागाभि - उत्पटवर्णाभ , तुगधुतिभि -उच्चै प्रयतकान्तिभि , पिशागतानि पीतिमानमापादितानि, आशामुखानि दिङ्मुखानि येन तादृश , अय सुमेरुमानु , वज्रमणि. हीरकमणि , कृत्रिमे कल्पित , मणिभि , पापाणमृन्मये प्रस्तरमृत्तिकामय , अमीभि एभि , अचले. पर्वतै सह, एकन एकस्मिन् स्थाने, समवाय सम्मेलन, न, अर्हति तद्योग्यो भवति, इति इस्थ, विमृश्य विचार्य, सेतो , पृथक् पहि, पाथोनिधो समुद्रे, निहित स्थापित । पयोधिनापि समुद्रेणापि, पुत्रबहुमानात पुनसदृशस्नेहातिशयात, आत्मन खस्य, क्रीडागिरित्वेन कोडोपयोगिपवतत्वेन, उपकल्पित खीकृत [क]।तत् तस्मादेतो , अत्र अस्मिन् , विपुलावकाशपरिसरे विपुल -विस्तृत , अवाश -स्थितियोग्यता- सम्पादकप्रदेशो यत्र तादृशे, परिसरे-पवतसमीपप्रदेशे, आवासयितु सैय निवासयित, युक्तम् उचितम्, कीदृशे ? सुप्रापशीतलखादुनिराम्भसि सुप्रापम्-अनायासलभ्य, शीतल सादु-मधुरं च, निरस्स-पर्वतानि मृतालावाहस्य, अम्भ-जल यसिताशे, पुन स्वच्छन्दलभ्यचन्दनादिपादपेधसि खच्छन्द-खाधीन यथा स्यात् तथा, लभ्यानि- प्राप्याणि, चन्दनादिपादपाना--चन्दनादि वृक्षसम्बन्धीनि, एधासि-काष्ठानि यस्मिंस्तादृशे, पुन निरन्तरफलितमालिकेल. कदली पनस पिण्ड खरिप्रायतरुपण्डे निर-तरपलिते -अनवरतफलित , नालिकेादिभि , माया -प्रचुरा , तह- पण्डा -तरुवनानि यस्मिन् तादृशे पुन तरङ्गिणीतीरसुलभदेवतार्चनोचितविशालममिशिले तरङ्गिण्या -नया, तीरे मुठभा-मुकरा, देवतानोचिता-देवपूजनयोग्या, विशाला, मणिशिष-मणिमयफलई यस्मिंखादृशे [4] 1 यतः यस्माद्धेतो , दूरम् , आयाता आगता, वरूथिनी सेना, सर्प एव सकलोऽपि सुखोचितः सुसराहारविहाराभ्यस्त , जन. लोक , निशीथिनीजनितजाड्योटेकेण निशीथिन्या-राज्या, जनित -उ पादित , जायादेक नेत्याविनयो यस्मि- खादशेन, समुद्रमारता समुदवायुना, व्यथित. पीडित , अस्त्रीति शेष । श्रमविकल पाहव. श्रमेण काला- विहला, बाहयो भुजा येपा तादृशा, पौतिका पोतवादका , यानपानेषु पोतेषु अरिनाणि जलविक्षेपमाष्ठानि, सत्वर शीघ्रं, न याहयन्ति समारयन्ति ! निद्रायशीकृता निद्रया श्रीनीता , कर्णधारा नाविका , कूपस्तम्भकेषु गुणशक्षदडेषु, अवष्टम्भम् अवरोध, कर्नु न, शक्नुवन्ति पारयन्ति । सम्प्रति इदाना, समीरोऽपि वायुरपि, प्रताप गति प्रतिकूलगति , प्रवाति वहति । निर्याम वाहक , पुर. अप्रे, प्रेर्यमाणान्यपि प्रचार्यमागान्यपि, प्रवहणानि ·२९४ टिप्पनक-परागविवृतिसंवलिता चितोऽन्यः प्रदेशो द्वीपसंनिवेशः पर्नतो वा, सर्वतो वेलतावनाकीर्णमपारीयमर्ण एव केवलम् [भ], अतो विलम्ब्य त्रिचतुराण्यहानि प्रतिपाल्य पृष्टानुपातिनं सनिग्लोकं विधाय रिपुयोधमार्गणव्यथित्तमर्मणो वीरवर्गस्य व्रणकर्म कृत्या विचिनवरुफलोपपादनेन क्षीणपाथेयसंग्रहदुःस्थस्य दुर्गतपदातिसार्थव शुधः प्रतीकार प्रगुणीकृत्य पटुपवनपाटितसितपटानि गिरितटाघातविघटितफलकसधिवन्धानि यानपानाणि पूरयित्वा स्वादु- सलिलेन रिक्तजलभाण्डानि गृहीत्वा कियन्मानमपि सारमिन्धनदारु गम्यते प्रतिदिनमविच्छिन्नैः प्रयाणः, इति [म ] श्रुत्वा प्रभुः प्रमाणम्" अहं तु क्षणमानमतविमर्शः प्रतिगृह्य चेतसा तस्य वचनमेवं क्रियते इत्युदीर्य तं व्यसर्जयम् [य] | गते च तत्र यथागतमतीते च कियत्यपि कालक्षणे संक्षोभितसकलजलचरः स्ववासवरसण्डोडीनभारुण्डपक्षिपक्षाक्षेपरवविस्तारितस्तटशायिमहाकायकरिमरपतनवेगदूरोच्छलितपयसा सं- भ्रममुत्थाय निरूप्यमाण इव पुनरमृतमन्थनारम्भभीतेनाम्भोधिना सत्वरोत्यानविस्तरद्गुहामुसोत्सतत्केसरिकुलेश्व , पोता , अर्गलितानीच फेनापि निरुद्धानीव, शिविरगामिन सैनिकाऽऽवासगामिन, मार्ग पन्थान, न, अभिधापन्ति शीघ्र गच्छन्ति । इतः अस्मात् प्रदेशात् , चलितानां प्रस्थितानाम , आश्रयोचित. विश्रामयोग्य , नेदीयान् अति- निकट ,द्वीपसन्निवेश द्वीपसस्थानरूप , पर्वतः तद्रूपो वा, अन्य. कश्चित् , प्रदेश , नास्ति न वर्तते, किन्तु सर्वतः सर्वन, वेत्रलतावनाकीर्ण वेनाख्यलतावनव्याप्तम् , केवलम् , अपारीयं पाररहितम्, अर्ण एव जलमेव, अस्त्रीति शेष [भ] । अतः अस्मात् कारणात्, निचतुराणि त्रीणि वा चत्वारि वा, महानि दिनानि, विलम्ब्य विलम्ब कूत्वा, पुन पृष्ठानुपातिनं पृष्ठानुगामिन, सैनिकलोक सैन्यजनं, प्रतिपाल्य प्रतीक्ष्य, पुन रिपुयोधमार्गणव्यथित- मर्मणः रिपुयोधाना-शत्रुभटाना, मार्गणे -बाणे , व्यथितानि-दु खितानि, मर्माणि-मर्मस्थानानि यस्य तादृशस्य, वीरवर्गस्य खवीरगणस्य, व्रणकर्म व्रणचिकित्सा, विधाय वृत्वा, पुन क्षीणपाथेयसंग्रहदुस्थस्य क्षीणेन-व्ययं गतेन, पाथेय- सग्रहेग-पथि भोजनीयवस्तुजातेन, दु स्वस्य-दुरवस्थितस्य, दुर्गतपदातिसार्थस्य दरिदपादगामिगणस्य, विचित्रतरुफलो पपादनेन विविधक्षफलसग्रहेण, क्षुध. बुभुक्षाया , प्रतीकार प्रशमन कृत्वा, पुन पटुपवनपाटितसितपटानि पटु- पवन -तीबवायुभि , पारिता -छिना , सितपटा -बद्धवलागि येषु तादृशानि, पुन गिरितटाघातविघटितफलकसन्धि- वधानि गिरितटाघातै पवतप्रान्तापाते , विघटित -विश्लेपित , फल कसन्धीना काठपटिकासम्मेलनप्रदेशानी, बन्धो येषु तादृशानि, यानपात्राणि पोतान्, प्रगुणीकृत्य प्रकृष्टगुणानि विधाय, सज्जीकृत्येत्यर्थ , पुन रिक्तजलभाण्डानि शून्यजल- पात्राणि, स्वादुसलिलेन मधुरजलेन, पूरयित्वा पूर्णीकृत्य, पुन कियन्मानं कियत्प्रमाणक, सार दृढम्, इन्धनदारु पावकोद्दीपनकाष्ठ, गृहीत्वा, अविच्छिन्ने. विच्छेदरहित , प्रयाणैः प्रस्थान , प्रतिदिन गम्यते गस्यते [म], इति इत्थ, सन्देश श्रुत्वा श्रवणगोचरीकृत्य, प्रभु: ख, प्रमाणं तदनुसारर्तव्यावर्तव्यावधारणसमर्थ , इति, अह तु क्षणमात्रकृतविमर्श. क्षणमानविहितभावन , चेतसा हृदयेन, तस्य सेनापते , वचनं वाक्य, प्रतिगृहा आदाय, एवं कियते अनुष्ठीयते, इत्युदीर्य इत्युक्त्वा, तं भट्टपुन, व्यसर्जय त्यतवान् अस्मि [य] । तत्र तस्मिन् भने, यथाऽऽगत येन प्रकारेण आगमन कृत तथा, गते सति, च पुन , कियत्यपि कतिपये, कालक्षणे कालसम्बन्धिनि क्षणे, अतीते व्यतीते सति, तारगम्भीरः उच्चगम्भीर , सैन्यावासभेरीध्वनिः शिविरसनिवेशसूचकभेरीनाद , समन्तात् सर्वत , दिगन्तराणि दिङ्मध्यानि, तस्तार आच्छादितवान् , व्याप्तवान् इत्यर्थ , कीदृश ' सक्षोभितसकलजलचरर सक्षोभिता -सम्भ्रमिता , सकला -समस्ता , जलचरा -जलजन्तवो येन तादृश , पुन खवासतरुखण्डोड्डीनभारुण्ड पक्षिपक्षाक्षेपरवविस्तारित. खवासभूतात्-खनिवासाधिकरणभूतात्, तरुखण्डात्-क्षवनात्, उटीनानाम्-उत्पतिताना, भारण्डपक्षिणा-तदाख्यपक्षिजातिविशेषाणा, पक्षाक्षेपरवै -पक्षोरक्षेपणध्वनिभि , विस्तारित -विस्तारमापादित , पुन तटशायि- महाकायकरिमारपतनवेगदूरोच्छलितपयसा तटशायिना-तटसुप्ताना, महाकायाना-विशाल शरीराणा, परिणा- जलहस्तिना, मकराणा-नाणा च, पतनवेगेन-समुद्रनिपातवेगेन, दूरमुच्छलित, पय -जल यस्य तादृशेन, अत एव पुनर- मृतमन्थनारम्भभीतेन पुन -द्वितीयवार, य अमृतमन्यनस्य-सुरासुरकर्तृवामृतोद्धरणार्थविलोडनस्य, आरम्भ -उपक्रम , तभीवेन, अम्भोधिना समुद्रेण, ससम्भ्रम सम्भ्रमपूर्वकम् , उत्थाय, निरूप्यमाण इव निश्चीयमान इवेत्युत्प्रेक्षा, च पुन , सत्वरोत्थानविस्तरहहामुखोत्पतत्केसरिफुलै. सत्वरोत्थानेन-ससम्भ्रमोत्थानेन, विस्वरन्ति-विस्तारमापद्य , . . .

·विलकमलरी। २९५ कुलिशपातशङ्काविदीर्णहृदयनिर्गलप्रागैरिव निशम्यमानो मैनाकघर्गिरिभिः समन्तात् तस्तार दिगन्तराणि तारगम्भीरः सैन्यावासभेरीध्वनिः [२], येन श्रुतिविपयमायातेन स्तम्भितेवाऽऽहूतेव दत्ताज्ञेव सा वरूधिनी क्षणमेकम सिलापि निश्चला यभूव, उच्चचाल च गतिरभसचलितध्वजावचूलचामरा प्रत्यचलम , अन्योऽन्य- संघट्टविघटितानेकयानपाना च प्राप कप्टेन घट्टोदेशम् [ल ] | अथ दशाशमुसविसी सर्पितस्तारतुमुलेन प्रतिवेलमास्फालितवेलातटानामुदधिवीचीनामुदश्चता दूरमश्रान्तसंतानेन कलकलेन विघटितजलदेवतावृन्द- निद्रः व]- 'भद्र ! सर पुरः किश्चित्, आर्य 1 देहि गमनमार्गम् , अङ्ग मा पीडय ममागमङ्गेन, मगलक कोऽयं बलदर्पः ? कूपराधातैः परानाहसि, हंस । हस्यसे दूरमुरिक्षप्तनिवसनाप्रपल्लयोऽनया, लावण्यवति । पृष्ठतो निविडलमा पीडयसि मामन्तवहिश्यातिनिष्टुरेण वलाता पुरस्तनपीठेन, तरङ्गिके दूरमपसर, विनिता गतिस्तव - टिप्पनकम्-तालतुमुलेन उच्चाव्यक्तशब्देन [व]। . मानानि, दीर्घाभवन्तीत्यर्थ , पुन गुहामुसात्-कन्दरामात्, उत्पतन्ति-उच्छलन्ति, केसरिकुलानि-सिंहगणा येषु तादृशे , मैनाफवयं. मैनाम्जातीये , गिरिभिः पर्वते , कुलिशपातशहाविदीर्णहृदयनिर्गल पाणैरिव पुलिशपातशङ्कया-- वज्रपातशळ्या, विदीर्णात-पाटितात्, हृदयात, निर्गलन्त -निर्गछ त प्राणा येषा तागरिवेत्युत्प्रेक्षा, निशम्यमानः भ्रूयमाण [२] 1 श्रुतिविपयं श्रवणगोचरताम्, आयातेन आगतेन, प्राप्तेनेत्यर्थ , येन मेरीध्वनिना, स्तम्भितेय निरुद्धव, आहूतेच कृताद्वानेव, दत्ताज्ञेव कृतादेशेव, अखिलापि समस्तापि, यरुथिनी सेना, एक क्षण निश्चला स्थिरा, बभूव अभूत् । च पुन , गतिरभसचलितध्वजायचूलचामरा गतिरभसेन-गमनवेगेन, चलितानि-उद्भूतानि, ध्वजावचूलचामराणि-ध्वजाधोमुखशिखचामराणि यस्या तादृशी सती, च पुन , प्रत्यचल पर्यंत प्रति, उच्चचाल उत्सर्पण चलितवती । अन्योऽन्यसविघटितानेकयानपाना अन्योऽन्यसझेन-परस्पर सहण, विघटितानि-विश्लेषितानि, विदारितानीति यावत् , अनेकानि यानपानाणि-पोता यस्यास्तादृशी सती, कप्टेन ग्लेशेन, घटोद्देशं तीरोध्यदेव, पाप प्राप्तपती [ल]। अथ अनन्तरं, शिविरलोकस्य सैनिकजनस्य, कल कल. कोलाहल , 'उल्ललास उदभूत्' इलप्रेणान्वेति, कीदृश । दशाशामुसविसपी दशदिगन्तप्रसरणशील , पुन प्रतिवेल तस्यां तस्यां जउधिनीरविकाररूपायां वेशयाम् , भास्फालितवेलातटानाम् आहतनिरकवेलाविषयतीराणाम्, उदधिधीचीना उमुदतरङ्गागां, दूरम्, उदञ्चता उद्गच्छता, पुन अधान्तसन्तानेन अविच्छिन्नपरम्परेण, पुन तारतुमुलेन उचगम्भारेण, कलरुलेन-कोलाहलेन, विसर्पित. प्रसारित , वर्षित इति यावत् । पुन कीदृश कलकल विघटितजलदेवतावृन्दनिद्रः विघटिता-विधरिता, जलदयतादस्य जलवारिदेवगणस्य, निदा येन तादृश , पुन इत्यादिश्रूपमाणानेकसैनिकशतालाप. इलादय- एवविधा , भूयमाणा अनक निकशतस्य-शतसंख्यकसैनिकानाम् , आलापा -आभापगानि यन्मिस्तारा इति दरयावं. विशेषणातरम् [4], तन किमादयस्वदालापा इलाह- भद्र ! कल्याशिन् !, पुरः अप्रे, किञ्चित् इयत्, सर गच्छ, भार्य! श्रेठ 1, गमनमार्गे गमनाक कमाई, दहि, बन्ना भो।, मम आत शरीरावयवम्, अनेन शरीरावययन, तासघटननसर्थ, मान, पीडय व्यथय, मङ्गलक! यागिन्। यद्वा तरसशक! अयम् अनुभूयमान , बलदर्प. बरगर्व , क ! यनति शप पराघात भुजमष्पनियाभिया परान अन्यान, आहसि तायाध, हस! तल्लका, दूरमुरिक्षतनियसनाप्रपलय. रमाइत -आईतामयादलत मुपरिगाने समात , निवसनापाना-वनप्रान्तभागरूा पायो यन तारय, अनया प्रिया, हस्पसे रिटम्स, लारण्य पति! सो दर्याठि 1, पृष्ठत. पृभागे, नियिडलमा अतिसमष्टा, सामति शर, अमे, यलता गपछता, स्तनपीटेन बनतन, भन्त. मनात, यदिध बालादी च, पीडयसि लेगपति, वरसि! मात्रि! रम्, अपसर भरगच्छ, ताजघनमित्या प्रीपुरमागरूपाभरया, सर्पत. गबनाउ, निरुद्धमार्गस भतिनिठुरेण भावठिनन, पुन पुर ·२९६ टिप्पनक-परागविवृतिसंवलिता जघनभित्त्या सर्वतो निरुद्धमार्गस्यास्य सैनिकवर्गस्य; लवगिफे ! परिकरवन्वदर्शनेऽपि परिचारक स्विन्न- सकलगात्रयष्टिर्यथैप कम्पते तथावश्यमवतरन्त्यातरीतस्तव धनस्तनजघनभारेण पीडितो ब्रोडयिष्यति प्रेक्षक- जनम् ; व्यामदत्त ! धाव, शीघ्रमेषा विस्यवे निपतिता पोतात् पितामही मकरिकायास्तय श्वश्रूः, अश्रूणि किं सृजसि ? विसृज वार्तामपि तस्य तथाविधस्थानपतिवस्य दस्युनगरनारीकर्णभूपणसुवर्णस्य; स्तेनटूनप्रन्थिः पथि प्राप्स्यति विनाशं विना शम्बलेन वलभद्रकः, भद्रकं भवति यद्यासाद्यते समग्रमुप्रजनसंमर्दपीडितेन मया परेपामर्पितं सर्पिः; वयस्य ! वसुदत्त ! किमुत्तरं दास्यामि भर्दाराविष्टस्य ? विनष्टाः क्षारोदकेन मोदकाः; [श ] मन्धरक ! सा स्थवीयसी कन्था गलितमात्रैव करतलाद् गिलिता तिमिगिलेन, गललमहस्तेन मर्तव्यमधुना हिमती शीतेन; भ्रातर् ! उत्प्लुत्य नौ फलकाद् दत्तफालेन निष्फलमेव भमस्त्वया जानुः, अनुचराधीनेन धीधनेनाधुना व्यपहर्तव्यम् ; अमिमित्र! परिहत्य तीर्थमुत्पथेन ब्रजन्नतिथिर्भविष्यसि ग्राहाणाम् ; अरे प्रहिक! मा वृथा कुट्टय पृष्ठकपरे कूर्मम् , उदरमर्म पीडयाऽस्य निविडमङ्गुलीयुगलेन; टिप्पनकम्-स्थवीयसी स्थूलतरा । पाहः-जलचरः । प्रसेवकः-कोत्थलकः। निरनुकोशो निर्दयः, फ्रोश रुन्दं गन्यूतिविस्तीर्णम् । प्लवका-मण्डूकः [प]. अवरुद्धमार्गस्य, अस्य वर्तमानस्य, सैनिकवर्गस्य सैन्यसमूहस्य, गतिः गमनं, विनिता प्रतिबद्धा, लवङ्गिके! तत्संज्ञिके!, परिकरवन्धदर्शनेऽपि उत्तरीयाधरीयवस्त्राभ्यां दृढगाप्रबन्धावलोकनेऽपि, खिन्नसकलगात्रयष्टिः खिन्ना-खेदार्दा, सकला-संपूर्णा, गानयष्टिः-शरीररूपा यायस्य तादृशः, एषः, परिचारकः सेवकः, यथा कम्पते कम्म प्राप्नोति तथा, तरीतः नौकात', अवतरन्त्याः अधो गच्छन्त्याः, तव, घनस्तनजयनभारेण घनयोः-सान्द्रयोः, स्तनयोः, जघनयो:- कंटिपुरोभागयोश्च, भारेण, पीडितः क्लेशितः सन्, प्रेक्षकजनं दर्शकजन, नीडयिष्यति लजयिष्यति; व्याघ्रदत्त! व्याघ्रदत्तनामक !, धाव सत्वरमागच्छ, पोतात् जलयानपानात् , निपतिता स्खलिता, मारिकायाः तत्सज्ञकस्त्रियाः, पितामही पितृमाता, तव श्वभूः श्वशुरभार्या, एषा, शीघ्रं झटिति, विपद्यते म्रियते; अश्रूणि नेत्रजलानि, किं किमर्थ, सृजसि मुवति, तथाविधस्थानपतितस्य तादृशस्थाने भ्रष्टस्य, दुरवगाहप्रदेशे स्खलितस्येति यावत् , तस्य अनुभूतपूर्वस्य, दस्युनगरनारीकर्णभूषणसुवर्णस्य शत्रुनगरस्थकामिनीकर्णालद्धरणभूतस्य, सुवर्णस्य, वार्तामपि कथामपि, विसृज त्यजः वलभद्रकः तक्षामा कश्चित् पश्चाद्रष्टः सैनिकः, स्तेनलूनग्रन्थिः स्वेनेन-चौरेण, लूना-उन्मुक्ता, प्रन्थिः- पायबन्धो यस्मिंस्तादृशं यथा स्यात् तथा, पथि मार्गे, शम्बलेन-पाथेयेन, विना, विनाशं प्राप्यति; भद्रकं कल्याणं, भवति भविष्यति, यदि उग्रजनसम्मर्दपीडितेन उप्रेण-भयानकेन, जनसम्मन-जनसङ्घर्पण, पीडितेन-व्यथितेन, मया परे पाम् अन्येषाम् , अर्पित, समग्रं समस्त, सर्पिः घृतम्, आसाद्यते प्राप्यते; वयस्य! सखे !, यसुदत्त तनामक!, आविष्टस्य कोपावेशमापनस्य, भर्तुः खामिनः, किम् ? उत्तरं प्रतिवचनं, दास्यामि वक्ष्यामि, क्षारोदकेन क्षाररमवता जलेन, मोदकाः खाद्यविशेषा., विनष्टाः विध्वस्ता; मन्थरक ! तन्नामक स्थवीयसी अतिस्थूला, सा कन्था प्रावरण- विशेषः, करतलात् हस्खतलात् , गलितमात्रैव स्खलितमात्रैव, तिमिङ्गलेन मत्स्यविशेषेण, गिलिता भक्षिता, हिमा हेमन्त-मती, अधुना सम्प्रति, गललग्नहस्तेन गले लग्नो हस्तो यस्मिंस्वादशेन, शीतेन तुपारपातेन, मर्तव्यं मरणावसर उपस्थितः; भ्रातः! बन्यो !, नौफलकात् नौपडिकाता, उत्लुत्य उत्पत्य, दत्तफालेन कृतकूर्दनेन त्वया, निष्फलमेव वृथैव, जानुः ऊरुपर्व, भग्नः प्रणितः, अधुना सम्प्रति, धीधनेन धीमता, अनुचराधीनेन भृयाधीनेन तद्वारकेणवेत्यर्थः, व्यवहर्तव्यं व्यवहतुं शक्यं, न तु स्वयमेव; अग्निमित्र ! तत्सनक!, तीर्थम् अवतरणमार्ग, परिहत्य त्यत्वा, उत्पथेन प्रतिकूलमार्गेण, ब्रजम् गच्छन् , ग्राहाणां जलजन्तुविशेषाणाम् , अतिथिः प्राघुर्णिकः, भविष्यसि सम्मत्स्यते; अरे ग्रहिक! ग्रहणशील ! तनामक! वा, पृष्ठकपरे नस्य पृष्ठकटाहे, कूर्म कच्छप, वृथा व्यर्थ, मा कुट्टय ताइय, किन्तु अस्य कूर्मस्य, निविडं सान्दम्, उदरमर्म उदरन्थिम् , अन्जुलीद्वयन-अहुलीयुगलेन, पीडय व्यथय; .

·विलकमलरी। २९७ नोदिलिप्यत्यन्यथा चिरेणापि चरणम् ; आसन्नमरणः कृप्यतामितो वेत्रगहनादेप मुण्डनिहिततण्डुलप्रसेवको वृद्धसेवका, प्रविष्टः सङ्कटे; निरनुक्रोशं जनमाक्रोशसि, न तु क्रोशसि रुद्वमिदमप्रवो निजतुन्दम् ; तीरमासाद्य अमविसंस्थुलः स्थूलपापाणशङ्कया पृष्ठदेशे निपण्गस्त्रासदूरोप्लुतेन स्थलशायिना महाप्लवकेन पश्यत कथं पातितः पुनरगाधे पयोधिवारिणि वराको वरुणकः' [-] इत्यादिश्रूयमाणानेकसैनिकशतालापः, कचित् पलायमान लिनशायिजलमानुषमिथुन चरणचालित- वालुकारणितरमणीयः, कचित् प्रधावितोद्वृत्तजननिर्दयाक्रान्तशुक्तिसंपुटस्फुदनरवविस्फारितः, कचिद् दलित- सरसविद्वमाकुरटसत्कारदन्तुरः, कचित् पिच्छिलशिलातलस्खलितनिपतत्पदातिद्वत्तहास्यसवासिलोकताल. ध्वनितरङ्गितो विस्तारवत्यपि नितान्तमवतारमार्गे कुच्छूलब्धान्तरस्य सत्वरं तीरमवतरता शिविरलोकस्यो- हलास कलकलः [स] , " टिप्पन कम्-दन्तु:-करालः [स]। अन्यथा तत्पीडनाभावे; चरणं पादं, चिरेणापि दीर्घकालेनापि, न उद्विलिष्यति मुसादुन्मोत्यति; पुनः मुण्ड- निहिततण्डुलप्रसेवका मस्तकधृततण्डलपोट्टलिका, पुनः सङ्कटे विपदि, प्रविष्टः ममः, अत एव आसप्तमरणः निष्ट- मृत्युः, एपः अय, वृद्धसेवकः जराजीर्णसेवकः, इतः असात, वेत्रगहनात् वेत्रवनात्, कृप्यताम् अपसार्यताम् । निरनुकोश निर्दयं यथा स्यात् तथा, निरनुक्रोश इति पाठे निर्दय इत्यर्थः । जनं लोकम्, आक्रोशसि तर्जयसि, तु फिन्तु, अनतः अने, रुद्धं कृतावरोध, निजतुन्दं खमीयमसिलोदर, न कोशसि शोचसि, क्रोशनिरुद्धम् इति पाठे तु मोशविस्तीर्णमित्यर्थः। तीरं तटम्, आसाद्य प्राप्य, श्रमविसंस्थुला अमरिलः, पुनः स्थूलपापाणशल्या स्थूल- प्रस्तरपन्देहेन, पृष्ठदेशे पयादागे, निपण्णः उपविष्टः, पराकः शोचनीयः, वरुणकः तदाख्यसैनिमः, प्रासदूरोत्लु- तेन भयदूरोत्पतिवेन, स्थलशायिना स्थलशयन टेन, महालयफेन महामइकेन, पश्यत आलोयत, भगाधे गम्भीरे, पयोधिवारिणि समुद्रजले, फर्य केन प्रकारेण, पुनरिति वास्यालकारे निश्चय वा, पातितः मजितः []। पुनः कीदृशः कलफल ? कचित् कर्मिथित् प्रदेशे, पलायमानपुलिनशायिजलमानुपमिथुनचरपचालित- वालुकारणितरमणीयः पलायमानस्य-सेनाभयाद् विद्रुतस्य, पुठिनशायिनः-सेक्ततटसापशीलस्य, जलमानुपमिानस- जलीयमनुष्यदम्पत्योः, चरणाभ्यां पादाभ्यो, चालितानाम्-उत्क्षिप्तानाम् , पाठ कानां-विकताना, रमितेः शन्दविशेय, रमणीयः मनोहरः; पुनः कचित् कमिथित प्रदेशे, प्रधावितोऽत्तजननिर्दयाकान्तमुक्तिसम्पुटस्फुटनरयविस्कारितः प्रधावितः-अर्पण कृतधावनैः, उदाउनैः-उक्तलोकः, निर्दयं-नितान्तम् , भाकान्तस्य-आमर्दिवस्य, शुधिसम्पुटस्स-सम्यु- टितशुः, एटनेन-विपेग, यो रवः-शन्दः, वेन विस्थारितः-विस्वास्तिः पुनः फचित् करविर प्रदेश, दलितसरस- चिट्ठमारटसत्कारदन्तुरः दलिताना-मण्डितानो, गरयानाम्-आगो, विद्वमा राग-प्रबालासुराणा, मसारेग- मानवोपैग, दन्तरः-गगरः; पुनः फचित् प्रापि स्पले, पिच्छिलशिलातलस्संलितनिपतत्पदातिदत्त- हास्पसहयासिलोकतालभ्यनितरङ्गितः पिच्छिला-चिचगान, शिलालार-प्रबरतलाा, स्सवितः-विचठिन, अत एव सिद्धिः, पदविनिः पानगानिमिः, दस:-, हासनहासिदि-दाससहभाषिभिः, लोकानो पारम्पनिनिः- करतलादयनिभिः, वररित:-वर्धितः । यस सिरिरलोकल ! नितान्तम् असन्तम्, विस्तारवत्यपि सोऽपि भयतारमार्गे समुपतारस्थले, छलन्धान्तरस राग-सेन, नम्-म, अन्तरम्-जामखो येन तास, पुनः सत्यरं, तीरं तरम् , अपवरतः आगच्छतः [स] २८दिला.

·२९८ टिप्पनक-परागविवृतिसंवलिदा क्रमेण चोत्तीर्णे कियत्यपि राजलोके, रिक्कीकृतोदरलधुपु तटनिकटमानीयमानेषु यानपात्रेपु, प्रस्थितेप्यावासाय पर्वतस्य पूर्वदक्षिणं भूभागमुत्सुकेषु सैनिकन्देपु, मुकुलितसितपदेषु दृढनिसावनिष्ठुर- काष्ठकीलनियमितनोंकेपु सर्वतोऽवलम्बितस्थूलनाहरशिलानिगडितपोतेपु गृहीतसर्वात्मोपकरणेप्वपसरत्सु नाविकपु, नायकोपलालनारूढगर्येषु सर्वीभूय युगपहीतबहुजनोदिप्तभरकेप्यावासभूमि व्रजत्सु भारभुज्य- मानभुजसंधिमर्मसु कर्मकरेषु, सरमसमधायित्न पुरोयायिना लिष्टसेवकसनेन परिगृह्यमाणेषु मणिगुहागृहेषु, हनिराकृतलुण्टाककीकदपायलोके स्वीकुर्वति सार्धमुपतटवरूदप्रौढलबलीलबङ्गकर्पूरपादपानि स्वादुसलिल- निर्झरणानि. राजवल्लभविटवण्ठवर्गे [ह], भुजङ्गमयपरिहतश्रीखण्डशाखिपण्डेषु शिखण्डिस्तमुसरिता- स्तामण्डपानाश्रयत्सु विद्वत्सु, पर्यन्तरोपितशङ्कसंयम्यमानवनिनणीकेप्रितस्ततो विस्तार्यमाणेष्यमात्रपटसद्मसु, टिप्पनकम्-लवली-चन्दनलता [ह]। च पुनः, क्रमेण पर्यायेण, कियत्यपि कतिपयेऽपि, राजलोके नृपजने, उत्तीर्णे समुद्रादूर्ध्वमागते सतिः पुनः रिकीकृतोदरलघुपु रिक्तीकृतेन-रिक्ततामापादितेन, उदरेण-मध्यभागेन, लधुषु-लघुतामापनेषु, यानपानेषु पोतेषु, तटनिकटं तटसमीपम् आनीयमानेपु आगम्यमानेषु सत्स; पुनः उत्सुकेपु आवासोद्यवेषु, सैनिकवृन्देपु सैनिकगणेषु, आवासाय निवासाय, पूर्वदक्षिणं पूर्वदक्षिणदिगन्तरालस्थितं, पर्वतस्य भूभागं भूम्येकदेशं; प्रस्थितेपु प्रयावेषु सत्सुः पुनः नाविकेषु कर्णधारेषु, अपसरत्सुं अपगच्छरम सत्सु, कीदृशेषु ! मुकुलितसितपटेपु मुकुलितः-उपसंहृतः, सितपट:- नौकोर्ध्वव्याधूयमानश्वेतवस्त्रं यैखादृशेषुः पुनः हद निखातनिष्टुरकाष्ठकीलनियमितनौके पु दृढनिखातेन-दृढम्-अत्यन्त यथा स्यात् तथा, निखातेन-भूगर्भनिवेशितेन, निष्ठुरकाठकीलेन-दृढकाष्ठमयकीलेन, नियमिता-नियन्त्रिता नौका यस्तादृशेषु, पुनः सर्वतः सर्वभागेषु, अवलम्वितस्थूलनाङ्गरशिलानिगडितपोतेपु अवलम्बिताभिः-नमिताभिः, स्थूलाभिः- नारशिलाभि-यानपानावष्टम्भकलारेतिख्यातशिलाविशेषैः, निगडितः-नियन्त्रितः, पोतः-यानपानं यैस्वादृशेषु, पुनः गृहीतसर्वात्मोपकरणेषु गृहीतानि सर्वाणि, आत्मनः-खस्य, उपकरणानि-नौवहनोपकरणवस्तूनि यस्तादृशेषुः पुनः कर्मः करेपु किङ्करेषु, आवासभूमि निवासस्थान, बजत्सु गच्छत्सु सत्सु, कीदृशेषु नायकोपलालनारूढगर्वेपु नायकस्य- खामिनः, तत्कर्तृकयेत्यर्थः, उपलालनया-वात्सल्योचितक्रियया, रूढः-उत्पनः, गर्वः अभिमानो येषु तादृशेषु, पुनः खर्वी- भूय हखतामापद्य, युगपत् एककालं, गृहीतबहुजनोक्षिप्तभरकेपु गृहीतः, बहुजनोरिक्षातः-अधिकजनैः, एकस्योपरि निक्षितः, भरः-भारो यस्तादृशेषु, पुनः भारभुज्यमानभुजसन्धिमर्मसु भारेण भुज्यमान-कुटिलायमानं, भुजसन्धिमभ- बाहुसन्धिस्थानको मर्म येषां तादृशेषुः मणिगुहागृहेषु मणिमयकन्दरात्मकगृहेषु, क्लिएसेवकजनेन प्रान्तमृत्यजनेन, परिगृह्यमाणेपु समाश्रीयमाणेषु, कीदृशेन ? सरभसप्रधावितेन सत्वरं कृतप्रधावनेन, पुनः पुरोयायिना अप्रगामिना; पुनः राजवल्लभविटवण्ठवर्ग राजप्रियजारमूर्खगणे, स्वादुसलिलनिर्झरणानि मधुरजलस्रोतास, सगर्वे साभिमानं, खीकुर्वति पानावगाहनार्थमझीकुवैति सति, कीदृशे ? हठनिराकृतलुण्टाककीकटप्रायलोके हठेन-वलात्, निराकृताः- अपसारिताः, लुण्टाका:-लुण्टनशीला ये कीकटा:-कृपणा दरिद्रा वा, तत्यायाः-तत्प्रचुराः, लोका:-जना येन तादृशे, कीदृशानि! उपतटारूढप्रौढलवलीलवङ्गकर्पूरपादपानि उपतट-तटनिकटे, प्ररूढाः-उत्पन्नाः, लवलीना-क्षुद्रामलकानां चन्दन- लताना वा, लवद्वानां कर्पूराणां च, पादपा:-क्षा येषा तादृशानि [ह ]; पुनः विद्वत्सु विज्ञजनेषु, लतामण्डपान् लतागृहान् , आश्रयत्सु निषेवमाणेषु सत्सु, कीदृशेषु ? भुजङ्गभयपरिहतश्रीखण्डशाखिखण्डेषु भुजङ्गभयेन-सर्प- भयेन, परिहतः-परित्यक्तः, श्रीखण्डशाखिना-चन्दनवृक्षाणा, खण्ड:-श्रेणी येस्तादृशेषु, कीदृशान् ? शिखण्डिरुतमुखरि- तान् मयूरशब्दवाचालितान् ; पुनः इतस्ततः अब तन, भामात्यपटसद्मसु सचिवसम्बन्धिवस्त्रमयगृहेषु, विस्तार्य- माणेषु'प्रसार्यमाणेषु सत्सु, कीदृशेषु ? पर्यन्तरोपितशङ्खसंयम्यमानतनिनणीकेपु पर्यन्तरोपितेन-प्रान्तनिखान, शाना-कीलेन, संयम्यमान-नियन्त्र्यमाणं, तनीनां-पटविस्तारकर जूना, नणीक-समूहो येषु तादृशेषुः पुनः सामन्तेपुट्टपेषु, .

·विलकमलरी। २९९ दूरविक्षिप्तकण्टकदुमविटपवलयितावासेष्वावासयत्सु सत्वरान्तर्वशिकनिवेश्यमानशुद्धान्तवनिता निशान्तेषु सामन्तेषु, अप्रतीक्षितवितन्यमानदूष्ये निपीदति मणिस्थलीपु स्थूलवसनाच्छादितवपुपि निद्राभरालसशि पिलासिनीजने [१] पुष्कलशुष्कचन्दनकाष्ठसंदीपितानलेषु मुहुर्मुहुर्जठरपृष्ठपरिवर्तनेन व्यपनयत्सु परुपरजनीपवनसंपर्क- जनितमङ्गजाड्यमूर्यस्थितेषु दुःस्थितपदातिपु, प्रकाशितनभसि तिरस्कृनतरुलतालीनतमसि विपलब्धप्रभाव- समयोत्सुझचक्रवाकवयसि विलुप्तशैलोपधिज्वलनतेनसि भग्वनचरनिधुनरहसि संक्षोभितापाचरसदसिसर्पति दिक्षु सर्वतः संधुक्षितानामाशुशुक्षणीनां महीयसि महसि, मुखरितदरीमुखे प्रवृत्ते वातुमन्तः शिविर- मुवृत्तसैनिकोपद्रवप्रकुपिता द्रिनिःश्वास इष सोमणि सधूमे क्षपाचरमयामानिले [अ], सहसैप तस्य शिखरिणः पश्चिमोचराद् दिगन्तरादुदधिमारुतप्रेरितो विरुतसंघाव इव संनिकृष्टप्रभातसमयनष्टनिद्राणां यरुण- टिप्पनकम्-चूष्य-पटगृहम् [१]। वयः-पक्षी, आशुशुक्षणिः-अभिः [अ]। दूरविक्षिप्तकण्टकद्रुमविटपवलयितावासेपु दूरविक्षिप्तैः-दूरदूरविकीगः, कम्टकद्मविटपैः-कष्टकरक्षग्राखाभिः, वल- यिताः-वेष्टिता ये आवासाः-निवासस्थानानि, तेषु आवासयत्सु निवासयत्म सत्सु, कीदृशेषु? सत्यपन्त,शिकनिवेश्य- मानशुद्धान्तवनितानिशान्तेषु सत्वर-शीघ्रम्, अन्तर्वनिकैः-अन्तःपुराधिकृतजनैः, निवेश्यमान-समावेश्यमान, शुद्धान्त. पनितानाम् अन्तःपुराजनानां, निशान्तं-गृहं यस्तादृशेषुः पुनः विलासिनीजने विलायधीलनारीजने, मणिस्थलेषु मणिमयभूमिपु, निपीदति उपविशति सति, कीदृशे ? अप्रतीक्षितवितन्यमानदूप्ये अप्रतीक्षितम्-अनपेक्षित, वितन्य- मान-विस्तार्यमाणं, दूष्य-पटगृहं येन तादृशे, पुनः स्थूलवसनाच्छादितवपुपि स्थूलवसनेन-स्थूलवस्त्रेण, आच्छादितं, वपुः-शरीरे येन तादृशे, पुनः निद्राभरालसशि निद्राभरण-निदाधिक्येन, अलमा-खिना, दृक्-दृष्टिर्यस्य तादृश्चिक्ष], पुनः ऊर्ध्वस्थितेषु दण्डायमानतयावस्थितेषु, दुःस्थितपदातिपु दु.रोनावस्थितपादगामिपु, परुपरजनीपवनसम्पर्क जनितं कठोररानिवायुसंसर्गजनितम्, अनजाख्यम् अदनिश्चेष्टता, व्यपनयत्सु दूरीकुवरसु सत्सु, केन ? पुष्कलशुष्क- 'चन्दनकाष्ठसन्दीपितानलेपु पुष्कलेन-प्रचुरेण, शुष्केन-नीरसेन, चन्दनात्मकेन काठेन, सन्दीपिताः-प्रज्वालिता ये, अनलाः-अमयः, देषु, जटरपृष्ठ परिवर्तनेन उदरपश्चाद्भागपरावनेन; पुनः सन्धुक्षितानाम् उरोपितानाम् , आशु. शुक्षणीनाम् अमीनो, महीयसि अतिमहति, महति तेजति, दिक्षु दिशां मध्ये, सर्वतः समन्ततः, सर्पति प्रति सति, कीट प्रकाशितनभसि उदासितगगनगण्डके, पुनः तिरस्कृततरुलतालीनतमसि विरस्व-निराम्तं, पर- लतालीन-तरुण-क्षेषु लतासु च, लीन-लमं, तमः अन्धकारो येन ताशे, पुनः विप्रलन्धप्रभातसमयोत्सुकचयाक- घयसि विप्रलन्धम्-अरुणोदयप्रत्यायनया वदितं, प्रभातसमयोत्सुकं प्रातःकालागमनोत्सष्ठितं, चमवासातीय, पयः- पदी येन वारशे, पुनः विलुप्तरीलीपधिज्वलनतेजसि विज्ञप्तं-तिरोहित, शेलापधीनां पतिस्थौषधीनां सम्बन्धिनः, ग्वलनस्स-भनलस स्वाभाविकल, तेनो येन तारषि, पुनः भगवनचरमिथुनरहसि भर्म-निराकृत, मनचरमिनाना- पनेवरदम्पतीना, रहा-एकान्तो येन वाशे, पुनः संक्षोभितक्षपाचरसदसि सक्षोभित-विघटित, पाचराण-पति. धरागा, सदस-गोष्टी येन वारशे पुनः क्षपाचरमयामानिले धपापा.रा, पथरमः-अन्तिमो, यामः-प्रदरः, तत्सम्ब निधति, भनिछे-वायोअन्तःशिविरं शिविरमध्ये, घातुं प्रमर्पित, प्राणे सति, नीरशे । मुसरितदरीमुसे सम्मानित सदराने,पुनः उदचसैनिकोपद्रवप्रकुपिताद्रिनिःभ्यास इचउरलानाम्-उद्धताना पनि कानाम्, उपदपेन, प्रपितस- भविरुदरूप, -पर्पतस्य, निधाय इव-नासिकामारत दय, सोमणि सम्ममा-उभ्यतया सहित, पुनः सधूम धून. धति [ग] सहसेव श्रीप्रमेन, तस्य स्तर, शिसरण पावस, विनोदराव, दिगन्तरात दिरमध्यात्, दिल्यमंहलगीवनिनदा मनोमनालगानभ्वनिः, तं प्रदेशं दीयम्, मानगाम आगतः, कब ! उदधिमायत. प्रेरितः समुपपनो रितः, समिरुप्रभातसमपनप्रनिद्राणां सरिटेन-प्रसासन, भातसमयेन-प्राव पठेन, .

·टिप्पनक-परागविवृतिसंवलिता यानवहंसयुधानाम् , आभरणनिस्वन इव स्वनिवासवीथिनस्थितानामसुरनगराभिसारिकानातानाम्, अना- रतप्रसूतमुरजमृदनसहरीकांस्पतालक्षात्कृतिः, अन्तरान्तरा विसर्पदुच्छलशशकाइलाकोलाहलः, स्फुटप्रसृवट- कारेण वारंवारमास्फालितद्विगुणबाहुफलकानामुल्लासितो मल्लानामास्फोटरवेण, सविस्तरस्तुविवृत्तपाठपुरःसरीभि- रितस्ततो विस्तारितस्तारमुच्चरन्तीभिश्चतुरचारणवृन्दजयशब्दपरंम्पराभिः, अनेकवेणुवीणारवसहस्रसंवर्धितः, प्लावयन्निवामृतस्रोतसा गगनमार्गमाजगाम तं प्रदेशमतिशयश्रव्यो दिव्यमगलगीतनिनदः [आ ] | श्रुत्या घ तमहमश्रुतपूर्वमवधाननिश्चलेन चेतसा परमयोगीय क्षणमात्रमुपजाततत्प्रभवदर्शनाभिलापः प्रेष्य निकटवर्तिनं नरेन्द्रलोकमात्मपरिजनं च पार्श्वविधृतचामरच्छनधारादिद्विवपरिचारकः, तत्कालमन्तिकस्थमुद्धिकूलासन्न- सलिलस्थिरावस्थापितनावमच्छिन्नसंतानमागच्छतस्तस्य गीतध्वनेर्दत्वावधानं ध्याननिश्चलनयनतारकं तारक- मघोचम् [इ]-"ससे! किमपि सुन्दरो. प्रितनिष्यन्दः क्षतिविषयमवतरत्नेय यारंवारमभिनयाम्भोग द्वार टिप्पनकम्-कांस्पताला:-कंसालकानि [आ]। A नष्टा-क्षीणा, निद्रा येषां तादृशाना, वरुणयानहंसयूथानां वरुणः-पश्चिमाशापतिः, तस यानभूताः वाहनभूता ये इंसास्तेषां, यूथानां-राशीनाम् , विरुतसंघात इये निनादसमूह इव, पुनः सनिवासवीथिपस्थितानां निजबासपक्षिययातानाम्, असुरनगराभिसारिकावातानां राक्षसपुरवास्तव्यव्यभिचारिणीगणानाम् , आभरणनिसन इव अलकरणझणकार इच; पुनः अनारंतप्रसृतमुरज-मृदङ्ग-झल्लरीकांस्यवालझात्कृतिः अनारतप्रस्ता-अविरत- प्रता, मुरज-मृदङ्ग झल्लरी-कांस्यतालानां-तत्तदाख्यवायविशेषाणां, झात्कृतिः-ध्वनिविशेषो यस्मिंस्वादशः पुनः अन्तराऽन्तरा मध्ये मध्ये, विसर्पदुच्छ्हलशङ्ख काहलाकोलाहला विसर्पन्-प्रसरन्, उच्दृङ्खलः-उच्चः, शङ्खस्य, फाहलायाः- महाढक्कायाः, कोलाहल:-ध्वनियस्मिंस्तादृशः; पुनः स्फुटप्रसृतटकारेण स्फुट-स्पष्टं यथा स्यात् तथा, प्रसृतः प्रवृद्धः, टारः-ध्वनिविशेषो येन तादृशेन, पारं वारम् अनेकवारम् , आस्फालितद्विगुणवाहुफलकानाम् आस्फालिन- आहननेन यद्वा आस्फालिते-आहते, द्विगुणे-द्विगुणस्थूले, बाहुफलके-भुजपरिघी येषां यैर्वा वेपा, मल्लानां मल्लपुरुषाणाम्, आस्फोटरवेण भुजास्फालनध्वनिना, उल्लासितः उन्नमितः पुनः चतुरचारणवृन्दजयशब्दपरम्पराभिः चतुरस्य- निपुणस्य, चारणयन्दस्य-बन्दिगणस्य, जयशब्दपरम्पराभिः-जयकारश्रेणीभिः, इतस्ततः अत्र तत्र, विस्तारितः वर्धितः, कीदृशीभिः ? सविस्तरस्तुतिवृत्तपाठपुरस्सरीभिः सविस्तरः-विस्तारसहितो यः, स्तुतिपाठ-वृत्तयोः-प्रशंसाचारित्रयोः, पाठः-कीर्वनंतत्पुरस्सरीभिः-तत्प्रमुखाभिः, पुनः तारम् उचैः, उच्चरन्तीभि उद्गच्छन्तीभिः, पुनः अनेकयेणु-वीणा- रवसहस्रसंवर्धितः अनेकेषां वेणूना वंशमयवाद्यानां, वीणानां च रक्सहखैः सहस्रसंख्याकध्वनिभिः, संवर्धितः विस्तारितः; कि कुर्वन्निव? अमृतस्रोतसा अमृतप्रवाहेण, गगनमार्गम् आकाशमार्गम्, प्यावयन्निव प्रवाहयन्निवा पुनः कीदृशः? अतिशयश्रव्यः असन्तश्रवणार्हः [मा] । अहं परमयोगीच उत्कृष्टयोगीव, अवधाननिश्चलेन ऐकाम्यस्थिरेण, चेतसा, अश्रुतपूर्व पूर्वमश्रुतं, तं निनदं, श्रुत्वा, क्षणमात्रं किञ्चित्कालम् , उपजाततत्प्रभवदर्शनाभिलापः उपजातः-उत्पनः, तत्प्रभवस्स-तदुत्पत्तिस्थानस, दर्शनाभिलापः-साक्षात्काराभिलाषो यस्य तादृशः, निकटवर्तिनं पार्ववर्तिन, नरेन्द्रलोक नृपजनम् , आत्मपरिजनं स्वपरिवार च, प्रेष्य प्रस्थाप्य, पार्श्वविधृतचामरच्छनधारादिन्त्रिपरिचारका पार्श्वे- 'निक्टे, विधृताः-अवस्थापिताः, चामधारादयः, द्विना-दौ वा ऋयो'वा, परिचारकाः-सेवका येन तादृशः, 'तारक तदाख्यकर्णधारयम्, अयोचम् उक्तवान्, कीदृशम् ? तत्कालं तत्क्षणम् , अन्तिकस्थ निकटस्थम् , पुनः उदधिला. सनसलिलस्थिरावस्थापितनावम् उदधिकूलस्थ-समुदतटस्य, भासचे-निकटे, सलिले-जले, स्थिरं यथा स्यात् तथा, अवस्थापिता-भृता नौर्येन तादृशम् , पुनः अच्छिन्नसन्तानम् अविरतसन्ततिकं यथा स्यात् तथा, आगच्छतः आपततः, तस्य प्रकृतस्य, गीतध्वनेः गानशब्दस्य, तच्छ्वण इत्यर्थः, दत्तावधानं समाहितहृदय, ध्याननिश्चलनयनतारकं ध्यानेन-मन.समाधानेन, निश्चला-स्थिरा, नयनतारका-नेत्रकनीनिका यस्य तादृशम् [इ] । किमवोचमित्याइ-सखे! मित्र!, किमपि सुन्दरः अनिर्वचनीयमनोहरः, एपः गीतनिःप्यन्दः गीतप्रवाहा, गीतनिनाद इति पाठे तु गानभ्वनिः, वारं ·विलक्रमञ्जरी। ३०१ इव मयूर सारसकुलकाण इव निर्जलारण्यपथिकमधिकोद्भूतहर्षमाकर्षति ममान्तःकरणम् । आयासितश्च, त्यमधुना न युज्यसे नियोजयितुम् , तथापि ब्रीमि यदि नातिमात्रमध्वश्नमो वाधाकरः शरीरस्य, मन्दोद्यमं चा न यात्रा प्रति मनः, ततः प्रगुणीकुरु गमनाय नावं [ई], यावद्यापि पृष्ठतो वहति शिविरं, यावद्- यतारयन्ति तीरभुवि सेनावरा यथास्वं कखराणि, यावनिरन्तरणि संचरन्ति सामन्तानामितस्ततो यानपात्राणि, यावच मुक्तारमत्संनिधिनिवेशयति पटमन्दिराणि परितो राजकुलमाकुलाऽऽकुलोऽङ्गरक्षवर्गः, तावदनुपलक्षिता एव यामः [उ ], पश्यामश्च दिव्यगीतध्वनेरस्य प्रारम्भकं लोकं, यत्र च कापि नगरे वा नगे या सागरो- दरसैकते या ध्वनन्त्यमूनि वादिनाणि तत्र नियतमत्यद्भुतेन कस्यचिन्महाराजस्य राज्याभिषेकेण वा लोकत्रय- ख्यातचरितस्य रोचरेन्द्रस्य, विद्यासिद्धिलाभेन या प्रकृष्टरूपाकृष्टसकलराजकस्स कन्यारत्नस्य स्वयंवरप्रक्रमेण या माक्राविसुरयन्दारकप्रविष्ठितस्य देववाविशेषस्य यावाव्यतिकरण वा भवितव्यं, न घल्पीयसि प्रयोजने यत्र तत्र चोत्सये कदाचिदेवंविधो भवति सकलत्रिभुवनचमत्कारकारी समारम्भः, समासन्नदेशप्रभवश्व वाद्यध्वनि- रसाविति व्यक्त्येव ताललयविशेषाणामवगतम्' [3] टिम्पनकम्-कस्वराणि उपस्करम् [3]। 4 पार, श्रुतिविपर्य श्रवणपथम् , अवतरमेव आगच्छन्नेव, एप इति स्थाने एष इति पाठः, अधिकोद्भुतह प्रचुरोत्सना- नन्द यथा स्यात तथा, मम अन्तःकरणम् , आफर्षति आवष्य वशीकरोति, कं के दव ? मयूरम्, अभिनवाम्भोदगो- द्वार इव नवीनभेघगर्जनातिशय इव, पुनः निर्जलारण्यपधिकं निर्जलवनमार्गगामिन, सारसकुलकाण इव सारस- मुलस्य-समीपस्थजलाशयसूचफसारसगावीयपक्षिसमूहस, पाणः-शन्द इव । भयासितः अमिता, त्वम् , अधुना सम्प्रति, नियोजयितुं प्रकृतगायकान्वेपणाय व्यापारयितुं, न युज्यले योग्यो वर्वसे, तथाऽपि उदयोग्यत्वेऽपि, ब्रवीमि पम्मि, यदि अध्यथमः मार्गगमनपरिश्रमः, शरीरस्य, अतिमात्रम् अत्यन्तं, बाधाकरः दुःसारा, न स्यादिति शेपः, या अपया, यात्रा प्रति यानाविपये, मनः, मन्दोद्यम शिथिलोयम, न अस्वीति शेषः, ततः ताई, नावं, गमनाय प्रयाणाय, प्रगुणीकुरु सञ्जय [ई] । अद्यापि यावत् , पृष्टतः पृष्ठभागे, शिविरं सैन्यसमूहः, यहति मायावि; गावत् तीरभुवि वीरभ्सो, सेनापरा: सेनाश्रेष्ठाः, यथासं यथायथं, फस्सराणि उपस्करनिहरम, अवतारयन्ति अपो नयन्ति; यावत् निरन्तराणि निखकामान, निरपच्छिभानीलधः, सामन्तानां धनपाणां, यानपामाणि पोता', इतस्ततः मात्र, सञ्चरन्ति प्रचलन्ति; च पुनः, यावत् मुक्तासत्सनिधिः यजामसामीप्यः, आकुलाफुलोऽरक्षवर्गः अनिव्यमान्त.. परमोऽरक्षाभिहतगपः, यजफुलं राममन्दिर, परितः सर्वतः, पटमन्दिराणि यनगृहानि, निवेशयति स्थापयति; सावत् अनुपलक्षिता पर केनाप्यलक्षिता एवं सन्तः, यामः गण्यामः [उ] | च पुनः, अस्य प्रत्यक्ष भूयमागस, दिव्यगीतम्चनेः मनोहरगायनयन्दस्य, भारम्भर्फ प्रपत, लोकं चन, पत्याम, यम यस्मिन् , फापि स्यापि, नगरे बा, नगे या पर्वते वा, सागरोदरसैकते या समुस्मप्रवर्तिनिवामयस्थले या, यमूनि तानि, पादिवाणि पायानि, घनन्ति नन्दन्ति, वा नियतं निथितं, फस्यचित् अपिशातनाना, महाराजस्य महानुपस, अत्यनुतेन मला. वहेन, या अथका, लोकप्रययातचरितस्य भुवनप्रयाशिवचरिप्रस, संचरेन्द्रस्य पापरेन्दस, विधासिद्धि- लाभेन विद्यानोडियाता, पा भाषा, प्रपटापासएसकलपतरूप प्रग- उसमेन, भारतीय -रामन, सरायमूहो येन वारस्य, फन्यारतास कुमारघरमस, स्वयंचरणकमेण सवरसमारम्भेग, या अश्या, शफारिसरन्दारकमतिष्ठितस्य प्रमाभिन्दामिलिः, पुरादार-गुरठः, प्रतिविम्य-शि- मापनल, देवतास, याव्यतिफरेण पालासम्मदैन, मपितन्यं भी मोग्य, दि सत , मापीयसि भन्लाये, प्रयोजने उससे, यत्र तत्र चोत्सवे घापारमोत्यो र, एवंविधा एवारा, समलमिभुवनयमसारफारी रामप्र- रागनई पालासम्मेनुमाइ, समारम्भा पमा, दारिन भपति न गये। मायापारनिः पाया, .

·३०० टिप्पनरु-परागविद्युतिसंवलिता - यानवहंसयुथानाम्, आभरणनिखन इव स्वनिवासवीथिपस्थितानामातुरनगराभिसारिकाबावानाम्, अना- रतप्रसृतमुरजमृदगझल्लरीकांस्यतालझात्कृतिः, अन्तरान्तरा विसर्पदुच्छृद्धलशद्वाहलाकोलाहलः, फुटप्रसृतट- कारेण वारंवारमारफालितद्विगुणवाहुफलकानामुलासितो मल्लानामास्फोटरवेण, सविस्तरस्तुतिवृत्तपाठपुरःसरीभि- रितस्ततो विस्तारितस्तारमुच्चरन्तीभिश्चतुरचारणवृन्दजयशब्दपरम्पराभिः, अनेकवेणुवीणारवसहस्रसंवर्धितः, प्लावयन्निवामृतस्रोतसा गगनमार्गमाजगाम तं प्रदेशमतिशयश्चन्यो दिव्यमङ्गलगीतनिनदः [ आ] | श्रुत्वा च तमहमतपूर्वमवधाननिश्चलेन चेतसा परमयोगीय क्षणमात्रमुपजाततत्प्रभवदर्शनाभिलापः प्रेष्य निकटवर्तिनं नरेन्द्रलोकमात्मपरिजनं च पार्थविधृतचामरच्छनधारादिद्विवपरिचारकः, तत्कालमन्तिकस्थमुदधिकूलासन्न- सलिलस्थिरावस्थापितनावमच्छिन्नसंतानमागच्छतस्तस्य गीतध्वनेर्दत्तावधानं 'ध्याननिश्चलनयनतारकं तारक- मवोचम् [इ]-'सखे ! किमपि सुन्दरो. गीतनिःप्यन्दः श्रुतिविषयमवतरन्नेप वारंवारमभिनवान्भोदगर्जोगार टिप्पनकम्-कांस्यताला:-कंसालकानि [आ] । नष्टा-क्षीणा, निद्रा येषां तादृशानां, वरुणयानहंसयूथानां वरुणः-पश्चिमाशापतिः, तस्य यानभूताः-वाहनभूत ये हंसास्तेषा; यूयाना-राशीनाम् , विरुतसंघात इव निनादसमूह इव, पुनः खनिवासवीथिपस्थितानां निजवासपद्धिप्रयातानाम्, असुरनगराभिसारिकानातानां राक्षसपुरवास्तव्यव्यभिचारिणांगणानाम् , आभरणनिखन इव अलङ्करणझणकार इव; पुनः अनारंतमस्तमुरज मृदङ्ग झल्लरीकांस्यतालझात्कृतिः अनारतप्रसूता-अविरत- प्रद्धा, मुरज-मृदङ्ग-शल्लरी-कास्यतालानां-तत्तदाख्यवायविशेषाणां, झात्कृतिः-ध्वनिविशेषो यस्मितादृशः; पुनः अन्तराऽन्तरा मध्ये मध्ये, विसर्पदुच्छ्रहलशङ्ख-काहलाकोलाहला विसर्पन्-प्रसरन्, उच्छृङ्खल:-उचः, शहस्य, काहलायाः- महाढक्कायाः, कोलाहलः-ध्वनियस्मिंस्वादृशः; पुनः स्फुटप्रस्तटकारेण स्फुर्ट-स्पष्टं यथा स्यात् तथा, प्रसृतः प्रदः, टवारः-स्वनिविशेषो येन तादृशेन, घारं वारम् अनेकवारम् , आस्फालितद्विगुणवाहुफलकानाम् आस्फालिन- आहननेन यद्वा आस्फालिते-आहते, द्विगुणे-द्विगुणस्थूले, वाहुफलके-भुजपरिघौ येषां यैर्वा तेषां, मल्लानां मल्लपुरुपाणाम् , आस्फोटरवेण भुजारफालनध्वनिना, उल्लासितः उन्नमितः; पुनः चतुरचारणवृन्दजयशब्दपरम्पराभिः चतुरस्य-. निपुणस्य, चारणवृन्दस्य-वन्दिगणस्य, जयशब्दपरम्पराभिः-जयकारश्रेणीभिः, इतस्ततः अन तन, विस्तारितः वर्धितः, फोदशीभिः ! सविस्तरस्तुतिवृत्तपाठपुरस्सरीभिः सविस्तरः-विस्तारसहितो यः, स्तुतिपाठ-वृत्तयोः-प्रशंसाचारित्रयोः, पाठ. कीर्तन, तत्पुरस्सरीभिः-तत्प्रमुखाभिः, पुनः तारम् उच्चैः, उच्चरन्तीमि उद्गच्छन्तीभिः, पुनः अनेकवेणु-वीणा- रवसहस्रसंवर्धितः अनेकेषां वेणूना-वंशमयवाद्याना, वीणाना च रवसहस्रैः सहस्रसंख्याकध्वनिभिः, संवर्धितः विस्तारित ; किं कुर्वन्निव ? अमृतस्रोतसा अमृतप्रवाहेण, गगनमार्गम् आकाशमार्गम्, प्लावयन्निव प्रवाहयन्निवः पुनः कीदृशः ? अतिशयश्रव्यः अत्यन्तश्रवणाहः [आ]। अहं परमयोगीच उत्कृष्टयोगीव, अवधाननिश्चलेन ऐकाम्यस्थिरेण, चेतसा, अश्रुतपूर्व पूर्वमश्रुतं, तं निनदं, श्रुत्वा, क्षणमानं किञ्चित्कालम् , उपजाततत्प्रभवदर्शनाभिलापः उपजातः-उत्पन्नः, तत्प्रभवस्य-तदुत्पत्तिस्थानस्य, दर्शनाभिलापः-साक्षात्काराभिलाषो यस्य तादृशः, निकटवर्तिनं पार्थवर्तिनं, नरेन्द्रलोकं नृपजनम् , आत्मपरिजनं खपरिवार च, प्रेष्य प्रस्थाप्य, पार्थविधृतचामरच्छत्रधारादिद्वित्रपरिचारकः पार्थे- 'निक्टे, विघृताः-अवस्थापिताः, चामच्छनधारादयः, द्वित्रा:-द्वौ वा त्रयो वा, परिचारकाः-सेवका येन तादृशः, तारकं तदाख्यकर्णधारसम्, अवोचम् उक्तवान् , कीदृशम् । तत्कालं तत्क्षणम् , अन्तिकस्थं निकटस्थम्, पुनः उदधिकूला. सनसलिलस्थिरावस्थापितनावम् उदधिकूलस्य-समुद्रतटस्य, आसने-निकटे, सलिले-जले, स्थिरं यथा स्यात् तथा, अवस्थापिता-धृता नौर्यन तादृशम् , पुनः अच्छिन्नसन्तानम् अविरतसन्ततिकं यथा स्यात् तथा, आगच्छतः आपततः, तस्य प्रकृतस्य, गीतध्वनेः गानशब्दस्य, तच्छ्वण इत्यर्थः, दत्तावधानं समाहितहृदय, ध्याननिश्चलनयनतारकं ध्यानेन-मन.समाधानेन, निश्चला-स्थिरा, नयनतारका-नेत्रकनीनिका यस्य तादृशम् [इ]। किमवोचमित्याह-सखे! मित्र! किमपि सुन्दरः अनिर्वचनीयमनोहरः, एषः गीतनिःप्यन्दः गीतप्रवाहा, गीतनिनाद इति पाठे तु गानध्वनिः, चार ·तिलकमलरी। मैकान्ततो चिनिपातभीरुमंत्रीव यात्राभियोगभङ्गार्थमर्थशास्त्रप्रदर्शितेन वर्मना देशकालसहायवैकल्यादीनि कारणान्यकारणमेव दर्शय, सल्लेशमस्तु यदि वा केशरहितम् , अवश्यमेव तावद् गन्तव्यमवगन्तव्यं च गीत- ध्वनेरस्य तत्त्वम्, अकृतगमनो न तावदधुना प्रयत्नेनापि शक्नोमि चेतसः कुतूहलतरलितस्य लगभङ्ग कर्तु, कृत्वापि कृच्छ्रेणावासमुपगतः प्रत्यग्रेण पश्चात्तापहुतभुजा दुन्दह्यमानदेहो दिवसमपि न स्वस्थचित्तः स्थास्यामि, प्राप्तनिजभूमेरपि समुद्रवायसरेयु स्मरणमस्योपजायमानं न मे कारणमनणीयसो रणरणकस न भविष्यति [ल] । एवं च स्थिते केशोऽपि वरमल्पकालमनुभूतः शरीरेण स्तोको न जीवितावधिर्मनसा महान् शोकः, यदि च निमित्तशास्त्र प्रमाणं ततः सोऽपि गच्छतामस्माकमिह नास्ति, सर्वत्र निरपाया प्रमोदहेतुश्च यात्रेयमिति भावय स्वयं तत्त्वदृष्ट्या, नहिं सन्निकटायामापदि दुरुपपादायां च कल्याणसंपदि कदाचिदी- दशी निरातङ्कता बरा च चित्तवृत्तेर्भवति, बदलमपायशङ्कया, कुरु स्थिरमस्थान एवं भङ्गुरीभूतं घेतः, चिन्तय प्रस्थानकालोचितं सकलमात्मीयकल्पम् , अर्पय तमस्तिरोहितवस्तुसाक्षात्करणाय रजनीसमयक्षेप- णीयमीक्षणयोरञ्जनम् , नियोजयाऽन्ययानपात्रिकासत्तिनिरपेक्षा सहायपक्षे युगायतं निजमेव भुजयुगलम्, अध्य- तवापि, अभिलापः तदन्वेषणैपणा, वर्तत इति शेषः, तत् तर्हि, विलम्पिनुं तदन्वेषणे विलम्ब कर्तुम् , पलं व्यर्थम् , उत्तिष्ठ, गमननिष्ठः प्रयाणपरः, भव। मन्त्रीव चिनिपातमीका अनर्थागमभयान्वितः सन् , यात्राभियोगमन्नार्थ प्रयाणोद्यम- विलोपार्थम्, अर्थशास्त्र प्रदर्शितेन नीतिशास्त्रप्रदर्शितेन, वर्मना मार्गेग, देशफालसहायवैकल्यादीनि कारणानि, समुचितदेशकालाभावादिप्रयाणप्रतिबन्धहेतून, अकारणमेव अहेतुकमेव, एकान्ततः नियमेन, न दर्शय ब्रूहि । यदि । सक्लेशं होशपूर्वकम् , वा अथवा, केशरहितं पिनैव क्लेशम्, अस्तु गमनं भवतु, अवश्यं तावत् प्रथम, गन्तव्यं तन प्रस्थातव्यम् , च पुनः अस्य धूयमाणस्य, गीवध्वने गानशब्दस्य, तत्त्वं यायातथ्यम् , अवगन्तव्य निश्चेतव्यम् । अझत. गमनः अविहिततदन्वेषणार्थप्रयाणः, प्रयतेनापि महता यनेनापि, कुतूहलतरलितस्य तदरमुक्याकुलितस्य, चेतसः हृदयस्य, त्वराभङ्गम् औत्सुक्यशान्तिम् , तापदिति वाक्यालझारे, अधुना इदानी, कर्नु न, शमोमि पारयामि; कृच्छ्रेण सेशेन, छत्यापि कथचन तद् विधायापि, आवासं निजनिवासस्थानम्, उपगतः उपस्थितः सन् , प्रत्यग्रेण अभिनवेन, पश्चात्तापहुतभुजा यथावत् तदकरणजन्यानुतापनदिना, दन्दह्यमानदेहः आज्वल्यमानशरीरः, दिवसमपि दिनमेकमपि, खस्यचिचः प्रऋविस्थमनाः, न स्थास्यामि वर्तिष्ये । प्राप्तनिजभूमेरपि उपगतखराजधानीकस्यापि, मे मम, समुद्रयायिसरेषु समुद्रयानामान्तकीर्तनावगरेप, अस्य पानभनेः, मरणम् , उपजायमानं प्रपर्वमानं सत्, मनणीयसः अत्यधिकस्य, रणरणफस्य उद्वेगस, कारणं, न भविष्यति भविष्यत्येवेलपः [ला एवं स्थिते च ईशस्थिती तु, शरीरेण अल्पकालं किञ्चित् कालम्, अनुभूतः उपभुकः, स्तोका अन्पा, लेशोऽपि दुःखमपि, वरम् इंपरिप्रयम्, किन्तु मनसा अन्तःकरणेन, अनुभूत इति शेषः, जीवितापधिः जीवनपर्यन्तः, शोकः पचातापः, न वर इति शेषः । यदि च निमित्तशावं शानद्याचं प्रमाणम्, बता ताई, सोऽपि देशोऽपि, रह अस्मिन् मार्गे, गन्छतां प्रतिठमानानाम् , अस्माकं, नास्ति न सम्भवति, सर्वन सलिन मागे, निरपाया लेयरहिता, प्रत्युत प्रमोदहेतु शुभजनिता च, इयं यात्रा, भवेदिति शेषः, इवि स तस्वरएया यथार्धधिया, भावय आलोचय, हि यतः, आपदि विपदो, सन्निरपायां प्रत्यायनायो, च पुनः, कल्याणसम्पदि शुभसम्पत्ती, दुरुपपादायां दरवापायां विप्रकृष्टायामिति यावत् , कदाचित् कदापि, चित्तपृचः मनोवतइंदशी. एवं पिपा, निरातदवा अपायरामान्यता, च पुनः, स्वप तदनुसन्धानाप्रयागानुरता, न भवति सम्भाति, वत्वमा- देतोः, अपायशया भापतिसंशयेन, यलं म्पधम् । अस्थान एय अनवसर एव, भारीभूतम् आयसा सम्भ्रान्त, चेतः भन्याकरण, स्थिरीकुरु सारथ्यमागस । प्रस्थानकालोचितं प्रयागारयोषित यया स्वार तया, सफलं यमपि, यात्मीयकपम् बाननः कनिधिः, चिन्तप अपरिपुनः वमस्तिरोदितयस्तुसाक्षात्कर- णाय निधान्यसामुदिलोकना, रजनीसमयक्षपषीय रात्रिमणीयम्, धनयो: नेत्रयोः, अभन संस्कार सम्मम् , अपंय लाय; अन्ययानपारिफासचिनिरपेक्षा अन्यपोतप्रासादोशरहित: गन्, सहायपो यह सारि- ·३०२ टिप्पनक-परागविवृतिसंवलिवा इति नुवाणे मयि क्षणमधोमुखः स तूष्णीं खित्वा जगाद--'युवराज! गम्यते न कश्चिदपि दोपः, दृश्यते च कौतुकमिदम्, किंतु सर्वत एव दुर्ग: पर्वतस्यास्य पर्यन्तेषु वोयराशिनं शक्यते महान्तं यन्नमन्तरेण यानपात्रिकैरवगाहयितुम् । अत्र हि महाप्रमाणाः संचरन्ति जलचराः, पदे पदे प्रकृतिदुस्तराः प्रवहणानां निवर्वयन्ति गतिमावर्ताः, स्थाने स्थाने शिथिलयन्ति यात्रोत्साहमतिशयोदप्रास्तटावाणः [म.] । ईदृशे च निसर्गदुरवतारे नीरधावनवधारित कर्णधारेषु केनापि निरपाये पथि यथावविभाज्यमानसमानसमविपम. भागायां विभावर्यामनुक्षणमपेक्षणीयसाहायकेष्वनासन्न्यतिष्यपरयानपात्रेषु यानमत्यन्तसकेशमिति मन्यमानस्य मै मनाङ्मन्दायते चित्तम् , अमिलापस्तु न केवलं कुमारस्य ममाप्यस्ति गन्तुम्, यतः पूर्वमप्येकदाऽस्माभि- रिहावासितैः श्रुतोऽयमासीदन्यैरपि कर्णधारैरनेकशः कथितमत्र ध्वनेरस सामान्येन समुत्थानं न तु विशेषतः यतोऽयं प्रवते यो वास्य प्रवर्तक इति कुतोऽपि विशेपोपलन्धिरुपजाता [ ऋ], इयभिहिते तेन समधिकोत्पन्नकौतुकः पुनरवोचम्-'सखे! यदि तवाप्यभिलापस्तदुलं विलम्बितुम् , उत्तिष्ठ गमननिष्ठो भव, A टिप्पनकम्-यानं गमनम् []। समासनदेशप्रभवः अविनिकटदेशोत्पन्नः, इति ताल-लयविशेपाणां तालशब्दः करतले करास्फोटे कास्यमयवाद्यमेदे गीतादौ दिनमात्रादिकालक्रियामानादी च वर्तते, नृत्यगीतवाद्यानामेकतानता लयः, तद्विशेषाणा-तत्प्रकाराणाम् , व्यक्ततयैव स्फुटतयैव, अवगतं निश्चितम् []। मयि, इति अनुपदोकप्रकार, वाणे कथयवि सति, संः तारकः, अधोमुखः अवनतवदनः सन् , क्षणं तूष्णी निःशब्द, स्थित्वा, जगाद उसवान्, किमित्याह-युवराज! गम्यते तदनुसन्धानाय प्रस्थीयते, कश्चिदपि कोऽपि, दोषः आलस्यादिः, न विद्यत इति शेषः, च पुनः, इदं वर्तमानं, कौतुकं उत्सवः, तावक तदन्वेषणौत्सुक्य वा, दृश्यते अनुभूयते, किन्तु परन्तु, सर्वत एव सर्वेष्वेव मार्गेषु, दुर्गः दुरवगाहा, अस्य सुवेलाख्यस्य पर्वतस्य, पर्यन्तेषु प्रान्तेषु, विद्यमान इति शेषः, तोयराशिः समुद्रः, यानपात्रिकै पौतिकैरपि, महान्तं प्रचुर, यत्नम् आयासम्, अन्तरेण विना, अवगाहयितुं प्रवेष्टुं, न शक्यते पार्यते; हि यतः, अत्र अस्मिन् समुद्रे, महाप्रमाणा अतिविस्तृताः, जलचराः जलजन्तवः, सञ्चरन्ति उच्छलन्ति, पुनः पदे पदे स्थाने स्थाने, प्रकृतिदुस्तराः खभावतो दुरविक्रमाः; आवर्ताः जलभ्रमयः, प्रवहणानां पोतानां, गतिं गमनं, निवर्तयन्ति निरुन्धन्ति; पुनः स्थाने स्थाने प्रत्येकस्थाने, अतिशयोदमाः अत्यन्तोनताः, तटावाणः तटस्थप्रस्वराः, यात्रोत्साहं प्रयाणोद्य, शिथिलयन्ति मन्दीकुर्वन्ति [क]। ईदृशे एवंविधे, निसर्गदुरवतारे खभावतो दुरवगाहे, नीरघौ समुद्रे, कर्णधारेषु कैवर्ताना मध्ये, केनापि, अनवधारिते अनिणीते, निरपाये निरापत्के, पधि मार्गे, यथावत् यथायथम् , अविभाव्यमानसमान- समविषमभागायाम् अविभाव्यमानी-अनवधार्यमाणी, अत एव समानौ-तुल्यौ, समविषमभागौ-समतल-विषमोनतभागी यस्यां तादृश्शे, विभावयाँ रात्री, अनुक्षणं प्रतिक्षणम्, अपेक्षणीयसहायकेपु अपेक्षणीयम्-आश्रयणीम् सहायक- साहाय्य येषां तादृशेषु, अपरयानपानेषु अन्यपोतेषु, अनासन्नवर्तिपु अनिकटवर्तिपु सत्सु, यानं प्रयाणम्, अत्यन्त- सक्लेशम् अतिक्लेशसाध्यम् , इति मन्यमानस्य बुध्यमानस्य, मे मम, चित्तं हृदयं, मनाक् विचित्, मन्दायते विधि- लायते; गन्तुं प्रस्थातुम् , अभिलापस्तु वाञ्छा तु, केवलं कुमारस्य.भवतः, न न, अपितु ममापि अस्ति वर्तते । यतः यस्माद्धेतोः, एकदा एकस्मिन् काले, पूर्वमपि, इह अस्मिन् स्थाने, आवासितः निवासितैः, भस्माभिः, अयं प्वनिः, श्रुतः श्रवणगोचरीकृतः, आधीत, अन्यैरपि वर्तमानकर्णधारव्यतिरिक्तैरपि, कर्णधारैः कैवर्तः, अन्न अस्मिन् स्थाने, अस्य प्रकृतस्य, ध्वनेः, सामान्येन भविशेषेण, समुत्थानं समुद्गमः, कथितम् उत्तम् , आसीत्, न तु विशेषतः विशेषेण, . यतः यस्मात् स्थानात् , अयं ध्वनिः, प्रवर्तते प्रादुर्भवति, वा अथवा, अस्य ध्वनेः, यः प्रवर्तकः प्रादुर्भावक इति, कुतोऽपि फलादपि, विशेपोपलब्धिः विशेषपरिचयः, उपजाता अभूत् [३] इति इत्थं, तेन तारकेण, अभिहिते उके सति, समधिकोत्पन्नकौतुकः उत्पन्नप्रचुरतरौत्सुक्यः सन्, पुनः अपोचम् उजवानहम्, किमित्याह-सखे! भो मिन ! यदि ·, विलकमञ्जरी। ३०५. अथ तेन सा स्वभावधीरेण, सम्यगभ्यस्तयानपात्रप्रचारकर्मणा, यथाविभागमवस्थितैः स्थैर्यवद्भिरन्ति- कस्थसकलखोपकरगरमूढबुद्धिभिर्विधुरेषु पञ्चपैः कर्णधारैरात्मनः सहायीकृतैरनुगम्यमानेन, सर्ववो दत्त- सप्रयत्नदृष्टिना रक्षता निपुणमद्रितटसंघट्टम्, अनुवेलमीक्षमाणेन सुशिष्टवन्धानपि फलकसन्धीन , निरुन्धता तूर्णमूर्णासिक्थकेन सूक्ष्ममपि विवरेभ्यः क्षरत्तोयमनुक्षणम्, अनिलसंक्षोभेपु नूतनाः संयोजयता रा; अजर्जरस्यापि वारं वारमापादयता सितपटस्य पाटवम् [ ओ]; 'इतश्चकम्यते मकरचक्रम् , इतः परिक्रामति ननिकरः, इतः सरति शिशुमारश्रेणिः, इतः प्रसर्पति सर्पपङ्गिः, उत्सर्पयत दीपिकाः, प्रकाशयत सर्वतो मार्गम् , अपसारयत निकटचारिणो दूरं दुष्टजलचरान ; अयमनुप्रस्थमचलस्य चटुलवेल्तिलालयल्लिराईवस्तूरवाया रांशुक्रपताकासु पातितदृष्टिरुत्पित्सुखि चेष्टवे सिंहमकर:, किरत रंड्साभिमुखमस्य पयसि ज्वलन्तीरमितलच्छटाः; इदमकस्मादस्मदवलोकनक्षुभितमुत्रस्त- . . . टिप्पनकम्-पञ्चपैः पञ्चपदप्रमाणः । सिक्थकं दमनम् । क्षरत् प्रविशत् [ओ]] प्रसर्पता-प्रसरता, उदाना-उद्धतेन, हर्षेण, उत्यापितः-जागरितः सन् , किञ्चित् ईपन, सशेपनिद्र इव अपशिष्टनिट इव, जृम्भितुं जुम्मा मुखविकासरूपा मोक्तुम् , अन्यत्र विकसितुं, प्रारभत प्रावर्तत [ऐ]। अर्थ अनन्तरं, सा नौः, तेन तारकेण, नीयमाना उह्यमाना सती, खस्पेनैव अत्यन्यनैव, समयेन, दुई जगाम गत. वतीत्यग्रेणान्वेति; कीदृशेन तेन! स्वभावधीरेण प्राकृतिकधैर्यशालिना, पुनः सम्यगभ्यस्तयानपात्रप्रचारकर्मया सम्यक्-सुपु यथा स्यात् तथा, अभ्यस्तम्-अनुशीलितं, यानपात्रस्य-पोतस्य, प्रचाररूप-संचालनरूपं, कर्म-कार्य येन तादृशेन; पुनः यथाविभागं यथास्थानम् , भवस्थितः उपविष्टः, पुनः स्थैर्यवद्भिः स्थिरैः, पुनः अन्तिकस्यसकलसोधकरण: अन्तिमस्थ-पावर्ति, सकलं-समप्र, खस्स उपकरगं येषां तासः, पुनः विधुरेपु आपत्सु, अमूढवुद्धिभिः अविवेक- शून्यहृदयः, पुनः आत्मनः खस्य, सहायीरुतैः सहकारिता नीतः, पञ्चपैः पञ्चभिः पानी, कर्णधारः नाविकैः, अनुगम्यमानेन अनुस्त्रियमाणेन; पुनः सर्वतः परितः, दचसमयतादृष्टिना न्यापारितसावधानदृष्टि केन; पुनः अनुवेलं प्रतितटम् , अद्रितटसंघट्ट पर्वत रदेशसंघर्षम् , निपुणं-सम्यक्, रक्षता तादृशमधनं परिहारयता;पुनः सुन्लियन्धा- नपि दृढवन्धानपि, फल कसन्धीन नौकाघटककाष्ठपरिकासन्धिस्थानानि, इक्षमाणेन अबोकमानेनः पुनः वियरेभ्यः नौकारिद्रेभ्यः, क्षरत् प्रविशत, सूक्ष्ममपि खल्पमपि, तोयं जलम्, ऊर्णासिक्थकेन ऊर्गातन्नु मिश्रितमधूत्स्टेन, तूर्ण सत्वर, निहायता वारयता; पुनः अनिलसंक्षोभेषु पदनोद्वेलनेषु सत्सु, अनुक्षणं प्रतिक्षण, नूतना नवीनाः, रन, संयोजयता संघटयता पुनः अवर्जरस्यापि अशीणस्यापि, सितपटस्य नौ कोपरिसंघटिनवेत्यानस, धारं वारम् अनेर- वारम्, पाटयम् उत्सर्पणसोधपम् , आपादयता सम्पादयता [भो]। पुनः अयसरेषु यथावसरम्, इत्यादि एएनादिकं, यथाक्रम, साध्वसकरं भयनन, च पुनः, कर्तव्योपदेशपरं कप्यावेदनपरे, च पुनः, समार्थनं प्रार्थनापरे, च पुनः, सपरिहासं परिहासाहित, जल्पता व्ययता, इसमिमं विशे- पनम् । किमारीत्याह-इतः अस्मिन् स्थाने, मकरच मरजावीयजलजन्नुगना, चम्म्यते पुनः पुनरतिशयेन वोच्छलति, पुनः इतः अस्मिन् स्थाने, ननिसरा नकातीयजलजन्तुगमः, परिकामति यति, पुनः इतः अस्मिन् प्रदेश, शिशुमारथेगिः शिवभारजातीयजलजन्नुसन्ततिः, सरति गच्छति, पुनः इतः अब स्थाने, सर्पपङ्कि: जठीयसः समूहः, प्रसपंति प्रचति, दीपिका रीगन्, उत्सर्पयत उत्यापयत, पुनः मार्ग सपंतः परत, प्रकाशयत उदा. एयत, पुनः निकटचारिणःनिस्टगामिनः, दुष्टजलचरान हिंसरुजलजन्दन, रम्, अपसारयत अपनयत । पुन: अचलस्य पर्वतरू, भनुप्रस्थं प्रस्था-परंतस पासयोग्यभूमिः, प्रध प्रस्थ दी अनुप्रस्थन्, चदुलयेल्लितलालयलिः -सपा पर नया, पता-उच्चनिना, साना-गुहरूम, यमाला येन AII:, अयं सिंहमारा सिंहरूपो मारा, भाग्यवान्या माईमा, रकांकपताका रामनिर्मितरदायग, दचरएि vिa- मधुः सन् , उरिपरिप उलतिनुमान, घटते पेटी रोड, हसायेगेन, भस्थ विस, अभिमुखं सम्मुश, पयसि ·टिप्पनक-परागविपतिसंवलिदा चसितस्य ते गोष्पदमदृश्यमानपारः सकलोऽप्यकूपारः, किं पुनशनुमरिच्छेद्यमहिमा तदेकदेशः १ [] इति ब्रुवाणे मयि क्षणं स दोलायमानचित्तः स्थित्वा पुनरवादीत्- 'कुमार! भ्रूक्षेपमात्रव्यापारणीये मयि किमियता वचनविस्तरेण ?, यद्यपश्यमेव गन्तव्यमिति निश्चयस्तन्न कश्चिदपि ते कौतुकप्रतिपन्थी, प्रस्थीयता- मभ्युदयाय, सञोऽयमाजन्मनः परिपोषितः सर्वेष्वन्यराजकार्येष्वनुपयुक्त एतावन्मात्रप्रयोजनः प्रेप्यजनः इत्यभिधाय प्रणतेन मूर्धा वद्धा नमस्काराञ्जलिमुदन्यते तत्क्षणोपनताभिप्रेतशकुनगुणितमनोवृत्तिः प्रवर्तयामास गमनायासदोलायमानध्वजध्वनितकिङ्किगीनिवद्धोद्धरविरावा नायम् , प्रापर्वयच्च प्राचेतसेन मसणमसणमनु- सततूर्यनिखनो दिक्पथेन [ए]। प्रस्थितायां च तस्यां सहसैव स्पन्दिताधरपुटमचिरभाविनमानन्दमिव मे निवेदयामास दक्षिणं चक्षुः, आश्चर्यदर्शनत्वरयेव सर्वतो विमाव्यमानरम्यरोमोझेदमश्वमिव जात्यमनिमित्त- मेवारुरोह हर्पप्रकर्षमन्वयत्मा, हृदयप्रसर्पदुद्दामहर्षोत्यापितश्च किञ्चित् सशेपनिद्र इव प्रारभव जृम्भितु- मायता परिश्रमप्रसुप्तो गमनोत्साहः [ऐ। टिप्पनकम्माचेतसेन वारुणेन । मसृणमसृणं मन्दं मन्दम् [ए]। सशेपनिद्र इव जृम्भितुं जृम्भा मोक्कुम्, अन्यत्र विकसितुम् [2]। पदे, युगायतं वृषस्कन्धारोप्यशकटाम्पदण्डवदीर्घ, निजं सकीयं, भुजयुगलमेव बाहुद्वयमेव, नियोजय जलचरावतट- प्रावादिगमनप्रतिबन्धकापनयनाय स्थापय, अध्यवासितस्य गमनोद्युतस्य, ते तव, अदृश्यमानपारः अलक्ष्यमाणचरमा वधिः, सकलोऽपि समग्रोऽपि, अकूपारः सागरः, गोप्पदं गोपदप्रमाणः, तर्हि चक्षुःपरिच्छेद्यमहिमा चक्षुपैव प्रमेय- महत्ताकः, तदेकदेशः सागरेकावयवः, किं पुनः तस्य गोष्पदत्वं किमुतेत्यर्थः [ल.] । मयि, इति इत्य, बुधाणे कथयति सति, सः तारकः, क्षणं क्षणपर्यन्तं, दोलायमानचित्तः गमनागमनानवधारणान्धहृदयः सन्, स्थित्वा मौनमास्थाय, पुनः, अवादीत् उकंवान, किमित्याह-कुमार !, धूक्षेपमानव्यापारणीये भ्रूक्षेपात्मकसंकेतमात्रप्रवर्तनीये, मयि, इयता एतावता, वचनविस्तरेण वागाडम्वरेण, कि प्रयोजनमिति शेषः, न किमपीत्यर्थः, यदि अवश्यमेव, किं गन्तव्यं प्रस्थातव्यमिति निश्चयः, अस्त्रीति शेषः, तत् तर्हि, ते तव, कश्चिदपि कोऽपि, कौतुकप्रतिपन्थी गमनाभिलापप्रति- बन्धी, न, वर्तत इति शेषः, अभ्युदयाय मजलाय, प्रस्थीयतां गन्तुमारभ्यताम् , आ जन्मनः जन्मारभ्य, परिपोपितः प्रतिपालितः, सर्वेषु समस्तेषु, अन्यराजकार्येषु राजोचितकार्यान्तरेषु, अनुपयुक्तः अकृतोपयोगः, किन्तु एतावन्मात्र- प्रयोजनः एतस्कार्यमानोपयोगी, अयं प्रेष्यजनः मृत्यजनः, सजा प्रस्थानाय सन्नद्धः, अस्तीति शेषः । इत्यभिधाय इत्युक्त्वा, प्रणतेन भवनवेन, मूर्धा मस्तकेन, उन्वते समुद्राय, नमस्कारालि नमस्कारात्मककरसम्पुटं, बद्धा विर- 'चप्य, तत्क्षणोपनताभिप्रेतशकुनमगुणितमनोवृत्तिः तत्क्षणोपनतैः-तत्कालोपस्थितैः, अभिप्रेतशफुनैः-अभिमतशुभ- सूचकवस्तुभिः, प्रगुणितमनोवृत्तिः-प्रवर्तितचित्तवृत्तिः सन् , गमनायासदोलायमानध्वजध्वनितकिरिणीनियद्धोद्धर- विरायां गमनायासेन-गमनवेगेन, दोलायमाने-व्याधूयमाने, ध्वजे-पताकायां, ध्वनिताभिः-ध्वनि कुर्वन्तीभिः, किद्धि- णीभिः-क्षुद्रघण्टिकाभिः, निबद्धाः-कृताः, उद्धरा;-उच्चा:, विरावा:-धनयो यस्यां तादृशी, नावं प्रवर्तयामास प्रेरयामास; च पुनः, प्राचेतसेन वरुणखामिकेन, पश्चिमेनेत्यर्थः, दिक्पथेन दिङ्मार्गेण, अनुसृततूर्यनिखनः अनुसृतः तूर्यस्य- वायविशेषस्य, निखनः-निनादो येन तादृशः, मस्णमसूणं मन्द मन्दं यथा स्यात् तथा, प्रावर्तयत् प्रेरितवान् , नावमिति शेषः [५] | च पुनः, तस्यां नावि, प्रस्थिवायां गन्तुं प्रात्तायां सत्याम्, सहसैव अकस्मादेव, मे मम, स्पन्दिताधरपुटं किञ्चिचलितपुटाकराधराधोभाग, दक्षिणं चक्षुः, अचिरभाविनं शीघ्रभाविनम्, आनन्दं शुभं, निवेद- यामास इव सूचयामास इवेत्युत्प्रेक्षा। पुनः आश्चर्यदर्शनत्वरयेव आश्चर्यावलोकनोत्सुक्येनेव, सर्वतः परितः, विमा व्यमानरम्यरामोद्भेद विभाव्यमानः-लक्ष्यमाणः, रम्यः-मनोहरः, रोमोद्भेदः-रोमाञ्चो यसिंवादृशं, जात्यं प्रशस्वम् , अश्वमिवेत्युत्प्रेक्षा, अन्तरात्मा अन्तःकरणं, हर्षप्रकर्ष हषोत्कर्षम्, अनिमित्तमेव अफसादेव, आरुरोह आरक्षत् । च पुनः, आयताध्वपरिश्रमप्रसुप्तः आयतेन-दीर्धेग, अध्वना-मार्गेण, मार्गगमनेनेति यावत्, यः परिश्रमः-खेदः, वेन प्रसुप्तः-प्रशयितः, गमनोत्साहः गानध्वनिगवेषगार्थप्रयाणोत्साह, हृदयप्रसर्पदुद्दामहोत्थापितः हृदये-अन्तःकरणे, . .

·तिलकमञ्जरी। ३०७ रुद्मनशंसी सागरोद्देशः, तटमिव पुरस्तरङ्गैरुललद्भिद्भाव्यते कुस्त वंशक्षेपमन्तर्वारि, दुर्वात इस दृश्यते मुकुलयत सितपटरजुजालम् , अग्रतो विसारिमत्स्य इव वहति लम्बयत नांगरानविलम्बितं [9]; मित्राणि । मन्दोऽतिमानं मरुत्, प्रलम्वैर्याहुभिर्वाहयत सत्वरमरित्राणि, मकरक मनागुदश्चय मार्गतट- रुहश्चन्दनतरोरस्य तिरश्चीमुपरिशासाम् , मूर्स ! किमधोमुसं स्थितोऽसि मुधा, वधान हस्त एनं मण्डूकमस्तक- मणिम् , अवश्यं न दश्यसे दन्दशूकैः, सकुलक! विधेहि वेदोद्धारिणः शकुलस्य केलिम्, उद्धर रक्ततैल- पथमनमूलामिमां नायम्, अधीर' माऽवधीरय मद्वचः, विचर निराकुलो, नकसयाऽजिवलोचनस्य स्थलं ते सकलमम्बुधिजलं, शम्बूक वाढं प्रचलायसे, न चेतयसि माहेणापि गृह्यमाणचरणा, चेतसि कृतं लक्ष्येण, क्षालय क्षारेण सामुद्रेण वारिणा वारं घारमास्वं, यास्यति द्रागेव निद्रा सहेक्षणाभ्या क्षयं, राजिलक! तर्जितोऽपि नोपरमसि, प्रगुणयायिनीमपि नावमागस्ती गवि प्रायसि, अस्ति कच्चिन्न ते दिड्मोहः ? यादा. हतामप्यहृदय! न जानात्युत्तराशावर्तनीम्, प्रवर्तस्व दृष्ट्वा दृष्ट्वा सप्तर्पिमण्डलम्' [] " टिप्पनकम्-क्षेपीयः क्षिप्रवरम् [अ] । अध्वं च ऊर्ध्व घुटपाटयन (! उदञ्चय ऊर्ध्वमुत्पाटय) [अ]। - निपीत -तिरोभावित , कल्लोलस्य-महातरजस्य, कालिमा-कृष्णता यसिम्तादृश , अत एव अनिलं पवनं, पानुम् , उद्यतस्य कृतोद्योगस्य, कस्यचित् अविज्ञातनामकस्य, महाहे. महासर्पस्य, उद्गमनशंसी उत्सर्पगावेदक , अय सागरोदेशः सागरान्तर्गतोमतदेश , क्षेपीयः अतिशीघ्रम् , लक्यताम् अतिक्रम्यताम् , य सागरोदेश , पुरः अप्रै, उल्ललद्भिः उच्छलद्भिः, तरहै, तटमिव दीरभिव, उद्भाव्यते प्रत्याय्यते, अत एव जन्तारि जलमध्ये, वंशक्षेपं मानावे गतिरोधनादिकृते वा वशप्रक्षेपण, कुरुत, पुन दुर्वात इव उदतपवन इव, दृश्यते, अत एव सितपटरजुजाल सितपटाना-वेतवस्त्राणा, रजूनां च, जाल-समूह, मुकुलयत सकोचयत, पुन अग्रे विसारिमत्स्य इव बिसारि. जातीयमत्स्यविशेष इव, वहति सन्दते, अत एव नागरान् लाइराणि, अविलम्भितं सवर, लम्बयत नमयत [अ]। पुनः मित्राणि ! भो सखाय 1, मरुत् पयन , अतिमात्रम् अलन्त, मन्दः अनुद्धत , अस्वीति शेष , अत. प्रलम्वैः 0:, याहुभिः भुजै , भरित्राणि नौसधारणकाष्ठानि, वाहयत चालयत । पुन मसरक! तसा!, मार्गतटरहः मार्गप्रान्तप्ररूतस्य, यद्वा मार्गभूततटप्ररूढस्य, भस्य पुरोवर्तिन , चन्दनतरोः चन्दनक्षस्य, तिरश्ची कुटेलगम्, उपरि- शासाम् ऊर्यशाखा, मनाक् सिधित्, उदञ्चय उन्नय, मूर्स' भा निष्प्रज्ञा, मुधा व्यर्थम् , अधोमुखम् अवनतमुख यथा स्यात् तथा, किम् ? किमर्थम् , स्थितः उपविष्ट , असि वर्तसे, एनम् इमे, मण्डूकमस्तामणि माइन्य-मास्य, मखक यो मणि -रने, वे हस्ते यधान गहाग, दन्दरकै. सई , अवश्य निधित, न दश्यसे तन्महिना न दक्ष्यस। सकुलक! तसमका, रकतेलपकमन्नमूला रक-रसवर्ण संघरखरूप वा, या तैले तन्मये, पहे-बर्दम, ममं मूल यस्या- खाशी, नायम्, उद्धर तसादुमय, चेदोदारिण. प्रलयायाधे चेदान उदृतवत , कुलस्य मत्सवापस, केलि साठा, विधेहि कुरु, अधीर! पर्वगन्य!, मच. महाप, मा अवधीरय तिरक, निराफुलः म्यस्य सन्, विचर यमुन मार्गे विहर, नमाचसया नझाल्पालचरमजया, अजितलोचनस्य आस्तिनयनल, ते तप, सफल सममम्, अम्बुधि- जलं मुजल, स्थल स्थलनुल्यम्, अखावि शर । पुन. शम्बूरू! तन्मयका, यादम् अलन्त, प्रचलायसे पूाउ, प्रादेणापि तमक्या मजलचरेगापि, गृहमाणचरणः असम्यमा पादापि, न चेतयसे न अवपास, चेतसि मनाय, पैलस्येण, विपादन, रुत न्य, क्षारेण धाररमान्विदेन, सामुद्रेण समुदाम्बान्धना, वारिणा उल, पारवारम् अनारम, भारस मुख, मुरामटरमिति यावा, क्षालय निर, दागेय वीमेव, क्षणाभ्या नमाम्ला, सह, निमा, क्षयं रिनार, यास्यति प्रारूति। पुन पजिलक! रस्त, तर्वितोऽपि भरिमापि, न उपरमसि नरवंत, प्रगुपयायिर्नामपि अनुगामिनीमपि, नाम्, आगस्तीम् भारतसम्बधिनी,दशिनाला गरन, गति मा, प्रायसि मनाउ, ते दर, फपित् पि, दिमोहः दिएनम , न! सामिलापतमानाय कवे प्रश्ने 'पा'वन्य यतमान मान ·टिप्पनक-परागविवृतिसंवलिता - कलभसंवरणविहस्तयूथपं तीरशायि जलहस्तियूथममपथेन पायोनिधिमवतिनीति, त्वरितमुत्सारयत युगपदा- हितेन हस्ततालशब्देन .दूरम् , असौ रसातलात् सद्य एसोन्मनो वनाग्निधूनिकरामपीकल्माषपक्षसपुरैः शिखरिभिरधिष्ठितपृष्ठभागो मठ इव सपासपतः सचावि कमठो, मा प्रतिष्ठध्वमभिमुसमेव निकपा प्रस्थितो नेष्यत्यपथेन नावम् [औ]; असावपि विदारितगिरिकन्दरामारतुण्डो मानदण्ड इव सागरस्य प्रासीकताकन्द- जलकरिजटालवदनर्यालमत्स्यैरनुसृताभिर्मत्सीभिरनुगम्यमानो मृगयते निजप्रासोचित सत्त्वं सत्वरमितस्ततः स्तिमितया गत्या तिमिङ्गिलो, मा विधत्त कलरल, यातु निभृतमेन, विकृत एप महतेऽनय, वन्यतामय- मविचटुलवीचिवेगाकृष्टैर्भमद्भिन्त कुलालचक्रक्रमेण रिक्तोदरलघुभिररित्रैरावेदितो द्वारमिव रसातलस्य वामतः समीपवर्ती शीघ्रमावों, लङ्घयतामयमपि क्षेपीयः क्षयसमयसन्ध्यानुरञ्जिताम्बरैकदेशविडम्वी दक्षिणतः प्रतिक्षणमुदञ्चता फणचकनालस्नरागपटलेन क्रमनिपीतकल्लोलकालिमा पातुमनिलमुद्यतस्य कस्यचिन्महाहे- टिप्पनकम्-वाटूर-मासम् । बिदस्त व्याकुल । कल्माए -कपुर । निकपा समीपम् [औ]। जले, ज्वलन्ती उद्दीप्यमाना , अग्नितैलच्छटा. सामितैलधारा , किरत क्षिपत । पुन अकस्मात् अतर्कितम् अस्म- दवलोकनधुभितम् अस्मदवलोकनेन-अस्मद्दर्शनेन, क्षुभित सम्भ्रान्तम् , पुन उनस्तकलभसंवरणविहस्तयूथपम् उनस्ताना-विभीतानाभयाद्भ्रान्तानामिति यावत् , कलभाना-इम्तिशावकाना, सवरणेन-सुघटनेन, विहस्त -व्याहत ,यूथप - यूथाधिपहस्ती यस्मिंस्तादृश, तीरशायि तटसुप्तम् , इद जलहस्तियूध, पाथोनिधि समुद्रम् , अवतितीर्पति अवतरीतुम्- अवगाहितुम् इच्छति, युगपदाहितेन एककालावच्छेदेनोत्पादितेन, हस्ततालशब्देन प्रस्तहस्ततलध्वनिना, त्वरित शीघ्र, दूरम् , उत्सारयत अपनयत, हस्तियूथमिति शेष । पुन रसातलात् पातालात् सद्य एव तत्क्षणमेव, उन्मन्न ऊर्च मागत , पुन बजाग्निधूनिकामपीकल्मापपक्षसम्पुटे. वज्रामिना-इन्द्रोत्क्षिप्तवत्रेण, धूमिकाणा-शिंशपाक्षाणा, या मपी-कजल, तेन कल्माष-चित्र श्यामल वा, पक्षसम्पुट येषां तै , शिखरिभिः पर्वते , अधिष्ठितपृष्ठभाग आक्रान्त- पृष्ठप्रदेश , असौ कमठ करछप , सञ्चरति उद्गच्छति, क इव' सपारापतः पारापतै -कपोते , अधिष्ठित , मठ इव देवालय इव, मा प्रतिष्ठध्वं प्रयात, अभिमुखमेव सम्मुखमेव, निकया समीप, प्रस्थित. कृतप्रयाण , अपथेन कुमार्गेण, नाव, नेष्यति गमयिष्यति, असाविति शेष [औ] । पुन विदारितगिरिकन्दराकारतुण्ड. विदारित- विकासित, गिरिकन्दराकार-पर्वतगुहाकार, तुण्ड-मुख येन तादृश , पुन मानदण्ड इव परिच्छदकदण्ड इव, सागरस्य समुद्रस, पुन मत्सीभिः मत्स्यत्रीमि , अनुगम्यमान अनुत्रियमाण , कीदृशीभि ' ग्रासीहताकन्दजलकरिजटाल- वदनै ग्रामीकृतै -कवलितै , आक्रदद्भि-सशब्द रुदनि, जलकरिभि -जलहस्तिभिः, जटाल-व्याप्त, वदन येषा तादृशै , वालमत्स्यै. शैशवावस्थमत्स्यै, अनुसताभि अनुगताभि , असावपि, तिमिगिल शतयोजनविस्तृतमत्स्यविशेष, स्तिमितया स्थिरया, गत्या, इतस्तत. अन तन, सत्वर शीघ्र, निजग्रासोचित खभक्षणयोग्य, सत्व जीव मृगयते अविष्यति, कलकल कोलाहल, मा विधत्त कुरुत, महते अधिकाय, अनर्थाय अहिताय, स्याद् इति शेष , विकृत. दुरुद्यत , एप. अय, निभृत स्थिरमेव यथा स्यात् तथा, यातु गच्छतु । पुन. अतिचटुलवीचिवेगाकृष्ट अतिचटुला- अतिचचला, ये वीचय -तरजा तेषा वगै -आकृष्टै -कृताकर्षणे , कुलालचक्रक्रमेण कुम्भकारचक्रमिप्रकारेण, अत समुदस्य मध्ये, भ्रमद्भि, रिक्कोदरलघुमि रिक्त-जलरहित, यद् उदरं मध्यभाग , वेन लघुभि -लघुत्वमाप , सचालने गतगुरुत्वैरित्यर्थ, अरित्रै नैाचालनकाष्ठे, आवेदित. ज्ञापित , पुन रसातलस्य पावालस्य, द्वार प्रवेश स्थानमिव, वामत वामभागे, समीपवर्ती, अयम् , आवर्त जग्भ्रमि , शीघ्र वयता प्रतार्यता वय॑तामिति यावत् । पुन क्षयसमयसन्भ्यानुरक्षिताम्बरैकदेशविडम्बी क्षयसमये-प्रलयकाले, या सन्ध्या तया अनुरजित-रचीकृतं यदम्ब रम्-मासय, तदेकदेशविडम्बी-तदेकदेशानुकारी, पुन दक्षिणत. दक्षिणभागत, प्रतिक्षण प्रतिपलम् , उदञ्चता उद्गच्छता, फणचक्रवालरतरागपटलेन फसमण्डलस्थरन्नसम्बविरक्तिमसमूहन, क्रमनिपीतकल्लोलकालिमा क्रमेण . . , .

·तिलकमञ्जरी। , उद्धर रुद्मनशंसी सागरोद्देशः, तटमिव पुरस्तरङ्गैरुल्ललद्भिद्भाव्यते कुरुत वंशक्षेपमन्तरि, दुर्वात इव दृश्यते मुकुलयत सितपटरजुजालम् , अग्रतो विसारिमत्स्य इव वहति लम्बयत नांगरानविलम्बितं [] मित्राणि । मन्दोऽतिमानं मरत्, प्रलम्चै हुभिर्वाहयत सत्वरमरित्राणि, मकरक! मनागुदश्चय मार्गवट- रहश्चन्दनतरोरस्य तिरश्चीमुपरिशासाम् , मूर्स! किमधोमुसं स्थितोऽसि मुधा, वधान हस्त एनं मण्डूकमस्तक- मणिम् , अवश्यं न दश्यसे दन्दशूकैः; सकुलक! विधेहि वेदोद्धारिणः शकुलस्य केलिम् , रक्ततैल- पङ्कमममूलामिमां नायम्, अधीर' माऽवधीरय मद्वचः, विचर निराकुलो, नवसयाऽञ्जितलोचनस्य स्थलं ते सकलमम्बुधिजलं, शम्बूक! वाढं प्रचलायसे, न चेतयसि प्राहेणापि गृह्यमाणचरणः, चेतसि कृतं पैलक्ष्येण, क्षालय क्षारेण सामुद्रेण वारिणा वारं वारमास्य, यास्यति द्रागेर निद्रा सहेक्षणाभ्यां क्षयं, सजिलक! तर्जितोऽपि नोपरमसि, प्रगुणयायिनीमपि नावमागस्ती गति प्रायसि, अस्ति कचिन ते दिङ्मोहः ? यद्यदा- हृतामप्यहृदय ! न जानास्युत्तराशापर्वनीम्, प्रवर्तस्व दृष्ट्वा दृष्ट्वा सप्तर्पिमण्डलम्' [] टिप्पनकम्-क्षेपीय. क्षिप्रवरम् [अ] 1 अर्ध्वं च ऊर्च मुत्पाटयन् (१ उदञ्चय ऊर्ध्वमुत्लाटय) []। - - - - निपीत -तिरोभावित , कल्लोलस्य-महातरजस्य, कालिमा-कृष्णता यलिस्तादश , मत एव अनिलं पवन, पानुम् , उद्यतस्य कृतोद्योगस्य, कस्यचित् अविज्ञातनामकस्य, महाहे. महासर्पस्य, उद्गमनशंसी उत्सर्पगावेदक , भय सागरोदेशः सागरान्तर्गतोमतदेश , क्षेपीयः अतिशीघ्रम् , लङ्ग्यताम् अतिक्रम्यताम् , य सागरोद्देश , पुरः अने, उल्ललदिः उच्छलदि, तर , तटमिर वीरमिव, उद्भाव्यते प्रयाम्यते, अत एव अन्तरि जलमध्ये, वंशक्षेपं मानते गतिरोधनादिकृते वा वशप्रक्षेपण, कुस्त, पुन दुर्वात हच उद्धतपवन इव, दृश्यते, अत एव सितपटरबुजाल सितपदानां-बेतवानागा, रजूना च, जाल-समूह, मुकुलयत सकोचयत, पुन. अग्रे विसारिमत्स्य इव बिसारि- जातीयमत्स्यविशेष इव, वहति स्पन्दते, अत एव नागरान् लाराणि, अविलस्थितं सतर, लम्बयत नमयत [अ] | पुनः मित्राणि! भो सखाय 1, मरुत् पवन , अतिमात्रम् अलन्त, मन्द. अनुक्त , अस्वीति शेष , अतः प्रलम्यः यः, याहुभिः भुजे , मरित्राणि नौसधारणकाष्ठानि, पाहयत चालयत । पुन मफरक ! तासक!, मार्गतटकहः मार्गप्रान्तप्रलस, या मार्गभूततटदस्य, अस्य पुरोवर्तिन , चन्दनतरोः चन्दन रक्षस्य, तिरची टेलाम्, उपरि- शाखाम् मध्यशासां, मनात किचित् , उदञ्चय उचय, मूर्स' भा निष्प्रता, मुधा व्यर्थम् , अधोमुखम् अवनतमुर्ख यथा स्यात् तथा, किम् ? किमर्थम्, स्थितः उपविष्ट , असि वसे, पनम् इम, मण्इ समस्तकमणि महास-कम्य, मलक यो मणि -रलं, ते हस्ते यधान रहाण, दन्दरकै य , अवश्य निश्चित, न दस्यसे तमहिना न दरूपसे। सफुलक! तत्सतमा, रकतैलपलमनामूलां रक-रसवर्ण संघरसरू या, या तेल त-मये, प-कर्दमे, ममं मउ यम्या- सादची, नावम् , उदर तसादुमय, वेदोमारिण. प्रयायाधे वेदान् उदृतवत , शकुलस्य मत्स्य पशास्य, कलि मोर्ग, विधेहि कुरु, अधीर धैर्यगन्या, मचा महार, मा अरधारय तिरस्कर, निराकुलः म्यस्थ मन, निचर समुदः मार्ग विहर, नरयसया नळाख्यातचरमनपा, अजितलोचनस्य आस्तिनपनस, ते सब, सकलं मनमन्, अम्बुधि- जलं रामगर, स्थल स्थलनुल्यम्, भस्वीति शेर । पुन शम्बूफ! तल्ला, यादम् भयन्त, प्रचलायसे पू, प्राणापि समयसिबलचरेगापि, गृहामाणचरणः आरम्पमापि, न तयसे न अपघात, चेतसि मनात बेलायेण, विपादन, एत न्य, क्षारेण धारमाधिवेन, सामुद्रेण ससम्मापना, पारिणा बन्न, पारवारम् अनापारम, भारय मुर्ग, मुरामममित यावा, क्षालय सि, दागेय पीपर, इक्षणाभ्या नमाम्या, पद, निदा, क्षयं विनर, यासति प्राति । पुन राजिलक! Rist, वर्जितोऽपि मायापि, न उपरमसिन, प्रगुपयापिनीमपि अनुमानिनामपि नायम्, भागस्तीम् भारतम्-५नी, पशिनाला गया, गनिना, प्रायसि गम से प, फपित् र, दिमोहः दिगभ, ना सामसरवाना ERA 'प्रयास मानवाद ·३०८ टिप्पनरु-परागविवृविसयलिता इत्यादि साध्यसकर च कर्तव्योपदेशपरं प्रार्थनं च सपरिहासं च जल्पताऽपसरेपु, नीयर कचिच्चिरकालसंगलनसान्द्राणि कदाचिदप्यदलितानि यानपानैः पाटयन्ती शुरुहरित शैवलपटलानि, सोयात्रिकप्रचारविरहादतिस्फीततां गतैरहरहः स्फुटता शुक्किसंपुटानां मुक्ताफलेर्निरन्तरनिचितेषु सुखप्रसुप्तानि प्रबोधयन्ती जलमानुपमिथुनानि, कचिद् दूरत एष भूपमाणमुखरपक्षिरवाणि संभ्रमोल सविशेषविततदेहायामानि जलनिधिमध्यशायीनि शैलतरुसण्डेषु पिण्डयन्ती भारुण्डाण्डजकुलानि, समयेन दूरं जगाम । प्रगुणवातप्रेरिता च वजन्ती तातिदीपेऽपि वारिधरधनि गान इव मेघलेखा कविचस्याल, प्रदक्षिणीकृत्य च क्रमेण वं क्षितिभ्रमभिमुसीवभूव तस्य तूर्यशब्दप्रभवस्य पर्वतोदेशस्य सोऽपि प्रदेशस्ता दूरादेव दर्शितोव॑ध्वजभुजामात्मानमिव सज्ञया दर्शयन्तीमन्तिकागतां विज्ञाय एष तं वाद्यशब्द कदाचित् तारं कदाचिन्मन्दमुनरन्तमच्छिनसंतानमाह्वानशब्दमिव संजहार । वादित्रनिखने सततगमनोद्यमोऽपि पुनराकर्णनाशया तथैव तारकः स्तोतं गत्वा सत्वरमाचक नावम् दियौह एवेति तात्पर्यम् , अहृदय! हे हृदयशून्य, उदाहतामपि उकामपि, उत्तराशावर्तनीम् उत्तरदिल्यार्गम् जानासि न परिविनोपि, सप्तर्पिमण्डलं मरीच्यादिसप्तर्पितारागण, दृष्ट्वा दृष्ट्वा असकृदवलोक्य, प्रवर्तस्य प्रति कुछ [भ पुन कीदृशी सा नौ । शुकहरितर्शवलपटलानि शुकसदृशहरितवर्णअल्तृणपुञ्जान्, पाटयन्ती उन्मूलय कीदृशानि? क्वचित् कुत्रचित् , चिरकालसंगलनसान्द्राणि दीर्घशलजलसम्पातनिविडानि, पुन यानपाने पो कदाचिदपि, अदलितानि अखण्डितानि । पुन कचित् उत्रचित् प्रदेशे, जलमानुपमिथुनानि जीयमनुष्यदम्पती प्रबोधयन्ती जागरयन्ती, कीदृशानि सैकतेपु सिकतामयम्थलेषु, सुखप्रसुप्तानि सुखेन शयितानि, कीदृशेषु महर प्रत्यह, स्फुटतां दलता, शुक्किसम्पुटानां सम्पुटाना सम्पुटितशुक्तीना, मुक्ताफलैः मुक्कामगिभि , निरन्तरनिचित्र निरवकाशव्याप्तेषु, कीदृशै' सायात्रिकप्रचारविरहात् पोतवणिकप्रचारामात्रात्, अतिस्फीवतामु अत्युज्वल गतैः प्राप्त । पुन कचित् कुत्रचित् स्थाने, मारण्डाण्डजकुलानि भारुण्डाख्यपक्षिविशेषगणान्, शैलतखण्डे पार्वतीयक्षपत्रिषु, पिण्डयन्ती समूहयन्ती, कीदृशानि' दूरत एव दूरादेव, श्रूयमाणमुखरपक्षिरवाणि भूयमाण श्रवणगोचरता नीयमाना, मुखरपक्षिणा वावालपक्षिणा, रवा -शब्दा यैस्वादशानि, पक्षिस्थाने 'पक्ष' इति पाठे यमा मुखरा मक्षा येषामित्यर्थः, पुन संभ्रमोत्पतनसविशेषविततदेहायामानि सम्भ्रमेण-अन्त क्षोमेण, यत् उत्तनम उड्डयन, वेन सविशेषम्-अत्यन्त, वितत -विस्तृत , देहायाम -शरीरदैर्य येषा तादृशानि, पुन जलनिधिमध्यशायी। समुद्रमध्यशयनशीलानि । च पुन , प्रगुणवातप्रेरिता अनुकूलपवनप्रेरिता, मजन्ती गच्छन्ती, सानोरिति शेष, त तस्मिन् , वारिघे. समुद्रस्य, अध्वनि मार्ग, गगने आकाशमार्गे, मेघलेखा इव मेघपङ्किरिव, प्रायश प्रायेण, कवि कनापि स्थाने, न चस्खाल स्खलितवटी, क्रमेण दक्षिणादिमार्गक्रमेण, त क्षितिभ सुवेलपर्वत, प्रदक्षिणीकृत्य पां भ्रम्य, तूर्यशब्दप्रभवस्य तूर्यास्यवाद्यविशेषप्वनिप्रादुर्भावास्पदस्य, तस्य प्रकृतस्य, पर्वतोद्देशस्य पर्वतरूपोर्ध्वदेशस अभिमुखीवभूव सम्मुखीवभूष, नौरिति शेष [क]। सोऽपि प्रकृतबायशब्दोद्गमस्थानभूतोऽपि, प्रदेशः एकदेश , दूरादेव, दर्शितोर्चध्वजभुजां दर्शित -खागमन संकेतनाय दृष्टिगोचरता गमित , ऊर्ध्वश्वजरूप -नौकोपरितनपताकात्मक, भुज-बाहुर्यया तादृशीम्, अत संशया ताटसमझे तेन, आत्मानमिव खमिव, दर्शयन्ती साक्षात्कारयन्ती, तां नावम्, अन्तिकागतां समीपमागता, विज्ञाय निश्चित्य सद्य एव तरक्षणमेव, त वाद्यशब्दं तूर्याख्यवाघम्वनिम्, आदानशब्दमिव आवानात्मकध्धनिमिव, संजहार उपसहतवान्, निवारितवानिति यावत , कीदृशम् । कदाचित् कलिश्चित् क्षणे, तार तीन, कदाचित् मन्दं यथा स्यान तया, उन्चरन्तम् उद्रच्छन्तम् , पुनः अच्छिन्नसन्तानम् अविरतधारम् । वादिननिःसने वाद्यध्वनौ, विरते निथरे सति, पुनराकर्णनाशया पुन श्रवणाशया, सततगमनोद्यमोऽपि अविरवगमनप्रयनोऽपि, तारक. तदाख्यागधार, ·तिलकमञ्जरी। ३०९ उवाच च विगतहपः-'कुमार! विश्रान्त एप तापदन्नैव प्रदेशे मार्गदेशकोऽस्माकमातोद्यध्वनिः । आज्ञापय किमधुना कर्तव्यम्, किमेवमेव वद्धवेगा पुरस्तादवद्धलक्ष(क्ष्य)मेव प्रवर्यत इयं नौः, उत पश्चान्निवयते, यद्यवश्यमेव पुरः प्रयातव्यं द्रष्टव्यं च कौतुकमिति निश्चयः कुमारस्य, तन्न किञ्चिद् विलम्वेन विचारेण वा कृतेन प्रयोजनम् , अनेनैव पर्वतनितम्वावलम्यिना मार्गेण गम्यते यावत् किमपि दृष्टमथ न किश्चिद् गतेन दृष्टेन वा कौतुकेन साध्यसिद्धिरिति बुद्धिस्तदलमात्मना वृथैव लेशितेन, प्रस्थीयते स्थानादित एक प्रतीपं, गम्यते शिविरम्, आश्वास्यते सर्वतस्त्वदर्शनेन विक्लवीभूतो भूत्यवान्धवमित्रलोकः, क्रियन्ते प्रस्तुतानि राज्यकार्याणि, कौतुकानि त्वपर्यवसानायामत्र दण्डयात्रायामदृश्यपारे भगवत्यकूपारे विचरतो यदृच्छया कुमारस्य पदे पदे सुलभदर्शनानि, किं च तैः, अयमेव हि तावदवधिरद्भुतानां निदर्शनं दर्शनीयानां संकेत- शाला कुतूहलकारिणां युज्यते रत्नकूटशैलः कथमपि प्रसङ्गदृष्टो द्रष्टुमनुग्रहीतुं च सपरिग्रहस्य विविधक्रीडाभिः [ग] । अत्र हि पदे पदे सुन्दरतया सुरलोकस्यापि अनितव्रीडानि क्रीडास्थानानि, स्थाने स्थाने सर्व कानि वनानि, वने वने विकचरत्नकुसुमस्तबकतारकितानि कल्पतरूखण्डानि, खण्डे खण्डे बहुप्रपञ्चाः काञ्चनलता- तथैव पूर्ववदेव, स्तोकम् अल्पं, गत्या, नावं, सत्वरं शीघ्रम्, आचकर्ष निवर्तयामास [ख] च पुनः, विगतहपः नष्टहपः सन्, उवाच उकवान् , किमिलाह-कुमार! युवराज!, अस्माकं, मार्गदेशकः मार्गावेदकः, पपः अयम् , आतोद्यध्वनिः वाद्यविशेषध्वनिः, अत्रैव अस्मिन्नेव, प्रदेशे स्थाने, विश्रान्तः निवृत्तः, अधुना सम्प्रति, कि कर्तव्यं कर्तुमुचितम् , इति आशापय आदिश । एवमेव इत्थमेव, बद्धवेगा जनितवेगा, इयं नौः किम्, अबद्धलक्ष्यमेव अनि- वितगन्तव्यप्रदेशमेव यथा स्यात् तथा, पुरस्तात् अग्रे, प्रवर्त्यते प्रेरिष्यते, उत अथवा, पश्चात् निवर्त्यते निवर्वयिष्यते, मयेति शेषः । यदि कुमारस्य भवतः, अवश्यमेव नूनमेव, पुरः अमे, प्रस्थातव्यं प्रस्थातुमुचितम् , च पुनः, कौतु. कम् उत्सवः, द्रष्टव्यं द्रष्टुमुचितम् इति , निश्चयः संकल्पः, वर्तत इति शेषः, तत् तर्हि, कृतेन, चिलम्बेन कालावयेन, वा अथवा, विचारेण विवेचनेन, न किञ्चिद् अल्पमपि, प्रयोजनं फलम् , किं नु पर्वतनितम्यावलम्बिना पर्वतरटि- भागावलम्बिना, मागंण, यावत् यावन्तं कालं, किमपि कौनुकमिति शेषः, दृष्टं दृष्टिगोचर, स्यादिति शेपः, तावत् गम्यते प्रस्थीयते, अथ यदि, गतेन ममनेन, वा अथवा, दऐन दृग्गोचरीकृतेन, कौतुकेन उत्सवेन, न साध्यसिद्धिः प्रयोजन- निष्पत्तिः, इति बुद्धिः निश्चयः, स्यादिति शेषः, तत् तर्हि. वृथैव व्यर्थमेव, क्लेशितेन आयारितेन, भात्मना खेन, अलं व्यर्थम् , हत एव असादेव स्थानात् , प्रतीपं पचान्, प्रस्थीयते प्रयाणं कियते, शिविरं सैन्यावासः, गम्यते प्राप्यते, त्वदर्शनेन सदर्शनाभावेन, विल्लवीभूतः व्याकुलीभूतः, भृत्य-धान्धव-मित्रलोफा सेवकयन्धुमुहब्बनः, सर्वतः समन्ततः, आश्वास्यते साव्यवे, पुनः प्रस्तुतानि प्रकृतानि, राज्य कार्यानि क्रियन्ते। अपर्यवसानायां निरवधिकायाम् , मन अस्या, दण्डयानायां दीर्घयात्रायाम् , अदृश्यपारे अलक्ष्योत्तरावधिके, भगवति ऐश्वर्यवति, भपारे सागरे, परन्छया खेच्छया, विचरतः विहरतः, कुमारस्य भवतः, पदे पदे स्थाने स्थाने, कौतुकानि तु उत्सवाल, सुलभ- दर्शनानि अनायामदर्शनानि, स्युरिति शेषः । च पुनः, तैः अनन्तरोपवर्णितकौतुके, किम् न किमपि प्रयोजनमेजयः। भद्भुतानाम् आथर्याणाम् , अवधिः चरमसीमा, प्रधानकेन्दमिति यावन् , पुनः दर्शनीयानांद्रष्टुं योग्यानी, वस्तूना, निव- नम् भादर्शभूतः, पुनः कुतूहलकारिणाम् उत्सवकारिगा, संकेतशाला संकेतहस, कथमपि कथयित्, प्रसन्न हुएः प्रसनवगदपलोकितपूर्वः, अयमेव रवक्टशैलः रनाटपर्यतः, हि निश्चयेन, तापदिति यापालबारे, द्रष्टुं दृष्टि- गोधरीस्तं, सपरिप्रहस्य सपरिवारस्य, विविधक्रीडाभिः अनेककीटाभिः, अनुपहीतुम् अनु सम्पयितुं च, युज्यते योग्यो पर्वते [ग]. हि यता, भन अस्मिन् पर्ववे, पद पद स्थान स्थाने, सुन्दरतया मनोहारिता, मुरलोकस्यापि सर्ग. गोरापि, जनितमीडानि उत्पादितजानि, मीडास्थानानि क्रीडाक्षेत्राणि पुनः स्याने स्थान अंतस्थानम्, सर्वत.. कानि गुगपाएनुगुणावहानि, पनानि, "सपन्दै' इति यसमागक्रिययाऽन्यति, पुनः वने वने प्रनिनिम्, विफचरता. कुमुमस्तयफतारकितानि किन- किनाना, रमाना-साविष्ठान मान या, युवमाना-पान, य: सपर:-गुरा सेन तातानि-संगततारी, फत्पवयएण्यानि पयः, पुनः सण्डे सटे भारम्, 4 +14 ·टिप्पनक-परागविवृतिसंवलिता . दोलाः, प्रतिदोलमान्दोलनक्रीडानन्दितानि दृश्यन्ते सततमनषद्यवेपाणि विद्याधरद्वन्द्वानि, अपि च सानो सानौ निशम्यते कर्णामृतं किन्नरगीतम् , भृगौ भृगावाकयेते निरिणझात्कृतमतिस्फीतम् , सरिति सरिति विलसन्ति रत्नवालुकापुलिनेषु चित्राः पक्षिणः, काले काले वाति विस्तारितरतिकेलिरमराणां समीरणो दक्षिणः, प्रदेशे प्रदेशे चिन्तिते चित्तस्य जायते परा प्रीतिः, वस्तुनि वस्तुनि विभावित भवति लोचनद्वयस्य द्रष्टव्यदर्श- नेच्छानिवृत्तिः [घ]। तथा च छाययापि पत्रपादपच्छायानामपसरति देहिनामङ्गग्लानिः, गन्धेनापि पुष्पद्रुमगन्धानामन्धीभवन्ति प्राणानि, वातेनापि चैत्रवातस्य विकटमुद्वहन्ति पनलताः कुसुमाहासम् , वार्तयापि दयितवा या मनसि मानिनीनां करोति मन्मथः स्थानाधिपत्येनावासम् । किं चापरोक्षवर्णनेन, निर्णेष्यति यथावस्थितं स्वरूपमस्य खयमेवानुभूय स्वामी' इति जल्पित्वा जोपमभजत् [3] । अहं त्वकाण्ड एव खण्डितगमनरभसेन तस्यानेन वचसानवसानेन पथापि जनितव्यथः 'कटं, न लेशोऽप्यभिलपितसंपत्त्या सुखस्य संजातः, छेश एव केवलमनुभूतः' इति भावयन्नुभूतगादोद्वेगतस्तत्क्षणमधो- टिप्पनकम्-छायया लेशेन । जोपं मौनम् [3] । - बहुप्रपञ्चाः बहुविस्ताराः, काञ्चनलतादोलाः काधनाख्यनागकेसरलतारूपा दोलाः, पुनः प्रतिदोलंदोलायो दोलायाम, आन्दोलनक्रीडानन्दितानि आन्दोलनात्मकक्रीडासंजातानन्दानि, सततम् अविरतम्, अनवद्यवेपाणि अनिन्द्य- वेषविशिष्टानि, विद्याधरद्वन्द्वानि विद्याधरदम्पतयः, दृश्यन्ते दृष्टिगोचरीभवन्ति । सानो सानो प्रतिसमस्थलं, कर्णा मृतं कर्णयोरमृततुल्यं, किन्नरगीतं किन्नराणां-देवयोनिविशेषाणां, गीतं, निशम्यते श्रूयते । भृगौ भृगौ प्रतिप्रपातस्थान, अतिस्फीतं अतिस्फुटम् , निर्झरणझात्कृतं स्रोतःस्यन्दनध्वनिविशेषः, आकर्ण्यते श्रूयते । पुनः सरिति सरिति प्रति. नदि, रनवालुफापुलिनेषु श्रेष्ठसिकतामयस्थलेषु, यद्वा रनरूपसिकतामयप्रदेशेषु, चित्राः चित्रवर्णाः, पक्षिणः, विलसन्ति विराजन्ते । पुनः काले काले समय समये, अमराणां देवाना, विस्तारितरतिकेलि: प्रवर्धितरतिक्रीडा, दक्षिणः दक्षिणदिग्वाही, समीरणः पवनः, धाति वहति । पुनः प्रदेशे प्रदेशे प्रत्येकप्रदेशे, चिन्तिते समालोचिवे सति, चित्तस्य हृदयस्य, परा उत्कृष्टा, प्रीतिः तृप्तिः, जायते उत्पद्यते । पुनः वस्तुनि वस्तुनि प्रत्येकवस्तुनि, विभाविते विचारिते सति, लोचनद्वयस्य नेत्रद्वयस्य, द्रव्यदर्शनेच्छानिवृत्तिः दर्शनीयवस्वन्तरदर्शनौत्सुक्यनिवृत्तिः, जायते इति शेषः [घ] च पुनः, तथा पत्रपादपच्छायानां पत्रावृतवृक्षकृतानातपानाम्, छाययाऽपि लेशेनापि, देहिनां शरीरिणाम् , अग्लानिः शरीरतापः, अपसरति नश्यति । पुनः पुष्पद्रुमगन्धानां पुष्पवृक्षाऽऽमोदानां, गन्धेनापि शेनापि, घ्राणानि घाणेन्द्रियाणि, अन्धीभवन्ति न्यामुह्यन्ति । पुनः चैत्रवातस्य चैत्रमासात्मकवसन्तकालिकपवनस्य, वाते. नापि वहनेनापि संचरणेनापीति यावत् , धनलताः वनस्थलतिकाः, विकटं सुन्दर, कुसुमाहासम् पुष्परूपं महाहासम्, उद्वहन्ति उत्सृजन्ति, पुनः दयितवार्तायाः पतिवृत्तान्तस्य, वार्तयापि चर्चयापि, मानिनीनां मान- वतीना, मनसि हृदि, मन्मथः कामदेवः, स्थानाधिपत्येन स्थानस्वामिभायेन, यावासं निवास, करोति । रोक्षवर्णनेन प्रत्यक्षीभूतवस्तुवर्णनेन, किम् ? किमपि न प्रयोजनमिति भावः, स्वामी अधिपतिः, भवानिति यावत्, यथावस्थितं वस्तु सत्, अस्य प्रकृतशैलस्य, खरूपं, स्वयम् आत्मनैव, अनुभूय साक्षात्कृत्य, निर्णेप्यति अवधारयिष्यति । इति इत्थं, जल्पित्वा उक्त्वा, जोपं मौनम् , अभजत् अशिश्रयत् [6] । अहं तु, अकाण्ड एव अनवसर एव, खण्डितगमनरभसेन खण्डितः-निवारितः, गमनरभसः-गमनवेगो येन तादृशेन, अनेन अनुपदमुक्तन, तस्य तारकस्य, घचसा वाक्येन, पुनः अनवसानेन निरवधिकेन, पथापि मार्गेण च, जनितव्यथः उत्पादितदुःखः सन् , 'वचसान- वसानेन पयापि' इति स्थाने वचसा पथ्येनापिइति पाठे हितकारिणापि वाक्येनेत्यर्थः, कप्टै दुःखम् , अभिलपितसम्पत्त्या अभिलाषितस्य-अभीष्टस्य, सम्पत्त्या-प्राप्ग, सुखस्य-आनन्दस्य, लेशोऽपि अल्पमात्रापि, न सातः समुत्पन्ना, केवलं लेश एव, अनुभूतः उपभुक्तः, इति भावयन् विचारयन्, उद्भूतगाढोद्वेगता उत्पन्न नितान्तसम्भ्रमवशाद, तत्क्षणं . अप - ·विलकमञ्जरी। मुसोऽभवम् । अदत्तोत्तरश्च तस्मै तदाकस्मिकमालोच्यालोच्य चापलमात्मनो मनसि जातहासो विस्मय- अपाविपादाना युगपदासदतामगच्छम् । अफरव च जातपरमानुतापश्चेतसि-'हन्त, क्रमान्मया मिध्या- कुतूहलतरलितेन सहसैव तूर्यरवमुपश्रुत्य धावता शिशुनेव लघुता परामात्माऽनीत:, किमित्यचिन्तिवात्मविनि- पातदुखेन शिखरिणेव कुलिशपातभोरुगा संचरदनेकदुष्टपाहदुरवगाहो महासमुद्रकुक्षिरवाटा, फिमनिवारिते- न्द्रियवृचिना बालतपखिनेव निष्फलोऽनुभूतः शीतवातादिननितः कायक्लेशः, कुतो ममेदमनुपदिष्टमशिक्षित- मनभ्यस्त्रमचिन्तितमेवाद्य चापलमाविर्भूतम् [च], अहो चञ्चलस्वभावता चित्तपरिणते, अहो पिकारबहुलवा तारुण्याते:, अहो दुःखदायकवं सुसामिलापाणाम् , अहो व्यसनदानवैदग्ध्यमनधीनतायाः, अहो कार्यपरि- गतिविचारविद्वेषो दर्पोद्रेकविलसितानाम्, अहो मतिविपर्ययप्रदानतात्पर्य देवप्रातिकूल्यस्य, तस्य बाहशस्य वावप्रयत्नस्य, वस्य विद्याभ्यासस्य, तस्य नीतिशास्त्रश्रवणस्य, तस्य हेयोपादेयतत्त्वपरिज्ञानस्य, वेषां युद्धोपदे- शानाम् , दया विदग्धजनसंगतेः, तस्य प निसर्गसिद्धस्येन्द्रियरर्गसंयमस्य कीदृशो विपाका संपृचः [छ ], , , . . . टिप्पनकम्-चालतपसिना महानतपोधनेन [च]| तस्मिन् क्षणे, अधोमुख. अवनतवदन , अभयं जात । च पुन , तस्मै तारकाय, अत्तोचर भदत्तप्रतिवचन रान, तदा तस्मिन् काले, भात्मन खस्य, आकस्मिकम् अकारणक, चापलं चावल्यम् , आलोच्य आलोच्य विचार्य विचार्य, मनसि चेतसि, जातहासः उत्पनखावशोचितपरिहास सन्, युगपत् एककाल, विस्मय प्रपा विपादानां भाभलनादु सानाम् , आस्पदता स्थानताम् , अगच्छं प्रापम् । च पुन , जातपरमानुताप. उत्पनासन्तपश्चाताप. सन् , चेतसि चि, भकरवम् अचिन्तयम् , किमित्याह-हन्त खेद , शिशुनेच पालेलेर, मिथ्याकुतूबलतरलितन मिथ्याभूतोत्सवचलितेन, पुनः तूर्यरवं वायविशेषञ्चनिम् , उपसृत्य अनुसुत्य,सहसैय शीघ्रमेव धावता वेगेन गरसता, मया, अकस्मात् अकारणमेव, यात्माख,पयम् अत्यन्ता, लघुतांऽमताम, मानीत । पुन किमिति कस्मात् , कुलिश- पावभीषणा पत्रापातमीनेन, शिखरिणा पर्यतेन, इव, मचिन्तितात्मविनिपातदु सेन अधिन्तित - मनाचित , भारमन -खस्य, विनिपावेन-अनर्थापावेन, पक्षे समुदान्त पतनेन, दुख येन ताइरान, मपति शेष , सञ्चरदनेकदुष्टप्राह- दुरवगाहा यसद्धि उच्छलदि, अनेक -बहुभि , दुष्टाहै. ईसकालचरविरोथे, इरवगाह -दुष्प्रपेश , महासमुद- कुक्षिा अतिविस्तृतसमुद्रोदरम्, मवगादःप्रवंचकर्मतामापादित । न कि किमध, पालतपखिनेव मानतपोधनेन, अनि. पारितेन्द्रियवृत्तिना अनियत्रितेन्द्रियम्यागरेण, मयति शेर, निष्फल.व्यपी, शीतवातादिजनित शीतवाप्यातपापुष- दयोत्सादित , कायशः धरी सम्, अनुभूतः भुका । पुन अनुपदिष्टंन कलापि धमारामाविष्टम् , अशिक्षित नापि कमाथिद् विद्यागुरोरथीतम्, अनभ्यस्तम् नापि सम्मनुभोलि मम, इदं प्रात, चापलम्, अचिन्तितमेय भवस्तिमेव फुतः तस्मादेतो, माविर्भूतं प्रर्यटतम् [1] । अहो विवादविपाइय, यदुन-चित्तपरिणतः पिता, चालस्वभावता प्रतिकचालता, पुन, अहो प्राग्वदर्भ , एवमुत्तरम, तारुण्यगते. पोरनाम्पाया , वितिविपुलता, पुन, ओ मुखाभिलापापा मुयाना, दुसदायकत्व दुसानमा, पुनः अहो भनीन- तापार सामाग, व्यसनदानवदाम्य अभ्योत्पादनपाटयम्, पुन , अहो दयविरबिलासिताना गाविसमा साना, कार्यपरिणतिपिचारविश मिसालसम, पुन , मा देवमाविल्यम्य भारपालना , मति. पिपर्पयप्रदानतात्पर्य पुरिपरी पानपातम् । तारसमसामानिन , अनुनय, तातमयनारा मपित समस, पुन तस्य समतल, विधाभ्यासस समानुनल, पुन. तस सहतव, नीतिशाअभयपस kaneस.पुन तस्य महास,योपादेयतस्यारिवानग्यान्सर, मानसाधनलव पार, आय. HTNAPA NIRL. उमेदव-पाई, मन र मनर, पुनपा ETAH, शेषशाना मुम्नानुन नाम्, पुनः तस्मा. विदग्धानसगते.यसपल, 31 तस REAL, निसर्ग विकारपलता .

·३१२ टिप्पनक-परागविवृतिसंवलिता " .. किमिदानीमस्य पृच्छतः प्रतिवचनं प्रयच्छामि, किं कर्तव्यमुपदिशामि, स्वयं च किं करोमि, कथमयमवश्यमारब्धं मया निर्वोढव्यमिति पद्धनिश्चयेनापि निरखधौ पयोधायनयधारितायां गन्तव्यभूमाव- निश्चिते द्रष्टव्यवस्तुदर्शने केशायासलाभाय घराका पुरः प्रवर्तयितव्यः, कथं च गमनं निवारयतः पूर्वमस्य वचनमनातमिदानी बहु मन्तव्यम् , कथं चास्थिरस्वभावतया सरभसप्रधावितेन भूमिमियतीमागत्य भाग- मनसा तीरादर्शिशकुनिनेव पश्चानिवर्तितव्यम् [ज], निवृत्तेनापि कथमयमनेकविकटावर्तशतसंकुलः सर्वतो विष्टलप्रचारैर्दुष्टजलचरैः पदे पदे प्रस्खलितयानपानगतिरतिमात्रदुर्गः सागरैकदेशो लचयितव्यः, कथं च तत्कालमस्मत्संनिहितसैनिकावेदितवृत्तान्तं संभ्रान्तस्य समकालमेकवर्मना प्रातः प्रधावितस्य निरन्तर- प्रचलितानेकनौसहस्रसंक्षोभिताम्बुधैरर्धपथदृष्टस्य पार्थिवलोकस्य वृथागमनलजाविलक्षाक्षमाननं दर्शयितव्यम् , कथं च दूरादेय दर्शितस्मितस्य पार्श्वमुपगतवतः ‘क गताः, किमर्थं गताः, किं दृष्टं, फिमनुभूतं, किमासादितम्' इत्यादि पृच्छतः प्रणयिवर्गस्य सहसा द्वेपणं स्वचरितमावेदनीयम् , कथं चावासस्थानमुपागतेन दुर्विनय- जनितोद्वेगाः स्वतन्त्र इति कृत्वा तूष्णीमेव सर्वे समर्पितस्वाधिकारमुद्राः प्रसादनीया राज्यचिन्तका: प्रधान- सिद्धस्य खाभाविकस्य, इन्द्रियवर्गसंयमस्य चक्षुरादीन्द्रियगणनियन्त्रणस्य, कीदृशः किंप्रकारकः, विपाका परिणामः, संवृत्तः संजातः [छ । पृच्छतः गमनपरावर्तनप्रश्नं कुर्वतः, अस्य तारकस्य, किं कीदृशं, प्रतिवचनम् उत्तरं, प्रय- च्छामि प्रददामि, पुनः किं तयोः फतरत , फर्तव्यं करणीयम् , उपदिशामिाज्ञापयामि च पुनः, स्वयम् आत्मनाऽपि, किं करोमि । मया आरब्धं प्रवर्तितं, तत्र गमनमित्यर्थः, अवश्यं ननम् , निर्वोढव्यं सम्पादनीयम्, इति इत्थं, पद्धनिश्चयेनापि कृतनिश्चयेनापि, मयेति शेषः, निरवधी अपारे पयोधौ समुदे, गन्तव्यभूमौ गन्तव्यस्थाने, अनवधारितायाम् अनिीतायाम् , पुनः द्रष्टव्यवस्तुदर्शने लक्ष्यभूतवस्तुदर्शने, अनिश्चिते सन्दिग्धे, पराकः दयनीय , अयं तारकः, कथं फेन प्रकारेण, पुरः अग्रे, प्रवर्तयितव्यः प्रवर्तयितुमुचितः । च पुनः, पूर्व प्राक् , गमनं, निवारयतः निषेधतः, अस्य तारकस्य, अनाहतम् उपेक्षितं, वचनं वाक्यम्, इदानीम् अधुना, कथं केन प्रकारेण, वह चारु, मन्तव्यं खीकरणीयम् । च पुनः, अस्थिरस्वभावतया चपलखभावतया, सरभसप्रधावितेन सवेगं कृतप्रधावनेन, मयेति शेषः, इयतीम् एतावतीं, भूमि समुद्रप्रदेशम् , आगत्य, भग्नमनसा भममनोरथेन सता, तीरादर्शि- शकुनिनेव तीरमपश्यता पश्चात्, कथं केन प्रकारेण, नियर्तितव्यं परावर्तितव्यम्, [ज] 1 निवृत्तेनापि परावृत्तेनापि, मयेति शेषः, अनेकविकटावर्तशतसंकुलः अनेकेन-बहुना, विकटानां भीषणानाम् , आवर्ताना, शतेन, ,सर्वतः परितः, विशृङ्खलप्रचारैः अप्रतिहतप्रचारः, दुएजलचरैः हिंसकजलजन्तुभिः, पदे पदे स्थाने स्थाने, प्रस्खलितयानपात्रगतिः प्रस्खलिता-व्याहता, यानपात्रस्य-पोतस्य, गतिः-गमन यस्मिंस्तादृशः, अतिमात्रदुर्गः अत्यन्तदु खेन गमनीय, अयं सागरैकदेशः समुद्रैकदेशः, कथं लयितव्या लञ्चयितुं शक्यः । तत्कालं तत्क्षणम्, असत्सन्निहितसैनिकावेदितवृत्तान्तम् भस्मत्सन्निहितसैनिकैः-अस्मत्पार्श्ववर्तिसैन्यैः, आवेदितवृत्तान्तं-निवेदितवृत्तान्तं यथा स्यात् तथा, सम्भ्रान्तस्य क्षुभितस्य पुनः समकालं युगपत्, प्रातः, एकवर्मना एकमार्गेण, प्रधावितस्य कृतप्रधावनस्य, निरन्तरप्रचलितानेकनौसहस्रसंक्षोभिताम्बुधेः निरन्तरप्रचलितैः-अनवरतपस्थितैः, अनेकनीसहस्तैः- अनेकसहस्रसख्यकनौमिः, सक्षोभित.-उन्मथितः, अम्बुधिः-समुद्रो येन तादृशस्य, पुनः, अर्धपथदृष्टस्य अर्धमार्गावलोकि- तस्य, पार्थिवलोकस्य नृपजनस्य, तं प्रतीति यावत् , वृथागमनलज्जाविलक्षाक्षं वृथागमनेन-व्यर्थमेवाज्ञातस्थाने प्रयाणेन, या लज्जा तया, विलक्षं-विषण्ण निमीलितमिति यावत्, अक्षि-नेत्रं यलिस्तादृशम् , आननं मुखमण्डलं, दर्शयि- तव्यं दर्शमितुमुचितम् । च पुनः, प्रणयिवर्गस्य खन्नेहास्पदगणस्य, सहसा शीघ्रं, हेपणं लजाजनक, खचरित खकृत्वं, कर्थ केन प्रकारेण, आवेदनीयं विज्ञापनीयम्, कीदृशम ? दुरादेव दर्शितस्मितस्य प्रकटितमन्दहासस्य, पायें निकटम् , उपगतवतःभागतवतः, आगमिष्यत इति यावत् , क कुन, गताः, किमर्थ किनिमितं, गताः, भवन्त इति शेषः। पुनः किं दृष्टं दृष्टिगोचरीकृतम्, पुनः किम् अनुभूतम् अनुभवगोचरीकृतम् , पुनः किं वस्तु आसादितं प्राप्तम् , इत्यादि पृच्छता जिज्ञासा प्रकटयतः । च पुनः, आवासस्थानं खनिवासस्थान राजधानीमिति यावत् , उपागतेन, समागवेन सकुल:-व्याप्तः, - ·तिलकमञ्जरी। पुरुषाः । कथ च हृदयदाहलहितानुवृत्तीनामनुल्लङ्घनीयवचसा वृद्धवन्धूनामधोमुसेन सदसि सोढव्याः श्रवण- परुपा रोपतिरस्काराः, सर्वथा धिग् मा चापलोपहतमनात्मज्ञमुत्सृष्टाभिमानमसमीहितकारिणम्, अनेनाप्यदृष्ट- शिष्टव्यवहारेण सर्वदा प्राकृतलोकसहवासिना तारकेण तरल इति कुतूहलीति क्रीडनशील इति संभावितम्' [झ] । इत्याद्यनस्पमनेकसकल्पकवलितचित्तवृत्तेश्चिन्तयत एव मे जगाम परिणाममप्रतर्कितैर रजनिः । ऊयकिरणरज्जुस्तम्यलम्बमानशशिविम्यनाङ्गरादपरदिग्भागयानपानादयततार सायानिक इस कृताम्बरजलधि- यात्र. शनैः शनैरन्यकारः । किं वृथा नदसि, मथने यदि मया रत्नानि ते कक्षीकृतानि तदुरिक्षपैतदित्य- यतार्य शिरसः पुरो मन्दरक्षितिभृता क्षिप्तमुत्तरीयौममिव पिण्डीकृतमिन्दुमण्डलमाकुलाकुलप्रसारितोमिहतो जग्राह जलविः । प्रमुख एवं प्रवृत्तमेपस्य ततश्वलितसरोहिणीकवृपस्य वापि कापि विभाव्यमानतुलाधनुपः टिप्पनकम्-[प्रवृत्चमेपस्य मेप -अज , ] मेपराशिश्च, चलितसरोहिणीकवृपस्य एकत्र रोहिणी नक्षत्रम्, वृष राशि , अन्यत्र रोहिणी सुरभि , वृपः गौ । विभाग्यमानतुलाधनुप एका तुला धनुपी राशी, भन्यन तुला-प्रसिद्धव, धनुश्व-कार्मुकम् [न]। मयेति शेष, राज्यचिन्तकाः राज्यसचारका, प्रधानपुरुषा मन्त्रिजना , कथ केन प्रकारेण, प्रसादनीया अनुनेतव्या । कीदृशा ! दुर्विनयजनितोद्वेगा: मदीयदुर्दिनीततोत्पादिता त क्षोभा , पुन स्वतन्त्र खेच्छाचारी, इति कृत्या मत्या, तूष्णीमेव किमप्यकथयित्वैव, समर्पितखाधिकारमुद्रा प्रलापतखखाधिरजापचिद्धविशेषा । च पुन , वृद्ध- बन्धूना वयसा श्रेष्ठव धुजनानां, श्रवणपरुपा. कर्णकटोरा , रोपतिरस्कारा क्रोधप्रयुक्तानादरवास्यानि, सदसि सभा याम् अधोमुसेन अवनतवदनेन सता, मयति शेष , कथ केन प्रसारण, सोढव्या सहनीया , कीदृशाम् हृदयदाह- लहितानुवृत्तीना हृदयदाहेन-अतस्तापेन, ललिता त्यचा, अनुत्ति -अनुसरण यस्तादृशानाम् पुन अनुलनीय घचसाम् अतिरस्करणीयवाक्यानाम् । चापलोपहत चाचल्यदूपितम्, पुन अनात्माम् आत्मारियरहिनम्, पुन उत्सृष्टाभिमान त्यफस्वाभिमानम् , पुन असमीहितकारिण खानमिमतकारिण, मां, सर्वथा सषप्रयरेण, धिक निन्दा, अहएशिष्टव्यवहारेण अपरिचितशिष्टाचारेण, सर्वदा सबसले, प्राकृतलोकसहवासिना नीचजनससागंगा, अनेन प्रत्यक्षवर्तिना, तारकेणापि, तरल अयं चपल इति, पुन कुतूहली भय फलनिरपेक्ष गेलुप इति, मीडनशील. अय क्रीडाप्रकृतिक इति सम्भावितम् उत्कटोकोच्या सहितम् [B] | अनेकसकरपक्वलितचिचवृत्ते भूरिभावना का तमनोवृत्ते , मे मम, इत्यादि अनुपदासप्रतिरम्, अनल्प प्रबुर च, चिन्तयतः आलोचयत रात एव, ममत- कितय अविततिय, रजनि गनि, परिणाम समाति, जगाम प्राप । ऊध्र्यकिरणरजुसम्पलम्यमानशशि पिम्यनादरात् ऊर्वार-उपरितनार, किरणरूपरनुमयसम्मान, लम्बमान-नम, शिवम्याचमा म, नादर मानपानावष्टम्भरशिया यस ताधार, अपरदिग्भागयानपाचात् पधिमदिग्भागरूपपोतार, सायानिक इय पोती गिय तान्यरजलधियात्र नारायरूपममुदयात्र , म धमार, शने शन. मन्द मदम्, भवततार अपमादा जगम। भापुलायुरप्रसारितोमिदस्त भागाल-विरारपर्म क्या स्वार तया, प्रशारित -पचारित , यम - तरEET , इस्वो येन ताश , जलधि समुह, इन्दुमण्डल पदासर, जमाह रहातगान, दीना कि मयं, पृथा मुभा, नदसि मात, मथने गेडनावसरे, त तब सागरस्य, रमानि, पर, मया नका, कक्षारतानि नहरमा पारळ गापिठान, तत् वर्हि, एतद् प्रलय यमन मिडी गरीबीमनवर्ष , उरिक्षर मीभान NिEn- रस इति एवापता, शिरसा मसपोभागार, अवतार्य अप स्ता, मन्दरक्षितिभृता मगर , क्षिप्त सम् , पिण्डीरुत विभाग नी1, उत्तरीयक्षोममिय उत्पा। प्रमुख एष आदमत्तमपय प्रात- AT मपराया मातम्य, पर-गायत , मपा-भानाLANTA2 दम्मिन मातारास, साल तर, चलितसरोदिणीकापस्य चरित - avit, महिनी-मानधात, -Tufa •वितर. . .

·टिप्पनक-परागविवृतिसंवलिता प्रभात एव प्रस्थितस्य तारकासार्थस्य चरणोत्थापितो रेणुविसर इव धूसरारुगो नभः सरणिमरुणदरुगालोकः [] | ततः क्रमेण रञ्जिताम्बरे तुहिनकरविरह विदलिनविभावरीहृदयरुधिर इव निपतति धरण्यामरुणरागे, तिमिरकरिरेचितेषु पाशुतपेटिव लोकं स्तोमुच्छसत्सु दिग्भागेपु, अपरभागसंक्रान्तनक्षत्रभारावर्जित इव पूर्वभागमतिदूरमुन्नमयति व्योनि, विनिद्रशकुनिकुलबद्धकोलाहलासु जलनिधिप्रवोधमगलानीव गायन्तीपु वेलावनावलीपु, मार्गशैलशृङ्गकृतविश्रामेष्माहारान्वेषणाय द्वीपान्तराणि प्रस्थितेषु समुद्रोदरनिवासिपु विहङ्गेषु, पङ्कमलिनतनुपु कौपीनमारकर्पटावरणेष्वरुणलुण्टिततिमिरपुरलोकेष्विव समाश्रयत्सु वेलानदीपुलिनानि जालि- पु, मुहुः स्पृष्टशैवलप्रताने मुहुरामृष्टचन्द्रकान्तमणिपदि मुहुर्मुदितफेनपटले मुहुराष्टिसलिलगीचिसंचये संचरति वडगमुसानलसंपर्कजाततीव्रसंताप इव मन्दमन्दमौदन्वते मरुति, मुक्तमसृणमणितटीशय्येपु सवि- टिपनकम्-रेचित-रिक्तम् । अन्नमु-ऐरावणजाया । वामन -पश्चिमा शाकरी, दिक्षिणाशाकरीति बहवः, तस्यैवानौचित्यात् ] [2] , यत, यस्मिंस्वादशस्य, पक्षे चलिता , सरोहिणीका -रोहिणीभि -धेनुभि सहिता , वृषा-बलिवर्दा. प्रस्थानक्रियाविशिष्टे यस्मिन् सति तादृशस्य, पुन क्वापि कापि कसिंश्चित् कस्मिंश्चित् प्रदेशे, विभाव्यमानतुलाधनुप. विभा-यमाना-लक्ष्यमागा, तुला- तुलाराशि , धनु -धनराशिश्च यस्मिंस्तादृशस्य, पक्षे विभाव्यमाना , तुला -मानानि तोलनदण्डा वा, धनूषि-कार्मुकाणि, प्रस्थानवियाविशिष्टे यस्मिन् सति तादृशस्य, पुन प्रभात एवं प्रातरेव, प्रस्थितस्य कृतप्रयाणस्य, तारकासार्थस्य तारा- गणस्य, चरणोत्थापितः चरणोक्षिप्त , रेणुविसर इव धूलिरागिरिव, धूसरारुण. किश्चित्ताण्डरकवर्ग , अरुणालोकः सूर्यप्रकाश , नभ.सरणिम् आकाशमार्गम् , अरुणत् रुद्धवान् , व्याप्तवानित्यर्थ [अ]। ततः तदनन्तर, किश्चिदुप- शान्तचिन्तासंज्वरः किञ्चिन्निवृत्तचिन्तासन्ताप सन्, पुरस्तात् अग्रे, चक्षुः नेत्रम्, अक्षिप व्यापारितवानहम् , कस्मिन् कीदृशे सति ? क्रमेण शनै , रञ्जिताम्बरे रक्तीकृतगगनमण्डले, अरुणरागे सूर्यविम्बरागे, तुहिनकरविरहविद- लितविभावरीहृदयरुधिर इव तुहिनकरस्य-शीतकिरणस्य चन्द्ररूपनायकम्येत्यर्थ , विरहण-विश्लेषेण, विदलित-विरी, विभावर्या -राविरूपनाविकाया , हृदय, तस्य रुधिर इव शोणित इव, धरण्यां भूमौ, निपतति अवतरति सति। पुन पांशुतल्पेप्विव धूलिमयशय्याखिव, तिमिरकरिरेचितेपु अन्धकाररूरहस्तिनोज्झितेषु, दिग्भागेषु, स्तोकं स्तो किञ्चित् किञ्चित्, उच्छसत्सु मुखमारुतमुदमत्सु । पुन अपरभागसंकान्तनक्षत्रभारावर्जित इव अपरभागे- पश्चिमभागे, सक्रान्तानि-सलग्नानि, यानि नक्षत्राणि-तारका, तद्भारेण तद्गुरत्वेन, आवर्जित इव-अवनत इवे युत्प्रेक्षा, व्योनि आकाशे, पूर्वभागम् , अतिदूरम् अत्यन्तदूरम्, उनमयति उत्क्षिपति सति । पुन विनिद्रशकुनिकुलबद्ध- कोलाहलासु विनिद्राणा भमनिद्राणा, शकुनीना-पक्षिगां, कुलेन-पुजेन, बद्ध कृत , कोलाहल -कल कलो यासु तादृशीषु वेलावनायलीपु तटवर्तिवनपतिपु, जलनिधिप्रवोधमङ्गलानि समुद्रजागरणकालि कमजलानि, गायन्तीषु इवेत्युत्प्रेक्षा। पुन मार्गशैलङ्गकृतविश्रामेपु मार्गस्थपर्वतशिखरविश्रान्तेषु समुद्रोदरनिवासिषु समुद्रमध्यवास्तव्येषु, विहङ्गेषु पक्षिपु, आहारान्वेपणाय खभश्यवस्तुगवेषणाय, द्वीपान्तराणि अन्यद्वीपान्, प्रस्थितेपु गतु प्रवृत्तेषु सत्सु । पुन पङ्कमलिनतनुषु कदमकलुपितकलेवरेषु, कौपीनमात्रकर्पटावरणेषु कौपीनमात्र यत् कट-पटखण्ड , तदव आवरण येपा तादृशेषु, जालिकेषु धीवरजातीयेषु, अरुणलुण्टिततिमिरपुरलोकेष्विव सूर्यापहृतान्धकारपुरवासिजनेष्विव, वेलानदीपुलिनानि तटवर्तिनदीसैकतस्थलानि, समाश्रयत्सु निषेवमाणेषु । पुन मुहु. असकृत् , स्पृष्टशेवलप्रताने सपृक्तजलतृणराशौ, पुन मुहु, अनेकवारम्, आमृष्टचन्द्रकान्तमणिहपदि आमष्टा-सस्पृष्टा, चन्द्रकान्तमणिरूपा दृषद्-प्रस्तरो येन ताशि, पुन मुहुः वारंवारम् , मृदितफेनपटले मृदित-नोटित, फेनपटल-समुद्रफराशर्येन तादृशे, पुन मुहु. असकृत् , आश्लिष्टसलिलवीचिसचये आश्लिष्ट -आलिङ्गन , सलिलवीचीना-जलतरहाणा, सञ्चय - पुञ्जो येन तादृशे, औदन्वते समुदसम्बन्धिान, मरुति पवने, घडया मुखानलसम्पर्कजाततीवसन्ताप इव पड. वाया -समुद्रोदरवर्तिन्या अवाया , यो मुखानल -मुखाग्नि , वाडवानिरिति यावत्, तत्सम्पर्केण-तत्सयोगेन, जात -उत्सना, , ·तिलकमलरी। भ्रममभ्रमुकुलप्रभवाभिः करेणुभिरुपनीवसरसलवङ्गपल्लवकरलेपु सुवेलमेसलासु सेलत्सु वामनदिदनागवशजेपु गनेषु [2], सर्वतः प्रसृततापसामिहोत्रधूमान्धकारे क्लशयोनिप्रसादनायायावविन्ध्यशिलालिङ्गित इयोपरक्ष्यमाणे रोहणगिरी, प्रविष्टास्मालरोकतोकचरलितद्वारपालवेतालेवसुरदेयतार्चनारम्भपिशुनमपूर्वसौरभ दिव्यकुसुमधूपामोदमुउद्गिरत्सु विपरेपु, पातालचन्दनठुमोपवनक्रीडारागिगीभिः पन्नगाङ्गनाभिरापतन्तीभिर- लभ्यान्तरेषु रसातलमल्यान्तरालमार्गेपु, प्रभातमारुतापूरिसरणन्मुखरपुलिनशखमाले दलितशुक्तिमुक्तास्वयक्ति- तीरमुवि जढितनलमानुपान्यासितसनायतपतटे द्रवीभूतशारतिमिरविभ्रममूर्मिविस्तारमुपसंइरवि मत्सुस प्रचारार्थमिव चन्द्रास्तसमयविद्राणवेनसि तरङ्गिणीनाथे, दिवसकृतयुगाववारे तिमिरसागरादुन्ममा मेदिनी. मिव द्रष्टुमुदयाद्रिशिखरमधिरूढे सहस्रदीधितो, शनै शनैश्च सधुक्षितसूर्यकान्ताश्महुतभुजि, मन्दितेन्दुमणि- ·३१६ टिप्पनक-परागविवृतिसंवलिता निर्झरस्यन्दे, निष्प्रभीकृतदवदहननेजसि, विस्तारिततरुणतरुलतापल्लरलावण्ये, मुकुलितोलूकचक्षुरालोकसंपदि, विकासितदरीगृहद्वारोदरे, प्रकीर्ण इव गुञ्जाफलेपु, अङ्कुरित इव राजशुकचञ्चुकोटिपु, पल्लवित इव करुवाकु- चूडाचकेषु, मञ्जरित इव सिंहकेसरसदासु, फलित इस कपिकुटुम्बिनीकपोलकूटेषु, प्रसारित इव हरिताल- स्थलीपु, क्षुण्ण इव शवरराजसुन्दरीसान्द्रनखदन्तक्षतेषु, राशीकन इव पद्मरागसानुप्रभोल्लासेपु, निपतति सति पयोधिमध्यशिखरिणां शिसासु बन्धूककुसुमस्तवकभासि वालावपे, जाते फुटालोके जगति, किनिदुपशान्त- चिन्तासंज्वरः पुरस्ताचक्षुरक्षिपम् [ ठ] । अथ नातिदूरं दरीभृतस्तस्य परिसरादुजिहानं धातुधूलीपटलमिव विलुलितं घेलानिलेन, समन्ततः समुद्भासितनभोमार्गमर्घरनास्तलिमिव क्षिप्तमुदयसंध्यायाः सागरेण, क्वचिद् विद्रुमरसद्वारुणरागम् , काचित् तरुणहारीतपक्षहरिताभोगम्, कचित् कर्णिकारकुसुमपुञ्जपिञ्जरसन्निवेशम् , कचिद् दह्यमानकृष्णागुरुधूमधूस- सम्बन्धी अग्निर्येन ताशि,पुन मन्दितेन्दुमणिनिर्झरस्यन्दे मन्दित -मान्यमापादित , इन्दुमणे -चन्द्रकान्तमणिसम्बन्धिन , निर्झरस्स-सुधाप्रवाहस, स्पन्द -प्रस्रवण येन तादृशे, पुन निष्प्रभीकृतदयदहनतेजसि निष्प्रभीकृत मन्दीकृत, दवदहनस्य-दावामे , तेज -दीप्तियन ताशि, पुन विस्तारिततरुणतरलतापल्लवलावण्ये विस्तारित-वार्धत, तरुगाना-- परिणताना, तरूणा-क्षाणा, लताना च, पल्लवाना नूननपत्राणा, लावण्य-सान्दर्य येन तादृशे, मुकुलितोलूकचक्षुरा लोकसम्पदि मुकुलिता-उपसहता, उलझाना-दिवा-धपक्षिणा, चक्षुषो -नयनयो , आलोकसम्पत्-वेजस्सम्पत्तियन तादृशे, पुन. विकासितदरीगृहद्वारोदरे विकासित-प्रकाशित, दरीगृहद्वारोदर-गुहागृहद्वारमध्य येन तादृशे, पुन गुलाफलेषु कृष्णरायलताफ्लेषु, प्रकीर्ण इव प्रस्त इव, पुन राजशुकच कोटिपु प्रशस्तशुक्रतुण्डाप्रभागेषु, अङ्कुरित इच साताकुर इव, पुन रुकवाकुचूडाचक्रेपु कुटशिखामण्डलेपु, पल्लवित इर सजातपालव इव, पुन सिंहकेसर- सटासु सिंहसम्बन्धिरबन्धवेशनटामु, मक्षरित इव समातमारीक इव, पुन कपिकुटुमिनीकपोलकूटेपु मर्कटस्त्री गण्डस्थलोबभागेषु, फलित इय समातफल इव, पुन हरितालस्थलीपु हरितालाख्यरक्षमप्रदेशेषु प्रसारित हर विस्तारित इव, पुन. शवरराजसुन्दरीसान्द्रनखदन्तक्षतेपु शबरराजमुन्दरीगा-शपरजातीयनृपतिसु दरस्त्रीणा, सान्द- नखदन्तखतेषु-निविडनखदन्तापातजनितमणेषु, क्षुण्ण इय पिष्ट इव, पुन पद्मरागसानुप्रभोल्लासेपु पारागा- रफमणीना, य सानु -समस्थली, तत्सम्बन्धियुतिततिधु, राशीत इय पुनित हव, पुन पन्धूककुसुमस्तरामासि पन्धूनसशक यत् कुसुम-रकपुष्प, तस्य स्वयम्सेव-गुच्छस्पेव, भा -छवियस तादृशे, पालात रकातपे, पयोधिमध्य- शिखरिणां समुद्रमध्यवर्तिपर्वताना, शिखासु शिखरेषु, निपतति सति अवतरति सति पुन जगति भूमण्डले, स्फुटालोके स्फुटप्रमाणे, जाते सम्पने सति []। अथ अनन्तरम्, अत्युद्धतम् अलायर्यावहम्, प्रभाराशि पुतिपुधम् , अपश्यं दृष्टवानहम्, कीदृशम् । तस्य प्रतस, दरीभृतः पयतस्य, परिसराव प्रान्तप्रदेशा, नातिदूर किविषिष्ट, येलानिलेन तटमास्तेन, विलुलितं विक्षिस, उजिहानम् उन्नच्छन्तम्, धातुधूलीपटलमिर ' सुवारूप्यतामानि हरिताठ मन सिला। गरि कान रासीय सीसलोह सहिार गन्धसोऽधकमित्याया धातको गिरिसम्भवा ।" इत्युख ये धाता, पायाधू-य-रणव , ताशा पटनागर समूहम्मय । पुनः समन्ततः सर्वत , समुद्भासिननभोमार्गम् वापितगगनमार्गम्, पुन. उदयसन्यायाः सूर्यादयः शालिकराधाया , सागरेण समुदेण, क्षिप्तम् अतिम् , अर्धरत्नाजलि मिय अपरूपरत्नपूप्रितिमा, पुन फचित् यतिथि भागे, पिद्रुमरसन्यायणरागम् बहनरसस-प्रयालरबस, या -पर, तप भरण -रक, राम वर्मा यस तारम् , पुन चित् पिश, तरणहारीतपक्षहरितामोग मा-युग, यदा-पक्षिय, तसार हरितालोग किसिवितारो मिसायम्, पुन फचित् फवधिन प्रश्शे, कनिकारकुसुमपुरापिपरसग्निशम् of पुणे तरभार,भिर -पीत , सपिया -संस्थान यस तारम् , फचित् पि दशमान रुप्मागुरुधूमधूसरोदेशम् समानस-तपमानस, गुणे -मारपस, धमन भूगर • KHERI, उदा - .

·तिलकमलरी। ३१७ , रोद्देशम् , अतिभाखरतया दुरालोकम् , आकुलाकुलेक्षणरुत्थाय सर्वैः समकालमौर्वानलार्चिःशङ्कया निभालित भालतटविनिहिवामहस्तच्छर करतः संपर्नालसंभ्यासहशमत्यद्भुत प्रभाराशिमपश्यम् [ड] । दृष्ट्वा चोपजातकौतुः किमेतदिति वितर्कयन्नेव तस्मादमण्डलादिव मयूसनिवहमेकहेलया विनि- र्गतम्, आगच्छदभिमुखमाकाशमार्गेण, सत्यनकनमेरुमन्दारकुसुमप्रायशेसर, हरिचन्दनरसप्रायाङ्गराग, कल्प- द्रुमाशुकप्रायनिवसनम् , अनेकदिव्याभरणभूपितम् , आभरणमणिकिरणप्रभासतर्पितेन प्रसर्पता सर्वतस्तप्त- तपनीयद्रवाकारेण देहातिप्राग्भारेण पिङ्गलीझनासिलदिगन्तराल सदावानलमिवान्तरिक्षमादधानम्, उज्याल- दापानलानुलमदग्धस्थलाभेन जलनिधिवेलावनान्यपहाय युगपत्प्रधावितेन पृष्ठतो वहता विलेपनामोदाकृष्टेन मधुलिहा पटलेन पश्चात्प्रयायिभिरुनीयमानगतिमार्गम् [6], आदराकृष्टयलगारवारमुच्छलजलच्छटास्पर्श- परिहाराय तरुणवारिदानामन्तरालेन नीयमानैनुभूतधूलीपटलमधूयमाणमुखरखुरपुटारवमतिवल्गु बलाद्भिः अवदेशो यस्य तादृशम्। पुन अतिभावरतया अतिरीप्रत्या, दूरालोक दुर्दशम् । पुन और्वानलार्चि शङ्कया वाडवामिज्वालाशङ्कया, आकुलाकुलेक्षणे. अत्यन्तचकितनयनै , पुन भालतटविनिहिताग्रहस्तच्छत्रकै भारतटे- ललाटतटे, विनिहित स्थापितम् , अग्रहस्तच्छत्र-हस्ताग्रभागरूप छन यस्तादृशै , सर्वे , कैवते धीवर , उत्थाय, सम- कालमेव युगपदेव, निभालित विलोकितम् , पुन सवर्तकालसध्यासदृश प्रल्यकालिकसन्ध्यानु यम् [3]। चपुन , दृष्ट्वा निरुचप्रभाराशि दृष्टिगोवरील, उपजातकौतुक. उत्पनौत्सुक्य सन्, एतत्तेज , किम् कीदाम् , इति वितर्कयन्नेव विचिन्तयन्नेव, खेचरनरेन्द्र वृन्द विद्याधरे द्रगणम् , अद्राक्ष दृष्टवानहम् , कीदृशम् । अर्फमण्डलात् सूर्यमण्डलात् , मयूखनिवहमिव किरणम्लापमिव, तस्मात् प्रभामण्डलात्, एकहेलया युगपत् , विनिर्गत विनि सुतम्। पुन आकाशमार्गेण, अभिमुख सम्मुखम्, आगच्छत् अवतरत्। पुन सन्तानक-नमेरु मन्दारकुसुमग्रायशेखर सता. नक नमेरु म दारा -देववृक्षविशेषा , तेपायानि कुसुमानि-पुष्पाणि, तत्प्राय-तत्प्रचुर, शेसर-शिरोमाल्य यस्य तादृशम् । पुन हरि- चन्दनरसप्रायाङ्गरागम् हरिच दनरसप्राय -चन्दनविशपरसप्रचुर , अङ्गराग -अङ्गलेपो यस्य तादृशम् । पुन कल्पद्रुमा- शुकमायनिवसनम् कल्पगुमाशुभप्राय-कल्पद्रुमसम्बन्धिसूक्ष्मश्लक्षणवनप्रचुर, निवसन-वस्त्र यस तादृशम् । पुन अनेक- दिव्याभरणभूपित विविधोत्कृष्टालङ्कारालद्धृतम्। पुन देहातिप्राग्भारेण शरीरकान्तिालापेन, पिङ्गलीकृताखिल दिगन्तराल पिछलीकृत-पिशङ्गीकृतम् , अखिलाना-समस्ताना, दिशाम्, अन्तराल मध्य यन तादृशम् , कीदृशेन ' आमरण- मणिकिरणप्रभासन्तर्पितेन आभरणमणीनाम्-अलङ्करणमणीना, ये किरणा -रस्मय , तत्प्रभाभि , सन्तर्पितेन-सवर्धितेन, पुन सर्वत. परित ,प्रसर्पता प्रसरता तप्ततपनीयद्रचाकारेण तप्त यत् तपनीय-सुवर्ण, तस्य यो द्रव -पक , तदाकारेण, अत एव अन्तरिक्ष-गगनमण्डल, सदाचानलमिव दावामिसहितमित्र, आधान कुर्वाणम् । पुन पश्चात्प्रयायिभिः पञ्चात्प्रगामिजनै , उन्नीयमानगतिमार्गम् उन्नीयमान अनुमीयमान , गतिमार्ग -गमनमार्गा यस्य तादृशम् , केन । मधुलिहा भ्रमराणा, पटलेन-समूहन, कीदृशेन! उज्यालदाचानलानुलग्नदग्यस्थलामेन उत्-ऊर्च, ज्वाला यस्य वादशेन, दावानलेन दावामिना, अनुलाम-सुबद्ध, दग्ध च यत् स्थल-स्थान, तस्येव आभा-मन्तिर्यस्य तादृशेन, पुन जलनिधिवेलावनानि समुद्रतटवर्तिवनानि, अपहाय त्यक्त्वा, युगपत् एककाल, प्रधावितेन कृनसत्वरगतिकेन, पुन पृष्ठत. पृथ्भागे, वहता गच्छता, पुन विलेपनामोदाकृप्टेन विलेपनस्य-अगोपलेपनद्रव्यस्य, आमोदन-अति- सौरभेण, आकृष्टेन-वचीकृतेन [6] । पुन प्रधानवाजिमि मुख्यभूताधै , उहामाननायकम् उह्यमान -देशान्तर नीयमान , नायको यस्य तादृशम् , कोदशै १ भादराकृटवलगे आदरेण आण वल्गा-मुखरजुयपा तादृशै , पुन पार वारम् अनेरुवारम्, उच्छलजलच्छटास्पर्शपरिहाराय ठच्छन्त्या -उद्वेलन्या , जलच्छटाया -उधाराया स्पर्शपरिहाराय स्पर्शवननाय, तरुणवारिदाना परिणतमेघानाम् , अन्तरालेन मध्येन, नीयमाने. गम्यमाने , पुन अनुभूतधूलीपटलम् अनुभूतम्-अनुस्मित, धूलोटल-धूनीसमूहो यसिस्तादृश यथा स्यात् तथा, पुन अधूयमाण मुखरखुरपुटारयम् अश्रूयमाण , मुसरयो -शब्दायमानयो , सुरपुटयो -सम्पुटितपुरयो, आरए पनि मिलाश , .

·३१८ टिप्पनर-परागविवृतिसंवलिता स्वभावचञ्चलैः प्रधानवाजिभिरुह्यमाननायकम् , अदृश्यमानहरितच्छायामण्डलेश्चलभिरुदण्डैरातपत्रसण्डैरभि- नवतापसलिलनिर्झरे नमःसरसि मूलभागनिट्ननलिनीपलाशप्रकराणि पङ्कजवनानीव संचारयमाणम् , अचिराशुतेज.स्तवकचन्द्रकितैरिन्द्रनीलकान्तिभिः तरुणजलदैरध्यासितो कदलिकाशिखरेपु समुच्छूितोद्दण्ड- मायूरातपनेविष द्विरदसारिसदनेषु निद्रायमाणकुमारम्, अच्छिन्नसंतानपवनप्रसारिताभिरतिभास्वरतया दिवापि प्रेसदुल्लादण्डमिव व्योम दर्शयन्तीभिः कल्पतरुरनांशुकवैजयन्तीभिः समन्ततो ज्वलद्रथविमान- केननम् , उदारनेपथ्यचारिणा गृहीतनानाप्रहरणेन विद्यानुभावसिद्धत्वाद् गतेरकृतपदविक्षेपममतः प्रसर्पता सम- पादस्थितेन पदातिसदोहेन कृतकलकलं [ग], पृष्ठतश्च वरकरेणुमारूढाभिरुपरिधृतकुन्दधवलातपत्रिकाभिः पुर:प्रधावमानकनकदण्डोमरमायूरच्छनमण्डलाभिरुमचतः प्रचलितभुजलतारनवलयेन वाराङ्गनाजनेन सलीलमुदयमानचामरकलापाभिराप्रपदीनचीनफनुकाबच्छन्नवपुपा निजनिजवाहनाधिरूढेन बुद्धान्तर्वशिक- . यथा स्यात् तथा, अतिवल्गु अतिमनोहर, बल्गद्भिः गच्छद्धि । पुन स्वभावचञ्चले. प्रकृतिचपले । पुन अदृश्यमान- हरितच्छायामण्डलैः अदृश्यमानम्-अप्रतीयमानम् , हरितच्छायामण्डल-हरितकान्तिकलापो येषा तादृशै , उद्दण्डैः अर्ध्वदण्डै , आतपरखण्डे, छत्रमण्डल , अभिनवातपसलिलनिझरे अभिनव - नवीन , आतपात्मकानो सलिलाना- जलाना, निर्झर -प्रवाहो यस्मिस्तादृशे नमःसरसि आगाशरूपसरसि, मूलभागनिननलिनीपलाशप्रकराणि मूलभागे-मूलप्रदेशे, निर्द्धन -छिन्न , नलिनीपलाशप्रकर -पद्मिनीपनसमूहो येषु तादृशानि, पङ्कजवनानि कमलवनानि, सञ्चारयमाणमिव सवाहयमानमिव, पुन द्विरदसारिसदनेषु द्विरदाना-गजाना, ये सारय -पर्याणानि, तद्रूपगृहेषु, निद्रायमाणकुमार निद्रायमाण -शयान , कुमार -युवराजो यस्मिंस्वादृशम् , कीदृशेषु' तरुणजलदैः परिणतमेधै , अध्यासितोप्रकदलिकाशिखरेपु अध्यासितम्-अधिष्ठितम्, ऊर्थकदालिकानाम्-उपरितनवैजयन्तीना, शिखर-शिरो. भागो येषां तादृशेषु, कीदृशे ? अचिराशुतेज स्तवकचन्द्रकिते. अचिरावेज स्तबकेन-विद्युत्तेजोगुच्छेन, चन्द्रकित - सातमयूरपक्ष्मस्थचन्द्राकार चिदै, पुन इन्द्रनीलकान्तिभिः मरम्तमणितुल्यकान्तिभि , अत एव, समुच्छितो. इण्डमायूरातपन्नेपिव समुच्छ्रित-समुन्नमितम्, उद्दण्डम्-सर्चदण्ड, मायूई-मयूरसम्बन्धि, आतपत्र छ येषु तादृशेष्विवेत्युत्प्रेक्षा । पुन कल्पतरुरतांशुवैजयन्तीभि. कल्पतरसम्बन्धिरत्नमयवसापपताकाभि , समन्तत सवत , ज्वलद्थविमानकेतनं ज्वलद्-दीप्यमान, रथस्य विमानस्य च, केतन-पताकादण्डो यस्स बादशम् , कीरशीनि । अच्छिन्नसन्तानपवनप्रसारिताभि. अच्छिन्नसन्तानेन-अविरतसन्ततिकेन, पचनेन-वायुना, प्रसारिताभिः विस्वारि- ताभि , पुन प्रतिभावरतया अतिदीप्तिमत्तया, दिवापि दिनेऽपि, प्रेसदुल्लादण्डमिय प्रेट्सन-प्रचलन , उल्लादण्ड - निर्गछबालारूपदण्डो यसिखादशमिवेत्युत्लेक्षा, व्योम गगनमण्डल, दर्शयन्तीभिः प्रत्यायय तीभि , पुन पदाति- सन्दोहेन पादगासगणन, कृतफलकल कृतालाहलम्, शीदशेन ! उदारनेपथ्यधारिणा उज्वलकृत्रिमवेषध रिणा, पुन गृहीतनानाप्रहरणेन प्रतविविधात्रेण, पुन गते. गमनस्य, विद्यानुभावसिचत्वात् विधाप्रभावपिरत्वात् , अकृतपदविक्षेपम् अतिपादप्रक्षेपण यथा सार तथा, अप्रतः अभे, प्रसर्पता प्रच उता, पुन समपादस्सिवेन भन्यूनानधिकदशवर्तिपादावलम्पितन []1च पुन पृष्ठत. पृष्ठभागे, प्रधानावरोवसुन्दरीभिः प्रधानान्त पुर- मुन्दरीमि , अनुगम्यमानम् अनुप्रियमाणम् , कोशीभि । वरफरेणुकामाभि. उत्तमहसिनीमारूग्वनीभि , पुन. उपरिघृतकुन्दधयलातपधिकामि. उपरि धता गृहीता, उन्दपुष्पा धपला-उधा, आतपनिहा- लच्छन पाभिसार- शीभि, पुन पुर प्रधायमानकनफदण्डोडामरमायूरच्छपमण्डलाभिः पुर -अमे प्रभावमान, कनम्दण्देन-मुर्ग. मयदण्डेन, उद्यामरपू-उदर्द, मायूरचममग्रल-मयूरपक्षमयसमान्द यास तारसीभि , पुन उभयत. पादये, प्रच. लितभुजलतारलवलयन पचालनम्-उनेलित, मुस्तयो याहुलनयो , रसमय कम्य-कार्ष यस्य तारोन, यारागना. जनेन पयामेन, सलील सविता, स्था स्वार था, उदयमानचामरफलापाभि. उसपना-अभिप्पमाम , चामराला - भामरथमूदो या तालीम, पुन मृदान्तशिरुसमूहेन सान्त पुराधिकारिगणन, सर्वतः पारता, - .

·तिलकमञ्जरी। ३१९ समूहेन सर्वतः परिवृताभिरालोहिवापाशवरामन्दतारकापरिस्पन्दलांचनारपिनेरनुभूतदीर्घरजनिजागराभिरिव विभाव्यमानामिरलम्बितालकश्रेणिभिरलुप्तललाटतिलकैरग्लपितौटमुद्रालतकैराननेन्दुभिरसंपादितमोभवा. ज्ञाभिरिव झायमानाभिः प्रधानावरोधसुन्दरी भिरनुगम्यमानम् , अनतिभूरिपरिवारपरिच्छदम् , उच्चलित- मध्वना सुवेलाद्रेः सेचरनरेन्द्रवृन्दमद्राक्षम् [त] | दृष्ट्वा चामतस्त प्रभाराशिमयन्तदुरालोकं तं चापतन्तमभिमुस सेचरलोरमुल्लसञ्चित्तवृत्तिः प्रवर्तय पुरस्तानावमिति नियुज्य तारक तरक्षणमेव चलितस्तेन विस्मयस्तिमिवचक्षुषा समस्तेनापि गानचारिणा गणेन 'कोऽय! कुतोऽय' किमर्थमायाव:' कथमिहातिदुर्गमाया नगोपफण्ठभूमावेकाकी प्रविष्टः ? क यास्यति ?' इति जल्पता परस्परमवलोक्यमानो गत्वा स्तोकमन्तरमधस्तात् तस्य भूधरस्य झटिति दृष्टयानष्ठापदा. दिशिखरभास्वराकारम् , उत्पातपवनधूननोपजातवेदाना गर्भपातमिव संवर्तमानविगुताम् , अनवरतवारिधि. सलिलशोषणोत्पनजाड्यस्य दाहशक्तिभ्रंशभिव वाडवाः, अमृतमथनोत्कालमन्दरास्फालितस्य रुपिरच्छटोद्गार- - . , 4 परिवृताभिः परिवेष्टिताभि , कीदृशेन ? आमपदीनचीनकमावच्छनापुपा आप्रपदरीन -पादाग्रान्त यापन लम्बमानो य , चीनकमुक चीनदशीयवस्त्रनिर्मित करू, तन माच्छन्नम्-आच्छादितम्, वपु -शरीर यस्य तादृशेन, पुन निजनिजवाहनाधिरूढेन खखाहने कृताधिरोहणन, पुन आलोहितापाङ्गतरहै आरोहित -आरक, अगत्तर -- नेत्रप्रातभागान्तिप्राहो येषा ताहरी , पुन मन्दतारकापरिस्पन्दे मद, तारापरिसद -क्नीनियसचारो येषु तादृशै , लोचनारविन्दै. नयनरम , अनुभूतदीर्घरजनिजागराभिरिव अनुभूता प्रामा, दीर्घायाम्-आयनाया, रजन्या-रानी, जागरा जागरण याभिस्वादशीभिरिव, विभाव्यमानाभिः प्रतीयमानाभि , पुन अलम्पितालकोणीभि. यटिकापडिभि , पुन भलुप्तललाटतिलके अधस्तभारस्थारकरविन्दुभि , पुन मग्लपितोष्ठमुद्रालकक. आरपितम्-अपच्याक्तिम्, ओष्ठे, मुद्रालफर्क-मुद्रा मकम् , आलकरम्-रचावो येषु ताहरो, आननेन्दुभि मुराय दे, असम्पादितमनोभवाशाभिरिव न सम्पादिता-अपरिपालिता, मनोमवम्य-कामदवस्य, माता अनुशासन य भिम्वादशी. मिरिक, शायमानाभि. उत्प्रेक्ष्यमाणाभि । पुन कीदृशम् । अतिभूरिपरिवारपरिच्छदम् अतिभूरि-अधिक, परियार -अमाल्यादिपरिजन , परिच्छद - उपकरण च यस्य तादृशम् । पुन मुवेलाद्रे मुवेलसत परतस्य, मध्वना मागंग, उचलितम् ऊर्ष चलितम् [त]। च पुन , अग्रत. अमे, अत्यन्तदुरालोकम् अतिदुर्द, त प्रत, प्रमाराशि वेन पुष, च पुनः, अभिमुस पम्मुराम्, आपतन्तम् आग छत, रोचरलोक विद्याधरजन, दृष्ट्वा रागोचरीर, उल्लसचित्तवृत्तिः प्रमोदमान- मनोति सन् , पुरस्तात् अप्रे, नावं, प्रवर्तय प्रेरय, इति इत्य, तारक तत्वं शक नारक, नियुज्य भाशाप्य, तत्क्षण- मेय तत्परमेव, चलित. प्रस्थित , विस्मयस्तिमितचा विलयन-भाग, निमित निय, -न यम्य ताररोग, समस्तेनापि समप्रगापि, तेन प्रावन, गगनचारिणा नराण, गणेन सहन, जय वी, 1 अब कुता कस्सान स्थ नार, किमर्थं किमुश्यकम्, आयात आगत ! कय कन प्रशारण, अतिदुर्गमायाम् भात दुयेन गम्यायाम् , इह अस्सा, नगोपफण्ठभूमी पयतमन्तभूमी, एम अदितीय , प्रविष्ट लय यन्, केस, यास्यति गमिष्यति । इति परस्परम् अन्योऽयम्, जल्पता भुवना, जालोक्यमान निरमाग , स्ताक ENT, अन्तर दूर, तस्य प्रलय, भूधरस्य पर्वतस्य, अधस्तात् अधास, उदिति शीत, गा, ए दिव्य मनाइरन, मायतन पह, दयमा दरमियान, भष्टापदादिशिपरमासराकारम् मापदनमाय शिवर सर, भासर -दी, भामरो यस तारयम् । पुन उत्पातपयनधूननोपनातावानाम् उस्मानानन-THIJARI- प्रतिभूमाजिरायुना, या निन-मन, उन उपयात उत्तम , -4ना यायो दादीना, सगर्व माध्र. विपुता निम्न मामपण.feat, गर्भपातमिय गनमा पनि पुरा । पुन भनसतगरिधिसलिटोप- पोत्यपजायस भनपरन- नरन्तर, मारय मान्य, र उसआरमन-IITH THM, गगन नास, यायाम. UTERPRETA , दाहशक्तिप्रमिय दामन । पुन अमृतमयनाकाटमनरा. .

·३२० टिप्पनक-परागविवृतिसपालिता मिय पारावारस्य, प्रलयपर्जन्यगर्जितोपजनितप्रौढभेदायाः कन्दलोद्भवामिव पातालखगरेडूयंभूमेः, अतुलगारुड- प्रावघटितोदयनिस्टपीठम् , अध्यासितपीठवन्धमध्यया रसातलनिपथगातरङ्गमालयेव गगनमवलोकयितु- मुत्पतितया चन्द्रकान्तमणिशिलासोपानमालया विराजितोदारमण्डपद्वारावतारमार्गम्, अनेकमाणिस्यमत्त- वारणम्भूपितम् [2], अनिमेपलोचनाभिरतिशयितविश्वकर्मकौशलं शिल्पनिर्माणमवलोकयितुममरलोका- दुपागताभिः स्वर्गरमणीभिरिव मणिशिलाशालभलिकाभिरध्यासिताभ्रंकपपुष्परागपापाणस्तम्भशिसरम्, उपरि घूर्णन्तीभिरणपोटकपानमालीभिर्वालजलधरलेखाभिरापादिता अनवर्तिकत्र्यद्भिरुच्छिसैः पद्मरागकउशैः प्रकाशिताकालदीपोत्सव विलासम्, अविरलोद्गीर्णसुरचापचकृतकलापापलापेपु वनमणिशलाकाबालकेपु कूजितानुमितनिलीननीलकण्ठम्, आशामुसव्यापिनि महानीलाश्मयोनेरामलसारकस्य घनदुर्दिनश्यामले प्रभाचकाले बलाकायमानपवनलोलसितपताकम्, आभोगदूरोत्सारितदिशा तपनमण्डलमिवात्मनः कलशता . . . स्फालितस्य अमृतमथने-समुदादमृतोद्धरणे, उत्काल -उद्धत , यो मन्दर -मन्दराचल , वेन आस्कालितस्य-सक्षोभितस्य, पारावारस्य समुद्रस्य, रुधिरच्छटोदारमिव रुधिरधारोद्वमनमिवेति चोत्प्रेक्षा । पुन प्रलयपर्जन्यगर्जितोपजनित- प्रोढमेदाया. प्रलयपर्जन्यस्य-प्रलयकालिम्मेघस्य, गजितेन-गर्जनेन, उपजनित -उत्पादित , मेद -विदारण यस्यास्वादृश्या पातालवर्गवैडूर्यभूमेः पातालवर्गसम्बन्धिमणिविशेषक्षेत्रभूतभूमे , कन्दलोद्भेदमिव नवाङ्करोगममिवेति चोप्रेक्षा । पुन. अतुलगारुडनावघटितोदयविकटपीठम् अतुलेन-अनुपमेन, यद्वा अपरिमितेन, गारुडाव्या-मरक्तमणिना, घटित-सचितम् , उदग्रम्-उन्नत, विक्टं-विशाल च, पीठम् ऊर्धभूमिर्यस्य तादृशम् । पुन अध्यासितपीठवन्धमध्यया ऊर्श्वभूमिवन्धमध्यवर्तिन्या, गगनम् आकाशम्, अवलोकितु द्रष्टुम् , उत्पतितया उच्छलितया, रसातल. त्रिपथगातरङ्गमालयेव पातालगवातरहावल्येवेत्युत्प्रेक्षा, चन्द्रकान्तमणिशिलासोपानमालया चन्द्रकान्तमणिरूप. प्रस्तरमयाधिरोहणीपलया, विराजितोदारमण्डपद्वारावतारमार्ग विराजित -उद्भासित , उदारस्य-महत , मण्उपस गृहविशेषस्य, द्वारे, अवतारमार्ग -प्रवेशमार्गों यस्य तादृशम् । पुन अनेकमाणिक्यमत्तवारणकभूपितम् अनेकै - बहुभि , माणिक्यस्य मणिनिर्मित , मत्तवारणकै -वरण्डवै , वरण्डि इति ख्यातेहावयचे , भूषित-शोभितम् [थ] । पुन अनिमेपलोचनाभिः अनिस्य दनयनाभि , अत एव अतिशयितविश्वर्मकौशलम् अविशयित-तिरस्कृत, विश्वकर्मण -तदाख्यशिल्पिदेवस्य, कौशल-नैपुण्य येन तादृश, शिल्पनिर्माणं शिल्परचनाम्, अवलोकयितुं द्रष्टुम् , अमरलोकात् देवलोकात्, उपागताभिं समीपमागताभि , स्वर्गरमणीभिरिव वर्गसम्बन्धिसुन्दरीभिरिवेत्युत्प्रेक्षा, मणिशिलाशालभलिकाभि. मणिरूपयस्वररचितशिलापुनिकाभि, अध्यासिताभ्रकपपुष्परागपापाणस्तम्भ- शिखरम् अध्यासितम्-अभिष्टितम् , अभ्रकरस्य मेघस्सर्शिन , पुष्परागपापाणस्तम्भस्य-पद्मरागमणिरूपप्रस्तरमयस्तम्भस्य, शिखरम्-उपरिभागो यस्य तादृशम् । पुन उपरि ऊर्च, धूर्णन्तीभि. भ्रमन्तीभि , अर्णवोदकपानकालीमि. समुद्र- जलपान कृष्णवर्गाभि , वालजलधरलेखाभि. नवीनमेघपतिमि , आपादिताअनवर्तिकत्ये. सम्पादिताञ्जनात्मकदीप- दशाकार्य , ज्वलद्भिः दीप्यमाने , उच्छिखै. अर्धशिख, पद्मरागकलशै पद्मरागाख्यमणिमयकुम्भ , प्रकाशिता- कालदीपोत्सवविलासं प्रकाशित -प्रकटित , अमाले-खोचितका गभावेऽपि, दीपाना-दीपावल्या , उत्सवविलास - उत्सवशोभा यस्मिंस्तादृशम् । पुन अविरलोद्गीर्णसुरचापचककृतकलापापलापेषु अविरलोद्रीणेन-निरन्तरमुद्भा- सितेन, मुरचापचक्रेण-इन्द्रधनुर्गणेन, कृत , कलापस्स-मयूरशिखाया अपगप -अपहवो यषु तादृशेषु, वज्रमणिशलाका- जालकेपु हीरक्मणिमयशलाकासमूहेषु, कूजितानुमितनिलीननीलकण्ठ कूजितेन-अव्यकशब्देन अनुमित , नीलकण्ठ मयूरो यस्मिस्वादशम् । पुन आशामुखव्यापिनि दिगन्तव्यापके, घनदुर्दिनश्यामले सान्द्रमेघच्छन्नदिनवत् कृष्णवणे, महानीलाश्मयोने. महानालाइमा-महानालमणि , योनि-उत्पत्तिस्थान यस्य ताशय, आमलसारकस्य शिखरावयवविशेषस्य, प्रभाचक्रवाले प्रभामण्डले, वलाकायमानपवनलोलसितपताक बला कायमाना-बकपङ्किवदाचरती, पचनेन-वायुना, लोला-चञ्चला, सिता-वेता, पताका यस्मितादृशम् । पुन आभोगदूरो- निलीन -प्रच्छन्न, ·तिलकमञ्जरी। ३२१ नेतुमुत्थितेन चुम्बिताम्बरशिखमतिप्रांशुना शिसरेण, विततशिखरश्रेणिना सागरवीचिमालास्कालवाचालतल- शिलासोपानमालेन मूलदेशासीननानारूपजलचरजातिना स्वच्छतातिरेकादात्मकरतलस्थितपदवलोक्यमानापर- भागावस्थितपदार्थजातेन शुद्धजातिस्फाटिकनिर्मितेन स्फुटस्फातिना प्राकारमण्डलेन कुण्डलितम् , अमल- प्राकारभित्तिलनेः प्रतिविम्यकरिव निरनिललितपताकापलयवया प्राप्तुमुन्नतिप्रकर्पमारब्धसेवासमुचितोत्त- रीयाञ्चलवीजनैरमरगिरिशृङ्गैरिव सर्वतः परिवृतं हिरण्मयैः सुरप्रासादैः [द], छन्दोविचितिशास्त्रमिव वृहत्या जगत्या भ्राजितं, युगान्तदिवसमिव विलसदनेकरूपकालिकान्तं, हेमन्तमिव समासन्नशिशिरवातायनालंकृतं, टिप्पनकम्-छन्दोविचितिशास्त्रमिव बृहत्या जगत्या छन्दोजात्या, अन्यत्र महत्या देवकुलिकाधरया । युगान्तदिवसमिव विलसदनेकरूपकालिकान्तम् एकत्र विलासवबानारूपशङ्करम् , अन्यत्र देदीप्यमाननानारूपैक- पसिकमनीयम् । हेमन्तमिव समासन्नशिशिरवातायनालङ्कतम् एकत्र निकटशीतलगवाक्षभूपितम् , प्रोढवादिनमिवातिविषमपनभङ्गविस्मायितप्रेक्षकजनम् एकर दुर्विजेयपनकभञ्जनाश्चर्यितावलोककोकम् , अन्यन दुलेखनीयपत्रवल्लीरचनाभेदाश्चर्यितप्रेक्षकजनम् [ध] । है 4 . सारितदिशा आभोगेन-विस्तारेण, दूरम् , उत्सारिता-उरिक्षप्ता, दिक् येन तादृशेन, अत तपनमण्डलं सूर्यविम्बम् , आत्मनः खस्य, कलशतां कुम्भता, नेतुं प्रापयितुम्, उत्यितेनेव उद्गतेनेव, अतिप्राशुना अत्युनतेन, शिसरेण शुझेण, चुम्बिताम्बरशिखं चुम्बिता-स्पृष्टा, अम्बरशिखा-आकाशोपरिभागो येन तादृशम् । पुन, प्राकारमण्डलेन प्राकारसमूहेन मण्डलाकारप्राकारेण वा, कुण्डलित परिवेष्टितम् , कीदृशेन । विततशिखरश्रेणिना विस्तृतशिसर- समूहकेन, पुन सागरवीचिमालास्फालवाचालतलशिलासोपानमालेन सागरवीचिमाराया.-समुद्रतरतश्रेण्या , य आस्फाल -आरफालन, तेन वाचालतला-शब्दायमानाध स्थला, शिलासोपानमाला-प्रस्तरमयी रोहिणीश्रेणी यस्य तादृशेन, पुन मूलदेशासीननानारूपजलचरजातिना मूलदेशे-अधोदेशे, आसीना -उपविशन्स , नानारूपा -अनेरूपा, जलचरजातय -जलजन्तु जातीया जीवा यस्मिस्वादशेन, पुन स्वच्छतातिरेकात् उजवलतोत्कर्षाद, आत्मकरतल- स्थितवत्- स्वकरत नुवत् , अवलोक्यमानापरभागावस्थितपदार्थजातेन अवलोक्यमान-दृश्यमानम् , अपरभागावस्थितम्-उत्तरभागावस्थित, पदार्थजात-वस्तुसमूहो यसिस्वादशेन, पुन शुद्धजातिस्फाटिकनिर्मितेन शुजाति-वच्छजातीय, यत् स्फाटिस-सटिकमणिगण , तदचितेन, पुन स्फुटस्फोतिना स्फुटा स्फाति -विस्वाय यस्य तादृशेन । पुन हिरण्मये. सुवणमय , सुरप्रासाद. देवमन्दिर, सर्वत. सवभागेषु, परिवृतं परिवेष्टितम् , परिव : अमलप्राकारभिचिलग्न उज्वलाकारकुल्यसकान्ते , निजेः स्वकीय , प्रतिविम्वरित प्रतिच्छायाभिरिए, पुन अनिलवेल्लितपताकापल्लवतया पपनोभूतपताकारूपपरतया हेतुना, उनतिप्रकर्षम् उच्चायोत्कर्ष, प्राप्तुमिय लभुमिय, आरब्धसेवासमुचितोचरीयाचलवीजनेः आरब्ध-प्रातत, सेमासमुचित-सेवायोग्यम् , उत्तरीयांचल वी उनम्-उत्तरीयवसाप्रभागेन वीजन-पानान्दोल्न यस्तार , अमरगिरिशुतरिय मुमेशिसंगरव [] । पुन. कीदृशम् । छन्दोविचितिशास्त्रमिय छन्दोविचिति -उद सन्दोह , यम्बन्धिवानम्भिव, यदा छन्दशा या विचिति -अन्वेषण, तत्सम्बन्धिशास्तमित्र, गृहत्या विस्तृतया, जगत्या आयननाधारभूम्या, पले बृहती जगतीससम्बन्दोभ्यो, भाजितं शोभितम्, पुन युगान्तदियसमिय प्रलयदिनामव, विलसदनफरूपकालिकान्तं विर सन्तीभि -पिराउमानामि, अनारूपानि-नाना मान, आराम -पशिभि , यान्त-मुन्दाम्, पक्षे विगमन-राजन्, नानाराम-नानायराम , कालिमानि -चण्डियान , म त -भयो यत्र, यदा विगति, नानारूर, अटिभि -अमरे , [माग्यपुराततागायत सदीखत. एमाणाध्याय] "तदाऽई धानर रूप एत्याऽमापारपरम्' हान्यायरिया भ्रमरायर पारणामवासी भारत सार, सन्मनादरम, या बिलगन कीन नानारूा माल्या कान -सिया तारधन् । पुन हेमन्तमिय हेनन्त- सनिय, समासप्रशिशिरयातायनालत गमारा -अविसमारतिनि, रि-सीतले , याताय -गवाय, परे , .

·३२२ टिप्पनक-परागविवृतिसंवलिता - प्रौढवादिनमिवातिविषमपत्रभङ्गविस्मायितप्रेक्षकजनम्, अनेकमाणिक्यसण्डसचितकाञ्चनशिलासंघातम् , एकं दिव्यमायतनम् [ध] 1 उपजातविस्मयश्च विस्मृतनिमेपनिश्चलेन चक्षुपा तदवलोक्य सुचिरमकरवं मनसि-'फलाभि- लापिणा पुरुषेण नैकान्तो नीतिनिष्ठेन भवितव्यम् , अभिमते वस्तुनि देवं प्रमाणीकृत्य सर्वात्मना प्रवर्तितव्यम् , अनुकूलविधिविहितसाहायकस्य साहसिकस्य सर्वदा शस्यसंपदिवानीतिरनीतिरपि फलति, येन सकलबुध- जनोपहासपात्रमेपोऽपि यानाविधिरीदशस्य मे निवृतिलाभस्य कारणं संवृत्तः, यद्यपायभीरलया नीतिमनुसर- नाहमेता भूमिमागमिष्यं कथमिदं कथापथोत्तीर्णरूपगुणलुप्तसुरपतिविमानकमनीयताप्रवादं प्रासादरनमद्र- क्ष्यम् [न]। यदयलोकनेनाद्य विनिवृत्तमियाहादकरपदार्थदर्शनकुतूहलं दृष्टेः, उपरत इवाद्भुतकथाकर्णनादरः कर्णयोः, नृत्यतीच हृदयमन्तः प्रहर्षेण, पुण्यभाजो जगति, यैः परित्यज्य राज्यमपि, गृहीत्वा पारिवाज्यमपि, मुक्त्या फलमूलमयमाहारलेशमपि, विपह्य दुःसहं वनवासक्लेशमपि, अगीकृत्य वान्धवसुहृद्वियोगमपि, प्राप्य " टिप्पनकम् शस्यसम्पदिवानीतिरनीतिरपि फलति अनीति -भनयोऽपि, अन्यत्र अनीति -ईतिरहिता [न] । . समासनाना शिशिराणा वाताना-वायूनाम् , आयनै -आगमनै , अलङ्कृत-भूषितम् । पुन प्रौढवादिनमिव निपुण वक्तारमिव विवादकर्तारमिव वा, अतिविपमपत्रभङ्गविसायितप्रेक्षकजनम् अतिविपमै -दुर्लेखनीय , परभझै पनवल्लीरचनाभि , पक्षे अविविषमस्य-दुर्विजेयस्य, परस्स-पनलिखितविचारस्य, भलेन-भञ्जनेन खण्डनेनेति यावत्, विसायिता आश्चर्यमनु- भाविता , प्रेक्षकाना -दशकलोका येन तादृशम् । पुन अनेकमाणिक्यखण्डखचितकाञ्चनशिलासंघातम् अनेकेषां- नानाविधाना, माणिक्याना-नाना, खण्डै खचित -व्याप्त , काञ्चनशिलासघात -मुवर्गशिलासमूहो यसिस्वादृशम् [ध]। च पुन , उपजातविस्मयः उत्पन्नाश्चर्य , विस्मृतनिमेपनिश्चलेन विस्मृत -आश्चर्यव्यप्रतया स्मृतिपथादपसत , निमेष -स्पन्दो यस्य तादृशेन, अत एव निश्चलेन-स्थिरेण, चक्षुपा नेत्रेण, तत् आयतनं, सुचिर दीर्घकालम् , अव. लोक्य दृष्ट्वा, मनसि हृदि, अकरवं विचारितवानहम् , किमित्याह-"फलाभिलापिणा फलेच्छुना, पुरुषेण जनेन, एकान्ततः नियमेन, नीति निष्ठेन नीत्सवलम्बिना, न भवितव्य भवितुमुचितम्, प्रत्युत अभिमते इष्टे, वस्तुनि, दैवं भाग्य, प्रमाणीकृत्य प्रमाणतयाऽऽस्थाय, सर्वात्मना सर्वतोभावेन, प्रवर्तितव्यं प्रवर्तितुमुचितम्, अनुकूलविधि- विहितसाहायकस्य अनुकूलेन, विधिना-दैवेन, विहित-कृतं, साहायक-साहाय्य, यस्य तादृशस्य, साहसिकस्य साहस- शालिजनस्य, सर्वदा सर्वकाले, अनीतिः अतिवृष्ट्यादिषडीतिरहिता, शस्यसम्पदिव धान्यसमृद्धिरिव, अनीतिरपि नीतिविरुद्धकृतिरपि, फलति फल ददाति । येन यस्मात् कारणात् , सकलबुधजनोपहासपात्रम् अशेषविज्ञजनोपहासा- स्पदम् , एपोऽपि अयमपि, यात्राविधिः प्रयाणकार्य, मे मम, ईदृशस्य एतादृशस्य, निर्वृतिलाभस्य सुखप्राप्ते , कारण, संवृत्त सम्पन्न , यदि अहम् , अपायभीरतया विनाशभीरुतया, नीतिम्, अनुसरन् भाश्रयन् , एताम् इमा, भूमिं न आगमिष्यम् आगतवानभविष्यम्, तर्हि कथापथोत्तीर्णरूपगुणलुप्तसुरपतिविमानकमनीयताप्रवाद कथापथोत्तीरें -वर्णनमार्गातिगामिभि , रूपगुण -खरूपसौष्ठवे , लुप्त -निवारित , सुरपतिविमानस्य-इन्द्रसम्बन्धिव्योमयानस्य, कमनीयताया -सौन्दर्यस्य, प्रचादो येन तादृशम् , इद प्रासादरत्न प्रासादश्रेष्ठ, कथं केन प्रकारेण, अद्रक्ष्यं दृष्टवान- भविष्यम् [न]। अद्य अस्मिन् दिने, यवलोकनेन यद्दर्शनेन, इष्टेः नेत्रस्य, आहादकरपदार्थदर्शनकुतूहलम् आनन्दजनकवस्तुदर्शनोत्सुक्य, विनिवृत्तमिव विश्वस्तमिव, पुन कर्णयोः श्रोत्रयो , अद्भुतकथाकर्णनादर आश्चर्य जनक्कथाश्रवणप्रीति , उपरत इब निवृत्त इव, पुन महर्षेण प्रकृष्टहर्षवशेन, हृदयम्, अन्त. अन्तर्देशे, नृत्यतीव नृत्य क्रोवीवेति सर्वत्रोत्प्रेक्षा । जगति लोके, पुण्यभाज. ते पुण्यशालिन , सन्तीति शेप , , राज्यमपि लोकाधिपलमपि, परिलज्य, प्रत्युत पारिवाज्यमपि सन्यासमपि, गृहीत्वा, पुन फलमूलमयम् फलमूलात्मकम् , माहारलेशमपि भक्ष्यलवमपि, मुक्या भक्षित्वा, पुन दुस्सह दुश्शक, वनवासक्लेशमपि वनवासद् खमपि, विषा विशेषेण सोदा, . .

·तिलकमञ्जरी। ३२३ पक्षिजातियोगमपि, कृतस्थितिभिरत्र कालः प्रेर्यते । वन्धवैभवः स कोऽपि भगवान देवो वा दानवो वा येन सुकृतकर्मणा निर्मापितमिदम् । अस्य हि प्रारम्भसमये प्रवर्तितः प्रथममादरात् तेन संख्यातीतानां विश्वकर्मणां सर्गनिर्माणाय भगवान् प्रजापविः, तदनु गत्वाऽलकापुरीमावद्धवर्मणा रणपराजितस्य मनुष्यधर्मणः कृतं कामयेन कोशापहरणम्, अथ कदर्थितत्रयविंशत्रिदशकोटिना समूल एवोत्पादितः सुरशैल इति निश्चयो मे, नौकविश्वकर्मसमारब्धकर्मणा प्रकारान्तरोपार्जितधनेन स्थानादन्यतः समाहृतमणिशिलादारुणा कारयितु- मतिभूयसापि कालेन कीर्तनमीदृशं शक्यम् । शङ्के चात्र निष्पाद्यमाने त्रिदिवशिल्पिनामभीक्ष्णमतितीक्ष्ण- कोटिभिष्टक्तिकाभिस्तक्ष्यमाणाभ्यः शिसरमणिशिलाभ्यः समन्ततः समुच्छलितानि यानि स्थूलशकलानि तैरेप लम्भितो रत्नाकराभिधानं लवणसिन्धुः [प]। इति चिन्तयत्येव मयि तत्कालसत्वरकैवर्तरभसप्रेरिता क्षणेनैव दक्षिणामायतनप्राकारभित्तिमाससाद नोः । आक्रम्य च क्रमेणातिरमणीयमस्याः पर्वतनितम्बसङ्गिन पूर्वभागमव स्थितायां तत्र क्षणमात्रमविवाहिताध्वखेदो दिव्यदेवतायतनदर्शनप्रीतमनसमदृश्यमानुपप्रचारेषु मदमत्तविविधपक्षिकुलबद्धकोलाहलेषु नियविकचदेवगुमवनामोदवासितदिक्षु रनकूटाद्रिकटकदेशेष्यनुक्षण- पुनः वान्धवसुहृद्वियोगमपि बन्धुमित्रविरहमपि, अङ्गीकृत्य स्वीकस, पुनः पक्षिजातियोगमपि पक्षिजातीयः सम्पमपि, प्राप्य, अत्र अस्मिन् स्थाने, कतस्थितिभिः कृतनिवासः, कालः, प्रेयते व्यतीयते । वन्यमयः सुखैध:, फोऽपि अविज्ञातनामा, भगवान् ऐश्वर्यशाली, स देवो वा, दानयो या राक्षसो वा, अस्वीति शेषः, सुरुतकर्मणा पुण्यकर्मणा, येन, इदम् आयतनं, निर्मापितं पारितम् । हि यतः, अस्य आयतनस्य, प्रारम्भसमये प्रारम्भावसरे, तेन निर्मापकेग भगवता, प्रथम पूर्व, संख्यातीतानाम् असख्यान, विश्वकर्मणां शिल्पालदेवाना, सर्गनिर्माणाय सप्टिरचनार्थ, भगवान् सगैश्वर्यवान् , प्रजापतिः ब्रह्मा, प्रवर्तितः प्रेरित; तदनु ततः गधार, अलकापुरी युवेर- सम्बन्धिनीमलमानानी पुरी, गत्या, आपद्धवर्मणा धृतम्वचेन सता तेन, रणपराजितस्य रणे-युद्धे, पराजयं प्रापिनस्य, मनुष्यधर्मणः पुचेरस्य, कात्स्न्येन साफल्येन, कोशापहरणं कौशलष्टनं कृतम्, अथ अननर, कदाधितप्रयनि- राग्निदशकोटिना कथिताः-पराजिताः, निशाना-देवाना, प्रयनिया-त्र्यधिका निशत्, कोटयो येन वादशेन सता, समूल एच मूलसहित एव, सुरतीलः मुमेरुः, उत्पाटित: उत्सातः, इति अयं, मे मम, निश्चयः विश्वासः, पर्वत इति शेषः । हि यतः, एकविश्वकर्मसमारब्धकर्मणा एकेन, विश्वकर्म गा-शिलिलविविशेपेग, समारम्ध-प्रवर्तितं, सम-निर्माणन्यापारो येन तादशेन, पुनः प्रकारान्तरोपार्जितघनेन प्रकारान्तरेण-उखादन्येन गधारणप्रकारेग, आनित पनं येन तादर्शन, पुनः अन्यतः उक्कादन्यलार, स्थानात, समाहृतमणिशिलादाणा समाता-पिताः, मानशिला-मणिका शिलाः, दानि-मासानिक, येन साइन, पुरोग, अतिभूयसापि अधिनापि, माटेन, विशम् एवंविध, फीर्तन मन्दिर, कारयितुं निर्मापरिन, न शक्य धियाध्यम् । च पुनः, श गम्भाश्यामि, भय अम्मिन् आयतने, निण्यापमान निरिमाणे, मिदिवशिल्सिना सलों शिसिना, विध मंगानिवि यार, अतितीक्ष्यकोटिभिः अलन्तवनामनामाभिः, रद्धियामिः पिलातासामभिः, तक्ष्यमाणाभ्यः सन्दिरमामा-मा, शिखरमणि. शिलाम्पः शिवमनिरपानरेभ्यः, समुच्छलितानि समुताउतानि पानि स्थूलशफलानि स्थूलमान,, एप लवणसिन्धुर लयासमः, रसाफरानिधानं रमापनि सायमी, लम्मितः प्रापितः" [१] मयि रति वा, निन्तयत्येय मान्यवर.3 गतेस, तमालसत्यरकपर्वम्भसप्रेरिता सन्मात धनं, मनरेग-वनिवेन, न-पारेन, रमन-यगेन, प्रेरिता-वा, नो, दक्षिनाम् , मायतनमाकारभिरि कामादा मातमम्, भाससार भागान। च पुन., भस्सा शिनामनिरो, भतिरमणीयम् अन्तगुन्दर, पर्यतनितम्यसतिनं EARHITS, भाग, रोग, भाषाम्प भाडाप, महि, तना, यमनापर, अतिवाहितापदः निIR RE, तारक Antrav, भयोयम् उनानास, मम् ! मायतनदर्शनप्रीतमानसं निश ·" ३२४ टिप्पनक-परागविवृतिसंवलिता क्षिप्तविस्मयस्मेरलोचनं तारकमवोचम्-'ससे! तारक ! लक्तिो निर्विघ्नमेवारमाभिरेप जलनिधिशलान्तराल. वर्ती सर्वद्वीपसांयात्रिकागाममार्गी मार्गः, समाक्रान्ता सुखेन दिव्यजनसंचारपूतेयं भूमिगोचराणामभूमिभूमिः, आसादितमिदं सर्वसुन्दरपदार्थानामधिष्ठानं स्थानम् , अवलोकितं लोकत्रयतिलकमेतत् सफलफौतुकानामाय- तनमायतनम् , सर्वथा पुण्यभाजो वयम् , जातं जन्म सफलम् , उत्तिष्ठ तूर्णम् , अनुतिष्ठ सांप्रतं कालोचितं कृत्यम् , उपसृत्य पर्वत नितम्यादितः समाहर प्रत्ययविकसितानि संतानकप्रभृतीनां पुण्यपादपानां कुसुमानि, पानीयं च निमुरादानय स्वादु, येन संपादितपाणिपादशौचाः प्रविश्य पश्यामः पूजयामश्च भगवन्तमन्तः प्रतिष्ठितमस्य देवतायतनस्य देवम् । अत्र हि विलोकिते साक्षादभ्यर्चिते वहस्तेन स्तुते च परमया भक्त्या महार्थाभिः स्तुतिभिरेपा विशेपतो नः फलवती भविष्यति यात्रा' इति [फ] । स एवमुक्तो विहस्य मां प्रत्यभापत--'कुमार! सर्व संपाद्यते, किं [तु] पुनरिदं विज्ञापयामि, कथमिह प्रवेष्टव्यं, यत्तावदिदसवलोक्यते पुरस्तादस्य गोपुरप्रतिबद्धमम्वरोत्तम्भिना मणिस्तम्भतोरणेन तिरस्कृततरणिरथसंचारं द्वारम् , अनेन योऽवतारः . प्रासाददर्शनप्रसन्नहृदयम्, पुनः रनकूटाद्रिकटकदेशेपु रत्नकूटाख्यपर्वतनितम्बप्रदेशेषु, अनुक्षणक्षितविस्मयस्सेर- लोचनम् अनुक्षण-प्रतिक्षणं, क्षिप्ते-प्रेरिते, विस्मयमेरे-आश्चर्यविवरे, लोचने येन तादृशम् , कीदृशेषु तेषु ? अदृश्य मानुपप्रचारेपु अदृश्यमनुष्यगमनागमनेषु, पुनः मदमत्तविविधपक्षिकुलवद्धकोलाहलेषु मदमत्तैः-मदान्वितैः, विविधपक्षिकुलैः-नानाविधपक्षिगणः, बद्धः-निरन्तरं कृतः, कोलाहलो येषु तादृशेषु, पुनः नित्यविकचदेवदुमयनामोद- बासितदिनु नित्यम्-अनवरतं, विकचा.-पुष्पिताः, ये देवद्रुमाः-देववृक्षाः, तदनसम्बन्धिना, आमोदेन-अत्युत्कृष्टसौरभेण, वासिता.-सुरभिताः, दिशो यस्तादृशेषु । किमवोचदित्याह-सखे! मित्र!, तारक!, जलनिधिशैलान्तरालवर्ती समुद्रपर्वतमध्यवर्ती, सर्वद्वीपसांयात्रिकाणां सर्वेपा द्वीपमार्गेण पौतिकानाम् , अमागैः अगम्या, एप मार्गः, निर्विघ्नमेव, लद्वितः अतिक्रान्तः । पुन. दिव्यजनसञ्चारपूता दिव्याना-दिवि-खर्गे भवाना, जनाना, सञ्चारेण-प्रचारेग, पूता- पविनिता, भूमिगोचराणां भूतलवर्तिनाम् , अभूमिः संचाराविषयभूता, इयं, भूमिः पृथ्वी, सुखेन आनन्देन, समा- क्रान्ता समधिष्ठिता । पुनः सर्वसुन्दरपदार्थानाम् अशेषमनोहरवस्तूनाम्, अधिष्ठानं क्षेत्रभूतम्, इदं स्थानं, समा. सादित प्राप्तम् , पुनः लोकत्रयतिलकं निभुवनश्रेष्ठं, सकलकौतुकानाम् अशेपोत्सवानाम् , अशेपाथर्याणा वा, आयतनम् आस्पदम्, एतत्, आयतनं प्रासादः, अवलोकितं दृष्टम् । वयं, सर्वथा सर्वप्रकारेग, पुण्यभाजः पुण्यवन्तः, स इति शेषः । जन्म अस्माकम् उत्पत्तिः, सफलं सार्थक, जातम् अभूत् । तूर्णं शीघ्रम् , उत्तिष्ट व्याप्रि- यस । सांप्रतम् अधुना, कालोचितम् एतकालयोग्य, कृत्यं कार्यम्, अनुतिष्ठ कुरु । इतः अस्मात्, पर्वत- नितम्बात् पर्वतमध्यभागात्, अपसृत्य वहिर्गत्वा, प्रत्यग्नविकसितानि अचिरविकसितानि, सन्तानकप्रभृतीनां. सन्तानमादीना, पुण्यपादपानां पुण्यदृक्षाणा, दिव्यदृक्षाणामिति यावत् , कुसुमानि पुष्पाणि, समाहर सच्चिनु, च पुनः, निर्झरात् प्रवाहात्, स्वादु मिष्टं, पानीयं जलम् , आनय, येन पानीयन, सम्पादितपाणिपादशौचाः कृतहस्तपाद- प्रक्षालनाः सन्तः, प्रविश्य प्रकृतायतनाभ्यन्तरं गत्वा, भगवन्तम् ऐश्वर्यशालिनम् , अस्य देवतायतनस्य देवमन्दिरस्य, अन्तः प्रतिष्ठितं मध्ये प्रतिष्ठितं, देवं, पर्दयामः दृष्टिगोचरीकुर्म., च पुनः, पूजयामः आराधयामः, हि यतः, अत्र अस्मिन् देवे, साक्षात् प्रत्यक्षरूपेण, विलोकिते दृष्टे सति, पुनः स्वहस्तेन निजकरण, अभ्यर्चिते मम्यक पूजिते सति, च पुनः, परमया उत्कृष्टया, भच्या प्रौला, महाभिः उत्कृष्टार्थाभिः, स्तुतिभिः स्तोत्रैः, स्तुते सति, पपा इयं, नः अस्माकं, याना, विशेषतः अत्यन्तं, फलवती सफला भविष्यति, इति [फ] । एवम् अनेन प्रकारेण, उक्तः कथितः, सः तारकः, विहस्य विशेषेण हसित्वा, मा प्रत्यभापत प्रयुकवान् , किमियाह-उमार ! सर्वे भवदुपदिष्टं समस्त कार्य, सम्पाद्यते अनुष्टीयते, किं किन्तु, इदं पुनः, विज्ञापयामि आवेदयामि, इह अस्मिन् आयतने, कथं केन प्रकारेण, प्रवेशव्यं प्रवेष्टुं शक्यम् , अस्य आयतनस्य, पुरस्ताद् अने, गोपुरप्रतिवद्धं पुरद्वारागृतम्, अम्बरोत्तम्भिना ·तिलकमञ्जरी। ३२५ स दूरमुभयतः प्रसृतेन टङ्कच्छिन्नपर्वतकटकसङ्गिना प्राकारेणैव वारितः, यानि त्वस्य पार्श्वतः संभवन्ति प्रतोलिकासु क्षुद्रद्वारकाणि तान्यपि नभस्तलनिर्विशेषभित्तेरस्यैव प्राकारस्य प्रकर्षप्राप्तेन स्वच्छतागुणेन दुरुपलक्ष्यतां नीतानि, तदेतदधुना प्राप्तकालम-अत्रैव स्थिताः प्रतिपालयामः क्षणमात्र, यावदस्माद् देवता- यतनात् कोऽपि भूगोचरः खेचरो वा निर्याति, योऽस्मभ्यमस्मिन्नवतरणमार्गमुपदिशति, अस्य चावश्य- मभ्यन्तरे केनापि भवितव्यम् अचिरनिर्वृत्तयात्रोत्सव हीदमुद्भाव्यते लिङ्गः, तथाहि-अत्र तुङ्गत्वादधिक- संसृज्यमानसमीरणेष्वपि द्वारतोरणेषु सान्द्ररुचयश्चन्दनप्रवालवन्दनमालाः, प्रत्यग्ररचिताभिश्चीनांशुकपताकाभिः पल्लवितशिखराणि चामीकर चक्रदोलायत्राणि [व], गुणनिकाप्रासादस्य च पृष्ठवेदिकायामिन्द्रनीलमय्या- मासादितप्रकटपरभागानि पिशुनयन्ति वारसुन्दरीवृन्दस्य रासविभ्रमभ्रमणमभिनवमम्लानयायकपकाहानि पदमुद्रापरिपाटिमण्डलानि, सततमास्फालितानां च वादित्राणामारवेण विद्रावितानि त्रासात् समासनतरु- शाखाशिखासु कृतस्थितीनि नाद्यापि निकटीभवन्ति शिखरामकोटरकुलायशायीनि पारापतरवत्रिकुलानि, टिप्पनकम्-प्रकटपरभागानि प्रकाशितशोभाति । प्रततं विस्तीर्ण सन्ततं वा । कुलायः-पक्षिगृहम् । चञ्चर्यमाणानि भत्यथं गच्छन्ति, व्यात्युक्षी परस्परसंचनम् [भ]। विशेषयुध्यस्य, गगनमण्डलावरोधिना, मणिस्तम्भतोरणेन मागमयस्तम्भावलम्बिपहिरिण, तिरस्कृततरणिरथसञ्चारं तिरस्कृत:- निवारितः, तरगिरथसघार:-सूर्यरथप्रचारो येन तादृशम्, यत् यतः, तावद् वास्गलवारे, इद, द्वारं निचायतनप्रवेश निर्गमस्थानम् , अवलोक्यते दृश्यते । अनेन द्वारेण, यः, अवतारः प्रवेशः, स दूर दूरपर्यन्तम् , उभयतः भागद्वये, प्रस्तेन विस्तृतेन, टइच्छिन्नपर्वतकटकसहिना टोन-तक्षणशलाकया, छिनटं, यन् पर्वताटा-पर्वतनितम्या, तत्सहिना- तत्समवेन, प्रागरणव, वारितः अवरुद्धः । अस्य द्वारस्य, पार्श्वतः पार्थे, प्रतोलिकासु रध्याउ, यानि तु क्षुद्रद्वारकाणि लधुद्वारामि, सम्भवन्ति सम्भावनागोचरीभवन्ति, तान्यपि, नमस्तल निधिशेषभित्तेः गगनाला. अस्यैव प्राकारस्य, प्रकर्षप्राप्तेन उत्कर्षमापन, स्वच्छतागुणेन उजालतागुन, दुरुपलक्यतां दुःखेनो- पलक्षणीयता, नीतानि प्रापितानि । तत् तलाखेतोः, अधुना, एतत् इदमे कार्य, प्रासकालं प्रामासर, यतेत इति शेषः, यत् , अप्रैव अस्लिभेव स्थाने, स्थिताः सन्तः, क्षणमात्र, प्रतिपालयामः प्रतीक्षामहे, या भस्मात् प्रलक्षम्नान, देवतायतनाद् देवमन्दिरा, कोऽपि, भूगोचरः भूमिकासन्यः, माना लियः, सेवरो या देवो चा, निर्याति निर्गति, यः, अलभ्यम् , मस्मिन् आयतने, अवतरणमार्ग प्रोगमार्गम् , उपदिशति उपपति, च पुना, अस्य आयतनल, अभ्यन्तरे मध्ये, केनापि, अवश्य निधितं, भवितव्यं भषितु स्थातुमुचितम् । हिया, लि सायमागसक्षम, इदम् आपतनम् , अचिरनिर्वृत्तयागोत्सवम् अधिर-चीनभव, fair.-सम्पनः, यात्रोत्सवः- लोयात्राप्रयुत उत्सयो यलियासम्, उद्भाव्यते प्रजाम्पते। तथाहि-या भनिन् भायनने, तुम्हत्वात् भागार, अधिकसंगन्यमानसमारणेप्यपि अधिक यया स्यात् तथा, संगन्यमानः- पश्चिम्यमानः, गारन.-पानी ये ताशेयपि, धारतोरणेपु सरदेशमतिपहिरिष, सान्द्ररुचयः अमन्दपुनरः, चन्दनप्रयालयन्दनमालाः चन्नानपार- पूजामाला : पुनः प्रत्यप्ररचिताभिः अभिनयानेनिभिः, चीनांशुरूपताकाभिः चीनी ARATTETTE पहवितशिसपनिमायदेशान, चामीकरचकदोलायलागि मुहमवान्दो उपचार[]। च पुनः, गुणनि कामासादस्य नसल, स्वनीलमप्यां मरमाननिमप्यो, पृथ्वैदिसयां या, भासादित प्रफटपरभागानि प्रातस्फुरोरधि, भन्टानयायपाशनि उसलामान, पदमुदारिपाटि- मण्डलानि मराटन, पारमुन्दरीन्दसागर, अभिनवं नान, रासविधमभ्रमण सर- अमन, पिशुनयन्ति मनाना च पुनः, सततं :i , नास्तालिवानाम् भाहला, यादिमामा पापानान, भारपेय मानना, विद्राषितानि मनमान, पुनः प्रामात् नादाः, .

·, . ३२६ टिप्पनक-परागविवृतिसवलिता झङ्कारमुखरितमण्डपद्वारदेशानि च सूचयन्यवचूलकुसुमस्रजां प्राचुर्यमप्रतश्चर्यमाणानि चञ्चरीकचक्रयालानि, कीडारसाक्षिप्तेन च कुर्वता व्यात्युझीमितस्ततः कनकशझै जगलोकेन क्षिप्तमेतान्यपि क्षरन्ति विरलविरलै- विन्दुभिः कुक्कुमारुगं केलिपुष्करिणीनां वारि प्राकारमूलमरकतप्रणालानि [भ] । इति ब्याहरत्येव तस्मिन्न- कस्मादप्रतो दिगन्तसी, वर्पयन्निव सुधारसस्रोवसा श्रुतिविवरनमचनिश्चलधृतार्थोपभूक्तशैवालप्रवालैयुग- पदावलितकण्ठनालमाकर्णितः सोत्कण्ठैरायतनवापीकलहंसः, सत्वरोपसृतवेलासरित्सारसरसितसभिन्नेन विस्तारितस्तारेण जघनपुलिनसारसीना रसनानां शिञ्जितेन, दोलायमानभुजलतोलासितेन प्रपलीकृतः प्रतिवेलविघटमानसंनिवेशानां कनककङ्कणाना कणितेन, मेखलागुणस्खलनविशङ्कलेन मुखरितो पलगदुचकुच- मण्डलान्दोलितानामायामिना मुक्ताहाराणां रणितेन, तारतरोच्चारेण गतिरभसविच्युतानामासाद्यासाद्य टिप्पनकम्-तारतरोबारेण दीर्घतरोच्चारणेन । तलीन-कृशम् । सक्रम -मार्गः । नेणस्य स्त्रीसमूहस्य । महणतार: कोमलोच्यः [म]। समासन्नतरुशाखाशिखासु समीपवर्तिभविटपाप्रभागेषु, कृतस्थितीनि कृतनिवासानि, शिखरामकोटरकुलाय. शायीनि निरुतायतनशिखरदेशाप्रवर्तिरन्ध्रनिर्मितनीडाधिकरणकशयनशीलानि, पारापतपतत्रिकुलानि कपोतजातीय- पक्षिगणा , अद्यापि अधुनापि, न निकटीभवन्ति निस्टमुपसर्पन्ति । पुन झङ्कारमुखरितमण्डपद्वारदेशानि शङ्कार -ध्वनिविशेषै , मुखरित -वाचालित , मण्डपस्य द्वारदेशो यस्तादृशानि, अग्रत. अग्रभागे, चञ्चूर्यमाणानि पुन पुनरतिशयेन वा भ्रमन्ति, चञ्चरीकचकवालानि भ्रमणमण्डलानि, अवचूलकुसुमसजा द्वारदेशाधोऽवनतपुष्पमालाना, प्राचुर्यम् आधिक्य, सूचयन्ति प्रत्याययन्ति । च पुन , क्रीडारसाक्षिप्तेन क्रीडाकौतुकाकृष्टेन, इतस्तत. अत्र तन, व्यात्युक्षीम् अन्योऽन्य सेचन, कुर्वता, भुजङ्गलोकेन विटजनेन, कनकशझै सुवर्णमयजलोटक्षेपणयन्त्र , क्षिप्तं प्रकीर्ण, केलिपुष्करिणीनां जलक्रीडाक्षेत्रभूतसमचतुरस्रखातजलाशयाना, कुडमारुण कुङ्कुमरक, वारि जल, प्राकारमूलमर. कतप्रणालानि प्राकाराधखनेन्द्रनीलमणिमयप्रणाल्य , विरलविरलैः विरलप्रकारकै , विच्छिन्नधारैरिति यावत् , बिन्दुभिः जलकणरूपै , क्षरन्ति स्पन्दयन्ति [भ] 1 इति इत्थ, तस्मिन् तारके, व्याहरत्येव कथयति सत्सेव, अकस्मात् अतर्कितम् , अग्रत. अग्रभागे, मसृणतार. कोमलोच्च , प्रतिक्षण क्षणे क्षणे, अधिगताधिकाधिकव्यक्तीना प्राप्ता- सन्तप्राकट्याना, नूपुराणा पादभूषणाना, झात्कारः झणकार, उच्चचार उच्चरितवान् , कीदृश दिगन्तसपी दिगन्त- विस्तारी । पुन सुधारसस्रोतसा अमृतरसप्रवाहेण, श्रुतिविवर कर्णकुहरे, तर्पयन्निव प्रीणयन्निव, अनचक्षुनिश्चल- धृताोपभुक्तशैवालप्रवालै. अग्रचचुना-चश्वग्रभागेन, धृतानि-गृहीतानि, अर्थोपभुक्तानि-अर्धचर्वितानि, शैवाल प्रवालानि-जलीयतृणनूतनपनाणि येस्तादृशै , सोत्कण्ठैः उत्सुकै , आयतनवापीकलहंसैः निरुतगृहदीपिकाकादम्बै , युगपदावलितकण्ठनाल युगपत्-एककालावच्छेदेन, आवलितम्-ईवक्रितं, कण्ठनाल-कण्ठकाण्ड यस्मिंस्तादृश यथा स्यात् तथा, आकर्णितः श्रुत , पुन सत्यरोपसृतवेलासरित्सारसरसितसम्भिनेन सत्वर-शीघ्रम् , उपरत - उपगतै , वेलासरित्सारसाना-तटवर्तिनदीसम्बधिना पक्षिविशेषाणा, रसित -पूजिते , सम्भिन्नेन-समिश्रणेन, जघन- पुलिनसारसीनां कटिपुरोभागात्मकसैकतवर्तिसारस्याख्यपक्षिणीरूपाणा, रसनानां काञ्चीनी, तारेण उच्चेन, शिक्षितेन ध्वनिना, विस्तारित. वर्धित । पुन दोलायमानभुजलतोल्लासितेन आन्दोल्यमानवाहुरूपलतोपजनितेन, प्रतिवेल- विघटमानसनिवेशानां प्रतिक्षणविश्लिष्यमाणसस्थानाना, कनककङ्कणानां सुवर्णमयकरभूषणाना, कणितेन झणत्वारेण, प्रबलीरुतः प्रचुरीकृत । पुन मेखलागुणस्खलन विशुह्वलेन काञ्चीरजुस्खलनत परिपाटीशून्येन, वलगदुचकुच मण्डलान्दोलिताना वल्गता-उद्वेलता, उच्चकुचमण्डलेन-उन्नतस्तनमण्डलेन, आन्दोलितानां-कृतान्दोलनाना, मुक्ता- हाराणां मुक्तामणिमालाना, आयामिना दीर्पण, रणितेन वनितेन, मुखरित. वाचाल । पुन गतिरभसविच्युताना गमनवेगस्खलितानाम् , पुन सोपानमणिफलकम् अधिरोहिणीमणिपट्टकम् , आसाद्य आसाद्य, आवद्धफालानां धृतोत्प्लुतीना, सीमन्तकालद्वारमाणिक्यानां केशवेशालकरणरमाना, जवावतरणजन्मना जवेन-वेगेन, यत् अवतरणम्-अधस्तादागमन, तजन्मना-तबन्येन, तारतरोच्चारेण दीर्घतरोचारणेन, वनसन्तानेन ध्वनिसमूहेन, . . . .

·विलकमञ्जरी। ३२७ सोपानमगिफलकमावद्धफालानां सीमन्तकालंकारमाणिक्याना जवारतरणजन्मना स्वादूक्तः स्वनसंतानेन, तलिनताडिततन्त्रीयनिकलेन च बहलित: विलोलकुसुमापीडहेलोत्पतिवाना गुखता वियति बद्धमण्डलाना- मलिगणाना गुङ्क्तेन, प्रत्यासन्न एव प्राकारान्तरितदर्शनस्य प्रतिक्षणमधिगताधिकाधिकव्यक्तीना मधुरगम्भीरेण चरणपातधमधमारवेण सवर्धितः सविधमागच्छतः सोपानसक्रमेण स्त्रैणस्य महणतारो नूपुराणामुञ्चचार झात्कारः [म]। वदनुसारप्रहितलोचनश्च पुरः ग्राकरशिसरे पुञ्जीभूताः, नातिदूरवर्तिनीः, अतिभास्वरतया कार्तस्वरपताका इव पातालगदुद्यतो रविरथस्योल्लसिताः, विद्युत इबोदधिजलमयगाहमानैर्घनैरपघनेभ्यो विशेपिताः, दिव्यो- पीरिय मथनोत्थितस्य धन्वन्तरेविस्मृताः, क्ल्पलता इव पारिजातजन्मभूमिमवलोकयितुममरकाननादागताः, दीवितीरिवास्तसमये गभस्तिमालिनो विगलिताः, कुलिशार्चिप इस सपक्षपर्वतान्येपणाय समुद्रमायानाः, फनककमलिनीमृणालिका इयानिर्वाणसुरवारणकरलदानामिन्द्राधोरमैरूपसगृहीताः, समुद्रजलदेवता इब प्रभातमारतोद्वैगादाव सेवितुमुत्थिताः, इस्तदीपिका न धनदाधिराजस्य, अवचूलरत्नमालिका इव नभस्तल- , टिप्पनकम्-अपधन -भागम् । अनिर्माण मचः [य] 1 स्वादूकृत. योनासायतामापादित । च पुन , तलिनताडिततन्त्रीध्वनिकलेन तदिन-स्तोक यथा स्यात् तथा, ताडिता या तात्री -वीणागुण , तस्या यो ध्वनिक्षेन, कलेन-मधुरेण, विलोलकुसुमापीडहेलोत्पतिवाना विशपेग रोल-चचर यत्, कुमुमापीड-पुष्पशिरोमाल्य, तस्मात हेलया-ली ठया, उत्पतितानाम्-उडीनाना, गुजता शन्दायमानाना, वियति आकाशे, बद्धमण्डलाना बयणीनाम् , अलिगणाना भ्रमरगृन्दाना, गुट्टतेन ध्वनि वशेषेठ, वहलित वर्षित । पुन प्रत्यासन एव निकटस्थ एव, प्राकारान्तरितदर्शनस्य प्राकारावरद्धदर्शनस्य, सोपानसक्रमेण सोपानमार्गेग, सविधं निक्रम् , आगच्छत , स्त्रैणस्य नीसमूहस्य, मधुरगम्भीरेण मधुरसान्द्रेण, चरणपातधमधमारवेण पाद- प्रक्षेपणजनितध्वनि विशेषेण, सर्धितः सम्यगवर्धित म]। च पुन , तदनुसारमहितलोचन. तदनुसारेण तदनुसन्धानेन, व्यापारितनयन , पुर. अग्रे, झटिति धीम्र, फन्यका कुमारिका , भद्राक्ष दृष्टवानहम् , कोदशी । मामारशिसरे प्राकारोपरि, पुषीभूता. संहता । पुन नाति- दूरपर्तिनीः विश्वनिकटवर्तिनी । पुन अतिभाखरतया अल्युअलनया, पाताला, उद्यत. उडत, रविरथस्य एयरपसम्बनिधनी , उलसिता. उच्छुता , कार्तवरपताका इव मुबारताका इ । पुन उदधिजल गारगम्, भयगाहमान प्रविशनि, धने: मधे , भपधनेभ्यः सारी रावयाभ्य , विश्लपिता. विनुषा, विद्युत वितरिना इस पुन मथनोत्थितस्य सागराइनोतस्य, धन्वन्तरे खोयत्य, विस्मृता विषय्युता , दिव्योपपीरिय दिया -मनोहरा लगाया , औषधीरिय । पुन पारिजातजन्मभूमि पारिगतस्य-उदाया व्यावस, जमानिसमुस्प मुलायम् , भयलोकयितु एम्, अमरफाननात् नन्दनम्नान, मागता , म्परता स । पुन मस्तसमय मध, गभस्तिमालिन. सूर, विगलिता. भ्रय, दीपिारिय पातीरेख । पुन सपक्षश्यतावरणाय पक्ष पनिट परिष्टपरामरेशन, यमुम, मायाता. आगता, कुलिशर्चिपहर IIT स । पुन भनियोगसुर- पारणफयलदानार्धम् भनिरास-मननरहितम्य मत्तम्प या, गुस्सास-बल, एकाम्येति बारा, काल दानाप-प्राग मा वाधारमा kिsो, उपसगृहीताः सखिता, फनफकमलिनीमृमालिशय मुनिमिया इस । पुन प्रभावमायतोदेगात् सात मनोमा, भाता बनार, पाम्, रियणा अपमानता, समुनमलइयता इप मनन भासन। पुर, धनदाधिरामय पर, इसीपियरप इस Talentrual पुन नभस्तलपितानरूर RBI नमारम, भरचूलरत- मालिकाय भासमा उपमपमालिकासपणा. गुरम समापन, . .

·३२८ टिप्पनफ-परागविवृतिसंपलिता. . " वितानकस्य, काश्चित् सुवर्णचम्पककलिासवर्णाः [य], काश्चिदसितोपलदलश्यामावदातत्विपः कस्तूरिका- तिलककलकितैराननेन्दुभिः शतचन्द्रमिय गगनतलमादधानाः, विकासिभिर्नयनविक्षेपैरुच्छलच्छफरसहस्रानिय सागरोद्देशानुपदर्शयन्तीः, आशामुसव्यापिना मुसामोदेन प्रवृत्तामृतमथनमिन तं प्रदेशमादधानाः, विलेपन- परिमलेनान्यमिव पारिजातोद्गममावन्वतीः, आभोगशालिभिः पयोधरोत्सेधैः पर्वतमयमपरमिव सेतुमासून- यन्तीः, विभ्रमावलोकितैरुदधिमिव मर्यादालचनमध्यापयन्तीः, ध्रुविभ्रममन्मथमिव धनुर्वेद शिक्षयन्तीः, अखिल जगदाक्षेपकारिरूपाः कन्यका झगित्यद्राक्षम् [२] । तासाच मध्ये शब्दविद्यामिव विद्यानाम् , कौशिकीमिय रसवृत्तीनाम् , उपजातिमिव छन्दोजातीनाम् , जातिमिघालंमतीनाम् , वैदर्भीमिय रीतीनाम् , प्रसत्तिमिव काव्यगुणसपदाम् , पञ्चमनुतिमिव गीतीनाम् , रसोक्तिमिव भणितीनाम्, अधिकमुद्भासमानाम् , अवहुदिवसोपारूढयौवनामूर्धस्थिताम् , आसन्नवेत्रधारीस्कन्धविन्यस्तवामहस्तकिसलयाम्, उभयतः सलील- मुद्भूयमानचामरकलापाम्, अवलम्यमानस्थूलमुक्ताफलायचूलेन जलधिफेनपटलेनेव परस्परानुलमविगल- जलविन्दुना गगनमुत्पतितेन श्वेतातपत्रेण वारितातपाम्, अशोकतरुपल्लवादानवलस्य चरणपङ्कजयुगलस्य . . तत्कोरकस्य, समानवर्णा -तुल्यवर्णा , एवविधा , काश्चित् कतिपया [य] । पुन असितोत्पलदलश्यामावदात- त्विपः असित-कृष्ण, यत् उत्पल-कमल, तद्दलस्येव-तत्पनस्येव, श्यामा-कृष्णा, अवदाता-उजाला च, विट-कान्तिर्यास तादृशी , काश्चित् कतिचित् तु, कस्तूरिकातिलकमलकितै. मृगनाभिन्निग्धचूर्णतिलकलान्छितै , आननेन्दुभिः मुखच द्र, गगनतलम् आकाशमण्डल, शतचन्द्रमिव शतसख्यकचन्द्रोद्भासितमिव, आदधाना. जनयन्ती , विका सिभिः विस्तारिभि, नयनविक्षेपै. नेविस्फारणे , उन्मीलितन नैरिति यावत् , सागरोद्देशान् समुद्रोदेशान् , उच्छ लच्छफरसहस्रानिव उच्छलतू-उत्सर्पत, शफराणां-मत्स्यविशेषाणा, सहस्र येषु तादृशानिव, उपदर्शयन्ती. प्रत्याय यन्ती । पुन आशामुखव्यापिना दिगन्तविस्तारिणा, मुखाऽऽमोदेन मुखोत्कटसौरभेण, तं समुद्रसम्बन्विन, प्रदेश, प्रवृत्तामृतमथनमिव प्रारब्धामृतमन्थनमिव, बादधाना. आपादयन्ती । पुन विलेपनपरिमलेन अझोपलेपनद्रव- सौरभेण, अन्यम् अभिनव, पारिजातोद्गममिय पारिजातक्षाकुरमिव, आतन्वती. विस्तारयन्ती सूचयन्तीरिति यावत् । पुन आभोगशालिभि. विस्तारशालिभि , पयोधरोत्सेधै स्खनो क्षतिमि , पूर्वतमय पर्वतामकम् , अपरम् अन्य, सेतुमिय समुद्रवन्धमिव, आसूनयन्ती. आबभती । पुन विभ्रमावलोकिते. सबिलासविलोकनै , उदधि समुद्र, मर्यादालनमिव खमर्यादातिकममिव, अध्यापयन्ती. शिक्षयन्ती । पुन भूविभ्रमे भूविलास , मन्मथं कामदेव, धनुर्वेदमिव धनुर्विद्याभिव, शिक्षयती । पुन अखिलजगदाक्षेपकारिरूपाः समस्वतगतिरस्कारस्वरूपा [र]। चपुन ,तासा कन्यकाना, मध्ये, द्विरष्टवर्पवयसम् द्विगुणिताटवपवयस्का, पोडशवपवयस्मामित्यर्थ , दिव्यरूपा मनोहराकारा, कन्यका कुमारिशम्, अद्राक्ष दृष्टवानहम् , कीदृशीम् ' विद्याना चतुर्दशविद्याना, मध्ये, शब्दविद्यामिव व्याकरणविद्यामिव, पुन रसवृत्तीना ' भारती सात्वती चैव, कौशिक्यारभटी तथा। चतस्रो वृत्तयश्चैता, यासु नाट्य प्रति हितम्"। इति भरतोचनाव्यरसरीतीना, मध्ये कौशिकीमिव कौशिकी रीतिमिव, पुन छन्दोजातीना छन्द सामान्य मध्ये, उपजातिमिव त सज्ञक छन्दोविशेषमिव, पुन अलङ्कृतीनाम् अलङ्काराणा मध्ये, जातिमिव नातिनामालङ्कारमिव, पुन रीतीना गौडीपाञ्चालीवैदर्भीरूपाणा श्रव्यकाव्यसम्बन्धिसङ्घटनाना मध्ये, वैदर्भीमिव तदाख्योत्तमरीतिमिव, पुन काव्यगुणसम्पदा काव्यसम्बन्धिगुणसम्पत्तीना मध्ये, प्रसतिमिव प्रसादस्पोत्तमगुणमिव, पुन गीतीना खराणा मध्ये, पञ्चमश्रुतिमिव पञ्चमारयखरविशषमिव, पुन भणतीना वाचा मध्ये, रसोक्किमिय रसविशिष्टवाचमिव, अधि- कम् अत्यन्तम् , उद्भासमानाम् उज्वलन्तीम् । पुन अवहुदिवसोपारूढयोवनामूर्धस्थिता अचिरोत्पन्नयौव नाना-नवयौवनानामित्यर्थ , मूर्धनि-सर्वत उपरि निषण्णाम्। पुन आसन्नवेत्रधारीस्कन्धविन्यस्तवामहस्तकिसलयाम् आसनाया -पार्थस्थिताया , वेत्रधार्या -चेय्या , परिचारिकाया इति यावत् , स्कन्धे विन्यस्त-स्थापित, यामहस्तरूप किसलय- पल्व यया तादृशीम् । पुन उभयत पार्धद्वये, सलील सकीड यया स्यात् तथा, उद्धूयमानचामरकलापाम् उक्ष्य मान -वीज्यमान, चामरकलाप -चामरगणो यस्यात्तादृश्वीम् । पुन श्वेतातपत्रेण श्वेतच्छनेग, पारितातपा पारित - , ·तिलकमञ्जरी। ३२९ विलासचलनेषु सर्पतः प्रसरतातिसंनिहिवमुखरमणिनूपुरखनेन प्रभासंदानेन श्रूयमाणराजहंसरबमाकाश- कमलिनीयनमिवोद्विकासमुपदर्शयन्तीम् [ल], अङ्गुलिप्रप्यविपद्मरागोर्मिकारागसंवर्धितप्रभासमूद्धिमिः सम- न्ततः प्रसरन्तीभिरभिनवावपताम्राभिरशिनसमयूखलेसासंततिभिर्दाशरथिशरकशानुकर्शिवत्विपामुदधिविद्रुम- लतावनानामुज्जीवनाय कुङ्कुमरसवारिकुल्यासहस्राणीय प्रवर्तयन्तीम् , अच्छकुङ्कुमरसपिअरेण मसृणमाणिक्य- वलयश्वेगिना जद्वाकाण्डयुगलेन गिरितटाघातकुण्ठितमणिप्रतिममनङ्गकरिकलभदन्तद्वितयमाक्षिपन्तीम् , उभय- थापि परिमण्डलोरणा द्विधापि निविडकक्षावन्धवन्धुरेण नितम्विना जघनविम्भेन प्रयत्ननिवसितमप्यदृश्यत्वाद- विद्यमानकल्पं कल्पपादपांशुकं कलयन्तीम् [व], आच्छादितोदरवलित्रयस्य हसितहारीतपक्षहरितिनः कशुका- टिप्पनकम्-अर्मिका-मुदिका ! फुल्या-सारणि । उभयथापि परिमण्डलोषणा द्वाभ्या प्रकाराभ्याम्, परि- भन्दकोरणा-वृत्तइनछेन वृत्तविस्तीर्णेन च । द्विधापि निचितकक्षावन्धयन्धुरेण घनकाशीबन्धचाहणा निबिटपुरुष- कक्षावन्धमनोशेन च । नितम्बिना प्रशस्वपश्चा कटीभागेन च] । . अवरुद्ध , आतपो यसास्वादशीम , कीदृशेन' अबलम्यमानस्थूलमुक्काफलावचूलेन भवलम्बमान -अवनमन्, स्थूलमुचाफलाना-स्थूलमुक्कामणीनाम्, अवचूल -प्रान्तविलम्बिजालको यस्मिंस्तेन, केनेव', परस्परानुलग्नविगलज्जल विन्दुना परस्परानुलमा - परस्परसनिया , विगलन्त -क्षरस्त , जलविन्दव -पानीयकणा या तादृशेन, गगनम् आरायम्, उत्पतितेन उडीनेन, जलधिफेनपटलेनेव समुद्रफेनपुजेनेवेत्युप्रेक्षा । पुन अशोकतरुपल्लवाताम्रतलस्य अशोक- वृक्षपाठववत् , माताम्रम्-आरक, तलम् अध प्रदेशो यस्य तादृशस्थ, चरणपङ्कजयुगलस्य पादपद्यस्य, विलास. चलनेषु सविलासचिोपेषु, सर्वत. परित , प्रसरता व्यामुवता, पुन अतिसनिहितमणिनपुरखनेन अतिसलि हित -अतिनिकट , मणिनूपुरखन -मणिमयनपुरध्वनियस्य तादृशेन, प्रभासन्तानेन पुतिराशिना, श्रूयमाणराजहंसर धूयमाण , राजहसरव -राजहसशब्दो यस्मिंस्खादृशम् , आकाशकमलिनीवनम् आकाशम्यस्मलिनी गननम् , उद्विकास. मिव उन-उस्कृष्ठो विकासो गस तादशमिव, उपदर्शयन्ती दृष्टिगोचरता नयन्तीम् [ल]। पुन अधिनग्यमयूख- लेखासन्ततिभिः पादसम्बन्धिनसकिरणपजिसमदै , कुटुमरसवारिफुल्यासहस्राणीय उमरसरूप यहारि-जलं, तत्कुल्यानां तत्प्रणालिकाना, सहस्त्राणीय प्रतियन्ती प्रवाहयन्तीम्, कीदृशीभिवसन्तविभि । अङ्गुलिप्रणयिपमरागो मिकारागसंवर्धितप्रभासमृद्धिभिः अनुलिप्रगचिन्या -अनुरनहिन्या , पद्मरागामि साया -पद्मरागममियाालीयम्स, राण-पता, मर्षिता सम्पावधिता, प्रभसमृद्धि-शुविसम्पत्तिको ताशीमि , पुन. समन्ततः परित, प्रसर- न्तीभिः स्फुरन्तीभि , पुन अभिनवातपताम्राभि. बालातपवद्रपाभि , कस्मै फाय? दाशरविसरहानुपर्शि- तत्विषां दाशरथे -रामस्व, रमशानुना-बागामिना, करिता-फुशतामापादिता, विद-कान्तिपा ताणानाम् , उदधि- विद्रुमलतायनाना समुदराम्यन्धिप्रचारलतानानाम् , उचीवनाय । पुन अच्यफुहमरसपिअरेण रमणामावर पीतवन मरणमाणिक्यपलयथेगिना नया-निग्धा, मानिक्यवयोनि -रसनयापार पस्मिन् तारन, ना. पाण्डयुगलेन पाण्डागरजवादयन, गिरितटाघातकुण्ठितमणिमतिम तिरितटाप ठन-परतादेवापावेन, फण्ठिता- प्रतिदता, मनतिमा-मानिमितो गजदन्दय यो यस ताराम, अनफरिफरभदन्तरितयं कानसविधायकदन्त- दरम्, बाक्षिपन्तीन्दिन्तीम् । पुन उभयथापि उभामरेप पि वपना, परिमण्डलोरणा परिनन्दी- पर्नु, सर-जानूपरिभागा बस लाइन, परम दान-बलम् , उस बहर, तारसन च, पुन विधापि प्रमरपनापि, भागापरसर्थ , निविउपक्षापाचमधुरेण मनपा पनीनमिना च, नित पिना प्रामाटिपालानना, जघनयिम्पेन पटेपुरोभागनयन, प्रयानिरिसितमपि at हिमपि, परापारपाशुफ पलायन, भास्यासेटो , मरिचमानफल्सम् अपमानाल, फलयन्ती पारम् [4] पुनः भाादितोदरपलिप्रयस नामयिम्, उदरशासन्धियटिप-यात्रय देन सारसम्म, ४३वित.

·टिमनक-परागविवृतिसंवलिदा प्रपल्लवस्य पश्चलतया प्रतिक्षणमवेक्ष्यमाणविपुलनाभिमण्डलां प्रसूततनुतरगपर्यायोक्षिप्तपद्मिनीदलोपलक्ष्य- माणसुकुमारावामियोद्याननदिकाम्, अनन्यजनिवासवेश्मनो जघनमण्डलस्योपरि परिसुरन्तीमायतारुणां नाभिचाम्पिनो हारनायक्वांशुलेखा विभ्रमपनाकामिय रोमराजिमरकतदण्डिकाशिखरलपामुद्वहन्तीम् [२], मेस्मत्सरिणा दूरदर्शिताभोगसंक्षोभितसुरासुरेण विन्ध्यगिरिणेव प्रतिदिनं प्रवर्धमानेन स्तनभरेण निरुद्धयमान- वदनचन्द्रालोकाम , अचिरावतीर्णेन निर्भरमदभृता यौवनवनगजेनेर दूरविक्षितस्य लावण्यपयसो वीचिवलय- रिव सबुद्बुदैरविरलप्रत्युप्तवनोपलगणैः कनककङ्कणैरधिष्ठितकोमलप्रकोष्ठकन्दलाम् [4], सुदर्शनोपेतेन वैकुण्ठे- नेव कण्ठनालेन तुलितशखाम् , प्रकटिवादभ्रविभ्रमेण प्रथमयौवनावतारमरुता तरलितायतापाङ्गतरङ्गयोरन्त- स्तरचारतारकयोः क्षीरधवलयोरीक्षणमहानदीप्रवाहयो लतुपारजालकमियो छलितमच्छमुक्ताफलस्तम्बमुभय- टिप्पनकम्-सुकुमार -चारु । अनन्यज -काम [श] ! सुदर्शनोपेतेन चैकुण्ठेनेच कण्ठनालेन तुलितरावाम एकत्र चक्रोपेतेन, अन्यर शोभनदर्शनयुक्तेन, तुलितदाबाम्-अनुतशङ्खाम् [4] । पुन हसितहारीतपक्षहरितिन्नः हसित -तिरस्कृत , हारीतस्य-पक्षिविशेषस्य, पक्षस्य पक्षसम्बन्धी हरितिमा-हरितवर्षों येन तादृशस्य, फजुकामपल्लवस्य चोउकाचलरूपपल्लवस्य, चञ्चलतया, प्रतिक्षणम् , अवेक्ष्यमाणनाभिमण्डलाम् अवेक्ष्यमाण-दृश्यमान, नाभिमण्डल यस्यास्तादृशीम् , अत एव प्रसृततनुतरङ्गपर्यायोरिक्षप्तपद्मिनीदलोपलक्ष्यमाण- सुकुमारावा प्रसृतेन-चञ्चलितेन, तनुतरजपर्यायेण-अनुद्वततरङ्गक्रमेण, उरिक्ष उद्वेलित , पद्मिनीदले -कमलिनीपन , उपलक्ष्यमाण -दृश्यमान , सुकुमार -चारु , आवर्त -जलभ्रमो यस्यास्ताहशीम्, उद्याननदिकामिव कीडाकानननदीमिव । पुन अनन्यजनिवासवेश्मन. अनन्यजस्य-स्वयमेवोत्पादिन कामदेवस्येत्यर्थ , निवासवेश्मन -निवासगृहरूपस्य, जघन- मण्डलस्य, उपरि स्फुरन्तीम् उल्सन्तीम्, पुन आयतारुणाम् आयता विस्तृताम् , अरुणां-रका च, नाभिचक्रचुम्बिनः नाभिमण्डलस्पर्शिन , हारनायकस्य हारमध्यवर्तिमणे , अशुमाला किरणश्रेणी, उद्वहन्तीं धारयन्तीम् , कीदृशीमिव रोमराजिमरकतदण्डिकाशिखरलमा रोमराजिल्पा-रोमावलीरूपा, या मरकतदण्डिका-इन्द्रनीलमणिस्तम्भ , तच्छि- खरलनो-तदुपरिस्थिता, विभ्रमपताकामिव विलासवैजयन्तीमिव [श]। पुन मेरुमत्सरिणा सुमेरुस्पर्धिना, पुन दूरदर्शिताभोगसंक्षोभितसुरासुरेण दूरदर्शिवेन-दूरादेव दृष्टिगोचरता नीवेन, आभोगेन-विस्तारेणसक्षामिती- सम्भ्रमिती, सुरासुरी-देवदानवी येन तादृशेन, पुन विन्ध्यगिरिणेव विन्ध्याचलेनेव, प्रतिदिन दिने दिने, प्रवर्ध मानेन अतिवृद्धिमापद्यमानेन, स्तनभरेण स्तनभारेण, निरुध्यमानयनचन्द्रालोका निरुध्यमान -निवार्यमाण, वदनचन्द्रस्य-मुखरूपच द्रस्य, आलोक -प्रकाशो यस्यास्तादृशीम् । पुन अचिरायतीर्णन अचिर शीघ्रमेव, अवतीर्णेन- प्रविष्टेन, निर्भरमदभृता अत्यन्तमदशालिना, यौवनवनगजेनेव तारुण्यरूपवनहस्तिनेव, दूरविक्षिप्तस्य दूरमुत्पातितस्य, लावण्यपयस. सौन्दर्यजलस्य, सुवुदुदै. विकृतबिन्दुविशिटै , वीचिवलयैरिव तरङ्गसन्तानरिवे युप्रेक्षा अविरल- प्रत्युप्तवज्रोपरगणै. अविरल-निरन्तरं यथा स्यात् तथा, प्रत्युप्त -सन्निवेशित वज्रोपलगण -हीरकमणिगणो येषु तादृश , कनकङ्कणै. सुवर्णवलय , अधिष्ठितकोमलप्रकोष्ठकन्दलाम् अधिष्ठित-व्यात, वोमलयो प्रकोष्ठयो -मणिबन्धयो , कन्दल मूल यस्यास्तादृशीम् [५]। पुन वैकुण्ठेनेव विष्णुनेव, सुदर्शनोपेतेन सुन्दरदर्शनेन, पक्षे सुदर्शनाख्य- चक्रवता, कण्ठनालेन कण्ठकाण्डेन, तुलितशवाम् उपमितशङ्काम् , पक्षे धृतशङ्खाम् । पुन प्रकटितादम्रविभ्रमेण आविष्कृतबहुविलासेन, प्रथमयौवनावतारमरुता प्रथमयौवनप्रवेशपचनेन, तरलितायतापाङ्गतरङ्गयो. तरलितो चश्चरिती, आयती दी?, अपाशावेव नेनप्रान्तभागावेष, तरजी ययोस्तादृशया पक्षे तरलतापानवत् कालोठा ययोस्तादृशयो , पुन अन्तस्तरचारतारकयो. अन्त -मध्ये, तर लौ-प्ठत्रमाने, चारुतारके-सुन्दरकनीनिके, पक्षे चार-गुन्दरं, तारम्- उज्वल, क-जल ययोस्ताशयो , क्षीरधवलयो. दुग्धवत् खच्छयो , पक्षे क्षीरेण-जलेन, शुल्यो , ईक्षणमहानदी- प्रवाहयो. नयनगङ्गाप्रवादयो , उच्छरितम् उत्पतित,जलतुपारजालफमिव जनिर्मितहिमगवाक्षमिव उभयश्रवण- ·विलकमञ्जरी। श्रवणशिखरावलम्बिनं विधाणाम् [स], अविरलापदातदन्तकुमलममलगण्डफलकमनिलविलुलितविनीला- लकालिकमनीयमनिमृतधूलताविलासमुन्नतनासावंशमभिनवप्रयालपाटलाधरनुस्कलितकालागुरुतिलकशोम- मायद्धनिविडपुष्पापीडमानोडमिव रतिपतेरुभयकर्णपाशदोलायमानमाणिक्यदन्तपत्रं बदनशतपत्रमुद्वहन्तीम् , उधिनापि वरचलिततनुशी करनोदजालकेन करविधूतश्वेवचामरेणेवोपपीज्यमानाम् , प्रत्युपसापि गगनमर- फतस्थालनिहितदिनकरप्रदीपेन प्रस्तुतायत्रिकेगेय कृतोपस्थानाम् , दिगन्तैरपि दूरमुल्लसितैः सामिलापेरिय . तरलितायतापाङ्गतरङ्गयोः अन्तस्तरचारुतारकयोः क्षीरधवलयोः [ईक्षणमहानदीप्रवाहयोः] ईक्षगे- नेने एवं महानदीपयाही वयोः, कीशोः? घरलितायतापावरन्यो:-चीकृती दीर्घनेग्रतिभागावेव वरती ययोलो वयोको तयोः, अन्यत्र रिलितापानमत् कलोला ययोस्ती वयोको तयोः, तथा मन्वन्तरवारवारकयो:-एका मध्यचळ. होमनतारिकयोः, अन्यनमध्यतरन्मनोलोजबलजलयोः, क्षीरधरलयोः समानविशेषणम् [स] । अविरलावदातदन्त- कुसलं दन्ता एवं दसवय युद्धलानि-अविकसितकुसुमानि यत्र तत् तथोकम् । अमलगण्डकलकर पत्र निर्मल. प्रशस्तकपोलम्, अन्यत्र निर्मलकपोलयत् फलानि यत्र तत् वयोक्तम् । अनिलविलुलितनीलाल कालिकमनीयं पातपलितकृष्णहरिलमेशा एप मलयः-भ्रमराः, वैरेकन, भन्यर मकस्यद् ये अमरा, वैः कान्तम् । अनिभृतधूलता- विलासं चालभूषियोकम्, घलधूलवापद् पीना-पक्षिणां, लास.-लसनं पन तत् त्योक्तम् । उन्नतनासाराम् उपप्रशस्तनासिकम, उमाशं च 1 अभिनयावालपाटलाधरं नूवनपत्रपद रत्तोऽधरो या वर प्रयोकम्, भन्यत्र भवाला एप रचाधरो यत्र यन वर क्योकम् । [उत्कलितकालागुरुतिलकशोभं] उरकलितमालागुरविशेषक निभूषम् , भन्यत्र उत्कलितकालागुरतिलस्पृशशोभम् । भारनिविउपुप्पापीडम् एका रचितगाउमुमसंपाय [......म्, आ] फ्रीडमिय कोटापपंचमिय[६] ॥

·- टिप्पनक-परागविवृतिसंवलिवा प्यमाणपटुषिलेपनामोदाम् [ह ], वेठावगतरुभिरपि विबुद्धशकुनिकतकोलाहलैरुद्भूतमदनोन्नादेरिव परि- धम्, अन्तरिक्षणापि गलवश्यायविन्दुना बद्धरमरखेदेनेवोत्सङ्गिनाम् , निशान्तमस्ताप्याष्टकमल- सरचयेन रोमाञ्चिता नेवालिगिताम् , मदशक्तिमिव मन्दरान्दोलनात् पलायितां मदिरायाः, निष्यन्दधारा- व मुष्टिनिपीडनाद् विगलितामनक्षुचापयष्टेः, 'द्विरष्टवर्पवयसं दिव्यरूपां कन्यकामद्राक्षम् [१] । इति थारसाक्षिप्तचेतसि स्ववृत्तान्तमावेदयति समरकेतौ निश्चलपक्ष्मलेखे लिखित इव पश्यति तदीयमुसमभि- मुखप्रहितशि सभ्यलोके श्लथीमतान्तरकथेष्वाकर्णयत्सु सकुतूहूलमन्तरान्तराविस्तारितहर्पकोलाहलेपु कमल. गुप्तप्रभृतिषु प्रधानराजपुत्रेषु प्रचलितशिरसि सप्रपञ्चमाकर्णयति सरसतां कथापञ्जरस्य मञ्जीरमुख्य वन्दिवृन्दे सहसैव हर्पोरफुल्ललोचना प्रविश्य प्रतीहारी हरिवाहनं व्यजिज्ञपत-'कुमार! युवराजवार्ताद्भुतश्रवणेन पीत- मतिचिरं कर्णामृतम्, इदानीमीक्षणामृतं क्षणमेकमास्वाद्यताम् । इत्युदीर्य दूरावनतपूर्वकाया दक्षिणेन करेणा- दाय सादरमुपरितनवसनपल्लयप्रान्तसंयतं दिव्यं चित्रपटमुपनिन्ये [ज्ञ] || .प्रत्युपसापि प्रभातेनापि, गगनमरकतस्थालनिहितदिनकरप्रदीपेन गगनरूपम्-आकाशरूपं, यत् मरम्तस्थालम्- इन्द्रनीलमणिमयं स्थालं, तत्र निहितेन-धृतेन, दिनकररूपेण-सूर्यरूपेण, प्रदीपेन, प्रस्तुतारात्रिकेणेव प्रवर्तितनीराजनेनेव, कृतोपस्थानां कृताराधनाम् । पुनः दूरम् , उल्लसितैः उत्थितैः, दिगन्तैरपि दिइमुखैरपि, सामिलापैरिव सस्पृहैरिव, प्रतीप्यमाणपटुविलेपनामोदा प्रतीष्यमाणः-अभिलप्यमाणः, गृह्यमाण इत्यर्थः, पटुः-उत्कटः, विलेपनामोदः-विलेपनगन्धो यस्यास्वादशीम् [ह ] । पुनः विबुद्धशकुनिकृतकोलाहलै विबुद्धः-प्रबुद्धः, शकुनिभिः-पक्षिभिः, कृतः कोलाहलो येषु तादृशः,वेलापनतरुभिरपि तटस्थवनक्षैरपि, उद्भूतमदनोन्मादैरिव आविर्भूतकामोन्मादेरिव, परिवृतां परिवेष्टिताम् । पुनः अन्तरिक्षेणापि आकाशेनापि, गलवश्यायविन्दुना सवत्तुपारविन्दुना, बद्धस्मरस्वेदेनेव धृतकामविकारात्मक धर्मोदकेनेव, उत्सङ्गितां क्रोडीकृताम् । पुनः मन्दरान्दोलनात् मन्दराचलालोडनात्, पलायिताम् अपस्ताम्, मदिरायाः, मदशक्तिमिव मनोविकारताशक्तिमिवेत्युत्प्रेक्षा । पुनः मुष्टिनिपीडनात् मुष्ट्या निवर्पणात्, अननु चापयः अनसम्बन्धी रूपधनुर्यष्टेः, विगलितां च्युता, निप्यन्दधारामिव रसप्रस्रवणधारामिव [२]। इति इत्थं, कथारसाक्षिप्तचेतसि कथाकौतुकाकृष्टहृदये, समरकेतौ तदाख्यप्रकृतनृपकुमारे, स्ववृत्तान्त खकीयवार्ताम, आवेदयति विज्ञापयति सति, लिखित इव चित्रित इव, निश्चलपक्ष्मलेखे निर्निमेषनयनरोमावलीके, पुनः अभिमुख. प्रहितशि अभिमुखव्यापारितलोचने, सभ्यलोके सभासज्जने, तदीयमुखं समरकेतुमुखं, पश्यति सति, पुनः ली. कृतान्तरकथेपु शिथिलितमध्यवर्तिकथानकेषु, पुनः सकुतूहलं सौत्सुक्यम्, अन्तरा अन्तरा मध्ये मध्ये, विस्तार हर्पकोलाहलेषु विस्तारितहर्षजन्यकलक्लेषु, कमलगुप्तप्रभृतिषु कमलगुप्तप्रमुखेषु, आकर्णयत्सु तत्कयां शृण्वसु, प्रचलितशिरसि प्रकम्पितमस्तके, मजीरमुख्य मशीरप्रभृतौ, पन्दिवृन्दे बन्दिगणे, कथापक्षरस्य कथाविवारस्य, सप्रपञ्च सविस्तर, सरसतां रसवत्ताम्, आकर्णयति अवगेनाखादयति सति, होत्फुल्ललोचना आनन्दोल्लसित नयना, प्रतीहारी द्वारपालिका, सहसैव अकस्मादेव, अतर्कितमेवेत्यर्थः, प्रविश्य प्रवेश कृत्या, हरिवाहनं तदाख्ययुप- राज, व्यजिशपत् विज्ञापितवती, किमित्याह-कुमार ! युवराजवार्ताद्भुतश्रवणेन समरकेनुवृत्तान्ताश्चर्यश्रवणेन, कर्णा- मृतं श्रवणेन्द्रियावाद्यामृतरसः, अतिचिरम् अतिदीर्घकालम् , पीतम् आखादितम् , इदानीम् अधुना, एक क्षणम्, ईक्षणामृतं नेवाखाद्यामृतरसः, आखाद्यताम् , इत्युदीर्य इत्युक्त्वा, दूरावनतपूर्वकाया दूरम् अवनतम्-आनत, पूर्वकार्य- शरीरपूर्वभागो यस्यास्वादशी, उपरितनवसनपल्लवप्रान्तसंयतम् उपरितनेन पावकोमलवनाचलेन बद्धं दिव्यं-मनोहर चित्रपट चिनाधवि दक्षिणेन करेण हस्तेन, आदाय गृहीत्वा, सादरम् आदरसहितम् उपनिन्ये उपजहार [२]।